1. Kavya Darsa Dandin Saubhagyavati & Kusuma PratiVyakha Narasimhadeva Sastri

श्रीः

काव्यादर्शः महाकविश्रीदराड्याचार्यविरचितः

सारस्वतवंशावतंसेन प्राच्यमहाविद्यालयसाहित्य दर्शनशास्त्राध्यापकेन लवपुरवास्तव्य-जैनन्यायविशारद-कवितार्किक र्सिहदेव- शास्त्रिखा दर्शनाचार्येए विरचितया पससतया स्रीपन "सौभाग्यवती" सनाथया कुसुपपतिमा ्यया व्याख्यया समुद्भासित:

प्रापिस्थानम्- मेहरचन्द्र लक्ष्मणदास संस्कृत हिन्दी पुस्तक विक्रेता सैदमिट्ठा बाज़ार, लाहौर।

(अस्य पुनर्मुद्रणादिसवैधिकारा: प्रकाशकायत्ताः

असस्करय सजिल्द V) ] द्वितीयावृत्ति जन्माषमी १८९० ससावारय

प्रकाशक :- लाला तुलसोराम जैन, मैनेजिङ्ग प्रोप्राइटर, महरचन्द्र लक्ष्मणदास, संस्कृत हिन्दी पुस्तक विक्रेता सैदमिट्ठा बाज़ार, लाहौर

मुद्रक :- लाला खजानचीराम जैन, मैनेजर, मनोहर इलैक्ट्रिक प्रेस, सैदमिट्ठा बाज़ार, लाहौर।

किश्चित् पास्तोबिकम्।

इह खलु सर्वेऽपि प्राशिन: स्वस्वेष्टसाधनघटमाना बहुथाऽनिष्टमप्यासादयन्तीति प्रात्यहिकं नः प्रत्यक्षदृष्टमेतत्। तत्र विशेषतः किभिष्टं किमनिष्टव्वेति जिज्ञासाकुलित हृदया मनुष्या एव भवितुमर्हन्ति। मनुष्याधिकारञ्च शास्त्रम्। ते यद्यनालोच्य शास्त्रं स्वमनीषिक- यैव इष्टानिष्टे कल्पयन्ति अ्रन्धगोलाड्गूलन्यायेन गर्त्ते पतन्तोऽनर्थश्वर्च्छन्ति श्रेयसो भ्रश्यान्ति च। यत उक्कम्- अनेकसंशयोच्छ्रेदि परोक्षार्थस्य दर्शकम्। सर्वस्य लोचनं शास्त्रं यस्य नास्त्यन्ध एव सः ॥ इति। काव्यादर्शप्रणोता (दराडी) साहित्याचार्यशिरोमणिरप्याह-"दिव्यं हि चत्तुर्भू- तभवद्भविष्यत्सु व्यवहितप्रकृष्वादिषु च विषयेषु शास्त्रं नामाप्रतिहृतवृत्ति, तेन हीन: सतोरप्यायतविशालयोलोचनयोरन्ध एव जन्तुरर्थदर्शनेष्वसा- मंर्थ्यात्" इति। शात्त्रश्चानेकविधमधिकारनानात्वात्। तेषु चेदं 'साहित्यशास्त्रं' मन्दा- मन्दमतीनां सर्वेषामपि हिताहितौपयिकबोधनक्षममनायासेनेति नात्र केषाञ्चिदपि विवादः । यतोऽस्य प्रयोजनान्येवामुमर्थ स्फुटमवगमयन्ति। उक्कं हि श्रीहेमचन्द्राचार्येगा-'काव्य- मानन्दाय यशसे कान्तातुल्यतयोपदेशाय च' इति। 'कान्तेव सरसतापा- दनेन सम्मुखीक्वत्य रामादिवद्वत्तिंतव्यं न रावणादिवदित्युपदिशतीति सहदयानां प्रयोजनम्' इति च। तस्मात् अनायासेन सन्मार्गस्वरूपावगमलोलुपैः ऐहि- कामुष्मिककल्याणोप्सुभिरवश्यमेव शात्त्रभिदमध्येतव्यं यत् 'साहित्यं' नामेति। एतस्यैव च 'अलङ्कारशास्त्रम्' इत्यपराप्यभिधाऽस्तीति बहवः। १-किमिदं साहित्यं नाम ? हितेन सह वर्त्तत इति सहितम् । सहितस्य भावः कर्म वेति साहित्यम्। 'गुरावचनब्राह्मसादिभ्यः कर्मणि च' (५११२४) इति सूत्रेा व्यअन्तोऽयं शब्द:। साहित्यं, साहिती, साह्यम् इत्यनर्थान्तरम्। साहित्यप्रधानं शास्त्रं 'साहित्य- शास्त्रम्'। भवति हि दृश्यश्रव्यादिनानाविधकाव्यस्वरूपनिरूपणापरमिदमलङ्भारशात्त्रं सर्व-

• दशकुमारचरितस्याष्टमोच्छवासे 'नसुरत्तितस्य' मन्त्रिवृद्धस्य 'अनन्तवर्मारां' राजानम्प्रत्युक्किरियम्।

( २ ) शास्त्रमर्मविज्ञानाय साहिती कुर्वदिति सर्वेषां विदुषां विदितचरमेवैतत्। एवञ्च-'साहित्य' शब्दोऽयं सकलासु भरतादिमुनिप्रणीतासु नाट्यादिकलासु व्याप्तिं भजमानो वर्त्तते यस्यैकदेश- मिदमलङ्कारशास्त्रमिति नः प्रतिभाति । 'अलङ्कार' शब्दश्व-अनुप्रासोपमालङ्कारा दिषु प्रायः प्रसिद्धोऽस्ति, तत्प्रतिपादकत्वाच्छास्त्स्य तथा व्यपदेश इति युज्यते, तावता दोषगुणादीनां निरूपणापरस्यापि अस्य शास्त्रस्य अलद्कारनान्नैव व्यपदेशो न परं दोषशास्त्रं गुराशास्त्रं रीतिशास्त्रं वेति जायते शङ्गा, यद्यप्यत्र न वयं साक्षात् किमपि बीजं पश्यामः तथापि अलड्कृतिरलङ्कार इति भावप्रधाननिर्देशेन दोषापगमगुणालङ्कारादिसंवलनकृतसौन्दर्यपरोऽयं शब्दः, तत्प्रति- पादकत्वादेव अस्यालङ्कारनात्रा समभिव्याहार इति युक्कमुद्भावयामः । अत एव 'काव्यं ग्राह्यमलङ्कारात्' (१।१)। 'सौन्दर्यमलङ्कारः' (१।२) अलङ्कृतिरलङ्कारः । करणाव्युत्पत्त्या पुनरलङ्कारशब्दोऽयमुपमादिषु वर्त्तते। 'स दोषगुणालङ्कारहानादाना- भ्याम्' (१। ३) स खल्वलङ्कारो दोषहानात, गुणालङ्कारादानाच् सम्पाद्यः कवेरित्या- दिसंदर्भेणा 'वामनो'ऽप्यमुमेवार्थ समुपोदवलयत्। आस्तां तावदेतत्। एतच्छास्त्रस्य प्रणातारः अनेके प्राक्कना: भामहप्रभृतयोऽर्वा्चश्च श्रीमम्मटाद्या अभूवन्। अर्थात् द्विविधमलङ्कार- शास्त्रप्रस्थानमीक्षामहे 'भामहा' ध्ुपदिष्टमेकं यदनुसारिणो भोजराजप्रभृतयः । अ्र्प्रभिनवगुप्त- पादादिभिरुद्धावितं यद्वयसनपरतया मम्मटभद्दप्रभृतयो प्रन्थाननेकान् वितेनिरे। तेषु प्रात्तु एवायं दराख्याचार्यः स्थितिपदमलभत। तत्र- २-कोऽयं दए्डी ? अस्य 'काव्यादर्शस्य' रचयिता कविकुलतिलकः 'दरडी' कुत्र कदा कतमं देश- मल्चकार इत्यादिनिश्रयाय न किमपि दृढं प्रमाणमुपलभामहे। विज्ञानवतां पुरोगाणामपि प्राचीनानां प्रायः स्खनिबन्धबन्धनकालबन्धनौदासीन्यसाम्राज्यस्य सर्वतो जागरूकत्वादिति कस्यैदंयुगीनस्य गवेषणारसिकस्य महत् कष्टास्पद नापतति, तथापि 'यद्वातद्वान्याय'मनु- रुन्धानैरिदं स्थापयितुं शक्यते-यदयं महाकविः महत्या आरभ्याऽस्मिन् ग्रन्थे वैदर्भी रीति प्रशशंस, तथैव चोपनिबबन्ध वैदर्भीप्रधानं 'दशकुमारचरितं' नाम गद्यकाव्यम् इति तेनायं दाकिणात्यो विदर्भदेशोद्भव इति। विदर्भस्यैव 'बह्ाड' नाम्रा प्रसिद्धिरस्तीति साम्प्रतिकाः । अपि च-'खिस्तीय षष्ठशतकादनन्तरसमुत्प न्न न्ोा वासव्ताग द य प्र र रोेता 'सुबन्धु' र्महाकविरिति पुरातत्त्वविदां विमर्शः। 'सुबन्धु'क्ष-'यश्च छन्दोविचितिरिव कुसुम- विचित्राभिः' 'छन्दोविचितिरिव मालिनीसनाथा' 'छन्दोविचितिमिव भ्राजमानतनुमध्याम्' इत्येवं वासवदत्तायात्त्रिषु स्थलेषु दरिडप्ररािं 'छन्दोविचिति' नामानं छन्दोग्रन्थं सस्मार, तेन खिस्तीयषष्ठशतके तदन्तिमभागे वा अ्यं 'दराडी' बभूवेति सम्भावायामः । यत :- "त्रयोग्नयसत्रयो वेदास्त्रयो देवास्रयो गुराः। त्रयो दरिडप्रबन्धाश्च त्रिषु लोकेषु विश्कुताः॥" इति 'राजशेखर' महाकविकृतायां 'सुभाषितहारावल्यां' धृतात् पद्याद् अस्यअ्रन्थ-

त्रयकर्तृःवं सुप्रसिद्धम्। ते च ग्रन्था :- काव्यादर्शः, दशकुमारचरितम्, छन्दोविचितिश्र- इति। ग्द्यपि केचित् छन्दोविचित्या दरिडकर्त्तृत्वे विप्रतिपन्नाः तथापि ते न दृढप्रमाराः। ३- किमयं गृहस्थः संन्यासी वेति ? अस्मद्धावनया तु अयं 'दराडी' कविर्गृहस्थ एवासीत् न संन्यासीति। दशकुमारा- दिग्रन्थेषु वर्रा तस्य लोकव्यवहारस्य मुख्यतः संन्यासावस्थायां वर्णानाया गर्हिततरत्वात्, उपरतेश्र संन्यासस्थितिसाधकत्वात्, बाह्यप्रवृत्तेश्रोपरतिप्रतिबन्धकत्वात्। प्रायः संन्यासि- कृतानां ग्रन्थानां वेदान्तविषयवर्णा नापरकत्वेनोपलभ्यमानत्वाच्चेति। ननु-कथं 'दराडी' इति संन्यासिषु व्यवहृतशब्देन तस्य व्याहार इति चेत्? 'ब्रह्माराडच्छत्रदराडः शतधृति- भवनाम्भोरु्होनालद्राड' इत्यादि दराडशब्दावृतिमति काव्ये रच्यमाने तस्य 'अरयं दराडी अयं दराडी' इति कदाचिल्लोकैर्व्याहृतो भवेदयं कविः, तेन उपनाम्रैव प्रसिद्धिं लेभे इत्यस्यापि कथच्चिदूहितुं शक्यत्वात्। अस्तु वा गृहस्थस्यापि सतः तेन नाम्रा व्याहार इति एतद्विषये बहुगवेषणा तुषकराडनमनुरुन्धे बहिरङ्नत्वादित्यस्माकं विमर्शः । न च तादृश- गर्हिततरपरना यिकासक्विप्रभृतिवृत्तान्तप्रक्रियावतारणोनापि कविरयं धूर्त्ताग्रणीषु गरायः स्यादि- त्याशङ्कनीयम्, तथावर्णनेऽपि कवीनामसज्गतायाः प्रस्फुटतरत्वात्। उक्कश्व 'रुद्रटेन' काव्या- लङ्कारस्य चतुर्दशाध्याये- नहि कविना परदारा एष्टव्या नापि चोपदेष्टव्याः। कर्सव्यतयाऽन्येषां न च तदुपायोभिधातव्यः। किन्तु तदीयं वृत्त काव्याङ्गतया स केवलं वक्ति। आराधयितुं विदुषस्तेन न दोष: कवेरत्र॥। इति। तस्मात् कैथ्रिदाधुनिकविज्ञानच्छटाच्छुरितमतिपटलैः संस्कृतकविषु त्िप्यमाराम- सभ्यताप्रभृतिदोषजातमविचारितरमणीयमेव मन्तव्यमिति परिनिष्ठितधिषणानां सूरीखां परामर्शः । क्वचित् साक्षात् कचित् परम्परयाऽस्य शास्त्रस्यापि परभपुरुषार्थबोधनप्रवरातायाः सहस्रशः प्रमाणौः साधयितुं शक्यत्वात्। अस्य काव्यादर्शस्य त्रयः परिच्छेदाः सन्ति। प्रथमे परिच्छेदे वैदर्भ्या गौड्याश्र रीतेर्निरूपणापूर्वकं लक्ष्यलक्षणाभ्यां श्रलेषाद्या गुणाः प्रपश्चिताः, गद्यपद्यादिकाव्यभेदं निरूप- यित्रा प्रसङ्गतश्रानुप्रासोऽपि सप्रभेदो वर्गिातः। द्वितीये परिच्छेदे स्वभावोक्त्याद्या अर्था- लद्ढाराः। तृतीये परिच्छेदे यमकालङ्कारं सविस्तरं निरूप्य अतिवर्ज्या दश दोषाः साप- वादा: प्रपश्चिताः । एतावता अस्य ग्रन्थस्य परिसमाप्तिः। यथा काव्यसम्बन्धिषु अलङ्कारा- दिविषयेषु एतस्य ग्रन्थस्याध्ययनेन आशु बोधः सम्पद्यते न तथा नव्यरचितान्यग्रन्थाध्यय- नेन जायते इति ममाभाति, यतोऽत्र वैदर्भीप्रियेण महाकविना विषयोद्योतशैली ऋजुमार्गेरौ- वाश्रिता। यथा चायमल्पकायोऽपि अपेत्ितविषयविमर्शनपरो अ्रन्थः, न च तथास्योपरि काचन सरला सुपरिष्कृता टींका वर्त्तते, येन जिज्ञासूनां बुद्धावस्य महत्त्वं बोधश्च भटिति जायेत, एतदालोच्य प्राचीनसंस्कृतसाहित्य प्रचारबद्धपरिकरैः 'मेहरचन्द लक्ष्मरदास'

( : )

महोदयैः प्रेरितोऽहं 'कुसुमप्रतिमां' नाम स्फुटार्थवोधनकरीं सरलतरामुदाहरणप्रपश्चां टीकां व्यरचम्। तदुपरि च विषमस्थलोद्घाटनाय समधिकचारुविचारसश्वारणाय च 'सौभाग्यवती' इत्याभिधां विवृतिश्व प्राणैषम्। परीक्षादित्सूनां छात्राणामुपकाराय च प्रायः प्रश्नोत्तरशङ्खलाऽपि सक्कतिता येन ते एतद्ग्रन्थस्योत्तरलेखे न व्यामोहमेष्यन्तीति। यद्यपि-अस्योपरि*'मालिन्यप्रोञ्छनी' जीवानन्दकृत 'वित्ृतिः' कान्दिशीकैका 'प्रभा' च दृश्यते, परं ये गुणा अस्यां टीकायां विद्यन्ते, न ते तासु-इति स्वयमेव विपश्चिद्वर्याः तुलना- त्मिकसमालोचनादृष्ट्या समुत्तोल्यावगच्छन्तु स्वात्ममुखात् स्वप्रशंसां को हि विज्ञवरः उत्तमां मनुते। अपि च-तत्तच्छूलोकार्थस्य झटिति दर्शनाय मदीयदर्शितमार्गेण मम पत्न्या सक्कलिता श्रलोकानुक्रमणी अ्रन्ते योजिता, आदौ च विषयावुक्मणी, येन तत्तद्विषयविमर्शन- वेलायां जिज्ञासूनां बुद्धिवैकल्यं न सम्भवेत्। किश्च-एकाकिनैव मया टीकारचनाप्रूफपत्र- संशोधन-पुनर्निरीक्षणादिक्रियासु व्यग्रचेतसा यथामति अस्य अ्रन्थस्य संस्कररां कृतम्, तन्न यदि क्वचित् क्वचित् मनुष्यवुद्धिसुलभा वर्णामात्रादित्रुटिजनिता दोषाः सम्भाव्येरन् तर्हि तत्तत्स्थलसंशोधनेन तान् दोषानपबाध्य एतस्याः टीकायाः प्रचारं कुर्वाणणा मथ्यनुकम्पां विधास्यन्ति सहजकरुणावरुणालया महानुभावाः सूरय इति साञ्जलि: प्रार्थयते- विदुषामनुचर :- नृसिंहदेव: द्वितीय संस्करणविषये द्वित्रा: पङ्कय: ! अयि ! शास्त्ररसिकधौरेयाः ! महानुभावाः प्रियाः ! महाकविश्रीदराडयाचार्यविर- चितस्यास्य काव्यादर्शस्य प्रथमसंस्करणामुद्रितां "कुसुमप्रतिमां" नाम टीकां निरीक्ष्य मुम्बई- मद्रासप्रमृतिप्रान्तस्थैविद्वद्ध्िर्यथाऽस्य प्रचारोऽभीष्टतरोऽमानि तथैत द्द्वितीयसंस्कर णामुद्रणा-

सडघर्ष एवादरणीयतामभिव्यनत्तयस्यांष्टीकाया इति न स्वयमेव बहु प्रशंसयाम। संस्कृतपुस्तकालयाध्यक्षेया "मेहरचन्द्र लक्ष्मरादास" इत्यनेन बहुवारमभ्यर्थितोऽपि द्वितीयसंस्करणार्थ माथुरीपश्वलक्षणी-मीमांसा परिभाषाद्यन्यग्रन्थीयटीकाटिप्परासंस्करणादिषु व्यभ्रतया नैवापीपरमस्याः परं संस्करणाम्। सम्प्रति लब्धावकाशतया मध्योपस्थिता- नन्तान्तरायप्रतिहतोऽपि समपूपरं द्वितीयं संस्करगाम्। अस्मिंश्र टीकायाः संशोधने बहु- प्रयत: कृतः । सेयं पल्ञवनसमुज्लासिताभिनवसुन्दरतरमुम्बईसीसकाक्षरैर्मुद्रापिता व्या- ख्याऽध्येतृणं पूर्वतोऽपि हृदयक्गमा भविष्यतीति दृढमाशासे। अपि नाम मदीये कृतेऽपि बहुसंशोधनप्रपश्चे मनुष्यजनसुलभप्रमादवशात् जातापि क्वाचित्की वर्णामात्रादित्रुटिः, सा हि गुसाप्रहिलैमहाभागैनिजौदार्यवशात् स्वयं परिमार्ज्याऽहं नितान्तमुपकरएायिः। विद्ुषामनुचर :- ता० १३-८-३३ नृसिंहदेव: * इयं टीका मौलमर्थमल्पश एव स्पृष्टा व्याख्यामार्गे प्रायः काठिन्यमनुधावति।

सटीककाव्यादर्शस्य संचिप्ता विषयसूची।

प्रथम: परिच्छेदः। पृ० पं०

पृ० पं० भाषाणां प्रयोगविषयः २२ १०

मङ्गलाचरणम् १ २ कथाबृह्दत्कथयोर्भाषा- टीकाकारमङ्गलम् ५ विवेक: २२ २६

मङ्गलस्य लक्षणम् २ २६ दृश्यश्रव्यकाव्ये २३ ग्रन्थविषय प्रतिज्ञा २ २० वैदर्भी गौडी च २३ १६ वाचामेव सर्वव्यवहार- रीतिलक्षएासार: २४ ३२ साधकत्वम् ३ ५ दश गुणा: २४ २१ शिष्टाः ३ २७ वैदर्भ्यामेकत्रैवोदाहररो प्रकारान्तरेण वाचामु- दश गुणा: २५ १८ पादेयत्वम् ३३ श्ेषगुरालक्षणोदाहरयो २६ २ दोषाणां वर्जनीयत्वम् ६ २ श्लेषभेद: २६ २६ काव्यस्य निषेव्यत्वम् ५ ३० प्रसाद: २८ १३ काव्यलक्षरम् ७ प्रसादे गौडमतम् २६ ६ W W IS काव्यभेदा: २ समता ३१ महाकाव्यलन्तएम् १० १० अत्रोदाहररम् काव्ये उत्कृष्टनायक: १३ १० समतायां गौडमतसार: ३३ २१ ,, नायकप्रतिनायकौ १३ २७ ३४ २६ गद्यस्य सभेदं लक्षराम् माधुर्यगुरालक्तराम् १४ २१ रसलक्षणम् ३४ ३१ आख्यायिकास्वरूपे श्रुत्यनुप्रासः ३६ १६ परमतखरडनम् १६ ३७ ११ 15 15 उक्केउर्थे स्वसिद्धान्तः अस्य उदाहरणम् १७ वैदर्भगौडकविमतभेद: ३८ कथाख्यायिकाविषये भामहादिमतनिरास: १८ अ्रनुप्ाससामान्यलक्षम् ३८ २४ २२ ४० २ मिश्रकाव्यम् १६ ६ दोषस्थले ऽनुप्रासो न चम्पूकाव्यम् १६ रसोपकारी ४१ २६ भाषाभेदेन काव्यभेद: १६ ३० यमकलक्तएम् ४३ २० १२ विशेषेरा ग्रम्यतादोषः २१ रसप्रतिबन्धक: ४३ २६ प्राकृतनानात्वम्ं २१ १६ ग्राम्यताप्पञ्च: ४४ १० अपभ्रंशलत्तराम् २१ २८ अ्रश्ीलतादोषस्य

२ काव्यादर्शस्य संक्षित्ता विषयसूची।

ग्राम्यतायामन्तर्भाव: ४६ २ स्वभावोक्तिभेदाः ७३ २३

ग्रा्यताया अपवाद: ४८ २ स्वभावोक्तेरुदाहरण- सौकुमार्यस्य लक्षसम् ४६ प्राचुर्यम् ७५ १४

उदाहरणम् ४६ १५ उपमासामान्यलक्षणम् ७७ १५

प्रत्र परमतनिरास: ५० १३ धर्मोपमाद्योपमाभेदा- अत्रैव गौडवैदर्भयोर्मत- नामारम्भ: ७८ १७

भेद: ३१ उपमायां लिङ्गभेदादि- दोषप्ररूपणम् ६७ ३३ लच्यलक्षरे ५१ २० उपमादोषस्थलोदाह० १०१ २ अत्रैव गौडवैदर्भयो- उपमाबोधकशब्दसंग्रहः १०१ १७ र्मतभेद: ५३ १ इवादानां द्योतकवाच- उदारतालक्षरम् ५३ ११ कत्वे विचार: १०२ २०

उदारतोदाहरम् ५३ २५ [नव्यमते] पूर्णालुप्ताद्या उपमा- अ्रन्यमतेन उदारताल० ४४ २७ भेदा: सोदाहरणा: १०३ १० श्रोजोगुणः ५५ उपमाभेदबोधकचक्रम् १०६ १५ अ्रत्रैव मतान्तरम् ५६ १८ रूपकम्-[सामान्यल०] ११० १६ ५७ ३० व्यस्तरूपकादिभेदाः १११ २२ कान्तेरुदाहरराम् १६ उपमारूपकव्यतिरेकरूप- कान्ती गौडमतम् २५ कयोलेक्षराम् १२० समाधलन्षम् ६१ रूपकभेदचक्रम् १२४ १६ समाधरुदाहरगम १७ दीपकलक्षणादि १२६ २८ समाधौ बीजम् ६२ २२ जातिदीपकादिभेदाः १२७ १५ समाधरुपसंहार: ६५ ७ दीपकच क्रोपसंहार: १३३ ११ वैदर्भीगौडीमार्गयो- अन्न मम्मटाचार्याः १३३ २२ रुपसहार: ६५ १५ आवृत्ति: १३५ २० भोजमतेन गुरासंख्यानम् ६६ आक्षेपालङ्कारनिरुपरम् १३७ १६ अन्रोपयुक्त: शास्त्रार्थः ६६ २६ आक्षेपस्य वृत्ताक्षेपादि- काव्यस्य कारणनि २ भेदा: १३८ २६ प्रथमपरिच्छदार्थोप अर्थान्तरन्यास: १५१ २० संहार: ६६ अस्य भेदा: १५३ २२ द्वितीय: परिच्छेद:। व्यतिरेकंस्य लक्षराम् १५७ १३ व्यतिरेकप्रपश्चः १५८ ७ अलङ्कारोद्देशः १४ [सप्रपश्चा] विभावना १६५ ११ स्वभाषोक्ति: विभावनालक्षएसङ्गतिः १६८ १७

काव्यादर्शस्य संक्षिप्ता विषयसूची।

अथ समासोकि: १६६ २० रसे भट्टलोल्लटः २१३ १४ अस्या: प्रपश्चः १७० १६ रसे श्रीशंकुक: २१३ २३ समासोक्तौ विशेषचिन्ता १७३ ८ रसे भट्टनायक: २१४ २२ अत्र पंडितराजमतनिरास:१७५१७ रसे सिद्धान्तानुयायिन: २१५ ६ १७७ २५ प्रेयोलङ्कारस्योदाहररम् २१६ १७ १७= १३ शृङ्गार: २१८ १७ अस्या: प्रपञ्चः १७६ २ प्रेयोलङ्काररसवदलङ्गार- उत्प्रक्षाया: लक्षणम् १८२ ११ योर्विशेष: २१८ २७ अस्या: उदाहरसादिप्रपश्च:१८३१७ रसवद्लङ्कारत्वे दरिडमतम् २१६३१ परमतनिरासपूर्वकम् उत्प्रेक्षो- रौद्रो रस: २२० २३ पमयोरभेंदस्पष्टीकररम् १८५ ७ वीर: २२१ १६ परमतनिरासे उपपत्ति: १८५ २३ करुणा: २२२ ६ अत्रार्थे आकृतप्रदर्शनम् १८५ ३० बीभत्सः २२३ २ 'लिम्पतीव'इत्यत्रोपमा- हास्यरस: २२३ १६ स्वीकारे युक्किविरोध: १८६ २१ अद्भुतः २२३ ३३ अ्रत्रैव युक्कयन्तरम् १८६ ३१ भयानकरस: २२४ १२ 'कर्त्ता यद्युपमानं स्या'दि- [सप्रपश्चः] ऊर्जस्वी २२५ २४ त्यस्य स्फुट: आशय:१८८ १७ पर्यायोक्कम् २२७ २७ आक्षेपान्तरपरिहारः १८८ २७ समाहितम् २३० २ अत्र विषये-आकूतकम् उदात्तम् २३१ १३ परमतनिरासपूर्वकः स्व- अपहुतिः २३३ २२ मतोपसंहार: १८६ २६ श्लेष: २३७ १३ उत्प्रक्षाया उदाहरण नानार्थकशब्दविचार: २३८ ११ वैपुल्यम् १६० संयोगादीनामर्थविशेष हेतोर्वर्नम् १६४ नियामकत्वम् २३८ २४ हेतोरुदाहरणादिप्रपश्चः २४१ ७ निर्वत्यादिकर्मविचार: १६६ २५ श्लेषोलंकारान्तराणामङ्गम् २४२ १० अथ सूद्मस्य लक्षणम् २०५ ५ श्लेषभेदोद्देश: २४२ २४ उदाहररो सूक्ष्मलक्षण- विशेषोक्ति: २४७ ६ योजनम् २०५ २७ तद्जेदप्रपश्चः २४६ ६ लेशलक्षणादि २०६ ३२ तुल्ययोगितालक्षणम् २५२ २ क्रमस्य लक्षसादि २१० २ २५३ १३ प्रेयोरसवदादीनां लक्ष० तुल्ययोगिताया उदाह० २११ विरोधस्य लक्षणादि: २५४ ६ रसलक्षणम् २१२ २४ अप्रस्तुतप्रशंसा २५७ १३

काव्यादर्शस्य संक्ित्ता विषयसूची।

एतत्पपश्चः २५८ १ त्रिस्थानस्योदाहरराम् ३१८ ६ व्याजस्तुतिलक्षणोदाहरणो २५८ २६ द्विस्थानोदाहरराम् ३१८ १८ निदर्शना [लक्षणादि] २६: २ एकस्थानोदाहररम् ३१८ ३४ सहोक्तिलक्षम् २६२ १७ ३२० द परिवृत्तिलक्षराम् २६२ ३० त्रिव्यञ्जनोदाहरराम् ३२१ २६ २६३ १४ ३२२ ७ परिवृत्तेरुदाह्दररम् २६४ २१ अथैकवर्राव्यञ्जनचित्रम् ३२२ २२ आशीरलङ्गारस्य लक्ष्य अथ प्रहेलिका ३२३ १७ लक्षणे २६५ २ प्रहेलिकोपयोगः ३२४ २ मतान्तरोक्तानामलङ्गारा. आसां लक्षए सहितनामानि३२४ १३ २६५ २१ दुष्टप्रहेलिकानां वर्जनम् ३२६ ६ सङ्कीरगालक्षणादि २६५ ३१ 'समागता' दिप्रहेलिकानां श्लेषस्य बहुषु सङ्कीर्रात्वम् २६७ १६ क्रमश उदाहरानि ३२६ २१ भाविकालंकारवर्ानम् २६७ २५ अथ दोषनिरुपराम् ३३४ ६ द्वितीयपरिच्छेदार्थोपसं० २६६ २२ प्रतिज्ञाहान्यादीनामलंकार- तृतीय: परिच्छेदः। शास्त्रे दोषाभावकथनम् ३३५ ४ यमकलन्तणम् २७१ २ अपार्थस्य सापवादं ल० ३३६ २ यमकभेदवर्णनम् . २७२ २२ अपार्थस्य उदाहरयम् ३३६ १४ यमकोदाहरणादिप्रपञच: २७३ २२ व्यर्थस्य लक्षम् ३३६ ३४ गोमूत्रिकालक्षराम् ३११ २७ व्यर्थस्योदाहरणाम् ३३७ १० गोमूत्रिकाया उदाहरगम् २१२ ६ व्यथस्य क्वचिद् गुरात्वम् ३२७ १६ मुरजबन्घचित्रम् ३१३ एकार्थस्य लक्षणाम् ३३८ ६ अर्धभ्रमसर्वतोभद्रयोर्ल० ३१३ २२ एकार्थस्योदाहररम् ३३८ १८ उदाहरणम् ३१४ १३ एकार्थस्यापवाद: ३३६ ४ सर्वतोभद्रोदाहरयम् ३१५ २ एकार्थस्य गुरत्वम् ३३६ १६ चित्रे स्वरस्थानवर्रानियम- ससशयस्य लक्षगम् ३३६२७ कथनम् ३१६ २ चतुःस्वरनियम स्योदा- १ उदाहररम् ३४० ६ ससंशयस्य गुएभाव: ३४० २३ हरम् ३१६ १६ अपक्रमस्य लक्षणम् हस्वत्रिस्वरस्योदाहरगम् २१७ २ ३४१ १६

द्विस्वरस्योदाहरणम् अपक्रमस्योदाहरणम् ३४२ २ ३१७ १६ अपक्रमस्य दोषताभाव: ३४२ १२ एकस्वरस्योदाहरराम् ३१७ २४ शब्दहीनस्य लक्षणम् स्थाननियमे चतुःस्थानोदा० ३१७३० शब्दद्दीनस्योदाहरगाम् ३४२ ३० ३४३ १५

सविवृतिकुसुप्रतिमायां धृतानां ग्रन्थकाराणां सूची।

पाशिनिः। [महावैयाकरणः] व्यास:। श्रीकृष्णद्वैपायनः ] [अष्टाध्यायी] महाभारतादि ] पतञ्जलिः। महाभाष्यम् ] भोजराज: । [सरस्वतीकराठाभरणम्] जयदेवः। क्षेमेन्द्रः । [महाकविः ] चन्द्रालोक: ] औचित्यचर्चादि ] [अलङ्कारचन्द्रिका ] JUL वाग्भटः। [वाग्भटालङ्कार:] विद्यानाथः । [साहित्यकौसुदी ] श्रीमम्मटाचार्यः । काव्यप्रकाशः ] विद्याघर:। भटटगोपालः । [अरलङ्कारशास्त्रम् ] अभिनवगुप्तपादाचार्यः। [ध्वन्यालोकलोचनम् ] वामन:। अलङ्कारसूत्रम् ] .. केदारभट्टः। वृत्तरताकर: ] भामहः। अलङ्कारशास्त्रम ] ... विद्यानाथः प्रतापरुद्रीयम्] उद्भ्टभट्ट:। काव्यालङ्कारसङ्ग्रह: ] .. रुट्रटः। भारविः।[ महाकविः] काव्यालङ्कारग्रन्थ: ] [किरातार्जुनीयम् ] धनसय:। [दशरूपकम् ] विश्वनाथः। [साहित्यदर्पणः ] भरतः । नाट्यशास्त्रम् ] अमरसिह:। अमरकोषः ] मेदिनीकरः। मेदिनी ] महेश्वरः। विश्वकोष: ] हेमचन्द्र: [महावैयाकरणः त्रलङ्गारशास्त्राचार्य:] [ काव्यानुशासनम्- हैमकोषादि ] श्रीकोक्कोककविः। मनुः [ महर्षि: ] रतिरह्दस्यम् ]

कालिदास: [महाकविः ] मनुस्मृतिः ] [रघुवंशादि ] व्यास:। श्रीहर्ष: [महाकविः] [श्रीमद्भागवतम्] [योगभाष्यम ]

श्रीअच्युतरायः। [नैषधम् ] [साहित्यसारम् ] ...

( २ )

सोमदेवसूरिः। ... [यशस्तिलकम ] अप्पय्यदीक्षितः। [कुवलयानन्दम् ] [चिंत्रमीमांसादि ] माघ: [महाकविः] [शिशुपालवधम् ] श्रीकविगराडभेरुराडः । [अलङ्कारमणिहार: ] श्रीपसिडतराजो जगन्नाथः। [रसगङ्गाधर: ] श्रीकोरडभट्टः। [वैयाकरणाभूषराम ] श्रीनागोजिभट्टः। [लघुमञ्जूषा ] बोपदेवः। कविकल्पद्रुम:, मुग्धबोधव्याकरगम्] शाकटायन: । ... शाकटायनसूत्राणि] जयरथः । [अरलङ्कारकृत् ] [शाश्वतकोषः ] राजानकहय्यक: । [अलङ्कारसर्वस्वम् ] चक्रवर्त्तिभट्टाचार्यः। श्रीवाचस्पतिमिश्राः । [भामत्यादि ] श्रीगदाघरभट्टाचार्याः । [व्युत्पत्तिवाद: ] शासिडल्याचार्यः। ... [भक्तिमीमांसा ] हरि: [महावैयाकरणः ] [वाक्यपदीयम् ] राजानकरलाकर:[महाकविः] [हरविजयम् ] देवेश्वरः। ... [कविकल्पलतिका ] श्रीकृष्णभट्ट:। प्रतीहारेन्दु:। [काव्यालङ्कारसारलघुवृत्ति: ] श्रीनखकुट्ट:। [नाट्यविषयकग्रन्थः ] सिंहदेवगखि:। श्रीमद्वतारकविः। [ईश्वरशतकम् ] श्रीभट्टिः [महाकविः ] [भट्टिकाव्यम् ] [अरमरकोषव्याख्या] श्रीशङ्कराचार्याः। [विष्णुसहस्त्रनामव्याख्या] विद्याररायस्वामी। [पञ्चदशी ] श्रीसुरेश्वराचार्याः। श्रीहरिचन्द: [महाकविः] [ वार्त्तिकादि ] [धर्मशर्माभ्युदयम् ] अ्रनुभूत्याचार्यः। सारस्वतसूत्राणि ] UL श्रीभट्टमल्लः। आख्यातचन्द्रिका ] श्रीनारायंसभट्टः। [वृत्तरताकरव्याख्या ] इत्यादि।

काव्यादर्श:

चतुर्मुखमुखाम्भोजवनहंस वधूर्मम। मानसे रमतां नित्यं सर्वशुक्का सरस्वती ॥ १॥

कुसुमप्रतिमा

निर्दोषा सरसा गुराया सुरीतिः साध्वलडकृतिः। अनेकभावगम्भीरा पातु मां सरा सरस्वती॥ १॥ स्वाङ्के षडाननगजाननसूनुयुग्मं धृत्वा स्तनामृतपयः परिपाययन्ती। सा नीलकराठसुकृतौघफलं भवानी वाचां निरोधमपहन्तु ममाद्य माता ॥२॥ दरिड़ना कविनोन्नीते काव्यादर्शेऽतिनिर्मले। 'कुसुमप्रतिमा' बिम्ब-मानमाधास्यति स्वयम् ॥ ३॥ सुलक्षणा तत्तिविभूषिता च रसान्विता रीतिमती सुखार्था। सालडकृति: कोमलवागुपेता भवेन्मदीया 'प्रतिमा' डय लोके ॥४ ॥ देवीदासाभिधं तातं विष्णुदेवीश्च मातरम्। प्रसाम्य मान्यं मान्याश्व तयोरंर्थ समर्थयन् ॥ ५ ॥ 'कुसुमप्रतिमां' नाम काव्यादर्शेऽतिनिर्मलाम्। टीकां करोमि शिष्याणां हितमारचयन्नहम् ॥ ६॥ साहित्यशास्त्रविदां धौरेयः श्रीमहाकविर्दराडी काव्यज्ञानोपयोग्यलङ्कारादिस्वरूपनिरू परापरं 'काव्यादर्श' नामकं निबन्धं प्ररायन्नादौ सदाचारमार्गागतं मज्लकरणाकार्य शिष्य- शिक्षायै परिपालयन् सरस्वत्या ध्यानात्मकं भङ्गलमारचयति-'चतुर्मुखे'ति। सरस्वती= वागधिष्ठात्री देवता मम=मदीये मानसे=हृदये नित्यं=सर्वदा रमताम्=विहारं करोतु। अर्थात् मम मानसज्ञानविषयीभूता भवतु येनाहं ग्रन्थरचनादिकर्मणिा कदापि कुरिठतबुद्धिर्न भवेयम्। विशेषराद्वयेन सरस्वतीं निरूपयति-कीदृशी सरस्वती इत्याह। 'चतुर्मुखे'ति। चतुर्मुखः=चतुराननो ब्रह्मा यस्य हृदये ईश्वरेरा सर्गादौ वेदरूपा सरस्वती प्रचोदिता सहिरराय- गर्भाख्यः तस्य मुखानि=आननान्येव अम्भोजानि=कमलानि तेषां वन=काननं समुदाय इत्यर्थः तत्र हंसवधू := हंसस्य मानसौंकसः वधूर्हंसी वरटा इति यावत्। 'हंसस्य योषिद्वरटा' इत्यमरः। यथा सकलदोषरहिता वेदरूपा सरस्वती हिररायगर्भमुखाम्भोजवासिनी तथा मम

१ गायत्रीपुरश्चरसाधितशास्त्रमर्मज्ञतारूपम्।

२ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य प्रथमपरिच्छेदे-

मानसे वर्त्तमाना सरस्वत्यपि शुद्धैव, नतु हालिकादिसाधारणजनमुखे विद्यमाना च्युतसंस्कृ- त्यादिदोषोपेतेति भावः । यत एवम्, अत एव सर्वशुक्का=सर्वतः स्वरूपतोऽर्थतश्च शुक्का=निर्मला पदपदांश- वाक्यरसादिदोषवर्जिता इत्यर्थः । अन्यापि हंसी मानसाख्ये सरोवरे सदा रमते सर्वशुक्का च भवतीति वस्त्वपि व्यक्षयम्। अरत्र सरस्वत्यां हंसवधूत्वारोपं प्रति चतुर्मुखे अम्भोज- वनत्वारोपो हेतुरिति 'परम्परितरूपकं' नाम रूपकालङ्कारभेदः। वच्यत्यग्रे 'उपमैव तिरोभूत- भेदा रूपकमिष्यते' इति अलङ्कारप्रस्तावे। तच्च रूपक न श्िष्टशब्दनिबन्धनम् अम्भोजवन- त्वारोपेगौव मानससरोवररूपार्थलाभात्। 'मानसे' इति पदस्य च प्रकृते श्िष्टत्वाभावात्। काव्यरूपा च सरस्वती भगवन्मूर्ततिरेव। तथा चोक्ं विष्णुपुराणो -- काव्यालापाश्च ये केचिद्रीतकान्यखिलानि च। शब्दमूर्तिघरस्यैते विष्णोरंशा महात्मनः ॥ इति॥ एवश्च 'मानसे रमतान' इति कथनेन भगवद्रूपायाः सरस्वत्या उपासना क्रियते इति सूचि- तम्। उपासनया चैकाग्रीभूते चतसि मनोयोगात्मकसामर्थ्येन सकलानामर्थानां स्फुरतिरप्य- नायासेन जायते, तेन च रचितस्यास्य संदर्भस्यात्यादरणीयत्वमपि ध्वनितम् । 'रमताम्' इति क्रीडार्थकात् 'रमु' धातोर्लोटि प्रथमपुरुषैकवचने रूपम्। यद्यपि शरशीर्वाद-वस्तुनिर्देश-नमस्कारात्मकमेदेन त्रिविधमेव मङ़गलम्, नतु ध्यानात्मकं मज़लं किश्चित् क्वचित् प्रसिद्धमस्ति तथापि यन्न पूज्यबुद्धिर्भवति तदेव चिन्त्यते कीर्त्त्यते चेति 'तमता दृशी सरस्वती स्तौभि नमस्करोमि चे'ति व्यज्ञनया नमस्कारात्मकमङ्गलध्वनिरपि बोध्यः। अत्र भगवन्मूर्तिभूतायां सरस्वत्यां कविनिष्ठो रतिभावोऽपि व्यङ्ञयः ॥ १॥ पूर्वशास्त्राणि संहत्य प्रयोगानुपलक्ष्य च। यथा सामर्थ्यमस्माभि: क्रियते काव्यलक्षणम् ॥२ ॥ प्रन्थस्य प्रतिपादं विषयं दर्शयितुं प्रतिज्ञां करोति-'पूर्वशास्त्राशि' इति। पूर्वेषां भरतादिकवीनां शास्त्राशि काव्यअ्रन्थान् संहृत्य=समाहृत्य अर्थात् बृहृद्धयः तेभ्यो अ्रन्थेभ्यः संच्षिप्तरीत्या सारमादाय, प्रयोगान्=प्रयुज्यन्ते प्रथ्यन्ते एते इति प्रयोगों: विषयाः, नायकना- यिकादिरूपा चन्द्रचन्दनरोलम्बादिरूपा: वा तान् च उपलभ्य=सम्यग् विचार्यं अस्माभि := मयेत्यर्थः। बहुवचनं स्वशिष्यादीनां स्वसिद्धान्तानुयायिनां वाभिप्रायेण नेतव्यम्। यथासा- मर्थ्यम्=सामर्थ्यमनतिक्रम्य वर्त्तत इति यर्थासामर्थ्य यथाज्ञानम। पदार्थानतिवृत्तिरूपे यथाऽयें

१ उक्कय- आशीर्वाद-नमस्कार-वस्तुनिर्देशभेदतः। मङ्जलं त्रिविधं प्रोक्कं अ्रन्थादौ तत्सुखावहम् ॥ इति ॥।

प्रप्वत श्वायमथॉ Sस्माभि्न्यायमुक्कावलीप्रभादौ। २ 'अकर्त्तर च कारके सज्ज्ञायाम्' (पा० .३३१६) इति सूत्रेश कर्मा, घञ्।

वाचामेव सर्वव्यवहाप्रवर्नाकत्वम्।

'अव्ययं विभक्ि०' (पा० २।१।६) इति सुन्नेरा समासः। काव्यलक्षराम्=काव्यस्य लह्षणां लच्यते अन्येभ्यो व्यावर्त्त्यते (वस्तु) अनेनेति लक्षणाम् असाधारसो धर्मः स्वरूपमिति यावत, क्रियते=रच्यते। एतेनास्य ग्रन्थस्य काव्यमेव प्रतिपाद्यो विषय इत्युक्तं भवति। 'सर्वशास्त्राणि' इति पाठे तु सर्वाणि च तानि शास्त्राणि इत्यर्थो ज्ञेयः ॥ २ ॥ इह शिष्टानुशिष्टानां शिष्टानामपि सर्वथा। वाचामेव प्रसादेन लोकयात्रा प्रवर्त्तते॥३॥ सम्प्रति ग्रन्थस्य प्रयोजनं वक्तुं 'वाच एव सर्वव्यवहारसाधिका' इत्यन्वयव्यतिरेक- मुखेन दर्शयति द्वाभ्यां श्रोकाभ्याम्-'इह' इत्यादिना। इह=अ्मिन् लोके शिष्टानुशिष्टानाम्= शिष्ट := वेदशास्त्रादिप्रमाणाविज्ञैः महेश्वरप्रमृतिभिः अनुशिष्टानाम्=प्रकृतिप्रत्ययादिभेदेन अ्रन्वा- ख्यातानां संस्कृतानां, शिष्टानाम्=संस्कृतभिन्नानां प्राकृतादीनां जातिदेशादिभेदेनानेकविधानां वाचामेव=वाणीनामेव प्रसादेन=अनुग्रहेणा सर्वथा=सर्वप्रकारेण सर्वप्रकारा इत्यर्थः, लोकयात्रा= लोकानामृष्यार्यम्लेच्छादीनां यात्रा आहारविहारादिरूपो व्यवहार: प्रवर्त्तते=सिद्धो भवति। उत्तम प्रकृतयो देवर्ष्यादय: संस्कृतवाचा, मध्यमप्रकृतयः प्राकृतदेशीयादिभाषारूपया वाचा, अधमप्रकृतयः पिशाचाद्या नीचया वाचा, स्वं स्वं व्यवहारं साधयन्ति न कोप्येतादृशो व्यवहारो जगति वर्तते यो वाचां साहाय्यमन्तरा प्रचलितो भवेत्। अतएव 'व्यवहारः शब्द- प्रयोग' इत्याचच्ते न्यायशास्त्रविदः इति भावः। इत्थं वाचां सत्त्वे व्यवहारसत्त्वमित्यन्वयो बोध्यः ॥। ३॥ इद्मन्धन्तम: कृत्सं जायेत भुवनत्रयम्। यदि शब्दाह्वयं ज्योतिरासंसारं न दीप्यते॥४॥ 'इदमन्धम्' इति। यदि शब्दाह्वयम्=शब्द त्रह्लयो नाम यस्य तत् शब्दाह्वयम् शब्दसंज्ञकं ध्वनिवर्णाद्यात्मकं वाङ्ययमिति यावत्। उक्कश्वानेयपुराणो -- 'ध्वनिर्वर्णाः पदं वाक्य- मित्येतद्वाड्यं मतम्' इति। (अ.३३७। श्लो० १) ज्योतिः=ज्योतिरित ज्योतिः अर्थप्रका- शकम् यथा प्रकाशकं सौरादि तेजः सकलमर्थजातं प्रकाशयति तथा शब्दोऽपि तत्तदर्थबोधने क्षम इति प्रकाशकत्वसाधर्म्येण वाड्ये ज्योतिष्ट्वारोपः। तथा च श्रुतिः-'वाचैवायञ्ज्यो- १ कवेः कर्म काव्यम् । 'गुयावचनब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि च' (पा० ५।१।१२४) इति सूत्रेश कविपदात् ष्यज्। ब्राह्यणदिराकृतिगराः। २ भक्किश्रद्धादिभिवेदानुमतकर्मकर्त्तार: शिष्टाः। महाभारते तु- न पाशिपादचपलो न नेन्नचपलो मुनिः। न च वागङ्गचपल इति शिष्टस्य लक्षराम् ।। इत्युक्तम्। 'पृषोदरादीनि यथोपदिष्टम्' (६।३।१०६) इतिसूत्र महाभाष्ये तु 'एतस्मिन्नार्यावर्से निवासे ये ब्राह्मणः कुम्भीधान्या अलोलुपा अगृह्यमाराकारणा: किम्विदन्तरेण कस्याश्विद्विद्यायाः पारजता: तत्रभवन्तः शिष्ट' इत्युक्तम्। सारांशे तु सर्वेषां समेष्टिरेवेति बोध्यम्। (प्रश्नः) कस्य प्रसादेन लोकयात्रा प्रवर्त्तते?। (उत्तरम्) अस्य पृस्य पं० ६। (प्र०) कस्याभावे भुवनत्रयमन्धन्तमः स्यात्? (उ०) अस्य पृष्ठस्य पं० १८।

"कुसुमप्रतिमा" साहत-काव्यादर्शस्य प्रथमपरिच्छेदे-

तिषाऽडस्ते' (बृह•६।३।) आसंसारम्=संसारमभिव्याप्य न दीप्यते=न प्रकाशते तदा कृत्स्म्=समग्रं भुवनत्रयम्=भुवनानां स्वर्गमर्त्यपातालानां त्रयं त्रयो लोका इत्यर्थः । अ्रप्रन्धं तम := गाढान्धकारस्वरूपन् अ्र्ज्ञानान्धकारेण व्याप्तमिति यावत जायेत=भवेत्। अ्रयम्भाव :- यथा सौरालोकाभावे सकलमर्थजातं तमोव्याप्तँ भवति, सौरालोकमन्तरा व्यवह्ारस्य कर्तुमशक्यत्वात्, एवमेव वाचोज्योतिषोऽभावे समभं जगद् अज्ञानावृतमेव स्यात्। शब्दज्ञानस्यार्थप्रकाशकत्वेन तदभावे व्यवहाराभावात् । वाचैव सर्वेषां प्राणिनां व्यवहार- सिद्धिर्नान्यथेति निगूढाभिप्रायः। एवश्च-'वाग्रूपज्योतिषोऽभावे व्यवहाराभाव' इति व्यतिरेको ज्ञेयः । 'आसंसारम्' इति 'आरञ्चर्यादाभिविध्योः' (पा० २। १।१३) इति पश्चम्यन्तेन वा समासः, स चाव्ययीभावः, तेन पच्चे 'आसंसारात्' इत्यपि भवति। अत्र अभिधेयः=प्रतिपादो विषयः काव्यम्। प्रयोजनं व्यवहारज्ञानम्। विषयप्रयो- जनयो: प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावः सम्बन्धः। तज्ज्ञानकाभोऽधरिकारी इति प्रेक्षावतां प्रवृत्ते- रङ्कभूतमनुबन्धचतुष्टयं ज्ञेयम। उक्कश्व- सिद्धार्थ सिद्धसङ्कल्पं श्रोतुं श्रोता प्रवर्त्तते। शास्त्रादौ तेन वक्कव्यः सम्बन्धः सप्रयोजनः ॥ इति ॥४॥ आदिराजयशोबिम्बमादर्श प्राष्य वाङ्मयम्। तेषामसन्निधानेउपि न स्वयं पश्य नश्यति॥ ५॥ वाङ्मयस्यावश्यकतां बोधयितुमाह-'आदिराजे'ति। आरदिराजाः मन्विद्वाकुमान्धा- तृप्रभृतयः तेषां यशः कीर्तिः एव बिम्बं प्रतिकृतिः। इदं कर्तृपदम्। वाड्मयं=कविभिरुपनिबद्धं काव्यग्रन्थरूपं आदर्शम्=दर्पएं प्राप्य=इत्वा तेषाम्=आदिराजानाम् 'असन्निधाने' सामी- प्याभावेऽपि अर्थात् तेषु मृतेष्वपि न नश्यति=नैव नष्टं भवति इति त्वं स्वयं पश्य=विचारय। पाठ्यशिष्यजनाभि प्रायेौवमुक्कि:। 'पश्य मृगो धावति' इत्यादिवत् वाक्यार्थस्य चात्र कर्मता। प्रसिद्धदर्पणो समीपस्थितानाभेव प्रतिबिम्बः वाङ्मयाख्ये दंर्परो तु असन्निहितानाभपि यशःप्रतिबिम्बस्थितिरिति उपभानापेच्षया उपमेयस्याविक्यवर्णानात्मको व्यतिरेकालङ्कारः । तथा चोकं दरिडना व्यतिरेकचक्रे- शब्दोपात्ते प्रतीते वा सादृश्ये वस्तुनोरद्योः। तत्र यद्भेदकथनं. 'व्यतिरेकः' स कथ्यते ॥ इति। उपमानादुपमेयस्याधिक्यवर्यानं व्यतिरेक इत्यर्थः। एतच्चात्रे स्पष्टीभविष्यति। 'इदन्तु परावृत्तवर्णितानां यश:कीर्त्तिनं प्रयोजनान्तरमनुसन्धेयम्' इति जीवानन्दोङ्कं तुच्छम्, काव्यप्रयोजनेषु कुत्रापि यशःकीर्त्तनस्यागशितखवात्। अन्यथा विरोधिनामयशःकीर्त्तन- मपि प्रयोजनान्तरं मृग्यं स्यात्, तत्त्वे वा तदपि न स्यादिति कृतं कुसृष्टिविवेचनया। वस्तु- तस्तु आदिराजादिचरितसम्बन्धिकाव्यप्ररायनेन कवेरेव यशशदिलाभ इति भज्यन्तरेणा प्रसिद्धं काव्यप्रयोजनमेव पुष्टितां नीतमिति ध्येयम् ॥ ५ ॥ गौर्गौः कामडुधा सम्यक् प्रयुक्ता स्मयते बुधैः। दुष्प्रयुक्का पुनर्गोत्वं प्रयोक्तुः सैव शंसति ॥६ ॥ १ आलोकमात्रोपलक्षणामिदम्। (प्र०) कीदृशी गौः (वाणी) प्रयोक्कव्या कदृिशी घ न ? ॥ (उ०) पं. २०

काव्ये दोपस्य सवेथा चजेनीयत्वम्। ५

प्रकारान्तंरया वाचामुपादेयभवं दर्शन् कविभशितीनां वैशिषपं वर्षायति-'ो' रिति। सम्यक्=दोषराहित्येन गुशालङ्कारादिसत्त्वेन प्रयुक्का=गुन्फिता काव्याकारिति यावत्। गौः=वाणी बुधैः=रसभावादिनिपुैः परिडतैः कागदुया=कामानाम् अभिलपितानां दोग्ध्री पूरयित्री अभीष्टसम्पादयित्री गौः=धेनुरेव स्मर्यते=स्वीकरियते मन्यत इत्यर्थः। किन्व सैव=प्रसिद्धा गौ := वाणी दुष्प्रयुक्का=गुणालङ्गारादिरहिता दोषवती च प्रयुक्का सवी प्रयोवतुः= रचयितु: कुकवेः गोत्वम्=गोर्भावो गोत्वं पशुत्वं मूर्खत्वमिति यावत् संसति=प्रकटयि। निर्दोषां सगुणां सरसां सालक्वारां वाचं प्रयुञ्ञानः कविः श्रलाध्यो भर्वात तदन्यो निन्धते लोकैः, तस्माद् अदोषवत्त्वादिधर्मोपेतायां वाचि यतितव्यम्, तादृशी वागेव च काव्य- मिति भावः। उक्कशवाम्निपुराण सप्तत्रिशदधिकत्रिंशत्तमेऽ्याये- नरत्वं दुर्लभं लोके विद्या तन्र सुदुर्लभा। कवित्वं दुर्लभं तत्र शक्किस्तत्र सुदुर्लभा ॥ इति॥ दोषरहिता काव्यरूपा वाणी प्रयोक्कव्या नेतरेति तु परमार्थः। कामान्दोग्धीति काम- दुधा। 'दुहः कब् घश्च' [ पा० ३।२७० ] इति सूत्रेण सुबन्तोपपदात् 'दुह्' धातोः कर्- प्रत्ययः घश्चान्तादेशः । स्त्रियां टाप् । गौः स्वर्गे च बलीवर्दे रश्मौ च कुलिशे पुमान्। स्त्री सौरभेयीदृग्वाणदिग्वाग्भूष्वप्सु भूम्रि च ॥ इति मेदिनी ॥ ६॥ तदल्पमपि नोपेक्ष्यं काव्ये दुषट कथञ्चन। स्याद्वपुः सुन्दरमपि श्र्वित्रेसौकेन दुर्भगम्॥।७॥ उक्कमेवार्थमुपपादयन् दोषस्य सर्वथा वर्जनीयतामाह-'तत्' इति। 'तत्'=तस्मात् दुष्प्रयोक्तुः गोत्वप्रसिद्धः काव्ये=वद्यमाणालक्षणो अन्पमपि=ईपदपि दुष्टम्=दोषः कथचन= केनापि प्रकारेशा न उपच्यम्=नैव मर्षणीयम्। सर्वथापि काव्ये दोषो हेय एवेत्यर्थः। गुणालङ्कारादिसत्त्वेपि यदि कश्चिद्दोषः स्यात् तदपि न युक्कमिति दृष्ठान्तेन स्फ़ुठयति- 'स्यात्' इति। वपुः=शरीरम सुन्दरम्=प्रकृत्या मनोहरमपि सुरूपतादिसदगुरोपेतमपि

१ अन्यत्रापि-'एक: शब्दः सुप्रयुक्त: सम्यक् ज्ञातः स्वर्गे लोके च कामधुक़ भवति' इति श्रुतिवाक्यमेतदर्थमूलं दृश्यते।

यस्तु प्रयुड्के कुशलो विशषे शब्दान् यथावद् व्यवहारकाले। सोऽनन्तमाप्रोति जयं परत्र वाग्योगविद् दुष्यति चापशब्दैः ॥ इति। प्राथ्चोऽपि- धर्मार्थकाममो्तेषु वैचतरायं कलासु च। करांति कीति प्रीतिश्व साधुकाव्यनिषेवगाम् । इत्याहुः । एतावता चतुर्वर्गसाधनं काव्यमित्यपि दर्शितं भवति॥ (प्र०) दुष्टकाव्यवर्जने उपपतिम्बूहि? । (उ०) अस्य पृष्ठस्य पं० {६ू।

"कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य प्रथमपरिच्छेदे-

एकेन=एकावयवनिष्ठेन अत्यल्पेन इत्यर्थः । श्वित्रेरा=कुष्ठविशेषेण दुर्भगम्=घृणास्पदं स्यात् भवतीत्यर्थः। यथा सर्वसुन्दरभपि शरीरं तुद्रश्वित्ररोगदुष्टं लोकदष्टौ घृणां जनयति तथा गुराद्युपेतमपि काव्यं यदि यत्किश्चिदोषदुष्टं स्यात् तदा सहृदयरुपेदयत एवेति सर्वथा काव्ये दोषा वर्जनयिा इति तात्पर्यम् । अत एवोक्कमान्नेये पुराशो-'काव्यं स्फुरदलङ्कारं गुणवद्दोषवार्ज- तम्' इति । "दुष्टम्' इत्यत्र 'दुष्' धातोः 'नपुंसके भावे क्ः' [३।३।११४] इति सूत्रेणा क्लीबत्वविशिष्ट भावे कालसामान्ये क्वः प्रत्ययः । अत्रोपमानोपमेयभावापन्नयोर्वयोः पूर्वोत्तरवाक्ययोर्बिम्बप्रतिबिम्बभावेन भिन्नधर्म- निर्देशात् दष्टान्तालङ्कारः। उक्कव्व जयदेवेन- चट्विम्बप्रतिबिम्बत्वं.दृष्टान्तस्तदलड्कृतिः' इति। प्रकृत च दुष्टकाव्यश्वित्रवपुषोर्बिम्ब- प्रतिबिम्बभावः । पूर्वार्धवाक्यमुपमेयवाक्यम्, परार्धवाक्यन्तूपमानवाक्यमिति बोध्यम्॥७॥ गुसदोषानशास्त्रक्ष: कथ विभजते जनः। किमन्धस्याधिकारोस्ति रूपभेदोपलब्धिषु ॥। ८ ॥ सम्प्रति गुयादोषयोर्विभागस्यावश्यज्ञातव्यतां सदष्टान्तमाह-'गुदोषान्' इति। अशास्रज्ञ := जानातीति ज्ञः । 'इगुपधज्ञाप्रीकिर: कः' [ ३।११३५] इति 'ज्ञा' धातोः कः । शास्त्रस्य ज्ञः शास्त्ज्ञः न शास्त्रज्ञः अशास्रज्ञः । 'नलोपो नञः' [६।३।७३] इति सूत्रेण नञो नस्य लोपः । अशास्त्रज्ञोऽकविः अविद्वान् जन इत्यर्थः । गुणदोषान्-गुणाः माधुर्यौज :- प्रभृतयः दोषाः श्रुतिकटुच्युतसंस्कृत्यादयः गुणाश्च दोषाश्चेति द्वन्द्वः तान् कथं=केन प्रकारेण विभजते=विविच्य ज्ञातुं समर्थो भवति, न कथमपीत्यर्थः । अरप्रकचिर्जनः काव्यशास्त्रे 'अ्रमुके गुरा उपादेया असुके दोषा हेया' इति विशेषरूपेण ज्ञातुं नैव प्रभवतात्यर्थः । अरत्रैव दृष्टा- न्तमाह-अन्धस्य=नेत्राभ्यां हनिस्य पुरुषस्य रूपभेदोपलब्धिषु=चत्तुर्मान्रग्राह्यो गुणो रूपम, तस्य भेदा: शुक्कनीलपीतरक्वााः तेषाम् उपलब्धयः ज्ञानानि तासु अधिकार := साम- थ्यंम् अरस्ति किम्=नैवास्तीति सर्वप्रसिद्धमेवैतदित्यर्थः । तस्माद् गुणदोषचिभागज्ञानाय काव्यशास्त्रेSवश्यं प्रवृत्ति: करणीया। : अन्रापि पूर्ववद् दृष्टान्तालद्कारः । अशास्त्राज्ञान्धयोश्च बिम्बप्रतिबिम्बभावः । त्र्प्रशा- स्त्रज्ञान्घयोर्िम्बप्रतिबिम्बभावप्रयोजकं सादृश्यन्तु विवेकाभाव एव तच्च साक्षाच्छष्दोपात्त- त्वाच्छाब्दम् ॥ ८ ॥ अतः प्रजानां व्युत्पत्तिमभिसन्धाय सूरयः॥ वाचां विचित्रमार्गाणां निबबन्धुः क्रियाविधिम्॥। ६ । १ सरंस्वतीकराठाभरणेSपि -- दोषा: पदानां वाक्यानां वाक्यार्थानाश्व षोडश। हेया: काव्ये कवीन्द्रैयें तानेवादौ प्रचत्महे।। इति दोषाखां वर्जनीयत्वमुक्कम्। २ न चात्र कथं विभजते जनः' इत्यतो न कथमपीत्यर्थबललभ्यमिदमिति कथं विवेकाभावस्य शाब्दत्वमिति वाच्यम्, उक्कार्थस्य कांक्ा लाभेन काकोश्च ध्वनेर्विकारत्वाच्छ्रा- व्दत्वमेव यत इति केचित्।

काव्यलक्षरम्।

एतदर्थमेव अलङ्गारशात्त्ररचने प्राश्चः प्रावर्त्तिषत इति दर्शयति-'अरत' इति। अत := उक्कहेतोः गुणानां दोषाणां च विभागस्य अलङ्कारशास्त्रमात्रैकनोध्यत्वाद्धेतोः सूरय: प्राश्चो विद्वांसः भरतप्रमृतयः प्रजानाम्=लोकानाम् व्युत्पत्तिम्=पदपदार्थसम्बन्धज्ञानम् अंभिसन्धाय=उददिश्य विचित्रमार्गाणगाम्=विचित्रा अनेके मार्गा वैदर्भीप्रभृतयो रीतयो यासु तासां वाचाम्=काव्यनिबन्धानाम् क्रियाविधिम्=रचनाप्रकारं निबबन्धुः=जग्रन्थुः काव्या- लङ्कारग्रन्थान् रचयाम्बभूवुरित्यर्थः । अन्यथा काव्यमार्गस्य दुर्जेयत्वादिति भाव: । 'बन्ध'बन्धने। न्युपसगस्यास्य धातोर्लिटि प्रथमपुरुषबहुवचने 'निबबन्धुः'इति रूपम्॥६॥। तैः शरीरञ्च काव्यानामलङ्गाराश्च दर्शिताः। शरीरं तावदिष्टार्थव्यवच्छ्िन्ना पदावली ॥ १० ॥ काव्यशरीरं प्राचां संवादपुरःसरं निरूपयति-'तैः' इति। तैः=पूर्वसूरिभेः काव्या- नाम्=सहृदयहृदये ्लासकानां गद्यपद्यात्मकानां निबन्धानां शरिम्=लक्षराम् अलङ्काराश्च दर्शिता := निरूपिता इत्यर्थः । अर्रत्र - 'अलङ्क्रियते एभिरिति अलङ्गाराः' इति व्युत्पत्त्या अलङ्कारपद काव्यशरीरशोभाधायकत्वेन गुसालङ्कारादिसर्वार्थबोधकम्। काव्यानां शरीरविषये स्वमतं दर्शयति-'शरीरं तावत्' इति । 'इष्टार्थव्यवच्छिन्ना पदावली' काव्यस्य शरारम्= लक्षरामिति. पिसिडतार्थः । इषाः मनोदरा रसादयनुगततवेन हृया ये अरथा वाच्यादिभेदेन त्रिप्रकारा: तैः व्यवच्छिन्ना मशिडता चमत्कारविशेषजनिका या पदानामावली समूहिशेषः सा काव्यमित्यक्षरयोजना। अ्रन्र 'काव्यानाम्' इति बहुवचनमविवच्तितम्। अथवा गद्यपद्या- दयनेकभेददृढीकरणाय तत्। वच्यति चानुपदमेव 'गद्यपद्य' भित्यादि। इदश्व काव्य- लक्षराम्निपुराणादेव दरिडना गृहीतम् । तथाच तन्र सप्तत्रिशदाधकत्रिशततमे [३३७] अध्याये इत्थमुक्तम् 'सड्क्षपाद्वाक्यमिष्टार्थव्यवच्छिन्ना पदावली' इति ॥ ०॥ १ इदन्तु बोध्यम्-काव्यस्वरूपविषये अनेके प्रवादा वादिनाम्। इह केवलं शिष्य- बुद्धिवैशदाय लक्षयाभेदं प्रदर्शयामः। पिएडीभूतः शास्त्रार्थसारस्तु मध्णीतकाव्यप्रकाशप्र- भायां द्रष्टव्यः । तथाहि-'इषार्थव्यवच्छिन्ना पदावली काव्यम्' इति दराडी। एवमेव चाि- पुरासम्। जयदेवस्तु -- निर्दोषा लक्षणावती सरीतिर्गुराभूषिता। सालङ्काररसानेकवृत्तिर्वाक् काव्यनामभाक्॥ इत्याह। निर्दोषं गुएावत्काव्यमलङ्कारैरलड्कृतम्। रसान्वितं कविः कुर्वन् कीर्ति प्रीतिश्व विन्दति॥ इति भोजराजः । 'वाक्यं रसात्मकं काव्यम्' इति विश्वनाथः । 'काव्यस्यात्मा ध्वनिरिति बुधैः'-इत्यानन्दवर्धनः । 'शब्दार्थौ मूर्तिराख्यातौ जीवितं व्यङ्गयवैभवम्' इति विद्यानाथः।'वाग्वैदग्ध्यप्रधानेऽपि रस एवात्र जीवितम्' इत्यग्निपुरायम् । 'काव्यस्यात्मनि अरह्िनि रसादिरूपे न कस्य- (प्र०) काव्यस्य किं लक्षराम्? केचादा अलक्कारशास्त्रप्रणोतारः? (उ०)पं० ६।

"कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य प्रथमपरिच्छेदे- 15

[ काव्यभेदप्रदर्शनम्] पदं गद्यञ्च मिश्रञ्च तत् त्रिधैव व्यवस्थितम्। पद्यं चतुप्पदी तच्च वृत्तं जातिरिति द्विधा ॥ ११॥ उक्क काव्यस्य स्वरूपम्, सम्प्रति तद्भेदान् दर्शयति-'पद्यम्' इति। तत्=पूर्वप्रकृतं कोव्यं पद्यं गद्यं मिश्रश्चति त्रिधा एव=त्रिप्रकारमेव प्राह्कनैरालङ्कारिकैः व्यवस्थितम्=व्यव- स्थापितं निरूपितमिति यावत्। अन्तर्भावितारीजर्थः । एवकारेण अन्ये प्रकारा न सन्तीति सूचितम्। तत्र पद्यस्य लक्षामाह-'पद्यम्' इति। 'चतुष्पदी'=चतुर्णां पादानां समाहारः चतु- ष्पदी 'द्विगोः' [पा०४।१।२१]इति सूत्रेण अदन्तत्वात् द्विगोकींप् ततः 'पादः पत्' [६।४।१३०] इति सूत्रेण पदादेशः चतुष्पदी=पादचतुष्टयात्मकं यत् तत् 'पद्यम्' इत्युच्यते। प्राश्चस्तु 'छन्दो- नियमवद्वाक्यं पद्यमित्यभिधीयते' इत्याहुः। दर्पराकारोप्याह-'छन्दोबद्धपदं पद्यम्' इति। तन्न द्वयो: त्रयाणां चतुर्णा वा पादानां नैवाग्रहः परन्तु महाकाव्यादौ प्रायः पादचतुष्टयात्मका- न्येव पद्यानि स्थापनीयानि, अतः 'चतुष्पदी' ति पद्यलक्षणामुक्कम्। तत्=पद्यं वृत्तं जाति- श्चेति द्विधा=द्विप्रकारं भवति अर्थांत् पद्यस्य द्वौ भेदौ वृत्तं जातिश्चेति। तत्र यत्राच्तरसंख्यया गणा निवेश्यन्ते तद् वृत्तं भवति, यथा-उक्कात्युक्कादि। यत्र तु मात्राभेदेन गणानां निवेशः तत् जातिः, यथा-आर्यागीत्यादि। आर्यांदीनां लक्षएां वृत्तरत्नाकरादिषु द्रष्टव्यम्॥११॥ [वृत्तजात्योः प्रपश्वस्थलप्रदर्शनम ] छन्दोविचित्यां सकलस्तत्प्रपश्चो निदर्शितः । सा विद्या नौस्तितीर्षूणां गम्भीरं काव्यसागरम्॥ १२॥ 'छन्दोविचित्याम्' इति। 'छन्दोविचिति'र्नाम स्वरचितः छन्दोग्रन्थः तस्यां 'तत्प्र- पञ्चः' तयोर्वृत्तजात्योविस्तारः सकल := समप्रोपि निदरशितःनितरां निरूपितः 'मया' इति शेषः। अत्र उक्कात्युक्कादिवृत्तभेदः, समार्धसरमविषमादिभेदाः तथा आर्यागीत्यादिमेदाश्च मया चिद्विमतिः' इत्ति व्यक्किविवेककारः। 'वकोह्कि: काव्यजीवितम्' इति वक्रोक्किजीवितकारः । औचित्यं रससिद्धस्य स्थिरं काव्यस्य जीवितम्' इति क्षमेन्द्रः । 'गुसालद्वारसहितौ शब्दार्थौ दोषवर्जितौ तत्' इति च विद्यानाथः। सगुणा सालक्कारा रसभारा दोषपरिद्दारा। जगदनुरम्जनशीला कविकृतलीला सरस्वती जयति। इत्यलङ्कारचन्द्रिकाकारः । साधुशब्दार्थसन्दर्भ गुणालङ्कारभूषितम्। स्फुटरीतिरसोपेतं काव्यं कुर्वीत कर्तिये। इति वाग्भटः । 'तददोषो शब्दार्थौ सगुणावनलड्कृती पुनः क्वापीति' मम्मटाचार्याः। (प्र०) कतिविध काव्यम्? पद्यस्य कि लक्षाम्? पद्यभेदश ब्रूहि?। (उ०) अस्य पृष्ठस्य पं २। १ 'कवनीयं काव्यम' इति लोचनकारः । 'कवयति इति कविः, तस्य कर्म काव्यम्' इति विद्याघरः। कौति शब्दायते विमृशति रसभावानिति कविः तस्य कर्म काव्यम्' इति भट्टगोपालः ।

पद्यभेदनिरूपराम्।

सविस्तरं प्रतिपादिता ग्रन्थगौरवादिभयेनात्र नोक्काः, अतः काव्यशिक्षापरायणौः सैव प्रथम- मनुशीलनीया इत्यत आह-'सा विद्या' इति। सा=छन्दोविचितिः गम्भीरम्=त्नेक- विधच्छन्दोनिबद्धरसभावादिविशिष्टत्वात् अगाधम् काव्यसागरम्=काव्यमेव सागरम् काव्य- रूपं समुद्रम् तितीर्षूणाम्-तरीतुमिच्छुकानां [छात्राणां कृते] उपायभूता नौः=नौका- स्थानीया ज्ञयेति शेषः । यथा दुस्तरसमुद्रतरणोपायभूता नौर्भवति तथा छन्दोविचितिविद्यापि काव्यरूपसमुद्रतरणाय=काव्यशरीरावगाहनाय नौरेवेति भावः । एतेन काव्याध्ययनात्पूर्व- मत्यावश्यकं छन्दोविज्ञानमिति सूचितम्। उक्कश्व वामनन-'छन्दाविचितेर्वृत्तसं- शयच्छेदः' [ वा० सू० अ० ३। सू० ६।] इति। यद्यपि नानावृत्तात्मकं काव्यमस्ति यत्प- रिशीलनेन वृत्तानां स्वरूपं स्वयमेव हृदि कलितं भविष्यति तथापि मात्रावृत्तादिषु वैताली- गप्रभृतिषु क्वचित् शिष्याणां संशयोऽपि जायेत अतस्तदपाकरणाय वृत्तसंशयः छन्दःशास्त्रत एव निर्मलतयाSपाकर्त्तु शक्यत इत्यवश्यं छन्दःशास्त्रमध्येतव्यम्। वैतालीयलक्षरान्तु- 'वैतालीयं द्विःस्वरा अयुक्पादे युग्वसवोऽन्तर्ल्गः' (पिं० अ० ४ । सू० ३२) षड़विषमेऽष्टौ समे कलास्ताश्च समे स्युनों निरन्तराः । न समात्र पराश्रिता कला वैतालीयेन्ते रलौ गुरुः ॥

केचितु-छन्दांसि विचीयन्ते विज्ञायन्ते निरूप्यन्ते अनयेति 'छन्दोविचितिः' पिञ्ला- दिकृतः छन्दोग्रन्थः तस्यामिति व्याचख्युरिति। श्रत्र युक्कायुक्कं स्वयमूत्यम् । १२॥ [ पद्यात्मककाव्यभेदनिरूपराम् ] मुक़कं कुलकं कोष: सङ्गात इति तादशः। सर्गबन्धाङ्गरूपत्वादनुक्क: पद्यविस्तरः॥१३॥ उक्केषु त्रिविधेषु काव्येषु आद्यस्य पद्यात्मकस्य मुख्यं महाकाव्यसव्ज्ञकं भेदं दर्शयि- तुमाह-'मुक्ककम् कुलकं कोषः सड्घातश्र' इत्येवमाकारः तादृशः तत्समानजातीयश्चापरोपि युग्मकादिः पद्यविस्तरः=पद्यात्मककाव्यभेदसमुदायः सर्गबन्धात्नरूपत्वात्-'सर्गबन्धो महा- काव्यम्' इति वच्यमाणलक्षणं यन्महाकाव्यं तदङरूपत्वात् प्रधानभूतस्य तस्यैकदेशरूपत्वात् [मयाऽत्र] अनुक्क := प्रन्थगौरवं मन्यमानेन न प्रदर्शितः ग्रन्थान्तरतो ज्ञातव्य इति शेषः । तत्र मुक्ककस्य लक्षरामुक्कमन्निपुराणो-'मुझकं श्रोक एवैकश्चमत्कारक्षमः सताम्' [अ० ३३७] इति। श्रलोकान्तरसम्बन्धेन परित्यक्कमेकपद्यात्मकं 'मुक्क'मित्यर्थः । अन्ये त्वेवमाहु :- एक: श्लोको मुक्लकं स्याद् द्वाभ्यां युगलकं स्मृतम्। त्रिभिर्गुरावती प्रोक्का चतुर्भिस्तु प्रभद्रकम्। बाणावली पश्चभिः स्यात् षड्भिस्तु करहाटकः ॥ इति ॥ कोषस्य लक्षणान्तु साहित्यदर्पणो-यथा- कोष: श्रलोकसमूहस्तु स्यादन्योन्यानपेत्तकः । ब्रज्याक्रमेणा रचितः स एवातिमनोरमः ॥ इति॥

(प्र०) महाकाव्यस्यावान्तरभेदाः के सन्ति ? अत्र ते कुतो न प्रपञ्चिताः ? मुक्क कादीनां लक्षयां ब्रूहि ?। व्रज्यायाः लक्षणे कीदृशो मतभेद: ? (उ०) अस्य पृष्ठस्य पं० १६, १० पृ० पं० १

१० "कुसुमप्नतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य प्रथमपरिच्छेदे-

सजातीयानामेकंत्र सन्निवेशो 'ब्रज्या'। अन्योन्यानपेक्षकः परस्पराकाङ्क्षारहितः। अरत्रेर्दं तत्त्वम्। द्विविध: कोषः। ब्रज्याघटित एकः। तद्भिन्नो द्वितीयः। आद्यस्योदाहरणम्-आर्या- सप्तंशत्यादि। द्वितीयस्योदाहरगाम् -- सुभाषितावलीप्रमृति। अ्ररकारादिहकारान्ताक्षरसन्निवेशों 'व्रज्या' इत्ये के। यत्र प्रत्येकं परिसमाप्तार्थैः पयैः कथा समाप्यते स 'सब्घात' इत्युच्यते। उक्कञ्व- यत्र कविरेकमर्थ वृत्तेनैकेन वर्णायति काव्ये। सड्घातः स निगदितो वृन्दावनमेघदूतादिरिति॥ एवमाद्या मुक्काद्या महाकाव्यस्यैकदेशरूपाः सन्तीति पृथङ् मया न लक्षिता: ग्रन्था- न्तरतोऽवसेया इति तात्पर्य दरिडन: ।। १३ ।। [महाकाव्यस्य लक्षाम्] सर्गबन्धो महाकाव्यमुच्यते तस्य लक्षणम्। आशीर्नमस्क्रिया वस्तुनिर्देशो वापि तन्मुखम्॥ १४॥ इतिहासकथोद्भूतमितरंद्वा सदाश्रयम्। चतुर्वर्गफलोपेतं चतुरोदान्तनायकम्॥१५॥

मन्त्रदूतप्रयाणाजिनायकाभ्युदयैरपि॥ १७॥ अलङ्कृतमसङ्क्षिप्तं रसभावनिरन्तरम्। सगैरनतिविस्तीरण: श्रव्यवृत्तैः सुसन्धिभिः॥१८॥ सर्वत्र भिन्नवुत्तान्तैरूपेतं लोकरञ्जकम्। काव्यं कल्पान्तरस्थायि जायेत सदलङ्कृति ॥१६॥ सम्प्रति यस्यकदेशा मुक्ककादा अत्र पृथड् न लच्तिताः तं सर्गबन्धरूपं महाकार्व्य लक्षयति-'सर्गबन्ध' इति। सर्गागां बन्धो गुम्फो यत्र तन्महाकाव्यम्। अथवा सर्गैः श्रवा- न्तरार्थवर्णने: सर्गशब्दोपस्थापितैः अध्यायविशेषैवां उपलच्षितो बन्धः सर्गबन्धः तन्महाकाव्यं भंवति । रसवत्पद्यससूहविन्यासविशेषः विन्यस्तरसवत्पद्यसमहविशेषो वा महाकाव्य मिति निष्कृषटं लक्षरास्। पञ्चषपद्यात्मकेऽपि समूदृविवत्षा स्याद् अरतस्तत्रातिव्याप्तिनिरासाय 'विशेष' पदोपादानम्। विशषपदेन सर्वसाशीरादिलत्तगामाकृष्टं भवति। तस्पैव कि स्वरूपमिति विज्ञासाया्माह-'उच्यते' इति तस्य लक्षगाम्=स्वरूपम उच्यते=कथ्यते। अनन्तरमेवेति शेषः। तत्राह-'आशी' रित्यािया।इषानां शिष्यादीनां शुभाशंसनमाशीः। परास्मिन् यदुत्कृष्टज्ञानं=पूज्यताज्ञानं तदवधिकं यत्स्वास्मिन्' अपकर्षज्ञानम् 'अहमस्य सेवक' इति बोधः वादशबोघानकलो य: करपयादिसयोगविशेष: स.एव प्रहीभावरगो नमस्क्रियां। वस्तुनः प्रतिषाद्यस्य निर्देश: प्रारम्मे वशनं वस्तुनिरदेशः वसवि प्रकृत [करार्यमानराजादि ] (प्र०) महाकाव्यस्य लक्षराँ लिंख ?। (उ०) अ्स्य पृष्ठस्य पं०१०॥

११

वृत्तान्तोऽस्मिन्निति 'वस्तु' प्रधानत्वेन प्रतिपाद्यः प्रवन्धनायको राजादिः अन्यद्वा तत्सम्बन्धी त्यर्थः । एवमाशीरादिषु मध्येऽ्न्यतमं तन्मुखम्=तस्य मह्दाकाव्यस्य मुखभिव मुखं प्रारम्भो भवेदिति शेषः। तत्र आशी: यथा-रुक्मिशीहरणो कीचकवधादौ दशकुमारादौ वा। नम- स्क्रिया यथा-रघुवंशादौ। वस्तुनिर्देशो यथा-कुमारसम्भवशिशुपालबधादौ। 'इतिहास'ति-इतिहासानां रामायरामहाभारतादीनां [ अन्यतमया ] कथया राम- युधिष्ठिरादीनासुदन्तेन उद्भूतं गुम्फितं निबद्धमिति यावत्। इतरद्वान्वा अरथवा इतरत् रामायणदिवृत्तान्ताद् अन्यत् सदाश्रयम्=सन् सत्यात्मको वृत्तान्त आश्रयो वर्णनीयो यस्य तत् तादृशमित्यर्थः । एलेन प्रकरणासड्ज्ञके नाटयादिकाव्ये कल्पितवृत्तान्तस्य सत्त्वेऽपि 'महा- काव्य' सड्ज्ञके काव्यविशेषे तस्य निषेधः सूचितः। चतुर्वर्गः तद्ूपं यत्फलं प्रयोजनं तेनोपेतम्। 'त्रिवर्गों धर्मकामार्थैश्चतुर्वर्गः समाक्षकै' रित्यमरः। इदन्तु बोध्यम्-एकत्र काव्ये नहि चत्वार एव प्रयोजनं भवति। यद्यपि धर्माद्याः सर्वे वर्णानीयाः तथापि फलं पुनरेकमेव न्याय्यम्। ऋत एवोकं दपसे-'चत्वारस्तस्य वर्गाः स्युस्तेष्वकश् फलं भवेत्' इति। चतुरोदात्तनायकम्= चतुरो व्यवहारनिपुणा उदात्तो धीरोदात्तो नायकः प्रधानपुरुषो यत्र तत्। यदि नायकसामान्य- लक्षरो 'दत्तोऽनुरक्त' इत्युक्तेः अनरोदात्तस्य 'चतुर' विशेषएं वृथैवाभाति इति कस्यचित् शङ्का स्यात् सा न युक्ला 'चतुर' पदोपादानेन महाकाव्ये श्ीरोदात्त एव नायकः कर्त्तव्य इत्यस्य सूचितत्वात्। धीरोदात्तलक्षणामुक्तं साहित्यंदर्पस यथा- :अ्ररविकल्थनः क्षमावानतिगम्भीरो महासत्वः । स्थेयान्निगूढमानो धीरोदा्तो दढव्रतः कथितः ॥इति। तस्मिन् महाकांव्येऽन्यत् किं किं वर्रानीयमित्याह-'नगरे'त्यादि द्वाभ्याम । सर्वाणि तृतीयान्तानि पदानि 'अलङ्कृत' मिति पदेनान्वयनीयानि। नगरम्=नगरी। अर्णावः=समुद्रः। शैल := पर्वतः। ऋतवः=वसन्ताद्याः षट्। चन्द्रः=शंशी, अरकः=सूर्य: तयोरुदयः चन्द्रार्कोदयः एतेषां वर्णानैः । अ्रत्र चन्द्रार्कोदयपदं तयोरस्तस्य वर्णनमप्युपलक्तयति। उद्यानम्=आरामः । सलिलक्ीडा=जलक्रीडा। मधुपानम्=मद्यगोषी। रतस्य सुरतस्योत्सवः रतोत्सव := सम्भोगश्- कारः, विप्रलम्भैः=अभिल।षविरहेर्ष्याप्रवासशापहेतुकैः पञ्चविघैरित्यर्थः [इदन्तु ध्यातव्यम्- यदादौ विप्रलम्भं वर्सायित्वैव सम्भोगो वर्णानीय इति 'न विना विप्रलम्भेन सम्भोग: पुष्टिमश्नुते' इत्युक्कत्वात् ] कुमारोदय :- सुतोत्पत्तिः तस्य वर्णानः, मन्त्र := शत्रूणां जयाय मन्त्रिभिः सह विचारः, दूतः=प्रेष्यः सच निसष्टार्थः मितार्थः सन्देशहारकश्चेति त्रिविधो ज्ञेयः। प्रयाणम्= रणाभिमुखं यात्रा। आजि := सउ्प्रामः। नायकस्य=काव्यप्रधानपात्रस्य अभ्युदय := ऐश्वर्यं रिपूणं जयादिंरित्यर्थ: एतैः, सर्वैरलड्कृतं भूषितम्। पुनः कीदृशमित्याह-'असङ्च्षिप्तम्' इति। न सङचिप्तमसडच्िप्तम् विस्तृतंवृत्तान्ताभ- त्यर्थ:। महाकाव्ये ग्रन्थबाहुल्यभिया सङ्क्षेपेए वस्तुवर्रानं न चमत्कारमावहृति। तदयथा मम- १ उक्कश् 'प्रतापरुद्रीये' नायकविषये- महाकुलीनतौज्ज़वल्यं महाभाग्यसुदारता। तेज़खिता विदग्धत्वं धार्मिकत्वादयो गुणाः ॥

१२ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य प्रथमपरिच्छेदे-

वसुदेवात्मजः कृष्णो वेशुमारणायन् बभौ। गोपेषु निजमित्रेषु नक्षत्रेषु शशी यथा॥ इति। रसा := शङ्गाराद्याः। भावाः=प्रधानतया व्यज्ञनाख्यव्यापारेण व्यक्कीकृता व्यभिचा- रिणो निर्वेदाद्यास्रयस्त्रिंशत्। देवगुर्वादिविषया रतिश्च 'रतिर्देवादिविषया व्यभिचारी तथा- ्जितो भाव' इति मम्मटोक्केः । एतै रसभावैर्निरन्तरमन्तरशून्यं व्याप्तमित्यर्थः । इदन्तु बोध्यम्-शङ्गारवीरशान्तानां मध्ये कोऽपि रसोऽड्गी कार्यः अन्ये रसा भावा- दयश्च एतेषामङ्गत्वेन रूपेण निबन्धनीयाः । तथा चोक्तं साहित्यदर्परो-'शङ्गारवीरशा- न्तानामेकोन्गी रस इष्यते। अङ्गानि सर्वेऽपि रसा' इति। अ्रङ्गी=प्रधानः। तत्र शङ्गारोऽङ्गी यथा नैषधे। वीर: शिशुपालबधे, शान्तो महाभारते, करुणो रामायणो। किञ्च-अनतिविस्तीर्यौः=नातिविस्तरैः अ्रर्थात् त्रिंशदन्यूनद्विशत्यनधिकपद्यरूपैः सर्गरुपेतं स्यात्। साहित्य दर्परो तूक्तम्-'नातिस्वल्पा नातिदीर्घाः सर्गा अष्टाधिका इह' इति। कथम्भूतैः सगैरित्याह-'श्रव्यवृत्तैरिति-श्रव्याणी हृतवृत्तादिदोषरहितानि यानि वृत्तानि येषु तैः । तथा चोक्कम्- यस्मिन् श्रुते च चित्तस्य वैरस्यं नच हृद्ता। तानि वर्ज्यानि वृत्तानि प्रसिद्धिप्रच्युतानि च।। इति। पुनः कीटृशैः सर्गैः 'सुसन्धिभि' रिति-सुशोभनाः सन्धयो नाटकलक्ष ोक्का मुखप्रति- मुखाद्या: पश्च यत्र तैः। उक्कव विश्वनाथेन दर्पणो-'सर्वे नाटकसन्धय' इति। पुनः कीशैः सगैः 'भिन्नवृत्तान्तै'रिति। भिन्नो विलक्षणो वर्णानीयो वृत्तान्तः विषयः प्रधानविषयोपयोगी यत्र तैरि- त्यर्थः। 'सदलड्कृति' इति। सत्यः शब्दार्थशोभाद्वारा तत्तद्रसोपकारकारिराय अलड्कृतयः अरप्रनु- प्रासोपमादयोSलङ्कारा यत्र तत्। एवंविधदर्शितलक्षणाविशिष्टं महाकाव्यं भवतीति सरवोर्ः। सम्प्रति दर्शितलक्षणं महाकाव्यं स्तौति 'लोकरञ्जक'मिति। उक्तलक्षौरुपेतं काव्यं लोकानां कोव्यभावनाभावितभावानां सहृदयानां विनोदकरं सत् कल्पान्तरस्थायि=प्रलय- कालपर्यन्तस्थिति जायेत=भवतीति विवत्तितार्थः । यतः तादृशकाव्यस्य पठनपाठनादिस- म्प्रदायद्वारा सहृदयैरवश्यं रक्षा क्रियते, अत एव कल्पान्तरस्थायि। एवश् स्थिरकीर्तिप्रत्या- शया कविभिस्तत्रावश्यं यत्न आस्थेय इति सूचितम् ॥ १४,१५,१६,१७,१८,१६॥ न्यूनमप्यत्र यैः कैश्चिदङ्ग: काव्यं न दुष्यति। यद्युपात्तेषु सम्पत्तिराराधयति तद्विदः॥२०॥ उक्कलत्तणास्य महाकाव्यस्य क्वचित् खराडकाब्यादौ केषाश्चित् धर्माणं सत्त्वादतिव्याप्तिः, १ ईशानसंहितायान्तु- अष्टसर्गान्नतु न्यूनं त्रिशत्सर्गान्च नाधिकम्। महाकाव्यं प्रयोक्कव्यं महापुरुषलक्षराम् ।। इत्युक्कम्। तस्मादयं निर्देश: प्रायिक एवाभाति। २ काव्यस्य भावनया संस्कारविशेषेण भावितः सुसंस्कृतः भावः आ्रत्मा येषाम्। (प्र०) कथमजैः कैथ्चिन्न्यूनमपि काव्यं न दुष्यति? (उ०) अस्य पृष्ठस्य पं० २६

काव्ये नायकप्रतिनायकगुम्फनप्रकार: । १३

कुत्रचिन्महाकाव्यादावपि केषाश्चिदसत्वादव्याप्तिरित्याशङ्कय तन्निरासार्थमाह-'न्यूनम्' इति। अत्र=उक्लेषु महाकाव्यस्य अद्ञेषु धर्मेषु मध्ये यैः कैश्विद् अजैः=धर्मैः न्यूनम्=हीनमपि काव्यम्=चमत्कारकारिराया रचनाया: रचयितुः कवेः कृतिः न दुष्यति=दुष्टं निन्दितं न भवती- त्यर्थः । किमन्नास्ति कश्चन विशेषो येन तन्न दोषावहं भवतीत्यपेक्षायामाह-'यदि' इति । यदि उपात्तेषु=उपनिबद्धेषु वर्रितिषु नायकादिषु सम्पत्ति := उचिता रसादिसामग्री तद्विद := तत् काव्यं रचयितुं ज्ञातुं वा ये विदन्ति जानन्ति अर्थात् रसभावविदः सहृदयान् आराधयति= प्रीायति। उक्कश्व सरस्वतीकराठाभरणों- नाऽवर्णानं नगर्यादेर्दोषाय विदुषां मनः । यदि शैलर्त्तुरात्र्यादेर्वर्णानेनैव तुष्यति । इति। एतद्विषये प्राचा भामहनाप्युक्कम्-'उपश्लोक्यस्य माहात्म्यादुज्वलाः काव्यसम्पदः' इति! उपश्लोक्यो यशस्वी सदाचारो यथा रामयुधिष्टिरादिः । काव्यसम्पदो रसभावादि:। उद्भटोप्याह-

काव्यमाश्रयसम्पत्त्या मेरुणोवामरदुमः॥ रुद्रटेनाप्युक्कम् -- 'उदारचरितनिबन्धना प्रबन्धप्रतिष्ठा' इति। साहित्यमीमांसाकारोप्याह-'नायकगुराग्रथताः सूक्किस्रजः सुकृतिनामाकल्पमाकल्पन्ति' इति। भोजराजेनाप्युक्कम्- कवेरल्पापि वाग्वृत्तिर्विद्वत्कर्णावतंसति। नायको यदि वसर्येत लोकोत्तरगुणोत्तरः ॥ इति। तस्मान्महाकुलीनत्वगुणपेतनायकप्रबन्धादि सकलाङ्गपूर्णा वा कतिपयाङ्गोपेतं वा भवेत् सर्वथैव तत्र सहृदयानामादरो जायते। एवश्र चमत्कारातिशयपुष्टं महाकाव्यम्, विच्छित्ति- विशेषोपेतञ्च खराडकाव्यमित्यनयोर्विशेषे सति नैवाव्याप्तिदोषलेशोपीति सारार्थः ॥ २० ॥ एवं काव्ये नायकोत्कर्षा विधेयः, सच यावत् प्रतियोगिनः प्रतिनायकस्यापकर्षो न वसर्येत तावदू विच्छित्तिविशेषतां न भजते तस्मात्तस्याप्यपकर्षः प्रतिपाद् इत्यावश्यकम, परमेतत्कथं प्रतिपादनीयमित्यत्र प्रकारद्वयमाचष्टे 'गुरात' इति द्वाभ्याम् -- [ काव्ये नायकप्रतिनायकयोर्वर्ानम्] गुरातः प्रागुपन्यस्य नायकं तेन विद्विषाम्। निराकरणामित्येष मार्ग: प्रकृतिसुन्दरः ।।२१।। वंशवीर्यसुतादीनि वर्सयित्वा रिपोरपि। तज्यान्नायकोत्कर्षवर्रानञ्च धिनोति नः ॥२२। गुरातः-महाकुलीनत्वादिगुरावत्त्वेन प्राक=प्रथमं नायकम्=धीरोदात्तादिकमू उपन्यस्य=वर्गायित्वा तेन=उपन्यस्तनायकेन विद्विषाम्=नायकप्रतिपक्षभूतानां कुपथगामिनामु- (प्र०) कथं काव्ये नायकप्रतिनायकौ वर्णानीयौ : (उ०) अस्य पृष्स्य पं० २५

१४ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य प्रथमपरिच्छेदे-

द्धतानामिति यावत् [यत्] निराकरगाम्=पराजयवर्णानम् इत्येष मार्ग := एवमाकारा रीति: वर्णानाश्रकार: प्रकृतिसुन्दर := स्वभावेनैव रमशीयः। तथा सति कविकृतिः बलादपि सहृदयहृद- यमावर्जयति, यदि [पूर्व] सदाचारादिगुरायोगेन नायकः, कुत्सिताचारवत्त्वेन प्रतिनायकश्ष वरार्येंत पुनस्तयार्वर्रितौ जयपराजयौ श्रोतृणां श्रवणाय हृदयमाकर्षयतः इत्यर्थः। एतादृशका- व्यस्य लोकेष्वबाधितः प्रचारो भवतीति भावः। यथा रामायणे आदिमहाकाव्ये रामचरितं पित्रा- ज्ञापालनादिरूपं परमः सदाचारः, अथ च रावसास्य परस्नीहरणादिरूपं परमो दुराचारः। तादशेन रामेणा च तादृशस्य रावणस्य पराजयो वर्णितः । 'गुात' इति नायकस्य गुणा: सामान्यतः पूर्वमुक्काः । अन्येऽपि शोभाविलासाद्याः केचन विशेषगुणा ज्ञयाः। तथा चोक्कमन्यत्रापि- शोभा विलासो माधुर्य गाम्भीरयं धैर्यतेजसी। ललितौदार्यभित्यष्टौ सत्वजाः पौरुषा गुखाः ॥ इति। अत्र 'विद्विषा' मिति बहुवचनमविवत्तितम् । अथवा प्रतिनायकसाहाय्यकारिणाम- भिप्रायेणा बोध्यम्। 'वंशवीर्ये'ति-वंशश्च वीर्यश् श्रुतादिश्व तानि इति द्वन्द्वः । तत्र वंश := महाकुली- नत्वम् वीर्यम्=बलं शारीरकादि। श्रुतम्=शास्त्रम् आदिपदेन यज्ञदांनादेरपि परिग्रहः। एतानि रिपो: शत्रोरपि [ प्रतिनायकंस्यापि ] वर्णोयित्वा तज्यात्=तादृशगुणावच्छ्न्रुपरा- जयात् यत च नायकोत्कर्षवर्णानम्=नायकमहित्रा गुम्फनं तत् नः=अस्मान् धिनोति= प्रारयति। 'धिनोति' इति श्रीणानार्थकात् 'धिवि' धातोर्लि प्रथमपुरुषैकवचने रूपम्। यथा च हयग्रीव बधे हयग्रीवस्य स्वर्गादिविजयवर्णानम्। त्वर्थें चार्यं ः पठितः । तेनास्मिननेव पक्षे स्वरुचि: प्रदर्शिता भवृति ॥ २१, २२ ॥ [ गद्यस्य समेर्द लक्षणावरानम् ] अपाद: पदसन्तानो गद्यमाख्यायिका कथा। इति वस्य प्रभेदो द्वो तयोरांख्यायिका किल ॥२३॥ नायकनैव वांच्यान्या नायकेनेतरेण वा। स्वगुणाविष्किया दोषो नात्र भूतार्थेशंसिंन:॥ २४॥ पद्यात्मकं कारव्यं निरूपयित्वां उद्देशकमप्राप्ं गद्यं निरूपयति-'अपाद' इति। अपाद := मात्राक्षरनियमितत्वरूपः पाद: स यत्र नास्त्यसौ अपादः तादृशों यः पदसन्तानः= पदानां सुप्तिउन्तानां सन्तान: समूहविशषस्तत् गद्यम्-इति गद्यकाव्यलक्षणाम् । त्र्प्राख्या- यिका कथा इति तस्य=गद्यस्य द्वौ. प्रमेदौ=प्रकारौ 'भवत' इति शेषः 1 तयो := ईयोर्मध्ये किल=निश्चयेन आंख्यायिका नायकेनैव वाच्या-आख्यायिका्या नायक एव स्वेतिवृत्तं कथये- दित्यर्थः । 'एव' शब्देन अन्यस्य निषेधा दर्शितः ॥ अन्या=कथा नायकन चाच्या वा=अथवा इतरेणा वाच्या कथार्यी नायकस्तांदेतरश्रेतिवृत्तवक्क स्यादित्यर्थः। ऋत्र चारयेया शब्दो बोध्यः। अन्यथा नायकवांच्यायाँ कथायामाख्यािकालच्षणास्थातिव्यापि: स्यात्। (प्र०) गंधस्य कि लक्षणम् कतिविधंश्र तत्कुत्र "नायकेन' कृरत स्वगु वर्गानं कथं दोपावहं न भवति (उ०) अस्य पृंष्ठस्य पं० २१।

गद्यकाव्यभेद:। १५

ननु-आख्यायिकायां स्वमुखेन स्वगुराप्रशंसने नायकस्य उदात्तता नङ्च्यति इत्या- शङ्क्याह-'सवगुएो'ति। श्रत्र=आख्यायिकायां भूतार्थशंसिन := सत्यार्थवक्कुः नायकस्य स्वगु- णाविष्किया=स्वेषां गुणानां स्वमुखन आविष्किया प्रकाश: दोषो न=नैव दूषरां भवतीति शेषः। असत्यभूतानामनपेक्षितानां स्वगुणानां स्वमुखेन कथनमव दोष इति भावः। यथा च 'श्र्राख्या- यिका' संज्ञके कादम्बरीगद्ये महाश्वंताप्रसङ्के चन्द्रापीडस्य नायकस्य स्वेतिवृत्तवक्कत्वं न दोषः । सन्ति चान्येपि चूर्णिकाद्या गद्यभेदा: परं यथा महाकाव्ये सुक्ककादीनामन्तर्भावः तथा चुर्याकादीनाम प्याख्यायिकादावन्तर्भावः इति ते पृथङ् न लक्षिताः। ते च ग्रन्थान्तरतोऽ- वसेया विशेषजिज्ञासुभिः। तथा चाह काव्यालङ्कारसूत्रे वामनः-'गैय्य वृत्तगन्धि चूर्या- मुत्कलिकाप्रायश्च' [अ० ३ । सू० २२ ] 'पर्द्येभागवत् वृत्तगन्धि' [३।२३ ] यथा- 'पातालतालुतलवासिषु दानवेषु'। अस्मिन् गद्ये वसन्ततिलकाख्यस्य वृत्तस्य भांगः प्रत्याभि- ज्ञायते। 'अनाविद्धललितपदं चूर्णाम्' [ ३। २४] न विद्धानि अनाविद्धानि अदीर्घसभास- भाञ्ि च तानि ललितपदानि अनुद्धतानि पदानि यस्मिन् तदनाविद्धपदं 'चूर्या' मित्युच्यते। यथा-'अभ्यासो हि कर्मणां कौशलमावहति। नहि सकृन्निपातमात्रेणोदबिन्दुरपि आवारी निन्नतामादधाति' इति। 'विपरीतमुत्कलिकाप्रायम्' [ ३ । २५] विपरतिम्=श्ररविद्धोद्धतपद- मित्यर्थः। यथा-'कुलिशशिखरखरनखर प्रचयप्रचराडचपेटापांटितमत्तमातन्गकुम्भस्थलगल- न्मदच्छटाच्छ्रुरितचारुकेसरभारभासुरमुखे केसरिणि' इति। अभिपुराणो तु- 'अपदः पदसन्तानो गद्ं तदंपि गद्यते। चूर्याकोत्कलिकावृत्तसन्धिभेदान्न्निरूपकम्'॥ इत्युक्तम्। कथादीनां लक्षणान्युक्कानि साहित्यदर्पणे विश्वनाथेन। तथाहि- कथायां सरसं व्रस्तु गद्यैरेव विनिर्मितम्। क्वचिदत्र भवेदार्या कचिद्वक्त्रापवक्त्रके।। आदौ पद्यैर्नमस्कारः खलादेर्वटत्तकीर्तनम् ।। यथा कादम्बर्यादि:।४ १ 'गद्ढू' व्यक्कायां वाचि इत्यस्माद् धातोः 'गदमदचरयमश्चानुंपंसर्गे' [पा०३।१।१०] इति सूत्रेस कर्मसि 'यत्' प्रत्ययः। २ पादेषु भवं पद्मम्। भवार्थे यतप्रत्यये भसंज्ञायां पदा- देशे रूपमिति कश्चित्। वयन्तु-पादाः सन्त्यस्य 'अन्यंभ्योि दृश्यते' [वा० ५।२।१२] इति यप् 'पद्दनो०'-[६।१।६३ ] इति पदादेशः। ३ कुलिशं वज्रं तस्य शिखिरं कोटिः अग्रभाग इति यावत् तद्वत् खराणां ताव्राणां नखराणां करजाणां प्रचयः संघः तेन प्रचराडः महापीडाजनको यः चपेट: करतलः अथवा प्रचराडा या चपेटा करतलाघातः तेन (तया) पाटितं द्वैधीभावं नीतं यन् मत्तमातज्गस्य मद स्नाविगजस्य कुम्भस्थलं स्थूलांसप्रदेश: तस्माद् गलन्ती प्रच्यवन्ती या मदच्छटा मदधारा तया छ्ुरितः चर्चितः चारुः मनोहरः यः केसरभार: स्कन्धकेशनिचयः तेन भासुरं भ्राजमानं मुखम् आननं यस्य स तस्मिन् तादशे केसरिणि=सिंहे इत्यर्थः। ४ इंदन्तु नः परां वैचित्रीमावहति यद् यं गद्यभेद दरडी 'आख्यायिका' इति मन्यते विश्वनाथस्तमेव्र 'कथा' पदेन व्यवहरन्तुदाहरति।

६ "कुसुमप्नतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य प्रथमपरिच्छेदे-

आख्यायिका कथावत्स्यात् कवेरवशादिकीर्तनम्। अस्यामन्यकवानाश्च वृतं पद्यं क्वचित् क्वचित्।। कथांशानां व्यवच्छेद आश्वास इति बध्यते। आर्यावक्त्रापवक्त्राणां छन्दसा येन केनचित्।। अन्यापदेशेनाश्वासमुखे भाव्यर्थसूचनम् ॥ इति॥ यथा हर्षचरितादिः ॥ २३, २४ ॥ [आरख्यायिकास्वरूपे परमतखराडनम् ] अपित्वनियमो हष्टस्तत्राप्यन्यैरुदीरणात्। अन्यो वक्का स्वयं वेति कीदग्वा भेदलक्षराम्॥२५॥ 'आखयायिका नायकेनैव निबद्धव्या' इति नियमं ये स्वीकुर्वन्ति तेषां मतमनूद्य दूषयति-'अपितु' इति। तत्र=आख्यायिकायाम् अन्येरपि=नायकभिन्नैरपि उदरिणात्= कथनात् अर्थात् नायकभन्नवक्कुरपि स्ववृत्तकथनात् अनियमो दृष्टः=नायकमात्रवक्ककत्व- नियमस्य अभावो दृष्टः, व्यभिचारो हृष्ट इति यावत्। यतः अन्यो वक्का=नायकभिन्नो वक्ला स्वयं वेति=स्वयं वा नायको वक्का इत्याकारकं भेदलक्षणम्=आख्यायिकायाः कथायाश्च परस्परं भेदकरणं 'कीढग' अस्ति इति शेषः । न किमपीत्यर्थः । उभयोः स्वरूपप्र- युक्के भेदे जागरूके=विद्यमाने वक्कभेदकृतो विशेषो नादरणीय इति भावः ॥ २५॥ वक्त्रश्चापरवक्त्रञ्च सोच्छवासत्वञ्च भेदकम्। चिह्नमाख्यायिकायाञ्चेत् प्रसङ्गेन कथास्वपि॥ २६॥ आर्यादिवत् प्रवेश: किं न वक्त्रापरवक्त्रयोः। भेदश्च दृष्टो लम्भादिरुच्छुवासो वास्तु किं ततः ॥२७॥ कथाख्यायिकयोविषये वक्तृभेदकृतो विशेष इति प्राचां मतं निरस्तम, सम्प्रति प्रकारान्तरेणान्येषां केषाश्चिन्मतं खराडयति-'वक्त्रश्च' इति। वक्तम, अपरवक्त्रश्चेति छन्दो- भेदौ। वक्त्रलक्णामुतं वृत्तारल्नाकरे-'वक्त्रं नादयान्सौ स्यातामब्घेर्योऽनुष्टुभि ख्यातम्' इति। अपरवक्त्रलक्षणान्तु-'अयुजि ननरला गुरुः समे तदपरवक्त्रमिद नजौ जरा' वित्यन्य-

कत्तृवंशप्रशंसा स्यादन्र गद्येन विस्तरात्। कन्याहरणासङ्आमविप्रलम्भविपत्तयः ॥ भवन्ति यत्र दीप्ाश्च रीतिवृत्तिप्रवृत्तयः । उछ्मवासेश्व परिच्छेदो यत्र या चूर्याकोत्तरा ।। वक्त्रं वापरवक्त्रं वा यत्र साख्यायिका स्मृता ॥ इति। अस्मिन्विषये प्रन्थगौरवभयात् बहु विवेचना न प्रतन्यते। युक्कायुक्कं सूरयः स्वय- माकलयन्तु। अस्मद्धावनया तु मतभेदेनाख्यायिकादिस्वरूपे प्रकारभेद आरभाति। (प्र०) कथाख्यायिकयोविषये कीदशं प्राचां मतम् : कथश्व तत् खिडतम्१ (उ०) अस्य पृष्ठस्य पं० ६

गद्यकाव्यसञ्ज्ञामेदे स्वसिद्धान्तः। १७

त्रोक्कम्। सोच्छासत्वम=कथांशभेदकस्य अध्यायादिवत् विरामविशेषस्य नाम उच्कासः, तेन सह वर्त्तत इति सोच्छवासः तस्य भावस्तत्त्वम्। उच्छ्वासेन सहितत्वमित्यर्थः । एततूत्रयं आख्यायिकाया := उक्कलत्षणास्य गद्यकाव्यस्य भेदकम्=कथातो विशेषकं चिह्नम्=लक्षरामस्तीति चेद्=यदि [एवं कथयेयुः केचित् तन्न यतः] आर्यादिवत्=आर्यादिच्छन्दोविशेषवत् कथास्वपि= कथानामकेषु गद्येष्वपि कि 'वक्त्रापरवक्त्रयोः प्रवेशः' न स्यात् अपितु स्यादेवेति भावः । अयमभिप्राय :- नहि कथायामार्यानामकच्छन्दोनिवेश प्रवृत्तः कविः यदि वक्त्रापर- वक्त्रच्छन्दसी निवेशयेत तदा कभपि दोषं करोति तावता वा कथायाः कथात्वमेव न भवति। अभ्यनुज्ञातञ्च कैश्चित् कथायाार्यादिवत् वक्त्रापरवक्त्रयोरपि निवेशकरणाम्। तथाहि- 'आर्यावक्त्रापर वक्त्राणां छन्दसा येन केनचित्' इति। तस्मादुक्करीत्या कथायामार्यादिच्छन्दो- निवेशाभ्यनुज्ञाने उक्कविशेषकथनं केषाश्चिदज्ञानमूलकमेवेति भावः । सोच्छवासत्वस्यापि भेदकत्वं निरस्यति-'भेदश्व' इति। 'लम्भ' इति कथापरिच्छेदस्य नाम। आरदिपदेन उल्लासादीनामपि ग्रहणाम् 'वा' शब्दश्चार्थे लम्भादि: उच्छवासश्चेत् [यदि] कथाख्यायिकयोः भेद := विशषोऽस्तु ततः किम्=न किमपीत्यर्थः । अर्थात् लम्भादिरुच्छ्वासः कथायां स्यात् आख्यायिकायां वा स्यात् नैतावता कविर्दुष्यति नाप्युभयोरैक्यं भवति। यथा घटप- टयो: स्वरूप भेदे विद्यमाने नहि नीलताद्यास्तयोविशेषका भवन्ति। कादम्बर्याश्च नैव लम्भकस्य निवेशः। तस्मात् लम्भकादिकं व्यभिचारि सत् नोभयोरसाधारणो धर्म इत्यर्थ: ॥२६,२७॥ [ उक्केऽर्ये स्वसिद्धान्तकथनम् ] तत्कथाख्यायिकेत्येका जाति: सब्ज्ञाद्वयाङ्किता। अ्त्रैवान्तर्भविष्यन्ति शेषाश्चाख्यानजातयः॥२८॥ एवं प्राचां मतं निरस्य स्वसिद्धान्तमाह-'तत्कथा' इति। तत्=यस्मादुक्कानि लक्षणानि प्राचां व्यभिचारीि तस्मात् हेतोः 'कथा आख्यायिका चेति सञ्ज्ञाद्वयाङ्किता= नाभद्वयविशिष्टा एका जाति := एकमेव गद्यकाव्यम् नानयोरवान्तरो विशेषः । यथा 'पटः वस्त्र'मिति एकस्यैव वस्तुनो नामद्वयसत्त्वेऽपि न विशेषः तथा प्रकृतेऽपि बो्यम्। शेषाः= कथाख्यायिकाभ्यामरतिरिक्काः आख्यानजातय := शख्यानसञ्ज्ञकादीनि गद्यकाव्यानि अन्नैव= कथायामाख्यायिकायां वा अन्तर्भविष्यन्ति=गर्भीभविष्यन्ति। अयं भाव :- वस्तुतः एकविधमेव गद्यकाव्यम्। तस्यैव कथा, आख्यायिका, त्राख्या- नमित्यादीनि सव्ज्ञाविशेषा: यथा घटः कुम्भः कलश इत्येकस्यैव वस्तुनः सज्ज्ञाविशेषाः।यतु तेषां क्वचित् विशेषकरणां दृश्यते तत् शिष्यवुद्धिवैशद्यार्थमेव नतु वास्तविकमेदप्र्शनार्थम्। तथाच अग्निपुराणे- आख्यायिका कथा खाडकथा परिकथा तथा। कधालिकेति मन्यन्ते गद्यकाव्यश्च पञ्चधा॥ इत्युक्त्म्। एष एव च दारोडन: स्वसिद्धान्तः । तस्मात् 'अरन्रैवान्तर्भविष्यन्तीति भाविप्रयोगात् १ घटत्वपटत्वध्मप्रयुके भेदे। (प्र०) कथाख्यायिकाविषये दरिडसिद्धान्तं लिख? (उ०) अस्य प्ृष्ठस्य पं० १म

"कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य प्रथमपरिच्छेदे-

प्रोढिवादेन भिद प्रतिपादनं ग्रन्थकृतो न वस्तुत इति 'मालिन्यप्रोञ्छनी' कारोक्किर्न मालिन्य- प्रोञ्छने समीचीना निश्चयार्थेऽपि भविष्यक्रियाप्रयोगदर्शनात् यथा-'गमिष्यति' इत्यादौ गमिष्यत्येवेत्यर्थः । नह्यत्र भाविसत्तायां वक्तुः सन्देहः। अरग्निपुराणवचनमपि शिष्यधियां चातुर्यद्योतनायैवेति दरिडनोभिप्राय इत्यस्मन्मतम् ॥२८॥ कन्याहररा सङ्ग्रामचिप्रलम्भोदयादयः। सर्गबन्धसमा एव नैते वैशेषिका गुणाः ॥२६॥ केचित्तु वरार्यविषय भेदेनापि कथाख्यायिकयोर्भेदं ब्ुवते तन्मतमपि तिरस्करोति- 'कन्याहरणो'ति। कन्याहररा०=कन्याया अविवाहिताया [वरेणा सह स्वयंकृतनिश्चयाया] हरसां नयनं तदर्थ सड्ग्रामो युद्धम् अर्थात् राक्षसयुद्धेन कन्यां जित्वा राक्षसविधिना विवाह- करणाम् विप्रलम्भ := विप्रलम्भाख्यः शद्गारः पञ्चप्रकारः । विप्रलम्भपदं सम्भोगस्याप्युप- लक्षराम्। विप्रळम्भानन्तरं सम्भोगवर्रानस्यौचित्यात्। उक्तं हि- न विना विप्रलम्भन सम्भोग: पुष्टिमश्नुते। कषायिते हि वस्त्रादौ भूयान् रागोऽभिवर्धते॥ इति। उदय := सूर्यादीनाम्, नायकस्य वौदय ऐश्वर्यनिरूपराम्। आरप्रदिपदेन तडागादीनां प्रहाम्, एते कन्याहरणसड्ग्रामविप्रलम्भोदयादयः आख्यायिकांया वैशेषिका := भेदका गुणा धर्मा: [यैरुक्काः ] न एते=नैव सन्तीत्यर्थः [ यत एते ] सर्गबन्धसमाः='सर्ग- बन्धो महाकाव्यम्' इत्युक्तलक्षराम तत्समाः तत्साधारणाः महाकाव्येष्वप्येते कन्याहरणादयो भवन्ति, तस्मान्नाख्यायिकायाः असाधारणधर्मा एते किन्तु व्यभिचारियः । अर्था्त् एवआतीयका: धर्माः कथाख्यायिकयोनैव भदमावहन्ति। एवश्च.'कन्याहरणसड्ग्रामविप्रलम्भो- दयान्विता' इत्यादि भामहादिकृतं लक्षयां दुष्टमेव मन्तव्यमित्याशयः॥२'॥ [कथाख्यायिकाविषये भामहादिमतनिरास: ] कविभावंकृतं चिह्नमन्यत्रापि न दुष्यति। मुखमिष्टार्थसंसिद्धथै कि हिन स्यात्कृतात्मनाम् ॥ ३०.॥ अथ केथायां कवेर्भावविशेषो भवति, आख्यायिकायान्तु स नो प्रतीयत इंत्यनयोर्वि शेष: इति भामहादीनां मतं स्यात् तदपि दूषयति-'कविभावकृत मिति। कवेर्भावः कविभावः कविहाई तत्कृतं चिह्म्=लक्षणाम् अन्यत्रापि=कथायामिव आख्यायिकायाभपि नं दुष्यति=नैव दोषं जनयति। अर्थात् यथा माघकाव्यस्य सर्गसमाप्तिश्लोकेषु 'श्री'शब्दप्रयोगः, किराते च

१ 'कवेरभिप्रायकृतैरङ्चनैरङ्किता कथा' इति भामहोक्िः। २ तथाच माघ :- प्रथमसभाप्तिश्लोकस्य द्वितीयपादे- 'तस्मिन्नुत्पतिते पुरः सुरमुनाविन्दो: भ्रियं बि्रति' इत्याह। एवमेव सर्वत्र। तथा, भारविस्तु - 'रिपुतिमिरमुदस्योदीयमानं दिनादौ दिनकृतमिव लक्ष्मीस्त्वां समभ्यैतु भूयः' इत्यादिदिशा सर्वत्र सर्गसमाप्तौ 'लक्ष्मी'शब्दं प्रयुयोज। (प्र०) कथाख्यायिकयोर्विषये भामहादिमतखराडने का युक्कि:१ (उ०): प्रृ० पं० ५*

मिश्रकाव्यचम्प्वादिस्व रूपप्रदर्शनम्।

तथैव 'लक्ष्मी'पदं प्रयुक्कम्। एवमेव यदि आाख्यायिकायामपि कृतं भवेत् तदापि न दोषः।

किं हि मुखम्=प्रारम्भ: न स्यात्= अपितु सूरय इष्टार्थघटनाय यद्यदुपाददते तत्सर्वं सर्वत्रैव काव्येषु शोभाधायकमेव जायते। निरङ्कुशाः कवय. इति भावः ॥ ३० ॥ [मिश्रकाव्यनिरूपणाम्] मिश्राणि नाटकादीनि तेषामन्यत्र विस्तर:। [ चम्पूकाव्यस्य लक्तणाम् ] गद्यपद्यमयी काचिच्चम्पूरित्यभिधीयते ॥ ३१ ॥ अरघुना क्रमप्राप्तं मिश्रकाव्यमाचष्टे-'मिश्राणि' इति । नाटकादीनि=दृश्यसञ्ज्ञकानि काव्यानि मिश्रा =मिश्रसंज्ञकानि 'भवन्ति' इति शेषः। अरथात् तेषु गद्यं पद्यश्च मिश्रितं भवत्यत एव 'मिश्राि' इत्युच्यन्ते। तेषां=नाटकादीनाम् अ्न्यत्र=भरतादिग्रन्थेषु विस्तरः=प्रपञ्चः । 'अस्ति' इति शेषः । मया ग्रन्थगौरवभयादत्र न दर्शित इत्याशयः । न केवलं दृश्यकाव्येष्वेव गद्यपद्ययोर्योग: किन्तु श्रव्यकाव्येप्यसौ क्वाचिद् भवतीत्याह-'गद्यपद्यमयी' इति। गद्यपद्यप्रचुरा काचित् 'चम्पूः' इत्यभिधीयते चम्पूनाभकं तत्काव्यं भवतीत्यर्थः। 'काचित्'इति कथनेन न सर्वस्या गद्यपद्यमय्या चम्पूसज्ज्ञा। तथा चाकं साहित्यदर्पणा-'गद्यपद्यमयी राजस्तुतिर्विरुदमुच्यते' इति गद्यपद्यमय्या अपि राजस्तुतेन 'चम्पू' संज्ञा किन्तु 'विरुद' संज्ञा। यथा विरुदमशिमाला। अत्र प्रचुरार्थकमयटा इदं सूचितं यत् यत्राधिकं गद्यं क्वचित् क्वचित् पद्यं भवेत् तस्य नैव चम्पूसंज्ञेति। यथा -हर्षचरितकादम्बरीदशकुमारचरितादौ न सा। एतेन भानु- चन्द्रसिद्धचन्द्रकृतकादम्बरीव्याख्यायां-'इत्यादिचम्पूलक्णायुझ्कां कादम्बरीसज्ञिकां कथा- माशचयति' इत्युक्ं तदसमीच्याभिधानम् कादम्बर्याश्रम्पूत्वानुपपतेः 'धिया निबद्धेयमति द्वयी कथा' इति स्वयंग्रन्थकारकरथोक्केश्वेति दिक्। अत्र 'नाटकादीनि' इत्यादिपदेन प्रकरणादीनां रूपकाणमपि अहराम्। तथा चोहं दशरूपके- नाटकं सप्रकरं भारा: प्रहसनं डिमः। व्यायोगसमवकारौ वीथ्यङ्केहामृगा इति॥ एतेषां प्रपञ्चस्तु मया तद्व्याख्यायां कृतः । 'गद्यपद्यमयी' इत्यत्र 'तत्प्रकृतवचने मयट्' [५।४।२१ ] इति सूत्रेरा प्राचुर्ये मयद् ततः 'टिड्ढाणाज्०' [४।१।१५] इत्यनेन डीप्।। ३१॥ [ भाषाभदेन काव्यभेदवर्णानम्] तदेतद् वाखयं भूय: संस्कृतं प्राकृतं तथा। अपभ्रंशश्च मिश्रञ्चेत्याह्डुरार्याश्चतुर्विधम्॥ ३२॥ पूर्व गद्यपद्यादिभेदेन त्रिधा काव्यमुक्कम्। अधुना भाषाभेदेन तस्य चतुरो भेदानाह- (प्र०) कानि मिश्राणि ? कुत्र च, तेषां विस्तरः ? चम्पूलच्रां किम्? दश- कुमारादिष्वपि क्वचित् २ पद्यसत्त्वे कुतो न चम्पूत्वम्? (उ०) अस्य पृष्ठस्य पं० ६ (प्र०) भाषाभेदेन काव्यभेदम्बूदि? (उ०) अस्य पृष्ठत्य पं० ३०

२० "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य प्रथमपरिच्छेदे-

'तदेतद्' इति। तत्=पूर्वोक्नं त्रिविधं वाड्ायम्=काव्यशास्त्रम् भूयः=पुनः 'संस्कृतं' तथा 'प्राकृतं' 'अपभ्रंशः' 'मिश्रं' च इति प्रकारेण आर्या := काव्यशास्त्र प्रणोतारो विद्वांसः एतच्चतु- र्विधम्=चतुष्प्रकारम् आरहु := कथयन्ति। तथा चोक्नं सरस्वतीकराठाभरणे भोजराजन- संस्कृतेनैव कोप्यर्थः प्राकृतेनैव चापरः। शक्यो वाचयितुं कश्िदपभ्रंशेन वा पुनः ।। पैशाच्या शौरसेन्या च मागध्यान्यो निबध्यते.। द्वित्राभि: कोऽपि भाषाभिः सर्वांभिरपि कश्चन ॥ इति। इत्थं भाषाणां बहुत्वात् स्वतन्त्रा: कवयो यथारचि एकया भाषया, द्वाभ्यां भाषाभ्यां तिसृभिवा ततोप्यधिकाभिरवा भाषाभिर्यद् यद् उपनिबधन्ति सर्वं तत्सरसं काव्यमनेकविधतां यातीति भावः । ३२ ॥।

संस्कृतं नाम दैवी वागन्वाख्याता महर्षिभिः । तन्द्रवस्तत्समो देशीत्यनेक: प्राकृतक्रमः ॥३३॥ संस्कृतादीनां स्वरपमाह-'संस्कृतम्' इति। दैवी=देवानामियं 'दैवी' 'तस्येदम्' [४।३।१२०] इत्यण। ततः 'टिड्ढाणान्०' [४।१/१५] इति डीप्। देवानां सम्बन्धिनी देवै्व्रह्मेन्द्रादिभिरादौ व्यवहारे प्रयुक्ता या वाकू तत् 'संस्कृतं' नाभ स्वाभाविकसंस्कारवत्त्वात् 'संस्कृत'मित्युच्यते। 'श्रुतिरपि सर्गादौ 'सभूरिति व्याहरन् । स भूमिमसृजत' [तै०ब्रा० २।२।४।२] इत्येवमाद्या संस्कृत वागुच्चारणापूर्वकमेव प्रजापतेः सृष्टिमाह। तथाच दैवीवाक्त्वमेव संस्कृतलक्षणाम्। आगेयेप्युक्कम्-'देवादीनां संस्कृतं स्यात्' इति। [सा च] महर्षिभि := साक्षात्कृतधर्मभि: तदुत्तरकालभाविभिश्च पाणिन्यादिभिमुनिभिः अन्वाख्याता=कथिता प्रकृति- प्रत्ययादिविभागकल्पनया प्रकाशिता नतु रचिता संस्कृतवाचो नित्यत्वात्। पाशिनिप्रभृतयोऽर्वांक्कनाः ततः पराश्चो वा अन्ये तानि तानि व्याकरणानि रचयित्वा तन्न प्रकृतिप्रत्ययादिविभागश्च कल्पयित्वा शिष्यान् प्रत्यर्थबोधोपायमाकलयाम्बभूवुः नतु कुम्भ- कारो घटभिव ते संस्कृतशब्दान् रचयामासुः । किन्तु स्थिताया एव नित्यायाः संस्कृतवाचोS- नुशासनमेव कृतवन्त इति भावः। अत एवेयं भाषा सर्वभाषामूलभित्यपि सूक्कं भवति। प्रपश्चितश्वायमर्थों वाक्यपदीयादौ मत्प्रणीते "निरुक्कसारे" च। प्राकृतं लक्षयति-'तद्भव' इति। तस्मात् संस्कृतात् भव उत्पत्तिर्यस्य स तद्भवः प्राकृतक्रम :- अधमप्रकृतयः प्राकृता: तत्सम्बन्धित्वेन प्राकृतम् तस्य क्रमो व्यवस्था। वयन्तु संस्कृतरूपायाः प्रकृतेरुत्पन्नत्वात् प्राकृतमिति ब्रूमः। सर्व प्राकृतं संस्कृतस्यैवापभ्रंशः । सच 'तत्सभः' 'देशी' इति अ्नेक := बहुविध: स्मृत इति शेषः। सङ्क्षेपेण तु द्विविध :- एक: तत्समः= संस्कृतसंदशः । द्वितीय: देशी=तत्तद्ेशव्यवहृतः । यत्तु-'संस्कृतोत्पन्नत्वेन संस्कृतसदृशत्वेन तत्तद्देशव्यवहृतत्वेनानेको बहुविध' इत्याह (प्र०) संस्कृतस्य किं लक्षरांम् ? कतिविधन्व प्राकृतम्? तह्वत्नराच लिख ? (उ०) अस्य पृष्ठस्य पं० १२

२३

कश्चित् तन्मन्दम्। सर्वासां प्राकृतानां संस्कृतोत्पन्नत्वेन साम्ये सति उक्करीत्या भेदत्रयकरणा-

कंचित्तु-'आर्षोत्थमार्षतुल्यञ्च द्विविधं प्राकृतं विदु' रिति भददयमाचक्षते ॥३३।। [प्रकृष्टप्राकृतनिरूपराम्] महाराष्ट्राश्रयां भाषां प्रकृष्टं प्राकृतं विदुः। सागर: सूक्किरतानां सेतुबन्धादि यन्मयम् ॥ ३४॥ प्राकृतमेव प्रपश्चयति 'महाराष्ट्राश्रयाम्' इति। महाराष्ट्रः दक्तिणापथवर्त्ती प्रसिद्धो देशः। सआश्रयो यस्याः सा ता महाराष्ट्राश्रयां भाषाम् प्रकृष्टम्=उत्तमं प्राकृतम् विदुः=जानन्ति सूरय इति शषः । अत्र संस्कृतशब्दानामल्पस्यव परिवर्त्तनसत्त्वात् संस्कृतप्रचुरत्वाच्च श्रोतणां श्रवरो महानादरोऽस्ति अतएव प्रकृष्टं तदिति भावः । अ्रस्याः प्रकृष्टत्वे उपपत्ति दर्शयति- 'सागर' इति। सूक्किरत्नानाम्=सूक्कयः रसभावाद्युपेतानि कविवचांसि ता एव रत्नानि तेषां सागर := रत्नाकरः सेतुबन्धादि=सेतुबन्धाख्यो महाकाव्यम् तदादिर्यस्य तत् यन्मयम्= यदात्मकं यद्रचिता ति यावत्। यस्मान्महाकविभिरपि महाराष्ट्रभाषायां महान्तः सेतुबन्धप्रभृ- तयो ग्रन्था गु्फिता अतो महाराष्ट्राणां भाषा उत्तमं प्राकृतमिति पिरिडतोऽर्थः । 'साक्षात् संस्कृतोत्पन्नत्वेन संस्कृतवच्छोतृणां श्रतिसुखजनकत्वात्' इति तु कुव्याख्या- नम् सात्तादुत्पन्नत्वे प्रमाणाभावात्। आ्रदिपदेन दशमुखवधादीनां महाराष्ट्रप्राकृतकाव्यानां ग्रहणामपि ज्ञेयम् ॥ ३४ ॥ [प्राकृतनानात्वकथनम् ] शौरसेनी च गौडी च लाटी चान्या च तादशी। याति प्राकृतमित्येवं व्यवहारेषु सन्निधिम्॥ ३५॥ अन्या अपि प्राकृतभाषा दर्शयति-'शौरसेनी' इति। शूरसने भवा शौरसेनी। शूर- सनो नाम मथुरासमीपवर्त्ती देशः। एवं गौडी=गौडदेशभवा लाटी=लाटदेशीया अ्रन्य= एतद्भिन्ना च तादृशी=तज्जातीया तत्तद्देशनाम्रा च प्रसिद्धा यथा-आवन्ती मागधी इत्यादि। 'प्राकृतम्' इत्येवमाद्या भाषा प्राकृतमिति नाम्रा व्यवहारेषु=नाटकादावधमपात्रादिप्रयोगेषु तद्देशीयलेखपाठादिक्रियासु वा सन्निधिम्=सामीप्यं याति=प्राप्नोति नानाविधं तत्प्राकृतं कविभिः काव्यषु विनिवेश्यते इति भाव:।। ३५॥ [अपभ्रंशलक्षणाम् ] आभीरादिगिर: काव्येष्वपभ्रंश इति स्मृताः। शास्त्रेषु संस्कृतादन्यदपभ्रंशतयोदितम्।३६॥ अपभ्रंशं दर्शयति-'आभीरादिगिर' इति। आभीरादिगिरः=गोपचाराडालशकार-

१ भाषाणं स्वरूपविषये साम्प्रतिकैर्भाषावैज्ञानिकैबहु गवेषितम्, मयापि च यदनु- संहितं तदत्र अ्रन्थगौरवभयात्प्रकृतानुपयुक्तत्वाच्च नोक्तम्। (प्र०) प्राकृतेषु प्रकृष्ट प्राकृतं सोपपत्ति ब्रूहि? (उ०) अस्य पृशस्य पं० ५ (प्र०) अपभ्रंशं स्पष्टीकुरु? (उ०) अस्य पृष्ठस्य पं० २८

२२ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य प्रथमपरिच्छेदे-

प्रभृतीनां व्यवहारयोग्या वाचः [भाषा: ] काव्येषु=नाटकादिषु कविभिरुपनिबध्यमाना अपभ्रंश इति नाम्रा स्मृताः=उक्काः । आररभीरो देशविशेषो गोपानाम्। अमरोप्याह- 'गोपे गोपालगोसंख्यगेोधुगाभीरबल्लना' इति। शास्त्रेषु=काव्यभिन्नेषु वेदादिषु तु संस्कृतात्= देवगिरः अन्यत् सर्वं प्राकृतादिकं अपभ्रंशतया=अपशब्दतया अपभ्रंशनामत्वेनेत्यर्थः, उदितम्=उक्तम्।ब्राह्मरोन न म्लेच्छितवै नापभाषितवै म्लेच्छो हवा यदेष अपशब्दः म्लेच्छा माभूमेत्यध्येयं व्याकरणाम्' इत्येवमादिमहाभाष्यादावुक्क्म् । तस्मात् संस्कृताद्धभिज्नाः सर्वा वाचः अपभ्रंशसङ्ज्ञाः, यज्ञादिकर्मसु तासां निषेधादिति भावः । काव्येषु 'अपभ्रंश' शब्दः पारिभाषिकः । इदन्तु प्रासङ्ञिकमुक्कम् ॥३६॥ [भाषाणां प्रयोगविषयः] संस्कृतं सर्गबन्धादि प्राकृतं स्कन्धकादिकम्। आसारादीन्यपभ्रंशो नाटकादि तु मिश्रकम्॥३७॥ कुत्र कुत्र का: का भाषा: प्रयोक्कव्या इति तासां लच्यमाह-'संस्कृतम्' इति। सर्गबन्धादि=[यदुक्कं महाकाव्यं तत् ] संस्कृतम्=संस्कृतभाषारचितमेव कार्यम् । नान्य- भाषानिवेशस्तत्र कर्त्तव्य इत्यभिप्रायः । उक्कञ्चान्निपुराण- सर्गबन्धो महाकाव्यभारब्धं संस्कृतेन यत्। तद्भवं न विशेत्तत्र तन्मयं नापि किञ्चन ॥ इति ॥ आदिपदेन देवस्तुत्यादिखरडकाव्यस्यापि प्रहणाम् तदपि संस्कृतेनैव कार्यम्। स्कन्ध- कादिकं प्राकृतम्=स्कन्धकं छन्दोविशेषः तदादिर्यत्र तत् 'प्राकृतम्' प्राकृतभाषयैव रचितं भवति। यथा-सेतुबन्धादिः । आदिना गलितकादीनां परिग्रहः। इदश्व सट्टकस्यापि उपरूपकभेदस्योपल- क्षकम्, तदपि प्राकृतमयमेव भवति। आसारादीनि=आसारादिच्छन्दोविशेषनिबद्धानि 'अपभ्रंश' इति संज्ञया व्यवहियन्ते, अर्थात् 'अपभ्रंश' नाभककाव्ये आसारादीनामेव छन्दसां निवेशः कर्त्तव्यः यथा-वर्णापराक्रमादि। नाटकादि=नाटकमादि यस्य तत् 'मिश्रकम्' नानाभाषामयत्वात् मिश्र- कसंज्ञं विज्ञेयम्। 'तु' रेवार्थे नाटकाद्येवेत्यर्थः । अर्थात् सटटकं विहाय नाटकनाटिकाप्रकरणादिषु रूपकभेदेषु सर्वत्र यथापात्रमनेका भाषा आश्रयितव्या भवन्ति। यथा वेणीसंहारादयः ।

कथा हि सर्वभाषाभिः संस्कृतेन च बध्यते। भूतभाषामर्यी प्राह्ुरद्भुतार्थो बृहृत्कथाम्॥ ३८ ॥ 'मिश्र' काव्यस्य लच््यान्तरमाह-'कथा' इति। कथा=थानामकं गद्यं पूर्वोक्कलक्षणां सर्वभाषाभि :- सर्वाभिर्भाषाभिः शौरसेन्यादिभिः संस्कृतेन च=देववाराया च बध्यते=रच्यते । अतः सापि मिश्रं काव्यमित्यर्थः। 'हि' निश्चयार्थे। तथा च द्विविधा कथा-सर्वभाषामयी संस्कृ- तमयी चेत्यर्थः । कथाप्रसज्गेन बृहत्कथानामकं काव्य लक्षयति-भूतेति। भूतभाषाभयीम्=भूत- प्रा.पैशाची भाषा तन्मयीं पैशाच्या भाषया रचितामित्यर्थः। अद्भुतार्थाम्-अ्द्भुतः श्रद्गुताख्यो 'प्र०) कुत्र २ का: २ भाषा: प्रयोक्कव्या इति विवृणु?। (उ०) अस्य पृष्ठस्य पं० १० प्र०) मिश्रकाव्यस्योदाहरणन्तरं दर्शय?। (उ०) अस्य पृष्ठस्य पं० २६

वैदभ्यो गोड्याश्च रीतरववेकोपक्रमः । २३

रसरूपो्ऽर्थो यस्यां ताम् शद्दुतरसभरिताम् बृहत्कथाम्-बृहत्कथाासकं काव्यम् प्राहुःपदन्ति परिडता इति शेषः। यथा बृहत्कथासरित्सागरः। कथासरित्सागरस्तु संस्कृतेऽस्यैवानुवादः॥३८॥

लास्यच्छ लितशल्यादि प्रेक्षयार्थमितरत्पुनः। श्रव्यमेवेति सैषापि दयी गतिरुदाहता ॥ २६॥ प्रकारान्तरेणापि काव्यस्य भदद्वयं वक्ति-'लास्ये'ति। लास्यच्छलितशल्यादि प्रेचयार्थम्=दृश्यकाव्यमित्यन्वितार्थः 1 प्रेच्य := सहृदयैर्द्श्योऽर्थों रामाद्यभिनेयरूपो यत्र तत् प्रेच््यार्थम्। शङ्गाररसप्रधानं स्त्रीकृतं नृत्यं लास्यम्, पुन्नतयं छुलितम्, ललाटे हस्तं दत्वा क्रियमाां नृत्यं शल्या। आदिपदेन ताराडवहल्लीशरासानां ग्रहः। इतरत् पुनः प्रेदयार्थात् दश्यात् भिन्नं यत्काव्यं मुक्तकादि तत् श्रव्यमेव=श्रोतुं योग्यं श्रव्यम् श्रुति- विषयत्वात् तद् अभिनेयं न भवतीत्यर्थः। उक्तञन्व सरस्वतीकराठाभरणो- श्रव्यं तत्काव्यमाहुर्यन्नेद्यते नाभिनीयते। .. श्रोत्रयोरेव सुखदं भवेत्तदपि षड्विधम् ॥ इति। इदमुक्तं भवति-नाटकादि तु श्रुतिविषयः सभ्नपि दर्शनविषयत्वात् दृश्यमेव। मुक्लकादि तु केवलं श्रुतिविषय इत्यतो नानयोलक्षणासङ्करः। इति=उक्काकारा प्रसिद्धा, दवयी गतिः उदाहृता=द्विविधः काव्यमार्ग उक्क इत्यर्थः ॥ ३६॥ [अथ वैदर्भीगौड्यो: स्फुटो विवेक: ] अ्रस्त्यनेको गिरां मार्ग: सूक्ष्मभेद: परस्परम्। तत्र वैदर्भगौडीयौ वरार्येते प्रस्फुटान्तरौ।। ४० ॥ काव्यं सप्रभेदं प्रपञ्च्य गुणालङ्कारेषु निरूपयितव्येषु सौकर्याय तावत् रीति प्रदर्श- १ लास्यादीनां लक्षणां अ्रन्थान्तरेषूक्कम्। तदथा- लास: स्रीपुंसयोर्भावस्तदई तत्र साधु वा। लास्यं मनसिजोल्लासकरं मृदङ्हाववत्।। देव्यै देवोपदिष्टत्वात्प्रायः स्त्रीभिः प्रयुज्यते॥ इति॥ किश्व- कोमलं मधुरं लास्यं श्ङ्गाररससंयुतम्। गौरीतोषकरश्वापि स्त्रीनृत्यन्तु तदुच्यते ॥ मराडलेन तु यत् स्त्रीणां नृत्यं हल्लीशकं विदुः। तन्र नेता भवदेको गोपस्त्रीणां यथा हरिः॥ उद्धतन्तु भहेशस्य शासनात् तराड्डुनोदितम्। भरताय ततः ख्यातं लोके ताराडवसञ्ज्ञया । इत्यादि॥ (प्र०) लास्यादिकाव्यभेदं स्पष्टीकुरु? (उ०) अस्य पृष्ठस्य पं० ४ (प्र०) रीतर्मुख्यौ भेदौ को स्तः इतरे भेदा दरिडना कुतो नाश्रिताः? (उ०) अस्य पृष्ठस्य पं० २०

२४ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य प्रथमपरिच्छेदे-

यति 'अस्त्यनेक' इति। गिराम्=काव्यवाचां परस्परम्=अन्योन्यम् सूक्मभेद := परिपक्कबुद्धि- गम्यः स्वल्पो विशेषः अनेक := नानाविधः [प्राचीनैरुक्कः ] मार्ग := पदविन्यासप्रकारः रचना- प्रशाली 'रीति' सब्ज्ञक इति यावत् अस्ति=कविभिराश्रित इत्यर्थः । तत्र=अनेकविधे मार्गे अर्थात् तेषु मार्गेषु मध्ये वैदर्भगौडीयौ=वैदर्भी गौडी च एते द्वे रीती प्रस्फुटान्तरौ प्रकर्षेण स्फुट स्पष्टमन्तरं भेदो [विशेषो] ययोस्तौ [मागो] वरारयेते=निरूप्येते 'मया' इति शेषः । अयं भाव :-- वामनेन तावत् 'रीतिरात्मा काव्यस्य' [काव्या० २।६] इत्युपक्रम्य 'विशिष्टा पदरचना रीतिः' [ २७ ] इति च तां लक्षयित्वा 'साच त्रेधा वैदर्भी गौडीया पाश्चाली चेति [ २६]इति त्रिविधो गिरां मार्ग: रीतिनामा प्रदर्शितः । सरस्वतीकराठाभरणादिषु भोजराप्रभृतिभिस्तु- वैद्भी चाथ पा्चाली गौडीयाऽवन्तिका तथा। लाटीया मागवी चेति षांढा रीतिर्निंगद्यते।। इति षड् मार्गा: निरूपिताः । विश्वनाथश्च-साहित्यदर्परो नवमे परिच्छेदे 'पदसङ्घटना रीतिरङ्गसंस्थाविशेषवत्' इत्युत्तवा 'वैदर्भी चाथ गौडी च पाश्चाली लाटिका तथा' इति चतुरो मार्गानवर्रायत्। एषु [ एवंविधेषु ] सर्वेष्वेव पक्षेषु ग्रन्थकारस्यास्वरसः। तत्र बीजन्तु एतेषामन्योन्यं सूक्ष्ममल्प- मन्तरं सुकुमारमतिभिबलि्ज्ञातुमशक्यमनुपयुक्कश्वेति द्वावेव मार्गौ वैदर्भींगौडीयौ स्फुटमेदौ निरूपणयोग्याविति तावेवान्र दश्येंते। तथाहि-पाश्चालीमार्गः वैदर्भींगौड्योर्मध्यवर्त्ती उभयस्वरूप एव। लाटीमार्गस्तु वैदर्भीपाश्चाल्योरन्तरालवत्तीं। एवमन्यदपि। ततश्च किश्चित् किश्चित् भेददर्शनस्य बालबुद्धि- व्यामोहकरत्वान्न फलं पश्याम इति दशिडनोऽभिप्रायः ॥ ४० ॥ श्लेष: प्रसाद: समता माधुर्ये सुकुमारता। अर्थव्यक्तिरुदारत्वमोजः कान्तिसमाधयः॥४१॥ इति वैदर्भमार्गस्य प्राणाः दश गुणाः स्मृताः। एषां विपर्ययः प्रायो दृश्यते गौडवर्त्मनि ॥ ४२॥ सम्प्रति प्रतिज्ञातयोवैंदर्भीगौडीयमार्गयोः क्रमेशा स्वरूपमाह-'श्लेष' इति। 'श्लेष' इत्यारभ्य 'समाधि' पर्यन्ता मूलोक्का गुणा :- शब्दार्थयोरुत्कर्षाधायका धर्मा गुणशब्दवाच्या

१ एतद्विषयकः प्रपश्व आरन्नेयपुराणोऽपि द्रष्टव्यः । भोजराज इत्थमप्याह- वैदर्भादिकृतः पन्थाः काव्ये मार्ग इति स्मृतः । रीङ् गताविति धातोः सा व्युत्पत्त्या रीतिरुच्यते॥ इति॥ रियन्ते परम्परया गच्छन्ति अनयेति करणासाधनोंऽयं रीतिशब्दो मार्गपर्यायः । 'गुएवत्पदरचना रीति'रिति स्फुटं रीतिलन्एम्। (प्र०) कति गुणाः ? कानि च तेषां नामानि ? वैदरभींगौड्योर्लेक्षएां लिख?। (उ०) अस्य पृ० पं० २१

वैदर्भ्या गौड्याश्च स्वरूपप्ररूपराम्। २५

वैदर्भमार्गस्य=वेदर्भीं इत्याख्याया रीते: वैदर्भरीतिमत्काव्यस्येत्यर्थः, प्राणः=प्राएवज्जीवनभूता स्मृता := कथिताः अलङ्कारशास्त्राचार्यैरिति शेषः । एवच् 'श्लेषादिगुणोपेता पदरचना वैदर्भी' इति वैदर्भीलक्षणामुक्कं भवति। तथा च वामन :- 'समग्रगुणाापेता वैदर्भी' [ काव्या० २। सू० ११] इत्याह। उक्कश्च वृद्धैः- अस्पृष्टा दोषमात्राभि: समग्रगुणागुम्फिता । विपञ्चीस्वरसौभाग्या वैदभी रीतिरिष्यते ॥ इति॥ गौडीं लक्षयति-'एषा'मिति। एषाम्=शेषादिदशगुणानां गौडवर्त्मनि=गौडीये मार्गे गौडीनाम्न्यां रीत्यामिति यावत् प्रायः=बाहुल्येन विपर्यय := वैपरीत्यं दृश्यते=लच्ष्यते। एतन 'वैदर्भीविपरीतधर्मवती पदरचना गौडी' इति गौडीलक्षएं निष्पन्नम्। 'प्राय' इति कथनेन क्वचित्सर्वथैव विपर्ययः क्वचित् केनाप्यंशेन इति सूचितम्। आह च वामनः-'शज:कान्तिमती गौडीया' [ काव्या० २। सू० १३ ] इति। अ्रत्रैव वृत्तावुक्कम्-

गौडीयामपि गायन्ति रीतिं रीतिविचत्तणाः ॥ इति ॥२

१ दोषमात्राभिः असाधुत्वादिदोषलेशरपि अस्पृष्टा अरसम्बद्धा । विपञ्ची वीणा। 'वीणा तु वल्लकी विपञ्ची' इत्यमरः। तस्याः स्वराः षड्जादयः। तेषां सौभाग्यं यस्या इति विभ्रहः शिष्टं स्पष्टम्। २ वैदर्भ्यो उदाहरसां यथा- गाहन्तां महिषा निपानसलिले श्ैमुहुस्ताडितं छायाबद्धकदम्बकं मृगकुलं रोमन्थमभ्यस्यतु। विस्नब्धं क्रियतां वराहपतिभिमुस्ताक्षतिः पल्वल विश्रान्ति लभतामिदञ्च शिथिलज्याबन्धमस्मद्नुः ॥ इदञ् पद्यं कालिदासस्य शकुन्तलानाटके। 'वैदर्भीरीतिसन्दर्भे कालििदासः प्रगल्भते' इति च कथयन्ति। अत्र प्रायः सर्वेऽपि गुणाः। तथाहि-'छायाबद्धकदम्बकम्' 'शिथिल- ज्याबन्धम्' इत्यत्र बन्धस्य गाढत्वात् ओज:। 'मृगकुलम्' इति बन्धशैथिल्ये प्रसाद: । 'महिषा निपानसलिलम्' इत्यत्र मसरात्वात् श्रेषः । 'गाहन्ताम्' इत्यारभ्य समानेन मार्गेण उपक्रमोपसंहारकरणेन मार्गाभेदरूपा समता। 'गाहन्ताम्' इत्यारोहः 'महिषाः' इत्यवरोह इति समाधि:। 'शमुहुस्ताडितम्' इति पृथक्पदत्वात् माधुर्यम्। 'रोमन्थमभ्यस्यतु' इति बन्धस्याजरठत्वात् सौकुमार्यम्। 'शिथिलज्याबन्धमस्मद्धनुः' इत्यत्र बन्धस्य विकट- त्वाद् उदारता। एवं पदानासुज्ज्वलत्वात् कान्तिः। अर्थाभिव्यक्तिहेतुत्वात् अर्थव्यक्िः। एवमनया रीत्या सर्वत्र वैदर्भी रीतिरूहनीया। गौडया उदाहरयां यथा-

षृङ्कारध्वनिरार्यबालचरित प्रस्तावनाडिसिडमः ।

भ्राम्यत्पिसिडतच रडमा कथमहो नाद्यापि विश्राम्यति॥ इति।

२६ "कुसुमप्नतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य प्रथमपरिच्छेदे-

[श्रलेषस्य लक्षणोदाहरणे]

शिथिलं मालतीमाला लोलालिकलिला यथा॥४३॥ श्लेषादानां क्रमेणा सलचयं लक्षणमाह-'श्िष्टम्' इति। अल्पप्राणाक्रोत्तरम्= अल्पः प्राणः उच्चारराप्रयत्नो येषां तानि अल्पप्राणानि, तानि च अक्षराणि अल्पप्राणाक्रायी, एतानि उत्तराशि प्रधानानि अधिकानि यत्र तत् तादशम्। अल्पप्राणाश्च स्वराः वर्गाणां विषमा वर्णा: यरलवाश्चेति ज्ञेयम्। शिथिलम्=अनुत्कटमपि असपृष्टशैथिल्यम्=न स्पृष्टं प्रकाशितं शैथिल्यं यस्य तत् अर्थात् शिथिलस्यापि यस्य रचनाविशेषेण शैथिल्यं न लक्ष्यते. तादृशं काव्यात्मकं वाक्यं श्लिष्टम्=श्लेषगुणोपेतं भवतीति शेषः । एवश्च-अल्पप्राणादिवर्णाघटितरचना- विशेषवत्त्वं 'श्लेषत्व' मिति श्लेषगुरालक्षरामायातं भवति । उदाहरति 'मालतीमाला' इति। लोलालिकलिला=लौलैः इतस्ततः समापतद्धिः चञ्वलरिति यावत् अरलिभिः षट्पदैः कलिला आकुला व्याप्तत्यर्थः, एवम्भूता मालतीमाला=मालत्याः जातेः चम्पाया इति यावत् माला दाम 'वर्त्तते' इति शेषः । 'सुमना मालती जाति' रित्यमरः। अत्र मकाराद्या वर्णा अल्पप्राणणः। एतैर्घटितत्वात् वाक्यं [काव्यं] कोमलमप्य- नुप्रासमहित्रा किश्चिद् गाढमिवाभाति। अत एवायं श्रेषो गुराः। मकारलकारयोरसकृदा- वर्त्तनाद् वृत्त्यनुप्रासश्। स्वभावस्पष्ट विचारगहनं वचः 'श्िष्ट'मिति भरतः। वाग्भटोप्याह-'शलेषो यत्र पदानि स्युः स्यूतानीव परस्परम्' इति। पृथग्भूतान्यपि पदानि यत्र स्यूतानीव एकश्रेणीप्रोतानीव समस्तानीव परस्परं भवन्ति स 'श्लेषगुणाः'। उदा- हृतञ्व तेनैव यथा- मुंदा यस्योद्रीतं सह सहचरीभिर्वनचरै- र्मुंद्ः श्रत्वा हेलोद्वृतधरशिभारं भुजबलम्।

श्वमत्कारोद्रेकं कुलशिखरियास्तेपि दधिरे॥

बन्धो गाढ इवाभाति। मुदेत्यादीनि पृथग्भूतान्यपि पदान्येकश्रेणीप्रोतानीवामान्तीति श्रलेषो गुराः। इदन्तु बोध्यम्-द्विविधोऽयं श्रषः । शब्दश्ेषोऽर्थश्रेषश्व। तत्र बहूनां पदानामे- रामेणा खराडपरशोर्धनुषि आरकृष्टे तङ्गङ्गध्वनिविषये लक्ष्मरास्योक्किरियम। अत्र बन्धस्य गाढत्वौज्ज्वल्ययो रुत्कटत्वादुल्वणवोज:कान्तिगुणौ समासभूयस्त्वश्चेति गौडीया रीतिः। १ तेपि कुलशिखरिया :- कुलाचलाः यस्य राज्ञो भुजबलं=बाहो: सामर्थ्य सहचरीभि := पत्नीभि: सह=सार्धम् वनचरैः=भिहैः मुहुः=वारंवारं मुदा=हर्षेए उद्गीतम्=व्याख्यातं श्रुत्वा=आकयर्य चमत्कारोद्रेकम्=आश्चर्यपूरम् दधिरे=धृतवन्तः । कथंभूताः पर्वताः दरोद्र- च्छद्दर्भाक्करनिकरदम्भात्=ईषदुत्पद्यमानकुशाङ्करसमूहमिषात्। पुलकिता := रोमाश्चिताः इत्यर्थः । (प्र०) श्लेषगुशास्य किं लक्षराम्? किमुदाहरणाम् ? कतिविधश्च सः ? सोयं वैदर्भमार्गानुसारमुदाहर्त्तव्य :? (उ०) अस्य पृ० २

ेषविषये मार्गद्यवविशेष: २७

कवद्भासनमाद्यः। यथा मूले, टीकायाश्च [मया] दर्शितम्। असम्भावितस्यार्थस्य युक्किभिः सिद्धत्वन कथनं द्वितीयः । द्विविधस्यापि उदाहरणमाह जयदेव :- उेल्लसत्तनुतां नीतेऽनन्ते पुलककराटकैः। भीतया मानवत्यैव श्रिया्िष्टं हरिं स्तुमः ॥ इति॥ ्त्र लक्ष्म्याः समुन्नतरोमसम्बद्धतादृशशेपुःकृशतज्यमघटितार्थघटितमिति अर्थश्ेषः । 'नीतेऽनन्ते श्रियाश्िष्टम्' इत्येकपदवद्धानाद् वर्णोनां साजात्यात्स्फुटः शब्दश्लेषः ॥। ४३ ॥ अनुप्रासधिया गौडेस्तदिष्टं बन्धगौरवात्। वैदर्भैर्मालतीदाम लङ्वितं भ्रमरैरिति॥४४ ॥ अस्मिन् श्लेषार्ये गुरो गौडानामनादर इत्याह 'अनुप्रासधिया' इति। अनुप्रासो वर्णावृत्तिरूपः शब्दालङ्कारः तस्य धी: बुद्धिः तद्विषयकं ज्ञानमित्यर्थः तया बन्धगौरवात्= बन्धस्य रचनाया गौरवं गाढत्वं तस्मात् रचनागाढत्वज्ञानाद्वेतोरित्यर्थः । गौडै := गौडदेशभवैः कविभिरपि तत्=तादृशं 'मालतीमाला' इत्यादि श्रेषगुणोपेतं काव्यम्, अर्थात् श्लषस्योदा- हरगाम् इष्टम्=वाञ्छितम्। अनुप्रासप्रिया गौडा कवय इति भावः। ननु-एवं वैदर्भीगौडीरीत्योरभेदः प्राप्त इत्याशङ्कायामाह-'वैदभैं'रिति। अत्र 'इति' इत्ययं शब्दः अप्यर्थः । ततश्वायमर्थः -- वैदमैः=विदर्भदेशभवैः कविभिर्राप 'मालती दाम लङ्वितं भ्रमरैः' इति वाक्यम् [काव्यम् ] इषटं श्रलेषगुयाघटितत्वेन स्वीकृतमित्यर्थः । अयं भाव :- गौडा अनुप्रासस्थल एव श्रलेषं मानयन्ति, वैदर्भास्तु क्वचित् अनुप्रास- शून्यस्थलेऽपि श्रेषं स्वीकुवते तथा च न वैदर्भीगौडीरीत्योरभेदः। अत्र त्रयो भकाराः, द्वौ च तकारौ स्तः। तेषामावृत्तावपि व्यवधानस्थितत्वात् चमत्काराभावान्नानुप्रासः तथापि श्रेषो गुणो। वर्तते इति वैदर्भमतमित्याशयः । 'अशिथिलं वचः श्िष्ट' मिति दराड्यनुयायिनां पन्थाः । अयश्व श्रलेषो गुएः शब्दगतः । केचित्तु अन्यथापि लक्षयन्ति- यत्रैकपदवद्भावः पदानां भूयसामपि। अनालत्ितसन्धानां स श्लेषः परमो गुरः ॥ इति। उदाहरन्ति च यथा-'अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा हिमालयो नाम नगाधिराजः' इत्यादि। वामनोऽप्याह-'मसृणात्वं श्रलेषः' [काव्याल० १।१•] इति। 'यन्न हि व्यासेऽपि समासवदवभास: स श्लेष' इति तु निष्कर्षः। एवमाद्यनुप्रासाभावस्थलेऽपि वैदर्भाणां १ पुलककराटकै := लद््म्या रोमाङ्करैः उल्लसन्ती श्रविर्भूता या तनुता कृशता तां नीते प्रापिते शेषे सति अत एव भीतया त्रस्तया मानवत्यैव एवकारेणान्यावस्थाव्यावृत्ति: कथिता। एवम्भूतया श्रिया लक्ष्म्या आश्िष्टम् त्रलिक्वितं हरिम्=विष्णुं स्तुमः कीर्त्तयाम इत्यर्थः । २ भ्रमर := अलिभि: मालतीदाम=सुमनोमाला लद्वितम्=आफ्रान्तमिति अन्वितार्थः। (प्र०) ऋलषे गुरो गौडानामादरोऽस्ति न वा? वैदभींगौडीरीत्योभेदे बीजं स्पष्टीकुरु? कथश्चोभयो रीत्योरभेदः शक्यशङ्क: ? अनुप्रासाभावस्थेऽपि श्लेषो गुणो भवति न वा? भवति चेत्कस्य मते ? (उ०) अस्य पृ० पं० ८

२८ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य प्रथमपरिच्छेदे-

श्लेषस्वीकार इत्युक्कं न विस्मरणीयम्। केचित्तु-क्रमकौटिल्यानुल्वणोपपत्तियोगरूपघटनात्मा श्लेषः [अर्थश्लेषः ] इत्याहुः । उदादरन्ति च- दृष्ट्रैकासनसंस्थिते प्रियतमे पश्चादुपेत्यादराद् एकस्या नयने पिधाय विहितकीडानुबन्धच्छलः । ईषद्वक्रितकन्धरः सपुलकः प्रेमोल्मन्मानसा- मन्तर्हासलसत्क पोलफलकां धूर्त्तोऽपरां चुम्बति॥ अत्र दर्शनादयः क्रियाः। उभयसमर्थनरूपं कौटिल्यम्। लोकसंव्यवहाररूपमनुल्व- सत्वम्। 'एकासनसंस्थिते' 'पश्चादुपेत्य' इत्यादि चोपपादकम् इत्येषां योगः। विचार्यमाण तु अस्मदुक्कार्थ श्लेषलक्षणान्न बह्नन्तरमाभाति । आह च वामन :- 'घटना श्लेषः' इति। एतच्चाधुनिकैर्विश्वनाथप्रमृतिभिर्निराकृतः । शिष्यबुद्धिवैशद्यार्थमस्माकं क्रचित् पुनरुक्कमपि दोषो न मन्तव्यः । ४४ ॥ [प्रसादस्य लच्यलक्षो] प्रसाद्वत् प्रसिद्धार्थमिन्दोरिन्दीवरद्युति। लक्ष्म लक्ष्मीं तनोतीति प्रतीतिसुभगं वचः ॥ ४५॥ प्रसादं [लक्ष्यलक्षणााभ्यां ] निरूपयति-'प्रसादवत्' इति। प्रसिद्धार्थम्=प्रसिद्धः ख्यातः अर्थः प्रतिपाद्ं वस्तु यस्य तत्, प्रसिद्धार्थप्रतिपादकमित्यर्थः । उभयार्थका ये शब्दाः तेषामप्रसिद्धेऽर्ये प्रयोगो निहितार्थताख्यो दोषः तादृशदोषरहितम्। तथा प्रतीतिसुभगम्=प्रतीतौ अर्थावबोधे सुभगं सुन्दरं शीघ्रमेवार्थोपस्थापकं [यत् ] वचः बाक्यं [तत्] प्रसादवत्= प्रसादगुरायुऊ्कं 'भवति' इति शेषः। इत्थश्व 'निहितार्थदोषाभाववत्त्वे सति प्रकटार्थवत्वं [भटि- त्यर्थोपस्थिति: ] प्रसाद' इति लक्षणम्। अस्योदाहरएामाह-'इन्दोः' इति। इन्दीवरधुति= इन्दीवरस्य द्यतिरिव धुतिर्यस्य तत् श्यामलभित्यर्थः । लक्ष्म=कलङ्ग: 'कलङ्गाङ्गौ लाव्दनञ्व चिह्नं लक्ष्म च लक्षयाम्' इत्यमरः । इन्दोः=शशिनः लक्ष्मीमू=शोभां तनोति=विस्तार- यति विकाशयतीति यावत्। अत्र इन्द्विन्दीवराद्याः शब्दाः प्रसिद्धेषु चन्द्रादिष्वर्थेषु प्रयुक्काः [ऋटिति ] श्रवसामात्रेरौव अरथबोधं जनयन्तीत्ययमेव 'प्रसादः' इति। अयमेव च बन्धस्य 'शैथिल्यं प्रसाद: [काव्या० अध्या० ३। सू० ६ ] इति वामनेनोक्कः।श्रत्र 'प्रसिद्धार्थपदेन निहृतार्थदोषाभाव उक्कः। उभयार्थकशब्दस्याप्रसिद्धेऽये प्रयोगो निहितार्थ इत्युक्कम्। 'प्रती- तिसुभग' मितिपदेन अधिकपदत्वकष्टत्वादिदोषाणामभावः कथितः, तदाहि ऋटित्यर्थस्योप- स्थितिर्न स्यात्। मटित्यर्योपस्थितिरेव च प्रसादः। तदुक्कं वाग्भटालङ्कारे- ऋटित्यर्थार्पकत्वं यत् प्रसत्ति: सोच्यते बुधैः। कल्पद्रुम इवाभाति वाञ्छितार्थप्रदो जिनः ॥ इति ॥. अत्र कल्पद्गुमादिपदानामुच्चारण मात्रेणैवार्थार्पकत्वात् प्रसत्तिः [प्रसादः]। उदाहरयं यथा वा मम- कृष्णो शिशौ जगद्रर्भे शयाने कोमलात्मनि। मच्तिकापादघातेन कम्पितं भुवनत्रयम् ॥ इति ॥ (प्र०) लच्ष्यलक्षणाभ्यां प्रसादगुएं प्रपश्चय ? (उ०) अस्य पृ० पं० १३

प्रसादगुणे गौडानां मतभेद:। २६

अत्र कृष्णादीनि पदानि उच्चारणमात्रेणौवार्थार्पकाणीति प्रसादः। चन्द्रालोके जय- देवोऽपीत्थमाह- यस्मादन्तः स्थितः सर्वः स्वयमर्थोऽवभासते। सलिलस्येव सूक्कस्य स 'प्रसाद' इति स्मृतः ॥ इति॥ इदश लक्ष्यलक्षणाम्। अनयैव रीत्या सर्वत्रोह्यम् ॥ ४५॥ व्युत्पन्नमिति गौडीयैर्नातिरूढ मपीष्यते। यथाऽनत्यर्जुनाव्जन्मसदक्षाङ्गो वलक्गः ॥ ४६ ॥ प्रसादगुऐे गौडानां मतभेदं दर्शयति-'व्युत्पन्नम्' इति। गौडीयैः=गौडीरीति- प्रधानैः कविभिः नातिरूढमपि=नातिप्रसिद्धमपि अर्थात् निहितार्थतादिदोषदुष्टमपि व्युत्पन्न- मिति=व्युत्पत्तिर्योगार्थ: तद्युक्कं व्युत्पन्नं योगार्थघटितमपि बन्धस्य गौरवप्रतीतिप्रतिभासकतया वैचित्र्यवत् इति कृत्वा इष्यते=मन्यते 'प्रसादवद् वाक्य' मिति शेषः । अयमाशय :- यदि काव्यं शिथिलबन्धं भवेत् तदा तन्न निहितार्थत्वादिदोषसत्त्वे नैव प्रसादः। उक्कदोषाभावे सति शिथिलबन्धे प्रसादो गुणो भवतु नाम। यदि तु बन्धस्य समासादिवशात् गाढता स्यात् तदा निहितार्थत्वादिदोषाणां सद्भावेऽपि तत्काव्यं वैचित्र्य- मावहत्येवेति गौढानां कवीनां मतम्। एतद्विपरीतन्तु वैदर्भाणाम्। परमसारस्तु-शिथिलबन्धे निहितार्थाद्याः दोषा भवितुमर्हन्ति, गाढबन्धे तु सन्तोऽ- पि ते काव्यं दुष्ट कर्त्तु न समर्था इत्यनित्यदोषास्ते इति गौडं मतैम्। तदेतदुदाहरऐोन स्पष्टीकरोति 'यथा' इति। अनत्यर्जुनाब्जन्मसदत्ताङ्क=न अत्यर्जुनमिति अनत्यर्जुनं नातिश्वेतं किञ्चिन्नीलमित्यथः, एवम्भूतं यत् अब्जन्म=नीलकमलभिन्दीवरं तस्य सदन: समः श्रङ्कः कलङ्को यस्य स तादृशः वलसगुः=वलक्षा धवला: गावः किरणा यस्य स चन्द्र इत्यर्थः। 'अस्ति' इति शेषः । अत्र 'अर्जुन' शब्द: पाराडवे कार्त्तवीर्ये च [सहस्रबाहौ] प्रसिद्धः, शुक्के वर्ो तु यद्यपि वाचकः तथापि अप्रसिद्ध: [एव], उभयार्थोपि अर्जुनशब्दोऽप्रसिद्धार्थे प्रयुक्कत्वात् निहितार्थदोष- युक्कः। 'अब्जन्म' इति शब्दोपि न केनचित् कविना इन्दीवरे कमले प्रयुक्त्ः, केवलम् 'अद्भ्यो जन्म यस्य' इति योगं मत्वैवात्र विन्यस्तः, एवमयं शब्दः 'अप्रयुक्त' दोषदुष्टः । किञ्च- अनत्यर्जुनाब्जन्म इव अड्को यस्य इत्युपमागर्भितबहुव्रीहिसमासकरयोनापि तादृशार्थप्रतीतौ 'सदृच्त' पदमधिकं [वृथैव] वत्तते, तस्मादत्र 'अधिकपदत्व' मपि दोषः। 'अनत्यर्जुनाब्जन्म' इति श्रुतिकटुश्चायं शब्दः । एवं 'वलत्' शब्दोऽपि अप्रयुक्तः श्रुतिकटुश्च। 'गो' शब्दो यद्यपि

१ काव्यप्रकाशकारमत काव्यसामान्यलक्षरो 'शदोषा' विति पदं सर्वथा सुसक्कतमिति परिडतरूपा सूक्ष्मयेक्िकयाSSकलयन्तु। प्रपश्चस्तु मया त्तत्पनरभायां कृतः । (प्र०) प्रसादगुणे गौडानां कीदृशं मतं कश्चास्मिन्नंश वैदभीसकाशादू गौडया रीतेर्विशेष इंत्युदाहरणादिविन्यासपूर्वकं र्पष्टीकुरु? (उ०) अस्य पृ० पं० ६

३० "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य प्रथमपरिच्छेदे-

वृषभादो प्रसिद्धः; किरेणो पठितोऽप्यप्रसिद्ध इति निहितार्थः। एवं दोषप्रचुरमपि वाक्यमिदं [काव्यम] गाढबन्धप्रभावाद् विच्छित्तिविशेषतामावहतीति काव्यत्वेन स्वीकुर्वन्ति गौडाः। इत्थमत्र गौड्यां रीतौ लच्षितप्रसादगुणाभावात् वैदर्भीरीतर्भेदो दर्शितः । गौडानां मते बन्धगाढतवे सत्यपि यदि वैचित्रीविशषोऽनुभवसिद्धस्तदापि प्रसाद एवेति भावः । अर्जुनः ककुभे पार्थे कार्त्तवीर्यमयूरयोः। मातुरेकसुतेऽपि स्यात् धवले पुनरन्यवत्। नपुंसकं तृएों नेत्ररोगे स्यादर्जुनी गवि। उषायां बाहुदानदयां कुट्टिन्यामपि च क्वचित्' ॥ इति मेदिनी। 'अवदातः सितो गौरो वलक्षो धवलो ऽर्जुनः' इत्यमरः । 'गौः स्वर्गे च बलीवर्दें रश्मौ च कुलिशे पुमान्। स्री सौरभेयीदग्बाणदिग्याग्भूष्वप्सु भू्नि च'। इति मेदिनी। यत्तु मालिन्यप्रोञ्छनीकार: 'वस्तुतस्तु वैदर्भपक्षपातितया प्रन्थकृतैवमुक्कम्, गौडा- नाभपि दोषाणामनङ्गीकारादिति ध्येयम्' इत्याह तत्तुच्छं निष्प्रमााकत्वात्, गौडानामेतादृश- स्थले दोषसद्भावाङ्गीकारस्य सम्प्रदायसिद्धत्वात् सन्तोऽपि ते न दूषयन्ति काव्यमिति दोषा- भासरूपत्वात्तेषाम्, नहि रुद्ध: शत्रु: शत्रुर्नेति कृतं ग्रन्थविस्तरेय। अयं [ गौडाभिमतः ] प्रसादो गुराः अर्थवैमल्यात्मा गाढबन्धाविनाभावी अर्थगुए एव। शब्दगुरास्तु प्रसादः त्रजोमिश्रितशैथिल्यात्मा अन्यः । उक्क्व वामनेन-'शैथिल्यं प्रसाद:' [ का० सू० १ अधि० ३। अ० ६ ] बन्धस्य शैथिल्यं शिथिलत्वं प्रसाद इत्यर्थः । ननु -- ओजोविपर्ययात्मा प्रसादो दोष एव तत् कथं गुएा इत्यत आह-'गुराः संस्वात्' [१७] संप्नवो नाम भेलनम्। यदि ओर्रजसा गुणेन सह शिथिलबन्धस्वरूपस्य प्रसादस्य मेलनं भवति तदाऽसौ गुएा एव। 'ओजोमिश्रितः प्रसादो गुराः तदमिश्रितस्तु दोष' इति वामनहृदयम्। एतदभिप्रायेशौव दर्पशाकारः प्रसादमित्थमुदाजहार- ्ी यः शत्रं विभर्ति स्वभुजगुरुमदात्पारडवीनां चमूनां यो यः पाश्चालगोत्रे शिशुरधिकवया गर्भशय्यां गतो वा।

१ इदन्तु भया ग्रन्थानुरोधेन व्याख्यातम् वस्तुतस्तु गवादिशब्दा बहुषु स्थलषु महाकविभिः किरसाद्यर्थेऽपि प्रयुक्काः, तस्मादेतेषाभप्रसिद्धार्थाभिधानमयुक्कमवाभाति। अ्रन्थ- गौरवभयाद् बहु लिखितुं योग्यत्वेऽपि दिद्ान्रमुदाहरामः । तथाहि- विवस्वतानायिषतेव गावः स्वगोसहस्त्रेया समं जनानाम्। गावोऽपि नेत्रापरनामघेयास्तनेदमान्ध्यं खलु नान्धकारैः ॥ इत्यादौ किरार्थेऽपि गोशब्दो महाकविना भाघेन प्रयुक्न इति कथमस्याप्रसिद्धतवं नाम। एवमाधन्यदप्यूह्यम्। १ पाएडवानामिमा इति पाराडव्य: तासां चमूनां सेनानां मध्ये यो यो जनः स्वभुज- गुरुमदात् निजनिजबाहुबलस्यात्यन्तदर्पोत् शस्त्रं बिभर्ति, पाश्चालगोत्रे द्रुपदराजकुले यो यो जनः शिशुर्बालकः अधिकवयाः युवादि: गर्भशय्यां मातुर्गभदेश गतो वा तिष्ठति, यो यो जनः तस्य कमणो मत्पितृबधरूपमहापातककार्यस्य साच्ती द्रष्टा, तथा मयि अश्वत्थान्नि रणो चरति सति यश्च यश्च जनः प्रतीपः प्रतिकूलो भवेत्, क्रोधान्धः कोपविह्वलोऽहम्, इह रसो स्वयं जगता मन्तकस्यापि यमस्यापि सतः तस्य तस्य अन्तकः कृतान्तो विध्वंसयिता भवेयमिति सरलार्थः।

समताख्यगुसास्य प्ररूपयम्। ३१

यो यस्तत्कर्मसाक्षी चरति मय ररो यश्च यश्च प्रतीपः क्रोधान्धस्तस्य तस्य स्वयमिह जगतामन्तकस्यान्तकोऽहम्। इति। अत्र सर्वेष्वेव चरणोषु प्रसादगुणाः स्पष्टः निजवीरत्वोत्कर्ष प्रत्यायनाच्चोजः तथा च वामन :- शलथत्वमोजसा मिश्रं प्रसादव्व प्रचक्षते। अ्रनेन न विना सत्यं स्वदते काव्यपद्धतिः ॥ इति ॥४६ ॥ [ समताया लक्षणाम् ] सम बन्धेष्वविषमं ते मृद्ुस्फुटमध्यमाः।

समतां नाम गुरां लक्षयति-'समम' इति। बन्धेषु=गुम्फेषु सड्घटनासु इति यावत्, अविषमम् न विषमम् अविषमं समानम् अर्थात् उपक्रमोपसंहारयोस्तुल्यं[यद् वाक्यं] तत् समम्= समताख्यगुणोपेतं भवतीत्यर्थः। 'उपक्रमीपसंहारयोः समानरचनावत्वं समता' इति निष्पन्नं समतालक्षराम्। ते=बन्धाः 'मृदुस्फुटमध्यमाः इति त्रिविधा भवन्ति। मृदु := कोमलः। रफुट := विकटः तीव्र इति यावत्। मध्यमः=उभयस्वरूपः मृदुस्फुटतात्मकः। बन्धानामुक्कस्वरूपे कार- सामाह-'मृदु'़ इति। मृदुश्च स्फुटश्च उन्मिश्रश्च ते मृदुस्फुटोन्मिश्राः ते च ते वर्णाः 'द्वन्द्वान्ते श्रूयमारां पदं प्रत्येकमभिसम्बध्यते' इति नियमन मृदुवरण := हस्वस्वराद्याः स्फुटवर्णा := दीर्घस्व- राद्या:, उन्मिश्रवण := मृदुस्फुटा: मृदुस्फुटोन्मिश्रवर्णानां विन्यास := रचना योनि := कारएां येषां ते बन्धा मृदुस्फुटमध्यमा भवन्तीति स्पष्टार्थः। अयं समताख्यो गुएाः शब्दनिष्ठः। यदाह वामनः- 'मार्गाभेद: समता' [का० सू० १।११] आदिमध्यवसानेष्वैकरूप्यं अर्थात् येन मार्गेण उपक्रमः तस्यैव [श्लोके प्रबन्धे च] त्यागाभावः समता। उदाहरणं यथा मम 'श्रीकृष्णास्तवकशतके'- कान्ताकटाक्षविशिखा नहि वेधयन्ति शान्त्यादिनिर्मलगुणा नच दूरयन्ति। तांस्तान्नरान्नहि यमा आप खटैयन्ति ये कृष्णामञ्जुलसुधां नयनैः पिबन्ति॥ अन्नोपक्रमादासमाप्ति स्फुटबन्धस्य निर्वाहात् समतां। (प्र०) समतायाः [समतागुरास्य ] लक्षणां भेदमुदाहरराञ्च स्पष्टीकुरु? (उ०) अस्य पृ० पं० ८, पृ० ३२ पं० ६। १ ननु-शाविष्ठवद्धावे 'स्थूलदूर' [६।४।१५६] इत्यादिना गुएालोपयोः कृतयोः 'दवयति' इति भवितव्यमिति चेन्न 'प्रातिपदिकाद्धात्वर्थे बहुलमिष्ठवच्च' इत्यत्र बहुलग्रहखात् स्थूलदूरादिसूत्रेण यद्विहितं तन्न भविष्यति। उक्कश्व वामनेन -- 'दूरयतीति बहुलग्रहणातू' [का० सू० अ० २। ७८ ] इति। २ भक्षयन्ति । 'खट' भक्षणो। चुरादिः। ३ आह च वामन :-- प्रतिपादं प्रतिश्लोकमकमार्गपरिग्रहः। दुर्बन्धो दुर्विभावश्च समतेति मतो गुराः ॥ इति। अत्र [कारिकायां ] वर्णशब्दोSसमासमध्यमसमासदीघसमासानामप्युपलक्षरम्। उक्कश्व -- अरसमासा समासेन मध्यमेन च भूषिता। तथा दीर्धसमासेति त्रिधा सङ्घटनोदिता ॥ इति ॥

३४ "कु सुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य प्रथमपरिच्छेदे-

कोपाटोपसमुद्धटोत्कट सटाकोटेरिभारे: शनैः सिन्धुध्वानिनि हुङकृते स्फुरति यत् तद्रजितं गर्जितम् ॥ इति सिंहसद्धावे सर्वथा सामर्थ्यशून्यताबोधनरूपो मृदुरर्थः, तदनुरोधेन मृदुबन्धे- नोपक्रान्तस्यापि उत्तरार्धे कुपितसिंह रूपस्यार्थस्योद्धतत्वात् कोमलवन्धत्यागो गुण एव जातः। ततो नात्र समतात्यागो दोषः। अत्रत्यमर्थपदं वक्त्रादीनामप्युपलक्तराम्। तस्माद् यत्र वक्त्रादी- नामप्यौचित्यं तत्रापि बन्धस्य विषमतायां समतात्यागो न दोषः। यथा प्रकृते-'स्पर्धते रुद्ध- मद्वैर्य' इत्यत्र शङ्गारी वक्का, सच वायुं प्रति कुपितो विरहित्वात्, तादृशकोपवतः वायुम्प्रत्युक्ती युक्को विकटबन्धः । 'वररामामुखानिलैः' इत्यत्र कोपाभावात् वर्णानीयस्य नायिकारूपस्यार्थस्य मृदुत्वात् मृदुबन्ध एवोचित इत्यवं समतात्यागो गुएा एव। अ्रनेनैवाशयेन काव्यप्रकाशादौ पतत्प्रकर्षतादोषस्यापि क्वचिद् गुराभावः स्वीकृतः। यथा वा वेणीसहारनाटके भीमोक्क- चश्चद्दु जम्र /मित चराड गदा भिघ्यात-सञचू र्ितो रुयुगलस्य सुयोधनस्य। स्त्यानावनद्धघनशोणीतशोणापाशिरुतंसययिष्यति कचांस्तव देवि ! भीमः ।। अत्र चतुर्थेचरणो देवीकचसंयमनरूपस्यार्थस्य कोमलतया पादत्रयेनोपक्रान्तस्यापि विकटबन्धस्य त्यागो गुराः । इति गौडानां मतम्। गुरामात्रग्रहिला वैदर्भास्तु नैवं मन्यन्ते। तेषामयमाशयः-यादृशेन बन्घेनोपकमः तादशेनैवोपसंहार: कर्त्तव्यः, अन्यथा उत्थापितबन्धस्य त्यागो दोषः । एवश्चैते यथा समता- गुएप्रिया न तथा गौडा इति वैदर्भीगौडीरीत्योविशेष: अपिच योग्यगुरौः सह एकस्मिन् काव्ये वर्त्तमाना एवालद्कारा रसमुत्कर्षयन्ति नतु गुयानिरपेक्षा इति वैदर्भमतम्। यथा- अपसारय घनसारं कुरु हारं दूर एव किं कमलैः। अलमलमालि ! मृषालैरिति वदति दिवानिशं बाला॥ इति। अत्र रेफानुप्रासः शब्दमलङ्कुर्वन् विप्रलम्भमुपकरोति। रेफो हि विप्रलम्भशङ्गारगतं माधुर्यगुणां व्यक्कीकरोति। गुयानिरपेक्षा अप्यलङ्गारा वैचित्र्यमावहन्ति वस्तुस्वभावस्यालौकि- कत्वादिति गौडमतम्। यथा चात्रैव 'उच्छलच्छीकरच्छाच्छे' त्यादि, स्पर्धते रुद्धमद्वैर्य' इति च विकटानुप्रासो यद्यपि माधुर्यगुणाननुगुणो विद्यमानविप्रलम्भानुपकारकश्व तथांपि वस्तुस्वभाववैचित्र्यात्सहृदयहृदये चमत्कारजनक इति नालङ्काराणां गुरासापेक्षता। एवश्व वैदर्भाभिमतसमतागुणानुसारिणो गौंडा न सन्तीति परः सारः ॥ ५० ॥

मधुरं रसवद्धाचि वस्तुन्यपि रसस्थितिः। [रसलक्षणम् ] येन माद्यन्ति घीमन्तो मधुनेव मधुवरताः॥५१.॥ क्मप्राप्तं माधुर्य लक्षयति-'मधुरम्' इति। रसवत्=शझ्ारादिरसोपेतं वाक्यं मधुरम्= माधुर्यगुरायुक्कं 'भवति इति शेषः । अत्र शज्ारप्रमृतेः उपलक्षात् भावतदाभासानामपि (प्र०) माधुर्यगुरास्य लक्षरां निरूप्य उदाहरणों तत्सङ्गमनीयम्? (उ०) अ०पृ०पं०२६

माधुर्यगुणप्ररूपरम्। ३५

ग्रहराम्' तेपि रसशब्दवाच्या इत्यर्थः । एते विद्यन्तेऽत्र [वाक्ये] इति 'रसवत्' इत्यर्थः । ननु- प्राचीनानां मते यथा अलङ्काराः शब्दार्थगतत्वेन रसमुपकुर्वन्ति तथा गुणा अपि, नर्वानानां मते तु साक्षादेव गुणा रसधर्माः तत्कथं रसात्मकमेव माधुर्य स्यात्-इत्याशङ्कायामाह-'वाचि' इति। वाचि=वाक्यरचनाहेतुभूते तत्तद्वर्णादौ वस्तुन्यपि=वाक्यप्रतिपाद्े तत्तदर्थरूपे च रस- स्थितिः-रसानां शृङ्गारादीनां रसनधर्मयोगित्वात् भावतदाभासादीनाश्च स्थितिः व्यञ्जकत्व सम्बन्धो 'वर्त्तत' एवेति शषः । तथाच-व्यञ्जकतासम्बन्धेन वाक्यस्य रसवत्त्वे नैव दोषः । कोऽसौ रस इति जिज्ञासायामाह-'येन' इति। धीमन्तः=काव्यास्वादपरा: सहृदयाः नतु मूर्खा हालिकादयाः येन मादन्ति=हृष्टा भवन्ति तदास्वादवशादन्यविषयेभ्यो निवृत्तवृतयो जायन्ते स रसः। अन्नार्थे उपमामाह-'मधुना' इति। मधुना=वसन्तेन पुष्परसेन वा मधुव्रताः=मक- रन्दलिहा [भ्रमरा:] इव=यथा मादयन्ति इत्यन्वयः । अयमत्राशय :- यद् वाक्यस्य रसव्यअकवण्दिमत्त्वं तदेव माधुर्य नाम गुखः। अत एवोक्ं वाग्भटेन-'सरसार्थपदत्वं यत्तन्माधुर्यमुदाहृतम्' इति। तत्र मृदुवर्णा असमासा अल्पसमासा वा रचना शङ्गारकरुणशान्तरसव्यजजिका। मध्यमवर्णा मध्यमसमासा हास्याद भुतभयानकरसव्यञ्जिका। विकटवर्णा दीर्घसमासा च वीरबीभत्सरौद्ररसव्यजजिका। अर्था अपि विभावानुभावव्यभिचारिरूपा तत्तदरसव्यञ्जका ज्ञयाः । 'कोव्यार्थभावनाजन्मा, चित्तवृत्तिविशेषो रस' इति रसस्य लक्षणाम्। [रसविषयकः प्रपन्धस्तु रसवत्प्रकरणो द्वितीयपरिच्छेदे करिष्यते] एवश्च यद्यपि उक्को गुणो रसस्वरूपो नास्ति तथापि रसव्यञ्ञकवर्णोदिनिष्ठव्यञ्ञकतासम्बन्धेन तन्र [माधुये] औपचारिको रसव्यवहार इति बोध्यम्। वामनस्तु-'पृथक्पदत्वं माधुर्यम्' [का०सू० १।२०] इत्याह। दीर्घसमासाभाववती रचनेत्यर्थ:, तस्मादयं शब्दगुएः । उक्तिवैचित्र्यरूपं माधुर्यन्तु अर्थगुरः। उक्क्व जयदेवेन- माधुर्य पुनरुक्वस्य वैचित्र्यं चारुतावहम्। वयस्य ! पश्य पश्यास्य चश्चलं लोचनाञ्चलम् ॥ इति॥ 'चित्तदवीभावजनकं वैचित्र्यं माधुर्य'मित्यर्थः। द्रवीभावश्च रसाद्याकारानुविद्धानन्दोद्वो- धरूपः स्वाभाविकाद्यनेकविधः। सच शङ्गारकरुणाशान्तजन्य इति प्रकाशकृत्। द्रवीभाव एव माधुर्य रचनाजन्यश्वेति दर्पशाकत्। रचना तु टवर्ग विना वर्गान्त्यानां वर्गमूर्धस्थितिरूपा।

१ उक्कव्व- काव्यशात्त्रविनोदेन कालो गच्छति धीमताम्। व्यसनेन तु मूर्खाणां निद्रया कलहेन वा।। नच -- 'काव्यालापांश्च वर्जयेत्' इत्यादिवचनेभ्यः काव्यनिषेधे कथं प्रेत्षावतां तत्र प्रवृत्तिरिति शक्यशङ्कम् असदर्थपरककाव्यालापनिषेधपरत्वात्तादशवचसाम्। २ वैषयिकानन्देSतिव्याप्तिवारणाय 'काव्यार्थभावनाजन्मा' इत्युक्कम्। 'विभावानुभाव- व्यभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्ति'रिति भरतसूत्रस्य परं सारमादाय सुकुमारमतीनां कतेऽति- सरलमिदं रसलक्षणां दर्शितम्।

३६ "कुसुमप्नतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य प्रथमपरिच्छेदे-

उक्कश्च काव्यप्रकाशे- वर्णाः समासो रचना तेषां व्यअ्जकतामिताः ॥ मूर्ध्नि वर्गान्त्यगाः स्पर्शा अटवर्गा रणौ लघू। अवृत्तिर्मध्यतृत्तिर्वा माधुर्ये घटना तथा॥ अस्यायमर्थ :- टठडढवर्जिताः कादयो मान्ता: शिरसि निजवर्गान्त्ययुक्ला: तथा रेफणा- कारौ हस्वान्तरितों इति वर्णः, समासाभावो मध्यमः समासो वेति समासः तथा माधुर्यवती [ सुकुमारा ] पदान्तरयोगेन रचना माधुर्यस्य व्यजजिका। एवमेव- योग आद्यस्तृतीयाभ्यामन्त्ययोरेण तुल्ययोः। टादि: शषौ वृत्तिदैर्ध्यं गुम्फ उद्धत ओरजसि॥ आाद्यतृतीयाभ्याम्=वर्गप्रथमतृतीयाभ्याम्। अन्त्ययो := द्वितीयचतुर्थयोः रेण अध उपरि उभयत्र वा योग इति सम्बन्धः शिष्ट स्पष्टम्। उदाहरसं तत एवावसेयम्। अत्रापि स्वबुद्धया यथायथमूह्यं ग्रन्थगौरवभयाद्विस्तरो न कृतः । उदाहरसारूपे पद्यांशे 'पश्ये'ति 'चल' मिति च यथाकथश्चित् पुनरुक्विश्चारुतावहेति

[प्रसङ्गसङ्गत्या श्रृत्यनुप्रासलक्षणाकथनम्] यया कयाचिच्छत्या यत् समानमनुभूयते। तद्रपा हि पदासत्ति: सार्तुप्रासा रसावहा ॥ ५२॥ माधुर्ये गुऐे वैदर्भाणां गौडानाश्व मतभदं दर्शयितुं वैदर्भेष्टायाः श्रृत्यनुप्रासघटिताया वर्णा- संहते: रसव्यअ्जकतामाचष्टे-'यया' इति। श्रुत्या=श्रयतेऽनयेति श्रुतिः। 'स्त्ियां क्विन्' [पा० ३।३।६४]इति सूत्रस्थेन 'श्रुयजीषिस्तुभ्यः कररो' इति वार्तिकेन ['श्रु' श्रवरो] श्रवणार्थकात् 'श्रु' धातोः क्विन्प्रत्ययः। श्रुतिः=उच्चारराम्। 'श्रतिः श्रोत्रे च तत्कर्मरायाम्नायवार्त्तयोः स्त्रियाम्' इति मेदिनी। यया कयाचित् कराठजनितया दन्तजनितया अन्यया वा ताल्वादिस्थानजनितया अुत्या=श्रवसासाधनीभूतेन उच्चारणोन यत् समानम्=पूर्वोच्चरित वर्रातुल्यम् अनुभूयते=तादृशानु- भवविषयीक्रियते हि=निश्चयेन तद्रूपा=तादृशवर्णासादृश्यव्यञ्ञनवती पदासत्तिः=पदानां सुपतिङ- न्तानाम् आसत्ति :- अव्यवधानेन प्रयोग: [सा कविसमयप्रसिद्धा] सानुप्रासा=श्रुत्यनुप्रासवती [रचना] रसावहा=रसव्यज्जिका भवति। निश्चयेन तादृशी पदासत्तिः रसपोषिका भवतीत्यर्थः । एतदुक्कं भवति-कराठताल्वादिसमानस्थानोच्चार्यमाणत्वरूपं यद् व्यञ्जनवर्णांनां सादृश्यं स 'श्रुत्यनुप्रासः'। आह च दर्परो विश्वनाथ :- उच्चार्यत्वाद् यदैकत्र स्थाने तालुरदारिके। सादृश्यं व्यज्नस्यैव 'श्रुत्यनुप्रास' उच्यते ॥ इति। १ रसाद्यनुगतः प्रकृष्टो न्यासोऽनुप्रासः। अनुशब्दोऽनुगमार्थकः, प्रशब्दः प्रकृष्टार्थकः, आसशब्दो न्यासार्थकः । एवञ्च-'अतिव्यवधानशून्यत्वेन चमत्कृत्याधायिका या प्रकृतरस व्यअकसदृशवर्णावृत्ति: सोऽनुप्रास' इति अनुप्राससामान्यलक्षरां फलितं भवति। (प्र०) श्रुत्यनुप्रासस्य कि लक्षराम् ? केषाश्व कवीनामयं प्रेयतरः? (उ०) अस्य पृ० पं० १६, पृ० ३७ पं० १।

३७

अयव्वानुप्रासोऽभिन्नवर्णाविषयो वैदर्भाणामत्यन्तं श्रुतिसुखावहः [प्रियतरः]। एकवर्णा- विषयः छेकवृत्तिसंज्ञोऽनुप्रासस्तु गौडानामतिप्रिय इत्यग्रे वच्यते। एवश्च तादृशव्यज्ञनवद्वाक्यं रैसावहं [शरङ्गारविप्रलम्भकरुणशान्तान्यतमरसोपेतम्] भवति। एतादृशे स्थले काध्यशोभा- करो माघुर्याख्यो गुराः। उक्तश्वाभियुक्ै :- यथा ज्योत्स्ना शरचन्द्रं यथा लावरायमङ्गनाम्। अनुप्रासस्तथा काव्यमलङ्कर्तुमिह क्षमः ॥ इति। इहेदमवधार्यम्-यद्यप्यलङ्कारप्रकरणो एवानुप्रासस्य निरूपरामुचितं भाति तथाप्यत्र प्रसङ्गवशात् रीतिभेदप्रदर्शनार्थ तस्य लक्षणं दर्शितम। अत एवाग्रे वैच्यति-'काश्चिन्मार्गवि- भागार्थमुक्का: प्रागप्यलङ्क्रिया' इति सर्वमवदातम्।

एष राजा यदा लक्ष्मी प्राप्तवान् ब्राह्मराप्रियः । ततः प्रभृति धर्मस्य लोकेस्मिन्तुत्सवोऽभवत्॥५३॥ श्रुत्यनुप्रासमुदाहरति -- 'एष' इति। ब्राह्मराप्रियः=ब्राह्मणाः प्रिया यस्य, अथवा ब्राह्म- खानां प्रियः, एष राजा=प्रजानां रञ्जको नरपतिः 'राजा प्रकृतिरञ्जनात्' इत्यभियुक्लोक्केः। यदा= यस्मिन् काले लक्ष्मीम्-राज्यश्रियम् प्राप्तवान्=अधिगतवान् ततः प्रमृति=तहिनादारभ्य अस्मिन् लोके=प्रजायां धर्मस्य=वेदविहितस्य चोदनालक्षसास्य यज्ञादेः कर्मणाः उत्सवः=महः 'मह उद्धव उत्सव' इत्यमरः । अभवत्=अजायत। न्यायेन प्रजाशासनपरो राजा यज्ञदानादि- धर्मकृत्यं प्रचारयामासेति पिसिडतार्थः। अत्न षकाररकारयोरेको मूर्धा स्थानमिति सादृश्यम् । एवं जकारयकारयोः तालुः। दकारलकारयो: दन्ताः । तथा च 'तत्तत्स्थाने उच्चार्यमाणात्वेन यद् व्यञ्जनसाम्यं तदेव श्रुत्य- नुप्रासः । तत एव चान्र माधुर्याख्यो गुणाः । सच धार्मिकराजविषयकरतिभावस्य व्यज्कः । इदं वैदर्भीरीतिमत काव्यं वैदर्भाणामतिप्रियमित्युदाहरणादर्शनफलम्। श्रुत्यनुप्रासस्योदाहरएमाह विश्वनाथ :- दृशा दग्धं मनसिजं जीवयन्ति दृशैव याः । विरूपाक्षस्ये जयिनीस्ताः स्तुमो वामलोचनाः ।।

१ विप्रलम्भस्य शङ्गारत्वेपि प्रथडनिर्देशः सम्भोगश्ङ्गारात्पूर्व तस्य वर्णानार्थकताद्यो- तनार्थः । २ द्वितीयपरिच्छेदस्य तृतीये श्लोके। ३ उक्तश्व मानवे धर्मशास्त्रे -- तस्याहुः सम्प्रशोतारं राजानं सत्यवादिनम। समीदयकारिएं प्राज्ञं धर्मकामार्थकोविदम्।।इति। मनु०अ० ७श्लो० २६। ४ विरूपाच्स्य=विषमनेत्रस्य हरस्येत्यर्थः, जयिनीःविजेत्रीः वामलोचना := सुन्दरीः, स्तुमःनमाम इत्यर्थः।

३८ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य प्रथमपरिच्छेदे-

त्रप्रत्र 'जीवयन्ति' इति 'याः' इति 'जयिनीः' इत्यत्र च जकारयकारयोरेकत्र स्थाने ताली उच्चार्यत्वात् सादृश्यम्, ततोऽयं सहृदयानामतीवश्रुतिसुखावदृदत्वात् ध्रुत्यनुप्रासः । एवं दन्त्यकराठयानामप्युदाहरं ज्ञेयम्। यथा वा मम- हरन्ति यूनां हृदयानि कान्ता-कचाः कुचाकीणासरा ललन्तः। कैलाशदिस्तीर्णाशिलैकदेश कृष्णा भुजङ्गा इव संसरन्तः । अ्र 'हरन्ति' इति 'कान्ता' इति 'कचा' इत्यन्न हकारककार विसर्गाणामेकन्र कराठे स्थाने उच्चार्यमाणात्वात् सादृश्यम्, अतोऽयं श्रुत्यनुप्रासः ॥५३॥ [अत्र वैदर्भगौडकवीनां मतभेदकथनम् ] इतीदं नाटतं गौडैरतुप्रासस्तु तत्प्रिय: । अनुप्रासादपि प्रायो वैदभैरिदमिष्यते॥ ५४॥ उक्कविपये वैदर्भीगौडीरीत्योर्मतभेदं निरूपयति-'इति' इति। इति इदम्=पूर्वोक्क- मुदाहरम् गौडै := गौडदेशभवैः किभिः न आहतम्=माधुर्यगुणावत्त्वेन नैव स्वीकृतम् । अर्थात् समानश्रुतयोऽप्यमी वणा रसोपकारं न जनयन्तीति गौडानामाशयः । [तु पुनः ] अनुप्रास := वच््यमाणालक्षणास्तु वर्णावृत्तिरूपः तत्प्रियः=तेषां गौडानां प्रिय इष एवेत्यर्थः । वर्णावृत्ति रूपमेवानुप्रासं, रसोपकारकं मन्यन्ते गौडा इत्याशयः । वैदर्भै := विदर्भदेशभवैः कविभिस्तु इदम्=उक्कं श्रुत्यनुप्रासोदाहरराभूतं 'एष राजा' इत्यादि पद्यम्, प्रायः=बाहुल्येन अनुप्राप्राट् अपि=वद्यमाणालणात् वर्णावृत्तिरूपाद् अनु- प्रासादपि वर्णावृत्तिरूपमनुप्रासमपेद््यापीत्यर्थः । 'ल्यब्लापे कर्मरायधिकरऐे च' [१४३१] इति वार्तिकेन 'प्रासादात् प्रेक्षते' इत्यादिवत् कर्मणि पश्चमी। इष्यते=काम्यते आद्रियत इत्यर्थः यन्तु 'अनुप्रासात् पूर्वोक्कात् श्रुत्यनुप्रासादपि प्रायः बाहुल्येन इदम् एष राजेत्यादि पद्यम् इष्यते' इति जैवं व्याख्यानं तन्निरानन्दम एष राजेत्यादि पद्यस्य स्फुटं श्रुत्यनुप्रासोदाहरणत्वात् स्वपूर्वोक्किविरोधात, मूलकाराशयास्पृष्टत्वाच्च॥। ५४ ॥

वर्णावृत्तिरतुप्रासः पादेषु च पदेषु च। पूर्वानुभवसंस्कारबोधिनी यद्यदूरता॥।५५॥ गौडसम्मतमनुप्रासं लक्षयति-'वर्णावृत्तिः' इति । वर्णावृत्तिः=वर्णानां व्यजनानाम- क्षराखाम् आवृत्तिः पुनरुच्ारम् अनुप्रासः। अर्थात् पुनरुच्चार रोन व्यज्ञनवर्सासादृश्यप्रतीतिरनु- प्रासः। आह च मम्मटः-'वर्णासाम्यमनुप्रासः' इति। स्वरवैसादृश्येऽि व्यज्ञनसदृशत्वं वर्णसाम्यम् । रसादयनुगतः प्रकृष्टो न्यासोऽनुप्रास इति। सा चावृत्तिः कीदशी इत्याह-पूर्वानु- १ प्रमाद एवेत्यत्र तात्पर्यम्। (प्र०) श्रुत्यनुप्रासवर्णानुव्ृत्तिरूपानुप्रासविषये वैदर्भगौडकवीनां मतभेदं तत्फलश्च ब्रूहि ? (उ०) अस्य पृ० पं० ६। (प्र०) वर्णाृ्तिमनुप्रासं लक्षणोदाहरणाभ्यां स्पष्टयित्वा अनुप्रासस्य शिष्टानपि अ्रन्थान्तसणतान् भेदान् निरूपय ? (उ०) अस्य पृ० पं० २४।

गौड्यामनुभासप्रकार: । ३६

भव=यदि पूर्वः प्रथमो यो वर्गाः, तस्प योऽनुभवः श्रोत्रजं प्रत्यक्षम्, तेन यः संस्कारः भावनानामकः तस्य बोधिनी उद्धोधयित्री अरदूरता=द्वितीयवर्रास्य सन्निधिर्भवति तदा वर्णावृत्ति- रनुप्रासो भवतीत्यर्थः । सा च वर्णणावृत्तिः पादेषु, पदेषु च=भवति। पदचतुर्थांशः पादः । सुप्िडन्तं पदम्। एवञ्च पादगतः पदगतश्चानुप्रासः इति सामान्यतो द्विविधः । यत्र अव्यवधानेन किश्चिद्वयवधानेन वा व्यज्ञनवर्ासादृश्यप्रतीतिः तत्रैव तादशवैचित्र- जनकवर्णावृत्तिरतुप्रासालक्कार इति सारः। वर्णास्य वर्णायर्वर्णानाश्चावत्तरित विव्षता विग्रहः 'पादेषु च' इति प्रथमकल्पे सर्वश्लोकव्यापिन्येव वर्णावृत्तिरिष्टा। यत्र त्वेवं नास्ति तत्र पतत्प्रकर्ष- तादोषः । यथा-'कः कः कुत्र न घुर्धुरायितधुरीघोरो घुरेत्सूकर' इत्यादिषु। 'पदेषु च' इति द्वितीयकल्पे नासौ दोषो विवक्षितः। अयमनुप्रासोऽनेकविधः। तथाहि प्रतापरुद्रीये- भवेदव्यवधानेन द्वयोर्व्यज्ञनयुग्मयोः । आवृत्तिर्यत्र स वुधैः 'छेकानुप्रास'इष्यते॥ यत्राव्यवहित योर्व्यज्ञनयुग्मयोर्द्यो: पौनरुक्यं तत्र छकानुप्रासः। यथा- महीमहीनविभवे धत्ते चेमङ्करे करे। राजन्यजन्यविजयी राजा राजद्गुणो।दयः। अत्र पादचतुष्टयेऽपि 'महीमही' 'करे करे' 'जन्यजन्य' 'राजा राज' इत्याकाराणां व्यज्ञनयुग्मानामव्यवधानेनावृत्ते: छेकानुप्रासः । छेको विदग्धः तत्प्रियत्वादेष छंकानुप्रासः। यद्वा 'छेकास्तु गृहपत्ियाः' इत्यमरोक्के: छेकभाषोपलत्तितोऽनुप्रासः छेकातुप्रासः । तेषां प्रायो द्विर्भाषितं भवति तत्सादृश्यात्तथाव्यवहारः। यथा वा मम- प्रिया प्रियांलोकविलोकनोत्का सदा सदानन्दमना गवाक्े। वीथ्यां निधायात्मदशं वराकी चकार चिन्तां परमां प्रियस्य॥ त्रत्र 'प्रिया प्रिया' 'सदा सदा' इत्याकाराणां व्यजनयुग्मानामव्यवधानेनाव्ृत्तिरूप: छकानुप्रासः । एकद्विप्रभृतीनां तु व्यञ्ञनानां यदा भवेत्। पुनरुक्किरसौ नाम 'वृत्त्यनुप्रास' इष्यते॥ उदाहरणं यथा मदीय 'श्रीकृष्णास्तवकशतके'- यत्पादशौचपरिमार्जनशौचभावं धत्ते शिवोऽपि शिवमूर्तिरघौँघहारी। लोकांस्तु शिक्षयति शास्त्रनिशामनेन कृष्णां प्रशान्तवपुर्षं नमतादरेणा॥। इति । अ्त्राऽसकृत् शकारावृत्त्या वृत्त्यनुप्रासः। 'अघोघहारी' इत्यत्र घकारस्य सकृदनुवृत्तरप। श्रृत्यनुप्नासस्तु पूर्वमुक्कः। मम्मटसम्मतो लाटानुग्रासः 'साहित्यसारेऽ'पि भणितः। तदथा- वागर्थावृत्तिके लाटानुप्रासो भेदसम्मतेः । बाले बालेन्दुभस्मेर स्मेरेणान्सावलोकय। भेदसम्मते := अन्नयभेदस्य सम्मतत्वेन हेतुना । वागर्थावृत्तिके=वागर्थयोः सार्वांशिक- साम्येनावृत्ति: पौनःपुन्यं यस्मिन् काव्ये तत्र 'लाटानुप्रासो' भवतीत्यर्थः । श्रोकार्धमुद्दा- हरसम्। अत्र 'बाले बाले' 'स्मेरे स्मेरे' इत्यादिशब्दार्थयोरभेदेऽपि अन्वयमान्रभेदात् लाट- देशीयजनाप्रेयत्वाच्च लाटानुप्रासः ॥५५ ॥

१ फरी-द्रसदश। राजा महौं करे धत्ते इत्यन्वयः ।

४० "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य प्रथमपरिच्छेदे-

चन्द्रे शरन्निशोत्तंसे कुन्दस्तबकसन्निभे। इन्द्रनीलनिभं लक्ष्म सन्दधात्यलिनः श्रियम्॥५६॥ तत्रादौ स्वरवैषम्येणानुप्रासमुदाहरति-'चन्द्र' इति। 'शरन्निशोत्से=शरदो निशा शरत्निशा शारदी रात्रिरित्यर्थः। तस्याः शरत्निशाया उचसे शिरोभूषणाभूते, कुन्दस्तबकसन्निभे= कुन्दं माध्यप्रसूनं तस्य स्तबको गुच्छः तत्सन्निभे तत्तुल्ये माध्यपुष्पगुच्छसदृशे चन्द्रे=निशा- करे इन्द्रनीलनिभम्=इन्द्रनीलख्यमशिसमं श्याममित्यर्थः, लक्ष्म=चिह्नं कलङ्क इति यावत् अलिन := भ्रमरस्य श्रियम्=शोभां कान्तिं सन्दधाति=धारयति। अत्र प्रथमे द्वितीये तृतीये च पादे शकार-ककार-वकार-नकार-लकाराणां वर्णानां पुनरा- वृत्तिद्वारकसाम्यप्रतीतिरिति वृत्त्यनुप्रासो ज्ञेयः। चतुर्थे पादे तु दकार-धकार-तकार-नकाराणां दन्त- रूपेसौकेन स्थानेनो च्चार्यमाणात्वेन श्रृत्यनुप्रासोऽपि। अ्नेनालङ्कारद्वयेन तादृशवर्राविन्यासरीत्या माधुर्याख्यो गुणो व्यज्यते। व्यक्ीभूतञ्च तत् शङ्गाररसस्य उद्दीपनविभावभूतं चन्द्रमुपस्कृत्य [विप्रलम्भ ] शद्वारं पोषयति। तदिदं माधुर्य शब्दगतम्। अन्रैव रूपकोपमाभ्यामुज्जीविता निदर्शनाऽर्थालङ्कृतिः, तया चोपस्कृतस्तादृशो वाच्यार्थः शङ्गारपरिपोषकृदित्यर्थगतमपि माघुर्य ज्ञेयम्। 'निशा निशीथिनी रात्रिस्त्रियाभा च्षरादा च्षपा'। 'माध्यं कुन्दम्'। 'पुष्पं प्रसूनं कुसुमं सुमम्' 'स्तम्बो गुच्छस्तृणादिनः' 'द्विरेफपुष्पलिड्भृङ्गषट्पदभ्रमरालयः' इति सर्वत्र अमरः ॥५६॥ [स्वरसादृश्येन अरनुप्रासोदाहरणम्] चारु चान्द्रमसं भीरू ! बिम्बं पश्यैतद्म्बरे। मन्मनो मन्मथाक्रान्तं निर्दयं हन्तुमुद्यतम्॥। ५७॥ स्वरवैषम्येणणनुप्रासं निरूप्य सम्प्रति स्वरसादृश्येनापि वैचित्रीं मत्वा तन्निरूपयति- 'चार' इति। मानवती नायिकां प्रति कस्यचित् कामिन उक्विरियम्। हे!भीरु/=भयशीले! अम्बरे= गगने एतत्=पुरतोऽवलोक्यमानं चारु=मनोज्म् मन्मथाक्रान्तम्=मन्मथेन मदनेन [कामेन] आक्रान्तं पीडितं कामातुरमिति यावत् मन्मन := मदीयं मानसम् निर्दयम्=निर्गता दया यस्यां क्रियायां तत् यथा स्यात् तथा ['निर्दयम्' इति क्रियाविशेषणाम्] हन्तुम्=न्ोदयितुम् उद्यतम्=उदयं प्राप्तम् चान्द्रमसम्=ऐन्दवं चन्द्रसम्बन्धीत्यर्थ:, बिम्बम्=मरडलम् पश्य=आलोकयेति सान्वयोर्थः। अत्र प्रथमे पादे चाकारयो: रुकारयोश्च स्वरविशिष्टयोः सादृश्यम् तेनात्र वृत्त्यनु- १ 'चन्द्रे शरतनिशोत्तसे' इत्यत्र व्यस्तं रूपकम् श्र्प्रपम्यस्य तिरोभूतभेदत्वात्। उक्कं दरिडनैव -- 'उपमेव तिरोभूतभेदा रूपकमिष्यते' इति। 'कुन्दस्तबकसननिभे' इत्यादौ उपमा। 'साधर्म्यमुपमा भदे' इति भम्मटोके:। 'सन्दघात्यलिनः श्रियम्' इत्यत्र निदर्शना। 'वाक्या- र्थयोः सदशयोरैक्यारोपो निदर्शना' इति जयदवोक्केः। परन्तु इयं पदार्थवृत्तिनिदर्शना 'पदार्थवृत्तिमप्येके वदन्त्यन्यां निदर्शनाम्' इति तदुक्केश्च। एतद्विषये [शास्त्रार्थसम्बन्धरूपेण] बहु विचारोऽवतारयितुं शक्यते परं सुकुमारमतिव्याकुलताभिया तदुपेक्तितम्। अरत्र चन्द्र- लक्षमशि [चन्द्रकलङ्ढे] अलिगतश्रीपदार्थारोपो निदर्शना। (प्र०) स्वरसादृश्येनानुप्रासं स्पष्टीकुरु? (उ०) अस्य पृ० पं० १८।

