1. Kavya Laksana Dandin edited Anatlal Thakur

मिथिला विद्यापीसग्रन्यमाला

१. प्राचीनाचार्यग्रन्थावली तुरीयं पुष्पम्

KAVYALAKSANA OF DANDIN (ALSO KNOWN AS KĀVYĀDARŠA)

WITH COMMENTARY CALLED RATNASRI

OF RATNASRĪJÑĀNA

EDITED BY PROF. ANANTALAL THAKUR MITHILA INSTITUTE

and

PROF. UPENDRA JHA CHANDRADHARI MITHILA COLLEGE DARBHANGA

Published by the Director, Mithila Institute of Post-Graduate Studies and Research in Sanskrit Learning DARBHANGA 1957

दण्डिकृतं काव्यादर्शापराभिधम्

काव्य ल क्त गा म्

रत्नश्रीज्ञानकृतया रत्नश्रिया टीकया समलंकृतम्

मिथिलाविद्यापीठप्राध्यापकेन ठक्कुरोपाह्वश्रीमदनन्तलालदेवशर्मणा तथा चन्द्रधारिमिथिलामहाविद्यालयप्राध्यापकेन

च संस्कृतम्

मिथिलाविद्यापीठप्रधानेन प्रकाशितम्

शकाब्द: १६७६ विक्रमाब्द: २०१३ ऐशवीयान्द: १६५७

Copies of this Volume, poslage paid, can be had of the Dircclor, Mlithila Snstitute, Darbhanga, on receipt of Rs. 15/- by 9n. D. ot Rostal Order or Cash.

Printed by Binda Prasad for Darbhanga Press Company ( Pri. ) Limited; Darbhanga, and Published by Dr. P. L. Vaidya, Director, Mithila Institute of Post-Graduate Studies and Research in Sanskrit Learning; Darbhanga.

443கரளாினளிவ்ளாக்சகவத்தனபகவினலிளரளள 22 26144 வதட ஒளர்கமயமினிரனனகனெெரகதரஎணளி வசளளளளிரேகனல்களியககி (53 4553 னசமுகநில் Specimen of different handwriting.

Daniin's Picture as found in a Tibetan Xylograph

THE GOVERNMENT OF BIHAR established the Mithila ute of Post-Graduate Studies and Research in Sanskrit ning at Darbhanga in 1951 with the object, inter-alia, omote advanced studies and research in Sanskrit learning, ing together the traditional Pandits with their profound ing and the modern scholars with their technique search and investigations, to publish works of permanent : to scholars- This Institute is one of the five others ed by this Government as a token of their homage to the tion of learning and scholarship for which ancient Bihar noted. Apart from the Mithila Institute, three others have established and have been doing useful work during the three or four years-Nalanda Institute of Research and Graduate Studies in Buddhist Learning and Pali at nda, K. P. Jayaswal Research Institute at Patna, and the r Rashtra Bhasha Parishad for research and advanced es in Hindi at Patna. In|the establishment of the Mithila tute the State Government receivedia generous donation the Maharajadhiraja of Darbhanga for'construction of milding on a plot of land also donated by him. As part of this programme of rehabilitating and re- itation of ancient learuing and scholarship, the editing publication of this Volume has been undertaken with co- ation of scholars in Bihar and outside. The Government ihar hope to continue to sponsor such projects and trust

विषयानुक्रमणिका

INTRODETION IN ENGLISH ... .. 15 भूमिका ... .. [२8] प्रथमे परिच्छेदे

मङ्गलाचरगाम् १ गुणोददिशः काव्यलक्षणाप्ररायने प्रतिज्ञा १ श्लेष: २६

वाकप्रशंसा २-४ प्रसाद: ३० काव्ये दोष: तत्परिहारश्च शास्त्राधीन: ५ समता ३२

काव्यशरीरम् ७ माधुर्यम् ३५

काव्यभेद: त्रनुप्रास: ३७-४० IS

इन्दोविचितिप्रशंसा यमकम् ४०

पद्यकाव्यभेदाः ग्राम्यत्वदोष: ४१-४३

महाकाव्यलक्षणम् १०-१३ सुकुमारता ४३-४५

श्रङ्गहीनस्यापि महाकाव्यस्योपादेयता १४ अ्रथव्यक्ति: ४५ नायकप्रतिनायकवर्णाने पैर्वापर्यम् १४ नेयत्वदोष: ४६

गद्यकाव्यभेदचर्चा १५-२१ उदारत्वम् ४७-४८

मिश्रकाव्योद्देशः २२ श्रज: ४६-५०

भाषाभेदेन वाङायभेद: २३-२६ कान्ति: ५१-५४

विनियोगभेदेन तद्धेद: २६ समाधि: ५४-५६ मार्गभेदचर्चा २७-५७ काव्यसंपत्कारणम् ५८-६०

द्वितीये परिच्छेदे

अलङ्कारलक्षणं तद्विकल्पचर्चा च ६७-६८ धर्मोपमा ७२

अलङ्कारोद्दश: ६६-६६ वस्तूपमा ७२

स्वभावोक्तिभेदाः ६६-७१ विपर्यासोपमा ७२

उपमाचक्रम् ७१-८६ अन्योन्योपमा ७३

[ = ]

नियमोपमा ७३ उपमाव्यञ्जका: शब्दा: ८५-८६

अ्नियमोपमा ७३ रूपकचक्रम् ८६-६४

समुच्चयोपमा रूपकलक्षणाम् ८६

अरतिशयोपमा ७४ समस्तरूपकम् ८६

उत्प्रक्षितोपमा त्रसमस्तरूपकम्

अद्धतोपमा ७५ समस्तव्यस्तरूपकम्

मोहोपमा ७५ सकलरूपकम्

संशयोपमा ७५ अवयव रूप कम् בב

नियोपमा अवयविरूपकम्

श्लेषोपमा ७६ एकाङ्गरूपकम्

समानोपमा ७६ युक्तरूपकम् ६0

निन्दोपमा ७६ अयुक्त रूप कम्

प्रशंसोपमा ७७ विषमरूपकम्

श्रचिख्यासोपमा ७७ सविशेषणारूपकम् ६१

विरोधोपमा विरुद्धरूपकम्

प्रतिषेधोपसा हेतुरूपकम् ह२

चटूपमा ७८ श्लिष्टरूपकम्

तत्त्वाख्यानोपमा ७६ उपमारूपकम्

अ्रसाधारणोपमा ७६ व्यतिरेकरूपकम् हर

अभूतोपमा ७६ आक्षेपरूरकम् प्रसम्भावितोपमा ७६ समाधानरूपकम् ६३

बहपमा 50 रूपकरूपकम्

विक्रियोपमा तत्त्वापह्नवरूपकम ६४

मालोपमा 50 दीपकचक्रम् ६५-१०१

वाक्यार्थोपमा दीपकलक्षणम

प्रतिवस्तूपमा =१ आदिदीपकम् ६६-७

तुल्ययोगोपमा मध्यदीपकमूं ६७-६८

हेतूपमा अन्तदीपकम् उपमादोषविचार: ८३ -= ४ मालादीपकम हह

[ & ]

विरुद्धारथेदीपकम् ६६-१०० अर्थान्तरन्यासचक्रम ११७-१२१

एकाथदीपकम १०० तल्लक्षणं भेदाश्च ११७

श्लिाष्टार्थदीपकम १० :- १ विश्वव्यापी ११=

आवृत्तिभदा: १०२-३ विशेषस्थ: ११=

आरत्तेपचक्रम् १०३-११७ श्लेषाविद्ध: ११६

वृत्ताक्षेप: १०४ विरोधघान् वर्तमानान्षेपः १०४-५ अयुक्तकारा ११६ भविष्यदाक्षेप: १०५ युक्तात्मा धर्मन्तप: १०५-६ युक्तायुच: धम्यक्षप: श्रयुक्तयुक्त: १२१ कार साक्षेप: १०७ व्यतिरेकचक्रम् १२१-१२७ कार्याक्षप: तल्लक्षणाम् अनुज्ञान्तेप: १०८ एकव्यतिरेक: १२२

प्रभुत्वाक्षेप: १०८-६ उभयव्यतिरेक: १२२ अनादराक्षेप: १०६ सश्लेषव्यतिरेक: १२३ आशीर्वचनाक्षेप: १०६-१० साक्षेपसहेतुव्यतिरेको १२३-४ परुषाच्ेप: ११० शब्दोपादानसा हृश्यव्य तिरेक: १२४ साचिव्याक्षेप: ११८-११ प्रतीयमानसादश्यव्यतिरेकः १२४ यन्नाक्तेप: १११ सदृशव्यतिरेक: १२५

परवशाक्तेप: १११-२ स्वजातिव्यतिरेक: १२७ उपायाच्षेप: ११२ विभावनाचक्रम् १२८-३१ [मूच्छाक्षिपः :१२ ] समासोक्तिचक्रम् १३ :- ४ रोषाक्षेप: ११३ १३१ अरनुक्रोशाक्षेप: ११३ तदुदाहरएम १३२ अ्रनुशयाक्षेप: ११४ त्भदाः १३२ श्लिष्टाक्षेपः ११४ तुल्याकारविशेषणा १३३ संशयान्ेप: ११५ भिन्नाभभिन्नविशेषणा १३३

अर्थान्तराक्षेप: १२५ अपूर्वसमासोक्ति: १३४

हेत्वाक्षेप: ११६ अतिशयोक्तिचक्रम् १३५-८

[ १० ]

तल्लत्तणम् १३५ १७५

संशयातिशयोक्ति: १३६ अभिन्नक्रियश्लष: १७६

निश्चयातिशयोक्ति: १३६ त्र््रविरुद्धक्रियश्लष: १७६

यशोऽतिशयोक्ति: १३७ विरुद्धकर्मा श्लेष: १७७

उत्प्रक्षाचक्रम् १३८-१४५ नियमवान् श्लेष: १७७

तल्लक्तणम् १३८ १७७

तदुदाहरखानि १३८-४० अविरोधी श्लेष: १७७

लिम्पतीव तमोडङ्गानि विरोधी श्लेष: १७८

इत्यत्रालक्कारचर्चा १४०-४ विशेषोक्तिचक्रम् १७ =- १=१

उत्प्रेक्षावाचकाः १४४ हेतुविशेषोक्ति: १=०

हेतुसू्मलेशोद्देशः १४५ तुल्ययोगिता १८१-२

हेतुलनएम १४५ विरोधचक्रम् १८२-१८४

तद्भेदा: १४५-५५ अ्रप्रस्तुतप्रशंसा १८४-६

सूकमलक्षणं तद्गदाश्च १५५-७ व्याजस्तुति: १५६-८

लेशचक्म् १५७-१६० निदरशनम्

१६१ सहोक्ति: १८६-६०

प्रयोदाहरणे १६१-२ परिवृतिः १६०-६१

रसवदुदाहरणानि १६३-७ आ्रशी: १६१-२

ऊर्जस्विनिदर्शनम् १६७ पर्यायोक्तम् १६ =- ६ मुक्त्तान्तर्भावप्रदशनम् १६३-४

समाहितम् १६६-१७० संसृष्टिः १६४-६

उदात्तम् १७०-७१ श्लेषस्य सर्ववक्रोक्तिसाधारएयम् १६६

अपह्नुतिः १७१-७४ भाविकम् १६६-द

श्लेषचक्रम् १७४- सन्ध्यङ्गवृत्त्यङ्गलक्षणादीना- अरभिन्नपद्श्लेष: १७४ मुक्तान्तर्भाव: १६८-२०० भिन्नपदश्लेष: १७५ अर्थालक्कारचर्चोपसंहार: २००-२०१

तृतीये परिच्छेदे

यमकलक्षणं तद्विकल्पाश्च २०२-२३१ .अव्यपेतयमकम् २०२-२०७

[ '१ j

प्रथमपादादि २०३ योश्चादि २११ द्वितीयपादादि २०३ शररव्यपेतव्यपेतयमकम् २११-२१२ तृतीयपादादि २०४ प्रथमद्वितीययोस्तृतीयतुरीय- चतुर्थपादादि २०४ योश्ादि २११ प्रथमद्वितीयपादादि २०४ प्रथमतुरीययोद्विंतीयतृतीय- प्रथमतृतीयपादादि २०४ योरादि २१२ प्रथमचतुर्थपादादि २०५ पादचतुष्टयादि २१२ द्वितीयतृतीयपादादि २०५ पादादियमकोपसंहार: २१३ द्वितीयचतुर्थपादादि २०५ दुष्करयमकप्रपञ्: २१४ तृतीयचतुर्थपादादि २०५ चतुष्पादमध्यमेकरूपम- प्रथमद्वितीयतृतीयपादादि २०६ व्यपेतम् २१४ प्रथमद्वितीयचतुर्थपादादि २०६ चतुष्पाद्मध्यमेकरूपं व्यपेतम् २१४ प्रथमतृतीय चतुर्थपादादि २०६ चतुष्पादान्तमेकरूपं व्यपेतम् २१५ द्वितीयतृतीयचतुर्थपादादि २०७ चतुष्पादान्तमेकरूपमव्यपेतम् २१५ पादचतुष्टयादि २०७ चतुष्पादमध्यान्तमेकरूपं व्यपेतयमकम् २०७-२११ व्यपेतम् २१७ प्रथमद्वितीयपादादि २०७ चतुष्पादमध्यान्तमेकरूपमव्यपेत- प्रथमतृतीयपादादि २०८ व्यपेतम् २१६ प्रथमचतुर्थपादादि २०८ चतुष्पादादिमध्यमेकरूपं- द्वितीयतृतीयपादादि २०८ व्यपेतम् द्वितीय चतुर्थपादादि २१६ २०= तृतीयचतुर्थपादादि द्विचतुर्थयोरादिमध्याव्यपेतव्यपेत- २०६ मेकरूपम् २१८ प्रथमद्वितीयतृतीयपादादि २०६ चतुष्पादाद्यन्तमे करूपं व्यपेतम्२१८ प्रथमतृतीय चतुर्थपादादि २०६ चतुष्पादाद्यन्तमेकरूपमव्यपेत- द्वितीयतृतीयचतुर्थपादादि २०६ व्यपेतम् २१८ पादचतुष्टयादि २१० चतुष्पादादिमध्यान्तव्यपेतमेक- प्रथमतृतीययोद्विंतीयतुरीय- रूपम् २१६ योश्वादि २१० चतुर्षु आदिमध्यान्ताव्यपेत- द्वितीयतृतीययो: प्रथमतुरीय- व्यपेतम् २२०

[ १२ ]

सन्दष्टलच्षएाम् २२० २४१

तदुदाहरणम् २२१ तदुदाहर एाम् २४५

समुद्लन्तणम् २२१ प्रमुषितालक्षणम् २४१

व्यवहितसमुद्रम २२१ तदुदाहरएम २४६

अरव्यवहितसमुद्रम २२१ समानरूपालक्षणम् २४१

व्यवहिताव्यवहितसमुद्रम् २२२ तदुदाहरगम् २४६

पादाभ्यास: २२२-७ परुषालक्ताम् २४१ इलोकाभ्यास: २२७ तदुदाहरणम् २४६

महायमकम् २२८ संख्यातालक्षणम् २४२ संभिन्नयमकम् २२६ तदुदाहर एाम् २४६. प्रतिलोमयमकम् २२६ प्रकल्पितालक्षएाम् २४२ पादप्रतिलोमोदाहरयाम् २२६ तदुदाहरएम् २४७ २३० नामान्तरितालन्षणम् २४२ श्लोक्तप्रतिलो मोदाहरणम् २३० तदुदाहरणम २४७ गोमूत्रिकाल न्षणाम् २३१ निभृतालक्षणम् २४२ तदुदाहरएाम् २३१ तदुदाहरएम् २४७ अधभ्रमलक्षणम् २३२ समानशब्दालक्षणप् २४२ तदुदाहरएम् २३२ तदुदाहरगम् २४८. सर्वतोभद्रलक्षणम् २३२ संमूढालक्षणम् २४३ तदुदाहर एम २३३ तदुदाहरणम् २४८ स्वरनियम: २३४-५ पारिहारिकीलक्षणम् २४३ स्थाननियम: २३५-७ तदुदाहरएम २४८ वणानियम: २३७-६ एकच्छन्नालत्तणम् २४३. प्रहेलिकोददेश: २४० तदुदाहरएम् २४६

.- तदुपयोगस्थानानि २४० उभयच्छन्नालक्षणम् २४३ समागतालक्षणम् २४१ तदुदाहरणम् २४६

नदुदाहर एम् २४५ संकीर्णालक्षणम् २४३ २४१ तदुदाहरणम् २५० तदुदाहरणाम् २४५ काव्यदोषोहशः २५१

[ १३ ]

प्रतिज्ञाहेतुदृष्टान्तहानिचर्चा २५२ देश विरोधोदाहरणानि २६६-७० अपार्थम् २५४-५ कालविरोधोदाहरणानि २७०

तदुदाहर णं सापवादम् २५५ कलाविरोधोदाहरणं व्यर्थम् २५६ सातिदेशम् २७१

तदुदाहरणं सापवादम २५६-७ लोकविरोधोदाहरणम् २७१-२

एकाथम् २५७ न्यायविरोधोदाहरणे २७२

तदुदाहरएं सापवादम् २५5-८ आरगमविरोधोदाहरणे ससंशयम २५६ विरोधापवादा: RG ミ ー と तदुदाहरएं सापवादम् २५६-६० देशविरोधापवादोदाहरगम् २७४ अपकमम् २६१ कालविरोधापवादोदाहरराम् २७४ तदुदाहरणं सापवादम् २६१-२ कलाविरोधापवादोदाहरणम् २७५ शब्दहीनम २६२ लोकविरोधापवादोदाहरगम् २७५ तदुदाहरणं सापवादम् २६२-४ न्यायविरोधापवादोदाहरएम् २७५ यतिभ्रष्टम् २६४ आगमविरोधापवादो तदुदाहरएं सापवादम् २६४ दाहरसाम् २७५ यतिविषये विशेष: २६५ काव्यलक्षएनिगमनम् २७६ भिन्नवृत्तम् २६६ ग्रन्थोपसंहार: २७६ तदुदाहरखानि २६६ परिशिष्टम २८३-३१० विसन्धि २६७ खसिडतटीकापूर्ति २८३-७ तदुदाहरणं सापवादम् २६७-८ काव्यलक्षणाश्लोकसूची २प-६६ देशकालकलालोकन्यायागम- विशिष्टनामसूची ३००

लन्णानि २६८-६ विशिष्टसन्दरभसूची ३०१-३१०

शुद्धिपत्रम्

INTRODUCTION

7. The Manuscript.

The text of the Kāvyalaksana-Ratnaśri presented here for the first time is based on a single palm-leaf manuscript belong- ing to Prof. Upendra Jha's private collection. Of the 124 folia, 11.5 inches by 2:3 inches, the first three are missing. The rest seems to have been jointly transcribed by different scribes under the supervision of one who himself has prepared the major portion of the manuscript and corrected the mistakes in other parts. The manuscript may be divided into the following sections according to the handwriting :

A. ff. 4-9b.3. 11 lines on each side of a folio and more than 66 syllables to a line. All the folia are broken at the right hand side and eaten by insects in the body also. Maithil character. Generally correct.

B. ff. 9b.3-40b. 8-9 lines to a page and 70 syllables to a line. Numerous scribal mistakes. Maithil character. Copied by Devadatta, a Kāyastha of the Village Ghosali which is probably identical with the modern village Ghoshi in the Jahanabad sub-division of the Gaya District. There are occasional corrections by the scribe of series A.

C. ff. 41b-102b. Same hand-writing as in the series A. 9-10 lines to a page and 75 syllables to a line. Generally correct. D. ff. 103a-113b. Different hand-writing. Character, proto-Oria. 10 lines of 65 syllables to a page. Numerous mistakes. There are corrections by the scribe of series A. E. ff. 114a-124a. 9-11 lines of 65 syllables to a page. The same hand-writing as in the series A. Generally correct.

( 16 )

Red pigment is used in every series to show the beginning of each verse. Later corrections in red ink show that the manuscript was read by later scholars. The mention of the name of Devadatta and his patron Bhadanta Buddhadeva show that this copy was prepared at a time when Buddhism was a living faith in Magadha. The date of transcription is not given, But the Maithil script used is much similar to that we find in the Sanskrit manuscripts preserved in Tibet. Corners of folia at places defy decipherment because of the decay due to age.

The manuscript does not give the Text of the Kävyalaksana which has been based here upon the commentary. The text thus prepared mostly agrees with its Tibetan version. Unfortunately the commentary on verses I. 1-3 and III. 50-56 has been lost wholly or in part where we had to follow the generally accepted readings. We have given in Appendix I extracts from the commentary of Krsnakanta Tarkavāgiśa of Gopalapura. Bengal, on verses the commentary of which is wanting in our manuscript. The text of the Kāvyalaksana, as followed in this commentary, is sometimes supported by Vadi- Janghāla also.

2. Agreement between Ratnasri's text and the Tibetan rersion.

We have already noted that Ratnaśri generally agrees with the Tibetan version of the Kāvyalaksana.' As our author hails from Ceylon where, as we shall see, Dandin's text was highly popular, it is normally expected that the anthor should follow the southern text of the Kavyalaksana. But the commentary shows that he was influenced by the culture of Magadha, and the text of Dandin's work as found there at the time was acceptable to him. Of course he has mentioned and 1. It is dountful whether I. 56ed and I1. 65cd occurred in Ratnaśrjnana's texo. They are omitted by the Tibetan text and untouched oy the commentary.

( 17 )

at times explained the variants known to him. That the work of Dandin was popular in Magadha and adjoining regions is proved by quotations from it in even the philosophical works of Vacaspati Miśra. The Tibetan text is also based on manuscripts from the monasteries of Magadha. Thus the agreement must have been due to the common origin.

3. The Title of Dandin's work.

The Alamkara work of Dandin generally goes by the name of Kavyādarsa. The modern Mss. and printed editions are unanimous in giving this title to this work. Our manuscript on the other hand, calls it the Kavyalaksana which seems to be the title used by Dandin and ancient scholars. Thus in the beginning of his work the author says-

यथासामर्थ्यमस्माभि: क्रियते काव्यलक्षणाम्।[ I.2 ]

Kuntaka refers to Dandin as the Laksanakāra 1 which also supports the title given by Ratnaśri.

4. The Author of the commentary. Ratnaśrijñana by his own admission is a Ceylonese and is called Simhalācärya, He mentions his predecessors in the school, Simhala, the Daksinasāgara and the Samantakūța ( Adam's Peak in Ceylon ). History informs us that during the Pala period, the Ceylonese monks ( called the Saindhava Bhiksus ) formed an important section among the inhabitants of monasteries like Vikramasilā. And there is one instance of their using force at the place. The reigning Pala Emperor dealt with them with lenience probably because of their impor- tance. We further learn that the surname 'Srijñana' was used by the monks affiliated to the Ceylonese school. Not only did Ceylonese scholars come to India but Indian scholars also went to Ceylon and carried on cultural activities there. One such 1 हिन्दीन करोक्तिजीवित-P.448

( 18 )

example is furnished by Rämacandra of Bengal in the middle of the fourteenth century A. D.1 In the present commentary, Ratnaśrijñāna exhibits his authority over the different branches of learning, both Hindu and Buddhistic. As he was a Buddhist, it was but natural that he would quote the Buddhist texts. But it is rather curious that he, a devout Buddhist, should give equal importance to literary works of Kalidasa, Magha and others. Even the erotic texts like the Kāmasāstra of Vātsyāyana and the political work of Kämandaka were thoroughly studied and utilised by him. The Buddhist monks bear natural apathy to such subjects as we find in the Subodhālamkära of Sangharaksita of Ceylon, whose attempt was to divest the Alamkārasāstra from the erotic elements. But here is a Buddhist author who, far from being adverse to erotic elements in the Sastra, composes a number of erotic verses himself. This gives us a glimpse of the catholic outlook of the commentator. Over and above the present commentary, he is said to have written one Sabdärthacintavivrti, which, as the name indicates, was a discourse on semantics. The commentary on the Kävyalaksana of Dandin is the only work of Acārya Ratnaśrijñāna available to us. It is one of the oldest if not the oldest commentary on Dandin's text. It was written under the patronage of some Rāstrakūta king named Tunga who most probably ruled under the overlordship of Emperor Rājyapāla of Gauda and Magadha. Ratnaśrījñāna informs us that he was requested to compose this work in collaboration with others and acknowledges the help of one Yasahkirti, who was according to him, a Bhiksu and an orna- ment of the ocean ( i.e. the island of Simhala ). 5. His Patron. Now the question arises-who was the patron of learning that engaged this Ceylonese scholar to comment on this Alamkāra 1 Prof. Chintaharan Chakravarti : Bengal's Contributions tc Philosophical Literature in Sanskrit ; The Indian Antiquary. 1930.

( 19 ) text? The answer is here suggested by Ratnaśri himself. In the concluding portion of his commentary. he praises the patronage ( e )1 of one learned prince Tunga who was the best in the house of the Rastrakutas with his head held high and whose praises were sung in never-ending panegyrics. The slayer of strong enemies and a shelter to the virtues and the virtuous. he was worshipped by the goddess of fortune and this everconquering king became the crest-jewel of the fudatory princes. That he was a lover of the Muses also is cleirly attested by the next verse2 : The rivers originate in the high mountains and dedicate themselves for the benifit of others. Similarly the fame of the learned, because of the patronage of King Tunga, is said to have served the interests of the people. Before an attempt at identification of this Tunga, we should consider the date of this commentary which has been given in unambiguous terms as the 23rd regnal year of King Räjyapala.3 It suggests that the commentary was written some- where in Magadha. The Rastrakūtas were formidable enemies of the Palas and the Pala Empire had to face many Rāstrakūta invasions. Even a philosophical work like the Pramanavārtikā- lamkāra of Prajñākara1 mentions them. A marriage between one Tunga Princess and Rājyapāla is said to have cemented an aliance. This Tunga has been identified with Jagattunga. who predeceased his father Krsna II and never ascended the 1. सर्वाभ्युन्नतराष्ट्रकूटतिल कस्याशान्तगीतस्तुते- रुद्दामद्विषदन्तकस्य गुशिनां धाम्रो गुखानामपि लचमीजुष्टपदाम्बुजस्य र्जयिनः सामन्तचूड़ामरे: श्रीमत्तुङ्गनराधिपस्य सुधियः सानाथ्यमेवविधम्॥

2. कीतयो विदुषां तुङ्गमहीधरसमाश्रयात्। p. 281

प्रभवन्ति महानद्यो यथा लोकाथवृत्तयः। p. 28I 3. श्रीराज्यपालस्य राज्स्त्रयोविंशसंवत्सरे विरचितेयं टीका। p. 282 4. KPJRI. p. 571

( 20 )

throne of the Rastrakutas. The death of Krsna II occurred in 914 A. D. and Rājyapāla ascended the throne of Gauda- Magadha in C. 908 Hence Jagattunga cannot patronise our author in 931 AD. when this commentary was written. The problem becomes more difficult when we find two Rājyapālas- one in the Kamboja and the other in the Pala dynasty. Again the name Tunga occurs several times in Indian History. Thus we meet one Tunga in Kashmir, a few in Orissa and others in the Rāstrakūta families. The date given by Ratnaśrijñāna seems to relate to Rajyapala of the Pala dynasty and the Tibetan authors are found to mention a Saindhava revolt at Vikramasilā when the Palas were reigning. The word 'Tunga' has been accepted as a family name of the Rāstrakūtas and evidence of a Rāstrakūța family at Gaya has been produced. It is likely that one such Rastrakūta chief, a vessal of the Palas, was the patron of our commentator. This explains the mention of the regnal year of King Rajyapala also. If on the other hand, we accept that some independent Rāstrakūta King Tunga is mentioned by Ratnaśri, the reference to this era becomes useless consider- ing the particular age in which the Pala empire was tottering to a fall. Ratnaśri seems to be well aware of the degradation. And at the conclusion of Chapter I, he gives a dismal picture of his time when scholarship had to stand cruel and undeserved attacks. He earnestly prays for a return of the happy past which was pleasant because of the constant celiberations on the sāstras. 6. Alamkāra Sāstra in Ceylon. Before coming to the actual contributions of Ratnaśri- jñāna we propose to see what position the Alamkāra Sāstra had in his native island. We have seen before that Ratnaśri followed the Magadhan text of the Kavyalaksana. But that does not rule out the possibility of the work being studied by him before he sailed for India. That the Alamkārasāstra formed

an important item of the curricula in Ceylon at the time of Ratnaśrijñāna appears to be certain. Dandin's Kāvya- laksana was the most important text studied there. We hear of the Ceylonese Sia-bas-lakara which drew its materials from Dandin's work1 before the time of Ratnaśrijnāna. Acārya Sangha-Raksita in the introduction to his Pali Subodhālamkāra refers to works on Poetics by Rämasarman2 and others. But his attempt was to supply a hand-book to the students of Śuddha-magadhi. In five chapters he has defined and illustra- ted the defects and their avoidance, the ten qualities, the thirty- five figures of speech and the rasas. It is to be noted here that this work also is based upon the Kāvyalaksana and many verses in it are nothing but the translations of the Sanskrit ones of Dandin in Pali. It is thus possible that Ratnaśrijñāna studied the Kavyalaksana in Ceylon. He however, supplimented his knowledge of Poetics after coming to India and a glance at the list of authors and works quoted and referred to is sufficient to prove that he traversed a vast field.

7. The Commentary Ratnaśrijñāna, as we have already pointed out, collated various manuscripts of the Kävyalaksna and accepted the best readings. He however, mentions the variants and in a number of cases explains such variants also. The commentary is lucid and hardly any expression however siginificant, escapes his attention. The explanation is many-sided. Grammar, Semantics, Logic, Poetics and other such subjects have been fully utilised to make the sense clear. And yet the original sense has not been thrown into obscurity by useless pedantry. In numerous cases he adds his own illustrations over and above those given by Dandin himself. Sometimes he invents new sub-varieties of the figures of speech. Again he is found to change Dandin's verses partly to make them free from defects. 1. History of Sanskrit Poetics-P. V. Kane, p. 94 2. रामसम्माद्यलंकारा सन्ति सन्तो पुरातना p.1, Cal. Ed.

( 22 )

Thus three varieties Upamā (anutsāha, ayukta and višeșa), three of Rūpaka (niyama-, āsamsā- and anuśaya-), three of Dipala ( upmā-, utpreksā- and āksepa-), three of Aksepa ( viparyāsa-, niścaya- and prasāda- ) three of arthantaranvasa ( aviruddha-, aviruddha- viruddha-, and a third), four of Atisayokti (viparyāsa-, upamānugata-, rūpakānugata- and utpreksānugata), three of Apahnuti ( sarva-, Hetu-, and cāțupradhāna- ), and three of Viśeşokti (aviruddhakrvā-, Viruddhakryā and cāțū-). Our com- mentator clearly shows the differences between Šlesopamā and Samānopamā ( P. 76 ), Nirņayopamā and Tattrakhyāno- pamā (P. 79), Prativastūpamā and Arthāntaranyāsa (P 117), Aprastutaprasamsā & Samāsokti ( P. 185 ) etc. He adds four varieties of Srabharokti and eight varieties of Hetu Ratnaśrī- jnana gives his own illustrations of the Alamkaras over and above those of Dandin in a number of cases. Thus we find three examples of Lesa, one of Urjasni, one of Virodha, one of Aprastutaprasamsā, three of Vyājāstuti, one of Parirrtti, one of Asih and one of Samsrsti. Similarly he adds eight instances of dricatuspādamadyantayamaka and three instances of Sam- kirņzprahelikā. Ratnaśrijnana partly changes I. 48 & 49 to make the examples free from defects. Again he adds his own examples of Samānapadāsatti, anuprāsa, agrāmyatā, Vākyārtha- grāmyatā, Sukumāratā, Anevatra, Ojah and Kānta.

Ratnaśrijñāna, has laid more emphasis on the Mārgavi- bhäga section ( Chapter I ) which he compares with the Khila ( barren & uneven ) land. He compares the rest with Sama ( even ) land which did not require as much labour as the first. The third chapter has been condensed. But the author's attention is always fixed on the meaning, though for the sake of brevity he had to remain satisfied by giving the word-meaning and could not unfold the inner significance of the verses in the last chapter. '

1. Vide p. 66,

( 23 )

Ratnaśrijñāna sometimes seems to quote earlier commen- taries on the Kavyalaksana anonymously. His prose at places rises to the rommantic eminence and the explanation of the ex- pression Vidagdhagosthi (p.62) deserves attention A lover of poe- try he is never tired in finding out examples from the works of numerous poetsknown or unknown tous. And thus he has given us a veritable anthology of beautiful verses in which his own contribution is also considerable. He quotes one anonymous verse about himself saying thait poetry running in torrents becomes displeasing. But that of Ratnaśrijñana is quite dissimi- lar to the common compositions.' The claim is sometimes more than justified.

8. Authors and works quoted or referred to. We propose to give here an idea of the works and authors quoted or mentioned by our commentator. 1. Bharata, the dramaturgist has been mentioned and quo- ted. A few verses from his Nātyasāstra have been summarised in prose.

9. Kohala, another dramaturgist has been mentioned. 3. Ramasarman is an important author on Poetics. He has been mentioned by Sangharaksita as an ancient authority on poetics. Bhamaha quotes and criticises him and attributes one Acyutottara full of prahelikas to him. It is curious to note in this connection that Dandin had a friend in one Rāmasarman according to the Arantisundari-Katha. On the strength of this reference Prof. V. Varadacari2 and Sri Bhavadeva Jha3 seek to show that Ramasarman, the friend of Dandin was older than Bhämaha. Prof. Dr. B. M. Barua,4 on the other hand, thought that Dandin was to be identified with Rāmasarman as Sangha- 1. Vide p. 282. 2. A History of Sanskrit Literature, Allahabad 1952. p. 181 3. Summaries of Papers, AIOC, 1955. 4. Introduction, Subodhālamkāra, Ed. Calcutta, 1354.

( 24 )

raksita mentions him as the only authority but closely follows the Kāvyalaksana in his Subodhālamkāra. Ratnaśri does not seem to support these identifications. While explaining the expression pūrrasuribhih (II. 7) he takes Ramaśarman as one of the ancient acaryas on Poetics. Again he is one with Bhämaha when he mentions Ramasarman in connection with III. 106 where the ancient authorities dealing with prahelika have been referred to.

4. Medhāvirudra has been mentioned as a pūrvācārya dealing with alamkāras.

5. Syämavādi might have been another such authority on Alamkära. But we have doubts about the reading here. Scribal error might have been responsible to turn medhāvibhā- mahadibhih into medhāvisyāmavadibhih. No other source known to us supports the existence of an Alamkara authority of this name.

6. Bhamaha has been given the pre-eminent position by Ratnaśrijñana while discussing the views of Dandin. And he unambiguously maintains the priority of Bhamaha over Dandin. Here he has been supported by all the extant com- mentaries on the Kāvyalaksana Our commentator copiously quotes from the Kāvyālamkāra of Bhāmaha and supports the views of Dandin as they are strengthened by argument1. To him both Dandin and Bhamaha are Sastrakaras. The problem of relative priority of Dandin and Bhämaha has not as yet been dissolved. The evidence of the oldest and dated commentary deserves more than a passing notice. Ratnaśri shows that both Bhämaha and Dandin were studied side by side in his time.

Furthur Ratnaśri quotes the definition of Vibhāvanā from some unknown work of Alamkāra Sāstra and refutes it. १ युक्तिपुररकतं तु दंषिडमतं डश्यते P. 19

( 25 )

One Kārikā from the Dhranyaloka of Anandavardhana [1 13.] has been quoted ( P. 131. )

Among poets, the commentary mentions both Buddhist and orthodox ones. Asvaghosa. Ācāryašūra and Mātrceța have been quoted. Of these, the last is now less known, though It-sing found his hymns recited by the Buddhists throughout India. One verse has been quoted from a Poet Kambala of whom nothing is known.

Kalidäsa has been accepted as a southern Poet. And his Raghuramsam and Kumarasambhacam have been quoted. Bharavi's Kiratarjuniyam and Magha's Sisupalacadham are also known to Ratnaśri. The Hayagriracadham of Bhartr- mentha has been mentioned. Among prose works, the Kadambarī and the Harsacaritam of Banabhatta are found referred to. One Lilavatikatha is also mentioned. Among the Campukavvas the Damaynticampu finds a reference.

A few Präkrta works have also been mentioned The Prākrta Grammar of Harivrddha, a hitherto unknown author, has been quoted. The Setubandha of Pravarasena in Maha- rāstri Prakrit has been mentioned and other works on the same theme in other Prakrit languages also have been alluded to. One Ratnaprabhākathā in Paisaci Prakrit has been mentioned along with the Brhatkatha of Gunādhya.

As is natural with a Buddhist author, Ratnasrijñana was a student of the Candra school of Sanskrit Grammar, and he quotes the sūtras from the Cāndravyākaraņa. The Candra- dhātupāțha also has been ulitised. Pānini is found to be men- tioned as a Sista.

Mallanāga referred to by Ratnaśri must be identical with the author of the Kamasastra as the two refernces to him bear close connection with Vātsyāyana's work.

( 26 )

Buddhist Philosophy has close connection with the Alamkära Sāstra and Ratnaśri being a philosopher himself quotes Dharmakirti's Pramānavārtikam several times, refers to the Buddhist logic ( P 172 ) and quotes the Buddhist defini- tion of immediate perception ( P. 87). He was a student of the Nyaya-Vaisesika philosphy also as will be evident from references to N. S. I. i. 33 ( P. 253 ) & V. S. I. i. 2 ( P. 11) The Nyäya-Vaisesika tenet lurks in his mind when he says - sparśo gunah prthivyādibhūtāśrayatvāt. ( P. 70 )

The manuscript being corrupt and defective, the editors had to face various difficulties. They had to supply lacunae in numerous cases and replace corrupt readings by sensible ones. In a few cases question marks had to be put because the existing words do not convey any sense and to replace it by a better one was not possible. The additions or alterations have been shown within brackets or by putting the defective reading in the foot note.

The editors tried their best to present in this volume a readable text of the highly important commentary which, apart from its intrinsic merits, is a valuable document of cultural relation between India and Ceylon. Unfortunately a number of misprints and broken types have crept in. Want of space here prevents the editors to discuss the problems concerning Dandin and his work which they propose to take up in their forthcoming critical Edition of the text of the Kāvyalaksana. Before conluding the editors beg to acknowledge the help received from Kalyanamitras in this difficult undertaking.

Their sincerest thanks go to Dr. P. L. Vaidya, M. A., D. Litt. Director, Mithila Institute, who kindly included this volume in the Mithilāvidyāpithagranthamālā and spared no pains to nourish it in the successive stages with paternal care.

( 27 )

Their thanks are due to Pt. Shashinath Jha, the veteran Philosopher, and Prof. Sobhakant Jha of the Mithila Institute who helped to disentangle a few knotty textual problems.

They are also thankful to Pt. Dhirananda Misra, Nyāyā- cārya, M. A., Collection Pandit, Mithila Institute for preparing the tentative transcription of a considerable portion of the commentary, to the authorities of the India Office Library and to Dr. Raghuvira, Director, International Academy of Indian Culture, Delhi, fo supplying them with a microfilm copy of the Kāryatattrakaumudi of Krsnakinkara Tarkavāgiśa and a photograph of Dandin from a line drawing in a Tibetan Xylograph respectively.

Mithila Institute, Darbhanga. ANANTALAL THAKUR. Indian New Year's Day, UPENDRA JHA. 1 Caitra, 1879 Sake

भूमिका

स्वस्ति: सिंह्लाचार्यरत्नश्रोज्ञानविराचिता रव्श्रीनास्री दण्डिकाव्यलक्षटोकेयं प्रथमतया प्रकाश नीयते। ग्रन्थम्याम्य एकैव नालपत्रमातृका समुपलब्धा। सापि खरिडता चाशुद्धिबहुला च। आदिमं पत्रत्रिनयं प्रच्युतम। नेन मङ्गलाचरणादिकं नष्टम। व्याख्या चादिमयो: श्लंकयो: पूरानया, तृतीयस्य च भागशी नष्टा। इतर- त्रापि पत्रेषु बहुत्र त्रुटिः। तृतीयपरिच्छेदे पुनः पश्राशत्तमश्लोकान् सप्रश्लोकव्याख्यानं लिपिकरप्रमादात् पूर्णतया वा अंशतों वा प्रच्युतम। बहुभिरेकीभूय मातृकेयं विनिर्मिता: तत्र पुरुषदोषाद् वा कारणान्तरादू वा इतस्ततोऽशुद्धिबाहुल्यं संजातम्। तत्रान्यतरेण लिपिकरेश केचन दुषाः शब्दा: संशोधिताः। केनचिदर्वाचीनेनाध्य- यनावसरे अपरेषां संशोधनं विहितम्। अथापि नेयं मातृका पूर्णतया परिष्कृता। दसिडकृता: कारिका: मातृका्यां नागच्छन्ति। नासत्वसमाभि: प्रतीकानुसारे योजिताः। वतत भाटदेशे दण्डिग्रन्थस्य भूयान् प्रचारः। प्रकाशितश्र कलिकाता- विश्वविद्यालयत एतस्य भोटभाषानुवादसनाथस्तदंशीयः संस्कृतपाठः । तेन तु बाहुल्येनैकमत्यं दृश्यते रक्षश्राज्ञानस्य। टीकायामत्र गौडमगधप्रचलितः पाठः प्रधानतया स्वाकृतः। भोटदेशेपि स एव संप्राप्त इति साम्यबीजमुभयोरतुमान- मर्हति। भिन्नपाठसंकलने तद्व्याख्यान च प्रभूतः श्रमः स्वीकृतोऽनेनाचा्येण। दसिडकृतस्यालंकारग्रन्थम्य काव्यादर्श इति नामधेयमर्वाचानमातृकासु, टीकासु, सुद्रितग्रन्थेषु च सर्वत्र दश्यते। परं तु प्राचीनेनानेन टीकाकारेण काव्य- लक्षसामिति नाम्ना अयं व्यपदिष्टः। युज्यते च स एव व्यपदेश:, क्रियते काव्यलक्षणा मिति दण्डिप्रयोगात्, लक्षणकारत्वेन कुन्तकेन तस्योल्लखाच्च। अरपस्माभिरत्र टीकाकार- संमतं काव्यलक्षणमिति नामधेयं सर्वत्रोररीक्ृतम्। टोकाकारोडयं सिंहलदेशाभिजनः सिंहलद्वीपम, दक्षिणसागरं समन्तकूटं च समुल्लिखति। निर्दिशति च यश:कीर्तिनामानं तद्देशभवमात्मनः कल्याणमित्रम्। पालमहीपतीनां राज्यावसरे विक्रमशीलादिषु महाविहारेषु सैन्धवा भिक्षवः प्रबला आसन्, तन्मतानुसारिणां च श्रीज्ञान इत्यभिधानं प्रसिद्धमासीदिति ऐतिडासिका:

[ ३०]

प्रतिपाद्यन्ति। अयमप्याचार्यः सिंहलदेशादू भारते वर्षे समायातः, सत्कृतश्च केनचित् तुङ्गाख्येन विविधगुसविभूषितेन सामन्तचूडामणिना राज्यपालस्याधिराज्यावसरे इत्यनुमीयते। ग्रन्थस्यास्य रचना तस्य पालमहीपतेस्त्रयोविंशतितमे राज्यसंवत्सरे मंजाता इति करठतः पुष्िकायामु्लिग्वितम। स चैकत्रिंशदुत्तरनवशतस्न्रिष्टसंवत्सर इति प्रतिभाति।

बौद्धेषु तदितरेषु च शास्त्रेषु नितरां निष्णातां रत्नश्रीज्ञान: स्वटीकायामशषं पासिडत्यं प्रकटयति। न परित्यक्तं कामशाम्त्रं राजनीतिशास्त्रं वा, यत्र बौद्धानां न तथा समादरः। वर्तते सिंह्लदेशप्रचलितः सङ्गरत्ितविरचितश्च सुबोधालंकारः। पालिभाषायां दसडकृतस्य काव्यलक्षसास्य छायानुवादस्वरूपोऽप्ययं ग्रन्थः शृङ्गाररस- समन्वितान् श्लोकान सर्वथा परित्यजति, परिसामयति वा रसान्तरप्रकाशकतया। अयं त्वाचार्यो नितरां बुद्धभक्तः शृङ्गाररसभासुरान् श्लोकान स्वयमेव विरचय्य स्वग्रन्थशोभां विधत्त इति परोदारद्ृष्टिरस्य प्रकटिता। अस्य अन्योऽपि शब्दार्थ- चिन्ताविवृतिसमाख्यो ग्रन्थ आ्रसीदिति टीकायामुल्लिखितम्। किंतु तत्कृतिषु दसिड- टीकेयं केवला समुलब्धा।

बौद्धाचार्यस्यास्य काव्यलक्षणटीकानिर्माशस्य बीजमनुसंघेयम्। प्राचीनकाला- दारभ्य सिंहलदेशे दशडग्रन्धस्य प्रचार आसीदिति संभाव्यते। उपलभ्यते स्वभाषा- लंकारः सिंहलभाषानिबद्ध: सुप्राचीनः । दशिडग्रन्थस्तस्याधारभूत इति श्रयते। प्रोक्तश्च सुबोधालंकारकारेण सिंहलदेशप्रसिद्धेन दसडन: संबन्धः। अरतः स्वदेशे एव रत्नश्रीज्ञान: काव्यलक्षएमधीतवान्, समागत्य च मगधेषु विविधशास्त्रपरिशीलन- पूर्वकं टीकामिमां विरचितवानिति सुसमञ्जसं प्रतिभाति।

अत्र श्लोकव्याख्या सरला च पासिडत्यपूर्णा च। व्याकरएं तर्कशास्त्रम् अलङ्कारशास्त्रं कामशास्त्रादिकं च यथोपयोगं व्यवहतानि। कदाचिद्यम् अलंकारेषु अवान्तरभेद्माविष्करोति, कदाचित् स्वकीयमुदाहएाश्लोकं योजयति, कदाचिंच्व दसिडश्लोकेषु पादपरिवृत्त्या दोषप्रत्षालनं प्रदशयति। अलंकाराणां परस्परभेदप्रकाशने अस्य सूत्मेक्िका लब्धप्रसरा दृश्यते।

मार्गविभागाख्ये प्रथमे परिच्छेद एवास्य सुतरामभियोगः । तद्नन्तर- मायाति अलंकारपरिच्छेदो द्वितीयः। दुष्कराख्यस्तृतीयपरिच्छेद्सु संचििप्ततमः,

[ ३१ ]

यत्र शब्दार्थप्रधानं यमकव्याख्यानमेव कृतम। अतिविस्तरभिया व भवार्थचर्चा इस्वीकृता। किं नु सर्वेत्रेव

अर्थंप्रधाना प्रतिकमतेय- मर्थान्वयाऽडम्ते गणिकेव टीका। [ पृ: ६६]

इति म्वोक्तर्याथातथ्यं क्रियया प्रतिपादितम्। न च अमूलं किमपि लिस्ततम। न वा अनपेतितं ग्रन्थभारभृतं किचिदुक्तम्। दश्यते रक्नश्रियः काव्यप्रीतिरसामान्या। उदाहरणादिसंकलनं बहुभ्या ग्रन्थेम्यः कृतम्। म्वयं चासो श्लोकान् निर्माय यथोपयोगं व्यवहरति। अत्रोपयुक्तेषु अलंकार ग्रन्थेषु भारतीयं कोहलकृतं च नाट्यशास्त्रम्: रामशमणोऽलंकारग्रन्थ: भामहकृत: काव्यालंकार: आरनन्दवर्धनस्य च ध्वन्यालोक: प्रधानतया समुल्लेख- मर्हन्ति। अन्ये च केचन साहित्यग्रन्थाः चर्चिता इति प्रतिभाति।

बौद्धकविषु अश्वघोष आर्यशूर: (आरचार्यशूरः) मातृचेट: कम्बलाख्यश्चा- चार्य: नामग्राहं समुद्धताः। कालिदासस्य, भारवेः माघस्य मेएठस्य च काव्यग्रन्थे- दश्यते भूयानेतस्य परिचयः । लीलावतीकथा दमयन्तोचम्पूश्च नामतः समुल्लिखिते।

प्राकृतभाषामयाश्च ग्रन्थाः केचन नाम्ना प्रोल्लिखिता प्राप्तावसरं समुद्दताश्च। तत्र हरिवृद्धकृतं व्याकरणम्, प्रवरसेनकृतं महाराष्ट्रप्राकृतनिबद्धं सेतुबन्धकाव्यम, इतराि च प्राकृतान्तरनिबद्धानि सेतुबन्धकाव्य नि. पैशाचीभाषाम्यी रत्नप्रभाकथां च सह बृहत्कथया समुल्लिखति।

चान्द्रप्रस्थानानुगोऽसी टीकाकार: चान्द्रसूत्राणि समुद्धगति यथायोगम्। पाणिनिरपि शिष्टत्वेन समुहिष्ः। मल्लनागनाम्ना समुल्लिखितो वात्स्यायनः काम- शास्त्रकार: ।

अलंकारशास्त्रण दृढः संबन्धो बौद्धन्यायशास्त्रस्य। स्वयं बौद्धश्चायं टीकाकार: सौगतं न्यायशास्त्रं समुल्लिखति, बोद्धानुसृतं प्रत्यक्षलक्षणं ददाति, उदाहरति चासकृत् प्रमाणवार्त्तिकश्लोकान धर्मकोर्तिकृतान। न्यायसूत्रं वैशेषिकसूत्रं च प्रसङ्गवशादनूदय प्रकटितवान् आ्रत्मनस्तत्तच्छास्त्रपरिचयम। स्पर्शो गुएः प्ृथिव्यादिभूताश्रयत्वादिति वैशेषिकसिद्धान्तः प्रसक्तानुप्रसक्तः श्लोकव्याख्यावसरे समागच्छ्रति।

[३२ ]

बहुगुणाकरस्यास्य टीकाग्रन्थस्य मातृका न कार्त्सर्नेन प्राप्ता इति महद्दःख- स्थानम्। प्राप्तोऽपि भागो बहुत्र खसिडतोऽशुद्धिबहुलश्च। यावच्छक्यं खरिडत- प्रपूरणमशुद्धिसंशाधनं च विहितम। सर्वथादुष्टस्थलानि च प्रश्नाचह्वर ्गिर्तानि संशोधनं संयोजनं वा बन्धनीमध्ये वा पादटीकायां मातृकापाठप्रदर्शनपूर्वकं वा कुनम।

ग्रन्थस्यास्य भारतसिंहलयोः प्राचानसारस्वतसंबन्धस्मारकम्य संशोधने संपादकाभ्यां न परिहृतः क्लेशः साफल्यं कियल्लब्धमित्यत्र तु सहदयाः समीक्षका एव प्रमाणम। मुद्राप्रमादा ममपीडाकराः। तत्र केचन शुद्धिपत्र प्रदर्शिताः । अन्ये च सुगमा इति परित्यक्ताः।

अत्रासुकरे ग्रन्थसंपादनकर्मणि बहुभिर्दत्तहस्तावलम्बो सम्पादकाविति सप्रमोदं स्वीक्रियते। विशिष्य च मिथिलाविद्यापीठग्रन्थमालायां ग्रथनपूर्वकमेतस्य ग्रन्थस्य प्रतिपदं पुष्टि्विहिता पाठप्रधाननाचार्येए वैद्योपाह्वेन परशुरामलक््मणशर्मणा। ग्रन्थग्रन्थिभञ्जनविधौ विद्यापीठस्थेभ्यो न्यायप्रधानाचार्येभ्यः श्रीशशिनाथशमभ्यः पीठप्राध्यापकेभ्यश्र न्यायवेदान्ताचार्येभ्यः श्रीशोभाकान्तशर्मभ्यः प्रभूतं साहाय्यं लब्धम्। प्रथमा प्रतिलिपिनिर्मिता श्रीमता धीरानन्दशमेणा न्यायाचार्येए पीठमातृका- भवनाध्यक्षेण। कृष्णकिक्कर तर्कवागीशकृतटीकायाश्छ।यालिपिर्भारतभवनाथ्यक्षेम्यः संगृहीता। भोटग्रन्थस्थितं च दस्डिनो रेखाचित्रमाचार्यरघुवीरेणोपायनीकृतम्। सर्वेभ्यश्च तेभ्योन्येभ्यश्च सप्रणयं सप्रश्नयं च कृतवेदिता विज्ञाप्यते संपादकाभ्यामिति शिवम्।।

।। श्रीः।।

सिंहला चार्यरत्नशरोज्ञानकतया रत्नश्रिया टीक्या समलंकृतम्

आ्राचार्यदरिडकृतं काव्यलक्षएम्।

मार्गविभागो नाम प्रथम: परिच्छेद:।

चतुर्मुखमुखाम्मोजवनहंसव धूर्मम। मानसे रमतां नित्यं सर्वेशुक्ला सरस्वतो ।।१।।

e- * *

पूर्वशास्त्राणि संहृत्य प्रयोगानुपलच्ष्य च। यथासामथ्यमस्मामि: क्रियते काव्यलक्षणम् ॥२।।

१. मातृकाया आरपरदिमं पत्रत्रितयं प्रच्युतम्। तेन टीकाकतु मंङ्गलांचरणं व्याख्या चादिमयो: श्लोकयो: पुएातया, तृतीयर्य च भागशो नष्टा। आदशमं पत्रेष पुनरांशिकी त्रदिः।

काव्यलक्षणारत्नश्रियाम्

इह शिष्टानुशिष्टानां शिष्टानामपि सवेथा। वाचामेव प्रसादेन लोकयात्रा प्रवर्तते ।।३।।

[4a] दोषविभागतो यथावद् .. मल्लनागो. .. वस्थितिलक्षण- त्वाच्च लोकयात्राया१ इति । विशिष्टा लोकयात्रा [अ]भिप्रेता न तु या काचित्। सा [वाक शास्त्ररूपे]ति तदभावे यथोक्तलोकयात्रानुपपत्तश्र अन्यत्रापि यथासम्भवं सामान्य- शब्दात् विशेष: प्रसत्तव्यः । प्रसादेन प्रभावान्न .. .. । अतएव चतुर्वर्गशासनात् शास्त्रा[एां] चतुर्वर्गविद्याश्रयत्वात् विद्याश्रयस्थानानीति च निरुच्यते। तानि च [श्रुति]स्मृत्यादीनि संस्कृतमयानीत्याह [शिष्ठानुशिष्टानामिति। शिष्ठाः] [शब्दा]नु- शासनकृतः पाणिनिप्रभृतयः। तैरनुशिष्टाः संस्कृताः प्रकृतिप्रत्ययादिविभागकल्पनया- डन्वा [ख्याता:] तासां वाचां, श्रुतिस्मृत्यादीनि हि चतु[वर्गसाधनानि] [सं]स्कृतमयानि दृश्यन्ते।

ननु भाषान्तरैरपि चतुर्वर्गप्रतीतिलक्षणणा लोकयात्रा प्रवर्तमाना द[श्यमाना]- स्ति। तदपि श्रुत्यादिमूलमित्यतिदिशन्नाह-शिष्टा[नाम]पीति। शिष्टानुशिष्टेभ्यो बाह्या: शिष्टाः परिशिष्टाः । उपयुक्तादन्यः शेष इति। तासां [परिशिष्ठानां शास्त्रव्यव- हार]स्थित्या अपभ्रंशसंगृहीतानाम्। यद् वत््यति-

शास्त्रषु संस्कृतादन्यदपभ्रंशतयोदितम्। इति। [ १.३६ ]

एव मन्यते ... [इ]दमत्र तावत् ताल[र्यम्] ......... [लो]कयात्रा शास्त्रप्रभावा- देवेति। तत्तु शास्त्रं संस्कृतमयं : वा भाषान्तरस्वभावं वा। प्रायस्तु संस्कृतमयं दृश्यत इति। अत एवाह- शि[ष्ठानुशिष्टानां ......... एवं शास्त्रादेव सा। संस्कृतैतर- लक्षसास्तु तद्विकल्प एव। अपरतः सर्वथा सर्वप्रकारेण एकान्तेन संस्कृतादवशिष्टाद् वा शास्त्रादेव लोक[यात्रा प्रवर्तते।] काव्यं चेदं चतुर्वर्गलक्षणम्। अत्रापि गुणदोष- विवेचने शास्त्रं शरणमित्याकूतम्। वच्यति च- गुणदोषानशास्त्रज्ञ: [ १. ८ ]

१. तुक°- रन्मूलकत्वाच्च लोकयात्रायाः - कामसूत्रे १.२.१६

प्रथम: परिच्छेद: ३

इत्यादिना। यत् पुनर [त्र .. ... का]रसमन्यद् वा यथा कथश्र्िद् घुणा/क्षरप्रख्यं दृश्यते तन्नापि शास्त्रमस्तीति तद्विदां प्रयोगपथानुसारात् स्यान्। जन्मान्तरे वा कृतशान्त्राभ्या[सप्रति (+b) बु]द्धसंस्काराणां परिनिष्ठिनमपि स्यान्। यान् सारस्वताननघोतपण्डितान् वा व्यवहरति लोक। यदपि सरस्वतीप्रसादान् काव्यकरणादिकमिष्ठम्, तदपि शान्त्रपभ[व] ........ प्रभावितत्वान्। किं बहुना ? सर्वलोकयात्रा चतुर्वर्गव्युत्पत्तिलक्षणणा शाम्त्रादेव। तस्मादिदमपि काव्यगुसदोष- व्युत्पत्त्यर्थ करणीयमेव, यतः परिनि[ष्ठिनं काव्यं जाय]त इति भाव:॥ एवमन्त्रयेन लोकयात्रां शास्त्रमूलां प्रतिपाद्येतदेव व्यतिरेकेशा द्रढयन्नाह- इदमन्धं तमः कृत्स्नं जायेत भुवनत्रथम्। यदि शब्दाह्वयं ज्योतिरा संसारान्न दीप्यते।।४।। यद्नन्तरमुक्तं लोकया[त्रा] .. ज्योतिरालोक: शव्दाह्वयं शास्त्रसंज्ञकं चतुर्वर्गप्रकाशकत्वात्। शब्द इत्याह्वयो यस्येति विग्रहे, यदि न दीप्यते न प्रकांशते न स्यादित्यर्थः। के ......... रोऽत्र सत्त्वलोकः । यश्चतुर्वर्गमनुतिष्ठति तत् मर्यादं[?] ये तु मुक्तास्तेषां न संसारात्मकत्वम्, नापि चतुर्वर्गानुष्ठानत्। सर्व ..... [स्व]गमर्त्य- पाताललक्षणं जगत्रयं सत्वलोकः यक्ष्य चतुर्वर्गप्रतिपत्तिः सम्भवति। इदमिति । अत्य ...... तेन वा तमोऽन्ध[कारः] ........ [ल]नणलोकयात्राविगमात्। अ्रप्रति- पत्तिकसं[सारा]त्मकं स्यादित्यर्थः । किमेकदेशेन, नेत्याह- कृस्नमिति। निरवशेषं नांशेन तथाप्य[ल्पम्, नेत्या]ह-अ्रन्धमिति। अन्धं निरन्तरम[ज्ञानतमोयोगात्] चतुर्वगप्रतिपत्ते: कथञ्च्दप्यभावात् सर्वथा निवृत्तचतुर्वर्गज्ञानात्मकं जगत् स्यात्। न क[थश्न्िद् वस्तुप्रति]पत्तिर्भवेदित्यर्थः । यद् वा, अन्धंतमः. [प]षोदरादिदर्शनात् सिद्धम्। अर्थस्तु स एव। समाधिश्च्ैष सवथाऽज्ञाने निवृत्ते सर्वमत्र गृह्यते [अ्न्व]य- व्यतिरेकाभ्याम्। शास्त्राभ्यापः काव्यगुणदोषविवेकार्थ क्रियत इति पूर्ववदाकूतम्। अत एवोच्यते- शास्त्रादेव हि सर्वत्र गुणदोष[विचार]एम्। विना शास्त्रेण यत्. ...... ...... घटकं शास्त्रविशेष एष वस्तुतः । तत्रापि चतुर्वर्गप्रतिपत्तेः । यद् वच्यति- चतुर्वर्गफलायत्तमि[त्यादि] [१.१५]

४

.[5a] काव्यमिति व्यवति[पठते] ......... इत्यलं विस्तरेण॥

शास्त्रमेव प्रकारान्तरेणानुसंहरन्नाह- आदिराजयशोबिम्बमादर्श म्राप्य वाङ्मयम्। तेषामसन्निधानेऽपि न स्वयं पश्य नश्यति ॥५॥

आदयः आद्याः पूर्वे राजानः मन्वा[द्याः] तेषामादिराजाना [गुणा्यापकं कर्म] यशस्करत्वाद् यश इत्युक्तम्। गुणा हि साक्षात् तेषां शास्त्रे काव्ये वा वएर्यन्ते। गुणानां तु प्रसिद्धि: सर्वलोककीर्त्तनं यशः। तदेव [श]रीरं सत्पुरुषाणां ........ , शरीरप्र[तिमत्वात्। त]दुक्तम्- ऋपि स्वदेहात् किमुतेन्द्रियार्थाद् यशोधनानां हि यशो गरीयः । इति। [रघुवंशे १४.३५] तदेतत्। वागिह इतिहासकथादिलक्षणा, आदिरा[जयशः]कीत्तनात्। तत्स्वभाव- मादर्श दर्पणाम वैमल्यात्, प्राप्य तत्र प्रतिभाय तत्प्रत्ययारूढं स्वयमात्मना न नश्यति नापगच्छति यस्येति विस्मापयन्नभिमुखयति परम्। कोडत्र विस्मय इ[ति चेत् ? ] तेषामसन्निधानेऽपीति तेषामादिराजानां येषां तद्विम्बम्। असन्निधानेऽपि अभावेऽपि। इदमत्र चित्रं यत् तद्वतोऽपगमेऽपि बिम्बं नापैति। दर्पणो हि तावद् बिम्बं दृश्यते [यावद् वस्तुस]न्निधानम्। अपगते तु तद्वति शरीरे- डपैति। सोऽयं प्रसिद्धादर्शविलक्षणोऽपूर्व एव कश्चिदादर्शः, यत्रादिराजलक्षणस्य तद्वतोऽसन्निधावपि इदानीम् [अ्रपि] बिम्बं दृश्यते, न केवलं सन्निधान इत्यपिशब्दार्थः। अरतिशये वाऽपिशब्दो वर्तते। असन्निधानेऽ्यहो दृश्यत इत्यतिशयः। अरप्रत एव सर्व[तिशायी] सनातनः कोऽप्ययमालोको लोकयात्राप्रवृत्तये। कुतोऽप्ययमोभाति यदुत शासत्रं नामेति।। शास्त्राद् गुणदोषविवेके सति को गुणस्तद् ...... आाह- गौगौं: कामदुघा सम्यक्प्रयुक्ता स्मयते बुधैः। दुष्प्युक्ता पुनर्गोत्वं प्रयोक्त: सैव शंसति ॥६।। गोर्वाकू काव्यादिस्वभावा। सम्यक् शास्त्रादिप्रमावैण स्वरूपतोऽर्थतश्र परिशुद्धा

प्रथम: परिच्छेद: y.

प्रयुक्ता कृता ग्रकाशिता सती पुरुपेशोति गम्यते। काम[दुघा] ...... रिति वद्यमाण- मत्रापि सम्बन्धनीयम्। गौः सौरभेयी स्मर्यते आम्नायते वुधैरापैः। ऐवमाप्ता उपदिशन्ति, तस्मादवितथमेतत्। आरप्रप्तोपदेशस्य प्रमाणत्व[निश्चयात्] [तदनुसरणत]- श्र्ेष्टसिद्धिदर्शनात्। या वागेवं कामधेनुर्जाता सुप्रयुक्ता सती सैव नान्या। दुष्प्रयुक्ता पुनः शास्त्रविरोधात् स्वभावाश्रयवैगुएयेनोद्भाविता तु सतो गोत्वं [पशुत्वं शं]सति ख्थापयति प्रयोक्त: पुरुषस्य। ततश्राशास्त्रज्ञोऽयं पुरुपाकृतिः पशुरिति विदुषां हेयः स्यादित्यनर्थे पतितः। दूर एवार्थसिद्धिः। तदिह म[हद]नतरं शास्त्र[ ज्ञानेन भवति। मनुष्यत्वा][5b]विशेपेऽपि शास्त्रज्ञो देव इव पूड्यते गुणानुरागिभिरितरस्तु पशुरिव दृश्यत इति ॥ यत एवं सर्वत्र गुणदोषविवेक: शास्त्रादेव। गुएश्च पुरुषार्थेन योजयति दोषश्र [इतरेण, अतः] शास्त्रानुसारेए गुणवत् [काव्यमेकान्ततः] पुरुषार्थसाधनम्। दोषस्तु स्वल्पोऽपि शास्त्रप्रभावादेवापनेयः । अ्र्न्यथा हेय स्यादिति प्रकृतमनुबभ्नन श्र््ाह-

तदल्पमपि नोपेच्यं काव्यं दुष्टं कथश्चन । स्याद् वपुः सुन्दरमपि श्वित्रेणैकेन दुर्भगम् ॥७॥ [दुष्टं काव्यं नोपे]चयं कथञ््नेत्यत्रापि योज्यम्। केनापि प्रकारेण नोपेक्षणीयम्। सर्वथाऽपनेयमेव शास्त्रटष्टया। अन्यथा हेयं स्यात्। तदेव प्रतिवस्तूपमया साधयन्नाह- स्यादित्यादि [वपुः शरीरं सुन्दरम]पि वर्णसंस्थानसम्पन्नमपि प्रागेवासुन्दरम्। एकेन श्वित्रेणा कुष्ठदोषेए दुर्भगमस्पृश्यं हेयं स्यात्। सुन्दरमपि शरीरं कुष्ठेन स्वल्पेनाप्युप- [पन्नं हेयं यथा] तथा कवेः काव्यमयं शरीरं शाश्वतं सर्वार्थसाधनं स्वल्पेनापि शब्दरूपेणार्थलक्षणेन वा दोषेए श्वित्रकल्पेन परिहरणीयं स्यात्। प्रागेव ...... दं कार्य करणीयम्। दोषस्तु स्वल्पोऽपि परिहरणीयः शास्त्रष्ठ्येति। क्रियत एव निर्दोषं काव्यं विनापि शास्त्रेगेत्याशङक्य सर्वं शास्त्रादेव गुएादोष- [परिज्ञानं कर्तव्यमि]ति पूर्वोक्तकमेणार्थ प्रतिवस्तूपमया समथयन्नाह- गुणदोषानशास्त्रज्ञः कथं विभजते जनः । किमन्धस्याधिकारोऽरित रूपभेदोपलब्धिषु ६।८॥। गुा विशेषा उपादिया अर्थाः पुरुषार्थसंग्ृहीतास्तद्विपरीता दोषाः। ...... काव्या- पेक्षया तु शब्दार्थालङ्कारस्वभावा गुणाः। दोषासत्वपार्थत्वाद्यः। श्लेषविपर्यासाद्यश्र

६

वैदर्भमार्गापेक्षया वत्त्यमाखाः। अत एव सामान्येनाह- गुणदोषानशास्रज्ञः कथं विभजते जनः इति। सर्वमपि सा [मान्यं ए]कस्याप्यथस्य प्रकृतापेक्षया विशेषनिष्ठंभविष्य तीति निपुणोयं वाचोयुक्तिः । तान् गुणदोषान् यो न वेत्ति पुरुषः [स] कथं विभजते [विभक्तान्करो]ति एते गुणाः [एते दोषा इ]ति। य[तो गुणानाद]ते दोषान हास्यति कथञ्चित्। किंन विभजते, अशास्रज्ञो यतः। शास्त्रादेव हि गुणदोषा विवेच्यन्ते। यश्च शास्त्रं गुणदोषविवेक [विष] [6a]यं न वेत्ति, कथं तस्याप्रतिपन्नोपायस्य गुण- दोषविवेकलक्षएामुपेयं सेत्स्यति। यथा त्वस्य रूपव ... .. किमन्धस्येत्यादि। अन्धस्य चन्तुर्विकलस्य रूपभेदानां नीलपीतादीनां रूपविशेषाणां उप[ल]ब्धिषु दर्शने[षु नाधिकारः। इ]ह सामान्येन रूपं नाम किञ्विदस्तीति श्रुतिमात्रकमपश्यतः स्यात्। न तु रूपविशेषसाक्षात्का [रः। विशेषज्ञानाभावे] न च तत् क्वचिदुपयुज्यते। ततो यदाहमनुष्ठाना[?]भावाद् विभागेन तु सर्वात्मना शास्त्र ...... [विभ]जत इत्याह। तदेवमियता ग्रन्थेन शास्त्रादेव सर्वगुणदोषविवेकतो नान्यथा वाव्येऽपि ...... अतः मजानां व्युत्पत्तिमभिसन्धाय सूरयः। वाचां विचित्रमार्गाणां निबबन्धुः क्रियाविधिम् ॥६।। अतः कारणात् सूरयः पूर्वाचार्याः कियाविधिं निबबन्धुरिति संबन्ध । क्रिया विधिं क्रियाकल्पम् ......... [मल्ल]नागेन विद्यासमुद्दशे क्रियाकल्प इति काव्यालङ्कार उक्तः। तदनुसारेणानेन क्रियाकल्पः क्रिया .. [विधी]यतेऽनेनेति क्रियाविधिः। क्रियाकल्पोऽपि एतमिति नार्थतः कश्चिद् भेदः। काव्यलक्षणं शासत्रं कृतवन्तः । [शास्त्रानुसारेण मूर्खो]पि प्रवर्तते। किं पुनर्बुद्धिमान् लोकः। तस्मात् सर्वत्र नमतमिति। व्युत्पत्तिमभिसन्धाय काव्ये यथावद् गुणदोषपरिज्ञान[हेतुभिः शास्त्र]- संग्ृहीतैर्गुणदोषविवेको व्युत्पत्तिः तदुपादानहानिफलाSभिधेया। चतुवंर्ग इति च नानाप्रकार: सर्वपुरुषार्थः संग्ृहीतः । अ्र्प्रस्यैत तु [शास्त्रस्य प्रमेयश्च]तुर्वर्गः। तत्प्रति- पादकं शास्त्रं तादर्थ्यात्। एतावानेव च पुरुषार्थः। तत्र सर्वत्र गुणाश्र दोषाश्च ज्ञातव्याः। तत्र गुणा वस्तुतः पुरुषार्थमया एव। ततस्त उपादेय[T] उपादेयतया [च]ज्ञयास्तथ र्थेनाज्ञातानामुपादानासम्भवात्।दोषस्तु ताभ सास्तत्संभविनो हियाः। तेडपि हेयतया ज्ञयास्तथाभावेनाज्ञातानां हानासंभवात्। [6b] [वि]वेकश्च सम्यक १ तुल°- क्रियाकल्पः काव्यकरणविधिः काव्यालंकार इत्यर्थः। -- कामसूत्र[१३ १६]-

प्रेथमः परिच्छेद: ف

शास्त्रादेव दष्टार्थादद्ष्टार्थाद् वेति सर्वशास्त्रस्थितिरेषा। काव्यमप्येतत् त्रिविर्ध चतु- वर्गरूपं चतुर्वर्गस्तदुपायव्रानेन रसान्तरपरिग्रहेण शब्दात्मकमपि काव्यशरीरं चतुर्वर्गस्तादर्थ्यान्। उपायोऽपि तादर्थ्याच्चतुर्वर्गः । मुख्यस्तावच्चतुर्वर्गः पुमर्थाशेषसंग्रहः । तदुपायेऽपि तादर्थ्याच्छास्त्रेष्वपि [समादरः]।। इति संग्रहश्लोकः । किं च काव्येनेष्टदेवताविषयविचित्रस्तोत्रलक्षणेन सम्यगविरचितेन धर्मोडप्रमेयः। तथात्वे च कदाचिद् वरलाभादिकोऽर्थः । सुख[न्]येतत्पुरुपार्थ [द्वय]निष्ठमुक्तम्। बुद्धस्तोत्रग्रन्थनव्यापृतानां भक्तिप्र्वष्विन्द्रियेपु द्रवत्तु। एकैकस्मिन् यः क्षणो पुयकोशो नासर्वज्ञस्तं प्रमातुं समर्थः ॥ इति। गुज्ञराजादि[व र्शनातोऽ्यर्थाति]शयप्राप्तिस्तदर्थाच्च धर्मः सुखं च सम्पत्स्येते। किं बहुना, न सोऽस्ति पुरुषार्थ: कश्चिद् यः काव्यात् परिगृहीताश्रयविशेषा[न्नजायते। इ]हा- नुषङ्ग गुणदोषविभाग: करणीयः। स च शास्त्रादेव नान्यथेति विस्तरेण पूर्वमेव प्रति• पादितम् । ततः का[व्यक्रिया]विधिमिति प्रकृतम् । कस्य व्युत्पत्तिमभिसन्धा- येत्याह-प्रजानामिति। लोकस्य सन्ताने का व्युत्पत्तिः कथं [केपां ?] नाम ...... [व्युत्पादनक्रि]यामभिसन्धाय क्रिकयाविधिं निवबन्धुरित्याह-वाचां विचित्रमार्गाण- मिति। विचित्रो नानाप्रकार: शव्दालंकार[र्थालंकारादियुक्तो मार्ग:] काव्यान्येव । ततः काव्यविषयां लोककर्तृकां काव्यगुणदोषविभागविज्ञानलक्षणां व्युत्पत्तिमुद्दिश्य [शास्त्रनिर्माणन]। तत्संक्षेपत्वाद् इदमपि सप्रयोजनमिति कर्त्तव्यमेव। ततश्च सामान्येन काव्यलक्षणशास्त्राजज्ञय हयता विशिष्योच्यते।। [काव्यल]नणमिदानीं कर्तुमारभते- तैः शरीरं च काव्यानामलङ्कारथ्र द्शितः। शरीरं तावदिष्टार्थव्यवच्छिन्ना पदावली॥१०।।

इह यानि कानिचित् काव्यानि संभवन्ति तेषां [शरीरमलङ्कारश्र्] तैः पूर्वा- चार्येः लोकस्य काव्यव्युत्पत्तये क्रियाकल्पे निबद्ध। तयोः कीदशं शरीरम् [शब्दरूपम्। अर्थे][7a]नाविष्ठत्वात्। यथा हि पुरुषशरीरे हारकेयूरादिरलंकारो न्यस्यते येन

काव्यलक्षणरत्नश्रियाम् S1.

शोभते, तथा काव्यशरीरे [शब्दमयेऽप्युवमादिरर्य]ते, यतः शोभा। [व]दयते [च]- काव्यशोभाकरान् धर्मानलंकारान् प्रचक्षते। इति। [२.१]

पश्चादलङ्कारो वद्त्यते। पदानां सुबन्तति[ङन्तानां आवली श्रेणी, तया] परिपूर्णा काव्यं [तस्य] श्लोकादयोऽवयवा अवान्तरवाक्यानि। कविना वक्तुमिष्टेऽभि- प्रेतेडर्थे कस्मिंश्चिद् रघुवंशादौ। व्यवच्छिन्ना गमकत्वे[न] ... स्वीकृता। विशेषे[र] ... [शरी] विज्ञेयमितीष्टार्थव्यवच्छिन्ना पदावली प्रसिद्धत्वादनूद्याप्रसिद्धं शरीरं विधीयते। यथा य :.......... [श]रीरं कतिविधमित्याह-

पद्यं गद्यं च मिश्रं च तत त्रिधैव व्यवस्थितम्। पद्यं चतुष्पदी तच्च वृत्तं जातिरिति दविधा॥११।।

यद्नन्तरं लक्षणतः कथितं तच्छरीरं प्रभेदतः त्रिधैव त्रिप्रकारमेव व्यवस्थितं बोद्धव्यम्। ......... [के]वलपद्यात्मकं ...... [केवलगद्यात्मकं गद्यपद्योभयात्मकं च] ... इत्यनेकेन प्रकारेण त्रिधैव व्यवस्थितमिति प्रकृतम्। तत्र पद्यं न ज्ञायते किरूप- मित्यत आह-पद्यं चतुष्पदीत्यादि। ......... अनूद पद्यमिति ज्ञ[पयति चतुष्पदी] तत् पद्यं जेयमिति। तब्व पद्यं द्विधा द्विप्रभेदमवसेयम्। कथम्-वृत्तं जातिरित्यनेन रूपेण॥

तद्पि न ज्ञायते किं वृत्तं जाति [रवा कीदशी]ति। तद्ाह-

छन्दोविचित्यां सकलस्तत्प्रपश्चो निदशितः । सा विद्या नौविविचूणां गम्भीरं काव्यसागरम् ॥१२॥

तयोरवृत्तजा[त्योः प्रपञ्चो] विचित्रः प्रभेद: वक्त्रादिरूपः, आर्यादिलक्षणश्च सकलः सर्वो निदशितः लक्षणतो लक्ितश्च प्रतिपादितः । कुत्र छन्दो[विचित्यां छन्दांसि] विचीयन्ते [संगृह्यन्ते यत्र] यया वा तस्याम्। सा चेयं विद्या पद्यलक्षणस्य काव्य- शरीरस्य साधिका। यदन[या] प्रसाध्यते ततः साप्यादरेण द्रष्टव्येति वक्रोक्तया तद्भ्यासे श्रोतृजनं नियोज[यति- सा विद्येति] काव्यमे[व सागर: तद्वद्]गम्भीरं यतः,

प्रथम: परिच्छेद:

भावार्थगाम्भीर्यात्। न तु शव्दगाम्भीर्येएा। अन्यथा प्रमादो न स्यान्। नाना- रसामृतत्वात्। सूक्तरत्नाकरत्वात्। अ्र्प्रकरृतधियां च [वेरस्याधायकत्वात्] काव्य- सागरं वि[वितूगा अवगा]हितुमिच्छता त्वयं कर्तुँ परकीयं वा ज्ञातुमिच्छता- मित्यर्थः । सा छन्दोतरिचितिविद्या नौरूपा। सापि ज्ञातव्येति भावः ॥। संघाताद्यपि वृत्तजातिप्रकारोस्ति छन्दःशास्त्रोक्त: [7b] [स इ]ह किं न दर्शित इति चेत्, शराह-

मुक्तकं कुलकं कोशः संवात इति तादृशः । सर्गवन्धांशरूपत्वादनुक्त: पद्यविस्तरः ॥१३।।

एक: श्लोक: समाप्तार्थः स्वतन्त्रः श्लोकान्तरनिरपेक्ष इति मुक्तकम, नतु निबद्धमिति सर्गबन्धेन [वैपस्यं ] वन्धेऽनिबन्धनात्। यद् वच्यति- सर्गबन्धांशरूपत्वात् [१. १३] इति। एकक्रियाद्वारेण परसरसापेक्षा: समाप्तार्थाः प्रत्येकमसमापार्थाः श्लोकाः कुलकम्। तद्विशेष एव युगलकम्। नानाभित्तयो भिन्नक्रिया: स्वतन्त्रा: श्लोकाः कोशवत् स्था[पिताः कोशः]। एकां भित्ति प्रावृडादिकां वणयितुं समुदायेन प्रवृत्ता भिन्नक्रियाः श्लोका: संघातः। इति तादशः। इत्येवंरूपश्चतुर्विधपद्यप्रकारोऽनुक्तो [विशिष्य] पृथगिह ल[क्षणातः अ्नुक्तः तरकथित]स्त्यक्त एव। किं कारणम्। सर्गबन्धांश- रूपत्वात् सगबन्धस्य त्रंशरूपा,एकदेशस्वभावास्तेषां भावस्तत्त्वम्। तस्मात् ते हि सं[गृहीताः। न] रुक्तक[दिव्यति]रेकेए सर्गबन्धः से[त्स्य]ति, तन्तुव्यतिरेकेण पटवत्। स च लक्षएत उच्यत एव। ततस्तेऽपि तद्व्यतिरेका[त्] पृथगसर्गब[न्ध- रूप]तो नोक्ता इत्यथः । नन्वेवं स्तोत्रावदानपरिकथादिपद्यप्रपञ्चो न संगृहीतः स्यात्। संगृहीत एव। [उक्त]लक्षणयोगात् ...... [सं]घातः आर्या कोश इति संघातादिसंज्ञाप्रवृत्ति- मात्रेण संघातादित्वं सर्गबन्धांशस्य संघातादेरत [स्तद्रूप]तवं स्तोत्रादीनां ...... । नहि सर्गबन्धस्य शिशुपालवधादिनामान्तरकरणमात्रेए सर्गबन्धत्वं हीयते। तस्मात् स्त्तोत्रादिरपि लक्षण[तः संघा]तादिसंगृहीतः ... नहि कर्कादिव्यपदेशान्तरयोगदश्वत्वं हीयते, अश्वविशेषा: कर्कादय इति चेत्-स्तोत्रादयोऽपि यथालक्ष[एं] ...... निमित्तं(?) यथे [ह सर्ग]बन्धे च संघातादि: परिम्फुटं लक्ष्यत एव। तन्र हि प्रावृडवर्णनादि:

१० काव्यलक्षएरत्नश्रियाम्

संघातः । मन्त्रादयवसरे च यथा [मुक्तकादिम्तथो]क्तं प्राक् । मुक्तकं ...... [इत्य*a]त् परिस्फुटमेवेत्यलं विस्तरेख ॥

कः पुनः सर्गबन्धो यस्यावथवाः संघातादय इत्याह-

सर्गबन्धो महाक्ाव्यमुच्यते त्वस्प लक्षगम्। आशीनेमस्क्रिया वस्तुनिर्देशो वापि तन्मुखम्॥१४।

य द्ेतत् प्रसिद्धं गुएातः सन्निवेशतश्च महाकाव्यमिति सर्गबन्ध :. [स] ... विज्ञय इति महाकाव्यानुवादेन सर्गबन्धो विधीयते। सगैः सर्गाख्यैः परिच्छेदविशेषैर्बध्यते- Sसाविति सर्गबन्धः। ततश्चानेकसर्गात्मकः सर्गबन्धो महाकाव्यम्। सर्गाश्च संघा- तादिचतुष्टयस्वभावा इति द्रष्टव्यम्।

अथवा अन्यथावतार्यते। ननु मुक्तकादयो महाकाव्यस्यांशा, तत् किमुच्यते- सर्गबन्धांशरूपत्वात [१. १३ ] इत्याह-सर्गबन्धो महाकाव्यमिति। सर्गबन्ध इत्यपि महाकाव्यमुच्यते। ततो ये [म]हाकाव्यस्यांशास्ते सर्गबन्धस्यापीत्यविरोध इत्यर्थः। शेषं समानम्। सर्गबन्धस्य त्हि कि लक्षणं यत् तदंशक्ष्य संघातादेरपि स्यादित्याह -उच्यते त्वस्य लक्षम्। तुशब्द्ो भिन्नकमः। अस्य तु महाकाव्यस्य लक्षणं स्वरूपमुच्यते। तुशब्देनैतदाह -संघातादीनामवयवानां पृथग् लक्षणं नोच्यते। अवयविनस्तु महा- काव्यस्य लक्षणं क्रियते। ततस्तेऽपि तल्लक्षणणा एव, वस्तुतस्तद्व्यतिरेकादिति। किं दुनस्तदिति तदेव वक्तमुपक्रमते-आशीरित्यादि। तस्य महाकाव्यस्य मुखमादि: आशीरिष्टाशंसनं वा प्रयुज्यते, नमस्क्रिया प्रणामो वा, प्रबन्धसम्बन्विनः कस्यचिद् वस्तुनोऽर्थस्य निर्देशः कथनं वा क्रियत इति विकल्पेन त्रिविधं मुखं प्रतिपत्तव्यम्। न समुच्चयेन। तत्र

प्रथम: परिच्छेद:

शौद्धोदनिः सकलसत्त्वहिनकरीक्ष: पायादपायबहुलाजगदाविमुक्ते:

इत्येवंविधा आशीः।

नमस्त्रयाय रत्नानां त्रैलोक्य[महित]इमने। स्थिताय सुरतद्वैरिनरनागेन्द्रमौलिपु ॥ इत्येवंविधा नमस्क्रिया। वस्तुनिर्देशस्तु श्रियः पतिः श्रीमति [शिशुपालवधे ११]

इत्यादि: प्रसिद्ध एव। गद्यमिश्रबन्धयोरप्येतदेव मुखं द्रष्टव्यमिति॥। किमाश्रयं तदित्याह-

इतिहासकथो द्दतमितरद्वा सदाश्रयम्। चतुवर्गफलायत्तं चतुरोदात्तनायकम् ।।१५।।

इतिहास: पुरावृत्तम्, तत्प्रतिपादिका कथा रामायणादिका इतिहासकथा तत उद्भूतं जातम्, इतिहासकथाश्रयमित्यर्थः । का[व्यमि]ति वच््यति। किमितिहासकथा- श्रयमेव महाकाव्यं कर्तव्यम्। नेत्याह- इतरदिति। इतिहासकथाश्रयादनरं वा। नात्र नियमः, विशिष्टाश्रयमेव तु तत् कर्तव्यमिति- सदाश्रयमिति। सन् शोभनः अधिगुएराजच रितादिलक्षण आश्रयो भित्तिर्यस्य तत्तथा। अनेन महाकाव्यस्य द्विधा- श्रयसम्पदुक्ता । चतुर्विषयत्वं प्रतिपाद्यन्नाह्-चतुर्वर्गफलायत्तम् चतुर्णां धर्मार्थकाममोक्षाणां वर्गः समूहः, स एव फलं पुरुषार्थरपत्वात्। तत्राऽभयुदयनिःश्रेयसहेतुर्धर्म१। विद्या- भूम्यादीनां यथान्यायमर्जनमर्नितानां च रक्षसमर्थः। निरपायो विपयोपभोगः कामः । [त्रकालिक]सांसारिकदुःखनिवृत्तिर्मोक्षः। विस्तरस्तु त[त्त]च्छास्त्रभ्यो द्रष्टव्यः। तस्मिन्नायत्तं प्रतिबद्धं तद्विषयत्व्रात्। अ्रत्र न नियमोऽवश्यं चत्वारोऽिं पुरुषार्था निबध्यन्त इति। यथासंभवं क्वचिच्चतुर्वर्गः, [क्चि]त् त्रिवर्ग इति

१. तुल'- वं० सू १. १.२.

१२ काव्यलक्षगारत्नश्रियाम्

प्रतिपत्तव्यम्। एतच्च स्वयमेव वक्ष्यति- न्यूनमप्यत्र यै कैश्चित [ १. २०]

इत्यादौ। चतुरोदात्तनायकम्। चतुरः कुशलः उत्साहशकत्यादियोगात्। उदात्त उदारस्त्यागातिशयादिसंबन्धात् नायक: विपक्षः प्रतिपत्श्च१।द्वयोरपि नायक- त्वात् , यस्मिन् तत् तथा॥ पुनः किं विशिष्टमित्याह-

उद्यानललिलक्रोडामधुपानरतोत्सवैः ॥१६॥ चन्द्रश्चार्कश्व तयोरुदयः। नगरं च अर्णवश्च शैलश्र ऋतुश्च चन्द्रार्कोदयश्चेति चार्थ कृत्वा तेषां वर्णनानि गुणोद्भावनानि इति षछीसमासः । तानि च यथासम्भव- मादौ मध्येजन्ते वा। न चानुकमनिय[मेन] एतानि निबध्यन्त इति एवंपरमेतत्। तैरलंकृतमिति [१. १८] वच््यति। उद्यानं सलिलं च तयो: क्रोडा विहारः। सा च मधुपानकं च रतोत्सवश्चेति चार्थः। रतमेवोत्सवः प्रीतिविशेषः, तेषां तु क्रमो दृश्यते। त्रनेन सम्भोगात्मकः शृङ्गार उक्तः । तैरलंकृतम् ॥ पुनविंशेषयन्नाह-

मन्त्रदूतप्रयाणाजिनायकाम्युदयैरपि॥१७॥

विप्रलम्भा विरहाः। अरयं विप्रलम्भात्मकः शृङ्गारः। विवाहाः शास्त्रोक्ता गन्धर्वाद्यः । कुमाराणामुदया जन्मानि वधनानि च बाल्यादिवयःप्राप्तिलक्षणानि। तैश्चालंकृतम्। मन्त्र: क्रिय रम्भदेशकालविभागपुरुषद्रव्यसम्यगविनिपातक्रियाकार्य-

सर्वकार्यशरीरेषु मुक्त्वाङ्गस्कन्धपञ्च्कम्। सौगतानामिवात्मान्यो नास्ति मन्त्रो महीभृताम् [शिशुपालवधे २. २=]

९. प्रतिपन्तो विजिगीषरित्यर्थः ।

प्रथम: परिच्छेद: १३

इति। विर्तरस्तु तच्छास्त्रान। दूनः वाग्मित्वादिगुणायुक्तः सन्धानप्रवृत्तः पुरुषः। दूते सन्धानमायत्तं चरे चर्या प्रति [f]छता। [कामन्दकीयनीतिसारे १२.३३ ] इति वचनात्। चरविशेपश्चायम्। प्रयाणं संग्रामादिनिमित्तं गमनम्। आ्र्राजिविंग्रह: सन्ध्यभावे। अभ्युदयं विपक्षविजयादिलक्षण उत्सवः। नायकस्य प्रतिपत्तस्य। एपामप्य [1]नुपूर्वी दृश्यते। तैरपि।

अलंकृतमसंचिप्तरसभावनिरन्तरम्। सर्गरनतिविस्तीगेः श्रव्यवृत्तैः सुसन्धिभिः ॥१८॥।

अलंकृतं विभूपितम्। असंतषिप्ा: [a]भूयांसः। रसाः शृङ्गारवीराद्यः । भावा रत्युत्सवाद्यः । विस्तरस्तु तच्छास्त्रात्। तैर्निरन्तर व्याप्तम्। सर्गैरुपेतमिति [१. १६] वच्यति। अ्र्प्रनतिविस्तीणैरनातिमहद्धिर्मध्यमैरित्यर्थः । श्रव्यं श्रुति[सु]भगं वृत्तं. पद्यमिन्द्रवञ्रादिकं येषां तैः। सुसन्धिभिः शोभनः स्पष्टः सन्धिः परस्परसङ्गतत्वम् अन्योऽन्यव्यपेक्षा अर्थतो येपां तैः । परस्परसंबद्धार्थाः सर्गाः कर्तव्याः। नत्वयः- शलाकाकल्पा इत्यर्थः ॥

सर्वत्र भिन्नवृत्तान्तैरुपेतं लोकरञ्जनम्। काव्यं कल्पान्तरस्थायि जायते सदलंकृति ॥१६॥

भिन्नः प्रकृतवृत्तापेक्षया अन्यवृत्तलक्षणाः सर्गाणामन्तोऽवसानं येषाम्। किं क्वचिदेव सर्गे नेत्याह-सर्वेषु सर्गेषु। सर्गा: प्रस्तुतपद्यापेक्षया वृत्तान्तरैः समापनीया इत्यर्थः। तैरेवंरूपैः सर्गैरुपेतं युक्तम्। सदलंकृति सत्यः शोभनाः सुप्रयुक्तत्वात्। नत्वलंकृतयः स्वरूपेण शोभना नाम। अर्रलंकृतयः शब्दार्थालंकाराः यस्य यस्मिन् वा तत् तथा। सत्यो वा विद्यमाना अलंकृतयो यस्य तदेवंविधं काव्यं लोकरञ्जनं जायते। लोकं रञ्जयति गुणसंपदा परितोषयति इति लोकरञ्जनम्। ततश्च प्रतिग्राहकभूयस्त्वात् कल्पान्तरं तिष्ठन्तीति कल्पान्तरस्थायि ... [जा]यते भवति प्रवचनवत् यावज्जगत् प्रवर्तत इत्यर्थः ॥ ननु सर्वत्र महाकाव्ये चतुर्वर्गादीन्यङ्गानि यथोक्तानि न दृश्यन्ते। कानिचिदेव क्कचिद् [दृश्यन्ते]। तन्न किश्दिदानीं महाकाव्यं स्यादित्याह-

१४

न्यूनमप्यत्र येः कैश्रिदङ: काव्यं न वर्ज्यते। यद्युपात्तेषु सम्पत्तिराराधयति तद्विदः ॥।२०।। अत्रोक्तेष्वङ्गपु अवयवेषु येः कैश्रिद् यथासम्भवं तु मधुपानकुमारोदयपर्वत- वर्णनादिभि्न्यूनं रहित [म,पि, न केव]लं पूर्ण काव्यं, महाकाव्यं न वर्ज्यते सद्धि- रुपादीयत इत्यर्थः । न दुष्यतीत्यपि पाठः। अ्र््रस्तु स एव। त्र्प्रत्योत्सगस्यापवादमाह- यदीत्यादि। उपात्तेषु [गृहीते]ु सम्पत्तिर्विभूति: शब्दार्थसाद्रुएयलक्षणा। तद्विदः तां काव्यसम्पत्ति ये विदन्ति तान् पुरुषान् आराधयति रञ्जयति यदि, तड़ा न वर्ज्यते। अर्थोपात्तान्यङ्गानि। यद् वि[गतार्थ] तद् हेयमित्यर्थाद् गम्यते। अरत्रेदं चिन्त्यते। कथमत्र क्रमः। किं पूर्ववितेन नायकेन रिपोर्जयात् नायकस्योत्कर्षः कथ्यते। अथ प्राग्वणि [तस्य रि]पोर्नायकेन जयात् तदुत्कर्षः ख्याप्यत इति। श्र्रत्र भामहः पूर्वकमेव क्रममिच्छति, द्वितीयं तु द्वेष्ट- नायकं प्रागुपन्यस्थ वंशवीर्यश्रुतादिभिः। न तस्यैव वधं कुर्यादन्योत्कर्षाभिधित्सया।। यदि काव्यशरीरस्य न स व्यापितयेष्यते। न चाभ्युदयभाक् तस्य मुधाऽडदौ ग्रहणं स्तवे।। [काव्यालङ्कारे १.२२-२३ ] इति। दएडी तु प्रकारद्वयमपि युक्तमिच्छन्नाह-

गुशतः प्रागुपन्यस्य नायकं तेन विद्िषाम्। निराकरणमित्येष मार्ग: प्रकृतिसुन्दरः।।२१।। ना[यकंप्रति]पक्षं प्राकू प्रथममुपन्यस्याभिधाय गुणतो गुगेः शोर्यादिभि- रभिलच्षितं नायकं पूर्व वर्णायित्वेत्यर्थः । तेन पूर्ववर्सितेन नायकेन िद्विपां विपक्षाणां निशाकरणमभिभ[वः पराज]यः कथ्यत इति एष मार्ग: क्रमः प्रकृत्या सुन्दरः शोभनः। स्वरूपसिद्ध ऋजुरयं क्रम इति मन्यते॥ द्वितीयं क्रममाह, यो भामहेन द्विष्टः- वंशवीयश्रुतादीनि वर्णयित्वा रिपोरपि। तज्जयान्नायकोत्कर्षकथनं च धिनोति नः ।।२२।।

प्रथमः परिच्छेद: १५

रिपो[र्नायकवि]पत्तस्यापि न केवलं प्रतिपन्तस्य वंशोऽन्वयः वीर्य विक्रमः श्रतं शास्त्रकौशलं आरप्रदिर्येपां त्यागसत्यक्षान्त्यादीना तानि गुवस्तुनि वर्णायित्वा प्रकाश्य [तस्य] वशितवंशावेविपत्तस्य जगद् अभिभवात् कारणान् प्रतिपच्ेण, नायकस्य प्रतिपक्षस्य उत्कर्पो विशेप: तस्य कथनमभिधानं यन्, तब्न नोऽस्मान् धिनोति प्रीखयति। चकारात् पूर्वकं च। अरयमपि क्रमोऽस्माकं प्रिय एवेत्यर्थः । अयमभिप्रायः- काव्यं हि वक्रोक्तिप्रधानम्। अयं च क्रमः वक्रोक्तिस्वभावः, यद्विपक्षवर्णानद्वारेण प्रतिपक्षोत्कर्पकथनम्। एवं नामायमुत्कृष्टः यदेवंगुणोऽि विपक्षो[Sनेन] निर्जित इति। अन्यश्च वर्सितोऽन्यस्योत्कर्पः ख्याप्यत इति चतुरोडयं [न]यः।तस्मादयमस्मान् धिनोतीति। काव्येवु हि द्वावधि वर्येंते केवलं पौर्वापर्ययो- र्विव दः। अत्र हि प्रतिपक्षोत्कर्षो विधेयः। स चोभयथाऽपि गम्यत एव। ह्यग्रीव- वधादौ चायं [प्र] [10a] कारो हश्यते ऋजुनैव क्रनेण। प्रतिपक्षोत्कर्षः किंन कथ्यते वक्रोक्तया किं न ख्याप्यते वक्रोक्तिप्रधानत्वात् काव्यस्येति चेत्। यत्किव्विदेतत्। १अशोकवनिकाचोद्यमिदम् । यदुच्यते काव्यशरीराव्यापकत्वात्, अनभ्युद्यभागित्वाच्च विपक्षस्य प्रागुप- न्यासवर्णने विकल इति। तदसन्। क्थं प्रतिपत्तोत्कर्षख्यापनपरं विपक्षवर्णनं प्राक्क्रियमाएं विफलं ना[म]। एवं हि प्राक्प्रतिपक्षनायकवर्णनम्, तेन च विपक्षनायकनिराकरणमितीदमपि प्रतिपत्तोत्कर्षार्थ क्रियमाएं विफलं स्यात्। अथ प्रतिपक्षोत्कर्षकथनार्थत्वात् ननु२ चैतत् प्रतिप[न्]वर्णनमपि प्रतिपक्षोत्कर्षख्यापनार्थ- त्वात् न मुघेति न कश्चिद् विशेषोऽन्यत्राभिनिवेशात्। तस्मात् काव्यशरीराव्याप्तथ- नभ्युद्दय भागिनोऽपि विपक्षस्य प्रक् ग्रह[ए]स्तवौ न मुधैव, प्रतिपक्षोत्कर्षख्यापनार्थ- त्वात्, प्रतिपक्षवर्णनादिवदिति द्वयमपि साधु दृश्यतामिति ॥। यत् पूर्व काव्यशरीरं त्रिविधोदिष्टं पद्यं गद्यं च मिश्रं.चेति [१. ११ ]तत्रैता[वता] पद्यं निर्दिष्ठम्। गद्यमधिकृत्याह- अपादः पदसंतानो गद्यमाख्यायिका कथा। इति तस्य प्रभेदौ द्वौ न विद्यते पाद: पादव्यवस्था यस्मिन्निति न पादो वा अपाद: पादस्वभावो न भवती- १. अशोक्कतत्रतितेति त्रादर्शे २. ननु वताप्रात्विप शर्रादर्शे

१६

त्यर्थः। एवलक्षणं गद्यम्। पद्यं तु पादस्वभावः पद्सन्तान इत्यसङ्करः। कतिविव तदित्याह-आख्यायिकेत्यादि। तस्य गद्यस्य भेदौ प्रकारौ द्वौ विज्ञेयौ। कथम्। आख्यायिकाकथेत्येवं [रू]पौ। [न] अनयोर्भेदः। भामहमतेन भेदमाह- तयोराख्यायिका किल ॥२३।

नायकेनैव वाच्यान्या नायकेनेतरेख वा। स्वगुणाविष्क्रियादोषो नात्र भृतार्थशंसतः ।।२४।।

तयोगख्यायिकाकथयोरयं भेद: किलेति परमतसूचने। आरख्यायिका नायकेनैव [स्वयम्] [10b] उच्यते, यस्य चरितप्रतिपादनार्थमाख्यायिका प्रवृत्ता। नान्येनेति वक्तनियमः आराख्यायिकायाम्। तदुक्तम्- वृत्तमाख्यायते यस्यां नायकेन स्वचेष्टितम्। इति । [ काव्यालङ्कारे १. २६ ] न्या कथा उक्ताया आख्यायिकाया अन्यत्वात्। नायकेन वाच्या यच्चरित- प्रकाशनाय प्रवृत्ता, इतरेण वा नायकादन्येन वा, तत्सहायादिना वाच्येति न वक्तनियम: कथायाम्। अयं तावदनयोर्भेदः। न [न्विय]माख्यायिका स्वयं नायकेनोच्यते न कथा। एवं हि स्वगुणोद्भावन- प्रसङ्गः। तच्चानुचितमभिजातस्य। तदुक्तम् - स्वगुणाविष्कृतिं कुर्यादभिजातः कथ जनः । इति। [काव्यालक्कारे १.२६]

अत्राह-स्वगुशाविष्किरियेत्यादि। अयं तावददोष: । यतः स्वस्यात्मनः स्वेषां वा गुखानां वंशस्य वीर्यादीनामाविष्क्रिया प्रस्ताववशात् कथनं न दोष: न दुष्यति। कस्य-भूतं यथावृत्तमर्थ स्वच[रित्र्य]लक्षणं शंसतो ब्रवतो नायकस्य। अरत्राख्या- यिकायां कथायों वा। तेन हि यथावृत्तं स्वचरितममिधेयं दोषरूपं गुएरूपमन्यद्वा, न विपरीतम्। तत् [अर]विपरीतं यथावृत्तमात्मनः कथयतः प्रस्ताववशप्राप्तं स्वगुणकथनं कथमाभिजात्यं हापयेत्। प्रत्युत विपरीतामिधाने आरभिजात्यं हीयेत। आ्र्प्रात्म- वञ्वन]रूपं तु स्वगुाविष्करणमनुचितमाभिजात्ये ।

प्रथम: परिच्छेद: १७

ननु नात्र दोप इत्येनाबदुक्क्म्। गुशास्तु न कश्चिन्। अयमेव गुणो यो दोषा- भावः । तल्ननणत्वात्तस्य सर्वत्रेति यत्त्किश्व्विदेतत् । अर््र्[नेन] चैतन्निरस्तं भङ्गया यदुक्तं भामहेन, आरप्रख्यायिकार्यां सुखदुःखरूपं स्वचरितं यथावृत्तमाख्यायने नायकेन न तु गुणरूनमिति। वृत्तमाख्यायने यस्यां नायकेन स्वचेष्ट[11a]नादिति।

ननु सामान्यवचनमेतत्। न त्वयं विशेषो दृश्यते दुःखरूपं स्वचरितं वारच्यं न गुसारूपमिति। अर्थादेतदुक्तं तेन। यत्पश्चात् वक््यति-

स्व्रगुणाविष्कृतिं कुर्यादभिजातः [ काव्यालक्कारे १. २६]

इति। अन्यथा पूर्वापरविरोधस्तत्र स्यात्॥ किं तर्हि न युक्तमिति स्वमतमाह-

अपि त्वनियमो दृष्टस्तत्राप्यन्यैरुदीराद्। अन्यो वक्ता स्वयं वेति कीदग् वा भेदकारखम् ।२५॥ किं त्विदमत्र ब्रमः ।यः परेष नियमः कृतः आरख्यायिका नायकेनैव वाच्येति, स नास्ति। यतस्तत्राख्यायिकायामपि न केवलं कथायाम्, अनियम: नायकेनैव वाच्ये- त्यस्य नियमस्याभावो दृष्टः उपलब्धः कृतः । अन्यैरुदीरणात् नायकादन्यैरपि तदनु- चरादिभिराख्यायिकाया उदीरणात् वचनात्। हर्पचरितादिकायामाख्यायिकाया- मन्यरपि नायकचरितकथनदर्शनादिति मन्यते। सर्वथा कविरिह वक्ता, तन्मुखेन नायको वा, स्वानन्त्रयमत्र कवेः। ननु भामहेन कथायाः परोदीरणमिष्टं, यदाह- अन्यैः स्वचरितं तस्य नायकेन तु नोदितम्। [ काव्यालक्कारे १. २६]

इति। तत्र किमुच्यते कथा नायकेनेतरेए वा वाच्येति। अनुक्तोपालम्भोडयम्। एतदेव सिद्धं कथायामप्यनियमदर्शनात् उक्ेन न्यायेनोभयथाप्यदोषात्। भवतु वायं नियमः आस्यायिका नायकेनोच्यते कथा त्वन्येनेति। तथापि नैतावता आख्यायिकाकथयोर्भिन्नजातीयत्वरमिति परमतमभ्युपगम्यापि तयोरभेदमन्यतः कथ- यन्नाह-अन्यो वक्तत्यादि। कथायामन्यो वक्ता, आख्यायिकायां स्वयमिति कीहक किं नामेदं तयोर्भेदस्य वि[11b]जातीयत्वस्य कारएं निमित्तम्। नैवेदं जातिभेदस्य

काव्यलक्षणारत्नश्रियाम्

कारणमित्यर्थः । अ्र्र्रन्यथैवंविश्वस्य भेदस्य सर्वत्र सुलभत्वात् तावता विजातोयत्वेऽति- प्रसङ्ग: स्यादिति भावः । वाच्यं हि द्वयमप्येतत्। तत् केनाप्युच्यतां स्वयं परेण [बा] यथायोगम्। किमेतावता जातेर्भेदः स्यात्। अर्थतस्त्वेकैव जातिरियं नाममात्रात्तु भिद्यते। यद्वद्यति- एका जाति: संज्ञाद्वयाङिता [ १. २]। एवं तर्हीदमनयोर्भेद- कारणम्, यत्र वक्त्रापरवक्त्रयोः पद्ययोर्भविष्यदर्थसूचकयोः प्रवेशः साश्वासा च या सा आख्यायिका। तद्विपरीता कथेति। तदुक्तम्- वक्त्रं चापरवक्त्रं च कालभाव्यर्थशंसि च। [काव्यालङ्कारे १. -६]

इति। तथा-

साश्वासाख्यायिका मता। [काव्यालक्कारे १.२५]

न वक्त्रापरवक्त्राभ्यां युक्ता नाश्वासवत्यपि। संस्कृतासंस्कृता चेष्टा कथाऽपभ्रंशता तथा ॥ इति॥ [ काव्यालङ्कारे १. २ ]

तदेवं तदुद्भाव्य परिहरन्नाह-

वक्त्रं चापरवक्त्रं च साश्वासत्वं च भेदकम्। चिह्नमाख्यायिकायाश्रेत् ग्रसङ्गेन कथास्वपि ॥२६।।

आर्यादिवत् प्रवेशः किं न वक्त्रापरवक्त्रयोः । भेदश्र दृष्टो लम्भादिराश्वासो वास्तु किं ततः ।२७।।

वक्त्रं चापरवच्त्रं च पद्यद्वयं सहाश्वासेन वर्त्तते तद्भावः तत्वम्। तच्चैतत् न्रयम् आस्यायिकायाश्चिहनं लक्षण भेदक कथाया: सकाशाद्विशेषकं चण्यस्यास्य कथा- यामभावाद्वितिचेन्मन्यसे, नतु यः [प्रिसङ्गेन] तत्र गद्याधिकारात् प्रस्तावेन भाव्यर्थ- सूचनादिलक्षऐेन ह्ेतुभूतेन नाधिकारितया वक्त्रापरवक्त्रयोः कथास्वपि आ्रख्य :- यिकावत् कि कस्मान प्रवेश: न प्रयोग: स्यादेवैत्यर्थः। किंवत्? आार्यादिवत्।

प्रथम: परिच्ळेद

आर्यादेरिय यथाप्रस्तावमन्यस्यापि पद्यस्य न स्तवादे: प्रवेशादिग्रहयाम्, त्रयाणामपि पद्यत्वेनाविशेषाठयमपि नियमो नास्तीत्यर्थः। तथाहि यदि वाहशः प्रस्ताव: स्थान्, तदा कथाम्वपि अ्रनयोः प्रभेदो न दुष्यति, यथा आर[1la]रयादेः। आग्यायकायासपि हि प्रसङ्गन तयोः प्रवेशः नाधिकारितया, [तत्र] गद्याधिकारान तथा कथायामपि इति नदं भेवकमसाधारणं चि[न्तनीयम्। लम्भ]स्तहि भेदकं चिह्नमस्तु कथायां तम्याभावात्। अ्राह- भदश्चेत्यादि। लम्भादिर्भेदो विशेषः। आरदिग्रहरात् यब [?]विश्राम।दिव्यवहार: शख्यायिकाविषयः [कथायाम]पि दृष्ठः । ततश्वाश्वासोऽपि यदि भवेत् को नामात्र दोषः। लम्भादिर्वा भेदो भवतु, शश्वासो वा व्यवहारः, किं ततः तस्माद् व्यवहारमात्रात्, किंजातीयत्वमनयोर्भवेत्। नैवा- थभदः, अभेदादित्यर्थः। परिच्छेदा हि तत्र सम्पन्नाः कतव्या इनीदमत्र तात्प- र्यम, विपन्नानां हयत्वात्। ते च लम्भादिव्यपदेश्या वा भवन्तु, आश्वासव्यव- हार्या वेति स्वातन्त्रयमत्र कवेः, विशेषाभावात्।

ननु भामहकृतो निषेधोडम्नि।

न वक्त्रापरवकत्राभ्यां युक्तो नाश्वासवत्यपि। [ काव्यालक्कारे ?. २] कथति।

ननु दसिडकृतो विधिरम्ति, लम्भादिर्वाश्चासो वा भवत्विरिति। तदप्रमाण- मिति चेन। भामहकृतो निषेधः प्रमागमिति कोशपानमत्र करखीयं म्यान्। द्वयो- रपि शास्त्कारत्वात् प्रामाएयम, न वा कम्यापि। मतभेदस्तत्र भवत्विति चेन् ? श्ररस्तु तत्किमस्थानाभिनिवेश: क्रियते। युक्तिपुरस्कृतं तु दषडमतं दृश्यत इति॥

तत्कथाख्यायिकेत्येका जाति: संज्ञाद्वयाङ्गिता। अत्रैवान्तर्भविध्यन्ति शेषाश्चाख्यानजातयः ॥२८।।

यत एवं निरूप्यमाणो नानयो: कश्चिञ्वातिभेदो लभ्यते अन्यत्र संज्ञाभेदात्, ततस्तावदेका जातिरियं गद्यजातिः। आास्यायिकेयं कथेयमिति अनेन संज्ञाद्वयेन द्वाभ्यां नामभ्याम[12b]झ्विता लक्षिता व्यवहरसीया। न च नामभेदमात्रकेन जातिभेद एव सर्वथा स्यात्। ब्राह्मशक्षत्रियादिभेदेऽि मनुष्यत्वात्तेषाम्। क्रियामेदोऽत

२०

संज्ञाभेदनिमित्तमिति चेन-कि वै सर्वा नैमित्तिकी संज्ञा, यादृच्द्विक्यपि हि सा हृश्यते, मडपादिवत्। निमित्तं वा किंचिन्मृग्यतां यदि तेन बिना दौःस्थ्यम्। नन्वपरेऽपि गद्यप्रभेदा दृश्यन्ते, किं ते नोक्ता इति चेदाह- अ्रत्रैवेत्यादि। शेषाः आरख्यानपर्याया ये सम्भवन्ति आ्रख्यानजातयः, आ्र्ख्यानकप्रभेदाः ता अत्रैवानयोरेव कथाख्यायिकयोरन्तर्भविष्यन्ति गद्यजातित्वेनाभेदात् लक्षणतः। चकार: [अरन्]उक्तसमुच्चये। तस्मात् पृथक तासां लक्षणं नोक्तम। तल्लक्षऐनैव कृतलक्षणत्वादित्यर्थ इति ॥

ञयं तर्हि विशेष आ्रख्यायिकायाः। सा हि-

[काव्यालक्कारे १.२७ ]

आ्रख्यायिका न कथेति भामहः । तत्राह-

कन्याहर ए संग्राम विप्रलम्भोदयादयः। सर्गवन्धसमा एव न ते वैशेषिका गुखाः ॥२६॥

कन्याया हरएं संग्रामस्तन्निमित्तोऽन्यो वा, विप्रलम्भो वियोगः, उदयोऽभ्यु- दयः रिपुविजयादिलक्षएः । आदिशव्देन मत्ततासुरतोत्सवादिपरित्रहः। ननु भामहेन तावदुक्तम्-

कन्याहरणासंग्रामविप्रलम्भोदयान्विता। इति। [काव्यालङ्कारे १.२७ ]

सत्किमपि सूच्यते। एवं मन्यते। सोडपि नियमो न[पो]ह्यते, अरधिक- दर्शनात्। उपलक्षणं वा तद्ूचनं, तेऽपि गुणाः [अ]थ न वैशेषिकाः, कथायाः सका- शादाख्यायिकां न भेदयन्तीत्यर्थः। विशेषा [भे]दा: [यै:] कथ्यन्ते आ्र्ख्यायिकायाः, प्रयोजनमेषामिति वैशेषिकास्तथा न भवन्तीत्यर्थः । किं कारणम्। यतः सर्गबन्धेऽपि समाना:। सा[धारणाः, तेषां त]तापि दर्शनात्। तद् यदि [कथा] (13a)यामपि यथाप्रस्तावं भवन्ति को निषेद्ा। भामह इति चेत्। उक्तमत्र, किं चर्वितचर्वगोन। दृश्यन्ते च कथायां लीलावतीत्यादिकायामनि तेड़र्थास्तत्कथं भिन्त्स्यते आख्यायिकां कथात इति॥।

प्रथम: परिच्छ्ेद:

यत्र तहि कबेरभिप्रायेणा कथनमंङ्गनं किञ्चिद् दश्यते सा आ्यायिका तदन्या कथेति भामहः।

कवेरभिप्रायकृतेव्क्कनैः कैश्रिद्िता इति। [काव्यालद्वारे १.२७] तढ़ेतदुभयं परिहरन्नाह- कविभावकृतं चिह्नमन्यत्रापि न दुष्यति। मुखमिष्टाथसंसिद्धौ किं हि न स्यात् कृतात्मनाम् ॥३०॥ कवे: प्रयोक्तुर्भावेनाभिप्रायेण कृतं प्रयुक्तं चिह्नमङ्कनम् अ्रन्यत्रापि कथायामपि सर्गबन्धेपि वा, न केवलमाख्यायिकायाम् न दुष्यति न दोषाय कल्पते निषेधा- भावात्। ननु निषिद्धमेव [तद्] भामहेन कथायाम्, आरख्यायिकामेव कविभावकृत- चिह्नविधानात्। उक्तमत्र। तेनापि च नियमो न कृतः काचिदङ्गितेति वचनात्। तस्मादिदमपि सर्गबन्धादिसाधारणं न समर्थयति कथात आख्यायिकाया भेदम्। किरातादौ च लक्ष्म्या ग्रहसादिकं कविभावकृतं चिह्नं दृश्यते, स्यादेतत् आ्र्ख्यायिका- यामिति। तदसत्। यस्मान्मुखमिष्ठार्थसंसिद्धौ किं हि न स्यात् कृतात्मनाम् । कृत: संस्कृत: व्युत्पन्न आरत्मा चित्तं येषां, कृतात्मनां सुधियाम्। इष्टस्यार्थस्य स्व- नामाङ्कनादेरन्येनापदेशेन विद्ग्धेन क्रमेण किं नाम मुखमुपायो न स्यात्। सर्वमेव हि तेषामिष्टसिद्धिद्वारीभर्वात कौशलविशेषात्। तस्माद् यदीच्छन्ति कथायामन्यत्र वा सर्वत्रेहशं कर्तुमुपायज्ञास्ते [कु]वन्त्येव, न चेत् न किद्नीति। नेदमपि भेदकं चिह्नम। तस्मा[13b]देनदेव स्थितम्- तत्कथाख्यायिकेत्येका जातिः संज्ञाद्वयाङ्गिता इति। [१.२=]

स्यादेतत्, आख्यायिका संस्कृतेनैव दृश्यते। आर्ख्यायिकानि भाषान्तरे दृश्यते, असंस्कृतापेक्षयेति। कि न कथा। अथ संस्कृतापेक्षया भापान्तरेण [न] दश्यते आख्यायिका सर्वसंस्कृता कथाप्येवमिति माभृत कथा। अथ मिश्रापि कथा दश्यते नाख्यायिका। तथा अमिश्रा सर्वसंस्कृता साख्यायिका स्यात्, कादम्बर्यादिवत्।

