Books / Kavya Dipika Collected By Kanti Charana Vidya Ratna Jivananda Vidyasagar 1932 (LQ)

1. Kavya Dipika Collected By Kanti Charana Vidya Ratna Jivananda Vidyasagar 1932 (LQ)

Page 1

काव्यदीपिका।

[विशवविद्यानयच्छावार्था पाठोपयोगी सुगमः चुद्रपायः पलहारसन्दर्भ:]

पण्द्रितकुलपसिगा, वि, ए, उपाधिधारिणा

स दात् जामा

विद्यारवा्म्या परिवतित-परिपदितया टीक्षया

इंलष्डीयभापया निवितेन सहहससाहित्यभासस्य सा्िसैननिष्वसेम परसशिसाउप्ोकैम थ सद संस्जत्य ताभ्यामेव मकाजिता।

कलिकातामहनगर्य्यां

माषम्पत्ययम्े

Page 2

प्रयामस- +

१न., रमानाय मशुमदार डोट, बाम्हारं- प्ररारमिम्याम- टेट-पोस-पकिष। कनिकाता।

प्रिग्टर-वि, वि, मुखर्नी। १ म., रमामाय मनमदर दीट, कसिबाता।

Page 3

SANSKRIT POETRY.

"p.wry," says Hashtt, dis the langnago of the imagination and the pasuons. It relstes to whatever gites imedite pleasure or pain to the human mind" Its exitence may therefore be co cval with the primary in titution of society. and evea with the first creation of man. His carhest ffurts would inderd, consist of uneonnected and separate jeera withont any Aystematic armngement. Fint of all, the marseftons and pigantie pwwer of the elements, and the spl ndid appearmme of the heavenly bodics -- the visiblo symbols of the ivisibie and infmte, wontd strike htq mind. The exploits and prowess of the fatouret fem, shiung pre-eminently over their ftllow-brethien, and dazzhng their eyes ty a charming britlmrey, would out tal to produce their cffect. Hence woult naturall spring two sorts of poetry, the first consiyting of byums wltresed to and mngig the glory and pwwer of the viable dettice, and through them extolling the myst rinus poteney of the Ommpotent, and the second cumprebr nding short tilvs and songs, cele- i . brating the eaplnts and adventures of some favonrite hrto It woald be long before systematie and ronti+ nund ptccrs would be originated Syatem is the work of time, the trodnction of maturejudgment and con- summate gentus, The Gteeks had no lymne and baltads before the inortdl fither of their porsy. tunched his harp. His mighty and grasping gemus could hardly nmain content with n few poor serapa and senttered patches. w hich had sati-Ged bis predeccssors He at once fard

Page 4

( 4 ) fwler. The simplicity of the style, the swert sw ntural pathos pervading throughont and the profu ( if I may ro use the term ) in the structore, ate quie keeping with its early date. * The Maha-bharata of Veda Vyasa contains pez tull of pathos and grandeur. The descriptions m1 Sabha-Parva and the pathetic delineations m t $ P.ra are genuine touches of poetry. But d- the style is, in general, characterized by sioplef 1 wo meet with occastonal prohxity in the atrrt Lary ont here invariably the smooth and forar d de Fzryau, nor always ita simple tm! virhl st The wort of Valmili ia Whip's mre vhre sle sines in simple and td kr S zr a te cf later refinement, # Te s we= s tod of Kalidas ard Bth = Seet peey xitained to its highetre- meor wl pitr, and withont the d mme reoited to it by later writers, lt# I st eetk of Sansknt drama separnf Nee aoea t poetry, till I come t tre EStisa is known to the world both # i a drmatic poet His style, 1a por,d na. it has not in the least, the lautrd.

Page 5

( 5 )

poems, and though characterized by brevity, perspentty runs throngh every vein of his poetry. tlis descriptiont are alwiys true to nature, his delineation af characters futhful to the muinutest pomt, his similtes wre everywhere appropnate, natural and beautiful. Natore yielded to him as s gentle bride, and erer remaied futhfut. The deseriptien of the ocean, of the furest scenrry and the hermitage of the siges therem, I the 13th Canto of the Raghuvansham, when Ramt rttmmed home from Lanka,-the parting scene of Latshmana i the 14th, lewving Sua, the queen of Ramz, alone and helpless mn the wilderness, a prey to the hnwling beasta, and crying alond hte a fnghtened Kurar,-the sudden and wonderful apparance, ut midnight, of the goddess of Ayodhya, before Kuska stoeping in bis apartment with doors all barred atd closed, and her deseription of descrtid Ayodhye. graphically contrasted with her former glery atrl beauty ,-the most fthful delineation of the acts of the madens of Bidarea, cager to feut their eycy with the xight of Aja in the 7th Canto of Raghuoanshatr and of those oE Oshadhiprastta, when Stva advaneed thougk thit eipital in mirnage procesgon, in the :4 Santa uf Kumara ; the discourse of Stoa in the disguise of sn asectic. and Parean submitting hemself to hard austeri- ties to gun his favour ,and the vivid deeeriptiona im the Meghaduta, are among the master-meers in the Language. Another rare qualty characterires his purtry, Ile touM debneite, within the shortest cumptss imaginale, sulyeets which had occupied volumes in the hande of uthers, and yet would not lesve out a mingle protment fict in his deccriptions, His epithets ate alwayt approprate and foll of meaning, and he seldom us pirticles merel to fill up the verse.

Page 6

( 6 )

ml anl elitwate. fe he noe shr ompheits of tho Ragtveassham, nor ita naturd steuctate The pwenlat chimeterishe of Bharaets writings ie tha great erndan atmn of matter. Almest every hne of hi peetry en trw the glyeet of an emny The grl sork ef G'a a-i mirte s new epreb i Smant petr.

Can+. - he gonntne toyshes of tmna and mmgl

and the hhe tate io mat futher M

ltt tnew oe whem and wben to stepe thett decrn

٢١٠

f tA t

Page 7

( 7 )

. Krishnn and Balarama in the 2nd Book, and abe quait reproaches of Sluthupala in the 15th, show great artistie skoll in the outhor aod are escellent in their onn way. Bat it was Sn-llarsha, whe, in his Naishadha- Charitam, cartied refinements to their utmost extra- vagance so as to make them blemishes His gumus was ton sharp to keep the tonder graees of Poetry unhurt. There was no Inr to his unvgmation-it hnew bu bounds. His horses, too ambitious to rest satisfied with the whole space of earth for their range, mtst dry the ocean with the dust of their hooft to have wider scope fur their coure The moon had the grext mjs frtune to part with a portton of the brightness of ht orb for the formantion of the face of Damayant by the great creator, and hence the dark spots in her dwec. Such uhnatural exaggerations aboand in the great work of Sm-IIarsha But his descriptions, arguincnts and diwcwurses shew marks of a very sharp intell.ct, greit gemus, consummate whitl and most protound Iearning The Raghava-Pandartyam of Kamraja, a futher refinement upon the filse taste of the great masters, is a worh of little merit, containy less jwetry, and is noted only for us verbd ingenuity, all its slokas bearing & double senso throughout the poem, The Sansknit poetry graduall degenerated tnto mere verbal quibbles and potpous bombastic trash + The 'Sagared"-pastoral songy of out "Honey-tnngued' Jayadera ere exceptions, and they are the the onl piecey

  • These hiad its origiest lo stokes hke Komer I. 35, Continuat improverente apon rerpective masters led ty thene numerabte conecits

Page 8

( G )

The style of the Kiralarjuniyam of Bharaoi is elst ical and elsborate. It has not the simpheity of the Raghuansham, nor its natural structare. The pecoliar. characteristie of Bharavt's writings is the great conden- sition of matter, Almost every line of his poetry may form the subject of an esur. The great work of" Bharavi marks a new epoch in Sinskrit poetry. In him, for the first time, for once at lenst-riz in Canto XV-the genuine touchea of true and simple Jwetry are repliced by ostentations dispdiy of lenrning and ingenmty , and the false taste is carricd farther by his imitntors and successors in poctry. They posseneed great poners of desctiption, bat thes knew not whete and when to stop Ther descrip- tions and disconrses are sometimes too leng to attroct the attention of the reaters. Some of them carry their nAnementy too fwr, and to an extravegarce quite tn vond the region of truo poetry. The Bhatthaoyam i a work of great merit, at au .pt [n and pomessea grent gramminhei intermt Ia nd The deaenption of Antomn, memng thr Sm ondt toak of hie work, is an excst ent puce of toety. wut dtny pro as thit the anthor togsesed great triturdl powwra l w tigh poetid gemas, bos unbr

iry ud t wi therehar .fen foreal t sett

Page 9

( 2 ) 47 Krskna md Befavama in the End Dot, andtlr grawt 1 niriches of Sthurala in the 1sth, sanw grrat mtntpe wki in the suther and are eserlh ot in tf eu oan ss. Bat it wa. Sn Harsba, who, in tas Aantalls # Charitam earnel nfincmiente tu thesr etmnst eitre.

ton sharpis buep the tonder gtares of Paity mabart Then wat no fin tu tre imaginstu-sit tnre f: toend- ths harrs, tint ambittotts to rert itisel ant the wtus sper ot earth fu theyr tange, rant dn tte ppean with the dust of their honf to bayt a widet Mw fir their coure The moon had the grst mm Ortune to part with a purtton of the brighten uf L ob for th fortuwtin of the far uf Dammyew by t great eratn and hunce the dutk tyuote in hrr di ouch inetural eraggenamar sbound im the grest noth of Sn Harahe But his desenpbos, urrvtt and ds nurses shew markw of a vry shwp tove, Phat getuin, con-uimate shitt and mmt petevi k arming The Raghaca-Pandavnam of Kawajs, . toter Te finetmeu' upon the fsl-e tante uf the great taster h f pork of htth h fit, contams teta ptry, ant a tt-f oly fir its terbat ingenuity, ah ito dky tonege dubl wnw throu gbout th poem.

Ihto turre verbal quiblies and pomjvo baletr trast . The 'Sugared' paatoral rongs of out "Bicn hs pir) Joyadrra are esceptions and they are the thees'ypu'es

Page 10

( 8 )

of the kind in Sanskrit poetry. They flow in soft and hqund stram. They are, indeed, as the poet boatts sweeter than nectar, softer than the softest femipine graces, and more musical thin the harmonious tone ef the Ving. I purposely omitted to mention the name of the Nalodaya ascribed to Kalidasa. I need bardly remut, that as a poetieal work, it is of Dttle merit, contsuns mrte verbal ingennity, and is not at alt worthy of the nuue of the greatest of Sanskrit bants. It it perbi the work of a Kalidesa, who hved long after bu el brated nmesike. Sanskrt poetry is very poor fn pruse prodactions I shill barely mention the names of the only thne which ean be climed with poetry. These are te Dasho-K'umara.Chanttam of Sm Dandi, the Kats- rart of Vana Bhatta and the Vasaradalla of Subandhu. Tbe drimstre hterature of a country is tmnpwrtitt atad irterrating not only from a litemary and phio logical pint of wiew, but alo' at is throwy bght vn she manner and customs of the penpt. on the stite of rebgion and phiiphy nf the tme, and in ehieh. un the geperat Mistory uf the nation, "The oljerts" ways Prof. Wilson, "for which an anoint dihes may be stadud are its phitofogy and ita hterstare, or the arts amt toietres, the notion and manters, tha hntury aod bhrt of the peopdle by whom it was opokrm. Pirn at'ie brapches of emapomittan may be prefritly wtved fr the doe ondrstawiay of euch of thie

Page 11

( )

erery knewn product of art, as wen as every ohservable phenomenon of nature. The manners and fechng of the prople are delincated lring and breathing befere os and history and relgion furmnsh the mnost important and ioteresting tapics to the bard. Wherever, therefore, there cinte a dranistie htrature, it mnst be pre- emtnentl entitled to the attention of the philosopher as w. ll as the phi d igist, of the man of general hteriry taste as well as the prof saonal schol ir." The drama of the Htndus i etsentiall their own . A ts originl-borrowed from no other natton aneient or modern It hd ngs to that eliss of dramatie htera- ture which modern European echolirs have tertned Romantic, in opposilion to what has been styled Classi- cal. Schlegel remarks,-"The oply specimen of their Its hitherto Lnown to us, is the delightful Shakuntala, wbich, notwithstanding the treign colouring of its nstive clumate, beirs in its general etructure such & striking resemblance to our own romautie drama, thit we uught le iuchned to sucpeet, we owe this resem- Hince to the preddection tr Shakesfeare, entertaied by the Eughh transtator Sir W'Jones, if bis fdelty were not attested by other learned onientahete." The number of Sanskrit dramas, noa estant, 1s indeed very amill, when compared with the theatre of other nationw But this is probably owing to the in- fregueney of their represebtations, and to the general neglect of this department of hterature by the fearned. *They scem to have been acted only on solemn and publc occsinns." . Numbers doubtless are lost, and only those of pecular memt bave come down to us; ane "that the Hindu theatre is only partially repre- sented by the surviring specunens, is proved Ly the fict, that one of the earhest of their pliys, the Prkra- . Wilson's Hredu Theatre.

