1. Kavya Pariksha Vatasa Lanchana Bhattacharya with his own Vritti Parashuram Sharma Jha Mithila Institute Darbhanga

मिथिलाविद्यापी ठग्रन्थमाला

श्रीवत्सलाव्छ्नविरचिता

का व्य प री क्षा

मिथिलाविद्यापीठप्रधानेन वैद्योपाहश्रीपरशुरामशर्मणा संपादिता

मूल्यमष्टौ रूपका:

NEW DELHI - I 1005 (INNDIA)

मिथिलाविद्यापीठग्रन्थमाला

१. प्राचीनाचार्यग्रन्थावली

द्वितीयं पुष्पम्

Copies of this Dolume, postage paid, can be had of the Director, Mithila Institute, Darbhanga, on receipt of Ro. 8/- by m. O. or Lostal Order or Cash.

1 Printed by Suryyanarain Jha for Darbhanga Press Company Limited, Darbhanga, and Published by Dr. P. L. Vaidya, Director, Mithila Institute of Post-Graduate Studies and Research in Sanskrit Learning Darbhanga.

NEW DELHI - |10050NID

श्रीवत्सलाञ्छनभट्टाचार्यविरचिता

का व्य प री क्षा

स्वोपज्ञवृत्तिसहिता।

मिथिलाविद्यापीठप्रधानेन वैद्योपाह्वश्रीपरशुरामशर्मणा संपादिता।

मिथिलाविद्यापीठप्रधानेन प्रकाशतां नीता।

शकाब्द: १६७७ विक्रमाब्द: २०१२। ऐशवीयाब्द: १६५६

NEW DELHI -T100J9 W

THE GOVERNMENT OF BIHAR established the Mithila Institute of Post-Graduate Studies and Research in Sanskrit Learning at Darbhanga in 1951 with the object. Inter-alia, to promote advanced studies aud research in Sanskrit learning, to bring together the traditional Pandits with their profound learning and the modern scholars with their techni- que of research and investigations, to publish works of permanent value to scholars. This Institute is one of the five others planned by this Government as a token of their homage to the tradition of learning and scholarship for which ancient Bihar was noted. Apart from the Mithila Institute, three others have been established and have been doing useful work during the last three or four years- Nalanda Institute of Research and Post-Graduate Studies in Buddhist learning and Pali at Nalanda, K. P. Jaisawal Research Institute at Patna, and the Bihar Rashtra Bhasha Parishad for research and advanced studies in Hindi at Patna. In the establishment of the Mithila Institute the State Government received a generous donation from the Maharajadhiraja of Darbhanga for construction of the building on a plot of land also donated by him. 2. As part of this programme of rehabilitating and re-orientation ancient learning and scholarship, the editing and publication of this Volume has been undertaken with co- operatim of scholars in Bihar and outside. The Govern- ment of Bihar hope to continue to sponsor such projects and trust that this humble service to the world of scholar- ship and learning would bear fruit in the fulness of time.

NEW DELHI- TTO0SS W

INTRODUCTION

1. THE TEXT

THE text of the Kāvyaparīksā of Śrīvatsalāñchana Bhattācarya is based on the following four MSS. which are fully collated. They are :- A-This is India Office Ms. Catalogue No. 1188. It has 71 folios, 8% inches by 42 inches. It is written in clear Devanāgarī characters of about 1550 A.D., as the entry in the Catalogue indicates. Each folio has got 12 lines to a page. This Ms. seems to have been copied from an older Ms. by some three or four scribes working in a co-operative spirit, as is clear, first by change of hand and pen, and secondly by the fact that portions of some folios are left blank even in the middle of a word followed by its continuation on the next folio without any break. Compare, for instance, folios 20 and 21 ; 29 and 30 ; 43 & 44 etc., where the first folio is left partially blank in the middle of a word, and the text is continued on the follow- ing folio. At least three different copyists seem to have prepared this Ms. They all seem to be scholars and not merely copyists well-versed in the subject matter as certain remarks such as इति रघौ; इति माघे, which remarks ate found only in this Ms. but not in the remaining Mss. The reason seems to be that they got the older Ms. in their hand as loan for a short while only, and so were in a hurry to complete the copying work. This haste is also respon- sible for several lacunae which are not found in others.

8

B-This Ms. was obtained from India Office Library, and bears No. 1189 of their Catalogue. It has 40 folios, 10 inches by 41 inches ; It is fairly well-written in Deva- nāgarī of about 1600 A.D. It has 12 lines to a page. The text is fairly accurate. C-This Ms. was obtained from the India Office Library and bears No. 1190 in the Catalogue. It is also fairly well-written in Devanagari of about 1790 A. D. There are 86 folios and 9 lines to a page. This Ms. appears to have been made from B above, but the text is not so accurate as in B. There are several mistakes which seem to be due to slovenliness of the scribe. D-This Ms. comes from the Deccan College Library, now deposited in the Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona, and bears No. 536 of 1884-89. It has 29 folios numbered from 1 to 29, though the text of the whole of the first chapter and part of the second chapter is missing. It actually begins with न स्नान. See foot-note 6 on page 10 of the printed text. The size of the folio is 11 inches by 42 inches, each having 11 lines to a page. It is written in a very fine hand, but the text preserved here is not very accurate as in B. This Ms. also seems to have been prepared by a good Pandit, who, at times, criticises the views of the author, and inserts some remarks to this effect in the margin, which remarks are not to be found in A, B, or C. There is a mention in Mss. Catalogues of two more Mss. of this work, both in the Stein Collection in the Raghunatha Temple of Jammu; one of them bears No. 344, has 56 folios, with 15 lines to a page and about

NEW UELHI -1199

9

38 letters to a line. It is dated Samvat 1666, i.e., 1610 A. D., and the other bears No. 522 and is marked as incomplete. In spite of efforts made to procure these Mss. for my use, I could not succeed in getting them, and there seems to be no chance in the near future of my getting them. I however do not think that my text would in any way be upset even if they had become available. The entry in No. 344 regarding its date is very important, because the dates of other Mss. are more or less conjectural. In fixing my text, I am generally guided by agreement of Mss., and noted all important variants, silently correct- ing obvious errors of scribes.

2. THE AUTHOR AND HIS DATE

The author of Kāvyaparīksā is Śrīvatsa or Śrīvatsa- lāñchana Bhațțācārya. From the concluding stanzas of this work, it appears that he had also another name, Jadabharata. He calls himself to be a Kavi or poet, and seems to be proud of his attainments and proficiency in all the six systems of philosophy and in grammar. He says that his work is marked out by powerful reasoning at every step. He is a devotee of Visnu, and composed this work at persistant requests from his admirers. From a quotation in the work introduced by the remark matpituh, it appears that his father also was a poet. Among his other works there is a mention of a commentary called Sārabodhinī on Kāvyaprakāsa ( not yet published ), the opening verse of which runs :- रामं नत्वा चिदानन्दं संक्षिप्तां सारबोधिनीम्। श्रीवत्सशर्मा कुरुत व्याख्यां काव्यप्रकाशजाम्।।

10

Mss. of Sārabodhinī are available at the Bhandarkar Oriental Institute, Poona and Asiatic Society of Bengal, Calcutta. According to Aufrecht, he also wrote a work called Kāvyāmrta, perhaps on Poetics, and a drama called Rāmodaya, but they are not traceable now. Śrīvatsa- lañchana and his views are often quoted by later writers like Jagannātha, suggesting that he had an honourable place among the writers on Poetics. We do not get any more information about him. As regards his date or age, scholars hold diverse views. According to Dr. P. V. Kane, he is later than 1400 A. D .. According to Dr. De, he cannot be earlier than 14th century. The Jammu Ms. of Kāvyaparīkșā bears the date of 1610 A. D. The entry in the India Office Catalogue that the handwriting of the Ms. shows that it belonged to about 1550 A. D. is vague and inconclusive as the Ms is not the autograph copy of the work. Dr. De says that Śrīvatsa cites in his commentary on Kāvyaprakāsa the views of Vidyānatha, the author of Prataparudra-yaso- bhūsaņa, and therefore must be later than 1323 A. D. Accord- ing to Dinesh Chandra Bhattacharya ( Banga Nyāya Charcha in Bengali ) Śrīvatsa refers in his Sārabodhinī to the opinion of Vidyāsāgara ( Puņdarīka ) as- एवं च 'वैयाकरणे वक्तरि कष्टत्व्रं गुणः' इत्यस्य स्वयं ग्रन्थकृता वक्ष्यमाणत्वेन भट्टिकाव्यस्य व्याकरणार्थनिरुपणकतात्पर्यस्य पद्यमिदं श्रुतिकटुत्वे कथमुदाहृतमिति न जानीम इति विद्यासागरोक्तं दूषणं तेषामेव। Zalakikar's edition p. 361 The above passage is obviously taken from Vidyā- sāgara's commentary on Kāvyaprakāsa. He further men- tions that Śrīvatsa is mentioned by Kamalākarabhațța ( 1612 ) and by Jagannātha ( 1620-1660 A, D. ).

NEW DELHITOUS

=

Let us now see if we can be more precise than the above-mentioned views. In the present work we have mention of two writers on Poetics, viz., Miśra, presumably Vācaspati Miśra, and Bhāskara. Of these, Bhāskara is the author of a commentary called Sāhityadīpikā on Kāvya- prakāsa and is mentioned as such by Govinda Thakkura in his Pradīpa, and thus presumbly earlier than A. D. 1500 is As regards Vācaspati Miśra, the commentator of Kāvya- prakāsa, who is later than and different from the famous philosopher of Mithila, but earlier than one, the writer of the Dharmasāstra Nibhandhas under the name of Cinta- maņi ( 1418 A. D. ), we find that he is mentioned by Candīdāsa ( circa 1300 A. D. ) on page 17 : इति प्राचीनानां श्रीमद्वाचस्पतिमिश्रप्रभुतीनां व्याख्यातृणां मतम् and again on page 131 इति सर्वतन्त्रविदो वाचस्पतिमिश्रा: of the published portion of his commentary in the Sarasvatī Bhavana Series. This Vacaspati is also mentioned by Viśvanātha in his commentary on Kāvyaprakāśa. Now the date of this Väcaspati, according to Professor Shiva- prasad Bhattacharya ( vide JOI, Baroda, Vol. III, No. iv, page 361 ) is between A. D. 1200 and 1235 The reference to सर्वतन्त्रविदो वाचस्पतिमिश्रा: does not go to Vacaspati, the author of Bhamatī, but to a later one who refuted Khan- danakhaņdakhādya of Śrīharșa. As there are no other writers mentioned by our Śrīvatsa, we see that his date must be fixed between 1200 and 1610 A.D. The mention of Bhāskara does not help us in any way in this respect, but reference to Vidyānātha takes us to the age of Śrīvatsa lying between 1323 and 1610 A.D.

I2

There is however a lot of material in the present work which would help us to narrow down the above period. It must be admitted that there is no direct mention of Caņdīdāsa ( circa 1285 A. D. ), but his commentery on Kāvyaprakās aseems to have influenced Śrīvatsa immensely. It may be noted that Candīdāsa's commentary called Dīpikā on Kāvyaprakāśa is characterised by originality of views ar d does not blindly accept or endorse views of writer on whose work he wrote the commentary. There have been numerous instances scattered over the published portion of Candīdāsa's commentary (alas! it is not yet fully available) wherein he has differed from Mammata, one such instance being about the definition of Kāvya. Caņdīdāsa does not accept Mammata's definition तददोषौ शब्दायों काव्यम, severely criticises it, and comes to the conclusion :- एतदक्तंभवति-आस्वादजोवातुः पदसंदर्भः काव्यम् (page 13) I now ask the reader to tefer to the first or opening Kārikā of Kāvyaparīkșā of Śrīvatsa which reads :- काव्यमास्वादजीवातः पदसंदर्भ उच्यते। To me it appears that the resemblance between Candīdāsa and Śrīvatsa is not accidental, but clearly points out to the fact that Śrivatsa is a follower of Candīdāsa and belongs to his school of thought. He must therefore be regarded as later than 1323 A. O. Śrīvatsa's entire discussion on the definition of Kavya shows that he is imitating Candī- däsa. There are several other instances of his difference of opinion with Mammata ; several alamkāras treated by Mammata are rejected by Śrīvatsa ( see pages 92 and 95 where Śrīvatsa rejects Pratīpa and Vyāghāta ), who calls Mammata to belong to older School, and styles himself as belonging to Modern School of Poetics.

NEV DELHI TIO099

13

There is another point. Candīdāsa is a fore-runner of the School of Poetics subsquently developed by Visvanātha and Jagannatha. We however do not find a clear reference to Visvanātha's definition of Poetry :- काव्यं रसादिमद्वाक्यम्, nor any criticism of his views. It is possible to interpret the term āsvādajīvātu to mean Rasa, but the absence of any criticism or reference to Visvanatha's definition is to be noted, and may be regarded as a pointer to Śrīvatsa's being more or less a senior contemporary of Visvanātha. If this argument is acceptable, the date of Śrīvatsa would lie between A. D. 1323 and 1380. The date of Bhāskara being earlier than 15th century as given by historians is based on conjecture, and hence requires further examination. We know only this much today that Bhaskara is older than Govinda Thakkura who mentions him, but Bhāskara's commentary has not yet been discovered. Thus I feel that Śrīvatsa belongs to a period lying between A. D.1323 and 1380. As the influence of Candīdasa's work on him seems to be very strong so as to imitate his definition of Poetry word for word, I regard him as belonging to Candīdāsa's school, and he may have hailed, or migrated to, Candīdāsa's province, Orissa. 3. THE WORK The Kāvyaparīksā of Śrīvatsa is a work on Poetics and Literary Criticism. It covers almost all the topics dealt with inthe Kāvyaprakasa. It is divided into five Ullāsas, the first covering topics dealt with in the first three Ullāsas of Kāvyaprakāsa; the second covers the next three; the third covers topics in the seventh ; the fourth, those in the

14

eighth, and the fifth, those in the last two. In fact this work may be said to be an abridged edition of Kāvya- prakāsa ; it is naturally handy. Barring a few topics on which Mammata and Śrīvatsa differ, there is a general agreement in views of these two writers. The kārikās in both resemble each other so greatly in wording and arrangement that one is tempted to raise the question whether both Mammata and Śrīvatsa drew on an older source like Bharata to whom tradition ascribes the kārikās in Kāvyaprakāsa. The Kāvyaparīkșā has 113 kārikās, while Kāvyaprakāsa has 141. Out of 341 illus- trations in our work, as many as 244 are traceable to KāvyaPrakāsa I am giving in a tabular form the concor- dance between the Karikas as they are found in these two works from which it will be clear to the reader that the text of the kārikās of Mammata has been adopted by Śrīvatsa nearly 90%, if not more. Before concluding, I should like to record my debt of gratitude to Dr. P. K. Gode of the Bhandarkar Institute, Poona, who secured for me on loan Mss. from the India Office Library; to Dr. B. R Sharma, and to Professor Anant Lal Thakur of the Mithila Institute for finding out refe- rences ; to my wife Kamala and my daughter-in-law Nalini, B. A. ( Hons. ) for arranging the illustrations ; and to the staff of the Darbhanga Press Company, Limited for neat printing of the text in Sanskrit, and to Sudhakar Press, Darbhanga, for the English portion of the Introduction. There are a few instances of broken type, but this must be regarded as an unfailing ornament of printing where Print- ing Presses are not equipped with their own foundaries.

Mithila Institute, Darbhanga 16th February 1956 P. L. VAIDYA

NEW DCLT

Concordance

काव्यपरीक्षा काव्यप्रकाश काव्यपरीक्षा काव्यप्रकाश

1 ab -0 27 ab 36 cd

1 cd - cf 4 ab 27 cd - 42 ab

2 ab - 6 ab 28 ab - 37 cd

2 cd - cf 6 a 28 cd - 38 ab 3 ab - cf 8 ab 29 ab - 38 cd

4 - cf 9 29 cd -o

5 ab - cf 10 ab 30 ab - 39 cd

5 cd - 10 cd 30 cd - 40 ab 6 - cf 11 ab 31 a - 40 a

7 ad - 11 cd 31 -0

8 abc - 12 abc 31 c - 41 a

8 d - cf 19 31 d -0

8 ef - 20 cd 32 a -41 c

9 ab 21 cd 32 b -0

9 cd ef - 22 ab cd 32 c - 42 c

10 ab - 23 ab 32 d -o

10 - cf 23 c 33 c - 43 ab 10 d 23 d 34 a -0

11 - cf 4 cd 34 b - cf 43 d

12 ab - 5 ab 34 cd - 44 ab

12 cd - 5 cd 35 ab cd ef -45ab cd; 46 ab

13-19 -24-30 36 - 48

20 ab - 23 ab 37-4I - 49-53

21 ab - 35 ab 42 ab - 54 cd

22-25 -31-34 42 cd - 55 ab

26 ab - 35 cd 43-50 - 58-65

26 cd - 36 ãb 51-57 -66-71

16

काव्य परीक्षा काव्य प्रकाश काव्य परीक्षा काव्य प्रकाश

58-63 -74-79 84 ab 107 cd 64 ab -81 cd 84 cd -I08 ab (4 cd -82 85 ab -I08 cd 65-66 -83-84 86 -I09 67 -cf 85 87 ab -110 ab 68-69 -86-87 87 cd -III cd 70-71 -91-92 88-95 -II2-II9 72 ab -93 ab 96 abc -120 abc

72 cd -0 95 def -0

73 -95 97 -- cf 120d; 12Ia

74 ab -96 ab 98 ab -- 121 cd

74 cd ef -0 98 cd -- 122 ab

75 -96 cd 99 ab -- I22 cd

76 abcd -97 99 cd -I23 ab

76 ef -98 ab 100 ab -- I23 cb

77 - 98 cd 100 cd -- I25 ab

78 -100 101 ab -- 125 cd

79 abc -101 abc 102 -cf I26

79 def -101 d; 102 ab 103-104 -- I28-129

80 ab -102 cd 105 -cf 130

81 ab cd -103 106-07 -- 131-32

81 ef -104 ab 108-9 -I35-6

82 ab -I04 cd 110 ab cd -- 137

82 cd -105 ab 110 ef -138 ab

83 ab -106 cd III ab I -- 139 cd

83 cd -107 ab I12-I13 ab I -- I40-14I

NEW DELTII T

भूमिका

१. मातृकापरिचयः ।

श्रीवत्सलान्द्नभट्टाचार्यविरचितायाः काव्यपरीक्षाया त्रस्याः संपादनार्थ चतस्रो मातृका: संगृद्योपयुक्ताः । तत्र A, B, C, इति संज्ञिकास्तिस्त्रः लएडननगरस्थितात् 'इसिडया ऑ्रफिस' पुस्तकालयतो लब्धाः । चतुर्थी च पुयपत्तनस्थ-भाएडारकरप्राच्य- विद्यासंशोधनमन्दिरतो दक्षिणापथविद्यालयाधिकारिभिः संगृहीतानां मातृकाणमन्य- तमा। इयं चतुर्थी मातृका आदौ त्रुटितैव विद्यते। अस्याः प्रारम्भः 'न स्नाने' इत्यतो जायते। (दृश्यतां मुद्रितपुम्तकर्य दशमपृष्ठे विद्यमाना षष्ठी पादटिप्पसी।) अन्यास्तु संपूर्णाः । एताश्चतस्त्रो मातृकाः समवलम्ब्यैवास्मिन्त्रन्थे पाठनिर्धारणं कृतम्। लेखक- कृतान् प्रमादान प्रायः समुपेक्ष्य सर्वाएयपि समुपलभ्यमानानि पाठान्तराणि पादटिप्प- शीषु यथाक्रमं निवेशितानि॥ काश्मीरकजम्मूनगरस्थरघुनाथमन्दिरे विद्यमानानां मातृकाणां वर्णना आरङ्गल- परिडतेन स्टाइन्महोदयेन विरचिता। तत्रापि ग्रन्थस्यास्य मातृकाद्वयं निर्दिष्टं वतते। तयोरेका संपूर्णा, विक्रमाब्दे १६६७ तमे वर्षे लिखिता दृश्यते। अपरा त्वपूर्णैव। बहुवारं कृतप्रयत्नेनापि मया नैवैते समुपलब्धे इति ते उपेच््यैव ग्रन्थस्यास्य परिशोधनं कृतम्। मन्ये उपलब्धाभ्यामपि ताभ्यां मन्निश्चिते ग्रन्थे नैव कापि बाधा वा त्रुटिर्वा भविष्यति। मातृकाणां वर्णनविस्तारस्तु आरप्रङ्गलभूमिकायामेव द्रष्टव्यः ॥

२. ग्रन्थकर्तुः परिचयः कालनिर्णयश्च।

काव्यपरीक्षाख्यस्यास्य ग्रन्थस्य प्रणोता जडभरतापराभिख्यः श्रीवत्सलाव्छनभट्टा- चार्य: कदा कं च देशं जन्मनालंकृतवानित्यस्मिन विषये निश्चयतो निर्णायकं किमपि प्रमाएं नोपलभ्यते। अरतः ग्रन्थान्तर्गतानि प्रतीकान्युपजीव्य अ्रनुमानमेवैकं शरण- मस्माभिर्मन्यते। ग्रन्थान्ते निविष्टायाः प्रशस्तेरिदं ज्ञायते यदयं श्रीवत्सः व्याकरणे षट्सु च शास्त्रेष्वधीती, विशेषतस्तर्कशास्त्रे इति

( १८ )