कथं तहिं व्ाग्यायिकेति व्यपदिश्यते इति चेत्। अत एवं संज्ञाद्वयाङ्किता ऐका जाति- रित्युक्तम्। जातिभेदोऽत निषिध्यते, न मंज्ञाभेदः। एवं कथाविशेपः आख्यायिका स्यान्, न जातिभेदः। यथा कथाविशेषाां संज्ञाभेदा यथेष्टम्। न च भापाभेद- मात्राद्विजातीयत्वम्। कथानासपि परत्परविज्ञातीयत्वप्रसङ्गान् एतावन्तः स्यात्। काचित् कथा संस्कृतमथी। काचित् प्राकृतमयी। काचित् अपभ्रंशस्वभावा। काचित् भूतभाषामयी। काचित् मिश्रेति। यथा वाचां भाषाभदेऽपि न कथात्वं हीयते गद्यनय- त्वात्, प्रसङ्ग तु पद्यप्रवेशः, तथा संस्कृतमय्या आख्यायिकायाः कथात्वं न विरुद्यते। अत एवोक्तम्। एका जाति: कथाजातिरेव यथेषं संज्ञा अनुभवति, यथा मनुष्य- जातिरेका क्षत्रिय जातिसंज्ञाम्। भापान्तरमयीनामपि कथानां गद्येनार्थोपक्षेप: लम्भादि- परिच्छेदादौ न दूप्यते निपेधाभावात्। भामहेन निपिद्वमिति चेत्। दसिडना विहित- मिति किं न प्रत्येपि। तम्मात् काचित् कथा [आश्वासादौ] गद्याचिपार्था, काचिन्न। [न]ेतावता आख्यायिका कथात्वं नानुभवति। कथा वाऽड्यायिका[14a]संज्ञा- मित्येकैव जाति: संज्ञाद्वयाङ्कितेति सृक्तमेव ॥ तदेवं लक्षातः [प्रचि]न्वन कथां, आश्रासादिभेदं च गद्यं निर्दिश्य, तृतीयं मिश्रकाव्ये शरीरमधिकृत्याह- पिश्राणि नाटकादीनि तेषामन्यत्र विस्तरः । गद्यपद्यमयो कापि चम्पूरित्यभिधीयते।३१॥

नाटकमादिर्येपाम प्रकरणादोनां तानि नाटकादोनि काव्यानीत्यत्र मिश्राणि गद्यपद्यमयानि वेदितव्यानि इति मिश्रविधिः। ननु कथादिकमपि मिश्रं तत्रापि पद्य- प्रवेशात्। प्रसङ्गन तत्र पद्यप्रवेशः, नाधिकारितया। अतएवोक्तं प्रसङ्गन कथास्वपीति [१.२६]। नाटकादिषूभयमपि अ्रधिकृतमिति नाटकान्येव मिश्राणि। किमेषां लक्षणं लक्षणाप्रभेदो वेत्यत आरह-तेषामित्यादि। तेषां नाटकादीनां मिश्राणां मिश्रप्रबन्धा- नामन्यत्र भरतकोहलादौ नाट्यशास्त्रे विस्तर: नान्दीप्ररोचनादिस्वरूपनिरूपणादिरूपंः प्रपञ्चोऽधिकृतो नेह। ततस्ततोऽसी द्रष्व्यः। गद्यपद्यप्रबन्धसत्विह विस्तरतोऽिकृतः। स चोक्त । किं नाटकादिकमेव मिश्रं नेत्याह-गद्यपद्यत्यादि। गद्यपद्ययोविकार: गद्य- पद्यमयी मिश्रा चम्पूरित्यपेक्ष्य स्व्रोत्वम्। यदाह चम्पूरिति। चम्पूर्नाम विद्यते। कापि काचिदित्यसाकल्य[म्]।अपिशब्दो न केवलं पूर्वकमिति समुच्चिनोति। अरयमपि

प्रथम: परिच्छेद: २३

मिश्रप्रकारोऽस्ति। यहकचन्परिति यावत। सा च जानरुमालावसयन्त्यादि।। तजेवं शरीरभदकृतं त्रेविध्यं काव्यानां परिसमाच भापाभेदकृतं चातुविध्यं दशयन्नाह्-

तदिदं वाङ्मर्य भूयः संस्कनं माकृतं तथा। अपभ्रंशश्च मिश्रं चेत्याहुगप्ताश्चतुविधम् ॥३२।। यन् काव्यशरीरं त्रिविधमुक्तं तदिदं वाङ्मयं काव्यशरीरं भूयः पुनश्चत्वारो विधा: प्रकारा भापामया यम्य [14b] तन प्रत्येक चतुविधमाहुरामनन्दि। आर्रप्ना आचार्याः। क्थं-पद्यं काव्यशरीरं संस्कृतं शुद्धम: प्राकृनं शुद्धम्, अ्रपभ्नंशः शुद्धः, मिश्रं च तेः पैशाचिकेन चाशुद्धयधिका तु प्ृथगुक्ता। [यथा] पश्चाद्वद्यति, भूतभापा- मर्यामित्याढिना। एवं गद्यं मिश्रं च काव्यशरीरं योज्यम। पूर्व गद्यपद्याभ्यां मिश्रमुक्त- मिदानीं संस्कृतप्राकृतापभ्रंशैः प्रत्येकं त्रिविधं शरीरं मिश्रमुक्त्मिति मिश्रयोर्भेद इति। संस्कृतादीनां स्वरूपं प्रनिपाद्यन्नाह,

संस्कृतं नाम दैवी वागन्वाख्याता महर्षिभिः । तन्ज्वं तत्समं देशीत्यनेकः प्राकृतक्रमः ॥३३।।

दवानामियं देवी वाकू भापा संस्कृतमिति विज्ञायते। यदेवं कथमिह संस्कृतं ज्ञातमिति चेदाह-अन्वाख्याता महर्षिभिरिति महद्विरुदात्तैर्गुएमाहात््यात् ऋषिभि- मुनिभिर्देशभाषावद्धिरन्वाख्याता अनुशिष्टा सतीह संस्कृतमिति ज्ञातेत्यर्थः । ततश्र्ैक- प्रकारं सं्कृतं, प्राकृतं त्वनेकप्रकारम। यदाह, तद्गवमित्यादि। प्राकृतर्य क्रमः प्रकार: अनेको भिन्नः। कथं तद्भवं तस्मात् संस्कृतात् वर्णान्यत्वेन उत्पत्तिर्यस्य तत्तद्भवं शब्दभवमित्यर्यः । तच्च महिन्दसिन्धववहिरादिकं यथोक्तं हरिवृद्धेन। तत्समम् तेन संस्कृतेन समं तत्समम् , प्राकृतशव्दमपीत्यर्थः। तब्न हरिहरकमलादिकं यथोक्तं तत्रैव। देशी प्राकृतं महाराष्ट्रपसिद्धम्। तदुक्तम्-मरहट्टादेससंकेतएहि सद्देहि भण्णए देसी इति। तब्व वोक्कणकं केल्विचिरिहिरहिरसिच्छादिकम्। यथोक्तं तत्रैव। इत्येवमनेन रूपेणानेक: प्राकृतक्रम इति॥ किमत्रोत्कृष्टं प्राकृतसित्याह-

२४ काव्यलक्षणारत्नश्रियाम्

महाराष्ट्राश्रयां भाषां प्रकृष्टं माकृतं विद्ु: । सागरः सूक्तरतानां सेतुबन्धादि यन्मयम् ॥३४॥ महाराष्ट्राः कुन्तलामुरलासकविदर्भमहि॥चरत्रवैश्याद्विप्रभे दाः (?) आश्रय: अरधिष्ठानं यस्या्तां महा[1ha] राष्ट्राश्रयां भाषा वाच प्रकृष्ठं प्राकृतेषु शोभनतमं प्राकृतं विदुः उपदिशन्ति बहुज्ञाः । तदुक्तम्- ऊहइ अ विविह भासा परिरि।?) हिअन्नं य मोत्तएं। मरहतठित्रया अ अत्थि गहिअं कइलेहि॥ [ ?] इति। कुत्रैतद् दृश्यते इति चेदाह-सागर इत्यादि। सेतुबन्धः प्रवरसेनरचितः । स्कन्धकमर्यः आ्र्प्रादिर्यस्य मथनादेस्तत्सेतुबन्धादि काव्यम् यन्मयं यस्य प्राकृतस्य विकारः, तत्प्राकृतं प्रकृष्टमिति प्रकृतम्। तत्काव्यं सदिति प्रशंसयन्नाह- सागरः सूक्तरन्नानामिति। सूक्तानि शव्दार्थोत्कर्षयोगात्। तान्येव प्रीतिकरत्वादिसाधर्म्येण रक्नानि, तेषां सागर आस्पदम्। रक्नानां हि सागर आश्रयः, सूक्तानां च रत्नकल्पानां तत्काव्यमाश्रय इति सागर उक्त इति। ननु प्राकृतान्तरमयमपि सेतुबन्घारि, तत् किमुच्यते महाराष्ट्रपाकृतमयमिति। न चात्र पठ्यने महाराष्ट्रपराकृतमयमेवेति। प्राधा- न्यास्तत् तन्मयमुक्तम्। यथा हयनयमनीकमिति ततेन्नश्यत(?) इत्येवंपरमेतत्। ननु सामान्यभाषापि प्राकृतप्रकारोस्ति। यदुक्तं हरिवृद्धन- अएणेहि अ एएंहि अ सरिसं च अ होइ सामएणे इति। अरप्रन्योऽस्तीत्याह- सौरसेनी च गौडी च लाटो चान्या च तादृशी। याति प्राकतमित्येव व्यवहारेषु सन्निधिम्।३५।। सूरसेनाश्रया सौरसेनी, गौडाश्रया गौडी,१लाटाधिष्ठाना लाटी। अन्या च पाञ््ालीमागधीत्यादिका तादशी तथाविधा एवंप्रकारा सामान्यभाषा प्राकृतमि- त्यनेनैव नाम्ना नापभ्रंश इत्यनेन सन्निधिं प्रयोगं याति। कुत्र, व्यवहारेषु नाटका- दिषु। व्यवहियते [शि]क्षणं व्यवहारः [तत्र] प्रवर्तते एभिरिति सा च मुसुमुरि- अ मूअच्छि[15b]अच्छिकेत्यादिका यथोक्तं हरिवृद्धन। एवं कृत्वा चतस्: प्राकृ[त]मय्यो भापा दर्शिताः भवन्ति। तदुक्तम्- 1. लात इत्यादर्श।

पथमः परिच्छेद:

सहभवा सहसमा देसीति त तिसिशयाअ अएगहि। सामस्सया अइ सहि आया अ््य इतराशि आउ॥ इति।

विस्तरस्तु तच्छान्न्रात्॥ [? ]

अपभ्रंशः कतम इत्याह-

आरभीरादिगिर: काव्येष्वपभ्रंश इति स्मृताः । शास्त्रे तु संस्कृतादन्यदपभ्रंशतयोदितम् ।।३६।।

आरभीरा वाहिकाः। आदिशव्ेन ढक्कादिपरिग्रहः। तेषां गिरो भाषा अप- भ्रंश इति, अपभ्रंशनाम्ता व्यवदिश्यन्त इति स्थितिर्व्यवस्था। कुत्रेत्याह- काव्येषु गद्य- पद्यमिश्रात्मकेषु कविप्रयोगेषु। अपभ्रंशोऽपि प्राकृतवच्चतुर्धा स्मर्यते। यदुक्तम्- शब्दभवं शब्दसमं देशीयं सवेशब्दसामान्यम्। प्राकृतवद्पभ्रंशं जानीहि चतुविधमाहितम् । इति

त्रिधाप्याम्नायते। यथोक्तम् - अपरं त्रिप्रकारत्वं शास्त्रस्थित्या प्राकृतमपभ्रंशः पैशाचिकं चेति। संस्कृतं वाङ्मयं कतमदिति सर्वं दर्शयन्नाह- संस्कृतं सर्गवन्धादि प्राकृतं स्कन्धकादि यत्। ओसरादिरपभ्रंशो नाटकादि तु मिश्रकम् ॥३७॥ यत् सर्गबन्धादि तत्सर्वं संस्कृतं वाङ्मयं वेदितव्यम्। आ्र्प्रादिशव्देन पृथक संघाता दिपरिग्रहः। यत् स्कन्धकादिवाङ्मयं तत्सवं प्राकृतं वेदितव्यम्। अ्र्रत्रापि आदिशब्देन गाव्याद्युपादानं सेतुबन्धादिवद् द्रष्टव्यम्।'ओसरादीनि काव्यानि यानि तानि सर्वा[एय]पभ्रंशो विज्ञायताम्। तानि वलयकरम्वकादीनि। आदिशव्देन रास- कादिपरिग्रहः। नाटकादि तु यत्तत् मिश्रकं संस्कृतादिभिर्वदितव्यम्। आ्ररदिशब्देन भाणकादिपरिग्रहः॥

कथादिकं कथमित्याह-

१ हेसराद्ीति श्रादर्शे

२६ काव्यलक्षणरत्नश्रियाम्

कथादि: सर्वभाषाभिः संस्कृतेन च पठ्यते। भूतभापामयीं त्वाहुरद्भ्तार्था बृहत्कथाम्।।३८॥।

कथा आदिर्यस्याख्यानकादे: स कथादि: प्रबन्धः। सर्वाभिर्भाषाभिः संस्कृत-' प्राकृतापभ्रंशपैशाचिका [दि]भिः। समुच्चयविकल्पाभ्यां यथासम्भवं [16a]पञ्यते विर- च्यते। संस्कृतेन चेति गतार्थमपि पृथगुक्तम्। प्राधान्यख्यापनार्थ न तु केवला- र्थम्, प्राकृतादेरत्रातिपृथगभिधानप्रसङ्गात्। यथा संस्कृतप्राकृतापभ्रंशार्यं भापा- त्रयं शुद्धमपि प्रयुक्तं दृश्यते, न तथा पैशाचिकम्। भाषानुगतमेव तु दृश्यते चेदाह। भूतभाषामयीत्यादि। भूतभाषा पैशाचिकवाक् तद्विकारस्तन्मयीं शुद्धपैशाचिकान्। तुशब्दोऽर्थान्तरविवत्तायाम्। बृहत्कथामाहु: कथयन्ति तद्दविदः। केवलपैशाचिकी बृहत्कथा दृश्यते इत्यर्थः। किंविशिष्टामित्याह- अरद्भुतार्थामिति। अ्रद्भुतः प्रकृष्ठो नानाविध: अपूर्वः अरथोडभिधेयं यस्यां तामाहुरिति प्रकृतं प्रधानकथनं चैतन्। त्र्रत- एवाद्ुतार्थामिति। नत्वयमेव, अन्यस्या अपि भूतभाषामय्या रत्नप्रभादिकाया दर्शनात्।।

यदेतस्त्रिविवं काव्यशरीरं भाषाभेदाचतुर्विधमुक्तम्, तदेव द्विधाविनियोगभेदादू दर्शयन्नाह-

लास्यच्छलिनशम्यादि प्रेक्षार्थमितरत्पुनः। श्रव्यमेवेति सैषापि दवयी गतिरुदाहृता ॥३६॥

लास्यं श्रृङ्गारप्रधानं नृत्तम्। तदुक्तम् - ताएडवमशकनुवत्या नर्त्तितमाविद्धकरएसंकीर्याम्। प्रियकारिणा प्रियाया हरेण लास्यं पुरा सष्टम ।। इति। छलिनं [छद्]प्रधान नृत्तम्। लस्या तालविशेषप्राधान्यम्। सा च दक्षिण- पाणिपातलक्षणा। यथोक्तम् -

सव्यहस्तनिपातश्च [ल]स्या तालस्तु वामकः । करयोरुभयोः पातः सन्निपात इति स्मृतः ॥

तत्पतिपादके काव्य लाम्याद्यर्क तादुर्थ्यात्। आदिशब्देन च रकन्धकादि-

पथम: परिच्ल्लेद: परिग्रहः। तदेतत् प्रेक्षार्थम। प्रेक्षा प्रेक्षणं चक्षुपा ग्रहणम्। तस्यै इदं प्रेक्षेवार्थः प्रयोजनं तदालम्व्य प्रवृत्तिर्यस्य तत् प्रेक्षार्थम्। प्रेक्षा तदर्थस्याभिनयप्रधानत्वात् प्रेक्षणो विनियुज्यते, तत्श्रव[16b]णं तु सदपि न विवत्ितम। तम्माल्लास्यादेरितरत् अ्र्पन्यत्. सर्गबन्धादि श्रव्यमेव श्रवण एव विनियुज्यते, अनभिनेयार्थत्वात्, न प्रेक्षणे इति। सैपा एवं रूपा द्वयी द्विविधा गतिर्व्यवस्था विनियोगकृता उदाहृता कथिता। तस्य त्रिविधस्य काव्यस्य न केवलं चतुर्विधेत्यपि शब्द: । यदुक्तम्- तैः शरीरं च काव्यानामलङ्कारश्र दशितः

इति। तत्रेयता शरीरमलक्काराधिष्ठानं निर्दिष्टम्।। इदानीमलङ्कारं तस्य निर्दिदिन्ु: प्रस्थानं रचयन्नाह- अस्त्यनेको गिरां मार्ग: सूक्ष्मभेद: परस्परम्। तत्र वैदर्भगौडीयौ वर्ण्येते प्रस्फुटान्तरौ॥४०।। गिरां काव्यानां मार्गो रचनाप्रकारः, अ्रनेको भिन्नो विजातीयः उदीच्यादि- दिग्देश भेदेन अस्ति प्रवर्त्तते। किमेकान्तविसदशोऽसौ, नेत्याह-सूक्ष्मभेदः परस्परमिति। परस्रमन्योयम सूक्ष्म: स्वल्पः भेदोऽन्तरं यम्य स तथा। विजातीयत्वेऽपि सदशोऽस्ति मार्ग:, गोगवयादिवदित्युत्सर्गः। तस्यापवादमाह- तत्रेत्यादि। तत्र तस्मिन्ननेकस्मिन् मार्गे वैदर्भगौड़ीयौ प्रम्फुटान्तरौ। विदर्भा दानिणात्याः, एकदेशेन समुदायोपलक्षणत्वान्। तेषामयं वैदर्भः। गौडाः पौरसत्याः तेषामयं गौडीयः। तौ मार्गा प्रस्फुटौ। महदन्तरं भेदोऽनयोरिति प्रस्फुटान्तरौ। विजातीयत्वेऽपि शेषो मार्गो वैदर्भेण सदशः, गवेव गवयः । गौडीयस्तु विसद्शः । गवेव करभः। व्यक्तिभेदस्त्वे- कैकस्यामप्यनन्तः प्रतिकविस्थितः स इह न विरवच्ितः । तद् वच्यति- तद्भदास्तु न शक्यन्ते वक्तुं प्रतिकविस्थिताः। इति। [१. १०१] यदि नामैवं ततः किमित्याह- ततश्र तावेव व्य्येते विभज्येते। प्रस्फुटा- न्तरयोः सुविभजत्वात्। शेषस्तु चैदर्भप्रायत्वात् पृथग् नोच्यते। [17a] एवं च कृत्वा यदुक्तं भामहेन-

वैदर्भभन्यदस्तीति मन्यन्ते सुधियोऽपरे। तदेव च किल ज्याय: सदर्थमपि नापरम्॥ गौडीयनिदमेतत्तु वैढ़भमिति किं पृथक्। गतानुगतिकन्यायान्नानाख्येयममेधसाम् ।। [काव्यालक्कारे १. ३१-३२] इति, तद् भङ्ग्या निरस्तम्। तथाहि- कश्चित्काव्यरचनापकारः शव्दालंकारलक्षगो दान्तिणात्यानां निजो वैदर्भमार्ग इति व्यवहियते, यथा यानविशेषो दक्षिणमार्ग इति। तद्विपरीतस्तु पौरस्त्यानां काव्परचनाप्रकारो गौडीय इति व्यपदिश्यते। यथा दृक्षिएमार्गविलक्षणो यानप्रकार उत्तरमार्ग इति। ततश्च वास्तवीय नानाता कथ- ममेधसाम्। या हि भ्रान्तिकृता सा भवेदमेधसां विपरीतद्दशाम्, यथकस्मिन्न [पि] चन्द्र- मसि। इयं तु सुमेधसामपि, विपरीतद्शामेव, वस्तुभेदकृतत्वान सूय[1]चन्द्रमसोरिव। तस्मात् स्वभावत एव विलक्षणावेतौ मागौ। यद्वक्यति- इति मार्गद्वूयं भिन्नं तत्स्वरूपनिरूपणात् । इति । [१.१०१] अथ मतं कथं तर्हि पौरस्त्येवु वैदर्भो दृश्यते पद्यसाधारणो यथा दाकिसात्या- नामेव। दाक्षिगात्येवु वा गौडोय इति। तत्कनेतायता तेपामतौ निजः स्यान। तेष्व नौ दृश्यमानोऽपि न निजः दव्विएामार्गवत्, यथा दाक्षिणात्यानाम्। नहि चन्दनं देशान्तरे दृश्यत इति तज्जमेव स्यान्। देशान्तरदृष्टमपि हि मलयजमेव तन्। तथा वैदर्भ: पौरस्त्येषु कथञ्ित् दृश्यमानोऽपि वैदर्भ एव, यो दाक्षिणात्यानां सहज: । गौडीयोऽपि दाक्िगात्येषु कथश्न््िद् दृश्यते तथापि पौरस्त्यानामेवासौ निजत्वात्। तदेती काव्यरचनाप्रकारौ मार्गो प्रकृतिविलक्षणो दत्तिणातैगौडैश्र व्यपदिश्ये[17b]ते। निजत्वाद् देशभाषादिवत् वैदर्भगौडीय इति। एतावत्तु स्यान्। किं लक्षणौ तौ को वाऽनयो: १प्रतिविशिष्ट इति नञ्च मार्गदवयमिदानीं विभज्यते। प्रतिविशेषे तु सन्तः प्रमाणमिति विभजन्नाह-

श्लेषः प्रसाद: समता माधुर्य सुकुमारता। अर्थव्यक्तिरुदारत्वमोज:कान्विसमाधयः ॥४१।।

१. प्रतिविशिष्टो भेदकधमं इत्यर्थः ।

प्रथम: परिच्छेद:

श्लिष्टि: श्नेपो वार्थगौरवम्। प्रसत्तिः प्रसाद: प्रकाशार्थता। समता पद्या- पेक्षया [बन्धतुल्यतो]पादानम्। माधुर्य शब्दे अर्थे च रसवत्ता। सुकुमारता अपरुपाक्तर वाहल्यम्। अर्थस्याभिधेयस्य व्यक्ति: शव्देन न्यायेन वा ग्रहाम्। अन्यथा दुष्प्रापत्वाड् वच्यत- नहि प्रनीतिः सुभगा शव्दन्यायविलङ्विनी। इति। [१. ७५] उदारत्वं प्रकृष्ठता केनचिदर्थन सनाथत्वम्। ओरजः समासवृत्तिबाहुल्यम्। कान्तिः सवेलोकमनोहरत्वम्। समाधिर्भगवत्प्रतीत्यनुसारिसी गौणार्थता। इति वैदर्भमार्गस्य प्राया दशगुणा: स्मृताः। एषां विपर्ययः प्रायो दृश्यते गौड़वर्त्मनि ॥४२।। इत्येवंरूपा दश गुणाः शब्दालङ्कारस्वभावा: प्राणाः जीवितं स्मृता दृश्यन्त इति यावत्। कस्य वैदर्भमार्गस्य दाक्षिणात्यकाव्यपद्धतेः सम्बन्धिनः । तैहिं वैदभ- मार्ग: काव्यशरीरं प्राणिति। तदभावे त्वसन्नेव। ततश्र शब्दालङ्गारभूतः श्लेषादिदश- गुणात्मकः काव्यरचनाविशेषो दाक्तिणात्यानां स्वाभाविको वैदर्भमार्ग इत्यर्थः सम्पद्यते। एवंरूपस्नावद्वैदर्भमार्गः । गौडीयः किरूपः, तद्विपरीतस्वभाव इति दशयन्नाह- एवामित्यादि। एषां श्लेषादीनां विपर्ययो विपक्षोऽश्लेषादि: लक्ष्यते दृश्यते, कुत्र? गौडानां वर्त्मनि काव्ये। अर्थव्यक्तयानेः कस्यचिद् गुएस्य साधारणत्ात् प्राय इत्याह। बाहुल्येनेत्यर्थः । प्रायोग्रह्णासंगृहीतं साधारणगुएं स्वयमेव यथावसरं दर्शायध्यति। स्वाभाविकस्तेषामेषा रच[18a]नाप्रकारः। वैदर्भस्तु १कृत्रिमभावेन भवेदिति भावः ॥ इदानीं यथोद्देशमेपां निर्देशं सविपर्ययं सोदाहरणं कुर्वन्नाह-

शिथिलं मालतीमाला लोलालिकलिला यथा॥४३।। शिथिलस्य भाव शैथिल्यं बन्धलाघवम। अस्पृष्टं त्यक्तम्। त्रस्पृष्टं शैथिल्यं

१. कृत्रि मो भवनेत्य।दर्शे

३०

येन तदस्पृष्ठशैथिल्यमित्यत्र श्लिष्टं विधीयते। यद् दढबन्धकाव्यं तन श्लिष्टं श्लेष- योगाद्वेदितव्यमिति। स्वतन्त्रस्य धर्मस्यासम्भवात् धर्मिनिष्ठः श्लेषो दर्शितः प्राक्। तन्मते विवक्षया स्वशब्देनोपात्तः। एवं प्रसादादिष्वप्यनुसर्त्तव्यम्। श्लेषविपर्ययं दर्श- यन्नाह- अल्पप्राणोत्यादि। अल्पप्राणानि वर्गप्रथमादीनि अक्षराणि उत्तराणि भूयांसि यस्मिन् तैर्वोत्तरमधिकं तदनूद्य शिथिलं विधीयते। अल्पप्राणवरणप्रायं तच्छि- थिलं श्लिष्टविपरीतं काव्यं वेदितव्यम् इति। यथेत्युदाहरति। यथेदं शिथिलं तथा- न्यदप्येवंजातीयकं द्रष्टव्यमिति यथाशब्दार्थः। एवमुत्तरत्राप्यनुगन्तव्यम्। मालती- माला जातिपुष्पस्त्रगियं लोलैः कुसुमसौरभलोलुपैरलिभिभ्रभरै: कलिला व्याप्ता इत्यर्थः ॥ यदि शैथिल्यं दुष्टमेवंविधं गौडैराटतम्, तदिहापि केनचित गुऐोन भवितव्यम् अन्यथा स्वथा निर्गुएं कथमाद्रियत इत्याह- अनुप्रासधिया गौडैस्तदिष्टं बन्धगौरवात्। वैदर्भैर्मालतीदाम लंघितं भ्रमरैरिति।४४।। तदिति शिथिलमिष्टमादृतं गौड़ैरनुप्रासो माधुर्यसंगृहीतः शब्दालङ्कारस्तस्य तस्मिन् बुद्धयाऽनुप्रासः शब्दरसो गुणोऽस्तीति तैरेवंविधमिष्टम्। शैथिल्यं तु दोषो न दष्टः । अरतुप्रासधियेत्यनेन चैतत् कथयति। अनुप्रासोऽपि गौड़ानामेवंविधो यः शैथिल्यमा[18b]वहति। पारुष्यं चेति। यद्वक्यति- इत्यादि बन्धपारुष्यं शैथिल्यं च नियच्छति। अ्रतो नैवमनुप्रासं दाक्षिणात्या: प्रयुञ्जते॥। [१. ६० ] इति दाकिणात्येष्टं पश्चाद् दर्शयिष्यति। श्लेषमुदाहरन्नाह-वैदभें: दाक्षिणात्यै- र्मालतीदाम लंघितं भ्रमरैरिति ईद्दशं श्लिष्ट[मिष्ट]मिति प्रकृतम्। कुतः ? बन्धस्य रचनायागौरवात् शैथिल्यात् कारणात्। अर्थस्तु पूर्वक एव। नन्वत्रापि दोषोडस्ति माघुर्यलक्षणास्यानुप्रासस्याभावात्। अरमाघुर्य लक्षणम् (?) ।। प्रसाद: कीढश इत्याह- प्रसादवत् प्रसिद्धार्थमिन्दोरिन्दीवरद्युतिः । लक्ष्म लक्ष्मीं तनोतोति मतीतिसुभगं वचः ।।४५।।

:प्रथम: परिच्छेद: ३१

प्रसिद्ध: प्रकाश: सुगमोऽ्थाडभिधेयं शब्दार्था यस्य तत्तथा। नतु भावार्थः, ताय स्वभावगम्भीरत्वात्। तदुक्तम- कवेरभिप्रायमशब्दगोचरं स्फुरत्प्रकाशेषु पदेपु केवलम्। विशन्ति भावज्ञतया कृतश्रमाः [ प्रकाशयन्त्याशयमर्थगौरवम्॥।] 1

इति। तनः प्रसिद्धारथमनूद्य प्रसादवत्प्रसादगुणयुक्तं प्रसन्नं वेदिव्यमिति विधीयते। कथयन्नेव उदाहरति- इन्दोश्चन्द्रस्य लक्ष्म चिह्नम् इन्दीवरद्युति नीलोत्पलशोभं लक्ष्मीं श्रियं तनोति विस्तारयति इन्दावेव। नीलोतलरुचिना चिह्नेन चन्द्रः शोभत इत्यर्थः। इत्येवंविधं वचः काव्यम्। प्रतीत्या भटित्यर्थावगमेन सुतरां मनोहरं प्रसन्नमिति यावत्। भावार्थगम्भीरं तु यद् भवेत् तदपि प्रसन्नमेव। शब्दार्थप्रसत्तेः प्रतिविशिष्टमेव च ताहशम्। यदाह भारवि :-

प्रवर्त्तते नाकृतपुएयकर्मणां प्रसन्नगम्भीरपदा सरस्वतीति। [ किरातार्जुनीये १४. ३ ] पतन्तः पद्मगर्भेषु लोहिता: सूर्यरश्मयः । चरणेषु वरस्त्रीणां शोभ[न्ते विद्]मा इव ॥

इत्यपरमुदाहरराम्।। प्रसादविप [19a]ययमितरश्मन् मार्गे दर्शयन्नाह-

व्युत्पन्नमिति गौडीयैर्नातिरूढमपीष्यते । यथ।नत्य जुनाव्जन्मसदक्ताङ्को बलनगः।४६।।

गौडीयेः पौरस्त्येनातिरूढमपि अतिरूढमत्यन्तप्रसिद्धार्थम्। तद्विपरीतं नासि- रूढमत्यन्ताप्रसिद्धार्थमपि। न केवलमप्रसिद्धमित्यपिशब्दः। अ्रप्रसिद्धार्थमिष्यत एव। यदयपि अरतिशयेनाष्य प्रसिद्धार्थ गूढ़ामिधेयमप्रसन्नतरं तदपीष्यते इत्यर्थः । किं पुनः कारणं प्रसन्नं परित्यज्य अप्रसन्नमिप्यतो निष्कारणमेतन्न सम्भाव्यत इति चेदाह- व्युत्पन्नमिति कृत्वा प्रसिद्धं सुकरमेवायत्र[ना]पूर्वशब्दकल्पनया व्युत्पन्नं संस्कृतं विशिष्टं तद् व्युत्पन्नगन्ये रेतदिप्यते इतीद्मत्र कारगम। गथेत्युदाहरति ! चलताः शुक्ल

३२ गावो रश्मयो यस्य स वलक्षगुश्चन्द्रः अत्यर्जुनं [अ्रति]शुक्लं [न] तथाऽनत्यर्जुनं नीलम् अप्सु जन्म यस्य तदव्जन्म तच्च नीलसन्निधानान्नीलोललम्। तेन सदकः समान: [अङ्ग:] चिह्नं यस्य सः। तथा नीलोत्पलसमानचिह्नश्रन्द्र इत्येतावत्यर्थे इयती व्युत्पत्तिः कृतेति व्युत्पन्ना गौड़ा इति।। समत्वं निर्दशयन्नाह-

समं बन्धेष्वविषमं ते मृदुस्फुटमध्यमाः।

बन्धेषु रचनायु विषये यद्विषमम् समम् आरप्रदिमध्या-तेषु चतुर्णामपि पादानां सजातीयबन्धत्वादित्यनूद्य तत्समं काव्यं जेयमिति विधीयते। कियन्तस्ते बन्धा येष्वविषमं समं स्यादिति चेदाह- त इत्यादि। ते बन्धा मृदुस्कुटमध्यमाः त्रयः सम्मवन्ति। मृदुरशिथिलः कोमलः। शिथिलकोमलस्य श्ज्ेषविपर्ययत्वात्। यथोक्तं प्राकू। मृदुश्रुतिरिति यावत्। स्फुटोऽधिमात्रश्रुतिः। क्रद्धोद्यस्य सुकुमारविपर्ययत्वात्। यद् वच्यति- न्यक्षेणेत्यादि[ १. ७२ ][19b] उन्मिश्रो मध्यमश्रुतिः। कः पुनरेषां प्रभव इत्याह-मृद्वित्यादि। मृदवो मृदुश्रुतयः ककाराद्यः यथासम्भवम्। स्फुटा अधिमात्रश्रुतयः घकारादयः। उन्मिश्रा मृदुस्फुदाः संसृष्टा ये वर्णास्तेषां विन्यासो रचना योनि: प्रभवो येषां ते तथा। ते च त्रयः मृदुमध्योऽधिमात्रभेदेन प्रत्येकं त्रिधा सम्भवन्ति। स[मे] तु तेषामेवा[वा]नतरो भेद: स्यान्। मौलास्य एव बन्धाः। तत्र पद्यं गद्यं द्विधा। यद्येकेन बन्धेन समाप्यते तदा समं काव्यम्, विजा- तीयबन्धकृतवैषम्याभावात्। अत एवोक्तं बन्धेष्वविषममिति। साम्यं पृथगुदाहृतम् ॥ अथ विजातीयबन्धत्वसक्करस्तदा विषमं काव्यं जायते विज्ञातीयबन्धकृ- वैषम्ययोगात्। तदेवमुदाहरन्नाह-

कोकिलालापवाचालो मामेति मलयानिल:। उच्छलच्छीकराच्छाच्छ निर्भराम्भ:कणोकित:।४८।। कोकिलानामालापैः कूजितैर्वाचालो मुखरो मृदुवसन्ते कोकिलालापरय मलया निलस्य च सम्भवादेवमुक्तम्। उच्छलन्तः शीकरा येषां विकीर्यमाणकणनामच्ला- १. पद्येकेन बब्धिन समाध्यते तथा इत्याकरे।

प्रथम: परिच्छेद: ३३

चछानामत्यन्तप्रसन्नानां निभराणां प्रश्रवणणानामम्भस उदकस्य करोः बिन्दुभिरुक्ितः सिक्त: शीतः मलयानिलो दत्तिएामारुतः मामेति [मा]मुपसर्पतीति योज्यम्। एतद्द्वये मृदुस्फुट विजातीयघर्णसङ्कराद् विमम्। एनदेव च [वि]जातीयवन्धपूरित- मर्द्धद्वयं केवलमृदुबन्धं केवलस्फुटबन्धं च श्लोकद्वितयं भवन् समोदाहरणं सम्पद्यते। तद्यथा- कोकिलालापवाचालो मामेति मलयानिल: । आज्ञामुद्दामकामस्य कालस्य कथयन्निव ।। विभत्ति भ्रान्तिमुद्भूतो भ्रमराणां प्रभञ्जनः। उच्छलच्छी कराच्छाच्छ् निर्भराम्भ:कणोक्षितः ।।

[कारणेन][ने]निवार्येए दणडना पृथङ् नोदाहृतम् ।। [20a] यत्तहि पादे विजातीयवत्त्वं संकीणं तदविषममिति कश्चित् मन्यते तन्निषेधार्थ पादमात्रेणापि विषममुदाहरन्नाह- चन्दनपणयोद्न्धिमन्दो मलयमारुतः । स्पर्धते रुद्ूमद्दैर्यो वररामामुखानिलैः ॥४६।

चन्दनानां तरूणां प्रणायः परिचयः सादेश्यात्। ततस्तेनोद्वन्धिः उद्गतो गन्वोऽस्येति चन्दनगन्वगर्भः सुरभि: शिशिरोऽपि वा। निरस्तं समाधिनिर्विकारत्वं येनोपनोतमन्मथविकारत्वात् स मन्दो मृदुर्मलयमारुतो दक्तिसपवनः। [वररामा- मुखानिलै]रुत्तमस्त्रीवदनश्वसनैः सह स्पर्द्धते [तान्] निगृह्वाति सुरभितया मृदुत्वेन [रुद्ध]मद्धैर्यतया च साम्यान्। स्पर्द्धायाश्च समानविपयत्वात् तैरुपमीयत इति यावन्। त्रत्र तृतीयपाढेन स्फुटत्वेन विजातीयेन मध्यमबन्धं पादत्रयं संसृष्टमिति विषममेवे- दशम्। एतदेव सजातीयकपादप्रवेशे समं जायते। तद्यथा- चन्दनप्रणायोद्गन्धिमन्दो मलयमारुतः। स्पर्धते मन्मथक्षीबवररामामुखानिलैः ॥ इति। तदेतद् गौड़ोयं निगमयन्नाह- इत्यनालोच्य वैषम्यमर्थालङ्कारडम्बरौ। अवेक्षमाणण ववृते पौरस्त्या काव्यपदूतिः॥।५०।।

३४

इत्तीदशं वैपम्यमसाम्यं विजातीयवन्धसंकरलक्षगाम अरनालोच्य अरदषटात्र््रस्वी- कृत्येति यावत्। काव्यपद्धतिः काव्यरचना ववृते प्रवर्त्तते। कालस्येहानन्तत्वादद्यापि प्रवृत्तेः। कतमा पौरसत्या। पुरः शब्देन पूर्वस्यां दिशि देशे वा व्यवस्थितो जन उक्तः। तस्मात्तत्र भवा [पौरस्त्या]। गौड़ीयेति यावत। बन्धविपममेवंविधं काव्यं गौड़ाः कुर्वन्ति। न दाक्षिणात्या इत्यर्थः । कस्तहि त्वया काव्यपक्ष: स्वीकृतो येन काव्यपद्धति- रिति यदुच्यत इति चेदाह-अर्थालङ्कारो जात्यादि[20b]लक्षणः डम्बरोड- क्षरडम्बरः। 'गोडे्वक्रडम्बर' इति। तावुभौ [अरवेक्ष]माणा स्व्रीकुर्वती ववृते इति प्रकृतम्। द्वयमेतन् गौड़वत्मनि दृश्यते। शब्दालङ्वारस्तु बन्धसाम्यलक्षणो नेक्षत इत्यर्थः । एते च बन्धास्त्रयोऽपि यथावसरं विनियुक्ताः शोभामा[त]नवन्तीति दाक्ि- सात्यैरिष्यत एव।

केचित्तु व्याचक्षते- उन्मिश्र एकैको बन्धो दाक्षिणात्यैरिष्यते। न तु मृदुः स्फुटश्च शैथिल्यकृच्छ्रोद्यत्वाभ्यां दुष्ठत्वादिति। तद्सत्, मृदुबन्धस्याप्यशिथिलस्य स्फुटबन्धस्यापि वा कृच्छ्रोदयस्य रघुवंशजातकमालादौ दाक्षिणात्यमहाकविकाव्येषु दर्शनात्। तदथा-

ताम्बूलवल्ली परिणद्धपूगास्वेलालतालि[ङ्वि]तचन्दनासु। तमालपत्रास्तर[एा]सु रन्तुं कच्चिन्मनस्ते मलयस्थलीपु।। [ रघुवंशे ६. ६४] समीकष्यमाणक्षतजः त्ितीशः क्षपाचरै र्हैमवपुश्रकाशे। सन्ध्याभिताम्रैर्जलभारनम्रैः पयोधरैर्मेरुरिवोपगूढ़ः ॥ इति। [ जातकमालायान् . ४१] एतच्च दशिडनाप्यत्यन्तसंराधितमिति श्रयते। अपि च कियदिह वक्तं शक्यते। सर्वमेव हि वैदर्भकाव्यं बन्धत्रयात्मकमुपलभ्यते। तदनेन व्याख्यानेन अवैदर्भः प्रसज्येत। नचैवम्। दष्टविरोधात्। तदन[व]गाहितग्रन्थकाराभिप्रायस्यैतत् व्याख्या[न]मिति

बहु मन्यते। प्रतीमः। तस्मात्त्रयोऽपि बन्धा यथाव सरमिष्यन्ते दाक्षिणात्यैः,बन्धवै[ष]्यमेव तुतै

यत्पुन :- बन्धशैथिल्यदोषसु दशितः स[र्व]कोमल इति। [१. ६६]

प्रथम: परिच्छेद: ३५

यच् कृच्छ्रोदं न्यक्ेात्यादि [१]तत्मुकुमारावसरे चिन्तितम्। वन्धशैथिल्यकरोऽनुप्रासः, दोप्नमिति च कृच्द्वोथं गोडेर्वव्यते, न वैदमैंरित्यन्यत्र वा तत्रार्थः। नत्वयं सृदुस्कुटबन्धनिषेधः। इति कि केन सं[21a]गतम्। तस्मान् त्रयोऽपि वन्धा दाक्षिात्येरिष्यन्ते, बन्धवैपम्यं तु नेष्टमिति ॥ माघुर्य निदिशन्नाह-

मधुरं रसवद्वाि वस्तुन्यपि रसः स्थितः । येन माद्यन्ति धीमन्तो मधुनेव मधुव्रताः ॥५१॥

यत्काव्यं रसवत्सरसमित्यनूद्य मधुरमिति विधीयते। क पुनरसौ वत्तते येन युक्तं मधुरं स्यात्। शब्देऽर्थे च। प्रकर[ण]सम्भवादिति दर्शयन्नाह- वाचीत्यादि। [वाचि] शब्दे [वस्तुनि तर]र्थ च । रसः स्थितः तिष्ठति । उभयं रसवत् मधुरमित्यर्थः । किं तेनेति चेदाह-येनेत्यादि। येन रसेन येन रसवता काव्येन आस्वादितेन हेतुना माद्यन्ति प्रीतिविशेषं निर्विशन्ति धोमन्तः कवयो रसज्ञाः। कथमित्याह- मधु- नेत्यादि। मधुना कुसुमासवेन मधुत्रता भ्रमरा इव। मधु व्रतं भोजनं येषामिति। यथा मधुनात्यन्तं प्रीयन्ते मधुलिहः तथा कवयस्ताव्शेन काव्येनेत्यर्थः॥ न ज्ञायते कीदशोऽसौ इति विशेषेण दर्शयन्नाह-

यया कयापि श्रुत्या यत् समानमनुभूयते। तद्रूपादिपदासत्तः सानुप्रासा रसावहा ॥५२।।

यत् पदं समानं सदशं पदान्तरेणानुभूयते श्रयते। किं वर्णावृत्या नेत्याह- यया कयापि श्रत्येति। येन केनचित् [का]रगेन पदावयवभूतेन यथाकथव्वित् स्थान- मात्रासंयोगादिकृतसाम्येन लक्षितं सत् तद्रूपस्तथाविध: सदशपदलक्षण आरदिरुत्तरो- त्तरविजातीयपदापेक्षया येपां पदानां तानि तद्रपादीनि पदानि तद्वा रूपं शब्दरूपं समानं पदमादिरादिरुत्तरोत्तरापेक्षया पूर्व येपामिति विग्रहः। तेपामासत्तिरासन्नता यथाकथञ्च्िन् समानश्रुतीनां पदानामासन्नता रसमावहृति श्रुतिसुभगतामातनोतीति रसावहा भवति। यथाकथञ्चित् समानश्रुतीनि पदानि [21b] अदरवर्त्तीनि काव्ये रस- वत्तां संपाद्यन्ति यतो मधुरं स्यात्। अयं च समानपदासत्तिर्नाम समानश्रुतिर्नाम बा

३६

शब्दरसः दाक्षिणात्यैरत्यन्तमिष्यते। अरपनुप्रासोऽपि शब्दरसोऽस्ति, स किं दाक्षिणात्यै- र्नेष्यते। सोऽपीष्यत इत्याह-सानुप्रासेति। अनुप्रासस्य लक्षएं वच््यति। सह तेन वर्त्तते सानुप्रासा, रसावहा [इत्यने]नाववार्यते। समानश्रतेरेव रसावहेति। त्र्नुप्रासोऽपि च रसमावहति। ततश्र शब्दरसो द्विविधो दशितोभवति। समानरदासत्तिरनुप्रासश्च। अनयोश्च न सहभावनियमः । यथासम्भवं क्वचित् काव्ये समानपदासततिः । क्रचिद्नु प्रासः। क्वचिदुभयम्। द्वयेन तु रहितं विरसं काव्यं न स्व्राद्यते कविभिरितीदृशं माधुर्य द्विविधं प्रतिपत्तव्यम्।।

समानपदासत्तिमुदाहरन्नाह-

एष राजा यथा लक्ष्मीं प्राप्तवान् ब्राह्मणाप्रियः । तदाप्रभृति धर्मस्य लोकेऽस्मित्नुत्सवोजभवत् ॥५३॥ कश्रित् राजानमुद्दिश्योच्यते। एष राजा अयं नृपः यथा यतः प्रभृति राज्यलद्षमीं प्राप्तवान् नराधिपतामधिगतः, तदा प्रभृति तत आरभ्य धर्मस्य श्रुतिस्मृतिविहितस्य सनातनस्य वर्णणाश्रमाचारमार्गस्य लोकयात्राया उत्सवोऽभयुदयो निर्विशङ्का प्रवृत्तिरभवत्। लोकेऽस्मिन् अत्र वर्णाश्रमलक्णे जगति। कुतः ब्राह्मणाप्रियो य। । ब्राह्मरणः प्रिया अस्येति। ब्राह्मणाप्रियो हि तद्वचनानुवर्त्ती शास्त्रचिहितं [धम] प्रवर्त्तयतीत्यर्थः । क्वचिदिह दीर्घकृतं सादृश्यं क्वचित् स्थानकृतं क्वचित् संयोगकृतं क्वचित् कथव्िदित्यनुवचनगम्यमेतत्। अत एवाह- यया कयापि श्रुत्या यत्समा- [22a]नमनुभूयते [१. ५२३] इति। नमः सम्पन्नकृत्याय बुद्धाय जगदर्थिने। कन्दर्पविभ्रमच्छेदवेधसे क्लेशविद्विषे।

इत्यपरमुदाहरराम्॥

अस्य समानश्रुतिलक्षणास्य माधुर्यस्य गौड़वर्त्मनि विपर्ययं दर्शयन्नाह- इतीदं नाहतं गौडैरनुप्रासस्तु तत्मियः । अनुप्रासादवि प्रायो वैदर्भेरिदमीप्सितम् ।५४॥

इतीकम एवंविधं समानपदासत्तिलक्षणं माधुर्य गीड़ैरनाद्वतम्, न बहु मन्यते।

प्रथम: परिच्छेद: ३७

तेपामिद्मविदितमिति यावत। नीरसं तहिं तेपां काव्यमिति चेदाह-अनुप्रासस्तु तत्प्रिय इति। तेपां गोड़ानां प्रियो बहुमान्यः । विदितानुप्रास[स्य]तु अ्रनुप्रास एव शब्दरसः। दाच्षिणात्यानां तु समानपदासत्तिलक्षणः शब्दरसः प्रयानित्याह-अनुप्रासादपीत्यादिं। अ्रनुप्रासादप्यधिकमिदं समानपदासत्तलक्षणं माधुर्यमीसतमिष्टं वैदभैर्दाक्षिणात्यैः प्रायो वाहुल्येन तत्प्रयोगात्। ततश्च अ्र्प्रनुप्रासोऽपि तैरिष्यत इत्युक्तं भवति। न तु तथासौ प्रियस्तेपां यथा समानपदासत्तिः। ताहशं हि माधुर्य व्यापकं सर्वत्र सम्भवात्। अ्रनुप्रासस्तु न तथा व्यापक: कचिद् दर्शनात्। अत एव प्राय इदमीप्सितमित्युक्तम्। शब्दरसस्नूभयमपि। द्वयेन तु हीनं नीरसं नास्वाद्यते कतिभिरिति।।

कः पुनरसावनुप्रासो यो गौड़ानां प्रियः ? दाक्षिणात्यानां चेत्यवसरप्राप्त- मनुप्रासं लक्षणतो लक्ष्यतश्च दर्शयन्नाह-

वर्शवृत्तिरनुपासः पादेषु च पदेषु च.। पूर्वानुभवसंस्कारबोधनी यद्यदूरता ।।५५।।

वर्णस्य स्वरव्यञ्जनलक्षणास्य आ्रवृत्ति: पुनःपुनरुचारशम् इत्यनूद्यानुप्रासो वेदितव्य इति विघीयते। प्रथमस्तस्य प्रथमप्रयुक्तस्याक्षरस्य [22b] अनु पश्चादास उपक्षेपः प्रयोगः अरनुप्रासः। क्वासो सम्भवीत्याह-पादेष्वित्यादि। पादेषु पर्वापेक्षया पदेषु चेत्येतत्तु गद्यापेक्षया द्रष्टव्यम। द्वयोरपि काव्यतयाधिकारात्। यद्वद््यति- एतद् गद्यस्य जीवितमिति। [१. = ]

अनुष्टुबादौ बृह्ृति च वृत्ते गद्ये च सर्वत्र सन्निकर्पतो द्रष्टव्यः यतः प्रत्यासन्नतया नुप्रासो गृह्येत। यदाह- पूर्वानुभवेत्यादि। पूर्वस्य पूर्वप्रयुक्तर्य वर्णस्य अ्रनुभवः श्रोत्रेा ग्रहणं पूर्वा वा पूर्वप्रयुक्तवर्णविपयत्वान तस्य सम्बन्धी तदन्वितत्त्वात्। पूर्वानुभवेनाहितः संस्कारः पूर्वानुभवसंस्कार इति वा मध्यपद्लोपी समास एव। वर्णः तज्जातीय इति वा एकाकारस्मात्तविकलजननशक्तिलक्षणः। तस्य बोधनी प्रबो- धिका स्वानुरूपविकल्पोत्पादनाभिमुख्यकारिणी अदूरता प्रत्यासन्नता पुनस्तद्वर्णणा- नुभवस्वभावा यदि भवति तदा वर्णावृत्तिरनुप्रासः पादेपु पदेपु च सम्पत्स्यते।

काव्यलक्षणा न्श्रियाम्

स्यात्। तस्मात् स एवायं वर्ण आ्वृत्त इति यावतानुप्रासप्रतीतिः क्रमते तावदन्तरं कर्त्तव्यम्। अतिव्यवधाने त्वनुप्रासो न लभ्यते। यद्वद्यति-न तु रामामुखाम्भोज [१. ५= ] इत्यादि। अरप्रत्र चानुभव एव प्रमाणम , यथोक्तं प्राक् ॥ यथाकथञ्ज्ित्समानपदासत्तौ एव लक्ष्यतः प्रकाश्यं त्रप्रनुप्रासमुदाहरन्नाह- चन्द्रे शरन्निशोत्तंसे कुन्दस्तवकवित्रमे। इन्द्रनीलनिभं लक्ष्म सन्दधात्यलिनः श्रियम् ॥५६॥

समानपदासत्तौ तु रसावहत्वं प्रसङ्गनोक्तम्। समानपदासत्तिरपिं तु लक्षण[23a]- तो लक्ष्यतश्च प्राधान्येन प्रागुक्ता। इन्द्रनीलनिभम् इन्द्रनीलमणिसदशं नीलत्वात्। लक्ष्म चिह्नम्। अर्रलिनो भ्रमरस्य श्रियं शोभां संदाति बिभर्त्ति। कुत्र ? चन्द्र शशाङ्के शरदि वर्पात्यये शरदो वा निशाया रात्रेरुत्तंसे शिरश्शेखरे। उत्तंसो मृध्नि शेखर इत्यभिधानात्। कथमुत्तंसश्चन्द्रो रूप्यत इत्याह- कुन्दस्तबकविभ्रमेति। कुन्द- स्तबकस्यैव विभ्रमः शोभा शौक्ल्यात्। यतः कुसुमसंदोहसद्ृशश्चन्द्रस्ततः शरन्निशोत्तं- सत्वेन रूप्यते [तदनुपाति]च लक्ष्म नोलमणिनोपनीयते। अत्र चन्द्र कुन्द इन्द्र सन्द इततिं पादेष्वनुप्रासः ॥

चारु चान्द्रमसं भीरु बिम्बं पश्येदमम्बरे। मन्मनो मन्मथक्ान्तं निदयं कर्तुमुदयतम् ।५७।।

मम मनश्चित्तं मन्मथक्लान्तं कामातुरं निर्दयमत्यर्थ कर्तुम्। करोतिक्रिया विशेषणं निर्दयमिति। उद्यतमुत्थितमम्बरे नभसीदमेतत् चन्द्रमस इदं चान्द्रमसम् ऐन्दवम् बिम्बं मएडलं पश्य भीरू प्रिये। इत चन्द्रोदयोपनीतां स्वामनङ्ग[पीडां] भङ्गया निवेद्यति कश्चित् कामी। बकारस्य मकारसहितस्य, मकाग्स्य नकारेए सह, मकारस्य, रेफस्यान्यस्य वा यथासम्भवमावृत्तिरनुप्रासः पादेषु । लीलास्मितमितालापकोमलं रमणीमुखम। उपात्तपाणि संरक्तलोचनंलोक[रञ्ञन]म।। इत्यपरमुदाहर साम्।।

इष्टमनुपासमुदाहरन्राह-

प्रथम: परिच्छेद:

इत्यनुप्रासमिच्छन्ति नातिदूरान्तरश्रुतिम्। न तु रामामुखाम्भोजसदशश्रन्द्रमा इति ॥५८॥l

यावता पूर्धानुभवसंस्कारप्रबोधः प्रभवति तावदन्तरश्रुतिमनुप्रासमिच्छन्ति। सामान्यवचनादुभयेडपि। [23b] नातिदूरमन्तरं यस्याः सा श्रुतिर्यस्येति ह्यन्य- पदार्थः। कीहशः पुनर्दूरान्तरश्रुतिर्नेष्यत इति तमपि हेयत्वेनोदाहरति- नत्वि- त्यादि। रामाणां स्त्रीणां मुखं वदनमेवाम्भोजं पद्मं तेन सदशः समानश्चन्द्रमाः शशाङ्क इति योज्यम्। अ्रप्रत्र रामा इत्ययं मकार; सुखाम्भोजसदशश्चन्द्रमा इति दूरमाग- म्यावृत्तः । ततोऽयं दूरान्तरश्रुतिरतुप्रासो व्यपदेशमात्रेण न तु ग्रहणतः। तमीदृशं नेच्छन्त्युभयेऽपि। वैदर्भा एकान्टेन नेच्छन्ति। गौड़स्तु ताहशोऽपीष्यत इति वा द्रष्टव्यम्॥

अपरोऽ्यनुप्रासप्रकारोऽस्ति यः श्लेषसौकुमार्यादिशब्दलङ्कारविरोधी। तं गौड़ा: प्रयुञ्जते न वैदर्भा इति, दशयन्नाह-

स्मर: खरः खलः कान्तः कायः कोपश्र नः कृशः। च्युतो मानोऽधिको रागो मोहो जातोऽसवो गताः ॥५९।।

स्मर: कामः खरो नृशंसः प्रमादित्वात्। कान्तः पतिश्च खलः प्रतिकूलवर्ती व्यलीकशीलत्वात्। कायः शरीरम् कृशः तीणः विरहदौर्बल्यात्। कोपश्र कान्तविषयः कृशो निवृत्तः । मानश्र तद्विपयः किंतेनेति चेतोवष्टम्भलक्षणश्च्युतो गलितः रागाद्यभिभूतत्वात्। यदाह रागोऽघिक इति। रागोऽभिषङ्ग: पतिविषय: अधिकः प्रबलो वर्त्तते। ततश्च मोहो मूच्छा जातः प्रवृत्तः रागपक्षत्वात्। तदुक्तम्-

तीव्राभिषङ्गप्रभवेस वृत्ति मोहेन संस्तम्भयतेन्द्रियाणाम्। अज्ञातभर्तृव्यसना मुहूर्त कृतोपकारेव रतिर्वभूव ॥ इति। [ कुमारसम्भवे ३. ७३ ]

असवः प्राणा गता दशमी दशा जातास्माकमिति काचित् विरहिणी विरौतीत्यर्थो योजनीय: ॥

४० काव्यलक्षगारत्नश्रियाम्

इत्यादि बन्धपारुप्यं शैथिल्यं च नियच्छति। अरतो नैवमनुप्रामं दाक्िणात्याः प्रयुक्षते ॥६०॥

इत्यादि काव्यम एवंविधोनुप्रासो बन्धस्य रचनायाः पारुष्यं यत्र सौकुमार्य- विपर्ययः शैथिल्यं च श्तेषविपक्षं चकाराद्वषम्यं च नियच्छति स्वीकरोति यतः, अतः कारणात्, एवमीदृशमनुप्राशं न प्रयुञ्जते दाक्षिणात्या वैदर्भाः। गौड़ास्तु प्र[a]यु- ञ्त इत्यर्थादुक्तं भवति। ततश्चानुप्रासेऽपि वैदर्भगौडीययोरस्ति कथञ्ञिद्विशेष इति ॥ अनुप्रासविशेषत्वात्तत्प्रसङ्गेन यमकं भञ्जयन्नाह- आवृत्तिमेव संघातगोचरां यमक विदु: । तत्तु नैकान्तमधुरमतः पश्चाद् विधास्यते ॥६१॥ वर्णावृत्तिमेव नान्यत् यमकं विदु: विदन्ति कथयन्ति तज्ज्ञाः इति परमुखेन। तद्विदग्धोचितेयं वाचोयुक्तिरिति सर्वत्रानुसरत्वेनाम्। कोऽनयोर्भेद इत्याह- संघात- गोचरामिति। अयमनयोर्भेदः। एकवर्णविषयावृत्तिरतुप्रासः। अ्र्प्रनेकवर्णविषया तु यमकमिति। संघातः वर्णसमुदायो गोचरो विषयो यस्या इति वित्रह[:]। तत्. किं नोच्यते इत्याह- ततत्वित्यादि। तत्तु यमकम्। तुशब्दोऽर्थान्तरविवत्तायाम्। एकान्तेन साकल्येन सर्वेग, मधुरं च सर्व न भवति, प्रायो गूढ़ार्थत्वेन अप्रसन्नत्वात्। तत्तु मधुरमेव यत्प्रसन्नम्। समानश्रृत्यनुप्रासयोस्वेकान्तमधुरता सवथा प्रसन्नत्वात्। एकान्तमधुरं चात्र प्रस्तुतम्। अरतः नैकान्तमधुरत्त्वात् पश्चाद् दुष्करे विधाम्यते प्रति- पादयिष्यते। प्रभेदतो लक्षणतस्तूक्तमेवेति॥ यदुक्तं वाचि वस्तुन्यपि रसः स्थित [ १.५१] इति तत्रेयता वाचि रसो दर्शितः । सम्प्रति वस्तुनि रसं विवरीतुमुपक्रमते-

कामं सर्वोडप्यलंकारो रसमर्थे निषिश्चति । तथाप्यग्राम्यतैवैनं भारं वहति भूयसा ॥६२।। काममित्यभ्युपगमे यदि नामेत्यर्थः । "अ्र्प्रलङ्कारोऽर्थालङ्गारः जात्यादिप्रभेद: सर्वोडपि नैक एव कश्चित् अर्थे वस्तुनि रसं माधुर्य निषिञ्चति आवहति। तथापि एव- मपि इति विशेषविवत्तायां तां दर्शयति-अ्र्प्रग्राम्यतेत्यादि। अग्राम्यतै[2+b]वासभ्यतैव

प्रथम: पररिच्छेद: ४१

अर्थस्य भूयसात्यर्थ व्यापकत्वात् एनं रसनिपेकलत्तणां भारं धुरं वहति धत्ते नान्यत्। १यद्यग्राम्यतैव रसस्तत् कि भेदो नोच्यते, सामान्यविशेपभावेन भेदसम्भवात्। रसो हि माधुर्यसामान्यम्, समानश्रुत्यनुन्रासाम्राम्यतादिसावारणत्वेन [तस्य] प्रतीतेः।

जात्यादर्थालङ्कारमुक्तमपि काव्यमग्राम्यार्थ मेकान्तसघुरमित्यर्थः । कीदृशी तावद् ग्राम्यता यद्विपर्ययाऽग्राम्यता वस्तुरसः स्यादिति ग्राम्यताप्रति- पक्षेण अभ्राम्यतां दर्शयितुकामः ग्राम्यतां तावदुदाहरति-

कन्ये कामयमानं सां न त्वं कामयसे कथम्। इति ग्राम्थोऽयमर्था्मा वैरस्यायैव कल्पते ।६३।।

कन्ये बाले त्वं कामयमानं सन्तं मां कथं कि न कामयसे नाभिलषसि। एवं नाम त्वं निष्ठुरेति। अ्रयमेवंविधोऽर्थात्मा वस्तुरूपं आ्रम्यः अर्विद्ग्धोचितः । ततश्च वैरस्यायैव अरमाधुर्यार्थमेव कल्नते सम्पद्यते न कथमपि रसवत्तायै। विरस एव तादशोऽथ इति यावत्। वैरस्यं च न काव्योचितमिति नेदशं कवयः स्पृ[श]नतीत्या- कूतम्॥ कीदशं तहिं वस्तुरूपमग्राम्यम्, यद्रसावहमित्याह- कामं कन्दर्पचण्डालो मयि वामाचि निष्ठुर: । त्वययि निमत्सरो दिष्टयेत्यग्राम्योऽर्थो रसावहः ॥६४॥

वामान्ि मञ्जुलोचने इति प्रियामन्त्रणम्। कन्दर्प: काम एव चएडाल: अकारएड- प्रहारित्वान्। मयि मद्विषये निष्ठुरः क्ररं प्रहरतीत्यर्थः। कामं यदि नाम तथापि सानुग्रह एवास्माकं यत्त्वयि निर्मत्सर: निर्वेरः सानुक्रोशसत्वां न बाधते। अत एवाह्- दिष्ट्येति आ्रनन्दनिवेदनम्। अ्रयमस्माकमानन्दो महान् यत्त्वयि न [25a] प्रहरति। त्वत्सुखेनैव सुखिता वयम्। किं कन्दर्पचएडा जेन निष्ठुरेणापि कृतमिति वक्रोक्त्या आात्मनस्तद्विपयमनुगत त्वं] तस्याश्च वैदख्यमात्मनि दर्शयतीति अथमी- दशोऽर्थः अग्रान्यः सभ्यः काव्योचितः ततश्र रसावहः एकान्तमघुरः। एवंविधो वस्तुन्यग्राम्यतारसः प्रतिपत्तव्यः । अरपरमत्रीदाह्नियते- १. तत्व आ्ररदुर्शे

४२ काव्यलक्षणरत्नश्रियाम्

नन्वहं प्रणत एव, मानिनी सा भवन्तमवधीर्य वर्तते। मन्मथस्त्वमसि किं न तन्मथः कुत्र वा न तव काम ! वामता ॥ इति ॥

यथार्थो ग्राम्यस्तथा शब्दोऽपि ग्राम्योडस्ति, सोऽपि वर्जनीय इति दर्शयन्नाह- शब्देपि ग्राम्यतास्त्येव सा सभ्येतर कीतनम्। यथा यकारादिपदं रत्युत्सवनिरूपणे ।६५।।

न केवलमर्थे शब्दे वाचकेऽपि आ्रम्यतास्त्येव न नास्ति। कीदृशीत्याह- सेत्यादि। सा ग्राम्यता सभ्येतरे असभ्या रथ्यापुरुषास्तेषां कीतेनं यत् कियदसभ्यसमुदा- हृतं वचनं ग्राम्यता। पद्गतग्राम्यतेत्युक्म्। यथेति निदर्शनेन व्यनक्ति-रत्युत्सवस्य निधुवनानन्दस्य निरूपणे प्रकाशने कत्तव्ये यकारादिपदं यकारमादिर्यस्य तच्च तत् पद्ं चेति विग्रहः। सुसिद्धं खल्वेतदशिष्टवचनम्। तथाविधं सरव ग्राम्यं द्रष्टव्यम्। नेद. मेवेति यथाशव्दस्यार्थः।

अ्रन्यः शब्दे ग्राम्यताप्रकारोऽस्ति, सोडपि वर्जनीय इति व्युत्पादयन्नाह- पदसन्धानवृत्या वा वाक्यार्थत्वेन वा पुनः। दुष्प्रतीतिकरं ग्राम्यं यथा या भवतः प्रिया ॥६६॥

पदयोः सन्धानं सङ्गतिरानन्तर्य तस्य वृत्त्या स्थित्या। वेति समुच्चये। वाक्यस्य पद्समुदायस्यास[त्त्यादियुक्त][25b]सयार्थः क्रियाकारकविशेषलक्षणममिधेयं तद्भावः। स एव वाक्यार्थत्वं तेन वा तेन च हेतुना पुनरपरमेतत्। न केवलं पूर्वकं नैकैक- पदार्थनिरूपणोन किं तु वाक्यार्थस्य विभावनेनेत्यर्थः। दुष्टामसभ्यां शब्दतः नतु वस्तुतः, तस्यैव वस्तुनः शव्दान्तरेणादुष्टत्वात् प्रनीतिमवगमं करोतीति दुष्प्रतीतिकरं वाक्यं ततश्च ग्राम्यमसभ्यं विद्यते। यथेत्युदाहरणोन स्पष्टयति। या इत्यस्य पदस्य भवत इत्यनेन पदेन सन्धाने सति ग्राम्यं प्रतीयते। या तव प्रियेति पदान्तरसन्धाने निवतते। तदीहशं पदसन्धानं ग्राम्यं बुद्धया परिहरणीयमिति॥ वाक्यार्थग्राम्यमुपहरति- परं ग्रहृत्य विश्रान्तः पुरुषो वीर्यवानिति। एवमादि न शंसन्ति मागयोरुमयोरपि ।६७॥

प्रथम: परिच्छेद: ४३

परं शत्रुं प्रहृत्य हत्वा वोर्यवान शूरः पुरुषो विश्रानतो व्यवस्थिन इत्येकोडर्य- स्तावदग्राम्यः । परम् अत्यर्थ प्रहत्याभिहृत्य वीर्यवानुर्पाचतप्रधानधातुः पुरुपः विश्रान्तो विरतः पतित इत्यपरो ग्रराम्यो वाक्यार्थः प्रतीयत इति वाक्यार्थग्राम्यमेतत्। एवमादी- दशमर्थग्राम्यं शब्दग्राम्यं चोभयोरपि वैदर्भगौड़ीययोमर्गियोरेकस्मिन्नपि न शंसन्ति नाद्रियन्ते तद्विद एव। तञ्च प्रायोग्रहणसंगृहीतम्।

कस्यचित् सहसोत्थानमत्र विद्धतो मदान्। पराघाप्रवृत्तस्य पतनायैव जायते।।

भगिनीत्यादे: का गतिरित्याह- भगिनोभ [26a]गवत्यादि सर्वत्रवातुमन्यते। विभक्तमिति माधुर्यमुच्यते सुकुमारता ॥६८॥ भगिनी भगवती सुभगा दुर्भगेत्यादि सर्वत्रैव शास्त्रे काव्ये लोके चानुमन्यते त्र्ाद्रियते। ततस्तादृशमग्राम्यं सभ्यमेव। ततश्र प्रयुज्यते एव कविभिः ॥ माधुर्य निगमयन्नाह- विभक्तमित्यादि। इत्यनेन प्रकारेण माधुर्य विंभक्तं निर्दिष्टन्। सुकुमारतेदानीमुच्यते निदिश्यते तदनन्तरमुपदिष्ठत्वादिति॥ अनिष्ठ्ठराक्षाप्रायं सुकुमारमिहेष्यते। बन्धशैथिल्यदोषो हि दर्शितः सर्वकोमले ॥६६।

अनिष्ठुराणि अपरुषाणि अक्षराणिं वर्णाः प्रायाणि भूयांसि यस्मिस्तथा अ्रनिष्ठुरैर्वाक्षरैः प्रायं समधिकं काव्यमित्यनूद्य सुकुमारमपरुपमिष्यत इति विधि:। निष्ठुराणि तु स्वल्पानीति प्रायग्रहोन सूचितम। इहेति वैदर्भमार्गे सर्वानिष्ठुराक्षरं किं न सुकुमारमिष्यत इति चेदाह-बन्धेत्यादिं। हिर्यस्मात्सर्वाणिं अक्षराणि कोमलानि सुकुमाराशि यरिंमस्तत्तथा। सर्वे रेवानरैः कोमलं तस्मिन् काव्ये वन्धस्य निवेशनस्य शैथिल्यं लाघवं तदेव दोषो वैकृतं द्शित उदाहृतः पूर्वम्। मालतीमाला लोलालिं- कलितेति [१.४३]। तस्मादनिष्ठुराक्षरप्रायमेव सुकुमारमिहेष्यते न सर्वानिष्ठुराक्षर- मिति योज्यम्।।

8%

मण्डलोकत्य वर्हाशि कण्ठर्मधुरगोतिमिः। कलापिनः प्रतृत्यन्ति काले जोमूतमालिनि॥७०॥

वर्हायङ्गहाणिं मणडलीकृत्य छत्राकारेण वितत्य मधुरा मनोहरा गीतिः केकालक्षणं गानं येपां तैः कस्ठैलच्षिता सधुरं गायन्त इत्यर्थः । कला[26b]पिनो मयूरा: प्रनृत्यन्ति जोमूतनालिनि मेघधारिसि। मलमह्वधारणे। काले समये प्रादृपीति यावत्।

प्रतिविशिष्टस्यानेकस्य काव्यधर्मस्याभवेपि सौकुमार्यगुणदीदशं काव्यमुपा- देशमिति सौकुमार्यं वर्णयन्नाह-

इत्यनूर्जित एवार्थो नालङ्कारोऽपि तादशः । सुकुमारतयेवैतदारोहति सतां सुखम्।७१॥।

इत्यय नेवंविधोऽर्थः अभिधेयशरीरम्। ऊर्जितो दीप्तः प्रतिविशिष्टः । न तथाऽनूर्जित एव नोर्जितोऽपि। अलंकारस्तर्हि प्रतिविशिष्ठस्तेनेदमादेयं काव्यं न सौकु- मार्यगुसादिति चेदाह- नालंकारोडभि तादश इति। अलंकारोऽ्यत्र स्वभावोक्ति लक्षः तादृशस्तथाभूतः प्रतिविशिष्टो न भवति यादशोऽ[न्य]त्र। स च विभावनादिः। न केवलमर्थ इत्यापशब्दार्थः । कोऽत्रार्थस्यालङ्गारस्य च भेद: येनोच्यतेऽलंकारोऽर्थश्रा नूर्जित इति। य एवार्थ: स एवालंकाराडस्मिन गम्यते। नैतदेवम्। अर्थो हि धर्मी, स्व- भावोक्तिश्वालंकारो धर्मः प्रतीयत इति महान् भेद:, धर्मधमिभेदस्य सुप्रसिद्धत्वात्। अन्यत्राप्येवंविधोऽत्र भेदः। तथापि एतदिदमीदृशं काव्यं सुकुमारतयैव सौकुमार्येण केवलेन शब्दालंकारे पुरस्कृतं सतां विदग्धानां मुखम् आननम् आरोहति गोचरी- करोति सुकुमारमित्येवेटशं कविभिरुपादीयत इति यावत्। यदि पुनरर्थ ऊजिता- डलंकारश्च, सुतरां सुकुमारं काव्यं रमसीयमित्याकूतम्।। हंसा भ्रमन्ति पझ्मानां कानने मदम[27a]न्थराः। मञ्जु[भिर् ]वनिभिः कर्णेश्चरणैर्वर्णविभ्रमैः ॥

इत्यपरमुदाहरणामिति॥

प्रथम: परिच्छेद:

सोकुमार्यविपर्ययं गौड़वर्त्मनि दर्शयन्राह- दीप्तमित्यपरैभृम्ना कृच्छ्रोदमपि वध्यते। न्यक्षेश क्षपितः पक्ष: क्षत्रियासां क्षसादिति ॥७२।।

दीप्तमूर्जितं साटोपमेतदिति मन्यमानैरपरैः पौरसत्यैः कृच्छ्रोदं दुर्वचं कष्टोथ्चा- रएमसुकुमारतरमपि काव्यं वध्यते प्रयुज्यते न केवलसुकुमारमात्रमित्यपिशब्दः । भूम्ना प्रायः। ततश्च सुकुमारमपि किंचिदुष्णमधुन्यायेन येनोपयुज्यत इति सूचयति तदुदाहरति। १न्यक्षेण निःशेपेश क्षपितः निहृतः क्षणात् सपदि स्तोकेन कालेनेत्यर्थः। क्षत्रियाणां राजां पक्षो वर्गः परशुरामेन्येन वा केनचिदिति गम्यते। नन्वेतद्विवत्ितं कृच्छ्रोद्यमात्रं तूदाहृतमिति यथा तादृशमित्यर्थः॥ अर्थव्यक्ति व्याख्यातुमाह- अर्थव्यक्तिरनेयत्वमर्थस्य हरिणोद्धृता।

अर्थस्य काव्याभिधेयवस्तुनो नेयत्वं शब्दतोऽर्थंतो वाप्रतीतिरन्यथावगमः स्यात्। गत्यन्तराभावात। यद्वच््यति-

न हि प्रतीतिः सुलभा शव्दन्यायविलंघिनी। इति। [१. ७x] नेयत्वभेदमनूद्यार्थव्यक्तिविधीयते। तदुदाहरति। हरीत्यादि, हरिणा वराहरूप- धारिणा विष्णुना पृथिवी भूर्द्ृता समुत्तारिता उद्धेः समुद्रात्। किंविशिष्टात्। खुरैमहावराहस्येत्यर्थाद्गम्यते। चरणाग्रेः चुएणानां चूसितानां नागानामुरगासामसृजा रुधिरेख लोहिताद रखात् [-7h] इतीहशमनेयं काव्यम्। अ्रत्र हि नागशोणितं शब्दोपातं यदुपाधिकमरुणात्वमणवरय। न्यायोपात्तं तु

उज्जहार खुरनुरणमहोरगकुलाकुलात्। महावराहः पृथिवीमरुणादणवात् च्षणामिति ।। अत्र यद्यपि नागरुधिरमशव्दोपा्त युपाधिकलोहितत्वुद्धे,तथापि खुरन्तुए एामहोर गकुलाकुलादणवादरुणादित्युक्त: सामर्थ्यात् स्फुटं नागरुधिरं गम्यते। 5. न्यक्षं कार्त्न निकृष्टे च इति वैजयन्ती।

४६

तथाविधस्योद् वेनागरुधिराव्यभिचारात्। न हि सघत्र शाब्दी प्रतीतिः काव्ये, अर्थे अपि तस्या दशनात्। यदाह कालिदास-

महेन्द्रमास्थाय महोक्षरूपं यः संप्रति प्राप्तनिनाकिलीलः । चकार बाणैरसुराङनानां गए्डस्थली प्रोपितपत्रलेखाः ॥ इति। [रघुवंशे ६. ७२]

अन्र हि तेन राज्ञा बाणेरसुराः समरे हता इत्यर्थो विवतितः कविना। न चासुरवध: शब्दोपात्तः । तथापि असुराङगनानां गए्डस्थली: प्रोपितपत्रलेखाश्च्कार बागैरित्युक्ते सामान्यादसुरा हता इति न्यायोपात्तोऽसुरवधरताहशस्य पत्रलेखाप्रवा- सस्यासुरवधाव्यभिचारात्। न चेदशं नेयत्वम्, प्रत्युत वक्रोक्तिरीदृशी गुए एव काव्यस्य। ततः शब्देन न्यायेन वाचिना यत्रार्थो नेतव्यस्तादृशं नेयं विज्ञेयमन्यथा तथाविधं काव्यं सर्व दुष्येदिति॥। नेयमुदाहरन्राह-

मही महावराहेण लोहितादुद्धृतोद्धेः । इतोयत्येव निर्दिष्टे नेयत्वमुरगासृजः।।७४।।

लोहितादुदधेरुद्धता मही महावराहेनेत्युक्त कथं लोहितत्वमुदधेरिति नयं न तावत्स्वाभाविकम्। औपाधिकं तु भवेत्। न चोपाधिस्तादशः शब्दोपात्तो न्याय- लब्धो वा येन लोहितत्वमुद्धेः स्यात्। [28a] यथोक्तं प्राक। तस्मादभिप्रायमात्र- मेतत् मयैवं विवत्ितमिति। न चैतावता प्रतीतिः प्राप्यते, शब्दस्य न्यायस्य तादशस्या- नुपादानात्। यदि पुनरपरः कश्चित्तादृशमर्थ कथव्रित् स्वयमभ्यूद्य गृह्नीयात्तस्यैवासौ गुएः। काव्यं तु तादृशं दष्टमेव। अत एव लोहितादुदधेरित्येतावढ् वक्तुं न तु तथाविध: कश्चिद्विशेष उपात्तः, यतो नागरुधिरलोहितत्वमुदधेगम्येत। यथोक्तं प्राक्। ततश्चेयत्येव लोहितादुदधेरुद्धता महावराहेण महीति एतावत्येव निर्विशेषशव्देन न्यायेन वा तादशेन रहिते वाक्ये निर्दिष्टेन प्रयुज्य उरगासटृजो नागरक्तस्य नयत्वं मयैवं विवच्षितमिति विविक्षामात्रगम्यत्वं जायते। न तु शव्दोपात्तं न्यायोपात्तं वा नागशोशितं यदुपाधिंकमरुणत्वमर्णवस्य। न च तादशं सुलभं न्यायशब्दानां रूढ़स्यार्थस्य विवत्षामात्रेए दुष्पापत्वात्। तस्मादीदृशं नेयमवगम्यं परिहर्त्त- क़यम् इति॥

प्रथम: परिच्छेद:

नेयं सर्वै रेव नेष्यत इवि दर्शयन्नाह-

नेदशं बहु मन्यन्ते मार्गयोरुपरयोरपि । न हि प्रतीतिः मुलभा शब्दन्यायविलद्गिनी ॥७५॥

ईदृशमनन्तरोक्तप्रकारं नेयमुभयोरपि वैदर्भगौड़ीययोर्मार्गयोर्वर्त्मनोः। न वैदर्भ एव। न बहु मन्यन्ते नाद्रियन्ते न प्रयुज्यन्ते तद्विदः ।

तच्न

एषां विपर्ययः प्रायो लक्ष्यते गौड़वर्त्मनि। [ १. ४२ ]

इति प्रायोग्रहणोन संगृहीतं किं वहु मन्यत इति चे [28b]दाह-न हीत्यादि। हि- शब्दो यस्मादर्थे। यतः प्रतोतिरर्थस्यावगमः शब्दं वाचकं न्यायसामर्थ्य च ताद्ृशमनुप- दर्शनाल्लङ्व्यति त्यजत्यनुपादा[ना]दिति, शव्दन्यायविलद्विनी न सुलभा न प्राप्यते कस्यचिद् विवक्षामात्रेण तादरोन। तस्मान्नेच्छन्ति मूलहानेः। न्यायोपात्तः शब्दोपात्तो वा योरऽर्थो न भवति स न प्रतीयतेऽन्तस्तत्त्वमात्रेोत्यर्थः । तस्मात् शब्दा- दर्थाद्वा प्रतीतार्थमनेयं तद्विपरीतं तु नेयमिति स्थितम्॥

उदारत्वं निर्दिशन्नाह-

उत्कर्षान् गुणः कश्चिदयस्मिन्नुक्ते प्रतीयते। तदुदाराह्यं तेन सनाथा सर्वपद्धतिः॥७६।।

यस्मिन् कस्मंश्चित् उक्ते प्रयुक्त्ते कश्चिद्विवचिंतो गुणो विशेषस्त्यागादिलक्षणा उत्कर्षवानधिमात्र: प्रतीयते त्रवगम्यते तन् काव्यमुदाराह्मयमुदारं नाम वेदितव्यमिति विधिः। उदारमित्याह्वयः संज्ञा यस्येति विग्रहः। यद्येवं स एवोत्कर्पवान् गुए उदारोऽस्तु, काव्यं कथमुदारमुच्यते इति चेदाह-तेनेत्यादि। यतस्तेनोत्कर्षवता गुोन वाच्यत्वेनापिं रूपेण सर्वा पद्धतिः सर्व तत्काव्यं विवत्ितं यत्किश्चित् सनाथा युक्ता, तस्मादुदार- गुणयोगात् सर्व तत् काव्यमुदारमिति द्रष्टव्यम्।।

तदुदाहरन्नाह- अरथिनां कृपसा दृष्टि: सत्वन्ुखे पतिता सकृत्। तदवस्था पुनर्देव नान्यस्य सुखमीक्षते।७७॥ अर्थिनां याचकानां दृष्टिश्चत्षुः कृपणा दीना निरानन्ददौर्गत्योपहतत्वात् याच्चामरणावस्थाप्राप्तत्वाच्च त्वन्मुखे वदने सक्देकवारं पतिता प्रवृत्ता सती तदवस्था सा [:9a]कृपणा अरवस्था यस्या इति विग्रहः। पुनस्तथेव कृपणा अर्प्रप्राप्तकामत्वादन्यस्य दातुर्मुरखं नेक्षते न पश्यति देवेति कश्चिद्राजा स्नूयते। त्वामेकवारमर्थितया प्राप्य पुनरन्यं न याचते त्वत्त एव पूर्णमनोरथत्वात्। आररकारमात्रेण वार्थितां ज्ञात्वा कृतार्थयसि यावद् याच्ञाक्तरासि कृपणानि नोद्रीरन्तीत्यर्थः ॥ कः पुनरिहोत्कर्षवान् गुणो येन सनार्थ सर्व तत्काव्यमदारं स्यादिति विवृएवन्नाह-

इति त्यागस्य वाक्येऽस्मिन्तुत्कर्षः साधु लक्षयते। अनेनैव पथान्यच्च समानन्यायमूह्यताम् ॥७८॥। इत्यस्मिन्न[न]नतरोक्ते वाक्ये काव्ये त्यागस्य दानस्य गुणोत्कर्पः त्र्प्रतिशयः साधु सम्यक परिस्फुटं क्र्क्ियाविशेषणं, लक्ष्यते प्रतीयते। तस्मात्तदोगेनोत्कर्षवता गुयोनेदं काव्यं सर्व सनाथमुदारमाख्यायत इति योज्यम्। प्रकारमिममन्यत्राति [दि]- शन्नाह-अनेनेत्यादि। अ्नेनैवोक्तेन पथा विधिना अन्यच्च परमपि समान: सदृशः न्यायः प्रकारो यस्य तत् समानन्यायमेवंजातीयकमू [ह्य]तां स्वयमनुगम्यताम्। दिशो दर्शितत्वाच्च शक्यमनुसर्तुमीद्दशमिति भावः । तद्यथा-

त्वन्नामग्रहणादेव देव ! त्वदरियोषितः । शोकारुणानि चतृंषि वहन्ति विधवा इव ॥ इति। अपरप्रकारं दशयन्नाह-

श्लाध्यैविशेषणैर्युक्तमुदारं कैश्चिदिष्यते।

श्लाध्यरत्कृष्टैविशेषणरुपाधिभिर्युक्तं संगतमुदारं कैश्चिदि [29b]ति पौरस्यै-

प्रथम. परिच्छेद: ४६

रिध्यते। [तन्मते] तदप्यसत्विति भावः। यथेत्युदाहरति। लीलार्थमम्बुजं, क्रीडार्थे सरः, हेसमयमङ्गदमिति [सर्वत्र] मध्यपदलोपी समासः। लीलाम्बुजकरीड़ासरो हेमा[ङदा ..... आ]दिर्येषां ते। इमे श्लाव्यविशेपरायुक्तप्रकारा लीलादीनां विशेपणानां श्लाव्यत्वात्। तद्योगात् काव्यमुदारं द्रष्टव्यम्। आरदिशव्देनादशभित्तिमखिमेखला- कुसुमस्रग विभ्रममणडनाङ्गलेखादिपरिग्रहः॥ तज: किलक्षणमिति निर्दिशन्नाह-

ओजः समासभूयस्त्वमेतद्गवस्य जीवितम्। पदडप्यदाचिसा त्यानामिदमेंरं परायखस् ॥८०॥ समासस्येकार्थवृत्तर्भूयरत्वं बाहुल्यमित्यनूद्य तजी विधीयते। तवतदोजः समासवाहुल्यलक्षएं गद्यरयोत्तरुपत्य जीवितं हृदयं सारं न पद्यस्य तत्प्रधानत्वाहृय्य स्येति। वैदर्भाणां दाद्िसात्यानाम। गौड़ानां तु इदमोज एकं केवलं परायणं शरसां पद्येऽपि विपये न केवलं गद्ये ततश्चात्रापि मतभेद इति ।

तस्यैव प्रकारान्तरं विपयं च दर्शयन्नाह- तद् गुरूणां लघूनां च बाहुल्याल्पत्वमिश्रणैः । उच्चावचप्रक्ार सद् दश्यमाख्यायिकादिपु ॥=॥

तदोज: उच्चावचो व्याकुलः त्र्नियतः प्रकारो गतिः प्रयोगी यस्य तदुच्चावच- प्रकारं सत् भवत् दृश्यं वि्ेयमास्यायिकादिपु गद्यप्रबन्धेपु। आर्र्रदिशव्देन कथादि- परिग्रहः। कथमुच्चावचप्रकारान्तरं भवतीत्याह- गुरुणां संयोगपराणां दीर्घाणां च लघूनामक्षरा[30a]णां च वाहुल्येनोपचयेन अल्पत्वेनासञ्च्येन मिश्रणं समत्वेन चेत्येवं बाहुल्याल्पत्वमिंश्रणः कारणैरुच्चावचप्रकारम्। नियमाभावात् क्वचिद् गुरुणां वाहुल्यं लघूनामल्पत्वं, कचिल्लघूनां वाहुल्यं गुरुणामल्पत्वं, कचिदुभयेषां समत्वमितीयन्तः प्रकार भवेयुरिति। पौरस्त्यानामो जःपद्यविषयमुदाहरन्नाह- अस्तमस्तकपर्यस्तसमस्तार्कांशुसंस्तरा। पोनस्तनस्थिताताम्रकम्रवस्त्रेव वारुणी ॥८२।।

५० काव्यलक्षणरत्नश्रियाम्

वारुणी पश्चिमा दिक। भातीति गम्यते। किभूता ? अस्तस्य पर्वतस्य मस्तके शिरसि शिखरे पर्यस्तः पतितः समस्तो निरवशेषः, दिनपरिणतेः तत्र संहारात्। अर्कस्या- दित्यत्यांशूनां रश्मीनां संस्तरः सन्तानो यस्यामिति समासबाहुल्यं सामान्येन दर्शितम्। विशे[षेरा]तिप्रसङ्गात्। एवंविधा कथमिव भातीत्याह- पीनेत्यादि। पीने महति स्तने पयोधरे स्थितं सक्तम् आताम्रं लोहितं कम्रं कान्तं वश्त्रं वसनं यस्यास्तथेति भाति। इह लोहितत्वं शब्दोपात्तमाताम्रशब्दप्रयोगात्। पूर्व तु न्यायोपात्तम्, त्र्रस्त- पर्वतपतितानामादित्यरश्मीनां लोहितत्वाव्यभिचारात्। न चेदशी नेयं यथोक्तं प्राक्। अ्त एवोक्तम्-

न हि प्रतीतिः सुलभा शब्दन्यायविलङ्विनी। [१. ७x]

अस्तपर्वतः स्तनसदशो वारुएयाः। अर्काशुसंस्तर[स्तत्र] पतितः ताम्रवस्त्रतुल्य ·इति द्रष्ट[30b]व्यम् ।। इति पद्येऽपि पौरस्त्या बन्नन्त्योजस्विनीगिर: । अन्ये त्वनाकुलं हृद्यमिच्छन्त्योजो गिरां यथा ॥८३।। इत्येवंविधा त्रहृद्या ओजस्विनीः समासबाहुल्यवतीः गिरः शब्दान् पद्येऽपि काव्ये, न केवलं गद्ये। बध्नन्ति रचयन्ति पौरस्त्या गौड़ाः। दाक्षिणात्या अपि क्रचित् पद्येऽप्योज: प्रयुञजते। तत्तु विशेषविवत्ायां तुशब्दः। अनाकुलमगहनम्। अत एव दृद्यं सुभगम् शज: कथितलक्षणाम् इच्छन्ति प्रयुञ्जते इति ।

कीहशं तदित्युदाहरति-

पयोधरतटोत्सङ्गलग्नसन्ध्यातपांशुका । कस्य कामातुरं चेतो वारुी न करिष्यति ॥।=४।।

वारुणी दिगपरा। किंभूता ? पयोधरो मेघ: स्तनश्च। शब्दश्लेषोडयम्। तस्य तटः एकदेशः स एवोत्सङ्गो मध्यभागः । तत्र लग्नः स्थितः सन्ध्यातपः । दिनपरिणतिः स एवांशुकं रक्तं वसत्रं यस्याः सा तथाभूता कस्य नाम कामिनश्चेतश्चित्तं कामातुरं मन्मथाकान्तं न करिष्यति ? सर्वस्यैव करोति रागानुकूलत्वात्तस्या त्रवस्थाया। तादशमनाकुलं हृद्यमोज: प्रयुञ्जते वैदर्भाः ।

प्रथम: परिच्छेद: ५१

सलीलह सितज्योतस्नाकी लिताधरपल्लनः। मुखं मृगदृशां कस्य हृदयं न हरिष्यति ।! धाविता अपि ते दन्ताः श्यामा मुग्धे मुधा श्रमः।

विद्ग्धमधुर स्निग्धमुग्धसम्भ्रान्तलोचनम्। ललितभ्रूलतोल्लासहासहारि मुरु तब ।।

इत्यपरमुदाहरएात्रयम्। कान्तं विभजय[31a]न्नाह- कान्तं सवेजगत्कान्तं लौकिकार्थानतिक्रमात्। तच्च वार्तामधानेषु वर्णनास्वपि दृश्यते॥८५॥

सर्वस्थ वैदर्भस्येतरस्य वा जगतो जनस्य कान्तं मनोहरं यत् तत् कान्तं विज्ञय- मिति'विधिः कुत एवमित्याह-लौकिकार्थानतिक्रमादिति। लोकविदितोऽर्थो लौकिकम्। तस्य लौकिकस्यार्थस्याभिधेयस्यानतिक्रमात् अनुवृत्ते: कारणात्। लौकिकार्थानुवृत्तेहि काव्यं साधारणं सर्वेषां कान्तं भवति। तस्य विनियोगविषयं दर्शयन्नाह- तच्चेत्यादि। तच्च कान्तम्। अर्थान्तरसमुच्चये चकारः। तदाह-वार्ताभिधानेषु प्रवृत्ति- निवेदनेषु वर्णनास्वपि वस्तुगुणोद्भाविनीषु च दृश्यते प्रयुज्यते ।। तदुदाहरति- गृहासि नाम तान्येव तपोराशिर्भवादृदशः । सम्भावयति यान्येवं पावनैः पादपांमुभिः ॥८६।।

वेनचित् तपोधनेन कश्चिद् गृहमेधी स्वगृहागतेन वार्तापृष्टः सन् अरभिधत्ते गृहाणि गेहानि नाम तान्येवोच्यन्तेऽर्थतो नामतश्च नान्यानि। अत एव नामेत्युक्तम्। संभावनायां वा नामशब्दः। कतमानि ? यानि गृहाण एवमागमनोत्सवेन पाद- पांसुभिश्चरणरेशुभिः पावनैः पवित्रैः जाह्नवीजलैरिव संभावयति मानयति पुनाति ;भवादृशः त्वद्विधः तपोराशिः साक्षाद्वर्मसव्यः । तथाभिधं वार्ताभिधानं सर्वजगत्- कान्तं लौकित्वात् तादृशस्यार्थस्य। उक्तं च-

५ू२ कात्यल क्षसारन्नाश्रयाम्

अभनिचितू कपिला सत्रा] राजा भिन्षुमहादुधि:। [31b] दृष्टा माता पुनन्त्येते त्वं पुनः स्मरणाद्पि॥ इति।

अनयोरनवद्याङ्गि स्तनयोजृ मभमाणयांः। अवकाशो न पर्यापस्तत बाहुलतान्तरम् ॥८

अनवद्याङ्कि सर्वाङ्गमुन्दरि! अनयाः तव स्तनयोः जुम्भमाशया: परिवर्द्धमाणयोः बाहुलतान्तरं हृदयं पर्याप्ः परिपूर्णः अवकाशः स्थानं।[न] भवति स्वल्पमेतत्थानं यत् बाहुलतान्तरं नाम। अ्ररतिमात्रस्तनीन्नत्यादूइत्ययमपि लोकिक:एवार्थः। ततः सर्वजगत्कान्तमीदृशं वर्णनमिति॥

कीदशं सम्भाव्यते येन सर्वजगत्कान्तं स्यादितिचदाह-

क्ान्तं भवत सवस्य लोकयात्रानुवर्तिनः ॥८८।

इति परत इदमेवंविध विशेषाख्यानसंस्कृतं संभाव्यं नैव लोके न सम्भाव्यत एव लौकिकार्थानुसारेण प्रयुक्तत्वात्। प्रकृतापेक्षया तयोविशेष: पादपांसूनां च पाधनत्वं स्तनयोश्च तादृशविजुम्भनं विशेषोऽतिशयः तस्याख्यानेनोद्भावनेन।संस्कृतं व्युत्पन्नम्। विशेषो वा आ्राख्यायते येन तदेव संस्कृतं सुप्रयुक्तत्वात्। काव्यं सम्भाव्य- मिति प्रकृतम्। ततश्च लोकयात्रानुवर्तिनः लोकार्थानुसारियः सर्वविद्ग्धस्येतरस्य वा जनस्य कान्तं मनोहरम्, तादृशं काव्यं भवति जायते।

अद्य जाता वयं देव प्राप्ता: सर्वाश्रच सिद्धयः! यदेवं पुरयया स्पृष्टा दृष्टया स्मितप्रसन्नया।

[प]पश्यात्मानमेतस्मिन्नुज्ज्वले गए्डमएडले। दर्पणानयनश्रान्त्या तन्वि किं दूयसे मुधा। इति तर्र[32a]परमुदाहर एायुगलम्।।

गौड़ाभिमतं वार्ताभिधानं वर्णनं च दशयन्नाह-

प्रथमः परिच्छेद: ५३

लोकातीत इवात्यर्थमध्यारोप्य विवच्तितः । योऽथस्तेनातितुष्यन्ति विदग्धा, नेतरे जनाः ॥।८६।।

लाकातीनाSलौकिक इव लोकरञजनात्। व्युत्न्नास्तु रज्यन्ते।अत,एव इवशब्द- प्रयोग: । योरऽर्थीऽत्यर्थमतिमात्रमध्यारोप्यते परिकल््यते, यथा च सर्वजगत्कान्तं काव्यं जायते। अध्यारोपमान्रं तु पूर्वेस्मिन्नपि विद्यते इति अत्यर्थमित्युक्तम्। विवत्ितः प्रयुक्त: काव्यरूपेण तेन तथाविधेनार्थन अभिधेधन तथाविधार्थानुवतिना काव्ये- नोत यावत्। विद्ग्धा व्युत्पन्ना अतितुष्यन्ति अ्रनुरज्यन्ते सुतरां तथाविधोक्त्या, अहतबुद्धित्वात्। इतरेऽविदग्धा नातितुष्यान्ति, तादशामभावितस्वभावत्वात्। असंभाव्यमेतदृतिप्रसङ्गोऽयमिति नानुरज्यन्ते इत्यर्थः। अत,एव सर्वजगत्कान्तं न भवति, विदग्धानामेव रञ्जनात्। यर्थत्युदाहरति-

देवाधष्ण्य मिवाराध्यमद्यनभृति नो गृहम् । .. युष्नत्पादर जःपातधोतानःशेपकिल्विपम्॥६०।।

दवायतनमिव यथा अद्य प्रभृति एताददनमारभ्य नाडस्माकं गृहमिदमाराथ्य सुपास्यं यूजनायं कृतम्। युष्माकं पादयोश्चरसपझ्मया रजसां रेशूनांपातेन संसर्गेणाघ- मर्षगोन धौतमपनीतं निःशेष समस्तं: किल्विपं पापं यस्मिस्तथा। यत एवं तस्माडा- .राध्यमितिःप्रकृतम्। वार्ताभिधानमात्रमोदशमलीकिगथमेव। ततश्च सर्वजग त्कान् मिति॥

अल्पं निमितमाकाशमनालोच्यैव वेधसा। इदमेवंविधं भावि भवत्या: स्तनजुम्भराम् ।।६१।।

इदं प्रत्यक्षम् एवंविधमतिशयं भवत्याः तव :स्तनयाजु म्भणं व्यापनः भावि भविष्यत्कालापेक्षया अनालोच्यादष्ट्रैवाल्पं संकीण यथा न मातः स्तनौ, आ्र्रकाशं व्योम निर्मितं विहितं वेधसा विधिना यद्यालोचयिष्यन्नैवं स्तोकमाकाशं निरमास्यत्. प्रथमं तावत् जातवेदा इति वर्णनमसंस्कृतमेव। नेदशंसर्वजगत्कान्तं | जौकिकार्थाति- क्रमात्॥

५४ काव्यलक्षणरत्नांश्रयाम

किं तर्हीदमुच्यत इति आह-

प्रस्थानं प्राक्पणोतं तु सारमन्यस्य वत्मनः ।।९२।। इदमीदशमनन्तरोक्तं काव्यमत्युक्तिरित्युक्तमाख्यायते तज्ज्ञैरिति अत्युक्तिर्नामेद- मित्यर्थः। एतदिदमनन्तरोक्तं गौडैः पोरस्त्यैरुपलालितमिष्टमत्यन्तं न वैदर्भसंमत- मित्याह- प्रस्थानमित्यादि। प्राक्प्रणीतं पूर्वमुदाहृतं गरृहाि नामेत्यादि प्रस्थानं प्रकार: सारं जीवितमन्यस्य वैदर्भस्य वर्त्मनो मार्गस्य। तादशं दाकिणात्यैः प्रयु[ज्य]त इति यावत्।। समाधिमधिकृत्याह- अन्यधर्मस्ततोऽन्यत्र लोकसीमानुरोधिना। सम्यगाधीयते यत्र स समाधि: स्मृतो यथा ॥।९३।। अन्यस्य वस्तुनः प्रकृतापेक्षया। धर्मः गुणः प्रसिद्धस्ततस्तस्मान्मुख्याद्न्यत्र गौएविषये सम्यक साधु। लोकसीमानुवर्तित्वमेव सम्यक्त्वमिह द्रष्टव्यम्। आ्र््रा- धीयतेऽध्यारोप्यते यत्र। केन ? लोकसीमानुरोधिना लोकप्रतीत्यनुवर्तिना कविना। यथा लोकप्रतीतिः समाद[33a]धीत नान्यथेत्यर्थः। स एवंविधो धर्मः समाधिर्नाम काव्ये स्मृतो विज्ञय इति विधिः। समाधीयतेऽव्यारोप्यते यस्मिन्निति समाधिः समारोप- विषय उच्यते। यद्यपि समाधीयमानाद्धर्मादन्यो नास्ति समाधिः तथापि सामान्य- विशेषभावेन भेदविवक्षया यत्रान्यधर्मः समाधीयते तत् समाधिरित्युक्तम्। गौणशब्द- व्यवहारः काव्योपयोगी समाधिरिति यावत। यथेत्युदाहरति ॥। कुमुदानि निमीलान्ति कमलान्युन्मिषन्ति च. इति नेत्रक्रियाध्यासाल्वब्धा तद्वाचिनी श्रुतिः ।।९४।। कुमुदानि कैरवा निमीलन्ति निमिषन्ति कमलानि पद्मानि उन्मिषन्ति चेत्यत्र कतमो धर्मः समाहितः इत्याह- नेत्रत्यादि। नेत्रस्य क्रिया निमेषोन्मेषलक्षणा प्रसिद्धो धर्मः तस्मात्ततोऽन्यत्र कुमुदादिषु अध्यासात् समाधानात् समारोपात् कारणात्। तद्वाचिनी नेत्रक्रियाभिधायिनी श्रुतिर्निमीलन्तीत्यादिका लब्धा प्राप्ता प्रयुक्त्तति यावत्। अर्थानुगामित्वाच्छ्दस्य इत्येवंभूतो भाक्त: शाब्दो व्यवहार: काव्ये समाधिनान्ना ख्यायते।।

प्रथम: परिच्छेद: ५५

कश्रिद्वर्म: गौणविषय एव शोभते काव्ये न मुख्यगोचर इति दशयन्नाह- निष्ठयूतोद्गीर्णंवान्तादि गौसवृत्तिव्यपाश्रयम्। अतिसुन्दरमन्यत्तु ग्राम्यकक्षां विगाहते ।।९५।। निष्ठयूतं वान्तम्, उद्गीर्ण च। आदिशव्देन रिक्तादिपरिग्रहः। तदीहशं वचनं गौखी प्रधा[33b]नेतरा त्र्यपाश्रयो यस्य तत्तथा। गौणमिति यावत्। अतिसुन्दरमत्यन्तमनोहरमलंकार- रूपत्वात्। अ्रन्यत्तु इतरत् पुनः गौणवृत्त्यव्यपाश्रयात् मुख्यमिति यावन्। ग्राम्य- कक्षाम् असभ्यपदवीं विगाहते प्रतिपद्यते। ग्राम्यमहद्यमिति काव्ये तदुक्तरनुचितत्वा- दिति भाव: ।। तदुदाहरति- पद्मान्यकांशुनिष्ठ्यूताः पीत्वा पावकविप्रुषः । भृयो वमन्तीव मुखैरुद्रोर्णारुशारेणुभिः ॥६६।। पावकविप्रुषः तेज:कणिकाः अरक्ांशुभिरादित्यकिरणैनिष्ठ्यूता निरस्ताः पीत्वा भूयोऽत्यर्थम्। अतश्च वमन्तीव उद्गिरन्तीव पद्मानीत्युत्प्रेक्षते मुखैरुद्रीर्णा मुक्ताः अरुणा लाहिता: रेशवः परागा यैरिति विग्रहः। उत्प्रेक्षाबीजमनेन सूचितम्। सूर्योदये हि विकसन्ति पद्मानि तेज:कणान् पिवन्तीव लक्ष्यन्ते रक्तान्परागान्मुञ्चन्ति च पीतानग्निकणान् वमन्तीव दश्यन्ते। निष्ठीवनादिकं हि तचेतनकर्तृकं श्लेष्मादिकमकम्। मुख्यकाव्ये च तादशमनुचितम्। इह त्वर्काशुह्ममुखकर्तृकं तेजो रेशुकर्मकं प्रयुक्तमिति अतिसुन्दरम्। सचेतनकर्मकमपि यदि गौणकर्तृकं प्रयुज्येत तदा न ग्राम्यम्। यथा-

निष्टयतमिति [34a] नाम भाषसे हृदयगतां मुदमुद्गिरन्निति॥ इति हृद्यमहृद्यं तु निष्ठीवत वधूरिति । युगपन्नैकधर्माणामध्यासश्र मतो यथा॥६७।। इतीदशं गौएं हृद्यम् अतिसुन्दरम्। अह्ृद्यं तु ग्राम्यं पुनरुच्यते- निष्ठीवति वधूरिति सचेतनायाः ष्ठीवनं मुख्यं प्रसिद्धमेव। एकधमसमाधिरयं दर्शितः। युगपत्

५६ काव्यलक्षसरत्नश्रियाम्

एककालम् नैकेषां बहूनां धर्माण क्रियादिरूपाणमध्यासः समाधिश्च मत इष्यते। चकार उक्तसमुच्चये। ग्रथेत्युदाहरनि ॥

गुरुगर्भेत्यादि-

गुरुगभभरक्कान्ता: स्तनन्त्वो मेघपङ्क्तयः । अचलाधित्यकोत्सङ्गमिनाः समधिशेरते ॥९८॥

गुरुर्गृहीतसारत्वात् गर्भोन्तर्भागः 'स एव भरो भार 'दुर्वहत्वात् तस्य वा भरोडवसाद:। तेन क्ान्ता ग्लाना: स्तनन्त्यः क्ान्त्यनुरूपं शब्दं कुर्वाणा: मेघपङ््क्तयः पयोदमाला इमा एता अचलस्य परवतस्य अधित्यकायाः उपरिभूमेवत्सङ्गं:सपधि- शेरतेऽव्यासते । कियन्तोडत्र धर्मा अध्यस्ता इति दर्शयन्नाह-

उत्सङ्के शयनं सख्या: स्तननं गौरवं क्कमः । इतीमे गर्भिसीधर्मा बहवोऽन्यत्र दशिता: ।।६६।।

सख्या: कस्याश्चित् उत्सङ्गे शयनं स्तननमार्तरृतं गौरवं "गर्भकृत [दुर्भरत्व]।दि- लक्तसं तत्कृतश्च क्रमः ग्लानिरित्येते गर्भियया अन्तर्वत्या धर्माः प्रसिद्धा बहवोऽनेके अ्न्यत्र मेघपङिक्तषु ......... दर्शिता अध्यस्ता इत्ययमनेकधमसमाधि:॥ समाधि: सोडयं व्यापक: सुभगश्चेति [34b] प्रशंसामुखेन निगमयन्नाह-

तदेतत् काव्यसर्वस्वं समाधिर्नाम यो गुग:। कविसार्थः समग्रोऽपि समेनमनुगच्छति॥१००॥

तदेतदनन्तरोक्तं काव्यस्य यथोक्तस्य गद्यपद्यमिश्रात्मकस्य सर्वस्वं सारं तत्परायसत्वात्काव्यस्येति सामान्योक्तिरियम्। किं तदिति निर्भिनत्ति। समाधिर्नाम यो गुए इति योऽयमनन्तरं विभक्त: समाधिर्नाम समाधिसमाख्यो गुणो धर्मस्ततश्च समग्र: सर्वोऽपि नैक एव, कविसार्थः कविजनः तमेनं प्रकृतं समाधिमनुगच्छति समाश्रयति प्रयुङ्क्त इति यावत्। ततश्चोभयोरपि वर्त्मनोरयं साधारण इतीदमपि प्रायो गुणेषु संगृहीतं दृष्टमिति॥

प्रथम: परिच्छेद:

तदेवं प्रस्फुटान्तरत्वं मार्गयोर्यथाप्रतिज्ञातं प्रसाध्य निगमयन्नाह-

इति मार्गद्वयं भिन्नं तत्स्वरूपनिरुपणात्। तद्ेदाम्तु न शक्यन्ते वक्तुं प्रतिकवि स्थिताः ॥१०१।। इति यथोक्तेन प्रकारेण मार्गद्वयं वैदर्भो गौड़ीयश्च मार्ग: भिन्नं प्रस्फुटान्तरम। कुतः ? तस्य मार्गद्वयस्य स्वरूपम् अर्विपरीतस्वभावः, श्लेषादिस्वरूपं विदभमार्गस्य तद्विपर्ययस्वरूपं गौड़ीयस्य। तस्य निरूपणात् विवेचनात् यथाविहिताद् हेतोः। यदि मार्गदवयं विविच्यते यथावत् ततो लभ्यते परिस्फुटमन्तरम्। ये तुन विजानन्ति तैरेकीकृतमेतत्। ततश्चाभेदोऽत्र समारोपितः । भेदस्तु वास्तव इत्याकूतम। यथोक्तं प्राक्। क्रियन्तस्तर्हि प्रभेदा वैदर्भमार्गस्य कियन्तो वा [35a] गौड़ीयस्य यतः परिस्फुट- मन्तरं भेदसामान्यप्रविशेषमिदं तदिति गम्यत इत्याह- तद्भेदासत्वित्यादि। तुशब्दोऽर्थान्तरविवत्तायाम्। तस्य मार्गद्वयस्य भेदा त्र्प्रवान्तराः प्रकाराः। यथोक्त- सामान्यलक्षणान्यस्ता अ्नन्ता: गवाश्चप्रभेदवत्, किमाश्रयाः ? प्रतिकवि स्थिताः कविं कविं प्रति प्रतिकवि। ये केचिदिह कवयः सम्भवन्ति मार्गद्वयानुसारिणस्ते तदाश्रया इतस्ततो व्यवस्थिताः। न तु कचिदेकत्र परिसंख्यातास्तिष्ठन्ति। तम्मात् वक्तुं साकल्येन विवरीतुं न शक्यन्ते आ्रनन्त्यादिति भावः॥ यदि तावत्सन्ति किं न वक्तुं शक्यन्ते ? वक्तुमशक्यास्तु न सन्त्येव ते। ततश्च यथोक्तमपि भेदसामान्यमसदिव। निर्विशेषं 'च सामान्यं भवेच्छशविषाएवत्। इत्येव शङ्कानैकान्तिकमेतत्। स्रतोऽपि कथञ्चिद् वक्तुमशक्यस्य दर्शनादिति प्रतिपाद्यन्नाह-

इत्ुचीरगुडादोनां माधुर्यस्यान्तरं महत्। तथापि न तदाख्यातुं सरस्वत्यापि शक्यते ॥१०२।। इतुक्षीरगुडद्रा्ादोनां मधुरद्रव्याणां माधुर्यस्य सामान्यधर्मस्य प्रतिद्रव्यं विशेषात्मना अन्तरं भेदो महत् परिस्फुटम्। तथापि तदन्तरं सरस्वत्यापि वागधिदेव- तयापि आाख्यातुं वत्तुं विभागेनास्येद्ृशं माधुर्यमस्येद्टशमिति न शक्यते। प्रागेवान्येन। केवलमनुभवगम्यं तत्। सामान्यशब्देन मधुरमिति तु व्यपदिश्यते। यद्यपीक्षो-

५८

रन्याहशं माधुर्य क्षीरस्यान्यादृशमित्यादि कथ्यते तथापि न तथा शब्दाद् गम्यते यथानु- भूयते परिस्फुटं तदन्तरम्। न चैतावता तदसदेवानुभव[35b]सिद्धस्य दुरपह्न[व]तवात्। तथा मालतीमललिकाचम्पकपाटलादीनां सौरभ्यस्य महदन्तरं तथापि न तत्तथा वत्तुं शक्यते, यथानुभूयते। तथाविधा हि वाचिका शक्ति: सामान्यैकता नाम। को नु पर्यनुयुज्यताम् ? यथोक्तमाचार्यधर्मकीर्तिना सकलविद्वज्जनचूडामणिना- तद्रपं सर्वतो भिन्नं तथा तत्प्रतिपादिका। न श्रुतिः कल्पना [वा]स्ति सामान्येनैव वृत्तितः । इति ॥ [प्रमाणवार्त्तिके ३.६०]

यथा सुरभिकुपुम[न्तर्भूतं] पारिजातं स्यात्। यदुक्तं सरस्वत्यापि च वक्तुं नशक्यत इति, [तत् साधु,] तयापि वाचकशब्दशक्तरन्यथा कर्तमशक्यत्वात्। तदेवं मार्ग- द्वयस्य प्रभेदा: यद्यपि प्रतिकवि स्थिता विद्यन्ते वस्तुतस्तथापि वक्तुमान[न्त्या]त् ...... अतिप्रसङ्गाच्च न शक्यन्ते विशेषेण प्रत्येकम्। नैतावता न सन्त्येव। सामान्येन तु मार्गद्वयस्य वैलक्षएयं दर्शितमेव व्यक्तम्। प्रतित्यक्ति तु वक्तुं को नाम शक्रुयात। सर्वत्रव लक्षणाशास्त्रे सर्वभेदव्यापि सामान्यलक्षणमुच्यते। न तु तद्भेदाः परिसंख्या- यन्ते। अत्रापि सैव व्यवस्था काव्यलक्षणशास्त्रत्वादस्य। न तु यथोक्तं सामान्यं भेदलक्षणपरिस्कुटा ममनुसरद्विरभियुक्तस्ते भे दा मार्गदय संभविनो विवेचयितुं शक्यन्ते। यथेदशं नीलमीदशं पीतमिति व्युत्पादिते[36a]न भेदलक्षणेन व्यक्तमुभयसम्भविनः प्रतिभेदा यथादर्शनं विभज्यन्ते इत्यलं विस्तरेण ॥

सेयं काव्यलक्षएाप्रयोजनस्वभावा काव्यगुणदोषविवेकरूपा व्युत्पत्तिर्यामभि- सन्धाय क्रियाविधिं निबबन्धुः सूरयः, तस्य किं प्रयोजनमितीदानीमवसरं प्राप्य प्रयोजनं वर्ायन्नाह- नैसर्गिकी च प्रतिभा श्रुतं च बहु निमेलम्। अमन्दश्चाभियोगोऽस्या: कारणं काव्यसम्पदः ॥१०३।। नैसर्गिकी स्वाभाविकी जन्मान्तराभ्यास[स]म्भविनी। सहजेति यावत्। प्रतिभा हेयोपादेयपरिच्छेदलक्षणा। सा च प्रकरणात् काव्यविषया। सहजा शक्ति- रियम्ं। उत्पाद्यां दर्शयन्राह- श्रुतं चेत्यादि। श्रुतं काव्याङ्गविद्याश्रवरं श्रुतमयं तब्च

प्रथम: परिच्छेद:

व्याकरणक्रिया कल्पछन्दोविचित्याद्यनेकविद्याविपयत्वात्, अनेकशः प्रवृत्तत्वाच्च बहु पर्याप्तं निर्मलं परिशुद्धक, आ्रम्नायविशुद्धया सन्देहविपर्यासविरहात्। एवं श्रुतमयं ज्ञानं परिपूर्णामभिधाय चिन्तामयं भावनामयं च दर्शयन्नाह्- अ्रमन्दश्चा- भियोग इति। श्रुतस्य चिन्तनमूहापोहमुखेन यथाम्नायमविपरीतार्थनिश्चयनम्। निश्चितस्य च भावनमभ्यासः आवृत्ति: स्थिरीकरणामिति द्विविधोऽभियोगः अभ्यासः। स चामन्द: पर्याप्तः यावद्भावितत्वात्। तद्ेतत्त्रयरूपा काव्यविपया व्यु[तय]- [36b]त्तिः। एवं हि काव्यं व्युत्पन्नं भवति यदि तदङ्गं विद्यास्थानं श्रतं चिन्तितं भावितं च यथावद् भवेत्। अन्यथा कीदशी काव्यव्युत्पत्ति: सर्वत्रोपायव्युत्पत्ति- लक्षात्वादुपेयव्युत्पत्तेः । [तहते चो]पेयव्युत्पत्तिरसूत्रपटात् न हीयने। अभिसानमात्रं तु विजुम्भताम्: कम्तस्य निषेद्धा ? तदेवंविधाः काव्यव्युत्पत्तिः कारणं काव्यसम्पदः काव्यरचनाया निरवद्याया: हेतः! अभ्याः प्रस्तुताया यदर्था काव्यव्युत्पत्तिः ! परकीय- काव्यपरिज्ञानं तु सुलभमेवेदशीं काव्यव्युत्पत्तिमाश्रितवता। ततश्र कीर्तिलाभ: सत्कार: अन्यो वा पुरुषार्थ इति गम्यत एव ! वच्यति च कीर्तिमीप्सुभि: [१. १०५]इति ॥