Page 12

( 12 )

former divisions. They are of the same nature with the Moralities of the old English stage-only more developed. I have mentioned before, the numerical paucity of the Hindu dramas. To each of the two greatest masters of the art, Kalidasa and Bhavabhult, are ascnibed only three pieces. We have, indeed, no Anti- phanes whose fertile genius could produce three hundred and sixty-five comedies, nor a giant Lote de Vega, the meredible number of whose dramatic compositions astounds bumanity, and the Nghtning fash of whose genius could extend to a thousand lines, while walling in his garden. I am quite in the dark about the merit of these wonderful productions, but of this I am sure, that Sanskrit drama loves little by the smallness of the number of works. lts quahty fully compensates is quantity. Moreover, the unique combination in Kal dasa of the epic genius with the dramatic -- each un- surpassed if not unequalled by any other poet of any other nation, has no parallel, as far as I am aware, in the development of the poetry of any other language, Many of the earllest Sanskrit dramas are certainty lost. The oldest specimen extant of the Hindu theatre is the Mnchhakatika attributed to the royal poet Shudraka w hom tradition places in the frat century befure Christ That the worl is of considerable anti- quity, ta proved by mterual evidence, and by the ytructure of the style which ts characterized by tho simplicity of an early age, and has not the elaborate polish of later times. Next we come to Kaldasa, the prince of Sanskrit bards,to whose immortal gentus are ascribed three drama- tie pieces Ist,-The AbAyynana-Shakunti/am the great- estnwrectcst and Onest drama in the lanmuare endee

Page 13

( 13 )

charm, reminding us of the fury seenes of Shakrsprare in hns Matsumner Kight's Dream, 3rd -The Malatkagm era. That the first two are the grouine proineu ro of the rame hand, thero is no reison to donbt *he awb ject of each is taken from heroie mythuli, and a n vul demigod and a bymph of mote than buman monld am the hero and heroine of either , there is the mame wraety uf deserption and teudernemt of ferling m both, the hke doloste braoty in the thoughte and eztreme eleganee in the atyle." * The Malavikagnimitro is a work of inferiot metit. There is doubt whether it ta the prodnetion nt the favoured child of Sarasmatt "The internal evalrti" saya Prof. Wilsor, "is adverse to che drams's being th work of the aothor of Shakuntals and Wkramorrarh There is peither the same melody in the veise, bor fancy in the thoughte." Bhacabhuti is second onl to Kafrtass in this deput ment of poetry. To 'him niso are attrihgted thru dramss, -the Uutara-Rama-Charitam, the Aalant Madhace, and the Mahamira chardta. The pecuhar terit of his poctry is the sutdimity of de-eriptione and minute ansljeis of the affertions-quahties tan ly met with in the productions of other Sansint bardx Iis atyle is sluical, and though clalwrate, ie not defamed by extraragant refnemente tis denriptians of moun tam secnery are luchly pictureaque and trals grand lls glowing delthestion of the sitos of the Dandata vanya,-here shining in tender green-there looking dinat with their sast and drary extent, and noount ing in paces with the rashing of the waterfil, mnd bis deseripts ma of the tran-prent rdle moung puaty slong. with their bnte shated with grevre of tanes are indend cubline and tomantin The juthetie sinuh

Page 14

( 16 )

dent and every thought in it, is borrowed from his pro deceysors. The Dhurta-nartaha, the Iasyarnana and the Kantyha sarvasta aro comic pieces or farces, being satirical attacks, the first trpon the Shaiva asceties, the second upon the lieentous Brahmans nasuming the cbaracter of religious mendicants, and the third upon princes who addict themselves to sensuality and fit to patrontze tearning Even the present century is not altogether barren of Dmmatie compositions. But the productions cause only incredible labour in their birth, and are either born hfos lcgs, or suffer a miserable life to the great uneasiness of their parents. I shall conclude with a few remarks on the Hanumana nataka or the Muha or great NVataka as it is emphatieally called. it is evidently tho work of severd hands, the different fragments pat together, arrangel and formed into an entire whole ( most probably ) by Damodara Mishra, at the command of Bhoja. Tho poem contains passages of genmine poetry, but it hus no consistence with the principles ot dramn. Thero i no mentton of entrance or eit, and the poes himvelf is the spenker in several plees,

Page 15

भूचीपतम्।

पयमशप्ाशाम्- एतीयशिषायाम-

tr

दितीयगिप्ायाम-

1

1

t s

4

Page 16

चतुर्धगिष््रायाम्- विप्रया। 1

कान्यविभाग: विकसवसपपम् "

प्वेयबनतथम 1

जाटवसपथम् मायसलचपरम (टिपनाम) १व १4 #1

मन-कोरोदासपचम १ सुप नयर्म ((िथनाम) शविमुखमचच्द

  • पोशमामबबय, ११ योगर:

प्रश्रबममथम्

r

मेट वनपमम् (उिपगाम) र१ भाट कोय पूवसवम् ·

पस्ममिष्षायाम्-

पद्नाममनदीर। ...

*ड-44व4

7

Page 17

..

tt

ARRinaIn-

t.t

t ..

E

471

tt

tte

ttt

Page 18

[1.]

पिशया: !

११८

११< पर्थ्पाय:

सर्पाशत: परिषाा

एदातम् १

मारषितम्

२ पच्ावोख्ञम् परिषर रविषम 1

भमनिसरनम्। २घ पृष्ठे दशमैकादयपडत्योरम्तर "काश्यलसथम्" प्ति सूचगः पतितः । व8 वृष्ठे प्रथमद्ितोयपडन्तगोर्तर "अभिधाकयनम्" इति सूचंग: पसित:।

पतिता।। ०४ पृष्ठे पटमनममपङ्पयोरत्तर पनुकरबस् भदोपता दति सू्चंग: परतितः । ०: पुह्ठ "रयनार्या माधुयेससबम् इत्यव "माधुय्यव्यती रेतन: पति पराठः भाय्यः। c एूह् म्रममपडमेयपर "माधुप्यादीनी मम्मुपस्वम्" पति सूचंग. पतितः।

मूयंद: पतित:।

Page 19

काव्यदीपिका।

प्रधम गिष्वा।

सट्माषरयम1- मातवं दृदये ध्यास्या विगदाम्बुजयामिनौम्। वालानां सुखबोधाय करियती काव्यदीपिका ॥ (१)

"काव्यं यगमेपर्यकते व्यवहर विदे शिर्वतासतयe।

awa, Ptdfa ofe thar-someean tate, foek-m1*,

Page 20

( च ) कायदापका।

सद्: पर निष्टतये कान्तासम्मिततयोमदेशयुन्नि"॥

उदनन्दाय, कानिदामादीनामिय यगासम्पत्तये, योइभो

सुधामवैनोप्देयव वनेन रामादिपस् प्रवत्तितव्यं,न राश्पादिन पति सत्मयमवररसनाथ, माधुविग तवतानतुतर्त्तनाथ नतत्त भाषासु वयुत्पततनाभाय व यथ्यायोगं कवे: पाठकानाथ्ष मकतो। बहुफततया काष्यस्य तनस्षादिकसवशमपगनतत्यं बौमतारू इ्ति प्रथमत; काध्यम्य नक्षगसाह,- कध्यते काव्यम् दष्टार्यव्यर्वछत्ञा पदाSडवली।।"।े दट्ट :- प्रल्लीििक चमत्क्रारितेन म ह दयमनोरमा:, पर्थाप व्येवकित्रा-बिनसपौकता, पढाडावती-पदससूद: कायम।

  • दूदमत कास्पस्य प्रधानफलमिति कारिकाक्रममनाइस प्रथममुपन्स्म्।

मद्सम्, शतरवति-विवरीत परोति शस तिजेतरम्, बरा-भिवत्-मासार

ऐस. सस-पाहय वपवरद प समनसरमैब, परा-सद्ती, निदि

Page 21

प्रथमदिवा।

"विपुस्ते मतः" "पुशम्ते जात." इत्यादिवाकीन अनितस्य पादादय्य न नोफीत्तस्ल्मिति () न रव काययलप्माि।

काप्यमिति फलितम। मथाम वाशे काष्यंयन वमु वननसगतमत्तारितया वमादिष वामानीय नामाजिक

मामुवाभ्य, कर्य मु स्यादम्य दपम् मम्रकः ?। न प्रमातरमं ज्योतिहदति वसुषातमात म" (u) [यि ज] हगणदभकबमा मर्रे परिवित्तकत्तया मोगी । प्रीमियद्ासुपता मुात पम्मु (िप्र मदाष्री न"(,). उदीपंदभंकपलता समी परित्वलमर्समा मथूरी। सवसूमपाणडपता सुखान्त पमु रव मता: र [if* ]

Page 22

जिमणमो मतु चोरमतः परम्।।

سيب

दितीयभिगा।

中 報 44 学 01 す 44

...

....

Page 23

"glred ne" are ofefaofamna: i

"याटा्यकी लायिक: गम्दोत पखकम्विधा।"(।)

"पाध्याददमदर्या म्यः" मग्टेन ययाटिताः। (8)

"माचात् मद तिंतं याडर्यंममिषण मवायकः।"(४)

Page 24

[<] काव्यदौपिक्ा।

अध्दम्य स्वामाविक्या शत्या,* व्याकरपादिना वा नियन्तितः। द्रयमेव शत्ि: "अभिषा" दृत्यच्यते। अनया बोध्योडयं: वाच्:, सप साघ्ात बोष्यलेन प्रधानतया मुख्यायं इत्यव पमिषोयते।

पाचकगम्दय पाककनुरुपसाये मास्ात् बोधयति। (*) गन्टम्य म्वाभाविकीं गर्ति म्वे नाऽडद्रियम्से, रूढ़सम्मति- रेव शम्दामासर्थवाचने ऐैतुरिति केचिदाथचते; तथा व प्मि-

गाइनन।

पिधुराय पेम्रानुरमपाविक र्वादि। वालवश्ान मषा-वतमपतदगन

Page 25

.

Page 26

-7

"धनेकार्यस्य गन्दस्य मंयोगरSSदीर्नियन्तित।

"मंयोगो विपयमय माषचय्ये विशोषिता। चर्थः प्रक्रणं लिद्ग शव्दष्यान्यय्य सस्षिधि:। मामर्थ्यमोचिती देशः कानी व्यत्ति सरादय:। गव्दार्थम्यानवचकेके विशेषस्परृतिहेसवः ।= (१४) यथा,-मगईवचक्रो हरि: द्रेति यङ् वक्रमंयोगैन हरिः- विष्यु। "फपहीनो नागः" दति फपविर्योगेन नाग,-मपः। "रामनत्तथै" इति नक्ष्मषसादच्य्येय रामः,-दागरथषः। 'रामानरनी इत्यव विरोषितया राम:,-भार्गचः, अर्ज्जुन :- कात्तशेय्यः । चर्थ,-प्रयोजनम्; यथा, -* स्वाणं भज भव्किदै पति भघच्छेद रूपप्रशोजनम स्वन्धेन स्वाय,-शिवः, न तु गाखा- विद्ौनो हस्तः। प्रकरणं-प्रस्तावः, यथा, -* यदाSSद्वापयति देब." दति देव,-भशन्, राजा वा। निङ्ग-विशेषकं चि्रम, यथा, -* कपर्दी भीमः" द्वति कपर्देन विशेषकैष भौम:,-भिवः।

अनेकार्थस्य श्दस्य कष्यार्थंस्षय बोधो भवतौत्यनिययै, मंथोगादयोडर्य विशेषबोधने नियामका इत्यर्थः। ((१) घ ने दाव स्रेति।- पनेवायथ-मिद्रावय, जमदन, एवव-पबकिन बरचें, सयोगाइथे, नियन्ित-निर्जापिते सति, चम्पश्नवस, शोहेत, -प्रतोगि-

शा: विशेषिया-पेरम्। पते ममदापंत पमरचोदे-अनिहारये, विशेषस्वि

Page 28

काव्यदौपिका।

पत्र "मधि न योग्य: खेद:, कुरुयु त योग्य दूति काक्षा प्रकाश्ते।

ृतीय शिखा।

धममादिमेटैन वात्र्यक भेदवयमाइ- काव्यं ध्वनिर्गुगीभूत-व्यह्ं चितमिति निषा।१ न मचशति वित्रमाय,- "वाच्या तिशायिनि व्यङ्गेा ध्वनिस्तत् काव्यमुत्तमम्।

ie,-m6. yfet ifo aiq, fai-kfet, emmmid vt

ifrar'ayti

I AVYHSALNFTFFL

Page 29

भदामं महर्मिम दार्णएरन निरम। cfcefennnfu ofatfewrtia n"(s)

Page 30

काव्यटीपिका।

परिपमति, तव मुख्यार्थम्य सवविशेषरपैड्र्ान्तरे सडुमितत्ा

"सार्मा्म वचिम विदुवा ममवायोडव तिठति। पाममौयां मतिमास्याय स्वितिमत्र विधेष्टि तह्॥ पव वचनादि सपदेशादिरुपतया परिपमति, सम्बोर मात्मोयभावाायतिभयव व्यहा:। सवगतिरसनमाचमार- यम मुनः खार्थ गवंधा परित्यजवर्थान्तां बोषयति, ता

-"उपशमं बष् सब" इत्यादो (पृ•) पुर्तमुते। प्वारयं -मुप्याथंप्यार्थास्सरे सड्मर्थं-प्रवेशः न तु तिरोभाय; प्रा न्वाव पजडतसार्था सचमा। द्ितोये,-सायसात्नं तिर म्कसस्वा उज र रस्वाथो। विदिता मपरपचमात्- ,'वियचितस्वान्यपरं वाच्यं यवापरस्तु सः।" (५)

यम वार्च वियसित-प्रम्तामितस्कर्प सत्ू, सम्यपर- व्यायनिर्ठ, मोडपर :- विषितान्यपरपाथ्यो खतिः। इम ि वाय्ोथिं ववकप पत्ञामयभेव व्यश्वावय्य प्ज्ञागज्ञः। यद्रा- मदोपां वटम ।

Page 31

[re]

"कोडम्यलच्यक्रमव्यस्यो लच्चव्यह्यक्रमः पर: ।"(६)

ताइम व्यहं यम्मिम् मः रसनव्यक्रमव्यहा, मचरमभावादि:।

मस्चेय किन्तु उतपनपममतष्यतिमेटवजाघशब सलब्यते।

भय कोडय नाम रम ? के य विभावाटय: १ एत्याड्ुरमम्ाट अटपाटi .. "कार पान्यय काय्यागि महकारीपि यानि च। उत्यादे: स्यायिनो लोदी तानि चेन्नाय्वकाव्ययो:॥ विभावा अनुभावास वाध्यन्ते व्यभिचारिग: । व्यक्त: म संविभावादौ: स्वायी भावी रसः स्मृतः॥"

पमारादीना वस्यमाणाना स्वाधिभावारना यामि कारपानि- उत्पादकरूपारि नायकप्तनायकादीन, उदोपनरूपाि-

(()म रत।-मबत्य,-नयुमरनीद, कम,दौगप्य रमा वाहमे

िलपादममकनिवरिय, तैस शोति-बोम; दाएचं बख तस्वाद, नमुल

प्ीबाद्रपमियास हुवि।

Page 32

काव्यदोपिका।

नायश्मनिनायकचैट्टादोनि, यानि कार्य्यायि-विपवाभि- मृखगमनादीनि, यानि प महकारोगि-सहायभूतानि र्तिगवंदीनि, तानि माखो, काय्य प पेविषधयेरनु, कमेप विभावा: पनुभाषा: व्यमिचारियय कप्यन्े। तैर्विमाश-

यावत्, स्यायो भावः रसः कयितः । (८) सममेश,- ताहगेपानार- "भादिमो इास्यकमग-रौद्रवोगभयानकाः । योभरसाहवुससंती चेत्यषी काव्ये रसाः समृसाः॥"

पया क मेपाटाएरपानि। पादिमथ,-

माचाजता पाहनरस तब्थो मखेन पस्पेप्तनिसोपमेन। (८)

Page 33

वतोयपिषा। [te]

