1. Kavya Mimamsa Rajashekara Ed. Dalal C.D. Ananthacharya E. University of Baroda 1 1924

GAEKWAD'S ORIENTAL SERIES

Published under the authority of the Government of His Highness the Maharaja Gaekwad of Baroda.

No. I

KAVYAMĪMĀMSA

THE DIRECTON GEER

Uibrary feg pe.

BENOYTOSH BHATTACHARYYA, M. A., ĢENERAL EDITOR

OEN'I LIR .: L

Acc. Date .... Oall No ...

राजशेखरविरचिता

काव्यमीमांसा

KAVYAMĪMAMSĀ

OF

RĀJASEKHARA 23988

1/30 EDITED WITH INTRODUCTION & NOTES

BY

THE LATE C. D. DALAL, M. A.

AND 39843

Sa4A R, A. SASTRY

THE DIRECTOR CONERAL 0 ARCGA Re-issue ( Corrected ) iLcrery Rag Nn

BARODA

CENTRAL LIBRARY IN G : A.

1924

Aoc. : 23988

Date .... 4-7-1956

Call No Sa 4 A Raj D.S.

Published by Newton Mohun Dutt, Curator of Libraries, for the Government of H. H. the Maharaja Gaekwad of Baroda.

Printed by Ramohandra Yesu Shedge, at the Nirnaya Sagar Press, 23, Kolbhab Lane, Bombay.

Price Rs. 2-4

CONTENTS.

PAGES.

Preface ... VII

Introduction X

Abbreviations .. XXVIII

Summary ... ... ... ... ... XXIX

Text ... १-११२ ...

Notes 113 ... ... ... ... ... ... ...

Table showing the portions borrowed from the Kâvya-

mîmâmsâ .. ... ... ... 140 ...

Index of verses ... 141 ... ... ...

Index of proper names ... 150 ... ...

Index of geographical names ... ... ... ... 152

THE DIRECTOR CENER OF ARCHAD (Library Regr No

INDIA

PREFACE.

The text of the Kavyamimansa has been based on two MSS. from the Pattan Jain Bhandars, designated A and B.

A is a palm-leaf MS. belonging to the Bhandar de- posited in the Vakhatji's Sheri in Foflia Wada. This is the very MS. mentioned by Dr. Peterson in his 5th Report. The MS. is very correct and reliable, but unfortunately it is incomplete and much injured. It is 13" x 18" with 5 lines on a side, and consists of 4-11, 13-25, 29-54 leaves and 8 much-injured pieces containing the ends of the 16th and the 17th chapters. The fourth leaf begins with अन्थभीरुप्रियार्थ (second chapter page 4 line 2nd), and the 54th leaf ends with nae the beginning of the 13th chapter (page 69 line 1). The first of the 8 much-injured leaves begins with वरनमुचिपुलोमप्रभृतयः दानवा: (page 88 line 23) and ends with इत्थं देशविभागो मुद्रामात्रेण (page 98 line 8). The MS. seems from its writing (which is Brahmanical and not Jain) to have been copied at about the end of the 13th century A. D. It is numbered only on the left side with numerical figures. This MS., being old and very correct, has been mainly relied upon as far as available.

B is a part of a paper MS. from the Bhandar de- posited in the Wadi Paraswanath's Temple at Pattan. It is a very beautifully-written old Jain paper MS. with numerical signs on the left and letters on the right to show the pagination. It contains two works (1) काव्यमीमांसा-कविरहस्य (leaves 1-31a lines 3) (2) कविरहस्य- वृत्ति a commentary on Halayudha's कविरहस्य (कविगुह्य) by रविधर्म (31a lines 4-55). The MS. was written, like most of the MSS. of this very important Bhandar, in the time of Jinabhadrasuri, the pontiff of the Kharatara gacchha in Samvat 1491 (A. D. 1434). The writer's colophon runs as follows :- शुभमस्तु लेखकपाठकयोः । छ। मंगलं महाश्रीः। छ। संवत् १४९१ वर्षे चैत्नवदि १३ शनौ श्रीखरतरगच्छे श्रीजिनभद्रसूरिविजयराज्ये भाण्डागारे काव्य- मीमांसा लिखितं ॥ छ ॥ श्री । छ। श्रीः छ। श्रीः। छः श्रीः। कल्याणमस्तु । छ। श्रीः । छ। श्रीः।

The portion of Ravidharma's Kavirahasyavritti begins :-.

VIII PREFACE.

ओं नमः सर्वशाय॥ पीत्वैव श्रुततोयानि यस्याः शुध्धन्ति देहिनः । मुनिहंससमाकी्णां तां नमामि सरखतीम्॥ कविगुह्यं प्रसत्त्यादिभावगम्यमनेकधा। यस्य येनोपसर्गेण धातोः कविपदं च यत्।। अर्थतः शब्दतो वापि समान्धातून्निबभ्नता। तथा हलायुधेनेदं कृतं कविरद्दस्यकम् ॥ आभासन्ति पदान्यत्र प्रचुराण्यपशब्दवत्। तद्विषमं स्वभावेन निबन्धनमपेक्ष्यते॥ ततष्टीका प्रसिद्धार्था व्याख्यातुरुपयोगिनी। मुग्धबुद्धिप्रबोधार्थ क्रियते रविधर्मणा॥ गुणान्वितां सुवर्णाद्यां बहर्था विपुलां घनाम्। इमामहं न मुश्रामि क्षुद्रभीतेर्युंगामि च।। नौरिवेह भवाम्भोधेरुत्ताराय सतामियम्। गाढबन्धसमायोगा मिद्यते न जडैर्दढा ॥। विचारयन्तु तां सन्तः मात्सर्येण विवर्जिताः । हलायुधकथाख्याने नूनं नारायण: क्षमः ।। Ends काव्यं हलायुधकृतं कविगुह्यनाम ख्यातेह तस्य रविधर्मकृताऽस्ति टीका। अभ्यस्यतां यदि वदन्ति बुधा विवादे स्पष्टक्रियेतरपदैर्विजयं लभन्ते ॥ छ॥ अपशब्दाभासाख्ये काव्ये टीका शतानि चतुर्दशानि। रचितानि कविरहस्यं नाम काव्यं समाप्तमिति ॥ संवत् १४९१ बर्षे वैशाखसुदि १ बुधे श्रीखरतरगच्छे श्रीजिनभद्रसूरिविजयराज्ये भाण्डागारे कविरहस्यं नाम काव्यमिदं लेखितेति। छ। शुभं भवतु कल्याणमस्तु लेखकपाठकयोः । छ। श्रीः। छ।श्रीः। छ।श्रीः। छ। श्रीः। छ। छ। श्रीः । The paper MS. contains the complete text of Kavya- mimansa-Kavirahasya and is generally correct. As it seems to have been copied from the palm-leaf Ms. in the Jesalmere Bhandâr, the copyist has occasionally erred in reading and transcribing the MS. Besides these, three MSS. of Hemachandra's Kavyanus'asana- viveka have been also utilized in the portion borrowed by Hêma- chandra from the Kavyamimansa. It may here be noted that a critical edition of Hemachandra's Kâvyânusasana with the Viveka is a necessity. The celebrated Jesalmere Bhandar also contains an old palm- leaf MS. of this work dated Samvat 1216, but it is reported to be

PREFACE. IX

not in a good state of preservation.1 It is a matter for regret that the valuable treasures of this Bhandar-one of the most important Bhandars-are not accessible even to Jain Sadhus.

The work of editing from such insufficient materials was somewhat difficult, but we have tried our utmost to make the best of the materials that were available, and have ventured to bring to light this important work of a famous writer in Sanskrit literature.

We have to thank the keepers of both these Bhandârs for lending their MSS. and especially Sheth Vadilal Hirachand, the keeper of the Bhandar of the Wadi Pars'wanath's temple, for putting at our disposal the rarest MSS. of the Bhandâr for publication in the Gaekwad's Oriental Series. Our hearty thanks are also due to Pravartaka Kantivijayaji for helping us in procuring the MSS.

1 The late Mr. Dalal, subsequent to the publication of this book, paid & visit to Jesalmer and collated the text with this palm-leaf MS. Variant readings have been incorporated in the present edition and this MS. is termed as C. It consists of two works (1) काव्यमीमांसा and (2) कविरहस्य comprising 90 and 74 leaves respectively and is 11" x 2" in size. The colophon of oysftuier runs a5 :- संवत् १२११ वर्षे फालाम वदि १ सोमदिने-B. B. b

INTRODUCTION.

The author of this first work in the Gaekwad's Oriental Series now presented before the public is Rajas'ekhara, the well- known author of the four dramas, Balaramayana, Balabhârata, Viddhas'âlabhañjikâ and Karpûramañjarî.

Râjas'ekhara's Ancestry. Rajas'ekhara calls himself in the Kầvyamîmânsâ as Yâyâvarîya1 ( born in the Yâyâvara family ). He seems to have been better known as Yâyâvara to his successors. Dhanapâla in the introductory verses to his Tilakamañjarî refers to him as Yayavara Kavi2. The author of the Udayasundarî refers to him simply as Yayavara3. and praises him for his dramatical skill.

1 यायावरीय: सक्किप्य मुनीनां मतविस्तरम्। p. 2. 1.11 "पञ्चमी साहित्यविद्या" इति यायावरीयः। p. 4. 1. 14 2 समाधिगुणशालिन्यः प्रसन्नपरिपक्रिमाः । यायावरकवेवांचो मुनीनामिव वृत्तयः॥ Tilakamafjari 33. 3 यायावरः प्राज्ञवरो गुणशैराशंसित: सूरिसमाजवर्यैः । नृत्यत्युदारं भणिते रसस्था नटीव यस्योढरसा पदश्रीः।। Udayasundarî 8th Uc'hc'hhvâsa.

This Udayasundari is a Champukatha composed by Sottala, a Vâlabha Kayastha of Latadesa, in emulation of Bana's Harshacharita, about Samvat 1050, in the reign of Vatsaraja and under the patronage of king Mummuniraja of Konkana. The author has over and above his own caste and lineage given about 25 verses in praise of old poets. It will be instructing to quote these verses; such verses are rare in Sanskrit literature.

लक्ष्मीभुजो भुवि सभापतयः क्व नाम सन्तीह सम्प्रति गुणेष्वनुरागवन्तः। ये हि प्रलीनखलरोलभरा: सुखेन ऋण्वन्ति संसदि कवीन्द्रसुभाषितानि॥ श्रीविक्रमो नृपतिरत्र पतिः सभानामासीत्स कोऽप्यसदृश कविमित्रनामा। यो वार्थमात्रमुदितः कृतिनां गृहेषु दत्वा चकार करटीन्दुघटान्धकारम्॥ हाले गते गुणिनि शोकभराद्वभूवुरुच्छिन्नवायजडाः कृतिनस्तथामी। यत्तस्य नाम नृपतेरनिशं स्मरन्तो हेत्यक्षरं प्रथममेव परं विदन्ति॥ श्रीहर्ष इत्यवनिवर्तिषु पार्थिवेषु नाम्नैव केवलमजायत वस्तुतस्तु। गीर्हर्ष एष निजसंसदि येन राज्ञा सम्पूजितः कनककोटिशतेन बाणः॥ सष्टं तदत्र युवराजनरेश्वरेण यहुष्करं किमपि येन गिर: श्रियश्च। प्रत्यायनं स्फुटमकारि निने कवीन्द्रमेकासनं समुपवेशयतामिनन्दम्॥

INTRODUOTION. XI

Some particulars about the ancestry of the author can be gathered from his dramas. He is very proud of his family and his literary

देव्या: सरोजदलधामनि हंसपृष्ठे लीलायितं चरणयोर्द्वितयेन यस्याः। सा किं रमामिषनिषण्णविलोचनेषु चिल्लाविपेषु ............ टं करोति। योऽप्यस्ति लोकतिलक: क्षितिपेषु कश्चिदेक: कृती स्वयमसावनुपासितोऽपि। निर्मथ्य पत्ररथनाथ इव द्विजिह्वान् क्षिप्तामृतं नभसि नेष्यति काव्यकुम्भम्॥ ये नाम केच्चिदमुना कवितारसेन व्यासादय: कृतधियो भुवनेषु सिद्धाः । तेषामुपासितपदाः कवयः किमन्यदासादयन्ति परमत्र सुवर्णसिद्धिम्। बाणस्य हर्षचरिते निशितामुदीक्ष्य शक्ति न केडत्र कवितास्त्रमदं त्यजन्ति। मान्दं न कस्य च कवेरिह कालिदासवाचां रसेन रसितस्य भवत्यवृष्यम्। I Uchchhvasâ. आसीदसीमस्फुरितोरुधामा वाल्मीकिरग्रण्यतमो मुनीनाम्। निर्वाणमार्गैकमहाध्वगोऽपि सम्पर्कितः क्वापि न यो रजोभिः॥ ब्राह्मीनिवासानुमित: स साक्षाद्देव: स्वयंभूरिति कीर्तितो यः। कोऽन्य: क्रमस्थापितवर्णसारां सष्टि कृती काव्यमयीं चकार॥ छन्दोविच्चित्रैनिंहितैः क्रमेण पदैः समन्तान्मसृणीकृतोऽन्तः । निषेव्यते वर्णमहाटवीषु यस्यैष दिव्यैरपि काव्यमार्गः॥ वंश: कवीनामुदियाय तस्मान्मूर्भा धृते भूमिभृतां गणेन। अच्छिद्रितेऽपि त्रिदशप्रतोषी वाणीगुणः स्फूर्जति कोऽपि यत्र॥ यस्मिन्नभूदग्रभवः कवीनां व्यासो मुनिर्यस्य गुणैविनेतुः। ध्वजच्छटेवोन्नतसोमवंशमालम्बिता वल्गति भारते गीः॥ कविर्गुणाब्धि: स च येन सष्टा बृद्दत्कथा प्रीतिकरी जनानाम्। या संविधानेषु सुसन्धिबन्धैः निपीड्यमानेव रसं प्रसूते॥ स कश्चिदालेख्यकरः कवित्वे प्रसिद्धनामा भुवि भर्तृमेण्ठः। रसप्टवेऽपि स्फुरति प्रकामं वर्णेषु यस्योज्जवलता तथैव।। ख्यातः कृती सोऽपि च कालिदास: शुद्धा सुधास्वादुमती च यस्य । वाणीमिषाच्चण्डमरीत्विगोत्रसिन्धोः परं पारमवाप कीर्तिः॥ बाण: कबीनामिह चक्रव्ती चकास्ति यस्योज्ज्वलवर्णशोभम्। एकातपत्रं भुवि पुष्पभूतिवंशाश्रयं हर्षचरित्रमेव॥। मान्यो जगत्यां भवभूतिरार्यः सारस्वते वर्त्मनि सार्थवाहः। वाचं पताकामिव यस्य दृष्टा जन: कवीनामनुपृष्ठमेति॥ सामन्तजन्मापि कवीश्वराणां महत्तमो वाक्पतिराजसूरिः।

वन्धः स विद्वानभिनन्दनामा विश्रम्भपात्रं च वचोऽधिदेव्याः। समर्पिता यस्य खलु स्वकीयकोशाधिकारेषु सुवर्णमुद्रा॥। यायावरः प्राज्ञवरो गुणज्ञैराशंसित: सूरिसमाजवर्यैः । नृत्यत्युदारं भणिते गुणस्था नटीव यस्योढरसा पदश्रीः ।। बभूवुरन्येऽपि कुमारदासभासादयो इन्त कवीन्दवस्ते। यदीयगोभि: कृतिनां द्रवन्ति चेतांसि चन्द्रोपलनिर्मलानि॥ तस्मिन्सुवंशे कविमौक्तिकानामुत्पत्तिभूमौ क्वन्विदेकदेशे। किश्रित्कविः सोट्टल इत्यजातनिष्पत्तिरासीज्जलबिन्दुरेव। यो वत्सराजेन वरेण राज्ञां लाटावनीमण्डलनायकेन्र। सूक्ष्मादृढस्तोकगुणाश्रितोऽपि मित्रीकृतो भानुमतेव पद्म:।।

XII INTRODUOTION.

forefathers.1 Akalajalada his great-grandfather was famous for his poetical gems.2 His verses were plagiarized by Kadambarirama in his drama.3 Surânanda, Tarala and Kaviraja also belonged to this family. Surananda seems to have been famous at the court of Chedi.4 It appears from his opinion quoted in the Kâvya- mîmansa that he had written some work on poetics. "Tarala was also a poet of some eminence. Nothing is known about Kaviraja. Rajas'ekhara's father Durduka or Duhika was a great minister ( Mahâmantri ), and his mother's name was S'ilavati.

Rajas'ekhara's caste. We have seen that Rajas'ekhara belonged to the Yayâvara family, but it is not clear whether he was a Brâhmana or a Kshatriya. His position as the Upâdhyâya of King Mahendrapala speaks in favour of his being a Brâhmana; while the name Rajas'ekhara and the fact that his wife was of the Chahuanae family may lead one to think that he was a Kshatriya.

Râjas'ekhara not a Sectarian. As the author of the Haravilâsa, Râjas'ekhara might be regarded to have been a staunch S'aiva, but from the quotations in the Kâvyamîmânsa' in praise of Vishnu, it seems that he was not a sectarian. On the other hand from the Mangala verse of the Haravilasa, it is clear that he believed

जडेन तेनोदयसुन्दरीति कथा दुरालोकिनि काव्यमागें। सारस्वतालोकलवैकटृष्टा सृष्टा कविम्मन्यमनोरथेन॥। सा चात्र देवीभवने निवृत्तशापार्तिना बाणकवीश्वरेण। कविश्रमोद्भूतकृपेण सम्यक् श्रुता धृता हृद्यभिनन्दिता च।। वागीश्वरं हन्त भनेऽभिनन्दम्थेश्वरं वाक्पतिराजमीहे। रसेश्वरं स्तौमि च कालिदासं बाणं तु सर्वेश्वरमानतोऽस्म।। 8th Uchchhvasa. 1 समूतों यत्रासीद्वणगण इवाकालजलद: सुरानन्द: सोऽपि श्रवणपुटपेयेन वचसा। न चान्ये गण्यन्ते तरलकविराजप्रभृतयो महाभागस्तस्मिन्नयमजनि यायावरकुले।। Balaramayana I-13. 2 अकाळजलदेन्दोः सा हधा वचनचन्द्रिका। नित्यं कविचकोरैयों पीयते न च हीयते॥ Râjas'ekhara quoted in the Sûktimuktâvali. 3 अकाळजलदश्लोकैश्चित्रमात्मकृतैरिव। जातः कादम्बरीरामो नाटके प्रवरः कविः॥ Ibid, 4 नदीनां मेकलसुता नृपाणां रणविग्रहः। कवीनां च सुरानन्दश्वेदिमण्डलमण्डनम्।। Ibid. 5 यायावरकुलश्रेणेर्द्दारयष्टेश्च मण्डनम्। सुवर्णवर्णरुत्विरस्तरलस्तरलो यथा॥ Ibid. 6 चाहुआणकुलमोलिमालिआ राअसेहरकइन्दगेहिणी। भच्तुणो कशमवन्दिसन्दरी सा पअ्यिदुमेअमिच्छइ।। Karp. 1-11 7 pp. 42, 43.

INTRODUCTION. XIII

in the unity of the three godheads. It appears from the 1Yas'as- tilaka Champu of Somadeva that in Rajas'ekhara's works honour was done even to Jinas when occasion arose. His wife an accomplished lady. Rajas'ekhara quotes. thricea in the Kayyamimansa the opinion of his wife Avantisundart. It would thus appear that she had composed some work on rheto- rics. The Karpuramanjart was also first acted at her desire. Râjas'ekhara's date. It is understood from the prologues of Rajas'ekhara's dramas that he was the Upadhyaya of Mahendra- pâla, king of Kanouj, and was also patronized by his son and suc- cessor Mahipala. The Siydoni inscription tells us that king Mahêndrapala was reigning in 903 and 907 A. D. and Mahtpâla in 917 A. D. ( Epigraphia Indica Vol. I, p. 171 ). Independent of his references to King Mahendrapala of Kanouj in his works, we can fix his date from other sources too. He quotes in the Kâvyamimânsa Vakpatiraja3, the author of Gaudavaho, and also Udbhata4 who was the Sabhapati of Jayapida, king of Kashmir, who reigned from 779 to 813 A. D., and quotes Anandavardhana5 who flourished in the reign of Avantivarma of Kashmir (857-884 A. D. ). Râjas'ekhra is also referred to by Somdeva in the Yas'astilaka Champû which was completed in 960 A. D. and praised by Sottala who flourished about 990 A. D. From this we can conclude that Rajas'ekhara lived about 880-920 A. D.

1 कुमारमाघराजशेखरादिमहाकविकाव्येषु, तत्र तत्रावसरे भरतप्रणीते काव्याध्याये, सर्वजनप्रसिद्धेषु तेषु वेषूपाख्यानेषु च, कथं तद्विषया महती प्रसिद्धिः । ( 4th Âs'vâsa, pt. II, p. 113. ) 2 "इयमशक्तिर्न पुनः पाकः" इत्यवन्तिसुन्दरी। p. 20 "विदग्धभणितिनिवेधं वस्तुनो रूपं न नियतस्वभावम्" इति अवन्तिसुन्दरी। तदाह- 'वस्तुस्वभावोऽत्र कवेरतन्नो गुणागुणावुक्तिवशेन काव्ये। स्तुवन्निबन्नात्यमृतांशुमिन्दुं निन्दंस्तु दोषाकरमाह धूर्तः॥' p. 46 "अयमप्रसिद्ध: प्रसिद्धिमानहम्, अयमप्रतिष्ठः प्रतिष्ठावानहम्, अप्रक्रान्तमिदमस्य संविधानकं प्रक्रान्तं मम, गुडूचीवचनोडयं मृद्धीकावचनोडहम्,अनावृतभाषाविशेषोडयम् अहमादृतभाषाविशेषः, प्रशान्तशातृकमिदम्, देशान्तरितकर्तृकमिदम्' उच्छन्ननिबन्धनमूलमिदम्' म्ले्छितकोपनिबन्धनमिदमित्येवमादिभि: कारणै शब्दहरणे अर्थदरणे चाभिरमेत" इति अवन्तिसुन्दरी। p. 57 3 "न" इति वाक्पतिराजः p. 62. "तस्य च त्रिधाऽभिधाव्यापारः" इत्यौद्धटा: pp. 22 and 41. 5"प्रतिभाव्युत्पत्त्यो: प्रतिभा मेयसी" इत्यानन्द: P.16.

XIV INTRODUCTION.

Râjas'ekhara a Kavirâja. Râjas'ekhara calls himself not a Mahâkavi, but a Kavirâja.1 According to the Kâvya- mîmânsâ there are ten2 stages of poetical skill. The sixth is that of a Mahâkavi3 and the seventh that of a Kaviraja. Kavirâja is de- fined* as one who is unrestrained in various languages, various sorts of poetical compositions and various sentiments. Thus a Kavirâja is one stage further than a Mahakavi and Kavirajas are rare5. The sequence of Rajas'ekhara's known works and his undiscovered works. From the Karptramanjari 1-9, it is understood that Rajas'ekhara began his literary career as a Bâla- kavi, so called from his Balaramayana and Balabhârata. It is thus evident that these two dramas are his early productions; so also Viddhas'âlabhañjikâ. The Karpûramañjarî and the Kâvyamîmânsâ are his later productions, as by this time he had achieved fame as a Kaviraja. Verses from his three Sanskrita dramas are found quoted in the Kavyamîmânsâ. Hemchandra in his 'Kavyanusasanaviveka (page 335) gives the example of Rajas'ekhara's Haravilasa as a poem bearing the name of its author. The same author quotes two verses from Haravilasa both evidently from the first canto. The first' is the benedictory verse of the poem, while the second8 pertains to the description of the bad and the good. "Uijvaladatta also quotes® one half of a verse from the Haravilâsa. This Haravilasa, a mahâprabandha, must have been his

1 वालकई कइराओ ( Karpuramafjari I. 9). 2 दश च कवेरवस्था भवन्ति (p 19). 3 योऽन्यतमप्रवीण: स महाकविः (p. 19). 4. यस्तु तत्र तत्र भाषाविशेषेषु, तेषु तेषु प्रबन्धेषु, तस्मिस्तस्मिंश्च रसे स्वतन्त्रः स कविराज: (p. 19 ). 5. ते यदि जगत्यपि कतिपये (p. 19). 6 सवनामाङ्कता यथा राजशेखरस्य हरविलासे 7 आशीर्यथा हरविलासे- ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म श्रुतीनां मुखमक्षरम्। प्रसीदतु सतां स्वान्तेष्वेकं त्रिपुरुषीमयम्।। सुजनदुर्जनस्वरूपं यथा हरविलासे- इतस्ततो भषन्भूरि न पतेत्पिशुनः शुनः। अवदाततया किश्च न मेदो हंसतः सतः॥ 9 दशाननक्षिप्तखुरप्रखण्डितः क्वन्विद्गतार्धों हरदीधितिरयथा। इति इरविलासे. ii-28.

INTRODUCTION. XV

mature production as a Kaviraja. Here either in the first or the last canto, but most probably in the first, may be found appreciatory verses about poets (Vis'eshakavipras'ansa) quoted in Jahlana's Sukti- muktavalt. Generally the poet's family-history and praise of old poets are given in Âkhyâyikâs and Kathâs such as the Harshacharitra, the Tilakamñjart and the Udayasundart; but references to old poets are also made in the Mahâkâvyas. Mankhaka in his S'rikantha- Charita refers to old and contemporary poets and Somes'vara in the first canto of his Ktrtikaumudt eulogizes old poets. This prac- tice of eulogizing the old poets in the beginning of a poem is also found in Prakrita poems of the 12th century e. g. in the S'antinatha- charitra of Devachandra, guru of the great Hemachandra. Some say that Rajas'ekhara wrote a work named Kavivimars'a, wherein are to be found the appreciatory verses attributed to him in the Suktimuktavalt; but it does not seem probable that Râjas'ekhara, should ever have written any such work when he had composed such a large work as the Kavyamimansa with 18 adhikaranas. It was conjectured that the appreciatory verses may occur in the Kâvyamimânsa; but these verses do not occur in the first Adhikarana, nor is there possibility of their being found in other adhikaranas, as the first adhikarana alone, judging from the contents of the "whole work, seems to contain such matter. Besides the Haravilasa, Rajas'ekhara composed a work, named Bhuvanakos'a, on the world's geography. At the end of the 17th chapter of the Kavyamimânsa he refers the reader to this work1 for detailed information about the world's geography. Ujjvaladatta quotes a line from Râjas'ekhara about synonyms2 of S'iva. This may be found either in the Haravilasa or in some unknown lexicon of Rajas'ekhara. It will thus appear that Rajas'ekhara was an extensive writer and might have written more works than those hitherto known.

The present work only the first part of the Kâvya- mìmânsâ. From the first chapter S'astrasamgraha, we understand

इत्थं देशविभागो मुद्रामात्रेण सूत्रित: सुधियाम्। यस्तु जिगीषत्यधिकं पश्यतु मज्जुवनकोशमसौ। p. 98. 2 चण्डीकान्तो भगाली च लेलिहानो वृषध्वजः । (ii-76)

XVI INTRODUCTION.

that the author planned a very large work; but unfortunately only the first adhikarana is hitherto available. From remarks like रीतयस्तु तिस्त्रस्तास्तु पुरस्तात् (p. 10, 1. 5), तमौपनिषदिके वक्ष्यामः (p. 11, 1.10), it is clear that he had in his mind the execution of the whole work planned out in the first chapter. Whether he succeeded in this and composed the whole work, wa have no sufficient data to determine. Alankaras'ekhara1 however has quoted 2 verses from Rajas'ekhara. The verses, if they really belong to our author, may have been taken from the ft adhikarana of the Kavyamimansd. The same work also quotes another verse2 which seems to be in the afas adhikaraņa.

The style of the Kâvyamimansa. As the work is some- what on the lines of a Sutra-work, like Kautilya's Arthas'astra and Vâtsyâyana's Kâmasutra, its styleis also more or less aphorism-like; and it is no wonder that it is terse and vigorous; charming and pleasing to the ears. The passages and phrases borrowed from the Arthasastra and the Kamasutra will be referred to in the notes.

The Kavyamîmansa and later writers on rhetorics. It will be easily seen that Hemachandra has borrowed about one fourth of the present work in his Kavyanus'asanaviveka. Chapters 17th and 18th are verbally copied with slight changes in the order. Vagbhata, son of Nemikumara, has also borrowed the same por- tion in the 1st and 5th chapters of his Kavyanus'asana from Hemachandra with some changes, substituting his own verses in some places. Later writers of Kavis'ikshas, like Kshemendra, Amara, Vinayachandra and Deves'vara, seem to have been indebt- ed to the Kavyamtmansa for some of the topics treated in their

1 तदाह राजशेखर :- समानमधिकं न्यूनं सजातीयं विरोधि च। सकुल्यं सोदरं कव्पमित्याधयाः साम्यवाचकाः॥ अलक्कारशिरोरलं सर्वस्वं काव्यसम्पदाम्। उपमा कविवंशस्य मातैवेति मतिर्मम। अलक्कारशेखरे-एकादशे मरीचौ. 2 उस्पाटितैरनभोभीतैः शैलैरामूलबन्धनाद्। तांस्तानर्थान् समालोक्य समस्यां पूरयेत्कविः ॥ अलक्कारशेखरे-एकोनविशतौ मरीचौ.

INTRODUOTION. XVII

works. The author of the Sarasvatt-kanthabhrana has quoted a few verses, which are found only in the Kavyamtmansa, and the commentator, Ratnes'vara, refers one verse to the Kavyamimansâ. By the bye, it may be mentioned that the name of the Kâvya- mimansakara occurs in S'ankara's commentary (Rasachandrika) on the S'âkuntala.

The origin and the promulgation of poetics. Like other S'âstrakârâs our author attributes the origin of poetics to the Supreme Being and the celestials. S'rikantha taught this science to Parameshthi, Vaikuntha and others of his sixty-four pupils. The self-born God imparted it to His will-born pupils. Among these was Kavyapurusha, born of Sarasvati. Prajâpati set him to promulgate this science in the three worlds. He taught this to his divine pupils in 18 adhikaranas. Of these, Sahasraksha and other 17 pupils composed separate treatises, on the portions learnt by them. On account of these separate treatises, the science was' to some extent lost. The whole, therefore has been abridged by our author and set forth in one book in 18 adhikaranas.

The position of poetics in literature. Our author claims a high position for poetical science both in sacred and in profane literature. Rhetorics, says Rajas'ekhara, is the seventh Anga, as without it the meanings1 of the Vedic texts cannot be grasped. In another place he puts literature by the side of the four profane sciences, saying that it is the fifth2 lore, and makes it the fifteenth division of learning embodying all others.

The Kavyapurusha. The idea of the Kavyapurusha and his bride Sahityavidyavadhû is quite novel in Sanskrita literature. It seems to have been suggested by the Vedapurusha in the Rig- veda, and the Vedic text "cft &ET :- " has been made to praise the Kavyapurusha. The Goddess of Learning was practising penance

1 "उपकारकत्वादलङ्कारः सप्तममङ्गम्" इति यायावरीयः। ऋते च तत्स्वरूपपरिज्ञानाद्वेदार्थानव- गतिः॥ p: 3.

2 "पञ्चमी साहित्यविद्या" इति यायावरीयः । "सकलविद्यास्थानैकायतनं पञ्चदशं काव्यं विद्या- स्थानम्" इति यायावरीयः ।p. 4 .:

XNIII INTRODUCTION.

on the Himâlayas with the desire of having a son. Pleased with her penance, Brahma gave her a son, afterwards called the Kâvya- purusha. It was from him that metrical speech first originated. Word and meaning make up his body, the different languages his limbs. Sentiment is his soul, and figures of speech are his orna- ments. Once upon a time, while Sarasvatî was going to the celes- tial assembly as a judge, the Kavyapurusha persisted in following her. In order to prevent him, Sarasvatî created Sahityavidyâvadhû as his bride and asked her to follow him. The bride had to adopt . various sorts of dress and dramatic devices to win him. The Kâvyapurusha was gradually captivated by her, and at the end of the journey, he was wholly won over. The pair was then married in Vatsagulma by the Gandharva marriage. The different kinds of dress and the dramatic modes adopted by Sâhityavidyâvadhû in different countries are imitated by the people of those parts.

The literary court of a king-poet. The king-poet should have a special chamber for testing literary compositions. The chamber should have sixteen pillars, four doors and and eight turrets. The pleasure-house should be attached to this chamber. In the middle of the chamber there should be an altar one hand high with four pillars and jewelled floor. Here the king should take his seat. On its northern side should be seated Sanskrit poets and behind them Vaidikâs, logicians, Paurânikâs, Smârtâs, physicians, astrologers and such others; on the eastern side the Prakrita poets, and behind them actors, dancers, singers musicians, bards and such others; on the western side the vernacular poets and behind them painters, jewel-setters, jewellers, goldsmiths, carpenters,

1 राजा कविः कविसमाजं विदधीत। राजनि कवौ सर्वो लोक: कवी स्यात। स काव्यपरीक्षायै सभां कारयेत। सा षोडशभि: स्तम्भैश्चतुर्भिद्वाररष्टभिर्मत्तवारणीभिरुपेता स्यात्। तदनुलमं राज्ञ: केलिगृदम्। मध्येसभं चतुःस्तम्भान्तरा हस्तमात्रोत्सेधा समणिभूमिका वेदिका। तस्यां राजासनम्। तस्य चोत्तरतः संस्कृताः कवयो निविशेरन्। बहुभाषाकवित्वे यो यत्राधिकं प्रवीण: स तेन व्यपदिश्यते। यस्त्वनेकत्र प्रवीण: स सक्कम्य तत्र तन्नोपविशेत। ततः परं वेदविद्याविदः प्रामाणिकाः पौराणिका: स्मार्ता भिषजो मौहूर्त्तिका अन्येऽपि तथा- विधाः। पूर्वेण प्राकृता: कवय; ततः परं नटनर्तकगायनवादकवाग्जीवनकुशीलवतालावचरा अन्येऽपि तथा- विधाः । पश्चिमेनापभ्रंशिन: कवयः, ततः परं चित्रलेप्यकृतो माणिक्यबन्धका वैकटिकाः स्वर्णकारवर्धकिलोह्कारा अन्येऽपि तथाविधाः । दक्षिणतो भूतभाषाकवयः, ततः पर भुजङ्गगणिकाः प्लवकशौभिकजम्भकमल्लाः शर्त्रोप- जीविनोडन्येSपि तथाविधाः। तत्र यथासुखमासीनः काव्यगोष्ठीं प्रवर्तयेत भावयेत् परीक्षेत च। p. p. 54-55

INTRODUCTION. XIX

blacksmiths and such others; and on the southern side Pais'acha poets, and behind them paramours, courtezans, rope-dancers, jugglers, wrestlers and professional soldiers. 1Literary Examinations. After giving a very glowing picture of what an ideal poet should be and how he should daily conduct himself, Râjas'ekhara says that a king should hold assem- blies for the examination of the works of poets. He should patro- nize poets, become the Sabhâpati (President) like the ancient kings Vâsudeva, Sâtavâhana, S'ûdraka, and Sâhasânka, and honour and give donations to the poets, whose works stand the test. Assemblies of learned men ( Brahmasabhas ) should be held in big cities for examining poetical and scientific works; and the successful should be conveyed in a special chariot ( Brahmaratha ) and should be crowned with a fillet. Such assemblies for examining in poetry were held in Ujjain1. Kalidâsa, Mentha, Amara, Rûpa, Sûra, Bharavi, Harichandra and Chandragupta were examined here. Pâtaliputra was the centre for examinations in sciences. It was after passing from here that 2Upavarsha, Varsha, Pânini, Pingala, Vyadi, Vararuchi, and Patanjali got fame as S'astrakaras. Literary traditions noted in the Kâvyamimânsâ. Rajas'ekhara has noted several traditions which are important in . the history of Sanskrita literature. 8Medhâvirudra and Kumâra- dasa were born blind. 4S'is'unaga, king of Magadha, had prohibited 1 वासुदेवसातवाहनशूद्रकसाहसाक्कादीन् सकलान् सभापतीन् दानमानाभ्यामनुकुर्यात। महा- नगरेपु च काव्यशास्त्रपरीक्षार्थ ब्रह्मसभा: कारयेत्। तन्र परीक्षोत्तीणोनां ब्रह्मरथयानं पट्टबन्धश्च। श्रूयते चोज्जयिन्यां काव्यकारपरीक्षा- "इह कालिदासमेण्ठावत्रामररूपसूरभारवयः। हरिचन्द्रचन्द्रगुप्ती परीक्षिताविह विशालायाम्।।" श्रूयते च पाटलिपुत्रे शास्त्रकारपरीक्षा- "अत्रोपवर्षवर्षाविह पाणिनिपिङ्गलाविह व्याडिः । वररुन्चिपतअली इह परीक्षिता: ख्यातिमुपजगमुः ॥" p. 55. 2 It may be noted that these names are in strict chronological order. This shows also that Panini flourished in a period after the transference of the capital of Magadha from Rajagraha to Pataliputra .- B. B. 3 मेधाविरुद्रकुमारदासादयो जात्यन्धा: कवयः श्रूयन्ते। p.12. 4 श्रूयते हि मगधेषु शिशुनागो नाम राजा; तेन दुरुन्चारानष्टी वर्णानपास्य स्वान्तःपुर एव प्रवर्ततितो नियम: टकारादयश्चत्वारो मूर्धन्यास्तृतीयवर्जमूष्माणस्त्रयः क्षकारश्चेति। श्रूयते च सूरसेनेषु कुविन्दो नाम राजा, तेन परुषसंयोगाक्षरवर्जमन्तःपुर एवेति समानं पूर्वेण। भ्रूयते च कुन्तलेषु सातवाहनो नाम राजा; तेन प्राकृतभाषात्मकमन्तःपुर पवेति समानं पूर्वेण। श्रूयते चोज्जयिन्यां साइसाङ्को नाम राजा; तेन च संस्कृतभाषात्मकमन्तःपुर एवेति समानं पूर्वेण। p. 50.

XX INTRODUOTION.

the use of cerebrals except n and s', sh, h, aud ksh, in his harem,1 and Kuvinda, king of S'urasena, the use of harsh conjunct conso- nants. Satavâhana, king of Kuntala, had ordered the exclusive use of Prakrita in his harem, while Sahasanka, king of Ujjayant, that of Sanskrita. 2Writing-materials. Rajas'ekhara says that a poet must : have always near him a box, a board with chalk, leaves of the Tâdi tree or barks of the Bhurja tree with pens and inkpots, leaves of the Tala tree with iron nails and well-rubbed plates. It will be seen from this that the palmyra leaves used by the Southerners are the leaves of the Tala tree ( Taladalani), while those found in the Jain Bhandârs are the leaves of the Tâdi ( Tâdipatrâni ). Quotations in the Kâvyamîmânsâ. The illustrations given in the Kavyamimansa are literary gems and seem to have been selected from many sources. He has quoted from the Râma- yana, Mahábharata, Gitá, Raghuvans'a, Kumárasambhava, Vikra- morvas'iya, S'âkuntala, Kiratârjuniya, Janaktharana; Kâdambart, Hayagrivavadha, Málatimádhava, Saryas'ataka, Venîsamhâra, S'isupalvadha, Mahanataka, Mahimnah-stotra and his own dramas. Yet the major part of these verses remains untraced. Quotations from the Sis'upalavadha and Ventsamhara show that these poets flourished before the 9th century. Rhetoricians quoted in the Kâvyamîmânsâ. Rajas'e- khara has quoted the opinions of Surananda, S'yâmadeva, Vâmana, Udbhața, Âparâjiti, Drauhiņi, Rudrața, Kâlidâsa, Vak'patiraja, Avantisundarî and Ananda. Vamana, Udbhata, Ananda and Rudrata are well-known as poeticians. As regards the others, though the names of some of them are familiar, we know nothing about their works on poetics. As the opinion of Rudrata is refuted in the Kavyamimansa, he must be placed earlier than 900 A. D. Repetitions in the Kavyamimansa. Rajas'ekhara fre- quently repeats whole stanzas in his dramas. In the Kavya- 1 This is a strong argument in favour of taking this king as a Vratya who displayed his hatred towards the harsh sounds current in the Orthodox Brahmanical Speech,-B. B. 2 तस्य सम्पुटिका सफलकखटिका, समुद्रकः, सलेखनीकमषीभाजनानि ताडिपत्राणि भूर्जत्वचो वा, सलोहकण्टकानि तालदलानि सुसम्मृष्टा भित्तय: सततसन्निहिता स्यु: p. 51,

INTRODUOTION.

mimansd too the same fact can be easily noted. The verses ar: स्तोकोऽपि (pp. 25 and 83), स्नानार्द्राड्रैः (pp. 67 and 76) and संविधातु- मभिषेकमुदासे (pp, 78 and 74) एतास्ताः (pp. 45 and 82), एतां विलोकय (pp. 19 and 45) are quoted twice while the verse गुणानुरागमिश्रेण is quoted thrice ( pp. 26, 41 and 82 ). Rajas'ekhara's partiality for Kanauj and Pânchâlâs. We have seen that Rajas'ekhara was the Upadhyaya of the kings of Kanauj. His partiality for Mahodaya and Pânchâla can be easily marked in the present work. In the 7th chapter he says that 1directions should be measured from Mahodaya; and in the 3rd he describes the dress2 of the ladies of Mahodaya as adorable. In the Balaramayana too, he describes Kanauj as a 3very sacred place, and the way of dressing, ornamentation, braiding and speech of its ladies as being studied by the females of other coun- tries. In the same way, the Panchalas have been described as the ornament of Antarvedi. *Its people like elegant and new compo-

1 "तत्रापि महोदयं मूलमवधीकृत्य" इति यायावरीयः । Kâvymîmânsâ p. 94. 2 आश्रोणिगुल्फ परिमण्डलितोत्तरीयं वेषं नमस्यत महोदयसुन्दरीणाम्। Kâvyamîmânsâ p 8. 3 इदं पुनस्ततोऽपि मन्दाकिनीपरिक्षिप्तं महोदयं नाम नगरं दृश्यते। शश्वत् सुधामवसुधामहितं द्विषन्भिर्नो गाहितं भवति गाधिपुरं पुरस्तात्। वैदेहि देहि शफरीसदृशं दृशं तदस्मिन्नितम्बिनि नितम्बवहद्युसिन्धौ।। इद द्वयं सर्वमहापवित्रं परस्परालङ्करणैकहेतुः । पुरं च हे जानकि कान्यकुब्जं सरिच्च गौरीपतिमौलिमाला।। अपि च । यो मार्ग: परिधानकर्मणि गिरां या सूक्तिमुद्राक्रमे भड्गिर्या कबरीचयेषु रचनं यन्भूषणालीषु च। दृष्टं सुन्दरि कान्यकुब्जललनालोकैरिहान्यच्च य- च्छिक्षन्ते सकलासु दिश्षु तरसा तत्कौतुकिन्यः स्त्रियः ॥ Bâlarâmayana, Act. X. 88, 89 & 90. 4 इमे अन्तर्वेदीभूषणं पञ्चालाः । यत्रार्थे न तथानुरज्यति कविर्ग्रामीणगीर्गुम्फने शास्त्रीयासु च लौकिकेषु च यथा भव्यासु नव्योक्तिषु। पञ्चालास्तव पश्चिमेन त इमे वामा गिरां भाजना: त्वदृष्टेरतिथीभवन्तु यमुनां त्रिस्रोतसं चान्तरा॥ Bâlarâmayana; Act, X, 86.

XXII INTRODUCTION.

sitions, and the works of its poets are well constructed and the mode of their recitation is, as it were, pouring honey in ears.

Râjas'ekhara and the Lâtades'a. Rajas'ekhara seems to have come much in contact with the Lâtades'a, probably through his royal patron. He has made Karpuramanjart, the heroine of his play Karaptramañjart, the daughter of the king of the Lâtades'a. The Viddhasalabhanjika also belongs to the king of the same country. In the Balarâmayana, it is described as the crest1 of the earth. The elegance of speech and beauty of its ladies are much dilated upon by him in the 2Kavyamtmansa and the ®Balaramâyana.

Ancient Indian Geography according to the Kâvya- mîmânsâ. Rajas'ekhara seems to have been very fond of and much acquainted with the geography of India. In the tenth act of his Balaramayana, he describes the countries lying on the way from Ceylon to Ayodhyâ. Comprehensive knowledge of the various countries of India is obtained from the 17th chapter of the Kâvya- mimânsa. Hemachandra and Vâgbhata have borrowed this whole- sale in their works. The information given in this chapter, how- ever, is in brief, as he refers one who wants further information on the subject, to his Bhuvana-Kos'a.

Rajas'ekhara divides आर्यावर्त into five parts 1 पूर्वदेश:, 2 दक्षिणा- पथः, 3 पश्चाद्देशः, 4 उत्तरापथ: and 5 मध्यदेश :.

1 अयमसावितो विश्वम्भराशिर:शेखर इव लाटदेशः । Act X

2 पठन्ति लटभं लाटा: प्राकृतं संस्कृतद्विषः।

जिह्या ललितोल्लापलब्धसौन्दर्यमुद्रया॥ Kâvyamîmânsâ p. 34.

यदयोनिः किल संस्कृतस्य सुवृशां जिह्वासु यन्मोदते यत्र श्रोत्रपथावतारिणि कटर्भाषाक्षराणां रसः । गद्यं चूर्णपदं पदं रतिपतेस्तत्प्राकृतं यद्चस्तांल्ाटां ललिताङ्ि पशय नुदती दृष्टे्निमेषव्रतम्॥

किश्र-

लक्षीकर्तु प्रवृत्तोऽपि लाटीलडहवीक्षितैः ।

लक्षीभवति कन्दर्प: स्वेषामेवात्र पत्रिणाम्। Balaramayana Aot x, 48-49.

INTRODUCTION. XXIII

पूर्वदेश is the part lying east of Benares. It contains :-

Countries. Mountains, Rivers. Products.

1 अङ्ग 9 नेपाल 1 बृहद्रह 1 शोण 1 लवली 2 कलिङ्ग 10 पुण्ड 2 लोहितगिरि 2 लौहित्य 2 ्रन्थिपर्णक 3 कोसल 11 प्राग्ज्योतिष 3 चकोर 3 गङ्गा 3 अगरु 4 तोसल 12 तामलिप्तक 4 दर्दुर 4 करतोया 4 द्राक्षा 5 उत्कल 13 मलद 5 नेपाल 5 कपिशा 5 कस्तूरिका 6 मगध 14 मल्लवर्तक 6 कामरूप etc. 7 मुदर 15 सुह्म etc. 8 विदेह 16 ब्रह्मोत्तर etc.

The portion lying beyond माहिष्मती is दक्षिणापथ. It consists of :-

Countries. Mountains. Rivers. Produots.

1 महाराष्ट्र 14 चोड 1 विन्ध्यदक्षिणपाद 1 नर्मदा Same as 2 माहिषक 15 दण्डक 2 महेन्द्र 2 तापी those of the 3 अश्मक 16 पाण्ड्य 3 मलय 3 पयोष्णी Malayas. 4 विदर्भ 17 पल्लव 4 मेकल 4 गोदावरी 5 कुन्तल 18 गाङ्ग 5 पाल 5 कावेरी 6 क्रथकैशिक 19 नाशिक्य 6 मजर 6 भैमरथी 7 सूर्पारक 20 कोककण 7 सह्य 7 वेणा : 8 काश्ची 21 कोल्लगिरि 8 श्रीपर्वत 8 कृष्णवेणा 9 केरल 22 वल्लर etc. 9 वज्जुरा 10 कावेर etc. 10 तुङ्गभद्रा 11 मुरल 11 ताम्रपर्णी 12 वानवासक 12 उत्पलावती 13 सिंहल 13 रावणगङ्गा etc.

XXIV INTRODUCTION: :

The portion lying beyond देवसभ is पश्चाद्देश. It contains :-

Countries. Mountains. Rivers. Products.

1 देवसभ 6 कच्छीय 1 गोवरधेन 1 सरस्वती 1 करीर 2 सुराष्ट्र 7 आनर्त 2 गिरिनगर 2 श्वभ्रवती 2 पील 3 दशेरक 8 अरबुंद 3 देवसभ 3 वार्तन्री 3 गुग्गुल 4 त्रवण 9 ब्राह्मणवाह 4 माल्यशिखर 4 मही 4 खर्जूर 5 भृगुकच्छ 10 यवन 5 अर्बुद 5 हिडिंबा 5 करभ etc. etc. etc. etc.

The portion lying beyond पृथूदक is उत्तरापथ, It comprises :-

Countries. Mountains. Rivers. Products.

1 शक 12 तङ्गण 1 हिमालय 1 गङ्गा 1 सरल 2 केकय 13 तुषार 2 कलिन्द्र 2 सिन्धु 2 देवदारु 3 वोक्काण 14 तुरुष्क 3 इन्द्रकील 3 सरखती 3 द्राक्षा .

4 हूण 15 बर्बर 4 चन्द्राचल 4 शतद्र 4 कुक्कुम - 5:वाणायुज 16 हरहूव etc. 5 चन्द्रभागा 5 चमर 6 काम्बोज 17 हूहुक 6 यमुना 6 अजिन 7 वाह्लीक 18 सहुड 7 इरावती 7 सौवीर 8 वह्नव 19 हंसमार्ग 8 वितस्ता 8 स्नोतोअन 9 लिम्पाक 20 रमठ 9 विपाशा 9 सैन्धव 10 कुलूत 21 करकण्ठ 10 कुहू 10 वैदूर्य 11 कीर etc. 11 देविका 11 तुरङ्ग etc. etc.

Between these lies the मध्यदेश.

Dialects of different parts of India. From the Kavya- mimansa we gain some knowledge as to what particular dialects were spoken in different parts of India. 1Gaudâs and other people spoke Sanskrit, Latâs were fond of Prâkrit, those living in Mârwâr,

1 गौडाद्याः संस्कृतस्था: परिच्चितरुचयः प्राकृते लाटदेश्या सापअंशप्रयोगा: सकलमरुभुवष्टक्कमादानकाश्च। आवन्त्या: पारियात्राः सह दशपुरजैर्भूतभाषां भजन्ते यो मध्येमध्यदेश निवसति स कवि: सर्वभाषानिषण्णः॥p.51

INTRODUOTION. XXV

Takka and Bhadanaka were fond of Apabhrans'a, those living in Avanti, Pariyatra and Das'apura used Bhutabbasha, while those living in the Madhyades'a were well-versed in all languages. Rajas'ekhara's love for Prâkrita languages. It is said in the prologue of the Balaramayana that Râjas'ekhara was well-versed in all languages.1 His definition of a Kaviraja also requires that he should be proficient in various languages. To him all the languages should be equal.2 His Karptramanjart would seem to be an illustration of this. In another place, he says that a3 good poet should pay attention to all the languages according to his ability, taste and curiosity. One and the same idea assumes, different forms of beauty according to the language in which it is expressed. A poet, whose intellect is thus ready in all the languages acquires fame all throughout the world. In the Batlaramayana, he describes. "Prakrita as elegant and possessing natural sweetness, Apabhrans'a as verey elegant, and Bhûtabhâsha as well-formed. In the Karptramanjart, it is said that Sanskrit compositions are harsh, while those in Prakrit are smooth. The modes of speech and recitation of ancient Indians. Much interesting information about the modes of speech and recital of peoples of different countries of ancient India can be derived from the 7th chapter of the Kavyamimansa. TMagadhâs and some others living east of Benares speak Sanskrit well, but are रुर्वभाषाविचक्षणश्च स एवमाह। 1234 1 स्वतत्रस्य पुनरेकवत् सर्वा अपि भाषा: स्युः। काव्यमीमांसा p. 51. 3 संस्कृतवत् सर्वास्वपि भाषासु यथासामर्थ्य यथारुचि यथाकौतुकं चावहितः स्यात्। Ibid. p. 49. 4 एकोडर्थ: संस्कृतोकत्या स सुकविरचनः प्राकृतेनापरोऽस्मिन् अन्योऽपअ्रंशगीर्भि: किमपरमपरो भूतभाषाक्रमेण। द्विश्राभि: कोडपि वाग्भिर्भवति चतसृभि: किञ्न कश्चि द्विवेक्तुं वस्येत्थ घीः प्रपन्ना रपयति सुकवेस्तस्य कीर्तिजगन्ति॥ Ibid. pp. 48 and 49. गिरः श्रव्या दिव्या: प्रकृतिमधुराः प्राकृतधुरः सुभव्योऽपभ्रंशः सरसरचन भूतवचनम्। विभिन्नाः पन्थानः किमपि कमनीयाश्च त इमे निबद्धा यस्त्वेषां स खलु निखिलेऽस्मिन् कविवृषा ॥ Bâlarâmâyana. Act. I. 10. परुसा सक्कअबन्धा पाउअबन्धी वि होइ सुउारो। पुरिसमहिलाणँ जत्तिअमिहन्तरं तेत्तिअमिमाणं। Karpûramaņjarî. Act. I. 4. 7 "पठन्ति संस्कृतं सुष्ठ कुण्ठाः प्राकृतवाचि ते। वाणारसीतः पूर्वेण ये केचिन्मगधादयः ॥" p. 33.

XXVI INTRODUCTION,

blunt in Prakrit. 1A Gauda cannot speak Prakrit well. Either he should give up the attempt or the Prakrit language should be otherwise. A Gauda Brahman is neither a vety clear nor a confus- ed, neither a harsh nor a very soft, neither a deep nor a very loud speaker. 2Whatever may be the sentiment, style or quality, all the Karnatas recite proudly making a twangling sound at the end. Dravidas, without any exception, recite either prose, poetry or mixture of both in a musical way. The Latas, who have hatred for Sanskrit, speak beautiful Prakrit with their warbling tongue. "The people of Surâshtra and Travana, etc., speak Sanskrita, stimulating it with an admixture of Apabhrans'a, so as to impart beauty to their speech. The Kashmirians are good poets through the favour of Sarasvatt; yet their mode of reciting sounds to the ear like a mouthful of gudûchi ( cocculus cordifolius ). 'The poets of the Uttarapatha, though refined, recite with a nasal sound. "Rich in properties, with the voice corresponding to the style and the perfection of arrangement of words, and divided into cæsuras, the sweet recitation of the Panchala poets is, as it were, a flow of honey in ears. Female education in Râjas'ekhara's time. Râjas'e- Khara's views in this connection were very forward and liberal. He

1 आह स्म-"ब्रह्मन्विज्ञापयामि त्वां स्वाधिकारजिहांसया। गौडस्त्यज़तु वा गाथामन्या वाडस्तु सरस्वती।। नातिस्पष्टो न चाश्लिष्टो न रूक्षो नातिकोमलः । न मन्द्रो नातितारश्च पाठी गौडेषु वाडव:।। रसः कोऽप्यस्तु काप्यस्तु रीतिः कोप्यस्तु वा गुणः । सगर्वे सर्वकर्णाटाष्टंकारोत्तरपाठिन:।। 3 गद्ये पद्येडथवा मिश्रे काव्ये काव्यमना अपि। गेयगभे स्थितः पाठे सर्वोऽपि द्रविड: कविः॥ 4 पठन्ति लटभं लाटा: प्राकृतं संस्कृतद्विषः । जिह्वया ललितोलापलब्घसौन्दर्यमुद्रया। 5 अपभ्रंशावदंशानि ते संस्कृतवचांस्यपि।। 6 शारदायाः प्रसादेन काश्मीर: सुकविर्जनः । कणें गुडूचीगण्डूषस्तेषां पाठकम: किमु!॥ 7 ततः पुरस्तात्कवयः ये भवन्त्युत्तरापथे। ते महत्यपि संस्कारे सानुनासिकपाठिनः॥ 8 मार्गानुगेन निनदेन निधिर्गुणानां सम्पूर्णवर्णरचनो यतिमिविभक्त । पाञ्चालमण्डलभुवां सुभगः कवीनां श्रोत्रे मधु क्षरति किञ्जन काव्यपाठः॥pp. 33 & 34.

INTRODUCTION. XXVII

say that 1women too may become poetesses like men. Accomplish- ment is intimately connected with the soul, but does not depend upon the distinction of the sex. In his time daughters of princes and prime ministers, courtezans and wives of jesters were found well-versed in sciences, and poetesses too.

Foreign travel and the dress question, It appears from the Kavyamtmansdt that 2ancient poets used to travel to foreign countries and islands, and utilized their experience in those countries in their works. As regards the adress to be worn, it is said that divine and other boings should be represented as putting on the dress of the country, where they live for the time being. In one's own country, however, one may adopt any dress one likes,

The colour question of Indians. From the *Kavisamaya, we get some idea of the colours of Indians. The colour of the easterners has been described as brown, that of southerners as dark, that of westeners as white, that of northeners as fair, while that of persons living in the Madhyadesa as dark, brown and white,

1 पुरुषवत् योषितोऽपि कवीभवेयुः। संस्कारो ह्यात्मनि समवैति न स्त्रैणं पौरुषं वा विभागमपेक्षते । शूयन्ते दृश्यन्ते च राजपुन्यो महामात्रदुहितरो गणिकाः कौतुकिभार्याश्च शास्त्रप्रहृतबुद्धयः कवयश्ष ॥ p. 53. 2 किञ्चन महाकव्रयोऽपि देशद्वीपान्तरकथापुरुषादिदर्शनेन तत्रत्यां व्यवहृति नियश्ञन्ति स्म p.12. पूर्वे हि विद्वांस: सहस्रशाखं साङ् च वेदमवगाह्य शास्त्राणि चावपुज्य देशान्तराणि द्वीपान्तराणि च परिभ्रम्य p. 78. 3 ततः परं दिव्याद्या अपि यं देशमधिवसेयुस्तदेइ्यं वेषमाश्रयन्तो निबन्वनीयाः । स्वभूमौतु कामचार:। p.10. 4 तत्र पौरस्त्यानां श्यामो वर्गः, दाक्षिणात्यानां कृष्णः, पाश्चात्यानां पाण्ड, उदीच्यानां गौर, मध्यदेश्यानां कृष्णः श्यामो गौरश्च। p.९G.