अनुपासप्रपञ्चः। ४१

प्रासः। द्वितीये पादे म्बम्बयोः, तृतीये च भन्ममन्मयोरिति सकृत्साम्यात छेकानुप्रासः। चतुर्थे पादे तु दकारयोः तकारयोश् स्वरवैसादृश्यं तेनात्र अन्यप्रकारोऽपि वृत्त्यनुप्रासः। अत्र काव्ये शब्दगतमर्थगतञ्च द्विविधमपि माधुर्यं गुराः । सोयमेवं शब्दार्थोभयगतत्वेन चम- त्कारकरत्वात् विप्रलम्भशृङ्गारस्य परिपोषकरः । अत्र च विरहिणि निर्दयतया हननोदयमस्यासम्बन्धेपि तत्कल्पनात् सम्बन्धातिशयो- क्विरलङ्कारः । उक्कञ् जय देवेन- सम्बन्धातिशयोक्कि: स्यात् तदभावेऽपि तद्वचः । पश्य सौधाग्रसंसक्कं विभाति विधुमरडलम् ॥ इति॥ इत्थश्च स्वरसादृश्येन स्वरवैसादृश्येन च द्विविधोऽप्यनुप्रासो दर्शितः। उदाहरणान्तरं यथा वा मम- मनो मनोहारिएी हारियावने ! वने पिकीगीतवनेऽवने प्रिये। अत्यन्तमासक्विमदं निपीय मदीयमामूच्छति हूर्च्छतीत्यपि॥ ञ्त्र प्रथमे पादे 'मनो मनो' इत्येवमादि सकृत्साम्यात् छेकानुप्रासः। तृतीयचतुर्थ- पादे 'निपीय मदीय' इत्यन्र स्वरविशिष्टयोर्यकारयोः सादृश्यात् वृत्त्यनुप्रासः। तथैव चतुर्थे छकारयोः स्वरविशिष्टयोरेव सादृश्यम्। केषाञ्चिन्मते तु-यदि 'वने वने' इत्यादि द्वयोः स्वरव्यज्ञनसमुदाययोरेकदैवावृत्तिविवच्षिता स्यात् तदा वृत्त्यनुप्रास एव ।।५७ ।। [अनुप्रासलत्तणो 'अदूरता' पदस्य फलकथनम्] इत्यनुप्रासमिच्छन्ति नातिदूरान्तरश्चुतिम्। नतु रामामुखाम्भोजसदशश्रन्द्रमा इति ॥५८॥ 'अदूरतैवानुप्रासं प्रयोजयति' इति अन्वयव्यतिरेकाभ्यां स्पष्टीकरोति-'इति' इति। नातिदूरान्तरश्रुतिम्=अ्तिदूरम् अत्यधिकम् अन्तरं व्यवधानं यस्या: तादृशी चासौ श्रुतिः इति अतिदूरान्तरश्रुतिः न अतिदूरान्तरश्रुतिर्यस्य स तथाविधः तं नातिदूरान्तरश्रुतिम्। 'सुप्सुपे'ति समासः । तादृशम् अनुप्रासम्=उक्तमलङ्गारम् इच्छन्ति=कामयन्ते 'गौडाः कवय' इति शेषः। रामामुखाम्भोजसदृशः=रामा रमणी तस्याः मुखम् आननमेव अम्भोजं कमलं तत्सदृशः, चन्द्रमा := शशी 'अयमस्ति' इति शेषः । इति=इत्याकारकं तृतीयचतुर्थपादयोः माकारयोः साम्येऽपि अतिदूरान्तरश्रुतिम् अनुप्रासं न तु=नैव इच्छन्ति इति पूर्वेण तन्त्रान्वयः। एवमन्व- यव्यतिरेकाभ्यामनुप्रासे अदूरता अवश्यमपेक्षितेति स्फुटीकृतम् ॥ ५८ ॥ [ दोषस्थलेऽनुप्रासस्य रसानुपकारकत्ववर्णनम् ] स्मर: खर: खल: कान्तः काय: कोपश्च नः कृशः। च्युतो मानोऽधिको रागो मोहो जातोऽसवो गताः॥५६॥ 'पदासतिः सानुप्रासा रसावद्दा' इति पूर्व [ ५२ ] कारिकायामुक्कम। यत्र तु दोषो १ अर्थालङ्कारोपीत्यर्थः। 'त्वरितमेव सम्भोगं देहि' अथवा 'कामेनार्त्तेपि मयि बल्लभे मानं न जहासि, अतस्त्वमपि निर्दयासि' इत्यादि व्यज्यमपि श्ञयम्। (प्र०) कुत्रातुप्रासो रसं नोपकरोति कथन? (उ०) अस्य पृ० पं० २६।

४२ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य प्रथमपरिच्छेदे-

बत्तते तन्र विद्यमानोऽनुप्रासः सन्तमपि रस नोपकरोतीति नैव तत्र माधुर्यमिति दर्शयति- 'स्मर' इति। काचिन्नायिका नायकोपेक्षया भ्रष्टमाना बभूव, तस्याः पश्चात्तापस्य वर्णानमिदम्। स्मर := कामः खरः=कठोरः। कान्तः=बल्लभः खलः=प्रणायभज्गात् कठोरस्वभावः। नः=अस्माकं काय := देहः कृशः=तीयः । च=अथ च कोपः=कोधः कृशः=गलितः । मान := गौरवम् च्युतः= भ्रष्टः । रागः=कान्तविषयकः प्रेमा प्रियप्राप्तिकामो वा अरधिकः=प्रचुरः । मोहः=मूच्छा जातः= प्रावर्त्तत प्रतिक्षणमिति शेषः, अ्सव := प्राणाः गताः=विगतप्रायाः सन्तीत्यर्थः। अत्र प्रथमे रकारयोः खकारयोः ककाराा्च साम्याद् वृत्त्यनुप्रासः । उत्तरार्धे तु तकारादीनां दन्त्यानां साम्यात् श्रुत्यनुप्रासः । एवमत्र द्विविधोऽप्यनुप्रासो विसन्ध्युपहतवि- सर्गाभ्यां वाक्यदोषाभ्यां दुष्टत्वादस्य काव्यस्य श्वित्रोपहतां कामिनीं हारालङ्कार इव विप्रलम्भ- शृङ्गारं नैव पुष्टाकरोति॥।५६॥ इत्यादिबन्धपारुष्यं शैथिल्यञ्च नियच्छृति। अतो नैवमनुप्रासं दाक्िणात्या: प्रयुञ्जते॥ ६० ॥ उक्कपद्ये स्वसम्मतं दोषं स्वयमेव निरूपयति-'इत्यादि' इति। इत्यादि=एवंप्रका- रकमनुप्रासोपेतमपि वाक्यं बन्धपारुष्यम्=बन्धस्य रचनायाः पारुष्यं श्रुतिकटत्वं शैिल्यश्च= शिथिलभावम् आरराहृतविसर्गतयाऽगाढत्वमपि नियच्छृति=सूचयति बोधयतीति यावत्। अररत := हेतो: दाक्तिणात्या := दक्षिणादेशभवाः वैदर्भाः कवयः एवम्=दोषसहितम् अनुप्रासम्=न प्रयु- अते=रचनायां नैव निवेशयन्ति। अन्र पूर्वार्धे निरन्तरबहुविसर्गहेतुका श्रुत्युद्वेजनकारिणी श्रुतिकटुततिपारुष्यं बन्धस्य, उत्तरार्घे तु आहृतविसर्गतया बन्धशैथिल्यम्, तस्मादन्र न माधुर्याख्यो गुा इति वैदर्भाणामाशयः। अत्रोदाहते पूर्वस्मिन् पद्ये निरन्तरबहुविसर्गश्रवणाद् बन्धस्य पारुष्येण श्रुतिकटठत्वम्। तथा चोकमभियुक्कै :- 'अनुस्वारविसर्गौ तु पारुष्याय निरन्तरौ' इति। बन्धस्य शैथिल्यन्तु आहतविसर्गतारूपेण दोषेशास्ति। आहृतविसर्गता च शत्वप्राप्तिविसर्गता अर्थांत् 'अद्गुयः' [६१=७ ] इति पाशिनिसूत्रेरा तंत्वप्राप्तिरिति बोध्यम्। अयमेव दोषः क्वचित् 'उपहृतविस- र्गता' नाम्नोक्कः अरथात् 'अतो रोरप्लुतादप्लुते' [६।१।११३ ] इति 'हाश च' [६१।११४] इति च पाशिनिसूत्रेण उत्वप्राप्तिः । परन्तु फलिते दोषस्वरूपे नैव भेदः । ओ्रत्वप्राप्तिरपि न स्वरूपेग दोष: किन्तु तस्या: पुनः पुनर्निरन्तरतया प्रयोग एव दोषः । यथा चात्रैव-'च्युतो मानोऽधिको रागो० इत्यादि। प्रपञ्चस्तु श्रस्मत्काव्यप्रकाशप्रभायां द्रष्टव्यः। १ वाग्मटोऽप्याह- पश्चाद्गुरुत्वं संयोगाद्विसर्गाणामलोपनम्। विसन्धिवर्जनश्चेति बन्धचारुत्वहेतवः ॥ इति। विसर्गाणणामलोपनमिति तु शजोगुरास्थाने ज्ञेयम्। विरूपः सन्धिर्विसन्धिः, सन्धे- रभावो वा विसन्धिः। अ्रन्येऽप्युष्ट्रत्वाष्ट्रादिक्किष्टपदवर्जनादयो बन्धचारुत्वस्य हेतवो ज्ञया इति सूचनार्थ: प्रकारार्थकेतिशब्दप्रयोग: । (प्र०) कीदृशमनुप्रासं दाक्िणात्या नैव प्रयुख्ते? (उ०) अ्स्य पृ० पं० १२।

यमकस्यात्र प्रपञ्चाभावे हेतूक्ति: ग्राम्यतायाः परिवर्जनञ्च। ४३

इदन्तु बोध्यम्-यत्र वक्त्रादौचित्यवशात् बन्धस्य पारुष्यं तत्र रसानुकूलतैव, तादृशे अनुप्रासवति काव्ये माधुर्यस्य सद्भावोऽपीष्टः। उक्कव सम्प्रदायविद्भि :- वक्करि क्रोधसंयुक्ले तथा वाच्ये समुद्धते। रौद्रादौ च रसेत्यन्तं दुःश्रवत्वं गुणो भवेत् ।। इति। अत्र तु ['खरः खलः' इति पद्ये] न वक्ञा क्रो्धी, नच वाच्यं समुद्धतम्, नापि रौद्रा- दिरस: [किन्तु शङ्गारः] इत्येतत्त्रयाभावात् रसपरिपन्थी दोषः, माधुर्यगुएास्य चाभावः ॥६०॥ [यमकस्य लक्षराम्, तस्यात्र अप्रपच्चे हेतुवर्णनश्व] आवृत्ति वर्णासङ्घातगोचरां यमकं विदुः। तत्तु नैकान्तमधुरमतः पश्चाद्विधास्यते ॥ ६१॥ नतु-यथा वर्णोवृत्तिरूपोऽनुप्रासो रसोपकारी तथा यमकमप्यस्ति, तदप्यत्रैव निरु- प्यतामिति शङ्कायामाह-'आवृत्तिम्'इति। वर्णसङ्घातगोचराम्=वर्णानां पूर्वोचारितानां सड्घा- तः समूहः अर्थात् स्वरव्यञ्ञनसमुदायः गोचरो विषयो यस्याः ताम आवृत्ति पुनरुच्चारणरपां यमकं=नाम अलङ्गारं विदुः=जानन्ति 'अलङ्कारशास्त्रविद' इति शेषः । तत् यमकम्=यमकाल- क्वारविशिष्टं काव्यम् न एकान्तमधुरम्-नातिमात्रं माधुर्योपेतम् अतः=कारणात् पश्चात्= अलङ्कारप्रकररो विधास्यते=निरूपयिष्यते इत्यर्थः । यथाऽनुप्रासे ऋटित्यनुगतिसद्भावात् माधुर्यं नाम गुणो रसानुकूलतामापतति न तथा यमके तत्र कदाचिदर्थानुसन्धानव्यप्रतया रसप्रतीतिर्व्यवहिताऽपि भवति तस्मादन्र नोक्कमिति भावः। 'एकान्त' पदेन क्वचित् क्वचित् तत्रापि माधुर्य भवत्येव अन्यथा यमकस्यालङ्कारत्व- मेव न स्यादिति सूचितम्। यमके माधुर्य यथा मम- अयि ! मनो न मनोरथसन्तति परिविहाय सहायतमं हरिम्। भजसि तापसतापसमुच्छिदं पथि मंत कुमतेः परिसम्भ्रमत् ॥ इति॥ अत्र बन्धस्य पृथक्पदत्वं नाम माधुर्यं [शब्दगतं ] स्पष्टम्। तनैव क्रमेण वर्णा- सड्घातगोचर।SSवृत्तिश्वेति यमकमपि ॥ ६१॥ [विशेषेशा ग्राम्यतादोषस्य रसप्रतिबन्धकत्ववर्णनम्] कामं सर्वोउप्यलङ्कारो रसमर्थे निषिञ्चति। तथाप्यग्राम्यतैवैनं भारं वहति भूयसा ॥ ६२॥ शब्दगतं माधुर्य निरूप्य सम्प्रति अर्थगतं माधुर्य दर्शयति 'कामम्' इति। सर्वः अपि= शब्दगतः अर्थगतश्र अलङ्कारः अनुप्रासोपमादि: अथे=वाच्यादिभेदेन त्रिविधे प्रतिपाये कामम्= यथायोगं रसम्=शज्गारादिकं निषिश्चति=परिपोषयति उद्योतयतीति यावत्, तथापि=रसो- त्कर्षकस्यालङ्कारस्य सद्भावेऽपि अप्राम्यता=आम्यः प्राकृतो हालिकादिर्जन: तब्वहृतः शब्दोऽ- (प्र०) 'कामं सर्व' इत्यादि श्लोकः सतात्पर्य व्याख्येयः ? अथवा कस्य दोषस्य विशेषतः रसप्रतिबन्धकत्वम्? किंवा कस्मिन दोषे सति विशेषतो माधुर्य प्रतिबंध्यते? (उ०) अस्य पृ० पं. २६।

"कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य प्रथमपरिच्छेदे-

र्थश्चापि ग्राम्यः तस्य भावो ग्राम्यता न आ्रम्यता अभ्राम्यता अप्राकृतता विदग्धजनाव्यवहार- तेत्यर्थः। सा एव भूयसा=बाहुल्येन एनम्=रसनिषेकरूपं भारम्=मर्यादां वहति=धारयति। 'सालङ्कारो रसव्यञ्ञकोर्ऽर्थोऽर्थगतं माधुर्य'मित्यर्थः । तथाच 'उक्किवैचित्रयं माधुर्यम्' [का० सू० २११२ ] इत्याह वामनः । अयमाशयः-रसमान्रप्रतीति प्रति दोषा: प्रतिबन्धकाः, तेन द्विविधमाघुर्यम्प्रत्यपि दोषमात्रं प्रतिबन्धकमित्यायातम्। परन्तु ग्राम्यतादोषो विशेषेण माधुर्यं प्रतिबभ्नाति। ततश्व आम्यतादिदोषाभावे सत्येवालङ्काराः रसमर्थे निषिश्चन्ति, अरपतः कविभिर्ग्राम्यतादोषवर्जने विशे- षेणा प्रयत्नो विधेय: ॥ ६२॥ [अर्थगतग्राम्यताया उदाहरराम्] कन्ये कामयमानं मां न त्वं कामयसे कथम्। इति ग्राम्योऽयमर्थात्मा वैरस्याय प्रकल्पते ॥६३ ॥ अर्थस्याग्राम्यत्वबोधाय अर्थगतां आ्रम्यतामुदाहरति-'कन्ये' इति। हे ! कन्ये ! कामयमानम्=[त्वया सह] सुरतार्थिनं मामू त्वम् कथम्=कुतः न कामयसे=नेच्छसि इति= अमुना प्रकारेण निरूपितः अयं आ्म्यः=ग्राम्यतादोषवान् 'अर्थात्मा' वैरस्याय=रसविच्छेदाय रसास्वादविधाताय वा प्रकल्पते=समर्थो भवति, सहृदयहृदयोद्वेजकत्वादिति शेषः। अयमाशय :- 'कन्ये' इति पुत्रीसमायामेव सम्बोधनमुचितम् नायिकाया अभिमुखी- करणो तु 'सुन्दरि ! प्रिये ! बल्लमे! इत्यादीन्येव सम्बोधनपदानि योग्यानि भवन्ति, तस्मादत्र अन्यथाकरणाद् अरथस्य आ्म्यतादोषः। न चात्र 'कन्या' शब्दगतो दोषः, यतो विदग्धा अपि बहुशः 'कन्या' शब्दं प्रयुञ्ते। यथा-'कन्येयं कलधौतकोमलरुचिः कीर्त्तिस्तु नातः परा' इत्या- दिषु। तस्मादत्रार्थनिष्ठ एव दोषः।अतएव 'कटिस्ते हरते मन' इत्यादिषु प्राचीनैर्ग्राम्यत्वमुक्कम्। 'कामयमान' मित्युक्किरप्यर्थे भ्राम्यतावहा। यतः कामो हि नाम सुरताभिलाषः सच कामिनीकुच- कलशवद् गूढ एव चमत्कारजनकः, अगूढः संस्तु सामाजिकानां व्रीडां जनयन् [सहृदयेषु] रसो- द्वोधं विहन्ति। एवं सति नात्र माधुर्याख्यो गुराः अत्र वक्का विदग्धः। अर्परविदग्धोक्ती तु ग्राम्य- ताया: गुात्वम्। अत्र च नायिकाम्प्रति नायककामस्य हेतोर्विद्यमानत्वेऽपि नायिकानिष्सुरतेच्छारूपस्य कार्यस्य अनुदयाद् 'विशेषोक्ि'रर्थालङ्गारः । उक्कश्व मम्मटेन-'विशेषोक्किरखराडेषु कारणोषु फलावच' इति। ककारमकारयोरसकृदावृत्तौ अनुप्रासोपि शब्दालङ्कारः । एवमर्थालङ्कारसम- न्वितोप्यनुप्रासवद्वाक्यार्थो ग्राम्यतादोषसद्भावात् सहृदयहृदयं नावर्जयति, तस्मानात्र माधु- र्याख्यो गुसा इति पर: सारः ॥६३ ॥ १ वरार्यमानस्यार्थस्य प्रकर्षे प्रतिपाद्े भङ्गयन्तरेणोक्किरुक्तिवैचित्र्यम्। उदाहरएां यथा मम- I सुधा सुघैव चूतस्य फलं मधु नचान्यथा। सखे ब्रूहि ! यदन्यत्स्यात् स्वादु कान्ताधरच्छदात्।। अन्नानेकोपमानातिशायि कान्ताघरच्छदमाधुर्यमिति वक्कव्ये 'सुधा सुधैव' इत्यादि भज्गयन्तरेण प्रतिपादनं माधुर्यम। (प्र०) अर्थगतं आ्रम्यतादोषमुदाहर ? तत्फल्व दर्शय: (उ०) अस्य पृ० पं० ११।

४५

[अर्थगतग्राम्यतादोषरहितोदाहराकथनम् ]- कामं कन्दर्पचारडालो मयि वामात्ि ! निर्दय:। त्वयि निर्मत्सरो दिष्टयेत्यग्राम्योऽर्थो रसावहः ॥ ६४ ॥ अधुना यथा उक्ो आ्राम्यता दोषो न भवति तथा दर्शयति-'कामम्' इति। हे वामात्ति != वामे मनोहरे कुटिले वा अत्तिणी यस्याः तत्सम्बुद्धौ कन्दर्पचाएडाल := कन्दर्प: काम एव चाराडाल: निर्दयत्वसाम्यात् [ चाराडालसदशः ] मयि कामम्=अतिमात्रम् निर्दय := निष्कृपो वर्त्तत इति शेषः । त्वयि=विषये निर्मत्सरः=मात्सर्यरहितः [इति] दिष्टया=तव हर्ष- स्थानमिदम्। कामजनितपीडाया अभावादित्यर्थः । इति=अमुना प्रकारेण उपनिबद्धः अर्थ := प्रतिपायं वस्तु रसावह := रसोद्वोधकरः सामाजिकानामिति शेषः, अत एव अग्राम्य := ग्राम्य- ताख्यदोषरहित इत्यर्थः । अत्र 'कन्दर्पचाराडालो मयि निर्दयः त्वयि तु निर्मत्सर' इति वाक्याभ्याम'अहं कामपर- वशः त्वन्तु मां नेच्छि'इति पूर्वोक्क एवार्थ: प्रकारान्तरेण [विच्छित्तिविशेषशालितया]उपनिबद्धय- मान: कामिनीकुचकलशवद् गूढः सन् वक्तुर्विदग्धभावं व्यज्जयन् सहृदयहृदयान्याहरतीति नैवं- विधे स्थलेऽर्थनिष्ठो ग्राम्यतादोषः। अतएव रसव्यञ्जकतयाSत्र माधुर्यगुएासद्भावः। रूपकश्चाल- झारः। उक्किवैचित्र्यरूपं वामनकृतं माधुर्यगुरालक्षरामप्यत्र घटितमिति सूक्मं निरीचयम्॥६४॥ [शब्दगतस्य आ्रम्यतादोषस्य वर्णनम्] शब्देऽपि ग्राम्यताऽस्त्येव सा सभ्येतरकीर्त्तेनात्। यथा यकारादिपदं रत्युत्सवनिरूुपो॥ ६५ ॥ अर्थगतमाधुर्यस्य हतिकरी ग्राम्यता दर्शिता, सम्प्रति शब्दगतामपि तां दर्शयति- 'शब्दे' इति। 'शब्देऽपि ग्राम्यता [दोषः ] अर्रस्ति एव'। सा=शब्दगता ग्राम्यता सभ्येतर- कीर्त्तनात्=सभायां साधु सभ्यम। 'तन्र साधुः' [४।४।६८]:ति यति प्राप्ते स्वरे विशेषार्थ 'सभाया यः' इति [४।४।१०५] अनेन सूत्रेण 'सभा' शब्दाद् यः प्रत्ययः । सभ्यात् इतरद् असभ्यम्= ग्रामीराहा लिका दिजनप्रयोज्य: शब्दविशेषः तस्य कर्त्तिनात्=उच्चारणात् 'भवति' इति शेषः । यथा रत्युत्सवनिरूपरो=रत्युत्सवः भोगोल्लासः तस्य निरूपणे वर्णाने बोधने इति यावत् यका- रादिपदम्=यकार आदिर्यस्य तत् तादृशं पदम, 'यभ मैथुने' इत्यस्मात् मैथुनार्थकात् 'यभ' धातोर्निष्पन्नं 'यभना' दिपदमित्यर्थः। एतादृशप्रयोगोच्चारणेन प्रयोक्तुरसभ्यतयोपहसनीयता, श्रोतुश्च लजायमानता जायते तेन रसास्वादव्याघाते माधुर्यगुणाभावः। निधुवनादिपदानां प्रयोगास्तु विदग्धैरपि क्रियन्ते इति न तत्र ग्राम्यतादोषः। यथा- शिशुपालवधे महाकाव्ये भाघ :- 'अनिमिषितविरामा रागिणां सर्वरात्रं नवनिधुवनलीलाः कौतुकेनाभिवीद्य' इत्यत्र 'निधुवन' पदं प्रायुड्क्क। परं विदग्धैरत्र ग्रम्यतादोषो नाङ्गीक्रियते ॥६५॥

(प्र०) ग्राम्यतादोषाभावस्थले माधुर्यगुएां स्पर्ष्टाकुरु? (उ०) अस्य पृ० पं० २। (प्र०) केषां शब्दानां प्रयोगे ग्राम्यतादोषः शब्दगतः कुत्र न्? केषां प्रयोगे चासौ म धुर्गगुरां न व्याहन्ति?। (उ०) अस्य पृ० पं. १७, २६।

४६ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य प्रथमपरिच्छेदे-

[अश्लीलतादोषस्य ग्राम्यतायामन्तर्भावकथनम्] पद्सन्धानवृत्त्या वा वाक्यार्थत्वेन वा पुनः। दुष्प्रतीतिकरं ग्रम्यं यथा या भवतः प्रिया ॥ ६६॥ [अर्थगतग्राम्यतावर्णानम्] खरं प्रहृत्य विश्रान्तः पुरुषो वीर्यवानिति। एवमादि न शंसन्ति मार्गयोरुभयोरपि ॥ ६७॥ अरश्लीलतादोषं ग्राम्यतायामेवान्तर्भावयति-'पदसन्धानवृत्त्या' इति। पदानां=सुप्ति- डन्तानां सन्धानं=समावेशो यस्मिन् तत् पदसन्धानं वाक्यमित्यर्थः, तद्वृत्त्या तद्रतत्वेन अर्थांत् वाक्यगतत्वेन वा=अथवा वाक्यार्थगतत्वेन यत् दुष्प्रतीतिकरम्=दुष्टप्रतीतिजनकं लज्जाजुगुप्साऽमश्लव्यञ्जकं यदश्लीलम् तदपि ग्राम्यम्=आ्रम्यमेव, ग्राम्यतादोष एवान्तर्भवति माधुर्यगुणाव्याघातकरत्वात् । एतदुदाहरणोन स्पष्टीकरोति -- 'यथा' इति। या भवतः=[तव] प्रिया=बल्लभा 'अरस्ति' इति शषः। अस्य वाक्यस्य प्राकररकोक्कार्थबोधानन्तरं व्यञ्जनया याभवतः=मैथुनकारिणस्तव मैथुनसाधनत्वेन प्रीानकत्री' इत्यसभ्यार्थस्य प्रतीतिः सहृदयानां [सामाजिकानां] लज्जामावहतीति असभ्यार्थव्यञ्ञनपरमिदं वाक्यं व्रीडादाय्यश्लीलदोषदुष्टम्, तरप्रतो नात्र माधुर्याख्यो मुराः । 'यभ' धातोर्भावे घि 'याभ' इति पदम्। यमनं याभ: मैथु- नमित्यर्थः। याभोऽस्यास्तीति 'याभवान्'। 'तदस्यास्त्यस्मिन्निति मतुप्' [ ४२ ६४] इति पाशिनिसूत्रेण मतुप्। 'मादुपधायाश्च मतोर्वोऽयवादिभ्यः' [८।२।६] इति सूत्रेय मतो- र्वस्य यः। व्रीडादाय्यश्र्ीलस्यान्यदुदाहरां यथा मम -- 'साधनं ते महाराज ! महोच्छ्रायं विलो- क्यते' इति सैन्यार्थकमपि साधनशब्दः पुंध्वजव्यञ्ञनपरतयाऽश्लीलतां व्यनक्वि। 'साधनं मृतसंस्कारे सैन्ये सिद्धौषधे मतौ। निर्वर्त्तनोपायमेढदापनेऽनुगमे धने' इति मेदिनी॥ ६६ ॥ वाक्यार्थगतं ग्राम्यतान्तःपात्यश्रलीलमुदाहरति -- 'खरम्' इति। वीर्यवान्=प्रशस्त- बलवान् कश्चित् शूरः पुरुषः खरम्=उत्कटं प्रहृत्य=शत्रून् घातयित्वा विश्रान्त := विश्रमं विरामं प्राप्त इत्यर्थः । एवमभिधया वृत्त्या प्रकृतमुख्यार्थबोधोत्तरं वक्त्रादिवैशिष्ट्यसहकृतया व्यज्नया वृत्त्या वीर्यवान्=शुकवान् पुरुष := तरुाः काश्चवित् खरं=विकटं प्रहृत्य=सुरतघर्षां कृत्वा विश्रान्त इत्यसभ्यार्थप्रतीतिः सामाजिकानां व्रीडामावहतात्यर्थगताऽश्लीलताख्यो दोषः । तस्मादत्रापि माधुर्याभावो रसव्याघातश्चेति तात्पर्यम् । अर्थगताश्रलीलस्योदाहरएं काव्यप्रकाश यथा- हन्तुमेव प्रवृत्तस्य स्तब्धस्य विवरैषियः । यथास्य जायते पातो न तथा पुनरुन्नांतः ॥ इति। १ श्रियं सभ्यजनवशीकरणसम्पत्ति लाति गृह्ाति इति श्रीलः । रश्रुतेर्लश्रुतिः न शलीलोऽ- श्लील: । 'लद्षमीवान् लक्ष्मराः श्लीलः श्रीमान्' इत्यमरः । (प्र०) अश्लीलतादषस्य प्राम्यतायामन्तर्भावं सोदाहरणं व्याख्याहि ? (उ०) अस्य पृ० पं० २।

ग्राम्यतादिदुष्टस्य काव्यस्य द्वयोरमर्गयोरनादरः। ४७

अत्र हन्तुं=हिंसां सुरतक्रिकयात्मकयोनिताडनञ्च कर्तु प्रवृत्तस्य स्तब्धस्य=अनम्रस्य यभ- नार्थमुद्धतस्य च विवरैषिण := परिच्छििद्रान्वेषिराः दुष्टस्य स्त्रीवराङ्गगवेषिणश्च लिङ्गस्य च यथा पातः=अपचयः वीर्यस्खलनोत्तरं शैथिल्यञ्च जायते तथा पुनः उन्नतिः=वृद्धिः कामावेगेन दृढता च पुनर्न जायते, इत्येवमत्र पुंध्वजसम्बन्धी द्वितीयोऽसभ्योरऽर्थो व्य्ङ्गयः । एवमादिकाव्ये रस- व्याघातो भवति। 'एवमादि' इति। एवमादि=इत्याद्याकारकग्राम्यतादिदोषदुष्टं काव्यम् उभयोरपि= द्वयोरपि मार्गयो := गौडीवैदभीरीत्योः न=नैव शंसन्ति=नाद्रियन्ते सूरय इति शेषः। द्वयोमोर्ग- योरनुप्रासप्रयुक्कभदे सत्यपि आ्रम्यतादिदोषपरिहारे समानतैवेति परः सारः। आदिना अनु- चितार्थत्वविरुद्धमतिकारितादीनां सङ्ग्रहः ॥ ६७ ॥

१ अत्रेदमत्यावश्यकमाकलनीयम्-द्विविधा तावत् व्यञ्ना शाब्दी आर्थी चेति। उक्कव्व मम्मटेन-अनेकार्थस्य शब्दस्य वाचकत्वे नियन्त्रिते। संयोगादैरवाच्यार्थधीकृद् व्यापृतिरञ्ञनम् ॥ इति ॥ यत्रानेकार्थानां शब्दानामभिधया युगपदनेकेष्वर्थेषूपस्थितेषु प्रकरणादिवशात् कस्मिंश्चि- देकस्मिन्नेवार्थेऽभिधा शक्तिरनियमिता भवति तथापि तत्र द्वितीयार्थोपस्थितिजोयते सा 'शाब्दी' व्यज्ञना नाम । एतादृशस्थले वाक्यगतः [शब्दगतः ] एवाश्लीलतादिर्दोषः। यत्र वक्त्रादिवै- शिष्टयादपरार्थप्रतीतिः तत्र 'आर्थी' व्यज्ना। आर्थीव्यज्ञनास्थल एव अश्लीलतादीनामर्थगतत्व- मिति हि वस्तुस्थितिः । एवं 'खरं प्रहृत्य विश्रान्त' इत्यादौ वक्त्रादिवैशिष्टयेन 'मैथुनं कृत्वा श्रमङ्गत' इत्याकारकासभ्यार्थप्रतातिः आर्थ्या व्यञ्जनयैव। नह्त्रानेकार्थानां शब्दानां प्रकरण- दिवशादभिधानियमनं केनाप्युद्धावयितुं सुशकम, तस्मादन्र व्रीडाव्यअ्कतयाऽर्थगताश्लीलत्व- रूपो दोष:, यं दराडी अर्थगतां ग्राम्यतामेव मन्यते। 'यथा या भवतः प्रिय।' इत्यत्र तु अनेकार्थस्य शब्दस्य प्रकरणादिना 'भवतो या प्रिया' इत्ये कस्मिन्नर्थे नियन्त्रणात् 'या भवतः [मैथुनिनः] तब प्रिया' इंत व्रीडादायिनो द्वितीयस्यासभ्यार्थस्य प्रतीतिस्तु शाब्या एव व्यज्नया ज्ञेया, तस्मादेतादृशस्थले ग्राम्यतापरपर्यायस्याश्लीलतादोषस्य शब्दगतत्वमेव। यतो दोषगुणालङ्काराणां शब्दार्थगतत्वव्यवस्थायां शब्दपरिवृत्तिसहत्वाSसहत्वे एव बीजमित्यालङ्कारिकाणां परिमार्जिताऽर्थः। यत्र शब्दः परिवृति न सहते तत्र दोषादीनां शब्दगतत्वम्, यत्र शब्दपरिवर्तनेऽपि अर्थः परिवृत्तो न भवति तन्र तेषामर्थगतत्वमिति निष्कर्षः। स्थिते चैवं राजमार्गे खरं प्रहृत्य विश्रान्तः पुरुषा वीर्यवानिति' इत्यत्र वाक्यगतश्ली- लत्वं न मन्तव्यं शाब्या व्यज्ञनाया अभावात्। अपि चात्र 'वीर्य' शब्दस्थाने 'बल' शब्दनिवे- शेऽपि नार्थस्य परिवृत्तिरिति असभ्यार्थप्रतीतौ अर्थगतमेवाश्लीलत्वम्। 'या भवत' इत्यत्र शब्दः परिवर्सनां न सहते तस्मादत्र शब्दगतत्वमेवेति दिक। 'आदिना' इति। कारिकास्थादिपदे नेत्यर्थः । अनुचितार्थलक्षणां चन्द्रालोके यथा-'व्यनक्कयनुचितार्थं यत् पदमाहुस्तदव तत्' इति। अनुचितः विवक्ितार्थतिरस्कारकधर्मव्यज्जकोऽ्थो यस्य तत् 'अनुचितार्थम्'। उदाहरणं यथा तत्रैत्र -- 'इयमद्भुतशाख्यग्रकेलिकौतुकवानरी' इति। इयं कामिनी अद्भुतरसस्य शाखिनो वृक्षस्यात्रे क्रीडाकोतुकं यस्याः सा तत्कर्त्रीति

"कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य प्रथमपरिच्छेदे-

[ग्राम्यतादोषस्यापवादस्थलप्रदर्शनम्] भगिनीभगवत्यादि सर्वत्रैवानुमन्यते। विभक्कमिति माधुर्यमुच्यते सुकुमारता ॥ ६८ ॥ असभ्यार्थप्रतिपादकान्यपि कानिचित्पदानि न दुष्टानीति ग्राम्यताया अपवादमाह- 'भगिनी'त्यादि। भगिनी भगवती आरदिर्यस्य तत् पदं सर्वत्रैव=काव्येषु व्यवहारेषुच अनुमन्यते= आद्रियते अदूषकतया स्वीक्रियते सर्वैरिति शेषः। तस्मादेतेषु प्रयुक्लेषु पदेषु नैव श्रोतृणां वैमुख्य- मिति भावः। इति=उक्कप्रकारेण माधुर्यम्=माधुर्याख्यो गुणः विभक्कम्=विभागेन दर्शितं निरूपित- मित्यर्थः। तधुना 'सुकुमारता' नाम गुरा उच्यते=लच्यलक्षराविधया निरूप्यते इत्यर्थः। त्रत्रा- दिपदेन योनिलिङ्गादिपदानामपि ग्रहणाम्, एतेषां प्रयोगेऽपि नैव ग्राम्यता [अश्लीलता]।६८॥

यावत् तादशी वानरी वनेचरी। अत्र नायिकायां 'वानरी'ति पदं रूपकवशादुपात्तं सद् [अनुचितार्थ] पशुभावं व्यनक्कि इत्यनुचितार्थों नाम दोषः । विरुद्धभतिकृत्=विरुद्धां प्रकृतार्थप्रतिबन्धकीभूतामप्रकृतार्थबुद्धिं करोतीति यत् तदित्यर्थः उदाहरएं यथा-'अकार्यभित्रमेकोSसौ तस्य कि वर्रायामहे' इति। अत्र 'कार्य बिना मित्र'मिति विवचितम्। 'अरकार्ये मित्रम्' इति तु विरुद्धा प्रतीतिः । प्रपञ्चस्तु काव्यप्रकाशादौ द्रष्टव्यः । १ इद्मत्रावधार्यम्- संवीतस्य हि लोकेस्मिन्न दोषान्वेषणं क्षमम्। शिर्वालङ्गस्य संस्थाने कस्यासभ्यत्वभावनम् ॥ इत्याद्युक्तया शिवलिङ्गादिपदानि सभ्यैः स्वयमेवाऽदुष्टतयाङ्गीकृतानि। एवमेव गुप्तं लक्षितव्ापि पदं नैव दुष्टम्। उक्कन्च- ग्राम्यं घृणावदश्रलीलामन्नलार्थ यदीरितम्। तत्संवीतेषु गुप्तेषु लच्षितेषु न दुष्यति॥ इति॥ तत्र संवीत न दुष्ट यथा -- 'योषित्सु तद्वीर्यनिषेकभूमिः सैथ क्षमेत्यात्मभुवोपदिष्टम्' इति। अत्र 'तद्वारयनिषेकभूमिः' इत्यश्लीलमपि पदं संवीतत्वान्न दुष्टम्। अनादिपरम्परया सर्व- जनव्यवहार्यत्वं 'संवीतत्वम्'। 'गुप्त'न्तु अर्प्रसभ्यार्थेऽप्रसिद्धम्। यथा -- सम्बाधपदं सङ्कटार्थे प्रसिद्धं स्त्रीचिह्ररूपेऽर्ये त्वप्रसिद्धमिति नैव दुष्टम्। लत्तितम्-लक्तराया स्त्रीचिह्नबोधकम यथा -- 'जन्मभूमि' पदम्। यथा वा- ब्रह्माराडकारणं योप्सु निदधे बीजमात्मनः। उपस्थानं करोम्येष तस्मै शेषाहिशाय्रिने।। श्रत्र ब्रह्माराडोपस्थानशब्दयोः असभ्यार्थस्मृतिहेतुत्वेऽपि अन्यत्र लच्ितत्वेन गुरात्वम्।। अपि च सुरतारम्भगोष्ठयां शान्तबीभत्सरसादौ च व्यक्चये अश्लीलत्वं न दोषः किन्तु गुए एव। क्रमेया यथा- करिहस्तेन सम्बाधे प्रविश्यान्तर्विलोडिते। उपरसपन् ध्वज: पुंसः साधनान्तर्विराजते॥ इति।

सौकुमार्यप्रपञ्चः।

[सौकुमार्यस्य लक्षणाम्] अनिष्ठराक्षरप्रायं सुकुमारमिहेष्यते। बन्धशैथिल्यदोषस्तु दर्शितः सर्वकोमले॥६६॥ 'अनिष्ठुरे'ति-अनिष्ठुर/क्षरप्रायम्=न निष्ठुराणि श्रुतिकटूनि परुषाणि अ्क्षराणि इति अ्निष्ठुराक्षराणि तेषां प्रायः बाहुलता यत्र [नतु सर्वरूपता] तादशं वाक्यम् इह=काव्यशास्त्रे सुकुमारम्-सुकुमारतागुणोपेतम् इष्यते=काम्यते कविभिरिति शेषः । तु=पुनः सर्वकोमले= सर्वरूपेा कोमलवर्णात्मके वाक्ये बन्धशथिल्यदोष := शिथिलबन्धत्वरूपो दोषः 'अर्प्रसस्ति' इति शेषः । यश्च मयैव 'मालतीमाला लोलालिकलिला यथा' इत्यत्रोक्कः । एवश्च-अ्नेकेषां कोम- लाक्षराणां मध्ये यद् बन्धस्य क्वचित् क्वचित् परुषाक्षरविन्यासेन गाढत्वसम्पादनं तदेव 'सौकु- मार्य'मिति फलितम्। अल्पप्राएम हाप्राणाक्षरघटित बन्धस्य अशथिल्ये तु 'श्लेष' इत्यनयोर्विशेषः। आह च वामन :- 'अजरठत्वं सौकुमार्यम्' [का० सू० १। २१] इति। शब्दगुराश्रायम्। अर्थगुरास्तु-'अपारुष्यं सौकुमार्यम्' [का० २। ११] इत्यर्थाश्लीलत्वाभावत्वरूपमपारुष्यं तदित्यपि वाभन आह ॥ ६६ ॥ [सौकुमार्यस्योदाहरणम ] मरडलीकृत्य बहाणि कण्ठैरमधुरगीतिभिः। कलापिनः प्रनृत्यन्ति काले जीमूतमालिनि॥७०॥ सौकुमार्यमुदाहरति-'मएडलीकृत्य' इति। मधुरगीतिभिः=मधुरा मनोहारिणी गीतिः गीतिरिव गीतिः केका येषां तैः कराठैः=गलैः उपलक्षिताः कलापिनः=मयूराः जीमूतमालिनि= जीमूतानां जलदानां मेघानां माला पङ्क्ि: अस्मिन्नस्तीति जीमूतमाली भतुबर्थे इति प्रत्यये साधुः । तस्मिन् काले=प्रावृषि समये बहाशि=पुच्छानि मराडलीकृत्य=विस्तारयित्वा प्रनृत्यन्ति= प्रहृष्टाः सन्तः नर्तनं कुर्वन्तीत्यर्थः । अत्र मकारककारादीनां कोमलानां वर्णानां अन्तरान्तरा टवर्गोयडकाररकारादिसंयुक्का- क्षरविन्यासेनायं बन्धः कामप्यलौकिकीं सहृदयसात्तिणी चारुतां धत इति 'सौकुमार्य' नाम गुरा: । अन्र प्रकृते वर्षाकालीने कलापिनां नर्त्तनव्यवहारे 'अन्येऽपि नर्त्तका मधुरं गायन्तो नर्तनं तन्वते' इत्याकारस्याप्रक्वतव्यवहारस्य समारोपरूपा 'समासोक्कि' रलङ्कारः। उक्कव् जय- अत्र करिहंस्तादीनि पदानि असभ्यार्थानि तथापि सुरतारम्भगोष्टयां कामिन उक्क्ित्वात् न दुष्टानि।

क्केदिनि स्त्रीव्रणो सक्विरक्रमे: कस्य जायते।। अत्र शान्तो रसः । अतः स्त्रीव्रणादीनि पदान्यदुष्टानि। एवमेव बीभत्सरसादावपि ग्रन्थान्तरतो ज्ञयम्। अ्रन्थगौरवभयान्नोक्कम्। (प्र०) सौकुमार्यस्य लक्षणां ब्रूहि? (उ०) अस्य पृ० पं० २। (प्र०) सौकुमार्यस्योदाहरणो तल्लत्तयां घटयतु भवान्? (उ०) अस्य पृ० पं० १५।

५० "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य प्रथमपरिच्छेदे-

देवेन-'समासोक्ि: परिस्कूर्तिः प्रकृतेऽप्रकृतस्य चेत्' इति। स्वभावोक्किश्च-'स्वभावोक्कि- रसो चारु यथावद्वस्तुवर्ानम्' इत्युक्केः । तस्मादुभयो: संसृ्टिः। जयदेवस्तु सौकुमार्यमित्थं सोदाहररां लक्षितवान्- सौकुमार्यमपारुष्यं पर्यायपरिवर्त्तनात्। स कथाशेषतां यातः समालिङ्कय हुताशनम् ॥ इति ॥ अस्यायमाशय :- अमङ्गलशब्दपरित्यागेन तत्पर्यायशब्दप्रयोगः 'सौकुमार्यम्' पर्याय- परिवृत्या पारुष्याभावस्तदिति वाच्यार्थः। 'अमौ प्रविश्य मृतः' इत्यस्यार्थस्य पर्यायेणत्र कोम- लरीत्या कथनम्। तथोक्कौ तु भटित्यमङ्गलप्रतीतेः पारुष्यम्। वयन्तु -- 'अश्लीलत्वाभावः सौकुमार्यं न गुणान्तर' मित्याशयं मन्याभहे। पारुष्य- मत्र न वर्राकतं किन्त्वमङ्गलकृतमिति बोध्यम्। अन्ये तु 'प्रविश्य मृत' इत्यस्य प्रवेशेन वर्शाकृतपारुष्य स्यैव तत्र सत््वेन तदभाव एवात्र विव्तित इत्याहुः ॥ ७॥ [सौकुमार्यानङ्गीकर्तृणां मतनिरासः] इत्यनूर्जित एवार्थो नालङ्कारोऽपि तादृशः । सुकुमारतयैवेतदारोहति सतां मनः ।। ७१॥ सौकुमार्यमनङ्गीकुर्वतां नव्यानां मतनिरासायाह-'इति' इति। इति=उक्करूपः मराड- लाकारेण कलापिनर्तनरूप: उक्कपद्यप्रतिपाद्योर्थः। अनूर्जितः=रसात्मकचमत्कारविशेषविरहित एव नातिमनोरम इत्यर्थः। रसवत एवार्थस्य सहृदयहृदयाकर्षकत्वादिति भावः । अलङ्कारः अरपि= समासोक्िरूप: स्वभावोक्तिर्वा न तादृश := विलक्षणाचमत्कारजनको नास्ति, रसवति काव्य एवा- लङ्कारस्यापि विच्छित्तिविशेषपोषकत्वं यतः । तथापि एतत्=उक्कं पद्यम्, सुकुमारतया एव= सुकुमारगुणयुक्तात्रबन्धवत्त्वेनैव सताम्=सहृदयानां सामाजिकानाम् मनः=चित्तम् आरोहति= आश्रयते, आश्रित्य मुग्वं करोतीत्यर्थः। ततश्वैतादृशस्थले सहृदयह्यस्याकृष्टत्वादवश्यं सौकुमार्यंगुणोSभ्रीकर्त्तव्य इति भावः। अयमन्राशय :- अन्यद्धि अर्थालङ्कारवैचित्र्यम्, अन्यच्च गुएाकृतं वैचित्र्यम्। गुणो ह्यक्षरविन्यासविशेषावसेयः अर्थालङ्कारस्य बोधनात् पूर्वमेव प्रतीयते। उक्कश्चाभियुक्कैः- तया कवितया किं वा तया वनितया तथा। पदविन्यासमात्रिणा यया न हियते मनः ॥ इति ॥ सरस्वतीकराठाभरणो भोजराजोऽपि-"अलड्कृतमपि श्रव्यं न काव्यं गुएवर्जितम्" इत्याह। तस्माद् गुयावैचित्र्याभावेऽर्थालङ्कारस्य शोभा नास्तीत्यवश्यमेत दशेषु काव्येषु सौकुमा- र्यमङ्गीकर्त्तव्यं गुणानां प्राणारूपत्वात्। अत एव पूर्वमु्कम्-'प्राणा दश गुणाः स्मृता' इति ॥७१॥ [अत्रैव गौडवैदर्भयोर्मतभेदकथनम् ] दीप्मित्यपरैर्भूम्ना कृच्छोद्यमपि बध्यते। न्यक्षेर नयितः पक्ष: क्षत्रियाणां क्षणादिति॥ ७२॥ (प्र०) सौकुमार्यगुरामनज्ञीकुर्वतां मतस्य निरासप्रकारं विव्ृणु? (उ०) अस्य पृ० पं० १३ (प्र०) सौकुमार्यें गौडवैदर्भमतयोर्भेंदं स्पष्ट प्रकटीकुरु? (उ०) अस्य पृ० पं० ३१

द्यो: कव्योर्विशेष:, अर्थव्यक्तेलक्षरश्च। ५१

सौकुमार्यविषये गौडानां कवीनां मतमाह-'दीप्म्' इति। अपरैः=गौडैः कृच्छोदम्= कृच्छ्रेरा कष्टेन उच्चार्यमपि ओजोगुराव्यअकतया परुषवर्राघटिततया च कष्टेनोच्चारणार्हमपि दीप्रम्=वीररौद्रबीभत्सरसादिरूपमिति [मत्वा] भूम्ना=प्राचुर्येणा बध्यते=गुम्फ्यते विरच्यत इति यावत्। अर्थात् गौडा: कवयः वीरादिर साविष्टे काव्ये शजोव्यञ्जकैः परुषवणौरावश्यकत्वेन सौकु- मार्य गुएां न रोचयन्ते। वैदर्भास्तु शजस्विस्थलेऽपि सौकुमार्य स्वीकुर्वन्ति। यथा(वेणीसंहारे)- कृतमनुमतं दृष्ट वा यैरिदं गुरुपातकं मनुजपशुभिर्निर्मर्यादैर्भवद्भिरुदायुधैः । नरकरिपुणणा सार्ध तेषां सभीमकिरीटिनामयमहमसङ्मेदोमांसैः करोमि दिशां बलिम्।। इति। अत्र रौद्रो रसः तथापि नात्यन्तमुत्कटा वर्णाः सन्ति तस्माद् वर्णपारुष्याभावात्को- मलवर्णासत्त्वादत्रापि सुकुमारताख्यो गुणा इति वैदर्भसम्मतं मतम्। गौडास्तु यथा यत्र सौकुमार्यं न मन्यन्ते तदुदाहरति-शोकार्घेन -- 'न्यक्षेणा' इति। न्यक्षेणा=न्यञ्चन्ति नितराभञ्चन्ति बाह्मरावधादिकं पापिष्ठं कर्म कुर्वन्तीति 'न्यञ्चः' कार्त- वीर्याः तान् नीचः स्यति हन्तीति न्यक्षः=परशुरामः "न्यक्ष" इत्यस्य 'क' प्रत्यये पृषादरादि- त्वात्सिद्धिः । तेन क्षत्रियाणाम्=राजन्यानाम्, पत्ष := समूहः क्णात्=अल्पेनैव कालेन क्षयितः=नाशितः । सभग्रं क्षत्रियकुलं स्यमन्तपञ्चके यमलोकं प्रति नीतमित्यर्थः । अत्र रौद्रो रसः, परं कोमलबन्धस्य परित्याग: कृतः, तदेतादृशस्थले सौकुमार्थं गौडैना- पेचयते। यत्तु न्यक्षेरा अन्धेन धृतराष्ट्रेश इति व्यख्यातं जीवानन्देन तन्निर्मूलं भारते तदीय- युद्धापरिचयात्। अन्यद्वारा कृतेपि तत्र करुगारससम्भवेन रौद्ररसाभावात्। "कृच्छोद्यम्" इति 'वदः सुपि क्यप् [पा०३।१।१•६] इति सूत्रेणा सुप्युपपदात् 'वद्' धातोर्भावे क्यपि रूपम्॥७२॥ [अर्थव्यक्वर्गुरास्य लक्ष्यलक्षणे ] अर्थव्यक्किरनेयत्वमर्थस्य हरिणोद्ता। भू: खुरननुएणानागासृग्लोहितादुदधेरिह॥ ७३॥ 'अर्थव्यक्ति' नामकं गुरां सोदाहरणं निरूपयति 'अर्थव्यक्तिः' इति। अर्थव्यक्ति := अर्थस्य प्रतिपाद्यस्य विषयस्य [यत्] अनेयत्वम्=अकल्प्यत्वम, अर्थात् अध्याहारादिना विनैव गृहीतैरव शब्दैरुपस्थितिः सा अर्थव्यक्तिः एतन्नामा गुएा इत्यर्थः । 'अ्ररव्यवहितान्वयप्रसिद्धार्थ- पदत्वमर्थव्यक्ति'रिति तु फलितम् । उदाहरति-'हरिणा' इति। इह=लोके हरिणा=वराहा- वतारेण विष्णुना खुरक्षुराएनागासटग्लोहितात्=खुरैः तुरग्रैः तुराया चोदिता हता ये नागाः पन्नगा: पातालवासिन इत्यर्थः, तेषाम् असग्भि: रुधिरैः लोहितात् रक्तात् उदधे := समुद्रात् उद्धृता=ऊर्ध्वमानीता रसातलादुद्घृत्योपरि स्थापितेत्यर्थः । अत्र यावन्तः शब्दा उपात्ताः तैरवार्थः प्रतीयते नतु विवचितार्थबोधाय काचन अध्याहारादिना [कष्टा] कल्पना कृता। इयमर्थव्यक्तिः शब्दगुणः । यदाह वामनः-'अर्थव्यक्तिहेतुत्वमर्थव्यक्तिः' [का०

१ सकलोपि विवक्ितोऽर्थ इत्यर्थः। (प्र०) अर्थव्यक्ति लक्षणोदाहरणाभ्यां प्रपञ्चय? (उ०) अस्य पृ० पं० २०

५२ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य प्रथमपरिच्छेदे-

सू० १।२३] इति। अन्येऽपि-'अर्थव्यक्तिः पदानां हि 'टित्यर्थसमर्पणम्' इत्याहुः। यथा च श्रीमद्भागवते- यदा मृधे कौरवसृज्जयानां वीरेष्वथो वीरगति गतेषु। वृकोदराविद्धगदाभिमर्शभम्नोरुदराडे धृतराष्ट्रपुत्रे।। माता सुतानां निधनं निशम्य विलप्य घोरं परितप्यमाना। तदारुदद्वाष्पकलाकुलात्ती तां सान्त्वयन्नाह किरीटमाली ॥ इति। अत्न निर्दिष्टैरेव पदैः विवचितार्थपरिसमाप्तर्नाध्याहारादिरूपा क्िष्टकल्पना अतोऽर्थ-

अर्थगता अर्थव्यक्किस्तु स्वभावोक्कयलङ्कारेैव चरितार्था। उक्कश्व विश्वनाथेन- 'अर्थव्यक्कि: स्वभावोक्कयलङ्कारेण तथा पुनः' इति। जयदेवस्तु- 'शृङ्गारे च प्रसादे च कान्त्यर्थव्यक्किसङ्ग्रह' इत्यर्थव्यक्केः प्रसादगुरो सडग्रहमाचचचे। साधु चैतत् तादशार्थव्यापकत्वात्प्रसादस्य। वाग्भटकृतमर्थव्यक्किलक्षणामपि फलतो दरिडलक्षएासंवादि। तथाहि- यदज्ञयत्वमर्थस्य सार्थव्यक्कि: स्मृता यथा। त्वत्सैन्यरजसा सूर्ये लुप्ते रात्रिरभूददिवा ॥ अत्र रात्रेहैतुः सूर्यलोपः, सूर्यलोपस्य हेतू रजः, रजसो हेतुः सैन्यमित्यर्थस्य सुख- लभ्यत्वादज्ञेयत्वम्। अन्रापि नैव क्विष्टा कल्पनार्थस्य॥।७३॥ [ अर्थव्यक्केः प्रत्युदाहरणवर्रानम्] मही महावराहेए लोहितादुद्दतोदधेः। इतीयत्येव निर्दिष्टे नेयत्वसुरगासृज:॥७४॥ अर्थस्य कर्थं नेयत्वं भवतीति प्रतियोगिनिरूपराद्वारा तामेवार्थव्यक्किं स्पष्टीकरोति- 'मही' इति। महावराहेण=आदिसूकरेण विष्णुना उरगासज := पन्नगरुधिरात् हेतोः लोहितात्= रक्कात् उदधे := सागरात् मही=पृथ्वी उद्धृता=बहिरानीता, इति इयति=एवमादिप्रकारे [एतावति] निर्दिष्टे=प्रथिते कथित इति यावत् नेयत्वम्=क्ञिष्टकल्पनावत्त्वम् 'अर्थस्य भवती'ति शेषः । अयं भाव :- 'उरुगासृजः' इति कथिते कर्थामत्याकाडकायां सत्यां 'खुरक्षुराय'त्यादं- शस्याध्याहारे सत्येव अर्थः स्फुटं प्रतीयते नान्यथा, तस्मादेतादृशस्थल नार्थ व्यक्किः। यत्र च रूढि- प्रयोजनाभावे लक्षणा कृता स्यात् तत्रापि ने यार्थदोषस्थले नार्थव्यक्किरित्यपि न विस्मर सीयम्॥७४॥ (प्र०) कुत्र नार्थव्यक्किरिति दर्शय? (उ०) अस्य पृ० पं० १८। १ रूढिप्रयोजनाभावादशक्तिकृतं लक्ष्यार्थ प्रकाशनं 'नेयार्थत्वं' दोषः । यथा-"चरणे कमलाघातं मुखं सुमुखि! तेऽकरोत्" इति। अत्र मुखस्य चरणाभावात् तदाघातासम्भवेन मुख्यार्थस्य बाधः, तेन निर्जितत्वं लक्ष्यम। परमन्र लक्षाया मूलं न रूढिः नवा प्रयोजन- मिति नेयार्थत्वमस्य ज्ञेयम्। विशिष्टन्तु मत्प्रणींतकाव्यप्रकाशप्रभायां द्रष्टव्यम्। वस्तु- तस्तु-निर्जितत्वातिशयत्वस्य व्यङ्गयत्वे प्रकृते दोषाभाव एव तस्मादुदाहरणन्तरं मृग्यम्। यदपि प्रदीपानुसारिभिर्वामनादिभिः निर्जितत्वातिशयत्वस्य प्रयोजनत्वस्वीकारे उत्तमगुरो कमलादौ न्यूनद्वारा चरणाघातादिवर्ानेन वरार्यस्यैवापकर्षांपत्तिभाति: प्रकटीकृता तदपि तेषां

उदारताया: प्रपश्चः। ५३

नेदशं बहु मन्यन्ते मार्गयोरुभयोरपि। नहि प्रतीति: सुभगा शब्दन्यायविलद्गिनी॥ ७५॥ उक्केऽर्ये गौडवैदर्भयोरैकमत्यमाह-'नेदृशम्' इति। उभयोः=दवयोः अपि मार्गयो := वैदर्भींगौड्यो रीत्यो: ईदृशम्=नेयत्ववद् वाक्यम् न=नैव बहु=उपयुक्नं मन्यन्ते=स्वीकुर्वन्ति, वैदर्भा: गौडाश्च कवय इति शषः । अत्र युक्किमाह-'न' इति। 'हि' यतः शब्दन्यायवि- लङ्घिनी=शब्दन्याय: शाब्दबोधो वाक्यार्थबोध इति यावत् तस्य विलडघनी=उल्लड्घनकर्त्री शाब्दबोधविलम्बकारिणी इत्यर्थः, प्रतीति :- ज्ञानं न=नैव सुभगा=मनोरमा सहृदयहृदयग्राहिणी नेत्यर्थः। सहृदया अध्याहारादिना पदादिकल्पनया कष्टेन जायमानां शाब्दप्रतीति नाद्रियन्ते तरप्रतो नेयत्वं [दोष:] सर्वथा परिहर्त्तव्यमिति भावः ॥ ७५॥ [उदारतायाः लक्षणम् ] उत्कर्षवान् गुराः कश्चित् यस्मिन्नुक्के प्रतीयते। तदुदाराह्यं तेन सनाथा काव्यपद्धतिः॥७६। उदारतां लक्षयति-'उत्कर्षवान्' इति। यस्मिन्=वाक्ये (काव्ये) उक्ते=कथिते सति उत्कर्षत्ान्=वर्णानीयस्य नायकादेः उत्कर्षताजनकः प्रशंसाप्रतीतिकरः कश्चित्=लोकोत्तरः गुरा := दयादाच्तिरायादिरूपः शौर्योदार्यादिरूपो वा धर्मः प्रतीयते=ज्ञायते तत्=वाक्यम् उदा- राह्यम्=शदार्यगुणोपेतं 'भवति' इति शेषः । तेन=शदार्यगुऐोन काव्यपद्धतिः=द्विविधोऽपि काव्यमार्ग: गौडवैदर्भसम्मतः काव्यरीतिरूपः सनाथा=उत्कृष्टा 'जायत' इति शेषः। 'वाक्यस्य वर्णनीयोत्कर्षजनकगुराव्यञ्ञकत्वमुदारत्व" मिति फलितं लक्षाम्। अयमर्थगतो गुणः । शब्दगतस्तु विकटत्वलक्षणो वामनेनोक्क :- 'विकटत्वमुदारता' [का० सू० १।२२] यस्मिन् सति 'नृत्यन्तीव पदानि' इति जनस्य वर्णाभावना भवति तत् विकटत्वं लीलायमानत्वं शब्दगतमौदार्यमित्यर्थः । उदाहरराञ्च तस्यैव यथा-'स्वचरणा- विनिविष्टैर्नूपुरैनत्तकीनां भशितिरशितमासीत्तत्र चित्रं कलञ्च" इति। अ्रत्र क्रमशो वर्धमाना- क्षरपदत्वम् पदप्रथमाद्यक्षराणां पदान्तरप्रथमाद्यक्षरैः सादृश्यञ्च॥ ७६ ॥ [ उदारताया उदाहरणम् ] अर्थिनां कृपणा दृष्टिस्त्वन्मुख पतिताऽसकृत्। तदवस्था पुनर्देव! नान्यस्य मुखमीक्षते॥ ७७॥ उदारतामुदाहरति-'अर्थिनाम्' इति। हे! देव != राजन्! अर्थिनाम्=याचकानां कृपण= दीना अर्थाभावादातुरा दृष्टिः=ईक्षणाम् त्वन्मुखे=त्वदानने असकृत्=पुनः पुनः पतिता=प्राप्ता सती साहसमात्रं व्यनक्कि, बहुत्र प्रतीपव्यतिरेकादिषूपमानन्यूनत्वबोधनेपि उपमानोपमेयभावाक्षतेः। तस्मात् "तपर्त्तुपूर्तावपि मेदसां भरा विभावरीभिर्विभराम्बभूविरे" इत्यादौ सुख्यार्थबाधे अतिवृहत्त्वं लक्ष्यते रूढिप्रयोजनान्यतरत्वञ्च नास्तीति नेयार्थता, अतिबृहत्वातपृथक् बृहत्वा- तिशयताया अभावादिति सङ्क्षेपः। (प्र०) अर्थव्यक्तिविषये गौडानां विदर्भाणां च विमतिरस्ति नवा? इति अ्रन्थप्रमा- रोन स्पष्टीकुरु? (उ०) अस्य पृ० पं० १।

५४ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य प्रथमपरिच्छेदे-

पुनः=किन्तु तदवस्था=आतुरा भूता अन्यस्य=त्वद्भिन्नस्य मुखम्=आस्यं न ईच्ते=नैवालोकयते। अ्त्र राज्ञा एतादृशं प्रभूतं दानमर्थिभ्यो दत्तं येन पुनस्ते स्वकामप्रपूरणार्य नान्यमुप- सर्पन्ति नापि तादृशो दाताऽन्यः कश्विदस्तीत्यर्थः सामाजिकहृदयेऽभिव्यज्यमानोऽतिशयेन चमरकारमाधचे। यथा वा मम- यं पश्यसि जगत्मात ! र्दयादृष्टया स्वसेवकम्। पुनर्नासौ परं कामं चिनोति मनसा गिरा॥ अत्र जगदम्बाया दयादृष्टया सकला: काम: पुर एव स्थिता भवन्ति न पुनर्भक्लस्य काम- नाचिन्तावसर इति जगदम्बायाः कोऽपि उत्कृष्टो गुणाः काव्यमुदारतागुणोपेतं दर्शयति॥७७॥ इति त्यागस्य वाक्येऽस्मिन्नुत्कर्ष: साधु लक्ष्यते। अ्नेनैव पथान्यत्र समानन्यायमूह्यताम् ॥ ७८॥ • उक्कोदाहररो उदारतां घटयित्वा दर्शयति-'इति' इति। इति=उक्लाकारे त्यागस्य वाक्ये=राज्ञो दानप्रतिपादके काव्ये उत्कर्ष :- राज्ञो दानोत्कर्षः साधु=समीचीनं यथा स्यात् तथा लक्ष्यते=प्रतीयते सहृदयैरिति शेषः, अन्यन्न=पद्यान्तरेSपि अ्रनेन एव पथा=दर्शितेनैव रीतिरूपेण मार्गेण समानन्यायम्=सभनियमं (यथा स्यात् तथा) ऊह्यताम्=तर्क्यताम् अर्थात् उक्करीत्यनुसारेणैव उदारतागुणोपेतं काव्यं विरच्यताम्। उदारताया अन्यदुदाहरएं यथा- विभज्य मरुर्न यदर्थिसात्कृतो न सिन्धुरुत्सर्गजलव्ययैर्मरुः। अमानि तत्तन निजायशोयुगं द्विफालबद्धाश्चिकुराः शिरःस्थितम् ॥ तत्र राज्ञो नलस्यौदार्यगुणावर्णनेन उदारतागुः। एवं भङ्ञिविशेषोक्कयाऽर्थ- अत्यायकत्वमुदारता इति दराख्याशयः फलति। जयदेवस्त्वित्थमाह- उदारता तु वैदग्ध्यमग्राम्यत्वात्पृथङ्मता। मानं मुश्च प्रिये ! किश्चिल्लोचनान्तमुदश्वय ॥ इति। अत्रैवार्थे वामनस्यापि संवादः। तथाहि-'अग्राम्यत्वमुदारता' [वा०सू०अ० २।१३] आ्रम्यत्वप्रसङ्गे अग्राम्यत्वमुदारता॥७८ ॥ प्रयो [अन्यमतेन उदारताया: लक्षणम्]

यथा लीलाम्बुजक्रीडासरोहेमाङ्दादयः॥७६॥ अन्यमतेन उदारतां लक्षयति-'श्लाध्यैः' इति। श्रलाध्यः=सुन्दरैः सहृदयहृदया- वर्जकैः प्रशंसनीयैः विशेषएै := विशेष्यस्य धर्मैः युक्गम्=समन्वितं वाक्यम् उदारम्=औदार्यगुण- युक्कं कैश्चित्=कविभिः इष्यते=मन्यत इत्यर्थः । उदाहरणामाह-'यथा' इति। लीलाम्बुज०= 'लीलाम्बुजम्' इत्यत्र अम्बुजे 'लीला' पदनिवेशेन तदीयवर्ासौगन्ध्याद्यतिशयः प्रतीयते। एवं 'क्रीडासरः' इत्यत्र सरसि 'क्रीडा' विशेषणादानेन कमल-कुमुद-जलचर-विहृद्गशोभितस्वच्छ- स्वाडुजलवत्त्वादिकं गम्यते। शुष्के कमले च सरोवरे क्रीडायाः कर्तुमनर्हत्वात्, शत्नाराध्यनु·

ओजोगुरास्य लक्षणादिकम्। ५५

हीपकत्वाच्च तस्य। एवं 'हेमाङ्गदम्' इत्यत्र अङ्गदे हेमविशषणोपन्यासः तस्य सुवर्णामयत्वेन बहुमूल्यत्वादिकव्यञ्जनार्थः । एवमादिषु शदार्यम्। ञत्र 'कैश्चित्' इति कथनेन अस्मिन्मते स्वस्यानादरः प्रकर्टाकृतः । तत्र बीजन्तु- अपुष्टार्थदोषराहित्यस्य साभिप्रायविशेषणास्थले परिकरालङ्कारस्य च स्वीकार एव। अ्रस्मद्धा- वनया तु भङ्गिविशेषोक्कयार्थप्रत्यायकत्वमत्रापि घटत एवेति 'कैश्वित्' इत्युत्तवाऽस्मिन्मते दरिडनामनादरसूचनं स्वातन्त्र्यभावेदयति। अत एव-'चुम्बनं देहि मे बाले दुष्टकामस्य शान्तये' इत्यादिस्थले नोदारता किन्तु ग्राम्यतैव ॥ ७६॥ [शजीगुणस्य लक्षराम्] ओज: समासभूयस्त्वमेतद् गद्यस्य जीवितम्। पद्येऽप्यदाक्िणात्यानामिदमेकं परायएम् ॥ ८० ॥ शजोगुरां लक्षयति-'शज' इति। समासभूयस्त्वम्=समसनं समासः पदानामेकी- भाव: तस्य भूयर्त्वं=दै्ध्य [समासग्राचुर्यमित्यर्थः] यत् तत् ओरजः=ओजोनामा गुराः । एतद्=समासदैर्ध्यरूपमोजः गद्यस्य=गद्यकाव्यस्य उत्कलिकाप्रायस्य जीवितम्=प्राणभूतं सार इति यावत्। चूर्याकादिगद्ये तु न दीर्घ: समासः इह त्वसावभ्यर्हित इति भावः । अत्र द्वयोरेव मार्गयो: समाना मतिः । पद्यात्मके काव्ये मार्गद्वयस्य भेदमाह-'पद्ये' इति। अदाक्षिण- त्यानाम्=दाच्िणात्यभिन्नानां कवीनां गौडानां पद्येऽपि=गद्यभिन्नेपि वर्णमात्रात्मके बन्धविशेषे इदम्=समासभूयस्त्वमोज: एकम्=अद्वितीयम परायणाम् पर आश्रयः बन्धगाढताप्रिया गौडाः कवयः गद्यपद्यात्मके सर्वत्रैव काव्ये अनुप्रासवदीर्धसमासमपि रोचयन्ते, वैदर्भाणान्तु पद्यं काव्यं विहाय गद्य एव दीर्घसमासकरणे रुचिरिति विवेकः। अयमोजोगुणः शब्दगतः समास- भूयस्त्वरूपत्वात्, तस्य च शब्दस्वरूपत्वात् । आह च वामनः 'गाढबन्धत्वमोजः' (का० सू० १। ५ ) इति। अर्थगतमोजोगुणं लक्षणोदाहरणाभ्यामाह 'जयदेवः'- त्रज: स्यात्प्रौढिरर्थस्य स्क्णे वातिभूयसः। रिपुं हत्वा यशः कृत्वा त्वदसिः कोशमाविशत् ॥इति ॥ अस्यायमर्थ :- या अरथस्य प्रौढिः=असतः केनचिदुत्कर्षकरूपेणा वर्रानम् अनाश्रय- स्याश्रयत्वेन कथनमिति यावत् सा अर्थनिष्ठमोजः । यो विस्तृततरार्थसङ्क्षेपः स शब्दनिष्ठ- मोज:। एकेनैव यत्ननोभयमुदाहरति-'रिपुम्' इति। अत्र हननकर्त्तृत्वानाश्रयस्य करसास्य खड्गस्य तदाश्रयत्वरूपकत्तृत्वेन वर्णानादाद्यमोजः । सङ्क्षेपस्तु स्फुट इति द्वितीयमपि स्फुटम्, प्रकाशकारादीनां मते एतद्विषये प्रकारान्तरं तत एवावगन्तव्यम् ॥ ८० ॥ [शरजोगुणे विशेषकथनम् ] तद्गुरूणां लघूनाश्च बाहुल्याल्पत्वमिश्रैः। उच्चाववप्रकारं तद् दश्यमाख्यायिकादिषु ॥८१॥ शजोगुरास्य विशेषतां निरूपयति-'तद्' इति। तद्=समासभूयस्त्वात्मकमोजः गुरू- खाम्=समासघटकीभूतपदनिष्ठानां गुरुवर्णानां महाप्राणाच्तर णाम् लघूनाम्-समस्तपद्वर्तिनां लघूनास् अल्पप्राणणाक्षराणाञ्च बाहुल्याल्पत्वमिश्रणौ :- बहुलस्य भावो बाहुल्यम् अल्पस्य भावोऽ-

५६ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य प्रथमपरिच्छेदे-

ल्पत्वम् तयोई्योरुपाध्योर्मिश्रयौः सम्मेलनैः उच्चावचप्रकारम्=नानाविधं भवतीति शेषः । अर्थात् क्चित् गुरुवर्णांनां बाहुल्येन लघूनाश्चाल्पत्वेन क्वचित् लघूनां बाहुल्येन गुरूणामल्पत्वेन च मिश्रसं कृत्वा समासभूयस्त्वरूपमोजो नानाप्रकारं विज्ञेयम्। तद्=शजः आराख्यायिका दिषु बाणादिभहा- कविप्रणीतेषु गद्यकाव्येषु दृश्यम्=अवलोक्यम्। अत्र तदुदाहरणोन ग्रन्थगौरवं स्यादिति भावः । आदिपदेन चम्पूविरुदादीनां ग्रहणम्। परमिदं वैदर्भकवीनां मतानुरोधेनोक्कम्। गौडानां मते तु पद्य- मयेष्वपि काव्येषु त्ररजस उच्चावचप्रकारता दृश्यते। यथा सूर्यशतकादौ। 'आख्यायिका' पदस्य विनिवेशेन कथायां रौद्रादिरसेऽपि न दीर्घ: समास उचित इति सूचितम् ॥८१॥ अस्तमस्तकपर्यस्तसमस्तार्कोशुसंस्तरा। पीनस्तनस्थिताताम्रकम्रवस्त्रेव वारुणी॥८२।। गौडमतानुसारेण पद्ये दीर्घसमासरूपमोजो दर्शयति-'अस्त०' इति। अस्तः=अस्ता- चल: तस्य मस्तके=शङ्गे पर्यस्ताः=परितो लम्बमानाः समस्ताः=सर्वे ये अरकस्य=सूर्यस्य अंशव := मयूखाः सायङ्कालत्वादारक्काः किरणाः तैः संस्तर := आवरणमाच्छादनं यस्याः सा एवंभृता वारुणी=वरुणदेवताका पश्चिमा दिक। 'पीन०' इति-'पीने' पीवरे नवयौ वनहेतो- र्धने [ नतु शिथिले ] 'स्तने' कुचे 'स्थितं' पतितं आताम्रम् किञ्चिद् रक्वं 'कम्रं' सुन्दरं 'वस्त्रं' वसनमुत्तरीयं चोलिकारूयं वा यस्याः सा तादृशी इव=नायिकेव लक्ष्यते इत्यर्थः । अत्र सर्वत्र समासबाहुल्यरूपमोजः ॥८२॥ [शजोगुणे मतान्तरकथनम् ] इति पद्येऽपि पौरस्त्या बञ्ञन्त्योजस्विनीर्गिरः । अन्ये त्वनाकुलं हृद्यमिच्छ्न्त्योजोगिरां यथा॥ ८३ ॥। पयोधरतटोत्सङ्गलग्नसन्ध्यातपांशुका। कस्य कामातुरं चेतो वारुणी न करिष्यति॥द४॥ ओजोगुएाविषये अन्येषां मतमाह -- 'इति' इति। पौरस्त्याः=पूर्वदिग्भवा गौडाः कवयः इति=उक्कप्रकारेण ओजस्विनी := भोजोगुरावतीः गिरः=का व्यवाणीः बध्न्ति=ग्रन्थयन्ति अर्थात् समासभूयस्त्वमेव तेषामोजोगुरालक्षणम्। अपरभतन ओजोलक्षरामाह-'अन्ये तु' इति। अन्ये तु=केचित्तु कवयः गिराम्=काव्यवाक्यानाम् अनाकुलम्=अनाकुलत्वं [भावप्रधानो निर्देशः उत्कटसमासादिना श्रोतृणां बुद्धेयों व्याकुलीभावः तद्विद्दीनत्वं हृद्यम्=सामाजिकहृदयावर्जकम् ओज := शजोगुराम् इच्छन्ति=कामयन्ते। समासदैर्ध्यम्, स्वल्पसमासता, समासाभावो वा यत्किमपि भवतु परं यदाकर्रानमात्रेण. श्रोतारो बुद्धेराकुलीभावं न भावयेयुः यञ्च श्रुतिसुखावहं स्यात् तदेव वाक्यमोजोगुरायुक्कम- स्तीति एकेषां कवीनामाशयः । एतदुदाहरोन स्पष्टीकरोति-'पयोधर०' इति। पयोधरः वारिद एव पयोधरः स्तनः कुचः तस्य यः तटः=प्रान्तभाग: तस्य उत्सङ्गे=अङ्के लग्नः=सङ्गतः (प्र०) गौडमतानुसारेशा शजोगुरामुदारणो लक्षणद्वारा स्पष्टीकुरु? (उ०) अस्य पृ० पं० द। (प्र०) मतान्तरेण शजोगुएं विवृणु? (उ०) अस्य पृ० पं० १६।

५७

सन्ध्यातपः सायङ्कालिकसूर्यद्योतः स एव अंशुक=कि्चिद्रक्कं वसनं यस्याः सा तादृशी वारुणी= पश्चिमा दिक् कस्य=कामिन: पुंसः चेतः=हृदयं कामातुरम्=मदनविह्वलं न करिष्यति=अपितु सर्वस्यव विधास्यति। 'प्रकाशो द्योत आरतप' इत्यभरः । यथा रक्कवसनाच्छन्नमालोकितं कामिनीकुचं सद्य एव पुरुषहृदये काममावेशयति तत्सा- म्यादुद्दीपकत्वाच्चेयमपि तथा करिष्यतीति कवेराकूतकम्। अत्र पूर्वार्द्ध दीर्घसमासोपेतमपि 'अस्तमस्तके' त्यादिश्लाकवत् श्रोतृबुद्धिं नाकुलयति किन्तु विच्छित्तिविशेषतया विलक्षणं श्रवणाजनितमानन्दं तनोतीति सहृदया: सात्ियः। उत- रार्धमपि 'कामातुर' मिति न दीर्घसमासवत् समासाभाववच्च तथापि तड्कृदयहारीति स्वयं संवेद- नीयम्। तस्मात्सर्वत्र समासभूयस्त्वमेव ओज इति नैतच्चारु, किन्तु दीर्घसमासवत्वमल्पसमास- वत्वञ्चापि एकस्मिन् काव्ये सहृदयावर्जकश्चेत् तदापि ओज इति सारः। अर्थगतमोजोगुरान्तु वामन इत्थमाह-'अर्थस्य प्रौढिरोजः' [का० सू० अ०२। अधि० २। सू० २] अर्थस्याभिधेयस्य प्रौढिः प्रौढत्वं यत् तत् ओजः। सा च पच्चधा भवति। तदथा- पदार्थे वाक्यरचनं वाक्यार्थे च पदाभिधा। प्रौढिव्याससमासौ च साभिप्रायत्वमस्य च।। पदार्थे वाक्यरचनं यथा-'अथ नयनसमुत्यं ज्योतिरत्रेरिव द्यौः' इति। श्त्र चन्द्रपद- वाच्येऽ्र्थे 'नयनसमुत्थं ज्योतिरत्रेः' इति वाक्ये प्रयुक्कम। पदसमूहश्च प्रकृते वाक्यमभिप्रेतम्। वाक्यार्थे च पदाभिधा यथा-'दिव्येयं न भवति, किन्तु मानुषी' इति वक्कव्ये 'निमिषति' इति कथनम्। वाक्यार्थस्य व्यासो यथा-'परस्वं नापहर्त्तव्यम्' इत्येकस्मिन वाक्यार्थे वक्कव्ये- परानं नैव हर्त्तव्यं परवस्त्रं तथा नच। सुवर्सा नो परस्यापि चोरणीयं कदाचन ॥। [इदं मम] इत्येवमादिना व्यासेनाभिधानम्। वाक्यार्थस्य समासो यथा- ते हिमालयमामन्त्र्य पुनः प्रेच्य च शूलिनम्। सिद्धं चास्मै निवेद्यार्थं तद्विसष्टाः खमुद्ययुः ॥ अत्रैकवाक्ये बहुवाक्यार्थनिबन्धनात् समासः। वाक्यार्थस्य साभिप्रायत्वं यथा-'कुर्या हरस्यापि पिनाकपाणो धैर्यच्युति के मम धन्विनोऽन्ये' इति। अन्र 'पिनाकपाणे' रिति विशेषणास्य साभिप्रायत्वम्। यत्वत्र 'एतच्तुर्वि धप्रौढिरूपमोजः शब्दगुराः साभिप्रायत्वरूपन्त्वर्थगुएा' इति कश्चि- दाह तन्मन्दम्। वामनोक्तिविरोधात् प्रमाणाशून्यत्वाच्च ॥ ८ ३, ८४ ॥ [ कान्तेर्लक्षणम् ] कान्तं सर्वजगत्कान्तं लौकिकार्थानतिक्रमात्। तञ्च वार्त्ताभिधानेषु वर्णनास्वपि दृश्यते ॥।८५॥ क्रमप्राप्तं 'कान्ति' गुयां लक्षयति-'कान्तम्' इति। लौकिकार्थानतिकमात्=लोके विदितः लौकिकः लोकप्रसिद्ध इत्यर्थः, स चासावर्थः प्रतिपाद्यं वस्तु तस्यानतिकमात् अनुल्लहनात् (प्र०) कान्तेः किं लक्षगाम्? (उ०) अस्य० पृ० पं० ३०।

५८ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य प्रथमपरिच्छेदे-

त्यागाभावादिति यावत्, सर्वजगत्कान्तम्=सर्वेषां जगतां सुरासुरादिमनुष्यपर्यन्तानां कान्तं हृद्यम् बाधवुद्धयभावसह्कृतभटित्यर्थज्ञानेन चमत्कारकारि यद् वाक्यं तत् कान्तम्=कान्तिनामक- गुरायुक्कं भवति। 'लोकप्रसिद्धवस्तुवर्णानं कान्ति'रिति तु फलितं लक्षराम्। तन्च=कान्तिगुण- युक्कं वाक्यञ्च वार्त्ताभिध नेषु=कुशलप्रश्नप्रियालापादिप्रस्तावेषु तथा वर्णानासु=यथास्थितवस्तु- स्वरूपनिरूपणासु अरप्रपि च दृश्यते=आलोक्यते कविसमये इति शेषः । केचित्तु-वार्त्ता इतिहासः तदभिधानेषु इतिहासानां यथावस्थितरूपेणौव वर्ानीयत्वात् अन्यथावर्णाने तु श्रोतृणामनाश्वासप्रसङ्गः, तेन च विनेयानां शिक्षाहीनानां राजकुमारादीनां कविकृतेषु बन्धेषु प्रवृत्तिरेव न स्यादिति व्याचक्ते। इयं कान्तिरर्थगुराः अर्थबोधात्प्रागप्रतीतेः। शब्दगता कान्तिस्तु-'शज्ज्वल्यं कान्तिः' [का० सू० ३।२५] इति बन्धस्योज्ज्वलत्वरूपा वामनोक्का ज्ञया। उदाहरणं तत्रैव यथा-'कुरङ्गी- नेत्रालीस्तबकितवनालीपरिसरः' इति। अरयमाशयः-'पत्रम्' इति वक्कव्ये 'किसलय' मित्यादि, 'राज्ञि' इति वक्कव्ये 'राजनि' इति, 'जलधौं' इति वक्तव्ये 'अधिजलधि' इति, 'कमलमिव' इति वक्तव्ये 'कमलायते' इत्यादि शब्दगतकान्तेहैतुर्बोध्यः। 'लोकिक' इत्यत्र 'लोकसर्वलोकाट्ठज्' [५।१।४४] इति सूत्रेण विदितार्थे ठज् ॥८५॥ [कान्तेरुदाहरयाम् ] गृहाणि नाम तान्येव तपोराशिर्भवादृशः । सम्भावयति यान्येव पावनैः पादपांशुभिः ॥८६॥ आदौ वार्त्ताभिधाने कान्तिमुदाहरति-'गृह्ाग' इति। 'नाम' इति सम्भावनामाह। तानि एव गृहाणि=प्रशस्तगृहाणि सन्ति इति शेषः । यानि भवादृश := लोकोत्तरमहिमशाली तपोराशि := पुरायात्मा पावनैः=पवित्रैः पादपांशुभिः=चरसारजोभिः एव सम्भावयति=सम्भा- लयति स्वागमनेन पवित्रीकरोतीत्यर्थः । अत्र 'गृहाशि' इति पदं लक्षराया प्रशस्तगृहबोधकम, प्रशस्तताया आधिक्यश्च व्यङ्गयम्। अत एव अर्थान्तरसङ्कमितवाच्यो लक्षणामूलो ध्वनिः काव्यमिदम्। अत्र सज्न- चरणाप्रवेशेन स्थानस्योत्तमतारूपो वर्णानीयोर्ऽर्थो लोकप्रसिद्ध एव, तस्मादियं प्रियालापरूपा वार्ता, तत्सम्बन्धी अर्थगतः कान्तिगुराः ॥८६॥ अनयोरनवद्याङ्गि स्तनयोर्जम्भमारायोः। अवकाशो न पर्याप्तस्तव बाहुलतान्तरे ॥।८9॥ वर्णनायां कान्तिगुरामुदाहरति-'अनयोः' इति। हे ! अनवद्याङ्गिनअनवद्यानि रच- नादोषर हितानि सुन्दराि अज्ञानि तवयवा यस्या: तत्सम्बुद्धौ जम्भमाणयो := एधमानयो: वृद्धिं गच्छ्तोरिति यावत् अनयो: स्तनयो := कुचयोः तव बाहुलतान्तरे=बाहुरेव लता वेष्टनसाम्यात् तस्या अन्तरे मध्ये अर्थात् वक्षसि अवकाश := स्थानं न पर्याप्तः=नैव पूर्णोस्ति। अतिपीनौ उत्तुक्नौ च स्तनौ, वच्तश्र अल्पायामम्, तत्र यथोचित स्थानलाभाभावात् परस्परं संघद्टिताविव वर्त्तेते। अत्र स्तनयोर्वर्णानं प्रस्तुतम्, तयोरतिपीनोत्तुत्ववर्णानञ्ञ लोकप्रसिद्धानुसारमेव कृत- मिति वर्णनागतः कान्तिगुराः ।

कान्त्यां गौडमतम्। ५६

जयदेवस्तु-इदं पद्यं 'बाहुलतयोरन्तरे स्तनपर्याप्तावकाशसम्बन्धेऽपि तदसम्बन्ध उक्क' इत्यभिप्रायेणा सम्बन्धातिशयोक्तावुदाजहार। 'अत्युक्कि' नामकालङ्कारे Sपि च। सम्बन्धा- तिशयोक्तिलक्षणान्तु-'योगेऽप्ययोगः सम्बन्धातिशयोक्तिरितीयते' इत्याचचक्े ॥ ८७॥ [ उदाहरसाद्वयेऽपि कान्तिलक्षराघटनम् ] इति सम्भाव्यमेवैतद्विशेषाख्यानसंस्कृतम्। कान्तं भवति सर्वस्य लोकयात्रानुवर्त्तिन:।। दर॥ श्लोकद्वयेऽपि कान्तिगुरां घटयति-'इति' इति। इति=उक्तश्लोकद्वयनिरूप्यं सम्भा- व्यम् एव=सम्भवस्वरूपमेवास्ति, नात्र कविना प्रौढोक्तिराश्रितेति भावः। एतत्=उपर्युक्तं श्लोकद्वयात्मकं काव्यम् विशेषाख्यानसंस्कृतम्-विशेष उत्कर्षः तस्य आरख्यानं कथनं तेन संस्कृतं सम्यगलङ्कृतं सुशोभितं सत् लोकयात्रानुवर्ततिन := लोकयात्रा लौकिको व्यवहारःतद- नुवर्त्तिन: तदनुसन्धानपर।यणास्य लोकव्यवहारोत्पन्नसंस्कारवतः सर्वस्य=जनस्य कान्तम्=मनो- रमं भवति, अतएव कान्तिगुणोपेतं काव्यमिदमित्यर्थः । 'कान्त'मिति कथनेन लोकप्रसिद्धवस्तुवर्रानमात्रं न कान्तिरिति सूचितम्। अन्यथा 'गौरयं घासमत्ति' 'काको रटति शाखायाम्' इत्यादावपि कान्तिः स्यात्। किन्तु कान्तत्वमेव सा, अर्थात् विच्छित्तिविशषशालित्वे सति [वैचित्रीजनकोत्कर्षबाधकविशेषणोपन्यासत्वे सति] लोक प्रसिद्धवस्तुवर्णाना कान्तिः। वैचित्रयस्यैव गुणालक्कारस्वरूपत्वादिति तु न विस्मर्तव्यम्। यथा- आगम्यतां सखे ! गाढमालिङ्गयात्र निषीदताम्। सन्दिष्टं यन्निजभ्रातृजायया तन्निवेदय । इति। अन्नापि विच्छित्तिविशेषतया लोकप्रसिद्धसन्देशात्मकवस्तुवर्णानारूपा कान्तिर्ज्ञैया। यथा वा मम- मत्ताश्चत्वरसङ्ज्ञेऽस्मिन् परायमार्गे भरोद्वहाः । वहन्ति भारं भूयांसं बलीवर्द्दा इवापरे॥ इति॥ अत्रापि लोकप्रसिद्धभारोद्वहनवस्तुवर्णनात्मिका स्फुटा कान्तिः॥ द८॥। [कान्तिविषये गौडानां मतभेदकथनम् ] लोकातीत इवात्यर्थमध्यारोप्य विवक्ितः। योउर्थस्तेनातितुष्यन्ति विदग्धा नेतरे जनाः ॥८६॥ लच्तितकान्तौ गौडानां मतभेदमाह-'लोकातीत' इति। अप्यर्थे इवाव्ययम् । योऽर्थ := प्रतिपादं वस्तु लोकातीत इव=लोकप्रसिद्धिमतिक्रम्य वर्त्तमानोऽपि अ्रध्यारोप्य= उपचर्य उपचारं कृत्वा विवतित := वक्तुभिष्टः स्यात् तेन=उपचरितेनार्थेन विदग्धाः=गौडाः कवयः अतितुष्यन्ति=बहुप्रसन्ना भ्वा्त। इतरे जना := वैदर्भाः कवयः न=नैव तेन तुष्यन्ति न ते गौडमतानुरोधिन इत्यर्थः । 'विदग्धा' इति सोपहासमुक्तिविशेषेण दग्धा अरसम्भव्यर्था- तुरोधिमनःक्केशवन्त इत्यर्थः। प्रौढोक्तिप्रिया गौडाः, यथावद्दस्तुवर्णानाप्रियाः वैदर्भा इत्युक्त- लक्षणां कान्ति गौडा न मन्यन्त इति सारः। (प्र०) कान्तिविषये गौडानां मतभेदे वीजं ब्रूहि? (उ०) अस्य पृ० पं० २५।

६० "कु सुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य प्रथमपरिच्छेदे-

अनया रीत्या अत्युक्त्यतिशयोक्तिस्थले विद्यमाना कान्तिगौंडमतानुरोधिनी कविप्रौ- ढोक्तिमन्तरा द्वयोरलङ्कारत्वासत्त्वात्, तस्माद् 'अनयोरनवद्याङ्गि' इत्युदाहरणं वैदर्भमते कथ घटत इति सन्तः सू्मया घिया स्वयमालोचयन्तु। ग्रन्थगौरवभयात् नाधिकं तन्यते ॥८६॥ [गौडमते निरुक्तकान्तेर्विपर्ययः ] देवधिष्रयमिवाराध्यमद्यप्रभृति नो गृहम्। युष्मत्पादरज:पातधौतनिःशेषकिल्विषम्॥ ६० ॥। गौडमतेन वार्त्तायां निरुक्ककान्तेर्विपर्ययं दर्शयति-'देवधिष्रायम्' इति। अद- प्रभृति=अददारभ्य नः=अस्माकं ग्ृहम्=सद्म युष्मत्पा०=युष्माकं पादरजसः पातेन चरण- रेगो: सम्पर्केण धौतं चालितं विध्वस्तं दूरीकृतमित्यर्थः किल्विषं पापं यस्य तत् तादृशं सत् देवधिष्ायभिव=देवमन्दिरमिव आराध्यम्=संसेव्यं 'भविष्यति' इति शेषः। अत्र महापुरुषाणां चरसारजःस्पर्शेन गरहस्य पवित्रता लोकप्रसिद्धैव। देवतासाम्यं तु तत्र कविप्रौढोक्कयारोपितमेवेति वार्चायां विपर्ययः ॥ ६०॥ अल्पं निर्मितमाकाशमनालोच्यैव वेघसा। इदमेवंविधं भावि भवत्याः स्तनजम्भराम्॥ ६१॥। वर्णनायां गौडमतन निरुक्ककान्तेर्विपर्ययभाह-'अल्पम्' इति। भवत्याः स्तन- जम्भराम्=स्तनयोर्वक्षोजयोर्जृम्भरां उपचयः वृद्धिरिति यावत् एवंविधम्=विशालम् अधि कावकाशापेत्ि भावि=भविष्यति इदम् अनालोच्य=एतत् अविविच्यैव वेधसा=विधात्रा आकाशम्=गगनम् अल्पम्=न्यूनं निर्मितम्=रचितमित्यन्वितोऽर्यः । अ्रत्र प्रजापतेरविचारपूर्वकाकाशरचनावर्रानया स्तनयोर तिपीनत्वोततुङ्वे प्रतिपादिते। तदेतत्सर्वमत्युक्तिरूपं कवे: स्वप्रौढिकल्पितं नतु लोकप्रसिद्धेन रूपेणा वर्णितम्, तादृशं तत् प्रयोक्तुरुपहसनीयतां प्रकटीकरोति, तस्मान्नेदशं वाक्यं कान्तमिति वैदर्भाभिप्रायः ॥६१॥

प्रस्थानं प्राक् प्रणीतन्तु सारमन्यस्य वर्त्मन: । ६२॥। उक्कमर्थमुपसंहरति-'इदम्' इति। इदम्=उपरि दर्शितमेवम्प्रकारं काव्यम् 'अरत्युक्कि:' इत्युक्तम्=अत्युक्िनाम्रा कथितमालङ्कारिकैः। तथा च जयदेव :-

त्वयि दातरि राजेन्द्र ! याचकाः कल्पशाखिनः ॥ इति ॥ अत्रान्कुतं मिथ्यारूपमौदार्यमुक्कमत्युक्किः। सरस्वतीकराठाभरणा 'भोजराजो' प्याह- लौकिकार्थमतिक्रम्य प्रस्थानं यत्र वरार्यते। तदत्युक्किरिति प्रोक्कं गौडानां मनसो सुदे ॥ इति। एतद्=उक्कम्पयं गौडोपलालितम्=गौडैः कविभिर्मनोहरतयाऽज्गीकृतमित्यर्थः। परमत्र वैदर्भाणामरुचिरेवेत्याह-'प्रस्थानम्' इति। प्राक्=पूर्व प्रणीतम्=रचितम् प्रस्थानम्=लोकप्रसिद्ध- वस्तुवर्रानारूपम् अन्यस्य=गौडभिन्नस्य वर्त्त्मन := वैदर्भमार्गस्य सारम्=उत्कृष्टत्वेनोपादेयमस्ति। (प्र०) गौडमते वार्ताकान्तेर्विपर्ययमुदाहर? (उ०) अस्य पृ० पं० ५। (प्र०) वर्णनायां कान्तेर्गौडमतोदाहरएं कथय? (उ०) अस्य पृ० पं० १३।

समाधिगुराप्रपञ्चः। ६१

एवम्प्रकारो गौडीवैदर्भीरीतयो: कान्तिगुरो भेदो ज्ञातव्यः । केषाश्चिचिन्मते तु वैदर्भमतानुसारेण कान्तिविपर्ययो गुरागतो दोषः। उक्कन्व-'कान्तेर्विपर्ययाद्वाक्यं ग्रम्यमत्यभिधीयते' इति। यथा- विरहे ते निषीदन्तं विषीदन्तं तवान्तिके। कन्ये ! कामयमानं मां न त्वं कामयसे कथम् ॥ अत्र आ्म्यतया कान्तिराहित्यं बोष्यम्। अर्थस्वरूपे च कान्तिविपर्ययोऽयमाभाति ॥६२॥ [ समाधेर्लक्षणाम् ] अन्यधर्मस्ततोऽन्यत्र लोकसीमानुरोघिना। सम्यगाधीयते यत्र स समाधि: स्मृतो यथा ॥ ६३ ॥। कमप्राप्तं समाधिं गुरां लक्षयति-'अन्यधर्म' इति। अन्यधर्मः-अन्यस्य अप्राकरार- कस्य अप्रस्तुतस्येति यावत् यो धर्मः गुणाक्रियादिरूपः ततः=तस्माद् अन्यत्र=तद्भिन्ने प्राक- रशिके प्रकृते वस्तुनि लोकसीमानुरोधिना=लोकमर्यादामनुसरता वक्त्रा यत्र=वाक्यार्थे सम्यक्= समीचीनतया आधीयते=साध्यवसानया गौराया लक्षराया उपचर्यत आरोप्यते सः=आरो- पात्मको वाक्यार्थः समाधि := समाधिनामकगुणावानित्यर्थः । एवश्च 'प्रकृते वस्तुनि अप्रकृतस्य लोकप्रसिद्धो विच्छित्तियुतो धर्मारोपः समाधि' रिति फलित लक्षणाम्। धर्मस्य समारोपे एवायं गुएः । यत्र तु धर्मिराः समारोपस्तन्र 'अतिशयोक्कि' रलङ्कार इत्यनयोर्विशेषः ॥ ६३ ।। [सभाधेरुदाहरणाम् ] कुमुदानि निमीलन्ति कमलान्युन्मिषन्ति च। इति नेत्रक्रियाध्यासालब्धा तद्वाचिनी क्ुतिः॥ ६४ ॥ समाधिमुदाहरति-'कुमुदानि' इति। कुमुदानि=कैरवायि नीलोत्पलानीत्यर्थः। निमी- लन्ति=मुकुलीभवन्ति च=तथा च कमलानि=पद्मानि दिवाविकार्शीनि सरोजानि उन्मिषन्ति= विकसन्ति । प्रातःकालवर्णनमिदम। अत्र प्रस्तुतयोरनेन्नयोर्निमीलनोन्मेषौ धर्मो अप्रस्तुतयोः कुमुदकमलयोः सडकोचविकाशरूपधर्मतादात्म्येनाध्यवसितौ। सादृश्यातिशयसामर्थ्यात्, तौ च लोकप्रसिद्धावेवाभिन्नतयोक्लौ। एतत्स्वयं स्फुटीकरोति-'इति' इत्युत्तराधेन। इति=दर्शितप्रका- रेणा नेत्रक्रियाध्यासात्-नेत्रयो: क्रियाभ्यां निमीलनोन्मेषरूपाभ्यां सह अध्यासात्=आरोपात् तद्वाचिनी=तयोर्निमीलनोन्मीलनयो: वाचिनी प्रतिपादिका श्रुतिः=नेत्र क्रियावाचक: शब्द: लब्घा= स्वप्रतिपादकतया अररवगता। अर्थात् नेत्रकमलयोरभेदमारोप्य तत्किययोरपि अ्रभेदबुद्धया द्वयो- रेकेनैव शब्देन यत्प्रतिपादनं तदेव समाधिगुंराः। सोऽयमर्थगुाः। अर्थ एवार्थान्तरस्यारोपात्। शब्दगतः 'समाधि' स्तु आरोहावरोहकमरूपः वामनोक्वोऽन्यः। तथाच वामनसूत्रम्- (प्र०) समाधेर्लक्षणं लिखित्वा व्याख्याहि ? उदाहरणो च योजय? उ०) अस्य पृ० पं० ७। १ अर्थगतं समाधिं वामनः प्रकारान्तरेणावर्णायत्। तथाहि- 'अर्थदृष्टिः समाधिः' (अध्या० २। सू०६) अर्थस्य दर्शनं दृष्टिः । समाधिकारणत्वात् समाधि:। अवहितं हि चित्तमर्थान् पश्यताति०। 'अर्थो द्विविघोऽयोनिरन्यच्छायायोनिश्च' (अध्या २। सू० ७) इति। तद्यथा-

६२ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य प्रथमपरिच्छेदे-

'आरोहावरोहक्मः समाधिः' [का० सू० १।१२] इति। आरोहस्यावरोहे सति पारिहारः अवरोहस्य वा आरोहे सति परिहारः इति तत्सूत्रार्थः। तत्रारोहपूर्वकोऽवरोहो यथा-'निरा- नन्दः कौन्दे मधुनि परिभुक्लोज्भितरसे' इति। अत्र 'निरानन्दः कौन्दे' इति गुर्वक्षरबाहु- ल्यादारोहः! 'भधुनि'इत्यत्र लध्वक्षरप्राचुर्यादवरोहः।अव रोहपूर्वस्त्वाराहो यथा-'नराः शील- भ्रष् व्यसन इव मज्जन्ति तरव' इति। अ्त्र 'नरा' इति शैथिल्यादवरोहः 'शीलभ्रष्टा' इत्यत्र गुर्वक्षरप्राचुर्यादारोहः। एवश्च द्विविधः समाधि: शब्दगतोऽर्थगतश्चेत्युक्कं भवति। 'वाग्भट' श्रेत्थमाह- स समाधिर्यदन्यस्य गुणोऽन्यत्र निवेश्यते। यथाऽश्रुभिररित्त्रीणां राज्ञः पल्लवितं यशः ॥ इति। अ्रत्रारित्त्रीणामश्रुभि: राज्ञो यशः पल्लवितमित्युक्कम्, तत्र पह्लवगुणो वृक्षसम्बन्धी स यशस्यारोपितः ।

आकाशेऽस्ति काचिद्वापी ततः पद्याऽतिपेलवा। चन्दनाढ्यौ ततः शैलौ तत्रस्थामृतभागिनः ॥ इति। अत्र वाप्यादिशन्दैर्नाभिप्रभृतयोऽध्यवसिताः।अत्र च धर्मधर्मिरोरुभयोरेव समारोपः। अर्थगतस्य समाधेरपरमुदाहरणं यथा मम- सखे ! पश्य कथं विद्युच्चाश्चल्यप्रतियोगिनौ। स्फुरतः पुरतोऽस्माकमेतौ खज्जनपोतकौ। अत्र प्रस्तुतयो: कान्ताचपलनेत्रयोश्चापल्यं धर्मः अप्रस्तुतयोः खञ्जनयोः स्फुरणरूपता- दात्म्येनाध्यवसितः ॥ ६४ ॥ [समाधिगुरास्य बीजप्रदर्शनम् ]

अतिसुन्दरमन्यत्र ग्राम्यकक्षां विगाहते॥ ६४॥ आश्वपेहि मम शीधुभाजनाद्यावद्ग्रदशनैर्न दश्यसे। चन्द्र ! मददशनमरडलाङ्कित खं न यास्यसि हि रोहिरीभयात्।। मा भैः शसाङ्क ! मम शीघुनि नास्ति राहु: खे रोहिणी वसति कातर किं बिभेषि। प्रायो विदग्धवनितानवसङ्गमेषु पुंसां मनः प्रचलतीति किमत्र चित्रम् ॥ अत्र पूर्वस्य श्रोकस्यार्थोऽयोनि: । द्वितीयस्य च अन्यच्छायायोनिरिति विस्तरस्त्वन्य- तोऽवसेयः । १ 'पोतक' पदनिवेशेन चाश्वल्यातिशयो व्यञ्यः। (प्र०) कुत्र के २ शब्दा: कथं न आ्म्यतादोषकरा इति सप्रमारां सोदाहरयां विवृणु? (उ०) अस्य पृ० पं० २२।

समाधर्बीजप्रदर्शनम्। ६३

अर्थगतोऽयं समाधिरगौंणलक्षणामूल इत्युक्तम्, तदेव विशदीकरोति-'निष्ठयूत०' इति। निष्ठयूतम्, उद्गीर्याम्, वान्तम् इत्येवमादि पदम्, गौसवृत्तिव्यपाश्रयम्-गौणी या वृत्तिर्गुणायोगाद् जायमाना लक्षणा सैव व्यपाश्रयो विशिष्ट आश्रयो यस्य तत्, अर्थात् सादृश्यसम्बन्धेन मुख्य- मपि यदमुख्यार्थे प्रयुक्तं तद् अतिसुन्दरम्=अतिहृद्यं समाधिगुरााश्रयो भवतीत्यर्थः। अन्यत्र= गौएवृत्त्यभावस्थले ग्राम्यकक्षाम्=ग्राम्यतादोषपत्ं विगाहते=प्राप्नोति। निपूर्वकात् 'छिवु निरसने' इति निरसनार्थकातू 'ष्ठिवु' धातोः भावे क्कः। 'च्छ्वोः शूड- नुनासिके च' [६।४ ।१६] इति सूत्रेण वस्य ऊठि कृते यशि 'निष्ठयूतम्' इति रूपम् । उत्पूर्वकात् निगरणार्थकात् 'गृ' धातो: भावे क्वः । ततः 'ऋृत इद्धातोः' [७११००] इति सूत्रेणा ऋकारस्य इत् रपरः। 'रदाभ्यां निष्ठातो नः' [८।२।४२] इति नकारे कृते 'वोरुप- धाया दीर्घ इकः' 'हलि च' [८।२।७६] इति दीर्घे, रात्वे च रूपम्। 'वम्' धातोः 'नपुंसके भावे क्रः' [३३।११४] इति क्रः । 'अनुनासिकस्य क्विमलोः क्डिति' [६।४।१५] इति दीर्घे अनुस्वारपरसवर्णो च रूपम्। श्यमत्राशय :- सादृश्यसम्बन्धप्रयुक्का लक्षणा गौणी। 'गुातो गुरवृत्तिरिष्यते' इत्युक्केः। यदा मुख्यया शब्दवृत्त्या [अभिधया] निष्ठ्यूतोद्गीर्णवान्ताद्याः शब्दाः प्रयुज्येरन् तदा तु तत्र [ वाक्ये ] ग्राम्यतादोषो भवति। परं त एव आ्म्यतादोषप्रयोजका शब्दा यदा गौराया शब्दशक्कया प्रयुक्ताः तदा परगुएवन्त एव भवन्ति। लक्षणायाः फलभूतस्तादात्म्यारोप एवात्र गुराः, एवश्च समाधिगुरास्य मूलभूता गौणी लक्षणोति सिद्धम्। कारिकास्थं 'गौणवृत्ति' पदं सम्भावनामप्युपलक्षयति तेनोत्प्रेत्षास्थले मुख्यया वृत्त्यापि प्रयुज्यमानमश्लीलपदं न दोषा- वंहमिति ध्येयम् ॥६५ ॥ पद्मान्यर्कोशुनिष्ठयूताः पीत्वा पावकविप्रुषः। भूयो वमन्तीव मुखैरुद्रीर्णारुगारेशुभिः॥।६६॥ उक्कमर्थमुदाहरयो घटयति-'पदमानि' इति। सायंकालिकपवनसज्गेन र्खलत्परागाणां प्रद्मानां वर्णानमिदम्। पद्मानि=कमलानि [कर्तृपदमिदम्] अर्कांशुनिष्ठ्यूताः=अर्कस्य सूर्यस्य अंशवः किरणाः तैर्निष्ठ्यूता: नितरां चिप्ताः पावकविप्रुषः=वहिस्फुलिङ्गान् पीत्वा=आचम्य उद्गीर्णारुणारेशुभि := उद्गीर्णा: बहिष्कृताः अरुणाः रक्वा रेगवः धूलयः परागा यैः एवंभूतैः सुखैः भूय := पुनः पुनः वमन्ति इव=उद्रिरन्तीवेति स्वरूपोत्प्रेक्षा । अरत्र निष्ठ्यूतोद्रीर्या- शब्दयो: शरीरसम्बन्धिकफादिनिक्षेपे शक्किः, तथापि नि्षेपात्मकसादृश्यात् निक्षेपमात्रेडर्थेऽ- नयोरलच्षणा सा च गुरायोगाढू गौणी। एवश्वास्मिन् काव्ये सहृदयहृदयावर्जकतां प्राप्ताविमौ शब्दौ समाधिगुएं स्कुटीकुरुतः नतु ग्राम्यतां भजेते। यथा वा मम- उड्डून्यमूनीति हि नाकलोक: सौरप्रकाशेन चमतकराणि। इत्याहुरेकेथ वयं भणामो निष्ठ्यूतमेतच्छशिनो रुजायाम्॥ पूर्वत्रोत्प्रेक्षा, अत्र त्वपहुतिरिति विशेषः । इदन्तु बोध्यम्-यद्यपि निष्ठ्यूतादिपदे गौराया लक्षणाया समाधिरेव गुणो न दोष: तथापि

६४ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य प्रथमपरिच्छेदे-

'वमन्ति' इत्यत्र तु नैवास्ति लक्षणा किन्तु सम्भावनैव। शाब्दबोधस्तु यथा आरोपस्थले जायते तथा सम्भावनायामपि। इत्थच्च लक्षणाफलीभूततादात्म्यप्रतीतिरिव सम्भावनापि चमत्कारजनक- त्वेन गुणः, तस्मात्पूर्वत्रोक्कं 'गौणवृत्ति' इति पदं सम्भावनाया अप्युपलक्षकमिति युक्कमब्रूम ॥६६॥ [ गौराया अभावे दोषस्थलप्रदर्शनम् ] इति हृद्यमहद्यन्तु निष्ठीवति बधूरिति। युगपन्नैकधर्माणामध्यासश्च स्मृतो यथा॥ ६७॥ 'इति' इति। इति=पूर्वश्लोकोक्कं गौराया वृत्त्या प्रयुक्नं निष्ठ्यूतादि पदं हृद्यम्=सहृदयहृदयहारि समाधिनामकगुएायोगादिति शेषः, अहृद्यन्तु=अमनोहरं दुष्टन्तु यथा-बधू: निष्ठीवति=नवोढा थूत्करोति कफं मुखेन बहिः प्रतिपति इति=इत्यादि ज्ञेयमिति शेषः । यतः 'पठिवु' धातोर्निरसने शक्किरस्ति। 'बधू' पदप्रयोगस्तु शरद्गारेऽत्यन्तोपयुक्कः। तत्र बीभत्साङ्गभूतकफवमनवर्नमत्यन्ता- नुपयुक्कमिति भवति प्राम्यता दोषः । एतावता-'अन्यधर्मस्यान्यत्रारोपः समाधि'रित्युक्कं भवति। तत्र बहूनां धर्माणामारोपे सति चारुतातिशय इत्याह-'युगपत्' इति। युगपत्=एककाला- वच्छेदेन नतु कालभेदेन नैकधर्माणाम्-अन्यदीयानां बहूनां गुणाकरियारूपाणां धर्माणाम् अध्यास := आरोपः विषयनिगरणं विषयिवाचकपदेनैव विषयस्याभिधानमित्यर्थः स्मृत :- कथितः सूरिभिरिति शेषः। इत्थं यथा एकस्य धर्मस्य समारोपे समाधिः तथा बहूनामपि समारोपेऽ- स्ति स इति सारः । एतव्वानुपदमुदाहरणेन स्पष्टीकरोति ॥ ६७॥ गुरुगर्भभराक्कान्ता: स्तनन्त्यो मेघपङ्क्रयः। अचलाधित्यकोत्सङ्गमिमा: समधिशेरते ॥ ॥ युगपदनेकधर्भसमारोपे समाधिमुदाहरति-'गुरु०' इति। गुरुगर्भभराक्कान्ताः=गुर्व्यः नीरपूरसम्पर्केशा स्थूला: अरन्यत्र भ्रूवत्त्वात्स्थूला इति समानम्, गर्भस्य अन्तर्वर्त्तिनो नीरस्य भरेणा भारेण क्वान्ताः मन्दाः भन्दगमनाः । अन्यत्र भ्रूसभरेणा श्रान्ताः, स्तनन्त्यः=गर्जन्त्यः अन्यत्र कुन्थनशब्दं कुर्वत्यः, इमा: मेघपड्क्वय := जलदराजयः अचलाधित्यकोत्सङ्गम्=अचलस्य पर्वतस्य या अधित्यका ऊर्ध्वभूमि: तस्या उत्सङ्गं भध्यभागम् अरन्यत्र स्त्रीलिङ्गसाम्यात् सख्याः क्रोडं गोदं समधिशरते=सम्यक् तिष्ठन्तीत्यर्थः। 'अंचलाधित्यकोत्सङ्ग' मित्यत्र 'अधिशीड्स्थासां कर्म' [१।४।४६ ] इत्याधारस्य कर्मसञ्ज्ञा। श्रत्र भेघपड्क्विषु गर्भिराया बहूनां गौरवादिधर्माणां युगपदध्यासात् चारुतातिशयः

'उपत्यकाद्रेरासन्ना भूमिरुर्ध्वमधित्यका' इत्यभरः ॥ ६८ ॥ उत्सङ्गशयनं तस्या: स्तननं गौरवं क्मः । इतीमे गर्िगीधर्मा बहवोऽप्यत्र दर्शिताः॥ ६६॥ उक्कश्लोके गर्भिणीधर्म स्वयं स्पष्टयति-'उत्सङ्गशयनम्' इति। अत्र उक्ते पद्ये तस्या := सख्याः 'उत्सङ्वशयनम् स्तननं गौरवं क्रमः इति'=इत्याकारा इमे=बहः=प्रचुरा अरनेके 'गर्भिणीधर्माः' दर्शिताः अध्यासेनोपनिबद्धाः । ननु-'स्तनितं गर्जितं भेघनिर्घोषे' इत्यमरोक्किबलातू स्तननशब्दात् मेघगर्जनात्मक

समाधेः प्रशंसा, मार्गद्वयस्योपसंहारश्च। ६५

एवार्थोऽवबुध्यते तत्कथमस्य गर्भिणीधर्मत्वेन साधारणत्वं स्याद् इति चेन्न, भौवादिक 'स्तन' धातोः शब्दमात्रार्थकत्वात् तश्राविधस्तननस्य गर्भिराया अपि सम्भवात्। अत एव- मजजीरादिषु रशितप्रायं पत्िषु च कूजितप्रभृति। स्तनितमणितादिसुरते मेधादिषु गर्जितप्रसुखम् ॥। इति। कोषान्तरेण 'स्तनित' शब्द: सुरतवाचकोऽप्युक्कः, तस्मात् 'स्तन' धातोः शब्दसा- मान्यवाचकत्वमपीति कृतं विस्तरे ॥ ६६ ॥ तदेतत्काव्यसर्वस्वं समाधिर्नाम यो गुरः । कविसार्थः समग्रोऽपि तमेनमनुगच्छति॥ १०० ॥ समाधिमुपसंहरति-'तद्' इति। तत्=तस्मात् पूर्वदर्शितरीत्या गौएावृत्तिव्यपाश्रयेणा अतिमात्रं चारुतावहत्वात् समाधि :- नाम यो गुणाः एतत् काव्यसर्वस्वं=सारभूतम् अवश्याश्रय- सीयमित्यर्थः। समग्र := अखिलः कविसार्थ := कवीनां सङ्ग: गौडो वा वैदर्भों वा अन्योपि वा यः कश्चित् लाटो वा पा्वालो वा सः सर्वोऽपि कविरित्यर्थः. तम् एनम्=दर्शितस्वरूपं समाधिम् अनुगच्छति=अनुसरति। स्वकाव्ये एतस्य निवेशाय यत्नवान् भवतीत्यर्थः ॥ १०० ॥ [द्वयोर्मार्गयोः प्राधान्यस्योपसंहारः ] इति मार्गद्वयं भिन्नं तत्स्वरूपनिरुपणात्। तद्ज्ेदास्तु न शक्यन्ते वक्तुं प्रतिकवि स्थिताः॥ १०१॥ गौड्या वैदर्भ्याश्च रीतर्वर्णितं भेदमुपसंहरति-'इति' इति। इति=दर्शितप्रकारेय तत्स्वरूपनिरूपणात्=तयोः गौडवैदर्भयोः स्वरूपं=लक्षणां तस्य निरूपणात्=वर्णनात् मार्गद्वयम् गौडीवैदभींरीतिद्वयं भिन्नम्=परस्परं विलक्षणम् 'अस्ति' इति शेषः । प्रतिकवि=कर्विं कविं प्रति स्थिता := विद्यमानाः अर्थात् लाटपाश्चालप्रभृतिदेशीयकविषु वर्त्तमानाः तद्भेदा := उक्करीतिद्वया- नुस्यूता: प्रकारा: वक्तुं न शक्यन्ते=अनन्तत्वात् गणायितुमशक्याः सन्तीत्यर्थः, तस्मादनुक्का अपि तेऽनयोर्द्वयोरेव रीत्योरन्तर्गता वेदितव्या इति दरिडनोऽभिप्रायः। इदमिह सम्प्रधार्यम्-अन्निपुराणे उक्कम्- अलङ्कृतमपि प्रीत्यै न काव्यं निर्गुणां भवेत्। वपुष्यललिते स्त्रीणां हारो भारायते परम् । इति उपक्रम्य- यः काव्ये महतीं छायामनुगृह्लात्यसौ गुराः । सम्भवत्येष सामान्यो वैशेषिक इति द्विधा।। इत्यादिना शब्दार्थोभयव्यापी सामान्यगुणाः अन्तरव्यापी च वैशेषिक इत्युक्लम्। तन्र श्ेषः, लालित्यम्, गाम्भीर्यम्, उदारता, सती, यौगिकी चेति सप्त शब्दगुणाः। प्रसादः, सौभाग्यम्, यथासङ्ख्यम्, प्रशस्यता, पाक:, राग इति षट् शब्दार्थोभयगुण उक्का: परमे- तेषां स्वरूपं न बहु प्रपश्चितम्।

गुणाः' (काव्या० अधि० ३। अध्या० १।४) इति दश शब्दगुणानसूत्रयत्। 'त एवार्थगुणाः' (काव्या० अधि० ३। अध्या• २।१) इति तानेव दश अर्थगुणानवोचत्। अर्थांत् नाम्ना तेषां समानता वाच्यवाचकगतलवेन च भेदः। जयदेवस्तु-कान्ति शतारे अर्थव्यक्किं प्रसादे चान्त-

६६ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य प्रथमपरिच्छेदे-

र्भाव्य शिष्टान् श्लेषादीनष्टौ गुणानाचचन्षे। तत्र कांश्चित् शब्दगतान् कांश्चिच्चार्थगतानमन्यत। तदेत त्तदीय लक्षणाप्रन्थादवगन्तुं सुशकम्। सरस्वतीकराठाभरणो तु- चतुर विशतिराख्यातास्तेषु ये शब्दसंश्रयाः । ते तावदभिधीयन्ते नामलक्षायोगतः । श्लेषः प्रसाद: समता माधुर्य सुकुमारता। अर्थव्यक्किस्तथा कान्तिरुदारत्वमुदात्तता॥ शजस्तथान्यदौर्जित्यं प्रेयानथ सुशब्दता। तद्वत्समाधि: सौच्म्यञ्च गाम्भीर्यमथ विस्तरः ॥ सङ्क्षेपः समितत्वञ्च भाविकत्वं गतिस्तथा। रीतिरुक्किस्तथा प्रौढिरथैषां लच्ष्यलक्षणे ।। इति भोजराजन चतुर्विशतिसङ्ख्याका उक्काः। सर्वेषाममीषां मतं खराडयत्निव प्रका- शकार :- 'माधुयौजःप्रसादाख्यास्त्रयस्ते न पुनर्दश' इति त्रीनेव गुणानमन्यत, अन्यांस्तु क्वचित् क्वचिदन्तरभावयत्। तस्यायमाशयः-यद्यपि दरिडवामनप्रभृतिभिर्दश गुणाः कल्पिताः, तथापि ते न युक्काः । केचिदन्तर्भवन्त्येषु दोषत्यागात्परे श्रिताः । अन्ये भजन्ति दोषत्वं कुत्रचिन्न ततो दश॥ इति युक्केः। तत्र वामनादिभिबहूनां पदानामेकपदवद्धासनात्मा यः श्रेषः, यश्चारोहा- वरोहकमरूपः समाधिः, या च विकटत्वलक्षणा [पदानां विच्छेदात् नृत्यप्रायत्वलक्षणा] उदारता, यश्चौजोमिश्रितशैथिल्यात्मा प्रसादः, तेषामोजस्यन्तर्भावः अर्थात् चत्वारोऽप्येते गुणा

रोजो वीररसस्थिति' इत्योजोलक्षणात्। पृथकपदत्वरूपं माधुर्य भज्गयो साक्षादुपात्तम्। प्रसा- देनार्थव्यक्विर्गहीता। मागभदरूपा समता क्वचिदोषः । तथाहि-'मातज्गाः किमु वल्गितै' रित्यादौ सिंहाभिधाने मसृणामार्गत्यागो गुणाः । कष्टत्वग्राम्यत्वयोर्दुष्टताभिधानात् तन्निराकर- रोन अपारुष्यरूपं सौकुमार्यम्, शज्वल्यरूपा कान्तिश्च स्वीकृता। एवं न दश शब्दगुणाः । एवमेवार्थगुणानां विषयेऽपि परमतं परास्य मम्मटाचार्येण त्रय एव गुणा: स्थापिताः । परन्तु वामनादीनामयमभिप्रायः-'रीतिरात्मा काव्यस्य' इति। सा च पदरचनारूपा। पदरचना च बन्धः एवमोजःप्रभृतयो बन्धगुणाः। वस्तुतो रीतिधर्मत्वेऽपि गुणानामात्मला- भस्य शब्दार्थाधीनत्वात् तस्य निरूप्यत्वान्च शब्दार्थधर्मत्वमुपचारादित्युक्कं भवति। अत एव (गुणानां मुख्यतयाSSत्मधर्मत्व्रादेव) सूत्रे 'बन्धगुणा।' इत्युक्लम। नतु ते साक्षात्सम्बन्धेन शब्दार्थगता इति। एवश्च सति उपक्रभोपसंहारादिलिङैर्वामनाचार्यतात्पर्यपर्यालोचनया आत्म भू- ताया रीतरेव शौर्यादिवद् गुणाः, तच्छरीरभूतशब्दार्थनिष्ठाः पुनरलङ्कारा इति निश्चीयते। एतन गुरात्वादोज:प्रभृतीनामात्मनि [रीतौ] समवायवृत्त्या स्थितिः, अलक्कारत्वाद् यम- कोपमादीनान्तु शरीरं [शब्दार्थयुगल] संयोगवृत्त्या स्थितिरिति अ्रन्थकारस्य [वामनस्य तदनुयायि- वर्गस्य च] अभिमतमिति मन्यामहे। कोह्यनुन्मत्तः अलङ्गाराां शरीरंभूते शब्दार्थयुगले समवा-

२ मार्गो वैद्भ्यादिरीतिः ।

काव्यप्रकारवैचित्ये इष्टान्तः । ६७

यवृत्त्या स्थितिरिति मन्यते। एवश्च गुणालड्ढाराणामुभयेषामपि समवायवृत्त्या स्थितिरित्यभिमन्य- मानैः भेदाभिधानम् गड्डरिकाप्रवाहनयेन इत्यादयुक्कं निरस्तं वेदितव्यम्। एतन्च 'विशिष्टा पदरचना रीतिः' 'विशेषो गुणात्मा' 'पूर्वे नित्याः' इत्यादि सूत्राणामर्थतत्त्वपर्यालोचनया गुणानां नित्यत्व- मलक्काराणान्त्वनित्यत्वमित्यवगतं भवति, नित्यानामेव काव्यव्यवहारप्रयोजकत्वश्व सिद्धं भवति। अपि च-यथा परमतेऽपि व्यङ्गयस्य प्राधान्ये ध्वनिरुत्तमं काव्यम्, तस्य गुणभावे गुणी- भूतव्यङ्गयं मध्यमं काव्यम, व्यङ्गयस्य सम्भावनामात्रे [अस्फुटतरे] चित्रसंज्ञकमवरं काव्यमिति त्रयः काव्यभेदाः कल्पिताः, तथाSत्रापि गुशानां साम्ये वैदर्भी, अविरोधिगुणान्तरस्यानिरोधेन ओज:कान्तिबाहुल्ये च गौडीया, माधुर्यसौकुमार्यप्राचुर्ये च पाश्चालीति काव्यभेदाः भवितुमई- न्त्येवेति मुधव कतिपयगुणनिरासप्रयासः प्रकाशकाराणाम्, सुखावबोधत्वाच्च छात्राणामधिकं सङ्ख्यानं न विरुध्यते। रीतिध्वनिवादिमतयोरियांस्तु विशेष :- यदाद्ये काव्यस्यात्मा रीतिः तद्वयवहारस्य प्रयो- जकास्तु गुणाः। द्वितीये तु व्वनिरात्मा काव्यस्य, स एव च तद्वयवहार प्रयोजकः। गुणास्तूभयत्रा- प्यात्मनिष्ठा एव। शब्दार्थयुगलञ्च काव्यशरीरम्, अलङ्काराश्च तन्निष्ठा एवेति च सर्वं समानम्। यत्तु किं समस्तैरगुणौः काव्यव्यवहारः ? उत कतिपयैः १ आद्ये कथमसमस्तगुख गौडीया पाञ्चाली वा रीतिः काव्यस्यात्मा? अथ कतिपयैस्तत् तदा 'अद्रावन्र प्रज्वलत्यभि- रुच्चैः प्राज्यः प्रोद्यन्नुल्लसत्येष धूमः' इत्यादावोजःप्रभृतिषु गुगोषु सत्सु काव्यव्यहारप्राप्तिः। स्वर्गप्राप्तिरनेनैव देहेन वरवर्रानी। अस्या रदच्छदरसो न्यक्करोतितरां सुधाम्॥ इत्यादौ गुणानैरपेचयेशा विशेषोक्किव्यतिरेकालङ्कारयोरेव काव्यवहारप्रयोजकत्वञ्च दृश्यते इत्युक्कम् तत् स्वात्मपन्तसंवादिदोषाज्ञानमूलकमेव। तथाहि-आचष्टामत्रभवान्? 'तददोषौ शब्दार्थौं सगुणावनलङ्कृती पुनः क्वापि' इति यत्काव्यसामान्यलक्षराम्, तत्र शब्दार्थयोर्गुण- साहित्यमिष्यते, आर्थिकमुद्रया 'काव्यस्यात्मा रस' इति चोच्यते। अन्र कि सम्रगुाविशिष्टं काव्यम् कतिपयगुराविशिष्टं वा। नादः एकैकगुणोदाहरणोषु काव्यत्वाभावप्रसङ्गात् समग्रगुणा- वैशिष्ट्याभावाच्च। नच द्वितीयः वस्त्वलङ्कारध्वनिषु गुणिनो रसस्याभावेन गुरास्यैवाभावात्। अपि च-सर्वे रसा: सम्भूय काव्यस्यात्मा उतैकैको रसः ? आद्ये न कुश्रापि काव्यात्म- संभावना विरोधिनां रसानां सामानाधिकररायाभावात्। द्वितीये वस्त्वलङ्कारध्वनिषु रसासम्भ- वात् आत्मविधुरेषु तेषु काव्यव्यवहाराभावप्रसङ्गाच्चेति कृतं परमतनिरासायासेन। प्रपश्चस्तु मया काव्यप्रकाशप्रभायां कृतः ॥ १०१ ॥ [भार्गोनवगाहने दृष्टान्तकथनम् ] इसुक्तीरगुडादीनां माघुर्यस्यान्तरं महत्। तथापि न तदाख्यातुं सरस्वत्यापि शक्यते॥ १०२॥ उक्कमर्थ दृष्टान्तेन पुष्टयति-इत्तुत्तीरगुडादीनाम्-इतुः पुराड़ः चीरम्=दुग्धम् गुडः= इक्षुविकार: आदिना मधुरमात्रस्य परिग्रहः एतेषाम् माधुर्य्यस्य=मधुरिम्णः महत्=अनल्पम् अन्तरम्=भेदः 'वर्त्तते' इति शेषः। तथापि तत्=अन्तरम् सरस्वत्या=वागधिष्ठात्रया देव्या 'अपि' आख्यातुम्=वक्तुं न शक्यते=न समर्थीभूयते किमुतान्यैरिति भावः। एवं काव्यानां माधुर्यस्यापि अनन्तमन्तरं विशिष्य निर्देष्टमशक्यं किंतु दर्शितगौडवैदर्भमार्गद्वयान्तःपाति- त्वेनैव ते सर्वेऽपि भदा अवगन्तव्या इति शिष्यशासनम् ॥१०२॥

"कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य प्रथमपरिच्छेदे-

[ काव्यस्य कारणाम् ] नैसर्गिकी च प्रतिभा श्रुतं च बड्डु निर्मलम्। अमन्दश्चाभियोगोऽस्याः कारसं काव्यसम्पदः॥१०३॥ निरूपितं काव्यस्वरूपम्। अथ काव्यस्य कारणामाह-'नैसर्गिकी' इति। नैसर्गिकी= निसर्गेण स्वभावेन निर्वृता 'तेन निर्धृत्तम्' [ पा० ५।१।७६] इति सूत्रेण ठञ् प्रत्ययः । ततः 'टिड्ढाणाज्०' इति डीप्। स्वाभाविकी=पूर्वजन्मानुभवजनितसंस्काररूपा प्रतिभा=शक्कि- विशेष: च=तथा बहु=नानाविधं व्याकरणादिप्रस्थानभिन्नम् निर्मलम्=गुरूपदेशद्वारा प्राप्तया संशयादिरहितम् श्रुतश्च=शास्त्रश्च तथा अमन्दः=भूयान् अभियोग :- अभ्यासरूपोऽभिनिवेशः अर्थात् काव्यज्ञोपदेशात् पुनः पुनः प्रवृत्तिः, एतत् त्रयं समुदितम् अस्याः काव्यसम्पदः=काव्य- रूपाया समृद्धेः कारणम्=हेतुः न तु हेतवः अर्थात् दराडचक्रादिन्यायेन मिलितं सदेव त्रयं काव्यकारराम्। एतच्च कारणपदगतैकवचनेन सूचितम्। उक्कव्च मम्मटेन- शक्किर्निपुराता लोकशास्त्रकाव्याद्यवेक्षणात्। काव्यज्ञशिक्षयाऽभ्यास इति हेतुस्तदुद्भवे॥। काव्यस्य उद्भवे निर्मारो उल्लासे चत्यर्थः। केचित्तु केवलां प्रतिभामेव काव्योद्भवे हेतुमाहु :- प्रतिभैव श्रुताभ्याससहिता कवितां प्रति।

उक्कश्च-कवित्वं जायते शक्कर्वर्धतऽभ्यासयोगतः । तस्य चारुत्वनिष्पत्ती व्युत्पत्तिस्तु गरीयसी। इति।। वाग्भटोऽपि-प्रतिभा कारणं तस्य व्युत्पत्तिस्तु विभूषराम्। भृशोत्पत्तिकृदभ्यास इत्याद्यकविसड्कथा ॥ इति- केवलां प्रतिभामेव हेतुमाह। एतद्विषयक: प्रपञ्चः वामनप्रणीतकाव्यालडकारसूत्रेषु प्रथमेऽधिकरणो मदीयकाव्यप्रकाशप्रभायाश्च द्रष्टव्यः ॥ १०३॥ [अभ्यासः पूर्ववासनोद्योती] न विद्यते यद्यपि पूर्ववासना गुणानुबन्धि प्रतिभानमद्सुतम्। श्रुतेन यतेन च वागुपासिता घुवं करोत्येव कमप्यनुग्रहम् ॥१०४॥ अत्र शास्त्राभ्यासस्यापि क्वचित् मुख्यतामाह-'न' इति। यद्यपि पूर्ववासना=प्रति- भाख्य: प्राक्कनः संस्कारो न विद्यते=नारिति कस्यचित्पुंसः गुणानुबन्धि=गुणानां काव्यवैचित्रीणामूँ अनुबन्धि अनुषत्ि अद्भुतम्=अदृष्टाश्षुतविषयविमर्शनक्षमम अनर्गलकाव्यरचनाक्षमं वा प्रति- भानमू=बुद्धिरपि न विद्यत इति पूर्वेणान्वयः। तथापि श्रुतेन=काव्यज्ञगुरुशिक्षया यल्नेन च= १ अस्मद्धावनया तु-अत्रत्यं गुएापदं काव्यगतौचित्यपरम। औचित्यस्य काव्य- सम्बन्धिसर्वास्ेषु व्यापकत्वेनावश्यापेक्षणीयत्वात्। उक्कं हि 'केमेन्द्रेण'- उचितं प्राहुराचार्या: सदृशं किल यस्य यत्। उचितस्य च यो भावस्तदौचित्ं प्रचक्षते॥ इति॥ एतद्धि पदप्रभृतिषु स्थानेषु मर्मस्वेव काव्यस्य सकलशरीरव्यापि जीवितमौचित्यं स्फुटत्वेन स्फुरदवभासते। एतद्विषयकं विशेषं चर्च ग्रन्थान्तर करिष्यामः ।

प्रथमपरिच्छेदार्थोपसंहारः। ६ह

स्वाभिनिवेशन 'अवश्यं कविर्भवेयम्' इत्याकारकेरा हृदयोल्लासेन च उपासित=सेविता पुनः पुनरावर्त्तितेति यावत् वाक्=सरस्वती ध्रुवम्=निश्चयेन कमपि=अलौकिकम् अनुप्रहम्=कृपालवं करोति एव=काव्यरचनायां सामर्थ्यमवश्यमापादयतीत्यर्थः । तथा च भास :- काष्ठादन्निर्जायते मथ्यमानाद् भूमिस्तोयं खन्यमाना ददाति। सोत्साहानां नास्त्यसाध्यं नराणां मागारब्धाः सर्वयत्ना: फलन्ति ॥ इति। तस्मात्सर्वथा काव्ये प्रवृत्तिराश्रयणायेति भावः ॥। १०४ ।। [ उक्कार्थोपसंहार: ] तदस्ततन्द्रैरनिशं सरस्वती श्रमादुपास्या खलु कीर्तिमीप्सुभिः। कृशे कवित्वेऽपि जना: कृतश्रमा विदग्धगोष्ठीषु विहर्ततमीशते॥१०X॥ इत्याचार्यदरिडन: कृतौ काव्यादर्शे मार्गविभागो नाम प्रथमः परिच्छेदः।

उक्कमर्थमुपसंहरति-तत्=तस्माद्वेतोः अस्ततन्द्रैः=अस्ता प्रक्तिप्ता दूरीभूता तन्द्रा आलस्यविशेषो येषां तैरनसलैरित्यर्थः कीर्त्तिम्=कविताकराजनितं [कालिदासादीनामिव] यश ईप्सुभि := अभिलष्भ्िः श्रमात्=उद्यममग्गीकृत्य खलु=निश्चयेन सरस्वती=वाक् देवी उपास्या= सेवनीया। अवश्यं शास्त्राभ्यासो विधेय इत्यत्र तात्पर्यम्। एतस्य फलान्तरं दर्शयति -- कवित्वे= कवितायाम् काव्यस्य करणो ज्ञाने चेत्यर्थः, कृशे अपि=अल्पे सत्यपि कृतश्रमाः=शास्त्रपरि- शीलनाभ्यासवन्तो जना: विदग्धगोष्ठीषु=कविसभासु विहर्त्तम्=विहारं कर्त्त सम्यगादरं लब्घु- मित्यर्थ:, ईशते=समर्था भवन्ति। 'उद्यमेन हि सिद्धयन्ति कार्याणि न मनोरथैः' इति न्याय- मनुसरतां पुंसामभ्यासवशात काव्यकरणो काव्यज्ञाने च ऐहिकपारलौकिकफलसिद्धिर्भवत्यवेति कदापि तदभ्यासे प्रमादो न विधेय इति शम् ॥१०५ ॥

इति श्रीपरिडतदेवीदासतनुजनुषा सारस्वतवंशावतंसेन सतीविष्णुदेवीगर्भजेन

दर्शनाचार्य-नृसिंहदेवशास्त्रिविरचितायां स्वोपज्ञ- 'सौभायवती' विवृतिसहितायां 'कुसुमप्रतिमा'- ख्यायां काव्यादर्शव्याख्यायां प्रथम: परिच्छेदः।

देवताया अपि उपासना विवच्िता। ते च मन्त्रा गुरूपसत्तिमपेच्यैव फलप्रदा भवन्तीति न विस्मरणीयमिति शिवोम् । इति प्रथमपरिच्छेदटीकायां 'सौभाग्यवर्ता' वितृतिः।

द्वितीयः परिच्छेदः।

[अलङ्कारसामान्यलक्षणाकथनम् ] काव्यशोभाकरान् धर्मानलङ्कारान्प्रचक्षते। ते चाद्यापि विकल्प्यन्ते कस्तान् कार्त्स्न्येन वत्यति॥ १॥ काव्यादर्शस्य वाशीयमलङ्कारभरान्विता। 'कुसुमप्रतिभा' यत्र नरीनर्त्ति कविप्रिया ॥ १॥ प्रथमे परिच्छेदे काव्यस्वरूपमुक्कम्, रीतिद्वयभेदश्च सविस्तरं निरूपितः, प्रसङ्गप्राप्तया अनुप्रासादयलङ्कारस्य स्वरूपमपि प्रदर्शितम्, सम्प्रत्यस्मिन् द्वितीये परिच्छेदे विशेषतया अल- क्वारस्वरूपं निरुपयितुकाम: श्रीदराड्याचार्यः प्रथममलङ्कारसामान्यलक्षणामाचष्टे-'काव्य- शोभाकरान्' इति। काव्यस्य='इष्टार्थव्यवच्छिन्ना पदावली काव्यम्' इत्युक्लन्तरास्य शोभा=तत्तद्विशेषचमत्कारजनकज्ञानगोचरत्वं रूपं सौन्दर्य श्रलेषादिगुणाविशेषकृतवैचित्यं वा तत्करान्=अर्थात् काव्यशरीरस्य वैचित्र्यातिशयहेतून् धर्मान्=शब्दार्थनिष्ठान् अलङ्कारान् 'अलङ्कार' इत्याख्यातान् प्रचन्तते=कथयन्ति 'प्राश्चः सूरयः' इति शेषः । यथा कनककुराडलाद्याः कान्ताशरीरमतिशोभयन्ति तथैव शब्दार्थरूपस्य काव्यवपुषः ऋलषादिगुराकृतवैचित्रयं पोषयन्तोऽनुप्रासोपमादयोऽलङ्कारपदाभिधां भजन्ते। इत्थश्व पूर्वोक्षाः श्लेषादया गुणाः काव्यस्यान्तःशोभाधायकाः अलक्कारास्तु बाह्यशोभाकरा इति गुणालङ्कारयो- र्विवेक इत्युझ्कं भवति। एतेनैवाभिप्रायेरा वामनोपि 'काव्यशोभायाः कर्तारो धर्मा गुणा:' [का० सू० ३।१] 'तद्तिशयहेतवस्त्वलङ्गाराः' [३२] इति गुसालक्काराप्र- भेदमाचख्यौ। तथा चोक्कमभियुह्लै :- युवतेरिव रूपमन्न ! काव्यं स्वदते शुद्धगुरं तदप्यतीव।

यदि भवति वचश्च्युतं गुरोभ्यो वपुरिव यौवनवन्ध्यमझ्गनायाः। अपि जनदयितानि दुर्भगत्वं नियतमलक्करणानि संश्रयते ॥ इति। 'ते च' इति। 'ते च' अलङ्काराः अद्य अपि=एतावत्कालपर्यन्तभपि विकल्प्यन्ते=विवि- धकल्पनाविषयींक्रयन्ते 'कविभि' रिति शेषः । अतो हेतोः क := सुधीः साहित्यशास्त्रनिपुणा- नतिरपि तान् अलङ्कारान् कार्त्स्येन=साकल्येन वच्यति=कथयिष्यति न कोऽपि पसिडतस्तान सर्वान् सङ्कलयितुं समर्थ इत्याशयः । उक्विवैचित्र्यमेवालङ्गारः, तच्च कल्पनैकमूलम्, कल्पनाश्च पुरुषबुद्धिप्रभवाः, पुरुषाश्रा- नन्ता इति ब्रह्मापि सकललोककल्पनासङ्कलने न समर्थ इतरेषान्तु वैव कथा [इति मया]

(प्र०) अलङ्कारसामान्यलक्षणां सप्रमाएं लिख्यताम्। (उ०) अस्य पृ० पं० ३।

स्वोक्के: पूर्वाचार्य मूलकत्वम्। ७१

सुकुमारमतिसौकर्याय स्वाभीष्टा कतिपयेऽलङ्काराः सारल्येन सड्ख्याताः वस्तुत इतरे सन्ति न वा सन्ति इत्यस्मिन्नंश विवादकरणामयुक्कमस्तीति गूढोSभिसन्धिः। प्रकाशकारस्त्वाह- उपकुर्वन्ति तं सन्तं येऽङ्द्वारेण जातुचित्। हारादिवदलङ्कारास्तेऽनुप्रासोपमादयः ॥ इति। अस्यायमाशय :- शब्द्रार्थलक्षणाङ्गातिशयद्वारा ये सम्भविनं रसमुपकुर्वन्ति यथा कराठादयज्ञानामुत्कर्षाधानद्वारेण शरीरिणोप्युपकारका हारायाः, तद्वदतिशयहेतवोऽनुप्रासोप- मादयोऽलङ्काराः । अत्रत्यः सूचष्मो विवाद: परिनिष्ठितबुद्धिगम्यः सुकुमारमतीनां व्यामोहो माभूदिति कृत्वा नावतारितः परिचयमात्रन्तूक्कम् ॥।१॥ [स्वोक्केः पूर्वाचार्यमूलकत्ववर्णानम्] किन्तु बीजं विकल्पानां पूर्वाचार्यैः प्रदर्शितम्। तदेव परिसंस्कर्तुमयमस्मत्परिश्रमः ॥२॥ ननु-यदि अलङ्कारा: सङ्कलनानर्हाः तर्हि कुतो भवान् तेषां वर्णने प्रवृत्त इत्याशङ्का- मपनुदति-'किन्तु' इति। किन्तु विकल्पानाम्=विविधानां कल्पनानां नवीनैः कृतानाम- लक्कारभेदानां बीजम्=सामान्यमूलं सादृश्याख्यमुपभास्वरूपम् पूर्वाचार्यैः=वाल्मीकिप्रभृति- भिरेव प्रदर्शितम्=स्वरचितादिमहाकाव्येषूपानिबन्धनेन स्फुटीकृतम् । एतदेवाश्रित्य नवीनैः वैचित्र्यभेदेनालङ्कारविषये नाना कल्पनाः समुद्धाविता इत्यभिप्रायः । तदेव=बीजम् पूर्वा- चार्योकं सामान्यलक्षरास्वरूपमुपमाख्यं विकल्पमूलभूतं हेतुं परिसंस्कर्तुम्=सम्यक् स्फोटयितुं शब्दार्थाभिधानसम्बन्धपूर्वकं विशदीकर्तुम् अयम अस्मत्परिश्रम :- क्रियमाणोSलङ्गारनिरूपण- प्रयास: । 'अरस्ति' इति शषः। तथा च नास्माकं निष्फला प्रवृत्तिरिति भावः । बुद्धया सन्नि- धापितत्वात् निरूपणाप्रयासस्य 'अरयम्' इतीदमा निर्देशः ।

१ साहित्यसारे अलङ्कारसामान्यलक्षणामित्थमुक्कम्- रसादिभिन्नत्वे शब्द-विशेषश्रवणोत्तरम्। चमत्कारकरत्वं यदलङ्कारत्वमत्र तत् ॥ एतदेव लक्षरं वक्रनयानुसारिण एवमाकलयन्ति- 'रसादिभिन्नव्यङ्गयभिन्नत्वे सति शब्दार्थान्यतरनिष्ठा या विषयितासम्बन्धावच्छिन्ा चमत्कृतिजनकतावच्छेदकता तदवच्छेदकत्वमलङ्कारत्वम्' इति अरनुप्रासादिविशिष्टार्थज्ञानाच चमत्कारांदयात् तेषु लक्षणासमन्वयः । शब्दार्थयोर्ज्ञाननिष्ठचमत्कृतिजनकताया विषयतयाव- च्छेदकतवेन तद्विशेषणीभूतानुप्रासोपमादे: तन्निष्ठावच्छेदकतावच्छेदकत्वादिति कुवलयानन्दी-

२ 'अस्तिर्भवन्तीपरः प्रथमपुरुषोऽप्रयुज्यमानोऽप्यस्ति' इति महाभाष्यकारः । 'भव- न्ती' इति लटः पूर्वाचार्याणां सज्ज्ञा। (प्र०) सकलालङ्कारमेदसंकलनाभावे बीजमुत्तवा ग्रन्थकारोक्कौ प्रामाययं समर्थय?। (उ०) अस्य पृ० पं० ११।

७२ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे

सन्तु कल्पनावैचित्र्यात् नाना भेदा ये सङ्कलनानर्हाः परन्त्वस्मदर्शितपरिपाठ्या ते स्वय- मूहनीया इति ग्रन्थकर्ततुर्हृदयम् ॥२ ॥

काश्चिन्मार्गविभागार्थमुक्ता: प्रागप्यलङ्क्रियाः। साधारणमलङ्कारजातमन्यत् प्रदश्यते॥ ३ ॥ अलक्कारनिरूपाप्रसङ्गेन पूर्वनिरूपितानां श्रृत्यनुप्रासादीनां पुनर्निरूपणापत्त्या पिष्टपिष्टिः स्यादिति तदतिरिक्चालद्ारनिरूपणां प्रतिजानीते-'काश्चित्' इति। काश्चित् अलड्क्रियाः=अल- द्ारा: श्रुत्यनुप्रासाद्याः मार्गविभागार्थम्=गौडीवैदभीरीतिद्वयभेदप्रदर्शनार्थ 'प्राग् अपि' पूर्वस्मिन् परिच्छेदेऽपि उक्का := कथिताः सम्प्रति नोच्यन्ते इत्यर्थः। किन्तु अन्यत्=ततो भिन्नं साधारणम्= द्वयोर्मर्गियोः समानम् अलङ्कारजातम् प्रदर्श्यते=निरूप्यते अस्मिन्परिच्छेद इति शेषः ।

उक्काः, ततोऽन्ये साधारणा उपमाद्या अन्रोच्यन्ते। तृतीयपरिच्छेदे यमकस्य पुनर्निरूपरान्तु विशेषभेदप्ररूपणार्थमेवेति न कश्चिद्दोषः ।। ३।। स्वभावाख्यानमुपमा रूपकं दीपकावृती। आक्षेपोउर्थान्तरन्यासो व्यतिरेको विभावना॥४॥ समासातिशयोत्प्रेक्षा हेतुः सूक्ष्मो लवः क्रमः। प्रेयो रसवदूर्जस्वि पर्यायोक्तं समाहितम् ॥। ५ ॥ उदात्तापह्नतिश्लेष विशेषास्तुल्ययोगिता। विरोधाप्रस्तुतस्तोत्रे व्याजस्तुतिनिदर्शने ॥६॥ सहोक्तिः परिवृत्त्याशीः सङ्कीर्रामथ भाविकम्। इति वाचामलङ्कारा दर्र्िता: पूर्वसूरिभि:॥७॥ प्रतिज्ञातस्यालङ्कारजातस्योद्देशमाह-'स्वभावाख्यानम्' इत्यादिना चतुर्भिः श्लोकैः । तन्र स्वभावाख्यानम्=स्वभावोक्किः। उपमा। रूपकम्। दीपकावृती=दीपकम्, आवृत्तिश्चेति द्वयम्। आत्तेपः । अर्थान्तरन्यासः । व्यतिरेकः । विभावना। समास := समासोक्िः । अरति- शयः=अतिशयोक्तिः । उत्प्रेक्षा। हेतुः । सूदमः । लवः। क्रमः। प्रेयः । ऊर्जस्व्रि। पर्या- योक्तम्। समाहितम=समाधिः। उदात्तम् । अपह्ुतिः । श्लेषः । विशेषंः । तुल्ययोगिता । विरोधः। अप्रस्तुतस्तोत्रम्=अप्रस्तुतप्रशंसा। व्याजस्तुतिः। निदर्शना। सहोक्तिः। परिवृ्त्तिः। आशी: सङ्कीर्णाम्। भाविकम्। इति=उक्तप्रकारेण पूर्वसूरिभि := प्राचीनकविभिर्भामहा- दिभिः वाचाम्=काव्यवाक्यानाम् अलङ्काराःस्वभावोक्तिमारभ्य भाविकपर्यन्ताः पश्चात्रिं- शत्सड्ख्याः दर्शिता := उददिष्टाः नाममात्रेरा सङ्कीर्तिता इत्यर्थः । एतेषामर्थगतत्वेऽपि 'वाचा' मित्युक्तिः शब्दार्थयोस्तादात्म्याङ्गीकाराद् बोध्या । 'स्थितोऽस्य वाचकस्य वाच्येन सहाभेद: सम्बन्ध' इति (योगभाष्ये) व्यासोक्तेः । कुवलयानन्दे तु- इत्थं शतमलङ्कारा लक्षयित्वा निदर्शिताः । प्राचामाधुनिकानाश्च मतान्यालोच्य सर्वतः'॥ इत्यलङ्काराणां शतसड्ख्या कथिता। काव्यप्रकाशे षष्टिरुकता। एवं मतभेदा ऊहाः।७।।

स्वभावोक्ि:। ७३

[स्वभावोक्तिलक्षराम् ] नानावस्थं पदार्थानां रूपं साक्षाद्विवरावती। स्वभावोक्तिश्च जातिश्वेत्याद्या सालङकृतिर्यथा॥८॥ -*- स्वभावं सर्वभावानां भावाभावाश्रयं भवम्। भावगम्यं भवातीतं भावये भावनातिगम् ॥ १ ॥ तत्र तावत् वस्तुस्वभावस्य प्रथमं बुद्धिविषयत्वात् स्वभावोक्कि लक्षयति-'नानावस्थम्' इति। पदार्थानाम्=जातिगुराकियायदच्छानां नानावस्थम्=नाना अनेकप्रकारा अरपवस्था दशावि- शेषो यस्य तत् रूपम्=अवयवसंस्थानरूपामाकृति गौरादिवर्णां वा साक्षात्=प्रस्फुटं प्रत्यक्षमिव वित्ृरवती=निरूपयन्ती या सा आद्या=प्रथमा मुख्येति यावत् अ्लङ्कृतिः=अलङ्कारः स्वभा- वोक्ि := स्वभावोक्तिर्नामेत्यर्थः । च=तथा च इयमेव जाति := 'जाति'रिति नाम्नाऽपि कथ्यते इति शेषः। इत्थञ्च-'कविप्रतिभागोचरत्वे सति नानावस्थस्य वस्तुनो स्वभाववर्णनं स्वभा- वोक्ति'रिति फलितं लक्षणाम्। उक्कंव अलङ्कारचन्द्रिकायाम्- जातिक्रियागुराद्रव्यैः स्वभावो यत्र दृश्यते। स्वभावाख्या तु सा प्रोक्का अलङ्कारोत्तमा यथा ॥ इति। - अन्यत्राप्युक्तम्- नानावस्थासु जायन्ते यानि रूपाणि वस्तुनः । -- स्वेभ्यः स्वेभ्यो निसर्गेभ्यस्तानि 'जाति' प्रचक्षते ॥ इति। मम्मटस्तु -- 'स्वभावोक्तिस्तु डिम्भादेः स्वकियारूपवर्रानम्' इति। सर्वेषामेतेषां फले नैव विशेषः। सा चयं चतुर्विधा-जातिस्वभावोक्कि:, गुणस्वभावोक्िः, क्रियास्वभावोक्िः, यदच्छास्वभावोक्किश्वेति। क्रमश उदाहियते इत्याशयेनाह 'यथा' इति ॥८॥ [स्वभावोक्केरुदाहरणानि ] तुएडैराताम्रकुटिलै: पनैर्हरितकोमलैः। त्रिवर्णराजिभि: कराठैरेते मञ्जुगिर: शुकाः ॥ ६॥ उक्काश्तुर्विधां स्वभावोक्ि लद्ये योजयन्नादौ 'जातिस्वभावोक्कि'मुदाहरति- 'तुराडैः' इति। एते=पुरोदृश्यमाना: मन्जुगिर := मञ्जु मनोरमा गीर्वाणी येषां ते हृदयहारिरावाः शुका := कीराः आताम्रकुटिलैः=आ समन्तात् ताम्राशि रक्कवर्णानि कुटिलानि वक्राणि च तानि आताम्र- कुटिलानि तैः तथाविधैः तुराडैः-आननैः, हरितकोमलै:हरिताः हरितवशाश्च ते कोमला मृदव: तैरेवम्भूतैः पचैः=पत्रैः तथा त्रिवर्णाराजिभिः=त्रयो वर्णा यत्र सा त्रिवर्णा हरितरक्कधूस- रवर्णावती तादृशी राजिः लेखा यत्र तैः तथाभूतैः कराठैः=उपलक्षिता: राजन्ते इति शेषः। अत्र सर्वत्र 'इत्थम्भूतलक्षणे' [पा० ३।३।२१] इति सूत्रेण उपलक्षणो तृतीया। अत्र शुकत्वं जातिः । तदवच्छ्रिन्नानां सर्वेषामेव शुकानामाताम्रकुटिलत्वादिकमसा- (प्र०) स्वभावोक्तः किं लक्षराम् ? (ड०) अस्य पृ० पं० २।

७४ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

धारणो धर्मः कविकृतवर्णानाचातुरीवैचित्र्येरा प्रश्यक्षमिव शुकमात्रगतो भासते। यद्यपि शुकाः सर्वेषां प्रत्यक्षाः तथापि अनवधानवशात् दर्शितधर्मावच्छिना शुकजातिरप्रत्यक्षेव कविवर्णा- नया प्रत्यक्षमिवावभासते। एवमियं जातिस्वभावोक्किः । 'तुराडमाननं लपनं मुख' भित्यमरः। शुको व्याससुते कीरे रावरास्य तु भन्त्रिणि। शिरीषपादपे पुंसि ग्रन्थिपर्रों नपुंसकम्॥ इति मेदिनी। 'कान्तं मनोरमं रूच्यं मनोजं मञ्जु मञ्जुल'मित्यमरः। उदाहरणं यथा वा मम- एते कपोतशिशवोऽल्पतनूरुहाङ्गा घर्मार्तिघूर्रानयना: कृतचुड्कृताश्च। व्यादाय तुराडरसनां मुहुरर्थयन्ते पानीर्यबन्दुसहितान् काकान् स्वमातु:॥ [शिशु]पच्िजातिस्वभावोऽयम् ॥ ६॥ कलक्कणितगर्भेण कराठेनाघूर्रितेक्तराः। पारावतः परिभ्रम्य रिरंसुश्चुम्बति प्रियाम्॥१० ॥ क्रियास्वभावोक्िमुदाहरति-'कलक्कणितगर्भेय' इति। 'कराठेन' इत्यत्र पूर्ववत् उप- लक्षणो तृतीया। कलक्कितगर्भेया=कलं हृदं क्वशितं कूजितं गर्भे यस्य तादशेन कराठेन गलेन, उपलक्षितः आघूर्णितेक्षणा := आघूर्णित मदाविष्टे ईक्षणो नयने यस्य सः एवंविधः पारावतः= कपोतः रिरंसु := रन्तुभिच्छुः परित्रम्य=परितश्रङ्क्रमणां कृत्वा प्रियाम्=वल्लभां कपोतीं चुम्बति= तस्या: वक्त्रेण स्ववक्त्रं संयुनक्कि। अत् एवंभूता एव पारावताः रिरंसाकाले कपोतीं चुम्बन्तीति पारावतस्य चुम्बनक्रियास्वभावो वर्णितः । विद्यमानाप्यत्र कपोतजातिवैंचित्र्यवर्णानाविषयत्वेन कवर्न विवचिता (कविसंरम्भगोचरा नासति) तस्मादियं क्रियास्वभावोक्किरेव। 'रिरंसु'रित्यत्र सन्नन्ताद् 'रम' धातोः 'सनाशंसभित्त उ:' [ पा० ३।२।१६८ ] इति सूत्रेया 'उ'प्रत्ययः । रिरंसतीति रिरंसुः॥ १० ॥ बभ्नन्नङ्गेषु रोमाञ्चं कुर्वन् मनसि निर्वृतिम्। नेत्रे चामीलयन्नेष प्रियास्पर्शः प्रवर्त्तते॥ ११॥ गुएास्वभावोक्किमुदाहरति -- 'बध्नन्' इति। एषः=अनुभूयमानः प्रियास्पर्शः=प्रियायाः कान्ताया: स्पर्श: आलिङ्गनविशेषः अज्ञेषु=भुजाद्यवयवेषु रोमाश्चमू=रोम्णां पुलकितभावं बध्नन्=सम्पादयन् मनसि=हृदये निर्धृतिम्=गाढमानन्दं कुर्वन्=जनयन् च=तथा नेत्रे=नयने आमीलयन्=सम्मुकुलीकुर्वन् मुद्रयन्नित्यर्थः प्रवर्त्तत=परम्परारूपेय प्रसतो भवति। अत्र प्रियायाः स्पर्शो गुणो वैचित्र्येण वर्ित इति गुरास्वभावोक्किः॥११ ॥ कसठेकाल: करस्थेन कपालेनेन्दुशेखरः। जटाभि: स्न्निग्धताम्राभिराविरासीद् वृषध्वजः ॥१२॥ द्रव्यस्वभावोक्किमुदाहरति-'कराठेकाल' इति। कराठेकाल := कराठे गले काल इति कराठे. कालः। अलुक्तत्पुरुष: समासः 'हलदन्तात्सप्रम्याः संज्ञायाम्' [पा० ६।३।६] इति सूत्रेण रुप्म्या अलुक्। [तथा] करस्थेन=पाशिस्थितेन कपालेन=नर शिरोऽस्थ्ना [तथा] स्निग्धताम्राभि := स्तनिग्धा- भिश्रिक्कणाभि: ताम्राभी रक्काभि: जटाभि := सटाभि: उपलक्षितः [पूर्ववत् तृतीया]. इन्दुशेखरः= इन्दुश्न्द्र: शेखरः शिरोभूषरां यस्य सः चन्द्रचूडः वृषध्वज := महादेवः श्रविरासीत्=प्रादुरभवत्।

स्वभावोक्ते रुप संहार:। ७५

अत्र 'वृषध्वज' शब्दो यादच्छिकः [संज्ञावचनः] 'संज्ञा' एव प्रकृते 'द्रव्य' सुच्यते। संज्ञासंज्ञिनोश्वाभेदात् शिवो द्रव्यम् तस्माद् वृषध्वजगतस्य कराठेकालत्वादिरूपस्यासाधारण- धर्मस्य वर्ानाविशषात् द्रव्यगतेयं स्वभावोक्ति: ।। १२ ॥ [ स्वभावोक्तेरुपसंहारः ]

शास्त्रेष्वस्यैव साम्राज्यं काव्येष्वप्येतदीप्सितम्॥१३॥ स्वभावोक्तिमुपसंहरति-'जाति०' इति। जातिः=गोत्वादि; क्रिया=पाकादि: गुणा := शुक्कादिः द्रव्यम्=संज्ञा [नतु वैशेषिकतन्त्रसिद्धं गुणाश्रयः पृथिव्यादिः। वैयाकरणानां संज्ञायां द्रव्यशब्दव्यवहारात्] एतेषां यत् स्वभावाख्यानं=स्वभावस्य आख्यानं कथनं स्वभावोक्ति: ईद्शम्-दर्शितप्रकारं कविप्रतिभाकृष्टं विच्छित्तिविशेषशालि वर्णानमित्यर्थः। अस्यैव स्वभाव- विशषस्य शास्त्रेषु=नयायादिदर्शनेषु पुराणोतिहासादिषु वा साम्राज्यम्=प्राचुर्यम् 'अस्ति'इति शेषः। अतः काव्येषु अपि=कविप्रणीतेषु प्रबन्धेष्वपि एनत्=स्वभावाख्यानम् मुख्यतया ईप्सितम्= वृञ्छितं 'कविभि'रिति शेषः । विशेषेण कवयः स्वभावोक्तिमवाद्रियन्त इति भावः । अलङ्कासचन्द्रिका कारस्तु एकेनैव श्लोकेन चतुर्विधां स्वभावोक्तिमुदाजहार। तदथा- वामन पाणिकमलेन मनोरमेस लीलावगुरठनपटं परिवर्त्तयन्ती। मन्दस्मिताथ्चलचलेन दगश्वलेन चेतो न कस्य तरुणी तरलीकरोति॥इति। अत्र 'तरुसी' जातिः। 'मनोरमत्वं' गुणाः। 'परिवर्तन' 'तरलीकरराश्च' किया। 'वामादि' सञ्ज्ञात्वात् द्रव्यम्। एषां चेष्टाभिर्वस्तुभूताय।स्तरुरायाः कविप्रतिभोत्थवैचित्र्या स्वभाव- निरूपणात् स्वभावोक्तिरलङ्कारः । 'जयदेव' इत्थमाह- 'स्वभावोक्तिः' स्वभावस्य जात्यादिस्थस्य वर्णानम्।

आद्यार्ध लक्षणाम् उत्तरार्ध लक्षयम। आदिपदेन कियादीनां परिग्रहः। अत्र कुरक्गाणा- मेवमुदीक्षरां स्वभावः। नायिकां प्रति नायकोक्किरियम्। हे उत्तरव्वान्ति! चश्वलात्ति! 'उत्तरङ्गाचै' रिति पाठे तु हरियाविशेषयाम्। उचरन्नाणि चपलानि अक्षीणि येषां तैः। इयञ् जातिस्वभावोकिः। किश्च- विधाय मूर्ति कपटेन वामनी स्वयं बेलिध्वंसिविडम्बिनीमयम्। उपेतपार्श्वश्चरगोन मौनिना नृपः पतञ्गं समधत्त पाणिना॥ [नैषधम् ] इयश्व क्रियास्वभावोक्किः। सर्वोऽपि जन उत्पतनभयादेवमेव वामनीं मूर्ति कृत्वा निःशब्दं पच्िां गृह्ाति। कुवलयानन्देऽपि- तौ संमुखप्रचलितौ सविधे गुरूणां मार्गप्रदानरभसस्खलितावधानौ। पार्श्वीपसर्पणामुभावपि भिन्नदिक्कं कृत्वा मुहुर्मुहुरुपासरतां सलजम् ।। इति। इयश्व वधूवरयोः सलज्क्रियास्वभाववर्रनिन क्रियास्वभावोक्तिः। किश् श्रीहर्षचरिते-

१ बलिध्वंसी कपटवामनमूर्ततिर्महाविष्णुः तन्मूर्त्त्यनुसारिशीमित्यर्थः । समधत्त=सङ्- घटितवान् जग्राहेत्यर्थः ।

७६ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

पेश्रादङ्घी प्रसार्य त्रिकनतिविततं द्राघयित्वाज्गमुचचै- रासज्याभुग्रकराठो मुखमुरि सटां धूलिधूमां विधूय। घासग्रासाभिलाषादनवरतचलत्प्रोथतुराडस्तुरको मन्दं शब्दायमानो विलिखति शयनादुत्थितः दमां खुरेरा।। अ्त्र 'पश्चात्' इत्यादिना संस्थानस्य 'घासग्रासे'त्यादिना क्रियाया वर्णानात् वर्णाक्रिया- गतेयं स्वभादोक्तिरिति तु साम्प्रदायिकाः । वयन्तु 'जातिस्वभावोक्किरिय' मिति ब्रूमः । अश्व- मात्रस्य तथाविधस्वभावदर्शनात्। वाग्भटस्त्वत्थमुदाजहार -- बेहावलीबहुलकान्तिरुचो विचिन्नभूर्जत्वचा रचित चारुदुकूललीला:। गुज्ाफलग्रथितहारलता: सहेलं खेलन्ति खेलगतयोऽत्र वने शबर्यः ॥ अत्र चतुर्विधाऽपि स्वभावोक्तिरिति वक्तुं शक्यते। यथा वा मदीयकाव्यलतिकायाम्- चिनोति पापं कुरुते विगर्हणां तनोति दुःखं ननु हृन्ति सन्नयम्। विपत्तिमातत्य सतां प्रहृष्यति क्रमो विचित्रोस्त्यसतां त्रिलोक्याम् ॥ अ्त्र दुर्जनक्रियास्वभावोक्तिः। एवश्व महाकाव्येषु भूयानस्याः समाचारो दृश्यते १ त्रिभिरस्थिभिर्घटितं स्थानं 'त्रिकम्' पृष्ठवंशः तस्य नतिर्नम्रता तया विततं विस्तृतम् अअं शरीरम् उच्चै: अतिशयेन द्राघयित्वा दीर्घ कृत्वा अनवरतं चलन् प्रोथो नासिका यत्र तादशं तुराडं मुखं यस्य सः। शिष्टं स्पष्टम्। २ बर्हािलीभिर्मयूरपिच्छश्रेगिभिः बहुला महीया या कान्तिः तया रोचन्ते यास्तास्तथा- विधाः, भूर्जत्वचा रचिता कुता चारु: मनोज्ञा दुकूललीला प्रावरणवसनव्यापारविशेषो याभिः, गुंआफलैरग्रथिता हारलता याभिस्ताः खेलगतयः शबर्यों भिल्ल्योSत्र वने सहेलं सलीलं खेलन्ति दीव्यन्ति। ३ तथाच यशस्तिलके चम्पूकाव्ये द्वितीय आश्वासे-' आधीयते यदिह वस्तु गुसाय कान्तं काये तदेव मुहुरेत्यपवित्रभावम्। छायाप्रतारितमतिमलरन्घ्रबन्धं किं जीव ! लालयसि भंड्गुरमेतदज्म् । अ्त्राज्ञानां नश्वरस्वभाववर्राना जातिः। छायया गौरश्यामादिवर्णोन प्रतारिता वश्चिता मतिर्यस्य स त्वमेवंभूतः । मलरन्ध्रबन्धम्=मलानां विष्ठानां रन्ध्राणि छिद्राणि तेषां बन्धः प्रघट्टको यत्र तत्तादृशमङ्ञमित्यर्थः । शिष्टं स्पष्टम्। यथा वा रंघुवंशस्य त्रयोदशे सर्गे -- ससत्वमादाय नदीमुखाम्भ: सम्मीलयन्तो विव्ृताननत्वाद्। अमी शिरोभिस्तिमयः सरन्घ्रैरूर्थ्व वितन्वन्ति जलप्रवाहान्॥ अरत्र तिभिजातेरेवंविधजलप्रवाहृस्योर्ध्र्वविस्तारयां स्वभाव इति सेयं जातिक्रियाखमावोक्किः। यथा वा कुमारसम्भवे चतुर्थसर्गे ब्राह्मणावेषधारिम हादेववाक्यश्रवणोत्तरं पार्वत्या अवस्थावर्णानम्- इति द्विजातौ प्रतिकूलवादिनि प्रवेपमानाधरलक्ष्यकापया। विकुश्ितम्रलतमाहिते तया विलोचने तिर्यंगुपान्तलोहिते॥

बुद्धिवैशयार्थम्। अनया रात्या सर्वत्रोह्यम्। ग्रन्थगौरवभयान. विस्तरः। अधिकोदाहरराप्रपश्चनन्तु शिष्य-

उपमालक्षणम्। ७७

इदन्तु बोध्यम् -- यत्र स्वभाववर्णानेऽपि चमत्कृतिविशेषो न दृश्यते तत्र नायमल- ड्वारः। यर्थां- गोरपत्यं बलीवर्दो घासमत्ति मुखेन सः। मूत्रं मुश्चति शिश्नेनापानेनैव तु गोमयम्॥ इत्यादौ नालङ्कारत्वम्। परन्तु वस्तुनो रूपं द्विविधम्। सहजमागन्तुकश्व। तदुक्कम- भियुक्कै :- स्वभाव एव भावानां स्वरूपमभिधीयते। निजमागन्तुकश्चेति द्विविधं तदुदाहृतम् ॥। इति। ये तु वस्तुस्वरूपोल्लेखनाकारामर्थव्यक्किं गुणोषु गणायन्ति तेषां मते स्वभावोक्किर्नाल- क्वारः किन्तु गुएा एव। भोजस्तु-सार्वदिकवस्तुनो रूपोल्लेखे गुरात्वम्, जायमानागन्तुकरू पवर्रानायामलङ्कारत्वमित्याचष्टे। तथा च तस्योक्ि :-- अर्थव्यक्केरियं भेदमियता प्रतिपद्यते। जायमानमियं वक्कि रूपं सा सार्वकालिकम्॥ इति कृतमतिलेखेन ।१३॥ [अथ उपमायाः सामान्यलक्षगम्] यथाकथश्चित्सादृश्यं यत्रोद्भुतं प्रतीयते। 'उपमा'नाम सा तस्याः प्रपश्चोयं निदर्श्यते॥१४ ॥

यस्योपमा न लोकेऽस्मिन् यस्य नाम महयशः । तमर्कोभं स्वयञ्ज्योती रणात्कलमुपास्महे॥॥ उपमां लक्षयति-'यथा'इति। यत्र=काव्ये यथाकथाश्चेत्=येन केनापि प्रकारेख धर्मेण गुगोन क्रियया अन्येन वेत्यर्थः, उदूतम्=स्फुटम् अभिधेयमित्यर्थः, सादृश्यम्=साम्यं साधर्म्य- मिति यावत् उपमानोपमेययोरिति शेषः । प्रतीयते=बुभ्यते सा उपमा नाम=सा साम्यप्रतातिः उपमानामालङ्कारः। तस्या := उपमाया अलड्कृतेः अयम्=वच््यमाणः प्रपञ्चः=विस्तरः नाना- भेदरूपः निदश्यंते=निरूप्यत इत्यर्थः। एवश्र-काव्यगतमलौकिकं चमत्कारकारि सादश्यम् 'उपमा' इति फलितम् । उक्चन्व 'अप्पय्यदीत्षितैः' कुवलयानन्दे-'यत्रोपमानोपमेययोः सहृदयहृदयाह्वादकत्वेन चारु सादृश्यमुद्भूततयोल्लसति व्यक्षयमर्यादां विना स्पष्टं प्रकाशते तत्रो- पमालङ्कारः' इति। 'परिडतराजेन' अपि भरतम्-'सादृश्यं सुन्दरं वाक्यार्थोपस्कारकारक- सुपमालङ्कृतिः' इति। सादृश्यं साधर्म्यं सारूप्यं साम्यमिति चानर्थान्तरम्। एतेन 'गौरिव गवयः' इत्यादौ सत्यपि साधर्म्ये नोपमाया अलङ्कारत्वं चारुत्वाभावात्। इदमत्रावधार्यम्-उपमाया घटकाश्चत्वारः पदार्थाः सन्ति-उपमानम्, उपमेयमू, समानो धर्मः, तद्वाचक इवादिश्। तत्राधिकगुरासुपमानं चन्द्रादि। वरार्यमानमल्पगुरासुपमेयं कामिनीवदनादि, समानो धर्म आहादकत्वादिः। वस्तुतस्तु-यस्योपमा दीयते तदुपमानम्।

७ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीय परिच्छेदे-

यस्मै उपमा दीयते तदुपमेयमिति बालबुद्धेरव्यामोहकरी सरखिः। उक्कश्व वामनेन -- 'उप- मानेनोपमेयस्य गुणालेशतः साम्यमुपमा' (काव्या० अध्या० २ सू० १) उपमीयते साद- श्यमानीयते येनोत्कृष्टगुरोनान्यत् तद् उपमानम्, यदुपमीयते न्यूनगुणां तद् उपमेयम्। सेयमुपमा तावत् द्विविधा लौकिकी कल्पिता च। लोकप्रसिद्धा लौकिकी। यथा-'कमलभिव सुखं मनोज्ञम्' इत्यादौ मुखकमलयोरुपमानोपमेयभावो लोके प्रसिद्धः। यथा वा-'हंसीव कृष्णा ते कीर्ति: स्वर्गङ्वामवगाहते' इति हंसीकीर्त्योरपि। कल्पिता तु-'गुराबाहुल्यतश्न कल्पिता' (काव्य० अध्या० २। सू० २) गुणानां बाहुल्यं गुराबाहुल्यम्, तत उपमानोप- मययोः साम्यात् कल्पितोपमा, कविभिः कल्पितत्वात् कल्पिता। यथा --

बिम्बं कठोरबिसकारडकडारगौरैर्विष्णो: पदं प्रथमम ग्रकरैर्व्यनक्कि॥ अत्र तादृशस्तनहिमांशुबिम्बयोरुपमानोपमेयभावो न लोकप्रसिद्धः किन्तु कवि- कल्पितः । उपमानोपमेयगतधर्माश्च गुक्रियादिरूपा यथायथमवगन्तव्याः । तत्र-'हंसीव कृष्ण ! ते कीर्त्तिर्धवला लोकगामिनी, इत्यादौ धवलत्वं गुएाः । 'हंसीवेयमिहायाता कान्ता स्वकान्तसन्निधौ' इत्यादावागमनादिक्किपारूपः । एवमन्यदप्यूह्यम् ॥१४॥ [ तत्रादौ धर्मोपमाया उदाहरणम्] अम्भोरुहमिवाताम्रं मुग्धे ! करतलं तव। इति 'धर्मोपमा' साक्षात् तुल्यधर्मप्रदर्शनात्॥१५॥ प्रतिज्ञानुसारसुपमाप्रपश्वं कुर्वाराः प्रथमं 'धरमोपमा' मुदाहरति-'अम्भोरुहम्' इति। अयि ! सुग्धे ! अपरिपक्कमते ! सुन्दरि ! तव करतलम्=पासितलम् अम्भोरुहमिव=कोक- नदमिव आताम्रम्=समन्ततो लोहितम् 'अ्ति' इति शेषः । इति=उक्के वाक्ये साक्षात्= स्फुटम् तुल्यधर्मप्रदर्शनात्-आताम्रमितिपदोपात्तस्य तुल्यस्य धर्मस्य आताम्रत्वस्य रक्लता- रूपसाधारणधर्मस्य प्रदर्शनात् उपादानात् इयं 'धर्मोपमा' नाम उपमा। अर्थात् उपात्त- धर्मा इयमुपमा। इयश्च पूर्णा श्रौती, चतुर्णामि उपमानोपमेयसाधारणधर्मतद्वाचकाना- मुपादानात्। अ्रत्र अम्भोरुहमुपमानम्, करतलमुपमेयम्, आराताम्रत्वं समानो धर्मः, इव शब्द उपमावाचकः । एवमेवाग्रेऽपि यथासम्भवं योजनीयम् ॥१५॥ [वस्तूपमाया उदाहरणाम्] राजीवमिव ते वक्त्रं नेत्रे नीलोत्पले इव। इयं प्रतीयमानैकधर्मा 'वस्तूपमै'व सा। १६ ।। वस्तूपमां लक्ष्यलक्षणाविधया दर्शयति-'राजीवम्' इति। ते=तव वक्त्रम्=आस्यं राजीवम् इव=कमलभिव तथा नेत्रे=नयने नीलोत्पले इव=रात्रिविकाशिकमले इव 'स्त' इति शेष:। [अस्मिन् 'काव्ये'] वाक्ये प्रतीयमानैकधर्मा=प्रतीयमानो गम्यमानो व्यक्ञप इति यावत् [नसु शब्देन साक्षादंभिधीयमान:] एक: साधारणो धर्मो मनोज्ञत्वादिरूपो यस्यां सा तादृशी

उपमाप्रपज्:। ७६

इयम् 'वस्तूपमा' नाम अलङ्कारः। वस्तुनो: उपमानोपमेययोईयोरेवोपादानात्। वस्तूपमा धर्म्यु- पमा इति समानौ शब्दौ। अत्र राजीवमुपमानम्, वक्त्रसुपमेयम्, इवशब्दो वाचकः। एवं नीलो- त्पलसुपमानम्, नेत्र उपमेयभूते, वाचकः इवशब्दः, उभयत्र मनोज्ञत्वादिः साधारणो धर्मः, स च नोपात्तः किन्तु उपमानोपमेयवाचिशब्दयोरुपादानादेव गम्योऽसावितीयम् 'अनुपात्त- धर्मोपमा' ज्ञया। इयमेवार्वाचां मते श्रीती धर्मलुप्तोपमा। प्राचां मते तु इयं 'वस्तूपमा' इति कथ्यते। अ्रत्र मूलमाभ्नेयं वच :- यत्र साधारणो धर्मः कथ्यते गम्यतेऽथवा। ते धर्मवस्तुप्राधान्यात् धर्मवस्तूपमे इमे ॥ इति। इदमपि बोध्यम्-यत्र सादृश्यं नैव स्फुटं वर्त्तते तन्न धर्मोपादानं विना उपमाया नैव निर्वाहः। यथा 'सकलकलं पुरमेतजातं सुधांशुबिम्बमिव' इत्यादौ 'सकलकल' मित्यादं- शानुपादाने नैव सुधांशुबिम्बपुरयोर्लोकप्रसिद्धं किमपि सादृश्यमस्ति। अत एव नवीना एता- दशस्थले उपमायामनुचितार्थत्वदोषमाकलयन्ते। तथेव 'ग्रथ्नामि काव्यशशिनं विततार्थर- श्मिम्' इत्यादावपि। नहि काव्यशशिनो: सादृश्यं लोके प्रसिद्धम्। तस्मादेतादृशस्थले नैव वस्तूपमेति निश्चेतव्यम्। परन्तु-कल्पितोपमायां क्वचिदनुचितार्थत्वं क्वचिन्नेत्यरमद्रुरु- चरणा आहुः। विस्तरस्तु अस्मत्काव्यप्रकाशप्रभायां द्रष्टव्यः ॥। १६॥ [ विपर्यासोपमाया उदाहरणाम्]

सा प्रसिद्धेर्विपर्यासात् विपर्यासोपमेष्यते॥ १७॥ विपर्यासोपमां दर्शयति-'तव' इति । उन्निद्रम्=विकसितम् अरविन्दम्-कम- लम् तव आननम् इव=मुखमिव अभूत्=अर्थात् विकसितमासीत्। इति=उक्के वाक्ये प्रसिद्धे := उपमानोपमेयभावप्रसिद्धेः विपर्यासात्=वैपरीत्यात् [कविकल्पनाद्वारा इति शेष: ] सा=[ इयम् ] उपमा 'विपर्यासोपमा' इष्यते=कविभिरिति शषः । अयं भाव :- वर्णनीयानां [प्रस्तुतानाम्] मुखादीनामुपमेयत्वम् अप्रस्तुतानाश्चार- विन्दादीनामुपमानत्वमस्ति इति लोकप्रसिद्धिः, तां त्यत्तवा यदत्र वरार्यस्य मुखस्यैवोत्कर्षता- प्रकटनायोपमानभावः अप्रस्तुतस्यार विन्दस्य ततोSपकर्षताबोधनाय उपमेयभावःकल्पितःसोऽयं प्रसिद्धिविपर्यासः । अत एवेयं 'विपर्यासोपमा' इत्याभरायते मनीषिभिः । इयमेव 'कल्पिता' इत्याह वामनः। तथा चोक्कमधस्तात्। अयश्च प्रतीपालङ्कार एवेति नव्याः। तथाह जयदेव :- प्रतीपमुपमानस्योपमेयत्वप्रकल्पनम्। त्वल्लोचनसमं पझ्मं त्वद्वक्त्रसदृशो विधुः॥ प्रसिद्धोपमानोपमेयभावस्य प्रतिलोम्यात् प्रतीपम्। पद्मवक्त्रयोरेवोपमानोपमेय- भावो लोकप्रसिद्धो नतु वक्त्रपद्मयोरिति। कुवलयानन्दे चोदाहरणान्तरमपि- यत्त्वन्नेत्रसमानकान्ति सलिले मग्नं तदिन्दीवरं मेधरन्तरितः प्रिये! तव मुखच्छायानुकारी शशी। येऽपि त्वद्रमनानुसारिगतयस्ते राजहंसा गता- स्त्वत्सादृश्यविनोदमात्रमपि मे दैवेन न क्षम्यते ॥ इति।

"कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

प्रोषितस्य प्रियां प्रति वियोगवेदनावर्णनभिदम्। अत्रापि नेत्रादीनासुपमेयत्वम्, इन्दीवरादीनामुपमानत्वभिति प्रसिद्धिविपर्यासः कृतः। चन्द्रालोके भङ्गयन्तरैरपि प्रतीपा- लङ्कार उक्क: तत एवावगन्तव्यः ।१७॥ [अन्योन्योपमाया वर्णानम्] तवाननमिवाम्भोजमम्भोजमिव ते मुखम्। इत्य'न्योन्योपमा' सेयमन्योन्योत्कर्षशंसिनी॥१८॥ अन्योन्योपमां दर्शयति-'तव' इति। अम्भोजम्=कमलं तव आननम् इव=तवा- स्यमिव ते=तव सुखम्=आस्यम् अम्भोजम् इव इति=उक्कप्रकारे वाक्ये अन्योन्योत्कर्षशंसिनी= अन्योन्यस्य परस्परस्य अर्थात् अम्भोजोपमानत्वेन मुखस्य, मुखोपमानत्वेन अम्भोजस्य य उत्कर्ष := सौन्दर्यवैचित्री तस्य शंसिनी लक्षयित्री सा इयम्=उपमा 'अन्योन्योपमा' ज्ञेया। अन्न द्वे एव मुखाम्भोजे प्रस्तुते बोध्ये, अन्यथा एकस्य प्रस्तुतत्वे तदीयोत्कर्षप्रकटन- प्रयासो व्यर्थ: स्यात् कवेः। 'मुखमम्भोजश्च तुल्यम्' इत्यादौ परस्परस्य उपमानोपमेयभावे सत्यपि वैचित्र्याभा- वान्नायमलङ्कारः। पर्यायोपमाया औपम्यमेकवाक्यगतम् अन्र तु वाक्यद्वयगतमिति विशेषः। इयमेवार्वाचां मते उपमेयोपमा। उक्कव्व मम्मटाचार्यैः-'विपर्यास उपमेयोपमा तयो' रिति। तयोरुपमानोपमेययोश्वेत्परिवृत्तिरर्थाद् वाक्यद्वये स्यात्तदोपमेयोपमा [मता]। जयदेवोऽपि- पर्यायेणा द्वयोस्तच्चेदुपमेयोपमा मता। धर्मोडर्य इव पूर्राश्रीरर्थो धर्म इव त्वयि॥ इत्याह। यथा वा- खमिव जलं जलमिव खं हंस इव चन्द्रश्चन्द्र इव हंस:। कुमुदाकारास्तारास्ताराकाराणि कुमुदानि॥ अत्र प्रकृतयोरेवोपमानोपमेयत्वकल्पनम् । राज्ञि धर्मार्थसमृद्धे: शरदि गगनादि- नैर्मल्यस्य च वर्णनीयत्वात्। शरद्वर्णनमिदम्। यथा वा- कौसुदीव भवती विभाति मे कातरा्ति! भवतीव कौमुदी। अम्बुजेन तुलितं विलोचनं लोचनेन च तवाम्बुजं समम् ॥ इत्यादन्यदप्यूह्यम्।9

१ दर्पणाकारस्तु [विश्वनाथ:] एवमाह-'पर्यायेण द्वयोरेतदुपमेयोपमा मता' इति उदाहृतवांश हास: प्रसूनमिव हासमिव प्रसूनं पाणि: प्रवाल इव पाशिरिव प्रवालः । केशो द्विरेफ इव केश इव द्विरेफ: सा भाति वीरुदिव सैव विभाति वीरुत्॥ इति॥ यथा वा मम- शिवराज इवाम्बरमसिरम्बरमिरिव चकास्ति शिवरांज: । ज्योत्स्नेव तस्य कीर्तिस्तदीयकीर्तिरिव लसति लोके सा ॥ इति ॥

अनियमोपमासमुच्चयोपमे।

त्वन्मुखं कमलेनैव तुल्यं नान्यन केनचित्। इत्यन्यसाम्यव्यावृत्तेरियं सा 'नियमोपमा'।।१६। नियमोपमां निरूपयति-'त्वन्मुखम्' इति। त्वन्मुखम्=त्वदीयमाननं कमलेन एव= सरोजेनैव तुल्यम्=सदृशम् अन्येन केनचिदपि न=तुल्यमित्यर्थः। इति=अनेन प्रकारेण अस्मिन् वाक्ये अन्यसाम्यव्यावृत्तेः=अन्यस्य कमलभिन्नस्य चन्द्रादेः साम्यम् औपम्यं तस्य व्यावृत्तेः निराकरणात् इयं सा=सर्वप्रसिद्धा 'नियमोपमा' इति नाम्री उपमा 'मता' इति शेषः। अत्र 'अ्रनेकेषासुपमानानां सद्भावः उपमेयस्य प्रस्तुतस्य अपकर्षतापर्यवसायी' इति तननिरासकररोन प्रकृष्टतमेनैकेन सादृश्यकल्पनमुपभेयस्यैव [मुखादेः] उत्कर्षातिशयं पुष्णातीति हृद्येयं नियमोपमा। यथा वा मम- इन्द्रेगौव समो भूपस्तन्मन्त्री गुरुा तथा। राज्ञी च कमलातुल्या नैषां साम्यं परस्थितम् ॥ १६॥ [ अरनियमोपमाया लक्ष्यलक्षणे ] पझम तावत्तवान्वेति मुखमन्यच्च ताद्टशम्। अस्ति वेदस्तु तत्कारीत्यसा'वनियमोपमा'॥ २०॥ अ्नियमोपमां दर्शयति -- 'पद्मम्' इति। पद्मं तावत् तव मुखम् अन्वेति=अनुस- रति अनुकरोतीति यावत्। अन्यच्च=पद्मभिन्नं चन्द्रादि तादशम्=पद्मवन्मनोहरं तत्कारि= त्वन्मुखानुकारि अस्ति चेद् अस्तु=नाम इति=एवंरूपेशानुकारिनियमाभावात् वाक्योक्का असौ=प्रसिद्धा 'अ्रनियमोपमा' मता इति शषः । अत्र 'पद्मम्' इति कर्तृ, 'मुखम्' इति तस्य कर्म, तेन च मुखस्योपमानत्वेन वैचित्र्या- तिशयः अतएवेयमुपमा नत्वन्यथा। प्रसिद्धोपमेयभावस्योपमानत्व एवास्या विच्छित्तिविशेष- शालित्वात्। केचित्त-'तव सुखं पद्ममन्वेति अन्यन्व पद्मवत् सुन्दरं वस्तु चन्द्रादि अन्वेति इति पूर्वेणान्वयः' इत्यादि व्याकृतवन्तः तन्मन्दम् यस्य कस्याप्युपमानकल्पनाया नियमाभावत्वे तादृशविच्छ्ित्तिविशेषाभावात् तस्माद् यथाव्याख्यातमेवास्तु। अत्रोत्तरार्ध लक्षराम् ॥२०॥ [ समुच्चयोपमाया लच्यलक्षणो ] समुच्चयोपमाप्यस्ति न कान्त्यैव मुखं तव। ह्वादनाख्येन चान्वेति कर्मरोन्दुमितीदृशी॥ २१॥ समुच्चयोपमां निरूपयति -- 'समुच्चयोपमा' इति। [हे! प्रिये !] तव सुखम्-आननं कान्त्या=वर्णशोभया एव=केवलं इन्दुम्=चन्द्रम् न अन्वेति=न अनुसरति ह्वादनाख्येन= ह्वादो मोदविशेष: तदाख्येन तन्नामकेन च कर्मणा व्यापारेणापि 'इन्दुमन्वेति'। अन्र चकारः समुच्चयार्थः । इति=दर्शितदिशा उक्कवाक्ये ईदशी=एवमाकारा 'समुचयोपमा अपि अरस्ति'। इयञ्च समुचयोपमा क्रियया, गुगोन, गुराक्रियाभ्याश्वेति त्रिधा बोद्धव्या। अन्न ह्ादकान्तिरूपयोः समुन्चितयोर्धर्मयोः साम्योक्केः 'समुचयोपमा' इत्यर्थः ॥ २१॥ (प्र०) नियमोपमायाः किं लक्षणाम् किव्वोदाहरगांम्? कथश्व तत्र तस्य सङ्गतिः ? (उ०) अस्य पृ० पं० १

"कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छे

[अतिशयोपमाया लव्यलक्षणे] त्वय्येव त्वन्मुखं दष्ट दृश्यते दिवि चन्द्रमाः । इयत्येव भिदा नान्येत्यसा'वतिशयोपमा'।।२२॥ अतिशयोपमां दर्शयति-'त्वयि' इति। 'तव मुखं त्वयि एव दृष्टम्' चन्द्रमा := शशी [पुनः] दिवि=आकाशे दश्यते=दग्गोचरो भवतीत्यर्थः । इयती=एतावन्मात्रा अर्थात् आश्रय- भेदहेतुका 'एव' [मुखचन्द्रमसो:] भिदा=विशेषः 'अस्ति' इति शेषः । न अन्या=गुणाक्रिया- दिनिमित्ता भिदा नैवास्तीत्यर्थः । इति=एवमाकारा उक्तवाक्यनिष्ठा 'अरतिशयोपमा' कथ्यते। भिन्नाश्रयत्वेऽपि औपम्यमधिकं चमत्करोतीति 'अतिशयोपभा' झेया। एवश्च 'भिन्ना- श्रयत्वेऽप्यधिकमौपम्यमतिशयोपमेति पर्यवसितं लक्षराम्। अत्र इवादिपदप्रयोगाभावात् औपम्यं [साम्यं] व्यज्ञयम्। नच रूपकध्वनिकाव्यमिदम् यतः अधिकरराभेदेन द्वयोर्मुख- चन्द्रमसोरभेदप्रतीतिर्नास्ति। अभेदप्रतीति विना रूपकाभावात्। नाप्ययं व्यतिरेकः उप- मानादुपमेयस्याधिकतायामपर्यवसानात् तद्विषयककविसंरम्भाप्रतीतिरिति सहृदयाः ॥२२॥ [उत्प्रेक्षितोपमाया लक्ष्यलक्षणे] मय्येवास्या मुखश्रीरित्यलमिन्दोर्विकत्थनैः। पद्मेऽपि सा यदस्त्येवेत्यसा'वुत्प्रेक्ितोपमा'।।२३। उत्प्रेक्षितोपमां दर्शयति-'मयि' इति। अस्या := कान्तायाः मुखश्रीः=मुखस्य कान्तिः सोभा मय एव=नापरत्र इति=एवमाकारतया इन्दो := चन्द्रस्य विकत्थनैः=स्वात्मप्रशंसनैः अलम्=उक्रूपेर तेनात्मश्लाघा न कर्त्तव्येत्यर्थः । यत्=यस्माद्वतोः पह्मे=कमले अपि सा= कान्ताननकान्तिः अरस्ति एव=विद्यत एवेत्यर्थः। इति=एवमाकारा असौ 'उत्प्रेक्ितोपमा' ज्ञया। उत्प्रेत्ितस्य अतात्त्विकत्वेन समारोपितस्योपमा उत्प्रक्षितोपमा इत्यन्वर्था सज्ज्ञैव लक्षराम्। अयमन्राशयः-निरूपिता मुखशोभा वस्तुतश्चन्द्रे नास्तीति विवनितम्, किन्तु नाय- कचाटुवचनेन सा सम्भाविता, सम्भावनश्वोत्पेक्षा भवति, शतः तन्मूलकत्वादियमुत्प्रेक्तितोपमा मता। अन्रापि साम्यं व्यज्थम्। तद्वाचकेवादेरभावात्। नवीनास्तु -- अत्र चन्द्रस्य विकत्थनासम्बन्धेऽपि तत्सम्बन्धोक्केः 'सम्बन्धातिशयोक्किः स्यादयोगे योगकल्पनम्' इति लक्षणाघटनात् सम्बन्धातिशयोक्किरलद्घार इत्याहुः। वयन्तु-'गर्वमसवाह्यभिमम्' इत्यादिस्थलवत् 'अन्योपमेयलाभेन वरार्यस्यानादरश्व तत्' इत्युक्े: प्रतीपविशेषच्छायामपि ब्रूमः। अत्रोत्प्रेक्षया मूलत्वाकल्पनं जैवं ग्रन्थकारक- ल्यनाननुषाज्नि इत्युपे्यत एव सूरिभ: ॥२३ ॥ [अद्धतोपमाया लच्यलक्षणे] यदि किश्चिद्वेत्पभं सु्नु ! विभ्रान्तलोचनम्। त्ते मुखश्रियं धत्तामित्यसावज्भुतोपमा॥।२४॥ अद्धुतोपमां दशयति -- 'यदि' इति। हे। सुक्र != सुष्ड हृदयहारिणी मदनावेशका- रिंसी भ्रूः भ्रकुटी यस्याः सा तत्सम्बुद्धौ यदि=नाभ पद्मम्=कमलम् किश्चित्=ईषत् वित्रा- न्तलोचनम्=आघूर्गिातनयनम् भवेत=स्यात् तत्=तदा ते=तव मुखश्रियम्=आननकान्तिम् धत्ताम=धारयतु इति=एवमाकारा असौ 'अद्भुतोपमा' मता इति शेषः।

८३

अत्र यद्यर्थबलेन सादश्यमधिकं चमत्कारि द्योतितम् अर्थात् विभ्रान्तलोचनत्वादयो धर्मा वस्तुतो मुखनिष्ठा एव, तत्प्रतिद्वन्द्विनि पद्मे तु सम्भावनामात्रेणोज्नीता चमत्कारभाव- हन्ति, अत इयम् 'अद्भुतोपमा'। अन्यैरप्युक्कम्- यत्रोपमेयधर्माः स्युरुपमानेऽधिरोपिताः । चमत्कारविधानार्थं तामाहुरद्भुतोपमाम् ।। इति ॥ अपनिपुराणो तु एवमुक्तम्- त्रैलोक्यासम्भवि किमप्यारोप्य प्रतियोगिनि। कविनोपमीयते या प्रथमे साद्दुतोपमा ॥ इति। एनामेव च प्रकाशकारादयो 'यदर्थोक्कौ च कल्पनम्' इति लक्षरोनातिशयोक्किभेद- माहुः। उदाहरन्ति च- राकायामकलङ्गं चेदमृतांशोभवेद् वपुः । तस्या मुखं तदा साम्यपराभवभवाप्तुयात्।। इति॥ अत्र राकेन्दोर्निर्लक्मत्वस्य बहिरसम्भवेऽपि कविना सम्भवद्रूपतयोक्कौ आस्यं निरु- पमतायां पर्यवस्यति। रुद्रटस्तु-इमामुत्पाद्योपमामाह। तथाहि- अनुपममेतद्वस्त्वित्युपमानं तद्विशषसाञ्वासत्। सम्भाव्य सयदयर्थ या क्रियते सोपमोत्पाद्या॥ इति॥ उदाहृतञ्च तेनैव यथा- कुमुददलदीधितीनां त्वक्सम्भूय च्यवेत यदि ताभ्यः। इदमुपमीयेत तया सुतनोरस्याः स्तनावरयाम् ॥ इति॥ अत्र हि कुमुददलदीधितित्वमुपमानम् तद्विशेषेणा च्यवनञ्च द्वयमपि सयधर्थ सम्भा- वितम्। इतरे इमामेव 'सम्बन्धातिशयोक्कि' मचकथन्। यथा- यदि त्रिलोकी गरानापरा स्यात् तस्याः समाप्तिर्यदि नायुषः स्यात्। पारे परार्ध गराना यदि स्याद् गरोयनिःशेषगुणोऽपि स स्यात्॥ [श्रीहर्षः] अत्र त्रिलोकीगएानापरत्वाद्यसम्बन्धेऽपि तत्सम्बन्धसम्भावनाकथनात् सम्बन्धातिश- योक्किः। अ्रथवा- उभौ यदि व्योम्ि पृथक् प्रवाहावाकाशगङ्गापयसः पतेताम्। तेनोपमीयेत तमालनीलमामुक्कमुक्काफलमस्य वक्षः ॥[माघः] अत्र व्योत्रो गज्गाप्रवाहृद्वयासम्बन्धेऽपि सम्भावनायां सम्बन्धकथनात् सम्बन्धाति शयोक्किः। अथवा- पुष्पं प्रवालोपहितं यदि स्यात् मुक्काफलं वा स्फुटविद्रुमस्थम्। ततोऽनुकुर्याद् विशदस्य तस्यास्ताम्रौष्ठपर्यस्तरुचः स्मितस्य ॥ [कालिदास:] अत्र पुष्पादानां प्रवालोपहितत्वाद्यसम्बन्धेऽपि सम्भावनया तत्सम्बन्धकथनादुक्केवा- तिशयोक्किः। कुवलयानन्दादिमते चेयं सम्भावनालङ्कारः। तथा चोक्कम्-

"कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

सम्भावना यदीत्थं स्यादित्यूहोऽन्यस्य सिद्धये। यदि शेषो भवेद्वक्का कथिता: स्युर्गुणास्तव ॥ इति ॥ २४ ॥ [ मोहोपमाया लक्ष्यलक्षणे] शशीत्युत्प्रेक्य तन्वङ्गि! त्वन्मुखं त्वन्मुखाशया। इन्दुमप्यनुधावामीत्येषा 'मोहोपमा' मता ॥२५॥ मोहोपमां निरूपयति-'शशी' इति। हे! तन्वद्गि != सुकुमारावयवे! त्वन्मुखम्= त्वदास्यम् शशी=चन्द्र इति=एवमाकारम् उत्प्रेच्य=भ्रमेणाभिन्नं मत्वा अनन्तरं त्वन्मुखाशया= तव सुखदर्शनकामनया इन्दुम् अपि=चन्द्रमपि अनुधावामि=अनुसरामि इति=इत्याकारया दिशा एषा=अलङ्कारविदां प्रसिद्धा मोहोपमा=अन्यस्मिन् अन्यबुद्धिर्मोहः तद्धेतुका उपमा मोहोपमा इति नामालङ्कृतिः मता=स्मृता सूरिभिरिति शेषः । अत्र मुखभिन्नेऽपि [मुखत्वधर्माभाववत्यपि] चन्द्रे यन्मुखत्वेन ज्ञानं [भ्रमः] तद्धेतु- कत्वादियं मोहोपमेति लक्षणासमन्वयः । इमामेव नवीना 'भ्रान्तिमान् अलक्कार' इत्या- चक्षते। तथा चाह विश्वनाथ :- 'साम्यादतस्मिंस्तबुद्धिर्भ्रान्तिमान् प्रतिभोत्थिता' इति । उदाहरणं यथा रुद्रटस्य- पालयति त्वयि वसुधां विविधाध्वरधूममालिनीः ककुभः। पश्यन्तो दूयन्ते घनसमयाशङ्गया हंसाः॥ अत्र वर्षाकाले यज्ञधूमधारिणीषु दिशासु घनत्व-[ मेघत्व ]-धर्मेण हंसानां भ्रान्तिः । परमत्र साम्यं व्यङ्गयम्। नलचम्पूकाव्ये चन्द्रोदयवर्राने यथा- मुग्धा दुग्धधिया गवां विदधते कुम्भानधो बह्लवाः कर्रों कैरवङ्चया कुवलयं कुर्वन्तिं कान्ता श्रपि। कर्कन्धूफलमुच्चिनोति शबरी मुझ्काफलाशङ्कया सान्द्रा चन्द्रमसो न कस्य कुरुते चित्तत्रमं चन्द्रिका।। अत्र बल्लवानां भ्रान्तौ तथा वर्णानादू भ्रान्तिमानलङ्कारः। अत्रापि 'शशी' इत्युप- कम्य 'इन्दुम्' इति प्रक्रमभङ्गो गौडसम्प्रदायानुरोधेन सोढव्यः॥ २५॥। [संशयोपमाया लच्यलक्षरो] किं पद्ममन्तर्भ्रान्तालि ! किन्ते लोलेक्षरं मुखम्। मम दोलायते चित्तमितीयं 'संशयोपमा'। २६।। संशयोपमां निरूपयति-'किम्'इति। अन्तर्भ्रान्तालि=अन्तर्गरमे भ्रान्तौ सभ्रमौ अली भ्रमरौ यत्र तत् तादृशं किं पद्मम्=कमलं किम् अथवा ते=तव किम् लोलेचराम्=लोले चपले ईच्षयो नयने यस्मिन् एवम्भूतं सुखम्-आननमस्ति। मम चित्तम्=मनः दोलायते=संशयारूढं भवति इति=एवमाकारा इयम् संशयोपमा=संशयहेतुकत्वात् 'संशयोपमा' ज्ञया इति शेषः । विच्छ्ित्तिविशेषतया सादश्यपर्यवसािसंशयहेतुकोपमा 'संशयोपमा' इति लक्षण- भागतम्भवति। भ्रान्तालित्वलोलेक्षणात्वयोर्द्वयोर्धर्मयो: बिम्बप्रतिबिम्बभावः संशयहेतुः, सच

निर्सयोपमाया लक्ष्यलक्षये। ८५

संशयः सादृश्ये पर्यवसित इति तद्धेतुकेयमुपमा। इयमेव नव्यैः 'सन्देहालङ्कार' इत्युच्यते। उक्कश्व मम्मटेन -- 'ससन्देहस्तु भेदोक्कौ तदनुक्कौ च संशयः' इति। द्विविधोऽपि 'काव्यप्र- काशे' उदाहृतः । किन्तु 'अलङ्कारमणिहारे' तस्य लक्षणामित्थमुक्तम्- सम्भावना निश्चयान्यतरभिन्ना मनोरमा। सादृश्यहेतुका बुद्धि: 'सन्देहालड्कृति' मेता ॥ उदाहृतञ्च तत्रैव- किन्नु तुषारासारः किं घनसारः किमभृतसारो वा। शमयति यदिदं क्लममिति समशायि जनैईरेर्द्टशो विषये॥ भेदोक्कौ यथा -- अयं मार्त्तराड: किं स खलु तुरगैः सप्तभिरितः कृशानुः किं सर्वाः प्रसरति दिशो नैव नियतम्। कृतान्तः किं साक्षान्महिषवहनोऽसाविति चिरं समालोक्याजौ त्वां विदधति विकल्पान् प्रतिभटाः ॥ तदनुक्की यथा- अस्या: सर्गविधौ प्रजापतिरभूच्चन्द्रो नु कान्तिप्रदः शृङ्गारैकरसः स्वयं त्ु मदनो मासो नु पुष्पाकरः। वेदाभ्यासजड: कथं तु विषयव्यावृत्तकौतूहलो निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनिः ॥ इति। यथा वा परिडतराजानाम्- तीरे तरुराया वदनं सहासं नीरे सरोजं विकसद्विकासम्। आलोक्य धावत्युभयत्र सुग्धा मरन्दलुब्धालिकिशोरमाला॥ इति दिक् ॥२६॥। [निर्ायोपमाया लक्ष्यलक्षणे] न पद्मस्येन्दुनिग्राह्यस्येन्दुलज्जाकरी द्युतिः। अतस्त्वन्मुखमेवेद मित्यसौ 'निर्यायोपमा'॥।२७॥ निर्यायोपमां निरूपयति-'न' इति। इन्दुनिग्राह्यस्य=इन्दुना चन्द्रेणा निग्राह्यः तिर- स्कार्य: तस्य चन्द्रकृतपराभवविशिष्टस्येत्यर्थः, पद्मस्य=कमलस्य द्ुतिः=कान्तिः इन्दुलज्जा- करी=चन्द्रपराभवकारिणी न=नास्त्येव। 'सर्वं वाक्यं सावधारणाम्' इति न्यायेनायमर्थः । अतः=अतो हेतो: 'इदम् त्वन्मुखमेव' नान्यत् अर्थात् त्वन्मुखमेवेन्दुपराजयकारि इति=एवमा- कारा इयं 'निर्यायोपमा' संशयोत्तरकालिकत्वात् निर्णायस्य तद्ेतुकोपमा निर्णयोपमा। अरभि पुराण [३४४] ध्याये निर्यायोपमाया लक्षणामित्थमुक्कम्-'उपमेयस्य संशय्य निश्चया- ज्विश्वयोपमा' इति। निर्यायोपमा निश्चयोपमा इत्यनर्थान्तरम्। अत्र पूर्वम् 'इदं त्वन्मुखं पदम वा' इति संशथे जाते तत उत्तरं विशेषज्ञानात् 'त्वन्मुख- मेवेदम्' इति निश्चयान्निर्यायोपमेति लक्षणासज्गतिः। एनामेवोपमां नव्या 'निश्चयान्त्रसन्देहा- (प्र०) निर्यायोपमां लच्ष्यलत्तणादिभिः प्रपश्चय? (उ०) अस्य पृ० पं० २३।