हासणया,- "मिची! मामनिपेष्यं मफुकुपे? किं तैन मर्घं बिना। मधन्ाधि तव मियम ? मियमही। वाराङमामि: मह। तामामर्थयचि: कुतम्तन घनम् खुतेन धोमेंप वा, शोप्यंसतवरियरोडवि अवतः ? मषस्य काडम्या गति: ।" (१)

"भटष्दु सो धर्माउडम्ा मवभूतबियवटः। मधि जातो टपसथात् पथमुष्हेम वर्सयैत्?। यम्य भस्याय दामाप म्यादून्यवानि भुखते। कथं स भोष्यते रामी पने सूलफनान्ययम् । (११) [रामा]

शईिया कमाइक्पनिनारिमाजेन परिपुष वविरियलमापडते सीव कोजम्।

वहा। बाहहमालि-वख्वाभि, यर विर्य, पयानति प्रेप, बैबललर्य नरम

रिषमगपार रनलयमनटसजेमाइडडिमा पनससी समिमारिमाय, पनै

Page 34

[r ]

रेद्रम्य,- कतमनुमसं हष्ट वा यैरिदं सुरुपातर्य

मरकरियुषा माह तेमां सभोमकिरौटिणा- मथमनमसभेदीमांसैः करोमि दिया बतिम् (१२) [aो0] वौरष्,- "सुद्रा"! मन्चाममैने विजाित इरय: । सुषगकेभकुम्भा युमम हे हेपु लक्षा दर्धन परममी साय्का निष्पतन्तः ।

दुख, -व द्वाईपि चपासट्टख्, धरमाडपार्र्मन, मर्वमूतामब्रद,-8न

भौषिका, कुम्पियय। यसात।-वथ मना,-परितमा: दाबा,बिरवार, सादूनि-मधुराि, पशाग सुखती,सोडय राम बने सुमफपानि कर्यं भौतयनै? पव राम पाममर्नावभाय, तक्ष सळ्कत्या जोवनादियमन्भाम, कोमव्याया निक्ाना

मावशते रति शोषम्। मष्चावज् उत्तम्।

प्रति मन्योप्यातिरथम्। ये निरमयादे-र्यदा-र्मव्यवस्ा, सडिमेिव्य स ड्राममर्ष्यदामतिता मेरिति लाम नरतमखन्य इममे कि युधमास मर्थादातिज्ञनः

सानएर्तीं पम्र पहमिचक, नरयरिपषा-सेन, सा्ई, एभोमकिरीटिम-सथ-

fिat-दिम्देरारमी, पनि-पूजा, (बय: पूजीपहारयी," रबमरः) - र्ति.

Page 35

fefer evrotaifaalanvely waneeifa i" (tt)

camsefalufana wen am, fena af

-. f gn-d<n).fo4-o

Plas .- tt. aofd .- gt tretd, nd fofey wuerle -< g-

ye: tetherr crafeern! dered qua tfe nani nt

Page 36

काव्यदाापका।

नबन, ग्ामरस :- "निर्वेदस्वायिभावोडस ाम्तोऽपि नवमो रसः ॥ (ar] यथा,- "श्रडी या द्ारे वा कुछमभयने वा दषदि या मण्े वा मोष्टे वा समुवति रिपो वा सुद्धदि दा। दगे वा स्ेणे वा मम समहगी यान्तु दिवभा: कषित् पुष्येरथो मिष। शिव! सरिरवेतत प्रमपतः ॥(१य)

"के चिच्मत्कारितया वरसलख्च रसं विदु:।"

मट: पभीटमामाटिमा मम्पंसृहता एत, प्रहछापरेदा टिना मनःपेप: बपममार, निद्वाणतथ्य विधयासुमप सूर्म, निम्दादिक सुव र निय्यातमनिषय: समर्प, जश्नादिमा कतुमा

नि्हारण मतिः। बन्वत् प्पट्म्।

Page 37

tel, -* etre vinr vedifei .< f

"वय वयापतोतंमु कमः सम्यस्यभाव्यते।

"दनुनमे गुवीभृग-व्यवं व्यचचे तु वाध्यतः।"

fveaamiffe ain, geig en1, av aun' tid

Page 38

दिष्यैरिन्द्रजिदस लक्ष्मणशार्मोकानसर सम्भिमः केनाप्यव मगावि। राससपतेः कत्ता प कणाटवो।"(१2) [गलरताबय नाटयम्: १० पड०*व्रो०]। पत्र अनुमायकोपनावकप्रतिनायकैपु निर्दिष्ेध पतुर्थवादे नायको राम एवार्थगतया मतोयते, स च केनापोत्युपादनिन वास्यायमानतयाडगूद: छात परत घह्म्य चमलारितमय नीतम्।

"व्यव्यारथहोनं काव्यं यत् तत्त चित्रमिति स्मृतम्॥'

मामय्यस्ार्यरदितम् : सय अथम काव्यमुचते।

"श्दचिव याच्यचिवं द्विविधं सत् प्रकोर्तितम्।" यद वाच्यार्यात् गम्दथ्य माधाम्येन समलारित्ये तत् गनद चित्रम्। यथा,- "कजत प्रयुटीर को मिनवटा घुसार्यकोथत

बामबा ग्रोमा वयक्रनकम्। व समीयि ।-मुमपसमे। बब-पासद साने गि

Page 40

चतुर्घगिखा।

नमरं अनिगषोमतधहाविवलेन वाप्य भेद्वामा पमदैश्यपथ्य क् मे देम मेदसयमार्र - "द्शय पन्यसमेदेन पुनः काव्यं दिधा मतमु।"

"दवम्वं तताभिभेयं तद्रपाइडगेपास मपकम्।"।

पाष्रिकी वाषिक सेनमाहार्य्य: मात्वकमय

Page 41

गुर्पसण 1

"माटयं स्यातपमं स्यात् पञ्चमधिममन्चितम्। चिमामरधर्शादिगुभवत् युगा नानाविभूतिमि: ।।

पशादिका दगपगामपाटा: परिकोर्सिता: । प्रध्यातपं शो राजिधीगदासः प्रतापवान्।

राण हमो कुमान इ्योका कप्योश्मो शही।

Page 42

काव्यदापका।

राजपेय:,-दुभन्ताSदय: दिव्य :- श्रोज्ञण्ाऽदिन दिया दिष्य :- यो दिय्योप्यामनि नरमिमानी। यथा,-योराम- चन्द्र:। निर्वेदणे-पसमी सखो।

"भवेत प्रहमने दस्त निम्दानां कविकस्पितम्। पङ्गी डास्यरसी मात विष्कन्कप्रवैयको ।र (घ)

नाटिका कुमहत्ता म्यात् सोमाया चतुरहिका। मख्याती धीरमनितमात स्वाप्रायकी नृप:॥

मवानुसमा कम्याइस नायिका भृपर्वंगरजा। मनवर्सेत मेताइष्या देव्यास्तमेन माकत:। देवे पुनर्भसेत् ज्येष्ठा प्रगन्भा नूपयंगजा। पंद पदे मानवती तदग: मद्मो दयो:। वत्ति: पयात् कोगिको सस्प-विमर्पा: मन्य: पुनः"(ड) विमप:,-पतुर्: मध्ध.। यथा,-रवावष्याददि:।

Page 43

चतुथगिसा। [t]

"प्रत्यचनेटचरितो रसभावसमुञ्जवलः । नानाविधानमंयुक्तो वीजमंदृतिमान् न प।। युत्नो न वहुभि: कार्य्येर्नातिप्रहुरपद्यवान्। आवश्यकानां कार्य्यागामविरोधात् विनिर्मित:। नानेकदिननिर्ध्च्य-कघया सम्प्रयोजितः । आमन्ननायक: पावैयुतम्विचतुरैसतया॥ वधयुद्दविवाहादौवर्जितो नातिविस्तरः।

अन्तनि्कान्तनिखिलपातोऽङ्व द्ृति कीतित:।"() 7-

वोटक माम तत् म्राष्ु: मत्यह्ं सविदूपकरम।"

Page 44

(c] कानयदीपिक्ा।

"कानं प्रृटत्तमायित्य सूवभृत् यत वर्गयेत्। सदाश्रयद मात्र्य प्रवेगस्तत् प्रषृतकम्॥" (१२) सूयभृत्-सूमधारः। यथा,-

प्रप्त. गृश्वमय एव विशु्धकान्ति:। 1

उतखाय गाढ़तमम घनकालमुप

तती रामस्य प्रवेभ:।

"यवान्यस्मिन् समावेभ्व काव्यमन्वत् प्रसाध्यते। परानुरोधात् तजजेयं नामाऽवलगितं वुघैः॥"(१४)

शपत्र,-सतमसनं वख ताहृभ मद्षमम्यव.पातय परवे तम् पतमम

सच्चना, पव एव निर्मन .- समुउत्तत, बन्द्रम हाम,-रियाशी बैन सपीन;

मिमश-मेपयावरणरइिमात स चा, नाम,-ममइटिनो इम बाइम

पोडिता, वि यसिता श्चत मयुमोग,-पदास पुपविदेय वेन तबोड्; पमम-

(t) केंवि।-यप परा्पीतान-वरस रदुनः सुपेवाठ़, पर्मा व्

Page 45

"धशाकाम्यामकं दोज्य सुविचाय्येक पमतुनि।"

"दवार्थ चिम्तितंडन्ग्मिम् ताोनोडन्व: प्रयु्यते। पागसुज्हैम भार्वन पताकान्यानकस्तु ततू।"

ररमिम आबिन बोपने, तम् मलाकास्वानकम्। यपा

पमासथ्या सर्गा वपुवि बहुमवन्दरमरमः।

(िमना न प्ेष ? यदि परमष्तामु विशद:। (१4)

पतय ) f4 शोaा, kr-सर, बडी, -ो, १ महमती,-नेखी, <रा-

Page 46

[8.] कान्यदीपिका।

पदमरी [गरथ)। टेव। उर्बत्थदो। ((e) रामः। पयि! क: ? की। ग्रामम्मपरिचारयो देवम् दुम्म्रहो।" ((८) पव दुमखोपस्यितिरुपार्य चिन्तिते, सोताविरडदपाथ सूचितः। यथा वा वेख्याम्,- "वय्यांप्मेश कश्भोर! ममोष्युग्मम्" प्रति दुर्योघनेन कर्थिते, [बविम सभ्ान, पचुनी]। "देव / भम्नं सम्नम्" इत्य नैन वायुना रथकेतनभइ्गरुपार्यें चिन्तिते, मोमेन दुधोनोद भङ्गरूपार्थ: सूचितः। (१८)

बॉत सवाबिस, ग्ोसडग्रोमस रट, मोसियसर,-सुनारार, बददाबदकर

नरि कु सर्गमम रिव रस्य, ग-दिमु, बरहि विष्म,-विवीग, वख्ा उवि बैस प्रहम-वनवेम, चरत्र,-दसड, न सादिति बेग; विर्द पगाक्षा दूग स्यन[बदि परमसछस्त विरठ " रयय वदि पुमरसद्रोन विरिष,"िपाठे याद पुम, -वदि तु. बिरत पसुष, न, सादिति बेफ।। मिसरिय हनम्। ((0) दबोतर-[देव इवासत" पविस) बिरु इि मेर। नी सगययदो इचनैन दुमखोपसिवितिपैडसे बिमिते "विरत" उबनगरमेय पदुक:

परिवास्त मेति सरोब । ((र) चडाइरननरे द्त्रबति, बपा हैति।-पय "ममोषमृम्मम मवि

Page 47

[vt]

मर्धोपसेपके (२) विष्कनकाSइदिभि: सूचेत। बादिपदैन

"वृत्तवर्त्तिष्यमापानां कथाउथानां निदर्शंकः। सद्धिभार्घस्तु विष्कमो मध्यपातप्रयोजित := ।"(२१) वन्तर्वातय्यमाययानाम्-परतीताना भाविमास, निद्शक:,- सूपक: मध्येन मध्यमाम्या वा पाताभ्या प्रयोजितः । यथा,- रवाव्स्य प्रथमादादो, पमिध्ानमकुन्तने प पसुर्थाडादौ।

मध्य पावप्रयोजजितद्त्यव "मादावहष्य दशिंतः" पति दर्पय पाठ: ।

पय सश्सतपम पाम सतनस्थ व प्रम्तुतक तूषमाम् पवास्ाध्ानम, पर्व सुमोममि: सम्यम्। पमिषमसतु-॥१ मसमामम मताममतर पदिषचम, अममाणे वायनव- भवदानमर्य शकूसका साष्ट्पय्रोयरव्तपच समपहतया "बफोदो" उतच, सबा - अदूरहरे रामकमनत्ानमर् सम्पतछ मायकबिनएपस सम्मरतवा 'सेडु ले" r

1

  • पश्ोनर्मंर्गरंपन् वरीस, मपेमननवविपेन,म प्रयानेम म नौषेवेति मान, मष्दलाम्र

Page 48

182] काव्यटीपिका।

"प्रवेभकोऽनुदात्तोत्या नोचपाचप्रयोजितः । पद्द्वयान्तर्वित्तेय: शे्ष विप्कसभक यथा॥"(२२)

अ्रनुदात्तोत्या-मऊतवचमेन, अद्डयान्तरिति प्रथमा- उस्य प्रतिपेध:। यथा,-बेखयां दतीयाडादी।

"अङ्गान्ते सूचितः पावैन्तदङ्गस्याविभागतः । यचाङ्वोऽवतवत्येपोऽद्वावतार द्रति स्पृतः ।"(२३) यथा,-पभिस्वानगकुम्तले पस्माङ्कान्े पाछ्े: सूचितः पठाइ मदसम्य अतविगेय दवावतीय।

"अमारे कार्घसम्बन्ध: सन्धिरेकान्वये सति।" (२)

सस्वन्धः सन्धि: ।

Page 49

चतुधमिखा।

"मुखं प्रतिमुखं गर्भी विमर् उपसंद्तिः #।"

• "यम योजममुस्यशिस्तवाख परिकीर्तितम्। (प) [ विनमान ] रया,-पभिग्नाममकुम्तले मथमाणे दुभन्तमक्ुन्ततयोः पररबामुरगकपस्य बीजप्य सस्पति: ।

"सम्पालच्य एवोहदस्तथ्य प्रतिमुध भवैत्।" (छ) [ दमकव्षम] सथ्य-बीजस्व। यथा,-तवेव द्विमोबेडडे दुभन्सानुरागस्य नातिपरिम्फटपकाम: ।

*फनप्रधानोपायम्य मागुद्विवस्य किचन। गर्भो यव ममुदेटी ड्रामास्वेवयशन् सुद्ः ।" (ज) [[ना] यथा,-सवैर सनोयेडके एमयानुरागस्य मम्यक् मकाग:, मुहुरनेषणं, शकुम्तलामस्यानाइडटिना ड्रामय।

() औति-दर-एको. रोम-सलमाव बमुहिट बडुषा बस्

(ह) पस्ादस्य पति।-जब-मुखम मर्मे, पस्याबस् १म-बिववाईेन

Page 50

[8c] काव्यदीपिका।

इतिहासकघोछ्ूतमितरद्दा सदाश्यम्। चतुर्वगफलोपेतं चतुरोदात्तनायकम्।।

प्रजङ्गतमसद्विप्तं रसभावनिरन्तरम् ॥ सगैर नतिविम्तोगै: श्रव्यह्ट त्तैः सुसन्धिभिः । सर्वत भिन्नव्वत्तान्तैरूपेतं लोकाञ्जकम्॥ काव्यं कल्पान्तरस्थायि जायते सदलङ्गति॥"(२

मिन:, वस ताइन, वय्यमाश्मिति भाइ, सहाथार्य, तुस बदर्ष-बा उचने। पारे .- एमाइडमंडन, मर्माकश-नमककार, सारिभपरमा भ

सुख-प्रार्ट, इविहामवदामि, सइतम-वसित, मा रतरम-पयर,द पम्िवमिति मातर, पदानयम्-पस्कशबारम,पन्तम बछ्ु सुबनिम सिवाबिद चतु ममी कुपी पेत-नमंयं ग्ाममोष पाषमामयय, पूपोदातमाबसररस।

रसषमरति :- 11'-

1

Page 51

"खगडकाव्यं भवेत् काव्यम्यैंकदेशानुमावि च।"

"हुसयन्ोजिभितं गदां, तवेदामु कथाSइटयः।"(E८) यथा-कादसपाि।

"गदापद्यमयं मिश्रं चम्पृवत्यभिषीयत।" पद्यमिशसभ्ाम पादर्पपनति सैयम्। तमय कादमर्प्यािय

. wh fre .