ABBREVIATIONS.

A-the palm-leaf MS. of arfaiar deposited in the Fofalia Wada Bhandâr at Pattan,

B-the paper MS. comprising काव्यमीमांसा and कविरहस्यवृत्ति deposited in the Wadi Pars'vanâtha Bhandar at Pattan.

C-the palm-leaf MS. in the Bhandar at Jaisalmere dated Samv. 1216 from which B was copied.

K-काव्यानुशासन of हेमचन्द्र printed in the 'Kavyamala' Series.

V-काव्यानुशासनविवेक of हेमचन्द्र printed in the same Series.

VA-the first MS. of काव्यानुशासनविवेक.

VB-the second MS. of the same work dated Samv. 1668.

VC-the third MS. of the same work dated as above.

( Of the three MSS. of Aas two are in the Central Library and the third cannot be traced ).

SUMMARY.

प्रथमोऽध्यायः

श्रीकण्ठस्य परमेष्विवैकुण्ठादिभ्यश्चतुःषष्टये शिष्येभ्यः काव्यशास्त्रोपदेशः । सार- स्वतकाव्यपुरुषात्काव्यविद्याप्रवृत्तिः। सहस्राक्षादिभ्यो दिव्येभ्यः काव्यविद्यास्नात- केभ्यः काव्यविद्याया अष्टादशाधिकरणीप्रवचनम्। तेषां पृथक्पृथक् स्वशास्त्रविरचनम्। प्रकीर्णत्वात्तेषां किश्चिदुच्छेदेन अ्न्थकर्त्रा सङ्गेपेणास्य ग्रन्थस्य प्रणयनम्, एतद्गन्था- ध्यायनिर्देशश्च। p. 2

द्वितीयोऽध्यायः

शासत्रं काव्यं चेति वाखयं द्विा। शास्त्राणां परिसक्लयानं, लक्षणं, सूत्रादि- भिश्चैषां प्रणयनम्। वृत्तिपद्धतिभाष्यसमीक्षाटीकापज्जिकाकारिकावार्तिका इतिः शास्त्रभेदा:, तेषां व्याख्याश्च। साहित्यविद्याया व्याख्या। p. 5;

तृतीयोऽध्यायः

सरस्वत्याः पुत्रेच्छा। स्वयम्भूवरदानम्। सरस्वत्याः काव्यपुरुषोत्पत्तिः । तस्य छन्दस्वद्वागुच्चारणम्। काव्यपुरुषस्य स्तुतिर्वर्णनं च । सारस्वतेयस्य उशनसे वाल्मी- कये च छन्दसवद्वाक्सध्वारणम्। काव्यपुरुषस्य सरस्वत्या ब्रह्मलोकेऽनुगमनम्। तन्निवर्तनाय तद्वशीकरणार्थ साहित्यविद्यावधूत्पादनं, तस्यै काव्यपुरुषानुवर्तनाय, का- व्यविद्यास्नातकेभ्यञ्रचैतयोः चरितस्तवनायादेशः । प्रथमं प्राचीं प्रति चलनम्। तत्र काव्यपुरुषमभियुञ्जाना सा औमेयी यं वेषं यथेष्टमसेविष्ट स तत्रत्याभिः स्त्रीभिरनुकृतः । सा औडमागधी प्रवृत्तिः। गौडाङ्गनावेषवर्णनम्। तयोरतुसारेण भारतीवृत्तिगौडीरीत्योः प्रादुर्भावः। ततः पाश्चालान् प्रति चलनम्। पाश्चालम- ध्यमाप्रवृत्तिसात्वतीवृत्तिपाश्वालीरीतीनां प्रादुर्भोवः। ततोऽवन्तीं प्रति चलनम्। तन्नेपथ्यानुसारेण आवन्तीप्रवृत्तिसात्वतीकैशिकीवृत्तीनां प्रादुर्भावः। ततो दक्षिणां प्रति चलनम्। तत्र दाक्षिणात्याप्रवृत्तिकैशिकीवृत्तिवैदर्भीरीतीनां प्रादुर्भावः । सम्पू- णतया च काव्यपुरुषस्य वशीकरणम्। विदर्भेषु वत्सगुल्मे तयोर्गान्धर्ववत्परि- णयनम्। ततो विनिवृत्य तेषु प्रदेशेषु विह्ृत्य तुषारगिर्यागमनम्। गौरीसरस्वतीभ्यां वन्दनम्। तयोराशीर्वादेन कविमानसनिवासकरणं कविलोकस्वर्गसर्गश्च। p. 10-

XXX SUMMARY

चतुर्थोऽध्यायः

शिष्यो द्विविधः बुद्धिमानाहार्यबुद्धिश्च। ताभ्यामन्यथाबुद्धिदुर्वुद्धिः । समा- ध्यभ्यासयोर्व्याख्ये। तयोः शक्त्युद्धासनम्। शक्तिकर्तके प्रतिभाव्युत्पत्तिकर्मणी। प्रतिभाव्याख्या। तस्याः कारयित्रीभावयित्रीभेदेन द्वैविध्यम। सहजाहार्यौपदे- शिकीति त्रिविधा कारयित्री। तासां व्याख्याः। तदनुसारेण सारस्वतः, आभ्या- सिक: औपदेशिक इति त्रिविधा: कवयः । तेषां लक्षणानि। भावयित्रीव्याख्या। भावकस्वकवित्वयोः पृथक्त्वम्। अरोचकिनः, सतृणाभ्यवहारिणः, मत्सरिणः, तश्वाभिनिवेशिनश्रेति चत्वारः भावकाः। तेषां लक्षणानि। तत्वाभिनिवेशिन: विर- लश्वम्। भावकविषये सङ्गहश्लोकाः । p. 15

पञ्चमोऽध्यायः

व्युत्पत्तिप्रतिभयो्व्यार्ये। तयोः कतरा श्ेयसीति विचार:। उभययोग: भेयानिति यायावरीयमतम्। शास्त्रकविः, काव्यकविः, उभयकविश्रेति कवयस्त्रिधा। तेश्रां स्वस्वविषये गरीयस्त्वमिति यायावरीयमतम्। त्रिधा शास्त्रकविः, यः शास्त्रं विधत्ते, यश् शास्त्रे काव्यं विधत्ते, योऽपि काव्ये शास्त्रार्थ निधत्ते। काव्यकविः पुनरष्टधा रचनाकविः, शब्दकविः, अर्थकविः, अलङ्गारकविः, उक्तिकविः, रस- कविः, मार्गकवि:, आाक्तरार्थकविसिति। रचनाकवेरुदाहरणम्। त्रिधा शब्दकविर्ना- माख्यातार्थभेदेन। तेपामुदाहरणानि। अर्थकवेरुदाहरणम्। द्विघाSलङ्कारकविः शब्दार्थभेदेन। तयोरुदाहरणे। उक्तिकचिरसकविमार्गकविशास्त्ार्थकवीनामुदा- हरानि। दश व कवेरवस्थाः । बुद्धिमदाहार्यबुद्ध्यो: सप्, तिस्नश्चौपदेशिकस्य। तथथा काव्यविद्यासनातको, हृदयकविः, अन्यापदेशी, सेविता, घटमानो, महा- कवि:, कविराजः, आवेशिकः, अविच्छेदी, सङ्गामयिता च। तेषां लक्षणानि। पाकविवेकः । पिचुमन्दपाकं, बदरपाकं, मृद्वीकापाकं, वार्लाकपाकं, तिन्तिडीकपाकं, सहकारपाकं, कमुकपाकं, त्रपुसपाकं, नालिकेरपाकमिति नवधा काव्यम्। तेषां त्रिकत्रये आद्यानां हेयता इतरेषाश्चोपादेयता। अनवस्थितपाकस्य कपित्थपाकता p.21

षषठोऽध्याय:

पदस्य व्याख्या। तस्य सुनवृत्ति:, समासवृत्तिः, तद्धितवृत्तिः, कृद्वत्तिः, तिङ्- वृत्तिश्वेति पञ्च वृत्तयः। पदजातस्यानन्त्यम्। वाक्यस्य व्याख्या। तस्य त्रिधाडभिधा

SUMMARY XXXI

व्यापारः वैभक्त, शाक्ता, शक्तिविभक्तिमयश्चेति। तेषां व्याख्या उदाहरणानि च। एकाख्यातम्, अनेकाख्यातम् (सान्तरं निरन्तरश्च), आवृत्ताख्यातम्, एकाभिधेया- ख्यातम्, परिणताख्यातम्, अनुवृत्ताख्यातम्, समुचिताख्यातम्, अध्याहृताख्यातम्, कृदभिहिताख्यातम्, अनपेक्षिताख्यातमिति वाक्यं दशधा। गुणवद्लङ्कतश्व वाक्य- मेव काव्यम्। असत्यार्थाभिधायित्वान्नोपदेष्टव्यं काव्यमिति मतमिरासः । असदुप- देशकत्वान्नोपदेष्वव्यत्वमिति मतनिरासः। असभ्यार्थाभिधायित्वान्नोपदेष्टव्यं काव्य- मिति मतस्य श्रुतौ च शास्त्रे चैतदर्थस्थोपलब्घेर्निरासः । p. 28

सप्तमोऽध्यायः

ब्राह्मं, शैवं, वैष्णवमिति प्रणेतभेदेन पुराणादिमतेन वाक्यं त्रिधा। स्वायम्भुवं, ऐश्वरं, आर्षम्, आर्षीकम्, आर्षिपुत्रकं चेति ब्राह्मं वचः पश्चधा। तेषां व्याख्याः । सारस्वतकवीनां मते तु ब्रह्मविष्ण्वादिशिष्येषु चतुःषष्टावुपदिष्टं वचः पारमेश्वरम्। क्रमेण चैतस्य देवैर्देवयोनिभिश्च यथामत्युपजीव्यमानत्वाहिव्यत्वेन व्यपदेशः। तञ्च वैबुधं, वैद्याधरं, गान्धर्व, योगिनीगतं चेति चतुर्धा। तेषां सव्याख्योदाहरणानि। वैष्ण- वस्य मानुषत्वेन व्यपदेशः। तच्न वैदर्भी, गौडीया, पाश्वाली, चेति रीतित्रयभेदेन त्रिधा। काकुर्वक्रोक्तिर्नाम शब्दालक्कारोऽयमिति रुद्रटमतस्य निरासः। काकोः पाठधर्मत्वम्। साकाङ्का निराकाड्का चेति तस्या द्वैविध्यम्। आक्षेपगर्भा, प्रश्नगर्भा, वितर्कगर्भा चेति त्रिंधा साकाड्का। निराकाङ्काडपि विधिरूपा, उत्तररूपा, निर्णयरूपेति त्रिविधा। तासामुदाहरणानि। अभ्युपगमानुनयंकाकूदाहरणम्। अभ्यनुज्ञोपहासकाकूदा- हरणम्। त्रिचतुरकाकुयोगोदाहरणे। काकुकलनायां सामान्यपाठप्रतिष्ठायां च सङ्गहश्लोकाः - कवीनां पार्ठंप्रतिष्ठायां परिकरश्लोकाः । p. 34

अष्टमोऽध्यायः

श्रुतिः, स्मृतिः, इतिहासः, पुराणं, प्रमाणविद्या, समयविद्या, राजसिद्धान्तत्रयी, लोको, विरचना, प्रकीर्णकम्, उचितसंयोग:, योक्तृसंयोगः, उत्पाद्यसंयोग:, संयो- विकार: इत्येता: काव्यार्थानां षोडश योनयः। श्रौत-स्मार्त-ऐतिहासिक-पौराणिक-

XXXII SUMMARY

क्षीय-रत्नपरीक्षीय-धनुर्वेदीय-योगशास्त्रीयाणमुचित संयोगयोक्तृसंयोगोत्पार्यसंयोस योगविकाराणां काव्यार्थानामुदाहरणानि। p. 41

नवमोऽध्यायः

दिव्यः, दिव्यमानुषः, मानुषः, पातालीयः, मर्त्यपातालीयः, दिव्यपातालीयः, दिव्यमर्त्यपातालीयञ्च्ेति सप्तधा अर्थः। दिव्यमानुषश्चतुर्धा दिव्यस्य मर्त्या- गमनेन मर्त्यस्य स्वर्गगमनेन, दिव्यस्य मर्त्यभावेन मर्त्यस्य दिव्यभावेन, दिव्येतिवृत्त- परिकल्पनया, प्रभावाविर्भूतदिव्यरूपतया च। तेषामुदाहरणानि। मर्त्य-पातालीय- मर्त्यपातालीय-दिव्यपातालीय-स्वर्ग्यमर्त्यपातालीयानामुदाहरणानि। निःसीमार्थसार्थे रसवत एव निबन्धो युक्तः । सरिद्वर्णनरसवत्ता, अद्रिवर्णनरसवत्ता, सागरवर्णनरस- वत्ता, विप्रलम्भेSप्यतिरसवत्ता। तासामुदाहरणानि। वस्तुस्वरूपविचारः। मुक्त- कप्रबन्धविषयत्वेनार्थस्य द्वैविध्यम्। तावपि प्रत्येकं पश्चधा शुद्धः, चित्रः, कथोत्थः, संविधानकभू:, आख्यानकवांश्चेति। तेषामुदाहरणानि। संस्कृतवत्सर्वास्वपि भाषासु अवधानावश्यकता। p. 49

दशमोऽध्यायः

नामधातुपारायणादिकाव्यविद्यानां काव्यमातृणां च परिगणनम्। शुचि शीलनं कवेरावश्यकम्। तस्य भवनस्य, परिचारकस्य, मित्राणां, लेखकस्य च वर्णनं, तस्य गृहे भाषानियमश्च। शिशुनागकुविन्दसातवाहनसाहसाङ्गानां प्राक्तननृपाणं सवभवने वर्णभाषानियमः । कवेलेखनसाधनानि, काव्यप्रबन्धे भाषानियमश्च। कवेराहोरात्रि कम्। असूर्यम्पश्यनिषण्णदत्तावसरप्रायोजनिकानां चतुर्विधानां कवीनां लक्षणानि। पुरुषवत् योषितामपि कवीभवनम्। सिद्धस्य प्रबन्धस्यानेकादर्शकरणम्। प्रबन्ध- विनाशकारणानि। राज्ञः कविसमाजवर्णनम्। काव्यशास्त्रपरीक्षार्थ महानगरेषु ब्रह्मसभाकरणम् । p. 55

एकादशोऽध्यायः

पञ्चविधं शब्दहरणं पदतः, पादतः, अर्द्धतः, वृत्ततः, प्रबन्धतश्च। श्रिष्टस्य श्िष्टपदेन हरणम्, श्रिष्टपदैकदेशेन हरणम्, श्िष्टस्य यमकेन हरणम्, श्िलिष्टस्य प्रश्नोत्तरे हरणम्, यमकस्य यमकेन हरणम्। अप्रसिद्धादिकारणैः शब्दार्थहरणेऽ- भिरमेत इत्यवन्तिसुन्दर्या मतम्। त्रयधिकपद्हरणं हरणं न वेति विचारः। पादहरणं

SUMMARY XXXIII

स्वीकरणापरनामधेयं हरणम्। तद्वदर्धप्रयोगे व्यस्तार्धप्रयोगे च। पाद एवान्यथात्व- करणं पादोनहरणं वा न स्वीकरणम्। भिन्नार्थानां पादानामेकेन पादेनान्वयनं कवि- त्वमेव, तद्वत् कतिपयपदैकदेशप्रयोगौ। वाक्यस्यान्यथा व्याख्यानभपि न स्वीकरणं हरणं वा। परकीयस्य स्वीयत्वेन विलपनं दोषोदाहरणम्। मूल्यक्रयोऽपि हरणम्। नास्त्यचौर: कविजनः, परं तु यो निगूहितुं जानाति, स विना वाच्यं नन्दति। कवि: कश्चिदुत्पादकः, कश्चित्परिवर्तकः, कश्चिदाच्छादकः, कश्चित्संवर्गकः, परं तुयः शब्दार्थोक्तिषु किश्चन नूतनं पश्येत्, प्राच्यं किश्चन चोल्लिखेत्, स महाकविः। p. 62

द्वादशोऽध्याय:

अर्थहरणस्य विचारः । अन्ययोनिर्निहुतयोनिरयोनिरिति त्रयो भेदाः। अन्ययो- निर्द्िधा प्रतिबिम्बकल्प आलेख्यप्रख्यश्च। निहुतयोनिरपि द्विधा तुल्यदेहितुल्यः पर- पुरप्रवेशसदशश्च । अयोनिः पुनरेकादश एव। व्याख्या उदाहरणानि च प्रतिबिम्ब- कल्पादिचतुर्णामर्थानाम्। अमीषामर्थानामयस्कान्तवच्चान्वर्थाः भ्रामकचुम्बककर्षक- द्रावकाः चत्वारः लौकिकाः कवयः। पच्चमश्च चिन्तामणिरलौकिकोऽदृष्टचरार्थदर्शी। तेषां व्याख्याः । चिन्तामणेः लौकिकालौकिकमिश्रत्वेन त्रयो भेदाः । तेषामुदाहर- णानि। प्रतिबिम्बकल्पादिचतुर्णामर्थानां प्रत्येकमाष्टक्यवशाह्ात्रिंशद्धरणोपायाः । तत्र प्रतिबिम्बकल्पस्याष्टौ विकल्पाः व्यस्तकः, खण्डं, तैलबिन्दुः, नटनेपथ्यं, छन्दोविनिमयः, हेतुव्यत्ययः, सङ्गान्तकं, सम्पुटश्च। तेषामुदाहरणानि। सोडयं कवेरवकवित्वदायी सर्वथा प्रतिबिम्बकल्पः परिहरणीयः । p.68

त्रयोदशोऽध्यायः

आलेख्यप्रख्यतुल्यदेहितुल्यपरपुरप्रवेशसदृशानां प्रत्येकमष्टौ भेदाः । तत्र सम- क्रमः, विभूषणमोषः, व्युत्कमः, विशेषोक्तिः, उत्तंसः, नटनेपथ्यम्, एकपरिकार्यः, प्रत्यापत्तिः इति आलेख्यप्रख्यस्य अष्टौ भेदाः । विषयपरिवर्तः, द्वन्द्वविच्छित्तिः, रत्नमाला, सक्योल्लेखः, चूलिका (संवादिनी विसंवादिनीति द्विरूपा), विधानाप- हार:, माणिक्यपुक्ः, कन्द इति तुल्यदेहितुल्यस्याष्टौ भेदाः अनयोर्मार्गयोरनुभा- ह्यत्वम्। हुडयुद्धं, प्रतिकध्चुकं, वस्तुसंचारः, धातुवादः, सत्कारः, जीव ीवकः, भावमुद्रा, तद्विरोधी इति परपुरप्रवेशसदृशस्य अष्टौ भेदाः । इति द्वात्रिशद् हर- णोपायाः । अर्थवैपरीतयेन च. तेषां प्रतियोगिनः । एतेषां हानोपादानविज्ञाने कवित्वम् । P.78 e

XXXIV SUMMARY

चतुर्दशोऽध्यायः कविसमयलक्षणम्। सवर्ग्यभौमपातालीयभेदैः कविसमयत्रैविध्यम्। तेषां मध्ये भौमस्य जातिद्रव्यगुणक्रियारूपतया चतुष्प्रकारत्वम्। तेषां प्रत्येकम् असतो निब- न्धनात्, सतोप्यनिबन्धनात्, नियमतश्च्वेति त्रैविध्यम्। p.82

पश्चदशोऽध्यायः गुणसमयस्यापि असतो गुणस्य निबन्धनं, सतोप्यनिबन्धनं, नियमतश्चेति त्रैविध्यम्। p.86

षोडशोऽध्यायः भौमवत्स्वर्ग्योडपि कविसमयः, विशेषस्तु चन्द्रमसि ऐक्यकल्पनादि। भौम- स्वग्यवत् पातालीयः कविसमयः । विशेषस्तु नागसर्पयोः दैत्यदानवासुराणां च ऐक्यकल्पनम्। p.98

सप्तदशोऽध्यायः जगत एकद्वित्रिसप्रचतुर्दशैकविशतिरिति पृथक् पृथक् कल्पनाभेदेन भेदाः । भूलोकस्य द्वीपा: समुद्राश्च। जम्बूद्वीपस्य वर्षाणि वर्षगिरयश्च। भारतवर्षस्य नव भेदाः। सम्राद्चक्र्रवर्तिनोर्व्याख्ये। आर्यावर्तस्य पूर्वदेशो, दक्षिणापथः, पश्चाद्देशः, उत्तरापथः, मध्यदेशश्चेति पञ्च विभागाः । विभागपश्चके जनपदानां, पर्वतानां, सरितामुत्पन्नद्रव्याणां च निर्देशः । दिग्विचारः । पौरस्त्यदाक्षिणात्यपाश्चात्योदी- ध्यानां देहवर्णनियमः । p.98 अष्टादशोऽध्यायः सौरचान्द्रमसे माने। ऋतुषु वायुदिग्विचारः। वर्षाधर्मवर्णनम्। शरद्धर्मवर्ण- नम्। हेमन्तधर्मवर्णनम्। शिशिरधर्मवर्णनम्। वसन्तधर्मवर्णनम्। ग्रीष्मधर्मवर्णनम्। सन्धिः, शैशवः, प्रौढिः, अनुवृत्तिश्चेति ऋतूनां चत्वारोऽवस्थाः। तासामुदाहरणानि। शोभान्धोगन्धरसैः फलार्चनाभ्यां च पुष्पस्य षोढा उपयोगः । अन्तर्व्याजं, बहिर्याजं, बाह्यान्तर्व्याजं, सर्वव्याजं, बहुव्याजं, निर्व्याजमिति फलानां षोढा भेद:। p. 112

राजशेखरविरचिता काव्यमीमांसा

कविरहस्यम्।

प्रथमोऽध्यायः शास्त्रसङ्गहः। अथातः काव्यं मीमांसिष्यामहे यथोपदिदेश श्रीकण्ठः परमेष्ठि- वैकुण्ठादिभ्यश्चतुःषष्टये शिष्येभ्यः। सोऽपि भगवान्खयम्भूरिच्छा- जन्मभ्यः स्ान्तेवासिभ्यः। तेषु सारखतेयो वृन्दीयसामपि वन्धः काव्यपुरुष आसीत्। तं च सर्वसमयविदं दिव्येन चक्षुषा भविष्य- दर्थदर्शिनं भूर्भुवःखस्त्रितयवर्त्तिनीषु प्रजासु हितकाम्यया प्रजापतिः काव्यविद्यापवर्त्तनायै प्रायुङ्क। सोऽष्ठादशाघिकरणीं दिव्येभ्यः काव्यविद्यासनातकेभ्यः सप्रपञ्चं प्रोवाच। तत्र कविरहस्यं सहस्राक्ष: समान्नासीत्, औक्तिकमुक्तिगर्भः, रीतिनिर्णयं सुवर्णनाभः, आनुपा सिकं प्रचेतायनः, यमकानि चित्रं चित्राङ्गदः, शब्दश्लेषं शेष:, वास्तवं. पुलस्त्यः, औपम्यमौपकायनः, अतिशयं पाराशरः, अर्थश्लेषमुतथ्य, उभयालङ्कारिकं कुबेर:, वैनोदिकं कामदेवः, रूपकनिरूपणीयं भरतः, रसाधिकारिकं नन्दिकेश्वरः, दोषाधिकरणं घिषण:, गुणौपादानिक- सुपमन्युः, औपनिषदिकं कुचमारः, इति। ततस्ते पृथक पृथक खशा- स्त्नाणि विरचयाञ्चकुः। इत्थङ्कारश्च प्रकीर्णत्वात् सा किश्चिदुचिच्छिदे। इतीयं प्रयोजकाङ्गवती सङ्किप्य सर्वमर्थमल्पग्रन्थेन अष्टादशाघिक- रणी प्रणीता। तस्या अयं प्रकरणाधिकरणसमुद्देशः। शास्त्रसङ्गहः 1 चित्राज्द may go with यमकानि too.

२ कविरहस्ये द्वितीयोऽध्यायः।

शास्त्रनिर्देशः, काव्यपुरुषोत्पत्तिः, पदवाक्यविवेक:, पाठप्रतिष्ठा, अर्थानुशासनं, वाक्यविधयः, कविविशेष:, कविचर्या, राजचर्या, काकुप्रकारा, शब्दार्थहरणोपायाः, कविसमयः, देशकालविभागः, सुवनकोश, इति कविरहस्यं प्रथममधिकरणमित्यादि ।/इति सूत्राण्यथैतेषां व्याख्याभाष्यं भविष्यति। समासव्यासविन्यासः सैष शिष्यहिताय नः ॥ चित्रोदाहरणैर्गुर्वी ग्रन्थेन तु लघीयसी IE इयं नः काव्यमीमांसा काव्यव्युत्पत्तिकारणम्॥। इयं सा काव्यमीमांसा मीमांसा यत्र वाग्लव:। वाग्लवं न स जानाति न विजानाति यस्तिमाम्॥। यायावरीयः सक्िप्य मुनीनां मतविस्तरम्। व्याकरोत्काव्यमीमांसां कविभ्यो राजशेखरः॥ । इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे प्रथमोडव्यायः शास्त्रसङ्गह्ः।

द्वितीयोऽध्याय: शास्त्रनिर्देशः। इह हि वाडयमुभयथा शास्त्रं काव्यं च। शास्त्रपूर्वकत्वात काव्यानां पूर्व शास्त्रेष्वभिनिविशेत। नह्यप्रवर्त्तितप्रंदीपास्ते तत्वार्थ- सार्थमध्यक्षयन्ति। तच द्विया अपौरुषेयं पौरुषेयं च। अपौरुषेयं श्रुतिः।सा च मन्रब्राह्मणे। विधृतक्रियातत्रा मत्राः। मत्राणां स्तुति- निन्दाव्याख्यानविनियोगग्रन्थो ब्राह्मणम्। ऋंग्यजुःसामवेदासत्रयी। अथर्वणश्च तुरीयः। तत्रार्थव्यवस्थितपादाऋचः। ताः सगीतयः सा मानि। अच्छन्दांस्यगीतानि यजूंषि।ऋचो यजूंषि (सामानि) चाथर्वणं त इमे चतवारो वेदा:। इतिहासवेदधनुर्वेदौ गान्धर्वायुर्वेदावपि चोप- वेदा: "वेदोपवेदात्मा सार्ववर्णिकः पश्चमो गेयवेदः"इति द्रौहिणिः। शिक्षा, कल्पो, व्याकरणं, निरुक्तं, छन्दोविचितिः, ज्योतिषं च १ C प्रदीपास्तमसि.

काव्यमीमांसायां ३

षडङ्गानि" इत्याचार्याः।"उपकारकत्वादलङ्गारः सप्तममङ्गम्" इति यायावरीयः। ऋते च तत्सरूपपरिज्ञानाद्वदार्थानवगतिः। यथा- "दा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषखजाते। तयोरन्यः पिप्पलं साद्ृत्ति अनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति॥" सेयं शास्त्रोक्तिः। प्रत्यधिकरणं च ऋचं यजु: सामाथर्वणं ब्राह्मणं चोदाहवृत्य भाषामुदाहरिष्यामः। तत्र वर्णानां स्थानकरणप्रयत्ना- दिभि: निष्पत्तिनिर्णयिनी शिक्षा आपिशलीयादिका। नानाशा- खाधीतानां मन्राणां विनियोजकं सूत्रं कल्पः। सा च यजुर्विद्या। शब्दानामन्वाख्यानं व्याकरणम् । निर्वचनं निरुक्तम्। छन्दसां प्रतिपादयित्री छन्दोविचितिः । ग्रहगणितं ज्योतिषम्। अलङ्कार- व्याख्यानं तुपुरस्तात्। पौरुषेयं तु पुराणम्, आन्वीक्षिकी, मीमांसा, स्मृतितत्रमिति चत्वारि शास्त्राणि। तत्र वेदाख्यानोपनिबन्धनप्रायं पुराणमष्टादशधा। यदाहु :- "सर्गः प्रतिसंहारः कल्पो मन्बन्तराणि वंशविधिः। जगतो यत्र निबद्धं तद्विज्ञेयं पुराणमिति॥" "पुराणप्रविभेद एवेतिहासः" इत्येके। स च द्विधा परिक्रियापु- राकल्पाभ्याम्। यदाहु :- "परिक्रिया पुराकल्प इतिहासगतिर्द्विधा। स्यादेकनायका पूर्वा द्वितीया बहुनायका॥।" तन्न रामायर्ण भारतं चोदाहरणे। आन्वीक्षिकीं तु विद्यावसरे वक्ष्यामः । निगमवाक्यानां न्यायैः सहस्त्रेण विवेक्री मीमांसा। सा च द्विविधा विधिविवेचनी ब्रह्मनिदर्शनी च । अष्टादशैव श्रुत्यर्थस्मरणात्स्मृतयः। "तानीमानि चतुर्दश विद्यास्थानानि, यदुत वेदाश्चत्वार:, षडङ्गानि, चत्वारि शास्त्राणि" इत्याचार्याः। तान्येत्तानि कृत्सामपि भूर्भुवःसस्त्रयीं व्यासज्य वर्त्तन्ते। तदाहु :- "विद्यास्थानानां गन्तुमन्तं न शक्तो जीवेद्वर्षाणां योऽपि साग्रं सहसरं।

कविरहस्ये द्वितीयोध्यायः ।

तस्मात्सङ्केपादर्थसन्दोह उक्त्तो व्यास: संत्यक्तो ग्रन्थभीरुप्रियार्थम्।।" :

"सकलविद्यास्थानैकायतनं पश्चदशं काव्यं विद्यास्थानम्" इति यायावरीयः। गद्यपद्यमयत्वात् कविघर्मत्वात् हितोपदेशकत्वाच्च। तद्दि शास्त्राण्यनुधावन्ति। "वार्त्ता कामसूत्रं शिल्पिशास्त्रं दण्ड- नीतिरिति पूर्वै: सहाष्टादश विद्यास्थानानि" इत्यपरे। आन्वीक्षिकी त्रयी वार्त्ता दण्डनीतिश्चेति विद्याः। "दण्डनीतिरेवैका विद्या" इत्यौशनसाः। दण्डभयाद्ि कृत्लो लोक: स्वेषु खेषु कर्मस्ववतिष्ठते। "वार्त्ता दण्डनीतिर्द्वे विद्ये" इति बार्हस्पत्याः। वृत्तिर्विनयग्रहणं च स्थितिहेतुलोंकयात्रायाः । "त्रयीवार्त्तादण्डनीतयस्तिस्रो विद्याः" इति मानवाः। त्रयी हि वार्त्तादण्डनीत्योरुपदेष्टी। "आन्वीक्षिकी त्रयीवार्त्तादण्डनीतयश्चतस्त्रो विद्या" इति कौटिल्यः। आन्वी- क्षिक्या हि विवेचिता त्रयी वार्त्तादण्डनीत्योः प्रभवति। "पश्चमी साहित्यविद्या" इति यायावरीयः। सा हि चतसृणामपि विद्यानां निष्यन्दः । आभिर्द्धर्मार्थौ यद्विद्यात्तद्विद्यानां विद्यात्वम् । तन्र तयी व्याख्याता । द्विधा चान्वीक्षिकी पूर्वोत्तरपक्षाभ्याम्। अर्ह- दृदन्तदर्शने लोकायतं च पूर्वः पक्षः । साङ्गं न्यायवैशेषिकौ चोत्तर:। त इमे षेट तर्काः। तत्र च तिस्रः कथा भवन्ति वादो, जल्पो, वितण्डा च। मध्यस्थयोस्तत्वावबोघाय वस्तुतत्त्वपरामर्शो वाद: । विजिगीषोः सपक्षसिद्धये छलजातिनिग्रहादिपरिग्रहो जल्पः । सपक्षस्यापरिग्रहित्री परपक्षस्य दूषयित्री वितण्डा । कृषिपाशुपाल्ये वणिज्या च वार्त्ता। आन्वीक्षिकीत्रयीवार्त्तानां योगक्षेमसाधनो दण्डस्तस्य नीतिर्दण्डनीतिः। तस्यामायत्ता लोक- यात्रेति शास्त्राणि। सामान्यलक्षणं चैषाम्- "सरितामिव प्रवाहास्तुच्छाः प्रथमं यथोत्तरं विपुलाः। ये शास्त्रसमारम्भा भवन्ति लोकस्य ते वन्धाः ॥"

१ C ·ण्यनुधावति. २ B omits षट् तर्काः । तन्न च.

काव्यमीमांसायां

सूत्रादिभिश्चैषां प्रणयनम्। तत्र सूत्रणात् सूत्रम्। यद्राहु :- "अल्पाक्षरमसन्दिग्घं सारवद्विश्वतो मुखम्। अस्तोभमनवद्यश्च सूत्रं सूत्रकृतो विद्ुः।।" सूत्राणां सकलसारविवरणं वृत्तिः। सूत्रवृत्तिविवेचनं पद्धतिः। आक्षिप्य भाषणाद्गाष्यम्। अन्तर्भाष्यं समीक्षा। अवान्तरार्थवि- चेदश्र सा। यथासम्भवमर्थस्य टीकनं टीक्का। विषमपदभञ्िका पञ्चिका। अर्थप्रदर्शनकारिका कारिका। उक्त्तानुक्तदुरुक्तचिन्ता वार्ततिकमिति शास्त्रभेदाः। "भवति प्रथयन्नर्थ लीनं समभिष्ठुतं स्फुटीकुर्वन्। अल्पमनल्पं रचयन्ननल्पमल्पं च शास्त्रकविः॥" शास्त्रैकदेशस्य प्रक्रिया प्रकरणम्। अध्यायाद्यस्त्ववान्तरवि- च्छेदाः। कृतिभिः स्तव्रतया प्रणीता इत्यपरिसङ्केया अनाख्येयाश्च। शब्दार्थयोर्यथावत्सहभावेन विद्या साहित्यविद्या। उपविद्यास्तु चतुःषष्टिः । ताश्च कला इति विद्ग्धवादः।स आजीव: काव्यस्य। तमौपनिषदिके वक्ष्यामः। इत्यनन्तोऽभियुक्तानामत्र संरम्भविस्तरः। त्यक्तो निपुणधीगम्यो ग्रन्थगौरवकारणात्।। ।। इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेधिकरणे द्वितीयोऽध्यायः शास्त्रनिर्देशः॥

तृतीयोऽध्यायः काव्यपुरुषोत्पत्तिः । एवं गुरुभ्यो गिर: पुण्या: पुराणी: शृणुमः स, यत्किल धिषणं शिष्या: कथाप्रसङ्गे पप्रच्छुः, कीदशः पुनरसौ सारखतेयः काव्यपुरुषो वो गुरु :? इति। स तान् बृहताम्पतिरुचे। पुरा पुत्रीयन्ती सरखती तुषारगिरौ तपस्यामास।प्रीतेन मनसा

१B विच्छेद :.

कविरहस्ये तृतीयोऽध्यायः ।

तां विरिश्चः प्रोवाच पुत्रं ते सजामि। अथैषा काव्यपुरुषं सुषुवे। सोऽभ्युत्थाय सपादोपग्रहं छन्दखतीं वाचमुदचीचरत्। "यदेतद्वाख्ायं विश्वमर्थमूर्त्त्या विवर्त्तते। सोडस्मि काव्यपुमानम्ब पादौ वन्देय तावकौ।।" तामान्नायदष्टचरीमुपलभ्य भाषाविषये छन्दोमुद्रां देवी ससम्म- दमङ्पर्यङ्केनादाय तमुदलापयत्। "वत्स सच्छन्दस्काया गिरः प्रणे- तर्वाछ्मयमातरमपि मातरं मां विजयसे। प्रशस्यतमं चेदमुदाहरन्ति यदुत 'पुत्रात्पराजयो द्वितीयं पुत्रजन्म' इति। त्वत्तः पूर्वे हि विद्वांसो गद्यं दद्टशुन पद्यम्। तवदुपज्ञमथातः छन्दखद्वूचः प्रवत्स्यति। अहो ल्ाघनीयोऽसि। शब्दार्थों ते शरीरं, संस्कृतं मुखं, प्राकृतं बाहु, जघनमपभ्रंशः, पैशाचं पादौ, उरो मिश्रम्।समः प्रसन्नो मधुर उदार ओजसी चासि। उक्तिचणं च ते वचो, रस आत्मा, रोमाणि छन्दांसि, प्रश्नोत्तरप्रवह्निकादिकं च वाक्केलि, अनुप्रासोपमादयश्च त्वामलङ्क- र्वन्ति। भविष्यतोरऽर्थस्याभिधात्री श्रुतिरपि भवन्तमभिस्तौति। "चत्वारि शृङ्गास्त्रयोऽस्य पादा द्वे शीर्षे सप्तहस्तासोऽस्य। त्रिधा बद्धो वृषभो रोरवीति महो देवो मर्तय(र्ा)माविवेश॥" "तथापि संवृणु प्रगल्भस्य पुंसः कर्म, बालोचितं चेष्टख" इति निगद्य निवेश्य चैनमनोकहाश्रयिणि गण्डशैलतलतल्पे सनातुमभ्र- गङ्गां जगाम। तावच कुशान् समिधश्च समाहर्तु निःसतो महामुनि- रुशना: परिवृत्ते पूषण्युष्मोपठ्ठुतं तमद्राक्षीत्। कस्यायमनाथो बाल इति चिन्तयन्खमाश्रमपद्मनैषीत्। क्षणादाश्वस्तश्च स सारखतेय- स्तस्मै छन्दखतीं वाचं समचारयत्। अकस्माद्विस्ापयन्स चाभ्युवाच। "या दुग्धाऽपि न दुग्घेव कविदोग्धृभिरन्वहं। हृदि नः सन्निधत्तां सा सूक्तिधेनु: सरखती॥" इति तत्पूर्वकमध्येतृणां च सुमेधस्त्वमादिदेश। ततः प्रभृति तमुशनसं सन्त: कविरित्याचक्षते। तद्ुपचाराच्च कवयः कवय इति लोक-

१ B विरंचः

काव्यमीमांसायां यात्रा। कविशब्दश्च कवृ वर्ण इत्यस्य धातोः काव्यकर्मणो रूपम्। काव्यैकरूपत्वाच् सारस्वतेयेऽपि काव्यपुरुष इति भत्त्या प्रयुख्जते। ततश्च विनिवृत्ता वागदेवी तत्र पुत्रमपश्यन्ती मध्येहदयं चक्रन्द। प्रसङ्गागतश्ञ वाल्मीकिर्मुनिवृषा सप्रश्रयं तमुदन्तमुदाहत्य भगवत्यै भृंगुसूतेराश्रमपदमदर्शयत्। सापि प्रस्नुतपयोधरा पुत्रायाङ्कपालीं ददाना शिरसि च चुम्बन्ती खस्तिमता चेतसा प्राचेतसायाऽपि महर्षये निभृतं सच्छन्दांसि वचांसि प्रायच्छत् । अनुप्रेषितश्च स तया निषादनिहृतसहचरीकं कौश्चयुवानं करुणक्रेङ्कारया गिरा, ऋन्दन्तमुदीक्ष्य शोकवान् श्लोकमुजगाद। "मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः। यत्क्रौश्चमिथुनादेकमवधीः काममोहितम्॥।" ततो दिव्यदृष्टिदेवी तस्मा अपिश्लोकाय वरमदात्, यदुतान्यदन- धीयानो यः प्रथममेनमध्येष्यते स सारखतः कविः संपत्स्यत इति। स तु महामुनिः प्रवृत्तवचनो रामायणमितिहासं समदभत्; द्वैपायनस्तु श्ोकप्रथमाध्यायी तत्प्रभावेन शतसाहस्त्रीं संहितां भारतम्। एकदा तु ब्रह्मर्षिवृन्दारकयोः श्रुतिविवादे दाक्षिण्यवा- न्देवः सयम्भूस्तामिमां निर्णेत्रीमुद्दिदेश। उपश्रुतवृत्तान्तश्च मातरं व्रजन्तीं सोऽनुवव्राज। वत्स परमेष्ठिनाऽननुमतस्य ते न ब्रह्मलोक- यात्रा निःश्रेयसायेत्यभिदधाना हैठान्यवर्तयदेनमात्मना तु प्रव- वृते। ततः स काव्यपुरुषो रुषा निश्चकाम। प्रियं मित्रमस्य च कुमारः साकन्दं रुद्न्नभ्यधीयत गौर्या तात तूष्णीमास्ख साहमेषा निषेधामीति निगदन्ती समचिन्तयत्। प्रायः प्राणभृतां प्रेमाण- मन्तरेण नान्यद्वन्धनमस्ति, तदेतस्य वशीकरणं कामपि स्त्रियं सृजामीति विचिन्तयन्ती साहि त्य विद्यावधूमुदपादयदादिशचैनामेष ते रुषा धर्मपति: पुरः प्रतिष्ठते तद्नुवर्त्तखैनं निवर्तय च। भवन्तोऽपि हन्त मुनयः काव्यविद्यासातकाश्चरितमेतयोः स्तुध्वमेतैद्धि वः १ A भृगुभूते :. २C अनुप्रेक्षितश्र, ३A भयान्. ४B निषेधयामीति. ५B साहि- त्यवधू०. ६B एतद्विधं.

कविरहंस्ये तृंतीयोऽध्यायः ।

काव्यसर्वसं भविष्यतीत्यभिधाय भगवती भवानी जोषमासिष्ट। तेऽपि तथा कर्चुमवतस्थिरे। अथ सर्वे प्रथमं प्राचीं दिशं शिश्रियुर्यत्राङ्गवङ्गसुह्मव्रह्मपुण्ड्राधा जनपदाः। तत्राऽभियुञ्जाना तमौमेयी यं वेर्षं यथेष्टमसेविष्ट, स तत्रत्याभिः स्त्रीभिरन्वक्रियत। सा प्रवृत्तिरौड्रमागधी। तां ते सुनयोऽभितुष्टुवु :- "आर्द्राद्रेचन्दनकुचार्पितसूत्रहारः सीमन्तचुम्बिसिचय: स्फुटबाहुमूलः। दूर्वाप्रकाण्डरुचिराखगुरूपभोगा- द्ौडाङ्गनासु चिरमेष चकास्तु वेषः ।।" यदृच्छयाऽपि याद्टङ्गेपथ्यःस सारखतेय आसीत् तद्वेषाश्र पुरुषा बभूवुः। साडपि सैव प्रवृत्तिः। यदपरं नृत्तवाद्यादिकमेषा चक्रे सा भारती वृत्तिः। तां ते सुनय इति समानं पूर्वेण। तथाविधाकल्प- यापि तया यद्ऽवशंवदीकृतः समासवदनुप्रासवद्योगवृत्तिपरम्प- रागर्भ जगाद सा गौडीया रीतिः। तां ते मुनय इति समानं पूर्वेण। वृत्तिरीतिसवरूपं यथावसरं वक्ष्यामः ।ततश्र स पश्चालान्प्र-

बाह्लवेयादयो जनपदाः । तत्राऽभियुञ्जाना तमौमेयीति समानं पूर्वेण। सा पाश्चालमध्यमा प्रवृत्तिः। तां ते मुनयोडभितुष्टुवु :-

मानाभिलम्बिदर दोलिततार हारम्। आश्रोणिगुल्फपरिमण्डलितोत्तरीयं वेषं नमस्यत महोद्यसुन्दरीणाम्॥।" किश्चिदार्द्वितमना यन्नेपथ्यः स सारखतेय आसीदिति समानं पूर्वेण। साऽपि यद्ीषनृत्तगीतवाद्यविलासादिकं दर्शयांबभूव सा सान्वती वृत्तिः। आविद्वगतिमत्त्वात्सा चारभटी। तां ते सुनय इति समानं पूर्वेण। तथाविधाकल्पयापि तया यदीषद्वशम्वदीकृत १ A परिमण्डलितान्तरीयं.

काव्यमीमांसायां ९

ईषद्समासं ईषदनुप्रासमुपचारगर्भञ्च जगाद सा पाश्चाली रीतिः। तां ते मुनय इति समानं पूर्वेण। ततः सोऽवन्तीन्प्रत्युचचाल यत्रा- वन्तीवैदिशसुराष्ट्रमालवार्वुदभृगुकच्छादयो जनपदाः । तत्राऽभि- युञ्जना तमौमेयीति समानं पूर्वेण। सा प्रवृत्तिरावन्ती। पाश्चाल- मध्यमादाक्षिणात्ययोरन्तरचारिणी हि सा। अत एव सात्वतीकै- शिक्यौ तत्र वृत्ती। तां ते मुनयोऽभितुष्टुवु :- "पाश्चालनेपथ्यविधिर्नराणां स्त्रीणां पुनर्नन्दतु दाक्षिणात्यः। यज्जल्पितं यच्चरितादिकं त- दन्योन्यसंभिन्नमवन्तिदेशे॥" ततश्च स दक्षिणां दिशमाससाद यत्र मलयमेकलकुन्तलकेरल-

तमौमेयीति समानं पूर्वेण। सा दाक्षिणात्या प्रवृत्तिः । तां ते सुनयोऽभितुष्टुवुः। "आमूलतो वलितकुन्तलचारुचूड-

कक्षानिवेशनिबिडीकृतनीविरेष वेषश्चिरं जयति केरलकामिनीनाम्॥" तामनुरक्तमना: स यन्नेपथ्यः सारखतेय आसीदिति समानं पूर्वेण। सापि यद्विचित्रनृत्तगीतवाद्यविलासादिकमाविर्भावया- मास सा कैशिकीवृत्तिस्तां ते मुनय इति समानं पूर्वेण। यदत्यर्थ चस तया वशम्वदीकृतः स्थानानुप्रासवद्समासं योगवृत्तिगर्भ च जगाद सा वैदर्भी रीतिः। तां ते सुनय इति समानं पूर्वेण। तत्र वेषविन्यासक्रमः प्रवृत्तिः, विलासविन्यासक्रमो वृत्तिः, वचन- विन्यासक्रमो रीतिः। "चतुष्टयी गतिर्वृत्तीनां प्रवृत्तीनां च, देशानां पुनरानन्तयं तत्कथमिव कात्लर्येन परिग्रहः" इत्याचार्याः । अनन्तानपि हि देशांश्चतुरधैवाकल्प्य कल्पयन्ति "चक्र्रवर्तिक्षेत्रं १ B मानिनीनाम्. २

१० कविरहस्ये चतुर्थोऽध्यायः ।

सामान्येन, तद्वान्तरविशेषैः पुनरनन्ता एव" इति यायावरीय:। दक्षिणात्समुद्रादुदीचीं दिशं प्रति योजनसहस्त्रं चत्र्कवर्तिक्षेत्रं, तत्रैष नेपथ्यविधिः। ततः परं दिव्याद्या अपि यं देशमधिवसेयुस्तद्देश्यं वेषमाश्रयन्तो निबन्धनीयाः। खभूमौ तु कामचारः। द्वीपान्तरभ- वानां तदनुसारेण वृत्तिप्रवृत्ती । रीतयस्तु तिस्रस्तास्तु पुरस्तात्। तत्रास्ति मनोजन्मनो देवस्य क्रीडावासो विदर्भेषु वत्सगुल्मं नाम नगरम्। तत्र सारखतेयस्तामौमेयीं गन्धर्ववत्परिणिनाय। ततस्त- द्वधूवरं विनिवृत्त्य तेषु प्रदेशेषु विहरमाणं तुषारगिरिमेवाजगाम, यत्र गौरी सरखती च मिथः सम्बन्धिन्यौ तस्थतुः । तौ च कृत- वन्दनौ दम्पती दत्त्वाशिषं प्रभावमयेन वपुषा कविमानसनिवासिनौ चक्रतुः। तयोश्च कविलोकसवर्गसर्ग तमकल्पतां, यत्र काव्यमयेन शरीरेण मर्त्त्यमधिवसन्तो दिव्येन देहेन कवय आकल्पं मोदन्ते। इत्येष काव्यपुरुष: पुरा सृष्टः खयम्भुवा। एवं विभज्य जानानः प्रेत्य चेह च नन्दति ॥ । इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे तृतीयोऽध्यायः काव्यपुरुषोत्पत्तिः ।।

चतुर्थोडध्यायः पद्वाक्यविवेक:। द्विविधं शिष्यमाचक्षते यदुत बुद्धिमानाहार्यबुद्धिश्च। यस्य निस- र्गतः शास्त्रमनुधावति बुद्धि: स बुद्धिमान्। यस्य च शास्त्राभ्यासः संस्कुरुते बुद्धिमसावाहार्थबुद्धिः। त्रिधा च सा, स्मृतिर्मतिः प्रज्ञेति। अतिकान्तस्यार्थस्य स्मर्त्री स्मृतिः। वर्त्तमानस्य मत्री मतिः। अना- गतस्य प्रज्ञात्री प्रज्ञेति। सा त्रिप्रकारापि कवीनामुपकत्री। तयो- र्बुद्धिमान् शुश्रूषते शृणोति गृह्णीते धारयति विजानात्यूहतेऽपोहति तत्त्वं चाभिनिविशते। आहार्यवुद्धेरप्येत एव गुणाः किन्तु प्रशा- स्तारमपेक्षन्ते। अहरहः सुगुरूपासना तयो: प्रकृष्टो गुणः। सा हि बुद्धिविकाशकामधेनुः । तद्राङ्ट :-

काव्यमीमांसायां ११

"प्रथयति पुरः प्रज्ञाज्योतिर्यथार्थपरिग्रहे तदनु जनयत्यूहापोहक्रियाविशद्ं मनः। अभिनिविशते तस्मात्तत्वं तदेकमुखोदयं सह परिचयो विद्यावृद्धैः क्रमादमृतायते॥" ताभ्यामन्यथाबुद्धिर्दुर्वुद्धिः। तत्र बुद्धिमतः प्रतिपत्तिः। स खलु सकृदभिधानप्रतिपन्नार्थः कविमार्ग मृगयितुं गुरुकुलमुपासीत। आहार्यबुद्धेस्तु द्वयमप्रतिपत्तिः सन्देहश्च। स खल्वप्रतिपत्रमर्थं प्रतिपत्तुं सन्देहं च निराकर्चुमाचार्यानुपतिष्ठेत । दुर्बुद्धेस्तु सर्वत्र मतिविपर्यास एव। स हि नीलीमेचकितसिचयकल्पोऽनाधेयगुणा- न्तरत्वान्तं यदि सारखतोऽनुभावः प्रसादयति तमौपनिषदिके वक्ष्यामः । "काव्यकर्मणि कवेः समाधिः परं व्याप्रियते" इति श्यामदेवः। मनस एकाग्रता समाधिः। समाहितं चित्तमर्थान्प- श्यति। उक्तश्च- "सारखतं किमपि तत्सुमहारहस्यं यद्गोचरे च विदुषां निपुणैकसेव्यं। तत्सिद्धये परमयं परमोऽ्भ्युपायो यच्चेतसो विदितवेद्यविधे: समाधिः॥" "अभ्यासः" इति मङ्गलः। अविच्छेदेन शीलनमश्यासः। स हि सर्वगामी सर्वत्र निरतिशयं कौशलमाधत्ते। समाधिरान्तरः प्रयत्नो बाह्यस्त्वभ्यासः। तावुभावपि शक्तिमुद्धासयतः । "सा केवलं कौव्ये हेतुः" इति यायावरीयः । विप्रसतिश्र सा प्रतिभाव्युत्पत्ति- भ्याम्। शक्तिकर्तृके हि प्रतिभाव्युत्पत्तिकर्मणी । शक्तस्य प्रति- भाति शक्तञ्च व्युत्पद्यते। या शब्दग्राममर्थसार्थमलङ्गारतत्रमुक्ति- मार्गमन्यदपि तथाविधमधिहृद्यं प्रतिभासयति सा प्रतिभा । अप्रतिभस्य पदार्थसार्थः परोक्ष इव, प्रतिभावतः पुनरपश्यतोऽपि १ B क्रियाविसरं. २ A वृत्तिः. ३ B काव्यहेतुः४ Explained in A in the margin as दूरवर्तिनी.

१२ कविरहस्ये चतुर्थोऽध्यायः ।

प्रत्यक्ष इव। यतो मेधाविरुद्रकुमारदासादयो जात्यन्धाः कवयः श्रूयन्ते। किश्चन महाकवयोऽपि देशद्वीपान्तरकथापुरुषादिदर्शनेन तत्रत्यां व्यवहृतिं निबध्नन्ति सम। तत्र देशान्तरव्यवहार :- "प्राणानामनिलेन वृत्तिरुचिता सत्कल्पवृक्षे वने तोये काश्चनपद्मरेणुकपिशे पुण्याभिषेकक्रिया। ध्यानं रत्नशिलागृहेषु विवुधस्त्रीसन्निधौ संयमो यत्काङ्कन्ति तपोभिरन्यमुनयस्तस्मिंस्तपस्यन्त्यमी॥" द्वी पान्तरव्यवहार :- "अनेन सार्द्ध विहराम्वुराशे- स्तीरेषु ताडीवनममरेषु। द्वीपान्तरानीतलवङ्गपुष्पै- रपाकृतखेद्लवा मरुद्भिः।।" कथापुरुषव्यवहार :- "हरोऽपि तावत्परिवृत्तधैर्य- श्रन्द्रोदयारम्भ इवाम्बुराशि:। उमामुखे बिम्बफलाघरौष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि॥" आदिग्रहणात्- "तथागतायां परिहासपूर्व सख्यों सखी वेत्रभृदाबभाषे। बाले व्रजामोऽन्यत इत्यथैनां वधूरसूयाकुटिलं ददर्श ॥" साच द्विधा कारयित्री भावयित्री च । कवेरुपकुर्वाणा कार- थित्री। साऽपि त्रिविधा सहजाऽऽहायापदेशिकी च । जन्मान्तर- संस्कारापेक्षिणी सहजा। जन्मसंस्कारयोनिराहार्या। मत्रतव्रादु- पदेशप्रभवा औपदेशिकी। ऐहिकेन कियतापि संस्कारेण प्रथमां तां सहजेति व्यपदिशन्ति। महता पुनराहार्या। औपदेशिक्याः पुनरैहिक एव उपदेशकाला, ऐहिक एव संस्कारकालः । त इमे

9 A -रुणौष्ठे. २ A सख्या.

काव्यमीमांसायां १३

त्रयोऽपि कवयः सारखत, आश्यासिक, औपदेशिकश्च । जन्मा- न्तरसंस्कारप्रवृत्तसरखतीको वुद्धिमान्सारखतः। इह जन्माभ्यासो- द्वासित भारतीक आहार्यवुद्धिराभ्यासिक:। उपदेशितदर्शितवाग्वि- भवो दुर्बुद्धिरौपदेशिकः। तस्मान्नेतरौ तम्रशेषमनुत्तिष्ठताम। "नहि प्रकृतिमधुरा द्राक्षा फाणितसंस्कारमपेक्षते" इत्याचार्याः । "न" इति यायावरीयः । एकार्थ हि क्रियाद्वयं द्वैगुण्याय सम्पद्यते। "तेषां पूर्वः पूर्वः श्रेयान्" इति इयामदेवः। यतः- "सारखतः सतब्रः स्याद्गवेदाभ्यासिको मितः। औपदेशकविस्त्वत्र वल्गु फल्गु च जल्पति॥" "उत्कर्षः श्रेयान्" इति यायावरीयः। स चानेकगुणसन्निपाते भवति। किश्च-

कवेश्रोपनिषच्छक्तिस्त्रयमेकत्र दुर्लभम्॥ काव्यकाव्याङ्गविद्यासु कृताभ्यासस्य धीमतः। मत्रानुष्ठाननिष्ठस्य नेदिष्ठा कविराजता।।" कवीनां तारतम्यतश्र्ैष प्रायोवाद:। "एकस्य तिष्ठति कवेर्गृह एव काव्य- मन्यस्य गच्छति सुहृङ्भवनानि यावत्। वस्यद न्यस्या(स्य.)विद्ग्धवद्नेषु पदानि शश्व- त्कस्याऽपि सश्चरति विश्वकुतूहलीव।" सेयं कारयित्री। भावकस्योपकुर्वाणा भावयित्री। सा हि कवेः श्रममभिप्रायं च भावयति। तथा खलु फलितः कवर्व्यापारतरु- रन्यथा सोडवकेशी स्यात्। "कः पुनरनयोर्भेदो यत्कविर्भावयति भावकश्च कविः" इत्याचार्याः। तदाहु :- "प्रतिभातारतम्येन प्रतिष्ठा भुवि भूरिधा। भावकस्तु कविः प्रायो न भजत्यधमां दशाम्॥।"

१४ कविरहंस्ये चतुर्थोडध्यायः ।

"न" इति कालिदासः। पृथगेव हि कवित्वाद्भावकत्वं, भाव- कत्वाच्च कवित्वं। सरूपभेदाद्विषयभेदाच्। यदाहु :- "कश्चिद्वाचं रचयितुमलं ओरतुमेवाऽपरस्तां कल्याणी ते मतिरुभयथा विस्मयं नस्तनोति। नह्ेकस्मिन्नतिशयवतां सन्निपातो गुणाना- मेकः सूते कनकमुपलस्तत्परीक्षाक्षमोऽन्यः॥" "ते च द्विधाऽरोचकिनः, सतृणाभ्यवहारिणश्च" इति मङगलः। "कवयोऽपि भवन्ति" इति वामनीयाः। "चतुर्द्धा" इति याया- वरीयः मत्सरिणस्तत्वाभिनिवेशिनश्च । "तन्र विवेकिनः पूर्वे तद्विपरीतास्तु ततोऽनन्तराः" इति वामनीयाः । "अरोचकिता हि तेषां नैसर्गिकी ज्ञानयोनिर्वा। नैसर्गिकीं हिं संस्कारशतेनाऽपि वङ्गमिव कालिकां ते ने जहति। ज्ञानयोनौ तु तस्यां विशिष्टज्ञे- यवति वचसि रोचकितावृत्तिरेव" इति यायावरीयः । किश्च सतृ- णाभ्यवहारिता सर्वसाधारिणी । तथाहि व्युत्पित्सोः कौतुकिन: सर्वस्य सर्वत्र प्रथमं सा। प्रतिभाविवेकविकलता हि न गुणागुण- योर्विभागसूत्रं पातयति। ततो बहु त्यजति बहु चगृहलाति। विवे- कानुसारेण हि बुद्धयो मधु निष्यन्दन्ते। परिणामे तु यथार्थदर्शी स्यात्। विभ्रमभ्रंशश्च निशश्रेयसं सन्निधत्ते। मत्सरिणस्तु प्रतिभा- तमपि न प्रतिभातं, परगुणेषु वाचंयमत्वात्। स पुनरमत्सरी ज्ञाता च विरलः । तदुक्तम्- "कस्त्वं भो: कविरस्ति काप्यभिनवा सूक्तिः सखे पठ्यतां त्यक्ता काव्यकथैव सम्प्रति मया कस्मादिदं श्रूयतां। यः सम्यग्विविनक्ति दोषगुणयोः सारं सयं सत्कविः सोडस्मिन्भावक एव नास्त्यथ भवेदैवान्न निर्म्मत्सरः॥" तत्वाभिनिवेशी तु मध्येसहस्त्रं यद्येकस्तदुक्त्तम्- "शब्दानां विविनक्ति गुम्फनविधीनामोदते सूक्तिभिः सान्द्रं लेढि रसामृतं विचिनुते तात्पर्यमुद्रां च यः । १ A reads न after हि. २ A omits न. ३ B बिरलं, ४ A रसोदयं.