ननु केचिदेव सहजशक्तियुक्ताः। तत्किमिदानीं मा भूदन्येषामिह प्रवृत्ति: ? येनोच्यते नैसर्गिकीच प्रतिभेत्यत्र श्र््राह-

न विद्यते यर्दयाप पूर्ववासना- गुणानुबन्धि प्रतिभानमद्ुतम्। श्रतेन यलेन च वागुपासिता ध्रुवं करोत्येव कमप्यनुग्रहम् ॥१०४॥

पूर्ववासना जन्मान्तराभ्यासाहित: संस्कारः अभ्यासानुबन्धित्वात्। यथोक्त- माचार्यशूरेण-

अभ्यासयोगेन शुभाशुभानि कर्माणि सात्म्यैव भवन्ति पुंसाम्। तथाविधान्येव यदप्रयत्ना- ज्जन्मान्तरे स्वप्न इवाचरन्ति॥ इति। [ जातकमालायाम् पृ: ६५]

६० काव्यलक्षणरन्नश्रियाम्

पूर्वा चासौ पूर्वजन्मभावितत्वात्, वासना चेति विग्रहः। सैव गुणो विशेष:, सद्ि: स्तुतत्वात्। [37a] तस्या वा गुणः यथाप्रत्ययं प्रबोधः स्वानुरूपकार्यजननाभि- मुखलक्षणो विशेषस्तं हेतुभावेन अनुबध्नाति अपेक्षत इति पूर्ववासनागुणानु- बन्धि। प्रतिभानं प्रज्ञा तच्च प्रकरणात् काव्यविषयकम्।'अद्भतमाश्चर्य लोकस्य कथ- मीहशं प्रतिभानं यथेति विस्मयजनकत्वाद् दुर्लभं वाङ्गतम्। नैसर्गिकी प्रतिभेति यावत्। यद्यपिशन विद्यते येषां तैरपि काव्याभ्यासः करणीयः। एवं नासौ निष्फला भविष्यती- त्याह-श्रुतेनेत्यादि। श्रुतेन काव्याङ्गविद्याविषयेण श्रवणोन बहुना निर्मलेन। यथोक्तं प्राक्। यत्नेन चाभियोगेन अमन्देन यथोक्तं पूर्वम्। करणोन हेतुना पुरुषेणोपासिता समाराधिता अ्रभ्यस्तेति यावत्।वाक् काव्याङ्गक्रियाकल्पादिविद्यालक्षसविशिष्टा अर्थात्प्रकरसाद्वा तदन्यथानुपपत्त्या काव्यसम्पदोर्ऽर्थः सामर्थ्यम्। काव्यव्युत्पत्ति- प्रस्ताव: प्रकरणम्। यथोक्तम्-

अर्थः प्रकरणं लिङ्गं शब्दस्यान्यस्य सन्निधिः। सामान्यवाचिशब्दानां विशेषस्थितिहेतवः ॥ इति। [ तुल वक्यपदीयम्] अपरन्यायो यथासम्भवमिह सर्वोडनुसर्तव्यः सामान्योक्तिभू यस्त्वात्। कमपि कश्चित् सहजशक्त्यविरहे यादशं तत्कल्पमनुग्रहं काव्यरचनासाम [थ्यदान]लक्षसम्। ध्रुवमवश्यं करो[37b]तयेव उपासितु: पुरुषस्य। नात्र सन्देहः । तस्मान्नैसर्गिको प्रतिभा नास्ति ममेति नोपासितव्यैव सरस्वती। कामधेतुरवश्यमेवानुग्रहीष्यतीति [ध्येयम्]।

तदस्ततन्द्रैरनिशं सरस्वती श्रमादुपास्या खलु कीर्तिमोप्सुभिः । कृशे कवित्वेऽपि जना: कृतश्रमा विदग्धगोष्ठीषु विहतुमीशते॥<०५॥ यत एवं न निष्फलं वागुपासनं तत्तस्मात् कारणात् अस्ततन्द्रैरनलसो भूत्वा अनिशम् अनवरतम् अभियोगाविच्छेदात् कमात् श्रुतचिन्ताभावनाक्रमेण सम्प्रदाय- साङ्गुएयार्थवर्तिना यथोक्तं प्राक्। उपास्या समाराव्या। अभ्यसनीया यावत्प्रसीदति। यथोक्तमाचार्यमातृचेटेन-

प्रथम: परिच्छेद: ६१

अधीत्य तावत् खिलमेव भिद्यते कृषिस्तु तस्य श्रमणाद्विभाव्यते। ततः स्वचिन्तामयबीजमुप्यते : विचारणाङ्गस्तु विवर्द्धतेडङ्कुरः ॥ ततः :प्रसादोत्तम सस्यमाप्यते विधानपर्याप्तममन्दनिश्चयैः ॥ इति।

सरस्वती काव्याङ्गविद्यालक्षणा प्रकरणादेर्यथोक्तं प्राक। खलु [ए]कान्तेन त्रसंशयम् वा। कीर्तिः परिशुद्धकाव्यक्रियालक्षणा पूर्वोक्ता, काव्यसम्पदः एकान्तेन कीतिहेतुत्वात्। आवर्तते स एवार्थः पुनरर्थान्तराश्रयादिति न्यायात्। तत्सम्भवा ख्यातिर्वा, गुणोभ्य एव प्रभवन्ति कीर्तय इति वचनात्। तामनश्वरीं !सत्पुरुषतनुमशेष- जनसुभगां व्यापिनीं गुणाधिराजवैजयन्तीमीप्सुभि[रवाप्तु]कामैः g[38a]रुषैः॥ उपास्येति प्रकृतम्। तथा लाभसत्कारादिकमपि द्रष्टव्यम्। न तु ['सा वासना] मम नास्तीति आरलस्यमालम्बनोयं तस्यानर्थहेतुत्वात्। यथोक्तमाचार्याश्वधोषेण-

आलस्यं यदि न भवेज्जगत्यनर्थः को विद्वानिह न भवेद्धनेश्वरो वा ॥ आलस्य [1]दवनिरियं ससागरा [हि] संपूर्ण नरपशुभिश्च निर्धनैश्च ॥

अथ कथञ्च्त् स्वयं काव्यक्रियालसश्चेतत् तादशः तथापि परकाव्यकोविदः स्वयं च किञ्व्ित्कर: तद्विदामादेयो भविष्यतीति सर्वथावैफल्यपरिहारमाह- कृश इत्यादि। कवित्वे स्वयं काव्यकरणे कृशे मन्देऽपि सति सर्गबन्धाद्यनिर्वहणात्। कृशे वा अ्रसति कवित्वेऽपि मुक्तकादेरपि अ्करखात्। तथापि दर्शनात् । भिन्ना हि शक्तिः पुंसाम्। यथोक्तम्-

एकस्तावद् रचयितुमलं श्रोतुमेवापरस्ता- मन्यः कत्तु तदुभयमपि ज्ञातुमेकोऽभियुक्तः । नत्वेकस्मिन्नतिशयवतां सन्निपातो गुणाना- मेकः सूते कनकमुपलस्तत्परीक्षानमोऽन्यः ॥ इति ॥

६२

कृतश्रमा यथाविधानमुपासितवाचो जना: पुरुषाः कृतोऽनुष्ठितः श्रमः श्रवणादि- लक्षणो व्यवहारो यैरिति [38b] विग्रहः, परकाव्यकोविदत्वात्। विदग्धगोष्ठीषु विहतुमीशते। विद्ग्धा: कवयः तेषं गोष्ठीषु काव्यालापेषु विद्यारमणीमेखला- नू:र [शिञ्जितेषु] सकल कलानड्ीविश्रामस मुद्रेषु नानारसभावाभिनयमहानटेषु शव्द्पारायएमहाणवरन्नाङ्करेषु शास्त्रपरिश्रमफलोदयमहोत्सवेषु कविसागरामृतेषु बुधजनमनस्तस्करेषु विविधालङ्कारहारिषु वन्दनीयेपु विदग्धताभूमिसीमान्तेषु विद्व- त्सरणिप्रपाभूतातिशयेपु स्वयंकृतेषु अरध्यात्मशास्त्रकलाकौशलवर्णनेषु सतामुचितेषु तदेकरूपेष्वपि प्रतिपुरुषमपूर्वपरिणामितया परमात्मदेशीयेषु सरस्वतीप्रसादमहावरेषु लक्ष्मीपूजाभाजनेषु निरुद्वेगसुखस्वभावत्वात् कैवल्यकल्पेष्वतलभावगम्भीरत्वात् परार्थप्रसत्तिगुणायोगाञ्च सागरेष्विव महाह्वदेषु सत्पुरुषचरितादशभित्तिषु यश :- कुसुमामोदसुरभिषु महाकविकीर्तिस्तम्भेषु किं बहुना संसारसारसन्दोहेषु।

तदुक्तम्-

संसारविषवृत्तस्य द्वयमेवामृतं क़लम्। सुभाषितरसास्वाद: सङ्विश्च सह सङ्गतम ॥ इति ॥

विहर्तुमभिज्ञाततयाऽन्तर्भवितुमीश[39a]ते कल्पन्ते। अकृतश्रमाणां तु पल्लवग्राहिणामवलेपिनामनात्मविदां विद्ग्धगोष्ठीविहार उपहास एव स्यात्।- यथोक्त- माचार्यमातृचेटेन-

न पठ्यते साधुजनो न सेव्यते न चिन्त्यते संसदि वक्तुमिष्यते। तथाविधानामत एव भारती दरिद्रलीलेव भृशं न शोभते।।

कथं कथामार्गमहामहोद्धि- तटाम्बुसेवासमयेऽप्यशिक्षिताः। प्रवेष्टुमिच्छन्ति तदुत्तरोत्तर- प्रकषपातालतलाश्रयां गतिम् ।।

प्रथम: परिच्छेद: ६३

स्थिरोदकेषु व्यवदातविक्रम- स्तरद्िणीं यः सहसा विगाहते। नवाम्बुवेगोद्धतरोधसं गति तृसाश्मनोरन्यतरां स गच्छति॥

सुदृष्टशास्त्रोऽपि हि सज्जनाकुले विमृष्य साधु: सदसि प्रवर्तते। वशीव सर्वत्र तु वीतसंभ्रम: समुद्वमत्येव खल: स्ववाग्विषम् ॥

पुनः प्रकर्षन्ति विशन्ति हृत् सतां हरन्त्यवस्कन्द्य नरेद्रवड्ुरम्। च्षिपत्यगाधेऽपि कथार्णवे मुखं निपीतभूयिष्ठमिदं जगत् खलैः॥

विनागमं तद्विदुपासनं बिना विनाभियोगं प्रतिभागुणं विना। विनाभिशापं मतिविभ्रमं विना न वक्तुमिच्छा पुरुषस्य जायते ॥। इति। वरमेवमनधीतविद्यो न पु[न]दुरधीतविद्यः। यथोक्तमाचा[39b]र्यकम्बलेन- यः सवथा[न्ध]स्तिमिराहतश्च तयोवरं पूर्वक एव नूनम्। अन्धोऽहमस्मीत्यवलेपशून्यो न भा [नु]क्तमिरिकोऽभिमानी॥ इति ॥ स्वयमेवमुपहतं तपस्विनमपरापरदूषणोच्छा बाधते। सेयमन्या विडम्बना। यथोक्तमाचार्यमातृचेटेन- समातिरिक्तव्यसनी य एष सन् परान् पराहन्त्यभिहत्य वाक्शरैः। स पूतिनासा कुपितेन्द्रियः स्वयं वृशोति दुर्गन्धभयेन नासिकाम् ॥

६४ काव्यलक्षएरत्नश्रियाम

परापचारेष्वतितीदए चक्षुषा निमीलिताक्षश्च यथेष्टचेष्टिते। रजस्वलाः सन्त इमे स्वयं कथं किरन्ति लोकस्य रजांसि सूच [का:]।

यथातथा शकक्य]सिदं तितितितं सदागसो यद्धि तुदन्त्यरुन्तुदाः । अदुष्टसन्दूषए[वैशसं तु] यत् तदासु[रं] कम्य मनो न कम्पयेत्।।

सतः प्रकाशानपि नेक्षते गुखान् कुतोऽपि दोषानसतोऽवगच्छति। कुतस्तदीदृङनयनं समुद्रतं यदीक्षतेऽसत् सति न प्रवर्तते।।

तदप्यलं सोढ़मपणडताजना- दनीक्षमाणो हि [करोति दुःसहम ]। गुणान्तरज्ञस्तु जनोऽतिदुर्जन: विहन्ति साधूंस्तदुपेक्ष्यतां कथम् ।।

गुसौघपुएयस्य तु पत्तनं परं गुणान्तरज्ञो जन एव केवल: । ततोऽपि यद्यापदियं समु[त्थि]ता क तर्हि गच्छन्तु परायणा गुणाः ॥ इति। [40a] किियद्सच्वरितमलेन जिं ां ि्प ूात्यन्तीत [ न ] रसने न सुरभिसा भुवन[पावनेन] सच्चरितपुरयोदकेन।

ऋजुस्वभावोऽपि च बध्यते शठै- ने दोषविन्नेव न चाप्यरुन्तुदः। नतो न सर्वत्र गतो न दीनता- महो विचित्राः पुरुषस्य नीतयः ॥

प्रथम: परिच्छेद: ६५

परापवादेपु निरात्मवशोवान् गतो नियुक्तान्यगुणोपु वाग्मिताम् । रिपृनपि श्रेयसि धातुमीहते मनस्विनश्चेयमलौकिकी स्थिति: ।।

यथा यथा दूषणातत्पर: [पर]- स्तथा तथा तद्गुगालापलालसः । नितान्तदातिएयमहामहोदधे- मर्ना्वन: केयमतीव वामता।।

प्रियंवद: क्षेपकृते क्षमापर: [न कुप्यति] प्राएहरेऽपि दन्तिणः। अलौकिकं सर्वमितीदसीद्शं महानुभाव: कुत एष शिक्षितः ।।

प्रसन्नवाक्कायमनःक्रियापथः पुनाति माक्षादिव धर्मसञ्यः। श्रुतोऽ हष्टः समुदाहरन् गिरः सुनीतगर्भा: सुजन: स्मृतोऽपि वा ॥

स एष साधुभुवनैकपावनः प्रसन्नमृग्य: क्कचिदत्र दृश्यते। अपि स्थिरां प्रीतिमिम[i] न संहरेत् कलेर्गुणो-मृलनधर्मवमितः॥

पुनस्तथैव स्थितिरुर्जिताश्रया गुरोत्सवानामपि नाम सम्भवेत्। गुणेश्च येषामव सूर्यरश्मिभि- न्यलीयतादो[406]षविपक्षविक्रमः ॥। निवृत्तनिःशेषविशेषविप्लवं परस्परं सद्धसालोलुपं जगत्।

(n)

यशस्करीं तां धुरमादिपौरुषां पुनः प्रवृत्तां विद्धातु शाश्वतीम् ॥

निरस्तदौगत्यसमृद्धिशीकर: शुभोदयात्तप्तसमस्तसज्जनः । पुनस्तथा सद्वरशास्त्रसंकथा- विनोदरम्यः समय[:] प्रवर्तताम्॥

पकृतमिदानीं समाप्यताम्। तदेवं काव्यरचनाकीतये काव्यव्युत्पत्तये च काव्यलक्षणशास्त्रस्य प्रयोजनमिति।

मतं खिलप्रायमिहास्ति दश्डन: तदेतदत्र प्रकृतं परिस्फुटम्। इतः पुरस्तात् सममेव वतते तदत्र नास्माभिरभावितो विधिः।।

अर्थप्रधाना प्रतिकर्मितेय- मर्थान्वयाऽडस्ते गणिकेव टीका। शब्दप्रधाना अपि लब्धवर्सा [ भवन्ति निष्काः सुमनः]प्रसिद्ाः ॥ स्वयं निरामोदमपीह किञ्न प्रकर्षभूम्ना प्रथते सदाश्रयात्। प्रसिद्धतां पश्य जनेक्षणालयं कलङ्कमिन्दोः कियतीमुपागमत्॥

आचायदसिडकृतौ काव्यलक्षयो मार्गविभागपरिच्छेदटीका रत्नश्रीर्नाम समाप्ा ॥१

१कृतिरियं सिंहलाचार्य रत्श्रीज्ञानम्य। सौजन्यगुसाघोषस्य घोषलीग्ामसभ्ननः। भदन्तबुद्धदेवस्य सानाथ्यमिदमीदशम्॥ घोषलीग्रामकायस्थदेव दत्तकृतात्मना। कृतमेतन्मया यत्नादीदरश सदशं घिय:॥

२ अर्थालङ्कारो नाम द्वितोय: परिच्छेदः।

[41b]वैशिष्टथमस्मिन् किमपीक्षमाणैः सद्धिः समेत्य क्रियतां प्रयत्नः। इति प्रयुक्त: प्रयते नियोगं तमेक आराख्यातुमशक्तरूप:। तदेवं मार्गविभागं [परिच्छिद्य संप्रत्यर्थ]लक्वारं सर्वमार्गसाधारणं शासितु- सुपक्रमते-

काव्यशोभाकरान् धर्मानलङ्कारान् ग्रचक्षते। ते चाद्यापि विकल््न्ते कस्तान् कात्सर्येन वच्यति ॥१॥ काव्यस्य पद्यगद्यमिश्रात्मकक्षय यथोत्तस्य शोभां सौन्दर्य कुर्वन्ति ये धर्मा गुणास्तान्। अरनुवादोडयम्। अलक्कारान् प्रचक्षते कथयन्ति। तद्विंद इति विधिः। ये केचिन् काव्यशोभाकरा विशेवासते अलक्कारा विज्ञेया इति यावन्। अलंक्रियते शोभां नीयते काव्यमेभि: शरीरनिष्ठहरादिभिरित्यलक्काराः। एवंलच्षसा अलङ्काराः, कियन्त- स्त इत्याइ- ते चेत्यादि। ते चालङ्वारा: किमषि दीर्घ कालमारभ्याद्यापि इदानों यावद्विकल्प्यन्ते प्रभिद्यन्ते, अभियुक्तरयनयमिति प्रतिपुरुषमपरापरोक्तिविशेषा- निवृत्तेः, न त्वियत्ता लभ्यते। ततश्च तानेवमनतालक्कारान् कार्त््येनलकिितान् कृत्स्नान् को नाम पुरुषोऽवग्िर्शी इदानान्तनदर्शी वच्त्यति वक्तं शक्नुयात्। नैव निरवशेपमभिधातुमीदृशः कश्चिदीष्ट इत्यर्थः॥ यद्येवमानन्त्यात् कात्सन्येन वक्तु न शक्यन्ते, किमिदानीं कियतामित्याह- किं तु बीजं विकल्पानां पूर्वाचार्ये: प्रदर्शितम्। तदेव प्रतिसंस्कर्तुमयमस्मत्परिश्रमः ॥२।। किं त्वपि त्वित्यर्थान्तरविवक्ञायां तदाह-बीजमित्यादि। विकल्पानामलक्कार- प्रभेदानां जात्युपमारूपकादीनां बीजं प्रतिनियतं सकलव्यक्तिव्यापि सामान्यं रूपम्। यतः प्रभेदा विविधास्तदनुसृताः प्रवर्तन्ते। पूर्वाचार्येश्चिरन्तनैः काव्यलक्षणकारैः मेधाविश्यामवादि[प्रभृति]भिः प्रदर्शितम् निर्दिष्टं यत्तदेव नान्यत्। प्रतिसंस्कर्तु संच्ेपेशा

काव्यलक्षसारत्नश्रियाम्

परिस्फुटं यथावदभिध।तुमयं प्रकृतःअस्माकं परिश्रमो यत्नो वर्तते नतु सर्वमलक्कार- मभिधातुम्। आररानन्त्यादशक्तश्च। किं तु परिमिता: केचिद्लङ्काराः पूर्वाचार्योपदिष्ठाः प्रतिसंस्क्रियन्ते। तथा च वक्त्यत- पन्थाः स एष विवृतः परिमाणवृत्या संच्तिष्यविस्तरमनन्तमलंक्रियाणणाम् [२. २६७] इत्यादि ।। पूर्व श्लेषादयः शब्दाल्क्वारा मागनियताः कथिताः। इदानीं सर्वमार्ग- साधारसा अलंकारा उच्यन्त इति दशयन्नाह- कािन्मार्गविभागाथेसुक्ता: मागप्यलंक्रियाः।

काश्चिदलंक्रियाः केचिदलङ्काराः श्लेषप्रसादादयः न सर्वाः, प्रागपि प्रथमे परिच्छेदेऽपि उक्ताः श्लिष्टा[दयः ॥] न केवलमिदानोमुच्यन्ते। प्राकू किमर्थमुक्ता इत्याह-मार्गविभागार्थमिति। मागयावैदभगौड़ीययोर्विभागा विवेक: उक्तलक्षण: अर्थः प्रयोजनं यस्मिन् वचन इति क्रियाविशेषएम्। श्तेषादिपु हि कथितेषु तत्स्वभावो वैदरमार्ग: प्रतोयते। तद्विपर्ययत्वभावश्च गोड़ीय इति श्लेषादयलक्कार- वचनात् मागविभागो जायते। नान्यथेति श्लेवादिव वनं मागविभागारथसम्पद्यते। किमिदानों वाच्यमित्याह- साधारयमित्यादि। वैदर्भादिषु सर्वमार्गेषु साधारणं सामान्यं न प्रागिवासाधारणम्। अलक्कारजातम् अर्थालङ्कारवृन्दम् अन्यत् इदानीं निरूप्यते शिष्यत इति ॥ यथोदेशं निर्दिदिनुस्तावदलक्कारानुद्दिशति- स्वभावाख्यानमुपमा रूपकं दीपकावृती ञक्षेपोर्डर्थान्तरन्यासो व्यतिरेको विभावना।४।। समापातिशयोत्प्रक्षा हेतुः सूक्ष्मो लवः क्रमः । प्रेयोरसवदूर्जस्त्रि पर्यायोक्तं समाहितम् ॥।५।।

विरोधाप्रस्तुतस्तोत्रे व्याजस्तुतिनिदर्शने ।६।।

द्वितोय: परिच्छेद: .६६

सहोक्ति: परिवृत्त्याशोः संकीशंमथ भाविकम्। इति वाचामलङ्काराः स्मर्यन्ते पू्वसूरिमिः ॥७॥

दीपकमावृतिरावृत्तिश्च शरसादिक इकारः। समासश्च समासोक्ति। अतिशयश्च त्रतिशयोक्तिः उत्प्रेक्षा च। उदात्तम् , अपहनतिः, श्लिष्टम्, विशेषश्च। विसेधोऽप्रस्तुत स्तोत्रं च। व्याजस्तुतिः निदर्शनं च, परिवृत्तिराशीः संकीर्ण च। अथ भाविकं च इत्येते यथोक्ताः अलङ्काराः उक्तलक्षणाः स्मर्यन्ते आ्र्म्नायन्ते पूर्वसूरिभिःआरघ्यैरा चार्ये: रामशर्मादिभिः काव्यालङ्वारकारैः। कस्येत्याह-वाचामिति। काव्यानां सम्बन्धिनः ।

तत्र स्वभावोक्ति तावन्निदर्शयन्नाह- नानावस्थं पदार्थानां रूपं साक्षाद् विव्ृण्वती। स्वभावोक्तिश्च जातिश्चेत्याद्या सालंकृतिर्यथा।।८।।

पदार्थानां वस्तूनां जातिक्रियागुणद्रव्याणां रूपं स्वभावम्। किंविशिष्ठम्? नानावस्थं नाना विचित्रा न त्वेकैव काचित्, अवस्था दशा यस्य तादशमनेकप्रकारं साक्षात् अञ्जसा अभिधानव्यापारेस न तु सामर्थ्यात्। विवृसवती प्रकाशयन्ती सती या प्रवर्तते सा तादृश्यलंक[42b]तिः। आद्या प्रथमा अलक्कारेष्विह स्वभावोक्तिर्नाम वेदितव्या, जातिर्नाम वा। अ्रनेन संज्ञाद्वयेन अरयमलङ्कारो व्यवह्नियते। स्वभावं पदार्थानां विचित्रं वक्तीति स्वभावोक्तिः। जातेः पदार्थस्वरूपस्य तथा तथा प्रतिपादक- त्वेन तादर्थ्याज्जातिः। यथेत्युदाहरति। यथेदं तथान्यदपि तादृशं सर्वमेव द्रष्टव्यम्। न त्विदमेवेत्यर्थः । एवमुत्तरत्राप्यनुगन्तव्यम् ॥ तुण्डैराताम्रकुटिलै: पच्तैहंरितकोमलैः । त्रिवर्णराजिभिः कण्ठरेते मञ्जुगिर: शुकाः ।६।।

एते प्रत्यक्षवर्तिनः शुका: तुएडैः चञ्चुभि: आतात्रैः लोहितैः, कुटिलैः वक्रैश्च, पक्षैश्च।हरितवरणैः, कोमलैः मृदुभिः कएठैश्च, त्रिभिवगोः सितासितलोहितैः राजिभिः लच्िताः । मञ्जमधुरा गीः शब्दो येषां ते मञ्जुगिरः। इयं शुकजातेः पदार्थस्य विचित्रं स्वरूपं वक्तीति जातिस्वभावोक्तिरीदृशी द्रष्टव्या।।

७०

विशाला: श्रोणिपु न्षामा मध्ये दीर्घा विलोचने। पयोधरैरसंत्तिप्तस्तास्तु रम्या वरस्त्रियः ॥ इत्यपरमुदाहराम्।। [क्रिं]यास्वभावोक्तिमुदाहरन्नाह-

पारावतः परित्षिप्य रिरंसुश्चुम्बति पियाम ॥१०॥ पारावतः प्रियां पारावतीं चुम्बति रिरंसू रन्तुकाम: परितिष्य परिभ्रम्य कल- मव्यक्तमधुरं क्कणितं शब्दो गर्भोऽन्तर्वर्ती यस्मिन तेन कएठेन लच्तितः। आरघूणिते भ्रमिते ईक्षणे नेत्रे यस्य स तथा। इह क्णनाघूर्णानादेः क्रियापदार्थस्य स्वभावः प्रकाश्यत इति क्रियास्वभावोक्तिरेवंविधा विज्ञयेति। वेपते श्वसिति का [म्यत्यलं] पश्यति रोढिति। िभेति हरति स्वाङ्गं वाला नवसमागमे।।

इत्यपरमुदाहरराम् ॥

गुणस्वभावोक्ति निदशयन्नाह- वघ्नन्नङ्गेषु रोम।श्वं कुर्चन् मनसि निवृतिम्। नेत्रे चामीलयन्नेव प्रियास्पर्शः ग्रवतते ॥११॥ प्रियाया: प्रणयिन्याः स्पर्शो गुणः प्रथिव्यादिभूताश्रयत्वात्। स प्रवर्तते। कथन्? अङ्गषु प्रियस्य गात्रषु रोमाञ्ं रोमहर्ष बध्नन् उत्पाद्यन् मनस्यन्तरात्मनि निर्वृतिं कुर्व- न्नानन्दभसन्दं सन्दधानः। नेत्रे च प्रियतमस्य दशौ हषभरसञ्चरे आ्रमीलयन् मुकुल- यन्नेव। एष इत्यपि पाठः। प्रवर्ततामिति प्रकृतम्। अ्रप्रत्र स्पर्शाख्यस्य गुएापदार्थस्य स्वरूपं रोमाञ्ादि विचित्रं [43a]निर्वृत्तमिति गुएस्वभावोक्तिरियमेवंरुपा- अ्रनुसतव्येति।

अच्णोराघूर्णनं वाक्यं स्खलद्रागं कपोलयोः। मदः करोति नारीणां भ्रुवोर्वल्गु च वल्गितम्॥

इत्यपरमुदाहरगम्।

द्वितीय: परिच्छेद: ७१

द्रव्यस्वभावोक्तिमुदाहरति- कण्ठे काल: करस्थेन कपालेनेन्दुशेखरः। जटाभि: स्निग्धताम्राभिराविरासीद् वृषध्वजः ।१२।।

ृषध्वजः शङ्करः आविरासीत् प्रकाशीबभूव। करठे काल: कालकूटलक्तणो यस्य कएठेकालो वा सप्तम्या अलुक्। इन्दुरर्धचन्द्रः शेखर उत्तंसो यस्य। करस्थेन हस्त- वर्तिना कपालेन भिक्षापात्रेण स्निग्धाभिरपरुषाभिस्ताम्राभि: पाटलाभिर्जटाभिश्च लच्षित इति योज्यम्। शङ्कराख्यस्य द्रव्यस्य नानाप्रकरारं स्वरूपमिहोपवणितमिति द्रव्यपदार्थस्वभावोक्तिरित्थम्भूता बोद्धव्येति।

स्वेदबिन्दुमदुद्धिन्नपुलकं लोलमाकुलम्। तद्दशनादभूदङ्गमङ्गं तस्या नतभ्रुवः। इत्यपरमुदाहरराम् ॥ एवं स्वभावोक्ति प्रतिपाद्य निगमयन्नाह-

जातिक्रियागुणद्रव्यस्वभावाख्यानमीद्शम्। शास्त्रेष्वस्यैव साम्राज्यं काव्येष्वप्येतदीप्सितम्।१३। जातिः क्रिया गुसो द्रव्यं च तेषां स्वभावो लक्षणं नानावस्थस्तस्याख्यानमाख्या- यतेऽनेनेतीदशमेवंजातीयं द्रष्टव्यमिति शेषः। क्ास्य विनियोग इत्याह-शास्त्रेष्वित्यादि। शास्त्रषु आन्वीतिंक्यादिषु विद्यास्थानेयु। अस्येव स्वभावाख्यानस्यालङ्कारस्य नान्यस्योपमादे: साम्राज्यं प्राधान्यम्, तस्यैव तत्र प्रायः प्रयोगात्। काव्येष्वपि सर्गबन्धादिष्वेतत् स्वभावाख्यानमीप्सितमिष्टम, तत्रापि यथावसरं प्रयुक्तस्य शोभाकरत्वात्। अपिशव्दान्न केवलं शास्त्रेष्वित्याचष्टे॥

यथाकथश्चित सादृश्यं यत्रोद्भूतं प्रतीयते। उपमा नाम सा तस्याः प्रपश्चोऽयं प्रदश्येते ॥१४॥

एवमुत्तरत्राप्यनुसर्तव्यम्। यत्र विषये सादृश्यं पदार्थयो: कयोश्चित्साम्यं यथा- कथञ्च्वित् येन केनचित् प्रकारेण, गुणादिना सर्वथा साम्यस्य दुर्लभत्वात्। तत्त्वे [चैक्य]-

७३

प्रसङ्गात्। प्रतीयते गम्यते शब्दादर्थतो वा यथासम्भवम्। ननु रूपकेर्ड सादृश्यं प्रतीयत इति लक्षणसंकर इति चेदाह- उद्धतमिति। व्यक्तम, भेदस्य परिस्फुट- त्वादुपमानोपमे[436]ययोः। रूपके तु तत्त्वारोप इत्यसङ्करः । अत एव व्च्यात- उपमैव तिरोभूतभेदा रूपकमिष्यते ॥

इति। सा सादृश्योक्तिरुपमानामालंक्रिया वेदितव्या। उपमितिः साधम्यकथनमुप- मेति कृत्वा। तस्या एवंलक्षणायाः अयं प्रस्तुतः प्रपञ्चः विचित्रः प्रभेदः प्रदर्श्यंते उदा- हियते।।

अम्भोरुहांमवाताम्रं मुग्धे करतलं तव। इति धर्मोषमा साक्षात् तुल्पधमेनिदर्शनात् ॥१५॥।

मुग्धे बाले ! प्रियामन्त्रण[मेतत्।] तव करतलं हस्तोपरिभागः आताम्रमरुणम्। किमिव? अ्ररम्भोरुहमिव कमलमिव इतीयमेवंजातीया धर्मोपमा जया। कुतः ? करतलाम्भोरुहयोरद्वयोः समानस्य धर्मस्य गुणस्याताम्रलक्षणस्य निदर्शनात् प्रतिपादनान् कारणात्। कथम् ? साक्षाद्वाचकव्यापारेणताम्रपद्प्रयोगात्, न त्वर्थात्। ततः शब्दोपात्तत्वात् साधारणस्य धर्मस्य। तेनैवेयं व्यपदिश्यते नान्यथा, तथा विवच्ितत्वात्॥

राजोवमिव ते वक्त्रं नेत्र नोलोत्पले इच। इयं प्रतीयमानैकधर्मा वस्तूपमेव सा ॥१६।।

ते तव वक्त्रं मुखं राजीवमिव पद्ममिव, नेत्रे चक्षुषी नीलोत्पले इवेति एवं- वंधा या सा वस्तूपमेव। धमिस एव साक्षादादानात्। तेनैवं व्यपदिश्यते। न धर्मेण तस्य साक्षाद्ग्रहणात्। कथं तहि तदवसाय इत्याह-प्रतीयमानेत्यादि। प्रतीयमानस्य उपात्तस्य वस्तुनो राजीवादेस्तदव्यभिचारादर्थाद् गम्यमान एक: समानो धर्मः कान्त्यादिलक्षणो गुणो यस्याः। सेयमीदृशी वस्तूपमेति प्रकृतम्॥

सा प्रसिद्धिविपर्यासाद्विपर्यासोपमेष्यते ॥१७।।

द्वितोय: परिच्छेद: ७३

उन्निद्रं विकसितमरविन्दं पद्मं तवाननं मुखमिवाभूत्। ईद्शी या सादृश्योक्ति: सा विपर्यासोपमेष्यते कविभिः। पद्ममुपमानमुपमेयं मुखमिति या प्रसिद्धिः निरुढ़ि- स्तस्याः विपर्यासाद् वैपरीत्यात् कारणात्। पद्मस्योपमेयीकरणात् वक्त्रस्योपमानी- कृतेः ततो विपर्यासोपमैवेदशी द्रष्टव्या। कान्त्यादिविशेषश्चाननम्यात्र कश्चिद् विवच्तित इति गम्यते। अरन्यथा कि विपर्यासेनेति॥

तवाननमिवाम्भोजमम्भोजमिव ते मुखम्। इत्यन्योन्योपमा सेयमन्योन्योत्कर्षशंसिनी ॥१८।।

तवाननमिवाम्भोजं पद्मम्। अरम्भोजमिव ते तव मुखमिति। एवं जातीया अन्योन्योपमेष्यते। अन्योन्यस्य परस्परस्य मुखस्याम्भोजस्य चान्योन्येन तेनैव द्वयेन उपमानात् साम्यकथनात्। सा चेयमन्योन्यस्य मुखस्याम्भोजस्य चोत्कर्ष विशेषं कान्त्यादिलक्षणं शंसति प्रकाशयति। अन्योन्येनैवेतद् द्वयं समानं [44a]नान्येन केनचिदिति द्वयोर तिशयः कश्चिदवसीयत इति। अ्रप्रनेन

उपमानोपमेयत्वं यत्र पर्यायतो भवेत्। उपमेयोपमां नाम ब्रुवते तां यथोदिताम् ।। [काव्यालङ्कारे ३.३७ ]

इति परेष्टोपमेयोपमा पृथगुपमायामन्तर्भाविता॥

त्वन्मुखं कमलेनैच तुल्यं नान्येन केनचित्। इत्यन्यसाम्यव्यावृत्तेरियं सा नियमोपमा ॥१९॥

तव मुखं कमलेनैव तुल्यम्। नान्येन केनचित् कमलव्यतिरिक्तेन वस्तुनेति। एवंविधा या सादृश्योक्ति: सेयं नियमोपमा कथ्यते। नियमस्य साक्षादुपादानात्। यदाह-अन्यसाम्यव्यावृत्तेरिति। कमलादन्येन केनचिद्वस्तुना साम्यस्य सादृश्यस्य व्यावृत्तर्व्यवच्छेदात् कारणात्। तेनैव च नियमेन व्यपदिश्यते, नान्यथेति ॥

पझं तावत् तवान्वेति सुखमन्यच्च तादशम्। अस्ति चेदस्तु तत्कारीत्यसावनियमोपमा ॥२०॥

७४ काव्यलक्षणरत्नश्रियाम्

तव मुखं कतू पद्मं कर्मभूतम्। अन्वेत्यनुगच्छति पद्मेन तुल्यं तावत्। एत- न्निश्चितम्। वाचोयुक्तौ वा। अन्यच्चापरमपि किञ्निद्वस्तु तादृशं पद्मसमम्। तत्कारि त्वन्मुखान्वयकारि त्वदाननस्योपमानमस्ति चेत् यदि भवेत्, अस्तु भवतु न वार्यत इति एवंरूपा यासौ तादृशी अनियमोपमा स्मर्यते तज्ज्ञैः। पद्मेनैव तुल्यमित्यस्य नियमस्यानपेक्षणात्, अन्यस्यापि तादशस्याभ्यनुज्ञानादिति॥ समुचयोपमाप्यस्ति न कान्त्यैव मुखं तव। ह्रादनाख्येन चान्वेति कर्मणेन्दुमितीदृशी॥।२१। कचिदेकत्र क्रियादावने कपदार्थातिस जनं समुचयः। तन्मुखेनोपमा समुच्चयोपमा- व्यस्ति वत्त्यमाणा, न केवलं पूर्वाक्ताः । कीदृशी ? तव मुखं कर्तृभूतमिन्दुमन्वेत्य- नुगच्छति। न कान्त्यैव न सौम्यत्वेन गुऐेन केवलेन, किं तु ह्रादनाख्येन प्रीणनेन च कर्मणा क्रियया अन्वेति ईद्ृशी एवंप्रकारावस्थया ह्वादनमित्याख्या संज्ञा यस्य कर्मणा इति विग्रहः। कान्त्या ह्वादकत्वेन च त्वन्मुखभिन्दुनोपमीयत इत्यर्थ इति। त्वय्येव त्वन्मुखं दृष्टं दृश्यते दिवि चन्द्रमाः । इयत्येव भिदा नान्येत्यसाव तिशयोषमा ॥२२॥ तव मुखं त्वय्येव भवत्यामेव दृष्टम्, न दिवि। चन्द्रमाश्चन्द्रस्तु दिवि नभस्येव दृश्यते, न त्वयि। इयत्येव परिमाणभिन्नाश्रयतामात्रलक्षणा भिदा भेदो विद्यते नान्या काचिद् एतद्व्यतिरिक्ता। अन्यथा सर्वथा साम्यमेवानयोरित्यनेकभेदसम्भवे अरपिश्रतिशयस्येद्दशस्य वित्रक्षया कविनानयोः साम्यकथनातिशयपरत्वेनातिशयोपमा आख्यायत इति। मय्येवास्या मुखश्रीरित्यलमिन्दो्विकत्थनैः । पद्मेऽपि सा यदस्त्येवेत्यसावुत्प्रेक्ितोपमा ॥२३। यस्या मृगद्दशो मुखश्रीर्वदनकान्तिमय्येव वर्तते, नान्यत्रेत्येवंरूपैविकत्थनैः श्लाघयाऽलम्। कृतमिन्दोश्चन्द्रस्य। [44b] न विकत्थनीयमित्थमिन्दुना। किमिति? यद् यस्मात्। सा मुखश्रीः पद्मेपि न केवलमिन्दौ। अस्त्येव न नास्ति। इत्युत्प्रेक्षया असतोऽपि तथाविकत्थनस्याध्यासेन वदनमिन्दुनोपमीयत इति। उत्प्रेक्षितोपमैवासौ तादशी वेदितव्येति।

द्वितीय: परिच्छेद: ७५

यदि किश्चिद् भवेत्पद्मुद्त्रु विभ्रान्तलोचनम्। तत् ते मुखश्रियं धत्तामित्यमावन्भुतोपमा ॥२४।

उद्धते भ्रुवौ विभ्रान्ते च लोचने यस्मिन्। तत्तादशं किव्वित् किमपि यदि भवेत् क्वचित् तदीदृशं ते तव सुन्दरि मुखश्रियं धत्तां न निषिध्यते। किं त्वाश्चर्य- मिदं दुर्लभमीदृशमिति। अभूतोद्गावनेन वदनपद्मेनोपमीयत इति। असावियमेवं- भूता अरद्धूतोपमा ज्ञातव्येति॥ शशीत्युत्मेच्य तन्वङ्गि ! त्वन्मुखं त्वन्मुखाशया। इन्दुमध्यनुधावामीत्येषा मोहोपमा स्मृता ॥२५॥

तन्वङ्गीति प्रियामन्त्रएम्। अयमसौ शशी चन्द्र इति तव मुखमुत्प्रे्य अध्यव- साय चन्द्रबुद्धयानुधावामि। न केवलमेषा भ्रान्तिः । किंतु त्वन्मुखाशया तवानन- मिदमिति त्वद्वदनबुद्धया इन्दुमप्यनुधावामीति अनुगच्छामि। अ्रयमपरो विपर्यासः। इत्येवं मोहेन भ्रान्त्या चन्द्रमुखयोरुपमानोपमेयभावप्रतीतिरिति। एषा इयमीदशी मोहोपमाख्यायत इति। किं पद्ममन्तर्भ्रान्तालि किं ते लोलेकणं मुखम्। मम दोलायते चित्तमितीयं संशयोपमा ॥२६॥ अन्तर्भ्रान्तौ अलो भ्रमरौ यस्मिन् तदीहशं पदमं किमिदम्। लोले चले ईक्षरो लोचने यस्मिन् तादशं वा तवेदं मुखम्। इति मम चित्तं मनो दोलायते दोलेवाचरति। एवं पक्षद्वयपरित्रहात् संशेत इत्यर्थः। इतीयमीदृशी संशयावेशेन पद्ममुखेनौपम्यावगमान. संशयोपमा प्रतीयत इति ॥

न पद्मस्येन्दुनिग्राह्यस्येन्दुलज्जाकरी द्युति: । अतस्त्वन्मुखमेवेदमित्यसौ निर्णयपमा ॥२७॥ पद्मस्य द्युतिः कान्तिः इन्दोलज्जाकरी न भवति। नेन्दुं ह्वेपयतीत्यर्थः। किं विशिष्टस्य इन्दुना निग्राह्यस्य अरभिभवनीयस्य। तदुदये सङ्कोचात्। इदमत्र कारणम्- यदि तु पद्ममिद्मभविष्यत्, नेन्दुमह्वेपयिष्यत्। ह्वेपयति च। अतोवसीयते तव मुख-

७६

मेवेदं तस्यैव तादृशत्वात् न पद्ममिति। असावियमेवंविधा निणयोषमा विज्ञायते मुखमिदं न पद्ममिति निश्चयमुखेनोपमावगमादिति।।

शिशिरांशुप्रतिद्वन्द्वि श्रीमत् सुरभिगन्धि च। अम्भोजमिव ते वक्त्रमिति श्लेषोपमा स्मृता ॥२८॥

तव वक्त्रमम्भोजमिव शिशिरांशोश्चन्द्रस्य प्रति[45a]द्न्द्वि प्रत्यनीकं मुखस्य तत्समानकान्तित्वात्। अरम्भोजस्य च तदुदये सङ्कोचभजनात्। शब्दश्लेषः । श्रीमत् कान्तियुक्तं मुखमम्भोजं च श्रीर्देवता तत्र वसतीति श्रुतेः । अ्रयमपि शब्दश्लेषः। उभयोरपि कान्तियोगादर्थश्लेषो वा। सुरभिरिष्टो गन्धोऽस्येति सुरभिगन्धि द्वयमपी- त्यर्थश्लेषः। चकारः समुच्चये। इत्येवं श्लेषपरिग्रहरो चन्द्रवक्त्रयोरुपमाप्रयोगात् श्लेषोपमैवेद्ृशी मतेति।

सरूपशब्दवाच्यत्वात् सा समानोपमा यथा। बालेवोद्यानमालेयं सालकाननशोभिनी ॥२॥

इयमुद्यानमाला प्रमद्वनराजिर्बालेव स्त्रीव। कथं ? सालकाननशोभिनी। बाला तावत् सहालकेन केशसन्निवेशविशेषेण वतते यत् सालकमाननं तेन शोभते साल- काननशोभिनी। उद्यानमालापिं सालानां वृक्षविशेषाणां काननेन वनेन शोभते। एवंरूपा या सा तादशी समानोपमा समाख्यायते। कुतः सरूपेण सदशेन स्वरूपतो नार्थतः तस्य भेदात्, यथोक्तमनन्तरम्। शब्देन सालकाननशोभिनीत्येवंविधेन वाच्यत्वात्, प्रकाश्यत्वात् तस्या इति गम्यते। यथेति निदर्शने। ननु श्लेषोपमैवेयं, सालकाननशोभिनीति शब्दश्लेषात्। सा च, पूर्वमुक्ता, तत्किमनया? को वा तयोर्भेदः ? उच्यते। पूर्व श्लेषाप्रयोगेऽप्युपमा गम्यते। अरम्भोजमिव ते वक्त्रमिति श्लेषानुवेधादते व्यापदिश्यते। इह तु श्लेषानुत्प्रेक्षायामुपमैव नावसीयते। बाले- वोद्यानमालेति। श्लेषाभिधान एव केवलमवगम्यते सालकाननशोभिनीति। अत- स्तादृशेन शब्देनेयमुच्यते। अत एवाह-सरूपशब्दवाच्यत्वादिति। ततः समानोप- मैवेयमाख्यायते, न श्लेषोपमेत्यलं प्रपञ्चेन ॥ पझमं बहुरजश्रन्द्रः च्षयी ताभ्यां तवाननम्। समानमपि सोत्सेकमिति निन्दोपमा मताः॥३०॥

द्वितीय: परिच्छ्ेद: ७७

बहूनि रजांसि पांसवो यस्मिन इति। चन्द्रः क्षयी क्षयोऽपचयोऽस्येति। ताभ्यामेवंभूताभ्यां पद्मचन्द्राभ्यां कान्त्यादिना समानं तुल्यमपि सत्तवाननं सोत्सेक- सुत्कर्षयुक्तं प्रतिविशिष्टं वर्तते। रजःशब्दस्य दोषेऽपि वृत्तेः। बहुरजस्त्वस्य शब्दलक्षोन दोषरूपस्य न्षयित्वस्य च तत्राभावात्, एवंविधा निन्दोपमा मता स्मृता। कथञ्चिन्निन्दितेन पद्मा[45b]दिनोपमावस्तुन आननस्य विवच्तितोत्कषत्वात्।।

ब्रह्म णोऽप्यु्धवः पद्मश्रन्द्र: शम्भुशिरोद्तः। तौ तुल्यौ त्वन्मुखेनेति सा प्रशंसोषमेष्यते॥३१॥ यो विश्वं सृजति तस्यापि ब्रह्मणाः स्रष्टुरुद्धवत्यस्मादित्युद्धवः पद्म इत्यतिशये अपिशब्दः। नारायणनाभिनलिनयोनिः पितामह [इति] श्रुंतेः। चन्द्रः शम्भो: शङ्करस्य शिरसा मौलिना धृतः। तावेवं श्लाघनीयौ पद्मचन्द्रौ तव सुखेन तुल्यौ कान्त्यापि साधर्म्येण ताभ्यां तस्योपमितेस्तेन तुल्यौ भवतः । एवंविधा या सा प्रशंसोपमेष्यते, यथोक्तविशेषयोगेन प्रशंसास्पदाभ्यां पद्मचन्द्राभ्यामाननस्योपमाना दिति।। चन्द्रेगा त्वन्मुखं तुल्यमित्याचिख्यासु मे मनः । स गुणो वास्तु दोषो वेत्याचि्यासोपमा मता ॥३२॥

तव मुखं चन्द्रेण तुल्यमित्येवमाख्यातुमिच्छति मम मनः कर्तृ। ननु चन्द्र: क्षयादिदूषितः, सुखं त्वखएडमएडलं तत्किमेवमुच्यत इति चेत्-सत्यं यदाह-स इत्यादि। सोडयं चन्द्रमुखयोस्तुल्यतावाद: गुणो वास्तु [उचितो] वा भवतु, दोषो वास्तु अरनुचितो वा भ[वतु]। नेदशं विमर्शमपेक्षते मे मनः। केवलमभिधातुमभि- लषतीति। एवमाचिख्यासामुखेन सादृश्यप्रकाशनादाचिख्यासोपमेतीदृशी मतेष्टेति। निन्दोपमादयुदाहरऐोन चानेन यदुक्तं त्रिप्रकारत्वं तस्याः कैश्चिन्महात्मभिः। निन्दाप्रशंसाचिर्यासाभेदात् तत्रामिंधीयते।।

सामान्यगुनिर्देशात् त्रयमप्युदितं नतु। मालोपमादि तत्सर्वं न ज्यायान् विस्तरो वृथा। [काव्यालक्वार २. ३७-३=]

इति मतान्तरं निरस्तम्। एवं हि- समानवस्तुन्यासेन प्रतिवस्तूमपेष्यते। यथेवानभिधानेऽपि गुएासाम्यप्रतीतितः ॥ [काव्यलङ्कारे २.३४] इत्यादिना प्रतिवस्तूपमादिरपि कथ न वृथा स्यात्, सामान्यगुणनिर्देशेनैव गतार्थ- त्वान् ? अर्थप्रपञ्च्ार्थमेतदिष्यते [चेत्, ] तदिहापि समानमिति यत्किव्िदेतत् । । शतपत्रं शरचन्द्रस्तवाननमिति त्रयम् । परस्परविरोधोति सा विरोधोपमा मता ॥३३॥ शतपत्रं पद्मं शरदि चन्द्रः तवाननमित्येतद् वस्तुत्रयं त्रयोऽवयवा अस्येति। परस्परेणान्योन्येन सह परस्परस्य वा विरोधि प्रतिद्वन्द्व समानगुणत्वात्, कान्त्यादि- विशेषणायोगात्। इत्येवंविधा या सा विरोधोद्भावनेन साधर्म्यवर्णनाद् विरोधोपमा मतेति।। न जातु शक्तिरिन्दोस्ते सुखेन प्रतिगजितुम्। कलङ्गिनो जड़स्येति प्रतिषेधोपमैव सा ॥३४॥ तव सुखेन सह प्रतिगर्जितुं स्पर्द्धा कर्तुमिन्दोः। न जातु न क[46a]दाचिदृपि शक्ति: सामर्थ्यमस्ति। कलङ्किनो जड़स्य कलङ्गित्वात् जड़त्वाच्चेत्यर्थः । कलङ्को मृगलाञ्छनलक्षणो दोष:। जाडयं शैत्यमकौशलं चेति शब्दच्छलेन दोषोक्तिः । मुखं तु निष्कलक्कं विद्ग्धं चेति। कथमनेन [स]हशं इति निषेवद्वारेण साधर्म्यावगमात्। प्रतिषेधोपमैव सा या ईदृशीति।

मृगेक्षणाङ्कं ते वक्त्रं मृगेणवाङ्गितः शशी। तथापि सम एवासौ नोत्कर्षीति चटूपमा ।।३५॥ तन्वि! तव वक्त्रं मृगस्येक्षणामेकदेशोऽत्यन्तसाम्येनाभेद्विवक्षया अङ्कश्चिह्नं यस्य तत्तथा। शशी तु मृगेणैव सकलेनाङ्कितो लत्षितः ततश्चाधिक्यं शशिनः प्राप्तं तथापि नाधिकः। नोत्कर्षी। किं तुसम एवं मुखेनासौ शशी। इत्येवं चटुना प्रियालापप्रकारेणदशेन सादृश्यप्रकाशनात् चटूपमेदृशी द्रष्टव्येति।

द्वितीय: परिच्छेद: ७६

न पझं सुखमेवेद न भृङ्गौ चक्षुषी इमे । इति विस्पष्टसादृश्यात् तत्त्वाख्यानोपमैंच सा॥३६।।

पद्ममुखयोर्भृङ्गचत्तुषोश्च विस्पष्टं परिस्फुटं यत्सादृश्यं कान्तिचञ्चलत्वादिलक्षणं, तस्मादभेदशङ्कापूर्वकमेवंविधमुच्यते। न पद्ममेतत् किं तु मुखमेवेदम्। एतौ चात्र [न] भृङ्गो, किं तर्हि? चक्षुषी इमे। इत्येवंरूपा या सा तन्वाख्यानोपमः ख्याता। पझ्मादीनामविपरीतस्य रूपस्य परिंदीपनेन साम्यावसायात्।

निर्णयोपमाया अस्याश्च को भेद ? उभयत्रापि तत्त्वनिश्चयाविशेषान्। यर्द्याप तत्वनिश्चयस्तुल्यः, तथापि संशयच्छेदेन निश्चयः, इह तु विपर्यासनिरासेनेति महान् भेदः। अरन्यत्राप्येवं क्वचित् कथञ्चित् अपेक्षाविशेषाद् व्याख्येयो भेद इति ॥

चन्द्रारविन्दयोः कच््यामतिक्रम्य मुखं तव। आत्मनैवाभवत् तुल्यमित्यसाधारणोपमा ॥३७॥

चन्द्रस्यारविन्दस्य च कक्त्यां पदवीं तुल्यताम् अतिक्रम्य अवधूय तयोरवकर्षात्। आत्मना स्वरूपेणैव तुल्यम् अभवत्, अनन्यसामान्यगुरायोगात्। इत्येवंरूपा- साधारणताभिधानद्वारेण सादृश्यप्रतीतेः असाधारणोपमा निगद्यत इति ॥

सर्वपद्मप्रभासारः समाहृत इव क्वचित्। त्वदाननं विभातोति तामभृतापमां विदु: ।३८॥

क्वचित् एकत्रस्थाने समाहृतः प्रचितः सर्वेषां पद्मानां प्रभास्वभावः सारो हृदयमिव तवाननं विभातीत्येवं भूता या तामभूतोपमां विदुः स्मरन्ति तद्विद्ः । अरभृतेनासता कचित् समाहृतेन सर्वपद्मप्रभासारेण आरननस्योपमितेरिति॥

[46b ]चन्द्रबिम्बादिव विषं चन्दनादिव पावक:। परुषा वागितो वक्त्रादित्यसम्भावितोपमा ।।३६।।

मञ्जुभाषिगि ! इतः तब वक्त्रात् एकान्तमधुरात् वाक भारती परुषा निष्ठुर निष्कामति चन्द्रबिम्बात् अमृतमयात् विषमिव चन्दनाच एकान्तशिशिरात्, पावकः

अभिरिव। नैतत्संभाव्यत इति असम्भावनाभिप्रायेण सारूप्यनिरूपणात् असम्भावितो- पमवेद्ृशी दृश्येति। चन्दनोदकचन्द्रांशु चन्द्रकान्तादिशीतलः। स्पर्शस्तवेत्यतिशयं प्रथयन्ती बहूपमा ॥४०।

वराङ्ि! तव स्पर्शः स्पृश्यतेऽसाविति चन्दनोदकं चन्द्रांशुः चन्द्रकान्तश्च मणिविशेषः । आ्र्रादिग्रहेन अ्रप्रन्यस्यापि हिमादे: शीतवस्तुनः परिग्रह्ः। तद्वत् शीतल: शिशिर इत्येवं बहुभिरुपमानात् बहूपमेयमीदृशी। नन्वेकेनापि शैत्यप्रतीतेः किं बहुभिरित्याह-अतिशयं प्रथयन्तीति। अरतिशयं प्रिंयास्पर्शस्य शैत्यगतमुत्कर्ष कमपि प्रकाशयन्ती प्रवर्तते। ततो बहूपादानमीदृशं विवच्तितमिति बहूपमोपकल्प्यत इति।। इन्दुबिम्बादिवोत्कोरण पद्मगर्भादिवोद्धतम्। तव तन्वङ्गि ! वदनमित्यसौ विक्रियोपमा ॥४१॥

तन्वङ्गि ! तव वदनम् इन्दुबिम्बादुत्कीर्णम् निर्मायोत्तिप्तमिव, पद्मगर्भात् अम्भोरुहकुहरात् उद्धतमिव, सृष्टिद्वारेण उत्कीर्णमिव कान्तिसर्वस्वमयत्वात्। इत्येवं- रूपा या असौ तादशी विक्रियोपमा इष्यते। चन्द्रादिविकारविशेषपरिग्रहेण उपमानो- पमेयभावोद्भावनादिति। पूष्ण्यातप इवाह्वीव पूषा व्योम्नीत्र वासरः। विक्रमस्त्वय्यधाल्वक््मीमिति मालोपमा मता ॥४२।

पूष्णि सूर्यातपः प्रकाशविशेषो यथा लक्ष्मीमधात्, स च पूषा वासरे यथा, सोऽपि. वासरो यथा व्योम्नि आकाशे लक्ष्मीमधादिति प्रकृतं, तथा त्वयि राजनि विक्रमः शौय लक्ष्मीं श्रियमधात् अकृत। इत्येवमुपमावस्तूनां पौर्वापर्येण घटनात् मालोपमायाः क्रमः प्रकारोऽयमीदृशः प्रतिपत्तव्य इति॥

वाक्यार्थेनैव वाक्यार्थः कोऽपि यद्युपमीयते। एकानेकेव शब्दत्वे सा वाक्यार्थोपमा दविधा॥४३।

द्वितीय: परिच्छेद:

वाक्यस्यार्थः क्रियाकारकसम्बन्धविशेषः। तेनैव पदार्थमात्रेण वाक्यार्थ उक्तलक्षणः कोऽपि विवततितः कश्चित् यद्युपमीयते सदशः कथ्यते, सा तादृशी वाक्यार्थोपमा मता। सा च द्विधा भिद्यते। कथम् ? एकोऽनेकश्च इवशब्दः सादृश्य- सूचको यत्र तद्भावस्तत्वं तस्मिन्। कारणात्तस्मादिति गम्यते ॥

त्वदाननमधीराक्षमाविदशनदीधिति। भ्रमद्भृङ्गमिवालच्यकेसरं भाति पङ्कजम् ।।४४।।

त्वदा[47a]ननम् अधीरे लोले अरत्तिणी यत्र। आ्रविर्भुता दशनदीधितयो दन्तकान्तयो यस्मिन् तदीदशं भातीति। एवं तावद् वाक्यमुपमेयभूतम्। किमिवेत्याह- भ्रमन्तौ भ्रमरौ यस्मिन्नालच््याणि [ईषत्]प्रकटानि केसराणि यत्र तादशं पट्कज- मिवेति द्वितीयं वाक्यमुपमाभूतमियमे केवशव्दा वाक्यार्थोपमा बोद्धव्येति।

नलिन्या इव तन्वङ्ग्यास्तस्याः पदममिवाननम्। मया मधुव्रतेनेव पायं पायमरम्यत ॥४५॥

तस्यास्तन्वङ्गयाः कस्याश्चिदिष्टाया आननं पायं पायम् अभीच्षणं पीत्वा निषेव्य मया अरम्यत क्रीडितमिति।उपमेयार्थमेकं वाक्यं तावन्नलिन्या इच पझ्ममिव मधुव्रतेने- वेति द्वितीयमुपमारूपं वाक्यमियमनेकेवशब्दा वाक्यार्थोपमा ज्ञातव्येति॥ वस्तु किञ्चिदुपन्यस्य न्यसनात्तत्सधर्मरः। साम्यप्रतीतिरस्तोति प्रतिवस्तूपमा यथा ॥४६॥

किश्न््द् विवच्तितं पुरुषादि वस्तु उपत्िप्य उपन्यस्य तेनोपन्यस्तेन वस्तुना सधर्मणस्तुल्यस्य वस्तुनोऽन्यस्य न्यसनात् अभिधानाद्धतोः साम्यस्य तयो्वयोः सादृश्यस्य प्रतीतिः अवसायोऽस्ति इति हेतोः प्रतिवस्तूपमा ईदृशी इष्यते, प्रतिवस्तुना तथाविधेन अर्थान्तरेण प्रस्तुतस्य वस्तुनस्तुल्यताप्रतिपत्तेः । यथेत्युदाहरति ॥ नैकौऽपि त्वाद्शोडद्यापि जायमानेषु राजसु। ननु द्वितीयो नास्त्येव पारिजातस्य पादप: ॥४७।।

जगति चिरमारभ्य जायमानेषु राजसु मध्ये त्वाद्ृशः त्वमिव गुएवान् एकोऽपि राजा, प्रागेवानेकः। अद्यापि न विद्यते न केवलं प्राकू, इत्येवं तावद् वस्तूप- न्यस्तमेतत्। नन्वित्यादिना प्रतिवस्तूपन्यासः। नन्वित्यनुमतौ। पारिजातम्य दिव्यवृक्ष- विशेषस्य द्वितीयः समान: पादपो नास्त्येव। यथा पारिजात एको वृक्षजातिषूत्तमः तथा त्वं राजस्विति द्वयोः साम्यप्रतीतिरस्तीति योज्यम् ।। अधिकेन समीकृत्य हीनमेकक्रियाविधौ। यद् ब्रुवन्ति स्मृता सेयं तुल्ययोगोपमा यथा॥४८॥ अधिकेन केनचित् जात्यादिना हीनं किश्चिदेकस्याः क्रियाया विधौ सम्पादने समीकृत्य समानीकृत्य ब्रुवन्ति प्रयुञ्जते कवयो यत्। सामान्योक्तिरियं यदिति। यद्वद्टशं वचनं किं तत् ? सेयमीदृशी तुल्ययोगोपमा स्मृतेति विशेष:। एकत्रिया- सम्बद्धस्य द्वयोः साधारणत्वात् तद्द्वारेण उपमा तुल्ययोगोपमा। यथेत्युदाहरति ॥ दिवो जागर्ति रक्षाये पुलोमारिर्भवान् सुवः। असुरास्तेन हन्यन्ते सावलेपास्त्वया नृपा॥४६॥ पुलोमारि: देवराजः प्रमादनिद्राविगमात् जा[47b]गर्ति कार्येष्ववधत्ते। किमर्थम् ? दिवः स्वर्गलोकस्य रच्षायै परिपालनार्थम्। भुवः पृथिव्या रक्षाये भवान् विवचितः कश्चिन्नरेश्वरो जागर्तीत्युत्प्रच्यम्। तेन पुलोमारिणा सावलेपा दप्ता असुरा हन्यन्ते, त्वया च नृपा: सावलेपा हन्यन्ते। अत्र देवराजस्य धधिकस्य नृपस्य च कस्यचित् तद्पेक्षया जात्यादिना हीनस्य रक्षादेकक्रियायोगस्तुल्य इति तद्द्वारेण तयो: साम्यावगतेस्तुल्ययोगोपमा ईदशी द्रष्टव्येति॥ कान्त्या चन्द्रमसं धाम्ना सूर्य धैर्येगा चार्णवम्। राजन्नुकरोषीति सेषा हेतूपमा स्मृता॥५॥

राजन्नित्यामन्त्रएम्। कान्त्या सौम्यतया चन्द्रमसम् अनुकरोषि। तेन तुल्योऽसी- त्यर्थः। धाम्ना तेजसा सूर्यमनुकरोषि। धैर्येण स्थित्या अणावं सागरमनुकरोषि। एवं- विधा या सैषा तादशी हेतूपमा स्मृता तज्जैः। कान्त्यादिहेतूपन्यासेन साम्यप्रतीतेरिति। कथमत्र व्यवस्था ? किमवश्यमुपमानोपमेययोरेकलिङ्गत्वम्, अभिन्नवचनता

द्वितीय: परिच्छेद:

च ? श्रन्यथापीत्यत्राह-

न लिङ्गचचने िन्ने न हीनाधिकतापि वा। उपमादूषणायालं यत्रोद्वेगो न धीमताम् ॥५१।। लिङ्गमिदं प्रसिद्धमङ्गसन्निवेशादिलक्षणं स्त्रीत्वादि। वचनमेकवचनादि। ते द्वे भिन्ने विजातीये। हीनतोपमावस्तुनो जात्यादिना अधिंकतापि वा। सर्वमेतत् उप- मायां दूषाय विरोधार्थ नालं न समर्थमित्युत्सर्गः। तत्रापवादमाह-यत्रेत्यादि। यत्र क्वचिद् विषये धीमतां कवीनामुद्वेगोऽप्रीतिरसम्मतिर्न भवति तादशि प्रहते प्रयोगमार्गे नायं दोषः। यस्त्वप्रहतोऽशिष्टो विपयः तत्रायं दोप इत्यर्थादुक्तं भवति। तं च दर्शयिष्यतीति॥

तदुदाहरति-

स्त्रीव गच्छति षण्डोडयं वक्त्येषा स्त्रो पुमानिव। प्राखा इव प्रियोऽयं मे विद्या धनमिवार्जिता ॥५२।।

अयं षएड: षएडकः स्त्रीव गच्छति तच्चेष्टानुवृत्तः। एषा स्त्री पुमानिव पुरुष इव वक्ति तादृशप्रागल्भ्ययोगात्। अरत्र लिङ्गनानात्वमुपमानोपमेययोः । अर्रयं विवत्ितः कश्चिन्मम प्रिय इष्टः प्राण इव। विद्या व्याकरणाद्यः अर्जिता धनमिवेति वचनभेद:। एवंविधे समुचिते विषये लिङ्गवचनभेदो नोपमां दूषयति। प्रत्युत रसावह इति।। हीनाधिकतामुदाहरन्नाह-

भवानिव महीपाल ! देवराजो विराजते। अलमंशुमतः कक्षामारोढुं तेजसा नृपः ।५३। महीपालेत्यामन्त्रणम्। भवानिव देवराजो विराजत इति। हीनेनाधिक[18a] उपभीयते। अयं नृपो विवच्तितः कश्चित्। अंशुमतः सूर्यस्य कक्षां पदवीं समताम् आरोढुमलं शक्त। तेजसा हेतुनेति। अधिकेन हीन उपमितः। अत्यन्त- भद्रतामेकान्ततेजस्वितां च प्रतीतामाश्रित्य अयमेवंविधः प्रयोगः। तथा भावनायां शोभत इत्यवसेयम् ।।

काव्यलक्षणरत्नश्रियाम्

तदीदशं सर्वं सुन्दरमिति दर्शयति-

इत्येवमादेः सौमाग्यं न जहात्येव जातुचित् । अस्ति च क्वचिदुद्दगः प्रयोगे :वाग्विदां यथा॥५४॥।

इत्येवमनन्तरोक्तं लक्ष्यमादिर्यस्यान्यस्यापि तज्जातीयस्य 'लक्ष्यजातस्य तद् [चर्शनं] न जातुचित् न कदाचिदपि सौभाग्यं शोभां जहाति त्यजत्येव। सदैव सुभगमीद्दशमित्यर्थः । भिन्नलिङ्गवचनादि किव्िदुद्वेगकरं विपश्चितामिति कथयति - कचित् प्रयोगे लक्ष्ये न सर्वत्र। उद्वेगो वैमुख्यमनादरः । अस्ति,च न केवलं नास्ति। चाग्विदां शब्ददृदयज्ञानां कवीनाम्। यथेत्युदाहरति।

हँसीवःधवलश्चन्द्रः सरांसीवामलं नभः। भर्तृभक्तो भटः श्वेव खद्योतो भाति भानुवत् ॥५५॥

हंसीव धवलश्चन्द्र इति लिङ्गभेदः । सरांसीवामलं नभ इति वचनभेद:। भर्तृभक्तो भटः श्वेवेति हीनेन जात्यादिना अधिक उपमितः । खद्योतो ज्योतिरिङ्गणः भाति भानुवत् इत्यधिकेन हीन उपमीयत इति॥। एवंविधं हेयमिति दर्शयति-

ईदृशं वर्ज्यंते सद्भिः कारणं तत्र चिन्त्यताम्। गुणदोषविचाराय स्वयमेव मनीषिभि: ॥५६।।

ईदशम् इत्थंभूतं सद्भि: कविभिरुचितविद्वद्धि: वर्ज्गते नाद्रियते। नियतं तावदेतत्। किं कारणमिति चेत्? अत्रेद्दशस्य वर्जने कारणं तु निमित्तं पुनः किञ्च्त् स्वयमेव चिन्त्यतां निरूप्यताम्। नात्रास्माकमभिनिवेशः। अ्रयमाशयः। ईदश- मशिष्टेष्टमप्रतीतंन सौभाग्यभाजनम्। अर्प्रतश्चोद्वेगकरत्वाद् वज्यंते। न च ते पर्यनुयोग- महन्ति, प्रमाणत्वात् सर्वथा तेषाम्। केवलं तत्प्रयोगमार्गः प्रकृतिसुभगोऽस्माभि- रनुगम्यते। यदि पुनस्तैराद्रियेत, के वयं वर्जयितुम् ? सुभगमेव तदेदशं तल्लक्षणत्वा- दिह सौभाग्यस्येति । तथा च व [द्य]ते शिष्टेष्ठस्तु न दुष्यतीति [३.१४=]। इत्थं चैतदुद्वेजनीयम्।

द्वितीय: परिच्छेद:

चन्द्रो हंस इवाभाति नभः सर इवामलम्। भटो बन्धुरिव स्निग्ध. खद्योतो भाति दीपवत्'।। प्रतीतमीदशं सदा तत्समुचित[मनु]दूजनीयमेव, तद्विपर्ययात्तु पूर्वक- मरञ्जकम्। अ्र्रनेन [486] च सर्वेण- हीनताऽसम्भवो लिङ्गवचोभेदौ विपर्ययः। उपमानाधिकत्वं च तेनासदृशतापि च।। त एत उपमादोषाः सप्न मेधाविनोदिताः । [काव्यालङ्कारे २.३६-४०] इति; मतान्तरमनैकान्तीकृतम्।। यद्यप्युपमानोपमेयभूतं वस्तु चन्द्रमुखादिशब्दवाच्यम्, तथापि इवादिशब्द- व्यतिरेकेण सादृश्यमभिव्यक्ति न यातीति तदभिव्यञ्जकान शब्दान् व्यवहार व्युत्पत्तये दशयन्नाह- इववद्वायथाशब्दाः समाननिभसन्निभाः। तुल्यसंकाशनो काशप्रकाश प्रतिरूपकाः ॥५७॥। प्रतिपक्षप्रतिद्वन्द्विप्रत्यनोकविरोधिनः ।

प्रतिबिम्बप्रतिच्छन्दसरूपसमसममताः । सलक्षणस दृक्ताभसपक्षोपमितोपमाः ॥५६॥ कल्पदेशीयदेश्यादि: पख्यप्रतिनिधी आंप। सवर्णतुलिनौ शब्दौ ये च तुल्याथवाचिनः ॥६०।। समासश्च बहुव्रोहिः शशाङवदनादिषु। स्पर्धते जयति द्वेष्टि द्रुद्यति प्रतिगजंति ॥६१॥ आक्रोशत्यवजानाति कदर्थयति निन्दति। विड़म्बयति संरुनध्दे हसतीष्यंत्यसूयति ॥६२।।

तस्य सुष्णाति सौभाग्यं तस्य कान्ति विलुम्पति। तेन सार्ध विगृह्लाति तुलां तेनाधिरोहति ॥६३।। तत्पदव्यां पदं धत्ते तस्य कक्षां विगाहते। तमन्वेत्यनुबध्नाति तच्छीलं तन्निषेधति ॥६४।।

तस्य चानुकरोतीति शब्दाः सादृश्यसूचिनः । उपमायामिमे प्रोक्ता: कवीनां बुद्धिसौख्यदाः ।६५।।

इवश्च वच्च यथा च ते शब्दाश्चेति विग्रहः। समाननिभसन्निभाः पूर्ववच्चार्थः। शब्दा इति वच्यमाणमपेक्ष्य पुंस्त्वमिति । तुल्यादिष्वप्यनन्तरो[कतेषु तथैव] वाच्य- मिति। सद्ृशादिकमपि पूर्ववत् सुगममिति ॥ सलक्षणादीनामपि सैव रीतिः ॥ आदिशब्देन बहुजादिपरिग्रहः। अयं कुणालो बहुसागरः प्रिय: [?] इत्यादि च लक्ष्यमालत््यमिति ॥ सवर्णोत्यादि। ये चान्यूनं सममर्थ वदन्ति सधर्मसाधारणसच्छायादयोऽनुक्ता: तेऽपि शब्दा: सादृश्यसूचिन इत्यवेक्षणीयम्। शशाङ्क इव वदनं यस्या: सा तथा। आरदि शब्देनोत्पलाच्यादिपरिग्रहः। तेषु प्रयोगेषु :समासश्च बहुव्रीहिरन्यपदार्थः। सादृश्यसूचक इत्यपेक्षमिति ॥ स्पर्द्धत इत्यादि सुगममिति। एते सर्वे शब्दा यथोक्ताः सादृश्यम् उपमानोपमेययोः साम्यं सूचयन्ति व्यञ्ञयन्तीति सादृश्यसूचिनः प्रतिपत्तव्या इति उपमाप्रपञ्चः।

॥ उपमाचक्रम् ।।

रूपकं निरूपयन्नाह- उपमैव तिरोभृतभेदा रूपकमुच्यते। यथा बाहुलता पागिपदं चरणपल्लवम् ॥६६।। उपमैव यथोक्तलक्षणा रूपकमिष्यते तज्ज्ञैः । न कश्चित् तहि विशेष: तयोर्नाम- मात्रं भिद्यत इत्याह- तिरोभूतभेदेति। तिरोभूतोऽप्रकटो भेदो नानात्वम् उपमानोप --

द्वितीय: परिच्छेदः

मेययोरभेदारोपणात् यस्यां तथाभूता सती रूपकं नाम अलङ्कार: कल्प्यत इति भेदो- द्गवाभिभवप्रभावितं नानात्वम् अनयोर्व्यञ्जनेन शब्दाभेदमात्रं रूपयति। उपमा- [नोपमेययो]रभेदमारोपयति इति रूपकम्। यथेत्युदाहरति- वाहुर्लतातुल्यो लतारूपेणा निरूप्यते इत्यभेदारोपः । तिरोहितो भेदः। नतूद्वेदः । बाहुलते एवेति [49a]। पाशिरेव पझमं चरा एव पल्लवमित्यभेदाभ्यासः पूर्ववदिति॥

अङ्गुल्यः पद्ववान्यासन् कुसुमानि नखाचिष:। बाहू लते वसन्तश्रीसत्वं नः प्रत्यक्षचारिणो ॥६७।।

हे वसन्तश्रीः कुसुमागमलक््मीः!त्वं भवती नः अस्माकम् प्रत्यक्षेऽर्थसाक्षा त्कारिणि ज्ञाने चरसि प्रतिभासि। न परोक्षवर्तिनी। प्रत्यक्षं यथा भवति तथा चरसीति क्रियाविशेषणोपपदाद्वा क्रियार्थाद्विधिः । कथयामि तावत् पल्लवानि किसलय- सम्पदस्तानि ताम्रतादेस्तवाङ्गुल्य आरसन् अ्र्रभूवन् अददश्यन्त इति यावत्। यानि चेमानि पल्लवसङ्गतानि कुसुमानि तानि तव नखाचिषः कररुहरुचयः शौक्ल्यादिना, लते च द्वे विवच्िते केचित् तव बाहु[भूते] मादवादेः। इति प्रत्यक्षाङ्गत्वात् त्वं नश्चान्तुषी। यद्वा, वराङि ! प्र[त्यक्ष]चारिणी वसन्तश्रीस्त्वमेवास्माकम्, किमन्यया अप्रत्यक्षया। यास्तवाङ्गुल्यस्ता[:] पल्लवान्यासन्। नखाचिषश्च कुसुमानि। बाहू ते लते। ततस्त्वं नश्चान्तुषी प्रत्यक्षा वसन्तश्रीः । शेषं पूर्ववत्॥

किं नामेदं व्यवह्नियत इत्याह-

इत्येतदसमस्ताख्यं समस्तं पूवरूपकम्। स्मितं मुखेन्दोज्योत्स्नेति समस्तव्यस्तरूपकम् ॥६८॥।

इत्येतदीदृशम् अस[म]स्तमित्याख्या संज्ञा यस्येत्यसमस्ताख्यं व्यस्तं नाम रूपकं प्रतिपत्तव्यम्, उपमानोपमेयरोरकृतसमासत्वात्। यत्र समासः1 तत् किमा- ख्यायते ? पूर्वरूपकं बाहू लतेत्यादि। कृतसमासं प्रथममुदाहरशम्। समस्तं तादृशं वेदितव्यम्, समासयोगात्। मुखमिवेन्दुमुखेन्दुरिति समस्तम्। स्मितं लीलाहसितं ज्योत्स्ना चन्द्रिकेति व्यस्तम्। अतश्च समस्तं तद् व्यस्तं चेति समस्तव्यस्तं नामेदशं रूपकमवगन्तव्यमिति॥

IF

ताम्राङ्गुलिदलश्रेणि नखदीधितिकेसरम्। घरियते मूध्नि भूपालभवच्चरणपङ्कजम् ॥६९।। राजन, भवतश्चरण एव पङ्कजं भूपालैः ध्रियते धार्यते मूध्रि शिरसि। किम्भूतम् ? ताम्राङ्गुलयो दलश्रेणि: पत्रपंक्तिर्यस्य। नखानां दीधितयः किरणा: ॥ केसराणि यत्र तादृशं ध्रियते इति प्रकृतम् ।।

कतमदेतद्रूपकमित्याह-

अङ्गुल्यादौ दलादित्वं पादे चारोप्य पद्मताम्। वद्योग्यस्थानविन्यासादेतत् सकलरूपकम् ॥७०।।

एतदनन्तरोक्तमीद्शं सकलरूपकम् श्राख्यायते। सकलस्याङ्गिनः पादस्याङ्गस्य चाङगुल्यादीनां रूपणात्। अङ्गुलिरादिर्यस्या नखदीधितेस्तत्र दलमादिर्यस्य केसरस्य तस्य भाव: तत्त्वं तदारोप्य इत्यङ्गरूप[49b]णमुक्तम्। पाढे च पद्मतामारोप्य उपचर्येति अङ्गिरूपणां तस्येद्दशस्य पद्मस्य योग्यमुचितम्। स्थीयते इति स्थानम् आधारो मूर्द्धा तत्र विन्यासात् निवेशनात्। सकलरूपकमेतदिति प्रकृतम्॥। अकस्मादेव ते चण्डि! स्फुरिताधरपल्लवम्। मुखं मुक्तारुचो धत्ते घर्माम्भ:करामअ्जरीः ।७१।।

चसड कोपने ! ते तव मुखं स्फुरिताधरपल्लवं स्फुरितः कोपकम्पनः अधरः ताम्रतादे: पल्लवो यस्येति। घर्माम्भ:करणाः प्रसायकोपजन्मानः स्वेदबिन्दव एव मञ्जयः कुसुमस्तबका: शौक्ल्यादिना। यदाह-मुक्तारुच इति। मुक्तानां रुचयो दीप्तयो, यासां ता धत्ते। अरकस्मादेव विना व्यलीकेन केनचित् तादशेन, कोऽयमस्थानकोप इति ।। कतरदेतत् रूपकमित्याह-

मञ्जरीकृत्य घर्माम्बु पद्लवीकृत्य चाधरम्। नान्यथाकृतमत्रास्यमतोऽवयवरूपकम् ।७२।। घर्माम्बु मञ्जरीत्वेन परिकल्प्य। अधरं चैकदेशं पल्लवीकृत्य पल्लवोऽयमिति रूपयित्वा। आस्यं मुखम् अद्गि अन्यथा नःकृतम्। पद्मादित्वेन न रूपितमत्र प्रयोगे।

द्वितीय: परिच्छेद:

त्रतः कारणादवयवरूपकमीदृशमवयवस्याधरादे रूपणादिति ।। वल्गितभ्रु गलद्घर्मजलमालोहितेक्षणम्। विवृशोति मदावस्थामिदं वदनपङ्कजम् ॥७३।। वल्गिते आरेचिते भ्रुवौ। गलच् घर्मजलम्। आलोहिते च ईक्षरो यत्र तदिदं वदनं पङ्कजं मदस्य मधुपानजनितस्य हर्षविशेषस्य अवस्थाम् ईदशविकारलीला- जनितलक्षणां दशां विवृणोति प्रकाशयतीति॥ किमेतद् रूपकमुच्यते इत्याह-

अविकृत्य मुखाङ्गानि मुखमेवारविन्दताम्। आसीद् गमितमत्रदमतोऽवयविरूपकम्।७४।।

मुखस्य अङ्गिनः अङ्गानि अवयवान् नेत्रादीन् अविकृत्य रूपयित्वा मुखमेवाङ्गि अरविन्दतां गमितमासीत् पद्मत्वेन रूपितम्। त्रत्र लक्ष्ये। अरतोऽवयवि- रूपकमिद्मीद्ृशम्, अवयविन एव रूपितत्वादिति॥

मदपाटलगण्डेन रक्त्तनेत्रोत्पलेन ते। मुखेन मुग्घे! सोऽप्येष जनो रागमयः कृतः॥७५॥ मदेन पाटलौ गएडौ कपोलौ रक्ते च नेत्रे उत्पले यत्र तेन ते मुखेन सोऽप्येष जनो यः त्वत्प्रसादैकवृत्तिः परमुखेनात्मानमाह कश्चित्कामुको रागमयो रागविकार: किमपि रक्त: कृतः न केवलं स्वयं रक्तमित्यपि शब्दः । सुग्ध इत्यामन्त्रणम् इति॥ एकाङ्गरूपकं चैतदेवं द्विप्रभृतीन्यपि। अङ्गानि रूपयन्त्यत्र योगायोगौ भिदाकरौ ॥७६।:

एतच्च एकाङ्गरूपकम् एकस्यैव नेत्रलक्ष्मस्याङ्गस्य रूपणात्। एवम् अ्र्प्रनेन प्रकारेण द्विप्रभृतीन्यपि न केवलमेकम्। द्वे त्रीणि चत्वारि इति यथासम्भवमङ्गानि अ्रवयवान् रूपयन्ति यथायोगमर्थान्तररूपेण आरोप्य प्रयुअ्जते कवयः। अ्र्प्रत्राङ्गरूपणे योग: सङ्गतिः अङ्गानामयोगश्च विरोधः। भिदाकरौ रूपकभेदव्यवस्थापकौ। योगायोग [50a] भेदेनैतद्रूपकं व्यवह्िय ते। न तु पूर्ववत् संख्या भे दे त्यर्थ : ॥

स्मितपुष्पोज्जवलं लोलनेत्रभृङ्गमिदं सुखम्। इति पुष्पद्विरेफाणां सङ्गत्या युक्तरूपकम्॥७७॥।

स्मितं पुष्पं शोक्ल्यादिना तेन उज्जवलं सुभगं लोले नेत्रे भृङ्गौ चञ्चलत्वादिना यस्य मुखस्येतीदशम् [युक्त] रूपकमाख्यायते। ननु कथम् ? पुष्पाणं द्विरेफाणां च सङ्गत्या परस्परसम्बन्धादिति॥

इदमार्द्रस्मितज्योत्स्नं स्निग्धनेत्रोत्पलं मुखम्। इति ज्योत्स्नोत्पलायोगादयुक्तं नाम रूपकम् ॥७८॥। इदं मुखम् आर्द्र स्निग्धं स्मितं ज्योत्स्ना, स्निग्धे नेत्रे उत्पले [च] यस्य इत्येवं- विधमयुक्तं नाम रूपकम्। कुतः ज्योत्स्नया उत्पलस्य अयोगात् विरोधात्, ज्योत्स्नाया- मुत्पलस्य सङ्कोचादिति ॥

रूपकं विषमं नाम ललितं जायते यथा।७६॥।

अङ्गिनोऽवयविनः रूपणात् यथायोगम् अर्थान्तरीकरणात्। अ्रङ्गानां रूपणमरूपणं च तयोराश्रयणम् [तस्माद्] [आ्र]श्यात् अपेक्षणाद्रपणादरूपणाच्चेत्यर्थः। ततो विषमं रूपकं ललितं चारुजायते। यथेत्युदाहरति ॥

मदरक्तकपोलेन मन्मथस्त्वन्मुखेन्दुना। नर्तितभ्रूलतेनालं मदिंतुं भ्रुवनत्रयम्॥८०॥ भुवनत्रयं म्दितुं जेतुम अलम् समर्थो मन्मथः। केन ? मदेन रक्तौ कपोलौ यस्य नर्तिते भ्रुवौ लते लोलतादिना येन तेन तव मुखेन इन्दुना कररोन च मुखस्याङ्गिनो रूपणं भ्रूलक्षसास्य च तद्ङ्गस्य रूपसमेव। कपोलरूपस्य त्वङ्गस्यारूपणमिति ॥ हरिपाद: शिरोलग्नजहुकन्याजलांशुक:। जयत्यसुरनिःशङ्कसुरानन्दोत्सवध्वजः ॥८१।।

हरेर्विष्णोः विक्रममाणस्य पादो जयति विपक्षमभिभवति। शिरस्यग्रे भागेड्ङुलीदेशे लग्नमवस्थितं जहुकन्याजलम्। ब्रह्मणा किल तदानीम् अर्धीकृतं गाङ्गम्

द्वितीय: परिच्छेद:

उद्कम्। अंशुकं पताकारूपं यत्र स तथा। अररसुरेभ्यो हरिनिजिंतेभ्यो निःशंका निर्भयास्तदुपक्रमशङ्काविगमात्। ये सुराः तेषामानन्दः प्रीतिरुत्सवो महस्तत्रोच्छ्रितो ध्वजः केतुरिति ॥।

किमिदं रूपकं व्यवह्नियत इत्याह-

विशेषणसमग्रस्य रूपं केतोर्यदीद्ृशम्। पादे तदर्पणादेतत् सविशेषणरूपकम् ॥८२।। विशेषणोन उपाधिना पताकोत्सवसम्भवरूपेण समग्रस्य सूक्तस्य केतोर्ध्वजस्य यदीद्शस्य अनन्तरोक्तप्रकारं रूपं स्वभाव: तस्यार्पणादारोपात् पादे वैष्यवेऽयं ध्वज इति एतदीदशं सविशेषएं नाम रूपकं व्यपदिश्यत इति॥

न मीलयति पद्मानि न नभोजप्यवगाहते। त्वन्मुखेन्दुर्ममासूनां हरणाय व्यवस्यति ॥८३।।

तव मुखम् इन्टुः, पद्मानि न मीलयति न संकोचयति [50b] नभोऽि नावगाहते। किं तहि करोति ? मम तसूनां प्राणानां हरणायैव व्यवस्यति प्रयतते। किमिदमिति॥ तद् व्याचष्टे-

अक्रिया चन्द्रकार्याणामन्यकार्यस्य च क्रिया। अत्र सन्दश्यंते यस्माद्विरुद्धं नाम रूपकम् ॥=४।

चन्द्रकार्याणां पद्मनिमीलनादीनाम् अ्क्रिया अकरसाम्। अन्यस्य शस्त्रादेयत् कार्य प्राशहरणं तस्य क्रिया अन् प्रयोगे सन्दर्श्यते प्रतिपाद्यते यस्मात्, अतो विरुद्धं नामेदृशं रूपकमवगन्तव्यम् इति॥

गाम्भीर्येण समुद्रोऽसि गौरवेणासि पर्वंतः। कामदत्वाच्च लोकानामसि त्वं कल्पपादपः ।८५।।

गाम्भीर्येणानुत्तानचित्ततया समुद्रोऽसि। गौरवेशा गुणलक्षणेन पर्वतोऽसि। लोकानां कामम् इष्टं ददासीति कामदत्वाच्च कल्पपादपोऽसि इति कश्चित् स्तृयत् इति।।

६२ काव्यलक्षणरत्नश्रियाम्

किमिदं रूपकमित्याह- गाम्भीर्यप्रमुखैरत्र हेतुभिः सागगे गिरिः। कल्पद्रुमश्च क्रियते तदिदं हेतुरूपकम् ॥८६॥ ञ्र्र प्रयोगे गाम्भीर्यं प्रमुखमादि येषां गौरवादीनां तैः हेतुभि:का कश्ित् विवच्ितः पुरुषः सागर: क्रियते, गिरिश्च कल्पद्रुमश्च क्रियते रूप्यते यतः, तत् तस्मात् इदम् एवंविधं हेतुरूपकम् अवसेयम्। तदिद्मनन्तरोक्तं हेतुरूपकमिति योज्यम्।। राजहंसोपभोगाहँ भ्रमरप्रार्थ्यसौरभम्। सखि वक्त्राम्बुजमिदं तवेति रिलिष्टरूपकम् ॥८७।।

सखि, तव वक्त्राम्बुजमिदं चारु [राज]हंसोपभोगार्हम्। पदमं तावत् राजहंसैः पच्षिविशेषैः उपभोगं निषेवणम् तरहति, तदुपभोग्यमिति यावत्। तव वक्त्राम्बुजं तु राजहंसैः नृपवरैः उपभोगमर्हतीति शब्दश्लेषः। उभयमपि भ्रमरैः प्रार्थ्यम् अभिलषणीयं सौरभं गन्धविशेषोऽस्येति भ्रमरप्रार्थ्यसौरभमित्यर्थश्लेषः । ईद्शं श्लिष्टरूपकमिष्टम्, श्लेषानुविद्धत्वात् इति ॥ इष्ट साधम्यवैधम्यंदर्शनाद् गौणमुख्ययो:। उपमाव्यतिरेकाख्यं रूपकद्वितयं यथा ॥८८॥

उपमारूपकं व्यतिरेकरूपकमिति रूपकद्वितयमिदमपरमिष्टं शिष्टैः । उपमेति व्यतिरेक इति वा आ्राख्या संज्ञा तदेकदेशत्वाद्यस्येति विग्रहः कृतः। गौणस्य आरोपितस्य मुखस्य च प्रधानस्यानुपचितस्य साधर्म्यं साम्यं वैधर्म्यम् असाम्यं च तयोर्द्शनात् अकाशनात् कारणात्। यथेति उदाहरति-

अयमालोहितच्छायो मदेन मुखचन्द्रमाः । सन्नद्वोदयरागस्य चन्द्रस्य प्रतिगर्जति ॥८६।।

अयं मुखचन्द्रमाः, आलोहिता छाया प्रभा यस्य सतथा। केन ? मदेन हेतुना सन्नद्वोऽवस्थितः उद्यकालभावी रागो यस्य तस्य चन्द्रस्य प्रतिगर्जति तेनोपमीयते। गौगामुख्ययोरिह रक्ततासाधर्म्यादुपमारूपकमीदृशं दृश्यमिति॥

द्वितीय: परिच्छेद: ६३

चन्द्रमाः पीयते देवैर्मया त्वन्मुखचन्द्रमाः। असमग्रोऽप्यसौ शश्वदयमापूर्णमण्डलः ॥६०।। [51a] चन्द्रमा मुख्यः पीयते देवैरमृतमयत्वान् पर्याये सुरैः चन्द्र: पीयते यतः क्मेणापचीयत इति श्रुतेः। अत एवासमग्रोऽप्यसौ मुख्यश्रन्द्रः। न केवलं समग्र एवेत्यपिशब्दः । मया तव मुखचन्द्रमाः पीयते निषेव्यते। तथाप्ययं तव मुख- चन्द्रमाः आपूर्णमखएडं मएडलं यस्येत्यापूर्णमएडल: शश्वत् ।अनवरतं न कदाचित् अरन्यथेति गौणामुख्ययोवैधर्म्यात् व्यतिरेकरूपकमिदमीद्ृशमिति॥ मुखचन्द्रस्य चन्द्रत्वमित्थमन्योपतापिनः । न ते सुन्दरि ! संवादीत्येतदान्षेपरूपकम् ।।६१।। सुन्दरि! तव मुखचन्द्रस्येत्थमेवमिति आत्मसंवेद्यतामुपतापस्य दर्शयति। अन्यमिमं जनमुपतापयतः। परमुखेन आत्मानमाह- चन्द्रत्वं न संवादि न यथार्थमेकान्तशीतत्वाच्चन्द्रस्यास्य च तद्विपरीतत्वात्। इतीदशं चन्द्रत्वनिषेधादाक्षेप- रूप [क]मवसेयमिति।। मुखेन्दुरपि ते चण्डि ! मां निर्दहृति निदयम्। भाग्यदोषो ममैवेति तत् समाधानरूपकम् ॥६२॥ चरिड निर्द्ये! एकान्तप्रीतिकर: तव मुखेन्दुः अतिनिर्द्यम् अत्यर्थ मां निर्दहृति। नैतदुज्यत इत्ययोगमपिशब्द: सूचयति। न केवलम् इन्दुरिंति वा [अपि]- शब्द: समुन्चिनोति। अथवा किं न युज्यते ? संभाव्यते सर्वमीद्ृशमपि भाग्यपरावृत्तौ, यदाह- भाग्यदोषो ममैव इति ममवायं भाग्यदोषः अभाग्यं यदेवं भवति। न तव मुखचन्द्रस्यायं दोषः । इत्येवंरूपं यत् तदीदृशं समाधानरूपकमित्थं समाधानाभि- धानादिति॥

मुखपङ्कजरङ्गडस्मिन् भ्रूलता नर्तकी तव। लीलानृत्तं करोतोति रम्यं रूपकरूपकम् ॥९३॥ सुन्दरि! तव भ्रूलता लोलतादिना। सा च नर्तकी चित्तहरत्वादिना लीला- प्रधानं शृङ्गारमयं नृतं वर्णितरूपं करोति। कुत्र ? मुखं पङ्कजं कान्त्यादिना तच् रङ्गो

६४

नृत्यभूमिः। तत्रास्मिन्निति प्रत्यक्षवर्तिनि। ईदशं रूपकरूपकं रम्यं मनोज्ञं लतीकृताया :र भ्रुवो नर्तकीकरणात् पङ्कजीकृतस्य च मुखस्य रङ्गीकृतेरिति॥

नैतन्मुखमिदं पदमं न नेत्रे भ्रमराविमौ। एतानि केसराण्येव नैता दन्ताचिषस्तव ।।९४।।

तव एतत् मुखं न भवति। किं तहि पद्मम् इदम्। एते च अ्रत्र नेत्रे न भवतः । किं तहि ? भ्रमराविमौ। एताश्च दन्तारचिषो न भवन्ति किंतु केसराएयेतानि इति। तद् व्याचष्टे-

सुखादित्वं निवत्यव पद्मादित्वेन रूपणात्। उद्धावितगुशोत्वकर्ष तत्वापह्ववरूपकम् ।६५ । ।

मुखमादिर्यस्य नेत्रादे: तस्य भावः। तत्त्वम्। तद् विनिवर्त्यव अपहृत्यैव। न तु मुखादिकमेवैतत् पद्मादिकमिति तत्त्वम् [51b] अपलाप्यते [अत]एवाक्षेपरूपक- विलक्षणमेतत्। पद्ममादियस्य भ्रमरादेः तस्य भावः तेन लच्ितस्य रूपणात् परि- कल्पनात्। मुखादेरिति गम्यते। तत्त्वापह्नवरूपकमीदृशं तत्त्वस्य वस्तुरूपस्य अपह्ववेन रूपकमिति। किमेवमाविष्कृतं स्यादित्याह- उद्भावितः प्रकाशितः । गुएास्य कान्त्यादेरुत्कर्षा[ति]शयो. येन यत्र वा तत्तथोक्तमिति।।

कि[मि]यन्त एव रूप[क]भेदाः ? नेत्यपर्यवसायेन उपमासामान्येन निंगमयन्नाह-

न पर्यन्तो विकल्पानां रूपकोपमयोरतः । दिङ्मात्रं दशितं धीरैरनुक्तमनुमीयताम्॥६६॥

रूपकस्योपमायाश्च विकल्पाः प्रभेदा: सामान्यलक्षणव्याप्ताः। तेषां पर्यन्तोऽव- सानं नास्ति यतस्ततः कारणात्, दिङमान्रं सर्वविकल्पव्यापकसामान्यलक्षणानुगत- विशेषरूपं कियद्पि लक्ष्यं शेषविकल्पानुगमद्वारं दर्शितम् उक्तं धीरैः कविभिरिति परमुखेनाचष्टे। शेषमतिदिशति- अनुक्तमिहानुपात्तं विकल्पजातं सामान्यविशेष-

द्वितीय: परिच्छेद: ६५

लक्षणात्मकं तादशमुक्तविकल्पानुसारेानुमीयताम् ऊद्यताम्। तस्याप्येवंप्रकारत्वात् शक्यमनया दिशा तदप्यवसातुमभियुक्तैरिति ।

तद्यथा-

तव तन्वङ्गि! वदनमिन्दुना तुल्यमित्ययम्। अरभिधत्तां जनो नाहमुत्सहे वक्तुमीदृशम् ॥ अरनुत्साहोपमा।

गुञ्जड्कङ्गमिवाम्भोजं सशीतकारं मुखं तव। इति वक्तुमनुत्साहो न युक्त: कलभाषिसि। अरयुक्तोपमा। पयोधरयुगे तन्वि ! तव चक्राह्वयद्वयम्। अरविभक्तमिवाभाति भासुरं कुङ्कमश्रिया॥ विशेषोपमा।

एवमन्येप्युपमाविकल्पा अरभ्यूह्याः।

मुखेन्दावेव ते तन्वि ! रागपक्ष्मविचक्तणम्। कामः केवलमाधत्ते धनुः कुसुमसायकम्॥ नियमरूपकम् ।

अङ्गनासरसीं रम्यामुन्निद्रमुखपङ्कजाम्। शमनासाद [?] सन्तापं कथमेष गमिष्यति ॥ त्रशंसारूपकम् ।

अनिच्छ्यैव ते तन्व्यास्तस्या वदनपङ्कजम्। विरह्य्य विमूढ़ाद्य मनः किमनुतप्यसे॥ अ्रनुशयरूपकम् ।

एवमपरेऽपि रूपकविकल्पा ऊहितव्याः । इति रूपकप्रपञ्चः ॥

॥ इति रूपकचक्रम् ।

दीपकं परिदीपयन्नाह- जाति क्रियागुणद्रव्यवाचिनैकत्रवतिना। सर्ववाक्योपकारश्चेत् तदाहुर्दीपकं यथा ॥६७॥ [52a] जातिवाचिना क्रियाभिधायिना गुएाप्रकाशिना द्रव्याभिलापिना वा शब्देन वाक्यावयवभूतेन केनचित् एकत्र वाक्यस्यादौ मध्येऽन्ते वा वर्तमाने[न] कर्तृभूतेन सर्वस्याभिमतस्य कस्यचिद् वाक्यस्य क्रियाकारकसम्बन्धाभिधायिन:

६६

पद्सन्तानस्यार्थद्वारेण सा[धन]संभवादुपकारः साध्यसाधनभावेन तदपेक्षालक्षणश्चेत् यदि भवति तदेवंरूपं दीपकमाहुः उपदिशन्ति तद्विदः। सव वाक्यं दीपयत्युप- करोतीति दीपकम्। यथेत्युदाहरति॥

पवनो दक्षिणः पर्ण जीणे हरति वीरुधाम्। स एवावनताङ्गोनां मानभङ्गाय कल्पते ॥ह८॥।

पवनो दक्षिणो मलयानिलः। वीरुधां लतानां गुल्मानां वा सम्बन्धि पों शीर्ण हरति क्षिपति, नताङ्गीनां मानवतीनां नवाय प्रत्यग्राय मानस्य विषयस्य वामता- विशेषस्य भङ्गाय विगमार्थ च कल्पते संपद्यते। किम्? पवनो दच्षिए इत्यपेक्षते। इह पवनजातिवाचिनादिवर्तिना सर्वमेतत् वाक्यमुपक्रियत इति जात्यादिदीपक- मीदृशमवसेयम् ॥

चरन्ति चतुरम्भोधिवेलोद्यानेषु दन्तिनः । चक्रवालाद्रिकुञ्जेषु कुन्दभासो गुणाश्र ते ॥ह६।।

ते तव दृन्तिनो जयकुञ्जराः चतुर्णां पूर्वादीनाम् अम्भोधीनां वेलोद्यानेषु वेलायां वेलारूपाणि वा उद्यानानीति समासः। चरन्तिं क्रीड़न्ति चक्रवालाद्रे्लोका- लोकाचलस्य कुञ्जेषु सिद्धाध्यासितेषु प्रदेशेषु कुन्दस्येव भासो दीप्रयो येषामिति कुन्दभासो विशदा:, तव गुणाश्च त्यागसत्यशौर्यादयः। किम् ? चरन्ति श्रुतिपथमव- तरन्ति उद्धिवासिनामिति कश्चित् राजा स्तूयते। अत्र चरन्तीति क्रियावाची प्रथम- प्रयुक्त: सर्वमेतद्वाक्यमुपकरोतीति क्रियादीपकमेवंजातीयं विज्ञयमिति ॥

श्यामलाः पावृषेण्याभिदिशो जीमूतपंक्तिमिः।

प्रावृषेययाभिः वर्षासमयवर्तिनीभिः जीमूतपंक्तिभिः मेघमालाभि: दिशः श्यामलाः नीला: वर्तन्ते। सुकुमाराभिः शाद्वलराजिभि: शष्पोद्रमैः। भुवश्च भूमयः किम् ? श्यामला इत्यपेक्षते। इह श्यामला इति पूर्ववर्तिना गुएवाचिना सर्वमिदं वाक्यमुपक्रियते इति गुणादिदीपकमित्थंभूतं विभाव्यमिति॥

द्वितीयः परिच्छेद्:

विष्णुना विक्रमस्थेन दानवानां विभृतयः । क्कापि नीता कुतोऽप्यासन्नानोता देवतर्दयः ॥१०१।।

विक्रमस्थेन वलिबन्धसंनद्धेन विक्रममाेन दानवानां विभूतयः श्रियः । क्वापि कचित् इदन्तया अनिर्देश्ये स्थाने नीताः। [52b] नाशिता इति यावत्। द्वतानामृद्धयो विभूतयः । कुताषि स्थानाद्व्यपदेश्यात्। आ्र्नीता आ्र्सन्। अभूवन्। उत्ादिता इति याबत्। इह विष्णुना इति द्रव्यशव्दोडयं सर्वमेतद्वाक्य- मुपजीवयतीति द्रव्यादिदीपकनेवंतिधं वोद्धव्यमिति। कतमान्येतानि दीपकानीत्याह-

इत्यादिदीपकान्युक्तान्येवं मध्यान्तयोरपि। वाक्ययोदशययष्यामः कानिचित् तानि तद्था॥१०२।। इत्येवंरुपाणि वाक्यादौ प्रयुक्तान्यादिदीपकान्युक्तानि जात्यादिभेदेन चत्वारि वेदितव्यानि। एवमनेन प्रकारेश तानि दीपकानि का [नि]चित् कतिपयानि न सर्वाणि आक्ययोः वाक्यद्वयस्य काव्यरूपस्य मध्येऽन्ते च दर्शयिष्याम उदाहरिष्यामः। तद् यथेति निदर्शयन्ति॥

नृत्यन्ति निचुलोत्सङ्गे गायन्ति च कलापिनः। व नन्ति च पयोदेषु दशो हर्पाश्रुगभिणी: ॥१०३।।

कलापिनो मयृरा नृत्यन्ति गायन्ति च निचुलानाम् अभिनवमञ्जरीपुञ्ज- रञ्चितानाम् उतसक्कें विटपरूपे पयोदेपु जलधरोत्सवजन्महर्षाश्रु गर्भोऽन्तर्वर्ति यासां ता दशश्चं पि वव्नन्ति नियचछन्ति च। कलापिन इत्यपेक्षते। इह कलापिन इत्यनेन जातिवाचिना वाक्यमध्यवर्तिना सर्वमेतद्वाक्यमुपक्रियत इति जातिमध्यदीपकम् ईदृशं दृश्यसिति।। मन्दो गन्धवहः चारो वह्निरिन्दुश्च जायते। चर्चाचादनपाश् शस्त्रपातः प्रवासिनाम् ।।१-४।।

मन्दो गन्धवहो हृदु: पवनः प्रवासिनां विरहिणां क्ारो जायते, व्यथाहे

काव्यलक्षणरत्नश्रियाम्

त्वात्। इन्दुञ्च वहिः अग्निः जायते, दाहकत्वात्। चर्चारूपश्च स्थासकस्त्रभावः चन्दनस्य पातोऽनुल्तेपश्च शत्त्पातोऽसिपातो जायते, दुःखजनकत्वात्। इह जायत इति क्रियापदेन मध्यवर्तिना सर्ववाक्योपकार इति क्रियामध्यदीपकमीदृशं वेदि- तव्यमिति। गुरादीपकं द्रव्यदीपकं च मध्यवर्ति नोदाहृतम्। अत एव कानिचिदि- त्युक्तम्। तत्तु यथा-

दहत्यपि नरेन्द्राणां मनांसि तव विक्रमः। निर्वापर्यात चेतांसि सुदृशां संशयः श्रियः ॥

कृतो [ज्ञान]मयः श्रीमान् प्रकाश: सर्वदर्शिना। हृतं च सर्वदिग्व्यापि दुर्जयं जगतां तमः ॥

इति।।

जलं जलधरोद्रीर्ण कुलं गृहशिखण्डिनाम्। चलं च तड़ितां दाम बलं कुसुमधन्वनः ।१०५।।

जलधरैः उद्गीर्ण विमुक्त जलं गृहेषु शिखिडनां कुलं वृन्दं तड़ितां च दाम गुगः चलं सर्वमेतन् वस्तु मनोज्ं कुसुमधन्वनः कामस्य बलम् अनीक जगद्विजयिनः आत्मोदयानुगुषत्वात्। इह बलमात्रं जलधरोद्गीर्ण जलादिभेदत्रयानु- गत[मपोढप्रत्येक]विशेषं विवत्ितमिति जात्यन्तदीपकमेतत्, तेन सर्वधाक्योपकारा- दिति।।

त्वया कर्णोत्पलं कर्णे स्मरेणास्त्रं शरासने। मयापि मरणे चेतस्त्रयमेतत् समं कृतम् ॥१-६॥

वराङि, त्वया कर्णो कर्णोत्पलम् अवतंसकुवलयं कृतं यदा तदैव स्मरेण शरासने धनुषि कृतम् त्रस्तं शरः, मया च रागवेगमू्च्छितेन मरणे दशम्यां दशायां चेतः कृतमित्येतत्त्रयम्। त्रिभिरेभिरस्माभिरेतेषु त्रिंतु समं युगपत् कृतमिति क्रियान्त- दीपकमिंदं कृतमित्यन्तवर्तिना क्रियावचनेन सर्ववाक्योपकृतेरिति॥

इहापि गुणद्रव्यलक्षएमन्तदीपकद्वयं न निदशितं तद्पि यथा-

द्वितीय: परिच्छेद:

उज्जहार जगद् दुःखान्मुनीन्द्र भवतः कृपा ॥ दिगन्तबद्धनिर्घोषं ममन्थ नीरसागरम् । विगलन्मथनायासं लेभे लक्ष्मीमधोक्षजः ।।

इति॥ शुक्क: श्वेताचिषो वृद्धयै पक्षः पश्चशरस्य सः। स च रागस्य रागोऽपि यूनां रत्युत्सवश्रियः ॥१०७।। शुक्ल: पक्ष: श्वेतार्चिषः चन्द्रस्य वृद्धथै उपचयार्थ प्रवर्तते। स श्वेताचि: पञ्चशरस्य वृद्धये। स पञ्चशरो यूनां रागस्य वृद्धयै। रागोऽप्यसौ रत्युत्सवश्रियो वृद्धयै कल्पते। रतिः सम्भोग एवोत्सवः प्रीतिलक्षणत्वात्। तस्य श्रीः उत्कर्षः स एव वा श्रीः विभूतिरूपत्वात् इति योज्यम्।। किमिदं दोपकमित्याह- इत्यादिदीपकत्वेऽपि पूर्वपूर्वव्यपेक्षिणी। वाक्यमाला प्रयुक्तेति तन्मालादीपकं मतम् ॥१०८।

इत्येवंविधं यत्तन्मालादीपकं मतम् इष्टम्। ननु क्रियादिदीपकमेतद् वृद्धयै इति क्रियावाचिनादिवर्तिना सर्ववाक्योपकारादित्याह-आदिदीपकत्वेऽपीति। यद्यप्यादि- दीपकमेतत्तथापि विशेषापेक्षया मालादीपकमुच्यते। कः पुनरसौ विशेषः येनैवं व्यपदिश्यत इत्याह-पूर्वेत्यादि। वाक्यानां श्वेतार्चिषो वृद्धयै शुक्ल: पक्षो भवति, स च पञ्चरारस्य वृद्धयै भवतीत्येवमादीनां माला पंक्ति: पूर्व पूर्व यथोक्तेन विधिना अपेक्ष- माणा प्रयुक्तेति। अरयमत्र विशेषोऽपेितः। तस्मान्मालादीपकमीदशमाख्यायते, नादिदीपकमिति॥ अवलेपमनङ्गस्य वर्धपन्ति बलाहकाः । कर्शयन्ति तु घर्मस्य मारुतोद्तशोकराः ॥०६॥

त्नङ्गस्य अ्रवलेपं दर्प वर्धयन्ति उपचिन्वन्ति बलाहकाः। मारुतोद्वूतशीकराः

१००

[536] माहतैरुद्ूता विकीर्णा: शीकरा जलकखा येवां येरिति वा विग्रहः । घर्मस्य तु निदाघस्य पुनः अवलेपं कपयन्ति कृ[शं कुर्व]न्ति इति॥ तद् व्याचष्ट-

अवलेपपदेनात्र वलाहकपदेन च। क्रिये विरुद्ध संयुक्ते तद्विरुद्वार्थदोपकम् ॥११०॥

अवलेपपदेन व्याप्यभूतेन बलाहकपदेन कर्तवाचिना सह विरुद्धे परस्रव्याहते क्रिये वर्द्धनकर्षणे संप्रयुक्ते सम्बद्ध अ्रवलेनविपयत्वात्, बत्ताइककर्तृकत्वाच्च भवतः यतः तत्तस्मात् विरुद्धार्थदोपकमीहरामिदम्। यद्ेहरां तड् विरुद्वार्थ होपकमिति योज्य न्।।

हरत्याभोगमाशानां गृह्नाति ज्योतिषां गणम्। आदत्ते चाद मे प्राणानसौ जलधरावली ॥१११॥

आशानां दिशाम् आभोगं विस्तारं हरति गृहाति। ज्योतिषां नक्षत्राणां गएं गृह्नाति हरति। योऽहमेवं विरह्विधुरः, तस्ष्य मे मम प्राणान् आदत्ते गृह्ाति। असौ इयं जलधरावली मेघपंक्तिरिति॥। तद् विवृणोति-

अनेकशब्दोपादानात् क्रियेकैवात्र दीप्यते। यतो जलधरावल्या तस्मादेकार्थदोपकम् ॥११२॥ अनेकस्य हरत्यादेः शब्दस्य क्रियापदस्य पर्यायरूपस्य उपादानात् प्रयोगेख एकैव।पघातलक्षणा क्रिया दीप्यते उपक्रियते जलधरावल्या कर्तभूतया यतः तत्मादेकार्थे- दीपकमीद्ृशमवसेयमिति॥

दिवि भ्रमन्ति जीमूता भुवि चेते मतङ्गजाः ॥११३।।

जीमूता मेघा: दिवि नभसि भ्रमन्ति अमी। मतङ्गजा हस्तिनश्च एते भुवि भ्रमन्ति। हृद्यो मनोहरो गन्धवहः पवनो येषाम् जीमूतानां ते, तथा हद्यं गन्धं

द्वितीय: परिच्छेद: १०१

मद्मयं वहन्ति न्षिपन्ति समन्तादिति हच्यगन्धवहाः मतङ्गजा इति शब्दश्लेप:। हृद्यो वा मद्मिश्रः गन्ववः पवनो येपामित्यर्थश्लेयः। तुङ्गा महान्तः तमालवत् श्यामला नीला [त्विट् कान्तिर्येषां ते ।] उभयेऽपीत्यर्थश्लेपः ।

तदू विभजते-

अ्प्रत्र धर्मैरभिन्नानामभ्राणां दन्तिनां तथा । भ्रमेसौकेन सम्बन्ध इति श्लिष्टार्थदीपकम् ॥११४॥

तरप्रत्र प्रयोगे धर्मेहैद्यगन्धवहत्वादिभि: गुणेरभिन्नानां समानामभ्राणणं हस्तिनां च अ्रमेशैव एकेन कर्मणा दीपकेन सम्बन्धः साध्यसाधनलक्षणः प्रतीयत इति हंता: श्लिष्टार्थदीपकमीद्ृशम्, श्लेषानुगतत्वात् इति ॥

[54a]अ्रनुक्तान् दीपकविकल्पान् त्र्प्रतिदिशन्निगमयति-

अनेनैव प्रकारेण शेषाणामर्पि दोपके। विकल्पानामनुगतिर्विधातव्या विचक्षसैः ॥११५॥

त्र्नेनव त्र्प्रनन्तरोक्तेन प्रकारेण विधिना दीपके दोपकविषयाणां शेषाणा- मनुक्तानामपि विकल्पानां भेदानामनुगतिरवबोधः । विधातव्या क्रियतां विचक्षैः कविभिरिति॥ सा चानुगतिरेवं विधातव्या-

अधरस्तव तन्वद्गि! रागः साक्षादिवेद्यते। हृदयं रञ्जयत्येष प्राणान् हरति यन्मम॥ उपमादीपकम्।

हरन्ति हरिणातीसां दृष्टयो रागलालसाः। वद्न्तीव जनान्मुक्तरायता वयमर्गलाः ।। उत्प्रेक्षादीपकन्।

न खङ्गधारा निशिता निशाता नापि सायकाः। हरन्ति [च] मम प्राणान मृगात्ष तव विभ्रमाः॥ श्रक्षेपदीपकम्।

एवमन्येऽपि दीपकविकल्पा अनुगन्तव्या इति॥

॥ इति दीपकचक्रम् ॥

१०२

आवृत्तिमधिकृत्याह-

अर्थावृत्तिः पदाधटत्तिरुभयाव्ृत्तिरेव्र च। दोपकस्थान एवेष्टमलङ्कारत्रयं यथा ॥११६॥

अर्थस्य अभिधेयस्य आवृत्ति: पुनः पुनरुद्भावनम्। पदस्य शव्दस्य आवृनि: भूय: समुच्चारणम्। उभयस्यार्थस्य पदस्य चावृत्तिरप्यावृत्तिश्चेति । एवंलक्षएम् अरप्रलङ्कार- त्रयम् आवृत्तिविशेषात्मकमिष्ठं दीपकस्य स्थाने विषय एव नान्यत्र। दोपकेनापि तादृशार्थप्रतोतिसम्भवात् नार्थतः तयोः भेद इति दीपकस्थान एवेष्टमित्युक्तम्। अन्ये त्वेकत्र दीपकस्थान इति विशेषेण व्याचक्षते तदसारम्। एवं हि अर्थावृत्तिरेव दीपकस्थाने स्यात्, न शेषम/वृत्तिद्वयम्। आ्र्प्रवृत्तित्रयमपि च दीपकस्थान इत्युक्तं शास्त्र- कृता दीपकस्थान एवेष्टमलङ्कारत्रयमिति साक्षादमिधानात्। ततः शास्त्रविरुद्धमेव व्या- ख्यानम्। तस्माद्दीपकावृत्त्योः समानो विषयः, उभयथापि तदर्थावगमसम्भवात्। प्रयोगतस्त्वनयोर्भेदः । न चैवमवगन्तव्यम्- यदि सोर्डर्थो दीपकेनापि गस्यते किम- नयेति दीपकसमानत्वादस्य पर्यतुयोगस्य। दीपकवच्चास्यापि शिष्टैरिष्ठत्वात् कथमिय- मतिरिच्यते ? तेषां सर्वथेह प्रमाणत्वात्। कथं न दिष्टातिक्रमः ? तर्मात् अर्थाभेदेपि दीपकवदियमप्यनुगम्यते, द्वयोरप्यलङ्कास्तयेश्रत्वात्। अत एवोक्तम्- दोपकस्थान एवेष्टमिति। शिष्टैरितिगम्यते। तस्मादभिन्नस्थानत्वेऽपि प्रयोगमेदा[51b]दुभयमपीष्ठं शिष्टैरित्यलमतिविमर्देन इति ॥