प्रत्यक्षरप्रबलककशतर्कचर्चा- रत्नच्छटाविविधविभ्रमगुम्फितश्रीः । तथा "उदञ्व्वत्तर्कौंघस्नपितमतिः ... अरतितरां युक्तिलहरीपरीरम्भारम्भम्" इत्याद्यंशतो ज्ञायते। पिताप्यस्य कमपि काव्यग्रन्थं रचयामासेति 'तथा च मत्पितुः' इति काव्य- परीक्षायामुपलभ्यमानादुद्वरणाद् ज्ञायते।। अ्र्नेन ग्रन्थकृता मम्मटाचार्याणां काव्यप्रकाशस्योपरि सारबोधिनी नाम काचन व्याख्या निरमायीति मातृकासंग्रहेष्वंशतः समुपलभ्यमानाभ्यो मातृकाभ्यो ज्ञायते। टीकाप्रारम्भे चाधस्तनः श्लोक :- रामं नत्वा चिदानन्दं संचिप्तां सारबोधिनीम्। श्रीवत्सशर्मा कुरुते व्याख्यां काव्यप्रकाशजाम्॥ तथा, काव्यप्रकाशखएडनरूपस्य काव्यामृतनाम्नो ग्रथस्य, रामोदयनाम्रो नाटकस्य च उल्लेखा: आरउफ्रख्टविरचिते मातृकासर्वसंग्रहे दृश्यन्ते। न चैतद् ग्रन्थद्वयं क्वापि समुपलभ्यत इति महदिदं विषादस्थानम्॥ अस्य श्रीवत्सलाब्द्नस्य तथा तन्मतानां उल्लेखाः साहित्यशास्त्रग्रन्थेषु समादर- पूर्वकं पश्चात्तनैर्जगन्नाथादिभिः कृता उपलभ्यन्ते॥ कदायं ग्रन्थकारो बभूवेत्यस्मिन् विषये साहित्यशास्त्रेतिहासग्रन्थेषु बहुधा विप्रति- पत्तयो दृश्यन्ते। महामहोपाध्यायकाणेमहोदयाः स्त्रिस्तीयपञ्चदशशतकात्प्राचीनो नायं भवितुमर्तीति मन्यन्ते। सुशीलकुमार-दे-महोदयाः चतुर्दशशतकादर्वाचोन इत्याहुः। यतः सारबोधिन्यां प्रतापरुद्रयशोभूषएकर्तुर्विद्यानाथस्योल्लेखतः श्रीवत्सः स्त्रिस्ताब्दृत्व १३२३ वर्षादनन्तरकालीन इति निश्चतुं शक्यते। वङ्गीयनव्यन्यायचर्चाकारा दिनेश- चन्द्रमहोदयाः सारबोधिन्यां विद्यासागरमतखएडनात्तदुत्तरकालीनः, तथा कमलाकरे- एास्योल्लेखात्तस्मात्प्राचीन इति निदिशन्ति। कश्मीरस्थकाव्यपरीक्षामातृका तु स्त्िस्तीय १६१० तमे वष लिखितेति ततः प्राचीनोऽयं ग्रन्थकार इति निर्विवादम् ॥ एवं सति काव्यपरीक्षाग्रन्थस्यान्तर्गतानुल्लेखाननुसृत्य, कालनिर्णयः कर्तु शक्यते न वेति विचारयामः । अ्ररस्मिन् ग्रन्थे हि मिश्राः भास्करश्चेत्येतयोरेव नामग्राहं निर्दशः समुपलभ्यते। तत्र मिश्रा इति काव्यप्रकाशटीकाकारा: वाचस्पतिमिश्राः, भामत्यादि- ग्रन्थकारेभ्योऽर्वाचीनाः, तथा धर्मशास्त्रनिबन्धकारेभ्यः प्राचीनाः। एतेषां मतं चए्डीदासेन काव्यप्रकाशदीपिकायामेवं निदिष्टम्-

१६ ) इति हि प्राचीनानां श्रीमद्वाचस्पतिप्रभृतीनां व्याख्यातृणां मतम् (१७ पृष्ठे); तथा इति सर्वतन्त्रविदो वाचस्पतिमिश्राः (१३१ पृष्ठे )। इमे वाचस्पतिमिश्राः स्त्रिस्तीयत्रयोदशशतकस्य प्रारम्भे समभूवन्निति श्रीशिवप्रसाद- भट्टाचार्याणां मतम्। भास्करकृता टीका तु नाद्यावधि समुपलब्धेति नालं ग्रन्थरयास्य समयनिर्णयायोपयोगिनीति नितरामिदं विषादस्थानम्॥ तथापि, तरस्मिन्नेव ग्रन्थे विद्यमानापि बहूनि गमकानि समयनिर्णायार्थमुपयुक्तानि संदृश्यन्त इति तदनुसारेणास्माभिः प्रयत्यते । यद्यपि काव्यप्रकाशदीपिकाकर्तुश्चएडी- दासस्यात्र नामग्राहमुल्लेखो नैव दृश्यते, तथापि तस्य विचारधारैव श्रीवत्समतानां जीवातुरिति सुशकं तावन्निश्चेतुम। प्रथमं तावन्मम्मटाचार्याणां काव्यलक्षणो चएडी- दासेनानेन च ग्रन्थकृता बहवो दोषा उद्धाविता दृश्यन्ते। तदन्ते च चडीदास- टीकायामेतद्रूपं निगमनं समुपलभ्यते- एतदुक्तं भवति-आस्वादजीवातुः पदसंदर्भः काव्यम् (१३ पृष्ठे)। अधुना काव्यपरीक्षाया आदिमा कारिका नयनपथेऽवतार्यताम्- काव्यमास्वादजीवातुः पदसंदर्भ उच्यते। अ्रनेनोदाहररोन स्पष्टमेव श्रीवत्सस्य चण्डीदासोपजीव्यत्वं तदुत्तरकालीनत्वं च। यथा च चएडीदासो न सर्वथा मम्मटाचार्यस्य मतं पुष्णाति, एवमयमपि श्रीवत्सः स्थले स्थले तन्मतं खएडयति। विशेषतो दृश्यतां प्रथमे पृष्ठे काव्यलक्षणाचर्चा, ६२ पृष्ठे प्रतीपालंकारखएडनम्, तथा ६५ पृष्ठे व्याघातालंकारखएडनम्। काव्यलक्षो च श्रीवत्सश्चणडीदासमतं तथा तदुपजीविनां विश्वनाथ-जगन्नाथादीनां मतमनुसरतीति नातितिरोहितम्। किं तु विश्वनाथेन विरचितस्य 'काव्यं रसादिमद्वाक्यम्' इत्यस्य काव्यलक्षणास्य नात्र स्पष्ट उल्लेखः। यद्यपि आ्र्प्रास्वादजीवातुपदेन रसस्य ग्रहएं संभा- वयितुं शक्यते, तथापि विश्वनाथप्रणीतस्य विशिष्टस्य काव्यलक्षएस्यानुल्लखाद्, 'आस्वादजीवातुः पदसंदर्भ: काव्यम्' इत्यस्य ग्रन्थारम्भे एव निवेशनाच्चएडीदासानु- यायित्वं तदुत्तरकालीनत्वम्, तथा विश्वनाथात्प्राचीनत्वमथवा तत्समकालिकत्वं समर्थयतीति नो मतम। अतः स्त्निस्ताब्दात् १३२३ तमादनन्तरः तथा साहित्य- दर्पातः स्त्िस्ताब्दात् १३८० तमात्किंचिदिव प्राचीनोऽयं श्रीवत्सलाव्छन इति सिद्धम् ।।

( २० )

३. काव्यपरीक्षा

साहित्यशास्त्रचर्चापरोऽयं श्रीवत्सलाञ्छनस्य काव्यपरीक्षाभिधानो ग्रन्थः प्रायः काव्यप्रकाशस्थकारिकाः तथा तत्रत्यानि बहून्युदाहरणान्युपजीव्य विरचितः । तथापि काव्यप्रकाशकारादस्य विचारधारा स्थले स्थले भिन्नेति बहुत्रोपलभ्यते। काव्यप्रकाश- कारं मम्मटाचार्य प्राचीनसंप्रदायगतं मन्वानोऽयमात्मानं नवीनत्वेन निर्दिशति॥ ग्रन्थोडयं पञ्चसूल्लासेषु विभक्तः। तत्र प्रथमे काव्यलक्षणं शब्दार्थभेदाश्च; द्वितीये ध्वनिविचारः रसचर्चा च; तृतीये काव्यदोषविचारः; चतुर्थे गुएचर्चा; पञ्चमे च शब्दालंकारार्थालंकारविचारः, इत्यनेन कमेण काव्यप्रकाशस्थानां दशानामप्युल्लासानां पञ्स्वेवान्तर्भावः कृतो दृश्यते। कारिकाः उदाहरणानि तु प्रायः काव्यप्रकाशत एव गृहीतानि। अस्मिन् ग्रन्थे ११३ कारिकाः, काव्यप्रकाशे तु १४१ संख्यकाः। बहव: कारिकाः समानरूपाः। तत्किमिमाः कारिका मम्मटाचार्याणां कृतिः, उत भरत- प्रणीता:, याः उपजीव्य स्थले स्थले परिवर्त्य च श्रीवत्सेन स्वग्रन्थे निविष्टाः, इति विषयमिममतिजटिलं विलोक्य विस्तरभिया विरमामः।

मिथिलाविद्यापीठः । वैद्यश्रीपरशुरामशर्मा दुरभङ्गा मिथिलाविद्यापीठप्रधानः । वसन्तपञ्चमी, शकाब्द: १८७७

विषयानुक्रमणिका

INTRODUCTION in English 7

CONCORDANCE between Kavyapariksa and K. Prakasa 15

भूमिका (१७) काव्यपरीक्षा १-११२

काव्यलक्षणम् १

शब्दशक्तिभेदा: २

अभिधालक्षणम् २

लक्षगालक्षणम् ३

लक्षणाभेदा: ३-४

व्यञ्जनालत्तणम् ७

अर्थव्यञ्ञनोपाया: ७

व्यञ्जनायां शब्दसहकारिता

उत्तमकाव्यलक्तणम् १० गुसीभूतव्यङ्गथम् ११

अधमकाव्यम् १२ ध्वनिभेदा: १३ रसस्वरूपम् १५ रसा: १८ स्थायिभावा: २१ व्यभिचारिभावाः २१

रसाभासभावाभासा: २३ रसादिध्वनिभेदा: २५ गुणीभूतव्यङ्गयप्रभेदा: ३१ दोषा: ३६ शब्ददोषा: ३६

( २२ )

वाक्यदोषा: ४२ दोषाणां क्वचिददोषत्वम् ५६ रसदोषा: ६१ रसदोषाणां क्कचिद्दोषत्वम् ६५ गुणालंकारविवेक: ६७ गुएभेदा: गुणव्यञ्जका वर्णा: ७४ वक्रोक्ति: ७६

शब्दालंकारा: ७६

अ्रनुप्रास: ७६ श्लेष: ७८ चित्रभेदाः

पुनरुक्तवदाभास: अर्थालंकारा: 5? उपमा ८१ अ्रनन्वय: ८३ उपमेयोपमा उत्प्रेक्षा ८४

रूपकम् ८५ अपह्नतिः श्लेष: समासोक्ति: 50 निदर्शना 50

अप्रस्तुतप्रशंसा त्रतिशयोक्ति: לב

प्रतिवस्तूपमा दष्टान्त: ६0

दीपकम् तुल्ययोगिता

( २३ )

व्यतिरेक: हर आक्षेप:

विभावना ६३

विशेषोक्ति: ६३

यथासंख्यम् ६४ अर्थान्तरन्यास: ६४

विरोध: ६४ स्वभावोक्ति: ६५

व्याजस्तुतिः ६५

सहोक्ति: विनोक्ति: ६६ परिवृत्तिः ६६ भाविकम् ६६

काव्यलिङ्गम् ह६

पर्यायोक्तम् ६७

उदात्तम् ६७

समुच्चय: पर्यायः

त्रनुमानम् परिकर: ह

व्याजोक्ति:

परिसंख्या १००

कारएमाला १००

हेतुः १०० त्रन्योन्यम १०१

उत्तरम १०१

सूक्ष्मम २०१

सार: २०२

( २४ )

समाधि: १०२

समम् १०२

विषम: १०३

प्रत्यनीकम् १०३

मीलितम् १०४

एकावली १०४

स्मरणम् १०५

विशेष: १०५

तद्गुण: १०६

अरतद्गुण: १०६

संसृष्टिः १०६

संकर: १०६

अलंकारदोषा: १०६

प्रथमं परिशिष्टम्-काव्यपरीक्षाकारिकाः ११३

द्वितीयं परिशिष्टम्-उदाहृतश्लोकसूची १२२

तृतीयं परिशिष्टम्-अवतरणानि १३६

उल्लिखिता ग्रन्थकृत: १३६

-**-

श्रीवत्सलाञ्छनविरचिता

काव्यपरीक्षा।

वागीशः काव्यमधुनः परीक्षाय प्रवर्तते॥ इह तावत्परीक्षितमेव काव्यं फलाय भवतीति १तत्परीक्षायामुद्यमः। तत्रादौ काव्यस्वरूपमाह- काव्यमास्वादजीवातुः पदसंदर्भ उच्यते। सालंकारगुणादोषौ शब्दार्थाविति कैश्वन ।।१।।

काव्यं करोति, काव्यं पठति, काव्यं शृणोतीत्यादिव्यवहाराच्द्ब्द एव काव्य मिति प्राञ्ः । केचित्तु आस्वादव्यञ्जकत्वमेव काव्यत्वप्रयोजकं तत्तु3 शब्दे चार्थे चाविशिष्टमिति शब्दवदर्थऽपि काव्यत्वम्, काव्यं करोतीत्यादौ काव्यपदस्य शब्द- मात्रपरत्वमित्याहुः। अथादोषाविति किं यत्किंचिद्दोषाभावो यावददोषाभावो वा। नाद्यः। अव्यावर्तकत्वात्। यत्किंचिद्दोषाभावस्य सर्वत्र सुलभत्वात्। नान्त्यः । तथा सति काव्यलक्षणं निर्विषयं विरलविषयं वा स्यादिति चेदुच्यते। दुष्टेष्वपि रसोद्वोधात् काव्यत्वदर्शनाददोषाविति काव्यलक्षणे न देयमेव, किं तु यत्नतो दोषाभावः काव्ये कर्तव्य इति एतावन्मात्रपरमिति टीकाकृतः । तदुक्तम्- कीटानु"विद्धरत्नादि साधारण्येन काव्यता। दुष्टेष्वपि मता यत्र रसाद्यनुगम: स्फुटः ॥ इति। अन्ये तु। एकस्मिन्नेव पद्ये यदंशे दोषाभावस्तदंशे काव्यत्वं यदंशे दोषस्तदंशेऽ- काव्यत्वम्। तथा चैकमेव पद्यं काव्यमकाव्यं च। यथैकमेव ज्ञानं प्रमा चाप्रमा चेति दोषसामान्याभाव एव लक्षणो प्रवेश्य इत्याहुः । अत्र विशेषालंकारविरहेऽपि सामान्या- १. BC परीक्षायाम् for तत्परीत्तायाम्. २. A प्रयोजकत्वं for प्रयोजक. ३. A तत्र for तत्त. 8. A अदोषा for अथादोषा°. ५. A (wrongly) टीकानु° for कीटानु.

२ काव्यपरीक्षायां

लंकारसत््वान्न काव्यत्वहानिरिति स्मर्तव्यम्। यथा 'य' कौमारहरः"' इत्यत्र वक्रोक्ति- नामक*सामान्यालंकारसत्वादेव काव्यत्वम्। तदुक्तम्- सैषा सर्वत्र वक्रोक्तिरनयार्थो विभाव्यते। यत्नोऽस्यां कविना कार्यः कोऽलंकारोऽनया विना॥

तथा च 'वक्रोक्ति: काव्यजीवित'मिति3। वक्रोक्तिश्चमत्कारकारिण्युक्ति- रित्यर्थः । अत्र हि रसस्य प्राधान्यान्नालंकारता। इदानीं शब्दार्थयो: स्वरूपमभिधातुं तयोर्विभागमाह-

स्याद्वाचको लाक्षणिक: शब्दोऽत्र व्यञ्जकस्त्रिधा। अत्रेति काव्ये। एषामर्थास्तथा वाच्यलच््यव्यङ्गया इति त्रयः ।।२।। [ =का० प्र० २.७ ]

अथ वाचकादीनां स्वरूपमाह-

शक्तिमत्वं वाचकत्वं शक्तिर्जातौ परं मता। ईश्वरेच्छ्ाविशेषोऽथ पदार्थान्तरमेव सा ।।३।।

यत्र यस्य शक्तिस्तत्र तस्य वाचकत्वमित्यर्थः। यद्यप्यर्थक्रियाकारितया व्यक्ता- वपि शक्तिर्युज्यते तथापि जातावेव शक्तिरन तद्विशिष्टायां व्यक्तौ, गौरवादानन्त्याद्वथभि- चाराच। यत्र त्वानन्त्यव्यभिचारौ न स्तस्तत्राकाशादिपदे व्यक्तावेव शक्तिः। जातिविशिष्टव्यक्तिबोधस्तु जातिशक्तं पदं जातिविशिष्टंबोधयतीति कार्यकारणभाव- कल्पनया लक्षणाया वा" आक्षेपेण वा व्यञ्जनया वेति ध्येयम्। ईश्वरेच्छ्राविशेष इति अ्रस्माच्छब्दादयमर्थो बोद्धव्य इत्याकारिका इच्छा। ननु अस्या: शक्तित्वे तादृश्या लक्षणास्थलेऽपि सत्वेन लक्षणोच्छेदः स्यादिति चेन्न। गङ्गाशब्दात्प्रवाह रूपोडर्थो बोद्धव्य इति विशेषरूपाया एवेश्वरेच्छायाः शक्तित्वाभ्युपगमात्। तत्रवानुशासनादि- प्रमाएसत्त्वात्। तेनानुशिष्टेति विशेषणीयमिति सिद्धम्। तथा च गङ्गाशब्दात्तीर-

'. BC read the full stanza. २. BC वक्त्रोक्तिनाम® for 'नामक'. ३. C काव्य- जीवनमिति for जीवितमिति. ४. C जातिशिष्ट for जातिविशिष्टं. ५. A om. वा. ६. BC om. इच्छा, ७. A इतीश्वरेच्छाया एव for इति विशेषरूपाया एवेश्वरेच्छाया:

प्रथम उल्लास: । ३ रूपोऽर्थो बोद्धव्य इतीश्वरेच्छ्ायाः प्रमाणभावेन शक्तित्वानभ्युपगमात्। 'तत्कथं लक्षणोच्छेद इति। मीमांसकमते त्वाह- पदार्थान्तरमिति। लाक्षणिकस्वरूपमाह- मुख्याथान्वयबाधे स्यादन्यार्थप्रतिपत्तिकृत्। लक्षया शक्यसंबन्धो रूढितोज्थ प्रयोजनात्।।४।। अत्र तात्पर्यविषयान्वये मुख्यार्थतावच्छेदकप्रकारेण मुख्यार्थ2प्रतियोगिताविरह इति विवक्षणीयम्। अन्यथा काकेभ्यो दधि रक्त्यतामित्यत्राजहत्स्वार्थायामव्याप्तिः। दध्युपघातकत्वेन तत्र काकस्याप्यन्वयाबाधात्। विवत्षिते तु काकत्वे नान्वयबाधान्ना- व्याप्तिः । विभजते-रूढित इत्यादि। रूढितः प्रसिद्धेः। प्रयोगप्रवाहादिति यावत्। अत्र कर्मणि कुशल इत्यादौ दर्भग्रहणरूपमुख्यार्थबाघात्। गङ्गायां घोष इत्यादौ च मुख्यार्थे घोषाद्यधिकरणत्वासंभवात्। प्रसिद्धेः शैत्यपावनत्वादिप्रत्ययात्प्रयोजनाथ दक्षतटादिप्रतीति: शक्यसंबन्ध ग्रह्पूर्विकेति शक्यसंबन्धो लक्षणेत्युच्यते। प्रयोजनवतीं विभजते- यत्स्वार्थेन पराक्ेपः स्वार्थ हित्वान्यकल्पनम्। उपादानं लक्षणं चेत्युक्ता शुद्धैव सा द्विधा। एते एवा जहत्स्वार्थजहत्स्वार्थे प्रकीतिते ॥५॥ यथा काकेभ्यो दधि रक्ष्यतामित्यत्र गङ्गायां घोष इत्यत्र च। उभयरूपा चेयं शुद्धा न गौणी, "उपचारेणामिश्रितत्वात्। उपचारश्र सादृश्येन संबन्धेन प्रवृत्तिः, भिन्नत्वेन प्रतीयमानयोरैक्यारोपणमिति वा। भेदान्तरमाह- सारोपान्या तु यत्रोक्तावनपह्ढतमेदकौ । स्यातां तुल्याधिकरणावारोप्यारोपगोचरौ ॥६। पूर्वत्र शुद्धैवेत्युक्तम्। इह त्वन्या गौणी शुद्धा चेत्यर्थः । बुशब्द: पूर्वोक्तव्यव- १. B om. तत्. २. A मुख्यार्थस्य प्रति for मुख्यार्थप्रति°. ३. A घोषाधिकरण° for घोषाद्यधि°. 8. A एव जहत्स्वार्थाजहत्सवार्थे for एवाजहत्स्वार्थजहत्स्वार्थे. ५. A उपचारेखा- मिश्रत्वात for मामिश्रितत्वात्.