काव्यमीमांसायां :२५

पुण्यैः सङ्गटते विवेक्तृविरहादन्तर्मुखं ताम्यतां केषामेव कदाचिदेव सुधियां काव्यश्रमज्ञो जनः ।। सामी मित्रं च मन्नी च शिष्यश्चाचार्य एव च। कवेर्भवति ही चित्रं किं हि तद्यन्न भावक:।। काव्येन किं कवेस्तस्य तन्मनोमात्रवृत्तिना। नीयन्ते भावकैर्यस्य न निबन्धा दिशो दश॥ सन्ति पुस्तकविन्यस्ता: काव्यबन्धा गृहे गृहे। द्वित्रास्तु भावकमनःशिलापट्टनिकुट्टिताः॥ सत्काव्ये विक्रियाः काश्चिद्धावकस्योल्लसन्ति ताः। सर्वाभिनयनिर्णीतौ दृष्टा नाट्यसृजा नयाः॥ वाग्भावको भवेत्कश्चित्कश्रिद्धृद्यभावकः । सातत्विकैराङ्िकैः कश्च्िद्नुभावैश्च भावक: ॥ गुणादानपर: कश्रिद्दोषादानपरोऽपरः। गुणदोषाहततित्यागपरः कश्चन भावक: ।। अभियोगे समानेऽपि विचित्रो यदयं क्रमः। तेन विद्यः प्रसादोऽत् नृणां हेतुरमानुषः ।। न निसर्गकविः शास्त्रे न क्षुण्ण: कवते च यः। विडम्बयति सात्मानमाग्रहग्रहिल: किल। कवित्वं न स्थितं यस्य काव्ये च कृतकौतुकः। तस्य सिद्धिः सरखत्यास्तत्रमन्रप्रयोगतः ॥ पदान्तरं वेत्ति सुधीः खवाक्यपरवाक्ययोः। तदा स सिद्धो मन्तव्यः कुकविः कविरेव वा॥" कारयित्रीभावयित्र्यावितीमे प्रतिभाभिदे। अथातः कथयिष्यामो व्युत्पत्ति काव्यमातरम्।। ॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे चतुर्थोडध्यायः पद्वाक्यविवेकः । केाव्यविशेषेषु कारयित्री भावयित्री नाम समीक्षा ।I

१ A दोषहान०. २ A गुणदोषा हृदि. ३ A सोत्मानं. ४C शिष्यविशेषेषु.

१६ कविरहस्ये पश्चमोऽध्यायः ।

पञ्चमोऽध्यायः काव्यपाककल्पः । "बहुज्ञता व्युत्पत्तिः" इत्याचार्याः। सर्वतोदिक्का हि कविवाच:। तदुक्तम्-"प्रसरति किमपि कथश्चन नाभ्यस्ते गोचरे वचः कस्य। इदमेव तत्कवित्वं यद्ढाचः सर्वतोदिकाः ॥" "उचितानुचितविवेको व्युत्पत्तिः" इति यायावरीयः । "प्रति- भाव्युत्पत्योः प्रतिभा श्रेयसी" इत्यानन्दः। सा हि कवेरव्युत्प- त्तिकृतं दोषमशेषमाच्छादयति। तद्राह- "अव्युत्पत्तिकृतो दोषः शक्त्या संव्रियते कबेः। यस्त्वशक्तिकृतस्तस्य झगित्येवावभासते॥।" शक्तिशब्दश्चायमुपचरितः प्रतिभाने वर्त्तते। "एतत्किं शिरसि स्थितं मम पितुः खण्डं सुधाजन्मनो लालाटं किमिदं विलोचनमिदं हस्तेऽस्य कि पन्नगा:। इत्थं क्रौश्चरिपोः क्रमादुपगते दिग्वाससा शूलिन: प्रश्ने वामकरोपरोधसुभगं देव्या: स्मितं पातु वः ॥" "वयुत्पत्तिः श्रेयसी" इति मङ्गलः ॥ सा हि कवेरशक्तिकृतं दोषमशेषमाच्छादयति। तथा हि- "कवेः संव्रियतेशक्तिर्व्युत्पत्या काव्यवर्त्मनि। वैदग्धीचित्तचित्तानां हेया शन्दार्थगुम्फना।।" व्युत्पत्तिर्यथा-"कृतः कण्ठे निष्को नहि किमुत तन्वी मणिलता कृशं लीलापत्रं अरवसि निहितं कुण्डलमुचि। न कौशेयं चित्रं वसनमवदातं तु वसितं समासन्नीभूते निधुवनविलासे वनितया॥" "प्रतिभाव्युत्पत्ती मिथः समवेते श्रेयस्यौ" इति यायावरीयः। न खलु लावण्यलाभाटते रूपसम्पद्टते रूपसम्पदो वा लावण्यल- नि्धिर्महते सौन्दर्याय। उभययोगो यथा- १ B omits वा.

काव्यमीमांसायां १७

"जङ्गाकाण्डोरुनालो नखकिरणलसत्केसरालीकरालः प्रत्यग्रालक्तकाभाप्रसरकिसलयो मसुमश्जीरभृङ्ग:। भर्तुर्नत्यानुकारे जयति निजतनुखच्छलावण्यवापी- सम्भूताम्भोजशोभां विद्धदभिनंयाददण्डपादो भवान्याः॥" प्रतिभाव्युत्पत्तिमांश्च कविः कविरित्युच्यते। सच त्रिधा। शास्त्रकविः काव्यकविरुभयकविश्च। "तेषामुत्तरोत्तरीयो गरी- यान्" इति इयामदेवः । "न" इति यायावरीयः । यथा सविषये सर्वो गरीयान्। नहि राजहंसश्चन्द्रिकापानाय प्रभवति, नापि चको- रोजज्यः क्षीरोद्वरणाय। यच्छास्त्रकविः काव्ये रससम्पद विच्छि- नत्ति। यत्काव्यकविः शास्त्रे तर्ककर्कशमप्यर्थमुक्तिवैचित्र्येण क्रथ- यति। उभयकविस्तूभयोरपि वरीयान्यशुभयत्र परं प्रवीणः स्यात्। तंस्मात्तुल्यप्रभावावेव शास्त्रकाव्यकवी। उपकार्योपकारकभावं तु मिथः शास्त्रकाव्यकव्योरनुमन्यामहे। यच्छास्त्रसंस्कार: काव्यमनु- गृह्लाति शास्त्रैकप्रवणता तु निगृह्लाति। काव्यसंस्कारोऽपि शास्त्र- वाक्यपाकमनुरुणद्धि काव्यैकप्रवणता तु विरुणाद्धि। तत्र त्रिधा शास्त्रकविः। यः शास्त्रं विधत्ते, यश्च शास्त्रे काव्यं संविधन्ते, योऽपि काव्ये शास्त्रार्थ निघन्ते। काव्यकवि: पुनरष्टधा । तद्यथा रचना- कविः, शब्दकविः, अर्थकविः, अलङ्कगारकविः, उक्तिकविः, रसकविः, मार्गकविः, शास्त्रार्थकविरिति। तत्र रचनाकवि :-

र्गोलाङगूलैर्नदद्गि: प्रतिरसितजरत्कन्दरामन्दिरेषु। खण्डेषूइण्ड पिण्डीतगरतरलका: प्रापिरे येन वेला-

त्रिधा च शब्दकविर्नामाख्यातार्थभेदेन। तन्र नामकवि :- "विध्येव पुंसो महिमेव राज्ः प्रज्ञेव वैद्यस्य दुयेव साधोः।

१ A reads विदधदभिनवां. २B reads ०तान.

१८ कविरहस्ये पञ्चमोडध्यायः।

लज्जेव शूरस्य मृजेव यूनो विभूषणं तस्य नृपस्य सैव।।" आख्यातकविर्यथा-"उच्चैस्तरां जहसुराजह्मपुर्जगर्ज- राजघनिरे सुजतटीनिकरैः स्फुरद्िः। सन्तुष्टुवुर्मुमुदिरे बहु मेनिरे च वाचं गुरोरमृतसम्भवलाभगर्भाम् ।।" नामाख्यातकवि :- "हतत्विषोऽन्धाः शिथिलांशबाह्वः श्रियो विषादेन विचेतना इव। न चुकुशुरनो रुरुदुर्न सखनु- ने चेलुरासुर्लिखिता इव क्षणम्।।" अर्थकवि :- "देवी पुत्रमसूत नृत्यत गणाः किं तिष्ठतेत्युद्धुजे

पायाद्वो जितदेवदुन्दुभिघनध्वानप्रवृत्तिस्तयो- रन्योन्याङ्कनिपात जर्जरजरत्स्थूलास्थिजन्मा रवः ।" द्विधाऽलङ्गारकविः शब्दार्थभेदेन। तयो: शन्द्राऽलङ्गार :- "न प्रास्तं विषमरणं प्रस्तं पापेन कर्मणा विषमरणं च। न मृतो भागीरथ्यां मृतोऽहमुपगुह्य मन्दभागी रथ्याम्।।" अर्थाऽलङ्कार :- "भ्रान्तजिह्वापताकस्य फणच्छत्रस्य वासुकेः। दंष्राशलाकादारिद्ं कर्त्तु योग्योऽस्ति मे भुजः॥।" उक्तिकवि :- "उदरमिद्मनिन्धं मानिनीश्वासलाव्यं स्तनतटपरिणाहो दोर्लता लेह्यसीमा। स्फुरति च वद्रनेन्दुर्द्टक्प्रणालीनिपेय- स्तदिह सुदृशि कल्या: केलयो यौवनस्य।।" यथा वा-"प्रतीच्छत्याशोकीं किसलयपरावृत्तिमघरः कपोल: पाण्डुत्वादवतरति ताडीपरिणतिं।

१.C.जहसुरुजहषु• २ C भुजतटानि करैः. ३ B रन्योन्याङनिपातजर्जरजरत्सूरास्थिजन्मा. ४ A प्राप्तमपापेन कर्मणा विषमरणं. ५B लव्यं.

काव्यमीमांसायां परिम्लानप्रायामनुवदति इष्टि: कमलिनी- मितीयं माधुर्य स्पृशति च तनुत्वं च भजते ॥" रसकवि :- "एतां विलोकय तनूंदरि ताम्रपर्णी- मम्भोनिधौ विवृतशुक्तिपुटोद्धतानि। यस्या: पयांसि परिणाहिषु हारमूर्त्या वामभ्रुवां परिणमन्ति पयोधरेषु॥।" मार्गकवि :- "मूलं वालकवीरुधां सुरभयो जातीतरूणां त्वचः सारश्चन्दनशाखिनां किसलयान्यार्द्राण्यशोकस्य च। शैरीषी कुसुमोद्गतिः परिणमन्मोचं च सोडयं गण: ग्रीष्मेणोष्महरः पुरा किल ददे दग्धाय पश्चेषवे॥" शास्त्रार्थकवि :- "आत्मारामा विहितरतयो निर्विकल्पे समाधौ ज्ञानोद्रेकाद्विघटिततमोग्रन्थयः सत्वनिष्ठाः। यं वीक्षन्ते कमपि तमसां ज्योतिषां वा परस्ता- त्तं मोहान्ध: कथमयममुं वेत्ति देवं पुराणम्।।" एषां द्वितैर्गुणैःकनीयान, पश्चकैर्मध्यमः, सर्वगुणयोगी महाकविः दश च कवेरवस्था भवन्ति। तन्न च बुद्धिमदाहार्यबुख्ध्योः सप्, तिस्रश्च औपदेशिकस्य। तद्था काव्यविद्यासनातको, हृदयकविः, अन्यापदेशी, सेविता, घटमानो, महाकवि:, कविराज, आवेशिक:, अविच्छेदी, सङ्गामयिता च। यः कवित्वकाम: काव्यविद्योपविद्याग्र- हणाय गुरुकुलान्युपास्ते स विद्यारलातकः । यो हृदय एव कवते निहुते च स हृदयकविः। यः समपि काव्यं दोषभयादन्यस्येत्यप- दिश्य पठति सोऽन्यापदेशी। यः प्रवृत्तवचन पौरस्त्यानामन्यतम- छायामभ्यस्यति स सेविता। योऽनवद्यं कवते न तु प्रबभ्नाति स घटमान:। योऽन्यतरप्रबन्धे प्रवीण: स महाकविः। यस्तु तत्र तत्र भाषाविशेषे तेषु प्रबन्धेषु तस्मिंस्तस्मिंश्च रसे खतव्रः स कविराजः। ते यदि जगत्यपि कतिपये। यो मन्नादुपदेशवशाल्ब्धसिद्धिरावे- १ A तलोदरि. २A & B वीक्ष्यन्ते. ३ B संक्रमयिता.

कविरहस्ये पश्वमोड़ध्यायः।

शसमकालं कवते स आवेशिका। यो यदैवेच्छति तदैवाविच्छिन्न- वचनः सोऽविच्छेदी। यः कन्याकुमारादिषु सिद्धमत्र: सरखतीं सङ्कामयति स सङ्कौमयिता। सततमभ्यासवशतः सुकवेः वाक्य पाकमायाति। "कः पुनरयं पाकः?" इत्याचार्याः।"परिणामः" इति मङ्गलः। "कः पुनरयं परिणामः?" इत्याचार्याः । "सुपां तिङ्ां च अ्रवः सैषा व्युत्पत्तिः" इति मङ्गलः । सौशव्धमेतत्। "पदनिवे- शनिष्कम्पता पाक:" इत्याचार्याः। तदाहु :- "आवापोद्वरणे तावद्यावद्दोलायते मनः। पदानां स्थापिते स्थैर्ये हन्त सिद्धा सरखती॥" "आग्रहपरिग्रहादपि पदस्थैर्यपर्यवसायस्तस्मात्पदानां परिवृत्ति- वैमुख्यं पाकः" इति वामनीयाः॥ तदाहु :- "यत्पदानि त्यजन्तयेव परिवृत्तिसहिष्णुतां। तं शब्दन्यायनिष्णाता: शब्दपाकं प्रचक्षते।।" "इयमशक्तिर्न पुनः पाकः" इत्यवन्तिसुन्दरी। यदेकस्मिन्वस्तुनि महाकवीनामनेकोऽपि पाठः परिपाकवान्भवति, तस्माद्रसोचित- शब्दार्थसूक्तिनिबन्धनः पाकः । यदाह-

खदते सुधियां येन वाक्यपाकः स मां प्रति।" तदुक्तम्-"सति वक्तरि सत्यर्थे शब्दे सति रसे सति। अस्ति तन्न विना येन परिस्रवति वाड़ाधु।।" "कार्यानुमेयतया यत्तच्छन्दनिवेद्यः परं पाकोऽभिधाविषयस्तत्स- हृदयप्रसिद्धिसिद्ध एव व्यवहाराङ्गमसौ" इति यायावरीयः1स च कविग्रामस्य काव्यमभ्यस्यतो नवधा भवति। तत्राद्यन्तयोरखादु पिचुमन्दपाकम्, आदावखादु परिणामे मध्यमं बदरपाकम्, आ- दावसादु परिणामे खादु मृद्वीकापाकम्, आदौ मध्यममन्ते चा- खादु वार्तताकपाकम्, आद्यन्तयोर्मध्यमं तिन्तिडीकपाकम्, आदौ १ A सिद्धिमत्र :. २ B संक्रमयति. ३ B संक्रमयिता. ४A श्रवः० या. ५B अवापो०. ६B च.

काव्यमीमासायां २१

मध्यममन्ते खादु सहकारपाकम्, आदावुत्तममन्ते चाखादु क्रमुक- पाकम्, आदावुत्तममन्ते मध्यमं त्रपुसपाकम्, आद्यन्तयोः खादु नालिकेरपाकमिति। तेषां त्रिष्वपि त्रिकेषु पाकाः प्रथमे त्याज्याः । वरमकविर्न पुनः कुकविः स्यात्। कुकविता हि सोच्छ्रासं मरणम्। मध्यमाः संस्कार्याः। संस्कारो हि सर्वस्य गुणमुत्कर्षति । द्वादशव- र्णमपि सुवर्ण पावकपाकेन हेमीभवति। शेषा ग्राह्याः। सभावशुद्धं हि न संस्कारमपेक्षते। न मुक्तामणेः शाणस्तारतायै प्रभवति। अन- वस्थितपाकं पुनः कपित्थपाकमामनन्ति। तन्र पलालधूननेन अन्न- कणलाभवत्सुभाषितलाभ:। सम्यगभ्यस्यतः काव्यं नवधा परिपच्यते। है नोपादानसूत्रेण विभजेत्तद्धि बुद्धिमान्।। अयमत्रैव शिष्याणां दर्शितस्त्रिविधो विधि:। किन्तु विविधमप्येतत्रिजगत्यस्य वर्त्तते॥ ।। इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेSघिकरणे शिष्यविशेषेषु काव्यपाककल्पः पश्चमोऽध्यायः ।।

षष्ठोऽध्यायः पदवाक्यविवेकः । व्याकरणस्मृतिनिर्णीतः शब्दो निरुक्तनिघण्ट्वादिभिनिर्दिष्टस्त- दभिधेयोरऽर्थस्तौ पदम्। तस्य पश्च वृत्तयः सुबवृत्ति, समासवृत्तिः, तद्धितवृत्तिः, कृदत्तिः, तिङ्वृत्तिश्च। गौरश्वः पुरुषो हस्तीति जाति- वाचिनः शब्दाः । हरो हरिर्हिरण्यगर्भः काल आकाशं दिगिति द्रव्यवाचिनः । श्वेतः कृष्णो रक्तः पीत इति च गुणवाचिनः । प्राद- यश्चादयश्चासत्ववचनाः । नगरसुप प्रस्थितः पन्था, वृक्षमनु द्योतते विद्युदिति कर्मप्रवचनीयाः। "सेयं सुबवृत्तिः पश्चतय्यपि वाङ्यस्य माता" इति विद्वांसः। सुबवृत्तिरेव समासवृत्तिः। व्याससमासा-

१ B reads हारो. २ B निर्घटादिभि :.

२२ कविरहस्ये षष्ठोऽध्यायः।

वेवानयोर्भेंदहेतू। सा च षोढा द्वन्द्वादिभेदेन। तन्न ट्समासीस माससूक्तम्- "द्न्द्वोऽस्मि द्विगुरस्मि च गृहे च मे सततमव्ययीभावः । तत्पुरुष कर्म धारय येनाऽहं स्यां बहुव्रीहिः॥" तद्धितवृत्ति: पुनरनन्ता। तद्दि शास्त्रपायो वादो यदुत तद्धित- मूढा: पाणिनीयाः। माखिष्ठं रौचनिक सौरं सैन्धवं वैयासीयमिति तद्धितान्ताः। प्रातिपदिकविषया चेयेम्। कृद्धत्तिश्च धातुविषया। कर्त्ता हर्त्ता कुम्भकारो नगरकार इति कृदन्ताः। तिङ्रवृत्तिर्दशधा दशलकारीभेदेन। द्विधा च सा धातुसुबूधातुविषयलवेन। अपाक्षीत् पचति पक्ष्यतीति घातवीयान्याख्यातानि। अपल्लवयत् पल्लवयति पल्लवथिष्यतीति सौब्धातवीयानि। तदिदमित्थङ्गारं पश्चप्रकारमपि पद्जातं मिथः समन्वीयमानमानन्त्याय कल्पते। तज्जन्मा चैष विदुषां वादो यत्किल दिव्यं समासहस्त्रं बृहस्पतिर्वक्ता शतऋरतुरध्येता तथापि नान्तः शब्दराशेरासीत्। तत्र दयितसुबवृत्तयो विदर्भाः। वल्लभसमासवृत्तयो गौडाः । प्रियतद्धिता दाक्षिणात्याः । कृत्प्रयो- गरुचय उदीच्याः । अभीष्टतिङ्वृत्तयः सर्वेऽपि सन्तः । तेषां च

"विशेषलक्षणविदां प्रयोगा: प्रतिभान्ति ये। आख्यातराशिस्तैरेष प्रत्यहं हयुपचीयते॥।" पदानामभिधित्सितार्थग्रन्थनाकर: सन्दर्भो वाक्यम्। "तस्य च 'त्रिधाऽभिधाव्यापारः" इत्यौद्डटाः। वैभक्तः शाक्तः शक्तिविभक्ति- मयश्च। प्रतिपदं श्रूयमाणासूपपद्विभक्तिषु कारकविभक्तिषु वा वैभक्तः। लुपासपि विभक्तिषु समाससामर्थ्यात्तदर्थावगतौ शाक्त:। उभयात्मा च शक्तिविभक्तिमयः। तत्र वैभक्त :- "नमस्तस्मै वराहाय लीलयोद्रते महीं। खुरयोर्मध्यगो यस्य मेरु खणखणायते॥।"

१ B न, २ A adds च. ३ A गतयो.

काव्यमीमांसायां '२३

शाक्त :- "वित्रस्तशत्रुः स्पृहयालुलोकः प्रपन्नसामन्त उद्ग्रसत्त्व: । अधिष्ठितौदार्यगुणोऽसिपत्र- जितावनिर्नास्ति नृपस्त्वदन्यः॥ यथा वा-"कण्ठदोलायितोदामनीलेन्दीवरदामकाः। हैरिभीत्याश्रिताशेषकालियाहिकुला इव ॥।" शक्तिविभक्तिमयः-"अथागादेकदा स्पष्टचतुराशामुखद्युतिः। तं ब्रह्मेव शरत्काल: प्रोत्फुल्लकमलासनः॥" तत्र वाक्यं दशधा। एकाख्यातम्, अनेकाख्यातम्, आवृत्ता- ख्यातम्, एकाभिधेयाख्यातं, परिणताख्यातम्, अनुवृत्ताख्यातं, समुचिताख्यातम्, अध्याहृताख्यातं, कृदभिहिताख्यातम्, अनपे- क्षिताख्यातमिति॥

द्वितीयपदविन्यासव्याकुलाभिनयः शिव:।।" अनेकाख्यातम्। तच्च द्विधा सान्तरं निरन्तरम्॥ तयो: प्रथमम्- "देवासुरास्तमथ मन्थगिरां विरामे पद्मासनं जय जयेति बभाषिरे च। द्राग्भेजिरे च परितो बहु मेनिरे च खाग्रेसरं विदधिरे च ववन्दिरे च॥" द्वितीयम्-"ववं पासि हंसि तनुषे मनुषे बिभर्षि विभ्राजसे सृजसि संहरसे विरौषि। आस्से निरस्यसि सरस्यसि रासि लासि सक्कीडसे त्रुडसि मेघसि मोदसे च।।" "आख्यातपरतत्रा वाक्यवृत्तिरतो यावदाख्यातमिह वाक्यानि" इत्याचार्याः । "एकाकारतया कारकग्रामस्यैकार्थतया च वचोवृत्ते- रेकमेवेदं वाक्यम्" इति यायावरीयः।

१ B ·शक :. १ C हरिभीत्याश्रिताः शेष०३ C मेघसि'

२४ कविरहस्ये षष्ठोऽध्यायः ।

आवृत्ताख्यातम्-"जयत्यमलकौस्तुभस्तबकितांशपीठो हरि- र्जयन्ति च मृगेक्षणाश्चलद्पाङ्गदष्टिकमाः। ततो जयति मल्लिका तदनु सर्वसंवेदना- विनाशकरणक्षमो जयति पश्चमस्य ध्वनिः॥" एकाभिधेयाख्यातम्- "हृष्यति चूतेषु चिरं तुष्यति बकुलेषु मोदते मरुति। इह हि मधौ कलकूजिषु पिकेषु च प्रीयते रागी॥।" परिणताख्यातम्-"सोऽस्मिन्जयति जीवातुः पश्चेषोः पञ्चमध्वनिः। ते च चैत्रे विचित्रैलाकक्कोलीकेलयोऽनिला:।।" अनुधृत्ताख्यातम्-"चरन्ति चतुरम्भोधिवेलोद्यानेषु दन्तिनः। चक्रवालाद्रिकुञ्जेषु कुन्द्रभासो गुणाश्च ते।।" समुचिताख्यातम्-"परिग्रहभराक्रान्तं दौर्गत्यगतिचोदितं। मनो गन्नीव कुपथे चीत्करोति चयाति च।।" यथा च-"स देवः सा दंष्रा कृतकिटिविलासस्मितसिता दूयं दिश्यान्तुभ्यं मुदमिदमुदारं जयति च। उदश्चद्भिर्भूयस्तरलितनिवेशा वसुमती यदग्रे यच्छ्वासैर्गिरिगुडकलीलामुदवहत्।।" अध्याहृताख्यातम्-"दोर्दण्डताण्डवभ्रष्टमुदुखण्डं बिभर्ति यः। व्यस्तपुष्पाञ्जलिपदे चन्द्रचूड: श्रिये स वः॥" कृदभिहिताख्यातम्-"अभिमुखे मयि संहतमीक्षितं हसितमन्यनिमित्तकथोदयं। विनयबाधितवृत्तिरतस्तया न विवृतो मदनो न च संवृतः॥।" अनपेक्षिताख्यातम्-"कियन्मात्रं जलं विप्र ? जानुदननं नराधिप। तथापीयमवस्था ते न सर्वत्र भवादशाः॥" गुणवद्लङ्कतश्च वाक्यमेव काव्यम् ।। "असत्यार्थाभिधायित्वा- भोपवेष्टव्यं काव्यम्" हत्येके। यथा-

काव्यमीमांसायां -२५

"स्तेम: स्तोकोऽपि नाङ्गे श्वसितमविकलं चक्षुषां सैव वृत्तिः मध्येक्षीराब्धि मग्ना: स्फुटमथ च वयं कोऽयमीदृक्प्रकारः। इत्थं दिग्भित्तिरोध:क्षतविसरतया मांसलैस्त्वद्यशोभि: स्तोकावस्थानदुस्थैस्त्रिजगति धवले विस्मयन्ते मृगाक्ष्यः॥" यथा च-

तुव्यन्नानागिरीन्द्रावलिशिखर खरास्फाललोलाम्वुराशि:। उद्यन्नीरन्ध्रधूलीविधुरसुरवधूमुच्यमानोपशल्य: कल्योद्योगस्य यस्य त्रिसुवनदमेन: सैन्यसम्मई आसीत्।।" आहुश्च-"दृष्टं किश्चिद्दृष्टमन्यदूपरं वाचालवार्त्तार्पितं भूयस्तुण्डपुराणतः परिणतं किश्चिच शास्त्रश्रुतं। सूत्त्या वस्तु यदत्र चित्ररचनं तत्काव्यमव्याहतं रत्नस्येव न तस्य जन्म जलधेर्नो रोहणाद्वा गिरेः॥" "न" इति यायावरीय :- "नासत्यं नाम किश्चन काव्ये यस्तु स्तुत्येष्वर्थवादः। स न परं कविकर्मणि श्रुतौ च शास्त्रे च लोके च।।" तत्र औ्रत :- "पुष्पिण्यौ चरतो जङ्गे भूष्णुरात्मा फलेग्रहिः। शेरेऽस्य सैवें पाप्मानः श्रमेण प्रपथे हताः ॥।" शास्त्रीय :- "आपः पवित्रं प्रथमं पृथिव्या- मपां पवित्रं परमं च मन्रा: । तेषां च सामर्ग्यजुषां पवित्रं महर्षयो व्याकरणं निराहुः॥" किश्च-"यस्तु प्रयुङ्के कुशलो विशेषे शब्दान्यथावद्व्यवहारकाले.। सोऽनन्तमाप्नोति जयं परत्र वाग्योगविद्ुष्यति चापशन्दैः। 9 A explains as उपकण्ठ :. २A०दसनः ३ B स्तुत्यैर्थवादः. ४ A पुष्पिन्यौ. ५ B सर्वपाप्मानः.

२६ काव्यमीमांसायां

"के।। वाग्योगविदेव। कुत एतत्?। यो हि शब्दास्ञजानात्यपश- न्द्ानप्यसौ जानाति। यथैव हि शब्दज्ञाने धर्म, एवमपशव्दज्ञानेऽप्य- धर्मः। अथवा भूयानधर्मः प्राम्नोति। भूंयांसो ह्यपशब्दा अल्पीयांसः शब्दा:। एकैकस्य हि शब्दस्य बहवोऽपभ्रंशाः।तद्यथा। गौरि- त्यस्य शब्दस्य गावी गोणी गोता गोपोतलिकेत्येवमादयोऽपभ्रंशाः। अथ योऽवाग्योगवित् अज्ञानं तस्य शरणम्। नात्यन्तायाज्ञानं शरणं भवितुमहति। यो ह्यजानन्वै ब्राह्मणं हन्यात्सुरां वा पिबे- त्सोऽपि मन्ये पतितः स्यात् । एवं तर्हि सोऽनन्तमामोति जयं परत्र वाग्योगविुष्यति चापशब्दैः। क :? । अवाग्योगविदेव। अथ थो वाग्योगवित् विज्ञानं तस्य शरणम् । क पुनरिदं पठितम्?। भ्राजा नाम श्रोकाः।किश्च भोः श्रोका अपि प्रमाणम्?। किश्चातः?। यदि प्रमाणमयमपि श्ोक: प्रमाणं भवितुमर्हति।" 'यधुदुम्बरवर्णानां घटीनां मण्डलं महत्। पीतं न गमयेत्खर्ग किं तत्कतुगतं नयेत्॥' इति "प्रमत्तगीत एष तत्रभवतो यस्त्वप्रमत्तगीतस्तत्प्रमाणमेव" इति गोनर्दीय:। लौकिक :- "गुणानुरागमिश्रेण यशसा तव सर्पता। दिग्वधूनां मुखे जातमकस्मादर्द्धकुङ्कुमम्।।" "असदुपदेशकत्वात्तर्हि नोपदेष्टव्यं काव्यम्" इत्यपरे।यथा एवं- "वयं बाल्ये डिम्भास्तरुणिमनि यूनः परिणता- वपीच्छामो वृद्धान्परिणयविधेस्तु स्थितिरियं। त्वयारब्धं जन्म क्षपयितुममार्गेण किमिदं न नो गोत्रे पुत्रि कचिदपि सतीलाञ्छनमभूत्।।" "अस्त्ययमुपदेशः किन्तु निषेध्यत्वेन न विधेयत्वेन" इति याया- वरीयः। य एवंविधा विधयः परस्त्रीषु पुंसां सम्भवन्ति तानवबु- ध्येतेति कवीनां भावः। किश्च कविवचनायत्ता लोकयात्रा। "सा च निःश्ेयसमूलम्" इति महर्षयः। यदाहु :- १ C "दुष्यति अपशब्दैः कः?"

षष्ठोऽध्यायः । २७

"काव्यमय्यो गिरो यावचरन्ति विशदा भुवि। तावत्सारखतं स्थानं कविरासाद्य मोदते ।।" किश्च-"श्रीमन्ति राज्ञां चरितानि यानि प्रभुत्वलीलाश्च सुधाशिनां या:। ये च प्रभावास्तपसामृषीणां ताः सत्कविभ्यः श्रुतयः प्रसूताः॥।" उक्तश्ष-"ख्याता नराधिपतयः कविसंश्रयेण राजाश्रयेण च गता: कवयः प्रसिद्धिं। राज्ञा समोऽस्ति न कवेः परमोपकारी राज्ञो न चास्ति कविना सदशः सहाय:। वल्मीकजन्मा स कवि: पुराण: कवीश्वरः सत्यवतीसुतश्च। यस्य प्रणेता तदिहानवद्यं सारस्तं वर्त्म न कस्य वन्धम्?॥" "असभ्यार्थाभिधायित्वान्नोपदेष्टव्यं काव्यम्" इति च केचित्। यथा-

कराल: प्रागल्भ्यं वदति तरुणीनां प्रणयिषु। विलासव्यत्यासाजघनफलकास्फालनघ न - स्फुटच्छेदोत्सिक्त: कलकनककाश्चीकलकल: ॥" अपि च-"नित्यं त्वयि प्रचुरचित्रकपन्रभैङ्गी- ताडङ्गताडनविपाण्डुरगण्डलेखा:। स्निह्यन्तु रत्नरशनारणनाभिराम- कामार्तिनर्तितनितम्बतटास्तरुण्यः।।" "प्रकमापन्नो निबन्धनीय एवायमर्थः" इति यायावरीयः। तदिदं श्रुतौ शास्त्रे चोपलभ्यते। तत्र याजुष :-

१ A तंकि.

२८ काव्यमीमांसायां

"योनिरुदूखलं शिक्षं मुशलं मिथुनमेवैतत् प्रजनैनं क्रियते॥" आर्च :- "उपोप मे परामुश मा मे दभ्राणि मन्यथाः। सर्वाऽहमस्मि रोमशा गान्धारीणामिवाविका॥" शास्त्रीय :- "यस्याः प्रसन्नधवलं चक्षुः पर्यन्तपक्ष्मलं। नवनीतोपमं तस्या भवति स्मरमन्दिरम्॥।" पदवाक्यविवेकोयमिति किश्चित्प्रपश्चितः। अथ वाक्यप्रकारांश्र कांश्चिदन्यान्निबोधत।।

।। इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेSधिकरणे षष्ठोऽध्यायः पद्वाक्यविवेकः ॥ ..-

सपमोऽध्यायः पाठप्रतिष्ठा।

वाक्यं वचनमिति व्यवहरन्ति। तच् त्रिधा प्रणेतृभेदेन ब्रात्मं, शैवं, वैष्णवमिति। तदिदं वायुपोक्तपुराणादिभ्य उपलब्धं यद्दुत ब्राह्मं वचः पश्चधा सायम्भुवमैश्वरमार्षमार्षीकमार्षिपुत्रकं च। खय- म्भूर्बता तस्य सायम्भुवम्। तन्मनोजन्मानो भृगुप्रभृतयः पुत्रास्ते ईश्वरास्तेषामैश्वरम्। ईश्वराणां सुता ऋषयस्तेषामार्षम्। ऋषी- णामपत्यानि ऋषीकास्तेषामार्षीकम्। ऋषीकाणां सूनव ऋषिपुत्र- कास्तेषामार्षिपुत्रकम्। स्वयम्भुवः प्रथमं वचः श्रुतिः, श्रुतेरन्यच्चं सायम्भुवम्। तहाहु :- "सर्वभूतात्मकं भूतं परिवादं च यद्गवेत्। क्वचित्निरुक्तमोक्षार्थ वाक्यं सायम्भुवं हि तत्।।" तदेव स्तोकरूपान्तरपरिणतमैश्वरं वचः । उत्तश्च- "व्यक्तक्रममसंक्षिसं दीपगम्भीरमर्थवत्। प्रत्यक्षं च परोक्षं च लक्ष्यतामैश्वरं वचः ॥"

१ B तत्ते जननं. २ A गन्धारीणा०. ३ A omits च. ४A लिंग्यता०.

सप्तमोऽध्यायः । २९ आर्षम्-"यत्किश्चिन्मन्तसंयुक्तं युक्तं नामविभक्तिभिः। प्रत्यक्षाभिहितार्थ च तट्टषीणां वचः स्मृतम्॥" आर्षीकम्-"नैगमैर्विविधैः शब्दैर्निपातबहुलं च यत्। न चापि सुमहद्वाक्यमृषीकाणां वचस्तु तत्।।" आर्षिपुत्रकम्-"अविस्पष्टपद्प्रायं यच्च स्याद्वहुसंशयम्। ऋषिपुत्र वचस्तत्स्यात्ससर्वपरिदेवनम्।।" तदुदाहरणानि पुराणेभ्य उपलँभेत। सारखताः कवयो नः पूर्वे इत्थंकारं कथयन्ति। ब्रह्मविष्णुरुद्रगुहबृहस्पतिभार्गवादिशि- व्येषु चतुःषष्टावुपदिष्टं वचः पारमेश्वरम्। क्रमेण च सश्चरद्देवैर्देव- योनिभिश्च यथामत्युपजीव्यमानं दिव्यमिति व्यपदिश्यते। देव- योनयस्तु- "विद्याधराप्सरोयक्षरक्षोगन्धर्वकिन्नराः। सिद्धगुह्यकभूताश्च पिशाचा देवयोनयः॥।" तत्र पिशाचादयः शिवानुचरा: खभूमौ संस्कृतवादिन:, मर्त्येतु भूतभाषया व्यवहरन्तो निबन्धनीयाः। अप्सरसस्तु प्राकृतभाषया। तदिव्यं वचश्रतुर्द्धा। वैबुधं वैद्याघरं गान्धर्व योगिनीगतं च। शेषा- णामेतेष्वेवोपलक्षणं प्रकृतिसाद्शयेन। तत्र वैवुधम्-

सानुप्रासमुदारं च वचः स्याद्मृताशिनाम्।।" यथा-"यच्चन्द्रकोटिकरकोरकभारभाजि बभ्राम ब्रुणि जटाकुहरे हरस्य। तद्रः पुनातु हिमशैलशिलानिकुञ्ज- झात्कारडम्बरविरावि सुरापगाम्भः ।।" वैद्याधरम्-"स्तोकानुप्राससच्छायं चतुरोक्तिप्रसादि च-। द्राघीयसा समासेन विद्धि वैद्याधरं वचः॥" १ A सुमहा० २ A ऋषीणां हि. ३ B उपलभ्येत. ४B०वुददिषं.

३० काव्यमीमांसायां

यथा-"प्रणतसुरकिरीटप्रांशुरत्नांशुवंश-

उदिततरणिवृन्दोद्दामधामोर्ध्वनेत्र- ज्वलननिकरदग्धानङ्गमूर्ते नमस्ते॥" यथा वा-"भ्रमति भ्रमरकरम्बितनन्दनवनचम्पकस्तबकगौरः। वात्याहत इव वियति स्फुटलक्ष्मा रोहिणीरमणः।।"

तत्वार्थग्रथनग्राह्या गन्धर्वाणां सरखती॥।" यथा-"नमः शिवाय सोमाय सगणाय ससूनवे। सवृषव्यालशूलाय सकपालाय सेन्दवे॥।" योगिनीगतम्-"समासरूपकप्रायं गम्भीरार्थपदक्रमं। सिद्धान्तसमयस्थायि योगिनीनामिदं वच: ॥" यथा- "दुःखेन्धनैकदहनामृतवर्षमेघ संसार कूपपतनैककरावलम्ब। योगीन्द्रदर्पण जगद्गतकृत्लतेज :- प्रत्यक्षचौरवर वीरपते नमस्ते॥।" महाप्रभावत्वाङ्गौजङ्गममपि दिव्यमित्युपचर्यंते। "प्रसन्नमधुरोदात्तसमासव्यासभागवत्। अनोजख्विपद्प्रायं वचो भवति भोगिनाम्॥" यथा- "सुसर्जितां श्रोत्रसुखां सुरूपा- मनेकरत्नोज्वलचित्रिताङ्गीं। विद्याधरेन्द्रः प्रतिगृह्य वीणां पिनाकिने गायति मङ्गलानि॥" "किमर्थ पुनरनुपदेश्ययोर्ब्राह्मपारमेश्वरयोर्वाक्यमार्गयोरुपन्या- सः?" इत्याचार्याः।"सोऽपि कवीनामुपदेशपरः" इति यायावरीयः। १ Explained in A as समूह.

३१

यतो नाटकादावीश्वरादीनां देवानां च प्रवेशे तच्छायावन्ति वा- क्यानि विधेयानीति दिव्यम्। इह हि प्रायो वादो यदुत मर्त्याव- तारव्यवहाररुचेर्भगवतो वासुदेवस्य वचो वैष्णवं तन्मानुषमिति व्यपदिशन्ति। तच् त्रिधा रीतित्रयभेदेन। तदाहु :- "वैदर्भी गौडीया पाश्चाली चेति रीतयस्तिस्रः। आशु च साक्षान्निवसति सरखती तेन लक्ष्यन्ते।। रीतिरूपं वाक्यन्रितयं काकु: पुनरनेकयति॥" "काकुर्वकोक्तिर्नाम शब्दाऽलङ्गारोयम्" इति रुद्रटः॥ "अभि- प्रायवान्पाठधर्म: काकु:, सकथमलङ्गारी स्यात्?"इति यायावरीय:। साच द्विधा साकाङ्का निराकाङ्का च। वाक्यान्तराकाह्किणी सा- काङ्का, वाक्योत्तरभाविनी निराकाङ्का। तदेव वाक्यं काकुविशेषेण साकाङ्कम्। तदेव काककन्तरेण निराकाङ्कम्। आक्षेपगर्भा, प्रश्नगर्भा, वितर्कगर्भा चेति साकाड्का। विधिरूपा, उत्तररूपा, निर्णयरूपेति निराकाङ्का। तत्राक्षेपगर्भा- "यदि मे वल्लभा दूती तदाऽह्मपि वलभा। यदि तस्या: प्रिया वाचः तन्ममाऽपि प्रियप्रियाः॥" एवमेव निर्देष्टर्विधिरूपा। प्रश्नगर्भा- "गतः स कालो यत्रासीन्मुक्तानां जन्म वल्िषु। वर्त्तन्ते साम्प्रतं तासां हेतवः शुक्तिसम्पुटाः।।" इयमेवोपदेष्टरुत्तररूपा। वितर्कगर्भा- "नवजलधरः सन्नद्वोऽयं न इसनिशाचरः सुरधनुरिदं दूराकृष्टं न नाम शरासनम्। अयमपि पटुर्धारासारो न बाणपरम्परा कनकनिकषल्लिग्धा विद्युत्प्रिया न ममोर्वशी॥" इयमेवोपदेष्टरनिर्णयरूपा। ता इमास्तिस्रोऽपि नियतनिबन्धाः। तद्विपरीताः पुनरनन्ताः। तन्नाभ्युपगमानुनयकाकू-

---- ३२ काव्यमीमांसायां

"युष्मच्छासनलङ्गनाम्भसि मया मग्नेन नाम स्थितं प्राप्ता नाम विगर्हणा स्थितिमतां मध्येऽनुजानामपि। कोधोल्लासितशोणितारुणगदस्योच्छिन्दतः कौरवा- नधैकं दिवसं ममाऽसि न गुरुनाऽहं विधेयस्तव ।।" अभ्यनुज्ञोपहासकाकू-"मशामि कौरवशतं समरे न कोपादू दुःशासनस्य रुधिरं न पिबाम्युरस्तः। सश्नूर्णयामि गदया न सुयोधनोरु सन्धि करोतु भवतां नृपतिः पणेन ॥।" एवं त्रिचतुरकाकुयोगोऽपि। तत्र त्रियोग :- "सेयं प्रश्यति नो कुरङ्रकवधूस्त्रस्तैवमुद्वीक्षते तस्या: पाणिरयं न मारुतवलत्पत्राङ्गुलि: पल्लवः। तारं रोदिति सैव नैष मरुता वेणुः समापूर्यंते सेयं मामभिभाषते प्रियतमा नो कोकिल: कूजति॥" चतुर्योग :- "उच्यतां स वचनीयमशेषं नेश्वरे परुषता सखि साध्वी। आनयैनमनुनीय कथं वा विप्रियाणि जनयन्ननुनेयः॥" "सख्या वा नायिकाया वा सखीनायिकयोरथ। सखीनां भूयसीनां वा वाक्ये काकुरिह स्थिता। पदवाक्यविदां मार्गो योऽन्यथैव व्यवस्थितः । स त्वाङ्गाभिनयो द्योत्या (नयद्योत्यः?) तं काकुः कुरुतेऽन्यथा। अयं काकुकृतो लोके व्यवहारो न केवलं। शास्त्रेष्वप्यस्य साम्राज्यं काव्यस्याप्येष जीवितम्।। कामं विवृणुते काकुरर्थान्तरमतन्द्रिता। स्फुटीकरोति तु सतां भावाभिनयचातुरीम्। इत्थं कविर्निबन्नीयादित्थं च मतिमान्पठेत्। यथा निबन्धनिगदश्छायां काश्चिन्निषिश्चति॥

सप्तमोऽध्यायः । ३३

करोति काव्यं प्रायेण संस्कृतात्मा यथा तथा। पठितुं वेत्ति स परं यस्य सिद्धा सरखती॥ यथा जन्मान्तराभ्यासात्कण्ठे कस्यापि रक्त्तता। तथैव पाठसौन्दर्य नैकजन्मविनिर्मितम्॥ ससंस्कृतमपभ्रंशं लालित्यालिङ्गितं पठेत्। प्राकृतं भूतभाषां च सौष्ठवोत्तरसुद्धिरेत्॥। प्रसन्ने मन्द्रेद्वाचं तारयेत्तद्विरोघिनि। मन्द्रतारौ च रचयेन्निर्वाहिणि यथोत्तरम्।। ललितं काकुसमन्वितमुज्वलमर्थवशकृतपरिच्छेदम्। श्रुतिसुखविविक्तवर्ण कवयः पाठं प्रशंसन्ति॥ अतितूर्णमतिविलम्बितमुल्बणनादं च नादहीनं च। अपदच्छिन्नमनावृतमतिमृदुपरुषं च निन्दन्ति ॥ गैम्भीरत्वमनैश्वर्य निर्व्यूढिस्तारमन्द्रयोः । संयुक्तवर्णलावण्यमिति पाठगुणा: स्मृताः॥ यथा व्याघरी हरेत्पुत्रान्दंष्टराभिश्च न पीडयेत्। भीता पतनभेदाभ्यां तद्वद्वर्णान्प्रयोजयेत्।। विभक्तय: स्फुटा यत्र समासश्चाकदर्थितः। अम्लानः पद्सन्धिश्च तन्र पाठः प्रतिष्ठित: ॥ न व्यस्तपद्योरैक्यं न भिदां तु समस्तयोः। न चाख्यातपदम्लानिं विद्धीत सुधी: पठनू।। आगोपालकमायोषिदास्तामेतस्य लेह्यता। इत्थं कविः पठन्काव्यं वाग्देव्या अतिवल्लभः ॥ येऽपि शब्दविदो नैव नैव चार्थविचक्षणा:। तेषामपि सतां पाठ: सुष्टु कर्णरसायनम्॥। पठन्ति संस्कृतं सुध्टु कुण्ठाः प्राकृतवाचि ते। वाणारसीत: पूर्वेण ये केचिन्मगधा्यः॥" आह स्म-"ब्रह्मन्विज्ञापयामि त्वां साधिकारजिहासया। गौडस्त्यजतु वा गाथामन्या वाऽस्तु सरखती। १ C गम्भीरत्वमवैस्वर्य. ५

३४. काव्यमीमांसायां नातिस्पष्टो न चाल्लिष्टो न रुक्षो नातिकोमलः । न मन्द्रो नातितारश्च पाठी गौडेषु वाडव:।। रसः कोऽप्यस्तु काप्यस्तु रीति: कोऽप्यस्तु वा गुणः । सगर्व सर्वकर्णाटाष्टंकारोत्तरपाठिन: ॥। गद्ये पद्येऽथवा मिश्रे काव्ये काव्यमना अपि। गेयगर्भे स्थितः पाठे सर्वोऽपि द्रविड: कवि:॥ पठन्ति लटभं लाटा: प्राकृतं संस्कृतद्विष:। जिह्वया ललितोल्लापलब्धसौन्दर्यमुद्रया।। सुराष्ट्रतवणाद्या ये पठन्त्यर्पितसौष्ठवम्। अपभ्रंशावदंशानि ते संस्कृतवचांस्यपि॥ शारदाया: प्रसादेन काइमीर: सुकविर्जन:। कर्णे गुडूचीगण्डूषस्तेषां पाठकम: किमु!॥ ततः पुरस्तात्कवयो ये भवन्त्युत्तरापथे। ते महत्यपि संस्कारे सानुनासिकपाठिन: ॥ मार्गानुगेन निनदेन निधिर्गुणानां सम्पूर्णवर्णरचनो यतिभिर्विभक्त:। पाश्चालमण्डलभुवां सुभगः कवीनां श्रोत्रे मधु क्षरति किश्चन काव्यपाठ:।। ललल्लकारया जिह्मं जर्जरस्फाररेफया। गिरा भुजङ्गा: पूज्यन्ते काव्यभव्यधियो न तु॥ पश्चस्थानसमुद्भववर्णेषु यथास्वरूपनिष्पत्ति:। अर्थवशेन च विरतिः सर्वखमिदं हि पाठस्य ॥" सकाकुकलना पाठप्रतिष्ठेयं प्रेतिष्ठिता। अर्थानुशासनस्याथ प्रकार: परिकीर्त्यते॥ । इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे सप्तमोऽध्यायः वाक्यविशेषा: काकुकलना पाठप्रतिष्ठा च।।

१ B लटसं. २ B प्रदर्शिता.

अष्टमोऽध्यायः । ३५

अष्टमोऽध्यायः काव्यार्थयोनयः ।

"श्रुतिः, स्मृतिः, इतिहासः, पुराणं, प्रमाणविद्या, समयविद्या, राजसिद्धान्तन्रयी, लोको, विरचना, प्रकीर्णकं च काव्यार्थानां द्वादश योनयः" इति आचार्या। "उचितसंयोगेन, योकृसंयोगेन, उत्पाद्यसंयोगेन, संयोगविकारेण च सह षोडश" इति यायावरीय:। तत्र श्रतः। "उर्वशी हाप्सराः पुरूरवसमैडं चकमे"। अत्रार्ये- "चन्द्राहुधः समभवद्दगवान्नरेन्द्र- मादं पुरुरवसमैडमसावसूत। तं चाप्सरा: स्मरवती चकमे किमन्य- दत्रोर्वशी स्मितवशीकृतशक्रचेताः॥।" यथा वा-"यदेतन्मण्डलं तपति तन्महदुक्थं ता ऋचः स ऋचां लोकोऽथ यदेतदर्चिर्दीप्यते तन्महाव्रतं तानि सामानि स साम्नां लोकोऽथ य एष तस्मिन्मण्डले पुरुषः सोऽग्निस्तानि यजूंषि स यजुषां लोकः सैषा त्रय्येव विद्या तपति।" अत्रार्थे-"एतदयन्मण्डलं खे तपति दिनकृतस्ता ऋचोर्ऽर्चीषि यानि द्योतन्ते तानि सामान्ययमपि पुरुषो मण्डलेऽणुर्यजूंषि। एवं यं वेद वेदत्रितयमयमयं वेदवेदी समग्रो वर्गः सर्गापवर्गप्रकृतिरविकृतिः सोऽस्तु सूर्यः श्रिये वः॥" तच्चेदं वेदहरणं यदित्थं कथयन्ति- "नमोऽस्तु तस्यै श्रुतये यां दुहन्ति पदे पदे। ऋषयः शास्त्रकाराश्च कवयश्च यथामति॥" स्मार्त :- "बह्वर्येष्वभियुक्तेन सर्वत्र व्यपलापिना। विभावितैकदेशेन देयं यदभियुज्यते॥" अत्रार्थे-"हंस प्रयच्छ मे कान्तां गतिस्तस्यास्त्वया हता। सम्भावितैकदेशेन देयं यदभियुज्यते॥" १ B प्रमाणं. २ A ०मैल. ३ B प्रपलायिना. ४ V सम्भावितैक०.

३६ काव्यमीमांसायां

ऐतिहासिक :- "न स सक्कचितः पन्था येन वाली हतो गतः। समये तिष्ठ सुग्रीव मा वालिपथमन्वगाः॥" अत्र-"मदं नवैश्वर्थलवेन लम्भितं विसृज्य पूर्वः समयो विमृश्यतां।

रने वालिनैवाहतेतृप्तिरन्तकः ॥" पौराणिक :- "हिरण्यकशिपुर्दैत्यो यां यां स्मित्वाऽप्युदैक्षत। भयभ्रान्तैः सुरैश्चके तैस्यै तस्यै दिशे नमः ॥" अत्र-"स सश्चरिष्णुर्भुवर्नेत्रयेऽपि यां यदच्छयाशिश्रियदाश्रयः श्रियः । अकारि तस्यै मुकुटोपलस्खलत्- करैस्त्रिसन्ध्यं त्रिदशैर्दिशे नमः ॥" अत्राहु :- "श्रुतीनां साङ्गशाखानामितिहासपुराणयोः। अर्थग्रन्थ: कथाभ्यासः कवित्वस्यैकमौषधम्।। इतिहासपुराणाभ्यां चक्षुर्भ्यामिव सत्कविः। विवेकाञ्जनशुद्धाभ्यां सूक्ष्ममप्यर्थमीक्षते।। वेदार्थस्य निबन्धेन श्ाध्यन्ते कवयो यथा। स्मृतीनामितिहासस्य पुराणस्य तथा तथा॥" द्विविध: प्रामाणिको मैमांसिकस्तार्किकश्च। तत्र प्रथमः । शन्दस्य सामान्यमभिधेयं विशेषश्चार्थः। अत्र- "सामान्यवाचि पद्मप्यभिधीयमानं मां प्राप्य जातमभिधेयविशेषनिष्ठं। स्त्री काचिदित्यभिहिते सततं मनो मे तामेव वामनयनां विषयीकरोति।"

१.Bजिघित्सा०. २ B-हित. ३ V त्रिसन्ध्यं त्रिर्दिशे नमः. ४ B भुवनान्तरेषु, ५B तदाहुः ६ B शलाघंते.

अष्टमोडध्यायः । ३७

तर्केषु साङ्गीय :- "नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः।

अत्र-"य एते यज्वानः प्रथितमहसो येऽप्यवनिपा मृगाक्ष्यो याश्चैताः कृतमपरसंसारकथया। अमी ये दृश्यन्ते फलकुसुमनम्राश्च तरवो जगत्येवंरूपा विलसति मृदेषा भगवती॥" न्यायवैशेषिकीय :- स किंसामग्रीक ईश्वरः कर्त्ता? इति पूर्व- पक्षः। निरतिशयैश्वर्थस्य तस्य कर्तृत्वमिति सिद्धान्तः । अत्र- "किमीहः किंकायः स खलु किसुपायस्त्रिसुवनं किमाधारो धाता सजति किसुपादान इति च। अतक्यैश्वर्ये त्वय्यनवसरदुःस्थो हतघियः कुतर्कोडयं कांश्चिन्मुखरयति मोहाय जगतः॥" बौद्धीय :- विवक्षापूर्वा हि शब्द्रास्तामेव विवक्षां सूचयेयुः। अत्र- "भवतु विदितं शब्दा वक्तुर्विवक्षितसूचकाः स्मरवति यतः कान्ते कान्तां बलात्परिचुम्बति। न न न मममामामां स्प्राक्षीर्निषेधपरं वचो भवति शिथिले मानग्रन्थौ तदेव विधायकम्॥" लौकायतिक :- भूतेभ्यश्चैतन्यं मदशक्तिवत्। अत्र- "बहुविधमिह साक्षिचिन्तकाः प्रवदन्त्यन्यमितः कलेवरात्। अपि चे सुदति ते सचिन्तकाः प्रलयं यान्ति सहैव चिन्तया॥" आर्हृत :- शरीरपरिमाण आत्मा, अन्यथा शरीराफल्यमात्मा- फल्यं वा।

१A ०दर्शिभि: २B०दितः ३ कडेवरातू. ४A&Bस. ५Aच.