विकसन्ति कदम्बानि स्फुटन्ति कुटजोद्माः । उन्मीलन्ति च कन्दल्यो दलन्ति ककुमानि च ॥११७॥

कदम्बानि मुकुलानि विकसन्ति। कुटजानां कुटजरूपा वा उद्गमा: कुड्मलानि स्फुटन्ति विकसन्ति। कन्दल्यश्च कुतुमान्युन्मीलन्ति विकसन्ति। ककुभानि कोरकाणि च दलन्ति विकसन्ति। इत्यर्थावृत्तिरियमुदाहता । विकासलक्षएस्यैकस्यार्थस्यानेकैः पर्यायैरभीक्एमाविष्करणादिति। दीपकेनाप्ययमर्थः प्रकाश्यते। तद्यथा-

विकसन्ति कदम्बानि तथैव कुटजोद्रमाः। सुगन्धयश्च कन्दल्यः कलानि ककुभानि च॥। इति।

द्वितीय: परिच्छेद: १०३

उतण्ठयति मेघानां माला वर्ग कलापिनाम्। यूनां चोत्कण्ठयत्यद्य मानसं मकरध्वजः ॥११८॥ कलापिनां वर्गमुत्करठयति उद्ग्रीवयति मेघानां माला यूनां च मानसं मकरध्वजः उत्कसठयति पर्युत्सुकयति अद्य प्रावृपि। पदावृत्तेरिदमुदाहरगम्। पदम्यैवोत्कसठयतीत्यस्यावृत्तेः। अरथम्य तु भेदादयमप्यर्थो दीपकेन परिदीप्यते। तद्यथा- उत्करठयति मेघानां माला वर्ग कलापिनाम्। यूनां च रागसर्वस्वं मानसं मकरध्वजः ॥ इति ॥ जित्वा विश्वं भवानत्र विहरत्यवरोधनैः। विह्रत्यप्सरोभिस्ते रियुवर्गो दिवं गतः ।११६।।

विश्वं जगत् जित्वा अत्र महीमए्डले अद्य च अधुना अवरोधनैः अन्तःपुर- सुन्दरीभि: सह भवान् विहरति रमते। तव रिपुवर्गो दिवं स्वर्ग तवासिधारापथेन गतः सह अप्सरोभिः दिव्याङ्गनाभिः सह विहरति इत्युभयावृत्तिर्निदर्शिता, विहरति इत्यर्थस्य पदश्यावृत्तेरिति।

इदमपि दीपकस्य स्थानम्। तद्यथा-

जित्वा विश्वं भवानत्र विहरत्यवरोधनैः । रम्याभिरप्सरोभिस्ते रिपुवर्गो दिवं गतः ॥ इति।

अत एव दीपकस्थान एवेष्टमलङ्कारत्रयमिति सामान्येनोक्तम् ।।

॥ इति आवृत्तिचक्रम् ॥

अथास्य पुनराक्षेप्यभेदानन्त्यादनन्तता ॥१२०।। प्रतिपेधस्योक्तिर्वचनमित्यनूद्य आक्षेप इति विधीयते। सच त्रिधा त्रिभिः प्रकारैस्तावद् भिद्यते। कथम्। त्रयोऽतीतानागतवर्तमाना: कालासैकाल्यम्। तर्यापेक्षया

१०१

आश्रय रेन हेतुना भूताकेः, भविष्यदापेक्ष:, वर्तमानापेक्ष इति। अ्ररत्र त्रिधासेदानन्तर- मस्याक्षेपस्य अनन्तता अनवसितभेदता। कुतः? आक्षेपस्य निपेवस्यार्थसा[55a]- मान्यस्य भेदा: विकल्श आक्षेपरूपा वा भेदाः। तेपामानन्त्यादपर्यवसानात् कारखादिति॥

अनङ्ग: पश्चभिः पौष्पैविश्वं व्यजयतेपुभिः। दत्यसंभाव्यमथचा विचित्रा दस्तुशक्तः ॥१२१।। पौष्पैः पुष्पमयैः एकान्तमृदुभिस्तैरपि पञ्चभिः स्वल्पैरिषुसिः शरैः स पञ्नपुरनङ्ग विश्वं जगत् सर्व व्यजयत विजितवानिति अ्रसम्भाव्यमयुक्तमेतत्। कथमस्याः सामग्रथाः कार्यमीदृशं संभाव्यते ? अथवा किं न सम्भाव्यते ? यतो वस्तूनां पदा- र्थानां शक्तयः विचित्रा नानाप्रकारा अचिन्त्यास्तदेषासपि तादृशी शक्तिर्भवेत्। न

कोडयमाक्षेप इत्याह- इत्यनङ्गजयायोगबुद्धिर्हतुबलादिह। प्रवृत्यव यदाचिप्ता वृत्ताक्षेषस्तदोदृश: ॥१२२।

इत्येवमनन्तरोक्तस्य अनुरूपस्य च हेतोः कारणस्य पौष्पप्शरत्वादेः। बलात् सामर्थ्यात् प्रवृत्ता भूतैवानङ्गजयायोगबुद्धिः । अनङ्गस्य जयो विश्ववशीकरम्। तस्या- योगोऽसम्भावना तत्र बुद्धि: अनङ्गो व्यजयतेत्यसम्भायमित्येवाकाराचिप्ता निपिद्धा। हेतुबलादित्यत्राप्यपेक्षगीयम्। भाववद्भावस्यापि सहेतुकत्वात्। हेतुबलं चात्र विचित्रवस्तुशक्तिदर्शनम्। यद् यतः तत् तस्मात् ईदशः एवंप्रकारो वृत्तस्याक्षेपो भूतकालाक्षेपोडवसेय इति॥ कुतः कुवलयं कर्णे करोषि कलभाषिशि। किमपाङ्गमपर्याप्तमस्मिन् कर्मेणि मन्यसे ॥१२३।

कलभाषिणि मञ्जुवचने ! प्रियामन्त्रएम्। कर्णो कुवलयम् अवतंसोत्पलम् कुतः कस्मात् करोनि ? वृथव तत् क्रियते, अपाङ्गन कणपूर कार्या चरणादित्याह- क्िमित्यादि। अपाङ्गं नयनोपान्तम् अस्मिन् प्रस्तुते कर्मि कर्णावतंसोत्पलकृत्ये

द्वितीय: परिच्छेद: १०५

अप्पर्याप्तम् श्र्प्रसमर्थम् मन्यसे? किमिति क्षेपे प्रश्ने वा। नैवं मन्तव्यं पर्याप्तमिदमस्मिन् कर्मणीति॥ तद् व्याचष्टे- स वर्तमानाक्षेपोडयं कुर्वत्येवासितोत्पलम्। कर्णे काचित् प्रियेणैवं चाटुकारेण रुध्यते ॥१२४॥। सोऽयमीदृशो वर्त[मा]नस्य करणास्य आरक्षेपः। वर्तमानकालविषयो निषेधः। कथम्? काचित् प्रिया कर्णे ।स्वस्मिन् अर्रसितोत्पलमिन्दीवरं कुर्वती कुर्वागेब, न कृतवती करिष्यन्ती वा। रुध्यते आरत्िप्यते प्रियेण चाटुकारेण प्रियाचरणचतुरेख। एवमनन्तरोक्तेन प्रकारेण यतस्तस्माद्वर्तमानाक्षेपोऽयमिति निगमनीयम् इति ॥

सत्यं त्रवीमि न त्वं मां द्रष्ट वक्चभ! लप्स्यसे। अन्यचुम्बनसंक्रान्तलाक्षारक्तन चच्तुषा ॥१२५।।

[556] वल्लभ! सत्यं नियतमिदम् अहं त्वां व्रवीमि मा अन्यथा मंस्थाः। किं तदित्यादि। नेत्यादि। अन्यया प्रतियोषिता अन्यस्या वा विलासलाक्षाराग- रख्जिताधरपल्लवया। चुम्बनात् वक्त्रयोगात् संक्रान्तः संचरितो लाक्षारागो यत्र तेन चन्षुषा मां द्रष्दुं त्वं न लप्स्यसे नाहमीद्ृशं व्यतिकरमपरेव सोढं शक्कोमि। तदैव मे लोकान्तरप्रस्थानम् । ईदशीयं सृष्टिः किं करवाणीति॥ तद् विवृणोति-

सोऽयं भविष्यदाक्षेपः प्रागेवातिमनस्विनी। कदाचिदपराधोऽस्य भावीत्येवमरुन्ध्द यत् ॥१२६।। यद् यस्मात् अतिमनस्विनी सर्वथा दोषमर्षएपराङ्मुखस्वभावा काचित् प्रसायिनी कदाचिदस्य पुनरपराधो व्यलीकं भावी भवेदिति शङ्कमाना प्रागेवा- नागतविधायितयारुन्ध्द आक्षिपत् । एवमनन्तरोक्तेन प्रकारेण। तस्मात्सोऽयमीदशः Eभविष्यदाक्षेपो भविष्यत एव दर्शनलाभादेराक्षेपादिति॥ तव तन्धङ्गि! मिथ्येव रूढ़मङ्गषु मार्दवम्। यदि सत्यं मृदून्येव किमकाण्डे रुजन्ति माम् ॥१२७॥

१०६

तन्वङ्गि! तवाङ्गषु मार्दवं सौकुमार्य मिथ्यैव असत्य मपि रूढ़ं प्रसिद्धमासोत्। मिथ्याप्रसिद्धिरेवेयं यत् तवाङ्गानि मृदूनि इति यावत्। तथाहि यदि सत्यं परमार्थतो मृद्धङ्गानि भवेयुः नोपचारमात्रम्। सत्यमिति भवनक्रियाविशेषणम्। मां कि कर्मान् रुजन्ति पीडयन्ति। त्रप्रकराण्डे अ्र्प्रकस्मात्। करकार्य हि पीड़नम्। तत्कथं मादवे युज्यत इति ॥ कतमोऽयमाक्षेप इत्याह- धर्माच्षेपोऽय माच्िप्तमङ्गनागात्रमार्दवम्। कामुकेन यदत्रैवं कर्मणा तद्विरोधिना ॥१२८॥

यद् यस्मात् अत् प्रयोगे कामुकेन केनचित् चाटुकारेण कर्तभूतेन तद्विरोधिना प्रतिद्वन्द्विना कर्मणा[न]ङरुजारूपे करएभूतेनाङ्गनाया गात्रेवु मार्दवमेवमुक्तेन प्रकारेणाचिप्तं निषिद्धम्। तस्मादयमीदृशो धर्मस्याक्षेप इति॥

सुन्दरी सा न वेत्येष विवेक: केन जायते। मभामात्रं हि तरलं दृश्यते न तदाश्रयः ।१२६।।

सा विवचिता काचित् सुन्दरी भवतीति तावन्निश्चयरूपो विवेकः विभाग- प्रतिपत्तिः। नवा सा भवतीत्यभावनिर्णयलक्षणो विवेक: । एषोडयं केन हेतुना जायते? न केनचिदित्यर्थः । कि कारणमित्याह- प्रभेत्यादि। हिर्यस्मादर्थे। तत्र तस्यां तरलम् उज्ज्वलम् प्रभा कान्तिः धर्म एव मात्रं न धर्मी दृश्यते गृह्यते। यदाह- नाश्रय इति। प्रभानान्नो धर्मस्य आश्रयः अधिकरणं देहे न दृश्यते। [56a] तत्कथमयं विवेक इति प्रकृतमुपसंहायमिति॥

तद्विभजते - धर्म्याक्षेपोऽयमाचिप्तो धर्मी धर्म प्रभाह्वयम्। अनुज्ञायैव यद्रूपमत्याश्चर्य विवक्षता ॥१३०॥

यद् यस्मात् अत्र विषये रूपं वर्णसंस्थानात्मकं भूतगुणम् अत्याश्चर्यम अत्यन्ताद्भतम्, एवं नामेदं प्रतिविशिष्ठं यदाश्रयोऽपि तत्र लावएयराशौ निमग्नो न

द्वितीय: परिच्छेद: १०७

दृश्यते इति वत्तुम् इच्छता चाटुकारेए केनचिदाक्षिप्रो धर्मी आश्रयः। धर्म गुणं प्रभाह्वयं कान्त्यभिधानम [नु]ज्ञाय अनात्िप्य। प्रभेत्याह्वयो नाम यस्येति विग्रह्दः। तस्माद्धमिस आ्र्राक्षेपो निराशः॥

चक्षुषी तव रज्येते स्फुरत्यधरपल्ववः। भ्रुवौ च भुग्ने न तथाप्यदुष्टस्यास्ति मे भयम् ॥१३१॥ चसड ! चक्षुषी तव इमे रज्येते रोषरागमागच्छतः। अ्रधरश्च पल्लवोडयं स्फुरति कोपकम्पमनुगच्छति। भ्रुवौ च इमे भुमे जिह्मभावमाभजतः। कामं तथापि। अदुष्टस्यानिरागसो मे मम भयं त्रासो नास्ति। सापराधो हि बिभीयात्। किमहमवाच्यो विभेमीति॥

तद्विवृणोति-

स एष कारणाक्षेपः प्रधानं कारणं भिय:। स्वापराधो निषिद्धोऽत्र यत् प्रियेश पटीयसा ।१३२।। यद् यस्मात् पटीयसा दोषपरिहारचतुरेए प्रिये भियो भयस्य प्रधानम् उचितं कारणम् अन्यद् भवदपि अनुचितं स्वस्य स्वो वा अपराधी दोषो निषिद्धः श्रत्र प्रयोगे। तस्मात् स एष ईदशः कारणस्य [आ]निपो विज्ञेय इति॥ दूरे प्रियतमः सोडयमागतो जलदागमः । दष्टाक्च फुल्ला निचुला न मृता चास्मि किं न्धिदम् ॥१३३। प्रियतमो दूरे प्रेषितो वर्तते। योऽसौ विरहिणीप्राप्रयाएसमयः सोऽयं जलदागमोऽप्यागतः । फुल्ला निचुला वञ्जुला मञ्जुमञ्जरीजालजटिलशिरसो दष्टा दृष्टि- कटवः । एवं [सन्निहित]समग्रमरणकारणा साहं न च मृतास्मि। किं न्विदं विधि- विलसितं दीर्घदुःखभाजनतां नीता वयम् तमुना दग्धदैवेनेति।। तद् व्याच्टे- कार्याक्षेपः स कार्यस्य मरणस्य निवर्तनात्। तत्कारणमुपन्यस्य दारुणं जलदागमम् ॥१३४॥

१०८ काव्यलक्षणरत्नश्रियाम्

तस्य मरणास्य कारणं दारुणम् अतिदुःसहं जलदागममुत्फुल्लनिचुलं प्रिय- वियोगसचिवमुपन्यस्य प्रतिपाद्य कार्यस्य मरणास्थ निवर्तनात् न मृतास्मीति सोडयमीदश: कायस्यान्षेपः प्रतिपत्तव्य इति ॥

न चिरं मम तापाय तव यात्रा भविष्यति। यदि यास्यसि यातव्यमलमाशङ्कयात्र ते ॥१३५॥

वल्लभ ! तव यात्रा गमनं चिरं दीर्घ मम तापाय दुःखार्थ न भविष्यति। स्वल्पोऽपि तापस्त्वया विना मृताया न मे सम्भवति। जीवन्ती हि तमनुभवेत्। न च मरणसुखं परित्यज्य काचित्सचेतना दुःख[56b]भावमीदृशं प्रतीच्छतीति पञ्चतां सूचयतीति। अत्र च वस्तुनि ते तव शङ्गया अन्यथासम्भावनयालं नान्यथा शङ्कनीयं नियतमेतन । तस्मात् यदि यास्यसि यातव्यं गम्यतां किं स्थीयत इति ॥

तद् व्याचष्टे-

इत्यनुज्ञामुखेनैवं कान्तस्यातिप्यते गतिः। मरसं सूचयन्त्यैव सोऽनुज्ञान्षेप इष्यते ॥१३६॥

इत्युक्तेन विधिना अनुज्ञामुखेन अ्नुमतिद्वारेणैवं यातव्यमिति कान्यस्य गतिः आत्िप्यते मरणमात्मनः सूचयन्त्या भङ्गया कथयन्त्यैव प्रियया। इदमाक्षेपनिमित्तम्। तस्मात् स तादृशोऽनुज्ञाक्षेप इष्यते तज्ज्ञैरिति।।

धनं च बहु लभ्यं ते सुखं क्षेमं च वर्त्मनि। न च मे प्राणसन्देहस्तथापि प्रिय! मा स्म गा:॥१३७॥

बहु प्रभूतं धनं लभ्यं ते तवास्तु। अ्रप्रनेन योगो दर्शितः । न्षेमश्च लब्धधनरक्षण- लक्षणः। सुखं च वत्मनिं क्लेशाभावात् भवतु नाम। न च मे त्वद्वियुक्तायाः प्राएासन्देह्ो मरणामप्युपगतम्। तथाप्येवं गमनपरिपन्थिनिमित्ताभावेऽपि प्रिय मास्म गाः न गन्तव्यम्। एवं तावन्मयेष्टमिति अ्रव्याहृतप्रएयप्रसरा काचिदातिपति॥

द्वितीय: परिच्छेद: १०६

तदू व्याचष्टे-

मत्याचक्षाया हेतून् प्रिययात्रां विचन्नतः । प्रभुत्वेनैव रुद्धस्तत् प्रभुत्वान्षेप इष्यते ॥१३=॥ प्रियस्य यात्रां विबघ्नतो 'विरुद्धान् हेतून् अयोगक्षेमादीन् तत्प्रतिपक्षप्रकाशनेन प्रत्याचक्षाणया निवारयन्त्या गन्तुकामस्य कस्यचित् प्रभुत्वेनैव कान्तविपयेर स्वातन्त्रयेण रुद्ध आरचिप्तो यतस्तत् तस्मादीदृश एवंजातीयः प्रभुत्वान्तेप इप्यत इति ॥ जीविताशा बलवती धनाशा दुर्बला मम। गच्छ वा तिष्ठ वा कान्त! स्वावस्था तु निवेदिता ॥१३६।।

जीविते प्राणेष्वाशा आरसक्ति: बलवती गरीयसी। मम धनेष्वाशा अभिलाषः पुनर्दुरबला तन्वी। धनादपि मे जीवितं प्रियमित्यर्थः। ततो नाहं जीवितव्ययेन त्वद्यात्रासाध्यं धनमभिलषामि। त्वं पुन्यथेच्छसि तथा कुरु। गच्छ वा तिष्ठ वा। न किंचित् मम अनया चिन्तया। तदपि किं त्वमीच्छसीत्याह- स्वावस्था तु निवेदितेति। स्वाभिप्रायः पुनर्मया दशित एव, न मे जीविताद्धनं दयितम् , यतः प्राएमूल्येन तदुपादास्ये। जीवितमेवा[भिलषामि]। न किञ्न्मे तेन धनेनेति॥ तद्विभजते-

असावनादराक्षेपो यदनादरवदचः । प्रियप्रयाणं रुन्धत्या प्रयुक्तमिह रक्तया ।१४०।।

[यत् ] यस्मादिह प्रयोगे रक्तया कयाचित् प्रियस्य प्रयाणं रुन्धत्या त्र्प्रा- च्िपन्त्या अनादरवदनादरोऽस्मिन्नस्तीति आस्थाशून्यं वचो वचनं गच्छ वा तिष्ठ वा इति प्रयुक्तम्, तस्मात् असौ ईद्शोऽनादराक्षेपः॥ गच्छ गच्छसि चेत् कान्त! पन्थानः सन्तु ते शिवाः। ममापि जन्म तत्रैव भूयाद् यत्र गतो भवान् ॥१४१।। [57a] कान्त, गच्छसि चेत्। यदि निश्चितं गमनम्, गच्छ। किं स्थीयते, [ते तव] पन्थान; शिवाः सुखावहाः सन्तु इदमाशास्महे। इदं चापरम् 2 ममापि

११० तद्विंरहग्रहापहृतजीवितायाः जन्म प्रादुर्भावस्तत्रेव भूयात्, यत्र देशे गतो भवान्। न केवलं तव तत्र गमनमित्यपि शब्द: ॥

तत्प्रतिपाद्यति- इत्याशीर्वचनाक्षेपो यदाशीर्वादवर्त्मना। स्वावस्थां सूचयन्त्यैव कान्तयात्रा निषिध्यते ॥१४२॥

यस्मादित्येवमाशीर्वाद्वर्त्मना इष्टाशंसनमुखेन कान्तस्य [यात्रा] गमनं निषिध्यते। स्वामवस्थां निधनप्राप्तिं कान्तप्रयाणकारणां सूचयन्त्या सव्याज मावेद्यन्त्या कयाचित् प्रियया। तस्मात् आशीर्वचनाक्षेपस्तादृश इति। यदि सत्यव ते यात्रा काप्यन्या मृग्यतां त्वया। अहमदैव रुद्धास्मि रन्ध्रापेक्षेसा मृत्युना ॥१४३।।

ते तव यात्रा गमनं सत्यैव नियतैव यदि [न] वचनमात्रं, तदा कापि काचि- दन्या प्रिया मृग्यताम् अन्विष्यताम् त्वया स्त्रीवधवज्ञमेन। पूर्णो ममावधिः। यदाह- अद्यैव न कालान्तरे साहं रुद्धा क्रोड़ीकृता अस्मि मृत्युना रन्ध्रं त्वद्विरहादिलक्षणम् अवकाशम् अपेक्षमाऐन। त्यज्यतामस्मत्प्रत्याशा। न चाहं तव कि्दिति ।। तदभिधत्त-

इत्येवं परुषाक्षेप; परुषाक्षर पूर्वकम् । कान्तस्याच्षिप्यते यस्मात् प्रस्थानं प्रेमनिध्नया ॥१४४।। इत्येवं परुषं निरपेक्षमक्तरं वचनं पूर्वं यस्मिन् आक्षेप इति क्रियाविरोषएम्। कान्तस्य प्रस्थानं यात्रा आरप्रत्िप्यते। प्रेमनिध्नया कयाचिदतुरागपरवशया यस्पात् ततः परुषान्तेप एष इति।। गन्ता चेद् गच्छ तूर्ण ते कर्णौं यन्ति पुग रवाः। आतंबन्धुमुखोद्गीर्णाः प्याषपतिवन्धिनः ।।१४५।। गन्ता गच्छसि चेत्। गच्छ तूर्ए शीघ्रं मा विलम्बिष्ठाः, यतोऽमङ्गलपरिहार: स्यात्। यदाह- आार्तानामेतन्मरणशोकातुराणां बन्धूनां मुखैरुद्रीर्रा मुक्ता रवा

द्वितीय: परिच्छेद्: १११

त्रकन्दाः प्रयाणं प्रतिवध्नन्तः तव कर्ण पुरा यन्ति यास्यन्ति यावत् ते नोत्तिष्ठन्ति तावदेव गच्छेति।

तद्विभजते-

साचिव्याक्षेप एवैष यदत्र प्तिपिध्यते। प्रियम्रयाणं साचिव्यं कुर्वत्यैवातिरक्तया ॥१४६।। यद्यस्मात्। अरत्र प्रयाणे सा[चि]यं सहायभावं कुर्वत्यैव कयाचिंत् त्रति- रक्तया प्रियस्य प्रयाएं निपुणं प्रतिपिघ्यते। ततः साचिव्ययोगादेप ईहशः साचिव्या- क्षेप एवेति।। गच्छेति वक्तुमिच्छामि भत्मिय! त्वत्प्रियैपिसी। निर्गच्छति मुखाद् वाणी मा गा इति करोमि किम् ॥१४७। मम प्रिय वल्लभ ! तव प्रियं प्रयाणमिच्छन्तो सती गच्छेति वक्तुमिच्छामि। तथाप्यनिच्छन्त्या एव मे मुखात् मा गास्त्वमिति वासी [57b] वचनं निर्गच्छति। किमहं करोमि। न मे कश्चित् तावदोपः। त्वत्प्रियं मत्पिरियैषिणीति पाठे गच्छेत्येतत् तव प्रियं वक्तुमिच्छामि मम प्रियमिच्छन्ती वाणो मा गा इति निर्गच्छतीति व्याख्येयमिति॥

तद्विवृणोति- यत्नाक्षेपः स यत्नस्य कृतस्यानिष्टवस्तुनि। विपरीत फलोत्पत्तेरानर्थक्योपदर्शनात् ॥१४८।। स तादश: यत्नाक्षेपो ज्ञेयः । अरतः अनिष्ठे वस्तुनि प्रियप्रयाणे तत्सिद्धये कृतस्य यत्नस्य श्रमस्ये[ति यावत्] गच्छेति वत्तुमिच्छामीति विपरीतं विरुद्धं मा गा इति वचनरूपं फलं कार्यमुत्पन्नम्। तस्योत्पत्तेः कारणात् स यत्नोऽनर्थको जातः। तस्मा- दानर्थक्योपदर्शनात् प्रकाशनाद् यत्राक्षेपः स इति निगमयितव्यम् ॥ क्षणं दर्शनविध्नाय पत्मास्पन्दाय कुप्यतः । प्रेम्णः प्रयागं ते व्रृहि मया तस्येष्टमिष्यते ॥१४६॥

११२ काव्यलक्षपरत्नश्रियाम्

ते तव प्रयाणक्षणं दर्शनस्य विघ्नाय पक्तमास्पन्दाय चच्ुनिमेषाय कुप्यतः प्रेम्णः स्नेहस्य ब्रहि कथय। वचनविषयस्य सम्बन्धित्वेन वितच्षितत्वात् षष्ठी। किमेव- मित्याह-यत् तस्य प्रेम्णोपदिष्टमनुमतं किञ्च्ित् तन्मयेष्यते। नाहं स्वतन्त्रा किं तवा- विदितम् ? तस्मात् प्रेमैव भावय। तच्चेदनुमन्यते के वयमन्यथाकर्तुमिति॥

तदुद्भावयति-

अयं परवशाक्षेपो यत्प्रेमपरतन्त्रया। तया निषिध्यते यात्रा तस्यार्थस्योपसचनात् ॥१५०॥ अयमीदृश: परवशानेप: कुतः प्रेमपरतन्त्रया स्नेहनिन्नया तया प्रियया कयाचित् यात्रा प्रियस्य निषिध्यते इति यदेतत् तस्येद्दशस्यार्थस्य वस्तुन उपसूचना- दुद्भावनादिति॥ सहिष्ये विरहं नाथ ! देहदृश्याञ्जनं मम। यदक्तनेत्रां कन्दर्पः प्रहर्ता मां न पश्यति ॥१५१।। नाथ ! तव विरहं दुःसहमप्यहं सहिष्ये यापयामि। किं तु अ[दर्शनसाधन]- मञ्जनं किव्जिन्मे देहि। किं तेन ? येनादश्याञ्जनेनाक्ते स्पृष्टे नेत्रे यस्यास्तां मां न पश्यति कन्दर्पः कामः प्रहर्ता हन्ता। अपश्यतः कथं प्रहरेदिति ॥

तत्प्रकाशयति-

दुष्करं जीवितोपायमुपन्यस्योपरु्यते। पत्यु: प्रस्थानमित्याहुरुपायाक्षेपमीदशम् ॥१५२। दुष्करं दुर्लभं जीवितस्योपायं अदृश्याञ्जनरूपमुपन्यस्य पत्युः प्रस्थानमुपरुध्यते इति हेतोरीद्दशमुपाय।क्षेपमाहुस्तद्विद इति।।१

९. अन्र मुग्धा कान्तस्य यात्रोक्तिश्रतरण।देव मूर्छिता। बुध्वा वक्ति प्रियं दृष्टा किं चिरेयागतो भवान् ॥ इति तत्काज्ञसंभूत मूछयाचिप्य ते गतिः। कान्तस्य कातराच्या यन्मूछत्तिप: स ईडरः॥ इति श्लोकद्वितयं मूले क्वचिद्धिकं दृश्यते।

द्वितीयः परिच्छेद: ११३

प्रवृत्तैव प्रयामीति वाणी वन्नम! ते मुखाद्। अयतापि त्वयेदानीं मन्दप्रेम्णा ममास्ति किम् ॥१५३॥ वल्लभ ! ते तव मुखात् प्रवृत्ता एव तावत्प्रयामीति वासी वचनम्। तदेवं मन्द प्रम्णा मन्दं प्रेमा अस्येति निरपेक्षेए त्वया कथव्विन् अयता अगच्छतापि सता [58a] इदानीं मम किमस्ति कार्यम् ? न किश्च्िचत्। [मनसि शिथिलादरस्य तत्र] गमनमगमनं चेदानीं तुल्यमिति॥

तद्विवृणोति-

रोषाक्षेपोऽयमुद्रिक्तस्नेह निर्यन्त्र णात्मया। संर्धया प्रियारब्धं प्रयासं यन्निवार्यते ॥१२४॥

यद् यस्मात् उद्रिक्तेनाधिमात्रेण स्नेहेन निर्यन्त्रण उद्दामः आत्मा चित्तं यस्या: तया अत एव संरब्धया आविष्कृतरोषया प्रियेणार्धं कर्तुमभिप्रेतं प्रयाएं निवार्यते। तस्माद्यमीद्ृशो रोषाक्षेपः, कोपावेशेन निषेधादिति॥ नाघातं न कतं कर्णे स्त्रीभिमंधुनि नापितम् । त्वद्द्विषां दोघिकास्वेव विशीण जीर्णमुत्पलम् ।१५५॥ स्त्रीभिर्नाव्रातं न च कर्णे कृतं श्रवणावतंसकृत्ये नियुक्तम्। मधुनि च नार्पितम्। एतावानेवोत्पलस्योपयोगः । केवलं तव द्विषामरातीनां हतानां दीर्घिकारवेव शून्यासु विशीर्ण परिक्षतं जीर्ण परिणतं उत्पलमभवदिति॥ तदाविष्करोति- असावनुक्रोशाक्षेपः सानुकोशमिवोत्पले। व्यावृत्य कमे तद्योग्यं शोच्यावस्थोपवर्णनाद् ॥१५६।। असौ तादृशः अनुक्रोशाक्षेपो ज्ञेयः। कुतः ? उत्पले उत्पलविषये सानुक्रोशमिव सकरुणामिव। उत्पलेऽचेतने साक्षादनुक्रोशाभावादिव [शब्द] प्रयोगः। व्यावर्तनक्रिया- विशेषणं चैतत्। यदाह- तस्योत्लस्य योग्यमुचितं कर्म व्राणादि व्यावृत्य निराकृत्य नाघ्रातमित्यादिना शोच्याया: क्रियापदस्यावस्थाया विशीर्णत्वादेरुपदर्शनादिति॥' १. अत्र शमृतात्मनीत्यादि [२. ६५६-६० ] श्लोकटयमिति केचित्॥

११४

अर्थो न सम्भृत: कश्विन्न विधा काचिदर्जिता। न तप: सश्चितं किन्चिद् गतं च सकलं वयः ॥१५७॥

कश्चिद् विवत्ितोरडर्थो धनं न सम्भृतः नोपार्जितः । विद्यापि काचित् आ्रान्वी- चिक्यादिरनार्जिता। तपश्च धर्मः किश्ित् अभिमतं न सश्च्चितम्। गतम् अरतीतं च सकलं वयः पुरुषायुपम् तरपुरुषार्थोपयोगेन। किमेवमात्मैवमात्मना वञ्चितः ॥

तद्विभजते-

असावनुशयाक्षेपो यस्मादनुशयोत्तरम्। अर्थार्जनादेर्व्यवृत्तिर्दशितेह गतायुषा ॥१५८॥

यस्मात् अरथस्यार्जनमादिर्यस्य विद्यार्जनादे: तस्य व्यावृत्ति: अरभावः [दर्शिता] कथम् ? अनुशयः पश्चाताप उत्तरोऽधिको यस्मिन् दर्शन इति क्रियाविशेषणाम्। गतायुषा गतवयसा पुंसा केनचित्। तस्मात् असौ ईद्दशोऽनुशयाक्षेप इति॥

अमृतात्मनि पद्मानां द्वेष्टरि स्निग्धतारके। मुखेन्दौ तव सत्यम्मिन्नपरेण किमिन्दुना ॥१५९॥

तव मुखे इन्दौ सति अस्मिन् प्रत्यक्षवतिनि इतरेण मुखेन इन्दुना किमधिकं कार्यम् ? न किश्वित्। अमृतमिवात्मा स्वरूपमेकान्तप्रीतिकरत्वात् यस्य मुखेन्दोः स तथा। अमृतं सुधैव [58b] आरात्मा यस्येन्दोरिति शब्दश्लेषः । पद्मानां द्वेष्टा मुखेन्दु: तत्सदृशत्वादिन्दुश्च तत्सं[को]चकारित्वात्। अयमपि शव्दश्लेषः । स्निग्धे रक्ते तारके नेत्रमध्यभागे ततो वा समुदायोपलक्षणाच्चन्ुषी यस्य मुखेन्दोः। स्निग्धाः तारका रोहिएयादयो यस्येन्दोरिति शब्दश्लेष एव। एवम[क्षी]णगुऐे मुखेन्दौ सति किमितरेणेन्दुनेति प्रत्याम्नायः ॥ तद् व्याचष्टे-

इति सुखेन्दुराच्षिप्तो गुणान् गौणेन्दुवर्तिनः । तत्समान् दशयित्वेह श्लिष्टाक्षेपस्तथाविधः ॥१६०।।

द्विनीय: परिच्छेद: ११५

इति एवं तत्समान् मुखेन्दुसाधारगान गुगान् असृतात्मत्वादीन गौसे मुखेन्दी वर्वमानान् दर्शयित्वा प्रतिपाद्य मुखेदुराक्षिपः किमिन्दुनेति। तम्मात् श्लिष्टाक्षेप: तथाविध: ताहशोऽवगन्तव्यः श्लेपप्रयोगादिति॥

किमयं शरदम्भोद: किंवा हंसकदम्बकम्। रुतं नू पुरसंवादि श्र्यते तन्न तोयदः ॥१६१॥

अयं दृश्यमान: कि शरदि शरदो वा अम्मोद कि वा शहोस्वित् हंसानां कदम्यकं वृन्दमिदम ? भवतु, विदितम्। नृपुरनिनादसदृशमनुरुतं श्र्यते यतः, तत् तस्मात् नायं तोयदः किंतु हंसकदम्यकमेवेति।।

तत् कथयति-

इत्ययं संशयाक्षेपः संशयो यन्निवत्यते। धर्मेणा हंससुलभेनास्पृष्टघनजातिना ॥१६२।।

यत् यस्मात् संशयः, शरदम्भोदो हंसकइम्चकं वेति सन्देहो न निवत्यते हंसे हैंसेन वा सुलभेन तत्रैव सम्भवात्। धर्मेए गुऐोन नूपुर संवादिना रुतेनास्पृष्टा तत्रा- सम्भवात्, घनजाति: मेघो येन तेन हेतुना कर्तभूतेन वा। तस्मादित्ययमीदशः संशयान्तेप इति॥

चित्रमाक्रान्तविश्वोऽपि विक्रमस्ते न तृप्यति। वदा वा दृश्यते तृप्तिरुदीर्णस्य हविर्भुजः ॥१६३।

चित्रमद्भतमेतत्। आ्रक्रान्तममिभूतं विश्वं जगद्येन स तथाभूतोऽपि तब विक्रमः शौर्य न तृप्यति नाभिलाषपर्यन्तमधिगच्छति। अ्रथवा किं चित्रम् ? उदीररस्याधिमात्रस्य हविर्भुजोऽग्ने: कदा तृप्तिद्वश्यते ? न कदाचित्। तथा विक्रमस्तव जगदाक्रम्यापि न तृप्यतीति योज्यम्।

तद् व्याचष्टे- अयमर्थान्तराक्षेपः प्रक्रान्तो यन्निवर्त्यते। विस्मयोऽर्थान्तरस्येह दर्शनात् तत्सधर्मरः ॥१६४॥

११६

यत् यस्मात्प्रक्रान्तः प्रस्तुतो विस्मयो निवर्त्यते अर्थान्तरस्याग्नेः । तेन विक्रमेण सधर्मरास्तुल्यस्य दर्शनादवगमान्। ततोऽर्थान्तराक्षेपोऽयम्, अर्थान्तरेण तादृशेन विस्मयस्य निपेधादिति॥ न स्तूयसे नरेन्द्र ! त्वं ददासीति कदाचन। स्वमेव मत्वा गृह्नन्ति यतस्त्वद्धनमर्थिन: ॥१६५।।

नरेन्द्र, ददासि त्वं धनमर्थिभ्य इति कथञ्न केनापि प्रकारेण न स्तूयसे। किं कारणम् ? यत: कारणात् [59a] तव धनमर्थिनः स्वम् आरत्मीयमेव मत्वा गृह्न्ति। नास्येदं धनम् अस्माकमेवेदम्, वयमुपभोक्तार: केवलमस्मदर्थ रक्षति। यद्वा अस्य धनं तदस्माकमपि सर्वसाधारणविभवत्वादस्येति ।।

तद् व्रवीति-

इत्येवमादिराक्षेपो हेत्वाक्षेप इति स्मृत: । अनयैव दिशान्येऽपि विकल्पाः शक्यमूहितुम् ॥१६६॥

इत्येवमनन्तरोक्त: प्रकार: आ्रदिर्यस्येति एवमादिराक्षेपः हेत्वाक्षेप इति स्मृत: तज्जैः। हेतूपन्यासेन निपेधात्। शेषानाक्तेपविकल्पानतिदिशन्तिमयन्ति। अनयैव अ्रनन्तरदर्शितया दिशा आर््रन्षेपविकल्पगत्या अन्येऽप्यनुक्ता विकल्पा आक्षेपप्रभेदा ऊहितुमनुगन्तुं शक्यम्। ननु वाच्यलिङ्गत्वात् तव्यादे: विकल्पो इत्यपेच्य शक्या इति युक्तम्। उच्यते, इह शक्यमिति सामान्यविवत्तया प्रयुज्यते। ततः कि शक्यमिति विशेषापेक्षायां विकल्पा इति सं[भ]नस्यते। तत्र यद्यपि बहुत्वं पुंसत्वं च गम्यते, तथापि पदसंस्कार- कालापेतितमन्तरङ्गमव्यक्तपुंस्वम्, एकवचनं च उत्तरकालभावि। तेन बहिरङ्गं बहुचचनं च न बाधितुं शक्कोति। अयं च न्यायोऽन्यत्रापि यथासम्भवमनुसर्तव्य इति।। ते चैवमभ्यूद्या :- काचिदेषा सुरस्त्रीणां कथव््िदिह दृश्यते। नाकलोकाश्रया नैषा निमेषाभिज्ञलोचना।। विपर्यासाक्षेप: ॥

द्वितीय: परिच्छेद: ११७

इयमाद्या विधे: सृष्टिर्मर्त्यन्त्रीपु विलोक्यते। रूपमीहक् कुतस्तासामियं काचित्सुराङ्गना।। निश्चयान्तेपः ।।

न प्रसीदसि तन्वङ्गि ! प्राणैरपि ममार्पितः। किमतः परमादेयं यदेवमपि निष्ठुरा ॥। प्रसःदाक्षेप: ।।

एवमपरेडप्याक्षेपविकल्पाः समुन्नयाः॥

॥ इत्याक्षेपचक्रम् ॥

अर्थान्तरन्यासमुपन्यस्यति- ज्यः सोऽर्थान्तरन्यासो वस्तु प्रस्तुत्य किश्चन। तत्सधनसमर्थस्य न्यासो योऽन्यस्य वस्तुनः ॥१६७॥

विव्ितं किश्विद्स्तु अर्थरूपं प्रस्तुत्याभिधाय तस्य प्रस्तुतस्य वस्तुनः साधने समर्थस्य योग्यस्यान्यस्य वस्तुनः कस्यचित् न्यास: प्रयोगो यः, स एवंलक्षणोडर्था- न्तरन्यासो नामालङ्कारो ज्ञेय: प्रतिपत्तव्यः । प्रतिवस्तूपमा[या]अस्य च को भेद: उभयत्राप्यर्थान्तरोपन्यासात् ? महान् भेदः । तन्र हि सदशस्यार्थान्तरम्योपन्यासः केवल[59b]मपेक्षते, न साधनभूतस्य। अत्र तु साधनरपस्यैवार्थान्तरस्य। सादृश्यं भवतु मा [वा] भूत्, न तदपेक्षते। अत एवोक्तं तत्साधनसमर्थस्येति॥ एवंलक्षणोऽर्थान्तरन्यास: किंप्रभेद इत्याह- विश्वव्यापी विशेषस्थः श्लेषाविद्धो विरोधवान्। अयुक्तकारो युक्तात्मा युक्तायुक्तो विपययः ॥१६८॥ विश्वं जगत्सर्व व्याप्नोति सर्वत्र सम्भवादिति विश्वव्यापी। विशेषे क्वचित् विषये तिष्ठति न विश्वं व्याप्नोति विशेषस्थः । श्लेषः एकार्थता एकशब्दता वा तेनाविद्धोऽनुगतः श्लेषाविद्धः। विरोध: परस्परव्याघातो विद्यतेऽस्मिन्निति विरोधवान्। श्युक्तम् अनुचितं करोतीति तयुक्तकारी। अयुक्त इत्यर्थः। युक्त: समुचितः

११= आत्मा स्वरूपं यस्य स तथा। युक्त इति यावत्। युक्तश्चासी कथञ्वचिदयुक्तश्चेति युक्तायुक्त । विपर्ययोऽयुक्तयुक्त इति।

इत्येवमादयो भेदा: प्रयोगेष्वस्य लक्षिताः । उदाहरसमालैषां रूपयुक्त्यै निदश्यते॥१६६॥

इत्येवम् अनन्तरोक्तो विचित्रो भेद आदिर्येषां यथासम्भवमविरोधादीनां ते भेदा: विकल्पाः प्रयोगेषु काव्येषु लन्तिता: दृष्टाः कविभिः अस्य अर्थान्तरन्यासस्य सम्त्रन्धिनः । एपां भेदानां रूपस्य स्वभावस्य युक्त्यै प्रत्यवगमार्थम्। उदाहरणानां प्रयोगाणां माला वर्गो निदर्श्यते इति॥ भगवन्तौ जगन्नेत्रे सूर्याचन्द्वमसावपि। पश्य गच्छत एवास्तं नियतिः केन लङ्ख्यते ॥१७०॥

भगवन्तौ गुणराशा। जगतो लोकस्य नेत्र चक्षुषी, प्रकाशकरत्वात्। सूर्याचन्द्र- मसावपि, किसुतान्यद् वस्तुजातम् ? अस्तमुदयविपर्ययमभावं गच्छत एव। न पुनस्तत्रैव तिष्ठतः । पश्य । कथमेतत् ? किमत्र चित्रम् ! नियतिर्भावानामनपायिनी व्यवस्था काचित्, उदयः सर्व एव व्ययनिष्ठ इति। सा केन नाम वस्तुना लङ्व्य विक्रमितुं शक्यते ? न केनचित्। सर्वमेवेह वस्तूदितमवश्यं व्येति। ततः सूर्याचन्द्रमसोरपि तथाभावो नाङ्गुत इति प्रस्तुतं वन्तु साधितम्। अ्रयं च विश्वव्यापी, तथाभावस्य सर्वत्रगत्वादिति॥।

पयोमुचः परीतापं हरन्त्येव शरीरिखाम्। नन्वात्मलाभो महतां परदुःखोपशान्तये।।।७१।।

एते पयोमुचो मेघा: शरीरिणां स्थावरजङ्गमानां परीतापं ज्वरं हरन्ति शमयन्ति। किमेतत् ? न हि तेषाममी किञ्वित्प्रत्युपकुर्वन्ति। किमेवमुच्यते ? ननु प्रसिद्धावनुमतौ वा। महताम् उत्ता[ना]नां न चुद्राणां तेषामात्मकल्याऐोऽप्यकल्पत्वात् [60a] आर््रात्मलाभ उदय: परेषां सर्वेषामेव सम्भूतानामसम्भूतानां च दुःवस्य तापस्य उपशान्तये निवर्तनार्थ जायते। स्थितिरेषा महताम्। इदमेव च तेषां माहात्म्यम्। अन्यथा स्वार्थपरे जगति कस्तेषां विशेषो यदि तेऽपि तथैव स्यु :? ततः पयोमुच

द्वितीयः परिच्छेद: ११६

प्रत्युपकारनिरपेक्षाः जगत्तापं नुदन्तीति उपपादितम्। अपरयं च विशेषस्थो महतामेच तथात्वान् [न] विश्वव्यापीति।।

उत्पादयति लोकस्य ग्रीतिं मलयमारुनः । ननु दाक्िण्यसग्पन्नः सर्वस्य भवति मिय: ॥१७२॥

मलयमारुतो दच्तिाः पवनः लोकस्य जगतः प्रीतिमुत्यादयति। किं पुनः कारणं येनायं सर्वेपां प्रिय इति साधयन्नाह- नन्वित्यादि। नन्वित्यनुमतौ। दानिएयं परच्छन्दानुवतित्वम्। सर्वप्रीतिजननानुगुणो गुएः पौरुपेयः, दत्षिणदेशभवत्वं चेति शब्दश्लेषः । तेन सम्पन्नः सुभगः सर्वस्य जनस्य प्रियो भवति। न कस्यचिदप्रियः । कथमनुकूलवर्तीं कस्यचिद्प्रियोऽप्रीतिकर: स्यान्। तस्मान्मलयजमारतो दक्तिण: सर्वेषां प्रीतिमुत्पाद्यतीति समर्थितम्। अ्यं च श्लेषाविद्धो दात्तिरयसंपन्न इत्यस्य श्लिष्टत्वादुक्तेन विधिनेति॥

जगदानन्दयत्येष मलिनोऽपि निशाकरः । अनुगृह्णाति हि परान् सदोपोऽपि द्विजेश्वरः ॥१७३।।

एप निशाकरश्चन्द्रो मलिनोऽनि कलङ्कयोगात् अशुद्धोऽपि जगत् लोकमाह्नादयति प्रीएयति। विरुद्धमेतत्, कथं सकलङ्कः प्रीतिकरोऽदोपस्य तथाभावात्। तत्साधयति- भवत्येवम्। हिः यस्मादर्थे। यतः सदोषोऽपि कथञ्चित् कलङ्कवानपि न केवलमदोषः । द्विजेश्वरश्चन्द्रो विप्रश्चेति श्लेषः। स त्विह तुन विवक्ितः, विरोधस्यैवाभिधित्सित- त्वान्। अनुगृह्लाति उपकरोति ह्वादयति परान् धर्मोपदेशादिना। तस्मान्मलिनोऽपि निशाकरो जगदाह्नाद्यतीत्युपपद्यते। अयं च विरोधवान्। उक्ेन विधिना विरोध- दर्शनादिति॥ मधुपानकलात् कण्ठान्निगतोऽप्यलिनां ध्वनिः। कटुभवति कर्णेस्य कामिनां पापमीदशम् ॥१७४॥

मधुनः कुसुमासवस्य पानेन कलान्मधुरात् कए्ठान्निर्गतोऽलिनां मधुलिहां मधुरोऽपि ध्वनिः कामिनां विरहिणा[60b]मपि कर्णास्य कटुरुद्वेजनीयोऽत्यन्तोत्करठा- करत्वाद भवति। एतच्चायुक्तम्। कथमीद्ृशः प्रीतिकरो ध्वनिः उद्वजयति तत्साध्यते-

१२० काव्यलक्षसरत्नश्रियाम् किं न युक्तम्, यतः पापमीहशं कामिनां रागिणाम् एवंरूपं कर्म यतोऽयमेवंविधो मधुरो ध्वनिःअन्यथा प्रतिभाति। किमत्र क्रियताम् ! तस्मात्सम्भवत्येतदिति साधितम्: अयमयुक्तकारी मधुरस्य ध्वने: उद्बेगहेतुत्वायोगादिति ॥

अयं मम दहत्यङ्गमम्भोजदलसंस्तरः। हुताशनम्रतिनिधिर्दाहात्मा ननु युज्यते ॥१७५।।

अम्भोजानां कमलानां दलानि पत्रासि तेपां तन्मयो वा संस्तरः तल्पम्। अयम् अनुभूयमान: मम अङ्गं देहं दहति तापयति। युक्तं चैतत्। कथम् ? हुताशनस्य त्र्ग्ने: प्रतिनिधिः सदशः पाटलत्वात् दाहात्मा दाहस्वभावो रक्तपद्मपत्रसंस्तरो युज्यते नन्विति साधितम् । अयं च युक्तात्मा कथितेन विधिना दाहकत्वयोगादिति ॥

निशोतु कामं शीतांशुः किं वसन्तो दुनोति म.म्। मलिना चरितं कर्म सुरभेर्नन्वसाम्प्रतम्॥१७६।।

कामं नामाभ्युपगमे शीतांशुश्चन्द्रः मां चिणोतु तापयतु युक्तमेतत्। वसन्तः किं कस्मात् मां दुनोति तापयति ? नैतद् युक्म्। इदं त्वयुक्तमिति साधयन्नाह- मलिनेत्यादि। मलिनेन कलड़िना शीतांशुना आचरितम् अनुष्ठितं कर्म क्रिया तापलक्षणम् असाम्प्रतम् अयुक्तम्। ननु कस्य ? सुरभेर्वसन्तस्य सुरभेश्चाभिलषितस्येति श्लेषः। कथं दुष्टानुष्ठतं क्म निर्दोषो जुषति। तस्मात् चिणोतु शीतांशुः । वसन्तः किं दुनोतीति पूर्व समर्थितम्। अयं युक्तायुक्तः, शीतांशुना तापस्य योगात् वसन्तेनायोगादुक्न विधिनेति।

कुमुदान्यपि तापाय किमङ्ग! कमलाकरः । नहीन्दुगृह्यष्ग्रेषु सूर्यगृह्यो मृदुर्भवेत् ॥१७७॥ तापाय पीड़ार्थ कल्पन्ते। अयुक्तमेतरिति अपिशव्देनायोग: सूच्यते। चन्द्र पक्षाणां तापकारित्वायोगात्। किमङ्ग किं पुनः कमलाकरः तापाय न भवेत्। भवत्येव। युक्तमेतत्। किं तद्युक्तमिद्ं तु युक्तमिति साधयति- नहीत्यादि। इन्दोः एकान्तशीतस्य ग्ृह्यषु पक्षेषु कुमुदेपूप्रेषु तापकारिषु, सूर्यस्य एकान्ततप्तस्य गृह्यः आ्रायत्तः

दिनीय: परिचछेढ: १२१

कमलाकरो मृद्ठुः शीनो भवेन। कथमेवं सम्जवति ? नस्मात् कुमुदानां तापकरत्वम् अयुक्तम्। कमलाकरस्य नु युक्तमिति साधितम। अरयं तु विपर्ययो युक्तायुक्त इति ॥ [61a] आदिग्रहणासंगृहीताः केचिद्ेदा उदाहियन्ते॥ सुखाय सुधियां लक्ष्मीरन कढाचिदशर्मरो। किमुत श्रीः सुखप्राप्त्य जायने न विपश्चिताम्॥ अ्रविरुद्धोऽयम् ॥ सुखाय विपद: सन्तु सम्पदोऽपि सुखाय ते। दुर्नयप्रस्थितानां हि सम्मदोऽपि विपत्तयः॥ अ्रविरुद्धविरुद्धोऽयम्॥ छपकारोऽप्युपात्तेपु हिताय किसु सत्कृतिः । कृपाध्यासितचित्तानामीद्ृशी महतां स्थिति: ।।

एवमन्येप्यादिशव्दसंगृहीताः प्रभेदा ऊहितव्या इति ॥

॥ अर्थान्तिरत्यासचक्न्।।

व्यतिरेकमाविष्कुर्वन्नाह-

शब्दोपात्ते प्रतीते वा सादश्ये वस्तुनोईयोः । तत्र यद् भेदकथनं व्यतिरेकः स कथ्यते ॥१७८॥

विवच्ितयोः कयोश्चिद् द्वयोर्वस्तुनोरर्थयोः सादृश्ये कथव्चित् तुल्यत्वे शब्देन वाचकेन साक्षादुपात्ते प्रतिपादिते सति शब्दाद्वा उपात्ते गृहीते प्रतिपत्तिप्रतीते वा। अशब्दोपात्तऽपि शब्दोपात्तार्थबलात् प्रकरणादेवा ज्ञाने न केवलं शब्दोपात्ते। द्वयी खलु प्रतीतिः सम्भवति। शा्दी नैयायिकी च, अन्यथा प्रतीत्यसंभवात्। यटुक्तम्- नहि प्रतीतिः सुलभा शब्दन्यायविलङ्गिनीइति। [१. ७५] तत्र तयोर्वस्तुनोविषये भेदस्य कस्यचिद्विशेषसास्य तत्सम्वन्धिनः कथनमभिधानं यदीत्यनूद्य स व्यतिरेक: कथ्यत इति विधीयते।।

१२२ काव्यलक्षणरत्नश्रियार

तमुदाहरन्राह- धैर्यलावण्य माहात्म्यप्रमुखैस्त्वमुदन्वतः । गुणैस्तुल्योऽसि भेदस्तु वपुषैवेद्टशेन ते ॥१७९॥

धैर्य निविकारत्वं लावएयं सौन्दर्य लवणरसत्वं च माहात्म्यं गुणलक्षणं वैपुल्यं च प्रमुखम् आदिर्येषामेवमादीनां तैगुणैः त्वं विवचितः कश्चित्। उदन्वतः समुद्रस्य तुल्योऽसि। सादृश्यमुक्तम्। भेदं दर्शयन्नाह-भेदस्त्वित्यादि। भेदम्तु विशेषको वपुषा ईदशेन दृश्यमाने[न] करचरादिमता रुचिरेण वपुषा शरीरेणैव नान्यथा। तस्येद्ृशं वपुर्नास्तीति ।।

तद् व्याचष्टे- इत्येकव्यतिरेकोडयं धर्मेणकत्रव तिना। प्रतीति विष यप्राप्तेर्भेदस्योभयवर्तिनः ॥१८०॥

इत्येवंप्रकारो यः सोऽयमेकव्यतिरेको विज्ञेयः। कुतः ? एकत्रवर्तिना पुंसि एकत्र वर्तमानेन धर्मेण स्वभावेनेद्टशेन वपुरात्मना शब्दोपात्तेन हेतुना उभयवर्तिनः पुरुषोदन्वतोः, तरय भेदस्य विंसदशत्वस्य प्रतीतेः। [61b] प्रतीतिर्वा विषयो गोचरः, तस्य तत्र वा प्राप्तः कारणात्। प्रतीयमानत्वादिति यावत् ।।

अभिन्नवेलौ गम्भीरावम्बुराशिर्भवानपि। असावञ्जनसंकाशस्त्वं तु चामीकरच्छविः ॥१८१।

अम्बुराशि: सागरः। भवानपि त्वं चाभिन्नवेलौ। अभिन्ना अनतिक्रान्ता वेला मर्यादा याभ्यामिति। गम्भीरावगाधस्वभावाविति सादृश्यम्। भेदमाह- असावम्बुराशिरञ्जनसंकाशः अञ्जनेन तुल्यः । कृष्ण इति यावत्। त्वं तु भवान् पुनः चामीकरस्य सुवर्णस्येव च्छविर्वर्णोऽस्येति चामीकरच्छविर्गौर इति यावत्। तद्विवृणोति-

उभयव्यति रेकोडय मुभयोर्भेदकौ गुणौ। कार्ष्ण्य पिशङ्गता चोभौ यत् पृथग् दर्शिताविह ॥१८२।

द्वितीय: परिच्छेद: १२३

यत् यस्मात्काष्यय श्यामत्वं पिश[ङ्]ता गौरत्वं चेत्येतौ गुणौ धर्मो उसयोरम्वु- राशिपुरुषयोरसाधारणत्वेन भेदकौ विसदशत्वकरौ पृथग् दशिता शव्देनोगत्ती इह प्रयोगे, तस्माद्यमुभयव्यतिरेकः प्रतिपत्तव्य इति ॥। त्वं समुद्रश्च दुर्वारौ महासत्वौ सतेजसौ। इयता युवयोर्मेंद: स जलात्मा पडुर्भवान् ॥१८३।।

त्वं भवान् समुद्रश्च युवां दुर्वारो। दुष्करं वाः पानीयं यस्य समुद्रस्य, पुरुपस्तु दुर्वारोऽव्याहतप्रसरः। शब्दश्लेपः। महासत्वो महान्तः सत्वाः मकरादयः। महान्ति वा सत्वानि यत्र समुद्रे। महत्सत्वं वीर्यम् यस्य पुंसः । शब्दश्लेपः । सतेजसौ सह तेजसा वहिना वाड़वेन वर्तते समुद्रः। पुरुपस्तु सह तेजसा अनुनावेन वर्तते। त्रन्रापि शब्द: श्लिष्यते। साम्यमेतत् भिन्दन्नाह। इयता एतावन्मात्रेण युवयोः समुद्रस्य तव च भेदो वैलनएयं लक्ष्यते। समुद्रो जलात्मा जलमुदकमात्मा यस्य जडश्चाचिद्रूप आरत्मा यस्येति शब्दच्छलम्। भवान् पट्ठः कुशलः प्राप्त इति॥

तद्विभजते-

स एष श्लेषरूपत्वात् सश्लेष इति गृह्यताम् । साक्षेपश्च सहेतुश्च दर्श्यते तदपि द्वयम् ॥१८४॥ स एष ईदशो व्यतिरेकः सह श्लेषेण वर्तते सश्लेन इत्येवं गृह्यतां व्यवहिय- तान्। कुतः श्लेषो यथोक्तरूप: स्वभावो यस्य तस्य भावः तस्मात्। सहान्ेपेण सह च हेतुना तिष्ठतीति साक्षेपश्च सहेतुश्रति द्वावपरौ व्यतिरेको विद्येते। तदप्येतद् द्वयं न केवलमन्यत्। दर्श्यते उदाहियते॥

स्थितिमानपि धीरोऽपि रत्नानामाकरोऽपि सन्। तव कच््यां न यात्येव मलिनो मकरालय: ॥१८५॥

भवानिव स्थितिमान् मर्यादावानपि धीरोऽपि निर्विकारोपि रत्नानां मुक्ता- प्रबालानाम् आकरो निलयोऽपि सन् तव कच््यां समतां न यात्येव मकरालयः। समुद्रो मलिनः अशुद्धः। त्वं तु परिशुद्ध इति साक्षेपोऽयमीदृशो व्यतिरेकः प्रतिपत्तव्यः। न यातीति निषेधनादिति।।

१३४ काव्यलक्षगारत्नश्रियांम्

वहन्नपि महीं कृत्स्नां सशैचद्वोपसागराम्। भर्तृभावाज्जुजङ्गानां शेपस्त्वत्तो निकृष्यते ॥१८६॥ शैलैः समन्तकूटादिभिर्द्वीपः सिंहलप्रमुखे: सागरैर्दचिणप्रभृतिभिः सह वर्तमानां कृत्स्नाम् अशेपां महीं त्वमिव वहन बिभ्रदिति श्लेष:। [शेषः] फणिपति रनन्तः त्वत्तो निकृष्यते हीयते, भवानेव ततोऽतिरिच्यते। कुतः ? भुजङ्गा नागा विटाश्चेति शव्दच्छलेन दोपोक्तिः। तेपां भर्तृभावात् स्वामित्वात् तस्य ! त्वं तु साधूनां भर्ता इति सहेतुरयं व्यतिरेको भर्तृभावादिति हेनूपन्यासात्।। शब्दोपात्ते प्रतीते वा साहश्य [२. १s=] इत्युक्तं तत्र कतरोडयं व्यतिरेक इत्याह- शब्दोपादानसादृश्यव्यतिरेकोऽयमीदृशः । प्रतीयमानसादृश्योऽप्यस्ति सोडनुविधीयते ॥१८७।

शव्देनोपादानं प्रत्यय उपादीयतेनेनेति शब्दोपादानं यस्य तत् सादृश्यं वस्तु- द्वयस्य तुल्यत्वं यत्र व्यतिरेके स तथोक्त । अर्प्रयं प्रकान्तः । ईदशः उक्तप्रकार: प्रति- पत्तव्यः। प्रतीयमान: शव्दोपादानमन्तरेस अर्थप्रकरणादेर्गम्यमानं सादृश्यं यत्र सोऽप्यस्ति व्यतिरेको न केवलं पूर्वः । स प्रतीथमानसादृश्योऽनुविधीयते॥ इदानीमुदाहियते- त्वन्मुखं कमलं चेति द्वयोरप्यनयोर्मिंदा। कमलं जलसंरोहि त्वन्मुखं त्वदुपाश्रयम् ॥१८८॥ तव मुखं कमलं चेति [दे समाने हृद्ये] वस्तुनी, कान्त्याद्युपचारात् प्रतीयमान सादश्ये, अनयोद्वयो: भिदा भेद: कथ्यते। कमलं जले संरोहति जायते [इति] जल. संरोहि। तव मुखं त्वदुपाश्रयं त्वमुपाश्रयोऽधिकरणं यस्येति आश्रयभेदकथनमनयो- वैसादृश्यम्। कान्त्यादिना तु सदृश इति।। अभ्रूचिलासमरपृष्टमदरागं मृगेक्षणम्। इदं तु नयनद्वन्द्वं तव तद्गुणभूषितम् ॥१८६॥ मृगस्येवेक्षणं भ्रुवोर्विलासो नर्तनं विद्यतेऽस्मिन्निति भ्रूविलासमसपृष्टोऽस्वीकृतो मदस्य मदकरो रागोडनेनेति। अस्पृष्टमदरागमिदं प्रत्यक्षम्। तुशब्दो भेदं द्योतयति।

द्दवितीयः परिच्छेद: १२५

तव नयनयोद्वन्दवं युगलं ताभ्यां भ्रविला समद [62b]गगाभ्यां भूपितमलंकृतं मृगेक्षण- नयनद्वन्द्वय:श्र लोहितादिसाहश्यं प्रतीयत इति ।। पूर्वम्य व्यतिरेकत्यास्य च को विशेष इत्याह- पूर्वम्मिन् भेदमात्रोक्तिरस्मिनाधिक्यदर्शनम्। सद्ृशव्यतिरेक्य पुनरत्यः प्रदर्श्यते ॥१९० !! पूर्वस्मिन् त्वन्मुखं कमलं चेत्यादाँ भेदो विलहशत्वमात्रमेव। अतिशयप्रकाश- शून्यत्वात्। तस्योक्ति: कथनं कमलं जलसंरोहि त्वन्मुखं त्वद्ठुपाश्रयमिति। अ्रस्मिन् प्रयोगे पुनराधिक्यस्यातिशयस्य दर्शनं प्रतिपादनं प्रतिपत्तिर्वा न पूर्ववद् भेदमात्रोक्तिः । भ्रविला सादिलक्षणो गुणो नयनद्वन्द्वस्यास्ति न नृगेक्षस्येनि आ्र्धिक्यदर्शनम्। तस्मा- दनयो: प्रयोगयोः प्रतीयमानसादश्ययोव्यतिरेके समानेपि अ्र्परयं विशेष: सादृश्ये वस्तु- द्वयस्य साम्ये शव्दोपात्ते सति व्यतिरेक: सहशपक्षपाती। चकार: किव्िदित्यर्थे। पुनरन्यः केवलं पूर्वोक्त। शव्दोपात्तसाहश्योडयं चापरो विशिष्टः प्रदर्श्यत इति ॥ त्वन्मुखं पुण्डरीकं च फुल्ले सुरभिगन्धिनी। भ्रमद्भमरमम्भोजं लोलदृष्टि मुखं तुते ॥१९१॥ तव मुखं एडरीकं पदमं च द्वे इमे वस्तुनी फुल्ले प्रबुद्धे सुरभिरिष्टो गन्धोऽनयो- रिति सुरभिगन्धिनी। समासान्त इकारः। शब्दोपात्तमीहशं साहश्यं तत्पद्प्रयोगात्। अत एव प्रतीत ताहश्ये व्यतिरेकाधिकारेऽस्मिन् कथमकस्माद्यमुत्तीर्णः शब्दोपात्त- सादृश्यो व्यतिरेकः पतित इति शङ्कापरिहारार्थ पुनः प्रस्तावं कर्तु सादृश्यव्यतिरेकश्च पुनरन्यः प्रदर्श्यत इति उक्तं विवरिष्यति। इमं व्यतिरेकं पूर्वत्रेत्यादिना भिनत्ति। भ्रमन्तो भ्रमरौ यस्मिन् अ्रम्भोजे तत्तथा लोले चञ्च्ले दृष्टी चक्तुषी यत्र तादृशं मुखं ते तव। तुशब्दो भेदं द्योतयति इति॥ चन्द्रोऽयमम्घरोत्तंसो हंसोऽयं तोयभूषणः । नभो नक्षत्रमालीदमिदमुत्कुमुदं पय: ।।१६२।। अयं दृश्यमानश्चन्द्रोऽम्बरस्य नभस उत्तंसः शेखरः तत्सदशत्वात्। शरयमध्यक्षो हंसस्तोयस्य भूपणो भूपयतीति नन्दिग्रहीत्यादिना ल्युः। भूपणं वा अरप्रलङ्कार-

काव्यलक्षण रत्नश्रयाम्

वस्तु करे ल्युटू। नम इदमन्तरीक्षं नक्षत्रमालि तारकाधारि। मलमल्लधारणे। नक्षत्राणां वा माला वृन्दं विद्यते अस्मिन्निति मत्वर्थोयः। इदमपरोकं पयः सरः उद्गतानि

[63a] अयं च प्रतीतसादृश्यो व्यतिरेको न पुनर्वचनोपात्तसादृश्य इति दर्शयन्नाह-

कृतः प्रतीतशुद्धयोश्च मेदोड्मिन् चन्द्रहंसयो: ॥१६३॥

सौचम्यमच्छत्वमादिर्यस्य नीलत्वादेः। तेन तदेव वा साम्यं सादृश्यम् अशब्दो- पात्तम् अ्रम्बरादेवस्तुनः तद्व्यभिचारादर्थात् प्रतीयमानं गम्यमानं ययोस्तयोतरियच्चा- म्भश्चेति। वियदम्भसोर्भेदो विशेप: कृतः। नक्षत्रमालि नभः पयः उत्कुमुदमिति साक्षात् प्रतिपादितः । प्रतीता न्यायलब्धा न वाचनिकी शुद्धिः शौक्ल्यं ययोस्तयोः । हंसश्च चन्द्रश्चेति तयो: हंसचन्द्रयोर्भेदः । कुतः ? चन्द्रोऽयमम्बरोत्तंस: हंसोडयं तोय- भूषरः इति शब्दोपात्तः, न न्यायात् इति ॥

नन्वयमपि सादश्यव्यतिरेक एव, चन्द्रहंसयोर्नभःपयसोश्च शुद्धयादिना सदशयोर्यथोक्तभेदकथनान्। तत्कं पूर्वक एव सादृश्यव्यतिरेक उच्यते इत्या- शङ्क्याह-

पूरवत्र शब्दवत्साम्यसुभयत्रापि भेदकम् । भृङ्गनेत्रादितुल्यं तत् सदृशव्यतिरेकता ॥१६४॥

पूर्वत्र त्वन्मुखं पुएडरीकं चेत्यादौ, उभयत्रापि मुखे पुएडरीके च सादृश्यं शब्दवत्। शब्दो वाचकोऽस्मिन् इति शब्दोपात्तमिति यावत्। चन्द्रोऽयमित्यादौ तु प्रतीतं न वचनलव्धम्, भृङ्गश्व नेत्रं च तदादिर्यस्य तल्लोलत्वस्य तत्तल्यं सदृदशं सत् भेदकं मुखपुएडरीकयोरसाम्यनिमित्तमुक्तम्, तत्तस्मात् सदृशव्यति रेकतापूर्वक एव तन्मुखमित्यादिः सादृश्यव्यतिरेक उच्यते, नानन्तरश्चन्द्रोऽयमित्यादि। तत्र शब्दवत्सादृश्याभावात्। शब्दवता च सादृश्येन सदृशव्यतिरेकव्यवहारस्य कर्तु- मिष्टत्वात्।

द्वितीय: परिच्छेद: १२७

अथवा द्वयोरपि सहशव्यनिरेकता व्यान्यायने। पूर्वत्रेत्यादि चन्द्रोज्यमित्यादी प्रतीतं साहश्यं न शब्दवत् यथा विवृतं पूर्वत्र। त्वन्मुखमित्यादोँ च शब्दवन्। इयता भेद: । भेदकं भृङ्गनेत्रादि। नक्षत्रकुमुदाम्वरतवय् परि गृही तिरादवि श्व्ंन ु न्ापि त्वन्मुखमित्यादौ चन्द्र इत्यादी च तुल्यं सहशं वर्तते। तस्मान् सहशव्यतिरेकता उभयत्रापीत्यपेच्यने। उदाहररद्वयमपीदं सहशव्यतिरेकः । सदशपदार्थकृतो व्यतिरेकः सहशव्यतिरेक इति कृत्वा। एतदर्थ च सहशव्यतिरेकश् पुनरन्यः प्रदर्श्यंते इति [२. १६०] पादान्तरं द्रष्टव्यम्॥

अरत्नालोकसंहार्यमहार्य सूर्यरश्मिमिः। दृष्टिरोधकरं यूनां यौवनप्रभवं तमः ॥१९५॥

यूनां तरुरानाम्। प्रभवत्यस्मादिति प्रभवः। यौवनं द्वितीयं वयः प्रभवः कारणं यस्य तत्तमोऽन्धकारं सदसद्विवेकविबन्धकत्वाद् अज्ञानम्। रन्नानां मणीना- मालोकैः दीप्तिभि: संहार्य भेधं न तथा अरव्नालोकसंहार्यम्। सूर्यस्य रश्मिभिरभीपुभिः अ्र्रवार्यमनपनेयम्। दृष्टे: सदसद्दर्शनस्य रोधं विबन्धं करोति [इति] दृष्टिरोधकरं यूनां विषममिदं तम इति ॥

तद् व्याचष्टे-

स्वजातिव्यतिरेकोऽयं तमोजातेरिदं तमः। दृष्टिरोधितया तुल्यं भिन्नैधर्मैरदशि यत् ॥६६।।

यद् यस्मात् तमोजातेः प्रसिद्वाया वहिर्ध्वान्तस्य तुल्यमिदमनन्तरोक्तं तमः। कथम् ? दृष्टिरोधितया हेयोपादेयदर्शनविबन्धकत्वेन हेतुना। अ्र््न्यैः र्दृाष्टिरोधितायाः सकाशात् भिन्नैः अरत्नालोकसंहार्यत्वादिभिर्धमैंः हेतुभूतैः भिन्नं विलक्षणं तमोजाते- रित्युत्प्रेच्यते। अदशि यद् दशितमुक्तम्। तस्मात् स्वजातिव्यतिरेकोऽयमीदशः। तम्याः तमोजातेः प्रसिद्धायाः कथव्चिद् व्यतिरिक्तत्वाद् एवंविधस्य तमस इति॥

! इति व्यतिरेकचक्रम् ।।

प्रसि द्वहेतुव्यावृत्या यत्किश्चित् कार गान्तरम्। यत्र स्वाभाविकत्वं वा विभाव्यं सा विभावना ॥१३७।

यथोक्तौ प्रसिद्धस्य लोकप्रतीतस्य सात्तादर्शनात् किश्ित्कार्य प्रति हेनोः कारसस्य कस्यचिद् व्यावृत्या निरासेनापक्षेपात्। करथं तहि कार्यसम्भव इत्याह- यत्किश्न्ि्िदनुरूपं तत्र कारणान्तरं प्रसिद्धात् कारणादन्यन्निमितं विभाव्यम् अ्रघगम्यते। यत्र कारणान्तरमपि नापेच्यते तत्र का गतिरित्याह- स्वाभाविकत्वं वेति। स्वा- भाविकं नैसर्गिकं वस्तुधमसिद्धं तस्य भावः तत्त्वम्। स्वाभाविकं वा। न केवलं कारणान्तरं कार्यस्योत्प्रेच्यते। विभाव्यं [चिन्तनीयं] सा तादशी तल्लक्षणा विभावना ज्ञया। विभाव्यते प्रकाश्यते कारणन्तरं स्वाभाविकत्वं वा अ्रनया अस्यामिति वा विभावना तथाविधोक्तिरिति।।

तमुदारहरन्नाह-

अपीतक्षीब कादम्बमसंमृष्टामलाम्बरम्। अप्रसादितमूत्त्माम्तु जगदासोन्मनोहरम् ॥१९८॥l

पीताः पीतवन्तः । बहुलवचनात् कर्तरि क्तः। आ्रारम्भे वा। अरथवा वनाय पीतप्रतिबद्धवत्साम् [रघुवंशे २. १]

इतिवत्। न तथा अपीता अकृतमधुपानाः सन्तः कीवाः मत्ताः कादम्वाः कलहंसाः असंृष्टम् अ्रप्रपरिशोधितम् सत् त्र्प्र््मलम् अ्र्प्रनाविलम् त्र्य्प्म्घरम् आ्र्प्राकाशम्, कतकादिभि: अप्रसादितम् अनपनीतकालुष्यं सत् सूत््मम् अच्छम अम्बु च यत्र जगति तन्मनोहरं सुभगमासीत् अभूदिति

अनञ्ञितासिता दृष्टिर्ररनावर्जिता नता। अरश्चितोऽरुणश्चायमघरस्तव सुन्दरि ॥१६६॥

द्वितीय: परिच्छेव: १२६

[64a] सुन्दरि ! तव र्दाष्टः अ्रनञ्जिता त्रञ्जनशलाकया यथास्थानमस्ृष्ठा सती असिता कृष्णा। मृश्व अरनावर्जिता प्रयन्नन केनचित् अनामिता सती नता वक्रा। अरज्जितो[डपि] लाक्षारसगगादिना अरुणो लोहितः अ्रधरश्ारयं [दृश्यमानः । एतत्] सर्वम् अप्रलौकिकं तवेति।।

नन्वेतन्मदादिकं सधुनानाविहेतुकम् : तत्कर्थं तेन विभावचिनुनुत्सहते ? हेतुफलभावस्य सर्वत्र प्रतिनियमदर्शनात्। तदेतड् व्याहृतमुच्यते। न च काव्येऽपि ताहशास््रकरणादन्यत्र विरुद्धमा्रियते। यद् वक््यति दोपपरिसंख्याने देशकालकला- लोकन्यायागमविरोधे [२.३१= ] एतदाशङ्कय त्रवीति-

यदपीतादिजन्म स्यात् चीवत्वाद्यन्यहेतुजम् । अहेतुकं च तस्येह विवन्ेत्यविरुद्धता ॥२००॥ क्षीवत्वमादिर्यस्यामलत्वादेः श्लाकद्वयनिर्दिष्टस्य कार्यस्य तत्तथा यन् कीवत्वादि- कार्यं पीतादेरपरः शरदागमयोवनोदयलक्षणो हेतुर्यस्येत्यन्यहेतुकं स्याद् भवेत्, अत एव नास्य पीतादेजन्मोत्पत्तिरित्यपीतादिजन्म, तद्तद्धतुत्वयोरेकत्र विरोधात्। आदिशव्देन संसृष्टादिकारणं वाक्यद्वयोपात्तं गृह्यते। अत एव [अन्य]हेतुकं च, प्रसिद्ध- हेतुव्यावृत्तेन अस्य हेतुरस्तीति। न चैवं शङ्कनीयम्, अन्यहेतुकं हि सहेतुकम्। तत्कथ- महेतुकं स्यात् ? सहेतुकत्वाहेतुकत्वयोरेकत्र समावेशायोगादिति। नहि येन सहेतुकं तैनेवाहेतुकमुच्यते, यतो विरोध: स्यात्। प्रसिद्धकारव्यावृत्तरहेतुकम्। अन्यहेतुकत्वात्तु सहेतुकमिति पर्यायेशाविरोधः । यथा पादवानेवापादश्च, कस्यचित्पादस्याभावात्। तस्य तादृशस्य कार्यस्येह प्रयोगविवक्षा प्रतिपादनाभिलाषः। साक्षात्तथानुक्तस्यापि सामर्थ्यात् प्रसिद्धस्येतरस्यैवाहेतोरभावेऽनुपपत्तेरवगमः । स्वाभाविकत्वं तु इह न विवच्तितम् । वच््यमाणैव सा विभावना। न च काव्ये सर्वत्र शब्देव प्रतिपत्तिः । सामर्थ्यभाविन्या अपि तस्या दर्शनादिति विस्तरेण प्रथमे परिच्छेदे प्रतिपादितम्। या पुनः शब्दं न्यायं च तादशं ना [पे]चते [सा] सुदुलभा। यदुक्त्तं नहि प्रतीतिः सुलभा शब्दन्याय- विलङ्विनीति [१.७५]। यत एवमिति तस्मादविरुद्धता दृष्टिविरोधः प्राग्भावितो नास्ति अपीतक्षीबेत्यादाविति।। वक्त्रं निसगसुरभि वपुरव्याजसुन्दरम्। अकारणरिपुश्रन्द्रो निर्निमित्तं सुहृत्पुमान्।२०१।।

१३० काव्यलक्षणरत्नश्रियाम्

सुन्दरि! [64b] वक्त्रं तव निसर्गे स्वभावादेव सुरभि सुगन्धि, न मुख- वासादिना। वपुश्चाव्याजे[न] प्रयत्नेन ताद्शेन विना सुन्दरम् अरभिरूपम्। तरप्रकरारऐन विनापकारेण केनचित् चन्द्रो रिपुः वर्तते, व्यथाहेतुत्वादू विरहिणाम्। स विवचितः कश्चित् उमान् निर्निमित्तं सुहत् मित्रं वर्तते, तथाविधसम्भवोपकारकभावाद् इति।।

कतमेयं विभावनेति विवृणोति-

निसर्गादिपदरत्र हेतु: साक्षान्निवतित:। उक्तं च सुरभित्वादिफलं तत् सा विभावना ॥२०२।।

निसर्गादिभि: पदैः शब्दैः कर्तृभूतैः करणैर्वा। आ्रदिशव्देनाव्याजादिपरिग्रहः। हेतु: कारणं सुरभित्वादिः मुखवासादिलक्षएः साक्षाद्वाचकव्यापारेश, न सामर्थ्यात्। निवर्तितो निषिद्धः फलं च तस्य सुरभिसुन्दरत्वादिग्रहोनोपादीयते। उक्तं साक्षादेव। ततः किमित्याह- तत् सा विभावनेति। यत एवं ततस्तस्मात् स्वाभाविकफला विभावना ज्ञातव्या। या परैः

हेतोर्निषेधनात् तस्य यत् फलस्य विभावनम्। ज्या विभावनेनैवासावेवं कथ्यते यथा।

इत्युक्ता। नतु पूर्व कारणं विना विभावनैव सा कथितेन विधिना। ननु सवथा हेतुनिषेधे कथं फलस्योदयः ? स्वभावादिति चेत्- कोडयं स्वभावः, फलस्य तस्यान्यस्य वा ? न तावदस्य स्वयमेव निषेधात्। स्वाभाविकफलाभ्युदयात्। फल- स्यापि स्वभावः सतोऽसतो वा ? सतस्तावत् स्वभावो न हेतुः । स्वभाववत् तदव्यति- रेकात् फलस्यापि सिद्धत्वात्। स्वभावात् फलं ज्ञायत इति रिक्ता वाचोयुक्तिः। न च भावस्वभावयोर्भेदः। तत्त्वग्रहणान्निःस्वभावत्वप्रसङ्गात्। तस्येति सम्बन्धा- योगाच्च। विकल्पनिर्मितस्त्वपरीक्षाक्षमो न निषिध्यते। भेद: फलस्य स्वभाव इति।१ असतोऽपि सुतरां न हेतुः। तदव्यतिरेकेशा तद्वत्स्वभावस्यास्याप्यसत्त्वात्। कथं स्व- भावात् फलं भवति ? न ह्यसतो जनकत्वमतिप्रसङ्गात्। तत्कथं स्वाभाविकविभावनेयं

द्वितीय: परिच्छेद्ः १३१

न विरुद्धयते। काव्ये च तथाविधप्रस्तावव्यतिरेकेशा विरुद्धं नाद्रियत इति उक्तम्। उच्यते। इहाप्यदष्ठादिकं निमित्तं तथाविधमस्येव वस्तुनः। तथापि लोकस्तदुपेक्षमाणः प्रसिद्धं च कारणम् तादृशम्अपश्यन स्वाभाविकं फलमिति व्यवहरात। लोकव्यवहारान्न विरोधि [65a] च काव्यमिति। तदनुसारेय स्वाभाविकं फलं विभाव्यते। शास्त्रीयोऽयि चायं स्वाभाविकफलवाद: यदाहु :-

क: पद्मनालद्लकेशरकर्णिकानां संस्थानवर्णरचनामृदुतादिहेतुः। पत्राणि केऽत्र रचयन्ति पतत्त्िां वा स्वाभाविकं जगदिदं नियतं तथैव ।। इति।

तस्माल्लोकशास्त्रानुरोधेनैतदुक्तं तत्परायणत्वात् काव्यस्येति । अ्र््रलमतिगहनेन ॥

॥ इति विभा-नाचक्रम् ॥

समासोक्तिं व्यक्तीकुर्वन्नाह-

वस्तु किश्चिदभिन्नेत्य तत्तुल्यस्यान्यवस्तुनः । उक्तिः संचिप्तरूपत्वात् सा समासोक्तिरिष्यते ॥२०३।। किश्च्विदिष्टं वस्त्वभिप्रेत्य मनसिकृत्य तेन अभिप्रेतेन वस्तुना तुल्यस्य सदशस्य अन्यस्य वस्तुनः कस्यचिन्न विसदशस्य। ततस्तत्प्रतीत्यसम्भवात्। सदशेनैव तु तदुप- लक्षणा उक्तिरन्यपरा या अन्यस्यव तन्त्रा, अ[न्य]स्य प्रतीतेः। सा तल्लक्षणा समासोक्ति: इष्यते तज्जैः। कुतः ? संचिपं विवच्षितवस्त्वपेक्षया स्वल्पं रूपं स्वभावो यस्या: तद्भावः तत्त्वम् तस्मात्। ततोऽन्वर्थेयं संज्ञा संक्षेपोक्ति: समासोक्तिरिति कृत्वा। तस्मादियं गुणीभता अर्थान्तरं [स्कुटयति] न तु स्वार्थतन्त्रा। इयमेव चान्यैः ध्वनिरिति व्यवहनियते। यदाहु :- यत्रार्थः शब्दो वा तमथमुपसर्जनीकृतस्वाथौ। व्यङ्क्त: काव्यविशेषः स ध्वनिरिति सूरिभि: कथितः । इति ॥ [ध्वनिकारिंकायाम् १.१३]

१३२

तामुदाहरन्नाह- पिवन्मधु यथाकामं भ्रमरः फुल्लपङ्कजे। अप्य सन्नद्सौरभ्यं पश्य चुम्बति कुडमलम् ॥२०४॥ फुल्े प्रबुद्धे पङ्कजे स्थितं सधु मकरन्दं यथाकामम् इच्छानुरूपं पिवन् भ्रमरः । अ्रसन्नद्धं सौरभ्यमस्मित्निति अ्रसन्नद्धसौरभ्यम् अ्ररतुपजातताहशगुणं कुडसलं चुम्बति। पश्य यथा अस्यातिलोलता। इत्यामुखयति कव्वित्। शब्दार्थस्तावद्यमीहशः प्रतिभाति॥

भावार्थमत्र दशयन्नाह-

इति श्रौढाङ्गनावद्धरतिलीलस्य रागिणः । कस्याश्चिदपि बालायामिच्छावृत्तिर्विभाव्यते ॥२०५॥

इति इह वाक्ये प्रयुक्ते प्रौढ़्थाम आरूढ़सन्मथविभ्रमविमर्दभूमौ अङ्गनायां बद्धा निवेशिता रतिः सम्भोग एव लीला त्रिभ्रमो येन यस्य वा तस्य रागिसाः। कस्याशन्त् वालायाम् प्रथमवयोवर्तिन्याम् अपौढ़ायां कस्यान्चिद्विषये इच्छाया रागस्य वृत्ति: प्रसरो विभाव्यते प्रतीयते। न तु साक्षाउुच्यते। ततोऽयमेवार्थो विधेयत्वान्

समासोक्ते: प्रभेदं दर्शयन्नाह- विशेष्यमात्रभिन्नापि तुल्याकारविशेषणा। अस्त्यसावपराप्या्ति भिन्नाभिन्नविशेषखा ॥२०६॥ [65b] यत्किव्तिद् वस्तु सामान्याकारप्रतोतमीशमिद नान्यथेति कुतश्रि् व्यवच्छिद्य केनचिद् गुणादिना व्यवस्थाप्यते तद्विशेष्यम्। तदेव तन्मात्रमुपाधिभेद- व्यवच्छेदात् भिन्नमतुल्यं यस्यां सा तथा विशेष्यमात्रण वा भिन्ना अवयवध्मस्य समुदाये न्यासात्। विजातीयविशेष्यापि सती तुल्याकारमभिन्नं विशेपणमुपाधिरस्या- मिति तुल्याकारविशेषणा या सापीयं समासोक्तिरस्ति। न केवलम अ्रन्या। यदाह- अपराप्यस्ति न केवलमेषा। कीदशी ? भिन्नं किश्िदभिन्नं च विशेषणमुपाधिरस्यामिति भिन्नाभिन्नविशेषणा। विशेष्यं तु उभयत्राभिन्नमिति॥।

द्वितीय: परिच्छेद्ः १३३

तदुभयमुद्दाहरति -

रूढ़मूल: फलभगः पृष्णननिशलथिनः । सान्द्रच्छायो सहावन्य सोडय नासा दिनो नया ॥२:७॥।

योडयं महान वृक्षः कालमियन्त प्राथितः, स आातादितः प्रपः प्रसन्नन विधिनोपानीतः। कठं परिखतं मृलत जदालक्षणं यम्य महावृनन्य, रूडकविकलं निजप्रकृतिलत्तणं वलम मृलम् [नन्य] राज्यमृलत्वान। यन्य पुंसः फलानां वृन्चितानां च कालानां च सम्पदां भरैः सन्दोहैरर्थिनः फलं काङनिएा: पुप्गान् कवन महावृन्त: पुरुपश्च यथाक्रमम सान्द्रा निग्न्तरा छाया आतपच्छेदलक्तणा यम्य सान्द्रा पर्याप्ा देहपभास्वभावा अज्रूपा कीर्तिलक्षणा वा यम्य पुंसः सोडयमासादित इति। इयं विशेष्यमात्रभिन्ना तुल्याकारविशेपणा। विशेष्यवृत्तस्य वियतितान् पुनुपात् भिन्नत्वान् रूढ़मूलत्वादेश्र विशेपसास्योक्तेन प्रकारेणाभिन्नत्वादिति ।!

अनल्पतिटपाभोग: फलपुष्पसमृद्धिमान् । सच्छाय: स्थैर्यवान् दैवादेष लब्भो मया द्रुमः ॥२०८॥

एषोडभिलपिडतोऽर्थः। वैवात् कृतश्चित् भागधेयात् लव्ध' प्राप्ो मया। विटपानां विटपरुपोवा आभोगः प्रसारोऽनल्पो महान् यस्य द्रुसस्य।फलानि पुष्पाणि च समृद्धयः श्रियः वृत्तोचिता: [यस्य]। सहाच्छायया चन्द्रा र्कालोकविलाकरूपया वर्नते सच्छायो द्रुमः। पुरुषस्तु पूर्वोक्तया कान्त्यादिरूपच्छायया युक्त इति सच्छायः। स्थर्यंवान द्रुमो वातादिभिरनुत्पाव्यत्वात्। पुरुपस्तु विपन्नर्दुद्वपेत्वात्। एपा विशेष्यमात्रभिन्ना भिन्नविशेषणा, विवत्तितात् पुरुपाद्विशेष्यात् द्रमत्य विशपस्य भिन्नत्वात्। अनल्प- विटपाभोगत्वस्य फलपुष्पसृाद्वमत्वस्य च दुम एव सम्मवात्। सच्छयतायाः स्थर्यस्य चोभयत्रापि भावादुक्तन विधिनेति।। तदुभयं विवृरोति-

उभयत्र पुमान् कश्विद्वक्षत्वेनोपवणितः । सर्वे साधारणा धर्मा: पूर्वत्रान्यत्र तु दयम् ॥२०६॥

१३४ काव्यलक्षएारत्नश्रियाम्

उभयत्र उभयो रूढ़मूल इत्यादौ अनल्पविटपाभोग इत्यादौ च प्रयोगयोः पुमान् पुरुपः कश्चित् अभिमतः वृक्षत्वेन वृक्षगुएासाम्यात् द्रमरूपेणोपवर्शिातः संकीर्तितः ततरत्वात् अ्रनपेतितस्वार्थवृत्तरवृक्षादिशब्दस्य पुरुपविशेषप्रत्यायकत्वम्। भेदस्वियान्। पूर्वत्र रूढमूलमित्यादौ सर्वे ये केचित् तत्रोपात्ताः रूढ़मूलमित्यादयः साधारणस्तुल्या धर्मा विशेपणानि उभयन्नापि सम्भवात्। अन्यत्र तु अनन्तरोक्ते अनल्पविटपाभोग इत्यादौ पुनर्द्यं साधारसमसाधारएं सच्छरायत्वस्य स्थरयवत्तायाश्च उभयत्रापि सम्भवात्। अप्रनल्पविटपाभोगत्वस्य पुष्पफलसमृद्धिमत्तायाश्च वृक्ष एव सम्भवादिति ॥

निवृ त्तव्यालसंसर्गो निसर्गमधुराशयः । अयमम्भोनिधिः कष्ट कालेन परिशोष्यते॥२१०॥

अयम् अपरोक्षवृत्ति: अम्भोनिधिः सागरः कालेन संवर्तसमयेन परिशोष्यते विलयं नीयते। कष्ं बत इति खेदे। पुरुषः कालेन मृत्युना परिशोष्यते परासुः क्रियते। अ्रम्भोनिधिः व्यालैः सपैः संसृष्टः। पुरुषस्तु, निवृत्तो व्यालैः दुष्टैः संसर्गडस्येति निवृत्तव्यालसंसर्गः। अरम्भोनिधिः स्वभावलवजललक्षणाशययुक्त: । पुरुषस्तु निसर्गेण स्त्रभावेन मधुरः सुरसः प्रोतिकरः आर्रशयः चित्तं यस्येति निसर्ग- मधुराशयः। गाम्भीर्याद्यस्तु गुणाः साधारणः प्रतीयन्त एव। अ्रन्यथा कथमम्भो- निधित्वेन पुरुषो वर्ष्यंते ततश्चापूर्वोऽयमम्भोनिधिरिति ॥ तद् व्याचष्टे-

इत्यपूर्वसमासोक्ति: पूर्वधर्मनिवर्तनात्। समुद्रण समानस्य पुंसो व्यावृत्तिसूचने ॥२११॥

इति ईदक् अपूर्वसमासोक्ति: इष्यते। व्यावृत्तिसूचनेऽपरिशेषेण प्रतीतौ विषये। तेन समुद्रेण समानस्य पुंसः उभयोरपि शोषएलक्षएस्य विनाशस्य वृत्तरुपात्तापेक्षया एतदुक्तम्। गाम्भीर्यादावपि समानस्येति गम्यत एव। समुद्रे अपूर्वस्य प्रसिद्धस्य धर्मस्य व्यालसंसर्गादे: निवर्तनात् निषेधात् निवृत्तव्याल इत्यादिना। अपूर्वसमासोक्ति- रिति प्रकृतम् ॥।

॥ इति समासोक्तिचक्रम् ॥

द्वितीय: परिच्छेद: १३५

अरतिशयोक्तिमादर्शयन्नाह-

विवन्तया विशेषस्य लोकसीमातिवर्तिन: । असावतिशयोक्ति: स्यादलङ्कागोत्तमा यथा ॥२१२॥ विशेषस्य वस्तुगतस्य प्रकर्षस्य त्र्प्रतिमात्रम्य [66b] कस्यचिद्विवन्तया प्रतिपाद- नाभिप्रायेण हेतुना लोकस्य जगतः सीमा स्थितिः। तामतिरवतितुं लंघयितुं शीलं यस्याः सा लोकसीमातिवर्तिनी। या इत्यनूद्य असा सा तल्लक्णा अतिशयाक्ति: स्यादिति विधीयते। विवक्ा या इति पाठे अतिशयस्य लोकसीमातिवर्तिनी या विवक्षा असौ अतिशयाक्तिरिति योजनीयम्। अ्रतिशयस्य यथास्थिताद वम्तुनः अ्रविकलस्य उत्कर्षस्य प्रतिपादिका इति त्रपतिशयोक्तिः। सा च इयमलङ्काराणामन्येपाम् उत्तमा प्रधाना, धत्यन्तमनोहरत्वात्। यथाहि वस्तुनो मनोज्ञस्य प्रकृत्या ततोऽपि अतिरिक्ता काप्यवस्था प्रतिसंस्क्रियते, सा नितरामनुरागमातनोतीति अलङ्काराधिगज- त्वेनैषा अभिषिच्यते कविभिरिति।।

एवं लक्षणतः प्रदर्श्य अतिशयोक्तिं लक्ष्यतः परिस्फुटयन्नाह-

क्षौमवत्यो न लक्ष्यन्ते ज्योत्स्नायामभिसारिकाः ॥२१३॥

मल्लिकानां माला: स्रजो विभ्रतीति मल्लिकामालभारिएयः । इष्टकेत्यादिना हस्वः । अ्ररनेनोत्तमाङ्गशौक्ल्यमाहार्य दर्शयति। सर्वम् अरङ्गं व्याप्नोति सर्वाङ्गीणमार्द्रम् अश्यानं चन्दनं यासां तास्तथा। नौमवत्यः सितसू्त्माम्बरधारिख्यः। एतेन शेषाङ्गश्वैत्यमाहृतम्। अभिसारिका मदनशरतादद्ह्यमानमनसः स्वयमेव कान्तान्तिकम् उपयान्त्यः स्त्रियः । ताश्र दुर्दिनाभिसारिकाः शरदभिसारिका इत्यादयो ह्य[न्य]त्रोक्ताः । इह शरदभिसारिका: विवािताः । यथाह-ज्योत्सायां न लक्ष्यन्त इति। नेपथ्यं च तद्नुरूपं द्शितम्। ज्योत्स्नायां चन्द्रिकायां न लक्ष्यन्ते, न निर्धार्यन्ते, एता अभिसारिकाश्चन्द्रिकेयमिति। एवमतिसान्द्रा चन्द्रिका यतस्तत्र वस्त्वन्तरं ताद्ृशं न विभाव्यत इति। वस्तुतः तथात्वाभावेऽपि विशेषस्ताद्ृशः कल्प्यते। यथा यथा- वस्थितवस्त्वतिवृत्तिसन्दशितेद्दशातिशयालोकवेलाविलङ्विनी इयमतिमनोहरा जायते तद्विदामिति।

काव्यलक्षसारन्नश्रियाम्

कम्यात्र विशेपो विवतित इति विवृसवन्नाह- चन्द्रात रस्य बाहुल्यबुक्तमुत्स्षेव्त्तथा। संशयातिशयादीनां व्यक्तौ किश्चिन्निदर्श्यते ॥२१४॥ चन्द्रन्य आतपो ज्योत्सना तत्य वाहुल्यं घनत्वम् तच्च उत्कर्षस्यास्तीति उत्कर्षमति- नान्रम् उक्कम उ्ावितम् यतः तन्राभिसारिकाः कल्पितमल्निकादिसिताकल्पाः । जीरलागरे तरन्त्वो [67a] हंससंहत्य इव न विभाव्यन्ते। यथेयमतिशयोक्ति: तथा एवं संशये संशयय वा अ्रतिशयो विशेपः। संशयातिशयोक्ति: एकदेशेन समुदायोपलक्षणादि: यस्याम्। निश्चयातिशयोक्त्यादीनां तासाम् व्यक्तौ विशेषाव- गमनिमिन्तं व्यक्त्यै वा व्यक्त्यर्थ किश्ज्ित् कियन्मात्रं लक्ष्यं निदश्यते उदाह्ियत इनि ॥

स्तनयोर्जघनस्यापि मध्ये मध्यं प्रिये तव। अस्ति नास्तीति सन्देहो न मेडद्यापि निवर्तते ॥२१५॥

प्रिये ! तव स्तनयोः पयोधरद्वयस्य जघनस्यापि नितम्बत्य मध्ये स्थाने मध्यं मृर्त वेहावयवभूतमस्ति किं वा नास्तीत्युभयपक्षपाती सन्देहः संशयः। तत्परं चिरमारभ्य पश्यतो मे मम अद्ापि न निवतते। मध्यं तव नितम्बिनि इत्यपि पठ्यते। सुगमम्। तनीयसोऽपि तत्र मध्यस्य सूपलच्यत्वात् संशयो जातु जायते तथाप्येवमति- भूमिमतिरोपितः कविना, यतः तद्विद: प्रमदमया जायन्ते। तदीदृशी संशयोक्तिरिति रमणीयेति।॥ निर्णेतुं शक्यमस्तीति मध्यं तव नितम्बिनि। अन्यथा नोपपद्येत पयोधरभरस्थितिः ॥२१६॥

नितम्बिनि ! तव मध्यं स्तनजघनयोरन्तरमस्तीति निर्णेतुं निश्चेतुं शक्यम् पार्यते। कथम् ? पयोधरयोः पयोधरलक्षास्य भरस्य स्थितेरवस्थानस्य तदाधार- मध्यव्यतिरेकेश अ्रन्यथा प्रकारान्तरेण अ्रनुपपत्तरयोगात्। पयोधरभरः तावत् अवतिष्ठमानोऽतिस्थूलत्वात् साक्षादपेक्षते [मध्यरूपमाश्रयम्। तत्र] मध्ये सन्देहः। तदप्ययमेव निश्चाययति। विना तेनानुप[पद्य]मानावस्थान[त्वात्] काममतिच्ामम्

१३७ मध्यं तत्रापि [उत्नेयन्]एक। अत्र नश्य जगनः नैवतन्यधातुररनिवृ्त लभ्यतेः। तथापीयमतिगतिोदयो अुवव नीता कविनेनि निश्रचानिरायोक्तिरहशी प्रीति- सर्ववं रसिकानासिति ॥

अहो विशालं भृपाल! बुवनत्रितयोदरम्। माति मातुनशक्योजी यशराशिर्यदत्र ने ॥२१७।

भुमनानां न्वर्गावीनां बिव्चं तयोष्यचवा अन्मेति तम्वोदर मर्थ्य विशालम अ्निविन्तीर्णम् श्रहो विम्सयनीयम ! कधर ? यत् चम्लात् भूराल ! तघ चशना राशि: कीतिसन्दोहो मातुं परिच्छेतुन् इयलया तराक्योऽपि अतभुवनत्रितचोदरे साति पर्यापः तिष्ठति नातिरिच्यते। तस्मान् अर्प्रनिप्रकाए्डमिदमिदानी ग्रतीयते सयुक्तिकमेवम् त्रस्माभिः। लोकन्तु प्रसिड्ध[67b]मात्रननुधावति। बहुगुएसंकीर्तनं यशः। तब्च क्वचित् किश्व्त्। यदपि सर्वत्र तदपि न तथा जगत्त्रये मानि, यथा [य]त्किञ्चिन्मूर्त- [च]स्तु कचिदबकाशे। तथाप्येवं विशालं यशो विवक्ितं यन् तन्मानाद् भुवनोदरं साध्यते इति यशोऽतिशयोक्तिरेवंविधा विद्ग्धेति।। अरतिशयोक्तिपशं[सा]सुखेन निगनयत्राह-

अलक्कारन्तर।सामप्याहुरेकं परायणम्।

इमामनन्तरांक्तामुक्तिमतिशय इत्याह्वयः संज्ञा यस्या इत्यतिशयाह्वयामति- शयोक्तिमिति यावत्। वागीशानां कवीनामुत्कपयोगात्। महितां पूजितामत्यन्त- वल्लभाम्। अलङ्काराणां रोषाणामलङ्काराखानपि न केवलं काव्यस्य धर्मियः। अतिशये वापिशब्दः। परायणमाश्रयमेकं प्रधानमाहु: कथयन्ति कवयः। तथाहि स्वभावोक्तिरपि विशेषोक्त्यनुगामिनी शोभते या यथा वस्थितवत्तुस्वरूपपरिदीपनी। अन्यथा कथञ्वि- दृपि अतिशयाशंसनेन तन्मात्रकथने निर्जीव[:] कीदशः काव्यालङ्कारः? विशेष- लक्षात्वात्तस्य। किं पुनवक्रोक्तयस्तत्तद्विशेपरूपा: उपमारु नकाद्यः? तस्मादलङ्काराण- मपीयमलंक्रियाऽतिशयांक्तिरिति सूक्तमेतत् अलङ्कारा[न्तरा]णामप्येकं परायणमिति । आदिशब्द [१.२१४]संगृहीताः अतिशयोक्तिविकल्पाः केचिदुदाहियन्ते-

परिरम्भेयु रम्भोरु ! पयोधरपराकृतम्। नान्ति मध्यं तवेत्येतत् विपर्यस्यति मे मनः ॥ विपर्यासातिशयोक्ति: ।

नीला नेत्रद्युतिः शुद्धा सुदत्या दन्तदीधितिः। तम्याः संभिन्नयोदत्तो गङ्गायमुनयो: श्रियम्॥ उपमानुगतातिरायोक्ति: ।

निशाः प्रकाशमायान्ति निमग्नशशिमएडलाः ॥ रूपकानुगतातिशयोक्ति:।

नीलया तव लोलाचि ! लोलया लोचनत्विपा। आपूरिता दिशो भान्ति निशापरिगता इव ॥

एवमन्येऽप्यतिशयोक्तिविकल्न अनुगन्तव्या इति।

! इत्यतिशयोक्तिचक्रम् ॥

उत्प्रन्ामालक्षयन्नाह-

अन्यथव स्थिता वृत्तिश्चेतनस्येतरस्य वा। अन्यथोत्प्रेच्यते यत्र तामुत्प्रेचां विदुर्यथा ॥२१६। चेतनस्य सजीवस्य अचेतनस्य निर्जीवस्य वस्तुनः वृत्तिः अरवस्था अ्रन्यथैव विवच्ितप्रकारापेक्षया अन्येनैव रूपेए यथा भवति [तथा] स्थिता वर्तमाना सती यथावस्थानादन्येन प्रकारे अन्यथा उत्प्रेच्ष्यते परिकल्प्यते [68a] यत्र उक्तौ तामेवं- लक्षामुत्परेक्षां विदु: विदन्ति कथयन्ति कवयः। उत्प्रे्य ते अन्यथाक्रियते वस्तुस्थितिः अस्याम् अनया इति वा उत्प्रेक्षा। यथेत्युदाहरति॥ मध्यन्दिनार्केसन्तप्तः सरसीं गाहते गजः। मन्ये मार्तण्डगृह्याणि पद्मान्युद्धर्तुमुत्सुक: ॥२२०॥

द्वितीय: परिच्छेद: १३६

मध्यन्दिने मध्याहने अर्कः मार्तएडः अतिप्रचरडः। तेन सन्तप्ः दग्धो गजः नत्प्रतीकारकाङ्नी सरसीं जलाशयं गाहते प्रविशति इति यथावस्थिनेयं चेतनस्य गज- लक्षसाम्य वस्तुनो वृत्तितत्ता। सेयमन्यथा स्थितम्य अ्न्यथा उत्प्रेक्षा। मार्त्तएडस्य येन सन्तप्तः [तस्य] गृदयासि पन्षासि नत्वादोपजीवित्वान पझमानि उद्धर्तुम उन्मूलयितुम उत्तुकः समीहते गजः। यतः साक्षादपकर्तुम अ्रशक्त्तौ तदाश्रिना- पकारद्वारेशापि स एव प्रत्यपकृतः न्यान्। कतरंतापसंपर्क: सुनरा[म]रक इनि। तद् व्याचष्टे-

स्नातुं पातुं विसान्यनुं करिणो जनग हनम्। तद्वैरनिष्क्रयायेति कविनोत्प्रेचष्य वर्ण्यते ॥२२१॥

स्नातुममन्दवहिस्तारशानतये। पातुम् उदकम्। विसान्यत्तं सृणालानि कपयिनुम् अ्र्प्रन्तस्तप्तेः त्षुत्तर्वलक्षगायाः परिक्षयार्थम्। करिणो मव्यन्दिनार्कसन्तप्रम्य जले जलस्य वा गाहनं सरःप्रवेशो वर्तते। यथास्थिनेयं वस्तुनश्चेतनस्य वृत्तिः कीर्निता। तत् तादशं जलगाहनं वैरस्य सूर्यसन्तारकारिस्यपकाराशयस्य निष्क्रयाय तत्पन्त- पझमोद्रणद्वारेण प्रतिकरणार्थम् इति एवम् अ्रन्यथोत्प्रेक्ष्य अध्यारोप्य वर्ण्यने कथ्यते कविना यथा रसावहं भवतीति॥

कर्णस्य भूषणमिदं ममायतिनिरोधिन: । इति कर्णोत्पलं प्रायस्तव दृष्टया विलङ््यते ॥२२२॥

आयताकि! तव दष्ड्या लाललोचनेन कर्णोपान्तपातिनया विजुम्भमाण- कान्तिद्वारेण कर्शोत्पलं श्रवसावतंसकुवलयं विलङव्यते तिरस्क्रियते, तत्कान्त्या लङ्गन- सम्भावनया तथेत्युक्तम्। यद् वच्यति। दृष्टेरंशुभि: स्पृश्येत न वेति [२.२२३]। किमित्येवं क्रियते ? ममायतिः विजुम्भएं तत्प्रसरं निरुन्धानस्य विघ्नयतः कर्णस्याप- कारिणो भूषणं शोभाकरमिद्मुत्पल तन्मया लङ्गनीयम् इति कृत्वा। प्रायःशब्द इत्युश्प्रेन्ां सूचयति। अ्ररत्राचेतनस्य नयनांशुलक्षशास्य वस्तुनोऽन्यथास्थिता वृत्तिरन्यथोत्प्रेक्ष्य वरर्यत इति॥ नन्वत्र न तव दष्ड्या कर्णोत्पलं सपृश्यते नापि तत्कान्त्या, तथाप्यदर्शनात्। तत्कथमुत्प्रेच्यते ? पूत्र तु तथा जलगाहनदर्शनात् [68b] तादृगुत्प्रेक्षा सम्भवति।

१४० काव्यलक्षपारत्नश्रियाम

इह तुन किव्िद् बीज त्थतनाया: सर्वथा टष्टिकर्शोतलयो: संसर्गाभावादित्याह- अपाङ्गभागरातित्या दष्टरेंशुमिरत्पलघ्। स्टृश्येन वा न वैचं तु कविनोत्प्रेक्य कथ्यते ॥३२३।।

अपाङ्गभागः लोचनोपान्तवेशः तत्र पतन्त्या अवलोकयन्त्या दृष्टेरंशुभि: किरणेः उत्पलं श्रुतिवतंसं स्पृश्येत संमृज्येत। कस्याद्चिदुत्लं स्पृश्यते। नापि तत्कान्त्या तथाप्यदर्शनान्। तत्कथनेवसुत्येद्यते ? पूर्वत्र तु तथा जलगाहनदर्शनात् तादगुत्प्रेक्षा- सम्भावना । अरङ्गनाया: सम्भाव्यमेत्त्। अथ कथन्चित् नेति निर्वन्धः, तदा न वा स्पृश्येत। नात्रास्माकमसिनिवेशः। कथ तहि तथोतोद्षत इत्याह- एवं त्वित्यादि। तुशब्दोऽर्थान्तरग्विक्षायाम्। एवसतिशयोक्त्या नयनांशुभि: स्पर्श कर्णोत्पल सिद्धं कृत्वा अर्थान्तरं यथोक्तत्ोचष्यमनिमिन्तं परिकल्य कविना कथ्यते प्रयुज्यते। ततश्चातिशयोक्तिप्रभावितेयसुत्पेत्ता कल्प्यते। अत एवोक्तम्-

अलङ्कारान्तराणामप्याहुरेकं परायसाम्। वागीशमहिता मुक्तिमिमामतिशयाह्वयाम्।। इति ॥। [ २.२१= ]

लिम्पतोव तमोड़ङ्गानि वर्षतीवाञ्जनं नभः।

तमः कर्तृ अङ्गानि वपूंषि लिम्पतीव, यथा कश्चिचन्दनादिना लिम्पति। नभः कर्तृ अख्जनं वर्षतीव यथा देवा जलं वर्षति। इत्येवंरुपमिदमपि लक्ष्यं न केवलं पूर्वोक्तम्। उत्प्रेक्षाया लक्षणेन अन्यस्थिताया वस्तुवृत्तेरन्यथापरिकल्पनरूपेण अ्र्पन्धितम् उपेतम् भूयिष्ठमत्यर्थम्। उत्प्रेक्षैव इयं न उपमा इति यावत्॥१

१ अत्र पिनष्टोव तरङ्गाग्ररुद्धि: फेनचन्दनम्। तदादाय करैरिन्दुर्लिम्पतीव दिगङ्नाः॥ इत्यारपरामायणाश्लोकं [युद्धका ४. ११५] केचिदाधक पठन्ति।

द्वित य: परिच्छेद: १४१

अरन्ये तूपनालता सत्यत्ने हत्यु द्वाव्य निववभाद-

क पाम्तितुपन आन्तित्विषत्येह सम्पने

केपाऊिचढ़ वाविनातिहोतोसायासुत्ल वयसति व्वमाभ्रान्त:] वि्वानो सन्यने। इवश्रुत्या इबशव्हेन। इयशव्द्रोऽयमुनमालचक इ उच्यने। तरमा वियसुपतेति धान्यन्ति केचित्। इर्य च कल्पना तावडागतविनव्वेन्यह- नेन्यई। निब्ल्नेन आख्यातेन क्रियापधानेन सह कन्यचित उपसान लाह्यप्रर्तीनिनम्तीनि यहमाना यथा[थे]दर्शिनारभापित वचनम् आगमः तकचगव्वादा्तनन्द ।त्रमो[र]देशः प्रमाएमागम इति। तद्तिक्रन्याप्रमाणह्त्य हवशव्ववर्णानात् तैरामयचनमनि- कान्तमुपसेति च भ्रान्तसिति। इवशब्दन्य कापवचसातिकल वन्तिजननं [-01]च प्रति वर्तृत्वं विवनतितममिति।।

नन्वाप्रवचनं न्यायसंवादि प्रमाशम। न उनराप भावितमिति विर्भापिका मात्रेस। न चात्र काचिद् युक्तिः। केवलं श्रद्धमात्रसिि। युक्तिपंत्र विनानप्रयादन्य इर्शयन्नह

लिम्पनेस्तमसश्भौ धर्मः को तु सिच्ते ॥२२६॥

इदं तावदविवादास्पदमुपमानत्वं वश्यचिदुपमेय्र्वं चा[न्यस्य] वम्पुनः तयोद्योस्तुल्यः साधारणो यो धर्मः क्रियालनसो गुरर्पो वा तन्य व्यपेकया समाश्रये हेतुना भवेत, नान्यथा। यथेन्दुवदनयो: कान्त्यावितुल्यधर्मपरिग्रहेण। सा चेयं नीतिरिह नास्तीत्याह-लिस्पनेरिनि लिम्ननिरिह त्रिधैव सन्भवनि, शव्दात्मकः क्रियास्वभावः कर्तृरूपश्रेति! शव्द्तावल्नोषमानं नमसः तयम्तुल्यवर्मादर्गनान्। न हि लिम्पतिशब्दस्य तमसश्च क्रियार्पो गुरालक्षो वा कश्चित् तुल्यो धर्मः प्रतिभाति, येनोपमानोपमेयभावः स्यान चन्द्रस्खयोरिव। ततः क्रियारूपो लिम्पतिरुपमानं भवतु । तस्यापि तमसा तुल्यो न कश्चिद् धर्मोडस्ति येनोपमास्यादिति पश्यन् पृच्छति-लिम्पतेनपमानस्य तमसश्रोषमेयन्य अासी तुल्या धर्मः गुएः कः

२ महाभाष्ये ३,१.७

कीशः समीचयने हश्यने ? न कश्िन्निलप्यमाणम्तादशो धर्मो लभ्यत इत्यथः । नु इति दिनर्के अदुनमानयत इति बेंकं पदस्।।

यदि लेवनमेवेष्टं लिस्पतिर्नाम कोऽपर: । स रव धर्मो धर्मी चेत्यनुन्मत्तो न भापते २२७॥ लपनतेव विवारूपनिध्वमिष्यने तुल्यो धर्मस्तयोरस्माभिरिति यदि मन्यसे तदा लेपनव्यतिरेकेश लिम्पतिर्नाम कोडपरोडव शव्यते धर्मी, यस्यासौ धर्मः स्यात् ? न तावन शव्दस्य लेपनस्यातदाश्रितत्वेनातद्धर्मत्वात् तदर्थस्तु स्यात्। न चार्थ एव धर्म: वाच्यवाचकभावविलक्षणत्वाद् धर्मधर्मिभावस्य सर्ववादिनाम्। तदिदमापन्नं लेपनसेव धर्मो धर्सी चेति। तब विप्रतिष्द्विम् अ्रस्वस्थभापितसिहापनयन्नाह-स इत्यादि। स एव धर्म आशरितो लेपनं नाम येनोपसीयते, स एव धर्मी च आर्ाश्रयो ले:नमेव यहुपमानीस्यान्। इत्येवं व्याहतसनुन्मत्तः स्वस्थचित्तो [69b] न भाषते न वक्ति। किंतु उन्सत्त एव विप्रतिषिद्धमसिधत्ते।तथाहि धर्मधर्मिणोराश्रिताश्रयलक्षणायो- रभेड़े तद्विरोवाद् भेदो लोकशास्त्रपसिद्धः कथमतिवर्तितुमनुसंधत्ते ? न शक्यते। अन्योडप्युन्मत्तो लोकशान्त्विरुद्धाभियायी भवन्भवेत्। नहि तत्य शृङ्गमस्ति। कथं नोनमत्तः । एवं तावलििम्पतितमसोरुपमानोपमेयभावो न घटत इति।।

यदि लिम्पतिः क्रियारूपो नोपमानं शब्दात्मकरतु दूरोत्सारित एव कारकार्थः तहिं कर्तृलक्षो लिम्पतिरुपसानं भवेत। नायं पक्षो विरुद्यत इति परमतमुद्गाव्य निरन्यन्नाह-

कर्ता यदुपमानं स्यान्न्यग्भृतौऽसौ क्रियापदे। स्वक्रियासाधनव्यग्रो नालमन्यद्वेच्ितुम् ॥२२८॥

कर्ता लेपनक्रियां प्रति स्वतन्त्र: कारकविशेषः उपमानं तमसः स्यात् इति यदि मनुप, नैपोऽपि पक्षोऽपरिहृतः । यत्रासौ कर्ता य उपमानीक्रियते स्वस्याः स्वस्य वा क्रिय या लेपनस्य साधने निर्वर्तने व्यग्रो व्यापृतः तत्रोपक्षीणसाम्थ्यः।अत एव क्रिया रदे लिम्पतीत्यस्मिन् भावप्रधाने तिङन्त इत्यतः क्रियाङ्गत्वेनाप्रधानं क्रियाया एव साध्यत्वेन प्राधान्यम्। कॉरकार्थस्तु तदुपकरणं तत्सिद्धौ हेयत्वादप्रधानम्। सर्वत्रैव हि

दितायः परिच्छेद

फलाभिसन्धिना प्रत्न पुनपरीतवन्यथाणुत्पत्या तवशभावेनावेय: पन्चृयाने। कता- निप्पत्तो तुन किकचिन्। तेन फलमय तु उपाहोयन नदुकम-