द६ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

लड्कार' इत्याहुः। अत एवोक्कं मम्मटेन 'न केवलमयं निश्चयगर्भो यावन्निश्वयान्तोपि सन्देहः स्वीकृतः । यथा -- इन्दुः किं क्व कलङ्कः सरसिजमेतत्किमम्बु कुत्र गतम्। ललितसविलासवचनैर्मुखमिति हरिणात्ति ! निश्चितं परतः ॥' इति। अ्त्र 'क कलङ्क' इत्यादिभेदकोक्किः । आदौ संशयः, अन्ते निश्चयश्च। 'विश्वनाथेन' पृथक स्वीकृतो निश्चयालद्वारो दराडयभिमतोपमान्तःपात्येव ।। २७।। ['रषोपमाया लच््यलक्षणे ] शिशिरांशुप्रतिस्पर्धि श्रीमत् सुरभिगन्धि च। अम्भोजमिव ते वक्त्रमिति 'श्लेषोपमा' स्मृता ॥२८॥ श्लेषोपमां निरूपयति-'शिशिरांशुप्रतिस्पर्धि' इति। ते=तव वक्त्रम्=आस्यम् श्रम्भो- जमू इव=कमलमिव 'अस्ति' इति शषः। कीदृशम् इत्याह-शिशिरांशुप्रतिस्पर्धि=शिशिरांशुः चन्द्रः प्रतिस्पर्धी प्रतियोगी विरोधी यस्य तत् इति अम्भोजपक्षेऽर्थः । शिशिरांशोः चन्द्रस्य प्रतिस्पर्धिनी निकारकारिणी या श्रीः क्रान्तिः सा अस्या अस्तीति तत् शिशिरांशुप्रतिस्पार्ध- श्रीमत् इति वक्त्रपक्षेऽर्थः । अम्भोजपक्षे 'श्रीमत्' इति पृथक् पदम् सश्रीकमित्यर्थः । तथा सुरभिगन्धि=सुरभिर्ध्राएातर्पणो गन्धो यस्य तत इत्युभयत्रापि समानोऽर्थः । इति=एवमाकारा उपमा श्लेषहेतुकत्वात् ''्लेषोपमा' स्मृता 'सूरिभि'रिति शेषः । श्लेषश्रात्र अर्थगतः शब्दपरि- वृत्तिसहत्वात्। यत्र शब्दः परिवर्तनां न क्षमते तन्रासौ शब्दगतो भवति। सच समानोपमा- यामनुपदमेव स्फुटीभविष्यति। यद्यप्यत्र श्लेषोऽस्ति तथापि साक्षात् तज्जनिता नात्र वैचित्री किन्तु श्लेषेण केवलमुपमानोपमेयगतं साधम्य द्योतितम्, द्योतितात्तस्मात्पधानतया उपमायाः प्रतीतिरिति तथव व्यवहारः 'प्राधान्येन व्यपदेशा भवन्ति' इति न्यायादिति भावः ॥२८॥ [समानोपमाया लच्ष्यलक्षणो ] सरूपशब्दवाच्यत्वात् सा'समानोपमा' यथा। बालेवोद्यानमालेयं सालकाननशोभिनी॥ २६॥ समानोपमां निरूपयति-'सरूपशब्दवाच्यत्वात्'इति। समानरूपं यत् तत्सरूपम् अर्थात् वाच्य(अर्थ)भेदात् भिन्नमपि शब्दश्लेषकारणादभिन्नमिव प्रतीयमानं रूपं=तत्तद्व- शात्मकं स्वरूपं यस्य तादृशो यः शब्द: तेन सरूपशब्देन वाच्यत्वात् सादृश्यस्य (साधारण- धर्मस्य) प्रतिपाद्यत्वात् सा=प्रसिद्धा कविसमाजे 'समानोपमा' ज्ञया इति शेषः । उदाहरति उत्तरार्घेन 'यथा' इति, इयम्=पुरोद्दश्यमाना उद्यानमाला आरामराजि: बाला=[षोडशवार्षिकी] कामिनी 'इव' राजते इति शेषः। साम्यद्योतकं विशेषणामाह-'सालककाननशोभिनी' इति। कीदशी सालकाननशोभिनी=अलकं चूर्राकुन्तलम् तेन सह वर्त्तत इति सालकं सालकश्च तदाननं तेन शोभिनी इति बालापक्षे उपमानविशेषणाम्, सालाः सर्जतरवः तेषां काननेन वनेन शोभिनीति उद्यानमालापक्षे उपमेयविशेषराम्। (प्र०) श्ेषोपमायाः लक्ष्यलक्षरो दर्शय? (उ०) पृ० पं० ८। (प्र०) वेपमां प्रपश्चय? (उ०) पृ० पं०, २२।:

निन्दा-प्रशंसोपमे। ८७

अत्र भिन्नावप्युपमानोपमेययोः धर्मौ समानशब्दवाच्यत्वादभिन्नाविव सन्तौ सादृश्यं प्रयोजयतः, शब्दश्लेषमूलिका चेयं शब्दपरिवृत्त्यसहत्वात्। 'अथ बाला स्याद्वासूः'। 'सालः सर्जतरौ वृक्षमान्रप्राकारयोरपि' इति रभसः । कादम्बर्यादिमहागद्यकाव्येषु श्रषोपमायाः भूयान् समाचारो द्रष्टव्यः ॥२६॥ [निन्दोपमाया लच्ष्यलक्षणे ] पद्म बहुरजश्चन्द्रः न्षयी ताभ्यां तवाननम्। समानमिति सोत्सेकमिति 'निन्दोपमा' स्मृता॥३० ॥ निन्दोपमां निरूपयति-'पद्मम्' इति। पद्मम्=कमलं बहुरजः=प्रचुरपरागम् अथ च रजोगुराबहुलम्, चन्द्र := शशी तयी=कृष्णपच्ते स्वभावतः चीरकलः अथ च क्षयरोगी, ताभ्याम्=पद्मचन्द्राभ्यां तव आननम्=त्वदीयं मुखं समानमपि गुणान्तरेण तुल्यमपि सोत्सेकम्-अधिकोत्कर्षोपेतम् रजस्वलत्वाभावात् त्यित्वाभावाच्चेत्यर्थः। इति=एवमाकारा सा=प्रसिद्धा [कविसमाजे ] निन्दाहेतुकसादृश्यप्रतीतेः निन्दोपमा स्मृता=उपमानभूतपद्म- चन्द्रयोः निन्दापूर्वकं मुखे साम्यप्रतिपादनात् 'निन्दोपमा' इति नाम्रा कथितेत्यर्थः । उपमानयो: पद्मचन्द्रयोरपेक्षया उपमेयस्य मुखस्याधिक्यवर्णानात् 'व्यतिरेकालद्वारो' Sयमिति न भ्रमितव्यम्, यतोऽन्र केवलं साम्यबोधन एव कवेस्तात्पर्यं व्यतिरेके तु साम्य- पूर्वकभेदे तात्पर्य भवतीति विशेषः ॥ ३० ॥ [प्रशंसोपमाया लक्ष्यलक्षणे ] ब्रह्मणोप्युद्धवः पप्मश्चन्द्र: शम्भुशिरोघृतः। तौ तुल्या त्वन्मुखेनेति सा प्रशंसोपमोच्यते।।३१॥ प्रशंसोपमां निरूपयति-'ब्रह्मणा' इति। पद्मः=पङ्कजं ब्रह्मणाः-प्रजापतेरपि उद्भवः= उत्पत्तिस्थानम्, चन्द्र := शशी शम्भुशिरोधृतः=शम्भुना महादेवेन शिरसि उत्तमाज्के धृंतः स्थापितः, तौ=पद्मचन्द्रौ त्वन्मुखेन=भवदाननेन तुल्यौ=समौ 'वर्त्तेते' इति शेषः । इति= एवमाकारा सा प्रसिद्धा प्रशंसोपमा उच्यते=कथ्यते कविभिः । अत्र सर्वस्य जगतः उत्पादको ब्रह्मा, तस्यापि उत्पत्तिस्थानं पद्म, विष्शोरनाभिकमला- दुत्पन्नत्वाद् ब्रह्मराः । शशी च शिवेन शिरसा धृतो न त्ववयवान्तरे इति तयोर्महती प्रशंसा। तादृशप्रशंसायुक्कापमाननिरूपितत्वादियं 'प्रशंसोपमा' कथ्यते। अत्न प्रतीपालंकारोऽपि। तथाहि- प्रतीपमुपभानस्योपमेयत्वकल्पनम्। त्वल्लोचनसमं पद्म त्वद्वक्त्रसदशो विधुः ॥ इत्याह जयदेवः। एवमत्र 'तौ तुल्यौ त्वन्मुखेन' इत्युक्लौ मुखस्योपमानतां स्वीकृत्य प्रसिद्धस्तस्योपमेय- भावः परित्यक्त इति प्रसिद्धोपमानोपमेयभावप्रातिलोम्यात् प्रतीपम्। एवञ्चानयोरभ्ाज्जि- (प्र०) निन्दोपमाया किं लक्षगाम् ? कथ्व तस्य लक्ष्ये सङ्गतिः ? (उ०) अस्य० पृ० पं० ६। (प्र०) प्रशंसोपमां प्रपश्चय? (उ०) अस्य प्र० पं० १८।

"कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

भाव: संकरः । अ्त्र 'पद्मः' इति पुंस्त्वनिर्देशात् अप्रयुक्तत्वं दोषः । स च पूर्वोक्कयुक्कया गौडसम्प्रदायेन सहाः ॥ ३१ ॥ [आचिख्यासोपभाया लक्ष्यलक्षो] चन्द्रेरा त्वन्मुखं तुल्यमित्याचिख्यासु मे मनः। स गुणो वास्तु दोषो वे 'त्याचिख्यासोपमां' विदुः॥३२॥ आचिख्यासोपमां निरूपयति-'चन्द्रेणा' इति। त्वन्मुखं=तवास्यम् चन्द्रेणा तुल्यम्= शशिना समम् इति मे=[मम] मनः आचिख्यासु=आख्यातुमिच्छु सः=आख्यानकाम: गुशो वा दोषो वा अस्तु इति=एवमाकारामुपमां 'आचिख्यासोपमां' विदुः=जानन्ति कवयः। अन्न कान्ताननविषयकस्य हृदयभावस्य प्रकटीकरणात् पूर्वतो विलक्षणाश्वारुतातिशय इत्यन्यविधैवेय सुपमाSलङ्कारभूमिमासादयते ॥ ३२॥ [विरोधोपमाया लक्ष्यलक्षी] शतपत्रं शरच्चन्द्रस्त्वदाननमिति त्रयम्। परस्परविरोधीति सा 'विरोधोपमा' मता ॥३३॥ विरोधोपमां दर्शयति-'शतपत्रम्' इति। शतपत्रम्=कमलम्, शरचन्द्र := शारदः शशी, त्वदाननम्=त्वदीयमुखम्, इति त्रयम्=एतत्न्नितयम् परस्परविरोधि=परस्परम् अन्योन्यं विरोधि प्रतिस्पर्धि। यदा शतपत्रं विकसति चन्द्रो मलिनो भवति, चन्द्रे च चन्दिते [शो. भिते] शतपत्रं सुकुलीभवति, तवाननशोभायां जातायां तयोर्वयोरपि मालिन्यं पोस्फुटीति इति तेषां परस्परं विरोध: । सा [ इयम् ] मनोहरत्वाद्यनकधर्मवत्त्वरूपविरोधवैचित्रीग्रन्थ- निमित्ता उपमा विरोधोपमा=एतन्नामालङक्रिया मता=सूरिभिरिति शेषः । अत्र दर्शित- प्रकारो विरोध: समतायां पर्यवस्यतीति विरोधेनोपमा 'विरोधोपमा' इत्यन्वर्थेयं सबजा ॥३३॥ [प्रतिषेघोपमाया लच्यलक्षणे] न जातु शक्तिरिन्दोस्ते मुखेन प्रतिगर्जितुम्। कलङ्किनो जडस्येति प्रतिषेधोपमैव सा ॥।३४॥ प्रतिषेधोपमामाचष्टे-'न' इति। इन्दोः=शशिनः ते=तव सुखेननआननेन प्रति- गर्जितुम्=प्रतिस्पर्धां कर्तुम् जातु=कदाचिद् [अपि] न शक्कि := सामर्थ्य नास्ति, कथम्भूतस्य इन्दो: कलक्टिन := मध्ये कालिमानं दधतः तथा जडस्य=मूखस्य अथ च शिशिरस्य। इति= एवमाकारा सा प्रसिद्धा प्रतिषेधोपमा=प्रतिषेधेनोपमा प्रतिषेधोपमा ज्ञेया। अत्र जडकलङ्किचन्द्रसादृश्यप्रतिषेधेन मुखस्यातिशयो दोत्यते। किश्व भदे तात्पर्या- भावातू नायं व्यतिरेकः। निन्दोपमायां प्रतिषेधो नास्ति अत्र त्वस्तीत्यनयोर्विशेषो न विस्मर्त्तव्यः। नव्यास्तु-'अकलङ्कं मुखं तस्या न कलङ्डी विधुर्यथा' इत्यादिवत् उपमानाद् उपमेयस्याधिक्ये पर्यवसानात व्यतिरेकालक्वारोऽयमित्याहुः ॥३४॥ [चटूपमाया लच्ष्यलच्षणे ] मृगेक्षसाइं ते वकत्रं भृगेरौवाङ्कित: शशी। तथापि सम एवासौ नोत्कर्षीति 'चटूपमा'। ३४॥

चटूपमा, तत्त्वाख्यानोपमा च।

चट्ूपमां निरूपयति-'मृगेक्षणाङ्कम्' इति। ते=तव वक्त्रम्-मुखम् मृगेक्षणाड्म्= मृगस्य हरिरास्य ईक्षणायो: नयनयो: अङ्गविशेषयो: अङ्ः लक्ष्म यत्र तादशम्, शशी=चन्द्रस्तु मृगेणा=सर्वावयवयुक्केन हरिोन एव अ्रड्कितः=चिह्नितः मृगाङ्कत्वाच्छाशनः । तथापि=अ्र्धि- कोपकरणवत्वेऽपि असौ=शशी सम एव=तवनानेन तुल्य एव [ त्वन्मुखतुल्य एव ] उत्कर्षी= उत्कृष्टः न=नास्ति इति-इत्याकारा चटूपमा चट्टः प्रियवचनम् तदुपनिबन्धनवैचित्रीहेतोः 'चट्पमा' उच्यते। इयच्चोपमा 'विशेषोक्कि' नामकालङ्कारगर्भितैव भवति। अन्यथा सर्वत्रो- पमायां चटूक्केर्विशेषो न स्यात्। उत्कैषहेतौ सत्यपि उत्कर्षाप्रतिपादनात्। यथाह जयदेव :- कार्याजनिर्विशेषोक्कि: सति पुष्कलकारणे। हृदि स्नेहक्षयो नाभूत् स्मरदीपे ज्वलत्यपि॥ इति॥ अत्र तैलादिस्नेहक्तयहेतुभूते दीपे ज्वलति स्नेहत्षयेणावश्यम्भाव्यम्, प्रकृते तादृशे स्नेहच्यस्य पुष्कलकारणे स्मरदीपज्वलने सत्यपि तस्याच्षयवर्णानं विशेषोक्किः। स्नरेहः तैलादि: रागश्वेति श्रेषः ॥। ३५ ॥। [तत्त्वाख्यानोपमायाः लच्यलक्षरो] न पझं मुखसेवेदं न भृङ्गौ चन्तुषी इमे। इति विस्पष्टसाइश्यात्.तत्त्वाख्यानोपमैव सा ॥३६॥ तत्त्वार्यानोपमां निरूपयति-'न' इति। इदम् पश्मम-कमतम् न [किन्तु] मुखमेव, इमे चक्षुषी=नेत्रे न [किन्तु] मजौ=भमरावेव इति=एवम्प्रकारेण विस्पष्टसादृश्यात्=सादृश्यस्य औपम्यस्य विस्पष्टत्वात् विशेषेण स्पष्टीकरणादित्यर्थः, सा [इयम् ] प्रसिद्धा [कविसमाजे] तत्त्वाख्यानोपमा=तत्त्वाख्यानेन याथातथ्यकथनेन उपमा इति योगबलात् 'तत्त्वाख्यानोपमा' नाम उपमैव, अर्थात् भ्रमनिरासाय तत्त्वस्य कथनात् तद्ेतुकेयसुपमा। निर्रायोपमा संशयपू- र्विका, इयन्तु भ्रान्तिपूर्विकेति द्वयोर्विशेषः। जयदेवस्तु इमां भ्रान्तापह्ुति व्याज़हार। तथाहि- 'भ्रान्तापहुति'रन्यस्य शङ्कायां भ्रान्तिवारणे। तापं करोति सोत्कम्पं ज्वर: किं न सखि ! स्मरः ॥ इति॥ अत्र तापं करोतीति स्मरवृत्तान्ते कथिते तस्य ज्वरसाधाररायाद ऋजुबुद्धया सख्या ज्वरः किमिति पृष्टे 'न सखि ! स्मर' इति तत्त्वोक्तया भ्रान्तिवारणं कृतम् [तेनेयं भ्रान्ताप- हुतिः]। दीच्तास्तु कल्पितभ्रान्तिपूर्वामपीमामुदाजहुः। तदथा-

१ चन्द्रस्य सर्वावयवसम्पत्तिरूपे उत्कर्षकारणे सत्यपि।

अनुरागवती सन्ध्या दिवसस्तत्पुरःसरः। अहो दैवगतिश्चित्रा तथापि न समागमः ॥ इति ॥ अन्नापि अनुराग := रक्किमा रतिश्च। पुरःसर :- अग्रवर्त्ती आज्ञाकरश्वेति श्रेषमूलैव वरिशेषोक्ि: ।

६० "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

जेटा नेयं वेणीकृतकचकलापो न गरलं गले कस्तूरीयं शिरसि शशिलेखा न कुसुमम्। इयं भूतिर्नाक्ने प्रियविरहजन्मा धवलिमा पुरारातिभ्रान्त्या कुसुमशर ! किं मां प्रहरसि ।। इति॥ अ्त्र कल्पितभ्रान्ति 'र्जटा नेय' मित्यादिनिषेधमात्रोन्नेया पूर्वप्रश्नाभावात्। कस्याक्षन विरहिराया उक्तिरियम् ॥३६ ॥ [असाधारणोपमाया लक्ष्यलच्षणे ] चन्द्रारविन्दयो: कान्तिमतिक्रम्य मुखं तव। आत्मनैवाभवत्तुल्यमि'त्यसाधारणोपमा'।। ३७।। असाधारणोपमामाचष्टे 'चन्द्र०' इति। तव मुखं चन्द्रारविन्दयो := शशिपद्मयोः कान्तिम्=धुतिम् अ्रतिक्रम्य=उल्लड्ध्य निहीनीकृत्येत्यर्थः, आत्मना एव तुल्यम् अभवत्= स्वेनैव समानमासीत् इति=इत्थमियम् असाधारणोपमा=असाधारणत्वेन सादृश्यस्य स्वमां- त्रगतत्वेनासाधाररायात् उपमा असाधारणोपमा ज्ञातव्या। अत्र शशिपद्मयोः कान्त्या अतिक्रमणाकथनेन प्रकृतस्य मुखस्य स्वेनैव सादश्यवच- नाद औपम्यमसाधारगां प्रतीयते इत्यसाधारणौपम्यनिमित्तेयं तथा व्यपदिश्यते इत्यर्थः । औपम्यस्यासाधारणात्वकथनेन सदृशान्तरव्यवच्छेदो अनुपमत्वं बोधयति। अन्ये [नव्या:] तु एनामेवाऽनन्वयालङ्कारमाहुः। तथाहि चन्द्रालोके- उपमानोपमेयत्वं यदेकस्यैव वस्तुनः । इन्दुरिन्दुरिव श्रीमानित्यादौ तदनन्वयः ॥ 'इन्दुरिन्दुरिव श्रीमान्' इत्युक्के श्रीमत्त्वेन चन्द्रस्य नान्यः सदशोऽस्तीति सदृशा- १ हे ! कुसुमशर ! पुरारातेः हरस्य भ्रान्त्या मां किं कुतः प्रहरसि पीडयसि। यतो नेयं जटा किन्तु वेणीकृतः अवेणी वेणी सम्पद्यते तथा कृतः कचानां कलापः, तथा गले गरलं नैतदू अपितु इयं कस्तुरी, एवं शिरसि नैषा शशिलेखा किन्तु कुसुमम, तथा इयमक्के भूति: भस्म न भवति परन्तु प्रियविरहाज्न्म यस्य एवम्भूतो धवलिमा पारिडमेत्यर्थः। 'अररवर्ज्यो बहु- व्रीहिर्यधिकरणो जन्मादयुत्तरपद:' इति वामनसूत्राद् व्यधिकरणोपि बहुव्रीहिर्न दुष्टः। 'अपि च 'अलङ्डारमिहारे' अपहुतिसरे यदिदमुक्तम्- न सुखमिदं लावरायाम्बुधिरेष न चाधरः प्रवालस्ते। नेमे दशना मुक्ता न नयनयुगमेतदीश ! मीनयुगम् ॥ इति ॥ तदपि दरिडमते 'तत्वाख्यानोपमा' स्यात, स्याद् यदि तत्त्वाख्यानम् परं भाववशः कविः भगवन्मुखादौ सौन्दर्यातिरेकव्यञ्जनबुद्धया प्रवृत्तः औपम्यमेवारोपितवानपह्वपूर्वकम्। तस्मात्तन्मते शुद्धापह्ुतिरेवेयम्। यत उक्तं तेनैव- आरोपफलो यः स्यात्प्रकृते धर्मनिंहवः । अलड्कृतिरियं शुद्धापह्ुतिर्नाम गद्यते ॥। इति शिवम्।।

अभूतोपमाप्रपञ्चः।

न्तरव्यवच्छेदो लच्ष्यते। ततश्च स्वेनापि सादृश्यासम्भवादनुपमेयत्वे पर्यवसानम्। यथा वा मदीय 'काव्यलतिकायाम्'- अद्यापि सा चन्द्रमुखी मनोज-राज्यस्य कोषोऽस्ति सुधाभिवर्षी। तया निखाता मम मानसे ये ते तत्कटाक्षा इव तत्कटाक्षाः ॥ इति॥ अत्र 'तत्कटाक्षा इव तत्कटाक्षा' इत्युक्े तीच्सालेन तत्सदशोऽन्यो नास्तीत्यनुपमत्वे पर्यवसानम्। अत्र च एकस्योपमानोपमेयभावासम्भवेऽपि अनुपमेयत्वविवक्तया काल्पिनिको भेदो ज्ञेयः । यथा-'आत्मानमात्मना वेत्सि' इत्यादौ ॥ ३७॥ [अभूतोपमाया लच्यलक्षणो ] सर्वपद्मप्रभासार: समाहृत इव क्वचित्। त्वदाननं विभातीति ता'मभूतोपमां' विदुः ॥ ३८ ॥ अभूतोपमां दर्शयति-'सर्व०' इति। त्वदाननम्ं=तवास्यम् क्वचित् सर्वपद्मप्रभा- सार := सर्वेषां विश्वेषां पद्मानां कमलानां या प्रभा शोभा तस्याः सारः पुजः समाहत इव विभाति=एकत्रीकृत इव राजते इति=एवमाकारां ताम्=प्रसिद्धां [हृद्यां ] त्रभूतोपमाम्= अभूतत्वेनोपमां विदुः=जानन्ति कवय इति शेषः । अत्र वस्तुतस्तादशप्रभासारसमाहरणामभूतमेव, तत एवेयमभूतोपमा। नव्यानां मते श्रत्रेवशब्दः सम्भावनार्थकः असम्भविनश्च प्रभासारमयत्वस्य सम्भाव्य- मानत्वात् तस्मादियमुत्प्रेच्षैव 'सम्भावनमथोत्प्रेत्षा प्रकृतस्य समेन यत्' इति मम्मटोक्केः। वस्तुतः पद्मानां प्रभासारस्य समाहरणमसम्भवीति नोपमानत्वं सम्भवितुमर्हति प्रसिद्धस्यै- वोपमानताया अभ्गीकारात् ततश्चेवशब्दोन्न सम्भावनार्थकः । सम्भावना चोत्कटकोटिकः संशयः । तस्मादियमुत्प्रेत्तैव युक्का। उक्कश्वाभियुक्लै :- यदायमुपमानांशो लोकतः सिद्धिमृच्छति। तदोपमैव येनेवशब्दः सादृश्यवाचकः॥ यदा पुनरयं लोकादसिद्धः कविकल्पितः । तदोत्प्रेक्षैव येनेवशब्दः सम्भावनापरः ॥ इति। विवृतच्वैतत् चित्रमीमांसायाम् अप्पय्यदीत्ितैः-दष्टव्व लोके सम्भावनापरत्वमिव शब्दस्य। 'दूरे तिष्ठन् देवदत्त इव भाति' इति। यत्राप्रकृतस्य धर्मिणः सम्भावनं तत्रोत्प्रेक्षा, १ रुद्रटस्तु-असाधारणोपमामेवाऽनन्वयोपमामाह। तथाहि- सा स्यादनन्वयाख्या यत्रैकं वस्त्वनन्यसदशमिति। स्वस्य स्वयमेव भवेदुपमानञ्चोपमेयञ्च।। उदाहरसं तस्यैव यथा- आनन्दसुन्दरमिद त्वभिव त्वं सरास नागनासोरु !। इयमियमिव तव च तनुः स्फारस्फुरदुरुरुचिरप्रसरा ॥ इति॥ हे! नागनासोरु /=करिकरोरु ! इत्यर्थ: । स्पष्टम्।

६२ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

यत्र वु केवलं धर्मस्य सम्भावनया द्वयोः साम्यावगमः तत्रोपमेत्यनयोर्विशेष इति प्राचामा- शयः। भामतीग्रन्थे कल्पतर्वादावपि चास्मिन्विषये सूक्ष्मं विवेचितं अ्रन्थगौरवभयाद् बाल- बुद्धेरनुपयुक्कत्वाच्च नेह विस्तरितम् ॥ ३८ ॥ [असम्भावितोपमाया लच्यलक्षणे] चन्द्रविम्बादिव विषं चन्दनादिव पावकः। परुषा वागितो वक्त्रादित्य'सम्भावितोपमा'। ३६॥ असम्भांवितोपमां निरूपयति-'चन्द्रबिम्बाद' इति। इतः=अस्मात् वक्त्रात्= आस्यात् परुषा=कठोराक्षरा वाक्=वांसी चन्द्रबिम्बात्=विधुमएडलात् विषम् इव, चन्द- नातू पावक इव=अनल इव। इति=एवमाकारा असम्भावितार्थकत्वात् असम्भावितोपमा= 'असम्भाविता' इत्याख्या उपमा ज्ञेया। यथा चन्द्रमराडलाद्विषनिःसरणं चन्दनाच्चानलप्रादुर्भेवनमसम्भावितं तथा एतस्मादू वक्त्रांत [सज्जनमुखात्] परुषाया वाचो निःसरणामप्यसम्भावितमित्यसम्भावितोपमाननिरू- पितसादृश्यनिबन्धनेयमसम्भावितोपमाऽऽरयायते इत्याशयः। अ्रप्रत्र विषपरुषवचनयोरुप- मायां चन्द्रचन्दनादेमुखस्य च बिम्बप्रतिबिम्बभावो बोध्यः। यथा वा मम- मरोरिव जलं शीतं हिमादौष्रयं यथा भवेत्। यथार्जवं फे्हृदस्तथा स्याद् दुर्जनादभीः ॥ अन्र वत््यमारणा बहूपमापि। ३६ ॥ [बंहूपमाया लच्ष्यलंक्षणे ] चन्दनोदकचन्द्रांशुचन्द्रकान्तादिशीतलः। स्पर्शस्तवेत्यतिशयं बोधयन्ती 'बहूपमा' । ४० ॥ बहूपमां वर्णायति-'चन्दन०' इति। चन्दनम्=मंलयजः उदकम्=वारि चन्द्रांशु := शशिकिरयः चन्द्रकान्त := तदाख्यो मणिविशेषः चन्द्रकिरासम्बन्धाद् यतो जलं स्रवतीति प्रसिद्धिः। आदिना हिमवालुकादीनां ग्रहराम्। चन्दनादीनां पूर्व द्वन्द्वः चन्दनादिरिव शीतल := शिशिरः तव स्पर्श := अर्थात् चन्दनवंत् उदकवत् चन्द्रांशुवत् चन्द्रकान्तवत् आदिना तादृशहिमवालुकाप्रभृतिपदार्थवच्च तव स्पर्श: शीतलोऽस्ति इति=इत्याकारम् तरतिशयं= सैत्याधिक्यं बोधयन्ती=व्यञ्जयन्ती [या उपमा सा] 'बहूपमा' इति कथ्यते। एकस्योपयेयस्य बदूपमानाख्यानाडुपमेये स्पर्शे शैतयं सादृश्यधर्म: समधिकेन रूपेण पर्यवसितो भवतीत्यत इयं बहूपमा। अत्र चन्दनादिपदानाम्-'उपमानानि सामान्यवचनैः' [पा० २।१।५५] इति सूत्रेणा कर्मधारयः [तत्पुरुषः]। इमामेव नवीना मालोपमामाहु :- 'मालोपमा यदेकस्योपमानं बहु दृश्यते' इति दर्पणोक्तेः। उदाहरणं तस्यैव यथा- वारिजेनेव सरसो शशिनेव निशीथिनी। यौवनेनेव वनिता नयेन श्रीर्मनोहरा ॥ इति॥४० ॥ [विक्रियोपमाया लक्ष्यलक्षणो]

तव तन्वद्गि! वदनमिंत्यसी 'विक्रियोपेमा।। ४१॥

मालोपमा, वाक्यार्थोपमा च।

विक्रियोपमामाह-हे ! तन्वज्ञि != कृशतनु ! तव वदनम्=मुखम् चन्द्रबिम्बात्= विधुमराडलात् उत्कीर्याम् इव=उल्विखितमिव, अथवा पद्मगर्भात्=कमलमध्यात् उद्धृतम् इव=निष्कासितमिव 'आभाति' इति शेषः । इति=एवमाकारा असौ विक्रियोपमा=विकार- त्वरूपधर्मयोगादुक्तार्योपमा कथ्यते। अत्र हि वदनं प्रस्तुतम्, तस्य प्रकृतिभूतौ चन्द्रबिम्बपद्मगर्भाविति द्वौ पदार्थौ उपमान- स्थानिकावुक्तौ। ताभ्यामुत्कीर्णत्वात् उद्धरणत्वाच्च वदनं तयोर्विकृतिरेव प्रकृतिविकृत्योः साम्यं भवत्येवेति विक्रियात्मकधर्मविषयकत्वादियं 'विक्रियोपमा' ज्ञयेति निर्गलितोऽर्थः॥४१॥ [मालोपमाया लक्ष्यलक्षणे ] पूष्रायातप इवाह्नीव पूषा व्योम्नीव वासर:। विक्रमस्त्वय्यधाल्लक्ष्मीमिति 'मालोपमा' मता ॥४२॥ मालोपमामाचष्टे-'पूष्ण' इति। पूष्णि=रवौ आतप इव, अहि=दिवसे पूषा= सूर्य इव, व्योम्रि=गगने वासर := दिवस इव, विक्रम := सामर्थ्यम् शत्रूणामुपर्याक्रमरापरा- क्रम इत्यर्थः, लक्ष्मीम्=शोभाम् अधात्=अधारयत्। इति=दर्शितरूपा उत्तरोत्तरोप- मानानां परस्परं सम्बन्धयोगात् 'मालोपमा' मता। यथा मालायामेकस्य कुसुमस्य परेण कुसुमेन योगो भवति तथात्रापि पूष्णोडहि, अह्रो व्योम्रि, व्योम्रो वासरे योगदर्शनात् वैचित्री- विशेषत्वादलङ्कारविशेषता। न चेयं बहूपमेति शङ्खयम, तत्र दर्शितविच्छ्ित्तिविशेषाभावात्। नवीनानां मते तूभयत्रापि मालोपमैव। यथा वा मम- क्षमा चमेव ते भूप ! धृतिर्यौधिष्ठिरी यथा। गुरुप्रज्ञेव ते बुद्धिर्दया बौद्धी दया यथा। रुद्रटोऽप्याह- श्यामालतेव तन्वी चन्द्रकलेवातिनिर्मला सा मे। हंसीव कलालापा चैतन्यं हरति निद्रेव । इति। अन्रोपमेया कान्ता तनुत्वाद्यनेकधर्मयुक्ता, श्यामालतांदीन्येकैकधर्मयुक्तान्युपमा- नानि। वाक्योपमापीयम् ॥ ४२॥ [ वाक्यार्थोपमाया लक्षणम् ] वाक्यार्थेनैव वाक्यार्थः कोपि यद्यपमायते। एकानेकेवशब्दत्वात् सा 'वाक्यार्थोपमा' द्विधा॥ ४३॥ वाक्यार्थोपमां लक्षयति-'वाक्यार्थेन' इति। वाक्यार्थेन=पदसमूहो वाक्यम्, वाक्य- स्यार्थ: वाक्यार्थः शाब्दबोधः इति। यदि कोपि प्राकरिको वाक्यार्थः वाक्यार्थेन=परेरा वाक्यार्थेन उपमीयते=समीक्रियते सा 'वाक्यार्थोपमा' भवति। सा च द्विधा एकानेकेवशब्द- त्वात्=अर्थात् एकेवशब्दनिबन्धना अनेकेवशब्दनिबन्धना चेति द्वौ प्रकारौ तस्या विज्ञेयौ। इदन्तु बोध्यम्-यत् प्रकृताप्रकृतयोर्वाक्यार्थयोः साज्गेनोपमानभूतेनाज्विना सह साङ्गस्योपमेयभूतस्य [प्रस्तुतवाक्यप्रतिपाद्यस्य ] अ्रज्विनः साम्यं तदेव वाक्यार्थोपमा । वाक्यार्थमात्रसाम्ये वैचित्र्यांभावांत् वैचित्र्यस्य चालङ्कारत्वात्। अन्यथा-'यंथाकांशे विधु-

६४ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

भाति तथा भूमौ तवाननम्' इत्यादावपि वाक्यार्थोपमा स्यात्, सिद्धान्ते तु निष्कृष्टलक्षण- सङ्कतेनात्र वाक्यार्थोपमा ॥४३॥ [ एकेवशब्दाया वाक्यार्थोपमाया उदाहरगाम्] त्वदाननमधीराक्षमाविर्दशनदीधिति। भ्रमद्भृङ्गमिवालच्यकेसरं भाति पङ्कजम्॥४४॥ एकेवशब्दनिबन्धनां वाक्यार्थोपमामुदाहरति-'त्वदाननम्' इति। अधीराक्षम्= अधीरे चपले अ्तिरी नयने यत्र तत्, आविर्दशनदीधिति=आविर्भवन्ती दशनानां दन्तानां दाधितिः मयूखमाला यत्र तत् तादृशम् त्वदाननम्=तद्वक्त्रम् आलच्यकेसरम्=आ ईषत् लच्याः प्रतीयमाना: केसराः किञ्ल्का यस्य तादृशम् भ्रमद्मृङ्गमू=भ्रमन्तः उपरि सश्चरन्तः भृद्गा भ्रमरा यत्र तादृशं पङ्ढजम् इव=कमलमिव भाति=शोभते। अन् पूर्वमर्धवाक्यं परेणार्ध- वाक्येन एकेवशब्दघटितेन उपमानभावं भजत इति 'एकेवशब्दनिबन्धना' इयं वाक्यार्थोपमा। अयमाशय :- भृङ्गकेसररूपेणाङ्गेनाङ्गवता उपमानरुपेण पङ्चजेनाद्विना, नेत्रदशन- दीधितिरूपेणाङ्वेनाङ्गवतोऽ्विन उपमेयरूपस्याननस्य यत् साम्यं तद्वाक्यार्थगतमेवेति कृत्वेयं 'वाक्याथोंपमा'। अर्थात् प्रथममुपमानोपमेययोरेव सादृश्यमवगमयत् पार्यन्तिकविचारया 'अधीरानं भ्रमद्मृङ्गमिव' 'दशनदाधिति आलच्यकेसरभिव' इत्यादिबोधोदयात् एकेवशब्द- वता वाक्येन सङ्गतमिति स्पष्टं वाक्यार्थोपमा ज्ञेया॥४४॥ [अनेकेवशब्दाया वाक्यार्थोपमाया उदाहरराम्] नलिन्या इव तन्वङ्गयास्तस्या: पअ्ममिवाननम्। मया मधुव्रतेनेव पायपायमरम्यत॥४५॥ अनेकेवशब्दनिबन्धनां वाक्यार्थोपमामुदाहरति-'नलिन्या' इति। नलिन्या := पझ्मिन्या इव तस्याः तन्वञ्नयाःसुकुमार्याः पद्मम् इव=कमलभिव आननम्=मुखम् मधुव्रतेन इव=भ्रमरेणोव 'मया' पायम् पायम्=पुनः पुनः पीत्वा अरम्यत=अकीख्यत। तदवस्थेन मया तदवस्थायास्तस्याः तादशं कमलमधुरं सुखमास्वादितमित्यर्थः । अ्ररत्रानेकेवशब्दघटिता वाक्यार्थोपमा। 'पा' धातोः 'आभीचरये रामुल च' [ पा० ३।४।२२] इति सूत्रेया पौनःपुन्ये दोत्ये रामुल। 'नित्यवीप्सयोः' [८१।४] इति सूत्रेरा द्वित्वम् । 'आतो युक्चिराकृतोः' [७३।३३] इति युक्। 'अरम्यत' इति भावे तङ्।। ४५ ॥। [प्रतिवस्तूपमाया लच्नगाम् ] वस्तु किञ्चिदुपन्यस्य न्यसनात्तत्सधर्मेराः। साम्यप्रतीतिरस्तीति 'प्रतिवस्तूपमा' यथा ॥ ४६ ॥ प्रतिवस्तूपमां लक्षयति-'वस्तु' इति। किश्चित्=किंमपि वस्तु=प्रस्तुतं प्रतिपाद्यम् [वांक्यार्थम् ] उपन्यस्य उपनिबध्य तत्सधर्मणाः=तत्समानधर्मस्य अन्यस्य अप्रस्तुतस्य कंस्यचिद् वाक्यार्थस्य न्यसनात्=प्रस्तुतस्परैव समर्थनाय प्रहणांत् यत् साम्यप्रतीतिः=सादृश्य- बोध: अर्थात् सादश्यंवाचकेवादिशब्दाप्रयोगेऽपि यद् व्यज्ञनयैव सादृश्यज्ञानं अस्ति=जायते सां. 'प्रंतिवस्तूपमा जेया। अतिवस्तु प्रतिवाक्यार्थमुपमा सांधारणो धर्मोऽस्याम् इति व्युत्पत्ते:।

प्रतिवस्तूपमाप्रपञ्चः।

यथा=इत्युदाहरति अग्रिमे श्रोके। एवश्च-'भिन्नशब्दबोध्यैकधर्मगम्यं प्रस्तुताप्रस्तुतं वाक्या- र्थसादृश्यं प्रतिवस्तूपमा' इति निष्कृष्टं लक्षाम्। 'तत्सधर्मरा' इत्येकधर्मवतः । सच धर्मो भिन्नवाचकतया निर्देष्टव्यः, अन्यथा कथितपदत्वदोषापत्तिरनिवार्या ।।४६ ।। [प्रतिवस्तूपमाया उदाहरणम् ] नैकोपि त्वादृशोद्यापि जायमानेषु राजसु। ननु द्वितीयो नास्त्येव पारिजातस्य पादप: ॥।४७॥ प्रतिवस्तूपमामुदाहरति-'नैक' इति। जायमानेषु=उत्पद्यमानेषु जातेषु च राजसु= भूपेषु मध्ये अद्य अपि=अधुनापि त्वादश := त्वत्सदृशः एकः अपि नास्ति=न वर्त्तते ननु= निश्चितमेतत् यत् पारिजातस्य=सुरतरुपुष्पस्य पादप := वृक्षः द्वितीयः=अन्यः [तत्सदक्ष:] नास्ति एव=नैव वर्त्तते। 'अत्र त्वत्सदृशो नास्ति' 'द्वितीयो नास्ति' इति वस्तुतः साधारणाधर्मः एक एव, परं पुनरुक्तिभिया [कथितपदतादोषवारणाय] शब्दभेदेन उपात्तः। 'पारिजातस्य पादप' इत्यत्र 'राहो: शिरः' इत्यादिवदौपचारिकी षष्ठी। 'पञ्चैते देवतरवो मन्दारः पारिजातक' इत्यमरः। नेवीनास्तु प्रतिवस्तूपमां स्वातन्त्रयेणालङ्कारमाहु :- वाक्ययोरेकसामान्ये प्रतिवस्तूपमा मता। तापेन भ्राजते सूर्य: शूरश्वापेन राजते॥। इति। अस्यायमर्थ :- यत्रोपमानोपमेययोरेकः समानो धर्मः पृथड् निर्दिश्यते सा प्रतिव- स्तूपमा। यथात्रैव 'भ्राजते राजते' इत्येक एव धर्मः उपमानोपमेयवाक्ययोः पृथक् भिन्न- पदाभ्यां निर्दिष्टः । कथितपदेन पुननिर्देशे तु कथितपदं दोषमवोचाम। यथा वा- स्थिरा शैली गुरावतां खलबुद्धया न बाध्यते। रत्नैदीपस्य हि शिखा वात्ययापि न नाश्यते।। अत्र पूर्वार्धमुपमेयवाक्यम्, उत्तरार्धन्तूपमानवाक्यम्, उभयत्र च नाशाभावरूपः समानधर्म: शब्दभेदेनोपात्तः सामान्याभावमात्रबोधकस्यापि बाधतेरत्र नाशरूपविशेषपर- त्वात् अयमेव च पूर्वोदाहरखाद्विशेषः । किश्व-अर्थोवृत्तिदीपकं प्रस्तुतानामप्रस्तुतानां वा, प्रतिवस्तूपमा तु [नियमेन] प्रस्तु- ताप्रस्तुतानामिति विशेषः। आवृत्तिदीपकं वैधर्म्येण न सम्भवति, प्रतिवस्तूपमा तु वैध- म्येणापि दश्यते। यथा- विद्वानेव हि जानाति विद्वज्जनपरिश्रमम्। नहि बन्ध्या विजानाति गुर्वी प्रसववेदनाम्।। इति। नच वाच्यम् 'वैधर्म्येणा उपमा' इति परस्परव्याहतं वचः उपमायाः साधर्म्यरूपत्वात्, उपन्यस्तेन वैधर्म्येणा 'नहि बन्ध्या' इति वाक्यार्थेन आत्तिप्स्य 'अपि तु प्रसवित्र्येव विजा- नाति' इति वाक्यार्थस्योपमानत्वेन विलक्षणत्वात्, मुखतो वैधंर्म्यप्रतीतावपि साधर्म्य एव १ जयदेवप्रभृतयः । २ रत्नमेव दीपः रत्नदीपः तस्य।

६६ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

पर्यवसानाच्च। एवज्चात्नापि पूर्वार्धमुपमेयवाक्यम्, उत्तरार्धन्तूपमानवाक्यम्। परिश्रमज्ञान- तदभावौ वाक्यार्थयोः साम्यं प्रयोजयतः । अन्यदपि- चकोर्य एव चतुराश्न्द्रिकापानकर्मणि। विनावन्तीर्न निपुणणाः सुदृशो रतनर्मणि॥ इति। अत्रापि चातुर्यचातुर्याभावौ वाक्यार्थयोः साम्यप्रयोजकौ। इत्थञ्च वस्तुप्रतिवस्तुभावा पन्नसाधारण धर्मयोर्वाक्यार्थयोर्यत्रार्थिकमौपम्यं सा 'प्रतिवस्तूपमा' पृथगेवालङ्कारो नतूपमावि शेष इति नव्यानामाशयः । अतएव परिडतराजाः-'वस्तुप्रतिवस्तुभावापन्नसाधारणधर्मकवा- क्यार्थयोरार्थमौपम्यं प्रतिवस्तूपमा' इति प्रतिवस्तूपमामललच्न्। 'दिवि भाति यथा भानुस्तथा त्वं भासि वै भुवि' इत्यादौ वाक्यार्थोपमायामतिव्याप्तिवारणाय 'अर्थ'भिति पदम्। प्राश्चस्तु-सादृश्यबोधसम्भवादुपमात्वप्रसक्कौ नैवालङ्कारान्तरत्वं किन्तूपमैव। ऐते. नैवाभिप्रायेण वामनोऽपि 'प्रतिवस्तुप्रभृतिरुपमाप्रपश्वः' [काव्या० सू० अध्या० ३ सू० १] इत्याह। श्रीगोपेन्द्रतिप्पभूपालेन च तट्टीकायामुपमाप्रपश्च उक्कः ॥ ४७॥ [ तुल्ययोगोपमाया लक्षणम् ] अधिकेन समीकृत्य हीनमेकक्रियाविधौ। यद् त्रुवन्ति स्सृता सेयं 'तुल्ययोगोपमा' यथा ॥ ४८ ॥ तुल्ययोगोपमां लक्षयति-'अधिकेन' इति। एकक्रियाविधौ=एका चासौ क्रिया एकक्रिया एकजातीया करिया तस्या विधिर्विधानं करणामिति यावत्, तस्मिन् एकजातीयक्रिया- नुषाने हीनम्-न्यूनगुरां वस्तु अधिकेन=अधिकगुरवता समाक्वत्य=सदृशयित्वा ['उदरं पूरयित्वा भुड्के' इत्यादिवत् प्राक्काले 'तवा' प्रत्ययं समीकुर्वन्नित्यर्थः [समीकुर्वन्तः ] यत् त्रुवन्ति=यत् निरूपयन्ति 'कवय' इति शषः। सा=इयम् तुल्ययोगोपमा=तुल्ययोगात् क्रिया यामधिकहीनयोः समानसम्बन्धात् उपमा औपम्यमित्यन्वर्थबलात् 'तुल्ययोगोपमा' नामाल १ परमताभिप्रायेगौतत्। अरस्मद्भावनया तु-सादृश्यबोधमात्रात्स्वत्रोपमात्वप्रसक्कौ समासोक्कयादीनां सर्वेषामपि उपमालङ्कारभेदान्तःपातित्वमेव स्यात्, तस्मात् 'उपमाप्रपञ्न' इति वामनसूत्रं सादृश्यमूलकत्वसंसर्गित्वमात्रबोधनपर्यवसायीत्येवाभाति।। अतएव तु तृतीयाध्यायसमात्तौ वृत्तिग्रन्थे स्वयमेवोक्कम्- एभिर्निदर्शनै: स्वीयैः परकीयैश्च पुष्कलैः। शब्दवैचित्र्यगर्भेयमुफ्सैव प्रपञ्चिता॥ अलङ्कारैकदेशा ये मताः सौभाग्यभागिनः। तेऽप्यलङ्कारदेशीया योजनीयाः कवीश्वरैः॥इति। २ प्रतिवस्तुप्रमृतय उद्दिश्यन्ते यथाकसम्। प्रतिवस्तुसमासोक्तिरथाप्रस्तुतशंसनम् ॥ अपहुतिरूपंकथ क्रेषो वक्रोक्कपलड्ककृतिः। उत्प्रेक्षातिशयोक्तिश्व सन्देहः सविरोधकः ॥ विभावनाल्कय: स्याङुपमेयोपमा ततः। परिवृत्तिः क्रमः पश्चाद्दीपकं च निदर्शना॥ अर्थान्तरस्य न्यसनं व्यतिरेकरस्ततः परम्। विशेभोक्तिरथ व्याजस्तुतिर्व्याजोक्कलङकृति:॥ स्यानुल्ययोगितान्तेप: सहोक्किश समासतः । अथ संसृष्टिमेदौ द्वावुपमारूपकं तथा॥ उत्प्रेक्षावयवश्चेति विज्ञेयाऽलड्कृतिक्मः ॥ इति ॥ (प्र०) तुल्ययोगोपमायाः किं लक्षएं किशोदाहरगाम्? [उ०] अस्य पृ० पं० १४

तुल्ययोगोपमादिप्रपञ्चः। ६७

्वारः । इत्थञ्न-'समानजातीयक्कियाकरणोन प्रस्तुताप्रस्तुतयोः साम्याभिधानं तुल्ययोगोपमा' इति फलितं लक्षराम्। 'यथा' इत्युदाहरति अभ्रिमेण श्लोकेन ॥ ४८ ॥ [तुल्ययोगोपमाया उदाहरराम् ] दिवो जागर्त्ति रक्षायै पुलोमारिर्भवान् भुवः। असुरास्तेन हन्यन्ते सावलेपास्त्वया नृपाः॥४६॥। तुल्ययोगोपमामुदाहरति-'दिव' इति। दिव := स्वर्लोकस्य रक्षाये=असुरादिभयाद्रक्ष- सार्थ पुलोमारि := इन्द्रः जागर्ति=सावधानो भूत्वा वर्त्तते। भवान् भुवः=भूमे: रक्षायै जागर्ति तेन=पुलोमारिणा असुरा := दैतेया हन्यन्ते=नाश्यन्ते त्वया=भवता सावलेपाः=सगर्वा तृपाः= राजानो हन्यन्ते इति पूर्वेणान्वयः । अत्र प्रस्तुतो राजा हीनः, अप्रस्तुतेनाधिकगुरोन इन्द्रेण सह जागरसहननक्रियाभ्यां सर्भाकृत इत्येकजातीयक्रियात्मकसमीकरऐोन इयं 'तुल्ययोगोपमा' जञया। नव्यानां मते त्वियं 'तुल्ययोगितालङ्कार' एव। यथोक्कं जयदेवेन- वरार्यानामितरेषां वा धर्मैक्यं तुल्ययोगिता। सङ्कुचन्ति सरोजानि स्वैरिणीवदनानि च ।। अयमर्थः-प्रस्तुतानामप्रस्तुतानां वा गुणाक्रियारूपैकधर्मान्वयस्तुल्ययोगिता। अत्र प्रस्तुतचन्द्रोदयकार्यतया वर्णानीयानां सरोजानां प्रकाशभीरुस्वैरिणीवदनानाश्व सङ्कोचरूपैक- क्रियान्वयो दर्शितः । एवमेव मौलिकतुल्ययोगोपमाया उदाहरणोऽपि प्रस्तुताप्रस्तुतयोर्नरेन्द्र- सुरेन्द्रयोरेकयैव जागरणाक्िययान्वयो निरूपितः । एवमेव- नागेन्द्रहस्तास्त्वचि कर्कशत्वादेकान्तशैत्यात् कदलीविशेषाः। लब्ध्वाऽपि लोके परिणाहि रूपं जातास्तदूर्वोरुपमानबाह्याः ॥ इत्यादावपि वर्णानीयत्वेन प्रकृतयोस्तदूर्वोः अप्रकृतयोश्च नागेन्द्रहस्तकदलीविशेषयो- र्बाध्यत्वरूपैकधर्मान्वयत्वात् तुल्ययोगिता जेया। लक्षरो 'धर्मैक्य' मिति धर्मपदेन जातिक्रिया- दीनां सर्वेशां ग्रहः, आलङ्कारिकाणां प्रायो वैयाकरणानुसारित्वादिति दिक्। [ हेतूपमाया लक्ष्यलक्षरो ] कान्त्या चन्द्रमसं धास्त्ा सूर्य धैर्येण चार्यवम्। राजन्ननुकरोषीति सैषा 'हेतूपमा' मता ॥ ५० ॥ हेतूपमां निरूपयति-'कान्श्या' इति। हे राजन् ! = प्रकृतिरञ्जक नरपते ! कान्त्या=शरीरप्रभया [देहद्ुत्या ] चन्द्रमसम्=शशिनम् धाम्रा=प्रतापेन [तेजसा ] सूर्यम्= भास्करम् तथा धैर्येणा=धृत्या [गाम्भीर्येरोत्यत्र तात्पर्यम् ] अ्र्णवम् च=समुद्रम् अनुकरोषि= समीकरोषि इत्यन्वितार्थः । इति=अ्नया रीत्या सा एषा=प्राक्कनकविसमाजप्रसिद्वा हेतूपमा= हेतूत्था उपमा 'हेतूपमा' मता इति तन्नामोपमाभेदो ज्ञेय इत्याशयः। अत्र कान्त्यादिभिहतुभिः सादृश्यप्रतीतिसत्त्वाद् हेतूपमा ॥ ५० ॥ [ उपमायां लिङ्गभेदादिदोषप्ररूपणम् ] न लिङ्गवचने भिन्ने न हीनाधिकतापि वा। उपमादूषसायालं यत्रोद्वेगो न धीमताम्।। ५१॥ (प्र०) उपमायां लिङ्गभेदादिदोषान् प्रूपय? (उ०) अस्य पृ० पं० ३३।

"कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

सप्रभेदा उपमा निरूपिता, सम्प्रति प्रसङ्गसङ्गत्या तद्दोषान् दिदर्शयिषुरादौ प्राचीनैरु- क्ानां केषाच्चिद्दोषाणां स्वमते अपवादमाह-'न' इति। यत्र=काव्यकरणो घीमताम्=सहृदयानाम् उद्वेग := प्रतीतिप्रतीघातरूपा हृदयविकलता न=नैव 'जायते' इति शषः । तत्र भिन्ने=पृथग्भूते लिङ्गवचने=लिक्गम पुँस्त्वादि, वचनम् एकत्वादि, लिङ्गश्च वचनञ्च लिङ्गवचने, उपमादूषणाय= उपमायाः प्रतीतिविघाताय अलम् न=पर्याप्ते न भवत इत्यर्थः। वा=अथवा हीनाधिकता= हीनश् अधिकथ् हीनाधिके तयोर्भावो हीनाधिकता हीनपदता अधिकपदता चेत्यर्थः, अपि= एतद्द्वयमपि उपमादूषणाय नालमिति पुनः सम्बन्धनीयम्। इदमत्रावधेयम्-प्राचीनैरुपमादोषा उक्काः। तद्था- हीनाधिकत्वं वचनलिङ्गभेदो विपर्ययः । अ्पसादृश्यासम्भवौ च दोषाः सप्तोपमागताः ॥ इति ॥ एतेषु षड् दोषा वामनेन प्रपश्चिताः ।तत्र 'जातिप्रमाणधर्मन्यूनतोपमानस्य हीनत्वम्'। जातिन्यूनत्वरूपं यथा-'चाराडालैरिव युष्माभिः साहसं परमं कृतम्'। अत्र 'चाराडालै'रिति साहसकारित्वं साधर्म्यम्। तच्च चाराडालत्वजात्या न्यूनत्वे स्फुटम्। प्रमाणान्यूनत्वरूपं हीनत्वं यथा-'वहिस्फुलिज्न इव भानुरयं चकास्ति'। 'वहिस्फुलिङ्ग' इत्यत्र परिमाणान्यूनत्वमतिस्फु- टम्। उपमेयादुपमानस्य धर्मतो न्यूनत्वं यत् तत् धर्मन्यूनत्वं तद्रूपं हीनत्वं यथा- स मुनिर्लाष्दितो मौञ्ज्या कृष्णाजिनपटं वहन्। व्यराजन्ीलजीमूतभागाश्िष्ट इवांशुमान् ॥ इति॥ अन्र मौज्जीप्रतिवस्तु तडिन्नास्ति उपमान इति हीनत्वम्। 'तेनाधिकत्वं व्याख्यातम्' [२। ११] तेन हीनत्वेन अधिकत्वमपि व्याख्यातम्-जातिप्रमाराधर्माधिक्यमधिकत्व- मित्यर्थः । जात्याधिक्यरूपमधिकत्वं यथा-'विशन्तु विष्टयः शीघ्रं रुद्रा इव महौजस' इति विष्टयः कारवः मृत्या वा। 'विष्टिः कारौ कर्मकरे' इति वैजयन्ती। प्रमाणाधिक्यं यथा- पातालमिव नाभिस्ते स्तनौ क्तितिधरोपमौ। वेणीदरडः पुनरयं कालिन्दीपातसन्निभः ॥ इति॥ धर्माधिक्यरूपं यथा- सरश्मि चश्चलं चक्रं दधहेवो व्यराजत। सवाडवाभि: सावर्त्तः स्रोतसामिव नायकः ॥ इति॥ 'सवाडवागि' रित्यस्य प्रतिवस्तुन उपमेयेऽभावाद्धर्माधिक्यमिति। 'उपमानोपमेययोर्लिंङ्गव्यत्यासो लिन् भेदः' [२।१२ ] यथा-'सैन्यानि नद्य इव जग्मुरनर्गलानि' इत्यत्र 'सैन्यानि' इत्युपमेयं नपुंसकं 'नद्य' इत्युपमानं स्त्रीति स्फुटो लिन्भेदः। 'गज्ञाप्रवाह इव तस्य निरगला वाक्' इत्यत्रापि स्त्रीपुंसयोभेदे। 'तेन वचनमेदोऽपि व्याख्यातः' [२।१५] तेन=लिग्भेदेन। यथा-

समस्तं वाक्ययं व्याप्ं त्रैलोक्यभिव विष्णुना।। १ मौं्ज्या समानं वस्त प्रतिवस्तु तडित् सात्र नास्ति, उपभाविशेषसातया अनुपा- दानादित्यर्थः ।

उपमायां लिङ्गवचनभेदायसिद्धान्तः ।

इत्यन्न वचनभेदः 'अप्रतीतगुणासादृश्यमसादृश्यम्' [ २। १६ ] अप्रतीतैरेव गुशौर्यत् सादृश्यं तद् अप्रतीतगुणासादृश्यमसादृश्यभित्यर्थः । यथा-'ग्रथ्नाि काव्यशशिनं विततार्थ- रश्मिम्' इत्यत्र काव्यस्य शशिना सह यत् सादृश्यं तदप्रतीतैरेवगुशौरिति। 'अनुपपत्तिरसम्भवः' [१२०] उपमानस्य यदनुपपन्नत्वं तदसम्भवाख्यो दोष उपमागतः । यथा- चकास्ति वदनस्यान्तः स्मितच्छायाविकाशिनः । उन्निद्रस्यारविन्दस्य मध्ये मुग्धेव चन्द्रिका ॥। इति ॥ अत्र चन्द्रिकायामुन्निद्रत्वमरबिन्दस्येत्यनुपपत्तिरेव उपमाया असम्भवो दोषः। एते षड् दोषा वामनमते। उपमेयधर्मस्य हीनत्वमधिकत्वश्चेतिरूपो विपर्ययस्तु सप्तमे। भवन्नपि न तेन पृथग्गशित: किन्तु लिङ्गभेद एवान्तर्भावितः। एतेषु सप्तसूपमादोषेषु दराडी स्वमतं प्रकाशयति-यत् यदि सामाजिकानां करि्मिश्चित् काव्ये उक्कदोषेष्वन्यतमे सत्यपि आस्वादविघातो न जायते तदैते प्राचीनैरुक्ता दोषा शदोषा एव। तदेतदग्रे उदाहरऐोन स्फुटीकरोति॥५१ ॥

स्त्रीव गच्छति षराडोडयं वक्कयेषा स्त्री पुमानिव। प्राणा इव प्रियोऽयं मे विद्या धनमिवार्जिता॥ ५२॥। लिङ्वचनभदस्यादोषत्वं दर्शयति-'सीव' इति। अयम्=सम्मुखवर्त्ती षराड :- कीबः स्त्री इव=योषेव गच्छति=याति 'एषा स्त्री पुमानिव वक्कि'। अत्रोभयन्न यथाक्मं गमनवचनक्रि- यारूपस्य साधारणाधर्मस्यान्वयात् उपमानोपमेययोर्लिङ्गभेदः सन्नपि न दोषः श्रोतृणामनुद्वेगकर- खवात्। 'अयं जनः मे [मम]प्राण इव प्रियः'। 'प्राणा' इति पदश्चात्र समूहत्वावच्छेदेन वाचकत्वात् नियतबहुवचनान्तः, तेन तत्सदशपर्यायान्तरमप्रसिद्धमिति कृ्वा 'प्राणा यथा प्रियास्तथाSयं प्रिय' इति वचनविपरिणामेनान्वये दोषाभावः। 'धन'पदमपि नियतनपुंसकलिङ्गमिति लिङ्गविपरिखा- मेनान्वयो विधेयः अर्थात् 'धनं यथाऽर्जितम् तथा विद्याऽर्जिता' इत्यन्वये दोषाभावः। अनया री्या धीमतामत्रोद्वेगो न भवतीति उपमानोपमेययोर्लिङ्गवचनादिमेदेऽपि दोषाभावोऽवसेयः । अन्यत्रापि यत्रोभयत्रान्वययोग्या क्रिया वर्त्तते तन्र दोषाभावो यथा-

दधते स्म परां शोभां तदीया वित्रमा इव ॥ इति। अत्र 'धादैध' धातुभ्यामेकवचने बहुवचने च निष्पन्नं 'दधते' इति पदम्, तस्यास्य वचनश्लिष्टस्य क्रियापदस्य उभयत्रोपमानोपमेयवाक्येऽन्वययोग्यत्वाद्दोषाभावः। पुन्नपुंसकयो- १ प्रकाशकारास्तु-एतान् दोषान् पृथल् नैव गशायन्ति, किन्तु 'उपमानस्य जाति- प्रमाणगतन्यूनत्वम् अधिकता वा तादशी अनुचितार्थत्वं दोषः' धर्माश्रये तु न्यूनाधिकत्वे यथाक्रमं हीनपदत्वमधिकपदत्व्च न व्यभिचरत' इत्यादिना स्वाभिमतेषु दोषेष्वेवान्तर्भाव- यन्ति। मयाप्येतद्विषयकः प्रपश्चः तट्टीकायामेव कृतः । २ 'दुधाम्' धारणपोषएायोः । इति जुहोत्यादिपठितस्य 'धा' धातोर्लटि प्रथमपुरुषस्य बहुवचने रूपम् । तथा 'दध' धारणो इति भौवादिकस्यैकवचनान्तम्।

१०० "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

रुपमानोपमेययोर्लिंङ्गभेदस्तु प्रायेण दृष्ट इति न दोषः । उक्कञ्व वामनेन-'दृष्टः पुन्नपुंसकयोः प्रायेगा' [काव्या० सू० अध्या० २।सू० १३] अतः 'चन्द्र इव मुखम्' 'त्रैलोक्यमिव विष्शुना' इत्यादौ न दोषः। लौकिक्यामुपमायां समासाभिहितायामप्युपमायाम् उपभाप्रपश्चे चेष्टो लिङ्ग भेद:। उदाहृतमिदं वामनेनैव-लौकिक्यां यथा-'छायेव स तस्याः' 'पुरुष इव स्री' इति। समासाभिहितायां यथा-'भुजलता नीलोत्पलसदृशी' इति। तत्र लोकतः प्रसिद्धा उपमा लौकिकी। समासेनािहिता लुप्ता। उपमाप्रपञ्चः प्रतिवस्तुप्रभृतिः । उपमाप्रपच्चे यथा- शुंद्धान्तदुर्लभमिदं वपुराश्रमवासिनो यदि जनस्य। दूरीकृता खलु गुणौरुद्यानलता वनलताभिः ॥ इति। 'शुद्धान्तदुर्लभ' मित्यत्र प्रतिवस्तूपमा। एवमेव 'नेदं नभोमरडलमम्बुराशिः' इत्याद्यपह्व- त्यादावपि उपभानोपमेययोर्लिज्गभेदे दोषाभावः। एवमन्यदपि महाकविप्रयोगजातं द्रष्टव्यम्॥५२॥ [ उपमानस्य हीनतायामधिकतायाञ्च दोषाभावकथनम् ] भवानिव महीपाल ! देवराजो विराजते। अलमंशुमतः कक्षामारोदुं तेजसा नृंप: । ५३॥ उपमानस्य हीनतायामधिकतायाश्च दोषाभावमुदाहरयोन दर्शयति-'भवान्' इति। है! महीपाल != भवान् इव देवराज := इन्द्रः विराजते=शोभते। अत्रोपमानो राजा, उपमेयो देवराजः । देवराजापेक्षया महीपतिर्न्यूनः मनुष्यत्वात् तथापि सकललोकपालांशभूतो राजा उपमानभूतोऽपि सहृदयहृद्षयेषु नात्यन्तं वैरस्यमासञ्जय- तीति हीनत्वसुपमानस्य न दोषः । उक्कञ्च-'अष्टानां लोकपालानां वपुर्धारयते नृपः' इति। उपमानस्याधिकतायां दोषाभावस्थलभाह-'अलम्'इति। नृपः=राजा अंशुमत := सूर्यस्य कत्षाम्=[व्यज्नया]सादृश्यम् आरोढम्=प्राप्तुम् अलम्=समर्थ इति। अन्र नृपः उपमेयः, तस्यो- पमानमंशुमान् देवत्वादधिक: तथापि सहृदयप्रतीते रविघातकत्वान्न दोषः। एवमन्यन्रापि ॥५३॥ इत्येवमादौ सौभाग्यं न जहात्येव जातुचित्। अस्त्येव क्वचिदुद्वेगः प्रयोगे वाग्विदां यथा॥ ५४ ॥ उक्के उदाहरशाद्वये स्वयमुद्देगाभावं स्पष्टयति-'इति' इति। इति=एवम् आदौ=दार्श- तकाव्ये तत्सदशे चान्यत्रापि यत्र कुत्रचित् जातुचित्=कदाचिदपि लिङ्गभेदो वचनभेदो हीन- त्वमधिकत्वश्चेति [कर्तृपदमूह्यम्] सौभाग्यम=प्रस्तुतस्य वर्णानीयस्य उपमेयस्य उत्कर्षम् न जहाति=नैव निरुशाद्धि इत्यर्थः। क्वचित् प्रयोगे=उपमानोपमेययोर्लिङ्गादिभेदप्रयोगे तु वाग्वि- दाम्=विपश्चिताम् उद्वेग := प्रतीतिव्याघातः अस्ति एव=भवत्येव। यथा इत्युदाहरति 'अ्रिम- शोकेन। आ्र्राह च भोजराज :- हीनं यत्रोपमानं स्यादुपमेयं गुाधिकम्। हीनोपमं तदस्याहुः कवयः क्वाप्यदुष्टताम्॥ यत्रोपभानमुत्कृष्टसुपमेयं निक्ृष्यते। ज्ञेयं तदधिकौपम्यमस्यापि क्वाप्यदोषता॥ इति ॥५४ ॥ १ अन्राश्रमवासिजनवनलतयोरलिज्नभेद: वचनमेदश्च न दोषबरः।'

औपम्यशब्दसंग्रहः। १०१

[ दोषस्थलप्रदर्शनम् ] हंसीव धवलश्चन्द्र: सरांसीवामलं नभः। भर्तृभक्को भटः श्रवेव खद्योतो भाति भानुवत् ॥ ५४॥ 'हंसीव' इति। चन्द्र := शशी हंसी इव=हंसस्य योषित् वरटा इव धवल := शुभ्रोऽस्ति। नभः=गगनम् सरांसि इव अ्रमलम्=निर्मलं वर्त्तते इति शेषः । भटः=योधा सैनिकः श्वा इव= कुक्कुर इव भर्तृभक्क := स्वामिसवकः, खद्योत := ज्योतिरिङ्गणाः भानुवत्=सूर्य इव भाति=भ्राजते। अत्र यथाक्रममुपमानानां लिङ्गभेदवचनभेदन्यूनत्वाधिकत्वानि सहृदयहृदयेषु प्रतीति- विघातं जनयन्तीति वैरस्यापादकत्वाद् दूषानि॥ ५५॥ [ उपमागतदोषादोषविवेकोपंसहारः ] ईदृशं वर्ज्यते सद्भिः काररं तत्र चिन्त्यताम्। गुरादोषविचाराय स्वयमेव मनीषिभि: ॥५६॥ उक्कमर्थमुपसंहरति-'ईदशम्' इति। सद्भिः=काव्यभावनाभावितमतिमिः परिडतैः ईदृशम्=हंसीवेत्यादि दर्शितं काव्यम् वर्ज्यंते=परित्यज्यते अरथात् कवयः एतादृशे काव्ये आदरं न प्रदर्शयन्ति। तत्र मनीषिभि := सूरिभिः गुणदोषविचाराय=गुणदोषविवेकाय स्वयम् एव चिन्त्यताम्=गुराग्रहणाय दोषवर्जनाय च विवेकः क्रियतामित्यर्थः ॥ ५६ ॥ [अथोपमाबोधकशब्दसंग्रहप्रदर्शनम्] इववद्वायथाशब्दा: समाननिभसन्निमाः। तुल्य संकाशनीकाश प्रकाशप्रतिरूपकाः ॥ ५७॥ प्रतिपक्षप्रतिद्वन्द्विप्रत्यनीकविरोधिनः। सदकूसदृशसंवादिसजातीयानुवादिन: ॥ ५८ ॥। प्रतिबिम्बप्रतिच्छन्दसरूपसमसम्मिताः। सलक्षरासदृक्षाभ सपक्षोपमितोपमाः॥ ५६॥ कल्पदेशीयदेश्यादि प्रख्यप्रतिनिधी अपि। सवर्णातुलितौ शब्दौ ये चान्यूनार्थवादिनः ॥ ६० ॥ समासश्च बहुव्ीहिः शशाङ्कवदनादिषु। स्पर्द्धते जयति द्वेष्टि द्रुह्यति प्रतिगर्जति ॥६१॥ आक्रोशत्यव जञानाति कदर्थयति निन्दति। विडम्बयति सन्धत्े हसतीर्ष्यत्यसूयति॥६२॥ तस्य मुष्णाति सौभाग्यं तस्य कान्ति विलुम्पति। तेन सार्ध विगृद्वाति तुलां तेनाधिरोहति ॥ ६३ ॥ तत्पदव्यां पदं धत्ते तस्य कक्षां विगाहते। तमन्वेत्यनुबध्नाति तच्छ्ीलं तन्निषेधति॥ ६४॥ तस्य चानुकरोतीति शब्दा: सादश्यसूचकाः। उपमायामिम प्रोक्ता: कवीनां बुद्धिसौख्यदाः ॥।६५॥ इत्युपमाचक्रम्।

१०२ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

उपमाया लक्षणे 'प्रतीयते' इति पदं दत्तम् तन्न उपमाप्रतीतिः अभिधया लक्षराया व्यज्ञनया च भवतीति सम्प्रति शिष्यबुद्धिसौकर्याय तद्वाचकादीन् शब्दान् संगृह्लाति 'इव' इत्यादिना। तत्र इव इत्यादयः शब्दा उपमाबोधकाः । एतेषु 'वत्' इति प्रत्ययः । सच क्वचित् 'तत्र तस्येव' [ पा० ५।१।११६ ] इति सूत्रेण षष्ठ्यन्ताद् इवार्थ विहितः । क्वचित् 'तेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिः' [पा० ५।१।११५] इति सूत्रेण तृतीयान्तात् तुल्यार्थे विहितः । 'वा' इति 'व' शब्दस्थापि' उपलक्षराम्। निभादयः केचित् समासमध्यगा एव तपम्यप्रका- शकाः। कल्पबाद्याः प्रत्ययाः 'ईषदसमानौ कल्पब्देश्यदेशीयरः'। [६३६७] इति सूत्रेण विहिता: ततस्तदन्ताः शब्दा ग्राह्याः। अन्यूनार्थवादिनः=अहीनार्थवाचकाः । समासश्च बहुब्रीहिः, अयश् कर्मधारयस्याप्युपलक्षकः, यथा-पुरुषव्याघ्रः, शस्त्रीश्यामा इत्यादि। 'शशाड्क वदनादिषु' इति। शशाङ्क इव वदनं [शशाङ्कसदृशं वदनं] यस्या इत्यत्र बहुव्रीहौ शाकपार्थिवादित्वान्मध्य- मपदलोपः। इति वाचकशब्दाः। एवम् 'इव' इत्यारभ्य 'शशाङ्कवदनादिषु' इत्यन्ताः शब्दाः सादश्यस्य [उपमायाः] वाचकाः । 'स्पर्धते' इत्यारभ्य 'अरसूयति' इत्यन्ताः शब्दाः उपमाया लक्षकाः । स्पर्धादिधातूनां सादृश्येऽर्थे व्याकरणासङ्कताभावात्। 'तस्य मुष्णाति सौभाग्यन्' इत्यारभ्य 'तन्निषेधति' इत्यन्ताः शब्दा उपमाया व्यञ्जकाः । तस्य 'शीलम्' स्वभावं प्रकृति- मिति यावत् 'अनुबध्नाति' अनुकरोति इत्यर्थः । 'तत्' इति शीलमाह। निषेधति=तद्वदाच- रितुं वारयति। इमे सादृश्यसूचकाः शब्दा: कर्वीनाम्ये काव्यं कर्त्तु जानन्ति ये वा काव्यं चिकी- षन्ति सर्वेषां तेषां बुद्धिसौख्यदाः=अनायासेनोपमास्फुरतिकरत्वात् बुद्धिसुखकारिणः। उपमायां प्रोक्ा := निर्दिष्टाः। एपमादिषु शब्देषु उपमापरैः कविभिरवश्यमादरः करण इति भावः। इत्युपमाचक्रम्=उपमायाः प्रकरएं समाप्तमित्यर्थः । इदन्तु बोध्यम्-वैयाकरणासिद्धान्ते इवादाः शब्दा उपमाया द्योतका एव सन्ति न वाचका: निपातत्वादुपसगेवत्। उक्कव भूषरो- द्योतको: प्रादयो यैन निपाताश्चादयस्तथा। उपास्येते हरिहरौ लकारो दृश्यते यथा॥ तथाप्यालङ्कारिकाणां सिद्धान्ते इवादीनां वाचकत्वमेव। तद्वीजन्तु केषाश्विद्वैयाकरणानां मते कचिद् वाचकत्वमपि। तदुकं हरिणा- निपाता द्योतकाः केचित्पृथगर्थाभिधायिनः। आगमा इव केपि स्युः सम्भूयार्थस्य वाचकाः ॥ इति॥ लघुमञ्जूषायां नागोजिभट्ैरप्युक्कम्-कचित्तु 'क्रियागतविशेषबांधकातिरिक्कनिपातानां वाचकत्वमपि' इत्यादि। इवादियोगे साधारणधर्मसम्बन्धरूपोपमा वाच्या, सादृश्यप्रतीति- स्त्वार्थीं। सदृशादिप्रयोगे तु सादृश्यप्रतीतिः शाब्दी उपमा त्वार्थी' इत्यादि च। तस्मादत्र इवा- दीनां वाचकत्वकार्त्तिनं नामूलम् । एवम् -- 'इव' शब्दः सादश्ये' शङ्कः। सादृश्यश्व-'तद्भिन्नत्वे सति तद्गतभूयो धरमवत्वम्'। तथा च-'चन्द्र इव सुखम्' इत्यादौ 'चन्द्रवृत्तिसादृश्यधर्मवन्मु-

१ उक्कश्व वैयाकरणौ :- 'मणीवोष्ट्रस्य लम्बते प्रियौ वत्सतरी मम' इत्यत्र इवार्थे 'वा' शब्दो 'व' शब्दो वा बोध्यः।

१०४ "कुसुमप्नतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

'कमलश्च सुखश्च तुल्यम्' इत्यादावुभयन्रापि विश्राम्यन्ति इति, अर्थानुसन्धानादेव साम्यं प्रति- पादयन्ति इति तत्सद्भावे आर्थी। एवम्-'तेन तुल्यं क्रिया चेद्धतिः' [पा० ५।१।११५] इति सूत्रेया तुल्यार्थें विहितस्य वतेरुपादाने। तत्र [पूर्णा] श्रौती आर्थी च प्रत्येकं त्रिविधा- तद्धितगता, समासगता, वाक्यगता चेति। उदाहरणां यथा-[विश्वनाथस्य] सौरभमम्भोरुहवन्मुखस्य कुम्भाविव स्तनौ पीनौ। हृदयं मदयति वदनं तव शरदिन्दुर्यथा बाले ! ॥ अत्र क्रमेण त्रिविधा श्रौती। तथा च-प्रथमवाक्ये सामान्यधर्मः सौरभम्, अ्रम्भो- रूहमुपमानम्, मुखमुपभेयम्, 'वति प्रत्ययश्चौपम्यवाचीति पूर्णोपमायाः सामान्यलक्षणासङ्गतिः। परमियमत्र पूर्णोपमा 'तत्र तस्येव' [५१।११६] इति सूत्रेरा इवार्थे विहितस्य वतिप्रत्ययस्य सद्धावात् 'तद्धितगता श्रौती' [पूर्णा]। किश्च-'गाम्भीर्यगरिमा तस्य सत्यं गङ्गाभुजज्ञवत्' इति। गङ्गाभुजङ्ग उपमानम्, तस्येत्युपमेयम् गाम्भीर्यगरिमा इति साधारणो धर्मः । 'भुजङ्गवत्' इत्यत्र 'तन्न तस्येव' इति सूत्रेण पूर्ववत् षष्ठयन्तादिवार्थे वतिप्रत्ययः, इतीयमपि 'तद्धितगता श्रौती पूर्णा'। यथा वा मम- सकलमनोहरसीया कान्तिर्यस्यास्ति कुमुदबान्धववत्। द्विजराजपक्षपाती स जयति शिवराजभूपतिर्मान्यः । अत्र कुमुदबान्धव उपमानम, यस्येत्युपमेयम्, सकलमनोहरत्वधर्मविशिष्टा कान्तिः साधारणो धर्मः 'कुसुदबान्धववत्' इत्यन्र 'तत्र तस्येव' इति सूत्रविहितो वतिप्रत्यय उपमावा- चक इत्येवं तद्धितगता श्रौती पूर्णा। परिडतराजेनापीयमुदाहता। यथा- निखिलजगन्महनीया यस्याभा नवपयोधरवत्। अम्बुजवद्विपुलतरे नयने तद्ब्रह्म संश्रये सगुराम्॥ अत्र पूर्वार्धे-पयोधर उपमानम्, अस्थेत्युपमेयम्, उक्कविशषसविशिष्टा आभा साधा- रसो धर्मः 'नवपयोधरवत्' इत्यत्रोक्कसूत्रविहितो वतिप्रत्यय उपमावाचक इतीयं तद्धितगता पूर्रा श्रौती ज्ञया। एवमन्यदप्यूहदनीयम्। द्वितीयवाक्ये 'कुम्भाविव स्तनौ' इत्यत्र 'इवेन नित्यसमासो विभक्कयलोपः पूर्वपदप्रकृति- स्वरत्वञ्च' इति वार्त्तिकेन इवशब्दप्रयोगे नित्यसमासे सति 'समासगता श्रौती पूर्णोपमा'। अन्यदपि- हरिचरणाकमलनखगराकिर राश्रेणीव निमला नितराम्। शिशिरयतु लोचनं मे देवव्रतपुत्रिणी देवी । [रसगन्गाधरे] अत्र-श्रेणी उपमानम्, देवी [गङ्गा] उपमेयम्, निर्मलत्वं साधारणो धर्मः, इवशब्दो वाचक: परन्तु उक्कवार्तिकेन नित्यसमासत्वात् 'समासगता श्रीती पूर्णा' । 'हृदय' मित्यादि- द्वित्रीयार्धस्य वाक्यरूपत्वात् 'यथा' शब्दस्य श्रौतीघटकत्वाच्च 'वाक्यगता श्रौती पूर्ण'। यद्यपि प्रथमद्वितीययोरपि अध्याहृतकरियाद्वारा वाक्यत्वेन तन्रापि 'श्रौती वाक्यगा पूर्रो' ति शक्यते वक्तुम् तथा सति सार्ड्डर्यापत्तिश्र, तथापि कविसंरम्भवशाद् बाध्यबाधकभावाज्गीकारे

• तुल्यादिशब्दानां सादृश्यवति [साधारणधर्मवति] धर्मिखि शक्कत्वात् इत्यर्थः ।

उपमाया: पूर्णादिभेदप्रपञ्चः। १०५

दोषाभावः। वाक्यत्वञ्च-'सुप्िढन्तचयो वाक्यं क्रिया वा कारकान्विता' इति हरिलक्षणा- नुसारेण ज्ञयम्। यथा वा-

प्रावृषेरय इव वारिधरो मे वेदनां हरतु वृष्णिवरेरायः ॥ [रसगज्जाधरे] अत्र वारिधर उपमानम्, वृष्शिवरेययः [श्रीकृष्ण:] उपमेयम, वेदनाहरणं साधारणो धर्मः, 'इव' शब्द उपभावाचक इति चतुर्णामुपादानात् सुप्तिडन्तचयत्वेन वाक्यत्वाच्चेयमपि 'वाक्यगता श्रौती पूर्ा'। न चात्र इवशब्दस्य समासः, 'प्रानृषेराय' इत्यस्य वारिधरविशेषय त्वेन निराकाङ्चतया सामर्थ्याभावात्। अतएवोक्कं नागेशभट्दर्गुरुमर्मप्रकाशाख्यायां व्याख्या- याम्-'एवञ्च वैकल्पिकत्वात्तदभाव इति भाव' इति। अन्यापि वाक्यगता पूर्णा श्रौती, यथा अलङ्गारमरिहारे- आनन्दनिलयनामनि विमानधामनि विभासमानं तत्। धाभ चिरत्नं रत्नं श्यामलमिव हैमसम्पुटे जयति॥ अ्त्र श्यामलं रत्नमुपमानम्, चिरत्नं धाम उपमेयम्, विभासमानत्वं साधारणो धर्मः, इक शब्द उपमाया वाचकः इति चतुर्णामुपादानात् उक्करूपा पूर्णा। अथ त्रिविधा पूर्णा आर्थीं। यथा- मधुरः सुधावदधरः पह्लवतुल्योऽतिपेलवः पाखिः । चकितमृगलोचनाभ्यां सदृशी च चपले लोचने तस्या: ॥ अत्र प्रथमवाक्ये 'मधुरः सुधावद् अधरः' इत्यत्र सुधा उपमानम्, अधर उपमेयम्, मखु रत्वं साधारणो धर्मः, 'सुधावत्' इत्यत्र तृतीयान्तात् सुधाशब्दात् तुल्यार्थे 'तेन तुल्यं क्रिया चेदू वतिः' [५१।११५] इति सूत्रेए विहितो वतिप्रत्यय उपमाबोधकः परमसौ न साक्षात् वर्मिबो धकत्वात् 'सुधातुल्य' इत्यर्थे उपस्थित औपम्यमर्थबललभ्यमिति तद्धितगता आथीं पूर्णा। एवञ्च पूर्णाया: षड् भेदा :- तद्धितगता, समासगता, वाक्यगता [श्रौती पूर्णा ]"। तद्धितगता, समासगता, वाक्यगता [आर्थीं पूर्णा ]। [इति षड्।] अथ लुप्ता-साधारणधर्मादीनामेकस्य द्वयो: त्रयाणां वाडनुपादाने भवति परन्तु सापि पूर्णावत् [भेदवती ] स्यात्, किन्तु 'तत्र तस्येव' [x।१।११६] इति सूत्रेणा षष्ठयन्तात् सप्तम्यन्ताच्च वतिप्रत्ययो विधीयते, सा पुनः सप्तमी षष्ठी च विभक्तिर्य कमपि सामान्यधर्म- [साधारणवर्म]मपेच्यैव सम्भवति। परन्तु-सामान्यधर्मानुपादाने तस्याः सप्तम्याः षष्ठयाश्रा- सम्भवातू [तदन्त एव प्रसक्कस्य] वतिप्रत्ययस्याप्यसम्भव इति कृत्वा सामान्यधर्मलोपे श्रौत्या [तद्धितगताया] अप्यसम्भव एव। एवश्र लुप्तायाः पश्च प्रकार आयाता भवन्ति। उदाहरसं यथा- मुखमिन्दुर्यथा, पाणि: पल्लवेन समः प्रिये !। वाचः सुधा इवोष्ठस्ते बिम्बतुल्यो मनोऽश्मवत्।। १ श्रीष्मस्य यः चराडकरः सूयः तस्य मराडलम् बिम्बम् तस्य भीष्मा भयङ्करा ज्वाला: यत्र तत्र देशे यत् संसरणं गमनं तेन तापिता सन्तप्ता मूर्तिः तनुर्यस्य तस्येत्यर्थः। २ 'पाशि: पल्लवेन सम' इत्यत्र समशब्दस्योपादानात् 'कोमल' इति गुसरूपस्य सामा- न्यधर्मस्य चानुपादानात् 'वाक्यगता आर्थी [साधारणाधमं] लुप्तोपभा'। यथा वा-[रसगज्ञाधरे]

१०६ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

हे! प्रिये ! तव मुखम् इन्दुर्यथा चन्द्र इव। अत्र उपभावाचकस्य 'यथा' शब्दस्यो- पादानात् 'आनन्दयति' इति क्रियारूपस्य साधारणधर्मस्य अनुपादानात् 'वाक्यगता श्रीती [साधारणधर्म]लुप्नोपमा'। अस्या एवोदाहरणान्तरं यथा -- [अलङ्कारमणिहारे] शरदिन्दुसदृशवदनं स्फुरदिन्दिरमहिगिरीन्द्रकृतसदनम्। कुन्दसमोपमरदनं वृन्दं महसां धुनातु भयकदनम्॥ अत्राह्नादनादिसाधारणाधर्मो नोपात्तः । यथा वा -- [रसगभ्गाधरे] कलाधरस्येव कलावशिष्टा विलूनमूला लवलीलतेव। अशोकमूलं परिपूर्णशोका सा रामयोषा चिरमध्युवास॥ अत्र ह्रासपरिम्लानत्वादि: साधारणवर्मो नोपात्तः। यथा वा मम- आदाय वीणां स्वशये विमुग्धा मुग्धेव कृष्णाड्रिसरोजलीना। प्रफुल्लचूते सभये विविक्के राधा स्थिता माधवमाननाय ॥ अन्र 'मुग्धेव' इत्युक्तावपि मुग्धाया नायिकाया नायकवशीकारानवबोधादिरूपः

कोपेऽपि वदनं तन्वि ! तुल्यं कोकनदेन ते। उत्तमानां विकारेSपि नापैति रमणीयता ॥ इति॥ अत्राप्याह्वादकत्वं नोपात्तम् 'तुल्य' शब्दोपादानाच्चार्थी। 'वाचः सुधा इव' इत्यत्र 'इव' शब्दस्योपादानात् 'मधुरा' इति सामान्यधर्मस्य चानुपादानात् 'इव' शब्दस्य च प्रागुक्त- रीत्या समासाश्रयणगात् 'समासगता श्रौती धर्मलुप्तोपमा'। ते=तव अष्ठो 'बिम्बतुल्य' इत्यत्र तुल्यशब्दस्योपादानात् 'लोहितवर्ण' इति सामान्य- धर्मस्य चानुपादानात् 'बिम्ब' शब्देन सह 'तुल्य' शब्दस्य समासाच्च 'आर्थी समासगता धर्मलुप्ोपभा'। 'तथा मनः अश्मवत्=पाषाणवत्' इत्यत्र तृतीयान्तात् अश्मशब्दात् तुल्यार्थे 'वति' प्रत्ययविधानात् 'कठिनम्' इति सामान्यधर्मस्य चानुपादानात् 'तद्धितगता आर्थी धर्मलुप्तो- पमा। एवं सङ्कलनेन (११) एकादश भेदाः । पुनरपि लुप्तोपमा प्रकारान्तरेण जेया। उक्कव दर्परो- आधारकर्मविहिते द्विविधे च क्यच क्याड। कर्मकर्त्रोर्यामुलि च स्यादेवं प्चधा पुनः ।। अरस्यायमाशय :- अधिकर एाकारकाद् विहिते क्यच एकविधा, कर्मकारकाद् विहिते क्यंचि च एकविधा इत्येवं मिलित्वा एकस्मिज्नेव क्यचि द्वे लुप्तोपमे। 'क्यडि' प्रत्यये एक-' विधा। तथा कर्मणि सामुलि क्त्तीर रामुलि च प्रत्यकमेकविधा इत्येवं द्विविधा। एवं सामा- न्यधर्मलापे पुनर्लुप्तापमा पञ्चधा। एते प्रत्ययाः कलापव्याकरणो यिन्-आयि-रामः, मुग्ध- बोध तु 'क्य-ज्य-चगाम्' इति ज्ञेयम्।.क्मेणदाहरगम् -- १ अत्र पञ्चानामेव स्थलानां वाक्यत्वन सर्वत्रैव वाक्यगतोपमात्वप्रसक्कौ तद्धित- गताया: समासगतायाश्च विशेषरूपत्वेन तदपवादतया नैव दोषः, तद्धिनस्थल एव वाक्य- गताया व्यवहार इति पूर्वोक्कं न विस्मरणीयम्।

लुप्तोपमाप्रपञ्चः। १०७

अन्तःपुरीयसि रणेषु सुतीयसि त्वं पौरं जनं तव सदा रभरीयते श्रीः। दृष्टः प्रियाभिरमृतद्युतिदर्शिन्द्रसश्चारमत्र भुवि सश्चरसि च्ितीश !॥ हे! च्ितीश ! त्वं रणेषु सङ्प्रामेषु अन्तःपुरीससि अन्तःपुरेषु इव आ्रराचरसि। अ्रत्र 'उपमानादाचारे' [३।१।१०] इति पाणिनिसूत्रस्थन 'अधिकरणाच्चति वक्कव्यम्' इति वार्ततिकेन अन्तःपुरेषु इत्यधिकरणापदात् आचारेऽये क्यच्प्रत्ययः।अत्र तुल्यत्वम् [स्वच्छन्दगमनादिरूप] आचारश्च क्यच्प्रत्ययार्थः, स एवात्र साधारणो धर्मः, स चायमाचारोऽधिकरणतान्वययोग्या क्रिया [स्वच्छन्दगमनादिरूपा ]। परन्तु व्युत्पत्तिवैचित्रीवशात् तुल्यत्वस्य प्रकृत्यर्थे आचारस्य चाख्यातार्थेऽन्वयः । यथा च -- 'अन्तःपुरतुल्येषु रणेषु सञ्वारकर्ता [सञ्चारानुकूलकृतिमान्] त्वम् इति वाक्यार्थबोधः। तथा 'पौरं जनं त्वं सुतीयससि=सुतमिवाचरसि। अ्र-'उपमानादाचारे' [३।१।१] इति सूत्रेर 'सुतम्' इत्युपमानभूतात् कर्मपदात् आचारार्थ 'क्यच्'। आचारोऽत्र मननम् पौरजनं सुततुल्यं [स्नहनिर्भरास्पदं ] मन्यसे इत्यर्थः । तव श्रीः=लक्ष्मी: सदा रमणीयते, रमणी इव आचरति। अन्र 'कर्त्तः क्यड् सलो- पश्च' [३। ३ । ११ ] इति सूत्रेरा उपमानभूतात् 'रमणी' इति कर्तृपदात् आचारार्थे 'क्यङ्' [अत एवास्य डित्त्वादात्मनेपदम् ] अ्रत्र आ्रचारः वर्त्तनम् [सुखभोगसम्पादनम् ] रमगी- तुल्या [ तव] श्रीर्वत्तत इत्यर्थः । अ्र््रत्रोपभोगसाधनत्वस्य साधारणधर्मस्य लोपः । प्रियाभि := कान्ताभिः अमृतदुतिदर्शम्=अमृतद्युतिः चन्द्रः अमृतधुतेरिव दर्शनम् इत्यमृतद्युंतिदर्श [त्वं] दृष्टः आलोकितः । अत्र 'उपमाने कर्मणि च' [३ । ४ । ४५] इति सूत्रेरा 'अमृतद्युतिम्' इति कमाणी उपपदे सति 'दश' धातो: भावे 'रामुल' 'तुमर्थे सेसेनसेअ- सेन०-[३।४।६] इति पाणिनिसूत्रमहाभाष्ये दृष्टेन 'श्रव्ययककृतो भावे' इत्यनेन अरव्ययकृतां भाव एवानुशासनांत्। अरस्य च 'कृन्मेजन्तः' [१।१।३६] इति सूत्रेणाव्ययत्वम। 'कषादिषु यथाविध्यनुप्रयोगः' [३।४ । ४५] इति 'दश' धातोरेव 'दृष्ट' इत्यस्य अ्रनुप्रयोगः । मनोज्ञत्वादिश्वात्र साधारणा धर्मो नोपात्तः । त्त्र अमृतद्युतिः उपमानम्, राजा उपमयः । तथा-अन्न=अस्यां भुवि इन्द्रसश्चारम्=इन्द्र इव सश्चरणाम् इंति तत् तथोक्कम्। 'इन्द्र इव सश्वरसि' इत्यर्थः । अत्र 'उपमाने कर्मणि च' [ ३ ४। ४५ ] इति पाणिनिसूत्रेणा चकाराऽनुकृष्टे उपमानवाचके 'इन्द्र' इति कत्तरि उपपदे सति सम्पूर्वकात् 'चर' धाताभीवे 'रामुल्' प्रत्ययः । निर्भयत्वं साधारणधर्मो नोपात्तः । अयमत्र पद्ये साधाराधर्मलोपविवेक :- प्रथमे 'अन्तःपुरीयसि' इत्यत्र सुखविहारा- स्पदत्वस्य, द्वितीये 'सुतीयसि' इत्यत्र स्नहातिशयत्वस्य, तृतीये 'रमणीयते' इत्यत्र सन्तोष- प्रदायित्वस्य, चतुर्थे 'दृष्ट' इत्यादिवाक्ये शरह्लादकत्वस्य, पञ्चमे 'इन्द्रसञ्चार' मित्यत्र निर्भ- यत्वादे: साधारणधर्मस्य लोपः। तदवं धर्मलोपे दश प्रकाराः। 'उपमानानुपादाने द्विधा वाक्यसमासयोः' ॥ इति।

१०८ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

उदाहरणं यथा -- 'तस्या मुखन सदृशं रम्यं नास्ते नवा नयनतुल्यम्'।। त्रत्र मुख- नयनप्रतिनिधिवस्त्वन्तरयोः [कमलाद्यो:] गम्यमानत्वाद् उपमानलोपेः । औपम्यवाचिनो लोपे समासे क्विपि च द्विधा। क्रमेणोदाहरसम्। 'वैदनं मृगशा- वाच्याः सुधाकरमनोहरम्' इति। अत्र 'सुधाकर इव मनोहरम्' इति वाक्ये [ विग्रहरूपे] 'उपमानानि सामान्यवचनैः' [२।१५५] इति सूत्रेण कर्मधारयसमासे 'इव' इत्यस्य श्रप- म्यवाचकस्य लोपे 'समासगता वाचकलुप्ता'।3 'गर्दभति श्रतिपरुष व्यक्नं निनदन् महात्मनां पुरतः' । अत्र 'गर्दभति' इत्यत्र गर्दभ इवाचरति इति विग्रहे 'सर्वप्रातिपदिकेभ्यः क्किप् वा वक्कव्य' इति वार्त्तिकेन 'गर्दभ' इत्युपमानपदाद आचारार्थें क्िप्, क्िपः सर्वापह्ारी लोपः। एवमत्रौपम्यवाचिनः क्विपो लोप इति 'क्विव्गता वाचकलुप्ता'। न चेह उपमेयस्यापि लोपः 'निनदन्' इत्यनेनैव निर्देशात्। द्विधा समामे वाक्ये च लोपे धर्मोपमानयोः ॥ 'तस्या मुखन' इत्यादौ 'रम्यम्' इति स्थाने 'लोके' इति पाठे अनयोरुदाहरशाम्। अर्थांत् 'रम्यम्' इति सामान्यधर्मानुपादानात् उपमानानुपादानान्च 'वाक्यगता द्विलोपे उपमा'। 'नवा नयनतुल्यम्' इत्यस्य यथावस्थितमेव पाठे 'रम्यम्' इत्यस्य सामान्यधर्मस्यासम्बन्धनात् 'समा- सगता द्विलोपे उपमा'। क्विप्समासगता द्वेधा धर्मेवादिविलोपने।। धर्म: सामान्यधर्मः, इवादि: सादृश्यवाचकः, एतयोर्द्वयोलोपे=युगपदनुपादाने क्िप्- प्रत्ययगता समासगता चेति द्वेधा। उदाहरणां यथा-'विधवति मुखाब्जमस्याः' । अत्र 'विधवति' इत्यत्र 'विधुरिवा- चरति' इति विग्रहे 'सर्वप्रातिपदिकेभ्यः क्विप् वा वक्कव्यः' इति वार्तिकेन विहितस्य सादृश्य- वाचकस्य क्विप्प्रत्ययस्य सर्वापहारिलोपः, सादश्यञ्चात्र मनोहरत्वम्। 'मुखाब्जम्' इत्यत्र मुखम् अब्जभिव' इति विग्रहे 'उपितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे' [२।१५६] इति सूत्रेण समासे सति औपम्यवाचकस्य इवादेः तथा मनोहरत्वसौरभादेश् सामान्यधर्मस्य लोपः। एवम् 'शशाडकवदना' इत्यादिबहुव्रीहिसमासेऽपि इयमेव धर्मवाचकलुप्तोपमा' जेया। 'उपमेयस्य लोपे तु स्यादेका प्रत्यये क्यचि' ॥ उदाहरणं यथा- अराति विक्रमालोकविकस्वर विलोचनः । कृपाणोदग्रदोदराड: स सहस्रायुधीयति। अन्र 'सहस्रायुधमिवात्मानमाचरती' ति विग्रहे [वाक्ये] उपमेयस्यास्मनो लोपः अर्थात् उपमानादाचारे' [३।११०] इति सूत्रेणा उपमानवाचकात् 'सहस्रायुधम्' इति कर्मपदात् आचारार्थें 'क्यच्' प्रत्ययः । आचारोऽत्र दुर्धर्षत्वादिः । १ अत्रैव च 'मुखेन सदृशम्' इत्यत्र 'मुखं यथदम्' इति, 'नयनतुल्यम्' इत्यत्र 'दगिव' इति पाठे श्रौत्यपि सम्भवति, तेन चातुर्विध्यं स्यात्, परं प्राचीनमनुरुध्येदमुक्कम्। २ 'कदलीसुन्दरावूरू मृशालसदृशौ भुजौ' इत्युत्तरार्धम्। ३ कुक्कुरति च परपदानि विलिहन् परदतमात्रार्थीं इति परार्धम्।

उक्तभेदानां चक्रप्रदर्शनम्। १०६

'धर्मोपमेयलोपेऽन्या'॥ धर्मः=सामान्यधर्मः उपमेयञ्च एतयोरलेोपे=युगपदनुपादाने अन्या=अपरा एकविधा लुप्तोपमा। 'यशसि प्रसरति भवतः क्ीरोदीयन्ति सागराः सर्वे'। अत्र 'कीरोदमिवात्मानमाच- रन्ती'ति। अत्र उपमेय आत्मा, साधारणधर्मः शुककता च लुप्ौ [नोपात्तौ]। त्रिलोपे च समासगा=धर्मोपमानिवादिलोपे समासगता एका धर्मोपमानवाचकलुप्ताऽन्या उपमेत्यर्थः। यथा-'राजते मृगलोचना' इत्यन्न 'मृगस्य लोचने इव लोचने यस्या' इति विग्रहे 'अनेकमन्यपदार्थे' [२।२।२४] इति सूत्रस्थेन 'सप्तम्युपमानपूर्वपदस्य बहुव्रीहिरुत्तरपदलोपश्च' इति वार्ततिकेन 'मृगलोचने' त्युपमानभूतस्य पूर्वपदस्य 'लोचन' शब्देन सह बहुव्रीहिसमासे उपमानवाचिनि 'मृगलोचने' इति पूर्वपदे उत्तरपदभूतस्य लोचनशब्दस्य लोपे सति इदमुदा- हरसाम। एवमत्र उपमानभूतस्य 'लोचने' इत्यस्य, शर्प्रपम्यवाचकस्य 'इव' शब्दस्य 'च्वं- लत्व' रूपस्य च साधारसाधर्मस्य लोपे (त्रिलोपे) समासगतेयं लुप्तोपमा। 'तेनोपमाया भदा: स्युः सप्तविंशतिसंख्यकाः'। इति ॥पूर्ण षड्विधा, लुप्ता चैकविंशति- विधा इति मिलित्वा सप्तविंशतिप्रकारोपमा। एतच्च निम्नन्यस्तचक्रेणा सुखवेदम्। यथा- नामानि। उदाहरणानि। तद्धितगता १-सौरभमम्भोरुहवन्मुखस्य। श्रीती ३- समासगता १-कुम्भाविव स्तनौ पीनौ। वाक्यगता १-हृदयं मदयति वदनं तव। शर- पूर्णोपमा ६ दिन्दुर्यथा बाले !। तद्धितगंता १- मंधुरः सुंधावदघरः । आर्थी ३- समासगता १-पह्लवतुल्योऽतिपेलवः पाणिः । वाक्यगता १-चकितमृगलोचनाभ्यां सदशौ चपले च लोचने तस्याः । लुप्तोपमा २१ श्रीती २ समासगता १-वाचः सुधा इव।

सामान्यधर्मलोपे ५ वाक्यगता १-मुखमिन्दुर्यथा। तद्वितगता १-मनोऽश्मवत्। आर्थी ३- समासगता १-शष्ठस्े बिम्बतुल्यः । वाक्यगता १-पाणिः पल्लवेन समः।

क्याच २ आधारात् क्यच १-अन्तःपुरीयसि रणेषु। कर्म्मराः क्यचि १-पौरं जनं सुतीयसि। प्रत्यय ५ क्यदि १ < कर्तः क्यढि १-श्रीस्तव रमणीयते। 5 कर्म्मेणि रामुलि १-श्रमृतद्युतिदर्श दृष्टः। रामुलि २ कर्तरि सामुलि १-इन्द्रसञ्चारं सञ्चरसि।

१ मृगेन्द्रगमना श्यामा कोमला कोकिलस्वना। हंसवाणी प्रिया सेयं 'राजते मृगलोचना' ॥I इति पूर्राम्।

११० "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

उपमानलोपे २ वाक्यगता १-तस्या मुखेन सदृशं रम्यं नास्ते। समासगता १-नवा नयनतुल्यं रम्यमास्ते।

समासगता १-सुधाकरमनोहरं वदनम्। इवादिलोपे २ क्विप्प्रत्ययगता १-गईभति श्रुतिपरुषं व्यक्कं निनदन् महात्मनां पुरतः ।

सामान्यधर्म्म उपमानञ्च समासगता १-लोके न वा नयनतुल्यमास्ते। एतयोरुभयोरलेपि २ वाक्यगता १-तस्या मुखेन सदशं रम्यं लोके नास्ते। सामान्यधर्म्म इवादिश्व क्विपूप्रत्ययगता १-विधवति मुखाब्जमस्याः । एतयोरुभयोर्लेपिे २ समासगता १-मुखाब्जमस्याः । उपमेयलोपे क्यचि १ २ कर्म्मणः क्यचि १-विकस्वरविलोचनः स सहस्रायुधीयति। सामान्यधर्म्म उपमेयञ्च एतयोरुभयोरलपेि १ कर्म्मणः क्यचि १-तीरोदीयन्ति सागराः। -- उपमानम्, इवादि:, सामान्य- धर्म्मश्र, एषां सर्वेषां लोपे समासगता १-राजते मृगलोचना।

[अथ रूपकस्य्र सामान्यलक्षणापूर्वकं निरूपणाम् ] उपमैव तिरोभूतभेदा रूपकमुच्यते। यथा बाहुलता पाशिपअं चरणापल्लवः ॥६६ । सकलालङ्कारप्रासाभूता उपमा निरूपिता, सम्प्रति रूपक लच््यलक्षणाभ्यां निरूपयति- 'उपमा' इति। तिरोभूतमेदा=तिरोभूतः प्रच्छादितः अप्कटित इति यावत् भेद := उपमानोप- मेययोः वैधर्म्य यस्यां सा उपमा एव रूपकम=रूपकालड्कारः उच्यते=कथ्यते 'कविभि'रिति शेषः । एवञ्च 'उपमानोपमेययोर्यद् गुणासाम्यादभेदारोपणं अर्थात् उपमेये उपमानस्या- हार्याभेदारोपः तद्रूपक'मिति फलितं रूपकलन्तराम्। वामनोप्याह-'उपमानोपमेयस्य गुण- साम्यात्तत्त्वारोपो रूपकम्' [काव्या० सू० ३।६ ] इति। प्रकृतम् अकरृतेन रूपवत् क्रियत इति 'रूपक' निरुक्िः। उदाहरति-'यथा बाहुलता' इत्यादिना। बाहुलता=बाहु[भुजा] एव लता [वल्ली] इति बाहुलता। पाशिपद्मम्=पाशिरेव पद्मम् पाणिपद्मम्। चरणपल्लवः=चरणः (अङ्ध्रिः) एव पल्लवं: इति चरणापल्लवः । अत्र उपमेये बाहौ उपमानस्य लतायाः कोमलत्वादिगुरासादश्येन [ऐच्छिकः] लता- त्वधर्मारोपः। सच लताबाह्नोर्भेदज्ञाने सत्यपि ऐच्छिकत्वात् 'शरहार्य' इति कथ्यते। एवं बाहौ लतात्वारोपेणा 'बाहुर्लता इव' इत्युपमापेक्षया चमत्कारातिशयः सहृदयसात्तिकः । एषैव दिक् 'पाणिगपद्मम्' 'चरगांपल्लव' इत्यादावपि ज्ञेया। परमिदं 'समस्तरूपकस्य' उदाहरराम्। उक् वाग्भटेन-

१ 'वैधर्म्यं भेद' इति पत्तावलम्बिन आलड्कारिकाः । (प्र०) रूपकस्य सामान्यलक्णां तडुदाहरणाश्च स्पष्टीकुरु? (उ०) अस्य पृ० पं० १६

रूपकम्। १११

रूपकं यत्र साधर्म्यादर्थयोरभिदा भवत्। समस्तं वाऽसमस्तं वा खराडं वाSखरांडमेव वा। कमश उदाहरसाम्। तन्न समस्तं यंथा- कीर्णान्धकाशलकशालमाना निबद्धतारास्थिमणि: कुतोऽपि। निशापिशाची व्यचरद्दधाना महान्त्युलूकध्वनिफेत्कृतानि॥ अत्र निशैव पिशाची महान्त्युलूकध्वनिफेतकृतानि दधाना कुतोपि व्यचरत् इति सम्बन्धः। उलूकध्वनय एव फेत्कृतानि। कीर्णो वित्िप्तोऽन्धकार एव अलका कुटिलकेशा: तैः शालमाना शोभमाना। तथा निबद्धाः तारा एव अस्थिमरयो यया सा तथा। एवं दर्शितरीत्या 'निशा एव पिशाची' इति तये।स्तयोरद्वयोरर्थयोरभेदात् रूपकम् । तच्व समासकरणात् समस्तम्। असमस्तं तु पृथग् विभक्कया ज्ञेयम्। यथा- संसार एष कूप: सलिलानि विपत्तिजन्मदुःखानि। इह धर्म एव रज्जुस्तस्मादुद्वरति निर्मझान्॥ अत्र पृथक् परृथक् विभक्तिभावाद असमस्तो रूपकालङ्कारः। खरंडं यथा- अधरं मुखेन नयनेन रुचिं सुरभित्वमाब्जमिव नासिकया। नववर्रिानीवदनचन्द्रमसस्तरुणा रसेन युगपत्निपपुः। श्र्त्र नववर्णिानी नवोढा, तस्या वदनमेव चन्द्रमा तस्येति रूपकम्। तरुणा := युवानः नव- वर्णिनीवदनचन्द्रमसः मुखेनाधरम्, नयनेन रुचिम्, नासिकया आब्जमिव सुरभित्वम्, निपपुः=स्व- दन्ते स्म। एवमत्र खराडकरणत् खराडरूपकम्। 'आब्ज' मिवेत्यत्र तूत्प्रेक्षा। अखराडं यथा- ज्योत्स्या धवलीकुर्वन्तुवी सकुलपर्वताम्। निशाविलासकमलमुदेति स्म निशाकरः॥ अत्र अखराड एव चन्द्रो निशाया विलासंकमलं स्याद् अतोऽखरडं रूपकमेतत् ॥६६॥

अङ्गुल्य: पह्लवान्यासन् कुसुमानि नखाचिषः। बाहू लते वसन्तश्रीस्त्वं नः प्रत्यक्षचारिसी॥ ६७ ॥। व्यस्तं रूपकमुदाहरति -- 'अङ्गुल्य' इति। [हे! प्रिये !]त्वं नः=अस्माकम् प्रत्यक्ष- चारिणी=नयनगोचग वसन्तश्रीः=मधुमासशोभा 'असि' इति शेषः । तैथाहि-ते=तव अ्रङ्गुल्य := करशाखाः पह्मवानि=कोमलपत्राणि नखारचिष := नखानां करजानामर्चिष: किरणः कुसुमानि=पुष्पाणि तथा बाहू=भुजे लते=वल्ल्यौ 'वर्त्तेते' इति शषः। अत्र अङ्गुलीपल्लवादीनां समासानाश्रयणाद् व्यस्तं रूपकम्। इदन्तु बोध्यम्- 'अङ्गुल्यः पल्लवानि' इत्यादिरूपेण अत्र रूपकोदाहरणो लिज्नभेदन्यसनेन रूपके लिङ्गभेदस्य दोषाभाव इति व्यक्कीकृतम्। 'शास्त्राणि चत्षुर्नवम्' इत्यादभियुक्कोक्ि: वचनभेदेऽपि दोषाभावं व्यनक्ञि। एर्ताद्भिन्नस्थले तु 'मुख पद्मानि' इत्यादौ दोष एव । ६७ ।।

१ 'वंसन्तश्रीत्व' भवोपपादयते। (प्र०) व्यस्तरूपकस्य किमुदाहरणाम कथश्न तन्र रूपकसामान्यलक्षरां घटते? इति स्प्ष्टं व्याख्याहि: (उ०) अस्य प्टृ० पं० २२।

११२ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

[ समस्तव्यस्तरूपकोदाहरयाम् ] इत्येतद्समस्तास्यं समस्तं पूर्वरूपकम्। स्मितं मुखेन्दोरज्योत्सेति समस्तव्यस्तरूपकम् ॥ ६८॥ उक्करूपके स्वोक्ति स्वयं सङ्गमयन् उत्तरार्घेन 'समस्तव्यस्तरूपक' मुदाहरति -- 'इति' इति। इति=उक्कम् एतत्='अङ्गुल्यः पल्लवानि' इत्यादि अरसमस्ताख्यम्=असमस्तसंज्ञकं रूप- कम्। पूर्वरूपकम्=पूर्वश्लोकोक्कं 'बाहुलता' इत्यादि तु समस्तम्=समस्तरूपकं 'ज्ञेयम्' इति शेषः। बाहूलतादीनां समासकरणात् 'उपमानोपमेययोः समासस्थले समस्तम् असमासस्थले तु अरस- मस्तम्' इत्यर्थः । असमस्तमेव 'व्यस्तम' इत्युच्यते। 'स्मितम्' इति । मुखेन्दो := मुखमेवेन्दुः तस्य स्मितम्=हास्यम् ज्योत्स्ना=चन्द्रिका 'अ्रस्ति' इति शेषः, एतच्च समस्तव्यस्तरूपकम् इत्यर्थः । 'मुखन्दो' रित्यत्र समासात् 'स्मितं ज्योत्स्ना' इत्यन्र समासाभावादिति भावः ॥ ६८ ॥ [ सकलरूपकोदाहरणम् ] ताम्राङ्गुलिदलश्रेणि नखदीधितिकेसरम्। ध्रियते मूर्त्नि भूपालैर्भवच्चररापङ्कजम् ॥ ६६। सकलरूपकं प्ररूपयति द्वाभ्याम् -- 'ताम्र' इति। ताम्राङ्गुलिदलश्रेणि=ताम्रा रक्का अङ्गुलयः करशाखा एव दलानि पल्लवाः तेषां श्रणाय राजयः यत्र तत्, नखदीधि- तिकेसरम्=नखानां करजानां दीधतयो मयूखा एव केसराः किञ्जल्का यत्र तत् तादृशम्, भवचरसापङ्कजम्=भवतः चरणौ (तव अड्घरी) एव पढ्ढजं कमलम् तत् भूपालैः= राजभिः मूर्ध्ि=[स्व-]उत्तमाज्के ध्रियते=उह्यते। 'धृञ्' धारणो कर्मि लिट्। अत्र चररो पङ्कजत्वमारोपितम् यतः कमलं शिरसि ध्रियते, एवं चरणस्य पङ्कजत्वेन रूपणो कृते तदनुगुणीभावाय ताम्राङ्गुर्लाषु दलत्वम्, नखदीधितिषु केसरत्वश्चारोपितमिति सकलानां पड्कजावयवानामारोपणात् 'सकलरूपक' भिद रूपकम् ॥ ६६॥ [उक्कोदाहरणो रूपकलच्षणायोजनम् ] अङ्नगुल्यादौ दलादित्वं पादे चारोप्य पद्मताम्। तद्योग्यस्थानविन्यासादेतत्सकलरूपकम् । ७0 ॥ उक्कोदाहरो सकलरूपकस्य लक्षणां स्वयं घटयित्वा दर्शयति-'अड्गुल्यादौ' इति। अड्गुल्यादौ=अड्गुलिप्रभृतौ दलादित्वम्=दलश्रेणित्वादिकम् पादे च=चरणो च पद्मताम्= कमलभावम् आरोप्य=अध्यस्य तद्योग्यस्थानविन्यासात्=तस्य पङ्चजस्य योग्ये स्थाने शिरसि विन्यासात्=धारणात् एतत् सकलरूपकम्=सकलरूपकसव्ज्ञकिदं रूपकमित्यर्थः । एतदेव विश्वनाथप्रभृतिभिः 'साङ्गं समस्तवस्तुविषयं' वा रूपकमुच्यते। लक्षयन्ति च-अद्विनो यदि साङ्स्य रूपयां साङमेव तत्' इति। एवमुक्लोदाहरयो मूर्धि धारणारूपं यत्साधारणो धर्म:, तस्य उपमानभूते पड्ढज एवान्वयौचित्यात् 'मयूरव्यंसकादयश्र' [२।१।७२] १ प्रकाशकारास्तु-'समस्तवस्तुविषयं श्रौता आरोपिता यदा' इत्यललक्षन्। (प्र0) सकलरूपकस्योदाहररां लिखित्वा तत्र तस्य लक्षणां योजय? (उ०) अस्य पृ० पं० १२।

रूपकप्रपञ्च: । ११३

इति सूत्रेरा 'चरणाभेव पङ्कजम्' इति रूपकसमासः, नतु 'उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्या- प्रयोगे' [२। १।५६ ] इति सूत्रेण 'चरणं पड्कजम् इव' इत्युपमितसमासः, उपमेयस्य (चरसास्य) मूर्ध्रि धारणायोग्यत्वात्। इत्थ्च- 'यत्र अङ्ञिनः तदङ्ानाश्च रूपणां शब्दोपात्तं भवति तदेव 'सकलरूपक' मित्यलङ्- कारशास्त्रविदामाशयः। अस्योदाहरणान्तरं यथा- यात्राप्रावृषि वीररुद्रनृपतेर्निस्साणधाराधरे वैरिकमापतिगर्वपर्वतभिदाभीमं मुहुर्गर्जति।

वर्धन्ते हरिदन्तरेघु जगदानन्दा यशःकन्दलाः ॥ अन्र 'यात्राप्रावृषि' इत्यादाववयवरूपणाम्, 'यशःकन्दला' इत्यवयविरूपराम्। ननु-अन् 'यशांसि कन्दला इव' इत्युपमितसमासः प्राप्नोति 'यशांसि एव कन्दला' इति रूपकसमासोऽपि उभयो: साधकबाधकाभावात् सन्देहसक्कर एवायं नतु रूपकमेवेति निश्चय इति चेत् ? उच्यते-'जगदानन्दा' इति सामान्यप्रयोगसम्भवात् तदप्रयोग एव चोपमितसमासशासनान्नोपमितसमासः किन्तु मयूरव्यंसकादित्वाद्रूपकसमास एव तेन रूपक- मेवेदं नोपमा। एवमन्यत्रापि साधकबाधकयोरुन्नयनं ज्ञेयम्॥ ७०॥ [अवयवरूपकस्योदाहरणम् ] अकस्मादेव ते चरिड ! स्फुरिताधरपल्लवम्। मुखं मुक़ारुचो धत्ते घर्माम्भ:करामअ्रीः॥७१॥ [अवयवरूपकस्य लक्षयायोजनम् ] मञ्जरीकृत्य घर्माम्भ: पल्लवीकृत्य चाधरम्। नान्यथाकृतमत्रास्यमतोऽवयवरूपकम् । ७२॥ अवयवरूपकं प्ररूपयति-'अकस्माद्' इत्यादि द्वाभ्याम्। हे ! चरिड != समधिक- कोपने! ते=तव मुखम्=आननम् अकस्मात् एव=निर्हेतुकमेव स्फुरिताधरपल्लवम्=स्फुरितः कम्पनायुतः अधरः निम्नोष्ठ एव पल्लवः पत्रं यस्मिन् तत्तादृशं सत् मुझारुची := मुकानां मौक्िकिकानां रुचः इव रुचः कान्तयो यासां तास्तादृशाः घर्माम्भःकरामञ्जरी := घर्माम्भसां स्वेदकणानां करा बिन्दव एव मञ्जर्यः शिञ्जर्यः ता धत्ते=धारयति। अत्र काव्ये घर्माम्भः मज्जरीकृत्य=मञ्जरीत्वेनारोप्य अधरञ्च पल्लवीकृत्य=पह्लवत्वे- नारोप्य आस्यम्=मुखम् अन्यथा न कृतम्=पद्मत्वेन नैवारोपितम् अतः अवयवमात्ररूप- सात् अवयवरूपकम्=उच्यते इति शेषः। अत्र प्रस्तुते मुखे पद्मत्वारोप अर्थवशादेव उन्ने- तव्यो भवति। इदमेव परैः 'एकदेशविवर्त्तिरूपकम्' इत्युक्म्। तथाहि-'यत्रावयवनिरूपणाद् अवयविनो रूपसां गम्यते तदेकदेशविवर्त्ति रूपकम्' इति प्रतापरुद्रीये। उदाहररां यथा- प्रसाधिताशावलयान्तराल: शौर्याकरः काकतिवीरर्द्रः । विकस्वरैर्वासनया त्रिलोकी गुणाप्रसूनैः सुरभीकरोति॥ (प्र०) सकलरूपकस्य फलितं लक्षरां ब्रूहि? (उ०) अस्य० पृ० पं० ४।

११४ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

अत्र अवयवानां गुणानां प्रसूनत्वरूपरोन नृपतेः कल्पशाखित्वं निरूप्यते, परन्तु तङ्गम्यम् न तु साक्षादङ्वितया शब्देन प्ररूपितम्। यथा वा- 'मथिताद्वैरिवाराशेर्भुजामन्दिरभूभता। जाता प्रतापरुद्रस्य कीर्तिलोकान् धिनोत्यमून्'॥ अ्रत्र वैरिजनस्य वाराशित्वरूपरोन भुजस्य मन्दराद्वित्वरूपरोन च जातायाः कीर्तेः सुधात्वमर्थादापतति, लोकानाममरत्वञ्चेत्येकदेशविवर्ति रूपकम्। यथा वा- माधुर्य मधुभिः पूर्ण दशनद्युतिकेशरम्। गोपीनेत्रालिनिष्पीतं पश्यालि ! वदनं हरे:॥ अत्र माधुर्यादो मधुत्वाद्यारोपः शाब्दः वदने पद्मत्वारोपस्त्वार्थः। यथा वे- 'संसारपञ्ञरान्मुक्काः क्रीडन्त्यानन्दकानने' इति। अत्र मुक्काख्योपमेये अवयवे आरोप्यमाशात्वेनेष्टस्य कीराख्योपमानस्य शब्दानु- पात्तत्वम्, संसारे पञ्जरत्वारोपश्र शाब्द इत्येकदेशविवर्त्तनाल्वक्षणासङ्गतिः ॥ ७१, ७२॥। [अवयविरूपकस्योदाहरराम् ] वल्गितभु गलद्घर्मजलमालोहितेक्षणम्। विवृशोति मदावस्थामिदं वदनपङ्कजम् ॥ ७३ ॥ [अवयविरूपकस्य लक्षणायोजनम् ] अविकृत्य मुखाङ्गानि मुखमेवारविन्दताम्।

अवयविरूपकं परूपयति-'वल्गितक्ु०' इत्यादिना द्वाभ्याम्। वल्गितभ्रु=वल्गिते चलिते भ्ुवौ यत्र तत् चलितभ्रूद्वन्द्वमित्यर्थः, गलद्घर्मजलम्=गलन्ति प्रच्यवन्ति घर्मज- लानि स्वेदवारीणि यस्मात् तत्तादशम्, तथा आलोहितेक्षराम्=आ समन्तात् लोहिते शोशिते रक्े ईक्षरो दृष्टी यस्य तत् तादृशं तत् इदं वदनपड्टजम्=वदनमेव [मुखमेव] पङ्क- जम् कमलम् मदावस्थाम्=मदो मद्यं तस्यावस्थां शीधुपानजनितां विक्रियां विवृोति=प्रकटी- करोति। 'वृन््' वरणो। स्वादिः। विपूर्वः । लटि प्रथमपुरुषैकवचने रूपम्। अत्र दर्शिते काव्ये मुखाङ्गानि=मुखस्याङ्गानि भ्रूप्रभृतीनि अविकृत्य=पङ्चजस्य अऋ्गत्वेनाSनारोप्य 'सुखम् एव' अरविन्दताम्=पङ्कजत्वम् गमितम् आसीत्=पङ्कजत्वेनारो- पितमित्यर्थः । 'अतः' अवयविनो मुखस्यैव केवलं रूपणात् हेतोः इदम् अवयविरूपकम्= 'अवयविरूपकं' नाम रूपरक भवति। श्रत्र भुवः उपमानं दलम्, घर्मजलस्य उपमानं मकरन्दः, लोहितेचरास्य उपमानं परागरागधूसरो भ्रमरो नोपात्त इति। एतदेवाधुनिकै ्निरङ्गम्' इत्यु- च्यते। यदाह प्रकाशकार :- 'निरज्नं तु शुद्धम्' इति। उदाहरणां यथा पिडतराजानाम्- बुद्धिदीपकला लोके यया सर्वं प्रकाशते। अबुद्धिस्तामसी रात्रिर्यया किश्चिन्न भासते॥ १ साहित्यसारे। (प्र०) अवयविरूपकस्योदाहरणं लिखित्वा तस्य सक्कमनप्रकारं स्पष्टीकुरु? (उ०) अस्य पृ० पं. १३

अत्र रूपकद्वयमपि सापेक्षसरूपकसंघातात्मकत्वविरहात् निरवयवम्। मालात्मकत्व- विरहाच केवलम्। यथा वा मम- दुष्टो जनो महाहालाहलं लोके विलोक्यताम्। यत्सङ्गादेव साधूनां प्राणा नश्यन्ति तत्वणात्॥ अत्र महाहालाहलविषस्य कृष्णाश्वेतादिरूपावयवानामनपेक्षणात् निरवयवं रूपकम्। [ एकाङ्गादिरूपकभेदानां प्ररूपणाम् ] मदपाटलगराडेन रक्तनेत्रोत्पलेन ते। मुखेन मुग्धः सोप्येष जनो रागमय: कृतः॥ ७५॥ एकाङ्गरूपकं चैतदेवं द्विप्रभृतान्यपि। अक्गानि रूपयन्त्यत्र योगायोगौ भिदाकरौ॥ ७६॥ अवयवरूपकस्य भेदान् दर्शयितुकामः प्रथमं तस्य 'एका अरूपकं' नाम भेदमाचष्टे- 'मदपाटल०' इत्यादि द्वाभ्याम्। एष जनः=मल्लत्नणः, ते=तव मदपाटलगरांडन=मदेन पाटलौ श्वेतरक्कौ गराडौ कपोलौ यस्य ताद्शेन रक्कनेत्रोत्पलेन=रक्के लोहिते नेत्रे नयने एव उत्पले यस्य तथाभूतेन मुखेन=आननेन मुग्ध := मोहित. तथा रागमय := रागो लौहित्यम् अनुरागश्च तन्मयः रागपूरितः इत्यर्थः कृतः=सम्पादितः । एतद्=दर्शितप्रकारम् एकाङ्गरूपकम् नाम रूपकम् 'रक्कनेत्रोत्पलेन' इत्यत्र केवलमे- कस्यैव नेत्ररूपस्याङ्गस्य उत्पलत्वेन रूपणात्। एवम्=इत्थम् द्विप्रभृतीनि अपि अ्रङ्गानि रूप- यन्ति कवय इति शेष: । तेन 'द्यङ्गरूपकम्' 'त्र्यङ्गरूपकम्' इत्यादीन्यन्यान्यपि रूपकस्य नामानि [विशेषा:] ज्ञेयानि। तेष्ु विशेषमाह-'योगायोगौ' इति। अत्र=अवयवरूपके योगायोगौ= आरोप्यमाणानां परस्परं सम्बन्धो योगः तदभाव अयोग: योगश्च अयोगश्च तौ भिदाकरौ= भेदकौ विशेषकौ ज्ञयौ, अर्थात् द्विप्रभृत्य ङ्वारोपरोषु आरोप्यमाणानां परस्परं सम्बन्धासम्ब- न्धाभ्यां कृत्वा युक्करूपकमयुक्क रूपकमिति भेदद्वयमपि भवति। तदेवानुपदं दशयात ॥७५, ७६॥

स्मितपुष्पोज्वलं लोलनेत्रभृङ्गमिद मुखम्। इति पुष्पद्विरेफाणां सङ्गत्या युक्तरूपकम्॥ ७७ ॥ युक्करूपकमुदाहरति-'स्मित' इति। स्मितपुष्पोज्वलम्=स्मितम् [ हास्यम् ] एव पुष्पम् [कुसुमम् ] तेनोज्वलम् निर्भलम्। नोलनेत्रभृङ्गम्=लोले [चपले] नेत्रे [नयने] एव भृग्गौ [भ्रमरौ] यत्र तत् तथाविधम् 'इदं' [कान्ताया:] 'मुखम्' अरस्ति इति=उक्कप्रकारेा पुष्पद्विरेफाणं सङ्गत्या=अर्थात् स्मिते पुष्पत्वस्यारोपणात् नेत्रे भ्रमरत्वस्य च आरोपणत् 'युक्करूपक' मिदम्। भोजराजस्तु-पुष्पभृज्गादीनामन्योन्यं योगोपपत्त्या 'युक्करूपक' मिदाम- त्याशयं प्रकटीचकार। किश्च-मुखस्य अवयवयोरेव स्मितनेत्रयोः यथाक्रमं पुष्पभृङ्गत्वारोपः कृतः इत्यवयवारोपणाद् 'अ्रवयवरूपक' मपीदम्। [न कस्य नन्दनं सुभ्र ! सुरभिश्वसितानि- लम्' इति परार्धम् ]॥ ७७॥ १ क्वचित् [सुगमस्थले] स्वयमप्यूह्या प्रश्नादियोजना। (प्र०) एकाज्जादिरूपकभेदे का युक्कि: ? (उ०) अस्य पृ० पं० ६।

११६ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

इदमार्द्रस्मितज्योत्स्नं स्निग्धनेत्रोत्पलं मुखम्। इति ज्योत्स्नोत्पलायोगादयुक्तं नाम रूपकम् ॥७८ ॥ अयुक्करूपकमुदाहरति-'इदम्' इति। आर्द्रस्मितज्योत्स्नम्=आर्द्र सरसं स्मितमेव ज्योत्स्ना चन्द्रिका यत्र तत् स्न्निग्धनेत्रोत्पलम्=स्त्निग्धे सस्ेहे नेत्रे एव उत्पले यत्र तत् तथा- भूतम् 'इदम्' मुखम् अस्ति। इति=दर्शितप्रकारं ज्योत्त्नोत्पलायोगात्=ज्योत्स्नायाः चन्द्रि- काया उत्पलस्य च एतयोरारोप्यमाणयोः अयोगात् अर्थात् चन्द्रिकाकमलयोः एककालाव- च्छेदेन सम्बन्धानर्हत्वात् [उभयोरेव भिन्नकालिकत्वात्] 'अरयुक्कं' नाम रूपकमेतत्। [जग- न्नेन्नेन्दुरस्माकं कथं तापाय कल्पते'] इति उत्तरार्धम्। अन्वयः स्पष्टः ॥७८॥ [ विषमरूपकस्य लक्षणम् ] रूपणादद्विनोङ्गानां रूपसारुपणाश्रयात्। रूपकं विषमं नाम ललितं जायते यथा॥ ७६ ।। [ विषमरूपकस्योदाहरगाम् ] मदरक्ककपोलेन मन्मथस्त्वन्मुखेन्डुना। नर्ततितभूलतेनालं मर्दितुं भुवनत्रयम् ॥ ८० ॥ विषमरूपकं लक्षणोदाहरणाभ्यां दर्शयति-'रूपणात्' इति द्वाभ्याम् । अ्रज्गिन := अवयविनः प्रधानस्य रूपणत्=आरोपकर णात् अङ्गानाम्=अवयवानां विशेषणानां रूपरारूप- साश्रयात्=रूपराञ्च अरूपराञ्चानयोः समाहारः रूपरारूपणं तस्य आश्रयरं द्वारीकररां तस्मात् अर्थात् कस्यचिद् अङ्गस्य आरोपात् कस्यचिच्च अनारोपात् इदं ललितम्=मनोहरम् विषमं नाम रूपकं जायते। 'यथा'-उदाह्ियते। मदरक्तकपोलेन=[इति] मदेन यौवनगर्भेण रक्तौ=लोहितौ कपोलौ गराडौ यस्य तेन तथा नर्ततितभ्रूलतेन=नर्ततिते चापल्यं नीते भ्रुवौं एव लते व्रतत्यौ यस्मिन् तत् तथाविधेन त्वन्मुखन्दुना=तवन्मुखमेव इन्दुश्चन्द्रः तेन कराभूतेन मन्मथ := मदनः भुवनत्रयम्=त्रीनपि लोकान् मर्हितुम् उन्मथयितुम् अलम्=समर्थो भवति। अत्र 'त्वन्सुखेन' इत्यत्र अङ्ञिनि मुखे इन्दुत्वारोपः तदङ्गीभूतयोः भ्रूकपोलयोर्मध्ये भ्रुवोर्लतात्वारोपः कृतः, कपोलयोस्तु न किमप्यारोपितम् इति वैषम्यात् 'विषम' नाम रूप- कमू। एवमन्यत्रापि॥ ७६-८० ॥

हरिपाद: शिरोलग्नजहुकन्याजलांशुक:। जयत्यसुरनिःशङ्कसुरानन्दोत्सवध्वज: ।।८१।। [उक्तरूपकस्य लक्षायोजनाप्रकार:] विशषरासमग्रस्य रूपं केतोर्यदीदृशम्। पादे तदर्पणादेतत् सविशेषसारूपकम् ॥८२॥ (प्र०) विषमरूपकस्य कि लक्षणाम्? किश्ोदाहरणाम् ? तत्र लक्षणासङ्गमनप्रका- रश्च कीदशः १ (उ०) अस्य पृ० पं० ११।

रूपकप्रपञ्च: । ११७

सविशेषणरूपकं निरूपयति-'हरिपाद' इति द्वाभ्याम्। शिरोलग्नजहुकन्याजलां- शुक := शिरसि अग्रभागे लमनं सङ़तं यत् जहुकन्यायाः गज्ायाः जलमेव अ्ंशुकं शुभ्रवस्ा- च्चलं यस्य सः तथाविधः, असुरनिःशङ्कसुरानन्दोत्सवध्वजः=असुरेभ्यो देतेयेभ्यो निःशङ्क: असुरराजबलिमर्दनात् निर्भया ये सुराः देवाः तेषां यः आनन्दोत्सवः हर्षजनको महः तस्य ध्वजः केतुः एवंविशेषणाविशिष्टः, हरिपाद := हरेर्वामनावतारस्य विष्णोः पादः अङ्ध्रिः कर्तृ- पदम्] जयति=सर्वोत्कर्षेणा वर्त्तते अतोऽसौ कल्यारोप्सुभिर्नम्य इति भावः । उक्लोदाहरणे 'सविशेषसारूपकस्य' सङ्गतिं स्पष्टीकरोति-'विशेषणा' इति। अ्र्प्रत्र विशेषणासमग्रस्य= विशेषण।पेतस्य केतो := ध्वजस्य यत् ईदृशम्=वर्रितं रूपम् 'अ्र्रस्ति' इति शेषः । पादे= अड्घो तदर्पणात् तस्यारोपात् 'सविशेषणारूपकम्' इति नाम्ना रूपक ज्ञयम्। अर्थात् उक्त- विशेषराविशिष्टो यो हरिपाद: यश्च हरिहतासुरेभ्यो शङ्कारहितानां देवानामानन्दोत्सवे ध्वजः तयो: सविशषणायोः एव गम्यमानसादृश्ययोः परस्परमुपमानोपमेयभावः । एवश्-'विशेषणाविशिष्टयोरप्रकृतयोः प्रकृतेऽभेदारोपः सविशेषणरूपक' मिति निष्कर्षः ॥। ८१-२॥

न मीलयति पम्मानि न नभोऽप्यवगाहते। त्वन्मुखेन्दुर्ममासूनां हरणायैव कल्पते ॥ ८३ ॥

अक्रिया चन्द्रकार्याामन्यकार्यस्य च क्रिया। अत्र सन्दर्श्यंते यस्माद्विरुद्धं नाम रूपकम् ॥।द४ ॥ विरुद्धरूपकं प्ररूपयति 'न' इति द्वाभ्याम्। मानवतीं नायिकां प्रति कस्यचिन्नायक- स्योक्किरियम्। [ह! प्रिये ! ] त्वन्मुखेन्दुः=तव मुखमेंव इन्दुः पद्मानि=कमलानि न मील- यति=न मुकुलयति प्रकाशरहितत्वादिति भावः।नभः=गगनञ्च न अवगाहते=न विलोडयति अर्थात् आकाशेऽपि न सश्चरति ऊर्ध्वताभावात्।[केवलम्] मम असूनाम्=मदीयप्राणानाम् हरसाय एव=निश्चयेन हननाय कल्पते=समर्थों भवति। विप्रलम्भस्योद्दीपकत्वादिति भावः । अत्र=उके काव्ये [पद्ये] चन्द्रकार्याणगाम्=आरोप्यमारास्य चन्द्रस्य शशिनः कार्यारां पद्ममुक्कुलीकरणादी नाम् आकाशे सश्चरणादीनाच्च या अक्रिया=अकरणम् अन्यकार्यस्य=आरो- प्यमाणचन्द्रभिन्नस्य कृतान्तस्य यत् कार्यम्=प्रहरणाख्यम् तस्य क्रिया=कराम् यस्माद्=हेतोः सन्दर्श्यते=उपनिबध्यते तस्मात् 'विरुद्धम् -- नाम रूपकम्' ज्ञातव्यमिति शेषः। अयं भाव :- उपभेयभूतस्य मुखस्य उपमानाभेदेन उपमानगतकार्यकारित्वमेव युक्कं .. नत्वन्यत्, तदत्रान्यकार्यकरणोपनिबन्धनात् अनौचित्यस्य विरोधस्यैवावभासः, तस्मात् 'विरुद्ध मिदमुच्यते। एवश्र-अरोपविषये (उपमेये) आरोप्यमाणाविरुद्धकार्यत्वरूपणं विरुद्ध- रूपकमिति फलितं लक्षणम् ॥ ८३-८४ ॥ (प्र०) सविशेषसारूपकस्य लक्ष्यलक्षणो प्ररूपय ? तस्य निष्कृष्टं लक्षराच्च लिख? (उ०) अस्य पृ० पं० १२। (प्र०) विरुद्धरूपकस्य लक्षणोदाहरणविवरणं विधीयताम् (उ०) अस्य पृं० पं. १५।

११८ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

गाम्भीर्येण समुद्रोऽसि गौरवेणासि पर्वतः। कामदत्वाच्च लोकानामसि त्वं कल्पपादप: ॥। =५॥ गाम्भीर्यप्रमुखैरत्र हेतुभिः सागरो गिरिः। कल्पद्रुमश्च क्रियते तदिदं हेतुरूपकम् ॥ ८६। 'हेतुरूपकं' प्ररूपयति -- 'गाम्भीयेण' इति द्वाभ्याम्। [ हे! राजन्] त्वं गाम्भीर्येण= गम्भीरस्य भाव: गाम्भीर्यम् तेन अक्षोभ्यत्वेन दुरवगाहत्वेनेत्यर्थः, समुद्रोऽसि=सागरोऽसि, गौरवेणा=गुरोर्भावः गौरवं सारवत्त्वं तेन, पर्वतः असि=महीधरोसि, लोकानाम्=अर्थिजना- नामू कामदत्वात्=वाञ्छाप्रपूरकत्वात् कल्पपादपःदेवतरुरसि। अन्र सर्वत्र 'हेतौ' [२।३।२३] इति सूत्रेण हेतौ तृतीया। 'गाम्भीर्यप्रमुखै'रिति। अत्र=उक्के पद्ये [काव्ये] 'गाम्भीर्यप्रसुखैः हेतुभिः' प्रस्तुते उपमेये राजनि, सागर: गिरि: कल्पद्रुमश्च करियते=नाम आरोप्यते तत् तस्माद इदं 'हेतुरूप कम्' इत्युच्यते। 'आरोपविषये आप्रारोप्यमायगतहेतुभावारोपरं हेतुरूपक'मिति लक्षणाकार इत्यर्थः। 'विश्वनाथ'प्रमृतयस्तु-एतादृशस्थल उल्लेखालङ्कारभाहुः। तल्लत्तरान्तु -- क्वचिद्भेदाद् ग्रहीतृणां विषयाणां तथा क्वचित्। एकस्यानेकधोल्लेखो यः स 'उल्लेख' उच्यते॥ उदाहरणं यथा -- [ तस्यैव ] प्रिय इति गोपवधूिः शिशुरिति वृद्धैरधीश इति देवैः। नारायण इति भक्कैव्रह्मेत्यग्राहि योगिभिर्देवः ॥ अत्रैकस्यापि भगवतः तत्तद्गुरायोगादनेकधोल्लेखे गोपवधूप्रभृतीनां रुच्यादयो यथा- योगं प्रयोजकाः । 'गाम्भीर्येणा समुद्रोऽसि गौरवेरणासि पर्वतः' इत्यादौ चानेकधोल्लेखे गाम्भीर्यादि- विषयभेद: प्रयोजकः । अर्थात् एकस्यैव पुंसो हेतुभेदेन समुद्राद्यनेकरूपणोल्लेखः। उल्लेखनं विषयीकरणं रूपणमिति यावत्। 'चन्द्रालोके' तु

स्त्नीभि: कामोऽर्थिभि: स्वर्टु: कालः शत्रुभिरैत्ति सः॥ यथाऽत्र एक एव राजा कामत्वादिरूपेणोल्लिखितः एवमेव मूलदर्शितहेतुरूपकोदा- हररऽपि एक एव राजा समुद्रत्वादिरूपेणोल्लिखितः। 'ऐक्ति' इति दर्शनार्थकात् 'ईत्' धातोः कर्मि तङ्। एवमन्यत्राप्यूहम्। अपि च-

१ अत्रत्यः सम्भावितोऽपि शास्त्रार्थो ग्रन्थगौरवभयाद् बालबुद्धिव्याकुलताभयाच्चो- पेच़ितः । (प्र०) हेतुरूपकस्य लक्षणादिकं स्पष्टीकुरु? (उ०) अस्य पृ० पं० २।

रूपकप्रपञ्चः। ११६

यम: प्रतिमहीभृतां हुतवहोसि तन्नीवृतां सतां खलु युधिष्टिरो धनपतिर्धनाकाडच्िणाम्। गृहं शरणामिच्छतां कुलिशकोटिभिनिर्भितं त्वमेक इह भूतले बहुविधो विधात्रा कृतः ॥ [परिडतराजः ] इत्येवमादिस्थले उल्लेखो दरिडमते 'हेतुरूपक'मेव ॥ ८ ५, ८६ ॥। [श्रिष्टरूपकप्ररूपणम् ] राजहंसोपभोगार्ह भ्रमरप्रार्थ्यसौरभम्। सखि ! वक्त्राम्बुजमिदं तवेति श्िष्टरूपकम् ॥८७॥ 'Pिलिष्टरूपक' माचष्टे-'राजहंसो०' इति। हे! सखि != आलि ! तव इदम्=दृश्य- मानम् वक्त्राम्वुजम्=वक्त्रमेव अम्बुजम् सुखकमलम्, राजहंसोपभोगार्हम्=राजहंसः पच्ति- विशेष: राजश्रेष्ठंश्च तस्य उपभोगार्हं भोगयोग्यम्, भ्रमरप्रार्थ्यसौरभम्=भ्रमरः कामुकः भृङ्गश्च तस्य प्रार्थ्य कामनीयम् सौरभं सौगन्ध्यं यस्य तत् तथाविधम् 'अस्ति' इति शेषः । 'इति' उ्करूपं श्लिष्टरूपकम्-श्रिष्टशब्दनिबन्धनं श्लेषालङ्कारानुप्राशितत्वाद् उक्कनामकं रूपकं भव- तीत्यर्थः । अयमाशयः-अत्र राजहंसोपभोग्यत्वादिरूपः साधारणधर्मः सच श्लषात्थापित इति श्लेषमूलकत्वात् 'श्िष्टरूपक'मेतत्। राजहंसस्तु कादम्बे कलहंसे नृपोत्तमे' इति हैममेदिन्यौ। भ्रमरः 'कामुके भृङ्गे' इति मेदिनी।

कमलामोदरोलम्बो महत्पङ्कक्षयांशुमान् । योगिमानसहंसोऽयं भवताद्भवतापभित्॥ अत्र कमलायाः [श्रियः ] मोदः हर्षः [ विकासः ] एव कमलानाम् आ्रमोदः, महतां सतां पङ्कं किल्विषमेव पङ्कं कर्दमः तस्य क्षये नाशे अंशुमान् रविः योगिनां चित्त- वृत्तिनिरोधवतां मानसं चित्तमेव मानसं तदारूयं सरः तत्र हंसः पत्ती कृष्णश्र 'अयं भवता- पभित्=संसारदुःखध्वंसकः भवतात् एवमादिरूपेणारोपः भगवतो रोलम्बत्वाद्यारोपे हेतुः। अत्र वाचकं श्लिष्टम्। परमिदं मालारूपकम् श्िष्टम्। यथा वा- अहितापकरणभेषज ! नरनाथ ! भवान् करस्थितो यस्य। तस्य कुतोऽहिभयं स्यादखिलामपि मेदिनीं चरतः ॥ अत्र अहितानाभपकरणामेव अहीनां [सर्पाणगां] तापकरणामिति श्लेषमूलकेनारोपेण राजनि भेषजतादात्म्यमारोपितम्। कुतः 'अ्र्रहिभयम्' स्वपन्षभीतिः । 'महीभुजामहिभयं स्वपन्तप्रभवं भयम्' इत्यमरः । 'कुतः' पृथ्वीतः 'हि' निश्चयेन भयं भीतिर्वा। एविदं श्लेषनिबन्धनं रूपकम्। यथा वा- अलौकिकमहालोक प्रकाशितजगत्त्रयः। स्तूयते देव ! सद्वंशमुक्कारत्नं न कैर्भवान्॥ अत्र अलौकिक: लोकोत्तरो यो महः उत्सवः तस्य आलोकः दर्शनमेव अलौकिको (प्र०) ल्लिष्रूपकं सुव्याख्याहि? (उ०) अस्य पृ० पं० ७।

१२० "कुसुमप्रातमा" साहत-काव्यादशस्यद्वितायपारच्छुद-

महान् आलोको द्योतः तेन प्रकाशितं जगत्त्यं येन स तादृशः। 'आलोकौ द्योतदर्शनी' इत्यमरः । सद्वंशो महत्कुलम् तदेव सद्वंशः उत्तमवेशुः [मुक्कोत्पत्तिस्थानम्] तत्र मुक्कारत्नं मौक्किकश्रेष्ठः भवान् कैर्न स्तूयते अपि तु सवैंः स्तूयते इत्यर्थः। अ्रत्न आरोपविषयारोपणीययो: सत्कुलसद्वेरावोः श्िष्टसद्वंशशव्देनाभिधानम्, राजनि मुक्कात्वारोपे कुलगतो वेुत्वारोपो निमित्तमिति श्िषं परम्परितं रूपकमुच्यते। अपत्र तु श्लिष्टरूपकत्वांश एव उदाहरणं ज्ञेयम्। एवसादि स्वयमूह्यम्। 'वंशः संघेऽन्वये वेणौ पृष्ठा- द्यवयवेऽपि च' इति हैमः । 'रत्नं स्वजातिश्रेष्ठेऽपि' इत्यमरः ॥८७॥

इषं साधर्म्यवैधर्म्यदर्शनाद् गौरामुख्ययोः। उपमाव्यतिरेकाख्यं रूपकद्वितयं यथा॥ द॥ उपमारूपकव्यतिरेकरूपके लक्षयति-'इष्म्' इति। गौणामुख्ययोः=गुणादागतः गौरा: अर्थात् [आह्वादकत्वादि] गुणासम्बन्धाद् आरोप्यमाणश्रन्द्रप्रभृतिः 'गौणाः' । मुखमिव प्रथमप्रतीतिविषयत्वात् आरोपविषयो मुखादि: 'मुख्यः' तयोः साधर्म्यवैधर्म्यदर्शनात्= अर्थात् साधर्म्यदर्शनात्=साधारणधर्मसम्बन्धात् वैधर्म्यदर्शनात्=विरुद्धधर्मसम्बन्धात् यथा- कमं 'उपमाव्यतिरेकाख्यम् रूपकद्वितयम्' अस्ति इति शेषः । गौरामुख्ययोः साधारणधर्म- सम्बन्धात् 'उपमारूपकम्'। तयोरेव विरुद्धधर्मसम्बन्धात् 'व्यतिरेकरूपकं' ज्ञेयमित्यर्थः । 'चथा' इति अनुपदमुदाहरति ॥ दद ॥ [उपमारूपकस्योदाहरणम् ] अयमालोहितच्छायो मदेन मुखचन्द्रमाः। सन्नद्धोदयरागस्य चन्द्रस्य प्रतिगर्जति ॥८६॥ उपमारूपकमुदाहरति-'अयम्' इति। मदेन=मद्यपानजनितेन अवस्थाविशेषेण आलोहितच्छाय := आलोहिता ईषद्रक्का छाया कान्तिर्यस्य स तादृशः मुखचन्द्रमाः=मुख- मेव चन्द्रभाः सन्नद्वोदयरागस्य=सन्नद्धः सम्यक् स्फुरन् उदयरागः उदयकालिकलोहितिमा यस्य तस्य तथाविधस्य चन्द्रस्य=शशिनः प्रतिगर्जति=समानरागवन्तं तादृशं चन्द्रं प्रति स्प- र्ते, अर्थात् तमनुकरोति नतु सदृशीभवति। चन्द्रस्येति सम्बन्धविवत्तया षष्ठी। अत्रारोप्यमाशास्य चन्द्रस्य तदभिन्नतया आरोपविषयो मुखमुपभेयम्, तस्यापम्यसू- चनकरं प्रतिगर्जनं समानो धर्मः। तत्सम्बन्धादिदम् 'उपमारूपकम्' इत्युक्कं भवति। यथा वा मम- गैदोइरिडतदोर्दरडो मदा घूर्णोक्षणः च्रम्। असह्यवैरिविक्रान्तिर्भीमोऽयं स्पर्धते बलम्॥ बलम्=बलभद्रं श्रीकृष्णाभ्रातरमित्यर्थः, भीमः भीमसेनो मध्यमपाराडवः। अत्रापि आरोप्यमासास्य बलस्याभिन्नतया भीमसेन उपमेयम्, तस्यौपम्यसूचनकरं स्पर्धनं समानो (प्र०) उपमाव्यतिरेकरूपकयोर्लक्षरां लिख? (उ०) अस्य पृ० पं० ६। (प्र०) उपमारूपकोदाहररो तल्लच्षणां स्पष्टं घटयतु भवान्? (उ०) अस्य पृ० पं० १६।

रूपकप्रपञ्चः । १२१

धर्मः। तत्सम्बन्धादुपमारूपकभिदम्। स्पर्थते=अभिभवपूर्वकमाह्वयते इत्यर्थः, अन्यथा अ्रप्रक्र- मकत्वापत्तिर्दुर्वारा। बोपदेवस्तु कविकल्पद्रुमे 'स्पर्धते बलिनं बली' इति निर्भयं 'स्पर्ध' धातुं सकर्मकमाचचे ॥ ८६ ॥ [ व्यतिरेकरूपकस्योदाहरणम् ] चन्द्रमा: पीयते देवैर्मया त्वन्मुखचन्द्रमाः। असमग्रोप्यसौ शश्वदयमापूर्यामरडलः ॥। ६० ।। व्यतिरेकरूपकमुदाहरति-'चन्द्रमाः'इति। देवैः=सुरैः असमग्रः अपि=असम्पूर्णोपि चन्द्रमा := शशी शश्वत्=निरन्तरम् पीयते=आस्वाद्यते, मया [तु] आपूर्मएडल := सम्पूर्णा- बिम्बः त्वन्मुखचन्द्रमा := त्वन्मुखमेव चन्द्रमाः पीयते=सादरमालोक्यते इत्यर्थः। एकस्यैव क्रियापदस्यावृत्त्याऽन्वयः । अत्र चन्द्रो मुख्यः, मुखं गौणामिति मुख्यगौरायोः मुखचन्द्रमसोः सम्पूर्णात्वास- म्पूर्णात्वरूपवैधर्म्यसम्बन्धात् 'व्यतिरेकरूपक'मिदम् । 'व्यतिरेकानुप्राशितं रूपकं व्यतिरेक- रूपकम्' इति तल्लक्षणात्। अरथादत्र उपमानात् चन्द्राद् उपमेयस्य मुखस्यापूर्रामराडलत्वरूपत- योत्कर्षः सच व्यङ्गयः, तन्मूलत्वादेवास्योक्का संज्ञा। ननु-व्यतिरेक एवायमस्त्वलङ्कारः? नेति ब्रूम:, सादृश्यप्रतीतिपूर्वकमुपमानोपमेययोर्भैदे पर्यवसानाभावात्। वच््यति च स्वयमेव- शब्दोपात्ते प्रतीते वा सादृश्ये वस्तुनोद्वयोः । तत्र यद्भेदकथनं व्यतिरेकः स उच्यते ॥ इति॥ इदमेवं भोजराज: 'व्यतिरेकवन्नामरूपक' मित्याचष्टे। तथा च सरस्वतीकराठाभ- रसस्य चतुर्थे परिच्छेदे उदाहृतम्- अनाघ्रातं पुष्पं किसलयमलूनं कररुहैः अनाविद्धं रत्नं मधुनवमनास्वादितरसम्। अखरडं पुरायानां फलमिव च तद्रूपमनघं न जाने भोक्कारं कमिह समुपस्थास्यति विधि:॥ अत्र पुष्पकिसलयरत्नमधुपुरायफलानाम् 'अनाघ्ात' मित्यादिविशेषणापादितव्यति- रेकारां प्रतीयमानसादृश्येन शकुन्तलारूपेण रूपणात् अर्थतः शब्दतश्च प्राधान्यमवधार्यत इति 'व्यतिरेकवत्' नाम रूपकमिदम्। एतदेव विश्वनाथेन 'अधिकारूढवैशिष्टयम्' इत्युच्यते, उदाहियते च यथा- इदं वक्त्रं साक्षाद्विरहितकलङ्क: शशधरः सुधाधाराधारश्चिरपरिणातं बिम्बमधरः । इमे नेत्रे रात्रिन्दिवमधिकशोभे कुवलये तनुर्लावरायानां जलधिरवगाहे सुखतरः॥ अत्र मुखादीनां निष्कलङ्कत्वादिना शशधराद्यपेक्षया आधिक्येन वैशिष्टयम्। चन्द्रादे: अत्यन्तासम्भविनः कलङ्कराहित्यादिविशेषणास्य मुखादावारोपणात् ॥ ६० ॥ (प्र०) व्यतिरेकरूपकमुदाहर ? तत्र तल्लत्राश्च योजय? (उ०) अस्य पृ० पं० ५।

१२२ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

मुखचन्द्रस्य चन्द्रत्वमित्थमन्योपतापिनः। न ते सुन्दरि ! संवादीत्येतदाक्षेपरूपकम्॥ ६१॥ आक्षेपरूपकं प्ररूपयति-'मुखचन्द्रस्य' इति। हे! सुन्दरि ! इत्थम् अन्योपतापिनः= कमलानां संकोचकारित्वेनोपतापजनकस्य किंवा वियोगिजनानां पीडाजनकत्वेन सन्तापकारिणा: चन्द्रस्य इति शेषः । चन्द्रत्वम्=चन्द्रभावः ते=तव मुखचन्द्रस्य=मुखमेव चन्द्रः तस्य आस्य- शशिन: संवादि=सदृशम् न=नास्तीत्यर्थः। चन्द्रः परानुपतापयति तव मुखन्तु सर्वान् श्रह्ना- दयति एवमुपमानभूतस्य परोपतापिनश्चन्द्रस्य आक्षेपः प्रतिषेधवचनम् [निन्दा] कृत 'इति' हेतो: एतत् आक्षेपरूपकम्=आक्षेपपूर्वकत्वाद् रूपरास्य 'आक्तेपरूपकम्' इत्यभिधीयते इत्यर्थः। नायं व्यतिरेकः सादृश्यप्रतीत्यभावात्। नापि अपह्ुतिः प्रस्तुतस्य [मुखस्य] अ्रनि- षेधात् चन्द्रत्वस्य आरोप्यमाशात्वेन प्रस्तुतत्वाभावाच्च, अपहुतौ प्रकृतनिषिद्धत्वस्य अप्रकृत- स्थापनत्वस्य चावश्यकत्वादित्यलमतिविस्तरेणा॥ ६१ ॥ [ समाधानरूपकनिरूपाम् ] मुखेन्दुरपि ते चरिड ! मां निर्दहृति निर्दयम्। भाग्यदोषान्ममैनेति तत् समाधानरूपकम् ॥ ६२॥। समाधानरूपकं निरूपयति-हे! चरिड != कोपने! मम एव भाग्यदोषात्=मदीयदि- ष्दोषात् दुरदृष्टादिति यावत्, ते=तव मुखेन्दुः=मुखमेवेन्दुः 'अपि माम्' निर्दयम्=निष्कृपं यथा स्यात्तथा निर्दहृति=नितान्तं तापयति इति=एवं रीत्या [उक्के काव्ये] स्वयमेव तापकरत्वे हेतूप- पादनात् अर्थात् अपेत्तितशंकायाः स्वयं समाधानात् 'सभाधानरूपकम्' इदमाख्यायते ॥६२॥ [ रूपकरूपकस्य निरूपराम् ] मुखपङ्कजरङ्गेडसिमिन् भूलतानर्त्तकी तव। लीलानृत्यं करोतीति रम्यं 'रूपकरूपकम्" ॥ ६३ ॥। रूपकरूपकं निरूपयति-'मुखपङ्कजरङ्गे' इति। तव अस्मिन् मुखपङ्कजरङे=मुखमेव पङ्कजम् मुखपट्टजम् मुखपङ्कजमेव रहं नर्त्तनशाला इति सुखपट्टजरङ्गम् तत्र भ्रूलतानर्त्तकी= म्रूरेव लता वल्लीति झूलता, झूलता एव नर्त्तकी लीलानृत्यम्=लीला विलास: तद्धेतुकं नृत्यं करोति=विधत्ते इति=एवमाकारम् एतत् रम्यम्=हृदयहारि रूपकरूपकम्=रूपितस्यापि फदार्थस्य पुना रूपणान्तरकरणात् 'रूपकरूपकं' नाम रूपकमुच्यते। अन्र पूर्वं मुखे पड्कजत्वारोपणं कृत्वा मुखपङ्कजे रक्त्वारोपः कृतः, तथैव भ्रुवि लता- त्वारोपं कृत्वा भरूलतायां नर्त्तकीत्वारोपो दर्शित इति। परभिदं समासस्थल, असमासे तु एकस्मिन् बहूनामारोपे हेतुरूपकं यथा पूर्वमुक्तम्, हेत्वभावस्थले तु मालावयविरूपकमित्यपि बोध्यम्। उदाहरणं यथां- सौन्दर्यस्य तरङ्विणी तरुशिमोत्कर्षस्य हर्षोद्रमः कान्तेः कार्मणा कर्म नर्मरहसामुल्लासनावासभूः। (प्र०) आक्षपरूपकं सार्वात्म्येन स्पष्टीकुरु? (उ०) अस्य पृ० पं० २!

रूपकप्रपञ्चः । १२३

विद्या वक्रगिरां विधेरनवधि प्रावीरायसाक्षात्किया बाणाः पञ्चशिलीमुखस्य ललनाचूडामखि: सा प्रिया॥ अत्र हेतोरनुपादानात् एकस्यामेवोपमेयभूतायां प्रियायां बहूनां तरङ्विणीत्वादिधर्मा- गामरोपदर्शनात् मालावयविरूपकम्। यथा वा मम- सौभाग्यस्य सरो नवा तनुलता या मार्दवस्याभितो नीतेर्देवगुरू रहः सुवचसां क्रीडा रतेरद्भुतम्ँ। सत्यस्यापि सती विलासभरतः कामस्य मुख्या करिया सा सौभाग्यवती मदीयहृदये कीर्णा निखाता नु वा॥ अत्रापि एकस्यामेव सौभाग्यवत्यां [नायिकायां] सरस्तवाद्यनेकधर्माणमारोपदर्शनात् 'मालावयविरूपकं' बोध्यम्। अनयैव रीत्या एतादृशस्थले ऊहनीयम् ॥६३॥ [ तत्त्वापह्नवरूपकस्य लच्ष्यम् ] नैतन्मुखमिदं पझम न नेत्रे भ्रमराविमौ। पतानि केसरारायेव नैता दन्तार्विषस्तव॥। ६४ ।। [ तत्त्वापह्ववरूपकलक्षरास्य लच्ष्ये योजनम्] मुखादित्वं निवरत्यैव पद्मादित्वेन रूपणात्। उद्धावितगुोत्कर्षे तत्त्वापह्नवरूपकम्॥ ६५॥ तत्त्वापह्नवरूपकं दर्शयति-'न' इति द्वाभ्याम्। एतत्=समीपतरवर्ति पुरोद्ृश्यमान- मित्यर्थः, मुखम् न=आननं न किन्तु पद्मम्=कमलम् इमौ नेत्रे न किन्तु भ्रमरौ=भृङ्गौ, तव एताः दन्तार्चिषः न=दन्तमयूखा न किन्तु एतानि केसराणि एव=किजल्का एव। अत्र काव्ये सुखादित्वम्=मुखत्वादिधर्मं निव्त्त्य=प्रतिषिध्य यत् पद्मादित्वेन=पद्म- त्वादिधर्मेणा रूपणात्=[अन्यदीयरूपेण] रूपवतः करणात् अर्थात् मुखादिषु मुखत्वादिप्रतिषे- धपूर्वकपद्मत्वादिधर्मस्थापनात् हेतोः उद्भावितगुणोत्कर्षम्=उद्भावितः प्राकटयं नीतः द्ोतित इति यावत् गुरास्य उपमेयनिष्ठधर्मस्य [मुखादौ आह्ादकत्वकोमलत्वादेः] उत्कर्षः विच्छि- त्यतिशयो यस्य तत् इदं तत्त्वापह्ववरूपकम्=तत्त्वस्य प्रस्तुतस्य मुखादौ मुखत्वादिधर्मस्य अ्र्प- ह्ववेन अप्रस्तुतस्वरूपारोपणात् हेतो: उक्कसष्ज्ञं रूपकमित्यर्थः। रूपकान्तरेषु उपमेयस्योपमाना- भिन्नतया प्रतिपादनाद् यावानुत्कर्षः ततोऽप्यत्र प्रतिषेधपूर्वकारोपेणोत्कर्ाधिक्यमिति सहृद- यसाक्िकम्। न चेयमपह्बुतिः त्रत्र रूपके प्रस्तुतस्य धर्म्मिराः प्रतिषेधेन धर्म्यन्तरस्यारोपकर- शगातू, अपहुतौ प्रस्तुतधर्मप्रतिषेधेन धर्मान्तरारोपसत्त्वात्। उभयोरुदाहरणो चैतत्स्पष्ट स्वयमू- हम्। केचित्तु-सादृश्यप्रतीतिद्वारारोपो रूपकम्, नच तथाऽपह्गुतिरिति विशेष इत्याहुः। विश्वनाथप्रभृतयस्तु-'रूपकं रूपितारोपाद् विषये निरपह्रवे' इति विषये निरपह्वववि- शेषराप्रदानात् तत्त्वापह्मवरूपकस्थलेऽपि अपहुतिमेव स्वीकुर्वन्ति॥ ६४-६५॥

१ 'अत्' आश्वर्येऽर्थेऽव्ययम्। तस्य भवनम्। 'अदि भुवो डुतच्' [उ० ५।१] (प्र०) तत्त्वापह्ववरूपकं लक्ष्यलक्षणाभ्यां समतभेदं विवेच्यम्? (उ०) अ्स्य पृ० पं० १२।

१२४ "कुसुमप्नतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिचछेदे-

[रूपकस्योपसंहारः ] न पर्यन्तो विकल्पानां रूपकोपमयोरत: । दिङ्मात्रं दर्शितं धीरैरनुक्मनुसीयतासू॥६६॥ रूपकमुपसंहरति-'न' इति। यनः रूपकोरलयोः=रूपकस्य उपसायाश्च विकल्पा- नाम्=विविधानां कल्पानां वैचित्रीविशपाखम् पर्यन्तः त=परितोऽन्नः पर्यन्तः परा सीमा न 'अस्ति' इति शेषः। अतः=हेतोः मयाऽस्निन् ग्रन्थे दिड्मात्रम्=लेशमात्रं रीतिमात्रमिति यावत् दर्शितम्=निरपितम् धारै := बुद्धिमद्भि: सप्रतः तु अु्रम्=यदिहाकथितं तन् स्वयम् अनुमीयताम्=तददशितरीन्योहनीयमित्यर्थः । अयमाशयः-समस्तरूपकम्, व्यस्तरूपकम्, मकलम्पकम्, अवयवरूपकम्, अवयविरूपकम्, एकाङ्गरूपकम्, द्वयङ्गादिरूपकम्, युक्लरूपकम्. अयुक्तरूपकमू, विषमरूपकम्, सविशेषसारूपकम्, विरुद्धरूपकम्, हेतुरूपकम्, श्िलिष्टरूपकम्, उपमारूपकम्, व्यतिरेकरपकम्, आत्तेपरूपकम्, समाधानरूपकम्, रूपकरूपकम्, तत्त्वापह्न- वरूपकम्, [२०] इति विंशती रूपकभेदा इहोक्काः, नत्वेत एव सन्ति किन्तु अपरेऽपि प्रकाराः स्ववुद्धया कल्पनीयाः, ग्रन्थान्तरेषु सूरिभिरुक्का वा ततोऽवसेयाः । दर्परो तु विश्वनाथेन-'तेनाष्टी रूपके भिदाः' इति अष्टविधमेव रूपकमुक्कम्, तस्य संकलनाकारो निम्नरीत्या ज्ञातव्यः । तघ्था- केवलम् १-'आाहवे जगदुदराड !' इत्यादि। मालारूपकम्१-'पद्मोदयदिनाधीशः'इत्यादि। परम्परितम् ४ केवलम् १-'पान्तु वो जलदश्यामाः'इत्यादि। मालारूपकम् १-'मनोजराजस्य' इत्यादि।

सभस्तवस्तुविषयम् 9-"रावणावग्रहक्कान्तम्" इत्यादि। साङ्गम् २ एकदेशविवर्तति १-"लावरायमधुभिः पूर्णाम्" इत्यादि।

निरङ्गम् २ मालारूपम् १-"निर्म्माणाकौशलं धातुः" इत्यादि। केवलरूपकम् १-"दासे कृतागसि" इत्यादि। इति रूपकचक्रम्। रूपकप्रकरणं समाप्तमित्यर्थः, चक्रं समुदायः । -*- १ एते श्लोकाः पूर्ारूपा :- "ताहवे जगदुददरड ! राजमराडलराहवे। श्रीनृसिंहमहीपाल ! स्वस्त्यस्तु तव बाहवे।" "पद्मोदयदिनाधीशः सदागतिसमीरणः। भूमृदावलिदम्भोलिरेक एव भवान् भुवि ॥" "पान्तु वो जलदश्यामाः शा्ङ्गज्याघातकर्कशाः। त्रैलोक्यमएडपस्तम्भाश्वत्वारो हरिबाहवः।" "मनोजराजस्य सितातपत्रं श्रीखराडचित्रं हरिदङ्गनायाः । विराजते व्योमसर: सरोजं कर्पूरपूरप्रभमिन्दुबिम्बम् ॥।" "रावणावग्रह्क्कान्तमिति वागभृतेन सः। अभिवृष्य मरुच्छस्यं कृष्णमेघस्तिरोदधे।।" "लावरायमधुभिः पूर्णमास्यमस्या विकस्वरम्। लोकलोचन-रोलम्ब कदम्बैः कैर्न पीयते?॥"

कुवलयानन्दोक्तप्रकारेर रपक निरुपसम्।

कुवलयानन्दे अप्पय्यदीक्तितैः प्रकारान्तरेख रूपकं निरूपितम् तच्छिष्यवुद्धिवेशय्या- यहोपन्यस्ष्यते। तथाहि- विषय्यभेदताद्रूप्यरञ्जनं विषयस्य यत्।

अयं हि धूर्जटि: सात्तादेन दग्धाः पुरः चणात्। अयमास्ते विना शम्भुस्तातीयीकं विलोचनम्॥ शम्भुरविश्वमवत्यद्य स्वीकृत्य समदृष्टिताम्। अस्या मुखेन्दुना लब्धे नेत्रानन्दे कििन्दुना॥ साध्वीयमपरा लक्ष्मीरसुधासागरोदिता।

विषय्युपमानभूतं पद्मादि, विषयस्तदुपमेयं वर्णनीयं मुखादि, विषयिणो रूपेण विष यस्य रज्नं रूपकम्। अन्यरूपेण रूपवतः करणात्। तच्च क्वचित्प्रसिद्धविषय्यभेदपर्यवसितं कचिद्भेदे प्रतीयमान एव तदीयधर्मारोपमात्रपर्यवसितम्। ततश्व रूपकं तावद् द्विविधम्। अभे- दरूपकं ताद्रूप्यरूपकं चेति। द्विविधमपि प्रत्येकं त्रिविधम्। प्रसिद्धविषयाधिक्यवर्णानेन न्यूनत्व- वर्रानेनानुभयोक्त्या चैवं रूपकं षड्विधम्। अयं हीत्यादिसार्धश्रोकेनाभेदरूपकाणि। अ्रस्या मुखन्दुनेत्यादिसार्धश्लोकेन ताद्रूप्यरूपकाणि। आधिक्यन्यूनत्वानुभयोक्त्युद्देशक्रमप्रातिलोम्ये- नोदाहृतानि। 'येन दग्धा' इति विशेषणोन वर्णानीये राज्ञि प्रसिद्धशिवाभेदानुरज्ञनाच्छिवस्य पूर्वावस्थातो वर्णानीयराजभावावस्थायां न्यूनत्वाधिक्ययोरवर्णानाच्चानुभयाभेदरूपकमाद्यम् [१] तृतीयलोचनप्रहाणोक्त्या पूर्वावस्था तो न्यूनताप्रदर्शनान्न्यूनाभेदरूपकं द्विर्तायम् [२]।न्यूनत्व- वर्शानमप्यभेददाढर्यापादकत्वाच्चमत्कारि विषमदृष्टित्वपरित्यागेन जगद्रक्षकत्वोक्त्या शिवस्य पूर्वा वस्थातो वर्रानीयराजभावावस्थायासुत्क्षविभावनादधिका भेदरूपकं तृतीयम् [३]। एवमुत्त- रेघु ताद्रूप्य रूप को दाह ररोष्वपि क्रमेणानुभयन्यूनाधिकभावा उन्नेयाः। अनेनैव क्रमेणोदाहरण- न्तरा ण- चन्द्रज्योत्स्नाविशदपुलिने सैकतेऽस्मिञ्छ्रय्वा वादधयूतं चिरतरमभूत्सिद्धयूनो: कयोश्चित्। एको वक्कि प्रथमनिहतं कैटभं कंसमन्य- स्तत्त्वं स त्वं कथय भगवन् ! को हतस्तत्र पूर्वम्।। अत्र 'स त्व'मित्यनेन यः कंसकैटभयोर्हन्ता गरुडध्वजस्तत्तादात्म्यं वर्णानीयस्य राज्ः

"निर्म्माणाकौशलं धातुश्चन्द्रिका लोकचन्तुषाम्। क्रीडागृहमनङ्कस्य सेयमिन्दीवरेक्षणा॥" "दासे कृतागसि भवत्युचितः प्रभूणां पादप्रहार इति सुन्दरि ! नात्र दूये। उद्यत्-कठोर-पुलकाड्कुर-कराटकातरैर्यद्भिद्यते मृदुपदं ननु सा व्यथा में।।" १ 'तातींयीकम्' इति तृतीयमेव तातींयीकम्। 'तीयादिकक् स्वार्थे वा वाच्यः' इति वार्ततिकात्।

१२६ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादशस्य द्वितीयपरित्छेदे-

प्रतिपाद्य तं प्रति कंसकैटभवधयोः पौर्वापर्यप्रश्नव्याजेन तत्तादात्म्यदार्व्यकरणात्पूर्वावस्थात उत्कर्षापकर्षयोरविभावनाच्चानुभयाभेदरूपकम्। वेथा द्वेधा भ्रमं चक्रे कान्तासु कनकेषु च। तासु तप्वन्यनामक्ः माचान्गर्गो नराकृतिः॥ अत्र साक्षादिति विशेषोन विरक्तस्य प्रसिद्धशिवतादात्म्यसुपदिश्य नराकृतिरिति दिव्यमूर्तिवैकल्य प्रतिपादनान्न्यूनाभेदरूपकम् । त्वय्यागते किमिति वेनत एव सिन्धुस्त्वं सेतुमन्थकृदतः किमसौ विभेति। द्वीपान्तरेऽपि न हि तेऽस्त्यवशंवदोऽ्य त्वां राजपुंगव ! निषेवत एव लक्ष्मीः ॥ अत्र त्वं सेतुमन्थकृदिति सेतोर्मन्थनस्य च कर्त्रा पुरुषोत्तमेन सह वर्णनीयस्य तादा- त्म्यमुक्त्वा तथापि त्वदागमनं सेतुबन्धाय मन्थनाय वेति समुद्रेरा न भेतव्यम्। द्वीपान्तरा- ाभपि त्वद्वशंवदत्वेन पूर्ववद्द्वीपान्तरे जेतव्याभावात्, प्राप्तलक्मीकत्वेन मन्थनप्रसकत्य- भावाच्चेति पूर्वावस्थात उत्कर्षविभावनादधिका भेदरूपकम्। किं पद्मस्य रुचिं न हन्ति नयनानन्दं विधत्ते न किं वृद्धिं वा भषकेतनस्य कुरुते नालोकमात्रेणा किम्। वक्तेन्दौ तव सत्ययं यदपरः शीतांशरुज्ज़ुम्भते दर्प: स्यादमृतेन चेदिह तदप्यस्त्येव बिम्बाधरे॥ अत्रापरः शीतांशुरित्यनेन वक्त्रेन्दोः प्रसिद्धचन्द्राद्भेदमाविष्कृत्य तस्य च प्रसिद्ध- चन्द्रकार्यकारित्वमात्रप्रतिपादनेनोत्कर्षाप कर्षयोरप्रदर्शनादनुभयं ताद्रूप्यरूपकम्। अचतुर्वदनो ब्रह्मा द्विबाहुरपरो हरिः। अभाललोचनः शंभुर्भगवान् बादरायणः॥ अरत्र हरावपर इति विशेषणात् त्रिष्वपि ताद्रूप्यरूपकम्। इदं विशेषोक्त्युदाहरणामिति वामनमतम्। यदाह-'एकगुाहानौ गुणासाम्यदाढर्य विशेषोक्किः' [काव्या० सू० अध्या ३ सू० २३ ] इति। किमसुभिर्ग्लपितैजड मन्यसे मयि निमज्जतु भीमसुतामनः । मम किल श्रुतिमाह तदर्थिकां नलमुखेन्दुपरां विबुधः स्मरः॥ अत्र दमयन्तीकृतचन्द्रोपालम्भे प्रसिद्धचन्द्रो न निर्यााकालिकमनःप्रवेशुंतितात्पर्य- विषयः, किन्तु नलमुखचन्द्र एवेति। ततोऽस्याधिक्यप्रतिपादनादधिकताद्रूप्यरूपकम्। रूपकस्य सावयवत्वनिरवयवत्वादिभेदप्रपश्चनं तु चित्रमीमांसायां द्रष्टव्यम्॥ ६६ ॥। [दीपकलक्तराम् ] जातिक्रिया गुरद्रव्यवाचिनैक त्रवर्त्तिना। सर्ववाक्योपकारश्चेत् तमाहुर्दीपकं यर्था।।६७। -*:- (प्र०) दीपकस्य किं लक्षगाम्? (उ०) अस्य पृ० पं० २७।

गुराजातिक्रियाद्रव्यवाचकेन पदेन तु। एकत्र वर्तिना सर्ववाक्यार्थो दीपकं भवेत्॥ इति। तत्र गुरा := असाघरणाधर्माः। जाति := सामान्यं विशेषव्यापिनी 'जातिर्जातन्व सामा- न्यम्' इत्यमरोके:। क्रिया=कर्त्तनिष्ठो व्यापारः। द्रव्यम्=द्रव्यत्वधर्मेणा व्यक्कीभृतो यदच्छार्थः।

दीपकमरस:। २२७

प्रदीप सर्वदीपानां स्वयम्प्रभमनाश्रयम्। अ्रये शान्तं शिवं देवं मेधाध्वान्तनिवृत्तये ॥ १ ॥। क्रमप्राप्तं दीपकं लक्षयति -- 'जातिक्रिया०' इति। एकत्रवर्त्तिना=एकस्मिन् यस्मिन् कस्मिन्नपि प्रबन्धघटनकारिणि आदो मध्येऽन्ते वा स्थितेन जातिक्रियागुणद्रव्यवाचिना= जानिवाचिना क्रियावाचिना गुरावाचिना द्रव्यवाचिना पदेन चत्=यदि सर्ववाक्योपकारः= सर्वस्य वाक्यस्य य उपकारः अन्वययोग्यता अर्थात् स्वार्थद्वारा वाक्यान्तरार्थस्यान्वयोपप- त्तिर्भवति तदा तमलङ्कारं दीपकं' नाम आहुः=कथयन्ति। यथा एकदेशस्थितो दीपो वहिरन्तः सर्वं वेश्माभिज्वलयति एवमेव एकवाक्यगतमपि जात्याद्यन्यतमवाचकं पदं काका- च्िन्यायेन वाक्यान्तरे प्रविष्टं सत् स्वार्थ द्वारीकृत्य तदर्थान्वयं सम्पादयतीति दीपकसाम्यात् 'दीपकम्' इति बोध्यम्। अतएव 'अप्पय्यदीक्षितै'रुक्कम्-प्रस्तुतैकनिष्ठः समानो धर्मः प्रसङ्गा- दन्यत्रोपकरोति प्रासादार्थमारोपितो दीप इव रथ्यायामिति दीपसाम्याद्दीपकम् इति। 'सब्ज्ञा- यान्च' [५।३६७]इति पाशिनिसृत्रेण इवार्थे 'कन्' प्रत्ययः इति। 'यथा' इति जातिगतम्, क्रियागतम्, गुणागतम्, द्रव्यगतम्, इति चतुर्विधं वत्यमाराग्रन्थेनोदाहरति ॥ ६७॥ [आदिपादगत-जातिगतदीपकस्योदाहर एम्] पवनो दक्षिरा: पर्णे जीर्ण हरति वीरुधाम्। स एवावनताङ्गीनां मानभङ्गाय कल्पते ।। हद ॥। आदौ जातिगतं दीपकं दर्शयति-'पवन' इति। दच्िणाः पवनः=दक्षिणानिलः र्वरुधाम्=वह्लीनाम् जीर्शाम्=पुरातनं शुष्कं पर्राम=पत्रम् हरति=लाति। स एव=पवनः अवनताङ्गीनाम्=सुन्दरीणां मानवतीनां मानभङ्गाय=प्ररायकोपप्रशमनाय कल्पते=समर्थो भवति। दत्िणानिलस्य कामोई्दपकत्वादिति भावः। एतेन वसन्तकालो व्यज्यते। अत्र पूर्ववाक्ये 'पवन' इति जातिवाचकं पदं बहुव्यक्किवाचकत्वात्। उत्तरार्धे च स एव पवनः तच्छव्दपरामृष्टो गम्यते, तनैव तदर्थान्वयनिर्वाहश्व, अर्थात् एकेनैव 'पवन' पदेन पद्मगतसर्वपादेः सहान्वयनिर्वाहकरणात् 'जातिगतं दीपकम्' एतत् ॥ ६८ ॥। [ आदिपादगतक्रियागतस्य दीपकस्योदाहरणम् ] चरन्ति चतुरम्भोधिवेलाद्यानेषु दन्तिनः । चक्रवालाद्रिकुश्जेषु कुन्दभासो गुणाश्च ते॥ ६६।। कियागतं दीपकमुदाहरति-'चरन्ति' इति। दन्तिन := दिग्गजाः ते=तव कुन्दभासः= माध्मदीप्रयः [शुक्का:] गुणाः=यशांसिच चतुरम्भोधिवेलोद्यानेषु=चत्वारःअम्भोधयः सागराः तेषां वेला तीराशि तासाम [तेषाम] उद्यानेषु आरामेषु चतुःसागरतीरवर्त्याराभेषु तथा चक्र- वालाद्रिकुञ्जेषु=लोकालोकाचल वर्तिलतापपिहितद्वारेषु चरन्ति=भ्रमन्ति। अत्र पूर्वाधवाक्ये 'चरन्ति' इति करिया निर्दिष्टा, उत्तरार्धवाक्ये च चकारेण सैव परा- मृष्टा 'गुणा' इंत पदेनाप्यन्वेति इति उभयत्रैकक्रियान्वयप्रकाशनात् करिया[गतं] दीपक- मिदम्। 'माध्यं कुन्दम्' 'लोकालोकश्चक्रवालः' इत्युभयन्रामरः । 'वेला' काले च सीमाया- मब्धे: कूलविकारयोः । अक्किष्टमरणे रोगे ईश्वरस्य च भोजने' इति मेदिनी ॥ ६६॥

१२= "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

[गुरागतस्य आरप्रदिदीपकस्योदाहरणम् ] श्यामला: प्रावृषेरयाभिर्दिशो जीमूतपंक्किभिः । भुवश्च सुकुमाराभिर्नवशाद्वलराजिभिः॥ १०० ॥ गुण [गतं] दीपकमुदाहरति-'श्यामला' इति। वर्पाकालवर्णानमिदम्। दिशः=आशाः ['दिशस्तु ककुभः काष्टा आशाश्र हरितस्तु ताः' इत्यरुरः ] प्रावृषेरयाभिः=वर्षकालभवाभिः जी मूतपड्क्िभि := नवनीरदराजिभिः। भुवः च=भूमयश्च सुकुमाराभिः=कोमलाभिः नवशाद्वल- राजिभि := हरिततृणाहरितीकृतप्रदेशपड्क्विभिः श्यामलाः=श्यामवर्णाः 'सज्जाता' इति शेषः । अ्रत्र 'भुवश्च' इति चकारेण पूर्वावगतस्य 'श्यामला' इति गुएावाचकस्य पदस्यानु- कर्षणात् एकान्वय इति गुसादीपकमेतत्। तस्य च [गुरावाचकपदस्य] सर्वपादादिगतत्वेन 'गुरागतमादिदीपक' मिदमुच्यते ॥ १०० ॥ [द्रव्यगतस्य आरदिदीपकस्योदाहरणम्] विष्णुना विक्रमस्थेन दानवानां विभूतयः । क्वापि नीता: कुतोप्यासन्नानीताः देवतर्धयः॥१०१॥ द्रव्य [गत] दीपकमुदाहरति-'विष्णुना' इति। विक्रमस्थेन=वामनावतारं धृत्वा त्रिभि: पद्धिः क्रममारोन विष्णुना दानवानाम्=बल्यादीनाम् विभूतयः=राज्यश्रियः अ्रनेकाः सम्पत्तय इत्यर्थः । क्व अपि=कुत्रापि अलक्षिते प्रदेशे नीता := नाशं गमिताः देवतानाम्= इन्द्रप्रभृतीनां सुराणाम् ऋद्धय := स्वर्गसम्पत्तयः कुतः अपि=अनिर्दिष्टात् स्थानात् श्रनीिाः= उद्भाविताः आ्रसन्=अभूवन्। अत्र 'विष्णुना' इति पदं द्रव्यवाचि विष्णोरेकत्वात्। एकव्यक्किकः पदार्थो न जाति- रिति न्यायसिद्धान्तः । तस्य च पूर्ववाक्ये अन्वितस्य का काच्तिन्यायेन उत्तरवाक्येऽप्यन्वय इति 'द्रव्यदीपकम्'। तच्च पदं सर्वपादादिगतम् इति द्रव्यगतमादिदीपकमिदं बोध्यम्॥ १०१॥ [दीपकान्तरनिरूपणाप्रतिज्ञा ] इत्यादिदीपकान्युक्तान्येव मध्यान्तयोरपि। वाक्ययोर्दर्शयिष्यामः कानिचित्तानि तद्यथा॥१०२॥ जात्यादिभेदेन चतुर्विधं दिकमुत्तवा तेषां जात्यादिवाचकपदानां मध्यान्तवाक्यगतत्वात् प्रकारान्तरेण दी प्रकभेदं वक्तुं प्रतिज्ञां करोति-'इति' इति। इति=उक्या दिशा आदिदीपकानि= वाक्यादिपदगतानि दीपकानि उक्कानि=कथितानि दर्शितोदाहरणोष्वित्यर्थः । एवम्= आप्रादि- पदगतदीपकवत् मध्यान्तयोः अपि वाक्ययो := कानिचित् तानि दीपकानि दर्शयिष्यामः=निरू पयिष्यामः इति प्रतिज्ञा। तद् यथा=इति वत्यमाणोदाहरणाभिप्रायेणोक्कम्। कानिचित् इति कथनेन दिझमात्रं दर्शयाम: अ्रन्थवृद्धिभिया सर्वाशि दर्शयितुं न शक्यन्त इति ध्वनितम्॥१०२॥ [जातिगतस्य मध्यदीपकस्योदाहरणम् ] नृत्यन्ति निचुलोत्सङ्के गायन्ति च कलापिनः । बभ्नन्ति च पयोदेषु दशो हर्षाभ्ुगर्भिसीः॥१०३॥ जातिगतं मध्यदीपकमुदाहरति-'नृत्यन्ति'इति। वर्षाकालवर्गानमिदम्। कलापिनः= बर्हिाः मयूरा: निचुलोत्सक्े=निचुलस्य हिज्लस्य स्थलवेतसतरोः उत्सक्के तलप्रदेशे नृत्यन्ति=

दीपकप्रपञ्ः। १२६

नर्त्तनां तन्वते गायन्ति च=केकां च कुर्वन्ति। तथा पयोदेषु=मेघेषु हर्षाश्रुगर्भिणीः=आनन्दा- श्रुभरिताः प्रमोदजनितवाष्पधाराप्रवाहिनीरिति यावत् दशः च=दृष्टीः अपि चत्तूंषि इति यावत् बध्न्ति=निरन्तरं धारयन्तीत्यर्थः। अ्रत्र 'कलापिन' इति जातिपदं वाक्यमध्यगतम्, तस्य चकारबलेन वाक्यान्तरेऽपि परामर्शः, एवञ्च वाक्यमध्यगतत्वात् जातिगतं मध्यदीपकमेतत्। 'निचुलो हिज्जलोऽम्बुज' इत्यमरः ॥ १०३ ॥ [क्रियागतस्य मध्यदीपकस्योदाहरराम] मन्दो गन्धवहः क्ारो वहिरिन्दुश्च जायते। चर्चाचन्दनपातश्च शस्त्रपातः प्रवासिनाम्॥ १०४॥। क्रियागतं मध्यदीपकमुदाहरति-'मन्द' इति। प्रवासिनाम्=प्रोषितानां वियोगिनाम् मन्दः=मन्दगमनः कोमल इति यावत् गन्धवहः=समीरणः कार:खरः क्ेशप्रदः असोढ इत्यर्थः । इन्दुः च=चन्द्रश्च वहिः=अनलः तद्वत्तापकरत्वात्, चर्चाचन्दनपातः=आर्द्रसजल- वस्तुप्रक्षेपः 'चर्चा' इति कथ्यते, चर्चारूपो यश्चन्दनपातः चन्दनप्रलेपः स च शस्त्रपातः= जायते=भवति। अ्रत्र 'जायते' इति क्रियापदं मध्यवाक्यगतं गन्धवहादिसकलवाक्यान्वयि इति क्रियया सर्ववाक्यदीपनत्वात् क्रियागतं मध्यदीपकमिदम्। गुयागतं मध्यदीपकं यथा- तडिद्भिर्वारिवाहाणां योग: स्त्रीभिः प्रवासिनाम्। लताभिः पादपानाश्च समायाते घनागमे ॥ इति। अत्र योग := संयोग: स च गुणो मध्यवाक्यगतः तेन च सर्ववाक्यस्यान्वयात् गुण- गतं मध्यदीपकमिदम्। द्रव्यगतं मध्यदीपकं यथा- मुहुर्विश्वं संसृजति विभर्त्ति च मुहु्हृरिः। मुहुश्च नाशं नयति बालकीडनकौतुकी ।। इति। अत्र 'हरि'रिति द्रव्यम्, तस्य मध्यवाक्यगतस्य सर्ववाक्येनान्वयात् द्रव्यगतं मध्य- दीपकमिदम् ॥ १०४॥ [अन्तगतस्य जातिदीपकस्योदाहरणाम् ] जलं जलधरोद्गीर्ण कुंलं गृहशिखरिडनाम्। चलञ्च तडितां दाम बलं कुसुमधन्वनः ॥ १०५ ।। जातिगतमन्तदीपकमुदाहरति-'जलम्' इति। जलधरोद्गीर्णम्=जलघराः मेघाः तैः उद्रीर्सा वृष्टं जलम्=नीरम् गृहशिखिडनाम्=गृहपालितकलापिनाम् कुलम्=संघः चलम्= चपलश्च तडिताम्=विद्युताम् दाम=माला सौदामिनीसन्ततिरित्यर्थः, एतत्सर्व [त्रयम्] कुसुभ- धन्वन := पञ्चबाणास्य बलम्=सैन्यम् 'अस्ति' इति शेषः। सर्वेषाेषां कामोद्दीपकत्वादित्याशयः। तत्र 'बलम्' इति जातिवाचकं पदमन्तगतम्, तेन चसर्ववाक्यस्यान्वयात् अन्त- जातिगतदीपकमिदम्। 'कुसुभधन्वनः' कुसुमं धतुर्यस्येति बहुव्रीहिः । 'वा सब्ज्ञायाम्' [५।४।११३] इत्यनड्॥ १०५ ॥

१३० "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

[ क्रियागतस्य अरपन्तदीपकस्योदाहरणम् ] त्वया नीलोत्पलं कर्रो स्मरेणास्त्रं शरासने। मयापि मररो चेतस्त्रयमेतत्समं कृतम् ॥१०६॥ क्रियागतमन्तदीपकमुदाहरति-'त्वया' इति। [हे! प्रिये!] त्वया कर्रो=श्रोत्रे नीलो- त्पलम्=नीलकमलम्, स्मरेण=मन्मथेन शरासने=धनुषि ऋ्रस्तम्=सायकरपम्, मया अपि= त्वत्प्रसायकोपशान्तिपरेणापि अ्र्प्रक्रृतार्थेन मया मरणो=प्राणात्यागे चित्तम्=चेतः एतत् त्रयम् समम्=युगपदेव कृतम्=सम्पादितमित्यर्थः। मानिनीं प्रति कस्यचित् नायकस्योक्किरियम् । अत्र 'कृतम्' इति अन्तवाक्यगतं क्रियापदम्, तेन सह सर्ववाक्यस्यान्वयदीपनातू 'क्रियागतमन्तदीपक' मिदम्। गुएगतमन्तदीपकं यथा- इदमुज्जुम्भते बिम्बं भानोस्तापयितुं जगत् । ममैव हृदयं चरिड ! मुखञ्च तव लोहितम् ॥ इति। अत्र 'लोहितम्' इति गुणावाचि पदम्, तच्चान्तवाक्यगतम्, तेन सह सर्ववाक्यान्वग- दीपनात् गुरागतभन्तदीपकमिदम्। द्रव्यगतमन्तदीपकं यथा मम- आह्लादयति संसारमोषधीन् तर्पयत्यपि। ग्रीष्मतापं निहन्त्येष ! शिशिरैः किरणौः शशी ॥ इति॥ अत्र 'शशी' इति अन्तगतं द्रव्यवाचिपदम्, सर्ववाक्यान्वयं दीपयति, अत इद 'द्रव्यगतमन्तदीपक' मुच्यते ॥ १०६॥ [मालादीपकप्ररूपराम् ] शुक्क: श्रवतार्चिषो वृद्धयै पक्षः पञ्चशरस्य सः। स च रागस्य रागोऽपि यूनां रत्युत्सवश्रियः॥ १०७ ॥ इत्यादि दीपकत्वेऽपि पूर्वपूर्वव्यपेतिणी। वाक्यमाला प्रयुक्नेति तन्मालादीपकं मतम् ॥१०८ ॥ जात्यादिभिरुपाधिभिर्द्वादश दीपकभेदान्निरुप्य सम्प्रति प्रकारान्तरेण तद्वचित्रीं दर्श- यन् लक्षराघटनापूर्वकं मालागतं दीपकमुदाहरति द्वाभ्याम्-'शुक्क' इति । शुक्क := सितः पच् := मासार्धकम् श्वेतार्चिष := सितमयूखस्य शशिनः वृद्धयै=पूर्णतायै 'भवति' इति शेषः स च=चन्द्रः पश्चशरस्य=कामस्य वृद्धयै, स च=कामः रागस्य=प्रीतेः वृद्धयै, सः रागः अरप्रपि= सूनाम्=तरुणानाम् रत्युत्सवश्रिय := रतिः भोगः तस्य उत्सवः उत्कसठाविशेषजनिता क्रीडा सैव श्रीः तस्या वृद्धयै भवति। अन्र सर्वस्मिन्नपि वाक्ये 'वृद्धयै' इति पदस्यानुषङ्गः। तस्य च आदिवाक्योपात्त स्यापि पूर्वपूर्ववाक्यापेक्िणी उत्तरोत्तरानुषङ्गवती वाक्यसमूहात्मिका वाक्यमालाऽस्तीति विच्छित्तिविशेषशालि मालागतं दीपकमिदम्। एतत्स्वयं घटयति-'इत्यादि०' इति। इति=अमुना प्रकारेण आदिदीपकत्वे अपि= आदिवाक्यगतेन 'शुक्क: पतः' इति जातिगुरावाचकेन सह [अपि ] सर्ववाक्यान्वये सत्यपि पूर्वपूर्वव्यपेच्िणी=पूर्वपूर्ववाक्यापेक्षां कुर्वती वाक्यमाला=वाक्यसमुदायः मालेव प्रयुक्ा

दीपकपपञ्चः। १३१

योजिता तत्=शरतो हेतोः अर्थात् उक्लेभ्यो दीपकेभ्यां विलक्षणशोभातिशयवत्त्वात् मालादी- पकम् इति=एतन्नामको दीपकालङ्वारः मतम्=कविसम्मतमित्यर्थः। 'पूर्वपूर्ववाक्यापेच्युत्तरो- तरवाक्यगतं दीपकं 'मालादीपक'मिति मालादीपकस्वरूपसारः। परिडतराजरपि प्राचां मतानुरोधेन 'मालादीपक' मुदाहृतम्। यथा- आस्वादेन रसो रसेन कविता काव्येन वाणी तया लोकान्तःकरणानुरागरसिक: सभ्यः सभा चामुना। दारिद्र्यानलदह्यमानजगतीपीयूषधाराधर- त्षौणीनाथ ! तया भवांश्र भवता भूमराडलं भासते ।। अ्रत्र सर्वस्मिन्नपि वाक्ये 'भासते' इति क्रियापदस्य अ्रनुषङ्गः, तस्य च अरन्तवाक्यो- य।त्तस्यापि पूर्वपूर्ववाक्यापेक्षिणी उत्तरोत्तरानुषङ्गवती वाक्यसमूहात्मिका वाक्यमाला पूर्ववद् विच्छित्तिविशेषतां भजते । 'विद्याभूषणो'Sपि साहित्यकौमुद्याम् -'मालादीपकमाद्यशेद् गथोत्तरगुणावहम्' इति लक्षणमुत्तवा एतदुदाजहार। तथा- भाग्यर्भूम्या भवान्प्राप्तो भवता महिता मतिः । मत्या मुमुत्तुशरगां चरणां मुरवैरिएः ॥ इति। अन्र सर्ववाक्ये प्राप्तिक्रियान्वयः । यथा वा-[भारवेः] शुचि भूषयति श्रुतं वपुः प्रशमस्तस्य भवत्यलड्क्रिया। प्रशमाभरणं पराक्रमः स नयापादितसिद्धिभूषणाः ॥ अत्रोत्तरोत्तरस्य पूर्वपूर्वानुषज्ञित्वात् एकयैव च 'भूषयति' इत्येवमादप्रकारेण भूषणा- क्रियया सहान्वयात्सर्ववाक्यानामिदमपि मालादीपकम्। केचित्त-मालादीपकस्थले स्वतन्त्रम् 'एकावली' नामकमलङ्कारं मन्यन्ते, लक्ष- यन्ति च- यत्र विशेषसाभावं पूर्व पूर्व प्रति क्रमेरौव। भजति परं परमेषाऽलड्कृतिरेकावली कथिता ॥ १०७, १०८ ॥। [विरुद्धार्थदीपकप्ररूपराम् ] अवलेपमनङ्गस्य वर्धयन्ति बलाहकाः । कर्षयन्ति तु घर्मस्य मारुतोद्धूतशीकराः ॥१०६॥ अवलेपपदेनात्र बलाहकपदेन च। क्रिये विरुद्धे संयुक्के तद्विरुद्धार्थदीपकम्॥११०॥ १ किरातार्जुनीयस्य द्वितीयसर्गे भीमम्प्रति युधिष्ठिरबाक्यमिदम्। १ अलक्कारचन्द्रिकायां मालादीपकम् [एकावली] यथा- शाखिनि शाखिनि विटपा विटपे विटपे च पुष्पितास्तवकाः । स्तवके स्तवके मधुपा मधुपे मधुपे च मञ्जुलं ध्वनितम्॥। गेहे गेहे मधुरिममयी काश्चनी कापि वल्ली वल्लर्वक्वरुपरि उपरि प्रस्थितिः काश्वनाद्रेः। अद्रावद्रौ लसति कमलं तन्र तत्रैव भृङ्गा भृङ्ग भृज्गे विषमविशिखाः पुष्पकेतोःस्फुरन्ति॥इति॥

१३२ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

विरुद्धार्थदीपकं लक्षणायोजनापूर्वकमुदाहरति द्वाभ्याम्-'अवलेपम्' इति। बला- हका := वारीणां वाहकाः मेघाः अनङ्कस्य=मदनस्य अवलेपम्=गर्व वर्धयन्ति=समेधयन्ति । भारुतोद्धूतशीकरा := मारुतेन पवनेन उद्धूताः उत्कम्पिताः स्ववेगेनेतस्ततः सच्चालिताः शीकरा: अम्बुकरणः ग्रेषाम् एवम्भूताः ते एव बलाहकाः घर्मस्य=प्रीष्मतापस्य [अवलेपम्] कर्षयन्ति=कृशीकुर्वन्ति क्षपयन्तीत्यथः । उक्लोदाहरणो विरुद्धार्थदीपकस्वरूपं योजयति-'अवलेपपदेन' इति। अ्रत्र=दशिते वाक्ये [काव्ये] अवलेपपदेन=कर्मभूतेन वलाहकपदेन=कर्त्तभूतेन च सह विरुद्धे किये=वर्धन- कर्शनाख्ये संयुक्ले=सान्वये व्त्तेते। य एवैकत्र यं वर्धयति स एवान्यत्र तं कर्शयर्ताति विरोधः, तदेवं विरोधरूपार्थस्य दीपनकरणात् 'विरुद्वार्थदीपक'मिदम्। परमिदमादिगतजातिदी पकगुण- दीपकयोः सङ्करो बोध्यः।'अवलेप'मित्यादिवाक्यगतं गुणवाचि, तेन सह सर्ववाक्यान्वयात्। 'वलाहका' इति जातिवाचि पदं तेनापि सर्ववाक्यान्वयादित्यधिकमपि ज्ञेयम् ॥१०६,११०॥

हरत्याभोगमाशानां गृह्णाति ज्योतिषां गरम्। आदत्ते चादय मे प्राणानसौ जलधरावली॥ १११॥ अनेकशब्दोपादानात् क्रियैकवात्र दीप्यते। यतो जलधरावल्या तस्मादेकार्थदीपकम्॥११२ ॥ एकार्थदीपकं निरूपयति द्वाभ्याम्-'हरति' इत्यादि। वर्षाकालवर्णानम्। असौ जलधरावली=जलधराणां मेघानां आवली पड्क्ि: मेघमाला आशानाम्=ककुभां दिशामिति यावत्, आभोगम्=विस्तारं हरति=प्रावृणोति सर्वदित्तु व्याप्ता भवतीत्यर्थः । ज्योतिषाम्= ग्रहाणां तारादीनाम् गराम्=समूहम् ग्ृह्ाति=आवृत्य तिष्ठतीत्यर्थः, अद् मे=मम प्राणान् आदत्ते=हरति विरहित्वादिति भावः । वियोगिन उक्किरियम्। उक्के काव्ये एकार्थदीपकलव्हरां घटयति-'अनेकशब्दोपादानात्' इति। अत्र=उक्े वाक्ये अनेकशब्दोपादानात्=अनेकेषां शब्दानां हरते, ग्ृह्लाति, आदत्ते इति करियावाचकानां पदानाम् उपादानात् ग्रहणात् यतः=यस्मात् कारणात् जलधरावल्या='जलधरावली' इत्या- कारकेण कर्त्तपदेन 'एका एव क्रिया' अर्थतोऽभिन्नरूपैव क्रिया दीप्यते=प्रकाश्यते अर्थात् अन्वयीक्रियत तस्मात्=हेतोः 'एकार्थदीपक' मिदम् ॥ १११, ११२॥ [श्िष्टार्थदीपकनिरूपराम्] हद्यगन्धवहास्तुङ्गास्तमालश्यामलत्विषः। दिवि भ्रमन्ति जीमूता भुवि चैते मतङ्गजाः ॥११३॥ अत्र धर्मैरभिन्नानामभ्राणं दन्तिनां तथा। भ्रमरोनैव सम्बन्ध इति श्लिष्टार्थदीपकम्॥११४॥ श्िलिष्टार्थदापकं निरूपयति -- 'हृद्यगन्घवहा' इति द्वाभ्याम्। हृद्यगन्धवहाः=हृद्यः मनो- हरः मन्दसुगन्धशीतलत्वात् गन्धवहः समीरणो येषु ते तादृशा इति जीमूतपन्े। वहर्न्ताति 'वहाः' पचादच्। हृद्यश्ासौ गन्धश्च इति हृद्यगन्धः तस्य वहाः प्रस्वद्दाना इत्यर्थः । [हृद्यं गन्धं वहन्ताति कुव्याख्यानम् तथा सत्याण वृद्धयापत्ते:] इति मतङ्गजपच्ते। तुम्ाः=उन्नताः

दीपकोपसंहार: । १३३

स्वस्थत्वात् इति जीमूतपन्े। तुद्गाः=उन्नतारोहाः विशालाकृतेः इति मतङ्गजपचे। तमाल- श्यामलत्विषः=तमालवत् श्यामलाः कृष्णवर्णाः त्विपः कान्तयो दीप्रयो येषामित्युभय- पक्षऽपि समानोऽर्थः अभङ्गत्वात्, एवम्भूताः जीमूताः=मेघाः दिवि=गगने एते=पुरतो दश्यमाना: मतङ्गजा := मत्तदन्तिनश्च भुवि=भूमराडले भ्रमन्ति=सञ्चरन्ति। एनत्स्वरूपदर्शनेन घटयति-'अन्र' इति। अन्=उक्के वाक्ये धर्मेः=हृद्यत्वगन्ध- वहत्वश्यामलत्विट्त्वरूपैः साधारधर्मैंः अभिन्नानाम्=वस्तुतो भिन्नानामप्यभिन्नत्वेन प्रतीय- मानानाम् अभ्राणाम्=मेघानां तथा दन्तिनाम्=गजानाश्च भ्रमरोन एव सम्बन्ध := एकयेव भ्रमसाक्रि्ियया वाक्यद्येऽपि अन्वयः अतः=अतो हेतोः शलेषमूलकत्वात् 'श्िष्टार्थदीपकम्' इदम्। अत्र जीमूतदन्तिनोरुपमानोपमेयभावो व्यङ्गयः ॥ ११३, ११४ ॥ [ दीपकचक्रस्योपसंहारः ] अ्नेनैव प्रकारेण शेषाणामपि दीपके। विकल्पानामवगतिर्विधातव्या विचन्रैः ॥११५॥ इति दीपकचक्रम्।

दीपकमुपसंहरति-'अनेन' इति। अनेन एव प्रकारेण=दर्शितवैचित्रीमार्गेण दीपके= दीपकाख्येऽलङ्कारे शेषाणगाम् अपि=मदुक्लावशिष्टानामपि विकल्पानाम्=भेदानाम् अवगतिः= बोधः विचक्तरौः=कुशलैः अलङ्वारशास्त्र प्रवणाचेतोभिरित्यर्थः, विधातव्या=सम्पाद्या। मदु- क्ररीतिमनुरुध्य मदनुक्का अपि भेदा: स्वयमूहनीयाः । कविप्रतिभानामनन्तत्वात् सकलदी- पकदीपनं कर्त्तमसुगभिति भावः। एते दीपकभेदाः-आदिजातिर्दापकम्, आदिक्रियादापकम्, आदिगुरादीपकम्, आदिद्रव्यर्दापकम्, मध्यजातिदपपिकस्, मध्यक्रियादीपकम्, अन्तजातिदीपकम्, अन्तक्रिया- दीपकम्, मालादीपकम् विरुद्धार्थदीपकम्, एकार्थदीपकम्, श्िष्टार्थदीपकम्। [१२] द्वादश इहोक्काः : मम्मटाचार्यास्तु-दीपकमेवं लक्षयन्ति। तथाहि- सकृद्तृत्तिस्तु धर्मेस्य प्रकृताप्रकृतात्मनाम्। सैव क्रियासु बह्वीषु कारकस्येति दीपकम्। अस्यायमाशयः-प्रकृतं प्राकरशिकम् उपमेयम्। अप्रकृतम् अरप्राकरणिकम् उपमा- नम्, तदात्मनां तद्रूपाणां धर्मिणां धर्मस्य [गुणा] क्रियादिरूपस्य सकृद्वृत्ति := एकवारमे- वोपादानं यत् तदेकं दीपकम् क्रियादिदीपकमित्यर्थः । बह्वीषु क्रियासु सतीसु कारकस्य कर्त्रादिभेदेन षड्विधस्य मध्ये यस्य कस्यापि कारकस्य सा एव सकृद्द्ृत्तिरेव याऽस्ति तद् द्वितीयं दपिकम् कारकदीपकमित्यर्थः । एवञ् सामान्यतः क्रियादिदीपकं कारकदीपकमिति द्विप्रकारं दीपकम्। एतेनैवाभिप्रायेरा आचार्यैः-'प्राकरशिकाSप्राकरणिकानाम् अरथात्

(प्र०) कतिविधं दीपकम्? किश्च तस्य सामान्यलक्षराम्? विशेषलक्षणानि च कानि ? कानि च तेषामुदाहरणानि ? तत्र २ तेषां योजनप्रकारश्व कीदृशः ? इति सर्व सुविविच्य लेख्यम्?। (उ०) दर्शितप्रश्नानामुत्तरज्ञानं सटीकमूलग्रन्थपरामर्शेण स्वयं सम्पाद्यम्।

१३४ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

उपमानोपमेयानां धर्मः क्रियादि: एकवारमेव यदुपादीयते तत् एकस्थस्यैव समस्तवाक्यदी- पनात् दीपकम्' इति स्वयं विव्रतम्। एवश्च दीप इव 'दीपकम्'। 'सज्ज्ञायां च' [५३।६७] इति पाणिनिसूत्रेण प्रकृतिप्रत्ययसमुदायेन सजज्ञायां ज्ञायमानायाभिवार्थ 'कन्' प्रत्ययः इति पूर्वमप्यवोचाम। प्रस्तुताप्रस्तुतप्रकाशकत्वेन च सादृश्यं बोध्यम्। अपरे तु-प्रकृता- र्थमुपात्तो धर्मः प्रसेङ्गादप्रकृतमपि दीपयति प्रकाशयति सुन्दरीकरोति इति 'दीपकम्'। 'दीपी' दीप्तौ इति दैवादिकात् 'दीप्' धातोशिजन्तात् 'रावुलतृचौ' [ ३।१।११३] इति सूत्रेरा कर्त्ति 'रावुल्' प्रत्ययः। तस्य 'युवोरनाकौं' [७११] इति सृत्रेण अकादेश इत्याहुः। सर्वथापितु-'सकलवाक्योपकारकत्वं' दीपकसामान्यलक्षणामिति फलितम्। यद्यपि दीपक इव तुल्ययोगितायामपि साधाराधमस्य सकृदुपादानम् तथापि 'प्रक्ृ- ताप्रकृतयोः साधारणधर्मस्य सकृदुपादाने 'दीपकम्'। प्रकृतानामेव अप्रकृतानामेव वा साधारणधर्मस्योपादाने 'तुल्ययोगिता' इत्यस्त्यनयोविशेषः । अयमपरश्चानयोविशेष :- उभयोरनयोरुपमालङ्कारस्य गम्यत्वाऽविशेषेऽपि अ्त्र [दीपके]. अप्रस्तुतमुपमानम् प्रस्तुतमुपमेयम् इति व्यवस्थित उपमानोपमेयभावः, तत्र [तुल्ययोगितायां] तु विशेषाग्रहणादैच्छिकः स इति दीक्षितानामुक्िः । तत्र प्रथमदीपकं [ क्रियादिदीपिकम्] द्विविधम् । क्रियादीपकम् गुरादीपकश्चेति। तत्रादं यथा- किवणाएँ धणां साआणं फणमसी केशराइँ सीहाएं। कुलवालिआएाँ त्थराआ कुत्तो छिप्पन्ति अमुआरां॥ अत्र वर्णानीयत्वेन प्रकृतानां कुलवधूस्तनानां [उपमेयानाम्] तदुपमानत्वेन प्रकृतानां कृपसाधनादीनाश्च स्पर्शनत्रियारूपसाधारणधर्मस्य सक्ृदुपादानमिति 'क्रियादीपक' मिदम्। [गुरादीपकं] द्वितीयं यथा-'श्यामलाः प्रावृषेरायाभि' रित्यादि मूलोक्कम्। कारकदीपकं यथा- स्विद्यति कूराति वेल्वति विचलति निभिषति विलोकयति तिर्यक्। अन्तर्नन्दति चुम्बितुभिच्छति नवपरिराया वधूः शयने॥ अत्रानेकासु क्रियासु एकस्य 'वधू' रिति कर्त्तकारकस्य 'शयने' इत्यधिकरणकार- कस्य वा सकृदुपादानात् 'कारकदीपक' मिदम्। अत्र सर्वाः क्रियाः प्रकृताः । यथा वा- तावज्जल्पति सर्पति तिष्ठति माद्यति विलासति विभाति। यावन्नरो न जठरं देहभृतां जायते रिक्कम् ॥ अन्नानेकासु जल्पनादिक्कियासु एकस्य 'नर' इति कत्तकारकस्य सकृदुपादानात् कारक- दीपिकम्। अन्रापि सर्वाः क्रिया: प्रकृताः। यथा वा-

१ 'नहि दीपस्य रथ्याप्रासादयोर्युगपदुपकारकत्वेन जामात्रर्थ श्रपितस्य सूपस्य अतिथिभ्यः प्रथमपरिवेषणान च प्रासत्ञिकत्वं हीयते' इत्यप्पय्यदीक्षिता। २ कृपखानां धनं नागानां फरामणि: केसराः सिंहानाम्। कुलबालिकानां स्तना: कुतः स्पृश्यन्तेऽमृतानाम् ॥ इति संस्कृतम् ॥