३८ काव्यमीमांसायां अत्र-"शरीरमात्रमात्मानं ये वदन्ति जयन्ति ते। तच्चुम्बेनेऽपि यज्जात: सर्वाङ्गपुलकोऽस्य मे॥।" सर्वपार्षदत्वात्काव्यविद्यायाः तानिमानन्यां्ार्थान्व्युत्पत्तये प्रत्यवेक्षेत। आहुश्र- "यांस्तर्ककर्कशानर्थान्सूक्तिष्वाद्रियते कविः। सूर्याशव इवेन्द्ौ ते काश्चिदर्चन्ति कान्तताम्॥" समयविद्यासु शैवसिद्धान्तीय :- "घोरघोरतरातीतब्रह्मविद्याकलातिगः। परापरपद्व्यापी पायाद्व: परमेश्वरः ॥।" पाश्चरात्र :- "नादन्तवन्तः कवयः पुराणाः सूक्ष्मा वृहन्तोऽप्यनुशासितारः। सर्वज्वरान्न्नन्तु ममानिरुद्ध-

बौद्धसिद्धान्तीय :- "कलिकलुषकृतानि यानि लोके मयि निपतन्तु विमुच्यतां स लोक:। मम हि सुचरितेन सर्वसत्वा: परमसुखेन सुखावनीं प्रयान्तु।।" एवं सिद्धान्तान्तरेष्वपि। राजसिद्धान्तत्रय्यामर्थशास्त्रीय :- "शमव्यायामाभ्यां प्रतिविहिततत्रस्य नृपतेः परं प्रत्यावापः फलति कृतसेकस्तरुरिव। बहुव्याजं राज्यं न सुकरमराजप्रणिधिभि- र्दुराराधा लक्ष्मीरनवहितचित्तं छलयति॥" नाटयशास्त्रीय :- "एवं धारय देवि बाहुलतिकामेवं कुरुष्वाङ्गकं मात्युचैर्नम कुश्चयाग्रचरणं मां पठय तावतिस्थितं। देवीं नर्त्तयतः स्ववक्रमुरजेनाम्भोधरध्वानिना शम्भोर्व: परिपान्तु लम्बितलयच्छेदाहतास्तालिकाः॥" १ A विदन्ति. २ A तच्चासदपि. ३C मात्युचैर्न च.

अष्टमोऽध्यायः । ३९

कामसूत्रीय :- "नाश्चर्य त्वयि यल्क्ष्मी: क्षित्वाघोक्षजमागता। असौ मन्दरतस्त्वं तु प्राप्तः समरतस्तया॥।" लौकिकस्तु द्विधा प्राकृतो व्युत्पन्नश्च। तयोः प्रथम :- "स्फुटितपिठरीबन्धश्लाध्यो विपक्षगृहेप्यभूत् प्रियतम ययोः सेहग्रन्थिस्तथा प्रथमं स नौ। जनवद्धुना सदमन्यावां वसाव इहैव तौ घिगपरिचितं प्रेम स्त्रीणां चिराय च जीवितम्।।" यथा वा-"इक्षुदण्डस्य मण्डस्य दभ्नः पिष्टकृतस्य च। वाराहस्य च मांसस्य सैष गच्छति फाल्गुनः ।।" द्वितीयो द्विधा समस्तजनजन्यः कतिपयजनजन्यश्च।तयोः प्रथ- मोडनेकधा देशानां बहुत्वात्। तत्र दाक्षिणात्य :- "पिबन्त्यासाद्य मरिचं ताम्बूलविशदैर्मुखैः। प्रियाधरावदंशानि मधूनि द्रमिलांङ्नाः।।" यथा वा-"विरम मदन कस्त्वं चैत्र का शक्तिरिन्दो- रिह हि कुसुमबाणा: कुण्ठिताग्रा: रखलन्ति। हृद्यभुव इमास्ता: कुन्तलप्रेयसीनां प्रहृतिकिणकठोरग्रन्थयो वज्रसाराः ।।" उदीच्य :- "नेपाल्यो वल्लभैः सार्द्धमाद्रैणमदमण्डनाः। ग्रन्थिपर्णकपालीषु नयन्ति ग्रीष्मयामिनीः ॥" द्वितीय :- "मिथ्यामीलदरालपक्ष्मणि वलत्यन्तः कुरङ्गीदृशो दीर्घापाङ्गसरित्तरङ्गतरले तल्पोन्मुखं चक्षुषि। पत्यु: केलिमतः कथां विरमयन्नन्योन्यकण्डूयनात् कोडयं व्याहरतीत्युदीर्य निरगात्सव्याजमालीजनः।।" कविमनीषानिर्मितं कथातन्रमर्थमात्रं वा विरचना। तत्रादा- "अस्ति चित्रशिखो नाम खङ्गविद्याघराधिप:। दक्षिणे मलयोत्सङ्गे रत्नवत्या: पुरः पतिः॥

१ B द्रविहांगना :. २ A ०अंथिभिर्वज्रसाराः ३ B रलावत्याः

४० काव्यमीमांसायां

तस्य रत्नाकरसुता श्रियो देव्या: सहोदरी। खयम्वरविधावासीत्कलत्रं चित्रसुन्दरी॥" द्वितीया-"ज्योत्लां लिम्पति चन्दनेन स पुमान्सिश्चत्यसौ मालती- मालां गन्धजलैर्मधूनि कुरुते खादून्यसौ फाणितैः। यस्तस्य प्रथितान्गुणान्प्रथयति श्रीवीरचूडामणेः तारतं स च शाणया मृगयते मुक्ताफलानामपि।" अन्राहु :- "नीचैनार्थकथासर्गे यस्य न प्रतिभाक्षयः। स कविग्रामणीरंत्र शेषास्तस्य कुटुम्बिनः॥।" अभिहितेश्यो यदन्यत्तत्प्रकीर्णकम्। तत्र हस्तिशिक्षीय :- "मेघानां क्षणहासतामुपगतो हारः प्रकीर्णो दिशा- माकाशोलसितामितामरवधूपीनस्तनास्फालकः । क्षुण्णश्चन्द्र इवोल्बणो मदवशादैरावणप्रेरितः पायाद्व: परिपाकपाण्डुलवलीश्रीतस्कर: शीकरः।।" रत्नपरीक्षीय :- "द्वौ वज्रवर्णौ जगतीपतीनां सद्भि: प्रदिष्टौ न तु सार्वजन्यौ। यः स्याज्पाविट्ठुमभङ्गशोणो यो वा हरिद्रारससंनिकाशः।।" धनुर्वेदीय :- "स दक्षिणापाङ्गनिविष्टमुष्टिं नतांशमाकुश्चितसव्यपादं। ददर्श चक्रीकृतचारुचापं प्रहर्तुमभ्युद्यतमात्मयोनिम्।।" योगशास्त्रीय :- "यः सर्वेषां हृदयकमले प्राणिनामेकहंस- स्त्वं जागर्षि खपिषि च मुहुर्ुध्यसे नापि बुद्ध:। तं त्वाराध्य प्रविततधियो बन्धभेदं विधाय ध्वस्तातङ्का विमलमहसस्ते भवन्तो भवन्ति॥"

१ B स्त्वन्र. २ B ०मराधिपवधू. ३ A. B. लवलश्री०.

अष्टमोऽध्यायः । ४१

एवं प्रकीर्णकान्तरमपि। उचितसंयोग :- "पाण्डयोऽयमंसार्पितलम्बहार: कृसाङ्गरागो हरिचन्दनेन। आभाति बालातपरक्तसानु: सनिर्झरोद्वार इवाद्रिराज:॥।" योकृसंयोग :- "कुर्वद्गिः सुरदन्तिनो मधुलिहामखादु दानोदकं तन्वानैर्नसुचिद्ुहो भगवतश्चक्षुःसहस्रव्यथां। मज्जन्खर्गतरङ्गिणीजलभरे पङ्कीकृते पांसुभि- र्यद्यात्राव्यसनं निनिन्द विमना: खर्लोकनारीजन:।।" उत्पाद्यसंयोग :- "उभौ यदि व्योत्नि पृथक्प्रवाहा- वाकाशगङ्गापयसः पतेतां। तेनोपमीयेत तमालनील- मामुक्तमुक्तालतमस्य वक्षः।।" संयोगविकार :- "गुणानुरागमिश्रेण यशसा तव सर्पता। दिग्वधूनां सुखे जातमकस्मादर्द्धकुङ्कुमम्।।" यथा वा-"उन्माद्यत्यम्बुराशिर्विद्लति कुमुदं सङ्कुचन्त्यम्वुजानि स्यन्दन्ते चन्द्रकान्ता: पतितसुमनसः सन्ति शेफालिकाश्च। पीयन्ते चन्द्रिकाम्भः क्रमसरलगलं किं च किश्चिचचकोरा- श्चन्द्रे कर्पूरगौरद्युतिभृति नभसो याति चूडामणित्वम् ॥" इदं कविभ्यः कथितमर्थोत्पत्तिपरायणम्। इह प्रगल्भमानस्य न जात्वर्थकदर्थना।। । इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेSधिकरणे अर्थानुशासने षोडश काव्यार्थयोनयः अष्टमोऽध्यायः ॥

४२ काव्यमीमांसायां

नवमोऽध्यायः अर्थव्यापिः।

"स त्रिधा" इति द्रौहिणि: दिव्यो, दिव्यमानुषो, मानुषश्च। "सप्धा" इति यायावरीय: पातालीयो, मर्त्यपातालीयो, दिव्य- पातालीयो, दिव्यमर्त्त्यपातालीयश्च। तन्र दिव्य :- "स्मृत्वा यन्निजवारवासगतया वीणासमं तुम्बुरो- रुद्गीतं नलकूबरस्य विरहादुत्कश्चुलं रम्भया। तेनैरावणकर्णचापलसुषा शक्रोऽपि निद्रां जह- द्ूय: कारित एव हासिनि शचीवक्रे दशां सम्भ्रमम्॥।" दिव्यमानुषस्तु चतुर्द्धा। दिव्यस्य मर्त्यागमने, मर्त्यस्य च सवर्ग- गमन इत्येको भेदः। दिव्यस्य मर्त्यभावे, मर्त्यस्य च दिव्यभाव इति द्वितीयः । दिव्येतिवृत्तपरिकल्पनया तृतीयः। प्रभावाविर्भूतदिव्य- रूपतया चतुर्थः। तत्र दिव्यस्य मर्त्यागमनम्- "प्रियः पतिः श्रीमति शासितुं जग- जगन्निवासो वसुदेवसझनि। वसन्दुदर्शावतरन्तमम्बरा- द्विरण्यगर्भाङ्गभुवं मुनिं हरिः॥" मर्त्यस्य खर्गगमनम्- "पाण्डोर्नेन्दन नन्दनं वनमिदं सङ्कल्पजैः सीधुभि: छसापानककेलि कल्पतरुषु द्वन्द्वैः सुधालेहिनाम्। अप्यत्रेन्दुशिलालवालवलयं सन्तानकानां तले ज्योत्लासंगलदच्छनिर्झर जलैरयतं विना पूँर्यते॥।" दिव्यस्य मर्त्यभाव :- "इति विकसति तस्मिन्नन्ववाये यदूना समजनि वसुदेवो देवकी यत्कलत्रम्। किमपरमथ तस्मात्वोडशस्त्रीसहर्र प्रणिहितपरिरम्भः पद्मनाभो बभूव॥।" १V A कण्डुलं, V B कण्ठलं. २ A जनं. ३A पूर्जते.

नवमोऽध्याय:।

मर्त्यस्य दिव्यभाव :- "आकाशयानतटकोटिकृतैकपादा- स्तद्वेमदण्डयुगलान्यवलम्ब्य हस्तैः। कौतूहलात्तव तरङ्गविघट्टितानि पशयन्ति देवि मनुजा: खकलेवराणि॥" दिव्येतिवृत्तपरिकल्पना- "ज्योत्सापूर प्रसरविशदे सैकतेऽस्मिन्सरय्वा वादद्यूतं चिरतरमभूत्सिद्धयूनो: कयोश्चित्। एको ब्रूते प्रथमनिहतं कैटभं कंसमन्यः स त्वं तत्वं कथय भवता को हतस्तन्र पूर्वम्॥।" प्रभावाविर्भूतदिव्यभाव :- "मा गाः पातालिमुर्वि स्फुरसि किमपरं पाव्यमान: कुदैत्य त्रैलोक्यं पादपीतप्रथिम नहि बले पूरयस्यूनमङ्गे:। इत्युत्खप्नायमाने भुवनभृति शिशावङ्कसुप्ते यशोदा पायाचकाङ्कपादप्रणतिपुलकितस्मेरगण्डस्थला व:।।" मर्त्य :- "वधूः श्वश्रूस्थाने व्यवहरति पुत्रः पितृपदे पदे रिक्ते रिक्ते विनिहितपदार्थान्तरमिति। नदीसोतोन्यायादकलित विवेक क्रमघनं न च प्रत्यावृत्ति: प्रवहति जगत्पूर्णमथ च॥।" पातालीय :- "कर्कोटः कोटिकुण्ठः प्रणमति पुरतस्तक्षके द्रेहि चक्षुः सज्जः सेवाञ्जलिस्ते कपिलकुलिकयोः स्तौति च खस्तिकसत्वां। पद्मः सद्मैष भक्तेरवलगति पुरः कम्बलोडयं बलोडयं सोत्सर्पः सर्पराजो व्रजतु निजगृहं प्रेष्यतां शङ्गपालः॥" मर्त्यपातालीय :- "आर्द्रावले व्रज न वेत्स्यपकर्ण कर्ण द्विः सन्दधाति न शरं हरशिष्यशिष्य:। तत्साम्प्रतं समिति पश्य कुतूहलेन म्त्यैः शरैरपि किरीटिकिरीटमार्थेम्।" १ V A देव. २B मुर्भि. ३ B कोटिकृत्व :. ४ A नाथमू.

काव्यमीमांसायां

इहापि पूर्ववत्समस्तमिश्रभेदानुगमः । दिव्यपातालीय :- "स पातु वो यस्य शिखाशमकर्णिकं खदेहनालं फणपत्रसञ्चयम्। विभाति जिह्वायुगलोलकेसरं पिनाकिन: कर्णभुजङ्गपङ्कजम्॥।" स्वर्गमर्त्यपातालीय :- "आस्तीकोऽस्ति मुनिः स विस्मयकृतः पारीक्षितीयान्मखा- त्राता तक्षकलक्ष्मण: फणभृतां वंशस्य शत्रस्य च।

यस्याद्यापि सविभ्रमं फणिवधूवृन्दैर्यशो गीयते॥" "सोऽयमित्थङ्कारमुल्लिख्योपजीव्यमानो निःसीमार्थसार्थः सम्प- घते। अस्तु नाम निःसीमार्थसार्थः। किन्तु द्विरूप एवासौ विचा- रितसुस्थोऽविचारितरमणीयश्च। तयोः पूर्वमाश्रितानि शास्त्राणि तदुत्तरं काव्यानि" इत्यौङ्गटाः। यथा- "अपां लङ्गयितुं राशि रुचा पिश्जरयन्नभः। खमुत्पपात हनुमान्नीलोत्पलद्लद्युति।।" यथा वा-"त आकाशमसिश्याममुत्पत्य परमर्षयः। आसेदुरोषधिप्रस्थं मनसा समरंह्स:॥।" यथा च-"तदेव वारि सिन्धूनां महत्स्थेमार्चिषामिति" इत्यादि॥ "न सरूपनिबन्धनमिदं रूपमाकाशस्य सरित्सलिलादेवा किन्तु प्रतिभासनिबन्धनम्। न च प्रतिभासस्तादात्म्येन वस्तुन्यवतिष्ठते यदि तथा स्यात्सूर्याचन्द्रमसोर्मण्डले हैंष्या परिच्छिद्यमानद्वादशाङ्ग लप्रमाणे पुराणाद्यागम निवेदितघरावलयमात्रे न स्तः" इति यायाव- रीय:। एवं नक्षत्रादीनां सरित्सलिलादी नामन्येषां च। यथाप्रतिभासं च वस्तुन: सरूपं शास्त्रकाव्ययोर्निबन्धोपयोगि। शास्त्रे यथा-

१ A अस्तीको. २ V खन्दोलन. ३C मुल्लेख्योपजीव्यमानो. ४C दृष्ट्यपरिच्छिद्यमान.

नवमोऽध्यायः। ४५

"प्रशान्तजलभृत्पङ्के विमले वियदम्भसि। ताराकुमुदसम्बन्धे हंसायत इवोडुराट्॥" काव्यानि पुनरेतन्मयान्येव । "अस्तु नाम निःसीमार्थसार्थः। किन्तु रसवत एव निबन्धो युक्तो न नीरसस्य"इति आपराजितिः। यदाह- "मजनपुष्पावचयनसन्ध्याचन्द्रोदयादिवाक्यमिह। सरसमपि नातिबहुलं प्रकृतरसानन्वितं रचयेत्। यस्तु सरिदद्रिसागरपुरतुरगरथादिवर्णने यत्नः। कविशक्तिख्यातिफलो विततधियां नो मतः स इह॥" 'आम्' इति यायावरीयः। अस्ति चानुभूयमानो रसस्यानुगुणो विगुणश्चार्थ:, काव्ये तुकविवचनानि रसयन्ति विरसयन्ति च नार्था: अन्वयव्यतिरेकाभ्यां चेदमुपलभ्यते। तत्र सरिदवूर्णनरसवत्ता- "एतां चिलोकय तलोदैरि ताम्रपर्णी- मम्भोनिधौ विवृतशुक्तिपुटोद्वतानि। यस्या: पयांसि परिणाहिषु हारमूर्त्या वामभ्रुवां परिणमन्ति पयोधरेषु॥" अद्रिवर्णनरसवत्ता- "एतास्ता मलयोपकण्ठसरितामेणाक्षि रोधोभुव- श्वांपाभ्यासनिकेतनं भगवतः प्रेयो मनोजन्मनः । यासु श्यामनिशासु पीततमसो मुक्तामयीश्चन्द्रिकाः पीयन्ते विवृतोर्ध्वचश्रु विचलत्कण्ठं चकोराङ्गनाः।।" सागरवर्णनरसवत्ता- "धत्ते यत्किलकिश्चितैकगुरुतामेणीदशां वारुणी वैधुर्य विदधाति दम्पतिरुषां यच्चन्द्रिकार्द्र नभः। यच्च सवर्गसदां वयः स्मरसुहन्नित्यं सदा सम्पदा यल्लक्ष्मीरधिदैवतं च जलधेस्तत्कान्तमाचेष्टितम्।।"

१ B omits तु. २ B reads न चार्था: ३ B तनूदरि. ४ B रछाया.

४६ काव्यमीमांसायां

एवं पुरतुरगादिवर्णनरसवत्तापि। विप्रलम्भेप्यतिरसवत्ता- "विधर्माणो भावास्तदुपहितवृत्तेर्न धृतये सरूपत्वादन्ये विहितविफलौत्सुक्यविरसाः। ततः सेच्छं पूर्वेष्वसजदितरेभ्यः प्रतिहतं क हीनं प्रेयस्या हृदयमिद्मन्यत् रमताम्।।" कुकविर्विप्रलम्भेऽपि रसवस्ां निरस्यति। अस्तु वस्तुषु मा वा भूत्कविवाचि रसः स्थितः।। "यथा तथा वास्तु वस्तुनो रूपं, वक्तृप्रकृतिविशेषायत्ता तु.रस- वत्ता। तथा च यमर्थ रक्तः स्तौति तं विरक्त्तो विनिन्दृति मध्य- स्थस्तु तत्रोदास्ते" इति पाल्यकीर्तिः। "येषां वल्लभया समं क्षणमिव स्फारा क्षपा क्षीयते तेषां शीततरः शशी विरहिणामुल्केव सन्तापकृत्। अस्माकं न तु वल्लभा न विरहस्तेनोभयभ्रंशिना- मिन्दू राजति दर्पणाकृतिरयं नोष्णो न वा शीतलः।।" "विदग्धभणितिभङ्गिनिवेद्यं वस्तुनो रूपं न नियतखभावम्" इति अवन्तिसुन्दरी। तदाह- "वस्तुखभावोऽत्र कवेरतत्रो गुणागुणावुक्तिवशेन काव्ये। स्तुवन्निबभ्नात्यमृतांशुमिन्दुं निन्दंस्तु दोषाकरमाह घूर्त:।।2 "उभयमुपपन्नम्" इति यायावरीयः। स पुनर्द्विधा। मुक्तकप्रब- न्धविषयतवेन। तावपि प्रत्येक पश्चधा। शुंद्ध, चित्रा, कथोत्था, संवि- धानकभू:, आख्यानकवांश्च। तत्र मुक्तेतिवृत्तः शुद्ध:।स एव सप्रपश्न- श्वित्र:। वृत्तेतिवृत्तः कथोत्थः । सम्भावितेतिवृत्तः संविधानकभू:। परिकल्पितेतिवृत्तः आख्यानकवान्। तत्र। १ B पूर्वेष्वरसमितरेभ्यः प्रणिहितं. २A ०तन्न्रं.

नवमोऽध्यायः। .४७

मुक्तके शुद्ध :- "सा पत्युः प्रथमापराधकरणे शिक्षोपदेशं विना नो जानाति सविभ्रमाङ्गवलना वक्रोक्तिचित्रां गतिम्। सवच्छैरच्छकपोलभित्तिगलितैः पर्यस्तनेत्रोत्पला बाला केवलमेव रोदिति लठ्लोलोदकैरश्रुभिः॥" चित्र :- "दूरादुत्सुकमागते विवलितं सम्भाषिणि स्फारितं सं्लिष्यत्यरुणं गृहीतवसने कोपाश्चितभ्रूलतं। मानिन्याश्चरणानतिव्यतिकरे बाष्पाम्वुपूर्ण क्षणा- च्क्षुर्जोतमहो प्रपश्चचतुरं जातागसि प्रेयसि॥" कथोत्थ :- "दत्वा रुद्गतिः खसाधिपतये देवीं ध्रुवखामिनीं यस्मात्खण्डितसाहसो निववृते श्रीशर्मगुप्तो नृप:। तस्मिन्नेव हिमालये गुरुगुहाकोणक्णत्किन्नरे गीयन्ते तव कार्ततिकेयनगरस्त्रीणां गणैः कीर्त्तयः॥।" संविधानकभू :- 'दृष्ट्रैकासनसंस्थिते प्रियतमे पश्चादुपेत्यादरा- देकस्या नयने निमील्य विहितकीडानुबन्धच्छल:। ईषद्वक्रितकन्धरः सपुलकः प्रेमोल्सन्मानसा- मन्तर्हासवलत्कपोलफलका धूर्तोऽपरां चुम्बति॥" यथा च-"कुवर्त्या कुङ्कुमाम्भःकपिशितवपुर्षं यत्तदा राजहंसीं क्रीडाहंसो मयासावजनि विरहितश्रकरवाकीभ्रमेण। तस्यैतत्पाप्मनो मे परिणमति फलं यत्पुरे प्रेमबन्धा- देकत्रावां वसावो न च दयित दशाऽप्यस्ति नौ सन्निकर्षः॥" आख्यानकॅवान्- "अर्थिजनार्थधृतानां वनकरिणां प्रथमकल्पितैर्दशनैः। चक्रे परोपकारी हैहयजन्मा गृहं शम्भोः॥"

१ B अच्छै. २ B र्यात. ३ A श्रीसेनगुप्तो. ४ B संगते. ५B आख्यानवान्.

काव्यमीमांसायां

निबन्धशुद्ध :- "स्तिमितविकसितानामुलसद्भलतानां मसृणमुकुलितानां प्रान्तविस्तारभाजां। प्रतिनयननिपाते किश्चिदाकुश्चितानां सुचिरमहमभूवं पात्रमालोकितानाम्।।"

रधिकविकसदन्तर्विस्मयस्मेरतारैः। हृदयमशरणं मे पक्ष्मलाक्ष्या: कटाक्षै- रपहृतमपविद्धं पीतमुन्मूलितं च।।" कथोत्थ :- 'अभिलाषमुदीरितेन्द्रियः ससुतायामकरोत्प्रजापतिः । अथ तेन निगृह्य विक्रिया- मभिशसः फलमेतदन्वभूत्॥।" संविधानकभू :- "क्रोधं प्रभो संहर संहरेति यावद्विर: खे मरुतां चरन्ति। तावत्स वह्िर्भवनेत्रजन्मा भस्मावशेषं मदनं चकार ।।" आख्यानकवान्-'पत्युः शिरश्चन्द्रकलामनेन स्पृशेति सख्या परिहासपूर्वम्। सा रक्जयित्वा चरणौ कृताशी- र्माल्येन तां निर्वचनं जघान॥" किश्च। संस्कृतवत्सर्वासपि भाषासु यथासामर्थ्य यथारूचि यथा- कौतुकं चावहित: स्यात्। शब्दार्थयोश्चाभिधानाभिधेयव्यापार- प्रगुणतामवबुध्येत। तदुक्तम्- एकोर्ऽर्थः संस्कृतोत्तया स सुकविरचनः प्राकृतेनापरोऽस्मिन् अन्योपभ्रंशगीर्भिः किमपरमपरो भूतभाषाक्रमेण। 9. A संविधानभू:, २ B आख्यानवानू.

दशमोऽध्यायः । ४९

द्वितराभि: कोऽपि वाग्भिर्भवति चतसृभि: किश्च कश्चिद्विवेक्तुं यस्येत्थं धीः प्रपन्ना रनपयति सुकवेस्तस्य कीर्ततिर्जगन्ति॥ इत्थङ्कारं घनैरथैर्व्युत्पन्नमनसः कवेः। दुर्गमेऽपि भवेन्मार्गे कुण्ठिता न सरखती॥ । इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे अर्थानुशासने अर्थव्याप्तिर्नवमोऽध्यायः ॥

दशमोऽध्यायः कविचर्या राजचर्या च। गृहीतविद्योपविद्यः काव्यक्रियायै प्रयतेत। नामधातुपारायणे, अभिधानकोशः, छन्दोविचितिः, अलङ्गारतत्रं च काव्यविद्याः।क- लास्तु चतुःषष्टिरुपविद्याः। सुजनोपजीव्यकविसन्निधिः, देशवार्ता, विद्ग्धवादो, लोकयात्रा, विद्धद्गोध््यश्च काव्यमातरः पुरातनक विनिबन्धाश्र। किश्च- स्वास्थ्यं प्रतिभाभ्यासो भक्तिर्विद्वत्कथा बहुश्रुतता। स्मृतिदार्व्यमनिर्वेदश्च मातरोऽष्टौ कवित्वस्य।। अपि च । नित्यं शुचिः स्यात्। त्रिधा च शौचं वाक्शौचं, मन :- शौंचं, कायशौचं च । प्रथमे शास्त्रजन्मनी। तार्तीयीकं तु सनख- च्छेदौ पादौ, सताम्बूलं मुखं, सविलेपनमात्रं वपुः, महार्हमतुल्बणं च वास:, सकुसुमं शिर इति। शुचि शीलनं हि सरखत्याः संव- ननमामनन्ति। स यत्खभावः कविस्तद्नुरूपं काव्यम्। यादशाकार- श्वित्रकरस्तादृशाकारमस्य चित्रमिति प्रायो वाद: । स्मितपूर्वमभि- भाषणं, सर्वत्रोक्तिगर्भमभिधानं, सर्वतो रहस्यान्वेषणं, परकाव्यदूष- णवैमुख्यमनभिहितस्य, अभिहितस्य तु यथार्थमभिधानम्। तस्य भवनं सुसंमृष्टं, ऋतुषद्कोचितविविधस्थानम्, अनेकतरुमू- लकल्पितापाश्रयवृक्षवाटिकं, सक्रीडापर्वतकं, सदीर्घिकापुष्करि-

१ A प्रगल्भा. ७

५० काव्यमीमांसारयां

णीकं, ससरित्समुद्रावर्त्तकं, सकुल्याप्रवाहं, सबर्हिणहरिणहारीतं, ससारसचकरवाकहंसं, सचकोरकौश्चकुररशुकसारिकं, धर्मक्कान्ति- चौरं, सभूमिधारागृहयन्रलतामण्डपकं, सदोलाप्रेङ्व च स्यात्। काव्याभिनिवेशखिन्नस्य मनसस्तद्विनिर्वेदच्छेदाय आज्ञामूकपरि- जनं विजनं वा तस्य स्थानम् । अपभ्रंशभाषणप्रवण: परिचारकवर्गः, समागधभाषाभिनिवेशिन्यः परिचारिकाः। प्राकृतसंस्कृतभाषाविद आन्तःपुरिका, मित्राणि चास्य सर्वभाषाविन्दि भवेयुः। सदःसं- स्कारविशुद्धर्थ सर्वभाषाकुशल:, शीघ्रवाकू, चार्वक्षर, इद्रिता- कारवेदी, नानालिपिज्ञ:, कविः, लाक्षणिकश्च लेखकः स्यात्। तद- सन्निधावतिरात्रादिषु पूर्वोक्तानामन्यतरः। सभवने हि भाषानियमं यथा प्रसुर्विद्धाति तथा भवति। श्रूयते हि मगधेषु शिशुनागो नाम राजा; तेन दुरुचारानष्टौ वर्णानपास्य स्वान्तःपुर एव प्रवर्ततितो नियमः, टकाराद्यश्चत्ारो मूर्द्धन्यास्तृतीयवर्जमूष्माणस्त्रयः क्षकारश्रेति। श्रूयते च सूरसेनेषु कुविन्दरो नाम राजा; तेन परुषसंयोगाक्षर- वर्जमन्तःपुर एवेति समानं पूर्वेण। श्रूयते च कुन्तलेषु सातवाहनो नाम राजा; तेन प्राकृतभाषात्म- कमन्त:पुर एवेति समानं पूर्वेण। श्रूयते चोजयिन्यां साहसाङ्को नाम राजा; तेन च संस्कृतभाषा- त्मकमन्तःपुर एवेति समानं पूर्वेण। तस्य सम्पुटिका सफलकखटिका, समुद्क:, सलेखँनीकमषी- भाजनानि ताडिपत्राणि भूर्जत्वचो वा, सलोहकण्टकानि तालद- लानि, सुसम्मृष्टा भित्तयः, सततसन्निहिता: स्युः।"तद्धि काव्यवि- द्यायाः परिकरः" इति आचार्याः।"प्रतिभैव परिकरः" इति याया- वरीयः । कविः प्रथममात्मानमेव कल्पयेत्। कियान्मे संस्कार:, क भाषा- विषये शक्तोऽस्मि, किरुचिर्लोका, परिवृढो वा कीदशि गोध््यां १ C सभूतिधारागृह• २ B सौरसेनेषु. ३.C कविन्दो. ४ B सपलक. ५B समुद्रक. ६A सलेखनी.

23988 दुशमोडध्यायः। ५१

विनीतः, क्ास्य वा चेतः संसजत इति बुद्धा भाषाविशेषमाश्रयेत" इति आचार्याः। "एकदेशकवेरियं नियमतत्रणा, सवतन्नस्य पुनरेक- भाषावत्सर्वा अपि भाषा: स्युः" इति यायावरीयः । देशविशेषव- शेन च भाषाश्रयणं दृश्यते। तदुक्तम्- "गौडादाः संस्कृतस्थाः परिचितरुचयः प्राकृते लाटदेशयाः सापभ्रंशप्रयोगा: सकलमरुभुवष्टक्कभादानकाश्च। आवन्त्या: पारियात्रा: सह दशपुरजैभूतभाषां भजन्ते यो मध्येमध्यदेशं निवसति स कविः सर्वभाषानिषण्ण: ।। जानीयाल्लोकसाम्मत्यं कविः कुत्र ममेति च। असम्मतं परिहरेन्मतेऽभिनिविशेत च॥ जनापवादमात्रेण न जुगुप्सेत चात्मनि। जानीयात्खयमात्मानं यतो लोको निरङ्कुशः॥ गीतसूक्तिरतिक्रान्ते स्तोता देशान्तरस्थिते। : प्रत्यक्षे तु कवौ लोक: सावज्ञः सुमहत्यपि॥ प्रैत्यक्षकविकाव्यं च रूपं च कुलयोषितः। गृहवैद्यस्य विद्या च कस्मैचिददि रोचते।। इदं महाहासकरं विचेष्टितं परोक्तिपाटचरतारतोऽपि यत्। सदुक्तिरत्नाकरतां गतान्कवीन् कवित्वमात्रेण समेन निन्दति॥ वचः खादु सतां लेहं लेशखाद्पि कौतुकात्। बालस्त्रीहीनजातीनां काव्यं याति मुखान्मुखम्।। कार्यावसरसज्जानां परिव्राजां महीभुजाम्। काव्यं सद: कवीनां च भ्रमत्यह्वा दिशो दश॥ पितुर्गरोनरेन्द्रस्य सुतशिष्यपदातयः। अविविच्यैव काव्यानि स्तुवन्ति च पठन्ति च॥"

9A विनीतोस्मि. २ B omitsअपि. ३ B प्रत्यक्षं तु कविकाव्यं ..

५२ काव्यमीमांसायां । "किश् नार्द्धकृतं पठेदसमाप्तिस्तस्य फलम्" इति कविरहस्यम्। न नवीनमेकाकिन: पुरतः। स हि खीयं ब्रुवाणः कतरेण साक्षिणा जीयेत। न च स्वकृतिं बहु मन्येते। पक्षपातो हि गुणदोषौ विप- र्यांसयति। न च दृप्येत्। दर्पलवोऽपि सर्वसंस्कारानुच्छिनत्ति। प- रैश्र परीक्षयेत्। यदुदासीनः पश्यति न तदनुष्ठातेति प्रायो वाद:। कविमानिनं तु छन्दोनुवर्त्तनेन रञ्जयेत्। कविम्मन्यस्य हि पुरतः सूक्तमरण्यरुदितं स्याद्विप्ठवेत च । तदाह- "इदं हि वैदग्ध्यरहस्यमुत्तमं पठेन्न सूक्तिं कविमानिन: पुरः। न केवलं तां न विभावयत्यसौ स्काव्यबन्घेन विनाशयत्यपि॥" अनियतकाला: प्रवृत्तयो विप्वन्ते तस्माददिवसं निशां च यामक्र मेण चतुर्द्धा विभजेत्। स प्रातरुत्थाय कृतसन्ध्यावरिवस्यः सार- सवतं सूक्तमधीयीत। ततो विद्यावसथे यथासुखमासीन: काव्यस्य विद्या उपविद्याश्चानुशीलयेदाप्रहरात्। न ह्येवंविधमन्यत्प्रतिभा- हेतुर्यथा प्रत्यग्रसंस्कारः। द्वितीये काव्यक्रियाम्। उपमध्याह्नं सनाया- दविरुदूं भुश्नीत च । भोजनान्ते काव्यगोष्ठीं प्रवर्त्तयेत्। कदाचिच्च प्रश्नोत्तराणि भिन्दीत।काव्यसमस्याधारणा, मातृकाभ्यासः, चित्रा योगा इत्यायामत्रयम्। चतुर्थ एकाकिन: परिमितपरिषदो वा पूर्वा- ह्वभागविहितस्य काव्यस्य परीक्षा। रसावेशतः काव्यं विरचयतो न च विवेक्री दृष्टिस्तस्मादनुपरीक्षेत। अधिकस्य त्यागो, न्यूनस्य पूरणम्, अन्यथास्थितस्य परिवर्त्तनं, प्रस्मृतस्यानुसन्धानं चेत्यही- नम्। सायं सन्ध्यामुपासीत सरखतीं च। ततो दिवा विहितपरी- क्षकस्याभिलेखनमाप्रदोषात्। यावदार्तति स्त्रियमभिमन्येत। द्विती यतृतीयौ साधु शयीत। सम्यक्खापो वपुषः परमारोग्याय। चतुर्थे सप्रयत्नं प्रतिबुध्येत। ब्राल्मे मुहूर्त्ते मनः प्रसीदत्तांस्तानर्थानध्यक्षय- तीत्याहोरात्रिकम्। १ B omits किश्न. २ B मन्येत. ३ B तस्पात्तदनु परीक्षयेतू. ४B परीक्षितस्य.

दशमोडध्यायः। ५३ चतुर्विधश्चासौ। असूर्यम्प्यो, निषण्णो, दत्तावसरः, प्रायोजनि- कश्च। यो गुहागर्भभूमिगृहादिप्रवेशान्नैष्ठिकवृत्ति: कवते, असाव- सूर्यम्पश्यस्तस्य सर्वे कालाः। यः काव्यक्रियायामभिनिविष्टः कवते न च नैष्ठिकवृत्तिः, स निषण्णस्तस्यापि त एव कालाः। यः सेवादि- कमविरुन्धानः कवते, स दत्तावसरस्तस्य कतिपये कालाः।निशाया- स्तुरीयो यामार्द्वः स हि सारखतो मुहूर्त्तः। भोजनान्तःसौहित्यं हि स्वास्थ्यमुपस्थापयति; व्यवायोपरमः यदार्त्तिविनिवृत्तिरेकमेका- ग्रतायतनं यार्प्यंयानयात्रा। विषयान्तरविनिवृत्तं हि चित्तंयत्र यत्र प्रणिधीयते तत्रे तत्र गुडूचीलागं लगति। यदा यदा चात्मन: क्षणिकतां मन्यते स स काव्यकरणकालः। यस्तु प्रस्तुतं किञ्चन संविधानकमुद्दिश्य कवते, स प्रायोजनिकस्तस्य परयोजनवशात्का- लव्यवस्था। बुद्धिमदाहार्यवुद्धयोरियं नियममुद्रा। औपदेशिकस्य पुनरिच्छैव सर्वे काला, सर्वाश्च नियममुद्राः। पुरुषवत् योषितोऽपि कवी भवेयुः। संस्कारो ह्यात्मनि समवैति, न स्त्रैणं पौरुषं वा विभागमपेक्षते। श्रूयन्ते दृश्यन्ते चें राजपुत्रयो महा- मात्रदुहितरो गणिकाः कौतुकिभार्याश् शास्त्रम्रहतवुद्य: कवयश्च। सिद्धं च प्रबन्धमनेकादर्शगतं कुर्यात्। यदित्थं कथयन्ति- "निक्षेपो विक्रयो दानं देशत्यागोऽल्पजीविता। ज्रुटिको वहिरम्भश्च प्रबन्धोच्छेदहेतवः ।। दारिद्ं व्यसनासक्तिरवज्ञा मन्दभाग्यता। दुष्टे द्विष्टे च विश्वासः पश्च काव्यमहापदः।" पुनः समापयिष्यामि, पुनः संस्करिष्यामि, सुहृद्धि: सह विवेच- यिष्यामीति कर्तुराकुलता राष्ट्रोपल्ठवश्च प्रबन्धविनाशकारणांनि। "अहर्निशाविभागेन य इत्थं कवते कृती। एकावलीव तत्काव्यं सतां कण्ठेषु लम्बते।। 9 Explained in A as शिबिकागमनं. २ B तन्र. ३ C प्रयोजक० ४ B omits च. 4A त्रुटिमो.

4४ काव्यमीमांसायां

यथा यथाभियोगश्च संस्कारश्च भवेत्कवेः। तथा तथा निबन्धानां तारतम्येन रम्यता॥ मुक्तके कवयोऽनन्ताः सङ्गाते कवयः शतं। महाप्रबन्धे तु कविरेको द्वौ दुर्लभास्त्रयः॥" अत्राह समे-"बहृपि सेच्छया काम प्रकीर्णमभिधीयते। अनुज्झितार्थसम्बन्धः प्रबन्धो दुरुदाहरः॥ रीतिं विचिन्त्य विगणय्य गुणान्विगाह्य शब्दार्थसार्थमनुसृत्य च सूक्तिमुद्राः। कार्यो निबन्धविषये विदुषा प्रयत्नः के पोतयत्ररहिता जलधौ प्ठवन्ते।। लीढाभिघोपनिषदां सविधे बुधाना- मश्यस्यतः प्रतिदिनं बहुद्टश्वनोऽपि। किश्चित्कदाचन कथश्चन सूक्तिपाका- द्वाकृतत्वमुन्मिषति कस्यचिदेव पुंसः॥ इत्यनन्यमनोवृत्तेर्निःशेषेऽस्य क्रियाक्रकमे। एकपत्नीव्रतं धत्ते कवेर्देवी सरखती॥ सिद्धि: सूक्तिषु सा तस्य जायते जगदुत्तरा। मूलेच्छायां न जानाति यस्या: सोऽपि गिरां गुरुः॥।" राजा कवि: कविसमाजं विदधीत। राजनि कवौ सर्वो लोक: कवि: स्यात्। स काव्यपरीक्षायै संभां कारयेत्। सा षोडशभि: स्तम्भै- धतुर्भिद्वारैरष्टभिर्मत्तवारणीभिरुपेता स्यात्। तदनुलग्नं राज्ञ: केलि- गृहम्। मध्येसभं चतुःस्तम्बान्तरा हस्तमात्रोत्सेधा समणिभूमिका वेदिका। तस्यां राजासनम्। तस्य चोत्तरतः संस्कृता: कवयो निवि शेरन्। बहुभाषाकवित्वे यो यत्राधिकं प्रवीण: स तेन व्यपदिश्यते। यस्त्वनेकत्र प्रवीण: स सङ्गम्य तत्र तत्रोपविशेत्। ततः परं वेदवि- वाविद: प्रामाणिकाः पौराणिका: स्मार्त्ता भिषजो मौहूर्त्तिका अन्ये- डपि तथाविधाः। पूर्वेण प्राकृताः कवय :; ततः परं नटनर्त्तकगायन- १ B omits स. २ B मूल्यच्छायां.

दशमोऽध्यायः। वादकवाग्जीवनकुशीलवतालावचरा अन्येऽपि तथाविधाः। पश्चि- मेनापभ्रंशिन: कवयः ततः परं चित्रलेप्यकृतो माणिक्यबन्धका चैके- टिका: सवर्णकारवर्द्धकिलोहकारा अन्येऽपि तथाविधाः। दक्षिणतो भूतभाषाकवयः; ततः परं भुजङ्गगणिका: शवकशौभिकजम्भकमल्लाः शस्त्रोपजीविनोऽन्येऽपि तथाविधाः। तत्र यथासुखमासीन: काव्यगोष्ठीं प्रवर्त्तयेत् भावयेत्परीक्षेत च।

नाभ्यामनुकुर्यात्। तुष्टपुष्टाश्चास्य सभ्या भवेयुः, सथाने च पारितो- षिकं लभेरन्। लोकोत्तरस्य काव्यस्य च यथाहाँ पूजा कवेर्वा। अन्तरान्तरा च काव्यगोष्ठीं शास्त्रवादाननुजानीयात्।मध्वपि नान- वदंशं खदते। काव्यशास्त्रविरतौ विज्ञानिष्वभिरमेत। देशान्तरा- गतानां च विदुषाम(न्य?) द्वारा सङ्गं कारयेदौचित्याद्यावत्स्थिति पूजां च। वृत्तिकामांश्चोपर्जेंपेत् सङ्गह्वीयाचच। पुरुषरत्नानामेक एव राजोदन्वान्भाजनम् । राजचरितं च राजोपजीविनोप्यनुकुर्युः । राज्ञ एव ह्यसावुपकारो यद्राजोपजीविनां संस्कारः। महानगरेषु चे काव्यशास्त्रपरीक्षार्थ ब्रह्मसभाः कारयेत्। तत्र परीक्षोत्तीर्णानां ब्रह्मरथयानं पट्टबन्धश्च। श्रूयते चोजयिन्यां का- व्यकारपरीक्षा- "इह कालिदासमेण्ठावत्रामररूपसूरभारवयः। हरिचन्द्रचन्द्रगुप्तौ परीक्षिताविह विशालायाम्॥" श्रूयते च पाटलिपुत्रे शास्त्रकारपरीक्षा- "अत्रोपवर्षवर्षाविह पाणिनिपिङ्गलाविह व्याडिः। वररुचिपतञ्जली इह परीक्षिता: ख्यातिमुपजरमुः।" इत्थं सभापतिर्भूत्वा यः काव्यानि परीक्षते। यशस्तस्य जगद्व्यापि स सुखी तत्र तत्र च ।। ।। इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे कविचर्या राजचर्या च दशमोऽध्यायः ।

१ B वादनाग्जीतन. २B वैगडिक. ३ B नानवरं दंशं. ४ उपजयेत. ५A महाकाव्य.

५६ काव्यमीमांसायां

एकादशोऽध्यायः शब्दहरणम्। पैरप्रयुक्तयो: शब्दार्थयोरुपनिबन्धो हरणम्। तद्विधा परित्याज्य- मनुग्राह्यं च। तयोः शब्दहरणमेव तावत्पश्चधा पदतः, पादतः, अर्द्धतः, वृत्ततः, प्रबन्धतश्च।"तत्रैकपद्हरणं न दोषाय" इति आ- चार्याः। "अन्यन्र द्व्यर्थपदात्" इति यायावरीयः। तत्र श्लिष्टस्य श्लिष्टपदेन हरणम्- "दूराकृष्टशिलीमुखव्यतिकरान्नो किं किरातानिमा- नारादयावृतपीतलोहितमुखान्किं वा पलाशानपि। पान्थाः केसरिणं न पश्यत पुरोप्येनं वसन्तं वने मूढा रक्षत जीवितानि शरणं यात प्रियां देवताम्।।" यथा च-"मा गाः पान्थ प्रियां लयैक्ता दूराकृष्टशिलीमुखम्। स्थितं पन्थानमावृत्य किं किरातं न पठयसि॥" श्लिष्टपदैकदेशेन हरणम्- "नाश्चये यदनार्याप्तावस्तप्रीतिरयं मथि। मांसोपयोगं कुर्वीत कथं क्षुद्रहितो जनः॥।" यथा च-"कोपान्मानिनि किं स्फुरत्यतितरां शोभाधरस्तेऽधरः किं वा चुम्बनकारणाद्दयित नो वायोर्विकाराद्यम्। तस्मात्सुभ्रु सुगन्धिमाहितरसं सि्निग्धं भजखाद्रा- नमुग्धे मांसरसं ब्रुवन्निति तथा गाढं समालिङ्गितः।।" छ्लिष्टस्य यमकेन हरणम्-"हलमपारपयोनिधिविस्तृतं प्रहरता हलिना समराङणे। निजयशश्च शशाङ्ककलामलं निरवधीरितमाकुलमासुरम्।।" यथा च-"दलयता विशिखैर्बलमुन्मदं निरवधीरितमाकुलमासुरम्। दशसु दिक्षु च तेन यशः सितं निरवधीरितमाकुलमासुरम्।" १ A पुरः. २ V मुक्ता ३ A चुंबनकारणादपि तनोवायोर्विकारादयं.

एकादशोऽध्यायः । ५७

छ्िष्टस्य प्रश्नोत्तरेण हरणम्- "यस्यां भुजङ्गवर्गः कर्णायतेक्षणं कामिनीवदनं च ॥" यथा च-"किं करोति कियत्कालं वेश्यावेशमनि कामुकः। कीदृशं वदनं वीक्ष्य तस्या: कर्णायतेक्षणम्।।" यमकस्य यमकेन हरणम्- "घरदाय नमो हरये पतति जनोऽयं स्मरन्नपि न मोहरये। बहुशश्चऋन्द हता मनसि दितिर्येन दैत्यचक्ं दहता॥" यथा च-चक्रं दहतारं चक्रन्द हतारं खड्गेन तवाजौ राजन्नरिनारी। एवमन्योन्यसमन्वयेऽन्येऽपि भेदाः। नन्विदसुपदेश्यमेव न भवति। यदित्थं कथयन्ति-'पुंसः कालातिपातेन चौर्यमन्यद्विशीर्यति। अपि पुत्रेषु पौत्रेषु वाक्चौर्य चे न शीर्यति।।" "अयमप्रसिद्धः प्रसिद्धिमानहम्, अयमप्रतिष्ठः प्रतिष्ठावानहम्, अप्रक्रान्तमिद्मस्य संविधानकं प्रकरान्तं मम, गुडडचीवचनोडयं मृद्ठी- कावचनोऽहम्, अनादृतभाषाविशेषोऽयमहमादृतभाषाविशेषः,प्र- शान्तज्ञातृकमिदं, देशान्तरितकर्च्ृकमिदम्, उच्छन्ननिबन्धनमूल- मिदं, म्लेच्छित कोपनिबन्धनमूलमिद्मित्येवमादिभि: कारणैःशब्द- हरणेडर्थहरणे चाभिरमेत" इति अवन्तिसुन्दरी। "त्रिभ्यः पदेश्यः प्रभृति त्वञ्िष्टेभ्यो हरणम्" इति आचार्या :- यथा-'स पातु वो यस्य जटाकलापे स्थितः शशाङ्का स्फुटहारगौर:। नीलोत्पलानामिव नालपुख्जे निद्रायमाणः शरदीव हंस:॥" यथा च-"स पातु वो यस्य हतावशेषा-

लावण्ययुक्तेष्वपि वित्रसन्ति दैत्या: खकान्तानयनोत्पलेषु॥" १ B अन्योन्यसंबन्धादन्येपि मेदा :. २ V न विशीर्यंते. ३ V उत्सन्न.

५८ काव्यमीमांसाया "न" इति यायावरीयः । उल्लेखवान्पदसन्दर्भः परिहरणीयो नाप्रत्यभिज्ञायातः पादोऽपि। तस्यापि साम्येन किश्चन दुष्टं स्यात्। यथा-"इत्युक्तवानुक्तिविशेषरम्यं मनः समाधाय जयोपपत्तौ। उदारचेता गिरमित्युदारां द्वैपायनेनाभिद्घे नरेन्द्रः।।" यथा च-"इत्युक्तवानुक्तिविशेषरम्यं रामानुजन्मा विरराम मानी। सद्विप्तमाप्तावसरं च वाक्यं सेवाविधिज्ञैः पुरतः प्रभूणाम्॥" उल्लेखवान्यथा-'नमः संसारनिर्वाणविषामृतविधायिने। सप्तलोकोर्मिभङ्गाय शङ्करक्षीरसिन्धवे॥" यथा च-"प्रसरद्विन्दुनादाय शुद्धामृतमयात्मने। नमोऽनन्तप्रकाशाय शङ्करक्षीरसिन्धवे।।" "पाद् एवान्यथात्वकरणकारणं न हरणम्, अपि तु स्ीकरणम्" इति आचार्याः। यथा-"त्यागाघिकाः सवर्गसुपाश्रयन्ते त्यागेन हीना नरकं व्रजन्ति। न त्यागिनां किश्चिदसाध्यमस्ति त्यागो हि सर्वव्यसनानि हन्ति ॥" यथा च-"त्यागो हि सर्वव्यसनानि हन्ती- त्यलीकमेतन्भुवि सम्प्रतीतम्। जातानि सर्वव्यसनानि तस्या- स्त्यागेन मे सुग्धविलोचनायाः॥" तदिदं स्वीकरणापरनामधेयं हरणमेव। तद्वदर्द्वप्रयोगेऽपि। यथा-

१ C प्रत्यभिज्ञायातः.

एकादशोऽध्यायः। ५९

"पादस्ते नरवर दक्षिणे समुद्रे पादोऽन्यो हिमवति हेमकूटलग्ने। आकरामत्यलघु महीतलं त्वयीत्थं भूपालाः प्रणतिमपास्य किन्नु कुर्युः ॥" यथा चोत्तरार्द्धे-"इत्थं ते विधृतपदद्वयस्य राज- न्नाश्चर्य कथमिव सीवनी न भिन्ना॥" एवं व्यस्तार्द्धप्रेयोगेऽपि। यथा- "तत्तावदेव शशिनः स्फुरितं महीयो यावन्न तिग्मरुचिमण्डलमभ्युदेति। अभ्युद्गते सेंकलधामनिधौ तु तस्मि- न्निन्दोः सिताभ्रशकलस्य च को विशेष: ।।" यथा च-"तत्तावदेव शशिनः स्फुरितं महीयो यावन्न किश्चिदपि गौरतरा हसन्ति। ताभि: पुनर्विहसिताननपङ्कजाभि- रिन्दोः सिताभ्रशकलस्य च को विशेषः।।" पादे एवान्यथात्वकरणं न स्वीकरणं पादोनहरणं वा। यथा- "अरण्ये निर्जने रात्रावन्तर्वेइमनि साहसे। न्यासापह्ववने चैव दिव्या सम्भवति क्रिया॥" यथा चोत्तरार्द्दे- "तन्वङ्गी यदि लभ्येत दिव्या सम्भवति क्रिया।" यथा वा-"यस्य केशेषु जीमूता नद्यः सर्वाङ्गसन्धिषु। कुक्षौ समुद्राश्चत्वारस्तस्मै तोयात्मने नमः॥" यथा चोत्तरार्द्धें-"कुक्षौ समुद्राश्चत्वारःस सहेत स्मरानलम्।" भिन्नार्थानां तु पादानामेकेन पादेनान्वयनं कवित्वमेव। यथा-

१ B चोत्तरारई, २ A प्रयोगोपि. ३ B अभ्युद्यते. ४ V S तुहिनधामनिधौ. ५A पादा.

६० काव्यमीमांसायां

"किमिह किमपि दृष्टं स्थानमस्ति श्रुतं वा व्रजति दिनकरोऽयं यत्र नास्तं कदाचित्। भ्रमति विहगसार्थानित्थमापृच्छमानो रजनिविरहभीतश्चक्रवाको वराकः ॥" यथा च-"जयति सितविलोलव्यालयज्ञोपवीती

परिणतशितिकण्ठश्यामकण्ठः पिनाकी॥" यथा च-"कुमुदवनमपश्रि श्रीमदम्भोजखण्डं त्यजति मेदमुलूकः प्रीतिमांश्चक्रवाक:। उदयमहिमरश्मिर्याति शीतांशुरस्तं हतविघिललितानां ही विचित्रो विपाकः।।" यथाँ च-"किमिह किमपि दृष्टं स्थानमस्ति श्रुतं वा

निवसति से पिनाकी यत्र यायां तेदस्मिन् हतविधिललितानां ही विचित्रो विपाक:।।" पादोनवत्कतिपयपद्प्रयोगोऽपि यथा- "या व्यापारवती रसान् रसयितुं काचित्कवीनां नवा दृष्टिर्या परिनिष्ठितार्थविषयोन्मेषा च वैपश्चिती। ते द्वे अप्यवलम्व्य विश्वमनिशं निर्वर्णयन्तो वयं श्रान्ता नैव च लब्धमन्धिशयन तद्भक्तितुल्यं सुखम् ॥" यथा च चतुर्थपादे- "आ्रान्ता नैव च लब्घमुत्पलदृदशां प्रेम्णः समानं सुखम्॥" पादैकदेशग्रहणमपि पदैकदेशोपलक्षणपरम्। यथा- "असकलहसितत्वातक्षालितानीव कान्त्या

१ शितिकण्ठ:, २ V मुद. ३ A omits यथा च. ४ B reads न. ५ V सवंशं ..