उपेयं तन्मतं यन्य सिद्धये नत्परिग्रहः ॥ इति। अत एव भावास्यातं कारकतिङन्त का सर्वें विवाधानं गोयते: नव्यावस् तु कारकावाचकं भावार्थ च सर्वमेव व्वभवतः सिद्धाव्थाम्रततवव्वनय प्रथन- भावपरम्। अत एव सर्वत्र गम्यमानताढ् पतदपि गंचने- चत्र 'क्रयापद न श्रयते तत्रास्तिर्भवतिपरः प्रयुज्यते इति। एत्व् विन्नरेव शव्दाथाचन्ताप्नी िन्तितमिति ततोऽवधार्यम्। सर्वनेतत् सर्माभसन्धाय न्यग्सूउी करियापड वत्युक्म। कथमताडन्यर्थंतत् कल्येत ? यत एवं तस्मादन्यदुपमेयासिमतं तमी व्यपेजितुसुसमान- भावेनाश्रयितुं नालं शक्ोति। कथमेका स्थाली पाकमेकं साधयन्ती तदेव पाकान्न साधयितुमीहते। उपमानं च प्रसिद्धसावर्म्येश साध्यसाधनसुच्यते। यथा कान्न- त्वेन प्रसिद्धेन चन्द्रेण मुखं कान्तं साध्यते, चन्द्र इव मुखं कान्तमिति। तर्द्वादह लेपनक्रियासाधनपरायणाः कर्ता न तमस्तथा साधयितुसुत्सहते, अ्रसम्भवान्। स्वत्रियापरित्यागेन तु उतमानं भवढ भवेत्। तदा लिम्पतीव तम इति नंगच्छने। नहि लेपनक्रियामकुर्वन् लिम्पति नाम तन्निमित्तत्वादम्य व्यपदेशस्थ। अतिप्रसङ्गाच्च। ततश्र यदि लिम्पति कथं तमस उपमानम्, अथोपमानं कर्थं लिम्पति इति व्याहतमेतत्।। स्यानेतत्। यथा स्वक्रिया न विरुद्धयते, उपमानं च तमसः स्यात तथोच्यते- यो लेपनं करोति तेन तुल्यं तम इति सर्वं सुस्थम्। तदेतदुद्भाव्य निराकुवंन्राह- यो लिम्पत्यमुना तुल्यं तम इत्यपि शंसतः । अङ्गानीति न सम्बद्धूं सोऽ मृग्य: समो गुखः ॥२२९॥ यः कश्चिद् देवदत्तादिलिम्पति लिपिक्रियामाचरति अमुना तेन लिपिक्रिया- विशिष्टेन कर्त्रा तुल्यं तम इत्येवमपि यः शंसति घटनां मन्यते, तस्यैवं शंसतो योजयतो वादिनो मतेन यद्तल्लिम्पतीवाङ्गानीत्यत्राङ्गानीति व्याप्यपदं तत्सम्बद्धं न स्यात् असङ्गतं भवेत्। तथा हि यदा लेपनमात्रं व्याप्यनिरपेक्षमात्मसमवेतं भवना- दिवत् करोतीति शस्यते, तदाङ्गानीति व्याप्यं केन सम्बध्यताम् ? लेपनेन कर्तृमात्रानु-

१४१ काव्यलक्षसरनश्रियाम् चन्धिना। अलव्धसत्तन्वमर्यान्तरवद्सङगतमङ स्यादिति यावत्। ननु योऽङ्गानि निन्न न नेन मुल्यं तनो वियतायां कथससस्बन्ध :? नन्वेवसपि लेपनविषयमङ्गमर्थान्तरम् अपेकसास: कर्ना कथमर्थान्तर्र तसोऽपेकितुसीष्े? लेपनं तु आात्मगतं भवनादि- वदहवदनर्थान्तरसविनिर्भागवर्ति निर्वर्तयन्नपेक्षतापि तमः अन्युपगतमेतत्। इदमपि वा भवे कशच्चित्। तथापि नोपसानोपसेयभाघ, साधर्स्यादर्शनादिति। नूलनुद्दरन्नाह- सोडपीत्यादि। पूर्व साधम्यमभ्युपगम्य सर्वमुक्तं येन गुऐेनोपमा सोऽपि समः साधारसो क्वयो: वृत्तेः, कान्त्यादिवत्। गुणो धर्मो मृग्यः अ्रन्विष्यताम्। इह् तावन दश्यते। तथाहि लेपनं तावत् कर्तु रेव धर्मः न तमसः, केवलं तत्रोत्प्रेक्यते नापि [70:] धर्मान्तरं साधारणन् इहास्ति, विर्वाक्ततं वा। यद् वच्यति न तथा लिम्पती लेपादन्यढत्र ग्रतीय[ते] इति।। कथमिव नास्तीति वैधम्यदष्टान्तेन स्पष्यन्राह- यथेन्दुरिव ते वक्त्रमिति कान्ति: प्रतीयते। न तथा लिम्पतौ लेपादन्यदत्र प्रतोयते ॥२३०॥ इन्दुरिव ते वक्त्रमिति प्रयोगे कान्तिरुभयोः समो गुराः प्रतीयते दृश्यते यथा तथा तद्वत्। लिम्पतौ लेपनकर्तरि लेपाद्धर्मादन्यत्र। धर्नान्ारं तमस्तुल्यं न प्रतीयते, यत उपमा स्यात्। लेपस्तु लिम्पतावेव वर्तते न तमसीति किमाश्रयेयमुपमा स्यात्॥ तदेवं प्रमाणसंवाद्याप्भापितमतिक्रम्य कैश्रिदिवश्रुतिजनितभ्रान्तिरुपमीकृतेय- मुत्प्रेक्षेति निगमयन्नाह-

अङ्गकर्मा च पुंसैवसुत्प्रेच्यत इतीष्यताम् ॥१३१।। यत एवं तत् तस्मादुपश्लेषणं लेपनक्रियारूपमर्थोऽभिधेयम्। ध्वान्तं च तमः कर्तृ अङ्गं च कर्म व्याप्यं यस्य स तादृशो लिम्पतिर्धातुरेवमुक्तेन प्रकारे वस्तुनो लिम्पदपि तमोडतिघनत्वात् लिम्पतीवेति उत्प्रच्यते परिकल्प्यते पुंसा कविना तदर्थस्यो- त्प्रेच्षितत्वात्। अभेदाव्यवसायेन शब्द उत्प्रेच्यते इत्युक्तम्। ततश्चोत्प्रेक्षैवेयमित्येव- मिष्यताम्, नोपमेति। तस्मादितीदमपि भूयिष्ठम् उत्प्रेक्षालक्षणान्वितमिति सिद्धम्। अयमेव न्यायो वर्षतीवाञ्जनं नभ इत्यत्राप्यनुगन्तव्यः।।

द्वितीथ: परिच्छेदः

वयवहारार्थमुसपेत्षासूचकान, शव्दान् दशयश्राह- मन्ये शङ्कें ध्रुवं प्रायो नूनमित्येवमादिमिः । उत्येच्ा व्यजते शब्देरिवशव्दोऽपि नाहशः ॥२३२।। इत्येवंरूप: शब्दराशिरा िर्येपां तकयानि कल्पयामि उत्पश्यासि यथेत्येवमादीनां तः शब्दरुत्प्रेक्षा उत्तलक्षणा शव्दान्तरोक्ताप्यव्यक्ता सती व्यज्यते दात्यते। इव- शब्दोप्युक्तेन विधिना ताहश उत्पेक्षाव्यञ्जकः । न केवलमेत इनि ॥

॥ इत्युत्प्रेक्षाचक्रन् ॥

सूक्ष्मलेशसाधारणप्राधान्यकथने न हेतुं निदशयन्नाह- हेतुश्च सूनत्मलेशौ च वाचामुत्तमभृपणम्। कारकज्ञापकौ हेतू तौ च नैकतरिधौ यथा॥२३३॥

हेतुश्च सूत््मो लेशश्चेति त्रयमेतद् वाचां काव्यानामुत्तमं प्रधानं भूपरम अलक्कारः। उत्तमभूपणमेवैतत्त्रयम्। नत्विदमेव अरतिशयोक्त्यादेरपि तथाभावात्। एवं च ब्रवता [यद्भामहोक्तिविरोधो] भवति, तन्निरस्तम्। [तथा च]- हेतुश्र सूक्ष्मलेशौ च नालङ्कारतया मताः । समुदायाभिधेयस्य वक्रोक्त्या नाभिधानतः । इति। [काव्यालङ्कारे २. ८६]

इह जनको बीजादिर्गमक्च धूमादिरिति हेतुद्वयं दृश्यते। तत्र कतमोऽयं हेतु: ? द्विविधोऽप्यत्र गृहीत इत्याह-कारकेत्यादि। कारको भावाभावरूपस्य कार्यस्य जनका, ज्ञापकश्च सत एव कस्यचित् सम्बन्धात् [71a]कुतश्चित्प्रतिपादक इति कारकज्ञापकी हि भुवि ज्ञेयौ। तौ च कारकज्ञापकौ। नैको विचित्रो विधः प्रकारो ययोरिति नैकविधौ,भवतः। जन्यकार्यवैचित्र्यात्। यथेत्युदाहरति ।।

उत्पादयति सर्वत्र प्रीतिं मलयमारुत: ।२३५।।

१४६ अथमनुभूयमानो मलयमारुतो दत्तिसोऽनिलः सर्वत्र लोकस्य प्रीति प्रमोदसुत्पादयति करोति। किंविशिष्टः? आ्रन्दोलितानि आ्र्रकम्पितानि अप्रौढ़ानि अभिनवानि चन्दनद्रुमाणां पल्लवानि येन स ताहशः सुरभि: शिशिरो मृदुश्च उत्पादयति इति प्रकृतम् ।।

ननु किमत्र भूपएम् ? केवलमनेनैतत् क्रियते इति स्वरूपकथनमात्रम। विशेपस्तु न कश्चित। विशेषरूपश्चालद्वार इति विशेषं योजयन्नाह-

अलङ्कारतयोदिष्टं निवृत्तावपि तत् समम् ॥२३५॥

प्रीतेरुत्पादने करो योग्यास्यानुरूपस्य स्वभावस्यान्दोलितेत्यादिनोद्भावितस्य सुरभित्वादेरुपबृंहएं प्रतिसंस्करणं यदेतत्, तदत्र प्रयोगेऽ[लं]कारतया काव्यभूषण रूपेणा उदिष्टं विवचितं विशेषरूपत्वात्। न पुनरनेनैतत् क्रियते इत्यर्थमात्रं तस्य तलङ्कार्यत्वात्। अयं भावकार्यः कारकहेतुरपाकृतः, प्रीतिसत्ताकरणात्। यदेतद्ाच कारि दर्शितं रूपं तदिदं निवत्तावभावेऽपि कार्ये न केवलं भावे। समं तुल्यम, अभावम्यापि कस्यचित् तेन करादिति॥

तढदाहरति-

चन्दनारण्यमाधूय स्पृष्टा मलयनिर्भरान् । पथिकानामभावाय पवनोऽयमुपस्थितः ॥२३६।। चन्दनानामरएयं वनमाधूय आरन्दोलयित्वा सौरभ्यं मान्दं चानेन सूचितम्। शैत्यमुद्धावयति- मलये महीधरे निर्भरान् सानुदेशपातिनी वारिधाराः स्पृष्ट्रा आरमृश्य अरयं दक्षिणः पवनो मनोहरः पथिकानां विरहिणामभावाय निधनार्थमुपस्थितो विजम्भत इति।

कथमेवंप्रीतिकरो मारुतो मृत्यवे भवतीत्याह-

अभावसाधनायालमेवंभूतो हि मारुत: । विरहज्वरसम्भूतमनोज्ञारोचके जने ।।२३७।।

द्वितीय: परिच्छेद: १४७

एवंभृन आधूतचन्दर[ना]रसयः स्ृष्टसलयनिभी रम्यो सारतः अ्ररभावस्य दशन्याः इशायाः साधनाय करणार्थन अलं सनर्थः। हिशब्हो वाचायुक्ती प्रसिद्धो वा। कस्मिन् विपये? मनोज्ञानि रन्यासि रागजनकानि वन्ननि सलयमारुनादीनि तेपु अरोचकं विद्वेप: । विरहः प्रियजनवियोगो उवरः सन्ावरपत्वान् तनः संभूतं जातं मनोज्ञारोचकं यस्य जनत्य तकमन् विपये तस्या [71b]भावं साधयनि। स हि नाहशः पवनो विरहज्वरमतिनरां वर्दयन निधनं विधत्ते विरहिणाम्। अ्रयमभावकार्यः कारकहेतुः पथिकाभावकरणादिति ॥ इह तावद्वावाभावरूपेगा द्विधा कार्यम्। तत्राभावरूपं कार्य निर्वत्यविकार्यप्राप्य- भेदेन त्रिधा सिदयने। अभावरूपं तु प्रागभावादिरूपेण चनुर्धा। तत्र भावत्रिविधे कार्ये हेतुव्यापारं निरूपयन्नाह- निर्वर्त्ये च विकार्ये च हेतुत्वं तदपेक्षया। प्राप्ये तु कर्मशि प्रायः क्रियापेक्षैव हेतुता ॥।२३=॥ निर्वरत्यं यदसदेव प्रागभावरूपेण व्यवस्थितं क्रियने घटादिवन्। यस्य सत एव अवस्थान्तरं क्रियते तद्विकार्यम्। लूयमानकाएडादिवत्। तम्मिन निर्वर्त्ये विकार्ये च कमणि विषये हेतुत्वं कारकत्वं तयोनिर्वत्यविकार्ययोरपेन्षया समाश्रयगोन हेतुत्वं जनकत्वं द्रष्टव्यम्, द्वयोस्तथोत्नाद्यत्वात। वस्तुम्वरूप एव कारकव्यापारो न क्रियामात्रे। प्राप्यते क्रियया संबध्यते केवलं न निर्वत्यते नापि विक्रियते वेदवद्ध्ययनेनेति प्राप्यम। तत्र कर्मशि व्याप्ये हेतुता कारकत्वं क्रियां व्यापारं तद्विपयामपेक्षते आश्रयतीति! क्रियापेक्षैव न कर्मस्वरूपापेक्षा। अरन्नापि क्रियासंवन्धनं रूपान्तरं क्रियत इति विकार्यत्वम् त्र्प्रस्तीति चेदाह- प्राय इति। यद्यपि वस्तुगतिरीदशी तथापि प्रायो बाहुल्येनैव प्रतीयत इत्यर्थः ॥ कीदृशो निर्वत्येहेतुरिति पूर्वाक्तमनुस्मारयन् श्र्राह- हेतुर्निरवतनीयस्य दशितः शेषयोदयोः। दत्वोदाहरणदन्दूं ज्ञापको वर्णयिष्यते।।२३६।।

हेतुर्निर्वर्तनीयस्य कमणो भावरूपस्याभावरूपस्य च हेतु: कारको दशित उदाहतः । संप्रति शेषयोरनुक्तयोद्वयोः । विकार्यप्राप्ययोः सम्बन्धि उदाहरणयोद्वन्दवं युगलं दत्त्वा प्रदश्य पश्चात् ज्ञापको हेतुव्णयिष्यते उदाहरिष्यत इति ॥

१४=

उत्प्रवालान्यरण्यानि वाप्य: सम्फुल्लपङ्गजाः । चन्द्रः पूर्णश् कामेन पान्थदृष्टेविषं कतम् ॥२४०।। उद्दतानि प्रवालानि पल्लवानि येषां तान्यरसयानि वनानि। संफुल्लं विकसितं पङ्कजं यासां ताश्च वाप्यो दीर्घिकाः। चन्द्रः पूर्णः पर्याप्तः। सर्वमेतन्मनोजं वस्तु पान्थानां विरहिणां विरहज्वरसम्भूतमनो[विकारयुक्त]नां दृष्टेश्रनुषो विषम् अरविषह्यत्वात् कृतं विषरूपेण परिणामितम् कामेन मन्मथेन, तद्वशात्। तेषां तद्दृष्टि- मूर्छाकरत्वात्। जितमन्मथानां तु किं तैरिति कामेनेत्युक्तम्। अरयं विकार्यहेतुः काम:, तेन तादशाप् अरस्यादीनां सतामेव पान्थदृष्टिविषरूपेण विकृतत्वादि[72a]ति।। मानयोग्यां करोमीति घियस्थाने कृतां सखीम्। बाला भ्रभङ्गजिह्ाक्षी पश्यति स्फुरिताधरम् ॥२४१। मान: प्रातिकूल्यं प्रियविषयं भ्रभेदाव्याहारादिरूपं तत्र योग्ये दृष्टे तस्मिन् मानं निर्वाह्यामि न वेत्येवंरूपमीमांसाभ्यासो वा तां करोमीति कर्तु प्रागेव माननिर्वाहं परीक्षमाणा सती बाला काचिदङ्गना भ्रुवोर्भङ्गेन विकारलीलया जिह्ममारोपकोपकुटिलम् अत्ति यस्याः सा ताहशी पश्यति। स्फुरिताधरम् स्कुरितः कृतरोषलोलोऽधरो यस्मिन् दर्शन इति क्रियाविशेषाम्। किं पश्यति ? प्रियस्य जीवितनाथस्य स्थाने भूमिकायां कृतां व्यवस्थापिताम् अयमसौ मे प्रिय इनि तद्रूपेण परिकल्पितां सखींम् काञ्ित् पश्यतीति प्रकृति प्राप्य हेतुरयं निर्वर्तनविकारव्यतिरेकेण सखीविषयस्य दर्शनमात्रस्य बालया साधनादिति। एवं कारकहेतुस्त्रिधोदाहतः ॥

ज्ञापकमुदाहरन्नाह- गतोऽस्तमर्को भातीन्दुर्यान्ति वासाय पच्तिण: । इतीदमपि साध्वेव कालावस्थानिवेदने ॥२४२॥

अर्कः सूर्यः अस्तम् अदर्शनं गतः। भाति इन्दुः चन्द्र उदितः। पत्िसश्च वासाय निलयार्थ वासं वा यान्ति इतस्ततः । इत्येवंविधमिदं लक्ष्यमनपेतिततादृश- विशेषं स्वरूपकथनमात्रमपि प्रागेव प्रतिसंस्कृतमन्यत् साधु समीचीनं भूषणमेव नान्यथा। कुत्र ? कालस्यावस्था अत् प्रदोषलक्षणा तस्या निवेदने ज्ञापने सूर्यास्तमयादिना

द्वितीय: परिचछ्ेद: १४६

हि तदव्यभिचारिणा रजर्नामुखमान्यायने। इनि ज्ञापकहेतुग्यं द्रषव्य इति। अ्रनेन चेदं निपिद्धम-

गतोऽस्तमर्को भातीन्दुर्यान्ति वालाय पचिसाः। इत्येवमादि किं काव्यं वारतमिना प्रचक्षने ॥ इति । [काव्यालङ्कारे . =s]

देहोष्ममिः सुबोधं ते सखि ! कामातुरं मनः ॥२४३.

इन्दो: पादानामत्यन्तशिशिराणां किरणानाम् अरवव्येस्तैर नपनेयेः चन्दनाम्भसां मलयजरसचर्चीपचाराणामसाध्यैर वध्यैः प्रत्युत उद्दीपनैःयैर्देहस्योष्मभिः सन्तापेनिमित्तैः तव कामेनातुरं मन्मधमथितम मनः सुबोध सुज्ञातं व्यक्तमवगम्यने। व्यवहितमपि तादशां देहोष्मणां तथाविधमनोनान्तरीयकत्वात्। सखीत्यामन्त्रयने ॥

पन्थानमेवमनुसरद्भिरयमलङ्कारः काव्येपु लक्षणीय इत्यतिदिशन्नाह-

इति लक्ष्या: प्रयोगेपु रम्या ज्ञापकहेतचः ! अभावहेतवः केचित् व्याक्रियन्ते मनोरमाः ॥२४४॥

इत्येवंविधिना ज्ञापकाश्च ने हेतवश्चेति ज्ञापकहेनवो रम्या मनोहरा: प्रयोगेषु काव्येषु लक्ष्या ज्ञातव्या: स्वयं च प्रयोक्तव्याः । तड् यथा-

[72b]निवृतिं परमां वक्ति वक्त्रं तव नितम्बिनि !

जुम्भितं श्वसितं कम्पः कार्श्य मूर्त्ाकुलं वचः । वदन्ति तव तन्वङ्गि ! विरहज्वरवेदनाम्॥

दृष्टिरामन्थरा ताम्रा ताम्यत्तरलतारका। रागाभिभवमाचट्टे मृगाच्ति ! तव दुजयम्॥ वराङ्गि ! तव दुर्वारमुखरस्तोकदूषएः। सुरतोत्सवसंकल्पमाकल्पः कथयत्ययम् ।। इति।

१५०

एवं भावत्वभावहेतुरुदाहनः । इदानीमभावाश्च हेतवश्चेति अ्र्रभावहेतवः केचिन् कतिपये न सर्वे, विकल्नानामानन्त्याद्, व्याकिकयन्ते उदाडियन्ते मनोरमा रसावहा इति॥।

अनभ्यासेन विद्यानामसंस्गेए धीमताम्। अतिग्रहेरा चाक्षाणां जायते व्यसनं नृणाम् ॥२४५॥

विद्यानां गुरादोपविवेकभूमीनां त्रयीप्रभृतीनाम् चतुर्वर्गशास्त्राणां विदन्त्याभि: चनुर्वर्गमिति कृत्वा, अनस्यासेन श्रुतचिन्ताभावनालक्षएस्याभियोगस्याभावेन। अनभ्यस्तविद्योऽपि यदि वृद्धोपसेवी, तावतार्थेन मोच्षयते। यथोक्तम्-

न सज्जनाद् दूरतरः क्चिद् भवेत्, भजेत साधून् विनयक्रमानुगः । स्पृशन्त्ययत्नेन हि तत्समीप [गं] विसर्पणास्तद् गुणपुष्परेएावः।। इति। तद्पि नासतीत्याह- धीमतां शास्त्रज्ञानां नयव्यवहारिामसंसर्गेश संसर्गस्य संगतेरभावेन धीमत्संसर्गरहितोऽपि यदि प्रविनीतः स्यात्, न विपद्यते। तद्पि नास्ति। अक्षाणामिन्द्रियाणां चसुरादीनामापायिकविष[य]प्रवृत्तिरोधरूपस्य निग्रहस्य जयस्याभावेन च हेतुना नृणां पुसां व्यसनं विपत्तिर्जायते। नात्र संशयः। तस्माद्विद्याभ्यासादिमता पुंसा भाव्यम्। अत्र विद्याभ्या[सादै]रनुत्पादान् व्यसनं भावरूपं कार्यमुद्गवतीति भावकार्यः प्रागभावः कारकहेतुरिति ॥

गतः कामकथोन्मादो गलितो यौवनज्वरः । क्षतो मोहश्च्युता तृष्णा कृतं पुखयाश्रमे मनः ॥२४६॥ कामो विषयो भोग:। तस्य तत्र वा कथा साभिलाघोडभिलाप: चेष्टा च तादृशी प्रशमपरिपन्थिनी। सैवोन्मादो विभ्रमः, विकारप्रपञ्च्लक्षणात्वात्। स तावद् गतो विरतः । यौवनं तारुए्यम् कार्यपक्षपातिविनयस्वास्थ्यविरुद्धमत्यन्तराग परिद हकत्व्रात् ज्वरः । सोऽपि गलितो विगतः । मोहः संसारे दुःखात्मके सुखमिति विपर्यासः । सोऽपि क्षतः क्षीणः। तृष्णापि तदनुसारिणी विषयाशक्तिलक्षणा कयुता नष्टा। ततश्र पुरयाश्रमे धर्मविपये विरागैकरसे मनः [73a] चित्तं कृतं निवेशितमिति

द्विनीय: परिच्छुदः १५१ कश्चित्पश्चिमवयोवर्ती [73a] निविरसः कथयति। अरत्र का्मन्मादादनामुनसन्नानामे- वास्तमयाद् धर्ममार्गे मनिजतिति भावकार्य: प्र्ध्वसाभावः कारकहेतुरदाहन इनि॥ वनान्यमूनि न गृहाण्येता नद्ो न योपिनः । मृगा इमे न दायादास्तन्मे नन्दति मानसम् ॥२४७।!

अमूनि इमानि हृश्यमानानि वनान्यरण्यानि शान्तानि न गृहारयनेकादीनय- दीनान्येताश्च लक्ष्यमाणा नदो निन्नगाः भिषकादिकना न योपिती विषयवियमूर्धा- भूमयः । इमे च सृगा तृगोदकमान्रवृत्तयः तपस्विजनायमाना न दायादाः तनया[दि]- स्नेहबन्धानर्थहेनवः। यत एवमेतत्सर्व कल्याणमुपम्थितं कुनश्विद् दैवान तन नन्मान्मे मानसं नन्दति परं प्रीत्युत्सवमनुभवति इति कश्िन् गृहचारकविरक्तमतिः वनप्रम्थं कब्िदासाद्य अभिनन्दति। अत्र वनगृहादीनामन्योन्यम्मिन्नभावान् उक्न विधिना मनोनन्दनमुत्पद्यत इचि भावकार्योऽयमितरेतराभावः कारकहेतुरादशित इति ॥

अतस्तेषां विवर्धन्ते सततं सर्वसम्पदः ॥२४८॥

आर्याणां सतामत्यन्तमेकान्तेनासन्नास्ति अनालोचितं सदसदित्यविचारितं दोषरूपं चेष्टितं चरितम्। सर्वदा विमृश्यकारिण एव ते, तल्लनणत्वादार्यागाम्। अन्यथा तद्भावहानेः । यत एवमतः कारणात् तेषामार्याणां सततं नित्यं सर्वाः सम्पदः विभूतयः ऐहिक्यः साम्परायिक्यश्च वर्द्वन्ते प्रकर्ष गच्छन्ति। स्थितिरेषा सताम। इह सर्वथा अनालोचितचेष्टिताभावात्सम्पद्धनं फलमुपजायते इति भावकार्योऽत्यन्ताभावः कारकहेतुनिंदर्शित इति॥

उद्यानसहकाराणामनुद्धिन्ना न मञ्जरी। देयः पथिकनारीणां सतिल: सलिलाञ्जलिः ॥२४९॥

उद्याने प्रमदवने सहकाराणं चूतानां मञ्जरी कलिका अनुद्धिन्ना उदिता न किम् ? नैव। ततः किमित्याह- देय इत्यादि। पथिकनारीणां विरहिणीनां मनोज्वस्तु दर्शनज्वलितविरहानलद्ग्धानां लोकान्तरं गतानामिदानीं सतिलस्तथास्थितेस्तिल- संयुक्त: सलिलस्य अञ्जलिर्देयो दीयतां, किमद्यापि प्रतीच्यते ? इहानुद्भेदप्रागभाव:

उद्धेदरूप: पथिकनारीनिधनस्य जनक इति अ्र्रभावकार्यः प्रागभावः कारकहेतुः आविष्कृतः । प्रध्वंसाभावादयस्त्रयोडभावहेतवोऽभावकार्या नोदाहतास्त उदाहियन्ते-

अदष्टया हरिसीदष्ठस्तस्यास्तत्त [दनु]स्मरन्। व्यर्थजीवितसंकल्पः सोडयमञ्च्ति पञ्नताम् ॥

[73b]पद्मिनीयं न सा तन्वी पद्ममेतन्न तन्मुखम्। इन्दीवरमिदं चन्ु्न्न तदित्यसवो गताः ॥

न कदाचिद्भूत्तन्व्यास्तस्या विनयविभ्रमः । इति ध्यायन्नयं लोक: परैति परलोकताम्॥ ज्ञापकहेतुश्च कश्चित् अभावोऽभावविष[य]: प्रदर्श्यते-

भ्रभङ्गविगमस्तन्वि ! तव कोपविपर्ययम्। तरस्य जीवितमाचष्टे दष्टे: प्रकृतिमादिशन्॥ इति।

त्र्प्रभावहेतुप्रस्तावमु-संहरन्नाह-

ग्रागभावादिरूपस्य हेतुत्वमिह वस्तुनः । भावाभावस्वरूपस्य कायस्थोत्पादनं प्रति ॥२५०॥

प्रागभाव आररादियस्य प्रध्वंसाभावादे: तद्रूपं स्वभावो यस्य वस्तुनः पदार्थस्य। व्यावृत्तानुवृत्तबुद्धिग्राह्यत्वाद् अर्रभावस्यापि भाववद्वस्तुत्वं न विरुध्यते। हेतुत्वं कारकत्वमिह प्रस्तावे दशितमिति शेषः । कतरत्कार्यमधिकृत्येत्याह- भावेत्यादि। भावो विधिरभावः प्रतिषेधः । तदुभयं स्वरूपमात्मा यस्य तस्य [भावा]भावस्वरूपस्य चेति प्रत्येकं योज्यम्। नत्वेकमुभयात्मकम् इति कार्यस्य फलस्य उत्पादनं प्रतिक्रिया- मुद्दिश्य इति॥

चित्रहेतूनधिकृत्याह-

दूरकार्यस्तत्सहजः कार्यानन्तरजस्तथा। अयुक्तयुक्तकारी चेत्यसंख्याश्रित्रहेतवः ॥२५१।।

द्वितीयः परिच्छेन: १५३

दूरं हेनुव्यापारविपयान्तरगतकार्य यम्यसतथा। नेन कार्वेसत्मीयेन सह युगपजायने तत्सहजः फलसमनकालभार्वत्वर्थः। कार्य प्रशनमुतधने, तत्या[न]न्नं पश्चाद्वेतुर्जायते इति कार्या[न]न्तरजः । तथा ससुचचे। कयुकनुचितं कार्य करोति युक्तमनुरूपं करोनीति च राशिद्रयम : अयक्तकारी युककारी चत्वर्थः । त्र्रयुक्तयुक्त- कार्यो चत्यपि पाठः। ततवं व्यास्येयन- त्रयुक्तं युक्ं च कार्यं चयो: पत्येकं तावत् युक्तायुक्तकार्यों। अयुक्तकार्यो युक्तकार्यश्च्वेत्यर्थः। इत्येवंप्रकाराश्चिताः प्रसिद्धहेुविपरीता अपूर्वरूपा आर्रश्वर्यभूता: हेतवोऽसंख्याता अ्र्रनवधयो विकलानामानन्त्वादिति ।

नन्वेवंभूते न कश्िन्तुख्यो हेतुरुपलच्यते। नत्कथनेतत्तन्भव इत्याह-

तेऽमी प्रयोगमार्गेषु गौणवृत्तिव्यपाश्रया: । अत्यन्तसन्दरा इष्टास्तदुदाइनयो यथा ।२५२।।

ते अमी अनन्तरोक्ता दूरकार्यादयश्चित्रा हेतवः न मुख्या इष्यन्ते! किं तहिं? गौणी गुएनिवृत्ता प्रसिद्धिविपयविपरीता समारोपिता वृत्तिर्व्यवस्था हेनुभावस्वभावाः व्यपाश्रयोऽधिष्ठानं येषां तस्यां वा ये व्यापाश्रया गोणा इति यावत्। प्रयोगा: काव्यानि मार्गा: पन्थानः । त्रथ विशेषव्याप्तिहेतुत्वात् तेषु सर्गबन्धादिु [74a] प्रयुक्का अत्यन्तम् एकान्तेन सुन्दरा मनोहरा हष्टा लनिताः । के पुनस्ते ? येपां चित्रहेतुना- मुदाहृतयः प्रयोगा उदाहियन्त इति कृत्वा। ताः किम् ? प्रतिपाधन्त इति शेप:। यथेति निदर्शयति।।

त्वदपाङ्गाह्वयं जैत्रमनङ्गास्त्रं यदङ्गने। मुक्तं तदन्यतस्तेन सोऽप्यहं मनसि चतः ॥२५३॥

अङ्गने! अङ्गजस्य कामस्य अस्रम् आयुधं जैत्रम् जगज्जयशीलं तवापाङ्गमपाङ्ग- दर्श नमित्याह्वयोऽभिधानमस्येति त्वदपाङ्गाह्वयं यदिदं तत् त्वया मुक्तं चिप्तमन्यतोः अन्यस्मिन् जिगीषिते पुरुषे कचित् तेनान्यतो मुक्तेन सोऽप्यहं यो न लक्षीकृतः मनसि कृतो हतः । न केवलं यत्र मुक्तं स एवेत्यपिशब्दः। तदेतच्चित्रम्। प्रसिद्धं ह्यसत्रं यत्र प्रयुज्यते तं विषयं चिणोति। इदं त्वव्यापारगौरवं वस्तु हिनस्ति इति दूरकार्यः चित्र- हेतुरीद्शः प्रतिपत्तव्य इति ॥

काव्यलक्षसारत्नश्रियाम

आविर्भवति नारीणां वयः पर्यस्तशैशनम्। सहैव विविधैः पुंसामङ्गजोन्मादविभ्रमैः ॥२५४॥

नारीखां वयः पर्यस्तं चिप्तं तदुपमादिनोदयात् शैशवं बाल्यमनेनेति पर्यस्त- शैशवं यौवनमिति यावत्। अङ्गजः काम उन्माढ़ो विकारहेतुत्वात्। तस्य विभ्रमाः तद्नुरूपा दशाविशेषास्तैः कार्यभूतैविविधैर्नानाप्रकारैः चन्षुःप्रीतिमनःसङ्गसंकल्पो- त्पत्तिनिद्राभङ्गादिभिः१ पुंसां सम्बन्धिभिः सह युगपदेवापूर्वाचारः समाविर्भवति उदेतीति चित्रमेतत्। प्रतीतो हि हेतुः कार्यात् पूर्वभावी तदुत्पादयति। अ्प्रयं तु हेनु: सहैव कार्येण जायते इति कार्यसहजश्रित्रो हेतुरेवीविधो बोद्धव्यः॥

पश्चात् पर्यस्य किरणानुदोर्ण चन्द्रमण्डलम्। प्रागेव हरिणाक्षीखामुदीर्णो रागसागरः ॥२५५।।

हरिणाक्षीणां राग: पुरुपाभिलाषः। सागरो वैपुल्पादिना। प्रागेव यावन्नेन्दु- रदेति उदीर्णो वृद्धिमगमत्। पश्चाद्रागसागरोदयानन्तरं किरणान् पर्यस्य दिन्ु वितिष्य उदीर्णमुदितं चन्द्रस्य मएडलमित्यपूर्वोडयं हेतुः। यः कार्यादूर्ध्वमुदेति इति कार्यान्तरजश्चित्रहेतुरेवंरूप इति ॥।

राज्ञां हस्तारविन्दानि कुड्मलीकुरुते कुतः। देव / त्वचरयद्वन्द्वरागवालातप: स्पृशन् ॥२५६॥

देव! तव चरणयोर्द्वन्द्वस्य युगलस्य रागो बालश्चासौ आतपश्चेति बालातपः तरुणातरणिकिरएसुन्दरः, लोहितत्वादिति। राज्ञां हस्तारविन्दानि कान्त्यादिना स्पृशन् अभिसारित्वेनामृशन् सन कुतः कस्मात् कुड्मलीकुरुते मुकुलयति। अ्रञ्जलि- प्रखामत्वेनायुक्तमेतत्। बालात्तपो हि पद्मोन्मीलनहेतुः।अयं त्वपूर्वो [74b] बालातपो यः पद्मानि निमीलयतीति। अनुचितकार्यकरणात् अरयुक्तकारी चित्रहेतुरेवंविध इति॥

१. दङमनःसङ्गसँकल्पा जागरः कृशतारतिः। होत्या गेन्मादमूचछान्ता इत्यनङ्गदशा दश॥

द्वितीयः परिच्छेद: १५५

पािपद्मानि भृपानां सक्कोचयितुमीशते। त्वत्पादनखचन्द्राणामचिप: कुनदनिर्मला: :२५७ हेव! ता पादानां नव्वाश्रन्द्ाः कान्त्याहिन तेवानथिक: किरसा कुन्दुकुसुम- निर्मलाः शुद्धा: सूपानां राज्ा पाणीन पममानि कान्त्याविना सक्केचयितुं प्रशतिकर- सम्पुटरूपेण मीलयिममीशने कलरन्ते । युक्तकार्र चित्रहतुरेवंविधः, चन्दतः पक्ठज- संकोचस्योचितत्वादिति ।।

हेतुमुपसं हरन्नाह]-

इति हेतुविकल्पस्य द्शिना गनिरीदृशी।

इति कथितेन विधिना हेताविकल्पस्य प्रभेदन्य सामान्यरूपानुगतन्य गतिः स्वरूपमीद्टशी कथितरूपा दर्शिता अतिपाढिता ॥

॥ इति हेतुचकन् ॥

सूक्ष्ममालक्षयन्नाह- इङ्गिताकारलच््योऽर्थः सौच्म्यात् सूकष्म इति स्मृतः ।२५=। संप्रति सूक्ष्मो लक्ष्यते। इङ्गितं कस्यचिदन्तर्गतस्य भावस्य ज्ञापनार्थ तादृशि प्रस्तावे बुद्धिपूर्वकं क्रियमाणं ताहशं कायिकं चेष्टितम्। आर्कारस्तु स्वयमेव भावानु- रूपमाविर्भवन् तत्सू चकमवस्थान्तरं शर्रीरस्येत्यनयोर्भेदः। ताभ्यां लक्ष्यो गम्योऽर्थः कश्चिदन्तर्मात्राधिरूढः सुरतोत्सवादि: सूच्मः इति स्मृतो विज्ञायने तज्जैः। कुतः ? शब्दालोकातिवर्तिनो वस्तुनः कायविज्ञप्तिमात्रेण तादृशेन लक्ष्यतया सौचम्यात् सू्ष्म- त्वान् तथाविध रेव ग्रहणादिति ॥।

कद़ा नौ सङ्गमो भावीत्याकीर्णे वक्तुमक्षमम्। अवेत्य कान्तमवला लीलापझ न्यमीलयत् ।२५६।।

१५६ आकोर्सो जनसंबाधे स्थाने नौ आव्योः सङ्गमो योगः कदा कस्यां वेलायां भावी भविष्यतीति वक्तं वाचा प्रतिपाद्यितुं मयत्रपिष्ुतया अक्षमम् अ्रशक्तं कान्तं रमशन् आकारन् तथाविधादवेव्य जात्वा लीलार्थ पदमं विभ्रसकमलं करतलगतं न्यमीलयत् अवला काचिद् तिलासिनीति।

तद् विवृणोति-

पद्मसंमालनावत्र सूचितो निशि सङ्गमः । आश्वासयितुमिच्छन्त्या प्रियमङ्गजपीडितम् ॥२६०॥

त्त्र प्रयोगे निशि रात्री संगम: सुरतरूपः संकल्पात्मना सूक्ष्मो व्यवस्थितः, पद्मस्य संीलनात्। मुकुलीकरणान् इङ्गितविशेषान्निमित्तात्। सूचितः प्रकाशितः । कान्तस्य किमेवं स्यादित्याह-आश्चासयितुमित्यादि। प्रियं वल्लभमङ्गजेन कामेन पीड़ितमाकुलीकृतम् इङ्गितग्रहणो निपुएं भावसमपणोनाश्वासयितुमाशापत्रिका- दानेन व्यवस्थापयितुमिच्छन्त्या वालया [75a] सूचित इति प्रकृतम्। अयमिङ्गित- सूक्मो दर्शितः पद्मसम्मीलनान उत्पलकृतस्य कायकर्मणा इङ्गितरूपत्वादिति ।।

त्वदर्पित दशस्तस्या गीतगोष्ठ्यामवर्धत। उद्दामरागतरला छाया कापि सुखाम्बुजे ॥२६१॥

गीतलक्षणागोष्ठी विनोदस्तस्यां त्वयि अरर्पिता व्यापारिता टक् दष्टिः यस्या यया वा तस्या मुखाम्बुजे कान्त्यादिना उद्दामेन उदीर्सेन रागेग रत्यभिप्रायेए तरला उज्ज्वला रक्तच्छाया कान्ति: कापि विशिष्टा या निधुवनानन्दोत्सवमन्तर्वर्तिनमावि- ष्करोति। अवर्धत व्यजुम्भत। अयमाकारसूद्मो निर्दिष्टः, तादृशो सुखच्छायायाः

तद् व्याचष्टे-

अनुद्यंध्येव सूक्ष्मत्वमभूदत्र व्यवस्थित: ॥।२६२।।

द्वितीय: परिच्छेद्: १५७

इत्युक्तन प्रकारेण रतिः सुरतमुत्सवो महः प्रीनिविशेपलत्तरत्वान् तम्मिन मनोरथोडभिलापः। सूचमत्वं दुरुपलक्षणात्वमनुल्लङ्य त्रप्रननिक्रम्वेव सृक्षम एव व्यव- स्थितो भावरूपेसाभून्। कुनः ? अ्रनुद्धिन्रमशवदप्रकाशितमव्यक्कं रूपं स्वभावो यम्य रत्युत्सवमनोरथस्य तस्य भावः तत्वं तस्मान्। त्र््रत्राप्याकारसृत्नमप्रयोगे न केवलन इङ्गितसूक्ष्मलच्ष्ये कनेत्यादाविति ॥

। इति सूच़नचक्रन्

लेशमादर्शयन्नाह-यो लव इत्युदिष्ट :-

लेशो लेशेन निर्भिन्नवस्तुरूपनिगूहनम्। उदाहरस एवास्य रूपमाविरभेविष्यति ॥२६३।।

निर्भिन्नस्याकारात् तादशात् कृतश्चित् प्रकटीभूतम्य वस्तुरूप्यार्थात्मनः कस्यचिदनुरागादेर्लेशेन व्याजेन केनच्वित् निगृहनं कथञ्व्ित्संवरणमित्यनूद्य लेशो विधीयते। एवमप्यनभिव्यक्तस्वभाव इत्याह- उदाहरसे लक्ष्य एवास्य रूपं स्वभाव आविर्भविष्यति प्रकटत यास्यति। ततस्तत्रैव परिस्कुटसवगम्यतामिति॥

तमुदाहरन्राह-

राजकन्यानुरक्तं मां रोमोन्ेदेन रक्षकाः । अवगच्छेयुरा ज्ञातमहो शीतानीलं वनम् ॥२६४॥

राज्: कन्यायां कम्याञ्ि्दनुरक्तमुद्धताभिलापम मामवगच्छेयुर्जानीयुः रक्तकाः तत्परिपालनाधिकृता वर्षवरादयः । कथन् ? रोम्णामुद्गेदेन हर्षणानुरागकार्यतया तज्ज्ञापकेन हेतुना। किमिदमासीदिति रोमाश्चेन निर्भिन्नमनुरागलक्षएं वस्तुरूपमिह तावदशितम् , तदिदानीं कारणान्तरोपन्यानेन लेशेन निगू्यते। आर््राः स्मृतिप्रतिलम्भे, ज्ञातं भवतु दष्टम्। शरहो [75b] अविशये। शोतोऽनिलो यस्मिन् तच्छ्ीतानिलम् अरहो यथेदं वनम् यतो रोमाञ्चो जायत इति रोमोद्भदस्य शिशिरमारृतसंसर्गादप्यु- पपत्तेरन्यथासिद्धया निभिन्नोऽनुरागो निगूढ़ इति स्पष्टरूपमीदशम् ।

१५=

आनन्दाश्रु प्रवृत्तं में कर्थं दृष्ट्व कन्यकाम्। अन्ति मे पुष्परजसा वातोद्ृतेन दूषितम् ॥२६५॥ कन्यकां पतिम्रां दृष्ट्ैव दर्शनसमनन्तरसेवानन्दजनितमश्रु हर्षवाष्पः प्रवृत्तं जानं मे। कथमेतद्युक्तं वत संवृत्तमिति निर्भिन्नस्य वस्तुनोऽनुरागस्य लेशेन निगूहनमिदं क्रियते। आ ज्ञातमत्ि मे पुष्पाणं रजसा रेखुना वातरुद्ूतेन प्रेरितेन दूपितमुपद्रतम् इति अश्रुपातम्य रजोदूषणादपि सम्भवात् संवृत्तो लेशेन भावस्तादृश इति ॥ तामनुस्मृत्य पद्माक्षीमत्ति वाष्पायते मम । श्रोत्रं सुभाषितानन्दममन्दमभिनन्दति॥

इत्यपरमुदारहराम।। लेशप्रकार मुपसंहृत्य प्रकारान्तरमस्य दर्शयन्नाह-

लेशमे के विदुर्निन्दां स्तुतिं वा लेशतः कृताम् ॥२६६॥

इत्येवंरूपमनन्तरोक्तं राजकन्यादर्शनादि यश्य रागनिगूहनादेस्तस्मिन् स्थाने प्रस्तावे अ्रयमलङ्कारो लेशः अरतिशोभते, तस्यात्यन्तसुन्दरत्वात् इति स्वमतमुपसंहृतम्। एके अन्ये पुनर्निन्दां दोषोक्तिं लेशतो व्याजेन कथञ्च्चित कृतां तादृशविषयां स्तुति वा गुणाविष्कियामीपत्प्रयुक्तां लेशं विद्ुः स्मरन्ति।अ्र[य]मपरो लेशप्रकार इति ॥

तमुदाहरन्राह- युवैच गुणवान् राजा योग्यस्ते पतिरूजिंतः । रणोत्सवे मनः सक्तं यस्य कामोत्सवादपि ॥२६७।।

युवा तरुः। विषयसम्भोगेकरसे विविधा[नन्दजु]षि वयसि वर्तमान एव गुएवान् विनयसम्पन्नः । एवम्भूतोऽपि, न यः कश्चित् । किं तु राजा मध्यमलोकपाल :! ऊर्जितस्तेजस्वी महानुभाव: तवायमेव योग्यः समुचितः पतिर्वरो बरारोहे! पुण्येन महता प्राप्तः । यस्य विक्रमेकरसस्य रे उत्सवे प्रीतिकरत्वान्मनः सक्तं निरतं कामो-सवात्सुरतसुखादप्यधिकम्, न तस्यांत्रास्था यथा समरमहोत्सवे इति ।

द्वितीयः परिच्छेद: १५६

नन्वत्र सवथा गुए एव प्रतीयने नतु कश्चिद्द दोपो यनो लेशनो निन्दा स्यादित्यत आ्रह-

वीर्योत्कर्षस्तुति निन्दवास्मिन् भावनिवृत्तये। कन्यायाः कल्पने भोगानिविविक्षानिरन्नरान् ।२६=।।

वीर्यस्य विक्रमस्योत्कर्पाऽधिमात्रना तम्य सुतिः वर्नं निन्दैव दोपोकिरेव जायत। कथम् ? यतः कन्याया निरन्तरानविच्छेदवर्तिनो भोगान [762] सुरतमुग्ानि विविचोरनुवुभूपोः सम्बन्धिनो भावस्य स्वीकाराभिप्रायम्यास्नन् यथोपवसते पुंनि तन्मनोरथप्रतिकूलवर्तिनि विपये वैनुख्याय कल्पते। ततो निन्देवेयं जाता स्तुनिः, अन्यथा भावनिवृत्ययोगात्। नहि गुणवत्तया ग्रतीतः परित्वज्यने कि तु दोपवानेव। तथा असौ अलीकरणरागव्यसनी सुरतसमरमहोत्सवनराङमुखः प्रतीनो यतस्तं विभावयतीति निन्दैवेयं लेशतः कृतेति॥

[सुग्धो] नराधिपः सोऽयं निर्विकार: सुमेरवन्। आश्रितानामपि क्लेशव्यथते योन जानुचिन्॥

इत्यपर मुदाहरयाम्॥

चपलो निर्दयश्चासौ जनः किं तेन मे सखि। आगःप्रमार्जनायैव चाटवो येन शिच्षिताः ॥२६६।।

चपलो दुर्विनीत: यत्किञ्चनकारी निर्दय: कररश्च। कि तेनैवं दुःखदायिना जनेन निर्गुऐोन ? पुनस्तादृश एवासौ येनागसामपराधानां प्रतिक्षणभाविनामात्मीयानां प्रमार्जनाय परिशोधनार्थमेव केवलम्, नानुग्रहाय कस्मचित्तादृशाय चाटवोडनेकविधा लोलनप्रकारा: शिच्षिता: स्वभ्यस्ताः । किं तेन चाटुचुञ्जनेति निगमनीयम् ॥ ननु दोष एवात्र स्वथोक्तो न गुाः क्वचिन् यतो लेशतः स्तुतिः स्यात् इत्यत श्र्राह-

दोपाभासो गुणः कोऽपि दर्शितश्राटुकारिता। मानं सखीजनोदिष्टं कतुँ रागादशक्तया ।।२७०।।

१६०

सखि! त्वया किमतिदाचियेन अस्य दास्या भूयते अुभिरपिन कदाचिदब्चयसे। मानिन्यो हि वयम्। किमपरमस्माकमस्त्रमिति सखीजनेनोद्िष्टम उपदिष्ठम् मानमुन्नति चित्तम्य कर्तुमनुष्ठातुमशक्ततया कयाचिदङ्गनया। कुदः ? रागात् तद्विपयाभिषङ्गान्मान- विरोधिनो हेतोश्राटुकारिता उपचारचातुर्य नाम गुणो विशेष: कोऽपि कश्चिदुपात्तो नागरकजनोचित: कोडपि वा कश्चिदेकः सर्वदोपवदाभासते। अपराधप्रमार्जनपरत्वेनैव प्रकाशनान दोपाभासो द्शितः । ततो लेशतः स्तुरति[रि]यं कल्पत इति।

नृशंसो नृपतिः सोडयं व्यसनी नयनिसपृहः । दोपसंशोधनायेव त्यागो यस्य विजुम्भते।।

इत्यपरमुदाहराम्॥ ।। इति लेशचक्रम् ॥।

क्रमं विवरीतुमुपक्रमते- उद्विष्टानां पदार्थानामनुदेशो यथाक्रमम्। यथासंख्यमिति प्रोक्तं संख्यातं क्रम इत्यपि ॥२७१॥ उद्दिष्टानां पूर्वप्रयुक्तानामर्थानां वस्तूनां केषाञ्न्िद् यथाक्रममुद्देशक्रमानति क्रमेए अनुदेश: प्रत्याम्नायः पुनरर्थान्तराश्रयेण परामर्शः [76b]यथासंख्यमिति यथासंख्यं प्रोक्तम्। यथासंख्यमित्यपेक्ष्य नपुंस[क]त्वम् तस्य विधेयत्वात्। अनुदेशस्यानूद्यतया अप्रधानत्वान्न तल्लिङ्गपरिग्रहः। प्रोक्तम् इति संख्यातममित्यपि प्रोक्तम्। क्रम इत्यपि प्रोक्त इति लिङ्गपरिणामेन योज्यम्। क्रम इत्यपि उपदिश्यत इति वा अध्याहार्यम् इति॥

तदुदाहरन्नाह-

ध्रुवं ते चोरिता तन्वि स्मितेक्षणमुखद्युतिः। स्नातुमम्भ:प्रविष्टायाः कुमुदोत्पलपङ्कजैः ।।२७२।। तन्वि ! ते स्नातुमम्भ: [प्रविष्टायाः] सरःप्रविष्टायाः स्मितं चेक्षएं च मुखं च तेषां द्युतिरित्युद्देशः कुमुदान्युत्पलानि पङ्कजानि च तैश्चोरिता मुषिता कुमुदैः स्मितद्युति-

द्वितीय: परिच्छेद्: १६१

यद्येवमुत्प्रेक्षेयं कथं यथासंख्यमिति चेत् ? यदेवं निरुण्यते, उपमाध्यत्र विद्यते, स्मितादीनां कुमुदादिभिः साहृश्यप्रतीतेः । तत्माद्यत्ालङ्कारन्तरमपि प्रतीयते, तत्रानि उद्ेशानुरूपानुदेशसंख्यातमेवालङ्कारो व्यवहियते। तारयव मुख्यता, विवचितत्वान्। यत्र तु अलङ्कारान्तरं न गम्यते तत्र सुतरमेव क्रम इति विज्ञेयम्॥

। इति क्रमः ॥

प्रेयोरस वदूर्जस्वीत्यलङ्कारत्रयं लक्षयन्नाह- प्रेय: रियतराख्यानं रसवद्रसपेशलम्। ऊर्जस्त्रि रूढ़ाहङ्कारं युक्तोत्कर्ष च तत् त्रयम् ।२७३।।

प्रियतरस्यातिशयेन प्रियस्यार्थरूपस्य कस्यचिदाख्यानं प्रतिपादनम् आरख्यायते अनेनेत्यनूद्य प्रेय इति ज्ञाप्यते। रसेन शङ्गारादिना प्रतिपाद्येन पेशलं मनोजं रसवद् वाक्यं विज्ञेयम्। रूढ़ो दीप्ोऽहङ्कार: सौटीर्य यत्र ताहशं वचनमूर्जस्वि ज्ञेयम्। तच्चैतत्त्रयं प्रेयो रसवत् ऊजस्त्रि च युक्तः सङ्गतः उत्कर्पाऽधिमात्रता येनेति युक्तोत्कर्ष- मत्यन्तप्रियमेक्ान्तरसवत् भृशमूर्जस्व्रीत्यर्थः। अयं चार्थ :- अ्र्रयमु[प]मादिभिरतिशय- विधिभिरुक्तो युक्तोत्कर्ष इति ।।

प्रेयस्तावदुदाहरन्नाह-

अद या मम गोविन्द ! जाता त्वयि गृहागते। कालेनैषा भवेत् प्ीतिस्तवैवागमनात् पुनः ।२७४।।

गोविन्द विष्णो! त्वयिं गृहमिदमस्मदीयमतिधन्यमागते सति या प्रीतिः तुष्टिः अद्य अस्मिन् पुएयाहे मम जाता एषा इयं प्रीतिः कालेन पुनरीदशेन शुभेन समयेन केर्नाचत् तवैव नान्यस्य। करत्वाद्ृश :? आगमनादुपसंक्रमश[77a]महोत्सवात् कारणान् भवेत् जायते। त्वदागमनमेवासाधारण[कारण]मस्याः, ज्योत्स्नाया इव चन्द्र इति ॥

१६२ काव्यलक्षणरत्नश्रियाम्

तड् व्याचप्र-

इत्याह युक्तं विदुरो नान्यतस्तादृशी धृतिः। भक्तिमात्रसमाराध्य: सुगोतश्र ततो हरिः ॥२७५॥

इत्येतदनन्तरोक्तं युक्तं प्राप्तकालमाह त्रवीति विदुरो नरोत्तमः कश्िदेवमभि- धानः। यतो नैव गोविन्दागमनादतेऽन्यतः कुतश्चिदपि तादृशी गोविन्दागमनभाविनी वृतिः प्रीतिर्जायते। यतो युक्तमाहेत्यपीक्षणीयं ततः ईद्शात् प्राप्तकालात्। सुप्रीतोः अत्यन्तप्रसन्नो हरिविष्णुरभूत्। किमेतावता सुप्रीतः स्यात् ? न किश्चिद् गृहागताय तस्मै तथाविधायातिथये ताहशं वस्तूपह्नतं यतः सुप्रीतः स्यादित्याह-भक्तिरीदशी वचनादि- रूपा यथाभाविनी सेवा सैव तन्मात्रम वहिर्वस्तूपहारादयनपेक्षणात्। तेन समाराध्यः प्रतिपूजनीयो यतस्तस्मात् तत एव भक्ते: सुप्रीत इति निगमनीयम् सोमः सूर्यो मरुद् भूमिर्व्योम होतानलो जलम्। इति मूर्तीरतिक्रम्य त्वां द्रष्टुं देव! के बयम् ॥२७६॥ होता यजमानः। इत्येवंभूतानि रूपाणि व्यक्तानि अष्टी मूर्तीस्तवातिक्रम्य मुक्त्वा] देव! त्वामत्यन्ताव्यक्तपरमतत्त्वं योगिभिरपि महद्विरगम्यं द्रष्टं साक्षात्कर्तु के वयमितरे प्राणिन: ? नैवास्माहशोऽगोचरो देवः । सोमादीनि व्यक्तानि रुपाषि देवस्य यदि वयं पश्येम इति ॥

तद्विभजन्राह-

इति साक्षात्कृते देवे राज्ञो यद्रातवर्मखः । श्रीतिप्रकाशनं तच्च प्रेय इत्यनुगम्यताम् ॥२७७।। इतीदशं यत् प्रीतिप्रकाशनं तत् प्रेयोवचनम् प्रकाश्यतेऽनेनेति कृत्वा रातवर्मणः तन्नाम्नो रघुवंशजन्मनो राज्ञ: सम्बन्धि तत्प्रयुक्तत्वात्। देवे शंकरे परमभक्ति- समाराधिते प्रसन्ने किल दत्तदशने साक्षात्कृते द्ृष्टे सति। तेनेत्यर्थाद् गम्यते। तन्न ताहशं वचनमीश्वरविपयं रातवर्मप्रयुक्तं प्रेय इत्येवमनुगम्यतां ज्ञातव्यमिति॥

। इति प्रेयश्चक्रम् ॥

द्वितीयः परिच्छेद: १६३

रसवदुदाहरन्राह-

सृतेति प्रेत्य संगन्तुं यया में मरणं मनम्। सैवावन्ती मया लब्धा कथमत्रैव जन्मनि ।।२७८।।

इयं किल प्रेयसी मृता स्वर्गमगमदिति हेतोः प्रेतले कान्तरे कचिन् ययानया मंगन्तुं योगार्थ मरणं वेहविसर्जनं मतमिष्ठं मम। सृत्वाप्यवश्यं तया संगंस्ये इति। सेव या परासुः किलासीत् नान्या अवन्ती अवन्तिराजतनया मया [अयातजीवि]तिन तथाव्यासितेनात्रैव जन्मनि न पेत्य कर्थ लब्घा, किमिद[776]महुतम्। नार्ति भाग्यानां दुष्करम्। उद्यनः किल वत्सराजः अवन्तिराजसुनायां वासवदत्तायामासक्त: राज्यचिन्ताविमुख््नोऽवतंत इति मन्त्रिभि: सा क्वचिन्निगूद्य मृतेति ख्यापिता। स च तद्विरह्मसह्मानोऽतिगक्ततयाऽनुमरणं तत्सङ्गमव्त्म व्यवससी। ततस्तैः पुनर्जहे इति कथोदाहता।।

ननु प्रीतिरियं पूर्वादाहता। तत्किमनयेति विशेपं दर्शयन्नाह-

प्राकू प्रीतिदेशिता सेयं रतिः शरृङ्गारतां गता। रूपवाहुल्ययोगेन तदिदंरसवद्चः ।.२७९।।

प्राक प्रयस्यलङ्कारे प्रीतिस्तुष्ठिः पुरुपविषया दर्शिता। या पुनरियमनन्तरम् उद्ाहता सा तयं रतिः स्त्रीविषयाुरक्ति: भावविशेप: शृङ्गाररसयोनिस्तादृशविभाव- जन्यस्तथाविधानुभावगम्यः । यदाह- शृङ्गारतां शृङ्गाराख्यरसविशेषत्वं गता तद्रपेए परिखता। कुतः ? रूरस्य स्वभावस्यात्मीयस्य संकल्पविशेपलक्षणस्य बाहुल्येनोदीर्णतया तत्युपचयेन सह योगेन सम्बन्धेन हेतुना। एतटुक्त भवति-रतिरियमव्यक्ता अरनुपचिता त्रन्तस्तत्वेन वर्तमाना संकल्पविशेषस्वभावा भाव उच्यते। अ एव विकारो मानसो भाव इत्यमिधीयते। सेव यदा समुदोरणा अनुभावात् कुतश्चिन्नाटिकाभिनयादिलक्षणात् व्यक्तिमायाति तदा शङ्गारो नाम रसः सम्पद्यत इत्यत एवोच्यते-अभिव्यक्ता भावा एव रसाख्यां प्रतिलभन्ते। विस्तरस्तु तच्छ्रास्त्रात्। वत्यमाेयु रौद्रा दिषु रसेषु क्रोधादि- भावपरिणामविशेषरूपेष्वप्ययं न्यायोऽनुगन्तव्य इत्यलं विस्तरेण। तत्तस्मादिद्मीद्ृशं वच: काव्यं रसवद्विज्ञयम,शृङ्गार[र]सयोगात्। यद्वेदशं तद्रसवद्वचनमिंति यो्यम्।।

तड् व्याचप्रें-

इत्याह युक्तं विदुरो नान्यतस्तादृशी धृतिः। भक्तिमात्रसमाराध्य: सुपीतश्र ततो हरिः ॥२७५॥

इत्येतदनन्तरोक्तं युक्तं प्राप्तकालमाह त्रवीति विदुरो नरोत्तमः कश्चिदेवमभि- धानः। यतो नैव गोविन्दागमनादतेऽन्यतः कुतश्चिदृपि तादृशी गोविन्दागमनभाविनी धृतिः प्रीतिर्जायते। यतो युक्तमाहेत्यपीत्षणीयं ततः ईदशात् प्राप्तकालात्। सुप्रीतोः अत्यन्तप्रसन्नो हरिविष्ुरभूत्। किमेतावता सुप्रीतः स्यात् ? न किश्चिद् गृहागताय तस्मै तथाविधायातिथये ताहशं वस्तूपहृतं यतः सुप्रीतः स्यादित्याह-भक्तिरीदृशी वचनादि- रूपा यथाभाविनी सेवा सैव तन्मात्रम् वहिर्वस्तूपहाराद्यनपेक्षणात्। तेन समाराध्यः प्रतिपूजनीयो यतस्तस्मात् तत एव भक्तेः सुप्रीत इति निगमनीयम्

सोमः सूर्यो मरुद् भूमिर्व्योम होतानलो जलम्। इति मूर्तीरतिक्रम्य त्वां द्रष्टुं देव ! के बयम् ॥२७६॥ होता यजमान:। इत्येवंभूतानि रूपाणि व्यक्तानि अष्टौ मूर्त्तीस्तवातिक्रम्य मुक्त्वा] देव ! त्वामत्यन्ताव्यक्तपरमतत्त्वं योगिभिरपि महद्विरगम्यं द्रष्टुं साक्षात्कर्तु के वयमितरे प्राणिनः ? नैवास्माद्वशोऽगोचरो देवः। सोमादीनि व्यक्तानि रूपायि देवस्य यदि वयं पश्येम इति॥

तद्विभजन्नाह-

इति साक्षात्कृते देवे राज्ञो यद्रातवर्मणः । प्रीतिप्रकाशनं तच्च पेय इत्यनुगम्यताम् ॥२७७।।

इतीदशं यत् प्रीतिप्रकाशनं तत् प्रेयोवचनम् प्रकाश्यतेऽनेनेति कृत्वा रातवर्मणः तन्नाम्नो रघुवंशजन्मनो राज्ञ: सम्बन्धि तत्प्रयुक्तत्वात्। देवे शंकरे परमभक्ति- समाराधिते प्रसन्ने किल दत्तदर्शने साक्षात्कृते दृष्टे सति। तेनेत्यर्थाद् गम्यते। तच्च तादशं वचनमीश्वरविपयं रातवर्मप्रयुक्तं प्रेय इत्येवमनुगम्यतां ज्ञातव्यमिति॥

। इति प्रेयश्चक्रम् ॥

द्वितीयः परिच्श्ेद: १६३

रसवद्दाहरन्राह-

सृतेति प्रेत्य संगन्तुं यया में मरणं मनम्। सवावन्ती मया लब्धा कथमत्रैव जन्मनि ॥२७८॥। इयं किल प्रेयसी मृता स्वर्गमगमदिति हेतोः प्रेतले कान्तरे क्चिन् ययानया मंगन्तुं योगार्थ मरणं देहविसर्जनं मतमिष्ठं मम। मृत्वाप्यवश्यं तया संगंस्ये इति। मेव या परासुः किलासीत् नान्या अवन्ती अवन्तिराजतनया मया [अयातजीवि]तेन नथाव्यप्रसितेनात्रैव जम्मनि न पेत्य कर्थ लच्धा, किमिद[773]मह्ुतम्। नास्ति भाग्यानां दुष्करम्। उदयनः किल वत्सराजः अवन्तिराजसुनायां वासवदत्तायामासक्त: राज्यचिन्ताविमुख्ोऽवर्तत इति मन्त्रिभि: सा क्वचिन्निगूद्य मृतेति ख्यापिता। स च तद्विरह्मसहमानोऽतिरक्ततयाऽनुमरसं तत्सङ्गमवर्त्म व्यवससी। ततस्तैः पुनजेडे इति कथोदाहता।। ननु प्रीतिरियं पूर्वोदाहता। तत्किमनयेति विशेपं दर्शयत्राह-

प्राक् प्रीतिर्दशिता सेयं रतिः शृङ्गारतां गता। रूपवाहुल्ययोगेन तदिदंरसवदचः ।.२७९।। प्राकू प्रयस्यलङ्कारे प्रीतिस्तुष्टिः पुरुपविषया दर्शिता। या पुनरियमनन्तरम् उदाहता सा त्वयं रतिः स्त्रीविषयानुरक्ति: भावविशेष: शृङ्गाररसयोनिस्तादृशविभाव- जन्यस्तथाविधानुभावगम्यः । यदाह- शृङ्गारतां शृङ्गाराख्यरसविशेषत्वं गता तद्रपेस परिसता। कुतः ? रूनस्य स्वभावस्यात्मीयस्य संकल्पविशेपलक्षएस्य बाहुल्येनोदीर्णतया अत्युपचयेन सह योगेन सम्बन्धेन हेतुना। एतदुक्तं भवति-रतिरियमव्यक्ता अरनुपचिता अ्रन्तस्तर्वेन वर्तमाना संकल्पविशेपरवभावा भाव उच्यते। अत एव विकारो मानसो भाव इत्यमिधीयते। सैव यदा समुदोरणा अनुभावात् कुतश्चिन्नाटिकाभिनयादिलक्षणात् व्यक्तिमायाति तदा शृङ्गारो नाम रसः सम्पद्यत इत्यत एवोच्यते-अभिव्यक्ता भावा एव रसाख्यां प्रतिलभन्ते। निस्तरस्तु तच्छास्त्रात्। वच््यमाणेयु रौद्रादिषु रसेषु क्रोधादि- भावपरिणाभविशेषरूपेष्वप्ययं न्यायोऽनुगन्तव्य इत्यलं विस्तरेण। तत्तस्मादिदमीद्ृशं वच: काव्यं रसवद्विज्ञयम,शृङ्गार[र]सयोगात्। यद्वदृशं तद्रसवद्वचनमिंति योग्यम्।।

१६४

निगृह्य केशेष्वाकृष्टा कृष्णा यैनाग्रतो मम । सोडयं दुःशासनः पापो लब्घः किं जीवति क्षणम् ॥२८०॥ येन दुरात्मना ममाग्रतः पुरस्तात् केशेपु निगृह्य अवष्टभ्य कृष्णा द्रौपदी प्रिया आकृष्टा आच्िप्ता परिभूता, सोऽयमेप पापो दुरात्मा दुःशासनो मया भीमेन लब्ध: प्राप्तः किं क्षणामेकं जीवति ? नैव जीवितुं लभते। एप मया हतो वर्तते कौरवाणां पश्यताम्। त्रिभुवनमपि संहृतमेतत्परित्राणे न समर्थमिति भीमो गर्जति ॥ कोडयं रस इति दर्शयन्नाह- इत्यारूह्य परां कोटिं क्रोधो रौद्रात्मतां गतः। भीमस्य पश्यतः शत्रुमित्येतद्रसवद्वच: ॥२=१।। इति उक्त्ेन प्रकारेण परां कोटिं प्रकर्षनिष्ठामाह्ह्य प्राप्य अनुभावेनाभिव्यक्ति- मागम्य क्रोधो भावविशेषो रौद्रात्मतां रौद्ररसविशेषस्वभावतां गतः। कस्यासौ क्रोधो य एवमवदत् ? भीमस्य शत्रुं दुःशासनं पश्यतः। त्र्प्रनेन तादृशवस्तुखवभावो विभावो भावयोनि: सूचित इत्येवंविधं वचः काव्यं रसवद्रौद्ररसयोगादिति। अजित्वा सार्णवामुर्वीमनिष्टरा विविधैमखैः। अदच्वा चार्थमर्थिम्यो भवेयं पार्थिव: कथम् ॥२८२।।

उर्वीं महीं सार्णवां सहार्सवैर्वर्तत इतिं चतुःसमुद्रपर्यन्तामजित्वा अ्रनिर्जित्य अनात्मसात्कृत्वा तञ्जयलव्धया च धनसम्पदा विविधैविचित्रैः शास्त्रोक्तैरश्वमेध- विश्वजिद्वाजपेयराजसूयादिभिमसैर्यागविशेषैः करणभूतैः यागसामान्ये तद्विशेषस्य साधकतमत्वात्। अ्रनिष्टा यजनमकृत्वा अर्थिभ्यश्च वनीयकेभ्योऽर्थ यथार्थ यथाकाम- मदृत्त्वा अप्रतिपाद्य अहं राजधर्मशून्यः कथ पार्थिचः पृथिवीपतिः भवेयम्? नैव, पृथिवीजयादिलक्षणात्वात् पार्थिवताया इति ॥ कतरोऽयं रस इति विवरवन्नाह-

इत्युत्साह: प्रकृष्टात्मा तिष्ठन्वीररसात्मना। रसवत्त्वं गिरां तासां समर्थयितुमीश्वरः ।।२८३।।

द्वितीय: परिच्छ्ेदः इत्युक्तन विधिना उन्साहो भार्वाविशेष: पकृष्ठ आ्र्प्रत्मा अ्पस्थेति प्रकृष्टत्मा पर्गं कोटिमारूढ़ोडभिव्यक्तत्वात्। वीरश्रासी रस्च तत्य स एवात्मा स्वभावः नेन लतितः तिष्ठन् वर्तमानो वीररसतामापन्नः। तासामनन्तरोक्तानां गिरां काव्यरपारणां रसवत्वं वीररसयोगितां समर्थयितुं कर्तुमीश्वरः समर्थ इति।

यस्या: कुसुमशय्यापि कोमलाङ्या रुजाकरी। साधिशेने कथं देवी हुताशनवतीं चिताम्॥२=४॥ यस्या देव्या: कोमलमङ्गमस्या इति कोमलाङयाः मादवगुशोनव केवलेन निर्मिताया अत एव कुमुममयी शय्या कुसुमशय्या पुष्पतल्पसत्यन्तकोमलं किमुनान्यन्? रुजाकरी पीड़ाहेतुः। सेयमेकान्तमुकुमारदेहा देवी हुताशनवतीमनलज्वालाकरालां चितां चितिमन्तशय्यां कथं नामाधिशेते? तस्य मार्दवस्य किमिदं शयनम? हा दग्धदैव! किमिदं व्यवसितं त्वया इति॥ कतमोडयं रस इति प्रकटयति-

इति कारुण्यमुद्रिक्तमलङ्गारतया स्मृतम्। तथापरेऽपि बीभत्सहास्याद्भतमयानकाः ॥२८५॥

इति कथितेन [पथा] यथा कारुण्यं शोको भावविशेष: कारृसयास्यरसविशेषाश्रयः उद्रिक्तमभिव्यक्तमोगतं करुणरसात्मना वर्तमानमलक्कारतया काव्यभूपरत्वेन स्मृतम् इष्टं तज्ज्ञैरिति। तथेत्यादि। यथा रतिकोधोत्साहशोकोद्रेकरुपाश्र[786]त्वारो [शृङ्गार]रौद्रवीरकरुणा रसा निदशितास्तथाऽपरे शेपाश्चत्वारो जुगुप्साहासविस्मय- भयभावोद्धावस्वभावाः, वीभत्सश्च हास्यश्च अद्गतश्च भयानकश्चेति बीभत्सहास्याद्गुत- भयानका रसा निदरश्यन्त इति शेप:॥ पायं पायं तवारीखां शोसितं पाशिसम्पुदः। कौणपाः सह नृत्यन्ति कबन्धेरन्त्रभूषणाः ॥२८६।। देव! तवारीणां त्वत्कृपाणकृतान्तपीतजीवितानां शोितं रक्त पासिसम्पुटै: अञ्जलिभि: पायं पायमभीचां पीत्वा मत्ताः कौणपाः राक्षसा अरन्त्ाणि भूषणनि रक्तकुसुमदामायमानानि येषामित्यन्त्रभूषणाः कबन्धैः विशिरोभिः शरीरैः सह

कान्य ननगारब्षश्ियाग

तवारीखामित्यपनगयम। सृत्यन्ति [इत्ति] उत्पेना, तेपामपि नृत्ययोगा त् । ् ्त ्त जुगुप्सान्यो भाव: नाहयाविभावज्ञनितः, अनुभावेन तद्रपेगाभिव्यक्तः । विकवतरूप- वीभत्सर सत्वभावतामनुभवस्तलक्कारत्वेनेष्ट इति वष्टव्यम्।

इदमम्लानमालाया लग्नं स्तनतटे तव। छाद्यतामुत्तरीयेश जवं नखपठं सखि ॥२८७॥

सरित्र! तवाद्यापि अ्म्लाना प्रत्यग्ा परिएयोत्सवनिवेशिता माला कुसुमदामानि यस्या इत्यम्लानमालायाः । तररन्ये तु पुरुपायितपरिश्रमेए म्लानमालत्वेऽपि अ्रम्लान- मालाया इति विशेषणमुरहासनरम् इति व्याचक्षते। स्तनन्य तटे प्रदेशे लग्नं व्यवस्थितं नखपदमिद दश्यमानं मयूरपदकशशप्लुतकादिरूपं1 नवमभिनवमाद्र छाद्यतां संत्रियतामुत्तरीयेण संव्यानेन। किमेवमतित्वरितम्। आ्रनन्दिताः सखि! वयम्। साधु कृत्म्। अत्रानुचितार्थदर्शनविभावात् कृतो हासाख्यो भावः समुद्रित्तरूपो हास्यरसतामागनः । काव्यशोभाकरमिदं विज्ञयम ।।

अंशुकानि प्रवालानि पुष्पं हारादिभूषराम्। शाखाश्र मन्दिराण्येपां चित्रं नन्दनशाखिनाम् ॥२८८॥

एपां नन्दने द्याने शाखििनाम् अंशुकानि वम्नासि प्रवालानि पल्लवानि हारादि च भूपणमलङ्कार: पुषाम्। आदिशव्देनाङ्गदकुएडलादिपरिग्रहः। शाखाश्च विचित्र- संनिवेशविशेषाः। मन्दिराणि प्रासादाः। [अ्र]हो चित्रमिद्मपूर्वमिदं दृष्टम् ! इह विस्मयो नाम भाव: परिम्कुटोभूतोऽङ्गतरसतामासेवत इति वेदितव्यम्॥

इदं मघोन: कुलिशं धारासन्निहतानलम्। स्मरणं यश्य दैत्यस्त्रीगर्भपाताय कल्पते ॥२८६।।

मघोनः शक्रस्य कुलिशं वञ्रमिद दश्यते। धारासु कोटिषु सन्निहितो व्यवस्थितोऽनलोऽग्निरम्येति धारासनि[79a]हितानलम्। यस्य कुलिशस्य स्मरणं किमु दर्शनम? दैत्यानामसुराणामन्तर्वल्यो या: स्त्रियस्तासामतिभयग्रम्तानां गर्भाणां पाताय नाशार्थ कल्पते सम्पद्यते। यस्य स्मरणादप्यसुरस्तीणां गर्भा: पतन्ति तदिदं कुलिशमिति

१. वातयायमीये कामसूत्े २.४. १६-२०

िनीय: पातचन:

प्रकृतम। अ्र्प्रत्र मयान्यो माषः नमुदूनो अयासकाललदण तिरत्रनङ्गारः स्मृन इत्यवसयम ॥

नन्वियं रसवत्ता प्रागेव माुर्यप्रस्वावे दर्शिता। तत कि उनसच्यन इति चेढाह-

इह त्वष्टरसायत्ता रनवता रकृता गिरास ॥२६०।।

वाच्यस्य काव्याघेयवम्तुनः सम्वधिनी सा ग्रान्यता अ्रप्रसभ्यन योनिः प्रभवः अरस्येति अग्राम्यतायोनिः। गमकत्वादा्यत्वेति सापकवेर रनम्यने। गसो र्थरसः। माधुर्ये शव्दार्थसाधारणे विभज्यमाने इरितः कामं सर्व्यलक्वर [१.६०] इत्या- दिना। इह तु रसवदलङ्वारेऽप्टी यथोक्ता रसाम्नव्वायना प्रतिवद्धा रसवत्ता रस- योगिता अष्टरसा इति यावत्। गिगं काव्यानां सन्वन्धिनः स्वना अ्र्भिमता इति। रतिर्हासश्च शोकश्र क्रोधोत्साही सयं तथा। जुगुप्सा विस्मयश्चेति स्थायिभावा: प्रकीर्तिता ॥ [नाव्यशान्त्र 5.'=] श्रृङ्गारहास्यकरुणा रौद्रवीरभयानकाः । वीभत्साङ्तसंज्ञो चेत्यष्टौ नाव्यरसाः स्मृज्ञा॥ [नाव्यशास्त्र ६. ६६]

इति भावरससंग्रहश्लोकाविति॥

।। इति रमवचक्रन् ॥

ऊर्जस्त् निदरशयन्नाह-

अपव र्वाहमस्मीति हृदि ते मा स्म भृङ्गयम्। विमुगवेषु न मे खङ्गः महतुं जातु वाञ्छति ॥२६१।।

अहमस्यापकर्ता प्रतिकूलवर्ती प्रापंश्वदानीमनेनास्मि भवामीति हतोस्ते तव हदि चित्ते भयं घामी मृतोस्गीति मा सा भृत मा भेगीः। व वां दन्मि। नहि जातु

१६=

कदाचिदपि मे सम खड्गो विमुखेपु समरनिरास्थेषु त्र्प्रप्रतिप्रहरत्सु त्र्रप्रहर्तृषु क्रमितुं वाञ्छति। नास्त्यस्येद्वशी स्थिति: यद्विमुखेषु प्रहरतीति ॥ तद्विवृणोति- इति मुक्त परो युद्धे निरुद्वो दर्पशालिना। पुंसा केनापि तज्ज्ञेयमूर्जस्वीत्येवमादिकम् ॥२३२॥ इत्यनन्तरोक्तेन क्मेण पुंसा केनापि केनचित् अनिर्दिष्टगोन्ननामधेयेन दर्प- शालिना सौटीर्यसम्बन्धितेन युद्ध निरुद्ध: प्राप्तः परः शत्रुः मुक्तसत्यक्तो न हतः। यदीदशं वचनं तदेवमादिकमन्यदपि ताहशम्- प्राणणा[न्] जुहौमि युद्धाग्नौ यद्यरातिममोर्जितः । न सीतार्पणकार्पएयम्लानः प्राणिमि रावसः ॥

। इति ऊर्जस्वि ।

अर्थमिष्टमनाख्याय साक्षात्तस्यैव सिदध्ये। यत्प्रकारान्तराख्यानं पर्यायोक्तं तदीदशम् ।२९३।। इष्टमभिमतमर्थ क्विस्प्रियसमागमादिलक्षएं साक्षादञ्जसा वाचकव्यापारेण अनाख्याय अप्रतिपाद्य तस्यैवेष्ठस्यार्थस्य सिद्धये निष्पत्त्यर्थ प्रकारान्तरस्य तत्सिद्धयनु- गुएस्य अन्यस्यार्थस्याख्यानम् आख्यायतेऽनेनेति वाक्यं तादशम् इति अनूद तदीद्ृशं वचनं पर्यायोक्तमिष्टं मनीषिभिरिति विधि:। तदुदाहरति- दशत्यसौ पर्भृतः सहकारस्य मञ्जरीम्। तमहं बारयिष्यामि युवाभ्यां स्वैरमास्यताम् ॥२६४।। परभृतः कोकिलोऽसावयं सहकारस्य सम्बन्धिनीं मञ्जरीं कलिकां दशति भिनत्ति। तमहं परभृतं वारयिष्यामि गत्वा, युवाभ्यां दम्पतीभ्यां स्वैरं स्वतन्त्रम्

द्वितीय: परिच्छेद: १६६

आस्यतां स्थीयताम्। अलं मदपेक्षयेति ॥ तद् व्याचष्े-

सङ्गमय्य सखीं यूना सङ्केते तद्रतोत्सचम्। निर्वतयितुमिच्छन्त्या कयाप्यपसृतं तथा ॥२६५॥

सक्केते कृतसंविदि करिमिश्चित् स्थान सखीमात्मनो यूना केनचित् सह सङ्गमय्य सङ्गतां कृत्वा तयो रतोत्सवं रहो निर्वतयितुं साधयितुमिच्छन्त्या कयापि कयाचिद् विदृग्धया सख्या तथा अनन्तरोक्तेन प्रकारेण परभृतवारणव्यपदेशेनापसृतं ततः सङ्कतादिति ॥

। इति पर्यायोक्तन् ।।

किश्चिदारभमाणस्य कार्य दैवशात् पुनः। तत्साधनसमापत्तिर्या तदाहु: समाहितम् ॥२९६।।

किश्व्ित्कार्य प्रसादनादिकमारभमाणस्य साधयिंतुं सज्जीभूतस्य पुंसो दैववशात् विधिबलात् कारणात् न तु स्वसामर्थ्यान्। तस्य सिपाधयिषितस्य कार्यस्य साधनं साध्यते अनेनेति तस्य पुनरपरस्य प्रत्ययस्य कस्यचित्समापत्तिः सन्निधानं या तदेवं- लक्षणं समाहितमाहु: त्रुवते कवय इति ।।

तदुदाहरति-

मानमस्या निराकतु पादयोरमे नमस्यतः । उपकाराय दिष्टयैतदुदीण घनगर्जितम् ।।२६७।।

अस्याः प्रियाया मानं प्रतिकूलवर्तितां निराकर्तु पादयोरेनामस्या वा नमस्यतः नमतो मे ममोपकाराय आरब्धकार्यानुग्रहार्थ घनस्य मेघस्य गर्जितं मन्मथननिर्भत्सित- मिव मानिनीमानदुःसहमुदीर्णम् उदितं दिष्टयेत्यानन्दनिवेदनमिष्टसिद्धः। इह मान-

१७३ काव्यलक्षणरन्नाश्रयाम्

निराकरणं कार्यमारव्धम्, तत्र विधिवशाद् घनगर्जितमपरं साधनं च समापन्नमिति लक्षणं योज्यम्।। ॥ इंि समाहितम् ॥

उदात्तमादर्शयन्नाह- आशयस्य विभूतेर्वा यन्महत्वमनुत्तरम्। उदात्तं नाम तं प्राहुरलङ्कारं मनीषिरा: ॥२६८॥। आशयस्याभिप्रायस्य कस्यचिद्विभूतेः सम्पदो वा यन्महत्वमौदार्यमनुत्तरं नास्मादुत्तरमधिकमस्ति प्रकर्ष[80a]निष्ठाधिष्ठानत्वादिति । तमलङ्कारं निरतिशयो- दात्तत्वप्रकाशनरूपमुदात्तं नाम प्राहुमनीषिएः कवय इति ॥ गुरोः शासमत्येतुं न शशाक स राघव:। यो रावण शिर श्छेदकार्यभारेऽप्यविक्लवः ।।२६६।।

गुरोः पितुर्दशरथस्य शासनं राज्यमिद मया भरताय दत्तं त्वया वनमा वस्तव्यमित्याज्ञामत्येतुं लद्वितुं न शशाक न समर्थोडभूत् विनयपरवशतया स राघवो रामः। किमसावित्थमकिश्च्ित्करो यत् स्वभाव्यं राज्यमन्यस्मै दीयमानमात्मानं च वने च्िप्यमाणमपेक्षते ? नैवम्। गुरुभक्ति: कापि सा तस्येत्याह- य इत्यादि। यो राघवः रावस्य दृशकन्धरस्य राक्षसराजस्य दासीकृतत्रैलोक्यस्य शिरसां छेद: कार्य त्रैलोक्यार्थमनुष्ठेयत्वात् तदेव भारोडतिदुर्वहत्वान्। तत्रापि किम् ? पुनरात्मविपक्षनिग्रह- मत्रडविक्लव: शक्तः स तादशः गुरोराज्ञां नातिचक्रामेत्याशयमाहात्म्यं विनयोत्कर्ष- राज्यलोभानभिभवादिलक्षणमालच्ष्यत इति ॥

रत्नभित्तिषु संक्रान्तैः प्रतिविम्वशतवृतः। ज्ञातो लङ्कश्वरः कृच्छ्रादाञ्जनेयेन तत्त्वतः ॥३००॥। पद्मरागादिरत्नविकार भित्तयः कुड्यानि रत्नभित्तयस्तासु संक्रान्तैरुदितैः प्रतिषिम्बानां प्रतिशरीराणां शतैर्वृतः परिचिप्तो लङ्केश्वरो [रा]वणः आञ्जनेयेन हनूमता सीतान्वेषणारथ तत्र गतेनायं रावणः, प्रतिबिम्बान्येतानीति तत्त्वतः सम्यग् ज्ञातो

द्विनीय: परिच्छेद: १७? निर्धारितः कृच्छ्रादयतेन निपुसं निरूपयना न कदित्यवेनि भृतिमहत्वमननशयमुर गृहायपि रत्नमयानि इति ।।

तदुभयं विवृसवन्नाह- पूर्वत्राशयमाहात्म्यमत्राम्युदयगौरवम्। सुव्यञ्जितमिति व्यक्तमुदात्तद्वयमप्यदः ।।३०१।।

पूर्वत्र गुरोरित्यादौ प्रयोगे आराशयस्य चित्तस्य माहात्म्यमत्युदासत्वमुक्तरूपम्। अ्त्रा[न]न्तरे रत्नभित्तिष्वित्यादौ अभ्युदयस्य विभूतेगौरवं माहात्म्यमुक्करूपं सुव्यञ्ञितमाख्यातमितीहशमिति वा हेतोरदस्तदुदात्तयोर्द्वयमपि नैकम्। आरशयोपास्तं च.व्यक्तं परिस्फुटमभवदिति ॥

॥ इत्युदात्तम् ॥

अपह्वतिमधि कृत्याह-

अपहुतिरपह्ुतय किश्चिदन्यार्थदशनम्। न पश्चेषुः स्मरस्तस्य सहसं पत्रिणामिति॥३०२॥

किश्व्िद्वस्तुरूपमपह्वुत्य निराकृत्य नेदमिति, अन्यस्यार्थस्य धर्मरूपस्य वा दर्शनं विधानं यदित्यनूद्य सापहुतिरित्यभिधीयते। तामुदाहरति- [80b] स्मरः कामः प्चेषवोऽस्येति पञ्ेषुर्न भवतीति। इषूणां पक्चत्वं धर्माऽत्रापह्वयते। न स्मर इषवो वा। यदाह-तस्य स्मरस्य पत्रिणामिषूणां सम्बन्धि सहसत्रं सहस्रसंख्यता। श्रन्यथा कथं भुवनत्रयं जयेदिति। अन्यस्य सहस्रसंख्यालक्षणास्यार्थस्य धर्मान्तरस्य दर्शन- मितीदृशी धर्मापह्नतिरवसेयेति॥

चन्दनं चन्द्रिका मन्दो गन्धवाही च दक्िखः । सेयमग्निमयी सृष्टिः शीता किल परान् प्रति॥३०३।।

चन्दनं मलयजं चन्द्रिका ज्योत्स्ना मन्दो मृदुर्गन्धवाही पघनो दक्षिए इति यदेतत् सेयमीदृशी सृष्टिः स्रष्टुरग्निमयी दहनस्वभावा अस्माकम् [कृते]। परान् प्रति

१७२

अन्येपां किलेयं सृष्िः शीताह्वादकरी। किल शव्द्रेन१ श्रुतगम्यतां शीततायाः सूचयति। दुष्टताया एवानुभवगम्यत्वात्।विरहविप्लुतचित्तः कश्चित्कामुकः कथयतीति ।। केयमपह्नतिरित्याह- शैशिर्यमम्युपेत्यव परेष्वात्मनि कामिना। औष्ण्यप्रदर्शनात्तस्य सैषा विषयनिह्न तिः ॥३-४।। तस्य चन्दनादेर्वस्तुनः परेष्वन्येपु स्वस्थेयु विषये शैशिय शैत्यमभयुपेत्याग्नि कृत्यापहुत्या एवात्मनि विषये केनचित् कामिना वियुक्तेन औष्एयस्य चन्दनादिगतस्य प्रदर्शनादुद्गावनात्कारणात् सैषा तादृशी विषयापहनुतिः। विषये किद्वस्तुरूपापह्नुतेः, न सवत्रेति॥

अमृतस्यन्दिकिरणश्चन्द्रमा नाम नो मतः। अन्य एवायमर्थात्मा विषनिष्यन्दिदीघितिः॥३०५॥

अ्र्मृतं सुधा स्यन्दन्ते स्रवन्तीत्यमृतस्यन्दिनः किरणाः अस्येति अ्रमृतस्यन्दि- किरणाः पदार्थविशेषश्चन्द्रमा नाम नोऽस्माकं मतः प्रसिद्ध। अयं तु अरन्य एवार्थात्मा पदार्थः । कुतः ? विषममृतविरुद्धं, निष्यन्दमानाः क्षरन्त्यो दीधितयः किरणा अरस्येति विषनिष्यन्दिनो दीधितयो यतस्तस्मात्कथमयं चन्द्रस्तद्विरुद्धलक्षणा इति कश्चिद्विरही विप्लवत इति।

इयं कतमापह्नुतिरित्याह- इति चन्द्रत्वमेवेन्दो्निवर्त्यार्थान्तरात्मना। उक्त: स्मरार्तेनेत्येष स्वरूपापह्नुतिमेता ॥३०६।। इत्युक्तन विधिना इन्दोश्चन्द्रत्वममृतमयत्वं स्वरूपं निवर्त्यापह्वत्यार्थान्तरात्मना विषरूपेणोक्तः उद्धावित इन्दुः। उक्तमित्यपि पाठः। तत्र चन्द्रत्वमुक्तं स्वरूपेण निवर्त्य रूपान्तरेणोक्तमिति योज्यम्। स्मरार्तेन कामातुरे विरहिणा केनचिदिति द्देतो: स्वरूपापह्वुतिरेषा [मता] ज्ञेया, चन्द्रस्वरूपस्या [81a]पह्नुतेरिति॥ :. मयि शीतेति मुद्रितपुस्तकेषु। शीता किलेति रतश्रियः। एष एव वादिजङ्गालाद्यभिमतः पाठ:।

हिनोय: परिच्लेद:

ननूपमापह्न तिरिह संगृहीना। सा हि कथन्निदन्तर्भनापमेव्यने ।यदाहु :-

भूतार्थापद्नवादेपा करियने सामिधा यथा॥ [काध्यालक्वारे ३. न१] लक्ष्यं चेदं दत्तम्। नेयं विरौति भृङ्गाली मदन सुखरा मुहुः। अयमाकृष्यमासास्य कामम्य धनुपो ध्वनिः । इनि। [काव्यालक्कारे ३ २२]

इद त्वनीदृशमपहव तिलक्षणा मित्याशङ्गयाह-

उपमापह्तुतिः पूर्वसुपमास्वेव दशिता। इत्यपह्नुतिभेदानां लच््यो लच्येषु विस्तरः ।३-७॥।

उपमापह्नुतिरीदशी पूर्वमुपमाविकल्पेप्वेव दर्शिता त्र्पन्तर्भाविता।

न जातु शक्तिरिन्दोम्ते मुखेन प्रतिगजिंतुम्। कलङ्गिनो जड़स्येति प्रतिषेधोपमैव सा।। [".३४]

इति संगृहीता। तन्नास्याः पृथग्लत्तणं लक्ष्यं चोच्यने। इति कथितपथानुसारेए अपह्नतेर्भैदानां विकल्पानां विस्तरः प्रपञ्नो लक्ष्यो द्रष्टव्यः। लक्ष्येपु प्रयोगेषु सर्गबन्धादिषु स्वयं चैते प्रयोक्तयाः। तद्यथा-

जगदेतत् प्रियासव न जगन्नाम किञ्च्न। तथापि चित्तसन्तोषं नासाद्यसि न प्रियाम्॥ सर्वापह्नतिः ।

प्रिया नैवेयमन्यैव काचिदाभाति भामिनी : न हि सा निरनुक्रोशमेवं निरनुषेवते।। हेत्वपह्नतिः ।

न म्मनद्वयमेनन भार: कोज्येप दुबहः। कथं प्राणिमि तन्वङ्गि ! भृशमेनेन ताम्यसि॥ चटुप्रधानापह्नतिः ।

एवमन्येऽ्यपह्नतिभेदा: कल्पनीया इति।।

। इत्यपह्नतिः ॥

क्रमप्राप्तं श्लिष्टं लक्षयति-

श्लिष्टमिष्टमनेकार्थमेकरूपान्वितं वच:। तदभिन्नपदं भिन्नपदग्रायमिति द्विधा॥३०८॥

यद् वचो वचनमनेको भिन्नोऽर्थोडभिधेयं यस्येत्यनेकार्थम्। एकेन समानेन रूपेस शब्दस्वभावेन अन्वितं युक्तं सरूपम् इत्यनूद्य श्लिष्टं तदिष्टं स्मर्यत इति विधी- यते। तच्चैवं लक्षणं श्लिष्टं द्विधा प्रकारद्वयेन भिद्यते। कथम् ? अभिन्नमेकं पर्द सुबन्त- तिङन्तरूपं यत्र तदभिन्नपद्मविक्कृतशब्दं भिन्नमनेकम्, पदं भङ्गन योजनात्, प्रायमधिकं यत्र तद् भिन्नपद्प्रायम्। तेन वा प्रायमधिकं किश्चिदभिन्नमिति प्रायो- ग्रहरोन सूचयति। अ्र्प्रनेन रूपेण द्विघेति प्रकृतम् ।

उदाहरन्नाह-

असावुदयमारूढ़: कान्तिमान् रक्तमण्डलः । राजा हरति लोकस्य हृदयं मृदुभि: करैः ॥३०६॥ असावयं राजा चन्द्रो नृपतिश्च। तत्र चन्द्रस्तावदुदयं पर्वतमारूढ़ः। नृपति- स्तूदयमभ्युदयं राज्यरूपमारूढ़: प्राप्तः । चन्द्रः कान्तिमान् सौम्यः। नृपतिः कान्ति- मानभिरूप: । चन्द्रो रक्तमरुणमुद्द [81b]यावस्थाभवित्वान्मएडलं बिम्बमस्येति रक्त- मएडलः। नृपतिस्तु २क्तमनुरक्तं स्निग्धं मएडलममात्यादिप्रकृतिवृन्दं यस्येति रक्त- मएडलः । लोकस्य हृदयं जनस्य मनः प्रीतियोगेन हरति रञ्जयति। चन्द्रो मृदुभि: शीतैः करैः किरगौर्हरति। नृपतिस्तु मृदुभिरनुद्वेजनीयैः करैरुचितष ड्भागादिस्वभावैः हरति। इति श्लिष्टमभिन्नपदं भङ्गेन विना यथावस्थानमुभयत्र पदयोजनादिति॥

द्विनीय: परच्छेन:

दोपाकरेश सम्घधन्नवत्रपथवर्निना। राज्ा प्रदोपो मामित्यमप्रियं कि न बाधते ॥३१०।।

प्रदोषो रजनीमुखम, प्रक्रष्ठाऽधिको दोपों लोभादिरस्वेति प्रदोपश्र कश्चित् पुरुपो विवच्तितः। दोपा रात्रिराकर आर्प्रश्रयस्नत्र दर्शनान्। यम्य दोपाकर इति तत्सन्निधों दृष्टे:, दोषाकरेश चन्द्रे, दोपाणां क्रौर्यादीनामाकर: स्थानं नेन नृपेण। नक्षत्रपथे व्योम्नि वतंते नक्षत्रपथवर्तिना चन्द्रेण, तत्रम्य पन्थाः चत्रपथः क्षात्रो धर्मः शिष्ट- पालनदुष्टनिग्रहादिरूपः, न तथाऽक्षत्रपथस्तद्वर्तिना राजधर्मातिक्रमिणा नृपेण संबध्नन् सङ्गच्छमानः । मामित्थमनेन प्रकारेण अ्रप्रियं न विद्यते प्रियाऽस्येनि विरहिं प्रदोप: त्तसदावतारः । किं कस्मान न बाधते न तापयति बाधत एव। छप्रियं न प्रियमप्रियं द्वष्यं किं न बाधते नापकराति ? निगृहात्येव प्रदोप: प्रकृष्टदोप: पुरुपः कश्चित्। इदं भिन्नपद्प्रायं श्लिष्ठमुक्तन विधिना प्रदोप इत्यादीनां भिन्नत्वाद् राज्ञा इत्यस्याभेदादिति।

अलङ्कारान्तरगोचरः श्लेषोडपि। स प्रागुक्त इति दर्शयन्नाह-

उपमारूपकाक्षेपव्यतिरेकादिगोचराः । प्रागेव दर्शिता: श्लेषा दर्श्यन्ते केचनापरे ॥३११॥

उपमा रूपकमाक्षेप: व्यतिरेकश्चादिर्यस्य दीपकार्थान्तरन्यासादेः स गोचरो विषयो येषां ते श्लेषाः प्रागेवोपमाप्रस्तावादिपु दशिताः । ततः सम्प्रति नोच्यन्ते। तत्रोपमागोचरः श्लेषः शिशिरांशुप्रतिद्वन्द्वीत्यादिना [२.२=] द्शितः। रूपकोपन्नः राजहंसोपभोगार्हमित्यादिना [२ .= ७]। आक्षेपविषयः अरमृतात्मनि पद्मानामित्या- दिना [२.१५६]। व्यतिरेकाश्रयः त्वं समुद्रश्च दुर्वारावित्यादिना [२१=३]। दीपकाधिकरणो हृद्यगन्धवहा इत्यादिना[२.११३]।एतमन्येऽप्यर्थान्तरन्यासादिगोचरा द्रष्टव्याः । ये तु पूर्व नोक्तास्ते अपरेऽन्ये केचन कियन्तो निदर्श्यन्ते प्रतिपाद्यन्त इति॥ के पुनस्त इति दशयन्नाह-

अस्त्यभिन्नक्रियः कश्िदविरुद्धक्रियोऽपरः । विरुद्धकर्मा चास्त्यन्यः श्लेषो नियमवानषि ।३१२।

१७६

अभिन्ना एका क्रिया चत्र स ताहश: कश्िदस्ति श्लेषः । अविरुद्धे सहभाविन्यौ क्रिये यस्मिन् स तद्रपोऽपरोजन्यः कश्चिदस्ति। विरुद्ध कर्मणी क्रिये यत्र स चान्य: कश्चिदर्ति। श्लेष इति सर्वत्र सम्बध्यते। नियमोऽवधारएमस्मिन्नस्तीति नियमवानपि विद्यते कश्चित्॥ नियमाक्षेपरूपोक्तिर विरोधी विरोध्यपि। तेपां निदर्शनेष्वेव रूपव्यक्तिर्भविष्यति ।।३१३।।

नियमस्यान्षेपो निषेधो रूपं स्वभावो यस्यां तथाविधोक्तिरभिधानं यत्र तादशोऽप्यस्ति कश्चित्। नात्र विरोधोऽस्तीत्यविरोधी। सोऽ्यस्ति। विरोधोऽसङ्गािरत्र विद्यत इति विरोधी। सोऽ्यस्ति। नामसङ्कीर्तनमात्रेण न ज्ञायन्त इत्याह- तेषां श्लेपाामभिन्नक्रियादीनां निदर्शनेषु लक्ष्येष्वेव नाभिधानमात्रेण रूपस्य प्रतिनियतस्य लक्षणस्य व्यक्तिः प्रत्यवगमो भविष्यति। ततो यथाक््मं निदर्श्यन्त इति ॥ स्वमावमधुराः स्निग्धाः शंसन्त्यो रागमुल्याम्। दशो दूत्यश्च कर्षन्ति कान्तामि: प्रेषिता: प्रियम् ।३१४।

कान्ताभिर्नायिकाभि: वासकशय्याभि: प्रेषिताः प्रयुक्ता दशो दृष्टयो दूत्यश्च निसृष्टार्थादय[:] स्वभावेनैव मधुराः सुभगा उभय्योऽपि स्निग्धाः। प्रेमरसभाविता दशः दूत्यस्त्वपरुषाः। रागं भावमुल्वएमुदीएामन्तर्गतमाकारविशेषेण शंसन्त्यः सूचयन्त्यो हशः। दूत्यस्तु रागमुल्वरं नायिकानुरक्तिमधिकां चतुरमाचक्ाणा: कर्षन्ति वशी- कुर्वन्ति प्रियं वन्नभम्, यत्र प्रेषिताः । अरयमभिन्नक्रियः श्लेष:, कर्षणलक्षणयैकया क्रियया दशां दूतीनां च सम्बन्धादिति॥

मधुरा रागवर्धिन्यः कोमलाः कोकिलागिर:। आाकण्यन्ते मदकलाः श्लिष्यन्ते चासितेक्षयाः॥३१५॥

असितेक्षणा: स्तियः कोकिलानां गिरश्च वाचः। मधुराः मनोहरा: द्वूय्योऽपि। रागं रक्तिभावं वर्धयन्ति रागवरधिन्यः उभय्योऽपि। कोमलाः कोकिलागिर: श्रवणा. नुद्वजनीयत्वान्, असितेक्षणास्तु सुखस्पशत्वात्। कोकिलागिरो मदेन समयकृतेन हर्षविशेषेण कला: पुष्टाः। अरसितेक्णास्तु मदेन मधुषानजनितेन कलाः विह्वलाः ।

द्वितीय: परिच्छेद:

कोकिलागिर आकरर्यन्ते श्रयन्ने। असिनेकणासु शलप्यल्े आनिद्रयन्ने। [82b] अयमविरुद्धक्रियः श्लेपः, आ्कर्णनश्लेरसायो: सहभावादिनि।। रागमादशयश्रेप वारुणीयोगवधितस। पराभवति वर्माशुरङ्गजस्तु विजुर्भने ॥३/६।। एप घर्मांशुरादित्य: परामवत्यस्तमेति। अङ्गजन्तु काही विजुन्मने समुद्धवति। वारुसया प्रतीच्या दिशा योगेन सङ्गनेन वधितमुदहं हनं रागमरसिमानम आ्रवशयन धर्माशुः पराभवतीति प्रकृतम्। अर्प्रङ्गज्स्तु वाहस्या मित्या योगेन पानलजरोन वर्धितं रागं रतिभावमादशयन् विभ्रमैरादिप्कुर्वन विज्ञुम्भत इति प्रक्रान्तम। अ्रयं विरुद्धक्रियः श्लेप, पराभवविज्म्भणयोरस्तम्योदयरुपयो परस्विरोवात् इति।। निस्त्रिंशत्वमस।वेव धनुष्येवास्य वक्रता । शरेष्वेव नरेन्द्रस्य मार्गसत्वं च वर्तते ॥३१७।

अस्य नरेन्द्रस्य कस्यचिन्निस्तिंशत्वम् असी खङ्ग व वर्तते न म[न]सि निस्त्रिंशत्वम्। तरप्प्र्रसित्वं क्रौर्य चेति श्लिष्टम् । धनुष्येव वक्रता। न चेतसि वक्रता। नतत्वं शाठयं चेति श्लिष्टिः। शरेपु वारो्वेव नार्गात्वं नात्ननि। मार्गगात्वं शरत्वं याचकत्वं चेति श्लिप्यते। त्रप्रयं नियमवान् श्लेपः । अररसावेवेत्यवधारणप्रयोगादिति ।।

पझ्मानामेव दण्डेपु कण्टकस्त्वयि रक्षति। अथवा दृश्यते रागिमिथुनालिङ्गनेष्वपि ॥३१८॥

देव! त्वयि रक्षति जगतीं पद्मानां [एव] दएडेपु नालेपु करटको दृश्यते, न राज्ये। करटकः कार्कश्यलक्षः, पझमदएडेपु राजविपन्नश्चेति श्लिष्ठत्वात्। अयं नियम आविप्यते। अथवा कथम् नियम्यते ? यतो रागियां वा मिथुनानि स्त्रपंस- युग्मलक्षणानि तेषामन्योन्यालिङ्गनेष्वपि विपये[पु]कसटकः रागजनितपुलकरूपो दृश्यते। तत्कथमेवमवधार्यत इति नियमाक्षेपरूपोक्तिरयं श्तेप इति ॥

महीभृद्धूरिकट कस्तेजस्त्री नियतोदयः। दक्ष: प्रजापतिश्चासीत् स्वरामी शक्तिघरश्र सः ॥३१९॥

१७८ स विवच्ितः कश्चिन्महीभृत्र्वतः राजा च, भूरयो महान्तः कटकाः सानवो यस्य पर्वतस्य। भूरिर्विशाल: कटकः स्कन्धावारः हस्ताभरणविशेषो वा यस्य स भूरि- कटको राजा। तेजस्वरी रविः प्रभावविशेषयुक्तश्र नियतः प्रतिदिनमुदयः प्रभाव- लक्षणो यस्य स नियतोदयो रविः, नियतः स्थिरः उद्यो राज्यरूपो यस्य स नियतोदयो राजा। दक्षो नाम प्रजापतिविंधाता कश्चित। राजा च दक्षः शूर: प्रजानां लोकानां च [83a] पतिः अधिपः स्वामी कार्त्तिकेयः प्रभुश्च, शक्तिः आयुधविशेषः तां धार- यतीति शक्तिधर: स्कन्दः। शक्तिमुत्साह्मन्त्रप्रभावरूपां धारयतीति शक्तिधरो राजा। आसीदभूत्। अयमविरोधी श्लेपः। महीभृङ्गरिकटकत्वादीनामुभयत्र/प्यव्याहते- रिति।। अच्युतोऽप्यवृषोच्छेदी राजाप्यविदितक्षयः। देवोऽप्यविबुधो जज्ञे शङ्करोजप्यभूजङ्गवान् ॥३२०॥ अच्युतो विष्णु: न्यायभ्रंशाभावात्। स्थिरश्च। तत्र यदाऽच्युतो विष्ुस्तदा वृषस्य वृवभस्य अरिष्ठनाम्नस्तेनोच्छेदाद् अवृषोच्छेदित्वं विरुद्धम्। पन्तान्तरे तु अरविरुद्धम्, वृषस्य धर्मस्य राज्ञा अनुच्छेदात्। राजा चन्द्रः, नृपश्च। तत्र चन्द्रस्य शविदितः क्षयोऽनेनेत्यविदितक्षयत्वं विरुद्धम्, दक्षशापेन कृष्णपक्षे तीयमाणत्वात्। पक्षान्तरे तु राज्यापचयाभावादव्याघातः । देवो गतिदेवो विबुधः । सम्मतिदेवश्च राजा। तन्न गतिदेव: कथमविबुधः, तसुर इति विरुध्यते। सम्मतिदेवस्तु राजा, विबुधाः परिंडता विगता यतः। न तथा अविवुधः बुधयुक्तः पसिडतमएडलमिडतास्थान- मएडपः । शङ्करस्त्रिलोचनः, शान्तिकरश्र । तत्र त्रिनेत्रः फणिधरनद्धजटाजूट: सारसनीकृतनाग: कुएडलीकृतपन्नगः कथमभुजङ्गवान् इति विरोधः। राजा तु धूर्तसंसर्गाभावाद् अभुजङ्गवानिति युड्यते। जज्ञ विदितः क्रियाविदित इति सर्वत्र सम्बन्धनीयम्। अ्ररयं विरोधी श्लेष उदाहृतः ॥ ॥ इति श्लेष वक्रम् ।।

विशेषोक्तिमाविष्कुर्वन्नाह- गुरजातिक्रियादीनां यत्तु वैकल्यदर्शनम्। विशेषदर्शनायैव सा विशेषोक्तिरिष्यते ॥३२१॥

द्विनीय: परिच्छेदः १७६

गुएाश्र जातिश्र क्रिया च आदिशव्देन द्व्यपरिग्रहः। तेपां वैकल्यस्याभावस्य दर्शनं वचनं यत्तत्। किमर्थम् ? विशेपस्यातिशयस्य कम्यचित्कार्यविषयस्य दर्शनाय प्रतिपादनार्थमेव। अरत एव विशेपपरत्वान् सा नक्षतणा विशेषोक्तिरिष्यने मनीषिभि- रिति ॥

तामुदाहरन्राहु-

न कठोरं न वा तीच्समायुधं पुष्पधन्वनः । तथापि जितमेवासीदमुना भुवनत्रयम् ।३२२।।

पुष्पधन्वन: कामस्यायुवं कुसुम[म]न्यद्वा ताहशं न कठोरं न कठिनम् न च अरतितीच्सं न च निशातं यथान्यत्, आयुधमयोमयं तेजितं खङ्गादि तथाप्येवमपीति विशेषविवत्तायाम्। यदाह- अररसुना पुष्यधन्वना आयुवेन वा भुवनानां स्वर्गादीनां त्रयं कृत्स्नं जगत् जितमाक्रान्तमेव नाजितमपि आासीदभवत्। [83b] शहो चित्रम्! इह काठिन्यतच्यलक्एस्यायुधत्वेन प्रसिद्धस्य निषेधेनानङ्गास्त्स्य जगज्जैत्रस्य विशेष: कोऽप्याविष्कृतो जगज्जयकार्यविषयः । ताहशमपीढं जगद्विजयसमर्थमहो यथेदं प्रति- विशिष्टमिति॥

न देवकन्यका नापि गन्धवकुलसम्भवा। तथाप्येषा तपोभङ्गं विधातुं वेधसोऽप्यलम् ।३२३॥।

इयं देवानां कन्यका योषिन्न भवति। सम्भवत्यस्मादिति सम्भवः । गन्धर्वाणां देवविशेषाणां कुलं वंशः सम्भवः तत्र वा सम्भूतिरस्या इति गन्धर्वकुलसम्भवा न भवति। सा हि स्त्रीजातिरत्यन्ताभिरूपा। तथापि पूर्ववत् विशेषविवत्तायाम्। यदाह- एषा स्त्री या न तज्जातिः। वेध सोऽपि येन सृष्टा, योवा वीतराग: प्रागेवान्यस्य। तपसो विषयसंयमस्य भङ्गं निवृत्ति विधातुं कर्तुमलं समर्था । किमिदं रूपचातुर्यम्। इह देवजात्यादे रूपोत्कर्षवत्त्वनिवृत्त्या विशेष:, मानुष्यप्येवंविधा या प्रजापतिमपि रागपरवशं करोतीति दशितः॥

न बद्धा भ्रूकुटिर्नापि स्फुरितो दशनच्छदः । न च रक्ताभवद् दृष्टिर्जितं च द्विषतां कुलम् ॥३२४॥

१=०

कनचद धीरेर अ्रकुतिर्भ्रभङ्क कोपजन्मा न वद्धा न रचिता। दशनच्छदश्च अधरो न स्फुरितः कोपाल कस्पिनः । दृष्टिश्र रक्ता रोपारुसा नाभवत्। तथापि च द्विपतां कुलम् अरिवर्ग जितं भग्नम्। चित्रमेतन्। अन् भ्रुकुटीबद्धदशनच्छदस्फुरणादेः क्रियाया विगमेन निर्विकाररिविजयलक्षणो विशेषो दशित इति ॥

न रया न च शातङ्गा न हया न च पत्तय: । स्त्रीमामपाङट्ष्टचेव जीयते जगतां त्रयम् ॥३२५॥

रथाः स्यन्दना न सन्ति। न मातङ्गा हस्तिनः सन्ति। न च हया अ्रश्वाः। नापि पत्तय: पदातयः । चनुरङ्गनीकमिदं जयोपकरराम्। तथापि स्त्रीणामपाङ्गद्ष्टया कटाक्षेणैव केवलं जगतां त्रयं त्रिभुवनं जीयते वशीक्रियते। अत्र रथादिलक्षणद्रव्या- भावेन जगत्व्यविजयलक्षणो विशेष: ख्ोकटाक्षस्याविष्कृत इति।। विशेपोक्तेर्विकल्पान्तरं दर्शयन्नाह-

एकचक्रो रथो यन्ता विकलो विषमा हयाः। आक्रामत्येव तेजस्व्री तथाप्यर्को जगत्त्रयम् ॥३२६।

एकं चक्रमस्येत्येकचक्रो रथः। कथं वहति ? यन्ता सारथिश्चारुणलत्तणः अङ्गविकल: । कथं कर्मयः ? हया रथ्याश्च विषमाः सप। कथं धौरेयाः ? तथाप्यर्कः तेजस्वी प्रतापविशेपयुक्तो यतस्तस्मात् जगतां त्रयमाक्रामत्यभिभवति। तेजस्तत्र- निमित्तमिति॥ [केयं] विशेपोक्तिरित्याह- सेपा हेतुविशेषोक्तिस्तेजस्वीति विशेषणात्। आयमेव क्रमोऽन्येषां भेदानामपि कल्पने ।३२७॥

सैपा अनन्तरोक्ता तादशी हेतुविशेषोक्तिर्नाम विज्ञायते। कुतः ? तेजस्वीत्यर्क [84a]स्य विशेषणद्धेतुरूपात्। तेजस्वित्वात् जगत्त्यमा क्रा मतीति। इमामवान्तर- भेदविकल्पनादिशमतिदिशन्नाह-अयमित्यादि। अयमेवानन्तरोक्त क्रमो न्यायः हेत्वपेक्षया हेतुविशेषोक्तिरित्येवंजातीयः अन्येषामपि भेदानां विशेषोक्तिविकल्पानां कल्पने प्रयोगेऽनुगन्तव्यः। ते चैवं कल्पनीया :-

द्वितीय: परिच्छेद: १=१

न विपं विपमं किश्विन्न च पाशोडस्ति नाहशः। मृच्छयन्ति मृगानीयां वध्नन्ति [च] हशो जगन्।

न शस्त्रं निशितं किव्व्ित्ताहशं नापि चामृतम्। स्त्रीां कोप: प्रसादश्च हन्ति जीवयति क्षणम्॥

न किञ्व्िन्मार्दवं तन्चि ! स्तनयोने च नम्रता। तथापि च तथैताभ्यां जनोऽयमतिरज्यते ।। चाटुविशेपोक्ति: । दिशा अनया अन्येप्यूहनीया विकल्पा इति॥

।। इति विशेपोक्तिचक्रम् ॥

तुल्ययोगितां योजयन्नाह- विवच्ितगुणोत्कृष्टैयत् समीकृत्य कस्यचित्। कीतनं स्तुतिनिन्दार्थ सा मता तुल्ययोगिता ॥३२८॥

विवक्षितः प्रतिपादयितुमिष्टः कश्रिद्गणो धर्मः साधुरसाघुर्वा तेनोत्कृष्टैरघिमात्रै: प्रसिद्धैः कैश्चिद्वस्तुभिः सह समीकृत्य वस्तुतोऽसाम्येऽपि तथाभावमारोप्य कस्यचिदर्थस्य पुरुषादे: कीतनमाख्यानम्। किमर्थम् ? स्तुतिः प्रशंसा निन्दा जुगुप्सा चार्थः प्रयोजनं यस्मिन् कीतने तत्तथा समीकृतस्य स्तुत्यर्थ निन्दार्थ वा, सा तल्लक्षणा तुल्ययोगिता स्मृता। तेन गुणेन तादृशां तुल्ययोगिताप्रतिपादनात्, तादर्थ्येन तुल्ययोगिता तथाविधोक्तिरिति।।

तामुदाहरन्नाह-

यम: कुवेरो वरुण: सहस्राक्षो भवानपि। विभ्रत्यनन्यविषयां लोकपाल इति श्रुतिम् ॥३२९॥

१=२

यमो दक्षिणस्या दिशः पतिः । कुचेर उतरस्याः । [वरुणः पश्चिमायाः] सहस्राक्ष: शक्रः प्राच्याः । भवानपि त्वं च । एते[भ्योऽन्ये] नास्या विषयः । इत्यनन्य- विषयां लोकपाल, इत्येवंरूपां श्रुति शब्द:बिभ्रति वहन्ति, सवस्तैलोकरक्षसात्। अत्र लोकपालत्वेन, विवनितेन गुगेन उत्क्रपेयमादिभि: समीकृत्य राजः कस्यचिन् कीर्तनस्मृत्यर्थमिति योजनीयम्॥