४ काव्यपरीक्षायां च्छेदे। अनपह्नतभेदकौ प्रकाशितगोत्ववाहीकत्वादिरूपविरुद्धधर्मौं। तुल्येति सामा- नाधिकरण्येन निर्दिश्येते। सा सारोपा लक्षणा। भेदान्तरमाह-

विषय्यन्तःकृतेऽन्यस्मिन्सा स्यात्साध्यवसानिका।।७।।

विषयिणा आरोप्यमाणेनान्यस्मिन्नारोपविषयेऽन्तःकृते विषयनिष्ठासाधारणधम- ग्रहं विना स्वतादात्म्येन प्रत्यायिते सा लक्षणा साध्यवसानिका स्यादित्यन्वयः । विषय- निष्ठासाधारणधर्माग्रहश्च गौरेवायमित्यत्र गौरित्यत्रापि च स्यात्। तेन एवंविधोभय- रूपा साध्यवसानिका१ भवति इति ध्येयम्।

भेदाविमौ च सादृश्यात्संबन्धान्तरतस्तथा। गौणौ शुद्धौ च विज्ञेयौ

तेन गौए्या लक्षणायामेवान्तर्भाव इति मन्तव्यम्। सादृश्यं सजातीयधर्म- वत्वम्। स एव संबन्धः। तत्त्वं च स्वसमवेतसमवेतसमवायिसमवायित्वम्। यथा गौर्वाहीकः, गौरेवायमित्यत्र। अत्र गौणभेदयोस्ताद्रूप्यप्रतीतिः सर्वथैवाभेदावगमश्च प्रयोजनम्। अत्र गोसादृश्यं लक्ष्यतावच्छेदकम्। तेनैव प्रकारेण गोशब्देन वाहीको बोध्यते इति केचित्। अत्र मते गौरिव वाहीक इत्यत्रोपमायां तद्भिन्नत्वे सति तद्गत- भूयोधमवत्त्वं प्रकारः । गौर्वाह्यीक इत्यत्र रूपके तद्गतभूयोधर्मवत्त्वमात्रं प्रकार इत्य- नयोर्भेद इति। अत एव 'उपमैव तिरोभूतभेदा रूपकमिष्यते' इत्युक्तिः2। अन्ये तु गोत्वेनैव गोशब्देन वाहीको बोध्यते, तथा मुखं चन्द्र इत्यादावपि चन्द्रत्वेनैव मुखादि- प्रतीतिरित्याहुः। न च अयोग्यताज्ञानात्कथमेतादृशी धीरिति वाच्यम, 'अरत्यन्ता- सत्यपि ह्यर्थे ज्ञानं शब्द: करोति हि' इति न्यायात्। आहार्यारोपाद्वा। सादृश्यादन्यत् कार्यकारशाभावादि संबन्धान्तरम्। यथा आयुर्घृतम्, आयुरेवेदम्, इति च । अनयो- रन्यवैलक्षण्येन अव्यभिचारेण च तत्कार्यकारित्वं फलम्3। एवमन्यत्रापि। उक्तया लक्षणया यः प्रवतते स लाक्षणिकः ।

१. A om. साध्यवसानिका. २. A इत्युक्तम् for इत्युक्ति:, ३. A om. फलम्.

प्रथम उल्लास: । ५

अथ व्यञ्जको निरूप्यते। तत्र व्यञ्जनायां बहवो१ विप्रतिपद्यन्ते। तथाहि। केचिद्वदन्ति-यत्परः शब्दः स शब्दार्थ इति न्यायाद्वयङ्गयार्थे शक्तिरेव किं व्यञ्जन- येति२। अपरे तु लक्षणायैव3 व्यञ्जना अन्यथासिद्धा। तार्किकास्तु-अनुमानेनेति। तत्र नादयः। यतो यत्परः शब्द इत्यादेर्व्यदंशे विधेयत्वं तत्रव तात्पर्य प्रामाण्यं चेत्यु- पात्तस्यैव शब्दस्य विधेयार्थे तात्पर्यमित्येवार्थो नतु शब्दश्रवणानन्तरं प्रतीतमात्रे५। यथा दध्ना जुहोतीत्यत्र हवनस्यान्यतः सिद्धर्दध्यादेः करणत्वे। एवं हि लक्षणाया अपि वैफल्यं स्यात्। अथान्यत्र यथा तथास्तु।

भद्रात्मनो दुरघिरोहतनोर्विशाल- वंशोन्नतेः कृतशिलीमुखसंग्रहस्य। यस्यानुपप्लुतगतेः परवारणस्य दानाम्बुसेकसुभगः सततं करोडभूत् ।।१।।

इत्यादौ द्वितीयेऽर्थे गजरूपे अभिधाविषये व्यञ्जना अङ्गीक्रियते इति महत्

अपरार्थे शक्तिनियन्त्रणमित्युच्यते प्राचीनैः। कथमन्यथा सशङ्खचक्रो हरिरित्यादिषु इन्द्राद्य र्थानुपस्थितिरिति वाच्यं प्रमाणाभावात्। अपरार्थप्रत्यये कस्यापि विवादा- भावात्, तत्रापि तात्पर्यग्राहकावताराच्च। सशङ्गचक्रो हरिरित्यत्र इन्द्राद्यर्थानवबोधस्तु तत्र तात्पर्यग्राहकानवतारान्नतु नियन्त्रणादिति चेन्न। यत्रकार्थे तात्पर्यग्राहकं प्रमाण- मवतरति नापरार्थे, तत्र व्यञ्जनां विना गत्यन्तराभावात्। अथ फलबलात्कल्प्यते, अवश्यमपरार्थेपि तात्पर्यग्राहः स्यादेव। अन्यथा व्यञ्जनात्मकवृत्त्यन्तरकल्पनापत्ति- रिति चेन्न। अपरार्थेऽवश्यं तात्पर्यग्रहो भवतीत्यस्य शपथेनैव प्रत्याययितुं शक्यत्वात्। ननु उक्तमेव वृत्यन्तरकल्पनागौरवापत्तिरेवात्र बीजमिति चेन्न१, अनवबोधात्। तथाहि न हि मया षटूपदार्थीभिन्ना व्यञ्जना1 नाम काचिद् वृत्तिरङ्गीक्रियते येन धम्यन्तरकल्पनागौरवं स्यात्। किं तु येन संबन्धेन पावनत्वादिकमुपस्था्यते, तस्य व्यञ्जनेति नाम स्थाप्यते। बाधितबोधकत्वेन अभिधातस्तस्या वैलक्षण्यात्। न च

9. A बहवो भेदा for बहवो. २. A व्यक्जना for व्यञ्जनयेति. ३. A व्यञ्जनयव लक्षणा for लक्षणायेव व्यक्षना. ४, A इत्येवादे: for इत्यादेः. ५. A प्रतीतिमात्रे for प्रतीतमात्रे. ६. A होमस्य for हवनस्य. ७. A एकार्थ तात्पय for एकार्थतात्पय. 5. A इन्द्रादयर्थानव- गतिः for इन्द्राद्यर्थानुपस्थिति :. 8. A om. न. १०. A व्यञ्जनानामका for व्यञ्ञना नाम.

६ काष्यपरोक्षायां

अभिधाया एव तत्र बाधितबोधकत्वं कल्प्यतामिति वाच्यम्, तस्याः काप्येव- मकल्पनात्। वस्तुतस्तु भनेनेदं नोक्तमपि तु व्यञ्जितमिति प्रतीत्योवैलक्षण्यादभिधातो व्यञ्जना पृथक्। यथा 'अनुमिनोमि न साक्षात्करोमि' इत्यनुभवबलात्प्रत्यक्षादनुमानं पृथगिति। नवीनास्तु तद्धीजनकत्वमेव व्यञ्जना। सैव सर्वत्र वृत्तिः। नाभिधा न लक्षणा। शक्तिशरीरघटकत्वेन नैयायिकैरपि तस्या अवश्याभ्युपगमात्। न च तर्हि कथमभिधादिव्यवहारः शास्त्रे इति वाच्यम्। सा व्यञ्जना यदा अनुशासनेनानुशिष्यते तदा अभिधेति व्यवहारः, यदा मुख्यार्थबाधानन्तरमन्यार्थप्रतीतिस्तदा लक्षणेति व्यव- हार: इत्याश्रयणात्। अत्र तद्धीजनकत्वमित्यत्र जनकता१ फलोपधानं स्वरूपयोग्यता वा। नादय:3, तस्य पूर्व ज्ञातुमशक्यत्वात्। नापरः, तथा सति स्वरूपयोग्यतावच्छेदकस्य कस्यचिद्वक्तव्यत्वेन शक्त्यादिरङ्गीकरणीय एवेति चेन्न। जनकत्वस्य पदार्थान्तरस्यै- वाङ्गीकारात्। एवं लक्षणयापि व्यञ्जनान्यथासिद्धिर्निरस्ता॥ अपि च। यद्यपि* शैत्यपावनत्वादौ तात्पर्यानुपपत्त्या लक्षणा" भवितुमहति, तथापि रूढिप्रयोजनयोरन्य- तराभावान्न तथेति दिक्। अथ पावनत्वादियुक्तमेव तटं लक्ष्यताम्, गङ्गायास्तटे घोष इत्यतोऽधिकार्थस्य प्रतिपत्तिः प्रयोजनमिति विशिष्टे लक्षणास्तु, किं व्यञ्जनयेति चेन्न। ज्ञानस्य विषयफलयोरक्याभावात्। तदुक्तम्-

ज्ञानस्य विषयो ह्यन्य: फलमन्यदुदाहुतम्। इति। [का० प्र० ]

विशिष्टेन सममेकस्य शक्यसंबन्धस्याभावाच। लक्षणाद्वयाङ्गीकारे तु यया शैत्याद्यपस्थितिः सैव व्यञ्जना। बाधितबोधकत्वेन लक्षणातो वैलक्षण्यादित्युक्तमेव। अथ अनुमानेनैव व्यञ्जनान्यथासिद्धिः स्यादिति तृतोयः पक्षः स्यात्। तथाहि- भम® धम्मित वीसद्धो सो सुणओ अज्ज मारिदो' देण। गोलाणइकच्छकुडङ्गवासिणा दरिभसीहेण॥।२।।

इत्यत्र गृहे भयहेतुत्वनिवृत्त्या भ्रमणविधानेन गोदावरीतीरस्य भीरुभ्रमणा- योग्यत्वं सिंहवत्वेन९ व्यङ्गथम्। तत्तु गोदावरीतीरं भीरुभ्रमणायोग्यम्, सिंहवत्वात्,

१. A जनकत्वं. २. A स्वरूषयोग्यता फलोपधानं वा for फलो ... योग्यता वा. ३. A नान्ता: for नादः. ४. BC om. यद्यपि. ५. B लक्षयात्र for लक्षणा. ६. A व्यञ्ञना अन्यथासिद्धा for व्यअनान्यथासिद्धि :. ७. A धम for भम. म. BC मारिओ for मारिदो. ६. A सिंहल्वेन for सिहवश्वेन.

प्रथम उल्लास: । ७ यन्नैवं तन्नैवम्, यथा गृहम, इत्यनुमानेनैव सेत्स्यति, किं व्यञ्जनयेति चेन्न। भीरुरपि गुरो: प्रभोरवा निदेशेन प्रियानुरागेण वा भ्रमतीति व्यभिचारात्। ननु प्रभुनिदेशाद्यनु-। पाधिकत्वेन भ्रमणं विशेषणीयमिति क्व व्यभिचार इति चेन्न। एवं हि अनुमानेन व्यञ्जनान्यथासिद्धौ शब्दप्रामाए्यमपि भज्येत। तथाहि-घटमानयेत्यत्र कर्मत्वं घटवत् घटनिरूपिताकाङुत्तायोग्यतादिमत्पदस्मारितत्वात्, इत्यनुमानेन शाब्दबोध- समानाकारज्ञानसंभवात्। न च कथं योग्यताया लिङ्गविशेषणत्वं तस्याः संशयसाधा- रसज्ञानस्य कारणत्वात्, हेतुनिश्यकारणत्वस्य सर्वसंमतत्वादिति वाच्यम्। यतोऽनु- मितित्वावच्छिन्नं प्रति हेतुनिश्चयत्वेन कारणता न संभवत्येव, अनुगतस्य हेतुत्वस्या- भावात्, किं तु प्रत्येकं धूमादिनिश्चयत्वेन। तथा च अन्यस्य निश्चयत्वेन कारणताया- मपि योग्यताज्ञानस्य ज्ञानत्वेनैव कारणत्वमस्तु, को दोष इति। अथ शब्दस्थाने व्याप्त्यादिप्रतिसंधानं विनापि प्रत्यक्षाद्यवगते पक्षतोपरागं विनापि अत्यन्तासत्यप्यर्थे बाधावतारेऽप्यन्वयबोधदर्शनान्नानुमानेन शब्दप्रामाएयान्यथासिद्धिरिति चेत्। समं ममापीति दिक्।। नवोनास्तु-व्यञ्जनेनैवानुमानमन्यथासिद्धं भवत्विति वैपरीत्यमेव युज्यते। एवं हि लाघवमपि भवति। हेतुज्ञानादीनां ज्ञानत्वेनैव व्यञ्जकत्वाङ्गीकार- संभवात्। व्यञ्जकानां यथाकर्थचित् संभावनामात्रादेव व्यञ्जकत्वात्। व्यञ्जना तु शब्दस्थले शब्दवृत्तिरित्यपि न निराकुर्मः । एतत्सर्व हृदि कृत्वाह- साञ्जनो व्यक्षको मतः । शब्द इति संबध्यते। अर्थोऽपि व्यक्षकस्तत्र सहकारितया मतः ॥८ शब्दानामाशुविनाशिनामर्थप्रत्ययरूपं व्यापारं विना व्यञ्जकत्वानुपपत्तेः। अथार्थव्यञ्जनोपायमाह- वक्तृबोद्व्यकाकूनां वाक्यवाच्यान्यसंनिधेः । प्रस्तावदेश कालादेवैं शिष्ट्यात्प्रतिभाजुषाम्। योऽर्थस्यान्यार्थधीहेतुर्व्यापारो व्यक्तिरेव सा ।।६।। बोद्धव्यः प्रतिपाद्यः प्रतिपादयितव्य इति यावत्। काकुर्ध्वनेर्विकारः१। वाक्य- वाच्यसहितोऽन्यसंनिधिरित्यर्थः। आदिग्रहणाच्चेष्टादेः परिग्रहः। अर्थस्य वाच्यलक्ष्य- व्यङ्गयात्मनः । 1. A विकार विशेष: for विकार :.

काव्यपरोत्तायां

अथोदाहरणानि -- अइपिहुलं जलकुम्भं घेत्तूएा समागद म्हि सहि तुरिअं। समसेअसलिलणीसासणीसहा वीसमामि खणं ।।३।।

अकस्मादस्याः कथमेतादृशः श्रम इति तर्कयन्तीं सखीं प्रति इयमुक्तिः। अ्र्प्रत्र चौर्यरतगोपनं व्यज्यते। अत्र वक्त्र्याः पुंश्रलीत्वं वैशिष्टयम्, कुलवधूक्तावेवमप्रतीतेः। पृथुलरूपवाच्यसखीरूपबोद्धव्ययोरपीदमुदाहरणं तन्त्रेण बोध्यम्। काकोयथा- तथाभूतां दृष्ट्ा नृपसदसि पाञ्ालतनयां वने व्याधैः साध सुचिरमुषितं वल्कलधरैः। विराटस्यावासे स्थितमनुचितारम्भनिभृतं गुरुः खेदं खिन्ने मयि भजति नाद्यापि कुरुषु ।।४।। कुपितस्य२ भीमस्योक्तिरियम्। अत्र इत्थमित्यध्याहायम्। अन्यथा प्रकारान्तरेण खिन्ने प्रकारान्तरेण खेदभजनानौचित्यानुपपत्तः । अत्र मयि न योग्यः खेदः, कुरुषु योग्य इति काक्का प्रकाश्यते। न चैवं काक्कातिप्तत्वेन गुणीभूतव्यङ्गयमेतत्स्यात्, न तु प्रधानीभूतध्वन्युदाहरणमिति वाच्यम्। सहदेव, त्वां पृच्छामि, यदेवं गुरुः करोति तत्कथमित्येवंरूपेण प्रश्नमात्रेणैव काकोर्विश्रान्तेः । अन्यथा तादशप्रश्नं विना खिन्ने खेदभजनस्य याक्यार्थस्यानुपपद्यमानस्य काकुवैशिष्टथन कुतो व्यक्षकत्वम्। किं तु काकोरेव व्यञ्जकत्वं स्यात्। अत्र प्रश्नांशे गुणीभूतव्यङ्गयत्वेऽपि र्माय न योग्यः खेद इत्याद्यंशे ध्वनित्वमेव। तथा चायोग्यकारित्वस्य वर्णनीयक्रोध प्रकर्षहेतुत्वेन प्राधान्यात्

वाक्यवैशिष्टयस्य यथा-

लावण्यं तदसौ कान्तिस्तद्रूपं स3 वच:क्रमः। तदा सुधास्पद मभूदधुना तु ज्वरो महान्।।५।। अत्र तदेत्यघुनेति विच्छिन्नवाक्यविशेषवैशिष्टयन प्रमोदातिशयवैयग्रथातिशयौ व्यज्येते। वाच्यवैशिष्टयं तु 'अइपिहुलं' [३] इत्यनेनोदाहृतम्। १.A चौर्यादिरत for चौर्यरत°. २. A om. कुपितस्य ... रियम; B कोपितस्य for कुपितस्य. ३.A च for स. ४. B सुधाप्रदं before correction.

प्रथम उल्लास: ।

अन्यसंनिधिवैशिष्ट्यस्य यथा --

संकेतकालमनसं विटं ज्ञात्वा विद्ग्धया। ईषन्नेत्रार्पिताकूतं लीलापद्मं निमीलितम् ॥६।।

चेष्टाविशेषस्यापीदमुदाहरएम्। अ्र जिज्ञासित: संकेतकाल: कयाचिन्निशा- समयशंसिना कमलनिमीलनेन प्रकाशित: । प्रस्ताव: प्रकरणं यथा-'गतोऽस्तमर्कः' इत्यनेन तत्तत्प्रकरणवैशिष्टयात्सपत्नं प्रत्यवस्कन्दनावसर: इत्याद्यर्था व्यञ्जन्ते। देशो दूरादि:, कालो वर्षादिः। यथा- उवरि घ्णं घणपडलं दूरे दइआ किमेदमावडिशं१। हिमवदि दिव्वोसहिओ कोवाविट्ठो फसी सीसे ।।७।। अत्र कालदेशवैशिष्टयेनानर्थातिशयो व्यज्यते। एवं लक्ष्यस्य व्यञ्जकत्वं यथा- उपकृतं बहु तत्र किमुच्यते सुजनता भवता प्रथिता भृशम् । विद्धदीदशमेव सदा सखे सुखितमास्सव ततः शरदां शतम् ॥८॥ एतदपकारिणं प्रति विपरीतलक्षणया कश्चिद्वक्ति। अपकारातिशयो व्यङ्गयः। व्यङ्गयस्य यथा- उत सिच्चलणिप्फन्दा भिसिणीपत्तम्मि रेहइ बलाआ। सिम्मलमरगअभाअएपरिट्ठिय सङ्गसुत्ति व्व ।।६।। अत्र निष्पन्दत्वेनाश्व्स्तत्वम्, तेन च जनराहित्यम्१, अतः संकेतस्थानमेतदिति कयाचित्कंचित्प्रत्युच्यते। शब्दप्रमाणवेद्योऽर्थो व्यनक्त्यर्थान्तरं यतः। अरथस्य व्यज्जकत्वे तु शब्दस्य सहकारिता ॥१०।। शब्देति। न हि प्रमाणन्तरवेद्योरऽर्थो व्यक्जक इति सिद्धं शब्दार्थयोर्व्यञ्जकत्वम्।

इति श्रीकाव्यपरीक्षायां शब्दार्थनिर्णयो नाम प्रथमोल्लास:3।

१. A किमेददावडिश्रं for किमेदमावडिश्रं, २. A जनरहितत्वं for राहित्यम्, ३, A प्रथम उल्लास: for प्रथमोल्लासः. २

२

अथ काव्यस्य सविभागं विशेषलक्षणमाह-

वाच्यातिशयिनि' व्यङ्गचे चमत्कारविधानतः। उत्तमं तद् बुधैः काव्यं ध्वनिरित्यभिधीयते॥११॥ यथा- निःशेषच्युतचन्दनं स्तनतटंनिर्मृष्टरागोऽधरो नेत्रे दूरमनञ्जने पुलकिता तन्वी तवेयं तनुः। मिथ्यावादिनि दूति बान्धवजनस्याज्ञातपीडागमे२ वापीं स्नातुमितो गतासि न पुनस्तस्याधमस्यान्तिकम्3॥१०। अत्र तदन्तिकमेव रन्तुं गतासीति प्राधान्येनाधमपदेन४ व्यज्यते। अत्र केचित्- अत्र स्तनतटं निःशेषच्युतचन्दनं न तु स्तनसंध्यादि, तत्र तथाविधनायककरपरामर्षा- योगात्। एवमधरः परोष्ठः, तत्र रागो निःशेषो न पूर्वोष्ठे, तत्र चुम्बननिषेधात्। एवं नेत्रमध्ये चुम्बननिषेधाद् दूरत एव निरञ्जने। तथा च एतत्सवं रत एव संभवति न स्नाने। स्नाने चेत्सर्वावच्छेदेनैव चन्दनच्यवनादि स्यादिति तथाविधचन्दनच्यवना- दीनां रतैकसाध्यानां स्नानकार्यत्वबाधेन स्नातुं गतासीत्यत्र निषेधो, न गतासीत्यत्र विधिश्च लक्ष्यते। रन्तुमिति व्यज्यते९। न च तथा सति 'भम धम्मित्र' इत्यत्रापि भ्रमणनिवृत्ति१०र्लक्ष्या स्यादिति वाच्यम्, तत्र श्वमारणादौ मुख्यार्थे११ बाधानवतारात्। अत्र १२ तटादिपदप्रतिसंधानेन स्नाने बाधावताराल्लक्षणा आवश्यकोत्याहुः। तन्न। यत१3स्तथाविधचन्दनच्यवनादीनामपि स्नानकार्यत्वं संभवत्येव। तथाहि-वार्पी १. A वाच्यातिशायिनि for तिशयिनि. २ B ०पीडागमा for पीडागमे. ३. After स्यान्तिकम् A adds इति. ४. A om. अधमपदेन, ५. B om. नायक°. ६. D begins with न स्नाने. ७. A om. अन्. म. After लच्यते D adds : न च निषधबोधके कथं लक्ष- ोति वाच्यम्। अन्यथा उभयत्र गमननिषेधबोधेऽसंगत्यापते: वएयमिति प्रयोजनम्. 8. D om. रन्तुमिति व्यज्यते. १०. D ०निवृत्तौ लक्षण for निवृत्तिल च्या. ११. D मुख्येऽर्थे for मुख्यार्थे. १२. D इह तु for अत्र. १३. D वस्तुतस्तु for यत :.