आवृत्ि:। १३५

गायति नृत्यति वल्गति धावति पुरतो नृपस्य वेगेन। किं किं न करोति पुमानुदरग्रहपवनवशीभूतः। अन्रापि गायनाद्याः सर्वाः क्रियाः प्रकृताः। तासु एकस्यैव 'पुमान्' इति कर्त्तकार- कस्य सकृदुपादानात् इदमपि कारकदीपकम्। एवमस्य भूयान् समादरो दृश्यते 'सुभाषित- रन्नसन्दोह्यशस्तिलक' प्रभृतिषु महाकाव्येषु। अप्रकृतानामेव दीपकं यथा- दूरी करोति कुमति विमलीकरोति चेतश्चिरन्तनमघं चुलककरोति। भूतेषु किश्च करुणां बहुलीकरोति सङ्गः सतां किमु न मङ्गलमातनोति ॥ अत्र सर्वक्कियाणामप्रकृतत्वम्। तासु च सकृदेवोपात्तस्य 'सङ्ग' इति कर्तृकारकस्या- न्वयो दीपितः । प्रकृताप्रकृतानां यथा- वसु दातुं यशो धातुं विधातुमरिमर्दनम्। त्रातुं च मादृशान् राजन् ! अ्रतीवनिपुणो भवान् ।। अ्रत्र वसुदानस्वत्रारो प्रकृते, अरिमर्दनयशोधाने चाप्रकृते, तत्र सकृदुपात्तस्यैकस्य 'नृप' कारकस्यान्वयः । अत्र 'दातुम्' इत्यादौ तुमुन्प्रत्ययेन असत्त्वभूत एव भावोऽभिधीयते 'अव्ययकृतो भावे' इत्युक्कः । एतच्च मञ्जूषादौ कृदर्थविचारे स्पष्टम्। यथा वा मम- चिनोति पापं कुरुते विगर्हणां तनोति दुःखं किल हन्ति सन्नयम्। विपत्तिमातत्य सतां प्रहृष्यति क्रमो विचित्रो ह्यसतां सनातनः ॥ अन्नाप्यनेकासु चयनादिक्रियासु एकस्य 'असतां क्रम' इति सक्ृदुपात्तस्य कर्तकार- कस्यान्वयः । एवमादिरीत्या सर्वेत्रोह्यम् ॥११५॥ [अथ सभेदा आवृत्ति: ] अर्थावृत्तिः पदावृत्तिरुभयावृत्तिरेव च । दीपकस्थान एवेष्टमलङ्कारत्रयं यथा ॥ ११६ ॥ -- आवर्त्तन्ते यदज्ञानाद् घटीयन्त्रभिवातुराः। प्राशिनः सोऽहमेवास्मि चिदानन्दमयोऽदयः ॥ १॥ -- दीपकं निरूप्य क्रमप्राप्तं तत्सजातीयम् 'आवृत्ति' नामानमलङ्गार प्ररूपयति-'अर्था- वृत्तिः' इति। दीपकस्थाने=दीपकसम्भवे यत्र दीपकं तत्रैवेत्यर्थः, अर्थावृत्तिः पदावृत्तिः, उभ- यावृत्ति: एव च=एतदुक्कनामकम् 'अलङ्कारत्रयम् इष्टम्' कविभिरिति शेषः । तत्र वाक्यान्तर्गतपदप्रतिपाद्यस्य अर्थस्य वाक्यान्तरे तत्समानार्थकपदान्तरश्रवण- त्मिका पुनः प्रतीतिः 'अर्थावृत्तिः'। अर्थस्य=एकवाक्यार्थस्य वाक्यान्तरे पुनरुपस्थितिरित्यर्थः । पदस्य वाक्यान्तर्गतस्य आवृत्तिः वाक्यान्तरे पुनरुच्चारणं नाम 'पदावृत्तिः'। एवमेकत्रोभयो- रर्थपदयोः [अर्थस्य पदस्य च ] आवृत्तिः 'उभयावृत्तिः'। एतदलङ्कारत्रयं दीपकस्य विषये एव भवति इति बोध्यम्। एवश्वात्रापि योगार्थो लक्षराम्। (प्र०) कति विधा आवृत्तेः ? कानि च तस्या उदाहरणानि ? तस्याः तस्या आतृ- त्तेरुदाहरणं दत्वा सामान्यविशेषलक्षणं योजय? (उ०) अस्य पृ० पं० २०,२७।

१३६ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

परन्तु-दीपके वाक्यान्तरे तत्पदस्य अग्रहरोऽपि वाक्यान्तरसम्बन्धिनः पदस्य अरनुषङ्गादिनाऽन्वयः क्रियते, आवत्तौ तु तत्समानार्थकान्यपदस्य तत्पदस्यैव वा पुनरुपादानं भवतीत्युभयोर्विशेषः॥११६॥

विकसन्ति कदम्वानि स्फुटन्ति कुटजद्गुमाः । उन्मीलन्ति च कन्दल्यो दलन्ति ककुभानि च ॥११७॥ तत्र 'अर्थावृत्ति'मुदाहरति-'विकसन्ति' इति। कदम्बानि=नीपाः विकसन्ति= प्रफुक्लन्ति। कुटजद्रुमा := गिरिमल्लिकाः 'स्फुटन्ति'। कन्दल्यः=गुल्मविशेषाः उन्मीलन्ति। ककुभानि च=अर्जुनतरवः [तत्पुष्पाणीत्यर्थः] दलन्ति=स्फुटन्ति। अत्र 'विकसन्ति' इत्या- दीनि पदानि भिन्नभिन्नधातुप्रकृतिकान्यपि समानार्थानाति पुनःपुनस्तस्यैवार्थस्यावर्त्तनात् अर्थावृत्ति'रिति नाम अलङ्कारः। वर्षाकालवर्णनमिदम्। 'नीपप्रियककदम्बास्तु हलिप्रिये' 'अथ कुटजः शक्रो वत्सको गिरिमल्लिका' 'नदी- सजा वीरतरुरिन्द्रद्रुः ककुभोऽर्जुनः' इति सर्वत्रामरः । 'कालधनौ कन्दली तु मृगगुल्मप्रभे- दयो'रिति मेदिनी॥ १९७॥ [पदावृत्तेरुदाहराम् ] उत्कराठयति मेघानां माला वृन्दं कलापिनाम्। यूनाश्चोत्कराठयत्येष मानसं मकरध्वजः ॥ ११८॥ पदावृत्तिमुदाहरति-'उत्कराठयति' इति। मेघानाम्=जीमूतानां माला=घटा कलापिनाम्=मयूराणां वृन्दम्=समूहम् उत्कराठयति=उद्ग्रीवयति। एषः मकरध्वजः=मीन- केतनः कामः यूनाम्=तरुणानाम् मानसम्=हृदयम् उत्करठयति=उत्सुकयति। मेघाः कामोद्दीपका इति भावः। अत्र प्रथमवाक्यस्थितस्य 'उत्कराठयति' इति पदस्य हर्षवशाद् ऊर्ध्वग्रीवाकरणरू- पोर्ऽर्थः तस्यैव द्वितीयवाक्यान्तर्गतस्य भोगेच्छावशाद् वशीकरणरूपोऽर्थ इत्यर्थभेदेऽपि केवलं तस्यैव पदस्याऽवर्त्तनरूपेयं 'पदावृत्तिः'। नतु-अत्र पूर्ववद् अर्थस्यावृत्तिरिति भावः ॥११८॥

जित्वा विश्वं भवानत्र विहरत्यवरोधनैः । विहरत्यप्सरोभिस्ते रिपुवर्गो दिवङ्गतः ॥। ११६।। इत्यावृत्तिगराः ।

उभयावृत्तिमुदाहरति-'जित्वा' इति। अत्र=भूलोके भवान् विश्वं जित्वा=राजकं वशीकृत्येत्यर्थः अवरोधनैः=अन्तःपुरवर्गैः विहरति=रमते । ते=तव रिपुवर्गः=शत्रुगराः दिवम्=स्वर्ग गतः=प्राप्तः सन् अप्सरोभि := देवाज्गनाभिः 'विहरति'।

१ त्रिविधाया आवृत्तेः निदर्शनानि अलङ्कारमशिहारेऽप्युक्लानि ततो द्रष्टव्यानि, ग्रन्थ- वृद्धिमिया नेहोद्धृतानि।

आक्षेप:। १३७

अत्र त्वया शत्रवो हता इति व्यङ्गथम्, युद्धे मृतौ सत्यां स्वर्गप्राप्तिरिति सिद्धान्तात् शत्रूणामप्सरोविहारश्वोक्कः । पूर्ववाक्यस्थितस्य एकस्यैव 'विहरति' इति पदस्य पुनरुत्तर- वाक्येऽपपि आवर्त्तनाकरणाद् अर्थस्य च समानत्वात् इयं पदतदर्थयोरावर्त्तनरूपा आवृत्तिः 'उभयावृत्ति'रित्युच्यते। इत्यावृत्तिगख: ।

इति दर्शितप्रकारः 'आवृत्ति'नामकालङ्कारस्य। गणः भेद: समाप्त इत्यर्थः ॥ 'जयदेव प्रभृतिभिस्तु-दीपकस्यैवायं विशेषः स्वीकृतः। तथाहि- त्रिविधं दीपकावृत्तौ भवेदावृत्तिदीपकम्। वर्षत्यम्वुदमालेयं वर्षत्येषा च शर्वरी॥ उन्नीलन्ति कदम्बानि स्फुटन्ति कुटजोद्गमाः। माद्यन्ति चातकास्तृप्ता माधन्ति च शिखावलाः ॥ दराड्यभिप्रायमनुसरद्भि: 'अपपय्यदीकितै'स्तु-'एवच्चावृत्तीनां प्रस्तुताप्रस्तुतोभयवि- घयत्वाभावेऽपि दीपकच्छायापत्तिमात्रेणा दीपकव्यपदेश' इत्यस्याः स्वातन्त्र्यमेव व्यक्कीकृतम् ॥ ११६ ॥ [अथ समेदस्य आरक्ेपालङ्कारस्य लक्यलक्तणाद्वारा निरूपराम्]

अथास्य पुनराक्षेप्यभेदानन्त्याद्नन्तता ॥ १२० ।। -- अनिषेध्यं निषेध्येषु निषेध्यावधिसात्तिकम्। कालातीतं महामायं चिन्तये चिन्मयं महः ॥१॥ -- क्रम प्राप्तमाक्षेपालङ्कारं निरूपयति-'प्रतिषेधोक्किः' इति। प्रतिषेधोक्ति := प्रतिषेधस्य निषेधस्य उक्कि: उक्किमात्रम् केवलं कथनमेव नतु वस्तुतः प्रतिषेधः स आत्तेप := श्रक्षेपना- मालङ्कार इति लक्षणाम्। वस्तुतः प्रतिषेधे वैचित्र्याभावान्नालङ्गारतेति भावः । 'प्रतिषेधा- भास आक्षेप' इति तु परमार्थः । सच त्रैकाल्यापेक्षया=वर्त्तमानादित्रिविधकालवर्तिवस्तु- सम्बन्धापेक्षया त्रिधा=त्रिप्रकारो भवति अर्थात् वर्त्तमानाकेपः अतीताक्षेपः, भविष्यदाक्षेप इति सामान्यतः त्रिप्रकार आक्षेप:। अथ अस्य=प्रतिषेधस्य आक्षेप्यभेदानन्त्यात्=आच्ते- प्यानां प्रतिषेध्यानां वस्तूनां ये भेदा विशेषाः तेषामनन्तत्वात् अनेकत्वात् अ्रनन्तता=संख्या- तीतता ज्ञेया इति शेषः । आन्तेपभेदगरानन्तु कर्त्त न शक्यत इत्यनन्तप्रभेदोऽयमान्ेपः । उक्कव्च रुद्रटेन- वस्तु प्रसिद्धमिति यद् विरुद्धमिति वास्य वचनमात्तिप्य। अन्यत्तथात्वसिद्धयै यत्र ब्रूयात् स 'आन्तेपः' ॥ (प्र०) आच्तेपस्य किं लक्षराम्? साभान्यतस्तस्य दरिडसम्मताः कति भेदाः? तस्य आत्षेपस्योदाहरणानि च ब्रूत? (उ०) अस्य पृ० पं० १६।

१३८ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

अस्यायमर्थ :- यत्र वक्का [यत् किमपि लोके प्रसिद्धमिति विरुद्धमिति वा कारणाद् वस्तु भूतं वर्त्तते] अथास्य वचनमाचिप्य ततश्रान्यद्वस्त्वन्तरं तथात्वसिद्धयै=तस्य स्वरूपस्य सिद्धयर्थ ब्रूयात् स आक्षेपो नामालङ्कारः। एवच् प्रसिद्धाक्षेपः विरुद्धाक्षेप इत्याक्षेपस्य द्वौ प्रकाराविति रुद्रटमतम्। आद्यस्योदाहरसां यथा- जनयति सन्तापमसौ चन्द्रकलाकोमलापि मे चित्रम्। अथवा किमत्र चित्रं दहति हिमानी हि भूमिरुहः॥ अत्र चन्द्रकलायाः कोमलत्वेनापि सन्तापकत्वे सति विस्मयः परन्तु विरहे तथैव विरहिणां प्रतीतिर्भवर्ताति तस्याः तथावस्तुत्वं प्रसिद्धम्, ततश्र 'किमत्र चित्रम्' इत्येतेना- च्िप्य तथात्वसिद्धो हिमानीलक्षणामुपमानमुक्कम्। विरुद्धोदाहरएां यथा- तव गायामि गुणानहमलमथवाऽसत्प्रलापिनीं विड् माम्। कः खलु कुम्भैरम्भो मातुमलं जलनिधेरखिलम् ॥ अत्र समस्तानां गुणानां गरानाशक्यत्वाद्विरुद्धम्, अथवेत्यादिनाक्िप्य तद्विरुद्धत्व- सिद्धयर्थमन्यदुपमानमुझ्कं 'क' इत्यादिना ॥ १२० ॥ [ वृत्ताक्षेपस्योदाहरणाम् ] अनङ्ग: पश्चभि: पुष्पैर्विश्वं व्यजयतेषुभिः। इत्यसम्भाव्यमथवा विचित्रा वस्तुशक्तयः ॥१२१॥ तत्र अर्तातक्षेपम् उदाहरति-'अनङ्ग' इति द्वाभ्याम्। अनङ्ग := मदनः इषुभिः= सायकरूपैः पञ्चभिः पुष्पैः=अरविन्दप्रभृतिभिः विश्वम्=सकलं [व्रह्माराडं] जगत् व्यजयत= पराजितवान् इति=एतत् तस्य विश्वविजायनः असम्भाव्यम्=सम्भावयितुमशक्यं विश्वासा- नर्हमित्यर्थः। अथवा वस्तुशक्तयः=सामर्थ्यविशेषाः विचित्रा=अनिर्वचनीयाः सन्तीति शेषः । अर्थांत् यदसभाव्यं तदपि अलौकिकवस्तुशक्किभि: सम्भाव्यमिव प्रदर्श्यते। अयं भाव :- अत्र विजेता अनङ्गः। विजेतुरेवानङ्गत्वं तावदसम्भाव्यं नहि कश्विद- झरहितोपि जयी स्यात्, तत्रापि बाणानां पञ्चत्वं पुष्पमयत्वं सर्वथाऽसम्भवि, जेतव्यश्ष विश्वोपि संसार इत्यहोऽसम्भाव्यपरम्परा, तथापि वस्तुशक्किरूपविशेषाभिधानेच्छयोपनिब- द्धत्वादस्य प्रतिषेधस्य आरक्षेपालङ्कारता ज्ञेया। इत्थञ्च 'विशेषाभिधित्सयेष्टस्य यः प्रतिषेधः स आक्षेप' इत्याक्षेपलक्षं निष्कृष्टम्भवति। 'व्यजयत' इति 'विपराभ्यां जेः' [१३१६] इति पाशिनिसूत्रेण व्युपसष्टात् 'जि' धातोरात्मनेपदम्। लडि प्रथमपुरुषेकवचने रूपम्॥१२१॥ [ उक्कोदाहरणो वृत्ताक्षेपस्वरूपसङ्गमनम् ] इत्यनङ्गजयायोगवुद्धिहेतुबलादिह। प्रतृत्तैव यदाक्षिप्ता 'वृत्ताक्षेपः' स ईदशः ॥ १२२॥ उक्कोदाहरणो वृत्ताक्षेपस्य लक्षणं घटयेत्वा दर्शयति-'इति' इति। इति=उक्केन प्रका- रेश प्रवृत्ता=जाता अनङ्गजयायोगबुद्धि :- अनङ्गजयस्य कामजेतृत्वस्य अयोगः सम्बन्धाभावः १ अरविन्दमशोकथ् चूतथ् नवमल्लिका। नीलोत्पलव्न पच्चैते पश्चबासस्य सायकाः ॥ इति।

१३६

तस्य बुद्धि: असम्भाव्यताज्ञानम् हेतुबलात्=वस्तुशक्किरूपोपपत्तिबलात् यत् आक्षिप्ता=प्रति- षिद्ा अतः स ईदृश := प्रसिद्धः वृत्ताक्षेप := 'वृत्ताक्षेप' इति नाम आ्रक्षेपभेद इत्यर्थः॥१२२॥ [वर्त्तमानाकेपस्योदाहरणम् ] कुतः कुवलयं कर्रो करोषि कलभाषिि!। किमपाङ्गमपर्याप्तमस्मिन् कर्मणि मन्यसे ॥१२३॥ वर्त्तमानाक्षेपमुदाहरति -- 'कुत' इति। हे! कलभाषिशि != मधुरालापिनि! [प्रिये!] कुतः=कस्मात् हेतो: कर्रो=श्रोत्रे कुवलयम्=इन्दीवरं करोषि=धत्से। अस्मिन् कर्मणि=कर्रा शोभारूपे व्यापारे अपाङ्गम्=कटान्षं नेत्रप्रान्तभागम् किम् अपर्याप्तम्=असमर्थम् मन्यसे= भावयसे अर्थात् तरप्रपाङ्गेनव कर्राशोभायाः सम्पन्नत्वात् व्यर्थस्ते कुवलयधारणप्रयासः॥१२३॥ [ उक्के लक्ष्ये वर्त्तमानाक्षेपसङ्गमनप्रकार: ] स वर्त्तमानाक्षेपोऽयं कुर्वत्येवासितोत्पलम्। कर्रो काचित् प्रियेगैवं चाटुकारेण रुध्यते॥ १२४॥ वर्तमानाक्षेपं घटयित्वा दर्शयति 'स' इति। असितोत्पलम् कर्रो कुर्वती एव [ नतु कृतवती न वा करिष्यन्ती] काचित्=नायिका प्रियेण=कान्तेन चाटुकारेरा=नर्मालापेन एवम्=दर्शितर्रात्या, रुध्यते=प्रतिषिध्यते, अतो हेतोः वर्त्तमानस्य कुवलयधारणस्याक्षेपात् प्रतिषेधात् स अरयम्=सुप्रसिद्धः 'वर्त्तमानाक्षेप' इत्युच्यते इति शेषः ॥। १२४॥ [भविष्यदाक्षेपनिरूपणम् ] सत्यं व्रवीमि न त्वं मां द्रष्टुं वल्लभ ! लप्स्यसे। अन्यचुम्बनसंक्रान्तलाक्षारक्तेन चन्तुषा ॥ १२५ ॥ सोऽयं 'भविष्यदाक्षेपः' प्रागेवातिमनस्विनी। कदाचिदपराधोऽस्य भावीत्येवमरुन्धयत् ॥१२६॥। भविष्यदाक्षेपं निरूपयति-'सत्यम्' इति द्वाभ्याम्। हे ! वल्लभ != प्राणाप्रिय ! [अहम् ] सत्यं ब्रवीमि यत् त्वम् अन्यचुम्बनसंक्रान्तलाक्षारक्लेन=अन्या मद्भिन्ना या नायिका तस्याः चुम्बनेन संक्रान्ता या लाक्षा यावकरसः तया रक्लेन शोणितेन अथ च अनुरक्नेन चक्षुषा=दृष्टया माम् द्रष्टम् न लप्स्यसे=मामालोकयितुं न पारयिष्यसे। उक्कमाक्षेपं घटयति-'सोऽयम्' इति। सोऽयम्=उक्के काव्ये गुम्फितभविष्यदाक्षेपः यत्=यस्माद् हेता: अतिमनस्विनी=अत्यन्तं मानवती व्यङ्गयोक्किचतुरधुरीणा काचित् नायिका कदाचित्=कालान्तरे अस्य=वह्लभस्य अपराध := नायिकान्तरानुरक्किरूपः भावी= भविष्यन्=इति एवम् अरुन्ध=दर्शितरीत्या प्रत्यषैत्सीत् अतोऽयं 'भविष्यदाक्षेप' उच्यते इति शेषः। 'अररुन्ध'। 'रुधिर्' आवरणो। रुधादिः। 'रुधादिभ्यः श्रम्' [ ३।१।७] लडि प्रथमपुरुषैकवचने आत्मनेपदे रूपम्। अयमेव 'जयदेवेन' प्रकारान्तरेणोक्कः। यथा- आक्तेपोन्यो विधौ व्यक्के निषेधे च तिरोहिते। गच्छ गच्छसि चेत् कान्त ! तत्रैव स्याजनिर्मम ।। यथा वा- न चिरं मम तापाय तव यात्रा भविष्यति। यदि यास्यसि यातव्यमलमाशङ्रयापि ते ॥। इति ॥ १२५,१२६॥

१४० "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

[धर्माच्तेपस्य उदाहरणासज्ञमने] तव तन्वङ्गि! मिथ्यैव रूढमद्रेषु मार्दवम्। यदि सत्यं मृदून्येव किमकारडे रुजन्ति माम् ॥ १२७॥

कामुकेन यदत्रैवं कर्मणा तद्विरोघिना॥१२८॥ आत्ेपस्य स्थूलं भेदत्रयमुत्तवा तद्ेदानामनन्तत्वादपि शिष्यवुद्धिवैशद्याय कतिपया- नपरानपि भेदान् निरूपयितुकाम: प्रथमं 'धर्माक्षेपं' दर्शयति-'तव' इति द्वाभ्याम्। हे! तन्वङ्नि != कोमलशरीरे ! तव अङ्गेषु=अवयवेषु मार्दवम्=मृदोर्भावः कोमलता रूढम्= स्थितम् इति मिथ्या एव=मृषैव। यदि सत्यम्=अथैतत् सत्यम् अर्थात् तव अङ्गानि मृदूनि एव=कोमलानि एव [सन्ति] तदा अकाराडे=अनवसरे निष्कारणाम् मां किं रुजन्ति=किमर्थ सन्तापयन्ति। 'मां रुजन्ति' इति। 'रुजो' भङ्गे। तौदादिकः। नात्र भाववचनत्वम्, तथा- सति 'चोरस्य रुजति रोगः' इतिवत् 'रुजार्थानां भाववचनानामज्वरे' [२३।५४] इति धात्वर्थस्य भावकर्तकत्वे कमि शेषे षष्टी स्यात्। ततश्र अशेषविववत्तायां कर्मीा नित्यं द्वितीयैव 'चोरं रुजति, नदी कुलानि रुजति' इत्यादिवद् इदमुक्कसूत्रस्य प्रत्युदाहरणं बोध्यमू। 'मार्दवम्' इति। 'पृथ्वादिभ्य इमनिज्वा' [५।१।१२२] अत्र सूत्रे वावचनमणादिसमा- वेशार्थमित्युक्रम्। अतः पक्षे भावेऽण। पत्षान्तरे 'म्रदिमा' इति ज्ञेयम्। लक्षरामभिनीय दर्शर्यात-'धर्माक्षप' इति। अन्=उक्के काव्ये कामुकेन=नायकेन अङ्गनागात्रमार्दवम्=नायिकावयवसौकुमार्यम् तद्विरोधिना कर्भण=मार्दवप्रतिद्वन्द्विभूतया तापदानक्ियया आत्तिप्तम्=प्रतिषिद्धम् अतोऽयं मार्दवरूपस्य धर्मस्याक्षपात् 'धर्मान्षप' इति नाम आक्षेपभेद इति निर्गलितोऽर्थः ॥ १२७, १२८॥ [ धर्म्याच्ेपोदाहरणम् ] सुन्दरी सा न वेत्येष विवेक: केन जायते। प्रभामात्रं हि तरलं दृश्यते न तदाश्रयः ॥१२६॥ धर्म्याक्षेपम् उदाहरति-'सुन्दरी' इति। सा=प्रसिद्धा नायिका 'सुन्दरी नवा, इति एष विवेक := उक्काकारो निर्यायः केन=कथ जायते=सम्भवति कथमपि न जायत इत्यर्थः। अत्रोपपत्तिमाह-'हि' इति। हि=यतः तरलम्=चपलं समन्तात् प्रसरत् प्रभामात्रम्= दीप्तिमात्रम् दृश्यते=आलोक्यते, न तदाश्रयः=तस्याः प्रभाया आश्रयः अधिकरणां नायि- काख्यं नैव [दश्यते ] दग्गोचरीक्रियते इत्यर्थः ॥ १२६॥

धर्म्याक्षेपोऽयमाचिप्तो धर्मी घर्मे प्रभाह्वयम्। अनुज्ञायैव यद्रूपमत्याश्चर्ये विवक्षता॥१३० ॥ धर्म्यांक्षेपस्वरूपमुक्के काव्ये घटयितुमाह-'धर्म्याक्षेप' इति। [ उक्ले पद्ये ] अत्या- स्वर्यम्=अद्सुततमम् रूपम्=स्वरूपं नायिकायाः सौन्दर्यम् विवक्षता=वक्तुमिच्छता नायकेन प्रभाह्वयम्=प्रभाख्यम् धर्ममू-आधेयम् अनुज्ञाय एव=स्थापयित्यैव यद्ध्मी=नायिकारूपः

१४१

आत्तिप्त := प्रतिषिद्धः तस्मात=धर्मिभूतनायिकाप्रतिषेधाद् अयं धर्म्याक्षेप इति नामालङ्कार उक्लो भवति। यथा वा ममापि अपहुतिमूलोत्प्रेक्षास्थले धर्म्यात्तिपध्वनिः । सुन्दरीति मुधा लोका वदन्ति मतिविह्वलाः । तरलेयं प्रभा नूनं पुञ्जीभूता विभाति मे ॥ इति। [ मदीयकाव्यलतिकायाम्] अत्रापह्नुतिमूलो त्प्रेक्षया धर्म्याक्षेपालङ्कारध्वनिः ॥ १३०॥ [कारणाक्षेपोदाहरणाम् ] चक्तुषी तव रज्येते स्फुरत्यधरपल्लवः। भ्रुवौ च भुग्नौ न तथाप्यदुष्टस्यास्ति मे भयम् ॥ १३१॥ 'कारणाक्षेपम्' उदाहरति- 'चत्तुषी' इति। तव चत्तुषी=नेत्रे रज्येते=रके भवतः, अधरपल्लव := अधर एव पल्लवः [ रूपकम् ] स्फुरति=चपलीभवति भ्रुवौ चन््नेत्रोपरिभागस्थ- रोमराजी च भुझो=कुटिले 'जाते' इति शेषः। तथापि=भयहेतौ विद्यमानेऽपि अदुष्टस्य= नायिकान्तरासक्किरूपापराधशून्यस्य मे=मम भयम्=भीतिः न अस्ति=नैव भवतीत्यर्थः । यथा वा मम- यमस्य दएडो वरुरास्य पाशो वज्रं सुरेशितुः । प्रासिर्भातिकरं सर्वं धार्मिकस्य न भीतिदम्।। अत्र भयहेतूनां यमदराडादीनां विच्छित्तिविशेषाविष्टः प्रतिषेध: कारणाक्ेप:॥१३१॥ [ लच्ये कारणाक्षेपसङ्गमनम् ] स एष कारणाक्षेप: प्रधानं कारणं भिय:। स्वापराधो निषिद्धोऽत्र यत् प्रियेरा पटीयसा ॥। १३२।। उक्के पद्ये कारणाक्षेपं सङ्गमयति-'स' इति। अ्=उके काव्ये पटीयसा=अति- शयेन पटुरिति पटीयान् तेन निपुणातरेण प्रियेण=वह्लभेन भियः=भयस्य प्रधानम् सुख्यम् कारणम्=हेतुभूतः स्वापराधः [नैजो दोषः ] यत्=यस्मात् हेतोः निषिद्धः=प्रतिषिद्धः तस्मात् स एष := कविषु प्रसिद्धः 'कारणाक्षेप' इति नामाच्षेप इत्यर्थः । अपि चात्र 'न भयमस्ति' इत्येवंरूपेण भयात्मकस्य कार्यस्यापि प्रतिषेधः, तेनात्र कार्याक्षेपोपि इत्युभयो: सङ्करः । अत्र विभावनां वदन् कश्रिदलङ्कारप्रक्रियानभिज्ञः, नह्यत्र कारणं विना कार्यजन्म विवक्ितम् प्रत्युत भयकारणासन्भावेऽपि फलाभावः प्रतिपादितः तस्मात् 'कारणाभावेन कार्योत्पत्तिलक्षणा विभावनाप्यत्र सम्भवती'त्यभिधानमसत् इति सूक्ष्मं निरीच्यम् ॥ १३२ ॥

दूरे प्रियतमः सोयमागतो जलदागमः । दृष्टाश्च फुल्ला निचुला न मृता चास्मि किं न्विदम् ॥१३३॥। 'कार्याक्षेपम्' उदाहरति-'दूरे' इति। प्रियतमः=प्रेयान् 'दूरे' वर्त्तत इति शेषः ।

१ 'प्राणि'पदं प्रकृते निषिद्धाचारवति लाक्षणिकम्।

१४२ "कुसुमप्नतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे

सः अयम्=प्रैष्मसन्तापहारकत्वेन प्रसिद्धः जलदागमः=प्राछृटकालः आरगतः=समुपस्थितः फुल्ला := विकसिताः निचुलाः च=स्थलवेतसाः [अरपि] दृष्टाः=मया दृग्गोचरतां नीताः तथापि अहं न मृता अस्मि=एतादृशवर्षाकालस्य कामोद्दपकत्वात् मम तैन्व्याः सहसैव दशम्या दशया भाव्यम् [अत आ्रह] किं नु इदम्=नितान्तमसम्भाव्यमेतदापतितमित्यर्थः ।१३३।। [लच्ष्ये कार्याक्षेपसङ्गमनम्] कार्याक्षेप: स कार्यस्य मररास्य निवर्त्तनात्। तत्काग्शमुपन्यस्य दारुरं जलदागमम्॥ १३४ ॥ उक्ले वाक्ये कार्याक्षेपस्वरूपं घटयति-'कार्याक्षेप' इति। [अन्रोक्ले काव्ये] दारुणम्= भयंकरम् तत्कारणम्=मरसाकारणां जलदागमरूपम् उपन्यस्य=प्रतिपाद्य मररास्य कार्यस्य= मृतिरूपस्य कार्यस्य निवर्तनात्=निषेधात् सः=प्रसिद्धः कार्याक्षेपः=कार्यप्रतिषेधहेतुक आक्षेपः कार्याक्षेपनामालङ्वारो ज्ञेयः। अत्र विशेषोक्किरपि। तथाहि- कार्याजनिर्विशेषोक्ति: सति पुष्कलकारणो। हृदि स्नेहत्षयो नाभूत् स्मरदीपे ज्वलत्यपि॥ [जयदेवः] नचोभयोलक्षणसाङ्कर्यमिति वाच्यम् उपधेगसङ्करेऽपि उपाधेरसाङ्कर्यात्। इदमुक्कं भवति-यत्र प्रसिद्धकारणसत्त्वे कार्याभाववर्णनं तत्र कार्याक्षेपः अप्रसिद्धकारणसत्वे फला- भाववर्णनं 'विशेषोक्कि' रित्यनयोरस्तु विशेषः, परमयमैच्छिक एवेति विवत्तैवोभयसंज्ञाभेदे बीजमिति ममाभाति। अनुरागवती सन्ध्या दिवसस्तत्पुरःसरः। अहो दैवगतिश्चित्रा तथापि न समागमः ॥ इत्यादावपि तथादर्शनादिति दिक् ॥ १३४ ॥ [अनुज्ञाच्षेपोदाहरणम्] न चिरं मम तापाय तव यात्रा भविष्यति। यदि यास्यसि यातव्यमलमाशङ्कयात्र मे ॥ १३५॥ 'अनुज्ञाक्षेपम्' उदाहरति-'न' इति। यात्रा=प्रवासः विदेशगमनम् मम=मत्कृते चिरम्=चिरकालपर्यन्तं तापाय=केशाय न भविष्यति, तव वियोगेन मम प्राणानां शीघ्रमेव निर्गमनादिति व्यक्ञथम्। [हे! स्वामिन्!] यदि यास्यसि=प्रवासं करिष्यसि तदा यातव्यम्= त्वं याहीत्यर्थः। अ्रत्र अपरस्मिन् मद्विषये आ्रपराशङ्कया अलम्=मयि प्रोषिते कथभियं स्थास्यतीति आशङ्का न कार्या। अत्र 'न चिरं मम तापाय' इत्युक्त्या स्वमरणासंसूचनेन गमननिषेधो गर्भी- कृतः । अतोऽस्मद्भावनया त्वयम् 'अ्रनुज्ञाभासान्तेप' इति वक्कव्यं स्यात्। एवञ्-भविष्यदा- क्षेपसाङ्कर्य न भविष्यति। यद्वा फले न विशेष इति यथान्यासमेवास्तु ॥१३५॥

इत्यनुज्ञामुखेनैव कान्तस्यात्िप्यते गतिः। मररां सूचयन्त्यैव सोऽनुज्ञाक्षेप उच्यते ॥१३६ ॥ १ मात्रयापि विरहसहनाक्षमायाः। २ आभासस्वरूपानुज्ञाद्वारकाकाक्षेप अनुज्ञाभासाक्षेपः।

१४३

अनुज्ञाक्षेपं सङ्गमयति-'इति' इति। इति=उक्करीत्या दर्शितकाव्ये अनुज्ञामुखेन= प्रदेशयात्रानुमति प्रकाशनद्वारा मरणाम्=मृतिम् सूचयन्त्या=व्यजयन्त्या 'एव' कयाचिन्नायि- कया कान्तस्य गतिः=प्राणेश्वरस्य प्रवासगमनं यत् आत्तिप्यते=प्रतिषिध्यते अ्रतो हेतोः सः अनुज्ञायाः प्रतिषेधाज्ायमान आ्रक्षेप इति 'अनुज्ञान्तेपः' इति 'कथ्यते' इति शेषः ॥ १३६॥

धनञ्च वहुलभ्यं ते सुखं क्षेमं च वर्त्मनि। नच मे प्राएासन्देहस्तथापि प्रिय ! मा स्म गाः ॥१३७॥ 'प्रभुत्वाक्षेपम्' उदाहरति-'धनं च' इति। 'चः' भिन्नक्रमः 'सुखम्' इत्यस्यानन्तरं योज्यः । हे ! प्रिय != कान्त ! ते=तव धनम्=वसु सुखम् च बहु=प्रचुरम् लभ्यम्=प्राप्यं [स्यात्] 'विदेशे' इति अध्याहार्यम्। तथा वर्त्त्मनि=मार्गे क्षेमं च=कल्यारामपि 'लभ्य' मिति पूर्देणान्वयः । अर्थात् तव विदेशगमनस्य पन्था अपि उपद्रवरहितो भवेत्। [अ्रत्र विषये] मे=मम नच प्राणसन्देहः=प्राणानां सन्देहः मरणासंशयोऽपि नास्त्येवेत्यर्थः। बहु- धनं लब्ध्वा शीघ्रमेव तव प्रत्यावर्त्तनादिति भावः । तथापि=प्रचुरधनलाभादिसत्त्वेऽपि मा स्म गा := [विदेशम्प्रति] मा याहि। 'लभ्यम्' इत्यत्र 'पोरदुपधात्' [३।१।६७] इति सूत्रेण 'लभ्' धातोः 'यत्' प्रत्ययः । रायतोऽपवादः। 'मास्म गाः' इति। 'इए' गतो। लुडि मव्यमपुरुषैकवचने रूपम्। 'इणो गा लुडि' [२।४।४५] इति गादेशः। 'गातिस्थाघुपाभूभ्यः पर्स्मपदेषु' [२।४।७७] इति सिचो लुक्। 'न माङ् योगे' [६।४।७४] इति अडभावः ॥१३७॥ [ लच्ये प्रभुत्वाक्षेपसङ्गमनम् ] इत्याचक्षाराया हेतून प्रिययात्रानुबन्धिनः । प्रभुत्वेनैव रुद्धस्तत् प्रसुत्वाक्षेप उच्यते ॥१३८॥ एतद् घटयति-'इति' इति। इति=एवमुक्तप्रकारे पद्ये प्रिययात्रानुबन्धिनः=प्रियस्य वल्लभस्य यात्रा विदेशगमनम् तदनुवन्धिनः तदनुकूलान् हेतून्=कारणानि आचक्ारया= कथयन्त्या [कयाचित् स्वाधीनभर्त्तकया] यत् प्रभुत्वेन एव=स्वायत्ततयैव प्रियः=वल्लभः रुद्धः=यात्रातो निवारितः तत्=तस्माद् हेतोः [एषः] प्रभुतानिमित्तकत्वाद् आक्षेपस्य प्रभु- त्वाक्तेप := इतिनाम आ्रक्षेपः 'उच्यते' सूरिभिरिति शेषः। [अनादराक्षेपस्योदाहरणम्] जीविताशा बलवती धनाशा दुर्बला मम। गच्छ वा तिष्ठ वा कान्त ! स्वावस्था तु निवेदिता ॥१३६।। 'अनादराक्षेपम्' उदाहरति-'जीविताशा' इति। हे ! कान्त != प्रिय! मम जीविता- ताशा=जीवनकामना बलवती=प्रबला बहुकालं जीवितुं कामये धनाशा=धनकामना तु दुर्बलां=तीगौव 'त्वय प्रोषिते धनलाभो भवेत् इत्याकाङ्क्षा मम नास्ति' इति भावः ।[अतः १ सुरतातिरसैर्बद्धो यस्याः पार्श्वगतः प्रियः । सा मोदगुरासंयुक्ता भवेत्स्वाधीनभर्त्तका।

१४४ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

कारणात्] गच्छ वा तिष्ठ वा=यथेच्छसि तथा कुर्वित्यर्थः, स्वावस्था तु निवेदिता=स्वाभिप्रायो मयाSSविष्कृत एव। विदेशं गते त्वथि मरिष्यामीति वस्तुध्वनिः ॥ १३६॥ [ लच्ये अनादराक्षपस्य सङ्गमनम् ] असावनादराक्षेपो यदनादरवद्चः। प्रियप्रयाएं रुन्धत्या प्रयुक्तमिह रक्कया॥ १४०॥ अत्न अनादराक्षेपं घटयति-'असौ' इति। इह=उक्के काव्ये प्रियप्रयाणं=स्ववल्ल- भविदेशगमनं रुन्धत्या=प्रतिषेधन्त्या रक्कया=अनुरागवत्या कयाचिन्नायिकया यत् अना- दरवत्='गच्छ वा तिष्ट वा' इत्यनास्थासूचकं वच := वाक्यम् प्रयुक्नम्=उक्कम् तत् असौ अनादरनिमित्तकत्वादाक्षेपस्य 'अनादराक्षेपः' इति भरायते कविभिः इति शेषः ॥ १४० ॥ [आशीर्वचनाक्षेपस्योदाहररम् ] गच्छ गच्छसि चेत् कान्त ! पन्थानः सन्तु ते शिवाः। ममापि जन्म तत्रैव भूयाद् यत्र गतो भवान् ॥ १४१॥ 'आशीर्वचनाक्षेपम्' उदाहरति-'गच्छ' इति। हे! कान्त! चेत्=यदि गच्छसि= यासि विदेशम् [तर्हिं] गच्छ=याहि ते=तव पन्थानः=मार्गाः शिवाः=कल्याणाकारिणः निष्प्रत्यूहाः सन्तु=भवन्तु। 'यत्र भवान् गतः ममापि जन्म तत्रव भूयात्' [इत्याशासे] इत्याशीः। तव गमनोत्तरमेव मृता भविष्यामीति व्यङ्गथम् ॥१४१ ॥ [लच्ये आशीर्वचनाक्षेपस्वरूपयोजनम् ] इत्याशीर्वचनाक्षेपो यदाशीर्वादवर्त्मना। स्वावस्थां सूचयन्त्यैव कान्तयात्रा निषिध्यते॥१४२॥ उक्के पद्ये आशीर्वचनाक्षेपलक्षणं योजयति-'इति' इति। इति=उक्प्रकारे पद्ये आशीर्वादवर्त्त्ना=आशीर्वादप्रकाशनमार्गेण अर्थात् 'तव पन्थानः शिवाः सन्तु' इत्याल- पनद्वारा, किंवा प्रियार्थेस्य प्राप्तीच्छारूपा आशंसा आशीः तस्य वाद: ममापीत्याधुत्तरवा- क्येन यत् कथनम् तद्द्वारा स्वावस्थाम्=भविष्यमरणात्मिकां दशां सूचयन्त्या=प्रकाशयन्ता कयाचित् कान्तया कान्तयात्रा=कान्तस्य यात्रा प्रवासगमनं यत् निषिध्यते सोऽयम् 'आशी- र्वचनाक्षेपः' ज्ञेय इति शषः । स्वाभीष्टाशंसनपूर्वक आक्षेपः 'आशर्विचनाक्षेप' इत्यर्थः । यद्यप्यत्र विधिवाक्यं तथापि निषेधो व्यङ्ञयः ॥। १४२॥

यदि सत्यैव यात्रा ते काप्यन्या मृग्यतां त्वया। अहमदैव रुद्धास्मि रन्धापेक्षेणा मृत्युना ॥।१४३॥ 'परुषाक्षेपम्' उदाहरति-'यदि'इति। यदि ते यात्रा=प्रदेशगमनं प्रयाणमिति यावत् सत्या एव [तदा] त्वया कापि अन्या=कान्ता मृग्यताम्=गवेष्यताम्। अहम्-[पुनः] अद एव रन्ध्रापेक्षेण=छिद्रान्वेषराशीलिना मृत्युना रुद्धा=आक्रान्ता अस्मि=भवामि। अद्यैव मे मृत्युर्भावीति व्यङ्गयम् ॥। १४३ ॥

१४५

[ परुषाक्षेपस्य लच्ष्ये योजनम् ] इत्येष परुषाक्षेप: परुषाक्षरपूर्वकम्। कान्तस्यात्िप्यते यस्मात् प्रस्थानं प्रेमनिप्नया॥१४४॥ परुषाक्षेपं लक्ष्ये योजयति-'इति' इति। इति=दर्शितप्रकारवति काव्ये प्रेमनिन्नया= प्रीतिपरवशया कयाचित् कान्तया परुषात्तरपूर्वकम्=कठोरवर्णवचनपूर्वकं यस्मात् कान्तस्य प्रस्थानम्=विदेशगमनं आत्तिप्यते=निषिध्यते अतो हेतोः एषः परुषान्ेपः=परुषवचनपूर्व- कत्वादाक्षेपस्य उक्कसंज्ञक आक्षेपो ज्ञातव्य इत्यर्थः ॥ ४४ ॥ [साचिव्याक्षेपस्योदाहरणम् ] गन्ता चेत् गच्छ तूर्ण ते कर्णौं यान्ति पुरा रवा:। आर्त्तबन्धुमुखोद्गीर्णाः प्रयाणापरिपन्थिनः॥। १४५॥ 'साचिव्याक्षेपम्' उदाहरति-'गन्ता' इति। [ हे ! कान्त !] चेत्=यदि गन्ता=ववं भाविगमनवानसि तदा तूर्णाम्=्षिप्रं गच्छ=याहि आरर्त्तबन्धुमुखोदीर्णा := आर्त्तानां मन्मृ-्युना शोकपीडितानां बन्धूनां सम्बन्धिनां भ्रातृपुत्रादीनां मुखेन उद्गीरणर्ा: उच्चारिताः प्रयाणापरिपन्थिन := प्रस्थानप्रतिकूलाः रवाः=मदीयमरणद्योतनाः वर्शाः मरणो- त्तरमवश्यम्भावीनि रोदनवचांसीत्यर्थः, ते=तव कणौं=श्रुती पुरा यान्ति=यास्यन्ति निश्चयेन तव कर्णाविषया भविष्यन्ति। 'यावत्पुरानिपातयोर्लेट्' [३३४] इति सूत्रेण 'पुरा' योगे भविष्यति लट्। निपातश्चायं निश्चयं द्योतयति॥ १४५ ॥ [साचिव्याक्षेपस्य लक्ष्ये योजनम् ] साचिव्याक्षप एवैष यदत्र प्रतिषिध्यते। प्रियप्रयारां साचिव्यं कुर्वत्येवानुरक्नया॥ १४६॥ उक्रोदाहरयो साचिव्याक्षेपं योजयति-'साचिव्याक्षेप' इति। 'अन्न' उक्लपदे अनु- रक्कया=प्रियानुरागवत्या कयापि नायिकया साचिव्यम्=तूर्या गच्छ इति साहाय्यम् कुर्वत्या एव=व्यञ्यन्त्या एव यत् प्रियप्रयाणम्=वल्लभविदेशगमनम् प्रतिषिध्यते=आत्तिप्यते स्वम- रणद्योतनेन निवार्यते इति यावत् स एषः साचिव्याक्षप := साहाय्यसूचननिमित्तकत्वादा- क्ेपस्य तथासंज्ञक आक्षेप: सुप्रसिद्ध इत्यर्थः ॥ १४६ ॥

गच्छेति वक्तुमिच्छ्रामि त्वत्प्रियं मत्प्रियैषिणी। निर्गच्छति मुखाद्वाणी मा गा इति करोमि किम् ॥ १४७॥ 'यत्नाच्तेपम्' उदाहरति-'गच्छ' इति। त्वत्प्रियम्=त्वदिष्टम् गच्छ इति=वाक्यं 'वक्तुमिच्छाभि' [किन्तु] मुखात्=ममास्यात् मा गा इति=मा याहीत्येवमाकारा भत्प्रियैषिणी वाणी निर्गच्छति=मदीयहितकारिणी वाक् निःसरति इत्यहम् किं करोमि=किं कुर्याम्। गृहे तवावस्थानमेव ममेष्टमिति सर्वथा 'मा गा' इति व्यङ्ग्यम् ॥ १४७॥ [ यत्नाक्षपस्य लच्ष्ये सङ्गमनम् ] यताक्षेप: स यत्स्य कृतस्यानि्ठवस्तुनि।

१४६ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

य्नाक्षेपस्वरूपमुक्के लक्ष्ये योजयतनाे'इत अनिष्टवस्तुनि=गच्छेतिगमन- विधिरूपे स्वानभिलषितेऽर्थे कृतस्य यत्नस्य=वचनोद्यमरूपस्य विपरातफलोत्पत्तेः=विपरीतम् अनिष्टं यत् फलं 'मा गा' इति वाणीनिःसरणारूपं तस्योत्पत्तेः हेतोः आनर्थक्योपदर्शनात्= अनर्थसम्भावनाव्यअ्ञनात् यत् प्रवासगमनमात्तित्म्, सोयं यत्नमूलक आक्षेपः 'यत्नाक्षेपः इत्युच्यते इति शेषः ॥ १४८॥ [परवशाक्ेपस्योदाहरणम् ] क्षणां दर्शनविभ्ाय पद्मस्पन्दाय कुप्यतः। प्रेम्सः प्रयागं त्वं ब्रृहि मया तस्येष्ट्रमिष्यते ॥१४६॥ · 'परवशान्तेपम्' उदाहरति -- 'क्षणाम्' इति। प्रस्थानेऽनुज्ञां प्रार्थयमानं नायिकम्प्रति कस्याश्चिदुक्किरियम्। [हे! प्रिय !] क्षणां दर्शनविन्नाय=क्षणामभिव्याप्य दर्शनस्य विन्नाय प्रतिबन्धकारियो पद्त्मस्पन्दाय=पद्त्मणां चत्तुर्लोम्रां स्पन्दः किश्चिच्चलनं तस्मै कुप्यतः= कोपं कुर्वासास्य अर्थात् नेत्रलोम्नां स्पन्दनमप्यसहमानस्य प्रेम्णः=प्रियतायाः प्रणायादित्यर्थः, प्रयाणम्=प्रस्थानसम्मतिं ब्रूहि=प्रार्थयेथाः मया तस्य=प्रेम्णः इष्टम्=अनुकूलम् इष्यते=काम्यते। त्वं यात्रार्थमनुज्ञां प्रार्थयसे अहञ्च प्रेमपरवशा, यदि तस्यानुज्ञा [प्रेम्णा आरज्ञा] स्यात् कामं त्वं याहीति भावः ॥। १४६ ॥। [परवशान्तेपसङ्गमनम् ] सोयं परवशाक्षेपो यत्पेमपरतन्त्रया। तया निषिध्यते यात्रेत्यन्यार्थस्योपदर्शनात्॥१५०॥ उक्कोदाहररो परवशाक्पस्वरूपं योजयति-'सोऽयम्' इति। अन्र अन्यार्थस्योप- दर्शनात्=प्रेमानुज्ञारूपस्यार्थस्य कथनात् यात्रा=प्रियस्य प्रवासगमनम् प्रेमपरतन्त्रया=अनु- रागपरवशया कयाचित् नायिकया यत् निषिध्यते=आत्तिप्यते सः अयम्-अलक्कारविदां प्रसिद्ध: परवशतापूर्वकत्वादाक्षेपस्य 'परवशाक्षेपः' ज्ञेय इति शेषः ॥ १५० ॥

सहिष्ये विरहं नाथ ! देहदृश्याञ्जनं मम। यदक्तनेत्रां कन्दर्पः प्रहर्तु मां न पश्यति ॥१५१॥ 'उपायात्तपम्' उदाहरति-'सहिष्ये' इति । हे ! नाथ != अहं तव विरहम्= वियोगं सहिष्ये=मर्षिष्ये भम=मह्म अदश्याज्ञनम्=अदर्शनकारि सिद्धकज्जलं देहि=अर्पय यदक्कनेत्राम्=येन [अदृश्याजनेन] अ्रक्ले [स्रचिते लित्े इति यावत्] नेत्रे [नयने] यस्याः तां तथाभूतां माम् कन्दर्प := कामः प्रहर्त्तम्-आहन्तुं मयि प्रहारं कर्त्तुम् न पश्यति=नैव पश्ये- दित्यर्थः । त्वद्वियोगे मम कन्दर्पजनितपीडाशक्का वर्त्तते यदि सा निवर्त्तेत तदा सुखं तव प्रवसनम्, न काचिद्धानिरिति व्यङ्गयम् ।। १५१ ॥ [ उपायाक्षेपसङ्गमनम् ] दुष्करं जीवनोपायमुपन्यस्योपरुध्यते।

उपायाक्षेपं लच्ये योजयति-'डुष्करम्' इति। [उक्कोदाहरे] दुष्करम्=कर्त्तुम-

आक्षेपप्रपञ्चः। १४७

शक्यम् जीवनोपायम्=कामस्यादर्शनकारिसिद्धाज्जनदानात्मकं प्रारानहेतुम् उपन्यस्य=उप- निबध्य कयाचित् गूढाभिप्रायवत्या नायिकया पत्युः=स्वामिनः प्रस्थानम्=प्रदेशगमनम् उपरुध्यते=निषिध्यते इति ईदशम्=एवमाकारम् असम्भाव्योपायोपरोधद्वारकत्वाद् आरच्तेपस्य उपायाक्षेपम् आहु := कथयन्ति साहित्यविद इति शेषः ।। १५२॥। [रोषाच्ेपस्योदाहरणम् ] प्रवृत्तैव प्रयामीति वाणी वल्लभ ! ते मुखात्। अयतापि त्वयेदानीं मन्दप्रेम्णा ममास्ति किम्॥१५३॥ 'रोषाक्षेपम्' उदाहरति-'प्रवृत्ता' इति। [हे!] वल्लभ != ते=तव मुखात्=वक्त्रात् प्रयामि=प्रतिष्ठे अहं प्रस्थानं करोमि इति=एवमाकारा वाणगी=वाक् प्रवृत्ता एव=निर्गता एव। [ एवंविधे प्रेम्णि एतादृशाया वाराया निर्गमनं ते मन्दप्रेमाणं द्योतयति अर्थात् भवान् शिथि- लानुराग: सम्पन्न इति व्यङ्गयम्। ] इदानीम्=सम्प्रति त्वया मन्दप्रेम्ण=मन्दानुरागेन अयता अपि=अगच्छता अपि मम किम् अस्ति=न किश्चित् प्रयोजनमस्तीति भावः । 'तयता' इति 'कटी' गती इत्यत्र प्र्लिष्टात् भौवादिकात् 'इ' धातौ शतृप्रत्यये रूपम् ॥ १५३ ॥ [रोषाच्ेपस्य लक्ष्ये योजनम् ] रोषाक्षेपो ऽयमुद्रिक्ल्नेहनिर्यन्त्रितात्मना। संरब्धया पियारब्धं प्रयारं यन्निषिध्यते॥१४४॥ उक्कमाक्षेपं लक्ष्ये योजयति-'रोषाक्तेप' इति। उद्रिक्कस्ेहनिर्यन्त्रितात्मना=उद्रिक्रः समेधमानः अतिशयितो यः स्नेहः प्रेमा तेन निर्यन्त्रितः निगाितः बद्धः आ्रत्मा हृदयं यस्याः सा तया तथाभूतया संरब्धया=[प्रणाय]कोपवत्या कयाचित् व्यज्ञनचतुरधुरीराया नायिकया प्रियारब्धम्=वल्लभोपकान्तम् प्रयाणाम्=प्रस्थानं यन् निषिध्यते=आत्िप्यते अर्थात् गमनो- द्मभङ्गः क्रियते सः अयम्=कविसमाजप्रसिद्धः रोषाकेप := रोषनिमित्तकत्वादाक्षेपस्य उक्कसंज्ञ आक्षेपालङ्कारो ज्ञेयः॥ १५४॥

मुग्धा कान्तस्य यात्रोक्तिश्रवणादेव मूर्च्छिता। बुद्धा वक्ति प्रियं दष्ट्ा किश्चिरेणागतो भवान्॥ १५५॥। 'मूर्च्छाच्तेपम्' उदाहरति-'मुग्धा' इति। मुग्धा=ऋजुप्रकृतिः कान्तस्य यात्रोक्कि- श्रवणात् एव=प्रियस्य प्रस्थानवचनाकर्णनात् एव मूर्च्छिता=मोहं गता। बुद्धा=पुनः प्राप्तसंज्ञा सती [चैतन्यमागता ] प्रियम्=कान्तम् दृष्ट्वा=विलोक्य किम् भवान् चिरेशा आगत := एतादृशविलम्बं विधाय आयातोसि इति वक्ति=लपति। मदीयकाव्यलतिकायान्तु- यामीति वचः श्रुत्वा प्रियस्य प्रेमविह्वला। मूर्च्छामाप पुनः सग्ज्ञां लब्ध्वा नोवाच किश्चन। इत्यत्र आक्षेपध्वनिः ॥१५५॥

१ मुग्धालक्षणामुझं दर्परी 'विश्वनाथेन'- प्रथमावतीर्यायौवनमदनविकारा रतौ वामा। कथिता मृदुश् माने समधिकलज्जावती मुग्धा ॥ इति।

१४८ कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

[मूच्छत्तिपस्य सङ्गमनम् ]

कान्तस्य कातराच्या यन्मूच्छक्षिप: स उच्यते ॥ १५६॥ उक्कमाक्षेपं लक्ष्ये घटयति-'इति' इति। इति=उक्कप्रकारवति काव्ये तत्काल- सम्भूतमूर्च्छया=तत्काले तस्मिन् कान्तगमनाकर्णनसमये सम्भूता सम्यक् जाता मूच्छा विचैतन्यं यस्याः सा तया कातराच्या=कातरे भाविविरहखेदविह्वले अत्तिणी यस्याः तया मुग्धया नायिकया यत् कान्तस्य=स्वप्रियस्य गतिः=प्रयाराम् आ्िप्यते=निषिध्यंत सः= ईद्दश: प्रसिद्धः कविषु उक्ककाव्योपनिबद्धः मूर्च्छात्तेप := मूच्छानिमित्तक आक्षेपः मूर्च्छाे- पालङ्कार इति वर्त्तुलोर्थः ॥१५६॥ [अनुक्रोशाक्षेपस्योदाहरणाम्] नाघ्रातं न कृतं कर्ो स्त्रीभिर्मधुनि नार्पितम्। त्वदुद्विषां दीर्घिकास्वेव विशीर्र नीलमुत्पलम् ॥ १५७॥ अनुक्रोशाक्षेपम् उदाहरति-'न' इति। [हे ! राजन् !] त्वद्द्विषाम=तव वैरि- शाम् स्त्रीभि := नायिकाभिः नीलम् उत्पलम्=इन्दीवरम् न आघ्रातम्=न सुगन्धितम्, न कर्ो कृतम=श्रवरोऽपि नावतंसीकृतम्, मधुनि=मद्येऽपि च न अरपितम्=सौरभसम्पाद- नाय नैव च्िप्तम् किन्तु केवलं तत् दीर्घिकासु एव=वापीषु एव विशीर्णाम्=शोषङ्गतम्। त्वत्तः प्राप्तपराजयानां तव शत्रूणां पलायनकरणात् तेन [नीलोत्पलेन] व्यवहारा- भावात् तस्य शोष एव जातः । अत्र राजविषयको रतिभावो व्यङ्गयः ॥ १५७॥ [अनुक्रोशान्तेपस्य लच्ष्ये सङ्गभनम्] असावनुक्रोशाक्षेप: सानुक्रोशमिवोत्पले। व्यावर्त्य कर्म तद्योग्यं शोच्यावस्थोपदर्शनात्॥१५८॥। उक्कमाक्षेपं लक्ष्ये सङ्गमयति-'असौ' इति। [ उक्कोदाहरणो ] उत्पले=नीलेन्दी- वरे सानुक्रोशम् इव=सदयमिव तद्योग्यम्=उत्पलयोग्यतोपेतं कर्म=स्त्रीकर्तृकध्रारानप्रभृति व्यावर्त्य=प्रतिषिध्य शोच्यावस्थोपदर्शनात्=शोच्याया घृशिताया अवस्थायाः भोगाभावेन दीर्घिकास्वेव शोषरूपाया वर्णनात् [अनुक्रोशनिमित्तकत्वादाक्षेपस्य] 'असौ अनुक्रोशाक्षेपः' उच्यते। 'शक्षेपस्यानुक्रोशजनकत्वादिति भाव' इति तु व्याख्यातुः कुभाव एव, अलङ्कार- मर्मानभिज्ञानात् ॥।१५८ ।।

अमृतात्मनि पभ्मानां द्वेष्टरि स्त्निग्धतारके। मुखेन्दौ तव सत्यस्मिन्नपरेण किमिन्दुना ॥ १५६ ॥ श्लिष्टाक्षेपम् उदाहरति-'अमृतात्मनि' इति। [ हे ! प्रिये!] अमृतात्मनि=अमृतस्य [पीयूषस्य] इव आत्मा [स्वरूपं स्वभावो] वा यस्य पराह्वादकारिशि इत्येकोर्थः। अपरत्र- अ्रमृतं जलम् आत्मा यस्य स तस्मिन् जलमये इत्यर्थः। पद्मानां द्वेष्टरि=कोमलतासुन्दर- तादिगुशातिरेकात्पराजयकर्त्तरि, अन्यत्र सङ्कोचकारित्वात् - द्वेषििा, स्निग्धतारके=स्न्निग्धे

१४६

सस्न्नेहे तारके अक्तिकनीनिके यस्य तथाभूते, अपरत्र स्न्निग्वाः प्रेमविषयाः तारकाः अश्विनी- भरणीग्रभृतयो यस्य तस्मिन् एवंविधविशेषणविशिष्टे तव मुखेन्दो=मुखमेवेन्दुः तस्मिन् सति अपरेण=गगनस्थेन इन्दुना=शशिना किम्? न किञ्चित्प्रयोजनमस्तीति भावः ॥ १५६॥ [श्िलष्टाक्षेपस्य सङ्गमनम् ] इति सुख्येन्दुराक्षिप्तो गुणान् गौरोन्दुवर्त्तिन: । तत्समान् दर्शयित्वेह श्िष्टाक्षेपस्तथाविधः ॥ १६० ॥ उक्तमान्ेपं लक्ष्ये योजयति-'इति' इति । इति=अमुना दर्शितप्रकारेण [उक्त- काव्ये] गौरोन्दुवर्त्तिन := गौराश्वासाविन्दुश्च अर्थात् गौरालक्षराया आरोपित इन्दुभावो यस्मिन् तादृशे मुखे विद्यमानान् तत्समान्=मुख्येन्दुसदृशान् अमृतात्मत्वादीन् गुणान् दर्श- यित्वा=स्पष्टयित्वा इह यत् मुख्येन्दुः=चन्द्रः आत्िप्तः=प्रयोजनशून्यत्वेन प्रतिषिद्धः सोयम् तथाविध := तादृशः श्रिलिष्टात्तेप := शेषहेतुकत्वात् छ्िलिष्टपद प्रतिपाद्यधर्मनिरूपणापूर्वकत्वात् उक्त- नामा आक्षेपालङ्कार इत्यर्थ: ॥ १६०॥ [अनुशयाक्षेपस्योदाहरणम्] अर्थो न सम्भृत: कश्चिन्न विद्या काचिदर्जिता। न तपः सश्चितं किश्चित् गतश्च सकलं वयः॥१६१॥ अनुशयात्तेपं उदाहरति -- 'अर्थ' इति। कश्चित् अर्थः=सुवर्णारजतादिरूपं किश्चित् धनम् न सम्भृत := नैव सश्चितः, काचित् विद्या=कला अर्थकरी न अर्जिता=नैव शिक्षिता, किश्चित् तप := चान्द्रायणादि ज्ञानमयं वा न सश्चितम्=नैवानुष्ठितम्, वयः च=आयुश सक- लम्=समग्रम् [एव] गतम्=नष्टम्, सुधैव यापितं मयेति भावः। यथा वा सम- नैव शास्त्रं न शस्त्रच्च न हरिरन शिवस्तथा। शिक्षितं पूजितश्वापि जीवनं निष्फलं गतम्॥ अत्र 'यथासंख्य'मपि ॥ १६१॥ [अनुशयात्तेपस्य सङ्गमनम् ] असावनुशयाक्षपो यस्मादनुशयोत्तरम्। अर्थार्जनादेर्व्यावृत्तिर्दर्शितेह गतायुषा॥१६२॥ उक्तमात्तेपं लच्ष्ये घटयति-'असौ' इति। इह=अ दर्शिते काव्ये यस्मात्=हेतोः अनुशयोत्तरम्=पश्चात्तापप्रचुरम् यथा स्यात्तथा अर्थार्जनादेः=वनसञ्चयादे: व्यावृत्ति := प्रति- षेधः दर्शित := व्यक्तीकृतः तस्मात् असो अनुशयपूर्वकत्वात् प्रतिषेधस्य 'अप्रनुशयाक्तेप' इति भरायते ॥ १६२॥

किमयं शरदम्भोद: किं वा हंसकदम्बकम्। रुतं नूपुरसंवादि श्रृयते तन्न तोयदः ॥ १६३ ॥ 'संशयाक्ेपम्' उदाहरति-'किम्' इति। अयम्=पुरोवत्ती किम् शरदम्भोद := शर- त्कालिकः नीररहितः नीरदः किम्? वा=अथवा हंसकदम्बकम् किम्=हंसानां कदम्बकम् शर-

१५० "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

त्कालत्वात् मानसाख्यसरोवरादायतां हंसानां श्रेणि: किम्? परन्तु नूपुरसंवादि=मऔीरशिञ्जि तसमम् रुतम्=रवः श्रूयते=आकरार्यते तत्=तस्माद्वेतोः तोयदः=मेघः न=नैवास्ति ॥१६३॥ [संशयाक्षेपस्य सङ्गमनम्] इत्ययं संशयाक्षेपः संशयो यन्निवर्त्यते। धर्मेणा हंससुलभेनासपृष्टघनजातिना ॥ १६४ ।। संशयाक्षेपमुक्लोदाहरसे योजयति-'इति' इति। इति=उक्के काव्ये वर्रिातप्रकारेण अस्पृष्टघनजातिना=न स्पृष्टा घनजातिर्येन तादृशेन हंससुलभेन=हंसमात्रगामिना धर्मेर= रुताख्येन यत्=यतो हेतोः संशयः=संदेहः निवर्त्त्यते=अपाक्रियते तस्माद् श्रयं 'संशया- क्षेपः' ज्ञयः । अर्थात् पूर्व संशय्य पश्चात् प्रतिक्षेप्यतादर्शनात् तथा व्यपदेशः अस्मद्भावनया तु निश्चयान्तसन्देहान्नातिरिच्यते ॥ १६४॥

चित्रमाक्रान्तविः्वोऽपि विक्रमस्ते न शाम्यति। कदा वा दश्यते तृप्तिरुदीर्णस्य हविर्भुजः ॥ १६४॥ 'अर्थान्तराक्षेपम्' उदाहरति-'चित्रम्' इति। [हे! राजन् !] ते=तव विक्रम := परा- क्रमः प्रतापः आक्रान्तविश्वः=आक्रान्तं व्याप्ं विश्वं सकलं राष्ट्रं येन स तथाविधोऽपि न शाम्यति=शमं नोपैति, अन्यराजन्यविषयपराक्रमणाकामनाया विरामं न भजते इति चित्रम्= महदाश्चर्यम्। अर्थान्तरमुपन्यस्यन् चित्रतां निषेधति-'कदा' इति। वा=अथवा उदीर्रस्य= प्रज्वलितस्य हविर्भुजः=वहेः तृपि := दाहविषयेलम्बुद्धिः कदा दृश्यते=न कदाप्यालोक्यते इत्यर्थः । 'उदीर्णाम्' इति उत्पूर्वकात् 'ऋ' धातोः 'क्' प्रत्ययः। 'ऋृत इद्धातोः' [७११००] इति ऋकारस्य 'इत्' स च रपरः। ततः 'रदाभ्याम्०' [८।२।४२] इत्यनेन निष्ठातकारस्य नः 'र्वोरुपधाया:०' [८।२७६] इति दीर्घे शात्वे च रूपम् ॥१६५ ॥ [अर्थान्तराक्षपस्य सज्गमनम् ] अयमर्थान्तराक्षेपः प्रकान्तो यन्निवार्यते। विस्मयोऽर्थान्तरस्येह दर्शनात् तत्सधर्मराः ॥ १६६ ॥ उक्के उदाहरणो अर्थान्तराक्षेपं घटयति-'अयम्' इति। इह=उक्रे पद्ये तत्सध- र्मरा := तस्य विक्रमस्य सधर्मणाः सद्शस्य अर्थान्तरस्य=हविर्भुजस्तृप्तयभावरूपस्य अप्रकृतस्य दर्शनात्=निबन्धनात् यत्=चित्रमित्यादिना प्रक्रान्त := प्रस्तुतः विस्मयः निवार्यते=अपो- ह्यते सोऽयम् 'अर्थान्तराक्षेप' इत्युच्यते। अर्थान्तरनिबन्धनपूर्वक आक्षेपः अर्थान्तराक्षेप इति निर्गलितोर्थः । अत्र राजविषयको रतिभावो व्यज्ञयः ॥१६६॥ [हेत्वात्तेपस्योदाहरणम् ] न स्तूयसे नरेन्द्र ! त्वं ददासीति कदाचन। स्वमेव मत्वा गृहन्ति यतस्त्वद्धनमर्थनः ॥१६७॥ 'हेत्वान्तेपम्' उदाहरति-'न' इति। हे! नरेन्द्र != नरपते ! त्वं ददासि इति=आर्थि- कामान् प्रपूरयसि इति कृत्वा कदाचन=कदापि न स्तूयसे=न श्लाध्यसे। यतः=हेतोः अरर्थिन :=

अथन्तिरन्यासः। १५१

याचकाः त्वद्धनम्=तव वसु स्वम् एव मत्वा=स्वकीयमिति ज्ञात्वा गृहन्ति=आददते। अनेन दातू राज्ञो दानशूरत्वं व्यज्यते॥। १६७॥ [ हेत्वाचेपस्य सङ्गमनपूर्वकः प्रकरणोपसंहारः ] इत्येवमादिराक्षेपो हेत्वाक्षेप इति स्मृतः। अनयैव दिशान्योऽपि विकल्प: शक्य ऊहितुम् ॥ १६८ ॥ -::- [ इत्याक्षेपचक्रम् ] -: हेत्वाक्षेपं लक्ष्ये योजयन् आरच्तेपप्रकररामुपसंहरति-'इति' इति। इति एवम् आदि: त्रत्ेप: उक्ककाव्ये प्रस्तुताया राजस्तुतेः 'स्वमेव गृहन्ति' इति हेतूपन्यासात् यो हेत्वान्षेप := हेतो- राक्षेपः निषेधः सोयम् 'हेत्वाक्षेप' इति नामाक्षेपः स्मृतः=बुधैः कथित इति शेषः । अनया एव दिशा=मदीयनिरूपितमार्गेण अ्रन्यः अपि=परोपि विकल्पः=आत्षेपभेदः स्वयम् ऊहितुम् शक्य := विपश्चि्धिरिति शेषः । पूर्वोक्क: कारणस्याक्षेपः न्तु कारणोनाक्षेप इत्यनयोर्भेदः। एवश्च-वृत्ताक्षेपः, वर्त्तमानाचेपः, भविष्यदाक्षेपः, धर्माक्षेपः धर्म्याक्षेपः कारणा- क्षेपः, कार्याक्षेपः, अनुज्ञान्षेपः, प्रभुत्वाक्षेपः, अनादर/क्षेपः, आशीर्वचनाक्षेपः, परुषाक्ेपः, साचिव्याक्षेपः, यत्नाक्षपः, परवशाचेपः, उपायाक्षेपः, रोषाक्तेपः, मूच्छात्तिपः, अनुक्रोशा- क्षेपः, छ्लिष्टाक्षेपः, अनुशयाकेप:, संशयाक्षेपः, अर्थान्तराक्षपः, हेत्वाक्षेपः इति दरिडना आक्षेपाणां [२४ ] चतुर्विशतिः संख्या मूले दर्शिता। इतरे भेदाः स्वयं गम्याः।अत्र बहुवक्कव्यमासीत् ग्रन्थव्रद्धिभयात् कालातिपाताच्च नोक्कमृं॥ १६८॥ इति आत्तेपाणां चक्रं समुदायः। [अथ-अर्थान्तरन्यासलक्षणम्] ज्ञेयः सोउर्थान्तरन्यासो वस्तु प्रस्तुत्य किश्चन। तत्साधनसमर्थस्य न्यासो योऽन्यस्य वस्तुनः ॥ १६६॥

अर्थमर्थम्प्रति न्यासो यस्यास्ति नान्तरं क्वचित्। अबाह्यानन्तरं यत्तत्-ज्योतिरेकमुपास्महे॥ १ ॥ -:- क्रमप्राप्तमर्थान्तरन्यासं निरूपयन्नादौ तस्य लक्षणामाह-'ज्ञय' इति। किश्चन वस्तु प्रस्तुत्य=किमपि [ वस्तु ] वाक्यार्थरूपं प्रकृतरूपेणापन्यस्य तत्साधनसमर्थस्य=[अप्रामारय- शङ्ानिवारणाय सयुक्किकत्वसम्पादने इति यावत् ] तस्य प्रकृतस्य साधने यथार्थतासम्पादने योग्यस्य, अन्यस्य वस्तुनः=अप्रकृतस्य वस्तुनः विषयस्य उपमानादेः यः न्यास := कीर्तनं

१ अत्र [प्रकरणो] प्रश्ना उत्तराणि स्वबुद्धया स्वयं कल्पनीयानि। (प्र०) अर्थान्तरन्यासस्य किं लक्षणाम्? दृष्टान्तादिभ्यः तस्य को विशषः? (उ०) अस्य पृ० पं० २०।

१५२ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

कथनमिति यावत् सः अर्थान्तरन्यासः ज्ञेयः=ज्ञातव्यः अनुपद्यमानतया सम्भाव्यमानस्य अर्थस्योपपादनार्थ यद् अर्थान्तरं न्यस्यते सोऽर्थान्तरन्यास इति फलितम्। इदन्तु बोध्यम्-दष्टान्तालङ्कारे सामान्यं सामान्येन विशेषो विशेषेण समर्थ्यते, अत्र तु वैपरीत्यमिति ततो विशेषः । कारणन कार्यस्य कार्येण वा कारणस्य समर्थनन्तु काव्यलिङ्गस्य विषयः, समर्थ्यसमर्थकयोः सामान्यविशषभावसम्बन्धेऽ्र्थान्तरन्यासः तदित- रसम्बन्धे काव्यलिङ्गमिति स्वीकारात् एतयोरपि विशेषः । प्रतिवस्तूपमायान्तु उपमानो- पमेयभावो विवच्ितः, अत्र तु समर्थ्यसमर्थकत्वं विव्षितमिति ततोऽस्य भेदः। किश्च-'प्रस्तुत्य' इति पूर्वकालिक तवा'प्रत्ययान्तपदोपन्यासेन पूर्व समर्थनीयस्य प्रस्तुतस्योपन्यासः ततोऽप्रस्तुतस्य समर्थकस्येत्युक्कं भवति। परमिदं प्रायिकमेवाभाति विपर्य- यस्यापि दर्शनात्। तथा च 'शिशुपालवधे' महाकाव्ये- प्रतिकूलतामुपगते हि विधौ विफलत्वमेति बहुसाधनता। अवलम्बनाय दिनभर्त्तुरभून्न पतिष्यतः करसहस्रमपि॥ अत्र प्रस्तुतायाः सन्ध्याया उत्तरार्धवाक्यार्थः समर्थनीयः, पूर्वार्धवाक्यार्थस्तु समर्थक इति वैपरीत्यं स्पष्टमेव। अस्यैव सरस्वतीकराठाभरणाकारमते 'विपरीतार्थान्तरन्यास' इति सज्ज्ञा। एतावता प्रस्तुतवाक्यार्थस्य अ्प्रस्तुतवाक्यार्थेन समर्थनमर्थान्तरन्यास इति लक्षणासारो बोध्यः । अत एवाह वामन :- 'उक्कसिद्धयै वस्तुतोऽर्थान्तरस्यैव न्यसनमर्थान्तरन्यासः' इति। [काव्या० सू० अध्या०३। सू० २१] अस्यायमर्थ :- उक्कसिद्धयै उक्कस्यार्थस्य सिद्धयै सिद्धघर्थं वस्तुनो वाक्यार्थान्तरस्यैव न्यसनमर्थान्तरन्यासः। 'वस्तु' ग्रहणात् पदार्थस्य हेतोर्न्यसनं नार्थान्तर- न्यास:। तस्मात्समर्थ्यसमर्थकवाक्यार्थयोनैंकान्तिकः पूर्वापरीभावो वर्त्तत इति ध्येयम्। केचित्तु-न केवलं सामान्यविशेषयोरेव सनर्थ्यसमर्थकत्वेऽर्थान्तरन्यास: यावत् कार्य- कारणायोरप्यसौ समर्थकत्वे दृश्यते। अत एव अलङ्कारसर्वस्वकारेण उक्कम् -- 'सामान्यविशेष-

१ अर्थात् साधारणधमयोर्भिन्नत्वे [भिन्नवाक्यप्रतिपाद्यत्वे सति ] बिम्बप्रतिबिम्ब- भावत्वे दृष्टान्तः। यथा- अविदितगुणापि सत्कविभणितिः कर्णेषु वमति मधुधाराम्। अनधिगतपरिमलापि हि हरति दशं मालतीमाला॥ अत्र कर्रो मधुधारावमनस्य नेत्रहरास्य चेति द्वयोरेव उपमानोपमेयवाक्यगतयोभि- न्योः परस्परं बिम्बप्रतिबिम्बभावः अर्थादेतयोः साम्यस्यकरूप्यं नास्ति। २ अर्थात् साधारणधर्मयोरभिन्नत्वे प्रतिवस्तूपमा, नह्यत्र वाक्यार्थयोः सामान्यविशेष- भावः, नापि कार्यकारणभावः। यथा- वन्यासि वैदर्भि ! गुणौरुदारैर्यया लमाकृष्यत नैषधोऽपि। इतः स्तुतिः का खलु चन्द्रिकायाः यदब्धिमप्युत्तरलीकरोति॥ अन्न समाकर्षराम् उत्तरलीकरणश्चैक एव धर्मः उपभानोपमेयवाक्ययोः पृथक भिन्नपदाभ्यां निर्दिष्टः, तस्य स्वरूपभेदो नास्ति। कृतं विस्तरेण।

अर्थान्तरन्यासप्रपञ्चः। १५३

भावकार्थकारणाभावाभ्यां निर्दिष्टप्रकृतसमर्थनमर्थान्तरन्यासः' इति। कार्यकारणायोर्यथा- पृथ्वि ! स्थिरा भव भुजङ्गम ! धारयैनां त्वं कूर्मराज! तदिदं द्वितयं दधीथाः । दिक्कुज्जराः ! कुरुत तत्न्रितये दिधीर्षां देवः करोति हरकार्मुकमाततज्यम्॥ अत्र हरकार्मुकस्य आततज्यीकरणां पृथ्वीस्थैर्यादिप्रवर्त्तकत्वे कारएं समर्थकत्वेनोक्कम्। यत्र कार्य कारणस्य समर्थकं तद् यथा- सहसा विदधीत न क्रियामविवेकः परमापदां पदम्। वृखुते हि विमृष्यकारिएं गुणालुब्धाः स्वयमेव सम्पदः ॥ अ्रत्र सहसाविधानाभावः विमृष्यकारित्वरूपञ्च कारणम् [ पूर्वार्धवाक्यार्थभूतम् ]। सम्पदां वरणाञ्च तस्य कार्यम् [ उत्तरार्धवाक्यार्थभूतम् ]। तदेतत् कार्यम् उक्ककारणस्य ममर्थकम्। अपरे तु-'वत्यमाणो हेत्वलङ्कार एवायम्' इत्याचच्तते ॥ १६६॥ [अर्थान्तरन्यासस्य भेदाः ] विश्वव्यापी विशेषस्थः श्रेषाविद्धो विरोधवान्। अयुक्नकारी युक्तात्मा युक्तायुक्तो विपर्ययः॥ ६७० ॥ इत्येवमादयो भेदा: प्रयोगेष्वस्य लक्तिताः । उदाहररमालैषां रूपव्यक्तौ निदर्श्यते ॥१७१॥ अर्थान्तरन्यासस्य साभान्यलक्षणामुत्तवा अथास्य भेदानाचष्टे-'विश्वव्यापी' इत्यादि द्वाभ्याम्। १. विश्वव्यापी=सर्वत्रसम्भवस्वभावः । २. विशेषस्थः=विशेषे तिष्ठतीति नतु सर्वत्र असर्वविषय इत्यर्थः । ३. श्रलेषाविद्धः=छ्िष्टविशेषरासम्पन्नः। ४. विरोधवान्=प्रकृतार्थ- विरोधो विरुद्धधर्मद्वयवानिति यावत्। ५. अयुक्तकारी=स्वभावतोऽयुक्ककर्मकर्त्ता। ६. युक्कात्मा= युक्कः आरत्मा स्वरूपं यस्य सः औचितीविशिष्टः औचित्येन प्रयुज्यमानस्वरूप इत्यर्थः । ७. युक्कायुक्क := युक्ोऽप्ययुक्ककारी कियतांशेन युक्क: कियतांशेन चायुक्त इत्यर्थः । ८. विपर्यय := विपरीतगुणोपपन्नः अस्य=अर्थान्तरन्यासस्य प्रयोगेषु=काव्येषु इति एवमादयः भेदाः=उक्क- प्रकारा: विश्वव्यापिप्रभृतयो विशेषा: लक्षिता := उदाहरणात्वेन निरूपिताः, एषाम्=उक्कभेदानाम् उदाहरणामाला=लच्ष्याणि रूपव्यक्कौ=रूपस्य भदस्य व्यक्कौ स्पष्टीकरणो निदर्श्यते=निरूप्यते अर्थात् एषां लक्षणानि अ्र्प्रकृत्वैव उदाहरणानि वरार्यन्ते किन्तु दर्शितयोगबलादेव लक्षरा- सिद्धिर्ज्ञातव्येति भावः । आ्रादिपदेन भोजराजादयुक्कानाकादिभेदसड्ग्रहः ॥ १७०, १७१ ॥ [ विश्वव्यापिन उदाहरराम् ] भगवन्तौ जगन्नेत्रे सूर्याचन्द्रमसावपि। पश्य गच्छत एवास्तं नियतिः केन लङ्ध्यते॥१७२॥ तत्र तावत् विश्वव्यापिनमर्थान्तरन्यासमुदाहरति-'भगवन्तौ' इति। भगवन्तौ= ऐश्वर्यशालिनौ जगन्नेत्रे=जगतां नयने जगन्नेत्रभूतौ जगत्प्रकाशकावित्यर्थः। एवम्भूतौ सूर्याचन्द्र- मसौ अपि अस्तं गच्छत एव इति त्वं पश्य=आलोचय। उक्तं [पदत्रयगतविशेषमर्थ] सामान्येन समर्थयति-'नियतिः' इति। नियतिः=दिष्टम् केन लड्ध्यते=अतिक्रम्यते न केनापीति भावः। १ कार्यस्य पृथ्वीस्थैर्यादेः समर्थकमित्यर्थः।

१५४ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

श्रत्र समर्थकः चतुर्थः पादः विश्वव्यापी। ब्रह्मादिकीटपर्यन्तानां विश्वेषामेव नियति- परवशत्वात् तेन च सर्वस्य विश्वस्य नियतिपरवशत्वेन चतुर्थपादगतत्वेन सामान्येन पूर्वपाद- त्रयगतो विशेषरूपोऽर्थः सयुक्ति समर्थितः तदयं 'विश्वव्यापी' अर्थान्तरन्यास उच्यते। 'सूर्या- चन्द्रमसौ' इत्यत्र [द्वन्द्वे] उत्तरपदे 'देवताद्वन्द्वे च' [६।३।२६] इति सूत्रेणा आनङ् ॥ १७२॥ [ विशेषावस्थस्योदाहरणम् ] पयोमुचः परीतापं हरन्त्येव शरीरिसाम्। नन्वात्मलाभो महतां परदुःखोपशान्तये॥ १७३ ॥ 'विशेषस्थम्' उदाहरति-'पयोमुचः' इति । पयोमुच := नीरदाः शरीरिणाम्=तनु- भृताम् परीतापम्=घर्मजनितं सन्तापम् हरन्ति एवंदूरीकुर्वन्त्येव। उक्कमर्थ समर्थयति- 'ननु' इति। परदुःखोपशान्तये=परेषां दुःखस्य कष्टस्य उपशान्तये निवारणाय महताम्=महा- पुरुषारणाम् आरत्मलाभ := जन्म शरीरधारणामिति यावत् 'ननु' निश्चितमित्यर्थः । अत्र पूर्वपादद्वयगतेन तापहरणारूपेण सामान्येन अर्थेन उत्तरवाक्यगतः 'महता' मित्यादिप्राशिरूपो विशेषार्थः समर्थित इति सामान्येन विशेषसमर्थनात् 'विशेषस्थ' संज्ञोऽ- यमर्थान्तरन्यासः । महतामेवेयं प्रकृतिर्न सर्वसाधारणास्येति विशेषस्थता॥ १७३॥

उत्पाद्यति लोकस्य प्रीति मलयमारुतः । ननु दाक्षिरायसम्पन्नः सर्वस्य भवति प्रियः ॥१७४ ॥ 'श्लेषाविद्धम्' उदाहरति-'उत्पादयति' इति। मलयमारुतः=दव्तिणानिलः लोकस्य= जनस्य प्रीतिम्=मुदम् उत्पादयति=जनयति। उक्कं समर्थयति-'ननु' इति। दाक्षिरायस- म्पन्न := दाच्षिरायेन सारल्यादिगुरोन सम्पन्नः सम्बद्धः, अथ च [दाक्षिरायसम्पन्नः] दच्िण- दिगागतः ननु=निश्चयेन सर्वस्य प्रियः=विश्वस्यापि हर्षकारी 'भवति'। अत्र सामान्येन श्लेषमूलकतया उत्तरार्ध: पूर्वाधगतविशेषार्थसमर्थकः इति 'दाक्षिराय' पदस्य श्लिष्टत्वेन श्लेषाविद्धोऽयमर्थान्तरन्यासः॥१७४॥ [ विरोधवत उदाहरणम् ] जगदानन्द्यत्येष मलिनोऽपि निशाकरः। अनुगृह्वाति हि परान् सदोषोऽपि द्विजेश्वरः॥। १७५॥ विरोधवन्तम् उदाहरति-'जगत्' इति। एषः=पुरतो दृश्यमानः निशाकरः=दोषा- करश्चन्द्रः मलिन := कलङ्कवान् अपि जगत्=विश्वम् आनन्दयति=आह्वादयति। उक्कमर्थ सम- र्थयति-'अनुगहाति' इति। हि=तथाहि द्विजेश्वरःद्विजानां ब्राह्मणानामीश्वरः ब्राह्मणोत्तमः सदोष := कोपादिदोषयुक्कोऽपि परान्=अन्यान् अनुगृह्ाति=शास्त्रोपदेशादिद्वारा अनुकम्पयति। अत्र द्विजराजत्वं धर्म: समान: निशाकरे ब्राह्मरो च विद्यमानत्वात्, एवं द्विजराजत्वेन सामान्येन धर्मेशा उत्तरार्धगतो ब्राह्मणानुग्रहरूपो विशेषोऽर्थः समर्थितः, स च दोषवत्त्वानु- अ्रह्वत्त्वयोद्वयो परस्परं विरुद्धयोर्धर्मयोरुक्रौ 'विरोधवान्' इतिनामाऽर्थान्तरन्यासः। अ्त्र सदोषद्विजेश्वरपदे श्िष्टे तथापि तदर्थप्रयुक्क: समर्थ्यसमर्थकभावो नात्राभिप्रेतः अपितु भलिनत्वसदूषणात्वयोरेव समर्थ्यसभर्थकत्वं साधर््यादिति प्रेत्यम्॥ १७५॥

१५५

[ अररयुक्लकारिण उदाहरणम् ] मधुपानकलात् कराठान्निर्गतोऽप्यलिनां ध्वनिः। कटुर्भवति कर्णास्य कामिनां पापमीदशमू॥ १७६॥ अयुक्ककारिणाम् उदाहरति -- 'मधुपनकलात्' इति। मधुपानकलात्=मधुपानेन पुष्प- रसपानेन कलात् मधुरातू अलिनाम्=त्रमरासाम् कराठात्=गलात् निर्गतः=निर्यातोऽपि ध्वनि := गुद्जारवः कामिनाम्=मदनावेशवतां विरहिणाम् कर्रास्य=श्रोत्रस्य कटः=पीडाकरः भवति इति शेषः। एतत्समर्थयति -- 'पापम्' इति। तथाहि ईद्शम्=वर्णतप्रकारं पापम्=दुःखप्रदमित्यर्थः। अत्र पापरूपार्थसमर्थकेन मधुरभ्रमरध्वनिरूपेणार्थेन पापरूपो विशेषोऽर्थः समर्थितः, स चायुक्लकारितयोपनिवद्ध इति 'अयुक्लकारो' अयमर्थान्तरन्यासः ॥१७६॥ [ युक्कात्मन उदाहरणम् ]

हुताशनप्रतिनिधिर्दाहात्मा ननु युज्यते॥ १७७॥ युक्कात्मानम् उदाहरति -- 'अयम्' इति । अ्रयम्=सेव्यमानः अम्भोजदलसंस्तरः= अम्भोजानां कमलानां यानि दलानि तेषां संस्तरः आस्तरणाम् कमलदलकल्पिता शय्येत्यर्थः, मम अङ्गम्=गान्रम् जातावेकवचनम्, दहति=तापयति। उक्कमर्थ समर्थयति-'हुताशन' इति। हुताशनप्रतिनिधि := हुताशनो वहनिः तस्य प्रतिनिधिः प्रतिभू: वह्नितुल्य इत्यर्थः, एवम्भूतो यः सः दाहात्मा=दाहः दाहजनकः आत्मा स्वभावो यस्य सः तथाभूतः युज्यते=सम्भाव्यते ननु=निश्चितमेतत्। यो हि यस्य प्रतिनिधिर्भवति स तत्स्वभावो भवताति युक्कता। अत्र अम्भोजदलरूपायाः शय्याया हुताशनप्रतिनिधित्वेन अङ्गानां दाहकारित्वं युक्कमिति सामान्येन पद्मसंस्तरकर्तृकदाहकत्वरूपो विशेषः समर्थित इति 'युक्कात्मा' नामा- यमर्थान्तरन्यासः॥१७७॥ [ युक्कायुक्तस्योदाहरणाम् ] क्षिणोतु कामं शीतांशुः किं वसन्तो दुनोति माम्। मलिनाचरितं कर्म सुरभेर्नन्वसाम्प्रतम्॥१७८ ॥ 'युक्तायुक्तम्' उदाहरति-'च्िणोतु' इति। शीतांशु := चन्द्रः कामम्=यथेष्टं मां चिणोतु=हिनस्तु व्यथयतु इति यावत् कलङ्किनस्तस्य परपीडाकरत्वं युक्तमेवेति भावः। वसन्तः= मधुमास: किम्=कथं मां दुनोति=किमर्थ पीडयतीत्यर्थः। एतदुक्तं समर्थयति 'मलिनाचरितम्' इति। सुरभे := प्रसिद्धस्य अथ च वसन्तस्य मलिनाचरितम्=मलिनेन पापिना अथच कल- ड्विना आचरितं कृतं परपीडात्मकं कर्म असाम्प्रतम्=अयुक्कमेव। ननु=निश्चितमेतत्। अत्र उत्कृष्टस्य सुरभेरपकृष्टकर्मकरामित्ययुक्कम्, अपकृष्टस्य मलिनस्य चन्द्रस्यापकृष्ट- कर्मकरणामिति युक्कम्। तदुत्तरार्धेन 'मलिनाचरित' मित्यादिना सामान्येन युक्करूपेण अर्थेन पूर्वार्धगतः कलङ्किचन्द्रकर्तृकपरपीडारूपो विशेषोऽर्थः समार्थतः। तदयं 'युक्कायुक्क' इति नामाS- र्थान्तरन्यासः ॥१७८ ॥

१५६ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

[ विपर्ययस्योदाहरराम् ] कुमुदान्यपि दाहाय किमयं कमलाकरः। नहीन्दुगृह्येषूग्रेषु सूर्यग्रृह्यो मृदगुर्भवेत्॥१७६ ॥

इत्यर्थान्तरन्यासचक्रम्

'विपर्ययम्' उदाहरति-'कुमुदानि' इति। कुमुदानि=कैरवाशि रात्रिविकारशानि नीलोत्पलानीत्यर्थः, अपि=अतिशीतलान्यपि दाहाय=तापाय 'सन्ति' इति शेषः। अयं कमलाकर := पद्मसंहृतिः किम्=कुतो न दाहकरः स्यात् अर्थात् सूर्यपक्षपातिनां पद्मानां दाह- कत्वं स्यात् इति किमु वक्कव्यम्। उक्कमर्थ समर्थयति-'नहि' इति। इन्दुगृह्येषु=इन्दुपत्ता- श्रितेषु [इन्दुः चन्द्रः ] शीतलस्यापि चन्द्रस्य पक्षपातिषु उग्रेषु=दाहकेषु सत्सु सूर्यगृह्य := सूर्यपन्ताश्रितः नहि=नैव मृदुः=कोमलः भवेत्=स्यात्। यत्र इन्दुपच्नोऽपि क्केशकरः तत्र सूर्यपच्तस्य क्वेशकरत्वमिति किमु वक्कव्यमिति भावः । अत्र इन्दुगृह्यसूर्यग्रृह्योक्किरूपेण सामान्येनार्थेन पूर्वार्धगतः कुमुदकर्त्तृकदाहकत्वरूपो विशेष: समर्थितः । सच दाहकरणानर्हस्यापि कुमुदस्य दाहकरणारूपविपरीतार्थकारित्वात् 'विपर्यय' नामाऽर्थान्तरन्यासः। 'इन्दुगृह्येषु' 'सूर्यगृह्यः' इत्युभयत्रापि 'पदास्वैरिबाह्यापत्येषु च' [३।१।११६] इति पाशिनिसूत्रेणा 'पच््ये'ऽर्थे ग्रहेर्धातोः 'क्यप्'। ग्रन्थान्तरेषु प्रकारा- न्तरेणाप्ययमुदाहृतः । तत्र साधर्म्यात् सामान्यं विशेषेण यथा- बृहत्सहायः कार्यान्तं चोदीयानपि गच्छति। सम्भूयाम्भोधिमभ्येति महानद्या नगापेगा॥ अत्र नगापगानां तुद्राणामपि महानद्या सह मिलित्वा समुद्रप्राप्तिरूपेण परार्धगतेन विशेषेणा पूर्वार्धगतः अतित्तुद्रस्यापि बृहत्सहायत्वे कार्यान्तगमनरूपः सामान्यमर्थः सम- र्थितः । सच 'गच्छति अभ्येति' क्रियाभ्यां साधर्म्येणोक्कः । विशेषेण सामान्यस्य समर्थनं वैधर्म्येणा यथा- गुणानामेव दौरात्म्याद् धुरि धुर्यो नियुज्यते। असज्ञातकिास्कन्धः सुखं स्वपिति गौर्गलिः । अत्र 'धुर्य' इत्यादिना पूर्वार्धगतः सामान्यरूपोऽर्यः 'गौर्गलि' रित्युत्तरार्धगतेन विशे- षेशा समर्थितः । गुणाभावात् गलिगौन धुरि नियुज्यते इति वैधर्म्यम् । 'गलि: दुष्टो वृषभः । सामान्येन विशेषस्य समर्थनं साधर्म्येगा यथा-

१ नगापगा पर्वतजा क्षुद्रा नदी। जातावेकवचनम्। २ धुरं कार्यभारं वहतीति धुर्य := धूर्वहनत्तमः । 'धरुरो यड्ढकौ' [४।४।७७] इति पाशिनिसूत्रेण 'यत्' प्रत्ययः । ३ 'अथ गलिर्दुष्टवृषः शक्कोऽप्यधूर्वहः' इति हेमचन्द्रः ।

व्यतिरेक: । १५७

निर्वेदमाप नच न भ्रमरो मुरारिर्जाचिन्तयद्यसनमृक्षबिलप्रवेशे। आहृत्य हन्त ! मणिमेव पुरं प्रपेदे स्यादुद्यमः कवतधियां हि फलोदयान्तः॥ अत्र पादत्रयगतः मुरारिनिष्टो निर्वेदाभावादिल्पो विशेषार्थः चतुर्थपादगतेन फल- प्राप्तिपर्यन्तेन महासत्त्वनिष्ठोद्यमरूपेरा सामान्येनार्थेन सोपपत्ति समर्थितः। निर्वेदाभावादेः फलावसाय्युद्यमस्य च परस्परं साधर्म्यम्। सामान्येन विशेषस्य समर्थनं वैधर्म्येण यथा -- प्राणाः प्रयान्तु मे सदयस्त्यक्वाया नन्दसूनुना। सत्यं ता एव जीवन्तु यासां फलवती कृतिः॥ अत्र पूर्वाधगतो कृष्णाविरहिरायाः प्राणाप्रयाणाव्याहरारूपो विशेषार्थः परार्धगतेन नन्दसूनुसमागमानुकूलव्यापारवतीनां जीवनरूपेण सामान्येन सोपपत्ति समर्थितः। 'अहं न र्जीवामि ता जीवन्तु' इति वैधर्म्यम्। अनया रीत्याऽन्यत्राप्यूह्यम् ॥१७६॥ १ [ व्यतिरेकस्य लक्षणम् ] शब्दोपात्ते प्रतीते वा सादृश्ये वस्तुनोई्योः। तत्र यद्द्ेदकथनं व्यतिरेक: स कथ्यते ॥ १८० ॥ -*

(प्र०) कतिविधोऽर्थान्तरन्यासो दरिडनाऽवतारितः ? कानि च तेषामुदाहरणानि? तत्सङ्गमनप्रकारश्च कीदृशः (उत्तरम् -- सटीकमूलग्रन्थानुपूर्व्या ज्ञेयम्) १ यथा वा- तथापि विन्नं नृप ! तावकीनेः प्रह्वीकृतं मे हृदयं गुणौघैः। वीतस्पृहाणामपि मुक्किभाजां भवन्ति भव्येषु हि पक्षपाताः ॥ [भारवि:] अत्र पूर्वार्धगतः नृपतियुधिष्ठिरनिष्ठगुणावर्जनकारित्वरूपः व्यासमुनिगतो विशेषार्थः परार्धगतेन भव्येषु वीतरागकर्तृकेन पक्षपातरूपेण सामान्येन अर्थेन समर्थितः । तत्र गुरौ- रावर्जनभव्यपक्षपातभवनयोः परस्परं साधर्म्यमित्ययं सामान्येन विशेषसमर्थनरूपः साध- र्म्योदर्थान्तरन्यासः। वाग्भटस्तु अर्थान्तरन्यासं द्विधाचष्टे- उक्कसिद्धयर्थमन्यार्थन्यासो व्याप्तिपुरःसरः। कथ्यतेऽ्र्थान्तरन्यास: श्लिष्टोऽश्िलिष्टश्व स द्विधा॥ (प्र०) व्यतिरेकं लच््यलक्षरातत्सङ्गमनप्रकारेण प्रपश्चय? (उ०) अस्य पृ० पं० १३। अग्रे व्यतिरेकप्रकरणान्तञ्च। तत्र श्लेषसहितो यथा- शोणत्वमच्णामसिताब्जभासां गिरां प्रचारस्त्वपरप्रकारः । बभूव पानान्मधुनो वधूनामचिन्तनीयो हि सुरानुभावः ॥ अन्र मद्पानान्नेत्राणं रक्तत्वमुक्कम् तस्योक्कस्य सिद्धघर्थ चतुर्थः पादोरऽर्थान्तरत्वेनो- पन्यस्तः। अत्र सुरा देवाः मदिरा वा। अयश्न सामान्येन विशेषसमर्थनरूपः श्िष्टशब्दनि- बन्धनः। श्लेषरहितो यथा-

१५८ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

यस्य सर्वास्ववस्थासु व्यतिरेको न दृश्यते। प्रत्यग्रूपं तमात्मानं केपि जानन्ति सूरयः ॥१ ॥

क्रमप्राप्तं व्यतिरेकं लक्षयति-'शब्दोपात्ते' इति। द्वयोः वस्तुनो := उपमानोपमेययोः सादृश्ये=पम्ये शब्दोपात्े=साधारणधर्मवाचकेवादिशब्दप्रयोगेण कटिति बोधिते वा= अथवा साधारणधमवाचकशब्दानुपादानात् व्यज्जिते [अर्थबललभ्ये] सति तत्र=तयोः यद् भेदकथनम्=वैधर्म्यप्रतिपादनम् सः व्यतिरेकः=व्यतिरेकनामालङ्कारः कथ्यते=भरायते। तथा च-'उपमानादुपमेयस्याधिक्यवर्णानं व्यतिरेक' इति व्यतिरेकस्वरूपसारः। आह च वामने :- 'उपमेयस्य गुणातिरेकित्वं व्यतिरेकः' [काव्या०सू० अध्या० ३।२२] उदाहृतश्व तेनैव यथा-

शुराडादराड: कम्पिता: कुअराणां पुष्पोत्सर्ग पादपाश्चारु चक्रुः। स्तब्धाकाराः किं प्रयच्छन्ति किश्चित् कान्ता यावन्नोद्धतैर्वीतशङ्कम् ॥ अत्र पूर्दारधोक्कस्यार्थस्य परार्धोक्किनार्थेन [सामान्येन] समर्थनम्। नात्र किमपि ्लष्टं पदम्। यथा वा- कृतानतिर्व्याहृतसान्त्ववादे जातस्पृहः पुरायजनः स जिष्णौ। इयाय सख्याविव सप्रसादं विश्वासयत्याशु सतां हि योगः ॥ [भारविः] अत्र पादत्रयगतो जिष्णी पुरायजनोपस्थितिरुपो वाक्यार्थो विशेषरूपः सत्सङ्गति- कर्त्तकविश्वासनरूपेण सामान्येन समर्थितः । एवमाधूह्यम्। यथा वा - अमानवं जातमजं कुले मनोः प्रभाविनं भाविनमन्तमात्मनः मुमोच जानन्नपि जानकीं न यः सदाभिमानैकधना हि मानिनः ॥[माघः] अत्र जानक्या अमोचने कारणं चतुर्थपादोक्कमिति काररोन कार्यसमर्थनरूपोऽर्था- न्तरन्यासः। यथा वा- मा गाश्विरायैकचरः प्रमादं वसन्नसम्बाधशिवेऽपि देशे। मात्सर्यरागोपहतात्मनां हि स्खलन्ति साधुष्वपि मानसानि ॥ [भारवि:] अत्र प्रमादनिषेधलब्धेनाSप्रमादरूपकारयोन अर्थाप्राप्तिरूपस्य कार्यस्य व्यतिरेक- कारणसमर्थात् वैधर्म्येण कारणसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासः। उद्भटभट्टेन-[भट्टोद्भटेन] अर्थान्तरन्यासस्य कृतं लक्षणं [तस्यापि प्राचीनत्वात्] परिचयार्थ प्रदर्श्यते- समर्थकस्य पूर्व यद्वचोऽन्यस्य च पृष्ठतः । विपर्ययेया वा यत्स्याद् हिशब्दोक्त्याऽन्यथापि वा।. ज्ञेयः सोऽर्थान्तरन्यासः ॥ [काव्यालङ्कारसारे ] १ अत्रेदं बोध्यम्-सूत्रे 'गुणा' शब्दो धर्ममान्रपरः। स च वाच्यो गम्यश्चेति द्विविधः । तादृशोपि यदा उपमानगतः तदपकर्षहेतुः। उपमेयगतश्चेत् तदुत्कर्षहेतुश्च। उप- मानगतत्वे उपमेयस्य गुणातिरेकित्वमार्थिकम्। उपमेयगतत्वे तस्य गुणातिरेकित्वं शाब्द- मिति अन्रत्य 'कामधेनु' व्याख्यासारः।

१५६

सत्यं हरियाशावाद्त्याः प्रसन्नसुभगं मुखम्। समानं शशिनः किन्तु स कलङ्कविडम्बितः ॥ अत्र शब्दोपात्तं साम्यम्, तद्वाचकसमानशब्दप्रयोगातू। गम्यमानगुणो व्यतिरेको यथा- कुवलयवनं प्रत्याख्यातं नवं मधु निन्दितं हसितममृतं भमनं स्वादोः पदं रससम्पदः। विषमुपहितं चिन्ताव्याजान्मनस्यपि कामिनां चतुरललितैलीलातन्त्रस्तवार्धविलोकितैः। नायिकां प्रति नायकोक्किरियम्। अत्र कान्ताया अर्धविलोकितेः कुवलयवनादीना प्रत्याख्यानादिभिरुपमेयस्याधिक्यमार्थिकम्। अर्थान्तरन्यासे व्यतिरेको विपक्षव्यावृत्तिः अत्र तु गुणाधिक्यमिति भेद इति कामधेनुव्याख्या। [ शब्दोपात्तसादृश्ये एकव्यतिरेकस्योदाहरणतदयोजने ] धैर्य लावरायगाम्भीर्यप्रमुखैस्त्वमुदन्वतः। गुरौस्तुल्योसि भेदस्तु वपुषैवेद्दशेन ते ॥ १८१ ॥ इत्येकव्य तिरेकोऽयं धर्मेरौकत्रवर्तिना। प्रतीतिविषय प्राप्तेर्भेंदस्योभयवर्तिनः ॥१८२॥ अरनेकभेदभिन्ने व्यतिरेके आदौ एकव्यतिरेकं निरूपयति-'धैर्य०' इत्यादि द्वाभ्याम्। [ हे ! राजन् ] त्वम् धैर्य०=धैर्यम्=धृतिः शद्धत्याभावः अपरित्यक्र-[अरनतिक्रान्त ]- मर्यादत्व्च। लावरायम्=सौन्दर्य लवणोपेतजलमयत्वश्च। गाम्भीर्यम्दुरवगाहप्रकृतित्वं अतलस्पर्शित्वञ्च। एतत्प्रमुखैः धैर्यप्रभृतिभिः गुगौः=धर्मैंः उदन्वतः=समुद्रस्य तुल्यः=सदृशः 'असि'। तेषु ते=तव भेदः तु=उदन्वतो वैधर्म्यम् ईदृशेन वपुषा=अतिसुन्दरकरचरणादि- मता शरीरेराव 'वर्त्तते' इति शेषः। अत्र प्रस्तुतो राजा उपमेयः, अप्रस्तुतः समुद्र उपमानम्। धैर्यादिसाधारणधर्मयो- गात्मकं तयो: सादृश्यश्व वैर्यादिशब्दोपात्तम्। परमीदृशपदबोध्यं समुद्रविलक्षणं सुन्दरक- रचरणादिमत्वोपेतं वपुष्मत्त्वमेवोपमानाद् वैधर्म्यरूपं भेदः। सच अप्रस्तुतात् समुद्रात् प्रस्तुतस्य राज्ञ उत्कर्षपर्यवसायीति एकमात्रगतत्वात् भेदकधर्मस्य 'एकव्यतिरेको'यमुच्यते इत्याशयं हृदिं कृत्वा द्वितीयश्लोकेन तस्य स्वरूपं सङ्गमयन्नाह-'इति' इति। इति=उक्के काव्ये एकत्र=उपमेये एव वर्ततिना=वर्त्तमानेन धर्मेण=सुन्दरवपुष्मत्त्वरूपेशा उभयवर्तिन := उपमानोपमेयनिष्ठस्य भेदस्य=उत्कर्षापकर्षरूपवैधर्म्यस्य प्रतीतिविषयप्राप्तः=प्रतीतिगोचरत्वात् हेतो: 'अयम् एकव्यतिरेकः' इत्यन्वितार्थः, एकमात्रगतधर्मेण उभयोः परस्परं व्यतिरिच्य- मानत्वात् 'एकव्यतिरेक' इति पिराडीभूतोऽर्थः ॥ १८१,१८२ ॥ [उभयव्यतिरेकस्योदाहरणातत्सङ्गमने ] अभिन्नवेलौ गम्भीरावम्बुराशिर्भवानपि। असावञ्जनसङ्गाशस्त्वन्तु चामीकरद्युतिः ॥१८३।। । उपमेयोत्कर्षस्य उपमानापकर्षस्य चेत्यर्थः ।

१६० "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

उभयव्यतिरेकोSयमुभयोर्भेद कौ गुणौ। काष्पर्य पिशङ्गता चोभौ यत्पृथग्दर्शिताविह॥१=४॥ 'उभयव्यतिरेकं' निरूपयति-'अरभिन्नवेलौ' इति दाभ्याम्। अम्बुराशिः=पयोनिधिः [सागर:] भवान् अपि=एतौ उभी अपपि अ्र्प्रभिन्नवेली=न भिन्ना अतिक्रान्ता वेला मर्यादा याभ्यां तौ तादशौ, गम्भीरौ=दुरवगाहौ एक: स्वभावतः द्वितीयः अगाधतश्च । तु=किन्तु असौ=अम्बुराशिः अजनसङ्काशः=श्यामलः सागरजलस्य श्यामवर्रात्वादिति भावः ।त्वम् तु चामीकरधुतिः=चामीकरं सुवर्ा तस्य द्युतिरिव श्ुतिर्यस्य काञ्चनकान्तिः अरतिमनोहर इत्यर्थः। उक्कोदाहरणो उभयव्यतिरेकलक्षरां घटयति-'उभयव्यतिरेक' इति। इह=उक्कपद्ये यत्=यस्मान् हेतो: काष्यर्यम्=कृष्णवर्णाता श्यामलत्वम् पिशङ्गता च=गौरैवर्सात्वञ्च इति उभयो := उपमानोपमेययोः भेदकौ=विशेषकौ उभौ=उक्कौ द्वो धर्मौं पृथग्दर्शितौ=विभज्य उक्कौ अतः अयम् 'उभयव्यतिरेक' इत्युच्यते इति शषः । अत्र उपमानं समुद्रः। उपमेयो राजा। तयोरुपमानोपमेययोर्वर्त्तमानौ एव उत्कर्षाप- कर्षबोधकौ अज्नसङ्काशत्वचामीकरद्युतित्वरूपभेदकौ धर्मौं शब्दोपातौ इत्युभयव्यतिरेकोऽ- यम् ॥ १८३, १८४ ॥ [ स्लेषव्यतिरेकस्योदाहरणतत्सङ्गमने ] त्वं समुद्रश्च दुर्वारौ महासत्त्वौ सतेजसौ। अयन्तु युवयोर्भेद: स जडात्मा पदुर्भवान्॥ १८५॥ स एष श्लेषरूपत्वात् सम्लेष इति गृह्यताम्। साक्षेपश्च सहेतुश्च दर्श्यते तदपि द्वयम्॥१८६॥ स्लषव्यतिरेकं निरूपयति-'त्वम्' इति द्वाभ्याम्। [हे! राजन् !] त्वम् समु- द्रश्च इति द्वावपि दुर्वारौ=अवार्यवीरयौं एकः असह्यप्रतापत्वात् दुर्धर्षः परः अनिवार्यमहावी- चित्वादसुगश्च, तथा महासत्वौ=महत् सत्वं गुणो यस्य इति राजपक्षे। महान्ति सत्वानि नक्रादयो जलचरा यस्मिन् इति समुद्रपक्े। सतेजसौ=तेजसा सह वर्त्तमानौ। राजपक्षे तेजः प्रतापः, समुद्रपत्ते तेजो बडवानलः । एवं सत्यपि साम्ये अयन्तु युवयोर्भेदः=प्रसिद्धो विशष: यत् सः=समुद्रः जडात्मा=जलात्मा प्रचुरजलस्वरूपः डलयोरैक्यात् शीतलस्वभावी मूखश्वत्यर्थ:, भवान् पटः=तीच्रास्वभावः चतुरश्च। उक्कोदाहररो 'उक्कव्यतिरेकं' सङ्गमयति-'स' इति अरधश्लोकेन। स एषः=प्रसिद्धः शलेषरूपत्वात् भेदकयोः जडात्मत्वपटत्वधर्मयोः श्रिलिष्टत्वात् सश्लषः=सश्लेषव्यतिरेकः इति नाम्रा गरृह्यताम्=ज्ञायताम्। नन्वन्र दुर्वारत्वादिश्लिष्टसाधारणधर्मविशेषणद्वारैव सश्लेष इति व्यवहारः स्यादिति चेत् ? न, तथासति सर्वत्रैव क्वचित् शब्दश्लेषस्य क्वचिद् अर्थश्लषस्य च सम्भावना दुर्वारा यतः। एवश्च भेदकविशषणानां श्लिष्टत्वे एव सश्लेषव्यतिरेक इति व्यवहार इति सिद्धान्तः। अन्यदपि व्यतिरकस्य भेदद्वयं वक्तुं प्रतिजानीते-'साक्षेप' इति। स्पष्टम्। अनयो- रुदाहरणामनुपदं यथाकमं वत्यति ॥ १८५, १८६ ॥

व्यतिरेकप्रपञ्ः।

[ साक्षेपव्यतिरेकस्योदाहरणन् ] स्थितिमानपि धीरोपि रतानामाकरोऽि सन्। तव कक्षां न यात्येव मलिनो मकरालयः॥ १८७॥ 'साक्षपव्यतिरेकम्' उदाहरति-'स्थितिमान्' इति। स्थितिमान् अपि=अनति- कान्तवेलोपि, धीरः अपि=गम्भीरोपि, रत्नानाम्=माणिक्यादीनाम् आकर := उत्पत्तिस्थानमपि मकरालय := समुद्रः तव कत्ताम्=तुलां न एव याति=नैव प्राप्रोति तब सादृश्यं न भजत इत्यर्थः। ग्रतः मलिनः=मलीनः कृष्णवर्णात्वात्। राजपन्ते-स्थितिमान् अतुल्लड्घितधर्ममर्यादः । धीर := वैर्यशाली गभीरः=दुरवगाह्यप्रकृतिः । तथा रत्नपदोपलच्ितशौर्यादिगुणानामाकरः आश्रयः इति बोध्यम्। तत्रोपमाननिष्ठो मलिनत्वं धर्मः, तेन सहोप मेये सा्स्याक्षेपात्े्यतेकः साम्याक्षेपप्रयुक्को व्यतिरेकः 'साक्षपव्यतिरेक' इत्यस्य स्वरूपनिष्कर्षः ॥ १८७॥ [ सहेतुकव्यतिरेकस्योदा हरणाम् ] वहन्नपि महीं कृत्स्ां सशैलद्वीपसागराम्। भर्त्तृभावाद् भुजङ्गानां शषस्त्वत्तो निकृष्यते ॥ १८८ ॥ सहेतुकव्यतिरेकम् उदाहरति-'वहन्' इति। सशैलद्वीपसागराम्=शैलाः पर्वताः, द्वीपानि जम्ब्वादीनि, सागरा: समुद्राः, तैःसहिताम् कृत्स्नाम्=सम्पूर्णाम् महीम्=पृथ्वीम् वहन् अपि=धारयन्नपि शेषः=अनन्तः भुजज्गानाम्=सर्पाणामू=पत्षान्तरे विटानाम् भर्त्तभावात्= स्वामित्वात् त्वत्त := तया [भवत्सकाशात्] निकृष्यते=निहीनीकरियते। त्ररत्रोपमानं शेषः, तस्य चोपमेयापेक्षया न्यूनत्वे भुजङ्गपतित्वं हेतुरिति 'सहेतुकव्यतिरेकः'। 'त्वत्तः'इति'सार्थात् हीयते' इत्यादिवत् अपादानसंज्ञकस्यापि कर्त्तत्वविवक्षया 'निकृष्यते' इति कर्मणि तङ्॥ १८८॥ [अथ प्रतीयमानसादृश्यनिरुपराप्रतिज्ञा] शब्दोपादानसादश्यव्य तिरेको ऽयमीदशः। प्रतीयमानसादृश्योऽप्यस्ति सोप्यभधीयते ॥१८६॥ शब्दोपात्तसादृश्यनिमित्तकं व्यतिरेकं निरूपयित्वा प्रतीयमानसाइश्यनिमित्तकं व्यति- रेकं प्रतिजानीते-'शब्दोपादान०' इति। शब्द := साधारणाधर्मवाचकं पदम् तस्य सादृश्यं=तदु- पादानेन यत् सादश्यम् तस्य व्यतिरेकः तन्निमित्तकः अयं व्यतिरेकः । ईदृशः=दर्शितभेदः उक्त := निरूपित इत्यर्थः । प्रतीयमानसादृश्यः अपि अस्ति=प्रतीयमानं गम्यं सादृश्यं यत्र स तथाविधोपि व्यतिरेकोऽस्ति सः अपि अरभिधीयते=अनन्तरमेव निरूप्यते ॥ १८६॥

त्वन्मुखं कमलञ्चेति द्वयोरप्यनयोर्भिदा। कमलं जलसंरोहि त्वन्मुखं त्वदुपाश्रयम्॥ १६० ॥ 'प्रतीयमानसादृश्यव्यतिरेकम्' उदाहरति-'त्वन्मुखम्' इति। त्वन्मुखम्=तवाननम्ं कमलं च=पद्मञ्च इति अनयोः इयोः अपि भिदा=वैधर्म्यम् 'अस्ति' इति शेषः। तथाहि कमलम्=पद्मम् जलसंरोहि=जले जातं जलजमिति यावत्, त्वन्मुखम्=तवाननं त्वद्गपाश्रयम्=

१६२ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

त्वदेकमात्राश्रितम्। अत्र मुखकमलयोः सौरभविकाशादिसाधारणधर्मों नोपात्तः, केवलमसौ प्रसिद्धिवशात्प्रतीयत इति 'प्रतीयमानव्यतिरेकः' ॥ १६० ॥ अभ्रूविलासमस्पृष्टमदरागं भृगेक्षराम्। इदन्तु नयनद्वन्द्वं तव तद्गुराभूषितम्। १६१॥ अन्यदुदाहरति-'अभ्रूविलासम्' इति। मृगेक्षणाम्=हरिणानयनम् अभ्रूविलासम्= नास्ति त्रुवोर्विलासः कटाक्षपातो यस्य तत् तथाविधम्, तथा अस्पृष्टमदरागम्=न स्पृष्टः प्राप्तः मदरागः मदपानजनितं लौहित्यं येन तन् तथाविधम् 'तस्ति' इति शेषः । नयनद्व- न्द्वम्=अत्तियुगलम् तद्गुणाभूषितम्=भ्रविलासि स्पृष्टमदरागञ्च वर्त्तत इत्यर्थः । अत्र भृगेक्तरामुपमानम्, [कान्ता]नयनद्वन्द्वसुपमेयम्। तयोः परस्परं विरुद्ध एव धर्मो दर्शितः । तेन सादृश्यं व्यङ्गयमिति अयमपि 'प्रतीयमानव्यतिरेकः' ॥ १६१ ॥ पूर्वस्मिन् भेदमात्रोक्किरस्मिन्नाधिक्यदर्शनम्। सदृशव्यतिरेकञ्च पुनरन्यः प्रदर्श्यते॥१६२॥ उक्कयोरुदाहरणायो: प्रयोजनं दर्शयन 'सदृशव्यतिरेकं' प्रतिजानीते-'पूर्वस्मिन्' इति। पूर्वस्मिन्=त्वन्मुखमित्याधुदाहरणे भेदमात्रोक्कि := उपमानोपमेययोर्द्योः भेदको यो धर्मः आश्र- यमेदरूप: केवलं तस्यैव कथनं नतु सौरभवत्त्वादिसादृश्योक्किः [नतु प्रस्तुतस्योत्कर्षोक्किरित्यर्थः]। तत्तु गम्यमेव। अस्मिन्=अभ्रूविलासमित्यादिद्वितीयोदाहररो आधिक्यदर्शनम्=उपमानोपमे- ययोरुत्कर्षापकर्षप्रतिपादकैर्विशेषणौः उपमेयभूतनयनसम्बन्धिन उत्कर्षमात्रस्य व्यङ्गयतेति द्वयोर्व्यतिरेकयोर्विशेषः। पुनः अन्यः=आभ्यां विलक्षणाप्रकारः सदृशव्यतिरेक := सादृश्यनिमि- तको व्यतिरेकः सदृशधर्ममात्रप्रयोगेशा व्यतिरेकः 'सदृशव्यतिरेकः' प्रदर्श्यते ॥ १६२ ॥ [शाब्दसादृश्यस्य सदृशव्यतिरेकस्योदाहरणाम् ] त्वन्मुखं पुएडरीकञ्च फुल्ले सुरभिगन्धिनी। भ्रमद्भ्रमरमम्भोजं लोलनेत्रं मुखन्तु ते ॥। १६३ ॥। सदृशव्यतिरेकमुदाहरति-'त्वन्मुखम्' इति। त्वन्मुखम्=तवास्यम् पुराडरीकश्च= कमलञ्च इति द्वे अपि फुले=विकसिते [तत्र कमले पत्रविश्लेषात्मको विकासः मुखे च स्मित- मयः स इति विशेष:] तथा सुरभिगन्धिनी=सौरभगन्धोपेते आद्यस्य मधुगन्धः प्रकृतिसिद्धः मुखस्यापि सः पद्मिनीनायिकासम्बन्धित्वात्स्वभावसिद्धः। अथ व्यतिरेकं दर्शयति-अम्भो- जम्=कमलम् भ्रमद्भमरम्=भ्रमन्तः मधुलोभित्वेन सञ्चरन्तः भ्रभराः द्विरेफा यत्र तत्तादृशम् ते= तव मुखम् तु लोलनेत्रम्=लोले चश्चले नेत्रे नयने यस्मिन् तत् तथाविधम् 'अस्ति' इति शेषः। अत्र फुल्लत्वं सुरभिगन्धित्वश्चेति द्वयोः साधाररायात् सादृश्यं शब्दोपात्तम्। 'भ्रमद्- भ्रमरत्वं लोचनेत्रत्वश्व' इति यद्यपि द्वयोरसाधारणो धर्मः तथापि तद्द्वयं बिम्बप्रतिबिम्ब- भावेन सदशमेव नतु विरुद्धम्। अत्र भ्रमरापेक्षया नेत्रस्योत्कर्षः तेन सुखस्याधिक्यमिति सदृशव्यतिरेकोऽयं शब्दः, सादृश्यस्य शब्दोपात्तत्वात् ॥ १६३॥

१ भेदश्ात्र कारणभेदरूपः । उक्कश्व-'अयमेव भेदो भेदहेतुर्यद्विरुद्धधर्माध्यासः कारणाभेदश्व' इति। भेदश्रात्र द्वयोर्विरुद्धधर्मवत्तया प्रतीयते नतु स्फुटशब्देनाभिधीयते।

१६३

[ प्रतीयमानसादृश्यस्य सदशव्यतिरेकस्योदाहररम्] चन्द्रोऽयमम्वरोत्तंसो हंसोडयं तोयभूषराम्। नभो नक्षत्रमालीदमुत्फुल्लकुमुदं पय:॥१६४॥ प्रतीयमानसादृश्यं सदृशव्यतिरेकमुदाहरति -- 'चन्द्र' इति। अयम्=पुरोवर्त्ती चन्द्रः= शशी अम्बरोत्तंस := अम्बरस्य गगनस्य उत्तंसः भूषणाम्। अयं हंसः तोयभूषणाम्=जलम- राडनम्। इंद नभः नक्षत्रमालि=नक्षत्राणां तारकाणां माला राजिर्येत्र तत्तादृशम्। पय := जलम् अर्थात् कासारस्य उत्फुल्लकुमुदम्=विकसितनीलेन्दीवरम् 'वर्त्तत' इति अध्याहृत्य सर्वत्र योजनीयम्। 'पुंस्युत्तंसावतंसौ द्वौ कर्णापूरे च शेखरे' इत्यमरः । अत्र उपमानोपमेयभूतयोश्चन्द्रहंसयोः आकाशपयसोश्च सादृश्यमर्थबललभ्यं शब्दानुपात्तत्वात् तेनायम् आर्थः सदृशव्यतिरेकः' ॥ १६४ ॥ [ उक्कार्थस्पष्टीकरणम् ]

कृतः प्रतीतशुद्धघोश्च भदोऽस्मिन् वियदम्भसोः॥१६५॥ पूर्वत्र शब्दवत्साम्यमुभयत्रापि भेदकम्। भृङ्गनेत्रादितुल्यं तत् सदशव्यतिरेकिता ॥ १६६॥ उक्कयोर्द्वयोरुदाहरणायोर्गतिं स्वयं स्पष्टीकरोति-'प्रतीयमान०' इत्यादिद्वाभ्याम् । अस्मिन्='चन्द्रोSयम्' इत्यादिप्रथमोदाहरणे प्रतीयमानशौक्कयादिसाम्ययो := प्रतीयमानं वाच- कशब्दाप्रयोगात् गम्यमानम् आर्थमिति यावत तादृशं यत् शौक्कयादि शुक्कगुरावत्तादि साम्यं सादृश्यं ययो: तयोस्तथाभूतयोः 'चन्द्रहंसयोः' तथा प्रतीतशुद्धयोः च=्प्रतीता लोकप्रसिद्धा शुद्धिः नैर्मल्यं ययो: तयोः वियदम्भसोः=आकाशपयसोश्च भेदः=वैधर्म्यम् कृतः=दर्शितः । एवच्चात्र सादृश्यं शब्देन [साक्षात् ] नोपात्तमित्यार्थः 'सदृशव्यतिरेकः'। पूर्वत्र=पूर्वास्मन् त्वन्मुखमित्यादिद्वितीयोदाहरणो उभयत्र अपि=उपमानोपमेययोर्द्- योरपि शब्दवत्=शब्दगृहातं शब्दोपात्तमित्यर्थः, साम्यम्=भृङ्गनेत्रादितुल्यम् भ्रमन्भ्रमरवत्त्वं लोलनेत्रत्वश्च सादृश्यं भेदकम्=विशेषकम् 'अरस्ति' इति शेषः । तञ्च बिम्बप्रतिबिम्बभाव- तया सादृश्यप्रतिपादकम् 'तत्' तस्माद्वेतोः सदृशव्यतिरेकिता=शाब्दः सदृशव्यतिरेक इत्यर्थः ॥ १६५-१६६॥ [ सजातिव्यतिरेकस्योदाहरणाम् ] अरत्नालोकसंहार्यमवार्ये सूर्यरश्मिभिः । दृष्टिरोधकरं यूनां यौवनप्रभवं तमः ॥१६७॥ 'सजातिव्यतिरेकम्' उदाहरति-'अररत्नालोकसंहार्यम्' इति। यूनाम्=तरुणानां यौवनप्रभवम्=यौवनं प्रभवः उत्पत्तिस्थानं यस्य तत् तादृशं=तारुरायसमुत्थमित्यर्थः, तमः= मोहः अन्धकारश्च 'अस्ति' इति शेषः। कीदृशं तत् इत्याकाड्चायां विशेषणान्याह-'अ्रत्न०' इत्यादिना। रत्नानां=माशिक्यादीनां आलोकेन=प्रकाशेन यत् संहार्य=निवार्यं न भवति तत् सूर्यरश्मिभि := भास्करगभस्तिभिः अवार्यम्=वारयितुमशक्यम्। तथा दृष्टिरोधकरम्= दृष्टिश्रत्तुः ज्ञानञ्च तयोः रोधकरं प्रतिबन्धकम् आ्रवरक्मिति यावत् ॥ १६७॥

१६४ "कुसुमप्नतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

[ सजातिव्यतिरेकस्य लक्ष्ये सङ्गमनम् ] सजातिव्यतिरेकोऽयं तमोजातेरिदं तमः। दृष्टिरोधितया तुल्यं भिन्नमन्यैरदर्शि यत् ॥ १६८॥

इति व्यतिरेकचक्रम् -*- उक्कोदाहरणो सजातिव्यतिरेकं स्वयं घटयति-'सजातिव्यतिरेक' इति। यत्=यस्मा- द्वेतो: इदम् तमः=मोहरूपम् दृष्टिरोधितया=दष्टेरावरणकर्त्ततवेन तुल्यम्=समानम् अन्येः= साधारणधमैंः रत्नालोकहार्यत्वादिभिः तमोजातेः=अन्धकारजातितः भिन्नम्=वैधर्म्यवत् अदर्शि=उपनिबद्धम् 'कविने'ति शेषः, अतो हेतोः 'अयं सजातिव्यतिरेक' उच्यते इति शेषः। प्रसिद्धं तमस्तु रत्नालोकादिभिर्निवार्यं भवति, यौवनप्रभवं मोहात्मकं तमस्तु न ताट- शम्, तमस्त्वं जातिस्तु एकैव उभयत्रानुगतप्रत्ययकारणात्। अत्र च श्लेषेरौव तमःपदेन उपमानोपमेयभूतयोर्मोहान्धकारयोरुभयोरुपादानं कृतमिति सामान्यलक्षणं सङ्गतमेव। मोहात्मकं तभः उपमेयम्। प्रसिद्धमन्धकारात्मकं तमस्तूपमानम्। केचित्तु-तम एव तम इति 'श्िष्टं रूपक' मित्याहुः । इत्थञ्च-एकव्यतिरेकः, उभयव्यतिरेकः, सश्लेषव्यतिरेकः, साक्षेपव्यतिरेकः, सहेतुक- व्यतिरेकः, प्रतीयमानसादृश्यव्यतिरेकः, शाब्दसादृश्यसदृदशव्यतिरेकः, प्रतीयमानसादृश्य- सदृशव्यतिरेकः, सजातिव्यतिरेकः इति [ ६]नवसंख्यो व्यतिरेको दर्शितः। सन्ति ग्रन्थान्तरेषु अन्यान्यप्युदाहरणानि व्यतिरेकस्य, तत्र कानिचित् प्रपञ्च्यन्ते- दिनकृति कुमुदैर्धृतो न रागेः शशिनि पराश्चि परं सरोरुहाणि। कुवलयकमलादतप्रकाशः प्रभवति विश्वसुहृत् प्रतापरुद्रः ॥ अत्र रविशशिनोरसम्भवेन सर्वप्रियक्करत्वेन उपमेयभूतस्य प्रतापरुद्रस्य 'कुवलय- कमलादतप्रकाश' इति श्लेषसमुत्थापितो व्यतिरेकः । अस्यैव दरिडमते 'सश्लषव्यतिरेक' इति सब्ज्ञा। यथा वा- सकलङ्केन जडेन च साम्यं दोषाकरेण कीदक्के। अभुजङ्ग: समनयन: कथमुपमेयो हरेखासि॥ अत्रोपमानभूते चन्द्रे सकलङ्कत्वम्, राजि चोपमेये कलङ्ढाभावेनाधिक्यम्। उत्तरा- रघैऽपि उपमानस्य हरस्य विषमनेत्रवत्त्वं भुजङ्गवत्त्वश्च, उपमेये राज्ञि अभुजङ्गत्वसमदृष्टित्वा- भ्यामाधिक्यम्। भुजङ्ग := विटः सर्पश्र 'भुजङ्गो विटसर्पयो'रिति कोषात्। यथा वा- 'शैला इवोन्ताः सन्तः किन्तु प्रकृतिकोमलाः' इति। अत्रोपमेयभूतानां सतां प्रकृतिकोमलत्वं विशेषः । अयमुपमेयाधिक्यपर्यवसायी व्यतिरेकः । यथा वा-

१ राग := अनुरागः । २ पराश्चि प्रतिकूलानि। ३ कुवलयम्=कुमुदम् भूमएडलध्। कमलम्=पङ्कजं दिवाविकाशि, कमला लक्ष्मी: च। एतैरभेदाध्यवसितैः कुवलयकमलैरादत- प्रकाश: इत्युपभानाडुपमेयस्याधिक्यकथनं श्लेषमूलम्।

विभावना। १६५

हरवन्न विषमदृष्टिहरिवन्न विभो ! विधूतविततवृषः । रविवन्न चातिदुःसहकरतापितभूः कदाचिदसि॥ अत्न राजा उपमेयः, हरादिरुपमानम्, विषमादयः शब्दाः श्िष्ाः उपमानगतं विषमदृष्टित्वादिकमपकर्षहेतुरुपात्तः । समदृष्टित्वादिना राज्ञ आधिक्यम्। यथा वा- महेन्द्रतुल्यं कवयो भवन्तं वदन्तु किं तानिह वारयामः । भवान् सहस्रैः समुपास्यमान: कथं समानस्त्रिदशाधिपेन।। अत्र त्रिदशाधिपत्वापेक्षया सहस्राधिपत्वं राज्ञ उत्कर्षः । परन्तु श्लेषोत्थापितत्रिद शत्वसंख्यामादायायं व्यतिरेकः उपात्तोभयनिमित्तकः । विश्वनाथादिभिः प्रकारान्तरेणोक्का अस्य भेदा: तत एवावगन्तव्याः ॥ १६८॥ [ विभावनाया लक्षाम् ] प्रसिद्ध हे तुव्यावृत्त्या यत् किश्चित् कारणान्तरम्। यत्र स्वाभाविकत्वं वा विभाव्यं सा विभावना ॥ १६६॥ - विभावितो यो मृतिमेव यच्छति प्रभावितो योऽमृतिमेव यच्छति। भवं तमुग्रं शिवमद्यं विभुं सम्भावये सर्वरसं निरञ्जनम् ॥१ ॥ -- कमप्राप्तां विभावनां निरूपयन्नादौ तस्या लक्षरामाचष्टे-'प्रसिद्धहेतु०'इति। यत्र= यस्यां वैचित्र्यां सत्याम् प्रसिद्धहेतुव्यावृत्त्या=प्रसिद्धस्यं लोके ख्यातस्य हेतोः कारणस्य व्यावृत्त्या अभावेन यत् किश्चित् कारणान्तरम्=यत्किमपि हेत्वन्तरं वा=अथवा स्वाभाविक- त्वम्=स्वतःसिद्धभावो [वा] विभाव्यम्=विशेषेण आग्रहावेशन भाव्यं चिन्तनीयं [स्यात्], सा=प्रसिद्धा विभावना 'उच्यते' इति शेषः । इत्थञ्च-प्रसिद्धहेतुं विना समुत्पन्नस्य कार्यस्य गूढकारणान्तरविभावनजन्यम्, कारणान्तरानुपलब्ध्या वा स्वाभाविकत्वनिश्चयजन्यं वैचित्रयं 'विभावना' इति लक्षणां निष्कृष्यते। कारणान्तरं स्वाभाविकत्वं वा विभाव्यतेऽस्याम् इति अधिकरणाप्रत्ययान्तो योगरूढोऽयं 'विभावना'शब्दः, प्रायेणालङ्काराणां योगरूढा संज्ञा। वामनश्चेत्थमाह-'क्रियाप्रतिषेधे प्रसिद्धतत्फलव्यक्किर्विभावना' [काव्या० सू० अध्या० सू० १३] अस्यायमर्थः -- क्रियायाः=कारणारूपायाः प्रतिषेधे प्रसिद्धस्य तस्याः क्रियायाः फलस्य=कार्यभूतस्य व्यक्ति := प्रकाशनं यत् सा विभावना। यथा- अप्यसज्जनसाङत्ये न वसत्येव वेकृतम्। अत्तालितविशुद्धेषु हृदयेषु मनीषिणाम्॥। अत्र विकवृतमेव वैकृतम्। 'प्रज्ञादिभ्यश्ष' [५४।३=]इति स्वार्थेडणा। 'अक्षालितवि- शुद्धेषु' इत्यत्र कारणरूपक्तालनक्रियाप्रतिषेधेऽपि तत्फलभूताया विशुद्धे: प्रकाशनात् विभावना। नव्यास्तु-कारणाभावे कार्योत्पत्तिवर्णनं विभावनेत्याहुः। तथा च जयदेव :-

(प्र०) विभावनां लच्यलक्षणादिभिः सविस्तरं स्फुटीकुरु ? (उ०) अस्य पृ० पं० ११ तः पृ० १६६ स्य ११श पं०।

१६६ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

'विभावना विनापि स्यात् कारणं कार्यजन्म चेत्'। पश्य लाक्षारसासिक्कं रक्चं त्वच्चरणाद्वयम् ॥ अत्र लाक्षारससेकरूपकारणं विनैव रक्तत्वरूपकार्यकथनं विभावना। प्रकारान्तरेण- पीयं 'कुवलयानन्दे' प्रपच्चिता। तथाहि- अपी तन्तीबकादम्बम संमृष्टामलाम्बरम्। अप्रसादितसूच्माम्बु जगदासीन्मनोरमम्॥ अत्र पानादिप्रसिद्धहेत्वभावेऽपि क्षीवत्वादिनिबद्धम्। विभाव्यमानशरत्समयहेतु- कत्वेन विरोधपरिहारः। यथा वा- वरतनुकबरीविधायिना सुरभिनखेन नरेन्द्रपाणिना। अवचितकुसुमापि वल्लरी समजनि वृन्तनिलीनषट्पदा॥ अत्र वल्लर्या पुष्पाभावेऽपि भृङ्गालिङ्गनं निबद्धं तत्र वरतनुकबरीसंक्रान्तसौरभनर- पतिनखसंसर्गरूपं हेत्वन्तरं विशेषणामुखेन दर्शितमिति विरोधपरिहारः । 'हेतूनामसमग्रत्वे कार्योत्पत्तिश्च सा मता' । अस्रैरतीच्णकठिनैजगजयति मन्मथः ॥ अत्र जगजये साध्ये हेतूनामस्त्राणणगामसमग्र त्वतीच्णत्वादिगुरावैकल्यम्। यथा वा- उद्यानमारुतोद्धूताश्चूतचम्पकरेणावः। उदस्यन्ति पान्थानामस्पृशन्तो विलोचने। अत्र वाष्पोद्गमनहेतूनामसमग्रत्वं स्पर्शनक्रियावैकल्यम्। इमां 'विशेषोक्किरिति दराडी व्याजहार। यतस्तन्र प्रथमोदाहररो मन्मथस्य महिमातिशयरूपो द्वितीयोदाहरणो चम्पकरे- एूनामुद्दीपकतातिशयरूपश्च विशेषः ख्याप्यत इति। अस्माभिस्तु तीच्णत्वादिवैकल्यमपि कारणविशेषाभावरूपमिति विभावना प्रदर्शिता ॥७८ ॥ 'कार्योत्पत्तिस्तृताया स्यात्सत्यपि प्रतिबन्धके'। नरेन्द्रानेव ते राजन् ! दशत्यसिभुजङ्गमः ॥ अत्र नरेन्द्रा विषवैद्याः सर्पदंशप्रतिबन्धकमन्त्रौषधिशालिन: श्ेषेरा गहीता इति सत्येव प्रतिबन्धके कार्योत्पत्तिः । यथा वा- चित्रं तपति राजेन्द्र ! प्रतापतपनस्तव। अनातपत्रमुत्सज्य सातपत्रं द्विषद्रयम्।। प्रताप एव तपनः सूर्यः । आतपत्रं छत्रं तद्रहितमनातपत्रम्। आतपत्रेण सहितं सातपत्रम्। परमत्रेयं रूपकानुप्राणिता। 'अकारणात्कार्यजन्म चतुर्थी स्याद्विभावना'। शंखाद्वीणानिनादोऽयमुदेति महदद्भुतम् ॥ अत्र शंखशब्दन कमनीयः कामिनीकराठस्तन्त्रीनिनादत्वेन तद्गीतं चाध्यवसीयत इत्यकारणात् कार्यजन्म। यथा वा- तिलपुष्पात् समायाति वायुश्चन्दनसौरभः । इन्दीवरयुगाच्चित्रं निःसरन्ति शिलीमुखाः॥ -*- 'विरुद्धात्कार्यसंपत्तिर्दष्टा काचिद्विभावना'। शीतांशुकिरणास्तन्वीं हन्त ! संतापयन्ति ताम्॥ अत्र तापनिवर्तकतया तापविरुद्धैरिन्दुकिरणौस्तापजनिरुक्का। यथा वा-

१ 'नरेन्द्रो वार्सिके राजि विषवैद्येऽपि कथ्यते' इति विश्वः।

विभावनापपञ्ज:। १६७

उदिते कुमारसूर्ये कुवलयमुल्लसति भाति नक्षत्रम्। मुकुलोभवन्ति चित्रं परराजकुमारपाखिपद्मानि। यथा वा- अरविवेकि कुचद्वन्द्वं हन्तु नाम जगत्त्रयम्। श्रुतिप्रणायिनोरच्णोरयुक्तं जनमारगाम् ।। पूर्वोदाहरणायो: कारणास्य कार्यविरोधित्वं स्वाभाविकम्। इहतु श्रुतिप्रणायित्वरूपा- गन्तुकगुणाप्रयुक्मिति भेदः। 'कार्यात्कारणाजन्मापि दृष्टा काचिद्विभावना'। यशःपयोराशिरभूत्करकल्पतरोस्तव। यथा वा- जाता लता हि शैलै जातु लतायां न जायते शैलः। संप्रति तद्विपरीतं कनकलतायां गिरिद्वयं जातम्॥ परन्तु मूलकृल्लक्तणो यत् 'कारणान्तरम्' इत्युक्तं तत् क्रचित् शाब्दं क्वचिद् आर्थम्। शाब्दं यथा- अनायासकृशं मध्यमशङ्कातरले दशो। अभूषणामनोहारि वपुर्वयसि सुभ्रुवः ॥ अत्र हि वयोरूपं कारणान्तरमुक्कम्, तस्य च कारणतयाSनिर्देशाद् विभाव्यत्वम् । आर्थन्तु अनुपदमुदाहरिष्यते 'अपीतक्षीबकादम्ब'मित्यादिना। यत्र तु कारणाविरुद्धसद्भावेन कारणाभावप्रतिपादनं तत्रापीयं भवति परन्तु सा न स्फुटतरा। यथा- यः कौमारहरः स एव हि वरस्ता एव चैत्रक्षपा- स्ते चोन्मीलितमालतीसुरभयः प्रौंढाः कदम्बानिलाः। सा चैवा्मि तथापि तत्र सुरतव्यापारलीलाविधौ रेवारोधसि वेतसीतरुतले चेतः समुज्ज़म्भते ॥। अत्र हि उत्कराठारूपकार्यस्य प्रसिद्धहेतूनां पत्यभावादीनामभावो विरुद्धेन पत्यादि- सद्भावेन प्रतिपादित इति नात्र स्फुटत्वमस्याः। अतएव आचार्या आहु :- 'अत्र स्फुटो न कश्विदलक्कार' इति। एवमेव स्वाभाविकत्वमपि क्वचिच्छाब्दं क्कचिदार्थश्चोहनीयम्॥१६६॥ [कारणान्तरविभावनायाः उदाहरणम् ] अपीतक्षीबकादम्बमसंमृष्टामलाम्बरम्। अप्रसादितशुद्धाम्बु जगदासीन् मनोहरम्॥ २०० ॥ तत्रादौ कारणान्तरविभावनामुदाहरति-'अपीतक्षीब०' इति। जगत् मनोहरम्= सुन्दरम् आसीत्=अभूत्। कथंभूतं जगत्। अपीतक्षीबकादम्बम्=न पीताः अकृतमधुपानाः [तथापि] चीबा मत्ताः कादम्बाः हंसा यस्मिन् तत्। पुनः कीदृशम्। असंमृष्टामलाम्बरम्= असंमृष्टं मार्जन्या असंशोधितं [तथापि] अमलं निर्मलं अम्बरं गगनं यस्मिन् तत्, पुनः कीदृशम्। अप्रसादितशुद्धाम्बु=अप्रसादितम् कतकादिना अपरिष्कृतं [तथापि] शुद्धं स्वच्छं अम्बु जलं यस्मिन् तत् तादृशमित्यर्थः। १ प्रकाशकारा मम्मटाचार्याः ।

१६८ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

अन्र चीबतायाः कारणं मधुपानं प्रसिद्धम् तथा अमलत्वकारणं मार्जनम्, शुद्धेश्च कारणं कतकादिना प्रसादनमिति तत्तत्कारणस्यासद्भावेऽपि तत्तत्फलोत्पत्तिदर्शनात् शरत्काल- रूपं कारणान्तरं विभाव्यत इति 'कारणान्तरविभावना' इयमुच्यते। तन्न [शरद्रूपं] कारणा- न्तरमर्थबललभ्यम्। 'पीताः' इत्यत्र वर्त्तमाने क्कः । पिबन्तीति पीताः । 'मतिबुद्धिपूजार्थे- भ्यक्ष'[३।२। १८७ ] इत्यत्र चकारस्यानुक्कसमुच्चयार्थत्वात्। न पीता अपीताः ॥२००॥ [ स्वाभाविकत्वविभावनाया उदाहरणाम् ] अनश्िताSसिता दृष्टिर्भूरनावर्जिता नता। अरश्जितोऽरुणश्चायमधरस्तव सुन्दरि !॥२०१॥ 'स्वाभाविकत्वविभावनाम्' उदाहरति-'अनज्जिता' इति। हे! सुन्दरि != सुत्रु! तव दृष्टि := क अरपनज्जिता=अञ्ञनेन रहिता अपि अ्ररसिता=श्यामा भ्रूः अनावर्जिता=न आ्ररवर्जिता आ्कृष्टा अर्थात् अनाकृष्टा अपि नता=नम्रीभूता वक्रा इत्यर्थः, अयम् अधरः=अरजितः=याव- करागेए ताम्बूलादिना वा अनाक्कोपि अरुणाः=रक्कः सर्वत्र 'अस्ति' इति क्रियाया अध्याहारः। अत्र असितत्वस्य कारणामज्ञनम्, वक्रतायाः कारणमावर्जनम्, अरुणतायाः कारएं रजनं लोके प्रसिद्धम्, परन्तु तदभावेऽपि तत्तत्फलवचनात् 'स्वाभाविकत्वविभावना' इयम्। इयांस्तु विशेष :- उक्कं स्वाभाविकत्वं गम्यम्, प्रसिद्धकारणाभावश्व शब्दोपात्तः ।। २११ ॥। [विभावनालक्षणसङ्गतिः] यदपीतादिजन्यं स्यात् क्षीवत्वाद्यन्यहेतुजम्। अरहेतुकश्च तस्येह विवक्षेत्यविरुद्धता॥ २०२॥ उक्कयोरुदाहररायोः विभावनालक्षणं सङ्गमयन् कारणाभावे कथ कार्याभाव इति विरोधं परिहरति 'यद्' इति। पूर्वस्मिन्नुदाहरणे अपीतादिजन्यम्=पानादिना अजनितं यत् क्षीबत्वादि तत् अन्यहेतुजम्=शरदा कारणन्तरेण जन्यमस्ति। द्वितीये तु-अजितत्वा- दिना अजन्यं यद् असितत्वादि तद् अहेतुकम्=स्वाभाविकमस्ति। इह=विभावनालङ्कारवति दर्शितकाव्ये तस्य=अन्यहेतुजत्वस्य अहेतुकस्य च विवत्ा=वक्तुः कवेरिच्छा [एव निया- मिका ] इत्यतो हेतोः अविरुद्धता=विरोधस्याभावः ज्ञेयः। इहृत्यं विचारान्तरं सुकुमारमत्यनु- पयुझ्कं मत्वा नावतारितम्। इयश्चान्यत्र उक्कनिमित्ता अनुक्कनिमित्ता चेति द्विध। उक्का। तत्राद्या यथा- असम्भृतं मराडनमङ्गयष्टेरनासवाख्यं करणं मदस्य। कामस्य पुष्पव्यतिरिक्कमस्त्रं बाल्यात्परं साथ वयः प्रपेदे॥ अत्र द्वितीये पादे मदस्य प्रसिद्धं यदासवाख्यं कारणं तदभावेऽपि यौवनहेतुकत्वेनोप- निबन्धः कृतः, अत इयं वयोरूपनिमित्तस्योक्कत्वात् 'उक्कनिमित्ता'। परा यथा-

अनलक्ककताम्राभामोष्टलेखां च बिभ्रतीम् ॥ अ्रत्र सहजत्वं गम्यमानमित्यनुक्तनिमित्तेयम् ॥ २०२ ॥ १ कान्तादृष्टयादेरसितत्वादीनां नैसर्गिकत्वादिति भावः ।

समासोकि:। १६८

[शाब्दस्वाभाविकत्वनिबन्धनायाः उदाहरणम् ] वकत्रं निसर्गसुरभि वपुरव्याजसुन्दरम्। अकार सरिपुश्चन्द्रो निर्निमित्तासुहत् स्मरः॥२०३॥ 'शब्दस्वाभाविकत्वविभावनां' दशयति-'वक्त्रम्' इति। वक्त्रम्=आस्यम् निसर्ग- सुरभि=निसर्गणा प्रकृत्यैव सुरभि शोभनगन्धम् वपुः=शरीरम् अव्याजसुन्दरम्=स्वाभाविक- मधुरम्, चन्द्र := शशी अकाररिपुः=निर्निमित्तवैरी तथा स्मर := कामः निर्निमित्तासुहृद्= अ्रकारणशत्रुः, असुहृत् विरहिणां सन्तापकरत्वादित्यर्थः । सुरभित्वादीनां स्वाभाविकत्वं निसर्गादिपदवोध्यमिति शब्दोपात्तमेव स्वाभाविकत्व- मितीयं शब्दनिष्ठस्वाभाविकत्वनिबन्धना विभावना ॥ २०३ ॥ [ उक्कलच्ये स्व्रोक्किसङ्गमनम् ] निसर्गादिपदैरत्र हेतु: साक्षान्निवर्त्तितः। उक्कञ्च सुरभित्वादि फलं तत् सा विभावना॥ २०४॥ -*- इति विभावनाचकरम्

पतत्स्वयं घटयित्वा दर्शयति -- 'निसर्गादि:०' इति। अत्र=उक्तोदाहरणो निसर्गा- दिपदः साक्षात्=प्रत्यक्षीकृतः सन् हेतुः=लोकप्रसिद्धं कारणम्, निवर्त्तितः=वाधित अपवा- रित इति यावत्, सुरभित्वादि फलं च उक्कम्=निरूपितम्, तत्=तस्मात् कारणाभावेऽपि फलस्य [कार्यस्य] उदयाद्वेतोः तस्य स्वाभाविकत्वबोधाच्च सा=उक्करूपा शब्दगतस्वाभा- विकत्वस्वरूपा 'विभावना' ज्ञयेति शेषः ॥ २०४ ॥

वस्तु किश्चिदभिप्रेत्य तत्तुल्यस्यान्यवस्तुनः । उक्ति: सङ्केपरूपत्वात् सा समासोक्तिरिष्यते॥ २०४।। -*- चिदाकाशस्वरूपां तां नित्यं ध्याये सरस्वतीम्। समासव्यासरूपेणा या शास्त्रे समवस्थिता ॥

क्रमप्राप्तां 'समासोक्िं' निरूपयन्नादौ तस्या लक्षणामाह-'वस्तु' इति। [ यत्र] किञ्चित्=किमपि वस्तु=प्रस्तुतम् अरभिप्रेत्य=चमत्कारित्वेन रूपेणा व्यञ्ञनया प्रतिपा- दयितुमभिलष्य तत्तुल्यस्य=तत्सदृशस्य तदुपमानभूतस्य अन्यस्य वस्तुनः=अप्रस्तुतस्य उक्कि := कथनम्, सा=प्रसिद्धा समासोक्कि := सङन्ेपरूपत्वात् [समासेन] सङ्च्षेपेणार्थद्वयकथनात् 'ममासोक्िः' इति नाम अलङ्कार इष्यते=मन्यते इत्यर्थार्थः सङक्ेपस्यैव प्रकृते समासरूपत्वात्। यत्र प्रस्तुताप्रस्तुतयोर्द्वयोमध्ये एकस्य अप्रस्तुतस्य प्रयोगेण अपरस्य प्रस्तुतस्य व्यञ्ञ- नया बोध: तत्र 'समासोककि' रिति दरिडलक्षणासरलसारः। अभिधया प्रतिपादनापेक्षया

(प्र०) समासोक्केः किं सामान्यलक्षणम् ? किशोदाहरराम्? लक्ष्ये तल्लनणासङ्ग- मनप्रकारश्र कीदशः ? (उ०) अस्य० पृ० पं० २० [अगरे च]

१७० "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

व्यञ्जनया वस्तुप्रतिपादनं हि समधिकं चमत्कारमावहृति। उक्कश्व ध्वनिकृता- वाच्योऽयों न तथा स्वदते प्रतीयमानः स एव यथेति। 'सड्क्षेपरपत्वात्' इति सड्ज्ञायां बीजमुक्कम्। एतद्विषये 'सरस्वतीकराठाभरणकार' इत्थमाह- यत्रोपमानादेवतदुपमेयं प्रतीयते। अतिप्रसिद्धेस्तामाहुः समासोकि मनीषिराः । सङक्षेपेणोच्यते यस्मात् समासोक्तिरियं ततः ॥ इति॥ एवच्च-शब्दोपात्तादुपमानाद् अत्यन्तं प्रसिद्धस्योपमेयस्य प्रतीतिः समासोक्तिरित्या- यातं भवति। आह च वामन :- 'अनुक्ती समासोक्तिः'[काव्या० सू० अध्या० ३ सृ० ३] अस्यायमर्थः-उपमेयस्यानुक्लो समानवस्तुन्यासः समासोक्ि :- संक्षेपचनात् समासोक्तिरित्याख्या। यथा- श्रलाध्या व्वस्ताध्वगग्लानेः करीरस्ये भरौ स्थितिः । धिड् मेरौ कल्पवृत्ताणामव्युत्पन्नार्थिनीं श्रियः ॥ अत्र करारस्य मरुस्थितिश्लाघनेन कल्पवृक्षाणां मेरुस्थितिनिन्दनन च तदुपमेययोः परोपकारप्रवरातद्विमुखयोः श्लाघानिन्दे समस्योक्के इतीयं समासोकिः। [ कार्यघटितायाः समासोक्केरुदाहरणाम् ] पिबन् मधु यथाकामं भ्रमर: फुललपङ्कजे। अप्यसन्नद्धसौरभ्यं पश्य चुम्वति कुड्मलम्॥ २०६ ॥ तत्र कार्यलिङ्गविशेषणाघटितां समासोक्किमुदाहरति 'पिबन्' इति। भ्रमरः= द्विरेफ: फुल्लपङ्कजे=विकसितकमले यथाकामम्=यथाभिलाषम् मधु=मकरन्दम् पिबन्= आस्वादयन् असन्नद्धसौरभ्यम=न सन्नद्धं स्फुटीभूतं सौरभ्यं मधुगन्धो यत्र तत् तादृशमपि कुड्मलम्=कोरकम्, चुम्बति=वक्त्रेण संयोजयति रसयतीति यावत्, इति त्वं पश्य=आलो- केथाः । अत्र 'पश्य मृगो धावतीतिवद्' वाक्यार्थस्य कर्मता ॥ २०६॥ [ लच्ये लक्षायोजनप्रकार: ] इति ग्रौढाङ्गनाबद्धरतिलीलस्य रागिएः । कस्याञ्चिदिहन बालायामिच्छ्वावृत्तिर्विभाव्यते ॥ २०७॥ एतदू [उक्कलच््ये] घटयति -- 'इति' इति। इति=अमुना प्रकारेण दर्शितोदाहरसो प्रौढाज्गना०=परोढा युवतिः चासौ [या] अङ्गना=कामिनी तस्याम् आबद्धा समन्ताद् योजिता

१ करीरोऽस्त्री दन्तिदन्तमूले चक्रकरे घटे। सल्लक्यामपि बबूरे काचे वंशे तदड्कुरे॥। इत्यमरशेषः । २ अव्युत्पन्नार्थिनाम्=अर्थिपदार्थव्युत्पत्तिरहितानाम् ॥ ३ अन्यदेशसंयोगातुकूलधावनानुकूलकृतिमन्मृगकर्मकं प्रेरणाविषयीभूतं यद्दर्शनम्, तदनुकूलकृतिमांस्त्वम्, इति तार्किकमते शाब्दबोधः । वैयाकरानये तु 'मृगकर्तकधावनकर्मकं प्रेरखाविषयीभूतं त्वत्कर्त्तकं दर्शन' मिति वाक्यार्थः । (प्र०) कार्यघटितायाः समासोक्केरुदाहरएं लिखित्वा व्याख्याहि? तत्स्वरूपच्च तत्र योजयतु भवान्? (उ०) अस्य पृ० पं० १६।

समासोक्िप्पद्ः। १७१

रतिलीला=कामक्रीडा येन तस्य तादृशस्य रागिया := कस्यचित् कामुकस्य कस्याश्चिद् बाला- याम्=असज्ञातरजस्कायामपि इच्छावृत्ति := कामोदयः विभाव्यते=व्यज्यते। एवमत्र अप्रस्तुतस्य भ्रमरस्य यत् कार्यम्, अर्थात् फुल्लप्कजमधुपानपूर्वकं पङ्कजकोर- कमधुपानेच्छारूपम्, प्रस्तुतस्य कामुकस्य प्रोढाङ्गनासक्िरतिलीलापूरवकवालासम्भोगेच्छा च तयोई्योः परस्परं बिम्बप्रतिबिम्बभावेन सादृश्यम् [साम्यम् ] अ्स्ति, तेन चाप्रस्तुतभ्रमर- वत्तान्तात् प्रस्तुतकामुकवृत्तान्तप्रतातिरिति 'कार्यलिङ्गविशेषणाघटिता' समासोक्कि: ॥१०७॥ [अन्यप्रकारायाः समासोक्के: कथनम् ] विशेष्यमात्रभिन्नापि तुल्याकारविशेषणा। अस्त्यसावपराप्यस्ति भिन्नाभिन्नविशेषणा॥ २०८ ॥ अन्यविधां समासोक्िमाचष्टे-'विशेष्यमात्र०'इति। विशेष्यमात्रभिन्ना=विशेष्यमात्रं केवलं विशेष्यपदं भिन्नं श्लेषाभावात् एकार्थस्यैव बोधकं यत्र सा तादृशी अपि तुल्याकारविशे- पणा=तुल्याकारं समानाकारं श्लेषभङ्गिकारणात् वाच्यव्यङ्गयोभयार्थबोधनक्षमं विशेषणं यत्र ना इति एका विवा 'अस्ति'। भिन्नाभिन्नविशेषणा=भिन्नम् एकार्थबोधकम् अभिन्नम् उभयार्थ- बोधकं विशेषसां यत्र सा असी=ताइशी अपरा=द्विर्ताया अपि विधा 'अस्ति'। एवच् 'श्लिष्टविशे- पसा श्लिष्टाश्लिष्टवविशेषसा' चेति अन्या अपि द्विविधा 'समासोक्कि'रित्युक्कं भवति ॥२०८॥ [श्लिष्टविशेषणायाः समासाक्किरुदाहरएम् ] रूढमूल: फलभरैः पुष्सन्ननिशमर्थिनः। सान्द्रच्छायो महावृक्षः सोयमासादितो मया॥ २०६॥ तत्र श्िष्टेविशेषखां समासोक्किमुदाहरति-'रूढमूलः' इति। रूढमूल := रूढं वृद्धिं गतं मूलं शिफा, मूलधनं नीवी इत्याख्यं च यस्य सः, अनिशम्=अहोरात्रं यथा स्यात्तथा फल- भरैः=फलानां शस्यानां भरैः अतिशयैः, अन्यन्न फलरूपर्धनैर्धनलाभैरित्यर्थः, अर्थिनः=याच- कान् पुष्सान्=पोषयन् सान्द्रच्छाय := सान्द्रा निबिडा छाया आतपाभावः, अन्यत्र कान्तिर्यस्य सोडयम् प्रसिद्धः उक्कविशेषणोपेतः महावृक्षः=तरुराट मया आररसादितः=प्रापः। अत्र मूलादि- शब्दा अनेकार्था इत्यभिन्नानि [श्लिष्टानि] विशेषणानि तत एवेयं 'श्लिष्टविशेषखा' समासोक्किः। 'मूलमादे शिफाभयोः' इत्यमरः । 'मूलं शिफादयोः मूलवित्तेऽन्तिके ना भे' इति, 'छाया स्यादातपाभावे प्रतिबिम्बार्कयोषितोः'इति च भेदनी ॥ २०६ ॥ [श्लिष्टाश्लिष्टविशेषणाया उदाहरणम् ] अ्रनल्पविटपाभोग: फलपुष्पसमृद्धिमान् । सुच्छाय: स्थैर्यवान दैवादेष लब्धो मया द्रुमः ॥२१०॥ 'श्लिष्टाश्लिष्टविशेषणा' मुदाहरति-'अनल्प०' इति। अनल्पविटपाभोगः=अनल्पः त्चुरः विटपानां शाखानाम् आभोगः विस्तारो यस्य सः, फलपुष्पसमृद्धिमान्=फलानां १ अत्र स्वयं प्रश्नं रचयित्वा उत्तरं कल्पय ? (प्र०) का चान्यप्रकारा समासोक्ि: ? (उ०) अस्य पृ० पं० ८। (प्र०) श्लिष्टविशेषणां समासोक्िं लक्षणासङ्गमनपूर्वकसुदाहरयाव्याख्यानद्वारा स्पष्टीकुरु ? (उ०) अस्य पृ० पं० १७।

१७२ "कुसुमप्नतिमा" सहित-काव्य।दर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

शस्यानां पुष्पाणां सुमानां समृद्धिः सम्पत्तिः यस्य सः, सुच्छाय := शोभना मनोहारिणी छाया आतपाभावः अन्यत्र कान्तिर्यस्य सः, स्थैर्यवान्=स्थिरस्य भावः स्थैर्य सारवत्ता तद्वान् अन्यत्र विघ्ने सत्यपि स्ववाक्यादविचलनं स्थैर्य तद्वान् सत्यसन्ध इत्यर्थः । एवंविध: एष द्रुमः=तरुः मया दैवात्=भाग्यवशात् लब्धः=आसादितः । अत्न अनल्पेत्यादीनि विशेषणानि अश्लिष्टानि सुच्छाय इत्यादीनि कानिचित् श्िलिष्टानि सन्ति तस्मादियं श्लिष्टाश्लिष्टविशेषणा समासोकिः ॥ २१० ॥ [ उक्कोदाहरराद्ये लक्षणासङ्गमनप्रकार: ] उभयत्र पुमान् कश्चित् वृक्षत्वेनोपवर्रितः। सर्वें साधारणा धर्माः पूर्वत्रान्यत्र तु द्यम् ॥ २११॥ उक्ले उदाहरराद्वये स्वयं द्विविधसमासोक्किलक्षणं संगमयति -- 'उभयत्र' इति। उभयत्र=उक्के पद्यद्वये कश्चित्=प्रस्तुतः पुमान् वृक्षत्वेन=अप्रस्तुतवृक्तत्ववर्मेणअर्थात् उप- मानभावेन उपवर्शिातः=निरूपितः अरध्यवसात इति तु हृदयम्। पूर्वत्र='रूढमूल' इतिपद्ये सरवे धर्मा := रूढमूलत्वाद्याः साधारणा := श्लेषमहिम्रा उपमानोपमेयगामिनः 'सन्ति' इति शेषः। केवलं महावृक्त इपि विशष्यपदं भिन्नम् अर्थात् असाधारणामस्ति नात्र कश्चित् श्लिष्टोऽर्थ इति भावः । अन्यत्र तुद्वितीयस्मिन् अनल्पेत्यादि पद्ये तु द्वयम्=भिन्नमभिन्नञ्च विशे- षरामस्ति। अर्थात् आद्यद्वितीये विशेषणो श्लशो नास्तीति अतस्ते भिन्ने, तृतीय्रचतुर्थे तु श्लेषो विद्यत इति तेऽभिन्ने विशष्यपदे 'द्रुम' इति तु [अ्रापि] श्लेषाभावादभिन्नमेव। समा- सोक्को विशष्यस्याश्लिष्टत्वनियमादिति भावः ॥ २११॥

निवृत्तव्यालसंसर्गो निसर्गमघुराशयः। अयमम्भोनिधि: कष्टं कालेन परिशुष्यति॥२१२॥ अपूर्वसमासोक्किम् उदाहरति-'निवृत्त०इति। निवृत्तव्यालसंसर्ग := निवृत्तः दूरीभूतः व्यालानां सर्पाणगाम् अन्यत्र खलानां संसर्ग: सम्बन्धो यस्मात् सः, निसर्गमधुराशय := निसर्गेणा प्रकृत्या मधुराणां सुस्वादुजलानामाशयः आधारः अन्यत्र मधुरः हृद्यः क्रूरत्वादि- मालिन्यरहितत्वेन निर्मल: आशयो हृदयम् अभिप्रायो यस्य सः। एवंभूतः अयम् अ्रम्भो- निधि := समुद्रः कालन=कालकृतेन परिणामेन परिशुष्यति=शोषम्प्रति नीयते अन्यत्र नष्ट- सम्पत्तिः क्रियते। 'व्यालो दुष्टगजे सर्पे शठे श्वापदसिंहयोः' इति हैमः । 'अभिप्रायश्चन्द आशयः' इत्यमरः ॥ २१२॥ [ लच्येऽपूर्वसमासोक्किलक्षणायोजनम् ] इत्यपूर्वसमासोककि: पूर्वधर्मनिवर्त्तनात्। समुद्रेर समानस्य पुंसो व्यापत्तिसूचनात्।।२१३॥ इति समासोक्किचक्रम् -: o :- (प्र०) अपूर्वसभासोक्कर्लच्यलक्षणासन्गमनानि निरूप्यन्ताम् ? (उ०) अस्य पृ० पं० २०

१७३

उक्कोदाहरयो उक्कां समासोक्किंसङ्गमयत-'इति' इति। इति=उक्लोदाहररो गुम्फि- ताकारा 'इयम् अपूर्वसमासोक्िः' अस्ति। कुतः पूर्वधर्मनिवर्त्तनात्=पूर्वयोर्धर्मयोः व्याल- संसर्गित्वलवणजलत्वयोः निवर्तनात् अर्थात् तयोरुपादानमकृत्वैव तद्विपरीतयोः कीर्त्तनात् समुद्रेणा समानस्य=सागरेण तुल्यस्य कस्यचित् प्रकृतस्य पुंसः व्यापत्तिसूचनात=त्ञाणसम्प- स्वादिरूपा या विशिष्टा आपत्तिः सा व्यापत्तिः तस्याः सूचनात् व्यजनात् 'अपूर्वसमासोक्किः' दर्शिताभ्यः पूर्वाभ्यः कार्यविशेषणादिभ्यः समासोक्किभ्यो विपे्रातस्वभावत्त्वादियं तथा व्यपदिश्यत इत्यर्थः । इद्मत्र चिन्तयामः । इह प्रस्तुतमप्रस्तुतश्व क्चिद् वाच्यं क्वचिद् गम्यमिति वस्तुस्थितिः [द्वैविध्यम् ]। अर्थात् प्रस्तुताप्रस्तुतयोः प्रस्तुतयोरप्रस्तुतयोर्वा द्वयोरि वाच्यत्वं सम्भवति, गम्यत्वन्तु पुनः प्रस्तुते वाच्ये क्वचिदप्रस्तुतस्य, अप्रस्तुते वाच्ये क्वचित् प्रस्तुतस्य, प्रस्तुताप्रस्तुतयोर्द्वयोस्तु [ युगपत् ] नव गम्यत्वं भवितुर्महति, ताद्रूप्येण वस्तुस- द्वावाभावात्। वाच्यत्वेऽपि प्रस्तुतयोरप्रस्तुतयोश्च क्वचित् श्लेषनिर्देशविशेषात्, क्रचिच्च तयो: पृथगुपादानेनेति प्रकारद्वयम्। [इदश्व प्रकारद्वयं श्लषेऽपि]। परन्तु-यत्र प्रस्तुतस्य गम्यत्वं तत्राप्रस्तुतप्रशंसाविषयः । अप्रस्तुतस्य गम्यत्वे तु समासोक्किरिति।'नवीनाः' अप्रस्तु- तम्य गम्यत्वे हेतुस्तु विशेषणासाम्यम्, विशेष्यस्यापि साम्ये श्रलेषापत्तेः । अतएव - अररंसावुदयमारूढः कान्तिमान् रक्लमएडलः। राजा हरति सर्वस्य हृदयं मृदुलैः करैः ॥ इत्यादौ चन्द्रवर्णानप्रस्तावे 'राजा' इति विशेष्यपदेऽपि प्रकृतस्य प्रत्यग्रोदितचन्द्रस्य अप्रकृतस्य नवाभिषिक्कस्य नृपतेः श्र्लेषः । विशेषससाम्यात् ग्रतीय मानमप्य प्रस्तुतं स्वावच्छेदकव्यवहार[त्व]समारोपेैव चारु- ताहेतुः नत्वत्र रूपक इव रूपमात्रसमारोपोऽपि, तथा सति उभयोविशेषानवगमात् । ततश्र- विशेषणानां साम्येन यत्र प्रस्तुतवर्त्तिनाम्। अप्रस्तुतस्य गम्यत्वं सा समासोक्किरिष्यत ।" इत्यादि लक्षणे 'विशषणानाम्' इति बहुत्वमविवचितं विशेषाबहुत्वाभावेऽपि

१ विलक्षणविच्छित्तिशालित्वादित्यर्थः । २ अस्या: [समासोक्केः] अल्कारान्तरेभ्यो विभागं दर्शयितु [स्वातन्त्र्येणा] विचा- रान्तरमुत्थापयति 'इह' इत्यादिना। इह=समासोक्को। ३ प्रस्तुतयोरप्रस्तुतयोः प्रस्तुताप्रस्तुतयोश्वेत्यर्थः । ४ उदयम्=शैलम् अभिवृद्धिश्च। रक्कम्=रक्रवर्णाम् अ्रनुरक्तन्न। मराडलम्=बिम्बम् देशश्च। राजा=चन्द्रो नृपश्च। मृदुलैः=अभिनवैः अल्पेश्च। करः=किररैः आ्रह्यधनैश्व। प्रकृतार्थेन वाक्येन तत्समानैर्विशेषसौः। अप्रस्तुतार्थकथनं समासोक्किरुदाहता ॥ इति तु उद्धटभट्टः।।

१७४ "कु सुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

समासोक्िदर्शनात्। एवं 'विशेषणासाम्यादप्रस्तुतावच्छेदः समासोक्कि'रित्युक्कं भवति। यथाश्रते तु-'अप्रस्तुतेन प्रस्तुतस्य रूपरूपितत्वाद्रूपसमारोपः स्यान्न व्यवहार[मात्र]- नमारोपः' इति। विशेषसासाम्यञ्च क्वचित् (१) शलेषवशात् (२) साधाररायेन (३) औपम्य- गर्भत्वेन चेति त्रिधा भवति। तत्र श्लिष्टतया यथा- 'अयमैन्द्री मुखं पश्य रक्श्चुम्बति चन्द्रमाः'। इति। इन्द्रस्य इयम् ऐन्द्री=प्राची। सुखम्=आदिभाग: वदनञ्च। रक् := रक्कवर्णोऽनुरक्तथ्। चुम्बनम्=सम्बन्धः वक्त्रसंयोगविशेषश्च। अत्र चन्द्रस्य प्राचीप्रारम्भलक्षणमुखमम्बन्धलक्षणो उदये वरार्यमाने 'मुख' शब्दस्य प्रारम्भ- वदनसाधाररायादूँ 'रक्क' शब्दस्य अरुणकामुकसाधाररायाच्च चुम्बर्तात्यस्य प्रस्तुतार्थसम्बन्ध- मात्रपरस्य शक्यार्थान्तरसाधाररायाच्च चन्द्रमःशब्दगतेन पुंलिङ्ेन ऐन्द्रीशब्दगतर्स्त्रालिङ्गेने नत्प्रतिपाद्येन्द्रसम्वन्धित्वेन च उँपस्कृतात् अप्रस्तुतपरवनितासक्कपुरुषवृत्तान्तः प्रतीयते। यथा वा - उँपोढरागेणा विलोलतारकं तथा गृहीतं शशिना निशामुखम्। यथा समस्तं तिमिरांशुकं तया पुरोऽपि रागाद् गलितं न लच्षितम् ॥। अत्र निशाशशिनो: श्रिष्टविशेषणासामर्थ्यात् नायकनायिकयोर्व्यवहारव्यक्किः, अप- रित्यक्वस्वरूपयोर्निशाशशिनो: नायकनायिकार्यधर्मविशिष्टयोरेव प्रतीतेः । यथा वा-

१ श्वसनविषमा रात्रिर्ज्योत्स्ना तरङ्गितविभ्रमा शशशमशिाभुवो वाष्पायन्ते निमीलति पझ्मिनी। उपचिततमोमोहा भूमिर्व्यनक्कि विवर्रातां तदिति गहने दर्श दर्श कथं सखि ! जीव्यते॥ इत्यत्र विशेषसाबहुत्वाभावेपि समासोक्केः सद्भावात् इति जयरथः । २ श्लिष्टत्वादित्यर्थः । ३ यद्यपि 'चुम्बति' इत्यस्य न श्लेषः तथाप्यर्थद्वयबोधकत्वमात्रेर तस्य साधा- ररयोक्किः। ४ ऐन्द्रीशब्दप्रतिपाद्येन इन्द्रसम्बन्धित्वेन च परकीयत्वाभिव्यक्कया इति बोध्यम्। ५ इदं 'साधाररायात्' इत्यस्य विशेषणाम्। ६ वृत्तान्तो व्यवहारो मुखचुम्बनरूपः । ७ उपोंढ: वृद्धिं गंतः रागः=रक्किमा अनुरागश्च यस्य तेन। विलोलानि चकमकन्ति तारकाणि नक्षत्राणि यत्र, पच्तान्तरे विलोला चपला तारका कनीनिका यत्र। 'नक्षत्रे चातिमध्ये च तारकं तारकापि च' इति शाश्वतः। 'तारको दैत्यभित् कर्राधारयोर्न द्वयोद्दशि। कनीनिकायामृक्षे च न पुमांस्त्रातरि त्रिषु' इति च कोषान्तरम्। निशामुखम्= निशाया मुखं प्रारम्भ: निशाशब्दगतस्त्रीलिङ्गेन चोपस्कृता नायिका तस्या मुखं लपनम्। 'मुखं निःकरे वक्त्रे प्रारम्भोपाययोरपि। सन्ध्यन्तरे नाटकादेः शब्देऽपि च नपुंसकम्' इति मेदिनी। तिमिरांशुकम्=तिमिरमंशुकमिव।

समासोक्ती विवेचनावविशेषः।

विकेसितमुखी रागासङ्गाद् गलत्तिमिरावृति दिनकरकरस्पृष्टामन्द्री निर्राच्य दिशं पुरः। जरठलवली पाराडुच्छायो भृशं कलुषान्तरः श्रयति हरितं हन्त ! प्राचेतसी तुहिनद्युतिः ॥ [विश्वनाथः] अत्र मुखरागादिशब्दाः श्िलिष्टाः। प्राच्यां बन्धर्काव्यवहारसमारोपः, चन्द्रे नाटक- व्यवहारारोपक्च प्रतीयते। यथा वा- पै्मिनी लालयन् प्रातः स्ववियोगान्मुनिव्रताम्। रागा करपरामशैः स्मेरयन् भाति भास्करः ॥ [साहित्यसारे ] अत्र प्रकृते सूर्योदये वरार्यमाने श्रिलिष्टविशेषणसामर्थ्यात् 'भास्कर' इति विशेष्यपदस्तर चाश्लिष्टत्वात् अप्रकृतनायकविशेषनिष्ठनायिकाविशेषपरितोषणाव्यवहारः प्रतीयते, सेग्रमपि श्लिष्टविशेषणानिबन्धना समासोक्िः। साधाररायेन यथा- तन्वी मनोरमा बाला लोलाक्षी पुष्पहासिर्ना। विकासमेति सुभग ! भवद्दर्शन मात्रतः ।। अत्र तनुत्वादिविशेषरासाम्यात लोलाच्या लताव्यवहारप्रतीतिः। तत्र च लतक- गामि 'विकासाख्य' धर्मसमारोपः कारणम्। अन्यथा विशेषणसाम्यमात्रेण नियतलता- व्यवहारस्य प्रतीतिरेव न स्यात् विकासश्च प्रकृते औपचारिकः । यत्त्वत्र परपक्षचोददनैः पसिडतराजैः 'नात्र विशेषणासाम्यमात्रेणा लताव्यवहार- प्रतीतिः अपि तु लतारूपाप्रकृतासाधारणविकासारोपमहिन्नेति भवतैवोक्कम्। तथा च विशे- षासाम्यादप्रस्तुतस्य गम्यत्वमिति त्वदुक्कसमासोक्विलक्षणास्य कथमत्र प्रवृत्तिरित्यायुक्कं तद्दु-

१ पुरः=अग्रतः । रागस्य=लौहित्यस्य अनुरागस्य च आसङ्गात्=आवेशात्। विक- सितमुखीम्=प्रकाशितैकदेशां प्रसन्नमुखीं च। तथा गलन्ती नश्यन्ती तिमिरावृतिः अरन्घ- कारावरणं यस्यास्ताम्, अन्यत्र गलन्ती निर्यान्ती तिमिरमिव आंवृतिः आवरयां [वसनमिति यावत्] यस्या: तां तादृशीम्। दिनकरस्य सूर्यस्य करैः किररोः स्पृष्टां व्याप्ताम्, अन्यत्र दिन- करपदगतपुंलिङ्वेन ध्वनितस्योपनायकस्य कराभ्यां पाशिभ्यां स्पृष्टां [रतिकाले चुम्बनाद्यर्थ- मित्यर्थ:] ऐन्द्रीम्=पूर्वां हरितम्=दिशम् [ऐन्द्रीपदनिष्ठस्त्रीलिङ्गव्वनितां कामिनीश्व]। जरठा= परिणाता या लवली वृक्षविशेष: अर्थात् तत्फलं तद्वत् पाराड्डः छाया कान्तिर्यस्य सः,अन्योऽपि स्वनायिकां परासक्चामालोक्य मलिनमुखो भवतीति वस्तुव्यङ्गयम्। २ भास्कर: सूर्यः यतः रागी शदयिकरक्किमशाली, पक्षेऽनुरागवानित्यर्थः । अतः प्रातः। स्वेति। स्वकिरणासंपर्काभावान्मुकुलिताम्, पक्षे निर्जारहात् कृतमौनव्रतामिति यावत्। एतेन निरतिशयितपातिव्रत्यं दयोत्यते। एतादृशी प्मिनीं कमलिर्नीम्, पक्ष एतज्जातीयकत्वेन काम- शास्त्रप्रसिद्धां नायिकाम्। एतेन निरतिशयसौन्दर्यम् सूच्यते। करेति। किरणासंचारैरित्यर्थः । पत्षे हस्तकरणकतत्कपोलादिसमास्फालनैरित्येतत्। लालयन् तन्निष्ठतमःसंहररोन समुज्ज्व- लयन्सन्नित्यर्थः, पक्ते मृदुतरस्पर्शसंजातसुखतः सन्तोषयन्सन्नित्येतत्। अतएव स्मेरयन्विक सयन्, पच्ते हर्षयन्निति यावत्, भाति शोभत इन्यन्वयः ।

१७६ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

रुक्कम्, ग्रन्थकाराशयानवबोधनात्। तथाहि किमत्र विशेषणान्येव न साधारणानि? आरहोस्वित् अप्रकृतासाधाररविकासारोपमहिममात्रतैव चारुताहेतुः? अथवा रूपकस्यात्र व्यङ्गयत्वमात्र- मिति? न तावदाद :- 'तन्वी मनोरमा' इत्यादिविशेषणनां प्रस्तुतनायिकायामिव अप्रस्तुत- लतायामपि स्फुटं योजायेतुं शक्यत्वात् [निष्पक्षसहृदयानां तथा प्रतीतेश्र]। नापि द्वितीय :- आरोपस्य सर्वथाऽममतायां स्वरूपसत्तानुपपत्तेः,शपचारिकस्यापि तस्य सम्भवाच्च। अत एव विशेषणासाम्यमात्रेणा नियतलताव्यवहारस्याप्रतीतेरिति मूलकृतैवोक्कम्। नापि तृताय :- रूपकस्य व्यङ्गयतामात्रावबोधे कविसंरम्भाप्रतीतेः अलङ्कारकृतचारुतायामेवात्र कविसंरम्भगो- चरताया: [सहृदयमात्तिकायाः] स्फुटं प्रतायमानत्वात् अन्ततः सर्वत्रैव यत्किश्चिद्यङ्गयतावि- श्रान्तेर्दूषणाभावाच्च। नच विकासस्याप्यधिकस्य गमकतायां [समासोक्के:] श्रेषेऽतिव्याप्तिस- म्भावनापि, प्रकृते विशेष्यस्य श्िलिष्टताया अस्वीकारात् तस्मादत्रासाधारणविशेषमहित्रा विकासोपचारसहकृतेन ममासोक्किरेवेति भवदुक्कविषयव्यवस्थापनमत्रापि घटयितुं शक्यते इत्युपरमामो बहुबालव्यामोहकरविस्तृतसू्त्मसमीत्षणाकरणात्। औपभ्यगर्भतवेन यथा- दन्तप्रभापुष्पचिता पाणिपल्लवशोभिनी। केशपाशालिवृन्देन सुवेषा हरिरोक्षणा॥ अत्र 'दन्तप्रभा पुष्पारव' इति सुवेषत्ववशात् पूर्वमुपमितसमासाश्रयणो पश्चात् 'दन्तप्रभासदशैः पुष्पेश्चिता' इति प्रकारान्तरेण उपमासमासाश्रयरोन समानविशेषामाहा- त्म्यातू प्रस्तुतायां नायिकायामप्रस्तुताया लताया व्यवहार: प्रतीयते। व्यवहारश्रात्र पेलवत्वा- दिरूयो ज्ञेयः। 'हरिणोक्षण' इनि विशेष्यपदमश्िष्टं स्फुटं [प्रकारान्तरेणापि] समासोक्िं प्रयोजयति। [प्रकारान्तरेण समासोक्किनिरुपाम्] सर्वत्र चात्र व्यवहारसमारोप एव जीवितम्। सच लौकिके वस्तुनि लौकिकवस्तु- व्यवहारसमारोपः । शास्त्रीये वस्तुनि च शास्त्रीयवस्तुव्यवहारसमारोपः । लौकिके वा शास्त्रीयवस्तुव्यवहारसमारोपः। शास्त्रीये वा लौकिकवस्तुव्यवहारसमारोप इति चतुर्धा भवति। तत्रोदाहरणानि क्रमशो यथा-

प्रतापरुद्रो भद्रात्मा तनुते सार्वभौमताम्। अत्र लोकिके प्रकृतवस्तुनि लौकिकस्य सार्वभौमनामधेयस्य दिग्गजस्य व्यवहार- प्रर्तातिः। यथा- गुरुप्रमारोन निजेन सद्यस्तिरस्कृतोद्यत्प्रतिपक्षहेतौ। प्रतापरुद्रस्य समित्युदग्रे खङ्गे महत्खराडनपसिडनत्वम्॥ अत्र लौफिके खङ्गे तर्कशास्त्रप्रसिद्धवस्तुव्यवहारसमारोपः । तथा -- अ्रपूर्वार्थश्रलाघागुरुभितसारस्यपदवी श्रृतिप्राह्यं तत्वं किमपि कलयन्ती प्रतिपदम्। प्रबन्धश्रविरिक्तितिभुजि कवीनां विजयते वुधश्रेणी यस्यां निपुरामधिकर्तु प्रभवति॥

१ आहार्यस्यापीत्यत्र तात्पर्यम्।

अतिशयोक्ति:। १७७

सालंकारा लसदवर्णा सगुणा रसनिर्भरा। भावानुबन्धिनी भाति भारती काकतीश्वरे॥ अत्रालंकारशास्त्रीये वस्तुनि भारत्याख्ये लौकिकनायिकाव्यवहारसमारोप: । समा०

सारूप्यात् [सादृश्यात्] अपि समासोक्किदश्यते। तथाहि- पुरा यत्र स्रोतः पुलिनमधुना तत्र सरितां विपर्यासं यातो घनविरलभावः क्ितिरुहाम्। बहोईष्टं कालादपरमिव मन्ये वनमिदं निवेशः शैलानां तदिदमिति वुद्धिं द्रढयति॥ उत्तरामचरिते सीतात्यागानन्तरं कदाचिद् वनम्प्रति गतस्य भगवतो रामचन्द्रस्ये- यमुक्किः । अत्र वनवर्णने प्रस्तुते तत्सारूप्यात् कुटुम्बिषु धनसन्तानादिसभृद्धयसमृद्धिवि- पर्यासं प्राप्तस्य तत्समाश्रयस्य ग्रामनगरादेर्व्वतान्तः प्रतीयते। तथा चात्र समृद्धयसमृद्धि- विपर्यासवदाश्रयत्वं सादृश्यमिति भावः । ननु-अन्न सादृश्यस्य किं मूलभिति चेत्? घनविरलेति विपर्यासमिति च, ताभ्या- मुक्कसादृश्यगभीकरणान् इति ब्रूमः। एतेन सादृश्यगर्भविशेषणोपस्थापितसादृश्यमूला समासोक्विरिति मूलग्रन्थानवबोधस्तद्विरोधश्वेत्येवमर्थतया सगर्वमास्फालनं परिडतराजानां व्युदस्तं वेदितव्यम्। नच-अप्रस्तुतवृत्तान्तविशेषणासाम्यगम्यत्वाभावादुक्कलक्णाव्या- प्तिरिति वाच्यम्, विशेषणसाम्यगम्यसादृश्यगम्यत्वेऽपि विशेषणसाम्यगम्यत्वस्यानपायात्, प्राधान्यात्तु परं साम्यस्य गमकत्वोपप्रदर्शनं सारूप्यादिति ग्रन्थेनोक्कम्।9 एतान्युदाहरणानि मया नर्वीनमतानुरोधेन प्रपश्चितानि। दरिडकृतसमासोक्किलक्ष- रोन तु समासोक्कौ 'अप्रस्तुतेन प्रस्तुतस्य गम्यत्वं' स्थापितम् । तदेतत् 'अप्रस्तुतप्रशंसा' लक्षणाव्याख्याने प्रप्चयिष्यामः। यत्तु-जीवेन अरथद्वयस्य उक्कि: प्रत्यायनं समासोक्ि- रित्युक्कं तदज्ञानात् अर्थद्वयस्य गम्यत्वास्वीकारात् ॥ २१३॥

विवक्षा या विशेषस्य लोकसीमातिवर्ततिनी। असावतिशयोक्ति: स्यादलङ्कारोत्तमा यथा ॥। २१४॥

निरस्तसाम्यातिशयं महात्मनामवाप्यरूपं वचसामतीतम्। गुहाहितं सर्वमनःप्रवृत्तेः साच्ये स्थितं माधवमानमामि ॥१॥ -*- क्रमप्राप्तामतिशयोक्किं लक्षयति-'विवक्षा' इति। विशेषस्य=प्रस्तुतविषयगतस्य उत्कर्षस्य लोकसीमातिवर्त्तिनी=लोकस्य सीमा मर्यादा तस्याः अतिवर्त्तिनी अतिक्रमणका-

१ विशेषतः परडतराजानामुक्के: परासः अस्सत्काव्यप्रकाशप्रभायां तन्र तत्र द्रष्टव्यः। (प्र०) अतिशयोक्किलक्षणां सम्यग् विवेचय ? (उ०) अस्य पृ० पं० २५।

१७८ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छे

रिसी अर्थात् अतिमात्रमलौकिक चमत्कारविशेषजनिका इति यावत्, एवम्भूता या विवन्ा= वक्तुमिच्छा अर्थात् उक्तिरेव [अन्र स्वार्थे सन् प्रत्ययः इच्छायाश्चमत्कृतिहेतुत्वाभावात्]असो= अलङ्कारोत्तमा=अलङ्कारेषु उत्तमा सर्वालङ्कारातिशायिनी अतिशयोक्कि := अतिशयस्योत्कर्ष-

'सम्भाव्यधर्मतदुत्कर्षकल्पनातिशयोक्तिः' [काव्य० सृ० अध्या० ३1१०] अस्या- यमर्थ :- सम्भाव्यस्य=उत्प्रेक्षयस्य धर्स्य यद्यर्थानुबन्धेन कल्नना, तदुत्कर्षस्य=तस्य सम्भा- व्यधर्मस्य य उत्कर्ष: अरप्रत्युक्किपर्यवसायी तस्य च कल्पना अतिशयोक्किः । इत्थञ्न-'प्रकृ- तस्य लोकोत्तरातिशयताप्रतिपत्तये [उपमेयवाचिशब्दमनुपादायैव] यदुपमेये उपमानस्या- हार्याभेदनिश्रयः सातिशयोक्ति' रिति पर्यवसनं लक्षराम्। उक्कन्चाग्निपुरारो- लोकसीमातिवृत्तस्य वस्तुधर्मस्य कीर्त्तनम्। भवेदतिशयो नाम सम्भवोऽसम्भवो द्विधा ॥ इति ॥२१४॥

क्षौमवत्यो न लक्ष्यन्ते ज्योत्स्ायाममिसारिकाः ॥२१५॥

कुसुमानां मालां [पुनः पुन] बिभ्रतीति ताः, सर्वाङ्गीणार्द्रचन्दना := सर्वाङ्गाणि व्याप्रोति सर्वा- ङ्वीशां सर्वाङ्गव्यापीत्यर्थः, तादृशम् आर्रम् अशुष्कचन्दनं मलयजरसो यासां ताः चौमवत्य := क्षौमं श्वेतपट्टवस्त्रं तदासामस्तीति तथाभूताः अभिसारिकाः=कान्तेन सह कृतरतिसंकेताः नायिका: ज्योत्स्नायाम्=चन्द्रिकायां न लक्ष्यन्ते=नैव प्रतीयन्ते अ्रन्यैर्जनैरिति शेषः । अत्र ज्योत्स्नावर्णनं प्रस्तुतम्, तस्याः श्वेतिमा मल्लिकामालादिकृतनायिकाश्वेतिमा- भिन्नतया वर्रितः, अतः स्वाभाविकज्योत्स्नाश्वेतिन्न आर््रविक्येन प्रतीतिः । अथवा ज्योत्स्नायां रात्रौ तादृशाभिसारिकागामलच््यत्वासम्बन्धेऽपि तत्सम्बन्धकल्पनात् प्रकृतायाः ज्योत्त्नायाः श्वेतिमोत्कर्षप्रतीतिरिति लोकसीमोल्लङ्िनी विशेषस्य [प्रस्तुतविषयगतोत्कर्षस्य] विवत्ारूपा अतिशयोक्कि:। 'मक्िकामालभारिरयः' इत्यत्र 'बहुलमाभीदराये' [३। २। =१] इति पाणि- निसूत्रेश 'मल्लिकामाला' इति सुप्युपपदे [ पौनःपुन्थे द्योत्ये ] शिनिः । 'इष्टकेषी- कामालानां चिततूलभारिषु' [पा० ६ । ३ । ६५] इति सूत्रेण 'माला' शब्दस्य हस्वत्वम् । केचित्तु-मल्निकानां या मालाः तासां भारः [अ्रतिशयः गुच्छग्रामः ] आसामस्तीति ताः तादृश्य इति विगृहुन्ति। 'सर्वाङ्गीण' इत्यत्र. 'तत्स्वांदेः पथ्यङ्गकर्म- पत्रपात्रं व्याप्नोति' [पा० ५।२।७] इति सूत्रेण व्याप्तावर्थे 'खः' प्रत्ययः । अभिसारि कालक्- सन्तु-'कान्तार्थिनी तु या याति सङ्केतं साभिसारिका' इति ज्ञेयम्॥। २१५॥ (प्र०) अतिशयोक्किमुदाहर? (उ०) अस्य पृ० पं० १३। १ 'सर्वादे: पथाङ्गकर्मपत्रपात्रशरावाद्यापिनि' [३।३।५३] इति शाकटायनसूत्रम्। २ अप्पय्यर्दात्तितैस्तु कुवलयानन्दे इदं पद्यं मीलितालङ्कारोदाहरसे धृतम्। चन्द्रिका-

१७६

चन्द्रातपस्य वाहुल्यमुक्तमुत्कर्षवत्तया। संशयातिशयादीनां व्यक्तौं किश्चिन्निदर्श्यते॥२१६॥ उक्लोदाहरसो स्वयमनिशयोक्तिलक्षणं सङ्गमयति-'चन्द्रातपस्य' इति। श्रत्र चन्द्रा- नपस्य=प्रस्तुताया ज्योत्सायाः [चन्द्रिकाया:] उत्कर्षवत्तया=उत्कृष्टताप्रतिपादनतवेन बाहुल्यम्= प्रगाढता उक्लम्=अभिहिनम्। अर्थात् 'मल्लिकामालभारिरायः' इत्यादिविशेषणवतीनामभि- सारिकाणां चन्द्रिकायां लक्ष्यत्वसम्वन्वेऽपि तदलक््यत्ववर्णनेन प्रस्तुतायाः ज्योत्स्नायाः श्ववैत्य- स्योत्कर्षातिशयः प्रत्यायित इत्युक्तलक्षणासङ्गतिः स्पष्टा। अधुना संशयातिशयादीनाम्=संशयो- त्कर्षप्रभृतीनां व्यक्वां=स्फुटीकररो किश्चित्=दि्ञात्रं निदर्श्यते=उदाह्ियते अस्माभिरिति शेषः। अरथान् संशयातिशयोक्किप्रभृतयोऽप्यतिशयोक्केविशेषाः प्रद्श्यन्ते ॥२१६॥ [ संशयातिशयोक्केरुदाहरराम् ] स्तनयार्जघनस्यापि मध्ये मध्यं प्रिये ! तव। अस्ति नास्तीति सन्देहो न मेऽद्यापि निवर्त्तते ॥ २७॥ संशयातिशयोक्किमुदाहरति-'स्तनयोः' इति। हे! प्रिये != प्राणश्वरि! तव मध्यम्= कटिः स्तनयो := कुचयोः जघनस्य=कटिपुरोभागस्य मध्ये=मध्यभागे, अस्ति नास्ति [वा] इति= एवमाकार: सन्देहः=संशयः अ्रद्य अपि=इदानीमपि न निवर्त्तते=नैव दूरीभवतीत्यर्थः । अ्रत्र स्तनयोर्जघनस्य चातिस्थूलत्वं कव्याश्चातिकृशत्वं व्यङ्गयम्। अन्न तादृशसन्देहस्यासम्बन्धेऽपि तत्सम्बन्धकल्पनात् 'संशयातिशयोक्कि'रिति फलितम् ॥ २१७ ॥ [निर्रायातिशयोक्केरुदाहरणम्] निर्णेतुं शक्यमस्तीति मध्यं तघ नितम्बिनि ! अन्यथा नोपपद्येत पयोधरभरस्थितिः॥ २१८॥ निर्णायातिशयोक्किमुदाहरति-'निर्शोतुम्' इति। हे! नितम्बिनि != ललने ! तव मध्यम्=कटिः निर्णेतुम्=निश्चेतुं शक्यम् अस्ति=तस्य निश्चयः शक्यते कर्त्तुभित्यर्थः। अन्यथा= यदि मध्यं न स्यात् तदा पयोधरभरस्थितिः=योधरयोः वक्षोजयोः भरस्य भारस्य स्थिति: अवस्थानम् न उपपद्येत=नैव घटेत निराधारस्य पयोधरभरस्य स्थातुमशक्यत्वादिति भावः । अत्र मध्यदेशस्य अस्तित्वनिर्णायासम्बन्धेऽपि तत्सम्बन्धकल्पनात् कटिभागस्य चाति- -

भिसारिकाणां धवलिमगुणासाम्याद् भेदानध्यवसायः। 'मीलित' लक्षरां'जयदेवेन' इत्थमुक्तम्- 'मीलितं' यदि सादृश्याद्भेद एव न लक्ष्यते। रसो नालकि लाक्षायाश्चरणे सहजारुणे। अत्र चरणालक्ककरसयोररुणिमगुणसाम्याद् भेदानध्यवसायः । एवंविधा वैचित्री आलङ्कारिकाां प्रपानकरसन्यायमनुरुन्धे इति सहृदयसात्तिकमेतत्। (प्र०) अतिशयोक्किमेदान् वित्रणु? (उ०) अस्य पृ० पं० ३।

१८० "कुलुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

'नितम्बिनि !' इत्यन्न 'अत इनिठनौ' [५।२।११५] इति सूत्रेणा 'इनि'प्रत्ययः । अतिशयितो नितम्बोऽस्या इति नितम्बिनी। 'ललना च नितम्बिनी' इत्यमरः ॥ २१८ ॥ [आश्रयाधिक्यातिशयोक्लेरुदाहरणाम् ] अहो! विशालं भूपाल ! भुवनत्रितयोदरम्। माति मातुमशक्योऽपि यशोराशिर्यदत्र ते॥ २१६॥ आश्रयाधिक्यातिशयोक्किमुदाहरति-'अहो' इति। हे ! भूपाल ! भुवनत्रितयो- दरम्=भुवनानां त्रितयम् भुवनत्रितयम् तस्योदरं मध्यभागः त्रिलोक्या आभोगः इत्यर्थः, विशा- लम्=विपुलम् इति अहो=आश्चर्यम्। यत्=यस्माद् हेतोः मातुम्=अवस्थातुम् अशक्य := अनर्होपि ते=तव यशोराशिः=कीर्तिपुञ्जः माति=सम्मितो भवति पर्याप्तितां प्राप्नोतीत्यर्थः । अत्र आश्रयभूतं भुवनन्नितयम्, तस्याधिक्यप्रतिपादनेन आश्रितस्य यशोराशेराधि- क्यवचनात् आश्रयाधिक्यातिशयोक्किरियम्। जयदेवादिमते अधिकालङ्कारोऽयम्। तदुक्लम्- 'अधिकं पृथुलाधारादाधेयाधिक्यवर्णानम्'। ब्रह्माराडानि जले यत्र तत्र मान्ति न ते गुराः॥ त्रत्र यत्र महाजलौघेऽनन्तानि ब्रह्माराडानि बुद्वुदकल्पानि इत्याधारस्यातिविशा- लत्वं प्रदर्श्य तत्र न मान्तीत्याधेयानां गुणाधिक्यं वर्णिातम्। इत्युत्तवा- 'पृथ्वाधेयाद्यदाधाराधिक्यं तदपि तन्मतम्'। कियद्वाग्ब्रह्म यत्रते विश्राम्यन्ति गुणास्तव।। अत्र 'एते' इति प्रत्यक्षदष्टमहावैभवत्वेनोक्वानां गुखानां विश्राम्यन्तीति असम्बाधाव- स्थानोत्तया आधारस्य वाग्बह्मणा आधिक्यं वर्णिातम्। एवं दीक्तितैनिरूप्य 'अरहो विशाल' मिति पद्यमपि द्वितीयलक्षणलच्िते 'अधिके' उदाहृतम् ॥२१६॥ [अतिशयोक्केः सर्वालङ्कारोत्तमत्वकथनपूर्वकमुपसंहारः ] अलङ्कारान्तरासामप्येकमाहु: परायणम्।

-: 0 :- इत्यतिशयोक्किचक्रम् । -:*:- अतिशयोक्किमुपसंहरन् तस्याः प्रतिज्ञातं सर्वालक्कारोत्तमत्वं निगमयति-'अलक्कारा- न्तराणाम्' इति। वागीशमहिताम्=वागीशो बृहस्पतिः वाल्मीकादिमहाकविवृन्दो वा तैरपि महितां आदताम् इमाम् अतिशयाह्वयाम्=अतिशयाख्यामुक्तिम् अर्थात् अतिशयोक्किम् अलङ्कारान्तराणाम्=इतरेषामप्यलङ्काराणाम् एकम्=मुख्यम् परायसम्=उत्कृष्टमवलम्बनम् आहुः=प्राचीनाः निबन्धार इति शेषः । अयं भाव :- इयं हि प्रस्तुतस्य वस्तुन उत्कर्षातिशयस्वरूपत्वेन वैचित्रीस्वरूपा, वैचित्र्य्चालङ्कारः, तत्सर्वेष्वलद्कारेषु वैचित्र्यस्याव्यभिचारित्वात् सर्वालक्कारोत्तमत्वमस्याः सिद्धम् । एतस्या अभावे वैचित्र्याभावेनालङ्कारत्वमेव न सिद्धयेत्, नहि 'गौरिव गवय' इत्युक्लौ सत्यामपि उपमायां काचन वैचित्री। अत एवोक्कम्-

अतिशयोक्ती प्रकारान्तरम्। १८३

सेव सर्वत्र वक्रोक्िरनयार्थो विभाव्यते। यत्नोऽस्यां कविना कार्यः कोऽलङ्कारोऽनया विना ॥ इति ॥ इत्थञ्न-'मल्लिकामालभारिएय' इत्यादिस्थले मालितम्, 'स्तनयोर्जघनस्यापि' इत्यादा सन्देहः, 'निर्ोतुम्' इत्यादो निश्चयः, 'अहो विशालम्' इन्यादौ अधिकम् इति परै- रुक्लानामलद्वाराणां वेचित्री अतिशयोक्किसम्वन्वेनैवेति दरिडनामाशयः। 'अलङ्कारसर्वस्वे' तु अ्र्रस्याः प्रकारान्तरेणा भेदा उक्काः । तद्था-भेदेऽभेदः । अरभेदे भेदः। संबन्धेSसंबन्धः। अपसंबन्धे संबन्धः । कार्यकारणपौर्वापर्यविध्वंसश्व। तत्र भेदेऽभेदो यथा- 'कमलमनम्भसि कमले च कुवलये तानि कनकलतिकायाम्। सा च सुकुमारसुभगेत्युत्पातपरम्परा केयम्।' अत्र मुखादीनां कमलायेरभैदेऽ्यभेदः। अभेदे भेदो यथा- 'परप्रराएं लडहृत्तरायर्यं पर्राणा विहि कावि वत्तणच्छाआ। सामा सामरारापआवइणो रेह च्वि अ एा होई॥' अत्र लटभत्वादीनामभेदेऽप्यन्यत्वेन भेदः। संवन्धेऽसंबन्धो यथा- 'लावरायद्रविशाव्ययो न गणितः क्केशो महान् स्वीकृतः स्वच्छन्दस्य सुखं जनस्य वसतश्चिन्तानलो दीपितः । एषापि स्वयमेव तुल्यरमणाभावाद्वराकी हता कोऽर्थश्रेतसि वेधसा विनिहितस्तन्व्यास्तनुं तन्वता॥

निबद्धः। यथा वा- 'अस्या: सर्गविधौ प्रजापतिरभूचन्द्रो नु कान्तिप्रदः शृङ्गारैकरसः स्यं नु मदनो मासो नु पुष्पाकरः । वेदाभ्यासजड: क्थं नु विषयव्यावृत्तकौतूहलो निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुराणो विधि: । अत्र पुराणप्रजापतिनिर्माणासंबन्धेऽप्यसंबन्ध उक्कः । असंबन्धे संम्बन्धो यथा -- 'पुष्पं प्रवालोपहितं यदि स्यान्मुक्लाफलं वा स्फुटविद्रुमस्थम्। ततोऽनुकुर्याद्विशदस्य तस्यास्ताम्रौष्ठपर्यस्तरुचः स्मितस्य ।।' अत्र संभावनया संबन्धः । यथा वा- दाहोऽम्भः प्रसतिंपचः प्रचयवान्वाष्पः प्रणालोचितः श्वासाः प्रेङ्गितदीप्रदीपकलिकाः पारिडन्नि मनं वपुः। किं चान्यत्कथयामि रात्रिमखि्रिलां त्वन्मार्गवातायने हस्तच्छत्रनिरुद्धचन्द्रमहसस्तस्याः स्थितिर्वर्तते॥ १ 'अन्यत्सौक्कुमार्यम् अन्यैव च कापि वर्त्तनच्छाया। श्यामा सामान्यप्रजापतेः रेखैव च न भवति' ॥ [इति संस्कृतम्]

"कुसुमप्नतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

अत्र दाहादीनामम्भःप्रसत्याधैरसंबन्धेऽि सबन्ध: सिद्धत्वेनोक्कः। कार्यकारगपौर्वा- नर्यविध्वंसः पौर्वापर्यविपर्ययात्तुल्यकालत्वाद्वा। विपर्ययो यथा- हृदयमधिष्टितमादौ मालन्या: कुसुमचापबारोन। चरमं रमणीवल्लभ ! लोचनविषयं त्वया भजता ॥। तुल्यकालत्वं यथा- अविरलविलोलजलदः कुटजार्जुननीपसुरभिवनवातः। अयमायातः कालो हन्त ! मृताः पथिकगेहिन्यः ॥ रघु पश्चसु भदेषु भेदेऽभेदादिवचनं लोकातिक्रान्तगोचरमित्यन्यदेनन् ॥ २२० ॥

-* [ उत्प्रेक्षायाः लक्षणम ] अन्यथव स्थिता वृत्तिश्चेतनस्येतरस्य वा। अन्यथोन्प्रेच्यते यत तामुत्प्रेक्षां विदुर्यथा॥ २२१॥ -: 0 :-- यद्विरहसतततापैस्तप्ताङगयो मूर्च्छितस्वान्ताः । उत्प्रेक्य मेघरूपं गोप्यो लीनास्तमाश्रये कृष्सम्।।

कमप्राप्तामुत्प्रेक्षां लक्षयति-'अन्यथा' इति। चेतनस्य=प्राणिनः [जीवतः] इतरस्य= अरचेतनस्य वा अरन्यथा=अन्येनैव स्वभावसिद्धेन प्रकारेण स्थिता=विद्यमाना वृत्तिः=गुणक्ि- यादिरूपो व्यवहार: स्वासाधारणं रूपश्व यत्र=[वाक्ये] वैचित्र्याम् अन्यथा=प्रकारान्तरेण अर्थात् अप्रस्तुतत्वेन रूपेण उत्प्रेद्यते=सम्भाव्यत ताम्=विचित्रतारूपां सम्भावनाम् 'उत्प्रेक्षां' विदुः=जानन्ति [मन्यन्ते सूरय इत्यर्थः ।] 'विदु' रिति दैवादिकस्य 'विद' ज्ञाने इत्यस्य धातोर्लटि प्रथमपुरुषस्य बहुवचने रूपम्। 'विदो लटो वा' [३।४।८३] इति सूत्रेण वेत्ते: परस्मैपदानां सालादयो वा। अयं भाव :- उत्=उत्कटा प्र=प्रकृष्टस्य उपमानस्य ईक्षा ज्ञानभिति उत्प्रेक्षापदार्थः। सम्भावनश्च-उत्कटकोटिक: संशयः । इत्थञ्च-प्रकृतस्य=उपमेयस्य समेन=उपमानेन सह एकरूपतया [तादात्म्येन] यत् सम्भावनम् [सा] 'उत्प्रेक्षा' नामालङ्कारः इत्यभिप्रायेरौव आचार्या: 'सम्भावनमथोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य समेन यत्' इति सूत्रयाम्बभूुः। दरिडकृतलक्षणस्यापि 'प्रकारान्तरे स्थितस्य वस्तुनः अन्यप्रकारेणोत्प्रेक्षणामुत्प्रेक्षे' त्युक्क एवार्थः फलति 'अन्य- थोत्प्रेच्यते' इति वचनात्। 'अन्यधर्मसम्बन्धनिमित्तेनान्यस्यान्यतादात्म्यसम्भावनमुत्प्रेक्षा' इति सर्वसारः। न चायं संशयः तत्र विषयद्वयस्य समकक्षत्वम्, इह तु-उपमेय उत्कटोप- मानकोटिक: संशयः, नतु द्वयोः कोठ्योः समबलत्वम्। तस्मात्संशयादस्याः विविक्को विषयः। अपिच-उपमायामुपमानोपमेयभावः तातत्विको लोकप्रसिद्धः, इह तु कविप्रतिभोत्थापित- मेवोपमानत्वम् तदवच्छिन्नमुपभानमप्रसिद्धमेवेति उपमातोऽप्यस्याः महदन्तरम्। अत एव चक्रवर्ततिभ ट्टाचार्ये रुक्रम्- (प्र०) उत्प्रेक्षाया लक्षणं विशदय ? (उ०) अस्य पृ० पं० ११।

उन्परेका। १=३

यदायमुपमानांशो लोकतः सिद्धिमृच्छति। तदोपमैव येनेवशब्दः माधर्म्यवाचकः ॥ यदा पुनरयं लोकादसिद्धः कविकल्पितः। तदोन्प्रेक्षैव येनेवशब्द: सम्भावनापरः॥इति। परमिदभिवशब्दसमभिव्याहारस्थल एव, अन्यत्न तु लोकसिद्धेनापि तेन 'मुखं चन्द्रं मन्ये इत्यादेः संग्रहः । 'चन्द्र इव मुखम्' इत्यादौ तु स्पष्टमुपमा। ततश्-यत्र आ्हार्य- सम्भावनं तत्रैवोत्प्रेक्षा। यत्र तु अनाहार्या सम्भावना तत्र नोन्प्रेक्षा। यथा -- रामं स्रन्निग्घघनश्यामं विलोक्य वनमराडले। प्रायो धाराधरोऽयं स्यादिति नृत्यन्ति केकिन: ।। अत्र केकिनां नृत्यप्रवृत्त्या सम्भावनायाः अनाहार्यत्वम्. तस्मादत्र विपर्यये [म्रान्त्य- लङ्कारे] नानिव्याप्तिः। नचेयं रूपकमेव, तत्र तत्त्वेनावधारणात् अन्रावधारणाभावात्। रूपके तत्त्वावधारणाम् सन्देहे समकोटिकः संशयः, इह तूत्कटकोटिकः स इति स्फुटः सर्वविशेषः । अपिच-उत्प्रेक्षणीया अर्थाः जातिगुराक्रियाद्रव्यस्वरूपेण चतुर्धा, ते च भावाभावा- भिमानितयोत्प्रेक्यमाणणा उत्प्रेक्षामष्टधा सम्पादयन्ति। तत्रापि जातिसरूपोत्प्रेक्षा, इत्येव- मादिप्रकरणो जात्यादित्रयं स्वरूपफलहेतुरूपत्वेनाप्युत्प्रेक्यते, द्रव्यञ्च स्वरूपमात्रत्वेन इत्येव- मनेके उत्प्रेक्षाया भेदा: सन्ति, ते च दराड्याचार्यदशितरीत्या ग्रन्थान्तराणाञ्चावमर्शनात् ज्ञाता भविष्यन्ति, अ्रप्रस्माभिरपि यथोितं दर्शयिष्यन्ते ॥ २२१॥ [ चेतनवृत्त्युत्प्रेक्षाया उदाहरराम् ] मध्यन्दिनार्कसन्तप्तः सरसीं गाहते गज:।