सङ्गतानि मृगाक्षीणां नडिद्विलसितानि च । क्षणद्वयं न तिष्ठन्ति घनारब्धान्यपि स्वयम् ॥३३०॥

मृगाक्षीएां सङ्गतानि प्रेमाणि त[डि]तां विद्युतां विलसितानि च यथायोगं घनैर्मेघैरारव्धानि घनं निरन्तरमारब्धान्यपि। किं पुनरन्यानि ? स्वयमात्मना प्रकृति- चापल्यात्, न तु कारणवैगुएयेन वनारब्धत्वात् क्षराद्वयमपि द्वाव[84b]पि च्षणौ न तिष्ठन्ति। किं पुनश्चिरम् ? यदि परमेकं क्षगं तिष्ठन्ति। इह विवत्षितेन गुऐोन क्षणा- मात्रास्थायित्वेनोत्कृष्टः प्रतीतस्तड़िद्विलसितैः समीकृत्य स्त्रीप्रेम्णामतिचपलतया निन्दार्थ कीर्तनमिति लक्षएं योजनीयम्॥

। इति तुल्ययोगिताचक्रम् ॥।

विरोधं निदर्शयन्नाह- विरुद्धानां पदार्थानां यत्र संसर्गदर्शनम्। विरोधसाधनायैव स विरोध: स्मृतो यथा ॥३३१॥

विरुद्धानामन्योन्यप्रतिद्रन्द्वनां पदार्थानां क्रियागुणदीनां संसर्गस्य सन्निधेः दर्शनमवगमो यत्रोक्तिप्रकारे। किमर्थम्? विरोधस्य विप्रतिषेधस्य साधनाय सविशेषं प्रत्यायनार्थमेव। अत एव विरोधप्रधानत्वात् स उक्तिविशेष: विरोध इति स्मृतः कथ्यते कविभिः। यथेत्युदाहरति ॥

कूजितं राजहंसानां वर्धते मदमञ्जुलम्। क्षोयते च मयूराणां रुतमुत्क्रान्तसौष्ठवम्॥३३२॥

द्विताय: परिच्छेद: १=३

अरुणचरणचञ्रवो हंसविशेपा राजहंसाः। तेपा कृजितम् निनदः मदेन सामयिकेन हर्षोत्कर्पेण मञ्जुलं मधुरं वधते विजुम्भते। मयूराणं च रुतं कूजितं पुनरुत्क्रान्तमपगतं सौध्ठवमुत्कर्पो यतः, तन नीयने निवर्तते। वृद्धिततयया:क्रियापदार्थयोः विरुद्धयोमिथः संसर्गस्यैकत्र सन्निधेर्दशनमिति लक्षसं योज्यम ।। प्राधृपेण्यैरजलघरैरम्घरं दुदिनायने। रागेण पुनराक्रान्तं जायते जगतां मनः ॥३३३।

जलधरैः प्रावृषि भवैः कारणैः अम्बरमाकाशं दुदिनायते भिन्नाङ्गं जायते। जगतां मनः पुनस्तै रेव रागेण रतिभावेनाक्रान्तं विपयीकृतं रक्तं जायते। श्र्मत्र दुर्दिनत्व- रक्तत्वयोर्विरागरागरूपयो: गुएपदार्थयोः विरोधप्रतिपनतिरिति लक्षणं योज्यम्॥ तनुमध्यं पृथुश्रोणि रक्तौष्ठमसितेक्षणम्। नतनाभि वपुः स्त्रीणां कं न हन्त्युन्तस्तनम् ॥३३४।। तनु कृशं मध्यम्। पृथुर्महीयसी श्रोगि: नितम्बो रक्त्ौष्ठोऽवरः। त्रसितं कृष्णमीक्षणामति। नता निम्ना नाभिः। उन्नती स्तनी यत्र तादशं स्त्रीणां वपुः शरीरं कं नाम नरं [न]हन्ति चन्षुःप्रीतिमनःसङ्गादिक्रमेण दशमीं दशां कं न नयति ? सर्वमेतादशं जनं हन्ति। त्ररत्र तनुनध्यपधुश्रोशिप्रभृतीनां शरीरावयवद्रव्याणां परस्परविरोधिनां संसर्गदर्शनमिति लक्षणं योजनीयम्॥ मृणालबाहु रम्भोरु पद्मोत्लमुखेक्षणम्। अपि ते रूपमस्माकं तन्वि ! तापाय कल्पते ॥३३५! मृसालवद्वाहू रम्भा कदली तद्वदूर पद्ममिव सुखमुत्पलवदीक्षणो यत्र तत्ताद्श- मत्यन्तशीतवस्तुसरूपमपि रूपं ते तव सम्बन्धि तन्वि ! तापाय तप्त्यर्थमस्माकं कल्पते [85a] भवति। किमिदं विरुद्धम् ? अ्ररत्र शीतगुएास्य तद्वतो वा द्रव्यस्य वाहुप्रभृते: तत्समुदायस्य वा रूपस्य शरीरद्रव्यस्य तापेनोप्ताकारिकर्मणा सह विरोध इति द्रष्टव्यम् ।।

उदश्रयन्ति पान्थानामस्पृशन्तोऽपि लोचने ॥३३६।।

१=४ काव्यलक्षरत्नश्रियाम्

उद्यानेषु मारुतैरुद्ूताश्चूतानां चम्पकानां च रेखवः पौष्पा: परागाः। पान्थानां विरहिणां लोचनमस्पृशन्तोऽपि दूर एव दृश्यमाना उद्श्रयन्ति। उदस्रवन्तीत्यपि पठ्यते। उभयत्रापि रोदयन्तीत्यर्थः । तच्च विरुद्धम्। स्पृशतामेव रेणूनां नयनजलोद्गम- निमित्तत्वात्। कथमस्पृशन्त उद्श्रयन्ति ? अ्र्प्रत्र स्पर्शनिषेधोदश्रयएयो: क्रिययोर्विरोध इति द्रष्टव्यम्। कूजितमित्यादेः [२.३३२] अस्य च को विशेषः । उभयत्रापि क्रिया- विरोधात्। तत्र भिन्नाधिकरणायोः क्रिययोरविरोधः । इह त्वभिन्नाधिकरणयोरिति महान् विशेषः । अ्र्प्रन्यत्राप्येवंप्रकारत्वाद्विशेषस्थितेरिति । कृष्णार्जुनानुरक्ताऽपि दृष्टि: कर्णावलम्धिनी। याति विश्वसनीयत्वं कस्य ते कलभाषिणो ॥३३७॥ कलभाषिशि! ते दृष्टिः कस्य नाम विश्वसनीयत्वम् विस्रव्तां याति ? न कस्यचित्। कुतः ? यतः कृष्णे नारायणे कृष्णायां द्रौपदयां वा अर्जुने धनञ्ये चानुरक्ता सती कर्ण तद्विपक्षमङ्गराजमवलम्बते भजते, तस्माद्विरुद्वपक्षपातिनी कथमियं विश्वास्या खलेति शब्दच्छलेन विरोधः प्रतीयते। वस्तुतस्तु दृष्टि: कृष्णा श्यामा करचिदर्जुना धवला अनुरक्ता ताम्रा च स्निग्वा वा कर्ण च श्रुतिपथमायातत्वादवलम्बत इत्यविरोधः। श्लेषानुविद्वोऽयमीदृशो विरोधः प्रतिपत्तव्य इति ॥ विरोधमुपसं[हरति]- इत्यने कपकारोऽयमलङ्कारः प्रतायते। इति कथितेन क्मेणायं विरोधोऽलङ्कारोऽनेको विचित्रः प्रकारो विकल्पोऽस्येति अनेकनकारः प्रतायते प्रसरति प्रतीयते लक्ष्यते वा। अपरोऽपि प्रकार: कश्विदुदाहियते- सद्वयोऽ्यद्वयः सोऽयमुन्मुखोऽप्यनताननः । कर्कशोऽपि मृदुस्पर्शः स्तनभारो मृगीदशाम् ॥ इति।

॥ इति विरोधचक्रम् ॥

अप्रस्तुतस्तोत्रमादशयन्नाह- अप्रस्तुतप्रशंसा स्यादप्रक्रान्तेषु या स्तुतिः ।।३३८।।

द्वितीय: परिच्छेद: १८५

अरप्रक्रान्ते तु अरप्रकृत एव वहिस्तत््वेन कस्मिंश्चिद्वस्तुनि बुद्धिम्धे विषये या स्ुति: संराधनमित्यनूद्य सा अ्र्प्रप्रस्तुतप्रशंसा स्वादिति धायने, यदुदशेऽनस्तुतस्तात्रमुक्तम्। अप्रक्रान्तेप्सितस्तुतिरिति पाठेऽमकान्तस्येप्सितत्येश्ठ्य वस्तुनः कम्यचिदप्रक्रान्ता वा तद्विषयत्वात्। स्तुतिरिति [85b] व्याख्येयं शेपं समानम ।।

नामुदाहरन्नाह- सुखं जीवन्ति हरिणा वनेष्वपरसेविनः । जलैश्यत्नसुलभस्तृरादर भाङ्करादिमि: ।३३२।। जलैर्द भाहुरैम्तणोहमैः। आदिशव्देन तमपक्नतादिभिरर्थरुपकरगौवा अ्ररयन्नेन सेवापरिक्लेशादि[गहित्येन] सुलभैः [सुख] प्राप्यैरकृच्छ्वाधिगतरमृतायमानैरपस्यं कञ्चिदसेवमाना: परचित्ताराधनदुःखानभिज्ञा: स्वाधीनवृत्तयः सुखं निरःकुलं [हरिसा:] वनेषु जीवन्ति। अपि नाम ताहशी वृत्तिरस्माकमपि स्यात्? प्रतिपन्तपानः खत्तु प्रजायते। ताहशी कल्याणीं वृत्ति कल्पयतो हरिगोषु ईर्ष्या लक्ष्यत इति । सेयमप्रस्तुतवात्र मृगवृत्तिः अशस्यते ! राजानुवर्तनक्लेशनिषिण्णेन मनम्चिना ॥३४०। सेयमनन्तरोक्ता मृगाणां वृत्तिरयत्नमुलभजलदर्भाङ्कररूप जाविका, वनन्ने जीवन्त्यनयेति कृत्वा। अरप्रस्नुता अ्प्रक्रान्तेव, न प्रस्तुतापि ताहशप्रकरसाभावान। प्रशस्यते संराध्यते अत्र प्रयोगे केनचिद् राज्ञोऽनुवर्तनम सेवा तदेव क्लेशः दु:ख- रूपत्वात्। ततो निर्विसणोनातिविरक्तेन मनस्विनोदात्तेन केनाचत्ततोऽप्रम्तृतापीय मीहग्विषया [स्तुतिः] काव्यशोभाकरत्वादलङ्वार:। अ्रयमपरोऽत उदाहियते- सुखिनस्ते महात्मान: संतोषपरिभाविताः । सुखाभासे: परिकतेशवर्जितात्मपरिग्रहैः॥ इत्थमप्रक्रमेणैवमनिवृन्ति: प्रशस्यते। धनार्जनादिसंक्लेशनिर्वद्वशवतिना ।। समासोक्तेरियं कथं भेद्यते, उभयत्राष्यन्यदभिप्रेत्यावान्तगभिधानात्? तत्र सदशम एवार्थान्तरमभिधीयते। इह तु विसदशममिति महान् भेदः । विसदशान् कथमर्थान्तर-

प्रतीतिरिति चेत् ? सदशादपि कथम् ? अर्थप्रकरणादेरिति चेदिहाप्येवमस्तु। तत्र तादशी प्रतीतिरिहेद्दशीति न किव्िद्विरुध्यते। अन्ये त्विह प्रशस्यमेवाभिधीयते। तन्र तु निन्दमपीति विशेपं व्याचक्षते। तर्थकान्तिको भेदोऽनयोर्निदशितः स्यादिति॥

। हत्यप्रस्तुतस्तोत्रम् ।।

व्याजस्तुतिमांधकृत्याह- यदि निन्दन्निव स्तौति व्याजस्तुतिरसौ मता। दोषाभासा गुखा एव लभन्ते ह्वत्र सन्निधिम् ॥३४१॥

निन्दन्निव दोषमाचन्ाण इव स्तौति गुणं भाषते यदि चेत्, असावेवं- लक्षणा व्याजरतुतिमता इष्टा। कथमत्र गुणाः प्रतीयन्ते ? यतस्तुतिरियं गुणाविष्क्रिया- लक्षखा स्यादिति ब्रवीति। हिर्यस्मादर्थे। यदत्रोक्तिविशेषे दोषवदाभासन्ते प्रतिभान्ति तादृशपदोपादानादेर्दोपाभासा गुणा एव शौर्यादयों न दोषोडपि कश्चित्। अत एव लेश[86a]स्तुतेरियं भिद्यते। तत्र हि दोषे गुणाः कश्चिदेव प्रती[य]ते। यदुक्तम्-

दोषाभासो गुणः कोऽपि दशिंतश्चाटुकारिता। [२. २0०]

इति। सन्निधिमवस्थानं लभन्ते प्रतीयन्त इति यावन। अ्र्परत्र व्याजस्तुतौ। ततः स्तुति- रेवेयम1 सर्वथा [न] निन्दा काचिदपीति२॥।

तामुदाहरन्नाह-

तापसेनापि रामेशा जितेयं भूतधारिणी। त्वया राज्ञापि सैवेर्य जिता मा भून्मदस्तव ॥३४२।।

९, नुल संयोगो विप्रयोगश्च साहचर्य विरोधिता। अर्थःप्रकरएं लिङ्ग शब्दस्यान्यस्य सन्निधि: ॥ सामथ्यमाचिती देशः कालो व्यक्ति: स्वराद्यः। शघ्दाथस्यानवच्छेदे विशेषस्मृ तिहेतवः ॥ -वाक्यपदीये २. अत्र श्लांकष्याख्थायां किसपि त्रटितमिति प्रतिभाति।

द्वितीय: परिच्छेद:

गमेण दाशरथिना भार्गवेया वा तापसेन चतुरङ्गवलहीनेन तपस्थिनापि।

प्रभावयोगाद्वा। तापमेनति रनष्टम: अत एवेचं शलेपातुगतैव प्रवनते। यद्दच््यति- इति श्लेषानुविद्वानामित्यादि[ :. ३४४]। इयं भृनधारिणी प्रथिवी जिना आरक्रान्ता। त्वया तु चतुरङ्गवल्तपरिवारिखा राज्ञा नराविपेनापि सता नानःपरमिहाधिकं पदम अस्तीत्यपिशव्देन सूचयति। मेवेयं जिता तापसेन जिता एव। नान्या तदहमजयं परथिवीमिति मदोऽहक्कारस्तव मा भून कोडतर विशेप इनि चन्-निन्दनेन च। महानु- भावेन जितसमस्तमहीमण्डलन सकलनरेन्द्रचूड़ामणिना गुगारामेस रानेसा समीकृत्य परया स्तुत्या संयोजितां राजा कश्चिदिति व्याजस्तुतिरोदशी सुनगं रमसीयेति॥

पुंसः पुराणादाच्छिद्य श्रोस्त्वया परिभुज्यने। राजनित्वाकुर्वश्यस्य किमिदं तव युज्यने ॥३४३॥

पुराणाज्जीणदकिंञ्ित्करात् पुंसः पुरुपान् कुतश्चित्, पुराणाज्च पुंसा विष्णोरिति श्लिष्टम्। आच्छिद्यापहृत्य श्रीरभ्युदयो राज्यश्रीश्च देवनेति श्लष्टम्। त्वया परिसुज्यते निषेव्यते। तदिदमीहशं कम परदाराच्छ्ेदरूप तवेद्वाकुवंश्यस्य तद्वस्य मनु- कुलजन्मनः । इद्वाकुवंशस्येत्यपि पठ्यते। तत्रच्वाकूणां ते वा वंशो-स्येत्यन्यपदार्थः। यदुपज्ञेयं वर्णाश्रमाचारस्थितिलन्षणा लोकयात्रा प्रवर्तते। किं यु्यते ? नवेदं युकं तवेहशवंशसम्भवस्येत्यर्थः । राजन्नित्यामन्त्रयते। इह पुरासादकिञ्व्त्करातुंसः श्रीः सम्पत् आच्छिद्यते इति निन्धत एव। पुराणान पुंसो विष्णोः श्रीः विभूतिर्देवतेति च श्लिष्ठा। आरच्छिद्यते। तामपि।पुरुपोत्तमा[दा]क्रम्याकृष्यत इति वीर्योत्कर्षाविष्कृतेः स्तूयत एव कश्चिन्नृपतिः । तदियं सवथा श्लेषमुपजीवतीति॥

भ्रुजङ्गभोगसंसक्ता कलत्रं तव मेदिनी। अहङ्गार: परां कोटिमारोहति कुतस्तव ॥३४४।

तव कलत्रं भार्या [86b] कलत्रमिच कलत्रं मेदिनी, पालनादिना। मेदिनी प्रथिवी जघन्यजातीया च स्त्री। भुजङ्गशव्देनात्र श्लेष:, फरवरो धूर्तश्च विवच्तित इति श्लिष्टम्। तस्य भोग: यथाक्रमं कामः संभोगश्चेति पुनः श्लिष्टम्। तत्र संसक्क्का व्ययवस्थिता तेन सा ध्रियते इति श्रुतेः । निरता चेत्युभयत्र योज्यम्। यत एवं तत् कुतः

काव्यलक्षसारत्नाश्रयाम

कम्मादुत्कर्षादहंकारः अहमत्राधिक इत्यभिमानः तव परां कोटिमधिमात्रतामारोहति ? न युक्तमित्यमहङ्कतु तवेति। निन्देव स्नुतिरियमखिलमहीतलाधि[पत्य]वर्णनलक्षणा त्रत्र लच्यत इति॥

अपरे अप्येवं श्लेषानुगता विकल्पा द्रष्टव्या इति निगमयन्नाह-

इति श्लेषानुविद्वानामन्येपों चोपलक्ष्यताम्। व्याजस्तुतिम्रकाराणामपर्यन्तः प्रविस्तरः।३४५।।

इति कथितेन पथा श्लेषेणोक्त[रू]पेणानुविद्धानां युक्तानां व्याजस्तुते: प्रकाराणां विकल्पानामन्येषां च शेषाणामपि प्रविस्तरः प्रपञ्नोऽपर्यन्तः अपरिमितः प्रयोगेषु लच्ष्यनां द्रष्टव्यः। इह तु दिङ्मात्रं दर्शितम्। विकल्पाः केचिदपरे निदश्यन्ते-

बिभत सकलामुर्वीमुरग: स्वपद्च्युतः । भवानासाद्य साम्राज्यं राजन् किमभिमन्यसे॥

मायावशेन लोकोऽयमावर्जितमतिस्त्वया। त्वद्यशोमुखर: कृष्णचरितः किं चिकित्ससे।

श्रुतिः कुवलयं धत्ते लीलया हरिसीदशाम्। विक्रमेण भवानेतन्महता किं तव स्मयः॥ इति।

॥ इति व्याजस्तुतिः ॥।

निदर्शनमुपदर्शयन्नाह-

अर्थान्तरप्रवृत्तेन किश्च्ित्तत्सदशं फलम्। सदसद्वा निद्श्येत यदि तत् स्यान्निदर्शनम् ॥३४६॥ अर्थान्तरे निदश्यापेक्षया अन्यस्मिन् कचिदुचिते कार्ये प्रवृत्तेन तत्साधयता केन- चिद्धस्तुना हेतुभूतेन कर्तभूतेन तेनार्थान्तरेण सदृशं तुल्यं फलं किञ्चित् सदिष्टमसद् अरनिष्टं वा निदश्येत प्रतिपाद्येत यदि, तदेवंलक्षएं निदर्शनं स्यादिति विधीयते। अरर्थान्तरस्य वृत्तनेत्यपि पाठः। तत्रार्थान्तरस्य कस्यचिद्वत्तेन कर्मणा सदृशमिति व्याख्येयम्। शेषं समानम् ॥।

द्वितीय: परिच्छेद:

उदाहरन्राह-

उदयन्नंव सविता पद्मेष्टर्पयति श्रियम । विभावयितुमृद्धीनां फलं मुहदनुग्रहम ।३४७॥ सविता रविरुदयन्नवोदयमासादयन्नव पद्मप् श्रियं विकाशमपासर्पयनि निधत्ते। उद्यपूर्वकेशा पद्मविकाशनार्थान्नरण सहशं फलं निदशयनि-सहदा- माश्रितान मनुग्रहमुपकारं नाम फल[87a]कार्यमद्ीनामभ्युद्यानां विभावयिनुं दर्शयितुमिति मत्फलमिदं निदशितं सुहृद्नुग्रहम्याभीक्ठगत्वादि [नि]।। असत्फलं निदशयन्नाह-

याति चन्द्रांशुभि: स्पृष्टा ध्वान्तराजिः पराभवम्। सदो राजविरुद्धानां सूवयन्तो दुरन्ननाम्।३४८॥। चन्द्रस्यांशुभि: स्पृष्टा भिन्ना ध्वान्तस्य तससा राजिः संघातः पगभवं निधनंयाति पराभूयत इति यावत्। सद्यम्तत्तसाम्। किं कुवती ? राजा चन्द्रो नृपतिश्चेति श्लिष्ठम। तेन विरुद्धानां केषाञ्व्ित् दुष्टो विपद्रपां[न्तोड]वसानं यस्य तद्धावस्तत्ताम अ्र्प्रनर्थ- निष्ठतां सूचयन्तीति : राजविरोधहेतुकमसत्फलमेतद् दशितम् पराभवम्यानिष्ठ्वान्॥ ।। इतिं निदशनचक्रम.॥

सहोक्तिं परिवृत्ति च प्रतिपाद्यन्नाह- सहोक्तिः सहभावस्य कथनं गुखकमेणाम्। अर्थानां यो विनिमयः परिवृत्तिस्तु सा यथा ॥३४९॥ गुणानां कर्मणां च सम्बन्धिनः सहभावस्य युगपत् सत्तायाः कथनं प्रतिपादनं यदित्यनूद्य सहोक्तिः सा विज्ञेयेति विधीयते। अरथानां गुणक्रियादीनां विनिमयो व्यत्ययः इत्यनूद्य परिवृत्तिविंधीयते। यथेत्युदाहरति ॥ सह दीर्घा मम श्वासैरिमाः संप्रति रात्रयः । पाण्डराथ्र ममैवाङ्गैः सह ताश्न्द्रभूषयाः।।३५०।।

काव्यलन्गारत् श्रियाम

संप्रनि विरहातुरन्य मम श्वामैनिश्वसितैः सह दीर्घा आयता इमा रात्रयो वरनेन्ते। नमैवाङग्वयवैविरहविधुरैः सह पारडराश्रन्द्रो भूपएमासामिति चन्द्र- भृपया। पारङुरत्वे निमिन्तमिदसुक्त्म। अ्रत्र है[ध्य]स्य पाएडुरत्वस्य चोभय- सम्बन्धिनः सहभाव उकः। निश्रामा रात्रयश्न दीर्वा अङ्गानि रात्रयश्च पाएडुरा युगप्वन्नीति ॥। वधते सह पान्थानां सूर्छया चूतमञ्जरी। पतन्ति च समं तेपामसुभिर्मलयानिला: ।।३५१।।

पान्थानां वियोगिनां मूर्च्छया मोहनतय। सह [चृतस्थ] मञ्जरी सहकारकलिका वर्धने। तेपां पान्थानामसुभिः प्राणेः समं सह मलयानिलाः दत्षिएमरुतः पतन्ति च।अत्र वर्धनयोः पतनयोश्च उभयाधारयो: क्रिययोः सहभावोऽमिहितः । सहजचित्र- हेतुगरभा चेयं सहोक्तिरिति॥ कोकिलालापसुभगा: सुगन्धिवनवायवः। यान्ति साधे जनानन्दव्ृद्विं सुरभिवासराः॥।३५२।।

कोकिलानामालापैः सुभगा मनोहरा: सुगन्धयो वनवायवो येपामिति सुगन्धि- वनवायवः सुरभेर्वसन्तस्य वासरा दिवसा जनानामानन्दैः प्रीतिभिः सार्ध सह वृद्धिं यान्ति। वर्धन्त इति यावन्। अत्रांभयाधिकरएयोवर्धनक्रिययोः सहभावो दशितः । इयमभिन्न[क्रिया]। क्रियान्तरात्तु भिन्नक्रिया इत्यनयोर्भेदः प्रतिपत्तव्य इति ॥ सहोक्तिमुप [संहरति]-

इत्युदाहृतयो दत्ता: सहोक्त्ेरत्र काश्न।

इत्युक्तन विधिना [87b] सहोक्तरुदाहृतयः प्रयोगा: काश्चन कतिपये न सर्वा, दत्ता दर्शिता: अत्र शास्त्रे। शेषा: प्रयोगा: सुलक्षणीयाः॥

॥ इति सहोक्ति: ।।

परिवृत्ति निदशयन्नाह- क्रियते परिवृत्तेश्च किश्िद्रूपनिरूपणम ॥३५३॥

द्रिनीयः परिकल्लेद:

संप्रति परिवृत्तश्र परिवृत्तरपि रूपम्य निरुपसां किञ्चिन सोच्षिमं क्रियत इनि ।

शस्त प्रहारं दढ़ता भुजेन तब भृभुजाम। चिराजित हतं नेपां यश कुमृदपाण्डुग्म३५४

तब भुजेन भृजगराजभोगायमनेन शन्त्र: कप णदिभि: प्रहार दृदत प्रयच्छता भृभुजां राज्ाम। पूजानुग्रहनिन्दा[घान]दानम्य दानत्वासावान न चतुर्थी। चिरं दीर्घमर्जिनं सव्वच्ितं कुमुदचन् पारडुां ग्रशस्नेष भुभृजां सन्बन्ध हनं गृहीतन्। अरप्रत्र प्रहारेण कर्मणा यशोरूपी गुगो विनिमिनः : इनहश परितृन्तरतु- गन्तव्या। जगतां प्रीतिसवम्वं [धैयं सतिम]नामपि। कटान्मात्रसुत्मृज्य गृहन्ति हरिसाहशः॥

इत्यपर मुदाहरएम।

॥ इति परिवृत्तिः ॥

आशिषमाविष्कुवन्नाह-

आशीर्नामाभिलपिने वस्तुन्याशंसनं यथा। पातु वः परमं ज्योनिरवाडमनसगोवर :: ३५५॥

अभिलषिते वाञ्छिते वस्तुनि कचिन करियाविशेष आरशसनं प्रार्थनमित्यनूद्य आशीर्नाम निज्ञायत इति विधीयन। यथेत्युदाहरति-परमंपारनाथिकं नकलकल्पना- मलविकलं ज्योतिः संवेदनं सर्वपदार्थतन्वप्रकाशकत्वान् वाची मनसश्चाविकल्पत्वान् न गोचरो न विषय इत्यवाक्यनसगोचरः : अ्ररवाङ्नसगोचरमित्यपि पस्चते। तत्र न विद्यते वाडयानसयोर्गोचरो विपयभावो ग्रहकत्वमस्येनि व्यास्चेयम्। वो युप्मान पातु रक्ततु। अ्र्प्रत्नाभिलपितं रक्षामाशम्यत इति ।

पायादपायता लोकं लोकविद्गएसागरः ! नैरात्म्याद्वय संवित्तेविंजितावरसद्रयः॥

! इत्याशीश्रक्रम् ।।

यत्र नेनेव तदुपमीयते स तद्धर्मः तस्यान्यत्र क्वचिद्वृत्तरनन्वयनाम अलङ्कारः। यदाहु :- यत्र तेनव तस्य स्यादुपमानोपमेयता।

ताम्बूलरागवलयं स्फुरद्दशनदीधिति। इन्दीवराभनयनं तवेव वदनं तब।। [ काव्यालङ्कारे ३.४५-६]

यत्रापमानेन सहाभेदः, भेदश्च स्तुतिपरः परिद्ीप्यते ससंदेहो नामासा- वलद्कार: कल्पितः । यथोक्तम- उपमानेन ततत्वं च भेदं च वदतः पुनः । ससंदेहं वच: स्तुत्यै ससंदेहं विदुर्बुधाः॥ किमयं शशी न स दिवापि राजते कुसुमायुधो न धनुरस्य कोसुमम्। इति विस्मयाद् विमृशतोपि मे मति- स्त्वयि वीच्षिते न लभतेऽर्थनिश्चयम्॥ [काव्यालङ्कारे ३.४३-४]

अपरश्रापमारूपकं नामालङ्गारः। तदुक्तम्- उपमानेन तद्भावमुपमेयस्य साधयन। यां वदत्युपमामेतदुपमारूपकं यथा॥

समग्रगगनायाममानद्एडो रथाङ्गिनः । पादो जयति सिद्धस्त्रीमुखेन्दुनखदर्पणः ॥ इति। [काव्यालद्कारे ३.३x-६ ]

द्वितीय: परिचछ्ेद: १६३

त्रयमप्येतन्न संगहीतमित्याशङ्गय संग्रहं दशयन्राह-

अनन्य ममंदेहावुपमास्वेव दशितौ। उपमारुपकं चापि रूपकेष्वेव दशितम् ॥३५६।

अनन्वयश् [स]संवहश्र द्वाव्चेतो उपमासु उपमाविकल्पेपु एव दशित: अन्तर्भावितौ तल्लनणयोगान। तथाहि, अ्रनन्वयस्ताव[न-

च]नद्रारविन्दयो: कक्ष्यासतिक्रम्य सुखं तब। आत्मनैवाभवत्तुल्यम् [R. ३७]

इत्यात्मनोपमितत्वात्, मुखस्योपसंव। न चाभेडे कथमुपमानोपमेयभाव इति शङ्क- नीयम्, अनन्वयेऽतिप्रसङ्गात्। न ह्यनन्वय इति व्यपदेशान्तरमात्रेणोपमानोपमेय- भावस्तत्र निवर्तते, प्रतीतिविरोधान्।अथाभेदेडनि भेदकल्पनया तद्वावः, इहाप्येवनस्तु। अत एवासाधारणीपमेयमात्मनेवो नमिनेर्यस्यानपेक्षणाइन्यत्वमदर्शनव्याजेन चन्द्रार- विन्दाभ्यां वदनमुपमितमिति व्याचक्तते। तथा कथमसाधारणोपमेति चिन्त्यम्। ससंदेहोऽपि-

किं पद्ममन्तर्भ्रान्तालि किं ते लोलेक्षणं मुखम्। मम दोलायते चित्तम् [ २. २६ ]

इति संशयमुखेन व्यक्तं साहश्यप्रतीते: ससंशयोपमेव। न च मन्तव्यम्-

किमयं शशी न स दिवापि राजते [ काव्यालङ्कारे ३,४४]

इति [स्तुति]परो भेदो न दशित इति। एवं नाम कान्तिसंपन्नं मुखं यत् पद्मं तद्ठयवसीयत इति स्तुतेरपि प्रतीतेः । प्रायश्चापरा अप्युपमाः स्तुतिगर्भाः, चन्द्रादिप्रति- विशिष्टवस्तुसादृश्योङ्गावनात्। न चायं तत्र[वश्यं] स्तुतिपरो भेद: कथ्यते, अन्यथापि प्रयोगदर्शनात्। तद् यथा- एषा किंशुकराजी राजति दावानलो ज्वलन् किमयम्। विरह्विनाशोत्पाते याता किमकालसन्ध्येयम्।। इति

१६४ काव्यलक्षसारन्नभ्नियाम

अयमालोहितच्छरायो मदेन मुखचन्द्रमाः । सन्नद्रोढयरागस्य चन्द्रस्य प्रति गजति। [R. =]

इति सखस्य चन्द्रत्वेन रूपसात्। साम्यप्रतीतिगर्भात रूपकेपु रूपकविकल्पेष्वेव दशितमन्तर्भावितम। रूपकविकल्प [88b] एव कश्चिदुपमारूपकाख्यः। यथा व्यनिरेकगर्मो रूपकविकल्पो व्यतिरेकमपकमाग्यायते। तदेतत्त्रयं यथालक्षणमुपमा- रूपकसंगृहीतमिति न किश्व्चित [तिर]ष्क्रियते॥

उत्प्रेक्षावयवो नाम प्रधगलङ्गारः परेरिष्यते। यटुक्तम्- श्लिष्ठस्यार्थेन संयुक्त: किव्न्िदुत्प्रक्षायान्वितः । रूपकार्थेन च पुनरुत्प्रेक्षावयवो यथा।।

तुल्योदयोडवसानत्व द्रूतेऽस्तं प्रति भास्वति। वासाय वासरः क्रान्तो विशतीव तमोगुहाम् ॥ इति। [ काव्यालङ्कारे ३,४७-४८]

सोऽप्युत्प्रेक्षा विशेषत्वात् उत्प्रेक्षासंगृहीत इति दर्शयन्नाह- उत्प्रेक्षाभेद एवासावुत्प्रेक्षावयवोऽषि यः ।

यः पररुत्प्रेक्षावयव: पृथगुक्त असों सोऽपि चायमुत्परताया भेदो विशेषः कश्चित्। ततस्तत्संगृहीत एवेति नासंग्रहः कश्चित्।

संसृष्टि व्याचष्टे-

नानालङ्कारसंसृष्टिः संसृष्टिस्तु निगद्यते ।: ३५७। नाना अनेकस्यालङ्कारस्य संसृष्टिः संसर्ग: एकत्रोक्तौ सन्निधानं संसृष्टिस्तु निगद्यते विधीयते, यदुद्देशं संकीर्णमुक्तम्। तुशब्देनैतदाह-जात्यादीनामिव नास्याः पृथग्लक्तराम्। तेषामेव तु द्वयोर्बहूनां वा संसर्गलक्षणीयमिति॥

कथमनेकस्यालङ्कारस्य एकत्रोक्तौ अवस्थानमिति सापेक्षत्वनिरपेक्षत्वरूपं प्रकारद्वयं दुशयन्नाहू-

द्वितीय: परिच्छेद: १६५

अङ्गाङिमावा स्थानं सर्चेपां समकक्षना। इत्यलङ्गारसंसृष्टेलक्षणोया दयी गति: ।३५८॥l

अङ्गमुपकारकम्। अक्गि च उपकायम। तयोर्भीच्ाड्ङ्गात्विभावःसाध्यसाधनत्वम। तनावस्थानं सन्निधानम। सर्वैपा ये तत्रोपात्ताः। समा कक्षा बलं वे्पा तेपा भावः समकनता अङ्गाङ्गिभावमन्तरर रवतन्त्रयेणावस्थान चेति- सवंरपा इया दिविधा गतिव्यवस्था [लक्षीया] द्ृष्टव्या। कुत्नालङ्कारे ? संसन्टथलद्वारे विषय इनि॥

आत्षिपन्त्रविन्दाननि सुग्धे ! तत सुखश्रियम्। कोशदण्डसमग्रायां किमेषामस्ति दुष्करम्॥३५६॥

मुग्धे! तव मुखम्य श्रियं शोभामरविन्दानि पद्मान्यात्तिपन्ति। त्वन्मुखसदशानि इति यावत्। इयमुपमा। कथमेतविति साध्यते-कोशः पद्मगर्भो धनसम्भारत्च, दएड नालं चतुरङ्गबलमिति च श्लिष्टम। ताभ्यां समग्रागां पर्यामानामेपासरविन्दाना दुष्करम असाध्यं कार्य किमस्ति किश्चित? सर्वमेव साध्य यतत्वन्मुखथियमप्यानपन्ति इत्यङा्रि भाव[T] वस्थानवत्याः संसुष्टेमदाहरगसेनत : उपमायाः माध्यत्वेनाङ्गितयावम्थानात। [89a] कोशेत्यादेश्च्वार्थान्तरन्यासम्य इन्तेपानविद्वम्य साधनत्वेनाङ्गतया स्थितेरित्य- लङ्कारत्रयं संसृष्टमङ्गाङ्गिभूतं वर्णितम्। उपमा अपपर्थान्तरन्यास इत्यलक्कारद्वयं वा। श्लेषस्त्वर्थान्तरन्यासात्मनैव अ्रवस्थितः, न पृथक संग्यागन इति।

समकक्षा तु संसृष्टिः नोदाहता। सा त्वेवं दष्टव्या- स्तनोन्नता तनुः स्त्रीणां लोललोचनमाननम्। वचांसि च मधूनीय कधयन्ति न विक्रियाम्॥ इति।

इयं जात्युपमासंसृष्टिः समकक्षेति।

९ अन्न केचन मूल्त एव लिम्पतीव तमोड़ड्रानि वर्षतीवाअ्ञनं नमः। असत्पुरुषसेवेव दृष्टिनिंस्फलतां गता। इति भासचूद्रकस्वीकृतं श्लोकं समकक्षाया उदाहरसत्वेन पठन्नि।

१६६

कोशदएडेत्यादिना यद्यर्थान्तरन्यासोऽङ्गतयोपन्यस्तः किं तत्र श्लेषेा ? अ्रपथ श्लेष:, स एवास्तु किमर्थान्तरन्यासेन ? तदयं न श्लेषो नार्थान्तरन्यासः शुद्धः। न चैतद्द्वयरूपा संसृष्टिरङ्गाङ्गिभावाप्नतीतेरनयोस्तदुदाहरणं चेदमुपमाया एव। [तम्या:] त्वङ्गित्वेनावसायादस्य त्वङ्गताप्रतीतेरित्यत श्र्राह- श्लेषः सर्वासु पुष्णाति प्रायो वक्रोक्तिपु श्रियम्। भिन्नं द्विधा स्वभाघोक्तिवक्रोक्तिश्चेति वाङ्मयम् ॥३६०॥ श्लेषाडयमुक्तलन्षण: स्वभावोक्ति जात्यपरपर्यायां मुक्त्वा सर्वासूपमादिपु न कस्याशन्निदेव, पदार्थस्वभावसय यथावस्थानात्। अन्यथा तथा तथा परिकल्पनरूपासु वक्रासूक्तिषु श्रियं शोभां पुष्णात्यावहति प्रायो बाहुल्येन। क्वचिदप्रयोगादस्य प्राय इत्याह। तथा चालङ्कारा जातिवर्ड्याः सर्वे श्लेषानुगता एव प्रायः प्रागुदाहता। जातौ वा क्वचित् प्रयोगात् प्राय इत्युक्तम्। तदयमप्यर्थान्तरन्यासः वक्रोक्तिस्वभावः श्लेषगर्भोऽङ्गतयोपन्यस्त इति। श्रषकदेशे एकोऽलङ्कारः। भेदविवत्तया वा अलङ्कारद्वय- मिति द्रष्टव्यम् , यथोक्तं प्राकू। सर्वमिदमलङ्कारजातम अ्र्प्रनेनैव राशिद्वयेन व्यवहार लाघवार्थ संगृहन्नाह-वाङ्मयं सर्वमेतदलक्कारजातं द्विधा, नान्यप्रकारावस्थामवतिष्ठते। कथम्? स्वभावोक्तिर्जाति: पूर्वोक्तलक्षणा यथावस्थितविचित्रपदार्थपरिदीपनरूपा, वक्रोक्तिश्र वस्तुस्वभावस्य तथातथान्यथाभिधानस्वभावा पूर्वोक्तविचित्रप्रभेदा उपमादिरुक्तिश्चेत्यनेन रूपेण द्विधेति प्रकृतम्।।

। इति संसृषटिः ।।

भाविकत्वमिति पाहुः प्रबन्धविषयं गुणम्। भाव: कवेरभिप्रायः काव्येष्वासिद्धि यः स्थितः ॥३६१।

प्रबन्ध: पद्यगद्यमिश्रात्मकस्त्रिविधः सन्तानः प्रबध्यते विरच्यतेऽसाविति।स विषयो यस्य स प्रबन्धविषयः काव्यसमुदायगोचरः। नैकदेशाधिकरणं तं प्रबन्धविषयं गुएं वि[89b]शेषम्। अनुवादोडयं भाविकत्वमिति। भाविकं नाम स्वार्थिकत्वादस्य विधेः। प्राहुरामनन्ति सूरय इति विधिः। सोऽपि न ज्ञायते कीदशोSपा प्रबन्धविषयो

द्वितीयः परिचछेद:

गुः यदनुवादेन भाविकत्वं विहितमिति नं प्रभवतः स्वरूपनश्र दशयन्नाह- भाव इत्यादि। कवे: प्रबन्धकर्तुरभिप्रायः प्रवन्धनिर्वाहक: प्रयन्नविशेया विक्ल्नात्नक: यदाह- काव्येपु प्रबन्धेपु साध्येपु साधनरूपेर आ्रनिद्धि प्रथमतः प्रभृति प्रबन्धविषयां सिद्धिं समाप्तिमधिकृत्य यः स्थिनः तत्वव्यापक स तादशी भावस्तावन प्रभवस्तम्य गुरास्य। अत एवासी प्रबन्धविषयः । प्रवन्धसाधकमावनन्न[ना]ुवनित्वान्,न प्रादंशिक: । ततश्न सर्वालङ्कार[श्रिय]भृतोडसावाविमध्यान्तेपु प्रबन्धमनुवनंते। एवं प्रभवतस्तावदुक्त: असौ गुगा इनि।।

सम्प्रति स्वरूपतम्तं विभजन्राह-

परस्परेपकारित्वं सर्वेषां वस्तुपर्वणाम्। विशेषणानां व्यर्थानामक्रिया स्थानवणना ॥।३६२।।

भावायन्तमिदं सर्वमिति तहाविक विद्ु: ॥।३६३।।

वस्तुनः प्रबन्धार्थम्य समुदायस्य पर्वाययेव यथा नगरवणनादयः। वस्तुनि च तानि पर्वाीति वा। वस्तुपवणां काव्यार्थसंघातमन्धीनाम शङ्धानि

न तु स्वतन्त्राणामयःशलाकानासिव परस्परासंघट्टनम। तथाभावानिरेके प्रबन्धो नार- भ्येत। ततञ्च कथमस्य प्रबन्धविपयता गुएास्य ? प्रबन्धविपयं च यावन किञ्च्िद् विशेष्यं सम्भवति तत्र यानि विशेषानि तेपां विशेषणानामुपाधीनां व्यर्थानां विगतोऽर्थः प्रयोजनं प्रस्तुते कचिदुपयोगो येषां यतो वा तेपां प्रकृतानुपयोगिनां कार्य विवच्षिते क्वचिद्ङ्गभावमभजताम् श्रक्रिया तादशं कव्िदर्थमनपेदय विशेषणमित्येवा- प्रयोगः। किं तु सार्थकानां प्रकृते कचिद् कथव््वत् उपयोगिनामेव करिया कस्यचि द्वस्तुनो यात्रादे: [?] स्थाने समुपनतेऽवसरे प्राप्तकालं वर्णनम। ताहशं हि वर्ण नमतिशाभते। यदाह भारवि :- मुग्रतावसरे हि विराजते [किरानार्जुनीये ५. १६]

इति। न त्वप्राप्तावसरं वर्णायितव्यमित्वेवं ज्ञयम्। अत्र कचिदस्थाने वणनं तस्य सौभाग्योपहुत्तत्वाद् गम्भीरस्यापि दुर्वोधत्वन केवलमविषयस्य वस्तुनः धर्मादिरूप- स्यार्थम्य प्रस्तावोपनतस्य व्यक्त्िः सुखप्तिपत्तिः। कृताया उक्तेः प्रतिपादनस्य क्रमः प्रकारस्ताहशः करतलाम[50a]लकवत् अर्थप्रकाशनकौशलस्वभावः तम्य वशान् नसर्थ्यात् अत्र सर्वत्र भाव एव सत्कवीना प्रमाणम। स हि सर्वमीदशसुचितं विचिनोति, तद्विपर्ययं तु दुर्भगं न स्पृशति, यदाह-भावायत्तनिदं सर्वम। इतादमनन्तरोक्तं सर्व वस्तु पूर्व [व]दुपकारादिलक्षणं विशेषचतुष्टयं भावे प्रबन्धव्यापिनि उचितानुचितविवेकवेधसि मनसि कदेरायत्तं प्रतिबद्धम, तत्कार्यत्वादिति हेतोः। तत्सर्वमनन्तरोक्तं विदुविदन्ति तद्विद: कवयः।

ननु जात्यादिकमपि भाविकमेव, न हि तस्यापि बिना भावेन अ्रभिनिवृत्तिः । तत्किमिद्नेव भाविकम् ? उच्यते-पद्येऽप्येवम्। तथापि यो भाव[:] प्राबन्धिको विशिष्टः, तदायत्तमिह भाविकमभिप्रेतम्। अत एवोक्तम्-काव्येध्वासिंद्धि यः स्थितः [२.३६:] इति, जात्यादिकं तु प्रादेशिकभावाधीनम। न हि प्रबन्धानुवर्तिना एकेन भावेन जात्यादिकं जन्यते प्रतिदेशमन्योन्यभावाभिनिवर्त्यत्वात तस्य। तस्मान् तदन्वर्थे- स्नैस्तैर भिधानैर्यथोक्त्ेन विधिना व्यवहियते न भाविकमिति॥

!! इति भाविकम् ॥

ये काव्यधर्मा: शास्तरान्तरे स[न्ध्य]ङगादि[शब्द]वयवहताः त इह तल्लक्षग- या गादलङ्गारेषु संगृहीता इति दर्शयन्नाह-

यच्च सन्ध्यङ्गवृत्त्यङ्गलक्षणाद्यागमान्तरे। व्यावणितमिदं चेष्टमलङ्काशतयेंव नः ॥३६४।।

वक्तणां[?] वक्तव्यान्तरसमुच्चये सन्धयो- मुखं प्रतिमुखं गर्भाडबमर्शी निर्वहएमिति पञ्चोक्ताः१। तन्र उपक्षेपः परिकरः परिन्यासो विलोभनं युक्ति: प्राप्तिः समाधानं विधानं परिभावना उद्धेदः करणं भेद इति मुखाङ्गानि। विलास: परिसर्पो विधूतं तापनं नर्म नर्भद्युतिः प्रगमनं विरोधः पर्युपासनं पुष्पं वञ्रमुपन्यासो 4 तुओ भारतीयनाव्यशाखर ९६.३७-१७

द्वितोयः परिचछेदः

वर्गासंहार इति प्रतिमुखाङ्गानि अभि नहरर्ण कार्वो स्मदहरर्ण कमः संग्रहोऽनुमानं [पार्थना]9 श्रानन्प्रिकं नोटकमधिवलमु[है]ग: सं्रम इनि र्थांक्गाने अवपात उत्पातः सम्फेटः विद्रवः शक्ति: व्यवसयः पनादा युठाः खेहो निषेय विरोध आवानं छलन पवोचनत्वयमशाङगनिः गन्वनधापरनं सियः परिभाषणं द्युतिः प्रसाद व्रतन्तः सलय अानुहन म पर्वा पवभाध काव्यर्सदार: प्रशम्तिरिति निर्वहणाङ्गानि।

वृत्तयो-भारता साच्वता कैशिकों अरभट़ी नेनि चनन्ः3: नासां प्राचेकं चत्वार्यङ्गानि। तत्र भारत्या: प्ररोचना अमु्खं वीथी शिव्वक चेत्यकचतुष््यम सात्वत्या उत्थापक: परिवतक मंलावक संघात्यश्रवेति कैशिका [नम] नर्मन्फिख्जो नर्मस्फोटो नमगर्भश्चेति। आरसख्या: मंनिमकोऽवपातो वतृत्वादर्न संफेठश्रेन्यङ्ग चतुष्टयम्।

लक्षणानि-भूषरामक्रसंघातः शोभा उदाहूरणं हेतु: मंशयः दष्ठान्तः वामि: [अरभि]प्रयो निदर्शनं निरुक्तकं सिद्धिः विशोपणं गुणातिपानोऽनिशयः तुल्यतर्कः पदोच्चयो दष्ठान्तमुपदिष्टं विचारो विपवयो भ्रंशोऽतुन्यो माला दानिरयं गहणमर्था- पत्ति: प्रसिद्धि: पृच्छा सारपयं मनोर्थो लेशः संतोभो गुगाकीर्ननमनुक्तसिद्धि: प्रिय- वचनमिति षद्त्रिंशदुक्त्तानि४।

एषां तु स्वरूपमिह् विस्तरभयादनधिकाराच् न निर्दिश्यते। तदागमान्तराड- वानुगन्तव्यम्। तद्तहादियस्यान्यस्यापि ताहशम्य लाम्याङ्गवथ्यङ्गादस्तत्तथा [व्या]- वसितमधिकारे विस्तरेण अनेकधा चचितम्।आरगमान्तरेन्यस्मिन, शास्त्र भरतादी। इदं च सर्वन केवलं पूर्वोक्तम्। काव्यशोभाकरत्वेन तल्लनएायोगादलङ्करणाद् वा अलक्कार इत्येव। न सन्ध्यङ्गादित्वेन काव्यार्थत्वेन वा परृथगलङ्कारात्। काव्यशोभाकरं हि तथा तादशं कथमलङ्कारतामतिक्रामेत् ? इष्टमनुगतमस्माकं क्रियाकल्प [एतदिति स्वी]क्रियताम्। अतस्तादशं सर्वमलङ्कारसंगृहीतमिति। नाससंग्रहः कश्चिदिह्देति भावः । अ्ररत एव वच्यति-

संच्िप्य: विस्तरमनन्तमलंक्रियाणाम् [२,३६५]

१. इयं मातृकायां नास्त। २. अयं नाव्यशास्त्रे नास्ति। भारताये नाव्यशाखे २०. १-७२ ४. तत्रेव १६. :- ४२

२००

इति।न च काव्यशरीरालङ्कारव्यतिरिक्तः कश्चिन् काव्यधर्मः सम्भवति यस्ताभ्य म् असंगृर्ह तः म्यात्। तदिह यथालक्षरामाभ्यां संगृहीतमिति न किव्वित् क्षीयते।।

एवं यथाप्रतिज्ञातमलङ्कार[बाहुल्य]वज पूर्वाचार्योपदर्शितपरिमितालद्वार- विकल्पवीजप्रतिसंम्करणं सम्पाद्य निगयमयन्राह-

पन्थाः स एष विद्ृतः परिमाणवृक्या संक्षिप्य विस्तरमनन्तमलंक्रियाखाम्। वाचामतीत्य विषयं परिवर्तमाना- नभ्यास एव विवरीतुमलं विशेषान् ॥३६५।।

स इति प्रक्रान्तः एषोडयं निगम्यमानः । स इति वा पूर्व प्रतिज्ञातः एष प्रसाधितः । स ऐष पन्था लक्ष्यलक्षणाविकल्परूपो मार्गः । कस्य ? अप्रलंक्रियाणाम्। अलङ्काराणां जात्यादोनां सम्बन्धी विवृतः प्रतिसंस्कृतः । अरस्माभिरिति गम्यते। गम्यमानार्थस्य च शब्दम्य प्रयोगं प्रति कामचार [91a] इत्युक्तम्। जात्यादयोऽलङ्गाराः सामान्यविशेषलक्ष्यलक्षगाप्रभेदतः प्रतिपादिता इति यावत्। कथं पुनरनन्ता अलङ्कारा: प्रतिपाद्यितुं शक्या इत्याशङ्का। यदुक्तम्-

ते चाद्यापि विकल््यन्ते कस्तान् कार्त्सर्येन वच्यति। किं तु बीजं विकल्पानां पूर्वाचार्येः प्रदर्शितम्। तदेव प्रतिसंस्कर्तुमयमस्मत्परिश्रमः ॥ [2.१-२] तदेवानुसरन्नाह-परिमाणोत्यादि। अलंक्रियाणामलङ्गाराणां विस्तरं प्रपञ्नं लक्ष्यलक्षण- विकल्पात्मकम, अनन्तमपरिमितं संचिष्य संगृह्य काव्यशोभाकरान् धर्मानलङ्गारान् प्रचक्षते [२१] इति सकलविकल्पव्यापकेन सामान्यलक्षऐेन सास्नादिमत्वेनेवानन्तं गोप्रभेदं निःशेषं संगृह्य। परिमाणस्य परिमितेवृत्त्या सद्भावेन पञ्नत्रिंशदलङ्काररूपेण परिमाणीकृत्य परि[माप्य] इति यावत्। विवृत इति प्रकृतम्। न चैतद् व्याहतमाशङ्कनोयम् । यथ्यपरिमितोऽलङ्गारविस्तर: कथमिद्द परिमित उक्त इति ? योऽसावपरिमितोऽलङ्वार-

२०१ द्वितीयः परिच्छेद:

विस्तरोऽनुक्ती वतते स रवालक्कारविस्तरः पणिमित उक्कान्जात यत्वातित्यविराध:। वस्तुतस्तु योडनुक्तोडलक्कारविस्तराऽपरिमितः सान्य एव यत्त्वयमुततः परििती विस्तर: सोऽ्यन्य एव । यदि पुनरेतायानलक्ञारविन्तरः, नका अ्रनन्ना अल्क्करा इति विरुद्धयेत, परिमितत्वाद्स्य विस्तरन्य: [अत्रो]क्तालक्कारविस्तग्म्व म्यासानुलारेण तस्याप्य [नुक्ता] लङ्गारविग्तरम्यायगनसम्भव्ादनन्तडलक्वारविम्तराडयं पररिमासवृन्या विवृत इत्युक्तम्। यदाह-वाचामित्यादि। ये विशोपालक्करा वार्चा गिरा विषय गोचरमतीत्यातिक्रम्य वर्नन्ते, तान वाचा विषयमतीत्य पविविर्नमानान वस्तुतो विद्यमानान् इह चानुक्तानिति यावत् अभ्यास: यथोक्तालक्करानुसारी न्वयं काव्यप्रयोगविपयोडभियोग एव यथाधन् कवीनाम्, नान्यत् किश्चित् विवरीतुं प्रयोगद्वारेशा प्रकाशायतुमलं समर्थः। एतन्मागातुसरिगा हि प्रयोगभ्यासवर्ता कवीनां स्वयमेवाक्तिविशेपलक्षणास्तेऽलङ्वारा प्रयागपथतु[पद्य]े। तत्रायमेव मार्ग्तेवाम् अप्यवगमोपाय इत्यनेनेव ते संगृहीताः । अत एवोक्तम्- संज्ि्य विस्तरमनन्न- मलंक्रियाणां स एष पन्थाः प्रकाशित इति। तस्नादशेपालक्कारविपयं परिज्ञानमिन्छ- [द्धिर]य पन्था यथावद्भ्यसनीय इति ॥

। दसिडकाव्यलक्षसटीकारया रवश्रीनाम्रि दविनीयोड्थलद्वारपरिच्छेदः।

३

दुष्करो नाम तृतीयः परिच्छेदः।

[92b]तदेवमर्थालङ्कारं परिच्छिद्यानुप्रास[प्रस]ङ्ोक्तलक्षणानुवादेन यमक- प्रपळ्चपुरःमरं दुष्करपरिच्छेदमारिप्सुराह-

अव्यपेतव्यपेतात्मा व्यावृत्तिवंर्णसंहतेः । यमकं तच्च पादानामादिमध्यान्तगोचरम् ॥१॥

वर्णानां स्वरव्यञ्जनानां संहतेः समुदायस्य व्यावृत्तिरावृत्तिः पुनरुचारणम्। नैकस्य वर्णस्य, तस्या अ्रनुप्रासत्वात्। यथोक्तम्-वर्णावृत्तिरनुप्रासः [१.५५] इति। तत्प्रसङ्गेन आवृत्तिमेव सङ्ातगोचरां यमकं विदु: [१. ६१] इति कृतलक्षणं यमकम्। तदेवमनूद् यमकं विधीयते। सा च व्यावृत्तिः [कीहशी?] वर्णान्तरेणा- व्यपेतोऽव्यवहितः व्यपेतो व्यवहितश्रात्मा स्वरूपं यस्या इत्यव्यपेतव्यपेतात्मा। तथा वर्णान्तराव्यवहिता वर्णसंहृतेशवृत्तिरव्यपेतयमकम्। या तु व्यवहिता तद् व्यपेतयमकमिति द्विधा यमकं तावद् विकल्प्यते। तच्चैतद् द्विविधं यमकं विषय- निरूपणायामादिश्च मध्यश्चान्तश्च गोचरो विषयोऽस्येत्यादिमध्यान्तगोचरं विज्ञयम। कस्य ? पादानां प्रत्येकं चतुर्णा श्लोकावयवानाम्। सापेक्षार्थे गमकत्वात् समासः ॥ पादचतुष्टयस्यादिमध्यान्तभाविनो यावन्तः प्रकाराः सम्भवन्ति तान् दर्शयनि- एकद्वित्रिचतुष्पादयमकानां विकल्पनाः।

एकपादयमकस्य द्विपाद्यमकस्य त्रिपाद्यमकस्य चतुष्पाद्यमकस्य [च] विकल्पना विकल्पाः प्रभेदा: कथ्यन्ते भवन्तीति वा शेषः । पादस्यैकस्य पाद्द्वयस्य पादत्रयस्य पादचतुष्टयस्य वा आदितो वा मध्यतो वान्ततो वा। आदौ मध्येऽन्ते वेति त्रयो विकल्पास्तावत्। मध्यतोऽन्ततश्रादिमं वर्जयित्वेति चतुर्थो विकल्पः। मध्यत आदितश्चान्त्यं विहायेति पञ्चमः । आरदितोऽन्ततश्च मध्यं त्यक्त्वेति पष्ठः।

ननीय: परिच्छेद्: २०३

सर्वत आरदौ मध्येडन्ते चेति सपमो विकल्पः। सर्वत इत्यस्यान्ते श्रुतम्य नसः प्रत्येकं सम्बन्धान्। सप्तम्यर्थञ्चायम्। तथा च प्रथमं विवृतनादाँ मध्चेऽन्ने वेति। अन्यत्रा- प्येवं योज्यम्। यदा च सर्वतो यमकं तदा पादाभ्यासादयो विकल्पा जायन्ते।। एते सप्त विकल्पा मौला: परस्परसङ्करभाजाडनेकथा प्रसरन्तीति दशयत्राह- अत्यन्तवहवस्तेषां भेदाः सम्भेदयोनयः। सुकरा दुष्कराश्रैव दृश्यन्ते तत्र केचन ॥३।।

तेपां सप्ानां [93a] विकल्पानां सम्भेद: सङ्करो मिश्रत्वमुच्चावचप्रकार: योनिः प्रभवो येपां ते सम्भेदयोनयः । भेदाः प्रकाराः अत्यन्तवह्वो भूयांसो भवन्ति। एकत्र र्लाके क्वचिदादियमकं करचिन्मध्ययमकं क्वचिदन्तयमकं क्चिन्मध्यान्नयमकं क्वचिन्मध्यादियमकं क्वचिदादन्तयमकं क्रचित् सर्वत्र इत्येवमेतेनेकधा प्रसरन्ति। ते चैते सुखेन क्रियन्ते प्रयुज्यन्त इति सुकरा:, तद्विपरीताश्च दुष्करा इति द्विधा पुनः संगृह्यन्ते। तत्र ते सुकरेषु दुष्करेपु च केचन केचिद् भेदा न सर्वडनित्रसङ्गाद् दृश्यन्ते उदाह्नियन्ते।।

मानेन मानेन सखि ग्रणयोऽभृत् प्रिये जने। खण्डिता कए्ठमाश्लिष्य तमेव कुरु सत्रपम्।।४।।

सखि! प्रिये जने विपयेऽनेन सङ्गमसुखविरोधिना मानेन प्रातिकूल्येन सह प्रसायपरिचयो मा भूत्। तव मानो न कार्य इति यावत्। यदि न मानः कर्नव्यः किमिदानों क्रियताम् ? येन खण्डिता वञ्चितासि तस्य कएठमाश्लिष्य तमेव प्रियं कृतव्यलीकं सत्रपं सलज्जं कुरु विनयवर्त्मना तमेव विलक्षं विधेहि। किं मानेनेति ? शब्दार्थप्रधानमेतद् यमकव्याख्यानं क्रियते, भावार्थचर्चायामतिविस्तरप्रसङ्गान्। इदं प्रथमपादादियमकम्॥ मेघनादेन हंसानां मदनो मदनोदिना। नुन्नमान मनः स्त्रीणां सह रत्या विगाहते ।।५।। मदनः कामः रत्या कलत्रेण सह स्त्रीणां मनो विगाहते प्रविशति। कि- विशिष्टम् ? हंसानां मदं नुदतां मेघानां नादन तुन्नो निरस्तो मानोऽस्येति नुन्नमानं मानसं वा अवेहि। तस्मिन्नवकाशमसौ लभते। इदं द्वितीयपादादियमकम् ।

२०४

राजन्वत्यः प्रजा जाता भवन्तं प्राप्य साम्प्रतम्। चतुरं चतुरम्भोधिरसनोर्घी कर ग्रहे ॥६ष ॥ चत्वारः पूर्वादयोऽम्भोधयः परिख[वोष]योगादिसाधर्म्येण रसना मेखला यस्या: तस्या उर्व्या भुवः करो हस्तो बल्श्रिति श्लिष्टम। तस्य ग्रहे उपादाने चतुरं भ [वन्तं] प्राप्य ग्रजा जना राजन्वत्यः सौराज्ययोगात् जाता अभूवन साम्प्रतमद्येनि तृतीयपादादियमकम् ।। अरण्यं कैश्चिदाक्रान्तमन्यैः सद दिवौकसाम्। पदातिरथनागाश्वरहितैरहितैस्नव ।।७!।

तवाहितैः शत्रभिः कैश्ित्पलायमानैररएयमाक्रान्तम्। उत्सृष्टगृहै[वनं] प्रविष्ठ- [मित्यर्थ:]। [93b] अन्यस्त्वत्कृपाणाभ्रमोज्भितप्राणैदिवौकसां सद्य स्वर्गमाक्रान्त- मारूढम्। किंभूतैः? पदातिभिः रथैनागैरश्वैश्र रहितसत्यक्तैः। [त्रन्नारएयगमनं स्वर्गगमनं वा भुवि निःस]हायत्वात्। तेन वा [भवत्त]स्तेषामाच्छादनात्। इद चतुर्थपादादियमकम्॥ मधुरं मधुरम्भोजवदने वद नेत्रयोः। विभ्रम भ्रमरभ्रान्त्या विडम्बर्यत किं न्विदम्॥८।।

अरपरम्भोजमिव वदनमस्या इत्यम्भोजवदना [तस्याः सम्वुद्धिः]। तव नेत्रयोवि- भ्रमं चञ्चलत्वं मधुरं रम्यं भ्रमरा[एां भ्रान्त्या चा]पलेन विडम्बयति अनुकरोति मघुर्वसन्तः किं न्विढं वद ब्रहि इति कश्चिच्चाटुकार: प्रियामुपलालयति। प्रथमद्वितीय- पादाढियमकम् ॥ वारणो वा रणोद्दामो हयो वा स्मर ! दुर्धरः। न यतो नयतोऽन्तं नस्तदहो विक्रमस्तव ।६।। [ हे स्मर !] यतो यस्मा[त् नः अस्मान] अ्रन्तं नाशं नयतः प्रापयतस्तव रणे उदामः क्षमो वारणो वा हस्ती वा, हयोऽश्रो वा दुर्धरःसांग्रामिको नास्ति।

तृतीय: परिच्छेद: २०५.

तत्तस्मादहो विचित्रीयते विक्रमस्तव यद् बिना रोपकरर[नाम्मद्विधाः]श्सादिनाः त्वयेति प्रथमतृतीयपादादियनक्रम् ॥। राजितैगजितैचण्येन जीयने त्वादृशनृपः । नीयते च पुनस्तृमिं वमुधा वसुधाग्या ॥१०।। त्वाहशैः शक्तिसम्न्ैर्नृपैराजा रगे तैचण्येन शौर्येश रजितेवपेवसुधा पृथिवा जीयते। पुनस्तदनु वसुनो धनस्य धारया सन्तानेन दीयमानया करगोन हेनुना बा तृप्तिमभिलाषपर्यन्तं नीयते च। न केवलं जीयत एव वसुधेत्यत्राप्युक्तम। प्रथम- चतुर्थपादाढियमकमिदम॥

करोति सहकारस्य कलिकोत्कनिकोत्तरम्। मन्मनो मन्मनोऽप्येष मत्तहोकिलनिम्बनः ।११।।

सहकारस्य कलिका मञ्जरी उत्कलिका उत्कसठा उत्तरा प्रबला यम्य [नथा उत्कलि]कोत्तरं [तद्]बहुलं मम मन करोनि। पर्युत्सुकयतीति यावत्। मनम्य कोकिलस्य निस्वनः शव्दोऽप्येपो[डत्यन्न]मधुगः मन्मनः उत्कलििकोत्तरं करोनीनि प्रकृतम्। श्रत्र द्विनीयतृतीयपाढादियमकम ॥

क्थ लदुपलम्भाशाविहताविह तादशी। अवस्था नालमारोढुमङ्गनामङ्गनाशिनी ॥१२।

तवोपलम्भे समागमे आरशा मनोरथः तस्य विहृतो विघाने इह् श्रस्यां सत्यां

क्रमेशा प्रवृद्धावस्था अङ्गं नाशयतीत्यङ्गनाशिनी दशमी। ताहशीमित्यपि पट्चने। तत्राङ्गनां तादशी त्व[द]नुरागपरवशामिति व्याख्येयम्। [अङ्गनाम्] आ्गेदुमा- सादयितुं कथं नालं न समर्था ? आ्रररोहत्येव। नात्र सन्देहः। तदनुकम्यतामङ्ग ! वराकी। किं स्त्रीवधपातकदोहद़ेनेति [9+a] द्वितीयचतुर्थपादादियमकम्॥

निगृह्य नेत्रे कर्षन्ति बालपद्ववशोभिना। तरुखा तरुणान् कुष्टानलिनो नलिनोन्मुखाः ॥१३॥

२०६

तरुगा वृक्षेणा वाल: पल्लवैः शोभमानेन नेत्रे निगृह कृष्टान् विच्षिप्तमनसः तमशान यूनः अलिनो भ्रमरा नलिनेपून्सुखाः प्रवृत्ताः। नेत्रे चक्षुषी निगृह्य दर्शन- सुभगतया गृहीत्वा कर्पर्यान्त असिसुखीकुर्वन्ति। उभयदर्शनवशव्याकुलास्तरुणा इति यावन्। अ्रत्र तृतीयचतुर्थपादादियमकम्।। विशदा विशदामत्तसारसे सारसे जले। कुरुते कुरुतेनेयं हंसी मामन्तकामिपम् ॥१४॥

सरस इदं [सारसं तत्र] सारसे जले, किंभूते ? विशतो विगाहमाना आ्रमत्ताः सारसा: पच्िशो यस्मिन् [तन्न] विशदामत्तसारसे व्यवस्थिता विशदा शुक्का हंसीयं विरहिजनोद्वजनीयत्वात् मधुरेणापि कुत्सितेनाविषह्येन रुतेन शब्देन हेतुना करणोन [वा] अन्तकस्य मृत्योरामिषं ग्रासं मां कुरुते, मां हन्तीति यातत्। प्रथमद्वितीय- तृतीयपादादियमकं विक्वल्पितमिदम् ॥

विषमं विषमन्वेति मदनं मदनन्दनः । सहेन्दुकलयापोढमलया मलयानिलः ॥१५।।

मलयानिलो ममानन्दन पीडाहेतुः अपोढम अरपगतं मलम् अत इति अपोढ- मलया विशदया इन्दोः कलया सह मदनं कामं नाम विपमं विषम आशुनाशव- त्वात। अन्वेति अ्नुसरति उपनयती[?]त्यर्थः। अरन्वेत्यनुकरोतीति वा व्याख्येयम्, मलयानिलश्रचन्द्रकला च तादगत्यन्ततापकरत्वात् मदनायत्तौ इत्यर्थः। ग्रथम- द्वितीयचतुर्थपादादियमकमिदम।। मानिनी मा निनीषुस्ते निषङ्गत्वमनङ्ग मे। हारि। हारिणो शर्म तनुतां तनुतां यतः ॥१६॥

अनङ्ग ! तव निषङ्गत्वं तूणीरत्वं शरनिकरपूरयोगेन मा मां निनीपुर्नेनुम् इच्छन्ती मानिनी काचिद् विवचिता स्त्री हारिणी मुक्तालतालंकृता, अनेना[हा]य रूपमुक्तम्। स्वभावरूपगुएयोगाच्च मनोहरा मे मम तनुतां कृशत्वं प्राणसन्देहं यतः गच्छतः शर्म समागमसुखं जीवितं तनुतां करोतु। प्रसीद, आज्ञापयैनाम्। देव! त्वमेवास्याः प्रभवसीति प्रथमतृतीय वतुर्थपादादियमकं विकल्पितम् ॥

तृतीय: परिच्छेद: २०७

जयना त्वन्मुखेनास्मानकर्थ न क्थं जिनम्। कमलं कमलङ्कर्वदलिमददलि मत्पिये ॥१७॥ मम प्रिये मत्प्रिये! तव मुखेनास्मानेवं मुखरान जयता वशीचुर्वना अकर्थ न विद्यते कथास्येत्यवचनम्, विकासयोगेन दलानि प्रशस्तानि पत्रारथम्मिन इति दत्ति। प्रबुद्धमिति यावत्, अतश्च मकरन्दलोलुमधुप[94b]योगान्, अलयोऽम्मिन विद्यन्ते इति तलिमत्। एवं च गुरायोगात् कमुदकमाश्रयमलङ्कर्वन् भृपयन कमनं पद्मपर्यायमपि कथमवचनं [सत]न जितं जितमेवेति कमलेन मुखमुपमिनम। त्ररत्र द्वितीयतृतीयचतुर्थपादादियमकमाविष्कृतम्।। रमणो रमसीया मे पाटला पाटलांशुका। वारुणीवारुणी भृतसौरभा सौरभास्पदम् ॥१८।। रमणी स्त्री काचित् अभिमता रमणीया मनोज्ञा मे मम। किंभूता ? पाटलपुष्प- वदापाटलमरुणमंशुकं यस्याः सा। तथा सौरभस्य सुगन्धितायाः कृत्रिमस्य सहजम्य चास्पदं भूमिः । कथमिव ताहशी दश्यते ? त्रुणीभूता सौरी सूर्यसम्बन्धिनी भा दीप्तिर्यस्याः सा तथाभूता वारुणी पश्चिमा दिगिव रमरीयेति प्रकृतम्। पादचनुष्टया- दियमकमुक्तम्॥ इति पादादियमकमव्यपेतं विकल्पितम्। व्यपेतस्यापि वर्ण्यन्ते विकल्पास्तस्य केचन ॥१६।।

आदियमकमव्यपेतं विकल्प्योपसंहरति- इत्युक्तेन प्रकारेण पादानामेकशः द्विशः त्रिशः चतुर्णा च, आदौ आरदिर्वा यमकमव्यपेतमव्यवहितं विकल्पितमनेकधा विभक्तम्। तस्य यमकस्य व्यपेतस्य व्यवहितस्यापि, न केवलमव्यपेतस्य विकल्पाः प्रभेदा: केचित् कतिपये, न सर्वे, वरर्यन्त उदाहियन्त इति॥ मधुरेखदशां मानमधुरेण सुगन्धिना। सहकारोद्मेनव शब्दशेषं करिष्यति ॥२०॥ एसदशां स्त्रीणां नानाप्रिय जनवैमुख्यं शब्द उपमानेत्यादिवाचक: शेपोऽवशिष्टः, अर्थस्य विगमात् यस्य तं शेषमसन्तं करिष्यति मधुर्वसन्तः। केन ? मधुरेण

मनजञेन सुगन्धिना सुरभिखा सहकारस्योद्रमेनाङ्करेशव। किं बहुना ? स हि ताहशो मानविरुद्धरागमुपनयन् मानस्य शेषीकरणे करणत्वं प्रतिपद्यते। प्रथमद्वितीयपादादि- वतिव्यपेतयमकम् ॥

करोऽतितात्रो रामाणां तन्त्रीताडनविभ्रमम् । करोति सेष्य कान्ते वा श्रवणोत्पलताडनम् ॥२१।

रामाणामतिताम्र: करः पाणिः तन्त्रीणां वीणागुणानां ताडनं वादनमेव विभ्रमं लीलां करोति विधत्ते, कान्ते पत्यौ विषये श्रवणोत्पलेनावतंसकुवलयेन ताडनं प्रहारं वा सेष्यमीर्ष्यया सह वर्तमानं सासूयं करोति इति प्रकृतम्, ताहशमेव हि कर्म तम्य योग्यम्। प्रथमतृतीयपादादिविषयं यमकमिदम्।।

सकलापोल्लसनया कलापिन्यानुनृत्यते। मेघाली नर्तिता वातैः सकलापो विमुश्चति ॥२२॥

वातैनतिता मन्दमन्दमान्दोलिता [95a] मेघानामाली माला सकलाः सर्वाः न काश्रिदेव। अपो जलानि विमुञ्चति वर्षति, कलापस्य बर्हभारस्योल्लसनं विस्तारः। तेन सह वर्तते सकलापोल्लसनया कलापिन्या मयूराङनया प्रमुदितया अनुनृत्यते वृष्टनन्तरं नख्यते । प्रथमचतुर्थपादादिगोचरं व्यपेतयमकमेतत् ॥।

स्वयमेव गलन्मानकलि कामिनि ते मनः। कलिकामद्य नीपस्य दृष्टा कां नु स्पृशेद् दशाम् ॥२३॥

हे कामिनि ! ते तव मनश्चित्तं स्वयमात्मनैव तादश[द्रावक]वस्तुनो दर्शनम् अन्तरेण गर्लात वर्तमानो मान एव कलिर्वतते अर्थान्तरम्। अद प्रावृषि नीपस्य तरो: कलिकां साक्षादिवोत्कलिकां दृष्टा कां कीदशीं दशामवस्थां स्पृशेद् गच्छेद् इति न विद्यः। सुतरां रागवक्तव्यतां यास्यतीति भावः। नु वितर्के। द्वितीयतृतीयपादा- दिव्यपेतयमकम् ।

आ्स्ह्याक्रीडशलस्य चन्द्रकान्तस्थलीमिमाम्। नृत्यत्येष चलच्ारुचन्द्रकान्तः शिखावलः ॥२४॥

तृनीय: परिच्छेद:

ए शिखावलो मयूर: चन्द्रकस्य वर्हस्यान्तो्यभाग: लसन्नाकम्पमानश्रारु शोभनः चन्द्रकान्ताऽस्येति लसच्ारुचन्द्रकान्तः आरक्रीडशलम्य क्रीडापर्वतम्य सम्बन्धिनीमिमां सन्निहितचन्द्रकान्तस्य मगोस्तद्रूरां वा म्थलीं भूमिमारह्य नृत्यति।

उद्धता राजकादूवा धरियतंज्द्य भुजेन ते। वगहेणोद्वता यासौ वगहेरुपरिम्थिता ॥२५॥ वराहे क्रोडवपुपा विषणुना उद्धता जलवेर्वरस्योत्तमम्याहे: शेपम्योपरिस्थिता च या असौ सर्वा उर्वी पृथिवी राजकाढ राजसमृहाढ उद्ना विजित्य गृहीना, अ्रन् सम्प्रति ते भुजेन बाहुना सर्वाभिसारिणा तरियते यथान्यायं परिपाल्यने। नृतीयचतुर्थ- पादादिव्यपेतयमकम् ।

करेण ते रशोष्वन्तकरेण द्विपतां हताः । करेणवः क्षरद्रक्ता भान्ति सान्ध्यघना इव ॥२६।।

ते तव करेण भुजेन [रणेपु] द्विपनां शत्रूणामन्तं नाशं करत्यन्तकरेगा हना [जनित]क्षता: करेणवो द्विपतां हस्तिनः क्तरद्रक्तं रुधिरमेपामिति तरद्रक्ताः तथा सन्नः सन्ध्यानुरक्ता घनाः सान्ध्यघना इव सरागधरापयोधरा इव भान्ति। प्रथमद्वितीय- तृतीयपादादिव्यपेतयमकम।। परागतरुरजीव वातर्ध्वस्ता भटैश्रमूः । परागतमिव क्वापि परागततमम्घरम्।२७।। परा शत्रुभूता चमृः सेना भहैः शूरैर्ध्वस्ता भम्ना। कथमिव? अगे पर्वते [स्थितानां] तरूणां राजिः संघातो वातैरिव। अत्र च व्य[ति]करे [कापि] कचित् स्थानेऽनिर्दिष्टे परागैः पांशुभिः समरसंक्षोभप्रभवैस्ततं व्यापमम्वरमाकाशमिदं परागतं विद्रतं लीनमिवाभूत्। एवमतितुमुलं [95b] रसमभवत्। प्रथमतृतीय चतुर्थ- पादादिव्यपेतयमकम् ॥ पातु वो भगवान् विष्णुः सदानवघनद्युतिः । स दानवकुलध्वंपी सदानवरदन्तिहा ॥२=॥

२१८

स त्रैलोक्यविख्यातः विष्ुर्भगवानिति पूजावचनम्। वो युष्मान पातु अपायाद् रक्षतु सदा नित्यम्। नवम्य नूतनस्य जलगभस्य घनस्य मेघस्येव द्ुतिर्दीतिः अस्येति नवघनद्युतिः । श्याम इति यावत्। दानवानामसुराणां कुलं ध्वंसयति इति दानवकुलध्वंसी। सह दानेन मदेन वर्तते सदानां मत्तः। वरश्चासौ दन्ती च सदानश्चासौ वरदन्ती च कुवलयापीडादि: तं हतवान् सदानवरदन्तिहा। द्वितीय- तृतीयचतुर्थपादादिव्यपेतयमकम ॥

कमले: समकेशान्ते कमलेर्ष्याकरं सुखम्। कमलेख्यं करोषि त्वं कमलेवोन्मदिष्णुषु ॥२६॥

ते तव कं शिरः। समा: केशा अस्येति समकेशम्। कस्य ? अलेभ्रंमरस्य अलिन इत्यर्थः। भृङ्गस्येव श्यामशिरोकहं तव शोभतेतराम्। मुखं च ते कमलेन पद्मेन सहेर्ष्याकरम। तत्साम्यात् कमलमिव मुखं विराजत इत्यर्थः । एवं वगङ्गी त्वं कमला लक्ष्मीरिवोन्मदिष्ुषु ये केचित् कामोन्मादशीलास्तेषु मध्ये कं नाम पुरुषम् त्रलेख्य- मगरानीयमुन्मदिष्णुतया करोषि ? यस्तज्जां शोभामीदशीं पश्यति तं सर्वमेवोन्मा- दयसि न किञ्िन्मुञ्सीत्यर्थः । पादचनुष्टयादिव्यपेतयमकमेकजातीयम् ॥

मुदा रमणमन्वीतमुदारमणिभृषणा: । मदभ्रमदशः कर्तुमदभ्रजघना: क्षमाः॥३०॥

अद्भ्रजघनाः स्त्रियो मदेन यौवनमधुपानादिसम्भूतेन। भ्रमन्त्यो दशो नेत्राएयासामिति मदभ्रमदशः। उदारा महार्हा मरायः पदमरागेन्द्रनीलादयः रत्नमेखलादिस्वभावा भृपणामलङ्कारो यासामिति उदारमणिभूषणाः सत्यः। मुदा प्रीत्या अरन्वितं युक्तं रमएं वल्लभं कतु न्माः शक्वन्ति। रमणमतितरां मोदयन्तीति यावत्। पाद्चतुष्टये पादादिव्यपेतयमकमेकजातीयम्॥ उदितैरन्यपुष्टानामारुतैर्मे हृतं मनः । उदितैरपि ते दूति ! मारुतैरपि दक्षिणैः ॥३१॥ हे दूति ! अरन्यपुष्टानां कोकिलानां सम्बन्धिभिरारुतैः शब्दैरुदितैः सम्पन्नैः मे मम मनो हृतं गृहीतम्। न केवलमेभिः। ते तवोदितैरालापैः पेशलैदत्िर्मारुतैर्राप

तृतीय: परिच्छेद:

पवनेश्च हतमिति प्रकृतम्। प्रथमनृताययोद्वितायचतुर्ययोक् पादयोगदिना व्वपेत- यमकम॥

सुराजिनहिय। यूनां तनुमध्यासते सत्रियः। तनुमध्या चषरत्स्वेदसुराजितमुखेन्दवः।।३२।।

स्ियो यूनां तनुमङ्गमव्यासने अधिरोरने पुरुषाितयोगेन। किनूनः ? सुशया मदिरया जिता उत्सा[96a]रिता होम्त्रपा अस्यामिति सुगजिन ह्वयाज्यन्तमत्ताः । ननु क्षामं मध्यमुदरमासामिति तनुसध्या तरता स्वेदेन श्रमजलेन सुकाजालकेनैव्र सु्ठ राजितमलंकृतं मुखमिन्दुकान्त्यादिना त्र्प्रासामिति नरत््वेदसुराजितमुखेन्दवः। द्वितीय- तृतोययो: प्रथमचतुर्थयोश्च पाढयोराहितो व्यनेतयमकम ॥

इति व्यपेतयमकप्रभेदोऽप्येप दशितः । अव्यपेतव्यपेतात्मा विकल्पोऽप्यस्ति तद्यथा॥३३।

एवं विकल्प्य निगमयति- इत्युक्तेन विधिना व्यपेतस्य यमकम्य प्रभेदोऽपि विकल्पश्चैव प्रकृतो दर्शित उदाहितः। न केवलमव्यपेतमयमकविकल्प इति अरपिशब्दे- नाचष्टे। अव्यपेतव्यपेतश्ात्मा स्वभावो व्यामिश्री यस्य विकल्पस्य, प्रकरणाद् यमक- सम्वन्धिनः, सोऽप्यस्ति, न केवलमुक्तः शुद्धः। अस्येति पाठे अस्य यमकस्य सम्बन्धी विद्यत इति गम्यते। कीदशोऽसौ ? तद्यथेत्युदाहरति॥ सालं सालम्बकलिकासालं सालं न वीच्ितुम्। नालीनालीनवकुलानाली नालीकिनीरपि।३४॥

सा आली सस्त्री काचिद् विवकिता विरहातुरा वीकितुं न अलं [न] शक्रोति, किम् ? आलम्बनमालम्बः सह तेन वर्तते सालम्बा शलम्बमानाः समन्ततोऽवरूढा इत्यर्थः । सालम्बाः कलिका यासां सालानां शाखानां ताः सालम्बकलिकासाला यस्य सालस्य तरुविशेषस्य सर्जस्य तमीत्ितुं विरहज्वरसम्भूतामनोरोचकत्वा[न्रा]लम् । सालम्बाः कलिका एव परिक्षेपसाधर्म्येण साल: प्राकारो यम्येत्यपि व्याख्यायते। न केवलमेवम्। आलीना: क्रिष्ठा वकुला: केसरतरवः पुष्पसमृद्धियोगाद् यैरित्यालीन- वकुलान् अलीन् भ्रमरानपि पूर्ववद्वीक्ितुं नालमिति प्रक्ृतम्। नालमस्यास्तीति

२१२ नालीकं पद्मम्। अन्येषां दृश्यत इति दीर्घत्वम। तद्विद्यते आ्रसामिति नालीकिनी: पद्मिनीरपि वीतितुं नालमिति प्रकृतम्। दुष्करं वराकी जीविष्यतीति काचिद् विरहिणीं सखीमुद्दिश्य क्जिदेवं वक्तीति प्रथमद्वितीययोस्तृतीयचतुर्थयोश्च पादयोरादितोऽव्यपेतव्यपेतं यमकम् ॥ काल कालमनालच्यतारतारकमीनितुम्। तारतारम्यरसितं कालं कालमहाघनम् ॥३५॥

कालं समयं काला महान्तो घना अस्मिन्निति कालमहाघनम्। विपुलनील- जलदम्। तारस्य भावस्तारता उच्वेस्तरत्वम्। तया गाम्भीययोगेन रम्यं कान्तं रसितं गर्जितं मेघसम्बन्धि यस्मिन्निति [96b] तारतारम्यरसितं गम्भोरघनगर्जितगर्भम्। अनालच्यास्तिरोहिताः, मेघपिहितत्वात्। तारा उज्ज्वलास्तारका नक्षत्राणि अ्रस्मिन्निति अनालक््यतारतारकं कालं विरहिंशि जने कृतान्त[सदश]मतिदुःसहत्वाद् वीच्ितुं का नाम स्त्री संयुक्ताऽपि प्रागेव वियुक्ता। अलं शक्रोति ? नैव काचित्। इति प्रावृप

नैकजातीयम॥

याम यामत्रयाधीनायामया मरण निशा। यामयाम धियास्वार्त्याया मया मथितैव सा ॥३६॥

यामानां त्रयं त्रयोः प्रहराः । तत्राधीन आयत्त आयामो दैर्व्य यस्यास्तया निशा रात्या वर्षायमाएया हेतुभूतया मरसामनुयामो गच्छामो वयं भवदर्थे। तन्नेदमस्मान् दुनोति। किं त्विद्सतिकष्टम्-यामङ्गनामहं गतवानस्मि सेदानीमसूना- मार्ति पीडामायातीत्यस्वार्त्याया प्राणातिदुःखनिर्वेशा१। मया अधिया तत्परित्यागात् दुर्बुद्धिनेद्दशेन मया सा मथितव हतैव। नात्र सन्देहः। न हिसा मद्विरहिता जीवति वराकी। स्वविरहदुःखनिमित्तत्वात् तन्मरएस्य मया मथितैवत्युक्तम्। एवं विपद्य- मानेन मया सह सापि वराकी मथिताइनया निशेति वा योज्यम्। एवं वियुक्त: कश्चित् कामी प्रियामनुशोचति। पादचतुष्टयादियमकं व्यपेतमव्यपेत[मेक]रूपम्।।

३ निर्वेशस्तु पुमान् भोगे वेतने मूच्छनेऽपि च इति मेदिनी॥

तृतीय: परिच्छेद: २१३

पादादिय मकचिकल्पमुपसंहरति -

इत्यादिपाठयमरुविकल्पस्वेदशी गनिः। एवमेव विकल्प्यानि यमकानीतराणयि।।३७।।

इत्युक्तेन प्रकारे आदिश्चासी पादश्, अवयने समुदायोपचागन। तत्र यमकं पादादिय मकमित्यर्थः । तम्य विकल्पः प्रभेद्ः। तन्याव्यपेतम्य व्यपेतन्यन गतिः स्वरूपमीदृश्येवंविधा दशिनेति शेयः। आररदिपाठ्यमकवत मध्यान्तपादयमक- मनुगन्ततर्यमित्यतिदिशति- एवमादिपाद्यमकविकल्पन्यायेनेव इनगवि मध्यान्त- वर्तीन्यपि, न केवलं पूर्वाणि। यमकानि सुकरागि प्रभेगानि म्वयमनुगन्नव्यान, दिशस्तादशो दर्शितत्वान्। तानि चैवं विकल्पनीयानीति-

प्रियां सखे! सग्वेदां तामनुनीय कथञ़्न। आनय त्वरितं कुर्म: कर्म भूयो न ताहशाम ।।

जितेन्द्रियतयासाद्य [97a] सदायनि यतिश्रियम! लोकद्वयेऽपि लोकोऽयं त्वयि शासनि नन्दति॥

गत्वा देशान्तरं वित्तं नाहमर्जिंतुमीश्वरः । प्रिये विना विनाशं त्वामसवो यान्ति मे ध्रुवम ।।

त्यज मानधने मानं घनगर्जितडम्बरः । किं करिष्यति कालोऽयं प्रियावृतिवृतिश्रियः ॥

[वरं तथा तथागतो ददातु] येन दुजयाः। जीयन्ते विषया एते विविधामयहेतवः ॥

शूरास्ते नयनिष्साता व्यसनप्रभवं भवम्। ये जयन्ति महात्मान: प्रजारन्णदीचिताः ॥ सत्यपावित [राज्य]स्य राजन् सततमित्यसौ ! द्विषां भयङ्करकरस्तव कल्पद्रुमायते।।

२१४ पडभिज्ञस्य वः पातु पाद: पड्दोषविद्विषः । जगद्विजयविख्यातं बलं येनाजितं जितम्॥ 4वं द्विचतुप्पाद्मध्यान्तयमकं विकल्पनीयम्।। तान्यपि किं न विकल्प्यन्ते इति चेदाह- न प्रपश्चभयाद् भेदाः कार्त्स्नेनाख्यातुमीप्सिताः । दुष्कराभिमता एव दर्श्यन्ते तत्र केचन ॥३८॥ भेदा यमकविकल्पाः सुकराः कार्त्स्नेन साकल्येन [न] लचिताः [यतः] पाद- मध्यान्तभाविनोऽपि त्र्ाख्यातुं दर्शयितुं [न] ईप्सिता नेष्टा त्रस्माभिः। कुतः ? प्रपञ्चेति ग्रन्थविस्तरभयाद् हेतोः। मा भूदृतिविस्तर इति संचिप्तकाव्यलक्षणप्रणयन- प्रतिज्ञानात्। तस्मात् केचिदेव भेदाः प्रकारा: द्शिताः। इदानीं तु तत्र यमकेपु दुष्करत्वेन दुष्करा इत्येवाभिमता इष्टा दुष्करा एव न सुकरा अपि भेदा मध्ययमका- दिविकल्पाः केचन कियन्तो, न सर्वे प्रपश्भयात् निदरश्यन्ते।। स्थिरायते यतेन्द्रियो न हीयते यतेभवान्। अमायते यतेऽप्यभृत् सुखाय तेडयते क्षयम् ॥३६॥ स्थिरा अनपायिन्यः, तत्कारणानुष्ठानाविच्छेदात्। आयतिरुभयलोकाभयुदय- रूपा अस्येति स्थिरायते इत्यामन्त्रएामेतत् कस्यचित्। अन्यकार्यान्निरुद्वानि संवृतानि इद्रियाणि बुद्धीन्द्रियाणि चत्तुरादीनि कर्मेन्द्रियाणि पादादीनि वा येनेति यतेन्द्रियो भवान् यतेर्मुनेन हीयते नावकृष्यते यतेन्द्रियत्वादेव। न केवलमेतत्। न विद्यते माया परवञ्च्च्ना यस्य अरमायस्तस्य भावोऽमायता [निःशाठयं] परोपकारिता च, तव इयते एतावते महते तयं नाशम् अयते अगच्छते स्थिराय सुखाय कामायेति चित्तानुग्रहाय नित्यसुखार्थमभूत्। सवत्र सम्पन्नो भवान्। न क्वचिद्पि विपन्न इत्यर्थः । [97b] पाद्चतुष्टयमध्ययमकमेकरूपमव्यपेतात्मकमत एवेदशं दुष्करम्। सभासु राजन्रसुराहतमुख- महीसुराखं वसुराजितैः स्तुताः। न भासुरा यान्ति सुरान्न ते गुखा: प्रजासु रागात्मसु राशितां गताः ।४०।।

तृनाय: परिच्छेद:

हे राजन, सभासु परिपत्सु महीनुराणां ब्राह्मगानां सुग्ेः किमूनेः सुग्य हतति, न तथा असुराहतास्तरमद्यदूपितः पवित्रः। वजुना वनन बथ कामं प्रनिवादिनेन राजितः प्रीतियोगात् विकसितः कर्तृभूतेः स्तुता वणितान्ने तब त्यागसच्वरीयादय। भासुरा:, दोपासङ्करादुञ्ज्वला: परिशुद्धाः प्रजासु इह लकेपु रागीऽनुक्तनुर्पावपय आत्मा स्वभावस्तत्प्रधानत्वाड् यासामिति रागात्मसु नन्त्रानुरक्तासु विपये राशिनां प्रचयतामभिव्याप्रियोगेन गता मत्यलोंकं सकल व्यावय कीनि्वारेग सुगन वेवान न न यान्ति कि तु यान्त्येव । ्वर्गषि प्रसिद्धास्ते इत्यर्थः । चतुप्नादसध्ययनकमे करूपं व्यपेतमिति॥

तव प्रिया सच्चरिताप्रमत्त या विभूषणं धारयेमिहांशुमत्तया। रतोत्सवामोदविशेषमत्तया न मे फलं किश्चन कान्तिमत्तया ।।४१।।

हे सञ्चरिताप्रमत्त इति सरोषं विरुद्धलक्षणमामन्त्ररम्। दुवृत्तप्रमत्तेति गम्यने। सहस्राक्षोऽन्ध इति यथा। असच्चरिते विप्रिये वा अप्रमत्ता अव हना असच्चरिता प्रमत्त व्यलीकशील इति संबोध्यते। या नव प्रिया वल्नभा तथा रतमेवोत्सवस्तत्र स एव वा आमोदविशेष: प्रीत्यनिशयः तेन मत्तया गर्वितया। अंशवोडस्मिन सन्तीत्यंशुमढ भासुरं [वि]भूषणं मेखलादिकं धार्यमङ्गे निवेश्यम्। तस्याः प्रताधनं सफलं किमम्मार्ं तेन विफलेन भारमात्रे! कान्तिमत्तया विभूप[ोत्थया] मे मम न किश्विन् फलं प्रयोजनमस्ति। एवमप्यहं तव द्वष्येव। तब परवशस्य। इहेति वाचोयुक्ता। इह वा प्रस्तावे, काचिदङ्गना प्रियं प्रस्तावे क्वचित् प्रसावने नियुञ्जानं एवर्मी्ध्यति।

भवादशा नाथ! न जानते नते रसं विरुद्धे खलु सन्नतेनने। य एव दीना: शिरसा नतेन ते चरन्त्यलं दैन्यरसेन तेन ते ।४२।।

२२६

हं नाथ स्वामिन ! सवाहशासत्वद्विधा महात्मानः नतेः परप्रणामस्य रसं स्वादं कीहशोऽसाविति न जानते न विदृन्ति। न नमन्तीति यावत्। किं कारणम्? खलु यस्मान् सन्नोऽवसन्नो दुर्गतस्तस्य भावः सन्नता। इनस्य भाव इनता। सन्ततेनने दीर्गत्येश्वर्ये नाम विरुद्धे परस्परव्याहते। [98a] याद सन्नः कथमिनः? अ्ररथेनः कथं सन्नः ? ताहशश्चं[नो]नातिरसज्ञः [सन्नतायाः] इति भावः। त्वं चेनः तस्माद् भवादशा नते रसं न जानत इति निगमनीयम्। के तर्हि नतिरसज्ञा इत्याह-य इत्यादि। य एव केचिद् दीना दुर्गतास्त एव ते तवेनस्य [सविध इति शेषः] नतेन सप्रणिपातेन शिरसा पूर्वोक्तेन दैन्येन कार्पएयेन तद्विधास्वाद्यत्वाद् रसेन लक्षिताः सन्तोडल मा[त्य]रथ चरन्ति प्रवर्तन्ते। ऐश्वर्यं न क्वचिन्नमति। दारिद्रयमेव सर्वत्र प्रणिपतति इति पिएडार्थः। चतुष्पादान्तयमकमे करूपमव्यपेत्तात्मकममितत ।। लीलास्मितेन शुचिना मृदुनोदितेन व्यालोकितेन लघुना गुरुणा गतेन। व्याजुम्भितेन जघनेन च दशितेन सा हन्ति तेन गलितं मम जीवितेन ॥।४३।।

लीलास्मितेन विलासहसितेन शुचिना विशदेन मृदुना कोमलेनोदितेनालापेन लघुना लोलेन च व्यलोकितेन वीचितेन गुरुणा मन्थरे गतेन गमनेन व्याजुम्भितेन विम्तीर्णेन जघनेन नितम्बेन च दर्शितेन सर्वेणेतेन मन्मथशस्त्रप्रकरायमाणन सा काचिदङ्गना हन्ति। प्रदत्तेन घातेन मर्मावेधहेतुना गलितं विगतं मम जीवितेन। नान्यदिह किश्िित् कारणमिति कश्चित् कामातुरो विरौति। चतुष्पादमध्यान्तयमक- मेकरूपं व्यपेतम्।। श्रीमानमानमरवत्मसमानमान- मात्मानमानतजगत्प्रथमानमानम् । भूमानमानयति यः स्थितिमानमान- नामानमानम तमप्रतिमानमानम् ॥४४।। श्रीमान् नित्यं लक्ष्म्या युक्तः। न क्वचिदेकत्र[स्थः] सर्वमयत्वादित्यमान् विभुरिति यावन्। स्थितिमान् सदा स्थित्यनुगतः नित्य [इत्यर्थः]। एवंभूतो य आरात्मानं

तृताय दरेच्छेद:

स्वभावं भूमानं बहुतां विश्वरूपत्वन् आान्यति अ्पयनि विंनुतम ककर- वर्त्मना आकाशेन समानं तुल्यं मनं प्रमासं यन्येत्यमर्वर्त्मसमानम नम ककश- वदप्रमाणम्। आरनते भत्तिमति जगनि जनेपु प्र[थ]मनी विजम्भमारग मनः पूजा यस्येत्यानतजगत्प्रथसानमनं जगत्पूज्यम। आ्रानने जर ति [यभानर माबुकचन मानोऽनुग्रहो य[स्य] इति [वा] योज्यम। तमेवंविधं विषहुमानसत हे उमः [इति शेष:]। पुनः किविशिष्टम? अमानान्यपवेमिनानि नाम न चन्चे[त्य]मननामान सर्वमयत्वादनन्ताभिधानम ।अप्रप्रतिमानउनुपमः मानो-भयुत्रतिरम्येन्यप्रतिमानकनः। [98b] कचिदानमतेति पाठः। तत्र बलिवन्धने सूव सिनवन्नं नृमानंस तररानानां प्राशिनां [मतं] शरणतया इष्टसात्मानं परपुल्पं विद्ाम: तमित्वर्थाव य इन्युरान- त्वात्। आ्नमत हे जना इति व्यान्वेयम। शोपं सनानम। चनुप्याइसध्ान्न-

साग्यन्तमुग्सा रमयन्ती सारभृतमुरुसारधरा तम। सारसानुकृतसारनकाश्ची सा रसायनमसारमवैति ।४५ !!

सा काचिदभिमता स्त्री सारभूतमुत्कृश्मुरुतारं सुवर्ण भूपरकृतं धाग्यतीति मुरुसारधरा। उरुसारधरेति पाठे-उरसारं श्वीजनोचितं मुष्ोक्कर्प धारयतीति व्याख्येयम्। सहारसेन रसितेन वर्तन्त इति सारसा पततिरः२। सारसे रसा्विरतुक्कता तुल्या तत्समानशब्दत्वात् सारसकाञ्ी मेखला यस्या इति सारसानुकृतसारसकाड्वी तमिष्टं कञ्चित्। पाठान्तरे- सारभूतं नागरकवृत्तसम्पन्नम्। सारयन्तं रसादुपरमयन्तम्। उरसा पयोधरभारेर परिरम्भेण रमयन्ती रन्तुं प्रयुख्जाना आरत्मना सुखयन्ती वा, रसायनमजरत्वादिसुखयोगमपि असारमल्पमेवेति मन्यते। सुरतसुखमेव भृशं बहु मन्यते। तथाविधां हि तदाभिमानो [जा]यते। चतुष्नादादि- मध्ययमकमेकरूपं व्यवहितम्।।

१. विष्णु मानमं जे जनमित्यादर्शे।

२१८ काव्यलक्षसारन्नत्रियाम्

नयानयालोचनयानयानया- नयानयान्धान् विनयानयायते। न यानयासीर्जिनयानया नया- नयानयाम्तं जनयानयाश्रितान् ॥४६॥!

अनया न विद्यतेयो विगमो यस्या इति। अनयाऽनया स्थिरा आयतिरभयु- दयो यस्येत्यनयायते ! आरनयने प्राप्तों१। अन्धान[वलोकना]शक्तान्। विनय नया- भज्ञान् नयानयसमर्थान विधेहि। कथं ? नयस्य त्रिवर्गोपायस्यानयस्य तद्विपर्ययम्य चालोचन[T] विवेचना। तया नयानयालोचनया। अनया अपरोक्षया हेतुभूतया करणेन वा। अपि च यानयानहितोपायान न अयासीः न प्राप्तवानसि तान्नयान्। आनयनमानयः प्राप्तिस्तमाश्रितान् प्राप्तियुक्तान प्राप्तान् जनय कुरु। आरनयेति यावत्। कथम् ? जिनस्य तथागतस्य यानं यान्ति प्राप्नुवन्ति स्मरन्त्यनेन हितमिति आ्रगमः । तं याति यथावद् वेत्तीति जिनयानयास्त्वम्। अतश्च प्रज्ञाबलादेव हितप्राप्तेने क्वचिद् यानं यात्रापरिक्केशं याति गच्छत्याचरतीति त्रयानयास्त्वं कचि[99a]दगच्छन् व्यव- हित एव सर्वनयनिरन्तरं तथागतसमयम[भ्य]सन सर्वान्नयान् प्राप्नुहीत्यर्थः। प्रथमतृतीययोः पादयोरादयन्तयमकमेकरूपमत्यपेतव्यपेतं, द्वितीय चतुर्थयोरादिमध्य- य्यमकमेकरूपमव्यपेतव्यपेतात्मकमिति॥।

रवेण भौमो ध्वजवर्तिवीरवे- रवेजि संयत्यतुलास्त्रगौरवे। रवेरिवोग्रस्य पुरो हरेरवे- रवेत तुल्यं रिपुमस्य भैरवे।।४७।।

भूमेरपत्यं भौमो नरकासुरः अवेजि विद्रुतः । केन ? रवेण नादेन। कस्य ? ध्वजे वर्तमानस्य वीरस्य विक्रान्तस्य वे: पच्िएः। गरुत्मत इति यावत्। कुत्र ? अतुलमस्मम् अस्त्राणां गौरवं भारो यत्रेत्यतुलास्त्रगौरवे संयति युद्ध। अरत एव भैरवे भीमे यस्य ध्वजचिह्नस्येद्टशो विक्रमस्तस्यतस्य तु रोचिष्णो रवेः सूर्यस्येवोभस्य

१. इतः परं -कश्चन वाक्यभागो भ्रष्ट इवाभाति।

तृनीय: परिच्छेद:

तेजस्विन: पुरोऽग्रता रिपुं भाँममन्यं वा अ्र्प्रवेर्मेपम्यतुल्यमवेत जानीनेति चतुष्पादा- ध्यन्तयोरेकरूपं व्यपेतयमकमव्यपेतं च।।

मयामयालम्ब्यकलामयामया- मयामयातव्यविगामया मया। मयामयार्ति निशयामयामया- मयामयामूं करुणामयामया ॥।४=।। अमूं तामिष्टां काव्ि्िड् रूपसम्पत्त्यादियोगान् अ्र्परय इष्टफलं देयमस्यास्नोति शप्रयाम्। अश आदित्वादच्। गुरावनीम, किभृनाम ? मयामयाति डुमित्र प्रनेपण येन मयः प्रक्षेपः परित्यागी विरह इति यावत्। मय एवानयो विकारम्तन्य स एव वा आर्तिः व्यथा यस्या इति मयामयार्ति विरह्व्याधिपीडिताम। अतश्च मयामया- लम्व्यकलामयामयाः अविकारो दक्षस्तत्यापकृतस्तेनालम्व्या गृहीत इति व्यथाकरत्वात् सरोषमधितिप्त: कलामयश्चन्द्र एव पीडाकरत्वादामयो रोगा यत्य इति मयामया- लम्ब्यकलामयामया। केन ? तेन निशा रात्या हेतुना अयातव्यो विरामोडन्तां यमित्य- यातव्यविरामयाऽनवसानया विरह्वशान्। अतश्र[न]मानं मा भिदादिपिनोकिति' भिदादिदर्शनादङ [?] विद्यते येषामित्यमा अपरिमिता यामा: प्रहरा [श्र]स्या इत्यमयामया। ततश्चातिदुःखहेतुत्वादवित्षिप्यते अरमयांत, निश्रोकया मा श्रीने विद्यतेऽस्या इति कृत्वा अमया [अमं] तद्विरहविकारं यातीत्यमया विरहदुःखपोडितेन सह अमय संगमय [99b] हे करुणामय ! सानुक्रोशमये मित्रति कश्चिन् सुदृददामन्त्र्यते। चतुष्पादाद्यन्तयमकमेकरूपमव्यपेतव्यपेतमिति ॥ मतांधुनानारमतामकामता- मतापलब्धाग्रिमतानुलोमता। मतावयत्युत्तमताविलोमता- मताम्यतस्ते समता न बामता ।।४६।। ते तव अताम्यतो दुश्चरिताभावात् प्रज्ञाकौशलाद् वार्थसिद्धिं [आरप्तुवतः] सम्बन्धिन्यां मतौ बुद्धौ विषये समता रागद्वषा दिवषम्याभावादेकान्तोचिता १. चान्द्रव्याकरसे १.३. म६ २. आगमसंगय इत्यादर्शे

२२० काव्यलक्षणारन्नश्रियाम

दक्षिसतैव प्रवर्तते। यदाह- न वामतेदि, न दुष्टता काचित्। किंविशिष्टा ? उत्तम- ताया प्रधान [त्व]स्य विलोमतां प्रातिकूल्यमधमताम् अ्रयती अगच्छन्ती, किंतु अतापेनाकृच्छेरा लव्धा प्राप्ता अग्रिमताया अनुलोमता आनुगुएयं ययेत्यतापलब्धा- ग्रिमतानुलामता श्रक्लेशेन सर्वराजपुरोवतित्वं त]वेति यावत्। [आररमतां तपन्विनामकामतामलु्धताःमतां प्रशस्तां धुनाना जयन्ती तदुपमितेति यावत्। समता प्रवर्तन इति निगमनीयम्। चतुष्पाढादिमध्यान्तयमक व्यपेतमेकरूपमिति ।।

कालकालगलकाल कालसुखकालकाल - कालकालपनकाल कालघनकालकाल। कालकालसितकालका ललनिकालकाल- कालकालगतु कालकालकलिकालकाल ।५०।।

कालकालो 'महाकाल: शङ्करः तम्य गलः करठः कलिरेव कालः । कालमुखो गोलाङ्गलः । कालकालगलश्च कालश्च कालमुखश्च तेषां कालकं कृष्णत्वम्। तदालाति गृह्णातीति मूलविभुजादिदर्शनात् कः । कालकालगलकालकालमुखकालकाल: । कालं कायन्ति शव्दायन्ते इति कालका मयूरा: तेषामिदं कालकं, कालकं च तदालपनं कं रतं चेति कालकालपनकम्। अलीनां समूह आलः । आलवत् काला: कृष्ण घना मेघा यस्मिन् काले स आलकालघनकालः।स चासौ कालकालपनकालकालघनकाल- कालश्रेति विशेषएासमासः । तद्वन् काल: कृष्ण इति विष्णोरामन्त्रणमिदम्। कमुदकमालवन्तीति [? आरालान्तीति] कालाः । पूर्ववत् कः। काल एव कालका: स्वार्थे कः । कालकैर्मेघः । तदुपजीविभिः परिवारभूतैरालसति भातीति कालकालसि समुद्रे, क्विवन्तस्य सप्तम्यन्तस्य रूपम्। तत्र तका[? उत्का] विष्णुविरहात् कृच्छ्रजीवितात् लकालोका[?] ललनिका स्त्रीः लक्ष्मीरिति यावत्। किंविशिष्टा ? अलकानामालि:१ [सन्दष्ट्यमकलक्षणं उक्तार्गतमपि विशिष्योच्यते-] सन्दष्टयमकस्थानमन्तादी पादयोद्वेयोः। उक्तान्तर्गतमप्येतत् स्वातन्त्र्येणात्र कीत्यते ॥५१॥ * * *

इतः परं षट्पञ्चाशत्तमश्लोकस्यान्तिमभागपयन्तं टीका लिपिकरप्रमादादू भ्रष्टा।

तृतीय: परिच्छेद्:

[तदुदाहरति-]

उपोढरागाप्यवला मदेन सा मदेनसा मन्युरसेन योजिता। न योजितात्मानमनङ्गतापिता- ङ्गतापि तापाय ममास नेयते ५२॥

[समुद्रयमकलक्षणामाह-]

अर्धाभ्यासः समुद्रः स्यादस्य भेदास्त्र्यो मताः । पादाभ्यासोऽप्यनेकात्मा व्यज्यते स निदशनैः ।५३।।

[व्यवहितं समुद्रमुदाहरति-]

ना स्थेयःसत्त्वया वज्यः परमायतमानया। नास्थेयः स त्वयावर्ज्यः परमायतमानया ॥५४।।

[अ्र्व्यवहितं समुद्रमुदाहरति-] नरा जिता माननया समेत्य न राजिता माननयासमेत्य। विनाशिता वै भवतापनेन विनाशिता वैभवतापनेन ।।५५।।

3

काव्यलक्षणरत्नाश्रयाम

[व्यवहिताव्यवहितं समुद्रमुदाहरति-] कलोपिनां चारुतयोपयन्ति वृन्दानि लापोढघनागमानाम्। वृन्दानिलापोढघनागमानां कलापिनां चारुतयोऽपयन्ति ॥५६॥।

[99b 10 ] यमिति। वृन्दानिलापोढघनागमानां हंसानामिति यावत्। आरुतयो निनदा अपयन्ति विरभन्ति चेति समुदस्य त्रयो भेदा निदशिताः॥

पादाभ्यास[100a]मधिकृत्याह-

न मन्दयावर्जितमानसात्मया नमन्दयावजिंतमानसात्मया। उरस्युपास्तीणपयोधरद्वयं मया समालिङ्गयत जीवितेश्वरः॥५७।।

द्यया अनुग्रहेय वर्जितं विरहितं मानसं चित्तं यस्य तादश आत्मा आरवर्जितः स्वीकृतश्च मानो गर्वः तेन सात्मा स्वभावीभूतोऽभ्यासाद् यस्याः तयवंभूतया मया मन्दया जडया नमन् प्रणिपतन् जीवितेश्वरः प्रियः न समालिङ्गयत न परिष्वक्त इत्यनुशोचति काचित्। कथम् ? उपास्तीर्ण निवेशितं भरन्यस्तपयोधरद्वयं यस्मिन् समालिङ्गन इति क्रियाविशेषणाम्। कुत्रेत्यपेक्षायामुरसीति योज्यम्, अरसमस्त- त्वादिति ।।

सभासुराणामबला विभूषिता गुणैस्तवारोहि मृखालनिमलैः। स भासुराणामबला विभूषिता विहारयन्निविश सम्पद: पुराम् ॥५८॥

तृतीय: परिच्छेद्: २२३

तव गुणैर्मृणालवन्निमलैः परिशुद्धैः सुराणां सभा देवपर्षदारोहि कीतिद्वारेए प्राप्ता। किंभूता ? [अबला] बलनाम्नोसु्यशरिरस्स्तराम्भ वान् न विद्यते बलोऽस्यामिति कृत्वा। वसत्यस्यामित्युषिता गत्यर्थानाप्यादाधारे(?) च इत्याधारे क्तः विभो: शक्रस्य उषिता वासाधारः विभूपिता शक्राध्यासिता। धर्मार्थ काममयगुगौरव्याप- भुवनः स त्वमिदानीं पुरां वरभवनयुजां नगराणां भासुराणां विभूतिभिभ्राजिष्णूना सम्पदोऽभ्युदयान् सुखानि निविश अनुभव। अवलाः स्तिरियः विभूषिता: विहारयन भ्रमयन् [रमय]न्निति । कृतकृत्यस्य कामोपभोगो दशित इति ॥ कलं कमुक्तं तनुमध्यनामिका स्तनद्यो च त्वहते न हन्त्यतः । न याति भृतं गसने भवन्मुखे कलङ्कमुक्तं तनुमद्यनामिका ।।५९।। कलं मधुरम्। उक्तं वचनम्। स्तनद्वयी पयोधरयुगलं च तनोः शरीरस्य सम्बन्धिनो मध्यस्य नामिका आवर्तिका स्त्रीणमित्यर्थात्। कं नाम नरं न हन्ति ? किं तु सर्वमेव हन्ति। अर्रभिलाषादिकामावस्थाः क्रमेण दश्मी नयन्तीति कृत्वा हन्ती- त्युच्यते। त्वटते त्वामन्तरेण। त्वमेव केवलमनेन [न] हन्यसे जितेन्द्रियत्वात्! तनुमद्धथनामिकेत्यत्र तनुत्वमाने हिशव्दो यस्मादर्थे। यत एवम्, अतः कारणान् भवान् मुखमादि: गुणैरग्रनीतत्वात्१, यस्मिन् गणने सत्पुरुषसंख्यायां तस्मिन. भवन्मुखे गणने क्रियमाणे कलङ्कमुक्तं निर्दोषं तनुमत्, भूतं सकलनिष्कल- परिमाणव्यतिरिक्तं भूतं पुरुषं व्याप्यभूतम्। अरप्रनामिका कनिष्ठानन्तराङ्कुलिन याति न गच्छति। त्वां प्रथमं कनिष्ठिकायां गुणवत्त्वया गणयित्वा [स्थितस्य] त्वमिव निष्कलङ्को द्वितीयायामनामिकायां गणायितव्यो [100b] नास्तीत्यर्थः॥। यशश्च ते दिन्ु रजश्च सैनिका वितन्वतेऽजोपम ! दंशिता युधा। वितन्वतेजोऽपमदं शितायुधा द्विषां च कुर्वेन्ति कुलं तरस्विरिनः ॥६०।। 2 एबान् सुखादिगुजान् प्रणीखात् इत्याद्रो। २ नृस्यामिस्यादर्शे।

काव्यलक्षएारत्नश्रियाम्

अजोपम विष्णुतुल्य ! ते तव सैनिकाः सेनाचरा नराः शितमायुधमेषामिति शितायुधाः तीक््साहेतयः । दंशिता वर्मिंताः। तरस्विनः शूरा सन्तः यशश्च कीर्ति च ते रजश्र पार्थिवं दिन्तु वितन्वते विस्तारयन्ति। युधा ररोन तुमुलेन। द्विषां च कुलं [वि]तनु प्रहारशतजर्जरत्वाद् विगतशरीरम्। न विद्यते तेजोऽस्येत्यतेजः निष्प्र भावम्। विगती मदोऽस्मादित्यपमदं वीतगर्व कुर्वन्तीति॥ विभति भूमेर्वजयं सुजेन ते भुजङ्गमोऽमा स्मरतो मदश्चितम्। शृणूक्तमेकं स्व्रमवेत्य भृधरं सुजङ्गमो मास्म रतो मदं चितम् ॥६१।। ते तव भुजेन अमा सह भूमेरवलयं महीमएडलं विभर्ति धारयति भुजङ्गमः शेषा नागराजः । नक एव ते भुजः। [अतः] स्वमात्मीयं भुजं बाहुं भुवं पृथिवीं धारयति वहतीति -भूधरमवेत्य ज्ञात्वा मम भुजो स्वयं धारयतीति मदमहङ्कारं चितमुपचचितमुदीर्णं [रतः] अभिनिविष्टः सन् मा स्म गमसत्वं मा गच्छतु भवान्। इतीद्मेकं प्रधानमुक्तं वचनम्। अव्ितं हिंतं शृणु गृहाए। मत् मत्तः सकाशात् स्मरतः जानतः । प्राप्तज्ञान: एवमुदास्ते भवान् यदि न विरुद्धं [व्यवहरति], तदा सुतरां शोभते विनयालङ्कतगुणत्वादितीदमेकं मद्ूचनं सर्वगुभूषएं आ्रह्यमिति।

स्मरानलो मानविवर्धितो य: स निवृति ते किमपाकरोति। समन्ततस्तामरसेक्षणे न समं ततस्तामरसे चषणेन ।६२ ।।

हे तामरसेक्षणे पद्माचि! न विद्यते रसः कामादरो यस्या इत्यरसेऽरसिके! प्रियसङ्गमसुखवमुख्यादेवमामन्त्रिता सरोषम्। स्मरः काम एव अनलः तापकारि- त्वात्। स्मरानलो यो मानेन प्रियसङ्गमविरोधेन गर्वेण वर्धितो दीपितः, सोऽयं क्षरोनैकेन समं सह नाधिकेन कालेन ततो विस्तृतः न्णमात्रण विजम्भितः ते तव निरधृतिं सुखतां प्रति विशिष्टायासं प्रयोगसम्भवं समन्ततः सर्वथा किं नापाकरोति न हन्ति ? अपाकरोत्येव। तस्मात् संगम्यतां प्रियम्। किमनेन दग्धमानेनेति॥

तृतीय: परिच्छेद:

प्रभावतो नामन वामवस्य प्रभावतोऽनाम नवासवस्य ! प्रभावतो नाम न वा सवस्य विच्छित्तिरासीत् त्वांय पिष्टपम्य ६३।

प्रभा अस्यास्तीति प्रभावतो दीप्रिमनः गुगोत्कर्पान्। वासवन्य शक्रय। नामयतीति हे नामन जेतः ! प्रभावतः प्रभावान् शक्तिविशेपप्रभवे राकमुल्येति यावत्। नमनं नामः स न विद्यतेऽस्यति है अरनाम ! परमसिपाननभिन्ञ : सर्वाति- रेकात। यत एवं [101a] गुणयुक्ता भवान, अतः कारणान् त्वायि विष्रम्य जगतः प्रभौ स्वामिनि सति सवस्य यागस्य नवः प्रत्यग्र आरसवः सोम विलक्षग पानविशेष: अस्मिन्निति नवासवस्य सामयागस्येति यावत। विच्छित्तिविघानः। नाम सर्वथा वाचोयुक्तौ वा। न वा नैवासीदभून। सर्वेदा धमक्रिया प्रवनत इति कश्चिन्नग्पतिः स्नूयते।।

परं पराया वलवा रगानां धूली: स्थलीर्व्योम विधाय रुन्धन। परंपराया बलवारणानाम् पर पराया चलवारणानाम् ॥६४।।

परसुत्कृष्टम्। गुएयोगात् परं शक्र पगायाः त्वं युद्धरसेनातिगतवानसि। किंभूतम् ? बलं सामथ्य वारयतीति बलवाः । वारयतेः क्विवन्तस्य रूपम् । कस्य ? रखानां परसमराखं परयुद्धाभिभावीति (?) कुर्वन। बलवारणानां सेनागजानां वलं प्राणं वाति गच्छतीति बलवः। त्ररतोडप्राढे: कः। सप्राणः आररणः शब्दो येपामिति बलवारखानां गम्भीरोदीर्णेगजितानां सम्बन्विन्याः परम्परायाः परिपाट्या घटायाः सत्त्वादियोगात् प्रकृष्टायाः सकाशात् धूलीः स्थली: पांशुप्रकरान् तत्प्रेरणाय त्रिधाय कृत्वा पराया इति परम्पराया इति बाह्यधूली स्थलीविकारेति। लुग्लोपलक्षणा पञ्चमी। व्योमाकाशं रुन्धन्नावृएवन् पराया इति प्रकृतम् ।।' १. *त्र श्लोके भोटपाठक्रमो वादिजङ्गालसमर्थितः स्त्रीकृतः।

न श्रद्धधे वाचमलज्ज ! मिथ्या- भवद्विधानामसमाहितानाम्। भवद्विधानामसमाहितानां भवद्विधानामसमाहितानाम् ॥६५।।

हे अलज्ज ! भवद्विधानां युष्माद्ृशानाम्। अ्रसमाहितानां वित्िप्तचेतसां भवे संसारे द्वौ नकारौ अहङ्कारममकारो रागद्वेषौ वा येपामिति भवद्विधानाम्। अरत एव यथा आरत्मा न वञ्चनीय[:] तथा परोऽपीति समप्रवृत्त्यभावादसमाहितानाम्। असमाश् तेऽहिताश्रेति विग्रहः।अरत एव न विद्यते हितं श्रेयो धर्मो येषामिनि अहितानां वाचं मिथ्या भवत् वितथं जायमानं विधानमनुष्ठानमन्यथा विधायान्यथा- करणाद् यस्यामिति मिथ्याभवद्विधानाम्। अत एवासमस्यातुलस्य महतः त्रहे: सर्पस्येव तानो गतिः कौटिल्यादियोगात् यम्यामित्यसमाहितानां गिरो न श्रद्दघे न [101b] प्रत्येमीति केनचित् कश्वित् सरोषमधिचिष्यत इति ॥

सन्नाहितोमानमराजसेन सन्नाहितोमानमराजसेन। सन्ना हितोमानमराजसेन सन्नाहितो मानम राजसे न ॥६६॥।

अहितानामुमाभिख्या अहितोमा। सन्ना नि[र]स्ता अ्रहितोमा यत इति हे सन्नाहितोम निरस्तशत्रुशोभ ! आ्रानमतीत्यानमः कतर्येच्। राज्ः सेना राजसेना। आनमा आनता राजसेना यस्मिन्निति हे आनमराजसेन! न नमतीत्यनमः हे अनम ! रजसो विकारो राजसो दुष्टः। न राजसोऽराजसः सातत्विकः । हे अरराजस! इन स्वामिन ! हिता उमा गौरी यस्य स हितोमः। न विद्यते मा श्रीरस्येत्यमः। न अरमोऽनमः सश्रीकः। राजा चन्द्रः।स [ललाटभूषा] यस्येति अरनमराजा, हितोमश्चासौ अनमराजा च हितोमानमराजा शङ्करः। तेन सेनः सनाथः तद्युक्तोऽहिंतमानमराज- सेन: । [तस्य सम्बुद्धिः]। सन्नाहितो दंशितः मानमाहितः त्रागतः प्राप्तः सन्ना सत्पुरुष: स न भवन् त्वं मा न राजसे, एवं चानेकगुणयुक्तस्त्वमतितरां राजस इत्यर्थः । अ्र्प्रत्र हेतुफलभावो यथायर्थं योजनीयः । यतः सन्नाहित:, तस्मादानमराज-

तृतीय: परिच्छेद्:

सेनः सन्नाहितोमश्च, यतश्र मानमाहितः, तस्मादनमः । यवश् 'हतोमानमराजसेनः तम्मादसन्ना अराजसश्च। यतश्रंतदेवं अतो राजसे वा नेति।।

सक्रद् द्विस्त्रिश्च योऽ्भ्यासः पादम्यंवं प्रदशित: । श्लोकदूयं तु युक्तार्थ श्लोकाम्पासः स्मृतो यथा ।६७।!