द्वितीय उल्लास:। ११

स्नातुं गतासि न तु गृहमिति' इदं वापीपद*प्रयोगाल्लभ्यते। अन्यथा3 तत्पदोपादानं व्यर्थ स्यादिति। ततश्र स्तनतट एव निःशेषचन्दनच्युतिर्न तु संध्यादिषु४। वापी- तीरस्य "जनाकीर्णतया तथाविधमार्जनासंभवाद्गृह एव तत्संभवात्। तथा पूर्वोष्ठस्य न्युब्जतया बहलजलसंबन्धाभावान्न तत्र निःशेषरागच्युतिः किं तु अधर एव उत्तानत्वेन बहलजलसंबन्धात्। तथा स्नानकाले मुद्ररान्नेत्रमध्ये नाञ्नराहित्यं किं तु दूरत एवेत्यादिरूपेण स्नानकार्यत्व संभवात् बाधानवतारात्कथं गतौ लक्षणा। किंतु वक्तृबोद्धव्यवैशिष्टयाद्वयञ्जनैव१०। तदाह-तदन्तिकमेव रन्तुं११ गतासीति व्यज्यते इति! तदन्तिकमेव, अन्यत्रैवंविधा१ कार्यस्यासंभावितत्वात्। न च तथापि१3 तद- न्तिकमेव१४ रन्तुं गतासीति तात्पर्यानुपपतत्या लक्षणा स्यादिति वाच्यम्, विद्ग्ध- नायिकाया: स्नानप्रकाश१५मुखेनैव तत्र तात्पर्यात्। मिश्रास्तु -न गतासीत्यत्र नञूनिष्ठा१६ काकु:१०। न गतासि, अपि तु गतास्येवेत्यर्थः। काक्का झटित्यनातिप्त- त्वेन 'तथाभूतां दृष्टा' इत्यत्रेव ध्वनित्वम्। अत्र त्वय्यकृतज्ञायां यद्वान्धवबुद्धया विश्व- सिमि१८ यञ्च१९तत्र दुर्विदृग्धे दृढमनुरक्तास्मि, तद्यक्तमेव२० ₹१ममैवंविधवञ्चन- पात्रत्वमितीर्ष्याहेतुक विप्रलम्भप्रभेद२२संचारिनिर्वेदध्वनिः, तदनुगुणश्च दूतीसंभोगः। चन्दनच्यवनादीनां च वाच्यानां परिरम्भचुम्बनाद्यनुभावानां संभोगोत्कषद्वारा ईर्ष्याया उत्तेजकानां निर्वेदोत्कर्षकत्वमवघेयम्।। अतादृशि गुणीभूतव्यङ्गयं व्यङ्गये तु मध्यमम्। अतादृशि वाच्यादनतिशायिनि। चित्रान्यत्वे सतीति विशेषणीयं, तेन चित्रे नातिव्याप्तिः। यथा- १. C om. इति; D एतच्च विशिष्य for इति इदं- २. D पदोपादानत् for पदप्रयोगात्. ३. D om. अन्यथा ... स्यादिति. ४. D स्तनसंधिष for संध्यादिष. ५. D जलाकीणतया for जना. ६. D मार्जनस्यासंभवात् for माजनासंभवात्. ७. D नेत्रमुद्रणात् for मुद्रणात्. 5. D कार्यत्वसंबन्धेन for कार्यत्वसंभवात. 8. A वाधावतारात् for बाधानवतारात् १०. D व्यञ्ञनैवेति for नैव. ११. B reads रन्तु on marg; D om.from रन्तु गतासीति upto तात्पर्यानुपपत्या. १२. D एवं विधकार्यस्य for एवंविधाकार्यस्य. १२. D om, तथापि. १४. D तदन्तिकगमनतात्पर्यानुपपत्या तत्र लक्षोति वाच्यम् for तदन्तिक ... वाच्यम्, १५. B प्रकाशन मुखेन for प्रकाशमुखेन. १६. D ननि for नजूनिष्ठा. १७. After काकु: D adds तथा च. १८. D विश्वसिषि for विश्वसिमि. १६, D था च for यञ्च. २०. B तद् व्यक्तमेब; C तद्य क्मेवं- विध for तद्य क्तमेव ममैवंविध, २१, D मयि for मम, २२, D°विशेप for प्रभेद.

१२ काव्यपरीक्षायां

ग्रामतरुणं तरुण्या नववञ्जलमञ्जरीसनाथकरम्। पश्यन्त्या भवति मुहुमलिना" नितरां मुखच्छाया ॥११॥

अत्र वञ्जलवने दत्तनंकेता नगतेति व्यङ्गथं गुणीभूतम्, तदपेक्षया साक्षाद्रति3 रूप- स्थायिभावव्यञ्जकत्वेन सुखमालिन्यात्मकस्थायिभावरत्युत्कर्षकत्वाद्वाच्यत्यव चमत्का- रित्वात् अस्यान्तरालिकव्यङ्गयापेक्षयैव गुणोभूतव्यङ्गयत्वम्। रसापेक्षया तु रसध्वनि- त्वम्। एवं वस्त्वलंकारध्वन्योरपि वाच्यतः प्राधान्यमात्रेण ध्वनित्वम्। रसापेक्षया तु गुणोभूतव्यङ्गयत्वमिति। अत एव सर्वेषां काव्यानां ध्वनित्वमिति महिमभट्टाः ॥

शब्दचित्रं वाच्यचित्रमव्यङ्गयं त्ववरं स्मृतम् ॥१२।।

"लक्षणमाह-अव्यङ्गयमिति। तत्वं च स्फुट प्रतीयमानव्यङ्गयरहितत्वम्। अन्या- हितवैचित्र्यतिरोधानेन अटित्य प्रतीयमानरसकत्वमिति यावत्1 तस्य विभागमाह- शब्दचित्रं वाच्यचित्रमिति। अवरं अधमम्। तत्र शब्दचित्रं यथा- उरगं तुरगं खरं नरं वा करिणं केसरिणं ख्ग भृगं वा। सकृदाप्लुतमेव देवनद्या

लहरी कं न हरीचरीकरोति ।।१२।। अथचित्रं यथा- वैवस्वतो मनुर्नाम माननीयो मनीषिणाम्। आसीन्महीभृतामाद्यः प्रणावश्छन्दसामिव ॥१३॥

छत्र पूर्वत्र गङ्गाविषयकभावस्य परत्र राजविषयभावस्य सत्त्वेपि अरनुप्रासो- पमाभ्यामाहित चमत्कारव्यवहितत्वाच्चित्रत्वम्। अत्र केचित्-गुणाप्रधानभावाभ्यां व्यङ्गयस्यव व्यवस्थिते: उभे काव्ये तदन्यद्यत्तच्चित्रमभिधीयत इति दिशा उभे एव काव्ये, न तु चित्रमित्याहुः.।।

१. D नितरां मलिना for मलिना नितरां. २. D नागतेति for न गतेति. ३. A om. द्रतिरूपस्थायिभावव्यञ्जकत्वेन सुखमालिन्यात्मक°; B adds the above in marg. ४D ध्वनित्वमेवेति for ध्वनित्वमिति. ५. D अस्य लक्षरां for लक्षगाम. ६. A D भटितिप्रतीय for झटित्यप्रतीय°, ७. After यावत् D adds तदेव चित्रत्वम. 5. A B C नगं for मृगं, 8. D विषयक° for विषय°,

द्वितीय उल्लास: । १३

अथ ध्वनिभेदानाह१। तत्रादौ२ लक्षणामूलध्वनिमाह-

अविवक्तितवाच्यो यस्तत्र वाच्यं भवेद् ध्वनौ। अर्थान्तरे संक्रमितमत्यन्तं वा तिरस्कृतम् ॥१३।

लक्षणामूलगूढव्यङ्गयस्य प्राधान्ये सति अविवत्ितं वाच्यं यत्र स ध्वनावित्यनु- वादाद् ध्वनिरिति ज्ञयः४। अत्राविवत्तितत्वं वाच्यतावच्छेदकप्रकारेणेति बोध्यम्। अन्यथा काकेभ्यो दधि र्यतामित्यत्र वाच्यस्यापि विवक्षणात्तदसंग्रहः स्यात्। अरथा- न्तरे इति। स्वार्थमपरित्यज्य अर्थान्तरपरशब्दकमित्यर्थः। अत्यन्तमिति। शक्यस्य सर्वथानन्वयित्वादन्वयाप्रतियोगित्वं तिरस्कार इत्यर्थः ॥ केचित्तु "कदलीत्यादौ द्वितीय- कदल्यादिपदे जडकदलीत्वादिलक्षणाया मर्थान्तरेऽपि स्वविशेषरूपे संक्रमितमि- त्याहुः। तदत्र लक्षणामूलस्यार्थान्तरसंक्रमितवाच्यात्यन्ततिर कृतवाच्यौ द्वौ भेदौ झेयौ। तत्राद्यो यथा-

त्वामस्मि वच्मि विदुषां समवायोऽत्र तिष्ठति। आत्मीयां 'सतिमाधाय९ स्थिति१मत्र विधेहि तत्।१४।।

अत्र वाच्यर्यानुपयुज्यमानत्वाह्मक्षणैवाश्रयसीया। तथाहि - त्वामुपदेश्यमह- मुपदेष् वच्मि उपदिशामि इत्यर्था लक्ष्याः। तथा अवश्यवाच्यहिताहितत्वालङ्गनीया- ज्ञत्वादरग्राह्यत्वानि व्यज्यन्ते। एवं विदुषामनन्यसाधारणज्ञानवतामिति लक्ष्यम्। समवायः परम्परं सापेक्षतेति लक्ष्यम्। आशुविपक्षदूषकत्वं सर्वग्राह्यकपक्षत्वं च फलम्। आत्मीयां पराप्रतार्यामिति लक्ष्यम्। अदुष्टपत्तोद्भावनं फलम्। स्थिति साव- धानामिति लक्ष्यम्। विपक्तच्छिद्रप्रेत्ित्वं फलमिति।।

१.D ध्वनिमेदा: for भेदानाह. २.D तत्र for तत्रादा, ३.D °व्यङ्गधप्राधान्ये for व्यङ्गवस्य प्राधान्ये, ४. D विज्ञय: for ज्ञेयः. ५. D कदलीकदलीत्यादौ for कदलीत्यादौ. ६. D अर्थान्तरे forन्तरेऽप. ७. A B C समुदायो for समवायः, ८. A गतिमू for मतिम्. D आदाय for आधाय. १०. A स्थिरम् for स्थितिम्. D स्थितिमात्रवधेहि for मत्र विधेहि. ११. AD परस्परसापेक्षता for परस्परं सापे.

१४ काव्यपरीक्षायां

द्वितीयो यथा-उपकृतमित्यादि१। २एतद्पकारिणं प्रति विपरीतलक्षणया कश्चिद्वक्ति। अत्रापकारातिशयो व्यङ्गयः। पार्यन्तिक3व्यङ्ग्यं तु पूर्वत्र वात्सल्यं परत्रासूया।। अभिधामूल ध्वनिमाह-

विवचितं चान्यपरं वाच्यं यत्रापरस्तु सः ।

वाच्यविवत्षायां न ध्वनित्वमित्यत आह-अन्यपरमिति। अन्यपरं व्यङ्गय -- निष्ठम्। तदाक्षेपकत्वेन तत्र विश्रान्तमिति यावत्॥ एष च कोऽप्यलच्यक्रमव्यङ्गयो लक्ष्यव्यङ्गयक्रमः परः॥१४॥

अलच्येति। विभावादिभिः प्रत्याय्यते रस इति व्यक्षकव्यङ्गयप्रतीत्योरस्ति क्रम: । स शतपत्रपत्रव्यतिहननवन्न लक्ष्यते। आस्वादेन भटिति चित्ताकर्षणात्। कालसौदम्याच्च। तत्र च-

रसभावतदाभासभावशान्त्यादिरक्रमः । भिन्नो रसाद्यलंकारादलंकार्यतया स्थितः ॥१५।।

आदिग्रहणाद्गावोद्यभावसंधिभावशबलत्वानि परिगृह्यन्ते। अक्रम इति अलक््य- क्रम१ इत्यर्थः। गुणीभूतव्यङ्गश्येऽतिप्रसङ्गवारणार्थ१ माह-भिन्न इति। हेतुमाह- अलंकार्यतया स्थित इति। प्रधानतया यत्र स्थितो रसादिस्तत्रालंकार्यः। अ्र्पन्यत्र प्रधाने वाक्योद्देश्ये यत्राङ्गभूतो रसादिस्तत्र गुणीभूतव्यङ्गथे रसवत्प्रेय ऊर्जस्विसमाहिता- दयोऽलंकाराः । स्थितः स्थिरतामापन्नः, तेन अङ्गतां बाध्यतां वा प्राप्ते रसादौ न तथात्वमिति। ११रसवदिति रस इवेति इवार्थे वतिः। अङ्गभूतस्य१२ रसस्य परि- पुष्टयभावाद्रसतुल्यत्वात्। प्रेय इति भावस्याङ्गत्वे तत्प्रियतरं काव्यम्। १3रसभाव- स्याङ्गत्वे ऊजस्वि। भावप्रशमस्याङ्गत्वे समाहितमिति मन्तव्यम् ॥

१. BC उपकृतं बहु यत्र किमित्यादि; D उपकृतं बहु यत्रेत्यादि for उपकृतमित्यादि. २. D om. एतदप ... व्यङ्गय :. ३. B om. पार्यन्तिक ... परत्रासूया. 8. AD मूलं ध्वनिमाह for मूलध्वनि°, ५. C om. व्यङ्गधो लच्यव्यङ्गध°. ६. A परम् for पर :. ७. L स च for स. 5. A आस्वादनेन for आतवादेन. ६, D असंलच्य for अलच्य°. १०. A वारणाय for वारणार्थमाह. ११. B D om. रसवदिति. १२. A अङ्गभूतरसस्य पुष्टथ for भूतस्य रसस्य परिपुष्टय°. १३. B रसाभासत्य; D अभासस्य for रसभावस्य.

द्वितीय उल्लासः। १५

तत्र रसस्वरूपमाह- कारणान्यथ कार्याणि सहचारीखि यानि च। रत्यादेः स्थायिनो लोके तानि चेन्नाव्यकाव्ययोः ॥१६॥ विभावा अनुभावास्तत्कथ्यन्ते व्यभिचारिाः। व्यक्त: स तैर्विभावाद्यैः स्थायी भावो रसः स्मृतः ॥१७॥ कारणानि रामसीतादीनि परस्परानुरागे परस्परकारणानि। तस्योद्दीपने चर कारणानि उद्यानादीनि। अथश्चार्थे। कटाक्षादीनि कार्याणि3। लज्जाहास्यादीनि सह- चारीणि। रत्यादेरुपचायकानि सामग्रीसंपातेन रत्यादिभिः सहचरणात्सहचारीणी- त्युच्यन्ते। सहकारीणीति पाठे रत्यादेरेकरूपस्य तत्तद्विचित्रस्मितरुदितादिकार्यजनना- योगेन सामग्रीवैचित्र्यापादकानि। विभावा इति। ते तु द्विधा-आलम्बनविभावा नायिकादयः । उद्दीपनविभावा उद्यानादयः । ननु कारणादिशब्दसत्त्वे कथ विभावादि- संज्ञेति चेदुच्यते। सामाजिकनिष्ठरत्यादीनामाराध्यत्वेन ज्ञाताः सीतादयो न कारणा- दयो येन तथा स्युः। तेषां च५ विभावनानुभावनासंचारणाख्यव्यापारत्रयवत्त्वाच्च तथाविधसंज्ञाः, तेषां च व्यापाराणां यथाक्रमं रत्यादेरीषत्प्रकाशः, स्फुटतरः६ प्रकाश:, स्फुटतमः प्रकाश:, फलं विगलितवेद्यान्तरत्वेन स्थितिः पुरःस्फुरणादिचमत्कारित्वं च। भाव इति। भावयति वासयति इति भावो वासना। तेन निर्वासनेषु श्रोत्रियादिषु न रसप्रसङ्ग:। अथान्तःकरणवृत्तिविशेषस्य रत्यादेरभिव्यक्तावेव कथमनिर्वचनीयानन्द- रूपरसोद्ेद' इति चेदुच्यते। अयमभिसंधिः। काव्ये हि विभावादिभिरभिव्यज्यते स्थायी, तस्यां चाभिव्यक्तावन्त:करणवृत्तिरूपायां चैतन्यानन्दस्वरूप आत्मापि भासते, वेदान्तिनये सर्वस्मिन्नेव ज्ञाने आत्मभाननैयत्यात्। आ्र्त्ममनोयोगघटिताया आरत्म- भानसामग्रथाः सत्त्वात्। अज्ञातस्यात्मनो भानं विना प्रत्यक्षादीनामज्ञात9 ज्ञापकत्व- रूपप्रामाण्यानुपपत्तेश्र। एवं सति काव्यदर्शनश्रवणमहिम्ना उक्तया अभिव्यक्त्या चैतन्यस्यानन्दांशे आवरणभङ्ग:पव क्रियते। तथा च रत्याद्यवच्छिन्नं चैतन्यमानन्दांशे १. C D परस्परं कारणानि for परस्पर°. २. A om. च. ३. D अथ सवाथे for अथश्चार्थे. 8. om. रत्यादीना. ५. D om. च. ६. A स्फुटतरप्रकाश: for स्फुटतरः प्रकाश :. ७.A परं for फलं. 5. CD रसोद्वोध for रसोन्जेद. 8. A om. वृत्ति°. १०. A असंज्ञात for अज्ञात. ११. D सङ्ग: for भङ्ग :.

१६ काव्यपरीक्षायां

भग्नावरणतया आनन्दरूपतया प्रकाशमानं रस इति पर्यवसितोऽथः। इममर्थ श्रुति- रप्याह तैत्तिरीयशाख।याम्१-"रसो वै सः। रस, ह्येवायं लब्ध्वानन्दी भवति" इसि। अयं जीवः। आवरणं त्वज्ञानमेव। ज्ञानान्तरे त्वानन्दांशे आरवरणभङ्गाभावान्न रसोद्वोधः । अप्रत एव वच्यामः 'चर्व्यमाणतैकप्राण' इति। ₹चर्वणा चानन्दांशाभि- व्यक्तिः। कथं सैव ज्ञानान्तरे न भवतीति चेन्न। विभावादिज्ञानाभावात्। अत एव वच्याम: 'विभावादिजीवितावधिः' इति। तस्यां चाभिव्यक्तौ लिङ्गोपहितलैङ्गिकभान- वद्विभावादिसंभेदोऽप्यावश्यकः। अत एवोक्तं भरतेन-

स्वाद: काव्याथसंभेदो ब्रह्मानन्दसमुद्धव:3।

काव्यार्थो विभावादिस्तेषां संभेदो ज्ञानम्, तेन विभावादिसमूद्दावलम्बनात्मा रस इत्यर्थः । वयं8च५वत्यामः पानकरसन्यायेनेति। अत्रेदमवधातव्यम्-वासना- विशेषवतां सामाजिकानां वासनात्मतया स्थितः स्थायी रत्यादिको भावः पौनःपुन्येन रत्यादिभिः समं गृहीतकार्यकारणभावादिसंबन्घैर्विभावादिभिः परिहृतविशेषैममैवेते शत्रोरेवैते 'तटस्थस्यवेते, न ममैव तेन शत्रोरेवैते, न तटस्थस्यवैते इति संबन्धि७ विशेषस्वीकारपरिहारनियमानवसायात्सावारएयेन प्रतीतैर्नियतप्रमातृगतत्बेन स्थितो- डपि साधारणोपायबलात्साधारण्यमुपागच्छन् चिदात्मना सहाभिव्यक्तस्तत्कालोल्लस- च्व्यमाणतैकप्राणो विभावादिजीवितावधि: पानकरसन्यायेन चर्व्यमाण: पुर इव परिस्फुरन् हृदयमिव प्रविशन् सर्वाङ्गीणमिवालिङ्गन् अन्यत्सर्वमिव तिरोदधत्2 ब्रह्मानन्दास्वाद इव प्रादुभेवन् अलौकिकचमत्कारकारी शृङ्गारादिको रसः ॥ ननु प्रागसिद्धौ कथं तस्य प्रतीतिरित्यत आह-वासनात्मतयेति। भावो वर्णनीय- तन्मयीभवनयोग्यः । पौनःपुन्येनेति। अत एव धूमादितो वह्नयादि१ ज्ञानवद् विभावा- दितो रत्याद्यभिव्यक्तिः। ननु कथं ११रामादिगतत्वेनावगतेभ्यः सीतादिभ्यः सामाजिक• रत्युद्वोधोऽसंबन्धादित्यत आह-साधारण्येनेति। काव्यनाट्यश्रवणदर्शनमहिम्ना रत्यादिभावानां सामाजिकस्य वर्णनीयेन सह तन्मयीभावसंपादकत्वाच्च रामादिभेदा- ग्रहे सति साधारण्येन प्रतोतिर्जायते१२। सा च संबन्धिविशेषनिष्ठत्वेनाप्रतीतौ। ननु १D ० शाखाया: for ०शाखायाम् २ D चवणाचा० for चर्वणा०, ३ D ०समुद्भवः इति for समुद्धव: ४ ABc 6वयं for वयं. ५ AD om, च, ६ D om, तटस्थस्यैवेते. ७ AB संबन्ध० for सबन्धि०, = CD तिरोद्धन्, 8 D om. एव. १० A om, ज्ञान, ११D रामादि संबन्धित्वेन for दिगतत्वेन. १२ A om. from जायते upto साधारययेन.