Page 52

पस्समगिया।

काव्यापकर्षका दोपास्ते पुनः पसधा मताः।

ये खसु एटशकारमाइडटियूयनटारेण कान्यम्दावऊरे मुत्यादयन्ति, ते नाम दोपनाछा कथ्यमो। ते पुनः पद-पदाम वाक्-अय रमदूपपटारैप वारययं दूपयन्तोति प्रयमतः पर् विषा: 1 तव,- पटसाममता दोपा :- निररथक्ञाममर्य्े चुनसंसतित्वच् पंदमतानेव। निरर्यशतत्वम्-पथदेनतम्। यथा,-'च, वा, भाउइदोनि वत्तपूर यमावप्रयोजनानि रामायणाडदियु वास्ुन्येन द्रश्यानन। भसमर्थत्ं-तदयें पठितमप तम्य भवापकतम्। यथा,- कुछं शान्त हामोदरी" इत्यत इन्तीति गमनार्थ पाितमपि न तव समर्थम्।

मायडोवो कनकप्निलानिभ भुजाभ्या माजसे वियमविलोचनस वस: :" (१) (सावार्लनोश "ब्ाडो यमइनः" [१३२ पा०] "साड्मकर्मकाड' * पदान्तरमचकारेम त "पहति" इत्यादो इन्तेरीसनाल मसतेद।

Page 53

पसमग्रिपा। [*t]

[ पा. समाश्ड सू• वा• ] उत्यतमासमवसादाडपूर्वं्य इनः भाइ्कर्मपस्ाकरमेंशय्य पाहलनैपर्दे नियमितम, र्ड्र ट सटुबदिशमिति व्याजरममचब्हीनलात् चुतमंस्कारलम्। पतवामना दोग- टुःपशनुचिताघंत याम्यसं निइ्तार्घता। किषसमप्रतोतखवं विरुद्धमसिकारिता ॥ भविमृष्ट विधेयांग-भाव: सन्टिग्धता तघा। पदवाक्याऽघिता दोपा:पदमिड्प्येयु केचन ।(२) दुधव्त्वंपरुपवर्पतया गुतिटु:सा्डबइलम्। पदगस

"वन्धुमि मादव नसे धोयमनेव सा मुड्ः। सुताइडममेन्ट्ुपुर्वाा कार्त्ताप्ये समर्ता कदा :" (२) एवर कार्ताव्यमति सृतिकट:। एकमानय्य पदम्य दुषते चददीय, पदामामेकाविकार्ना सथात्वे वाक्यदोय पदार्ना धरिपर्मनउषि दोषस्य सादवस्ये पर्यदोप: दत्याहुः। बखरि क्रीधमंयुले तथा वाचे समुषते। रैदराउडदी तु रमेऽत्यन्तं दु.नपर्त गुणो भषेत्।"[िनना ] कमेणोदाइरथम :- यो यः मष्वं विभर्सि समुजगुरुमदात् पापडबीर्ना चमून ये थः पाचानगोवे भिशवरवित्रवया गर्भगय्या गतोषा।

Page 54

काघ्यदीपिका।

वाकगतं यथा,- "सोडध्येट वैदास््रिदमानयट्ट मितनतार्सीत सम्संस् वसून्। व्यजेट्ट पड्वर्गमरंस्त नोतो समूमवात न्यवधीदरोंय" (8)

यो यम्तत्वममाची चरति सयि रपे यय यय प्रतीप: क्रोधान्यस्तस्य तम्य सयमिह्ट जगतामन्तकव्यान्तको/एम् ।(क)

पत्र कुपितो वक्रा। (४) म रति।स,-राजा दमरत्, बैदान पर्छेट-परीवषान्: विदयाय् -वीन् तापान् दशन्त-विनाभयन, [दमपअषे संभावा कचर की बा] sववि नाम देवानित्र्य, ("विनम्वा वित्ुषाः मुरा" इ्मनः) पबट-वप्ेमार्पितयान्:

प्रिदसमामादोन्, समर्कम-सम्क मामितवान्: पहबत-वर्षा-बाबाडादोमा,

पगनौति रात्कार्ययमदाधोदिययं:, विस्वेति चा्य, परौन्-ववन, समुप्दात-

ए्रमाड़ोनी टुवकव्वाडाकगत समबत्वे पीघम्। सपताति उत्तम्।

(न) य पत।-पायारसुतेन पत्टसेग दिता द्रोपे मम्यादेग मिरे

मदान्-जिश्वाहुमसदर्पन [सभुननुवमम"ति पाठे-मभुना यम मुकपर्स मम्र

पिप्र,-गावष, पनिषबजा,-युगा, भोढ़, कविरो बेवय, ना-िंग,म्भवश

MS, व,-sवंगयवनfस-वब: यम्, सर्यं-9ायाम, भगगाम् वचा

Page 55

पस्मशिषा। [x]

पदागेडम्येतत्, यथा,- "तदचछ पिदवे फुछ देवकाय्यम्" इत्यव देश रति व्शोंर्म इुरमाङ:। धनुषितार्थत्वं (म) पटगर्मं यघा,- तपस्विमियाँ सुचिरैय सभ्यसे मथवत मविभिस्यते म या। प्रयान्ति तामाणु गर्ति वर्शास्वभो रणास्मेधे पशुतामुपागता: न (4)

षइतं वाचं यथा, *सुत संप्रकट विवर्सससपाछी माथा मिष्यतिकरषसमपचर: ।

Page 56

"न. परिचे दाय पदथ पाममे, यप मा सामेय ड्रोन எட (எ) *எ்ம ரர்பன்

-- 타 =I,→ 대 傅 , 一 鲁 는 ,(“· マ 4 开 ま ” 可 !"” 「 < タ C) 可 可 4L ー f

(a) Rfow tAi-I"QOreaIs, HiHI 有 a OEQ

Page 57

पच मदिषा।

वायनगत यथा,- *तास्वन्सुनगओोडयं भम्म जस्पति मानुषः। करोनि खादनं धाम मटैष तु यथा तथा :" (१) पघमे गल्नभष्टा:, द्ितीय मज्ादयय मं्दा: पाम्या: । निश्तार्थत्म्उमयादकष्य सम्दस् पमरसिष्ड्रयें प्रयोग:।

किशलम् +-सर्वमतातव्यमदितलम्। पदगतं यथा-

एव चोरोदजा-सच्जा, तम्या वर्सातः-पद, तथ् अस्यभुय :- जसानि, रस्वतिकट्ेन रोघ:।

धम्म्रिसस्य न अस प्रे्य निक्षाम कुरइमावाच्या:। रज्यन्यपूर्ववश्य्य्रस्प्ने भामसं भोभाम् ? ।" ( १०) भव् धन्प्रितम्य-कववसस्य, शोमां व्रेच्य कस् माममं न रन्यतीति सरन: किए:। *सेपादी एतच दोव:। + किश्तं, विषासतिकारित्म, विमृष्टविधेयांभभावय। एमानि समामगतान्धेय पढदीपा:।

यक तब्, एदेय वाहम-भरोमर्न, पामस परीति। पच्चामर्ज कत्तम्।

पुरि ममई सबिदिषयो " इव मैडिनो) बमरम्-प्ीपाजे,म्तानीत-ाए। ((प) ममरैवय पदशल् पदमर्म दुक्सम्। पदोमथसले सु .-* भामुमज

Page 58

काव्यदोपिका।

मासमावयतान् दोपामाड्,- "वर्ानां प्रतिकलत्वं सभी विश्नेषकष्टती।

भग्नप्रक्रमता ख्याति-हतता सङ्गरोऽषि च। गर्भितखं तथा काव्ये दोपा: सयुर्वाक्यमातगाः।' वर्षानां रमानुगुपत्वं वच्ते, तद्देपरीत्व प्रतिकूनत्म्। यथा -"कतमनुमतम्" (२० पृ०) इत्यादि पूर्वसुक्तम्। ध्रव हि गाढ़वन्त्वं दोघसमासत्वय्व उ्चितम्। तद्वेपरोव्यकरणात् दीषः सच्चो विद्ेप: दविविध:,-व्याकरपनचदानुमारय अत। अनुगामनमुननद्दा सेक्कया सतय। पूर्वः असरूदेव दोष: द्वितीयस्तु सक्वदपि। सादो यथा,- "दलिते उत्पले पते पचिथो भमलाडि! ते"। द्वितीयी यथा,-

सन्धो कष्टता-सुतिदु:खावहलम्। यथा,- *उद्यंमाषव सर्वास्तो मर्यन्ते यार्ववस्थिति:। नावज युञ्पते गन्तु मिरो समय तथानाक।"(२१) व्याअसुतिय अनकरप्रस्तावे वच्चमागा। यथा- "पूथ का तं सर पासं भूवितनिःमेमपरिजनं देव।। विलसत रेसुगडनें सम्पति सममाव्यो: मदतम्।"

गही सौ-मसतो, ससेिति,- पुढ़ मिता, सरवाग्रीनतववा नेको, भम

Page 59

पदिक परता यथा-मदाशिय मोमि पिनाकपाधिम्" रत्यक्ष "विनापणनिम रति विभेषचमधिकम्। "कुम्यो रसप्यपि विनायपाय," र्त्वव म् पतिदुष्परृथतव- सूषनाय पिनाकयणे:" रति विशेषनं युळमेश। गुण क्ाम्यधिक पदम" यद्ा,- "पाचरनि दुर्शनो यत् महमा मममोडप्यगोपरमर्यान्। तख न शने जाने सृमति मन किन्तु नेव मिहुरसाम।" (ड) एसन म जाने उत्ययोगव्यपच्ेद्रक्षम्। द्वितीय "जञानं" पृाि पन्ययोगव्यवसेदकम (प) प्रति वेविवशनियय। मम्मे विस्वये रवें वियादेइप्यधिक पदम।" गुप एव। मध्रमे यया,- "सध्यंमघ्यमितिषाटिम मृर्प भोडमवैष्य भरतापजो यत। सल कोप्टरनासिरयं ततः मन्दस टमसुठ पतारकाम् :(छ)1]

Page 60

[4.] काव्यदोपिका।

"वर्यानां प्रतिकलत्वं सन्वी विशनेषकष्टती।

भग्नप्रक्रमता ख्याति-हतता सङ्गरीडपि च। गर्भितलं तथा काव्ये दोपा: सयुर्वाक्यमातगाः॥" वर्णानां रमानुगुपत्वं वन्यते, तद्वैपरेत्यं प्रतिकूनत्म्। थया, -कतमनुमतम्" (२० पृ०) इत्यादि पूर्वमुत्रम्। प्रव हि गाढ़बन्धतं दोर्घममासत्वच उचितम्। तद्वेपरील्यकरथात् दोष: सन्चो विद्ेप: दिविष:,-व्याकरणनस्षयानुसारेक कत अनुमामनमुबद्वा सेच्या अतय। पूर्षः असकदेव दोप, द्वितीघस्तु सह्दषि। साधो यथा,- "दलिते उत्पले एते यचिणो पमलाद्ि! ने"। दितोथी यथा,-

सन्धो कटता-शुतिदु:खाउतद्त्म्। यथा- "हशामावन तर्वान्नो मर्यन्ते यावेषस्थितिः। मावज़ युज्यते गन्स गिरी नमय तम्पमाक :"(बt) व्यापमृतिय मानकारपस्तावे वच्यसाया। यथा,- "पूथका त सरपास भुवितमि मैपपरिजरम देव।। विनमस् रेशुगदमं सम्प्रति सममावयी: मदमम् :"

Page 61

पहमगिया।

दप्रिममदता घथा,-"मटाभिय मोमे पिमाकपाधरिम" रचस "विनाकपाधिम" रति विभेषयमधिकम्। "कुथ्यी ररप्यावि विनाकपार्ये" रत्यव म् पतिट्प्पषथत- सूपनाय "विनाकणपे" इनि विशेवयं युखमेर। "गृण' काप्यधिकं पदम्" यपा,-

तख न इने जाने सगति मम किन्तु नेव मिसुरताम् ।" (ड) परव्र "ग म जाने" उत्वयोगव्यवच्छेतक्रम्। द्विनीयं "जाने" इृति पनययोगव्यवछ्छेदकम (प) रतति वेविवर्रतिमय। "मधमे विस्वये रवें विवादेइप्यधिकं पदम।" गुग् एव। मध्रुमं यदा,- "सध्य म्ध्यमतिवादिम मृप मोडनवैष्य भरतायभो यत। सव्ररकोंपटर नाचिय ततः मन्दष टससुटपतारक्राम् :" (क)('7,]