चेतनवृत्त्युत्प्रेक्षामुदाहरति -- 'मध्यन्दिनार्कसन्तप्त' इति। मध्यन्दिनार्कः मध्याह्न- भास्करः तेन सन्तप्तः=तापमुपगतः गजः=हस्ती सरसीम्=कासारम् गाहते=विलोडते अर्थात् स्त्नातुमवतरति। अत्रोत्प्रेक्षते-'मन्य' इति। किं कुर्वन् सन् मार्त्तरडगृह्यासि पद्मानि=सूर्य- पत्तान् कमलानि उद्धर्त्तम्=उत्खातुम् उन्मूलयितुमिति यावत् उद्यतः=प्रवृतः सन् इत्यहं मन्ये=सम्भावये। अत्र हि सन्तप्तः गजः स्नानपानादिप्रयोजनसाधनाय सरसीमवतीर्ण इति वस्तुस्थितिः तदेतस्य सरोऽवगाहनमन्यथेव स्थितं सत् कविना शत्रुपत्तोद्धरणात्वेन रुपेशा सम्भावितमिति, अर्थात् उपमेयभूतस्य गजस्नानस्य पद्मोद्धरणत्वविशिष्टं पद्मोद्धरएं स्वप्रतिभयैवोपमानत्वेन सम्भावितभित्यन्यस्य [गजस्नानस्य] अन्यधर्मसम्बन्धेन निमित्तन [पद्मोद्धरणधर्मसम्बन्धेन हेतुना] पद्मोद्धरणातादात्म्यसम्भावनं कृतमिति सैवेयमुत्प्रेक्षा तादृशधर्मस्य चेतनवृत्तित्वात् 'चेतनवृत्त्युत्प्रेक्षा' इत्युच्यते। मतान्तरे त्वियं क्रियास्वरूपोत्प्रेक्षा, गजस्नाने पद्मोद्वरणक्रिया- स्वरूपस्येव सम्भावितत्वात्। अनयैव दिशा तत्र तत्रोदाहररोषु लक्षणं योजनीयम्। दर्श- यिष्यति त्वाचार्यः स्वयमप्यग्रे स्वकृतस्य लक्षास्य योजनां 'स्त्नातुं पातु' मित्यादिना । 'मार्त्तएडग्ृह्याणि' मार्त्तरडेन गरहन्ते इति। 'पदास्वैरिबाह्यापयेषु च' [३।१i११६] इति सूत्रेण सिद्धम्। अत्र 'मन्ये' इति पदमुत्प्रेक्षाद्योतकम् उत्प्रेक्षाविषयश्चात्र सरोऽवगाहन- सुपात्तः । चेतनवृत्त्युत्प्रेत्तेयम् ॥ २२२॥

१=४ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

[ उक्रोदाहरणे लक्षरायोजनम्] स्नातुं पातुं विसान्यन्तुं करिणो जलगाहनम्। तद्वैरनिष्क्रयायेति कविनोत्प्रेक्ष्य दर्श्यते ॥ २२३॥ उक्कोदाहरो स्वयमेव लक्षणं घटयित्वा दर्शयति-'स्नातुम्' इति। वैरनिष्क- याय=सन्तापप्रदस्य सूर्यस्य वैरिणोऽपकारं विधातुमित्यर्थः । स्पष्टमन्यत् फलतः कृतव्या- ख्यानव्वावस्तात्। केचित्त-पूर्वस्मिन् श्रोके 'प्रत्यनीकालङ्कार' मप्याचक्षते-तदुक्कं जयदेवेन- प्रत्यनीकं बलवतः शत्रोः पक्षे पराक्रमः। जैत्रनेत्रानुगौ कर्णावुत्पलाभ्यामधः कृतौ॥ अन्न पूर्वार्व लक्षणामुत्तरार्ध लक्ष्यम्। तद्वदत्रापि सन्तापप्रतीकारे साक्षात्सूर्य प्रत्य- सनर्थन गजेन तत्पक्षस्योद्धरणं कृतमतोऽत्र दर्शितलक्षणः 'प्रत्यनीकालङ्कारः' ॥२२३॥ [अचेतनवृत्त्युत्प्रेक्षाया उदाहरणम् ] कर्णास्य भूषरामिदं समायतिविरोधिनः। इति कर्णोत्पलं प्रायस्तव दृष्टया विलङ्ध्यते ॥२२४॥

विशालता दीर्घता तस्या: विरोधिनः निवारकस्य बाधकस्य कणास्य इदम्=उत्पलम् भूषणम्= मराडनम् 'अस्ति' इति शेषः । इति=हेतोः तव दृष्टया=चक्षुषा कर्णोत्पलम्=कर्रोऽवतंसी- कृतं कमलदलं प्रायः विलड्ध्यते=स्वकिरणसम्पर्केण आ्र््राहन्यत इवेत्यर्थः । अत्न दृष्टिरचेतना, तस्या: किरणानां सामीप्येन कर्णणोत्पले स्पर्शाख्यो गुणः कर्णोत्प- लस्याहननत्वेन सम्भावित इतीयम् 'अ्रचेतनवृत्त्युत्प्रेत्षा' स्पर्शगुरास्याचेतनत्वात्। स च गुएः [उत्प्रेक्षाविषयः] अत्र नोपात्त इत्यनुपात्तविषया गुरास्वरूपोत्प्रेक्षा॥ २२४ ॥ [ उक्ले लक्ष्ये लक्षणायोजनम् ] अपाङ्गभागपातिन्या दृष्टेरंशुभिरुत्पलम्। स्पृश्यते वा नवेत्येवं कविनोत्प्रेक्ष्य वरार्यते ॥ २२५॥ उक्ले उदाहरसे उत्प्रेक्षालक्षणं सङ्गमयति-'अपाङ्गभाग' इति। अपाङ्गभागपा- तिन्या=नेत्र प्रान्तभागगामिन्या आकर्णान्तविश्रान्ताया इति यावत् दष्टे := चत्तुषः अंशुभि := किरौ: उत्पलम्=कर्रोSवतंसीकृतं कमलदलम् स्पृश्यते=सम्बध्यते वा नवा=अथवा न स्टृश्यते=इति अविद्यमानोऽपि विषयः चमत्कारविशेषजनकत्वेन कविना=काव्यमर्मविदा उत्प्रेक्य=सम्भाव्य उत्कटकोटिकसंशयतामापाद्य इति यावत् वरार्यते=सन्दर्भ्यते। श्रत्र 'प्रायः' शब्द उत्प्रेत्ताव्यञ्ञकः । इयश्चोत्प्रेक्षा सामान्यतो द्विविधा वाच्या प्रतीयमाना चेति। इवादिशब्दप्रयोगे वाच्या यथा मूले उदाहता। इवादिशब्दाप्रयोगे तु प्रती यमाना। प्रतीयमानैव 'गम्या'इत्युच्यते। सा यथा निमीलनभ्रंशजुषा दृशा भृशं निपीय तं यस्त्रिदशीभिरार्जितः। अमूस्तमभ्यासभरं वित्ररवते निमेषनिःस्वैरधुनापि लोचनैः ॥ [श्रीहर्षः]

(प्र०) उत्प्रेक्षालक्षणमुदाहररो योजय ? (ड०) अस्य प्ट० पं० २।

१=५

अत्र यस्न्दशीनां [देवाङ्गनानाम्] निमेषाभावः स्वाभाविको धर्मः, सोडयं तादरानल- निरी सराभ्यासवासनाहेतुत्वेनोत्प्रेकितः, इवादिप्रयोगाभावाच्च गम्येयसुत्प्रेत्ा। यथा वा- नन्वङ्याः स्तनयुग्मेन मुखं न प्रकटीकृतम्। हाराय गुगिने स्थानं न दत्तमिति लज्या॥ अत्राचेतनयोः स्तनयोर्लजाया असम्भवः तस्याः चेतनधर्मत्वानू, अतो 'लजया इव' इति योज्यम्, अत इयं स्वव्यअ्जकशब्दानुपादानात् प्रतीयमानोत्प्रेजैव ।। २२५ ।। [ उत्प्रेक्षोपमयोः परमतनिरासपूर्वकं भेदस्पष्टीकरणम्] लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्षतीवाञ्ञनं नभः। इतीद्मपि भूयिष्ठमुन्प्रेक्षालक्षणान्वितम्॥ २२६ ॥ केचित्-इवादिशव्दप्रयोग उपमा 'मन्ये इत्यादिशब्दप्रयोगे तु उत्प्रेक्षा इति मन्यन्ते, तेपां मनं खराडयन् उदाहरणान्तरमाह-'लिम्पति' इति। मृच्छकटिकप्रकररो वर्षाया वर्गनेऽन्धकारव्णानमिदम्। तमः=अन्धकारः अङ्गानि=गात्राणि लिम्पति इव, नभः= आकाशम् 'अजनम् वर्षति इव'। इति इदम् अपि=इत्येवमाकारं पद्यार्धमपि भूयिष्ठम्= उत्प्रेक्षालक्षणान्वितम्=उत्प्रेक्षाया लक्षरोन अन्यध्मेस्य अन्यतादात्म्यसम्भावनरूपेण लक्षरोन अन्वितम्=युक्कम् त्रस्ति इति शषः । अ्त्र अचितनं तमः, तस्य व्यापनरूपो धर्मः लेपनत्वेन, तथा तादृशस्यैव तस्य तमसः सम्पातरूपो वर्मः नभःकर्त्तकाञ्जनवर्षणात्वेन रूपेरा सम्भावितः । सेयमुभयत्र विषयभूतस्य [उपमानभूतस्य] तमोव्यापनस्यानुपादानात् अनुक्कविषया स्वरूपोत्प्रेक्षा ज्ञेया। एतस्य [पद्यस्य] उत्तराधन्तु-'असत्पुरुषसेवेव दृष्टिर्विफलताङ्गता' इत्यस्ति। तत्रो- तरार्धे उपमा स्फुटा निर्विवादा च। पूर्वार्घेऽपि 'इव' शब्दप्रयोगाद् उत्तरार्धवद् उपमैवेति केपाञ्चिद् भ्रान्तिरस्ति तामुन्मथायेतुमेवेदमुदाहरं वृतम्, तदेतदनुपदं स्वयमेव विशदयति 'केषाश्चित्' इत्यादिना ॥ २२६ ॥ [ परमतनिरासे उपपत्तिप्रारम्भ: ] केषाश्चिदुपमाभ्रान्तिरिव श्रुत्येह जायते। नोपमानं तिङन्तेनेत्यतिक्रम्याप्भाषितम्॥ २२७॥। 'केषाशित्' इति। इह=लिम्पति इति श्रलोके इव श्रुत्या=इवपदप्रयोगेण तिडन्तेन उपमानं न=तिङन्तपदप्रतिपाद्येन कृत्वा कस्यचित् प्रस्तुतस्य उपमितिर्न भवति इति=एव- माकारम् आप्तभाषितम्=आप्तानां भाष्यकारादीनां भाषितम् उक्किम् अतिकरम्य=उल्लह्ध्य उपमाभ्रान्ति := उपमालङ्कार एवायमिति भ्रमः जायते। 'केषाश्चित्' इति कथनेन अपरिण- तमतीनामेवायं भ्रमो न सर्वेषां परिनिष्ठितधियामिति सूचितम्। इद्मत्राकूतकम्-यत्रोपमानं सिद्धं तत्रोपमा, यत्र तु तत्साध्यं तत्रोत्प्रेक्षा इति स्थितोऽयं राजमार्गः । एवमुपमानस्य सिद्धत्वसाध्यत्वे उपमोत्प्रेक्षयोः प्रयोजके [भेदके] वर्त्तेते। सिद्धत्वञ्च-लिङ्गसड्ख्याकारकान्वितत्वम्, तदनन्वितत्वं साध्यत्वम्। क्रियान्तरा-

(प्र०) कस्मिन्नुदाहररो उत्प्रेक्षोपमयोर्विवादः ? कथश्च तन्र वादिनां मतभेदः ? तत्खराडने चाचार्यस्य का युक्किः ? सिद्धान्तश्च कीदृशः ? (उ०) अस्य पृ० पं० ७।

१८६ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

काङकोत्थापकतावच्छेदकरूपधर्मवत्वं साध्यत्वम्, तद्भिन्नत्वं सिद्धत्वमिति यावत्। प्रकृते च उपमानभूतस्य तिङन्तपदप्रतिपाद्यस्य लेपनस्य वर्षसास्य च साध्यत्वमेव क्रियारूपत्वात्। उक्क्च वाक्यपदीये- यावत्सिद्धमासद्धं वा साध्यत्वेनाभिधीयते। आश्नितक्रमरूपत्वात् सा क्रियेत्यभिधीयते॥ क्रिया साध्यमिति, सिद्धं सत्त्वमिति चानर्थान्तरम्। तस्मादुक्लस्थले उपमावादिनां भ्रम एव। स्पष्टच्चेदम्-'धातोः कर्मरः समानकर्त्तृकादिच्छायां वा' [३।१।७] इति पाणिनिसूत्रे महाभाष्ये 'न वै तिडन्तेनोपमानमस्ति' इति। तिडन्तेन=तिडन्तार्थन इत्यर्थः। क्रियायाः साध्यकस्वभावत्वात् अनिष्पन्नरूपत्वात् 'इदं तत्' इति परामर्शविषयवस्तुगोचर- त्वात् उपमानोपमेयभावस्य 'इदं तत्' इति परामर्शाभावादिति भाव इति च व्याख्यातं कैयटेन । उक्लव्ाभियुक्क :- सिद्धमेव समानार्थमुपमानं विधीयते। तिडन्तार्थस्तु साध्यत्वादुपमानं न जायते॥ इति। तस्माद् उक्कपद्यपूर्वभागे प्रस्तुतमपि व्यापनं न शब्दोपात्तम्, तमस एव चोपमेय- त्वस्य वक्कव्यत्वे तस्य लिम्पतीति तिङन्तार्थस्योपमानत्वमयुक्कम्। अपि च क्रियाया उपमेय- भावोऽप्ययुक्क: क्रियान्तरापेक्षया न्यूनत्वविरहांविशिष्टत्वात्तस्याः, उपमानापेक्षया उपमेयस्य न्यूनगुराताया: अङ्गीकारात्। हरिरप्याह- येनैव हेतुना हंसः पतर्तीत्यभिधीयते। आता तस्य समाप्तत्वादुपमार्थो न विद्यते॥ इत्थञ्च परमाप्तमहाभाष्यकारादुक्किविरोधात् तिडन्तस्योपमानोपमेयभावं वदतां साहसमात्रमिदं नितान्तमुपेक्षणीयं विचक्षणोरित्याचार्यदरिडनामाशयः ॥२२७॥ [ उक्लस्थले उपमायाः स्वीकारे युक्किविरोधः ] उपमानोपमेयत्वं तुल्यधर्मव्यपेक्षया। लिम्पतेस्तमसश्चासौ धर्मः कोऽन्र समीत्यते ॥२२८ ॥ इहोपमास्वीकारे प्रामाशिकवचनविरोधं दर्शयित्वा युक्किविरोधमप्याह-'उपमानोप- मेयत्वम्' इति। तुल्यधर्मव्यपेक्षया=तुल्यो धर्मः प्रस्तुताप्रस्तुतयोः समानगुराक्रियादिरूपः साधारणो धर्मः तस्य व्यपेक्षया अनुरोधेन उपमानोपमेयत्वम्=उपमानोपमेयभावः अर्थात् उपमा 'भवति' इति शेषः । प्रकृते च तन्नास्तीति दर्शयति-'लिम्पतेः' इति। लिम्पतेः= लिम्पतीति क्रियावाचकस्य पदस्य तिङन्तार्थस्येत्यर्थः, तमसः च=असौ धर्मः=साधारणो धर्मः, कः अन्र समीच्यते=न कोऽपि प्रतीयते इत्यर्थः । 'लिम्पते' रित्यनुकरणत्वे षष्टा। अर्थात् लिम्पत्यर्थस्य [लपनस्य] तमसश्व साधर्म्याभावात् नैवोपमा युक्का ॥ २२८ ॥ [युक्कयन्तरम् ] यदि लेपनमेवेष्टं लिम्पतिर्नाम कोडपरः। स एव धर्मों धर्मी चेदुन्मत्तोऽपि न भाषते ॥। २२६॥ ननु तमोलिम्पत्यर्थयोर्लेपनमेव साधारणो धर्मोऽस्तु तमो हि वस्तुमात्रमावृणोति लेपनेनापि आवरणं जायते तेनात्र गौरालेपनवत्त्वात् धर्मयोर्बिम्बप्रतिबिम्बभावः स्यादित्या-

प्रासद्रिको भेदाडमेदवाढः ।

रङ्ासुपमर्दयति-'यदि' इति। 'यदि' इह [पद] लेपनम् एवं इष्टम्=साधारणधर्मत्वेन रूपेण लेपनमेव [ धर्मः ] वाञ्छितं स्यात् तदा लिम्पतिः नाम क: अपरः=साधारणधर्म वान्, उपमानरूपो धर्मी कः स्यात् न कोपीत्यर्थः । अयनाशय :- वैयाकरणानां मते धात्वर्थरूपो व्यापारः प्रधानं [विशेष्यम्] भवति विशेष्य एव च धर्मी नतु वर्मः । उक्कव्व- फलव्यापारयोर्धातुराश्रये तु तिङ्ः स्मृतः । फले प्रधानं व्यापारः तिर्ड्थस्तु विशषणाम् ॥ इति। एवञ्चात्रान्यः लेपनमन्तरा कश्चन धर्मी न प्रतीयते, लेपनमेव धात्वर्थः प्रधानतया धर्मी न तु धर्मः तत्कथमत्र लपनस्य साधारणधर्मत्वं स्यात्। लिम्पतिरित्यनुकरणो प्रथमः। नन्वेकस्यैव लपनस्य धर्मधर्मिभावः स्यात् ? इत्याशङ्कायामाह-'स एव' इति। स एव धर्म := लिम्पतिरेव धर्मः 'धर्मी [उपमानं] च' इति उन्मत्तः=वातदोषनुन्नः अपपि न भाषते=नैव व्ति। अयं भाव :-- यद्यपि भेदाभेदवादिनां मते भेदाभावेऽपि शपचारिको धर्मधर्मिभावा र्ज्ाकारः 'राहो: शिरः, पुरुषस्य चैतन्यम्' इत्यादौ तद्दशनात् अन्यथा तादृशव्यवहारानुपपत्तेः नेथाप्यसौ भिन्नप्रकारोपस्थितिविषय एव। यथा 'नीलो घट' इत्यादि स्थले, तत्र पुनरुक्किभिया अरभेदमादाय सामानाधिकररायसिद्धान्तात्। कार्यकारणास्थलेऽपि प्रकारान्तरेणीव भेदाभ्यु- पगमात् नतु स एव प्रकारो धर्मितावच्छेदकः स एव धर्मतावच्छेदक इति कस्याप्यभिमतं स्यात् अत एव भेदाभेदवादमुत्थाप्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रैर्वाचस्पतिमिश्रैरपि समन्वयसूत्र- भाष्यव्याख्यानावसर उक्कम्। कार्यरूपेण नानात्वमभेदः कारणात्मना। हाटकाद्यात्मनाभेदः कुराडलाद्यात्मना भिदा । इति। 'राहो: शिरः' इत्यादिस्थले त्वगतिकगत्या वैकल्पिको व्यवहारः। तथाचोक्कम्परमर्षिणा १ भेदाभावेऽपि धर्मधर्मिभावाङ्गीकारः । २ 'नीलो घटः' इत्यत्र यो हि नीलभेदत्वावच्छिन्नाभावः प्रतीयते तत्र नीलभेदस्य तदभावस्य च यो नीलभेदत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वरूपः सम्बन्धः तस्य कथं भानं स्यात्। नचाकाड्चया संभवति पदार्थद्वयसंसर्गस्यैवाकाङ्क्षाभास्यत्वात् नचोक्कसम्बन्धे विभक्के: शक्कि- ग्रहोस्ति येनोक्कसम्बन्धस्य शत्तयोपस्थितिः स्यादित्याद्याशयेनात्िप्य 'मैवम्-भेदोऽ्भावश्च विशेषणाविभक्कररथों विशिष्टलाभस्त्वाकाड्क्षादिवशात्। एतेन भेदे नीलादिपदार्थान्वये एक- देशान्वयप्रसङ्ग इति निरस्तम्' इत्यादि बहु सुगूढमुक्कं 'व्युत्पत्तिवादे'। तद्धि परिनिष्ठितमतीनां सूपासितगुरूणां केषाश्चिदेव वेद्यम्। अस्माभिस्तु प्रसङ्गवशाद् योजनामात्रमुद्दिश्य लघुतरमुक्कम्। ३ परमतमिदमुक्कं न सिद्धान्ताध्वना, सिद्धान्ते तु वास्तवभेदपन्षं परास्य 'अभेदो- पादानैवाऽनिर्वचनीयभेदकल्पना' इति स्थापितम्। अस्माभिस्तु यथाश्रुतग्रन्थलापनानुरो- धेन उङ्गतं योजितञ्व अनिर्वचनीयपक्षेऽपि व्यवहारकाले उपभानोपमेयभावादिव्यवहारस्य तथैवोपादानादिति दिक्।

१ == "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

'शब्दज्ञानानुपार्ता वस्तुशून्यो विकल्पः' [या०पा०१सू०६] इति। एवम् अनन्वयोपमायान्तु एकस्योपमानोपमेयत्वमनन्यसदशत्वप्रतिपत्तये वैवक्षिकमेव, नचात्र तथा काचिदप्युपपत्तिः, तस्मात् प्रकृते एकस्यैव लेपनस्य धर्मधर्मिभावो सर्वथाऽसङ्गत इति सम्प्रदायविदः॥२६॥ कर्त्ता यद्युपमानं स्यान्न्यन्भूतोऽसौ क्रियापदे। स्वक्रियासाधनव्यग्रो नालमन्यद्यपेक्षितुम्॥ २३०॥ ननु-लेपनव्यापार एवात्र धर्मः स्यात् तस्याश्रयः कर्त्ता, म च तिडा बोधित एव तेनैव चात्र शपम्यं निर्वच्यामः अर्थात् कर्त्तारं धर्मित्वेन लपनश्च धर्मत्वेन परिकल्प्य उपमानो- पमेयभावो भविष्यति इत्याक्षेपं प्रतित्षिपति 'कर्त्ता' इति। यदि कर्त्ता=तिडा लेपनव्यापारस्य आश्रयभूतः उपमानं स्यात्=तमसः उपमानत्वेन धर्मित्वेन निदिश्येत तदपि न युक्कमिति शेषः। कुत इत्याह-'न्यग्भूत' इति। यतः असौ=कर्त्ता क्रियापदे='लिम्पति'इत्याख्यातपदे न्यग्भूतः= उपसर्जनीभूतः विशेषणीूत इति यावत् 'तिर्डर्थस्तु विशेषण' मित्युक्वम्, नहि विशेषएं धर्मी भवितुमर्हति सिद्धस्येवोपमानत्वं सर्वसम्मतमित्यत्र तात्पर्यम्, लेपनव्यापारे विशेषणातयाSन्वितः कर्त्ता उपमानतया कथं तमसा सहान्वयो स्यादिति तु परो निष्कर्षः। ननु-एकत्रान्वितस्य अरप- रत्राप्यन्वयः स्यात् को दोष इत्याशङ्कामपनुदति-स्वक्कियासाधनव्यग्रः=स्वस्य कर्त्तुः या क्रिया धात्वर्थव्यापाराख्या लपनरूपा तस्याः साधने सिद्धो सम्पादने व्यग्रः तत्परः अर्थात् विशेषण- भावं प्राप्तः असौ कर्त्ता अन्यत्=कार्यान्तरम् अपेत्तितुम्=साधयितुं अलम्=नैव समर्थ:। अयमाशय :- यः कश्चित् यदा यस्यायत्तो भूतः कार्य करोति तदासौ अन्यायत्तो भूत्वा कार्य कर्त्त नैव पारयते एवमेव एकक्रियापरतन्त्रो विशेषणीभूतः कर्त्ता प्रकृते उपमा- नस्य कथं विशेषणीभूतः स्यात्। आह च दीधितीकारः- इतरविशेषणत्वेनान्वित- स्यान्यत्र विशेषसात्वेनान्वयायोगात्' इति। तस्मात् प्रकृते कर्त्ता नोपमानभावं भजते-इति तत्त्वम्। तथा च निराकाङतत्वादुपमानत्वेनान्वयो न युक्ल इति भावः । एतेन तमसि लपन- कर्त्तत्वमुत्प्रेच्यालक्कारसर्वस्वकारोक्तमपास्तम्, तस्यापि कर्त्तविशेषणात्वात् विवक्ितविवेकेन लेपनस्यैवोत्प्रे्यत्वान्च। एवश्च-प्रधानभूतलेपनक्रियागोचरा भावनैव निगीर्णाव्यापनविषया इति सिद्धम् ॥ २३० ॥ [आक्षेपान्तरपरिहारः ] यो लिम्पत्यमुना तुल्यं तम इत्यपि शंसतः । अङ्गानीति न सम्बद्धं सोऽपि मृग्य: समो गुरः ॥२३१॥ ननु-व्यापारविशेष्यकान्वयबोधवादिनां वैयाकरणानां मते कर्तुर्नोपमानत्वेनान्वयः स्यात् प्रथमान्तमुख्यविशेष्यकशाब्दबोधवादिनां नैयायिकानां मते तु नासौ दराडवारितः, नह्यषां मते कर्त्ता क्रियायां विशेषणीभूतो येनान्वयो न भविष्यति इतीममात्तेपं परिहर्तुमाह- 'य' इति। यः लिम्पति, अमुना तमः तुल्यम् इत्यपि शंसतः=एवमपि प्रतिपादयतः वादिनो नैयायिकस्य मत इति शेषः, 'अज्गानि' इति [कर्मपद्मेतत्] न सम्बद्धम्=नैवान्वितं भवर्ती- १ स्वप्रकारकान्वयबौध विशेष्यत्वेनाकाङत्ितुम् पदार्थान्तरान्वयबोधे प्रकारीभवितु- मिति यावतू।

उत्पेक्षायां परानेपपरिहार:। १=६

न्यर्थः । अर्थात् एवंवादिनो मने उपमेयं तमः तन्कत्तकान्वययोग्या काचनान्या किया नास्नि। एवञ्चेोपमेयांशे क्रियाया अनन्वय एव दोप: नतश्च कर्थ शव्दवोधः। वस्तुनस्तु-'लेपनकर्त तम' इत्येव बोधः बददसोः पदयोरतुपादाने स्फुट शब्दवं- धानुदयात् उपात्तशब्दार्थानामेव शाब्दबांधविषयतवात्। ननु-'अङ्गकमकलपनकर्त्त तुल्यं तम' इत्येव शाब्दवोध।ऽन्तु का जनिरिनि चत्' तत्राह-'सोऽपि' इति। एवं कृते सति सः=साधारणगुरा 'अपि' नृग्य := अन्वेवसीयः, अन्यथा [साधारणधमाग्रियोगे] उपमायाः प्रतीतिरेच न स्यात्। इदमत्राकूतकम्-यद्यपि 'अङ्गकमकलेपनानुकूलवर्त्तमानकालिककृतिनत्तमः' इति शाब्दवोधो नैयायिकमते, तत्रापि अचेतने तमसि चेननधर्मस्य कृतेवाधात् तादृशव्यापारा- श्रयस्तम इलेव बोध: यथा 'रथो धावति' इत्यादिस्थले स्पष्टम् तथापि प्रकृते उपमावादिनों मते नोक्तरीत्या शाब्दवोधः तस्य तु 'यः लिम्पनि अमुना तमः नुल्यम्' इत्येवोपमाया आकारः स्यात्। तथा च 'लेप्यमंयोगफलकवर्त्तमानकालिककृतिमान् देवदत्तः तत्प्रतियोगि कमादृश्याश्रयस्तम' इन्येव शाब्दबोधस्याकारो वक्कव्यः, तथा सति श्लोकस्थम् 'अ्रङ्गानि' इति कर्मपदं कुत्राप्यन्वितं न भविष्यर्ताति दशितस्थले उपमावादिनो मते वाक्यार्थानुप- पत्तिरिति दूषरामनिवार्यमापद्येन । अथ 'अङ्गकर्मकलेपनकर्ततुल्यं तम' इति शाब्दबोध. स्वीक्रियेत तदा उपमानोपमेययोः साधारणाधर्मोऽवश्यं वक्कव्यो भविष्यति, स चेहानुपात्तोऽपि अप्रसिद्ध ऐवेनि सर्वथेहोपमावादपक्षो गर्हरायिः एतच्च वच््यमाणयुत्त्यापि स्फुटं प्रदर्श्यते॥२३१॥ यथेन्दुरिव ते वक्त्रमिति कान्तिः प्रतीयते। न तथा लिम्पतौ लेपादन्यदत्र प्रतीयते ॥२३२ ॥ नन्वत्र साधारणधर्माप्रयोगे लुप्तोपमैव स्याद् इति चेद्? अत्राह-'यथा' इति। ते वक्त्रम् इन्दुः इव इति=इत्यत्र यथा कान्तिः=सौन्दर्य्यम् [त्रह्नादकत्वादि] प्रतीयते=वाचका- प्रयोगेऽपि साधारणधर्मत्वेनावगम्यते, अत्र=उक्ककाव्ये लिम्पती=लिम्पतिपदघटितप्रयोगे लेपनकर्त्तरयुपमाने सतीति वा लेपात् अ्न्यत् किमपि तथा=तद्वूत् न प्रतीयते=नैव ज्ञायते इत्यर्थः। यद्यपि धर्मलुप्तोपमास्थल साधारसास्य प्रयोगो न भवति तथापि तत्र सादृश्यं प्रसिद्ध- मिति कृत्वा साधारणधर्मः स्फुट एवावभासते। अत्र तु-तमसः लेपनकर्तुश्च नैव कश्चित्सफुटः साधारणा धर्मः तस्मान्नात्र लुप्तोपमाऽपि भवितुमर्ृतीति साधारणधर्माप्रतीती उपमाकथनं नितान्तमसङ्गतमित्याशयः ॥२३२ ॥ [परमतनिरासपूर्वकः स्वसिद्धान्तोपसंहारः ] तदुपश्लेषसार्थोडयं लिम्पतिर्ध्वान्तकर्तृक: । अङ्गकर्मा च पुंसैवमुत्प्रे्यत इतीष्यताम् ॥२३३ ॥ एवं विपक्षे दोषानुपसंहरन् स्वमतं दर्ढाकरोति-'तद्' इति। तत्=तस्मात् कारणात् उपश्वेषणार्थ := उपश्लेषएां व्यापनमेवार्थो यस्य स तादृशः ध्वान्तकर्तृक :- ध्वान्तं तमः कर्त यस्य सः तमःकर्तकः तथा अङ्गकर्मा=अङ्गानि कर्म यस्य सः लिम्पतिः=लेपनक्रिया पुंसा= कविनिबद्धेन वक्त्रा उत्प्रे्यते=सम्भाव्यते इति इष्यताम्=अकामेनाप्य ङ्गीक्रियतामिति भावः। विषयः, प्रस्तुतोऽर्थः, उपमेयं, प्रकृतमित्यनर्थान्तरम्। एवं विषयी, अप्रस्तुतोऽर्थः

१६० "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरि

उपमानम् अप्रकृतमित्यनर्थान्तरम्। प्रकृते च तमःकर्त्तकमङ्गव्यापनसुत्प्रेक्षाया विषयः, ताह- शलेपनश्च विधयी, एवं प्रस्तुतं तमोव्यापनं विषयः तादृशविषयिभूतेन लेपनत्वेन रूपेशा उत्प्रेच्यत एव नतूपमीयत इति परः सारः ॥ २३३॥ [ उत्प्रेक्षाया व्यञ्का: शब्दा: ] मन्ये शङ्के ध्रुवं प्रायो नूनमित्येवमादिभिः। उत्प्रेक्षा वयाज्यते शब्दैरिवशब्दोऽपि तादशः ॥२३४ ॥

इति-उत्प्रेक्षाचक्रम्

उत्प्रेक्षाव्यञकान् शब्दानाह-'मन्य' इति। व्यज्यते=घोत्यते। तादृशः=उत्प्रे- क्षाव्यञ्कः। यत्र तु द्योतकशब्दस्य प्रयोगो न कृतः तत्रान्वयबोधनाय सम्भावनाया उत्थाने प्रतीयमानोत्प्रेक्षा ज्ेया इति चोक्कप्रायम्। शिष्टं स्पष्टम्। 'इति' इति। उत्प्रेक्षायाः चक्रं गएः समाप्त इत्यर्थः । अथ जिज्ञासुजनबुद्धिवैशदयाय उत्प्रेक्षाया अन्यान्यपि कानिचिदुदाहरणानि प्रदर्श्यन्ते लक्ष्येषु प्राचुर्येण योजितं लक्षणं स्थिरं भवतीति- अड्गुलीभिरिव केशसच्चयं संनिगृह्य तिमिरं मर्रीचिभिः। कुड्मलीकृतसरोजलोचनं चुम्बतीव रजनीमुखं शशी॥

अत्र अड्गुलीसदृदशीभिमेरीचिभिः केशसञ्चयसदशस्य तिमिरस्य ग्रहणात् स्वमात्र-

१ अयमन्नाभिसन्धिः-'लिम्पति' इति 'लिप' उपदेहे। तौदादिकः। 'शेमुचादानाम्' [७५]इति नुभि लटि प्रथमपुरुषैकवचने रुम्। उपदेहो वृद्धि: सा प्रकृते शुष्का- शुष्कद्रव्याधिकरणको द्रवद्वव्यायसंयोगविशेषः लेपनक्रिया, एतस्मिन्नेवार्थे [एतद्रूपायां लेपन- क्रियायाम्] 'लिप' धातोः शकिः। अत एव कविकल्पद्रुमादिषु 'लिम्पति लिम्पते वा चन्द- नेन गात्रं सुखी' इत्येवंरीत्या उदाहियते। ततश्च प्रकृते वाधितमुख्यार्थो लिम्पतिः अधोदेश- व्यापनरूपेऽर्ये लक्षराया वत्तते, लक्षणा चात्र साध्यवसाना एवमाख्यातार्थों लक्षणया विष- यत्वम्, सम्भावनश्चेवार्थः। तथा सति-तमःकर्त्तकाधोदेशव्यापनम् अङ्गलेपनप्रकारकसम्भा-

वाक्यार्थबोधः। अथवा-लेपनप्रकारकसम्भावनाविषयाधोदेशव्यापनाश्रयस्तमः । प्रथम- बोधे तु-इवार्थसम्भावनाया विशेष्यतया आख्यातार्थे तमसश् कर्तृतासम्बन्धेन धातुलच्या- धोदेशव्यापने, धातुशक्यलेपनस्य प्रकारतासम्बन्धेन सम्भावनायामन्वयः । द्वितीयवाक्यार्थे तु-शक्यभूतस्य लेपनस्य प्रकारतया सम्भावनायां, सम्भावनाया निरूपितत्वसम्बन्धेन विष- यत्वे, तस्य च लक्ष्येऽधोदेशव्यापने तस्याश्रयतया तमसि अन्वय इति पक्षद्वयेऽपि विशेषः । गूढविचारस्तु रसगङ्गाधरालङ्कारकास्तुभप्रभृतिषु कृतो द्रष्टव्यः । सुकुमारमतीनां बुद्धिव्याकुल- ताभिया नेह प्रतानितः ।

उत्प्रक्षारयां विशेषवर्ानम्।

धर्मादेव शशिनश्चुम्वनमुत्प्रेक्ितम् अर्थात् प्रस्तुनेऽस्मिन् चन्द्रोदयवर्णाने स्वभावतो रज- ना मुखस्य चन्द्रोदयात् पूर्व तमसावृतिरूपा वृत्तिः स्थिता उदायमानस्य चन्द्रस्य तदपसारण- पूर्वकप्रकाशरूपा वृत्तिश्च स्थिता [कविना] 'मुख' शब्देन प्रावम्भलक्षरो उदये वरार्यमाने ऋपमहिस्रा शशिकर्तकरजनीमुखकमकचुम्बनत्वेन उत्प्रेत्िना [सम्भाविता]। अत्र च सम्भाव्यमानत्वात् स्वरूपोत्प्रेक्षेयं बोष्या। यथा वा- नभस्तले किश्चिदिव प्रविष्ठाश्चकाशिरे चन्द्ररुचिप्ररोहाः । जगद्विलित्वा हसतः प्रुमोदात् दन्ता इव ध्वान्तनिशाचरस्य॥ [वाग्भटे] अत्रान्यरुपेण स्थितस्याचेतनस्य चन्द्रमयूखस्य स्वरूप व्वान्तराक्षसस्य दन्तरूपत्वे- नो प्रेत्ितम्। 'व्वान्तमव निशाचर' इत्यत्र तु रूपकम्। यथा वा मम 'दरभङ्गाभिनन्दने'- त्षीरसमुद्रविलोडनकरणादुत्था: सुधाकणिकाः । ताभिर्धाता नूनं तव नेत्रे रचितवान् दयाक्रान्ते। अत्र शास्त्रीयाचारपरिपालनलब्धदैवीसम्पत्तिमतो राज्ञो नेत्रयोर्दयाक्रान्ततारूपा वृत्ति: स्वरूपेश स्थिता, परमेवंरपा तयोः सा वृत्तिः कविना क्षीरसमुद्रोद्भूतसुधाकणकाजन्यत्वेन सम्भाविता इतीयं हेतूत्प्रेक्षा अन्यरूपेण स्थितयोरपि नेत्रयोर्दयाक्रान्तत्वे सुधाकिका- जन्यत्वं तत्र हेतुन्वेनोत्प्रेक्षितम्। किञ्च-[यशस्तिलके]

१ 'सरस्वतीकराठाभरणाकारः' -- तु इमां क्रियोत्प्रेक्षामाह। विवृणोति चैवम्-अत्र अड्गुलीभिः केशेषु गृहीत्वा प्रियामुखं चुम्ब्यते, सा च लोचने मीलयतीति प्रायोवादः। तत्र मुखचुम्वनादिक्रिया प्रधानमङ्गीभूता प्रतीयते, केशग्रहणाक्षिनिमीलने चाङ्गभूतेऽप्रधाने, तत्र अङ्गीभूतायाः क्रियायाः उत्प्रेक्षरोन अवयवभूता क्रियोत्प्रेकिता भवति। यथाहि -- 'कुड्मली- कृतसरोजलोचनम् 'इत्यत्र नोत्प्रेक्षापदम्। एवम् 'अङ्गुलीमर्राचिभिः तिमिरकेशसश्चयं सन्निगृह्य' इत्यत्रापि तन्न प्राप्नोति। मरीच्यड्गुलीसंनिगृहीततिमिरकेशसञ्चयमित्येवं वा वक्कव्यं भवति। तत्र योऽयमवयवक्रियायामपि अन्यपदार्थोक्कद्वितीयावयवक्रियाविलक्षण इवप्रयोगेश पृथक्- पदतया वाक्यकल्पः स इव अपस्यापि व्याख्यानपरत्वेन अप्यनुयोज्यमान: कविभिः उत्प्रेक्षा- वयव इत्युच्यते। अन्ये पुनर्यत्र प्रधानक्रिया नोत्प्रेदयते अवयवक्रिया तु उत्प्रेक््यते तमुत्प्रेत्तावयवं वणयन्ति। यथा -- लीनेव प्रतिबिम्बितेव लिखितेवोर्त्कीर्रुपेव च प्रत्युप्तेव च वज्रलेपघटितेवान्तर्निखातेव च। सा नश्चेतसि र्कालितेव विशिखैश्चेतोभुवः पञ्चभिः चिन्तासन्ततितन्तुजालनिबिडस्यूतेव लग्ना प्रिया॥ अत्र प्रधानकिया लग्ना नोत्पेच्यते। लग्ना=कथमपि मनसो निष्कर्ष्टु न शक्येत्यर्थः। अस्माभिस्तु निशाशशिनो: स्वावस्थं स्वरूपं नायकनायिकाव्यवहारसमारोपगभींकृतं मत्वा तदवस्थत्वेनोत्प्रेक्षितमिति रुचिमेदो हेतुः। २ गिलित्वा=सित्वा। चकाशिरे=बभासिरे। चन्द्ररुचिप्ररोहाः=चन्द्रस्य प्रभाङकुराः ।

१६२ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

या कामकेलीशुकतुराडकान्ता पातुं मुखामोदमिवायताऽभून्। सा गन्धवाहा विवरावशेषे-निवेशनिर्गच्छदतुच्छपूया॥ अत्र स्वभावतः सुन्दर्याः नासिकाया स्थिता दीर्घा वृत्तिः कविना सुखामोदपानकर्त- त्वेन रूपेण उत्प्रेक्षिता। यथा वा -- [सरखवतीकराठाभरण]

मन्ये नरेन्द्र : तव तोयधितीरतालीपत्रोदरेषु विजयस्तुतिमालिखन्ति॥ अत्र सेनागजानां गराडस्थलभ्यो लेखन्याकांर: करैमसीरूपस्य मदपयसो यदादानम्, यश्च तीरतान्तीपत्रोदरेषु महाणावतया निक्षेपः स उक्करूपेश अन्यथोत्प्रेच्यते इति सेयमुत्प्रेन्ा 'क्रियोत्प्रे्षा' भवति। यथा वा- पूरं विधुर्वधयितुं पयोधेः शङ्केयमेशाङ्कमारीं कियन्ति। पयांसि दोग्धि प्रियविप्रयोगे सशोककोकीनयने कियन्ति ॥ अत्र चन्द्रेरा कृतं समुद्रस्य बृंहणं सदेव [स्वरूपेण स्थितमेव ] कृतस्य चन्द्रकान्त- दरावरस्य कोकाङ्गनावाष्पस्ावास्य च फलत्वेनोसरिच्यत इति सिद्धदिषया [उपात्तविषया] फलोत्प्रेक्षेयम्। चन्द्रोदयवर्णनमिदम्। यथा वा- विवस्वतानायिषतेव मिश्राः सवगोसहस्त्रेणा समं जनानाम्। गावोऽपि नेत्रापरनामधेयास्तेनेदमान्व्यं खलु नान्धकारेः ॥ अत्न विवस्वता कृतं स्वकिरणीः सह जनलोचनानां नयनमसदेव रात्रावान्ध्यम्प्रति हतुत्वेनोत्प्रेचयते इत्यसिद्धविषया हेतूत्प्रेक्षेयम्। सूर्यास्तवर्रानभिदम्। यथा वा- परीतमुक्षावजये जयश्रिया नदन्तमुचे: क्षतसिन्धुरोधसम्। ददर्श पुष्टिं दधतं स शारदीं सविग्रहं दर्पमिवाधिपं गवाम् ॥ [भारवि०] अत्र चतनस्य उच्सः उत्तावजयनदननदीतटोत्खाननात्मिका स्थिता वृत्तिः मूर्ति- मद्दर्प्पत्वेनोत्प्रेक्षिता। अन्यदपि- भूयस्तराि यदमूनि तमस्विनीषु ज्यौत्स्नीषु च प्रविरलानि ततः प्रतीमः । सन्ध्यानलेन भृशमम्बरमूषिकायामावर्त्तितैरुड्भिरेव कृतोऽयमिन्दुः ॥ [मुरारिः] अत्र-ताराविरलत्वरूपेणान्यमात्रधर्मेण चन्द्रस्य [अरचेतनस्य ] सन्ध्यानलमध्यगा- न्वरसूषिका वर्त्तिततारानिकरनिमित्तत्वमुत्प्रेतितम् [अत इयं हेतूत्परेक्षा]। किन्च -- सेयं मदीया जननीव तेन मान्येन राज्ञा सरयूर्वियुक्का। दूरे वसन्तं शिशिरानलेमां तरङहस्तैरुपगूहतीव ॥ [रघुवंशे] अत्राचेतनानां तरङ्गारणामूर्ध्वप्रसरणं नाम स्थिता वृत्तिः उपगूहनत्वेन [आलिङ्गन- त्वेन] रूपेणा सम्भावितेति क्रियोत्प्रेक्षा। यथा वा- रुचयोस्तमितस्य भासवतः स्खलिता यत्र निराश्रयाः खलु।

१ गन्धवाहा=नासिका । कामस्य यः केलीशुकः क्रीडाकीरः तस्य तुराडवत् मुखवत् कान्ता मनोहरा। विवरस्य छिद्रस्य अवशेषः उद्धारो योऽसौ निवेशः स्थानं तस्मात् निर्गच्छत् निर्गलत् अतुच्छं प्रचुरं पूयं नष्टरुधिरं यस्यां सा तथाभूता। स्पष्टमन्यत्।

उत्पेक्षामाक्तः।

ऋन्न-परायस्धितानामचेतनानां काश्मीरकुडकुमकेसराणां स्थिता वृत्तिः आरारुख्य सा- वसयात् सायन्तनार्कत्विदत्वेन रूपेशोत्प्रेजिता। परमियं गम्योप्रेक्षा। वाचकशब्दाप्रयो- गातू। यथा वा- रावसस्यापि रामास्तो भित्त्वा हृदयमाशुगः । विवेश भुवमाख्यातुमुरगेभ्य इव प्रियम ।। अत्र-उरगान् प्रति प्रिया ख्यानमसदेव भूप्रवेशस्य फलत्वेन सम्भावितमित्यसिद्धवि- पया फलोत्प्रेक्षा। अन्यच्- गोवर्धनं गिरिमुपेत्य कटाक्षवाणान् करास्फुरन्मशिशिलोपरि संचशुवाना। का भधनुर्धुवनसूचितलु्चनेयं व्यग्रीकरोन्यहह मामपि सम्भ्रमेरा॥ अत्र-कर्राप्रान्ते नत्रान्तगतागतमेव तद्व्तिमणिशिलोपरि कटाक्षबाणतेजनतादा त्म्येन सम्भाव्यते [उत्प्रेक्ितम्] किन्व-[हरविजये] मन्दाकिनीसलिल निर्भरपूर्यमा गागम्भीरकुत्तिकुहरोद्गततारनादम्। अद्यापि यस्य शिरसि श्रियमेत्यशान्तवेदध्वनीव परमेष्ठिशिरःकपालम्॥ अत्र सदेव परमेष्टिशिरःकपालं मन्दाकिनीसलिलगतागतनादावच्छिन्नम् अनारत वेदध्वनिशोभावत्त्वेन रूपेणोत्प्रेक्षितम्। अपि च- यस्यां हरिन्मशिविनिर्मितहर्म्यरश्मिलीढोदराः प्रतिदिशं निशि तारकौघाः । उद्धिन्नकोमल कुशाडकुरको टिलग्न नैशोद बिन्दुपटल श्रियमालिलिङ्गु:॥ अत्र-अचेतनानां तारकौघानां मरकतमशिनिर्मितप्रसादसमुत्थकिरणाप्रतिफलि- तानां स्थिता वृत्ति: उद्गच्छद्धरितकुशतृणाग्रभागपतितावश्यायबिन्दुग्रामशोभात्वेन रूपेणो- तपेक्षिता इत्यस्मिन्मते द्रव्यस्वरूपोत्प्रेक्षेयम्, मनान्तरे तु क्रियोत्प्रेन्ेति युक्लायुक्नं सुधीभि- र्विवेच्यम्। यथा वा- पल्लवितं चन्द्रकरैरखिलं नी लाइमकुट्टिमोवींषु । ताराप्रतिमाभिरिदं पुष्पितमवनीपतेः सौधम् ॥ [रुद्रटः] अत्र-सौधाख्यस्य वस्तुनःअपल्लविता अपुष्पिता च स्थिता वृत्तिः चन्द्रतारकाप्रति- बिम्बसम्पर्कात् तद्योग्यतायां सत्यामसम्भाव्यमानापि पल्लविततवेन पुष्पितत्वेन च रूपेणो- त्प्रेक्षिता इवार्थस्य सामर्थ्याद् गम्यमानत्वाद् गम्या [प्रतीयमाना] उत्प्रेक्षेयम् परमियं स्वरूप- स्यैव। यथा वा- कमनीयविशालभालगां कुटिलां चारुकलां कलानिधेः। दहनस्य तृतीयदग्जुषः प्रशमायेव बिभर्ति योऽनिशम् ॥ [लक्ष्मीकाव्ये] अन्न-महादेवशिरसि स्थिताया एव कलानिधेः [शशिनः] कलायाः वृत्तिः तृतीय- नेत्रजन्मनोSनलस्य प्रशमनार्थत्वेन सम्भाविता। धारणान्तु नोत्प्रेक्षाविषयः । यथा वा-

यद्दप्रमुच्छेत्तुमजातशक्किः फेनैर्विलक्षो हसतीव सिन्धुः ॥ [नेमिनिर्वाणो]

१ संच्युवाना=तीच्ान् कुर्वाणा।

१६४ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

अत्र सिन्धोः फेनवमनरूपा वृत्तिः हसनत्वेनत्प्रेक्षितेति क्रियोतप्रेत्षेयम्। एवसुत्ग्रे- तायाः भूयान् समाचारो महाकाव्येषु द्रष्टव्यः । नाश्च नानाप्रकाराः सन्तीति ग्रन्थगौरवं मन्यमानेन मया सकला न समाहताः ग्रन्थान्तरतोऽवसेयाः ॥२३४॥ [हेतोर्वर्णनम् ] हेतुश्चं सूतमलेशों च वाच्ामुंत्तमभूषराम्। कारकज्ञापकौ हेतू तौ चानेकविधौ यथा॥ २३५॥।

हेतुः समस्तजगतां सकलेश्वरो यो ब्रह्मादिभिर्दृदि वृतो विधुनोति पुंसाम्। पापानि पुरायफलकानि च सन्तनोति तं कृष्णनीलिममशिं शरसां प्रपद्ये। -*- परमतं खरडयन्नेव क्रमप्राप्तानां हेतुसूदम लवानां स्वरूपं निरूपयति-'हेतुश्र' इति। 'हेनुः सूकमः' तथा उद्देशसूत्रे 'लव' पदेनोक्को लेशश्व एते त्रयः वाचाम्=कविभणितीनाम् उत्तमभूषणम्=एते त्रयोपि उत्कृष्टा अलङ्कारा इत्यर्थः । तस्माद् 'भामहादिभि'रुक्कम्-यद् १ साहित्याचायैः कृतानि उत्प्रेक्षाया लक्षणानि बहुदर्शित्वसम्पादनाय प्रदर्श्यन्ते- 'सम्भावनमथोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य समेन यत्' इति [काव्यप्रकाशे]। 'उत्त्वेन चारु तद्वत्त्वेन वा सम्भावनं भवेत्। उत्प्रेक्षा वाच्यगम्यत्वभेदात् सा [द्वविधोच्यते' ॥ [साहित्यसारे] उत्वन=उन्प्रेचय धमित्वेन। तद्वत्त्वेन=उत्प्रेदयधर्मविशिष्टत्वेन वा। 'सम्भावना स्यादुत्प्रेत्ता वस्तहेतुफलात्मना' [चन्द्रालोके] 'अध्यवसाये व्यापारप्राधान्ये उत्प्रेक्षा' [अलङ्कारसवस्वे] तद्भिन्नत्वेन तदभाववत्त्वेन वा प्रमितस्य पदार्थस्य रमसीयतद्तृत्तितत्समानाधिकरणा- न्यतरतद्धर्मसम्बन्धनिमित्तकं तत्त्वेन तद्वत्त्वेन वा सम्भावनमुत्प्रेक्षा [रसगङ्डाधरे] 'भवेत्सम्भावनोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य परात्मना' [साहित्यदर्पये] 'यत्रान्यधर्मसम्बन्धादन्यत्वेनोपतर्कितम्। प्रकृतं हि भवेत् प्राज्ञास्तासुत्प्रेत्षां प्रचत्षते ॥। [चित्रमीमांसायाम] 'अन्यथावस्थितं वस्तु यस्यामुत्प्रेच्यतेइन्यथा। द्रव्यं गुणः क्रिया वापि तामुत्प्रेत्तां प्रचन्नते ॥ [सरस्वतीकराठाभरण] 'कल्पना काचिदौचित्याद्यत्रार्थस्य सतोऽन्यथा। द्रोतितेवादिशब्दरुत्प्रेत्षा सा स्मृता यथा॥ [वाग्भटे] यत्रातितथाभूते सम्भाव्येत, क्रियाद्यसम्भाव्यम्। सम्भूतंमतद्वति वा विज्ञेया सेयमुत्प्रेत्ता ।। [काव्यालङ्कारे] अथवा- अतिसारूप्यादैक्यं विधाय सिद्धोपमानसद्भावम्। आरोप्यते च तस्मिन्नतद्गुणादीति सोत्प्रेक्षा I। [काव्यालक्वारे]

हेतुप्रपञ्चः।

हेतुश् सूद्मलेशी च नालङ्कारतया मताः। समुदायाभिधेयस्य वक्रोत्त्यनभिधानतः ।। इति- तत् परास्तं वेदितव्यम्। तत्र सामान्यतो हेतोद्वों प्रकारो कारको ज्ञापकश्वेति। तो च कार- कज्ञापको हेतू अनेकविधा=अनेकप्रकारी भवत इति शेषः 'यथा' इत्यग्रेनुपदसुदाहरामेः॥३५॥ [ सप्रभेदस्य कारकहेतोरुदाहरणादिप्रपश्वः] अयमान्दोलित प्रौढचन्दन द्रुमपल्लवः। उत्पाद्यति सर्वस्य प्रीति मलयमारुतः ॥ २३६।। तत्रादो कारकहेतुमुदाहरति-'अयम्' इति। अयम्=पुरतश्चलन् मलयमारुतः= दक्षिएोSनिल: सर्वस्य=विश्वस्यापि कामिनो जनस्य प्रीतिम्=हर्षम् उत्पादयंति=जनयति रतिविलासाय चेतश्रञ्चलीकरोतीत्यर्थः। कथम्भूतः आन्दोलितप्रौढचन्दनद्रुमपल्लंवः=आन्दो- लिता: मन्दमन्दमवधूनिताः प्रोढाः वासन्तिकत्वाद् बहुलीभूताः अर्थात् वसन्तकालत्वान् प्रचुराङकुरोपेताः चन्दनद्रुमानां पल्लवाः पत्राि [ प्रवाला इति यावत्] येन सः तादृशः। अ्र्परनेन मलयमारुतो मन्दः सुगन्धः शीतलश्वेति व्यक्कीकृतम्। अत्र मलयमारुतः प्रीतिजनने कारको हेतुः। आन्दोलितेतिविचित्रार्थविशेषण- वत्तया सहृदयहृदये समधिकचमत्कारजनकत्वात्तस्यालङ्कारत्वमिष्टमेवेति स्फुटोऽभिप्रायः । इदञ्चोत्पादनक्रियायाः प्रवृत्तौ हेतुरुक्कः । निवृत्तावपि च भवति। यथा- मुग्धे तव मुखामोदलोलुपो मधुपो भ्रमन्। कर्णिाकाकमलं फुल्लमपि नाभिसरत्ययम् ॥। इति। अ्रन्नाभिसरणक्रियायाः प्रतिषेधः [निवृत्तिः] उक्कः ॥ २३६ ॥ [ उक्कोदाहरणे हेतुस्वरूपयोजनम् ] प्रीत्युत्पादनयोग्यस्य रूपस्यात्रोपबृंहराम्। अलङ्कारतयोहिष्टं निवृत्तावपि तत्समम् ॥२३७॥ १ इदमत्रावधार्यम्-'हेतुमता सह हेतोरभिधानमभेदतो हेतुः' इति-हेतुमता कार्येण सह हेतोः कारणस्य अभेदतः अभेदेन अभिधानं कथनं हेतुः हेत्वलङ्कारः इति 'भट्टोन्गटस्य' मतम्। तस्यायमाशयः-यथा सारोपा गौणी लक्षणा रूपकालङ्कारस्य सैव साध्यवसाना प्रथमातिशयोक्के: प्रयोजिका तथैव कार्यकारणभावसम्बन्धनिबन्धनतया शुद्धसारोपाध्यवसान- मूलाSयं हेत्वल्कारोपि। परन्तु-दराड्यपेक्षया प्राचीना 'भामहाद्याः' अर्वोञ्चश्च 'मम्मटाद्या नात्र वैचित्रीं मन्यन्ते, ते तु 'काव्यलिङ्ग मेव हेतुं मन्वन्ते। वस्तुतस्तु- अविरलकमलविकासः सकलालिमदश्च कोकिलानन्दः। रम्योऽयमेति सम्प्रति लोकोत्कराठाकरः कालः ॥ इत्यादिषु विचिंत्रता सहृदयानुभवसिद्धा इत्युद्भटादीनां मतं साध्वेवाभाति इत्यपि केचित्। परमस्माभिः 'भामह' ग्रन्थः साक्षान्न दृष्टः । 'हेतुमता' इत्यादिहेतुलक्षएं 'रुद्रट'कृत- काव्यालङ्कारे दृश्यते परन्तु रुद्रटादपि प्राचीनस्य 'उद्भटभद्टस्य' मते काव्यलिङ्गादपरो हेतुर्नाभातीति तदीयग्रन्थावलोकनादध्यवस्याम इति संक्षेपः ।

१६६ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

उक्रं घटयति-'प्रीत्युत्पादनयोग्यस्य' इति। प्रीत्युत्पादनयोग्यस्य=प्रीतिरानन्दः तस्या उत्पादनम् जननं तद्योग्यस्य रूपस्य=आन्दोलनादिविशेषणोपेतस्य मलयमारुतस्य प्रीत्युत्पादनक्रियायाः कर्त्तुः यद् उपबृंहराम्=विचित्रतयोपन्यासः तद् [उक्कपदे] अलक्कार- तया=कारकहेत्वलड्कारत्वेन उद्दिष्टम्=कथितम् ततश्च वेचित्र्यसत्वे कथमस्यालड्कारत्वं न स्यादिति भावः। न केवलं प्रवृत्तावेवायमलङ्कारो यावद् निवृत्तावपि इत्याह-'तत्' इति। तत् निवृत्तौ अपि समम्=समानम् अर्थान् क्रियाया निवृत्तावपि हेत्वलद्वारो भवति. तथ्यथा-अधस्तात् टीकायामुदाहृतम्। मूले चाग्रेऽनुपदमपि॥ २३७॥ [अरभावसाधने हेतोरुदाहरणम् ] चन्दनाररायमाधूय स्पृष्ट्वा मलयनिर्भरान्। पथिकानामभावाय पवनोऽयमुपस्थितः॥२३८।। भावसाधने उदाहरणामुत्तवा अभावसाधनेऽपि दर्शयति-'चन्दनाररायम्' इति। चन्दनाररयम्=चन्दनवनम् आधूय=मन्दं मन्दं धूनयित्वा ईषत्कम्पयित्वा मलयनिर्भ रान्=मलयपर्वतसम्बन्धीनि प्रस्नवणानि स्पृष्ट्वा=चुम्बित्वा अयं पवनः=पुरतश्चलन मारुतः पथिकानाम्=पान्थानाम् अभावाय=ववंसाय उपस्थितः=सन्नद्धः। तादृशो मारुतो विरहिणो जनान् अत्यन्तं खेदयतीति भावः। अत्र चन्दनाररायधवनकथनेन सौगन्ध्यमान्ये मलयनिर्भरस्पर्शकथनेन शैत्यञ्च व्यक्कीकृतम्॥ २३८॥ [दर्शितलक्ष्ये अभावसाधनहेतोः संगमनम् ] अभावसाधनायालमेवम्भूतो हि मारुतः। विरहज्वरसम्भूतमदनाग्न्यातुरे जने ॥ २२६॥ उक्कांदाहरणो दर्शितमभावसाधनं [हेतुं] स्वयं घटयति-'अभावसाधनाय' इति। हि= यतः एवम्भूत := सौरभ्यादिगुणोपेतः मारुतः=पवनः विरहज्वर=विरहज्वरेण वियोगतापेन सम्भूतः सञ्जनितः यः मदनः कामः एवाननिः अनलः तेन अर्थात् वियोगजनितकामानलेन आतुरे पीडिते जने=कामिनि अभावसाधनाय=माराय अलन्=समर्थः उपस्थितिद्वारेति शेषः। एवमत्र पथिकाभावसाधनसमर्थता मलयमारुतवर्णानावैचित्रा हे वलक्वारतां प्रयोजयति॥२३६॥ निर्वत्यें च विकार्ये च हेतुत्वं तदपेक्षया। प्राप्ये तु कर्मणि प्रायः क्रियापेक्षैव हेतुता॥ २४०॥ उक्कयोरुदाहरणायो: क्रियापेक्षयैव हेतुभावो दर्शितः क्वचित् कर्मापेक्षयाप्यसौ भवतीति तदर्शयति-'निर्वत्यें' इति। निर्वर्त्त्ये च विकार्ये च=कर्मशि इति शेषः तदपेक्षया=तत्तद्घट- पटादिकर्मापेक्षया हेतुत्वम्=तत्तत्कर्मापेक्षी हेतुरित्यर्थः । ग्राप्ये तु कर्मशि=प्रामादौ प्रायः= बाहुल्येन हेतुता=हेतुभावः हेतुरित्यर्थः, क्रियापेक्षा एव=क्रियाया अपेक्षा यत्र सा तथाभूता, [हेतुता]अर्थात् क्रियापेक्षी हेतुरिति वर्त्तलोऽर्थः । तदुक्कं 'वाक्यपदीये' तृतीयकाराडे- निर्वर्त्य च विकार्यञ्च प्राप्यञ्च त्रिविधं मतम्। तत्रेप्सिततमं कर्म चतुर्धाऽन्यत्तु कल्पितम्॥ पूर्वमसदेव कर्त्तुः क्रियया उत्पद्यमानम्, अथवा विद्यमानमेवालच्षितं सत् कर्तुः क्रियया प्रकाश्यमानंमिति द्विविधं 'निर्वत्त्य' कर्म। आय्यं यथा-'घटं करोति, द्वितीयं 'वत्सं सूते' इति। यत्तु -- पूर्व सदेव पूर्वावस्थापरित्यागपूर्वकमवस्थान्तरमापद्यते तद् 'विकार्यम्'। यथा

हतुमेदकथनम्रतिज्ञा।

'इन्धनं दहति' 'कनकं कुराडलं करोति' इत्यन्न कनकमिति। यत्र-कर्तुः क्रियया [व्यापरिगा] व्याप्तिमात्रमवसीयते तत् 'प्राप्यम्' इति अर्थात् यत्र क्रियाकृतविशेषस्य कस्यापि न ग्रतीति- र्भवति तत् 'प्राप्यम्' इति। सती वा विद्यमाना वा प्रकृतिः परिणामिनी। यस्य नाश्रीयने तस्य निर्वत्यत्वं प्रचच्ते ॥। कथमिंत्याह- प्रकृतेस्तु विवत्ायां विकार्य कैश्चिदिप्यते। निर्वर्त्त्य च विकार्यश्व कर्म शास्त्रे ग्रदर्शितम् ॥ यदसज्जायंत सद्वा जन्मना यत्प्रकाश्यते। तन्निवर्त्त्यं विकार्यन्च कर्म द्वेधा व्यवस्थितम्॥ प्रकृत्युच्छेदसम्भूतं किश्चित् काष्ठादिभस्मवत्। किश्चिद् गुणणान्तरोत्प्त्त्या सुवर्णादि विकारवत्। क्रियाकृतविशषाणां सिद्धिर्यत्र न गम्यते। दर्शनादनुमानाद्वा तत्प्राप्यमिति कथ्यते॥ इत्यादि॥ अधिकञ्च-'व्याकरणामञ्जूषावैयाकरणाभूषणदौ' द्रष्टव्यम् ॥ २४० ॥ [ हेतुभेदकथनाय प्रतिज्ञा ] हेतुनिर्वर्त्तनीयस्य दर्शितः शेषयोद्वयोः। दत्त्वोदाहरराद्वन्द्वं ज्वापको वर्सायिष्यते॥ २४१॥ सम्प्रति किपयहतुविशेषदर्शनार्थ प्रतिजानीते-'हेतुः' इति। निर्वत्तनायस्य= निवर्त्यस्य कर्मराः हेतुः दर्शित := 'अयमान्दोलिते'त्यादुदाहरणोन निरूपितः शेषयोः द्वयो := विकार्यप्राप्ययोः उदाहरराद्वन्द्वम्=उदाहरराद्वयम् दत्वा=दशयित्वा ज्ञापक := ज्ञापकनामा कार- कहेतुभिन्नः [प्रकाशको ] हेतुः वर्णायष्यते=निरूपयिष्यते=शिष्योत्कराठावारणाय प्रति- ज्ञेयम्॥ २४१ ॥ [ विकार्यकर्महेतोरुदाहरणम् ] उत्प्रवालान्यररयानि वाप्यः सम्फुल्पङ्कजाः। चन्द्रः पूर्णाश्च कामेन पान्थदष्टेर्विषं कृतम् ॥ २४२॥ तन्र तावत् विकार्य[कर्म]हेतुमुदाहरति-'उत्प्रवालानि' इति। अररायानि=वनानि उत्प्रवालानि=उद्गताः प्रवालाः नवपल्नवा येषु तानि। वाप्यः=दीर्घिकाः [वापी तु दीर्घिका' इत्यमर:] सम्फुल्लपङ्कजाः=सम्फुल्लानि विकसितानि पङ्कजानि कमलानि यासु ताः। चन्द्रः= शशा पूर्ण := पूर्रामराडलः । अतो हेतोः कामेन=मदनेन पान्थदृष्टेः=पान्थानां पथिकानां दृष्टेः चन्षुषः विषं कृतम्=एतत्त्रयमेव विषीभावरूपविकारमापादितम्। १ व्युत्पत्तिवादे च-कर्म हि त्रिविधं भवति-प्राप्यं प्रकृतिविकृती च। तत्र प्राप्यं कर्म-क्रियाजन्यफलशालि गम्यादेर्ग्रामादि ज्ञानादेविषयश्ष। क्रियानिष्पादं यत् तत् विकृतिरूपम् यथा-पाकादेरोदनादि, यथा वा कृतेर्माल्यादि कटादि च। प्रथमे-तराडुलादिरूप- पूर्वद्रव्यं विनाश्य शदनादेनिर्वर्त्तनम्, द्वितीये-पुष्पादिरूपपूर्वद्रव्यमविनाश्यैव संदर्भादिरूप- विशेषनिष्पादनेन विशिष्टस्य माल्यादेनिर्वर्त्तनम्। तृतीये च-काशादिरूपपूर्वधर्मिरामविनाश्य तत्रैव कटादिरूपधार्मेनिष्पादनम्, ईदृशञ्च कर्म प्रकृते रसममभिव्याहारस्थले निर्वत्त्त्यमुच्यते। 'तराडलानोदनं पचति, कुसुमानि स्नजं करोति, काशान् कटं करोति' इत्यादौ प्रकृतिसमभि- व्याहारस्थलेऽपि निर्वर्त्त्यते निष्पाद्यते यदिति व्युत्पत्त्या यद्यप्योदनादेरपि निर्वत्त्त्यतास्ति तथापि तद्यावृत्तमेव पारिभाषिकं निर्वर्त्त्यत्वम्। तदुक्कमभियुक्कै :- 'सती वे'त्यादि।

१६८ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

अत्रारोपित एव प्रकृतिविकृतिभावश्वमत्कारहेतुरिति 'विकार्यहेत्वलङ्कारः' । वास्तवे प्रकृतिविकृतिभावे तु 'सुवर्ा कुराडलं करोति' इत्यादिवत् चमत्काराभावान्नायमलङ्कारविषयः। 'सम्फुल्ल' इति। 'उत्फुल्लसम्फुह्लयोरुपसड्ख्यानम्' [पा०=।२।५५] इति वार्ततिकेन निमात्यते ॥ २४२ ! [प्राप्यहेतोरुदाहरणाम् ] मानयोग्यां करोमीति प्रियस्थानस्थितां सखीम्। वाला भूभङ्गजिह्माक्षी पश्यति स्फुरिताधरा ॥ २४३॥ प्राप्य [कर्म ] हेतुमुदाहरति-'मानयोग्याम्' इति। वाला=अप्रगल्भा मुग्धेत्यर्थः, भ्रूभङ्गजिद्याक्षी=भ्रवोरभेड्गेन कटाक्षविशेषेण जिझ्ये कुटिले अत्तिणी नयने यस्याः सा तादृशी स्फुरिताधरा=स्फुरितः कम्पमान अधरो यस्याः सा। मानयोग्याम् करोभि=मानस्य योग्या अ्भ्यासः ताम् मानाभ्यासं विदधे इति=एवमभिप्रेत्य प्रियस्थानस्थिताम्=प्रियस्य स्थाने सन्निधो स्थिताम् विद्यमानां सखीम्=वयस्यां पश्यति=आलोकते। अत्र 'सखीम्' इति प्राप्यं कर्म, तद्विषयकदर्शनक्रियापेक्िणी बाला भ्रूभङ्गविशेष- सम्भावितकोपदर्शने हेतुरिति 'प्राप्यहेत्वलङ्कारः'। सोऽयम्-तथाविधाभिप्रायोपेतभ्रूभज्गे- त्यादिविशेषणापूर्वकचमत्काराधानविशेषतया अलङ्कारपदवीमध्यास्ते। 'भ्रूभङ्गजिह्माक्षी' इति। अत्र-'बहुव्रीहौ सक्थ्यचणो: स्वाङ्गात् षच्' [पा० ५।४।११३]इति सूत्रेणा समासान्तः 'षच्'। षित्त्वात् 'षिद्रौरादिभ्यश्च' [४।१/४१] इति सूत्रेण 'डीष्'। 'मानयोग्याम्' इति- योग्या अभ्यासः । 'अभ्यास: खुरली योग्या' इत्यमरमाला ॥ २४३॥ [अथ ज्ञापकहेतुभेदोदाहरसाम्] गतोऽस्तमर्को भातीन्दुर्यान्ति वासाय पत्तिाः । इतीदमपि साध्वेव कालावस्थानिवेदने ॥ २४४:॥ ज्ञापकहेतुसुदाहरति-'गत' इति। अर्कः=सूर्य: अस्तं गतः=सायंकालो जात इत्यर्थः। इन्दुःचन्द्रः भाति=प्रकाशते चन्द्रोऽपि उदित इत्यर्थः। पचतिराः=पतत्रिणः वासाय=स्वनि- वासस्थानाय यान्ति=गच्छन्ति इति इदम् अपि=एतदुक्करूपमपि कालावस्थानिवेदने=सायं- सन्धिवेलाप्रकाशने साधु एव=सम्यगेव। सायंसन्ध्या जातेत्यर्थः । अ्त्र अस्तमित्तार्कोदय: ज्ञापकाः सायंसन्ध्या च ज्ञाप्या इति 'ज्ञापको हेतुरलङ्कारः'। अत्र ज्ञाप्यं साक्षान शब्दोपात्तमिति प्रतीयमानम्। क्रचिन्व शब्दोपात्तमपि भवतीति ज्ञाप्यस्य द्वौ प्रकारौ। तत्सम्बन्धेन ज्ञापकोऽपि द्विविधः । द्वितीयं प्रकारमनुपदं दर्शयति ॥ २४४॥ [शब्दोपात्तज्ञाप्यज्ञापकहेतो रुदाहरणम् ] अबध्यैरिन्दुपादानामसाध्यैश्चन्दनाम्भसाम्। देहोष्मभि: सुबोधं ते सखि! कामातुरं मनः ॥२४५॥ यत्र शब्दोपातं ज्ञाप्यं तादशं ज्ञापकहेतुमुदाहरति-'अबध्यैः' इति। हे ! सखि= आलि! ते=तव कामातुरम्=मदनविह्वल विरहव्याकुलं मनः=हृदयम् [ 'स्वान्तं हृन्मानसं मन:' इत्यमर:] इन्दुपादानाम्=चन्द्रमयूखानां अबध्यैः=अबाध्यैः अविनाश्यैरित्यर्थः, तथा

हेताी प्रतिज्ञान्तरम्। १६६

सुबोधम्=अनायासेनानुमातुं शक्यमित्यर्थः । अत्र मनसः कामातुरभावो ज्ञाप्य: शब्दोपात्तः, तस्य देहतापाश्च ज्ञापका इति शब्दो- पात्ते ज्ञाप्ये 'ज्ञापको हेतुः' अत्र तु 'अबध्यै' रिन्यादिविशेषणाद्वयोपन्यासमुखेन असाधारण- विरहप्रतिपादनशैल्या विचित्रतातिशयः कवितां पुष्णाति, तथाविधवैचित्रयस्येवालक्कारत्वा- दिति तु न विस्मरणीयम् ॥२४५ ॥ [अवान्तर प्रकरणोपसंहारपूर्वकं प्रतिज्ञान्तरम्] इति लच्ष्या: प्रयोगेषु रम्या ज्ञापकहेतवः। अभावहेतवः केचिद् व्याहियन्ते मनोहराः॥ २४६॥ 'इति' इति.। इति=दर्शितप्रकारा: रम्या := सहृदयहृदयावजकाः प्रयोगेषु=प्राचां सूरीएां प्रवन्धेषु ज्ञापकहेतवः=ज्ञापकरूपा: हेतवः [हेत्वलङ्काराः] लच्ष्याः=ऊहनीयाः स्वयमिति शेषः । कंचित् मनोहराः=हृद्याः अभावहेतवः अभावरूपाः [प्रागभावादिरूपाः] हेतवः [सम्प्रति]व्या- हियन्ते=कथ्यन्ते इति. प्रतिज्ञान्तरम्। नचाऽभावस्य हेतुभावत्वं नास्तीति कथं वैचित्र्ये सन्यपि तस्यालङ्कारत्वम् इति वाच्यम्। आचायैरभावस्यापि कारणत्वस्वीकारात्। तदुक्कम्- भावो यथा तथाभावः कारणं कार्यवन्मतः । प्रतिबन्धो विसामग्री तद्वेतुः प्रतिबन्धकः ॥ इति ॥ [न्यायकुसुमाअलो] द्वितीयातृतीयादिविभक्किघटितलक्षणा भदा: सरस्वतीकराठाभरणो भोजेनोक्काः, ते तत एवावगन्तव्याः, ग्रन्थगोरवभिया अत्युपयोगाभावाच्च मया नात्र प्रपश्चिताः ॥२४६ ॥ [प्रागभावहेतोरुदाहरराम् ] अनभ्यासेन विद्यानामसंसर्गेस धीमताम्। अनिग्रहेणा चाक्षाां जायते व्यसनं नृणाम्॥२४७।। तत्र तावत् प्रागभावरूपं हेतुमुदाहरति-'अनभ्यासेन' इति। विद्यानाम्=व्याकरण- दिशिक्षाकलानाम् अनभ्यासेन=अभ्यासाभावेन [योग्याभावेनेत्यर्थः] धीमताम्=बुद्धिमताम् सदसद्विवेकिनां महापुरुषाणणाम् अ्रप्रसंसर्गेण=संसर्गाभावेन, तथा अक्षाणणाम-इन्द्रियाणाम् अ्ररनि- ग्रहेण=संयमाभावेन हेतुना नृणाम्=मनुष्याणणम् व्यसनम्=नीचा प्रवृत्तिः जायते=भवति। अत्र विद्याभ्यासादीनां प्रागभावो व्यसनोत्पत्तिम्प्रति हेतुरिति 'प्रागभावरूपो हेत्व- लङ्कारः'। प्रागभावादेलेक्षणं न्यायमुक्कावल्यादी मत्पणीततत्प्रभादो च स्पष्टम्। तथाहि- 'इह कपाले घटो भविष्यति' 'इह तन्तुषु पटो भविष्यति' इति प्रत्ययसान्तिकः उत्पत्तेः पूर्व कार्यस्याभावो यः स प्रागभावः। अनादिः सान्तोऽभाव इत्यर्थः, इति दिक ॥ २४७॥ १ अनिग्रहे सति मिथ्याचारो भर्वात-तथा च 'भगवद्गीतायाः' तृर्तीयेऽध्याये- कर्मेन्द्रियाि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन्। -: इन्द्रियार्थान् विमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते॥ -तस्मान्मनसा सहवेन्द्रियाणां निग्रहः शुभायाः प्रवृत्तर्हेतुरित्यथोक्कं भवति ।

"कुसुमप्नतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेद्े-

गतः कामकथोन्मादो गलितो यौवनज्वरः। गतो मोहश्च्युता तृष्सा कृतं पुरायाश्रमे मनः ॥२४८॥ व्वंसाभावरूपं हेतुसुदाहरति-'गत' इति। कामकथोन्मादः=कामस्य कथा मदनो. त्पादको हेलाविलासादि: तज्जनित उन्मादः सदसद्विवेकाभावः गतः=नष्ट इत्यर्थः। योवन- ज्वर := तारुरायाहङ्काररप: मन्तापः गलितः=प्रच्युतः। मोहः=अज्ञानम् प्रमादो मृत्युरित्यर्थः, गतः=धवस्तः, तृष्णा=विषयगधिः च्युता=रखलिता, अतो हेतो मनः=स्वान्तम् पुरायाश्रमे= चरमाश्रमे मंन्यासे कृतम्=स्थापितम्। अपरिपक्ककषायाणां संन्यासानधिकारािति भावः। अत्र कामकथादीनां [पूर्वोत्पन्नानां] ध्वंसाभावो पुरायाश्रमगमनम्प्रति हेतुरिति व्वंसाभावरूपो हेत्वलङ्गारः। वैचित्री च पूर्ववदूहनीया। ध्वंसाभावश्च-'जन्याभावत्वं व्वंसत्वम्' इति लक्षणक: सादिरनन्तो वेद्यः ॥ २४८ ॥ [अन्योन्याभावहेतोरुदाहरणम् ] वनान्यमूनि न गृहारायेता नद्यो न योषितः । मृगा इमे न दायादास्तन्मे नन्दति मानसम् ॥ २४६॥ अन्योन्याभावरूपं हेतुमुदाहरति-'वनानि' इति। गृहाद्विरक्लस्य वनम्प्रयातस्य [वानप्रस्थाश्रमिण:] उक्किरियम । अमूनि वनानि=अररायानि गृहाणि न एता नद्यः=सरितः योषितः=रमरायः न, इमे मृगा: दायादाः=बान्धवा न, तत्=तस्माद्वेतोः मे=ममं मानसम्= हृदयं नन्दति=ह्वादते। अत्र 'अमूनि वनानि' स्वेष्टाशनादिविरहारायपि न गृहाणि अर्थात् 'दुःखातिरेकप्रदा- तृगृहभिन्नानि' इत्येवमादिरूपेण वनगरहादीनामन्योन्याभावः मानसनन्दनम्प्रति हेतुरिति 'अन्योन्याभावरूपो हेत्वलङ्गारः' । अन्योन्याभावश्र-'तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगि- ताक' इति लक्षसको ज्ञेयः। अत्र सादृश्यातिशयहेतुकमभेदप्रतीतिपूर्वकभेदप्रतिपादनमेव चमत्कारजनकम् इति वनगहादीनामस्त्येव सादृश्यम्, तथापि न तद्विवक्षितमिति नात्र 'निर्णायोपमायाः' शङ्कापि कार्येत्यपि कश्चित् ॥२४६॥

अकुर्वन्विहितं कर्म निन्दितं च समाचरन्। प्रसज्जंश्रेन्द्रियार्थेपु नरः पतनमृच्छति॥ व्यसनानि च- मृगयाक्षो दिवास्वप्रः परीवादः स्त्रियो मदः। तार्यत्रिकं वृथाट्या च कामजो दशको गणाः॥ इत्यादिरूपाणि मनो: सप्तमाध्याये उक्कानि ज्ञेयानि॥ १ उक्कच्व 'सनत्सुजातीये'- उभे सत्ये क्षत्रियाद्यप्रसूते मोहो मृत्युः सम्मतो यः कवीनाम् ! प्रमादं वै मृत्युमहं व्रवीमि सदाSप्रमादममृतत्वं ब्रवीमि॥ प्रमादाद्वा असुराः पराभवन्नप्रमादाद् ब्रह्मभूताः सुराक्ष। न चै मृत्युर्व्याध्र इवात्ति जन्तून् नाप्यस्य रूपमुपलभ्यते हि॥

२०३

अत्यन्तमसदार्या सामनालोचवितचेष्टितम्। अतस्तेषां विवर्धन्ते सततं सर्वसल्पद्: ॥३०॥ अत्यन्ताभावरूपं हेतुमुदाहरति-'अत्यन्तम्' इति। आर्याणम्=सच्चरित्राणाम् कुलीनानाम् अनालोचितचेष्टितम्=अविचार्यकारित्वम् अत्यन्तम् असत्=कालत्रयेऽपि न भवतीत्यर्थः। अ्रप्रत := हेतोः तेषाम्=साधूनाम् सततम्=निरन्तरम् सर्वसम्पदः=सवीः सम्पत्तयो मित्रपुत्रकलत्रा दिरूपाः विवर्धन्ते=एधन्ते। अत्र अविमृष्यकारितायाः अत्यन्ताभावः सर्वसम्पत्तिवृद्धिम्प्रति हेतुरिति अत्यन्ता- भावरूपो हेत्वलड्कारः । त्रेकालिको यो नित्योऽभावः सोयमत्यन्ताभावः । यथा -- 'वायौ रूप नास्तीति'। 'महाकुलकुलीनार्यसभ्यसज्जनसाधवः' इत्यमरः ॥ २५० ॥ [ अभावाभावहेतोरुदाहरम्] उद्यानसहकाराणामनुद्धिन्ना न मख्जरी। देयः पथिकनारीणां सतिल: सलिलाअ्लिः॥ २५१॥ अधुना अभावाभावरूपं हेतुमुदाहरति 'उद्यान०' इति। उद्यानसहकाराणाम्= उद्यानस्य आररामस्य सहकाराणाम् आम्रवृत्षाणां मज्री वल्लरी अनुद्भिव्वा न=अपि तु उद्भित्नैव स्फुटितैव जाता अतः हेतोः पथिकनारीणाम्=पान्थस्त्रीणां प्रोषितभर्त्तृकाणाम सतिल := तिलसहितः सलिलाञ्जलि := तोयाञ्लिः [तिलतोयाञ्जलिरिति समग्रोऽर्थः ] देय := निर्वाप्यः। अत्र वसन्तोदये चूतमञर्यादीनामतिमात्रं कामोद्दीपकत्वात् प्रोषितभर्त्तकाणं कृते मरणामेवोपस्थितमिति व्यज्यते। अत्र चूतमञ्जरीणामुद्भेदाभावस्याभावः विरहिणीनां मरणाहेतुत्वेनोपनिबद्ध इत्यभा- वाभावरूपो हेत्वलङ्कारः। अ्रयञ्व प्रागभावाभावरूपो हेतुः । [वस्तुनः ] प्रतियोगिन उत्पाद एव 'प्रागभावाभाव' उच्यते। 'अभावविरहात्मत्वं वस्तुनः प्रतियोगिता' इत्याचार्योक्कः । एवमेव प्रध्वंसाभावादेरपि हेतुत्वमूह्यम्॥२५१॥

१ तत्र प्रध्वंसाभावाभावो यथा- पीनश्रोखि गभीरनाभि निभृतं मध्ये भृशोच्चस्तनं पायाद्वः परिरब्धमब्धिदुहितुः कान्तेन कान्तं वपुः । स्वावासानुपघातनिर्वृतमनास्तत्कालमीलद्दृदशे यस्मै सोऽच्युतनाभिपद्मवसतिर्वेधाः शिवं ध्यायति॥ अत्र नारायणास्य नाभिपङ्कजरूपस्यावासस्य उपघाताभावः विधेर्मनोनिर्वारकारयां भवति अतः प्रध्वंसाभावाभावहेतुरयम्। अन्योन्याभावाभावो यथा- अवनिरुदकं तेजो वायुर्नभः शशिभास्करौ पुरुष इति यत्केचिद् भिन्ना वदन्ति तनूस्तव। तदनघ ! वचो वैचित्रीभिर्निरावरणस्य ते विदधति पयःपूरोन्मीलन्मृषा मिहिरोपमाम् ॥

२०२ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

[अभावहेतुप्रकरणोपसंहारः ] प्रागभावादिरूपस्य हेतुत्वमिह वस्तुनः । भावाभावस्वरूपस्य कार्यस्योत्पादनं प्रति॥ २५२॥ अपरभावहेतुसुपसंहरति -- 'प्रागभावादिरूपस्य' इति। इह=उक्रेषु उदाहररोषु भावाभा- वस्वरूपस्य=अर्थात् भावरूपस्य अभावरूपस्य च कार्यस्य उत्पादनम्=उत्पत्ति प्रति प्रागभा- वादिरूपस्य वस्तुन := विषयस्य हेतुन्वम्=कारभावः वर्सितमिति शेषः ॥। २५२। [ चित्रहेतुभेदनिरुपसन ] दूरकार्यस्तत्सहज: कार्यानन्तरजस्तथा। अयुक्कयुक्तकार्यो चेत्यसंख्याश्चित्रहेतवः ॥२५३॥ कारकत्वज्ञापकत्वाभावत्वरूपोपाधिभिः हेतोः त्रैविध्यमभिहितम्, सम्प्रति 'चित्र- नामक'हेतुभेदमाचष्टे -- 'दूरकार्य' इति। दूरकार्य := दूरे कार्य यस्य स दूरकार्यः। तत्सहजः=तेन कार्येरा सह जात इत्यर्थः। तथा कार्यानन्तरजः=कार्यस्यानन्तरं जायमानः। तयुक्तयुक्ककार्यो= अयु्ककार्य := अयुक्मनुचितं कार्य यस्य सः, तथा युक्ककार्यः=युक्लमुचितं कार्यं यस्य सः इति द्वो भेदावित्यर्थः। इति=एवंप्रकारा: चित्रहेतवः=चित्रसंज्ञा हेत्वलङ्काराः असड्ख्याः=न संख्या येषां ते अनेकप्रका राश्चित्राख्या हेतव इति सारार्थः। उक्कव्व सरस्वतीकराठाभरणे 'मोजराजेन'- क्रियाया: कारणं हेतुः कारको ज्ञापकस्तथा। अभावश्चिन्नहेतुश् चतुर्विध इहेष्यते॥ इति ॥२५३॥ [चित्रहेतूनां गोणवृत्तिनिबन्धनत्वम् ] तेडमी प्रयोगमार्गेषु गौणवृत्तिव्यपाश्रयाः। अत्यन्तसुन्दरा दष्टास्तदुदाहतयो यथा॥ २५४॥ चित्राख्यहेतुविषये किश्चिद्विशेषतामाह-'ते' इति । ते=उक्का अमी=चित्रहेतवः गारवृत्तिव्यपाश्रयाः=गौणी चासौ वृत्तिः गौणवृत्ति := सादृश्यसम्बन्धप्रयुक्ला लक्षणा सेव व्यपाश्रयः अप्रस्तुतविषयाभेदप्रतीतिजनिका आलम्बनं येषां ते तादृशः सन्तः प्रयोगमार्गेषु= प्रयोगाां काव्यानां भार्गेषु वैदर्भ्यादिरातिषु अत्यन्तसुन्दरा := अतिमात्रं हृदयहारिणो दृष्टाः प्रतीता: यथा उदाहृतय := तेषामुदाहरणानि अरग्र उच्यन्त इत्यर्थः। गौणी वृत्तिः द्विधा भवति सारोपा, साध्यवसाना च। यत्र -- विषयस्य [प्रस्तुतस्य] अपि उपादानं भवति सा 'सारोपा अत्र 'भिन्ना' इत्यन्योन्याभावमुपन्यस्य भृषेत्येताभ्यो निषेधः अन्योन्याभावः। सच मिहिरोपमात्वसाधकः, अतो हेत्वलङ्कारः। अत्यन्ताभावाभावो यथा- न विद्यते यद्यपि पूर्ववासना गुणानुबन्धि प्रतिभानमद्भुतम्। श्रुतेन यत्नेन च वागुपासिता ध्रुवं करोत्येव कमप्यनुग्रहम्॥ अत्र न विद्यते इत्यन्ताभावमुपन्यस्य कमपीति प्रतिभा सत्ताभिधानेन प्रतिषेधः। सच 'श्रुतयन्नाभ्यां वागुपासितव्या' इत्युन्नीतार्थस्य हेतुः इति अत्यन्ताभावाभावहेत्वलङ्कारः । इत्यादिरात्या सरस्वतीकराठाभरणादिषु प्रपश्चितं ज्ञेयम्।

हतुप्रपञ्चः। २०३

गौगी'। यथा-गार्वाहीकः। साध्यवसाना=यत्र विषयस्य [आररोपविषयस्य] अनुपादानं भवति सा 'साध्यवसाना गौणी'। यथा-गौरयम्। प्रकृते च हतूनां तद्यपाश्रयत्वे सारोपाया एव गौराया ग्रहराम्। वैचित्र्यार्थ विषयोपादानस्येहेट्त्वात्। परन्तु 'गौरवृत्तिव्यपाश्रय' इत्युपलत्तरामध्यवसायमात्रविषयत्वे हेतूनां चमत्कारातिशयजनकत्वे। तच्च 'आर्रविर्भवति नारीणाम्' इत्यादिवक्यमाणोदाहरणो घटितं तष्टव्यम्। 'रागसागर'स्तु -- क्वचित्कार्यस्यापि गौरवृत्तिव्यपाश्रयत्वं मन्यते। यथा 'पश्चात् पर्यस्य' इति वक्यमाणणोदाहरणो ॥ २५४॥ [ दूरकार्यस्य चित्रहेतोरुदाहरणम्] न्वदपाङ्गाह्वयं जैत्रमनङ्गास्त्रं यद्ङ्गने !। मुकं तदन्यतस्तेन सोउप्यहं मनसि क्षतः ॥२५४॥ तत्रादा 'दूरकार्य चित्राख्यं' हेतुमुदाहरति -- 'त्वदपाङ्गाह्वयम्' इति। हे! अद्गने != वरवर्शिनि ! यत्=तत् प्रसिद्धं जैत्रम्=जयसाधनम् तव=वदीयम् अपाङ्गाह्वयम्=कटात्ाख्यम् अनङ्गस्य=अतनोरपि मदनस्य अस्त्रम्=अमोघं शस्त्रमित्यर्थः, 'तत्' अन्यतः=अन्यस्मिन् जने मुक्लम्=भवति आपातितमित्यर्थः, तेन=त्वदपाङगरुपेणानङ्गास्त्रेणा सः ल््यः सन् 'अरपि' [अपिर्भिन्नक्रमः] अहमपि च लच्यभूतः मनसि=हृदये क्षतः=विद्धः सत्रणो जात इत्यर्थः । अत्र लक्ष्यवेधरूपं निकटवर्ति कार्यम्प्रति अनज्गास्त्ररूपं कारणम्, अलक््यवेधनरूपं कार्यन्तु दूरवर्त्त्थेव इति तत्प्रत्यपि अनङ्ास्त्रं हेतुः। परं तस्यासम्भवत्वादत्र हेतोश्चित्रता ज्ञेया परमन्र कार्यस्य देशतो दूरस्थता। कालतो यथा- अनश्नुवानेन युगोपमानमलब्धमौवींकिसालाञ्छनेन। अस्टृष्टखड्गत्सरुणापि चासी द् रक्षावती तस्य भुजेन भूमि: ॥ अ्रत्र-बाल्यावस्थाया मे वाभि न वर्य्रावनकार्यकारित्वात दूरकार्योडयं चित्रहेतुः॥२५५॥ [ तत्सहजचित्रहेतोरुदाहरणम् ] आविर्भवति नारीणां वयः पर्यस्तशैशवम्। सहैव विविधैः पुंसामङ्गजोन्मादविभ्रमैः॥२५६॥ तत्सहजं चित्रहेतुमुदाहरति-'शविर्भवति' इति। नारीणाम्=स्त्रीणां पर्यस्तशैशवम्= पर्यस्तं व्युदस्तं शैशवं शिशोर्भावो येन तादृशं वयः=तारुरायम् पुंसाम्=तरुणाानाम् विविधेः= नानाप्रकारैः अङ्गजोन्मादविभ्रमैः=अङ्गजः मनसिजः तेन य उन्मादः मनसः अवस्थाविशेषः तज्जनितैः विभ्रमैः विलासै: सह एव=साकमेव आ्र््रविर्भवति=प्रकटीभवति। 'वय' इति कर्तृपदम्। अत्र नारीणां यौवनरूपं कारणं कार्यभूतैः पुंसां विभ्रमैः सहैव प्रकटभवति इति कारसास्य त्िप्रकार्यकारित्वबोधनाय कार्यकारणायोयौंगपद्येन वैचित्र्यं गुम्फितमिति 'तत्सहजो विचित्रो' हेत्वलङ्कारः। नात्र सारोपगौणव्यपाश्रयत्वम्-अपितु यौवनरूपकारणोत्तरमुत्प- द्यमानानां विभ्रमाणां प्रागुत्पद्यमानत्वेनाध्यवसायादध्यवसायमूलत्वं ज्ञेयम्। तस्मादन्र अध्य- वसायव्यपाश्रयो हेतुश्रमत्कारातिशयपोषको नतु सारोपगौणाव्यपाश्रय इति॥ २५६॥ [ कार्यानन्तर जहेतोरुदाहरणाम्] पश्चात्पर्यस्य किरणानुदीणं चन्द्रमरडलम्। प्रागेव हरिणाक्षीणामुदीर्णों रागसागर:।। २५७॥

२०४ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

कार्यानन्तरजं हेतुमुदाहरति-'पश्चात्' इति। हरिणाचीणाम्=मृगा्चीणां विशा- लनेत्राणणं सुन्दरीणामिति यावत्, रागसागर := रागः [प्रेमा] एव सागरः [समुद्रः] कामाभि- लाषसमुद्र इत्यर्थः, प्राकू एव=पूर्वमेव उदीर्ण := उच्छलितः स्फीततां प्राप्तः । चन्द्रमरडलम्= शशिबिम्बम् पश्चात्=रागसागरोच्छलनानन्तरम् किरणान्=मयूखान् पर्यस्य=परिक्षिप्य पश्चात् उदीर्णाम्=उदीतम्। अत्र चन्द्रोदयो रागोद्दीपकत्वात् रागहेतुः चिप्रकार्यकारित्वेन च कार्यभूतस्य रागस्य पश्चाद्धावित्वे पूर्वभावित्वेनाव्यवसितः इति कार्यानन्तरजो हेत्वलङ्गारः ।अत्र च पश्चाद्गाविनः पूर्वभावित्वेनाध्यवसाय एव चमत्कारहेतुरित्यस्यालङ्गारत्वे बीजम्। अप्रतिशयोक्के: छटाऽप्यत्राS- निवार्या ॥ २५७॥

राज्ञां हस्तारविन्दानि कुड्मलीकुरुते कुतः। देव! त्वञ्चरराद्न्द्वरविवालातप: स्पृशन्॥२५८॥। अयुक्ककार्यं हेतुमुदाहरति-'राज्ञाम्' इति। हे देव != राजन् ! त्वच्चररद्वन्द्वर- विवालातपः=तव चरणायोः पादयोर्द्वन्द्वं युगलमव रविबालातपः अभिनवोदितसूर्यद्योतः राज्ञाम्=नृपतीनाम् हस्तारविन्दानि=हस्ताः [कराः] एव अरविन्दानि [कमलानि] तानि स्पृ- शन्=चुम्बन् कुतः=कस्मात् हेतोः कुड्मलीकुरुते=मुद्रितानि करोति निभीलयतीत्यर्थः। बालातपस्पर्शात् पद्मानां विकासभावो युज्यत इति वस्तुस्थितिः। अत्र तु कारणा- भूतस्य बालातपस्पर्शस्य पद्मसंकोचरूपं कार्यमयुक्कमिति 'अरयुक्ककार्याख्यो' हेत्वलङ्कारः । सोऽयं राजविषयकरतिभावं पुष्णार्तीत्यस्य वैचित्र्यवहत्वेन चित्रता बोध्या। अयञ्च -- 'न मीलयति पद्मानि' इत्यत्रापि। अत्र रूपकमपि ॥ २५८ ॥

पािपद्मानि भूपानां सङ्कोचयितुमीशते। त्वत्पादनखचन्द्राणामर्चिषः कुन्दनिर्मलाः॥ २५६॥ युक्ककार्य हेतुमुदाहरति-'पाणिपद्मानि' इति। कुन्दनिर्मला := माध्यकुसुमवच्छुभ्राः त्वत्पादनखचन्द्राणगाम्=तच्चररानखरचन्द्राणगाम् अरचिषः=मयूखाः भूपानाम्=राज्ञाम् पाणि- पद्मानि=करकमलानि सक्कोचयितुम्=निमीलयितुम् ईशते=समर्था भवन्ति। अरत्र चन्द्रकिरणात्मकहेतोः पद्मसंकोचरूपं कार्य युक्कमिति 'युक्तकार्याख्यो' हेत्वल- ह्वारः, सच राजाविषयकरतिभावं व्यञ्जयन्समधिकचमत्कारीति युक्कास्यापि चित्रता ॥२५६। [ हेतोरुपसंहारः ] इति हेतुविकल्पानां दर्शिता गतिरीदृशी। इति हेतुचक्रम्

हेत्वलङ्कारमुपसंहरति -- 'इति' इत्यर्धन। इति=दर्शितमार्गेण हेतुविकल्पानाम्= (प्र०) हेतोः किं लच्यलक्षगाम्? केषां मते हेतोर्नालङ्कारता ? हेतोरल्कारत्वे दिडना का उपपत्तिरुक्का? (उ०) १६४ पृष्ठात् आरभ्य २०४ पृष्ठान्तम्-

हेतुभेदानाम् ईदृशी=उक्कप्रकारा गतिः=रातिः दर्शिता=निरूपिता, अनयेव दिशाऽनुक्काअ्प्य- परे हेतुभेदा ऊहनीय। इति भावः । हेतूनां चक्रं गणा: समाप्त इत्यर्थः। [अथ सूक्ष्मलक्षणम ] इङ्गिताकारलक्योऽर्थः सा्म्यात्सूत्ष्म इति स्मृतः ॥२६०॥

सूक्ष्मातिसूद्ष्मं यं प्राहुः श्रुतयो यद्भवा अरपि। जनाः ! तमेव शरणं यात वाञ्छथ चेत्सुखम् ॥१॥

क्रमप्रामं सूदमं लक्षयति-'इङ्गिताकारलच्यः' इति। 'इङ्गितं हृद्गतो भाव' इति विश्वोक्के: हृदयाभिप्रायाविष्करणं प्रकृते इद्गितम्, आकारः=रतिरागादिबोधको मुखरक्कतादि- रूपोऽवस्थाविशेष: ताभ्यां लक्ष्य := लक्षयितुं योग्यः अनुभेय इति यावत्, अर्थः=बाह्याभ्यन्त- ररूपो विषयः सोचम्यात्=परेण ज्ञातुमशक्यत्वात् सूक््म इति=सूक्ष्म इति नामाऽलङ्कारः स्मृत := उक्कः । 'इङ्गिताकाराभ्यां चतुरबुद्धिगम्यत्वं सूक्ष्मत्व' मिति फलितं सूच्मलक्षणाम्। आह च 'मम्मटाचार्यः'- कुतोपि लक्ितः सूक्षमोSप्यर्थोऽन्यस्मै प्रकाश्यते। धर्मेशा केनचिद् यत्र तत् सूक््मं परिचक्षते॥ कुतोऽपि आकारादिङ्चिताद्वा, सूक्ष्म: तीक्णमतिसंवेद्यः तस्य यद् भङ्गयन्तरेणा यत् •सूचनं स सूक्ष्म इति तात्पर्यम् ॥ २६० ॥ [ इङ्गितलच्यसूदमोदाहरणम् ] कदा नौ सङ्गमो भावीत्याकीर्रों वक्तुमत्तमम्। अवेक्य कान्तमवला लीलापरझं न्यमीलयत्॥ २६१। आदो इङ्ितलदयं सूक्ममुदाहरति-'कदाः इति। कदा=कस्यां वेलायाम् नौ= आवयो: सङ्गम := समागमः भावी=भविष्यन् इति=एतत् आ्रकीर्रो=जनसंघटे स्थाने वक्तुम्= गदितुम् अक्षमम्=असमर्थम् कान्तम्=वल्लभमुपपतिम् अवेच्य=दष्ट्वा अबला=तत्सङ्गमा- र्थिनी कामिनी लीलापद्मम्=लीलार्थ हस्ते धृतं कमलं न्यमीलयत्=समकोचयत्। अत्र नायि काया इष्टो रात्रिभाविसमागमरूपोऽर्यः सूक्षमः पद्मनिमीलनात्मना इङ्गितेन व्यजितः ।।२६१। [उक्कोदाहरणे लक्षणायोजनम् ] पद्मसंमीलनादन्र सूचितो निशि सङ्गमः । आश्वासयितुमिच्छन्त्या प्रियमङ्गजपीडितम् ॥२६२।। उक्कोदाहरसो स्वयं सूक्ष्मलक्षणं घटपति-'पद्मसंमीलनात्' इति। अ्=उक्कवाक्ये अङ्गजपाडितम्=मदनातुरम् प्रियम्=वल्लभम् आश्वासयितुम=धीरयितुम् इच्छन्त्या=कामय- (प्र०) सूच्ष्मं लच््यलक्षणातत्प्रभेदैः प्रपश्चय? दरिडदर्शितरीत्या च लक्ष्येषु लक्षणं योजय? (उ०) अस्य पृ० पं० ५

२०६ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

मानया कयाचिन्नायिकया पद्मसम्मीलनात्=कमलमुकुलीकरणात् निशि सङ्गम:रात्री समागमः सूचितः=तादृशेचेष्टया व्यक्कीकृतः । अत्र पद्मनिमीलनमिद्गितम्, नायकजिज्ञासितः रात्रिसमागमश्ष सङ्केतरूप: सूद्मोऽर्यः संकेतकालमनसं विटं ज्ञात्वा विदग्धया। हसन्नेत्रार्पिताकूलं लीलापझमं निरमीलितम्॥ अन्रापि जिज्ञासितः सङ्गेतकालः कयाचिदिङ्गितमात्रेण विदितो निशासमयशंसिना कमलनिर्मालनेन लीलया प्रतिपादितः ॥२६२॥

मदर्पितदृशस्तस्या गीतगोष्ठयामवर्धत। उद्दामरागतरला छाया कापि मुखास्बुजे॥ २६३॥ आकारलक्षयं सूक्ष्ममुदाहरति-'मदर्पितदृशः' इति। गीतगोष्टयाम्=गानसमाजे मद- पितदृश := मयि अर्पिते दत्ते दशी नयने यया सा तस्याः प्रियायाः मुखाम्बुजे=मुखमेवाम्बुजं तस्मिन् आननकमले इत्यर्थः, का अपि=वक्तुमशक्या छाया=कान्तिः अवर्धत=एधाम्बभूव। किशी छाया। उद्दामरागतरला=उद्दामः उत्कटो यो रागः भोगेच्छा तेन तरला चपला मनोहारिणी स्फारा वेत्यर्थः । अत्र मुखच्छायया विलक्षणातया कामिन्या रतिकामो लत्षि- तोऽर्थः सूक्मः । आकारलक््यसूद््मोदाहरणान्तरं यथा- वक्त्रस्यन्दिस्वेदबिन्दुप्रबन्धैर्दृष्ट्वा भिन्नं कुस्कुमं कापि कराठे। पुस्त्वं तन्व्या व्यञ्जयन्ती वयस्या स्मित्वा पाणौ खङ्गलेखां लिलेख। अन्नाकृतिमवलोक्य कयापि वितार्कितं पुरुषायितम् असिलतालेखनेन वैदग्ध्यादभि- व्यक्किमुपनीतम्। पुंसामेव कृपाणापाशितायोग्यत्वात् ॥२६३॥ [ उक्कलच्ये सू्मलक्षणायोजनम् ] इत्यनुद्धिन्नरूपत्वात् रत्युत्सवमनोरथः । अनुल्ङ्ध्यैव सूत्ष्मत्वमभूदत्र व्यवस्थितः॥ २६४। इति सू्मम्

उक्कोदाहरणो स्वयं लक्षणं घटयन् सूक्ष्मनिरूपरां सभापयति-'इति' इति। अ्रत्र=उक्के पद्ये रत्युत्सवमनोरथ := भोगोत्सवसङ्कल्पः अतुद्भिञ्नरूपत्वात् =स्फुटमप्रतीयमानत्वात् सूच्ष्मत्वम्= परैरज्ञेयत्वम् अनुल्लड्ध्य एव=अपरिहायैव व्यवस्थित := निरूपितः'अरभूत्' तेनायं सूक्मालङ्कारः। अयमाशय :- अत्रालोंकिकी मुखच्छाया रत्युत्सवमनोरथं व्यक्कीकरोति, सच मनो- रथोऽर्थः तादृशनिपुसातरनायकमतिगम्य इत्यपरैरलक्षितत्वात् सूक्षमः । इतीति-सूद्मा- लङ्कारप्रकरणं समाप्तमित्यर्थः ॥ २६४॥ [अथ लेशलक्षणम् ] लेशो लेशन निर्भिन्नवस्तुरूपनिगूहनम्। उदाहरण एवास्य रूपमाविर्भविष्यति॥२६५॥

लेशः। २०७

यत्कृपालेशमात्रेण मूक: सुरगुरुयत। जङ्घालति तथा पड्गुस्तस्य किं वर्रायामहे॥ -*- उद्देशकमप्राप्तं लवाख्यं लेशं लक्षयति-'लेश' इति। लेशेन=मात्रया अल्पतयेति यावत् निर्भिन्नवस्तुरूपनिगूहनम्=निर्भिन्नं प्रकाशितं यत् वस्तुनः रूपं स्वरूपं तस्य यत् निगूहनं संवरणमाच्छादनं स लेशः=लवापरपर्यायो लशालङ्कार इत्यर्थः । अस्य=लेशस्य रूपम्= स्वरूपम् उदाहरणो एव=उदाहरणनिरूपणोनेवेत्यर्थः, आविर्भविष्यति=स्फुटीभविष्यति। 'रोमोद्भेदादिविकारेण किश्चित्प्रकाशमानस्य गोष्यविषयस्य यत्केनचिद् व्याजेन गोपनं तल्लेश' इति तु लशलक्षणानिष्कर्षः । अरपरयमेव लेशः अलङ्कारसर्वस्वकारादिमते व्याजोक्किः। तथा च तत्सृत्रम्-'उद्धिन्नवस्तुनिगूहनं व्याजोक्किः' इति। 'अप्पय्यरदाकषितै' रुक्का छेकापहुतिरप्यस्येव विशेषः । तथाच-

प्रजल्पन् मत्पदे लग्नः कान्तः किं नहि नूपुरः ॥ इति ॥ २६५॥ [अनिष्टसम्भावनायां लेशोदाहरणम् ] राजकन्यानुरक्तं मां रोमोद्भेदेन रक्षकाः । अवगच्छेयुरा: ज्ञातमहो शीतानिलं वनम् ॥ २६६ ॥ निर्भिन्नस्य निगूहने द्वौ प्रकारौ अनिष्टसम्भावना लजा चेति तत्राद्यमुदाहरति -- 'राजकन्यानुरक्रम्' इति। राजकन्यायां राजकुमार्याम् अनुरक्कम् आसक्ं 'माम्' रक्षका := राज्ञो रत्षिपुरुषा: अवगच्छेयुः=जानीयुः। निगूहनोपायं चिन्तयित्वा आ्रह -- 'अरः' इति। श्र := स्मृतो निगूहनहेतुरित्यर्थः । तदेवाह-'अ्रहो' इति। अ्रहो! वनम्=उद्यानम् शीता- निलम्=शीतः शिशिरः अरनिलो मारुतो यत्र तत् तादृशभित्यर्थः । अत्र शीतानिलसम्पर्केश रोम्णामुद्बेदो निगूहित: रोमोद्वेदस्य अनुरागशीतानिल- स्पर्शाभ्यामुभाभ्यासपि जनितत्वसम्भवात्। एवच् शीतानिलसम्पर्कजनितत्वेन रोमोद्भेदस्य अनुरागनिगूहनं चमत्कारातिशयमावहतीति युक्कास्यालङ्कारता। यथा वा-'सखि ! पश्य गृहारामपरागैरस्मि धूसरा' इति। अत्र चौर्यरतवृत्तधूलिसम्बन्धत्वेऽपि गृहारामेत्यादि कथनेन गुप्तसुरतगोपनं लेशः । परमयं लजायां लेशः ॥ २६६ ॥ [ लज्जायां लेशस्योदाहरराम् ] आनन्दाश्रु प्रवृतं मे कथ दृष्द्वैव कन्यकाम्। अक्ि मे पुष्परजसा वातोद्धूतेन दूषितम् ॥२६७॥ लजानिभित्तं लेशमुदाहरति -- 'अ्ानन्दाश्च' इति। कन्यकाम्=कुमारीम् अजातपुरुष- सम्बन्धां विवाहाय सभायामानीतामित्यर्थः, दृष्टवा एव=आलोक्यैव भे=मम कथम्=कुतः आनन्दाश्षु=हर्षजनितनत्रवारि पवृत्तम्=प्रचलितम्। आनन्दास्त्रेणा अनुरागस्य प्रकाशो लज्ा- हेतुरिति तत्संवरणायाह-'अत्ि' इति। वातोद्धूतेन=अनिलकम्पितेन पवनसन्चालितेन पुष्परजसा=सुमनःपरागेर मे=मम अ्रत्ति=नेत्रम् दूषितम्=कदरथितम्। अत्रादण: पौष्परज :- सम्पर्कव्याजन अनुरागो निगूहितः इत्यस्य लेशःलङ्कारभावः । अरन्यदपि यथा-

२०८ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्थ द्वितीयपरिच्छेदे-

समये पयोधराणामपतितया नैव शक्यते स्थातुम्। उत्करिठतासि बाले ! नहि नहि सखि ! पिच्छिल: पन्थाः ॥ २६॥ [ लेशस्यालंकारत्वसमर्थनम् ]

[मतान्तरेण लशस्वरूपम् ] लशमेके विदुर्निन्दां स्तुति वा लेशतः कृताम्॥ २६८॥ स्वमतेSस्यालङ्कारभावं समर्थयति-'इत्येवम्' इति। इति एवमादिस्थाने=दर्शितो- दाहरणादौ अयम् अलड्कार := लशः स्वातन्त्रयेणालङ्कारभावमापन्नः अतिशोभते=अति- शयेन चमत्कारवान् भवति। चमत्कृतिश्चालङ्कारो वैचित्र्या तादृशनिगूहनस्य इति भावः। अत्र अन्येषां मतमाह-'लेशम्' इति। एके=अन्ये पुनः कवयः लेशम्=लेश।ख्यम- लड्कारम् लशतः=व्याजेन कृताम् निन्दाम् स्तुति वा विदुः=जानन्ति मन्यन्ते लेशं व्याज- स्तुतिमेवाहुरित्यर्थः, व्याजस्तुतिस्वरूपात् नान्यः कश्चन स्वतन्त्रो 'लेशालड़कार' इति भावः। यथा चोहं तैरेव -- दोषस्य यो गुणीभावो दोषाभावो गुरास्य यः। स लेशः स्यात्ततो नान्या व्याजस्तुतिरपीष्यते ॥ इति ॥ एवं लेशकथनेनैव व्याजस्तुतेरपि गतार्थता। व्याजस्तुतेः स्वातन्त्र्येण नैव स्वीकारो बहु युक्क् इत्याशयः। 'जयदेव' स्तु-एवमाह -- लेश: स्याद्दोषगुएायो र्गुसादोषत्वकल्पनम्। अखिलषु विहङ्गेषु हन्त ! स्वच्छन्दचारिषु॥ शुक ! पञ्जरबन्धस्ते मधुराणां गिरां फलम् ॥ २६८ ॥ [उक्कार्थस्योदाहरणोन स्पष्टीकरणम् ] युवैष गुरावान् राजा योग्यस्ते पतिरूर्जितः । रणोत्सवे मनः सक्तं यस्य कामोत्सवादपि॥.२६६॥ स्तुतिव्याजेन निन्दामुदाहरति-'युवा' इति। एष राजा युवा=तरुणाः गुरावान्= सौन्दर्यादिगुणोपेतः ऊर्जित := पराक्रमशाली सदैव रणानुरागी इत्यर्थः, अतो हेतोः ते=तव कृते योग्य := वरीतुमहः 'पतिः' अस्ति इति शेषः । तस्योर्जितत्वमुपपादयति-'रणोत्सवे' इति। कामोत्सवाद् अपि=रमणाभिलाषादपि रणोत्सवे=रणाः सड्ग्राम एव उत्सवो महः तन्र सड्गरामोत्सवे यस्य मन := हृदयम् सक्कम्=सदैवानुबद्धभित्यर्थः। अरतिवीरोऽयं वरणयोग्य इत्यापाततः स्तुतिरूपोऽर्थः। 'सर्वदायं रराव्यग्रः अनेन साक तव रमरासुखमाशामोदकायित- मिति नायं वरणायि' इति निन्दायां पर्यवस्यति। सोऽयं स्तुतिमुखो निन्दापर्यवसायी व्याजस्तु- तिरलक्कारः । स्वयंवरसभायां कस्यचिद्राज्ञः समीपे सभागतां राजकन्याम्प्रति तस्या राजै- तिह्यविदा सर्योक्किरियम्, एवं स्तुतिमिषेण निन्दाविधानात् दरिडस्वरसे 'लेश' एव ॥२६६।। [ स्वोक्किसमर्थनम् ] वीर्योत्कर्षस्तुतिर्निन्दैवास्मिन् भावनिवृत्तये। कन्याया: कल्पते भोगान्निर्विविक्षोर्निरन्तरम्॥ २७० ॥

लेशावसानम् ! २०६

उक्कोदाहरणो दर्शितां व्याजस्तुति स्वयमुपपादयति-'वीर्योत्कर्षस्तुतिः' इति। अस्मिन्=उक्े उदाहरणो निरन्तरम्=अनारतम् भोगान्=रतिविलासान् निर्विवित्ोः=भोक्तु- मिच्छो: कन्यायाः भावनिवृत्तये=भावस्य वरणासंकल्पस्य निवृत्तये वारणार्थम् वीर्योत्कर्षस्तुतिः= राज्ञ: पराक्रमाधिक्यस्य गुरात्वेन कीर्त्तनम् निन्दा एव=निन्दारूपैव कल्पते=पर्यवसिता भवति॥ २७० ॥ [निन्दाव्याजेन व्याजस्तुतिः ] चपलो निर्दयश्चासौ जनः किं तेन मे सखि !। आगःप्रमार्जनायैव चाटवो येन शिक्षिताः॥२७१॥ निन्दाव्याजेन स्तुतिमुदाहरति-'चपल' इति। स्वप्रिये गौरवार्थ मान: कर्त्तव्य इति कथितवतीम्प्रति कस्याश्रिदुक्किरियम् । हे ! सखि != आलि ! असौ जनः=नायकः चपलः= अस्थिरवृत्ति: नैकन्र स्थिरप्रेमा निर्दय := परपीडानभिज्ञत्वात् दयाहीनः येन आगःप्रमार्जनाय एव=अपराधशोधनाय एव चाटवः=प्रियोक्कयः शिक्षिताः=अभ्यस्ताः ॥२७१॥ [ स्वोक्किसमर्थनम् ] दोषाभासो गुराः कोऽपि दर्शितश्चाटुकारिता। मानं सखीजनोदिष्टं कर्त्तु रागादशक्तया॥। २७२।।

इति लेशचक्रम्

अत्र यद्वक्कव्यं तत्स्वयं घटयति-'दोषाभास' इति। सखीजनोदिष्टम्=वयस्याजनेन उपदिष्टम् मानं कर्त्तम्=मानं निर्वोदुम् अशक्कया=असमर्थया नायिकया चाटुकारिता=प्रिय- वादरूपः कः अपि=अलौकिक: गुराः दोषाभासः=दोष इवाभासत इति दोषाभासः दोषरूपः दर्शित := उक्कः । अत्र निन्दाव्याजरूपेा स्तुतिरेव दर्शिता। चाटुकारितारूपो गुणाः स्त्रीणा- मतीवहृदयङ्गमो भवतीति भावः। व्याजस्तुतेरुदाहरगान्तरम्-यथा- त्वदडध्रिमूलं भजतां सुकुन्द ! लाभोऽस्तु दूरे वपुषो निजस्य। चिरन्तनस्यापि भवेद्विनाशः स्वभाव एवैष तव प्रसिद्धः ॥ अत्र निन्दया स्तुतिः। मुकुन्दसेवका मायालिङ्गदेहपर्यन्तं मायामलं निर्धूय नित्य- विशुद्धं तत्पदं प्रविशन्तीति स्तुतिर्व्यज्यते। जगति त्वत्समो नान्यः स्पहाशन्यः समीच्यते। कृष्णाकीर्त्तिनरन्नानि कराठे यत्कुरुषे नहि। अत्र स्तुत्या निन्दा। अत्र त्वमतिपामरः कृष्णवैमुख्यान्नरकाि यास्यतीति निन्दा व्यज्यते॥ २७२ ॥ लेशालङ्कारगणः समाप्तः। --

१ हरिविमुखं कश्रिद्धक्क उपहसति।

२१० "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

[अथ क्रमस्य लक्षणम् ] उद्दिष्टानां पदार्थानामनूद्देशो यथाक्रमम्। यथासङ्ख्यमिति प्रोक्तं सङ्ख्यानं क्रम इत्यि॥ २७३ ॥

त्रिभिः क्रमैस्ततान यो दिवं भुवं रसातलम्। प्रचक्तते त्रिविक्रमं तमार्यजातिजन्तवः॥ -*- यथासङ्ख्यापरपर्यायं क्रमालङ्कारं लक्षयति-'उद्दिष्टानाम्' इति। उददिषनाम्= पूर्वमुक्कानाम्, पदार्थानाम्=पदप्रतिपाद्यानामर्थानाम् यथाक्रमम्=क्रममनतिक्रम्य वर्त्तत इति यथाक्रमम् तत् अनूद्देश := पश्चादुद्देशः कथनं अर्थात् पश्चादुक्कैः पदार्थः क्रमेण अन्वयरूपः सम्बन्धः यथासंख्यम् इति प्रोक्तम्=यथासंख्यं नाम अलङ्कार उक्कः तस्यैव संख्यानं क्म इति अपि=नामान्तरमिति शेषः। भट्टोद्भटस्तु इत्थमाह- भूयसामुपदिष्टाना मर्थानामसधर्मणाम्। क्रमशो योऽनुनिर्देशो यथासङ्ख्यं तदुच्यते।। तद्द्विगुणं त्रिगुरां वा बहुषूद्दिष्टेषु जायते रम्यम्। यत्तेषु तथैव ततो द्वयोस्तु बहुशो निबध्रीयात्॥इति। [काव्यालक्कारसङग्रहे] उदाजहार च- कज्जलहिमकनकरुचः सुपर्यावृषहंसवाहनः शं नः। जलनिधिगिरिपद्मस्थाः हरिहरचतुरानना ददतु।। अत्र हि हरिप्रभृतीनां त्रयाणामुद्दिष्टानां कज्जलरुत्त्कसुपर्रावाहनत्वजलनिधिस्थत्वादयो धर्मा: क्रमेणानुनिर्दिष्टाः। जयदेवोप्याह- यथासङ्ख्यं द्विधार्थाश्रेत्कमादेकैकभन्विताः । शत्रुं मित्रं द्विषत्पचं जय रजय भञ्जय ॥ इति ॥ २७३ ॥ [क्रमस्योदाहरणम् ] घुवं ते चोरिता तन्वि ! स्मितेक्षसामुखद्युतिः। स्नातुमम्भ: प्रविषायाः कुमुदोत्पलपङ्कजैः ॥२७४॥

इति क्रभ:

'क्रम' मुदाहरति-'ध्रुवम्' इति। हे ! तन्वि /=कोमलशरीरे ! स्नातुम्=शोचं कर्तुम् अम्भ := पानीयं प्रविष्टाया := प्राप्तायाः ते=तव स्मितेक्षरामुखद्युतिः=स्मितश्व ईक्षणाव् १ द्विधा अर्था := क्रियाकारकरूपा द्विविधां अर्थाः, तेन कारकाणां क्रियाणां वा क्रमि- • कारणां क्रमेणा कारकेषु क्रियासु वा प्रत्येकमन्वयों यथासंख्यालद्वारः। (प्र०) लच्ष्यलक्षणाद्वारा यथासंख्यं [कमं] रूपष्टीकुरुत (उ०) अस्य० पृ० पं० २

प्रेय:पभृते: स्वरूपम्। २११

सुखच्च तानि स्मितेक्षणामुखानि तेषां ध्ुतिः शोभा अरथात् स्मितधुतिः ईक्षरागुतिः मुखधु- तिक्च [द्वन्द्वान्ते भरूयमां पदं प्रत्येकमभिसम्वध्यते इनि नियमात् द्युतिपदस्य प्रत्येकमन्वयः] सा कुसुदोत्पलपङ्कजः ध्रुवम्=निश्चयेन चोरिता=अपहृता कियतांशेनेति शेषः । सर्दस्या दुते- रपहररो नायिकायाः सौन्दर्यक्षतिरेव वर्णिता स्यात्। तन्र स्मितदुतिः कुसुदेन, इचसधुतिः उत्पलेन, सुखद्युतिः पङ्कजेन चोरिता इति क्रमिकाणां क्रमिकैरेव पदार्थरन्वयः । प्रक्रते चोर- राप्रोढोक्किश्रास्या अलङ्कारत्वे बीजम् । इति क्रमः=कमप्रकरणं समाप्तमित्यर्थः ॥२७४ ॥१ [अथ प्रेयोरसवदूर्जस्विनां लक्षणानि ] प्रेयः प्रियतराख्यानं, रसवद्रसपेशलम्। ऊर्जस्वि रूढाहंकारं, युक्तोत्कर्षञ्च तत्त्रयम्॥ २७५॥ अधुना प्रेय:प्रभृति अलङ्कारत्रयमाचष्टे-'प्रेय' इति। प्रियतराख्यानम्=प्रियतरस्य आत्यन्तं प्रीतिजनकस्य आख्यानं कथनम् भावव्यज्जनेन निरूपणं यत् तत् प्रेय := प्रेयोनामाल- क्वारः। रसपेशलम्=विभावादिर्व्यक्कः चित्तवृत्तिविशेषो रत्यादिरूपः स्थायिभावः रसः तेन पेश- लम् सहृदयहृदयाह्वादकत्वं यत् तत् रसवत्=रसवत् इति नामालङ्कारः । तथा रूढाहङ्कारम्= रूढ: अभिव्यक्कः अहक्कारो गर्वो यस्मिन् तत् तादृशमाख्यानं यत् तत् ऊर्जस्वि=ऊर्जस्वि- नामालङ्कारः । तत्=एतत् उक्कमलङ्कारत्रयम् युक्कोत्कर्षम्=युक्कः ग्रोग्य उत्कर्षः वैचित्रीवि- शेषो यस्य तादृशम् अर्थात् एतेषां त्रयाणां सहृदयसाक्तिकं वैचित्र्यमेवालङ्कारत्वे बीजम्। इदमत्रावधानीयम्-'रतिर्देवादिविषया व्यभिचारी तथाजितः। भावः प्रोक्कः' इति मम्मटोक्ेरयमर्थ :- 'रति'रिति पदं सकलस्थायिभावोपलक्षणाम्। देवादिविषयेत्यपि अप्राप्तर सावस्थोपलक्षणाम्, तेन देवादिविषया सर्वप्रकारा, कान्तादिविषयापि अपुष्टा रतिः हासा- दयश्च अप्राप्तरसावस्थाः विभावादिभिः प्राधान्येन अज्जितो व्यश्चितो व्यभिचारी च भावः प्रोक्तः

१ उदाहरणान्तरं यथा- मृदुभुजलतिकाभ्यां शोणिमानं दवत्या चरणकमलभासा चारुणा चाननेन। बिसकिसलयपद्मान्यात्तलक्षमीणि मन्ये विरहविपदि वैरात्तन्वते तापमङगे ॥ [ वाग्भटः] अत्र चरणकमलभासा आननेन च यथाक्रमं बिसकिसलयपद्मानि आत्तलक्ष्मीणि कृतानि इति क्रमः । विरहिराया वर्णनमेतत्। यथा वा- दधीचिबलिकर्रोषु हिमहेमाचलाब्धिषु। अदातृत्वमधैर्यश्च दृष्टे भवति भासते ॥ [प्राणाभरणे] अत्र दधीच्यादिषु अदातृत्वस्य हिमाचलादिषु अधैर्यस्यान्वयक्मः॥ २८४॥ २ पूर्व संलक्यकमाणं वस्त्वलङ्काररूपव्यङ्गयानां वाच्यार्थशोभाधायकत्वे समासोकि- रूपकादिनामतयालङ्कारत्वमभिहितम्, सम्प्रति असंलच्यक्माणां रसादिव्यङ्गयानामपि वाच्या- र्थम्प्रति गुणीभूततया अलङ्कारत्वं युज्यते इति मन्वानः प्रेयोरसवदूर्जस्विनामंकान् तान् निरूप- यितुं प्रवर्त्तते आचार्यः।

२१२ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

भावपदार्थाभिधेय इति सूत्रार्थः। ततश्वैवंभूतस्य भावस्य यत्र परंप्रति [वाक्यार्थरूपं वाच्य- म्प्रति] अङ्गता भवति तत्र 'प्रेयोऽलङ्कार' इति व्यपदेशः। एतेनैवाभिप्रायेश 'भट्टोद्भटः' प्रेयोलङ्कारमित्थमललक्तत्- रत्यादिकानां भावानामनुभावादिसूचनैः । यत्काव्यं बध्यते सद्भिस्तत्प्रेयस्त्वमुदाहृतम् ॥ इति। एतद् व्याचकार च 'श्रीनत्प्रतीहारेन्दुराजः' काव्यालङ्कारसङ्ग्रहस्य [उद्भटभटप्रणी- तस्य] लघुवृत्तौ। तथाहि-रत्यादयो भावास्त्रिविधाः स्थायिनो व्यभिचारिणः सातत्वि- काश्च। तत्र -- रतिर्हासिश्च शोकश्र क्रोधोत्साही भयं तया। जुगुप्साविस्मयशमाः स्थायिभावाः प्रकार्ततिताः॥ अथ व्याभचारिण :- निर्वेदग्लानिशङ्काख्यास्तथासूयामदश्रमाः। आलस्यञ्चैन दैन्यञ्च चिन्ता मोहः स्मृतिर्धृतिः॥ व्रीडा चपलता हर्ष आरवेगो जडता तथा। गर्वो विषाद औत्सुक्यं निद्रापस्मार एव च।। सुप्तं विबोधोऽमर्षश्चाप्यवहित्थमथोग्रता। मतिर्व्याधिस्तथोन्मादस्तथा मरसामेव च।। त्रासश्वैव वितर्कश्र विज्ञेया व्यभिचारिणाः। त्रयस्तिरिंशदमी भावाः समाख्यातास्तु नामतः॥ [अथ सात्त्विका: ] स्तम्भ: स्वेदोऽथ रोमाञ्चः स्वरभेदोऽथ वेपथुः। वैवरार्यमश्रु प्रलय इत्यष्टा सात्त्विकाः स्मृताः॥ एतेषां पञ्चाशत्संख्याकानां भावानां सूचकाः चत्वारोऽनुभावादयः। ते च-अनुभावो विभावो व्यभिचारी स्वशब्दश्च। तत्रानुभावश्चतुर्विध :- आङ्गिको वाचिकः सात्विकः आहार्यश्ष। आरङ्विक :- हस्ता- भिनयादिः । वाचिक :- काक्कादिप्रयोगः । सात्त्विक :- स्तम्भादि: । आ्र््राहार्यस्तु -प्रतिशीर्ष- कञ्चुकादिः । एवमयमनुभावः चतुःसंख्यः कार्यत्वात् कारणभूतान् भावान् गमयति। 'रसवद्रसपेशल'मिति-तत्र रसस्य लक्षणामाह 'काव्यानुशासने' 'श्रीहेमचन्द्रः' तथाहि-विभावानुभावव्यभिचारिभिरभिध्यक्क: स्थायी भावो रसः। व्यक्किश्व भग्नावरणा संविदेवेति परः सिद्धान्तः । इदश्-भरतमुनिसूत्रानुसारमेव-'विभावानु- भावव्यभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्ति'रिति। एतस्य विवरणो अ्रनेकेषां मतभेदः। सड्च्ित्तं प्रदर्श्यते। तन्र-विभावयति उत्पादयति रत्यादिमिति 'विभावः' निमित्तकारणम्। स च द्वेधा- आलम्बनोद्दपिनभेदात्। तदुक्कमिपुराणे- विभाव्यते हि रत्यादिर्यत्र येन विभाव्यते। विभावो नाम स द्वेधालम्बनोद्दीपनात्मकः॥ आद्योऽपि द्वेधा-विषयाश्रयभेदात्। तत्र यमुद्दिश्य रत्यादिः प्रवर्त्तते सोऽस्य विषयः। आश्रयस्तु तदाधारः । यत्तु-तमुद्दीपयति चन्द्रचन्दनरोलम्बवनाभ्रविद्युत्प्रभृति तदुद्दीपनम्। अनु पश्चाद् भावो यस्य सो Sनुभावः' कार्यम्। सच द्वेधा-सम्भादिः स्मितक- टाच्तादिश्वेति। तदुक्कम् --

रसविवचना। २१३

ते स्तम्भस्वेदरोमाश्चाः स्वरभड्कोऽथ वेपथुः। वैवरारयमश्रु प्रलय इत्यष्टाँ सात्त्विकाः स्मृताः ॥ स्मितं गीतं कटाक्षश्र भुजन्तेपश्र हुंकृतिः। तनुमोटनजम्भादिश्रानुभावः प्रकीर्त्त्यते॥ इति॥ विशेषेणाभिमुख्येन स्थायिनं प्रति चरतीति 'व्यभिचारी'। सच्चारयति भावस्य गति- मिति सव्वारी च। एष रत्यादेः सहायभूतो निर्वेदादिः। एषां संयोगान्=स्थायिनः सम्वन्धात् उत्पाद्योत्पादकभावात् गम्यगमकभावात् पोष्यपोषकभावरूपाच्च सम्बन्धात् रसस्य निष्पत्ति: [उत्पत्तिः] अनुमितिः, पुष्टिश्चे भवतीति भट्टलोल्लटशंकुकभट्टनायकानां मतानुसारं य्रथाक्रमं यथाश्रुतो भरतसूत्रार्थः । अर्थात् लौकिके व्यवहारे यानि कारणान्याश्रित्य रत्यादेराविर्भावी भवति तानि कान्तकान्तादिरूपाणि आलम्बनपदवाच्यानि भवन्ति जनककारणानि इति यावत्। उद्भूते च रत्यादौ यानि तत्पुष्टिकराणि चन्द्रचन्दनादीनि तानि उद्दीपनानि उच्यन्ते, एतेषां द्विविधानां काव्ये नाट्ये चोपनिबध्यमानानां 'विभाव' संज्ञा। रत्यादिजन्यानि कटाक्ष भुजाक्षेपादीनि शास्त्रे 'अनुभाव'संज्ञां भजन्ते। निर्वेदादीनि च पूर्वोक्कानि त्रयस्त्रिंशत् उल्विखि- तस्य रत्यादेर्जनने टिति प्रतीतौ वा समर्थानि 'व्यभिचारिभावा'इत्युच्यन्ते। एतेषां विभावा- नुभावव्यभिचारिभावानां संयोगात्=उत्पाद्योत्पादकभावात् सम्बन्धात् रसस्य निष्पत्ति := उत्पत्ति- रिति भीमांसाप्रक्रियामनुसरन्तः भट्टलोल्लटप्रभृतयः । एतेषां मते वास्तविकसम्बन्धेन अनु- कार्ये [नाट्येनाभिनेये नायकादौ] स्थितोऽपि तद्रूपतानुसन्धानात् [रामत्वाद्यारोपात् -- एवंविध- सीताहरणजनितदुःखानुसन्धानवान् रामोऽहम् इत्याकाराभिमानात् ] नर्त्तकेऽपि प्रैतीयमान: [आरोपरूपेण विषयीक्रियमाण:] स्थायी रसः । किमुक्कम् ? शणु यदुक्कम्-विभावैर्जनि- तोऽनुभावैः प्रतीतिपदं नीतो व्यभिचारिभिरुपचितो मुख्यवृत्यानुकरणीये रामे [ नायकादौ] वर्त्तमानोऽपि तद्रूपतानुसन्धानात् अनुकर्त्तरि [नटे] प्रतीयमानो यः स्थायी [रत्यादिः] स एव 'रस' संज्ञां भजते इति 'भट्टलोल्लटादीनां' मतस्य परः सारः। परमेवम्-अनुकार्ये रामादावेव रसनिष्पत्तिः स्यात् सामाजिके [सहृदये नाट्यादि- द्रष्टरि] रसनिष्पत्तेरभावः, तेन तेषु चमत्कारानापत्तिरिति दूषरां पश्यन्तो न्यायमतग्रृह्याः श्रीशंकुकप्रभृतयो भरतमुनिसूत्रमन्यथा व्याचक्षते, तथाहि-[ कृत्रिमैरप्यकृत्रिमतया गृहातैः] विभावानुभावव्यभिचारिभावैः संयोगात्=अनुमानात् रसस्य निष्पत्तिः=अनुमिति- रिति सूत्रार्थः। अयमत्राशय :- एका सम्यक् बुद्धिर्भवति यत्र नियमेन [ बाधाद्यभावेन ] विषयोऽध्यवसीयते। तत्र द्वौ प्रकारौ, एकोऽयोगव्यवच्छेदविषयकः यथा 'राम एवायम्' इति। अपरोऽन्ययोगव्यवच्छेदविषयकः यथा "अ्रयमेव राम' इति। अपरा मिथ्या बुद्धिः यत्र रामत्वाभाववति अरामे 'रामोय' मिति ज्ञानज्ञायते, यथा शुक्काविदं रजतभिति अरजते शुक्कौ रजतप्रत्ययः, इयञ्च बन्ध्या बुद्धिरभिधीयते उत्तर- कालमेव 'न रामोऽय'मिति यथार्थप्रत्ययेन, यथा 'नेदं रजत' मिति प्रत्ययेन शुक्कौ 'रजत- मिद' मिति प्रत्ययो निवर्तते। विरुद्धोभयकोटिका तु तृतीया संशयबुद्धिः तथा 'अरयं

१ 'पुष्टि' रेव 'भुक्कि'रित्युच्यते। २ प्रतीयमान := व्यअ्जनयाभिव्यक्कः इति व्याख्यानं कुर्वन्तः भट्टलोज्जटादीनां मत- स्थिति न जानन्ति नह्ेषां मते व्यञ्नास्वीकारः। सिद्धान्ते त्वेवं भविष्यति।

२१४ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

रामो नवा' इति। सदृशविषयिणी तु चतुर्थी बुद्धिर्भवति यथा 'रामसदशोऽयम्' इति। एताभ्यश्चतुर्विधाभ्योऽपि लोकप्रसिद्धाभ्यो धीभ्यो विलक्षणा या अरामे [ नटे] 'रामोयम्' इति घीः सा, चित्रे 'तुरगोऽय' मितिवत् लोकोत्तरसहृदयजनानुभवसाकिका, तयैव प्रथमं पक्षभूतो नटो विषयीक्रियते, ततः पक्षताज्ञाने सति अविद्यमानमपि [तत्र नटे] विभावादि- त्रयं लिग्गरूपेणणवगम्यते यतो गुरुशिक्षां प्राप्य कृतद््घिकालाभ्यासे नटे 'सेयं ममाङ्वेषु' इत्या- दिकाव्यानुसन्धानबलात् आलम्बनस्योद्दीपनस्य च विभावस्य प्रकटनं भवति तदनु तदनुगु- रास्य रोमाश्चादेरतुभावस्याविर्भावः, ततो व्यञ्ञनीयस्य उत्कराठादेर्व्यभिचारिभावस्य च प्रकाशो जायते, एवं कृत्रिमभावेन अतल्िङ्गैः [वस्तुतो नटावृत्तिभिः ] अपि कृत्रिमभावेन ज्ञानाभा- वात् स्थायी रत्यादिरनुमीयते। यस्यायं प्रकार :- 'रामोऽयं सीताविषयकरतिमान् सीतादया-

यो यदात्मकविभाववत्त्वे सत्यनुभावव्यभिचारिभाववान् स तदीयरतिमान्' इति यत्तन्यां सामा- न्यतो व्याप्तिः। यो नैव स नैवमिति वा व्यतिरेकव्याप्तिरनुसन्धेया। एवश्च येयमनुमितिः सैव चमत्काररूपा चर्वणा, तया चर्वराया विषयीक्रियमाणो रत्यादि: स्थायी एव 'रस' इति, सा च चर्वणा सामाजिकानामेवेति तेष्वेव रसव्यवहारः । परमत्राप्ययमस्वरसः-नहि क्वचिदनुमितिज्ञाने चमत्कृतिविशेषोऽनुभवसिद्धः,प्रत्य- क्षमेव ज्ञानं चमत्कारकं भवतीति लोकसिद्धमेव। अपि च-नटे 'नायं राम' इति बाधज्ञाने सत्यपि तादृशानुमितेरभावेऽपि सहृदयानामास्वादो दरीदृश्यते। रसानुमितिवादपच्े 'रसं साक्षात्करोमि' इत्यनुव्यवसायज्ञानानुपपत्तिरपि महद् दूषरामतः शङ्कुकादीनां मतमप्यनादेय- मेव। तस्मात्- विभावानुभावव्यभिचारिखां संयोगात्=सम्यक् साधारणात्मतया योगात्=भावकत्व- व्यापारेण रसस्य=सत्त्वोद्रेकप्रकाशितस्थाय्युपहितस्वात्मानन्दरूपस्य निष्पत्तिः=भोगाख्यव्या- पारेणा भुक्कि: [विषयीकरणाभिति यावत् ] इति सूत्रार्थः । इति भट्टनायकः । अस्य मतस्य संच्षिप्तसारोऽयम्-शब्दस्य अभिधाव्यापारवत् काव्यनाव्ययोस्तद्विल क्षरां 'भावकत्वभोजकत्व' नामकं व्यापारदवयमतिरिक्रमप्यस्ति, तत्राद्येन व्यापारेण व्यक्किवि शेषसम्बन्धित्वेन असाधारणस्य विभावादे: स्थायिनश्च व्यक्तिविशेषांशपरिहारेशा उपस्थाप- नरूपं साधारणीकरणम्भवति, अन्त्येन तु विभावादिसहक्कतेन रतिरास्वाद्यते सहृदयैः। असत्या अपि च रतेरास्वादोSलौकिकत्वान्नानुपपन्नः, स चायं रतेरास्वादो भुक्तिरेव। तत्र सीता- त्वादिविशषसम्बन्धांशपरिहाणं कान्तात्वादिसामान्यांशसम्बन्वेन विभावादीनां साधारणी- करराञ्च जायते। तत्र यद्यपि भावकत्वव्यापारस्य विषयो रसादि: परन्तु भोजकत्वव्यापारस्य विषयः सहृदयजन एव अतस्तस्यैव रसोपभोगः । रत्यादेः स्थायिनो भोगस्तु-सत्त्वगुणो- द्रेकात् प्रकाशमानानन्दस्वरूपा संवित् सापि वेद्यान्तरसम्बन्धरहिता, सैवैतन्मते भोगात्मक- व्यापारभूता [भोजकत्वव्यापारभूता ] एतेनैद व्यापारेण सत्त्वोद्रेकस्थाय्युपहितस्वात्मानन्द- १ 'अयं. घद' इति प्रंथममुत्पन्नं 'व्यवसायज्ञानम्'। तदुत्तरं 'घटभहं जानामि' इति ज्ञानविषयकं ज्ञानम् अ्नुव्यवंसायज्ञानम्'। इति दार्शनिकानां परिभाषा।

रसविवेचनः।

रूपस्य रसस्य निष्पत्तिर्भुक्तिरास्वाद इति यावत् । स चास्वादः लौकिकसुखानुभवविलक्षणः, अन्यथा भयादेः स्थायिनो भयानकत्वादिरसत्वेनानुभवो न स्यात्।'सम्भतैतन्मतो भट्ठनायकः' साङ्खपानुग इति सम्प्रदायः, तत्रास्माकं महद्वचित्र्यमाभाति, तदेतद्विषये-'काव्यप्रकाश प्रभायां' समीत्ितम्]। अस्य मतस्यास्वारस्यबीजन्तु-अभिधालक्षणाभ्यामतिरिक्केन तृतीयेन व्यजनात्मक- व्यापारेशैव पूर्वोक्कसकलप्रयोजनसिद्धेः मध्ये तदतिरिक्कव्यापारद्वयकल्पनं निष्प्रमाराकमेव तस्मात्-स्थायिनां रत्यादीनां विभावादिभिः सह संयोगात्=व्यङ्गयव्यञ्ञकभावरूपात् सम्ब- न्धात् [व्यज्जनाख्यव्यापारात् ]रसस्य=चिदानन्दविशिष्टस्य स्थायिनो, रत्यादिस्थाय्युपहितस्य चिदानन्दात्मनो वा निष्पत्तिः=अभिव्यक्विरिति भरतसूत्रार्थ इति सिद्धान्तानुयायिनः । अस्यायं परः सार :- मुकुटप्रतिशीषकादिना तावन्नटवुद्धिराच्छाद्यते गाढप्राक्कनसंवित्संस्का- राच्च काव्यबलेन आनीयमानापि रामधीर्न तत्र विश्राम्यति, अत एवोभयदेशकालपरित्यागः, रोभाञ्चादयश्च भूयसा रतिप्रतीतिकारितया दृष्टाः। तत्रावलोकिता देशकाला अ्र्नियमेन रति गमयन्ति, यस्यां स्वात्माऽपि तद्वासनावत्त्वादनुप्रविष्ट इव, तस्मात्तटस्थतया तन्र रत्यवगमः । एवञ्च [साधारणीभूतः ] सन्तानवृत्तेरेकस्या एव संविदो गोचरीभूतः स्थाय्येवाभिव्यक्लों 'रस' पदव्यवहारभाग् भवति। तत्र आस्वादनार्थकादू 'रस' धातोः भावे करणे वा घजि कृते रस्यते आस्वाद्यतेऽसौ त्रपनेन वेति रसः। भावार्थकप्रत्यये आस्वादनमेव रसः, करणार्थकप्रत्यये तु आस्वादनाभि- व्यञ्जकोऽन्तःकररास्य व्यापारो वृत्तिविशेषो रसः स्यात्। उक्कन्व-विभावानुभावव्यभिचा- रिभिर्व्यज्जितो रतिहासशोकादिस्थायित्वेन चित्तवृत्तिविशषो 'रसः'। अधिकन्तु मत्प्रणीतकाव्य- प्रकाशप्रभायां दशरूपकटीकायां वा द्रष्टव्यम्। एतद्विषये भट्टतातेन यदुक्कं तद् आचार्य- हेमचन्द्रैः स्वरचितकाव्यानुशासनस्य स्वोपज्ञा 'Sलङ्कारचूडामाण' व्याख्यायां स्पष्टीकृतं द्रष्टव्यम् । ग्रन्थगौरवभयात् तदिह नालोडितमस्माभिः । किन्तु- शृङ्गारहास्यकरुणारोद्रवीरभयानकाः। बीभत्साऽद्तसग्ज्ञौ चत्यष्टी नाटये रसाः स्मृताः ॥ इत्याचायैरष्टोक्काः। 'श्रीहेमचन्द्राचार्ये' तु-शङ्गारहास्यकरुणा रोद्रवीरभयानका बीभत्सान्भुतशान्ता नव रसा' इति तेषां समष्टया नव सड्ख्योक्का। तेन हेमचन्द्राचार्यमते 'शान्त' रसस्य नाटयेऽपि सम्प्रदायतयैव स्वीकारः नतु तद्विषये मतैकदेशित्वभिति ममाभा- ताति दिक्। आस्तां तावत्-प्रकृतमनुसरामः। एवम्भूतः शङ्गारादिभेदभिन्नो रसो यत्र पर- स्याङ्गं भवति तद् 'रसवदलङ्कारः'। तदुक्कं ध्वनिकारादिभिः- प्रधानेऽन्यत्र वाक्यार्थे यत्राङ्गन्तु रसादयः । काव्ये तस्मिन्नलक्कारो रसादिरिति मे मतिः ॥ १ ॥ तदयमत्र निष्कर्षः-रसानां परस्याङ्गभावे रसवद्लङ्कारः,भावानामङ्गत्वे प्रेयोऽलङ्कारः, रसाभासभावाभासयोरज्त्वे ऊर्जस्व्यलङ्कारः, भावशान्तेरङ्वतवे समाहितालङ्कारः, भावोदय- १ 'आचार्याभिनवगुप्तपादाः' तदनुयायिनो 'भम्मटाचार्य' प्रभृतयश्वेत्यर्थः ।

२१६ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

भावसन्धि-भावशबलतानामङ्गत्वे तत्तन्ामकालङ्काराः । आह च विश्वनाथ :- रसभावौ तदाभासौ भावस्य प्रशमस्तथा । गुणीभूतत्वमायान्ति यदालड्कृतयस्तदा ।। रसवत् प्रेय ऊर्जस्वि समाहितमिति क्रमात्। भावस्य चोदये सन्धौ मिश्रत्वे च तदाख्यकाः ॥ इति। एतच्च प्रायो मूलोदाहरणोष्वपि स्फुटीभविष्यति। परमग्रे रसवदलड्कारस्य यान्युदाहरणानि दरिडना आचार्येण उक्कानि तन्रास्माकं मतौ कस्यापि रसस्याङ्गभावो न दृश्यते, तेन सम्भावये-यद् रसवदलड्कारता आचार्यस्य स्वाभीष्टा नास्तीति कथमन्यथा महाकवी रसवदलड्कारं प्रतिज्ञाय स्वशैल्या तथाभूतानि तडुदाहरणानि नावच्यत् यद्यस्य तथाभीष्टमभविष्यत्। केवलं परमतसंरक्षणकामोऽयं प्रधान- रसवत्यपि काव्ये औपचारिकं रसवद्यवहारं करोतीति प्रतीयते। 'आचार्यमम्मटो'ऽपि 'एते च रसवदाद्यलड्कारा' इति लिखन् परमताभिप्रायाऽविष्करणामात्रैकप्रयास एव सन् तेषु गुरीभूतव्यङ्गयव्यवहारं सध्रीचीनं मनुते इति तदीयपूर्वोत्तरग्रन्थग्रन्थिग्रन्थनस्थूलेतरनिरीक्ष- रामपेक्षते। काव्यादर्श 'प्रभा'कारोऽपि-'तद्वर्णानपरमेतद्वचः रसवदलङ्कारालडकृतम्' इति लिखन् अस्मत्संवाद्येव। एवञ्चैतेषां मते रसवदादीनामलड्कारत्वमनभीष्टम्॥२७५॥

अद या मम गोविन्द ! जाता त्वाय गृहागते। कालेनैषा भवेत् प्रीतिस्तवैवागमनात्पुनः ॥२७६॥१ तन्रादौ प्रेय उदाहरति-'अद' इति। हे! गोविन्द! त्वयि गृहागते=भवनं प्राप्ते या मम प्रीति := प्रेमा जाता=उत्पन्ना सा एषा कालेन=वेलान्तरेण पुनः आगमनात्= भूयोपि सभागमनात् तव एव भवेत्=नेतरस्य भविष्यतीत्यर्थः । त्वयि गते सति इतरसाधु- समागमेन नैवेदृशी प्रीतिर्भविष्यति इति भावः। यावत्पुनस्तवागमनं न भावि तावत् क्ेशैनैव दिनानि यापयिष्यामीति व्यप्नथम्। अ्रत्र विदुरस्य वाक्यविच्छ्ित्तिविशेषतया अभिव्यज्यमाना भगवद्विषयिणी रतिर्भावः। स च भगवतः श्रीकृष्सस्य प्रेमातिशयजनकत्वे वाच्यस्य [वाक्यार्थस्य ] एव शोभातिशयं पुष्णातीति वाच्याङ्त्वाद्रतिभावस्य प्रेयोलड्कारत्वं सुस्पष्टम्॥ २७६॥ [उक्कार्थस्य स्पष्टीकरगाम्] इत्याह युक्ं विदुरो नान्यतस्तादशी धृतिः। भक्किमात्रसमाराध्यः सुप्रीतश्च ततो हरिः॥२७७॥ उक्कोदाहरणो प्रेय:स्वरूपं घटयति-'इति' इति। विदुरः इति=[उक्ेन] प्रकारेण १ तत्पदेन प्रकृतं रसमेव परामृशति। २ इत्थमेव प्रहादोक्तिः 'विष्णुपुराणे'- या प्रीतिरविवेकानां विषयेष्वनपायिनी। त्वामनुस्मरतः सा मे हृदयान्मापसर्पतु।। [अंश० १ अ०. २० श्रो० १७ ]

घेयसो लन्ये योजनम्। २१७

युक्लम्=उचितम् आह=कथितान्। अस्मिन्नर्थे हेतुं दर्शयति-'न' इति। यतः अन्यतः= अपरस्मात् कस्माचिचत् तादृशी धृतिः=वैर्य सन्तोष इति यावत् 'न' अभूत् इति शेषः तनः हेतो: भक्तिनात्रसमाराध्य := भक्किमात्रेर समाराध्यः सेव्यः अर्थात् ईश्वरे परानुरक्तिरूपा या भक्ि: केवलं तयैव वश्यः हरिः श्रीकृष्णः नत्वन्यैर्यज्ञादिभिः साधनैः तथाराध्य इति भावः । सुप्रीतः=अतिमात्रं प्रसन्न आ्रपरसीत् इति शेषः । मर्मार्थस्तु-अवस्तादुक्कप्नायः ॥२७७॥। [ प्रेयस उदाहरणान्तरम् ] सोम: सूर्यो मरुद् भूमिर्व्योम होतानलो जलम्। इति रूपारायतिक्रम्य त्वां द्रष्टुं देव ! के वयम् ॥२७८॥ पूर्व वक्तृवोद्धव्यवैशिष्टयेन प्रीतौ प्रेयोऽलड्कार उदाहृतः, सम्प्रति वक्तृमात्रगीतौ नदर्शयति-'सोम' इत्यादिना। हे देव != महादेव ! सोमः=चन्द्रमाः, सूर्य := रविः, मरुन्= अ्निलः, भूमि := पृथिवी, व्योम=आकाशम्, होता=यजमानः, अनलः=वहिः, जलम्= नीरम् इति=एतानि रूपाशि=नवाष्टौ मूर्ती: तनूः अतिकम्य=उल्लड्ध्य अतीत्य वर्तमानं त्वां= शुद्धस्वरूपं परमात्मानं द्रष्टम्=साक्षात्कर्तु वयं के=न केऽपि नैव समर्था इत्यर्थः। अदृश्योऽपि त्वं यद् दृष्टः स भक्कजनेषु तवानुकम्पव केवलं विश्वासार्हेति भावः । अ्त्र महादेवविषयको भक्कस्य रतिभावः । अत्र निष्कलस्य परव्रह्मण जन्यायाः प्रीतेरभावात् वक्तुः [भक्कस्य ] तद्विषयिराया प्रीत्या एव प्रेयस्त्वं ज्ञेयम् ॥ २७८ ॥ [ उक्कार्थस्पष्टीकरणम् ] इति साक्षात्कृते देवे राज्ञो यद्राजवर्मसः । प्रीतिप्रकाशनं तच्च प्रेय इत्यवगम्यताम्॥२७६॥ उक्ते काव्ये केवलं वक्तुः प्रीतौ प्रेयो घटयति-'इति' इति। इति=दर्शित प्रकारेण माक्ात्कृते=तपसा अध्यक्षीकृते देवे=महादेवे राजवर्मराः=राजवर्मनात्रो राज्ञः=भूपस्य यत् प्रीतिप्रकाशनम्=प्रेम्ण आ्ररविष्कारः तत् च प्रेयः=इत्याख्योऽल्कारः अरवगम्यताम्=ज्ञायताम् अर्थात् अन्नापि महादेवविषयको व्यङ्गयो राजनिष्ठो रतिभावः स्वव्यञ्ञकस्य प्रियाख्यान- रूपस्य वाक्यार्थस्याङ्गत्वात् 'प्रेयोऽलङ्कारः' । एवमादिष्वन्यत्राप्यूह्यम्॥ २७६॥ १ उक्क्व-[भक्किमीमांसागाम्] शारिडल्येन-'सा परानुरक्विरीश्वरे'[१२] इति। २ उक्कञ्च श्रीमद्भगवद्गीतायाम्- नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया। शक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा ॥ भक्कया त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन !। ज्ञांतुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टं च परन्तप!॥ मत्कमकृन्मत्परमो मद्भक्क: सङ्गवर्जितः । निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाएडव !॥ (अ० ११-५३, ५४, ५५) ३ तत्र सुनिविषयको रतिभावो यथा- हरत्यघं सम्प्रति हेतुरेष्यतः शुभस्य पूर्वाचरितैः कृतं शुभैः। शरीरभाजां भवदीयदर्शनं व्यनक्ति कालत्रितयेऽपि योग्यताम् ॥ [माघः] इदं नारदमुनिम्प्रति श्रीकृष्णावचनम्। अ्रन्रापि श्रीनारदविषया श्रीकृष्ानिष्ठा अ्र्भि- व्यज्यमाना रतिर्भावः, सच वाक्यार्थस्यातिशयकरत्वादङ्गतां गतः सन् प्रेयोऽलङ्कारः।

२१८ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

[रसवदलङ्कारप्रसङ्के प्रथमं शङ्गाररसोदाहरणम् ] सृतेति प्रेत्य सङ्गन्तुं यया मे मररां मतम्। सैषा तन्वी मया लब्धा कथमत्रैव जन्मनि॥ २८ू० ॥ क्रमप्रापं रसवदलङ्गारमुदाहर्त्तुकामः रसेषु प्रथमं श्ृङ्गारस्य प्राधान्यात् तत्स्वरूपमु- दाहररोन स्पष्टीकरोति-'मृता' इति। मृतां तदालसां पुनर्नांगानां कृपयोज्जीवितां दृष्ट्वा तत्पत्युः कुवलयाश्वस्योक्किरियम्-'मृता' इति। इयं मृता=इति निश्चयं कृत्वा प्रेत्य=मृत्वा यग्रा=प्रियया सह सङ्गन्तुम्=परलोके सङ्गमं कर्तु मे=मम मरराम्=मृतिः मतम्=निश्चित मासीत् सा एषा तन्वी कथम् अत्र एव जन्मनि=मरणां विनेत्यर्थः, मया लब्धा=प्राप्ता। 'लब्धा' इत्यत्र कर्मणि 'कः'। 'सङ्गन्तुम्' इत्यत्र 'तुमुन्रवुलौ क्रियायां क्रियार्थायाम्' [३।३। १ ·] इति सूत्रेण सम्पूर्वकाद् 'गम्' धातोः 'तुमुन्' । अत्र शङ्गारो रसः, सच सम्भोगात्मक: विप्रलम्भपूर्वः । उक्कश्व - न विना विप्रलम्भेन सम्भोग: पुष्टिमश्नुते। कषायिते हि वस्त्रादौ भूयान् रागोऽभिवर्धते ॥ इति॥ आरह च 'विश्वनाथः'- शृङ्गं हि मन्मथोद्भेदस्तदागमनहेतुकः । उत्तमप्रकृतिप्रायो रसः शृङ्गार इष्यते ॥ इति ॥ सारस्तु-रतिस्थायिभावकः कान्ताद्यालम्बनकः स्रक्चन्दनाग्रुद्दीपितः कटाक्षादनु भावितो व्रीडादिसञ्चारितः शृङ्गारः । सच विप्रलम्भसम्भोगभेदेन सामान्यतो द्विविधः ॥ रतिश्च-कान्ताविषयकोऽनुराग एव। उक्कं हि-'रतिर्मनोऽनुकूलेऽर्थे मनसः प्रवणणयितम्' इति। प्रकृतश्लोके निरुक्का [मदालसा] नायिका आलम्बनविभावः, तदीयस्मेरताद्या अनु- भावा:, हर्षविस्मयादयश्च व्यभिचारिभावाः, एतैरभिव्यज्यमाना रतिः स्थायिभावः सामाजिक- हृदये श्ृङ्गाररसतामापद्यते। इदन्तु ध्येयम्-रसोद्वोथे मिलितानामेव त्रयाणां विभावादीनां हेतुभावः, यत्र तु एकस्य द्वयोवो सद्भावः तन्रान्यस्यौचित्या आक्षेपः। आक्षेपोदाहररान्तु काव्यप्रकाशादी द्रष्टव्यम्॥ २८० ॥ [ प्रेयोSलङ्काररसवदलङ्कारयोविशेष: ] प्राक् प्रीतिर्दर्शिता सेयं रतिः शृङ्गारतां गता। रूपबाहुल्ययोगेन तदिदं रसवदचः ॥२८१॥ प्रेयोलङ्काराद् विशेषतां दर्शयन् अस्य रसवदलङ्कारत्वं समर्थयते-'प्राक्' इति। प्राकू=पूर्वयोर्द्वयोरुदाहरायोः या प्रीतिः=प्रेमा विभावादिभिः परिपोषरहितैव रतिः दर्शिता= १ 'यत्र तुरतिः प्रकृष्टा नाभीष्टमुपैति विप्रलम्भोऽसौ' इत्युक्कलक्षणो ज्ञेयः । अयश्च- पूर्वराग-मान प्रवास-करुणात्मकतया चतुर्विधः इतयके। अभिलाषविरहेष्याप्रवासशापहेतुक. इति पश्चविध इत्यपरे। अत्र मदालसापने करुणात्मको विप्रलम्भः । तदुक्कम्- यूनोरेकतरस्मिन् गतवति लोकान्तरं पुनर्लभ्ये। विमनायते यदैकस्तदा भवेत् करुणाविप्रलम्भारयः॥ इति प्रपश्चस्त्वन्यत्र। १ 'अद् या' तथा 'सोभः सूर्य:' इत्युदाहररादये।

प्रेयोरसवतोविशेष:। २१६

भगवद्विषयकत्वेन प्रेयोरूपतया स्फुटीकृता सा इयम्=सैव रतिः प्रीतिः कान्ताविषयकोऽ- नुराग इत्यर्थ:, रूपबाहुल्यंयोगेन=रूपाणि विभावानुभावव्यभिचारियः तेषां बाहुल्यं प्राचुर्य्य विस्तार इति यावत्, तस्य योगेन=व्यङ्गयव्यञ्जकभावसन्बन्धेन [व्यञ्जन।ख्येन शब्दव्या- पारेरोत्यर्थ:] शङ्गारताम्=शङ्गारभावं गता=प्राप्ता । तत्=तस्मात् इदं वच := मृतेति काव्य- रूपं वाक्यम् रसवत्=रसवदलङ्कारोपेतभित्यर्थः । अयमाशय :- इष्टपदार्थविषयकोऽन्तःकरणास्य परिणामविशेषः तत्रान्तरे वृत्तिपद- वाच्यः, स एव सुखानुशयी सन् रागः प्रीतिरिति चोच्यते। यदासौ नायिकादिविषयको भवति तदा 'रतिः' इत्यभिधीयते । 'रतिर्मनोऽनुकूलेऽर्थे मनसः प्रवणायितम्' इत्युक्केः । सैवयं रतिर्देवादिविषयिणी सती 'भाव' पदेन भरायते। प्रकृते तु-कान्ताविषयकानुराग- रूपत्वादियं रतिः श्ङ्गाररसस्य स्थायिभावः, सेव विभावानुभावव्यभिचारिणां संयोगाद् शृङ्गारत्वं गता [शङ्गारो रसः] तस्मादिदं वचो 'रसवत्'। अत्र मदालसा नायिका विभावः, तदीयवदनस्मेरताद्या अनुभावाः, हर्षविषादाद्याः व्यभिचारिणः, एतैः पुष्टितां नीतोऽभिव्यक्को रत्याख्यः स्थायिभावः सहृदयहृदयेषु रसभाव- मापदते इत्यधस्तादाम्रेडितप्रायम् । इद्मत्रावश्यकमवधानीयम्-यत्र रसः परस्याङ्गभावं भजते तत्रैव प्रायः सर्वेषामालङ्कारिकाणां मते रसवदलङ्कारत्वव्यपदेशः । यथा- मुनिर्जयति योगीन्द्रो महात्मा कुम्भसम्भवः। येनैकचुलके दृष्टौ दिव्यौ तौ मत्स्यकच्छपौ।। अत्र-एकचुलकेन समुद्रे पीयमाने तदन्तर्गतयोरवताररूपयोमेंत्स्यकूर्मयोर्दर्शनेन गम्योSद्भुतरसो मुनिप्रभावातिशयपर्यवसानत्वेन मुनिविषयकरतिपोषकदिति तदङ्त्वे रस- वदलङ्कारः। यथा वा- अयं स रशनोत्कर्षी पीनस्तनविमर्दनः । नाभ्यूरुजघनस्पर्शी नीवीविस्त्रंसनः करः ॥ अत्र शङ्गारावस्थया करुणारसस्य परिपोष इति श्ङ्कारस्य पराङ्गत्वेऽस्य रसवदलड्का- रत्वम्। 'ध्वन्यालोककार'मते तु-'मुनिर्जयति' इत्यत्र नैव रसवदलड्कारत्वेन व्यपदेशः। किन्तु -- असौ तस्मात् स्थितमेतत्-अङ्गिभूतरसाद्याश्रयेरा काव्ये क्रियमाणो नवनवार्थलाभो भवति, बन्धच्छाया च महती सम्पद्यते इति। अत एव च रसानुगुणार्थविशेषोपनिबन्धनम- लङ्कारान्तरविरहेऽपि छायातिशययोगि लक्ष्ये दृश्यते। यथा-इत्युत्तवा अद्धुतरसमेवात्र- पद्येऽ्ञित्वेन मन्यमानः 'मुनिर्जयति' इति पद्यमुदाजहार। 'अलड्कारसर्वस्वकार' स्तु-सुगूढं शास्त्रमर्थयन् प्रक्ृते 'भाविक'नामानमलङ्कारं स्थिरीचकार । 'अप्पय्यदीक्षिताः'-रसवन्त- मेव मेनिरे। आस्तां तावदेतत्-सर्वथापि प्राचां मते रसस्य अद्वित्वे अलड्कार्यत्वम्, तस्य पराङत्वे अलड्कारत्वम्, मम्मटाचार्यादीनां स्वमते रसस्य पराऊतास्थले गुणीभूतव्यङ्गयत्वम्, दराख्याचार्यमते [ काव्यशोभाकरत्वात्मकं सामान्यमुपाधिं लक्ष्यीकृत्य ] रसवत्येव काव्ये ऐच्छिकं रसवदलड्कारत्वमिति स्थितो राजमार्ग: । अत एव दरिडवामनमम्मटानाम- लड्कारलक्षरोSाप महान् मतभेदः ।

१ 'काव्यशोभाकरान् धर्मानलङ्कारान् प्रचक्षते' इति दराडी। 'काव्यशोभायाः

२२० "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

ननु-दरिडमते रसस्यापरानङ्गतायामपि रसवत्त्वमिति कुतस्त्वयाऽवगम्यते इति चेत्? शृखु- मूलग्रन्थे तत्र तन्न [श्रङ्गाररसादयुदाहरणो ] न कस्यापि रसस्येतराज्जत्वं कथमप्यव- गच्छाम: रसवतो वर्णनं प्रस्तुत्य तदुदाहरणाप्रदर्शनं ग्रन्थकारस्य ग्रन्थनन्यूनता स्फुटं प्रतीय- माना कथं वार्येत। शङ्गारादीनां स्वरूपमेवात्रावतारितं दारिडना, तदङ्गत्वे [रसवदलड्कारत्वे] उदाहरणानि ग्रन्थगौरवं मत्वा अ्रन्थान्तरतो वा तेषामवसायं हृदि कृत्वा नेह प्रप्चितानि इति सम्भाव्येतापि। मन्नये तु-[कदाचित्]रसवति काव्य एव गौराया भावनया रसवदलङ्कार- व्यवहारो दराड्याचार्याणामिति, 'इह त्वष्ट रसायत्ता रसवत्ता स्मृता गिराम्' इति वत््यमाण- स्पष्टोक्के:, तदत्र विपश्चिद्वर्या यु्कायुक्के स्वयमप्यामालोचयन्तु, मचा तु गुरुभावितान्तःकरणोन यथामति विवरीतम्। परमिदमन्यदपि विभाव्यम्-किं सर्वत्र सर्वथा सर्वदा प्रतीयमानस्य सर्वस्य व्यङ्गय- मात्रस्य एव अलड्कार्यत्वम् [स्वप्रधानत्वम्?] अथवा तादृश रसादेरेव?। तन्र न तावदादः पक्षः तोदक्षम :- समासोक्कयप्रस्तुतप्रशंसापर्यायोक्कप्रभृतिस्थले मुख्यतयैव प्रतीयमानानां वस्त्वलड्काराणामपि अलड्कारतयैव स्वीारात्। ननु तत्तत्स्थले वाच्यार्थस्यैव प्रधानत्वम्, प्रतीयमानानां वस्त्वलड्काराणां नैव तत् तस्मादप्रधानभूतानामलड्कारान्तरत्वमेवेति चेतू ? न, व्यङ्गयमात्रस्य प्रधानताया अनुभवसिद्धत्वेनापलपितुमशक्यत्वात्। नच परः पक्ष-सामान्यतः काव्यात्मत्वेन स्वीकृतानां वस्त्वलड्काररसादिव्यङ्गयानां मध्ये वस्त्वलड्काराणान्त्वलड्का- रत्वम् रसादीनां नियमेनालङ्कार्यत्वमेवेति विनिगमनाविरहात्। तस्माद् व्यङ्गयतयाऽवि- शिष्टानां वस्त्वलड्काराणां रसादीनाञ्च काव्यशोभाजनकत्वेनालङ्कारत्वं युक्लयनुभवसिद्धमिति प्राचां सरशिरेव साधीयसीत्यपि केचित्। अधिकन्तु-"काव्यप्रकाशप्रभाया" मालोडित मस्माभिरिति तत एव करोहत्य निरा्षिणीयम् ॥२८१॥ [अथ रौद्रो रसः ] निगृह्य केशष्वाकृष्टा कृष्णा येनाग्रतो मम। सोडयं दुःशासनः पापो लब्धः किं जीवति क्षगाम् ॥२८२॥ शृङ्गारमुदाहृत्य रौद्ररसमुदाहरति-'निगृह्य' इति। येन मम अग्रतः=पुरतः माम- नादृत्येत्यर्थः, कृष्ण=द्रौपदी केशेषु=शिरोरुहेषु निग्रह्य=नितरां गृहीत्वा आकृष्टा=आलोठिता, सः अयम् पाप := दुष्टः दुःशासनः=दुर्योधनानुजः मया=भीमेन प्राप्त := गृहीतः क्षणं जीवति= प्राशिति किम्=नैव जीवति [जीविष्यति] इत्यर्थः ॥ २८२॥ [ उक्कल्ये रौद्ररसस्वरूपसङ्गमनम् ] इत्यारुह्य परां कोरटिं क्रोधो रौद्रात्मतां गतः। भीमस्य पश्यतः शत्रुमित्येतद्रसवदचः॥२८३॥ कर्त्तारो धर्मा गुणाः ॥१# 'तदतिशयहेतवस्त्वलङकाराः' इति 'वामनः'। उपकुर्वन्ति तं सन्तं येऽड्द्वारेण जातुचित्। हारादिवदलड्कारास्तेऽनुप्रासोपमादयः ॥ इति 'मम्मटाचार्याः'4

वीरो रस:। २२६

उक्ले उदाहरणो स्वयं रौद्रं रसं लापयति-'इति' इति । शत्रुम्=दुःशासनन् पश्यतः=आलोकयतः भीमस्य=मध्यमपाराउवस्य क्रोध := [ कोपः ] कोधात्मक स्थायिभाव: पराम्=प्रकृष्टाम् कोटिम्=सीमानम् आ्ररुह्य=प्राप्य त्रर्थान् विभावादिभिः परितः पोषं गन्वा रौद्रात्मतां गतः=रौद्ररसभावं प्राप्तः, रौद्ररसरूपेश परिणात इति निर्गलितोऽर्थः । उक्कञ्च 'प्रतिकूलेषु तैदरायस्यावबोधः क्रोधः इष्यते' इति। अत्र क्रोधः स्थायिभावः, दुःशा- सनः सपत्न आलम्बनविभावः, तस्य कृष्णाकेशाद्याकर्षणामुद्दीपनविभावः, पाप इति निन्दा- वचनमनुभावः, प्रतीयमाना गर्वाद्या व्यभिचारिणाः, एतैः पुष्टितां नतिः क्रोधः स्थायिभावः राद्ररसभांव प्राप्तः इति-एतत् 'रसवत् वचः' इत्येवमुक्कं वचः काव्यं रसवदलङ्कारवदित्यर्थः। 'क्रोधस्थायिभावको द्विषदालम्वनकः तदपकाराघुद्दीपितो विकत्थनाद्यनुभावितो गर्वादिसश्वारितो रांद्र' इति राँद्ररसस्वरूपम्। तथाच 'वाग्भटः'- करोधात्मको भवेद्रौद्र: क्रोधश्वारिपराभवात्। भीष्मवृत्तिर्भवेदुग्रः सामर्षस्तत्र नायकः ॥

अत्रारातिजनाक्षेपोद्वेलनं चोपवरार्यते ॥ इति ॥२=३॥ [ वीररसोदाहरणम् ] अजित्वा सार्यावामुर्वीमनिष्ट्वा विविधैर्मखैः। अदत्वा चार्थमर्थिभ्यो भवेयं पार्थिव: कथम्॥ १८४॥। वीररसमुदाहरति-'अजित्वा' इति। सार्णवाम्=अएविणा समुद्रेरा सहिताम् उर्वीम्= पृथ्वीम् अरजित्वा=न जित्वा जयेनाप्राप्येत्य्थः, विविधैः=नानाप्रकारैः मखैः=वेदविहितैः राज- सूयाश्वमेधप्रभृतिभिर्यज्ञैः अनिष्ट्वा=देवान् अ्रसन्तर्प्य, अरथिभ्यः=याचकेभ्यः अर्थम्=वसु अदत्वा=असमर्प्य कथम्=केन प्रकारेण [ विधिना] अहम् पार्थिवः=पृथिवीपतिः भवेयम्= स्याम्। तत्तत्पृथिव्यादिदानात्मकदर्शितोपायरहितस्य पृथिवीपतित्वं मनोरथमान्रमेवेति तात्प- र्य्यम्। अत्र युद्धवीरता धर्मवीरता दानवीरता चेति ध्वनितम् ॥ २४ ॥ [ लच्ये र्वाररसस्वरूपसङ्गमनम् ] इत्युत्साह: प्रकृष्टात्मा तिष्ठन् वीररसात्मना। रसवत्वं गिरामासां समर्थयितुमाश्वरः॥ २८४॥ उक्कोदाहरणो स्वयमेव वीररसं घटयति-'इति' इति। इति=उक्करूपे काव्ये प्रकृष्टा- त्मा=प्रकृष्टः उत्कृष्टः आरत्मा स्वरूपं यस्य स तथाविधः विभावादिभिः परिपोषं प्राप्त इत्यर्थः । उत्साहः=संरम्भ: 'कार्यारम्भेषु संरम्भ: स्थेयानुत्साह उच्यते' इत्युक्ललक्षणः वीररसात्मना तिष्ठन्=वीररसरूपेण परिणामं प्राप्तः आसां गिराम्=दर्शितकाव्यरूपाणं कविवाचाम् रस- वत्त्वम्=रसवदलङ्कारभावं समर्थयितुम्=परिपोषयितम् ईश्वरः=युक्ः समर्थ इत्यर्थः । अ्रत्र संग्रामे जेतव्यो वैरिवर्गः, धर्मे यज्ञाः, दानेऽर्थिनश्च आलम्बनविभावाः, प्रती- यमाना: तत्तत्सहकारिणोऽनुभावाः, हर्षछतिसंवेगप्रभृतयो व्यभिचारिभावाः,एतैःसवैरभिव्यक्कः उत्साहरूप: स्थायिभावः सहृदयहृदये वरिरसतां भजते। उक्कश्व-'उत्साहस्थायिभावकः,

२२२ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

द्विष द्विद्वज्जनदानाद्यालम्बनकोSपकार गुणायुद्दीपित: प्रतीकारकरणादानादनुभावितो हर्षवेगचि- न्तादिसञ्चारितो 'वीरः'। इति। उक्कथ्व- उत्साहात्मा भवेद्वीरस्त्रिधा वीराजिदानतः। नायकोऽत्र भवेत्सर्वैः श्लाध्यैरधिगतो गुणैः ॥२८४ ॥ [ करुणरसस्योदाहरणम् ] यस्या: कुसुमशय्यापि कोमलाङया रुजाकरी। साधिशेते कथं तन्वी हुताशनवतीं चिताम् ॥ २८६ । करुणारसमुदाहरति-'यस्या' इति। यस्याः कोमलाङ्षा := मृदुशरीरायाः नायिकायाः कुसुमशय्या=पुष्पास्तरणाम् 'अपि' रुजाकरी=पीडाजनिका, सा=तन्वी सुकुमाराङ्गी कथम्= केन विधिना हुताशनवतीम्=जाज्वल्यमानानलाम् चिताम्=चित्याम् अधिशेते=तत्रास्ते इत्य- र्थः। 'चिता चित्या चितिः स्त्रियाम् इत्यमरः। 'अधिशीड्स्थासामाधारः [१।४६७] इत्यनेन कर्मसंज्ञा ॥ २८६॥ [ करुणरसस्वरूपसङ्गमनम् ] इति कारुरायमुद्रिक्रमलङ्कारतया स्मृतम्। तथापरेपि बीभत्सहास्याद्भुतभयानकाः ॥ २८७। एतद् घटयित्वा दर्शयति-'इति' इति। इति=एवम् उद्रिक्रम्=विभावादिभि: परितः पुष्टिमंप्राप्तम् कारुरयम्=करुणास्य [ करुणाख्यरसस्य ] भावः कारुखयं शोकः स्थायिभावः 'इष्टनाशादिभिश्वेतो वैक्कव्यं शोकशब्दभाक्' इत्युक्तलक्षणः अलद्कारतया=रसवदलङ्कारभावेन. स्मृतम्=उक्कं कविभिरित्यर्थः । अत्र मृता तन्वी आलम्बनविभावः, कुसुमशय्यादिस्मृतिः उद्दीपनविभावः, तथाविध- करुणोपेतवचनमनुभावः, कथभित्यादिना गम्यमानाश्चिन्ताप्रभृतयो व्यभिचारिभावाः, एतैर- भिव्यक्क: शोकस्थायिभावः सचेतसां हृदये करुणारसतां भजते। उक्कश्व-शोकस्थायिभावको मृताद्यालम्बनकः तद्गुणदुद्दीपितो रोदनादयनुभावितो दैन्यादिसञ्वारितः 'करुणः' इति। 'वाग्भटो'प्याह- शोकोत्थः करुणो ज्ञेयस्तत्र भूपातरोदने। वैवसर्यमोहनिर्वेदप्रलापाश्रूखि कीर्तयेतू॥ इति। तथा परे अपि बीभत्सहास्याद्भुतभयानकाः=रसा ज्ञया इति शेषः। अरथात्- जुगुप्सास्थायिभावक: विरामूत्राद्यालम्बनको दुर्गन्धादुद्दीपितो निष्ठीवनाद्यनुभावितो ग्लान्यादिसञ्चारितो बीभत्सः। हासस्थायिभावको विकृतिकृदालम्बनको वैकृताघुद्दीपितः गल्लफुल्लनाद्यनुभावितः श्रमादिसश्चारितो हास्यः। विस्मयस्थायिभावकः विस्मयजनककर्म- कर्त्रालम्बनकः विस्मयकर्माधुद्दीपितः चकितताद्यनुभावितो हर्षादिसन्चारितोऽदुभुतः । भय- स्थायिभावको विकटाद्यालम्बनक: तद्विकटकर्माधयुद्दीपितः पलायमाद्यनुभावितो जडतादिस- ज्चारितो भयानक:, इत्येवमाद्ममीषां स्वरूपादि ग्रन्थान्तरेषु वैशद्येनावतारितम् इद तु संचिप्योक्कम् ॥२८७॥

वीभत्सादिकम्।

[बीभत्सोदाहरणम् ] पायं पायं तवारीणां शोसितं पासिसम्घुटैः। कौएपाः सह नृत्यन्ति कबन्धैरन्त्रभृषणाः॥ २८८ ॥ तत्रादों बीभत्सरसमुदाहरति-'पायम्' इति। अन्त्रनूषएा :- अन्त्रं पुरीतत् भूषएं मरडनं येषां ते तथाविधा: कौरापाः=राक्षसाः पाशिसम्पुटैः=पुटाकारः करैरित्यर्थः, तव अरीणाम्=शत्रूणाम् शसितम्=रुधिरम् पायम्पायम्=पुनः पुनः पीत्वा कबन्धैः=उत्तमाङ्ग- रहितेः क्रियावद्भिः कलेवरैः सह=साकम् नृत्यन्ति=नर्त्तनां विदधते। अन्र 'दोषेक्षणादिभिर्गर्हा जुगुप्सा विषयोद्धवा' इत्युक्ललक्तणा जुगुप्सा स्थायिभावः, शोशितपिबाः आान्त्रभूषणा राक्षसा आलम्बनविभावाः, एतैरेव नेत्रचेष्टाययाः हर्षाद्याश्च श्रनतिप्ता यथायथमनुभावाः व्यभिचारिभावाश्च सन्ति, तैरेतैरभिव्यक्कः उक्कलक्षणो जुगुप्सारूपः स्थायि- भावः सचेतसां हृदि बभत्सरूपेण परिामते। एवमेतादृशरसवद्वाक्यत्वाद्रसवदलङ्वारोऽयम्। परमयं बीभत्सो कविनिष्ठराजविषयकरतिभावम्प्रत्यङ्गतया गुणीभूत इति प्रेयोऽलङ्कारोऽयम्, अथवा प्रेयोरसवतोः सङ्करः स्यादित्यपि केचित्। 'पायं पायम्' इत्यत्र 'आभीच्सो रामुल च' [३।४।२२] इति 'पा' धातोः 'एमुल'। 'नित्यवीप्सयोः' [=१॥४] इति द्वित्वम् ॥२८८॥ [ हास्योदाहरणम् ] इदमम्लानमानाया लगनं स्तनतटे तव। छाद्यतामुत्तरीयेण नवं नखपदं सखि !॥ २८६ ॥ हास्यरसमुदाहरति-'इदम्' इति। [सख्याः समीपे कृतमानामेकान्ते कान्तेन कृत- कामकेलिं काश्वित् सखीम्प्रति तद्वयस्यायाः सोपहासं वचनमिदम् ।] हे! सखि != आलि ! अम्लानमानाया := न म्लानः खसिडतः मानो गर्वः प्रणायकोपो यस्याः तथाविधायाः अरथात् अस्माभिर्बहुवारं कृतेऽपि प्रशायकोपशमनार्थमाग्रहेSपरित्यक्कमानायाः तव स्तनतटे=कुचतटे लग्नम्=संसक्लम् इदम्=दृश्यमानम् नवम्=सदयस्कं नतु चिरकालीनम् नखपदम्=करजा- घातचिह्नम् उत्तरीयेण=प्रावरणपटेन छायताम्=आत्रियताम्। अस्मत्पुरतः कृता मानकथा वच्चनामात्रमेवेति भावः । अत्र कान्तभुक्का तथाविधमानिनी नायिका आलम्बनविभावः, करजव्रणादिकमुद्दीपन- विभाव:, तथा वाक्चेष्टादिकमनुभावः, एतैर्गम्यमाना [आतिताः] अवहित्थाद्या व्यभिचा- रिणा: तः सवैरभिव्यक्कः 'वागादिवैकृतश्वेतोविकाशो हास उच्यते' इत्युक्कलक्षणो हासः स्थायि- भाव: सहृदयहृदयेषु हास्यरसतां प्राप्नोति, तादृशरसोपेतश्रेदं काव्यं रसवत्। उदाहरणान्तरं यथा 'विश्वनाथस्य'- ुरोर्गिरः पश्च दिनान्यर्धात्य वेदान्तशास्त्राणि दिनत्रयश्व। अमी समाघ्राय च तर्कवादान् समागताः कुक्कुटमिश्रपादा ॥इति॥२=६॥ [अद्भुतरसोदाहरणम् ] अंशुकानि प्रवालानि पुष्पं हारादिभूषराम्। शाखाश्च मन्दिरारायेषां चित्रं नन्दनशाखिनाम्॥ २६०॥

२२४ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

अद्भुतरसमुदाहरति-'अंशुकानि' इति। एषाम् नन्दनशाखिनाम्=सुरारामतरू खाम् प्रवालानि=नवपल्लवाः अंशुकानि=वस्त्राणि सन्ति इति क्रियाशेषः। पुष्पम्-कुसुमं [जातावेकवचनम्] हारादिभूषणाम्=हारादि मराडनम् शाखा := विटपाश्च मन्दिराणि=गृहाः चित्रम्=इदं सर्वमत्याश्चर्यमित्यर्थः । अत्र नन्दनशाखिन आलम्बनविभावाः, तेषां तादशलोकोत्तरगुणा उद्दीपनविभावाः, प्रतीयमाना: स्तम्भस्वेदाधा विशेषा अनुभावाः, हर्षाद्याश्च व्यभिचारिणः, एतैरभिव्यक्तः परिपोषितश्च विस्मयाख्यः स्थायिभावः सामाजिकहृदये अद्भुतरसरूपेण परिणामते। विस्मयस्य लक्षणान्तु- विविधेषु पदार्थेषु लोकसीमातिवर्ततिषु। विस्फारश्वेतसो यस्तु स विस्मय उदाहृतः ॥ इति ज्ञयम् ॥ २६० ॥ [ भयानकरसस्योदाहरणाम्] इदं मघोन: कुलिशं धारासन्निहितानलम्। स्मरणं यस्य दैत्यस्त्रीगर्भपाताय कल्पते॥ २६१। भयानकरसमुदाहरति-'इदम्' इति। मघोनः=इन्द्रस्य इदं कुलिशम्=वज्रम् धारासन्निहितानलम्=धारासु सन्निहितो वर्त्तमानः अनलो हुतभुक् यस्य तत्तथाविधं 'वर्त्तते' इति शेषः । यस्य=कुलिशस्य स्मरणम्=स्मृतिः [अपि] दैत्यस्त्रीगर्भपाताय=दैत्यानाम् असु- राखां स्त्रियः रमरायः तासां गर्भस्य भ्रूणास्य पाताय विनाशाय कल्पते=समर्था भवति। यस्य स्मृतिरपि गर्भविनाशेन महतीं भीति जनयति तस्य दर्शनं किमु वक्कव्यिति भावः । अत्र मघोना आलम्बनविभावः, तस्य तथाविधं कुलिशमुद्दी पनविभावः, गर्भपातोऽनु- भावः, एतैर्गम्यमाना मनोव्यापारविशेषा [आवेगसम्मोहादयः ] व्यभिचारिभावाः तैरभि- व्यक्कः 'रौद्रशक्कया तु जनितं चित्तवैक्कव्यदं भयम्' इतिलक्षणां भयं स्थायिभावः सचेतसां वृत्तौ भयानकाख्यरसपदवीम्प्राप्तश्रमत्कारमाघत्ते, तादृशरसवद्वाक्यमिंदं रसवदलडकारोपेतं काव्यमिति बोध्यम् ॥ २६१॥२

१ यथा वा- दोर्दरडाञ्चित चन्द्रशेखरधनुर्दराडावभङ्गोद्यतः टङ्कारध्वनिरार्यबालचरितप्रस्तावनाडिसिडमः : द्राक् पर्यस्तकपालसम्पुटमिलद्ब्रह्माराडभाएडोदर- भ्राम्यत्पिरिडतचरिडमा कथमहो नाद्यापि विश्राम्यति॥ अत्र लक्ष्मरास्य विस्मयः स्थायी भावः, धनुष्टङ्कारा आलम्बनविभावः । तस्य विशालता उद्दीपनविभावः, एतादगुक्किरनुभावः, हर्षादयो व्यभिचारियाः, एतैरभिव्यक्तो विस्मयः सामाजिकहृदयेऽद्भुतरसतामापद्यते। २ यथा वा- नष्टं वर्षवरैर्मनुष्यगएानाभावादपास्य त्रपा- मन्तःकञ्चुकिकञ्चुकस्य विशति त्रासादयं वामनः।

रसवद्वसानम्।

[ पूर्वोक्किविरोधपरिहारः ] वाक्यस्याग्राम्यतायोनिर्माधुर्ये दाशतो रसः। इह त्वश्रसायत्ता रसवत्ता स्मृता गिराम्॥ २६२।

इति रसवच्चक्रम्

गुए प्रस्तावे 'मधुरं रसवद्वच' इति माधुर्यगुरावत्त्वेन रसवत्त्वं काव्यस्योक्तम्, इह पुना रसनैव 'रसवत्त्वस्य' अलड्कारत्वमुच्यते इति कथं पूर्वापरं विरुद्धमभिधानम्: इत्याशड्कायां स्वोक्किविरोधपरिहारार्थमिदमाह -- 'वाक्यस्य' इति। माधुर्ये=माधुर्यप्रस्तावे वाक्यस्य=काव्य- गिराम् अग्राम्यतायोनि := ग्राम्यत्वदोषाभाव एव योनिः कारणं यस्य स तथाविधः रसः= रसवद्वचः दर्शितः=निरूपितम् अरथात् तत्र अग्राम्यताया रसत्वमुपचारत उक्कम्। इह तु= अस्मिन्नल डकारप्रस्तावे तु गिराम्=काव्यवाचां रसवत्ता रसवदलड्कारभावः अष्टरसायत्ा= अष्ट्सु रसेषु शङ्गारादिषु आयत्ता शङ्गाराद्यष्टरसप्रयुक्केत्यथः।

:वम् रसवदलङ्कारस्तु रस एवेत्युभयोविशेष नैव पूर्वापरविरुद्धाभिधानम्। इदन्तु बोध्यम्-यद्यपि 'अष्टौ नाट्ये रसाः स्मृताः' इति प्रायोवाद:तथापि 'शान्तोपि नवमो रस.' स्वीकर्तव्य एव। तस्य स्वरूपमुक्कं 'काव्यानुशासने' तथाहि-'वैराग्यादिविभावो यमनियमाध्यात्मशास्त्रचिन्तनाद्यनुभावो धृत्यादिव्यभिचारी शमः [शमस्थायिभावकः] शान्तः। उदाहरएं यथा- गङ्गातीरे हिमवति शिलाबद्धपद्मासनस्य ब्रह्मध्यानाभ्यसनविधिना योगनिद्रां गतस्य। किं तैर्भाव्यं मम सुदिवसैर्येषु ते निर्विशङ्काः कराडयन्ते जरठहरिणा: शङ्गकराडं विनेतुम्॥ अत्र शमः स्थायिभावः, वैराग्यं समाधिर्वा आलम्बनविभावः, गङ्गातीराघुद्दीपन विभावः, यमाद्यनुभावः, धृत्यादयो व्यभिचारिणः, तैरेतैः तृष्णाक्षयरूपः शमः पुष्टितां नीतः शान्तरसस्वरूपेण परिणामते इति दिक् ॥ २६२ ॥ [ऊर्जस्विन उदाहरणम् ] अपकर्त्ताहमस्मीति हदि ते मा स्म भूत् भयम्। विसुखेषु न मे खड्गः प्रहर्त्तु जातु वाञ्छति॥ २६३ ॥ 'ऊर्जस्व्यलङ्कारम्' उदाहरति-'अपकर्त्ता' इति। [सङ्ग्रामे पलायमानं शत्रुम्प्रति पर्यन्ताश्रयिभिर्निजस्य सदृशं नाम्र: किरातैः कृतं कुब्जा नीचतयैव यान्ति शनकैरात्मेक्षणाशङ्किनः॥ अत्र अकस्मादुपस्थितो वानर आलम्बनविभावः, तस्य विकटदशनप्रकाशादिरुद्दीपन- विभावः, वर्षवरादीनां पलायनाद्यनुभावः, शङ्कादयो व्यभिचारिण: तैरेतैरभिव्यक्कः 'भयं' स्थायी सहृदयहदये भयानकरसरूपतया परिणमते। इत्येवमादि यत्र तन्न यथायोग्यमूहनीयम्। (प्र०) ऊर्जस्विलक्षएं सोदाहरणं विद्ृणु? (उ०) अस्य पृ० पं० २४।

२२६ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

कस्यचिद्वीरस्य वचनमिदम्]। 'अहम्' ते=तव अपकर्त्ता=अपकारकारी सपत्नः त्र्मि= भवामि इति=कारणात् ते=तव भयम्=भीतिः मा स्म भूत्=मा भवतु। मे=मम खडगः= असि: विमुखेषु=पृष्ठदायिषु भीतेष्वित्यर्थः, जातु=कदाचिदपि प्रहर्त्तुम्=प्रहारं कर्त्तुम् न वाञ्छति=नैव कामयते न प्रहारपरो व्त्तते इत्यर्थः । भीतेषु नाहं शस्तरपातीति भावः। उक्कश्व मानवे धर्मशास्त्रे [सप्तमाध्याये] नायुधव्यसनप्राप्तं नार्त नातिपरिक्षतम्। न भीतं न परावृत्तं सतां धर्ममनुस्मरन् ॥ [६३] इति॥ अन्र गर्वाख्यों व्यभिचारिभावः, उत्साहरूपात् स्थायिभावादप्यत्युद्धटः तस्मादूर्जस्वि- नामायमलङ्कारः। ऊर्ज := बलप्रकाशनमन्रास्तीति व्युत्पत्तेः। यत्र तु उक्कव्यभिचारिभावस्य तथा- विधमौद्धव्यं नास्ति तन्र वीर एव रसो वाक्यार्थस्याङ्गभावङ्गतः सन् रसवदलङ्काररूपेण प्रतीयते। 'ऊर्जस्वि'। 'अस्मायामेधास्रजो विनिः'[५।२।१२१] इति सूत्रेण 'विनि' प्रत्ययः । यद्यप्ययं भावः तथापि ऊर्जःप्रकाशनयोगात् ऊर्जस्वीति विशेषसंज्ञया व्यवहारः । अलङ्कारेषु योगसमाख्याया आदरणीयत्वात्। यत्र तु-ऊर्जः [गर्वाख्यो व्यभिचारी] उत्साहे स्थायि- न्यात्मानमर्पयति तन्र वीरो रसो व्यज्यते तदाऽयं पूर्वोक्करसवदलङ्कारतो नातिरिच्यते। उदाहरणान्तरं यथा-'तुद्राः सन्त्रासमेते वििहित हरय' इत्यादि प्रकाशकृतां ज्ञेयम् । एतावता-रसवत्येव काव्ये गौणीं वृत्तिमाश्रित्य रसवदलङ्कारत्वेन व्यवहारो दरिडनां नतु यत्र रसः परस्याङ्गं स्यात् तत्रेति सूक्मया दृशा पूर्वोत्तरानुसन्धानपुरःसरं पूर्वोक्कमिहाप्यू- हनीयम्। इत्थम्-अनाचित्येन प्रवृत्तो रसो भावश्र रसाभासो भावाभासश्चेत्युच्यते, स यत्रा- परस्याङ्ं तदूर्जस्वित्, इत्याधुनिकानां मतानुरोधेन ऊर्जस्विन उदाहरणन्तरन्त्वन्यत्। यथा- त्वत्प्रत्यार्थवसुन्धरेशतरुणीः सन्त्रासतः सत्वरं यान्तीवार! विलुिठतुं सरभसं याता: किराता वने। तिष्ठन्ति स्तिमिताः प्ररूढपुलकास्ते विस्मृतोपक्रमा- स्तासामुत्तरलैः स्तनैरतितरां लोलैरपाङ्गैरपि ॥ अत्न प्रभुविषयरतिभावस्य श्क्गाररसाभासोSङ्गम्। शरङ्गारस्य अननुरक्कराजवनिता- विषयत्वादनौचित्यन पवृत्तिरिति तस्याभासत्वम्। यथा वा- त्वयि लोचनगोचरङ्गते सफलं जन्म नृसिंह ! भूपते !। अजनिष्ट ममेति सादरं युधि विज्ञापयति द्विषां गएः॥ १ [इतोऽय्रे यथा]-कुसराशकेभकुम्भाः युष्मद्देहेषु लज्जां दधति परममी सायका निष्पतन्तः । सौमित्र ! तिष्ठ पात्रं त्वमसि नहि रुषां नन्वहं मेघनाद: किञ्चिद्भ्रूभङ्लीलानियमितजलधिं राममन्वेषयामि॥ अत्र राम आलम्बनम्। तत्समुद्रबन्धनमुद्दीपनम्. नुद्रेषूपेक्षा पराक्रमशालिनी रामे प्रतिस्पर्धा अनुभावौ, गम्यो गर्वश्च व्यभिचारी, उत्साहः स्थायिभावः तदभिज्ञ सहृदये वारो

त्वं किन्तु रसवदलद्वारत्वमिति दसिडस्थिति: ॥२३६॥।

पर्यायोक्तम्। २२७

अत्र कव: प्रभुविषयस्य रतिभावस्य तदविपयद्विपद्वरारनिमयो भावाभासोऽड्म्। यत्ु काश्वित् एवंविधस्थले तादशौद्भटयाभावेन नोजस्विव्यवहारो युक्ल इत्याचष्टे तन्न, अन्ाप्यद्विांन औद्धटय प्रदर्शनसंरम्भवशात् कविप्रवृत्तेः । प्रत्युत इतरानङ्वेऽपि रसे रसवदलङ्कारत्वेन व्यव- हारे परेषां साहस एवाभाति। आह च-'काव्यालङ्कारसार' व्याख्यायां 'श्रीमत्प्रतीहारेन्दु- राजः'-'तत्र हि रागद्वेषमोहकारणका अनोचित्येन रसभावा उपनिबध्यन्ते अत एव तत्र स्वकल्पनापरिकल्पितत्वेन ऊर्जसो बलस्य विद्यमानत्वात् ऊर्जस्विव्यपदेशः'इति। उदाजहार च- तथाकामोऽस्य वबृधे यथा हिमगिरे: सुताम्। संग्रहीतुं प्रवव्रते हठेनोपास्य सत्पथम् ॥। अत्र सकललोकातिशायिनो भगवतोऽकृतविवाहकुमारीविषयनया हठसंग्रहः शास्त्र- संविद्विरुद्धः प्रवृद्धरागकारणक उपनिबद्धः । तेन ऊर्जस्विता। अपिच-'रसाभासादीनां पराजतायामेव ऊर्जीस्वव्यवहारो युक्कः। तथा चाह- 'उद्भटभट्टः' अनौचित्य प्रवृत्तानां कामकोधादिकारणात्। भावानाञ्च रसानाञ्च बन्ध ऊर्जास्वि कथ्यते ॥ इति। तस्मात्-'नव्यास्तु रसाभासो भावाभासो वा रसान्तरादेरङ्वत्वमापन्नः सन् ऊर्ज- स्व्यलङ्कारो भवतीन्याचक्षते तन्न रुचिरमित्यादि वदतां 'प्रभा' कारादीनां प्रमाद एव अ्रपति- प्राचीनस्योद्भटभट्टस्यापि नवीनैः सह संवादसत्त्वात् ॥२६३॥ [ ऊर्जस्विस्वरूपयोजना ] एवमुकत्वा परो युद्धे निरुद्धो दर्पशालिना। पुंसा केनापि तज्ज्ञेयमूर्जस्वीत्येवमादिकम् ॥२६४॥ उक्कोदाहररो ऊर्जस्व्यलक्वारं स्वयं स्पष्टयति-'एवम्' इति। दर्पशालिना=साहङ्कारेस केन अपि=वीरेणा पुंसा=पुरुषेण राज्ञत्यर्थः, एवम्=उक्रूपं वचनम् उत्तवा=अभिधाय पर := शत्रु: युद्धे=सड्ग्रामे निरुद्धः=युद्धकरणाय प्रतिहस्तितः तत्=तस्माद् हेतोः इत्येवमादिकम्= उक्कप्रकारप्रभृति रमान्तरेऽपि तथाविधो गर्वः ऊर्जस्वि ज्ञेयम्=ऊर्जस्व्यलङ्काररूपेए परिणतो बोद्धव्यः । अत्र यत् कथनीयं तदधस्तादुक्कम् ॥ २६४॥ [अथ पर्यायोक्कस्य लक्षराम् ] अर्थमिष्टमनाख्याय साक्षात्तस्यैव सिद्धये। यत् प्रकारान्तराख्यानं पर्यायोक्तं तदिष्यते ।। २६५।। -*:- पर्यायेणापि यस्योक्कं नाम पापौघनाशकम्। हरेस्तस्य गुणान्पूज्यान् कीर्त्तयेम दिवानिशम् ॥१॥

(प्र०) पर्यायोक्कस्य लक्षणोदाहरणादि: सर्व: प्रपश्नः स्पष्टीकर्त्तव्यः। (उ०) अस्य पृ० पं० २८।

२२= "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

उद्देशक्रमप्राप्तं पर्यायोक्कमलङ्कारं लक्षयति-'अयम्' इति। इष्टम्=वाञ्छितम् अर्थम्=वाच्यार्थम् अनाख्याय=साक्षात् अभिधया वृत्त्या वाचकशब्देन अनभिधाय तस्य एव=इष्टस्यैवार्थस्य सिद्धये=बोधनाय यत् प्रकारान्तराख्यानम्=प्रकारान्तरेण भङ्गयन्तरेख आख्यानं व्यज्ञनात्मकव्यापारेण प्रत्यायनं तत् 'पर्यायोक्कम्' नाम अलक्कारः इष्यते=अलङ्का- रशास्त्रविद्धिरिति शषः । वाच्यवाचकभावभिन्नेन व्यज्ञनव्यापारेशार्थाद् वाच्यस्यैव यदभिधानं तत्पर्यायोक्- मिति लक्षणसारः । उक्कश्व 'उद्भटभट्टेन'- पर्यायोक्नं यदन्येन प्रकारेणाभिधीयते। वाच्यवाचकवृत्तिभ्यां शून्येनावगमात्मना ॥ इति ॥ तथा च-विवत्ितस्वप्रकारातिरिक्लेन चारुतरेण रूपेशा व्यङ्गयस्याभिधानं 'पर्यायोक्क' मित्युह्नं भवति। पर्यायेण भङ्गयन्तरेणोक्कमभिहितं व्यङ्गयं यत्रेति व्युत्पत्तेः । यद्यपि व्यङ्गय- स्याभिधानं न युज्यते विरोधात्. तथापि प्रकारभदेनाविरोध एव तदुक्रम्-'य्देवोच्यत तदेव व्यङ्गयं यथा तु व्यङ्गयं न तथोच्यते' इति ॥ २६५॥ [पर्यायोक्कस्योदाहरणम् ] दशत्यसौ परभृतः सहकारस्य मञ्जरीम्। तमहं वारायष्यामि युवाभ्यां स्वैरमास्यताम्॥ २६६॥ पर्यायोक्कमुदाहरति-'दशति' इति। असौ=सन्निकृष्टवर्त्ती परभृतः=पिकः सह- कारस्य=चूतस्य [लताकुञ्जस्य बहिःप्रदेशे वर्त्तमानस्येति शेषः] मञ्जरीम्=वल्लरी दशति= त्रोट्या खराडयतीत्यर्थः । तम्=पिकम् अहम् वारयिष्यामि=उड्डाययिष्यामि। युवाभ्याम् [इह]स्वैरम्=स्वच्छन्दम् आास्यताम्=उपविश्यताम्। अत्र मयि स्थितायां नायकनायिकयो रतिमहो निर्विन्नो भवितुं नार्हति इत्यालोच्य ममातोSपसरणामेवोचितम् इति च विभाव्य 'अस्मात्स्थानादहं यास्याि' इति वाचक- शब्दाभ्यामिष्टमर्थ साक्षादनाख्याय् पिकवारणव्याजेन स एवार्थो भङ्गयन्तरेण प्रत्यायितः [व्यक्कीकृतः] इति तदेव पर्यायोक्कम् ॥ २६६॥ [ लच्ये लक्षणयोजनम् ] सङ्गमय्य सखीं यूना संकेते तद्रतोत्सवम्। निर्वर्त्तयितुमिच्छन्त्या कयाप्यपसृतं ततः॥२६७॥ इति पर्यायोक्स्

पर्यायोक्कलक्षणसङ्गमनं विशदयति- 'सङ्गमय्य' इति। सक्केते=रतिविलासाय कृते

१ यथा-सविकल्पकज्ञानात्पूर्व जायमानम् 'इदं किश्चित्' इत्याकारकं विशेषणातादि- सम्बन्धानवगाहि निर्विकल्पकं ज्ञानम्, तदेवोत्तरकाले 'गौरयम्' इत्याकारकं जात्यादिसंसर्ग · तावगाहि 'सविकल्पकं' भवति। परमुभयोराकारे प्रकारे च विभेद एव, एवमेव वाच्यस्यापि व्यङ्यस्वरूपेण लापनं नायुक्रम्। एतदेव 'भङ्गयन्तरेणाभिधान' सुच्यते इति सरलतरसारः।

पर्यायोक्तलापनविशेष:। २२६

संङ्कतस्थाने सर्खाम्=वयस्याम् यूना=तरुरोन सह सङ्मय्य=भेलयित्वा तद्रतोतसवम्=तयोयूनो- भोंगविलासं निर्वर्त्तयितुम्=साधयितुम् इच्छन्त्या=अभिलषन्त्या कया अपपि=कयाचित् चतुरया तन := तस्मात् स्थानात् अपसृतम्=अपगतमित्यन्वितार्थः । एवञ्च 'अहं गच्छामि' इति साक्षा- दनभिधाय परभृतोड्ठायनव्याजेन स्वगमनोत्तरमाभ्यां निर्विशद्का रतिः क्रियताम् इति व्यक्की- करां स्पष्ट पर्यायोक्म्। अस्मद्भावनया तु इदमुदाहरणं जयदेवोककद्वितीयपर्यायलक्षणाक्रान्तम्। तथाहि- 'पर्यायोक्कं' तदप्याहुर्यद्वयाजेनेष्टसाधनम्। यामि चूतलतां द्रष्दुं युवाभ्यामास्यतामिह ॥ अत्र नायिकां नायिकेन सङ्गमय्य चूतलतादर्शनव्याजेन निर्गच्छन्त्या सख्या तत्स्वा- चछन्यसम्पादनरूपेष्टसाधनं पर्यायोक्कम । 'गम्यस्यैव भङ्गयन्तरेणाभिधानं पर्यायोक्कम्' इत्य- लङ्कारसर्वसकार 'रूय्यक' प्रभृतिमतेन उदाहरणान्तराणि सन्ति बहूनि अपरारायपि तेषु किश्चित्प्रदर्श्यते- स्पृष्टास्ता नन्दने शच्याः केशसम्भोगलालिताः। सावज्ञं पारिजातस्य मञ्जर्यो यस्य सैनिकैः॥ अत्र 'हृयग्रीवेण इन्द्रो जितः' इति व्यङ्गयं कार्यमुखेन वर्ितमिति गम्यप्रकारान्त- रोक्कितैया। यथा वा- लोकं पश्यति यस्याड्घ्रिः स यस्याडाघ्रिं न पश्यति। ताभ्यामप्यपरिच्छेद्या विद्या विश्वगुरोस्तव।। अत्र गोतमः पतञ्जलिश्र स्वासाधारसारूपाभ्यां गम्यौ रूपान्तराभ्यामभिहिती। यथा वा- निवेद्यतां हन्त ! समापयन्तौ शिरीषपुष्पन्नदिमाभिमानम्। पादौ कियद्दूरमिमो प्रयास निधित्सते तुच्छदयं मनस्ते॥ अत्र कियद्दूरं जिगिमिषेति गम्य एवार्थो रूपान्तरेणाभिहितः । यथा वा [शाकुन्तले] राजानम्प्रति अनसूयोक्किः ?- 'कतमो वा विरहपर्युत्सुकजनः कृता देशः' इति । अत्र 'कुतः समागतोऽसि' इत्ययमेवाभिधेयाऽर्थेो भङ्गयन्तरेणोक्कः। यथा वा-[ काव्यालङ्कारसारलघुवृत्तौ ] येन लम्बालकः सास्त्रः करघातारुणास्तनः । अकारि भग्नवलयो गजासुरवधूजनः ॥ सोऽपि येन कृतः प्लुष्टंदहेनाप्येवमाकुलः। नमोऽस्त्ववार्यवीर्याय तस्मै मकरकेतवे॥ अत्र लम्बालकत्वादयः कार्यरूपत्वात् कारणभूतं गजासुरवर्धं वाच्यवाचकव्यापारा- स्पृष्टमपि गमयन्ति। यथा वा-मम अपकारपरा नित्यं धृतराष्ट्रतनूद्धवाः । मृत्युबीजान्यवाप्सुस्ते पाएडवेषु न संशयः ॥ अत्र बीजावापकाररोन तैः कुलक्षयः कृत इति कार्यरूपोऽर्यो भङ्गयन्तरेणोक्कः। एवमादि दर्शितरीत्या अन्यत्रापि ऊहनीयम् ॥ २६७॥१

१ रसगङ्गाधरादिग्रन्थेषु गूढो विचारः कृतः । पर्यायोक्कस्य अ्र्प्रतिसंच्िप्तसरलस्वरूप- सारस्तु-'इह भवद्धभिरागन्तव्यम्' इत्यस्मिन्विषये 'अयं देशोऽलङ्कर्तव्यः' पवित्रीकर्त्तव्यः' 'अस्माकं नयनयोः कर्पूरशलाकिका देया' इत्येवमादिर्ज्ञेयः ।

२३० "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

[अथ समाहितलक्षणम् ] किञ्चिदारभमाणस्य कार्य दैववशात् पुनः। तत्साधनसमापत्तिर्या तदाहुः समाहितम्॥ २६८ ।। -*- समाहिता हि पश्यन्ति यस्य रूपं निरज्नम्। धर्ममेघवितानाय तस्मै योगात्मने नमः ॥

क्रमप्राप्तं समाहितं लक्षयति -- 'किश्चित्' इति। किश्चित् कार्यम्=कर्त्तव्यम् आर- नमाशास्य=अनुष्ठातुमुपक्रमाशस्य देववशात्=अकाराडतः एव पुनः या तत्साधनसमापत्ति := तस्य साधनं तत्साधनं तत्समाधानं तस्य या ममापत्तिः संयोग: साधनसौकर्यमिति यावत् तन् समाहितन्=नामालङ्कारम् आहु := कथयन्ति प्रारिप्सितकार्यसमाधानरूपत्वात्समाहित- मित्यन्वर्थेयं संज्ञा ॥ २६८ ॥ [ समाहितस्योदाहरणम् ] मानमस्या निराकर्त्ते पादयोमें पतिष्यनः । उपकाराय दिष्टयैतदुदीर्र घनगर्जितम्॥। २६६।। -*- इति समाहितम्