द्वितोय उल्लासः। १७

सोतात्वादिना ज्ञाने कथं सैव साधारण्येन इत्यत आह-परिहृतविशेषरिति। विशेषाः सोतात्वादयः । अत एवोक्तम्-एत एव परिहृतविशेषा: रसहेतव इति। अ्र््रयं' विशेष- परीहारो वाक्यार्थबोध काले, ततो रसोद्वोध इति। रत्यादिभावस्यापि साधारण्यं रसोद्वोध3 हेतुरित्याह-साधारसयमिति। अन्यथा सीताद्यालम्बनकरत्यादेरात्मगतत्वेन प्रतीतौ सभ्यानां व्रीडातङ्कादिर्भवेत्। परगतत्वे ४त्वरस्यतापत्तिः सभ्यानां रससाक्षा- त्कारानुपपत्तिश्च। साधारण्यं चोक्तमेव। तदुक्तम्-

पारिमित्या® लौकिकत्वात्सान्तरायतया तथा। अनुकार्यम्य रत्यादेरुद्वोधो न रसीभवेत्।

पारिमित्य मसाधारयम्। सच न कार्यस्तस्य चित्स्वरूपत्वात्। नापि घटादिवद् ज्ञाप्य:, तस्य फलव्याप्यत्वाभावात्। चर्वणानिष्पत्या तस्य निष्पत्तिरुपचर्यंत इति। तथा वृत्तिव्याप्यत्वाद् ज्ञाप्य इत्युपचर्यंते। तदुक्तम-

फल९ व्याप्यत्वमेवास्य शास्त्रकृद्िर्निराकृतम्। ब्रह्मणयज्ञाननाशाय वृत्तिव्याप्यत्वमिष्यते ।। इति।

सा च वृत्तिस्तत्त्वमस्यादिवाक्यप ०र्लाक्षणिकी काव्य११ व्यञ्जनामूलेति स्मर्तव्यम्। सा च तत्त्वमसीत्यत्रेव१२ काव्ये शब्दार्थाभ्यां साक्षात्काररूपा जायते, तेन रससाक्षात्कार इति व्यवहारः। यः साक्षादपरोकं ब्रह्मेति चैतन्यांशे साक्षात्वाच्च। व्याघ्रादयो विभावा भयानकस्येव वीराद्ुतरौद्राणाम्। अश्रपातादयोऽनुभावाः शृङ्गारस्येव व रुण१ 3भयानकयोः। चिन्तादयो व्यभिचारिण: शृङ्गारस्येव वीर४करुणभयानकाना- मिति पृथगनैकान्तिकत्वात् विभावाद्यो मिलिता एव व्यञ्जकाः । यत्र तु एकैकस्या १५ वस्थितिस्तत्रान्यतमद्वयाक्षेप इति पृथगनैकान्तान्मिलितस्यव व्यञ्जकत्वात्। रसस्य

१ BC अयं च for अयं. २ A om.बोध'. ३ D रसोद्बोधे for रसोद्बोध°. ४C त्वरस्यतापत्ते: for पत्तिः. ५ C ०नुपपत्तेश्र for ०नुपपत्तिश्च, ६ AB पारमित्या० for पारि०. ७ A पारमित्यं for पारिमित्यं. म D इत्यप्युच्यते for इत्युपचयते. 8 A फले व्याप्य० for फलव्याप्य०. १० CD वाक्ये for वाक्यः. ११ CD काव्ये for काव्य°. १२ D अत्रेव for अन्रेव. १३D om. करुणाभया ...... स्येव. १४ AD om. वीर°. १५ BC om. अव°. १६ A पुनरनका° for पृथगनैका. ३

१८ काव्यपरीच्ायां

तद्विशेषानाह- शृङ्गारहास्यक रुणरौद्रवीरभयानकाः । बीभत्साद्भुतसंज्ञौ चेत्यष्टौ नाट्ये रसाः स्मृताः ॥१८॥

तत्र शृङ्गारस्य द्वौ भेदौ संभोगो विप्रलम्भश्च। उभयस्यैव रतिप्रकृतिकत्वात्। तत्राद्यः परस्परालोकनालिङ्गनचुम्बनाद्यनन्तभेदादपरिच्छेद्य इति संभोगत्वसामान्य मेकमाश्रित्य एक एव गण्यते। संभोगत्वं तु विप्रलम्भभिन्नत्वे सति रतिप्रकृतिकत्वम्। यथा- शून्यं वासगृहं विलोक्य शयनादुत्थाय किंचिच्छनै- निद्राव्याजमुपागतस्य सुचिरं' निर्वर्ण्य पत्युमुखम्। विश्रब्धं परिचुम्ब्य जातपुलकामालोक्य गएडस्थली लज्जानम्रमुखी प्रियेण हसता बाला चिरं चुम्बिता॥१६।। अपरस्त्वभिलाषविरहेर्ष्याप्रवासशापहेतुक इति पञ्चविधः। स च संगम- प्रत्याशाकालीनस्तद्नुत्पादः । अभिलाष इच्छा । देशैक्येऽपि गुर्वादिपारतन्त्रयं विरहः। देशैक्य इति विशेषणादस्य प्रवासाद्गद: कथितः। स्वतन्त्रच्छेन मुनिना तथैव विभागकरणात्। अन्या3संभोगिनि प्रिये कोप ईर्ष्या। प्रणायहेतुकोऽपि विप्रलम्भ इति केचित्। प्रवासो वैदेश्यम्। मुन्यादिकोपनियन्त्रणं शापः । अत्र हेतुर्नियतपूर्ववर्ती। अभिलाषस्यानुत्पादकत्वेऽपि पूर्ववर्तित्वं नियतमेव। सिद्धे इच्छ्राविरहात्।

यूनोरेकतरस्मिन्गतवति लोकान्तरे पुनलभ्ये। विमनायते यदैकस्तदा भवेत्करुणविप्रलम्भ० इनि॥

इति मूर्दितनायिकादिविषयकः करुणविप्रलम्भोऽप्यन्योSस्तीति प्राञ्चः ॥

क्रमे ोदाहरणानि- न्यञ्द्भ्रभङ्गि तस्याः किं लज्जालोलविलोचनम्। अन्तर्ःस्मतसुधासिक्तं भूयादधवचो मयि॥१६॥

१D बहुशो for सुचिरं. २ BD विस्नव्बं for विश्रब्धं. ३ D अन्यासंगिनि for अ्न्यासं- भोगिनि. ४ A om. आप. ५ A सववर्तित्वं for पूव°. ६ D लाकान्तरं for लोकान्तरे. ७A यदेक: for यदक: = A विप्रलम्भोऽपि forविप्रलम्भ इति. ६ A om. अन्य:

द्वितीय उल्लास:। १६

अन्यत्र व्रजतीति का खलु कथा नाप्यस्य तादकसुहत् यो मां नेच्छति नागतश्च सहसा कोऽयं विधे: प्रक्रमः । इत्यल्पेतरकल्पनाकवलितस्वान्ता निशान्तान्तरे बाला वृत्तविवर्तनव्यतिकरा नाप्नोति निद्रां निशि ॥१७॥। निःशेषच्युतचन्दनमित्यादि१ ॥ यामीति प्रियपृष्टायाः प्रियाया:₹ कण्ठसंस्थयोः3। वचोजीवितयोरासीत्पुरोनिःसरणे रखः ॥१८॥ त्वामालिख्य प्रणयकुपितां धातुरागैः शिलाया- मात्मानं ते चरणपतितं यावदिच्छ्ामि कर्तुम्।

क्रूरस्तस्मिन्नपि न सहते संगमं नौ कृतान्तः।१६।। अत्र आद्यपादत्रयमेव विप्रलम्भोदाहरएम्। क्रूरेत्यादिवाच्यान्तरसंभवाभि- व्यञ्जकम्। शठेन विधिनेत्यस्य नानेन तुल्यता। तत्र समाप्तिपर्यन्तं यावत्तावत्पदाभ्या-

अथ हास्यादीनां क्रमेणोदाहरणानि- दण्डकमण्डलुमण्डितहस्तः सुललिततिलकविभूषितमस्तः । अयमुपसपति जङ्गमलोभ- शलितकषायपटार्पितशोभः ॥२०॥। गृहिणी सचिवः सखी मिथः प्रियशिष्या ललिते कलाविधौ। करुणाविमुखेन मृत्युना हरता त्वां वद किं न मे हतम् ।।२१।। कृतमनुमतं दृष्ट वा यैरिदं गुरु पातकं

१ A °मिति for ०मित्यादि. २ D om. प्रियायाः ३ D कएठलग्नयोः for कएठसंस्थयो: ४ C आलि प्यते for आलप्यते. ५ A ०वावयतैव न्याय्या for cवःक्यत्वेनैवान्चयात्. ६ CD चलकषाय for चलितकषाय°. ७ D अनुमितं for अनुमतं.

२० काव्यपरीक्षायां

नरकरिपुणा सार्ध तेषां सभीमकिरीटिना- मयमहमसृड्मदोमांसै: करोमि दिशां बलिम् ॥२२।। वीरस्तु दानधमे१दयायुद्ध2भेदाच्चतुविधः। क्रमेणोदाहरणानि-

विभज्य मेरुर्न यदर्थिसात्कृतो न सिन्धुरुत्सर्गजलव्ययमरुः। अमानि तत्तेन निजायशोयुगं द्विफालबद्धाश्चिकुरा: शिरःस्थितम् ।।२३।। राज्यं वसु च देहश् भार्या भ्रातृसुताश्च् ये। यच्च लोके ममायत्तं तद्धर्माय सदोद्यतम्3 ॥।२*।। शिरामुखैः स्यन्दत एव रक्त- मद्यापि देहे मम मांसमस्ति५। तृप्ति न पश्यामि तवापि ताव- क्किं भक्षणात्वं विरतो गरुत्मन् ।।२५।। चुद्रा: संत्रासमेते विजहित हरया भिन्नशक्रभकुम्भा ·युष्मद्देहेषु लज्जां द्धति परममी सायका निष्पतन्तः । सौमित्रे तिष्ठ पात्रं त्वमसि न हि रुषां नन्वहं मेघनाद: किंचिद्भूभङ्गलीलानियमितजलधिं राममन्वेषयामि ॥२६॥ ग्रीवाभङ्गाभिरामं मुहुरनुपतति स्यन्दने बद्धदृष्टिः पश्चार्धेन प्रविष्टः शरपतनभयान्रयसा पूर्वकायम्। दभैरर्धावलीढैः श्रमविवृतमुखभ्रंशिभिः कीर्णवर्त्मा पश्योदग्रप्लुतत्वाद्वियति बहुतरं स्तोकंमुर्व्या प्रयाति ।।२७।। उत्कृत्त्योत्कृत्य कृत्ि प्रथममथ पृथूच्छोफभूयांसि मांसा- न्यंसस्फिकपृष्ठपिएडाद्यवय वसुलभान्युग्रपूतीनि जग्ध्वा। आत्तस्नाय्वन्त्रनेत्र: प्रकटितवदनः९ प्रेतरङ्कः करङ्का- दङ्कस्थादस्थिसंस्थं स्थपुटगतमपि क्रव्यमव्यग्रमत्ति॥।२८।।।

१. C दयाधम for धमदया. २. D om. युद्ध. ३. D सदोधता for सदोदतम. 8. C om. एव. ५. A रक्तमस्ति for मांसमस्ति. ६. AC विजहत for विजहित. ७. B युष्मद् गात्रेष for युष्मदहेष befor correction, 5. D कसवर्त्मा for कीणा. 8. CD प्रकटितदशन: for वदनः.

द्वितीय उल्लास:। २१

चित्रं महानेष नवावतारः' क्क कान्तिरेषाभिनवैव भङ्गि:। लोकोत्तरं धैर्यमहो प्रभाव: काप्याकृतिर्नूतन एषसर्गः॥२६।। एषां स्थायिभावानाह- रतिर्हासश्च शोकश्र क्रोधोत्साहौ भयं तथा। जुगुप्सा विम्मयश्रेति स्थायिभावाः प्रकीतिताः ॥१६।।

स्पष्टम्। तथा नाट्यादन्यत्र- निर्वेद*स्थायिभावोडस्ति शान्तोऽपि नवमो रसः । निर्वेदस्वरूपमाह- तच्वज्ञानापदीर्ष्यादेनिर्वेद: स्वावमाननम् ॥२०॥ अत्रेदमवधातव्यम्- स्थायी स्याद्विपयेष्वेव तच्वज्ञानाद्भ्वेद्यदि। इष्टानिष्टवियोगाप्तिकृतस्तु४ व्यभिचार्यसौ ।२१॥ इति॥ असौ निर्वेद:॥ यथा- धन्यानां गिरिकन्दरोदरभुवि ज्योतिः परं ध्यायता- मानन्दाश्रुजलं पिबन्ति विहगा" निःशङ्कमङ्क: स्थिताः। अस्माकं तु मनोरथोपरचितप्रासादवापीतट- क्रीडाकाननकेलिमएडपजुषामायुः परं चीयते॥३०॥ व्यभिचारिणो ब्रूते- निर्वेदग्लानिशङ्काख्यास्तथासूयामदश्रमाः। आलस्यं चैव दैन्यं च चिन्ता मोहः स्मृतिर्धृतिः ॥२२।

१. AC तवावतार: for नवावतारः. २. A निर्वेद: स्थायि° for निर्वेदस्थायि°, ३. A विषयेष्वेष for विषयेष्वेव. ४. D हेतुको for कृतस्तु. ५. शकुना for विहगा. ६ D अ्ङ्ेशयाः for शङ्क स्थिता :. ७. C भ्रमा: for श्रमा :.

२२ काव्यपरोक्षायां

व्रीडा चपलता हर्ष आवेगो जडताः तथा। गर्वो विषाद औत्सुक्यं निद्रापस्मार एव च ।।२३।।

मतिर्व्याधिस्तथोन्मादस्तथा मरणमेव च ।।२४।। त्रासश्चैव वितर्कश्र विज्ञेया व्यभिचारिणः। त्रयस्त्रिंशदमी भावा: समाख्यातास्तु नामतः ।।२५।। बलस्यापचयो ग्लानिः शङ्कानिष्टसमुन्नयः3। समुन्नय :* संभावना। परोत्कर्षाक्षमासूया शङ्कोपहसितादिकृत् ।। अनर्थातिशयाच्चित्तस्यावेगः संभ्रमो मतः । कोप एव स्थिरतरो ह्यमर्ष इति कथ्यते।। अवहित्थाकारगुप्तिरर्थनिर्धारणं मतिः। औत्पत्तिकैमनःक्षोभस्त्रास: कम्पादिकारकः॥ पूर्वापरविचारोत्थं भयं त्रासात्पृथग्भवेत्। इति दिशा त्रासस्य व्यभिचारित्वं भयस्य स्थायित्वमिति बोध्यम्। अपस्मारस्य व्याधि- त्वेन प्राप्तावपि पुनरुपादानं बीभत्सभयानकयोरेव संभवनियमात्॥ रतिर्देवादिविषया व्यभिचारी तथाज्जितः । भाव: प्रोक्त:

आदिग्रहणान्मुनिगुरुनृपपुत्रादिविषया। कान्तादिविषया® तु व्यक्ता शृङ्गारः। उदाहर एम्'- कण्ठकोणविनिविष्टमीश ते कालकूटमपि मे महामृतम्। अप्युपात्तममृतं भवद्वपु- भेदवृत्ति यदि मे न रोचते ।।३१।।

१. A om. this line and next. २. D श्ाप्यवहित्थ० for ०श्चेत्यवहित्थ०. ३. D • समन्वय: for समुन्नयः. ४. D समुन्वयः for समुन्नयः. ५. D औत्पातिकैः for भत्पत्तिकैः, ६. B •नियमाय for •नियमात्. ७. D कान्ताविषया for कान्तादि०. ८. D बथा for उदाहरगम.

द्वितीय उल्लास: । २३

नतु कथमस्य न रसत्वमिति चेन्न। नव रसाः, अन्ये भावा इति स्वतन्त्रेच्छेन मुनिना तथैव विभागकरणात्। अत एव वात्सल्यनामा दशमो रसोऽस्तीति कस्य- चिन्मतं निरस्तम्१। भावेनैव गतार्थत्वाच्च॥ व्यभिचारी यथा- जाने कोपपराङाखी प्रियतमा स्वप्नेऽ्द्य दष्टा मया मा मां3 संस्पृश पाणिनेति रुदती गन्तुं प्रवृत्ता ततः। नो यावत्परिरभ्य चाटुकशतैराश्वासयामि प्रियां भ्रातस्तावदहं शठेन विधिना निद्रादरिद्रीकृतः ॥३२।। रसेऽनुभूयमानेऽपि अ्रन्र" विधिं प्रत्यसूयैव काव्यसर्वस्वत्वेन प्रतीयते इत्यसौ भावध्वनिरिति व्यवह्ियते। प्राधान्येन व्यपदेशा भवन्तीति न्यायात्। इयं भाव- स्थितिरुक्ता।। तदाभासा अनौचित्यप्रवर्तिताः ॥२६।। तदाभासा रसाभासा भावाभासाश्च। तत्र रसाभासो यथा- सतुमः कं वामात्ि क्षणामपि बिना यं न रमसे विलेभे क: प्राणान्रणमखमुखे यं मृगयसे। सुलग्ने को जातः शशिमुखि यमालिङ्गसि बला- त्तपःश्री: कस्येषा मदननगर ध्यायसि तु यम् ॥३:॥ अत्र यं यं इत्यसकृत्कर्मोपादानं तस्या१ अनेक्ककामुकविषयमभिलाषं० व्यनक्ति। यद्येकविषयत्वमभिमतं'१ स्यात्तदा सकृदेव कर्मोपादानं कुर्यात्। १रमणालिङ्गना- न्वेषणादिव्यापारा बहवस्ते च सर्वे एव १3 वर्तमानकालीना नैकविषयत्वे संभवन्तीति अनेककामुकविषयाभि१४ लाषाद्रतेराभासत्वं च१५। भावाभासो यथा- राकासुधाकरमुखी तरलायताक्षी स1६ स्मेरयौवनतरङ्गितविभ्रमाङ्गी। तत्किं करोमि विद्धे कथमत्र मैत्रीं तत्स्वीकृतिव्यतिकरे क इहाभ्युपायः१।।३४।। 9. A अपास्तं for निरस्तम्. २. AD स्वप्नेऽथ for स्वप्नेऽ्ध. ३. B मा for मां. ४. D भ्रान्तस् for भातसू. ५. D reads अ्त्र before रसे. ६. D अनुभयते for प्रतीयते. ७. D रसो for रसाभासो. 5. D रणमुखमखे for रणमखमुखे. . D om. तस्या. १०. D reads तस्यां after अभिलाषं. ११. A अभिलषितं; D अभिप्रेतं for अभिमतं. १२. AB रमरणालिङ्ग ०for रमालिङ्ग०. १३. D प्रवर्तमान° for वतमान० . १४. ०अभिलाषप्रत्ययाच् for fिलाषाद्. १५. CD om. च. १६. BD सा स्मेर० for सस्मेर०. १७. AD इवाभ्युपायः for इहाo.

२४ काव्यपरीक्षायां

अत्र चिन्ता अनौचित्यप्रवर्तिता। एवमन्येऽप्युदाहायों:॥ भावस्य शान्तिरुदय: संधिः शबलता तथा। क्रमेणोदाहरणानि१- तस्यां रघो: सूनुरुपस्थितायां वृशगीत मां नेति समाकुलोऽभूत्।

अत्रावेगस्य। वामेतरेण स्फुरता भुजेन॥३५॥।

विलोचनं दक्षिणमञ्जनेन संभाव्य तद्वव्ज्ितवामनेत्रा। प्रासादवातायन संनिकर्ष3 ययौ शलाकामपरां' वहन्ती।३६।। अत्रौत्सुक्यस्य। अर्धमुपेतुं" वाल्छत्यर्धमपेतुं६ च धातरि प्राप्ते। इति दोलायितदेह: पायादर्धाङ्गनारीशः ॥।३७।। अत्र धैर्यावेगयोः । यथा च- तं वीच्य वेपथुमती सरसाङ्गयष्टि- निच्षेपणाय पद्मुद्धृतमुद्दहन्ती। मार्गाचलव्यतिकराकुलितेव सिन्धुः शैलाधिराजतनया न ययौ न तस्थौ ॥।३८॥। अत्रावेगजडतयोः । क्काकार्य शशलक्ष्मणः कुलमिदं भूयोऽपि दृश्येत सा दोषाणां प्रशमाय नः'श्रुतमहो कोपेऽपि कान्तं मुखम्। किं व्यन्त्यपकतन्मषाः कृतधियः स्वप्नेऽपि सा दुर्लभा चेतः स्वास्थ्यमुपेहि९ कः खलु युवा धन्योऽधरं धास्यति ॥३६।। अत्र वितर्कौं ्सुक्यमतिस्मृतिशङ्कादैन्यधृतिचिन्तानां तिलतन्दुलवच्चर्व्यमाणता। वस्तुतस्तु एषां पूर्वपूर्वोपमर्देन1 परपरोदयः शबलता। अपत एव 'संचार्यादेर्विरुद्धस्य बाध्यस्योक्तिगुणावह्या' इत्यत्रेदमेवोदाहरिष्यते। एषु सत्यपि रसे काव्यसर्वस्वतां गतै- रेतैरेव व्यवहारः। प्राधान्येन व्यपदेशा भवन्तीति न्यायात्॥ १D यथा for उदाहरणानि. २ A वामेतरः संशयमस्य वाहु: केयूरबन्धोच्छवसितैनु नोद।for the second half of the stanza. ३ C ० संनिकष for ०संनिकर्ष, 8C अपरा for अपरां, ५D अपेतुं for उपेतुं. ६ । उपेतुं for अपेतुं. ७ CD क्व च कुलं for कुलमिदं. = A मे for नः, & CD उपैहि for उपेहि. १०A पूर्वोपमर्देन for पूर्वपूर्वोप०.