सवशयाद, वह दुवि सर्माबर परप्'ममानियड, वर्न्-सायारोनि शरन, ब् पसईन-व'ह से तम म नबे दुसि नपतियु बाने कप, बिनु बम मिह़ननत

मेजकाईि पा० । बोति (वाकभड)इसिम। 4

ET-1

Page 62

साशदोपिज।

न्युमपदता थथा,-"तथाभूता डट्टा" (११ प०) रवसो पूर्षमुत्ते। व्र "अरम्मामिः" द्रति,"िये" इत्वसाय पु *दत्थम्" रति च पदं न्युनम्।

विस्मये उपें प यथा,- रधा म्फीलोडमवदनिरमी लेसयपर्स विम्ान चिव्र! पिव्रं! शिमिति! शिमिति!व्वाहरत् निभरता नास्मिन् गन्ी न च मघुकया नाम्त ततो भो कुमार्ख घुगंन् मूढ़ां वस। नतागरा बोडया निर्जगारम।" (जञ) [4श विषाद यथा,- "रावरिर्गमिप्ति भविष्त सुप्रभातं भाखानुदेषयति इसिर्थात पममजालम्। इत्यं विचिन्तर्यात कोषगते द्विरेफे हा। इब। इन्त! नलिनों गज्ञ उश्जद्वार। [म नम क उत्ञावानन्दमग्नादेः सयाययूनपदता गुयः।

(न) होनिपहे पि-भनर, विज्ञान-महत्, लैख्यपर्सं- चमख, दसा, छोत,-वानन्दोरफुछ उबबे, पमान सिब मावय, शिमिति सविमिति म्याहरन्-मुरम, नियपात, तत्ि् " मेग, बषिम्-ैक्यप्त्रे, नगश्र, मम्र मधुमषा-मनम्विसुप् म मसिद्ध, मज्तयसूदम रति पेव मौकनाध -मुबीमलन्म, थाव था हंर्ोनि प्रेप, बस-खैडे, मृद्रा घूगन् ताइषा-संथ, नवायग,-यान भन्, विञगाल, तमादिति ऐव। मन्ाज्ञाना शम्। 4 (u) राति-गकि गनिय्यति-रजनो नियतयते, वर्म 1 मासान् -सूब सरदेमति-रमाकति, पच्मई

Page 63

a q uziimte siוi i nuitnt gw, na .fenoeMq 1

(a) ־EFeRTE לוחרת וwסול ר ולםוף

पनर्द्रिवर्से विनयय् वाायं गुषप्रकर्वो विभयादवाष्यते।

() toufofeו=n-af.

t

Page 64

[ <] कान्यदोपिका।

कना च मा कान्तिमती कनावत- स्वमम्य सोर्कम्य च नेवकोमुद्दी। (२)[ प्रव "त्वम्" उत्यनन्तरं चकारो युद्धः। भम्नप्रक्रमता-भम्न: प्रक्ुम :- उद्टेगानुमुयः पस्ताशे यमिमिन् तत् भग्नप्रक्र्म, तथ्य भाव: । यथा,- *यमोडधिगन्त सुमनसया वा मनुषयमद्दमतिर्शर्सता।

एव "सुखनिसया या" रत्यत् "सुसमीहिसं वा" प तुमन्तप्रयोग एर युळ्र ।

प्रमिर, तदम्यपाषयेने व्यातिहतल्म्।

कभिति म पामि? कोर्य पादगतं वडुतुनमाट्रियसेनम्। नमु मुच ददयमार्थं सदय सनसस्तमोरपम ।"

Page 65

दसंध बायुभमर्गों न विषेदा कटापन:"

दनवोहरता मीनररव स्यातिविररता ।

वलाम पशमह चपुणबाटा मही माध्यन

दफफान भादुरभुन् कवाहुममिट ववेय पाइ गतम् ।" (ट )

मरारईर मय पुरर्ााि।

1

Page 66

[ar] काय्यदीपिक्ा।

कन्ा च सा कान्तिमती कनावत- मनमस्य लोर्कम्य च नेवजोमुर्री म" (२१) [ भव "तम्" उत्यनन्तरं पकारो युखः। भग्नपक्रमता-भग्नः प्रकमः,-उद्ेशानुगुपः प्रस्तारे यम्िमिन् सत् भम्नप्रक्रमं, तस् भाव:। यया,- "यशोदधिगन्त सुपमिष्ठया वा मनुष समध्ामतिवितं बा। निरुक्ष ज्ञानामभियोगभाजो समुप्केव इसुपैति मझौ.।"(।)

एत "सुपनिष्षण वा" प्त्यम "सुसमोहितं क" वी तुममताप्रयोग एत युत्ः।

प्रमिष, तदम्यपातमेंन व्यातिषतल्म्। वाश्यान्तरपदामा बामान्रेडमुमविग: महुर: । यण्ा- भभितिम पश्यमि१ की्यं वादमतं वह्ुगुषमाद्रियसोगम्। नम मुच वदयमार्थ मदय सनमस्तमोरूपम् ।"

Page 67

(י·]

famtni utit wamti vefa. m) niemirofofeat:

wefm . tfa ftitetsd i eweoala fantt giivg :

iוwh tfia aw iewtenfewIo" (te) ca bannaamt issaxtg. haikerssania

-wgl. , it -. ה. <t-f<, <fd-

Page 68

पनुमादा विषेसेशमर्यदीपा: प्रकोर्शिता: ।"

कमीयम्मित् में दुककम : यया- उममादाटिरर्मन दृष्ट प्रवनोदमम्य, तमः कुमुमोतसेरलं पुथेप मिनोसुसकाग

ग्राम्पत्व यथा,-

मदा मध्ये यामामियममृतनिष्नदमरमा मरम्वचदामा वहतत बहुआागा परिमनम्। प्रमाटं ता पता घनपरिपिता: केन मडतां महा जाष्य शोस ्ितमपुरा यान्मु कृपयः • ग्राम्यलमपमीतिियु गुपः, यथा,- *एमो समडरबिवो टीमर हैअगवोमपिडो न्। एडे प रम्मिममोद्ा पडति पामामु दुडधार व्य। (को

अकं, -- नूष, वारिशो-समुदे, मम्रति-वल्मैतोबर। (२६) वहत।-पनतरत् निचद -पगाम इयि वाबग, तैन जुरक

(3) पष्ी हत-r पमपरनिमो हृक्षते हवयोनतिक इन से परिबमूदा पर्वान बाताम् टुखवरा रव शत संकनम। इर्षहि:

मण्डल विस ए्यमर हय्डननक-नरपतलिन 14, इसने, " म्रेप, एूनय वरिमिममूडा, -किरबसड़ा, बाजास-दिप "विन्मुगई बाम पाजात् डारतय् मा इबमर। दुश्वववरा 4 पर्तनि, बर सेरननी

Page 69

पचमशिखा। [40]

पव यासा वविदचोनी मध्ये सुकुमारचित्मध्यमाSइत्क्ष- विमारगा भारती चमककार पहात, ता गधभीरकाव्यपरिचिता: कथमितरकाध्यवत् प्रसना भवम्तु? इत्येकोडर्थः । यासामादित्य- प्रभाषा मध्ये विपयमा वहति, ता मैघपरिचिता: कर्य प्रमखा भषन्ति- इति दितोयोडये। घर्थन्रवमपि मितना दुर्बोधम्; मध्दामां परिवननपि कष्टतायास्तादवस््यादयमथेदोष: । कध्यषित् प्रामुत्कपंमपकरषे वा सभिधाय पवात् तदन्यया- प्रतिपादनं व्याइतत्वम्। यथा- वहरशॉग्त ददय यूनां न नवेन्दुकन्ाSडद्यः। दोष्ते यैरियिं तम्वो लोकनीपनघ्ट्रिका ।" (२6) पव र ववामिन्दुकमा नाउमन्दहेत, तेवामेवइनम्दाय तन्वरा पम्ट्रिकासारोय:।

रेपरमान विमर्दमनितयम, महत, ता पक्षा नडता वुवितेन-समदोनेमेति

पावं, वानम-नाकावनड सबिम, पमररिविता,-नविपार्तनया, (कवि-

रद, र6- एस अड्त-आसनिम चुरितन-बिनामेन, मपुरा, -" नोहारिथि', इरय - परा, माणयिए शीम aायर रमवारिता,-मिपाान्ादिया रवि दादम, हैन-चय, मयार्द बानु, न

रान्द्र मनाइपपेन लयरमf tf रw रवiE सम

Page 70

काय्यदौपिका।

प्रहेतुता-(निर्ष्वेतुता) द्वतोश्वचनम्; य्रथा,- *एड्ीतं सैनाइडमो: परपरिभवासोितमपि प्रभावात् यम्याभूव सलु तव कविच विषय:। परित्यक्ष तेन त्वमाप्त सुतगोकाय तु भयात् विमो्ये शख्त! लामइमपि यतः स्वक्ति भयते ।"(२८)

अव द्वितीयथस्तमोचने देसुर्नोत दति निहेतुल्वम्। "निइैसुसा त स्ातेडयें दोपता नेव गच्कति"। यथ्ा,-"चन्द्र गता पचसुपान् न भुडतो

डमासुखन्तु प्रतिपद्य लोला दिसँशया प्रोतिमवाप लष्मो: । (ड) [कुमारम+] अम्य राती पद्मस्य महोष, दिवा चन्द्रममय निष्युभत सोकप्रसिइ्धमिति 'न भुड्ते' इति हेतु नापेघ्षते। (स८) गहोसमिति।-नषेप्रात कोपात् बज्यमानमख सम्पोध पमलाथ

परारभवमयादिन्यय, ['मररिभवमयान्" इति वाठाकवैडम्यवमेबद] नोचितम- अुिततटपमपोति सायम् साज्जपथ् असयद्धमनिषेधादति भाम, गदोगम- नवनस्यितम, चासी, - बमद, वस्-सत्ित, म्रभामात् -- तनस, जम प श्ोडप, लन रति सैप, विषय -गोधशोसूत, न वभुम् प्ात खचु म, चाय न् स्म एव जमस्ष मोपरौभूत इब्ब, द्रोपस सर्बजमिलात, आाबया ला बमतु स्वेप अयलनानिति साक तैन-मम पिता, सुतजीक्ाम-वतलेग मिन्वासुनस नम भद्ात, मय्रमयाग, म्टम्य पति सेम, सें परियरम् बदि, पहलाप ता दिमोस्य-मस्यानि, वतः-मोयवादियय, अपते-सुष, ववत्ति-गर्भ,

(न) कर्मिता-पावबा सुकरमममिदत्। बोबा-नपता, बल्ो:

1

Page 71

पष्मशिसा।

भनषीकतत्व यथा,- *म्राप्ता: मिय: मकमकामदुघास्ततः किम्? एतं परट शिरमि बिदियता रम किम् ? सन्तर्पिता: प्रणधिमो विभषेस्ततः किम् ? कस्प स्थिसं सनुभृता सनुभिस्तत किम् (२८) [नेराग्यसत] पव "तत' (म्?" ति म नशीव्ञतम्। * पीनवमयं यथा,- "एसञ्वा नाउस मोट पतिय सज नधेरम्तरीर्शयमाथे मेनानाये सथिलेडोिमिरन् सम पिसरि गुशे सर्वेधन्दीखराषाम्। कपाल सम्धमेप सज छप। ममर मुझ डार्टिषय। भर्डां साते चायदितोय वहत रयधुरा को भयस्यादकाश ।" ( :. ) पत्र चतुर्दपादशकार्य: पुनरसः। * भह्ग नरेंय निर्देश्यत्वं नवीऊ्वतत्वम्। "ततः किम्" उ्त्वस् "तम्मात् किम" इत्यादियपेय अभ्दपिवर्सनि वत्कर्पाभावा

1

Page 72

(٠٠]

...... 桂 降 尊 肉

...... .. .....

...

Page 73

for]

एव रो. एम मोफडममिरम1 बिष .- विषेयय, पमुबाद:, - परमाषान्ेन निर्देश, यया, पसप्रafन: सतिश्ध मपे नियाग" रत्त्यव डविम: मयसैम बाप्पमे रति पिशयम।

प्रतिकृम्न विभावादि-यहा सीघि पुनः पुनः॥ मौरो बंलम्मामा, धमूतय विशिखा कोमूमाः पृष्पकेतो-

रज्राभाय, निसाया विय्ामति कुमुट, पमिक्षा गरपसे. भिधध्यनंपु मृषय मगात प गिछिता, नाम्ययोक फ्म खात्। न प्याण्हामी समन्ते, म प प्ुसूगपले गसमारदुमाया- मित्यायवेद्यमम्यम् कविममब्मत मत्यीना प्रबन्ध . (द)

मर्ाष रति मर्रस िषतस्वाहेद:।

4

Page 74

794 44 141

P

1

Page 75

[00]

dr₪aeimt*uomeergureiueiaicerqי (tt)

शत। हिमदेररे पमेकशीरमदचे मह्ले दुर्ष्वीषनष्य भानुमखा

மaச minftanar fowfa: 1 (o#) 1

Page 76

[ov] काव्यदौपिका।

प्रशतय:,-दिव्या:, मदिव्या, दिव्यादिव्याय, हैद्' धोरोदास्तादय:, तब् यो यदाभूतः, तम्याययावर्षने प्रजति विपर्म्यो दोप :; यथा,-रामस्य कप्नना वालिबषः। यद दा,-कुमारसभ्भवे घटमे उत्तमदेवतयोः पार्बसोपरमिखरयी सभोगधर्णनम् ।

उख्वानां दोपार्था केवाश्वित् सविददोपत्व, कविट्पतभर नय नपदोपोसे सस्यलेपु पयाधोभागे दटव्यम्। "अनुकरगस सर्वेयां दोषागां स्ाददोपता।" यचा,-प्रनवतोघ वैघेय: "स्कथसते यदि बाघति।" (।य]

पछशिसा।

मक्मर्पमाद् नन्यर,- "ये रमस्याद्िनी धर्माः मोर्य्याऽऽदय इपाउड़ममनः। उत्कपहतयम्ने म्यग्चलम्पितयो गुणाः।"

4

Page 77

(0] थे. मापर्थयाडरये गुपस, म पर्यामाम्1 स्रषमस्तय :-

"माधुप्योन:प्रमाटाSSख्यान्ययम्ने" ममुदोरिताः।

"दाछाटकषं माधुय्ये" पिसम्य "द्रतिफारथम्।"

"ककमे विम्रलम तत् गासे चातियान्वितम्।" [*z ]

"नृद्ि वर्णान्त्ययर्षेन युलाष्ट-ठ-ड-ढानू बिना। ननधी लघू व तदाी वर्षा: काग्यतां गताः। यहतिवल्परशिया मधुरा रचना तथा ।" (१)

पया,- सदिए क्रियतामननरं भवता मन्धुज्ञनमयोजनम्। रिपुशा व्वतमातिसर्जञनावनु। मा प्रापय पत्युपन्तिकम:" (२) [इमार]

Page 78

"पोजिशम्य विस्तान-रूर्म दीमत्वसुच्चते। योग्घीमत्रोटरेयु क्रमेप्वाडडधिक्ामस्य त् । यर्गम्याSददतो य्म्या युक्री वर्षी तदश्रिमी । उनय्यंधी इयोश म-रेफाषट-ठ-5-टै: मा। गशाग्स पशारथ तम्प व्यघ्रवर्ता गता:। तग ममामरड़ना घटनीवलगालिनी। ()

149

  • E

43 .*

Page 79

परामिपा।

रमंमस्यन कर्चापब दैवि। भोम: (v) [.)