समाहितमुदाहरति-'मानम्' इति। अस्या := मानिन्याः मानम्=गर्व प्रशायकोपं निराकर्तम्=दूरीकर्तुम् पादयोः=चरणायोः पतिष्यतः=पतनं करिष्यतः मे=मम उपकाराय= हिताय दिष्टया=दैववशात् घनगर्जितम्=मेघगर्जना उदीर्णम्=उदितम्। अत्र मानिन्या मानभक्कार्थ पादपतनरूपे कार्ये प्रवृत्तस्य दैववशादुदितेन घनगर्जितेन अक्केशेन तत्समाधानं जातमिति समाहितालङ्कारः । 'जयदेव' मते अस्यैव 'समाधि' रिति नाम। 'वाग्भट' स्तु समाधेरेव 'समाहितं' नामाह- कारणान्तरसम्पत्तिर्दैवादारम्भ एव हि। यत्र कार्यस्य जायेत तज्जायेत समाहितम् ॥ उदाहरणं तस्यैव यथा- मनस्विनी वह्लभवेश्म गन्तुमुत्करिठता यावदभूत्निशायाम्। तावल्नवाम्भोधरधीरनादप्रबोधितः सौधशिखी चुकूज । ऋत्र कान्तगृहे गमनकार्यारम्भः पुनस्तत्प्रेरकः शिखिशब्दः कारणान्तरसम्पत्तिरिति समाहितम्। * [पयः आलक्गारिकाणां तत्तल्लक्षरोषु सूक्ष्मं सूक्ष्ममन्तरं ममाभाति यदि तत्र समा- लोचनात्मिका दृष्टि: पात्येत तदा ग्रन्थभूयस्त्वं स्यादिति मत्वा तद्रूपेण मया लेखिनी क्रि- दपि नोस्थापिता] 'यातु भावस्य प्रशाम्यदवस्था भावशान्तिः, तस्याः पराज्गत्वे समाहितम्' इति ये वदन्ति तन्मते समाहितोदाहरगान्तु-

उदात्तम्।

पश्याम: किमियं प्रपद्यत इति स्थैर्य मयालम्बितं किं मां नालपतीत्ययं खलु शठ ! कोधस्तयाप्याश्रितः । इत्यन्यान्यविलच्यदष्टिचतुरे तस्मिन्नवस्थान्तरे सव्याजं हसितं मया धृतिहरो मुक्लस्तु वाष्पस्तया। अत्र शङ्गारस्य कोपशान्तिरङ्मिति समाहितम्। एतेनैवाभिप्रायेरा 'महोन्नः'- 'रसभावतदाभासवृत्तैः प्रशमबन्धनम्। अन्यानुभावनिःशून्यरूपं यत्तत्समाहितम्' ॥ इति लक्षयामास। उदाजहार च लघुृत्तिकार :- अथ कान्तां दृशं दृष्ट्वा विभ्रमाच्च भ्रमं त्रुवोः। प्रसन्नं मुखरागश्च रोमाञ्चस्वेदसंकुलम्। स्मरज्वरप्रदाप्तानि सर्वाज्गानि समादधत्। उपासर्पद्विरिसुतां गिरिशः खस्तिपूर्वेकम् ॥ अत्र भगवता शङ्गारस्य येऽनुभावाः कान्तदृष्टयादयः तेषामवहित्थन आकारप्रच्छा दनात्मकेन भावेन तिरोधानं विहितामेति दर्शितलक्षणणानुसारं समाहितम् ॥२६६॥ [अथ उदात्तस्य लक्षणम् ] आशयस्य विभूतेर्वा यन्महत्त्वमनुत्तमम्। उदात्तं नाम तं प्राहुरलड्कारं मनीषिर:॥ ३०० ॥। -*- यस्य चरितं महोदात्तं राघवस्य महात्मनः । तस्य सीतासनाथस्य श्रये चरसापड्ढजम् ॥ १॥

उदात्तं लक्षयति-'आशयस्य' इति। आशयोऽभिप्रायः ['अभिप्रायच्छन्द आरशय' इत्यमर: ] तस्य, वा=अथवा विभूते := ऐश्वर्यस्य [विभूतिर्भूतिरैश्वर्यम्' इत्यमरः] यत् श्रनु- त्तमम्=नास्त्युत्तमं यस्मात् तत् लोकोत्तरं महत्त्वम्=महिमा आधिक्यमिति यावत् 'निरूप्यते' इति शेषः । मनीषिय := अलङ्गारशास्त्रविदः परिडताः तम् अलङ्कारम् उदात्तं नाम प्राहुः= उदात्ताख्यं वदन्तत्यर्थः । वसार्यस्य [राजादेः] महाशयत्ववर्णानम्, लोकोत्तरसम्पत्तिशालित्व- वर्णानश्चेति द्विविधमुदात्तमित्यर्थः। उत्कर्षेण आरादीयते ग्रृह्यते स्मेति 'उदात्तम्'। कर्मि 'निष्ठा' [३।२।१०२] इति सूत्रेण 'क्' प्रत्ययः 'अच उपसर्गात्तः' [७४।४७] इति सूत्रेण तादेशः । 'लोकोत्तर'मिति कथनेन कविप्रतिभोत्थापितमेश्वर्यलक्षणाम्, असम्भाव्यमानविभूति- मतो वस्तुनो वर्णनश्चेति फलति। तेन स्वभावोत्तयलक्कारे भाविकालक्कारे च यथावस्थितव- स्तुवर्सानात् उदात्तेन सह तयोरद्वयोर्भेद: इति बोध्यम्॥ ३००॥ [उदात्तस्योदाहरगाम् ] गुरो: शासनमत्येतुं न शशाक स राघवः ।

तत्राद्यम् 'आशयमहत्त्ववर्णनाख्यम्' उदात्तमुदाहरति-'गुराः' इति। सः=सर्व लोक- [शास्त्र ]प्रसिद्धः राघवः=श्रीरामचन्द्रः गुरो := पितुः शासनम्=राज्यं परित्यज्य चतुर्दशवर्ष- (प्र०) उदात्तस्य सोदाहरणं लक्षणां विवेचय? (उ०) अम्य० पृ० गं० १३।

२३२ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

पर्यन्तं वनवासकरणरूपामाज्ञाम् अत्येतुम्=उल्लड्घ यतुम् न=नैव [कदापि ] शशाक=शक्को नाभूदित्यर्थः । सः कः यः=रावणाशिरश्च्छदकार्यभारे=रावणस्य दशकन्धरस्य शिरसां दशा- नामप्युत्तमाङ्गानां छेदः कर्त्तनमेव कार्यम् अनुष्ठेयं कृत्यं तस्य भारे प्रपश्चे अपि अ्विक्कवः= वैक्कव्यरहहितः । अन्नातिमात्रमसाध्ये रावणावधरूपे कार्येऽपि सर्वथा चोभरहितस्य रामस्य यद्राज्य- च्युतिकरपितृशासनपरिपालनं तद्धर्मपरतन्त्रतयाऽस्य लोकातीतां महाशयतामवगमयताति 'आशयमहत्त्ववर्णनं' नामोदात्तम् ॥ ३०१॥ रत्नभित्तिषु सङ्क्रान्तैः प्रतिबिम्बशतैर्वृतः। ज्ञातो लङ््केश्वर: कुच्छ्रादाञ्जनेयेन तत्त्वतः ॥ ३०२ ॥ 'विभूतिमत्त्ववर्णनम्' उदात्तमुदाहरति-'रत्नभित्तिषु' इति। आ्रजनेयेन=अख्जना- पुत्रेण हनूमता रत्नभित्तिषु=रत्ननिर्मितकुड्येषु संक्रान्तैः=प्रतिफलितैः प्रतिबिम्बशतैः= त्रसंख्यातप्रतिरूपकैः वृतः=परितो व्याप्तः लङ्कश्वरः=लङ्गाया अ्रधिपती रावणः कृच्छात्= अरतिकष्टेन तत्त्वतः=याथातथ्येन ज्ञातः=निश्चितः अयमेव रावण इति। कृ्द्रेणा रावास्य तत्वतो ज्ञाने प्रतिबिम्बशतावतत्वं कारणम्। अत्र लङ्केश्वरस्य प्रामादभित्तीनां प्रतिबिम्बशतग्राहिरत्नमयत्ववर्णानेन महती विभूतिः प्रत्यायितेति 'विभूतिमत्त्ववर्णनं' मुदात्तभिदं द्वितीयम्। जयदेवस्तु उदात्तमित्थमलक्षयत्। तथाहि- 'उदात्तमृद्धेश्वरितं श्लाध्यं चान्योपलन्तणम्'। सानौ यस्याभवद् युद्धं तद्धूर्जटिकिरीटिनोः ॥ इति ॥ अत्रोत्तरार्धभाग उदाहरणाम्। धूर्जेटिकिरीटिनो: श्लाध्ययुद्धात्मकचरितवर्णनेन उदात्तालङ्कारः। ऋद्ध्युदाहरणान्तु मूल एवोक्कं ज्ञयम्॥ ३०२ ॥ [ द्विविधस्याप्युदात्तस्य सोपसंहार: लक्षासङ्गमनप्रकार: ] पूवेत्राशयमाहात्म्यमत्राभ्युद्यगौरवम्। सुव्यञ्जितमिति प्रोक्तमुदात्तद्यमप्यदः॥ ३०३॥

इति उदात्तम्

द्विविधमप्युदास्तमुपसंहरति-'पूर्वत्र' इति। पूर्वत्र=गुरोरित्युदाहरणो आशयमा- हात्म्यम्=अभिप्रायस्य मानसव्यापारस्य गौरवम्। अत्र=द्वितीयस्मिन् 'रत्नभित्तिषु संक्रान्तै' रित्युदाहरणे अभ्युदयस्य=समृद्धः [सम्पत्तेः] गौरवम्=उत्कर्षः सुव्यज्जितम्=स्पष्टरूपेरौव व्यक्तिं नीतम् इति=अस्माद्वेतोः अदः द्वयम् अपि उदात्तम्=अयं द्विविधोऽप्युदात्तालङ्कारः प्रोक्कम्=वर्पिात इत्यर्थः । विषयद्वैविध्यस्य हेतोवैचित्रयस्यापि द्वैविध्यम् इति हेतोरुदात्तस्य द्वौ भेदौ युक्किसहा- वेवेति भावः।

अपन्हुतिः । २३३

यत्तु 'नव्यास्तु प्रस्तुतस्याङ्गत्वेन वरार्यमानं महतां चरितमप्युदात्तं वदन्ति, यदाहु: 'यद्वापि प्रस्तुतस्याङ्गं महतां चरितं भवेत्' इति कैश्चित् महतां चरितं प्रस्तुतस्याङ्कवेन चसर्यमानमुदात्तं नव्यमतसम्मतमेवाह, तत्प्राचीनोद्धटादिग्रन्थादर्शनमूलकमेव। तथा च- उदात्तमृद्धिमद्वस्तु चरितं च महात्मनाम्। उपलक्षणतां प्राप्तं नेतिवृत्तत्वमागतम्' ॥ इत्यौद्भटे उदात्तलक्षणे महताश्चरितस्योदात्तलक्षणातवेन स्पष्टमेवोपादानात्। अत एव तदुत्तरकालभवो 'रुय्यको'Sपि 'समृद्धिमद्वस्तुवर्रानमुदात्तम्' इत्यभिधाय 'अरङ्गभून- महापुरुषचरितञ्च' इत्याचचके। उदाहृतवांश्र द्वितीयमुदात्तम्- तदिदमरसयं यस्मिन्दशरथवचनानुपालनव्यसनी। निवसन् बाहुसहायश्रकार रक्षःक्षयं रामः। अ्त्रारराये वर्णनीये रामचरितमङ्गत्वेन वर्रातम्। तस्मात् 'महताश्ोपलक्षणाम्' इत्याचा- येमम्मटककृतलक्षएपर्यन्तानुधावनेन प्राचीननवीनकृतोदात्तलक्षणो आर्थिकमपि किञ्चिद् विशेषं न पश्यामः। दसिडलक्षरामप्युक्कार्थे संवाद्ेवेति कृतं ग्रन्थवृद्धिकरेण तुलनात्मकदृष्टिपातेन। उदाहरणान्तरं यथा-

वृन्दावने व्रजधनं ननु कामधेनुव्ृन्दानि चेति सुखसिन्धुरहो विभूतिः॥ अत्र वृन्दावनविभूतिवर्रानमुदात्तता। यन्न प्रधानमप्यङ्कतां गच्छति तदुदाहरणामन्यत्। यथा- सेयं मथुरा नगरी सुरगुरुभिर्याचितो भगवान्। यत्रावतीर्य शतशः सुरद्विषो हेलयो न्यवधीत्॥ अत्र वीरो नगर्यङ्गम् ॥ ३०३ ॥ [अपहुतेर्लक्षणम् ] अपहुतिरपहुत्य किश्चिदन्यार्थदर्शनम्। न पश्चेषुः स्मरस्तस्य सहस्त्रं पत्रिसामिति॥ ३०४ ।। -6- अपह्रुतिर्न यस्यास्ति सर्वानुभवसाच्तिराः । तमनन्तमहाशक्कि कृष्णां वन्दे जगत्प्रियम् ॥ १॥ -:*:- क्रमप्राप्तामपह्ुतिं लच्ष्यलक्षणाभ्यां निरूपयति-'अपहुतिः' इति। किश्चित्=यत् किमपि वर्णानीयस्य गुणाक्रियादिरूपं धर्मम् अपहुत्य=अवगोष्य असत्यतया प्रतिपाद्येत्यर्थः, अन्यार्थदर्शनम्=अन्यस्य अर्थस्य अप्रस्तुतधर्मान्तरस्य दर्शेनं सत्यतयावस्थापनम् सत्यत्वेन १ मालिन्यप्रोञ्छनीकारः । २ साहित्यकौमुदीकार 'श्रीविद्याभूषरोन' उक्कम्। (प्र०) अपन्हुतेः किं लक्षराम् किञ्चोदाहरणम् ? कथञ्च तत्र तल्लक्षरासङ्गति- रिति सर्वं सुविविच्य व्याख्याहि? (उ०) अस्य पृ० पं० २२।

२३४ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

निश्चितीकरणाममिति यावत् [सा] अपह्वुतिः=अपह्नुतिनामालङ्कार इत्यर्थः । उत्तरार्धेनोदा हरति-'न' इति। स्मरः=कामः तस्य=नायकस्य [कृते] पञ्चेषुः=पञ्च इषवो बाखा यस्य सः तथाभूतो ननास्ति [किन्तु ] पत्रिणाम्=बाणानां सहल्म्=सहस्रसड्ख्यत्वम् अरस्ति इति शेषः । अन्र स्मरस्य पञ्चेषुत्वरूपं धर्म निषिध्य तस्मिन् सहस्रबारातारूपस्य अ्रन्यस्यार्थस्य [धर्मस्य ] सत्यत्वेनावस्थापनं सैव प्रकृते अपह्वुतिः इति। इदन्तु ध्यातव्यम्-अपन्हुती प्रकृतधर्मनिषेधपूर्वको धर्मान्तरारोपः। रूपकसामान्ये तु नैव प्रकृतधर्मनिषेधः । तत्त्वापह्ववरूपके धर्मिणामेव प्रकृतं निषिध्य धर्म्यन्तरारोप इति रूपकादपन्हुतेभेंदो बोध्यः, उत्प्रेक्षायामतिशयोक्कौ च कस्यापि निषेधो न भवतीति ततोऽप्य- स्या भेदः। अपि चोत्प्रेक्षायां सम्भावनारूपा प्रतीतिर्भवति, अत्र तु आहार्यस्वरूपा, आन्ेपे तु केवलं निषेध एव नत्वारोपः। नच-'प्रकृतस्य यदन्यत्व' मित्येवंरूपातिशयोक्किरिति वाच्यम् स्पष्टं प्रस्तुतं निषिध्यान्यार्थस्थापनात्॥। ३०४।। [ विषयापन्हुतेरुदाहरणम् ] चन्दनं चन्द्रिका मन्दो गन्धवाहश्र दक्तिय:। सेयमग्निमयी सृष्टिर्मयि शीता परान् प्रति॥ ३०५॥। अपन्हुतेर्भेदान्तराणि दिदर्शयिषुरादौ 'विषयापन्हुति' माह-चन्दनम्=मलयजरसः, चन्द्रिका=ज्योत्ता [तथा] मन्दः=मन्दगमनः दत्तियाः=दत्तिणादिग्वाही गन्धवाहः च= पवनश्च [इति] त्रयम् सृष्टिः=विधातृकृतः सर्गः माये=विरहिरयां विराहि वा अ्रभ्नि- मयी=अनलरूपा तद्वद्दाहकत्वात् 'प्रतीयते' इति शेषः । परान् प्रति=मद्भिन्नान् प्रति शीता= तापनिवर्त्तकत्वेन सुखकारीति भावः ॥। ३०५॥ [ विषयापन्हुतिस्वरूपयोजना ] शैशिर्यमभ्युपेत्यैव परेष्वात्मनि कामिना। औष्रय प्रकाशनात्तस्य सेयं विषयनिहुतिः॥३०६॥ उक्कोदाहरो विषयापन्हुतिस्वरूपं स्वयं योजयति-'शैशिर्यम्' इति। अत्र कामिना मदनावेशवता पुंसा परेषु=स्वभिन्नेषु शैशिर्यम्=शिशिरस्य भावः शैशिर्यम् शीतलत्वम् अ्रभ्यु- पेत्य=आरोप्य तस्यैव=शीतलत्वधर्मस्यैव आत्मनि=स्वस्मिन् [स्वविषये] श्रष्रयप्रकाश- नात्=श्रग्निमयत्वधर्मारोपणोन चन्दनादीनां दाहकत्वकार्त्तनात् सा इयं विषयनिन्हुतिः=एव- म्प्रकार सेयं विषयापन्हुतिरित्यर्थः । अ्त्र प्रकृतस्य चन्दनचन्द्रिकादेर्निषेध्यो धर्मः शैत्यम्, आरोप्यो धर्मस्तापकत्वम् तयो- दयोव्यंवस्थितस्वपरात्मकविषयप्रतिपादनात् इयं विषयापन्हुतिरित्युच्यते। इदन्तु ज्ञेयम्- यत्र नआदिशब्दप्रयोग: तत्रापह्मवः शाब्द: तदप्रयोगे तु आर्थः। 'शैशिर्यम्' इत्यत्र 'गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः कर्मणिा च' [५१।१२४]इति पाशिनिसूत्रेण भावे 'ष्यज्' ॥३ ६॥ [ स्वरूपापन्हुतेरुदाहरराम् ] अमृतस्यन्दिकिरणाश्चन्द्रमा नामतो मतः। अन्य एवायमर्थात्मा विषनिष्यन्दिदीधितिः॥३०७॥

अपन्हुत्यवसानम्। २३५

स्वरूपापन्हुतिमुदाहरति-'अमृतस्यन्दि०' इति। चन्द्रमा := शशी नामन := संज्ञा- मात्रेएंव अमृतस्यन्दिकिरणः=अमृतस्य सुवायाः स्यन्दिनः प्रवाहिनः किरणा मयूखा यस्च म तादृशः मतः=अभिमतः लोकानामिति शेषः, अथवा मतः प्रसिद्धः नोके इति शेषः। नत्वयमर्थतोऽपि सुधांशुरित्यर्थः । अररमृतस्यन्दिकिरणराह्नादजनकत्वमस्य यथार्थतो नास्ति, वियोगिनां हृदि परमसन्ताप- करत्वेन तदीयकिरणानां सोढुमशक्यत्वात्। यथा दमयन्तीविरहवर्राने महाकविः 'श्रीहर्षः'- अयि ! विधुं परिषृच्छ गुरो: कुतः स्फुटमशिच्यत दाहवदान्यता। ग्लपितशम्भुगल।द्गरलात्त्वया किमुदधी जड वा बडवानलात् ॥। इत्याकलितवान्। 'शब्दमान्नं व्युत्पत्तिसिद्ध'मित्येकं मत तत्र व्युत्पत्तिलभय्रोरऽर्थों घटेत नवा घटेत इति तु नाग्रहः। एवञ्च चन्द्रचन्द्रमःप्रभृति संज्ञाशब्दानां 'चन्दति किरणैराह्वादयति इति चन्द्रः' चन्द्रः सन् मस्यति परिसामते इति चन्द्रमाः इत्येवमादि व्युत्पत्तिमात्रमेव नतूक्लेऽर्ये एतेषां पदानां शक्तिरपि, यथा गृहाद्यर्थवाचकानां मराडपादिशब्दानां मराडपानकर्त्रादिरूपे योगार्थे न शक्ति:, किन्तु रूढा अमी शब्दा: एवमेव चन्द्राद्या अपि शब्दा इन्द्वादिरूपेऽर्ये रूढाः नत्वमीषां कश्चन योगशक्तिलभ्योऽर्थोस्ति इति कविगुम्फनायाः सारः । इत्थं चन्द्रस्य अमृतस्यन्दिकिरणैराह्वादकत्वं निषिध्यारोप्य च दर्शयति -- 'अन्यं एवायम्' इति। अर्थात्मा=तादृशपदप्रतिपाद्ययोगार्थः आत्मा स्वरूपं यस्य स तादृशः चन्द्रमाः अन्य एव प्रसिद्धचन्द्रादू भिन्न एव। अयम्=प्रसिद्धः [तु] विषनिष्यन्दिदाधितिः=विषस्य गरलस्य निष्यन्दिन्यः प्रस्न्नाविरायो दीधितयः किरणाः यस्य स तथाविधोऽस्ति। [कस्य- चिद्विरहिएा उक्किरियम् ]। अत्र चन्द्रे अमृतनिष्यन्दिकिरणात्वधर्मनिषेधपूर्वको विषनिष्यन्दिकिरणत्वधर्मारोपः कृतः । एवञ्च स्वं रूप्यते निरूप्यतेऽनेनेति स्वरूपम् नैसर्गिकगुशाक्रियादिरूपो धर्मः तन्निषेधपूर्वकत्वादियमन्वर्थसंज्ञा स्वरूपापन्हुतिरिति॥ ३०७॥ [ सरूपापन्हुतिस्वरूपयोजना ] इति चन्द्रत्वमेवेन्दौ निवर्त्त्यार्थान्तरात्मता। उक्ता स्मरात्तेनेत्येषा स्वरूपापहुतिर्मता॥ ३०८ ॥ उक्कोदाहरणो स्वयं स्वरूपापन्हुतिस्वरूपं योजयति-'इति' इति। इति=उक्कया दिशा स्मरार्तेन=केनापि मदनातुरेश कामिना पुंसा इन्दौ=चन्द्रमसि चन्द्रत्वम्=असाधारणो धर्मः निव- ततर्य एव=निषिध्यैव [या] अर्थान्तरात्मता=वस्त्वन्तरस्वरूपत्वं विषनिष्यन्दिदीधित्वरूपम् उक्का= कथिता आरोपिता [सा] एषा स्वरूपापन्हुतिः=एतदाख्या अलंकृतिः मता=इष्टा 'कविभि' रिति शेषः। सरूपस्य=सतःसिद्धस्य धर्मस्य अपह्ववपूर्विकेयमपन्हुतिरित्य्थानुगतमस्या नाम॥३०=। [अपन्हुतेरुपसंहारः ] उपमापहुतिः पूर्वमुपमास्वेव दर्शिता। इत्यपह्ुतिभेदानां लच्ष्यो लक्ष्येषु विस्तरः॥ ३०६ ॥ -*-- ।। इत्यपन्हुतिचक्रम् ॥

२३६ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

अपन्हुतिमुपसंहरति-'उपमापन्हुति'रिति। उपमापन्हुतिः=उपमाया सादृश्यस्य अपन्हुतिः औपम्यनिषेधपूर्वकतदतिशयस्थापनस्वरूपा अपन्हुतिः पूर्वम् उपमासु एव दर्शिता= पूर्वत्रोपमालङ्वारभेदनिरूपणा प्रस्तावे एवोक्का प्रतिषेधोपमायां कथिता। न जातु शक्किरिन्दोस्ते मुखेन प्रतिगर्जितुम्। कलङ्किनो जडस्येति ग्रतिषधोपमैव सा ॥ इति श्रोकेनो क्वेत्यर्थः । इति=अनया दिशा अपन्हुतिभेदानाम्=अपन्हुतिविशेषाणाम् लक्षयेषु=उदाहरणापु [उदाहरणान्तरेषु] विस्तर := अनेकता लक्ष्य := अनुसन्धातव्यः । ग्रन्थगुरुताभीतिमता मया न बहु विस्तर: कृत इति भावः । उदाहरणान्तरं यथा [ काव्याल ङ्वारसारलघुवृत्ती ] एतद्धि न तपः सत्यमिदं हालाहलं विषम्। विशेषतः शशिकलाकोमलानां भवादृशाम् ॥ अ्त्र प्राकरशिकस्य तपसः स्वरूपमपन्हुत्य हालाहलविशेषत्वं व्यवस्थापितम्। अप- न्हुते: स्वरूपसारस्तु-'उपमेयमसत्यं कृत्वा उपमानस्य सत्यतया स्थापनमेव' इति। यथा-

बन्धूकयुग्मतिलपुष्पसरोजयुग्मैः सम्पूजितः स्वयमसौ विधिनैव चन्द्रः ॥ [श्रीकृष्णापुरःस्थितायाः श्रीराधाया वदनस्य सखीकर्तकं वर्णनमिदम्]उन्नता चारु- नासा यस्य तादृशमस्या आस्यम् आस्यं न भवति किन्तु बन्धूकेत्यादिविशेषणविशिष्टो विध्यार्च- तश्चन्द्र एवेति उपमेयभूतं मुखमसत्यं कृत्वा उपमानभूतश्रन्द्र एव सत्यत्वेन स्थापितः। यथा वा- तन्वि ! त्वन्मुखचन्द्रेणा निर्जितो हन्त ! लज्जितः । विषारायङ्कमिषाद् भुड्क्ले प्राणाहानेच्छया विधुः ॥ [श्रीराधाम्प्रति कृष्णास्योक्किरियम्] नायं मृगरूपः कलङ्कः किन्तु विषभक्षराहेतुकः कालिमा इत्युपमेयभूतं मृगरूपं कलङ्कमसत्यं कृत्वा उपमानभूत उक्कः कालिमैव सत्यत्वेन स्थापिता। परमियं अ्रन्थान्तरेषु 'कैतवापन्हुति' रित्युच्यते। उक्रञ्च 'जयदेवेन' चन्द्रालोके- कैतवापन्हुतिर्व्यक्कौ व्याजादयैर्निन्हुतेः पदैः। निर्यान्ति स्मरनाराचाः कान्तादृकृपातकैतवात्॥ इति॥ अत्र पूर्वारधं लक्षराम् उत्तरार्धन्तु लक्ष्यम्। अरत्रासत्यत्वाभिधायिना 'कैतव'पदेन नेमे कान्ताकटाक्षा: किन्तु स्मरनाराचा इत्यपह्वः प्रतीयते। एवमेव 'तन्वि' इत्यादि पद्येऽपि नेदं मृगाङ्कनम् अपि तु विषारायेवेति 'मिष' पदेनापह्नवः प्रतीयते। यथा वा अन्यत्- रिक्केषु वारिकथया विपिनोदरेषु मध्याह्वजम्भितमहातपतापतप्ताः। स्कन्धान्तरोत्थितदवाभनिशिखाच्छलेन जिह्वां प्रसार्य तरवो जलमर्थयन्ते॥ श्रीष्मवर्यानमेतत्। अत्र नेयं दवाझिशिखा अपि तु जिह्वेति छलपदप्रयोगात् प्रती- यत इतीयमपि कैतवापन्हुतिः। अ्त्र तु आचार्येश-विषयापन्हुतिः, स्वरूपापन्हुतिः, उप- मापन्हुतिः, इति अपन्हुतेः प्रकारत्रयं निरूप्य 'इत्यपन्हुतिभेदानां लक्ष्यो लक्ष्येषु विस्तर'

२३७

इति आचार्यान्तरोक्कापन्हुतिभेदसड्ग्रहीकरण।योक्म् तेन शुद्धापन्हुतिः' हेत्वपन्हुतिः," पर्यस्तापन्हुतिः, भ्रान्तापन्हुतिः, छेकापन्हुतिः इत्याद्या अपि भेदा दरिडनां सम्मता एवा- भान्ति किन्तु शुद्धापन्हुतिरेव च स्वरूपापन्हुतिः। यथा-'नायं मुधांशुः किं तहिं व्योमगङ्गा- मरोरुहम्' इति । अत्राहुः 'अप्पय्यर्दातिताः'-वर्णनीये वस्तुनि तन्सदशधर्मारोपफलक- तदीयधर्मनिह्ववः कविमतिविकासोत्प्रेक्ितधर्मान्तरस्यापि निहवः शुद्धापन्हुतिः। यथा चन्द्रें वियन्नदी पुएडरी कत्वारोपफलकस्तदीयधर्मस्य चन्द्रत्वस्यापन्हवः। एवमेव 'अमृतस्यन्दिकिरण इति मूलकृदुक्लसवरूपापन्हुत्युदाहररोऽपि 'इति चन्द्रत्वमेवेन्दो' इत्यादिना चन्द्रत्वस्वरूपं निषिध्य तत्र धर्मान्तरस्यैवारोपः प्रदर्शितः । परन्तु-आरोपस्य सादृश्यमूलकत्वं प्रकृते वस्तुनि धर्मनिन्हवं चानादृत्य यत्किज्चिद् धर्मनिह्ववपूर्वकयत्किञ्चिद्वर्मारोपमात्रमपह्ववं मत्वैव दरिडनो लक्षणाप्रसायनप्रयासो नापह्वोतुं शक्यत इति सुधियो विदाडकुर्वन्तु, तल्लक्तणायोजनप्रकारश्रास्माभिः प्रदर्शित एवेति दिक॥ ३०६॥

्लिष्टमिष्टमनेकार्थमेकरूपान्वितं वचः। तदभिन्नपदं भिन्नपदप्रायमिति द्विधा॥ ३१०॥ यः श्लिष्टो राधया यो वा श्िलष्टो हिमवत्कन्यया। तयोर्भेदो न मन्तव्य इति शास्त्रस्य डिसिडमः ॥। शब्दगतमर्थगतञ्च श्र्लेषमेकेनैव यत्नेन लक्षयति-'श्िष्टम्' इति। अरनेकार्थम्= अरभिधाख्यया शब्दवृत्त्या युगपदनेकार्थप्रतिपादकपदोपेतम् तथा एकरूपान्वितम्=एकेन समानेन [अरभिन्नेन] रूपेशा आ्र्प्राकारेर अर्प्रन्वितं युक्कम् अर्थात् अर्थभेदेन भिन्नत्वेऽपि युगपदुचा- रसविषयतां प्राप्तेन एकेनेव स्वरूपेण युक्कम् वच := वाक्यं श्रिष्टम्=शेषालङ्कारवदिति लक्षण- १ 'नेन्दुस्तात्रो न निश्यर्कः सिन्धोरोर्वोऽयमुत्थितः' इति। अत्र चन्द्रे एव तीव्रत्व- नैशत्वयुक्किभ्यां चन्द्रत्वसूर्यत्वापह्ववो बडवानलत्वारोपार्थः । २ 'नायं सुधाशुः किन्तर्हिं सुधांशुः प्रेयसीमुखम्' इति। 'यत्र कवचित् वस्तुनि तदीयधर्मनिह्नवः [इत्यत्र] वर्णानीये वस्तुनि तस्य धर्मस्यारोपार्थः सा पर्यस्तापन्हुतिः यथा- [उक्लोदाहररो] चन्द्रे चन्द्रत्वनिन्हवो वर्णानीये मुखे तदारोपार्थः। ३ 'तापं करोति सोत्कम्पं ज्वरः किं न सखि ! स्मरः' इति। अत्र तापं करोतीति स्मरवृत्तान्ति कथिते तस्य ज्वरसाधाररायात् ऋजुबुद्धया सख्या ज्वरः किमिति पृष्टे 'न सखि ! स्मर' इति तत्त्वोत्तया भ्रान्तिवारणं कृतम्। ४ 'प्रजल्पन् मत्पदे लग्नः कान्तः किं नहि नूपुरः' इति कस्यचित् कञ्चित् प्रति रहस्योक्कौ अन्येन श्रुतायामुक्कौ तात्पर्यान्तरवर्सानेन तथ्यनिह्ववे छ्ेकापन्हुतिः [छेको विदग्धः तत्कृतापन्हुतिः] यथा-नायिकया नर्मसखीं प्रति 'प्रजल्पन् मत्पदे लग्न' इति स्वनायक- वृत्तान्ते निगद्यमाने तदाकरार्य 'कान्तः किम्' इति शङ्गितवतीमन्यां प्रति 'नूपुर' इति निह्वः। अन्यान्येवञ्ञातीयकानि उदाहरणानि 'अलड्कारमसिहार' प्रभृतिषु ग्रन्थेषु द्रष्टव्यानि। ग्रन्थगौरवं मत्वा नेहोद्ध्ृतानि।

२३८ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

वाक्यार्थः। तत्=वचः अभिन्नपदम्=अभिन्नानि पदानि यस्य अर्थात् शक्यतावच्छेदकस्य धर्मस्य एकत्वे अ्रनेकत्वे वा अरभिन्नप्रकृतिप्रत्ययसमासघटितत्वेन अप्रभिन्नपदवत् तथा भिन्नपद- प्रायम्=भिन्नानां प्रकृतिप्रत्ययसमासादिघटितत्वेन विलक्षणरूपाणां पदानां प्रायो बाहुल्यं यत्र तत् तथाविधम् इति=इत्येवमुक्करूपेरा द्विधा=द्विप्रकारम् 'त्र्प्रस्ति' इति शषः । एवञ्च-अभिन्नपदवाक्ये 'अ्रभङ्गश्लेषः' भिन्नपदवाक्ये तु 'सभङ्गश्लष' इति द्विविधत्वं श्लेषस्य फलितमित्याशयः । ततश्व-'शब्दार्थयोरेकताप्रत्यवभासहेतुर्निरन्तरसम्बन्धविशेषः श्लेष' इति श्लेषलक्षणं फलितम्। य दुक्ं परिडतराजैः-'श्रत्येकयानेकार्थप्रतिपादनं शेष' इति। तत्रापि शब्दार्थयोरेकताप्रत्यवभासहेतुः सम्बन्धविशेषोऽर्थबललभ्योऽस्त्येव । परमयं क्वचित् शब्दार्थयोः एकप्रयत्नोच्चार्यत्वरूपः । क्रचित्तु-अर्थयोश्चैकप्रयल्नोच्चार्यमाणाशब्देन समकाल- वोध्यत्वस्वरूपः।अपरे तु-शब्दयोजतुकाष्टन्यायेन अर्थयोश्चकव्ृन्तगतफलद्वयन्यायेन श्ेष इति शब्दार्थश्लेषयोर्विवेकमाहुः। इदञ्च श्लेषद्वयमेकत्रापि भवितुमर्हति। अयमाशय :- यत्र शब्दस्यैव नानार्थता तत्रार्थयोरपि श्लिष्ठत्वमविनाभावि। यत्र तु शब्दस्य श्लिष्टिः तत्रापि 'अर्थभेदेन शब्दभेद' इति नयेन भिन्नत्वाच्छ्व्दयोरपि श्िष्टत्वमङ्गीकर्तव्यं भवति। तस्मादयं शब्दश्लेषः शब्दालङ्कारमध्य एव पठनीय इति यद्यप्यौचित्यमाभाति तथापि अर्थश्लेषस्यावि- नाभावित्वादर्थालङ्कारमध्ये गणाना कृतेति न किमप्यसामज्ञस्यं प्रतीमः । अथ नानार्थकशब्दश्लेषस्थले शब्दप्रयुक्काया एव वैचित्र्याः सत्त्वात् शब्दालङ्गारमध्य एव तन्निरूपरामुचितमिति ब्रूषे? तदा 'अर्थद्वय्याः प्रतीतिमाधायैव शब्दोऽपि वैचित्रीजनक' इत्यर्थमुखप्रेक्षिततायाः शब्दस्य, स्वतो वैचित्र्या अजनकत्वमेव न मुख्यत्वमस्य इति समाधानं जानीहि। ननु-किमिदं शब्दस्यानेकार्थत्वं नाम ? उच्यते-अभिधाख्यया [शब्दस्य] वृत्त्या अनेकार्थोपस्थापकत्वं तदिति। परन्तु यत्र अभिधया युगपदनेकेऽर्था उपस्थापिताः शेक्किसंकोचकाश्च संयोगाद्या अवतीर्णः तत्र शक्किसंकोचहेतोः सत्वात् न युगपदर्थद्वयप्रतीति- रिति न तन्न श्लेषावसरः किन्तु अभिधामूलो ध्वनिरेव। ते चैते नानार्थशक्किनियमनहेतवः संयोगादा :- संयोगो विप्रयोगश्च साहचर्य विरोधिता। अर्थः प्रकरणं लिङ्गं शब्दस्यान्यस्य सन्निधिः। सामर्थ्यमौचिती देश: कालो व्य्तिः सरादयः। शब्दार्थस्यानवच्छेदे विशेषस्मृतिहेतवः॥ इति। तत्र-संयोगो [नाम ] पदनानार्थशब्दशक्यान्तरतृत्तितया अप्रसिद्धत्वे सति तच्छक्यवृत्तितया प्रसिद्धः सम्बन्धः अर्थात् समभिव्याहृतपदार्थानां प्रायेश संयोगसम्बन्धः ।

१ प्रकररानियामका इत्यर्थः । २ हरिरप्याह-[ वाक्यपदीये ] वाक्यात् प्रकरणादर्थादौचित्याद्देशकालतः । शब्दार्थाः प्रविभज्यन्ते न रूपादेव केवलात् ॥ मंसर्गो विप्रयोगश्च साहचर्य विरोधिता। अर्थः प्रकरणं लिङ्कं शब्दस्यान्यस्य सन्निधिः ॥ इति॥

यथा-'मशंखचको हरिः' इत्यत्र शंखचकसंयोगेन अ्रनेकार्थोऽषि 'हरि' शब्दो विष्सुमेवा- भिधत्ते [ नतु इन्द्रादिरूपमप्यर्थम्]। विप्रयोगो विश्रेषः, अर्थान् प्रायेण संयोगापज्ञान ममभिव्याहृतपदार्थानां कदाचिद्वियोगः । यथा 'अशंसचको हरिः इत्यत्र तद्वियोगेन तमेव। साहचर्यम् एकस्मिन् कार्ये परस्परापेत्ित्वम्। यथा 'भीमाजुना' इन्यन्र भीमसाहचर्यान अर्जुनः पार्थ: नतु कार्त्तवीर्यः । एवमेव 'रामलक्ष्मणा' वित्यादावपि लक्ष्मणसाहचयेणा 'राम' पदात् दाशरथेबोधो नतु बलभद्रस्यापि। विरोधिता प्रसिद्धं वैरम्। यथा-'कगार्जिना' इत्यत्र 'कर्णा' पदेन राधेयस्येव बोधो नतु श्रवरोन्द्रियस्य अर्जुनेन सह तस्य प्रसिद्धवेरात्। अर्थः प्रयोजनंम् [तात्पर्यम्]। यथा-'स्थाणुं भज भवच्छिदे' इत्यत्र भवच्छेदनप्रयोजनात् 'स्थाशगु' पदेन शिवस्यँव बोधः नतु शाखादिहीनस्य तर्वादेः। अथवा 'स्थाुं वन्दे' इत्यत्र 'वन्दे' पदप्रयोगतात्पर्यात् स्थाणुः शिव एव। प्रकररं प्रस्तावः। यथा-'सर्व जानाति देवः' इत्यत्र राजप्रस्तावे 'देव' पदस्य युष्मदर्थे शाक्किर्निरणीता नतु अमरेषु। लिंग सम्भाव्यमानो धर्मविशेषः । यथा-'कुपितो मकरध्वजः' इत्यत्र प्राणिधर्मकोपलिङ्गात् मकरध्वजः काम एव नतु समुद्रोपि। अन्यशब्दसन्निधिः अन्यस्य सन्दिग्धार्थकभिन्नस्य शब्दस्य समान- विभक्कयन्तपदस्य सन्निधिरव्यवधानम्। यथा-'देवः पुरारिः' इत्यत्र पुरारिः शिवः समान- विभत्तयन्तदेवपदसान्निध्यात् नतु तदन्यः शत्रुपुरनाशकर्ता। अथवा-'करेण राजते नागः' इत्यत्र करपदस्य नागपदमादाय 'नाग' पदस्य च करपदमादाय करनागपदयोः शुरडायां गजे च [यथाक्मं] शक्किः नतु मनुष्यपारायादो सर्पादौ वा। सामर्थ्यम् पदार्थशक्किः। यथा-'मधुना मत्तः पिकः' इत्यत्र मधुर्वसन्तः पिकमादने वसन्तकालस्यैव सामर्थ्यात् तेनात्र न मद्यादेर्बोधः। तचिती योग्यता । यथा-'यातु वोदयिता मुखम्' इत्यत्र औचित्या 'मुख' पदस्य साम्मुख्ये शक्तिः, नतु मुखं लपनं यातु प्रविशत्वित्यर्थः, [अर्थात् नात्र मुखपदस्य लपने शक्तिर्गृह्यते]। देशः नगरादिराश्रयस्थानम् । यथा-'विभाति गगने चन्द्रः' इत्यत्र चन्द्रः शशी नतु कर्पूरः गगनदेशे तस्य भानासम्बन्धात्। काल: दिवसादिः। यथा-निशि चित्रभातुर्वहिरेव नतु सूर्यः तस्य निशाकालाविकरणताया अभावात्। व्यक्ति: स्त्रीपुन्नपुंसकलिङ्गानि। यथा-'मिन्रो भाति' इति पुंव्यक्लया भिन्रः सूर्यः। 'मित्रं भाति' इति नपुंसकव्यत्तया भित्रं सुहृद्। एवं 'नभो भाति' । 'नभा भाति' इत्यन्रापि ज्ञेयम्। 'नभाः' श्रावणः। स्वर उदात्तादि वेदे एव विशेषप्रतीतिकृत् न काव्य इति तद्विषय नोदाहृतम्। एते विशेषार्थस्मृतिहेतव उक्काः। अरत :- भद्रात्मनो दुरधिरोहतनोर्विशालवंशोन्नतेः कृतशिलीमुखसड्ग्रहस्य। यस्यानुपप्लुतगतेः परवारणस्य दानाम्बुसेकसुभगः सततं करोऽभूत्।। १ 'हरिश्चन्द्रार्कवाताश्वशुकभेकयमाहिषु। कपौ सिंहे हरेऽजेंशी शक्रे लोकान्तरे पुमान्। वाच्यवत् पिङ्हरितोः' इति [ मेदिनी ]। २ यथा 'इन्द्रशत्रुः' इत्यत्र यदि समासान्तोदात्तता तदा इन्द्रस्य शत्रुरिस्यर्थः। अथ पूर्वपदप्रकृतिसरप्राप्तमादयुदात्तत्वं तदा इन्द्रः शत्रु: [शातयिता] यस्येत्यर्थः । ३ 'यस्य प्रकृतस्य राज्ञ: करो हृस्तः सततं निरन्तरं दानस्य वितरसस्य संबन्धि

२४० "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

अन्न 'भद्रात्मन' इत्याद्याः शब्दा अनेकार्थाः सन्तोऽपि प्रकरणवशात् [प्रकरासक्को- चितया अ्भिधया] तदन्वययोग्ये राजनि [राजरूप एवार्थे] नियन्त्रिताः तथापि सहृदयानां प्रतिभासामर्थ्यात् तदन्वययोग्यस्य गजरूपस्याप्यर्थस्य प्रतीतिः परं सा अरभिधामूलया व्यज्ञनयैव, एवमेवंविधस्थले नानार्थसत्त्वेऽपि न श्लेषः । अ्र्प्रत्रोक्कविशेषणविशिष्टगजरूपार्थ- प्रतीतौ राजगजयोई्योरप्यर्थयोर्मिथः सम्बन्धे उपमानोपमेयभावोऽपि व्यङ्गयः। अन्नेदं विलोडितम्-नानार्थेषु यत्रानेकत्र वककृतात्पर्यग्राहकं प्रकरणादिकं नावतरति युगपद्वाSवतरति तत्र श्लेष एव। यत्र प्रकरणाद्यवतारेण एकस्मिन्नेवार्थेऽभिधाया नियन्त्रराम् तत्र द्वितीयार्थस्य भानमभिधामूलकेन व्यज्ञनेन, परन्तु यत्र विशेष्यं नैव श्िष्टं प्रकरणादेश्च नावतारो विशेषणानि नानार्थानि तत्र समासोक्तिरेव। अपि चैवंविधस्यार्थस्यानेकत्वं क्वचिद् वास्तवम्। क्रचिच्च एकरूपत्वेऽपि सम्बन्धिभेद- समुत्थम्। आ्र्राद्ये शब्दश्लेषः द्वितीये तु अर्थश्लेष इति नवीनानां मतम्। तत्रार्थश्रलेषो यथा- स्तोकेनोन्नतिमायाति स्तोकेनायात्यधोगतिम्। अरहो सुसदृशी वृत्तिस्तुलाकोटे: खलस्य च।' अत्र एकापि उन्नतिः, अधोगतिश्च तुलाकोटिखल [रूप] सम्बन्धिभेदाद् भिन्नरूपे- सीव प्रतीयते। दरिडमते तु सम्बन्धिभेदेन तयोरनेकत्वात् तद्वाचकपदयोरपि अनेकत्वमिति लक्षरासङ्गतिः । शब्दश्लेषो यथा- अयं सर्वाणि शास्त्राणि हृदि ज्ञेषु च वच्त्यति। सामर्थ्यकृदभित्राणां भित्राणाञ्च नृपात्मजः ॥ इति। यदम्बु तस्य सेकेन सुभग: शोभनोऽभूदित्यन्वयः । कीदृशस्य यस्य । भद्रः शोभन आ्र्रात्मा स्वरूपमन्तःकररां वा यस्य तथाभूतस्य। तथा दुरधिरोहाऽनाधृष्या तनुः शरीरं यस्य तथा- भूतस्य। एवं विशाले महति वंशे कुले उन्नतिमहत्त्वं यस्य तथाविधस्य। विशालस्य वंशस्योन्नतिर्यस्मादिति वा। तथा कृतः शिलीमुखानां बाणानां संग्रहः समाचीनो ग्रहोऽभ्या- सदाढर्य येन तस्य। तथानुपप्लुताबाधिता गतिर्ज्ञानं यस्य तथाभूतस्य। गतिर्यानं वा। यद्वानुपप्लुतानां निर्दुष्टानां गतिर्हितकर्ता। पराञ्शत्रून्वारयतीति परवारणस्तस्यति राजपन्े गजपच्े तु-यस्य परवारसास्य श्रेष्ठकरिविशेषस्य करः शुराडादएडः दानाम्वु मदजलम्। भद्रात्मनो भद्रजातीयस्य। 'भद्रो मन्द्रो मृगश्चैव' इत्युक्त्वा 'एतेऽष्टौ गजयोनयः' इत्युक्के: । दुरधिरोहतनोः दुःखनाधिरोह आरोहणं यस्यास्तथाभूता तनुर्यस्य तथाभूतस्य। अरत्युच्चत्वा- दित्यर्थः । विशालो दीर्घो यो वंशो वेरुस्तद्वदुन्नतिरुच्चत्वं यस्य। यद्वा विशाला वंशस्य पृष्ठदराडस्योन्नतिर्यस्य। शिलीमुखा भ्रमराः । संग्रहः आरकर्षराम् । अनुपप्लुतगतेरनुद्धत- गमनस्य धीरगमनस्येत्यर्थः । १ अयमस्यार्थ :- स्तोकम्=अल्पम्। उन्नतिम्=ऊर्ध्वगमनम् अ्रहङ्कारञ्च।अधोगतिम्= अधोगमनम् दर्पभ्रंशश्च। अधोगंतिम्=अधःपतनम् पादपतनच्चेत्यपरे। तुलाया घटायाः कोटि: अग्रम्। खल := दुर्जनः। सुसदृशी=तुल्या। वृत्ति := वर्त्तनम् आचरामिति यावत्। यद्यत्र 'अल्पे- नोद्रेकमायाति' इत्यादिरीत्या अल्पादिपदान्युपादीयेरन् तदापि न श्लेषभञ् इत्यतोऽ्यमर्थश्लेषः।

२४१

अत्र [हृदि] 'वच्यति' वारभिष्यति [नेपु] दुधेषु कथयिष्यनि न। मामर्थ्य कृन्तात, करोतींति च सामर्थ्यकृत् 'सामर्थ्यच्छेत्ता' सामर्थ्यकारकश्चेति यथाक्रमनर्थः । 'वच्यति' इति वहिवच्योर्लृटि तुल्यं रूपम्। कृदिति कृन्ततिकरोत्योः किपि तुल्यं रूपम्। तदत्र प्रकृत्योरेव मिन्नत्वरूपं नतु प्रत्ययस्यापि। तदयं वर्णपदलिङ्गभाषाप्रकृनिविभक्किवचनानां भवादष्टवा भर्वात । अरप्रयन्तु 'प्रकृतिश्लेषो' दशितः ॥ ३१० ॥

असावुद्यमारूढ: कान्तिमान् रक्तमरडलः । राजा हरति लोकस्य हृदयं मृदुभि: करैः॥ ३११॥ तत्र आद्यमभिन्नपदश्रेष[अभङ्गश््ेष]मुदाहरति-'असी' इति। असौ=पुरतो दृश्यमान: उदयम्=उन्नतिम् [ऐश्वर्यम्] उदयाचलञ्य आरढ := प्राप्तः कान्तिमान्=कमनीया- कारः श्वेतरश्मियुतश्च रक्तमराडल := रक्तम् अनुरक्तं मराडलं प्रकृतिवर्गों यस्येति राजपक्षे, आलोहितविम्बश्च इति चन्द्रपक्षे। राजा=नृपः चन्द्रश्च मृदुभिः=अनुद्वेजकैः प्रजाम्प्रति पीडाया अजनकैः शीतलैश्च करैः=राज्ञे देयैरंशैः राजस्वैः, दीधितिभिश्व लोकस्य=प्रजायाः हृदयम्=मनः हरति=एकत्र दुःखाजनकत्वेन अपरत्र आल्हादकत्वेन हृदयहररां ज्ेयम्। अत्र प्रकरणादिषु मध्ये न किमपि नियामकं पश्यामः, अतः नृपचन्द्रां द्वावप्यथां सुख्यौं। उदयादीनि पदान्यपि अभिन्नप्रकृतिप्रत्ययः साधितत्वात् अरपरभिन्नानीत्ययमभिन्नपद- श्लष एव 'अ्रभङ्गश्लेष' उच्यते ॥ ३११॥ [भिन्नपदश्लेषस्योदाहरणम् ] दोषाकरेश सम्बधन् नक्षत्रपथवर्त्तिना। रज्ञा प्रदोषो मामित्थमप्रियं किन्न बाधते ॥ ३१२ ॥ भिन्नपदश्लेष [सभङ्गश्ेष] मुदाहरति-'दोषाकरेणा' इति। प्रदोष := रजनीमुखम्, प्रकृष्टो दोषो यस्य सः प्रदोषः समधिकदुष्टः कश्चन पुरुषः [प्रस्तुतः] दोषाकरेण=निशाकरेण, दोषस्य परपीडादेराकरेणा खनिभूतेन अत्यन्तं परोद्वेजकेनेत्यर्थः, नक्षत्रपथवर्त्तिना=आकाशमा- र्गचारिणा तथा 'न क्षत्रपथवर्त्तिना' चत्रपथे ज्त्राणां राज्ञासुचिताचारे न वत्तमानेन राज्ञा= चन्द्रेरा नृपेरा च सम्बध्रन्=सम्बन्धं प्राप्तुवन् सन् अ्रप्रियम्=प्रियावियोगिनम् द्वेष्यञ्च 'माम्' इत्थम्=एवम्प्रकारेणा किं न बाधते=न पीडयति अपि तु बाधते एवेत्यर्थः । अत्र 'दोषाकरेण' इत्यादीनि पदानि दोषां रात्रिं करोति इत्याकारया दोषस्य त्रकर इत्याद्याकारया च व्युत्पत्त्या प्रकृतिप्रत्ययसमासानां भिन्नतया भिन्नानीत्येवमयं 'सभङ्गश्लेषः' 'राज्ञा' इत्यस्मिन् पदे तु 'अभङ्गश्लेष' एव । तस्मादयं 'सभङ्गाभङ्गात्मकः' तृतीयो 'विश्व- नाथादिभि' रपि सम्मतः श्लेषो भवति। शुद्धसभङ्गश्लेषोदाहररान्तु- पृथुकार्त्तस्वरपात्रं भूषितनिःशेषपरिजनं देव !। विलसत्करेशुगहनं सम्प्रति सममावयोः सदनम् ॥ इति। अत्र-पृथूनि कार्त्तस्वरपात्राणि सुवर्साभाजनानि यस्मिन् इत्येकोऽर्थः, पृथुकानां (प्र०) अभिन्नपद श्रेषस्योदाहरणं लिखित्वा व्याख्याहि ? (उ०) अस्य पृ० पं० ७

२४२ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

शिशूनाम् आर्त्तस्वरपात्रम् खाद्यपेयाद्यभावात् क्रन्दनध्वनिस्थानमित्यपरोऽर्थः । तथा-भूषिता रत्नादिभिरलइकृताः निःशेषा: सर्वे परिजनाः पुत्रमित्रकलत्रादयो यस्मिन् इति राजपज्ते। भुवि मृत्तिकायाम् उषिताः आरसनाद्यभावादवस्थिताः निःशेषा सकलाः परिजनाः पुत्राद्या यत्र तत्ता- दृशमिति रङ्कपक्षे। तथा विलसन्तीभि: करेशुभिः हस्तिनीभिर्गहनं ससम्बाधम् इति राज०। बिलेषु गर्त्तेषु सीदन्ति अ्रवतिष्ठन्ते ये ते बिलसदो मूषिकाः बिलसद एव बिलसत्काः तेषां रेशुभिर्धूलिभिर्गहनं दुर्गमम् इति रङ्क। हे देव != राजन् ! सम्प्रति आरवयोः तव मम च सदनं भवनम् [उक्कविशेषणम्] समं समानं 'जात' मिति शेषः । अत्रं-सर्वारायेव पदानि श्लिष्टानि विभिन्न प्रकृतिप्रत्ययादिधटितानीति तेषां भिन्नत्वमेवेति शुद्धसभङगोदाहररम् ॥ ३१२ ॥ [श्रलषस्य अरलङ्कारान्तराणामङ्गभावः ] उपमारूपकाक्षेपव्यतिरेकादिगोचराः। प्रागेव दर्शिता: श्ेषा दर्श्यन्ते केचनापरे ॥ ३१३॥ श्रलषस्य स्वप्रधानतयादाहरणं निरूप्य सम्प्रति अलङ्कारान्तराणामङ्गभावेन तं निरू- पतितुमाह-'उपमा०' इति। उपमारूपकाक्षेपव्यतिरेकादिः गोचरो विषयो येषां ते तथा- विधाः 'श्लेषाः' प्रागेव=तत्र तत्र द्शिताः=अलङ्कारान्तरनिर्वाहकत्वेन अङ्गभावेन उक्का इत्यर्थः। केचन अपरे=दर्शितोपमाद्यलङ्कारभिन्नालङ्काराङ्गभूता अ्रन्ये श्रलेषाः दर्श्यन्ते=निरूप्यन्ते। तत्रोपमा साधारणधर्मप्रयोगवती ज्ेया। यत्र तु साधारणधर्मोऽभिन्नः 'तत्र अम्भोरु हमिवाताम्रम्' इत्यादिधर्मोपमाश्लेषोपमादौ अर्थश्लेषः । 'बालेवोद्यानमालेयं सालकानशोभिनी' इत्यादिसमानोपमायान्तु 'शब्दश्लेषः'। 'रूपक' मपि साधारणाधर्मप्रयोगोपेतं प्लिष्टरूपकादि- कम्। आक्तेपस्तु- अभृतात्मनि पद्मानां द्वेष्टरि स्त्रिग्धतारके। मुखेन्दौ तव सत्यस्मिन्नपरेण किमिन्दुना ॥ इत्यादो 'श्िष्टाक्षेपः'। 'व्यतिरेको'Sपि साधारणधर्मप्रयोगवान्। आदिपदेन अर्थान्त- रन्याससमासोक्कयाद्यलङ्गाराणां ग्रहणाम्। एवमाधूहयम् ॥ ३१३ ॥

विरुद्धकर्मा चास्त्यन्यः ऋ्ेषोनियमवानपि॥ ३१४॥ नियमाक्षेपरूपोक्तिरविरोधी विरोध्यपि। तेषां निदर्शनेष्वेव रूपमाविर्भविष्यति॥ ३१५॥ निरूपथिष्यमाणश्लेषभेदानाचष्टे-'अस्ति' इति। काश्चित् श्लेषः अभिन्नक्रियः । कश्चित् विरुद्धक्रियः । अपरः विरुद्धकर्मा अरस्ति । अन्यः श्लेषः अनियमवान् अपि त्र्प्रस्ति । कश्चित् नियमाच्ेपरूपोक्कि:, अविरोधी, विरोधी अपि च अस्ति। तेषाम् भेदानाम् रूपम्= लक्षराम् स्वरूपम् निदर्शनेषु=उदाहरणोषु 'एव आ्र्राविर्भविष्यति' अतोऽत्र पृथक्लत्तणोक्ति- प्रयासो व्यर्थ एवेति भाव: ॥ ३१४, ३१५।। [अभिन्नक्रियस्य श्लेषस्योदाहरराम्] वक्रा: स्वभावमधुराः शंसन्त्यो रागमुल्वसम्। दशो दूत्यश्च कर्षन्ति कान्ताभि: प्रेषिता प्रियान्॥ ३१६॥

२८३

तत्रादौ 'अभिन्नक्रिय श्रेषमुदाहरते-'वक्रा' इति। वक्रा := मारचीकृताः, कुटिलना- घशापराथ्र स्वभावमधुरा := स्वभावेन प्रकृत्वा मधुराः हृद्याः स्प्रहसोयाः, मिष्टवादिन्यक्ष । नथा उल्वराम्=उत्कृष्टम् रागम्=रक्वताम, प्रमानुरागत्त शंमनन्य := सृचयन्न्यः [व्यक्षयन्न्यः] प्रकाशयन्त्यश्च, एवम्भूताः कान्ताभि := नायिकामिः प्रेपिताः=मश्चालिताः आर्नेतुं प्रयुक्नाश्र दश := चत्तूंषि दूत्य := सखीप्रभृतयश्र प्रियान्=वल्लभान् कर्षेन्ति=त्रावजयन्ति । अत्र वक्रादीनि विशेषणानि श्लिष्टानि, तद्विशेष्यभूतानां इशा दूर्तानां च 'कर्षन्ति' इति कर्षशाक्रियया एकयेव सम्बन्ध इति अभिन्नक्रियः श्ेषः । किव्वान्न वत्यमानक्षण- स्तुल्ययोगितालङ्कारोपीति तन्निर्वाहकत्वात्तस्याङ्गभूतोचं श्रेषः । परे तु-एकयैव कर्षणक्कियया वाक्यद्वयदीपनाद् दीपकस्यायमङ्गभूत इन्याहुः ॥ ३१६॥। [अ्र्प्रविरुद्धक्कियस्य श्लेषस्योदाहररम्] मधुरा रागवर्धिन्यः कोमलाः कोकिलागिर:। आ्करार्यन्ते मदकला: श्लिप्यन्ते चासितेक्षसाः ॥ ३७॥ अविरुद्धक्कियं द्विरतायं श्लेषमुदाहरन-'मधुरा' इति। मधुराः=मधुरस्वरपेता हुयाः= नर्वावस्थाविशेषेषु माधुर्य रमर्णायता' इत्युक्तलत्तरामाधुर्याख्यनायिकालङ्कारवत्यश्र रागवार्धि- न्यः=उद्दीपकत्वात् प्रसायाविष्काराच्च रागम् अ्रनुरागं प्रेमाणं वर्धयन्त्यः । कोमलाः=सुश्रव- गीयाः, कोमलाङ्यक्ष [मृद्धवयवाः ]। मदकला := वसन्तारम्भेणा मदोन्मत्ताः [मदजनित- हर्षमधुराः] 'मदो विकारः सौभाग्ययोवनाद्यवलेपज' इत्युक्तरूपेणङ्गनामम्बन्धिना मदेन कला: उन्मत्ता:, एवम्भूताः, [श्लिष्टविशेषणाः ] कोकिलागिर := कोकिलानां पिकानां गिरः एव आकरार्यन्ते=श्रयन्ते अ्रसितेक्षणाः=असिते इक्षरो यासां ता नीलोत्पलनयनाः श्लिष्यन्ते= आलिङ्गयन्ते च= कामिभिरिति शेषः । अत्र 'आकरार्यन्ते श्लिष्यन्ते' इति कियाद्वयं प्रधानतयोपात्तम् नत्य मधुरा इत्या- दिभिः श्लिष्टैः पदः मह समुच्चयेन सम्बन्धः, सच परस्परभविरुद्ध इति अरप्रनिरुद्धक्कियोऽयम् अरभङ्गश्लेषः । पूर्ववदयमपि तुल्ययोगितापुष्टिकृत् इति तदङ्गभूत एव ।। ३१७।। [ विरुद्धक्रियस्य श्लेषस्योदाहरगाम् ] रागमादर्शयन्नेष वारुणीयोगवर्धितम्। तिरोभवति घर्माशुरङ्गजस्तु विजृम्भते ॥ ३१८॥ विरुद्धक्कियं श्लेषमुदाहरति-'रागम्' इति। एष घर्माशुः=अयं सूर्यः वारुणी- योगवर्धितम्=वारुणी पश्चिमा दिक् मदिरा च, तस्या योग := सम्बन्धः पानञ्च, तेन वर्धि- तम् वृद्धिङ्गतम् रागम्=लौहित्यम् प्रेमाणञ्च आरदर्शयन्=प्रकटयन् वर्धयंश्च तिरोभवति= अस्तं याति 'अङ्गज: तु' कामस्तु विजम्भते=उद्रिक्को भवतीत्यर्थः ।

१ दूत्य सखी नटी दासी धात्रेयी प्रतिवेशिनी। बाला प्रव्राजिका कारू: शिल्पिन्याद्याः स्वयं तथा॥ इति ग्रन्थान्तरे संख्याताः ।

२४४ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छंद-

अत्र तिरोभवनज़म्भरा्रिये परस्परं विरुद्धे इति विरुद्धक्रियाश्रेषोऽयमभङ्गः पूर्व- वत् तुल्ययोगितापरिपोषकरः ॥ ३१८॥ [नियामकश्लेषस्योदाहरणम्] निस्त्रिशत्वमसावेव धनुष्येवास्य वक्रता । शरेष्वेव नरेन्द्रस्य मार्गसत्वञ्च वर्त्तते॥३१६॥ 'सनियमं' श्रलेषमुदाहरति-'निस्त्रिंशत्वम्' इति। अस्य नरेन्द्रस्य=प्रकृतस्य राज्ञ: निस्तंशत्वम्=निर्गतः त्रिंशतोऽङ्गुलिभ्य इति निख्ितरिंशः 'निरादयः कान्तादर्थे पश्चम्या' [वा० २।१।१८] इति समासः । 'संख्यायास्तत्पुरुषस्य वाच्यः' [वा० ५।४।७३] इति समासान्तो डच्। 'निस्त्रिंशो निर्धृो खङ्गे' इति हैमः ।] तस्य भावः निस्त्रिंशत्वम् त्रिंशदङ्गुल्यधिकपरि- माणवत्त्वं निर्दयत्वञ्च, असौ=खङ्गे एव नतु हृदये इति भावः। वकता=वकस्य भावः [वक्रं पुरभेदे वक्ः कुटिले क्रूरभौमयोः' इति हैम:] वक्रता कौटिल्यं कूरत्वञ्च धनुषि एव=नतु लोकव्यवहारे। मार्गशात्वम्=मार्गरास्य भावः मार्गरात्वं बाणत्वं याचकत्वञ्व शरेषु एव= बायोष्वेव नतु स्वात्मनीति भावः, 'वर्त्तते' इति क्रियापदं सर्वत्र योज्यम्[ 'मार्गरीं याचनेऽ न्वेषे मार्गरास्तु शरेऽ्र्थिनि' इति हैम: ] अत्र सर्वत्र एवकारेण निस्तिरिंशत्वादिपदानां द्वितीयार्था व्यवच्छेद्यपु निषिद्धतारूपेण प्रर्तायन्ते इति पदानामनेकार्थत्वात् श्लेषः। स तु एवकारेण नियमप्रकाशनात् सनियमः, परमयं परिसड्ख्यालङ्कारस्याङ्गभूतो नतु स्वप्रधानम्। परिसड्ख्यालङ्कारलक्षणमुक्तं 'आ्रचार्यमम्मटेन'- किश्चिन् पृष्टमपृष्ट वा कथितं यत्प्रकल्पते। तादृगन्यव्यपाहाय परिसंख्या तु सा स्मृता ॥ इति। सा चेयं वाच्या प्रतीयमाना चेति द्विधा भवति। यत्रान्यव्यवच्छेदः शब्दोपात्तः सा वाच्या। यत्र तु एवकाराद्यभावेऽपि अन्यव्यवच्छेरूपनियमः अर्थसामर्थ्यादेव प्रर्तायते सा प्रतायमाना। तत्राद्या यथा- किं भूषयां सुदृढमत्र यशो न रत्नं किं कार्यमार्यचरितं सुकृतं न दोषः । किञ्चनुरप्रतिहतं धिषणा न नेत्रं जानाति कस्त्वदपरः सदसद्विवेकम् ॥ अत्र यशःप्रभृतेर्भूषणात्वादिकमागमतो ज्ञातमेव 'न रत्न' मित्यादि निषेध्यं शाब्दम्। द्विताया यथा- किमासेव्यं पुंसा सविधमनवद्यं दुसरितः किमेकान्ते व्येयं चरणायुगलं कास्तुभभृतः । किमाराध्यं पुरायं किमभिलषणीयं च करुणा यदासक्कया चेतो निरवधिविमुक्कये प्रभवति। अत्र शास्त्रप्रमाणाज्ञातमपि गङ्गातटादि प्रश्ने सति सेव्यध्येयादितया क्रमणा कामि- नीसेवातद्ध्यानपापहिंसानां निषेधायोक्कम्। निषेधक्वात्र गम्य इति प्रतीयमाना परिसंख्या।

२४५

एवमेव कादम्बर्यादिगद्येषु 'यस्मिश् राजनि परिपालयति मही चित्रकमसु वर्णामङ्कराः चापेषु गुसच्छेदाः' इत्यादि गम्यो निषेधः । अन्रापि च चित्रकर्मस्वेव वर्णगानां नीलर्पतकपिशादीनां सङ्कराः मिश्रणानि नतु प्रजामु वर्णानां ब्राह्मणाक्षत्रियार्दानां सङ्करा इति स्फुटमर्थद्रयं नियमश्च प्रतीयमानः अरतो

ननु-'विधिरत्यन्तमप्रामे नियमः पात्िके सति। तत्र चान्यत्र च प्राप्तो परिसड- ख्येति गीयते' इति मीमांसाशास्त्रप्रसिद्धा नियमपरिसड्ख्ययोभेदप्रर्तातिः नत्कथमनयोरेकत्र समावेशसम्भव इति चेत्? न, आलङ्कारिकमते नियमपरिसड्ख्ययोभेदाभावात्। उक्रञ्व- 'नियमोऽप्यत्र दर्शने उक्कलक्षणाक्रान्तत्वात्परिसडख्यव' इत्युद्योते स्पष्टम्। 'परि' शब्दोऽत्र वर्जनार्थः, संख्या=वुद्धिः । तेन वर्जनवुद्धिः 'परिसड़ख्या' इन्यन्वर्थेन संज्ञेति कृतमति- प्रासङ्ञिकेन ॥ ३१६॥

पद्मानामेव दराडेषु कराटकस्त्वयि रक्षति। अथवा दृश्यते रागिमिथुनालिङ्गनेष्वपि॥ ३२०॥ 'नियमाचेपरूपोक्ति' लेषम्' उदाहरति-'पद्मानाम्' इति। [ हे ! राजन् !] त्वयि रक्षति=त्वयि त्रातरि सति पद्मानाम् एव=कमलानाम् एव दराडेषु=नालेषु कराटक := तीचणा- ग्रावयवः नतु तव दराडेषु=दराडनामकोपायेषु कराटक := तुद्रारिः रोमाञ्चश्च ['रोमाश्चे तुद्र शत्रो च तरोरङ्गे च कराटक' इति शाश्वतः ] अथवा रागिमिथुनालिङ्गनेषु=रागि अरनु- रक्नं यत् मिथुनं स्त्रीपुंसयो्द्वन्द्वम् तस्य आररलिङ्गनेषु क्रोडीकररोषु 'अपि' दृश्यते=[कराटको] रोमाञ्च आलोक्यत इत्यर्थः । 'अत्र पद्मानामेव' इति नियमस्य अथवा' इत्यादिना आत्परूपोक्किरिति 'नियमा- क्षेपरूपोक्किश्रेषः' । सोयं प्रथमार्धे परिसड्ख्यायाः प्रधानत्वात् द्योरर्धयोश्चैकत्र निहित- कराटकस्य वाक्यद्वयोद्दापनेन दीपकस्य प्रधानत्वाच्च द्वयोरेवालङ्कारयोरङ्गभूतः ॥ ३२० ॥

महीभृद् भूरिकटकस्तेजस्वी नियतोदयः। दक्षः प्रजापतिश्चासीत् स्वामी शक्तिधरश्च सः ॥३२१॥ 'अविरोधिश्लेषम्' उदाहरति-'महीभृत्' इति। सः महीभृत्=राजा भूरिकटकः= प्रचुरस्कन्धावारः तेजस्वी=प्रतापवान् तथा नियतोदयः=सततैश्वर्यवान् दक्षः=निपुणाः प्रजापतिः= प्रजापालक: स्वामी=प्रभुः शक्किधरः=प्रभावोत्साहृमन्त्रशक्किमान् त्ररसीत् इत्येकस्मिन् पक्तेऽर्थः। द्वितीये पक्षे तु-महीभृत्=पर्वतः भूरिकटकः विशालनितम्बः तेजस्वी=किरणावान् नियतो- दय := प्रतिदिवसं जायमानोद्रमः दक्ष := तदाख्यो राजा सुनिविशेषश्च प्रजापतिः=सृष्टिकर्ता १ 'परेवजने' [=।१।५] इति पाशिनिः। २ 'यत् साङ्ख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते' इति श्रीमद्भगवर्द्गीतावचना- दित्यर्थः ।

२४६ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

स्वामा=विशाखः शक्किधरः=शक्किनामकास्त्रविशेषधारी त्रसीदित्यर्थः । अत्र महीभृत्तेजस्विदक्षस्वामिशब्दाः राजपक्ते विशेषणानि, प्तान्तरे च विशेष्यभूताः मन्तीति कृत्वाऽन्वयो ज्ञेयः। एतेषां श्िष्टानां महीभृदादिपदार्थानां परस्परसम्बन्धे विरोधाभावात् 'त्र्पविरोधी श्लेषो' Sयमलइकारः । 'स्वामी प्रभुविशाखयोः' इति मेदिनी ॥ ३२१॥

अच्युताऽ्यवृषच्छेदी राजाप्यविदितक्षयः। देवोप्यविबुधो जज्ञे शङ्करोप्यभुजङ्गवान् ॥ ३२२।। -- इति श्लेषचक्र्म् -- विरोधिश्लेषमुदाहरति-'अच्युतः' इति। अच्युतः=सन्मार्गादपरिभ्रष्टः विष्युश्च। अवृषच्छेदा=वृषः धर्मः वृषाख्यः कंसानुचरश्च तस्य छेदी व्वंसकृत् यो न भवतीति स तथोक्कः राजा=भूपः चन्द्रश्च अपि अरविदितक्षयः=न विदितः ज्ञातः तयः सम्पत्तिनाशः चयाख्य- रोगश्च येन स तथाविध: देवः=राजा अमरश्षापि शङ्कर := शुभकारी हरश्वापि अ्रभुजङ्गवान्= [विट] दुर्जनरहितः सर्परहितश्च जज्ञे=स प्रादुरभूत्। अत्र 'स' इति कर्तृपदमध्याहार्यम्। अत्र अच्युतादिपदानां द्वितीये विष्यवादिरुपेऽर्ये वृषच्छेद्यादिपदलभ्यद्वितीय स्यार्थस्य त्रभावो विरोधीति विरोधसार्थोऽयं श्रेषो विरोधाभासस्याङ्गम्। श्ररभिन्नपदश्लषः, भिन्नेपदश्लेषः अ्रभिन्नक्रियश्लेषः, अविरुद्धक्क्कियश्लेषः, विरुद्धक्रिय्र- श्लेषः, नियामकश्लेषः, नियामकाक्षेपरूपोक्किश्हेषः, अरविरोधिश्लेषः, विरोधिश्लेषः, इत्याचार्ये- खात्र [8] नव प्रकार: श्ेषो दर्शितः । ग्रन्थान्तरेषु प्रकारान्तरेणाप्ययमुक्कः । तथाहि- 'रुद्रट' कृतकाव्यालड्कारे 'अधिकश्रलेषो' यथा- प्रेम्णा निधाय मूर्धनि वक्रमपि बिभर्ति यः कलावन्तम्। भूतिञ्च वरृषारूढः स एव परमेश्वरो जयति॥ यः कलावन्तम्=विदग्धं चन्द्रं वा, वक्रम्=अनृजुहृदयम् कलाशेषं वा, वृषे=धर्मे वृषभे च समारूढः, भूतिम्=ऐश्वर्य भस्म च वहति। कः, परमेश्वरः नायको राजा, महादेवश्च। अत्र राजापेक्षया महादेवोऽधिकः देवत्वात् नभ्यो हि देवा अधिका भवन्ति विशेषणान्यपि च भिन्नार्थानीत्यधिकश्लेषोऽयम्। इत्याद्यन्यदपि। 'कुवलयानन्दे' तु प्रकृतश्लेषः, अप्रकृतश्लेषः, प्रकृताप्रकृतश्लेष इति त्रैविध्यं प्रपञ्चितम्। तथाहि- त्राता काकोदरो येन द्रोग्धापि करुणात्मना। पूननाभारणाख्यातः स मेऽस्तु शरसं प्रभु:।। नीतानामाकुलीभावं लुब्धर्भूरि शिलीमुखैः । मदृशे वनवुद्धानां कमलानां तदीक्षरो॥ असावुदयमारूट: कीर्त्तिमा न् रक्कमराडलः । राजा हरति सर्वस्य हृदयं मृदुलैः करैः ॥ इति ॥ (प्र०) श्लेषस्य किं लक्षणम् ? के च प्रकारा: ? कानि चोदाहरणानि ? कथन्च तत्र तत्र सामान्यविशेषलक्षणासज्गतिः ? श्रेषविषये प्राचामर्वाचां च कीदंशि मतानि ? इति सर्व मूलग्रन्थतद्वयाख्यानुसारं विविच्य निरूपणीयम् ? (उ०) अस्य प्रकरणान्तम्। १.अभङ्गश्रेषः । २ भङ्गपदश्लेषः ।

विशेषाक्ति:। २४७

तत्रादे-स्तोतव्यत्वेन प्रकृतयो रामकृप्सया: श्रेषः। द्विनाये-उमानत्वेनाSप्रक्र- तयेो: पम्महरिणायोः श्रेषः । तृर्ताये-'राजा हरति लोकस्य' इति चन्द्रवर्णानप्रस्तावे प्रकृतस्य ग्रत्यग्रोदितचन्द्रस्य अपप्रकृतस्य नवाभिषिक्रस्य नृपतेः श्ेषः । तत्र सभङ्श्रलेषः शब्दालड्कारः। अभङ्गश्लेषस्तु अथालइकार: इत्यलङ्कारसर्वस्व- कारादयः। सभङ्गोऽभङ्गश्वार्थालडकार एवेति औद्भटाः । उभयमपि शब्दालड़कारः तृतीयस्तु अर्थालइकार इति मम्मटभट्टाः । उभयमप्यर्थालड्कार एव इति दीक्षिताः। एतद्विषयकः सोपपत्ति. प्रपञ्चस्तु मदीय 'काव्यप्रकाशप्रभाया' मालोकनीयः ॥ ३२२॥

गुएजातिक्रियादीनां यत्तु वैकल्यदर्शनम्। विशेषदर्शनायैव सा विशेषोक्तिरिष्यते॥ ३२३॥ [इदं ३२२ श्लोकस्य २४७ पृष्ठे टिप्पणं (विद्ृतिः) द्रष्टव्यम्] यथा वा-[हरविजये] अशसा तल्पलोपात्तमनोहरतरत्विषम्। मातङ्गपृष्टवंशोवीमिव विस्तृतदीर्घिकाम् ।। यदा दौत्यं स्वीकृत्य गणाधिपोऽमरावतीं गतवान् तदा तस्या वर्णानभिदम्। कोदरशी तां देवनगराम् 'मातङ्गपृष्ठवंशोवींम् इव विस्तृतदीघिकाम्' विस्तृताः विशाला: दार्घिकाः पुष्क- रिरायो यत्र तादशीम्। मातङ्गो हस्ता तस्य पृष्ठवंशः पृष्ठनाडी तस्या उर्वी स्थलामिव अथवा पृष्ठवंश एव उर्वी पृथिवी ताभिव। विशालत्वेन साम्यं ज्ञेयम्। कीदृशीं मातङ्गपृष्ठवंशोवींम् विस्तृतदाघिकाम्=दीघैव दीर्घिका विस्तृता चासी दार्घिका तां तथाभूताम्। पुनर्नगरी विशि- नष्टि 'अशसा' इत्यादिना। 'अशसा' इति बाहुल्यार्थेऽव्ययम्। अशसा बाहुल्येन तल्पानां महा- वेश्मनां यः लोपः विनाश: सः तल्पलोपः तल्पलोपस्याभावः 'अतल्पलोपम्' अर्थाभावेऽव्यर्या- भाव: । महावेश्म विनाशाभाव इत्यर्थः तेन आरत्ता प्राप्ता मनोहरतरा अत्यन्तं हद्या त्द श्रीः [शोभा] यया ताम् तादर्शामिति नगरपिक्ष। [गजपक्े ] तु तन्पला पृष्ठवंशस्य पार्श्वभागः तया उपात्ता गृहाता मनोहरतरा त्विट् कान्तिर्यया ताम् मातङ्गपृष्ठवंशोवींम् । एवमत्र यथायथं सभक्ञाभङ्गश्र्ेषो ज्ञेयः । यथा वा [तन्नैव] शुभप्रस्तावनाहृय्यां प्रख्यातोदात्तनायकाम्। नानार्थप्रकृतिश्लाध्यां नाटकप्र्रियामिव। अत्र-शुभस्य सुकृतस्य प्रस्तावना प्रारम्भ: तया हृद्यामिति नगरीपच्ते। शुभा सुलक्षसा चासो प्रस्तावना नाटकस्य आमुखम् इति नाटकप्रक्रियापने। प्रख्यातः प्रसिद्धः [ बलादिसम्पत्त्या ] उदात्तः नागकः स्वामी। पत्ञान्तरे कथापुरुषः [अभिनयनेता] च यत्र ताम्। नानार्थाः बहुविधधनाः प्रकृतयोऽमात्यादयः तेः श्लाध्याम्। पत्ञान्तरे-नाना अर्थप्रकृतय := पञ्चबिन्द्वाखयाः दशरूपकादिषु प्रपञ्चिताः ताभिः श्लाघनीयामिति 'अ्रभङ्ग- श्लेष:' । बिन्द्वादीनां प्रपञ्चो मदीयद्शरूपकटीकायाम्। यथा वा-[ देवेश्वरकृत 'कविकल्पलतिकायाम्' वनादिवर्णानर्रातिबोधन ]- सश्रीकाननरोचिष्णु: कान्तारचितवैभवः । अधिकासारसारश्री विधुनीतश्रियं वहन्॥-

२४८ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

अथ विशेषोक्तिं लक्षयति-'गुरा०' इति। विशेषदर्शनाय एव=वर्णानीयस्य [प्रस्तुतस्य ] वीर्याद्युत्कर्षातिशयो 'विशेषः' तस्य [विशेषस्य ] दर्शनाय प्रतिपादनाय गुएाजातिक्रियादीनाम्=गुणाः शुक्कादाः, जातिर्गोत्वादिः, क्रिया पाकादिः, आदिना द्रव्यपरि- ग्रहः, तेषाम् अर्थात् वर्ानीयस्यैव प्रारिप्सितकर्मसाधनाय उपकरणाभूतानाम् यत् तु=यदेव वैकल्यदर्शनम्=कार्यसिद्धौ उपयोगित्वाभावप्रतिपादनम् अनपेक्षणीयत्वनिरूपणां वा सा=कवि- समाजे प्रसिद्धा विशेषोक्ति:रागातिशयादेर्विशेषस्य उक्तिः, विशेषस्य नवीनप्रकारस्य वा उक्कि: कन्चिद् विशेषं प्रतिपादयितुं वोक्किरित्यन्वर्थसंज्ञाबलाद् 'विशेषोक्कि' रिति नामालङ्कार इष्यते=मन्यते सूरिभिरिति शेषः। लक्षणावाक्ये गुणादीनाभिति भेदकथनपरं नतु स्वरूपनिर्वाहकम्। पदार्थमात्रगतव- कल्यवचनस्यैवास्याः स्वरूपत्वात्। अतिशयोक्कयलङ्कारे प्राकरणिकस्य [प्रस्तुतस्य ] विशे- षदर्शनसत्वेऽपि गुणादीनां वैकल्यप्रदर्शन नास्ति, अत्र त्वस्ति इत्यतिशयोक्किविशषोक्कयोर्वि- शेषः । 'एकगुशाहानिकल्पनायां साम्यदाढर्य विशेषोक्कि' रिति [काव्या० ३।२३] वामनः। रागातिशयादेर्विशेषस्योक्किरयत्र सा विशेषोक्किरिति चक्रवर्ती। अन्ये तु आारोपितवैशिष्ट्यं

अत्र श्रीसहितं काननं, सश्रीकम् आ्रननं सुखञ्च। [ तेन रोचिष्णुः भ्राजिष्णुः ] कान्तारो दुर्गमं वर्तत्म तत्र चित व्याप्तं वैभवं यस्य, कान्तया रचितं वैभवं यस्येति [पक्षान्तरे] अधिकासारम्=कासारे अधि [ विभक्कयर्थेऽव्ययीभावः ] आसारः=वारासम्पातः तेन सारा उत्कृष्टा श्रीः शोभा यस्य, अिका आसारा व्यापिनी सारभूता श्रीर्यस्येति वा। विशिष्ठा धुनी नदी तया इतां प्राप्तां श्रियं शोभाम्, पक्ते विधुना चन्द्रेरा विष्णुना वा नीतां धृतां श्रियं लक्षमी शोभाञ्च वहन् धारयन् इति अन्नापि अभङ्गश्लेषो ज्ञेयः। यथा वा [ भटट 'श्रीकृष्ण'राजवैद्यकृतायां 'सिद्धभैषज्यमणिमालायाम्'] यः प्राप्यते वेगनिरोधशीलिभिर्निरन्तरं स्त्रिग्धगुरूपसेवया। स सश्चितान्तर्मलपातने पटुर्मयाऽतिसारः किल कोपि वरार्यते॥ अत्र-वेगनिरोध := मलमूत्रादानां स्वाभाविकप्रवाहरोधः । स्निग्धगुरूपसेवया=स्त्निग्धा आज्यतैलादिसंस्कृता: चिक्कणा गरिष्ठा ये भोज्यपदार्था गोधूमचूर्णसाराद्याः तेषां निरन्तर- सेवनेन। सच्चितस्य अन्तमलस्य शरीरस्थितिहेतुभूतस्य गूथस्य पातेन निःसारणे पट्टः ताव्रः अप्रतिहतपराक्रमः एवम्भूतो योऽतिसार इति तदाख्यरोगपक्षे। पन्तान्तरे तु-अतिसार- यति सञ्वालयति नियमयतीति यावत् अतिसार := पुरुषोत्तमो भगवान् अथवा-अति=अति- शयेन सारः चराक्षराभ्यामतीतत्वात् श्रष्ठतमः । उक्कव्व गीतायाम्- यस्मात. क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥ इति वेगनिराधर्शालिभि := कामादिवेगवशीकरणातत्परैः । स्त्निग्धगुरूपसेवया=यथाविधिं निष्कपटगुरुभजनेन सश्चितं यदन्तर्मलं अनेकजन्मान्तरसञ्चिताः पापवासनाः तत्पातने समूलोन्मूलने पट्ुः निपुणः शक्किमानित्यर्थः, कोपीत्यनिर्वचनीयमायाशक्तिनियामक इत्यर्थः ।

विशेषोक्तिप्रपश्चः। २४६

'रूपक'मेवैतिति मन्यन्ते। एतद्विपर्यये तु 'विशेषोक्कि' रिति। अनेनैवाशयेन 'विशेषोक्ति- रखराडेषु कारणोषु फलावच' इत्युक्कं श्रीमम्मटभट्टन। यत्तु-नव्यास्तु सत्यपि कारणो कार्याभावो विशेषोक्किरित्याहुः, तदलङ्कारसञ्ज्ञाया अन्वर्थत्वाभावादयुक्कमित्यर्थमाह कश्चित्, तत्तस्याज्ञानविलसितम्। तथात्वेऽपि विशेषत्वान- पायात्। नहि सति पुष्कलकारणो कार्यसामान्यनियम इति तदभावेऽपि कार्यदर्शने तत्र विशेषत्वं नास्तीति कोऽप्यननुन्मत्तो ब्रूयात्। तथा च नवीनमतेऽपि तादृशविशेषस्य उक्तिः विशेषोक्तिरित्यन्वर्था संज्ञा न हीयते॥ ३२३ ॥ [गुणविशेषोक्तेरुदाहरणम् ] न कठोरं न वा तीच्रमायुधं पुष्पधन्वनः । तथापि जितमेवासीदमुना भुवनत्रयम्॥ ३२४ ॥। तत्रादौ 'गुणावैकल्यविशेषोक्ति' सुदाहरति-'न' इति। पुष्पधन्वनः=पुष्पं धतुर्यस्य सः तस्य कामदेवस्य [ 'धनुषश्च' (५।४।१३२) इति सूत्रेण धनुरन्तस्य बहुव्रीहेरनडादेशः ] आयुधम्=अस्म् 'न कठोरम् नवा तीच्म्' पाषाणादिवत् कठिनं खज्गादिवच्च उग्रमपि नास्ति पुष्पमयत्वात् इति निश्चितमेतत्, तथापि=योग्योपकरणाभावेऽपि अ्र्मुना=पुष्पधन्वना भुवन- त्रयम्=भूर्भुवःस्वरात्मकं लोकत्रयम् जितम् एव=पराजितं वशीकृतमेव आसीत्=अरभूत्। अत्र जयसाधनस्यायुधस्य कठोरत्वं तीच्णात्वञ्च गुणोऽवश्यमपेक्षणीयः अन्यथा जया- नुपपत्तेः, परमत्र तादृशगुरामनपेच्यैव कामेन भुवनत्रयं जितमिति जेतुस्तस्य वीर्योत्कर्षः प्रतीयते, आयुधस्य कठोरत्वतीच्यात्वरूपयोर्गुरायोवैंकल्यप्रतिपादनाच्च गुएावैकल्यरूपा विशे- षोक्तिरियम्। इदन्तु बोध्यम्-प्रसिद्धकारणनिषेधेऽपि तत्कार्यरूपफलस्य व्यक्तिः प्रकाशनं [कथनं] विभावना, यत्र तु कारकाणां सामग्रेऽपि क्रियाफलस्य किञ्चिद्विशेषमवगमयितुमनुत्पत्तेरुप- निबन्धः, सा विशेषोक्तिरित्यनयोर्विशेषः । अनेनैवाभिप्रायेणा 'उद्भटभट्ट' इत्थं निवबन्ध- 'यत्सामग्रथेऽपि शक्तीनां फलानुत्पत्तिबन्धनम्। विशेषस्याभिधित्सातस्तद्विशेषोक्तिरुच्यते' ॥ इति ॥ ३२४ ॥ [जातिविशेषोक्तेरुदाहरणम् ] न देवकन्यका नापि गन्धर्वक्कुलसम्भवा। तथाप्येषा तपोभङ्गं विधातुं वेधसोऽप्यलम्॥ ३२५॥ 'जातिवैकल्यविशेषोक्ति'मुदाहरति-'न' इति। एषा=समीपवर्त्तिनी नायिका देवक- न्यका न=अप्सरा नास्ति न अपि गन्धर्वकुलसम्भवा=गन्धर्वो देवयोनिविशेषः तदीयवंशजापि नास्ति, तासामपि सौन्दर्यातिशयवत्त्वेन तपोभङ्गकररो शक्तिमत्त्वात्। तथापि एषा वेधस := प्रजापतर्ब्रह्मणोऽपि तपोभङ्गम्=तपःक्षयम् विधातुम्=कर्त्तुम् अलम्=समर्थास्ति। अत्र देवत्वं गन्धर्वत्वश्व जातिविशेषः तदपेक्षां विनैव तपोभङ्गात्मकसामर्थ्यवर्सनेन

(प्र०) विशेषोक्केरलक्षणाभेदोदाहरणानि प्रपश्चय? विभावनाविशेषोक्कयोविशेषश्च स्फुटं सोपपत्ति ब्रूहि? (उ०) अस्य पृo पं० ६, २०।

२५० "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

वर्णनीयाया नायिकायाः सौन्दर्याद्यतिशयो निरूपितः, तत इयं 'जातिवैकल्यविशेषोक्किः'। वर्णनीयगताया जातेवैंकल्यदर्शनात्। देव्यो गन्धर्व्यश्च तपोभङ्गं कुर्वन्तीति पुरारोतिहास- प्रसिद्धमेतद् ॥। ३२५ ॥

न बद्धा भुकुटिर्नापि स्फुरितो दशनच्छदः। न च रककाउभवद् दृष्टिर्जितञ्च द्विषतां वलम्॥ ३२६॥ क्रियावैकल्यविशेषोक्किमुदाहरति-'न बद्धा' इति। [कस्यचित् प्रस्तुतस्य वीरस्य वर्णा नमिदम्] भ्रुकुटि: न बद्धा=नारोपिता, दशनच्छदः अपि=अधरोपि न=नैव स्फुरितः=कोध- वशात् सकम्पनो न जातः दृष्टि := चक्षुरित्यर्थः, रक्वा=लोहिता न च अभवत्=नैव आरसीत् तथापि द्विषताम्=शत्रूणाम् बलम्=सैन्यम् जितम्=वशीकृतमित्यन्वितार्थः। अत्र बन्धनं स्फुरराच्च क्रिया, तयोवैकल्यनिरूपरोन वर्णानीयस्य राजादेवीरस्य उत्कर्षो व्यक्कीकृतः, एवञ्च क्रियावैकल्यविशेषोक्किरियम्। वस्तुतस्तु-रक्तत्वमत्र गुणः, तेषां सर्वेषां वैकल्य प्रदर्शनेन क्रियागुणावैकल्याभ्यां द्वयोविशेषोक्त्योः सङ्करः ॥ ३२६ ॥ [द्रव्यवैकल्यविशेषोक्तेरुदाहरणम् ] न रथा न च मातङ्गा न हया न च पत्तयः। स्त्रीणामपाङ्गदृष्टयैव जीयते जगतां त्रयम्॥ ३२७॥ द्रव्यवैकल्यविशेषोक्किमुदाहरति-'न रथा' इति। स्पष्टम्। स्त्रीणां जयसाधनानि रथादीनि न सन्ति तथापि ताभि: अपाङदृष्टयैव=केवलं कटाक्षपातेनैव भुवनत्रयं जीयते= वशीक्रियते इति रथादिदव्यवैकल्यनिरूपारूपत्वादियं 'द्रव्यवैकल्यविशेषोक्कि' रुच्यते ॥३२७॥ [विशेषोक्तेः प्रकारान्तरम् ] एकचक्रो रथो यन्ता विकलो विषमा हयाः। आक्रामत्येव तेजस्वी तथाप्यर्को नभस्तलम्॥ ३२८॥ सैषा 'हेतुविशेषोक्ति'स्तेजस्वीति विशेषणात्। अयमेव क्रमोऽन्येषां भेदानामपि कल्पते॥। ३२६॥ -- इति विशेषोक्किचकम्। -- गुणादि वैकल्येन विशेषोक्केर्भिदा दर्शिताः सम्प्रति आरदिपदग्राह्यान् भेदान् प्रतिपाद- यितुं दिग्रूपेणा 'हेतुविशेषो्किं' निरूंपयन्नुपसंहरति-'एकचक्र' इति। रथः=चक्री एकचक्र := एकं चक्रं यस्य स तथाविधः, यन्ता=रथचालकः सारथिः विकल := पंगुः अ्रनूरुत्वात्, हया := रथ्या: वाजिनः विषमा := अयुग्माः सप्तसंख्याकत्वात्, तथापि अर्कः=भानुः नभस्तलम्=गगन- मराडलम् श्राक्रामति एव=उल्लड्धयत्येव। अत्रैवार्थे हेतुमाह-यतः तेजस्वी=प्रतापी। अन्रेतरेषामतिविपुलाध्वक्रमणो बहुचको रथः, अविकलाङ्गो यन्ता, अविषमाः [समानगतेरपेक्षणात्] हयाश्ापेक्षणीया भवन्ति, सूर्यस्य तु तदपेक्षां विनापि मार्गगमनरूप- प्रारिप्सितकार्यसिद्धिरिति वर्णानीयस्य सूर्यस्य उत्कर्षातिशये तेजस्वित्वं हेतुरिति हेतुगर्भितवि

विशेषोकत्यवसानम्। २५१

शेषणोपन्यासमुखेन सूर्यस्य विशेषप्रतिपादनात् 'हेतुविशेषोक्ति'रियम्। अत्र च रथादिनिष्ट- बहुचकत्वादिधर्माणां वैकल्यमप्यस्ति अतो नात्र सामान्यलक्षणासङ्गतिरिति ध्येयम्। स्वयं हेतुविशेषोक्किं स्फुटीकरोति-'सा एषा' इति। तेजस्वी इति विशेषणात्=हेतु- गर्भात् विशेषणात् 'सा एषा हेतुविशेषोक्किः' ज्ञेया इति शेषः । अन्येपाम् अ्र्प्रपि भदानाम्= विशेषोक्केरिहानुक्तानामपि विशेषाणगाम् कल्पने=रचनायाम् अ्रयम् एव कभः=दशितो नियमः, ईदृश्येव रीतिरित्यर्थः, अरस्ति इति शेषः । विशेषोक्केरुदाहरणान्तराशि यथा- अद्वैत ! सच्चिदानन्द ! सद्गुरो ! त्वयि सर्वदा। हृदि सत्यपि धिक् कान्तां तच्चिन्तयति सन्ततम् ॥ [साहित्यसारे ] तत् हृद् यतः सन्ततमपि कान्तां रमणीमेव चिन्तयति अतस्तादृशं तत् प्रति धिग- स्त्विति अन्वयः । अप्यन्तं स्पष्टम्। अत्र तादृशे गुरौ हृदि विद्यमानेऽपि विषयवासनाभा- वात्मककार्यानुत्पत्तिरूपा विशेषोक्किः। यथा वा [काव्यप्रकाशे]- कर्पूर इव दग्धोऽपि शक्तिमान् यो जने जने। नमोस्त्ववार्यवीर्याय तस्मै मकरकेतवे।। अत्र अवार्यवीर्यत्वं शक्तिमत्त्वे कार्याभावरूपे हेतुरुक्ः अत इयम् 'उक्कनिमित्ता' विशेषोक्कि: कथ्यते। यथा वा [ कुवलयानन्दे ]- अनुरागवती सन्ध्या दिवसस्तत्पुरःसरः । अहो दैवगतिश्ित्रा तथापि न समागमः ॥ अत्र अनुरागादिरूपे समागमकारे सत्यपि समागमाभावरूपकथनं विशेषोक्िः। परमियमपि दैवगतिरूपस्य वैचित्र्यस्योपादानाद् उक्कनिमित्तैव। अनुक्कनिमित्तापि [काव्यप्रकाशे] यथा- निद्रानिवृत्तावुदिते घुरने सखीजने द्वारपथं पराप्े। 'लथीकृताशेषरसे भुजङ्बे चचाल नालिङ्गनतोऽड्वना सा ॥ अप्रत्र निद्रानिवृत्तिसूर्योदयादिरूपकारणकलापसन्भावेऽपि आ्रलिङ्गनपरित्यागरूपकार्या- भावोक्किर्विशेषोक्किः। परं निमित्तस्य अनुरागातिशयस्यानुक्लेः अनुक्लनिभित्तेयम्। गथा वा [ रसगङ्गाधरे ]- उपनिषदः परिपीता गीतापि च हन्त ! मतिपथं नीता। तदपि न हा ! विधुवदना मानससदनाद्वहिर्याति॥ अ्प्रत्नोपनिषदर्थविमर्शरूपे सकलसंसारानित्यत्वबोधे प्रसिद्धहेतौ सत्यपि विरतेरनुत्पत्ति- दर्शनात् विशेषोक्किः । परन्त्वत्रापि निभित्तं [रागान्धं चित्तम्] नोक्कमित्यनुक्कनिभित्ता ज्ञेया। यथा वा [ साहित्यकौमुद्याम् ]- त्वां शीलरूपचरितैः परमप्रकृष्टसत्त्वेन सात्त्विकतया प्रवलैश्च शास्त्रैः । प्रख्यातदेवपरमार्थविदां मतैश्च नैवासुरप्रकृतयः प्रभवन्ति बोद्धुम्॥ श्रीभगवन्तं कृष्णाम्प्रति भक्कस्योक्किरियम्। अत्र शीलादिषु बोधकारणेषु सत्स्वपि तत्कार्यस्य बोधस्यानुदयाद् विशेषोक्किः । परमत्र आसुरीप्रकृति्हेतुरुक्तः । अनयैव दिशा तत्र तत्रोह्यम् ॥ ३२८, ३२६॥ 'इति' इति। विशेषोक्तिसमुदायः समाप्त इत्यर्थः ।

२५२ "कुसुमप्नतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

[ तुल्ययोगिताया लक्षणाम् ] विवत्ित गुणोत्कृष्टैर्यत् समीकृत्य कस्यचित्। कीर्तनं स्तुतिनिन्दार्थ सा मता तुल्ययोगिता ॥ ३३०॥ क्रमप्राप्तां 'तुल्ययोगितां' लक्षयति-'विवत्ितगुणोत्कृष्टैः' इति। विवच्षिताः= प्राकरणिक[प्रस्तुत]गतत्वेन निरूपयितुमिष्टा ये गुणाः स्तुतिहेतुभूताः निन्दाहेतुभूता वा धर्माः तैः उत्कृष्टैः अप्रस्तुतैः [सह] समीकृत्य=समानकक्षतां नीत्वा कस्यचित्=प्रस्तुतस्य वस्तुनः स्तुतिनिन्दार्थम्=स्तुत्यर्थ निन्दार्थ वा यत् कीर्त्तनम् वर्णानम्, सा 'तुल्ययोगिता' इति नामा- लड्कृतिः मता सूरिभिरिति शेषः । 'तुल्ययोगिता' इत्यन्वर्थेयं संज्ञा 'तुल्या योगिता अन्वयो यत्र' इति। वस्तुतस्तु-तुल्यश्चासौ योगः सम्बन्धोऽन्वयो वेति तुल्ययोग एकधर्मान्वयः इत्यर्थः, सोस्ति येषां [प्राकरारीकानाम् अप्राकरणिकानां वा] ते तुल्ययोगिनः तेषां भावस्तता। एवञ्च-'केवलप्रकृतानां केव लाप्रकृतानां वा स्तुतिनिन्दार्थ यद् गुणक्रियादिरूपैकधर्मान्वयत्वं तत् तुल्ययोगितालड्कारत्व'मिति निष्पन्नं लक्षणाम्। उक्क्च 'जयदेवेन''गुणोत्कृष्टैः समीकृत्य वचोऽन्या तुल्ययोगिता' इति। सूत्रे [कारिकायां] 'विवच्ितगुणोत्कृष्टै'रित्यत्र बहुवचनमविव- च्ितम्। एतेन द्वाभ्याभेकेन वाऽप्रस्तुतेन समीकरणोपि न तुल्ययोगितास्वरूपे क्षतिः। दीपके वाक्यान्तरस्थपदस्य अनुषङ्गादिना वाक्यान्तरीयार्थोद्दीपकत्वम्, अत्र तु स्तुति- निन्दारूपार्थसमीकरणामित्युभयोर्विशेषः। 'अप्पय्यदीचिता'स्तु-'तुल्ययोगितायां त्वेकं प्रस्तु- तमन्यदप्रस्तुतमितिविशेषाग्रहणात् सर्वोद्देशेनैव धर्मान्वय इति विशेषः। त्र्प्रयञ्चापरोऽनयो- विशेष :- उभयोरनयोरुपमालङ्कारस्य गम्यत्वाविशेषेऽपि अ्र्त्र [दीपके] अप्रस्तुतमुपमानम् प्रस्तुतमुपमेयमिति व्यवस्थित उपमानोपमेयभावः, तत्र [तुल्ययोगितायां] तु विशेषग्रहणणादै- च्छ्िक: स इति' इत्याहुः । प्रकृताप्रकृतयोरपि साधारणाधर्मस्य सकृदुपादाने [प्रथमं] दीपकम्, प्रकृतानामेव अप्र- कृतानामेव वा साधारणाधर्मस्य सक्कदुपादाने तुल्ययोगितेत्यनयोभेद इति सरलः पन्थाः । विवत्तितगुणोत्कृष्टैर प्रस्तुतैरेव तुल्ययोगितेति तु न नियमः, प्रस्तुतेनापि प्रस्तुतसमा- करणो तुल्ययोगिताङ्गीकारात्। यथा- कटाक्षा मधुरालापा विलासास्ते च ते शुभे!। जगज्जये प्रवृत्तस्य कन्दर्पस्य महद्वलम् ॥ इति। अत्र सर्वेऽपि कटाचाद्याः प्रस्तुताः । ननु-नवीनमतानुसारेया प्रकृतानामप्रकृतानां वा एकधर्मान्वयित्वरूपायास्तुल्ययो- गितायाः स्वीकारे दपिकस्य निर्विषयत्वं स्याद् इति चेन्न दरिडमते वाक्यान्तरस्थपदानामतु- षङ्गादिना वाक्यान्तराथोद्दीपनत्वेनैव दीपकव्यवहाराङ्गीकारात् तुल्ययोगितायाञ्च तथात्वाभावात्। उक्लञचैतत्पूर्वमपि स्पष्टीकरणार्थ पुनरिहोक्कम्॥ ३३०॥ [ स्तुतौ तुल्ययोगिताया उदाहरणाम् ] यमः कुबेरो वरुणः सहस्रात्षो भवानपि। विभ्रत्यनन्यविषयां लोकपाल इति श्रुतिम् ॥३३१॥ (प्र०) तुल्ययोगितां लक्षणादिभि: सम्यक् स्पष्टीकुरु? (उ०) अस्य० पृ० पं० ३।

तुल्ययोगितावसानम्। २५३

तत्र स्तुतौ तुल्ययोगितामुदाहरति-'यम' इति। यम := कृतान्तः कुबेर := यक्षराट् वरुण := यादसां पतिः सहस्रात्तः=इन्द्रः तथा भवान्=राजा अपि अनन्यविषयाम्=न अन्यो यमादिभिन्नो विषयः गोचरो यस्याः तां तथाभूताम् श्रुतिम्=प्रसिद्धिम् आख्यामित्यर्थः, एने सर्वे विभ्रति=धारयन्ति। अत्र लोकपालत्वरूपो गुराः वर्णनीयत्वेन प्रकृते राज्ञि विवचितः, तेनैव गुरोनोत्कृष्ट- रप्रकृतर्यमादिभिः साकं तुल्यगुरात्वकीर्त्तनेन राजा स्तुत इति तुल्यगुरकार्त्तनात्मकस्तुतिरूपा तुल्ययोगिता। इयं जयदेवमते तृतीया तुल्ययोगिता, यत उक्कं तेन- 'गुणोत्कृष्टैः समीकृत्य वचोऽन्या तुल्ययोगिता'। लोकपालो यमः पाशी श्रीदः शक्रो भवानपि। अत्र वर्णोनीयो राजा शक्रादिभिलोकपालत्वेन समीकृतः। इयं क्वचित् 'सिद्धि' रल- दार उच्यते, केचित्तु दीपकभेदमाचक्षते ॥ ३३१ ॥ [निन्दायां तुल्ययोगिताया उदाहरणम् ] सङ्गतानि मृगाक्षीणां तडिद्विलसितानि च। क्षराद्वयं न तिष्ठन्ति घनारब्धान्यपि स्वयम्॥३३२॥ -*- इति तुल्ययोगिता।

निन्दायां तुल्ययोगितामुदाहरति-'सङ्गतानि' इति। मृगार्त्ाणाम्=मृगस्याच्िणावा -*-

चिणी यासां ता मृगाच्यः तासां हरिरोक्षणानाम् सङ्गतानि=समागमाः च=तथा च तडद्विल- सितानि=तडितां विद्युतां विलससितानि उद्योतनानि चमत्कराणि इत्यर्थः, स्वयम्=स्वयमेव नतु परप्रेराया घनारब्धानि=घनं सान्द्रं गाढं यथा स्यात्तथा आरब्धानि प्रवर्त्तितानि इति मृगा- क्षीपक्ते, घनैः वारिदैः आरब्धानि चालितानीति तडित्पक्षे, कराद्वयम्=द्विक्षरामपि न तिष्ट- न्ति=नैव स्थिरतां भजन्ते। क्षणमात्रस्थायीनि इति भावः । अत्र प्रकृते मृगाक्षीसमागमे क्षणमात्रस्थायित्वरूपो गुणो वर्णानीयत्वेन विवचितः तेन चाप्रकृतस्य तडिद्विलसितस्य तुल्यतया तद्गुरासम्बन्धवर्णनात् तुल्ययोगिता, मृगाक्षा- समागमस्य व्यर्क्काकृतायां निन्दायां पर्यवसानमिति सा निन्दायां ज्ञया। नर्वानास्तु-प्रकारा- न्तरेणा लक्षयन्ति-'नियतानां सकृद्धर्मः सा पुनस्तुल्ययोगिता' इति। प्रकृतानामप्रकृतानामेव वा धर्मश्चेत्प्रकाश्यते तदा तुल्ययोगिता। उदाहरन्ति च- दृष्टिं निधाय सुरभीनिकुरुम्बवाथ्यां कृष्ोति वर्णायुगलाभ्यसने रसज्ञाम्। शुभ्रूषरो मुरलिनिस्वनितस्य कर्णौं चित्तं मुखे तव नयत्यहरद्य राधा॥ [साहित्य कामुद्याम्] अत्र प्राकरणिकानामेव निधानरूपैकक्रियाभिसम्बन्धः। यथा वा- त्वदङ्भार्दवे दृष्टे कस्य चित्ते न भासते। मालती शशभृल्लेखा कदलीनां कठोरता॥ अन्न मालत्यादीनाम प्राकरणिकानामेव कठोरतारूपेकगुणासम्बन्धः। अन्यद्वा यथा- रेम्या इति प्राप्तवतीः पताका रागं विविक्ला इति वर्धयन्तीः । गस्यामसवन्त नमद्वर्लाकाः समं वधूभिर्वलभीर्युवानः ॥ [माघे] १ माघे द्वारकावर्ानमेतत्-यस्यां द्वारकायां युवानो वधूभिः समं वलभाः प्रासा-

२५४ "कुसुमप्नतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

अत्र वधूनां वलभीनाञ्च प्रकृतानामेव धर्मसाधर्म्येणौपम्यावगमात् केवलप्रकृतगोचरा तुल्ययोगिता [न श्लेषः] इति 'मल्निनाथः'। यदाहु :- प्रस्तुतानां तथान्येषां केवलं तुल्यधर्मतः । आंपम्यं गम्यते यत्र सा मता तुल्ययोगिता॥ अप्पय्यदीत्ितास्तु-इदं गूढश्लेषोदाहरणं मेनिरे इति कृतमतिविस्तरेख॥ ३३२॥ [अथ विरोधस्य लक्षराम् ] विरुद्धानां पदार्थानां यत्र संसर्गदर्शनम्। विशेषदर्शनायैव स विरोध: स्मृतो यथा॥ ३३३॥

यत्स्वरूपमविज्ञाय विरोधो भासतेऽविदाम्। नानारूपेषु लोकेऽस्मिस्तमनन्तमुपास्महे ॥ १॥

क्रमप्राप्तं 'विरोधं' लक्षयति-'विरुद्धानाम्' इति। विशेषदर्शनाय एव=विशेषः वर्रा- नीयस्य उत्कर्ष: तस्य दर्शनाय निरूपणायैव विरुद्धानाम्=अन्योन्यविरुद्धधर्मवताम् पदार्था- नाम्=जातिगुराक्ियाद्रव्याणाम् यत्र=वैचित्र्ये संसर्गदर्शनम्=सम्बन्धवर्णानम् सामानाधि- करराय प्रतिपादनमिति यावत्, सः विरोध := वास्तवविरोधाभावेSपि विरोधप्रयोजकत्वात् विरोधः [विरोधाभास] इति नामालड्कार: स्मृतः=उक्कः कविभिरिति शेषः । 'यथा'-इति अ्रग्रे उदाह्ियत इत्यर्थः । उक्व्व 'श्रीमम्मटभट्टेन' प्रकाशे-'विरोधः सोऽविरोधेऽपि विरुद्धत्वेन यद्वचः' इति। सोऽयं जातेर्जात्यादिभिश्रतुर्भिर्विरोधः । गुणास्य गुणादिभिस्त्रिभिः। क्रियायाः क्रियाद्रव्याभ्यां द्वाभ्याम्। द्रव्यस्य द्रव्येगौकेन इत्येवमन्यैर्दशप्रकार उक्को ग्रन्थान्तरेषु ज्ञेयः। केचित्तु-शब्दश्लेषनिबन्धनश्चेत्तदासौ 'विरोधाभास'पदेनोच्यते। यथा पूर्वम् 'अच्युतोऽप्य- वृषन्छेदी' इत्यादौ उक्क इत्याहुः। किञ्च-अपिशब्दप्रयोगे वाच्यः तदप्रयोगे तु व्यङ्गय इत्यपि न विस्मरणीयम् ॥३३३ ॥ [विरोधस्योदाहरणानि ] कूजितं राजहंसानां वर्धते मदमञ्जुलम्। क्षीयते च मयूराणां रुतमुत्क्रान्तसौष्टवम्॥३३४॥ आदौ क्रियाविरोधमुदाहरति-'कूजितम्' इति। राजहंसानाम्=कलहंसानां पत्ति विशेषाणाम् मदमञ्जुलम्=मदेन मनोहरम् कूजितम्=रवविशेषः वर्धते=एधते। मयूराणाम्= बर्हिणाम् उत्क्ान्तसौष्ठवम्=उत्कान्तं विनष्टं सौष्ठवं मनोज्ञता यस्मात् तत् तथाभूतम् रुतम्= केकाध्वनिः कीयते=विनश्यति। अत्ैकमेव शब्दरूपं कर्तृ। तत्र विरुद्धयोरपि वृद्धिक्षयक्रिययोः संसर्गो विरोधः, तत्परि- दोपरितनगृहारायसेवन्त सेवितवन्तः । किंभूताः । रम्या इति हेतोः पताका वैजयन्तीः प्राप्त- वतीः । विविक्ला विजना इति हेतोः रागं रति वर्धगन्तीः। नमन्ति वलीकानि छादनपटप्रान्ता यासां ताः । वधूपक्षे-पताकाः सौभाग्यानि। 'पताका वैजयन्त्यां स्यात्सौभाग्यनाटकाङ्कयोः' इति [ मेदिनी]। रागम्=अनुरागम्। विविक्काः सतत्वेन पवित्राः नमत्न्निवलीकाश्च।

विरोघप्रपञ्चः। २५५

हारस्तु भिन्नसम्बन्धिगतत्वेन ज्ञेयः। अत्र च वर्णानीयः शरत्काल: तस्मिन् एकजातीययोरपि बलाबलकारित्वेन विशेषप्रतीतिवैचित्र्यमावहतीत्यस्यालङ्कारत्वं बोध्यम्। क्रियाविरोधश्चायम्। 'राजहंसास्तु ते चञ्चुचरएौर्लोहितैः सिताः' इत्यमरः। 'राजहंसस्तु कादम्बे कलहंसे नृपोत्तमे' इति [हैम:]। हंसानां राजा इति राजहंसः। 'राजदन्तादिपु परम्' [पा० २।२।३१] अ््रनेन 'हंस' शब्दस्य परनिपातः। 'क्षीयत इति कर्मकर्त्तरि' इति वामनः [का० २ सू० ४]।३३४।। प्रावृषेरायैर्जलधरैरम्बरं दुर्दिनायते। रागेरा पुनराक्रान्तं जायते जगतां मनः ॥ २३५॥ वस्तुगतगुणाविरोधमुदाहरति-'प्राधृषेरायैः' इति। [ वर्षाकालवर्रानमिदम्] । प्रातृ- षेरायैः=प्रावृषि भवैः वर्षाकालिकैः जलधरैः=मेघैः अम्बरम्=व्योम [गगनम्] दुर्दिनायते= आच्छनं भवति ['मेघाच्छनेऽह्नि दुर्दिनम्' इत्यमर:] श्यामलं जायते इत्यन्र तात्पर्यम्। जग- ताम्=लोकानाम् मनः=हृदयम् पुनः रागे=रागोऽनुरागः लौहित्यश्च तेन आक्रान्तम्=व्यातं 'जायते' इत्यन्वितार्थः । अत्र अनुरागे लौहित्यस्याऽभेदाध्यवसानं कृतम्, तस्मात् श्यामलत्वलौहित्ययोर्गुणा- योरेकजलधरजन्यत्वरूपस्य संसर्गस्य कीर्त्तनं विरोधः । परिहारस्तु श्लेषेण कृतः । अनया रीत्या वर्णानीयस्य वर्षाकालस्य किमप्यात्कर्ष्य व्यज्यते। 'प्रात्ृषेरयै'रिति। 'प्रावृष एरायः' [पा० ४।३] इति सूत्रेरा शैषिक 'एराय' प्रत्ययः। 'दुर्दिनायते' इत्यत्र 'सुदिनदुर्दिननीहारेभ्यश्च' [वा० ३।१।१७ ] इत्यनेन 'दुर्दिन' प्रातिपदि- कातू करोत्यर्थे क्यड्। दुर्दिनं करोतीति दुर्दिनायते॥ ३३५ ॥ तनुमध्यं पृथुश्रोगि रक्ताष्ठमसितेक्षम्। नतनाभि वपुः स्त्रीणां कं न हन्त्युन्नतस्तनम्॥ ३३६॥ अवयवगतगुणा विरोधमुदाहरति-'तनुमध्य'मिति। तनुमध्यम्=तनु सूक्ष्मं मध्यं कटि- भागो यस्य तत् पृथुशरोणि=पृथुः स्थूला विशाला च श्रोणिः नितम्बो यस्य तत्, रक्कौष्ठम्= रक्नो लोहित ओष्ठोऽधरो यस्य तत्, असितेक्षणम्=असिते कृष्णो ईत्षरो नयने यस्य तत्, नतनाभि=नता निम्ना गम्भीरा नाभिर्यस्य तत्, उन्नतस्तनम्=उन्नतौ वर्त्तुली कठोरौ च स्तनो कुचौ यस्य तत् एतादृशविशेषणोपेतं स्त्रीणाम्=युवतीनाम् वपुः=शरीरम् कम्=जनम् न हन्ति=नाकुलयति अपि तु सर्वमपि विह्वलीकरोति, तापयतीत्यर्थः । अत्न तनुत्वपृथुत्वयोः रक्कत्वासितत्वयोः नतत्वोन्नतत्वयोर्गुएायोः परस्परं विरोधः, तेन च वर्रानीयत्वेन प्रस्तुतानां स्त्रीणां किमपि वैचित्र्यं दोत्यते। परिहारस्तु तनुत्वादीनामाश्र- यीभूतावयवभेदाद् बोध्यः । केचित्तु-बहूनां गुणायुग्मानां विरोधोपन्यासे वैचित्र्यातिशयः इति ज्ञापनीयतादृशगुाविरोधप्रदर्शनायैतदुदाहरणामिति मन्यन्ते इति 'प्रभा'॥३३६॥ मृसालबाहु रम्भोरु पद्मोत्पलमुखेक्षरम्। अपि ते रूपमस्माकं तन्वि ! तापाय कल्पते॥ ३३७॥ विषमविरोधमुदाहरति-'मृणालबाहु' इति। हे ! तन्वि=कोमलशरीरे! मृणाल- बाहु=मृशालवत् शीतलौ बाहू भुजे यस्मिन् तत्, रम्भोरु=रम्भे कदल्याविव ऊरू यत्र तत्,

२५६ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

पद्मोत्लमुखेक्षणाम्=पद्मभिव उत्पले इव च मुखम् आननम् ईत्षरो दशौ यत्र तत्, तथा- विधम्, अपि ते=तव रूपम्=आकृतिः सौन्दर्य वा अस्माकं तापाय=विरहजनितम्लान्यै कल्पते=समर्थ भवति। अत्र दर्शितरीत्या उपमागर्मितबहुव्रीहिसमासे शीतलत्वगुणास्य तापक्रियया सह विरोधः। यदा तु मृणाले एव बाहू यत्र, रम्भे एवोरू यत्र, पद्ममेव उत्पले, मुखम् एव च ईक्षरो यत्र इत्यादि रूपकगर्भितो बहुब्रीहिः, तदा मृणालत्वरम्भात्वादिभिर्जातिभि: तापक्रियाया विरोधः । परिहारस्तु-वक्का विरही वर्षाकाल इति च ज्ञेयः ॥ ३३७॥ उद्यानमारुतोड्ूताश्चूतचम्पकरेरावः। उदश्रयन्ति पान्थानामसपृशन्तोऽपि लोचने ॥ ३३८॥ उक्केषूदाहरणोषु भावाभिमाने क्रियादिविरोधा उक्काः सम्प्रति अभावाभिमाने क्रियावि- रोधमुदाहररोन स्पष्टीकरोति-'उद्यान०' इति। विरहिणां वर्णनभिदम्। उद्यानमारुतो- द्धूताः=उद्यानस्य उपवनस्य मारुतेन पवनेन उद्धूता उत्कम्पिताः चूतचम्पकरेरावः=चूताना- माम्राणां चम्पकानां चाम्पेयानां रेणवः परागाः, पान्थानाम्=अध्वनीनानाम् लोचने=नयने अस्पृशन्तः अ्र्प्रपि=असंसष्टाः सन्तोपि उदश्रयन्ति=उद्गतवाष्पे विद्धते। अत्र 'अस्पृशन्तोपि' इति स्पर्शनक्रियाया अभावेन उदश्रयणाक्रियायाः [वाष्पोद्गमन- क्रियाया:] विरोधः । तत्परिहारस्तु चूतचम्पकरेशूनासुद्दीपकत्वादभावाभिमानेन ज्ञेयः। क्रििया- गतश्चायं विरोधः । अ्प्रयमसङ्गतिविरोधः इत्यप्युच्यते तथा च स्पर्शनाभावेऽपि वाष्पोद्रमःइति परस्परमसङ्गतेरयमसङ्गतिर्नाम विरोध इति प्रभाकारः ॥ ३३८ ॥ कृष्णार्जुनानुरक्तापि दृष्टिः कर्ावलम्बिनी। याति विश्वसनीयत्वं कस्य ते कलभाषिणि !॥ ३३६॥ शलषमूलं विरोधमुदाहरति-'कृष्णार्जुना०' इति। हे ! कलभाषिणि != मधुरवाचे ! ते=तव दृष्टिः कृष्णार्जुनानुरक्ता अपि=अरजु्नानुरक्ला पार्थानुरागवती कृष्णा द्रौपद्यपि कर्णावल- म्बिनी=कर्णो राधेयः तत्पक्षपातिनी वर्त्तते। पक्ते-कृष्णा असिता कनानिकामराडलस्य कृष्ण- त्वात्, तथा अर्जुना श्वेता तत्परतः स्थितभागस्य श्वेतत्वात्, अनुरक्का प्रान्तभागे लोहिता तथा कर्णावलम्बिनी श्रवापर्यन्तविश्रान्ता चेत्यर्थः, कस्य=पुंसः विश्वसनीयत्वम्=विश्वासार्हत्वं याति=प्राम्नोति न कस्यापीत्यर्थः, अर्थात् तव दृष्टौ न कस्यापि विश्वासः । अत्र कृष्णा[द्रौपदी ]रूपस्य द्रव्यस्य कर्णणा[राधेया]वलम्बनं न सम्भवीति क्रियाया आपाततः प्रतीयमानोऽपि विरोधः श्रलेषसामर्थ्यात् परिहर्तु शक्यः । अयश्व विरोधः श्षमुखप्रेक्षी ॥३३६ ॥ इत्यनेकप्रकारोयमलङ्गार: प्रतीयते।

इति विरोधचक्रम्। -:- विरोधमुपसंहरति-इति=उक्कप्रकारेणा अयम्=विरोधः अलक्कारः अ्नेकप्रकार := नानाविधः 'प्रतीयते'। उक्कमस्य बहुविवत्वं ३३३ कारिकायाः व्याख्याने।

अप्रस्तुतप्रशंसा। २५७

इतीति-विरोधालङ्कारप्रकरणं समाप्तमित्यर्थः। विरोधस्यान्यदुदाहरएं यथा- तेव दत्षिणोऽपि वामो बलभन्रोऽपि प्रलम्ब एष भुजः । दुर्योधनोऽपि राजन् ! युधिष्टिरोऽस्तीत्यहो चित्रम् ॥ अत्र दत्तिणास्यापि वामत्वे विरोधः, परिहारस्तु-भक्कान् प्रति अनुकूलत्वाद् दुष्टान् प्रतिकूलत्वाच्च ज्ञेयः। इत्येवमादिरीत्या ज्ञेयम्। 'वामन'स्तु-विरुद्धाभासत्वं 'विरोधः' [का० ३११२] इति सूत्रयित्वा- पीतं पानमिदं त्वयाद्य दयिते ! मत्तं ममेदं मनः पत्राली तव कुड्कुमेन रचिता रक्का वयं मानिनि !। त्वं तुङ्गस्तनभारमन्थरगतिर्गान्रेषु मे वेपथु- र्त्वन्मध्ये तनुता ममाधृतिरहो प्रेम्णो विचित्रा गतिः । इत्युदाजहार। विस्तरस्तु 'सरस्वतीकराठाभरणो' द्रष्टव्यः । [अप्रस्तुतप्रशंसाया लक्षराम् ] अप्रस्तुतप्रशंसा स्यादप्रक्रान्तेषु या स्तुतिः॥ ३४०॥ क्रमप्राप्तामप्रस्तुतप्रशंसां लक्षयति-'अप्रस्तुतप्रशंसा' इति। अप्रक्रान्तेषु=अप्रस्तु- तेषु या स्तुति := अर्थात् प्रस्तुतस्य निन्दार्थ गुणकीर्त्तनम् सा 'अप्रस्तुतप्रंशसा' एतन्नामाल- ड्कृतिः स्यात् भवतीत्यर्थः । 'अप्रस्तुतस्तुत्या प्रस्तुतनिन्दाबोधनमप्रस्तुतप्रशंसा' इति फलितं लक्षराम्। अप्रक्रान्तेषु इति बहुवचनमविवत्तितम्। सप्तमी च षध्ठ्यर्थे बोध्या, तेन द्वयोरेकस्य अप्रस्तुतत्वेनापि इयं सम्भवति। ये तु-'अपकान्तेप्सितस्तुति'रिति पाठं कल्पयित्वा अपक्रान्तेन=अप्रस्तुतवर्रनेन ईप्सितस्य=प्रस्तुतस्य स्तुतिर्वेर्णानम् 'अप्रस्तुतप्रशंसा' इति नव्यमतानुरोधेन दारडसृत्रं व्या- ख्यानयन्ति ते दराड्याचार्याशयानभिज्ञा इति प्रतीमः, यतो दरिडमते-अप्रस्तुतेन प्रस्तुतं गम्यते यत्र स समासोक्किविषयः यथा 'वस्तु किश्चिदभिप्रेत्य' इत्यादि समासोक्किलक्षणे १६२ पृष्ठे व्याख्यातम्। तल्लक्तरो यद् अन्यस्य=अप्रस्तुतस्य उक्कि: कथनम् इत्युक्लं तन स्पष्टमेव समासोक्लौ अप्रस्तुताभिधानेन प्रस्तुतस्यैव गम्यता बोध्यते, एवञ्च पूर्वोत्तरयोद्वयोरलङ्कारयोः दरिडकृतलक्षणानुसरणमुखतया 'अप्रस्तुताभिधानेन प्रस्तुतवर्णानं समासोक्किः, प्रस्तुतस्य गर्हरोच्छया अप्रस्तुतस्य प्रशंसनम् अप्रस्तुतप्रशंसा इति स्थितो द्वयोरलद्कारयोर्विविक्को विषयः । भोजराजोप्यत्र दरिडपथानुयायी। तथाहि- (प्र०) अप्रस्तुतप्रशंसाया लक्षणोदाहरणो निरूप्य तत्र नवीनमताद् दरिडगतस्य विशेषो वक्ञव्यः१ (उ०) अस्य पृ० पं० १३। १ हे राजन् ! तव बाहुभक्कान् प्रत्यनुकूलत्वादृदत्तिोऽपि शत्रून्प्रति प्रतिकूलतया वाम इत्यविरुद्धमर्थद्वयम्। तथा स एव बलेन भद्रोऽपि श्रेष्ठोऽपि प्रलम्बो दीर्घः । तथा दुःखेन योध्यत इति दुर्योधनोऽपि युधि समरे स्थिरोऽचञ्चल इत्यविरोधः । विरोधप्रतिभासश्च दत्षि- एवाभयोः सव्येतररूपयोरन्यत्वात्, तथा बलभद्रप्रलम्वयोर्हलधरासुरयोरन्यत्वात्, तथा दुर्यो-

२५८ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादशंस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

अप्रस्तुतप्रशंसा स्यादस्तोतव्यस्य या स्तुतिः। कुतोऽपि हेतोर्वाच्या च प्रत्येतव्या च सोच्यते॥ इति- अप्रस्तुतप्रशंसनमेवाप्रस्तुतप्रशंसाविषयमाह। नव्यानां मते तु प्रस्तुतेन अप्रस्तुतस्य गम्यत्वं समासोक्वौ, अप्रस्तुतेन प्रस्तुतस्य गम्य· त्वम् अप्रस्तुतप्रशंसायां स्यादिति त्वन्यत् । अत एव-'अप्रस्तुतप्रशंसा स्यात् सा यत्र प्रस्तु- ताश्रया' इति चन्द्रालोककारकृताप्रस्तुतप्रशंसालक्षणं व्याचत्ाणा दीक्िता अपि 'यत्राप्रस्तु- तवृत्तान्तवर्शानं प्रस्तुतवृत्तान्तावगतिपर्यवसायि तत्राप्रस्तुतप्रशंसालङ्कारः' इत्याहुः । तस्माद् 'अपकान्तेप्सितस्तुति'रिति पाठेऽपि अपकान्तस्य=अप्रस्तुतस्य ईप्सिता स्तुतिः अर्थात् प्रस्तु- तगर्हसाफलकं प्रशंसनभप्रस्तुतप्रशंसेति व्याख्यानेऽपि दरिडसम्मतं मतं न हीयत इति कृतम- तिपल्लवितेन क्किष्टिकरेणा ॥ ३४० ॥ [अप्रस्तुतप्रशंसाया उदाहरणाम् ] सुखं जीवन्ति हरिणा वनेष्वपरसेविनः । अन्नैरय त्नसुलभैस्तरादर्भाङ्कुरादिभिः ॥ ३४॥ अप्रस्तुतप्रशंसामुदाहरति-'सुखम्' इति । [स्वामिसेवाखिन्नमनस उक्किरियम् ] अपरसेविन := ये परान् न सेवन्ते स्वच्छन्दचारिणा इत्यर्थः, हरिणाः=मृगाः वनेषु=अररायेषु अयत्नसुलभैः=अनायासप्राप्यैः यत्नं विनापि सुखेन प्राप्यैरित्यर्थः, तृणादर्भाड्कुरादिभि := कुशधासाङ्कुरप्रभृतिभिः अ्रन्नैः=अदनीयैर्भच्यैः प्राणाभूतैः 'सुखम्' यथा स्यात् तथा सानन्दं जीवन्ति=प्राशान्ति ॥ ३४१ ॥ [ लच्ष्ये लक्षायोजनम् ] सेयमप्रस्तुतैवाऽत्र मृगवृत्ति: प्रशस्यते। राजानुवत्तन क्केशनिर्विसारोन मनस्विना ॥ ३४२ ॥ इति अप्रस्तुतप्रशंसा ।

उक्कोदाहरणो स्वयमेवाप्रस्तुतप्रशंसालक्षणं योजयति-'सेयम्' इति। राजानुवर्त्तन- -*:--

क्केशनिर्विराणोन=राज्ञा भूपस्य अनुवर्त्तनेन सेवया यः क्ेशः गमनपतनोत्थानादिरूपं दुःखम् तेन विर्विरायाः निर्वेदं प्राप्तः तेन तादृशेन मनस्विना=सन्तुष्टहृदयेन मुनिना केनचित् मृगवृत्ति := हरि- राव्यवहार: प्राणायात्रानिर्वाहात्मकः प्रशस्यते=स्तुयते। अत्र अप्रस्तुतस्य मृगस्य स्तवनेन प्रस्तुतः स्वात्मा निन्दत इत्यप्रस्तुतप्रशंसा। इतीति-अप्रस्तुतप्रशंसाप्रकरणां समाप्तमित्यर्थः ॥३४॥

यदि निन्दन्निव स्तौति व्याजस्तुतिरसी स्मृता। दोषाभासा गुणा एव लभन्ते यत्र सन्निधिम्॥३४३॥ -- व्याजेनापि स्तुवन् यं नो भजते निरयात्मताम्। तमशेषपुमर्थेश नौमि विष्णुं चतुर्भुजम् ॥ १ ॥ --

(प्र०) लक्षणादिना व्याजस्तुति: स्पष्टीकर्त्तव्या। (उ०) अस्य० पृ० पं० २६

व्याजस्तुतिलक्षणोदाहरयो। २५६

क्मप्राप्तां व्याजस्तुतिं लक्षणादिना निरूपयति-'गदि' इति। 'यदि' इत्यस्यार्थे क्रिया- विशेषणाम्। निन्दन् इव=निन्दां कुर्वन् इव यत् स्तौति=असौ व्याजेन=छलेन निन्दा स्तुति- व्यञ्ञनरूपत्वाद् 'व्याजस्तुतिः' स्मृता । अत्र=व्याजस्तुतौ दोषाभासतः=दोषा इव आरभा- सन्ते आपाततः प्रतीयन्ते दोषाभासाः गुणा एव वस्तुतो गुणारूपा धर्मा एव हि=निश्चयेन सन्निधिम्=सामीप्यं लभन्ते=भजन्ते अर्थात् वस्तुतः गुणाः आरपाततो दोषरूपेण प्रतीताः उत्तरकाले गुणात्वेनैव स्वरूपेण प्रत्ययपथमवतरन्ति। अत्र [लक्षणावाक्ये] 'निन्दन्निव स्तौतीति कथनात् प्रत्ययादिव्यत्ययेन स्तुवन्निन्द- तीति इत्यप्यर्थो बोध्यः' तेन स्तुतिच्छलेन निन्दोक्किरपि व्याजस्तुतिः। आह च 'मम्मटाचार्यः' 'व्याजस्तुतिर्मुखे निन्दा स्तुतिर्वा रूढिरन्यथा' इति॥३४३ ॥

तापसेनापि रामेणा जितेयं भूतधारिसी। त्वया राजापि सैवेयं जिता मा भून्मदस्तव॥ ३४४ ॥। निन्दामुखीं स्तुतिपर्यवसायिनीं 'व्याजस्तुति' मुदाहरति-'तापसेन' इति। तापसेन अपि=तपस्विना सता करितुरगादिनानाविधजयोपकरण विरहिणापीत्यर्थः, रामेणा=परशुरामेया इयम् भूतधारिणी=भूतधात्री पृथिवी जिता=वशीकृता । त्वया राज्ञा अपि=जयसाधनीभूत- करितुरगादिविविधबलोपेतेनापि सा एव इर्यम्=तापसजिता नत्वन्या भूतधात्री जिता' अतो हेतोः तव मदः=गर्वः मा भूत्=नैव स्यादित्यर्थः। अ्त्र प्राकरणिको [वर्णानीयः ] राजा तस्यं तापसजिताया एव पृथ्व्या जयनमापाततो निन्दारूपेण प्रतीयते, पर्यवसाने तु सात्तान्भगवदवतारभूतेन त्रिपुरारिसकाशाल्लब्धपरशुना परशुरामेशा यावती धरित्री जिता सैव मनुष्येणापि सता त्वया वशीकृतेयमित्यतिमात्रं राज्ञः स्तुतिः प्रतीयत इति निन्दामुखी व्याजस्तुिः । अप्रस्तुतप्रशंसायाम प्रस्तुतस्य प्रशंसनं प्रस्तुतस्य च निन्दनं व्यवस्थितम्, इह तु प्रस्तुतस्यापाततो निन्दा पर्यवसाने तु स्तुतिरित्यनयोर्विवेकः । अपि च तत्र प्रस्तुतं गम्यमिह तु वाच्यमिति विशेषः ॥ ३४४ ॥ [उदाहरणान्तराखि ] पुंसः पुराणादाच्छ्िद्य श्रीस्त्वया परिभुज्यते। राजन्नित्वाकुवंशस्य किमिदं तव युज्यते॥३४५॥ अलक्कारान्तरसम्बन्धेनापीयमतिचमत्कारिरणीत्यतस्तादृशीं व्याजस्तुतिमुदाहरति- 'पुंस' इति। [इच्वाकुवंश्यं राजानं प्रति कस्यचिद्वन्दिन उक्विरियम् ] हे राजन् != नरपते ! पुराणात्=सनातनात् आद्यात्, पत्ते वृद्धात् च पुंस := मनुष्यात्, पक्ते विष्णोः सकाशात् त्वया आच्छिद=आहृत्य श्रीः=लक्ष्मीः, पक्षे सम्पत्तिश्र परिभुज्यते=सम्भुज्यते। अत्र सनातनात्पुराणपुरुषादाहृताया लच्म्या: भोगः इच्वाकुवंशीयस्य तव सर्वथा अयोग्य इत्यापाततः प्रतीता निन्दा श्लेषमाहात्म्येन 'प्रभूततरास्ते सम्पत्तय' इति स्तुतौ परिणाता भवति, तदेवं स्तुतिर्गम्या। अन्र 'पुराण' पदे 'श्री' पदे च श्लेषः । आद्यवृद्ध-

२६० "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

प्राणिता समधिकां वैचित्रीमावहताति सहृदयाः सन्ति सातिणः । अत्र श्रियां स्त्रीत्वप्रतीतेः परिभोगसाम्यात् 'समासोक्ि'रपीति न विस्मरणीयम् ॥ ३४५ ॥ भुजङ्गभोगसंसक्का कलन्रं तव मेदिनी। अ्हङ्कार: परां कोटिमारोहति कुतस्तव॥ ३४६ ॥ अर्थश्लेषमूलां व्याजस्तुतिं निरूप्य शब्दश्लेषमूलां तामुदाहरति-'भुजङ्ग' इति। भुजङ्गभोगसंसक्का=भुजङ्गानां सर्पाणां भोगैः शरीरैः संसक्वा खचिता, पच्ते-भुजङ्गाः षिङ्गाः जारा इत्यर्थः, तेषां भोग विलासे संसक्का संलग्ना, एवंभूता मेदिनी=धरित्री तव कलत्रम्= पालनीया भार्या च एवं सति कुतः=कस्मात् हेतोः तव अहङ्कारः=अभिमानः पराम्=अनुत्तमां कोटिम्=प्रकारम् आरोहति=आश्रयते। अत्र-परासक्ककलत्रस्य तवाहङ्कारो न युक्क इत्यापाततो निन्दा, पर्यवसाने सकलायाः प्ृथिव्या पतित्वमिति स्तुतिः भुजङ्गादिशब्दानाश्चानेकार्थतया परिवृत्त्यसहत्वात् शब्दश्लेष- निबन्धनेयं व्याजस्तुतिरिति ध्येयम् ॥ ३४६॥ [ व्याजस्तुतेरुपसंहारः ]

व्याजस्तुतिप्रकाराणामपर्यन्तस्तु विस्तरः॥ ३४७॥ -: इति व्याजस्तुतिः ।

व्याजस्तुतिमुपसंहरति-'इति' इति । इति=उक्कप्रकारेण श्लेषानुविद्धानाम्=श्लेष- मूलकानाम् तथा अन्येषाम्=इतरालङ्कारमूलकानाश्च व्याजस्तुतिप्रकाराणाम्=व्याजस्तुति- भेदानाम् अपर्यन्तः तु=निस्सीम एव विस्तरः=बाहुल्यम् उपलच्यताम्=स्वमत्याऽवबुव्यता- मित्यर्थः। श्लेषसङ्कीर्रात्विवत् अलङ्गारान्तरसङ्कीरात्विनापि अरनेके भेदाः सन्तीति ग्रन्थगौरव- भयाद् दिञ्ात्रमुक्त्मिति भावः । इति व्याजस्तुतिप्रकरणाम्। अरस्या उदाहरणान्तरं यथा वा- काकतीयविभो: कीर्तत्या किं वाद्य धवलीकृतम्। यत्तदीयारिवक्त्रेषु दृश्यते कालिमा महान् ।। अत्र -- 'विशेषनिषेधे शेषाभ्यनुज्ञानम्' इति न्यायेन अरिवक्त्रव्यतिरिक्कं विश्वं कीर्त्त्या धवलीकृतमिति निन्दया स्तुतिर्गम्यते। यथा वा- प्रतापरुद्रनपतेरहो साहसिका द्विषः । यद्विशन्त्युदधीन् शैलानारोहन्ति समन्ततः॥ अत्र-शत्रूणां साहसप्रशंसया स्तुत्या निन्दा व्यज्यते। यथा वा मम- विश्वम्भर इति यस्त्वं ख्याति लोके गतो हरे !। का ते प्रशंसां दत्यानां सूदने तत्परस्य हि॥ अत्र नियतिमनुल्लड्घयतो दैत्यसूदनेऽपि प्रवृत्तस्य भगवतो निन्दामुखी स्तुतिर्व्याज- स्तुतिः । इत्यनया दिशाऽन्यदप्यूह्यम् ॥। ३४७॥

निदर्शना। २६१

[निदर्शनस्य=निदर्शनायाः लक्षराम् ] अर्थान्तरप्रवृत्तेन किश्चित् तत्सदशं फलम्। सदसद्वा निदश्येत यदि तत्स्यान्निदर्शनम्॥ ३४८॥

यन्निदर्शनमात्रेणा पापपुआ्ात् प्रसुच्यते। तां कृष्णामूर्त्तिमालोक्य जनाः ! तृप्यत सादरम् ॥ १॥ क्रमप्राप्तं निदर्शन नामालक्कारं लक्षयति-'अर्थान्तरप्रवृत्तेन' इति। अर्थान्तरे= निदर्शर्नायात् अर्थात् फलात् अन्यस्मिन् फले कार्ये प्रवृत्तेन=उद्यतेन 'केनचित्' यदि=चेत् तत्सदृशम्=तत्तुल्यम् सत्=उत्कृष्टम् वा=अथवा असत्=अपकृष्टम् किश्चित् फलम्=कार्यम् निर्दिश्येत निरूप्येत तत् निदर्शनम्=नाम अलद्कारः स्यात्=भवतीत्यर्थः। 'निदर्शना' इत्यपि पाठान्तरम्। 'प्रस्तुतार्थप्रवृत्तस्य तत्सदृशाप्रस्तुतार्थान्तरज्ञापनं निदर्शना' इत्युक्कं भवति। 'नवीनानां मते तु सम्भवद्वस्तुसम्बन्धो निदर्शना तथा असम्भवद्वस्तुसम्बन्धोऽपि यत्र सादृश्यं निदर्शयति सापि निदर्शना' इति केषाश्चिदुक्किः प्राचीनग्रन्थादर्शनमूला। लक्षयति च भाम- होत्तरवर्त्ती अतिप्राचीन 'उद्भटः'- अभवन्वस्तुसम्बन्धो भवन्वा यत्र कल्पयेत्। उपमानोपमेयत्वं कथ्यते सा [वि]निदर्शना ॥ इति उदाहरति च 'प्रताहारेन्दुः'- विनोचितेन पत्या च रूपवत्यापि कामिनी। विधुबन्ध्यविभावार्याः प्रबिभर्ति विशोभताम्।। अत्रान्यस्यान्यकत्तकविशोभताधारणसम्बन्धोऽनुपपद्यमानः कामिनीविभावर्योरुपमा- नोपमेयभावे पर्यवस्यतीत्याद्या निदर्शना। द्विताया तु भामहोदिता- अयं मन्ददुतिर्भास्वानस्तम्प्रति यियासति। उदयः पतनायेति श्रीमतो बोधयन्नरान्।। अत्र भास्वत उदयः पातावसान इति सम्बन्धः 'सम्भवति उदयम्प्राप्यास्तम्प्रति यात- वता तेन [ निमित्तेन ] तथा सर्वस्योदयः पातावसान इति श्रीमन्तो वुध्यन्ते तस्मात्तथावि धसूर्यश्रीमज्जनयोरुपमानोपमेयभावः पर्यवसितो वाक्यार्थेनेतीयमपि निदर्शना। इमामेवासद- र्थनिदर्शनामाहुः ॥३४८ ॥ [निदर्शनस्योदाहरगम् ] उदयन्नेष सविता पद्मेष्वर्पयति श्रियम्। विभावयितुमृद्धीनां फलं सुहृदनुग्रह्म् ॥ ३४६ ॥ तत्रादी सत्फलनिदर्शनमुदाहरति-'उदयन्' इति। एषः=पुरोवर्त्ती सविता=सूर्य: उदयन्=उत्सर्पन् उन्नतिं प्राप्तुवंश्र ऋद्धीनाम्=सम्पत्तीनाम् फलम्=प्रयोजनम् सुहृदतुग्रहम्= सुहदाम् बन्धूनाम् अनुग्रहं विभावयितुम्=प्रकर्टाकर्त्तुम् ऋद्धौ विद्यमानायां सुहृदामानुकूल्य- मवश्यं कर्त्तव्यभिति बोधयितुम् पद्मेषु=कमलेषु श्रियम्=विकाशरूपां शोभाम् अरपयति= आसञ्जयति।

२६२ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

अत्र पद्मेषु श्रीवितरणापरेण उदयभाजा रविणा सुहदामुपकाररूपसुदयफलं प्रदर्श्यते इति, फलमत्रोत्कृष्टरूपत्वात् सदात्मकम्, अत इदं सत्फलनिदर्शनम् ॥३४६॥ याति चन्द्रांशुभि: स्पृष्टा ध्वान्तराजी पराभवम्। सदो राजविरुद्धानां सूचयन्ती दुरन्तताम्॥ ३५०॥

इति निदर्शनम्। -:*:- असत्फलनिदर्शनमुदाहरति-'याति' इति। चन्द्रांशुभिः=शशिकिरणौः स्पृष्टा=संस- रगवती व्वान्तराजी=तमस्ततिः राजविरुद्धानाम्=ृपतिविरुद्धानाम् चन्द्रप्रतिकूलानाश्च सद्य := शीघ्रमेव दुरन्तताम्=दुःखान्तताम् दुःखप्रद परिणामम् सूचयर्न्ता=प्रकटयन्ती सती पराभवम्= विध्वंसं याति=प्राप्नोति। अत्र चन्द्रकिरणै: पराभवं प्राप्ता व्वान्तराजी राजविरोधिनां परिणामे दुःखरूपं फलं निदर्शयतीति असदर्थप्रत्यायनात् असत्फलनिदर्शनमिदम्। यथा वा- महामहानलिशिलारुचः पुरो निषेदिवान्कंसकृषः स विष्टरे।

अत्रान्यस्यान्यधर्मसम्बन्धासम्भवात् 'चन्द्रमसोऽभिरामताभिवाभिरामताम्, इत्यु- पमायां पर्यवसानम्, अरतोऽसम्भवद्वस्तुसम्बन्धरूपेयं निदर्शना। इत्यादि॥ ३५० ॥ [ सहोक्रेर्लन्णम् ] सहोक्ति: सहभावेन कथनं गुराकर्मणाम्।

सहैव सज्जनः सज्जैर्हरिध्याने निरन्तरम्। सङ्ं कुरुत वाञ्छा चेद् विष्णुलोकस्य दर्शने ॥१॥

सहोकिं लक्षयति-'सहोक्किः' इति। गुएकर्मणम्-गुणानां करियाणाश्च सहभावेन= साहित्येन यत् कथनम्=आख्यानम् सहार्थवाचकपदैरेव, सा सहोक्कि := इति नामालङ्कारः । उभयनिष्ठधर्मस्य सहैवोक्किर्यत्रेत्यन्वर्था सज्ज्ञा। अन्र 'कर्म' शब्दः करियावाची। बहुवचनेन द्रव्यादेरपि ग्रहः। वाग्भटोऽप्याह- सहोक्कि: सा भवेद्यन्र कार्यकारणायोः सह। समुत्पत्तिकथाहेतोवक्कुं तज्जन्मशक्कताम् ॥ उदाहरति च- आदत्ते सह यशसा नमयति सार्ध मदेन संग्रामे। सह विद्विषां श्रियाऽसौ कोदराडं कर्षति श्रीमान्।। योजनं स्पष्टम्। [परिवृत्तेरलक्षयम् ] अर्थानां यो विनिमयः परिवृत्तिस्तु सा स्मृता ॥३५१॥

सहोकि:। २६३

पद्यस्यार्धेन सहोक्किं लक्षयित्वा पद्यस्य शेषार्धपूरणार्थमादौ परिवृत्तिं लक्षयति- 'अर्थानाम्' इति। अर्थानाम्=प्रतिपाद्यानां वस्तूनाम् य विनिमयः=प्रतिपादनम् अर्थात् गोधूमं दत्वा चराकानामादानम् सा तु परिवृत्ति := परिवर्त्तनं [विनिमयकरणं ] परिवृत्तिरित्य-

उक्कश्व मम्मटेन-'परिवृत्तिर्विनिमयो योरऽर्थानांस्यात्समासमे'रिति। त्रिविधा चेयम्-कवचित् समेन समस्य, अधिकेन न्यूनस्य न्यूनेनाधिकस्य इति। आद्यद्वितीये यथा- लतानामेतासामुदितकुसुमानां मरुदयं मतं लास्यं दत्त्वा श्रयति भृशमामोदमसमम्। लतास्त्वध्वन्यानामहह ! दशमादाय सहसा ददत्याधिव्याधिभ्रमिरुदितमोहव्यतिकरम्॥ अत्र प्रथमेऽर्धे समेन समस्य, द्वितीये उत्तमेन न्यूनस्य। तृतीया यथा - नानाविधप्रहरसौन्टप ! सम्प्रहारे स्वीकृत्य दारुणनिनादवतः प्रहारान्। दप्तारिवीरविसरेण वसुन्धरेयं निर्विप्रलम्भपरिरम्भविधिर्वितीर्णा।। अत्र न्यूनेनोत्तमस्य। अर्थात् प्रहारा अनुपादेयत्वेन न्यूनाः॥ ३५१ ॥

सह दीर्घा मम श्वासैरिमाः सम्प्रति रात्रयः। पाराडुराश्च ममैवाडैः सह ताश्चन्द्रभूषणाः॥ ३५२॥ सहोक्किमुदाहरति-'सह' इति। [कस्याश्वन वियोगिन्या उक्किरियम् ]। सम्प्रति= वल्लभविरहवेलायाम् [नतु पूर्वमपि] इमा रात्रयः=निशाः मम श्वासैः सह दीर्घाः=विशालाः 'संवृत्ता' इति शेषः । अर्थात् प्रियवियोगकालीना रात्रयः प्रचुरदुःखतया दुःखेन यापनीया सज्जाताः । वस्तुतस्तु तासां दैर्ध्य नासिति। चन्द्रभूषण := चन्द्रो भूषं मराडनं यासां ताश्च ता शुक्कपक्षीया रात्रयः मम=विरहिराया एव अङ्ञैः=अवयवैः सह=समं पारडराः=धूसर- वर्णाः सज्ञाताः। अत्र दर्रित्वपाराडरत्वे गुणी वस्तुतो भिन्नावपि सहार्थबलात् एककालिका वुक्लाविति 'गुणासहोक्ि' रियं ज्ञेया॥ ३५२ ॥ वर्द्धते सह पान्थानां मूर्च्छया चूतमञ्री। पतन्ति च समं तेषामसुभिर्मलयानिलाः॥३५३॥ कियागतां सहोक्तिमुदाहरति-'वर्द्धते' इति। पान्थानाम्=पथिकानां विरहिणाम् मूर्च्छया=विरहजनितेनावस्थाविशेषेणा सह=साकम् चूतमञ्जरी=आम्रशिज्ञरी वर्धते=वृाद्धिं याति मलयानिला :- दक्षिणाा समीरणाः तेषाम्=पान्थानाम् असुभिः च=प्रायौः समम्= सार्धमेव पतन्ति=वान्ति। अत्र विरहिपान्थवर्णाने वर्धनपतनात्मिके क्िये सहभावेनोक्के विच्छ्ित्तिविशेषं पुष्णीत इति क्रियागता सहोकिः। ३५३ ॥। कोकिलालापसुभगा: सुगन्धिवनवायवः। यान्ति सार्धे जनानन्दैर्वृद्धिं सुरभिवासराः॥३५४॥ अन्यविधां सहोक्किमुदाहरति-'कोकिला०' इति। कोकिलालापसुभगा := कोकिला- नाम् पिकानाम् आलापेन पश्चमस्वरेण सुभगा: मनोरमाः तथा सुगन्धिवनवायवः=सुगन्धिनः शोमनगन्धयुता वनवायवः उद्यानपवनाः येषु तथाभूताः सुरभिवासराः=वसन्तदिनानि जना-

२६४ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

नाम्=कामिनाम् आनन्दैः=हर्षैः सार्द्धम्=साकम्, वृद्धिं यान्ति=एधन्ते। अत्र सुरभिवातानां सुरभिदिनानाश्च जनानन्दैः सहैव वर्धनमुक्कमिति सहोक्किः। अन्यद् यथा- पुरोपनीतं नृप ! रामणीयकं द्विजातिशेषेण यदेतदन्धसा। तददय ते वन्यफलाशिनः परं परैति कार्श्य यशसा समं वपुः ॥ [भारविः] त्रत्र -- यशसा सहैव शरीरकाश्यमिति सहोक्िः। यथा वा- अ्रनेन सार्ध विहराम्बुराशेस्तीरेषु तालीवनमर्मरेषु। द्वीपान्तरानीतलवङ्गपुष्पैरपाकृतस्वेदलवा मरुद्भिः ॥ [रघुवंश] यथा वा- रजनी निष्फलमधुना त्वदधरमधुना समं याति। अयि ! मानिनि ! मयि मानं परमनिदानं मृषा वहसि॥ इत्यादि ज्ञेयम् ॥ ३५४ ॥ इत्युदाहतयो दत्ता: सहोक्तेरत्र काश्चन।

इति सहोकि:।

सहोक्किमुपसंहरति-'इति' इति। इति=उक्कप्रकारेणा अत्र काश्चन सहोक्केः उदा- हृतय := उदाहरणानि दत्ता := निरूपिताः अनयव रीत्या अन्यविषयाऽपि सहोक्किजेयेत्यर्थः। इतीति-समाप्ता सहोक्किरित्यर्थः। क्रियते परिवृत्तेश्र किञ्चिद्रूपनिदर्शनम्॥३५५॥ 'क्रियते' इति। सम्प्रति परिव्ृत्तेः च=परिवृत्त्याख्यालङ्कारस्यापि किश्चित् रूपनिदर्श- नम्=दिज्ात्रं स्वरूपप्रकाशनं 'क्रियते' येन ग्रन्थवाहुल्यं न स्यादिति भावः ॥। ३५५ ॥

शस्त्रप्रहारं ददता भुजेन तव भूभुजाम्। चिरार्जितं हृतं तेषां यश: कुमुदपाराडरम्॥३५६॥

-*-

इति परित्ृत्तिः ।

-*- परिवृत्तिमुदाहरति-'शस्त्रप्रहारम्' इति। [कश्चन राजानं स्तीति ] हे राजन् ! शख्तप्रहारम्=शत्राघातम् ददता=अपयता तव भुजेन=बाहेन भूभुजाम्=राज्ञाम् कुमुदपाराड- रम्=कुमुदवच्छु्रम् चिरार्जितम्=बहुकालसश्ितम यशः=कीर्तिः हृतम्=विनाशितमित्यर्थः। ञ्त्र शस्त्रप्रहारं दत्वा यशस आदानं न्यूनेन अधिकस्य अ्हसारूपो विनिमयः कृत इति 'परिवृत्ति' नामालङ्कारः॥ ३५६ ॥

आशीः। २६५

[आरशीरलङ्गारस्य लक्ष्यलक्षणे ] आशीर्नामाभिलषिते वस्तुन्याशंसनं यथा। पातु वः परमं ज्योतिरवाङ्मनसगोचरम्॥ ३५७॥ -- इत्याशीः । -- आशीरलद्वारं ल्यलक्षणाभ्यां निर्दिशति-'आशीः' इति। अभिलषिते=इष्टे वस्तुनि आशंसनम्=प्राप्तीच्छाप्रकटनम् अथवा इष्टे=प्रिये वस्तुनि=सुहृज्जनादौ आशंसनम्= शुभाभ्यर्थनम् आशीर्नाम=अशीरलङ्कार इत्यर्थः । 'यथा' उदाहियते-अवाड्मनसगोचरम्= वागतीतम् मनोऽतीतञ्च परमं ज्योति := परब्रह्म वः=युष्मान् पातु=रक्षतु। अत्र शिष्यादीनां शुभाभ्यर्थनमाशीरलङ्कारः । 'अवाङ्मनसगोचरम्' इति पाठश्चिन्त्यः । 'गोचर' शब्दस्य अरजहल्लिङ्गत्वात् प्रकृते स्वार्थापरित्यागाच्च। वाक् च मनश्र वाड्मनसे तयोर्गोचरो न इत्यवाड्मनसगोचर इति स्यात्। तथा च श्रुति :- 'नैव वाचा न मनसा प्राप्तुं शक्यो न चन्तुषा' इति। यदि तु-'वाड्मनसे गोचरौ प्रतिपादकौ यस्य तद् वाड्मनसगोचरम् तन्न भवतीति अवाड्मनसगोचरम्' इति विगृह्येत तदा क्विष्टया युक्कि: स्याद्वा। उदाहरणान्तरं यथा- ययातेरिव शर्मिष्ठा पत्युर्बहुमता भव। पुत्रं त्वमपि सम्राजं सेव पूरुमवाप्तुहि ॥ [ शाकुन्तले ] केषाश्चिन्मते तु-प्रेयोऽलक्कारस्यैवायं विशेषः । अपरे तु नाटयालड्कृतिमेवाशिषं मन्यन्ते ॥ ३५७ ॥ इत्याशी: प्रकरणाम्।

[ मतान्तरोक्कानामलद्वाराणां स्वमतेष्वेवान्तर्भावः ] अनन्वयससन्देहावुपमास्वेव दर्शितौ। उपमारूपकश्चापि रूपकेष्वेव दर्शितम्॥ ३५८॥ स्वभावाख्यानप्रभृत्याशीरन्तानलङ्कारान् उद्देशक्रमेणा निरूप्य सम्प्रत्यन्यैरुक्कान् कांश्चित् स्वोक्केष्वेवान्तर्भावयति -'अनन्वय०' इति। अनन्वयससन्देहौ=अनन्वयः 'उपमानोपभेयत्वं यदेकस्यैव वस्तुनः । इन्दुरिन्दुरिव श्रीमानित्यादौ तदनन्वयः' इत्युक्वलच्यलक्षणाः, ससन्देहः= 'ससन्देहस्तु भेदोक्कौ तदनुक्कौ च संशयः' इत्युक्तलक्षणः तौ उपमासु एव=उपमाभेदेष्वेव दर्शितौ=निरूपितौ। 'उपमारूपकं च अपि रूपकेषु एव दर्शितम्'। एवश्चेतेषां पृथङ् निरूपरां नावश्यकमिति भावः। एतच्च पूर्वोक्केषु तन्र तन्र स्वयमूह्यं किमत्र पाठावृत्त्या ।। ३५८ ॥। उत्प्रेक्षाभेद एवासावुत्प्रेक्षावयवोऽपि च।

नानालङ्कारसंसृष्टि: सङ्कीर्रान्तु निगद्यते॥। ३५६ ॥ उत्प्रेक्षाभेद इति। असौ=अन्यैरभिहितः उत्प्रेक्षावयवः=एतन्नामालङ्कारभेदः 'अ्रपि' उत्प्रेक्षाभेद एव=उत्प्रेक्षाविशेष एव ज्ञेयः इति शेष। तथा चोक्कम्-

२६६ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

श्लिष्टेनार्थेन संस्पृष्टः किञ्चिच्चोपमयान्वितः । रूपकार्थेन वा युक्क उत्प्रेक्षावयवो यथा ॥ इति। तत्र श्लिष्टार्थसंस्पृष्टो यथा- मुक्कोत्करः सङ्कटशुक्किमध्याद् विनिर्गतः सारसलोचनायाः। जानीमहेऽस्याः कमनीयकम्बु-श्रीवाधिवासाद् गुावत्त्वमाप ।। अत्र गुणावत्त्वे श्लेषः । तथाचायं श्लेषादिसङ्कीणोत्प्रेक्षामात्रम्, अतः पृथङ्निरू- पणायासो व्यर्थ इति भावः । इत्थ्च-दृष्टान्तस्योपमायाम्, परिणामोल्लेखयोः रूपके, कारणमालाया हेतावन्त- र्भावो ज्ञेयः। तथैव नव्यैः स्वीकृतानामन्येषामपि केषाञ्चिदलङ्काराणामनयैव रीत्या यथा- यथमन्तर्भाव ऊहनीयः। दिङ्मात्रन्तु प्रादर्शि। संङ्कारयीं लक्षयति-नानालङ्कारसंसृष्टि := एकत्र नानालङ्कारसमावेशः सङ्गीर्णाम्= सङ्कीर्णना मालङ्कारः निगद्यते=अभिधीयते 'तु' ना संसष्टेरपृथग्भाव उक्कः । अयमाशय :- यथा लौकिकानां हारकटककुराडलादीनां परस्परं संसर्गविशषेण सौन्द- र्यातिशयजनकता दृश्यते तेषाश्च गोस्तनहारयष्ट्रयादिसंज्ञाभेदोऽपि जायते एवमेव काव्या- लङ्काराणां साङ्गर्योदिना विलक्षणाचमत्कृतिजनकत्वे सङ्कीरणादिव्यवहारोपि ज्ञेय: ॥३५६॥ [ सङ्कीर्णभेदकथनम् ] अङ्गाङ्गिभावावस्थानं सर्वेषां समकक्षता। इत्यलङ्कारसंसृष्टर्लक्षसीया दयी गतिः ॥ ३६०॥

ह्यनिर्वाहृकतयावस्थानम् गुणाप्रधानभावेनावस्थितिरित्यर्थः, अथवा क्वचित् सर्वेषाम्=अलङ्का- राणाम् समकक्षता=समानबलवत्त्वम् इति=अनया दिशा अलङ्कारसंसष्टेः=सङ्कीर्णालङ्कारस्य द्वयी गतिः=द्वो प्रकारो लक्षणीया=बोध्या इत्यर्थः, नव्यैस्तु-अङ्गाङ्गिभावे 'सङ्करसंज्ञा' समकक्षतायान्तु 'संसृष्टिसंज्ञा' स्वतन्त्रैव कृता नत्वेकं सङ्कीर्णा मत्वा तस्य द्वौ भेदावुक्कौ। उक्रन- सैषा संसृष्टिरेतेषां भेदेन यदिह स्थितिः । अविश्रान्तिजुषामात्मन्यङ्गाद्वित्वन्तु सङ्करः ॥ इति ॥३६० ॥ [ सङ्कीर्णोदाहरणम् ] आत्षिपन्त्यरविन्दानि मुग्धे ! तव मुखश्रियम्। कोषदराडसमआ्राणां किमेषामस्ति दुष्करम् ॥ ३६१॥ तत्रादावङ्गाद्गिभावसङ्कीर्यामुदाहरति-'आत्िपन्ति' इति। हे मुग्धे ! अरविन्दानि= कमलानि तव मुखश्रियम्=आननशोभाम् आत्िपन्ति=न्यक्कारयन्ति जेतुमिच्छन्ति समी- कुर्वन्तीत्यर्थः । तथाहि-कोषदराडसमग्राणाम्=कोषः धनसश्चयः कुड्मलश्व दराडः चतुर्थो- पायः नालञ्, ताभ्यामुभाभ्यां समग्राणाम् परिपूर्णानां सोपकरणानाम् एषाम् किम् दुष्करम् अस्ति=किमसाध्यमस्ति न किमपीत्यर्थः। अत्र श्लेषोऽर्थान्तरन्यासस्याङ्गम् अर्थान्तरन्यासोSपि आ्रत्तिपन्तीत्यत्र प्रथमार्धे विद्य-

भाविकम् । २६७

मानाया उपमाया अङ्गमिति परस्पराज्जाङ्विभावरूपं सङ्कीर्णाम्। केचिनु कोषदरडसमत्राणण- मिति हेत्वलङ्कारोऽत्राङ्गमित्याहुः ॥ ३६१॥ लिम्पतीव तमोऽद्गानि वर्षतीवाअनं नभयः॥ असत्पुरुषसेवेव दृष्टिर्विफलतां गता ॥ ३६२॥ -- इति सङ्कीर्याम्। -:- समकक्षतायां सङ्कीर्णामुदाहरति-'लिम्पति' इति। व्याख्यातमिदं प्राक्। अन्र पूर्वार्धे उत्प्रेक्षा उत्तरार्धे चोपमा इत्यनयोः परस्परं निरपेक्षतयैवावस्थितिरिति समकक्षता [समान- बलवत्त्वम् ] इति द्वितीय: सक्कीर्णास्य प्रकारः । इदन्त्ववधेयम्-सामान्यतो मिश्रालङ्कारस्य द्वैविध्यम् मिश्रितत्वेऽप्यलङ्काराणां पर- स्परसम्बन्धोऽवश्यमपेत्तितः। स च संयोगः समवायरूपश्च भवति। संयोगे मिश्रतिलतराडु- लन्यायः । समवाये भिश्रत्तारन्यायः । तिलतराडुलन्यायेन सम्बन्धे संसृष्टिः। कीरनीर- न्यायेन सम्बन्धे सङ्करः । अनयोः पृथक् चारुत्वातिशयहेतुत्वादलङ्कारधुरन्धरत्वम् नतु पूर्वोक्कालङ्कारशेषता। तत्र संसृष्टिर्यथा-[प्रतापरुद्रीये] तिलतराडलसंश्रेष न्यायादयन्न परस्परम्। सं्लिष्येयुरलङ्काराः सा संसृष्टिर्निगद्यते ॥३६२॥ [ शलेषस्य बहुषु सङ्कीर्योत्वमाह ] श्लेषः सर्वासु पुष्णाति प्रायो वक्रोक्तिषु श्रियम्। भिन्नं द्विधा स्वभावोक्तिर्वक्रोक्किश्चति वाङ्यम्॥३६३॥ श्लेषस्यानेकेष्वलङ्कारेषु सत्तां [सङ्कीर्णतां] दर्शयति-'श्लेष' इति। श्लेष := पूर्व निरूपितः श्लेषालङ्कारः प्रायः=प्राचुर्येण बाहुल्येनेत्यर्थः, सर्वासु वक्रोक्किषु=भितिषु [वचन-] भङ्गिरूपासु अलड्कृतिषु श्रियम्=दुतिम् विच्छित्तिमिति यावत्, पुष्णाति=समर्थयति। किश्व- वाड्मयम्=काव्यम् स्वभावोक्कि := जात्यादीनां यथावत्स्वभाववर्राना वक्रोक्ति: च इति=विच्छि- त्तिविशेषशालित्वेन रूपेशा उपमाद्यलङ्कारोक्िश्च इत्येवंरूपेण द्विधा भिन्नम् अर्थात् सङ्कार्णात् पृथगप्यस्ति ॥ ३६३॥ [भाविकवर्रानम् ] तद् भाविकमिति प्राङ्टुः प्रबन्धविषयं गुराम्। भाव: कवेरभिप्रायः काव्येष्वासिद्धि संस्थितः॥३६४ ॥ -- भवे भवन्तु भाविकाः भवार्चनारताः सदा। सदा भवाधिवर्जिता: स्वरूपवित्तिसम्पदा ॥ १॥ -*- भाविकालक्वारोऽलद्वारमान्रं गर्भीकरोतीत्याह-'तद्' इति। प्रबन्धविषयम्= १ विस्तरस्तु प्रतापरुद्रीयादिषु द्रष्टव्यः ।

२६ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

प्रबन्धा: महाकविप्रणीताः महाकाव्यनाटकनाटिकाख्यायिकाख्यानकादयः तद्विषयं तन्निष्ठम् गुराम्=विच्छित्तिविशेषजनकं धर्मम् भाविकम्=इत्याख्यमलङ्कारम् प्राहुः=कथयन्ति, रसिका इति शेषः । स्वयमेव भाविकं निर्ब्रूते 'भाव' इति। कवे: अभिप्रायः=भावः सच काव्येषु=कविप्रणीतेषु निबन्धेषु आसिद्धि=समाप्तिपर्यन्तं संस्थितः । अयमर्थः-चमत्कारविशेषजनकाः केचन धर्माः स्वभावाख्यानादिनाम्ना अलङ्कार- त्वेनोक्ाः तद्वद्वैचित्र्यरूपारायनन्तान्यलङ्करणानि सन्ति येषामाहृत्य नामानि वक्तुमशक्यानि, परन्तु प्रबन्धगतं यद्वैचित्रयं तदेव 'भाविक' नाम्ना व्यवहियते, स चायभितरालङ्कारवत् न केवलं पदगतो वाक्यगतो वा किन्तु महावाक्यघटितप्रबन्धगतोप्यस्ति कवेरभिप्रायस्य व्यापकत्वात् तस्माद् भाविकस्य सर्वत्र सङ्कीर्णता ज्ञेया। अत एव 'शान्तो रसो महाभारत- स्याद्वित्वेन विवत्ित' इत्यादयुक्किः 'अभिनवगुप्तपादाचार्याणां' सङ्गच्छते ॥ ३६४ ॥ [भाविकस्वरूपे उपपत्तिप्रदर्शनम्] परस्परोपकारित्वं सर्वेषां वस्तुपर्वणाम्। विशेषणानां व्यर्थानामक्रिया स्थानवर्राना॥ ३६५॥ उक्किक्रमबलाद् व्यक्तिर्गम्भीरस्यापि वस्तुनः । भावायत्तमिदं सर्वमिति तद् भाविकं विदुः॥३६६॥ कवेरभिप्रायगोचरान् कतिचन प्रबन्धगतान् धर्मान् [गुणान्] दाभ्यां दर्शयति- 'परस्परोपकारित्वम्' इति। सर्वेषां वस्तुपर्वणाम्=वस्तूनि आधिकारिकानां वर्णानीयानामिति- वृत्तानि इतिहास:, पर्वांणि तेषामुपकारकराणि प्रासङ्ञिकेतिवृत्तानि तेषां सर्वेषामाधिकारिके- तिवृत्तानां प्रासङ्गिकेतिवृत्तानाश्वेत्यर्थः, परस्परोपकारित्वम्=अन्योन्योपयोगित्वम् कवेरभिप्रायः स्यादित्यर्थः । यथा रामायणो-रामचरितमाधिकारिकं सुग्रीवादिचरितन्तु प्रासङ्गिकम्, तयोरङ्गाङ्विभावेन परस्परोपयोगिता वर्त्तते एव। वस्तुविषये 'नखकुट्टेना'Sप्युक्कम्- इदं पुनर्वस्तु बुधैर्द्विविधं परिकल्प्यते। आधिकारिकमेकं स्यात् प्रासङ्विकमथापरम् ॥इति। यथा वा-महाभारते वनपर्वशि युधिष्टिरदुःखादिचरितमाधिकारिकेतिवृत्तम्, नलच- रितन्तु प्रासङ्गिकम्। इत्थं महाकाव्यादौ नगनगरकरितुरगादिवर्रानमपि क्वचित् साक्षात् क्वचित् परम्परया वा प्रधानस्यैवोपकारे पर्यवसानमासादयते इत्यपि न विस्मरणीयम्। 'विशेषणानाम्' इति। तथा व्यर्थानाम्=प्रकृतोपयोगराहतानाम् विशेषणानाम्= धर्माणाम् अक्रिया=अनुपन्यसनं कवेरभिप्रेतं स्यादिति अर्थवशात् सर्वत्र योज्यम्। अर्थात् काव्येऽभिप्रेतार्थबोधकविशेषेणोपन्यास: काव्यमहिमानमुत्कर्षयति न त्वनभिप्रेतार्थविशेषराव- र्रानम्। अयमेव नव्यानां मते 'परिकरालङ्कार' उक्कः । यदाह मम्मटः-'विशेषणैर्यत्सा- कूतैरुक्कि: परिकरस्तु सः' इति। अन्ये तु-अपुष्टत्वदोषाभावमाहुः। तथा स्थानवर्राना= स्थानानां प्रकृतरसभावाद्युपयोगिविषयविशेषाणं वर्णना उपन्यास: कवेरभिप्रायगोचरो भवेत्। किश्च-उक्किकमबलात्=उक्किक्रमः पदविन्यासपरिपाटी तस्य बलात् प्रतिपादकतासामर्थ्यात् गम्भीरस्य अपि वस्तुन := अतिगूढस्याप्यर्थस्य व्यक्कि := प्रकटता इदं सर्वम्=तदिदं सर्वमेव, भावायत्तम्=कवेरभिप्रायतन्त्रम् इति=अतो हेतोः 'भाविकम्' एतनामालद्कारं विदुः आलङ्का- रिका इति शेषः ।

२६६

परे तु-'अतीतानागतयोः प्रत्यक्षायमाणत्वं भाविकम्' इति वर्णायन्ति कविगतो भाव आशयः श्रोतरि प्रतिबिम्बत्वेनास्तीति। भावो भावना वा पुनः पुनश्वेतमि निवेशनं सोऽत्रा- स्तीति। यथा- मुनिर्जयति योगीन्द्रो महात्मा कुम्भसम्भवः। येनैकचुलके दृष्ट्री दिव्यौ तो मत्स्यकच्छपौ।। अत्र वर्णानीयस्य मुनेरगस्त्यस्य वर्रानवशादेव प्रत्यक्षायमाणत्वमिति भाविकाल- ङ्वारः। कुवलयानन्दे त्विदं रसवदलङ्कारोदाहरराम, अद्भतरसस्य मुनिविषयकरतिभावम्प्र- त्यङ्गत्वात् ॥ ३६५, ३६६।।

व्यावर्रितमिदं चेष्टमलङ्कारतयैव नः॥३६७॥ उक्कविषयेऽन्यदप्याह-'यत्' इति। यत् च=अन्यदपि यत् सन्ध्यङ्गवृत्य ङ्गलक्षणादि= सन्धयः मुखग्रतिमुखगर्भनिर्वहणाभिधाः पञ्च, तेषाम् अङ्गानि उपक्षेपपरिकरप्रभृतीनि चतुः- षष्टिसंख्याकानि । वृत्तयः केशिकीसात्त्वत्यारभटीभारत्यः चतस्त्रः, तासाम् अङ्गानि नर्मनर्म- स्फूर्जादीनि षोडश। लक्षणानि भूषणात्षरसंघातार्दानि षट्त्रिंशत्। आदिपदेन नाटयाल- ड्वारवीथ्यङ्गलास्याङ्गानां ग्रहराम्, ते च आर्शारादयः त्रयस्त्रिंशत् वीथ्यङ्गानि उद्घात्यकार्दानि त्रयोदश, लास्याङ्गानि गेयप्रभृर्तानि दश। एतत्सर्वम् आरगमान्तरे=ग्रन्थान्तरे भरतादिरचिते व्यावर्रितम्=नाटयशोभाकरत्वेन सम्यग्व्याख्यातम्। तत् च इदम् नः=अस्माकम् अ्र्प्रलक्का- रतया एव=अलङ्कारत्वेनैव रूपेण इष्टम्=वाञ्छितम् अर्थात् उक्केष्वस्मदलङ्कारेषु तेषां यथा- यथमन्तर्भावः, तत्र कानिचित् स्वभावाख्यानप्रभृतिष्वन्तर्भवन्ति, कानिचिच्च भाविकेऽस्मिन्, तच्च दशरूपकादिदत्तोदाहररोषु स्वबुद्धयोहनीयम्। एते च ग्रन्थबाहुल्यभिया मयात्र न प्रपाश्विताः। एतेषां प्रपश्चो दशरूपकादों द्रष्टव्यः मयापि च तद्याख्यायां सर्वभिदं स्फुटीकृतम्॥३६७॥ [ परिच्छेदार्थोपसंहारः ] पन्था: स एष विवृतः परिमावृत्त्या संहृत्य विस्तरमनन्तमलङ्क्रियाणाम्। वाचामतीत्य विषयं परिवर्त्तमानान् अभ्यास एव विवरीतुमलं विशेषान्॥३६८॥।

इत्याचार्येदरिडन: कृतौ काव्यादर्शे अर्थालङ्कारविभागो नाम द्विर्ताय: परिच्छेदः।

शृङ्गारे कैशिकी वीरे सात्त्वत्यारभटी पुनः। रसे रौद्रे च बीभत्से वृत्तिः सर्वेत्र भारती ॥ --*- इति 'सौभाग्यवती' वितृतेः द्वितीयः परिच्छेदः॥ --

२७० "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य द्वितीयपरिच्छेदे-

परिच्छेदार्थमुपसंहरति-'पन्थाः' इति। अलक्रियाणणाम्=पूर्वोक्कस्वभावोक्किप्रभृ- त्यलद्वाराणाम् अनन्तम्=सीमारहितम् विस्तरम्=प्रपञ्चम् परिमाणावृत्त्या=परिमितत्वेन संहु- त्य=संच्षिप्य सड्ग्रह्येति यावत्, एष := प्रख्यातः कविसमाजे पन्थाः=मार्गः सरगिरित्यर्थः, विव्ृतः=स्फुटीकृतः । नह्यनन्तानां विशेषाणां प्रजापतिनापि संकलना कर्त्तु शक्यत इति भावः। नतु-तर्हि तेषां विशेषज्ञानाभावे वैयर्थ्यमेव शास्त्रस्य, तद्विदाश्चाचार्याणामपूर्णाविज्ञा- नितेत्याशङ्गयाह-'वाचाम्' इति। वाचाम्=वाणीनाम् विषयम्=गोचरताम् अतीत्य=श्रति- क्रम्य परिवर्त्तमानान्=स्थितिभाजः विशेषान्=भेदान् विवरीतुम्=व्याख्यातुम् पृथक् पृथग्वा- धिगन्तुम् अभ्यास: एव=पुनःपुनरावृत्तिः एव अलम्=समर्थः। यद्यपि संत्िप्तोऽयं मार्ग: प्रदर्शितः तथापि पुनःपुनःपरिशीलनेन अनुक्ला अपि भेदा ज्ञातुं विवरीतुन्च शक्या इति भावः। अत एव पूर्वमुक्कम्-'ते चाद्यापि विकल्प्यन्ते कस्तान् कार्त्स्येन वच्यति' इति। एवश्चो- पक्रान्त एवार्थ: उपसंहृतो दरिडना आचार्येण इति शिवम् ॥ ३६६ ॥

इति श्रीपरिडतदेवीदासतनुजनुषा सारस्वतवंशावतंसेन सतीविष्शुदेवीगर्भजेन

(तन्त्रचक्रवर्ति) दर्शनाचार्य-नृसिंह देवशास्त्रिविरचितायां स्वोपज्ञ- 'सौभाग्यवती' विवृतिसहितायां 'कुसुमप्रतिमा' ख्यायां काव्यादर्शव्याख्यायां द्वितीयः परिच्छेदः।

तृतीयः परिच्छेदः ।

अध्यपेतव्यपेतात्मा व्यावृत्तिर्वर्ासंहतेः। यमकं तच्च पादानामादिमध्यान्तगोचरम्॥१॥ -*-

प्रसादवैशद्यविशालदृष्टिः श्रीशारदा मे वरदा सदास्तु ॥ १ ॥

द्विताये परिच्छेदे 'काव्यशोभाकरान् धर्मानलङ्कारान् प्रचक्षते' इति सामान्यतः शब्दा- र्थाल द्वारलक्षणामभिधाय तदनुसारं पूर्व शब्दालद्वारेषु निरूपयितव्येष्वपि अर्थालङ्कारापेक्षया तेषां वैचित्र्यतिशयाभावात् तानुपेद््य प्रथमं चमत्कारातिरेकभूभित्वादर्थालङ्कारानेव निरुपया- म्बंभूवाचार्यः। सम्प्रति तु प्रथमपरिच्छेदे सामान्यतो दर्शितेष्वपि शब्दालद्कारेषु त्रस्मिन् तृतीये परिच्छेदेऽवसरसङ्गत्या अनुप्रासेतरान् तद्विशेषान् दर्शयिष्यन् दोषाणां सामान्यविशेष लक्षाश्चाभिधास्यन् रीतिप्रसङ्गप्राप्ततया कथितलक्षणामपि यमकालङ्कारमादावनूद्य तद्भेदाना- चष्टे-'अव्यपेतव्यपेतात्मा' इति। न व्यपेतोऽव्यपेतोऽव्यवहितः। अव्यपेतश्र व्यपेतश्र तो अव्यपेतव्यपेतौ, व्यवधानसहितव्यवधानरहितावित्यर्थः, तौ [अव्यपेतव्यपेतौ]आात्मा स्वरूपं यस्याः सा तथाभूता। [इदं 'व्यावृत्ति'रित्यस्य विशेषणम्] वर्णासंहते := वर्णानां स्वरव्यज्ञनानां संहृतिः संघः तस्याः, स्वरव्यअ्ञनवर्रासंघातस्य या व्यावृत्ति := 'वि' विशेषेश आरवृत्तिः पुनः पुनरुच्चारणम् सा यमकम्=यमकालक्वार इत्यर्थः । अस्य विशेषाः पूर्वमेवोक्काः ते सम्प्रति नोच्यन्ते। 'अव्यपेते'त्यादिकथनेन क्वचित् पूर्वोचारितवर्णासंघातस्याव्यवधानेन पुनरुच्चारराम्, क्वचित् तद्यवधानेनेति तावत् भेदद्वयं प्राप्तम् । 'भिन्नार्थकवर्सासमूहावृत्तिर्यमकम्' इति स्पष्ट यमकलक्षणाम्। हैयात्पादपदवर्णानामावृत्तिः संयुता युता। यमकं भिन्नवाच्यानाभादिमध्यान्तगोचरम्॥ इति।

१ अस्येयं व्याख्या-पादो वृत्तचतुर्थो भागः । पदं विभत्तयन्तम् । वर्णोऽक्षरम् । अमीषां भिन्नवाच्यानां भिन्नार्थानामावृत्तिः पुनः पुनर्वर्ानं यमकं स्यात्। सा आवृत्तिर्द्विधा। संयुता तरप्रयुता च। संयुता=अन्तरालेऽपरपदरहिता। अ्र्प्रयुता=अन्तरालपदसहिता। तथा संयुतावृत्तौ तद्यमकं त्रिधा-आदिमध्यान्तगोचरम्=आदिगोचरमादियमकम्, मध्यगोचरं मध्ययमकम्, अन्तगोचरमन्तयमकम्। (प्र०) यमकस्य किं लक्षाम्? (उ०) अस्य पृ० पं० २।

२७२ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य तृतीयपरिच्छेदे-

उक्ललक्षणालत्षितस्य यमकस्य स्थानं निर्दिशति-'तच्च' इति। तच्च=यमकम् पादा- नाम्=एकद्वित्रिचतुरात्मकानां श्लोकचरणानाम् आदिमध्यान्तगोचरम्=आदिश् मध्यश्च अन्तश् ते 'आदिमध्यान्ताः' ते गोचरः विषयो यस्य तत् 'आदिमध्यान्तगोचरम्'। एवमत्रायं विभा- गप्रकारो ज्ञेयः। तथाहि-प्रथमपादस्य आदिभागगतम्, मध्यभागगतम्, अन्तभागगतच्चे- त्येको विभागप्रकारः । एवं द्वितीयपादस्य आदिगतम्, मध्यगतम्, अन्तगतश्च। एवं तृतीय- चतुर्थयोरपि। उक्कश्वाम्निपुरारे- अनेकवर्णावृत्तिर्या भिन्नार्थप्रतिपादिका। यमकं साऽव्यपेतश्व व्यपेतश्वेति तद् द्विधा॥ अयुतावृत्तौ त्वन्यथा व्याख्या-आदिमध्यगोचरम्,मध्यान्तगोचरम्। काकान्िगोलक- न्यायेन मध्यशब्द उभयन्नापि सम्बध्यते। तथा मध्यस्यान्तोरऽर्थात् पद्यान्त एवोच्यते। तेनादा- न्तगोचरं यमकं स्यादिति सिद्धम्। आरवृत्तिर्यथाशक्कि क्रियते, तेन शलोकान्तगामिन्यप्यावृत्ति: सम्भवति। निषेधाभावेनैकाकारं चतुष्पदं 'महायमक' मुच्यते इत्यपि सिद्धम्। इति सिंह देवगारीः। आनन्तर्यादव्यपेतं व्यपेतं व्यवधानतः । द्वैविध्येनानयोः स्थानपादभेदाच्चतुर्विधम्।। आादिपादादिमध्यान्तेष्वेकद्वित्रिनियोगतः । सप्तधा सप्तपूर्वे चेत्पादेनोत्तरोत्तरः ।। एकद्वित्रिपदारम्भस्तुल्यः षोढा तदा परम्। तृतीयं त्रिविधं पादस्यादिमध्यान्तगोचरम्॥ पादान्तयमकं चैव काञ्चीयमकमेव च। संसर्गयमकं चैव विक्रान्तयमकं तथा॥ पादादि यमकं चैव तथाम्रेडत मेव च । चतुर्व्यवसितं चैव मालायमकमेव च।। दशधा यमकं श्रेष्ठं तन्भेदा बहवोऽपरे॥ इत्यादि। एतेषामुदाहरणानि 'स्तुतिकुसुमाञ्जल्या'दि महाका येषु यथायथमुपलब्धुं शक्यन्ते, किंतु विस्तरभयात्सर्वेऽत्र न दर्शिताः, उचितानेव व्याख्यास्यामः ॥१॥ [ यमकभेदवर्णनम्] एका्वित्रिचतुष्पाद-यमकानां विकल्पनाः ।

अत्यन्तवहवस्तेषां भेदाः सम्भेदयोनयः। सुकरा दुष्कराश्चैव दर्श्यन्ते तेऽत्र केचन ॥ ३ ॥ उक्ः स्थानभेदेन यमकभेदः, सम्प्रति पादगतं भेदं दिदर्शयिषुः क्रमशः तत्तद्ेदान निर्दिशति-'एक०' इन्यादि। एकद्वित्रिचतुष्पादयमकानाम्=एकादिपादगतानाम् अविभिश्राणण भित्यर्थः । विकल्पना := विविधाः कल्पना विकल्पनाः अर्थात् 'पादानामादिमध्यान्तगोचरम्' इत्यनन्तरमेव सामान्यत उक्का भेदाः 'विज्ञेया' इति शेषः। पादचतुष्टयात्मकं पद्यं भवति, तस्य प्रतिपादम् आ्र्परदिमध्यान्तगतत्वेन पूर्व त्रिधा भिन्नस्य यमकस्य पुनः द्वादशप्रकारा जायन्ते। एते च भेदा अविमिश्रयमकस्यैव। तथाहि-अविभिश्रितं प्रथमपादाददिगतम् द्वितायपादादिगतम्, तृतीयपादादिगतम्, चतुर्थपादादिगतमिति चत्वारः प्रकाराः आदिभागगतयमकस्य। एवमेव प्रथमादिपादमध्यान्तभागगतमपि, ततो मेलनेन द्वादशभेदा अविमिश्रितयमकस्थेत्यभिप्रायः । (प्र०) के च यमकभेदा: ? (उ०) अस्य पृ० पं० २२

अविमिश्रभेदमुत्तवा मिश्रयमकभेदमाचष्टे-'आदि०' इति। सम्भेदयोनयः=सजा- चयमकानां परस्परसम्मिश्रणं सम्भेद:, स योनियेपां ते तथाभूताः 'विमिश्रा' इत्यर्थः । तेपाम्=यमकानाम् भेदाः=प्रकाराः आदिमध्यान्त-मध्यान्त-मध्याद्या-ब्यन्नसवतः अत्यन्त- वहवः=अतिमात्रं विस्तरवन्त ज्ञातव्या इति शेषः । अत एवोक्ं सम्मटाचार्येणा-तथा तस्मि- न्नेव पादे आद्यादिभागानां मध्यादिभागेषु अ्रनियते च स्थाने आवृत्तिरिति प्रभूततमभेदम् । तदेतत् काव्यान्तर्गड्भूतमिति नास्य भेदलक्षणं कृतम् इति। आरदीत्यादेः पदविश्रेपचिह्नं योजितम्। 'सर्वत' इति सप्तमीवहुवचनान्तम्। पदच्छेदस्तु-आदिमध्यान्तेपु, मध्यान्तेषु, मध्यादयेषु, आद्यन्तेष्विति ज्ञेयः। अप्रत्र सर्वत्र मध्यशब्दः द्वितीयतृतीयपादबोधकः । शेषमादिप- दच्च प्रथमद्वितीयतृतीयपादबोधकम्, यतः त्रयोऽपि प्रथमाद्याः पादाः चतुर्थपादस्य प्रथमस्थि- नत्वेनादय इत्युच्यन्ते। 'मध्यादे'त्यन्र 'आद्यश्च मध्या च' इति विग्रहः। धर्मादिपाठात् आद्यस्य परनिपातः। तत्र आदिमध्यान्तेत्यस्य प्रथमे द्वितीये, प्रथमे तृतीये, प्रथमे चतुर्थे, इति त्रयः प्रकाराः। 'मध्यान्ते'त्यस्य द्वितीये तृतीये, द्वितीये चतुर्थे, तृतीये चतुर्थे इति त्रयः प्रकाराः । 'मध्यादे'त्यस्य प्रथमे द्विर्तीये तृतीये चेत्येकः प्रकारः। आदन्तेत्यस्य प्रथमे द्विर्ताये चतुर्थे, प्रथमे तृतीये चतुर्थे, द्वितीये तृतीये चतुर्थे चेति त्रयः प्रकाराः। 'सर्वे'त्यस्य प्रथमे द्वितीये तृतीये चतुर्थे चेत्येकः प्रकारः । एवं मेलनेन व्याभिश्रयमकस्य एकादश [११] भेदाः सन्ति। इतरेऽपि केचन अस्थानस्थूलसूद्मादियमकप्रकारा: सरस्वतीकराठाभरणादिष्वालोक्याः। एते चादिभाग- विषया मध्यादिभागविषयाश्च विज्ञेयाः। तेच सुकरा := सुखेनावगन्तुं शक्याः सुगमाः। दुष्कराः= दुःखेनावगन्तुं शक्याः दुर्गमाः कवीनां बोद्धृणाम् [अध्येतृणां ] चेति काठिन्यं मत्वा 'अन्र' ग्रन्थे केचन=कतिपये दर्श्यन्ते=उदाह्ियन्ते इत्यर्थः । नतु सम्भविनः सर्वेऽत्र दर्शिताः ते तु दर्शितप्रकारेशौव तत्र तत्र महानिवन्धेषूहनीया इति भावः ।। ३ ।। [ प्रथमपादगतस्य अ्र्व्यपेताविभिश्रादिभागगतयमकस्योदाहरणम् ] मानेन मानेन सखि! प्रसयोऽभूत् प्रिये जने। खसिडता कराठमान्लिष्य तमेव कुरु सत्रपम् ॥४॥ तत्रादौ प्रथमपादगतम् अव्यपेत-[मव्यवहित]-मविभिश्रम् आदिभागगतं यमकमुदा- हरति-'मानेन' इति। [अत्यन्तमानवतीं खरिडताम्प्रति तस्याः सखीनां वचनभिदम्] हे! सखि != आालि ! प्रिये जने=वल्लभे जने प्रणायिनं जनम्प्रतीत्यर्थः, अरनेन=एतादृशेन गाढ़- तरत्वादस्माकमपि क्केशवहेन मानेन=ईर्ष्याजनितेन कोपेन, 'मानः कोपः स तु द्वेधा प्रणायेर्ष्या- समुद्धव' इति ज्ञेयं मानस्य लक्षणाम्। प्रराय := प्रेमा 'तव' इति शेषः, मा भूत्=प्रियम्प्रत्ये- तादृशं कोपं माकार्षीरित्यर्थः ।ननु-सापराधे तच्छासनार्थ मान एवाश्रयणीय इत्याशङ्कयाह- 'खरिडता' इति। त्वं खरिडता=ईर्ष्याकालुष्यं गतापि कराठम् आश्लिष्य=स्वयमेवालिङ्गनं दत्वा तम् एव=प्रियं जनम् सत्रपम्=सव्रीडम् कुरु=विधेहि। कृतापराधेऽपि तस्मिन् कराठाश्लेषद्वारा प्रीतिप्रदर्शनेन लज्जितीकरणं तस्याधिकं शासनमिति भावः । अत्र 'मानेन मानेन' इति अव्यपेतं [व्यवधानं बिना] आदिपादगतमादिभागयमकम्। इदमेव संयुतावृत्तौ पादयमकमित्युदाहृतं वाग्भटेन-'दयां चक्रे दयाञ्चके। सतां

२७४ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य तृतीयपरिच्छेदे-

तस्माद् भवान् वित्तम्' इति। अस्यायमर्थ :- हे राजन्! यस्माद् भवान् दयाम्=करुणां चक्रे=चकार तस्मात्=कारणात् भवान् सताम्=साधूनां वित्तम्=धनम् दयाञ्चके=दत्तवान्। इदं 'व्रीडा'रयं छन्दः। अत्रादिपादगता संयुता [अपरपदव्यवधानरहिता] आवृतिरिति तादृशं पादयमकम्। खरिडताया लक्षरामुकं दशरूपके-'ज्ञातेऽन्यासङ्गविकृते खसिडतेर्ष्यकषायिता' इति॥ ४ ॥ -*- [तस्येव द्वितीयपादगतस्योदाहरणम्] मेघनादेन हंसानां मदनो मदनोदिना। नुन्नमानं मनः स्त्रीणां सह रत्या विगाहते॥ ५॥ द्वितीयपादगतं तदेव यमकमुदाहरयोन स्पष्टयति-'मेघनादेन' इति। हंसानाम्= कादम्बानाम् मदनोदिना=मदं दूरीकुर्वता मेघनादेन=मेघानां बलाहकानां नादेन गर्जनेन [वर्षासु हंसा निर्मदा भवन्तीति प्रसिद्धि:] नुन्नमानम्=तुन्नः उद्दीपनकरत्वात् खरिडतो मानो गर्वो यस्य तत् तथाविधं स्त्रीणाम्=नायिकानाम् मनः=हृदयं कर्मभूतम् मदनः=मन्मथःकामः रत्या=अनुरक्तया स्वपत्न्या च सह विगाहते=विलोडयति उन्मथयतीत्यर्थः। मेघगर्जनं कामोद्दीपकमिति वर्षासु स्त्रीणां मनोऽनुरागाकुलं कामाकुलञ्च जायत इति भावः। अत्र 'मदनो मदनो' इति 'द्वितीयपादगतम् अव्यपेतम् अविभिश्रम् आदिपादगतं' यमकम्। नुदति प्रेरयतीति 'नोदी'। ग्रहादित्वात् 'शिन्'। ग्रहादिराकृतिगणणोऽपि। तथा च शाकटायनसूत्रम्-'ग्रहादिभ्यो गिन्' [४।३।८७] एतद्याख्यायाम्-'ग्रहादिराकृतिगणः तेन विसारीत्यादि सिद्धम्' इत्युक्कम्। 'नुन्न' इति 'नुद' धातोः 'क' प्रत्यये रूपम्। 'नुदविदोन्दत्राघ्राह्नीभ्योऽन्यत- रस्याम्' [८।२।५६] इति सूत्रे निष्ठातस्य नो वा। पच्ते 'नुत्त' इत्यपि भवति ॥ ५ ॥ [ तस्यैव तृतीयपादगतस्योदाहरणम् ] राजन्वत्यः प्रजा जाता भवन्तं प्राप्य सत्पतिम्। चतुरं चतुरम्भोधिरसनोर्वीकरग्रहे॥ ६॥ अथ-तृतीयपादगतमव्यपेतमविमिश्रमादिभागगतं यमकमुदाहरति-'राजन्वत्य' इति। [हे राजन् !] चतुरम्भोधिरसनोवींकरग्रहे=चत्वारः अम्भोधयः समुद्रा एव रसना काब्ची जघनभूषणं यस्याः सा तथाविधा उवीं पृथिवी चतुःसमुद्रपर्यन्ता इत्यर्थः, तस्याः करः राज- देयांशः अथ च करः पाणिः तस्य ग्रहे ग्रहणा चतुरम्=दक्षम् भवन्तम्=त्वाम् सत्पतिम्= सन् साधुर्हितकारी चासौ पतिः पालक ईशः सुभर्त्ता धवश्र तम् प्राप्य=इत्वा प्रजाः=विशः राजन्वत्यः प्रशस्तराजोपेता जाता := सम्पन्नाः 'सन्ति' इति शेषः । अ्रत्र-'चतुरं चनुरम्' इति तृतीयपादगतमध्यवहितमादियमकम्। 'राजन्वत्य' इति- 'राजन्वान् सौराज्ये' [८।२।१४] इति सूत्रेणा सौराज्ये गम्यमाने 'राजन्वान्' इति मतुबन्तो १ 'मुग्धबोधे' तु 'ह्रीव्रात्रोन्दनुदविन्दो वा' इति सूत्रम्। एभ्यस्तयोस्तस्यनः स्यात् वा ।बोपदेवः]।

२७५

निपात्यते। शोभनो राजा यस्मिन्निति 'राजन्वान्' इति बहुत्रीहिसमासः । 'उगितश्र' [४। १।३1] इति स्त्रियां डीन्। 'सुराज्ञि देशे राजन्वान् स्यात्ततोऽन्यत्र राजवान्' इत्यमरः। 'रसना' इदं 'रशना' इति। 'तालव्या अपि दन्त्याश्च शम्वशम्वलशूकराः । रशनापि न जिह्वायाम्' 'रसनं निस्वने स्वादे रसना काश्चिजिह्वयोः' इत्युभयत्रापि [अजयधरणी] । 'दलिहस्तांशवः कराः' इत्यमरः । 'पतिर्धवे ना त्रिषु' इति [विश्वमेदिन्यौ] ॥ ६ ।। [ तस्यैव चतुर्थपादगतस्योदाहरणम् ] अरसयं कैश्चिदाक्रान्तं कैश्चित्सन् दिवौकलाम्। पदातिरथनागाश्वरहितैरहितैस्तव ॥। ७॥। चतुर्थपादगतमव्यपेतमविभिश्रमादिभागगतं यमकमुदाहरति-'अररयम्' इति। [ हे! राजन् !] तव कश्ित् अ्रहितै := [शत्रुभि:] सपनः, कीदृशः-पदातिरथनागाश्वर- हितै := पदातयः पत्तयः, रथाः स्यन्दनाः, नागाः गजाः, श्रश्वाः वाजिनः, [तेषां द्वन्द्वः] तद्रहितैः चतुरद्गसेनाविकलैरित्यर्थः, 'हस्यश्वरथपादातं सेनाड्गं स्वाच्चतुष्टयम्' इत्यमरः, कैश्चित्=कतिपयैः जीवद्भिरेव अररायम्=जङ्गलम् आक्रान्तम्=आश्रितम् जीवन्त एवंके वनम्प्रति पलायिताः इत्यर्थः । कैश्वित्=अपरेः गंग्रामाङ्गणो पञ्चत्वम्प्राप्तः अ्रहितैः दिवाकसाम्= देवानाम् सद्=स्थानं सुरलोक इत्यर्थः, 'आक्रान्त' भिति पूर्वेण सम्बन्धः । अर्थान् तव रणे निर्भीका: केचिन्मृता स्वर्ग जग्मुः। उक्लव्व- द्वाविभौ पुरुषौ लोके सूर्यमराडलभेदिनौ। परिव्राड् योगयुक्कश्व रणे चाभिमुखो हतः ॥ इति ॥ अत्र 'रहितैरहितैः' इति चतुर्थपादगतमव्यपेतमविभिश्रमादिभागगतं यमकम्। एव- मव्यपेताविभिश्रयमकस्यादिभागगताः चत्वारो भेदा दर्शिताः । द्वितीयभागादिविषया अपि एवंभेदा बोधनीयाः ['रथौ स्यन्दनवानीरौ' इत्यजयः] एकस्मिन्नेव श्लोके चतुर्षु पादेषु आ्रादि- भागगतं यमकं यथा-[ईश्वरशतके] सेज्जातसज्जाततलोचनाने ! सन्ध्यात ! स्ध्यातपसा सुरौघैः। माधीनमाधीनपरित्रहेण कालेन कालेन हतं कृथा माम्॥ अत्र 'सज्जात सज्जात' 'सन्ध्यात सन्घ्यात' 'माधीन माधीन' 'कालेन कालेन' इत्येव- माकारे चतुर्षु पादेषु आदिभागगतं यमकमिदम् ॥७॥

१ सत्=अकृत्रिमं जातं जन्म यस्य स सज्जातः, सज्जः सन्नद्ध आरततः विस्तीर्णः विश्व- व्यापित्वाल्लोचनान्निर्यस्य तत्सम्वुद्धौ हे सज्जातसज्जाततलोचनाने! इति तथा सुरौघैः ब्रह्मविष्रवा- दिभिर्देवसड्घैः सन्ध्यातपसा=त्रिसन्ध्यं समाधिकररोन सन्ध्यात !सम्यवध्यात ! कालेन= कृष्णावर्णोन भयङ्करेशा वा तथा आधीनपरित्रहेण आधीनाम् मनोव्यथानाम् 'पुंस्याधिर्मानसी व्यथा' इत्यमरः, ये इनाः स्वामिन: ज्वरादयो रोगाः परिवारो यस्य स तथाविधः तेन कालेन= मृत्युना हतम्=नष्टं मां मा कृथाः माकार्षीः । 'कृथाः' इति 'कृ' धातोर्लुडि मध्यमपुरुषै- कवचने 'न माङ्योगे' [६।४।७४ ] इति सूत्रेण अडभावे रूपम्। 'मा' इति श्लिष्टम्। 'मा' मिति, निषेधार्थश्च।

२७६ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य तृतीयपरिच्छेदे-

[ प्रथमद्वितीय (आररदि-मध्य) पादगतयमकस्योदाहरणाम् ] मधुरं मधुरम्भोजवदने ! वद नेत्रयोः। विभ्रमं भ्रमरभ्रान्त्या विडम्बयति किंतुते॥८॥ सम्भेदयोनीन् अव्यपेतयमकभेदान् निरूपयन् आदौ 'आदिमध्यान्ते' त्यनेन कथितं भेदत्रयम् [प्रथमद्वितीय-प्रथमतृतीय-प्रथमचतुर्थपादगतभेदत्रयम्] क्रमेणोदाहरति-'मधु- रम्' इति। तु=भो अम्भोजवदने=अम्भोजभिव वदनं यस्याः तत्सम्बुद्धो कमलमुखि! ते= तव नेत्रयो := नयनयोः [विषये सप्तमी] मधुः=वसन्तः भ्रमरभ्रान्त्या=इदं भ्रमरयुगलमिति भ्रमेगा मधुरम्=मनोहरम् विभ्रमम्=विलासं शोभाम् विडम्बयति किम् ?= विशेषेण प्रेरयति समर्पयति वा इति त्वम् वद=कथय। 'किं न विडम्बयति' इति पाठे तु विडम्बयत्येवेत्यथों बोध्यः। अथवा 'नु' इति वितके एवमलौकिकस्तव नेत्रयोरविभ्रमः भ्रमरसम्त्रमेर मधुना [वसन्तेन] एव सन्तानित इत्यहं सम्भावये मधो प्रसृते अम्भोजे तादृशत्रमरविलासस्य सम्भ- वात् तथा तर्कना युज्यत इति भावः । अत्र 'मधुरं मधुरम्' इति तथा 'वदने वदने' इति च प्रथमद्वितीयपादगतम् आदि- यमकम् पादद्वयभिश्रणाच्च भिश्रसञ्ज्ञम्, पादानां व्यवधानाभावेन च अव्यपेतम्, एवमिदम् 'प्रथमद्वितीयपादगभिश्राव्यपेतादिभागगतयमक' मुच्यते। 'मधु तौद्रे जले च्षीरे मद्ये पुष्प- रसे मधुः। दैत्ये चैन्ने वसन्ते च जीवशोके मधुद्रुमे' इति [विश्वः] ॥ द ॥ वारणो वा रणोद्दामो हयो वा स्मर ! दुर्धरः। न यतो नयतोन्तं नस्तदहो विक्रमस्तव ॥ ६॥ प्रथमतृतीयपादगतं तदेवोदाहरति-'वारणः' इति। हे स्मर != कामदेव ! यतः= यस्मात् कारणात् 'तव' रणोद्दामः=रणे सड्ग्रामे उद्दामः दुर्मदः सड्ग्रामघस्मर इत्यर्थः, वारण: वा=गजश्च तथा दुर्धरः=पराप्रधृष्यः सड्ग्रामदुर्धर्षः हयः वा=वाजी [घोटकः] चन= नैव 'अस्ति' इति शेषः, तत्=तस्मात् हेतोः अर्थात् युद्धसाधनाभावरूपात् कारणात् [वस्तु- तस्तु 'तत' तथापि इति व्याख्येयम्] नः=अस्मान् विरहिराः अन्तम्=नाशं मृति नयतः= प्रापयतः तव विक्मः=बलम् अ्रहो=आश्चर्यभूत इत्यर्थः । अत्र 'वारणो वारणो' 'नयतो नयतो' इति प्रथमतृतीयपादगतम् आ्ररदियमकम्, इदमपि भिश्रमव्यवहितश्व पूर्ववत्। किश्- अत्र विनाशकारणाभावेऽपि विनाशवर्णानात् 'विभावना' अप्यर्थालङ्कारो बोध्यः॥६॥

राजितैराजितैक्रयेन जीयते त्वादृशैनृपैः। नीयते च पुनस्तृत्ति वसुधा वसुधारया॥१० ॥ प्रथमचतुर्थपादगतम् अर्थात् आद्यन्तपादगतं यमकमुदाहरति-'राजितैः' इति। आजितैच्रायेन=आजिः सड्ग्रामः तत्र तैचरायेन प्रचराडतया रणदुर्मदतयेत्यर्थः, राजितैः= शोभितैः त्वादशैः=भवादशैः नृपैः=राजाभः वसुधा=भूमिः अर्थात् तद्वासिनी प्रजा जीयते= जयेन स्वायत्तीक्रियते सड्ग्रामकरणेन चीणीक्कियत इत्यर्थः, पुनःजयोत्तरम् वसुधारया= वसूनि धनानि तेषां धारया अभिवर्षरोन अनारत प्रदानेनेत्यर्थः, [सैव वसुधा] तप्तिमू=आप्या-

यमकप्रपञ्चः।

यनं नीयते=प्राप्यते। अत्र 'राजित राजितै' 'वसुधा वसुधा' इन्येवं प्रथमचतुर्थपादयोरादिभाग- गतत्वात् द्वयोरेव पादयोभिश्रशाच्च 'प्रथमचतुर्थपादगतम् मिश्रम् अव्यवहितम् आररादिभागगनं ' इति ध्येयम् ॥ १० ॥ [अथ द्वितीयतृतीयपादगतस्य अरव्यपेतस्य मिश्रस्य आदिभागगतम्य यनकस्योदाहरराम] करोति सहकारस्य कलिकोत्कलिकोत्तरम् । मन्मनो मन्मनोउप्येष मत्तकोकिलनिस्वनः ॥ ११॥ एवम् आदिमध्यान्तभेदो निरूपितः, मध्यान्तेत्यनेन प्रतिपादितं मध्यमध्यम्, मध्या- न्तश्चेति भेदत्रयं क्रमेणा निरूपयितुकामः आदो द्वितीयतृतीयपादगतं [मध्यमध्यम्] अव्यपे- तम् आदिभागगतं यमकमुदाहरति-'करोति' इति। [प्रियावियुक्लस्य कस्यचिदुक्किरियम्] सहकारस्य=रसालस्य [आम्रस्य] कलिका=कोरकं मुकुलभिति यावत्, मन्मनः=मदीयं मान- सम् उत्कलिकोत्तरम्=उत्कलिका रुहरुहिका उत्कराठाविशेप इति यावत् तया उत् उद्गतः तरः चाञ्चल्यं यस्य, अथवा उत्कलिकया उत्तरं प्रधानम् करोति=विधत्ते वसन्तसमयसूच- कतया कामोद्दीपनादिति भावः । किश्च-एप := श्रयमाणाः मत्तकोकिलनिस्वन := मत्तः वसन्त- कालत्वाद् उन्मादं गतः [च असौ] कोकिलः पिकः तस्य निस्वनः रवः पश्चमस्वर इत्यर्थः, [सोऽपि] मन्मन := दम्पत्यो रहस्यालाप [ इव इत्यध्याहार्यम् ] मन्मनः=मदीयमानसं उत्क- लिकोत्तरं करोति इति पूर्ववदर्थः । मन्मन :- सुरते कर्णामूले तु निजदेशीयभाषया। दम्पत्त्योः कथनं यत्तु मन्मनं तं प्रचक्षते॥ इत्यु्ललक्षणको भवति। केचित्तु-मनास मनुते प्रवुध्यतीति 'मन्मनः' कामः पृषो- दरादित्वात साधु इत्याचक्षते । साधु चेतत् एवं 'मन्मनः' कोकिलालापश्चेति [द्वो अ्रपि] मन्मनः उत्कलिकोत्तरं करोतीत्यन्वयः । अ्रत्र 'कलिको कलिको' 'मन्मनो मन्मनो' इति द्वितीयतृतीयपादयोरादिगतत्वात् तयोश्ष [द्वितीयतृतायपादयो:] मध्यरूपत्वात् द्वितीयतृतीय- मध्यमध्यपादगतम् अव्यपेतम् आदिभागगतं यमकमिदम् ॥११॥ [द्वितीयचतुर्थपादगतस्य मध्यान्तयमकस्य उदाहरणम्] कथं त्वदुपलम्भाशाविहताविह तादशी। अवस्था नालमारोडुमङ्गनामङ्गनाशिनी॥१२॥ द्वितीय चतुर्थपादगतमव्यपेतं भिश्रं मध्यान्तं यम कमुदाहरति-'कथम्' इति। [विदेशे वर्त्तमानं नायकम्प्रति दूतीं प्रेषयन्त्या नायिकाया वचनमिदम] इह=प्रदेशे [विदेशे] त्वदुप- लम्भाशाविहतौ=तव [यः] उपलम्भः समागमः तस्य [या] आशा सङ्कल्पविशेषः [अवश्यं सङ्गमो भवितेति कामना] तस्याः [आशायाः] विहता-विघाते सति तादृशी=प्रतिक्षरामनु- भूयमाना अङ्गनाशिनी=अङ्गावसादकारिणी अवस्था=विरहिराया मम स्मरजनिता दशा अङ्ग- नाम्=[भीरुम्] कामिनाम् [माम्] आ्रप्रारोद्म्=आ्र्प्राक्र्क्मितुम् कथम् न अरलम्=न शक्का अरप्रपितु एवम्भूता कामदशा त्वद्विरहे मामाकुलीकर्त्तु सर्वथा समर्थैव, नहि पुरुषाणां धीरितेव स्त्रीरणा- मपि धैर्यम्। प्रकृत्यास्ता अधीरा अवश्यमेव एवंविधया दशया तिरस्क्रियन्ते। एतञ् अङ्गना-