एकादशोऽध्यायः । ६१

पिबति मधुसुगन्धीन्याननानि प्रियाणां त्वयि विनिहितभार: कुन्तलानामधीशः।।" यथा चोत्तरार्धे-"पिबतु मधुसुगन्धीन्याननानि प्रियाणां मयि विनिहितभार: कुन्तलानामधीशः।" वाक्यस्यान्यथा व्याख्यानमपि न स्वीकरणं हरणं वा। यथा- "सुभ्रु त्वं कुपितेत्यपास्तमशनं त्यक्ता कथा योषितां दूरादेव मयोज्झिता: सुरभयः स्रग्दामधूपाद्यः । कोपं रागिणि सुञ्च मय्यवनते दष्टे प्रसीदाधुना सदस्त्वद्विरहाङ्गवन्ति दयिते सर्वा ममान्धा दिशः ॥" एतच्च कान्ताप्रसादनपरं वाक्यं कुपितदृष्टिपरतया व्याख्यातं, ने सीकृतं हतं वा। यत्तु परकीयं स्वीयमिति प्रोक्तानोमन्यतमेन कारणेन विलपन्ति, तन्न केवलं हरणम्, अपि तु दोषोदाहरणम्। मुक्तकप्रबन्धविषयं तत्। मूल्यक्रयोऽपि हरणमेव। वरमप्राप्तिर्य- शसो न पुनर्दुर्यशः। सभापतिस्तु द्विधा, उपजीव्य, उपजीवकश्च। तत्रोपजीवनमात्रेण न कश्चिद्दोषः। यतः सर्वोऽपि परेश्य एव व्युत्पद्यते, केवलं तत्र समुदायो गुरुः। "तद्वदुक्तिहरणम्" इति आचार्यः। यथा-"ऊरुद्वन्दवूं सरसकदलीकाण्डसब्रह्मचारि।" यथा च-"ऊरुद्वयं कदलकन्दलयोः सदंशं ओ्रणि: शिलाफलकसोदरसन्निवेशा। वक्ष: स्तनद्वितयताडितकुम्भशोभं सब्रह्मचारि शशिनश्च मुखं मृगाक्ष्याः॥।" "उत्तयो हवर्थान्तरसङ्कान्ता न प्रत्यभिज्ञायन्ते, खदन्ते च; तद्- र्थास्तु हरणादपि हरणं स्युः" इति यायावरीय:। "नास्त्यचौरः कविजनो नास्त्यचौरो वणिग्जनः। स नन्दति विना वाच्यं यो जानाति निगूहितुम्।। 9 A omits न. २ B प्रोक्त्वा नान्यतमेन. ३ B कदलि० ४ C सवंशं,

६२ काव्यमीमांसायां

उत्पादक: कवि: कश्चित्कश्चिच परिवर्त्तक:। आच्छादकस्तथा चान्यस्तथा संवर्गकोऽपरः॥ शब्दार्थोक्तिषु य: पशयेदिह किश्चन नूतनम्। उल्लिखेत्किञ्चन प्राच्यं मन्यतां स महाकविः॥" । इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे एकादशोऽध्यायः शब्दहरणानि ॥

द्वादशोऽध्यायः शब्दार्थहरणेषु कविप्रभेदाः प्रति- बिम्बकल्पविकल्पस्य च समीक्षा। "पुराणकविक्षुण्णे वर्त्मनि दुरापमस्पृष्टं वस्तु, ततश्च तदेव सं- स्कर्तु प्रयत्तेत" इति आचार्याः।"न" इति वाक्पतिराजः। "आसंसारमुदारैः कविभिः प्रतिदिनगृहीतसारोऽपि। अद्याप्यभिन्नमुद्रो विभाति वाचां परिस्यन्दः॥" तत्प्रतिभासाय च परप्रबन्धेष्ववद्धीत। "तद्वगाहने हि तदे- कयोनयोर्ऽर्थाः पृथकपृथक प्रथन्ते" इत्येके। "तत्रत्योनामर्थानां छा- यया परिवृत्ति: फलम्" इत्यपरे। महात्मनां हि संवादिन्यो बुद्धय एकमेवार्थमुपस्थापयन्ति, तत्परित्यागाय तानाद्रियेत" इति च के- चित्। "न" इति यायावरीयः । सारखतं चक्षुरवाङानसगोचरेण प्रणिधानेन दृष्टमदृष्टं चार्थजातं सयं विभजति। तदाहु :- सुपस्यापि महाकवेः शब्दार्थौ सरखती दर्शयति तदि- तरस्य तन्न जाग्रतोऽप्यन्धं चक्षुः । अन्यदष्टचरे ह्वर्थे महाकवयो जात्यन्धास्तद्विपरीते तु दिव्यदश । न तत् त्र्यक्षः सहस्राक्षो वा यच्चर्मचक्षुषोऽपि कवयः पश्यन्ति। मतिदर्पणे कवीनां विश्वं प्रति- फलति। कथं तु वयं दश्यामह इति महात्मनामहंपूर्विकयैव श- न्दार्थाः पुरो धावन्ति। यत्सिद्धप्रणिधाना योगिन: पशयन्ति, तत्र १ Explaine in C as अनेककाव्यार्थग्राही. २ B तत्रस्था०. ३ A वा. ४B omits अन्य.

द्वादशौडध्यायः। ६३

वाचा विचरन्ति कवयः इत्यनन्ता महाकविषु सूक्तयः । "समस्त- मस्ति" इति यायावरीयः। किन्तु त्रिपथमर्थमध्यगीष्महि यदुता- न्ययोनिर्निहुतयोनिरयोनिश्च। तत्रान्ययोनिर्द्विधा प्रतिबिम्बकल्प, आलेखप्रख्य्च। निहुतयोनिरपि द्विधा तुल्यदेहितुल्यः परपुरप्रवे- शसदृशश्च। अयोनि: पुनरेकादृश एव। तत्र- अर्थः स एव सर्वो वाक्यान्तरविरचनापरं यत्र। तदपरमार्थविभेदं काव्यं प्रतिबिम्बकल्पं स्यात्।।

यथा- "ते पान्तु वः पशुपतेरलिनीलभासः कण्ठप्रदेशघटिता: फणिनः स्फुरन्तः। चन्द्रामृताम्बुकणसेकसुखप्ररूढै- यैरङ्कुरैरिव विराजति कालकूटः।।" यथा च-"जयन्ति नीलकण्ठस्य नीला: कण्ठे महाह्यः। गलद्वङ्गाम्बुसंसिक्तकाल कूटाङ्कुरा इव ।।" कियताऽपि यत्र संस्कारकर्मणा वस्तु भिन्नवद्भाति। तत्कथितमर्थचतुरैरालेख्यप्रख्यमिति काव्यम्।। तत्रैवार्थे यथा- "जयन्ति धवलव्यालाः शम्भोर्जूटावलम्बिनः।

विषयस्य यत्र भेदेऽप्यभेदबुद्धिर्नितान्तसादृश्यात्। तच्तुल्यदेहितुल्यं काव्यं बश्नन्ति सुधियोऽपि॥ यथा-"अवीनादौ कृत्वा भवति तुरगो यावद्वधिः पशुर्धन्यस्तावत्प्रतिवसति यो जीवति सुखम्। अमीषां निर्माणं किमपि तदभूद्दग्धकरिणां वनं वा क्षोणीभृद्भवनमथवा येन शरणम्।।"

१ B संसिक्ता:

काव्यमीमांसायां

अत्रार्थे-"प्रतिगृहमुपलानामेक एव प्रकारो मुहुरुपकरणत्वादर्घिता: पूजिताश्। स्फुरति हतमणीनां किन्तु तद्धाम येन क्षितिपतिभवने वा खाकरे वा निवासः॥" मूलैक्यं यत्र भवेत्परिकरबन्धस्तु दूरतोऽनेकेः। तत्परपुरप्रवेशप्रतिमं काव्यं सुकविभाव्यम्।। यथा-"यस्यारातिनितम्बिनीभिरभितो वीक्ष्याम्बरं प्रावृषि स्फूर्जद्र्जित निर्जिताम्बुघिरवस्फाराभ्रवृन्दाकुलम्। उत्सृष्टप्रसभाभिषेणनभयस्पष्टप्रमोदाश्रुभिः किश्चित्कुथ्चितलोचनाभिरसकृदू घाता: कदम्बानिलाः॥" अत्रार्थे-"आच्छिद प्रियतः कदम्बकुसुमं यस्यारिदारैनवं यात्राभङ्गविधायिनो जलमुचां कालस्य चिह्नं महत्। हृष्यद्गि: परिचुम्बितं नयनयोर्न्यस्तं हृदि स्थापितं सीमन्ते निहितं कथञ्चन ततः कर्णावतंसीकृतम्॥" तदेतचतुष्टयनिबन्धनाश्च कवीनां द्वान्रिंशद्धरणोपायाः। अमीषां चार्थानामन्वर्था अयस्कान्तवच्चत्वारः कवयः, पश्चमश्चादष्टचरार्थ- दर्शी। तदाहु :- ..... "भ्रामकश्चुम्बकः किश्च कर्षको द्रावकश्च सः। स कविरलौकिकोऽन्यस्तु चिन्तामणिरलौकिक:॥ तन्वानोऽनन्यटष्टत्वं पुराणस्यापि वस्तुनः । योऽप्रसिद्धयादिभिर्भ्राम्यत्यसौ स्यान्भरामकः कविः॥ यश्चुम्बति परस्यार्थ वाक्येन खेन हारिणा। स्तोकार्पितनवच्छायं चुम्बकः स कविर्मतः ॥ परवाक्यार्थमाकृष्य यः स्वाचि निवेशयेत्। समुल्लेखेन केनापि स स्मृतः कर्षका कविः ॥

१ B मूल्यैक्यं. २ A नैकः.

द्वादशोऽध्यायः।

अप्रत्यभिज्ञेयतया स्ववाक्ये नवतां नयेत्। यो द्रावथित्वा मूलार्थ द्रावकः स भवेत्कविः॥ चिन्तासमं यस्य रसैकसूतिरुदेति चित्राकृतिरर्थसार्थः। अटृष्टपूर्वो निपुणैः पुराणैः कविः स चिन्तामणिरद्वितीयः॥" तस्य चायोनिरर्थः । स च त्रिधा लौकिकालौकिकभेदेन, तयो- र्मिश्रलेन च। तन्न लौकिक :- "मा कोशकारलतिके वह वर्णगर्व किं डम्बरेण चणिके तव कौसुमेन। पुण्ड्रेक्षुयष्टिरियमेकतरा चकास्तु या स्यन्दते रसमृतेऽपि हि यत्रयोगात्।।" अलौकिक :- "देवी पुत्रमसूत नृत्यत गणाः किं तिष्ठतेत्युद्ुजे

पायाद्वो जितदेवदुन्दुभिघनध्वानप्रवृत्तिस्तयो- रन्योन्यांङ्गनिपातजर्जरजरत्स्थूलास्थिजन्मा रवः।।" मिश्र :- "स्थिते कुक्षेरन्तर्मुरजयिनि निःश्वासमरुतो जनन्यास्तन्नाभीसरसिजपरागोत्करसुच:। निपीता: सानन्दं रचितफणचक्र्रेण हलिना समन्तादस्यासुः प्रतिदिवसमेनांसि भवतः॥।" तेषां च चतुर्णामर्थानाम्- चत्वार एते कथिता मयैव येरजर्थाः कवीनां हरणोपदेशे।

द्ात्रिंशता तेऽनुगता: प्रभेदैः॥ तत्र प्रतिबिम्बकल्पविकल्पाः। स एवार्थः पौर्वापर्यविपर्यासा- द्यस्तक:। १ B. अन्योन्याङ्ग. २ B प्रत्येकमाष्टक्य० ३ B पूर्वापर्य.

६६ काव्यमीमांसायां

यथा-"दृष्टान्येभं छेदसुत्पाद्य रज्वा यन्तुर्वाचं मन्यमानस्तृणाय। गच्छन्द्ध्रे नागराजः करिण्या प्रेम्णा तुल्यं बन्धनं नास्ति जन्तोः॥" अत्रार्थे-"निर्विवेकमनसोऽपि हि जन्तोः प्रेमबन्धनमशङ्गलदाम। यत्प्रति प्रतिगजं गजराज: प्रस्थितश्चिरमधारि करिण्या॥" बृहतोर्ऽर्थस्यार्द्प्रणयनं खण्डम्। यथा-"पुरा पाण्डुप्रायं तदनु कपिशिन्ना कृतपद्ं ततः पाकोद्रेकादरुणगुणसंवर्गितवपु:। शनैः शोषारम्भे स्थपुटनिजविष्कम्भविषमं वने वीतामोद्ं बदरमरसत्वं कलयति॥" अत्रार्थे-"पाकक्रियापरिचयप्रगुणीकृतेन संवर्गितारुणगुणं वपुषा निजेन। आपादितस्थपुटसंस्थितिशोषपोषा- देतद्ने विरसतां बदरं विभर्तति।" संक्षिप्तार्थविस्तरेण तैलबिन्दुः। यथा-"यस्य तन्रभराक्रान्ता पातालतलगामिनी। महावराहदंष्ट्राया भूय: सस्मार मेदिनी॥"

क्ृान्ते पत्यावहीनां चलदचलमहास्तम्भसम्भारसीमा । सस्मार स्फारचन्द्रद्युति पुनरवनिस्तद्धिरण्याक्षवक्ष :- स्थूलास्थिश्रेणिशाणानिकषणसितमप्याशु दंष्राग्रमुग्रम्॥।" ... अन्यतमभाषानिबद्धं भाषान्तरेण पेरिवर्त्यत इति नटनेपथ्यम्। यथा-"नेच्छइ पासासंकी काओ दिण्णं पि पहिअघरिणीए।" 9 A & C क्रान्ता. २B परिवर्तने. ३ नेच्छति पाशाशङ्की काको दत्तमपि पथिकगृहिण्या। अवनतकरतलोदगलितचलयमव्यस्थ्रितं पिण्डम्-।I

द्वादशोऽध्यायः। ६७

ओहैत्तकरयलोग्गलियवलयमज्झट्टिअं पिण्डं ।।" अत्रार्थे-"दूत्तं पिण्डं नयनसलिलक्षालनाघौतगण्डं द्वारोपान्ते कथमपि तथा सङ्गमाशानुबन्धात्। वक्रग्रीवश्चलनतशिरा: पार्श्वसञ्चारिचक्षुः पाशाशङ्की गलितवलयं नैनमश्नाति काक: ।।" छन्दसा परिवृत्तिश्छन्दोविनिमयः । यथा-"कान्ते तल्पमुपागते विगलिता नीवी सयं बन्धनात् तद्वासः श्रथमेखलागुणधृतं किश्चिन्नितम्बे स्थितम्। एतावत्सखि वेध्यि केवलमहं तस्याङ्गसङ्गे पुनः कोसौ कास्मि रतं नु किं कथमपि स्वल्पापि मे न स्मृतिः॥" अत्रार्थे-"धन्यास्तु याः कथयथ प्रियसङ्गमेऽपि विश्रब्धचाटुकशतानि रतान्तरेषु। नीवीं प्रति प्रणिहितश्च करः प्रियेण सख्य: शपामि यदि किश्चिदपि स्मरामि॥" कारणपरावृत्त्या हेतुव्यत्ययः। यथा-"ततोऽरुणपरिस्पन्दमन्दीकृतरुचिः शशी। दधे कामपरिक्षामकामिनीगण्डपाण्डुताम्॥" अत्रार्थे-"समं कुसुमचापेन गर्भिणीगण्डपाण्डुना। उद्याद्रिशिरःसीव्नि निहितं पदमिन्दुना ।।" दृष्टस्य वस्तुनोऽन्यत्र सङ्गमितिः सङ्गान्तकम्।

श्रोणीभार: कृतपरिचयः पल्लवैः कुन्तलानाम्। अप्येतेभ्यो नभसि पततः पङ्मिशो वारिबिन्दून स्थित्वोद्रीवं कुवलयदशां केलिहंसा: पिवन्ति॥" अत्रार्थे-"सदालातजपत्तपोधनजटाप्रान्तसतुताः प्रोन्मुखैः पीयन्तेऽम्बुकणा: कुरङ्गशिशुभिस्तृष्णाव्यथाविक्कवैः। १A ओउत्तकरयलो B ओहुत्तकरयलो. C explains this as अवनतकरतलावगलित. २ A धन्यासि या कथयसि, C धन्या: स्थ या: कथयथ. ३C कारणप्रवृत्त्या.

६८ काव्यमीमांसायां

एतां प्रेमभरालसां च सहसा शुष्यन्मुखीमाकुल: श्विष्यन् रक्षति पक्षसम्पुटकृतच्छायः शककुन्तः प्रियाम्॥।" उभयवाक्यार्थोंपादानं सम्पुदः। यथा-"विन्ध्यस्याद्रेः परिसरनदी नर्मदा सुभ्रु सैषा यादोभर्त्तुः प्रथमगृहिणीं यां विदुः पश्चिमस्य। यस्यामन्तः स्फुरितशर्फरत्रासहासाकुलाक्षी स्वैरं खैरं कथमपि मया तीरमुत्तारितासि॥" यथा-"नाभीगुहाबिलविशचलवीचिजात-

रेवाजलान्यविरलं ग्रहिलीक्रियन्ते

अत्रार्थे-"यद्व्ग्याभिर्जगा हे गुरुशकुलकुलास्फालनत्रासहास- व्यस्तोरुस्तम्भिकाभिर्दिशि दिशि सरितां दिग्जयप्रक्रमेषु ।

त्कल्ोलाबद्धसुग्धध्वनिचकितरणत्कुक्कुभं कामिनीभिः॥" सोडयं केवेरवकवित्वदायी सर्वथा प्रतिबिम्बकल्पः परिहरणीयः। यत :- "पृथक्लेन न गृह्नन्ति वस्तु काव्यान्तरस्थितम्। पृथकतवेन न गृह्णन्ति सवपुः प्रतिबिम्बितम्।।" । इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेधिकरणे शब्दार्थहरणेषु कविप्रभेदा: प्रतिबिम्बकल्पविकल्पस्य समीक्षा द्वादशोऽध्यायः ॥

१ B शफरी. २B कणजल. ३ B ग्रहिणी० ४A & C कवेरकवित्व.

त्रयोदशोऽध्यायः। ६९

त्रयोदशोऽध्यायः अर्थहरणेष्वालेख्यप्रख्यादिभेदाः। आलेख्यप्रस्यपरिसङ््याः। सदृशसश्चारणं समक्रमः। यथा-'अस्ताद्रिवेश्मनि दिशो वरुणपियाया-

गण्डैकपार्श्वमिव कुङ्कमपङ्गचुम्बि बिम्बं रुचामधिपतेरगुणं रराज ।।" यथा च-"प्राग्दिशः प्रतिकलं विलसन्त्याः कुङ्कुमारुणकपोलतलेन। साम्यमेति कलितोदयरागः पशय सुन्दरि तुषारमयूखः।।" अलङ्कतमनलङ्कत्याभिधीयत इति विभूषणमोष:। यथा-"कुवलयसिति मूले बालचन्द्राङ्कुराभं तदनु खळु ततोडग्रे पाकपीताम्रपीतम्। अभिनवरविरोचिर्द्धूमधूम्रं शिखाया- मिति विविधविकारं दिद्युते दैपमर्चिः॥" अत्रार्थे-"मनाअूले नीलं तद्नु कपिशोन्मेषमुदरे ततः पाण्डु स्तोकं स्फुरदरुणलेखं च तद्नु। शिखायामाधूम्रं धृतविविधवर्णकममिति क्षणादर्चिर्दैपं दलयति तमः पुश्जितमपि॥" क्रमेणाभिहितस्यार्थस्य विपरीताभिधानं व्युत्क्रम:। यथा तन्रैव-"श्यामं शिखाभुवि मनागरुणं ततोऽधः स्तोकावपाण्डरघनं च ततोऽप्यधस्तात्। आपिञ्जरं तदनु सस्य तले च नील- मन्धं तमःपटलमद्दति दैपमर्चिः॥" सामान्यनिबन्धे विशेषाभिधानं विशेषोक्ति:। यथा-"इत्युद्गते शशिनि पेशलकान्तदूती- संलापसञ्चलितलोचनमानसाभि:।

काव्यमीमांसायां

अग्राहि मण्डनविधिर्विपरीतभूषा- विन्यासहासितसखीजनभङ्गनाभिः॥" अत्रार्थे-"चकार काचित्सितचन्द्रनाक्के काश्चीकलापं स्तनभारपृष्ठे। प्रियं प्रति प्रेषितचित्तवृत्ति- र्नितम्बबिम्बे च बबन्ध हारम्।।" उपसर्जनस्यार्थस्य प्रधानतायामुत्तंस:। यथा-"दीपयन्नथ नभः किरणौघैः कुङ्कुमारुणपयोघरगौरः । हेमकुम्भ इव पूर्वपयोधे- रुन्ममज् शनकैस्तुहिनांशुः॥।" अत्रार्थे-"ततस्तमः श्यामलपट्टकश्नुकं

निशातरुण्या: स्थितशेषकुङ्कुम- स्तनाभिरामं सकलं कलावतः ।।" तदेव वस्तूक्तिवशादन्यथा क्रियत इति नटनेपथ्यम्। यथा-"आननेन्दुशशलक्ष्म कपोले सादरं विरचितं तिलकं यत्। तत्म्रिये विरचितावधिभङ्गे धौतमीक्षणजलैस्तरलाक्ष्याः॥" अत्रार्थे-"शोकाश्रुभिर्वासरखण्डितानां :सिक्ता: कपोलेषु विलासिनीनाम्। कान्तेषु कालात्ययमाचरत्सु सल्पायुषः पत्रलता बभूवु:॥" परिकरसाम्ये सत्यपि परिकार्यस्यान्यथात्वादेकपरिकार्यः। "अव्याद्गजेन्द्रवदनः स इमां त्रिलोकीं यस्योद्गतेन गगने महता करेण। १ C नवनेपथ्यम्.

त्रयोदशोऽध्यायः। ७१

नालायितं तपनबिम्बसरोरुहस्य ।।" अत्रार्थे-"सरलकरदण्डनालं गजवपुषः पुष्करं विभोजयति।. मूलबिसकाण्डभूमौ यत्राभूदेकदंट्रैव ।।" विकृते: प्रकृतिप्रापणं प्रत्यापत्ति:। यथा-"रविसङ्कान्तसौभाग्यस्तुषाराविलमण्डलः। निःश्वासान्ध इवादर्शश्रन्द्रमा न प्रकाशते॥" अत्रार्थे-"तस्याः प्रतिद्वन्द्विभवाद्विषादा- त्सदो विमुक्तं मुखमाबभासे। निःश्वासबाष्पापगमे प्रपन्नः प्रसादमात्मीयमिवात्मदर्शः।" ता इमा आलेख्यप्रख्यस्य भिदाः। सोडयमनुग्राह्यो मार्ग। आहुश्च-"सोऽयं भणितिवैचित्र्यात्समस्तो वस्तुविस्तरः।

अथ तुल्यदेहितुल्यस्य भिदाः। तस्यैव वस्तुनो विषयान्तरयो- जनादन्यरूपापत्तिर्विषयपरिवर्तः। यथा-"ये सीमन्तितगात्रभसमरजसो ये कुम्भकद्वेषिणो. ये लीढा अवणाश्रयेण फणिना ये चन्द्रशैत्यद्रुहः।

स्थाणोर्दक्षिणनासिकापुटभुवः श्वासानिला: पान्तु वः।।" अत्रार्थे-"ये कीर्णकथितोदराव्जमधवो ये म्लापितोरःस्रजो ये तापात्तरलेन तल्पफणिना पीतप्रतीपोज्झिता:। ते राधास्मृतिसाक्षिण: कमलया सासूयमाकर्णिता गाढान्तर्दवथोः प्रतप्तसरला: श्वासा हरे: पान्तु वः।।" द्विरूपस्य वस्तुनोऽ़न्यतमरूपोपादानं द्वन्द्वविच्छित्तिः। यथा-"उत्क्लेशं केशबन्धः कुसुमशररिपोः कल्मषं वः स मुष्या- द्यत्रेन्दुं वीक्ष्य गङ्गाजलभरलुलितं बालभावादभूताम्। १ C मूलप्ररूढ.

७२ काव्यमीमांसायां

कौश्चारातिश्च फाण्टस्फुरितशफरिकामोहलोलेक्षणश्री: सध: प्रोध्यन्मृणालीग्रहणरसलसत्पुष्करश्च द्विपास्य: ॥।"

शाशाङ्की कलिका जलभ्रमिवशाद्राग दृष्टनष्टा सुखम्। यां चश्चत्सफरीभ्रमेण मुकुलीकुर्वन्फणालीं मुह्ध-

पूर्वार्थानामर्थान्तरैरन्तरणं रत्नमाला। यथा-"कपाले मार्जारः पय इति करांल्लेढि शशिनः तरुच्छिद्रप्रोतान्बिसमिति करेणु: कलयति। रतान्ते तल्पस्थान्हरति वनिताप्यंशुकमिति प्रभामत्तश्चन्द्रो जगदिदमहो विभ्रमयति॥" अत्रार्थे-"ज्योत्लार्चिर्दुग्धवुद्धा कवलितमसकृद्भाजने राजहंसैः सांसे कर्पूरपांसुच्छुरणरभसतः सम्भृतं सुन्दरीभिः। पुम्भिर्व्यस्तं स्तनान्तात्सिचयमिति रहःसम्भ्रमे वल्लभानां लीढं द्राक्सिन्धुवारेष्वभिनवसुमनोलम्पटैः षट्पदैश्।।" सक्यावैषम्येणार्थप्रणयनं सङ्कयोल्लेख: । यथा-"नमन्नारायणच्छायाच्छुरिताः पादयोर्नखाः। स्वचन्द्रमिव सेवन्ते रुद्र रुद्रेन्दवो दश ॥" अत्रार्थे-"उमैकपादाम्बुरुहे स्फुरन्नखे कृतागसो यस्य शिर:समागमे। षडात्मतामाश्रयतीव चन्द्रमा: स नीलकण्ठः प्रियमातनोतु वः॥" सममभिधायाघिकस्योपन्यासश्चूलिका। द्विघा च सा संवादिनी विसंवादिनी च। तयो: प्रथमा यथा-"अङ्गणे शशिमरीचिलेपने

राजहंसमसमीक्ष्य कातरा रौति हंसवनिताश्रुगद्गदम्॥।"

त्रयोदशोऽध्यायः ।

अत्रार्थे-"चन्द्रप्रभाप्रसरहासिनि सौधपृष्ठे दुर्लक्षपक्षतिपुटां न विवेद जायाम्। मूढश्रुतिर्मुखरनू पुरनिःखनेन व्याहारिणीमपि पुरो गृहराजहंसः ।।" द्वितीया तत्रैवार्थे यथा-"ज्योत्लाजलस्नायिनि सौधपृष्ठे विविक्तमुक्ताफलपुञ्जगौरम्। विवेद हंसी दयितं कथश्चि- चलचुलाकोटिक लैर्निनादैः।।" निषेधस्य विधिना निबन्धो विधानापहारः। यथा-"कुरबकं कुचाघातकीडारसेन वियुज्यसे बकुलविटपिन् स्मर्त्तव्यं ते मुखासवसेचनम्। चरणघटनाशून्यो यास्यस्यशोक सशोकता- मिति निजपुरत्यागे यस्य द्विषां जगदुः स्न्रियः॥" अत्रार्थे-"मुखमदिरया पादन्यासैर्विलासविलोकितै- र्बकुलविटपी रक्ताशोकस्तथा तिलकट्ठुमः । जलनिधितटीकान्ताराणां क्रमात्ककुभां जये झगिति गमिता यद्दूर्ग्याभिर्विकासमहोत्सवम्।।" 0 बहूनामर्थानामेकत्रोपसंहारो माणिक्यपुञ्ज:। यथा-"शैलच्छलेन सं दीर्घ भुजमुत्तम्य भूवधूः। निशासख्या: करोतीव शशाङ्कतिलकं सुखे ॥" यथा च-"फुल्लातिमुक्तकुसुमस्तबकाभिराम-

दृष्टोदयाद्रिशिखरस्थितमन्धकार- दुर्वारवारणघटा व्यघटन्त सद:॥" यथा च- "संविधातुमभिषेकमुदासे मन्मथस्य लसदंशुजलौघः। १०

७४ काव्यमीमांसायां

यामिनीवनितया ततचिह्नः सोत्पलो रजतकुम्भ इवेन्दुः।।" यथा च-"उद्यति पशय कृशोदरिदलितत्वक्षीरकरणिभिः किरणैः। उदयाचलचूडामणिरेष पुरो रोहिणीरमण: ।।" यथा च-"उद्यतिनवनीतपिण्डपाण्डुः कुसुदवनान्यवघटटयन्करायैः। उद्यगिरितटस्फुटाटृटहासो रजनिवधूमुखदर्पणः शशाङ्क:।।" यथा च-"प्रोषितैकेन्दुहंसेऽस्मिन्ससाविव तमोऽम्बुभिः। नभस्तडागे मद्नस्ताराकुमुदहासिनि॥"

रजतमयोऽभिषेककलशः कुसुमायुधमेदिनीपतेः। अयमुद्याचलैकचूडामणिरभिनवदर्पणो दिशा- मुदयति गगनसरसि हंसस्य हसन्निव विभ्रमं शशी॥" कन्दभूतोऽर्थः कन्दलायमानैर्विशेषैरभिधीयत इति कन्दः। यथा-"विशिखामुखेषु विसरति पुश्जीभवतीव सौधशिखरेषु। कुमुदाकरेषु विकसति शशिकलशपरिस्तुता ज्योत्सा।।" अत्रार्थे-"वियति विसर्पतीव कुमुदेषु बहूभवतीव योषितां प्रतिफलतीव जरठशरकाण्डपाण्डुपु गण्डभित्तिषु। अम्भसि विकसतीव लैसतीव सुधाधवलेषु धामसु ध्वजपटपल्लवेषु ललतीव समीरचलेषु चन्द्रिका॥ स्फटिकमणिघट इवेन्दुस्तस्यामपिधानमाननमिवाङ्क:। क्षरति चिरं तेन यथा ज्योत्सा घनसारधूलिरिव।। सितमणिकलशादिन्दोर्हरिणहरिचृणपिधानतोगलितैः। रजनिभुजिष्या सिश्चति नभोऽङ्णं चन्द्रिकाम्भोभि: ॥ संविधातुमभिषेकमुदासे मन्मथस्य लसदंशुजलौघ:। 9 Explained in C as सदशैः २ K विपाण्डषु. ३ K हसतीव.

त्रयोदशोऽध्यायः। ७५

यामिनीवनितया ततचिह्नः सोत्पलो रजतकुम्भ इवेन्दुःl" ता इमास्तुल्यदेहितुल्यस्य परिसंख्या:। "सोऽयमुल्लेखवाननु- ग्राझ्यो मार्ग:" इति सुरानन्दः । तदाह- "सरखती सा जयति प्रकामं देवी श्रुति: स्वस्त्ययनं कवीनाम्। अनर्घतामानयति खभङ्गया योल्लिख्य यत्किश्चिदिहार्थरत्नम्॥" अथ परपुरप्रवेशसदृशस्य भिदाः।उपनिबद्धस्य वस्तुनो युक्तिमती

यथा- "कथमसौ न भजत्यशरीरतां हतविवेकपदो हतमन्मथः। प्रहरतः कदलीदलकोमले भवति यस्य दया न वधूजने॥।" अत्रार्थे- "कथमसौ मदनो न नमस्यतां स्थितविवेकपदो मकरध्वजः । मृगदृशां कदलीललितं वपु- र्यदभिहन्ति शरैः कुसुमोद्द्वैः॥" प्रकारान्तरेण विसदशं यद्दस्तु तस्य निबन्धः प्रतिकञ्चुकम्। यथा- "माद्यचकोरेक्षणतुल्यधान्नो धारां दधाना मधुनः पतन्तीम्।

हंसीव रेजे शशिरत्नपारी॥" अत्रार्थे- "मसारपारेण बभौ ददाना काचित्सुरां विट्ठुमनालकेन।

१ Explains as ख्यातिकारणं.

७६ काव्यमीमांसायां

वह्लरवल्लीं दधतेव चश्रवा केली शुकेनाञ्जलिना धृतेन ।।" उपमानस्योपमानान्तरपरिवृत्तिर्वस्तुसंचार: । यथा-"अविरलमिव दान्ना पौण्डरीकेण बद्धः सन्पित इव च दुग्धस्त्रोतसा निर्भरेण। कवलित इव कृत्लश्चक्षुषा स्फारितेन प्रसभममृतमेघेनेव सान्द्रेण सिक्त: ॥।" अत्रार्थे-"मुक्तानामिव रज्जवो हिमरुचेर्माला: कलानामिव क्षीराब्घेरिव वीचयः क्रममुष: पीयूषधारा इव। दीर्घापाङ्गनदीं विलङ्डय सहसा लीलानुभावाश्चिता: सद: प्रेमभरोल्लसा मृगदृशो मामभ्यषिश्वन्दशः।।" शब्दालङ्कारस्यार्थालङ्कारेणान्यथात्वं धातुवाद:। यथा- "जयन्ति बाणासुरमौलिलालिताः

सुरासुराधीशशिखान्तशायिनो

अत्रार्थे-"सन्मार्गालोकनप्रौढिनिरजीकृतजन्तवः। जयन्त्यपूर्वव्यापारा: पुरारेः पादपांसव:॥।" तस्पैव वस्तुन उत्कर्षेणान्यथाकरणं सत्कार:।

श्रणीभार: कृतपरिचय: पल्लवैः कुन्तलानाम्। अप्येतेभ्यो नभसि पततः पङ्किशो वारिबिन्दून् स्थित्वोद्रीवं कुवलयदृदशां केलिहंसा: पिबन्ति॥" अत्रार्थे-"लक्ष्म्याः क्षीरनिधेरुदक्तवपुषो वेणीलताग्रच्युता ये सुक्ताग्रथनामसूत्रसुभगा: प्राप्ताः पयोबिन्दवः।

त्रयोदशोऽध्यायः। ७७

ते वः पान्तु विशेषसस्पृहद्दशा दृष्टाश्रिरं शार्ड्डिणा हेलोद्रीवजलेशहंसवनितालीढा: सुधासादवः॥।" पूर्व सदशः पश्चाद्गिन्नो जीवश्जीवक:। यथा- "नयनोदरयो: कपोलभागे रुचिमद्रत्नगणेषु भूषणेषु। सकलप्रतिबिम्बितेन्दुबिम्बा शतचन्द्राभरणैव काचिदासीत्॥।"

सन्मेखलामणिगणप्रतिबिम्बितेन। चन्द्रेण भाति रमणी रमणीयवक्त्र- शोभाभिभूतवपुषेव निषेव्यमाणा॥" प्राक्तनवाक्याभिप्रायनिबन्धो भावमुद्रा। यथा- खेलालतालिद्गितचन्दनासु। तमालपत्रास्तरणासु रन्तुं प्रसीद शश्वन्मलयस्थलीषु।।" अत्रार्थे- "निश्चेतनानामपि युक्तयोगदो नूनं स एनं मदनोऽघितिष्ठति। एला यदाग्लिष्टवतीह चन्दनं पूगद्रुमं नागलताधिरोहति॥" पूर्वार्थपरिपन्थिनी वस्तुरचना तद्विरोधी। यथा-"हारो वक्षसि दन्तपत्रविशदं कर्णे दलं कौमुदं माला मूर्तनि दुकूलिनी तनुलता कर्पूरशुक्कौ स्तनौ। वक्रे चन्दनबिन्दुरिन्दुधवलं बालं मृणालं करे वेषः किं सित एष सुन्दरि शरचन्द्रात्वया शिक्षितः॥" अत्रार्थे-"मूर्तिर्नीलदुकूलिनी मृगमदैः प्रत्यङ्गपत्रक्रिया बाहू मेचकरत्नकङ्कणभृतौ कण्ठे मसारावली।

७८ काव्यमीमांसायां

व्यालम्बालकवल्लरीकमलिकं कान्ताभिसारोत्सवे यत्सत्यं तमसा मृगाक्षि विहितं वेषे तवाचार्यकम्॥" इत्यर्थहरणोपाया द्वात्रिंशदुपदर्शिताः। हानोपादानविज्ञाने कवित्वं तत्र मां प्रति । किं चैते हरणोपाया ज्ञेया: सप्रतियोगिनः। अर्थस्य वैपरीत्येन विज्ञेया प्रतियोगिता॥ किश्च। शब्दार्थशासनविदः कति नो कवन्ते यद्वाङयं श्रुतिधनस्य चकास्ति चक्षुः। किन्त्वस्ति यद्वचसि यस्तु नवं सदुक्ति- सन्दर्भिणां स धुरि तस्य गिरः पवित्राः॥ ।। इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे

चतुर्दशोऽध्यायः जातिद्रव्यक्रियासमयस्थापना। अशास्त्रीयमलौकिकं च परम्परायातं यमर्थसुपनिबन्नन्ति कवयः स कविसमयः। "नन्वेष दोषः कथङ्गारं पुनरुपनिबन्धनारहः?" इति आचार्याः। "कविमार्गानुग्राही कथमेष दोष :? " इतियायावरीयः।"निमित्तंतर्हि वाच्यम्" इति आचार्याः ॥ "इदमभिधीयते" इति यायावरीयः। पूर्वे हि विद्वांस: सहस्रशाखं साङ़गं च वेदमवगाह्य, शास्त्राणि चाववुध्य, देशान्तराणि द्वीपान्तराणि च परिभ्रम्य, यानर्थानुपलभ्य प्रणीतवन्तस्तेषां देशकालान्तरवशेन अन्यथात्वेऽपि तथातवेनोप- निबन्धो यः स कविसमयः । कविसमयशब्दश्चायं मूलमपश्यद्भिः प्रयोगमात्रदर्शिभि: प्रयुक्तो रुढश्च। तत्र कश्चिदाद्यतवेन व्यवस्थितः कविसमयेनार्थः, कश्चित्परस्परो- पक्रमार्थ सार्थाय घूततैः प्रवर्ततितः। सच त्रिधा खग्यों भौमः

चतुदेशोऽध्यायः । ७९

पातालीयश्च। सवर्गपातालीययोभौमः प्रधानः। सहि महाविषयः।स च चतुर्द्धा जातिद्रव्यगुणक्रियारूपार्थतया। तेऽपि प्रत्येकं त्रिधा असतो निबन्धनात्, सतोप्यनिबन्धनात्, नियमतश्च। तत्र सामा- न्यस्यासतो निबन्धनं यथा। नदीषु पद्मोत्पलादीनि, जलाशयमा- त्रेऽपि हंसादयो, यत्र तत्र पर्वतेषु सुवर्णरत्नादिकं च। नदीपझ्मानि यथा-"दीर्घीकुर्वन्पटुमदकलं कूजितं सारसानां प्रत्यूषेषु स्फुटितकमला मोद मैन्रीकषयः। यत्र स्त्रीणां हरति सुरतग्लानिमङ्गानुकूल: शिप्रावातः प्रियतम इव प्रार्थनाचाटुकारः॥"

मृदुभिरनिलवारैः खेचराणां हरन्तीम्। कुवलयवनकान्त्या जाह्नवीं सोऽभ्यपश्यत् दिनपतिसुतयेव व्यक्तदत्ताङ्कपालीम्॥।" एवं नदीकुमुदाद्यपि। सलिलमात्रे हंसा यथा- "आसीदस्ति भविष्यतीह स जनो धन्यो धनी धार्मिकः यः श्रीकेशववत्करिष्यति पुनः श्रीमत्कुड्डङ्गेश्वरम्। हेलान्दोलितहंससारसकुलक्रेङ्कारसम्मूर्च्छितै- रित्याघोषयतीव तन्नवनदी यच्चेष्टितं वारिभिः ॥" पर्वतमात्रे सुवर्ण यथा-"नागावासश्चित्रपोताभिरामः

साम्यात्सख्यं जग्मिवानम्वुराशे- रेष ख्यातस्तेन जीमूतभर्ता।।" रत्नानि यथा-"नीलाइमरश्मिपटलानि महेभमुक्त- सूत्कारसीकरविसृत्षि तटान्तरेषु। आलोकयन्ति सरलीकृतकण्ठनाला: सानन्दमम्बुद्धियाऽत्र मयूरनार्यः ॥"

१ C & V वीचिमिः, २ V खवर्णस्फाति.

८० काव्यमीमांसायां

एवमन्यदपि। सतोऽप्यनिबन्धनं तद्यथा। न मालती वसन्ते, न पुष्पफलं चन्दनद्रुमेषु, न फलमशोकेषु । तत्र प्रथम :- "मालतीविमुखश्चैत्रो विकासी पुष्पसम्पदाम्। आश्चर्य जातिहीनस्य कथं सुमनसः प्रियाः॥" द्वितीय :- "यद्पि चन्दनविटपी विधिना फलकुसुमवर्जितो विहिंतः। निजवपुषैव परेषां तथापि सन्तापमपहरति॥" तृतीय :- "दैवायत्ते हि फले किं क्रियतामेतदत्र तु वदामः। नाशोकस्य किसलयैर्वृक्षान्तरपल्लवास्तुल्याः॥" अनेकत्र प्रवृत्तवृत्तीनामेकत्राचरणं नियमस्तदथा। समुद्रेष्वेव मकरा, ताम्रपर्ण्यामेव मौक्तिकानि। तयो: प्रथम :- "गोत्राग्रहारं नयतो गृहत्वं खनाममुद्राङ्गितमम्बुराशिम्। दायाद्वर्गेषु परिस्फुरत्सु दंष्टरावलेपो मकरस्य वन्धः ॥" द्वितीय :- "कामं भवन्तु सरितो भुवि सप्रतिष्ठाः खादूनि सन्तु सलिलानि च शुक्तयश्च। एतां विहाय वरवर्णिनि ताम्रपर्णी नान्यत्र सम्भवति मौक्तिककामधेनुः।" असतोऽपि द्रव्यस्य निबन्धनं तद्था । मुष्टिग्राह्यत्वं सूचीभे- दयत्वं च तमसा, कुम्भापवाह्यत्वं च ज्योत्लायाः। तत्र प्रथमम्-"तनुलग्ना इव कुकुभः भूवलयं चरणचारमात्रमिव। दिवमिव चालिकदननीं मुष्टिग्राह्यं तमः कुरुते॥।" यथा च-"पिहिते कारागारे तमसि च सूचीमुखाग्रनिभेदये। मयि च निमीलितनयने तथापि कान्ताननं व्यक्तम्।।"

येथं मौक्तिकदामगुम्फनविधेर्योग्यच्छविः प्रागभूत्। १C जनितः. २ V कुम्भोपवाह्यतवं. ३ V शह्धद्रावित•C तन्न्रद्रावित० तन्न्र is explained as औषध.

चतुर्दशोऽध्यायः । ८१

उत्सेच्या कलशीभिरञ्जलिपुटैर्ग्राह्या मृणालाङ्कुरैः पातव्या च शशिन्यमुग्धविभवे सा वर्त्तते चन्द्रिका॥" द्रव्यस्य सतोऽनिबन्धनं तदयथा । कृष्णपक्षे सत्या अपि ज्यो- त्लाया, शुक्कपक्षे त्वन्धकारस्य। तयो: प्रथमम्- "ददृशाते जनैस्तत्र यात्रायां सकुतूहलैः। बलभद्रप्रलम्बन्नौ पक्षाविव सितासितौ॥" द्वितीयम्-"मासि मासि समा ज्योत्सा पक्षयोः शुकककृष्णयोः। तत्रैकः शुक्कतां यातो यशः पुण्यैरवाप्यते।।" द्रव्यनियमस्तद्यथा। मलय एव चन्दनस्थानं, हिमवानेव भूर्जोत्प- त्तिस्थानम्। तत्र प्रथम :- "तापापहारचतुरो नागावास सुरप्रियः। नाऽन्यत्र मलयादद्रेर्द्श्यते चन्दरनट्रुमः॥" द्वितीय :- "न्यस्ताक्षरा धातुरसेन यत्र भूजत्वचः कुञ्जरबिन्दुशोणा:। व्रजन्ति विद्याधरसुन्दरीणा-

प्रकीर्णकद्रव्यकविसमयस्तु तद्यथा। क्षीरक्षारसमुद्रयोरैक्यं, सागरमहासमुद्रयोश्च। तयो: प्रथम :- "शेतां हरिर्भवतु रत्नमनन्तमन्त- र्लक्ष्मीप्रसूतिरिति नो विवदामहे हे। हा दूरदूरसपयास्तृषितस्य जन्तोः किं त्वन्र कूपपयसः स मरोर्जघन्यः॥।"

स ददर्श पुरो गङ्गां सप्तसागरवल्लभाम्॥" असतोऽपि क्रिकयार्थस्य निबन्धनं यथा। चक्र्वाकमिशुनस्य निशि भिन्नतटाश्रयणं, चकोराणां चन्द्रिकापानं च। १ V उत्सेक्या. २ V किन्लस्ति. ११

८२ काव्यमीमांसायां

तत्र प्रथम :- "सङ्विपता यामवतीस्तटिनीनां तनयता पयापूरान्। रथचरणाह्वयवयसां किं नोपकृतं निदाघेन ।I" द्वितीय :- "एतास्ता मलयोपकण्ठसरितामेणाक्षि रोधोभुव- श्वापाभ्यासनिकेतनं भगवतः प्रेयो मनोजन्मनः । यासु इयामनिशासु पीततमसो मुक्तामयीश्चन्द्रिकाः पीयन्ते विवृतोर्ध्वचश्रु विचलत्कण्ठं चकोराङ्गनाः।।" सतोऽपि क्रियार्थस्यानिबन्धनं तद्यथा। दिवा नीलोत्पलाना- मविकासो, निशानिमित्तश्च शेफालिकाकुसुमानामविस्त्रंस:। तत्र प्रथम :- "आलिख्य पत्रमसितागुरुणाभिरामं रामामुखे क्षणसभाजितचन्द्रबिम्बे। जात: पुनर्विकसनावसरोऽयमस्ये-

द्वितीय :- त्युक्त्ा सखी कुवलयं अ्रवणे चकार।।" "त्वद्विप्रयोगे किरणैस्तथोग्रै- र्दग्धाडस्मि कृत्लं दिवसं सवित्रा। इतीव दुःखं शशिने गदन्ती शेफालिका रोदिति पुष्पबाष्पैः ।।" नियमस्तु तद्यथा। ग्रीष्मादौ सम्भवतोऽपि कोकिलानां विरुतस्य वसन्त एव, मयूराणां वर्षासेव विरुतस्य नृत्तस्य च निबन्ध:। तयोः प्रथम :- "वसन्ते शीतभीतेन कोकिलेन वने रुतम्। अन्तर्जलगताः पद्माः ओ्रतुकामा इवोत्थिताः॥" द्वितीय :- "मण्डलीकृत्य बर्हाणि कण्ठैर्मधुरगीतिभिः। कलापिनः प्रनृत्यन्ति काले जीमूतमालिनि॥" कवीनां समयः सोऽयं जातिद्रव्यक्रियागतः। गुंणस्थैष ततः खग्यः पातालीयश्च कथ्यते।। । इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे जातिद्रव्यक्रियासमयस्थापना चतुर्दशोऽध्यायः ॥

१C गुणस्थोऽथ.

पञ्चद्शोऽध्यायः । ८३

पञ्चदशोऽध्यायः गुणसमयस्थापना। असतो गुणस्य निबन्धनं यथा । यशोहासप्रभृतेः शौकम्, अयशसः पापप्रभृतेश्र कार्ष्ण्य, क्रोधानुरागप्रभृतेश्र रक्तत्वम्। तत्र यशःशौककम्- "स्तेमः स्तोकोऽपि नाङ्गे श्वसितमविकलं चक्षुषां सैव वृत्ति- र्मध्येक्षीरान्धि मग्रा: स्फुटमथ च वयं कोऽयमीदक्प्रकारः। इत्थं दिग्भित्तिरोघ:क्षतविसरतया मांसलैस्तद्यशोभि: स्तोकावस्थानदुःस्थैस्त्रिजगति धवले विस्मयन्ते मृगाक्ष्य:।।" हासशौकम्-"अद्हासच्छलेनास्याद्यस्य फेनौघपाण्डुराः। जगत्क्षय इवापीता: क्षरन्ति क्षीरसागराः।।" अयश:कृष्णत्वम्- "प्रसरन्ति कीर्त्तयस्ते तव च रिपूणामकीर्न्तयो युगपत्। कुवलयदलसंवलिता: प्रतिदिनमिव मालतीमाला:॥।"

इयामायिता तनुरभूद्यकन्धरस्य। सदाप्रकोपकृतकेशववंशनाश- सङ्कल्पसंजनितपापमलीमसेव॥।"

कोपप्रभाप्रसरपाटलविग्रहेण। भौमेन मूर्च्छितरसातलकुक्षिभाजा भूमिश्चचाल चलतोदरवर्त्तिनेव॥।" अनुरागरक्तता यथा-"गुणानुरागमिश्रेण यशसा तव सर्पता। दिग्वधूनां मुखे जातमकस्मादर्द्धकुङ्कुमम्।।" सतोऽपि गुणस्यानिबन्धनम्। कुन्दकुडमालानां कामिदन्तानां च रक्तत्वं, कमलमुकुलप्रभृतेश्च हरितत्वं, प्रियङ्गुपुष्पाणां च पीतत्वम्।

१ V प्रतिदिशमिव.

८४ काव्यमीमांसायां

कुन्दकुझलाघयरक्त्ता- "द्योतितान्तःसभैः कुन्दकुङ्मालाग्रदतः स्मितैः। सनपितेवाभवत्तस्य शुद्धवर्णा सरखती॥।" पैझ्ममुकुलाहरितत्वम्- "उद्ण्डोदरपुण्डरीकमुकुलभ्रान्तिस्पृशा दंष्र्रया मग्नां लावणसैन्धवेम्भसि महीमुद्यच्छतो हेलया। तत्कालाकुलदेवदानवकुलैरुत्तालकोलाहलं शौरेरादिवराहलीलमवतादभ्रंलिहाग्रं वपुः ॥।।"

अलङ्कतुमिव स्व्रच्छा: सूते मौक्तिकसम्पद्:।।" गुणनियमस्तु तदथा। सामान्योपादाने माणिक्यानां शोणता, पुष्पाणां शुक्कता, मेघानां कृष्णता च। तत्र प्रथम :- "सांयात्रिकैरविरतोपहतानि कूटैः इ्यामासु तीरघनराजिषु सम्भृतानि। रत्नानि ते द्धति कचिदिहायताक्षि मेघोदरोदित दिनाधिपबिम्बशङ्गाम्।।" पुष्पशुककता- "पुष्पं प्रवालोपहितं यदि स्या- न्मुक्ताफलं वा स्फुटविट्रुमस्थम्। ततोऽनुकुर्याद्विशदस्य तस्या- स्तात्रौष्ठपर्यस्तरुच: स्मितस्य॥।" मेघकार्ष्ण्यम्-"मेघश्यामेन रामेण पूतवेदिर्विमानराट्। मध्ये महेन्द्रनीलेन रत्नराशिरिवाबभौ।।" कृष्णनीलयो:, कृष्णहरितयो:, कृष्णश्यामयोः, पीतरक्तयोः, शुक्कगौरयोरेकत्वेन निबन्धनं च कविसमयः । कथं कृष्णनी- लयोरैक्यम्- "नदीं तूर्णं कर्णोप्यनुसृतपुलिनां दाक्षिणात्याङ्गनाभिः समुत्तीर्णो वर्णामुभयतटचलाबद्धवानीरहाराम्। १ C पद्ममुकुलानां हरितत्वं. २ V दानवनुतै०.

पञ्चदशोऽध्यायः। ८५

तटे सह्यस्योचैः खसलिलनिवहो भाति नील: स यस्या: प्रियस्यांसे पीने लुलित इव घनः केशपाशः सुकेश्या:॥" कृष्णहरितयोरैक्यम्-"मरकतसदृशं च यामुनं स्फटिकशिलाविमलं च जाह्नवम्। तदुभयमुदकं पुनातु वो हरिहरयोरिव सङ्गतं वपुः ॥।" कृष्णाश्यामलयोरैक्यम्- "एतत्सुन्दरि नन्दनं शशिमणिलिनिग्घालवालट्ठुमं मन्दाकिन्यभिषिक्तमौक्तिकशिले मेरोस्तटे नन्दति। यत्र श्यामनिशासु मुश्चति मिलन्मन्दप्रदोषानिला- मुद्दामामरयोषितामभिरतं कल्पद्रुमश्चन्द्रिकाम्॥" पीतरक्तयोरैक्यम्- "लेखया विमलविट्ठुमभासा सन्ततं तिमिरमिन्दुरुदासे। दंष्रया कनकभङ्गपिशङ्ग्या मण्डलं भुव इवादिवराह॥" शुक्कगौरयोरैक्यम्-"कैलासगौरं वृषमारुरुक्षोः पादार्पणानुग्रहपूतपृष्ठम्। अवेहि मां किङ्करमष्टमूर्त्तेः कुम्भोदर नाम निकुम्भपुत्रम्।।" एवं वर्णान्तरेष्वपि। चक्षुरादेरनेकवर्णोपवर्णनम्। तत्र चक्षुष: शुकता- "तिष्ठन्त्या जनसङ्कुलेऽपि सुदृशा सायं गृहपाङ्गणे तद्वारं मयि निःसहालसतनौ वीङ्गामृद्द प्रेङ्गति। हीनञ्राननयैव लोलसरलं निःश्वस्य तत्रान्तरे प्रेमार्द्राः शशिखण्डपाण्डिममुषो मुक्ता: कटाक्षच्छटाः।।" श्यामता-"अथ पथि गमयित्वा रम्यकृप्तोपकार्ये कतिचिदवनिपाल: शर्वरीः शर्वकल्प:।

८६ काव्यमीमांसायां

पुनरविशद्योध्यां मैथिलीदर्शिनीनां कुवलयितगवाक्षां लोचनैरङ्गनानाम्।।" कृष्णता-"पादन्यासक्कणितरशनास्तन्न लीलावधूतै रत्नच्छायाखचितवलिभिश्चामरैः क्कान्तहस्ताः। वेश्यास्त्वत्तो नखपदसुखान्प्राप्य वर्षाग्रबिन्दू- नामोक्ष्यन्ते त्वथि मधुकरश्रेणिदीर्घान्कटाक्षान्॥।" मिश्रवर्णता-"तामुत्तीर्य व्रज परिचितभूलताविभ्रमाणां पक्ष्मोत्क्षेपादुपरि विलसत्कृष्णशारप्रभाणाम्।

पात्रीकुर्वन्दशपुरवधूनेत्रकौतूहलानाम्।।" ।। इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे गुणसमयस्थापना पश्चद्शोऽध्यायः॥

षोडशोऽध्यायः सवर्ग्यपातालीयकविरहस्यस्थापना। भौमवंत्खग्योऽपि कविसमयः। विशेषस्तु चन्द्रमसि शशहरिण- योरैक्यम्। यथा-"मा भैः शशाङ्क मम सीधुनि नास्ति राहुः खे रोहिणी वसति कातर किं बिभेषि। प्रायो विदग्धवनितानवसङ्गमेषु पुंसां मनः प्रचलतीति किमत्र चित्रम्॥" यथा च-"अङ्गाघिरोपितमृगश्चन्द्रमा मृगलाञ्छनः । केसरी निष्ठुराक्षिप्मृगयूथो मृगाधिप:।।" कामकेतने मकरमत्स्ययोरैक्यं यथा- "चापं पुष्पमयं गृहाण मकरः केतुः समुच्छ्ीयतां चेतोलक्ष्यभिद्श्च पश्च विशिखा: पाणौ पुनः सन्तु ते। दग्धा कापि तवाकृतेः प्रतिकृति: कामोऽसि कि गूहसे रूपं दर्शय नात्र शङ्करभयं सर्वे वयं वैष्णवा: ।।" १ V पुरमविशदयोध्यां.

षोडशोऽध्यायः। ८७

यथा च-"मीनध्वजस्त्वमसि नो न च पुष्पधन्वा केलिप्रकाश तव मन्मथता तथापि। इत्थं त्वया विरहितस्य मयोपलब्धाः कान्ताजनस्य जननाथ चिरं विलापा:।।" यथा वा-"आपातमारुतविलोडितसिन्धुनाथो

उल्लङ्मय यादवमहोदधिभीमवेलां द्रोणाचलं पवनसूतुरिवोद्धरामि।" अत्रिनेत्रसमुद्रोत्पन्नचन्द्रयोरैक्यम्- "वैन्धा विश्वसजो युगादिगुरवः खायम्भुवाः सप्त ये तत्रात्रिर्दिवि सन्दधे नयनजं ज्योतिः स चन्द्रोऽभवत्। एका यस्य शिखण्डमण्डनमणिर्देवस्य शम्भो: कला शेषाभ्योऽमृतमापुवन्ति च सदा खाहासधाजीचिनः॥" बहुकालजन्मनोऽपि शिवचन्द्रमसो बालतम्। "मालायमानामरसिन्धुहंस: कोटीरवल्लीकुसुमं भवस्य । दाक्षायणीविभ्रमदर्पणश्रि बालेन्दुखण्डं भवतः पुनीतात्।।" कामस्य मूर्त्तत्वं च यथा- "अयं स भुवनत्रयप्रथितसंयमः शङ्करो बिभर्त्ति वपुषाधुना विरहकातर: कामिनीम्। अनेन किल निर्जिता वयमिति प्रियाया: करं करेण परिताडयन् जयति जातहास: स्मरः ॥" यथा च-"धनुर्माला मौर्वी क्वणदलिकुलं लक्ष्यमबला मनो भेदयं शब्दप्रभृति य इमे पश्च विशिखाः । इयान् जेतुं यस्य व्रिभुवनमनङ्गस्य विभव: स वः काम: कामान्दिशतु दथितापाङ्गवसतिः॥।" १ V adds one verse after the verse वन्धा; see notes. २ V मूर्तत्वममूर्तत्वं.