"विस व्याप्रोति यः घिमरं गुप्केन्नमिषानमः। म प्रमाद: मममेदु र्सेधु रवनासु च। गमाम्द्व्यम्नका पर्व-वोधकाः शुतिमावतः।।"(५)

*खुडिथी मिष मखी मिय प्रियमिया भमिते कमाविधो। वदपाषिमुसेन एक्षमा उरता सां वद वि नमेषनम?॥(4)

सम्यारिय पालिदासम्न्येपु रामाय्पे प वाहुषयेम द्रश्य्यम।

Page 80

काव्यटीपिका।

"एपां शन्दगुपत्वञ् गुगव्ृत्त्ीच्यते वघैः।" (5)

शात ननाववकी माम बडमिक्षा।

सप्तमगिखा।

रोतिमरप तरोदाबाSडर,- "अस्त्यनको गिरां मार्ग: सून्ममेदः परस्परम्। तब वैदभंगोड़ोयौ वस्ेते प्रस्फुटान्तरी।[एकी

च वदविन्यामम्णानीरूपा। यथाऽद्द विश्वनाथ-

सखो, (इति मची इत), वं मे मिस, -रइयि, पमामे र (ग।

से मे ममित्रै-मनोके, ("वनिरं बियु मुन्दरम" इति कोष:) बवावियो- कोताऊदिम्यापारै, बियच्ा (डन माडवि इसा), नमः बर्गमेत्र मे बवम मात्र। वव रम्टुमलोहरयदपमैक मार्ये बद्त, ब एरिमतात

(0) पणामतिपय-गारषुयॉम नवादा्मा, मन्गवर्ल मुमरच्या-

Page 81

[ee]

महत्तिस्ल्पप्टत्तिर्या वेदर्भी रीतिरिय्यसे ।।" (२) मनिताउतिका-मधुरसरूपा। हत्ति,-समासू।यथा, -"दिद क्रियमाम" (61 परष्ठे) इत्यादि पूर्वमुरम्। मोशेव कपमाड, - --- "भोज:प्रकाशकवयर्वन्ध पाड़म्वरः पुनः । ममामवहुला गोड़ी" दर्पये समुदोरिता ॥ (३) वन,-रचना। पाडमस :- गाढ़:। यमा,-"चघडुज- समित (6० पृछ्ठे) इत्यादि पूर्वसुरम्।

घष्टमशिखा।

"काव्यगोभाकरान् धर्मानलद्वारान् प्रचचते।" [ eeो ] नवहरिनान,- ते प दिविधा,-प्रव्ट्गता: प्यंगताय।

रारिजी, प-समासररिता, पक्षापि,-रतवमात् पा, रचना, बिदर्स-

नाइम्तर,-612, नेहार्पवतिपाद्डममा बगड रमग, वम्,-रवनादिबेक -

MHN 77

Page 82

ममगन,- पमुपामयम जाइइदय:।

"पनुपास: गम्दसाम्यं वैधम्येपि सरस् यत्।"

रमानुगुवी वर्शना प्रजवन न्याम: । यपा,- मनाकुश गधुभरादनपुष पश्मयन्. ममान्निइनर्म दुनतरममई प्रयमषम्। गहसन्दं मन्द दमितमरनिन्द तरममम् रोवन्टन् िरत मनररनद दमि)

*गणर्णे पुषगर्थाया: सग्व्यधनमंसत: । नमन तेनशअशबैमक शििगयते।" (२)

1414

44 444

'4'

Page 83

--

पम सयेि वर्षमद्धानय्ो कचित् मार्छक्त्वं, बावि-। विररयकत्वे, क विदेकम्य मार्थंकवम् व्श्रष्य निररर्थकत्वम् ; पत एल "सयये" रति। सनेव क्रमेपेति "दमी मोदः" स्यादे पिविक विषवत्वम। () एतस पदपाटायाहत्तितेम प्रभूत- -- सममेदम्। (*) दिखावम् (1) उटाद्रियत,-

मुदुन मास्तनमाम्त म ल्ो क्कय त् म सुबभिं सुबनिं सुमनोम,।"(६)

मथमे पादे दयोरवि, दिनीये प्रथमस्येश सतीये व द्वितीय सो: सार्थकत्व, पमुषे दयोि "रभिंसु" रस्येतयोनिवर्यकत्वम्।

"झि टैः पदेग्ने कार्घाभिधाने श्ेय दप्यते।" (०) [farne ]

(t) fe-fofe ofaati

Page 84

[<v] काष्यदौपिका। 1

यथा वा,-तवैव पञ्चमाइ्ाद्षी कझकिनो जरावर्गनम्। तवे:

"प्रस्फटं सुन्दरं साम्यमुयमेत्वभिधीयते।" (१२) एपमा,-

ग्रस्फुटमिति रूप का उडदेगम्यसाम्याद्वेदाय। सुन्दर्र-वेचिता ननकं, तैन "गोरिव गवयः" दत्यव्र नायमलद्गार:। माम्यं- सादृश्यम्; माम्यच्-क्रियागत, गुवगतम्, उभयगनञ्जेति विविधम। कमेमेदाडरयानि। तव क्रियागतं यया,- चपात् प्रयोधमायाति सद्दाते तममा पुनः । निर्वास्यतः प्रदौपस्य शिखेव जरती मति: :" (१३)[ पनि.ड.] अब "पयाति" "लङ्गात" इतिच क्रियादयस्य उंपमेरे उपमाने च काम्यम । गुपपगत यथा,- "दुरस्तु किच्चित् परिलुपवैश्ययन्द्रोटयाइऽरभ दशम्वरागिः। धमासुखे विम्पफनाधरोष्ठे व्यापारयामाम विभोचनानि।" [कुमाष*] प्रत परितुपधेय्दैतं मुग उभयवाधि ममानः।

पिशसगपाभे, सुतरम्-पविकतर, तथा प्रमो-वर्था कोषम्-बन अयावि-समत, पम-अाक्रीकप। वन्रादाय्स शम्।

मिषस, तम उपमा रति पामिपीय है।

प्रान, कममिषद, विमायर, गपाति-दोति, पुन,-वपामृ, ननद-

Page 85

एट्टममिषा। [ =* ]

एभयगर्सं यथा,- खपयति इदयेश' स्ेडनियन्दिनी ते धवल यह समुन्धा दुश्वकुर्येय सि: ।" (१)[४र पव "सपयति" इति क्रियासाम्यं, 'सेहनिर्धान्दवी" "धवसवहलमुग्ा" दति गुपसाहखद।*

  • यथा पा,- "गुपदोयो दुधो गसविन्दुप्सेडाविवेखर:। मिरसा साघते पूर्व परं कप्ठे नियच्छति :" (क)

सममती पनिमाधेदम पत कम पूसो एवोनिदशर्न विषतानिि पोध।

निवट्मो-बेइमुटिरकी, इवविमकातरिमोमहि १सहले५-गो

1

Page 86

[<]

'मालोपमा यदेशस्योपमानं यहु हमाते।"Mr*l यपा,- प्रभामरया विषवेन टीपस्विमागयेत निदिपस्य मार्य:। संसजारश्चेर मिरा मनोजो तथा स पूतय िमूशितय।।।

'तट्पजमभेदो यः उपमानोपमेययो:।"(o। सपमारम चम्दादि, उवमेर्य मुद्ादि। म्रभामिनतिमिम

इमटाइइरोपी कपरमिस्यर्थ। प्रपा,-

(il.m.ut,

if 4 14, .44 46:44

Page 87

परमगिया।

पर्थामपुष्प प्व्जम्नाम्य: फरप् बाबोहमनोदराभ्यः।

दम ममासू नंपुमा, पुष्प पतवकाइडदिए् य पनाइदि नाम मिदा रोय:। सप्रंस,- "सग्भाय नमघोश्पेषा प्रकृतस्य ममेन यत्।" [१० ]।

सस्ट कोटिक: मंगय :; अपमतुसकोटेहस्तटखस मसुतकोटे- - निसरमेम जायते, निगरपत प्रमुतम्य कविदिमुपादानेन षि - दुपाश्तध्याम्यध:परषेन भर्वत। यदुशम,-

पध:करप मावेण निगोगीलं प्रचवते ।।" (१८)

विषय :- प्रमुतम्। क्रमेणोदाइस्यम्-

1 लिनमा: बाया दप प्रमा: मे, वममानि-रस्नानि, सवितणातो4ड 0स

इमयमनिवट सम (१ ५० ० री०)। उनहूरनाि'।

रसनवि पवितम्।

Page 88

[c=] काव्यदौपिका।

"निम्पतौय तमोडद्गानि वर्पतीशख्जनं नमः। अमत्यु रुपमेवैव टृष्टिविफरन ता गता ।र (१य) (बच०] प्रव तममः प्रमरसम्पाताऽऽदिरूपो विषयी नोपातः। समयः म वत्तत दवैप यव मां समनन्दयत् सुमुखि! गौतमापितः।

स्तत सूर्तिमानिव महोववः कर:।" (२०) [डगर] पत्र विपय: कर उपात्तोऽयि मूर्तिमनर्कोक््वरुपेवाघ:छतः।

"मन्चे थङ्के घ्रुवं प्रायो नूनमित्वेवमादिभिः। उत्प्रेच्षा व्यज्यते शव्दैरिवगव्दीऽमि ताहशः।"(२१)

प्रज्ञतस्य निगरपेनामेदज्ञानममज्तस्य मध्यवसायः तप्य

दैेन अहर, इस वर्व बर,-रीि, मुर्मबान-१ैरस, मयोयन १९*ी

Page 89

पटममिया। [<z]

प हपे चायामपस्तुमव्यानिबितल्ैन निर्देशात् साध्यत्म्: पष् सु निवितत्वैनेव पसीतिरिति मिस्लमित्यनयोमेंदः। निगरपस एमयवाधि ममानमेव ; यवा,- "पकानजमदाइडडमी किरस नाम सुताइवली-

द्दन्तु महटहतं यदमपायिविद्युन्नता 5प नम्वि कनजायनद््यमधोमुष नृत्वति।" (२२) परव केगाटेरजन टाइएव स्या टिरूपेपाध् वस्ा नम् । पथा वा, -* दष्टिमु पौह्तजगत्तयसखवमारा धोरोडता नमयसीय गतिर्षरिसीम्। कीमार केडपि गिरिवडसता दधाग: v2-

बीरो रसः किमय मत्युत दर्प एव ।"(२२)[नर)

पािनो-ायिनोषवं, या विदठुवस-कौदाममोषत्री, तम्राम् मरचमबती हैवि

भहन मदसम्-पतीस विद्यनबरमू। बरब बैथाडड़दि्किपो निममी बोपास, नडडा-

(र) हतरिनि।-रि,-एप मवपस इटिशाया, ब्मोमत-वम-

  • सुसामा- पकिमो, पार,-नषं रवा वाहतो, तया, बोरा-शकोयसुबिषा, सवयुसखि शशम, वावा-सुदर्श प जदि,-प्राद्विचेष, वगितो-पुविशो, नदवोप-गर्सा करोतोक, सरसशकि यवो सवाषिया मर्वि सोडं म इतौमोने,

Page 90

[2.] काव्यदीपिका।

प्र कुम्म्य वोदव मरुपेग टर्वरपैग चाध्यरमानम्। मथमे विषय केशाडदिर्नोपात, द्वितीये "अ्रयम्" दृत्यनेनोपासो उप्यष. प्रतः। सम्यकपा वविययोमि- "प्रस्तुतस्य यदन्यत्वं यद्यथोक्ती च कल्पनम्। कार्य्यकारगयोर्यंय पौ्वापय्यविपय्ययः ।

क्रमेणोदादरगम्,- "वन्य देवाङ्गलावख्यमन्या' मौरमसम्पदः । तथ्या: पम्मपलायास्या सरमतवमनौकिकम्।" (२)

मस्वमिन्वय, दयान, -पारयन, (बेना क सव्पततिसारम एव मुबचबकी मर्वन,

कर नमभं मईदम,म िमुतअब्दामा मद्यप्रीत नराम्याण सम्पपपामम प्िित

Page 91

中 电 單 年 轉 第 ,2 國 < 日 4 毫 444 一 年 1 十 0;441 日 04,41 << 年 <4

Page 92

[2=]

1प. ममरहे।

गामेन प्रयपशारय माय हारेय दुबन * (f) (

5वी वेधम्पेण मसर्ष्मे।

पदार्यानां प्रम्नुतानामन्वेवां या यदा भनेत्। एकधर्माभिमस्पन्य: म्याशदा तुन्ययोगिता।(४६)

वैवरन प्रमुतानामपरणुनाता वा परतपमेमसख: तृगप- योगिता। स्रथा,- *ये मतेरोना परत्रम्पा परम मेरो स्थित दीधधररि दोरदमे।

हुरममर्यं सराति-पोड़मति: ववा हि, दमेन,-दूटी म्रम, इमपारन सन्वापवारक इतोशारेय, सल्कसार्निर्कवानसयदरप्नन पसप्, ब्रास्बम्- नी भर्वेम, सनव्रिय म, आाम्वेदिति ग्रेप प्रशुय ममचशोि भाग्र:। बम हेमनमने निव्वपमनवितति नोध्म्। उरन पूर्णेत्रम्।

चासुताना मा, चमाकरशवक्ाना वेम्वय, परदार्वाना-वश्नाम, पजैन वर्मेस- शु"क्ियाइमतरफ्पेय, यु तग्भबकपेष् वर्भवति मात, वमिसमय्- समपवमी

Page 93

दटममिसा। [<e]