द्वितीय उल्लास: । २५

रसादीनामनन्तत्वाद्धेद एको हि गण्यते ।।२७।।

अ्रनन्तत्वादिति। तथाहि१-नव रसाः, तत्र शृङ्गारस्य द्वौ भेदौ संभोगो विप्र- लम्भश्र। तत्र संभोगस्यापि परस्परदर्शनालिङ्गनपरिचुम्बनकुसुमोच्चयजलविहारादयो बहवो भेदाः । विप्रलम्भस्याभिलाषाद्य उक्ताः । तत्रापि नायिका नायकयोरुत्तमाधम- मध्यमप्रकृतिकत्वम्। तत्रापि देशकालावस्थाभेद:3। इत्येकस्यैव रसस्यानन्त्यं का गणना सर्वेषाम्। अरसंलच्यक्रमत्वं सामान्यमाश्रित्य रसादिध्वनिरेक एव गएयते।।

अनुस्वानाभसंलच्त्यक्रमव्यङ्गयस्थितिस्तु यः । शब्दार्थोभयशक्त्युत्थस्त्रिधा स कथितो ध्वनिः ॥२८।। अरनुस्वानोऽनुरणनं तदाभस्तत्सदृशः संलक्ष्यः क्रमः पौर्वापर्यम्, अर्थाद्वयञ्जकेन सह यस्य एवंविधस्य व्यङ्गयस्य स्थितियत्र स इत्यन्वयः । यथा ध्वनिप्रतिध्वन्योः क्मो लक्ष्यते तद्वद् वस्त्वलंकृतितद्वयञ्जकयोरित्यर्थः। स च शब्दशक्त्युद्धवोऽर्थशक्त्यु- द्भव: उभयशक्त्युद्गवश्चेति त्रिविधः। तत्र शब्दा यत्र परिवृत्ति न सहन्ते स शब्द- शक्त्युद्धवः । तदन्योऽर्थशक्त्युद्धवः । यत्र केचन' शब्दाः परिवृत्तिसहिष्णवः, केचि- त्वन्यथा, उभयोरपि काव्यसर्वस्वत्वं च, तत्रोभयशक्तिमूलः। अ्र्रत्र अलंकारोऽथ वस्त्वेव शब्दाद्यत्रावभासते। प्रधानत्वेन स ज्ञय: शब्दशक्त्युद्धवो द्विधा ॥२९।। वस्त्वेवेत्यनलंकारं वस्तुमात्रम्। तत्राद्यो यथा-भद्रात्मन [१] इत्यादि। त्र्प्रन्नन मिथोऽसंबद्धार्थद्वयबोधकत्वेन वाक्यभेदो मा भूदिति प्रकृतयोरुपमालंकारो मिथ :- संबन्धो व्यङ्ग्य इति। वस्तुमात्रं यथा- शनिरशनिश्च तमुच्चैनिहन्ति कुप्यसि नरेन्द्र यस्मै त्वम्। यस्य प्रसीदसि पुनः स भात्युदारोऽनुदारश्च।४०।।

अरत्र विरुद्धावपि त्वदनुवर्तनार्थमेकं कार्य कुरुत इति वस्तु ध्वन्यते। अर्थशक्त्युद्धवोऽप्यर्थो व्यञ्जकः संभवी स्वतः । प्रौढोक्तिमात्रसिद्धो वा कवेस्तेनोम्भितस्य वा ॥३०॥

१ A ते हि for तथाहि. २ BCD om. नायिका०. ३ B ०भेदा: for ०भेद :. ४ C केचित् for केचन. ४

२६ काव्यपरीक्षायां

वस्तु वालंकृतिर्वेति चतुर्भेदो व्यनक्ति यत्। वस्त्वलंकारमथवा तेनासावष्टधा मतः ॥३१।। अ्रत्र स्वतःसंभवी न केवलभणितिमात्रनिष्पन्नो यावद्वहिरौचित्येनापि संभाव्य- मानः। प्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नः बहिरसन्नपि निर्मितः कविना। कविनिबद्धन वा वक्त्रा इत्यन्यदेतत्। वस्तुतस्तु तद्वर्णितस्येति भेदान्तरं न संभवत्येव। कविनिबद्ध- स्यापि कवित्वात्। तेनार्थः स्वतःसंभवी प्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्न इति द्विविधः। प्रत्येकं वस्तु वालंकृतिर्वेति चतुर्विधो व्यञ्जकः । तस्य प्रत्येकं वस्तु वालंकारो वा व्यङ्गथ इति अष्टविधोऽर्थशक्त्युद्गवो ध्वनिः। क्रमेणोदाहरणानिR- अलससिरमणि3 घुत्ताणमग्गिमो पुत्ति धसमिद्धिमश्रो। इ भणिएण णअङ्गी पप्फुल्लविलोतणा जा।४१।। अ्त्र ममैवोपभोग्योऽयमिति वस्तुना वस्तु व्यज्यते। धन्यासि या कथयसि प्रियसंगमेऽपि विस्रब्धचाटुकशतानि रतान्तरेऽपि१। नीवीं प्रति प्रणिहिते तु करे प्रियेण सख्यः शपामि यदि किंचिदृपि स्मरामि ॥४२।। अत्र अहं धन्या त्वमधन्येति व्यतिरेकालंकारः। दर्पान्धगन्धगजकुम्भ ®कपाटकूट- संक्रान्तनिघ्नघनशोणितशोणाशोचिः । वीरैव्यलोकि युधि कोपकषायकान्ति: कालीकटाक्ष इव यस्य करे कृपाण:।।४३।। अत्र उपमालंकारेण सकलरिपुकुलक्षयः८ त्षणात्करिष्यत इति वस्तु। गाढकान्तदशनक्षतव्यथा- संकटादरिवधूजनस्य यः । शरष्ठविद्रुमद्लान्यमोचय- न्निर्दशन्युधि रुषा निजाधरम्।४४।। 9 A नास्येव for न संभवत्येव. २D यथा for उदाहरणानि. ३ A ०सिरोमणि for ०सिरमणि, : BC ०समुद्धि० for ०समिद्धि०, ५ D रतान्तरेषु for ०न्तरेपि, ६ C ०कुन्त० for ०कुम्भ० ... ७ D ०संक्रान्ति० for संक्रान्त० = D °कुलत्यं for ०कुलच्षयः.

द्वितीय उल्लास: । २७

अ्रत्र विरोधालंकारेण मम तत्या अन्यस्य क्षतिर्निवर्ततामिति नृपबुद्धिरुत्प्रे- च्यत इति उत्प्रेक्षालंकारः। एषूदाहरणेषु स्वतःसंभवी व्यञ्जकः। कैलासस्य प्रथमशिखरे वेरुसंमूर्च्छनाभि: श्रुत्वा कीर्तिं विबुधरमणीगीयमानां यदीयाम्। स्रस्तापाङ्गा: सरसबिसिनीकाएडसंजातशङ्का दिञ्मातङ्गा: श्रवणपुलिने हस्तमावतयन्ति ।।४५।। अत्र वस्तुना येषामधिगमो नास्ति तेषामप्येवमादिबुद्धिजननेन चमत्कारं करोति त्वत्कीर्तिरिति वस्तु ध्वन्यते। केसेसु बलामोडिअ तेण3 अ समरम्मि जयसिरी गहिआ। जह कंधराहि विहुरा तस्स दढं कएठत्रम्मि संठविआ॥४६।।

त्युल्पेत्ता अत्र केशग्रहणावलोकनोद्दीपितमदना इव कंदरास्तद्विधुरान्करठे गृह्न्ती-

गाढालिङ्गएारहसुज्जत्रम्मि दइए लहुं समोसरइ। माणंसिणीण माणो वीडणभीरु व्व हिअआहि॥४७।। त्र्त्रोत्प्रेक्षया प्रत्यालिङ्गनं* तत्र विजुम्भत इति वस्तु। जा ठेरं व हसन्ती कइवत्रणम्बु"रुहबद्धवििवेसा। दावेइ भुवणमएडलमएरां चित्र् जअइ सा वाणी।४८।। अ्रत्रोत्प्रेक्षया चमत्कारैककारणं नवं जगदजलजासनस्था निर्मिमीते इति व्यतिरेकः। एवं कविनिबद्धप्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नोऽप्युदाहार्यः॥ शब्दार्थोभयभूरेक: यथा- अरतन्द्रचन्द्राभरणा समुद्दीपितमन्मथा। तारकातरला श्यामा सानन्दं न करोति कम् ॥४६।। अत्र शब्दार्थाभ्यामुभाभ्यामपि समकक्षतया रात्रिनायिकयो रुभयोरुपमानोप- मेयभावो व्यज्यते इति उभयशक्तिमूलत्वम्।

१C येषामर्थाधिगमो for येषामधि०. २० ०जनितेन for ०जननेन. ३ D देण for तेग. D om. from प्रत्यालिङ्गनं up to अत्रोत्प्रेक्षया below. ५ AB वयएाम्बु for 'वत्रराम्बु', ६D नवं नवं for नवं. ७B रात्रिनायकयो: for •नायिकयोः

२८ काव्यपरीक्षायां

भेदाश्चतुर्दशास्य तत्। अस्य ध्वनेः। वाक्ये द्वयत्थः पदेऽप्यन्ये अन्ेदं बोध्यम्-अविवत्तितवाच्यप्रभृतयो यावन्तो ध्वनिभेदाः कथितास्ते सर्वे वाक्ये भवन्ति। विनोभयशक्तिमूलं पदेपि स्युरिति प्राञ्ः। सोऽपि पदे भवतीति नवीनाः । यत्र सर्वाणि समकक्षतया पदानि व्यञ्जकानि प्रकृतार्थोपकारे पर्यवस्यन्ति तत्र वाक्यगतत्वेन व्यवहारः, यत्र त्वेकमेव प्राधान्येन व्यञ्जकं तत्र पद्गतत्वेनेति वाक्यपद्गतत्वेन ध्वनीनां विवेक । तत्र वाक्ये पूर्वमुदाहताः ॥३२ पदे किंचिदुदाहिय यथा- बहवस्ते गुणा राजन्नेकस्ते3 सुमहान्गुः । मित्राणि तव मित्राणि नान्यथा स्युः कदाचन४॥ ५०॥। अन्यदपि स्वयमेव बोध्यम्। एवं प्रबन्धेऽपि अर्थशक्तिमूलो" यथा- अलं स्थित्वा श्मशानेऽस्मिन्गृध्रगोमायुसंकुले। कक्कालबहले घोरे सर्वप्राणिभयंकरे ।।५१।। न चेह जीवितः कश्चित्कालधममुपागतः । प्रियो वा यदि वा द्वष्यः प्राणिनां६ गतिरीदृशी॥।५२।।

रात्रा वन्धस्य दिवा प्रभवतो गृधस्य पुरुषविसजनपरं वचनम्। आरदित्योऽयं स्थितो मूढा: स्नेहं कुरुत सांप्रतम्। बहुविन्नो मुहूर्तोडयं जीवेदपि कदाचन ।५३॥ अमुं कनकवर्णभं बालमप्राप्तयौवनम्। गृध्रवाक्यात्कथं मूढा'स्त्यजध्वमविशङ्किताः॥५४।। इति निशि विजुम्भमाणस्य गोमायोजनव्यावृत्तिनिष्ठं चेति प्रबन्ध एव व्यञ्जक- तया प्रथते। अन्येऽपि भेदा: स्वयमूहनीयाः। अपि शब्दात्पदवाक्ययोः ।

१ AB पदेऽप्यन्यो for ०प्यन्ये. २ D पदेऽवि for पदे. ३ A एकस्तन्न; D एकस्तु सु° for. एकस्ते सु. ४ After कदाचन D adds :अत्र द्वितांयमित्रपदस्याश्वस्तत्वं लच्यम्, तदतिशयो व्यङ्ग्य :. ५D अथशक्तिभ: for शक्तिमूलो. ६C प्राणिनो for प्राशिनां, ७ After ईदशी D adds इति. = BC पुरुषवचनपरं for बिसजनपरं. 8 बाला: for मूढा :.

द्वितीय उल्लास:। २६

पदैकदेशरचनावर्णेष्वपि रसादयः१॥३३। पदं सुबन्तं तिडन्तं च। एकदेशो धातुनामरूपः प्रकृतिभागः। तिङ्सुबरूपः प्रत्ययभागश्च। तत्र धातोर्व्यञ्जकता यथा-

रुद्दस्स तइत्र्रात्रणं पव्वइपरिचुम्बिअं जअइ।। ५५। अत्र जयति उत्कर्षाश्रयो भवति। स च लोकोत्तररूपेण२ पिधानवत्तया3। लोकोत्तरता च४ चमत्कारानुगुणतया। आरनुगुएयं च रागातिशयहर्षलज्जासंपत्तिद्वारक- रसातिशयपोषणात्। तच्च जयतिना साध्यते न तु शोभते इत्यादिनेति"प्रकृतेध व्यञ्जक- त्वम्। नाम्नो® व्यञ्जकत्वं यथा-

प्रेयान्सोऽयमपाकृत: सशपथं पादानतः कान्तया द्वित्राएयेव पदानि वासभवनाद्यावन्न यात्युन्मनाः। तावत्प्रत्युत पाणिसंपुटगलन्नीवीनिबन्धं धृतो धावित्वैव कृतप्रणामकमहो प्रेम्णो विचित्रा गतिः ।।५६।। अत्र पदानीति न तु द्वाराणीति द्वारादिव्यवच्छेदो९ व्यङ्गयः। सच संभोग- संचार्यौत्सुक्योपोद्वलनद्वारा रसपोषकृत्१०॥ तिङ्सुपोर्यथा- लिखन्नास्ते भूमि बहिरवनतः प्राणदयितो निराहारा: सख्यः सततरुदितोच्छूननयनाः । परित्यक्तं सर्व हसितपठितं पञ्ञरशुकै- स्तवावस्था चेयं विसृज कठिने मानमधुना ।।५७।।

अ्रत्र लिखन्निति न लिखति अपि तु प्रसादपर्यन्तमास्ते। तथा च लिखनस्य न साध्यत्वं ! किं त्वप्राधान्यमबुद्धिपूर्वकत्वं व्यज्यते। किं तु प्रसादपर्यन्तायाः स्थितेरेव साध्यत्वमिति

१ C After रसाद्यः, D adds अपिशब्दात्प्रबन्धेष नाटकादिष. २D रूपया for रूपेण. ३ AD पिधानतया for पिधानवत्तया, ४ D om. च. ५. A om. इति. ६ A प्रकृतिव्यञ्जकतवं for प्रकृतेव्यअ्जकत्वं. ७ A om. नाम्नो व्यञ्ञकत्वं, = D यावत्पयात्युन्मना: for यावन्न यात्यु- न्मना :. 8. A om. व्यवच्छेदो. ५० D °पोषसाकृत for °पोषकृत्.

३० काव्यपरीक्षायां व्यज्यते। तथा आ्रास्ते न त्वासित इति, तेन स्थित्यविच्छेदो व्यङ्गयम्१। एवं भूमि- मिति न भूमाविति। न हि बुद्धिपूर्वकं किंचिल्लिखति। अधिकरणताभिधाने त्वाकाङच्ि- तस्य कर्मण उद्देश्यत्वं प्रतीयते, न च तथेति१। यथा वा 'रमणीयः क्त्रियकुमार आरसीत्' इत्यतीतकालोपदेशा3 त्स्थितेर्वर्तमानत्व भविष्यत्त्वव्यवच्छेदोऽवगम्यते५। एषा हि दाशरथिं प्रति कुपितस्य भार्गवस्योक्तिः । यथा वा- रामोऽसौ भुवनेषु विक्रमगुएौः प्राप्तः प्रसिद्धिं परा- मस्मद्धाग्यविपर्ययाद्यदि परं देवो न जानाति तम्। बन्दीवैष यशांसि गायति मरुद्यस्यैकबाणाह ति- श्रेणीभूतविशालतालविवरोद्गीणँ: स्वरैः सप्तभिः ॥५८॥ अत्र असावित्यनेन निरन्तरभावनावशेन प्रत्यक्षायमाणत्वम्। भुवनेष्विति बहुवचनेन न यत्र कचिदिति। गुणैरित्यनेन दोषव्यवच्छेदो व्यज्यते। तथा न त्वदिति न मदिति अपि त्वस्मदित्यस्य सर्वापेक्षकत्वम्। अ्रभाग्यादिति वक्तव्ये भाग्यविपर्ययादित्युक्तम्। तेन भाग्याभावेऽपि भाग्यान्येव तत्त्वेन परिणतानीति प्रतीयते। तैस्तु निर्वेदशक्कादैन्य- विषादातिशयः पोष्यते ॥ यथा वा- तरुणिमनि कलयति कलामनुमद्नधनुर्भ्रुंवोः पठत्यग्रे। अधिवसति सकलललनामौलिमियं चकितहरिणचलनयना ॥५६।। अ्रपरन्रेमनिजव्ययीभावकर्मभूताधाराणां तरुणत्व इति धनुषः समीप इति मौलौ वसती- त्यादिभिस्तुल्येऽपि वाचकत्वेऽस्ति कश्चित्स्वरूपविशेषो यश्चमत्कारकारी, स एव व्यञ्जकः। तथाहि-इमनिजा सौकुमार्यपरेण नवोद्भिन्नं वयः प्रतीयते, श्रुतिकट्ठुना तु त्वप्रत्ययेन प्रौढम्। एवं पूर्वपदप्रधानाव्ययीभावेन मदनधनुषो गुणतया जगद्वशीकरणसाम्राज्यं भ्रूलताग्रस्य व्यज्यते। तथा मौलिमिति कर्मत्वेन व्याप्तिसूचनमाधारत्वं ह्यकदेशवृत्ति- तयापि निर्वहृतीत्याद्युन्नेयम्।। रचनावर्णयोर्व्यञ्जकत्वं वच््यते। एषां संख्या नोक्ता अ्रनुपयुक्तत्वात्।। एते प्रोक्ताः शुद्धभेदास्तेषां चान्योन्ययोजनम्। संकरेण त्रिरूपेण संसृष्टया चैकरूपया॥३४।

१ D व्यङ्गधः for व्यङ्गधम्. २ D यथेति for तथेति. ३ A पदेशस्थिते: for पदेशास्स्थितेः. 8 A व्तमानत्वे भवि° for वर्तमानत्वभवि°, ५ A गम्यते for अवगम्यते. ६ AC सर्वात्तेपकत्वम for सर्वापेक्षकत्वम्. ७ A om. पद°, = D प्रतीयते for व्यज्यते.

द्वितीय उल्लास: । ३१

तेषां ध्वनीनां संशयास्पदत्वेनानुग्राह्यानुग्राहकतया एकव्यञ्जकानुप्रवेशेन चेति त्रिविध१- संकरेणा। परस्परनिरपेक्षरूपया एकप्रकारया च संसृष्टया। एकत्र काव्ये संसरग- स्वरूपया योजनमपि। यथा- खणापाहुणिआ देतर जाआए सुहुत् किं पि दे भणिआ। रुतइ पलोहरवलहीघरम्मि अरुणिज्जदु वराई।।६०।। पलोहरशब्दो देशभाषायां गृहपश्चाद्भागवाची3। त्रत्रानुनयः किमुपभोगलक्ष- रोऽर्थान्तरे संक्रमितः, किमनुरणनन्यायेन उपभोग एव व्यङ्गथे व्यञ्जक इति संदेहः। यथा- स्निग्धश्यामलकान्तिलिप्तवियतो वेल्लदलाका घना वाताः शीकरिणः४ पयोदसुहृदामानन्दकेका: कलाः । कामं सन्तु दृढं कठोरहृदयो रामोडस्मि सर्व सहे वैदेही तु कथं भविष्यति ह हा हा देवि धीरा भव ।।६१।। अ्न्र लिप्तेति पयोदसुहृदामिति च व्यापनपरितोषकारित्वे लक्ष्ये इत्य"त्यन्व- तिरस्कृतवाच्ययो: व्यापनातिशयपरितोषकारित्वातिशयध्वन्योः संसृष्टिः। आभ्यां सह रामोऽस्मीत्यस्य अर्थान्तरे दुःखसहिष्ुत्वरूपे संक्रमितवाच्यस्य। एतादृशवैयग्रथहेतु- संपातेऽपि जीवित्वरूपदुःखसहनातिशयध्वनेरनुग्राह्यानुग्राहकभावेन रामपदलक्षणौक- व्यञ्जकानुप्रवेशेन६ चार्थान्तरसंक्रमितवाच्यस्य दुःखसहनातिशयध्वने रसध्वनेश्र संकरः।

अथ गुणीभूतव्यङ्गधस्य प्रभेदा'नाह- अगूढमपरस्याङ्गं वाच्यसिद्धयङ्गमस्फुटम्। संदिग्धतुल्यप्राधान्ये काक्काचिप्तमसुन्दरम्। व्यङ्गयमेवं गुणीभूतव्यङ्गयस्याष्टौ भिदा: स्मृताः॥३५॥ कामिनीकुचकलशवद् गूढं चमत्करोति। अगूढं तु स्फुटतया वाच्यायमानमिति गुणीभूतमेव १०। यथा- १. D त्रिविधेन for त्रिविध°. २ AB om. च. ३ D गृहचारी for गृहपश्चाद्भागवाची. ४ CD सीकरियः for ।शीक°. ५D इत्यत्रात्थन्त° for इत्यत्यन्त°. ६D नुपदप्रवेशेन for नुप्रवेशेन. ७ CD om. अपि. = D भेदान् for प्रभेदान्. ६ D मताः for स्मृताः. १०B गुसीभूतव्यङ्गयमेव for गुणोभतमेव.

३२ काव्यपरीच्षायां

राजषिसूनोरपि मे मर्कटद्वारसेवनात्। जीवन्तमपि मां ब्रह्मन्मृतमित्यवधारय ।।६२।। अ्त्र' मरणमेव श्रेय2 इत्यनुतापातिशयो व्यङ्गयः सर्वजनवेद्यतया अगूढ एव। अथ3 रसादे रसादङ्ग उत्कर्षकम्, तथा वाच्यस्यानुरणनरूपमङ्गम्। केचित्त वाच्य- स्यापि* रसाद्यङ्गमित्याहुः । लक्ष्यदर्शने" विशिष्य विवेचयिष्यामः। यथा- अयं स रसनोत्कर्षी पीनस्तनविमर्दनः । नाभ्यूरुजघनस्पर्शी नीवीविस्रंसनः करः ॥६३। अत्र शृङ्गारः करुणस्योत्कर्षकः । तथाहि-एतत्समरपतितं भूरिश्रवसो हस्त७- मवलोक्य तद्वधूरभिद्धे०। तथा च शृङ्गारोचितरसनाकर्षणादिविलासस्मरणं विगलद्धृदयत्वादावेगमधिकं जनयति। वक्त्राणि पञ्च कुचयोः प्रतिबिम्बितानि दृष्टा दशाननसमागमसंभ्रमेशा१०। भूयोऽपि शैलपरिवृत्तिभयेन गाढ- मालिद्गितो गिरिजया गिरिशः पुनातु ॥६४॥। अ्त्र भावस्य रसः । यथा वा-

यस्य ज्ञानद्यासिन्धोरगाधस्यानघा गुणाः। सुरथो नाम राजाभूत्समस्ते च्ितिमएडले ।।६५।। अत्र सुरथविषयो भावो राजविषयरतिभावस्य। एवं भावाभासादीनामपि बोध्यम्।। अनुरणनरूपस्यालंकारस्य वाच्याङ्गत्वं यथा- जनस्थाने भ्रान्तं कनकमृगतृष्णाङ्कितधिया११ वचो वैदेहीति प्रतिपद्मुद्श्रु प्रलपितम्। कृता लंकाभर्तुर्वदनपरिपाटीषु घटना१२ मयाप्त रामत्वं कुशलवसुता न त्वधिगता ॥६६।। १. After अत्र CD add मम. २ A मरणं श्रेय हत्य/तशयी for मरणमेव श्रेय हत्यनु- तापातिशयो. ३ After अथ BC add परस्य. ४ A om, अपि. ५D लच्यदर्शनं for दर्शने ६ C om. from रपतितं upto दावेगम०. ७. D करम् for हस्तम्, ८ C B अभिदधौ for ·दधे, ६D शोकावेगम् for आवेगम्. १० D °समागमनभ्रमेण for ०समागमसंत्रमे ब. ११ D तृष्णान्धितधिया for ०तृष्णोङ्कित०. १२ C रचना for घटना.