काव्यमीमांसायां

द्वादशानामप्यादित्यानामैक्यम्- "यस्याधोऽधस्तथोपर्युपरि निरवधि भ्राम्यतो विश्वमश्वै- रावृत्तालातलीलां रचयति रयतो मण्डलं चण्डधाम्न:।

रुदण्डैः प्रापयन्वः प्रचुरतमतमःस्तोममस्तं समस्तम्॥" नारायणमाधवयोश्च यथा- "येन ध्वस्तमनोभवेन बलिजित्कायः पुरास्त्रीकृतो यो गङ्गां च दधेऽन्धकक्षयकरो यो बर्हिपत्रप्रियः। यस्याहुः शशिमच्छिरोहर इति स्तुत्यं च नामामरा सोडव्यादष्टभुजङ्गहारवलयस्त्वां सर्वदोमाघवः॥" एवं दामोदरशेषकूर्मादेः। कमलासम्पदोश्च यथा- "दोर्मन्दीरितमन्दरेण जलधेरुत्थापिता या खयं यां भूत्वा कमठः पुराणककुदन्यस्तामुदस्तम्भयत्। तां लक्ष्मीं पुरुषोत्तम: पुनरसी लीलाश्चितभूलता- निर्देशैः समवीविशत्प्रणथिनां गेहेषु दोष्णि क्षितिम्।।" भौमखर्ग्यवत्पातालीयोपि कविसमयः। तत्र नागसर्पयोरैक्यम्-"हे नागराज बहुमस्य नितम्बभागं भोगेन गाढमभिवेष्टय मन्दराद्रेः। सोढाविषह्यवृषवाहनयोगलीला- पर्यङ्कबन्धनविधेस्तव कोऽतिभारः॥" दैत्यदानवासुराणामैक्यं यथा। तत्र हिरण्याक्षहिरण्यकशिपु- प्रह्लादविरोचनबलिबाणादयो दैत्या:, विप्रचित्तिशम्बरनमुचिपुलो- मप्रभृतयो दानवा, वलवृत्रविक्षुरस्तवृषपर्वाद्योऽसुरा। तेषामैक्यं यथा-"जयन्ति बाणासुरमौलिलालिता दशास्यचूडामणिचक्रचुम्बिनः । सुरासुराधीशशिखान्तशायिनो

१ C सोऽव्यादिष्ट०. २ C विक्षुरवृषपर्वादयो.

८.९

यथा च-"तं शम्बरासुरशराशनिशल्यसारं के यूर रत्नकिरणारुणबाहुदण्डम्।

मीनध्वजं जितजगत्रितयं जयेत्कः ।।" यथा च-"अस्ति दैत्यो हयग्रीवः सुहृद्वेशमसु यस्य ताः। प्रथयन्ति बलं बाह्नो: सितच्छत्रस्मिता: श्रिय:॥" थथा च। हयग्रीवं प्रति- "दानवाधिपते भूयो भुजोऽयं किं न नीयते। सहायतां कृतान्तस्य क्षयाभिप्नायसिद्धिषु॥।" यथा च-"महासुरसमाजेऽस्मिन् न चैकोऽप्यस्ति सोऽसुरः। यस्य नाशनिनिष्पेषनीराजितमुरःस्लम्।।" एवमन्येऽपि भेदा :- सोडयं कवीनां समयः काव्ये सुप्त इव स्थितः। स साम्प्रतमिहास्माभिर्यथावुद्धि विबोधितः॥ ।। इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेSधिकरणे स्वर्ग्यपातालीयकविरहस्यस्थापना षोडशोडध्यायः ।।

सप्तदशोऽध्यायः देशविभागः ।

देशं कालं च विभजमान: कविर्नार्थदर्शनदिशि दरिद्राति। जगजगदेकदेशाश्च देशः। द्यावापृथिव्यात्मकमेकं जगदित्येके। तदाहु :- "हलमंगु बलस्यैकोऽनड्डान्हरस्य न लाङलं कमपरिमिता भूमिर्विष्णोनेगौन च लाङगलम्। प्रैवहति कृषिनाद्याप्येषां द्वितीयगवं विना जगति सकले नेदग्टंष्टं दरिद्रक्कुटुम्बकम्।" "दिवस्पृथिव्यौ द्वे जगती" इत्यपरे।

१ C महासुरसमाजेषु. २C निष्पोष०. ३ V प्रभवति. १२

काव्यमीमांसायां

तदाहु :- "रुणद्धि रोदसी वास्य यावत्कीर्तिरनश्वरी। तावत्किलायमध्यास्ते सुकृती वैवुधं पदम्।।" "सग्यमर्त्यपातालभेदात्तीणि जगन्ति" इत्येके। यदाहु :- "तमेव देव पातालमाशानां त्वं निबन्धनम्। त्वं चामरमरुददूमिरेको लोकत्रयायसे॥" "तान्येव भूर्भुवःखः" इत्यन्ये। तदाहु :- "नमस्त्रिभुवनाभोगभृतिखेदभरादिव। नागनाथाङ्गपर्यङ्कशायिने शार्ङ्गधन्वने॥" "महर्जनस्तपःसत्यमित्येतैः सह सप्त" इत्यपरे। तदाहु :- "संस्तम्भिनी पृथुनितम्बतटैधरित्र्याः संवाहिनी जलमुचां चलकेतुहस्तैः। हर्षस्य सप्तभुवनप्रथितोरुकीर्तेः प्रासादपङ्किरियमुच्छिखरा विभाति॥" "तानि सप्तभिर्वायुस्कन्घैः सह चतुर्दश" इति केचित्। तदाहु :- "निरवधि च निराश्रयं च यस्य

प्रथम इह भवान्स कूर्ममूर्ति- र्जयति चतुदशलोकवल्लिकन्दः॥" "तानि सप्तभि: पातालैः सहैकविंशतिः" इति केचित्। तदाहु :- "हरहासहरावासहर हारनिभप्रभाः। कीर्तयस्तव लिम्पन्तु भुवनान्येकविंशतिम्॥।" "सर्वसुपपत्रम्" इति यायावरीयः।अविशेषविवक्षा यदेकयति,

द्वीपा:। विशेषविवक्षात्वनेकयति। तेषु भूलोक: पृथिवी । तत्र सप्त महा-

"जम्बूद्वीपः सर्वमध्ये ततश्च पक्षो नान्ना शाल्मलोऽतः कुशोऽतः। क्रौश्चः शाक: पुष्करश्वेत्यथैषां बाह्या बाह्या संस्थितिर्मण्डलीभिः। १ V चास्य. २ V सर्गमृत्यु०. ३ V लोकत्रयात्मकः. ४ V भोगधृति०. ५V शार्ञध- न्विने. ६ V स्थितमनिवर्तित०

सप्तदशोऽध्यायः। ९१

लावणो रसमयः सुरोदक: सार्पिषो दघिजल: पयःपयाः। ख्ादुवारिरुदघिश्र सप्तमस्तान्परीत्य त इमे व्यवस्थिताः॥" "एक एवायं लावणः समुद्रः" इत्येके। तदाहु :- "द्वीपान्यष्टादशात्र क्षितिरपि नवभिर्विस्तृता खाङ्गखण्डै- रेकोम्भोधिर्दिगन्तंप्रविसृतसलिल: प्राज्यमेतत्सुराज्यम्। कस्मिन्नप्याजिकेलिव्यतिकर विजयोपार्जिते वीरवर्ये

"त्रयः" इत्यन्ये। चक्रे पुञ्जेन दातुं तदिदमिति घिया वेधसे यश्चुकोप।।"

तदाहु :- "आकम्पितक्षितिभृता महता निकामं हेलाभिभूतजलघित्रितयेन यस्य। वीर्येण संहतिभिदा विहृतोन्नतेन कल्पान्तकालविसृतः पवनोऽनुचक्रे।।" यथा वा-"मातङ्गानामभावे मदमलिनमुखैः प्राप्तमाशाकरीन्द्रैः जाते रत्नापहारे दिशि दिशि ततयो भान्ति चिन्तामणीनाम्। छिन्नेषूद्यानवापीतरुषु विरचिता: कल्पवृक्षा रिपूणां यस्योदञ्चत्रिवेलावलयफलभ्रुजां मानसी सिद्धिरासीत्।।" "चस्वारः" इत्यपरे। तदाहु :- "चतुःसमुद्रवेलोर्मिरचितैकावलीलतम्। मेरुमप्यद्रिमुल्ङ्मय यस्य क्वापि गतं यशः ॥" "भिन्नाभिप्रायतया सर्वमुपपन्नम्" इति यायावरीयः। सप्तसमु- द्रीवादिनस्तु शास्त्रादनपेता एव। तदाहु :- "आगस्त्यचुलुकोच्छिष्टसप्तवारिधिवारिणि। मुहूत्ते केशवेनापि तेदन्तः पूतरायितमँ।। मध्येजम्बूद्वीपमाद्यो गिरीणां मेरुर्नान्ना काञ्चनः शैलराजा। यो मूर्त्तानामौषधीनां निधानं यश्चावास: सर्वेवृन्दारकाणाम्।। १ V प्रसमर०,२ V पर्याप्तं मे न दातुं. ३ V विहितो०. ४ V अगस्त्यचुलकोत्क्षिप्त०. ५V तरता पूतरायितम्. ६ V adds here कविप्रसिज्या वा विमृष्टपरमार्थ सर्वमुपपत्रम्.

९२ काव्यमीमांसायां

तमेनमवधीकृत्य देवेनाम्वुजजन्मना। तिर्थगूर्ध्वमधस्ताच्च विश्वस्य रचना कृता॥" स भगवान्मेरुराद्यो वर्षपर्वतः। तस्य चतुर्दिशमिलावृतं वर्षम्। तथोत्तरेण त्रयो वर्षगिरया, नील: श्वेतः शृङ्गवांश्च। रम्यकं, हिरण्मयम्, उत्तरा: कुरव इति च क्रमेण त्रीणि तेषां वर्षाणि। दक्षिणेनापि त्रय एव निषधो हेमकूटो हिमवांश्र। हरिवर्ष, किं- पुरुषं, भारतमिति च त्रीणि वर्षाणि। तत्रेदं भारतं वैर्षमस्य च नव भेदा:। इन्द्रद्वीप:, कसेरुमान्, ताम्रपर्णो, गभस्तिमान, नाग- द्वीप:, सौम्यो, गन्धर्वो, वरुणः, कुमारीद्वीपश्चायं नवमः। पश्चशतानि जलं, पञ्च स्थलमिति विभागेन प्रत्येकं योजनसहस्त्रावधयो दक्षिणा- त्समुद्रादद्रिराजं हिमवन्तं यावत्परस्परमगम्यास्ते। तान्येतानि यो जयति स सम्राडित्युच्यते।कुमारीपुरात्प्रभृति बिन्दुसरोऽवधि योज- नानां दशशती चत्रवर्ततिक्षेत्रम्। तां विजयमानश्चकवर्त्ती भवति। चक्रवर्तिचिह्नानि तु-"चक्रं रथो मणिर्भार्या निधिरश्वो गजस्तथा। प्रोक्तानि सप्त रत्नानि सर्वेषां चत्र्वर्त्तिनाम्।।" अत्र च कुमारीद्वीपे-"विन्ध्यश्च पारियात्रश्च शुक्तिमानृक्षपर्वतः। महेन्द्रसह्यमलयाः सपैते कुलपर्वताः॥" तत्र विन्ध्यादयः प्रतीतसवरूपा मलयविशेषास्तु चलारः। तेषु प्रथम :- "आ मूलयष्टे: फणिवेष्टितानां सचन्दनानां जननन्दनानाम्। कक्कोलकैलामरिचैर्युतानां जातीतरूणां च स जन्मभूमि: ॥" द्वितीय :- "यस्योत्तमां मौक्तिककामधेनु- रुपत्यकामर्चति ताम्रपर्णी। रत्नेश्वरो रत्नमहानिधानं कुम्भोद्भवस्तं मलयं पुनाति॥ १ A and V B ब्रह्मणा पुण्यकर्मणा. २ V वर्षमन्त्यमस्य च. ३ VA and.VB drop अद्रिराजं. ४ V कुमारीद्वीपे च.

सप्तदशोऽध्यायः। ९३

तन्र द्रुमा विट्ठुमनामधेया वंशेषु मुक्ताफलजन्म तत्र। मदोत्कटैः केसरिकण्ठनादैः स्फुटन्ति तस्मिन्घनसारवृक्षाः॥" तृतीय :- "विलासभूमिः सकलामराणां पदं नृणां गौर्मुनिपुङ्गवस्य। सदाफलैः पुष्पलताप्रवालै- राश्चर्यमूलं मलयः स तत्र॥" चतुर्थ :- "सा तन्र चामीकररत्नचित्रैः

लङ्गेति या रावणराजधानी॥ प्रवर्त्तते कोकिलनादहेतुः पुष्पप्रसू: पञ्चमजन्मदायी। तेभ्यश्चतुर्भ्योऽपि वसन्तमित्र- सुदझुखो दक्षिणमातरिश्वा॥" पूर्वापरयोः समुद्रयोर्हिमवद्विन्ध्ययोश्चान्तरमार्यावर्त्तः। तमििं- श्रातुर्वर्ण्य चातुराश्रुम्यं च।तन्मूलश्च सदाचारः। तत्रत्यो व्यवहारः प्रायेण कवीनाम् । तिुत्र वाराणस्या: पुरतः पूर्वदेशः । यत्राङ्गकलि-

लिप्कमलद्मल्लवर्त्तकसुह्मव्रह्मोत्तरप्रभृतयो जनपदाः। बृहद्धहलो- हितगिरिचकोरदर्दुरनेपालकामरूपादयः पर्वताः । शोणलौहित्यौ नदौ। गङ्गाकरतोयाकपिशाद्याश्च नय्यः । लवलीग्रन्थिपर्णकागुरु- द्राक्षाकस्तूरिकादीनामुत्पादः। माहिष्मत्याः परतो दक्षिणापथः। यत्र महाराष्ट्रैमाहिषका इमकविद भैकुन्तल ऋ्रथकैशिक सूर्प्ारकका श्ची केरलकावेरमुरलवानवासकसिंह लचो डेदण्डकपाण्ड् पल्लवगाङ्गना- शिक्यकौक्कणकोलगिरिवल्लरप्रभृतयो जनपदाः । विन्ध्यदक्षिणपाद्- १ V पुष्पलतावितानैः, २ VA परतः. ३V माहिष्मक. ४V वैदर्भ. ५V चौड. ६ V वेह्लर.

९४ काव्यमीमांसायां

महेन्द्रमलय मेकलपालमश्जरसह्यश्रीपर्वतादयः पर्वताः। नर्मदातापी पयोष्णीगोदावरीकावेरी भैमरथीवेणाकृष्णवेणावस्ुरातुङ्गभद्राताम्र- पर्ण्युत्पलावतीरावणगङ्गाद्या नद्यः । तदुत्पत्तिमलयोत्पच्या व्या- ख्याता। देवसभायाः परतः पश्चाद्देशः।तन्न देवसभसुराष्ट्रदशेरक-

गोवर धनगिरिनगरदेवसभमाल्यशिखरार्वुदादयश्च पर्वताः। सरख- तीश्वभ्रवतीवार्तप्नीमहीहिडिंवाद्या नदः। करीरपीलुगुग्गुलखर्जू- रुकरभादीनामुत्पादः। प्ृथूदकात्परत उत्तरापथः । यत्र शकके-

तङ्गणतुषारतुरुष्कबर्बर हरहूरषह्हुकसहुडहंसमार्गरमठकरकण्ठप्रभृ- तयो जनपदाः । हिमालयकलिन्देन्द्रकीलचन्द्राचलादयः पर्वताः। गङ्गा सिन्धुसर खवतीशतट्रुचन्द्रभागायमुनेरावतीवितस्ताविपाशाकु- हूदेविकाया नथः। सरलदेवदारुद्राक्षाकुङ्कमचमराजिनसौवीरस्त्रो तोख्जनसैन्धववैदूर्यतुरङ्गाणामुत्पादः । तेषां मध्ये मध्यदेश इति कविव्यवहारः। न चायं नानुगन्ता शास्त्रार्थस्य। यदाछु :- 'हिमवद्विन्ध्ययोर्मध्यं यत्प्राग्विनशनादपि। प्रत्यगेव प्रयागाच मध्यदेशः प्रकीर्ततितः।।" तत्र च ये देशा: पर्वताः सरितो द्रव्याणामुत्पादश्च तत्प्रसिद्धि- सिद्धमिति न निर्दिष्टम्। द्वीपान्तराणां ये देशा: पर्वताः सरितस्तथा। नातिप्रयोज्या: कविभिरिति गाढं न चिन्तिता: ।। "विनशनप्रयागयोर्गङ्गायमुनयोश्चान्तरमन्तर्वेदी । तद्पेक्षया दिशो विभजेत" इति आचार्याः। "तत्रापि महोदयं मूलमवधी- कृत्य" इति यायावरीयः। "अनियतत्वाद्दिशामनिश्चितो दिग्वि- भाग" इति एके । तथा हि यो वामनसामिन: पूर्वः स ब्रह्मशि- लायाः पश्चिमः, यो गाधिपुरस्य दक्षिणः स कालमियस्योत्तर इति। "अवधिनिबन्धनमिदं रूपमितरत्त्वनियतमेव" इति यायावरीयः। "प्राच्यपाचीप्रतीच्युदीच्यः चतस्रो दिशः" इत्येके। १ V भैमरवीवेणीकृष्णवेणी. २V ताम्रपर्णीपलावती. ३V हिण्डिवा. ४V वनायुजक- म्बोज. ५V तुवार. ६V हिमालयजालन्धर.

सप्तदशोSधयायः । ९५

तदाहु :- "चतसृष्वपि दिक्षु रणे द्विषतः प्रति येन चित्रचरितेन। विहितमपूर्वमद्क्षिणमपश्चिममनुत्तरं कर्म ॥" "ऐन्द्री, आग्रेयी, याम्या, नैर्ती, वारुणी, वायव्या, कौबेरी, ऐशानी चाष्टौ दिशः" इत्येके। तदाहु :- "एक ज्योतिर्दशौ द्वे त्रिजगति गदितान्यव्जजास्यैश्चतुर्भि- भूतानां पश्चमं यान्यलमृतुषु तथा षट्सु नानाविधानि। युष्माकं तानि सप्त त्रिदशमुनिनुतान्यष्टदिग्भास्ति भानो- र्यान्ति प्राह्ले नवत्वं दश दधतु शिवं दीधितीनां शतानि।।" "ब्राह्मी नागीया च द्वे ताभ्यां सह दशैताः" इत्यपरे। तदाहु :- "देशदिक्तटपर्यन्तसीमसङ्गटभूमिके। विषमा स्थूललक्ष्यस्य ब्रह्माण्डग्रामके स्थितिः॥।" सर्वमस्तु, विवक्षापरतत्रा हि दिशामियसा। तन्र चित्रास्वात्यन्तरे प्राची, तदनुसारेण प्रतीची, ध्रुवेणोदीची, तद्नुसारेणावाची, अन्तरेषु विदिशः, ऊर्ध्व ब्राह्मी, अधस्तान्नागीयेति। द्विविधो व्यवहार: कवीनां प्राकसिद्धो विशिष्टस्थानावधिसाध्यश्च। तत्र प्राकसिद्धे प्राची- "द्वित्रैरव्योम्नि पुराणमौक्तिकमणिच्छायैः स्थितं तारकै- ज्योत्सापानभरालसेन वपुषा सुसाव्चकोराङ्गना। यातोऽस्ताचलचूलमुद्धसमधुच्छन्रच्छ विश्रन्द्रमाः प्राची बालबिडाललोचनरुचा जाता च पात्रं ककुप्॥" दक्षिणा-"दक्षिणो दक्षिणामाशां यियासुः सोऽघिकं बभौ। जिंहासुर्दक्षिणामाशां भगवानिव भास्कर:॥" पश्चिमा "पश्य पश्चिमदिगन्तलम्बिना निर्मितं मितकथे विवखता। दीर्घया प्रतिमया सरोम्भस- स्तापनीयमिव सेतुबन्धनम्॥। १VA दशदिकूट० २ V द्विधा च दिव्यव्यवहारः. ३C प्रसिद्धो. ४V यियासनू. ५ V जिहासनू.

.९६ :काव्यमीमांसायां

उत्तरा- "अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा हिमालयो नाम नगाधिराज: । पूर्वापरौ तोयनिधी विगाह्य स्थित: पृथिव्या इव मानदण्ड:।।" विशिष्टस्थानावधौ तु दिग्विभागे पूर्वपश्चिमौ यधा -: "यादांसि हे चरत संगतगोत्रतन्रं पूर्वेण चन्दनगिरेरुत पश्चिमेन। नो चेन्निरन्तरधराघरसेतुसूति- राकल्पमेष न विरंस्यति वो वियोग: ॥।" दक्षिणोत्तरौ यथा-"काश्याः पुरो दक्षिणदिग्विभागे तथोत्तरस्यां दिशि वारिराशे: । कर्णान्तचक्रीकृतचारुचापो रत्या समं साधु वसत्यनङ्ग: ।। उत्तरादावप्युत्तरद्विगभिधानं, अनुत्तरादावपि इत्तरदिग- भिधानम्। तयो: प्रथमम्-"तन्रागारं धनपतिगृहादुत्तरेणास्मदीयं 4.

दूरालक्ष्यं सुरपतिधनुश्चारुणा तोरणेन। यस्योद्याने कृतकतनयः कान्तया वर्द्धितो मे . -* हुस्तप्राप्य: स्तबकविनतो बालमन्दारवृक्ष:।।" द्वितीयम्-"सह्याद्रेरुत्तरे भागे यत्र गोदावरी नदी। पृथिव्यामिह कृत्लायां स प्रदेशो मनोरमः ॥।" एवं दिगन्तरेष्वपि। तत्र देशपर्वतनद्यादीनां दिशांच यः क्रमस्तं तथैव निबध्ीयात्। साधारणं तूभयत्र लोकप्रसिद्धितश्च। तद्वद्वर्णनियमः। तन्र पौरस्त्यानां श्यामो वर्ण, दाक्षिणात्यानां कृष्णः, पाश्चात्यानां पाण्ड:, उदीच्यानां गौर, मध्यदेश्यानां कृष्णः श्यामो गौरश्च। परौरस्त्यश्यामता-"इयामेष्वङ्गेषु गौडीनां सूत्रहारैकहारिषु। चक्रीकृत्य धनुः पौष्पमनङ्गो वल्गु वल्गति॥"

सप्तदशोऽध्यायः ।

दाक्षिणात्यकृष्णता-"इदं भासां भर्ततुर्दुतकनकगोलप्रतिकृति क्रमान्मन्दज्योतिर्गलति नभसो बिम्बवलयम्। अथैष प्राचीनः सरति मुरलीगण्डमलिन- स्तरुच्छायाचकैः स्तबकित इव ध्वान्तविसर:॥" पाश्चात्यपाण्डुता-"शाखास्मेरं मधुकवलनाकेलिलोलेक्षणानां. भृङ्गस्त्रीणां बकुलमुकुलं कुन्तलीभावमेति। किं चेदानीं यवनतरुणीपाण्डुगण्डस्थलीभ्य: कान्ति: स्तोकं रचयति पदं नागवल्लीच्छदेषु॥।" उदीच्यगौरता-"पुष्पैः सम्प्रति काश्चनारतरवः प्रत्यङ्गमालिङ्गिताः वाल्हीकीदशनव्रणारुणतरैः पत्रैरशोकोऽर्चितः । जातं चम्पकमप्युदीच्यललनालावण्यचौर्यक्षमं मास्िष्ठैर्मुक्कुलैश्र पाटलतरोरन्यैव काचिल्िपिः।।" यथा वा-"काइमीरीगात्रलेखासु लोलल्लावण्यवीचिषु। द्रावयित्वेव विन्यस्तं स्वर्ण षोडशवर्णकम्॥" मध्यदेश्यकृष्णता यथा- "युधिष्ठिर क्रोधवह्वेः कुरुवंशैकदाहिनः। पाश्चालीं दद्दशु: सर्वे कृष्णां धूमशिखामिच॥।" तद्वन्मध्यदेश्यश्यामता। न च कविमार्गे ्यामकृष्णयो: पाण्डु- गौरयोर्वा महान्विशेष इति कविसमयेष्ववोचाम। मध्यदेश्यगौरता- "तव नवनवनीतपिण्डगौरे प्रतिफलदुत्तरकोसलेन्द्रपुत्रयाः। अवगतमलिके मृगाङ्कबिम्बं मृगमदपत्रनिभेन लाञ्छनेन।।" विशेषस्तु पूर्वदेशे राजपुत्र्यादीनां गौर पाण्डुर्वा वर्णः । एवं दक्षिणदेशेऽपि। तत्र प्रथम :- "कपोले जानक्याः करिकलभदन्तद्ुतिमुषि स्मरस्मेर: स्फारोडडमरपुलके वक्रकमलम्। १V प्राचीतः. २ V नागवल्लीदलेषु. ३ V कोसलेन्दुपुत्रि. १३

९८ काव्यमीमांसायां

मुहुः पश्यञ्छृण्वन्रजनिचरसेनाकलकलं जटाजूटग्रन्थि द्रढयति रघूणां परिवृढः॥" द्वितीय :- "तासां माधवपत्रीनां सर्वासां चन्द्रवर्चसाम्। शब्दविद्येव विद्यानां मध्ये जज्वाल रुकमिणी॥" एवमन्यदृपि यथासम्भवमभ्यूह्यम्। निगदितनयविपरीतं देशविरुद्धं वदन्ति विद्वांस:। तत्परिहार्य यत्नात्तदुदाहृतयस्तु दोषेषु॥। इत्थं देशविभागो मुद्रामात्रेण सूत्रितः सुधियाम्। यस्तु जिगीषत्यधिकं पश्यतु मन्जुवनकोशमसौ।। ॥। इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे देशविभाग: सप्तदशोऽध्यायः ॥

अष्टादशोऽध्यायः कालविभागः। काषा निमेषा दश पञ्च चैव त्रिंशच्च काष्ठा: कथिताः केलेति। त्रिंशत्कलश्चैव भवेन्मुहूर्त्तस्तैस्तरिंशता रात्र्यहनी समेते।। ते च चैत्राश्वयुजमासयोभवतः। चैत्रात्परं प्रतिमासं मौहूर्ततिकी दिवसवृद्धि: निशाहानिश्च त्रिमास्या :; ततः परं मौहर्तिकी निशा- वृद्धि: दिवसहानिश्च। आश्वयुजात्परतः पुनरेतदेव विपरीतम्। राशितो राश्यन्तरसङ्गमणमुष्णभासो मास:, वर्षादि दक्षिणायनं, शिशिरादयुत्तरायणं, द्ययनः संवत्सर इति सौरं मानम् । पश्चद- शाहोरात्र: पक्षः । वर्द्धमानैसोमः शुक्को, वर्द्धमानकृष्णिमा कृष्ण इति पित्रयं मासमानम्। अमुना च वेदोदित: कृत्लोऽपि क्रिया- कल्पः। पित्र्यमेव व्यत्ययितपक्षं चान्द्रमसम्। इदमार्यावर्त्तवासि- नश्च कवयश्च मानमाश्रिता:। एवं च द्वौ पक्षौ मासः। द्वौ मासा- वृतुः । षण्णामृतूनां परिवर्त्तः संवत्सरः । सच चैत्रादिरिति --. १ V adds before this काल: काष्ठादिभेदमिन्नश्र. २ V कला वु. ३ V सोमशुक्किमा, वर्धमानसोमकृष्णिमा.

अष्टादशोऽध्यायः । :९९ दैवज्ञा:, आ्रावणादिरिति लोकयात्राविदः । तत्र नभा नभस्यश्च वर्षा:, इष ऊर्जश्र शरत्, सहः सहस्यश्च हेमन्तः, तपस्तपस्यश्च शिशिर, मधुर्माधवश्च वसन्ता, शुक्रः शुचिश्च ग्रीष्मः । तत्र "वर्षासु पूर्वो वायुः" इति कवयः।"पाश्चात्यः, पौरस्त्यस्तु प्रतिहन्ता" इत्याचार्याः। तदाहु :- "पुरोवाता हता प्रावृद पश्चाद्ाता हता शरत्" इति। तदाहु :- "प्रावृष्यम्भोभृताम्भोद्भरनिर्भरमम्बरम्। कादम्बकुसुमामोदा वायवो वान्ति वारुणा: ।।" "वस्तुवृत्तिरतन्नरं, कविसमयः प्रमाणम्" इति यायावरीय:। तदाहु :- "पौरस्त्यस्तोयदत्तोः पवन इव पतन्पावकस्येव धूमो विश्वस्येवादिसर्गः प्रणव इव परं पावनं वेदराशेः। सन्ध्यानृत्तोत्सवेच्छोरिव मदनरिपोर्नन्दिनान्दीनिनाद: सौरस्याग्रे सुखं वो वितरतु विनतानन्दन: स्यन्दनस्य।।" शरदनियतदिक्को वायुयथा- "उषःसु ववुराकृष्टजडावश्यायशीकराः। शेफालीकलिका कोशकषायामोदिनोऽनिला:।।" "हेमन्ते पाश्चात्यो वायुः" इति एके। "उदीच्य" इति अपरे। "उभयमपि" इति यायावरीयः। तयोः पा्चात्य :-

रेवाम्भ:स्थूलवीचीचयच कितचलच्चातकानू व्याधुनान: । पाश्चात्यो वाति वेगा द्रुततुहिनशिलाशीकरासारवर्षी

उदीच्य :- मातङ्गक्षुण्णसान्द्रस्तुतसरलैंतरत्सारसारी समीरः॥।"

"लम्पाकीनां किरन्तश्चिकुरविरचनां रल्लकांल्लासयन्तः चुम्बन्तञ्चन्द्रभागासलिलमविकलं भूर्जकाण्डैकचण्डा: । एते कस्तूरिकैणप्रणयसुरभयो वल्लभा वाल्हवीनां कौलूतीकेलिकारा: परिचयितहिमं वायवो वान्त्युदीच्या:" -१V सहाः. २V कदम्ब. ३ VB& V C विश्वस्येवादिमार्ग: ४ VA & V-B सरत्सारसारी. ५ VB & V C चन्द्रभागां विचितसुमनसः कुङ्गमानू कम्पयन्तः,

काव्यमीमांसायां

शिशिरेऽपि हेमन्तवदुदीच्यः पाश्चात्यो वा। वसन्ते दक्षिणः। तदुक्तम्- "धुन्वंलङ्गावनालीर्मुहुरलकलता लासयन्केरलीना- मन्ध्रीधम्मिल्लबन्धान्सपदि शिथिलयन्वेल्लयन्नागवल्ली:। उद्दामं दाक्षिणात्यो मलितमलयजः सारथिर्मीनकेतोः प्राप्तः सीमन्तिनीनां मधुसमयसुहन्मानचौरः समीरः॥" "अनियतदिको वायुर्ग्रीष्मे"इत्येके। "नैर्ऋतः" इत्यपरे। "उभय- मपि" इति यायावरीयः। तत्र प्रथम :- "वात्याचक्रकचुम्बिताम्बरसुवः स्थूला रजोदण्डकाः संग्रशन्ति भविष्यदभ्रपटलस्थूणावितर्क नभः। किं चान्यन्मृगतृष्णिकाम्वुविसरैः पात्राणि वीतार्णसां सिन्धूनामिह सूत्रयन्ति दिवसेष्वागामिनीं सम्पदम्।।" द्वितीय :- "सोऽयं करैस्तपति वह्निमयैरिवार्कः साङ्गारचिस्तरभरेव धरा समग्रा। वायु: कुकूलमिव वर्षति नैर्कतश्च कार्शानवैरिव शरैर्मदनश्र हन्ति॥" किश्च - "गर्भान्यलाकासु निवेशयन्तो वंशाङ्करान्सैर्निनदैः सृजन्तः। रजोऽम्बुदाः प्रावृषि सुद्रयन्तो यात्रोद्यमं भूमिभृतां हरन्ति ॥ स सल्लकीसालशिलीन्ध्रयूथीप्रसूनद: पुष्पितलाङ्गलीक:। दग्धोर्वरासुन्दरगन्धबन्धुरर्घत्ययं वारिसुचामनेहा॥ वनानि नीलीदलमेचकानि धाराम्बुधौता गिरय: स्फुरन्ति। पूराम्भसा भिन्नतटास्तटिन्य: सान्द्रेन्द्रगोपानि च शादूलानि ॥ चकोरहर्षी यतिचार चौरो वियोगिनीवीक्षितनाथवर्त्मा। गृहान्प्रति प्रस्थितपान्थसार्थ: कालोऽयमाध्मातनभाः पयोदैः॥ या केलियात्रा कैरिकामिनीभिर्या तुङ्गहर्म्याग्रविलासशय्या। चतुःसमं यन्मृगनाभिगर्भ सा वारिदर्त्तोः प्रथमातिथेयी। १V चुम्बलश०. २ मीलहल०. ३ VB & V C किल कामिनीभि:

अष्टादशोडध्यायः।

चलचटुलचातक: कृतकुरद्गरागोदयः सदर्दुररवोद्यमो मद्भरप्रगल्भोरगः ।

वियोगिषु घनागम: स्मरविषं विषं मुश्चति॥ दलत्कुटजकुडाल: स्फुटितनीपपुष्पोत्करो धवप्रसवबान्धवः प्रचितमञ्जरीकार्जुनः। कदम्बकलुषाम्बरः कलितकेतकीकोरक- श्चलन्निचुलसश्चयो हरति हन्त घर्मात्ययः॥ वर्षाः॥ द्राग्गर्जयन्ती विमदान्मयूरान्प्रगल्भयन्ती कुररद्विरेफान्। शरत्समभ्येति विकाश्य पद्मार्नुन्मीलयन्ती कुमुदोत्पलानि । सा भाति पुष्पाणि निवेशयन्ती बन्धूकबाणासनकुङ्कुमेषु। शेफालिकासपतपलाशकाशभाण्डीर सौगन्धिकमालतीषु॥। सखञ्जरीटा सपयाप्रसादा सा कस्य नो मानसमाच्छिनत्ति।

उपानयन्ती कलहंसयूथमगस्त्यदृष््या पुनती पयांसि। मुक्तासु शुभ्रं दधती च गर्भ शरद्विचित्रैश्चरितैश्चकास्ति॥ क्षितिं खनन्तो वृषभा: खुराग्रै रोधो विषाणैर्द्विरदा रदन्तः। शृङ्गं त्यजन्तो रुरवश्च जीण कुर्वन्ति लोकानवलोकनोत्कान्॥ अत्रावदातद्युति चन्द्रिकाम्बुनीलावभासं च नभः समन्तात्। सुरेभवीथी दिवसावतारो जीर्णाभ्रखण्डानि च पाण्डुराणि॥ महानवम्यां निखिलास्त्रपूजा नीराजना वाजिभटद्विपानाम्। दीपालिकायां विविधा विलासा यात्रोन्मुखैरत्र नृपैर्विधेया: ॥ व्योम्नि तारतरतारकोत्करः स्वन्दनप्रचरणक्षमा मही। भास्कर: शरदि दीप्रदीधितिर्बुध्यते च सह माधवः सुरैः ॥ केदार एव कलमा: परिणामनम्रा: प्राचीनमामलकमर्घति पाकनीलम्। १V B प्रोन्मादयन्ती. VC प्रोन्मोदयन्ती. २ V B & V C विशेषयन्ती. ३V सुरे- भवीथी दिवि सावतारा. ४VB & V C जीर्णाब्जखण्डानि.

१०२ काव्यमीमांसायां

एर्वारुक स्फुटननिर्गतगर्भगन्ध- मम्लीभवन्ति च जरत्रपुसीफलानि। गेहाजिरेषु नवशालिकणावपात- गन्धानुभावसुभगेषु कृषीवलानाम्। आनन्दयन्ति मुसलोल्लसनावधूत- 1

पाणिस्खलद्ठलयपद्धतयो वघूट्यः।। तीक्ष्णं रविस्तपति नीच इवाचिराढ्य: शृङ्गं रुरुस्त्यजति मित्रमिवाकृतज्ञ:। तोयं प्रसीदति सुनेरिव धर्मचिन्ता कामी दरिद्र इव शोषसुपैति पैङ्कम्।। नदो वहन्ति कुटिलक्रमयुक्तशुक्ति- रेखाङ्कबालपुलिनोदरसुप्तकूर्माः। अंस्यां तरङ्गितनुतोयपलायमान- मीनानुसारिबकदत्तकरालफाला: ॥ अपङ्किलतटावटः शफरफाण्टफालोजवल: पतत्कुररकातरभ्रमद्द्भ्रमीनार्भक:। लुठत्कमठसैकतश्चलबकोटवाचाटित: सरित्सलिलसंचयः शरदि मेदुरः सीदति ॥" शरत्॥ "द्वित्रिमुचुकुन्दकलिकस्त्रिचतुरमुकुलः क्रमेण लवलीषु। पश्चषफलिनीकुसुमो जयति हिमर्चतुर्नवावतरः॥ पुन्नागरोध्रप्रसवावतंसा वाभभ्रुवः कञ्चुककुश्चिताङ्गयः। वफ्रोल्लसत्कुङ्कमसिक्थैकाङ्का: सुगन्धतैला: कबरीर्वहन्ति ॥ यथा यथा पुष्यति शीतकालस्तुषारचूर्णोत्करकीर्णवातः । तथा तथा यौवनशालिनीनां कवोष्णतामत्र कुचा लभन्ते ।। वराहेवध्राणि नवौदनानि दधीनि सन्नद्धशराणि चात्र। सुकोमला: सर्षपकन्दलीश्च भुक्ता जनो निन्दति वैद्यविद्याम्॥

१V मेघ :. २ V द्वित्र०. ३ V सिक्थकाढ्याः ४Cवर्ध्राणि. ५V •रसानि. A ..

१०३

अत्रोपचारः सलिलैः कवोष्णैर्यत्किश्चिदत्र खदतेऽन्नपानम्। सुदुर्भगामत्र निपीड्य शेते स्वस्त्यस्तु नित्यं तुहिनर्त्तवेऽस्मै।। विमुक्तवहाँ विमदा मयूराः प्ररूढगोधूमयवा च सीमा। व्याघ्रीप्रसूतिः सलिलं सबाष्पं हेमन्तलिङ्गानि जयन्त्यमूनि॥ सशमीधान्यपाकानि क्षेत्राण्यत्र जैयन्ति च। त्रिशङ्कतिलका रात्र्य: पच्यन्ते लवणानि च।। उद्यानानां मूकपुंस्कोकिलत्वं भृङ्गस्त्रीणां मौनमुद्रा सुखेषु। मन्दोद्योगा पत्रिणां व्योमयात्रा हेमन्ते स्यात्सर्पदर्पक्षयश्च।। कर्कन्धूनां नागरङ्गीफलानां पाकोद्रेक: खाण्डवोप्याविरस्ति। कृष्णेक्षूणां पुण्ड्रकाणां च गर्भे माधुर्यश्रीर्जायते चाप्यपूर्वा।। येषां मध्येमन्दिरं तल्पसम्पत् पार्श्वे दारा: स्फारतारुण्यतारा:। लीलावह्निर्निहुतोद्दामधूमस्ते हेमन्तं ग्रीष्मशेषं विदन्ति।।" इति हेमन्तः। हेमन्तधर्मः शिशिरः, विशेषस्तु। "रात्रिर्विचित्रसुरतोचितयामदैध्या चण्डो मरुद्वहति कुङ्कुमपङ्कसाध्य:। तल्पस्थितिर्द्विगुणतूलपटा किमन्य- दर्घन्ति चात्र विततागुरुधूपधूमाः॥ आश्रलेषिण: पृथुरतक्कमपीतशीत- मायामिनीं घनसुदो रजनीं युवान:। ऊर्वोमुंहुर्वलनबन्धनसंधिलोल- पादान्तसंवलिततूलपटाः खपन्ति॥ पानेडम्भसो: सुरसनीरसयोन भाति स्पर्शक्रियासु तुहिनानलयोन चात्र। नो दुर्भगासुभगयो परिरम्भणे च नो सेवने च शशिभास्करयोर्विशेष:॥

१V हरन्ति च. २ V दीर्घा.

१०४ काव्यमीमांसायां

पुष्पक्रिया मरुबके जलकेलिनिन्दा कुन्दान्यशेषकुसुमेषु धुरि स्थितानि।

काले तुषारिणि दहन्ति च चन्दनानि॥ सिद्धार्थयष्टिषु यथोत्तरहीयमान- सन्तानभिन्नघनसूचिपरम्परासु। द्वित्रावशेषकुसुमासु जनिक्रमेण पाकक्रमः कपिशिमानमुपादधाति॥ उदीच्यचण्डानिलताडितासु सुलीनमीनासु जलस्य मूले। नालावशेषाब्जलताखिविदानीं विलासवापीषु न याति दृष्टिः।। माधन्मतङ्ग: पृषतैकतोषी पुष्यद्वराहो धृतिमल्लुलायः। दरिद्रनिन्द्यः सधनैकवन्धः स एष काल: शिशिर: कराल:॥ अभिनववधूरोषखादु: करीषतनूनपा- दसरलजनाश्लेषक्रूरस्तुषारसमीरणः । गलितविभवस्याज्ञेवाद्य द्रुतिर्मसृणा रवे- र्विरहिवनितावक्रौपम्यं बिभर्त्ति निशाकरः॥ स्त्रियः प्रकृतिपित्तला: क्रथितकुङ्कमालेपनै- र्नितम्बफलकस्तनस्थलभुजोरुमूलादिभि: । इहाभिनवयौवना: सकलरात्रिसंश्लेषितै- ्रन्ति शिशिरज्वरारतिमतीव पृथ्वीमपि।"शिशिर:। "चैत्रे मदर्द्िः शुकसारिकाणां हारीतदात्यूहमधुव्रतानाम्। १ V निलीनमीनासु. २VB& V C पुष्प्यद्वराहा. ३ V C सधनैकनन्धः,

अष्टादशोऽध्यायः । १०५

पुंस्कोकिलानां सहकारबन्धु: मदस्य काल: पुनरेष एव ।। मनोऽधिकं चात्र विलासलास्ये प्रेङ्गासु दोलासु च सुन्दरीणां। गीते च गौरीचरितावतंसे पूजाप्रपश्चे च मनोभवस्य ॥ पुंस्कोकिल: कूजति पश्चमेन बलाद्विलासा युवतौ स्फुरन्ति। स्मरो वसन्तेऽन्र नवैः प्रसूनैः स्वचापयष्टेर्घटनां करोति। पिनद्धमाहारजनांशुकानां सीमन्तसिन्दूरजुषां वसन्ते। स्मरीकृते प्रेयसि भक्तिभाजां विशेषवेष: खदते वधूनाम्।। अयं प्रसूनोडुरकर्णिकार: पुष्पप्रपश्चार्चितकाश्चनारः। विजृम्भणाकोविदकोविदार: कालो विकाशोद्यतसिन्दुवार:।।

मधूकमोचा: सह माधवीभि:। जयन्ति शोभाञ्जनकश्च शाखी सकेसरः पुष्पभरैवेसन्ते॥ यो माधवीमुकुलदृष्टिषु वेणिबन्धो यः कोकिलाकलरेते कथने च लाभः। पूजाविधिर्दमनकेन च यः स्मरस्य तस्मिन्मधुः स भगवान्गुरुरङ्गनानाम्।।

J र्वसन्तः २V रुतेः १४

१०६ काव्यमीमांसायां

नालिङ्गितः कुरबकस्तिलको न दृष्टो नो ताडितश्र चरणैः सुदृशामशोक:। सिक्तो न वक्रमधुना बकुलश्च चैत्रे चित्रं तथापि भवति प्रसवावकीर्णः । चैत्रे चित्रौ रक्तनीलावशोकौ स्वर्णाशोकस्तन्तृतीयश्च पीतः। जैत्रं तत्रं तत्प्रसूनान्तरेभ्यः चेतोयोने: भूर्भुवःसस्त्रयेऽपि॥ गूवाकानां नालिकेरद्रुमाणां हिन्तालानां पाटलीकिंशुकानाम्। खर्जूराणां ताडताडीतेरूणां पुष्पापीडन्यासहेतुरवेसन्तः ॥ वसन्तः॥ विकाशकारी नवर्मेल्िकानां दलच्छिरीषप्रसवाभिराम: । पुष्पप्रदः काश्चनकेतकीनां ग्रीष्मोऽयमुल्लासितधाँतकीक: ॥ खर्जूरजम्बूपनसाम्रमोच- प्रियालपूगीफलनालिकेरैः। द्न्द्वानि खेदालसताँमुपास्य रतानुसन्धानमिहाद्रियन्ते॥ स्रोतांस्यनम्भांसि सकूपकानि प्रपा: कठोरेऽहनि पान्थपूर्णा: । शुचौ सैमभ्यर्थितसक्तुपाने प्रगे च सायं च वहन्ति मार्गा: ॥ यत्कायमानेषु दिनार्द्धनिद्रा यत्सानकेलिर्दिवसावसाने।

१V डमाणां. २ V मालिकानां. ३ V धातुकीक: ४V ०मपास्य. ५V समभ्यतितस्षद

अष्टादशोऽध्यायः १०७

यद्रात्रिशेषे सुरतावतार: स सुष्टियोगो घनघर्ममाथी॥ या चन्द्रिका चन्दनपङ्गहृद्या या जालमार्गानिलवीचिमाला। या तालवृन्तैरुद बिन्दुवृष्टि- र्जलाथ्जलिं सा शुचये ददाति॥ कर्पूरचूर्णं सहकारभङ्ग- स्ताम्बूलमार्द्रक्रमुकोपकृसम्। हाराश्च तारास्तनुवस्त्रमेत- न्महारहस्यं शिशिरत्रियाया:॥ मुक्तालताश्चन्दनपङ्कदिग्धा मृणालहारानुसता जलार्द्राः। स्रजश्च मौलौ स्मितचम्पकानां ग्रीष्मेऽपि सोडयं शिशिरावतारः।।" अत्र हि-"पच्यन्त इव भूतानि ताप्यन्त इव पांसवः। क्कथ्यन्त इव तोयानि ध्मायन्त इव चाद्रयः ॥। ऐणा: स्थलीषु मृगतृष्णिकया हियन्ते स्रोतस्तनुत्वजनिता जलवेणिबन्धाः। ताम्यत्तिमीनि च सरांसि जलस्य शोषा- डद्वारघट्टघटिकावलयाश्च कूपाः॥ करभा: शरभा: सरासभा मद्मायान्ति भजन्ति विक्रियाम्। करवीरकरीरपुष्पिणीः स्थलभूमीरधिरुह्य चासते।। सहकाररसार्चिता रसाला जलभक्तं फलपानकानि मन्था: ।

V चूर्ण :. २ V एण्यः. ३ C० दुचारघट्ट०.

१०८ काव्यमीमांसायां

मृगलावरसाः शृतं च दुग्धं स्मरसश्जीवनमौषधं निदाघे।। जडचन्दनचारवस्तरुण्य: सजलार्द्राः सहतारहारमाला:। कदलीदल तल्पकल्पनस्था: स्मरमाहूय निवेशयन्ति पार्श्वे।। ग्रीष्मे चीरीनाद्वन्तो वनान्ताः पङ्काभ्यक्ताः सैरिभा: सेभकोलाः। लोलज्जह्वा: सर्पसारङ्गवर्गा मूलस्रस्तैः पत्रिणश्चांशदेशैः॥ ह्म्ये रम्यं चन्द्रिकाधौतपृष्ठ कान्तोच्छिष्ठा वारुणी वारिमिश्रा। माला: कण्ठे पाटला मल्िकानां सदो ग्रीष्मं हन्त हेमन्तयन्ति ॥ ग्रीष्म: ॥ चतुरवस्थश्चऋतुरुपनिबन्धनीयः। तद्यथा सन्धिः, शैशवें, प्रौढि, अनुवृत्तिश्च। ऋतुद्वयमध्यं सन्धिः। शिशिरवसन्तसन्धिर्यथा- "चयुतसुमनसः कुन्दाः पुष्पोद्गमेष्वलसा द्रुमा मनसि च गिरं गृह्लन्तीमे गिरैन्ति न कोकिलाः। अथ च सवितुः शीतोल्लासं लुनन्ति मरीचयो न च जरठतामालम्बन्ते क्रमोद्यदाथिनीम्॥" वसन्तशैशवम्- "गर्भग्रन्थिषु वीरुधां सुमनसो मध्येऽक्कुरं पल्लवा वाञ्छामात्रपरिग्रहः पिकवधूकण्ठोदरे पञ्चमः। किं च त्रीणि जगन्ति जिष्णु दिवसैर्द्वितरैर्मनोजन्मनो देवस्यापि चिरोज्झितं यदि भवेदभ्यासवश्यं धनुः।"

१ V जलचन्दन०. २V सर्वसारङ्ग०. ३ V किरन्ति.

अष्टादशोऽध्यायः। १०९

चसन्तप्रौति :- "साम्यं सम्प्रति सेवते विचकिलं षाण्मासिकैमौक्तिकैः कान्ति कर्षति काश्चनारकुसुमं माञ्जिष्ठधौतात्पटात्। हूणीनां कुरुते मधूकमुकुलं लावण्यलुण्टाकतां लाटीनाभिनिभं चकास्ति च पतद्वन्ताग्रतः केसरम्॥" अतिकान्तर्तुलिङ्गं यत्कुसुमाद्यनुवर्त्तते। लिद्गानुवृत्तिं तामाहुः सा ज्ञेया काव्यलोकतः ॥। वर्षासु ग्रीष्मलिङ्गाव्जविकाशानुवृत्ति:। यथा-खं वस्ते कलविङ्ककण्ठमलिनं कादम्बिनीकम्बलं चर्चा पारयतीव दर्दुरकुलं कोलाहलैरुन्मदम्। गन्धं मुश्चति सिक्तलाजसदशं वर्षेण दग्धा स्थली दुर्लक्ष्योऽपि विभाव्यते कमलिनीहासेन भासां पतिः ॥।" एवमन्येऽपि। किश्च-ग्रैष्मिकसमयविकासी कथितो धूलीकदम्ब इति लोके। जलधरसमयप्राप्ती स एव धाराकद्म्बः स्यात् ॥ यथा- रक्तच्छटासुरशरासनमण्डनस्य। दीपायुधाशनिमुचो ननु नीलकण्ठ नोत्कण्ठसे समरवारिधरागमस्य।।" जलसमयजायमानां जाति यां काई्मीति निगदन्ति। सा शरदि महोत्सविनी गन्धान्वितषट्पदा भवति।

जात्या जालं लतानां जरठपरिमलश्चावितानां जजृम्भे। नानाहंसोपधानं सपदि जलनिधेश्चोत्ससर्पापरस्य ज्योत्लाशुक्लोपधानं शयनमिव शशी नागभोगाङ्गमम्भ:।। स्तोकानुवृत्ति केतक्या अपि केचिदिच्छन्ति। १ V कर्दमेन जनयन्ति. २ C ० मुक्तोपधानं.

११० काव्यमीमांसायां

यथा- "असूच्यत शरत्कालः केतकीधूलिधूसरैः। पद्माताम्रैर्नवायातश्चरणैरिव वासरैः॥"

बाणासनानां सकुरुण्टकानाम्। हेमन्तवक्रे यदि दृश्यतेऽरपि न दृश्यते बन्धविधि: कवीनाम्।। हेमन्तशिशिरयोरैक्ये सर्वलिङ्गानुवृत्तिरेव। उक्तश्च। "द्वादश- मास: संवत्सरः, पञ्चर्तवो हेमन्तशिशिरयोः समासेन"।

रचनीयश्चित्रश्रीः किञ्चित्कुन्दानुवृ्त्त्या च।। "गेहे' वाहीकयूनां वहति दमनको मश्जरीकर्णपूरा- नुन्माद: पामरीणां मरुति मरुबकामोदिनि व्यक्तिमेति। सद्योभङ्गानुसारस्त्रुतसुरभिशिराशीकर: साहकारः सर्पन्नम्भःशरावे रचयति च रसो रेचकीचन्द्रकाणि॥ कुन्दे मन्दस्तमाले मुकुलिनि विकल: कातरः किङ्गिराते रक्ताशोके सशोकश्चिरमतिविकचे चम्पके कुश्चिताक्षः। पान्थः खेदालसोऽपि श्रवणकटुरटच्चकमभ्येति धुन्वन सोत्कण्ठः षट्पदानां नवमधुपटलीलम्पटं कर्पटेन।।" यथा वा-"धुनान: कावेरीपरिसरभुवश्चन्दनतरून् मरुन्मन्द: कुन्दप्रकरमकरन्दानवकिरन्। प्रियकरीडाकर्षच्युतकुसुममामूलसरलं ललाटे लाटीनां लुठितमलकं ताण्डवयति॥" एवमन्याप्यनुवृत्ति:। विचकिलकेसरपाटलिचम्पकपुष्पानुवृत्तयो ग्रीष्मे। तत्र च तुहिनर्तुभवं मरुबकमपि केचिदिच्छन्ति ॥

१ V adds यथा before गेहे. २ V adds यथा वा before कुन्दे.

अष्टादशोऽध्यायः । १११ यथा-"कर्णे समेरं शिरीषं शिरसि विचकिलखग्लताः पाटलिन्यः कण्ठे मार्णालहारो वलयितमसिताम्भोजनालं कलाच्यो:। सामोदं चन्दनाम्भ: स्तनभुवि नयने मैलानमासिष्ठपृष्ठे गात्रं लोलजलार्द्र जयति मृगदशां ग्रैष्मिको वेष एषः ।।" यथा च-"अभिनवकुशसूचिस्पर््द्धि कर्णे शिरीषं मरुबकपरिवारं पाटलादराम कण्ठे। स तु सरसजलार्द्रोन्मीलित: सुन्दरीणां दिनपरिणतिजन्मा कोऽपि वेषश्चकास्ति।।" एवमुदाहरणान्तराणि। ऋतुभववृत्त्यनुवृत्ती दिङ्मात्रेणात्र सूचिते सन्तः। शेषं खधिया पशयत नामग्राहं कियड्रूमः।। देशेषु पदार्थानां व्यत्यासो दृश्यते स्वरूपस्य। तन्न तथा बभ्नीयात्कविबद्धमिह प्रमाणं नः ॥। शोभान्धोगन्धरसैः फलार्चनाभ्यां च पुष्पसुपयोगि। षोढा दर्शितमेतत्स्यात्सप्तममनुपयोगि॥

यथा- यत्प्राचि मासे कुसुमं निबद्धं तदुत्तरे बालफलं विधेयम्। तद्ग्रिमे प्रौढिधरं च कार्य तदग्रिमे पाकपरिष्कृतं च।। द्रुमोदवानां विधिरेष दृष्टो वल्लीफलानां न महाननेहा। तेषां द्विमासावधिरेव कार्यः पुष्पे फले पाकविधौ च काल: ॥ अन्तर्व्याजं बहिर्व्याजं बाह्यान्तर्व्याजमेव च। सर्वव्याजं बहुव्याजं निर्व्याजं च तथा फलम्॥

१C मान .. २ V B & VC शोभास्रग् V A शोभाश्र० ३ V तत्सप्तममनुपयोगि, तथा.

११२ काव्यमीमांसायां

लक्कुचाद्यन्तर्व्याजं तथा बहिर्व्याजमत्र मोचादि। आम्राशुभयव्याजं सर्वव्याजं च ककुभादि। पनसादि बहुव्याजं नीलकपित्थादि भवति निर्व्याजम्। सकलफलानां घोढा ज्ञातव्य: कविभिरिति भेद:॥ एकद्वित्र्यादिभेदेन सामस्त्येनाथवा ऋतून्। प्रबन्धेषु निबभ्नीयात्क्रमेण व्युत्क्मेण वा ।। न च व्युत्कमदोषोऽस्ति कवेरर्थपथस्पृशः। तथा कथा कापि भवेद् व्युत्कमो भूषणं यथा। अनुसन्धानशून्यस्य भूषणं दूषणायते। सावधानस्य च कवेर्दूषणं भूषणायते।। इति कालविभागस्य दर्शिता वृत्तिरीदृशी। कवेरिह महान्मोह इह सिद्धो महाकविः॥

॥ इति राजशेखरकृतौ काव्यमीमांसायां कविरहस्ये प्रथमेऽधिकरणे कालविभागो नाम अष्टादशोऽध्यायः ॥

समाप्तमिदं प्रथममधिकरणं कविरहस्यं काव्यमीमांसायाम्।

NOTES.

P.1.1. 1. अथातः काव्यं.मीमांसिष्यामहे. Hemachandra has named his work on Nyaya as प्रमाणमीमांसा. The first sutra of his work is "अथ प्रमाणमीमांसा". For the propriety of the words अथ and मीमांसा of. Hemachandra's vritti on the same.