भामन्ति रयानि मडोपधीय पथपटिष्टो टुटुटुधरिवोम्।" (४०) (मार्यण] एत्र द्िमन्दर्पनव्य मज्ञतत्वात् तहतोपधिरवानां क्याना- मधि म्शत्त्वं, तेवा टोडनक्रियाछपेकप्रमानधर्मसस्वन्वात भोषभ्यप् गम्यसवात् केवनप्राकरणणिशविषयोयमनडार:। *नागेन्द्रहस्तास्वधि कर्कमत्वा देक्ाम्तभेत्यात कदनोविशेवा:। लभाईवि सोके परिया्ट्रि रुपं

एवर नागेन्टरहस्तार्ना कटमी विशेयापास इयानामम्यप्सु- मामा परिणारिकममाभक्रियाया: समामधर्मस्य सम्वन्धात् के पक़ा मा क रधिकविपयकमिदमुदाहरचम्। टोपनम-

हमेसपपते, दोम्मति-शोडके, िरने रदोबन, बंिमायमें, वर्य परिषम्- बिबाइ, रडूब-बपिपमे- तरापयूरेब, वर्वादक-विरटिट, बरिषो-बमुमना गोकदवशनिति भम, "शोर्मुन तु बसमत" इवि बिमदराकान) आासननि-

Page 94

華 出 車 ま 六 144.4

س

Page 95

पटमनिषा।

एव ममयति मममोमयति पेव्यभथो: क्रिययो: कर्मदारक मेम विशार पति, कर्मकारबसेके पेरन्यमिति।

"मन्टेह: परुतेऽन्यम्य मंशयः प्रतिभोलितः।"

भदोकी तदनुश्ती प दिधाडमी परिकीर्तित: । प्रजते-उपमेये, पनाप्-उपमानछा, प्रतिमा-इवि मोदोि: तथा तिता; मैन "म्यासुर् मृदुवी बा" इन सम्देर मागसपडार:। मेद :- पेच्रग्यम्। मटोको पया :- "वर्प भामण, बिमू? म खमु तुरण: पममिरितः ऐमामु: बरम्? सर्ग, प्रणगन दिगी मेव नियतम्। क्तान्त र्कि साचास् ? मदिया टमामार्मिति ददिि समाओख्वादजी तो विदवत (िकम्पाम् प्रतिमाशर ।" (।1)

.,"('*

Page 96

मेशमुज्ी गथा,- पम्या मगविधी मनापतिगमृमन्द्रो नु कान्मदः? विसोमादरम सवर्य नु मदनो मामो नु पुष्पारर?। वेदाभ्यामजडः कर्यं नु विपयच्याउत्तशोनूइमी निर्मातं प्रमनेष्मो इरमिर्द कप पुराषी मुनिः ?। (28)नजमो]

रोबाइ,-न,-मासथ, खन-निवित, ममम पुरजे,-स, रग-

मपर्स सर्रो दियी म प्रक्वानि-न चाप्ीति १4म, "विरमूईश्रवर्मे वृव्येन

माग, शपास-वय, प्रतास :- नन, (िम् ी न डोपइ,तो-तान मदिकटन,-महिचाउपड, नाय स्वति मात्र; स्वान् बात्री-दुहे समानीज -रूर, परतिमटा-पतिपचडोश, बित-बहुपनम, पति-रल, विववान-

(४त्र) व्या ति।-वबंयों दरा पुषबसपर्कान। पका,अथ

उ- वभूत बिम् य रति प्रय्े, चन्द्रस वानिमवलान बालिषटरस विसकंते दति

मदन,-द्राम, म-कि, पज्ञापतिषभूम पति पुर्वोतेमान्य; बम्मया वबमेवे विशाासवम इतिभाव, रषवा पयाइबर,-पुथ्ाधाम पावर,-सपततिवा, उसुमयोनिरिचय, मास,-फ/म्नपैवमासात्म वमनश्ास शते यबतद- कि. मजापतिरभृत्+ चन्पक्षा ब्मेय कसुममम् पत्ाना मोकुमार्शरम इसि भाव। वयमय जिव्ासा उम्ामसाइSड वे्द्रास ।-वटाभ्यासन-वदान9-पुबषद- भोमनेन, मड़,-विषय पावरहत इस्य, चत एव ववषवैम्य,-सरकचन्दमरनिता- इ5हिप्य, व्याइर्स-निवस, कौतूसम्-पोसका बम तथाभूत, भोमवास़नामिरस दूति यामत, पुराष,-चिश्लन, मुनि :- व्वरिकाइडच्नमवास्री नावावइदम्- रदूदश, मनोडरे कप निमात मय तु-केम प्रवारैय, पमवेतशरकयाल्+ न कवमपोच्ईे। के वा रमस्वा नविरदितदुराणो मुनिकसेतम शोन्दर्धम? समध मेर नबानीसंपतमेः निशतने दाम्या मविर्यपेनमो नारा मथ्मुनेननििति, बाप सु चड-

Page 97

पटमगिपा। [r.]

पाfनभ .- "माम्यादत ग्मंमद्वधिर्माम्तिमान् प्रतिभोख्विता।।"।।)

पतिभोसननि अतिकार्या र्जमम् रतति भाननमाक यनहारप् विषय: 1 वपा,- "महराज। बीमन। गगति वाया से पर्यानन पथपाराबान पर्मपुरचावं सुगवमे। कपर्दी केवारस करिदरसथाय इनिममन

एस भोजराजयय वथमा परमोजी ज्रर्गााति मरसााप

"प्रहुतं प्रतिपिध्यान्य-ग्यापनं स्याटपरति।"Y

Page 98

काव्यटीपिका।

यथा,-"नेद नभोमपलमम्यराशि- नैताच तारा नवफेनभङ्रा:। मायं मशौ कुण्डलित: फपोन्द्रो माषी कलडः भवितो सुरारि। (12) धम प्रसतुताना नमोमएडलाइइदीनो परतिपेधेम पम्बुरि पभुतीनाममस्तुतानां स्थापनम्। यथा या-

मांणव्याजन पव्येस्ता: प्रथिव्याममुबिन्दव: । (द)[] भत्र प्रस्तुताना सण्ोना प्रतिपेधेन मशुबिन्दूर्ना स्थापनम्। समकोडप -मुझमापंये- "य नोकात् गम्यतेऽन्योरऽर्यस्तत्समानविशेषगः। सा समासोिकढिता सङ्डेपार्थतया बुदैः॥" तव्ममानविशेषण उत्पलसर्यं, तैन तक्मामक्ायये तःसमानालङ्य गुद्यते। यत समेविशेयणेः कार्य्ेलिंड्रेय सद्ात् -प्रस्तृतात् भम्रस्तुताद्ा, धन्य:,-वयानाममप्रस्तुतः प्रक्तो

पतिबिष्य सतक्वतय् स्ताप्रमम् उपत्ुनि,"पति चपैचितम्, तभा ब-मविमोकोज दिहसे दु बपा,-"ेम पस्ु, बिनु दर्प " उवादी नायभता पति कनिमम।

मसुड, पताप तारा, -मयवानि, ननश दिनाना सङ्ा -डेरा, वर्ष प्रयो-

Page 99

(t.11

पा, पर्थ गम्यने-बोध्यते, पासट्ेपोसिम्वरपसवाठ,ममामन- मईपेग पाप, रति व्यतषया-समार्ोकि कविता। अहंपद

वाप्यात् प्रमुतम्य गम्याे समामोमि,"इस्यभिद्ितम्: मध्याम

परम्तुतवतोताव प्रसतुममरर्य्म। रस्याङ्। "बार्ज् प्रम्तुनडप्रसुतः

fonnd: uwofce oifefu: a" (at) |t. )

Page 100

काय्यरीपिका।

पव परप्रस्तुताचातकाज्जनवराच कार्यमाम्यात् प्रसुती चाचक:, उदाराउडगयो धनपतिय बोध्यते।

"झप्रस्तुतप्रभंसा स्वादप्रक्रान्तेयु या सुतिः । तन्मुखेन प्रस्तुतस्थ निन्दा यच प्रतीयते ।"(६३) [दकौ, अप्रक्रान्तेयु-पप्रस्तुतेयु, चम्रसुतानामित्य: [पउायें सप्षमो ]1 य्रथा,- मादाइडद्नतं यदुत्याय मूर्दानमधिरोइ्दति। सस्यादेवापमानेडपि देहिनस्द रजः। (६४) [मात्र: ]

विषनराम् पथ नजान्-वारितिन्दून्, याचते-प्रर्यते, नौहपि-नयपोि, भृगप्ा-हपर, रचमा-जनैत, पूर्यते, तत्पायमामिति सैवण। :पत्र -इहक मडता, कनानामिति शेष, पदारता-वढाचता, वित्रम्-बात्थेम, बहान् बमः सनपं शार्टितोईप बषु ददानोति भादा। यय यरद्याप पन्धत्ता समासोति समेया,

1 पव्यमेव वाचते,बिल्ु महाल भूर्ष्षेक प्रददतीति विभेने पम्तुने सामव्कपैष सवधूि- चानाम्। बसु वत्चारंय बायीनमतममसम्वा तथा समर्तित, तत् विचारपडं

अप्सश् ये भूवियमयि सस्वमप म ददात, तेव निम्दानदी वमिभानजानि सपपते। रबोउता बमम्। (() अपसदनसि-र-पश्िन वांसे, समसेन-तम-बासृतथ, मुर्ख

चतायामर्शनमितति सात्र, [बप् सपमोषम] चत्र ताप्मौति पदममाहर

Page 101

भष्टमगिषा।

एव पमस्तुतस्य रजसः प्रशंसासुखेन मसुमस्य पपमान पडिप्सोर्भिन्दा प्रतोयतै। यथा वा,- सुखं जोर्वन्तसि इरिषा वनेष्वपर सेविनः। पवेश्यय मुलभेस्तरपटर्भाडुराइइदिमि.।" (६५) पत्र सृमाणा ससजावनस्यामसुतस्य मथंसया मस्ुतस्य रजानुद्टत्तिजञीवनस्य निन्दा प्रतीयते। व्याणसुति,- "व्याजस्तुतिर्मुखे निन्दा स्तुतिर्धा रुढ़िरन्यथा।"(६६) [ = z] मुखे-पापातत', पन्या-यथाक्रर्म स्तुर्त्यां भिन्दार्या था, हटि.,-पचयमानम्। सुतिपर्ठवमाधिमी निन्दा, निम्दापरय्यय- ायिनी स्ुतिय म्याजसुतिरिति फमितम्। निम्दाया. सुशर- दपय पर्यपवमान व्याजेम सुतिरिति व्याजमुमि, सुतर्मिन्दा- रपेम पययमसाने व्याजदपा सुतिः। कमेग यथा,- स्वका राज्य गरममुमरम् प्ीषमाख्रटयुद्धे राजो सानवा गडनविपिन द्ारयम् सुग्यज्ञान्ताम्।

Page 102

[tt-] काष्यदीपिका।

"मुख यदि किमिन्टुना? यदि चनाघले नोचने किमुत्पलकदम्बकैः ? यदि तरङ्रभड्गो भुवो। किमात्मभवधन्चना ? यदि सुमंयता: कुन्तला: किमम्बुवदडम्वरेः ? यदि ननुरिय कि थिया?॥(s)()

प्रकन्पनं, द्वितीये इन्दुप्रभृतोनां निष्फनतकघनम्। 1

वच सप,-

[term. ) इवामा मामसजमनस्य मरविसमयसिसताहिति लाब :. (पत) देवेव-िमूमरि पेवय, तम साइसेम-बाटस डबजेनेयस, य रिनोड,-सदमवि कितयकोर नदनि, मे-मन, नसम्यत-न सबने, fशसteरfर

(-1) नुखमतिसमोता रिमाव्य रामयमोतितियम् यद्ि मुप द्ीति मैन, [मोनापा पवत मर्षम बम्ापाथ्म]तदा इ्दुम-वश्ेप, ि

fffला , बदिबरस्थर बईि-नॉटल बणे माइमो, मुरी, बिचेने

Page 103

वमाव देक्वार्वरिति भष्दयेपातु, वाचनमिति व ध्वनेष्ेव- छ़ेद । यथा,- *समय्य कयटअम्येव टिविषे प्रमिक्रिया। उपानहा पक्मझगो दूरतो वा बिवजेनम : (०२)

"मा सहोलि: सहार्घस्य वलादेक द्विवाचकम्।"(०४) घथा,-'पुरेपमोस नृप! रामषीयरक

सदय ते वन्यफणाशरिम: पर परेति काश्ये यगमा नमं वमु: : (1)

wrmithot It nd te thee, e-'rgt-

Page 104

काघ्यरोपिका।

"हे तो्वांक्यपदार्यतवे काव्यनिइ्गमुदाषटतम्।" (२६) [fam:] वाकष्य पदार्थम्य वा हैतुरपिपोज्री काष्यनइ्म्। यथा,- *रे इस्त। दविण। मृतस्य गिगोहिजष - नोवातवे विभूज गूद्रभुमो त्याथम्। रामप्य गावममि दुर्भरगर्भपिन- सोताप्रवामनपटो: कमचा कुतस्ते ?: (०9) (नहरम

जामत, [नयतेरममसबान मबाने कर्मनि स, "प्रमाणक मेसास्टेने पाहोगढ.

तन्-1, बगम वर्म-सड, वरम्-बससे, मार्स्ये-पयममिचब: पेबि- माप्ोति, समद्रमपि चोयते इब्बयं:। उसं बमस्रम।

य सतोष्षय, मान्यवित्म् वदावतं-ववितम, हेथोसक्यार्य पैय, पशारवकपेम पामिषानात् नाम्यसित् दिवियमिति पवितम्।

क्रियमाणनात् कोतानिर्योमनस्ावि दविषष् सैनेय कमलीतियपनारात् बाकती। मतम-नवले क्ार्सन वैबसनबस (बमाटर्ड) नौन्ड, तिमस जिये,-वाअ्रन+

घवि मेदिनो) सूडसुनो-युद्र एप भुनिर्तामम्, अपार्णं-स, विवन-विशिप, उ्वयतपस्रिमं वहरेषर्ष, आाधममियुओोनममेर प्हारस्र मुखसुदेस, नव मन्कदल पति भाग। एमपरायस वर्पा्वम, बिरसने कर्म हि नमत

Page 105

a rttigi tut "rine manfe' tfa ief.