सकृदेकवारं द्विः वारद्वयं त्रिः वारत्रयं च पादस्य सम्बन्धी योजस्यासः स एवम्. उक्तेन प्रकारेण दर्शितः समुदाहतः। श्लोकयोद्वयं द्वो श्लोको युक्क्तोडर्थडिभिवेयं येनेति युक्तार्थमपृथगर्थयुक्तम, इत्यनूद्य श्लाकाभ्यास: स्मृतो विज्ञायते इति बिधयने यथेत्युदाहरति ॥। विनायकेन भवता वृत्तोपचितवाहुना। स्वमित्रोद्वारखाभीता पृथोयमतुलाश्रिता ।६=।।

भवता त्वया, विनयति जगत् सनातने मार्गे निवेशयतीति [तेन] विनायकेन विनेत्रा। वृत्तो वर्तुल उपचितः पीनो बाहु[102a]रस्येति वृत्तोपचितवाहुना। मुष्ठु अरमित्राएयुद्धरतीति स्वमित्रोद्धारिणा इयं पृथ्वी भूमिरभीता स्वपरचक्रोपद्रवाभावान् निर्भया, अतुला विपन्तैस्तुलयितुमशक्यत्वाद् अपरोपमा, आश्रिता अधिष्ठिता वर्तत इति कश्िद् राजा स्तूयत इत्यनेनार्थेन तावदेक: श्लोक:। तव तावदीदशोऽभ्युदयः, त्वद्विपक्तस्य का गतिरित्ययमेव श्लोकोडर्थान्तरेणा- भयस्यते-

विनायकेन भवता वृत्तोपचितवाहुना। स्वमित्रोद्वारिणाभोता पृथ्वो यमतुलाश्रिता ॥६६।। विगतो नायकोऽस्मादिति विनायकेन नेतृशून्येन त्वयि रुष्टे परित्रायकस्या- भावात्। भवता सता। चितायाः समीप उपचितम्। वृत्त उपरतो निर्जीव: [स्वपन्ष]समुदायोपरमात् उपचितो बाहुरस्येति वृत्तोपचितबाहुना। अत एव सुहृत- परित्यागात् स्वानि मित्राणि उज्जहातीति स्वमित्रोद्धा, [उत्पूर्वकस्य शरहाक् त्यागे इत्यस्य] क्विबन्तस्य तृतीयकवचनान्तस्य रूपम्। अरिणा त्वया विपन्ेए। अभीता अभिमुखमागता। पृथ्वी महती यमस्य तुलां उपमालक्षणाम्। आरश्रिता प्राप्ता।

काव्य लक्षसारत्नश्रियाम्

त्वदरातः पुनरीहशी गतिः। अनेनार्थन्तिरेण स एव श्लोक अभ्यस्त इति श्लोका- भ्यासोऽयमीहशः॥

एकाकारं चतुष्पादं तन्महायमकाह्वयम्। तत्रापि दृश्यतेऽभ्यासः सा परा यमकक्रिया॥७॥

एक: समान आ्रकार: स्वरूपं येपामित्येकाकारः, सर्वतो यमकयोगात् चत्वारः पादा यस्य यत्रेति वा। एकाकारचतुष्पादं यत्, तदीदशं महच्च यत् तद् यमवं च, सर्वयमकप्रधानत्वात्, महायमकमित्याह्वयः संज्ञा अस्येति महायसका- ह्वयं वेदितव्यम्। एकाकारचतुष्पादृत्वं प्रत्येकं सर्वतो यमकयोगाढू विनाभ्यासादृपि सम्भवतीत्याह-तस्यापीत्यादि। नस्यापि महायमकस्याषि न केवलं समूहानेरभ्यासः त्रिपादावृत्तिदेश्यते। अत एवेयनाहशी परा सर्वयमकक्रियाप्रधानत्वात्। यमकस्य करिया प्रयोगः। अत रवेद [102b] त्रिवादाभ्याताद् भिद्यते। तत्र प्रत्येकं पाढषु सर्वतो यमकाभावान् केवलं पादयसकमात्रं त्रिरभ्यस्यते॥

तदुदाहरन्राह-

समानयासमानया समानया स मानया। समानयासमान या समानयासमानया ।७१।।

यास: प्रयास: खेदः। मानश्च प्रियविषयं प्रातिकूल्यम् : यासमानी तुल्यो, यदा समाना, तढायासोऽपीति समकालत्वात्। यथा चायासस्तापयति तथा मानोःपि प्रियसङ्गमनुखवविरहादिति। यस्याः तया समानयासमानया। सह मानेनार्हणोन गुणयोगाद् वतत इति समानया मान्यया अनया कयाचिदिष्टया। स त्वम्। असम गुणोत्कर्षादनुपम ! [मा] सां सनानय संगमयेति कञ्च्चित् सुहृद्मभ्यर्थयति कश्चित् कामी। पुनः सा विशिष्यते- या प्रणययिनी सह मया श्रिया वतत इति समा कान्तिमती। अनयस्याकार्यस्यासौ निषेधः तस्य मानं प्रमामनुभवं यातोति अनयासमानया। अकार्येपरिहा।ज्ञतया अनयासमानयेति निगमनीयम्।।

यदुक्तम्- अत्यन्तबहवस्तेषां भेदा: संभेदयोनय: [३३],

तृतीय: परिच्छेद:

तत्र दिडन्मात्रं सुकररूपं दशयन्नाह- धराधराकारधरा धरासुजं भुजा महीं पातुमहीनविक्रमाः। क्रमात् सहन्ते सहसा हतारयो श्योदूरा मानधुरावलम्विन: ।।७२।। धरां धारयतीति धराधरः शेवो भुजगराजः, तस्याकार साह्यं वारयनमाि धराधराकारधराः। धराभुजां राजां भुजा वाहवः । शहीनः पर्याप्ा विक्रनः शंर्यम् एषामित्यहीनविक्रमाः । सहसा त्वरितमकालक्पेण हता अरयात्म भिगित हनारयः। रयेण वेगेन रंहसा उद्रा दुघराः। मान एव रः कृत्यम। मानघुग्मवल्वन इति मानघुरावलम्बिनः । महीं पृथिवीं पातुं रव्तितुं सहनें कल्पन्ते ताहशगुर- योगात्। क्रमान शान्त्विहितेन क्रनेर न्यायेनेति यावत इह संदष्ट्यमकमादिमध्य- यमकव्यपेतं मध्ययमकं व्यपेतमिति संभिन्नमुदाहतम।। आवृत्ति: प्रातिलोम्येन पादाधेश्लोकगाचरा। यमकं ग्रतिलोमत्वात् प्रतिलोमभिनि स्मृतम् !७३।। 1032] आवृत्तिरभ्यासः। कथ? ग्रातिलोन्येन प्रतीपतया लनता, नाहुनी म्येन. किंविपया? पादश्राधश्र प्रकरखान श्लोकस्य, श्लोक् [तेपां] समुदायः गोचरो विपयो यस्या इति पादार्धश्लकगोचरा। पाइगोचरा, अधविपया, रलोकाश्रया चेति त्रिविधमनूद्य प्रतिलंग्भं नाम यमकं स्मृतमिति विधीयने : कुतः ? प्रतिलोमतवान् तस्या इति गम्यते। प्रतिलोमेति कृत्वां। यत् त्वनुलोम्ना स पादाभ्यासादिरिति भाव:।। तदुदाहरन्राह- यामताश कृतायासा सा याता कशता मया। स्मखारकता तेडस्तु स्तुतेताकरखामर ।।७४। कृशस्य भाव: कृशता। कृतो जनित आयास: श्रमो ययेति कृतायासा। या कृशता दौर्बल्यम्। सा याता प्राप्ता मया अमता प्रतिकूलतां [गता] आशा, अरथात्

२३०

सुरतमनोरथो यस्येति हे अ्रमताश मत्सङ्गमासहिष्णो! हे रमएा! अकरणेनाकृतिमत्त्वेन त्रमर! अकरणामर सत्यदेव! यद्वा अकरणो अविहिते प्रमत्त ! अमर देव! तव न्नुतम्। तदितः प्राप्ः हे स्तुतेत वर्णनेन प्राप्त! ते तव अरकता गमनमेवास्तु। किमागमनेन, इयर्ति गच्छतीत्यरको [गन्ता] ततो भावप्रत्ययस्तल् विधीयते। समय- मतिक्रम्यागतः कश्चित् प्रियः कयाचित्तु सरोषमित्थमधिचिप्यते। इदं पादप्रतिलोम यमकम्। प्रथमस्य तृतीयस्य च पादस्य [क्रमशः] प्रातिलोम्येन पाठे श्लोक- निप्पत्तिः।। नादिनोऽमदनाधी: स्वा न मे काचन कामिता। तामिका न च कामेन स्वाधीना दमनोदिना।७५॥ नादो नाम तत्वविशेष: शैवसमयप्रसिद्धः स विद्यतेऽस्येति नादिनो मे मम न्वा स्वकीया धीः। न विद्यते मदनः कामोऽस्यामिति अमदना ततश्च स्वाधीना सदशवर्तिनी भवतु। एवं किमतः ? ततश्च मे मम न काचन न काचित् कामिता विषयाभिलाषः। कामेन दमं नुदतीति तेन दमनोदिना प्रशमप्रत्यनीकेन हेतुना ते तद्भावादेव तामिका न भवितुमहति। कामनिमित्तः सन्तापो नास्तीत्यर्थः । इदमर्ध- प्रतिलोमयमकम्। त्रप्रत्रार्धान्तरमारभ्य प्रातिलोम्येन पाठे श्लोकनिष्पत्तिरिति ॥ यानमानयमाराविकशोनानजनासना। यामुदारशताधीनामायामायमनादि सा ॥७६।। मानमवलेपं यातीति मानय: दृष्टः त्रैलोक्यं विजग्राह। मानयश्चासौ मारश्चेति मानयमारः। तमवितुं रत्ितुं साधनभावेन तत्सामर्थ्यानुग्रह्ात्, शीलं यस्या इति मानयमारावी। स चासौ कशा प्रतोदश्चेति मानयमाराविकशा या काचिद् भवेत् तस्या ऊना हीना असमाना या न भवति किं तु समानेव तद्वत् कामसाधनत्वान्। यदाह-आनेत्यादि। अन ......... सत्याना: कतर्यत् समर्था इन्द्रियजयादियोगात्। जना:, तेषामसनं क्षेपोऽतितरां यत्रेति अनाजनासना। मुनीनामपि रागजननी श्रत एवोदाराणां महतां शते बहुत्वोपलक्तणम्। अधीना यस्मात् सेवनात् यामायाम जितवानस्मि। सा अनादि नदिता भणिता। नान्या। किम्? आरयम् आगमनम्। आगच्छति, आहुतेति यावत्। कश्चिदितिवृत्तमात्मनः कव्व्ित् कथयति। आ्रनुलोम्येन तावद्यं श्लोक:।।

तृतीय: परिच्छेद:

सा दिनामयमायामा नाधोता शरदामुया। नासनाजनना शोकविरामाय न मानया।।७श।।

सा काचिदभिमता स्त्री दिनमेवामयो विकारोऽत्यन्नमनत्वान्, दिनामयम अधीता अधीगता प्राप्ता न न भवति कि तु अधीतैवात्यन्तसोक्कुमार्यान। अत एवायः आगतः अनुभाव्य: आ्रमः पीडा यर्वेति आयामा। केन ? अमुया प्रत्यच्वनिन्या शरदा अतिदीप्रदिवाकरया हेतुना, अत एव च न जननमजननम्। आसनम्याव- स्थानस्याजननमकरणं यया इति आसनाजनना सुखासिकामलभमाना शोकम्य त्वद्विरहसम्भवस्य विरामाय विनोदाय शोकाभिभवार्थ मानमहद्कारं शोकमभिभवामि इत्येवं रूपं यातीति मानया भवति। त्वद्वियोगसम्भवं शोकमभिभवितुं न शक्कति इत्यर्थः । श्लोकप्रतिलोमयमकम ॥

॥ इति यमकचक्रम् ॥

वर्णानामेंकरूपत्वं यद्येकान्तरमर्धयोः। गोमूत्रिकेति तत् प्राहर्दुष्करं तद्विदो यथा ॥८=।। अर्धयो: श्लोकसम्बन्धिनोरभिव्यक्त्यर्थः उपर्यधोभावेन लिखितयोः सम्बन्धिनां वर्णानां निरन्तराणामेकरूनत्वं सारूप्यं तेषामेव वर्णानां समुत्थानान्। एकैक- मक्षरमन्तरं व्यवधानमस्मिन्नित्येकान्तरम् एककवर्णव्यवधानं यदि भवति निरन्तर- पाठवद्र्धयोरौत्तराधर्येए एकैकवर्रान्तरपाठे स एव श्लोको यदि [104a] निष्पद्यत इत्यर्थः । तदीदृशं दुष्करं गोमूत्रिकेति अरभिधानेन प्राहु: व्यवहरन्ति तद्विदो गोमूत्रिका- बन्धवादिनः । यथेत्युदाहरति ॥

मदनो मदिराक्षीामपाङ्गास्त्रो जयेदयम्। मदेनो यदि तत् नीगमनङ्गायाञ्जलिं ददे ॥७६॥।

मदिराक्षीणां स्त्रीणाम्। अपाङ़गं कटान एवास्त्रमायुधं रागसाधनत्वाद् यस्येति अपाङ्गास्रः देवदत्तस्य गुरुकुलमिति यथा। मदनः कामः। अयं लोकविख्यातः ।

। २३२

जयेद् जगद्वशीकुर्यात्। न क्वचित्प्रतिहतशक्तिर्य [दि] यस्मात् इष्टविषयप्रापणात्। मम एनः पापमूअरर्थात् तत्प्राप्तिविन्नभूतम्। चीएाम् अस्तंगतम् ततः पूररमनोरथत्वात् अरह्मनङ्गाय तस्मै कृपाद्यपपत्तये । तादर्थ्ये क्रियासम्बन्धे वा चतुर्थी। अञ्जलिं प्रणामकरसम्पुट द्घे: रचयामि तमाराधयामीति कश्चित् कामी [काचित्] कामिनी वा ब्रवीति।।

आहुरर्धभ्रमं नाम श्लोकार्धभ्रमणं यदि। तदिष्टं सर्वतोभद्रं भ्रमणं यदि सर्वतः ॥८०॥

औत्तराधर्येण चतुर्षु पादेष्वभिव्यक्त्यर्थ लिखितेषु प्रथममक्षरमारभ्य त्रत्तरा- धर्येण द्विराद्यन्ततः क्रमेण पाठे अधे निष्पद्यते, पुनस्तथैव परिशिष्टस्य पाठे अपरार्ध- निष्पत्तिरिति श्लोकस्य द्वाभ्यां भ्रमणं श्लोकार्धभ्रमणं यदि भवेत् ताद्ृशमर्धभ्रमं नाम दुष्करमाहुरामर्नान्त तद्विदः ।

सर्वतोऽनुलोमप्रतिलोमतः पूर्ववदौत्तराधर्येए च यदि 'भ्रमणं श्लोकस्य भवेत् वादशं सर्वतोभद्रं नाम दुष्कर मिष्टं तज्जञैरिति॥।

तदुभयमुदाहरति-

मनोभव तवानीकं नोदयाय न मानिनी। भयादमेयामा मा वा वयमेनोमया नत ।।८१।।

हे मनोभव !अत एव सर्वेषां चित्तािष्ठानतया हे नत ! प्रत्यासन्न ! देवान्तर- वद् यो [न] परोक्षः, मानिनी काचिदिष्टा तवाअनीकं सेना जगद्विजयप्रयुक्तत्वात्। [अन्या] सेना कुतश्चित् सभयापि। इयं त्वकुतोभया काचित् सेना इत्याह- भयादित्यादि। [सा] अमः पीडा। अ्रमेयोऽप्रमाणोऽमो यस्या इति अ्रमेयामा [भवतु] मा वा [भूत्। कुतः ?] भयात् [त्वदुत्थात्] कारणान्तरात् मा वा न भवति। सेयमीदृशी:तवोदयाय जगद्वि[जय]लक्षणाय, न न भवति, किं तु भवत्येव। केचन वयमत्र एनोमयाः पापस्वभावाः । अ्रनुद्यभाजस्तिष्ठामः, तत्प्रसादाप्रतिलम्भात्, प्रत्युत निर्दयभावनात्। तदियं प्रसीदतु तव सेनेति, अर्धभ्रमम्।।

तृतीय: परिच्छेद: २३३

सामायामा माया मासा

मारानायायाना रामा । यानावारारावानाया

मायारामा मारायामा ॥=२।।

[104b] सा काचिदिष्ठा रामा स्त्री मासा चन्द्रेष अरमा सह माराय नशार्थम अम्माकमुपस्थितेति शेषः । कीदशीति सा विशेष्यने। या रामा असम्य पीडाय आयामो दीघता यस्य इत्यमायामा पीडावनी मा न भवति। अदःखनिमितं नव्यन इत्यर्थः। तदेव कुतः ? मारस्य कामस्य आनायो जालं जगद्वन्धनं किमन तन अयानमगमनमपतनं यस्या इति मारानायायाना। यतोऽम्याः सुमन्दो गगः, तम्माढ अस्मद् दुःखेन [न] तप्यत इत्यर्थः! सा कीदशीति पुनर्विशिष्यने [यानं पादयुगम आवृशोतीति यानावारः, तस्य आराव: शब्दो वर्तने यत्र सा] यानावारारावा, अत एव आरनं प्राएमायातीति आनाया बलीयसी माया परव्यामोहो फलोपायश् आरामः क्रीडाभूमिरस्या इति मायारामा या ईदशी सा माराय अस्माकमिति [योज]नीयम्। इदं सर्वतोभद्रम्॥।

स्वरस्थानवर्प्रतिनियमलक्षणं दुष्करं दर्शयन्नाह-

यः स्वरस्थानवर्णांनां नियमो दुष्करेष्वमौ। इष्टश्चतुःप्रसृत्येषु दश्यंते सुक०ः परः॥८३।

स्वरःअकारादिः। स्थानं च यद्धवो वर्णः कएठादिः। वर्णश्र व्यञ्जनं ककारादिः [तेषां] स्वरस्थानवर्णानां नियम: व्यवस्था इयत्ता, योऽसौ नियमो दुष्करेघु वर्णेषु मध्ये इष्टस्तज्ज्ञैः सोऽपि दुष्कर इत्यर्थः। एष च नियमः चतुर्भ्यः प्रत्येकस्वर- स्थानवर्णेभ्यः प्रभृति आररभ्य चतुर्ूपादाय [क्रमशो न्यूनतया] एकं स्व्रं स्थानं वर्ण वा यावद् दश्यते उदाहियते। तादृशस्य दुष्करत्वात्। न पञ्नप्रभृति, तस्य सुकरत्वात्। यदाह परः,-पञ्चप्रभृतिनियमः स्वरस्थानवर्णकृतः सुकरमुखेन क्रियते। तस्मान्नासौ निर्दिश्यते दुष्कर इति॥।

२३४

आम्नायानामाहान्त्या वाग् गीतीगेतीः प्रीतार्भीतीः। भोगो रोगो मोदो मोहा धे ये चेच्छे देशे क्षेमे ॥८४॥

आम्नायानां वेदानाम्, अन्ते भवा अन्या वागुपनिपदिति यावत्। सा गीतीर्गानानि विलासिनां सुखाभिकता ईतीरुपद्रवान मृगाणामिव दुःखानुवन्धित्वाद् आरहोपादिशदिति ! श्रीतीश्च संसारे प्राकृतजनसुलभाः चित्तोद्वर्पात्। भीतीः त्रासाद् भयानुबन्धित्वाच्चाह। भोगश्च रूपादिविषयानुभवः । रोगो व्याधिरविविधदुःखात्मकः [105a] संसाराक्षेपकत्वात्। [तत्र] च वधवन्धनादिव्यसनहेतुत्वात् । ततरैवंरोग भूते विषयभोगे मोद: सुखितोऽहं सर्वथेति हर्षो मोहोऽज्ञानम दुःखसुखविपर्यास- प्रवृत्तत्वादित्यप्याह सा। यत एवं सर्वमुपद्रुतं संसारचक्रम, तस्माद् देशे स्थाने ेमे सर्वोपद्रवरहिते शान्ते मोक्ष इति यावत्। धानं धा भिदादिदर्शनादाह [?] धारणे चित्तस्य इच्छा च छन्दश्र इच्छे धे ये धातव्ये कार्ये। श्रेयोऽर्थिभिर्मोक्ष एव शरसय- तया चित्तेन धारयितव्यः। तत्रैव च छन्दोडभिधातव्यः न संसार इत्यप्याह सा वागिति। आरकारस्य ईकारस्य ओकारस्य एकारस्यैव च प्रयोगात् चतुःस्वरोडयं श्लोक इति।।

च्षितिविजितिस्थितिविहिति- त्रतरतयः परगतयः । उरु रुरुधुर्गुरु दुधुवु- युधि कुरवः स्वमरिकुलम् ॥८५॥

च्ितेः पृथिव्या विजितिर्विजययोगः, स्थितेश्च तद्वयवस्थाया यथावत् परिपालन- रूपायाः नेमस्य च विहितिविधानं सम्पादनम्। एतदुभयमवश्यकर्तव्यतया व्रतं नियम:, तत्र रतिस्तत्परता येषामिति च्षितिविजिति [स्थिति]विहितिव्रतरतयः । कुरव इति वच्यति। एतच्च प्रज्ञामन्तरेण न भवतीत्याह-परा शोभापरा गुणदोषविवेक- समर्था गतिः प्रज्ञा येषामिति परगतयः। एवं च शक्तिसम्पन्नरिपुविजयचतुरा इत्या- १ अत्रेच्छाया द्वैविध्यं स्वीकृत्य द्विवचनमिति टीकाकतु रभिप्रायः प्रतिभाति।

तृतीयः परिच्छेद: २३५

चष्टे, कुरवों राजानो यथोक्तगुसा युधि समरे न्वमात्मीयम अरीर्सा कुलम। उर भृशं क्रियाविशेपराम्। रमुधुरावृनवन्तः" ..... "वशमानयन । दुधुवुश्च अरभिनवा- दकम्पयन। गुरु बलवन्। इदमपि क्रियाविशेपसन। गुरु वा अरिकुल शक्तियोगान। अयमिकाराकारोकारमात्रप्रयोगान् त्रिम्वरः श्लोक इति।।

श्रीदीमी हीकीर्ती धीनीती गी:मोनी। एधेते द्वे द्वे ते ये नेमे देवेशे॥=६।।

ये द्वे देवानामीशे देवेशे सुगपतावपि न न्त इमे ने द्वे दवे च वम्पुर्न एघेते वृद्धिं गच्छ्तः। के ने इति विशेपेण दर्शयति-श्रीश्च विभूतिः दीमिश्च तङ्काविनी दतिराज्ञा वा श्रीदीप्ती। हीश्र त्रपा [आ्कार]संकाचलत्णा तनः कीर्निश्च यशः सर्वत्र गुणख्यातिरूपा हीकीर्ती। धीश्र प्रज्ञा हेयोपाढेयविवेकस्वभावा तदनुसारिणी च नीतिः सम्यकप्रयोगरूपा त्रिवर्गानुवन्धिनी धीनीती, गीश्च वाक् मधुरा लोक- [105b]संग्राहिका प्रीतिश्च तदनुवृत्ता गीःप्रीती, इतीमे द्वे द्वे सम्बन्धिन्यो एघते ! नान्ये ये केचित्। इतीकारस्यकारस्य च प्रयुक्तेद्विस्वरोडयं श्लोकः।।

सामायामा माया मासा मारानायायाना रामा।

यानावारारावानाया मायारामामारायामा ॥८७

सर्वतोभद्रं पूर्वोक्तमेकस्वरोदाहरएमपि कल्पते इति पुनरुदाहृतम्। एकस्वरो- दाहरणमात्रमिह विवचितम्। तच्च पूर्वसिद्धमेव सम्भवतीति किमपूर्वेणोद्टशेनाहो- पुरुषिकामात्रऐति भाव: । पूर्वत्याख्यात एवार्थोऽनुसर्तव्यः। एवं स्वरनियमश्च्तुविधो दशितः ।

स्थाननियमं दर्शयन्नाह-

नयनानन्दजनने नक्षत्रगसाशालिनि। त्रघने गगने दृष्टिरङ्गने ! दोयतां सकृत् ॥८८॥।

२३६ काव्यलक्षसारन्नश्रियाम

नक्षत्राणां गएी: शालिनि सम्बन्धिते विराजमाने वा नक्षत्रगसशालिनि, न विद्यन्ते [घना त्र]स्मिन्नित्यघने मेघमलविकले अत एव नयनानामानन्दं प्रीति जन- यतीति नयनानन्दजनने गगनेऽन्तरीक्षे दृष्टिर्दीयतां प्रयुज्यताम्। सकृत् एकवारमपि। तावतेव सदनपरवशायास्तस्याः प्राप्तेः। नाधिक प्रार्थ्यते, सकृद् वा दर्शनेन गगनमनु- गृह्यताम । त्रन्यथा विफला त्र्प्रस्य शोभेति कश्चिच्ाटुकार: कामी कान्तामुपलालयति। अङ्गनेति प्रियामन्त्रगम। कसव्यतालव्यदन्त्यमूर्धन्यमात्रप्रयोगात् चतुस्थानोडयं श्लोक इति।।

अलिनीलालकलतं कं न हन्ति घनस्तनि। आननं नलिनच्छायनयनं शशिकान्ति ते ।८ह।।

अलकः केशविन्यासविशेष एव चञ्चलत्वादिना लता। अलिवन्नीला अलक- लता यस्मिन्निति अलिनीलालकलतम। नलिनस्येव चछाया शोभा अनयोरिति नलिनच्छाये सरोजतुल्ये नयने तरस्मिन्निति नलिनच्छ्रायनयनं शशिन इव कान्तिरस्येति तदीदृशमिति मनोहरं ते तवाननं कं न हन्ति कं नाम कामिनं दशमी दशां न नयति ? सर्वमेव रोगिएं हन्तीत्यर्थः। घनस्तनीति प्रियामन्त्रणम्। कसठ्यतालव्य- दन्त्यमात्रप्रयोगात् त्रिस्थानोऽयं श्लोक इति ॥

अनङ्गलङ्गनान्तग्रनानातङ्का सदङ्गना। सदानध सदानन्द नताङ्गासङ्गसङ्गत ॥।९०।।

हे सदानव ! सर्वदा निष्नाप! अत एव विप्रतीसाराभावात् सन विद्यमान: शोभनो वा आ्रनन्दः प्रमोदोऽस्येति सदानन्द ! नताङ्गानां स्त्रीणां सङ्ग: संभोगलक्षणः, तेन सङ्गतः अन्यस्त्रीसंभोगप्रसक्तः। हे नताङ्गासङ्गसंगत ! सती चासावङ्गना [106a] चेति सदङगना तवेत्यर्थात्। अ्रनङ्गन कामेन लङ्गनमभिभवः ततो लग्नः सक्तः उत्पन्नः नानानेकप्रकार: आतङ्क: पीडा यस्या इति अनङ्गलङ्खनालम्ननानातङ्का वर्तते। अ्रनङ्गन वा लङ्गनं तत आलम्रो नानातङ्को यस्या: सेयमनुकम्प्यतामिति क्वित् कामिनं विंषयान्तरप्रसक्तं निजबधूनिमित्तं सानुनयं काचिदेवमाह। कश्चिद् वा। कएठ्यदुन्त्य- मात्रप्रयुक्तो द्विस्थानोडयं श्लोक इति ।।

तृतीय: परिच्छेद: २३७

अकति कुटिलं गच्छतीत्यकम्। कर्तर्यच् । अक कुटिलायां गताविति धानुः। शा समन्तात् कायति शब्दायते इति आ्रकम्। आतः प्रादिभ्य इति कः। अकं च तदाकं चेति अकाकम्। गङ्गाया इदं गाङ्गम्। गाङ्गं च तन कमुदकं च गाङ्गकम । गाङ्गकं च तत् अकाकं चेति गाङ्गकाकाकम। तत्र तम्य वा गाहकः प्रवेष्ठा हे गाज़काकाकगाहक ! अत एव अधान्येवाघकानि कुत्सितत्वात् तानि मलिनत्वादिना काका: तान हन्ननि अधकशकहा कृतगङ्गास्नानत्वात् निष्पापस्त्वम्। ततश्र गां न्वर्गम अर्रगाःप्रापवानमि न सन्देहः । एवंविधस्य स्वर्गगमनमवश्यम्भावीति भविष्यत्यपि भृतमुनचर्य अ्र्प्रगास्त्व- मिति भूतप्रयोग: कृतः. यथा अजिनेऽपि बले जयकाग्णमाकल्यान जिनव्यवदेशः जितमिदं मया बलम। कियदेतदिति प्रतिपत्तव्यम्। एवं पुरयनयन्य नव शोकोऽपि न संभवनि इत्यामन्त्रद्वारेण सूचयति हाहेत्येवंरूप: प्रलाप: शोकसंभवः । हाह तमङगति ..... याताति हाहाङ्गः। अरगि गत्यर्थी धातुः। न हाहाक्काहाहाङ्र। हेज्हाहाऊ् विशोक! एवं गुएयांगात् आर्र र्वर्ग प्रसिद्धस्त्वमिति संबोधनमुखेनाभिधन। खग आदित्यः । सोऽङ्कश्चिह्नं तत्र गतेरत्येति खगाक्क स चासावगः पर्वतश्चति खगाक्कगः सुमेरुरिति यावत्, स च स्वर्ग एव, देवानां [तत्र] अवस्थानान्। तं कक्कत कीति- द्वारेण गच्छति इति व्याप्यादए 1 हे खगाङ्कागकट्क! एवं कल्याणाशयत्वात् दुजन- संसर्गाऽपि [106b] तव नास्तीति कथयति अर्गांन्ति कुटिलं गच्छन्ति अरदान्तत्वा- दिति अगानि। कतयेच्। अगानि च तानि खानि इन्द्रियाण च इत्यगखान तानि गच्छन्ति इति अगखगाः अदान्तेन्द्रियाः खला इति यावत्। त एव कुत्सितत्वादगख- गकाः । तेषु अककः अलोल: अलुब्धः निरपेक्ष:, तत्संसगद्वंपात्। हे अगखगकाकाक इति कश्चित् पुरुषः स्तुतः । कस्ठ्यमात्रप्रयोगादेकस्थानोऽयं श्लोकः ॥ ६१ ॥ एवं स्थाननियमञ्चतुर्धा दर्शितः। संप्रति वर्णनियमं दर्शयन्राह- रे रे रोरुरु रूरोरुगा गोगोऽगाङ्गगोजगगु:। कि केकाकाकुकः काको मामा गामा ममामम ।।६२।। रे रे इत्यनादरे भ्त्सने वा। त्रासा[दिपर]वशतया भृशमभीचणं वा रौतीति रोरुः। रौतेर्यकन्तात् किपि रूपम्, रोरुश्रासौ रुरुश्र मृगविशेष: रोरुरुरुः। तस्य १. चान्द्रष्याकरणे १. २. १.

२३८

ऊरः क्रोडदेशः तस्य रुग् विदारमेवागः पापं तद् गच्छतोति रोरुरुरूगागोगः। पर्वतदेशवर्तनात् तरुमूलगतगोपनघातुकेन केनचित् गोपेन दुरितमिदमाचरितमिति सविशेषं दशयति- अर्रगस्य पर्वतस्याङ्गमेकदेशः । तद्गतः तत्रावस्थानात् अरगाङ्गगः । अगेषु तरुषु व्यवस्थिता गावोऽस्य इत्यगगुः । त्वमेवं प्रत्यक्षपापः । मामा सावेगे वारणे आम्रेडितप्रयोगः । मागा: मा आ्र्प्रगच्छ। [मम मादृशस्य पुएयात्मन: सविध इति शेष: ।] नेदशः पापीजनोऽस्मदन्तिक्रमागन्तुमहृति।अममो निष्परिग्रहः। मा अमम परिग्रहक्लेशोपहत इति तस्यामन्त्रएम्। अरनेन मृगवधपातकनिमित्तं सूचितम्, परिग्रहोपहतानामेवेदशदुश्चरितसम्भवात्। निष्परित्रहाणां तु निष्पापत्वात्। यदि नाम एवं तथापि किं न युष्मत्समीपमुपगच्छेयमित्याशङ्ग्य तदसम्भवं प्रतिवस्तुना दर्शयति। केका मयूरध्वनिमधुरः। तस्य सैव वा काकु: भङ्ग:। तत्रैव सहजतया प्रतिनियमात्। तया कायति शब्दायत इति केकाकाकुकः । काको वायसः किं सम्भवति? नैव। तद्वत् त्वद्विधपापजनसंसर्गोऽस्मद्विधानां श्रेयोऽर्थिनां न सम्भवतीति कश्चिन्मुनिः कृतमृगवधपातकं गोपालकमरएयचरमात्मसमीपसर्पन्त- मित्थमभिधत्ते। [107a] रेफगकारककारमकारमात्रप्रयोगात् चतुर्वर्णोडयं श्लोक इति।।

देवानां नन्दनो देवो नोदनो वेदनिन्दिनः। दिवं दुदाव नादेन दाने दानवनन्दिनः।।६३।।

देवानां नन्दन: प्रीतिकरः तद्योगक्षेमाचरणपरत्वात्। वेदनिन्दिनः धर्माधि- क्षेपकस्य लोकस्य नोदनो निषेद्धा [त्रयी]प्रवर्तनात्। देवो विष्णुः । तस्यैव तादृशत्वात्, वत्त्यमाएविशेषयोगाच्च। दानवानसुरान् नन्दयति वर्धयति तद्योगक्षेमाचरणादिति दानवनन्दिनोऽसुरेश्वरस्य हिरएयकशिपोः, अन्यस्य वा कैटभादे: दानेऽवखएडने विदारसे नादेन दर्पोन्मुक्तेन सिंहनादेन [स्तम्भ]भङ्गसम्भवेन वा नादेन शब्देन तुसुलेन हेतुना दिवं स्वर्गलोकं दुदाव। किमिदमित्युपजातशङ्कमकरोदित्यर्थः । दकार- वकारनकारमात्रात्मत्वात् त्रिवर्णोडयं श्लोक: ।।

सूरि: सुरासुरासारिसार: सारसिसारसाः। ससार सरसीः सीरी ससरू स सुरारसी ।।६४।।

तृतीय: परिच्छेद: २३६

स प्रसिद्धः सीरी वलभद्रः सरि: सर्वविद्याकोविद: सुगश्रासुराश्च तानास्नु व्याप्तमप्रतिहतत्वान् शीलमस्येति सुरासुरासारी। [नाहशः] सारः सामर्थ्यमस्वेनि सुरासुरासारिसारः। नयसम्पन्नो विक्रमसम्पन्नश्चत्युक्तं भवति। शोभनाभ्यमृकभ्यां वतत इति ससूरूः। सौरूपयमनेनोपलन्तितम। सुरारसी मदिराम्वादी। नथ [च बलभद्रः] प्रसिद्धः। सरसीः क्रीडादीघिकाः ससार वारिविहारयोगेन निर्विवेश : किंविशिष्टाः ? आरसिभिमुखरैः सारसैः पत्षिविशेषैः सह वर्तत इनि सारभसारसाः त्र््नेन विलासित्वमस्योद्भाचितम्। रेफसकारमात्रम्वभावनया द्विवर्णोडयं श्लोकः ।

नूनं नुन्नानि नानेन नाननेनाननानि नः । नानेना नतु नानूनेनैनेनानानिनो निनीः ।।३५।।

नूनं निश्चितमेतत्। किं तन् ? नोडस्माकमाननानि सुनानि न [न] सुभानि किं तु नुन्नान्यभिभूतान्येव। केन ? त्रनेन पुरुपेस, येन साध याद्धव्यम । केन? अ्र्पनेन :- त्मीयेन मुखेन मातेएडमएडलेनेव तेजस्विना मुखेन। आस्तां तावद् युद्धन;सुख्म- प्यस्यावलोकयितुमस्मन्मुखानि न शक्रुवन्ति। काउण्ययमतिमानुपः पुरुषः। ताहशेन सह [यो] योद्रुमस्मान् नियुङ्क्तेऽसौ प्रभुरपरीक्षकाडस्म/कमिति कथर्य। एतेन पूर्वोक्ेनानूनना [107b] केना[प्य]तिबलीयसा योद्धमित्यर्थान्। निन :......... नियोक्तमिच्छः। अनान् प्राशिनः प्राणोऽनुजीविनोऽस्मान् नयतेः सन्नन्तात् किपि रूपम्। इनोडस्माकं प्रभुः। ना पुरुषोऽयं नानेना: एनः पापं न विद्यतेऽस्येत्यनेनाः न भवतीति किं तु सपाप एव। ननु वितर्के निश्चये वा, यदेनेनातिमानुपप्रभावेणस्मान् धातयितुमिच्छति। स्वयमप्यत्र योद्धं प्राप्ः। इति केनचिन् अतिवलीयसा योद्धं नियुक्ताः प्रभुना अनुजीविनो वितकयन्ति। अयं नकारमात्रनिवन्धत्वादेकवर्सः श्लोक:॥

दुष्करमार्गमुपसंहरति- इति दुष्करमार्गोऽपि किश्चिदादशितक्रमः ।

इत्युक्तन 'विधिना दुष्करमार्गो दुष्करोऽपि, काव्यप्रकारः। न केवलं सुकर इत्यपि शब्दः। किश्विद् ईषत् संनेपतः, तथा प्रतिज्ञानात्। क्रियाविशेषणमेतत्। आदर्शित उक्तः क्रमः स्वभावोऽस्येत्यादशितक्रमः प्रतिपादित इति दुष्करमार्गेऽपि

२४० काव्यलक्षणारन्नश्रियाम्

कश्िदादशितः क्रम इत्यपि पाठः। तत्र दुष्करमार्ग विषयेऽपि. क्रमः प्रकार: कश्चित् कोऽपि संचिप्त: आदर्शित इति योज्यम।

। इति चित्रचक्रम् ।।

प्रहेलिका अ्रनुबध्नन्राह-

प्रहेलिकाप्रकाराणां पुनरुददिश्यते गतिः ॥६६।।

पुनः अथ प्रहेलिकानां तद्रूपाणां वा प्रकाराणां विकल्पानां गति: स्वरूपं लक्षणं लक्ष्यं च, उद्दिश्यते प्रतिपाद्यते।।

क्क पुनस्तदुपयोग इति चेदाह-

क्रीडागोष्ठीविनोदेषु तज्ज्ञैराकीर्णमन्त्रणे। परव्यामोहने चापि सोपयोगाः प्रहेलिकाः ।९७॥।

गोष्ठीनामनेकविधत्वात् क्रीडारूपाः प्रीतिस्वभावा रसवत्यो या गोष्ठथः समवायाः काव्यालापरूपा विदग्धानां ता एव सुखेन कालप्रेरणारूपत्वाद् विनोदा: तेषु क्रीडागोष्ठीविनोदेषु। तज्ज्ञैः प्रहेलिकावेदिभिः सह आ्र्रकीर्णे जनसंबाधे स्थाने क्वचिन्मन्त्रणे गुप्तभाषणो तद्विदामेव तत्र गूढार्थानां प्रहेलिकानां रहस्यभूतार्थप्रति- पत्तिः । इतरेषां तत्र सन्निहितानामपि किमिदमुच्यत इति तदनवगमात् आ्रकीर्ोऽपि मन्त्रणं प्रहेलिकाभि: साध्यते। [सामथ्य चेद्] ज्ञायतां किमस्माभिरुच्यत इति व्यामोहने तत्त्वानिश्चयादाकुलीकरणो, नमरूपे वापि विषये। चैवेत्यपि पाठः। सहो- पयोगेन प्रयोजनेन वतत इति सोपयोगा उपकारिएयः । ततस्ता अप्यलङ्कारवत् [108a] काव्यलक्षणे चिन्तनीयाः। ततश्च यदुक्तं भामहेन- नानाधात्वर्थगम्भीरा यमकव्यपदेशिनी। प्रहेलिका सा हयुदिता रामशर्माच्युतोत्तरे।। काव्यान्यपि यदीमानि व्याख्यागम्यानि शास्त्रवत्। उत्सवः सुधियामेव हन्त दुर्मेधसो हताः॥ [काव्यालङ्कारे २.२६-२०]

तृनीय: परिच्छेद्: २४१

इति तद्पहस्तितम्। उनयोगवत्तया अरवश्यवक्तव्यत्वात् ग्रहेलिकानामलक्करवदिति ।।

लन्षएं तासां कुवंन्नाह-

आहुः समागतां नाम गूढार्था पदसन्धिना। वश्चितान्यत्र रूढेन यत्र शब्देन वश्चना ।३८।।

पदयो: सुप्निडन्तयोः सन्धिना पदघटनेन ताहरोन हेतुना गूढ दुर्बोध: [कच्छ्र- गम्यो]ऽर्थो विवच्ितमभिधेयं यस्या इनि गूढाथत्रहेलिकां समागनामाहुन्तदविदः। गोपितार्थसमागतपदप्रधानत्वान् समागतेनि ताहशी व्यवडियते यत्र प्रहेलिकायाम अन्यत्र वा अर्थान्तरे।। रूढेन प्रसिद्धंनार्थान्तरप्रयुक्तेन शव्देन वाचकेन वञ्ना वञ्चनं वा । विवनिनाढ अर्थादन्यत्र बुद्धयुत्पादात् विप्रलम्भो जायते यत्र सा तत्रत्वाद् वश्चिता नाम विज्ञायते।।

व्युत्क्रान्तातिव्यवहितपयोगान्मोहकारिणी। सा स्यात् प्रमुपिता यस्यां दुर्वोधार्था पदावली ।९९।। अतिव्यव हितानामत्यन्त विप्रकृष्ठानाम्। यथा मोहो जायने। पढ़ानां प्रयोगोडभि- धानमतिव्यवहितो वा। अरतिव्यवहितः प्रयोगतः स्यान्। अरत्यन्नव्यवहितपदयोजना- हेतोर्मोहः। सो र्थानिश्चयं विपरीतार्थप्रतिपत्ति [च] करोति जनयतीति नोहकारिखी या सा व्यवहितपदप्रधानत्वाद् व्युत्क्ान्ता नाम प्रहेलिका वेदितव्या। यस्याः प्रहेलिकायाः सम्बन्धिनी पदानामावली समुदायः दुर्बोधः कृच्छ्रगम्यः अर्थोडभिधेयं यस्या इति दुर्बोधार्था सा प्रहेलिका अपहृतार्थत्वान् प्रमुषिता नाम स्यात्।। समानरूया गौणार्थारोपितैर्ग्रथिता पदैः। परुषा लक्षणास्तित्वमात्रव्युत्पादितश्रुतिः ॥१००।। या गौणार्था मुख्यादभिधेयादन्यस्मिन्नभिंधेये आरोपितैरव्याप्ैः पदैः शब्दै प्रथिता विरचिता सा तादृशार्थान्तरप्रतिपादनपरत्वात् समानरूपा नाम स्मर्यंते॥

२४२

लक्षसास्य शव्दानुशासनस्यास्तित्वं सद्भावमान्रं प्रयोगप्रभृतिव्यवच्छेदात्। तेन व्युत्पादिता: संस्कृताः श्रुतयः पदानि त्रप्रहताः यस्यां सा प्रयोगप्रतीती रस- विरहान् परुषा नाम स्यात्॥

संख्याता नाम संख्यानं यत्र व्यामोहकारगम्। अन्यथा भासते यत्र वाक्याथेः सा प्रकल्पिता ॥१०१॥ यत्र प्रहेलिकायां संख्यानमेकत्वादिकम्। व्यामोहस्यार्थतत्त्वाप्रतिपत्ते: [108b] कारणं साक्षादनुक्तस्य विवनतितस्यार्थस्य संख्यामुखेन समुन्नयनात्, संख्याता नाम सा भवेत्।

यत्र प्रहेलिकायां वाच्यस्य पदसमुदायस्यार्थीभिधेयमन्यथा अ्रवस्थितः, अन्यथा तद्विपर्ययेखावभासते प्रतिभाति सा प्रहेलिका प्रकल्पिता नाम, अन्यथार्थ- कल्पनपरत्वादिति ॥

सा नामान्तरिता यस्या नाम्नि नानार्थकल्पना। निभृता निभृतान्यार्था तुल्यधर्मस्पृशा गिरा ॥१०२॥ यस्या: प्रहेलिकायाः सम्बन्धिनो नानार्थस्यानेकस्याभिधेयस्य कल्पना उद्धावन भवति। कुत्र? नाम्नि कचित् संज्ञायां विषये [सा] प्रहेलिका नाम्ना व्यवहितार्थत्वात् नामान्तरिता नाम स्यान्॥ या दर्शितान्यार्था। [निभृतो निगूढः] निभृतो व्यवस्थितो वान्यार्थोडभिधेयं यस्यामिति निभृतान्यार्था अभिधेयान्तरात्। कथम् ? तुल्यं समानमुभयत्र वृत्तेः, धर्ममर्थरूपं तन्निमित्तीकृत्य प्रवृत्तः, स्पृशतीति तुल्यधर्मसपृक्। तुल्यो वा विवत्तितेनार्थेन सदृशो धर्मो गुणोऽस्येति तुल्यधर्माएमर्थ स्पृशतीति तुल्यधर्मस्पृक्। तया तुल्यधमस्पृशा गिरा शब्देन हेतुना तादृशी गीः प्रयुज्यते या विवत्ितसद्ृशमर्थान्तरमभिद्धाना। तत्रैव विवच्तितेऽर्थे निष्ठा अस्येति। यद्वा तुल्यधर्मस्पृशा गिरा कारणेन निभृतः अप्रकटोऽन्यो गृहीतार्थापेक्षया अरथोडभिधेयं यस्यामिति योज्यम्। सा तादृशी प्रहेलिका निभृता आ्रख्यायते॥

समानशब्दोपन्यस्वशब्दपर्यायसाधिता। संमूढा नाम या साक्षान्निर्दिष्टार्थापि मूढये।।१०३।।

तृतीय: परिच्छेद:

उपन्यस्तेन तदर्थानुसारेख कल्पितेन शव्दस्य विवनितत्वावाचकत्वेन प्रसिद्धन्य तदर्थप्रकाशनात् पर्यायेण शव्दान्तरेख साधिता उपन्यस्तशव्प्यायसायिता। उपन्यस्तपर्यायार्थप्रसाधितेत्यपि पाठः। तत्र उदन्यस्तार्थातुगमकल्ततन्य तदर्थ- प्रकाशनान् पर्यायस्य शव्दान्तरस्यार्थे प्रसाधिता उपन्यस्तपर्यायाथमसाधिता इति व्याख्येयम्। सा तादशी समानशच्दा नाम प्रहलिका। साक्षान् वाचकव्यापारेए अर्थो निदिष्टः प्रतिपदितोज्याम इति निविद्ा र्थापि। अ्रतिशये अरप्रपिशब्दः । मूढये तत्त्वार्थाप्रतिपत्तये स्यात्। साध्यसंमाहकरत्वान् संमूढा नाम प्रहेलिका ज्ञेया॥१

योगमालात्मकं नाम यस्या: सा पारिहारिको । एकच्छनाश्रितं व्यज्य यस्यामाश्रयगोपनम् ॥१०४॥

योगानां सम्बन्धानां माला वाहुल्यं सा आ्र्पत्मा तन्निनित्तत्वाड् यस्य तद् योगमालात्मकं नाम संज्ञानं प्रसिद्धं यस्या: [109a] सम्बन्धि तत्समयत्वान् सा प्रहेलिका प्रसिद्धनामपरिहारयोगात् पारिहारिकी नाम म्यात् ।

यस्या [माश्रित]माधेयं व्यज्य प्रकाश्य साक्षादभिधानात् आश्रवस्य त्र्पधारत्व गोपनं निगूहनं तद्वाचकस्य प्रयोगात् सा भवेवेकच्छन्ना नाम प्रहेलिक, पकम्या- श्रितस्यैव छन्नत्वात्।

सा भवेदुभयच्छन्ना यस्यासुभयगोपनम्। संकीर्णा नाम सा यस्यां नानालक्षणसंकर: ॥१०३।।

यस्यामुभयस्याश्रितस्य [आश्रयस्य] च गोपनमावरसम्, उभयच्छन्ना नान सा प्रहेलिका स्यात्। यस्यां नानालक्षस्य समागतादिरूपस्यानेकस्य संकर: संभेदः स्यान्, सा सङ्कीर्णा नाम प्रहेलिका भवेत्।। एता: षोडश निदिष्टाः पूर्वाचार्येः प्रहेलिकाः।

१. अत्र श्लोकव्याख्यायां द्वधा गूढये इति पाठ उदाहरयविरोधात् त्यक्तः ।

२४४

एता यथोक्तलक्षणा: पोडश प्रहेलिका निरदिष्ठा उक्ताः पूर्वैराचार्ये रामशर्मा- दिभि:। तल्वन्तणविरोधात् दुषाः हेयाश्च ताः प्रहेलिकाश्चेति दुष्टप्रहेलिकाः। न केवलमदुष्टाः। अत एव समागतादिविलक्षसत्वाद् अन्याश्चतुर्दश तैः पूर्वाचायैरधीता निर्दिष्टा इति ॥

ताः किमिह नोच्यन्त इति चेदाह-

दोषानपरिसंख्येयान् मन्यमाना वयं पुनः । साध्वीरेवाभिधास्यामस्ता दुष्टा यास्त्वलक्षणा: ।१८७।।

वयं पुनः। विशेषविवच्तायां पुनः शब्दः। दोषाः प्रहेलिकासम्भविनः हेयाः प्रहेलिका [श्] अपरिसंख्येयाः । न लक्षणतो न लक्ष्यतश्च गुएवदादरेणाप्रतिपाद्यान् मन्यमाना: पश्यन्तः साध्वीरेव प्रहेलिका अ्र्प्रभभधास्यामः ।

नन्वेवमपार्थाद्योऽपि दोषा अपरिसंख्ययाः स्युः विशेषहेत्वभावान्? नैतदेवम्। अपार्थादयो हि दोषा: कचिद् गुणा अपि। यद्वच्यति-

तन्मत्तोन्मत्तवालानामुक्तरन्यत्र दुष्यति। [ ३. १२= ]

इत्यादि। ततस्ते चिन्तनीयाः। प्रहेलिकादोषास्तु न क्वचिद् गुणा अपि, यतोऽपार्था- दिवन्निरूपसीयाः स्युः। अतश्च अपार्थादयो वक्तव्या यतः सर्वकाव्यसम्भविनस्ते दोषा:। प्रहेलिकादोषास्तु प्रादेशिका इत्याशयवता उक्तम्- दोषानित्यादि। यद्वा, प्रहेलिकादोषा अपरापरदोषसम्भवेन चतुर्दशेति इयत्तया अपरिसंख्येयाः। ततश्राति- प्रसङ्गान्नोच्यन्ते इत्यभभप्रायेणोक्तम्- दोषानित्यादि। अपार्थादयस्तु सर्वकाव्यदोषाः परिसंख्या[ताः]। तथैव न तद्वचनेऽतिप्रसङ्ग, इति चाकूतम्। अत एवाभि- धास्यति-

दोषा दशैव [ ३. १२६ ]

इति। कथं तर्हि दुष्टप्रहेलिका ज्ञायन्ते यथा [109b] वर्ज्येरन्। न हि दुष्टतया अज्ञातानां परिहार: संभवतीत्याशङ्कथ तत्प्रत्युपायमाह- याः प्रहेलिकाः। तुशब्दः

तृतीय: परिच्छेद: २१५

अर्थान्तरविवन्तायाम्। यथोक्तलक्षणविरहान् न विद्यते लक्षणामासामित्यलनणाः, ताः स्वयमेव दुष्टा ज्ञायन्ते। प्रतिनियतलक्षणव्युत्वत्तेः, अतल्लन्णानां तदाभासताप्रतिपनः। किं तासां प्रपञ्नप्रयासेनेति ?

न मयागोरसाभिजं चेतः कस्मान् प्रकुप्यसि। अस्थानरुदितैरेतैर लमालोहिते क्षणे ।। १०८।।

हं मम चेतः, आगसोऽपराधन्य व्यलीकम्य रसं न्वादमाचरगारूपन अभिन्ञानातीत्यागोरसाभिज्ञं कृतदोपं न भवति। ननो निरगमे मह्ं कम्माल कारसात् प्रकुप्यसि ? न विव्व्वित् कारएम। ततश्रायमकारणः कोयो न कार्य इनि वाग्यति। व्यलीकलक्तएकोपस्थानाभावादस्थाने अकाएंडे कनिनैरश्रपाने कोपसयेः एतेरिति प्रत्यक्षनिर्देशः । अलं वारणे। मा रोदीरित्यर्थः। आरलोहितेनगो इति प्रिया- मन्त्ररम्। मे आगोरसाभिज्ञमित्यनयोः पादयो: मयागोरसाभिज्ञमिति अयारदेशेन सन्धिना विवत्ितार्थस्य गूढार्थत्वात् समागतेयमुदाहृतेति॥ कुब्जामासेवमानस्य यथा ते वर्धते रतिः। नैवं निविशतो नारीरमरस्त्रीविडम्बिनीः ।।१०६।।

कुव्जां स्त्रियमासेवमानस्य निर्विशतः ते तव रतिः प्रमोदों व्द्धत। यथा एवं तथा अमरस्त्रीविडम्बिनीदिव्याङ्गनासमाना नारीनिविशतः सेवमानस्य रनिर्न वर्धते। तत्रैव तवाधिकारादित्यर्थः । अरत्र कुजा [इत्यनेन] कन्याकुब्जा विवचिता यथा सत्यभामा भामेति। तद्गतिस्तदगतौ वा। पुरुषः कुब्जाशब्देन भग्नप्रष्ठदेशायां योषिति रूढेन तत्र प्रतीतिजननात् वञ्च्यत इति वश्चितेयं निद्शिता॥ दण्डे चुम्बति प्मिन्या हंस: कर्कशकण्टके । मुखं वल्गुरवं कुवस्तुण्डेनाङ्गानि घद्टयन्॥११०। अत्र पद्मिन्या मुखं कमलरूपं तुएडेन चञ्च्वा चुम्बति हंस:, वल्गु मनोहरं यथा भवति तथा रवं रुतं कुर्वन् कर्कशः कण्टकोऽस्मिन्निति कर्कशकरटके पद्मिन्या दएडे नाले अङ्गानि अवयवान् घद्टयन कएडूयमान इत्ययमत्रार्थो विवत्तितः । तत्र च दएडे चुम्बतीत्यादिव्यवहितपद्प्रयोगान्मोहो जायत इति व्युत्क्रान्ता इयमुदाहता॥

२४६

खातयः कनि काले ते स्फातयः स्फीतवल्गवः । चन्द्रे साक्षाङ्भवन्त्यत्र वायवो मम चारिय: ।१११।। हे कनि कन्ये ! ते तव काले पादे चन्द्रे मनोजे चन्द्रे वा हे कमनीये प्रिया [110a]मन्त्रएमेतत्। खातयः किङ्गिणिकाः नू पुरादिरूपा र्फातयः स्फीताः पर्याप् शोभा: स्फीतवल्गवः मधुरघनारसाः साक्षाङ्भवन्ति। प्रत्यक्षतामुपयान्ति। तन्निनद- ग्रहणादाकर्णान्तचक्षुपा वा गृह्यन्त इत्यर्थः । अ्रत्रेद्यरमनोज्ञवस्तुसाक्षात्करणे मम वायवः प्रायाः। रागाभिभवात् चारिोऽनवस्थायिनः । यान्तीत्यर्थः । एवं दुर्बोधार्थपद- प्रयोगात् प्रमुषितेयं लच्षितेति॥

अत्रोदयाने मया दृष्टा वल्वरी पञ्चपल्लवा। पल्ववे पल्लवे चार्द्रा यस्या: कुसुममञ्जरी ॥११२॥

वल्लरीति स्त्रीत्वसाधर्म्येण काचिद् योषिद् विवचिता। पल्लवशब्देन च तत्साम्यादङ्गुलयः कुसुममञ्जरीति च तत्सादृश्यात् नखाः। शेषं सुगमम्। एवं गौणार्थप्रयुक्तर्वल्लरीत्यादि शब्दैः साधितेयं समानरूपा निरूपितेति॥ सुराः सुरालये स्वैरं भ्रमन्ति दशनार्चिषा। मज्जन्त इव मत्तास्ते सौरे सरसि संग्रति ॥११३॥ सुरां कुर्वन्तीति तत्करोति तदाचष्ट इति सिजन्तात् सुरयतीति कर्तर्यचि विहिते सुराः शौसडकाः। मत्तास्ते केचित् विवच्तिताः। सुराया आलये मदिरामन्दिरे सम्प्रति स्वैरं यथेष्टं भ्रमन्ति। दशनारचिषा दन्तप्रभया परितः स्फुरन्त्या लच्षिताः । सुराया इदं सौरे मद्यसरसि ह्रदे मज्जन्त इव लक्ष्यमाणाः। सुरा इत्यस्य शौसडकेषु सुरासम्बन्धिनि च सौर इत्यस्याप्रसिद्धः। लक्षणस्य च तादृशस्य सम्भवात् परुषेयम् आ्रविष्कृतेति॥

नासिक्यमध्या परितश्रातुवण्यविभूषिता। अस्ति काचित् पुरी यस्यामष्टवर्णाह्वया नृपाः ।११४। नासिक्यो वर्णो वकारोऽत्र विवक्ितः। मध्ये मध्यो वा यस्याः सा नासिक्य- मध्या। परित आदयन्ततः। चतुर्भिवणैः विभूषिता अस्ति वर्तते पुरी काचित्।

तृतीय: परिच्छेद्:

चस्यां पुर्यामष्टौ वर्णा आह्रय: संज्ञा येपामित्यष्टवसहिया नृपा राजान ग्तव अ्रत्र काञ्ची पुरी पल्लवाश्च तस्यां नृपा इति परमार्थः। चतुरादिसंख्योपादानं कु नाट- वत्ितार्थव्यामोहकरमिति संख्यातेयमाख्यानेति॥ गिरा स्खलन्त्या नम्रेण शिरमा दोनया हशा। तिष्ठन्तमपि सोत्कम्पं वृद्धे! मां नानुकम्पसे ॥११५॥ स्खलन्त्या दौर्गत्योपहृतस्येश्वरेपु ग्रतिभाक्षयगृहीतन्य व्याकुलवचनत्वद रागावेशाच्चेति द्वैधम्। नम्रेण शिरसा दुविधस्य पराराधनपरत्व्रान रागरलावेनि अपरं द्वैधम्। दीनया दशा दरिद्रेसा निरानन्दत्वात् [1106] अभिननरागविषय- सिद्धेश्चेत्यपरं दवैधम्। सोत्कम्पमत्यन्तं क्षीसत्वात् कानावेशाय्चेति इदमूपि द्विघ। वृद्धा शब्दस्य जरतीवाचिनः संबोधन वृद्ध इति। [तर्थव] वृद्धाशव्द्रन्य लक्ष्मीवचन्त्य इत्यपरं द्वेधम्। एवं तिष्ठन्तननुकम्पाभाजनमपि कि मां नानुकम्पसे ? अ्रत्र कब्विद् दरिद्रो लक्ष्मी लभताम् इति विर्वाक्षतो वाक्यार्थः। वृद्वां काश्विन योपितमाभापते कश्चित् कामीति अन्यस्त्वर्थः प्रतिभाति। तदियं प्रकल्पिता निदशितेति॥ आदौ राजेत्यधीराचि ! पार्थिवः कोउि गीयते। सनातनश्र नैवासौ राजा नैव सनातनः ॥११६।। हे अधीराचि! कोऽपि कश्चिदनिर्धारितरूपविशेषः पार्थिवः पृथिवीपतिः वृक्षश्च इति श्लिष्टम्। आरदाँ प्रथमतो राजेत्येवं गायते कोत्त्यते। सनातनश्र गीयते। सनातनश्च शाश्वतः, विष्ुर्वा। न विद्यतेऽतनः शब्दोडस्मिन्निति अ्रतनः स पार्थिंचः। आदौ राजेति यो गीयते, न अतनः किंतु तनः शब्दसहित एवेति त्रविध्यम्। यद्वा न तन अतनः। न तथा नातनः । सह तेन वतत इति सनातनश्च कोऽपि पाथिवी गीयते। स एवार्थः। व्युत्त्पत्तिमात्रेए भिद्यते। असौ पूर्वोक्त। आर्द्ौ राजा सनातनश्च नैव राजा महीपतिराद्यः । नापि सनातनः शाश्वतो विष्ुर्वा भवति। राजातन इति वृक्षविशेषस्य नाम, यस्य क्षीरीति प्रसिद्धिः। तत्रेयं नानार्थकल्पनेति नामान्तरितेयमुदीरिता । हृतद्रव्यं जनं त्यक्त्वा धनवन्तं व्रजन्ति काः। नानाभङ्गिशताकृष्टलोका वेश्या न दुर्घराः।११७॥

काव्यलक्षणरत्नश्रियाम

हतं द्रव्यमस्मादिति हृतद्रव्यं निर्धनं नरं त्यक्त्वा धनवन्तं नरं का व्रजन्ति ? नाना अनेकप्रकाराणं भङ्गीनां शृङ्गारचेष्टालक्षणानां शतैः। बहुत्वोपलक्षणमे[तत्]। आकृष्टा वशीकृता लोका: पुरुषा याभिरिति नानाभङ्ि[शता]कृष्टलोका: दुर्धरा दुर्वारा अनाय[त्त]त्वात्। वेश्या गणिका एवंविधा भवेयुरिति उत्तरमाशङ्कय निषेधति- एवंविधा: सत्योऽपि न वेश्याः किं तु श्रिय इत्यत्रोत्तरम्। अतो नानाभङ्गिशताकृष्ट- लोका इत्यादे: तुल्यधर्मस्पृशो गिरः श्रिय इत्यस्मिन्नर्थे निभृतत्वाद् व्यवस्थानात् तया वा श्रिय इत्यस्यार्थस्य निभृतत्वान्निगूढत्वात् निभृतेयमुदाहृता।

जित प्रकृष्टकेशाख्यो यस्तवाभृमिसाह्वयः। असौ मामुत्कमधिकं करोति कलभाषिणि ॥११८॥

कलभाषिशि ! जितस्तदुपमितः प्रकृष्टस्य [111a] केशस्याख्या संज्ञा यस्य स प्रकृष्टकेशाख्यः प्रवाल: येनेति जितप्रकृष्टकेशाख्यः प्रवालोपम [इत्यर्थः]। न विद्यते भूमिरस्येति अभूमिः। तेन अर्थतः समान: आह्लयः संज्ञा यस्या असौ अभूमिसाह्वयः अधरः तव यः। असौ अयं मामुत्कमुन्मनसमधिकमत्यर्थ करोति। एवं कल्पित- प्रसिद्धशब्दपर्यायसाधितेयं समानशब्दा निदरशितेति।

शयनीये परावृत्य शयितौ कामिनौ रुषा। तथैव शयितौ रागात् स्वैरं मुखमचुम्बताम्॥११६॥

कामी च कामिनी च कामिनौ स्त्रीपुंसौ रुषा प्रायकलहेन हेतुना परावृत्य पराङ्मुखीभू-[य] शयनीये तल्पे शयितौ। तथैव परावृत्त्यैव मुखमन्योन्यस्य स्वैरं यथेष्टं रागादचुम्बताम् चुम्बितवन्तौ इति मोहो जायते। कथं नाम परावृत्य शयितौ स्वैरं मुखं चुम्बत इति ? यथा पूर्व संमुखं शयितौ तथैव पुनः संविष्टौ रागपरवशतया स्वैरं मुखमचुम्बतामिति तु परमार्थः। इयमेव साक्षान्निर्दिष्टार्थापि संमोहकारिणीति संमूढा दर्शिता॥

विजितानभवद्वेषिगुरुपादहतो जनः। हिमापहामित्रधरैर्व्याप्तं व्योमाभिनन्दति ॥१२०॥

तृतीय: परिच्छेद: २४६

विना पचिा गरुडेन। सामर्थ्यान् तेन किल देवराजमभिभूय कढाचिद्- मृतमाहतम्। [जितम ] विजितम् आरत्मसात् कृतम् [अ्रन्नमाहारो] यस्य स विजितान्नः अभृतभोजी। स चार्थादिन्द्रः। भवत्यस्मादिति भवः । विजितान्नो भवो जन्महेतुर्जनकः । यस्य यम्माद् वा भवो भवनं जन्म यम्य स विजितान्नभव अर्जुनः तं द्वेष्टी[ति] विजितान्नभवद्वेषी कर्राः। तस्य गुरुगदित्यः । तम्य पादैः किरणैं: हतस्तप्तः । तादृशो जनो व्योम गगनमभिनन्दृति। प्रीतिनिर्भ रेणान्तःकरणन गृद्ढाति। किंविशिष्टम् ? हिममपहन्तीति हिमापहः अग्निः । तस्यामित्रम् उदकम। तद् धार- यन्तीति हिमापहामित्रधरा मेघाः । तर्व्याप्तम्। अरत्र विजयसम्बन्धाद् िजितमित्य- मृतस्य भानं निवृत्तम्। तत्सम्बन्धाच्च विजितान्न इतीन्द्रस्य। तस्माद् जन्मयांगाद् विजितान्नभव इत्यर्जुनस्य। तद्वरयोगाच्च विजितान्नभवद्वषीति कर्णस्य। तज्जन्म- योगाच्च विजितान्नभवद्वेषिगुरुरित्या[दित्य]स्य। [111b] हिमोपघातयोगेन हिमापह इत्यग्नेः । तदमित्रतायोगाच् हिमापहामित्रमित्युद्कस्य। तद्वारणसम्बन्धाच्च हिमा- पहामित्रधरा इति मेघानाम्। एवं सम्बन्धपारिहारिकीयमुदाहता।।

न स्पृशत्यायुधं जातु न स्त्रोणां स्तनमण्डलम्। अमनुष्यस्य कस्यापि हस्तायं न किलाफल: ॥१२१॥

अमनुष्यस्य कस्याप्यनिर्धारितरूपविशेषस्य हस्तः जातु कदाचिदृपि आरयुर्ध न स्पृशति गृह्ाति। न च स्त्रीणं स्तनमएडलं पयोधरभारं स्पृशति। अरयमेवं फलभूत- कर्मरहितो हस्तो नाफल: सफलः किल। नान्यादृशं साफल्यमस्यास्मभ्यं रोचत इति किलशब्देन सूचयति। अत्राश्रितो हस्तः अभिव्यक्तो वाचकप्रयोगात्। आ्रश्रयस्तु गोपितः, गन्धर्वहस्त इति साक्षादनभिधानात्। गन्धर्वहस्त इति चाभिधानमेरएडस्य । तदियमेकच्छन्ना दशितेति॥ केन क: सह सम्भूय सर्वकार्येषु सन्निधिम्। लब्ध्वा भोजनकाले तु यदि दृष्टो निरस्यते ॥१२२॥

केन शिरसा सह सम्भूय संगत्य सर्वेषु कार्यादिषु स्नाना [धि]वासनादिषु सन्निधिमुपस्थानं लब्ध्वा प्राप्य भोजनकाले अन्नगतो यदि कथव्ि्द् दृष्टः स्यात्, तदा कः तादृशो नि[र]स्यते ? केशः । तस्य तादृशत्वात्। अ्रत्र केन क इति सामान्यपद्-

२५०

प्रयोगादाश्रयः शिरोलक्षणः आश्रितश्च केशः। तौ च्छन्नौ इत्युभयच्छन्नयमुदाहृता। केनेश इति [पाठे] केन ककारेण ईशशब्द: सम्भूय, शेषं पूर्ववत्। केन ब्रह्मणा ईशः शङ्कर इति चार्थान्तरं वाच्यम्। तन्महाप्रयोगादुभय[गो]पनं प्रागिवेति व्याख्येयम । सहया सगजा सेना सभटेयं न चेजिता। अमातृकोडयं मृढ: स्यादक्षरज्ञस्तु नः सुतः ॥१२३॥ सह हयैरश्वै सह गजैर्भटैश्च सह [112a] वर्तत इति सहया सगजा सभटेयं चेद् या न जिता नाकान्ता तदा नोडस्माकं सुतःअमातृकः अजननीकः।त्र[न]नरज- श्र मूढः स्यादिति [आपाततो]यमर्थः। तत्त्वार्थस्तु हृश्च यश्च ताभ्यां वर्णाभ्यां सह वर्तत इति। सह यो गश्च जश्च वर्णः, ताभ्यां सह सगजा। इश् नश्च वर्णः । ताभ्यां युक्ता सेना, भकारटकाराभ्यां योगात् सभटा। एवंविधा च सिद्धा मातृका सा इयं चेन्न जिता सम्यगध्ययनयोगेन यदि न वशीकृता स्यात्, तदा अयं नः सुतः। न विद्यते मातृका वर्णसमाम्नायः। अनधीतत्वादस्येति अ्ररमातृक: अ्ररत एव शास्त्रापरि- ज्ञानात् मूढो मूर्खः हेयोपादेयज्ञानविकल: स्यात्। न क्षरति न नश्यतीत्यक्षरं वेदं जानातीत्यक्षरज्ञस्तु वेदमात्रपाठकस्तु स्यात्। न मातृकाध्ययनेनापि वेदपाठसम्भवात्। अक्षरज्ञश्चेत्यपि पाठः। तत्र मूखतया नश्वरपदार्थस्वभावापरिज्ञानादक्षरं सर्व नित्यं जानीयादित्यक्षरज्ञश्र नित्यग्रह्गुप्तश्च भवेत्।।

कतरोऽयं संकर इति दशयति- सा नामान्तरिवामिश्रवश्चितारूपयोगिनी। एवमेवेतरासामप्युन्नेयः संकरक्रमः ॥१२४॥ सेयं प्रकान्ता प्रहेलिका तल्लक्षणयोगान्नामान्तरितया मिश्रेण संसृष्टेन वव्च्िताया रूपेशा योगः सम्बन्धोऽस्यास्तीति नामान्तरितामिश्रवव्वितारूपयोगिनी। मातृके- त्यस्मिन्नाम्नि सह्येत्यादिनानेकार्थकल्पनादमातृकाशब्देनाजननी, मूढेनानधीत- सिद्धमातृकाप्रतीतिविप्रलम्भात्, अत्तरज्ञशब्देन च वर्णज्ञप्रसिद्धेन वेद्वेदिन्यविनश्वर- ज्ञेवानिश्चयवञ्चनात्। संकरशेषमतिदिशन् प्रस्तावमिमं निगमयति- एवमेव यथोक्तसंकरानुसारेण इतरासामपि [112b] नामान्तरितावञ्च्िताव्यतिरिक्तानां च। न केवलमनयोः।

तृतीयः परिच्छेद्:

संकरस्य संसर्गस्य क्रमः प्रकार उन्नेयोष्भ्यूह्यः। स चैत्र मुन्नीचनाम्- सुराप्रयोगेप्रसृता विग्राः शृद्धान्नभोजिनः । आरम्नायाध्ययनं त्यक्त्वायुध्यन्तः पाप[माश्रिता:]।। समागता [व्युन्कान्नयो:] संकरः। विशालेत्र गिरोहृष्टो गिरिन सक्तनिर्भर:। यश्चार्क[पिशितासा]ख्यो दोलारयेत प्रतिन्षसम॥ समानरूपासमानशब्दयोरयं संकर:।

लक्ष्मीधरपतेः कान्तं गता गङ्गाधराङना। चन्द्रा [धारे] परीताप: कुतोयं मे तवोदये।। पारिहारिकीप्रकल्पितयोः संकरः ।

एवं शब्दालङ्कारस्वभावाः काव्यगुणा यथावत् प्रतिपादि[नाः]: दोपा अपि केचिद्साधारणवैदर्भमार्गसम्भविनः श्लेपादयः। संप्रनि सर्वमार्गसाधारणानुप- दर्शयन्नाह- अपार्थ व्यर्थमेकार्थ ससंशयमपक्रमम्। शब्दहीनं यतिभ्रष्टं भिन्नवृत्तं विसन्धिकम् ॥१२५॥

देशकालकलालोकन्यायागम विरोधि च। इति दोषा दशैवैते वर्ज्याः काव्येषु सूरिभिः ।१२६॥ अपगतोऽर्थः अभिधेयो वाक्यसम्बन्धि यत इत्यपार्थम। विरुद्वूः पूर्वापराहतः अर्थोडभिधेयो यस्मिन्निति व्यर्थम्। एकः स एव प्रतिपादितोरऽर्थोऽभिधयः पुनर्यस्मिन प्रतिपाद्यते तदेकार्थम्। संशयोऽर्थविषयः, किमयमर्थोडयं वेत्युभयार्थावलम्वी प्रत्ययः, तेन [स]हवर्तते तज्जनकत्वादिति ससंशयम्। अपगतः क्रमो यथोद्देशं प्रत्यान्नायत इत्यपक्रमम। शव्देन शब्दविद्याप्रसिद्धन पढेन हीनं रहितं तद्विपक्तयोगादिति शब्द- हीनम्। यतेः छन्दःशास्त्रविहितात् विगमात् भ्रष्टमपगतमिति यतिभ्रष्टम्। भिन्नं

२५२

छन्दोविचितिविद्यारूढं वृत्तं पद्यं जातेरपि विरोधसम्भवात् यस्मिन्निति भिन्नवृत्तम। विगतः सन्धिः शब्दशास्त्रप्रसिद्धो यणादेशादिर्यस्मिन्निति विसन्धिकम्॥ देश: पर्वतादिः । कालो दिवसादिः। कला नृत्यगीतादिविद्याः । लोकश्च सत्त्वलोको भाजनलोको वा चित्रप्रचारः । न्यायश्चान्वीक्िकी। आरगमञ्च वेदादिः। देशकालकलालोकन्यायागमाः। तैर्विरोधो बाधा विद्यतेऽस्मिन्निति देशकालकलालोक- न्यायागमविरोधि च तत्तद्वयवस्थातिक्रमात्। विरोधीत्येतद्देशादिभिः प्रत्येकं सम्बन्ध- नीयम्। चकार उक्तसमुच्चये। इत्येते त्नन्तरोद्दिष्टा दशव। अन्यूनानतिरिक्ता दोषा गुसविपक्षत्वाद् वर्ज्याः शास्त्रचत्तुषा दृष्ट्रा परिहर्तव्याः । सूरिभिः प्रतिपत्तभिः। कुत्र ? काव्येषु पूर्वोक्तरूपेषु। काव्यविशेषदोषाणामपि क्वचित् वे.षाञ्चित् प्रतिनियमात्। तत्सम्भवित्वात् काव्यदोषास्ते, यथा हेतुसम्भ [वि]नो[113a]Sसिद्धादयो हेतुदोषाः। यथा चाराज्ञिकादयो धान्यसम्भविनो धान्यदोषा उच्यन्ते लोके। अन्रापार्थादयो यदा भावप्रधानाः, तदा अपार्थत्वादयो दूषणानीति भावसाधनेन दोषाः। दूषयन्ति वा काव्यव्यपदेशमात्रेए क्वचिद् वा अपवाद्विषये काव्यमेवेति तत्त्वात् अन्यत्रेति दोषाः। यद्वक्षति-

तन्मत्तोन्मत्तबालानामुक्तरन्यत्र दुष्यति। [ ३. १२८ ] इत्यादि। तद्योगात् काव्यं दुष्टमिति ज्ञयम्। यदा तु धर्मप्रधानाः, तदा अपार्थादयो दुष्यन्ति हेया भवन्तीति दोषाः । तदाभासत्वाच्च काव्येषु दोषाः। यथा दष्टान्ताभासा दृष्टान्तेषु, शब्दाभासाः शव्देष्विति सवथा काव्यदोषास्ते वर्जनीया स्मृतिमतेति॥

अथ प्रतिज्ञाहेतुदृष्टान्तहीनं दुष्टं च वर्षर्यते। समानेन यथान्यायं तन्मात्रार्थप्रतीतये।। [ काव्यालङ्कारे ५.१] इत्यादिना विस्तरेण प्रतिज्ञाहान्यादयो दोषाः काव्यलक्षणन्तरे दर्शिताः। ते किमिह नोच्यन्त इति चेदाह- प्रतिज्ञाहेतुदृष्टान्तहानिर्दोषो न वेत्यसौ । विचार: कर्कशप्रायस्तेनालीढेन किं फलम् ॥१२७॥

तृतीय: परिच्छेत: २५३

प्रतिज्ञा साध्यनिर्देशः, विधिर्पो निषेधलक्षणी वा। साध्यस्य सर्वम्य सद्सत्त्वाभ्यां व्याप्तः। स च प्रमाणन्तराव्याहृतः । प्रमाणान्तर निरस्तम्याहेतुगोचर- त्वात्। यथोक्तम्-

सन्दिग्धे हेतुवचनाद् व्यस्तो हेतुरनाश्रयः । [ प्रमागवात्तिके ४, ६१]

इतिं। तथा

हेतुभिन्नाएमुपेतं नैव या हतः। ]

इत्यादिः। अरन्यत्र तद्विस्तरः। हेतुः, तस्या एवंरूपायाः प्रतिज्ञाया साधनभूतोऽर्थः त्रिरूपोऽन्यो वा। तस्यापि तल्लन्षणशास्त्रे विस्तरः। दृष्टान्तः साध्यसाधनयोः सम्बन्ध- प्रतिपत्तिविषयभूतोऽर्थः कश्चित। स च साधर्म्यदष्टान्तो वैधम्यष्टान्तश्रेत्यादिना अन्यत्र निर्णीतः। तेषां त्रयाणं हानिर्यथा[कमं] प्रतिज्ञाहेतुदृष्टन्तहानिः। [दन्द्वान् परं श्रयमाणस्य] प्रत्येकमभिसम्वन्धान् प्रतिज्ञाहानिः हेतुहानिः दृष्टान्तहानिश्चेति त्रिविधो भवति। तत्र प्रतिज्ञाहानि :- तयैव प्रतिज्ञया हेतुना सिद्धान्तेन सर्वागमैंः प्रसिद्धधर्मतया प्रत्यक्षेश च वाधेत्यनेकधा। यथोक्तं भामहेन-

तदर्थहेतुसिद्धान्तसर्वागमविरोधिनी। [113b] प्रसिद्धधर्मा प्रत्यक्षवाधिनी चेति दुष्यति ॥ [ काव्यालङ्कारे ५. १३ ]

इति। हेतुहानिरसिद्धत्वादिलक्षणः। यथोक्तम्-

हेतुस्त्रिलन्षणो ज्यो हेत्वाभासो विपर्ययान। [काच्यालक्कारे ५ २१]

इति। तस्यान्यत्र विस्तरः। दष्ान्तहानिः साध्यधर्मविर हादिरूपान्। तदुक्तम्-

साध्यसाधनधर्माभ्यां सिद्धो दृष्टान्त उच्यते। तद्विपर्ययता वापि तदाभस्तद्वृत्तितः ।। [ काव्यालङ्कारे ५. २६]

२५४

इति। तद्विस्तराऽप्यन्यत्रैव। सेयं त्रिविधा हानिः प्रत्येकमनेकशो नाना काव्येषु दोषः। वैगुएयं वा दोपो वेति सदसत्पक्षविकल्पनम् ! विचारोडयं [वि]ग्रृह्य परीक्षा[या] इह कथञ्वित् प्रम्तुतत्वेऽपि [सुख्यतस्तस्याः] तर्कशा्र[गोचर]त्वात् कर्कशप्रायः कर्कश- भागः अतिगम्भीरत्वादिहानविकाराच्, प्रायो भूयान् यस्मिन्निति कृत्वा। तेन वा प्रायो बहुलः । प्रायेण भूम्रा वा कर्कशः ककेशप्रायः। राजदन्तादिषु दर्शनात् पूर्वनिपातः। कर्कशप्रायः कठिनभूयिष्ठः अरञ्जक इति यावत्। इह च कोमलप्रायः काव्यप्रतिनियतः गुणदोषविषयो विचारोऽधिकृतः । तस्मात् तेन कर्कशप्रायेण विचारेण आलीढेन अप्रनुष्ठानमुखेनादतेन किं फलम् ? काव्यप्रतिनियतगुणदोषनिर्णयरूपं प्रयोजनं किमरिति ? नैवेत्याशय.। तथा चाह-

काव्यलक्षणे काव्यप्रतिनियता दोषा गुणाश्र विचार्यन्ते। न शास्त्रान्तर- साधारणा अपि, सर्वशास्त्रसमुच्चयप्रसङ्गात्। ततश्च अत्रैव सर्वगुणदोषव्युत्पत्ती शास्त्रान्तराशि व्यर्थानि स्युः, तावन्मात्रफलत्वाद् विद्यास्थानानाम्। तत्रैतत्प्रतिनियत- व्युत्त्तेरन्यतः सिद्धेरिदमपि व्यर्थ स्यात्, सर्वत्र प्रतिनियमाभावात्। न चैवम्, गुादोषव्युत्पत्तीनां प्रतिशास्त्रं नियमदर्शनात्। श्रथ काव्याङ्गत्वात् प्रतिज्ञाभेदादिकं विद्यान्तरमपि संत्तप्तमिहाभिधानीयम। तत् किं छन्दोविचित्यादिकं तत्र नाभिमतम् ? तस्यापि काव्याङ्गत्वेन निमित्तस्य समानत्वात्। न च यत्किञ्िदिह दशितम् इत्येतावता शास्त्रान्तरे सम्यगज्ञानं सम्पद्यते, पुनस्तच्छात्त्रादव यथावद्घगम- व्यपेक्षणात् ज्ञानानां [च] प्रतिशास्त्रं नियतत्वात्। ततस्तत एव तत्तज्ज्ञानमपेक्षणीयम्। यत् पुनः काव्यलक्षसस्यास्य प्रमाणलक्षणीकरणम, तदाहोपुरुषिकामात्रमिति सूक्तमिदं तेनालीढेन किं फलमिति॥

[114a] एषां यथोदेशं सनिर्देश सापवादं [विवरं] कर्तु प्रक्रमते- समुदायार्थशून्यं यत् तदपार्थमितीष्यते। तन्म त्तोन्म त्तवालानामुक्तेरन्यत्र दुष्यति।१२८।।

१समुदायस्य प्रकरणात् पदसम्बन्धिनो वाक्यस्य अर्थोऽभिधेयम् अरङ्गाङ्गिभूत- क्रियाकारकसम्बन्धविशेषलक्षणां सांव्यवहारिकम्। तेन शून्यं रहितम। न पदार्थ- १ समुदायार्थ इत्यारभ्य श्लोकन्रितयटाकार्यां मातृकास्थक्रमः त्रसंलझ्न इति कृत्वा श्रथ- पर्यालोचनेन शोभनतरः क्रमः स्वीकृत:॥

तृतीयः परिचछेदः मात्रेशा, तस्य कचिदप्यव्चभिचारात। दशढाडिमानि पडपूपा इत्यादावषि पदार्थ- प्रत्ययोदयान्। यत् इत्यनूद्य तन समुदायथणत्वम अपर्थम। इह दोपप्रस्तावे। अपार्थमिति वा अपार्थ नाम इप्यते स्मर्यन इति विधिः। तहपार्थं दुष्यति काब्यदोपी भवति इत्युत्सर्गः! तम्यापवादमाह-मत्तत्यादि। मन्ना मदिरामहादियेगान। उन्मना वायुन्ोभादिचित्तविक्षेपान। वाला: हेयोपावेयज्ञानविकता: अव्युत्पन्राः तथा वाल- कल्पाः शक्तिविकला वृद्धा अरसंबद्धभापिणः। तेवं तथाविधाया एवोक्तरचितत्वान। सैव तेपां सूक्तिरिति। [अरतः] नेपामुन्तेरन्यत्र सुभापितविपये [नदिदमपार्थ] दुष्यनि दुष्टं जायते।।

तदुदाहरति-

समुद्र: पीयते देवैरहमम्मि जरातुरः । अमी गर्जन्ति जीमूता हरेररावस: प्रियः॥१२६॥

न ह्यन्र समुद्रः पीयत इत्यादेः पदममुदायस्य कश्िदेकोऽर्थी गृह्यने यः काव्यारथः स्यात्। अ्रवयवार्था एवान [न्विता:] शलाकाकल्पाः प्रतिभान्ति। तदीहशमपार्थ विज्ञयम् ॥

उत्स्ग[त]सत्वसम्भवमिदमिति अपवादसुग्वेन निगमयन्नाह-

इदमस्वस्थचित्तानामभिधानमनिन्दितम्। इतरत्र कविः को वा प्रयुञ्जोतैवमादिकम् ॥१३०॥

इदमनन्तरोक्तमपार्थमभिधानं वचनम् अस्वस्थं चित्तमन्तः[करएं] येपामित्य- स्वस्थचित्तानां मत्तोन्मत्तादीनां [अभिधानमनिन्दितं] स्यात्। अन्यत्र तु निन्दितम्। अथवा इतर [त्र] स्वस्थेषु विषये तत्कर्तृत्वकल्पनात्। एवमिदमनन्तरोक्तमपार्थमादिर्वस्य दशदाडिमादेस्तदेवमादिकमसम्बद्धं [वाक्यजातं] को नाम कविरकुशलोऽपि, प्रागेव निपुणः । प्रयुञ्जीत रचयेत् ? नैव [कश्ित् प्रयुङक्ते]। मूलहानेरतिस्थूलत्वाच्च नात्र भ्रान्तिः सम्भाव्य[त] इति भावः। वाक्यविकारत्वात् तु इदमपि कथश्ित् काव्ये सम्भवेदिति सम्भवमात्रकल्पनया स्वस्थेष्वपि दशिंतमिति॥

एकवाक्ये प्रबन्धे वा पूर्वापरपराहतम्। विरुद्धार्थतया व्यर्थमिति दोषेषु पठ्यते ॥१३१॥

एकं च तद् वाक्यं च इत्येकं वाक्यं पद्यात्मकं गद्य[मयं] वा [तत्र] प्रबन्धे वा सर्गबन्धादिके यत्र कनििदादौ मध्ये अन्ते वा पूर्वापराभ्यां पराहतं पूर्वापरविरुद्धं वचनं व्यर्थमिति व्यर्थ नाम पठ्यते ज्ञायते अत दोषेषु प्रकरणात् काव्यसम्बद्धेषु मध्ये। अयमपि काव्यदोष इति यावत्। कुतः ? विरुद्धः प्रतिषिद्धः अरथोडभिधेयम यस्मिन तम्य भावः। तया हेतुभूतया। न तु विगतार्थतया, अपार्थमित्येव तस्य संग्रहा- दिति।।

जहि शत्रुकुलं कृत्स्नं जय विश्वम्भरामिमाम्। न हि ते कोऽपि विद्वेष्टा सर्वभृतानुकम्पिनः ।।१३२।।

शत्रूणां कुलं कृत्स्नं सर्व जहि नाशय राजन् ! ततो निःसपत्नं विश्वम्भरां महीमिमां जय आत्मसान् कुरु। ते तव कोऽपिं कश्िद् विद्वेष्टा शत्रुन विद्यते। कुतः सर्वभूतानुकम्पिनः सर्वभृतहितैषित्वात्। अन्तर्भावितहेत्वर्थ विशेषणामिदम्। त्र्प्रत्र शत्रु: पूर्व विहित एव पश्चात् तत्पर्यायेण निषिद्धः। पूर्वापराहतमीदशं व्यर्थमेक- वाक्यविषयमवगन्तव्यम्। प्रबन्धविषयं तुतत्र संभवेदिति ॥

अस्यापवादं दशयन्नाह-

अस्ति काचिदवस्था सा साभिषङ्गस्य चेतसः । यस्यां भवेदभिमता विरुद्धार्थोपि भारती ॥१३३॥

यस्यामवस्थायां वक्तु: सम्बन्धिन्यां विषये। विरुद्धोरऽर्थो यस्यामिति विरुद्धार्था पूर्वापराहताभिधेया अपि, न केवलमितरा। भारती वचनम् अभिमता अदुष्टा। तदा तथोचितत्वात्। चेतसः तादृशी क्वचित् समवस्था दशा अस्ति विद्यते। कस्य ? सहाभिषङ्गएा [आसक्त्या] कचिद् विषये स्त्र्यादौ वर्तते इति साभिषङ्गस्य त्रतिरक्त- व्वेतस: सम्बन्धिनी कुतश्चित् मनोवस्थाविशेषाद् व्यर्थमप्यनिन्द्यमित्यर्थः ॥

तृतीय: परिच्छेद्:

तदुढ़ाहरनि- पगदाराभिलापो मे कथमायस्य युज्यने। पिवामि तरलं तम्याः कढ़ा नु दशनच्छदम् ।।१३४।।

परस्य दारेपु कलत्रे। अभिलाप: सङ्गमेन्छा । ल कश सत्रबिम्ड्व]यं [115a] मे ममार्यस्य न्यायव्य[व]हारिगः सनः कर्थ नाम युन्यते संगभते ? नेवाचं मम युज्यत इत्यर्थः। इत्थं कथञ्व्ित् प्रनिसंग्यानान लव्धम्य तिचेकन्य विपर्यय: पुनरभिपङ्ग परवशोऽनुपतितः । तम्याः परयोपितः कन्या[श]चिदिष्ाया दशनच्छदसधरं तरलमुज्डवलं कदा नु पिबामि ? कतरन ताहशं पुए्यदिनं भवेन! नु प्रार्थनायाम। ईदशं पूर्वापराहतमपि अत्यासक्त्याद्यवम्थानुग्रहीतं न दुप्यति ताहशम्यैव नदोचित- त्वादिति॥ अविशेषेश पूर्वोक्तं यदि भृयोऽषि कीत्यने। अर्थतः शब्दनो वापि तदेहार्थे मतं यथा ॥१३५॥। पूर्वोक्तं प्रथमं प्रयुक्तं शब्दार्थरूपं किश्वित् भयः पुनर यदि कथञ्व्चिन् प्रमादात् कीर्त्यते प्रयुड्यने। कथम ? अरविशेपेशा पूर्वोक्तमयर्थविशेषमनपेक्ष्य तावत्येवार्थे। यदि तु विशेषापेन्षा म्यान, तदा नैकार्थमिति भावःतदादृशमेकार्थम। अतः एक: पूर्वापरकालभात्यर्थः अरविशिष्टः अ्रम्निन्नति कृत्या! कथम् ? अर्थतः अभिधेयेन पूर्वप्रतिपादितम्यैवार्थस्य अविशेफेण पुनः प्रतिपादनात: शब्दतो घाचकेन वा हेतुना तावत्येव चार्थे पुनः शव्दप्रयोगान्। न पुनरर्थपानमुक्त्यम्नपेच्ष्य शव्दपौन- रुक्त्यं स्वतन्त्रं दर्शयितुं शक्यम्, अर्थ[ता भिन्नस्य] एव शब्दस्य यमकादौ अपुनरुक:। यत्र त्वर्थाभेद: तत्र तद्द्वारकं शब्दपौनरुक्त्यम्। अपीत्युभयथा दशितम। यथेत्यु- दाहरति। उत्कामुन्मनयन्त्येते बालां तदलकत्विषः। अम्भोधर।स्तडिन्वन्तो गम्भीरा: स्तनयित्वः ॥१३६।। बालां स्त्रियं काब्जित् उत्काम् उत्कण्ठिताम्। उन्मनयन्ति उत्कसठर्यन्त। उत्कण्ठतामात्रापेक्तायाम् इदमेकार्थम्, विशेषापेक्षा[राहित्ये]निति द्रष्टव्यम्। एते प्रत्यक्ष-

वातनः । तस्या वालाया अलकानामिव त्विट् प्रभा येषामिति तदलकत्विषः । अम्भोघरास्तडित्वन्त इति अन्यतरेश मेघमात्रप्रतिपादनादेकार्थम्। रूपविशेष- विवक्तायां तु अनेकार्थत्वं स्यात्। यथाह भारवि :-

विभ्राणमानीलरुचं पिशङ्गी- र्जटास्तडित््वन्तमिवाम्बुवाहम्। [किरातार्जुनीये ३, १]

इति। गम्भीरा: स्तनयित्रव इत्येकेनैव स्तननयोग्यस्य प्रतिपादनादुभयमेवार्थमविशेष- विवनायामिति।

अत्राप्यपवाद व्युत्पादयब्राह-

अनुकम्पाद्यतिशयो यदि कश्िद् विवच्यते। न दोषः पुनरुक्तोऽपि प्रत्युतेयमलंकृति: ॥१३७।।

अनुकम्पा अनुक्रोश आदिर्यस्य विस्मयहर्षादेस्तस्य तद्रूपो वा अ्रतिशयो विशेषः अरनुकम्पाद्यतिशयः, [115b] नानुकम्पादिमात्रम्। कश्िद् अ्रन्यतमो यदि विवच्यते प्रका [शयितुमि]ष्यते तदा पुनरुक्तोऽपि वाक्येऽर्थतः शब्दतोऽपि वा न दोषः। एकार्थलक्षणोऽभिहिते विकारो नास्ति । गुणोऽपि न तादृशः कश्चिदिति चेदाह-प्रत्युतेति। विशेषविवत्तायां निपातसमुदाय एको वा निपातः। यदाह-इयं पुनरुक्तिरलंकृतिः काव्यशोभाकरत्वाज्जायते तादृशि विषये इति॥

तदुदाहरति-

हन्यते सा वरारोहा स्मरेणाकाएडवैरिणा। हन्यते चारुसर्वाङ्गो हन्यते मञ्जुभाषिणी ॥१३८॥

सा काचिदिष्टा वरारोहा स्त्री मुख्या हन्यते पीड्यते। चारु सर्वमङ्गमस्या इति चारुसर्वाङ्गी। हन्यते मञ्जुभाषिणी मधुरालापिनी हन्यते समरेण कामेन अकाएड- चैरिणा निर्निमित्तशत्रुरेति। ईदशं पुनरुक्तमपि काव्यभूषएामवस्थाविशेषयोगातू। शाह च-

तृतीय: परिच्छेद:

विस्मये च विपादे च कोपे दैन्ये च बारसो! प्रसादे चैव हर्ष च पदमेकं द्विनच्यते।। Lesed इति॥

निर्णयार्थ प्रयुक्तानि संशयं जनयन्ति चेन्। वचांसि दोप एवासौ ससंशय इति स्मृतः ॥१३६॥ वचांसि शब्दा: प्रयुक्तानि प्रकाशिनानि। किमर्थम्? निर्णयार्थम्। निसाया निश्चयः, प्रकरणात काव्यार्थविपयः संशयविपयासविराधी प्रत्ययः । अर्थः प्रजोजनम, साध्यत्वाद् यस्मिन् प्रयोगे इति क्रियाविशेपरम्। तच्च स्वभावती नपुंसकम् द्वितीयेक- वचनान्तं च स्मर्यते। न तु संशयार्थम, तदानीं दोपात्। यद् वच्यति-ईदशं संशयाय [३. १४१] इत्यादि। संशयनिश्चयविपर्ययमरथद्वयावगाहि ज्ञानं यदि जनयन्ति, असौ ताहशः संशय इति ससंशयो नाम दोप एव काव्ये। न गुणोडपि तत्र विपये। अन्यत्र तु भवेत्। स्मृतो विज्ञायते।।

मनोरथप्रियालोक्कर सलोल्ेक्षणे सखि। आराद्वत्तिरसौ माता न क्षमा द्रष्टुमोदशम् ॥१४०॥

मनोरथस्य हृदयाभिलापस्य त्रियो दयितः कश्ित्। तदेकालम्वनत्वात् तस्य आलोक्नमालोक। तत्र रसः। तेन लाले चपले ईक्षणे नत्रे यस्या इति मनोरथप्रिया- लोकरसलालेक्षणे सखीति सम्बोधनम्। यद् वा मनोरथप्रिय इष्टः। आरलाक: प्रकाशो बाह्यः । तद्वदुरसलोलेक्षणत्वं न संवृत्तम् [?] आत्मानमन्तस्तिष्ठन्तं नेच्छसि। किं तु यथेष्टं बहिरालोके भ्रमितुं वाच्छसाति अभिप्रायेर [116a] एवमामन्त्र्यते। अरत एव अन्ापि संशयः, कतमोऽर्थोऽ्राभिप्रेत इत्यनिश्चयान्। यदि नामैवम्, ततः किंमित्याह-आरादिति। ईदशमेवंविधं तव स्वातन्त्रयं मनोरथप्रियालोकरसलोलत्वम्। असौ तव माता आराद् वृत्तिरस्या इत्यारादृवत्तिः । द्रष्टं न क्षमा। अ्रत्राप्याराच्छव्दस्य दूरान्तिकवृत्तित्वात्, असावित्यस्य च परोक्षापरोक्षयोवृत्ते: संशय्यते। किमसौ माता दूरवृत्तिरीद्ृशं द्रष्टं न क्षमा न शक्कोति परोक्षत्वात्, किं वा असौ इयं माता आरा- दवृत्तिरासन्नवर्तिनी। ईदशं द्रष्ुं न चषमा न सहते। ईदशं दृष्ट्रा सुतरां कुप्यतीति

२६० काव्यलक्षणारत्नश्रियाम्

[अ]निश्चयः कश्चित्। तदीहशं [स] संशयं द्रष्टव्यमिति॥

अन्नाप्यपवादमाह- ईदृशं संशयायैत्र यदि जातु प्रयुज्यते । स्यादलङ्कार एवासौ न दोषस्तत्र तद्था ।१४१।। ईदृशमेवंविधं ससंशयं वचनं यन्निश्चयार्थ[निगूहनेन] संशयायैव काव्यार्थ- सन्दे[होत्पादना]थमेव, तथेष्टत्वात्। जातु कदाचित्, न सर्वथा। तादृशे प्रस्तावे यदि प्रयुज्यते तदा असौ संशयः अदोषो जातः अलङ्कारो गुण एव स्यान काव्यस्य। न दोष: स्यात्। तत्र ताहशि संशये विषये तम्यैव तत्र विधेयत्वात्। यथेत्युदाहरति ॥ पश्याम्यनङ्गजातङ्कलद्गितां तामनिन्दिताम्। कालेनेव कठोरेण ग्रस्तां किं नस्त्वदाशया ॥१४२।।

तां काश्ि्िदिष्म् अनिन्दितां स्त्रियम्। अनङ्गात् कामात् जातः अनङ्गज: स च सा वा आतङ्क: पोडा। अङ्गात् शरीरात् जातः बाह्यभूतसंभूतत्वात् अनङ्गज: स च सा वा आतङ्क सन्तापश्चेति द्वधम्। मदनेन लङ्वितामभिभूतां सतीं कालेन मृत्युनैव कठोरेए अस्थानप्रहारित्वात्। कालेनैव कठोरेए ग्रीष्मेण कालावर्षिका- ग्रस्तां मृणालिकामिव कवलिताम्, पश्यामि त्र्रवैमि। नात्र सन्देहः इत्यपरं द्वैधम्। ततञ्च त्वयि आशया अभिलाषेस नोऽस्माकं किं प्रयोजनम् ? न किश्चित्। यदि सा अस्ति तदर्थ त्वामभिलषामि किमिदानीं त्वयेति। किं नस्तदाशयेति पाठे-तत्र किमिदानीं नः अस्माकं तस्यामाशया प्रत्याशया? गता दूरमस्माकमसाविति व्याख्येयम्।।

तद् विवृणोति- कामार्ता घर्मतप्ता वेत्यनिश्चयकरं वचः । युवानमाकुलीकतुमिति दूत्याह नमेखा॥१४३॥ उक्त्ेन प्रकारेण कामेन आर्ता घर्मेण तप्ता कषपिता वा [116b] इत्येवमनिश्चय- करं संशयजनकं वा वाक्यं दूती काचित् आह ब्रवीति। नर्मण परिहासेन हेतुना इत्युक्तेन विधिना। किमसौ मद्वियोगात् कामार्ता घर्मतप्ता वा केवलमित्यनिश्चयलाभात्

तृताय: १रिच्छेद:

युवानं कश्विन् कामेन आकुलीकर्तु विधुरयितुम ननश्र संशय दवात्रभिषेय- त्वादलङ्कार:। उद्दे शानुगुणोर्ानामनुदेशो न चेन कृतः । अपक्रमाभिधानं नं दोपमाचकने वृधा: ।१४४: अर्थानां यथोहिष्टानां केषाञ्व्दुद्देशः प्रथमोपन्नेपः तम्यानुगुगाम्नत्र क्रमानुमा- रित्वात् अनुदेश: प्रत्याम्नायश्चेन न कृतः स्ान प्रनादान ताहशं विशेषमन्नरेगनि भावः। अपक्रम इति अभिधानं संज्ञा यम्येत्यपक्रमाभिधानन। अपक्रमं नाम दोपं तं यथोक्तमाचक्तते कथयन्ति कवयः । यथेत्युदाहरनि ॥

स्थितिनिर्माणसंहारहेतवो जगतामजाः । शम्भुनारायणाम्भोजयोनयः पालयन्तु वः ॥१४५।।

जगतां लोकानां स्थिति: प्रबन्धानुवृन्िः। निर्माणमुत्पाद:। संहागे नाशम्नेपां हेतवः, तत्कर्तृत्वात् न जाता अकृतका इत्यजाः नित्या: ! के ने ? शम्भुध्र शाइरः नारायणाश्च् विष्ुः। अरम्भोजयोनिश्र ब्रह्मा। शम्भुनारायगाम्भाजयोनयः। वो युष्मान् पालयन्तु रक्षन्तु। अ्र्प्रत्र जगतां स्थितिहेतुर्नारायणः, निर्माहेतुरम्भोजयानिः संहारहेतु: शम्भुरित्यागमात् न यथोद्दशमनुदशः कृत इत्यपक्रमनामायं काव्यदोप इति।।

अन्राप्यपवादमभिधत्त- यत्: सम्बन्धविज्ञानहेतु: कोऽपि कृतो यदि। क्रमलङ्गनमप्याहुर्न दोषं सूरयो यथा॥१४६॥ यत्नेन प्रतियत्नेन यथावस्थानातिक्रमेणान्यथा सम्बन्धयोजनमनुदेशः तस्य विज्ञानमवगमः । तस्य हेतुः कारणं कोऽपि कश्चित् तादृशः यन तत्र सम्बन्धो विज्ञायते। न यथोद्देशम्। यदि कृतः स्याद् यत्नः। सम्बन्धनिर्ज्ञानहेतुरित्यपि पठ्यते। तत्र सम्बन्धस्यायथोद्देशमनुदेशस्य निर्ज्ञाने हेतुः कारणभूतो यदि यत्नः कोऽपि १. अनुदिश्यत इत्यनुदेशः । पश्चादुच्चारयत हत्यर्यः। पाणिनीयकाशिकाय म् १.३.१०

२६२ काव्यलक्षणारत्नश्रियाम

कृतः स्यादिति व्याख्येयम। तदा क्रमस्य यथोद्देशमनुदेशस्य लङ्वनमतिक्रममपि न केवलमलङ्गनम्। न दोपमाहुः स्मरन्ति सूरयः कवयः । यथेत्युदाहरति ॥ वन्धुत्यागस्तनुत्यागो देशत्याग इति त्रिषु। आद्न्तावायतक्लेशौ मध्यमः कणिकज्वरः ॥१४७।।

बन्धूनां त्यागो विरहो बन्धुत्यागः । तनोः शरीरस्य त्यागो मरणम्। देशस्य आत्मीयस्य त्यागो देशत्याग इति त्रिषु एतेषु बन्धुत्यागादिषु दुःखेषु। आरदिश्चान्तश्र इत्याद्यन्तौ [117a] बन्धुत्यागदेशत्यागौ आयतौ दीर्घौं च तौ क्लेशौ संबाधौ। आयतो क्लेशो दुःखमनयोरित्यायतक्लेशौ यावज्जीवमनुबन्धात्। मध्यमस्तनुत्यागः क्षणिकः क्षणमात्रभावी चासो ज्वरस्तापश्चेति क्षणिकज्वरः शरीराभावे नानुबन्धात्। अत्रायतक्तेशत्वं बन्धुत्यागदेशत्यागयोः। एवं न तनुत्यागस्य। क्णिकज्वरत्वं च तनुत्यागस्यैव नेतरयोरिति यत्नसम्बन्धः। सम्बन्धनिर्ज्ञातहेतुरीदृशो द्रष्टव्यः। यदि पुनः त्रयासामप्येकरूपत्वं तदा क्रमलङ्गनं दोष एव स्यात्, विशेषस्य ताद्ृशस्याभावादिति॥

शब्दहीनमनालच्यलच्यलक्षणपदूतिः। पदप्रयोगोऽशिष्टेष्टः शिष्टेष्टस्तु न दुष्यति ॥१४८॥।

पदस्य सुबन्तस्य तिङन्तस्य वा प्रयोगो व्यवहार: पदप्रयोग:, लक्ष्यते [यत्] तदिति लक्ष्यमुदाहरणम्। लक्षएं श्दशासनम्, लक्ष्यते त्रनेन शब्दरूपमिति कृत्वा। तयो: ते एव वा पद्धतिः मार्ग:, ततो व्यवहारप्रवृत्तः । अनालद्या अरद्दश्या, त्र्प्रभावात्। लक्ष्यलक्षापद्धतिर्यस्मिन् स तादृश अशिष्टैरनाप्तः स्वीकृतः । इत्यनूद्य शब्दहीनं तद्विज्ञेयमिति विधीयते। यः पुनरेवंभूतोऽपि पदप्रयोगः शिष्टैरिष्यते शास्तरे काव्ये वा, क्वचित् प्रयुक्तत्वात्। स शिष्टैः शास्त्रकारैस्तत्प्रज्ञैर्वा इष्टस्तु आ्रप्तप्रयुक्त पुनः न दुष्यति, तेषां सर्वथेह प्रमाएत्वात्। अनन्तो हि शब्दराशिः । तत्र कश्चिच्छब्दः शब्दानुशासनाद् ग्ृह्यते। कश्रिदाप्तप्रयोगात् तत्कल्पात्। शब्दानुशासनमपि आ्र्ाप्तो- पदेश इति न कश्चिदनयोरविशेष: अत एवोक्तम्- शिष्टेष्ठस्तु न दुष्यतीति।

तदुदाहरति- अवते भवते बाहु्महीमर्णवशक्करीम्। महाराजन्नजिज्ञासौ नास्तीत्यासां गिरां रसः ॥१४६॥

तृर्नयः परिचछेद:

अवतिरनडानः नडा प्रयुक्क्ः। वाहुभित्त्यपे भवन इति पर्छ्स्थाने चतुर्थी प्रयुत्ता ! अर्णवशकरी मेखला सत्नयोगादिना यन्या इत्वणावशकरी नहनः१ इति कपा भवितव्यम्। महारानन्नित्यतापि मव्यहोगज्षा ठत् [117] इति टचा भाव्यम्। तदिदं सर्व शान्तशिष्टप्रयोगमनिकूल मनि शव्दहीनन! नन्यनुपासादि: शव्दरसोडन्र विद्यते काव्यपुगा: नन्रेदनेकान्नहेयमन चेदह-इन्येरवं दुषानां शव्दानां न च र्सोडनु सादिरमि जिज्ञामिनावेव स्थिने ग्राय:। श्रश्रद्वाक्षयनया तस्या व्यपह्नत्वान । शुद्धायां हि भूमो न्यग्नः पषप्रकर शोभने। यः पुनग्पनायां भुवि नित्तिप्यने कुसुमनिकर स निप्फल एव। तथा गुद्धारयां शव्द रदनी रमः अनु- प्रासादिः शोभते नान्यथा। यत्र पुनरयं रसो दर्शितः, नद रसप्रयोगेपि शब्दहीन- त्वात् हेयमिति ्यापयितुम्। महागाजन न जिज्ञासा नाम्ीव्यसां गिगं रसः इत्यपि पाठः। ततरासां गिरां रसो नाम्नीति ईहशी जिज्ञासा न विद्यने हेयत्वादीहशम्य रसम्येति व्याख्येयम। शेपं समानमिति।

क्वचिदशव्दहीनेडपि शब्हीन ्रान्तिरिति व्युत्पादयन्राह-

कुरुते ललिताघृतग्रवालाङ्कगशोभिनः ।।१५०।। दक्षिसान्ेमेलयर्वतादुपसग्न आ्रग्छन सारुतः चृतपादपान सहकारतरून ललितं सलोलमाधृतैराकम्पितेः प्रवालैर हुर पत्षवं इमैः शभ्ते इनि ललितावृतप्रवाला- कुरशोभिनः । स तत् कुरते विधत्ते। अन् किल दननिगयाव्रेरुप नरसे भावात् पञ्नमी न युज्यने, अणयलक्तणत्वान् तस्याः। उपसरनपेक्षया त्वाधारेस व्याप्येन वा दक्षिणानिलेन भव्यम। तनश्र सप्मी द्विनोया वा युज्यते! नेवं क्रनम! अतः शब्दहीनमेवंविधमिति कुधियो मन्यन्ते: न चैतदेवम। उपसरणं हि नत आगमनमिनि विश्लेपयोगाद् दक्िसाद्विमामृश्योपसर [त्ययमि]नि ल्यबलापलच्रा पञ्च्म्यव युज्यते।। तदेतन्मनसि [118a] कृत्या- इत्यादिशास्त्रमाहात्म्यदशनालसचेतसाम् । अपभाषणवद् भाति न च सौभाग्यमुज्कति॥१५१॥ चान्द्रसूत्रम्-तुन नदतश्र-पाणि न: ५.४ १५३ २ तदेव तुल राजाहःसखिभ्यष्टच्त - पासिनि: ५.४. ६१