"अथेत्यस्याधिकारार्थत्वाच्छात्रेणाधिक्रियमाणस्य प्रस्तूयमानस्य प्रमाण स्याभिधानात्सकल- शास्त्रतात्पर्यव्याख्यानेन प्रेक्षावन्तो बोधिताः प्रवर्तिताश्च भवन्ति। आनन्तर्यार्थो वाऽथशब्दः शब्द- काव्यच्छन्दोनुशासनेभ्योऽनन्तरं प्रमाणं मीमांस्यत इत्यर्थः। अनेन शब्दानुशासनादिभिरस्यैककर्तृ- कत्वमाह। अधिकारार्थस्य चाथशब्दस्यान्यार्थनीयमानकुसुमदामजलकुम्भादेर्दर्शनमिव श्रवणं मङ्गलायाऽपि कल्पत इति, मङगले च सति परिपन्थिविन्नविघातादक्षेपेण शास्त्रसिद्धिरायुष्मच्छ्रोतृकता च भवति। परमेष्ठिनमस्कारादिकं तु मङ्गलं कृतमपि न निवेशितं लाघवार्थिना शास्त्रकारेणेति। प्रकर्षेण संशयादिव्यवच्छेदेन मीयते परिच्छिद्ते वस्तुतत्वं येन तत्प्रमाणं प्रमायां साधकतमं, तस्य मीमांसोददेशादिरूपेण पर्यालोचनम्। त्रयी हि शास्त्रस्य प्रवृत्तिरुद्देशो लक्षणं परीक्षा च, तत्र नाम- धेयमात्रकीर्तनमुद्देशः यथेदमेव सूत्रम्, उद्दिष्टस्यासाधारणघर्मवचनं लक्षणम्, तद्ेधा सामान्यलक्षणं विशेषलक्षणं च, सामान्यलक्षणमनन्तरमेव सूत्रं, विशेषलक्षणं विशद: प्रत्यक्षमिति। विभागस्तु विशेषलक्षणस्यैवाङ्गमिति न पृथगुच्यते। लक्षितस्येदमित्थं भवति नेत्थमिति न्यायतः परीक्षणं परीक्षा यथा तृतीयसूत्रम्। पूजितविचारवचनश्च मीमांसाशब्दस्तेन न प्रमाणमात्रस्यैव विचारोऽत्राधिकृतः किन्तु तदेकदेशभूतानां दुर्नयनिराकरणद्वारेण परिशोधितमार्गाणां नयानामपि। "प्रमाणनयैरधिगम" इति हि वाचकमुख्यः सकलपुरुषार्थेषु मूर्धाभिषिक्तस्य सोपायस्य सप्रतिपक्षस्य मोक्षस्य च। एवं हि पूजितो विचारो भवति प्रमाणमात्रविचारस्तु प्रतिपक्षनिराकरणपर्यवसायी वाक्कलहमात्रं स्यात्, तद्विवक्षायां तु अथ प्रमाणपरीक्षेत्येव क्रियेत, तत् स्थितमेतत् प्रमाणनयपरिशोधितप्रमेयमार्ग सोपायं सप्रतिपक्षमोक्षं विवक्षितुं मीमांसाग्रहणमकार्याचार्येणेति ॥ १॥" For अथातः of. also "अथातो ब्रह्मजिज्ञासा" ब्र. सू. 1-1-1 and the Bhashya. 1. 2. चतुःषष्टये शिष्येभ्यः of. ब्रह्मविष्णुरुद्रगुहबृहस्पतिभार्गवादिशिष्येषु चतुः- षष्टावुद्दिष्टं वच: पारमेश्वरम्। ( Kavyamimansa p. 29 ). 1. 8. सुवर्णनाभ: This name occurs also in the Kama- Sutra; "सुवर्णनाभः सांप्रयोगिकम्." (काम. सू. 1-1-13). 1.13. औपनिषदिकं कुचमारः of. "कुचमार औपनिषदिकम्." (काम. सू. 1-1-17). Thus it appears that Suvarnanabha and Kuchamara wrote both on poetics and erotics. Is. 14-16. of. "एवं बहुभिराचार्येस्तच्छास्त्रं खण्डशः प्रणीतमुत्सन्नकल्पमभूत्। तत्र संक्षिप्य सर्वमर्थमल्पेन ग्रन्थेन कामसूत्रमिदं प्रणीतम्।" (काम. सू. 1-1-18 &19). १५

114 NOTES.

1. 17. तस्या अयं प्रकरणाधिकरणसमुद्देशः of. तस्यायं प्रकरणाधिकरणसमुद्देशः (काम. सू. 1-1-19) and अर्थशास्त्र (1-1) शास्रसंग्रहः. of. (काम. सू. 1-1-20); also the शास्त्रसंप्रह in Amara's कविकल्पलता. Though the work contains 18 chapters, here only 15 headings are enumerated. P.2. 1. 5. व्याख्याभाष्यं=व्याख्यारूपं भाष्यं or व्याख्या and भाष्यं separately. Read lines 6-9 as-

इति सूत्राण्यथैतेषां व्याख्या भाष्यं भविष्यति। समासव्यासविन्यासः सैष शिष्यहिताय नः ॥ चित्रोदाहरणैगुर्वी ग्रन्थेन तु लघीयसी। इयं नः काव्यमीमांसा काव्यव्युत्पत्तिकारणम् ॥ 1. 6. of. सङ्केपमिममुत्तवाऽस्य विस्तरोऽतः प्रवक्ष्यते। इष्ट हि विदुषां लोके समासव्यासभाषणम् ॥ (काम. सू. 1-87). 1. 11. यायावरीय := यायावरकुलोत्पन्नः. ls. 18-22. cf. Sayana's preface to the Rigveda-Bhâshya, Jaimini-Sutra II-1-30 et seq, and Viramitrodaya Paribhâshâprakâs'a. 1. 26. सार्ववर्णिक of. "तस्मात्सजापरं वेदं पश्चमं सार्ववर्णिकम्" नाट्य- .

शास्त (1-12). P.3.1. 1. अङ्गानि=अञ्ञयन्ते ज्ञायन्तेऽमीभिरित्यङ्गानि उपकारकाणि. Rhetorics also helps in the correct interpretation of Vedie texts; so it is called the seventh Anga. 1. 3. द्वा सुपर्णा (श्वेताश्वतर 4-6). 1. 9. शब्दानामन्वाख्यानं f. प्रकृतिप्रत्ययोपाधिनिपातादिविभागशः । पदान्वाख्यानकरणं शास्त्रं व्याकरणं विदुः ।। (अभिधानचिन्तामणिटीका) P. 4. ls. 6-13. of. अर्थशास्र 1-2 and for ls. 22-24 of. Ibid. 1-4. P. 5. 1. 14. For the 64 kalas see कामसूत्र 1-3-16. P.6.1.15. चत्वारि शाङ्गा त्रयों अस्य पादा द्वे शीर्षे सप्त हस्तासो अस्य। त्रिधा बुद्धो वृषभो रौरवीति महो देवो मत्या आविवेश। (ऋग्वेद 3-8-10-3). For the different interpretations of this, Rik see Sayana's Bhâshya, Yâska's Nirukta 13-18 and Patañjali's Mahâ- bhashya पस्पशा. Both the mss. of the Kavyamimansa read शद्धास्त्रयो and मर्त्यमाविवेश. of. संप् खराः, त्रीणि स्थानानि, चत्वारो वर्णाः, द्विविधा काकुः, षडलङ्गाराः, षडङ्गानि इति। भरतनाव्यशास्र chapt. 17.

NOTES. 115

Is. 24-25. या दुग्धाऽपि न दुग्धेव found in some ms. of दमयन्ती- चम्पू of त्रिविक्रम as the मङ्गलश्लोक. P. 7. मा निषाद etc. of. ध्वन्यालोक I-5 et. seq. Pp.8-9. Read तत्राऽभियुआना तमौमेयी यं वैषं यथेष्टमसेविष्ठ, स तत्रत्याभिः स्त्रीभिरन्वक्रियत। सा प्रघृत्तिरौड्मागधी etc. This portion seems to have been based on भरतनाव्यशास्त्र Chapter. 13. of. चतुर्विधा प्रवृत्तिश्र प्रोक्ता नाव्यप्रयोक्तृभिः। आवन्ती दाक्षिणात्या च पाञ्चाली चौड्रमागधी॥ अत्राह-प्रवृत्तिरिति कस्मात्। उच्यते-प्रथिव्यां नाव्यदेशवेषभाषाचारो वार्ताः ख्यापय- तीति प्रवृत्तिः, प्वृत्तिश्च निवेदनैः। अत्राह-यदा पृथिव्यां नानादेशाः सन्ति, कथमासां चतुर्विधत्व- मुत्पन्नम्, समासलक्षणश्चासां प्रयोग उच्यते। एवमेष समानलक्षणप्रयोगः । किंतु नानादेशवेष- भाषाचारो लोक इति कृत्वा लोकानुमते वृत्तिसंश्रितमस्य मया चतुर्विधत्वमभिहितं भारत्यारभटी सात्विकी कैशिकी चेति ।. वृत्तिसंश्रितैश्च प्रयोगैरभिहिता देशाः, यतः प्रवृत्तिचतुष्टयमभिनिवृत्तं प्रयोगश्चोत्पादितः । तत्र दाक्षिणात्या भवेत, बहुगीतनृत्यवाद्या कैशिकीप्राया चतुरमधुर- ललिताङ्गाभिनया यथा। महेन्द्रो मलयः सह्यो मेलकः पलपिज्रः । एतेषु संश्रिता देशा: स ज्ञेयो दक्षिणापथः ॥ कोशलास्तोशलाश्चैव कलिङ्गा एव गोशलाः । द्रविडान्ध्रमहाराष्ट्रा वैण्या वै वानवासजाः ॥ दक्षिणस्य समुद्रस्य तथा विन्ध्यस्य चान्तरे। ये देशास्तेषु युजीत दाक्षिणात्यां तु नित्यशः॥ अवन्तिका वैदिशिका सौराष्ट्रा मालवास्तथा। सैन्धवास्त्वथ सौवीराः आनर्तास्सार्बुदेयकाः ॥ दाशार्णास्ैपुराश्चैव तथा वै मार्तिका मताः । कुर्वन्त्यावन्तिकीमेते प्रवृत्ति नित्यमेव तु । सात्वतीं कैशिकीं चैव वृत्तिमेषां समाश्रितः । भवेत्प्रयोगो नान्यत्र सर्वः कार्यः प्रयोक्तृभिः ॥ अङ्गा वङ्गा: कलिङ्गाश्च वत्साश्चैवौड्रमागधाः। पौण्ड्रनैपालिकाश्वैव अन्तर्गिरिबहिर्गिराः ॥ तत्र वङ्गसमा ज्ेया मलदा मल्लवर्तकाः । ब्रह्मोत्तरप्रभृतयो भार्गवा मार्गवास्तथा ॥ प्राग्ज्योतिषाः पुलिन्दाश्च वैदेहास्ताम्रलिप्तकाः । प्रागाः प्रावृतयाश्चैव युञ्जन्ति ह्यौड्रमागधीम्।। अन्येऽ देशा एभ्योपि ये पुराणे संप्रकीर्तिताः। तेषु प्रयुज्यते हेषा प्रवृत्तिस्त्वौड्मागधी। पाश्चालमध्यमायां तु सात्वत्यारभटी स्मृता। प्रयोगस्त्वल्पगीतार्थ आविद्धगतिविभ्रमः ।

116 NOTES,

पाश्चालाइशौरसेनाश्च काश्मीरा हस्तिनापुराः ॥ वाल्मीकाः शाकलाश्चैव भद्रकौसीनरास्तथा। हिमवत्संश्रिता ये च गङ्गायाश्चोत्तरां दिशम् ॥ ये श्रिता वै जनपदास्तेषु पाश्चालमध्यमा। The verses आद्रार्द्रचन्दन and आ मूलतो are quoted in सदुक्तिकर्णामृत (II- 86 and 99 ) under Rajas'ekhara. P. 8. 1. 22. A reads परिमण्डलितान्त- रीयं instead of परिमण्डलितोत्तरीयं. 1. 7. Read "अनन्तानपि हि देशांश्वतुर्धैवाकल्प्य, कल्पयन्ति चक्रवर्तिक्षेत्रं समासेन, तदवान्तरविशेषैः पुनरनन्ता एव" इति यायावरीयः। P.10.1.6. वत्सगुल्म. of. अभूतां दाक्षिणात्यस्य द्विजातेः सोमशर्मणः । वत्सगुल्माभिधौ पुत्रौ ... 1! (वृहत्कथामज्जरी I.3. 4.) दक्षिणापथे सोदर्यौ राजपुत्रौ वत्सगुल्मौ, ताभ्यामध्यासितो देशो वत्सगुल्मक इति प्रतीतः । (Jayamangala on Kâmasûtra 5-6-36 ). 1. 15. प्रेत्य चेह च नन्दति of. खधर्म सन्दधानो हि प्रेत्य च्ेह च नन्दति (अर्थशात्त्र 1-3. ) 1. 18. बुद्धिमानाहार्यबुद्धिश्च of. बुद्धिमानार्यबुद्धिर्दुर्बुद्धिरिति पुत्रविशेषाः । शिष्यमाणो धर्मार्थावुपलभते चानुतिष्ठति च बुद्धिमान्, उपलभमानो नानुतिष्ठत्याहार्यबुद्धिः । अपायनित्यो धर्मार्थद्वेषी चेति दुर्बुद्धिः। अर्थशास्त्र 1-17. P.11. 1. 12 of. चित्तकाम्यमवधानम्। अवहितं हि चित्तमर्थान् पश्यति। वामनीया- लङ्कार 1-3-17 1. 18 of. अभ्यासो हि कर्मणां कौशलमावहृति। Ibid. 1-3-24. P. 12. मेधाविरुद्ध was a rhetorician too of. ननु दण्डिमेधाविरुद्रभामहादिकृतानि सन्त्येवालङ्कारशास्त्राणि। नमि साधु's commentary on रुद्रटालङ्कार p. 2. His name occurs in भामह too. प्राणानामनिलेन (अभिज्ञानशाकुन्तल VII-12). अनेन सार्ध. (रघुवंश VI-57); हरोऽपि. (कुमार. III-67) तथागतायां. (रघु. VI-82). P.13. एकस्य. Read न्यस्य विदग्धवदनेषु. of. तत्काव्यमारोप्य पदं विदग्धवक्त्रेषु विश्वं परिबम्भ्रमीति। (रुद्र, शङ्गारतिलक II-7). P. 14. Two verses of मङ्गल are quoted in सदुक्तिकर्णामृत- यदाख्यानासङ्गादुषसि पुनते वाचमृषयो यदीयः सङ्कल्पो हृदि सुकृतिनामेव रमते। स सार्वः सर्वज्ञः पथि निरपवादे कृतपदो जिनो जन्तूनुच्ैर्दमयतु भवावर्तपतितान् । निष्किश्चनत्वाद्विधुरस्य साधोरभ्यर्थितस्यार्थिजनस्य किश्चित्। नास्तीति वर्णां मनसि भ्रमन्तो निर्गन्तुमिच्छन्त्यसुभि: सहैव॥ 5-290. P.14. अरोचकिन: सतृणाभ्यवहारिणश्च etc. of. अरोचकिनः सतृणाभ्यवहारिणश्च कवयः ॥ १॥ इह खलु द्वये कवयः सम्भवन्ति, अरोचकिनः सतृणाभ्यवहारिणश्चेति अरोचकिसतृणाभ्यवहारिशब्दौ गौणार्थौ। कोऽसावर्थः । विवेकित्वमविवेकित्वं चेति। यदाह।

NOTES,. 117

पूर्वे शिष्या विवेकित्वात्॥ २॥ पूर्वे खल अरोचकिनः शिष्याः शासनीयाः। विवेकित्वात्। विवेचनशीलत्वात्। नेतरे तद्विपर्ययात् ॥ ३ ॥ इतरे सतृणाभ्यवहारिणः न शिष्याः । तद्विपर्ययात् अविवेचनशीलत्वात्। न च शीलमपाकर्तु शक्यम् ॥ (वामनीयालद्कार 1-2-3). P.15.1.7. of. सत्यं सन्ति गृहे गृहे सुकवयो (शङ्गारतिलक. I-17). 1. 10. सर्वाभिनयनिर्णीता दृष्टा नाट्यसजा न याः। नाव्यसृजा ब्रह्मणा। नाव्याख्यं पश्चमं वेदं सेतिहासं करोम्यहम्। (नाट्यशास्त्र 1-15). P.16. Is. 7-10. आनन्द is आनन्दवर्धन the author of ध्वन्यालोक. ध्वनिनाSतिगभीरेण काव्यतत्वनिवेशिना। आनन्दवर्धन: कस्य नासीदानन्दवर्धनः ॥ (राजशेखरस्य. ) Of. द्विविधो हि दोषः कवेरव्युत्पत्तिकृतोऽशक्तिकृतश्व । तत्र अव्युत्पत्तिकृतोदोषः शक्तितिरस्कृतत्वात्कंदाचिन्न लक्ष्यते। यस्त्वशक्तिकृतो दोषः स झटिति प्रतीयते। परिकरश्लोकश्चात्र-अव्युत्पत्तिकृतो दोषः शक्त्या संव्रियते कवेः। यस्त्वशक्तिकृतस्तस्य स झटित्यवभासते। (ध्वन्यालोकतृतीयोद्योत.) This verse is quoted by Hemachandra in his काव्यानुशासनविवेक. P. 17. जङ्गाकाण्डो० also in काव्यप्रकाश VII. लोलल्लाङूल० also in सरसती- कण्ठाभरण. Read मालङ्गयोत्ताल०. P.18.1. 11. देवी पुत्रमसूत attributed to योगेश्वर in सदुक्तिकर्णामृत; also in सरस्वतीकण्ठाभरण. 1.21. Read as स्तनतटपरिणाहो दोर्लतालेह्यसीमा. प्रतीच्छत्याशोकीं also in सरखतीकण्ठाभरण I. P. 19. 1s. 3-7. मूलं वालक० (विद्धशालभजिका IV. 5); 1. 11. आत्मारामा. (वेणीसंहार. 1-23). P. 20. 1s. 5-6. of. सुपां तिडां च व्युत्पत्तिं वाचां वाञ्छन्त्यलक्कतिम्। तदेतदाहुः सौशन्दं नार्थव्युत्पत्तिरीदृशी ॥ (भामह 1-14). व्युत्पत्तिः सुप्तिडां या तु प्रोच्यते सा सुशब्दता। सरखवतीकण्ठाभरण I. आवापोद्धरणे and यत्पदानि (वामन 1-3-15); सति वक्तरि (Ibid. 1-2-11). For the text of वामनीयालङ्कार the commentator सहदेव says as under :- वेदिता सर्वशास्त्राणां भट्टोऽभून्मुकुलाभिधः । लब्ध्वा कुतश्विदादर्श भ्रष्टाम्नायं समुद्तम् ॥ काव्यालङ्कारशास्त्रं यत्तनैतद्वामनोदितम्। असूया तन्न कर्तव्या विशेषालोकिभि: क्वचित् ॥ आकर्ण्य भवतस्तस्माद्दयितस्य विधीयते। विवृतिः सहदेवेन वामनीयस्य सम्प्रति ॥ Pp. 20-21. For सहकारपाक and वृन्ताकपाक of. वामन (3-2-14).

118 NOTES.

गुणस्फुटतवसाकल्ये काव्यपाकं प्रचक्षते। चूतस्य परिणामेन स चांयमुपमीयते॥ सुप्तिड्संस्कारसारं यक्किष्टवस्तुगुणं भवेत्। काव्यं वृन्ताकपाकं स्याज्जुगुप्सन्ते जनास्ततः॥ 1. 4. कुकविता हि सोच्छ्ासं मरणम्। of. कुकवित्वं पुनः साक्षान्मृति- माहुर्मनीषिणः । भामह 1-12. For कपित्थपाक of. अहृद्यमसुनिर्भेदं रसवत्त्वेप्यपेशलम् । काव्यं कपित्थपाकं तत् केषांचित्सदशं यथा ॥ (भामह VI-62). P. 22. द्वन्द्वोडस्मि etc. attributed to Bhattamuktikalas'a in the Kavikanthâbharana 5th Samdhi. 1. 12. of. एवं हि श्रूयते। घृहस्पतिरिन्द्राय दिव्यं वर्षसहस्रं प्रतिपदोक्तानां शब्दानां शब्दपारायणं प्रोवाच नान्तं जगाम। बृहस्पतिश्च प्रवक्ता इन्द्रश्चाध्येता दिव्यं वर्षसहस्र- मध्ययनकालो न चान्तं जगाम। प्रियतद्विता दाक्षिणात्याः। (महाभाष्य-पस्पशा) नमस्तस्मै० no. 7 of सुभाषितावली. P. 24. चरन्ति चतुरम्भोधि also in सरस्वतीकण्ठाभरण. अभिमुखे मयि (शाकुन्तल II. 45) कियन्मात्रं occurs also in the सरस्वतीकण्ठाभरण. P. 24. गुणवदलङ्गतं च वाक्यमेव काव्यम्। of. काव्यशब्दोऽयं गुणालङ्कारसंस्कृतयोः शब्दार्थयोः वर्तते। वामन 1-1-1. गुणालङ्गारचारुत्वयुक्तमप्यधिकोज्वलम्। काव्यमाश्रयसम्पत्या मेरुणेवामरडमः ॥ भटोद्टः ॥ Contrast with this the later developments of the definition of काव्य. P. 25. पुष्पिण्यौ. ऐतरेय ब्राह्मण 7-15-2, शतपथ ब्राह्मण 15-19. Pp. 25-26. 1. 16 from महाभाष्य पस्पशा. गुणानुराग० also in सरखती- कण्ठाभरण. P. 27. काव्यमय्यो no. 171 of शार्ङ्गधरपद्धति; ख्याता no. 161 of सुभाषितावली, attributed to भद्टगोविन्दस्वामि. of. महीपतेः सन्ति न यस्य पार्शे कवीश्वरास्तस्य कुतो यशांसि। ........ F: भूपा: कियन्तो न बभूवुरुव्या नामापि जानाति न कोऽपि तेषाम्॥ विक्रमाङ्चरित्र I-26. P. 28. 1. 2. उपौप से परा मृश भा मै दभ्राणि मन्यथाः । सर्वाहमस्मि रोमशा गन्धारीणामिवाविका॥ ऋग्वेद २, १, ११, ७. निरुक्त ३-४-३. P.29. यच्चन्द्र० found in सदुक्तिकर्णामृत & सरखतीकण्ठाभरण. P. 31. वैदर्भी गौडीया of. सा त्रेधा वैदर्भी गौडी पाश्चाली चेति। वामन 1.2.17. काकुर्वक्रोक्ति etc. of. विस्पष्टक्रियमाणादक्किष्टा खरविशेषतो भवति। अर्थान्तरप्रतीतिर्यन्रासा काकुवकोक्ति:॥ रुद्रट-काव्यालक्गार 2-16,

NOTES. 119

of. also काकुर्वकोक्तिस्त्वलङ्गारत्वेन न.वाच्या। पाठधर्मत्वात्। तथा च अभिप्रायवान् पाठधर्म: काकुः, स कथमलङ्कारी स्यादिति यायावरीयः। गुणीभूतव्यज्ञयप्रभेद एव चायम्, शब्दस्पष्ट- त्वेनार्थान्तरप्रतीतिहेतुत्वात्। यदाह ध्वनिकार :- अर्थान्तरगतिः काका या चैषा परिदृश्यते। सा व्यङ््यस्य गुणीभावे प्रकारमिममाश्रिता ॥ सा च काकुर्द्विधा-साकाङ्ा निराकाङ्ा च। वाक्यस्य साकाङ्गनिराकाह्ृत्वात्। यस्माद्वाक्यात् यांदृशः सक्केतबलेनार्थः प्रतीयते न तादृश एव, किन्तु न्यूनाधिकः प्रमाणबलेन निर्णययोग्यस्तद्वाक्यं साकाङ्कम्। तद्विपरीतं निराकाङ्कम्। वक्तृगता ह्याकाङ्ा वाक्ये उपचर्यते। सा च प्रकरणबलान्नि- श्वीयते। विशिष्टविषयत्वं च तस्यास्तत एवावसीयते॥ हेमचन्द्रकाव्यानुशासन V. साकाड्ा and निराकाङ्का of. द्विविधा काकुः । साकाङ्का निराकाह्कति। वाक्यस्य साकाह्ेति। नाट्यशास् chapt. 17; also सरस्वतीकण्ठाभरण 2-56. नवजलधरः. विक्रमोर्वशीय IV. I. P. 32. युष्मच्छासन० वेणीसंहार 1-12; मभनामि. Ibid. 1-15; उच्यतां. किरात. 9-39.

Pp.32-34. For the काकु and पाठगुण of. भरतनाव्यशास्त्र. Chap. 17. काकुखरविधान; यथा व्याघ्री हरेत found in Panini's and Yagnavalkya's S'ikshas; ब्रह्मन्विज्ञापयामि quoted in सरस्तीकण्ठाभरण 2-14. ब्रह्मन्नित्यादिना निन्दार्थानुवादेन गौडेषु प्राकृतानौचित्यं राजशेखरेण व्यजजितम् ॥ रत्नेश्वर. P. 34. पठन्ति लटभं of. शण्वन्ति लटभं लाटा: प्राकृतं संस्कृतद्विषः । अपभ्नंशेन तुष्यन्ति सेन नान्येन गुर्जरा: ॥ सरस्वतीकण्ठाभरण. II. 13. of: यद्योनि: किल संस्कृतस्य सुदृशां जिह्वासु यन्मोदते · यत्र श्रोत्रपथावतारिणि कटुर्भाषाक्षराणां रसः। गद्यं चूर्णपदं पदं रतिपतेस्तत्प्राकृतं यद्वच- स्ताँलाटाँललिताङ्गि पश्य नुदती दष्टेर्निमेषव्रतम् ॥ Ibid. II. 16. गौडाद्याः संस्कृतस्थाः परिचितरुचयः प्राकृते लाटदेश्याः सापभ्रंशप्रयोगा: सकलमरुभुवष्टक्कभादानकाश्च। आवन्त्याः पारियात्राः सह दशपुरजैर्भूतभाषां भजन्ते। यो मध्येमध्यदेशं निवसति स कविः सर्वभाषानिषण्ण; ॥ काव्यमीमांसा p.51. and also गिरः श्रव्या दिव्याः प्रकृतिमधुराः प्राकृतधुराः सुभव्योऽपभ्रंशः सरसरचनं भूतवचनम्। विदग्धानामिष्टे मगधमधुरावासिभणिति- रनिबद्धा यस्तेषां स इह कविराजो विज़यते॥ बालरामायण. 1-11,

120 NOTES.

P. 35. काव्यार्थयोनय: of. वामन 1-3. et. seq. लोको विद्या प्रकीर्ण च काव्याङ्गानि; लोकवृत्तं लोकः । शब्दः छन्दोऽभिधानार्था इतिहासाश्रयाः कथाः । लोको युक्ति: कलाश्रेति मन्तव्या: काव्ययोनयः ॥ भामह 1-9. Most of this chapter is quoted in Hemachandra's Kavyanus'a- sana-viveka and Vagbhata's Kavyanus'asana. Not quite of this but of a similar type, are the various Parichayas in the fifth Sandhi of Kavikanthabharana. Vinayachandra in his काव्यशिक्षा men- tions तर्कपरिचय, व्याकरणपरिचय, चाणक्यपरिचय, धनुर्वेदीयः (the quotation is the same as one in the Kavyammimansa, स दक्षिणापाङ्०) उत्पाद्यसंयोग (quo- tation is the same as in the Kavyamimansa, उभी यदि व्योम्ि). भारतपरिचय, रामायणपरिचय, मोक्षोपायपरिचय, आत्मज्ञानपरिचय, धातुवादपरिचय, पुरुषलक्षणपरिचय, द्यूत- परिचय, चित्रपरिचय, वृक्षपरिचय, वनेचरपरिचय, भक्तिपरिचय, विवेकपरिचय, प्रशमपरिचय, हस्तिपरिचय, वैद्यकपरिचय, शात्त्रपरिचय, धनुर्वेदपरिचय, गजलक्षणपरिचय, तुरगलक्षणपरिचय. P. 35. उर्वशी. (शतपथ 5-1-2); यदेतन्मण्डलं of. महानारायणोपनिषत् XII. 2; एतद्यन्. सूर्यशतक. 89; हंस प्रयच्छ. (विक्रमोर्वशीय IV. 17). of. वाक्यघटना यथा-हंस etc. इयं पूर्वशास्त्रनिबद्धस्योत्तरार्धस्य तदर्थाननुयायिनाऽपि प्रस्तुतार्थाविरुद्धेनैकवाक्यतयैव घटित- त्वात् वाक्यघटना। सरखतीकण्ठाभरण II. P.36. न स सक्कचितः (रामायण-किष्किन्धाकाण्ड. 34-18); मदं (जानकीहरण XII. 36). The first half reads as पदं नवैश्वर्यबलेन लम्भितं विसृज्य पूर्व समयो विमृश्यताम्। हिरण्य० from अभिपुराण; स सश्चरिष्णुः (माघ 1-46); सामान्यवाचि quoted anonymously in कवीन्द्रवचनसमुच्चय. (No. 270). P.37. नासतो (गीता 2-16); किमीहः किंकायः (महित्रःस्तोत्र 5). P. 38. शमव्यायामाभ्यां (बालरामायण 1-24). P. 39, असौ मन्दरतस्त्वं of. कामसूत्र 2-1-3, 9 & 13; आर्द्रेणमदमण्डना := कस्तूरीपंङ्कमण्डना :. P. 40. स दक्षिणापाङ्ग० (कुमारसम्भव. III. 70). P. 41. पाण्ड्योऽयमंसार्पित• (रघुवंश. VI. 60.); उभौ यदि व्योत्नि (माघ. III. 8.) P. 42-44. 1. 10. Quoted by Hemachandra in his काव्यानु- शासनविवेक. P. 42. श्रियः पतिः (माध. I. 1. ). P. 44. विचारितसुस्थः of. तत्र दशविधश्चमत्कारः अविचारितरमणीयः विचार्यमाणर- मणीयश्च (कविकण्ठाभरण. Sandhi III.); त आकाशमसिश्याम० (कुमार० VI.36.)

NOTES: 121

P. 45. यस्तु सरिदद्रि० quoted in Hemchandra's काव्यानुशासन under लोल्लटः, तथा च लोल्लट :- यस्तु सरिदद्रिसागरनगतुरगपुरादिवर्णने यत्नः । कविशक्तिख्यातिफलो विततधियां नो मतः प्रबन्धेषु ॥ यमकानुलोमतदितरचकादिभिदोऽतिरसविरोधिन्यः। p. 215. धत्ते यत्किल किश्चितैकगुरुतामेणीदृशां (बालरामायण 10-44). P. 46. For पाल्यकीर्ति a Jain grammarian of. कुतस्त्या तस्य सा शक्ति: पाल्यकीर्तेर्महौजसः । श्रीपदश्रवणं यस्य शाब्दिकान् कुरुते जनान्। वादीभसिंह-पार्श्वनाथचरित्र. मुनीन्द्रमभिवन्द्याहं पाल्यकीर्ति जिनेश्वरम्। मन्दबुद्धनुरोधेन प्रक्रियासङ्गहं ब्रुवे।। अभयचन्द्र-प्रक्रियासंङ्गह I. This पाल्यकीर्ति is identified with the Jain grammarian शाकटायन. येषां वल्लभया found in भोजप्रबन्ध & प्रबन्धचिन्तामणि. P. 47. सा पत्युः (अमरु. 29); दूरादुत्सुकमागते (अमरु. 49. ); attributed to रतिपाल in कवीन्द्रवचनसमुच्चय. द्त्त्वा रुद्दगति: records a historical incident. ध्रुवसामिनी or ध्रुवदेवी was the queen of चन्द्रगुप्त विक्रमादित्य and mother of कुंमारगुप्त I; दष्ट्रैकासनसंस्थिते (अमरु. 19). P. 48. स्तिमित (मालतीमाधव. I); अलसवलित Ibid I; अभिलाष• (कुमार. IV.4); कोधं प्रभो Ibid III. 72; पत्युः शिरश्चन्द्रकला० Ibid VII. 19. P.49. गृहीतविद्योपविद्यः of. गरहीतविद्यः (वा. काम. सू. 1-4-1. ); अभिधानकोश of. अभिधानकोशः छन्दोज्ञानम् Ibid 1. 3. 16; अपि च नित्यं शुचि: स्यातू etc. of. नागरकवृत्त Ibid 1. 4. P. 50. कुन्तलेषु सातवाहन: of. कर्तर्यां कुन्तलः शातकर्णिः शातवाहनो (वा. काम. सू. 2. 7.28); of. राएण विरइआए कुन्तलजणवयइणेण हालेण। श्रूयते चोज्जगिन्यां. of. केऽ्भूवन्नाढ्यराजस्य राज्ये प्राकृतभाषिणः । काले श्रीसाहसाङ्कस्य के न संस्कृतवादिनः ॥ सरखती कण्ठाभरण II. 15. सुसम्मृष्टा भित्तय: Well-swept walls or well-rubbed plates. In ancient times they used to write, as well as, paint on walls. Brass plates are still being used by shop-keepers for writing daily accounts. १६

122 NOTES.

P. 53. श्रूयन्ते दृश्यन्ते च of. सन्त्यपि खल् शास्त्रप्रहतबुद्धयो गणिका राजपुंत्र्यो महा- मात्रदुहितरश्च (वा. काम, सू. 1-3-12).

Read in the text महामात्रदुहितरो and शात्त्रप्रहतबुद्धयः Rajas'ekhara ( quoted in the Stktimuktâvali ) praises four such poetessess. (1) शीलाभहारिका (2) विकटनितम्बा (3) विजयाङ्का (4) प्रभुदेवी. शब्दार्थयोः समो गुंफः पाश्चाली रीतिरुच्यते। शीलाभझ्ारिका वाचि बाणोक्तिषु च सा यदि। के वैकटनितम्बेन गिरां गुंफेन रजिताः । निन्दन्ति निजकान्तानां न मौग्ध्यमधुरं वचः ॥ सरस्वतीव कर्णाटी विजयाक्का जयत्यसौ। या वैदर्भगिरां वासः कालिदासादनन्तरम्।। सूक्तीनां स्मरकेलीनां कलानां च विलासभूः । प्रभुर्देवी कविर्लाटी गतापि हृदि तिष्टति।। also नीलोत्पलदलश्यामां विष्जकां ताजानता। वृथैव दण्डिनाप्युक्तं सर्वशुक्का सरखती।

PP. 54. 55. बह्ृपि सेच्छया (माघ II. 73). मौहूर्तिका of. मौहूर्त्तिकपौराणिक- सूतमागधाः (अर्थशास्त्र p.245.); नटनर्त्तक of. नटनर्तकगायकवादकवाग्जीवनकुशीलवद्ववक- सौभिकचारणानां सर्वतालावचराणां च Ibid. p. 125; also नटनर्त्तकवादकवाग्जीवनंकुशीलवाः Ibid. p. 48. वासुदेव. There are two such names in ancient history. (I) Vâsudeva Kânva, the Brahmana minister of Devabhuti of the solar race usurped the throne made vacant by the murder of Deva- bhuti and reigned about 73 B. C. (2) Vasudeva I. the Kushân king who reigned from 140-178 A. D. साहसाङ is विक्रमादित्य.

भेण्ठ is भर्तृमेण्ठ author of Hayagrivavadha. See Rajatarangini 3-26. Verses from this poem are quoted in the present work."

वक्ोत्त्या मेण्ठराजस्य वहन्त्या सणिरूपताम्। आविद्धा इव धुन्वन्ति मूर्धानं कविकुंजराः ॥ राजशेखरः सूक्तिमुंक्तावल्याम् स कश्चिदालेख्यकरः कवित्वे प्रसिद्धनामा भुंवि भर्तृमेण्ठः । रसल्लवेऽपि स्फुरति प्रकामं वर्णेषु यस्योजवलता तथैव । उदयसुन्दरी॥

Rajas'ekhara calls himself an incarnation of भर्तृमेण्ठ.

बभूव वाल्मीकभवः पुरा कविस्ततः प्रपेदे भुवि भर्तृमेण्ठताम्। स्थितः पुनर्यो भवभूतिरेखया स वर्त्तते सम्प्रति राजशेखरः॥ बालरामायण. I. 16.

NOTES. 123

सूर may be आर्यसूर the Buddhist poet. cf. also सुबन्धौ भक्तिर्नः क इह रघुकारे न रमते धृतिर्दाक्षीपुत्रे हरति हरचन्द्रोऽपि हृदयम्! विशुद्धोक्ति: शूरः प्रकृतिमधुरा भारविगिर- स्तथाप्यन्तर्मोदं कमपि भवभूतिर्वितनुते॥ हरिचन्द्र- पदबन्धोज््वलो हारी कृतवर्णक्रमस्थितिः । भट्टारहरिचन्द्रस्य गद्यबन्धो नृपायते॥ हर्षचरित्र I. 4. For वर्ष, उपवर्ष, पाणिनि, व्याडि and वररुचि, see कथासरित्सागर and बृहत्कथा- मज्जरी-कथापीठलम्बक I. For the controversy between पाणिनि and वररुचि, see कथासरित्सागर कथापीठलम्बक IV 20-25, and बृहत्कथामजरी कथापीठ II. 71-74. For सभापति of. लक्ष्मीभुजो भुवि सभापतयाः क्व नाम सन्तीह सम्प्रति गुणेष्वनुरागवन्तः । ये, हि प्रलीनखलरोलभराः सुखेन शृण्वन्ति संसदि कवीन्द्रसुभाषितानि॥ श्रीविक्रमो नृपतिरत्र पतिः सभानामासीत्स कोऽप्यसदृशः कविमित्रनामा। यो वार्थमात्रमुदितः कृतिनां गृहेषु दत्त्वा चकार करटीन्दुघटान्धकारम् ॥ हाले गते गुणिनि शोकभराद्वभूवुरुच्छिन्नवाङ्मयजडाः कृतिनस्तथामी। यत्तस्य नाम नृपतेरनिशं स्मरन्तो हेत्यक्षरं प्रथममेव परं विदन्ति ॥ श्रीहर्ष इत्यवनिवर्तिषु पार्थिवेषु नान्नैव केवलमजायत वस्तुतस्तु। गीर्हर्ष एष निजसंसदि येन राज्ञा सम्पूजितः कनककोटिशतेन बाण: । सृष्टं तदत्र युवराजनरेश्वरेण यदुष्करं किमपि येन गिरः श्रियक्ष। प्रत्यायनं स्फुटमकारि निजे कवीन्द्रमेकासने समुपवेशयतामिनन्दम्॥ उदयसुन्दरी-प्रथमोच्छ्ास. सातवाहन, the author of गाथाकोश, and the patron of poets. His गाथाकोश contains gathas of many poets. For the derivation of the word, ef. सातेन यस्मादूढोऽभूत् तस्मात्तं सातवाहनम्। नाम्ना चकार कालेन राज्ये चैनं न्यवेशयत्।। कथासरित्सागर. सातं दत्तसुखं वाहनमस्य सातवाहन: सालवाहनोऽपि। अभिधानचिन्तामणिटीका. III. 375. जगत्यां ग्रथिता गाथा सातवाहनभू भुजा। व्यघुर्वृतेस्तु विस्तारमहो चित्रपरम्परा ।। सूक्तिमुक्तावल्यां राजशेखर: अबिनाशिनमग्राम्यमकरोत्सातवाहनः। विशुद्धजातिमिः कोशं रत्नैरिव सुभाषितैः ॥ हर्षचरित्र. 5. नमः श्रीहारवर्षाय येन हालादनन्तरम्। सकोष: कविकोषाणाभाविर्भावाय सम्भृतः ।I रामचरित. VI.93.

124 NOTES.

हालेनोत्तमपूजया कविवृषः श्रीपालितो लालित: ख्यार्ति कामपि कालिदासकवयो नीताः शकारातिना। श्रीहर्षो विततार गद्यकवये बाणाय वाणीफलं सदः सत्क्रिययाभिनन्दमपि च श्रीहारवर्षोऽग्रहीत्॥ Ibid XXII. 100. of. तत्थ वि। पालित्तयसाहलाहणछप्पण्णयसीहनायसद्देण। संखुद्धमुद्धसारङ्गउव्व कह ता पयं देमि॥ निम्मलगुणेण गुणगुरुयएण परमत्थरयणसारेण। पालित्तयेण हालो हारेण व सहइ गोठ्ठीसु ।। चक्कायजुवलसुहया रंमत्तणरायहंसकयहरिसा। जस्स कुलपव्वयस्स व वियरइ गङ्गा तरङ्गमई।। भणियविलासवइत्तण चोकिल्ले जो करेइ हलिएवि। कव्वेण किं पउत्थे हाले हालावियारेव्व। पणईहिं कइयणेण य भमरेहिं व जस्स जायपणएहिं। कमलायरोव्व कोसो विलुप्पमाणो वि हुन झीणो।। कुवलयमाला of इन्द्रसूरि 778 A. D. References to other old poets are also interesting. सयलकलागमनिलया सिक्खावियकवियणा सुमुहयंदा। कमलासणा गुणड्डा सरस्सई जस्स वड्टकहा। जे भारहरामायणदलियमहागिरिसुगम्ममग्गेण ।। लंघेइ दिसाकरिणो कइणो को वासवंमीए। छप्पन्नयाण किं वा भन्नइ कयकुंजराण भुवणंसि। अन्नो वि छेयभणिओ अज्ज वि उवमिज्ए जेहिं॥ लावन्वयणसुहया सुवन्नरयणुज्जला य बाणस्स । चन्दावीणस्स वणे जाया कायंबरी जस्स । जारिसयं विमलंको विमलं को तारिसं लहइ अत्थं। अमयमइयं व सरसं सरसं चिय पाइयं जस्स॥ तिउरिसचरियपसिद्धो सुपुरिसचरिएण पायडो लोऐ। सो जयइ देवगुत्तों वंसे गुत्ताण रायरिसी॥ -- - - बुहयणसहस्सदइयं हरिवंसुप्पत्तिकारयं पढमं। वंदामि वंदियं पि हु हरिवंसं चेय विमलपयं। सन्निहियजिणवरिंदा धम्मकहा बंधदिक्खियनरिंदा । कहिया जेण सुकहिया सुलोयणा समवसरणं वा। ससूण जो जसहरो जसहरिचरिएहिं जणवए पयडो ।। कलिमलयभंजणोच्चिय पहंजणो आसि रायरिसी। जेहिं कए रमणिजे वरंगपउमाण चरियवित्थारे॥ कह व न सलाहणिजे ते कइणो जड़िय़रविसेणो। जो इच्छइ भवविरहं भवविरहंको न बंधए सुयणो। समयसयसत्थगुरुणो समरमियंका कहा जस्स ।।

NOTES. 125

P. 56. Borrowed in काव्यानुशासनविवेक of. छायोपजीवी पदकोपजीवी पादोपजीवी सकलोपजीवी। भवेदथ प्राप्तकवित्वजीवी खवोन्मेषतो वा भुवनोपजीव्यः ॥ कविकण्ठाभरण सन्धि II. दूराकृष्ट quoted in कविकण्ठाभरण Kshemendra. P. 57. वरदाय नमो हरये पतति जनो यं etc. occurs as the first verse in वृन्दावनयमककाव्य of मानाङ़क. चकं दहतारं (रुद्रटकाव्यालङ्कार III. 4.) विशीर्यति and शीर्यति. Both the Mss. have the Parasmaipada; while the correct form should be विशीर्यते and शीर्यते. The Mss. of Kavyanusasana-viveka have the Ātmanepada. स पातु वो यस्य जटाकलापे quoted in सुभाषितावली (no. 63. कस्यापि). स पातु वो यस्य हतावशेषा: attributed to चन्द्रक in सुभाषितावली (no. 30); also quoted in the commentary of धवन्यालोक II. 6. P. 58. इत्युक्तवानुक्तिविशेषरम्यं (किरात III, 10.). P. 59. तत्तावदेव (1) attributed to प्रकाशदत्त. अरण्ये निर्जने Subha- shitâvali ( no. 555 ). P. 60. कुमुदवनमपश्रि (माघ XI. 64); या व्यापारवती. ध्वन्यालोक III, आनन्दवर्धन says that the verse is his own. For अन्यथाकरण of पद and पाद of. अपरे पुनः पठितिमन्यथा कथयन्ति ॥ पदपादार्धभाषाणामन्यथाकरणेन यः । पाठः पूर्वोक्तसूक्तस्य पठिति तां प्रचक्षते ॥ तत्र पदान्यथाकरणं द्विधा प्रकृतितो विभक्तितश्च ॥ तत्र प्रकृतितो यथा- असकलहसितत्वात् क्षालितानीव कान्त्या मुकुलितनयनत्वाद्य क्तकर्णोत्पलानि। पिबतु मधुसुगन्धीन्याननानि प्रियाणां त्वयि विनिहितभारः कुन्तलानामधीशः॥ अत्र त्वयीत्यस्य स्थाने यदा मयीति पठ्यते तदैतत्प्रार्थनावाक्यमपि अनुमतिवाक्यं भवति॥ पादान्यथाकारणत्वेन यथा,- एकान्ते विजने रात्रावन्तर्वेश्मनि साहसे। न्यासापह्नवने चैव दिव्या सम्भवति क्रिया ॥ अत्र यदा तृतीयपादस्थाने तन्वङ्गी यदि लभ्येतेति पाठो भवति तदैतत् परीक्षौपयिकमपि कामौपयिक भवति॥

126 NOTES.

अर्धान्यथाकरणेन यथा,- .तत्तावदेव शशिनः स्फुरितं गरीयो यावन्न तिग्मरुचिमण्डलमभ्युदेति। अभ्युद्यते सकलधामनिघौ तु तस्मिन् इन्दो: सिताभ्रकलशस्य च को विशेषः ॥ : अन्न यदा मध्यमपादयोः स्थाने "यावन ताः किमपि गौरतरा हसन्ति ताभिः पुनर्विहसिता- ननपङ्कजाभिः" इति पठ्यते तदैतद्धीरार्थोकतिरूपमपि शङ्गारोक्तिरूपं सम्पद्यते॥ पादत्रयान्यथाकरणेन यथा,- त्यागेन युक्ता दिवमुत्पतन्ति त्यागेन हीना नरकं व्रजन्ति। न त्यागिनां दुष्करमस्ति किश्चित् त्यागो हि सर्वव्यसनानि हन्ति॥ अत्र यदा तुरीयपादमेवादाय पादत्रयान्यथाकरणेन वक्ष्यमाणः पाठो भवति, तदैतत्त्याग- प्रशंसार्थमपि त्यागनिन्दार्थमपि जायते। तदथा- त्यागो हि सर्वव्यसनानि हन्तीत्यलीकमेतद्भुवि संप्रतीतम्(?)। जातानि सर्वव्यसनानि तस्यास्त्यागेन मे मुग्धविलोचनायाः ॥ सरखती कण्ठाभरण pp. 80 and 81. P.61. सुभ्नु त्वं कुपिते० attributed to विद्यापति of. सवरेण (पठितिः) यथा सुभ्रू: etc. अत्र दृष्टे इत्यत्र पुतसवरकरणात् कुपितकान्ताप्रासादनपरमपीदं वाक्यमुत्कुपितदृष्टिप्रसादन- परतां प्रतिपद्यते। सरस्वतीकण्ठाभरण II. P.62.1. 10. वाक्पतिराज the author of Gaudavadha. of. दृष्ट्रा वाक्पतिराजस्य शक्तिं गौडवधादुराम्। बुद्धि: साध्वसरुद्धेव वाचं न प्रतिपद्यते। तिलकमज्जरी 31. सामन्तजन्मापि कवीश्वराणां महत्तमो वाक्पतिराजसूरिः । यः स्थापयाप्यन्यमपीडयच्छन्नुत्पादयत्यर्थमनन्यदृष्टम् (१) । उदयसुन्दरी। P. 63. The portion dealing with प्रतिबिम्बकल्प, आलेख्यप्रख्य, तुल्यदेहि- सुल्य and परपुरप्रवेशसदृश is borrowed by Hemchandra .. of. also अर्थो द्विविधोऽयोनिरन्यच्छायायोनिश्च। वामन III. 2-7. अयोनिः अकारण: अवधानमात्रकारण इत्यर्थः। अन्यस्य काव्यस्य च्छाया अन्यच्छाया तथोनि:। Read एकादश. P. 65. देवी पुत्रमसूत attributed to योगेश्वर in सदुक्तिकर्णामृत. P. 66. पुरा पाण्डुप्रायं Vide वामनालङ्कार III. 2-2. P.'67. कान्ते (अमरु 101); धन्यास्तु attributed to विज्जका; ततोऽरुण attributed to वाल्मीकि; समं कुसुम०

NOTES. 127

ततः कुमुदनाथेन गर्भिणीगण्डपाण्डना। उदयाद्रिशिरःसीम्रि निहितं पदमिन्दुना ॥द्रोणपर्व। P. 70. इत्युद्रते found in दशरूपावलोक II; दीपयन्नथ (किरात. IX. 23.) P. 71. अव्यादजेन्द्रवदन: no. 80 of सुभाषितावली attributed to गणपति whom Rajas'sekhara praises as under :- अथो गणपति वन्दे महामोदविधायिनम्। विद्याधरगणैर्यस्य पूज्यते कण्ठगर्जितम्॥ This is attributed by some to विद्यापति. रविसङ्गान्त० in ध्वन्यालोक II; attributed to Valmiki. अन्यथात्वमिवारच्छति. आच्छति from आऋ; ये सीमन्तित० (बालभारत. I. 2). P. 72. दिश्याड्ूर्जटिकूट० found in सरखतीकण्ठाभरण. कपाले मार्जार: attributed to भास; अङ्गणे, सैकते शशिमरीचिलेपने (जानकी- हरण. 8-85). P. 73. कुरबक कुचाघातकीडारसेन attributed to रत्नाकर (सुभाषितमुक्तावलि no 2564); संविधातुमभिषेकमुदासे (किरात. IX. 32). P. 74. रजनिपुरन्ध्रि (वामनालङ्कार IV. 3-32); वियति विसर्पतीव quoted in काव्यानुशासन of हेमचंद्र. There we find जरठशरकाण्ड विपाण्डुषु and हसतीव. P. 76. अविरलमिव (मालतीमाधव. III); जयन्ति बाणासुर (०कादम्बरी 2. ) P. 77. Read चन्द्रेण भाति रमणी रमणीय०; ताम्बूलवल्ली० (रघु० VI-64). P. 78. शब्दार्थशासनविदः कति नो कवन्ते of. ध्वन्यालोक I-7. P. 79. The Chapters XIV to XVIII are borrowed in. काव्यानु- शासनविवेक; दीर्घीकुर्वन् (मेघदूत 1-30). मृदुभिरनिलवारैः, चार would be better; read व्यक्तदत्ताङ्कपालीम्; For कुडुङ्गेश्वर in Ujjaini, see प्रबन्धचिन्तामणि-सिद्धसेनप्रबन्ध; स्वर्णस्फीति०, स्फाति यद्यपि is the correct grammatical form. P. 80. यदयपि चन्दनविटपी also in शार्ङ्धरपद्धति तनुलना (विद्धशालभजिका. III. 6); यन्त्रद्रावित ० Ibid III. 14; Mss. of काव्यानुशासनविवेक read शह्द्रावित० P. 81. उत्सेच्या. उत्सेक्या is the correct grammatical form. न्यस्ताक्षरा (कुमार I.); In शेतां हरि: read विवदामहे instead of विविदामहे, and दूर-दूरस-पयाः for दूर दूर सपयास्तृषितस्य. P. 82. मण्डलीकृत्य attributed to दण्डि. P.83.1.13. Mss. of काव्यानुशासनविवेक read प्रतिदिशमिव; उत्खातनिर्मल० seems to be from हयीववध of मेण्ठ,

128 NOTES.

P. 84. दयोतितान्तःसभैः (माघ II. 7.) पुष्पं प्रवालोपहितं (कुमार. I. 44.); Read उभयतटचलाबद्धवानीरहाराम्. P. 85. लेखया (किरात IX. 22); कैलासगौरं (रघु II. 25); अथ पथि (रघु IX. 93). P. 86. तामुत्तीर्य (मेघदूत 1-47 ); अङ्काधिरोपित० (माघ II. 53). मा भैः in वामनीयालक्कार 3-2-7. P.87. After the verse वन्धा, Mss. of काव्यानुशासनविवेक add- यथा च- यदिन्दोरन्वेति व्यसनमुदयं वा निधिरपा- मुपाधिस्तत्रायं जयति जनिकर्तुः प्रकृतिता। अयं क: सम्बन्धो यदनुहरते तस्य कुमुदः विशुद्धाः शुद्धानां ध्रुवमनभिसन्धिप्रणयिनः ॥ Read बहुकालजन्मनोऽपि शिवचन्द्रमसो बालत्वम्; Mss. of काव्यानुशासन read कामस्य मूर्तत्वममूर्त्तत्वं च यथा. Separate मनो and भेदं; शब्दप्रभृतय: seems better reading अयं स found in प्रबन्धचिन्तामणि; धनुर्माला attributed to घण्टक in सुभाषितावली. P. 88. यस्याघोधः attributed to राजशेखर in कवीन्द्रवचनसमुच्चय and in सदुक्तिकर्णामृत and to चन्द्रक in सूक्तिमुक्त्तावली. येन ध्वस्तमनोभवेन attributed to भारवि; for the meaning see ध्वन्यालोक; Read सोढाविषह्यवृषवाहनयोगलीलापर्यड्कबन्धनविधेस्तव; quoted in सरस्वतीकण्ठाभरण II. जयन्ति बाणासुर० कादम्बरी 2. P. 89. अस्ति दैत्यो. first verse of ह्यग्रीववध of भर्तृमेण्ठ; दानवाधिपते and महासुरसमाजेऽस्मिन seem to be from the same work. One more verse विनिर्गतं मानद० is quoted in काव्यप्रकाश. कविसमय of वामन is different from that of राजशेखर. The following quotations will explain the कविसमय and show how far the later writers of कविशिक्षा were indebted to राजशेखर for this. कवीनां समयस्रेधा निबन्धोप्यसतस्सतः। अनिबन्धस्सजात्यादेर्नियमेन समासतः ॥ असतोऽपि निबन्धो यथा- गिरौ रत्नादि हंसादि स्तोकपद्माकरादिषु। नीरेभादं खगज्ञायां जलजाद्यं नदीष्वपि ।। तमसः सूचिभेद्यत्वं मुष्टिप्राह्यत्वमुच्यते। अञ्जलिग्राह्यता चन्द्रत्विषः कुम्भोपवाह्यता।। प्रतापे रक्ततोष्णत्वे कीर्त्तो हंसादिशुभ्रता। कृष्णत्वमपकीर्त्यादौ रक्तत्वं कोपरागयोः ॥

NOTES. 1/2:9

चतुष्टत्वं समुद्रस्य वियोग: कोकयोर्निशि। चकोराणां सुराणां च ज्योत्स्नावासो निगद्यते।। रमायाः पद्मवासित्वं राज्ञो वक्षसि च स्थितिः । समुद्रमथनं तत्र सुरेन्द्रश्रीसमुद्भवः । सतोऽप्यनिबन्धो यथा- चन्दने फलपुष्पे च सुरभौ मालतीसुमम्। शुके पक्षे तमोऽशुके ज्योत्स्न्ाफलमशोकके॥ रक्तिमा कामिदन्तेषु हरितत्वं च कुन्दके। दिवा निशोत्पलाब्जानां विकासित्वं न वर्ण्यताम्॥ नियमेन निबन्धो यथा- सामान्येन तु धावल्यं पत्रपुष्पाम्बुवाससाम्। चन्दनं मलयेष्वेव मधावेव पिकध्वनिम् ॥ अम्बुदाम्बुधिकाकाहिकेशभृङ्गेषु कृष्णताम्। बिम्बबन्धूकनीरेषु सूर्यबिम्बे च रक्तताम् ॥ रवं नाट्यं मयूराणां वर्षीख्वेव विवर्णयेत्। नियमस्य विशेषोऽन्यः कश्चिदत्र प्रकाश्यते॥ शुभ्रमिन्द्रद्विपं ब्रूयात्रीणि सप्त चतुर्दश। भुवनानि चतस्रोऽष्टौ दश वा ककुभो मताः॥ जिनसेन अलङ्कारचिन्तामणि-pp. 7 & 8. असतोऽपि निबन्धेनानिबन्धेन सतोऽपि च। नियमेन च जात्यादेः कवीनां समयस्त्रिधा॥

असतोऽपि निबन्धो यथा- रत्नादि यत्र तत्राद्रौ हंसाद्यल्पजलाशये। जलेभादं नभोनद्यामम्भोजादं नदीष्वपि। तिमिरस्य तथा मुष्टिग्राह्यं सूचीविभेद्यताम्। अञ्जलिग्राह्यताकुम्भोपवाह्यत्वे विधुत्विषः । शुकत्वं कीर्त्तिहासादौ कार्ष्ण्य दुष्कीर्त्यघादिषु। प्रतापे रक्ततोष्णत्वे रक्तत्वं क्रोधरागयोः ॥ विभावर्या भिन्नतटाश्रयणं चक्रवाकयोः । ज्योत्स्नापानं चकोराणां वर्णयेदसदप्यदः ॥ चतुर्भि: कलापकम्।

सतोऽप्यनिबन्धो यथा- वसन्ते मालतीपुष्पं फलं पुष्पं च चन्दने। अशोके च फलं ज्योत्स्ाध्वान्ते कृष्णान्यपक्षयोः ॥ कामिदन्तेषु कुन्दानां कुआलेषु च रक्तताम् । प्रियङ्गपुष्पे पीतत्वं सरोजमुकुलादिषु ॥ हरितत्वं दिवा नीलोत्पलानां स्मेरता दिवा। शेफालिकासुमे भ्रंशं वर्णयेन्न सदप्यदः ॥ त्रिमिर्थिशेषकम्। १७

130 NOTES.

नियमो यथा- मुक्तास्ताम्रपर्ण्यामेवाब्धिष्वेव मकरानपि। भूर्जद्रून् हिमवत्येव मलये ह्येव चन्दनम् ॥ सामान्यग्रहणे वारिमुचां कृष्णत्वमेव हि। रक्तत्वमेव रत्नानां पुष्पाणां शौक्कयमेव च।। तथा वसन्त एवान्यभृतानां ध्वनितोद्वम्। वर्षाखेव मयूराणां रुतं नृत्तं च वर्णयेत्। त्रिभिर्विशेषकम् ।

नियमविशेषो यथा- नीलकृष्णयोर्हरितकृष्णयोः श्यामकृष्णयोः । पीतपाटलयोः शुक्गौरयोनीगसपयोः॥ महार्णवसागरयोः क्षीरक्षारसमुद्रयोः। कमलासम्पदोः कामध्वजे मकरमत्स्ययोः ॥ द्वादशानामप्यर्काणां वार्ध्यत्रिहग्जचन्द्रयोः । चन्द्रे शशैणयोर्विष्णुशेषकूर्मादिकस्य च।। नारायणदामोदरमाधवप्रभृतेरपि। दानवासुरदैत्यानामैक्यमेवाभिसम्मतम्॥ चतुर्भि: कलापकम् । दानवास्तु विप्रचित्तिः शम्बरो नमुचिस्तथा । पुलोमादयोऽथ दैत्या हिरण्याख्यो विरोचनः ॥ बाणो हिरण्यकशिपुर्बलिप्रह्लादकादयः । अथासुरा वृषपर्वबलवृत्रादयः स्मृताः ॥ स्त्रीणामक्ष्णः कटाक्षाणां शुकता कृष्णताथवा। कृष्णताप्यथवा शुकश्यामता शुक्ककृष्णता ॥ बहुकालजन्मनोऽपि शिवचन्द्रस्य बालता। मनोभवस्य मूर्त्तत्वममूर्तत्वं च वर्ण्यंते। देवदेवीस्थितिं विद्यान्नायिकानायकक्रमम्। स्वभावान् सर्वजीवानां व्यवस्था देशकालयोः ॥ अमर-काव्यकल्पलतावृत्ति-द्वितीयप्रतान pp. 30-31. असतोऽपि निबन्धेन निबन्धेन सतोऽपि वा। नियमेन च जात्यादेः कवीनां समयस्त्िधा। असतोऽपि निबन्धो यथा- रत्नानि यत्र तत्रादौ हंसाद्यल्पजलाशये। जलेभादं नभोनद्यामम्भोजाद्यं नदीष्वपि। तिमिरस्य तथा मुष्टिग्राह्यत्वं सूचिभेद्यता। अअ्जलिग्राह्यता कुम्भोपवाह्यत्वं शशित्विषः । शुककतवं कीर्त्तिहासादौ कार्ष्ण्य चाकीर्तिपापयोः । प्रतापे रक्ततोष्णत्वे रक्तत्वं क्र्ोधरागयोः।

NOTES. 131

विभावर्या भिन्नतटाश्रयणं चक्रवाकयोः। ज्योत्स्नापानं चकोराणां चतुष्कत्वं पयोनिधे: ॥ सतोप्यनिबन्धो यथा- वसन्ते मालतीपुष्पं फलपुष्पे च चन्दने। अशोके च फलं ज्योत्स्नाध्वान्ते कृष्णान्यपक्षयोः ॥ कामिदन्तेषु कुन्दानां मुकुलेषु च रक्तता। हरितत्वं दिवा नीलोत्पलानाश्च विकासिता ॥ वर्णयेन्न सदप्येतन्नियमोऽथ प्रकाश्यते। नियमो यथा- भूर्जत्वग्घिमवत्येव मलये ह्वेव चन्दनम् ॥। सामान्यग्रहणे शौक्यं छत्राम्भःपुष्पवाससाम्। कृष्णत्वं केशकाकाहिपयोनिधिपयोमुचाम् ॥ रक्तत्वं रत्नबन्धूकबिम्बाम्भोजविवखताम्। तथा वसन्त एवान्यपुष्टानां कलकूजितम् । वर्षांखव मयूराणां रुतं नृत्यं च वर्णयेत्। नियमस्य विशेषोऽथ पुनः कश्चित् प्रकाश्यते॥ नियमविशेषो यथा- कमलासम्पदोः कृष्णहरितोर्नागसर्पयोः । पीतलोहितयोः स्वर्णपरागागनिशिखादिषु ॥ चन्द्रे शशैणयोः कामध्वजे मकरमत्स्ययोः । दानवासुरदैत्यानामैक्यमेवाभिसम्मतम्। बहुकालजन्मनोऽपि शिवचन्द्रस्य बालता। मानवा मौलितो वर्ण्या देवाश्चरणतः पुनः ॥ देवेश्वर-कविकल्पलता pp. 40, 41 and 42. P.90. रुणद्धि (भामह. 1-7); There the reading is चास्य. त्वमेव quoted as an example of वर्णश्लेष in सरखतीकण्ठाभरण. संस्तम्भिनी description of the palace of King Harsha, the patron of Bana. निरवधि in वामन 4-3-32; the general reading is स्थितमनिवर्त्तित. P.91. 1. 7. Mss. of काव्यानुशासनविवेक read पर्याप्तं मे न दातुं instead of चक्रे पुेन दातुं; 1. 22. Mss. of विवेक read अगस्त्यचुलकोत्क्षिप्त०. P.92. 1. 1. For देवेनाम्बुजजन्मना Mss. of विवेक read ब्रह्मणा पुण्यकर्मणा; 1.13. चक्रवर्त्तिक्षेत्र of. देशः पृथिवी तस्यां हिमवत्समुद्रान्तरमुदीचीनं योजनसहस्रपरिमाण- मतिर्यक्चक्रवर्तिक्षेत्रम्। ( Kautilya's Arthas'āstra, p. 338 ). Pp. 93-94. Viveka and Vagbhata read मुद्गरक, माहिष्मक, वेह्लर; Viveka reads भमरवीवेणीकृष्णवेणी० and वनायुजकम्बोज० Vagbhata reads उपलावती, while Viveka has पलावती. Vagbhata reads ह्ययवन, करकण्ठकुहक. Viveka and Vagbhata have तुवार and हरहूर and add जालन्धर after हिमालय. हारहूर is the correct reading as हारहौर is mentioned by वराइमिहिर.