ஸுயான (ா சிர்சவினாக்கனர்" (0=)

"wmioteed neantate eii1 (ח) * wgtwaitrife egqar giten i

1

Page 106

काव्यदौषिका।

fiaf,- "सति हेती फलाभाकेविशेपीकिः" विधा च मा। उत्त्य नुन्योनिमि त्तस्याप्यचित्त्वतवे च कुत्रचित्॥ उत्लनिमित्ता, अनुन्ञनिमित्ता, पचिन्तनिमिता चेति सा विधा। क्रमेष यथा,- "धनिनोवि निरुनमादा युवानोऽि न चखना:।

परत धनाऽदिरुप हैतुमर्वेवि उम्मादाSटिरुपफलाभाब्ष महामहिमशानितत्वभ्वाव निमिन्तमुत्तम्। प्रवंष चतुर्थेादे *स्तिपन्तः सन्ति भूतले" इति पाठे-निमित्तमनुतां भर्शत। "स एकस्तोपि जयति सर्गा्ति कुममाइडयुभ:। हरताउपि तमं सस्य भधना न पसें छतम् म (८२) चव तनुदरणेि बनावरपे निमित्तमचिस्तम्। (6) रमोतिहरी अति-बारमल्ते, फतामाने-थदपयो

Page 107

tytht metww e tc imt ir (er) [יso) ontifattifaes wnewi ftme I

▼▶4 著 1 中 时 , 中 ⑆4 中 司 年 す す , 专 w 专 中 す B 日 N ,~ 一 新 → 比 < 女 中 端 !,

Page 108

काव्यदीपिक्रा।

प्रथमे भगवतः प्रभावष्यातिगयित्वाडापाततः प्रतोयमान: विरोध्य समाधानम दितीये ननतत्पुरुमसमामे विरोध बदुनोड्टिया परिह्ार:। विश्रमम - "गुगक्रिये वा यत् स्यातां विरुद्धे हेतुकाव्ययोः । यदा SSरव्यस्य बैफल्यमनर्यस्य च समवः। विरुमयो: सङ्गटना या चतद्िपमं मतम्।"८ह

यत कारणगुप एक:, कायवगुमस्तद्विपरीत, क्रिया व इयोविरुदा,यत्र न केवलमारव्स् वैफत्यम्, अनर्थाउपत्तिय, धव विदमयोमेलनस् भवेत्तदेवं चतुडा विषमम्। क्रमेण बथा,- "सद: करस्पर्शमवाष्य चिवं रणे रपे यस्य कपायलेखा। तमाननोना परदिन्दुपाएड य श स्तिल्ो क्याभर पं प्रसूते । (८0) यत गुपाउऽद्ररेकाS5ययट्टसतिलेन परम्परविरोध: सळेर योनि,-परमत, बारममिचई, वश ववामूतः, नवनाम् नमयति रति रम- गममन दबयें, नव व यर्म निरनब,-बनदात् मिश, पर्यममाने सु माटि पनती दक ताटम, सवय् नामरदित रचये मं अमताम् बादि,-मूनकारब परनु खबम् यमादि,-न बशि प्थमसाने तु बास्ि मादिषंक तबोप्, बमजन मुम, -- सामो, खब्यु मिरोक्ट,-ईवसाहित्र, पयष्साने मु निशव रवरोदिव सबोत, सामिषद्ित ९वर्थ । श्िकमये जैत पुर्णीत्राम्।

वार्थम ना,पिय सी धा्या, पहानुद मा, बारमव-सतारवस नार्थस,नैवन -विपययम, ननईद् प-बबुत पमिटस, समय, या पनवा मा,मिरपी

Page 109

erdinert frre)

2

Page 110

[१₹०] फावदीपिका।

पूर्वे पूर्व प्रति यथोत्तरस्य वस्तुनो विशेषयत्वेन यत् स्ाप निषेधो वा समभवति,मा दिघा वुधैरकावनी कथ्यते। क्रमेथोदा हरगम् .- "सरो विकमिताभभोजमभोजं भुङ्गमङ्गतम्। भृङ्गा यत ममङ्गौता: मद्कोतं मघुबर्षि च ।"(८८)

विधोयते। प्रव मरमोडभ्ोर्जं, तस्य भृङ्गम्, इत्यादिक्रमेय धिगेपर

"न तज्जन यस सुचारुपइजं न परजं तत् यदलोनयट्पटम्। न पट्षटोडमो न जुगुन्त यः कलं न सुश्जितं तथ जद्वार यव्मन: ।" (८2) [म.] भव क्रमेण् पुर्वपूर्वस्य निषेधः।

मूषिकेष दण्डो भच्ित एत्यनेन नव्प्चरितिमपूप्भन्तमम ब्यादायानं भवतोत्येय न्यायो दण्डापुपिक्ा, तवाडर्थान्ता वोधनम् पथापत्तिः। यथा,-

चापनापोदमभेद्वान दिप्वारा, पयाबमरी बात्।

Page 111

cenfaett

研 1 ー t

Page 112

[tas] काव्यटीपिका।

कुय्यां इरम्यापि पिनाकपासे: धध्यच्ति के मम धन्विनोहन्े ?: (४) ।पुमारत] प्रव् कुमुमाऽडयुध दति विश्ेषणं वत्ुरनिःमाराऽडमुषत्वं चोत; यति, पिनाकपापेरिति च रुद्रप्य महासाराऽडयुधत्म, दत्युमयं साभिप्रायं विशेषपम्।

पृध्वाधेयात् यदाधाराऽऽधिकवां तद्पि तन्मतम्॥"।

अ्तिविपुलथ् आधारस् अपेघया आधेयस्य, भथवा भति. विपुलस्य चाधेय सपेक्षया साधारम्य माधितव कविना

अधारि यम ताहभः पर्ताप, बतिवीम पाओोडोंप पविभाब पररमिति बेव, एवन परशमोर्य, म्यु- बमनम् एम, महाद-तहपर्र, भश्-प्राय्य, पिमाषपऐैवपि- पिनास,-तदख्य बन, ("विनालोइनमर्वं सु" दबमरः) प्ापी-इसे बम् सहभूमधावि, टिं दुमरिदान विनावनपडाम प्ायभारीम सिवसत रपैरये

Page 113

fend)

enimm cat sfivinarmat

erin er hh gl fafea yoaifa i" (e) [feene ]

中 ー mm!, 第 7 ー 4RR 4 き , 本 G4+- す 384,<44 日 . 一 ;

Page 114

...

H + 4 *. 4L

Page 115

एटटमगिवाइमीक:।

पवाइचारभतकविजमार्मी सवर्गगतलेन तरपम विभेश

"कानमे मव्दिुरेग गिशेचामि कन्दरै। पश्वक्यन्कमर्रामं स्वामेक रिपर: पुर: म"(t-) *गदिमी मविषः मखो मिषः वियमिया लनिते कलाविधी। करमाविमुविन सूस्यना ररता स्ो वट कि ममे हतम्? (११)[र० ]

"पर्थानां यो विनिमयः पव्वित्तिस्त सा सृता।"(१२)

मयणोमा, दबा-मुदा बार्स साह्थ, बिर,-सपोडि, दामानोयि यागन

मदोनाम, कहमे-पपपाही, बर्दरि १ि भाय, विरेष-परतम, चष्द्रडि

बह रमत रूपतिएपस पठुन ब्ामणपटिकपामेयपपणोयरलेन वर्मननिति

(११.) विकित बाये दुर्षम बत्रसम वार्यात्रम वियामएप पिजेनमुदा

*.

Page 116

[१₹=] काव्यडीपिका।

ममय्य न्यमम्य पधिकव्य या मदार्वस्य ममेन चधिज्ञेन न्युमेन वा पदार्थान्तरेण परवतनं परिष्तति:। क्रमेष यथा,- "तदा भगवता तेन इट्टिं दलवा र्थाद्रपे। गृह्ीतं जीवितं तेपामचिरात् परिषन्यिनाम्" (११)

किमित्य पाप्याउडभरगानि योवने छृतं तथ वाईकगोमि वल्फलम् ?। वद पदोपे म्फटचम्द्रतारज्ा विभावरी ययरुपाय करपते ?: " (१४) [ सुनार.]

Page 117

"मथ्व प प्रवयमो मटायुयः स्वगिग: किमिय शोपतेडयुना।

कीतमिन्दुद्रि पोशवणं यमः ा(१५)[बवदारसर्वंसम] पपु टाषरबेपु क्रमेन एटिजीवितयी: ममत्वेन, प्राभरण- वन्कनथोरधिक मामलेन, अर्वरकलेवरयथसोर्म्प्रूजा धि क् ववेम प विभिमयः । neir,- "एकं क्रमे पा ने कस्म्िन् पर्व्यायोऽन्यस्त तोऽन्यथा।"(।।) [मन्द ]

अन कन्चे बिम बर-मुरि, रेयमममशससारके प्रहोने बचपम कदैति, ता

सने -न्तप: विर्नम सणर्म-निर्मने, बब-कोर्नि, कोत-गकोर्त, तम्य (पसेवि पाठानम्म ) न नस्तम,-राप्र, सुन-पपति, सर्विप-सदे

विमिन-वर्बमिमद, ओोपने-बैप मिदने? क मर्म क्रष शर विष्म्न दिर्भे

पर्य्ोमादिनि भामन, बम, -निसाबर पर्माशमानावडास, दमम-1ारा

Page 118

कायादोपिका।

"लोका शिय सम्पत्ति-वर्ग नोदासमुच्यते। य द्ाऽमि प्रम्तुतम्बाईं महतां चरति भवेत् ॥"(२८) [frr.] यश् भमोजिकाया: मम्पमे वर्गमं, यदिवा ममुतष्याई मरालमा परिवरं ध्ात्. तदुभयविधम उदाक्षम्। क्रमैप यथा,- *सुका केनिशिसूत् ह्ारेगनिता: मम्ारजनीभिट्गता: प्रातः प्राद्टप भोकि सन्यरपनदवामाठछठिलाल्ताकृपा: । दूशत दाडिमयेजगद्वितधिय: कर्पन्त के सोसकाः

चररम्।

रेमन, तथा वर्ममा, यदा-बददि या, प्रमयस-प्रक्तय, प्रतिपायस रपष, 17म-उ701ईं, मटता-महोवसी, बवित भजैग, वदैि मेर, पवि, सकार्स -तदाप्ोइसद्ार, उथ्यवे।

वीत्ो-कोड़ाथ, दिमुश, -बिगासतस्या, ये द्वारा,-मुनावख्य, तेमई यपिता,-पतिता, सवा सम्पराजनीमि इती.,-वाइतर: एवबीअत इति यारत, (च4) प्राय-पमाते, पाउममोवि-पतसाले, मयर- मग मने सरन घमन्य, या बाशा, -कोवित, वासाम् बौिलाचय-परस्वितसाचाराविय, रहना,-रता, मृत्ा,-मोतकनि, दूरन दाडिमनोजै: बंडिया जो,-वुश मेग तवाभूता सुन, नेसीमब, -कोडार्व पोवितिा कौशा, यम् बर्षक, व भीगजूपते सायस-दामस, वोमाधित-कौडितम। 'बद भोमसजम दाना

Page 119

[ts]

संस्तुयमान, प्रचमेन धावा।

मंद्ृत्य मोज्ञान् पुरुषोधियेने :र (रव)[ ' ]

"संख चितम्तु मून्मोऽर्य आकरगोद्विसैन या। कयाऽपि सूच्यते भा्या यव सूष्मं सटुच्यते॥।"(३१)

यव् पाजारेष, कयाचित् वा सम्पया पेश्या, सूत्रुपेग मतोत: पर्य: नयाउपि भवा पुनः याविक्कियते, तत्ष् सूप्म्।

सुकते अनाय षद कोधयमिति। पभिधासुमध्यवममी न गिरा पुनक: म्रियं नयषचून्यंगदत् :"(१२) [न)

राता-वियाया सवाउदोननपि घड्ा विजाणहनेयप, उतूब्बाम बम्, कोबान

Page 120

काघ्यदोपिका।

"पह्तम्य पदार्थसय भृतसाय भतिय्यतः। यत् प्रत्यनायमागत्वं तत् भाविकमुदाढ़तम्।"

भूतम्य भव्ष्यतो वा शह्तथ्य वसुनः प्रस्यतपत्ेन वर्षनं भाविकं नामामड्ार:। यथा,- "सुनिजयति योगीन्द्रो मडाला कुभमभ्भवः। यैनैकचुलुके हष्ट दिय्यो तो मत्व क च्छणै।" (३॥)

"विनोकिसेहिना किस्चित् प्रस्तुतं होनसुच्चते।"(३४) [न्दशे-] यदि विनार्थकेन पदेन किमपि पस्तुतं विद्ोनत्वेव वर्सते, ताई विनोि। यथा,- "विनयेन बिमा का योः? का निया गशिना दिमाह। L रह्िता सत्कवितवेन कोहशी वाग्विदन्धता ?।*(३२)

सच्वैदि भाप, [चध्वपुर्णात कतेः बतरि मिर्] जिस्ु पप्रमै,-रोमोड्में, समदस्-सवशामास। यद वियनानसावेस पमदा नमवतम् पुपक: प्काब नामू मूसालडार। मिताचरा इत्तम्।

तो-समिती, डिन्बी-प्रसापारको, मशमचणे टटी, व बोशेन्र,-सुविपड, महाना-महनोयचकप, सुभषामन सधम,-द्याम वस साहत:, मुनि,-

प्रूमंश्रो: मरसुदेष तम मख्यषे सम्तनकतय भूमक्ष ममचवलम।

(१) उदतरत, विनवनति।-विमवेन-जवतवा, बिना जोजीमा,

Page 121

पहममिप्णाशीक1

"पय्यायोसां यदा भव्या गम्यमेयाभिधोयते।"

[ Ter.]

पथा,-

"स्यु शप्ता नन्दने अधा: कैगम भोगमानिमा:। सापसरं पारिजातय्य मध्चर्थ्यी यम्य भेनिवे:। (व)

पार्वो,*

**** ,

Page 122

गक्न्तु मतें यदि या यधेषई माम्ति तति: कापि कयेखवरापाम्। ववेपु लुपेयु बहुष्वमस्ें- रथापि रवाइडकर एव सिन्:।" (२३) [१ग]

वषि वान्यारवकष चोग:, स्वेच्द-दतिपच्न, मतन-मछनु, बात्यासवममिति

शह। मन वममदात-चमच्ये,-दवे, भहुप्ु रमेड सुर्मे9-सववते सुभ परपोति ऐेव, वयापि-षामातमवि, विख :- ससुट, रमानाम् नाबर, एक। वक् पूर्वे कान्यरयपायेंसुपदिष्, पद्यात् वखेय प्रवविभेष: तक अद सूर्ट सचप वमन्वय। ह्द्ररजा हगम्।

सोपचानममडावार्य सकासस म्यासकासद्िवास मिषाडबीब:।

समासोडयं प्रन्थ:।

F