२७= "कुलुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य तृतीयपरिच्छेदे-

पदनिवेशेन सुतरां द्योतितम्। 'अङ्गात् कल्याणे' [गण० ५।२।१००] इति गणासूत्रेए प्रश- स्तार्थे 'नः' प्रत्ययः । प्रशस्तानि अङ्गानि अरस्या इति 'अ्ङ्गना'। अत्न 'विहता विहृता' 'मङ्गना मङगना' इति द्वितीयचतुर्थपादयोरादिगतं द्वितीयपादस्य मध्यत्वात् चतुर्थपादस्य च अन्तत्वात् 'द्वितीय चतुर्थपादगतं मध्यान्तं मिश्रमव्यवहितम् आदि- भागगतं यमकम्' इति ॥१२ ॥ [ उक्तस्यैव तृतीयचतुर्थपादगतस्योदाहरणम्] निगृह्य नेत्रे कर्षन्ति वालपल्लवशोभिना। तरुखा तरुखान् कृष्टानलिनो नलिनोन्मुखाः॥१३॥ तृतीयचतुर्थपादगतं [मध्यान्तगं] यमकमुदाहरति-'निगृह्य' इति। नलिनोन्मुखा := नलिनेषु कमलेषु उन्मुखाः कमलसौरभलोलुपतया तेषु पिपतिषवः इत्यर्थः, अलिनः=भ्रमराः बालपल्लवशोभिना=बालैः सद्योनिर्गतैः पेलवैरिति यावत्, पह्लवैः पत्रैः शोभिना विलसता, तरुणा=वृत्तेरा कृष्टान्=हृतहृदयान् तरुणान्=यूनो जनान् नेत्रे=चन्तुषी निगृह्य=बलाद् गहीत्वा कर्षन्ति=आसज्यन्ति अर्थात् स्वकीयशोभादर्शनपरान् कुर्वन्ति। अत्र 'तरुणा तरुणा' नलिनो नलिनो' इति तृतीयचतुर्थपादगतत्वेन, तृतीयपादस्य मध्यत्वेन, चतुर्थपादस्यान्तत्वेन च, द्वयोः पादयोर्मिश्रणाच्च तृतीयचतुर्थपादगतं मध्यान्तपाद्गम्-अव्यवहितं मिश्रस्ज्ञमादि- यमकं बोध्यम् ॥ १३॥ [ तस्यैव प्रथमद्वितीयतृतीयपादगतस्योदाहरणम् ] विशदा विशदामत्त-सारसे सारसे जले। कुरुते कुरुतेनेयं हंसी मामन्तकामिषम् ॥१४॥ प्रथमद्वितीयतृतीयपादगतमेकविधम् [मध्याद्यनेनेति प्रतिज्ञातम्] यमकं दर्शयति- 'विशदा' इति। विशदाभत्तसारसे=विशन्तः प्रवेशं लभमाना शरप्रा सर्वथा मत्ता सारसाः पत्ि- विशेषा यत्र तत् तथाभूतं तस्मिन् सारसे=सरस इदम् सारसम् सरःसम्बन्धिनि जले=नीरे विद्यमाना विशदा=श्वेतवर्णा इयम् हंसी=हंसस्य योषा वरटा कुरुतेन=कुत्सितेन कूजितेन कामोद्दीपनकरेण रवेणा माम् अन्तकाभिषम्=अन्तकस्य यमस्य आमिषं भोग्यपदार्थम् कुरुते= विधत्ते [सम्पादयति]। विरहिणां कामोद्दीपनकरत्वेनासह्यतया हंसीरुतस्य कुत्सितत्वमुक्कम्। 'उपादानेऽप्यामिषं स्याद्' इत्यमरः। आरमिष्यते भुज्यते इति 'मिष' श्लेषे इति धातोः घञ्। संज्ञापूर्वकत्वान्न गुणः। 'आमिषं पुन्नपुंसकम्। भोग्यवस्तुनि संभोगेऽप्युत्कोचे पललेऽपि च' इति [ मेदिनी ]। १ केषाश्चिन्मते अस्यैव 'युक्पादयमकम्' इति सज्ज्ञा तथा च- द्वितीये च चतुर्थे च यमकं यत्र दृश्यते। युक्पादयमकं तत्तु विज्ञेयं कविपुङ्गवैः ॥ अन्यदुदाहरणं यथा-[ 'भद्विकाव्यस्य' दशमे सर्गे द्वितीयं पद्यम्] रखपरिडतोSअ्रथ विबुधारिपुरे कलहं स राम महित: कृतवान्। ज्वलदभि रावणा-गृहं च बलातू कलहंस रामम-हितः कृतवाम् ॥१२॥

यमकप्रप्ञः। २७६

अत्न प्रथमद्वितीयतृतीयमध्याद्यपादगतम् अव्यवहितं भिश्रम् आदिपादगनं यमकम्।

विषमं विषमन्वेति मदनं मदनन्दनः । सहेन्दुकलयापोढ-मलया मलयानिल: ॥ १५ । आद्यन्तेत्यनेनोक्तं भेदत्रयं क्रमेणा निरूपयन् पूर्व प्रथमद्विर्तायचतुर्थनादगतं तदुदा- हरति-'विषमम्' इति। अपोढमलया=अपोढं परित्यक्नं मलम् मालिन्यं यया तया इन्दुक- लया=चन्द्रकलया सह विद्यमानः मदनन्दनः=मम कान्ताविरहिरः अनन्दनः अप्रात्युतपादकः मलयानिल := दत्षिापवनः विषमम्=विकट प्रर्तीकारानर्हम् विषम्=गरलम् तथा तथाविधम् [विषरूपं] मदनम्=कामम् अर्प्रन्वेति=अनुसरति तमुद्दीपयर्तात्यर्थः, इन्दुकलामलयानिलौ द्वादपि कामोद्दीपको। अत्र 'विषमं विषम' 'मदन मदन' 'मलया मलया' इति प्रथम-द्वितीय-चतुर्थ- पादगतानि पदानि। तेषां प्रथमद्वितीययोश्वाद्यत्वात् चतुर्थपादस्य चान्तत्वात् प्रथमद्वितीय- चतुर्थपादगतम् [आधयन्तपादगतम्] मिश्रम् अरव्यवहितम् आदिभागगतं यमकमिदम्। यत्तु- 'विषमं विषमन्वेति' इत्यत्र यम्यमानपदयोरेकस्य सानुस्वारत्वे न सन्तोषश्रेन् तदा 'विषमं विषमं देणोति' इति प्रथमपादः पठर्नायः, द्विताय 'विषम' मित्यस्य 'विषेण मा उपमा यस्य' इति व्युत्पत्त्या विषसद्दशभित्यर्थः, इत्याह कश्चित्, तत्तस्य साहित्यशास्त्रबोधाल्पीयस्वमावेदयति, अनुस्वारादिना यमकहानेरनङ्गकिारात्। उक्कं हि-[अ्रभियुक्लैः]-

शसयोर्मनयोश्वान्ते सविसर्गाSविसर्गयोः । सबिन्दुकाबिन्दुकयो: स्यादभेदेन कल्पनम् ॥ इति। यदि तु तत्पाठान्तरं तदा तथाऽर्थयोजना साध्वी स्यात्। परं न तथोक्कमिति शम्॥१५॥ [ तस्यैव प्रथमतृतीयचतुर्थपादगतस्योदाहरराम्] मानिनी मा निनीषुस्ते निषङ्गत्वमनङ्ग ! मे। हारिसी हारिसी शर्म तनुतां तनुतां यतः ॥ १६॥ प्रथमतृतीय-चतुर्थपादगतम् [आद्यन्तपादगतम्] तदेव यमकमुदाहरति-'मानिर्ना' इति। हे! अनङ्ग != कामदेव ! ते=तव निषङ्ञत्वम्=तूगारित्वन् अरथात् अनारतस्वसायकनि- चयसम्पातेन तत्प्रायत्वम् मा=माम् निर्नाषु := प्रापयितुमिच्छुः तथा हारिणा=हाराख्यालङ्कार- वती अतएव हारिणी=मनोहरा मानिनी=मानवतीयं कामिनी तनुताम्=तनेर्भावः तनुता क्षीणाता ताम् यत := गच्छतः प्राप्तुवतः मे=मम शर्म=कल्य।णम् तनुताम्=विस्तारयत् करो- त्वित्यर्थः। 'तनु' विस्तारे लोटि प्रथमपुरुषैकवचने रूपम्। अत्र 'मानिनी मानिनी' 'हारिणी हारिसी' 'तनुतां तनुतां' इति प्रथम-तृर्ताय- चतुर्थपादगतत्वेन तृतीयपादस्य आदित्वेन, चतुर्थपादस्य अन्तत्वेन, च प्रथम-तृर्तायचतुर्थ- पादगतम् आरद्यन्तगम् मिश्रम् अ्व्यवहितम् आदिभागगं यमकम् ॥ ६॥ १ दणोति=तीच्णां करोति।

२८० "कु सुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य तृतीयपरिच्छेदे-

[तस्यैव द्वितीय-तृतीय-चतुर्थपादगतस्योदाहरणम्] जयता त्वन्मुखेनास्मानकर्थ न कथं जितम्। कमलं कमलंकुर्यदलिमइलि मत्मिये !॥ १७॥ द्वितीय-तृतीय-चतुर्थपादगतं [आदयन्तम्] यमकमुदाहरति-'जयता' इति। हे ! मत्प्रिये != मदीयप्राणवल्लभे ! अस्मान् जयता=वशं नयता त्वन्मुखेन=त्वदास्येन अकथम्= नास्ति कथा विवादो यस्यां क्रियायां तद् यथा स्यात् तथा कमलम्=सरोजम् कथं न जितम्= अपि तु जितमेव। कथम्भूतं कमलम्। कम् अलंकुर्वत्=जलं भूषयत् तथा अलिमद्दलि= तप्रलिमन्ति सत्रमराणि दलानि पत्नाणि सन्ति अस्य इति अलिमद्दलि। यत्र अस्मादृशा- श्चेतना अपि जिताः तत्र जडानां तेषां कमलानां जये का कथेति भावः। अत्र-'नकथं नकथं' 'कमलं कमलं' 'दलिमत् दलिमत्' इत्येवं द्विर्ताय-तृताय- चतुर्थपादगतम् [ द्वितीयतृताययोरादित्वात् चतुर्थस्य च अरन्तत्वात् ] आद्यन्तगं मिश्रमव्यव- हितमादिभागगतं रमकम्। एवच्च आरराद्यन्तेत्यनेनोक्काः त्रयो भेदा निरूपिताः ॥ १७॥ [तस्यैव चतुर्ष्वपि पादेषु वर्त्तमानस्य उदाहरयाम्] रमणी रमसीया मे पाटलापाटलांशुका। वारुणी वारुणीभूतसौरभा सौरभास्पदम्॥ १८॥ 'सर्वत' इत्यनेनोक्नं पादचतुष्टयगतम् अ्प्रव्यपेतमादिभागगतं यमकमुदाहरति-'रमणी' इति। रमणी=एतादृशी सुन्दरी स्त्री मे=मम रमणीया=रतिस्थानं भवतु इति शेषः । कीदशी इत्याकाड्च्ायां विशिनष्टि 'पाटले'ति। पाटलापाटलांशुका=पाटला वृक्षविशेषः, तत्पुष्पभपि पाटला। पाटला[ पुष्प ]वत् पाटलं श्वेतरक्कम् अंशुकं वस्त्रं यस्याः सा तादृशी। पुनः कीदृशी। सौरभास्पदम्=सौरभस्य सौगन्ध्यस्य आस्पदं प्रतिष्ठास्थानमित्यर्थः, पद्मिनीजातेः । [पधमिन्या लक्षरामुक्कं प्राक् प्रथमपरिच्छेदस्य टीकायाः विवृतेः३७ पृष्ठे] तामुपमिनोति- 'वारुणी' इति। यत एवंभूता अत एव अरुीभूतसौरभा वारुणी इव=अरुणीभूता चासौ सौरी सूर्यसम्बन्धिनी भा दीप्तिः यत्र सा तथाविधा वारुणी पश्चिमा दिग इव। अत्र 'रमणी रमणी' 'पाटला पाटला' 'वारुणी वारुणी' 'सौरभा सौरभा' इत्येवं पदानां पादचतुष्टय- गतत्वात् सर्वपादगतभव्यवहितं भिश्रमादिभागगतं यमकम् इति आदिमध्यान्तेति कारिको क्वस्य अव्यपेतादिभागयमकस्यैकादश प्रकारा उदाहरणौः स्पष्टीकृताः।

१ आद्यन्तयमकस्यान्यद् उदाहरणं यथा- आसन्नदेवा नर राजराजिरुच्वैस्तटानामिव यत्र नादौ। क्रीडाकृतो यत्र दिगन्तनागा आसन्नदे वानरराजराजि ॥ [वाग्भटे] परमिदं प्रथमचतुर्थपादगतमिति विशेषः । अस्यायमर्थः- अ्र्परत्राद्रावियं तटानां राजि: श्रेणिर्न [न] रराज। अपि तु रराजैव। कीदृशी। आरस- न्देवा समीपस्थसुरा। तथो्चैर्गुवी। यत्र यस्यां तटराजौ नदे ह्नदे दिगन्तनागा दिग्गजाः क्रीडाकृत आसन् क्रीडाकारिणोऽभवन्। कीदशे। वानरराजराजि वानरराजा मुख्यवानरास्तै राजतीत्येवंशीलो वानरराजराट् तस्मिन् वानरराजराजि।

यमकप्रपश्चे प्रतिज्ञान्तरम्। २८१

'सौरी चासौ भा' इति 'सौरभा' इत्यत्र समानाधिकरणसमासे 'न्रियाः पुंवद्धाषित- पुंस्काद०' [६।३।३४] इति पाशिनिसूत्रेण पुंवद्भावः । सूरस्य इयम् 'सौरी'। तस्येदम्' [४३११२०] इतीदमर्थेऽण्। ततः डीष् ॥ १८॥

इति पादादियमकमव्यपेतं विकल्पितम्। व्यपेतस्यापि वरार्यन्ते विकल्पास्तस्य केचन ॥। १६ ॥ यमकस्यावान्तरभेदप्रकरणामुपसंहरति-'इति' इति। इति=दर्शितदिशा अरव्यपेतम्= व्यवधानरहितम् अव्यवहितम् पादादियमकम्=पादानामादिभागगतं यमकम् विकल्पितम्= सप्रभेदं निरूपितम् उदाहरगौरित्यर्थः, अधुना व्यपेतस्य अपि=व्यवधानसहितस्यापि तस्य= यमकस्य केचन=कतिपये न तु सर्वे विकल्प=भेदाः वरार्यन्ते=निरूप्यन्ते अ्रिमग्रन्थेनेति शेष: ॥। १६॥ [ प्रथमद्वितीयपादगतस्य भिश्रस्य व्यपेतस्य आदिभागगतस्य यमकस्योदाहरणाम् ] मधुरेशादशां मानं मधुरेस सुगन्धिना। सहकारोद्रमेनैव शब्दशेषं करिष्यति ॥ २० ॥ निरूपिता आदिभागगता अव्यपेता यमकप्रकाराः। सम्प्रति व्यपेतादिभागगतस्य यम- कस्य एकस्मिन् पादे असम्भव इति मत्वा प्रथमं प्रथमद्वितीयपादगतं यमकमुदाहरति-'मधु- रेख' इति। मधु := वसन्तः एणदृशाम्=हरिणात्ीणां मानिनीनां मानम्=गर्वम् ईष्याजनितं कोपविशेषभित्यर्थः। सहकारोद्रमेन एव=सहकारः आम्रवृत्तः तस्य उद्गमः कलिकोदयः तेनैव अर्थात् उद्गताम्रकलिकया एव शब्दशेषं करिष्यति=नाममात्रेरव अवशेषयिष्यति नत्वर्थतो मानिनीमानो भविष्यतीति भावः । कथम्भूतेन तेन-मधुरेण=मधुसहितेन मकरन्दविन्दून् श्च्योततेत्यर्थः । तथा सुगन्धिना=शोभनगन्धवता तीव्रगन्धिनेत्यर्थः । तादृशस्यैव तस्यो- द्दीपकतया मानिनीमानहानिकरत्वादिति भावः । अररत्र-'मधुरेण मधुरेण' इति द्वे पदे प्रथ- मद्वितीयपादयोः आदिगते यमकघटके [मध्ये] 'दशां मानम्' इति पदद्वयेन व्यवधानसत्त्वात्। एवञ्चैतत् प्रथमद्वितीयपादगतं व्यवहितं मिश्रम् आदिभागगतं यमकं ज्ञेयम् ॥ २० ॥ [ तस्यैव प्रथमतृतीयपादगतस्योदाहरणाम् ] करोतिताम्रो रामाणां तन्त्री ताडनविभ्रमम्। करोति सेर्ष्ये कान्ते च श्रवणोत्पलताडनम् ॥ २१॥ प्रथमतृतीयपादगतं तदेवोदाहरति-'कर' इति। रामाणाम्=सुन्दरीणं नारीणाम्

१ पादचतुष्टयगतम आर्रादिभागगं यमकं यथा- वने वने वनसदां मार्ग मार्गमुपेयुषाम्। बागौर्बागौः समासक्ं शङ्केऽश केन शाम्यति ॥ इति। अयमर्थ :- वनसदाम्=वनेचराणाम्। अवने=रक्षके वने। मार्गम्=मृगसम्बन्धिनम् मार्गम्=पन्थानम्। बाणः=ध्वनिः तद्युक्लैर्बारौः । अर्शत्र्रादित्वादच्। बाणैः=सायकैः। समा- सक्कम्=समासज्जितम् अशम्=दुःखम् केन शाम्यतीति शङ्के।

२८२ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य तृतीयपरिच्छेदे-

अरतिताम्रः=अत्यन्तं लोहितः कर := शयः [पािः] तन्त्रीताडनविभ्रमम्=तन्त्र्या वीणायाः ताडनं वादनम् तद्रूप विभ्रमं विलासम् [कर्मपदभिदम्]। तथा कान्ते=वल्लभे अपराधका- रिगि प्रिये इत्यर्थः, सेर्ष्यम्=ईष्याजनितकोपसहितं यथा स्पात् तथा [इति कियाविशेषणाम्] श्रवशोत्पलताडनं च=श्रवशोत्पलाभ्यां श्रवरो [कर्रो] अवतंसीकृताभ्यां कमलाभ्यां ताडनम् आ्रहननञ्च करोति इत्यर्थयोजना। त्र्प्रत्र 'करोति करोति' इति पदयोः प्रथमतृतीयपादयोरदिगतत्वात् व्यवहितभिति कृत्वा व्यपेतयमकमिति सामान्यविशेषलन्तणसङ्गतिरपि ध्येया। एवञ्च-'प्रथमतृतीयपाद- व्यवहितं [व्यवधानसहितं] मिश्रम् आदिपादगतं यमकम्' इत्यस्य सज्ज्ञा ॥२१॥ [ तस्यैव प्रथमचतुर्थपादगतस्योदाहरणम् ] सकलापोल्लसनया कलापिन्याऽनु नृत्यते। मेघाली नर्र्तिता वातैः सकलापो विमुश्चति ॥२२॥ प्रथमचतुर्थपादगतं तदेवोदाहरति-'सकलापो०' इति । वातैः=मरुद्भिः नर्त्तिंता= आन्दोलिता सञ्चालितेति यावत्, सकला=सम्पूर्णा मेघाली=मेघानां घनानाम् आली रािः जीमूतमालेत्यर्थः, अपः=जलानि विमुञ्चति=विशेषेण वर्षति। अनु=तदनु जल- वर्षणोत्तरम् सकलापोल्लसनया=कलापः पिच्छम् तस्य उल्लसनम्=विस्तारीकरणम् तेन सह वर्त्तमाना इति सकलापोल्लसना तया कलापिन्या=मयूर्या नृत्यते=नर्त्तना क्रियत इत्यर्थः । भावे तड् । वर्षाकालवर्णानमिदम् । अत्र-'सकलापो सकलापो' इत्याकारयोः पदयोः प्रथमचतुर्थादिभागगतत्वात् व्यवहितत्वाच्च 'प्रथमचतुर्थपादगतं मिश्रं व्यवहितम् आदिभाग- गतं यमकम्' इत्युच्यते ॥ २२ ॥ [ तस्यैव द्वितीयतृतीयपादगतस्योदाहरगाम् ] स्वयमेव गलन्मानकलि कामिनि ! ते मनः। कलिकामिह नीपस्य दृष्टवा कां न स्पृशेद्दशाम्॥२३॥ द्वितीयतृतीयपादगतं तदेवोदाहरति-'स्वयम्' इति। हे ! कामिनि != भूयान् कामोऽस्यामिति तत्सम्वुद्धौ हे कान्ते ! इत्यर्थः, स्वयम् एव=कान्तकृतानुनयनमन्तरेणैव गलन्मानकलि=गलन् दूरीभवन् मानस्य प्रायकोपस्य कलि: कलहो यस्मात् तत् अथवा मान एव कलिर्यस्य एवंभूतं ते=तव मनः=हृदयम् [ कर्तृ ] इह=प्रावृषः प्रथमागमे नीपस्य= कदम्बस्य कलिकाम्=कोरकम् दृष्ट्वा=आलोक्य कां दशाम् न स्पृशेत्=अपि तु सर्वामपि कामदशां स्प्रच्यति। वर्षाकाले अ्रतिभृदुत्वात् धैर्यच्युतं ते मनः कथं त्वया विरहे सानत्वर्ना- यमिति भावः।अत्र-'कलिकामि कलिकामि' इति पदे [उभयन्नापि निरर्थके] द्वितीयतृतीयपा- दगते व्यवहिते च स्तः, तेन द्वितीयतृतीयपादगतं मिश्रं व्यवहितमादिभागगतं यमकमिदम्॥।२३॥ [ तस्यैव द्वितीयचतुर्थपादगतस्योदाहरराम ] आरुह्याक्रीडशैलस्य चन्द्रकान्तस्थलीमिमाम्। नृत्यत्येष लसच्चारुचन्द्रकान्तः शिखावलः ॥ २४॥ द्वितीयचतुर्थपादगतं तदेवोदाहरति-'आरारुह्य' इति। आ्रक्रीडे [उद्याने ] शैलः

यमकप्रपश्चः । २=३

[ पर्वतः ] इति आ्र्परक्रीडशैलः क्रीडापर्वनः तस्य इमाम चन्द्रकान्तस्थलीम्=चन्द्रकान्तमणि- सुवम् आरुत्य=तदुपरितनभागमाश्रित्य एष := पुरोव्त्ती शिखावल := केकी [मयूर:] 'नृत्यति'। कथम्भूतः शिखावलः । लसच्चारुचन्द्रकान्तः=लसन् शोभमानः चारु: मनोहरः चन्द्रकारणं मेचकानाम् अन्तः प्रान्तभागो यस्य सः। 'चलचारुचन्द्रकान्तः' इति पाठे तु चलन् दोला- यमान: चारुः चन्द्रकान्तो यस्येत्यर्थः । अत्र 'चन्द्रकान्त चन्द्रकान्त' इति द्वयोः पढयोः द्वितीयचतुर्थपादगतयोरादिभागग- तत्वात् व्यवहितत्वाच्च 'द्वितीयचतुर्थपादगतं व्यवहितं भिश्रम् आदिभागगतं यमक' मिदम्। यत्तु-'जीवेन चन्द्रकान्तमशिविशेषनिर्भितां स्थलीम्' इति व्याख्यातम् तदसाधु 'जानप- दकुराडगोशस्थल०' [४।१।४२] इति पाशिनिसूत्रविरुद्धन्वात्। 'स्थलीभवति अकृत्रिमा चेत्' इत्युक्कसूत्रव्याख्यानेन स्पष्टमेव कृत्रिमायाः 'स्थली' सञ्ज्ञानिषेधात्। अत एव प्रत्युदाह- रसे 'स्थला अन्या' इत्युक्लम्। अमरोऽभि 'स्थलं स्थली' इन्याह। तद्याख्याता 'श्रीभानु- जिदीक्षितः'अपि 'स्थली अकृत्रिमा' इत्युत्तवा उक्लं सूत्रं निर्दिश्य 'कृत्रिमा स्थला' इत्याह 'स्थलं' तूभयसाधारणम्' इति च। तस्मात् 'स्थली' पदनिवेशेन वरार्यमाने क्ी डापर्वते त्रक्ृ- त्रिमैव भुवः शोभा ग्रन्थकारस्य विवचिता भाति। महत्याग्रहे तु 'अ्रभनिर्मारावक' इत्यादि- वद् उपचार एव शरणमस्तु स्वतिद्धान्तस्तूक्त एव । 'शिखावलः शिखी केकी" 'समा चन्द्र- कमेचकौ' इति चोभयत्रामरः । 'शिखावल' इति 'दन्तशिखात् संज्ञायाम्' [५२।११३.] इति सूत्रेण 'शिखा' शब्दात् मत्वर्थीयो 'वलच्' प्रत्ययः ॥ २४ ॥ [तस्यैव तृतीयचतुर्थपादगतस्योदाहरणम् ] उद्धृत्य राजकादुरवी ध्रियतेऽद्य भुजेन ते। वराहेणोद्धृता यासी वराहेरुपरि स्थिता ॥ २५॥ तृतीयचतुर्थपादगतं तदेवोदाहरति-'उद्धृता' इति। [हे ! राजन् !] या असौ वराहेण=वराहावतारेए भगवता विष्णुना उद्धृता=रसातलात् ऊर्ध्वमानीता उवी=भूमि: 'सा अद्य ते=तव भुजेन=बाहुना राजकात्=राजसमूहात् उद्धृत्य=आच्छिद्य ध्रियते= स्वायत्तक्रियते स्ववशं स्थाप्यत इत्यर्थः, कथम्भूता उर्वी। वराहे := श्रेष्ठस्य शेषनागस्य उपररि स्थिता। वरश्चासौ अहिश्चेति कर्मधारयः। 'अथ राजकम् । राजन्यकं च नृपतिक्षत्रियाणां गणे करमात्' इत्यमरः। राज्ञां समूहो 'राजकम्' । 'गोत्रोत्तोष्ट्रोरभ्रराजन्यराजपुत्रवत्समनुष्याजाद् वुघ्' [४।२। ३६] इति सूत्रेा, 'राजन्' शब्दाद् 'वुझ्' प्रत्ययः । अत्र-'वराहे वराहे"इति तृतीयचतुर्थपादयो- रादिभागगतं व्यवहितं भिश्रं यमकम् ॥ २५॥ [ तस्यैव प्रथमद्वितीय तृर्तायपादगतस्योदाहरणम्] करेण ते रशेष्वन्तकरेण द्विषतां हताः। करेरावः क्षरद्रक्ता भान्ति सन्ध्याधना इव ॥ २६ ॥ प्रथमद्वितीयतृतीयपादगतं तदेवोदाहरति-'करेण' इति। [ हे राजन् !] रणेषु= संग्रामेषु द्विषताम्=शत्रूणाम् अन्तकरेण=मृत्युप्रदेन विध्वंसकेन ते=तन करेण=पाणिना

२८४ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य तृतीयपरिच्छेदे-

हताः=व्यापादिताः करेणव := गजाः अर्थात् शत्रूणामेव त्षरद्रक्राः-क्षरत् गलत् रक्वं शोसितं येषां ते रुधिरस्त्राविणाः सन्तः सन्ध्याघना इव=सन्ध्याकालीनाः मेघा इव भान्ति=राजन्ते। अत्र-'करेण' इत्येकमेवंरूपं त्रिवारं प्रथमद्वितीयतृतीयपादानामादिभागगतं तेन तदं मिश्रं व्यवहितमादिभागगतं यमकमेतत्। 'करेशुरिभ्यां स्त्री नेभे' इत्यमरः ॥ २६ ॥ [ प्रथमतृतीयचतुर्थपादगतस्य तस्यैवोदाहरणम् ] परागतरुराजीव वातैर्ध्वस्ता भटैश्चमूः। परागतमिव क्वापि परागततमम्वरम् ॥ २७॥ प्रथमतृतीयचतुर्थपादगं तदेवोदाहरति-[ हे ! राजन् ! ] वातः=तनिलैः ध्वस्ता=उत्खानिता अगतरुराजी इव=अगस्य पर्वतस्य ये तरवो द्रुमाः तेषां राजी पंक्किरिव परा=परपक्षीया शत्रुपक्षवर्तिनी चमूः=सेना भटैः=तव योद्घृिः 'धवस्ता= नाशिता इति पुनरन्वेतव्यम्। अत एव परागततम्=मृतावशिष्टपलायनोन्मुखानां शत्रुसैनिकानां पादोत्थरजोभि: ततं व्याप्तम् अम्बरम्=गगनम्, क अपि परागतम् इव=कुत्रापि देशान्तरे द्वीपान्तरे वा नष्टभिव तादशरजाभिराकाशमलत्षितमभवदित्यर्थः । 'ध्वंस' धातुरकर्मकः तथापि अन्तर्भावितरायर्थत्वात् अ्त्र सकर्मको बोध्यः । अस्माकं मते तु अकर्मका अपि विवक्ावशात् सकर्मका भवन्ति। ग्रथा-भट्टिकाव्यस्य नवमसर्गे-'अक्षारिषुः शराम्भांसि तस्मिन् रक्षःपयोधराः' इत्यत्र 'अक्षारिषुः च्षरितवन्तः'। अत्र 'शराम्भांसि' इत्येतत् 'अक्षारिषुः' इति क्रियापदस्य कर्म। अत एवोक्कं मल्लिनाथेन- 'क्षरतिरकर्मकः क्षरेत्वतजवृत्ति' रित्यादि प्रयोगेषु दृश्यते। इह तु सकर्मको विवत्तितः इति। अत्र 'परागत' इत्याकारकं पदं त्रिवारमागतम् प्रथमद्वितीयचतुर्थपादस्यादिभागे, तेन प्रथमद्वितीयचतुर्थपादगमादिभागगतं व्यवहितं मिश्रं यमकमेतत् ॥२७॥ [तस्यैव द्वितीयतृतीयचतुर्थपादगतस्योदाहरणम्] पातु वो भगवान् विष्युः सदा नवघनद्युतिः। स दानवकुलध्वंसी सदानवरदन्तिहा॥ २ ॥ द्वितीयतृतीयचतुर्थपादगतं तदेवोदाहरति-नवघनद्युतिः=नवधनस्य नूतनजलधरस्य दुतिरिव द्रुतिर्यस्य सः, सः=लोकवेदप्रसिद्धः नूतनजलधररुचिः [श्यामः ] विष्णुः=हरिः व := युष्मान् सदा पातु=रत्षतु। कथंभूतः-दानवकुलध्वंसी=असुरकुलधातकारी। पुनः कीदशः-सदानवरदन्तिहा=दानेन मदेन सह वर्त्तते इति सदानः समदः चासौ वरः महा- बलो दन्ती गजः कुवलयापीडनामा तं [दन्तिनम्] हन्तीति सः सदान-वर-दन्तिहा । अत्र-'सदानव' इत्येतदेव द्वितीयतृतीयचतुर्थपादानामादिभागगतत्वेन व्यपेतं [व्यवहितं] मिश्रम् आरदिभागगतं यभकम् ॥ २८ ॥ [ सर्वपादगतस्य तस्यैवोदाहरराम् ] कमलेः समकेशं ते कमलेर्ष्याकरं मुखम्। कमलेख्यं करोषि त्वं कमलेवोन्मदिष्ुषु ॥ २६॥ सर्वपादगतं तदेवोदाहरति-[हे! वल्लभे !] ते=तव कम्=शिरः अलेः=षदपदस्य

यमकप्रपश्चः । २=५

समकेशम्=ममाः तुल्याः सान्द्रश्यामलाः केशा यत्र नत् नादृशम् अतिकृष्शमित्यर्थः, नथा मुखम्=आननम् कमलेरष्याकरम्=कमलानां पम्मानाम् ईर्ध्यायाः=द्वेपस्य करम् पञ्मद्वेपकृढ़ अर्थात् कमलसदृशम् अस्ति अत एव त्वम् कमला इव=श्रीरिब कम=जनमू उन्मदिष्युपु= उन्मादिमध्ये अलेख्यम्=न लेख्यम् अलेख्यं गशानार्हम् उन्मादिसंख्यावहिर्भूतं करोपि विधत्से अपि तु सर्वानेव उन्मदिष्णून् करोषि इति भावः । अत्र 'कमले' इन्याकारकं पढ़ चतुष्वपि पादेषु आ्रदिभागे समानमिति सर्वपादगतं मिश्रं व्यवहितमादिभागगतं यमकम्। 'लेख्य' भित्यत्र 'ऋहलोरार्यत्' [३।१।१२४] इति रायन्। गुएः। ततो नज्ममामः। 'लक्ष्मीः पद्मासना पद्मा कमला श्रीर्हरिप्रिया' इत्यमरः। 'कं शिरोजलमाख्यातम्' इति 'उन्म- दिष्णुषु' इति। मदी हषे। दिवादिः। उत्पूर्वः । उन्माद्यति हृष्टो भवति इति 'उन्मदिष्णुः'। अत्र 'भुवश्च' [३।२।१३=]इति सूत्रे चकारस्यानुक्समुच्चयार्थतवात् 'इष्णुच्' प्रत्ययः । सर्वपादगतं यथा वा मम- लोकेनाथरस एव पीयतां लोकनाथरस एव दीयताम्। लोकनाथरस एव लीयतां लोकनाथरस एव चीयताम्॥ परमिदं चतुर्ष्वपि पादेषु आदिभागगतं व्यवहितम् अभिश्रं यमकम् ॥ २६॥ [ प्रथमद्वितीयतृतीयचतुर्थपादगतस्य तस्यैव विजातीयस्योदाहराम्] मुदा रमरामन्वीतमुदारमरिभूषणा:। मद्भ्रमद्दृशः कतुमद्भ्रजघनाः कषमाः ॥ ३०॥ अव्यपेतव्यपेतयोरुदाहरणान्युक्कानि इदानीं तस्यैव व्यपेतस्य सजातीयविजातीयघटि- तानि स्वरूपांशि दिदर्शायेषुः प्रथमद्वितीयतृतीयपादगतं विजातीयम् [प्रथमद्वितीययोरेकवि- धम् तृतीयचतुर्थयोरन्यविधम् ] यमकमुदाहरति-'मुदा' इति। उदारमराभूषणा := उदा- राशि अनर्ध्यानि बहुमूल्यानि मारीभूषणानि रत्नजटिता अलद्वारा: यासां ताः तथा मदभ्रमद्- दश := मदः मद्यपानजनितः तारुरायसौन्दर्यादिजनितगर्वसमुत्थश्चित्तविकारविशेषो वा तेन भ्रम- न्त्यः प्रचलायमाना आरघूर्िता इति यावत् दृशः चनतूंषि यासां तास्तथोक्काः, तथा अदभ्रजघनाः= अदभ्रम् अनल्पं [पृथु] जघनं कटिपुरोभागो यासां तास्तादृशाः 'रमराय' इति शपः, रमराम्= प्रियं रतिक्षमम् मुदा=हर्षेण अन्वीतम=सम्पन्नं कर्तुम्=विदधातुं क्षमाः=शक्काः। अथवा 'रम- रम् अन्वीतुम् अनुगतं स्वायत्तं कर्तुक्षमा' इति योज्यम्। 'ई' गतौ इत्यस्य 'क्े' रूपम्। १ अस्येयं व्याख्या-हे ! लोकनाथ ! भूपते ! रसः श्ङ्गारादिः एव पीयताम् आस्वाद्यताम् अर्थात् काव्यशास्त्रविनोदेन कालो याप्यतामिति प्रथमपादार्थः ।[ हे! वैद्य- र !] लोकनाथरसः वैद्यकशास्त्रप्रसिद्धः सकलोदरमयन्न एव दीयताम् रोगिरो इति शेषः। इति द्वितीयपादार्थः । [ हे! भावुक !] लोकनाथरसे=जगन्नाथभक्किभाव एव लीयताम् निमम्नेन त्वया स्थीयताम्, तदा विषयगर्धा न सन्तापयिष्यतीति त्वामिति तृतीयपदार्थः । [ हे जिज्ञासो !] लोकनाथरस := ब्रह्मानन्द एव चीयताम् अन्विष्यताम् नह्यन्यथा सकल- संसारदुःखनिवृत्तिर्भवितुमर्हति। 'रसो वै सः रस ह्येवायं लब्घ्वा आ्रनन्दी भवति' इति श्रुतेरिति चतुर्थपादार्थः [इति संक्षेप: ]।

२८६ "कुसुमप्नतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य तृतीयपरिच्छदे-

अत्र-प्रथमद्वितीययोः पादयोरादिभागे 'मुदारम्' 'मुदारम्' इति, तृतीयचतुर्थ पादयोरादिभागे 'मदभ्र मदभ्र' इति च यमकसाधकपदानि विजातीयानि व्यवहितानि सन्ति। अतः प्रथमद्वितीयगतं तृतीयचतुर्थगतं विजातीयं मिश्रं व्यवहितं यमकभिदम् ॥ ३० ॥ [ तस्यैव च प्रथमतृतीयपादगतस्य द्वितीयचतुर्थपादगतस्य विजातीयस्योदाहरणम्] उद्वितैरन्यपुष्टानामा रुतैरमे हतं मनः । उदितैरपि ते दूति ! मारुतैरपि दक्षियौः ॥ ३१ ॥ प्रथमतृतीययोर्द्वितीयचतुर्थयोश्च तदेवोदाहरति-'उदितैः' इति। 'आ्रः' इति खेदेऽ- व्ययम्। हे! दूति !अन्यपुष्टानाम्=परभृतानां कोकिलानामित्यर्थः, उदितः=उद्भूतैः रुतैः= 'कूहू कुहू'रवैरित्यर्थः, न केवलमेतैरेव अपि=किन्तु ते=तव उदितैः=वचनरपि अर्थात् कान्ताया विरहदुःखसूचकैर्वा क्यैरपि तथा दक्षिरौः=दक्षिणादिगागतैः मारुतैः अपि=पवनैरपि मलयानि- लैरित्यर्थः, मे=मम मनः=चित्तम् हतम्=केशितम्। एकम् 'उदितैः' इति पदम् उत्पूर्वकात् 'इस गतौ' इत्यस्मात् धातोः 'गत्यर्थाकर्मकश्लिषशीडस्थासवसजनरूहजीर्यतिभ्यशन' [३४।७२] इति सूत्रेण कर्त्तरि 'कः'। द्वितीयम् 'उदितै'रिति तु 'वद' धातोः 'तयोरेव कृत्यक्कखलर्थाः' [३४।७०] इति भावे 'क्तः'। 'वचिस्वपियजादीनां किति' [६।१।१७] इति सम्प्रसारणम्। अरत्न-प्रथमतृतीयपादयोरदिभागे 'उदितै उदितै' इत्याकारके द्वितीयचतुर्थपादयो- रादिभागे तु 'मारुतै मारुतै' इत्याकारके यमकघटके पदे स्तः। ते च विजातीये पादयोरादि- भागगते च। एवं 'प्रथमतृतीयपादगतं द्वितीयचतुर्थपादगतञ्च विजातीयं व्यवहितं भिश्र- मादिभागगतं यमकमिदम् ॥ ३१॥ [ प्रथमचतुर्थगतस्य द्वितीयतृतीयगतस्य तस्यैवोदाहरणाम् ] सुराजितहियो यूनां तनुमध्यासते स्त्रियः । तनुमध्या: क्षरत्स्वेदसुराजितमुखेन्दवः ॥३२॥ प्रथमचतुर्थगतमेकविधं द्वितीयतृतीयगतमन्यविधं तदेवोदाहरति-'सुरा०' इति। तनुमध्या := तनु कृशं मध्यं कटिभागो यासां ता अशुमध्या इत्यर्थः, क्षरत्त्वेदसुराजितमुखे- न्दव := क्षरन् सात्विकभावसञ्चारात् गलन् यः स्वेद: धर्मः तेन सुराजिताः सुष्ठ शोभमानाः मुखानि एव चन्द्रा: मुखचन्द्राः यासां ताः तथा सत्यः तथाच सुराजितहियः=सुरया मद्येन जिता परिक्िप्ता [दूरीभूता] हीः व्राडा [लज्जा] यासां ताः तादृश्यः रमरायः यूनाम्=तरु खानां कान्तानां तनुम्=देहम् अध्यासते=अधिशेरते [अधितिष्ठन्ति]। 'अधिशीड्स्थासां कर्म [१४।४६] इत्याधारस्य कर्मता। अत्र-प्रथमचतुथपादयोः आदिभागे 'सुराजित सुराजित' इति यमकघटके पदे तथा द्वितीयतृतीयपादयोरादिभाये 'तनुमध्या' 'तनुमध्या' इति पदे वर्त्तेते, तेन 'प्रथमचतुर्थ- पादगतं द्वितीय तृतीयपादगतञ्च आदिभागगं विजातीयं भिश्रं व्यवहितं यमक मेतत् ॥३२॥ [ यमकान्तरनिरूपणाप्रतिज्ञा ] इति व्यपेतयमकप्रभेदोऽप्येष दर्शितः। अव्यपेतव्यपेतात्मा विकल्पोऽप्यस्ति तद्यथा॥३३॥

यनकभपञ्चः।

अव्यपेतं व्यपेतं च यमकं निरूप्य सम्प्रनि नयोईयरेकत्र मिश्रीकरणात् जायमानान अन्यान् दर्शथितुं प्रतिजानीते-'इति' इति। इति=उक्लया दिशा एपः=पूर्वोक्: व्यपेतयमक- प्रभेद := व्यपेतानि व्यवहितानि [यानि] यमकानि तेपां प्रभेद: प्रकारः अर्प्रि=त्र्व्यपेतयमक- प्रभेदथ दर्शितः=लक्ष्यलक्षणाभ्यां निरूपितः [सम्प्रति] अव्यंपनव्यपेतानमा=अव्यपेतः अव्यवहितः व्यपेतो व्यवहितः तो आत्मा स्वरूपं यस्य स तादशः अव्यपेनव्यपेतनंमिश्रण- स्वरूपः उभयमिश्र इति यावत् 'अरपि' विकल्पः=भेद: 'अरस्ति' तत् गथा=अग्रे उदाहरण. स्पष्टीक्रियते इत्यर्थः ॥ ३३॥ [ प्रथमद्वितीयगतस्य तृतीयचतुर्थगतस्य अ्व्यपेतव्यपेतस्य भिश्रस्यादिभागगतस्य यमकस्योदाहरणम्] सालं सालम्वकलिका सालं सालं न वीत्ितुम्। नालीनालीनवकुलानाली नालीकिनीरपि। ३४॥ प्रथमे द्वितीये च पादे एकविधम्, तृर्ताये चतुर्थे च पादे अन्यप्रकारम् अव्यपेतव्य- पेतम् आदिभागगतं यमकमुदाहरति-'मालम्' इति। विदेशगनं नायकम्प्रति नायिकया प्रेषिताया: दूत्याः नाथिकवस्थावर्णानभिदम्।[हे! नायक !] 'सा' मम आरपली=वयस्या [तव प्रिया] सालम्बकलिका सालम्=आलम्बेन सम्यक लम्बमानेन सह वर्त्तमाना इति साल- म्वाः सालम्वाश्च ताः कलिकाः कोरका इति सालम्बकलिकाः ताः [कर्मभूनाः] सलति गच्छति इति 'सालम्बकलिकासालः [कर्मणि अरण] तं तथाभूतम् सालम्=वृक्षमात्रम् सर्ज वा [पुंसि भूरुहमात्रेऽपि 'सालो' वरुणासर्जयोः' इति रभसः। 'सालः सर्जतरौ वृक्षमात्रपाका- रयोरपि' इति मेदिनी] वीक्ितुम्=आलोकयितुम न अलम्=समर्था नास्ति। तस्योद्दीपकतया विरहे तत्पाडाधिक्यकारित्वादिति भावः । तथा 'आलीनवकुलान् अलीन् [अपि] वीच्ितुं न अलम्' इति पूर्वेणान्वयः । अर्थस्तु-आलीयन्तेऽत्र इति 'आलीनाः'। 'क्रोऽधिकरण च धरौध्यगतिप्रत्यवसानार्थेभ्यः' [३।४।७६]इति सूत्नेणा अधिकरणो 'कः'। आलीनाः सम्यगाश्रिता वकुलाः केसरा थैः तान् अलीन् भ्रमरान् [अपि द्रष्टुं न पारिता] तेषामप्युद्दीपकत्वात्। तथा अली किना: अधि=अलीकं मृषावचनम आसामस्ताति अलीकिन्यः 'प्रियस्तेऽय समेष्यति धैर्य धर' इति मिथ्यावाक्यप्रयोजिकाः ताः तथाभूता अलीकिनीः आली := सखीः अपि र्वाच्तितुं न अलम् समर्था] इति पूर्वतो योजनीयम्। विश्वासानर्हत्वात् विरहस्य वर्धमानत्वाच्च। अत्र-प्रथमद्वितीयपादयोरादिभागे 'सालं' इति चतुर्वारं तृतीय चतुर्थपादयोरादिभागे च 'नाली' इत्याकारकं चतुर्वारं यमकसाधकं पदमुपात्तम् तच्च प्रथमे पादे अव्यपेनं (व्यव- धानरहितम्) द्वितीये च 'वकलिका' इत्यनेन व्यवहितत्वात् व्यपेतम्. एवमेव तृतीये, नाली नाली' इत्यव्यपेतं चतुर्थे च 'नवकुला' इत्यनेन व्यवहितत्वञ्च तदेव व्यपेतम्। एवमुभया- त्मकमादिभागगतं पूर्वार्धात् परार्धस्य विभिन्नतया विजातीयं भिश्रं यमकभिदसुच्यते॥३४॥ [तस्यव प्रथमचतुर्थगस्य द्वितीयतृतीयगस्य चोदाहरगाम्] कालं कालमनालच्यतारतारकमाक्षतुम्। तारतारम्यरसितं कालं कालमहाघनम्॥ ३५॥

"कु सुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य तृतीयपरिच्छेदे-

प्रथमचतुर्थपादयोरेकप्रकारं द्वितीयतृतीयपादयोरन्यप्रकारं तदेवोदाहरति-'कालम्' इति। का=वल्लभविरहातुरा रामा कालम्=ईदृशं वर्षासमयम ईत्तितुम्=द्रष्टुम अलम्= समर्था, न कापीति काकुः । कीदृशं का म्-अनालच्यतारतारकम्=न आ समन्तात् ल- द्या घनावृतत्वाद् द्रष्टुमशक्याः ताराः उज्ज्वलाः तारकाः नक्षत्राणि यस्मिन् तमिति। पुनः कीदृशम् तारतारम्यरसितम्=तारस्य उच्चस्य भावः तारता तया अत्युच्चतया अरम्यं श्रवणोद्वेजकं रसितम् अर्थात् मेघानां गर्जितं यत्र तं तादशम्। तथा कालम्=वियोगिनां कृते कालस्वरूपं यमसदशमित्यर्थः । पुनः-कालमहाघनम्=कालाः श्यामवर्णा महान्तः नीरपूरितत्वात् घना: मेघा: यस्मिन् तादृशमिति । अत्र प्रथमचतुर्थपादयोः 'कालं' इति वारचतुष्टयं द्वितीयतृतीयपादयोः 'तार तार' इति वारद्वयं पठितं तच्चादिभागगतम् पूर्ववत् अव्यवहितव्यवहिततया उभयात्मकं विजातीयं मिश्रमादिभागगं यमकम् ॥ ३५ ॥ [ तस्यैव पादचतुष्टयगतस्योदाहरणम ] याम यामत्रयाधीनायामया मररं निशा। यामयाम धियास्वरत्याया मया मथतैव सा ॥ ३६ ॥ पादचतुष्टयगतं तदेवोदाहरति-'याम' इति। रात्रौ समुद्दीपितकामानेः स्वदशयैवातु- भितस्वप्रियावस्थस्य कस्यचिद् वियोगिनो विलापावस्थावर्णनम्। यामत्रयाधीनायामया= यामानां प्रहराणं त्रयं यामत्रयम् तस्य यामत्रयस्य अधीनः निम्न तत्तन्त्रः आयामो दैर्ध्य ग्रस्याः सा तथाविधा तया दीर्घतरप्रहरत्रयव्याप्तिमत्या निशा=रात्र्या हेतुभूतया मरणाम्= मृतिम् याम=(वयम्) आप्रवाभ। 'याम' इति प्रार्थनायां लोट्। तादश्या रात्र्याः कामो- द्दीपनकरत्वादिति भावः। ननु-'जातस्य मरां ध्रुवम्' इति न्यायेन स्यादेवं को दोषो मृतौ सत्यामित्यत्राह- धिया=हृदयेन याम्=वल्लभाम् वयम् अयाम=अगच्छाम यच्चिन्तनैकतानतया समययापन- मकुर्महि 'सा' अस्वत्त्याया=असूनां प्राणानाम् अत्तिः पीडा इति 'अस्वर्तिः ताम् (मां विना) आयाति इति 'अस्वर्त्त्याया'। आड्पूर्वकात् 'या' धातोः 'क्विप्' प्रत्ययः । मद्वि- रहेणा प्राापीडावतीत्यर्थः । एवम्भूता सा 'मया' विदेशागमनेन तद्विरहकारिणा मथिता एव=ध्वस्ता एव=मारितेत्यर्थः । अर्थात् मद्विरहेण तस्यास्त्वन्याः प्राणा अवश्यं निर्यास्य- न्ति तथा चेदमेव मे महद्दुःखमुपस्थितमिति भावः। 'अयाम' इति 'या' धातोरलडि उत्तमपुरुषस्य बहुवचने रूपम्। अन्र-'याम याम' इति यमकपदं चतुर्णा पादानामादिभागे स्थितभिति अव्यवहिताव्यवहिततया सर्वपादगतम् उभयात्मकं यमकमिदम् ॥ ३६ ॥ [आ्र्ादिभागगतस्य यमकस्योपसंहार: ] इति पादादियमकविकल्पस्येद्ठशी गतिः। एवमेव विकल्प्यानि यमकानीतरारयपि॥ ३७॥ १ स्मृतिकारा निशां त्रियामात्मिकां मन्यन्ते-'त्रियामां रजनी प्राहुस्त्यक्काधन्तचतुष्टयम्' इति।

यमकप्रपञ्चः।

आदिभागगतयमकभेदमुपसंहरति-'इति' इति। इति=उक्ला पादादियमकविकल्प- स्य=पादानामादिभागस्थितस्य यमकस्य यो विकल्पः भेदः तस्य ईदृशी=दर्शितप्रकारा गति := दिक रीतिरस्तीत्यर्थः, 'एवम् एव इतराणि अपि यमकानि विकल्प्यानि' पादमध्या- न्तभागस्थानि अ्र्प्रव्यपेतव्यपेततन्मिश्राणी च यमकानि अपि एवमेव=प्राक प्रदर्शितप्रकारे- रैग्व विकल्प्यानि=विभिद्य ज्ञातव्यानि इत्यर्थः, प्राकप्रदर्शितप्रकारश्ष एकद्वित्रिचतुष्पादेन्या- दिकारिकोक्को ज्ञेयः ॥ ३७॥ [उत्सूत्रमाशङ्कय समाधानम्] न प्रपश्चभयाद् भेदा: कार्त्स््येनाख्यातुमीहिताः । दुष्कराभिमता ये तु वरार्यन्ते तेडत्र केचन ॥। ३८ ॥। ननु-अलङ्कारग्रन्थरचनायां प्रवर्त्तमानेन भवतैव ते भेदा अपि पृथक् २ प्रदर्श- नीया इत्याशङ्कायामाह-'न' इति। प्रपश्चभयात्=प्रपश्चो ग्रन्थविस्तरः तस्य भयात् हेतोः अर्थात् ग्रन्थबाहुल्ये सति कदाचित् श्रोतृणां वैमुख्यं भवेदिति कारणात् कार्त्स््येन=साक- ल्येन आख्यातुम्=निरूपयितुं न इहिता := नैवेष्टाः। ये तु दुष्कराभिमताः=दुष्कर इति भाव- प्रधानो निर्देशः, दुष्करत्वेन काठिन्येन अ्भिमता अर्थात् अपरेषां तज्ज्ञाने काठिन्यमिति लक्षीकृताः ते केचन अन्न=अस्मिन्नेव ग्रन्थे वरार्यन्ते=उदाहरराद्वारा (अनुपदमेव) निरूपयि- ष्यन्ते इत्यर्थः । 'केचन' इति कथनेन न सर्वे, अनुक्कास्तु पूर्वप्रदशितरीत्येवावगन्तव्या इति भावः ।। ३८ ॥। [अव्यपेतव्यपेतस्य मिश्रस्य सर्वपादगतस्य मध्ययमकस्य उदाहरणम् ] स्थिरायते ! यतेन्द्रियो न हीयते यतर्भवान्। अमायतेयते उप्यभूत् सुखायतेऽयते न्षयम् ॥ ३६ ॥ तत्रादौ अव्यपेतव्यपेतस्वरूपमध्यभागगतं यमकमुदाहरति-'स्थिरायते' इति। स्थिरायते != स्थिरा दृढा (फलाव्यभिचारिणी) आयतिः उत्तरकालो यस्य सः तत्सम्वुद्धौ हे स्थिरायते ! भवान् यतेः=यमनं यतिः समाधिरित्यर्थः, ततः चित्तवृत्तिनिरोधात् न हीयते= नैव प्रच्युतो भवति। कीदृशो भवान्-यतेन्द्रियः=यतानि संयतानि शब्दस्पर्शादिविषयेभ्यः प्रत्याहतानि इन्द्रियाणि चत्तुरादीनि येन स तादृशः इन्द्रियसंयमं विना सभाधेरनुपपत्तेः। उक्कञ्च श्रीकृष्येन भगवता [श्रीमद्भगवद्गीता० अ्र० ५।२७-२=]- स्पर्शान् कृत्वा बहिर्बाह्यांश्रत्तुश्चैवान्तरे त्रुवोः। प्राखापानौ सभौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ।। यतेन्द्रियम नोबुद्धिमुनिर्मोक्षपरायणः । विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः ॥ इति॥ एतद्वैपरीत्ये तु तत्रैव उक्कं यथा- इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते। तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि ॥ इति ॥ [श्री०गी० २।६७] तस्मात्समाध्यर्थमिन्द्रियसंयम अत्यावश्यक इति भावः।

२६० "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य तृतीयपरिच्हे

तथा ते=तव अमायता अपि=मायाया दम्भस्य भावो मायता, न मायता अमायता दम्भाभावोऽपि इयते=एतावत्परिमाणाय मातुमनर्हायेत्यर्थः, तथा क्षयम्=नाशम् अरयते= अगच्छते अर्थात् क्षयरहिताय सुखाय=घनानन्दाय अभूत्=अजायत। अत्र-चतुर्ष्वपि पादेषु 'यते यते' इत्याकारकं यमकघटकं पदं पादमध्ये आवृत्तिं नीतम्, एकस्मिन्नपि पादे तस्य पुनरावर्त्तनात् तद् अव्यपेतम् अन्यपादापेत्षया च व्यपेतमिति अव्यपेतव्यपेतात्मकभिश्रं सर्वपादगतं मध्य [भागगत] यमकमुच्यते। 'उत्तरः काल आयतिः' इत्यमरः । 'यतेः' इति 'यम्' धातोः 'स्रत्रियां क्रिन्' [१३।६४] इति भावे 'क्विन्'। 'अ्रयते' इति 'इ' धातोः शतरि रूपम्। ततो नञ्ततपुरुषः । चतुर्थ्येकवचनञ्च। 'हीयते' इति कर्म- कर्त्तरि रूपम्। प्रमाणिकाच्छन्दः 'प्रमाणिका जरौ लगौ' इत्यु्ललक्षणत्। [केवलव्यपेतस्य मध्यमध्यभागगतस्य यमकस्योदाहरणम्] सभासु राजन्रसुराहृतैर्मुखै- र्महीसुरां वसुराजितैः स्तुताः। न भासुरा यान्ति सुरान्न ते गुा: प्रज्नासु रागात्मसु राशितां गताः ॥ ४० ॥ सम्प्रति प्रतिपादं केवलमव्यपेतं मध्यमध्ययमक्रमुदाहरति-'सभासु' इति। हे! राजन् != नृपते ! ते=तव गुणाः=सौजन्यसौशील्यसौष्ठवशौर्यौदार्यप्रभृतयः सुरान्=देवान् [प्रति] न यान्ति=तत्सदृशा न सन्ति किन्तु ततोऽपि उत्कृष्टा एव भवन्ति। परमेतस्मिन् पक्षे एकं 'न' इति पदमनन्वितमेवावतिष्ठते तस्मात् 'सुरान् न यान्ति [इति] न'=अपि तु यान्त्येव अर्थात् एताइशा गुणा: सुरेषु एव तिष्ठन्ति नान्यन्न तस्मात्सुरसमो भवानिति व्यङ्गयोपमा। कथम्भूता गुणा :- महीसुराणाम्=भूदेवानां ब्राह्मणानाम् असुराहतैः=सुरया मद्यपानेन आहतानि भ्रष्टानि इति सुराहतानि न सुराहतानि असुराहतानि तैः मद्यपानहतभिन्नैः अत्यन्तं पवित्रैरित्यर्थः, [एतेन सुरापानां मुखं भ्रष्टं भवतीत्यपि सूचितम्] तथा वसुराजितेः=वसु धनं तेन राजितैः शोभितैः त्वत्कृतधनदानेन विकसद्धिः एवंविधैः मुखैः=आननेः सभासु=त्वदीय- गोष्ठीषु स्तुता := पूजिताः प्रशस्ति नीता इति यावत्। पुनः की दृशाः-भासुराः=सम्यगुज्ज्वलाः, तथा रागात्मसु=त्वाय विषये प्रीतिमतीषु प्रजासु=वित्तु राशितां गताः=बहुलीभावम्प्राप्ताः अर्थात् तादृशोत्तमगुरावन्तं त्वां निर्रीदय प्रजाभिरपि स्वसुधाराय स्वीकृताः। अत्र सर्वेषु पादेषु 'सुगा' इति पदं स्थितम्, तच्ब व्यवहितं पादमध्यस्थितं व्यपेतं भिश्रं मध्यमध्यभागगतं यमकम्। 'वंशस्थं' वृत्तम्-'जतौ तु वंशस्थमुदीरितं जरौ' इति तल्लक्णात्॥४०॥ तव प्रियाऽसच्चरिता प्रमत्त ! या विभूषरं धार्यमिहांशुमत्तया। रतोत्सवानन्दविशेष : पया प्रयोजनं नास्ति हि कान्तिमत्तया॥४१॥ तदेव सर्वपादगतं व्यपेतमन्तयमकमुदाहरति-'तव' इति। [इयं प्रिया कस्मात् कारणात् भूषरां न परिधत्ते इति प्रश्नयन्तं शठं नायकम्प्रति तस्या वयस्याया उक्किरियम्]हे! असच्चरित != परनायिकासक्कत्वेन दुश्चरित्र! [शठ! धूर्न ! इति वेत्यर्थः] तथा प्रमत्त != स्वप्रि- याया अवस्थायामनवहितचेतः ! इह=प्रस्तावे ते=तव या प्रिया=वल्लभा लोकानां सन्निधाने

२६१

या त्वया प्रीतिविपयभूततया कीर्निता इत्यर्थ:, अंशुमत्=प्रस्फुरन्मयूखं समुज्जवलं विभूपराम्= कटककुराडलादि यद् आभरणं तत् तया रतोत्सवानन्दविशेषमत्तया=रतोत्सवेन भोगोन्सवेन य आनन्दः स्वानुभवैकसंवेदः तेन मत्तया प्रमुदितया तयँब धार्यम्=धारणीयम्। एवश्च- विभूषणाधारणाप्रयोजनं त्वया सह रतिविलासादि तनु त्वयाऽन्यथा माध्यते इति किमर्थ मम सखी तद्धारयेत् किन्तु नवीनैव तव प्रेमगोचरा या सैव धारयेदिति उत्तरदायाः नख्या अ्भि- प्रायः 1.एतदुक्कया स्पष्टीकरोति-'प्रयोजनम्' इति। हि=तथाहि कान्तिमत्तया=सहजसा- न्दर्यसमन्वितया [भूषणानामपि] भूषराभूतया मम सख्याः प्रयोजनं न अस्ति=भूषणाधारणो किमपि फलं नास्ति। द्विविधं हि भूषणाधाररास्य प्रकृते फलम्-धारयित्र्याः सौन्दर्यवर्धनम्, कामयितुर्मनोहरणापूर्वको रतिविलासश्च। तत्र द्विविधस्यापि तस्या आवश्यकता नास्ति स्वाभाविसौन्दर्यवत्त्वात् त्वदीयरतिविलासाभावाच्च। त्रः ! तस्याः स्वाभाविकी सुन्दरतैव सकलशो कभासमुत्पादिका भूषणाधाररोन न किञ्चित् प्रयोजनमिति गूढोऽभिसन्धिः। त्रत्र- 'मत्तया' इति यमकघटकपदं चतुर्ष्वपि पादेषु अन्तभागगतम् अतो व्यवहितं व्यपेतं मिश्रं तद्य- मकमुच्यते। 'धार्यम्' इति 'धृ' धातोः 'ऋहलोरार्यत्' [३।१।१२४]इनि सूत्रेरा 'रायति' रूपम्। अत्र 'गूढविप्रियकृच्छठः' इति दशरूपकोक्तलक्षणः शठो नायकः । वंशस्थवृत्तम् ॥४१॥ [ तस्थैव व्यपेतान्तभागगतयमकस्य उदाहरणाम्] भवाददशा नाथ ! न जानते नते रसं विरुद्धे खलु सन्नतेनते। य एव दीना: शिरसा नतेन ते चरन्त्यलं दैन्यरसेन तेन ते ।।४२॥ पादचतुष्टयगतमव्यपेतव्यपेतमन्तभागगतं यमकमुदाहरति-'भवादृशाः' इति। हे! नाथ != स्वाभिन्। [राजन् !] भवादृशाः=त्वादृशो राजानः नतेः=नमनस्य रसम्=आस्वा- दम् न जानते=नैव विदन्ति। यतः सन्नतेनते=सन्नतञ्व इनता च सन्नतेनते, तन्न सन्नतं सम्यक् नमनम्, इनस्य [स्वाभिनः ] भाव इनता प्रभुता, ते द्वे अपि खलु=निश्चयेन विरु- द्वे=एकाधिकरणवृत्तिन्यौ न स्त इत्यर्थः । ननु-के नते रसं जानन्ति? इत्याह-'ये' इति। ये=जना दीना := दारिद्योपेताः सन्ति इति शेषः, ते एव=केवलम् तेन दैन्यरसेन=दारिध्ात्म- केन रसेन विषेण आस्वादेन वा हेतुना ते=तव अलम्=अत्यर्थम् चरन्ति=त्वामनुसरन्ति अतिमात्रं भजन्ते इत्यर्थः। 'रसः स्वादे जले वीर्ये शग्गारादौ विषे द्रवे। बोले रागे गृहे धातौ तिक्कादौ पारदेऽपि च ।I' इति हैमः । अत्न-चतुर्ष्वपि पादेषु अन्तभागे 'नते नते' इति यम्यमानपदस्य आवृत्तिः, तच्च पादान्तरे व्यवहितत्वात् व्यवहितं (व्यपेतं) भिश्रमुभयात्मकमन्तभागगतं यमकम्। वंशस्थं वृत्तम् ॥ ४२ ॥ [अथ प्रत्येकपादगतस्य मिश्रस्य व्यपेतस्य मध्यान्तगस्य यमकस्योदाहराम् ] लीलास्मितेन शुचिना मृदुनोदितेन व्यालोकितेन लघुना गुरुसा गतेन। ब्याजुम्भितेन जघनेन च दर्शितेन सा हन्ति तेन गलितं मम जीवितेन ॥। ४३ ॥

२६२ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य तृतीयपरिच्छेदे

सर्वपादगतं व्यपेतं मध्यान्तयमकमुदाहरति-'लीलास्मितेन' इति। सा=प्रसिद्धा सुन्दरी शुचिना=शुद्धेन लीलास्मितेन=सविलासेषद्धसितेन तथा मृदुना=माधुर्योपेतेन उदितेन= वचसा, तथा लघुना=अभिलषितेन इष्टेन ['त्रिष्विष्टेऽल्पे लघु' इत्यमर: ] व्यालोकितेन= वीक्षोन कटाक्षपातेन. तथा गुरुणा=उरोजजघननितम्बानां गौरवात् मन्थरतरेण गतेन= गमनेन, व्याजम्भितेन=विशिष्टजुम्भया ['जुम्भा हि स्त्रीणामनुरागं व्यञ्जयति। उक्कं हि- 'जुम्भते स्फोटयत्यङ्गं बालमाश्रित्य चुम्बति' इति ] तथा दर्शितेन=यथाकथश्चित् प्रकाशि- तेन जघनेन=कटिपुरोभागप्रदर्शनेन हेतुना हृन्ति=तुदति व्यथयति माभिति शेषः । तेन= च हेतुना मे=मम जीवितेन=गलितम्=नष्टप्रायमिव संवृत्तम्। 'गलितम्' इति भावे 'क्ः'। अत्र -- 'तेन' इति यम्यमानपदस्य चतुर्षु अपि पादेषु आवृत्तिदर्शनात् 'व्यवहितं भिश्रं मध्यान्त- यमक' मेतत्। अत्र सर्वत्र 'कर्त्तृकरणयोस्तृतीया' [२।३।१८] इति सुत्रे तृर्ताया। 'वसन्त- तिलका' वृत्तम्। 'उक्का वसन्ततिलका तभजा जगौ ग' इति तल्लक्षणात्॥४३॥ [पादचतुष्टयगतस्याव्यपेतव्यपेतस्य मध्यान्तयमकस्य उदाहरणाम् ] श्रीमानमानमरवर्त्मसमानमान- मात्मानमानतजगत्प्रथमानमानम् । भूमानमानमत य: स्थितिमानमान- नामानमानमतमप्रतिमानमानम्॥४४॥। पादचतुष्टयगतमव्यपेतमध्यान्तमुदाहरति -- 'श्रीमान्' इति। तावत् सुखबोधार्थ पदच्छेदं प्रदर्शयाम :- श्रीमान्। अमान्। अमरवर्त्मसमानमानम्। आत्मानम्। आनत- जगत्प्रथमानमानम् । भूमानम्। आनमत। यः । स्थितिमान्। अमाननामानम्। आरप्रानमतम्। अप्रतिमानमानम्। [ हे ! उपासकाः !] आात्मानम्=परमात्मानं [ब्रह्म] शनमत=अभिवादयत।

१ ब्रह्मनमनस्य शास्त्रेषु महत्फलमाम्रातम्। तथा हि- 'विष्शुसहस्त्रनामस्तोत्रयि- शाङ्करभाष्ये' ग्रन्थान्तरेभ्य उद्धृतानि वचनानि। तेष किश्चिदिदम्- यन्नामकीर्त्तनं भक्कया विलापनमनुत्तमम्। मैन्नेयाशेषपापानां धातूनाभिव पावकः। अवशनापि यन्नाम्नि कीर्ततिते सर्वपातकैः। पुमान् तरिमुच्यते सदः सिंहत्रस्तैमृंगैरिव॥ गङ्गास्त्नानसहस्त्रेषु पुष्करस्नानकोटिषु। यत्पापं विलयं याति स्मृते नश्यति तद्धरो ।। कलावत्रापि दोषाढये विषयासक्कमानसः। कृत्वापि सकलं पापं गोविन्दं संस्मरञ्शुचिः ॥ एकोऽपि कृष्णो सुकृतः प्रणामो दशाश्वमेधावभृथेन तुल्यः । दशाश्वमेधी पुनरेति जन्म कृष्णाप्रशामी न पुनर्भवाय ॥ इति ॥ तत्र निरपराधानां हरिनामकीर्त्तनं प्रेमनृद्धयर्थम्। सापराधानान्तु-नामापराघक्षया- रथमित्येवमादि 'विश्वनाथचक्रवर्त्तिकृतसारार्थदशिन्यादिषु श्रीमद्भागवतटीकाग्रन्थेषु सविस्तर- मुक्कम्। किश्व- अर्थवादं हरेर्नाम्रि सम्भावयति यो नरः। स पापिष्ठो मनुष्याणां निरये पतति स्फुटम्॥ इत्याद्यपि तस्यैव 'श्रीमच्छुकदेवकृतसिद्धान्तप्रदीपे' अजामिलोपाख्यानादिषु सुस्पष्टम्।

यमकप्रप्चः। २६३

'यूयम् पापप्रशमनार्थम्' इति शप.। कथम्भूतम् आत्पानम्-अ्प्रमरवर्त्मसमानमानम्= अमराणां [देवानाम्]वर्त्त् [मार्ग:] इत्यमरवत्त्म आकाशम् ['अ्रनन्तं सुरवर्त्त्म खम्' इत्यमरः] तेन समानं तुल्यं मानं परिमाणं यस्य स तथाभूनः तम्। 'आरकाशवत् सर्वगतश्र नित्य' इति क्रुतेः । पुनः कीदृशम्-आनतजगत्प्रथमानमानम=आ समन्नात् कायेन मनसा वाचा च नतं प्रह्वीभूतं यत् जगत् (उपासकवर्ग इत्यर्थः) तत्र प्रथमानः विस्तारं प्रात्तः र्याति गत इति यावत् मान: पूजा अर्चनं यस्य सः तम, सर्वजगदर्च्यमानमित्यर्थः, तथा भूमानम्= महान्तं सुखरूपभित्यर्थः, 'यो वै भूमा तत् सुखं नाल्पे सुखमस्ति भूमैव सुखम्' [छां० ख० २३] इति श्रुतेः। किंवा-भुवः पृथिव्या मानः सत्कारे यस्य स तम्, वराहावतारे रसा- तलनिमन्नायाः पृथिव्या उद्धरणाकरणादिति। अथवा-'भू' पदं सर्व कार्य जगत् उपलक्षयति तेन 'भुवा' पृथिव्यादिकार्यरूपेण मीयते अ्र्पनुमायते इति 'भूमानः' तम्। तथा च-तार्किकाणणां प्रयोग :- 'तित्यङ्कुरादि सकर्तकं कार्यत्वात् घटवत्' इति। अथवा-'भू' पदेन सर्व क्षेत्र- सुच्यते। भवति अस्यां सर्वम् [कर्मबीजादिकम्) इति 'भूः' शर्रारम्। धातुमात्राद् बहुलं क्विब्विधेः। तस्याः भुवः=समष्टिव्यष्टयात्मकस्य क्षेत्रस्य मानम्=अधिष्ठानं कल्पनाया आश्रयः। पुनः कोदृशम्-अमाननामानम्=अमानानि परिभितिरहितानि असड्ख्यातानि नामानि यस्य स तम्। अनन्तगुणास्य भगवतो नाम्नामप्यन्तो न विद्यत इति भावः । पुनः कीदृशम्- आनमतम्=अनन्ति प्राशन्ति इति आना := प्राणायामपरायणा योगिनः । यद्यपि सर्वे जीवा 'अननक्रियासम्बन्धात्' आना इत्युच्यन्ते तथाप्यत्र विशेषाभिधित्सया संयमपूर्वकश्वसनवतां योगिनामेव उक्कपदेन ग्रहराम्। तैः आनैयोंगिभिर्मतम् योगधाराया ज्ञातम्। 'ततस्तु तं पश्यति निष्कलं ध्यायमानः' इति श्रुतेः । पुनः कीदृशम्-अप्रतिमानमानम्=प्रतिमीयते अरनेन इति प्रतिमानम् प्रमाणम् [कररो ल्युद] प्रतिमानेन प्रमारोन मानम् भितिः परिच्छेदो यस्य तत् प्रतिमानमानं न प्रतिमानमानं अप्रतिमानमानं सर्वप्रमाणातीतमित्यर्थः, अवेद्यत्वे सत्यपरोक्षत्वात्। 'यत्साक्षादपरोक्षाद् ब्रह्म' इति श्रुतेः । नतु-नास्तिकैः। एता- दृशस्यात्मनोऽस्वीकारात् कथमेवं वक्ति? इत्याक्षेपसम्भावनया आह-'यः' इति। यः=सः लोकवेदप्रसेद्धोऽपि केवलमज्ञानवशात् 'नास्ति न भाति' इत्यसत्त्वापादकाडभानापादकावरण- कारणादभातः सन्नपि वस्तुतः श्रीमान्=शोभावान्, शोभा च प्रकृते स्वेयम्भातिरूपा नह्यात्मा परप्रकाश्यो घटादिवत् किन्तु स्वैयम्प्रकाश इत्यर्थः, तस्मान्मव्यन्दिनप्रचराडभास्करे भास- मानेऽपि घूकादीनां यथा 'नास्ति सूर्यो न भाति' इति प्रत्ययो जायते तथैव नास्तिकादीनामपि, नैतावता वस्तुस्वभावोपह्रोतुं शक्यते इति। [श्रीर्वेषरचना शोभा भारती सरलद्गुमे। लक्ष्म्यां त्रिवर्गसम्पत्तो वेशोपकरणो मतौ' इति विश्वमेदिन्यों] यद्वा-श्रीयते सेव्यते अज्ञानिभिरिति 'श्री:' माया। 'ककिन्त्चिप्रच्छ्िश्रिस्त्ुद्वप्रज्वां दीर्घोSसम्प्रसारराञ्च' [उ० २।५७] इति सूत्रेरा 'किप्'। श्रीः माया विद्यतेऽस्मिन् इति श्रीमान्, भायावी मायानियन्ता इत्यर्थः । 'तस्मान्मायी १ उक्क्च पश्चदश्याम्-अध्येतृवर्गमध्यस्थपुत्राध्ययनशब्दवत्। भानेऽप्यभानं भानस्य प्रतिबन्धेन युज्यते ॥ इति। २ सविस्तरोऽयमर्थः प्रकाशितो ज्योतिर्ब्राह्मरो बृहदाररायके।

२६४ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काऱ्यादर्शस्य तृतीयपरिच्छदे-

सृजते विश्वमेतत्' इति श्रुतेः । 'मायान्तु प्रकृति विद्यान्माथिनन्तु महेश्वरम्' इति श्रतेश्व। ततश्च नह्यचेतनं चेतनाधिष्ठानमन्तरा नियतं स्थातुं पारयत इति तादृशेश्वरानङ्गीकारो नास्तिकानां भ्रान्तिविलसितमात्रमेव वेदितव्यम्। ननु-एवं सनि रागादिमत्त्वादीश्वरस्या- प्यनीश्वरताप्रसङ्ग इत्याशङ्कयाह-यः स्थितिमान्=[नित्य]कूटस्थः मायां द्वारीकृत्य तादृशा- धिष्ठेयप्रपञ्चनियमनसत्त्वेऽपि स्वतो गगनादिवत् निर्विकारः। नहि वात्यादिभिर्व्योम्नः किश्वित् छिद्यते नवा बालकल्पिततलमलिनतादिभिस्तस्य लेशोऽपि दृश्यते तद्वदसङ्गस्वभावस्यात्मनो न किश्चिद् हीयते इति भावः । अत्र-सर्वेष्वेव पादेषु नध्ये अन्ते च 'मानमान' इत्याकारकपदस्य व्यवधानशून्य- तया पुनः पुनरावर्त्तनम्। तेन 'अव्यपेतम्' 'मरवर्त्म' इत्यादीनामक्षराणां व्यवधानकारितया 'व्यपेतम्' मध्यान्तयमकभिदम्। ननु-एकवर्ोत्तरं 'मान' इत्यस्यावर्त्तनात् कथमस्य 'मध्ययमकत्वम्' इति चेत्? शरु-प्रकृते आध्यन्तयोरत्तरयोः अन्तरालतैव मध्यत्वेन विवच्षिता ततो दोषाभावः । वसन्ततिलकावृत्तम् ॥४४॥ [ प्रतिपादं मिश्रस्य व्यपेतस्यादिमध्ययमकस्योदाहरणम्] सारयन्तमुरसा रमयन्ती सारभूतमुरुसारधरा तम्। सारसानुकृतसारसकाश्ची सा रसायनमसारमवैति ॥ ४४ ॥ चतुर्ष्वपि पादेषु वर्त्तमानं व्यपेतमादिमध्ययमकमुदाहरति-'सारयन्तम्' इति। सा=काचित्। [प्रसिद्धा] योषा रसायनम्=वैद्यकशास्त्रप्रसिद्धं जराकार्श्यादिहरमौं षधविशेषम् [अरपि] असारम्=न सारः स्थिरः अंशौ यत्र तम् असारम् तुच्छम् अवैति=जानाति अर्थात् प्रियस्पर्शजनितसुखापेक्षया अमृतमपि तुच्छं भावयते। की दशी सा-सारयन्तम् तम् उरसा रमयन्ती=आलिङ्गयन्तम् अरपथवा आ्र्प्रात्मानमभिसारयन्तं सङ्केतस्थाने प्रापयन्तम् उरसा=वक्षसा रमयन्ती=प्रत्यालिङ्गनेन तम् आ्र्रानन्दयन्ती कीद्ृशम्-'सारभूतम्' अररयमेव मदर्थ जगति एक: सारभूतो रमणानन्ददातृत्वादिति श्रेष्ठतरम्। कीदृशी सा-उरुंसारधरा=उरुसाराणि सुवर्साभूषणानि तेषां धरा धारयित्री पुनः कीदृशी-सारसानुकृतसारसकाश्ची=सारसैः पच्ि- विशेषैः अनुकता अनुसटता सारसा सशब्दा काश्ची रशना यस्याः सा सारसकूजितसंवादिरश- नामतीत्यर्थः, अन्र-सर्वेषां पादानामादौ मध्ये च 'सार सार' इति यम्यमानपदस्य व्यवहि- तत्वेन पुनः पुनरावृत्तिदर्शनात् मिश्रं व्यपेतमादिमध्यभागगतं यमकम्। 'उरुसारं सुवर्ं स्यात' इति [व्याडि:] । 'सारयन्तम्' इति चौरादिकस्य 'स आरप्रास्तररो' इत्यस्य शतरि रूपम् । 'सारसानुकृते' त्यन्र-'जातिकालसुखादिभ्यः परा निष्ठा वाच्या' [२।२।३६ ] इति वार्ति- केन निष्ठान्तस्य परनिपातः । परमिदम् प्रायिकम्-'कृतकटः' 'पीतोदक' इत्यादेरपि दर्श- नात्। 'स्वागता' वृत्तम्-'स्वागतेति रनभाद्गुरुयुग्मम्' इति तह्लक्तणात् ॥ ४५॥ नयानयालोचनयानयाSनयानयानयान्धान् विनयानयायते। न यानयासीजिनयानयानयानयानयास्तान् जनयानयाश्रितान् ॥४६ ।। अधुना एकस्मिन्नेव पंद्ये प्रथमतृतीयपादगतमव्यपेतमाद्यन्तयमकं द्वितीयचतुर्थपादग- तश्च तदेवादिमध्ययमकमुदाहरति-'नया०' इति। तत्रादौ सुखेनार्थबोधाय पदविभाग :-

यमकप्रपञ्चः । २६५

नयानयालोचनया। अनया। अनयान। अयानयान्धान्। विनय। अनयायते !। न। यान्। अयासीः। जिनयानयान्। अनयानयान्। अयान्। तान। जनय। अनयाश्रितान्। हे! अनयायते != अयते यातीति अ्रपया न अया 'अनया' अनपाया [अपायशून्या] एवम्भूता आयतिः उत्तरकालो यस्य सः तत्सम्बुद्धो अनयायते! स्थिरायते ! अप्रतिहृतशासन ! राजन्! इत्यर्थः । अनया=प्रत्यक्षमनुभूयमानया नयानयालोचनया=नयः नीतिः, अनयः अरनातिः, नयश्च अनयश्च 'नयानयों' तयोः नयानययोः आलोचना समीक्षणा तया अर्थात् एतादशो नय उपादेय एवंविधोऽनयः सर्वथा परित्याज्य इत्याकारकसदसदविचारेणा अनयान्=नयविक- लान् अयानयान्धान्=अयः शुभावहो विधिः तस्य आनये प्राप्ती आचरसो वा अन्धान् दृ्ष्टि शून्यान् स्वेष्टमविचारयतो जनान् इत्यर्थः । विनय=शिक्षय विनयोपेतान् विधहि यथा ते नीतिमार्गमनुसृत्य स्वहितमाचरेयुः तथा यतेथा इन्याशयः । अपि च जिन-यान-यान्=जिनानां बौद्धानाम् आर्हतानां वा यानं मार्ग: मतप्रस्था- नम् तत् जिनयानम् अवैदिकसम्प्रदायः तत् यान्ति इति जिनयानयाः [ 'या' घातोः 'ड' प्रत्यय: ] तान् जिनयानयान् दिगम्बरान् जनान् वोद्धान् वा यान्=जनान् त्वम् न अ्रया्सा := प्राप्तवानसि येषां सङ्गं नाकार्षीरित्यर्थः, अत एव अ्र्प्रयानयान्=अर्यानम् अ्र्प्रप्थं यान्ताति अ्रपरया- नयाना: तान् [पूर्ववत् सिद्धि:] अवेदिकत्वात् कुपथगामिनः अनयाथ्रितान्=अशुभमतावल- म्बिनः जनान् तान् अयान् जनय=अं विष्णुं यान्ताति अयाः तथाभूतान् जनय=सम्पादय वैदिकधर्मावलम्बिन कुर्वित्यर्थः । अन्न-प्रथमे द्वितीये च पादे 'नयानया' इति आदावन्ते च व्यवधानरहिता आवृत्तिः, तृतीये चतुर्थे च आप्रदिमध्ययोरपि अव्यवधानेन सा इति यथाक्ममव्यपेतमादयन्तयमकम्, आदि- मध्ययमकञ्च एकस्मित्नेव पद्ये निरूपितम। 'अरः' शब्दः स्यादभावेऽपि स्वल्पार्थप्रतिषेधयोः। अनुकम्पायाञ्च तथा वासुदेवे त्वनव्ययः' इति मेदिनी। वंशस्थवृत्तम। लक्षणामुक्कं प्राकृ ॥४६।। [पादचतुष्टयगतस्य भिश्रव्यपेतस्य आद्यन्तयमकस्योदाहरणम्] रवेरा भौमो ध्वजवर्ततिवीरवेरवेजि संयत्यतुलास्त्रगौरवे। रवेरिवोग्रस्य पुरो हरे रवेरवेत तुल्यं रिपुमस्य भैरवे॥४७॥ पादचतुष्टयगतं व्यपेतमादयन्तयमकमुदाहरति 'रवेण' इति-श्रीकृष्णस्य भगवतो नरकासुरेा साकं सड्ग्रामवर्णानभिदम्। भौम := भूमेरपत्यं भौमः 'तस्यापत्यम्' [४१६२] इत्यणा। नरकासुरः ध्वजवर्तिवीरवेः=ध्वजवर्त्तिनः श्रीकृष्णस्य भगवतो ब्वजे [पताकायाम्] वर्चमानस्य वीरस्य महाप्रासास्य वेः पतत्रिणो गरुडस्य रवेरा=ध्वानेन [कर्ता शब्देन] संयति= सड्ग्रामे अवेजि=उद्वेगं नीत इत्यर्थः, कथम्भूते संयति - अ्ररतुलास्त्रगौरवे=अतुलम् अपारम् अस्त्राणाम शक्क्यादानां गौरवं बाहुल्यं यत्र तस्मिन्। पुनः कीदृशे-भैरवे=भीतिजनके अस्य हरे := श्रीकृष्सास्य पक्षे सिंहस्य च पुरः=अग्रे रिपुम्=तरकाख्यम् अवे .= मेषस्य तुल्यम्= समम् अवेत=यूयं जानति। यस्य वाहनस्यैव बलमसह्यं तस्य स्वबलस्य का कथा। किञ्च- यथा सिंहस्य पुरतो मेषः तद्वत् कृष्णस्याप्यग्रे नरकासुर इति भावः ।

२६६ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य तृतीयपरिच्छेदे-

अत्र-चतुर्ष्वपि पादेषु आदावन्तेऽपि 'रवे' इति यम्यमानं पदं व्यवधानरहितं पुनः पुनरावर्त्तितम् ततः भिश्रं व्यवहितमाद्यन्तयमकमिदम्। 'अवेजि' इति। 'श्र््रोविजी भयचलनयो'रिति तौदादिकः रौधादिको वा। कर्मणि तड्। अवोपसृष्टः । तस्य लुडि 'चिए भावकर्मेणोः' [३१।६६] इति चिए। 'अ्रवेत' इति अवोपसृष्टात् 'इए गतौ' इत्यस्माद्धातोः लोटि मध्यमपुरुषस्य बहुवचने रूपम् ॥४७॥ मयामयालम्व्यकलामयामयामयामयातव्यविरामयामया। मयामयात्ति निशयामयामयामयामयामूं करुणा मयामया ॥४८ ॥ पादचतुष्टयगतमव्यपेतमाद्यन्तयमकमुदाहरति-'मया०' इति। क्विष्टत्वात् पदविभा- गस्तु-मयामयालम््यकलामयामयाम्। अयाम्। अयातव्यविरामयामया। मया। अमया- र्त्तिम्। निशया। अमया। अमया। अमय !। आमय। अमूम्। करुणामय !। आमया। इति बोध्यः। अथार्थ :- [भित्रम्प्रति कस्यिद्वियोगिन उक्किरियम्।] हे ! अमय i=मिनोति च्षिपतीति 'मयः' क्िपकः त्यागकारीत्यर्थः |डुमिय् प्रत्तेपणो इत्यस्माद्धातोः 'अ्रन्ये- ष्वपि दृश्यते' [२।२।१०२] इति पाणिनिसूत्रेण क्त्रर्थे 'ड' प्रत्ययः [ न मयः अ्रमयः अत्यागकारी पार्श्ववर्त्तीत्यर्थः, तत्सम्बुद्धौ हे अमय ! सर्वथा ममान्तिके वर्त्तमान ! तथा 'करुणामय' != दयाशील ! मित्र ! मया=सह अमूम्=नायिकाम् अमय=सङ्गमय ['अरम गतौ [इत्यस्मात् शिचि लोटि प्रथमपुरुषैकवचने रूपम् ] कथम्भूतेन मया-आ्रमया=आ्ररामो रोग: [अ्रम रोगेः' इत्यस्य चौरादिकस्य कतरि अचि प्रत्यये रूपम् आमयति रोगयतीति आमः] प्रकृते चायं कामार्त्तिरूपः तम् आरमं याति प्राप्रोतीति आ्रमयाः क्विबन्तः [ सोमपा- वत् आकारान्तः ] तेन आमया। कामजनित्पीडावतेत्यर्थः । 'आतो धातोः' [ ६।४४४] इति पाशिनिसूत्रेश भस्याङ्गस्य [आकारस्य] लोपः । ननु तस्याः सङ्गमो दुर्घट इति चेन्मा मंस्था इति बोधनाय नायिकां विशेषयति-कीदृशीम् अमूं नायिकाम्-मयामयालम्ब्य- कलामयामयाम्=मयः गमनं विनाशः [ 'मय गत' इत्यस्य अचि रूपम् ] प्रकृते च मयः कलाक्षयः अमयः कलानामुपचयः मयश्च अमयश्च तौ 'मयामयौ' ताभ्यां मयामयाभ्यां [क्षयत्ृद्धिभ्याम्] 'आलम्व्यः' आश्रयणीयः अरथात् कलावृद्धिह्ासवान् चन्द्रमाः तस्मात् यः 'आमयः' रोगः कामजनिता पीडैव यस्याः सा तथाभूता ताम् अर्थात् मद्विरहे कामो द्दीपन- विभावेन चन्द्रेशगर्ति नीता सा अनायासेनैव सङ्मयितव्या भविष्यतीति तस्याः सम्मेलन- करणो नैव तव क्लेश इति विभाव्यम्। किमर्थभेवं तप्यसे-इत्यत आरह-[यतोऽयम्] 'निशया=रातर्या [निशा निशीथिनी रात्रिस्त्रियामा चरादा क्षपा' इत्यमर:] हेतौ तृतीया। रात्रिरूपेणा कारणेनेत्यर्थः, अमयार्त्तिम्=मयः प्राप्तिः। 'मय गतौ भौवादिकः। गत्यर्थानां प्राप्तथ- र्थत्वात्। न मयः 'अमयः' अप्राप्तिः अमयेन [तस्याः प्राप्तथभावेन] अरत्तिः पीडा ताम् अ्रम- यार्त्तिम् अयाम्=अगच्छम्। 'या प्रापरो' इत्यस्य लडि उत्तमपुरुषैकवचने रूपम्। कथम्भू- तया निशाया-अयातव्यविरामयामया=अयातव्यः अप्राप्तव्यः विरामः अवसानं येषां तादृशा यामा: प्रहरा यस्याः सा तया। ['द्वौ यामप्रहरौ समौ'इत्यमर:]। पुनः कथम्भूतया-अ्रमया= न मा परिमाणं यस्या: सा तया, विरहित्वेनाऽदीर्घया इत्यर्थः। तथा-अमया=न मालक्षमीः शोभा यस्याः सा तया तस्याः समागमाभावेन निरुत्सवयेत्यर्थः ।

यमकप्रपञ्चः । २६७

अन्न सर्वेधु पादेषु आदावन्ते च 'मया मया' इति यम्यमानपदस्य व्यवधानाभावेन पुनःपुनरावृत्तिदर्शनात् अव्यवहितम् 'लम््यकला' इत्याद्यक्षरैर्मध्ये व्यवधानदर्शनात् व्यव- हितच्च मिश्रमाद्यन्तयमकम्। वंशस्थवृत्तम्॥ ४८ ॥ [ पादचतुष्टयगतस्य व्यपेतादिमध्यान्तयमकस्य उदाहरगाम् ] मतान्धुनाना SSरमतामकामतामतापलब्धात्रिमतानुलोमता। मतावयत्युत्तमताविलोमतामताम्यतस्ते समता न वामता ॥४६ ।। सर्वपादगतं व्यपेतादिमध्यान्तयमकमुदाहरति-'मताम्' इति। कस्यचिन्महानुभा- वस्य स्तवनमिदम्। अथ पदविभाग :- मतान्। धुनाना। आररमताम्। अकामताम्। अताप- लब्धा।अग्रिमतानुलोमता। मतौ। अयती। उत्तमताविलोमताम्।अताम्यतः। ते। समता। न। वामता। अथार्थ :- अताम्यतः=न ताम्यतीति अताम्यन् तस्य कदाचिदपि चेतोग्लानिं न गच्छतः ते=तव मतौ=धिषणायाम् समता=समस्य भावः समता शत्रुमित्रादिषु समा वृत्तिः तस्ति इति शेषः । न वामता=प्रतिकूलता तु नैव विद्यते इत्यर्थः, कथम्भूता समता- आरमताम्=स्वात्मनि रममाणणानों शब्दादिविषयेभ्यः प्रत्याहृतमनसां योगिनाम् मताम्= आादृताम् अ्रपरकामताम्=निःसंकल्पतां निरभिलाषतामिति यावत् [अपि ] धुनाना=कम्पयन्ती न्यक्कारयन्ती अर्थात् योगिजनसमताया अपि श्रेष्ठतरा भवदीया समता। पुनः कादृशी- अतापलब्धा=न तापोऽतापः क्वेशाभावः तेन लब्धा अनायाससिद्धेत्यर्थः । पुनः किम्भूता- अग्रिमतानुलोमता=अभ्रिमस्य भावः अ्रिमता श्रेष्ठता तस्या अनुलोमता अनुकूल भावो यया सा श्रेष्ठतासम्पादयित्रीत्यर्थः, उत्तमताविलोमताम्=उत्तमतायाः श्रेष्ठताया अर्थात् गुणिताया विलोमताम् वैपरीत्यं प्रातिकूल्यमिति यावत्, अयती=अप्राप्तुवती अर्थात् गुएैः सहैव विद्यमाना। त्रत्न सर्वेषां पादानाम् आ्रदिमध्यान्तेषु 'मता' इति यम्यमानं पदं सव्यवधानं पुनः पुनरावृत्ति नीतम्, तेन व्यवहितमादिमध्यान्तयमकमेतत्। वंशस्थं वृत्तम् ॥।४६ ॥ कालकालगलकालकालमुखकालकाल! कालकाल घनकालकाल पनकाल ! काल !। कालकालसितकालका ललनिकालकाल- कालकालगतु कालकाल ! कलिकालकाल !॥ ५० ॥ इदानीमव्यपेतव्यपेतमादिमध्यान्तयमकमुदाहरति-अस्य पदविभागस्तु-प्रथम- पादे एकं पदम्। द्वितीयपादे-उपरि पृथक् निर्दिष्टे द्वे पदे। अग्रे तु-कालकालसितकालका इत्येकम्। अथ च-ललनिका-इत्यपरम्। अलकालकालका। आलगतु। कालकाल ! कलिकालकाल!। इत्येवं वोध्यः । अर्थः-[ श्रीकृष्णां भगवन्तम्प्रति राधिकावयस्याया वचन- १ शब्दादिविषयेभ्यो मनसः प्रत्याहाराभावे दोष उक्क :- [श्रीमद्भगवद्गीतायाम्] व्यायतो विषयान् पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते। सङ्गात्सआायते कामः कामात् क्रोधोऽभिजायते॥ क्रोधाद्भवति सम्मोहः सम्मोहात्स्मृतिवित्रमः । स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रसाश्यति ॥। इति। [२।६२,६३]

२६= "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य तृतीयपरिच्छेदे-

मिदम् ] हे! काल != कालयति सर्वमिति कालः, 'कर्मणि घञ्' [३।३।१६] अथवा कलयति आयुरिति 'कलः' पचादित्वाद् [३।१।१३४] 'अच्'। ततः 'प्रज्ञादिभ्यक्ष' [५४।३८] इति 'अण'। कल एव कालः तत्सम्बुद्धौ हे ! काल ! कृष्ण ! [ उक्कञ्च-'कालोऽस्मि लोक- क्षयकृत् प्रवृद्धः' इति ।] ललनिका=अनुकम्पनीया [दयनीया] ललना इति ललनिका । 'अनुकम्पायाम्' [५।३।७६] इति सूत्रेणा अनुकम्पार्थे 'कन्'। टापि-'प्रत्ययस्थात् कात्पूर्व- स्यात इदाप्यसुपः' [७३।४४] इति सूत्रेण अत इत्। एवम्भूता श्रीराधा आलगतु=त्वयि सम्यक खचितचित्ता भवतु इति क्रियाकारकसम्बन्धः । कथम्भूत ! हे ! कृष्ण ! काल- कालगल-काल-कालमुखकालकाल != काल := सर्वभूतानां कलनात् संहारकारणात् काल: स चासौ कालगल := [कालो गलो यस्य] नीलकराठो महादेवः स कालकालगलः, काल := यम: तथा कालमुखः=वानरविशेषः 'लंगूर' इति ख्यातः, कालकालगलश्च कालश्र काल- मुखश्चेति द्वन्द्वः, तेषां कालकम्=काष्र्यम् आलातीति कालकालगल-काल-कालमुख-काल- काल: तत्सम्बुद्धौ, अर्थात् महादेवकराठ-यमशरीर-वानरविशेषमुखसमानकृष्णवर्ा! तथा- हे! कालकालघनकालकालपनकाल != कं जलम् ['कं शिरोजलमाख्यातम्'] आररालाति आदत्ते धारयति इति काल:, अत एव काल := कालिमानं दधत् यः घनः=मेघः तस्य काल := वर्षा- समयः तस्मिन् कायन्ति शब्दं कुर्वन्तीति काल-काल-घनकालकाः=बर्हिणाः मयूरा इत्यर्थः, 'कै' शब्दे क्विपि रूपम्। तेषाम् आलपनानि मुखानि 'कालकालघनकालकालपनानि' तानि इव कलते शब्दायते [शब्दं करो्ताति]स तथा तत्सम्वुद्धौ। 'कल' शब्दे इत्यस्य रूपम् । 'कृतो बहुलमिति वक्व्यम्' [३।४।११३] इति महाभाष्यकारवचनप्रामारायात् कत्तरि घज्। शाक- टायनोऽपि-'कृद् बहुलम् [४।३।५८]इत्यसूत्रयत्। ['कालकालपनकालकालघनकालकाल'! इति पाठे तु काले=मेधकाले कायन्तीति कालका := मयूराः तेषाम् आलपनम्=केकाख्यं रवं कालयति प्रेरयति इति 'कालकालपनकालः'। 'कल्' प्रेरणो चौरादिकः अर्थांत् नीरपूरभरितः। स चासौ घनः=नीरदः तद्वत् काल श्यामवर्णा । ] तथा-हे। कालकाल != कालस्य मृत्योरपि काल: मृत्युः 'स कालकालो गुणो सर्वविद् य' इति श्रुतेः । अथवा-हे ! काल- काल != कालेन समयेन कालयति प्रेरयतीति काककालः सर्वप्रेरकोऽन्तर्यामी। तथा च श्रुतिः- 'यः सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्' इत्यादि बृहदाररायके अन्तर्याभिव्राह्मो। विष्णुपुरायोऽपि श्रांकृ- ष्यास्य कालस्वरूपत्वमुक्कम्-'कालस्वरूप रूपं तद् विष्णोमैंत्रेय ! वर्त्तते' इति। तथाच- हे ! किकालकाल != कलिकालस्य कलियुगस्यापि कालः मृत्युः कल्किरूपेण तस्यान्तकर- त्वातू तत्सम्बोधनम्। एवम्भूत ! हे काल ! 'कृष्ण' इति पूर्व विशेष्यपदमुक्म् । 'कालो भृत्यौ महाकाले समये यमकृष्णायोः' इति [मेदिनी]। सा ललनिका कीदृशी इति तां विशिनष्टि-कालकालसितकालका=कालकेन काष्रार्येन आलसितं शोभमानं कं शिरः यैः तथाभूता ये अलकाः चूर्णाकुन्तला यस्याः सा। अथवा कं जलम् आलातीति 'कालम्' सरः तत्र कायन्तीति कालकाः हंसाः कालकानामिव आल सितं लीलागतिर्ययो: तौ कालकौ पादौ यस्याः सा तादृशी। अत्र चतुर्णामपि पादानामादौ मध्ये अन्ते च 'कालकाल' इति पदं व्यवधानरहितं

यमकप्रपक्चः। रहह

पुनःपुनरावृत्तञ्च अतोऽव्यवहितं तथा 'गतमुख' इत्यादिना व्यवहितञ्च आदिमध्यान्त- यमकम् ॥ ५० ॥ [अथ सन्दध्ट्यमकस्य लक्षराम्] सन्दृष्टयमकस्थानमन्तादी पादयोई्वयोः। उक्तान्तर्गतमप्येतत् स्वातन्त्रयेणात्र कीर्च्यते॥५१॥ अथ पराभिमतस्य स्वोक्कयमकान्तर्भूतस्यापि सन्दष्टयमकस्य स्थानं दर्शयति- 'सन्दष्ट०' इति । द्वयोः पादयो := समीपवर्त्तिनो: उपर्यधोभावेन स्थितयोः चरणायोः अ्रन्तादी= प्रथमपादस्य अन्तो भाग: द्वितीयपादस्य आदिर्भागः, एवभेव द्वितीयपादस्य अन्तः तृतीय- पादस्य आदिश्च, तथा तृतीयपादस्य अन्तः चतुर्थपादस्य आदिश्व अनया रीत्या अन्तादी भागौ सन्दष्टयमकस्थानम्='सन्दष्ट' नामकयमकस्य स्थानं विषय इत्यर्थः, सन्दंशाकृति यमकं 'सन्दष्टयमकम्'। यथा-सन्दंशो हि उभयपार्श्ववलम्बनकारीभवति तथेदमपीति भावः । उक्कान्तर्गतम् अपि एतत्=यद्यपि एतत् 'रवेणा भौम' इत्याद्यव्यपेतान्तादियमकमध्यपात्येव तथापि अत्र=यमकभेदमध्ये स्वातन्त्र्येण अपि=पृथग्भावेनापि कर्त्त्यते=प्राचां मतानुरोधेन निरूप्यते इत्यर्थः ॥ ५१ ॥ [ सन्दष्यमकस्योदाहरणम् ] उपोढरागाप्यबला मदेन सा मदेनसा मन्युरसेन योजिता। न योजितात्मानमनङ्तापिताङ्गतापि तापाय ममास नेयते ॥५२॥ सन्दष्टयमकमुदाहरति-'उपोढरागा' इति। [कश्चित् प्रियावियुक्कः स्वसखायं प्रति मानिन्या कृतां स्वावस्थामावेदयति ] सा=या तवापि प्रसिद्धा अबला=सुकुमारी मदेन= तारुरायजनितेन विकारविशेषेण सीधुपानजनितेन वा उपोढरागा अपि=उपोढः समुत्सिक्कः राग: प्रेमा यस्याः सा न्मान्रानुरागवतीत्यर्थः, एवम्भूता अपि योजितात्मानम्=योजितः निहितः आत्मा मनो यत्र तथाभूताम् अनङ्गतापिताम्अनङ्गं मदनं तापयितुं शीलमस्या इति इत्यनङ्गतापिनी तस्या भावः अनङ्गतापिता ताम् गता=प्राप्ता 'अपि' अर्थात् मय्यनु- रागसहिता कामसहिता सत्यषि मदेनसा=ममापराधेन [कर्त्रा ] मन्युरसेन=कोधावेशेन [ समम् ] योजिता=सम्मेलिता सती 'मम' इयते=एतावत्परिमाणाय तापाय=व्यथायै न आस=न प्राप अपि तु प्रापैव अर्थात् एतदवस्था सा ममातिमात्रसन्तापहेतुतां भेजे। 'आस' इति 'अस' गतिदाधित्यादानेषु इति धातार्लिटि प्रथमपुरुषैकवचने रूपम्, अथ प्रथमपादस्यान्ते द्वितीयपादस्यादौ च 'मदेन सा मदेनसा' इत्यावृत्तिः। एवं द्वितीयपादस्यान्ते तृतीयपादस्यादौ च 'न योजिता न योजिता' इति, तथा तृतीयपादस्यान्ते चतुर्थपादस्यादौ च 'अतापिता ङतापिता' इत्यावृत्ति: सन्दशन्यायेनास्ति अ्रतः सन्दष्टयमकमिदम्। द्वितीयचतुर्थपादगतं सन्दष्टयमकं यथा-[ काव्यालङ्कारे रुद्रटः]। इदञ्च येन स्वयमात्मभोग्यतां समस्तकाञ्चीकमनीयताकुलम्। नितम्बविम्बं कथमस्तु नो नृणां स मस्तकाञ्ची कमनीयताकुलम् ।।इति॥।५२॥ १ कश्विद्रागी परस्त्रियं दृष्ट्वा कच्चिदाह-इदं नितम्बबिम्बं श्रोणीतटं थेन स्वयम्

३०० "कुसुमप्रतिमः" सहित-काव्यादर्शस्य तृतीयपरिच्छेदे-

[ समुद्गयमकस्य लक्षणाम् ] अर्द्धाभ्यास: समुद्रः स्यादस्य भेदास्त्रयो मताः। [ पादाभ्यासयमकस्य लक्षराम् ] पादाभ्यासोउप्यनेकात्मा व्यज्यते स निदर्शनैः॥५३॥ एवं पादभागगतानि यमकानि निरूपितानि। अधुना समस्तपादगतयमकानि निरूप- यितुकाम: प्रथमं समुद्रयमकं दर्शयति-'अर्द्धाभ्यासः' इति । अर्द्धाभ्यासः=अर्धस्य पाद- द्वयस्य अभ्यासः पुनरावर्त्तनं यत् स समुद्र := समुद्रसंज्ञो भवति। समुद्रः सम्पुटक इत्यनर्था- न्तरम्। असौ यथा भागद्वयस्वरूपो भवति तथेदं [समुद्रसंज्ञं] यमकमपि पादद्वयात्मकत्वात् 'समुद्' इत्युच्यते। 'अस्य त्रयः भेदाः मताः' इत्यन्वयः। तथाहि-प्रथमतृतीययोः द्वितीय चतु- र्थयोश्र पादयोः तुल्यतायामेकः प्रकारः। प्रथमद्वितीययोः तृतीयचतुर्थयोश् तुल्यतायां द्वितीयः प्रकारः। एवं प्रथमचतुर्थयोः द्वितीयतृतीययोश्ष तुल्यतायां तृतीयः प्रकार इति भेदत्रयम्। तत्र समस्तपादयमकेषु पादाभ्यासयमकस्वरूपं दर्शयति-'पादाभ्यास' इति। पादाभ्यास := एकैकयाभ्यासः अपि अनेकात्मा=अनेकप्रकारो भवति अर्थात् पादस्य एकद्वित्रि- रभ्यासद्वारा एकादशप्रकारो ज्ञेयः। उक्काख्याप्रकारश्वायम्-प्रथमस्य द्वितीयतृतीयचतुर्थ- गतत्वात् त्रयो (३) भेदाः । एवं द्वितीयस्य तृतीय-चतुर्थगतत्वात् द्वौ (२) भेदौ। तृतीयस्य चतुर्थगतत्वे तु एक (१) एव। पुनश्च प्रथम :- द्वितीये तृतीये च, प्रथम :- द्वितीये चतुर्थे च, प्रथम :- तृतीये चतुर्थे च, द्वितीयः-तृतीये चतुर्थे च इति (४) चत्वारो भेदाः । अथ च-प्रथमो द्वितीये तृतीये चतुर्थे च स्यात् इति (१) एक: प्रकारः, एवं सङ्कलनया एका- दशविध: (११) सम्पद्यते । सः=अयं पादाभ्यासः निदर्शनैः=उदाहरगैः व्यज्यते=समुद्रो- दाहरणोत्तरमेव वच्यमाणैरुदाहरयौः व्यक्ञीकरिष्यते इत्यर्थः ॥ ५३ ॥ [प्रथमतृतीयद्वितीयचतुर्थपादगतस्य समुद्रस्योदाहरणाम्] नास्थेय [:] सत्वयावर्ज्यः परमायतमानया। नास्थेयः स त्वया वर्ज्यः परमायतमानया॥५४॥ समुद्रस्य भेदत्रयं निरूपयन् आदौ प्रथम-तृतीय-द्वितीय-चतुर्थपादगतं तदुदाहरति- 'नास्थेयः' इति । [काश्चित् मानवतीं प्रति तद्धितकारिराया कस्याश्चिद्वचनमिदम् ] परभायत- मानया=परमः अत्यन्तं आयतः दार्वः अतिदीर्घ इत्यर्थः, मानः प्ररायकोपो यस्याः सा तया तथाविधया [अरपि] तथा-अस्थेयसत्त्वया (अस्थेयःसत्वया)=अस्थेयम् अस्थिरं सत्त्वं स्वभावो यस्याः सा अस्थेयसत्त्वा तया 'त्वया' स ना=पुरुषः न वर्ज्यः=नैव त्याज्यः तदनुरो- असहायेन आत्मभोग्यतां स्वोपकारितामनीयत नीतम्, स तथाविधो नृां पुंसां मस्तकाश्ची शिरोवर्ती कथं नो अस्तु कथं माभूत्, सौभाग्यातिशयवानित्यर्थः । कीदृशं कटीतटम् आकुलम् प्रयोगवशाच्चटलम् अत एव समस्ता सम्यक् चिप्ता काश्ची मेखला यतः तत्समस्त काञ्चीकम्। तथा च-कमनीयताया रामणीयकस्य कुलं स्थाए इति॥ १ समुद्रलक्षरामाह-'रुद्रटः' (काव्यालद्वारे) 'अर्ध पुनरावृत्तं जनयति यमकं समुद्रकं नाम' इति।

यमकमपञ्चः। ३०१

धेनैव वर्त्तिंतव्यमित्यर्थः । किन्तु-आयतमानया सम्यक् यत्नमाचरन्त्या (भवत्या) आस्थय := आदरणीयः तथा आवर्ज्यः=प्रेमाविष्कारपूर्वकं स्ववशतां नेयः। अप्रयं भाव :- यस्मात् तव स्वभावो नैव स्थिरः ततो वल्लभत्यागे पश्चात्तापं विना नान्यत् किश्चित् सतस्यति अतस्तथा यतस्व यथाऽसौ सर्वदाऽनुकूलो वर्त्तते इति। अत्र-प्रथमनुतीयों पादा द्विनायचतुर्थपादौ च समानाविति 'समुद्रभेद' आद्यः ॥ ५४ ॥ [प्रथमद्वितीयतृतीयचतुर्थपादगतस्य तम्योदाहरराम् ] नरा जिता माननया समेत्य न राजिता माननयासमेत्य। विनाशिता वै भवतायनेन विनाशिता वैभवतायनेन ॥५५॥ प्रथमे द्विताये पादे, तृतीये चतुर्थे च पादे तुल्यस्वरूपलक्षरां समुद्रयमकमुदाहरति- 'नरा' इति। [युद्धे प्राप्तविजयस्य राज्ञः स्तुतिरियम्] माननया=सत्कारणया लोकेः क्रिय- माराया साधुवादपूजयेत्यर्थः । [रिजन्तात् 'मान पूजायाम्' इति धातोः 'रायासश्रन्थो युच्' (३।३।१०७) स्त्रियां 'युच्' प्रत्ययः] समेत्य=सङ्गतिं कृत्वा अर्थात् तत्सङ्गतेन त्वया अयनेन= सड्ग्रामार्थ कृतेन प्रस्थानेन जिताः=पराभवं नीताः नराः=शत्रवः माननयासम्=मानश्च नयश्र माननयौ तयो: आसः त्षेपः तम् एत्य=प्राप्य न राजिताः=नैव शोभमानाः सन्ती त्यर्थः । अरथात् त्वत्तः पराजिताः पलायिताश्च शत्रवः पत्रपलाशादिभिः कृतजीवनाः दुःखेनैव कालं यापयन्तीति अहो तेषां दुरवस्था। पलायमानशत्रुगतिमभिधाय साहसिकानाभवस्था- माचष्टे-'विनाशिता' इति। भवता=महापराक्रमशालिना त्वया विनाशिताः=यमलोकं नीता ये ते वै=तु विना=गृध्रादिप्िणा (जातावेकवचनम्) आशिता := खादिताः। कथम्भू- तेन भवता-वैभवतायनेन=वैभवम् (ऐश्वर्यम्) तायते (विस्तारयते) इति वैभवतायनः तेन शत्रुव्वंसनादिलब्धैश्वर्यविस्तारणकन्त्रेत्यर्थः। 'तायृ' सन्तानपालनयोः। भ्वादो पठितः । अरस्मात् नन्यादित्वात् 'ल्यु' प्रत्ययः । 'यद्यपि नन्यादिर्नाकृतिगणः तथापि वित्तनाशनः कुलदमन इत्यादयः शिष्टप्रयोगानुसारेण नेया' इति व्याकरणान्तरानुरोधेनापि सिद्धमेतत्। अत एव पािनीयानां मते ग्रहादेराकृतिगणात्वाभावेपि शाकटायनादिमते तस्याकृति- गएत्वमपि। अरथवा बाहुलकात् 'ल्यु' प्रत्ययोऽस्तु। अ्रप्रत्र प्रथमो द्वितीयश्च, तृतीयश्चतुर्थश्व पादः समान इति समुद्रयमकम्॥ ५५ ॥ [प्रथमचतुर्थद्वितीयतृतीयपादगतस्य समुद्रस्योदाहरणम्] कलापिनां चारुतयोपयान्ति वृन्दानि लापोढघनागमानाम्। वृन्दानिलापोढघनागमानां कलापिनां चारुतयोपयान्ति ॥५६॥ प्रथमे चतुर्थे च पादे, द्वितीये तृतीये च पादे समतालक्षरं समुद्रभेदमाचष्टे- 'कलापिनाम्' इति। (प्रावृट्कालवर्णानमिदम्)। लापोढघनागमानाम्=लापः लपनं केकाध्व- निरित्यर्थः । स लापः ऊढः प्राप्तो यस्मात् तथाभूतो यो घनानां वारिदानाम् आगमः सम्प्राप्तिः १ यथा वा-भट्विकाव्यस्य दशमे सर्गे- समिद्धशरणा दीप्ता देहे लङ्का सतेश्वरा। समिद्धशरणादीप्ता देहेऽलङ्कामतेश्वरा॥

३०२ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य तृतीयपरिच्छेदे-

मेघसमयो येषाम् ते तादृशाः तेषाम् (मेघकालेन हृष्टचित्तानाभित्यर्थः) कलापिनाम्=मयूरा शाम् वृन्दानि=संघाः चारुतया=सौन्दर्येण वर्षाकालीनशोभाविशेषेण उपयान्ति=सङ्गतानि भवन्ति अर्थात् अनेकाः मयूराणां राजयः इतस्ततः सड्घीभूय सश्चरन्ति केकारवं च कुर्वते। परे तु-'लापेन ऊढ व्यज्ञितो घनानामागमो यै'रिति व्याख्यान्ति। 'वाहिताग्न्यादिषु' (२।२३७) इति सूत्रेण 'लापोढ' इत्यत्र निष्ठायाः परनिपातः।(आहिताग्न्यादि: आरकृतिगरः) तथा कलापिनाम्=कलं मधुरमस्फुटञ्च व्वनिम् आप्तुवन्तीति कलापिनः । अ्रहादि त्वातू शिनिः। अररथवा 'कं शिरोजलमाख्यातम्' इति कोषात् के जले लपन्तीति कलापिनः हंसा: तेषाम् 'च' आरुतयः=मनोहरा रावाः अपयान्ति=दूरीभवन्ति। वर्षाकाले हंसानां मदो न भवतीति वस्तुस्वभावः। कथम्भूतानां हंसानाम्-वन्दानिलापोढघनागमानाम्= वृन्दानिलेन वृन्दः वृन्दीभूतोऽनिलः वृन्दानिलः वार्षिकेण संघीभूतेन वातेन अपोढः अपगतः घनस्य=नृत्यविशेषस्य आरगमः उल्लासो येषां ते तेषाम्। 'घनं स्यात् कांस्यतालादिवाद्यमध्यम- नृत्ययो'रिति (मेदिनी)। अत्र-प्रथमचतुर्थयोः द्वितीयतृतीययोः समानता इत्येवं निरूपिताः त्रयः समुद्रभेदाः । उपेन्द्रवज्रा छन्दः 'उपेन्दवज्रा जतजास्ततो गौ' इति तल्लक्षणात् ॥५६॥ [अथ-प्रथमद्वितीयपाद्गतस्य पादाभ्यासस्योदाहरणम्] न मन्दयावर्जितमानसात्मया नमन् दयावर्जितमानसात्मया। उरस्युपास्तीर्णापयोधरद्वयं मया समालिङ्गयत जीवितेश्वरः॥५७॥ प्रतिज्ञानुसारं नानाप्रकारं पादाभ्यासमुदाहरति-'न' इति। (नायकोपेक्षाकरऐोन स्खलितमानायाः कस्याश्विदनुशयोक्कि:।) मन्दया=मूर्खया नायकप्रसादनास्वादभक्गिमविदुष्या नमन्=प्रह्वीभवन् अपि जीवितेश्वरः=प्राणानाथः उरसि=कोडे (तदीयवत्तसि) उपास्तीर्ण- पयोधरद्वयम्=उपास्तीर्णम् निरन्तरार्पितं स्तनद्वयम् वन्तोजयुगलं यत्र तत् यथा स्यात् तथा (क्रियाविशेषणामेतत्) न समालिङ्गयत=नैव सम्यक् आश्लिष्यत। कथम्भूतया मया- आवर्जितमानसात्मया=आवार्जिते अपरित्यक्के माने प्रायजन्यकोपे सात्मया प्रयत्नवत्या (आत्मना यत्नेन सह वत्तते इति सात्मा 'डावुभाभ्यामन्यतरस्याम्' (४1१।१३) इति डाप्।) पुनः कथम्भूतया-दयावर्जजितमानसात्मया=दयया करुणया वर्जितौ रहितौ मानसात्मानौ यस्याः सा तथाभूता तया। मानसञ्च आत्मा च तौ मानसात्मानौ। 'आत्मा पुंसि स्वभावे च प्रयत्नमनसोरपि' इति (मेदिनी)। अत्र प्रथमद्वितीयपादगतोऽभ्यासः ॥५७॥ [प्रथमतृतीयपादगतस्याभ्यासस्योदाहरणम् ] सभा सुरासामबला विभूषिता गुगौस्तवारोहि मृसालनिर्मलैः। स भासुराणामबला विभूषिता विहारयन्निर्विश सम्पद: पुराम्॥५८॥ प्रथमतृतीयपादगतमभ्यासमुदाहरति-'सभा' इति। (भूपं प्रति कश्चिद्वन्दी=चाटुकारः आह) हे ! भूमिपते ! मृणालनिर्मलैः=मृणालवत् कमलनालदराडवत् शुभ्रैः तव गुणैः= त्वदीयैः सौजन्यसौशील्यशौर्यौंदार्यादिभिर्गुएौः सुराणाम्=अमराणाम् सभा=समितिः गोष्ठी आरोहि=सम्यगाकान्ता अर्थात् देवसभायामपि तव गुसानां चर्चा विद्यते। कीदशी सभा- अबला=न बलः तद्राख्यो दैत्यो यत्रं सा तथाभूता बलासुरविरहिता, इन्द्रेणा नाशितत्वात्

यमकप्रपञ्चः। ३०३

भयहीना सती भवद्गुणन् गायतीति भावः। पुनः किम्भूता-विभूषिता विभुर्व्रहा हरिर्हरा वा तस्य उषितं वासो यत्र वा । त्वञ्च एवम्भूतगुणोपेनः सन् अवला := प्रमदाः विहारयन्= कीडयन् रममाणः भासुराणाम्=भ्राजमानानां पुराम्=नगरीणां मम्पदः=सम्पत्तीः निर्विश= उपभुङ्चव। 'निर्वेशो भृतिभोगयो' रित्यमरः। अत्र-प्रथमतृतीययोः पादयोरभ्यासः ॥५=॥ [ तस्यैव प्रथमचतुर्थपादगतस्योदाहरणम्] कलङ्कमुक्तं तनुमद्धयनामिका स्तनदयी च त्वटते न हन्त्यतः। न याति भूतं गराने भवनमुखे कलङ्कमुक्तं तनुमद्धयनामिका ॥ ५६॥ प्रथमचतुर्थपादगतमभ्यासमुदाहरति -- 'कलम्' इति । (कत्यचिद् वशिनः गुणकी- र्तनमिदम्) कलम्=मधुरम् उक्लम्=उक्किः अर्थात् प्रमदानाम्, तथा 'तनुमद्यनामिका= तनुः शरीरम् तस्या मद्धयं मध्यभागं नामयतीति नामिका (सिजन्तात् 'नम्' धातोः 'रावुल्') अर्थात् अतिपृथुः स्तनद्वर्या च=वत्तोजद्वन्द्वमपि कम्=पुरुषम् न हन्ति=न पीडयति अपि तु त्वां विहाय सर्वोपि जनः प्रमदानां मधुरलपनादिभिर्मोहिता जायन्ते अहो तव जितेन्द्रियतायाः प्रभावः । अप्रत्र - मद्धयेति 'अररजादिहलन्तोऽदीर्घात्' इति वचनेन पाक्षिको 'मध्य' धकारस्य द्विर्भावः । यत एवम् अपरतः भवन्मुखे=भवान् मुखम् अग्रिमो यत्र तत् त्वत्प्रभृतौ गणने= सड्रयाने वशीकृतेन्द्रियपुरुषगणानायां प्रस्तुतायामित्यर्थः। अनाभिका=अरंगुष्ठतस्तुराया अंगुली कल ङ्वमुक्कम्=दोषरहितम् तनुभृत्=शरीरधारि भूतम्=अन्यत् सत्वम् 'कम् अपि जीवम् न याति=नैव प्राप्नोति हि=इति निश्चितोऽयमर्थः । यदा वर्शाकृतेन्द्रियगणना प्रस्तूयते तदा त्वां विहाय अनामिका Sन्यस्मिन् जन्तो न पततीति भावः । 'भूतं दमादौ पिशाचादो जन्तौ क्वीबम्' इति मेदिनी। अत्र प्रथमचतुर्थयोरभ्यासः ॥५६॥ [ द्वितीयतृतीयपादगतस्याभ्यासस्योदाहरणम् ] यशश्च ते दिक्षु रजश्च सैनिका वितन्वतेऽजोपम ! दंशिता युधा। वितन्वतेजोपमदं शितायुधा द्विषाञ्च कुर्वन्ति कुलं तरस्विनः ॥ ६० ॥ द्वितीयतृतीयपादगमभ्यासमुदाहरति-'यश' इति। (कस्यचिज्जयेच्छो राज्ञो गुणा- कीर्त्तनमिदम्) हे! अजोपम != अजस्यविष्णोरुपमा सादृश्यं यस्य तत्सम्वुद्धौ विष्णुसम! राजन् ! अथवा 'हरसम'! (अजा विष्युहरच्छागा' इत्यमरात्) किं वा-अज := रघोः पुत्रः तत्सदृश ! ते=तव सैनिकाः=योद्ारः युधा=संग्रामेणा (कृत्वा) दिन्ु=प्राच्यादिषु दशस्वपि दिशासु यश: च=कीर्त्तिम् रजः च=स्वपादोत्थितधूलिञ्च वितन्वते=विस्फारयन्ति। कथम्भूताः सैनिका :- दंशिता := कवचिनः तथा-शितायुधाः=शितानि (प्रत्यहं मृजाकरणात्) तीव्राणि आयुधानि शस्त्राशि येषां ते तादशाः। तथा-तरस्विनः=वेगवन्तः पराप्रघृष्या इत्यर्थः। किञ्च- एवम्भूता ते द्विषाम्=शत्रूणाम् कुलञ्र=सड्घमपि वितनु=शरीरहीनम् अतेज := हतप्रभम् अमदम्=गर्वशून्यञ्च कुर्वन्ति=विदधते। अन्-द्वितीये तृतीये च पादे अभ्यासः॥६०॥ [ तस्यैव द्वितीय चतुर्थपादगतस्योदाहरणम्] बिभार्त्ति भूमेर्वलयं भुजेन ते भुजङ्गमोऽमा सपरतो मदञ्चितम्। शृसूक्तमेकं स्वमवेत्य भूधरं भुजङ्गमो मा स्म रतो मदश्चितम्॥ ६१॥

३०४ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य तृतीयपरिच्छेदे-

तदेव द्वितीयचतुर्थपादगतमुदाहरति-'बिभर्त्ति' इति। [कस्यचिन्नृपतेः स्तवनमिदम्] हे राजन् ! ते=तव भुजेन=वाहेन अमा=समम् भुजङ्गमः=अनन्तः शेषो भगवान् भूमेः वल- यम्=प्ृथिव्या: चक्रं (मराडलम्) बिभ्ति=धारयते। अनन्तवत् तव भुजोऽपि भूभारभारीति गर्वो न विधेय इत्याह-स्मरतः=उभयोर्वृत्तान्तं विदितवतो मत्=मम अच्चितम्=युक्किमदि- त्यर्थः, एकम् उक्कम्=वचनम् शरृशु=निशामय। किन्तत् इत्याह-'स्वम्' इति (त्वम्) स्वम्= स्वकीयम् भुजम्=बाहुम् भूधरम्=प्रथव्या धारणकम् (अथ च महीध्रं महीध्रवत् दृढतरम्) अवेत्य=अवगत्य रतः=प्रसन्नमनाः सन् चितम्=एधमानम् (वृद्धम्) मदम्=अहद्कारं मा स्म गम := मा वहेत्यर्थः । अत्र-द्वितीये चतुर्थे च पादेऽभ्यासः ॥६१॥ [ तस्यैव तृतीयचतुर्थपादगतस्योदाहरणाम्] स्मरानलो मानविवर्धितो यः स निर्वृतिन्ते किमपाकरोति। समन्ततस्तामरसेक्षरो ! न समन्ततस्तामरसे ! क्षणेन ॥ ६२ ॥ तदेव तृतीयचतुर्थपादगतमुदाहरति-'स्मरानलः' इति। [ मानवतीं प्रति तद्वयस्या वक्कि ] हे! तामरसेक्षरो != कमलनयने ! तथा अरसे ! रसानभिज्ञे! अचतुरे ! वा ते=तव स्मरानल := स्मर एव अनलः मदनहुतभुक् [रूपकम् ] मानविवर्धितः=मानेन प्रशायकोपज- नितेन गर्वाख्येन चित्तवृत्तिविशेषेण विस्तृतः सन् वृद्धिं नीतः जाज्वल्यमान इत्यर्थः, 'यः' अ्स्ति इति शेषः । 'सः' क्षरोन=उत्सवेन समम्=साधम् किम् समन्ततः=सार्वात्म्येन निर्ष- तिम्=सुखविशेषं रतिविलासजम् न अपाकरोति=न दूरी करोति अपि तु निराकरोत्येव। अर्थात् तादृशमानकरणोनैव त्वया एतादृशी मदनानलज्वाला समुद्दीपिता येन सर्वं सुखं भस्मसात्कृ- तम् इत्यहोऽपूर्वस्ते दुराग्रहप्रकारः । अ्रत्र-तृतीयचतुर्थेयोः पादयोरभ्यासः ॥ ६२॥ [प्रथम-द्वितीय-तृतीयपादगतस्य तस्योदाहरणम् ] प्रभावतो नामन ! वासवस्य प्रभावतो नाम नवासवस्य। प्रभावतोऽनाम न वा सवस्य विच्छित्तिरासीत् त्वयि विष्टपस्य॥६३।। पादत्रयाभ्यासं निरूपयितुकामः आरदौ प्रथम-द्विर्ताय-तृतायपादगतमभ्यासमुदा- हरति-'प्रभावतः' इति। अर्थसुगमतायै पूर्व पदच्छेदं प्रदर्शयामः। प्रभावतः। नामन ! वासवस्य। [इति प्रथमः पादः ]। प्रभावतः । नाम। नवासवस्य ।[ इति द्वितीयः पादः] प्रभौ। अतः । अनाम । न । वा। सवस्य । [इति तृतीयः पादः ]। [चतुर्थः स्पष्टपदः ] अथ व्याख्या-[ कश्वित् श्रीकृष्णां स्तौति]-अयि ! प्रभावतः प्रभावात् स्वप्रतापात् वास- वस्य-इन्द्रस्य [अपि] नामन=नामयतीति नामनः तत्सम्बुद्धौ मखविघ्नकरणपारिजातहर णादिना इन्द्रस्यापि गर्वशातन ! इत्यर्थ:, तथा नाम=इति प्रसिद्धौ, हे! अर्रनाम=नास्ति आ्र्प्रामो रोगो यस्य सः तत्सम्बुद्धौ अनाम ! अशरीरित्वात् ज्वरादिरोगो नास्ति लिङ्गशरीराभावाच्च कामादिरोगो नास्तीति भावः । तथा च श्रुतिः-'अकायमव्ररामस्नाविर ५ शुद्धमपापविद्धम्' इति। [नच्च सगुास्यास्य श्रतिस्मृतीतिहासपुराणादिषु शरीरधारित्वप्रसिद्धेः कथामदमिति वाच्यम् महामायिनो वशिनस्तस्य नरचर्येव लीलामात्रत्वात् तेन तस्यान्ते: ।] विष्टपस्य= सुवनस्य प्रभौ=परिवृढे [स्वामिनि] 'त्वयि' सति दुर्दान्तदैत्यदलदमनादिना लोकं रक्षयति

यमकप्रपश्चः। ३०५

सर्तीत्यर्थः, अतः=कंसशाल्वादिनिधनात् कर्मणः नवासवस्य=नवश्चासी आरसवो मद्यविशेषः, [आसूयते अपरसौ। 'ऋदोरप्' (३।३।३=) इति सूत्रेण 'षुञ््' अर्रभिषवे स्वादि: त्र्प्रस्मात् धातो: 'अ्रप्' प्रत्ययः ] तस्य नवासवस्य अरप्रभिनवमरेयस्य वा=अ्थवा 'सवस्य' यज्ञस्य च विच्छित्तिः= विच्छेदः विनाशः न आसीत्=नैवाभवत् अर्थात् त्वयि सर्वेषां कामो धर्मश्र प्रावर्त्तत। तत्र भोगिनां सुरादिकामः धार्मिकानान्तु यज्ञादिधर्मः इति विवेकः । अत्र-प्रथमद्वितीयतृतीयपादानामन्यास:। 'मैरेयमासवः शीघुः' इत्यमरः । माध- वस्तु-'शीधुरित्तुरसैः पक्कैरपक्कैरासवो भवेत्। मैरेयं धातकी पुष्पगुडधानाम्वुसंहितम्' इत्याह ॥ ६३ ॥ [ प्रथमद्वितीयचतुर्थपादगतस्य तस्योदाहरणम् ] परम्पराया बलवारणानां परम्पराया बलवारणानाम्। धूली: स्थली्व्योम विधाय रुन्धन् परम्पराया बलवा रणानाम् ॥६४। प्रथमद्वितीयचतुर्थपादगतं तदेवोदाहरति-'परम्' इति । [कस्यचिद् भूमिपतेः स्तुतिरियम् ] पदविभागस्तु-परम्। परायाः। बलवाः। रणानाम्। १ मः। परम्परायाः । बलवारणानाम्। २ यः। परम्। पराय। अबलवारणनाम्। ४थः। ३यः स्पष्टः ॥ व्याख्या-हे! पराय != परः उत्तमः अयः शुभावहो विधिर्यस्य तत्सम्बोधने पराय! इति, त्वम् रणानाम्= संग्रामाणाम् परम्पराया := समुदायस्य स्थली := अकृत्रिमा भूमी: धूली := रेून् विधाय=सम्पाद्य व्योम=गगनम् रुन्धन्=प्रभूततरसैन्यरथाश्वनागपदातिपदसड्घसमुत्थितधूलिभिरेव प्रावृरावन् सन् परम्=उत्कृष्टं बलेन इति शेषः, अथवा परम्=प्रबलम् परम्=शत्रुम् पराया := परागतवान् जितवानसीत्यर्थः । [ परापूर्वकात् 'या' धातोः लडि मध्यमपुरुषैकवचने रूपम्] कीदृशः त्वम्-बलवाः=बलेन स्वसामर्थ्येन स्वकीयसैन्याधुपकररोन वा वारयति परबलानि इति 'बलवाः'। वारयतेः क्विपि रूपम्। कथम्भूतानाम् रणानाम्-बलवारणानाम्=बल- मेषामस्तीति 'बलाः' अर्शआदित्वात् अच्। बलाः बलवन्तो वारणा गजा यत्र तेषाम्। पुनः कीदृशानाम्-अबलवारणाम्=न बलं येषां ते अबलाः दुर्बलाः तान् वारयन्तीति तेषाम्। अन्न प्रथमद्वितीयचतुर्थपादानमभ्यासः ॥६४॥ [द्वितीयचतुर्थपादगतस्य तस्योदाहरणम् ] न श्रद्दधे वाचमलज् ! मिथ्या भवद्विधानामसमाहितानाम्। भवद्विधानामसमाहितानां भवद्विधानामसमाहितानाम्॥६४॥ तदेवान्यप्रकारमुदाहरति-'न' इति। [कश्चन शठम्प्रति कस्याश्चन नायिकाया वचन- भिदम्] हे! अलज != व्रीडाशून्य ! भवद्विधानाम्=त्वाद्ृशानाम् परवञ्वनैकमान्रव्नतानाम्, [अरयमर्थः-तुरीयपादगतस्य 'भवद्विधानाम्' इत्यस्य ] मिथ्यावाचम्=मृषावाक्यं न=नैव श्रद्दधे=विश्वसिमि। कथम्भूतानां भवद्विधानाम् अरसमाहितानाम्=अव्यवस्थितचित्तव्ृर्त्तानाम् ['अ्रनवस्थितचित्तस्य प्रसादोऽपि भयङ्कर' इत्युक्केः] तथा-असमाहितानाम्=असमाः न समाः किन्तु विषमा अधिका इत्यर्थ:, अहिताः शत्रवो येषाम् अत्यन्तशात्रवाणगम्। एतेन नायकस्य मौख्र्यमपि व्यक्ीकृतम्। कीदृशी वाचम्-असमाहितानाम्=न समः असमः असरतः कुराड-

३०६ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य तृतीयपरिच्छेदे-

लीभूतो यः अहि: भुजङ्गः तस्य इव तानः विस्तारो यस्याः ताम् वक्राभित्यर्थः, तथा-भवद्वि- धानामू=भवे उत्पत्तिकाल अर्थात् मुखनिर्गमनोत्तरं श्रवणाकाल एव द्विधानां द्वे धाने अर्थज्ञाने यस्या: तां तथाभूताम्, तथा-भवद्विधानाम्=भवे द्विधानाम्द्विधः अनः प्राणाभूतोऽर्ों यस्याः ताम् छ्मना प्रयुक्कत्वात् ह्यर्थबोधिकाभित्यर्थः। अत्र द्वितीय-तृर्ताय-चतुर्थपादेऽभ्यासः ॥६५॥ [ सर्वपादगतस्याभ्यासस्योदाहरणम् ] सन्नाहितोमानमराजसेन ! सन्नाहितोSमानम ! राजसे न । सन्नाहितो मानम राजसेन ! सन्ना हितोSमानमराजसेन ॥ ६६ ॥ त्रिषु पादेषु द्विरभ्यास उदाहृतः, सम्प्रति चतुर्ष्वपि पादेषु तदुदाहरति -- 'सन्' इति। अन्रायं पदविभाग :- सन्। आहितोमानमराजसेन! १। सन्राहितः । अमानम !। राजसे। न। २। सन्नाहितः । मानम । राजसेन !। ३। सन्ना। हितः । अर्रमानमराजसेन ४ । अथ व्याख्या-[कश्चित् शैवं राजानं स्तौति] हे ! मन् != सदाचारिन् साधो! तथा हे ! त्र्प्राहितो- मानमराजसेन != न नमन्तीति अ्रनमा: ब्राह्मणाः। पचादित्वात् अच्। अनमानां राजा अनमराज: चन्द्रः इत्यर्थः, 'सोमोडस्माकं ब्राह्मणाना राजा' इति मन्त्रवर्णना। 'राजाहः सखिभ्यष्टच्' [५४।६१] इति समासान्तः । 'उमा' गोरी। उमा च अरनमराजश्च उमानमराजौ [तौ] उमानमराजौ आरहितौ येन स आरहितोमानमराजः महादेवः, तेन सेनः, इनेन सह वर्त्तत इति सेन: अर्थात् आहितोमानमराजेन सेनः तत्सम्बोधनम्, शिवभक्वितत्पर! इत्यर्थः, तथा-हे! अमानम != न मानः परिमितिः यस्याः सा अमाना, सा तादृशी मा मम्पदा यस्य तत्सम्बुद्धौ अपरिमितसम्पत्तिसम्पन्न ! इत्यर्थः, तथा हे! राजसेन=रजोविकारेण कामादिना मानम=नम्यते अधीनीक्रियत इति नमः, मा [नम्यते] इति मानमः तत्सम्बो- धनम्, सुप्सुपेति समासः। कामक्रोधलोभाद्यपरिभूत ! इत्यर्थः। कामादीनां रजोगुएजत्वमुक्कं गीतायाम्-'काम एष क्ोध एष रजोगुएासमुद्भव' इति। अपि च-हे! अमानमराजसेन= मान: सत्कारः मा लक्षमीः ते मानमे [द्वन्द्वः] । न [विद्येते] मानमे यस्याः सा अ्रमानमा, सम्मानसम्पद्विहीना राजसेना प्रतिपक्षसन्यं यस्य सः तत्सम्बोधनम्। एवम्भूत ! हे ! राजन्! त्वम् सन्ाहित := कृतसंग्रामोद्योगः सन् न राजसे=न शोभसे। यतः त्वम्-सन्नाहितः=सन्ना अवसादं विनष्टि गता अहिताः शत्रवो यस्य सः। तथा-सन्ना=संश्वासो ना पुरुषः सत्पुरुष इत्यर्थः । अत एव हितःसर्वेषां हितकृत् एतादृशगुणोपेतस्य तव सम्प्रति युद्धोद्योगो वृथवेति भावः। अत्र-सर्वेषु पादेषु समोऽभ्यासः॥ ६६ ॥ [अथ श्लोकाभ्यासस्य लक्षराम् ] सकृत् द्विस्त्रिश्च योऽभ्यास: पादस्यैवं प्रदर्शितः। श्रलोकद्वयन्तु युक्तार्थ श्ोकाभ्यास: स्मृतो यथा॥ ६७ ॥। पादाभ्यासमुपसंहरन् श्रलोकाभ्यासं लक्षयति-'सकृत्' इति। एवम्=दर्शितप्रकारेण सककृत् द्विः त्रिः च=एकवारं द्विवारं त्रिवारञ्च यः अभ्यास := पुनरावर्त्तनम् सः पादस्य=श्ोक- चरसास्य प्रदर्शित := निरूपितः । तत्र-सकृदभ्यासः पादद्वयविषयः, द्रिरभ्यासः पादत्रय- विषयः, त्रिरभ्यासः पादचतुष्टयविषय इति विवेकः ।

यमकप्रपञ्चः । ३०७

युक्कार्थम्=युक्कः सम्बद्धः अर्थः अभिधेयः यस्य तम् सङ्गतार्थम् एकवाक्यत्वसम्बन्धेन एकविशेष्यान्वयबोधकमित्यर्थः, तादृशं श्लोकद्वयम्=समानवर्णानुपूर्वाघटितपदघ टिताष्टपादात्मकं पद्यद्वितयं श्लोकाभ्यास := 'ोकाभ्याससंज्ञकं यमकम् स्मृतः=उक्कः कविभिरिति शेषः। यथा= इति अनुपदमुदाहराम इत्यर्थः ॥ ६७ ॥

विनायकेन भवता वृत्तोपचितबाहुना। स्वमित्रोद्धारिसाऽभीता पृथ्वीयमतुलाश्रिता ॥ ६ ॥ विनायकेन भवता वृत्तोपचितबाहुना। स्वमित्रोद्धाऽरिसाऽभीता पृथ्वी यमतुलाथिता॥ ६६॥ लच्षितं श्लोकाभ्यासमुदाहरति-'विनायकेन' इति। [कश्चिद् राजानं स्यौति ] हे ! राजन् ! भवता=कारणाभूतेन इयम् पृथ्वी=भूमिः अभीता=दुष्टेभ्यो भयरहिता 'जाता' इति शेषः । कीदृशेन भवता-विनायकेन=विनयति शिक्षयति दुर्जनान् इति विनायकः [रावुलन्तः] तेन दुष्टेभ्यो दराडदात्रेत्यर्थः । तथा-वृत्तोपचितवाहुना=वृत्ती वर्ततुलौ उपचितौ पीवरौ बाहू भुजे यस्य तेन तादृशेन। पुनः किम्भूतेन-स्वभित्रोद्धारिणा=सु सुष्ड अमित्रान् प्रबलान् शत्रून् [अपि] उद्धर्त ध्वंसयितुं शीलमस्य इतति तेन तथाभूतेन। पुनः कादृशेन-अतुलाश्रिता= तुलां समानताम् [उपमाम्] आप्राश्रयते इति 'तुलाश्रित्'। 'श्रिञ्' धातोः क्किय्। न तुलाश्रित् अतुलाश्रित्' तेन तादृशेन उपमारहितेनेत्यर्थः, इति प्रथमश्लोकस्यार्थः ॥ ६८ ॥ 'विनायकेन' इति-अभीता=अभ्थेतीति 'अभीत्' अभिपूर्वात्, 'इए' गतौ इत्य- स्मात् धातोः 'क्किप्'। ततः तृतीयाया एकवचने रूपम्। युद्धार्थ त्वाम्प्रति आ्रगच्छतेत्यर्थः। अरिणा विनायकेन=विगतो नायको यस्य सः तेन नायकशून्येन मृतस्वाभिना इत्यर्थः । भवता=सता [विद्यमानेन] इयम् पृथ्वी=भूमिः यमतुला=यमस्य कृतान्तस्य तुला मानयन्त्रम् आश्रिता=अधिगता अर्थात् मृतमिति। यथा मानयन्त्रे न्यूनाधिकभावनिर्यायः क्रियते एवं यमस्य विचारस्थल्यामपि पापपुराययोर्विवेकः इति भावः । कथम्भूतेन अरिण-उपचित- बाहुना=उपगतौ चितामिति उपचितौ तादृशौ बाहू भुजौ यस्य तथाभूतेन। 'उपचिता' इत्यत्र 'अत्यादयः क्रान्तादर्थे द्वितीयया' [वा० ]इति वार्तिकेन उक्कविग्रहे सति समासः। पुनः कीदृशेन-स्वमित्रोद्धा=स्वानि [धनानि] मित्राणिं [बन्धून्] च उज्जहाति परित्यजति इति 'स्वमित्रोद्धाः' तेन 'स्वमित्रोद्धा' तेन परिहृतधनबन्धुवर्गेण इत्यर्थः । 'स्वमिन्न' पूर्वकात् उत्पूर्वात् 'शरहाक्' त्यागे इत्यस्मात् धातोः 'क्विप्'। तस्य सर्वापहारी लोपः । 'स्वमित्रोद्धा' इत्याकारान्तः 'सोमपा' शब्दवत् तस्य तृतीयैकवचने 'आतो धातोः' [६४/४०] इति सूत्रेण आकारलोपे रूपम्। अत्र-समानानुपूर्वीवर्साघटित पदादित्वात् तादशैकवाक्यतायाश् श्रोका- भ्यासाखयं यमकमिदम् ॥ ६६ ॥ [अथ महायमकस्य लक्षराम् ] एकाक्षरचतुष्पादं तन्महायमकाल्वयम्। तन्नापि दृश्यतेऽभ्यास: सा परा यमकक्रिया॥ ७ ॥

३०८ "कुलुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य तृतीयपरिच्छंदे-

सम्प्रति महायमकं लक्षयति-'एकाक्षर०' इति। एकाक्षरचतुष्पादम्=एकानि समा- नाकाराणि अक्षराणि येषां ते एकाक्षरा: तादृशा: अभिन्नाः चत्वारः पादाः यस्य तत् तथाविधम् तत् महायमकसञ्ज्ञं यमकं भवतीत्यर्थः । तत्र अपि=उक्कयभकपादमध्ये अपि=अभयास := पाद- खराडस्य पुनरावृत्तिरूपमभ्यसनम् दृश्यते=महाकविनिबन्धेषु इति शेषः, सा=इयम् यमक- क्रिया=यमकस्य यमनस्य करिया विधि: प्रकारो वा परा=सर्वोत्कृष्टा ज्ञया यमकसीमेयमित्यर्थः। यद्यपि चतुर्ष्वपि पादेष्वावृत्ते: समतया पादाभ्यासवृत्तियमकादस्यापाततो न किमपि वि- शेष: प्रतीयते इति विशेषवैचित्र्याभावात् पृथक् सड्ख्यानमस्य नोचितमिति क्िदाशङ्केत तथापि अत्र पादखराडाभ्यासात्मकवैचित्र्यमेव, ततोऽस्य वैशेषिकमित्यसौ प्रतिहस्तयितव्यः॥७०॥ [महायमकस्योदाहरणम् ] समानयास ! मानया समानयासमानया। समानया समानया समान ! या समानया ॥। ७१॥। महायमकमुदाहरति-[ कश्चित् प्रियाविरहातुरः स्वसुहृदं ब्रूते ] अस्य तावत् पदवि भाग :- समानयास !। मा। अनया [१]। समानय। असमानया [२]। समानया। समानया [३]।समान !। या। समानया [४]। अथ व्याख्या-हे ! समानयास != समानः तुल्यरूपः यास: प्रयत्नः यस्य तत्सम्बोधनम् अर्थात् सर्वेष्वपि कर्त्तव्येषु समानप्रयासकारिन् !, तथा हे! समान != समः तुल्यः आ्रनः प्राणो यस्य सः तत्सम्बुद्धौ मित्रत्वात् 'अभिन्नप्राण' इत्यर्थः। मा=माम् अनया=[प्रकरणागतया] नायिकया साकम् समानय=सम्मलय तथा यतस्व यथा तया सह मम शीघ्रं समागमो भवेदिति, किम्भूतया तया-असमानया=न समाना तुल्या [अन्या नायिका] यस्याः सा तया निरुपमया लोकातिशायिसौन्दर्यवत्येत्यर्थः, तथा-समा- नया=मानेन प्ररायकोपेन सह वर्त्तत इति समाना तया मानिन्या, यद्यप्येवं तथापि समानया= मान: सत्कारः तत्सहितया सत्कारार्हयेत्यर्थः । सा का नायिका 'या' समानया=मा श्रीः सम्पत्तिः नयः नीतिः मा च नयश्च 'मानयौ' ताभ्यां सह वर्त्तत इति 'समानया' सम्पत्तिमती नीति- मती येत्यर्थः। एतादृशनायिकया पुरायलभ्यया सह समागमाय सत्वरो भव। अन्र चतुर्णामपि पादानामभ्यास: तत्रापि पादखराडस्य स इति महायमकमिदम्। 'प्रमाणिका' वृत्तम् ॥७१॥ [विजातीयमिश्रयमकस्योदाहरणम् ] धराधराकारधरा धराभुजां भुजा महीं पातुमहीनविक्रमाः। कमात् सहन्ते सहसा हतारयो रयोद्धुरा मानधुरावलम्बिनः।७२।। अनेकानसजातीय संमिश्रणाभेदानुदाहृत्य सम्प्रति विजातीयसंमिश्रणभेदानपि कांश्चित् दिङ्मात्रं दर्शयति-'धरा०' इति। धराधराकारधराः=धरतीति 'धरः' [धृञ्' धारणे इत्य- स्मात् पचादित्वाद् अ्रच्] धरायाः पृथिव्या धरः इति धराधरः=भूमिधारकः शेषो भगवान्। धरां धरतीति तु कुव्याख्यानम्, तथा सति 'धराधारः' धरांध्र' इति वा स्यात्। धराधरस्य आकारः आकृतिः इति धराधराकारः तस्य धराः तत्सदृशा अतिदीर्घा इत्यर्थः। एवमेव धरा- धराकारं धरन्ताति व्युत्पत्तिरपि दुष्टैव। तथा-अहीनविक्रमाः=न हीनः अहीनः समधिकोऽ- नल्प इति यावत्, विक्रम: पराक्रम: सामर्थ्य येषां ते तादशाः। कि वा-अहयः सर्पाः तेषाम्

यमकप्रपञ्चः। ३०६

इन: स्वामी अहीनः तस्य अहीनस्य नागराजस्य अनन्तस्य विक्रम इव विक्रमो येषां ते तथा- विधाः। तथा-रयोद्धुराः=रयेणा वेगेन उद्धुराः उत्कटाः वेगशालिनः। तथा-मानधुरावन्त- म्बिन := मानस्य धुरां भारम् अवलम्बन्ते इति मानधुरावलम्विनः सम्मानपालका इत्यर्थः, एता- दृशैविशेषणौः विशिष्टाः धराभुजाम्=पृथ्वीपालानां भुजाः=बाहाः क्रमात्=शत्रूणां आ्रक्रान्तेः स्वबलप्रभावाद्वा महीम्=पृथिवीम् रक्षितुम्=पातुम् [पालयितुम् ] सहन्ते=क्षमन्ते। अत्र-प्रथमपादे अव्यपेतम् [अव्यवहितम्] आदिमध्ययमकम्, पादानां सन्धिपु च अव्यवहितम् अन्तादियमकम् तदेव सन्दंशयमकम्, द्वितीयपादे तु वर्राद्वयव्यवधानं 'मही मही' इति कृत्वा व्यपेतं मध्ययमकम्, तृतीयपादे एकाक्षरव्यवधानेन 'सह सह' इति, चतु- र्थपादे तु वर्णाद्वयव्यपेतं 'धुरा धुरा' इति मध्ययमकम्। एवश्चानेकेषां विजातीयानां सम्मिश्रण- मप्यत्र ज्ञेयम् ॥ ७२॥ [अथ प्रतिलोमयमकस्य लक्षणाम् ] आवृत्ति: प्रातिलोम्येन पादार्धल्लोकगोचरा। यमकं प्रतिलोमत्वात् प्रतिलोममिति स्मृतम्॥७३॥ अनुलोमयमकभेदाः प्रदर्शिताः सम्प्रति प्रतिलोमयमकभेदान् प्रदिदर्शयिषुः आदौ तल्लक्षणामाचष्टे-'आवृत्तिः' इति। पादार्धश्रोकगोचरा=पादश् अरधश्च श्लोकश्च ते पादार्धश्रोकाः ते गोचरा विषया यस्याः सा तथाभूता प्रातिलोम्येन=विपरीतभावेन [या] आवृत्ति := अभ्यासः अर्थात् पादगोचरा, अर्धगोचरा, श्रलोकगोचरा या आवृत्ति: सा 'प्रतिलोमत्वात्' प्रतिलोम- [विपरीत]-भावेन आवृत्तित्वात् 'प्रतिलोमम्' इति स्मृतम्=प्रतिलोमनामकं यमकमुक्कमित्यर्थः। इदमत्राकूतकम्-यदा पूर्वपादस्य प्रतिलोमेन आवृत्त्या उत्तरपादो भवेत्, उत्तरपाद स्यापि तद्वदावृत्त्या पूर्वपादो भवेत्, तदा तत् 'पादगोचरं यमकम्' उच्यते। एवम्-पूर्वा- र्धस्य प्रतिलोमावृत्त्या उत्तरार्धे, उत्तरार्धस्य विलोमावृत्त्या पूर्वाधे सति 'अर्धगोचरं प्रतिलोम- यमकम्' भवति। तथा समग्रपूर्वश्लोकस्य प्रतिलोमनावृत्त्या यदि श्रोकान्तरम् तद्वत् तस्यापि आवृत्त्या पूर्वश्लोकश्चेत् तदा तत् 'श्लोकगोचरयमकम्' इत्याख्यायते॥ ७३॥ [ पादप्रतिलोमयमकस्योदाहरणाम् ] या मताश ! कृतायासा सायाता कृशता मया। रमणारकता तेडस्तु स्तुतेताकरणामर !।।७४॥ अथ क्रमेणोदाहरन् आदौ पादगतं प्रतिलोमयमकमुदाहरति-'या' इति। [काचित् मानवती नायकं प्रति वक्कि] हे! मताश != मता बुद्धा आशा परनायिकागोचरा इच्छा [लिप्सा] यस्य सः तत्सम्बोधनम्। या कृशता=तीणाता कृतायासा=कृतः समुत्पादितः आयास: केशो यया सा 'एवम्भूता मम' इति शेषः, 'मया' आयाता=अधिगतैव अर्थात् तव कदाचारमालोक्य पूर्वमेव चीणसत्वास्मि संवृत्ता, इतः परं त्वां त्यजन्त्या मयाऽन्या का कृशताऽनुभवनीया, सम्प्र,ति त्वया यथाकाममाचर्यताम्। किश्च-हे! स्तुतेत != स्तुतं स्तुतिम् [तुतिम्] इतः प्राप्त इति स्तुतेतः तत्सम्बोधने। अथवा-स्तुतं स्तुतियोग्यं प्रशस्तम् इतं गमनं यस्य स तत्सम्बुद्धौ स्तुतेत !, किं वा स्तुतात् स्तवनार्हात्सदाचारात् इतः रखलितः निन्दिताचारः तत्स-

३१० "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य तृतीयपरिच्छेदे-

म्बोधनम्। तथा-अकरणामर != अकररो कर्तुमशक्ये कार्ये अमर ! देव ! देववत् शक्रय साध्यमपि साधयितुं क्षम! तथा हे! रमणा != कान्त ! ते=तव आारकता=आरयति गच्छतीति 'आरः' गन्ता 'ऋ गतौ' इत्यस्मात् स्वार्थरायन्तात् 'अच्'। अथवा-'अकर्त्तरि च कारके सज्ज्ञायाम्' [३।१।१३४] इति सूत्रेण 'घञ््'। अर्यते परजनोSनेनेति 'आरः' 'स एव आारकः स्वार्थे कन्' तस्य भावः 'आररकता' इतस्ततो गमनम्, अस्तु=भवतु अर्थात् भवान् परनारीजनमे वाभिसरतु। अत्र-प्रथमपादस्य प्रतिलोमेनावृत्तिरिति तया द्वितीयः पादः, द्वितीयपादस्य च तयैवावृत्त्या प्रथम: पादः,एवं तृतीयचतुर्थावपि, तस्मादत्र पादगोचरं प्रतिलोमयमकम्॥७४॥ [श्रलोकाधविषयस्य प्रतिलोमयमकस्योदाहरणम् ] नादिनो मदनाधी स्वा न मे काचन कामिता। तामिका न च कामेन स्वाधीना दमनोदिना।। ७५ ॥ श्लोकार्धविषयं प्रतिलोमयमकमुदाहरति-'नादिन' इति। [कस्यचित् योगिनो वच- नमिदम्] नादिन := नादः नादाखयं ब्रह्म अस्यास्तीति नादी तस्य 'नादिनः' नादनामकब्रह्मध्या- नपरायणास्य मे=मम मदनाधी=मदनश्च आधिश्च मदनाधी मदनः कामः आधिर्मानसी व्यथा। तथा स्वा=स्वीया काचन=काचित् कामिता=शब्दस्पर्शादिविषयगर्धा न=नास्तयेव सर्व वाक्यं सावधारणामिति न्यायात्। नादानन्दानुभवाप्यायितमानसस्य मम कामसम्बन्धेन मानसी व्यथा विषयाणणाञ्च कापि कामना न वर्त्तत इति भावः। एवम् दमनोदिना=चत्तु- रादिबाह्येन्द्रियाणां संयमनं दमः तं नोदितुं निरसितुं शीलमस्येति 'दमनोदी' [ताच्छाल्ये शिनिः ] दमध्वंसकः तेन तथाभूतेन कामेन=मदनेन हेतुभूतेन स्वाधीना=स्वःआत्माअधीनः आयत्तः यस्याः सा स्वाधीना अवशीकृतेन्द्रियाणाम् आत्मानमाकुलयन्ती तामिका=ग्लानिः चञअपि न=नास्ति 'मे' इति पूर्वेणान्वयः । अ्रत्राह्डुः सुरेश्वराचार्या :- सरेचपूरैरनिलस्य कुम्भैः सर्वासु नाडीषु विशोधितासु। अनाहतादम्वुरुहादुदेति स्वात्मावगम्यः स्वयमेव नादः ॥ इति। एतादृशनादोत्पत्तिः दीर्घकालनरन्तर्यसत्कारासेवितप्राणाभ्याससापेक्षा। अत्र- श्लोकस्य यत्पूर्वार्ध तस्य प्रतिलोमावृत्त्या च श्लोकार्धान्तरम्, तथा श्रोकोत्तरार्वस्य प्रतिलोमा- वृत्त्या च पूर्वार्धशरीरमिति कृत्वा 'प्रतिलोमयमकं शलोकार्धविषयम्' ॥ ७५॥

यानमानय माराविकशोनानजनासना। यामुदारशताधीना मायामायमनादि सा॥७६॥ सा दिनामयमायामा नाधीता शरदामुया। नासनाजनना शोकविरामायनमानया॥ ७७॥ -- इति यमकचक्रम्। --

१ न करणां क्रिया यस्मिन् तत् अकरणाभिति भावप्रधानो निर्देशः।

गोमूत्रिकाबन्धः । ३११

समग्रश्लोकगोचरं प्रतिलोमयमकमुदाहरति-'यानम्' इति। [वारनारीपरायणस्य कस्यचित् स्ववयस्यम्प्रति वाक्यमेतत्] हे! वयस्य! त्वम् यानम्=गजाद्यन्यतमं वाहनम् आ्रनय= प्रापय। किमर्थभित्यत आह-उदारशताधीनाम्=उदाराणाम् धनव्प्रयकरणेऽमंकुचितचि- त्तानामान्यानां [श्रेष्ठिनामित्यर्थ:] शतम् अर्धानम् आ्यत्तं यस्याः सा ताम् याम्=वेश्याम् अ्रहम् आयाम=अगमम्। 'सा' मया आयम्=आगमनम् अनादि=अगादि कथितेत्यर्थ, अद्यावश्यं तवान्तिकमेष्यामाति ['राद्' अव्यक्के शब्दे इन्यस्य कर्मणि लुडि एकवचने रूपम्। कथनार्थत्ववि- वक्षया अस्य सकर्मकत्वम्, तेन द्विकर्मकत्वात् 'सा' इत्यस्य गीएाकर्मणः उक्कता] एवं गमन- मावश्यकभिति त्वया यानमवश्यमानेतव्यभित्यभिप्रायः । कथम्भूता सा-माराविकशा=मारः मदन एव अविर्मेष: तस्य कशा ताडनी अर्थात् काभिजनकामनिवारयित्री। तथा-ऊनान- जनासना=ऊनाः धनविकला [अपि सन्तः ] अ्र्प्रनन्ति प्रारान्तीति ऊनानाः निर्धना इत्यर्थः, तान् जनान् अस्यति परिहरति इति 'ऊनानजनासा' निर्धनजनत्यागकारिणात्यर्थः ॥ ७६॥ अधुना उक्लस्येव श्लोकस्य प्रतिलोमावृत्तो श्रलोकान्तरं दर्शयति-'सा' इति। अस्यायं व्याख्यामार्ग :- नाहमेव केवलं तद्वियोगेन तप्ये किन्तु सापि मयि अ्रनुरक्लास्तीत्यतोऽप्यवश्यं त्वया यानानयनाय यातव्यमित्याह-सा=वेश्या अमुया=प्रवृत्तया शरदा=शरत्कालेन अ्रति- मात्रं कामोद्दीपनकरेण आधीता=आधिं मानसीं व्यथाम् इता प्राप्ता शोकविरामा=शोकस्य विरहजनिततापविशेषस्य विरामोऽभावो यस्याः सा तथाभूता न=नैव वर्त्तत इति शेषः, अर्थात् सापि मद्त् अनारतं विरहव्याकुला तिष्ठति। कथम्भूता सा-दिनामयमायामा=दिने दिवसे आरमयस्य रोगस्य मार्या कपटं छलम् अमति गच्छर्ताति दिनामयमायामा सखीसमन्षं विरह- पीडां रोजव्याजेन प्रकाशयन्ती। पुनः किम्भूता-नासनाजनना=न आसनायाः स्थितेः जननम् विधानं यस्या: सा विरहृतापेन निरन्तरास्थिरेत्यर्थः । पुनः कीदृशी -अ्र्प्रयनमानया=अरयनस्य मम गमनस्य मानं ज्ञानं दर्शनमिति यावत् तत् याति प्राप्ोतीति अयनमानया=ममागमन- वर्त्त्मालोकनाकुलेत्यर्थः, सर्वाि वेश्याविशेषणानि तदनुरागातिशयव्यञ्जनानि। 'नासनाजनना' इत्यत्र 'नैकयशा' इत्यादिवत् त्रिपदवहुत्री हो उत्तरपदपरत्वाभावात् नओऽत्वाभावो बोध्यः। नच धनगर्धाया वेश्याया आरसक्किरनुपपन्ना वसन्तसेनादिषु तथादर्शनात्। अत् दर्शितरीत्या श्लोकगोचरं प्रतिलोमयमकम्। इति यमकालङ्काराणां समुदायः समाप्त इत्यर्थः ॥ ७७॥ [गोमूत्रिकाबन्धस्य लक्षणम्] वर्णानामेकरूपत्वं यत्त्वेकान्तरमर्धयोः । गोमूत्रिकेति तत् प्राहुर्दुष्करं तद्विदो विदुः॥७॥ कठिनतरयमकनिरूपणा प्रस्तावेन तद्वत् कठिनतरान् कांश्वित् चित्रालक्कारान् दिदर्श- १ महाकविप्रणीतेषु हरविजय-स्तुतिकुसुमाञ्जलि-देवीशतक-धर्मशर्माभ्युदयप्रभृ- त्यखराडखराडकाव्येषु नानाविधयमकस्य भूयान् समाचारः, ग्रन्थवृद्धिभिया रसपरिपन्थित्वाच्च मया तेषाभिह समाहारो नोचितो मत इति विशेषजिज्ञासवः तत्तत्प्रकरां स्वयमालोक्य विशेषबुद्धिचातुरीलिप्सां शमयन्तु । २ चित्रलक्षरां विश्वनाथोक्कं यथा 'पद्माद्याकारहेतुत्वे वर्णानां चित्रमुच्यते' इति ज्ञेयम्।

३१२ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य तृतीयपरिच्छेदे-

यिषुः आादी गोमूत्रिकां लक्षयति-'वर्णणानान्' इति। अर्धयोः=ऊर्ध्वाधःपर्यायेण द्वाभ्यां पंक्किभ्यां लिखितयो: शलोकस्य पूर्वार्धोत्तराधयोः वर्णानाम्=अक्षराणाम् एकान्तरम्=एकवर्रा- व्यवधानसहितम् यत् एकरूपत्वम्=अभिन्नस्वरूपत्वम् तद्विदः=चित्रालङ्कारपरिडताः कवयः तत् दुष्करम्=सहसा येन केनापि कविना कर्तुमशक्यं 'गोमूत्रिका' 'इति' प्राहुः=कथयन्ती- त्यर्थः । 'यथा' इति वत्यमाणोदाहरणाभिप्रायेशोक्कम्। यथा चलतो गोमूत्रं धाराविशेषा- कारेरा परिामते तद्वत् श्रलोकविशेषस्यापि लिखितुं शक्यत्वात् 'गोमूत्रिका' इति सादृश्यनि- बन्धना सज्ज्ञा ज्ञया ॥ ७८ ॥ [श्लोकार्धगोमूत्रिकाया उदाहरराम्] मद् नोम दिरा क्षी सा म पा ङ्वा स्त्रो ज ये द यम्। X X X X x X X X म दे नो य दि तत् क्षी र म न ड्गा या ् लिं द दे। ७६।। 'मदन' इति-अयम् मदन := मन्मथः कामः मदिरार्जाणाम्=मदिरे मत्ते अतिणी नेत्रे यासां ताः तथाभूताः तासाम् अपाद्गास्त्र := अपाङं कटाच्ो नेत्रप्रान्तभाग एव अस्ं प्रहररां ग्रस्य सः तथा सन् यदि=चेत् जयेत्=मयि प्रहारं कुर्यात्, तत्=तदा मदेन := मम पाप्मा क्षीराम्= नष्टं 'भवेत्' इति शेषः, तदा च अनङ्गाय=कामाय अञ्जलिम्=पुष्पाञ्जलिं ददे-अर्पयेयम् नम- स्कुर्यामित्यर्थः । सकामाभी रमणीभिरीत्षितश्चेद्ं भवेयं तदा कृतार्थः स्यामिति भावः । अत्न-विषमवरगानां समानरूपत्वम्, एतादृशस्थले बन्धलिखितश्लोकोत्तरार्धस्य प्रथ- मा्रमारभ्य पूर्वार्ध पठनीयम्। यत्र तु समानां वर्णणानामेकरूपत्वं तन्र पूर्वार्धप्रथमात्तरमा- रभ्यैव पूर्वार्धम्, उत्तरार्धप्रथमाक्तरमारभ्यैव च उत्तरार्ध पठनीयं भवति। स वाजिसिन्धुरग्रामान् सम्भ्रमादभिधाव[ वि ]तैः। जवादसिं स्फुरद्धामा बिभ्रन्नादमधात्ततः ।। गोमूत्रिकाबन्धस्य अन्यदुदाहररं यथा- स वा जि सिं धुर आ मा न्सं भ्र मा द भिधा वि तः। x x X x X x X x x X X ज वा द सि स्फु र द्वा मा वि भ्र न्ना द म धा त्त तः॥ [धर्मशर्माभ्युदये] व्याख्या-सः=सुषेणाः वाजिसिन्धुरग्रामान्=अश्वगजयूथान् सम्भ्रमात्=वेगात् अ्रभि- धावतः=इतस्ततः पलायमानान् निर्राच्य इति शेषः, स्फुरद्धामा=स्फुरत् लसत् धाम तेज: प्रतापो यस्य स तादृशः, जवात् वेगात् असिं खङ्गं बिभ्रत्=धारयन् ततः=अनन्तरम् नादम्= गर्जनाम् अधात्=दध्रे। खङ्गबन्धो यथा- मारारिशक्ररामेभमुखैरासाररंहसा। सारारब्धस्तवा नित्यं तदार्तिहरसाच्षमा॥ माता न तानां संघटटः श्रियां बाधितसम्प्रमा। मान्याथ सीमा रामाणां शं मे दिश्यादुमाऽद्रिजा ॥ अ्रनेन श्रोकद्वयेन खज्गबन्धः प्रस्तीर्यते। तत्र मुष्टेरुपर्य्यधः शाखाद्वयम् उपरि शाखा- चतुष्पथे प्राथमिक 'मा' कारं विन्यस्य तिर्य्यगधःक्रमेण 'रारि' इत्यादि 'ह' कारान्तांश्रतुर्दश वर्शान् न्यसेदित्येका धारा। ततः खङ्गशिखायां छ्लिष्टं 'सा' इति न्यसेत्, ततस्तिर्य्यगूर्व्वक्र-

चित्रकाव्ये मुरजबन्धः, सर्वतोभद्रश्च। ३१३

मेणा 'रारब्ध' इत्यादिवर्णाचतुर्दशकं विलिख्न अनरां धारां कुर्य्यात्, 'मा' कारः पूर्व 'मा' कारं प्रविष्टः, एवमग्रेऽपि तत्रैव प्रविष्टं कल्पयित्वा दक्षिणाशाख्रायां 'ता' इत्यादिवर्रासप्तकं विन्यस्य वामशाखायां तिर्थ्यग्विलोमेन 'श्रि' कारादिवर्सासप्कं लिखेन्, 'मा' कारचतुप्पथे प्राथमिक 'मा' कारं प्रविष्टः, ततस्तमेव 'मा' कारमारभ्य अधोऽयः 'न्याथसी' इति त्रयो वर्शा मुष्टी लेख्याः। ततोऽधश्चतुष्पथमध्ये तदन्तिम 'मा' कारं विन्यस्य तददक्षिराशाखायां 'रामाणां शम्' इति चतुरो वर्णान् लिखेत्। 'मा' कारः अधश्चतुष्पथस्य 'मा' कारं प्रविष्टः। ततो मुष्टेरधः त्सरुके 'द्विजा' इति वर्णाद्वयं लेख्यमिति खङ्गनिष्पत्तिः । मुरजवन्धो यथा- सरलावहलारम्भतरलालिवलारवा। वारलावहलामन्दकरला वहलामला॥ [काव्यालङ्कारे] मुरजवन्धचित्रम्।

ला

ल न्द

क रो

[शरद्वर्णनमिदम् ]-कीदृशी शरत् वर्तते इत्याह-'सरले'ति। सरलः दीर्घः आर समन्तात् बहलेन प्रभूतेन आरम्भेर तरलानां चश्चलानाम् अ्लिवलानां भ्रमरसैन्यानाम् आरवः शब्दो यस्यां सा तादशी। तथा-वारलाभिरंहसीभिर्वहला संनता व्याप्तेत्यर्थः, यदि वा-वारेणा परिपा्या लावो लवणां कर्षएं येषां तानि हलानि हलकृष्टक्षेत्रािा यस्यां सा तथाभूता 'बारलाबहला'। तथा-अमन्दकरला=अमन्दा यात्रायां कृतोदयमाः करलाः करं बलिं लान्ति गृहन्तीति राजानो यस्यां सा तादृशी। अथवा-बहलम् अत्यर्थम् अमला निर्मला इति बहलामला।

प्राहुरर्धभ्रमं नाम श्ोकार्धभ्रमरां यदि। तदिष्टं सर्वतोभद्रं भ्रमरां यदि सर्वतः ॥। ८० ॥। अर्धभ्रमं सर्वतोभद्रश्च [चित्रम्]लक्षयति-'प्राहुः' इति । यदि श्रलोकार्धत्रमणाम्= श्लोकस्य बन्धन्यस्तश्लोकसम्बन्धिपादचतुष्टयस्य अर्धेन अर्धमार्गेया भ्रमराम् अर्थात् अनुलो मप्रतिलोमरूपयोरुच्चारायोर्मध्ये केवलमतुलोमरीत्यैव त्रमरोन पादनिस्सग तत् 'अर्धभ्रमं नाम' चित्रं 'प्राहुः' चित्रविदः कवयः इति शेष

३१४ "कुसुसप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य तृतीयपरिच्छेदे-

अनुलोमप्रतिलोमान्यां 'भ्रमाम्' तदा 'तत्' सर्वतोभद्रम् नाम इष्टम्=मतमित्यर्थः। द्विविधोऽप्ययं बन्धः प्रायोऽष्ाक्षरवृत्तविशेषगोचरः । अस्य सन्निवेशप्रकारोऽयम्- प्रथमं चतुःषष्टिसंख्यानि कोष्ठानि अष्टपड्क्कियोग्यानि लेर्यानि। पश्चात् प्रथमपडक्किचतु थ्टये क्रमेशा चतुर्णामपि पादानां वर्णा विनिवेश्याः, तत उत्तरमधोलिखितपड्क्किचतुष्टये चतुर्थतृतीयद्वितीयपादा विपरीतक्रमेणा लेखुयाः । एवं स्थितो अर्धभ्रमे अधः पडक्विचतुष्ये परावृत्त्या, सर्वताभद्रे च परावृत्त्या समावत्त्या वा चतुर्थादिपादविन्यासः इति विशेषः। उद्धारक्र- मस्तु [आवृत्तिकमः] अर्धभ्रमे चतुष्पादात्मिकायाम् ऊर्ध्वपड्क्का वामात् दक्िशातः, तथा पादचतु- ष्ट्यात्मिकायामधःपडक्वौ दक्षिणातो वा वामात्, एवं वामस्य ऊर्ध्वकोष्ठादधःक्रमेणा दक्षिरास्य अधःकोष्ठात् ऊर्ध्वक्मेरा च अनुलोमोच्चाररोन प्रथमादिपादोत्थानं ज्ञेयम। सर्वतोभद्रे तु वामात् दक्षिणातो दक्षिणात् वामतः ऊर्ध्वात् अधस्तः, अधस्तात् ऊर्ध्वतश्च अनुलोमविलो- माभ्यां सर्वत आवर्त्तनेन पादोपस्थितिविज्ञेया इति ॥८० ॥

[अर््रमस्योदाहरणम ]

म नो भ व त वा नी कं

नो द या य न मा नि नी

भ या द मे या मा मा वा

व य मे नो म या न त

ส या म नो मे य व

वा मा मा या मे या

नी नि मा न य या द् नो

क नी वा त व नो म

[अर्धभ्रमः ] व्याख्या-'मनोभव' इति। हे ! नत != कामपर वशैनमस्काराई ! मनोभव != काम! तव अनीकम्=सेनात्मिका मानिनी=इयं प्रसायकोपवती कामिनी 'तव' उदयाय=जगाय 'न न' अपि तु अस्त्येव। ननु-विजिजीषोः सैन्यं सापराधं दराडयंति तवापराधाभावात् चिन्तेव नास्तीत्याह-'वयम्' एनोमयाः=अपराघकारिणः मावा=नवा 'भवामः' किन्तु भयात्= भीतेः अमेयामाः=अमेयः अपरिमितः आमो रोगो येषां ते तादृशा: एव। यद्यप्यस्माकम- पराधो नास्ति तथापि त्रासात् तथाभूताः स्मं इति भावः ॥८१ ॥ इत्यर्धभ्रमंप्रकरणं समाप्तम्।

चित्रकाव्ये सर्वतोभद्रम्। ३१२

[अथ सर्वतोभद्रस्योद्ाहरणाम् ]

सा मा या मा मा या मा सा

मा रा ना या या ना दा मा

या ना वा रा रा वा ना या

मा या रा मा मा रा या मा

मा या रा मा मा रा या मा

या ना वा रा रा वा ना या

मा रा ना या या ना रा मा

सा मा या मा मा या मा सा

[सर्वतोभद्रम्] सर्वतोभद्रमुदाहरति-'सा' इति। अस्यायं पदच्छेदः-सा। अमायामामाया। मासा। [१]। मारानायायानारामा। [२]। यानावारारावा। अनाया । [३]। माया। रामा। माराय। अमा। [४]।[कश्चित् परदेशस्थः [परदेशी] विरही विलपति] सा=स्मृति- पथं प्राप्ता रामा=रमणी सुन्दरी मासा=चन्द्रमसा ['छायामृगधरो राजा माः' इति चन्द्र- नामसु त्रिकाराडशेष:] अमा=सह माराय=मम विनाशाय 'अस्ति' इति शेषः, अर्थात् स्मृति- विषयं प्राप्ता आलम्बनविभावरूपा रमणी दृश्यमानश्चायं चन्द्र उद्दीपनविभावरूपः, एतौ द्वावपि मम वियोगिनो नाशाय स्तः । किम्भूता सा-अमायाभामाया=मायाया अ्रपरभाव इति 'अमायम्' अकपटम् तस्य अमायस्य अव्याजस्येत्यर्थः, न मा परिमितिर्यस्य तत् 'अमम्' तस्य परिमाणरहितस्य आमस्य रोगस्य अर्थात् मदनजनितपीडाया आयाः आगमनं प्राप्तिर्यया सा तादृशी निर्व्याजकामव्यथाजनिकेत्यर्थः। पुनः कीदृशी- मारानायायानारामा=मारो मदनः, स एव आनायः जालम् जालवद् बन्वनकारणत्वात् तस्य आयानेन प्राप्त्या आराम: क्ाडा [अर्थात् कामस्यैव केलिर्यस्याः सा तथाभूता, निर- न्तर[मादक]मदनव्यापारवतीत्यर्थः। पुनः किम्भूता-यानावारारावा=यानं गमनम् आरा समन्तात् वारयतीति यानावारः प्रदेशयात्रानिषेधकः तादृश आररावः शब्दो [वचनं] यस्याः सा, स्वमधुरवचनभत्गिविशेषण मदीयविदेशगमनवारणकरीत्यर्थः। तथा-अनाया= नय एव नायः, न नायो नीतिर्यस्याः सा अनाया नीतिज्ञानरहिता कार्येष्वकुशलेति यावत्। पुनः कीदृशी-माया=मां श्रियं सौन्दर्य याति प्राप्ोतीति माया=अतिसुन्दरी दर्शनमात्रेगौव कामिजनमनोहारिणीत्यर्थः। अनया रीत्या दुष्कराः सुकराश्च चित्रबन्धा वस्तुतो रसपरिपन्थिन एवभान्ति तथापि कविबुद्धिविलासप्रभवाः यथायथ ग्रन्थान्तरेषु चित्राकुलचित्तर्द्रष्टव्याः॥८२॥

३१६ "कुसुमप्नतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य तृतीयपरिच्छेदे-

[ चित्रे स्वरस्थानवर्णानियमकथनम् ] यः स्वरस्थानवर्णानां नियमो दुष्करेप्वसौ। इष्टश्चतुःप्रभृत्येष दर्श्यते सुकरः परः ॥८३॥ प्राचीना: काव्यशोभाजनकत्वेन स्वरादिनियममपि अलद्कारतया स्व्रीकुर्वन्ति यस्या- नेके भेदा: सन्ति, परभिह तेषु दुष्करं भेदचतुष्टयं दर्शितुमाह-'यः' इति। स्वरस्थानवर्ा- नाम्=स्वराः स्वयं राजन्ते ये अकारादयः, [गदपि] स्थानानि कराठताल्वादानि [तथापि] एतेषां काव्ये निवेशासम्भवात् तत्रोच्ार्यमाणा वर्णा ग्रृह्यन्ते, एवम्भूता वर्णाः कराठादिस्थानविशेपे- घूच्चार्यमाणा व्यञ्नरूपा: कराठ्यतालव्यादिरूपाः तेषाम् नियम :- अन्यव्यावृत्त्या उपादानम् अर्थात् चतुर्भिरेव स्वरः स्थानैर्वसौर्वा यन्निबन्धनम् तद्रूपावच्छिननो योऽलक्कारः 'प्राचीनैः स्वीकृतः' इति शेषः, 'असौ' चतुःप्रभृति=चतुरादि यथा स्यात् तथा दुष्करेपु=आयाससाध्येषु मध्ये इष्टः=अर्थात् दुष्करत्वेनाभिमतः स 'एषः' दर्श्यते=निरुप्यते उदाहरणाद्वारा। परः= एतदन्यः सुकरः=सुगमस्तु पश्चादि: ग्रन्थबाहुल्यभिया न दर्श्यत इति अर्थबललभ्यम्। इदन्तु बोध्यम्-'चतुःप्रभृति'इत्युक्कम्,तत्र प्रभृतिपदेन त्रयाणगाम्,द्योः, एकस्य वा ग्रह- साम् तेन स्वरस्थानवर्णानां प्रत्येकं चतुस्त्िद्वयेकनियम रूपाश्चत्वारो भेदा इहोक्का नेतरे इति ॥८३॥ [अथ चतुःस्वरनियमस्योदाहरणाम्] आस्नायानामाहान्त्या वाग्गीतीरीतीः प्रीतीर्भीतीः । भोगो रोगा मोदो मोहो ध्येये धेच्छे देशे क्षेमे॥ द४ ॥ तन्नादौ दीर्घचतुःस्वरनियममुदाहरति-आम्नायानाम्' इति। आ्रम्नायानाम्=श्रुति- वाक्यानाम् वाक्=अन्त्या वाक् उपनिषद् [ब्रह्मविद्या] वेदान्तशास्त्रम् गीतीः=गानानि ईतीः= अतिवृष्टयादयुपद्रवान् तथा प्रीती := पुत्रकलत्रप्रभृतिषु बन्धुषु स्नेहान् भीतीः=भयोत्पादकान् आह=आचष्टे। तत्र गीतयो विषयासक्किहेतुत्वेन, ईतयः मनोव्यामोहकतया, पुत्राद्या विय्रो- गादिदुःखप्रदत्वेन भयं जनयन्तीति वेदान्तवचसां परामर्श इति भावः। तस्माद्वेतोः -- भोग := गानादिविषयः रोगः=व्याधिरेव, मोद := विषयानन्दः मोह एव अतस्मिस्तदबुद्धित्वात्। यद्येवं तर्हि किमनुष्ठातव्यं भद्रलिप्सुनेत्याह-पेमे=विविक्के देशे पुराये भागीरथीती- रादो बदरिकाद्याश्रमेषु वा सकलोपद्रवविकले स्थाने ध्येये=ध्यानयोग्ये ब्रह्मा वेच्छे=धाश्व इच्छा च धेच्छे, तत्र धानम् मनस एकाग्रीकरराम्, 'धाः' [ककिवन्तोऽयं शब्द:] इच्छा ध्यान- स्यैव निरन्तरं लिप्सा, एते द्वे अनुष्ठातव्ये। 'ध्येच्छे' इति पाठेऽपि 'थ्या' ध्यानमिति स एवार्थ: फलति। अन्र-'आ' 'ई' 'ओ' 'ए' इत्येवं चतुर्भिरेव दीर्घैः स्वर. काव्यबन्धः । 'विद्युन्माला' वृत्तम्। 'मो मो गो गो विद्युन्माला' इति तल्लक्षणात्॥८४॥ १ आम्रायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यमतदर्थानाम्' [पू० मी० १२१] इत्यादिषु शान्नायशब्द: वेदवाचकत्वेन प्रसिद्ध इति बहु समर्थितमस्माभिः निरुक्तसारे। २ 'ईतिर्डिम्बे प्रवासेऽतित्रष्टयादिषट्सु च स्त्रिग्राम्' इति मेदिनी। ३ भोगादिषु रोगादिभयसत्त्वात् तेषां परित्याग एव सुखकर इति परः तत्परामर्श सारः 'शाङ्कर' भारतीपाठेन [शङ्कराचार्याणां कृतिस्वाध्यायेन ] ज्ञातुं सुग इति मन्ये।

चित्रकाव्ये उदाहरणानि। ३१७

[हस्वत्रिस्वरस्योदाहरणम्] क्षितिविजितिस्थितिविहितिव्रतरतयः परगतयः। उरु रुरुधुर्गुरु दुधुवुर्युधि कुरव: स्वमरिकुलम् ॥ =५॥ त्रिस्वरनियममुदाहरति-'च्िति०' इति। क्षिति := पृथिर्वा तम्याः विजितिः=विजयः स्वायत्तीकरराम्, स्थितिः=मर्यादा वर्णााश्रमादिविभागलक्षणा तस्या विहिति := विधानम्, क्ितिविजितिश्व स्थितिविहितिश्व ते 'त्षितिविजितिस्थितिविहिती' ते एव व्रतम्=नियमः तत्र रतिः=प्रीतिः अ्रनुरागो येषां ते तथाभूताः, तथा-परगतयः=पराः स्वज्ञान्युत्कर्षकरणात् श्रेष्ठ, गतिः ज्ञानम् अवस्था वा येषां ते तादृशाः, [एवम्भूताः ] कुरवः=कुरुदेशजाता राजानः युधि=ररे स्वम्=स्वीयम् अरिकुलम्=शत्रुव्ृन्दं उरु=अधिकं यथा स्यात् तथा [क्रियाविशेष- एमिदम् ] रुरुधु := प्रावब्रिरे किश्च-गुरु=अतिशयं यथा तथा दुधुवुः=ईरयाश्चक्रिरे कम्पया- मासुरित्यर्थः । अत्र-'ई' 'अ' 'उ' एते त्रयः स्वराः हस्वा एव काव्यबन्धकराः। 'रुरुधुः' इति 'रुधिर' आवरसो इत्यस्य लिटि प्रथमपुरुषबहुवचने रूपम्। 'दुधुवुः' इति 'धू' विधूनने इत्यस्य तथैव लिटि रूपम्। 'गतिः स्त्री मार्गदशयोर्ज्ञाने यात्राभ्युपाययो' रिति [ मेदिनी ]। त्वरितगतिर्व्ृत्तम्। 'त्वरितगतिश्व नजनगै'रिति तल्लक्षणात् ॥८५ ॥

श्रीदीप्ी हरीकीर्त्ती धीनीती गीःप्रीती। एधेते द्वे द्वे ते ये नेमे देवेशे॥द६ ॥ द्विस्वरमुदाहरति-'श्रीदीपी' इति। श्रीः=लक्ष्मीः दीप्तिः शोभा तयोर्द्वन्द्वः ते, एवम्-हरीः व्रीडा [लज्जा ] कीर्त्ति=यशश्र ते, धी := मेधा वुद्धिः नीतिः=नयश्व ते, गीः= वाणी: प्रीति := प्रसन्नता च ते, एते 'द्वे द्वे' ते=तव एधेते=वर्घेते। ये इमे=द्वे द्वे देवेशे=इन्दे [अपि ]न=नव विद्येते इति शेषः । अत्र -'ई' 'ए' इति द्वावेव स्वरौ काव्यबन्धकरौ। 'वाणी' वृत्तम्। 'सर्वे चेद्दीघार्गा वाणीति प्रोक्ला सा' इति तह्मचणात्॥८६ ॥ [ एकस्वरस्योदाहरगम् ] सामायामामाया मासा मारानायायाना रामा। यानावारारावानाया माया रामा मारायामा ॥ ८७ ॥ [ इति स्वरनियम: ] एकस्वरमुदाहरति-'सा' इति। अयं श्ोकः पूर्व सर्वतोभद्रोदाहररो व्याख्यातः। अत्र-आकार एवैंकः स्वरः बन्धालङ्कारकारी॥ ८७ ॥

नयनानन्दजनने नंक्षत्रगराशालिनि। अघने गगने दृष्टिरङ्गने ! दीयतां सकृत्॥ द॥ अधुना स्थाननियमं निरूपयन् आदी चतुःस्थानमुदाहरति-'नयना०' इति।. मान- वतीं प्रति कस्यचित् कामुकस्योक्किरियम] हे ! नयनानन्दजनने != नयनयोः नेत्रयोः आ्ान- न्दस्य दायिनि ! नेत्रमहोत्सवप्रदे ! अङने /=प्रशस्ताङ्गवति ! सुन्दरि! त्र्घने=न घनाः मेधा यत्न तस्मिन् नीरदनिहीने गगने=वयोमनि सकृत्=एकवारम् दृष्टिः दीयतामू=कपातो विधी-

३१८ "कुसुमप्नतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य तृतीयपरिच्छेदे-

यताम्। तादृशशारदगगनदर्शनस्य कामोद्दीप्तिकरत्वात् अस्या मानो नड्च्यतीति नायकहाईम्। अथवा-'नयना०' इति गगनस्य विशेषणाम्। कथम्भूते गगने-नयनानन्दजनने=निर्मल- त्वात् दृष्टिरोधाभावात् दृग्घर्षकारिशि। अत्र दन्त्य-कराठय-तालव्य -- मूर्धन्य-वर्गा बन्धनस्वरूपाधायका इति तेषां चत्वार्येव स्थानानि ॥ मद ॥ [ त्रिस्थानस्योदाहरणम्] अलिनीलालकलतं कं न हन्ति घनस्तनि !। आननं नलिनच्लायनयनं शशिकान्ति ते ॥ ८ह ॥। त्रिस्थानं निरौष्ठयमूर्धन्यमुदाहरति-'अलि०' इनि। हे ! घनस्तनि != घनौ निविडी [कठोरौ] स्तनौ कुचौ यस्याः सा तत्सम्बोधने पीवरवक्षोजे ! इत्यर्थः, ते=तव आ्राननम् मुखम् [दृष्टं सदित्यर्थः] कम्=जनं [ युवकमेव, जरठानां च्ीराकामत्वात्] न हन्ति=नैवा- कुलीकरोति, अपितु दर्शनमात्रेशौव कामोत्थानकरत्वात् सर्वमपि विह्वलयति। किशं तत्- अलिनीलालकलतम्=अलिनः षट्पदाः [श्रमराः तद्वत् नीलाः श्यामवर्णा अलकलताः लत्ा- कारा: चूर्याकुन्तला यत्र तत् तादृशम्। पुनः किम्भूतम्-नलिनच्छायनयनम्=नलिनच्छाये उत्पलतुलिते नयने नेत्रे यस्मिन् तत् तथाभूतम् । तथा -- शशिकान्ति=शशी चन्दः तद्वत् कान्तिः शोभा यस्य तदेतादृशमित्यर्थः। अत्र -- कराठयदन्त्यतालव्यवरण्ानामेव निबन्धन- मिति त्रीरायेव स्थानानि ॥ =६ ॥ [द्विस्थानस्योदाहरणाम् ] अ्नङ्गलड्घनालग्ननानातङ्का सद्ङ्गना । सदानघ ! सदानन्दनताङ्गासङ्गसङ्गतः॥ ह०॥ दन्त्यकराठयवणोंः द्विस्थानमुदाहरति-'अनङ्ग०' इति । [कश्चित् भार्याया अनादरं कृत्वा गानवाद्यादिभिर्मनो विनोदयन् कालं यापयति, तम्प्रति तस्य सुहृदः उक्किरियम्] हे! सदानघ != सर्वावस्थास्वेव चिन्ताशून्य ! तथा हे ! सदानन्दनताङ्ग != सदानन्दम् सर्वदा आनन्दजनकं गानवादनादिकं तत् कर्म तत्र नतानि व्यापृतानि अज्गानि गात्राि यस्य तत्स- म्बोधनम्। असङ्गसङ्गतः=न सङ्गः सत्सङ्गो येषां ते असङ्गाः दुर्जना. तेषां सङ्गतः तैः सह गोष्टीकरणादित्यर्थः । सदङना=सती पतिव्रता [निर्दोषा] चासावङ्गना इति सदझना धर्मनिष्ठा साध्वी महिला अनङ्गलङ्घनालप्ननानातङ्का=अनङ्गः कामः तस्य लड्घनया आ्रक्रान्त्या अर्थात् त्वद्विरहे समुज्ज्वलितकामस्य निरोधेन लग्नाः सम्भाव्यमाना नाना अनेके आ्रपातक्काः सन्तापा: अथवा परासक्किदोषशङ्का यस्याः सा तादृशी 'भवेत्' इति शेषः। साध््या अपि स्त्रियाः परित्यागेन निरुद्धकामायाः कदाचित् अरक्षणात् दोषाः प्रादुष्युरिति गानवादनादि- जनितं सुधा प्रमोदं परिहृत्य निर्दोषायां तस्यामनुरागं विधेहीति भावः । अ्र्प्रत्र -कराठयद - न्त्यवर्णानामेव बन्धनकरत्वमिति द्विस्थानत्वमस्य काव्यस्य। जीवादिग्रन्थे कृताऽपि पाठा- न्तरयोजना न बहूपादेया इत्युपेच्यतेऽस्माभिः ॥६० ॥ [ एकस्थानस्योदाहरणम् ] अगा गां गाङ्गकाकाकगाहकाघककाकहा। अहाहाङ़ खगाङ्कागकङ्गागख़गकाकक। ६ १ ॥। (प्र०) एकस्थानं चित्रमुदाहर ? तदुदाहरणं व्याख्याहि च?