132 NOTES.

With the five divisions of our author ef. "The five Divisions of India, or the "Five Indies," as they are usually called by the Chinese, are as follows :- I. Northern India comprised the Panjab proper, including Kashmir and the adjoining hill states, with the whole of eastern Afghanistan beyond the Indus, and the present Cis-Satlej States to the west of the Saraswati river. II. Western India comprised Sindh and Western Rajpu- tana, with Kachh and Gujarat, and a portion of the adjoining coast on the lower course of the Narbada river. III. Central India comprised the whole of the Gangetic provinces from Thanesar to the head of the Delta, and from the Himalaya mountains to the banks of the Narbada. IV. Eastern India comprised Assam and Bengal proper, including the whole of the Delta of the Ganges, together with Sambhalpur, Orissa, and Ganjam. V. Southern India comprised the whole of the peninsula from Nasik on the west and Ganjam on the east, to Cape Kumari ( Comorin ) on the south, including the modern districts of Berar and Telingana, Maharashtra and the Konkan, with the separate states of Haidrabad, Mysore, and Travancore, or very nearly the whole of the peninsula to the south of the Narbada and Mahanadi rivers". Cunningham's "The Ancient Geography of India" pp. 11-12. For the various countries ef.

भारतवर्षे मध्यात् प्रागादिविभाजिता देशाः ॥१॥

मरुवत्सघोषयामुनसारस्वतमत्स्यमाध्यमिकाः ।२॥ माथुरकोपज्योतिषधर्मारण्यानि शूरसेनाश्र। गौरग्रीवो द्देहिकपाण्डुगुडाश्वत्थपाश्चालाः ।। ३।। साकेतकङ्गकुरुकालकोटिकुकुराश्च पारियात्रनगः । औदुम्बरकापिष्ठलगजाह्वयाश्चेति मध्यमिदम् ॥४॥

व्याघ्रमुखसुह्मकर्वटचान्द्रपुराः शूर्पकर्णाश्च ॥ ५॥ खसमगधशिबिरगिरिमिथिलसमतटोड्राश्ववदनदन्तुरकाः। प्राग्ज्योविषलौहित्यक्षीरोदसमुद्रपुरुषादाः ॥६॥

NOTES. 133

एकपदतामलिप्तककोशलका वर्धमानाश् ॥ ७॥ आमनेय्यां दिशि कोशलकलिङ्गवङ्गोपवङ्गजठराङ्गाः।

वृषनालिकेरचर्मद्वीपा विन्ध्यान्तवासिनस्त्रिपुरी। शमश्रुधरहेमकूड्यव्यालग्रीवा महाग्रीवाः ॥ ९ ॥ कि ष्किन्धकण्ठकस्थलनिषादराष्ट्राणि पुरिकदाशार्णाः। सह नम्नपर्णशबरैराश्लेषादे त्रिके देशाः ॥ १० ॥ अथ दक्षिणेन लङ्का कालाजिनसौरिकीर्णतालिकटाः । गिरिनगरमलयदर्दुरमहेन्द्रमालिन्दभरुकच्छाः ॥ ११॥

आकरवेणावर्त्तकदशपुरगोनर्दकेरलकाः ॥ १२ ॥ कर्णाटमहाटविचित्र कूटनासिक्यकोलगिरिचोलाः । कौश्चद्वीपजठाधरकावेर्यो ऋश्यमूकश्र ॥ १३ ॥

तुम्बवनकार्मणेयकयाम्योदधितापसाश्रमा ऋषिकाः । काञ्चीमरुचीपट्टनचेर्यार्यकसिंहला ऋषभाः ॥ १५ ॥ बलदेवपट्टनं दण्डकावनतिमिङ्गिलाशना भद्राः । कच्छोऽथ कुअ्जरदरी सताम्रपर्णीति विज्ञेयाः ॥ १६ ॥ नैर्ऋरत्यां दिशि देशाः पह्मवकाम्बोजसिन्धुसौवीराः । वडवामुखारवाम्बष्टकपिलनारीमुखानर्त्ताः ।।१७॥ फेणगिरियवनमाकरकर्णप्रावेयपारशबशूदाः। बर्बर किरातखण्डकव्यादाभीरचञ्चूकाः ॥ १८ ॥ हेमगिरिसिन्धुकालकरैवतकसुराष्ट्रबादरद्रविडाः। सात्याद्े भत्रितये ज्ञेयश्च महार्णवोऽत्रैव ॥ १९ ॥ अपरस्यां मणिमान् मेघवान्वनौघः क्षुरार्पणोऽस्तगिरिः । अपरान्तकशान्तिकहैहयप्रशस्ताद्रिवोक्काणाः॥ २०॥ पश्चनदरमठपारततारक्षितिजृङ्गवैश्यकनकशकाः । निर्मर्यादा म्लेच्छा ये पश्चिमदिक्स्थितास्ते च॥। २१ ॥ दिशि पश्चिमोत्तरस्यां माण्डव्यतुखारतालहलमद्राः । अश्मककुलूतलहडस्त्रीराज्यनृसिंहवनखस्थाः॥ २२॥ वेणुमती फल्गुलुका गुरुहा मरुकुच्चचर्मरङ्गाख्याः।

उत्तरतः कैलासो हिमवान्वसुमान् गिरिर्धनुष्मांक्ष। कौच्चो मेरुः कुरवस्तथोत्तराः क्षुद्रमीनाश ॥ २४॥ कैकयवसातियामुनभोगप्रस्थार्जुनायनामीधाः। आदर्शान्तर्द्वीपित्रिगर्ततुरगाननाश्वमुखाः ॥२५॥

134 NOTES.

केशधरचिपिटनासिकदासेरकवाटधानशरधानाः। तक्षशिलपुष्कलावतकैलावतकण्ठधानाश्च ॥ २६॥ अम्बरमद्रकमालवपौरवकच्छारदण्डपिङ्ग लकाः । माणहलहूणकोहलशी तकमाण्डव्यभूतपुराः॥२७॥ गान्धारयशोवति हेमतालराजन्यखचरगव्याक्र। यौघेयदासमेयाः श्यामाकाः क्षेमधूर्ताश्च ॥२८॥ ऐशान्यां मेरुकनष्टराज्यपशुपालकीरकाश्मीराः। अभिसारदरदतङ्गणकुलूतसैरिन्धवनराष्ट्राः ॥२९॥ ब्रह्मपुरदार्वडामरवनराज्यकिरातचीनकौणिन्दाः। भल्लापलोलजटासुरकुनटखसघोषकुचिकाख्याः॥३०॥ एकचरणानुविद्धाः सुवर्णभूर्वसुधनं दिविष्ाश्। पौरवचीरनिवसनत्रिनेत्रमुज्जाद्रिगन्धर्वाः ॥ ३१॥ वर्गैरामेयायैः क्रूरग्रहपीडितैः क्रमेण नृपाः । पाश्चालो मागधिक: कालिङ्श्च क्षयं यान्ति ॥ ३२ ॥ आवन्तोऽथानर्त्तो मृत्युं चायाति सिन्धुसौवीरः। राजा च हारहौरो मद्रेशोऽन्यश्च कीणिन्दः ॥ ३३ ॥ बृहत्संहिता Chapt. XIV.

शकयवनमगधशबरप्राग्ज्योतिषचीनकाम्बोजाः ॥१H मेकलकिरातविटका वहिरन्तः शैलजाः पुलिन्दाश्च। द्रविडानां प्रागर्द्ध दक्षिणकूलं च यमुनायाः ॥२॥ चम्पोदुम्बरकौ शाम्बिचेदिविन्ध्याटवीकलिद्गाश्च। पुण्डा गोलाङ्डूलश्रीपर्वतवर्धमानाश्च ॥ ३ ॥ इक्षुमतीत्यथ तस्करपारतकान्तारगोपबीजानाम्। तुषधान्यकटुकतरुकनकदहनविषसमरशूराणाम्॥४॥ गिरिसलिलदुर्गकोशलभरुकच्छसमुद्ररोमकतुखाराः। वनवासितङ्णहलस्त्रीराज्यमहार्णवद्वीपाः ॥ ६॥ शोणस्य नर्मदाया भीमरथायाश्च पश्चिमार्द्धस्थाः । निर्विन्ध्या वेत्रवती सिप्रा गोदावरी वेणा ॥ ९ ॥ मन्दाकिनी पयोष्णी महानदी सिन्धुमालतीपाराः।

द्रविडविदेहान्ध्राश्मकभासापुरकौङ्कणाः समन्तिरिषिकाः । कुन्तलकेरलदण्डककान्तिपुरम्लेच्छसङ्करजाः ॥११॥ नासिक्यभोगवर्धनविराटविन्ध्याद्रिपार्वगा देशाः । ये च पिबन्ति सुतोयां तापीं ये चापि गोमतीसलिलम् ॥ १२॥ लौहित्यः सिन्धुनद: सरयूर्गम्भीरिका रथाह्वा च। गङ्गाकौशिक्याद्याः सरितो वैदेहकाम्बोजा: ॥ १६॥

NÓTES. 135

मथुरायाः पूर्वार्ध हिमवद्गोमन्तचित्रकूटस्थाः । सौराष्ट्रसेतुजलमार्गपण्यबिलपर्वताश्रयिणः ॥। १७ ।। चरपुरुषकुहकजीवकशिशुक विशठसूचका भिचाररताः । दूतनपुंसकहास्यज्ञभूततन्त्रेन्द्रजालज्ञाः ॥ १९॥ सिन्धुनदपूर्वभागो मथुरापश्चार्धभरतसौवीराः। सुघ्नोदीच्यविपाशासरिच्छत द्रूरमठसाल्वाः॥ २१॥ त्रैगर्तपौरवाम्बष्ठपारता वाटधानयौधेयाः।

तक्षशिलमार्तिकावतबहुगिरिगान्धारपुष्कलावतकाः । प्रस्थलमालवकैकयदाशार्णोशीनराः शिबयः ॥ २६॥ ये च पिबन्ति वितस्तामिरावतीं चन्द्रभागसरितं च । रथरजताकरकुञ्जरतुरगमहामात्रधनयुक्ताः॥२७॥ आनर्तार्बुदपुष्करसौराष्ट्राभीरशद्रेवतकाः । नष्टा यस्मिन्देशे सरस्वती पश्चिमो देशः ॥ ३१॥ कुरुभूमिजाः प्रभासं विदिशावेदस्मतीमहीतटजाः । खलमलिननीचतैलिकविहीनसत्वोपहतपुंस्त्वाः ।। ३२।।

प्रत्यन्तधनिमहेच्छव्यवसायपराक्र्कमोपेताः ॥ ३८ ॥ बृहत्संहिता-Chap, XVI.

ef. also the quotations from qK in Bhattotpala's commentary ud loc.

ef. also महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमान् ऋक्षपर्वतः । विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तान्र कुलपर्वताः ॥ भारतस्यास्य वर्षस्य नव भेदान्निशामय। इन्द्रद्वीप: कशोरुमान् ताम्रपर्णों गभस्तिमान्॥ नागद्वीपस्तथा सौम्यो गन्धर्वस्त्वथ वारुणः । अयं तु नवमस्तेषां द्वीपः सागरसंवृतः ॥ योजनानां सहसरं तु द्वीपोऽयं दक्षिणोत्तरात्। पूर्वे किराता यस्यान्ते पश्चिमे यवना: स्थिताः ॥ ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या मध्ये शुद्धाश्च भागशः । इज्यायुधवणिज्याद्यैर्वर्तयन्तो व्यवस्थिताः ॥। शतद्रूचन्द्रभागाद्या हिमवत्पादनिर्गताः । वेदस्मतिमुखाद्याक्ष पारियात्रोद्धवा मुने।। नर्मदासुरसाद्याश्च नद्यो विन्ध्याद्रिनिर्गताः। तापीपयोष्णीनिर्विन्ध्याप्रमुखा ऋक्षसम्भवाः । गोदावरीभीमरथीकृष्णवेण्यादिकास्तथा। सह्यपादोङ्भवा नद्यः स्मृताः पापभयापहाः ॥

136 NOTES.

कृतमालाताम्रपर्णीप्रमुखा नलयोद्भ्वाः । त्रिसामाचर्षिकुल्याद्या महेन्द्रप्रभवाः स्मृताः ॥ ऋषिकुल्याकुमाराद्याः शुक्तिमत्पादसम्भवाः । आसां नदुपनदयश् सन्त्यन्याश्र सहस्रशाः। ताख्विमे कुरुपाश्चाला मध्यदेशादयो जनाः । पूर्वदेशादिका श्वैव कामरूपनिवासिन: । पुण्ड्ा: कलिङ्गा मगधा दाक्षिणात्याश्च सर्वशः। तथापरान्ताः सौराष्ट्राः शूराभीरास्तथार्बुदाः॥ कारूषा मालवाश्चैव पारियात्रनिवासिनः । सौवीरा: सैन्धवा हूणाः शाल्वाः शाकलवासिनः ॥ मद्रारामास्तथाम्बष्ठाः पारसीकादयस्तथा। आसां पिवन्ति सलिलं वसन्ति सरितां सदा। समीपतो महाभागा हृष्टपुष्टजनाकुलाः ॥ विष्णुपुराण II. 3 Vinayachandra enumerates 84 countries in his काव्यशिक्षा.

also हीरूयाणीत्यादि षदकम्। पत्तनादि द्वादशकम् । मातरादिश्वतुर्विशतिः । वडू इत्यादि षद्त्रिंशत्। भालिज्जादि चत्वारिंशत्। हर्षपुरादि द्विपश्चाशत्। श्रीनारप्रभृति षट्पश्चाशत्। जम्बूसरप्र- भृति षष्टिः। पडवाणप्रभृति षट्सप्ततिः । दर्भावतीप्रभृति चतुरशीतिः । पेटलापद्रप्रभृति चतुरुत्तरशतम्। षदिरालुकाप्रभृति दशोत्तरं शतम्। भोगपुरप्रभृति षोडशोत्तरशतम्। धवलक्ककप्रभृति पश्चशतानि। माहडवासाद्यमर्धाष्टमशतम्। कौक्कणप्रभृति चतुर्दशाधिकानि चतुर्दशशतानि। चन्द्रावतीप्रभृति अष्टादशशतानि। द्वाविंशतिशतानि महीतटम्। नवसहस्त्राणि सुराष्ट्राः । एकविंशतिः सहस्राणि लाट- देशः । सप्ततिसहस्राणि गुर्जरो देशः पारतश्च। अहूडलक्षाणि ब्राह्मणपाटकम्। नवलक्षाणि डाहलाः । अष्टादशलक्षाणि द्विनवत्यधिकानि मालवो देशः । षडडिंशल्लक्षाणि कन्यकुब्जः । अनन्तरमुत्तरापथं दक्षिणापर्थं चेति।

Hemachandra in his अभिधानचिन्तामणि explains the names of countries as follows :-

प्राग्ज्योतिषा: कामरूपा मालवाः स्युरवन्तयः । त्रैपुरास्तु डाहला: स्युश्वैद्यास्ते चेदयश्च ते। वङ्गास्तु हरिकेलीया अङ्गाश्चम्पोपलक्षिताः। साल्वास्तु कारकुक्षीया मरवस्तु दशेरकाः ॥

NOTES. 137

जालन्धरास्त्रिगर्ताः स्युः तायिकास्तर्जिकाभिधा:। कश्मीरास्तु माधुमता: सारखता विक्णिकाः ॥ वाहीकाष्टक्कनामान: वाल्हीका वाल्हिकाह्वयाः। तुरुष्कास्तु साखयः स्युः कारूषास्तु बृहद्धहाः ॥ लम्पाकास्तु मुरुण्डा: स्युः सौवीरास्तु कुमालकाः । प्रत्यग्रथास्त्वहिच्छत्राः कीकटा मगधाह्याः ॥ ओण्डाः केरलपर्यायाः कुन्तला उपहालकाः । अभिधानचिन्तामणि. 4.22-27.

Jayamangala in his commentary on the वात्स्यायनकामसूत्र locates the various countries as under :-

वङ्गा लौहित्यात् पूर्वेण। अङ्गा महानद्या: पूर्वेण। कलिङ्गा गौडविषयाद्दक्षिणेन। वाह्लीकदेश्या उत्तरापथिकाः । आवन्तिका उज्जयिनीदेशभवाः । ता एवापरमालव्यः । पश्चिमसमुद्रसमीपे- उपरान्तदेशः । अपरमालवपश्चिमेन लाटविषयः । नर्मदाया दक्षिणेन देशो दक्षिणापथः। तत्र कर्णाट- विषयात् पूर्वेणान्ध्रविषयः। नर्मदाकर्णाटविषययोर्मध्ये महाराष्ट्रविषयः। कर्णाटविषयाद्दक्षिणेन द्रवि- डविषयः । कोङ्कणविषयात् पूर्वेण वनवासविषयः ।

For the description of the countries lying on the way from Ceylon to Ayodhya, see his own बालरामायण (X, 26-96).

For the modern equivalents of these places, see Cunningham's 'The Ancient Geography of India', "The Geographical Dictionary of Ancient and Mediœval India" by N. L. Dey, and "The Original Inhabitants of India" by G. Oppert.

For products of. स्थलपथेपि हैमवतो दक्षिणापथाच्छ्ेयानू, हस्त्यश्वगन्धदन्ता- जिनरूप्यसुवर्णपण्यास्सारवत्तराः इत्याचार्याः । न इति कौटिल्यः। कम्बलाजिनाश्वपण्यवर्जाः शङ्कवज्रमणिमुक्तासुवर्णपण्याश्च प्रभूततरा दक्षिणापथे। कौटिलीय अर्थशास् p. 298,

P. 95. एकं ज्योतिर्दशौ. सूर्यशतक 13.

1. 10. Mss. of विवेक read दशदिक्कूटपर्यन्त. द्वित्ैः (विद्धशाल. I. 11).
2. 14. Viveka reads द्विधा च दिव्यव्यवहार :.

1.21 & 22. For यियासु: and जिहासुः, Mss. of विवेक read यियासन् and जिहासन्. 1. 23. पश्य पश्चिमदिगन्तलम्बिना (कुमार. VIII. 34).

P. 96. अस्त्युत्तरस्यां (कुमार I. 1.) यादांसि (बालरामायण 7-47). 1.14. Read उत्तरादावप्युत्तरदिगभिधानं. तत्रागारं (मेघदूत II. 12.) .. १८

138 NOTES.

P.97.1.9. पुष्पैः (विद्धशालभज्निका 1-25); 1.25. कपोले जानक्याः (हनुमन्नाटक. III. 50). In B and the two Mss. of विवेक and elsewhere the reading is स्मरस्मेर: स्फारोड्डमरपुलकं वक्त्रकमलम्. The reading of the text is that of A. P. 98. काष्ठा etc. cf. with this the divisions of time in कौटिलीय अर्थशास्त्र p. 108. Read समेते. 1. 20. Viveka reads वर्धमानसोमशुक्किमा and वर्धमानसोमकृष्णिमा.

P.99.1.1. of. मधुंश्च माधवश्च शुकश्च शुचिंश्च नर्भश्र नभर्स्यश्षेषश्रोजश्र सहश्व सहस्यश् तपश्च तपुस्यश्रोपयामग्रृहीतोऽसि। तैत्तिरीयसंहिता 1-4-14-1. पौरस्त्यस्तोयदर्त्तोः. सूर्यशतक 55. There the reading is पावनः; l. 24. लम्पाकीनां (बालरामायण 5-35). P. 101. I. 1. Mss. B and C of Viveka read किल कामिनीभि: 1. 21. चन्द्रिकाम्बुनीलावभासं may be taken as one phrase. l. 22 विवेक reads सुरेभवीथी दिवि सावतारा.

P.102. तीक्ष्णं attributed to भास; चित्तमन्तः instead of धर्मचिन्ता, and पङ्क: instead of पङ्गम् are the different readings.

Read मीनानुसारिबकदत्तकरालफाला :; द्वित्नि attributed to कालिदास in सुभाषितमुक्तावली. P. 103. वराहवध्राणि नवौदनानि may mean rice cooked with the flesh of a boar.

P.104. अभिनववधू० attributed to मालवरुद्र in औचित्यविचारचर्चा and to भास in सुभाषितहारावली; found also in सरस्वतीकण्ठाभरण. The first pada is found in वामनालङ्कार too.

P. 106. 1. 23. Read सक्तुधाने.

P. 108. च्युतसुमनसः attributed to मालवकुवलय in औचित्यविचारचर्चा; quoted in वामनालङ्कार III 2-5. There the second pada is 'मलयमरुतः सर्पन्तीमे वियुक्त्तवृतिच्छिदः'. The vritti runs as ऋतुसन्धिप्रतिपादनपरेऽत्र द्वितीयपादे प्रक्रमभेदः। एवं द्वितीयपाद: पठितव्यः 'मनसि च गिरं बध्नन्तीमे किरन्ति न कोकिलाः'। P. 109. साम्यं. of. विद्धशालभजिका 1-25. खं वसते quoted in सरखती- कण्ठाभरण II.

P. 110. धुनान: quoted in सदुक्तिकर्णामृत (I. 457). 1. 7. द्वादश मासः of. पश्चपादं, पश्चर्तवः ...... हेमन्तशिशिरावेकीकृत्येयं कल्पना। शङरभाष्य on प्रश्नोपनिषद I-11.

NOTES. 139

P.111. कर्णे स्मेरं (बालरामायण 5-26). P. 112. राजशेखर. The following verse in सरसवतीकण्ठाभरण contain- ing the name of राजशेखर seems to have been taken from his हरविलास. अष्टपत्रमेव कविनामाक्कं यथा- "रातावद्याधिराज्या विसरररसविद्दयाजवाक् क्ष्मापकारा राका पक्ष्माभशेषा नयनननयनखा खया स्तव्यमारा। रामा व्यस्तस्थिरत्वात्तुहिनननहितु: श्रीः करक्षारधारा राधा रक्षास्तु मह्यं शिवमममवशिव्यालविद्यावतारा ।" निर्विष्टाष्टदलन्यासमिदं पादार्द्धभक्तिभिः । अस्पृष्टकर्णिकं कोणैः कविनामाङ्कम्बुजम् ॥ तत्राङ्को राजशेखरकमलः । सरस्वतीकण्ठाभरणे-द्वितीये परिच्छेदे.

Table showing the portions borrowed from the

Kāvyamīmānsâ.

Subject. हेमचन्द्रकाव्यानुशासन- वाग्भटकाव्यानुशासन काव्यमीमांसा. विचेक. and वृत्ति.

व्युत्पत्तिः (काव्यार्थ-अध्याय I p.51.28- अध्याय I pp. 5-6 अध्याय VIII pp. योनय:) p. 6. 1. 30 & p.7 35-41 ls. 16-17

प्रकृतिः (अर्थव्याप्तिः) अध्याय III pp.122 अध्याय V pp. 60- अध्याय IX pp. & 123 61 42-44

उपजीवन-शिक्षा अध्याय I. pp.8-10 अध्याय I pp.12- अध्याय XI & (हरणम् ) 13 XIII pp. 56- 64

कविसमयः अध्याय I pp. 11-16 अध्याय I pp. 7-12 अध्याय XIV, XV, XVI pp. 78-89

देश: अध्याय III pp.126- अध्याय I pp. 3-4 अध्याय XVII 130 pp. 89-98

काल: अष्याय III pp. अध्याय V pp. 65- अध्याय XVIII 130-135 67 pp. 98-112

Vagbhata has not borrowed wholesale from Hemachandra, but in some places has substituted his own and other verses and has summarised in prose the chapter on कालविभाग. The portions which seem to have been borrowed by the author of the सरखतीकण्ठाभरण from this work are referred to in the Notes.

Index of Verses occurring in the Kavyamimansa.

पृष्ठ पृष्ठं

अङ्काघिरोपित० ८६ अव्याद्वजेन्द्र० ७१ अङ्गणे ७२ अव्युत्पत्ति० १६

अट्टहास० ८३ असकल० ६०

अतिक्रान्त० १०९ असूच्यत ११० अतितूर्णमति० ३३ अस्ताद्रि० ६९

अत्रावदात० १०१ अस्ति चित्र० ३९ अन्रोपचार: १०३ अस्ति दैत्यो ८९ अत्रोपवर्ष० ५५ अस्त्युत्तर० ९६ अथ पथि ८५ अहर्निशा० ५३ अथागादेकदा २३ आकम्पित०

अनुसन्धान० ११२ आकाश० ४३

अनेन १२ आगस्त्य० ९१

अन्तव्योजं १११ आगोपालक० ३३

अपङ्किल० १०२ आच्छिद ६४

अपां ४४ आत्मारामा १९

अप्रत्यमिश्षेय० ६५ आर्द्रावले ४३

अभिनवकुश० १११ आननेन्दु० ७०

अभिनववधू० १०४ आप २५

अभिमुखे २४ आपात० ८७

अभियोगे १५ आ मूलतो अमिलाषं ४८ आ मूलयष्टे: ९२

अयं काकु० ३२ आद्रोर्द्र० ८

अयं प्रसूनोद्ुर० १०५ आलिख्य ८२

अयं सः ८७ आवापोद्रणे २०

अयमत्रैव २१ आश्लेषिणः १०३

अरण्ये ५९ आसंसार० ६२

अर्थ: स एव ६३ आसरीदसि्ति ७९

अर्थिजनार्थ० ४७ आस्तीको० ४४

अलस० ४८ आस्थान० ८३

अल्पाक्षर० ५ इति काल० ११२

अविरल० ७६ इति विकसति ४२

अविस्पष्ट० २९ इतिहास० ३६

अवीना दौ ६३ इत्थं कवि: .३२.

142

पृष्ठं- पृष्ठ इत्थक्कारं ४९ ऊरुद्वर्य ६१ इत्थं ते ५९ ऋतु० १११ इत्थं देश० एकं ९५ इत्थं सभा० ५५ एकद्वित्र्यादि· ११२

इत्यनन्तो ५ एकस्य १३ इत्यनन्य० ५४ एकोऽर्थ: ४८ इत्यर्थ० एणा: १०७ ५८ एतत्किं १६ इत्यु क्तवानुक्तिविशेषरम्यं रामा० ५८ एतत्सुन्दरि ८५ इत्युद्गते ७० एतदत् ३५ इत्येष: १० एतां १९, ४५ इदं कविभ्यः ४१ एताः ४५, ८२ इदं भासां ९७ एवं ३८ इदं महाहास० ५१ कथमसौ न ७५ इदं हि ५२ कथमसौ मदनो ७५ इयं न: २ कण्ठ २३ इयं सा २ कपाले ७२ इह ५५ कपोले ९७ इक्षु० ३९ करभा: १०७ उच्चैस्तरां १८ करोति ३३ उच्यतां ३२ कर्कन्धूनां १०३ उत्ेशं ७१ कर्कोट: ४३ उत्खात० ८३ कर्णे १११ उत्पादक: ६२ कर्पूर० १०७ उद्यति नवनीत० ७४ कलि० ३८ उद्यति पश्य ७४ कवित्वं १५ उदरं १८ कवीनां ८२ उदीघ्य० १०४ कवेः १६ उद्दण्डोदर० ८४ कश्चित् १४ उधानानां १०३ कसत्वं १४ उन्मादत्यम्बु० ४१ काञ्या: उपानयन्ती ९६ १०१ कान्ते उपोप ६७ २८ कामं भवन्तु उभौ ८० ४१ कामं विवृणुते उमैकपादा० कारयित्री ३२ ७२ उषरसु ९९ कार्या० १५

ऊरुद्वन्द्वं ५१ ६१ काव्यकाव्याञ्ञ १३

143

पष्ठ पृष्ठं

काध्यमय्यो २७ गूवाकान १०६

काव्येन १५ गेहाजिरेषु १०३ काश्मीरी० ९७ गेहे ११०

काष्ठा ९८ गोत्राप्र० ८०

किं करोति ५७ गौडाद्याः ५१ किं चैते ७८ ग्रीष्मे किमिह ६० ग्रैष्मिक० १०९ किमीहः ३७ घोरघोर० ३८ कियन्मात्रं २४ चकार ७०

कुकविः ४६ चकोर० १००

कुन्दे ११० चक्नं दहतारं ५७

कुमुद ६० चक्रं रथो ९२

कुरबक ७३ चतसृष्वपि ९५

कुर्वत्या ४७ चतुस्समुद्र० ९१

कुर्वद्धिः ४१ चत्वार एते ६५

कुवलय० ६९ चत्वारि ६

कुक्षौ ५९ चन्द्र० ७३

कृत: १६ चन्द्रातू ३५

केदार एव १०२ चरन्ति २४

कोपात् ५६ चलचटुल० १०१

कैलास० ८५ चापं

क्रियता ६५ ६३ चिन्ता०

कोधं ४८ चैत्रे चित्रौ १०६

क्षितिं १०१ चैत्रे मदर्द्धिः १०४

खं वस्ते १०९ च्युत० .१०८

खर्जूर० १०६ जङ्डा० १७

ख्याता २७ जड० १०८

गगन० ७९ जनापवाद० ५१

जम्बू० ९० गत ३१ गद्ये ३४ जयति ६०

गर्भ० १०८ जयत्यमल० २४

गर्भान् १00 जयत्येक० २३

गंभीरत्वं ३३ जयन्ति धवल० ६३

गीत० ५१ जयन्ति नील० ६३

१५ ७६, ८८ गुणादान• जयन्ति बाणासुर०

गुणानुराग २६, ४१, ८३ जल० १०९

२० जानीयातू ५१ गुणाळक्कार०

144

पृष्ठं पृष्ठ ज्योत्स्नां ४० दलत्कुटज० १०१ ज्योत्स्नाजल० ७३ दलयता ज्योत्सापूर० ५६ ४३ दश० ज्योत्स्ार्चि: ९५ ७२ दक्षिणो ९५ त आकाश० ४४ ८९ तं शम्बरासुर० दानवाधिपते ८९ दारिद्यं ५३ ततः पुरस्तात् ३४ दिश्यात् ७२ ततस्तम० ७० दीपयन् ७० ततोऽरुण० ६७ दीर्घांकुर्वन् ७९ तत्तावदेव ५९ दुःखेन्धनैक० तत्र दुमा० ३० ९३ तत्रागारं दूराकृष्ट ५६ ९६ दूरात् ४७ तथागतायां १२ दृष्ट तदेव २५ ४४ दृष्टा तनु० ६६ ८० दृष्ट्रकासन० ४७ तन्वङ्गी ५९ देवासुरा: २३ तन्वानो देवी १८, ६५ तमेनं ६४ ९२ देशेषु तव १११ ९७ दोर्दण्ड० तस्य. २४ ४० दोर्मन्दीरित० ८८ तस्या: ७9 दैवायत्ते ८० ताड़ङ्क० ८ द्योतिता ८४ तापापहार० ८१ तामुत्तीर्य द्राकू १०१ ८६ दुमोद्भवानां १११ ताम्बूल० ७७ द्वन्द्वो० २२ तासां ९८ तिष्ठन्त्या द्वा सुपर्णा ३

तीक्ष्णं ८५ द्वित्र० १०२. १०२ ते पान्तु द्वित्र० ९५ ६३ द्वीपाणि ९१ व्यागाघिकाः ५८ द्वीपान्तराणां त्यागो ९४ ५८ द्वौ वज्र० त्वद्विप्रयोगे ४० ८२ धत्ते त्वं पासि ४५ २३. त्वमेव धनुः ८७ ९० धन्यास्तु ६७ दत्तं ६७ धुनान: दत्वा ११० ४७ धुन्वन्· ददृदशाते १०० ८१ धूली० १०९

145

घृष्टं पृष्ठं

न च ११२ पच्यन्त० १०७ नदी ८४ पथ्च० ३४

नद्यो १०२ पठन्ति लटभं ३४ न निसर्ग० १५ पठन्ति संस्कृतं ३३ न प्राप्तं १८ पत्यु: ४८

नमननारायण ७२ पदवाक्यविदां ३२

नमः शिवाय ३० पदवाक्यविवेकोडयं २८

नमः संसार० ५८ पदान्तरं १५

नमस्तस्मै २२ पनसादि ११२

नमस्त्रिभुवना० ९० पर० ६४

नमोऽस्तु ३५ परिक्रिया

नयनोदरयोः ७७ परिग्रह० २४

नव० ३१ पश्य १५

न व्यस्त० ३३ पाक० ६६

न स ३६ पाश्चाल०

नागावास: पाण्डो: ४२

नातिस्पष्टो ३४ पाण्ड्यो० ४१

नाधन्त० ३८ पादन्यास· ८६

नाभी० ६८ पादस्ते ५९

नालिङ्गित: १०६ पाने १०३

नाश्चर्य त्वयि ३९ पितु: . ५१

नाश्चय यतू· ५६ पिनद्धं १०५

नासतो ३७ पिबन्त्याखादय ३९

नासत्यं २५ पिहिते ८०

नास्त्यचौर: पुनाग० १.२

निगदित० ९८ पुरा

नित्यं २७ पुरोवाता

निरवधि पुष्पं ८४

निर्विवेक० ६६ पुष्पक्रिया० १०४

निश्चेतना० पुष्पिण्यौ २५

निक्षेपो ५३ पुष्पैः ९७

नीचैः ५० पुंसः ५७

नीलाश्म० पुंस्कोकिल: १०५

नेच्छइ ६६ पृथक्त्वेन ६८

नेपाल्यो ३९ पौरस्त्य:

नैगमै: २९ प्रतिगहं ६४

न्यस्ताक्षरा० ८१ प्रतिभा० १३

१९

146

पृष्ठ पृष्ठं

प्रतीच्छ० १८ मनोऽधिकं १०५

अत्यक्ष० भरकत० ८५

प्रणत० ३० मरुबक० ११० प्रथयति ११ मसार० 44 प्रवर्तते ९३ महानवम्यां १०१ प्रशान्त० ४५ महासुर० ८९ प्रसन्न० ३.० मा कोश ६५ प्रसन्न ३३ मा गा: पाताल० ४३ प्रसरति १६ मा गा: पान्थ ५६ प्रसरद्विन्दु० ५८ मातङ्गानां ९१ प्रसरन्ति .. ८३ मादचकोरेक्षण० ७५ प्रसर्पन् २७ माधन्मतङ्ग: १०४ प्रागि्दिय: ६९ मा निषाद आ्राणानां १२ मा भैः ८६ मालती० ८० प्रियङ्ग० ८४ प्रोषितैकेन्दु० मालायमानामर० ८७ ७४ मासी ८१ फुल्लातिमुक्त० ७३ मार्गानुगेन ३४ बहुविधमिह ३७ मिथ्या० ३९ बहर्थेषु ३५ मीनध्वज: बह्वपि ८७ ५४ मुक्तके ५४ बुद्धिमर्वं १३ मुक्तानां ७६ ब्रह्मनू ३३ मुक्तालताः १०७ भज्नू० ९१ मुख० ७३ भवति ५ मूर्ति० ७७ भवतु ३५ मूलं १९ भाखवतू० ७७ मूलैक्यं ६४ भ्रमति ३० मेघ० ८४ भ्रश्यद्ू० २५ मेघानां ४०

भ्रान्त० १८ य एते ३७ भ्रामकः ६४ यत्कायमानेषु १०६ मज्जन० ४५ यत्किश्चित् २९

मण्डलीकृत्य ८२ यचचन्द्र० २९ मभामि ३२ यत्तत्राक्रान्ति० ६६ मदं ३६ यत्पदानि २० मध्ये ९१ यत्प्राची १११ मनाकू यथा जन्मा० ३३

147

पृछ पृष्ठ

यथा यथा पुष्यति १०२ रस: .३४ यथा यथाभियोगश्च ५४ रात्रिः १०३ यथा व्याघ्री ३३ रीतिं ५४

यदि मे ३१ रीतिरूपं ३१ यदेतत् ६ रुणद्धि ९० यद्यपि ८० रोहीतक० १०५

यद्युदुम्बर० २६ लकुचाद्यन्तर्ष्याजं ११२ यद्वूर्ग्याभि: ६८ लम्पाकीनां ९९ यन्नद्रावित० ८० ललतू० ३४ यश्चुम्बति ६४ ललितं ३३ यः सर्वेषां ४० लक्ष्म्या: ७६ यस्तु प्रयुङ्के २५ लावणो ९१ यस्तु सरिदद्रि० ४५ लीढाभिघोपनिषदां ५४ यस्य केशेषु ५९ लेखया ८५ यस्य तन्न्र० ६६ २८ लोलतू० १५ यस्या: वच: ५१ यस्याधोऽघ: ८८

यस्याराति० ६४ वधू: वनानि १००. यस्योत्तमां ९२ ८.७ १०१ वन्धा या केलि० वयं २६ या चन्द्रिका १०७

यादासि ९६ वरदाय ५७

वराह० १०३ या दुग्धाऽपि ६ वल्मीक० २७ यायावरीय: २ वसन्ते ८२ या व्यापारवती ६०

यांस्तर्क० ३८ वस्तु० ४६

चाग्भावको १५ युधिष्ठिर० ९७ वात्या० १०० युष्मच्छासन० ३२

येऽपि ३३ विकास० १०६

ये कीर्ण० विच किल० ११० ७१

येन वित्रस्त० २३

येषां मध्ये १०३ विद्याधराप्सरो० २९

येषां वल्लभया ४६ विद्यास्थानानां

ये सीमन्तित० ७१ विद्येव १७

यो माधवी० १०५ विधर्माणो ४६

रङ्गतू० ८१ विन्ध्यक्ष ९२

रजनि० ७४ विन्ध्यस्य ६८

रवि० ७१ विभक्तय: ३३

148

पृष्ठ पृष्ठ

विमुकत० १०३ सघ: ६७ वियंति ७४ सन्ति १५ विरम ३९ सन्मार्गालोकन० ७६ विलास० ९३ स पातु वो यस्य जटा० ५७ विशिखा० ७४ स पातु वो यस्य शिखा० ४४ विशेष० २२ स पातु वो यस्य हता० ५७ विषयस्य ६३ समं ६७ वेदार्थस्य ३६ समासरूपक० ३० वैदर्भी ३१ समासव्यासविन्यासः २

व्यक्त० २८ समासव्याससंहब्धं २९ च्योम्ि १०१ सम्यक् २१ शब्दानां १४ संविधात० ७३, ७४ शब्दार्थ० ७८ संस्तम्भिनी ९० शब्दार्थो किषु ६२ सरखती ७५ शम० ३८ सरितां ४

शरतू० ११० सर्गः ३ शरीर० ३८ सर्व० शाखा० ९७ सशमी० १०३ शारदाया: ३४ स सब्रिषणु: ३६ शेतां ८१ स्रसंस्कृतं ३३ शैल० . ७३ ससल्लकी० शोकाश्रुभिः ७० सहकार १०७ शोभान्धो० १११ सह्याद्रे: ९६ श्रान्ता ६० सा पत्युः ४० श्रिय: ४२ सांयात्रिकै: ८४ श्रीमन्ति २७ सायं १०९ श्रुतीनां ३६ सा तत्र ९३ इयामं ६९ सा भाति १०१ श्यामेषु ९६ सामान्य० ३६

सकाकु० ३४ सारस्वतः १३ सखञ्जरीटा १०१ सारखतं ११ सख्या ३२ सिद्धार्थ० १०४ सच्लिपता ८२ सिद्धि: ५४ सति २० सुभ्न ६१ सत्काव्ये १५ सुराष्ट्र० ३४ स दक्षिणापाङ्ग० ४० सुसर्जितां ३० स देव: २४ सेयं ३२

149

पृष्ठ पृष्ठ सोडयं करै: १०० स्वामी १५ सोडयं कवीनां ८९ स्वास्थ्यं ४९ सोडयं भणिति० ७१ हतत्विषोऽन्धाः १८ सोऽस्मिन् २४ हरहास० ९० स्तिमित० ४८ हरोऽपि १२ स्तेम: २५, ८३ हर्म्य 90८ स्तोकानुप्रास० २९ हलमगु ८९ स्तियः १०४ हलमपार० ५६ स्थिते ६५ हंस ३५ स्थूलावश्याय० १०९ हारो ७७ ६७, ७६ हिमवत् ९४ स्फटिक० ७४ हिरण्य० ३६ स्फुटित· ३९ हृष्यति २४ स्मृत्वा ४२ हे नागराज ८८ स्रोतांसि १०६ हस्वैः ३०

Index of Proper names occurring in the Kavyamimansâ.

पृष्ठ पृष्ठ

अमर ५५ द्रौहिणि २,४२ अवन्तिसुन्दरी २०, ४६, ५७ द्वैपायन ७, ५८ आचार्या: ३, ९, १३, १६, २०, घिषण १ २३, ३०, ३५, ५०, ५१, घ्रुवस्वामिनी ४७

५६, ५७, ५८, ६१, ६२, नन्दिकेश्वर १ ७८, ९४, ९९ पतञ्ञलि ५५

आनन्द १६ पाणिनि ५५ आपराजिति ४५ पाराशर १ उचिगर्भ १ पाल्यकीर्ति ४६

उतथ्य पिज्गल ५५

उपमन्यु १ पुलस्त्य उपवर्ष ५५ प्रचेतायन उशना: ६ बाहेस्पत्या: औन्टाः २२, ४४ भरत औपकायन १ भवानी औशनसाः ४ भारवि ५५

कामदेव १ मङ्ल ११, १४, १६, २० कालिदास १४, ५५ मानवा: ४

काव्यपुरुष ५, १० मेण्ठ ५५

कुचमार 9 मेधाविरुद्र १२

कुडुज्ञेश्वर ७९ यायावरीय २,३, ४, १०, ११, कुबेर 9 १३, १४, १६, १७, २०, कुमारदास १२ २३, २६, २७, ३०, ३१, कौटिल्य ४ ३५, ४२, ४४, ४५, ४६, खसाधिपति ४७ ५०, ५१, ५६, ५८, ६१, गोनर्दीय २६ ६२, ६३, ७८, ९०, ९१, गौरी १० १४, ९९, १००

चन्द्रगुप्त ५५ राजशेखर चित्रशिख ३९ रुद्रट ३१ चित्र सुन्दरी ४० रूप ५५ चित्राशद 9 वररुचि ५५

151

पृष्ठं पृष्ठं

वर्ष ५५ सरखती ५, ६, १०

वाक्पतिराज ६२ सहसाक्ष वामनीया: १४, २० सातवाहन ५०, ५५ वाल्मीकि ७ साहसाङ़क ५०, ५५ व्याडि ५५

शिशुनाग ५० सुरानन्द ७५

शूदक ५५ सुवर्णनाभ १

शेष १ सूर ५५

श्यामदेव ११, १३, १७ हरिचन्द्र ५५

श्रीशर्मगुप्त हर्ष ९०

Index of Geographical names occurring in the Kâvyamîmânsâ.

पृष्ठ पृष्ठं

अङ्ग ८, ९३ कावेरी ९४

अन्तर्वेदी ९४ काश्मीर ८, ३४

अयोध्या ८६ किम्पुरुषवर्ष ९२

अर्बुद ९, ९४ कीर ९४

अवन्ती ९, ५१ कुन्तल ९, ५०, ६१, ९३

अश्मक ९३ कुमारीद्दीप ९२

आनर्त ९४ कुलूत ९४

आर्यावर्त ९३ कुछू ९४

इरावती ९४ कृष्णवेणा ९४

इलावृतवर्ष ९२ केकय ९४

इन्द्रकील ९४ केरल ९, ९३

इन्द्रद्वीप ९२ कोल्लगिरि ९३

उज्जयिनी ५०, ५५ कोसल ९३

उत्कल ९३ कौद्कण ९३

उत्तरा: कुरव: ९२ क्रथकैशिक ९३

उत्तरापथ ३४, ९४ गङ्गा ९३, ९४

उत्पलावती ९४ गभस्तिमान् ९२

ऋक्षपर्वत ९२ गाङ़ग ९३

कच्छीय ९४ गाधिपुर ९४

कन्याकुमार २० गिरिनगर ९४

कपिशा ९३ गोदावरी ९४, ९६

करकण्ठ ९४ गोवर्धन ९४

करतोया ९३ चकोर ९३

कर्णाटा: ३४ चन्द्रभागा ९४

कलिङ्ग ९, ९३ चन्द्राचल ९४

कलिन्द ९४ चोड ९३

कसे रुमानू ९२ जाह्वी ७९

काश्ची ९३, ९६ ५१

कामरूप ९३ तङ्गण ९४

काम्बोज ९४ तापी ९४

कालप्रिय ९४ ताम्रपर्ण ९२

कावेर ९३ ताम्रपर्णी १९, ०, ९४

153

पृष्ठ पृष्ठ तामलिप्तक ९३ ब्रह्म तुङ्गंभद्रा ९४ ब्रह्मशिला ९४ तुरुष्क ९४ ब्रह्मोत्तर ९३ तुषार ९४ ब्राह्मणवाह ९४ तुषारगिरि ५ भादानक .५१ तोसल ९३ भारतवर्ष .. ९२

त्रवण ३४, ९४ भृगुकच्छ ९, ९४

दण्डक ९३ भैमरथी :९४

ददुर ९३ मगध ३३, ९३ दशेरक ९४ मअर ९, ९४ दक्षिणदेश ९७ मध्यदेश ५१,.९४

दक्षिणापथ ९३ मलद

देवसभ ९४ मलय ९२, ९४ देविका ९४ मल्लवर्तक A.

द्रमिल ३९ महाराष्ट्र ९, ९३

द्रविड ३४ मही ९४

द्रोणाचल ९२, ९४ ८७ महेन्द्र

नर्मदा ६८, ९४ मालव

नागंद्वीप ९२ माल्यशिखर १४

नाशिक्य ९३ माहिषक ९३

निषध ९२ माहिष्मती ९३

नीलवर्ष ९२ मुद्र ९३

नेपाल ९३ मुरल ९३

पयोष्णी ९, ९४ ९४ मेकल मेरु ८५, ९२ पछव ९३ यमुना ९४ पश्चाद्देश ९४ ८, ३४ यवन ९४ पाच्चाल रत्नवती ३९ पाण्ड्य ९३ पारियात्र ५१,९२ रमठ ९४ रम्यकवर्ष ९२ पाल ९, ९४ रावणगङ्गा ९४ पुण्ड ५१ पूर्वदेश ९३, ९७ लाट लिम्पाक ९४ प्राग्ज्योतिष ९३ लोहितगिरि ९३ बबर ९४ वङ्ग ८ बाह्नवेय ८ वज्ञुरा ९४ बाह्लीक ८ वरुण ९२ बिन्दुसर ९२ वल्लर ९३ वृदद्ह ९३ वह ९४ २०

154

पृष्ठ पृष्ठं वाणायुज १४ श्वभ्रवती १४ यानवासक ९३ श्चेतवर्ष $२ बामनखागी ९४ सरयू : ४३ वार्तघ्री ९४ सरखती

वाहीक सहुड ९४ V बाल्हीक ९४ सह्य ८५, १२, ९४, ९६ वितस्ता ९४ सिन्धु ९४ विदर्म ९३ सिंहल ९३ विदेह ९३ सुराष्ट्र ९, ९४

विन्ध्य ६८, ९१, ९३ सुह ८,5३ विपाशा ९४ सूर्पारक ९३

चेणा ९४ सौभ्य ९२

वैदिश हंसमार्ग ९४

वोक्काण १४ हरहुव ९४ हरिवर्ष शक ९६ ९४ हस्तिनापुर ८ शतद् ९४ ९४ शुक्िमान् हिडिंवा ९.२. कूरसेन हिमवानू ५९, ९१, ९४, ९६ ८, ५० हिरण्मयवर्ष ९२. शृङ्गवान् ९२ शोणा हूण ९४ ९३ हूहुक ९४ श्रीपर्वत ९४ हेमकूट ९२

GAEKWAD'S ORIENTAL SERIES ..

Critical editions of unprinted Sanskrit Works, edited by competent. scholars and published by the Central Library, Baroda ..

Rs. A. 1. Kāvyamimamsa by Rajas'ekhara. Re-issue. 1924 ... 2-4 2. Naranarayanananda by Vastupala, edited by C. D. Dalal, M. A. 1916 1-4 3. Tarkasamgraha by Anandajfana or Anandagiri, edited by T. M. Tripathi, B. A. 1917 ... ... 2-0 4. Parthaparakrama by Prahladanadeva, edited by C. D. Dalal, M. A. 1917 ... ... 0-6 5. Raştraudhavams'a-Mahākāvya by Rudrakavi, edited by E. Krishna- macharya. Introduction by. C. D. Dalal, M. A. 1917 ... ... 1-12 6. Linganus'asana by Vamana, edited by C. D. Dalal, M. A. 1918 ... 0-8

7. Vasantavilasa by Balachandrasūri, edited by C. D. Dalal, M. A. 1917 1-8 :8. Rūpakāstaka by Vatsaraja, edited by C. D. Dalal, M. A. 1918 2-4 9. Mohaparajaya by Yasahpala, edited by Muni Chatur Vijayaji. Intro- duction and appendices by C. D. Dalal, M. A. 1918 ... ... 2-0

: 10. Hammiramadamardana by Jayasimhasuri, edited by C. D. Dalal, M. A. 1920 ... ... ... 2-0 ... 11. Udayasundarikatha by Soddhala, edited by C. D. Dalal, M. A. and E. Krishnamacharya. 1920 ... .2-4 12. Mahavidyavidambana by Bhatța Vadīndra, edited by M. R. Telang. 1920 ... ... ... ... ... 2-8 13. Pracinagurjarakavyasamgraha: collection of old Gujarati poems- 12th to 15th centuries, edited by C. D. Dalal, M. A. 1920 ... ... 2-4 14. Kumarapalapratibodha by Somaprabhācārya, edited by Muni Jina- vijayaji. 1920 ... ... ... ... 7-8

15. Ganakarika by Bhasarvajna, edited by C. D. Dalal, M. A. 1920 ... 1-4 16. Sangītamakaranda by Narada, edited by M. R. Telang. 1920 2-0 17. Kavindracarya's List: List of works in the collection, of Kavīndra- carya, a 17th century pandit, edited by R. A. Shastry, with a foreword by Dr. Ganganatha Jha. 1921. 0-12 18. Varahagrhyasutra, edited by R. Shama Shastry. 1921 0-10 19. Lekhapaddhati. Specimen Sanskrit letters, etc., 8th to 15th centuries, edited by C. D. Dalal, M. A., and G. K. Shrigondekar, M. A. ( January 1925 ) ... ... ... ... ... ... ... 20. Panchamikaha or Bhavisayattakaha by Dhanapala, edited by C. D. Dalal, M. A. and Dr. P. D. Gune, M. A., Ph. D., 1923 ... 6-0

2

21. A Descriptive Catalogue of the palm-leaf manuscripts and important paper manuscripts in the Bhandars at Jaisalmere. Compiled by C. D. Dalal, M. A., and edited by L. B. Gandhi. 1924 ... ... 3-4 22, 23. Paras'uramakalpasutra, with commentary by Rames'vara and Pad- dhati. by Umananda, edited by A. Mahadeva Shastry, B. A. Director, Adyar Library. 2 vols. 1923 ... .... 11-0 24. Tantra-Rahasya, edited by Dr. R. Shama Shastry, B. A., Ph. D. : Curator, -Government Oriental Library, Mysore. 1923 ... 1-8 25. Samarangana: work on architecture by King Bhojadeva edited by Mahamahopadhaya T. Ganpati Shastri, Ph. D., M. R. A. S. in 2 vols-vol. 1. 1924. ... ... 5-0

BOOKS IN THE PRESS.

Tattvasamgraha: & Buddhist Philosophical work of the 8th century by S'antaraksita, with Panjika by Kamala'sila. Edited by E. Krishnmacharya. 2 vols. Nyaya-Praves'a: Earliest work on Buddhist logic by Dinnaga. with commentaries by Haribhadra Suri and Pars'vadeva. Edited by A. B. Dhruva, M. A., LLB. Pro-Vice-Chancellor of the Hindu University Benares. Sadhanamala: a Buddhist Tantrio text of rituals dated 1165 A. D. consisting of more than 300 small works composed by distinguished writers, édited by Benoytosh Bhattacharyya, M. A. ( Illustrated ). Natya S'astra by Bharata with commentary by Abhinava-Gupta, of Kashmir, edited by M. Ramkrishna Kavi. ( Illustrated ). in 4 vols. Catalogue of Sanskrit manuscripts in the Central Library, Baroda. vol, I ( Vedio ). Supplement ( or Khatimae ) to the Mirat-i-Ahmadi, translated from the Persian of Ali Mahhamad Khan, the last Moghul Dewan of Gujarat, by Syed Nawabali, M. A., Professor of Persian, Baroda College, Fellow of Bombay University, author of Tarikh-i-Sofar, Tazkirat-ul-Mustafa, etc., and Charles Norman Seddon, I. C. S. ( retired ), late Revenue Minister, Baroda State, with notes, appendices and 3 illustration. 270 pages demy 8vo. cloth. Price about Rs. 8/-

Ready about December 1924. This work gives an interesting description of the city of Ahmedabad and the Province of Gujarat in the middle of the 18th century.