२६४

इत्यवंबिधं लक्ष्यम्। अपभापरवत् शब्द[हीन]मिवाभाति प्रतिभासते। केषाम? शास्त्रं शव्दलक्तसाविकम्। तस्य माहात्म्यं प्रभावः । एवंविधलक्ष्यसंग्राहक- त्वम। तम्य दर्शनमभ्यासः तत्रालसं मन्दं चेतो येपामिति [शास्त्रमाहात्म्यदर्शना- लसचेत]साम् शास्त्रमाहात्म्यदर्शनेन नेदशी भ्रान्तिरुपजायते, तस्याज्ञ[त्वा]पनोदि- त्वात्। यथोक्तम्-

शास्त्रं मोहनिवर्तनम् [प्रमाणवार्त्तिके ?. ७] हृति। न चेहशं सौभाग्यं साधुनामुज्सति त्यज्ति। सुभगेनेवेदशं सहशः। यथोक्तं प्रागस्माभिरिति॥

श्लोकेषु नियतस्थानं पदच्छेदं यतिं विदु:। तद्पेतं यतिभ्रष्टं श्रवशोद्जनं यथा ॥१५२॥

श्लोकेषु पद्यपु विषये पदस्य सुपतिङन्तस्य छेदो विराम: छन्दःशास्त्रप्रसिद्ध: पढच्छेदः। नियनं तद्धि व्यवस्थानं चतुर्थवर्णादिलक्षणं यस्मिन्निति नियतस्थानम्। तन्नियतस्थानं पदच्छेदम् । अनुवादोऽयम। यतिं विदुः म्मरन्ति तद्विद इति विधिः। तस्या यतेरपेतमपगतं तदपेतं यतिभ्रष्टम्। श्रवरं कर्णामुद्वेजयतीति श्रवणोद्वेजनम। अतश्च हेयम्। श्रतिसुभगं हि लक्षणानुगतं काव्यमुपादीयते। यथेति [यतिभ्रष्म] उदा. रति।।

स्त्रीणां सङ्गीक्कतविधिमयमा*%दित्यवंश्यो नरेन्द्रः पश्यत्यक्लिशष्रसमिह शिश्षष्टरमेत्यादि दुष्टम्।

वश्यामुर्वीवहति नृप इश्त्यस्ति चैवँ प्रयोग: ॥१५३।।

शिष्टरमा सह। संगीतविधि प्रेक्षणकम्। अरक्ञिष्टा यथागमं प्रयुक्ता रसा: शुङ्गारवीरादयोऽस्मिन्निति अक्तिष्टरसं स्त्रीखां सम्बन्धिनम्, तत्प्रयुक्तत्वात्। शय विवच्ितः कश्चिदादित्यवंश्यः सूर्यान्वयसम्भूतः। नरेन्द्रः पश्यतीह प्रस्तावे। इह् वाचोयुक्तौ [वा]। अ मन्दाक्रान्तायां समुद्रर्तुलोकै: [४।६।७] यतिविधानम्।

तृनीयः परिच्छेद्:

तद्वयतिक्मान् इत्यादि ईदशं दुए हेयम्। अत्रापवादमाह-कार्यत्यादि! कार्याि त्रिवर्गानुवन्धीनि कर्माणि स्वस्वकार्याणि। तद्विपरीतानि [अकार्यासि] आगनेनेव उत्पत्यादिना तत्प्रतिवादकेन पश्यन यथार्ह्मनुतिष्ठन्। वश्यां विधेयामुर्वीमवनि रक्षति नृन इति, एवंतिधप्रयोग: शिष्ठानासस्ति। न च नाम्त्येव। तम्मादीहशः साधुरेव ।

ननु नियनस्थानपद्च्छेदो यतिरिति हतुपदैकदेशचछ्ेद: : तन् कर्थ न यतभ्र्- मित्यत श्राह-

लुपे पदान्ते शिष्टस्य पदत्वं निश्चितं यथ। तथा सन्धिविकारान्तं प: मेवेति वर्ण्यते ॥१५४।।

पदस्यान्ते यथासम्भवं विभक्त्यादिरूपे लुमे सति शिष्टस्य व्यवस्धितम्य भागस्य पढत्वं निश्चितम्। [118b] पठत्यादे: शव्दविद्यायाम्। तथा त्न । सन्धिः संहिता। [तन्र] यरादे: विकारोऽन्यथात्वमन्तोडवसानं यम्य तत्सम्बन्धि[वि]- कारान्तमत द्गुएासंविज्ञानान् सन्धिविकारमपहत्य शिष्टं प्रकृतिरूपं पदमेवेनि वर्रयने स्मर्यते शिष्टैः। ततः कार्याकार्येत्यादों चतुर्धादिना वर्णेण पदच्छेदों यनिन विरुध्यन इति

ईद्ृशमपि यदि श्रवानुद्वजनं तदा ग्राह्यमन्यथा हयमिति पुनविशेषं दर्शयत्राह्-

तथापि कटु कर्णानं कवयो न प्रयुञ्जने ! व्वजिनी तस्य राजः केतूदस्तजलदेत्यदः॥१५५॥

यद्यपि स[न्धिवि]कारान्तं पदं स्मृतम्, तथापि एवमपि कर्णानां कटु श्रवरो- द्वेजनं न प्रयुञ्जते कवयो रसज्ञाः । ताहशं वर्जनीयमित्यर्थः। कतरत् तदत्युदाहरति तस्य राज्: कस्यचित्। ध्वजिनी सेना केतुभिर्ध्वजरुद्वितः उदस्ता उत्क्षिप्ता जलदा यथा इति केतूदस्तजलदा इत्यद: ईद्शं कर्शाकटु वर्ज्यमत्र। यद्यपि तुशव्दे अकोडकि दीर्घेए परेणापाकृते के इत्य[त्र] पदत्वं स्यात्, तथापि श्रवोद्विजनमीहशमिति न प्रयोक्तव्यम्। अत्र च श्रुतिरेव कवीनां प्रमाएमिति ।।

२६६

वर्णानां न्यृनताधिक्ये गुरुलघ्वयथास्थिति: । यत्र तद्भ्िन्नवृत्तं स्यादेष दोषः सुनिन्दित: ॥१५६॥

वर्णानां शास्त्रतः प्रतिनियतानां श्लोकभाविनां न्यूनता हीनत्वमाधिक्यमति- रेको वा। न्यूनताधिक्ये द्वे। गुरोः संयोगपरस्य द्ीघस्य लघोश्च हस्वस्यान्तरस्यायथा- स्थिति: तद्विद्याव्यवस्थातिक्रमेण वृत्तयत्र पद्य स्यात् कविप्रमादात् तत् तादृशम्। भिन्नं च तद्दत्तं चेति भिन्नवृत्तम्। भिन्नं वा वृत्तं यस्मिन् काव्ये इति भेदविवक्षया भिन्न- वृत्तम्। एष भिन्नवृत्तलक्षणो दोष: सुनिन्दितः सुष्ठ गहितः कविभिः काव्यशरीरस्यैवं- विधत्वे कुत एव तत्र विशेषवित्ता [कवेः] इति ॥

[119a] चतुष्टयमध्ये तद् यथाक्रममुदाहरति-

इन्दुपादा: शिशिरा स्पृशन्तीत्यूनवर्णता। सहकारस्य किसशलश्यान्यार्द्राणीत्यधिकाक्षरम् ॥१५७॥

इन्दुपादा: शिशिरा: स्पृशन्ति इत्यत्र प्रथमपाद ऊनवर्णता। ऊनो न्यूनो वर्णो यत्र तद्भाव ऊनवणतेति कृत्वा। अनुष्टुप्पादो ह्यष्टाक्षरः। अयं तु सप्ताक्षर इति वर्ण- हानिः। सहकारस्य किसलयान्यार्द्राणी[ति] अरत्रापि पूर्वपादे अरधिकमक्षर [म]स्मि- न्निति अधिकाक्षरम्। अधिकान्तरमिति भावप्रधानो निर्देशः। यद्वा अधिकाक्षरं पादं रूपं वृत्तमिति वा योज्यम्, अ्र््रनुष्टुप्पादस्याष्टाक्षरस्य नवान्रीकरणादिति॥

*काशमेन बाणा निशिता विमुक्ता मृगेक्षणाष्वित्ययथागुरुत्वम्। मशदशनवाणा निशिता: पतन्ति वामेक्षणास्वित्ययथालघुत्वम् ॥१५८॥

अयथा शास्त्रविरुद्धो गुरुयस्मिन् तस्य भावः अयशगुरुत्वम्। उपेन्द्रवज्रायां प्रथमलघुविधानात् तदपेक्षयेति द्रष्टव्यम्। उपजात्यपेक्षया त्वदोष इति। मदनेत्यादि। अयथालघुत्वमिति पूर्व[वच्च] व्युत्पत्तिः । उपेन्द्रवञ्रायां द्वितीयमक्षरं गुरु विहितमिति। इदं तु लध्विति तद्विद्याविरोधाद्यथालघुत्वमिति॥

तृतीय: परिच्छेद: २६७

न संहितां विवक्तामीत्यसन्धानं पदेषु यत्। तद्विसन्धीति निदिष्टं न प्रगृद्यादिहेतुकम् ॥।१५६।।

संहितां सन्धिमेकपदे भिन्नपढे वा प्राप्तामपि न विवन्ामि। असंहितैव मयात्र विवत्तितेति बुद्धया पदेषु यदसन्धानमसंहिता तन् ताहशं विगतः सन्धिरम्मादिति विसन्धीति निर्दिष्ट्मुक्त काव्यदूषसम्। यत् पुनरसन्धानं प्रगृह्यमादियस्य यलोपादे: स हेतुः कारणमस्येति प्रगृह्यादिहेतुकम्, न तद् विसन्धीति निर्दिष्टं तादृशमसन्धानं युक्तं शास्त्रीयत्वात्। अ्रनंन च यत् प्रगृह्यादिहेतुकमपि विसन्धानं भामहदन वर्जिंतम, तन्निरस्तम्। यदाह-

कान्ते इन्दुशिरोरत्न आदधाने उदंशुनी। पातां वः शम्भुशर्वासयाविति प्राहुविसन्ध्यदः। [काव्यालङ्कारे ४. २=]

इति। लक्षणानुगतं हीदशं कथमप्रमाणयितुं शक्यते म्वस्थचेतसेति भाव: ॥

तदुदाहरति --

मन्दानिलेन चरता *अङ्गनागण्डमएडले। लुप्तमुद्धेदि घर्माम्भो नभस्यस्मन्मनस्यपि ॥१६०॥

आसु रात्रि्विति पाज्ञैरज्ञातन्यङ्गमीद्ृशम् ॥१६१॥

मन्दानिलेन नभसि। अस्माकं मनस्यपि चेतसि च [119a] मनोहरतया चरता अङ्गनागएडमएडले उद्धदि उद्रतं घर्माम्भ: स्वेदजलं लुप्तम् आ्रसु रात्रिष्व्रिति। अर्थसंगतिरियम्। उदाहरणं तु विसन्धेः- अ्रनिलेन चरता अरङ्गनागएडमएडले इत्ये- तत्। अ्ररत्र हि चरता अङ्गनेत्यत्र अकोडकि दोर्घः [इत्यनेन प्राप्तोऽपि] सन्धिः न कृत इति विसन्ध्येतद् द्रष्टव्यम्। द्वयोरन्तादिविषयं तु असन्धानमिष्टम्, [महाजन प्र]सिद्धेरिति दर्शयति लुप्तमुद्गेदि घर्माम्भो नभस्यस्मन्मनस्यपि आसु रात्रिष्विति।

१. एतस्मात् पूर्व मानेष्यें हह शीर्येते खत्रीणां हिमऋतौ प्रिये इति श्लोकारधे बहुत्र पठितमपि न रवश्रीसम्मतम्, न वा भोटपाठानुगतमिति परित्यक्तम्।

२६८

ईदशमर्धान्तादिगोचर मसन्धानम् अरज्ञातं न्यङ्गमस्मिन्निति अज्ञातन्यङ्गमविदितदोषम अदुष्टं आावं प्राज्ञ: शिष्टैरिति यावत्। सरसिजंमनुविद्विं शेवलेनापि रम्यं मलिनमपि हिमांशोर्लक्ष्म लक्ष्मीं१ तनोति। इयमधिकमनोज्ञा वल्कलेनापि तन्वी किमिव हि मधुराणां मएडनं नाकृतीनाम्।। [अभिज्ञानशाकुन्तले १. १७] तस्मादीदशमसन्धानं प्रयुड्यते शि[ष्ररि]त्वात्। प्रथमद्वितीययोः तृतीयचतुर्थयोश्च पादयोस्तु अन्तादिविषयमन्यत्र चापि [पादाभ्यन्तरे] सन्धानमिष्टमिति प्रतिपत्तव्यम। देशोऽद्रिवनराष्ट्रादिः कालो रत्रिंदिवर्तवः। नृत्यगीतप्रभृतय: कला: कामार्थसंश्रयाः ॥१६२॥

अद्रिः मलयपर्वतादिः। वनं कालिङ्गादि। राष्ट्रं दक्षिणापथादिकम्। आररदि- शब्देन नदीधन्वादिपरिग्रहः। स तादृशो देशो विज्ञायते। रात्रिदिवा च रात्रिंदिवम्। ऋृतवश्च प्रावृडादयः षडिति रात्रिंदिवर्तवः कालविशेषत्वात् काल: सामान्येन विज्ञायते। नृत्यं ताएडवं लास्यं च। नानारसभावाभिनयाङ्गहारादिरूपं गीतं ज्ञयम्। तच्ब

गान्धर्व त्रिविधं विद्यात् स्वरतालपदात्मकम्। [नाट्यशास्त्रे २८. ११]

इति त्रिधा,

तस्य योनिर्भवेत् करठो वीखा वंशस्तथैव च।। [तत्रैव २०ू. १०]

इति त्रियोनिकम्। विस्तरतया तच्छ्रास्त्र एवाधिकृतम्। तादर्थ्यात् तत्प्रतिपादकं शाख्त्रं नृतं गीतं प्रभृति प्रमुखं यासां वाद्यादिविद्यानां ता नृत्तगीतप्रभृतयः कलाविद्याः। कामो विशिष्टो विषयोपभोगः । अर्थश्च विचित्रोपकरणरूपः । संश्रयः अधिष्ठानम्,

१, अत्र शोभामिति मातृकापाठः। स तुन दबिडटतपाठानुसारी। तुल १.४५

तृतीय: पारचछेद:

तद्मावभावित्वाद् यासां [कलानां]मिनि कामथेयो: संत्रयाः: नावान्, पारम्वर्े तु धर्माडप्यासामाश्रयः स्यान्, तन्मूलत्व्रादथकानयं:॥

चराचरखां भृतानां प्रवृनिलोकसंजिता। हेतुविद्यात्मको न्याय: रुस्मृतिः श्रुनिगगमः ॥१३३। चराचराणां स्थावरजङ्गमानां भृतानां प्रवृत्ति यथान्थिनि लोक इनि मंजञिना समाख्या [ता] लोकसंज्ञिता [120a] लोके विज्ञायते। हतुविद्या नर्कराल्म, आ्त्मा यस्य स हेतुविद्यात्मको न्यायोडत्र गृह्यते। श्रुतिः वेदः सह म्मृत्वा मन्व्रादिप्रगतया वर्तते इति सस्मृतिरागमो वेदितव्यः ॥ तेपु तेष्वयथारूढं यदि किश्चित् प्रवर्तते। कवे: प्रमादाद् देशादविराधात्येनदुच्यने ।।१३४।। तेषु तेषु यथोक्तेपु देशादिष्वागमपर्यन्तेषु अ्यथारुडं त्तद्वविप्रतिरेवाति क्रमाद् वैपरी[त्येन] यदि किञ्विर्थरूपं प्रवर्तने प्रयोगेषु कबेः प्रयोकनु: प्रमादाद विस्मरसहेतोः यथारूढं यदि किश्चिन्न वतत इत्यनि पाठः। अरथन्तु स एत। तदेवं तद्यथा आरूढं प्रवृत्तं देशविरोधीति उच्यते। आरदिशव्देन कलादिपरिग्रहः। देशादिभिर्विराधो वाधा अस्तीति कृत्वा, देशादया।Sन्यथा व्यवस्थिताः, अन्यथरा च कल्प्यन्त इति तादृशी तर्बाध्यते।। कर्पूरपादपामशलुरभिरमेलयानिल:। कलिङ्गवनसम्भूता मृगप्राया मतङ्गजाः ॥१६५।। कर्पूरपादपानामामर्शे[न संस]गेए सुरभिः सुगन्धिमलयानिलः। [इद]मद्रि- लक्षसदेशविरुद्धमुदाहृतम्, मलयपर्वते कर्पूरसम्भूतेरयथारूडत्वात्। कलिङ्गो नाम वनमरएयं तत्र तस्माद् वा संभूता मतङ्गजा हस्तिनः मृगप्राया मृगलच्षण हस्तिजातिः प्राया भूयसी ये [षु] तया वा त्रायाः समधिका मृगप्रायाः। एतद् वनरूपदेशव्याहतम्। कलिङ्गवनजन्मनां हस्तिनां भद्रजाति प्रायत्वात्॥। चोला: कालागरुश्यामाः कावेरीतीरभूमयः। इति देशविरोघिन्या वाच: प्रस्थानमीदृशम् ॥१६६॥

२७०

कावेरी नाम नदी। तस्यास्तीरे तद्रूपा वा भूमयः। चोलाश्चोलजनपदरूपाः कालै: कृष्णोरगरुभि: श्यामा नीला। इद राष्ट्ररूपं देशविरुद्धम्। चोलराष्ट्रस्वभावानां कावेरीतीरभूमीनां कालागरुशून्यत्वात्।

देशविरोधं निगमयति। देशोऽद्रिवनादि[ना] यथोक्तेन विरोधो बाधा यस्यामिति देशविरोधिन्या [वाचः] वाक्यस्य ईदशमेवंिधं प्रस्थानं स्वरूपं वेदित- व्यमिति ॥।

कालविरोधमुदाहरन्नाह-

पद्मिनी नक्तमुन्निद्रा स्फुटत्यह्ि कुसुद्ती।

[120b]नक्तं रात्रौ।उन्निद्रा विकसिता पद्मिनी, रात्रिुपकालविरुद्धमे त त् । पझ्मिन्या नक्तं प्रबोधासम्भवात्। कुमुद्वती कुमुदिनी स्फुटति विकसत अ्रह्नि दिने। एतद् दिवसरूपसमयविरुद्धम्, दिवा कुमुद्वतीविकासाभावात्।।

मधुरुत्फुल्लनिचुलो निदाघो मेघदुर्दिनः ॥१६७।

श्रव्यहंसगिरो वर्षाः शरदामत्तवहिंणी। हेमन्तो निमलादित्यः शिशिरः श्लाध्यचन्दन: ॥१६८॥।

मधुर्वसन्त उत्फुल्लः कुसुमितो निचुलो वञ्जुलोस्मिन्निति उत्फुल्लनिचुलः। निदाघो ग्रीष्म: मेघदुदिनो मलिनः । श्रव्या मधुरा हंसानां गिरः शव्दा यासु इति श्रव्यहंस- गिरो वर्षाः प्रावृट् । आरमत्ता बर्हिएयो मयूर्यो यस्यामिति आरमत्तबहिंणी शरत्। निर्मल आादित्यो यस्मिन्निति निर्मलादित्यो हेमन्तः । शिशिरः श्लाध्यं सेव्यं चन्दनम् अस्मिन्निति श्लाध्यचन्दनः । सर्वमेतद् ऋतुषट्कलक्षणं कालविरुद्धं मध्वादिषु ऋतुषु उत्फुल्लनिचुलादीनामसम्भवात्।।

कालविरोधमुपसंहरति-

इति कालविरोधस्य दर्शिता गतिरीदृशी । मार्ग: कलाविरोधस्य मनागुद्दिश्यते यथा ॥१६६।।

तृतीयः परिच्छेद:

कालेन रात्यादिना यथोक्तेन विरोधम्य व्याघानम्य भारनीविषयम्य ईदशी गतिः प्रस्थानं दशिता। कलया नृत्यगीतादिविद्यय। विरोध्य वचनगोचग्म्य मार्ग: प्रस्थानं मनाकू किव्व्िद उदिश्यते उदाहियने यथेति दर्शयनि॥ वीरशृङ्गारयोर्भावौ स्थायिनौ क्रोधविम्मयौ। पूर्णसप्तम्वरः सोऽयं भिन्नमार्गः प्रवनते ॥१७:॥

वोरश्र शृङ्गारश्च [तयोर्वीर]शङ्गारयो रसयोः प्रभवोँ भावो मनोवस्था- विशेषलक्षणी क्रोधश्च विस्मयश्च क्रोधविस्मयाँ स्थायिनों यावद्रसमवम्थानान्। न तु व्यभिचारिभाववदस्थायिनौं। पूर्णाः समग्राः सम्न ऋषभमध्यनगान्वारपड्जधेवत. पञ्च्मनिषादाख्याः स्वरा यम्मिन्निति पूर्णसप्नम्वराः। [ते सन्ति] यस्मिन्निनि पूर्णसत् स्वरः सोडयं भिन्नमार्गो गान्धर्वप्रकार: कश्चित् प्रवर्तने। एतत् कलािरुद्धम। क्रोध वस्मययोः स्थायिनोर्भवियोः शरङ्गारवीरयोरयोनित्वेन कलायां व्यवस्थानान। रौद्राङ्भुतयोरेव हि क्रोधविस्मयौ स्थायिनां भावो तत्र व्यवस्थाप्येते। वीरशृङ्गाग्योम्तु उत्साहरती एव स्थायिनौ भावौ। अन्यतरस्वरहीनम्यैव च भिन्नमार्गतया व्यवस्थानादिति॥ कलाविरोधमतिदिशन्नाह- इत्थं कलाचतुःषष्टौ विरोधः साधु नीयताम्। तस्या: कलापरिच्छेदे रूपमाविरभंविष्यति ।१७१।। इत्थमनेन प्रकारेण कलानां कलारूपाां चनुःपष्टो द्विविधायामपि विरोध: तद्वयवस्थानिकम[(121a)रूपो वि]पयः साधु सम्यक् नीयताम् अनुगम्यताम। क पुन- रियं कलाचतुःपष्टिः परिज्ञायते, यतस्तद्विरोधगतिरनाकुला स्यादित्याह-तस्या इत्यादि। तस्या: कलाचतुःषष्टया रूपम् स्वभावोर्ऽर्थतः [शब्दतश्ा]विर्भविष्यति। यथावदव- गम्यते। कलापरिच्छेदे चतुर्थकलापरिच्छेदोडस्य दण्डिनोऽस्ति स त्विह न प्रवर्तते। यद् वा कलानां परिच्छेदेऽभ्यासे सति तस्याः कलाचतुःपष्टे रूपमाविर्भविष्यति। तस्मात् कलाभ्यासः करणीयः, यतस्तद्विरोधः सर्वो यथावदवगम्यते इति ॥ लोकविरोध मुदाहरन्नाह- आधूतके शरो हस्तो तीच्राशङ्गस्तुरङ्गमः । गुरुसारोज्यमेरएडो निःसार: खदिरदुमः ॥१७२॥

२७२ काव्यलक्षणारन्नश्रियाम

सुगमम्। हस्त्यादे: तुरङ्गमादेरिव केशराद्यसम्भवाड्ीहशं लोकविरोधि वचनमिति उत्तरूपोडयं विरोध:।।

इति लौकिक एवायं विरोधः सर्वगहितः ।

लौंकिको लोकविदित एव अत एव सर्वें: शिष्ट[रन्ये]श्च गहितो निन्दितः। नैवेहशं कश्चित् स्वस्थ[:] प्रयुङकते। केवलं लोकविरुद्वो भवन्नेवं भवेदिति इत्थं सम्भवमात्रेण दशितः ।। विरोधो हेतुविद्यासु न्यायाख्यासु निदश्यते ।१७३।।

हेतुविद्यासु आन्वीत्िकीषु न्याय [इत्य]ख्या[युक्ता]सु इति न्यायाख्यापु उद्देशे न्यायशब्दोपादानात्। एवमनुसृतो विरो[धो] निर्दिश्यते।

सत्यमेवाह सुगतः संस्कागनविनश्वगन्। तथा हि सा चकोगक्षी स्थितैवाद्यापि मे हृदि ॥१७४॥

सुगतस्तथागतः संस्कारान सम्भवहेतुप्रत्ययः क्रियन्त इति पदार्थानविनश्वरान् नित्यानन्णिकान् सत्यमाहाव्रवीत्। सत्यमिति वचनविशेषणम्। कथं सत्यमिति ? तदेव समर्थ्यंत। तथाहि समर्थने। सा काचिदिष्टा चकोराक्षी स्त्री मे मम हृदि मनसि अद्यापि चिर [कालादा]रभ्य स्थिता इति। यदि तु संस्कारा नश्वराः, कथमेवं घटते ? तदेतत् न्यायविरुद्धम्। संस्काराणां सर्वेषां सौगते न्यायशास्त्र प्रतिक्षएं विशरारु [त]या व्यवस्थापनादिति।

कापिलैरसदुद्भतिः स्थान एवोपवरायते। असनामेव दृश्यन्ते यस्मादस्माभिरुद्धवाः ।१७५।।

कापिलैः सांख्यैरसतां शक्तिरूपेणाप्यविद्यमानानां उद्धूतिरुत्पाद: स्थान एव सत्यमेव। स्थान इत्येकारान्तो निपातो युक्तार्थसूचकः । उपवरर्यते विवृतः । यस्माद् असतामेवार्थानाम् उद्धवा जन्मान्यस्माभिर्दश्यन्ते। एतदपि हेतुविद्याव्याहतन्। सांख्यमते सतामेव भावानां कथश््विदाविर्भावस्य व्यवस्थापनात्।

तृनीय: परिच्छेद:

न्यायविराधं निगमयति-

गनिर्न्याय विशेधस्य सेपा सर्वत्र दश्यनाम्। अथागमविरोधम्य प्रस्थानं दर्शयिष्यने ।2७३।

[121b] न्यायविराधस्य हेनुविद्याञ्यहतेः काव्ये चन्य वन्य गनि: सेपा यथोंक्तप्रकारा सर्वत्र अन्यत्राि यधासन्म्वं दश्यनानवगन्यवस। प्रथानन्तर मागमेन धर्मशास्त्रसहिनेन वेदेन विरोधत्य बाधाया भारतीमत: प्रम्बमं ननि दर्शयिष्यते उदाहियते!

अनाहितापयोऽप्येने जातपुत्रा वितन्वने । विप्रा वैश्वानगेमिप्टिमक्लिष्टाचारभृषणाः ।१७७।।

आहिनो वैदिकेन विविना परिगृहीतोग्रि: परिणयकालनावी वैरिनि आरहिताग्नयः। न तथा अनाहितान्नयो ये [ने] अपि। कतिशव्दो योरग सूचयनि: एते विप्राः । जाताः पुत्रा एपामिति जानपुत्राः । विश्वानगे वेचना अस्यामिति वेश्व- नरीमिष्टिमिज्याम्। आग्रेय[यज्ञं] वितन्वते कुर्वन्ति। अक्लिट्ः परिशुद्धः त्राचार. ध्रारित्रं शास्त्रविहिनं भूपणनलङ्कारो येपामित्यक्लिष्टाचारसृपगाः। इदनागम- विरुद्धम्। ये हि [साग्निका] उत्तन्नतनयाश्च [न एव] वश्वानरं यागाननुनिव्वन्त तिश्तेः: कथमन्यथा अक्लिष्ठाचारा इनि ॥

असावनुपनीतोऽपि वेद़ानघिजगे गुगेः। स्वभावशुद्धः म्फटिको न संस्कारमपेक्षते ॥१७=॥

असौ विवनितः कश्चिन। अनुपनीतोऽप्रयुक्तवेदिकमंस्कार विशेपोऽपि गुरः सकाशाद् वेदा[न] सामादीन अधिजगेऽधीतवान। तथाहि, स्त्रभावेन प्रकृत्येव न संस्कारतः । शुद्धो निर्मल: स्फटिको मगि: संस्कारमुत्कर्षाधानं नापेक्षते ! इदमपि आगमव्याहतम। उपनीतो वेदानधीयीनेति श्रतेः। कथमन्यथा शुद्धिरिनि॥

विरोध: सकलोऽप्येष कदाचित कविकौशलात्। उत्क्रम्य दोपगएनां गुसवीथीं विगाहते !! १७९।।

२७४ काव्यलक्षणरत्नश्रियाम्

सकलोऽप्येष विरोधो देशादिकृत :... "एव कश्चिद् दोषरूपेण गएनां संख्यानं दोषात्मतामुत्क्रम्य परित्यज्य गुणानां वीथीं पदवीं गुएस्वभावतां विगाहते स्वीकरोति कदाचित्। न सर्वदा। कुतः ? कवेः प्रयो[गस्य] कौशलात् तादग्विषयपरिग्रहलक्षणात् नैपुणात् कारखात्। न तु यथा तथा वेति॥

तस्य राज: प्रभावेण तदुदानानि जजञिरे। आर्द्राशुकप्रवालानामास्पदं सुरशाखिनाम् ॥१८०॥

तस्याभिमतस्य राज्: कस्यचित् प्रभावेण पुएयानुभावात् अतिमानुषात् तस्यो- [122a]दयानानि। आार्द्राणि स्निग्धानि अंशुकानि वस्त्राएयेव प्रवालानि किसलयानि येषामित्यार्द्राशुकप्रवालानां सुरशाखिनां कल्पवृक्षाणमास्पदं सझ्म। आर्स्पदार्थस्य एकार्थ्येन विवच्ितत्वात् उद्यानादिबहुत्वसमानाधिकरण्येऽपि एकवचनम्। जज्ञिरे जातानि। पुएयप्रभावस्याचिन्त्यत्वात् मनुष्यलोकेऽपि सुरशाखिनः सम्भवः। एवमुक्तमाचार्यशूरेण-

पुएयानुभावादथ तस्य तस्मि- न्नपङ्कजं पङ्कजमुद्गभूव। अवज्ञयेवावजहास मारं यच्छुक्लया केशरदन्तपंक्त्या।। [जातकमालायाम् ४.१६]

इति तत्र देशाविरोधः ।।

राज्ञां विनाशपिशुनश्चचार खरमारुतः । धुन्वन् कदम्घरजसा सह सप्तच्छदोद्मान् ॥१८१।।

खरो रूक्षो मारुतः कदम्बरजसा कदम्बपुष्परेखुना सह सप्तच्छदोद्रमान् सप्नपर्णकुसुमानि घुन्वन् विकिरन् राज्ञां विनाशस्य पिशुनः पञ्चतां सूचयन् चचार प्रववौ। यद्यपि एकदा कदम्बसप्तपर्णकुसुमासम्भवः कदम्बकुसुमस्य प्रावृषेशयत्वात् सप्तच्छदपुष्पस्य च शारदत्वात्, तथापि राजविनाशनिमित्तमीदशमौत्पातिकं सम्भवतीति न कालविरोधः।

तृतोयः परिच्छेद:

दोलातिप्रेरणत्रस्तवधू जनसुखोदनम्। कामिनां लयवैषम्याद् गेयं रागमवधेयन् ॥१=२। दोला प्रेद्वा तस्या अतिप्रेरणादतिकम्पनाद। [अ्रन]निमात्रतत्प्रेरणता हि न भवेदपि लयवैषम्यम्। तम्मात् त्रस्तस्य भीतवधूजनस्य न्रीणं मुखादुङ्भवं गेयं गीतं कामिनां रागमवर्धयत् उद्दीपितवन्। कुतः ? लयस्य क्रियामानकाललन्तसस्य द्रुतमध्यादिप्रभेदस्य तत्कालपरिदृष्ठस्य वेपम्यादयथाकालं प्रवृत्तः । एतच्च विरुद्धम। कथं हि लयविषममलक्षगादुष्टं गेयं रञ्जकं भवति ? तथापि ईहशं स्थृलं गीनं शीत्कारायमाएं कामिनां सुतरां रञ्जकम। कि मव हि नेपामरज्जकमिति न काल- विरोधः ॥ ऐन्दवादचिष: कामी शिशिरं हव्यवाहनम्। अवलाविरहक्लेशविक्लवो गणयत्ययम् ।।१८३।। ऐन्दवादिन्दोः सम्बन्धिनोऽर्चिपो रश्मेरप्यधिकशिशिरं शीतं हव्यवाह्ममनि गणायति। [क :? ] अधर्योडयं विवतितः कश्चिन् कामी। [कथम् ?] त्रबलाया: प्रियाया विरहो दुःखं स एव वा क्लेशः। तेन विक्लवो विप्लुतः सन्। विरह्विकार- विप्लुतस्य हि तथा प्रतिभास इति न लोकविरोधः ।

्रमेयोऽप्यप्रमेयोऽसि सकलोऽप्यसि निष्कलः । एकस्त्वमप्यनेकोऽसि नमस्ते विश्रमूतये ॥१८४॥

प्रमेय: परिच्छेद्योऽपि व्यक्तत्ित्यादिमूत्यपेक्षया अप्रमेयोऽसि अरव्यक्त: परम- रूपतः। प्रमेयोऽपि वा [122b] अरनुमानप्रमाणगम्यत्वादप्रमेयोऽसि [इन्द्रिया]- विषयत्वात्। सकलः सावयवोऽपि [आ]र्धवित्यादिमूर्तत्वात्, निष्कलो निरवयवः असि परमात्मरूपतः। एकोऽपि त्वं शाश्वतत्रह्मरूपेण, अनेकोऽसि परिणामवैचित्राद् इत्येवं विश्वमूर्तये सर्वमयाय [ते] तुभ्यं नमः। इतीदृशं न न्यायविरुद्धम्, एवंविधत्वाद् ब्रह्मणः परमस्येति ॥

पश्चानां पाण्डपुत्रासां पत्नी पश्चालकन्यका। सतीनामग्रणीश्वासौद् दैवो हि विधिरीदृश: ॥१८५।।

२७६ काव्यलक्षएरन्नांश्रयाम्

पञ्वानां यु[धि]षठिरादीनां पाएडो: पुत्राणां पत्नी पञ्चालकन्यका द्रौपदी चभू। हन्त न तहि दृष्टपञ्नपुरुषा सा कुलन्त्री स्यादिति चेदाह-सतीनां पति- त्रतानां मध्ये अग्रखी: प्रधानभूता चासीत्। कथमेवम्? दैवो देवसम्बन्धी हि विधि: प्रभाव ईदशः एवंभूतो यदेवंविधमपि घटते। किमत्र क्रियताम् ? को हि दैवं विधानमप्रमाणयितुं शक्कोति। हिशव्देनेदमेव प्रसिद्धं द्योत्यते। ततश्च नागम- विरोध: ।

काव्यलक्षणं यथाप्रतिज्ञातं निगमन्नयाह-

शब्दार्थालंक्रियाश्ित्रमार्गा: सुकरदुष्कराः । गुणा दोषाश्च काव्यानामिति संच्षिप्य द्शिताः ॥१८६।

काव्यानां शब्डश्रार्थश्र शब्दार्थो शरीरम्। तयोश्चालंक्रिया शब्दालङ्कारा अर्थालक्काराश्च। चित्रा नानाप्रकारा सुकराः दुष्कराश्च मार्गा यमकादिरूपाः, चित्रा गुणा: समुदायार्थसम्पतत्यादयः। दोषाश्च तद्विपक्षाः साधारणा असाधारणाश्र श्लेषविपर्ययादयः। उक्ेन विधिना [एतत् सर्वं] संत्िप्य समासतो दर्शिताः प्रति पाढिताः ॥

दर्शिता नाम। किमतः इति सर्वारम्भस्य तन्निष्ठत्वात् प्रयोजनदर्शनद्वारेगा समापयन्नाह-

व्युत्पन्नबुद्धिरमुना विधिदशितेन मार्गेण दोषगुणयोर्वशवर्तिनीभिः । वाग्भिः कृताभिसरणो मदिरेक्षणाभि- धैन्यो युवेव रमते लभते च कीर्तिम् ॥१८७॥

त्र्रमुना अनेन मार्गेण काव्यलक्षणविधिना यथावद् दशितेन प्रकाशितेन हेतुना, दोषश्च हेयो भाग:, गुणश्चोपादेयः। यथोक्तयोस्तयोः कार्यसम्तन्धिनो: व्युत्पन्ना विवेकिनी हानोपादानसमर्था बुद्धि[येस्य तादशः] काव्यदोषगुज्ञः पुमान्। अत एव वशवर्तिनी- [भिरा]यत्ताभिर्वाग्भि: काव्य रूपाभिरनवद्याभिः कृतमभिसरणं स्वरसत एवोपसर्पण मस्मिन्निति वाक्कृताभिसरणः अभिसृतो रमते प्रीतिमनुत्तरामनुभवति। कीर्ति च

तृतीय: परिच्छेद: २७७

सत्पुरुषतनुमनश्वरों गुएमयों भुत[नानिशा]यिनीमनिमनोहगं लभने प्राप्नोनि। उपलक्षणं चैनत्। चतुर्वर्गनिद्धिपपि चाधिगचछति। यधोकं प्रथमे परिच्छेवे [१.३]। कथमिव ? वशवनिनीभिर्मदिरेक्षणाभिः कृताभिनरसो धन्यः [123a] सुभगो युता तमणा इव]। यथायं रसने प्रीत्यु्ववं निविंशनि, लभते च कीर्ति सुभग इति ख्याति तथा [त्युन्तन्न]बुद्धिर्यममित्युननेयन ।

इति गढितुमवस्थां का [म]पि श्लाध्यरूपा- सुपचितगुणता[यां] मत्सरं न थ्रिये वः। कनकमयमिवेद दीप [भास्वत्स]वग श्रवससुभगमी[डयं] दशिडनः कात्यलक्ष्म ॥।

कृशतरगुणपूर्ण कालमालोकयद्धि- र्गुरुरिव गुसालेशोऽ्यद्य संभावनीयः । जगति विगतमेघे क्षारवारिप्रबन्धे लव इव सलिलम्य त्वादरो हृश्यमानः ।'

गुगालवमपि सन्तो गृहहने तेन तेपा- मतिविपुलगुत्वं तन्न चित्रीयते नः । गुरुमषि गुएाराशिं दुर्जना तिद्विपन्तः कथमपि गुणभावं तन्वते चित्रमेतन्।

चिरंतनो वा कविर[द] वा स्फुटं गुणोत्तरं वाक्यमुपास्यते बुधेः। तरो: पुरासस्य नवस्य वा फलं निरस्तशङ्कं मधुरं निषेव्यते॥

भवति सुगममेव ग्राम्यमप्यर्थजातं परिएतपद् बन्धैः स्पृश्यमानं कवीनाम्। अविकलरसबन्धस्तद्विदा बध्यमानं विमलकनकसंख्यां याति यत्किश््िदेव।।

२७= काव्यलक्षसारत्नांश्रयाम्

श्रवराममृतपूर्ण स्वान्तमानन्दरूढं नयनमपरिशून्यं हर्षजरश्रुलेशैः। वपुरधिगतरोमोद्गदमास्वाद्य न[:] स्या- दिदमिति किल काव्यं पठ्यते श्रूयते च।।

विशेर्षविज्ञानवितानबुद्धयो भवन्ति सूक्तिश्रवास्य भाजनम्। प्रभावित: काव्यरसो मनस्विनां तनोति लज्जां पशुषु प्रकाशित: ।

प्रसन्नशास्त्रषु सुभाषितप्रिये- षु शान्तगर्वेषु विशेषवेदिषु। व्रजन्ति वाच: सरसा महोत्सवं गृहीतविद्याश्चतुरा इव स्त्रिय: । दोषेष्वेव निवेशयन्ति हृदयं सर्व खलास्ते कथं कल्पन्ते गुणवैरिणो गुणवतां ज्ञात्वा गुणानां रसम्। दोषा[नेव ह] तत्र केवलममी पश्यन्ति [नित्यं सतां] त्यक्त्वा सद्धुणराशिमूरजितमहो चित्रा खलानां गति: ॥ मिथ्यादूषणसाहसेन महतां तादृग्विशेषच्युता लिप्सन्ते किल दुजना: समतया संभावनां ताद्शीम्। नायं हेतुरवाप्तये गुएाभुवः कीर्तेः सतां संसदि व्यामोहादपि वा गुणेषु पतनं तेषां यदेतदवहु।।

वचनमिदमिदं च वस्तु नैतत् समुचितमत्र निषेव्यमन्यदेव। प्रहतमिद्मपूर्वमीच््यमित्थं कथमपि सिद्धिसुपैति वाक्प्रबन्धः ॥

फलमुपचितमिदं श्रमस्य तस्य प्रशमनमश्रुलवः सरोमहर्षः । प्रमद्भवनविजुम्भितो बुधाना- मिद्मपि [मत्स]रमा[123b]नयन्ति केचित्।।

तृनीय: परिचछेद: २७E

तदधिकमथ ताहशं विधानुं चतुरमति: परदूपणो क्रमेन। वितथा बुधविदग्धता विधातः प्रवदति यन् तदिदं तु कराशुलम।।

खल जनपरिनिन्दया गुरानां न च विह्ति: प्रकृतिस्तु तस्य मेपा। भर्वत तु भणितिस्ततः स्फुटेयं न खलु खला गुावर्जितं द्विपन्ति ॥

शिशिरयन्ति य एव म[न]स्विन: शशभृत: किरणा इव सद्याः। यदि दहन्ति त एव खलानलं क भवतामथवा खलवल्नलभः ॥

दुःखासिका केमियमेति खन्नं प्रकाश- कान्तैर्गुगार्गुएावनां क इवास्य नाशः। ग्रीतिं परां सुजनवन् किमयं न भुङके प्रीत्यर्थ एव सकल: पुरुपप्रयास: ।

तारयन्ति परमित्यतिशीतै- रभ्युपति सुजनान् परतापी।

रन्तरं सदसतोरतिदूरम्।।

वाक्यमक्षतगुएं परात्मनो नाद्रियेत सुजनस्य सूरिभि: । सर्वथा स्वपरघाति वाग्विषं दुर्जनस्य परिगृद्यते कथम्।।

२८०

निन्दितं स्तुतमथापि यत्कृतं न प्रमाणमुपकल्प्यते क्वचित्। ताहशं च लपितं यदीहते धिगू विडम्बनमनात्मवेदनम् ॥!

ईर्ष्ययाधिगुणेषु दीप्रया स्पर्धया च सदशेषु दह्यते। निर्निमित्तमधमेष्ववज्ञया केन सोऽयमनुरज्यतां खल: ॥

शिष्यते यदि रुपा प्रदीप्यते न स्वयं च गुणवर्त्म गाहते। दुर्जन: कथमयं चिकित्स्यता- मूर्जनान्न परमस्य भेषजम्॥

दोषमेव गुणतो विगाहते तत्र चान्यमनुशास्ति दुर्मतिः। ज्ञातवानपि कथचिदन्यतः पत्तभङ्गभयतो न मुञ्जति ॥

इत्यलीकबुधमानदूषितं दूरतस्तमपवादव्त्मेनः। कालदष्टमिव वजयन्त्यमी साधु शासनविदोऽपि साधवः ।.

भक्तिमानधिगुणाद् गुणामृतं सेवते तदवरेषु वर्षति। तद्विवृद्धिपदवीं समं समैः संकथां दिशति दृक्षिणो जनः ॥

तृतीय: परिच्छेद:

नामतोऽपि सुजन: सुखावहः किं पुनर्गुसामयेन कर्मख। त्रासयत्युभयथापि सर्पवढ् दुर्जनसत्वयमकाएडरोपग:॥

अद्भत प्रति[भया] विशारदा: शारदेन्दुविशदा विपश्चिनः । कस्य नाम न हरन्ति मानसं दुर्जनः किल न तेषु तुष्यनि ॥

नान्तमेतिः सुजनः सुचेष्टिताद़ दुर्जनोऽपि चरितादमद्गणात्। किंचिदे[व स्थित]मन्तरं तयो- रागतं प्रकरणात्कथंचन।।

सर्वथा भुवनपावनात्मने सज्जनाय गुसराशये नमः। सड्ग गप्रसिहिता दुरात्मना- मस्तु बुद्धिरवध्य दुष्ताम॥

सर्वाभ्युन्नतराष्रकूट तिलकस्याशान्तगीत [स्तुने]- रदामद्विषदन्तकस्य गुणिनां धाम्रो गुखानामपि। लक्ष्मीजुष्टपदाम्बुजस्य जयिनः सामन्तचूडामगो: श्रीमत्तु]ङ्गनराधिपम्य सुधियः सानाथ्यमेवंविधम।।

कीतयो विदुषां तुङ्गमहीधरसमाश्रयात्। प्रभवन्ति महानद्यो यथा लोकार्थवृत्तयः॥

यशःकीर्तिरिति ख्यातः श्रीमानन्त्यभ(?)सूरतः। कल्याणमित्रमत्राभूद् भिच्ु: सिन्धुविभूषरः॥

२=२

अन्यसत्वाह-

आसारगुरुका वाी वादिनामद्य दुर्भगा। तद्विपर्या[स]विन्यासा रत्नश्रीज्ञानभारती।।

इति दण्डिकाव्य तक्षणटीकायां रत्नश्रीनाम्नि दुष्करपरिच्छेदस्तृतीयः॥

। समाप्ता चेयं टीका रत्नश्रीः ॥

।। कृतिरियमाचार्यरत्नश्रीज्ञानस्य सिंहलजन्मनः ॥ । श्रीराज्यपालस्य राज्स्त्रयोविंशसंवत्सरे विरचितेयं टीका ।१

१. ग्रन्थस्यैतस्य सम्बन्धि सहस्राणां चतुष्टयम्। सहस्त्रमपरं चैव प्रमाणं परिकीर्तितम्।। कृत्यव्यक्तद्यतयश्चेतो हरन्ति लोकानाम्। उद्योतनैश्र शागः शुक्तेर्मुक्ता इवोद्ताः ॥

। परिशिष्टम्।।

खण्डितटीकापूतिः१

[1b] अथ ग्रन्थारम्भे निखिलाविगीतशिष्टाचारपरम्परानुमितश्रुतिप्रति- पादितप्रारिप्सितग्रन्थपरिसमाप्निपरिपन्थिव्यूहध्वंससाधनं सरस्वत्युत्कीर्तनरूपं मङ्गल- माचर ति- चतुर्मुखमुखाम्भोजवनहंसवधूर्मम। मानसे रमतां दीर्घ सर्वशुक्ता सरस्वती।।१.१।। सरस्वती मम मानसे चित्ते [दीघ] दीर्घकालं, यावता कानेन ग्रन्थनिर्वाहः स्यात् तावत् कालं रमतां क्रीडत्वित्यर्थः। तत्र रूपणम्- चतुमुखेति। चतुर्मुखस्य ब्रह्मणो मुखान्येवाम्भोजवनम्। तत्र हंसवधूः। तथा च तस्यास्तन्मुखपझ्मवनस्थित्या यथा चातुर्यातिशयः, तथा ममापि मानसस्थित्या चातुर्यातिशयः स्वादित्याशयः। ननु हंसवधू: कथमन्यत्र रंस्यते इत्यत आ्र्ह-सर्वशुक्लेति सर्ववत् शिववत् शुक्ला शुद्धा निर्दोषा। अतोऽन्यत्र रमोऽपि न दोष इति। यद्वा सर्वशुक्ेति प्रतीत्यभिप्रायेण स्वभावाख्यानमिति। अ्रत्र च हंसवधूत्वारांपणेन तद्रमणोचित्येन मानसमेव मानसं सर इत्यारोपो जन्यत इति श्लिष्टपरम्परितं रूपकम्। XX[2a]x X रमतामित्या- शीषालङ्कारेख रूपकसंसृष्टथलङ्कारोडपि सूचितः। XXX[2b]xxx अथ च मम सरस्वती मानसे पाठयतां पठतां च निर्दोषा रमतामिति भावविभङ्गि:। स्वकपोलकल्पनापरिहाराय स्वोक्तस्य प्रामाएयसूचनाय च काव्यलक्षणं प्रतिजानी ते- पूर्वशास्त्राषि संचिप्य प्रयोगानुपलक्ष्य च। यथासामर्थ्यमस्माभिः क्रियते काव्यलक्षणम् ॥१.२। १. रतश्रीमातृकार्यां पूणतया अंशतो वा अनुपलब्धानां श्लोकव्याख्याभागानां प्रपूरणाय कृष्णकि क्र तक वागीशकृतक व्यतत्त्वकौमुदीतः सन्दर्भा अत्र संगृहाताः।

२ू३

२८४ परिशिष्टे

काव्यं लक्ष्यते परीक्ष्यते अ्रत्रानेन काव्यलक्षणम् अलङ्कारशास्त्रम्। तेनास्माभिः काव्यपरीक्षात्र कर्तव्येति भावः । यथेत्यनेनात्मनोऽनौद्धत्यसूचनम्। तेन च स्वस्य प्रामाशिकत्वं सूचितम्। स्वकपोलकल्पनापरीहारायान्यतो वैलक्षएयप्रतिपादनाय चाह- [पूर्वशास्त्राणि संच्िप्ये]ति। अल्पाक्षरर्बहुसदर्थकथनं संक्षेपः। प्रयोगानुप- लक्ष्य बाहुल्येन नानोदाहरणानि प्रायशः प्रदर्श्य इत्यर्थः । बाहुल्येन उदाहररोऽपि संच्षेपात् कौशलातिशयः। प्रयोगानिति बहुवचनेन बाहुल्यलाभः । उपलक्ष्य इत्यनेन प्रायश इत्यस्य। ऐकस्याप्यलङ्कारस्य सामग्रथेन उदाहतुमशक्यत्वमुक्तम उपलक्ष्य इत्यनेन। तदुक्तम्-न पर्यन्तो विकल्पानाम् [२. ६२] इति ॥ काव्यस्य उपादेयफलोपायतां सूचयितुं सामान्यतो वाचां व्यवहारोपायतामाह- इह शिष्टानुशिष्टानां शिष्टानामपि सवेथा। वाचामेव प्रसादेन लोकयात्रा प्रवर्तते ॥१.३॥

इह जगति सर्वथा वाचां साधुत्वेऽसाधुत्वे वो उभयर्थव वाचामेव प्रसादेन लोकयात्रा लोकव्यवहारो रामादिवद् वर्तितव्यं न रावणादिवदिति इष्टोपादानानिष्ट- परीहाररूपः प्रवतते इत्यर्थः । वाचां कीदृशीनाम् ? शिष्टैः पाणिन्यादिभिः श्रुति- स्मृतिव्यवहारसम्पन्नेरनुशिष्टानां प्रकृतिप्रत्ययविभागमुखेन व्युत्पादितानां शिष्टानां साध्वीनाम्। अपि नाम। साध्वीनामपीत्यर्थः । एतेन स्त्रीशूद्रपामरादिष्वसाधु- शब्दा[3a]नां व्यवहारः [परास्तः] IXXX करप्रसारणादि चेष्टया [चा]ुदीर्घपरि- माणव्यवहारात् वाचामेवेत्ययुक्तमिति परास्तम्, हस्तसंज्ञादिकृतमूकव्यवहारस्य

[94a] अर्पव्यपेतादिमध्ययमकमाह-

कालकाल गलकालकालमुखकालकाल कालकाल पनकाल कालघनकालका ल । कालकाल सितकालका ललनिकालकाल- कालकालगतु कालकाल कलिकालकाल॥३,५०॥

हे कालकाल हे कालस्य काल यमस्यापि यम ! हे कृष्ण! कापि ललनिका ललना लक्ष्मी: [94b] आलगतु सङ्गच्छताम्। ललनिका किं भूता ? कालकालसित-

खरिडतटीकापूर्ति: २८५

कालका कं जलम् आलाति गृह्नातीति कालं मानसं सरः। तत्र कार्यन्त शब्दायन्ते इति कालकाः हंसाः। तद्वद्लसितः गमने मन्थरः कालकः पादो वस्या: ताहशी। कालक श्ररसोऽपि स्यादिति व्याडिः। पुनः कृष्णसंबोधनमाह- कालकाल कं मयूरम् त्रलते अलङ्करोति कालकश्चन्द्रकः तद्वत काल इत्यर्थः। पुनः कृष्णसंबोधनम्-कलिकालकाल कलिकालस्य कालो नाशक इत्यर्थः। पुनः कृष्णसंवाधनम्-हे आरलकाल [क]अलीनां भ्रमराणां समूह आलम्। तद्वत् काल कृष्णवर्णा इत्यर्थः । पुनः कृष्णसंबोधनम्- अल[क] हे भूषए! अर्थात् कमलायाः। पुनः संवाधनमाह-गलकालकालमुखकाल- काल, गलकालो महादेवः! कालमुखो वानरभेदः। तद्वन्कालः । ततश्र गलकाल- कालमुखकालकाल इति श्रीकृप्णसंबोधनमेतन। पुनः संबोधनमाह-कालकालपन- कालकालघनकालकाल कें जलम् आ्रलाति काला मेघः। तेन कायन्ति शब्दायन्ते: कै गै शब्दे। डप्रत्ययान्तः कालकशब्दो मयूरबोधकः। तथा च कालका मयूराः। तेषाम् आलपनं केका यत्र काले। स च वर्षाकालः । तत्र कालो यो घनो मेघः तम्य कालकं कृष्णत्वं आ्रप्रालाति य इत्यर्थः ॥ ननु सन्दष्टयमकस्थानं कथं नोक्तम् इति चेत्- उक्त्तम्, उच्यते च- सन्दष्टयमकस्थानमन्तादिपादयोद्वयोः । उक्तान्तर्गतमप्येतत् स्वातन्त्र्येखात्रकोत्यते ॥३.५१॥

द्वयोः पादयोः अन्तादी सन्द्ष्टयमकस्थानमिति योजना। उक्तान्तर्गतम् रवेण भौमो ध्वज [३. ४७] इत्यादिश्लोके एतस्याप्युक्तत्वादिति भावः। नोक्तं चेत्-कथ पुनरत्रोच्यत इति वाच्यम् ? नामविशेषाङ्कितत्वेन तरस्य सर्वेनिबन्धृभि: स्वातन्त्र्येण दर्शितत्वात्। एतदेव शङ्कोत्तरभावेनाह- स्वातन्त्रयेणात्रेति ।।

सन्दष्टयमकस्थानमुदाहरति-

उपोढरागाप्यबला मदेन सा मदेनसा मन्युरसेन योजिता। न योजितात्मानमनङगतापिता- ङवापि तापाय ममास नेयते ।३,५२।।

२८६ परिशिष्टे

सा अबला मदेन यौवनभरेख उपोढरागापि प्राप्तरागापि मदेनसा मम यदेनः पापमपराधस्तेन यो मन्युः कोप: तद्रसेन योजिता सती योजितात्मानं योजित त्रात्मा स्त्रभावो यया एवंभूताम अर्नङ्गतापयोगितां गता अपि मम इयते तापाय त्रपरि- च्छेदाय तापाय न न आ्रप्रासत। अपि तु आस एवेत्यर्थः। कांचद् वराधरेत्यपि [३.७२] उदाहरणम। तन्न प्रायशः पुस्तके[षु] दृश्यते।

समुद्रो नाम यमकमाह-

अर्धाभ्यासः समुद्रः स्यादस्य भेदास्त्रयो मताः । पादाभ्यासोऽप्यनेकात्मा व्यज्यते स निदर्शनैः ॥३.५३॥

अर्धाभ्यास: समुद्र इति लक्षणाम्। अरत्र अभ्यासः आवृत्तिर्बोध्यः । त्रयो भेदा इति-अस्य समुद्रस्य त्रयो भेदाः। .प्रथमतृतीययोरक्यं द्वितीयचतुर्थयोरैक्यमित्येकः प्रकारः । अपरः प्रथमद्वितीययोस्तृतीयचतुर्थयोरैक्यमिति। अ्रन्यश्च प्रथमचतुर्थयो- द्वितीयतृतीययोरिति॥

तत्र प्रथमं प्रथमप्रकारमाह-

नास्थेय:सत्त्वयावज्यः परमायतमानया। नास्थेयः स त्वया वर्ज्यः परमायतमानया ॥३.५४॥

दूत्या उक्तिरियम्। स ना पुरुषः त्वया आस्थेय:आदरणीयः। ना किंभूतः ? आवज्य: स्ववशीकरणीयः। किंभूतया त्वया ? परमायतमानया परमम् उत्कष्ट यथा स्यादेवम् आयतमानया यत्नं कुर्वत्या इत्यर्थः । आरङ्पूर्वयत्धातोः शानचो रूपमिदम्। पुनः कीदृश्या? आस्थेयः[सतत्वया] [96a] स्थिरतरं सत्त्वं गुणो यस्याः तया नेत्यर्थः। स्थिरशब्दादीयसुन्प्रत्यये स्थेय इति। तथा च निर्विकारचित्तया त्वया नेत्यर्थः । पुनः किंभूत :? वर्ज्य: त्याज्यः । कया ? परमायतमानया इत्यर्थः । तथा च दीर्घमानया इत्यर्थः। दीर्घमाने कृते सन्न्यस्तो [भविष्यती]त्यर्थः ॥

ग्व्डितटीकापूति:

द्वितीयं प्रकारमाह-

नरा जिता माननया समेत्य न राजिता माननया समेत्य। विनाशिता वै भवतायनेन विनाशिता वैभवतायनेन : ३.५५॥।

नृपं प्रत्युक्तिरियम। अरत्र वे संबोधने। हे तृप ! भवता अ्र्प्रयनेन उद्यमेन नरा मनुष्या जिताः पराजिताः। कि कृत्वा ? माननया पूजया हेनुभृतया समेत्य सर्वेमिलित्वा। किंभृताः नराः ? माननयासं मानश् नयश् माननयौ नयाः आ्रासं क्षेपं त्यागम् एन्य प्राप्य न राजिताः न दीप्राः। न केवलं जिताः अपि तु विनाशिता अपि। किंभूता :? बिना पक्िणा आशिता भचिताः । भवता किंभूतेन ? वैभव- तायनेन वैभवस्य विभुत्वस्य तायनेन पालकेन। तायुपालनसन्तानयागिति॥

तृतीयं प्रकारमाह-

कलापिनां चारुतयोपयान्ति वृन्दानि लापोढवनागमानाम्

कलापिनां चारुतयोऽपयान्ति।३५६।।

कलापिनां मयूराणां वृन्दानि [चारतया मनोज्तया ] उपयान्ति सर्वतों गच्छन्ति। किंभूतानां कलापिनाम् ? लापोढ़घनागमानां लापेन केकामय्या वारया ऊढ: सूचितो घनागमो यैस्तेपामित्यर्थः। एवं कलापिनां हंसनाम् आ्र्स्तय: शब्दाञ् पयान्ति दूरीभवन्ति। किंभूतानां हंमानाम ? वृन्दानिलापोढघनागमानां वृन्दानिलेन सङ्गवातेन अपोढो निवारितो घनागमो येपां तेषामित्यर्थः । शेपकलापिशब्दन के जले लपितुं शीलं येषां ते कलापिनों हंसा इत्युच्यत इति बाध्यम्।।

१. तापनेनेत्यस्माभिर्भो:पाठानुस रेण मूले स्वीकृतः ॥ i. एकत्र अपयन्तीति रत्नशीपाठदर्शनादुभयत्र सएव मूले गृहातः।

२

अकस्मादेव ते चसिड २ ७१ अनुकम्पाद्यतिशयः ३ १३७ अक्रिया चन्द्रकार्याणाम ८४ अनुप्रासधिया गौडैः १ ४४

अगागाङ्गाङ्गकाकाक- ३ अनेकशब्दोपादानात् २ ११२

२ ३५८ अनेनैव प्रकारेण २ ११५

अङ्गल्य: पल्मवान्यासन २ ६७ अन्यथव स्थिता वृत्तिः २ २१६

अङ्गल्यादौ दलादित्वम २ ७० अन्यधमस्ततोऽन्यत्र अंशुकानि प्रवालानि २ २८८ अपकर्ताहमस्मीति २ २६१

अच्युतोऽप्यवृषच्छेदी २ ३२० अपहतिरपहृवत्य ३०२ अजित्वा सार्यवामुर्वीम २ २८२ अप्रस्तुतप्रशंसा स्यात् २ ३३८

तरप्रतः प्रजानां व्युत्पत्तिम १ अपाङ्गभागपातिन्या २ २२३

अत्यन्तबह्वस्तेषाम् ३ ३ अपाद: पदसन्तान: १ २३

अत्यन्तमसदार्याणाम् २ २४८ अपार्थ व्यर्थमेकार्थम् ३ १२५

अत्र धर्मेरभिन्नानाम् २ ११४ अपि त्वनियमो :दष्टः १ २५

अत्रोद्याने मया दष्टा ३ ११२ अपीतक्षीबकादम्बम् २ १६८

अद्य या मम गोविन्द २ २७४ तभावसाधनायालम् २ २३७

अरधिकेन समीकृत्य २ ४६ अभिन्नवेलौ गम्भीरौ २ १८१

अनङ्ग: पञ्चभिः पौष्पैः २ १२१ अभ्रविलासमसपृष्ट- २ १८६

त्रनङ्गलङ्गनालग्न- ३ ह0 अमृतस्यन्दिकिरण: २ ३०५ अनञ्जितासिता दृष्टिः २ १६६ अमृतात्मनि पद्मानाम् २ १५६ अनन्वयससन्देहौ २ ३५६ अम्भोरुहमिवाताम्रम् २ १५ अनभ्यासेन विद्यानाम् २ २४५ अयमर्थान्तराक्षेप: २ १६४ अनयोरनवद्याङ्ि १ अयमान्दोलितः प्रौढ- २ २३५ अनल्पविटपाभोगः २ ב.ת

२०८ अयमालोहितच्छायः २ दह अनाहिताम्रयोऽप्येते ३ ?மம अयं परवशानेप: २ १५० अनिष्ठुराक्षरप्रायम १ ६ह अयं मम दह्दत्यङ्गम १७५

काव्यलक्षणाश्लोकसूची

अरसयं कैश्रिदाक्रान्तम् ३ ७ शहो विशालं भूपाल २ २१७ अरत्नालोकसंहार्यम् २ १६५ श्राक्रोशत्यव जानाति ६२ अथमिष्टमनाख्याय २ २६३ आरत्तिपन्त्यर विन्दानि ३५६ अर्थव्यक्तिरनेयत्वम् १ ७३ आरदिराजयशोबिम्बम् १ अर्थान्तरप्रवृत्तन ३४६ आदो राजेत्यधीराचि ३ ११६ अर्थावृत्ति: पदावृत्ति: ११६ आधूतकेसरो हम्ती ३ १७२

अर्थिनां कृपणा दष्टिः १ आनन्दाश्र प्रवृत्तं मे २ २६५

अर्थो न सम्भृत: कश्चित् २ १५७ आरभीराढिगिर: काव्ये १ ३६

अर्धाभ्यास: समुद्रः स्यात् ३ 43 श्राम्नायानामाहान्त्या वाकू ३

अलङ्कारान्तराणाम् २ २१८ ३ २४

अलङ्कृनमसंचिप्तम् १ आर्यादिवत् प्रवेश: किम १ २७

३ श्रविर्भवति नारीसाम २५४ is अरलिनीलालकलतम् अल्पं निमितमाकाशम् १ आवृत्तिः प्रातिलोम्येन 3 ७3

अवते भवते बाहु: ३ १४६ आवृत्तिमेवसङ्कात- १ ६१

अवध्यैरिन्दुपादानाम २ २४३ आशयस्य विभुतेर्वा

अवलेपपदेनात्र २ ११० आशीर्नामाभिलषिते ३५५

अवलेपमनङ्गस्य २ १०६ आसु रात्रिष्विति प्राज्ञ: ३ १६१

अविकृत्य मुखाङ्गानि ७४ आहुरर्धभ्रमं नाम

अविशेषेण पूर्वाक्तम् ३ १३५ शरहुः समागतां नाम ३ हम

अत्र्यपेतव्यपे तात्मा ३ इन्ुन्तीरगुडादीनाम १०२

असावनादराक्षेप: २ १४० इति कारुसयमुद्रिक्तम २ २८४

असावनुपनीतोऽपि ३ १७८ इति कालविरोधस्य ३ १६६

असावनुक्रोशान्ेप: २ १५६ इति चन्द्रत्वमेवेन्दो: २ ३०६

प्सावनुशयाक्षेप: १५८ [इति तत्कालसम्भूतम् ] पृ: ११२

असावुदयमारूढ: २ ३=६ इति त्यागस्य वाक्येऽस्मिन १

अस्तमस्तकपर्यस्त- १ इति दुष्करमार्गोSपि ३ ६६

अस्ति काचिदवस्था सा ३ १३३ इति पद्येऽपि पौरस्त्या: १ ८३

श्रस्त्यनेको गिरां मार्ग: १ ४० इति पादादियमकम् ३ १६

तस्त्यभिन्नक्रिय: कश्चिन. २ ३१२ इति प्रौढाङ्गनाबद्ध- २ २०५

परिशिष्ट

इति मार्गद्वयं भिन्नम् १ १०१ इत्यारुह्य परां कोटिम् २ २८१

इति मुक्त परो युद्ध २ २६२ इत्याशीवचनाक्षेप: २ १४२

इति मुख्येन्दुराचिप्त: २ १६० इत्याह युक्तं विदुरः २ २७५

इति लक्ष्म्या: प्रयोगेषु २ २४४ इत्युत्साह: प्रकृष्टात्मा २ २६३

इति लौकिक एवायम् ३ १७३ इत्युदाहृतयो दत्ता: २ ३५३

इति वैदर्भमार्गस्य १ ४२ इत्येकव्यतिरेकोडयम् २ १८०

• इति व्यपेतयमक- ३ ३३ इत्येतदसमस्ताख्यम् २ ६८

इति श्लेषानुविद्वानाम् २ ३४५ इत्येवमादयो भेदा: २ १६६

इति सम्भाव्यमेवेतत् १ इत्येवमादिराक्षेप: २ १६६ בב

इति साक्षात्कृते देवे २ २७७ इत्येवमादे: सौभाग्यम् २ ५४

१ १५ इत्येवमादिस्थानेयम् २ २६६

इति हृद्यमहद्यं तु १ इत्येवं परुषान्षेप: २ १४४

इति हेतुविकल्पस्य २ इदं मघोन: कुलिशम् २

इतीदं नादतं गौडै: १ ५४ इद्मत्युक्तिरित्युक्तम् १ हर

इत्थं कलाचतुःषष्टौ ३ १७१ इदमन्धं तमः कृत्स्नम् १ ४

इत्यनङ्गजयायोग- २ १२२ इदमम्लानमालाया: २ २८७

इत्यनालोच्य वैषम्यम् १ ५० इदमस्वस्थचित्तानाम् ३ १३०

इत्यनुज्ञामुखनेवम् २ १३६ इदमाद्रस्मितज्योत्स्नम् २ ७८

इत्यनुद्धिन्न रूपत्वात् २ २६२ इन्दुपादा: शिशिरा: ३ १५७

इत्यनुप्रासमिच्छन्ति ५८ इन्दुबिम्बादिवोत्कीणम् २ ४१

इत्यनुर्जित एवार्थ: १ ७१ इववद्वायथाशब्दा: २ ५७

इत्यनेकप्रकोरोऽयम् २ २३८ इष्टं साधर्म्यवैधर्म्य- २ בב

इत्यपूर्वसमासोक्ति: २ २११ इह शिष्टानुशिष्टानाम् १ ३

इत्ययं संशयाक्षेप: २ १६२ ईदृशं वज्यते सद्भि: २ ५६

इत्यादिदीपकत्वेऽपि २ १०८ ईदृशं संशयायैव ३ १४१ इत्यादिदीपकान्युक्ता- २ १०२ उत्कएठयति मेघानाम् २ ११८

इत्यादिपाद्यमक- ३ ३७ उत्कषवान् गुणः कश्चित् १ ७६

इत्यादि बन्धपारुष्यम् १ ६० उत्कामुन्मनयन्त्येते ३ १३६

इत्यादि शास्त्रमाहात्म्य- ३ १५१ उत्पादयति लोकस्य २ १७२

काव्यलक्षणाश्लोकसृची २६१

उत्प्रवालान्यरसयानि २ २४० कथादि: सर्वभापाभिः १ ३८ उत्प्रक्षाभेद एवासौ २ ३५७ कदा नौ सङ्गमो भावी २

उत्सङ्ग शयनं सख्या: १ कन्याहरसासंग्राम- १ २६

उद्यन्नेव सविता :२ ३४s कन्ये कामयमानं माम् १ ६३

उदात्तापह्न तिश्लिष्ट- २ ६ कमले: समकेशं ते ३ २६

उदितैरन्यपुष्टानाम् ३ ३१ करेण ते रणष्यन्त- २६

उद्दिष्टानां पदार्थानाम् २ २७१ कराऽतिताम्रो रामाणाम ३

३ १४४ कराति सहकारस्य ३ ११

उद्धतां राजकादुर्वी ३ २५ कणस्य भूपसमिदम्

उद्यानमारुतोद्ूताः २ ३३६ कर्ता यद्युपमानं स्यात् २

उद्यानसहकाराणाम् २ २४६ कर्पूरपादपामश- ३ १६५ उपमानोपमेयत्वम् २ २२६ कलं कमुक्तं तनुमध्य- ३ ५ह

उपमापह्नतिः पूर्वम् २ ३०७ १०

उपमारूपकान्तेप- २ ३११ कलापिनां चारुतया ३ ५६

उपमैव तिरोभूत- ६६ कल्पदेशीयदश्यादि- ६०

उपोढरागाप्यबला ३ ५ू२ कविभावकृतं चिह्नम

उभयत्र पुमान् कश्चित् २०६ कान्तं सवजगत्कान्तम्

उभयव्यतिरेकोऽयम् २ १८२ कान्त्या चन्द्रमसं धाम्रा २ ५०

एकचक्रो रथो यन्ता २ ३२६ कापिलैरसदुङ्भविः ३ १७५

एकद्वित्रिचतुष्पाद- ३ २ कामाता घमतप्ता वा ३ १४३

एकवाक्ये प्रबन्धे वा ३ १३१ कामेणा बाणा निशाता: ३ १५८

एकाकारं चतुष्पादम् ३ ७० कामं कन्दुर्प चाएडाल: १ ६४

एकाङ्गरूपकं चैतत् २ ७६ कामं सर्वोऽप्यलङ्कार: १ ६२

एता: षोडश निर्दिष्टाः ३ १०६ कार्याक्षेप: स कार्यस्य २ १३४

एष राजा यदा लक्ष्मीम् १ ५३ कालकालगलकाल- ३

ऐन्दवादचिष: कामी ३ १८३ कालं कालमनालच््य ३ ३५

श्रज: समासभूयस्त्वम् १ काव्यशोभाकरान् धर्मान् २ १

कएठे काल: करस्थेन २ १२ काश्चिन्मार्गविभागार्थम् २ ३

कथं त्वद्वपलम्भाशा ३ १२ २ २६६

२६२ परिशिष्टे

किं तु बीजं विकल्पानाम् २ २ गुादोषानशास्नज्ञ: १ 5

किमयं शरदम्भोद: २ १६१ गुरुगर्भ भरक्लान्ता:

किं पद्ममन्तर्भ्रान्तालि २ २६ गुरो: शासनमत्येतुम् २

कुतः कुवलयं कर्रो १ १२३ गृहाणि नाम तान्येव १ ८६

कुब्जामासेवमानस्य ३ १०६ गौर्गो: कामदुधा सम्यक् १ ६

कुमुदानि निमीलन्ति १ ६४ चन्षुषी तव रज्येते २ १३१

कुमुदान्यपि तापाय १७७ चतुमुखमुखाम्भोज- १ १

कूजितं राजहंसानाम् २ ३३२ चन्दनप्रणायोद्न्धिः १ ४६

कृष्णार्जुनानुरक्तापि २ ३३७ चन्दनारएयमाधूय २ २३६

केन क: सह सम्भूय ३ १२२ चन्दनोदक चन्द्रांशु- २ ४०

२ २२५ चन्दनं चन्द्रिका मन्द: २ ३०३

कोकिलालापवाचाल: १ चन्द्रबिम्बादिव विषम् २ ३६

कोकिलालापसुभग: २ ३५२ चन्द्रमा: पीयते देवैः २

क्रीडागोष्टीविनोदेषु ३ ६७ चन्द्रातपस्य बाहुल्यम् २ २१४

क्षणं दर्शनविन्नाय २ १४६ चन्द्रारविन्दयो: कक्षाम २ ३७

च्िणोतु कामं शीतांशु: २ १७६ चन्द्रेण त्वन्मुखं तुल्यम् २ ३२

च्ितिविजितिस्थिति- ३ =५ चन्द्रे शरन्निशोत्तंसे १ ५६

खातयः कनि काले ते ३ १११ चन्ट्रोऽयमम्बरोत्तंस: २ १६२

गच्छ गच्छसि चेत् कान्त २ १४१ चपलो निदयश्चासौ २ २६६

गच्छ्ेति वक्तुमिच्छाि २ १४७ चरन्ति चतुरम्भोधि- २

गतिर्न्यायविरोधस्य ३ १७६ चराचराणां भूतानाम् ३ १६३

गतोऽस्तमर्को भातीन्दु: २ २४२ चारुचन्द्रमसं भीरु १ ५७

गतः कामकथोन्माद: २ २४६ २ १६३ गन्ता चेद्रच्छ तुर्गा ते २ १४५ चोला: कालागुरुश्यामाः ३ १६६

गाम्भीयप्रमुखरत्र २ ६६ छन्दोविचित्यां सकलः १ १२ गाम्भीर्येण समुद्रोडसि २ ६६ जगदानन्द्यत्येष: २ १७३

गिरा स्खलन्त्या नम्रेण ३ ११४ जयता त्वन्मुखेनास्मान् ३ १७ गुएजातिक्रियादीनाम् २ ३२१ जलं जलधरोद्ीर्णम् २ १०५

गुखतः श्रागुपन्यस्य १ २१ जहि शत्रकुलं कृत्स्नम् १३२

२६३

२ ७ त्वदपाङ्गाह्वयं जैत्रम् २ २५२ जातिक्रियागुराद्रव्यस्वभाव- २ १३ त्वदपितद्दशस्तस्या: जितः प्रकृष्टकेशाख्य: ३ ११८ त्वदाननमधीराज़म् ४४ जित्वा विश्वं भवानत्र २ ११६ त्वदाननमिवोत्निद्रम् जीविताशाबलवती २ १३६ त्वन्मुखं कमलेनेव १६ ज्ञय: सोऽर्थान्तरन्यास: १६७ त्वन्मुखं कमलं चेति तत्कथाख्यायिकेत्ये का २८ त्वन्मुखं पुएडरीकं च २ १११ तत्पदव्यां पदं धत्ते २ ६४ त्वया कर्णोत्पलं कर्णे २ १०६ तथापि कटु कर्णानाम् ३ १५५ त्वय्येव त्वन्मुखं दृष्टम् तदल्पमपि नोपेच्यम् १ ७ त्वं समुद्रञ्च दुर्बारी १८३ तद्स्ततन्द्रैरनिशम् १ १०५ दच्िसाद्ररुपसरन् ३ १५० तदिद्ं वाड्मयं भूय: ? ३२ दएडे चुम्बति पझ्मिन्या ३ ११० तदुपश्लेषणार्थोडयम् २ २३१ दशत्यसौ परभृत: २६४ तदेतत्काव्यसर्वस्वम् १ १०० दिवो जागति रक्षाये २ ४६ तदेतद्वाऊायं भूय: ३२ तद्गरूणां लघूनां च १ ८१ दुष्करं जीवितोपायम् १५२ तनुमध्यं पृथुश्रोशि २ ३३४ दूरकार्यस्तत्सहजः २ २५१ तव तन्वङ्गि मिथ्येव १२७ दूरे प्रियतमः सोऽयम् २ १३३ तव प्रिया सच्चरिता- ३ ४१ देवधिष्यमिवाराध्यम् ६०

तवाननमिवाम्भोजम् २ १८ देवानां नन्दनो देव: ३ ६३ तस्य चानुकरोतीति २ ६५ देशकालकलालोक- ३ १२६ तस्य मुष्ाति सौभाग्यम् २ ६३ ३ १६२ तस्य राज: प्रभावेण देशोऽद्रिवनराष्ट्रादि: ३ १८० दोलातिप्ररणत्रस्त- ३ १८२ तापसेनापि रामेण २ ३४२ दोषाकरेण संबध्नन् २ ३१० ताम्राङ्ुलिद्लश्रेणि २ ६६ दोषानपरिसंख्येयान् ३ १०७ तुएडैराताम्रकुटिलै: २ दोषाभासो गुणः कोऽपि २ २७० तेडमी प्रयोगमार्गेषु २ २५२ धनं च बहु लभ्यं ते २ १३७ तेषु वेष्वयथारूढम् ३ १६४ धराधराकारधरा ३ ७ू सैः शरीरं च काव्यानाम् १ १० २ १२६

२६४ परिशिष्टे

२ १३० नानावस्थं।पदार्थानाम् २

२ १७६ नायकेनैव वाच्यान्या १ २४ ध्रुवं ते चोरिता तन्वि २ २७२ नासिक्यमध्या परितः १ ११४ न कठोरं न वा तीच्साम् २ ३२२ ना स्थेयःसत्त्वया वर्ज्यः ३ ५४ नगरार्णवशैलतु- १६ निगृह्य केशेष्वाकृष्टा २ २८० न चिरं मम तापाय २ १३५ निगृह्य नेत्रे कर्षन्ति ३ १३ न जातु शक्तिरिन्दोस्ते २ ३४ २ ३१३ न देवकन्यका नापि २ ३२३ निरायार्थ प्रयुक्तानि ३ १३६ न पझमं मुखमेवेदम् २ ३६ निर्णेतुं शक्यमस्तीति २ २१६ न पद्मस्येन्दुनिग्राह्य- २ २७ निवर्त्ये च विकार्ये च २ २३८ न पर्यन्तो विकल्पानाम् २ ६६ निवृत्तव्यालसंसग: २ २१० ३ ३८ १ न बद्धा भ्रुकुटिर्नापि २ ३२४ निसर्गादिपदुरत्र २ २०२ न मन्दयावरजित- ३ ५७ निस्त्रिंशत्वमसावेव २ ३१७ न मया गोरसाभिज्ञम् ३ १०८ नूनं नुन्नानि नानेन ३ ६५ न मीलयन्ति पद्मानि २ ८३ नृत्यन्ति निचुलोत्सङ्ग २ १०३ नयनानन्दजनने ३ नेदशं बहु मन्यन्ते १ ७५ नयानयालोचनया ३ ४६ नैकोऽपि त्वादशोऽद्यापि २ ४७ न रथा न च मातङ्गा: २ ३२५ नैतन्मुखमिदं पद्मम् २ ६४ नरा जिता माननया ३ ५५ नैसर्गिकी च प्रतिभा १ १०३ न लिङ्गवचने भिन्ने २ ५१ न्यूनमप्यत्र यैः कैश्चित् १ नलिन्या इव तन्वङ्गया: २ ४५ पञ्चानां पाए्डुपुत्राणाम् ३ १८५ न विद्यते यद्यपि १ १०४ पदसन्धानवृत्त्या वा १ ६६ न श्रद्दधे वाचम् ३ ६५ पद्मसंमीलनादत्र २ २६० न. संहितां विवत्ामि ३ १५६ न स्तूयसे नरेन्द्र त्वम् : पद्मं तावत् तवान्वेति २. २० २ १६५ पद्मं बहुरजश्चन्द्र: २ ३० न स्पृशत्यायुधम् ३ १२१ नाघातं न कृतं कर्णे पद्मानामेव दएडेषु २ ३१८ २ १५५ बादिनोऽमदना घी: स्वा पद्मान्यर्काशुनिष्ठयूताः १ ६६ ३ ७५ पश्मिनी नक्तमुन्निद्रा ३ १६७

काव्यलक्षसाश्लोकसूची

पद्यं गद्यं च मिश्रं च १ ११ प्रमेयोऽप्यप्रमेयोऽसि ३ पन्थाः स एष विवृतः २ ३६५ प्रवृत्तव प्रयामीति १५३ पयोधरतटोत्सङ्ग- प्रसादवत् प्रसिंद्धार्थम ४५ पयोमुच: परीतापम् २ १७१ १६७ परदाभिलाषो मे ३ १३४ प्राक् प्रीतिरदशिता सेयम परम्पराया वलवा ३ ६४ प्रागभावादिरूपस्य २ २५० परं प्रहृत्य विश्रान्त: १ ६.९ प्रावृषेएथर्जलधरैः २ ३३३ परस्परोपकारित्वम् २ ३६२ प्रीत्युत्पादनयोग्यस्य २ २३५

परागतरुराजीव ३ २७ प्रेयः प्रियतराख्यानम २७३ पवनो दत्षिण: पर्णाम् २ बघ्नन्नङ्गपु रोमाव्न्म् २ ११ पश्चात् पर्यस्य किरणान् २ २५५ बन्धुत्यागस्तनुत्याग: ३

पश्याम्यनङ्गजातङ्क- ३ १४२ बिभर्ति भूमेर्बलयम् ३ ६१ पाणिपद्मानि भूपानाम २ २५७ ३१ पातु वो भगवान विष्णु ३ २८ भगवन्ती जगन्नेत्रे २ पायं पायं तवारीणाम् २६ भगिनी भगवत्यादि १ पिबन्मधु यथाकामम् २ १०४ भवाहशा नाथ न ३. ४२

पुंसः पुराणदाच्छिद्य २ ३४३ भवानिव महीपाल: २ ५३

पूर्वत्र शब्दवत् साम्यम् २ १६४ भाविकत्वमिति प्राहुः ३६१

पूर्वतराशयमाहात्म्यम ३०१ भुजङ्गभोगसंसक्ता २ ३४४

(Y' पूर्वशास्त्राणि संहत्य १ २ मञ्जरीकृत्य घर्माम्बु पूर्वस्मिन् भेदमात्रोक्ति: १६0 मएडलीकृत्य बहारि १ ७०

पूष्णायातप इवाह्रीव ४२ (' मतान्धुनानारमताम ३ ४६

प्रतिज्ञाहेतुदृष्टान्त- ३ १२७ मदनो मदिराच्ीणाम ३

प्रतिपक्षप्रतिद्वन्द्वि- २ ५८ मदपाटलगएडेन प्रतिबिम्बप्रतिच्छन्द- मदरक्तकपोलेन प्रतिषेधोक्तिराक्षेप: २ १२० मधुपानकलात् कठान १७४

३ IS प्रतीयमानसौच्म्यादि- २ १६३ मधुरं मधुरम्भोज- १३८ ५१ p' प्रत्याचच्ानया हेतून मधुरं रसवद् वाचि

प्रभावतो नामन ६३ मधुरा रागवधिन्य: ३१५

२६६ परिशिष्टे

मधुरेसदशां मानम् ३ २० मेघनादेन हंसानाम् ३

मध्यन्दिनार्केसन्तप्ः २ २२० २ ३६४ मनोभव तवानीकम् ३ यत्न: सम्बन्धविज्ञान- ३ १४६ मनोरथप्रियालोक- ३ १४० यत्नाक्षेप: स यत्नस्य २ १४८

मन्दानिलेन चरता ३ १६० यथा कथव्रि्त् सादृश्यम् २ १४

मन्दो गन्धवह: क्षार: २ १०४ यथेन्दुरिव ते वक्त्रम् २ २३० मन्ये शक्के ध्रुवं प्रायः २ २३२ यदपीतादिजन्म स्यात् २ २००

मया मयालम्ब्यकला- ३ यदि किश्ित भवेत् पद्मम् २ २४ मय्येवास्या मुखश्री: २ २३ यदि निन्दन्निव स्तौति २ ३४१ मल्लिकामालभारिएय: २ २१३ यदि लेपनमेवेष्टम् २ २२७

महाराष्ट्राश्रयां भाषाम् १ ३४ यदि सत्येव यात्रा ते २ १४३ महीभृङ्गरिकटकः २ ३१६ यम: कुवेरो वरुणः २ ३२६ मही महावराहेख १ ७४ यया कयापि श्रुत्या यत् १ ५२ मानमस्या निराकर्तुम् २ २६७ यशश्च ते दिन्तु रजश्च ३ ६० मानयोग्यां करोमीति २ २४१ यस्या: कुसुमशय्यापि २ २८४ मानिनी मा निनीषुस्ते ३ १६ यः स्वरस्थानवर्णानाम् ३ ८३ मानेन मानेन सखि ३ याति चन्द्रांशुभि: स्पृष्ठा २ ३४८ [मानेर्ष्ये इह शीर्येते] पृ: २६७ यानमानयमारावि ३ ७६ मिश्राणि नाटकादीनि १ ३१ यामताश कृतायासा ३ ७४ मुक्तकं कुलकं कोश: १ १३ याम यामत्रयाधोना ३ ३६

मुखचन्द्रस्य चन्द्रत्वम् २ ह? युवैव गुणावान् राजा २६७ मुखपङ्कजरङ्गडस्मिन् २ योगमालात्मकं नाम ३ १०४ मुखादित्वं निव्त्येव २ यो लिम्पत्यमुना तुल्यम् २ २२६ मुखेन्दुरपि ते चसिड २ रत्नभित्तिषु संक्रान्तैः ३०० [मुग्धा कान्तस्य यात्रोक्ति-] पृः ११२ रमणी रमसीया मे ३ १८ मुदा रमणमन्वीत ३ ३० रवेण भौमो ध्वजवति- ३ ४७ मृगेक्षणाङ्कं ते वक्त्रम् २ ३५ रागमादर्शयन्नेषः २ ३१६ मृणालबाहु रम्भोरु २ ३३५ राजकन्यानुरक्तं माम् २ २६४ मृतेति प्रेत्य संगन्तुम् २ २७८ राजन्वत्य: प्रजा जाता: ३ ६

काव्यलक्षसाश्लोकसूची

राजहंसोपभोगारहम 50 वारणो वा रणोदाम: राजितैराजितैच्एयेन ३ १० विकसन्ति कदम्बानि

राजीवमिव ते वक्त्रम् १६ विजितान्नभवद्वषि ३ १२० राज्ञां विनाशपिशुन: ३ १=१ विनायकेन भवता ३ ६ =. ६६ राज्ञां हस्तारविन्दानि २ २५६ १७ रूढमूल: फलभरैः २ २०७ विरुद्धानां पदार्थानाम् २ ३३१

७६ विरोध: सकलोऽप्येष: ३ १७६ रे रे रोरुरुरूरोरु- ३ विवचया विशेषस्य २ २१२ रोषाक्षेपोऽयमुद्रिक्तः २ १५४ २ ३१८

लास्यच्छलितशम्यादि १ ३६ विशदा विशदामत्त- ३ १५ लिम्पतीव तमोऽङ्गानि २ २२४ विशेषससमग्रस्य २

लीलास्मितेन शुचिना ३ ४३ विशेष्यमात्रभिन्नापि २ २०६ लुप्ते पदान्ते शिष्टस्य ३ १५४ विश्वव्यापी विशेषस्थः २ १६८ लेशो लेशेन निर्भिन्नम् २ २६३ विषमं विषमन्वेति ३ १५

लोकातीत इवात्यर्थम् १ विष्ुना विक्रमस्थेन २ १०१

वक्त्रं चापरवक्त्रं च १ २६ वीरशृङ्गारयोर्भावी ३ १७० वक्त्रं निसर्गसुरभि २ २०१ वीर्यात्कर्षस्तुतिनिन्दा

वनान्यमूनि न गृहा- २४७ व्यक्तिरुक्तिकमवशात् ? ३६३ वंशवीर्यश्रुतादीनि १ २२ ३ हह

वर्णनां न्यूनताधिक्ये ३ १५६ व्युत्पन्नबुद्धिरमुना ३ १८७

वर्णानामेकरूपत्वम् ३ व्युत्पन्नमिति गौडीयै: १ ४६ वर्णावृत्तिरनुप्रासः १ ५५ शतपत्रं शरञ्न्द्र: २ ३३

वर्घते सह पान्थानाम् २ ३५१ शब्दहीनमनालच्य- ३ १४८ वल्गितभ्रुगलद्घर्म- २ ७३ शब्दार्थालंक्रियाश्चित्र- ३ १=६

वस्तु किश्वदभिप्रेत्य २ २०३ शब्देऽपि ग्राम्यतास्त्येव १ ६५ वस्तु किश्चिदुपन्यस्य २ ४६ शब्दोपात्त प्रतीते वा २ १७८ वहन्नपि महीं कृत्स्नाम् २ १८६ शब्दोपादानसादृश्य- २ १८७ वाक्यार्थेनैव वाक्यार्थः २ ४३ शयनीये परावृत्त्य ३ ११६ २ २६० शशीत्युत्प्रत्त्य तन्वद्गि २ २५

२६८ :परिशिष्ट

शस्त्रप्रहारं दृदता २ ३५४ समानरूया गौणार्था ३ १०० शिशिरांशुप्रतिद्वन्द्वि २ २८ समानशब्दोपन्यस्त- ३ १०३ शुक्ल: श्वेतार्चिषो वृद्धयै २ १०७ समासश्र बहुव्रीहि: ६१ शैशिर्यमभ्युपेत्यैव २ ३०४ समासातिशयोत्प्रेक्षा २ ५ श्यामलाः प्रावृषेशयाभि: २ १०० समुच्चयोपमाप्यस्ति २ २१ श्रव्यहंसगिरो वर्षाः ३ १६= समुदायार्थशून्यं यत् ३ १२८ श्रीदीप्ती हीकीर्ती ३ समुद्र: पीयते देवैः ३ १२६ श्रीमानमानमरवर्त्म- ३ ४४ संस्कृतं नाम दैवी वाक १ ३३ श्लाध्यैविशेषणैयुक्तम ७६ संस्कृतं सगबन्धादि: १ ३७ श्लिष्टमरपृष्टशथिल्यम् १ ४३ सरूपशब्दवाच्यत्वात् २ २६ श्लिष्टमिष्टमनेकार्थम् २ ३०८ सगबन्धो महाकाव्यम् १ १४ श्लेष: प्रसाद: समता १ ४१ सर्वत्र भिन्नवृत्तान्तैः १ १६ श्लेष: सर्वासु पुष्णाति २ ३६० सवपद्मप्रभासार- २ ३८ श्लोकेषु नियतस्थानम् ३ १५२ स वर्तमानान्षेपोडयम् २ :२४ स एष कारणाक्षेप: २ १३२ सह दीर्घा मम श्वासैः २ ३५० स एष श्लेषरूपत्वात् २ १८४ सहया सगजा सेना २ १२३ सकलापोल्लसनया ३ २२ सहिष्ये विरहं नाथ २ १५१ सकृद्द्विस्त्रिश्च योऽभ्यास: ३ ६७ सहोक्ति: परिवृत्त्याशीः २ ७ सङ्गयाता नाम संख्यानम् ३ १०१ सहोक्ति: सहभावस्य २ ३४६ सङ्गतानि मृगाक्षीणाम् २ ३३० साचिव्याक्षेप एवैष २ १४६ सङ्गमय्य सखीं यूना २ २६५ सा दिनामयमायामा ३ ७७ सत्यं त्रवीमि न त्वं माम् २ १२३ सा नामान्तरितामिश्र- ३ १२४ सत्यमेवाह सुगतः ३ १७४ सा नामान्तरिता यस्या: ३ १०२ सन्द्ष्टयमकस्थानम् ३ ५१ सा भवेदुमयच्छत्ना ३ १०५ सन्नाहितोमानम ३ ६६ सामायामा मायामासा ३८२,८७ सभासु राजन्नसुराहतैः ३ ४० सारयन्तमुरसा रमयन्ती ३ ४५ सभा सुराणामबला ३ सालं सालम्बकलिका ३ ३४ समं बन्धेष्वविषमम् १ ४७ सुखं जीवन्ति हरिणा: २ ३१६ समानया समानया ३ ७१ सुन्दरी सा न वेत्येष: २ १२६

काव्यलक्षणाश्लोकसूची २६६

सुराजि तहियो यूनाम् ३ ३२ स्मर: खरः खलः कान्तः १ ५ह सुरा: सुरालये स्वैरम् ३ ११३ स्मरानलो मानविवर्धितो यः ३ ६२ सूरि: सुरासुरासारि ३ ६४ स्मितपुष्पोज्ज्वलं लोल- सेयमप्रस्तुतैवात्र २ ३४० स्वजातिव्यतिरेकोऽयम् १६६़ सैषा हेतुविशेषोक्ति: २ ३२७ स्वभावमधुरा: स्निग्धाः २ ३१४ सोम: सूर्यो मरुद्भूमि: २ २७६ स्वभावाख्यानमुपमा २ 20 सोडयं भविष्यदाक्षेप: २ १२६ स्वयमेव गलन्मान- ३ २३ सौरसेनी च गौडी च १ ३५ हन्यते सा वरारोहा ३ १३८ स्तनयोजघनस्यापि २ २१५ हंसीव धवलश्चन्द्र: २ ५५ स्त्रीणां संगीतविधि- ३ १५३ हरत्याभोगमाशानाम २ १११ स्त्रीव गच्छति षस्ढोऽयम २ ५२ हरिपाद: शिरोलग्न- २ =१ स्थितिनिर्माणसंहार- ३ १४५ हतद्रव्यं नरं त्यक्त्वा ३ ११७ स्थितिमानपि धीरोऽपि २ १५५ हृद्यगन्धवहास्तुङ्गा: २ ११३ स्थिरायते यतेन्द्रियः ३ ३६ हेतुर्निवतनीयस्य २ २३६

स्नातुं पातुं बिसान्यत्तुम् २२१ हेतुश्च सूद्तमलेशौ च २ २३३

३ रत्नश्रीसमुद्दिष्टविशिष्टनामसूची

अन्त्यभसूर: २८१ महाराष्ट्रा: २४

अश्वघोष: ६१ माघ: १२

आचायशूर: ५६ मातृचेट: ६०,६२,६३

श्रान्वीक्षिकी ११४, २५२ मुरला २४

कम्बलः ६३ मेधावी ६७

कादम्बरी २१ यश:कीर्तिः २८१

कुन्तला २४ रघुवंशम् ८,३४

कोहल: २२ रत्नप्रभा २६ किरातार्जुनीयम् २१ राज्यपाल: २६२

जातकमाला २३, ३४ रामशर्मा ६६,२४४

तुङ्ग: २८१ लीलावतीकथा २०

दक्षिसासागर: १२४ रामायणम् ११

दमयन्तीचम्पूः २३ शब्दाथचिन्ताविवृतिः १४३

धमकीर्तति: शिंशुपालवधम्

नाव्यशास्त्रम् २२ श्यामवादी ६७

पागिनि: समन्तकूट: १२४ २ प्रवरसेन: २४ सिंहल: १२४ भरत: २२,१६६ सेतुबन्धम् २५ भामहः १७,१६,२०-२२,२७,२४० सौगतन्यायशास्त्रम् २७२ भारवि: मन्वादिस्मृतिः १६७ हयग्रीववधम् १५ २६६ हरिवृद्ध: २३,२४ मल्लनाग: २,६ हृषचरितम् १७

३००

४ रत्नश्रीसंगृहीतविशिष्टसन्दर्भसूची

अक कुटिलायां गतौ चान्द्रधातुपाठे [१.५३४] २३s अकोडकि दीर्घः चान्द्रव्याकरणे [x.१.१०६] २६४,=६७ अच्तणोराघूर्णनं वाक्यम् रक्नश्रिय: अग्निचित् कपिला स्री [?] ५२

अङ्गनासर्सी रम्याम् रत्नश्रिय: अएणो हिअएएहि हरिवृद्धस्य २४

अद्भुतप्रतिभया विशारदा: रत्नश्रिय:

अदृष्टया हरिसी दष्टः रत्नश्रिय: १५२

अद् याता वयं देव रत्नश्रियः ५२

अधरस्तव तन्वद्धि रत्नश्रिय: १०१

अधीत्य तावत् मातृचेटस्य ६१

अन्येषां दृश्यते चान्द्रव्याकरणे [x.२.१४५] अन्यः स्वरचितं तस्य भामहस्य [काव्यालङ्कारे] १७

अपि स्वदेहान् कालिदासस्य [रघुवंशे] ४

अभ्यासयोगेन शुभाशुभानि आचार्यशूरस्य [जातकमालायाम] ५ह

अभ्युदयनिःश्रेयसहेतुधर्मः वैशेषिकसृत्र ११

अयं कुणालो [?] ६६

अर्थप्रधाना प्रतिकर्मितेयम रत्नश्रिय: ८६

अर्थः प्रकरणं लिङ्गम् भतृहरे: ६०

अंशोकवनिकाचोद्यम् १५

आातः प्रादिभ्यः क: चान्द्रव्याकरणे [११.१४२] २३७

.शलस्यं यदि न भवेत् अश्वघोषस्य [?] ६१

३०१

३०२ परिशिष्टे

आरवर्तते स एवार्थः [?] ६१ आसारगुरुका वाणी [?] २६२ इति गदितुमवस्थाम् रक्नश्रिय: २७७ इत्थमप्रक्रमेणवम् रत्नश्रिय: १८५ इत्यलीकबुधमानदूषितम् रत्नश्रिय: २८० इयमाद्या विधे: सृष्टिः रत्नश्रिय: ११७ इष्टकेत्यादिना हरस्व: चान्द्रव्याकरणो १.२.७४ १३५ रन्नश्रिय: उज्जहार खुरत्तुएर- रक्नश्रिय: ४५ उत्कसठयति मेघानाम् रत्नश्रियः १०३ उपक्षेप: परिकर: भरतस्य [नाट्यशास्त्रे] १६८ उपमानेन तद्भावम् भामहस्य [काव्यालङ्कारे] १६२ उपमानेन तत्त्वं च भामहस्य [काव्यालङ्कारे] १६२ उपमानोपमेयत्वम् भामहस्य [काव्यालङ्कारे] ७३ उपायाद् वापि येजहेया: [?] १४३

उष्णमधुन्याय: ४५

ऊहइ अ विविह भासा [?] २४ ऋजुस्वभावो न च बध्यते रत्नश्रिय: ६४ एकस्तावद् रचययतुमलम् [?] ६१ एषा किंशुकराजी रन्नश्रिय: १६३ कथं कथामार्ग- मातृचेटस्य [?] ६२ कन्याहरएसंग्राम- भामहस्य [काव्यालङ्कारे] २० कवेरभिप्रायमशब्दगोचरम् [?] ३१ क: पद्मनालदलकेसर- [?] १३१ कस्यचित् सहसोत्थानम् रत्नश्रिय: ४३ कांचिदेषा सुरस्त्रीणाम् रत्नश्रिय: ११६ कान्ते इन्दुशिरोरत्ने भामहस्य [काव्यालङ्कारे] २६७

विशिष्टसन्दर्भसूची

काव्यान्यपि यदीमानि भामहम्य [काव्यालक्कारे] २४० किमयं शशी न स दिवापि भामहम्य [काव्यालक्गारे] कीतयो विदुषां तुङ्गमहीधर- रन्नश्रिय: २८१

कृतो ज्ञानमयः श्रीमान रन्नश्रिय:

कृत्यव्य क्तद्युतय: रत्नश्रिय: कृशतरगुणपूर्णम रत्नश्रिय: कोकिलालापवाचाल: रत्नश्रिय: ३३

खलजनपरिनिन्दया र्न्नश्रिय:

गतोऽस्तमर्को।भातीन्दु: भामहस्य [काव्यालक्कारे] १४६

गत्वा देशान्तरं वित्तम् रत्नश्रिय: २१३ गान्धव त्रिविधं विद्यात् भरतस्य [नाट्यशान्र] २६८

गुञ्जद्भृङ्गमिवाम्भोजम् रत्नश्रिय:

गुसालवमपि सन्तः रक्नश्रिय: गुऐोभ्य एव [?] ६१ गुसौघपुरयस्य मातृचेटस्य [?] ६४ गौडीयमिदमेतत्तु भामहस्य [काव्यालङ्कारे] गौडेश्वक्षरडम्बर: वासस्य [हर्षचरिते] ३४ ग्रन्थस्यतस्य सम्बन्धि रन्नश्रिय:

घोषलीग्रामकायस्थ- ६६

रत्नश्रिय: ३३

चन्द्रो हंस इवाभाति रक्नश्रिय: चिरन्तनो वा कविरद्य रक्नश्रिय: २७७

जगतां प्रीतिसवस्वम् रत्नश्रियः १६१

जगदेतत् प्रियासवम् रत्नश्रिय: १७३

जितेन्द्रियतया सादय रत्नश्रिय: २१३

जित्वा विश्वं भवानद्य रत्नश्रिय: १०३

जुम्भितं श्वसितम् रत्नश्रिय: १४६

त एत उपमादोषा: भामह्म्य [काव्यालङ्कारे]

३०४ परिशिष्ट

वतः प्रसादोत्तमसस्य- मातृचेटस्य [?] ६१

तद्धिकमथ तादशम् रन्नश्रिय: २७६

तद्रथहेतुसिद्धान्त- भामहस्य [काव्यालङ्कारे] २५३

तदप्यलं सोढुमपणडतात् मातृचेटस्य [?] ६४

तद्रूपं सर्वतो भिन्नम् धर्मकीर्तेः [प्रमाणवार्त्तिके] त्यज मानधने मानम् रत्नश्रियः २१३

तव तन्वङ्गि वदनम रत्नश्रिय: ६५

तस्य योनिमवेत् कएठ: भरतस्य [नाट्यशास्त्रे] २६८

ताए्डवमशक्नुवत्या [?] २६

तारयन्ति परमित्यति- रक्नश्रियः २७६

तामनुस्मृत्य पद्माक्षोम् रत्नश्रिय: १५८

ताम्बूलरागवलयम् भामह्स्य [काव्यालङ्गारे] १६२

कालिदासस्य [रघुवंशे] ३४

तीव्राभिषङ्ग प्रभवेण कालिदासस्य [कुमारसम्भवे] ३६

तुल्योदयोऽवसानत्वात् भामहस्य [काव्यालक्कारे] १६४

त्वन्नामग्रहणादेव रक्नशश्रिय: ४८

दहत्यपि नरेन्द्राणाम् रत्नश्रिय: दिगन्तबद्धनिर्घोषम् रत्नश्रिय: दुःखासिका किमियम् रन्नश्रिय: २७६ दूते सन्धानमायत्तम् कामन्दकस्य [नीतिसारे] १३ दृष्टिरामन्थरा ताम्रा रक्षश्रिय: १४६ दोषमेव गुणतो विगाहते रत्नश्रिय: २८० दोषेष्वेव निवेशयन्ति रत्नश्रिय: २७८ धाविता अपि ते दन्ता: रत्नत्रिय: ५१

न कदाचिदभूत् रत्नश्रिय: १५२ न किश्िन्मार्दवम् रत्नश्रिय: १८१ न खङ्गधारा निशिता रत्नश्रिय: १०१ नटयत: चान्द्रव्याकरणे [?] २६३

विशिष्टमन्द नसूची

रनन्दिग्रहात्यादि चान्द्रव्याकरणे [१११४ =_ नन्वहूं प्रगात एव रत्नश्रिय: न पठ्यते साधुजन: मातृचेटस्य [!] ६२ न प्रसीदसि तन्वद्धि रत्नश्रिय:

नमस्त्रयाय रवानाम र्नश्रिय:

नमः सम्पन्नकत्याय ग्न्नश्रिय: ३६ न वक्लापरवक्लाभ्याम भामहम्य [काव्यालङग'नं] न विष विषमं कि्वित ग्नध्िच:

न शम्त्रं निशितम रत् श्रय:

न सज्जनाद् दूरतर: [?] १५० न स्तनद्वयमेतत्ते रन्नन्रिय: नानाधात्वथगम्भीरा भामहस्य [काव्यालट्टरं] २४० नान्तमेति सुजन: रन्नश्रिय:

नामतोऽपि सुजन: रन्नश्रिय: नायकं प्रागुपन्यस्य भामह्म्य [काव्यालद्कार] १४ निन्दितं स्तुतमथापि रत्नश्रिय: निरस्तदौर्गत्य समृद्धि- रत्नश्रिय: ६६

निर्विशेषं न सामान्यम् रक्निय: निवृत्त निःशेषवशेषविप्लवम् रन्नाक्य: निवृति परमां र्वा्त्ति रननाश्रय:

निष्ठ्यतामति नाम [?] ५५

नीलया तव लोलानि रतश्रिय: १३=

नीला नेत्रद्युति: शुद्धा रत्नश्रिय: १३८

नृशंसो नृपतिः सोधयम् रन्नश्रिय: १०

नेयं विरौति भृङ्गाली भामह्स्य [काव्यालङ्कारे] १७३

पतन्त: पद्मगर्भेषु रत्नश्रिय: ३१

पझ्मिनीयं न सा तन्वी रत्नाश्रिय: १५२

पयोधरयुगे तन्वि रत्नश्रिय:

३०६ परिशिष्टे

परापचारेष्वतितीचण- मातृचेटस्य [?] ६४ परापवादेषु निरात्म- रत्नश्रिय: ६५ परिरम्भेषु रम्भोरु रक्नश्रिय: १३८ पायादपायतो लोकम् रत्नश्रिय: १६१

पुण्यानुभावाद्थ तस्य आचार्यशूरस्य [जातकमालायाम्] २७१ पुनस्तथैव स्थिति- रत्नश्रिय: ६५ पुनः प्रकर्षन्ति विशन्ति मातृचेटस्य [?] ६३ प्रतिज्ञाहेतुदृष्टान्तही नम् भामहस्य [काव्याल्क्कारे] प्रपश्यात्मानमेतस्मिन् रक्नश्रिय: ५२ प्रवर्तते नाकृतपुएयकर्मणाम् भारवे: [किरातार्जुनीये] ३१

प्रसन्नवाक् कायमनः रत्नश्रियः ६५

प्रसन्नशास्त्रषु सुभाषित. रक्नश्रिय: २७८ प्राखान् जुहोमि युद्धामौ रत्नश्रिय: १६८ प्रियंवद: च्षेपकृते रक्नश्रिय: ६५ प्रियां सखे सखेदाम् रन्नश्रिय: २१३ प्रिया नैवेयमन्यैव रक्नश्रिय: १७३ फलमुपचितमिदम् रत्नश्रिय: २७८

बिभर्ति भ्रान्तिमुद्धूत: रघश्रिय: ३३

बिभर्ति सकलामुर्वीम रत्नश्रिय:

बिभ्राणामानीलरुचम भारवे: [किरातार्जुनीये] २५=

बुद्धस्तोत्रग्रन्थनव्यापृतानाम [?] ७

भक्तिमानधिगुणाद् रत्नश्रिय: २८०

भवति सुभगमेव रत्नश्रिय: २७७ भिदादिषितोऽङ चान्द्रव्यकरणे [१.३.८६] २१६ भ्रमङ्गविगमस्त्वन्वि रत्नश्रिय: १५२ मतं खिलप्रायमिहास्ति रत्नश्रिय: ६६ मलमल्ल धारण चान्द्रधातुपाठे [१.४३४] ४४, १२६ मरह्ट्ठादेश संकेतएहिं २३ महेन्द्रमास्थाय महोक्षरूपम् कालिदासस्य [रघुवंशे] [?] ४६ मायावशेन लोकोऽयम् रत्नश्रिय:

मिथ्यादूषससाहसन रत्न्रिय: मुखरतावसरे विराजते भारवे: [किरानार्जुनये] मुखेन्दावेव ते तन्वि रतश्रिय: मुग्ेन्दुहसितज्योत्स्ना रन्नश्रियः मुख्यस्तावच्चतुर्वर्गः ग्न्श्रिय: 'S मुग्धो नरधिप: सन्नश्रियः १५६ यथातथा शक्यमिदम मातृचटस्य ६४ यत्र तेनैव तस्य स्यात् भामहम्य [काच्यालकारे] यत्रार्थः शब्दो वा आ्नन्द्वर्धनस्य [धवनिकारिकायाम] १३१ यथा यधा दूपणतत्पर: रत्नश्रिय: यदि काव्यशरीरस्य भामहस्य [काव्यालङ्कारे] १४ यटुक्तं त्रिप्रकारत्वम् भामहस्य [काव्यालक्कारे] 39

यश:कीतिरिति।ख्यातः रत्नश्रियः आचार्यकम्वलस्य ६३ रतिर्हासश्च शोकश्च भरतस्य [नाट्यशःस्त्र] ६६७ राजदन्तादिषु परम् चान्द्रव्याकरणे [?] २५४ लक्ष्मीघरपतेः कान्तम् रक्नश्रिय: २५१ लीलास्मितमितालाप- रत्नश्रिय: वक्तं चापरवक्त्ं च भामहस्य [काव्यालङ्कारे] वचनमिदमिदं च रन्नश्रिय:

वनाय पीतप्रतिबद्ध- कालिदासस्य गघुवंशे] १२८

वरं तथा तथागतो रत्नश्रिय: २१३ वराङगि तव दुर्वार- रतन्नश्रिय: १४६

वाक्यमनतगुएम् रत्नश्रिय: २७६

विकसन्ति कदम्बानि रक्नश्रिय: १०२

विनागमं तद्विदुपासनम् मातृचेटस्य [?] ६३

विद्ग्धमधुरस्निग्ध- रत्नश्रिय: ५१

विशालेऽत्र गिरौ हष्टः रक्नश्रिय: २५१

परशिष्टे

विशाला: श्रोशिषु क्षामा: रन्नशश्रिय: विशेषविज्ञानवितान- र्न्नश्रियः २७८ विस्मये च विषादे च वृत्तमाख्यायते यस्याम भामह्ग्य [काव्यालक्कारे] १६ वेपते श्वसिति रतश्रिय: ७० वैदर्भमन्यदस्तीति भामहग्य [काव्यालङ्कारे] वैशिष्टथमस्मिन रत्नश्रिय: ६७ व्याप्यादण चान्द्रव्याकरणो [१.२.१] २३७ शब्दभवं शब्दसमम् [?] २५ शास्त्रादेव हि सवत्र [?] ३ शास्त्रं मोहुनिवर्तनम धर्मकीर्त [प्रमाणवार्ततिके] २६४ शिशिश्यन्ति य एव रन्नश्रिय: २७६ श्लिष्ठस्यार्थेन संयुक्त: भामहस्य [काव्यालक्कारे] १६४ शिष्यते यदि रुषा रन्नश्रिय: शूरास्ते नयनिष्णाताः रन्नश्रिय: २१३ शृङ्गारहास्यकरुण- भरतस्य [नाट्यशास्त्रे] १६७ श्रवणममृतपूर्णम् रतश्रिय: २७८ श्रियः पतिः श्रीमति माघस्य [शिशुपालवघे] ११ श्रीमद्विशुद्धगुरत्न- रन्नश्रिय: १० श्रुतिः कुवलयं धत्ते रव्नश्रिय: शूरास्ते नयनिष्णाता: रन्नश्रिय: २१३ षडभिज्ञस्य व: पातु रननाश्रय: २१४ स एष साधु: रन्नाश्रयः ६५ सख्य होराज्ञां टच् चान्द्रव्याकरणे [x.४.७६) २६३ सतः प्रकाशानपि मातृचेटस्य [?] ६४ सत्यपावितराज्यस्य रत्नश्रिय: २१३ सद्दभवा सददसमा [?] २५ सद्वयोऽप्यद्वयः रत्नश्रिय: १८४ सन्दिग्धे हेतुव चनात् धर्मकीरते: [प्रमाणवार्तिके] २५३

विशिष्टसन्दर्मसूची

समग्रगगनायाम- मामहस्य [काव्यालक्कारे] समातिरिक्तव्यसनो समानवस्तुन्यासेन मातृ चेटस्य [1] भामहन्य [कवयलक्कारे] समाच्यमाणन्ततजः आचार्यशरम्य [जातकमालायाम्] रन्नश्रिय: सरसिजमनुविद्धम सर्वकार्यशरी रेषु कालिदासस्य [त्राभज्ञानशाकुन्तले] माघस्य [शिशु गल बधे] सर्वथा भुवनपावनात्मने १२ रन्नश्रिय: २=१ रनश्रिय: सम्भारमकरोद् बोधे: रन्नश्रिय: मंसारविषवृत्तस्य [?] SS सव्य हस्तनिपातञ्च साध्यनिर्देश: प्रतिज्ञा न्यायसूत्रे [१.१.३३] २५३ साध्यसाधनधर्माभ्याम् भामहृस्य [काव्यालङ्कारे] २५३ सामान्यगुणनिर्देशात् भामहस्य [काव्यालक्कारे] साश्चासाख्यायिका मता भामहस्य [काव्यालक्कारे] १८ सुखाय विपद: सन्तु रत्श्रिय: १२१ सुखाय मुधियां लक्षमी: रत्नाश्रय: १२१

सुखिनस्ते महात्मान: सत्नश्रियः १८५ सुदृष्टशास्त्रपि हि मातृचेटस्य [] ६३ सुराप्रयोगे प्रसृता रवत्रिय: २५१ सौजन्यगुएघोषस्य ६६

स्तनोन्नता तनुः स्त्रीणाम् रव्ाश्रियः १६४

स्थिरोदकेषु मातृचेटस्य [?] 5३

स्वगुणाविष्कितिम् भामहस्य [काव्यालक्वारे] १६

स्वयं निरामोदमपीह रत्रश्रिय: ६६

रत्नश्रिय: ७१

हं सा भ्रमन्ति पद्मानां रक्षश्रिय: ४४

३१० परिशिष्ट

हरन्ति हरिणाक्षीणाम् रन्नश्रिय: १०१ हीनतासम्भवः भामहस्य [काव्यालङ्कारे] =५ हेतुभिस्त्राणामुपेतम् [?] २५३ हेतुस्त्रिलक्षणो ज्ञय: भामहस्य [काव्यालङ्कारे] हेतुश्च सूच्मलेशौ च २५३ १४५ हेतोनिषेधनात भामहस्य [काव्यालङ्कारे] [?] १३०

शुद्धिपत्रम्

पृ: पं अरशुद्धम गुद्रम

१ १३ नष्टा नष्टं

११ १२ चनुवग चतुचग- २७ १५ अन्यो यम अन्यान्यम

४२ यमकारमादि- यकार आरदि-

४८ हृष्टि:म्नन्मुखे ५१ १० वार्तामि- वार्ताभि- ५६ ४ गभभर गर्भभर

५६ -रुत्सङ्गं: -रत्सङ्क

५६ १= श्रतेन श्रतेन ७५ २१ निरायपमा निसयोपमा

२३ नैकौडपि नैकोऽपि हंसीव हंसीव पूवरूपकम् पूर्वरूपकम्

६४ निवत्यव निवत्यैव л गुोत्व कर्ष गुणोत्कर्ष १०४ १ भविष्यदाक्षेपः, .. चेप

१०५ १० दूष्टं द्रष्टं १०७ शरदुष्टस्यानिरा- शरदुष्टस्य निरा

११४ १ विधा विद्या

११५ १२ सन्देहो न सन्देहो

११६ १४ मर्यान्त गमर्यान्त

१-१ युक्तकायुक्त युक्तायुक्तक [ स्य] १२५ १२ केवलं न केवलं

१२७ महार्य मवार्य

पं अ्रशुद्धम शुद्धम्

१२३ मूललं मूलं १३५ शरताद्दह्यमान- शरताद्ह्यमान- १४१ तिडन्तेनेतित्य- विङ्न्तेनेत्यति १६० १२ उद्विष्टानां उद्दिष्टानां १६७ २० अपवर्ता शरपकर्ता- १७० शासमत्येतुं शासनमत्येतुं २१६ २ व्यपेतयमकमव्यपेवं न व्यपेवयमकम् २६३ २२६ नटव: नदतः २६४ सहश: सदशम् २७५ कान- कला-