द्वितीय उल्लास: । ३३

अत्र तत्सदशे तत्त्वारोपस्य चमत्कारित्वाद् वाच्यस्य रामांशस्य' शब्दशक्तिमूलं प्रतीयमानं रामेण साम्यमुत्कर्षकम्। अथ कुतो रामत्वं प्राप्तमित्याकाङ्क्षानिवर्तकस्य साम्यस्य वाच्यसिद्धयङ्गत्वमेव3, नापराङ्गत्वमिति चेन्न, जनस्थानभ्रमणादिरूपस्य साम्यस्य शब्दशक्तिमूलव्यङ्गयतः प्रागेवावगतौ'रामत्वारोपरूपवाच्यत्वासिद्धत्वात्"।

अरनुरनरूपस्य वस्तुनो वाच्याङ्गत्वं यथा-

आरगत्य संप्रति वियोगविसंष्ठुलाङ्गी- मम्भोजिनीं क्वचिदपि क्षपितत्रियामः । एतां प्रसादयति पश्य शनैः प्रभाते - तन्वङ्गि पादपतनेन सहस्ररश्मिः॥६७॥

अ्त्र व्यङ्गयोपस्थितिं६ विनापि सिद्ध रविकमलिनीवृत्तान्ते उभयशक्तिमूलवस्तुरूपनायक- वृत्तान्तोऽङ्गम्। न चायमुपमाध्वनिः रूपकध्वनिर्वा किं न स्यादिति वाच्यम्, तथा- विधवस्तुन एव काव्यसर्वस्वत्वेनानुभूयमानत्वात्। टीकाकृतस्तु रसस्यापि वाच्याङ्गत्वे- डप्येवदेव तन्त्रेणोदाहरणमिति वदन्ति। तेषामयमाशयः-खरिडतानुनयनलक्षण- नायकवृत्तान्ततादात्म्यावगमातिप्तरतिरूपेण रसेन वाच्यस्य रविकमलिनीवृत्तान्तस्यो- त्कर्षणमिति रसस्य वाच्याङ्गता इति ॥

वाच्यस्य वाक्यार्थस्यानुपपद्यमानस्य सिद्धिरुपपत्तिस्तस्या अङ्गं निदानं वाच्य- सिद्धयङ्गम्। यथा-

भ्रमिमरतिमलसहृदयतां प्रलयं मूर्छां तमः शरीरसादं च। मरगां च जलदभुजगजं प्रसह्य कुरुते विषं वियोगिनीनाम् ॥६८।।

अत्र हालाहलं व्यङ्गथं भुजगारोपरूपस्य वाच्यस्य सिद्धिकृत्। ननु गरलस्य न व्यङ्गथता। प्रसिद्धिवशात्सत्यपि वृष्टिप्रकरणे तदपहस्त्याभिधया विषपदेन द्रागेव

१ BC रामात्वारोपस्य; D रामत्वारोपस्य for रामांशस्य. २ A om. शब्द°. ३ BC "सिद्ध चङ्गमेव for सिद्ध यङ्गत्वमेव. ४ A वगते; D वगतो for वगतौ. ५ BC °वाच्यस्य सिद्ध- स्वात् for वाच्यत्वासिद्धत्बात्. ६ A पस्थितो वियोगिनीकम for पस्थिति विनापि सिद्धे रवि- कम°. ७ AB स्वतन्त्रेण for तन्त्रेण.

३४ काव्यपरीक्षायां गरलोपस्थितेः । यतः प्रकरणात्प्रसिद्धिरेव बलवती। अन्यथा निहतार्थविलोपः स्यात्। प्रकरणबलादप्रसिद्धार्थस्य प्रागुपस्थितौ तद्दोषस्यानवकाशादिति चेन्न। यत्र प्रसिद्धार्थोपस्थितेरनन्तरमप्रसिद्धार्थे२ प्रकरणादिकमवतरति तत्रव तद्दोषस्य लब्धपद- त्वात्प्रसिद्धः प्रकरणमेव!बलवत्। तथा च प्रकृते प्रकरणवशादुपस्थिते जले जलद- भुजगजन्यत्वमनुपपद्यमानं व्यङ्गयं हालाहलमादाय सिद्धयतीति वाच्यसिद्धयङ्गता।। अस्फुटं3 सहृदयैरपि भटित्यसंवेद्यम्। यथा- अदृष्टे दर्शनोत्कएठा दृष्टे विच्छेदभीरुताह। नादृष्टेन न दृष्टेन भवता लभ्यते सुखम् ॥६६।। अन्र अदष्टो यथा न भवसि वियोगभयं च यथा"नोत्पद्यते तथा कुर्या इत्यस्फुटम्। संदिग्धप्राधान्यं यथा- हरस्तु किंचित्परिवृत्तधैर्य- श्रन्द्रोदयारम्भ इवाम्बुराशिः । उमामुखे बिम्बफलाधरोष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि॥७०॥ अत्र परिचुम्बितुमैच्छदिति किं प्रतीयमानं किं वा लोचनव्यापारणं वाच्यं प्रधानमिति संदेहः। प्राधान्यं तु चमत्कारप्रयोजकत्वमिति बोध्यम्।।

तुल्यप्राधान्यं यथा- ब्राह्मातिक्रमत्यागो भवतामेव भूतये। जामदग्न्यस्तथा मित्रमन्यथा दुर्मनायते॥७१।

अत्र जामदग्न्यः सर्वेषां क्षत्रियाणामिव रक्षसां क्षयं करिष्यतीति व्यङ्गवस्य वाच्यस्य च समं प्राधान्यम्। तथाहि-अ्त्र भूत्युपदेशमित्रत्वाभिधानं साम वाच्यम्। उक्तरूपश्च दएडो व्यङ्गथः । उभयोरप्युपदेशस्यानर्थनिवारणत्वेन तुल्यता।।

१ D निहितार्थ० for निहतार्थ°, २ D अप्रसिद्धे for अप्रसिद्धार्थे. ३ A om. स्फुटं स°. ४ CD विश्लेष० for विच्छेद०. ५ D om. यथा. ६ After व्यङ्गयस्य C adds अनर्थनिवा रणत्वे. ७ CD व्यङ्ग यो दएड: for दएडो व्यङ्गथः.

द्वितीय उल्लासः । ३५

काक्काचिप्तं यथा- मश्नामि कौरवशतं समरे न कोपाद् दुःशासनस्य रुधिरं न पिबाम्युरस्तः । संचूर्णयामि गदया न सुयोधनोरू संधिं करोतु भवतां नृपतिः पणेन ॥७२॥ अत्र मश्नाम्येवेति व्यङ्गयं गुणीभूतम्। अयमभिसंधि :- संधि२श्रवणकुपितस्य भीमस्योक्तिरियम्। तथा च प्रतिज्ञातविरुद्धनिषेधाभिधायिषु3 नव्सु काकुरियं निषेधा- न्तराक्षेपिका ४ अभावाभावश्चावधारणम्", तस्य च वाच्यसमकालं प्रतीयमानत्वेन६ गुणीभूतत्वमेव न ध्वनित्वम्। अत एव काकुव्यङ्गयस्य पदार्थस्थानीयत्वेनात्िप्तपदं झटिति प्रत्यायितपरम्। यत्र काकुतोऽपि विलम्बेनोपस्थितिस्तत्र ध्वनित्वमेव यथोदा- हृते 'गुरु: खेदं खिन्ने' इत्यत्र। अत्र काक्का प्रश्नस्यैव भटित्याक्षेपो न९ मयि योग्यः खेद: १० कुरुषु तु योग्य इत्यस्य यतः। असुन्दरं चमत्कारे वाच्यमुखनिरीक्षकं यत्र व्यङ्गयम्। यथा 'ग्रामतरुणं' तरुएया' [११] इत्यादि॥ इत्यष्टौ गुणीभूतव्यङ्गयस्य भेदा: कथिताः । एतेषां चान्योन्ययोगाद् ध्वनिभेदैश्च संकरसंसृष्टिभ्यां योगाद्वहवो भेदा: संभवन्ति। संकलनेनास्य ध्वनेस्त्रयो१२ भेदा व्यङ्गयस्य त्रिरूपत्वात्। तथाहि-किंचिद्वाच्यतां सहते किंचित्त्वन्यथा। तत्र वाच्यता सहं वस्त्वलंकाररूपम्। रसादिलक्षणस्त्वर्थः स्वप्नेऽपि न वाच्यः। स हि रसादि- शब्देन शृङ्गार 3शब्देनोच्यमानोऽपि कदाचिदपि न चमत्कुरुते इति यावत्। रसादि- रित्यत्रादिपदेन भावादीनां१४ परिग्रहः। चित्रभेदास्त्वलंकारनिरूपणावसर एव निरूप- यिष्यन्ते। इदं त्ववधेयम्- शब्दार्थचित्रं यत्पूर्व काव्यद्वयमुदाहृतम् । गुणप्राधान्यतस्तत्र स्थितिः शब्दार्थचित्रयोः ॥३६॥ न तु शब्दस्य चित्रेर्थस्याचित्रता अर्थस्य चित्रे वा शब्दस्य। तथा कैश्चिच्छद्वचित्र- मेवेष्यते कैश्िदर्थचित्रमेव। त्र््रस्माभिस्तु द्वयमिति॥ इति १५काव्यपरीक्षायां काव्यभेदो नाम द्वितीय उल्लास:।।

१. D परेण for. परोन. २. D om. संधि°. ३, A °भिधाानजा forभिधायिष नन्सु. ४. D न्तरापेक्िका for न्तरात्ेपिका, ५. A श्वावरणं; D चासाधारणं for श्रावधारणम्. ६. Afterमानत्वेन D addr वाच्यानिर्वाह्यत्वाग्रहात्. ७. D व्यञितस्य for व्यङ्गयसय. म. Before यत्र CD add ततश्च. ६. D मयि न for न मयि. १०, A om, खेद :. ११. D readsl the whole stanza गमतरुण etc. १२. A त्रयोदश for त्रयो. १३. D शङ्गारादिशब्देन for शङ्गारशब्देन. १४. A भार्यादीना for भावादीनां. १५.D श्रीकाव्य for काव्य.

३

अथ,दोषस्वरूपमाह- येषां ज्ञानाचमत्कारो न सम्यगुपजायते। सालंकारगुणेऽप्यत्र ते दोषा: परिकोर्तिताः ॥३७।। अत्र काव्ये। दृष्टो हि लोके सगुणोऽपि सालंकारोऽपि सदोषत्वेन ज्ञातो न तथा१ चमत्करोति, तथा काव्यमपि। वस्तुतस्तु रसापकर्षजनकज्ञानविषयत्वं दोष- त्वम्। अपकर्षस्तु रत्याद्यवच्छ्विन्नस्य२ चैतन्यस्य3 आरनन्दांशे लेशेन स्थितिरावरणस्य। यद्यपि सर्वे दोषा वाच्यावचनावाच्यवचनयोद्वयोर्दोषयो रेवान्तर्भवितुमर्हन्ति तथापि तयोरेव विषयविशेषदर्शनार्थ विभज्य पदादिदोषानाह- दुष्ट पदं श्रुतिकटु च्युतसंस्कृत्यप्रयुक्त *मसमर्थम्। निहतार्थ®गनुचितार्थ निरर्थकमवाचकं त्रिधाश्लीलम् ।।३८।। संदिग्धमप्रतीतं ग्राम्यं नेयार्थमथ भवेत् क्विष्ट्म्। अविमृष्टविधेयांशं विरुद्ूमतिकृत्समासगतमेव।३६॥

(१) श्रुतिकटु पदं दुष्टम, एवं सर्वत्रान्वयः। श्रुतिकटुत्वं च मुख्यार्थापकर्षकत्वे सति शरजोव्यञ्जकवर्णात्वरूपम्। वीरादिष्वदुष्टतया अतिप्रसङ्गवारणाय सत्यन्तम्। न च प्रतिकूलवर्णेनास्यान्यथासिद्धिः । उपधेयसंकरेऽप्युपाधेरसांकर्यात्। तथाहि-त्रत्र प्रकृतरसव्यञ्जकाभावाद्रसोद्वोधरूपं कार्य न जायते। प्रतिकूलवर्णे तु प्रकृतरसप्रतिबन्धकै- वगाँः प्रतिरुध्यते इत्यनयोर्भेदः। वर्णानां रसव्यञ्जकत्वं तत्प्रातिकूल्यं च वच्यते। १. C om. from था चमत्करोति upto चैत°. २. D °वच्छिन्नचैतन्यस्य for च्छ्िन्नस्य चैतन्यस्य. ३. A om. चैतन्यस्य. ४. A om. दोषयो: ५, C अयुक्त for अप्रयुक्त. ६.C नहसार्थ for निहतार्थ. ७. A वीरादाविष्टतया for वीरादिष्विष्टतया.

तृतीय उल्लास: । ३७

यथा- अनङ्गमङ्गलगृहापाङ्गभङ्गितरङ्गितैः। आलिङ्गितः स तन्वङ्गया कार्तार्थ्यं लभते कदा।७३।। अत्र कार्तार्थ्यमिति॥ (२) च्युतसंस्कृति® व्याकरणव्युत्पत्तिहीनम्। अ्रप्रसाध्विति यावत्। यथा- प्रजा इवाङ्गादरविन्दनाभे: शंभोजटाजूटतटादिवापः । मुखादिवाथ श्रुतयो विधातुः पुरान्निरीयुमधुजिद्ध्वजिन्यः।।७४।। अत्र अरविन्दनाभेरिति। ग्राम गाम इत्यादि वा। अत्र असाधुष्वज्ञानादन्वयबोध- स्थगनमेव दूषताबीजम्।। (३) अप्रयुक्तं यदाम्नातमप्यभियुक्तैनिषिद्धप्रयोगम्। यथा3- यथायं दारुणाचार: सर्वदैव विभाव्यते। तथा मन्ये दैवतोऽस्य पिशाचो वाथ' रा्सः॥७५॥ अत्र दैवतशब्दो दैवतानि पुंसि चेति आम्नातोऽप्यालंकारिकैनिंषिद्धप्रयोगः। त्रप्रत्र अभियुक्तसमयोल्लंघनप्रयोजनाभि"संधानान्मुख्यार्थप्रतीतिमान्थय दूषकताबीजम् ॥ (४) असमर्थ उपसंदानं विनानुशिष्टार्थाबोधकम्। यथा- तीर्थान्तरेषु स्नानेन समुपार्जितसत्क्रियः । सुरस्रोतस्विनीमेष हन्ति संप्रति सादरम्॥७६।। अत्र हन्तीति गमनार्थम्। उद्धतिपद्धतीत्यादावुपसंदानेन गतिबोधकत्वेन तत्पाठ- वैफल्यं गमनबोधं प्रति स्वरूपायोग्यत्वं दूषकताबीजम्।। (५) निह्तार्थ तद्यत्प्रसिद्धार्थप्रतीतिव्यवधानेनाप्रसिद्धार्थस्य शक्त्या बोधकम्। सामग्रीसाद्गुएयेन९ प्रागप्रसिद्धार्थप्रतीतौव. नायं दोषः। शक्त्येति विशेषणा- दप्रसिद्धशक्यव्यञ्जके नायं दोषः ।

१ A कथा for कदा. २ A व्याकरणाच्युति० for च्युत०. ३ A om. यथा. ४ CD राजसोजथ वा for वाथ राक्षस :. ५ A ०भिधानात for ०भिसंधानात्. ६ A om. संप्रति. ७D उद्धतीत्यादौ for उद्धतिपद्धतीत्यादौ. म AD ०पाठवैकल्प्यं for •पाठवैफल्यं. 8 A om. सामग्री०. १० A प्रसिद्धार्थप्रतीतौ for प्रागप्रसि०. ११ D ०प्रतिपत्तौ for प्रतीतौ.

३८ काव्यपरीच्षायां

यथा- यावकरसाद्रपादप्रहारशोणितकचेन दयितेन। मुग्धा साध्वसतरला विलोक्य परिचुम्बिता सहसा॥७७॥ अत्र शोणितपदम्। अत्र रुधिरलक्षणोनार्थेनोज्ज्वलीकृतत्वरूपोर्ऽर्थो व्यवधीयत इति प्रकृतार्थप्रतीतिमान्थर्य दूषकताबीजम्॥ (६ ) अ्प्रनुचितार्थ प्रकृत विरुद्धार्थम्। यथा- तपस्विभिर्या सुचिरेण लभ्यते प्रयत्नतः सत्त्रिभिरिष्यते च या। प्रयान्ति तामाशु गति यशस्विनो२ रणाश्वमेधे पशुतामुपागताः॥७८।। अत्र पशुपद् मुपश्लोक्यमानस्य कातरतामभिव्यनक्तीत्यनुचितार्थम्।। (७) निरर्थकं अर्थः प्रयोजनं प्रकृतार्थस्वादपरिपोषणं तद्रहितम्। यथा- उत्फुल्लकमलकेसरपरागगौरद्युते मम हि गौरि। अभिवान्ितं प्रसिध्यतु जननि3 भवत्याः प्रसादेन॥७६॥। अ्त्र हिपदम्। निराकाङत्वं दूषकताबीजम्॥ (८) अरवाचकं संकेतविरहाद्बोधकम्। अ्र््रसमर्थे४ नासंकेतः, लाक्षणिके" नाबोधकत्वमिति न तयो: प्रसङ्गः। यथा-

अवन्ध्यकोपस्य विहन्तु रापदां भवन्ति वश्या: स्वयमेव देहिनः । अ्रमर्षशून्येन जनस्य जन्तुना न जातहार्देन न विद्विषा दरः ॥८०॥ अ्रत्र जन्तुपद्मदातृत्वे प्रयुक्तम्, तत्र च नाभिधायकम्। न च तात्पर्यानुपपत्त्या लक्षणया बोधकमिद्मस्त्विति वाच्यम्, यदा प्रयोजनप्रतिपिपाद यिषाविरहाल्लक्षणाया७ अ्रनवसरस्तदास्य दूषकत्वात्।।

१ D प्रकृताथविरु० for प्रकृतविरु०. २ । तपस्विनो for यशस्विनो. ३ D भगवति युष्म- त्प्रसादेन for जननि भवत्याः प्रसादेन. ४ D असमथैः for ०मर्थे. ५ D लाक्षणिकैः for क्षणिके, ६ D निहन्तुः for विहन्तुः. ७ D लक्षणा या नावसरस्तदा सुविभक्तावष्यस्य दूषरात्वात for लत्ष ... दूषकत्वात्.

तृतीय उल्लासः । ३६

(६) त्रिधेति त्रीडाजुगुप्साऽमाङ्गल्यव्यञ्जकत्वात्। सभ्यवशीकरणसंपत्तिः श्रीः, तां लातीति, रश्रुतेर्लश्रुतिरित्यनेन। न श्रीलमश्रीलम्। एतदेवात्र दूषकताबीजम्। क्रमेण यथा- साधनं सुमहद्यस्य यन्नान्यस्य विलोक्यते। तस्य धीशालिनः कोऽन्यः सहेतारालितां भ्रुवम् ॥८१॥ मञ्जुमन्थरगतिः पयोमुचां शीकरौघवहनश्रमादिव। केतकीवनविहारकौतुकी वायुरायुरभवन्मनोभुवः ।८२।। पितृवसतिमहं व्रजामि तां सह परिवारजनेन यत्र मे। भवति सपदि पावकान्वये हृदयमशेषितशोकशल्यकम् ।८३।। एतेषु२ साधनवायुपितृवसतिशब्दा व्रीडादिव्यञ्जकाः॥ (१०) संदिग्धं तात्पर्यसंदेहास्पदीभूतार्थद्वयोपस्थापकम्। यथा- आ्रलिङ्गितस्तत्रभवान्संपराये जयश्रिया। आशी:परंपरां वन्दां कर्णो कृत्वा3 कृपां कुरु॥८४॥ अ्त्र वन्दामिति किं बन्दीकृतायां किं वा नमस्यायां प्रयुक्तमिति संदेहः। त्र्प्रत्र अर्थानिश्चय एव दूषकताबीजम्॥ (११) अप्रतीतमिति प्रति प्रतिशास्त्रे इतं ज्ञातम्, न प्रतीतमप्रतीतम्।

सम्यग्ज्ञानमहाज्योतिदलिताशयताजुषः । विधीयमानमप्येतन्न भवेत्कम बन्धनम् ॥।८५।। अत्र आशयशब्दो वासनापरपर्यायो योगशास्त्र एव प्रसिद्धः५। विरलप्रयोगत्वेन भटित्यर्था प्रत्यायकत्वमेव दूषकताबीजम्॥ १ D om. न. २ D एष for एतेषु. ३ D श्रुत्वा for कृत्वा. ४ C om. किं वा नमस्यायां. ५ After प्रसिद्ध: D adds इति. ६. BC भटित्यप्रत्या० for भटित्यर्थाप्रत्या०.