चित्रकाव्यविशेष:। ३१६

कराठयेरत्तरें: एकस्थानं चित्रमुदाहरति -- 'अगाः' इति। तत्रादों वालानां सुख- बोधाय पदानि विभजामहे -- अगाः। गाम्। गाङ्गकाकाकगाहक। अघककाकहा। अहाहाङ्ग। खगाङ्कागकङ्क। अगखगकाकक। अथ व्याख्या -- [हे!] गाङ्गकाकाकगाहक != गङ्गाया इदं गाङ्गम् 'तस्येदम्' [४।३।१२०] इति 'अण'। गाङ्गश्व तत् कम्=जलम् इति 'गाङ्गकम्'। आर सम- न्तात् कानम् शब्द इति 'आकाः'। 'तङ' पूर्वात् 'के' शब्दे इन्यस्मात् धातोः 'अन्येभ्योऽ- पपि दृश्यते' [३।२१७८] इति सूत्रेण भावे 'क्विप्' 'सोभपा'वत् प्रक्रिया । एवम्-'अक' कुटिलायां गतौ इति धातोः 'उसादयो बहुलम्' [३।३।१] औरादिको भावे 'अच्'। अरकनम् अक := इति तु प्राचामनुरोधेन, तेषामशुद्धव्युत्पत्तिबाधनाय प्रयोगसाधुतामात्रप्रदर्शनार्थम् [प्रकृतार्थसङ्गतये]। वयन्तु-उक्वात् धातोः कर्तर्येव पचाद्यच् [३।१।१३४] अकति कुटिलं गच्छतीति 'अ्रकः' तरङ्गः । त्रप्राका [सह] अकः इति आ्र्रकराक := सशब्दनकरगतिमांस्तरङ्गः इत्यर्थः । गाङ्गकस्य [गङ्गाजलस्य] आ्रकाक इति 'गाङ्गकाकाकः' गभ्गाजलसम्बन्धिसशब्दत- रङ्ग:, तं गाहते विलोडते इति गाङ्गकाकाकगाहः । 'कर्मरायण' [३।२।१] स एव 'गाङ्गकाकाकगाहकः' स्वार्थे कन्। अथवा गाहते इति 'गाहकः' कत्तरि एवुल, तस्य षष्टीतत्पु- रुष: समासः। तत्सम्वद्धो हे ! गाङ्गकाकाकगाहक != गङ्गाजलतरङ्गावगाहिन्! इति समुदित- पदार्थः । तथा-हे अहाहाङ्ग != 'हाहा' इति दीनध्वनेरनुकारः तं दीनध्वनिम् अरङ्गति गच्छ- तीति 'हाहाङ्गः'। 'अरप्रगि' गतौ इत्यस्मात् कर्मरायण। न हाहाङ्गः इति 'अ्ररह्राहाङ्गः' तत्सम्बो- धनं हे ! अहाहाङ्ग ! सदानन्दमन्नेत्यर्थः । तथा-हे! खगाङ्कागकङ्क != खे आ्रकाशे गच्छन्तीति 'खगाः' सूर्याद्या ग्रहाः । [ 'खगः सूर्ये ग्रहे देवे मार्गरी च विहङ्गमे' इति मेदिनी]। 'अन्ये- व्वपि दृश्यते' [३।२।१०१] इति सूत्रेर सप्तम्यन्त'ख'कारकोपपदात् 'गम्' धातोः 'ड' प्रत्ययः । अरप्रङ्मयतेऽनेन इति अ्रङ्क := चिह्नम्। 'अरकरि' लक्षरो इत्यस्मात् 'हलश्र' [३।३।१२१] इति सूत्रेशा करो 'घञ्'। खगाः सूर्याद्या अङ्माः चिह्वानि यस्य सः 'खगाङ्कः'स चासौ 'अगः पर्वत इति 'खगाङ्कागः' सुमेरुः पर्वत इत्यर्थः, तं खगाङ्कागं [सुमेरुं] कङ्कते गच्छतीति 'खगा- ङ्ागकङ्कः' तत्सम्बोधनं तथा। 'ककि' गतो इत्यस्मात् कर्मरायणा। अर्थात् सुकृतसामर्थ्या- तिशयेन सुमेरु[ स्वर्ग ]सुखभोगाधिकारिन् ! तथा हे ! अ्रगखगकाकक != अगन्ति शब्द- स्पर्शादिविषयेषु धावन्तीति 'अ्रगानि' तानि च खानि=चत्तुरादीन्द्रियाणि इति 'अरगखानि'। तानि गच्छृति व्याप्नोति 'भूम' रूपत्वात् 'अगखगम्' कारभावात् सकलेन्द्रिय [तज्जन्यसुख]- व्यापि इत्यर्थः, तच्ब तत् कम्=सुखं ब्रह्मेत्यर्थः, 'कं खं ब्रह्मे'ति श्रुतेः। तस्मै अगखगकाय विषया- नन्दायेत्यर्थः, [तस्मै] न ककने नैव चपलीभवतीति अगखगकाककः तत्सम्बोधनं तथा, निर- तिशयव्रह्मानन्दाभिलाषिन् ! इत्यर्थः । 'कक' लौल्ये धातुः। लौल्यं गर्वश्चापल्यश्चेति। एव- म्भूत! हे तादृश ! त्वम् अघककाकहा=कुत्सितानि अरघानि इति अघकानि 'कुत्सिते' [५।३।७४] इति सूत्रेश कुत्सितार्थे 'कन्'। निन्दितानि पापानि अतिपापानीत्यर्थः, 'अरघकानि' एव 'काकाः' वायसाः उपद्रवकारित्वात् इति 'अ्रघककाकाः' तान् हन्तीति 'अ्रघककाकहा' क्विपि रूपम् । १ 'अङ्को' भूषारूपकलद्मसु । चित्राजी नाटकादंशे स्थाने क्रोडेन्तिकागसोः' इति कोषान्तरम्।

"कुसुमप्नतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य तृतीयपरिच्छेद्े-

गर्हिततरपापवायसहन्ता इत्यर्थः । एतादृशस्त्वम् गाम्=भूमिम् अ्रगाः=त्रयाः गतवानसि इत्यर्थः । यद्यपि सर्वोऽपि प्राणी भूमि गतः तथापि सुकृतिन एव सफलं जन्मेति बोधयितुं तथोक्किः। अथवा-'गाम्' स्वर्गम् 'अगाः' यायाः। 'आशंसायां भूतवच्च' [ ३३।१३२] इति सूत्रेण भविष्यति काले वर्त्तमानवत् भूतवच्च प्रत्ययः । अ्र्प्रत्र-कराठ्या एव सर्वे वर्णणा: तैरेव च पद्यवन्धत्वात् एकस्थानचित्रमिदम् ॥ ६१॥ [इति ] कराठ्यादिस्थानोच्चार्यमाणवर्णनियमः समाप इत्यर्थः । [वर्णनियमे चतुर्वर्णचित्रस्योदाहरणम्]

किं केकाकाकुकः काको मामा मामम मामम !॥ ६२॥ वर्शानियमेपु आर्रादौ चतुर्वर्णामुदाहरति-'रे रे' इति। [काचित् बहुपराया वाराङ्गना स्वाभिलाषिणम् [अल्पधनम् ] भिल्नं प्रति वक्कि ] 'रे रे' ! इति संबोधनं नीचार्थकम्। रे। रे! मामम != मायां श्रियां मम ममत्वं यस्य तत्सम्बोधनम् 'मम' इति विभक्किंप्रतिरूपकम- व्ययम्। भावप्रधानो निर्देश इति। दरिद्रत्वात् धनस्य व्ययकरणे कृपणा !। अ्रथवा- मामम != मायां लक्ष्म्याम् अरममत्वं यस्य तत्सम्बोधनम् श्रीविहीनेत्यर्थः। एतादृशो दरिद्र तरस्त्वम् मा मा=न न, न कदापीत्यर्थः, माम् अ्रम=उपसर्ष। 'अम' गत्यर्थः । 'माम' इति निषेधार्थे सम्भ्रमे द्विर्वचनम् अव्ययञ्च तत्। अयमर्थः चतुर्थपादस्य। यतः-काक := करटः किम् केकाकाकुक := केको मयूरवाणी [ 'केका वाणी मयूरस्य' इत्यमरः ] तस्याः काकुः मद- जनितो विकारविशेष: ['काकुः स्तियां विकारो यः शोक्भीत्यादिभिर्ध्वनेः' इत्यमरः ] तां [केकाकाकुं] कायति शब्दायते शब्देन प्रकटीकरोति इति 'केकाकाकुकः' मयूरवाणीसदृशवा शीकथनकामः । 'कै' शब्दे अस्माद्धातोः 'डः' प्रत्ययः । अर्थात् यथा वायसो मयूरकेको- चचारणो साभिलाषोऽपि व्यर्थमनोरथो जायते तथैव त्वमपि मथि व्यर्थसंकल्प इति ज्ञेयम्। इति तृतीयपादार्थः । अपि चाधमकार्यकारित्वादपि त्वं सर्वथा ममानह इत्याह-रोरूरुरूरोरु- गागोग := रोरूयते त्रासेन पुनः पुनः अतिशयेन वा रौतीति रोरूः, यड्लुगन्तात् 'रु' शब्दे इत्यस्मात् धातुमात्रात् क्विब्विधानात् 'क्िप्'। 'ग्स्य हलः' [६।४।४६] इति यलोपे रूपम्। रोरूश्वासौ रुरुः मृग इति 'रोरूरुरुः' तस्य 'उरसः' वक्षःस्थलस्य्र ग्रा 'रुक्' प्रतिप्तशरकृत- वेधोत्पन्ना पीडा तद्रूपम् यत् 'आगः' अपराधः [आगोऽपराधो मन्तुश्र'इत्यमरः] पाप्मविशोषः। तत् [आ्रगसम्] गच्छति प्राप्तोति इति 'रोरूरूरूरोगागोगः' पूर्ववत् गमेर्डः। ['सारस्वतास्तु'- एतस्मिन्विषये 'नास्नि च' इत्रि सूत्रं पठन्ति । कर्मादिनियमरहितनाममान्नोपपदाद् धातोः कर्त्तरि भावे च 'डः' प्रत्ययो भवतीत्यर्थः ] निरपराधप्राशिहिंसाकरत्वात् पापाचारीत्यर्थः । एवम्भूतर्त्वं नीचकर्मकृत् ततोऽपि न मम योग्य इति भावः इति प्रथमपादार्थः । किश्व- त्वम् अगाङ्गग=अगः पर्वतः तस्य अङ्गम् एकदेशः तं गच्छतीति 'अगाङ्गगः' पर्वतीयः त्र्प्रतो नैव नागर इत्यतोऽपि ममानर्हः 'अि' इति शेषः । अपि च-अगगुः=असि। न गच्छति

१ के मूर्धनि कायति। कै शब्दे। 'अन्येभ्योऽपि दृश्यते' [वा० ३।२।१०१] इति 'डः'। 'हलदन्तात् सप्तम्याः' [६।१।६] इत्यलुक्।

३२१

प्राप्नोति प्राकरणिकं विषयं पूर्वोत्तरसम्वन्धं वेति 'अगा' अरसम्वद्धा। 'गौः' वाक्। अ्रगा गौः यस्य सा अरगगुः 'गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य' [१२।४८] इति ह्रस्वः । 'चित्रगु'वत्। अरसम्बद्ध- भाषणास्वभावत्वादपि सर्वथा ममायोग्योऽसाति मदर्थ काममन्यत्र पूरयेति सर्वसारः। अत्र-'र' 'ग' 'क' 'म' इत्याकारैश्वतुर्भिरेव वशैर्वन्धः समाततिं नीत इति चतुर्वणी चित्रमिदम्। न चात्र 'अङ्ग' इति डकारसद्भावेऽपि कथं चतुर्वर्णाता इति शङ्कनीयम्, वर्णपदस्य वृत्तपूरकवर्णापर त्वात् डस्य वृत्तपूरकत्वाभावात्। यदि च सर्वथा शुद्धमेवोदाहरणं दिद्ृक्षितं स्यात् तदा 'शिशुपालवधस्य' एकोनविंशे सर्गे तृतीयं पद्य पठनीयम्। यथा- जजीजोजाजिजिज्ाजी तं ततोऽतिततातितुत्। भाभोऽभीभाभिभूभाभूरारारिररिरीररः ॥ इत्यादि। अस्येयं व्याख्या-'जजा'विति। ततोऽवलोकनानन्तरं जजन्तीति जजाः योधाः। 'जज युद्धे' पचादच्। जजानामोजसा जाता जजौजोजा तामाजिं जयतीति जजौजोजाजि- जित्। जयतेः कविप्। जजतीति जाजी योधी। ताच्छील्ये शिनिः । अरतिततानत्युद्धतानति- तुदति अरतिव्यथयतीत्यतितुत्। तुदतेः क्विय्। भस्यभिवाभा यस्य स भाभो नक्षत्रकान्तिः 'नक्षत्रमृत्षं भं तारा' इत्यमरः। नास्ति भीर्येपां तेऽभियो निर्भाकाः तानिभान् गजानभिभवतीति अ्रभीभाभिभू:। क्किप्। तस्याः भासस्तेजसो भूः स्थानम् अभभिाभिभूभाभूः । अराः सन्त्ये- श्रामित्यरीणि चक्राणि तैः रीशन्ति अरिरियो रथाः। 'री गतिश्लेषणायोः' इति धातोः क्किप्। तेषाम् ईरं प्रेररां राति अरिरीररो रथिकः। 'आतोऽनुपसरगे कः'। अरिः शत्रुर्बलभद्रः तं वेणु- दारियाम् आर, योद्धुमाससारेत्यर्थः । 'ऋ गतौ' इति धातोर्लिट् द्विर्भावे कृते एालि वृद्धिः अभ्यासस्योरदत्वे 'अत आदेः' इति दीर्घे पुनः सवर्ादीर्घः। भिन्नैकाक्षरपादाख्योऽनुप्रास- भेदः । भाभ इत्युपमानुप्रासयोरेकवाचकानुप्रवेशलक्षणासंकरः । 'धर्मशर्माभ्युदये'ऽपि -- रैरोऽरीरोरुर रुरत्काकुकं केकिकक्किकः । चञ्चच्ञ्चूचचिच्चोचे तततार्ताति तं ततः॥ स्यायमर्थः -- रायं धनं राति ददातीति रैरः । तरान् ईरयन्तीति अपरीरा: सुभटाः, तेषाम् उरुः महान् .... केकिना कङ्कते इत्येवंशील: केकिकक्की कार्ततिकेयः तस्य क: कामो यस्य स केकिक- ड्विकः। चश्चन्ती चञ्चुर्दना उच्चा महती चिद् वुद्धिर्यस्य सः। ततां प्रचुरां तां लक्ष्मीम् अतति गच्छति इत्येवंशील: ततताती इति पृथक् पदम्। काकुकम्=मर्मव्यथकं शब्दम्। 'ऊचे' इति क्रियापदम्, तम् इति कर्म। ततः अनन्तरम् ॥ ६२॥ [अथ त्रिव्यञ्जनस्योदाहरणम् ] देवानां नन्दनो देवो नोदनो वेदनिन्दिन:। दिवं दुदाव नादेन दाने दानवनन्दिनः ॥६३॥। वर्णाचित्रे त्रिवर्णाचित्रमुदाहरति-'देवानाम्' इति। देवानाम्=देवा इन्द्राद्याः तेषाम् नन्दन := दैत्यदमनात् हितकरः प्रीणायिता, तथा-वेदनिन्दिन := वेदान् श्रुतीःनिन्दितुं शीलम- स्यास्तीति, तस्य वेदनिन्दकनास्तिकलोकस्य नोदन := नोदयतीति नोदनः निरासकर्ता [नैन्द्ा- १ व्याकरणान्तरे कृन्मात्रस्य बहुलत्वात् । तथा च शाकटायन :- 'कृद्वहुलम्'

३२२ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य तृतीयपरिच्छेदे-

दित्वात् 'ल्यु:'] देव := दीव्यतीति नसिंहावतारवारी विष्युर्भगवान् दानवनन्दिन := दानवान् दैत्यान् नन्दयितुं शीलमस्य तस्य हिररायकशिपोः दाने=खराडने [नाशने] 'दो' अपरवखराडने इत्यस्य ल्युटि रूपम्। हिररयकशिपोर्वक्षःस्थलविदारणवेलायां नादेन=गर्जनेन दिवम्= अन्तरिक्षम् दुदाव=उदताप्सीत्। अर्थात् अन्तरिक्षचारिणो देवादीन विस्मापयामास। अत्र 'द' 'व' 'न' इत्येवं त्रिभिरेव वणैर्बन्धो विहित इति 'त्रिवर्सा चित्र 'मिदम् ॥ ६३ ॥ [अथ द्विवर्णचित्रस्योदाहरणाम् ] सूरि: सुरासुरासारिसार: सारससारसाः। ससार सरसीः सीरी ससूरुः स सुरारसी॥ ६४ ॥ द्विव्यज्ञनवर्णाचित्रमुदाहरति-[बलभद्रस्य जलक्रीडावर्राने पद्यमिदम्] सरिः=कविः [ 'कविः । धीमान् सूरिः कृती' इत्यमर: ] तथा -- सुरासुरासारिसारः=सुराश्ष अरसुराश्रेति सुरासुराः तान् आसर्तु शालमस्य इति सुरासुरासारी। शीलार्थे शिनिः । तादृशः सारः साम- थर्य [बलं] तस्य स तथाविधः । ससूरुः=सु सुष्ठु ऊरू इति 'सूरुः' । सूरुभ्यां सह वर्त्तते इति ससूरुः। तथा-सुरारसी=सुरायाः मधुनो रसः सुरारसः। स अस्यास्तीति तादृशः 'अत इनिठनौ' [५।२११५] इति मत्वर्थीय इनिः। मधुपानानुरक्तः । एवम्भूतः सः=पुराणदि- प्रसिद्धः सारी=हली बलभद्रः सरसीः=कासारान् कृत्रिमपद्माकरान् इत्यर्थः [ 'कासारः सरसी सरः' इत्यमर: ] ससार=विहाराय [जलक्रीडायै] उपगतवान्। 'स' धातोलिंटि प्रथमपुरुषै- कवचने रूपम्। अत्र-'स' 'र' इति द्वाभ्याभेव व्यज्नाभ्यां पद्यबन्ध इति द्विव्यज्नवर्राचि त्रमिदम्। यथा वा 'धर्मशर्माभ्युदये'- काननाः कानने नुन्ना नाकेऽनीकाङ्ककानिनः । के के नानीकिनीनेन नाकीनैकाकिनो ननु ॥ ६४ ॥

नूनं तुन्नानि नानेन नाननेनाननानि नः । नाडनेना ननु नाऽनूनेनैनेनानानिनो निनीः॥। ६५ ।। [ इति वर्णनियम: ] एकव्यञ्जनवर्राचित्रमुदाहरति-'नूनम्' इति। [बलवच्छत्रुपर।जितस्य राज्ञः सैनि- कानां दैन्योपेतं वचनमिदम्] पदविभागस्तु-नूनम् । नुन्नानि। न। अ्रनेन । (१) न। आ्ननेन। अननानि। नः। (२)। न। अनेनाः। नतु। ना। अनूनेन । (३) एनेन ।अनान्। [४।३।५=] इति पपाठ। अथवा.नोदनमस्यास्तीति नोदनः अर्शश्रादित्वादच, किंवा 'कृत्य ल्युटो बहुलम्' [३।४।११३] इति ज्ञेयम्। १ सूयते विचित्राणि वाक्यानि यथाप्रकरणं प्रयुंक्के इति 'सूरिः'। 'सूङः क्रिः' [उ० ४।६४] इति सूत्रेण 'पूड' प्राणिगर्भविमोचने इत्यस्मात् औणदिकः 'करि' प्रत्ययः। धातू नामनेकार्थत्वादर्थभेदः। बाहुलकाद्दा। २ कानना := कुत्सितमुखाः। अनीकाङ्ढे संग्रामोत्सङ्गे कनन्तीत्येवंशीलाः । नानीकि नेन=सेनापतिना। नाकीन !, एकाकिना इति पृथक्पदे। हे! नाकीन ! देवेश ! शिष्टं स्पष्टम्।

प्रहेलिका। ३२३

इनः। निनीः (४)। इति ज्ञेयः । अथ व्याख्या-अ्नेन=विजयवता पुरतोदृश्यमानेन शत्रुणा [कर्त्तपदभिदम्] त्र्राननेन=भ्रूभङ्गवता मुखेन [एव] करणाभूतेन नः=अस्माकम् अ्र्प्रन- नानि=असवः प्राणाः नूनम्=निश्चयेन, न न नुन्नानि=न पराक्कृतानि इति न अपितु अपनी- तान्येव, अस्याननमेवालोक्य अस्माकं प्राणा निर्गतप्रायाः सम्प्रहारस्य तु कैव कथा। [पूर्वार्ध- स्यार्थोऽयम्।]' ननु=भोः ! बान्धवाः ! अनूनेन=न ऊनेन ओजस्विना प्रबलिना एनेन= एतेन शत्रुणा राज्ञा इन := स्वामी ना=पुरुषः अस्माकं 'प्रभु' रित्यर्थः, अनान्=प्राणान् निनीः= निनीषुः सुखे घासं दत्त्वा रक्षितुभिच्छुः सन् अनेनाः=न एनः पापं यस्य सः अनेनाः निष्पापः 'न' नास्ति अपितु सपाप एव। यद्यसौ क्षात्रं धर्ममुल्लड्ध्य युद्धे प्राान् न हास्यति तदासौ पाप एव। युद्धे मरणास्यैव धर्मेहेतुत्वादिति भावः । तस्मात् यथाशक्ति सड्ग्रामेऽभिमुखं स्थेयभिति हृदयम्। अत्र-केवलं 'न' वर्गोनैव बन्धसमापिः कृता इति एकवर्णाव्यञ्जनचित्र- मिदम्। 'निनीः' इति सन्नन्तात् 'ीज्'धातोः क्विपि प्रथमाया एकवचने रूपम्। अन्यदुदा- हरणं यथा-'धर्मशर्माभ्युदये'- केङ्कः किं कोककेकाकी किं काकः केकिकोऽककम्। कौकः कुकैककः कैकः कः केकाकाकुकाङ्ककम् ॥ ६५ ॥ इत्येकाच्रचित्रम्॥ इति वर्णानियमचित्रकाव्यं समाप्तमित्यर्थः ॥ [प्रहेलिका ] इति दुष्करमार्गेऽपि कश्विदादर्शितः क्रमः। प्रहेलिकाप्रकाराणां पुनरुद्दिश्यते गतिः ॥ ६६। चित्रोपसंहारपूर्वकं प्रहेलिकामुपक्रमते-'इति' इति । इति=दर्शितप्रकारेण दुष्कर- मार्गे अपि=चतुरादिवर्याग्रन्थनरूपत्वात् कठिनतरे कष्टसाध्येऽपि नियमे कश्चित्=अल्पतरः कम := नियमः प्रकारो वा आदर्शित := उदाहरगौर्निरूपितः किन्तु -- इतोऽन्येऽपि दुष्करतराः पद्मबन्धमुरजबन्धक्रियाकारकगुप्तिप्रभृतयः पूर्वैरुक्का इहानुक्ता क्रमाः सन्ति नचैत एव, किन्तु ग्रन्थबाहुल्यभिया इह नावतारिताः ते ग्रन्थान्तरतोऽवसेयाः इत्यभिप्रायः । पुनः=सम्प्रति प्रहेलिकाप्रकाराणाम्=प्रहेलिकाया भेदानाम् प्रहेलिकाख्यकाव्यविशेषाणां गतिः=रीतिः उिश्यते=वरार्यते। यद्यपि 'रसस्य परिपन्थित्वान्नालङ्कारः प्रहेलिका' इति प्रहेलिकानाम- लङ्कारत्वं केषाञ्चिदसम्मतम स्वस्यापि च तत्तथा भाति, तथापि कथञ्चित् तासामुपयोगं मत्वा निरूपणामावश्यकमिति ज्ञातव्यम्। प्रहेलिकायाः सामान्यलक्षरान्तु-'श्रीधर्मदास'- सूरिण 'विदग्धमुखमराडने' कृतम् -- व्यक्कीकृत्य कमप्यर्थ स्वरूपार्थस्य गोपनात्। यत्राबाह्यान्तरावर्थौं कथ्यन्ते ताः प्रहेलिकाः ॥ इति ॥६६ ॥

१ सैनिकानां स्वबन्धुजनान् प्रति उक्तिरियम्। २ कङ्क := बकः । कोककेकाकी=चक्रवाकहंसगामी। काक := व्वाड्क्षः । केकिक := मयू- रवत् क आत्मा शरीरं यस्य सः। कुकैककः=स्वर्गपृथ्वीजलेष्वद्वितीयः।

३२४ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य तृतीयपरिच्छदे-

[ प्रहेलिकाया उपयोगित्वनिरुपणम् ] क्रीडा गोष्ठीविनोदेपु तज्जैराकीर्णामन्त्रएो। परव्यामोहने चापि सोपयोगा: महेलिकाः॥ ६७॥ प्रहेलकोपयोगं दर्शयति-'कीडा०' इति। क्रीडागोप्टीविनोदेपु=काडाप्रयोजना गोष्ठी क्रीडागोष्ठी तत्र ये विनोदाः विविधभङ्गया प्रमोदवचांसि तेपु। किंवा-अन्योन्यं चातुर्या वाक्- प्रयोग: 'कीडा'। विदग्धानामासनबन्धो 'गोष्टी'। काव्यालापेन कालयापनं 'विनोदः'। क्रीडा च गोष्ठी च विनोदश्व ते तेषु तज्ज्ञैः=प्रहेलिकापरिडतैः सह आकीर्णामन्त्ररो=जनसं- कुलो देश: आकीर्याभित्युच्यते तस्मिन् यन्मन्त्रएं परस्परं रहस्यालापः तत्र, अपि च=तथा- परव्यामोहने=परेषां वोद्धव्यव्यतिरिक्कानां व्यामोहने अज्ञातृत्वसम्पादने 'प्रहेलिकाः सोप- योगा := प्रयोजनवत्यः सन्ति, एवमासां यमकादिवत् रसपरिपन्थित्वेऽपि अलक्कारत्वं नायुक्रम्, इतरत्र तु दोष एवेति भावः ॥। ६७ ।। [अथासां लक्षणासहितानि नामानि ] आहुः 'समागतां' नाम गूढार्था पदसन्धिना। 'वश्चिता' उन्यत्र रूढेन यत्र शब्देन वञ्चना ॥ ६८ ॥ अर्धार्धेन द्वयो: प्रहेलकयोर्लक्षणं निर्दिशति-'आहुः' इति। पदसन्धिना=सुप्तिडन्तं पदम् पदयो: सन्धिः पदसन्धिः तेन पदसामीप्यजनितसन्धिकार्येण गूढार्थाम्=गूढः दुर्बोधः अर्थो यस्याः तां तादृशी प्रहेलिकां समागतां नाम आहु := कथय्न्ति। अन्यत्र=विवत्ितार्थेतरे यत्र=यस्मिन् स्थले रूढेन=रूढिशक्किमता प्रसिद्धेन 'शब्देन' या वश्चना=परप्रतारणा क्रियते सा 'वश्चिता' नाम प्रहेलिका ज्ञेया इति शेषः ॥ ६८ ॥ 'व्युत्क्रान्ता'Sतिव्यवहित प्रयोगान्मोहकारिसी। सा स्यात् 'प्रमुषिता' यस्यां दुर्बोधार्था पदावली॥ ६६॥ 'व्युत्क्ान्ता' इति। अतिव्यवहितप्रयोगात्अतिव्यवहितानाम् अत्यन्तं व्यवधानवतां पदानां प्रयोगात् सन्निवेशात् [या ] मोहकारिणी=बोद्धुः [श्रोतुः ] अर्थावगम-विधुरता- जनयित्री [सा] 'व्युत्कान्ता' इति नामोच्यते। यस्याम्=प्रहेलिकायाम् पदावली=पदपंक्ि: पदानां समूहः दुर्वोधार्था=दुर्बोधो दुर्गोडर्यों यस्याः सा अत्यप्रसिद्धपदप्रयोगात् दुर्ग्ाह्यार्था 'सा प्रमुषिता' नाम प्रहेलिका स्यात्=भवतीत्यर्थः ॥ ६६॥ समानरूपा गौणार्थारोपितैर्य्रथिता पदैः।

गौणार्थारोपितैः=गौणार्थेन साध्यवसानगौणालाक्षणिकार्थेन आरोपितः सादृश्यसम्व न्वेन प्रयुक्कैः पदैः अ्रथिता=गुम्फिता प्रहेलिका 'समानरूपा' नाम, तथा-लक्षणास्तित्वमात्र- व्युत्पादितश्रुति :- लक्षं सूत्रमनुशासनमिति यावत् तस्य अनुशासनशास्त्रस्य अस्तित्वमात्रेरा तदर्थेऽस्य शक्तिरस्तीति ज्ञानमात्रेणा कृत्वा व्युत्पादिता साधिता श्रुतिः शब्दः यस्यां सा ता दृशी 'परुषा' नाम प्रहेलिका ज्ञेया॥ १०० ॥ संख्याता नाम संख्यानं यत्र व्यामोहकाररम्। अन्यथा भासते यत्र वाक्यार्थः सा 'प्रकल्पिता'॥१०१॥

प्रहेलिका।

यत्र संख्यानम्=वर्णागणाना अथवा प्रयुक्तः संख्यावाची शब्दः व्यामोहकाररम्= श्रोतुः शीघ्रं निश्चयाभावेन विशेषतो मोहजनिका [मोहजनकः] सा संख्यानघटिता 'संख्याता' उच्यते। यत्र वाक्यार्थः=शाब्दबोधः अ्न्यथा भासते=आपाततः प्रतीयमानात् त्रर्थात् प्रका- रान्तरे प्रतीतिपर्यवसानं प्राप्नोति सा अन्यस्यार्थस्य प्रकृष्टकल्पनाहेतोः 'प्रकल्पिता' इति नाम प्रहेलिका भवति ॥ १०१ ॥ सा नामान्तरिता यस्यां नाम्ति नानार्थकल्पना। 'निभृता' निभृतान्यार्था तुल्यधर्मस्पृशा गिरा॥ १८२ ॥ यस्याम्=प्रहेलिकायां नाम्ि=सञ्ज्ञायाम् नानार्थकल्पना=नानार्थानाम् अ्नेकाभिधे- यानां शब्दस्य बहूनामर्थानां कल्पना विभावना 'घटेत' इति शेषः, सा नामान्तरिता=प्रहेलिका ज्ञातव्या इति शेषः । यस्याम् तुल्यधर्मस्पृशा=प्रकृताप्रकृतयोः [प्रस्तुताप्रस्तुतयोः] साधा- रणधर्मप्रतिपादनया गिरा=वचसा निभृतान्यार्था=निभृतः गोपितः अन्यार्थः प्रस्तुतार्थों यत्र सा तथाभूता 'निभृता' इत्युच्यत इति शेषः ॥ १०२ ॥ 'समानशब्दो'पन्यस्तशब्दपर्यायसाधिता। 'संमूढा' नाम या साक्षान्निर्दिष्टार्थापि सूढये॥। १०३।। उपन्यस्तशब्दपर्यायसाधिता=उपन्यस्तेन उपनिबद्धेन शब्दपर्यायेण पदीयस्वार्थप्रति- पादकनामान्तरेण साधिता प्रणीता या सा 'समानशब्दा' भवति। शब्दपर्यायश्चात्र लक्षणाद्वारा एकार्थबोधकत्वरूपः नतु अरभिधयापि एकार्थशक्यत्व- रूप: तथा सति अर्थस्य गोप्यत्वाभावे प्रहेलिकैव न स्यादित्यवश्यं ध्यातव्यम्। या=वाक् प्रहे- लिका साक्षात्=वाचकपदेन निर्दिष्टार्था अपि=निर्दिष्टः कथितः अर्थोऽभिधेयो यत्र तथाभूता अपि मूढये=आपाततो मोहाय भवति, सा 'संमूढा' नाम निगद्यते इति शेषः। 'मूढये' इति। 'मुह' वैचित्ये। दिवादिः। भावे 'क्रिन्'। चतुर्थ्येकवचनम् ॥ १०३ ॥ योगमालात्मिका नाम या स्यात् सा 'परिहारिका'। 'एकच्छन्ना'Sडश्रितं व्यक्तं यस्यामाश्रयगोपनम्॥ १०४॥ या=गी: [वाक्] योगमालात्मिका=योगानां योगशक्कया [प्रकृतिप्रत्ययसमुदायरूपया] साधितानां पदानां माला समुदाय एव आत्मा स्वरूपं यस्यां सा तथाभूता अर्थात योगशक्ि- मच्छब्दपरम्परया रूढपद्बोध्यानामेकैकानामर्थानां बोधकारिणी या सा 'परिहारिका नाम' प्रहेलिका। परिहरति शीघ्रमेवार्थबोधं वारयतीति योगसमाख्यया तथा व्यपदिष्टेः । यस्याम्= प्रहेलिकायाम् आश्रितम्=आधेयम् व्यक्कम्=स्फुटं भवेत् [परन्तु] आश्रयगोपत्ञम्=आश्रयस्य आधारस्य गोपनं स्यात् सा एकच्छना नाम प्रहेलिका। एक आश्रयः छनः निगूढः यत्र सा इति योगात् उक्लनाम्री प्रहेलिका भवतीत्यर्थः ॥ १०४ ॥ सा भवेद् 'उभयच्छन्ना' यस्यामुभयगोपनम्। 'सङ्गीणी' नाम सा यस्यां नानालक्षरासङ्करः ॥ १०५॥ यस्याम् उभयगोपनम्=आश्रिताश्रययोद्वयोरपि गोपनं संवरणं भवेत्, सा 'उभ- यच्छना' भवेत्। यस्याम् नानालक्षरासङ्कर :- नानालक्षणानाम् उक्लानां सनागतादिपञ्चदश-

३२६ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य तृतीयपरिच्छेदे-

प्रहेलिकाप्रकाराणां मध्ये द्वितर्यादिलक्षणानां सद्करः साहित्य रूपेणावस्थानं सा 'सङ्कीर्ण नाम' ज्ञातव्या इति शेष: ॥। १०५ ॥ [अदुष्टादुष्टप्रहेलिकासड्ख्यानम्] एता: षोडश निर्दिष्टाः पूर्वाचार्यैः प्रहेलिकाः। दुष्टप्रहेलिकाश्चान्यास्तैरधीताश्चतुर्दश॥ १०६॥ 'एता' इति। एताः=समागताद्याः षोडश=शुद्धसङ्कार्णभेदेरित्यर्थः, अन्याः=च्युता- क्षरादत्ताक्षरादिभेदभिन्नाः अधीताः=दुष्टत्वेन पठिता इत्यर्थः । स्पष्टमन्यत् ॥१०६॥ [ दुष्टप्रहेलिकानां स्वरूपम् तासां वर्जनच्च ] दोषानपरिसङ्ख्येयान् मन्यमाना वयं पुनः। साध्वीरेवाभिधास्यामस्ता दुषटा यास्त्वलक्षणाः ॥ १०७। ननु-दुष्टाः प्रहेलिका याः पूवैराचायैरुक्काः तासामिहानिरूपात् तव ग्रन्थस्य न्यू- नता स्यादित्याशङ्कयाह-'दोषान्' इति। वयं पुनः=वयन्तु अपरिसड़रुथेयान्=गरायितु मशक्यान् दोषान्=वाक्यार्थबोधप्रतिबन्धकीभूतान् मन्यमाना := जानन्तः सार्ध्वाः=दोषप्रा- चुर्याभावेन यमकादिवत् अलङ्कारताङ्गताः एव अभिधास्याम := उदाहरणद्वारा निरूपतिष्यामः। अदुष्टानां लक्षरान्तु अधस्तादुक्कमेवेति भावः । याः तु=प्रहेलिकाः अलक्षणाः=अधोनिरु- पितसमागतादिलक्षणहीनाः ताः दुष्टाः=दोषवत्यः [मन्तव्याः] तासां निरुपरो व्यर्थ प्रायासं मन्ये इति भावः । सारस्तु- समागतादिषोडशसड्ख्याकप्रहेलिकाना मलङ्कारत्वं [यमकादिवत्] मयापि [दरिडना] मन्यते नेतरासामिति ज्ञेयः ।। १०७॥ [क्रमशः उदाहररोषु-समागताया उदाहरराम् ] न मयागोरसाभिंज चतः कस्मात् प्रकुप्यसि। अस्थानरुदितैरेभिरलमालोहितेक्षरो !। १०८ ॥। १ उक्कञ्च विश्वनाथेन- रसस्य परिपन्थित्वान्नालद्वार: प्रहेलिका। उक्तिवैचित्रयमात्रं सा च्युतदत्ताक्षरादिका ।। च्युताप्तरा दत्ताक्षरा च्युतदत्ताक्षरा च। उदाहरणम्- कूजन्ति कोकिला: साले यौवने फुल्लमम्वुजम्। कि करोतु कुरज्ान्ी वदनेन निपीडिता॥ अत्र 'रसाले' इति वक्कव्ये 'साले' इति 'रः' च्युतः । 'वने' इत्यत्र 'यौवने' इति 'यौ' दत्तः । वदनेन' इत्यत्र 'मदनेन' इति 'मः' च्युतः । 'वः' दत्तः । आरदिशब्दात् क्रिया. कारकगुप्त्यादयः । तन्न क्रियागुप्तिर्यथा- पाराडवानां सभामध्ये दुर्योधन उपागतः । तस्मै गाव् हिररायश्च सर्वारयाभरणानि च। अत्र-'दुर्योधनः' इत्यत्र 'अदुर्योऽधनः' इति 'अरदुः' इति क्ियागुप्िः। एवमन्यत्रापि। (प्र.) प्रहेलिकानां कि सामान्यलक्षराम् ? कासामलङ्कारत्वं कासाञ्व नेति अ्र्त्र कीदशो दारीडन: स्वरसः। तासां विशेषलक्षराश्च तत्तदुदाहररोषु योजनया स्फुटीकुरु? (ड०) अस्य पृ० ३२६ पं २१ तः प्रह्येलिकाप्रकरणान्तम्।

प्रहेलिकाप्रपञ्चः। ३२७

आदौ समागतां प्रहेलिकामुदाहरति-'न' इति। [काश्चित् मानवतीं गोपिकां प्रति सान्तवनां कुर्वतः श्रीकृष्णास्य वाक्यभिदम्] हे ! आलोहितेक्षरो != आरा समन्तात् लोहिते रक्ने [कोपवशात्] ईच्षरो नयने यस्याः तत्संबोधनम् मया=मम चेतः=चित्तम् गोरसाभिज्ञम्= गोरसस्य दधिदुग्धादेः अभिज्ञं रसवित् न=नास्ति। 'मया' इति पष्ठयर्थे तृतीया। अथवा- 'धार्यते' इति कियापदमध्याहृत्य व्याख्येयम्। उभयत्रापि सारस्तु-न मया तव दधिदुग्धादि अपहृतम्। अतः कस्मात्=कारणात् त्वं प्रकुप्यसि=कोधं करोषि। एभि := एतादृशः अस्था- नरुदितैः=कारणं विना रोदनैः अलम्=मा रोदीरित्यर्थः ।अयमर्थः जनसमाजे गोप्यवृत्तान्त- संवरकः, अनेनास्या दध्यादि आच्छिन्नं स्यादितीयं रोदितीति लोका जानीयुः। वास्तवो [विव्ितो गूढो] र्थस्तु-मया चेतः आगोरसाभिज्ञम्=आगसः अपरा- धस्य त्वदितरनायिकान्तरासक्तिलक्षणस्य यो रसः आस्वादः तस्य अभिज्ञं 'न' धार्यते अर्थात् त्वामन्तरा नान्यां रमेय तस्मान्मुधेव त्वयैतावान् मान: क्ियते। अ्त्र -- 'मे' आगोरसाभि- ज्ञम्' इति पदयोर्विभागे 'एचोऽयवायावः' [६। १। ७८] इति सूत्रेरा 'ए'कारस्य अरया- देश कृते 'मयागोरसाभिज्ञम्' इति निष्पदते। तेन च निष्पन्नेन प्रकृतार्थः संवृतः । तादृश- सन्धिना प्रकृतार्थ[गूढार्थ]संवरणारूपत्वादियं 'समागता' नाम प्रहेलिका [प्रथमा]॥१०८॥ [वश्चिताया उदाहरणाम्] कुब्जामासेवमानस्य यथा ते वर्धते रतिः। नैवं निर्विशतो नारीरमरस्त्रीविडम्बिनीः ॥ १०६। वश्चितामुदाहरति -- 'कुब्जाम्' इति। [कान्यकुब्जपुर्य्यां तत्रत्यायां महिलायामासक्क- म्प्रति कश्िदाह] कुब्जाम्=न्युब्जपृष्ठाम् काश्चन स्त्रीम् आसेवमानस्य=रममाराम्य ते=तव यथा= येन प्रकारेण रतिः=अनुरागः वर्द्धते=एधते एवम्=तथा अमरस्रीविडम्बिनी:सुराङ्नातुल्याः नारी := अन्या महिला: निर्विशतः=उपभुज्ञानस्य न=[सा रतिः] नैव वर्धते इति पुनरप्यनुषङ्गनी- यम् इति ऋजुरीत्याऽर्थः । गूढस्तु -- कुब्जाम्=कान्यकुब्जपुरीम् तत्रत्यां स्त्ीं वेति ज्ञेयम्। अत्र -- 'कुब्जा' पदं भुग्पृष्ठायां स्त्रियाभेव प्रसिद्धः वक्करभिप्रेतायां कान्यकुब्जनगर्या तन्रत्यायां नारयां वा न तस्य तथा प्रसिद्धिरिति अप्रसिद्धस्यार्थस्य पारीडतजनज्ञेयतया संवृतिः। अतो विशेषलक्षणसङ्गतिरप्यस्ताति [द्वितीया] 'वश्चिता' नाम प्रहेलिका ॥ ५०६॥ [ व्युत्कान्ताया उदाहरणम ] दरडे चुम्वति पधमिन्या हंस: कर्कशकराटके। मुखं वल्गुरवं कुर्वेस्तुरडेनाङ्गानि घट्टयन्॥ ११०॥ व्युत्कान्तामुदाहरति-'दराडेषु' इति। कर्कशकराटके=कर्कशाः खराः कराटकाः यस्मिन् ताडशे पद्मन्याः=कमलिन्या दराडे=नाले अज्ञानि=अवयवान् घट्टयन्=कर्षयन् तथा तुराडेन= मुखन वल्गुरवम्=मनोहरं शब्दं कुर्वन्=विदधत् हंस := कादम्बः पधिन्या मुखम्=आस्यं 'चुम्बति' इति प्रसिद्धोऽर्थः। परमत्र पदानां सन्निवेशोऽतिव्यवहित इति वाक्यार्थबोधहेतोरा- सत्तेर्व्युत्कमो जातः अत इयं 'व्युत्कान्ता' नाम [तृतीया] प्रहेलिका। एषा च क्रिष्टत्वदोषा- न्नातिभिद्यते ॥ ११० ॥

३२६ "कु सुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य तृतीयपरिच्छेदे-

[प्रमुषिताया उदाहरणम् ] खातय: कनि ! काले ते स्फातयः स्फार्हवल्गवः। चन्द्रे साक्षाद्भवन्त्यत्र वायवो मम धारिखः ॥१११॥ प्रमुषितामुदाहरति -- 'खातय' इति। हे ! कनि != कुमारि ! [ 'कन्या कनी कुमारी च' इति हेमचन्द्रः ] ते=तव काले=पादे काल्यते प्रेर्यते प्रच्िप्यतेऽसौ कालः पादः 'अरकर्तरि च कारके सज्ज्ञायाम, [३३।१६] इति 'कल प्रेरणे' इति धातोः 'कर्मरी घञ्'। स्फातयः= स्फायनं स्फा: ['स्फायी' वृद्धौ। अरस्मात् क्विपि 'य' लोपे रूपम्] वृद्धिरित्यर्थः। तस्यात्र्प्रतिः। गतिर्यत्र ते प्रभूता इत्यर्थः । तथा -- स्फार्हवल्गवः=स्फाम् स्फीतताम् अ्रर्हन्तीति स्फार्हाः प्रभूताः। वल्गन्तीति वल्गवः स्फार्हाः प्रभूताः वल्गनः ध्वनयो येषां ते स्फार्हेवल्गवः एवम्भूताः ते=तव खातयः=खम् आकाशम् तस्यायमिति 'खरः' शब्दः । अतनम् 'अरतिः'। 'इक् कृष्या- दिभ्यः ।' [वा० ३।३।१०८]इत्यनेन 'अत' धातोः इक्। खस्य शब्दस्य त्र्प्रतिः प्राप्ति- र्येषु ते खातयः अलङ्काराः 'सन्ति' इति शेषः । तव बहुमूल्यानि प्रभूतानि भूषणानि- शब्दायन्ते इत्ययमर्धश्लोकार्थः । तस्मिन् चन्द्रे=सशिज्जितनू पुरादयल्कारवति आह्लादके तव पादे 'मम' वायवः=असवः[प्राणा:] धारिणः=अवस्थिता 'भवन्ति' इति शेषः, 'घृड्' अपरवस्थाने इत्यस्य रूपम्। अत्र-अप्रसिद्धार्थे बहुभिः पदैः निरूपितः प्रकृतोऽर्ः श्रोतृसमाजे संवृत इति प्रमोषकरणादियं 'प्रमुषिता' [चतुर्थी] प्रहेलिका,॥ १११॥ [ समानरूपाया उदाहरणम् ] अत्रोद्याने मया टष्टा वल्लरी पञ्चपल्लवा। प्लवे पह्लवे ताम्रा यस्यां कुसुममख्जरी॥११२॥ समानरूपामुदाहरति-'अन्र' इति। अत्र=अस्मिन् उद्याने=आरामे पञ्चपल्लवा= पश्चशाखकोपेता वल्लरी=लता 'मया' दृष्टा=विलोकिता। यस्याम्=वल्लर्यर्याम् पल्लवे पक्लवे= प्रतिपत्रम् ताम्रा=रक्का कुसुममञ्जरी=पुष्पशिञ्जरिः 'राजते' इति शेषः । अत्र काचित् नायिका उद्यानरूपत्वेन आरोपिता। तस्या बाहुः वल्लरीत्वेन अंगुलयः पह्लवत्वेन नखा: कुसुममञ्रीत्वेन चाध्यासिताः, परमन्र उद्यानादीनि पदानि नायिकाद्यर्थाभि- धाने नाभिधापेक्षाणि किन्तु गौराया तथा बोध इति सादृश्यसम्बन्घहेतुकेयं 'समानरूपा' पञ्चमी प्रहेलिका। इयश्च 'वापी कापि स्फुरति गगने' इत्यादिवत् अतिशयोक्किरूपैवाभाति॥११२॥ [परुषाया उदाहरणम्] सुराः सुरालये स्वैर भ्रमन्ति दशनार्चिषा। मजन्त इव मसास्ते सौरे सरास सम्प्रति ॥११३॥ परुषामुदाहरति-'सुरा' इति। सुरा मद्यम्। सुरां करोतीति सुराय ते 'तत्करोति तदाचष्टे' इति 'शिच्'। ततः क्विप्। अथवा-सुरा एषामस्तीति सुराः शौसिडका अर्श आदिभ्योऽच्। किंवा-पु सुष्ठ राः ध्वनिविशेषो येषां ते सुराः ['रैः' शब्दे क्विपि रूपम् ] दशनार्चिषा=दशनानां दन्तानाम् अर्चिषा मयूखैः उपलच्तिताः विवृतास्यत्वात् स्वैरम्= स्वच्छन्दं यथा स्यात् तथा सुरालये शौरिडकागारे मद्यालये इत्यर्थः, भ्रमन्ति=पर्यटन्ति ।

प्रहेलिकाप्रपञ्चः। ३२६

कीदशः ते-सम्प्रति=अधुना ते सुराः सौरे=सुराया इदं सौरं तत्र सरसि=तटाके मजन्तः इव=व्रुडन्तः सन्त इव मत्ताः=प्रमादङ्गताः ।अत्र-'सुराः' इति पदं देववाचि तथापि त्नुशासनस्यास्तित्वमात्रमाश्रित्य 'सुराकारिपु' 'मुरापेपु' च अशक्कमपि प्रयोजितं प्रयोक्तुः पारुष्यं व्यनक्कीति 'परुषा' इयं [षष्ठी] द्रहेलिका ॥११३ ॥ [संख्याताया उदाहरणम्] नासिक्यमध्या परितश्चतुर्वर्णविभूषिता। अस्ति काचित् पुरी यस्यामप्टवर्रााह्नया नृपाः॥११४॥ संख्यातामुदाहरति-'नासिक्यमध्या' इति। 'काचित् पुरी अरस्ति'। कथम्भूता पुर्री- नासिक्यमध्या=नासिकायां भवः नासिक्यः 'शरीरावयवाच्च' [४।३।६३] इति सूत्रेर 'यत्'। सच [प्रकृते] 'न' कारः । नासिक्यः मध्ये यस्याः सा तादृशी। तथा-परितः=सर्वतः चतु- र्वर्णाविभूषिता=चतुर्भिवयौः 'क' 'आ्र' 'च' 'इ' इति चतुभिरक्षरैः [ नासिक्यअकारसहितैः ] विशेषेण भूषिता मरिडता ग्रथितेत्यर्थः एवम्भूता सा पुरी काञ्ची' इति संवरणीयोऽर्थः । यद्यपि 'काश्ची' इत्याकारः शब्दः संज्ञा, नगरी तु तदभिधेयोऽर्थः तथापि सग्ज्ञासञ्ज्ञिनोरभे- दोपचारात् पुर्या द्वे विशेषएो। यस्याम्=पुर्याम् अष्टवर्णणाह्वया नृपाः=अष्टी वर्णा अक्षराणि यस्मिन् तथाभूत आरह्वयोऽभिधानं येषां तादृशाः नृपा राजान 'आ्रसन्' शपः। एनावता 'पुराड्रकनामानो राजानोऽ्भूवन्' इत्यर्थो लभ्यो भवति। 'पुराड्रक'शब्दे च 'प, उ, रा, ड, र, अ, क, अ' एते अष्टौ वर्णा निबन्धकाः सन्ति। पुराड्कवंशीया 'राजानः पूर्व काञ्चयाम- भूवन् इति हि लोके ख्यातिः । एवमुक्लानामष्टानामच्तराणां संख्यानेन श्रोतृणां व्यामोहकर- शात् 'संख्याता' नाम [सप्तमी] प्रहेलिका बोध्या ॥ ११४॥ [ प्रकल्पिताया उदाहरणाम् ] गिरा रखलन्त्या नम्रेण शिरसा दीनया हशा। तिष्ठन्तमपि सोत्कम्पं वृद्धे मां नानुकम्पसे ॥ ११५॥ प्रकल्पितामुदाहरति-'गिरा' इति। हे ! व्रद्धे != जरठे स्खलन्त्या=वार्धक्येन प्रभ्र- श्यन्त्या गिरा=वाराया, नम्रेण=अवनतेन शिरसा=उत्तमाङ्वेन तथा-दनिया=कातरभावङ्गतया दशा=दष्टया चन्तुषा च उपलक्षिता [उपलक्षणो तृतीया] त्वम् सोत्कम्पम्। वेपथुमन्तम् तिष्ठन्तम् अपि=स्थितवन्तमपि न अरनुकम्पसे=नैव दयसे इति प्रसिद्धोऽर्थः गोप्याऽर्थस्तु-हे! वृद्धे != ऋद्वे! लचम![ऋद्विः सिद्धिल दम्यो वृद्धरप्याह्वया इने' इत्यमर:] निर्धनत्वात् स्खलदविरा नम्रशिरसा दीनचनतुषा चोपलक्षितं तथा सोत्कम्पं मां त्वं नानुकम्पसे मम दारिद्रय नापाकरोषि। अन्न-आदौ प्रतीयमानादर्थात् यत् प्रकृतत्वेन अर्थान्तरकल्पना तत इयं 'प्रकल्पिता' नाम [अष्टमी] प्रहेलिका ॥ ११५ ॥ [नामान्तरिताया उदाहरणम ] आदौ राजेत्यधीरात्षि! पार्थिवः कोऽपि गीयते। सनातनश्च नैवासौ राजा नापि सनातनः ॥ ११६ । नामान्तरितामुदाहरति-'आदौ' इति। हे ! अधीरात्ति != अवीरे चपले अच्तिणी

३३० "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य तृतीयपरिच्छेदे-

यस्याः तत्सम्बोधनम् चपलदशे ! इत्यर्थः, कः अपि पार्थिव := पार्थिवशब्दवाच्यः आरपरादो=प्रथ- मम् 'राजा' 'इति' नान्ना गीयते=अभिधीयते। परन्तु असौ=पार्थिवः न एव राजा=वस्तुतो राजा पृथिवीपतिः नास्ति न च सनातनः=नित्यश्र नास्ति। तस्मान् 'कोऽसौ अरस्ति' इति गम्यः प्रश्नः। संवरणीयः उत्तरभूतोऽर्थस्तु-कोपि पार्थिवः=पृथिर्वाविकारः वृक्षविशेषः 'स आरदी' प्रथमभागे 'राजा इति गीयते उच्चार्यते अर्थात् तद्वाचकाभिधेयस्य प्रथमभागे 'राजा' इति शब्द: श्रयते तथा-सः ना तनः=इति शब्दशून्यो नास्ति अर्थात् तनान्नोऽन्ते 'तन' शब्दोऽपि वर्त्तत एव एवञ्च-'राजातनवृक्ष' इति संवरणीयोऽर्थो निर्गतो भवति। स च पियालवृक्षः। 'राजातन पियाल: स्यात्' इत्यमरः । अत्र-'राजातन' इत्यभिधातव्ये नानार्थकल्पना कृता त त इयम् 'नामान्तरिता [नवमी] प्रहेलिका। लक्षणो नामपदं वस्तुमात्रतात्पर्यकम्। तेन- तरुरायालिङ्गितः कराठे नितम्बस्थलमाश्रितः। गुरूणां सन्निधानेऽपि कः कूजति मुहुमुहुः॥ इत्यादावपि 'नामान्तरिता' प्रहेलिका। अत्र-जलपूरितघटात्मके वस्तुनि वक्कव्ये प्रथमं नानार्थकल्पनात् नामान्तरिता। किश्च - य एवादौ स एवान्ते मध्ये भवति मध्यमः। अस्यार्थ या न जानाति तन्मुखे तं ददाम्यहम्। इत्यादावपि सैव। अत्र 'यवस' इत्यर्थः प्रतिपादः ॥११६॥ [निभृताया उदाहरणम् ] हृतद्रव्यं नरं त्यक्त्वा धनवन्तं वजन्ति काः । नानाभङ्गिसमाकष्टलोका वेश्या न दुर्धराः॥११७॥ निभृतामुदाहरति-'हृतद्रव्यम्' इति। नानाभङ्गिसमाकृष्टलोकाः=नानाभङ्गििः अ्र््रनेकविधाभिश्चतुरचेष्टाभिः समाकष्टाः [सम्यक] स्वायत्तीकृता लोका जना याभि: तास्तथा- भूता: हृतद्रव्यम्=हृतम् अपहृतं क्ीराताङ्गतं द्रव्यं धनं यस्य स तादृशः तम् नरम्=मनुष्यं त्यत्तवा=विहाय धनवन्तम्=आढ्यं पुरुषम् काः व्रजन्ति=यान्ति [इति मम प्रश्नः]। यदि- उक्कविशेषणाविशिष्टा वेश्या एव भवितुमर्हन्तीति उत्तरं व्रवीमि इत्युच्येत तत्राह-दुर्धराः वेश्या न=दुःखेन धारभितुं योग्या महाव्ययकारणात् सकलधनक्षयविनाशहेतोश्च दुर्धेरा वेश्या वारनार्यो मम प्रश्नस्य विषयो न अतस्त्वमन्यदुत्तरं ब्रूहि?। अत्र-उत्तररूपः संवरणीयोऽ- र्थः 'पर्वतनिर्गता नद्यः' इति। तदथा-नाना अनेके भङ्गाः तरज्गाः सन्त्यस्येति 'नानाभङ्गि' जलम्, तेन समाकृष्टाः सम्यक् समीपमानीताः अ्रवतरन्तो लोकाः जना याभि: ताः तथा- भूताः । किश्व-दुर्धराः=महाजलप्रवाहात् विविधवक्रनक्रादिजन्तुप्रसराद्वा दुर्गम्याः । किं कृत्वा 'हृतद्रव्यं नरं त्यत्तवा' हृतानि द्रव्याशि [दुर्वक्षः, तस्य विकारोऽवयवो वा 'द्रव्यम्'। 'द्रोश्' [४३।१६१] इति पाशिनिसूत्रेरा 'यत्'] वृक्षसम्बन्धीनि शाखापल्न गदानि वस्तूनि यस्य तं 'नैरम्' नरसदृशम् आश्रयप्रदमित्यर्थः, कं यान्ति-धनवन्तम्=धनं रत्नादि तद्वन्तं रत्नाकरं समुद्रमित्यर्थः । अत्र-विशेषणानामुभयन्रापि साम्यात् 'एकतरनिषेधेऽन्यतरविधि नान्तरीयकत्वम्' इति नियमात् 'नदी' एवोत्तरे युज्यते। परन्तु-तस्या अर्थः तुल्यवशेष- साबलात् प्रतीतोऽपि वाचकशब्दानुपादानात् 'निभृता' नाम [दशमी] प्रहेलिका ॥ ११७॥ १ आश्रयप्रदत्वसादृश्याद् गौरोऽयं प्रयोगः ।

प्रहेलिकाप्रपञ्चः। ३३१

[ समानशब्दाया उदाहरणम् ] जितप्रकृष्टकेशाख्यो यस्तवाभूमिसाह्वयः । स मामद्य प्रभूतोत्कं करोति कलभाषिणि !॥ १८ ॥ हे ! कलभाषिशि != मधुरालापे! जितप्रकृष्टकेशाख्य := केशस्य आाख्या केशाखया 'वाल' इति नाम। प्रकृष्टः उत्तमो यः केशः तस्य आख्या अभिधायकं नाम 'प्रवाल' इति। जिताः न्यक्कृताः प्रकृष्टकेशाख्या प्रवाला येन सः तथाभूतः । अभूमिसाह्वयः=भूमिः धरा नास्ति भूमिर्यस्य सः अभूमि: अधरः अभूमिना समः आह्वयो नाम यस्य स अभूमिसाह्वयः, एवम्भूतः 'यः तव' अभूमिसाह्वयः तष्ठं इति फलितोऽर्यः । सः अद माम् प्रभूतोत्कम्= अत्युत्कराठावन्तं करोति=विधत्ते । प्रवालतुल्यः [रक्कतरः] तवाष्टो मामाकुलयतीति सर्वोऽर्थः । अत्र-'प्रकृष्टकेशाख्यः 'अभूमि'शब्दश्च लत्ितलक्षणाया प्रवालाधरयो- बोधं जनयतः । तथाहि-'प्रकृष्टकेशस्य' प्रवालशब्दे 'अभूमि'शब्दस्य च 'अधर'शब्दे पूर्व लक्षणा लक्षितयोश्र तयोः शब्दयोःशक्कया प्रवालाधररूपद्वयार्थस्य यथाक्रममुपस्थितिः। तदियं प्रस्तुतस्य समानशब्देनार्थोपस्थित्या 'समान शब्दा'[एकादर्शी] प्रहेलिका ॥१॥ [ संमूढाया उदाहरणाम् ] शयनीये परावृत्त्य शयितौ कामिनौ क्रुधा। तथैव शयितौ रागात् स्वैरं मुखमचुम्बताम्॥ ११६॥ संमूढामुदाहरति-'शयनीये' इति। काभिनौ=[दम्पती] कामुको कुधा=प्ररायकोधेन शयनीये=आस्तररो [शय्यायाम्] परावृत्त्य=विमुखीभूय शतितौ=निद्राणौ। 'तथैव शयितौ' परावृत्त्य शयितावपि परावर्त्तनां कृत्वा रागात्=प्रीतेः स्वैरम्=स्वच्छन्दम् सुखम्=आननम् अचुम्बताम्=चुम्बितवन्तौ। अन्र-कुधा शयितयोः परावृत्त्य मुखचुम्बनं [ चुम्बनं वक्र- संयोगविशेष:] न युज्यत इत्यापाततोऽर्थस्य व्यामोहः पर्यन्ते तु आरदी प्ररायकोपेन परावृत्त्य तयोः शयनम् पश्चात् कामुकतया समुद्बुद्धरागहेतोः पुनः 'परावृत्य शयिता' इति परावृत्तयीः पार्श्वान्तरसश्वालनेन सम्मुखत्वान्मुखचुम्बनं सुघटमेवेति बाह्यदृष्टया श्रोतृां व्यामोहकरणा- दियं 'सम्मूढा' [द्वादशी] प्रहेलिका ॥। ११६ ॥। १ शक्यपरम्परासम्बन्धः लतत्तितलक्षणा। पदीयशक्यार्थस्य लक्ष्यमाणोनार्थेन सह यः परम्परासम्बन्धः सा ल्ितलक्षणा। यथा -- 'मधुकरः शब्दायते' इत्यर्थप्रतिपाद- नाय केनचिद् आप्तेन 'द्विरेफो रौति' इति वाक्यं प्रयुक्कम्। तद्वाक्यश्रवणोत्तरं श्रोता पुरुषः 'द्विरेफ' पदस्य शक्यार्थरूपे 'रेफ' द्वये शब्दकर्त्तत्वानुपपत्तिं मत्वा 'द्विरेफ' पदेन मधुकरव्यक्िं लक्षरायाऽवगच्छति, एवम्भूता या लक्षणा सा 'लच्ितलक्षिणा' अरथात् द्विरेफपदस्य शक्यार्थो रेफद्वयम्, तस्य मधुकरव्यक्तया सात्तात्सम्बन्धस्तु भवितुं नार्हति किन्तु तयोः रेफयोः साक्षा- त्सम्बन्धो 'भ्रमर' पदे, स्वघटितपदवाच्यत्वरूपपरम्परासम्बन्धस्तु मधुकरव्यक्कौ वर्तते। 'स्व' पदेन द्विरेफपदशक्यार्थभूतरेफद्वयग्रहराम्, तेन घटितं 'भ्रमर' पदम्, तद्भ्रमरपदवाच्यत्व- सम्बन्धो मधुकरे इति। एवमेव प्रकृते 'प्रकृष्टकेश' पदस्य प्रवालशब्दे 'अभूभि' शब्दस्य च अधरशब्दे लक्षणां कृत्वा पश्चात् [दर्शितरीत्या] तदर्थयोर्बोधो लक्षितलक्षराया। लक्ष- सायाः सरलः प्रपञ्चो मदीय-न्यायमुक्कावली प्रभायां शब्दखराडे द्रष्टव्यः ।

३३२ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य तृतीयपरिच्छेदे-

[ परिहारिकाया उदाहरणम् ] विजितात्मभवद्वेषिगुरुपादहतो जनः । हिमापहामित्रधरैर्व्याप्ं व्योमाभिनन्दति॥१२० ॥ परिहारिकामुदाहरति-'विजितात्म०' इति। वि: पक्षी, तेन विना गरुडेन जितः पराजितः इन्द्रः [अभृताहरणासमये गरुडेन इन्द्रः पराजित इति पौरासिकी प्रसिद्धिः] तस्य आत्मभवः=तनूजः अरजुनः, तस्य द्वेषी शत्रुः कर्णः तस्य गुरुः पिता सूर्यः, तस्य पादैः किरणौ., हतः तापमुपनीतः जनः=पुरुषः, हिमापहामित्रधरैः=हिमं जाड्यं शत्यम् अपहन्ताति हिमापहः त्रनल:, तस्य अ्रभित्रः शत्रु: जलम्, तस्य धरैः वारिदैः व्याप्तम्=आच्छादितम् व्योम= आकाशम् अभिनन्दति=समाद्रियते। अन् योगिकेरेव पदैः भटिति प्रकृतार्थसंवरणकरणात् 'परिहारिका' नाम (त्रयोदशी) प्रहेलिका ॥ १२० ॥ [ एकच्छन्नाया उदाहरणाम् ] न स्पृशत्यायुधं जातु न स्त्रीणां स्तनमरडलम्। त्रमनुष्यस्य कस्यापि हस्तोऽयं न किलाफलः ॥१२१॥ एकच्छनामुदाहरति-अमनुष्यस्य=मनुष्येषु अगरानार्हस्य 'कस्य अपि' पुरुषस्य हस्त := पािः जातु=कदाचित् 'अर्रपि' आयुधम्=अन्रम् 'न स्पृशति' नैव छ्ुपति 'सत्रीणां स्तनमराडलं च=नारीकुचमराडलमपि न स्पृशति तथापि 'अ्र्रयं हस्तः' अफलः=निष्फलः (व्यर्थः) न किल=अपि तु सफल एव इत्यस्यार्थस्यापाततः प्रर्तातिः । परमत्र-शस्त्रस्त्रीस्तन- स्पर्शाभावेन 'नायं वीरः नापि शरङ्गारी इति कथमस्य हस्तस्य साफल्यम् इति विरोधवदव- भासनात् प्रकृते 'अमनुष्य' पदेन गन्धर्वो लच्यते तस्य हस्तो गन्धर्वहस्तः, इति समुदितार्थः प्रतीतः, तेन 'एरराडवृक्ष' इति संवृतार्थबोधः । उक्कच्व 'हारावल्याम्'- 'अमराडपञ्चाड्गुलवर्धमाना गन्धर्वहस्तस्त्रिपुटीफलश्र' इति, तस्य फलमस्त्येवेति आश्रितं फलं स्पुटं प्रतीयते नत्वाश्रयस्य वृक्षस्य स्फुटाप्रतीतिरिति 'एकच्छन्ना' इयं (चतुर्दशी) प्रहेलिका ।। १२१ ।। [ उभयच्छन्नाया उदाहरगाम् ] केन कः सह सम्भूय सर्वकार्येषु सन्निधिम्। लब्ध्वा भोजनकाले तु यदि दृष्टो निरस्यते ॥१२२॥ उभयच्छन्नामुदाहरति-'केन' इति। क := पदार्थः केन=पदार्थेन सह सम्भूय= मिलित्वा सर्वकार्येषु=सकलासु क्रियासु सन्निधिम्=सन्निकर्षम् लब्ध्वा=प्राप्य भोजनकाले तु= अभ्यवहारवेलायाम् यदि दृष्ः=यदि नाम आलोकितः स्यात् तदा निरस्यते=नितरामस्यते चिप्यते समुत्सार्यते इति प्रसिद्धयोजनया प्रश्नः । अस्योत्तरन्तु-'केन' मस्तकेन सम्भूय कस्य शिरसः अयं कः केशः 'तस्येदम्' [पा० ४।३।१२०] इतीदमर्थेडण्। स च सर्वेकालेषु सन्निधिं प्राप्तोऽपि भोजनकाले दृष्टः सन् दूरमुत्सायेते। अन्र-आश्रयस्य मस्तकस्य आश्नितस्य केशस्य च उभयोरपि छत्रत्वात् 'उभयच्छन्ना' इयम् (पश्चदशी) प्रह्देलिका ।। १२२॥। १ 'सपृशत्याभृशति स्पर्शे छुपत्यालभते च षट्' इति वुद्धिवर्गे 'आख्यातचन्द्रिका'।

प्रहेलिकाप्रपञ्चः। ३३३

[ संकीणाया उदाहरणम्] सहया सगजा सेना सभटेयं न चेजिता। अमात्रिकोऽयं मूढ: स्यादक्षरश्ञश्च नः सुतः ॥१२३॥ सङ्कीर्णामुदाहरति-'सहया' इति। सहया=हयैर्वाजिभिः सहिता, सभटा=भटैः योद्धृभिः सहिता अर्थात् साश्वा, सकरिका सयोधा इयम्=शत्रूणां सेना=चमूः चेन्=यदि न जिता=नैव पराभवं नीता स्यात्=भवेत् तदा नः=अस्माकम् अयम्=पुरः स्थितः सुतः= आत्मजः (कीदृशः) अक्षरज्ञः=अक्षरब्रह्मविदपि अमात्रिक := मीयन्ते इन्द्रियैः परिच्छिद्यन्ते इति मात्रा := शब्दादिविषया ('मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय !' इति भगवदुक्केः) मात्रा अर्हर्ताति मात्रिकः। 'तदहृति' (५१।६३) इति पाणिनिसत्रेण अर्हत्यर्थ 'ठ्'। न मात्रिकः अमात्रिकः वैषयिकसुखास्पृक् तथा-मूढः च=मूर्खश्च 'स्यात्' व्रह्मविदपि मूर्खत्वेन गरायः स्यात्। वस्तुतः-ब्रह्मविदपि साधारणालोकदष्टैः मूर्खत्वेन गरायते 'या निशा सर्वभूतानाम्' इति भगवदुक्केः, एवमयमर्थः अपाततः प्रतीतिविषयः । संवरणाह[गूढ]स्तु-हश् यश्ष हयौ हकारयकारौ वर्णौं ताभ्यां सहिता 'सहया' इत्यादि रीत्या हकारयकाराभ्यां भकारटका- राभ्यां च सहिता 'इयम् सेना' इनः चराचरस्रष्टा प्रभुः प्रजापतिः [व्रह्मा] तेन सहिता प्रजापति- नैव सृष्टा 'वर्णमाला' इत्यर्थः । स्मर्त्तारश्राहुः-'धात्राच्तराणि सृष्टानि पत्रारूढान्यतः पुरा' इति। [सेयम् ] नचेज्ता नाभ्यस्ता तदा अ्रभान्निकः=मात्रा अचः अकारादाः तज्ज्ञानरहि- तोऽयं जनः 'न सुतः' अक्षरज्ञ :- अक्षरं वेदः न च्रति विपर्येति किन्तु प्रतिसर्ग निश्वासन्यायेन समानानुपूर्वीक एव तिष्ठति इति व्युत्पत्ते: तस्य 'ज्ञः' अधीतवेदोऽपि वर्णमालाविज्ञानशून्यश्चेत् तदा 'मूढः' मूर्ख एव। अर्थात् पठितवेदः=कीरवद्रटितवेदोपि यदि वर्णालेखनादि प्रकारानभिज्ञः तदा मूर्ख: एव। 'योऽर्थज्ञः स इत्सकलं भद्रमश्नुते' (महाभा० प० आ०) इति ध्रुतेः। अ्रत्र वर्शालेखनमुपलक्षणामर्थज्ञानादेः। बहवः सन्त्येवंविधा दुष्प्रवुद्धा ध्वांनमुखा खट्वारूढा लोके इत्याशयः । एवभियं सङ्कीरणा नाम षोडशीः प्रहेलिका ॥ १२३॥ [संकीर्णायाः स्वरूपोपपादनम्] सा नामान्तरितामिश्रा वश्चितारूपयोगिनी। एवमेवेतरासामप्युन्नेय: सङ्करक्रम ॥१२४॥ [ प्रहेलिकाचकम् ] -- इति शब्दालद्काराः। -- उक्कोदाहररो सङ्कीर्णायाः स्वरूपं लापयति-'सा' इति। सा=अध उक्का सङ्कीर्णा- भिधा प्रहेलिका नामान्तरितामिश्रा=हयादिशब्दानामनेकार्थकल्पनात् 'नामान्तरिताख्या' प्रहेलिका लक्षणोपेता, तथा-वश्चितारूपयोगिनी='सेना' पदस्य 'चमू' रूपार्थस्य प्रसिद्धस्यापि अविवच्तितभावं मत्वा अर्थान्तरकल्पनात्वात् वञ्चितायाः प्रहेलिकाया यद् रूपं लक्षणं तदो- गिनी तल्लक्षणसमन्विता अप्यस्ति, अत एवोक्कोदाहरणो सङ्करत्वात् प्रहेलिकायाः 'सङ्कीर्णा' इति सज्ज्ञा युज्यते। एवमेव=अनयैव रीत्या इतरासाम्=अन्यासामपि प्रहेलिकानां सङ्करक्रमः=

३३४ "कुसुमप्नतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य तृतीयपरिच्छेदे-

अन्योन्यं साङ्कर्यप्रकार: उन्नेय := अवसेयः ग्रन्थबाहुल्यभिया दिङमात्रम्प्रादशीति भावः ॥१२४॥ इतीति -- प्रहेलिकानां प्रकरणासमाप्तिरित्यर्थः । शब्दालङ्कारप्रकरणञ्च समाप्तम् ॥ -*- चकार यो दीर्घतरां प्रहेलिकां संसारचक्रोपधिना महान् वशी। स सर्वशास्त्रार्थरसो निपीयते मयात्मनात्माऽत्मवतां वरेरायः । - [अथ दोषनिरूपणम् ] अपार्थ व्यर्थमेकार्थ ससंशयमपक्रमम्। शब्दहीनं यतिभ्रष्टं भिन्नवृत्तं विसन्धिकम् ॥ १२४॥ देशकालकलालोकन्यायागम विरोधि च। इति दोषा दशैवैते वर्ज्याः काव्येषु सूरिभिः ॥१२६॥ इत्थं काव्यस्य उपादेयान् गुणानलद्कारांश्र सविस्तरं निरुप्य दुष्प्रयुक्काया: गोः प्रयो- क्तुरेव गोत्वशंसनात् तदीयहेयानपि कांश्विद् धर्मान् दोषाख्यान् [परैरपरैश्चानेकधा वर्िता- नपि निरूपयितुकाम आचार्य: सम्प्रति शिष्यबुद्धिव्याकुलतापरिहाराय संक्षेपेशौव वर्णायितु- मुपक्मते-'अपार्थम्' इति। 'अपार्थम्, व्यर्थम्, एकार्थम्, ससंशयम्, अपकमम्, शब्द- हीनम्, यतिभ्रष्टम्, भिन्नवृत्तम्, विसन्धिकम्, देश काल-कला-लोक-न्यायागमविरोधि, च' इति=एतादृशं वाक्यं दुष्टभित्यर्थः, 'इति' शब्दोऽत् वाक्यपरिसमाप्तौ । 'अरपार्थम्' इत्यादि नपुंसकनिर्देशात् 'वाक्यम्' इति विशेष्यपदस्य अध्याहारो वोध्यः। तेन 'अपार्थ [अपार्थदोष- वत्] वाक्यं दुष्टम्, व्यर्थ वाक्यं दुष्टम्' इति रीत्या सर्वत्र योजनीयम् । अध्याहृतं 'वाक्य' पदं पदादीनामप्युलक्षकं यथायर्थं बोध्यम्। एते=अपार्थादयः दोषाः=हेयत्वेन निर्दिष्टाः वाक्या- पकर्षका धर्माः सूरिमिः=अलङ्गारशास्त्रस्वरूपविज्ञैः काव्येषु=कविकर्मभूतेषु निवन्धेषु वर्ज्या := अवश्यं हातव्याः । यद्यपि श्रुतिकटुप्रभृतयोऽनेके दोषाः काव्यापकर्षका नवीनैः प्राचीनैश्च काव्यविज्ञैरा- चार्यैः तेषु तेषु निबन्धेषु वर्जनीयत्वेनोक्ताः तेऽप्यत्र वक्कव्याः, अन्यथा ग्रन्थन्यूनतापरिहारा- नुपपत्ते: तथापि शाब्दबोधविघटकत्वेनावश्यं परिहर्त्तव्यानाभेव प्रयोक्तृगोत्वप्रकाशनत्वात् तेषामिहानभिधानं न ग्रन्थन्यूनतामावेदयति। अपि च श्रुतिकट्वादयो वैरस्यमात्राधायका नात्यन्तं वाक्यार्थबोधप्रतिकूलतावहा इत्येतैरेव शिष्यजिज्ञासाप्रशान्तेः एतज्ज्ञानेनैव च इतरे- षामपि वुद्धिवैभवैन स्वयं ज्ञातुं सुगत्वात् ते इह नोक्का इत्यपि न विस्मर्त्तव्यम्। एतेनैवाभि प्रायेण वामनः 'गुणाविपययात्मानो दोषाः' [अधि० २ सू० १] 'अर्थतस्तदवगमः' [अधि० २ सू० २] 'सौकुमार्याय प्रपश्चः' [अधि० २ सू० ३] इति प्रपश्चितवान्। इत्थमपार्थादोनां दशानामेवावश्यं परिहेयता दरिडमतसिद्धा। यद्यपि सामान्यलक्षणापरिज्ञानोत्तरमेव विशेषदर्शनं न्याध्यम् तथापि 'दोषा' इति पदोक्कया योगबलादेव तल्लक्षरामप्युक्कं भवति । तथाहि-'दुष' वैकृत्ये इत्यस्माद्धातोः 'अकर्त्तरि च कारके सज्ज्ञायां घञ्' [३।३।१६] इति सूत्रेरा कररो घजि कृते 'दुष्यति विकृतं भवति काव्यमनेन इति दोषः, इति व्युत्पत्त्या 'काव्यविघटकत्वं दोष-

दोपविचार:। ३३५

त्वम्' इति दोषसामान्यलक्षरामुक्कं भवति। विघटकत्वक्च-उपादेयगुणादिधर्माभिमतप्रता- तिव्यवधायकत्वेन ज्ञेयम् ॥ १२५, १२६ ॥१ [ प्रतिज्ञाहान्यादीनां दोषत्वाभावकथनम्] प्रतिज्ञाहेतुदृप्टान्तहार्निर्दोषो न वेत्यसौ। विचार: कर्कशः प्रायस्तेनालीढेन किं फलम्॥१२७॥ ननु -- 'दशवेति' अवधारणमयुक्कमाभाति प्रतिज्ञाहान्यादीनामपि महपिंगोतमप्रति- पादितानां न्यायशास्त्रप्रसिद्धानां विवक्षितार्थप्रतिबन्धकत्वेन दोषत्वाभिधानात्, 'प्रतिज्ञाहेतुद्- ष्टान्तहीनं दुष्टश्व नेष्यते' इत्यादि भामहोक्वेश्व तेषां दोषत्वाभावः, तत्र किं युक्कमयुक्तं वेति संशयापाकरणाय स्वसिद्धान्तमाविष्करोति-'प्रतिज्ञा' इति । प्रतिज्ञाहेतुदृष्टान्तहानिः= प्रतिज्ञा च हेतुश्च दृष्टान्तश्च ते, तेषां हानिः हतिर्विरोध इति यावत्, दोषः नवा इति असौ विचार := विवेकः अन्यतरपक्षावधारणमिति यावत्, प्रायः=बाहुल्येन कर्कशः=कठोरः न्याय- शास्त्रीयप्रक्रिया सम्बन्धित्वात् प्रकृते प्रयोजनशून्य इत्यर्थः।अतः तेन आलीढेन=आस्वादितेन ज्ञातेन तेन विचारेण किम् फलम्=न कि्चिदपि फलमस्तीति भावः । अयमाशयः-[तन्न] साध्यनिर्देशः प्रतिज्ञा, प्रतिज्ञायाः हानिः प्रतिज्ञाहानिः सा च प्रतिज्ञातार्थविरुद्वाभ्युपगमः प्रतिज्ञातार्थपरित्यागो वा यथा- शब्दोऽनित्यः प्रत्यक्षगुणात्वात्, इत्यत्र 'सोऽयं गकारः' इत्यादिप्रत्यभिज्ञाबलात् परेण बाधे उद्भाविते 'अस्तु तर्हि नित्यः शब्द:' इति नित्यत्वमङ्गीकुर्वन् वादी शब्दस्यानित्यत्वप्रतिज्ञां जहाति इत्येवमादि गोतमतन्त्रे सविस्तरं प्रप्चितम्। तदादा निग्रहस्थाननाम्ना दोषाः, तत्र-'भोजराजो'Sपि कांश्विद् अल- द्वारशास्त्रे दोषत्वेन निरूपितवान्। यथा- यावज्जीवमहं मौनी ब्रह्मचारीपिता मम। माता च मम बन्ध्यार्सीदपुत्रक्ष पितामहः-॥ इति। तेषामत्र प्रपश्चो नातीवोपयुक्त इति ते मयोपेक्िता इत्याशयः ॥ १२७॥

१ जयदेवस्तु- स्याच्चतोविशता येन सक्षता रमणीयता। शब्देऽर्ये च कृतोन्मेषं दोषमुद्घोषयन्ति तम्॥ इति- दोषसामान्यलक्षणामुक्कवान्। 'द्रागर्थरसाद्यन्यतरधीप्रतिबन्धकत्वं तदवच्छेदकतया सिद्धो जातिविशषो वा दोषत्वम्' निष्कर्षः । श्लषप्रसादसमतादिगुणानां रसार्थावबोधजनकतया सिद्धीनामभावकूटो दोषः, नतु जात्यन्तरम्। यथा-श्रुतिकढत्वं सौकुमार्याभावः कान्तेर भावो आम्यादिरित्याद्याह 'सरस्वती- कराठाभरणाकारः। तदुक्कं वामनेन- यो हेतुः काव्यशोभायाः सोऽलक्कारो निगद्यते। गुणोऽपि तादृशो ज्ञेयो दोषः स्यात्तद्विपर्ययः ॥ इति। एवच्च 'काव्यशोभाहेतुगुणाभावत्वमेव दोषत्वमिति' तेषां मतम्। काव्यप्रकाशादै। तु विनिगमकाभावादर्थरसावबोधजनकत्वं गुरात्वं तत्प्रतिबन्धकत्वञ्व दोषत्वमित्युक्तं भवति ॥

३३६ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य तृतीयपरिच्छेदे-

[अपार्थस्य सापवादं लक्षणाम् ] समुदायार्थशून्यं यत् तदपार्थमितीप्यते। उन्मत्तमत्तबालानामुक्तेरन्यत्र दुष्यति॥ १२८॥ उद्देशानुसारं दोषभेदान् निरूपन् क्रमप्राप्तमपार्थ लक्षयति-'समुदायार्थशून्यम्' इति। समुदायस्य वाक्यघटकपदसमूहस्य महावाक्यघटकवाक्यसमुदायस्य वा योऽर्थः वाक्या- र्थबोधेनैकभावमापन्नः प्रतिपाद्यो विषयः तेन शून्यं यत्=वाक्यम् तत् 'आपार्थम् इति' अप- र्थांख्यदोषवत् इष्यते=कथ्यते। यत्र-पदार्थस्य वाक्यार्थस्य वा आ्रकाड्त्ायोग्यतासत्य- भावेन विशेष्यविशेषणातयाऽन्वयो बाधितो भवति तत्र तत्र अपार्थो नाम दोषः, तादृशदो- षवत् पदं वाक्यं वा अपार्थभिति निर्गलितोऽर्थः । अस्यापवादस्थलमाह-'उन्मत्त०' इति। उन्मत्तमत्तबालानाम्=उन्मत्ताः उन्मादादिरोगवशात्, मत्ताः सुरापानादिना विकृतिं गताः, बाला: शिशवः, तेषाम् उक्के := वचनात् अन्यत्र=इतरत्र उन्मत्तादिभिन्नजनानामुक्कौ 'दुष्यति' दोषवद् भवति। उन्मत्तादानां वाक्यादुक्की अपार्थो नैव दोष इति भावः ॥ १२८ ॥ [अपार्थस्योदाहरणम् ] समुद्रः पीयते देवैरहमस्मि जरातुरः। अमी गर्जन्ति जीमूता हरेरैरावस: प्रियः ॥१२६॥ आदौ बहुवाक्यघटितमपार्थ दोषमाह-'समुद्र' इति। देवैः=सुरैः मेघः समुद्र := सागरः पीयते=आस्वाद्यते अहं जरातुरः=जराजीर्यागान्रः अस्मि=भवामि अमी जीमृताः=बला- हका गर्जन्ति=गर्जानां कुर्वते [नदन्ति] हरे := इन्द्रस्य ऐरावणः=ऐरावतः प्रियः=हृद्यः इत्यर्थः। अन्न-स्वार्थबोधं विश्रान्तानामपि चतुर्णा वाक्यानां परस्परमाकाडकादभावेन अङ्गा- द्वित्वाभावः, तेन च एकवाक्यताविरहात् समुदितोऽर्थो नास्तीति अपार्थदोषवदिदं वाक्यम- पार्थम्। उक्कश्व 'भट्टपादैः'-

वाक्यानाभेकवाक्यत्वं पुनः संहृत्य जायते ॥ इति॥ एवञ्चायं वाक्यार्थगतो दोषः । बहुपदगतं यथा-अ्भिना सिश्वति। रामः कृष्णः गौः अश्वः गर्धभः उष्ट्रो हस्तीति॥ १२६ ॥ इदमस्वस्थचित्तानामभिधानमनिन्दितम्। इतरत्र कवि: को वा प्रयुञ्जीतैवमादिकम्॥ १३० ॥ उक्कमपार्थस्वरूपमुपपादयति-'इदम्' इति। अस्वस्थचित्तानाम्=उन्मादादिरोग- वताम् इदम्=पूर्वोक्कम् अभिधानम्='समुद्रः पीयते' इत्यादि वाक्यम् 'अनिन्दिम्' निन्दितं [दुषटं] न भवर्तीत्यर्थेः वाक्यप्रयोक्तुरवधानरहितत्वात् इतरत्र=अस्वस्थचित्तादिभ्योऽन्यत्र 'कः कविः' वा=निश्चयन एवम् आदिकम्=दर्शितदोषयुक्नं वाक्यं प्रयुजीत=व्यवहरेतू, स्वस्थः कोऽपि कविर्नैतादशं दुष्टं वाक्यं प्रयुङ्क्ले इत्यर्थः ॥ १३० ॥ [ व्यर्थस्य लक्षराम् ] एकवाक्ये प्रबन्धे वा पूर्वापरपराहतम्। विरुद्धार्थतया व्यर्थमिति दोषेषु पठ्यते ॥१३१॥

सापवादो व्यर्थदोषः। ३३७

व्यर्थ लक्षयति-'एकवाक्ये' इति। एकवाक्ये=एकस्मिन् वाक्ये वा=अथवा प्रबन्धे= वाक्यसमुदायात्मके ग्रन्थे यत् वाक्यम् पूर्वापर पराहतम्=पूर्वोत्तरसङ्गतिविकलं विरुद्वार्थनया= विरुद्धश्चासावर्थश्र विरुद्धार्थः तस्य भावः तत्ता तया अर्थविरोधेन हेतुनेत्यर्थः, दोषेषु=अपार्थी- दिदोषेषु मध्ये व्यर्थम्=व्यर्थदोषवत् पठ्यते=गरायते इत्यत्र तान्पर्यम्। प्रबन्धगतशब्दार्थयोः परस्परं विरोधात् शाव्दबोधानुपपत्तिरेवास्य दोपतायां बीजम् (अत एव) व्यर्थे वाक्यार्थबोधोत्तरं पर्यालोचनया अर्थविरोधप्रतीतिः, अपार्थे तु आकांचादिविर- हेएा वाक्यार्थबोध एव न भवतीत्यनयोर्विशेषः । विरुद्धमतिकारित्वप्रकाशितविरुद्धन्वामतपरा- र्थत्वादीनाम्परैः स्वीकृतानामप्यत्रैवान्तर्भावः प्रयोक्तुरत्यन्ताज्ञत्वप्रकाशकत्वसाम्यात् ॥१३१॥ [ व्यर्थस्योदाहरराम् ] जहि शत्रुबलं कृत्स्नं जय विश्वम्भरामिमाम्। तव नैकोऽपि विद्वेष्टा सर्वभूतानुकम्पिनः ।। १३२।। [प्रबन्ध]वाक्यगतं व्यर्थमुदाहरति -- 'जहि' इति । कृत्स्नम्=समग्रम् शत्रुवलम्= शत्रुसैन्यम् अथवा सम्पूर्णां शत्रूणां सामर्थ्य जनधनादिहेतुकम् जहि=नाशय। इमाम् विश्व- म्भराम्=पृथ्वीम जय=वशीकुरु। सर्वभूतानुकम्पिन := सर्वेषां प्राणिनामुपरि दयादृष्टिशालिनः तव एक: अपि विद्वेष्टा=विशेषेण द्वेषकृत् सपत्नः न=नास्ति इति ऋजुरर्थः । अत्र शत्रुमात्ररहितस्य समग्रशत्रुबलक्षयकरराम्, सर्वभूतानुकम्पिनः लोकमात्रजयश्च पूर्वोत्तरसन्दर्भपर्यालोचनया विरुद्धोऽवभासते। प्रबन्धगतेन वाक्यगतं व्याख्यातम् ॥१३२॥ [व्यर्थदोषस्य क्वचिद् गुणात्वम् ] अस्ति काचिदवस्था सा साभिषङ्गस्य चेतसः। यस्यां भवेदभिमता विरुद्धार्थाउपि भारती॥१३३॥ व्यर्थदोषस्य कदाचित् [वक्तृविशेषोक्कौ] गुणाभावं दर्शयति-'अस्ति' इति। साभि- षङ्गस्य=विरहादिना तिरस्कारोभिषङ्ग: तेन सह वर्त्तमानः साभिषङ्गः तस्य वियोगाद्यभि- भूतस्य चेतस := हृदयस्य सा काचित्=वक्तुमशक्या हिताऽहितादिविवेकाक्षमा अवस्था=दशा अ्रस्ति=विद्यते। यस्याम्=दशायाम् विरुद्धार्था=अर्थसङ्गतिशून्या 'अरपि' भारती=कविवाक अभिमता=इष्टा निर्दुष्टतयाभिलषिता भवेत्=स्यात्, श्रोतृणाम् इति शेषः । 'अ्रभिमता' इत्युक्या न केवलस्य क्विद्दोषाभावः अपि तु गुरात्वमपीति प्रत्यायितम् ॥१३३॥ परदाराभिलाषो मे कथमार्यस्य युज्यते। पिबामि तरलं तस्या: कदा नु दशनच्छदम् ॥ १३४ ॥ उक्कमर्थमुदाहरशोन स्पष्टीकरोति-'परदारे'ति। मे=मम आर्यस्य=सदाचारियः पर- दाराभिलाष := परकीयनारीषु रतिः कथम्=केन प्रकारेणा युज्यते न=कथमपि युज्यत इति भावः। तस्या := परदाराणाम् [परकीयायाः स्त्रियः] तरलम्=ब्रीडावशात् त्रासोत्पन्नसम्भ्रमाद्वा कम्पमा- नम् दशनच्छदम्=अधरम् कदा=कस्मिन् काले तु=निश्चितम पिबामि=आस्वादये [चुम्बये]। अ्त्र-आर्यत्वाभिमानवतः पुरुषस्य परदाराभिलाषो न युक्कः अतः तादृशीमयुक्कतां १ एतेषां प्रपश्चः 'काव्यप्रकाशादिषु''मतप्रणीतप्रभाया'ञ् द्रष्टव्यः। ग्रन्थगौरवभयान्नात्र कृतः।

३३८ "कुसुमप्नतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य तृतीयपरिच्छेदे-

प्रतिपादयत एव प्रयोक्तुर्यत् परकीयाधरपानौतसुक्यमुत्तरारधे ग्रथतं तद्वयर्थमेत्र, यतः पूर्वार्धे व्यङ्गयः शान्तभावः, उत्तरार्धें श्ङ्गारस्य व्यभिचारी औत्सुक्यं नाम तयोर्द्वयोः विरोधः, पर- मनेन वाक्यप्रयोक्तुर्वियोगाभिभूतत्वं व्यक्कीकृतमिति तस्य शरृद्गारपोषकतया चमत्कारविशेषा- वहत्वन गुगात्वमेवे॥ १३४॥ [अथ-एकार्थस्य लक्षणाम् ] अविशेषेण पूर्वोक्तं यदि भूयोऽपि कीर्च्यते। अर्थतः शब्दतो वापि तदेकार्थ मतं यथा॥ १३५॥ एकार्थ लक्षयति-'अविशेषेण' इति। [पूर्वोक्नमिति सामान्ये नपुंसकम् अ्रर्थतः शब्दत इति प्रथमार्थे तसिलन्तम् 'यत्र' इति पदस्य अरध्याहारः] यदि यत्र पूर्वोक्कम्, अर्थतः शब्दतः वा अपि=यस्मिन् वाक्ये पूर्वोक्न: शब्दोऽर्थों वा अविशेषेण=समानरूपेण [एकरूपेण] भूयः अ्प्ि कीर्त्त्यते=पुनरपि उच्चार्यते उपनिबद्धयते वा, तत् एकार्थम् मतम्= तद्वाक्यम् एकार्थदोषोपेतं ज्ञातम्। इत्थमयं शब्दगतः अर्थगतश्च द्विविधो दोषः । ततः- 'एकार्थकशब्दस्य अर्थस्य यत् पुनरुक्कत्वं तदेकार्थत्व'मिति सामान्यलक्षणां फलितम्। तेन पुनरुक्कार्योऽर्थदोषः कथितपदत्वञ्च शब्दगतो दोषोऽन्यैरुक्कोऽत्रेव सङ्गृहीतः। यत्र तु- विशेषविवत्तायै उक्कस्य पुनरुक्कि: तत्र न दोषः एतच्चानुपदं स्फुटीभविष्यति । 'यथा' इति

[ एकार्थस्योदाहरणम् ] उत्कामुन्मनयन्त्येते वालां तदलकत्विषः। अम्भोघरास्तडित्वन्तो गम्भीराः स्तनयित्रवः॥ १३६। अर्थगतमेकार्थमुदाहरति-'उत्काम्' इति। तदलकत्विषः=[ 'तत्' पदेन बालायाः परामर्श:] तस्याः बालायाः अलकानां केशानां त्विट् [ कान्तिः ] इव त्विट् येषां ते तादृशाः स्तनयित्नव := स्तनन- [गर्जन]-कारिणाः तडित्वन्तः=सविद्युताः गम्भीराः=जलपूरिततया घन- तराः एते अम्भोधरा := मेघाः उत्काम्=उत्करिठताम् वालाम्=उद्बुद्धयौवनाम् उन्मनयन्ति= उत्कराठयन्ति। अत्र-उत्कोन्मनःशब्दौ अम्भोधरतडित्वत्स्तनयित्नुशब्दाश्र स्वरूपेण भिन्ना अपि एकार्थपर्यायतया एकस्मिन्नेव अर्थे शक्काः, अतः उक्लस्यैवार्थस्य पुनरुक्तिकरणात् अर्थ- गतोऽयमेकार्थो नाम दोषः, तादृशदोषवदिदं वाक्यं दुष्टम्। शव्दगतमेव कथितपदम् अर्थ-

१ यथा वा काव्यप्रकाशादौ- क्वाकार्यं शशलक््मराः क्व च कुलं भूयोऽपि दश्येत सा, दोषाणां प्रशमाय मे श्रुतमहो कोपेऽपि कान्तं मुखम्। किं वत््यन्त्यपकल्मषाः कृतधियः स्वपेऽ्रपि सा दुर्लभा, चेतः ! स्वास्थ्यसुपैहि कः खलु युवा धन्योऽधरं धास्यति॥ अत्र-शान्तरसस्याङ्गभूतानां वितर्कमतिशङ्कावृतीनां विप्रलम्भस्याङ्गैः औत्सुक्य- स्मृतिदैन्यचिन्ताभिः सह विरोधः, सच प्रयोक्तुर्विरहातुरत्वाभिव्यज्ञनात् शङ्गारं प्रकर्षयन् गुएः संवृत्तः । उक्चन्न-'सच्चार्यादेर्विरुद्धस्य वाध्यत्वेन वचो गुाः' इति।

सापवाद: एकार्थदोष:। ३३६

गतमेव पुनरुक्वमिति नव्यकल्पना 'प्रकाशादौ' द्रष्टव्या। दुष्टिवीजन्तु श्रोतुवैंरस्याधायकन्वन। यदि चेयं नायिका विरहोत्करिठता तदा नायमत्र दोषः ॥ १३६॥ [ एकार्थस्यापवाद: ] अनुकम्पाद्यतिशयो यदि कश्चिद् विवच्यते। न दोष: पुनरुक्तोऽपि प्रत्युतेयमलङ्क्रिया॥ १३७।। लक्षरावाक्ये 'अविशेषेण' इत्युक्म्, तस्य फलं दर्शयन् एकार्थस्यापवादमाह-'अनु- कम्पा०' इति। यदि कश्चित् अनुकम्पाद्यतिशयः-अनुकम्पादीनामतिशर्यः अर्थात् प्रस्तुतस्य अनुकम्पनीयत्वादिविशेषः विव्यते=वक्तुमिष्यते तदा पुनरुक्तः अपि=द्विविधोऽप्येकार्थः, न दोषः, प्रत्युत इयम्=पुनरुक्ि: अलडक्रिया=काव्यशोभाकरत्वाद् अलङ्कार एव भवतीत्यर्थः। एवं यत्र रसेनात्िप्तचेताः वक्ञा वक्कि तदुक्कावपि एकार्थदोषाभावः। तथाचोक्कं 'भोजराजेन'- असारं संसारं परिमुषितरत्नं त्रिभुवनं निरालोकं लोकं मरणाशरणं बान्धवजनम्। अदर्प कन्दर्प जननयननिर्मारामफलं जगजीणारिरायं कथमपि विधातुं व्यवसित: । अत्र-'असारं संसारम्' इत्यभिधाय पुनः त्रिभुवनस्य परिमुषितरत्नत्वादिकथनं विशेषा प्रतिपादकत्वेऽपि शान्तरसाच्िप्ततया गुणात्वम्। एवमादन्यदपि बोध्यम्॥ १३७॥ [ एकार्थस्य गुणस्थलम् ] हन्यते सा वरारोहा स्मरेणकारडवैरिखा। हन्यते चारुसर्वाङ्गी हन्यते मञ्जुभाषिरी॥ १३८॥ अनुकम्पयामेकार्थदोषाभावं [गुरात्वम्]दर्शयति-'हन्यते' इति। सा वरारोहा=वर- वर्णिानी शकाराडवैरिणा=निर्निमित्तशत्रुणा स्मरेणा=मदनेन हन्यते=पीड्यते, सा चारुसर्वाङ्गी= चारूि सुन्दराणि वृत्तानुपूर्वाणि सर्वाशि अ्रपज्ञानि यस्याः सा तादृशी 'हन्यते', सा मञ्जु- भाषिणी=मधुरालापिनी 'हन्यते'। अत्र-'हन्यते' इति क्रियापदं पुनः पुनरुक्कमपि प्रकृतायाः अ्ररनुकम्पनीयतां ख्याप- यतीति वैचित्र्याधायकतया न दोषः । एवम्- उदेति सविता ताम्रस्ताम्र एवास्तमेति च। सम्पत्तौ च विपत्तौ च महतामेकरूपता॥ इत्यादौ विधेयानुवादादिस्थलेऽपि दोषाभावो बोध्यः ॥। १३८ ॥ [ससंशयस्य लक्षणाम् ] निर्यायार्थ प्रयुक्तानि संशयं जनयन्ति चेत्। वचांसि दोष पवासी ससंशय इति स्मृतः ॥१२६॥ ससंशयं लक्षयति-'निर्यायार्थम्' इति। निर्यायार्थम्=बोद्धव्यस्य [श्रोतुः] प्रवृत्ति- निवृत्त्योरेकतरनिश्चयार्थम् प्रयुक्कानि=व्यवहृतानि वचांसि=पदानि चेत्=यदि संशयम्=एक- १ कथितं यथा-'श्यामाब्जश्यामलोचना'। अन्र-श्यामाब्जवत् श्यामे लोचने यस्या इति 'श्यामा' पदं पुनरुक्कम्। [चन्द्रालोके] २ 'आदि' पदेन विहितानुवादादीनां परिग्रह्ः। तस्य विवरणं साहित्यदर्परो 'विश्व- नाथेन' कृतम्।

३४० "कुसुमप्नतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य तृतीयपरिच्छेदे-

स्मिन् धर्मिणि भावाभावावगाहि ज्ञानम् जनयन्ति=उत्पादयन्ति तदा असौ एव दोषः ससं- शय इति [नाम्रा] स्मृत := उक्कः तादृशदोषवद् वाक्यं ससंशयभित्यर्थः । अयमपि द्विविध :- शब्दगतोऽर्थगतश्च। यस्मिन् वाक्ये संशयोत्पत्त्युत्तरमन्वयबोधो वाध्यते तत्र शब्दगतः। यत्र त्वर्थप्रतीत्युत्तरकालेऽनिश्चयः तत्र अर्थगतः ॥ १३६॥ [ शब्दगतस्य ससंशयस्योदाहरगाम् ] मनोरथप्रियालोकरसलोलेक्षरो! सखि !। आराद्वृत्तिरसौ माता न क्षमा द्रष्टमीदशम्॥ १४०॥ शब्दगतं ससंशयमुदाहरति-'मनोरथ०' इति। [ सकामं जारमीक्षमाणां तन्मातू रहस्यभेदभिया त्रस्ताम्प्रति तदीयवयस्याया उक्किरियम् ] मनोरथस्य अभिलषितस्य प्रियः वल्लभः मनोरथप्रियः जारः उपपतिरिति यावत् तस्य आालोके दर्शने यो रसः श्रीतिविशेषः तेन लोले चपले ईक्षणो नयने यस्याः तत्संबोधनं हे मनोरथप्रियालोकरसलोलेक्षणे! सखि != आलि ! 'असौ' [तव] माता=जननी आराद्वृत्तिः=आरात् दूरे वृत्तिः वर्त्तनं स्थितिर्यस्याः सा तादशी ईदशम्=त्वदीयवल्लभदर्शनात्मकं कर्म द्रष्टुम्=ज्ञातुम् न क्षमा=न समर्था, यतः सा व्यवहिता तस्मात् तवेमां चेष्टां न ज्ञास्य्रतीति सानुरागं तमवलोकयेति भावः । अत्र-'आराद् दूरसमीपयोः' इति [अमर]कोषाद्यप्रामारायात् 'आराद्वृत्ति' रित्यस्य दूरवर्त्तिनी ते माता तेन त्वमीदृशे कर्मरा प्रवर्त्तस्व अथवा समीपवर्त्तिनी सेति ततस्त्वं निवर्त्तस्व इति प्रवृत्तिनिवृत्त्योरेकतरनिश्चयाभावात् सन्देह एव वाक्यार्थस्य पर्यवसानम, तेनात्र ससंशयो दोषः। स च उभयार्थकशब्दप्रयोगहेतुकत्वात् शब्दगतः। अर्गतो यथा-'काव्यप्रकाशे' मात्सर्यमुत्सार्य विचार्यकार्यमार्याः! समर्यादमुदाहरन्तु। सेव्या नितम्बाः किमु भूधराणामुत स्मरस्मेरविलासिनीनाम्।। इति॥ अत्र प्रकरणादेर्निश्वयाभावात् कि शान्तो वक्का श्ङ्गारी वेति न निश्चयः, तेन संशयः। [ससंशयस्य गुणाभावः] ईदृशं संशयायैव यदि वा तु प्रयुज्यते। स्यादलङ्कार एवासौ न दोषस्तत्र तद् यथा।१४१ ॥। अयं क्वचिद् गुणोऽपि भवति-'ईंदृशम्' इति। यदि वा तु=यदि च ईदशम् संश- याय एव प्रयुज्यते=ईद्ृशं वाक्यं संशयमुद्दिश्यैव उच्यते तदा असौ=संशयः अलङ्कार एव स्यात्=काव्यशोभाधायकतया अलक्कारभावं भजते इत्यर्थः । तन्न=तादृशि वाक्ये 'दोषः न' 'तत् यथा' अग्रे उदाहररोन अनुपदं निरूपयामः ॥१४१॥ पश्याम्यनङ्गजातङ्कलङ्घितां तामनिन्दिताम्। कालेनैव कठोरेणा ग्रस्तां किं नस्त्वदाशया॥ १४२॥ उक्कदोषस्यापवादस्थलमाह-'पश्यामि' इति । [कश्चन नायकम्प्रति काचित् दूती आह]अनङ्गजातङ्कलंघिताम्=अनङ्गात् कामात् जायते इति अनङ्गजः स चासौ आरतक्को व्याधि: तेन लंघिताम् आकान्ताम् विरहव्यथाकुलामित्यर्थः, अनिन्दिताम्=सर्वावयवसुन्दरीम् कठो रेण=कूरेर का लेन=मृत्युना अ्स्ताम्=व्याप्ताम् इव पश्यामि=आलोचये त्वदाशया=तवं सङ्गतो

अपकरमाख्यो दोष:। ३४१

भविष्यसीति तव प्रत्याशया नः=अस्माकम् किम्=किं प्रयोजनम्। त्वामनासाद्य साद मान्म- थज्वरातुरा आसन्नमृत्युवेर्त्तते, अतस्तवाशा सम्प्रत्यस्माकं निष्फला इत्यर्थः । अथवा-न अङ्गजातङ्कलंघिता=शारीरिकपीडाक्रान्ता इति अनङ्गजातङ्कलंघिता तान् कठोरेण=ताव्रिेणा कालेन=ग्रीष्मसमये नेत्यर्थः, अस्तां पश्यामि त्वदाशया नः किम्? तस्याः काचन शारीरिकी व्यथा न वर्त्तते केवलं त्वामनासाद चिन्तया जागरणपरा ग्रीष्मतापेन व्याकु लीक्रियते इत्ययमर्थ इति संशयः एव, परमत्र दूत्या विवच्ा वर्त्तते इति स गुणातां गतः ॥१४२॥: कामार्त्ता घर्मतप्ता वेत्यनिश्चयकरं वचः। युवानमाकुलीकर्तुमिति दूत्याह नर्मया॥ १४३॥ उक्कोदाहरणो अस्य गुरात्वं प्रतिपादयति-'कामार्त्ता' इति। 'दूर्त' युवानम्=तरु- राम् आकुलीकर्तुम्=व्यामोहयितुम् नायकान्तिकगमनाय सोत्कराठं विधातुम् कामार्त्ता=मद नविह्व ला घर्मतप्ता=ग्रीष्मतप्ता वा इति अनिश्चयकरम् वच := सन्दिग्धं वाक्यम् नर्मणा=भङ्गि- विशेषेण आरह=आख्यातवती उभयविधार्थस्य निर्णायायाशक्को नायिकः व्याकुर्लाभूतः शाघ्र- मेव तत्समीपं यास्यतीति दूत्या सन्दिग्धमायुक्कं वचो गुरावदेव सम्पन्न नतु दोपः, तस्मादत्र संशयालद्वार इत्यर्थः ॥ १४३ ॥ [अपक्रमस्य लक्षणाम्] उद्देशानुगुगोऽर्थानामनूद्देशो न चेत् कृतः। अपक्रमाभिधानं तं दोषमाचक्षते बुधाः॥ १४४॥ अपक्रमस्य लक्षरामाचष्टे-'उद्देशा०' इति। अर्थानाम्=प्रतिपाद्यानां विषयाणाम् उद्देशानुगुण := आद्यो न्यासः उद्देशः, उद्देशस्य अनुगुराः योग्य इति उद्देशानुगुाः प्रथमो- पन्यासानुरूप: इत्यर्थः [यः] अ्नूद्देश := पश्चात् न्यासः [सः] चेत्=यदि न कृतः=नावतारितः [तदा] वुधा :- अलक्कारशास्त्रविदः 'तम्' दोपम् अपकमाभिधानम्='अपक्रम' नामानं आच- क्षते=भरान्ति। अयमाशयः-'क्रमवतां क्रमवद्भिरेवान्वय' इति सिद्धान्तः स चेन्न कृतः तदा अप- क्रमो दोषः । वाक्यार्थबोधमान्यमेवान्र दुष्टिरबीजम्, तस्मादयं दोषोऽत्यन्तं परिहार्यः । यदपि नवीनैः स्वीकृतयोः शब्दार्थयोरक्रमत्वदुष्क्मत्वयोरत्रैवान्तर्भावः शक्यः कर्तुम् तथापि न तयोरत्यन्तं परिहार्यता वाक्यार्थबोधस्याSविघटनात्। तथाहि- द्वयं गतं सम्प्रति शोचनीयतां समागमप्रार्थनया पिनाकिना। कला च सा कान्तिमती कलावतस्त्वमस्य लोकस्य च नेत्रकौमुदी॥। अ्त्र-द्वयमिति परामृष्यमाणं वाक्यम् 'त्वम्' इत्यस्यानन्तरं चकारो युक्कः। किंवा- 'देहि मे वाजिनं राजन् ! गजेन्द्रं वा मदालसम्' इत्यत्र दुष्क्रमत्वं दोषः, यतः उत्कृष्टमेव वस्तु प्रथमं याच्यते तदलाभे तु निकृष्टं याच्यं भवति, परमन्र गजेन्द्रान्न्यूनस्य वाजिनः प्रथमं याचनीयत्वमुपन्यस्तमिति करमस्य दुष्टत्वात् दुष्क्मता, तथाप्यत्र वाक्यार्थबोधस्य वाधो न भवतीत्यस्य नात्यन्तं परिहार्यता ॥। १४४॥

३४२ "कुसुमग्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य तृतीयपरिच्छेदे-

[अपक्रमस्योदाहरगाम ] स्थितिनिर्माणसंहारहेतवो जगताममी। शम्भुनारायणम्भोजयोनय: पालयन्तु वः ॥ १४५॥ शपक्रममुदाहरति-'अमी' जगताम्=चराचरप्रपश्चस्येतयर्थः, स्थितिनिर्माणसंहार हेतवः=स्थितिः पालना, निर्माणं रचना, संहारः विनाशना, तेषां द्वन्द्वः, तेषां हेतवः कारण- भूताः, शम्भुनारायणाम्भोजयोनय := शम्भुः शिवः, नारायणो विष्णुः, अ्रप्रम्भोजयोनिः ब्रम्मा ते वः=युष्मान् पालयन्तु=अवन्तु। अरत्र-आदौ उद्दिष्टाः स्थितिनिर्माशासंहाराः, तेपां कभिकान्वये युक्के नारायणम्भो- जयोनिसम्भव इत्येव अनूद्देष्टव्यं स्यात् नच तथा कृतभिति क्रमलंघनेन शाव्दवोधस्य विध- टितत्वात् अपकमो दोषः ॥l १४५ ॥ [अपकरमस्य दोषताभावः ] यत्न: सम्बन्धविज्ञानहेतुकोऽपि कृतो यदि। क्रमलड्घनमप्याहुः सूरयो नैव दूषरम् ॥१४६ ॥ अपकमस्यादोषत्वं क्वचित् इत्याह-'यतः' इति। यदि=चेत् सम्बन्धविज्ञानहेतुकः= सम्बन्धः अन्वयः तस्य विज्ञानम् विशेषावगतिः तत् सम्बन्धविज्ञानम् तत् हेतुर्यस्य स तादृशः यत्न := प्रयासविशेषो रचनायाम् 'अररपि' कृतः विहितः तदा सूरयः=साहित्यनयनिपुणामतयः क्मलंघनम् अपि दूषरां न एव आहुः अर्थात् उभयोर्मध्ये एकतरान्वयेनि पदार्थ अक्रमिक- स्यापि अन्वयबोधे सयत्ने उक्कदोषाभावो नतु गुणात्वम् शोभाविशेषानाधायकत्वात् ॥१४६॥ बन्धुत्यागस्तनुत्यागो देशत्याग इति त्रिपु। आध्यन्तावायतक्केश, मध्यमः क्षणिकज्वरः ॥ १४७॥ एतदुदाहरगोन स्पष्टोकरोति-'बन्धुत्याग' इति। बन्धुत्यागः=स्वजनपरित्यागः तनु- त्याग := शरीरत्यागः (तथा) देशत्यागः=स्वाभिजनत्यागः, इति त्रिषु=एषु त्रिपु त्यागेषु आ्राद्यन्तौ= बन्धुत्यागदेशत्यागौ आयतक्केशौ=आयतः दीर्घकालपर्यन्तः क्ेशः दुःखं याम्यां तो तादृशौ दैर्घकालिकदुःखप्रदौ स्त इति शेषः, मध्यमः=तनुत्यागः कषणिकज्वरः=अत्यल्पकालपर्यन्त- सन्तापदः तस्मात् कामं तनुत्यागो भवतु नाम नतु बन्धुत्यागदेशत्यागौ स्यातामिति भावः। अत्र-तनुत्यागापेक्षया बन्धुत्यागदेशत्यागयोगौरवं वुबोधयिषितनिति हेतोः निर्दिष्ट- त्यागानां क्रममुल्लड्ध्यापि 'आरयतक्केशौ' इत्यनेन आद्यन्तयोरन्वयः कृतः इति क्रमलड्घनं नैव दोषावह्म् ॥ १४७॥ [ शब्दहीनस्य लक्षराम् ]

पदप्रयोगोऽशिष्टष्टः शिष्टेष्टस्तु न दुष्यति॥१४८॥ शब्दहानं लक्षरायति-'शब्दहीनम्' इति। अनालच्यलच्यलक्षरापद्धतिः=न आलच््या अनालच्या अज्ञेया लच््यस्य सजातीयोदाहरणान्तरस्य लक्षरास्य अनुशासनस्य सूत्रकोषधातुपाठादे: [नियामकस्य] पद्धतिः मार्ग: पदप्रयोगरूपा सरणिः यस्य स तादृशः

सापवाद: शब्दहीनोदोषः। ३४३

अशिष्टेष्टः=िष्टेतरैरज्ञैः प्रयुक्कः अर्थात् अज्ञानसमुत्थः पदप्रयोगः=पदानाम्, पदयोः, पदस्य वा प्रयोगो व्यवहार उच्चारणादिरूपः शब्दहीनम्=शब्दो हीनोऽपकृष्टो यत्र योगबलसिद्धं तादृश- दोषवद् वाक्यादि 'शब्दहीनम्' भवति। अन्रैव पररुक्वानां असाधुन्वाप्रयु्कत्वासमर्थत्वाभिधानां दोषाणां सड्ग्रहः । कि वा-अशिष्टेष्टः=अनुशासनसिद्धोऽि शिष्टैर्यदि नेष्टः तदापि तादृश- पदप्रयोगो दोषायैव। यथा-'दैवतानि पुंसि वा' इति कोशे सत्यपि पुंल्लिङ्गो देवतशब्द प्रयोगो दुष्टः । एवमेव 'हन' हिंसागत्योरिति गमनार्थेऽपि 'हन्' धातुः शिष्टः 'हन्ति कुञ्जं कृशोदरी' इत्यादिषु दुष्ट एव शिष्टैरप्रयुक्कत्वात्। इत्थमनुशासनसिद्धं तद्विरुद्धं वा शिष्टेष्टं चेन्न दोषाय, तद्विपरीतन्तु दोषायैवेति सारः । अस्यापवादस्थलमाह-'शिष्टेष्टः तु' इति। अनु- शासनादिविरुद्धोऽपि शिष्टैः कविभिश्चेत् इष्टः प्रयुक्तः तदान दुष्यति=दोषतामावहृतीत्यर्थः। यथा 'वलति' इत्यादिप्रयोगेषु अ्रनुशासनबलाद् आरत्मनेपदम् परन्तु-'चेतः परं वलति शैलवनस्थलीषु' इत्यादावनुशासनविरुद्धमपि परस्मैपदप्रयोगं कुर्वाणः कविर्नापराधभःग्भवति। पद्धत्यादिशब्देषु गत्यर्थे 'हन्' धातोः प्रयोगः शिष्टेष्टत्वात् न दुष्टः। वेदे तु साक्षात् हन्तिर्ग त्यर्थः 'आहन्ति गभे पसो०' (यजु० अ० २३ कं० २२) इत्यादिषु॥ १४॥ [ शब्दहीनस्योदाहरयाम् ] अवते भवते बाहुर्महीमर्रावशक्करीम्। महाराजन्नजिज्ञासा नास्तीत्यासां गिरां रसः।। १४६॥। शब्दहीनमुदाहरति-'अवते' इति। हे ! महाराजन् ! भवते=भवतः बाहुः=भुजः अर्यावशक्करीम्=अर्णावः सागरः शक्करी मेखला यस्याः सा ताम् ससमुद्रामित्यर्थः, महीम्= पृथिवीम्। अवते := रक्षति पालयतीत्यर्थः । अजिज्ञासा=अन्न महीपालनविषये संशयाभावात् ज्ञातुमिच्छा विचारणा न=नास्ति अरथात् इदं सत्यमेव। आसाम्=ईदृशानां गिराम्=वाणीनाम् रस := माधुर्यानुकूलः श्ङ्गाराद्यनुप्राणितः राजविषयको रतिभावो न अस्ति=विद्यमानोऽपि नास्वाद्यते, पदानामसाधुतया तत्पूर्ववर्त्तिनोऽन्वयबोधस्य अभावात्। अरयं भाव :- 'अवते' इत्यत्रात्मनेपदम्, 'भवते' इत्यत्र षछीस्थाने चतुर्थी, 'अर्णवशक्करीम्' इत्यत्र बहुव्रीहौ समा- सान्तेन 'कपा' भाव्यम्। 'महाराजन्' इत्यत्रापि 'राजाहः सखिभ्यष्टच्' (५।४।६१) इति समासान्तः 'टच्' प्राप्तः तदकरणाद् व्याकराविरुद्धत्वेन च्युतसंस्कृतता सर्वमिदमनुशासन- विरुद्धम्। 'शक्करी' शब्दश्च 'शक्करीच्छन्दसो भदे नदीमेखलयोरपि' इति मेदिनीप्रामारायात् मेखलार्थकोऽपि केनापि न प्रयुक् इत्यप्रयुक्कोऽपि। सर्वभिदं अ्रथितमपि श्रोतृमति वैकल्यमासा- दयत् वाक्यार्थबोधविघटनकारीति ज्ञेयम्। परन्तु बहुत्रीहौं कबेकान्तनियमश्चिन्त्यः॥१४६॥ [शब्दहीनस्यापवादस्थलप्रदर्शनम्] दक्िसाद्रेरुपसरन् मारुतश्चूतपादपान्। कुरुते ललिताधूतप्रवालाङकुरशोभिनः ॥ १५० ॥ इत्यादिशास्त्रमाहात्म्यदर्शनालसचेतसाम्। अपभाषसवद् भाति नच सौभाग्यमुज्फति॥१५१॥ 'शिष्टेष्टस्तु न दुष्याते' इत्युक्लं स्पष्टाकरोति-'दक्षिणाद्रेः' इति। (मलयपर्वतीयवायु-

"कु सुमप्नतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य तृतीयपरिच्छेदे-

धूनिताम्रवनवर्रानमिदम्) दत्तिणाद्रे := मलयाचलस्य उपसरन्=समीपं गच्छन् नारुतः=पवनः चूनपादपान्=आम्रवृत्तान् ललिताधूतप्रवालांकुरशोभिनः=ललितम् इति भावप्रधानो निर्देशः। ललितेन लालित्येन आ समन्तात् धूताः धूनिताः अर्थात् मन्दं मन्दं चालिताः ये प्रवालां- कुराः सद्योनिर्गतपत्रप्ररोहाः तैः शोभिनः शोभावतः कुरुते=विधत्ते। 'इत्यादी'ति-इत्यादि=दत्तिणाद्रेरित्यादि पूर्वोक्कं वाक्यम् शास्त्रमाहात्म्यदर्शनालस- चेतसाम्=शास्त्रम् अनुशासनं व्याकरणादि तस्य यत् माहात्म्यम् रहस्यं तस्य दर्शने अलसं वैमुख्यं प्राप्तं चेतो मनो येषां तेषाम् व्याकरणादिशास्त्रविचारविमुखमनसाभित्यर्थः, अपभा- षणवत्=अपशब्दवत् भाति=प्रतीयते वस्तुतस्तु नापशव्दरूपता। अत एव न च सौभाग्यम उज्फति=शिष्टैरिष्टत्वात् सौष्ठवं न परिजहाति। इदमत्राकूतकम् -'उपसरन्' इति क्रियापदस्य 'दत्तिणाद्रिः' इति कर्म, कर्मि तु 'कर्मणि द्वितीया' (२।३।२) इत्यनुशासनबलात् द्विताया विभक्ति: स्यात् अर्थात् 'दत्षिणाद्रि- मुपसरन्' इति भाव्यम् परन्तु सम्बन्धसामान्यविवक्षया सर्वत्र शिष्टैः षष्टी इष्यते। अत एव 'षष्टी शेष' (२।३।५०) इति सूत्रवृत्तौ 'कर्मादीनामपि सम्बन्धमात्रविवक्षायां पष्घेव। सतां गतम्, भजे शम्भोश्वरणायो' रित्यादि दीत्ितैरुक्रम् ॥ १५०, १५५ ॥ [ यतिभ्रंशस्य निरूपराम् ] श्ोकेषु नियतस्थानं पदच्छेदं यति विदुः। तदपेतं यतिभ्रष्टं श्रवणोद्वेजनं यथा ॥ १५२॥ यतिस्वरूपप्रदर्शनपूर्वकं यतिभ्रष्टं लक्षयति-'श्रोकेपु' इति। श्रोकेषु=नानालक्षण लक्षितेषु पद्मेषु नियतस्थानम्=नियतं छन्दोविद्भिर्नियर्तीकृतं स्थानं यस्य तत् तादृशम् पदच्छे- दम्=सुप्तिडन्तस्वरूपस्य पदस्य छेदं विरामं य्तिम्=विद्ुः=अवगच्छन्ति। सुधिय इति शेषः। पदान्ते जिह्वाया विश्रामविशेषो यतिरिति निर्गलितोऽर्थः । यथा 'छन्दोमज्जर्याम्' -- यतिर्जिह्वेष्टिश्रामस्थानं कविभिरुच्यते। सा विच्छेदविरामायैः पदर्वाच्या निजेच्छया॥ क्वचिच्छन्दस्यास्ते यतिरभिहिता पूर्वकृतिभिः पदान्ते साशोभां व्रजति पदमध्ये त्यजति च। पुनस्तन्रैवासौ स्वरविहितसन्धिः श्रयति तां यथा कृष्णाः पुष्णात्वतुलमहिमा मां करुणया॥ प्रपश्वस्तु-श्रीनारायणभट्टविरचितायां वृत्तरत्ाकरव्याख्यायां द्रष्टव्यः। श्वेतमाराडव्य- प्रभृतयस्तु यतिं नेच्छन्ति। 'तदपेतम्' इति। तदपेतम्=उक्कलक्षणाया यतेः अपेतं प्रच्युत दार्शत- लक्षरायतिविरहितं [वचनम्] श्रवणोद्वेजनम्=श्रवरायो: कर्णायोरुद्वेगकरं दुःखप्रदमिति यावत् यतिभ्रष्टम्=यतिभ्रष्टनामकदोषोपेतं भवतीत्यर्थः । 'यथा' इत्यग्रे उदाह्ियते इत्याशयः ॥१५२॥ [ यतिभ्रष्टस्योदाहरणम् ] स्त्रीणां सक्गीतविधिमयमादित्यवंश्यो नरेन्द्रः पश्यत्यक्किष्टरसमिह शिष्टैरमेत्यादि दुष्टम्। कार्याकार्याराययमविकलान्यागमेनैव पश्यन् वश्यामुर्वी वहति नृप इत्यस्ति चैवं प्रयोग: ॥१५३॥ यतिभ्रष्टमुदाहरति-'स्त्रीणाम्' इति। अरयम् आ्र्रादित्यवंश्यः नरेन्द्र := सूर्यान्वयजः

यतिभ्रंशो दोषः। ३४५

कश्विद् राजा शिष्टैः अ्रमा=सहृदयैः सह अ्क्किष्टरसम्=अक्किष्टाः पर्याप्ताः हृदयग्राहिराः रसा यत्र तादृशम् स्त्रीणां सङ्गीतविधिम्=नागीणां [नारीभिः क्रियमाणम्] सङ्गीतस्य विधिर्विधानं प्रकारो यत्र तत् नाट्यमित्यर्थः, इह=सदस्षि पश्यति=आलोकते इत्यन्वितार्थः, इत्यादि=एव- माकारम् एतत्प्रभृति दुष्टम्=यतिभ्रंशदोषोपेतं पद्यमित्यर्थः । तथाहि- सप्तदशाच्षरायां वृत्ताविदं 'मन्दाकान्तं' छन्दः। तल्लक्षरामुक्तं 'वृत्तरत्नाकरे' -- 'मन्दा- कान्ता जलधिषडगैम्भौं नतौ ताद्गुरू चेत्' इति। एतल्लक्षणानुसारं चतुर्भि: षड्भिः सप्तभिश्व यतिः कर्त्तव्या, अर्थात् प्रथमतः चतुर्थेऽत्तरे, ततः षष्टे, ततः सप्तमे यतिर्निवेश्या। अत्र तु- चतुर्थादिवर्णानां पदमध्यवर्त्तित्वात् यतिर्भ्रष्टतां गता। यथा च-'स्त्रीणां सङ्गी' इति चतुर्थेऽक्षरे 'मयमा' इति दशमे विरामाभावेन वैरस्यम् अतो 'यतिभ्रष्ट' भिदम्। अस्यापवादं दर्शयति- 'कार्याकार्याणगी'ति । अयम् नृपः=भूपः आगमेन एव=नीतिशास्त्रेण एव कार्याकार्यारि= कर्त्तव्याकर्त्तव्यानि पश्यन्=आलोचयन् वश्याम्=स्वाधीनाम् उर्वीम्=भूमिम् वहति=धारयति तत्पालनां विधत्त इत्यर्थः। इति अस्ति च एवं प्रयोग := इत्यादि: प्रयोगो दोषरहितो भवतीत्यर्थः। अरथात् 'कार्या' इत्यस्य प्रातिपदिकभागान्ततया नामभेदगतत्वात्तस्यादुष्टत्वम्। आह च भोजराज :- स्वरसन्ध्यकृते प्रायो धातुभेदे तदिष्यते। नामभेदे च शेषेषु न दोष इति सूरयः ॥इति॥ तदेतादृशमन्यदप्यधस्तात् कृतव्याख्यानम् ॥ १५३ ॥ [उक्केऽर्ये उपपत्ति: ] लुप्ते पदान्ते शिष्टस्य पदत्वं निश्चितं यथा। यथा सन्धिविकारान्तं पदमेवेति वरार्यते॥ १५४॥ नतु पदमध्ये विरामरूपस्य उक्काकारस्य उभयन्रापि यतिभ्रंशस्य एकत्र दोषभावः परत्रादुष्टत्वमित्यत्र किं विनिगमकमित्याशङ्कायामाह -'लुप्ते' इति। पदान्ते=सुप्तिङन्तं पदम् तस्य अन्ते शिष्टे वर्णो लुप्ते=अदृष्टे सति 'भूरि हर' इत्येवमादिषु विभक्विलोपे जाते सति 'शिष्टस्य' अवशेषतां गतस्य प्रकृतिभागस्य प्रकृत्यंशस्य 'यथा पदत्वम्' पदभावः निश्चितम्= कृतभिद्धान्तम् तथा=तद्वत् सन्धिविकारान्तम्=द्वयोः स्वरयोः सन्धानं [प्रकृते] सन्धिः तत्कृतो यो विकारो दीर्घयत्वादिरूपः आदेशः स अन्ते यस्य तत् तादृशमपि पदमध्यमपि पदम् एव इति वरार्यते=पदान्त एवेति कविभिर्निश्चीयते। एवश्च-'कार्याकार्याराययम्' इत्यादा 'राय' इत्येवमादिस्थले, स्वरसन्धिजनितयकारादिविकाररूपवर्रान्ति 'र्या' इत्यादौ च पदम- ध्येऽपि यतिर्न दोषतां स्फोरयति। एतच्च पूर्वमपि स्फुटितप्रायम् ॥१५४॥ [ उक्कस्य प्रतिप्रसवस्यैकदेशता ] तथापि कट्ठु कर्णानां कवयो न प्रयुख्जते। ध्वजिनी तस्य राज्: केतूदस्तजलदेत्यदः॥ १५५॥ स्वरसन्धिकृतस्य प्रतिप्रसवस्यैकदेशतामाह-'तथापि' इति। तथापि=स्वरसन्धि- कररोन पदमध्यस्य पदान्ततास्वीकारेऽपि कवयः=साहित्यशास्त्रपारङ्गताः सूरयः कर्णोनाम्= श्रोत्रयोः कटु=उद्देजकं दुःखकरम् तस्य राज्ञ := भूपस्य ध्वजिनी=सेना केतूदस्तजलदा=केतुभिः पताकाभि: उदस्ताः ऊर्ध्व चिप्ता जलदाः मेघा यया सा तादृशी 'अस्ति' इति शेषः, इति अदः=एवमादि, न प्रयुअते=नैव व्यवहरन्ति।

३४६ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य तृर्तीयपरिच्छेदे-

अत्न-'केतूदस्ते' त्यन्न 'तू' इति स्वरसन्धिकार्यभूतदीर्घोपेतं पदान्तमपि 'के' इत्यत्राक्तरे यतिस्थानपातित्वेन श्रोतृणां श्रोत्रयोवैरस्यमावहताति स्वरसन्धावपि पादान्ते पद मध्ययतिर्दुष्टैवेति ध्येयम्।। १५५ ॥ [भिन्नवृत्तस्य लक्षणम् ] वर्णानां न्यूनताधिक्ये गुरुलध्वयथास्थितिः । तत्र तद्भिन्नवृत्तं स्यादेष दोषः सुनिन्दितः ॥ १५६॥ भिन्नवृत्तं लक्षयति-'वर्णानाम्' इति। अत्र 'तत्र' इत्युक्केः 'यत्र' इत्यध्याहार्यम्, यत्त- दोर्नित्यसम्बन्धात्। यत्र=श्रोके वर्णानाम्=[बहुवचनमविवच्षितम्] वर्णास्य वर्णयोः वर्णानां वा न्यूनताधिक्ये=न्यूनता आधिक्यं वा तथा गुरुलध्वयथास्थिति := गुरूणां लघूनां वा वर्णानां या अयथास्थितिः नियम विनाऽवस्थानम् विन्यासविशेषः तत्र=पद्ये तत् भिन्नवृत्तम्=भिन्नं नियमभङ्गोपेतं छन्दो वृत्तं यत्र तत् छन्दोभङ्गार्यदोषवत् स्यात्=भवेत्। एषः दोषः सुनि- न्दितः=कवेर्निन्दावहत्वात् [छन्दोज्ञानानभिज्ञतया] सर्वथा वर्जनीय इत्यर्थः ॥ १५६॥ [ भिन्नवृत्तस्योदाहर राम् ] इन्दुपादा: शिशिरा: स्पृशन्तीत्यूनवर्रता। सहकारस्य किसलयान्यार्द्राणीत्यधिकात्तरम् ॥१५७॥ एकेनैव पद्येन न्यूनताधिक्ये भिन्नवृत्तमुदाहरति-'इन्दुपादाः' इति । इन्दुपादा := चन्द्रमयूखाः शिशिरा := शीतला स्पृशन्ति=छुपन्ति, इति ऊनवर्णता=इत्यत्र प्रथमे पादे ऊनवर्राता अर्थात् प्रथम: पादोऽष्टाक्षरो वचनीयः तदनुत्तवा सप्ताक्षर उक्कः सहकारस्य=चूतत्य किसलयानि=पत्राणि आर्द्राशि=नवनवानि सन्ति इति शेषः, इति अधिकाक्षरम् अत्र तृतीयः पादो नवाक्षर उक्क इत्यक्षराधिक्यमिति वर्ान्यूनाधिकभावे भिन्नवृत्तोदाहररम् ॥ १५७॥ कामेन बाणा निशिता विमुक्ता मृगेक्षणास्वित्ययथागुरुत्वम्। स्मरस्य बाणा निशिता: पतन्ति वामेक्षणास्वित्ययथालघुत्वम्॥।१५८॥ गुरुलध्वयथास्थितिरूपं भिन्नवृत्तमुदाहरति-'कामेन' इति। मृगेक्षणासु=हरिणा क्षीषु कामेन=मन्मथेन निशिता := तीव्राः बाणः=सायकाः विमुक्का := त्यक्काः इति अन्वितार्थः। इति अयथागुरुत्वम्-अन्र-प्रथमपादे उपेन्द्रवज्रालक्षणाके आदो 'का' इति गुरुवर्णोऽयथा- स्थानं निवेशितः । अयमाशयः-अयं श्लोकः इन्द्रवज्रोपेन्द्रवज्रयोरुपजातिः। यद्यपि उपजातिवृत्तस्यादौ प्रस्तारविधया इन्द्रवज्रायाः पादस्वीकारे न कोऽपि दोष आभाति तथापि- उपजातिविकल्पानां सिद्धो यद्यपि सङ्करः। तथापि प्रथमं कुर्यात् पूर्वपादाच्तरं लघु।। गुर्वक्षरेण संरुद्धं अ्रन्थियुक्कमिवाग्रतः । करोति प्रथमं स्थूलं किश्चित् कर्राकदर्थनाम्॥ इत्यभियुक्ताक्के: पूर्व गुर्वक्षरनिवेशेन "अयथागुरुत्वं" नाम वृत्तभङ्गो दोषः। अस्मभ्यन्तु नैतद्वहु रोचते 'अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा हिमालयो नाम नगाधिराजः' इत्यादि- महाकविप्रणीतेषु काव्येषु आदौ गुरुवर्यानिवेशदर्शनात् उभयोर्जातिप्रस्तारवैयर्थ्यापत्तेश्र। स्मरस्येति-स्पष्टार्थम्। इदमुत्तरार्धम् 'इन्द्रवज्रावृत्तम्'। 'स्यादिन्द्रवज्रा ततजास्ततो गौ' इति तक्लक्षणात, तेनात्र प्रथमं तगरो निवेशनीये गुरुर्वर्णाः स्यात्, परमन्रादौ 'स्म' इति

सापवादो विसन्धिदाषः। ३४७

लघ्वक्षरं निवेशितम्। तगरास्तु अन्तलघुर्भवति। तथा च पेङ्ञलं सूत्रम् 'सा ते क्व त्' [अ० १५] इति अन्तलघोस्त्रिकस्य 'त' संज्ञा परिभाषिता। अत्र तु तद्वैपरीत्यं कृतम्। इद- मपि चिन्त्यम् ॥ १५८ ॥ [ विसन्धिकस्य लन्याम् ] न संहितां विवक्षामीत्यसन्धानं पदेषु यत्। तद्विसन्धीति निर्दिष्ट न प्रगृह्यादिहेतुकम् ॥१५६॥ विसन्धिकं लक्षयति-'न' इति। संहिताम्=वर्णायोः परस्परं सम्मिलनरूपं सन्धिम न=नहि विवक्षाभि=वक्तुभिच्छाभि, विधायकसूत्रे सत्यपि प्रयोक्तुं न कामये इतीच्छया यत् पदेषु अ्रसन्धानम=पदघटकवर्णोषु यः सन्ध्यभावः तत् विसन्धि इति निर्दिष्टम्=तद्विसन्धि- दोषयुक्कं पदादि कथितं शास्रज्ञैरित्यर्थः । प्रगह्यादिहेतुकं न= 'ईदूदेद्द्विवचनं प्रगृह्यम्' [११। ११]इत्यादयनुशासनबलसिद्धः सन्ध्यभावः 'विसन्धि' संज्ञकं दूषणां नेत्यर्थः । वि गतः सन्धि- र्यत्रेति बहुव्रीहिसमासाश्रयणात् 'विसन्धि' इति पदं वाक्यादिविशेषराम्। इदन्तु बोध्यम्-प्रगृह्यादिहेतुकसन्ध्यभावेऽपि सकृत्प्रयोग एव दोषाभावः पुनः पुनः प्रयोगे तु दोष एव। यथा-'धीदोर्बले अतितते उचितानुवृत्ती आतन्वती विजयसम्पदमेत्य भातः' इत्यादौ। यत्तु-कैश्चित् 'विसन्धि' पदेन सन्धौ कष्टत्वम् अश्लीलत्वश्वेत्यभिप्रेतम्, तदु- पे्यम्। यथा- उर्व्यसावत्र तर्वाली मर्वन्ते चार्ववस्थितिः। नात्रर्जु युज्यते गन्तुं शिरोनमय तन्मनाक्। इदन्तु वाक्यगतं श्रुतिकटुत्वमेव। वेगादुड्डीय गगने चलराडामरचेष्टितः। अ्रयमुत्पतते पत्री तदत्रैव रुचिडकुरु॥ इत्यत्र तु 'लराडे'ति जुगुप्साव्यज्ञकमश्र्लीलम्, 'चिड्कु' इत्यत्र व्रीडाव्यअ्कं तत्॥१५६॥। [ विसन्धिकस्योदाहरराम् ] मन्दानिलेन चलता अङ्गनागरडमरडले। लुप्तमुद्भेदि धर्माम्भो नभस्यस्मद्वपुष्यपि॥ १६० । विवत्ताकृतं विसन्धिकमुदाहरति-'मन्दानिलेन' इति। नभसि=गगने चलता=वाता मन्दानिलेन=मन्दगतिना वायुना अङ्गनागराडमराडले=अज्नायाः कामिन्याः गरडमराडले कपोलपाल्याम् अस्मद्वपुषि अपि=अस्माकं देहेऽपि उद्भेदि=निर्गतं घर्माम्भ := प्रस्वेदवारि लुप्तम्=लोपं नीतमित्यन्वितार्थः । अत्र 'चलता' इति प्रथमपादस्थान्तपदाकारस्य 'अङ्ञना' इति द्वितीयपादस्थादिपदाकारेण सह छन्दोभङ्गभयात् दीर्घाभावो न विहितः, तस्मादन्र विव- क्षाकृतः [ऐच्छिकः ] विसन्धिदोषः ॥ १६० ॥ [विसन्धेर्दोषाभावस्थलम ] मानेरष्ये इह शीर्येते स्त्रीणां हिमऋतौ प्रिये। आसु रात्रिष्विति प्राज्ञैरास्नातं व्यस्तमीदशम्॥ १६१॥ प्रगृह्यादिहेतुकसन्ध्यभावे दोषाभावमुदाहरति-'मानेर्ष्ये' इति। 'इह' हिमऋतौ= हेमन्तकाले आसु रात्रिषु=हेमन्तनिशासु स्त्रीणाम्=कामिनीनाम् मानेर्ष्ये=मानः प्ररायकोपः,

३४८ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य तृतीयपरिच्छेदे-

ईर्ष्या नायकापराधजनितः कोपः, मानश्र ईर्ष्या च ते मानेर्ष्ये=प्रिये=प्रणयिजनविषये इत्यर्थः, शीर्येते=त्रश्यतः हेमन्तर्त्तौ रतिमात्रस्योद्दीपकत्वादिति भावः । इति ईदृशम् प्राज्ञैः व्यस्तम्= सन्ध्यभावः आ्र्रम्नातम्=अनुशिष्टम्। अर्थात् मानेर्ष्ये इह इत्यत्र 'ईदूदेद्द्विवचनं प्रगृह्यम्' [१।१।११] इति पाशिनिमुन्यनुशासनेन द्विवचनस्थस्य एकारस्य 'एचोऽयवायावः' [६।१।७८] इति सूत्रविहितः एकारस्य 'अय्' इत्यादेशरूपः सन्धिर्निषिद्धः । तथा-'हिमऋतौ' इत्यत्र 'ऋत्यकः' [६।१११८] इति सूत्रेण ऋकारे परे तरकारस्य विकल्पेन सन्धिनिषेधः कृतः, तस्मादत्र न दोष इत्याशयः॥१६१॥ [ देश-काल-कला-लोक-न्यायागमानां लक्षणम् ] देशोऽद्रिवनराष्ट्रादि: कालो रात्रिन्दिवर्त्तवः। नृत्यगीतप्रभृतयः कला: कामार्थसंश्रयाः॥१६२॥ चराचराणां भूतानां प्रवृत्तिलोकसंजञिता। हेतुविद्यात्मको न्यायः सस्मृतिः श्रुतिरागमः ॥१६३॥ देशादिविरोधं निरूपयितुकाम आदौ तेषां लक्षणामाह-'देश' इति। अद्रिवनरा- ष्ट्रादि: देश :- अद्रि := महीधरः, वनम्=अररायम् आरामादिवां राष्ट्रम् राज्यम्, इत्येवमा- दिर्देश आदिना समुद्रप्रभृतिग्रहः। रात्रिन्दिवर्त्तवः काल := बहुवचनेन मासवर्षादिपरिग्रहः । कामार्थसंश्रयाः=कामश्च अर्थश्ष कामार्थौ तौ संश्रयौ प्रयोजकत्वेनाश्रयभूतौ येषां ते नृत्यगी- तप्रभृतयः कला := कामसाधकाः अर्थसाधकाश्च नृत्याद्याः='कला' उच्यन्ते इत्यर्थः । 'प्रभृति' पदेन नानाविधवादित्रादीनां परिग्रहः। एताः कलाः चतुःषष्टिसंख्याकाः शैवतन्त्रादिषु प्रसिद्धा श्रीधराचार्येणा श्रीमद्भागवतटीकायाम्, वात्स्यायनप्रणीते कामसूत्रे, मधुसूदनसरस्वतीभिश्व महिम्र:स्तवटीकायाम् सकलशास्त्रम हावाक्यतैकवाक्यताप्रकरणो उक्काः शिष्यवुद्धिवेशद्याय ता इहापि नाम्ना निर्दिश्यन्ते। तथाहि-यथा 'नृत्यम्, गीतम्, वाद्यम्, नाव्यम्, आलिख्यं विशेषक- च्छेद्यम्, तणड्डलकुसुमबलिविकाराः, पुष्पास्तरणम्, दशनवसनाङ्गरागाः, मिभूभिकाकर्म, शय- नरचनम्, उदकवाद्यम्, उदकघातः, चित्रायोगाः, माल्यग्रथनविकल्पाः, शेखरापीडयोजनम्, नेपथ्ययोगा:, कर्ापत्रभद्गा:, गन्धयुक्ति:, भूषरायोजनम्, ऐन्द्रजालम्, कौचुमारयोगाः, हस्त- लाघवम, चित्रशाकपूपभच्यविकारकरिया, पानकरसरागासवयोजनम्, सूचीवापकर्म्माशि, सूत्र- कीडा, प्रहेलिका, प्रतिमाला, दुर्व्वचकयोगाः, पुस्तकवाचनम्, नाटिकाख्यायिकादर्शनम्, काव्यसमस्यापूरणाम्. पट्टिकावेत्रवाणाविकल्पाः, तर्फ्कुकर्म्माशि, तक्षराम्, वास्तुविद्या, रूप्यरत्न परीत्षा, धातुवादः, मशिरागज्ञानम्, आकरज्ञानम्, वृक्षायुर्व्वेदयोगाः, मेषकुक्कुटलावकयुद्ध विधिः, शुकसारिकाप्रलापनम्, उत्सादनम्, केशमार्जनकौशलम्, अ्रक्षरसुष्टिकाकथनम्, म्लेच्छितकविकल्पाः, देशभाषाज्ञानम्, पुष्पशकटिकानिमित्तज्ञानम्, यन्तमातृका, धारण- मातृका, सम्पाठ्यम्, मानसी काव्यक्रिया, क्रियाविकल्पाः, छलितकयोगाः, अभिधान कोषच्छन्दोज्ञानम्, वस्रगोपनानि, दूतविशेषः, आरकर्षक्रीडा, बालक्रीडनकानि, वैनयिकीनां विद्यानां ज्ञानम्, वैजयिकीनां विद्यानां ज्ञानम्, वैतालिकीनां विद्यानां ज्ञानञ्चेति (६३) ।१६२॥ 'चराचराणाम्' इति। चराचराणाम्=त्रसस्थावराणाम् भूतानाम=जीवानाम् [या]

देशकालविरोधौ। ३४६

प्रवृत्ति := वृत्तान्तः [सा] लोकस्ज्ञिता='लोक'शब्देन व्यवहियत इत्यर्थः । हेतुविद्यात्मकः न्याय := 'हेतु' पदेनात्र तर्कग्रहः हेतुप्रधाना विद्या हेतुविद्या सा आत्मा स्वरूपं यस्य सः तादृशः न्याय: युक्किमूलकं न्यायादिदर्शनशास्त्रमित्यर्थ। एतेनात्र सकलास्तिकनास्तिकदर्शनं 'न्याय' पदेन ग्राह्यमिष्टम्। सस्मृतिः श्रुतिः आगमः=स्मृतिः आर्ष मानवादि वाक्यम् तया स्मृत्या सह वर्त्तत इति सस्मृतिःश्रुतिः वेदः [इह] 'आगम' पदेनोच्यते इत्यर्थः । एतेन परकीयानामपि शास्त्राणणमागमपदेन गौराया वृत्त्या ग्रहराम्, अन्यथा वर्णानायाः कवेरव्यापकतापततेः ॥१६३॥ [देशादिविरोधस्य लक्षणाम् ] तेषु तेष्वयथारूढं यदि किश्चित् प्रदर्श्यते। कवे: प्रमादाद्देशादिविरोधी त्येतदुच्यते ॥ १६४ ॥ देशादिविरोधं लक्षयति -- 'तेषु' इति। यदि तेषु तेषु अपयथारूढं किश्चित प्रदर्श्यते=तेषु तेषु देशकालादिषु यदि किश्चिदपि अयथा रूढम्=अप्रसिद्धं वरार्यते यथा-कीटकदेशे कुड्कुमो- त्पत्तिवर्णानम्, काश्मीरेषु गुवाकनारिकेलोद्यानवर्णानं वा तत् एतत् कवे: प्रमादात्=कवयितुर्मोहात् [वरार्यमानं]देशादिविरोधि[इति]उच्यते=देशविरुद्धं कालविरुद्धमित्येवमादि भरायते ॥१६४॥ [देशविरोधस्योदाहरगाम् ] कर्पूरपादपामर्शसुरभिर्मलयानिलः। कलिङ्गवनसम्भूता मृगप्राया मतङ्गजाः ॥ १६५॥ देशविरोधमुदाहरति-'कर्पूर' इति। मलयानिलः=मलयाचलात् प्रवान् वायुः कर्पूर- पादपानां हिमवालुकाद्रुमाणाम् आमर्शेन स्पर्शेन सुराभे: घ्राणतर्पराः 'अस्ति' इति शेषः। 'अथ कर्पूरमस्त्रियाम्। घनसारश्चन्द्रसव्ज्ञः सिताओ्रो हिमवालुका' इत्यमरः। मतङ्गजाः=हस्तिनः कलि- ङवनसम्भूता := कलिङ्गनामकदेशाररयजाताः गजाः मृगप्रायाः=मृगसदृशाः चुद्रकाया इत्यर्थः। अत्र चीनदेशभवानां कर्पूरपादपानां मलयाद्रौ वर्णानमिति अद्रिरूपदेशविरुद्धता। कलिङ्गदेशे तथाविधगजानामप्रसिद्धेर्वनरूपदेशविरोधो ज्ञेयः ॥ १६५॥ चोला: कालागुरुश्यामकावेरीतीरभूमयः। इति देशविरोधिन्यो वाच: प्रस्थानमीदशम्॥ १६६॥ पर्वतवनात्मकदेशविरोधमुदाहृत्य राष्ट्रात्मकदेशविरोधमुदाहरति-'चोलाः' इति। कालागुरुश्यामकावरेतिरिभूमयः=का लागुरुणा श्यामा: कृष्णः कावेर्य्याः तदाख्याया नद्याः तीर- भूमयः तटप्रान्तभागा येषु तादृशः चेला := कर्ण्ाटकान्तर्गतदेशविशेषाः सन्ति। अत्र कावेरीतीरे कालागुरूणामुत्पत्तिर्न भवतीति तद्विरुद्धवर्णनात् राष्ट्ररूपदेशविरोधः। यथा वा मम- शालिकोटादधोभागे चन्द्रभागा सरिद्वरा। शीतोदा वर्त्तते यत्र स्नान्ति रात्रिन्दिवा नराः ॥ चन्द्रभागाया नद्या देशविरोधः, सा च वर्जाराबादनगरकोपान्त्यवर्त्तिनी। रात्रिमिति स्नाने आगमविरोधोऽपि ॥ १६६॥ [कालविरोधस्योदाहरणम् ] पझ्मिनी नक्तमुन्निद्रा स्फुटत्यह्नि कुमुद्वती। मधुरुत्फुल्लनिचुलो निदाघो मेघदुर्दिनः॥ १६७॥

३५० "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य तृतीयपरिच्छेदे-

श्रव्यहंसगिरो वर्षाः शरदो मत्तबर्हियः । हेमन्तो निर्मलादित्यः शिशिरः श्राध्यचन्दनः ॥ १६८ ॥ कालविरोधमुदाहरति ह्ाभ्याम्-'पद्मिनी' इति। पद्मिनी=कमलिनी नक्कम्=रात्रौ उन्निद्वा=विकासिता। 'कुमुद्वती' अहि=दिवा स्फुटति=प्रफुन्लति। मधुः=वसन्तः उत्फुल्लनिचुल := विकसितवेतसतरुः । निदाघ := प्रीष्मकालः मेघदुर्दिन=वारिदाक्रान्तः। वर्षा := प्रावृषः श्रव्य- हंसगिर := श्रव्याः श्रुतिसुखावहाः हंसानां कादम्बानां गिरः वारायो यासु तादृश्यः । शरद := शरत्कालाः मत्तवर्हिणः=मत्ताः बर्हिणो मयूरा यासु ताः। हेमन्तः निर्मलादित्यः=निर्मलः हिमाद्यावरणरहितः आदित्यः सूर्यो यत्र। शिशिर: श्लाध्यचन्दनः=शीतर्तुः संसेव्यचन्दनानुलेपः 'अस्ति' इत्येवं यथावचनं सर्वत्र क्रियासम्बन्धो ज्ञेयः । अत्र-पध्मिन्या विकाशो दिवा नच रात्रौ, कुमुद्वत्याश्ष रात्रावेव न दिवा, निचुलाः प्रावृष्येव स्फुटन्ति नतु मधौ, मेघच्छन्नमहो दुर्दिनं वर्षास्वेव नतु ग्रीष्मे, हंसानां श्रव्या गिरः शरद्येव न वर्षासु, बर्हिणो वर्षास्वेव माद्यन्ति न शरत्सु, आदित्यस्य नैर्मल्यं श्रीष्मा- द्रृतुष्वेव नतु हेमन्ते, चन्दनस्य शैशिर्य ग्रीष्म एव श्लाध्यं नतु शिशिरर्त्तौं इति तत्तद्विपरी- तवर्णनात् नानाविध: कालविरोधो बोध्यः ॥ १६७, १६८ ॥ इति कालविरोधस्य दर्शिता गतिर्रादृशी। मार्ग: कलाविरोधस्य मनागुद्दिश्यते यथा॥ १६६ । कालविरोधमुपसंहरन् [ दिङ्मात्रं ] कलाविराधिदर्शनं प्रतिजानीते-'इति' इति। 'मनाग् उद्दिश्यते' इति कथनात् विस्तरे ग्रन्थबाहुल्यभीति मन्यते। शिष्ट स्पष्टम् ॥१६६॥ वीरशृङ्गारयोर्भावौ स्थायिनौ क्रोधविस्मयौ। पूर्णा सप्तस्वरः सोऽयं भिन्नमार्गः प्रवर्त्तते॥१७० ॥ कलासु नाटथं प्रधानम् क्षिप्रमेव सामाजिकहृदयावर्जकत्वात् इति, तस्मादादौ तद्विरोध- मेवोदाहरति-'वीरशङ्गारयोः' इति। वीरश्ङ्गारयोः=वीररसशङ्गाररसयोः 'स्थायिनौ भावौ कोवविस्मयौ' परस्परं विरुद्धौ इति शेषः । इदमुक्कं भवति- अरविरुद्धा विरुद्धा वा यं तिरोधातुमक्षमाः । आस्वादांकुरकन्दोऽसौ भावः स्थायीति सम्मतः। रसावस्थः परं भाव: स्थाययितां प्रतिपद्यते ॥ इत्युक्तया दिशा रसस्य प्रारम्भाच्चरमसीमान्तं समुद्रिक्कास्वादरूपत्वेन स्थिरं वर्त्तमानो भाव: [चित्तवृत्तिविशेष:] 'स्थायी' इति पदवाच्यो भवति। तत्र वीरे उत्साहः, शज्ञारे रतिश्व स्थायीति मर्यादा, एवमेव रौद्रस्य क्रोधः अद्भुतस्य विस्मयः स्थायी, यदि तुवीरे शज्वारे च व्यभिचारिरूपेरणावस्थितस्य क्रोधस्य विस्मयस्य वा स्थायित्वेन निर्देशः क्रियेत तदा नाटय- कलाविरोधो दोषः। क्रोधादीनां स्वरूपं रसवत्प्रकरो पूर्व प्रदर्शितमिति तत एवावगन्तव्यम्। गतिकलाविरोधं दर्शयति-'पूर्णा०' इति पूर्णसप्तस्वरः=पूर्णणाः साकल्येन प्रयुक्ताश्व ते सप्त स्वराः-'निषादर्षभगान्धारषड्जमध्यमघैवताः। पञ्चमश्चेत्यमी सप्त तन्त्रीकराठोत्थिताः स्वराः' इत्युक्का यत्र स तथाविधः सः अयम् भिन्नमार्गः प्रवर्त्तते=भिन्नः तत्तत्कालनिषिद्ध-

कलादिविराधापसंहार:। ३५१ स्वरान्तरसा्ङ्कर्यरहितः स चासौ मार्गः तत्तत्कालविहितस्वरप्रयोगः प्रवर्त्तते, गीत्यां प्रतृत्तो भवति एतदन्यथाकरणे तु विरोधः अर्थात् सङ्गीतशास्त्रे सप्तानां स्वराणां प्रयोगो भिन्नकालिको विहितः तेषामेकदैव साकल्येन प्रयोग: गीतकलाविरोधो दोषः। तथाचाह भरत :- प्रभाते सुरतो निन्धः ऋषभः पञ्चमोऽपि च। जनयेत् प्रधनं हक्षा पश्चत्वं पश्चमोऽपि च॥ पश्चमस्य विशेषोऽयं कथितः पूर्वसूरिभिः। प्रगे प्रगीता जनये दर्शनस्य विपर्ययम्॥।इति॥१७०॥ इत्थं कलाचतुःषष्टिविरोध: साधु नीयताम्। तस्या: कलापरिच्छेदे रूपमाविर्भविष्यति ॥१७१॥ कलाविरोधमुपसंहरति-'इत्थम्' इति। इत्थम्=अनेन प्रकारेण कलाचतुःषष्टिविरोधः= कलानाम् पूर्वोक्कानां या चतुःषष्टिः तस्या विरोधः साधु=यथा तथा नीयताम्=अवगम्यताम्। यथा नाट्यगीतयोर्द्वयोः कलयोर्विरोधोऽस्माभिः निरूपितः तथा शिष्टानामपि कलानां विरोधो विज्ञातव्यः । ननु कास्ताः कलाः यासां विरोधो निदार्शेतः इत्याशङ्कयाह-'तस्या' इति। तस्या := चतुःषष्टिसंख्याकायाः कलायाः रूपम्=स्वरूपम् कलापरिच्छेदे=कलापरिच्छ्ेदनामके ग्रन्थे आविर्भविष्यति=ज्ञातं भविष्यतीति स एवावलोकनीयः। एतेन कलापरिच्छेदोऽपि दरिडकृतिरिति सम्भाव्यते ॥ १७१ ॥ आधूतकेशरो हस्तो तीच्सश्ङ््गस्तुरङ्गमः । गुरुसारोऽयमेररडो निःसार: खदिरद्रुमः॥१७२॥ लोकविरोधमुदाहरति-'आधूत०' इति।[अयम्] हस्ती=गजः आधूतकेशरः=श्रधूताः समन्ततो धूनिता: केशराः सटाः यस्य तादृशोऽस्ति इति शेषः। तुरज्नमः=अश्वः तीचराशङ्ग := खरशङ्गः । एरएड := एतन्रामा द्रुमः गुरुसार := गुरुः गरिष्ठः सारः मजा यस्य सः। खदिरदुमः= गायत्रीद्गुमः निःसार := सारशून्योऽस्ति। 'गायत्री बालतनयः खदिरो दन्तधावन' इत्यमरः । अत्र-हस्तिनः केशरवत्त्वम्, अश्वस्य तीच्ाश्ङ्गत्वम्, एरएडस्य गुरुसारत्वम्, खदिरस्य सारशून्यत्वं स्पष्टं लोकविरुद्धम्। अयं चरस्याचरस्य च विरोधो दर्रशितः ॥१७२।। इति लौकिक पवायं विरोध: सर्वगर्हितः। विरोधो ह्वेतुविद्यासु न्यायाख्यासु निदर्श्यते॥१७३॥ लोकविरोधमुपसंहरन् न्यायविरोधं दर्शयितुं प्रतिजानीते-'इति' इति। इति=दर्शित- प्रकार: लौकिक एव शयं विरोध: सर्वगर्हितः=देशादिविरोधापेक्षया सर्वथा हेयोऽयं लोक- विरोधः कवयितुरत्यन्ताज्ञत्वप्रकाशनादिति भावः । न्यायाख्यासु=न्यायाभिधासु हेतुविद्यासु= तर्कप्रधानेषु शास्त्रेष्वित्यर्थः, विरोधः निद्श्यते=उदाहरोन स्पष्टीक्रियते॥१७३॥ सत्यमेवाह सुगतः संस्कारानविनश्वरान्। तथाहि सा चकोराक्षी स्थितैवाद्यापि मे हृदि॥ १७४।। बुद्धमतदर्शनरूपन्यायविरोधमुदाहरति-'सत्यम्' इति [कश्रिद् विरहाकुलो वक्कि] सुगतः=बुद्धः संस्कारान्=अनुभवजन्यान् स्मृतिहेतुभूतान् भावनापरपर्यायान् [आत्मधर्मान्] अविनश्वरान्=स्थिरान्, सत्यम् एव आह=तत्थ्यमाचष्टे, तथा हि=इत्ययं योग्य एवार्थः, यतः सा चकोराक्षी अद्य अपि मे [मम] हृदि मनास स्थिता एव=वर्त्तते स्मरणागोचरा एवेत्यर्थः।

३५२ "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य तृतीयपरिच्छेदे

संस्कारा अनुभवजन्या भवन्ति, स्मृतिश्च जनयन्ति इति स्थितो वस्तुस्वभावः, परन्तु सौगतनये भावमात्रस्य क्षणिकत्वात् संस्कारा अपि न चिरं तिष्ठन्ति, किन्तु द्वितीयक्षणावृत्ति ध्वंसप्रतियोगिन: ते, क्षणाभङ्गवादो हि प्रसिद्धः सौगतानाम् तद्विरुद्धमिह संस्कारस्थर्यग्रन्थनं वकुरज्ञतां बोधयत् सहृदयहृदयमुद्वेजयतीति सौगतमतविरुद्धतया हेतुविद्याविरोधोऽयम्॥१७४॥ कापिलैरसदुद्भतिः स्थान एवोपवरार्यते। असतामेव दश्यन्ते यस्मादस्माभिरुद्भ्वाः॥१७४॥ साङ्ख्यदर्शनन्यायविरोधमुदाहरति-'कापिलैः' इति। कापिलै := सांखयैः असदु- द्द्रतिः=असतां प्रागभाव प्रतियोगिनामनित्यानां घटपटादिपदार्थानाम् अ्थ च दुष्टानाम् उद्भूतिः उत्पत्तिः स्थान एव=युक्कमेव उपवरार्यते=कीर्त्त्यते। अत्र हेतुमाह-'असताम्' इत्यादि। यस्मात् अस्माभि: असताम् एव उद्भवाः दृश्यन्ते=अविद्यमानानामेव प्रादुर्भावा अवालोक्यन्ते, अर्थात् असन्तो दुर्जना एव जायन्ते [म्रियन्ते च] नतु सज्जनाः । अयमभिसन्धिः- असदकरणादुपादानग्रहणात् सवसम्भवाभावात्। शक्कस्य शक्यकरणात् कारगाभावाच्च सत्कार्यम् ॥ इति सत्कार्यवादिनो हि साड्ख्याः। एषां मते सतः सदेव जायते नत्वसत्, अन्यथा सिकताकरोभ्योऽपि तैलोत्पत्तिप्रसङ्गात्, एवं स्थितेऽपि प्रकृते श्लेषसामर्थ्यात् असच्छब्दस्य वाक्यार्थयोर्हेतुहेतुमद्भावः साड्ख्यमतविरुद्ध एवोपनिबद्ध इति दोषः ॥ १७५॥ गतिर्न्यायविरोधस्य सैषा सर्वत्र दृश्यते। अथागमविरोधस्य प्रस्थानमुपदिश्यते॥१७६॥ न्यायविरोधमुपसंहरन् आगमविरोधनिरूपरां प्रतिजानीते-'गतिः' इति। सा एषा= सौगतकापिलाभिहित प्रकारा न्यायविरोधस्य गतिः=दृष्टान्तरूपा सर्वत्र=वेदान्तादिष्वपि दृश्यते= ज्ञायतामित्यत्र तात्पर्यम्। 'अथ' इत्यादि स्पष्टार्थम्। प्रस्थानम्=गतिर्दृष्टान्त इति यावत्॥१७६॥ अनाहिताग्नयोऽप्येते जातपुत्रा वितन्वते। विप्रा वैश्वानरीमिष्टिमक्किष्टाचारभूषयाः॥१७७॥ आगमविरोधे आदौ श्षतिविरोधमुदाहरति-'अनाहितान्नयः' इति। एते अ्रक्किष्टा चारभूषणा := अक्किष्टः अत्षुरााः अप्रतिहतो य आचारः सन्ध्यानुष्ठानादिः अरन्तरङ्गभूतः शौचादिर्वा स एव भूषएं मराडनमिव येषां ते तादृशाः अनाहतसदाचारोपेता इत्यर्थः, जातु- पुत्रा: अनाहिताप्यः अपि=कृताग्न्याधाना अपि विप्रा:ब्राह्मणाः वैश्वानरीम् इष्टिम्= विश्वानरदेवताकं यज्ञ वितन्वते=विदधते। अत्र आहितागीनामेव वैश्वानरेष्टेर्विधानात् तद्विरुद्धमिदं श्रुत्यागमविरुद्धम्। भूतसम- ष्ट्यात्मको विराट् पुरुषोऽत विश्वानर उच्यते, तत्सम्बन्धिनी इष्टिवैश्वानरेष्टिरिति आरहुः। इयमिष्टिः पूर्वमीमांसायाः चतुर्थेऽध्याये चतुर्थे पादेऽपि नैमित्तिकत्वेन चिन्तिता ॥ १७७॥ असावनुपनीतोऽपि वेदानधिजगे गुरोः। स्वभावशुद्धः स्फटिको न संस्कारमपेक्षते ॥ १७८ ॥ स्मृतिविरोधमुदाहरति-'असौ' इति। अनुपनीतः अपि असौ=अकृतोपनयनसं- स्कारोऽप्ययम् 'गुरोः' सकाशात् वेदान्=ऋगादीन् अधिजगे=अध्यैष्ट।अ्र दष्टान्तरूपासुप-

दर्शितविरोधापवाद्कथनम्। ३५३

पत्तिमाह-'स्वभावशुद्ध' इति। स्वभावशुद्ध := प्रकृतिनिर्मलः स्फटिकः=मणिविशेपः संस्कारं न अपेक्षते=शुद्धिविशेषं गुणाधानरूपं न अरपेक्षते=नाकांक्षते। अत्र अनुपनीतस्य वेदाध्ययने स्मृतिविरोधः । तटुक्कं मनुना- नाभिव्याहारयेद् ब्रह्म स्वधानिनयनाते। शूद्रेणा हि समस्तावद् यावद् वेदे न जायते॥ इति ॥१७८ ॥ [ उक्कविरोधस्य क्वचिद् गुरात्वम् ] विरोध: सकलोऽप्येष कदाचित् कविकौशलात्। उत्क्रम्य दोषगरानां गुरावीथीं विगाहते॥। १७६॥ उक्कविरोधमपवदति-'विरोध' इति। एषः=उक्काकारः सकलः=सम्पूर्णाः 'अ्र्रपि' विरोध := देश प्रभृत्यागमान्तः कविकौशलात्=कवयितुर्वर्णानापािडत्यात् कदाचित् दोषगए- नाम्=दोषान्तर्भावम् उत्क्रम्य=उल्लड्ध्य गुरावीथीम्=गुरामार्गम् विगाहते=स्पशति गुराभावं भजते इत्यर्थः ॥१७६॥ तस्य राज्: प्रभावेर तदुदानानि जज्ञिरे। आर्द्राशुक प्रवालानामास्पद सुरशाखि्रनाम्॥ १८० ॥ देशविरोधस्य गुणाभावं दर्शयति-'तस्य' इति। तस्य राज्ञः=नरपतेः प्रभावेण=प्रतापेन तदुदानानि=तदुपवनानि। आर्द्राशुक०=आद्राशि सद्यस्कानि अभिनवानि अंशुकानि वस्राणि एव प्रवालानि पत्राणि येषां तेषाम् सुरशाखिनाम्=देवतरूणाम् आस्पदम्=स्थानम् जज्ञिरे= भेजिरे प्रापुरित्यर्थः । [प्रवालोऽस्री किसलये वीणादराडे च विदुमे' इति विश्वः] अत्र मर्त्योद्यानेषु नाकीयसुरशाखिसम्भवो देशविरुद्धतया वार्णतोऽपि वर्णानीयस्य राज्ञः महाविभूतिमत्त्वनोदात्तालंकृति स्पष्टीकरोति इति चमत्कारविशेषो पादनात् गुणो जातः, कवेः कौशलञ्चात्र उदात्तालङ्कारोपनिबन्धनम् ॥ १८० ॥ राज्ां विनाशपिशुनञ्चचार खरमारुतः । धुन्वन् कदम्वरजसा सह सप्तच्छदोदमान् ॥ १८१ ॥ कालविरोधस्य गुणातामादर्शयति-'राज्ञाम्' इति। खरमारुतः=कठोरः पवनः शर्करिल इत्यर्थः, राज्ञाम्=प्रस्तुतस्य नृपस्य प्रतिपक्षभूतानां भूपानाम् विनाशपिशुनः=विध्वंससूचकः सप्त- च्छदोद्रमान्=सप्तपर्णपुष्पाि धुन्वन्=कम्पयन् कदम्बरजसा=कदम्बानां नीपानां रजसा परागेणा सह=साकमेव चचार=अवासीत्। अन्न-यद्यपि विजिगीषो राज्ोः संग्रामयात्रा सप्पर्णपुष्पाण मुद्रमाश्र शरदि जायन्ते तदा च कदम्वपुष्पाणि न सम्भवन्ति, तेषां वर्षाकालभवत्वादिति स्पष्टं कालविरोधः, तथापि 'अकाले फलपुष्पाणि देशोपद्रवकारणम' इत्यादि विष्ुधर्मोत्तरीयवाक्येन अकालेऽपि फलपुष्पोद्रमनं सम्भावितम् तदत्र प्रतिपत्तभूपानां विनाशसूचनात् विजिगीषो राज्ः उत्कर्षातिशयव्यअ्जकत्वेन गुणा एव जातः एतादृशव्यङ्गथोपनिबन्धनमेव च कवेः कौशलम् १८१॥

कामिनां लयवैषम्यं गेयं रागमवर्धयत् ॥१८२॥। कलाविरोधस्य गुराभावं दर्शयति-'दोला०' इति। दोलायाः हिन्दोलायाः यत्

३५४. "कुसुमप्रतिमा" सहित-काव्यादर्शस्य तृतीयपरिच्छेदे-

अभिप्रेरणाम् अभितः प्रेरणाम् सवेगचालनम् तेन त्रस्तानां भीतानां वधूजनानां यानि मुखानि तेभ्यः उद्रतम् उच्चरितम् लयवैषम्यम्=लयस्य गीतवाद्यादिसाम्यस्य वैषम्यं वैपरीत्यं यस्मिन् तथाभूतमपि गेयम्=गानम् भयेन लयासङ्चतमपि काभिनाम्=रतिभोगेच्छुकानां रागम्= प्रीतिविशेषम् अ्प्रवर्धयत्=वृद्धिं निन्ये। अत्र गतिशास्त्रानुसारं लयानुवेध्येव गानं श्रोतृणां मनो हरतीति वस्तुस्थितिः, परन्त्वत्र तद्वैपरीत्येन गीतात्मककलाविरोधः स्पष्टः, सच वधू- जनेषु कामिनां रत्याधिक्यव्यञ्ञनाद् गुरे जातः ॥। १८२ ॥ ऐन्दवादर्चिष: कामी शिशिरं हव्यवाहनम्। अबलाविरह क्केशविह्वलो गरायत्ययम्॥ १८३।। लोकविरोधस्य गुणातां दर्शयति-'ऐन्दवात्' इति। अयम् अबलाविरहक्केशविह्वल := कान्तावियोगजनितदुःखाकुलान्तःकरणाः कामी=कामुकः ऐन्दवात्=इन्दुसम्बन्धिनः अचिषः= मयूखात् अपेक्य [ल्यब्लोपे पश्चमी] हव्यवाहनम्=हुतभुजम शिशिरम्=शीतलम् गणायति= कल्पयते। अत्र-हव्यवाहनः शिशिरश्चेति लोकविरोधः, परमसौ विरहिपु चन्दमयूखा- नामत्यन्तमुद्दीपकताव्यज्ञनाद् गुएा एव वृत्तः ॥ १८३॥ प्रमेयोऽप्यप्रमेयोऽसि सफलोऽप्यसि निष्फलः । एकस्त्वमप्यनेकोऽसि नमस्ते विश्वमूर्तये॥ १८४॥ न्यायविरोधस्य गुणातां दर्शयति-'प्रमेय' इति। प्रमेयः=प्रमाणाजन्यज्ञानगोचरः 'अपि' अप्रमेयः असि=स्वयम्प्रकाशरूपत्वात् अप्रमेयोऽसि। सफल := फलं कार्य जगद्रूपम् तेन सहितः जगत्कारणामपि निष्फल := तद्भिन्नः वास्तवकारणत्वाभावात् तदसङ्गत्वाच्च निलपो- Sसीत्यर्थः । एकः=अद्वैततत्त्वमपि त्वम् अ्र्नेकः अप्रसि=नामरूपयोस्त्वत्सत्तानतिरिक्कसत्त्वात् 'इन्द्रो मायाभि: पुरुरूप इयते' इति श्रुतेः । मायया बहुरूपतया प्रतीयमानत्वाच्च एवम्भूताय विश्वमूर्तये=प्रपञ्चस्वरूपाय ते=तुभ्यम् 'नमः' । अत्र-एकस्मिन्नेव वस्तुनि प्रमेयत्वाप्रमेय- त्वादिकं परस्परं विरोधीति परन्तु व्रझ्मणो व्यज्नात् गुणो जातः ॥ १८४॥ पञ्चानां पाराडपुत्राणां पत्नी पाञ्चालपुत्रिका। सतीनामग्रणीश्चासीहदैवो हि विधिरीदृशः॥ १८५॥ आागमविरोधस्य गुणातां दर्शयति-'पश्चानाम्' इति। पाश्चालपुत्रिका=पाश्चाली द्रुपदा- तमजा पञ्चानाम् पाराडपुन्नाणणाम् पत्नी=युधिष्ठिरादीनां पश्चानामपि [यज्ञसंयुक्ता] पाशिगृह्दीता सतीनाम् च अपरग्रशी: आर्सीत्=पतिव्रतानां धुरि कीर्तनीयाऽभवदित्यर्थः। हि=तथाहि दैवः=देव- सम्बन्धी विधि := विधानम् ईदृश := आगमनिन्नताविरही। नहि दैवं विधानं साधारणाजनीयमा- गमविधानमनुसरति देवशक्केरलौकिकत्वात् अर्थात् तेषां तस्याश्च देवांश प्रभवत्वात् तथापति- पत्नीभावः आगममत्याक्राम्यन्नपि अपवादरूपत्वेनाविरुद्ध एव।अयमाशयः-एकस्या: स्त्रियः १ 'सर्वधर्मोपपत्ेश्व' [ सू० २।१।३७] इत्यन्न ब्रह्मणो महामायत्वेन सर्व- धर्मोपपत्ति: समर्थिता। २ एतच्च 'देवादिवद्पि लोके' [ व्र० सू० २ । १'। २५] इत्यत्राधिकररे करोहत्य निरीक्षणीयम्।

ग्रन्थस्य पूर्णता।

बहुपतित्वं सतीत्वच्च आगमविरुद्धमपि दैवविधानस्य लोकसीमोल्लड्धनताव्यज्ञनात् गुरः॥१८५॥ शब्दार्थालङ्क्रियाश्चित्रमार्गाः सुकरदुष्कराः। गुणा दोषाञ्च काव्यानामिह सड्क्षिप्य दर्शिताः॥ १६६॥ पूर्वप्रतिज्ञातगुणादिनिरूपणानन्तरं स्वग्रन्थमुपसंहरति -- 'शब्दार्था०' इति। इह= अस्मिन् काव्यादर्शनामके अ्रन्थे काव्यानाम् शब्दार्थाल डक्रिया := शब्दनिष्टा अर्थनिष्ठाथ् उभ- यालङ्वाराः अनुप्रासस्वभावाख्यानप्रभृतयः तथा सुकरदुष्कराः=सुकरा दुष्कराश्र चित्रमार्गा := चित्रालइ्कृतीनां प्रकारा: गुणाः दोषाः च=श्लेषप्रभृतयो गुणाः अपार्थत्वाद्या दोपाः संच्िप्य दर्शिता := संच्ेपेण निरूपिता: विस्तरे क्रियमाणेऽपि तेषामानन्त्यात् सुकुमारमतिव्यामोहक- त्वात्, दर्शितप्रकारेण शिष्यैरपि तेषां स्वयमूहितुं शक्यत्वाच्चेति भावः ॥। १८६॥ व्युत्पन्नवुद्धिरमुना विधिदर्शितेन मार्गेणा दोषगुरायोवशवर्त्तिनीभि:। वाग्भि: कृताभिसरणो मदिरेक्षसाभि रधन्यो युवेव रमते लभते च कीर्ततिम्॥ १=७॥ इत्याचार्यदरिडन: कृतौ काव्यादर्शे शब्दालङ्कारदोषविभागो नाम तृतीयः परिच्छेदः।

यथोक्लया अपि ग्रन्थस्य पूर्णातां समर्थयन् नमाप्तिं करोति-'व्युत्पन्नवुद्धिः' इति। अमुना=प्रदर्शितेन विधिदर्शितेन=विधीयन्ते प्रतिपाद्यन्ते वस्तुस्वरूपारायेभिरि विधयः लक्ष- शानि [व्युपसष्टात् 'धाञ्' धातोः 'उपसर्गे घोः किः' (३।३।६२) इति पाशिनिसूत्रेण 'किः' प्रत्ययः। अरथवा-'विध' विधाने इति तौदादिकात् 'इगुपधात् कित्' (उ० ४।१२०) इति सूत्रेणा 'इन्' प्रत्यय:] तैविधिभिर्दर्शितेन विवेचितेन दोषगुरायो := हेयोपादेयधर्मयोः मार्गेरा= प्रकारेण व्युत्पन्नवुद्धि := व्युत्पन्ना व्युत्पत्तिमती वुद्धिर्यस्य सः परिनिष्ठितमतिरित्यर्थः, तथा तेनैव मार्गेण वशवर्त्तिनीभि := अभ्यासवशात् स्वायत्ताभिः वाग्भिः काव्यस्वरूपाभिः वाणीभिः कृता- भिसरणः=कृतम् अनुष्ठितम् अभिसरणाम् उद्योगो येन सःशास्त्राभ्यासे सदोवतः पुरुपः रमते= ब्रह्मास्वादस होदररसानुभविता जायते तथा कीर्त्तिम् च=यशश्च लभते प्राप्नोति श्रर्ात् काव्यस्य मौलिभूतं प्रयोजनं यन्निर्वृतिः कीर्ततिश्च सर्वत्र देशे काले वा सत्ख्यातिरूपा तां भजते इत्ये- तावता काव्यप्रयोजनमुपसंहृतं भवति। उक्कमर्थमुपमया स्पष्टीकरोति-मदिरेक्षणाभिः= मदमत्तनयनाभि: मदाघूर्सितदृष्टिभिः सुन्दरीभिः वशवर्ततिनीभि := निरतिशयप्रेमवशात् स्वाधी- नाभि: विधिदर्शितेन=तडिदादिरूपदैवप्रकाशितेन दोषगुणायोः मार्गेण=अनेन पथेन याने सुमहान् दोषः, अनेन च तद्ोषाभावः गुणो वा इत्येवमात्मना विनिरूपितेन वर्त्मना कृताभि- सरणः=विहिताभिसारः युवा=तरुणा इव रमते=रतिप्रीतिमनुभवति कीर्ततिश्व=तादशाङ्गनाप्रे- मास्पदीभूततया यशोविशेषञ्व लभते=प्राप्रोति। यथा कश्चित् तरुणः अनुकूलदवतयाऽव- वुद्धेन शोभनेन मार्गेण कस्याश्न सुन्दर्या अभिसाराय प्रचलन् तल्लाभेन तदीयहाईगोचर: सन् सुप्रीतः सुकीर्त्तिश्र जायते तद्वत् मदुकसंत्िप्तगुणादिलक्षणापरिशालनेन देशकालादि- विषयविवेचनाविचक्तणः सन् काव्यं ज्ञातुं कर्तुं वा प्रवृत्तः निर्वृतिमान् कीर्त्तिमांश्व भवति इति भावः । शम्। वसन्ततिलकावृत्तम्। शिवम् ॥ १८७॥

३५६

अथ टीकाकारस्यातिसङ्त्िप्त: परिचय :- अस्ति प्रसिद्धा नगरी विशाला यां शालिकोटेनि जना वदन्ति। याऽनेकवर्गौरपि भूष्यमाणा वर्णैश्चतुर्भिर्न जहाति सत्ताम् ॥१॥ यामार्हतास्तीर्थमुशन्ति जैनं हिंसापिशाचीं परितो हरन्तः । यत्राऽ्भवत् पूर्णामतिर्महात्मा पूरखों मनस्वी यतवाक् कृतात्मा ॥२॥ यः प्राप्य 'गोरक्ष'गुरुं गिरीशं संसारवार्थि चुलकीचकार। लूँनापविद्धोऽपि चचाल नाद्वा मात्रागमे दोषमुदीक्षमारः ॥३॥ स्वधर्मसंरक्षणाकारणाय प्राणाहुतिर्येन ददे तुरुष्कैः। प्रज्वालितेऽन्यायहुताशने यैत् हकीकताख्यः पुरिवंशकेतुः ॥४ ॥ तस्यां नगर्यामभवद् द्विजाप्रयो दुर्गापदाम्भोजमिलिन्दकल्पः । नाम्ना तुलाराम इति प्रसिद्धो राजन्यकं यं बहुशो निषेवे॥ ५ ॥ तुलसीराम स्तस्माल्लेमे जन्मापरः शिवः शान्तः । शिवभक्तिभावभरितं यस्य मनो नैव दीनतां भेजे ॥ ६ ॥ तस्मात् देवीदास: सकलोपाध्यायकर्मेणां कुशलः। परिडतजनतामध्ये मुमुहे धिषणा न यस्य कृत्येषु ॥ ७ ॥ तस्मात्स्वधर्मे दृढभक्किभाजो नृसिंहदेवो जनिमाप तस्मिन्। काले यदा घोरपिशाचवृत्तिर्जनेषु वासं बहुधा वितेने ॥ ८ । क्वचित् क्वचित् परिडतरूपशब्दः श्रुतौ जनानामचरत् प्रचारम्। कश्चित् कृती ब्राह्मरपादकजे न्यधात्-शिरः स्वं वृषमीक्षमाणः ॥६॥ एवंविधे दुर्घटनेऽपि काले क्वचित् क्वचिद् ये गुरवो न्यवात्सुः । स्वतातनिर्दिष्टपथानुयातो नैकानि शास्त्रारायपठत् स तेभ्यः ॥ १० ॥ तेषां गुरूणां कृपयाऽह्मद्य स्वतातसावित्रतपःप्रभावात्। ग्रन्थाननेकान् व्यरचं सुराणां वार्णी समार्च परमां पवित्राम् ॥ ११ ॥

दुर्जनप्रशस्ति :-

नमामि बद्धाञ्जलिरेष तांस्तान् विनापराधं परचित्तमर्म। तुदन्ति हा! वक्रवचःशरौघैः खलाः किराता इव निर्दया ये ॥ १॥ यान्यक्षराणि लिखितुं विधिना न शेके निःशङ्कमत्र खललेखविधिः प्रसूते। साधोर्ललाटपटलस्फटिके तु तानि व्यक्नं प्रमाणापथशून्यसहोदराखि। २॥ परोपघातो व्यसनं दुरात्मनामतः परेषां गुएातापि जालताम्। प्रयाति सदः खलपूर्षसन्निधावहो दुरन्ता कुजनाभिमानिता ॥ ३ ॥ १ 'स्यालकोट' इति प्रसिद्धा। २ लूनया 'लूना' इत्याख्यया विमात्रा अपविद्धः= भोगाय याञ्चानैष्फल्ये सति 'शालिवाहन' राजद्वाराऽपवाहितः । लूनश्चासावपविद्धश्चेत्यपि। ३ यत्=यस्यां नगर्याम्। ४ 'पुरियाँ' इतिप्रसिद्धज्ञातिमति क्षत्रियवंशे केतुरिव केतुः।

३५७

असज्जनान् संरचतो भवे भवे विधा विधातुर्विविधा विडम्बना। विरच्य वेषं स्वरुचा मनोरमं स तेन तेने किल कालिमा मुखे॥४॥ एते हि धूर्ता निज-पेट-पेटी-प्रपूरणार्था धनिकानुपेत्य। संयावपूपाज्यरसादिगर्धा निन्दन्ति सूरीन् निगमान्तनिष्ठान्॥ ५ ॥

[एतद्] अ्रन्थनिर्माणकाल :- -*- युग्मेवस्वर्कचेन्द्राख्ये वैक्रमे शुभवत्सरे। भाद्रे मासे दले कृष्णोऽमायां चन्द्रजवासरे ॥ १ ॥ काव्यादर्शस्य 'कुसुम-प्रतिमां' नाम नामतः । 'सौभाग्यवत्या' विवृत्या टीकां पूरितवानहम् ॥ २ ॥ पञ्चमे जार्जभूपेन्द्रे भारते सति शासति। इमामकार्ष सरलां टीकां छात्रहितेष्टये ।। ३ ॥ तुष्यतां तेन माकान्त उमाकान्तश्व कर्मणा। शर्म वो यच्छतां नित्यं पठतां सर्वकर्मसु ॥४॥ या मे गृहस्थाश्रमधर्मवोद्ी सखा परं कौशलमन्त्रणासु। 'सुहागवन्ती'ति सुनामरूपा स्ववंशनाम्रः स्थितिकामयित्री ।। ५ ।। तद्धार्दसम्पोषणाकामपूर्तयैं तदीयनान्ना व्यरचं स्फुटार्थाम्। निगूढभावां 'वितृति' सुधीशाः ! मान्यं मदीयं क्षमयन्तु सन्तः ॥ ६ ॥ विप्रा: सन्तु कदर्थनाविरहिता: पृथ्वी सशस्या भवेत् काले वर्षतु वारिदोऽपि पवनाः संवान्तु सोख्यायनाः । राजानो निजमित्रतां प्रिदिनं संवर्धयन्तु क्षणाः सर्वेषां गृहकेषु नित्यमतुलः सञ्जायतां सर्वथा ॥ ७ ॥ इति श्रीपरिडतदेवीदासतनुजनुषा सारस्वतवंशावतंसेन सतीविष्णुदेवीगर्भेजेन स्यालकोट- वास्तव्य-(लवपुरवास्तव्य)-जैनन्यायविशारद-कवितार्किक-

स्वोपज्ञ 'सौभाग्यवती' विवृतिसहितायां 'कुसुमप्रतिमा'- ख्यायां काव्यादर्शव्याख्यायां -तृतीयः परिच्छेदः।

समाप्तश्चायं ग्रन्थः ।

ॐ

'प्रभा' टीकोपेता न्यायसिद्धान्तमुक्कावली। माननीया: ! शास्त्रिमहाभागाः ! परीक्षादित्सवः ! छात्राश्र! सहर्षमिदमावेद्यते भवतां पुरुतः कवितार्किकदर्शनाचार्य-नृसिंहदेवशास्त्रिरचितायाः न्यायसिद्धान्तमुक्कावल्याः 'प्रभा' नान्नी टीका सम्प्रति मुद्रिता सती विक्रयाय प्रस्तुता वर्त्तते। इयं टीकाऽत्यन्तं सरला, सन्ति दिनकर्याद्या अन्या अप्यस्याष्टीकाः परन्तु मूलार्थावगमाय ताः सम्प्रति छात्राणां नोपकुर्वन्ति यादृशीयमुपकारपरायणा शास्त्रिभी रचिता। अनेके विद्वांस एनां श्लाघन्ते। अत्र मूलपडक्के: पूर्वमर्थः प्रकाशितः पश्चात्तद्भावः सरलसंस्कृतेनोद्धाव्य दर्शितः सामान्यलक्षणादिकठिनस्थलेषु रहस्यबोधनाय यादृशी सरलता कृता सा नान्यत्रोपलभ्यते। अवच्छेदकादिकठिना नव्यन्यायशास्त्रपरिभाषा: क्वचित् टिप्पणे क्वचिन्मूलेSतिमात्रं परिष्कृताः। अहो ! अनुमानखराडे व्याप्तिपंक्षतादिस्वरूपं यथा सरलं प्रदार्शतं तदन्यत्र किं केन दर्शयितुं शक्यते? शब्दखराडे शाब्दबोधस्य लक्षणां दर्शयित्वा तद्भेदाः मतभेदेन च वाक्यार्थबोधप्रकारः शक्तिवादरहस्यं स्वतःपरतःप्रामारायवादो विधिवाद उपाधिवादश्वेत्याद्या विषयाः सुस्पषटं तथा लिखिता येनाध्यापकानां विशारदमध्यमादिपरीक्षादित्सूनां छात्राणां पाठने पठने च कथमपि क्वेशो न भवेत्। आदौ परिडतानां मनोविनोदनाय 'न्यायतत्त्वसमीक्षा' नाम्नी भूमिका विरच्यं शास्त्रिभिर्योजिंता यत्रेश्वरसिद्धिर्महत्या आरभ्या प्रादर्शि, अररभावत्वस्य चाखराडोपधिता न्यरूपि। छात्राणगामुपकाराय एका सरला संचिप्ता भूभिका पृथगेव विनि- वेशिता तत्तद्विषयस्य झटित्यवगमाय प्रारम्भे विषयसूची च नियोजिता। किश्व प्रसङ्गसङ्गत्या क्वचित् क्वचित् शास्त्रिभिः पूर्वमीमांसाया विषयोऽपि टिप्पणादिष्वतिसरलतां नीतः, एवंविधा अनेके गुणा अस्या अवलोकनेनैव ज्ञातुं शक्यन्ते। एतस्या आश्रयं गृहीत्वा मुक्कावल्या अभ्यासकारियाः छात्राः सर्वथोत्तीर्णा भविष्यन्तीति सम्भावयामः । सेयमस्माभिरतिमनोहरै- र्मुम्बईसीसकाच्रैर्मुद्रापिता प्रकाशिता च । कर्गलपत्रादीनां महर्घतायां सत्यामपि पिपठिषु- जनसौलभ्याय मूल्यमप्यस्या उचितमेव स्थापितम्, तदेतस्याः प्रचारेण शिथिलप्रचारस्य न्यायशास्त्रस्य पुनरुद्धारः क्रियतां महाभागैरिति सानुनयं निवेदयामः। प्रत्यक्षखराडस्य मूल्यम् २ रूपकद्वयम् । अ्र्प्रनुमानादिद्वितीयखएडस्य मूल्यम् २), मिश्रितभागद्दयस्य मूल्यम् [केवल विद्यार्थियों के लिये] ३॥) रूपकत्रयम्, अषटाणकाक्ष। निवेदक :- मेहरचन्द लक्ष्मणदास, संस्कृत पुस्तकालय, सैदमिट्ठा बाज़ार, लाहौर।

काव्यादर्शस्य मूलश्लोकानामकारादिक्रमेण अनुक्रमणी।

परि० श्रलोक परि० श्लोक अ्नङ्ग: पश्चभि: २ १२१ अतः प्रजानाम् १ ह असावनादराक्षेपो २ १४० अलङ्कृत १८ अरसावनुक्ोशा २ १५= अपाद: पदसन्तानो २३ अमृतात्मनि २ १५६ अपित्वनियमो दृष्ट २५ अर्थों न सम्भृत: १६१ अस्त्यनेको गिरां ४० असावनुशयाक्षेपो २ १६२ अनुप्रासधिया ४8 अयमर्थान्तराक्षेपः २ १६६ अनिष्ठुराक्षर ६ह अयं मम दहत्य २ १७७ अर्थव्यक्तिरने ७३ अभिन्नवेलौ २ .१८३ अर्थिनां कृपणा १ ७७ अभृविलास अस्तमस्तकपर्यस्त प्ररतालोक २. १६७ अनयोरनवद्याङ्ि अपीतक्षीब २०० अल्पं निर्मितमा अनश्िताउसिता २०१ अन्यधर्मस्ततो १ ६३ अनल्प विटपाभोग: २१० अम्भोरुहमिवाताम्रं २ १५ अ्रहो! विशालं २१६ अधिकेन समीकृत्य ४5 अलङ्कारान्तरा २ २२०

अङ्गुल्य: पल्लवा २ ६७ अन्यथैव स्थिता २२१ अङ्गुल्यादो २ ७० अपाङ्गभागपातिन्या २२५ अकस्मादेव ते २ ७ अयमान्द्रोलित २३६ अविकृत्य २ पभाव साधना २ २३६ अक्रिया चन्द्रकार्या २ अवध्यैरिन्दुपादा २४५ अयमालोहित २ अनभ्यासेन २ २४७

अवलेपमनङ्गस्य २ १०६ अत्यन्तमसदार्या २ २५०

अवलेपपदेनात्र ११० अद्य या मम २ २७६

अ्रनेकशब्दोपादानात् २ अजित्वा सार्रावा २ २८४

अत्र धर्मेरभिन्ना २ ११४ अंशुकानि प्रवालानि २ २६०

अनेनैव प्रकारेण २ ११५ अपकर्त्ताहमस्मीति २, २६३

अर्थावृत्ति: २ ११६ अर्थमिष्टमनाख्याय २ २६५

२

परि० श्रलोक परि० शलोक अपन्हुतिरपन्हुत्य २ ३०४ आशयस्य विभूतेर्वा २ ३०० अमृतस्यन्दि २ ३०७ आशीर्नामाभिलषिते २ ३X७ अ्रसावुद्यमारूढ: २ आत्तिपन्त्यर विन्दानि २ ३६१ अस्त्यभिन्नक्तिय: २ ३१४ आर्ह्याक्रीडशैलस्य ३ २४ अच्युतोप्यवृषच्छेदी २ ३२२ आवृत्ति: प्रातिलोम्येन ३ ७३ अप्रस्तुतप्रशंसा २ ३४० आास्नायानामाहान्त्या ३ अर्थान्तरप्रवृत्तेन ३४= आहुः समागतां नाम अर्थानां यो विनिमय: 2 ३५१ आदी राजेत्यधीरात्ि ३ ११६ अनन्वयससन्देहा २ ३५= आ्धूतकेशरो ३ १७२ २ ३६० इ अव्यपेतव्यपेतात्मा ३ १ इह शिष्टानुशिष्टानां m अत्यन्तबहवस्तेषां ३ अररायं कैश्िदाकरान्तं इदमन्धन्तम: oc ३ ७ इतिहासकथोद् १ १५ अर्द्धाभ्यास: समुद्र: ३ ५३ इति वैदर्भमार्गस्य १ ४२ अलिनीलालकलतं ३ इत्यनालोच्य १ ३ ६० ५४ अगा गां गाङ्गकाका इतीदं नाहतं ३ ६१ ३ ११२ १ ५८ अत्रोद्याने मया इत्यनुप्रास

अपार्थ व्यर्थमेकार्थ इत्यादि बन्धपारुष्यं १ ६० ३ १२५ अस्ति काचिद्वस्था १३३ इत्यनूर्जित ७१ ३ अविशेषेण पूर्वोक्नं १३५ इति त्यागस्य इति पद्ेऽपि १ अ्नुक्म्पाद्यतिशयो ३ १३७ इति सम्भाव्य १ अवते भवते बाहुर्मही ३ १४६ ह२ अनाहितास्नयो उप्येते १७६ इद्मत्युक्ति ३ असावनुपनीतोऽपि १७८ इति हृद्यमहद्यन्तु ६७ इति मार्गद्वयं १०१ इसुक्षीरगुडा १ १०२ आदिराजयशो इत्येवमादौ २ ५४ or आर्यादिवत् २७ इववद्वायथा २ ५७. आभीरादिगिर: ३६ इत्येतद्सम २ आवृत्ति वर्स ६१ इदमा्ईरस्मितं २ ७= आक्रोशत्यव २ ६२ इषं साधर्म्य आविर्भवति नारीयां २ २५६ इत्यादिदीपका १०२ २ २६७ इत्यादिदीपकत्वे १०८

m'

परि० श्लोक० परि० श्लोक०

इत्यनङ्गजया २ १२२ इत्यादिशास्त्रमाहात्म्य ३ १५१

इत्यनुज्ञामुखे २ १३६ इन्दुपादा: शिशिरा: ३ १५७

इत्याचक्षाएया २ १३८ इति कालविरोधस्य ३ १६६

इत्याशीर्वचना २ १४२ इत्थं कला ३ १७१

इत्येष परुषाक्षेप: २ १४४ इति लौकिक एवायं ३ १७३

इति तत्कालसम्भूत २ १५६ इति मुख्येन्दु २ १६० २ ५६ इत्ययं संशयाक्षेप: २ १६४ ईदृशं वर्ज्यते ३ १४१ इत्येवमादिराक्षेपः २ १६८ ईदृशं संशयायैव

इत्येवमादयो २ १७१ उ

इत्येकव्यतिरेको २ १८२ उत्कर्षवान् गुरः ७६

इति प्रौढाङ्गना २ २०७ उत्सङ्गशयनं १

इत्यपूर्वसमासोक्ति: २ २१३ उदात्तापन्हुति ६

इति लक््या: प्रयोगेषु २ २४६ उपमैव २ ६६

इति हेतुविकल्पानां २ २६० उत्करठयति २ ११८

इत्यनुद्धिन्नरूप २ २६४ उत्पादयति १७४

इत्येवमादिस्था २ २६८ उभयव्यतिरेको १८४

इत्याह युझ्कं २७७ उभयत्र पुमान् २ २११

इति साक्षात्कृते २ २७६ उपमानोपमेयत्वं २ २२८

२ २८३ २ २४१ इत्यारुह्य परां उत्प्रवालान्यररयानि उद्यानसहकाराणा २ २५१ इत्युत्साह: प्रकृष्टात्मा २ २८७ उद्दिष्टानां पदार्थानां २ २७३ इति कारुरय इदमम्लानमानाया: २ उपमापन्हुतिः २ ३०६ २ इदं मधोन: कुलिशं २ उपमारूपकाक्षेप ३१३

३०८ उद्यानमारुताद्धूता: २ ३३८ इति चन्द्रत्वमेवेन्दौ 2 ३४६ इत्यनेकप्रकारो ३४० उदयन्नेष सविता ३४७ उत्प्रेक्षाभेद २ ३५६ इति श्लेषानुविद्धा २ २ ३५५ उक्तिक्रमवलाद् ३६६ इत्युदाहतयो इति पादादि १६ उद्धृत्य राजका २५

उदितैरन्यपुष्टा ३ ३१ इति व्यपेतयमक इति पादादियमक ३ ३७ उपोढरागाप्यवला ३ ५२

३ इति दुष्करमार्गेपि ३ ६६ उत्कामुन्मनयन्त्येते १३६

इदमस्वस्थचित्ताना उद्देशानुगुणो ३ १४४ ३ १३०

परि० श्लोक परि० श्लोक

ए किमयं शरदं २ १६३ एष राजा यदा ५३ कुमुदान्यपि १७६ एकाङ्गरूपकं २ ७६ कर्रास्य भूषणमिदं २२४ एवमुक्त्वा परो २ २६४ केषाच्चिदुपमा २ २२७ एकचक्रो रथो ३२८ कर्त्ता यद्यपमानं २ २३० एकद्वित्रिचतु ३ २ कदा नौ सङ्गमो २ २६१ एकाक्षरचतुष्पादं ३ ७० किश्चिदारभमाणस्य २ एता: षोडश निर्दिष्टाः ३ १०६ कृजितं राजहंसानां २ ३३४ एकवाक्ये प्रवन्धे वा १३१ कृष्णार्जुनानुरक्ता २ ३३६ ऐ कोकिलालापसुभगा: ३५४ ऐन्दवादर्चिष: कामी ३ १८३ क्रियते परिवृत्तेश्व २ ३५५ त्र् करोति सहकारस्य ३ ११ ओज: समास १ ८0 कथं त्वदुपलम्भाशा ३ १२

क करोतिताम्रो ३ २१ कन्याहरणसंग्रा २ह करेण ते रगोष्वन्त २६ कविभावकृतं १ ३० कमले: समकेशं ३ २ह कामं सर्वोऽप्यलंकारो ३२ काल कालमनाल्य ३ ३५ कथा हि सर्व ३= कालकालगल ३ ५० कोकिलालाप ४८ कलापिनां चारुतयो ३ ५६ कन्ये कामयमानं १ ६३ कलंकमुक्त्त तनु ३ ५६ कामं कन्दर्पचाएडालो १ ६४ क्रीडागोष्ठीविनोदेपु ३ कान्तं सर्वजगत्कान्तं १ कुब्जामासेवमानस्य ३ १०६ कुमुदानि १ केन कः सह सम्भूय ३ १२२ काव्यशोभाकरान् २ कामार्त्ता घर्मतप्ता ३ १४३ किन्तु बीजं २ २ कामेन वाणा निशिता: ३ १५८ काश्चिन्मार्गविभागा कर्पूरपादपामर्श ३ १६५ कलक्कणितगर्भेय १० कापिलैर सद्गुन्भृतिः ३ १७५ किं पद्ममन्तन्ता २६ ख कान्त्या चन्द्रमसं ५० खरं प्रहृत्य १ ६७ कल्पदेशीयदेश्या २ ६० खातय: कनि ३ १११ कुतः कुवलयं २ १२३ ग कार्याक्षेप: स १३४ गौगौः कामदुघा १ ६ कराठेकाल: २ १ I5

५

परि० श्लोक परि० श्रोक गुरातः प्रागुपन्यस्य १ २१ चराचराणां भूतानां ३ १६३ गृहासि नाम १ चोला: कालागुरु १६६ गुरुगर्भभरा १ गाम्भीर्येस गाम्भीर्यप्रमुखै छन्दोविचित्यां छ ८५ १ १२ २ ज गच्छ गच्छसि २ १४१ जातिक्रियागुण २ १३ गन्ता चेत् गच्छ २ १४५ जातिक्रिया गुराद्रव्य ६७ गच्छेतिवक्तु २ १४७ जलं जलधरोद्वीर्ण २ १०५ गतोऽस्तमर्को २ २४४ जित्वा विश्वं २ ११६ गत: कामकथो २ २४८ जीविताशा बलवती २ १३६ गुरो: शासनमत्येतुं २ ३०१ ज्ञेय: सोऽर्थान्तर २ १६६ गुरजातिक्रियादीनां २ ३२३ जगदानन्द २ १७५ गिरा र्खलन्त्या ३ जयता त्वन्मुखेन ३ १७ गतिर्न्यायविरोधस्य ३ १७६ जितप्रकृष्टकेशाख्यो ३ ११८ च जहि शत्रुबलं कृत्स्नं ३ १३२ चतुर्मुखमुखा MNN त चन्दनप्ररायो ४६ तदल्पमपि ७ चन्द्रे शरन्निशोसं ५६ तैः शरीरञ्च १० चारु चान्द्रमसं १ ५७ तत्कथाख्यायिके १ २८ चन्द्रेरा त्वन्मुखं २ ३२ तदेतद् वाङ्मयं ३२ चन्द्रारविन्दयोः २ ३७ तद्गुरूणां ८१ चन्द्रविम्वादिव २ ३६ तदेतत्काव्यसर्वस्वं १ १०० चन्दनोदक २ ४० तद्स्ततन्द्रै १ १०५ ४१ तुएडैराताम्र २ चन्द्रमा: पीयते २ तवाननमिवो २ १७ चरन्ति चतुरम्भो २ तवाननमिवा २ १८ चन्तुषी तव रज्येते २ १३१ त्वन्मुखं कमलेनैव २ १६ चित्रमाक्रान्त २ १६५ त्वय्येव त्वन्मुखं २ २२ चन्द्रोऽयम १६४ त्वदाननमधीराक्ष २ ४४ चन्द्रातपस्य २ २१६ तस्य भुष्णाति ६३ चन्दनारराय २ २३८ तत्पदव्यां पदं २ ६४ चपलो निर्दय: २ २७१ तस्य चानुकरो ६५ चन्दनं च्द्रिका २ ३०५ ताम्राङ्गुलिदल २ दह

काव्यादर्शस्थ क्ोकानुक्रमणी।

परि० श्लोक परि० शलोक

त्वया नीलोत्पलं २ १०६ तव तन्वङ्गि २ १२७ धर्मक्षपोपमा NNY १२८ त्वं समुद्रश्च २ १८५ धम्याक्षेपो १३० त्वन्मुखं कमलं १६० धनञ्च बहुलभ्यं १३७ त्वन्मुखं पुरडरीकञ्च २ १६३ घैर्यलावराय २ १८१ तदुपश्लेषणा २३३ ध्रुवं ते चोरिता २ २७४ तेडमी प्रयोग २ २५४ धराधराकारधरा ७२ त्वदपाङ्गाह्नयं २ २५५ न तनुमध्यं पृथुश्रोगि ३३६ नगरारवशैल १६ तापसेनापि रामेण २ न्यूनमप्यत्र २० तद् भाविकमिति प्राडडः २ ३६४ नायकेनैव १ २४ तव प्रियाउसच्चरित ४१ नेदशं बहु १ ७५ तथापि कटु कर्णानाम् ३ १५५ ६५ तेषु तेष्वयथारूढं ३ १६४ नैसर्गिकी १०३ Ov तस्य राज: प्रभावेण १६० न विद्यते यद्यपि १०४ नानावस्थं पदार्थानां २ द न पदमस्येन्दुनिग्राह्य २७ दीप्तमित्यपरै ७२ ३४ देवधिष्रयमिवाराध्य १ न पझ मुखमेवेदं दिवो जागर्त्ति रक्षायै ४६ नलिन्या इव दूरे प्रियतमः २ १३३ नैकोऽपि त्वादशो २ ४७ दुष्करं जीवनोपाय १५२ न लिङ्गवचने ५१ दूरकार्यस्तत्सहजः २ २५३ न मीलयति ८३ दोषाभासो गुणः २ २७२ नैतन्मुखमिदं दशत्यसौ परभृत: २ २६६ न पर्यन्तो २ दोषाकरेण २ ३१२ नृत्यन्ति २ १०३ देवानां नन्दनो ३ ६३ न चिरं मम १३५ दोषानपरि १०७ नाघातं न कृतं २ १५७ दरडे चुम्वति न स्तूयसे नरेन्द्र MY ११० १६७ देशकालकला ३ १२६ निसर्गादिपदैरत्र २ २०४ दक्षिसाद्रेरुपसरन् ३ ६५० निवृत्तव्यालसंसगों २ २१२ देशोSद्रिवनराष्ट्रादि: ३ १६२ निरातुं शक्यमस्तीति २ २१८ दोलाभिप्नेररात्रस्त ३ १८२ निर्वर्त्ये च २ २४०

७

परि० श्लोक परि० श्लोक निगृह्य केशेष्वाकृष्टा २ २८२ प्रतिपक्षप्रति २ नियमाक्षप रूपोक्ति २ ३१५ प्रतिविस्वप्रति २ ५६ निस्त्रिंशत्वमसावेव २ ३१६ पवनो दक्षिसा: २ न कठोरं न वा २ ३२४ प्रतिषेधोक्ति १२० न देवकन्यका २ ३२५ प्रवृत्तैव प्रयामि १५३ न वद्धा भ्रकुटिर्नापि २ ३२६ पयोमुचः परीतापं २ १७३ न रथा न च मातड्गा २ ३२७ पूर्वस्मिन् भेद १६२ नानालङ्कार २ ३५६ प्रतीयमान २ १६५ .निगृह्य नेत्रे कर्षन्ति ३ १३: पूर्वत्र शव्दवत्सा २ १६६ न प्रपश्चभयाद् ३ ३८ प्रसिद्धहेतु २ नयानयालोचनया ४६ पिवन् मधु यथा २ २०६ नास्थेय [:]सत्त्वया ३ ५४ प्रीत्युत्पादन २ २३७ नरा जिता माननया ३ प्रागभावादिरूपस्य २ २५२ न मन्दयावर्जितमान ५७ पश्चात्पर्यस्य २ २५७ न श्रददधे वाचमलज्! ६५ पाणिपद्मानि २ २५६ नादिनो मदनाधी ७५ पद्मसंमीलनादत्र २ २६२ २३५ AY नयनानन्दजनने प्रेयः प्रियतराख्यानं नूनं नुन्नानि नानेन ३ ६५ प्राक् प्रीतिर्दर्शिता २ २८१ न मया गोर साभिनञं ३ ६०८ पायं पायं तवारीगां २ नासिक्यमध्या परितः ३ ११४ पूर्वत्राशयमाहात्म्य २ ३०३ न स्पृशत्यायुधं जातु ३ १२१ पद्मानामेव २ ३२० न संहितां विवक्षामि १५६ प्रावृषेरयैर्जलधरैः २ ३३५ निर्रायार्थ प्रयुक्तानि ३ १३६ पुंसः पुरासादाच्छिद्य २ ३४५

प परस्परोपकारित्वं २ ३६५

पूर्वशास्त्राशि १ २ पन्था: स एप २ ३६=

पद्यं गदयश्च १ ११ परागतरुराजीव ३ २७

प्रसादवत् १ ४५ पातु वो भगवान् २८

पदसन्धान ६६ पादाभ्यासोऽप्यने ३ ५३

पयोधरतटों प्रभावतो नामन ३ ६३

पद्मान्यकोशु ६६ परम्पराया बलवारणानां ३ ६४

पझम तावत्तवा २ २० प्राहुरर्धभ्रमं नाम ३

पझ्मं बहुरजश्चन्द्र: २ ३० प्रतिज्ञाहितुद्ृष्टान्त १२७

पूष्यातप० २ ४२ परदाराभिलाषो ३ १३४

घरि० श्लोक परि० शोक पश्याम्यनङ्गजातङ्क ३ १४२ मधुपानकलात् २ १७६ प्मिनी नक्रमुन्निद्रा ३ १६७ मल्लिकामाल २ २१५ प्रमेयोडप्य प्रमेयोऽसि ३ १८४ मध्यन्दिनार्क २ २२२ पञ्चानां पाराडपुत्राणां ३ १८५ मन्ये शङ्के ध्ुवं २ २३४ मानयोग्यां करो २ २४३ बभ्नन्नङ्गेषु २ ११ मदर्पितदृशः २ २६३ ब्रह्मणो उप्युद्धव: २ ३१ मृतेति प्रेत्य २ २८० विभर्ति भूमेर्वलयं ३ ६१ मानमस्या: २ २६६ बन्धुत्यागस्तनुत्यागो १४७ मधुराराग २ ३१७

भ महीभृद् २ ३२१ भगिनीभगव १ मृसालवाहुरम्भोरु २ ३३७ भवानिव महीपाल २ ५३ मन्दानिलेन चलता १६० भगवन्तौ २ १७२ मानेर्ष्ये इह शीर्येते ३ १६१ भुजङ्गभोगसंसक्ता २ ३४६ मानेन मानेन सखि भवादशा नाथ ३ ४२ मेघनादेन हंसानां ३ ५

म मधुरं मधुरम्भोज ३

मुक्तकं १३ मानिनी मानिनीपुस्ते 3 १६ मिश्रारि नाटकादीनि १ ३१ मधुरेरादशां मानं ३ २० महाराष्ट्राश्रयां १ ३४ मुदा रमरामन्वीत ३ ३० मधुरं रसवद्ाचि ५१ मया मयालम््यकला ३ ४८ मराडलीकृत्य १ ७० मतान्धुनानाSडरमता ३

मही महावरा १ ७४ मदनो मदिराज्षीणा ७६ मय्येवास्या २ २३ मनोभव तवानीकं ३ ८१ २ ३५ मनोरथप्रियालोक १४० मख्जराकृत्य २ ७२ य मदपाटलगरडेन २ यया कयाचिच्छत्या ५२ मदरक़कपोलेन २ ८० यथाकथश्चित् १४ मुखचन्द्रस्य २ यदि किश्चिद्भवेत् २ २४ मुखेन्दुरपि २ ह२ यदि सत्यैव २ १४३ मुखपङ्कजरक्गे २ ६३ यताक्षेप: २ १४= मुखादित्वं २ यदपीतादिजन्यं २ २०२ मन्दो गंन्धवहः २ १०४ यदि लेपनमेवेष्टं २ २२६ मुग्धा कान्तस्य २. १५५ यो लिम्पत्यमुना २ २३१

काव्यादर्शस्थश्लोकानुक्रमसी।

परि० श्लोक परि० श्रोक यथेन्दुरिव ते २ २३२ लिम्पतीव तमो २ २२६ युवैष गुरवान् २ २६६ लेशो लेशेन २ २६५ यस्या: कुसुमशय्यापि २ २८६ लिम्पतीव तमो ३६२ यम: कुवेरो वरुण: २ ३३१ लीलास्मितेन शुचिना ३ ४३ यदि निन्दन्निव २ ३४३ लुप्ते पदान्ते शिष्टस्य ३ १५४ याति चन्द्रांशुभि: ३५० व यञ्च सन्ध्यङ्गवृत्त्यङ्ग २ ३६७ विप्रलम्भै १७ याम यामत्रया ३ ३६ वंशवीर्यसुता २२ यशश्च ते दिन्ु mmmm ६० वक्रञ्चापर २६ यामताश ! कृतायासा ३ ७४ व्युत्पन्नमिति ४६ यानमानय माराविकशो ३ ७६ वर्णावृत्तिर १ यः स्वरस्थानवर्णानां ३ ८३ ४३ योगमालात्मिका नाम वाक्यार्थेनैव ३ १०४ वस्तु किश्चिदुपन्यस्य २ ४६ यत: सम्बन्धविज्ञान ३ १४६ वल्गितभ्रुगल २ ७३ र विशेषरासमग्रस्य २ द२ राजीवमिव २ ६६ विष्ुना विक्रमस्थेन २ १०१ रूपसादङ्गिनो ७8 विकसन्ति २ ११७ राजहंसो २ विश्वव्यापी १७० रोषाक्षेपो २ १५४ वहन्नपि महीं २ रुढमूल: फलफरैः २०६ वक्त्रं निसर्ग २०३ राजां हस्तारविन्द्वानि २ २५८ वस्तु किश्चिदभि २ २०५ राजकन्यानुरक़ं २ २६६ विशेष्यमात्र २०८ रत्नभित्तिषु संक्रान्तैः २ ३०२ विवत्ता या २१४ रागमादर्शयन्नेष २ ३१८ वनान्यमूनि २ २४६ राजन्वत्य: प्रजा: ६ वीर्योत्कर्षस्तुति २ २७० राजितैराजितै ३ १० वाक्यस्याग्राम्यता २ २६२ रमणी रमसीया मे ३ १८ वक्राः स्वभावमधुरा: २ ३१६ रवेसा भौमो ध्वज ३ ४७ विवत्ितगुणो २ ३३० रे रे रोरुरुरूरोरु ३ हर विरुद्धानां पदार्थानां २ ३३३ राजां विनाश ३ १८१ वर्द्धते सह पान्थानां ミ と ミ

ल वाचामतीत्य २ ३६८ लास्यच्छ्लित ३६ वारणो वारणोह्दामो w १ ३

लोकातीत १ विशदा विशदामत्त ३ १४

१०

परि० श्लोक परि० श्लोक विषमं विषभन्वेति ३ १५ शब्दार्थालंक्रिया ३ १८६ विनायकेन भवता ३ ६८ स विनायकेन भवता ३ सर्गवन्धो १४ वर्णानामेकरूपत्वं ३ ७८ सर्वत्र भिन्न १६ व्युत्क्रान्ताऽति ३ संस्कृतं नाम ३३ विजितात्मभवद्वेषि ३ १२० संस्कृतं सर्ग १ ३७ वर्णानां न्यूनताधिक्ये ३ १५६ समं वन्घेष्व ३७ वीरशङ्गारयोर्भावौ ३ १७० स्मर: खर: ५६ विरोध: सकलो ३ १७६ स्वभावाख्या oC x 9 व्युत्पन्नवुद्धिरसुना ३ १५७ समासातिशयोत्प्रेक्षा २

श सहोक्ति: परिवृत्त्याशीः २

शौरसेनी च ३५ समुच्चयोपमा २

श्लेष: प्रसाद: ४१ सरूपशब्दवाच्य २

्लिष्टमस्पृप्ट ४३ सर्वपद्मप्रभासार: २ ३८

शब्देउपि ग्राम्यता ६५ स्त्रीव गच्छुति ५२ श्राध्यैर्विशेषै: समासश्च २ ६१ शशीत्युत्प्रेच्य २ २५ स्मितपुष्पोज्ज्वलं शिशिरांशुप्रति २ २८ स वर्न्तमानाक्षेपो शतपत्रं शरच्न्द्र: ३३ सत्यं व्रवीमि २ १२५

श्यामलाः २ १०० सोडयं भविष्यदाक्षेप: १२६ शुक्क: श्र्वेतारचिषो २ १०७ सुन्दरी सा नवेत्येष २ १२६ शब्दोपाते प्रतीते २ १८० स एष कारणाक्षेप १३२ शब्दोपादान २ १=६ सानिव्याक्षेप २ १४६ शैशिर्यमभ्युपेत्यैव ३०६ सोडयं परवशाक्षेपो १५० २ ३१० सहिष्ये विरहं २ १५१ शस्त्रप्रहारं ददता २ ३५६ स एष श्लेषरूपत्वात् २ १८६ श्ेषः सर्वांसु २ ३६३ स्थितिमानपि श्रीमानमानमर ३ ४४ सजातिव्यतिरेको १६८ श्रीदीप्ी हीकीर्त्ती स्तनयोर्जंघन २ २१७ शयनीये परावृत्त्य ३ ११६ स्नातुं पातुं २ २२३ शब्दहानमनालक्ष्य ३ १४८ सोमः सूर्यो मरुद् २ २७८ श्लोकेषु नियतस्थानं ३ १५२ सङ्गमय्य सखीं २ २६७ श्रव्यहंसगिरो ३ १८६ सैषा हेतुविशेषोक्ति: २ ३२६

११

परि० श्लोक परि० श्लोक

सङ्गतानि मृगाक्षीणां २ ३३२ सा नामान्तरिता ३ १०२ सुखं जीवन्ति २ ३४१ समानशब्दोपन्यस्त ३ १०३ सेयमप्रस्तुतैवात्र २ ३४२ साभवेदुभयच्छन्ना ३ १०५ सहोक्ति: सहभावेन २ ३५१ सुराः सुरालये स्वैरं ३ ११३ सहदीर्घा मम २ ३५२ सहया सगजा ३

सकलापोल्लसनया ३ २२ सा नामान्तरिता ३ १२४

स्वयमेव गलन्मान ३ २३ समुदायार्थशून्यं ३ १२= सुराजितहियो यूनां ३ ३२ समुद्रः पीयते देवैः ३ १२६

सालं सालम्ब ३ ३४ स्थितिनिर्माण ३ १४५

स्थिरायते यतेन्द्रियो ३ ३६ स्त्रीणां सङ्गीत १५३

सभासु राजन्नसुरा ३ ४० सत्यमेवाह सुगतः

सारयन्तमुरसा ३ ४५ ह सन्दष्टयमकस्थान ३ ५१ हंसीव धवलः ५५

सभा सुराणामवला ५८ हरिपाद: शिरो =१

स्मरानलो मान ३ ६२ हरत्याभोगमाशानां सन्नाहितो मानम ३ ६६ हृद्यगन्धवहाः ११३

सकृत् द्विस्त्रिश्च यो ३ ६७ हेतुश्च सूद्ष्मलेशौ २३५

समानयास मानया ३ ७१ ह्ेतुर्निर्वर्तनी यस्य २ २४१

सा दिनामयमायामा ३ ७ड हतद्रव्यं नरं त्यक्रूवा ३ ११७

सामायामामायामासा ३ हन्यते सा वरारोहा १३८

सामायामामायामासा ३ न्त सूरि: सुरासुरासारि ३ ह४ क्षरां दर्शनविध्नाय २ १४६

समानरूपा गौणार्था ३ १०० निणोतु कामं २

संख्याता नाम संख्यानं ३ १०१ क्षितिविजिति ३

छात्रों के लिये परमोपयोगी पुस्तकें पद्मचन्द्रकोष व्युत्पत्ति विषय सहित ३०००० तीस हज़ार शब्दों का वृहत् संस्कृत-हिन्दी कोष इस कोष में प्रथम मोटे टाइप में संस्कृत शब्द, पीछे उस से कुछ बाराक टाइप में उन के लिङ्ग, व्याकरणानुसार संस्कृत में व्युत्पत्ति और एक एक शब्द के हिन्दी भाषा में अनेक अर्थ स्पष्ट कर दिए गए हैं, जिस से थोड़ा पढ़ा लिखा भी लाभ उठा सकती है। यह कोष यूरोप तथा भारत के बड़े बड़े धुरन्धर विद्वानों, प्रिंसिपलों और प्रोफैसरों की सर्वश्रेष्ठ सम्मतियाँ प्राप्त कर चुका है। संस्कृत तथ। हिन्दी के विद्यार्थियों के लिए अत्यन्त उपयोगी है। कोष बड़े आकार का है। तृतीयावृत्ति छप कर विक्रयार्थ प्रस्तुत हुई है। सजिल्द। मूल्य ६) छः रुपया । मध्यकौमुदी सटिप्पण व्याकरणाचार्य पं० श्रीधरानन्द जी शास्त्रिकृत सरल संत्कृत टिप्पणी सहित। इसमें बहुत सी उपयोगी बातें जोड़ दी गई हैं। विषयानुक्रमणिका, प्रत्याहारों की तालिका, अचों के १८ भेदों का चक्र, वर्गों के स्थान और प्रयत्न के बोधक कोष्ठक अधिक लाभदायक होने से प्रारंभ में रख दिए गए हैं। अन्त में लिग्गानुशासन और गएापाठ आवश्यक समझ कर इसमें जोड़ दिए गए हैं। विद्यार्थियों का लाभ सोच कर अन्त में परीक्षा के प्रश्न पत्र और उत्तर लिखने की शैली को भी सम्मिलित कर दिया गया है। बढ़िया छपाई कागज़। सजिल्द १1) विद्यार्थियों से १) एक रुपया। पञ्चतन्त्र मूलमात्र विषयानुक्रमणिका और श्लोकानुक्रमसिका सहित त्रुटित-पाठ-योजनादि से अत्यन्त परिश्रम पूर्वक संशोधित किया हुआ सर्वोत्तम संस्करण, बढ़िया और मोटे कागज पर निर्राय-सागरी टाइप के दिव्य अक्षरों में अरति उत्तमता से छपकर विक्रयार्थ प्रस्तुत हुआ है। बढ़िया मजबूत कपड़े की जिल्द। मूल्य लागतमात्र। अजिल्द।।।) आ० । सजिल्द १) रु० पञ्चतन्त्र सटीक संस्कृतटीका सहित भी बहुत बढ़िया पश्चतन्त्र छप गया है। टीकाकार हैं पआञाब के घुरन्धर विद्वान्-कवितार्किक पं० नसिंहदेवशास्त्री दर्शनाचार्य लवपुरीय। ऐसी सरल, विस्तृत और विद्यार्थियों के लिए विशष उपयोगी टीका आपने आज तक नहीं देखी होगी। जीवानन्द तथा जीवारामाद्रि विद्वानों की सब टीकाओं को मात कर दिया है।

( २ ) टीका ऐसी सरल है कि थोड़ी बुद्धिवाले विद्यार्थी भी भली प्रकार समझ सकते हैं। इसके साथ श्लोकानुक्रमणिका तथा विषयानुकरमणिका भी लगा दी गई हैं। पृष्ठ संख्या ६५० से ऊपर। विदित हो कि जीवानन्द विद्यासागर वाले पञ्चतन्त्र के पृष्ठ हैं ५८२ और मूल्य ३) है, किन्तु हमने विद्यार्थियों के हित के लिये बहुत सृक्ष्म लाभ रखकर केवल २।) ही नियत किया है=) प्रति रुपया के हिसाब से।-) कमीशन काटकर केवल २८) ही शेष लिए जायँगे।

अनुवादपभा अनुवाद के लिए अत्यन्त उपयोगी पुस्तक आज तक जितनी भी अनुवाद की पुस्तकें निकली हैं, इसने उन सब को मात कर दिया है। इस से साधारण छात्र भी थोड़े ही समय में आसानी से संस्कृत में सुन्दर अनुवाद बनाना सीख सकता है। यह नवीन चतुर्थावृत्ति लेखक ने पुनः परिश्रम करके बहुत ही परिवर्द्धित और परिसंस्कृत की है। कई उपयोगी बातें और भी बढ़ा दी गई हैं, जिस कारणा पृष्ठों की संख्या भी बहुत बढ़ गई है। तदपि विद्यार्थियों के हित के लिये मूल्य केवल ।1।) बारह आने ही रखा है। लोकोक्तिरत्नप्रभा

इस में संस्कृत की लोकोक्कियों का अपूर्व संग्रह किया गया है, जो अनुवाद और प्रस्ताव को रोचक और मुहावरेदार बनाने के लिये विद्यार्थियों को परमोपयोगी है। मूल्य केवल ॥) आठ आना।

स्वप्वासवदत्त नाटक खराडूड़ीत्युपाह्वपरिडतविजयानन्दशास्त्रिविरचित विजयवैजयन्तीनामक सर्वाङ्गपूर्णा सरल संस्कृत व्याख्या तथा अत्यन्त उपयुक् तथा परिभार्जित रोचक हिन्दी अनुवाद सहित। विद्यार्थियों के लिए परमोपयोगी छपाई सफाई देखने योग्य। पुष्ट चिकना काग्रज। मजबूत कपड़े की जिल्द। सजिल्द मूल्य केवल १।।)

ऊरुभङ्ग नाटक व्याकरणाचार्य पं० श्रीधरानन्द जी शास्त्री कृत अन्वय, विस्तृत व्याख्या, और रोचक हिन्दी अनुवाद सहित। विद्यार्थियों की सुगमता के लिये पहले मोटे टाइप में मूल श्लोक फिर उससे कुछ बारीक टाइप में अन्वय, तब विस्तृत संस्कृत व्याख्या, तदनन्तर, जीती जागती भाषा में विशुद्ध, सरल, और मार्मिक हिन्दी अनुवाद। छपाई परभ सुन्दर निर्णायसागरी टाइप में। पुष्ट चिकना कागज़। मूल्य केवल ।।) विद्यार्थियों से ॥)

MY

वाग्भटालङ्कार अन्वय, विस्तृत व्याख्या, और समुज्ज्वल हिन्दी अनुवाद सहित। इसके व्याख्याकार और अनुवादक है-विद्याभास्कर वेदरत्न प्रो० उदयवीर शास्त्री, न्याय वैशेषिक सांख्य योग तीर्थ, वेदान्त विशारद। विद्यार्थियों की सुगमता के लिये पहले मोटे टाइप में मूल श्लोक फिर उससे कुछ बारीक टाइप में अन्वय, तब विस्तृत संस्कृत व्याख्या, तदनन्नर, प्रोफेसर महोदय की उद्भट लेखनी से निकला हुआ जीती भाषा में विशुद्ध, सरल, और मार्मिक हिन्दी अनुवाद। छपाई परम सुन्दर निर्रायसागरी टाइप में। पृष्ट चिकना काग़ज़। मूल्य केवल १) एक रुपया।

पञ्नाव यूनिवर्सिटी की रत्न, भूषण, प्रभाकर हिन्दी पराक्षाओं और प्राज्ञ, विशारद, शास्त्री संस्कृत परीक्षाओं की सब पुस्तकें नीचे लिखे पते से मंगाइए। नोट-उपरोक परीक्षाओं की पुस्तक सूची पृथक छप कर तय्यार है। कार्ड भेज कर मंगवा लीजिए।

प्राप्तिस्थान- मेहरचन्द्र लक्ष्मयादास संस्कृत पुस्तकालय सैद मिट्ठा बाज़ार, लाहौर