४० काव्यपरीत्षायां

(१२) ग्राम्येति। ग्राम्योऽविद्ग्ध:, तत्प्रयुक्तं ग्राम्यम्। यथा- राकाविभावरीकान्तसंक्रान्तद्युति ते मुखम्। तपनीयशिलाशोभा कटिश्च हरते मनः ॥८६॥ अत्र कटिरिति। श्रोणीनितम्बादिकमौपनागरिकम्, कटिपदं त्वविद्ग्धमात्र- प्रयोज्यम्। वक्तुरविद्ग्धतानुसंधानं रसस्यापकर्षकमनुभव सिद्धं तदेव दूषकताबीजम्। अत्र कटिपदे अश्लीलत्वसंभवेऽपि उपाधेरसंकरा द्दोषपार्थक्यम्।। (१३) नेयार्थ तद्यद्रूढिप्रयोजनाभ्यां विना आभासरूपया लक्षणाया प्रयुक्तम्। यथा- वस्त्रवैडूर्यचरणौः प्रातर्युक्तं नभस्तलम्। काश्मीररागारुखितं विष्णोर्वक्ष इवाबभौ ।।८७।। वस्त्रवैडूर्यचरगौरित्यम्बररत्नपादैरित्यर्थे नेयार्थम्। दूषकताबीजं तु 3कवेरव्यु- त्पत्तिप्रतिसंधानेन वैरस्यापादकत्वम्। अथ समासगतमेव४ दुष्टमिति संबन्धः । अरन्यत्तु केवलं समासगतं च।। (१४) क्किष्टं तद्यतो वाक्यार्थप्रतीतिविलम्बिता भवति। निहतार्थे पदार्थोप- स्थितिरेव विलम्बितेति ततोऽस्य" भेदः। यथा- अत्रिलोचनसंभूतज्योतिरुद्रमभासिभिः। सदृशं शोभतेऽत्यर्थ भूपाल तव चेष्टितम् ॥८८॥ अत्र अत्रिलोचनसंभूतस्य चन्द्रस्य ज्योतिरुद्रमनेन भासिभिः कुमुदैरित्यर्थः । तथा च सामान्यशक्तात्पदात्प्रकरणाद्यवतारविलम्बेन विलम्बाद्विशेषस्य कुमुदस्योप- स्थितिरिति क्रिष्टत्वम्।। (१५) अरविमृष्टः प्राधान्येनानिर्दिष्टो विधेयांशो यत्र तदविमृष्टविधेयांशम्। प्राधान्यं तु विधेयताप्रतीतियोग्यत्वम्। तदुक्तम्- यच्छन्दयोग: प्राथम्यं सिद्धत्वं चाप्यनूद्यता। तच्छन्दयोग औत्तय साध्यत्वं च विधेयता।

१ A अनुभाव० for अनुभव०. २ A असंभवात् for असंकरात्. ३ A om. कवे ... दकत्वम्. ४ D om. एव. ५ ABD अस्या for अस्य. ६ D om. चन्द्रस्य. ७C उद्गमेन for उद्गमनेन.

तृतीय उल्लास: । ४१

तथा-उद्देश्यं विधेयं च यदि पृथक्पदाभ्यामुपतिष्ठते तत्र प्राप्तमुद्दिश्याप्राप्तं विधीयते पर्वतो वह्निमानितिवत्*। नतु समासे। अन्यथा वहिमत्पर्वत इत्याद्यभि- धीयेत। यथा-

कैलासोल्लासनेच्छाव्यतिकरपिशुनोत्सर्पिदर्पोद्ुराणां दोष्णां चैषां किमेतत्फलमिह नगरीरक्षणे यत्प्रयासः ॥८६।।

अ्रत्र महिम्नो मिथ्यात्वं नानुवाद्यमपि तु विधेयम्। अन्यथा यदि तदैव मिथ्या- महिमत्वं जातं तदा इदानीं नगरीरक्षणो प्रयासो नानुचितः । यदि विधेयं स्यात्तदा तादृशेनापि कर्मरणा यन्महत्त्वं तदाभूत्तदिदानीं मिथ्या बभूव, यतः स्वनगरीरक्षरो- डप्यसामर्थ्यमिति प्रतीतिः सिध्यति। तच्च मिथ्यात्वं बहुव्रीहावन्यपदार्थप्रधाने" गुणी६- भूतमित्यविमृष्टविधेयांशता।। (१६ ) विरुद्धमतिकृत् तद्यत्तात्पर्यविषयीभूतार्थधीप्रतिबन्धकीभूतासभ्यार्थधी- जनकम्। अर्रनुचितार्थाश्लीलयोरर्थानां न परस्परप्रतिबन्धकता। निह्तार्थे विलम्बेन प्रतीतिरिति तेभ्यो भेदः। यथा-

अ्रकार्यमित्रमेकोऽसौ तस्य किं वर्णायामहे॥६०।। अ्त्र कार्य विना मित्रमिति विवतितः, अकार्येषु मित्रमिति तु प्रतीयते। अव्ययीभावे लक्षणानुसंधानविलम्बात्, कर्मधारयेण९ भटिति कुकार्यप्रतीतेः। समासा- वयवस्य नञो निन्दारथकत्वात्। तदुक्तम्-

तत्सादृश्यं तदन्यत्वं तदल्पत्वं विरोधिता०। अप्राशस्त्यमभावश्च नवर्थाः षट प्रकीर्तिताः ॥

१. ABD उद्देश्य for उद्दिश्य. २. A वह्निमान्धूमादितिवत् for वह्निमानितिवत्, ३,D ·संयुक्त० for संसक्त०, ४. Dमहिम्ना for महिम्नाम्, ५D ०प्रधानं for ०प्रधाने ६. D om. गुणीभूतम्. ७. A ०विचेष्टितैः for ०विचेष्टितः. =, D विर्वात्ततं for विवत्तितः र. A तत्पुरुषेया for कमधारयेण. १०. D om. from विरोधिता upto लोचनानन्द. ६

४२ काव्यपरीच्षायां

यथा वा- चिरकालपरिप्राप्तलोचनानन्ददायिनः । कान्ता कान्तस्य सहसा विद्धाति गलग्रहम् ॥।६१।। अत्र गलग्रहो रोगविशेषः । तत्र च समुदाये शक्तिरालिङ्गने च योगः। समु- दायशक्तर्बलवत्त्वाद्रोगस्य' भटिति प्रतीतिरिति2 विरुद्धमतिकारिता ॥ यथा वा- अपि यः स्वयं विषादी हरति विषादं प्रपन्नानाम्। ईशोऽपि भैच््यवृत्तिर्जगद्धवानीपतिः सोऽव्यात् ॥६२।। अन्र भवानीपतिशब्दो भवान्याः पत्यन्तरे प्रतीतिं जनयति3। अन्यथा भव इत्येवाभिदध्यात्४। (१७) श्रुतिकटु समासगतं" यथा- सा च दूरे सुधासान्द्रतरङ्गितविलोचना। बहिनिह्रादनार्होडयं कालश्च समुपागतः ॥६३।। एवमन्यदपि ज्ञयम्। अपास्य च्युतसंस्कारमसमर्थ निरर्थकम्। वाक्येऽपि दोषाः सन्त्येते पदस्यांशेऽपि केचन ।४०।। केचन, न पुनः सर्वे।। एते पद्दोषाः साकाङ्क्षनानापदवृत्तयो यदि भवन्ति तदा वाक्यदोषा इत्युच्यन्ते। यथा- अनङ्गमङ्गलगृहापाङ्गभङ्गितरङ्गितैः। आलिङ्गितः स दीर्घाच्या कार्तार्थ्य लभते कदा ॥६४॥ एवमन्ये सुगमा इति नोदाहताः॥ क्िष्टादित्रय मुक्तक्मेणोदाहियते- धम्मिल्लस्य न कस्य प्रच्ष्य निकामं कुरङ्गशावाच्याः । रज्यत्यपूर्वबन्धव्युत्पत्तर्मानसं शोभाम् ।।६५।।

१. D रोगस्यैव for रोगस्य. २.D प्रतीतेरिति for प्रतीतिरिति. ३. CD करोति for जनयति. 8. After अभिदध्यात् D adds : वस्तुतस्तु इदंन चारु, यतो भवानीशब्दो दुर्गात्व- प्रकारकमेव बोधं करोति। अन्यथा दुर्गाशब्दादिना भवानीशब्दादीनां पर्यायत्वं न स्यात्। योगश्तु साधुत्वार्थः। यथा गोघटादिशब्देषु तेन योगेनापि घटादिशन्देष्विव न तत्तदर्थप्रतिपत्तिरिति बोध्यम. ५. A समासगं for समासगतं. ६. BD ०त्रयं तु क्रमेणो०for ०त्रयमुक्तक्रमेणो0.

तृतीय उल्लास: । ४३

अपरत्र धम्मिल्लस्य शोभां प्रेच्ष्य कस्य मानसं न रज्यतीति संबन्धे क्रिष्टत्वम्। न्यक्कारो ह्ययमेव मे यदरयस्तत्राप्यसौ तापसः सोऽप्यत्रैव निहन्ति राक्षसकुलं जीवत्यहो रावणः। धिग्धिक शक्रजितं प्रबोधितवता किं कुम्भकर्णोन वा स्वर्गग्रामटिकाविलुएठनवृथोच्छूनैः किमेभिर्भुंजैः॥६६॥। अ्रत्र अयमेव न्यक्कार इति वाच्यं, तथैव न्यक्कारस्य विधेयत्वप्रतीतेः। अत्र च शब्दरचना विपरीता कृतेति वाक्यस्यैव दोषो न तु वाक्यार्थस्येति। किं च। खएड- वाक्यार्थबोधदशायामेवायं दोषो न तु महावाक्यार्थबोधदशायाम्। तदा3 समूहा- लम्बनपद्स्मृतौ विधेयस्योद्देश्यस्य च पौर्वापर्यबोधविरहात्॥ श्रितक्षमा रक्तभुवः शिवालिङ्गितमूर्तयः। विग्रह्'क्षपणेनाद शेरते ते गतासुखाः॥६७॥ अत्र कमादिगुणयुक्ताः सुखमासते इति विवच्िते हता इति प्रतीतिः"। अ्रथ पदैकदेशे यथासंभवमुदाहरणम्६ ॥ अलमतिचपलत्वात्स्वप्नमायोपमत्वा- त्परिणातिविरसत्वात्संगमेनाङ्गनायाः। इति यदि शतकृत्वस्तत्त्वमालोचयाम- स्तदपि न हरिणाच्षीं विस्मरत्यन्तरात्मा ॥६८॥। अ्रत्र त्वादिति कष्टम् ।।

यश्चाप्सरोविभ्रममएडनानां संपादयित्रीं शिखरैबिभर्ति। बलाहकच्छ्ेदविभक्तरागा- मकालसंध्यामिव धातुमत्ताम् ।।६६।। अ्त्र मत्ताशब्द: क्षीबार्थे निहतार्थः। आदावञ्जनपुञ्जलिप्तवपुषां श्वासानिलोल्लासित- प्रोत्सपद्विरहानलेन च ततः संतापितानां दशाम्।

१. D विधेयताप्रतीते: for विधेयत्वप्रतीतेः. २.D om. तु. ३. A om. तदा. ४. D विरह० for विग्रह० ४. A विरुद्धप्रतीतिः for प्रतातिः ६. D उदाहरणानि for उदाहरणम. ७.C विरहानिलेन for ०नलेन.

४४ काव्यपरोक्षायां

संप्रत्येव निषेकमश्रुपयसा देवस्य चेतोभुवो भल्लीनामिव पानकर्म, कुरुते कामं कुरङ्गेक्षणा ।।१००।। अत्र दशामिति बहुवचनमनर्थकम्, कुरङ्गत्णाया एकस्या एवोपादानात्। न च व्यापारेऽत्र दक्शब्दो वर्तते, अञ्जनलेपादीनां3 तत्रासंभवात्।। अयमेकपदे तया वियोग: प्रियया चोपगतः सुदुःसहो मे। नववारिधरोदयादहोभि- भवितव्यं च निरातपत्वरम्यैः ॥१०१।। अ्ररत्र भवितव्यमिति भूतमित्यर्थेऽवाचकम्। त्र्परतिपेलवमतिपरिमितवण लघुतरमुदाहरति शठः" परमार्थतः स हृदयं वहति पुनः कालकूटघटितमिव ॥१०२। अरत्र पेलवशब्दः ।। यः पूयते सदा स्नात्वा सुरस्रोतस्विनीजले। अस्माकं भाग्यवशतः सोडयं नयनगोचरः॥१०३।। अ्रत्र पूयशब्द:। विनयप्रणायैककेतनं सततं योऽभवदङ्ग तादशः । कथमेष७ स तद्वदीच््यतां तदभिप्रेतपदं समागतः ॥१०४।। अत्र प्रेतशब्द: ।। कस्मि'न्कर्मणि सामर्थ्यमस्य नोत्तपतेतराम्९।

अत्र किं पूर्व साधुरुत साधुषु चरतीति संदेहः। किमुच्यतेऽस्य भूपालमौलिमालामहामयोः। सुदुर्लभं वचोबाैस्तेजो यस्य विभाव्यते ॥१०६।। अत्र वच:शब्देन गीःशब्दो१० लक्ष्यते। अ्त्र पूर्वपद्वदुत्तरपद्मपि परि- वर्तनंभ न सहते। जलध्यादौ तूत्तरपद्मेव ।।

१.C °पयसो for पयसा. २. A निरर्थकम् for अनथकम्, ३.A लेपनादीनां for •लेपादीना. ४. D चोपनतः for चोपगतः, ५. A शब्दम् for शठः ६. A तु for स. ७. A कथ- मद्य for क्थमेष. 5. A यस्मिन् for कस्मिन्, 8. A नोत्तपते परं for नोत्तपतेतराम्. १०.D गीतशब्दो for गीःशब्दो. ११. D पर्यायपरिवतनं for परिवर्तनं.

तृतीय उल्लास:। ४५ प्रतिकूल वर्णमुपहतलुप्तविसग विसंधि हतवृत्तम्। न्यूनाधिककथितपदं पतत्प्रकर्ष समाप्तपुनरात्तम् ।।४१।। अपदस्थपदसमासं विमतपरार्थ प्रसिद्धपरिहीनम्। भग्नप्रक्रममभवन्मतयोगं वाक्यमेव यथा ।।४२।। (१) रसानुगुात्वं च वर्णानां वच्यते। तद्विपरीतत्वं प्रतिकूलत्वम्। यथा शृङ्गारे- अकुठोत्कए्ठया पूर्णमाकठं कलकरिठ माम्। कम्बुकरठथाः तएं कठे कुरु कएठार्तिमुद्धर।।१०७।। अत्र मधुरवर्णत्वमुचितम्। तथा रौद्र तू'दाहते 'कृतमनुमतम्' [२२] इत्यादौ विकटवर्णत्वं दीरघसमासत्वं चोचितम्3। (२) त्र्प्रोत्वं प्राप्तो लुप्तो४ वा विसर्गो यत्र तदुपहतलुप्तविसर्गम्। यथा- धीरो विनीतो निपुणो निर्विकारो नृपोऽत्र सः। यस्य भृत्या बलोत्सिक्ता भक्ता५बुद्धिप्रभाविताः ॥१०८।। अ्ररत्रैतयोनैरन्तर्येणानेकस्थानोपहतलुप्तविसर्गत्वेनैव® दूषकता। तथा उपहते- त्यादिचतुर्षु पतत्प्रकर्षे च बन्धशैथिल्यमेव दूषकताबीजम्। (३) संधेर्वैरूप्यं विश्लेषः । यथा- राजन्विभान्ति भवतश्चरितानि तानि इन्दोद्युतिं दधति यानि रसातलेऽन्तः । धीदोबले अतितते उचितानुवृत्ती आ्रतन्वती विजयसंपद्मेत्य भातः ॥१०६॥। अत्र संहितां न करोमीति स्वेच्छया सकृदपि दोषः। प्रगृह्यादिहेतुके तु अ्रसकृत् ।। (४) हतवृत्तं जातयतिभङ्गं रसाननुगुएं च वृत्तम्'। क्रमेणोदाहरणे'- अमृतममृतं कः संदेहो मधून्यपिप० नान्यथा मधुरमधिकं चूतस्यापि प्रसन्नरसं फलम्। सकृदपि पुन्मध्यस्थः सन्रसान्तरविज्जनो ११ वदतु यदिहान्यत्स्वादु स्यात्प्रियारदन १२चछदात् ॥११०॥ १. D ·परिहतम् for परिहीनम्, २. D om.तु. ।३. D उचितम् for चोचितम्. ४. D om. लप्तो. ५, A भक्त्या fer भक्ता. ६. ABC हतविसग५ for ०हतलप्तविसरग० ७. AD श्रीदोबले for धीदोबले. = After वृत्तम् D adds यत्. EBD उदाहरणं for ०हरयो १० D om. मधून्यपि नान्यथा. ११. C जना for जनो. १२. A दशन° for रदन०

४६ काव्यपरीक्षायां

अ्रत्र यदिहान्यत्स्वादु स्यादिति यतिभङ्गादश्रव्यम् ।। हा नृप हा बुध हा कविबन्धो विप्रसहस्रसमाश्रय देव। मुग्धविद्ग्ध 'सभान्तररत्न क्कासि गतः क् वयं च तवैते ॥१११॥ हास्यव्यञ्जकमेतद् वृत्तम्।। (५) न्यूनपदं यथा- त्वयि निवद्धरतेः प्रियवादिन:

कमपराधलवं मयि२ पश्यसि त्यजसि मानिनि दासजनं यतः ॥११२।। अप्त्र अपराधलवमपीति वाच्यम्। अत्र दूषकताबीजं स्फुटमेव ।। पराभिमत- स्यानभिहित3वाच्यस्य न्यूनपद एवान्तर्भावः ॥ (६ ) अधिकपदं यथा- इद्मनुचितमक्रमश्च पुंसां यदिह जरास्वपि मान्मथा विकाराः । यदपि च न कृतं नितम्बिनीनां स्तनपतनावधि जीवितं रतं वा ॥११३।। अत्र कृतमिति। कृतं प्रत्युत प्रक्रमभङ्ग मावहृति। त्रत्राकाङ्क्ाविरह: स्फुट एव। स एव दूषकताबीजम्॥ (७) कथितपदं यथा- अधिकर"तलतल्पं कल्पितस्वापलीला परिमिलननिमीलत्पाण्डिमा गए्डपाली। सुतनु कथय कस्य व्यञ्जयत्यञ्जसैव

अत्र लीलेति। अन्र पिष्टपेषणवदचमत्कारित्वमेव® दूषकताबीजम्॥ १. D om. ०विद्ग्ध०. २. D मम for म्यि. ३. D अनहित० for अनभिहित०. ४. CD क्रमभङ्ग for प्रक्रमभङ्गं. ५.D अधिकतरल० for अधिकरतल०. ६. After •लीला० D adds व्य्जयत्यन्जसेव ( cf C above). ७. D चमत्कारित्वम् for अचमत्कारित्वम्. 5. After दूषकताबीजम् D adds : वस्तुतस्तु सत्यप्यथंभेइतात्पये पदैकत्वदोषादर्थैक्य- प्रतिभास एव दूषकताबीजम्। तथा चे 'उदयति सविता ताम्रस्ताम्र एवास्तमेतीतिवत् या स्वापलोल व यौवराज्याभिषेकं व्यक्षयतीत्यभेदप्रतीतिः स्यात्। अत्र तु द्वितीयलीलापद- मवश्यवशीकरणपरम.

तृतीय उल्लास: । ४७

(८) पतत्प्रकर्ष यथा- कः कः कुत्र न घुर्घुरायितघुरीघोरो घुरेत्सूकर: कः कः कं कमलाकरं विकमलं कर्तु करी नोद्यतः। के के कानि वनान्यरयमहिषा नोन्मूलयेयुर्यतः सिंहीस्नेहविलासबद्धवसतिः पञ्चाननो वर्तते ॥११५॥

(६) समाप्तपुनरात्तं यत्र विशेष्यं समाप्तं जनितान्वयबोधं पुनरात्तमावृत्तं तत्। यथा- क्रङ्कार:१ स्मरकार्मकस्य सुरतक्रीडापिकीनां रवो भङ्कारो रति२ मञ्जरीमधुलिहां लीलाचकोरीध्वनिः।

क्काण: प्रेम तनोतु वो नववयोलास्याय वेगुध्वनिः४॥११६॥ ननु अत्र क्रियाकारकभावेनान्वये" जाते पुनविशेषणान्वये निराकाङक्षत्वमेव दूषकताबीजं वाच्यम्, तत्तु न घटते। विशेषणांशे तात्पर्यसत्त्वेन तात्पर्यविषयीभूता- न्वयबोधाजननेन तद्धटिताकाङक्षायाः सत्त्वादिति चेत्साध्ववोचः। किं त्वत्र तात्पर्य- ग्राह्कमुत्कटं नास्तीति तद्ग्रहविलम्बेनान्वयबोधविलम्ब एव दूषकताबीजम्। यत्र तु तद्ग्राहकमस्ति तत्र नेदं दूषणाम्। यथा 'नववयोलास्याय गीतं तथा'। अ्रत्र तथेत्य- स्योत्कटग्राहकस्य सत्त्वात्। एवं 'अरद्ापि स्तनवेपथुं जनयति श्वासः प्रमाणाधिकः' इत्यत्र प्रमाणाधिक्येनैव श्वासस्य वेपथुजननात्क्रियान्वयेऽपि६ न वाक्यस्य समाप्तिः७। एवमन्यत्रापि बोध्यम्।।

(१०) अपदस्थपदं' यथा- द्वयं गतं संप्रति शोचनीयतां समागमप्रार्थनया कपालिनः । कला च सा कान्तिमती कलावत- स्त्वमस्य लोकस्य च नेत्रकौमुदी ॥११७॥।

१ D क्रोंकार: for क्रङ्कार :. २ D मधुमअ्जरी° for रतिमज्जरी°. ३ D कंचलिका for कञ्चलिका°. ४ D वेशुस्वनः for ध्वनिः. ५ D अन्वयबोधे for अन्वये. ६ D क्रियाद्वयेऽपि forन्वयेऽपि. ७ D वाक्यसमापि: for वाक्यस्य समाप्ति :. = After पदं CD add भ्स्था- नस्थपदं ६1 यद्वा for यथा.

४८. काव्यपरोच्तायां

अत्र त्वंपदानन्तरं चकारो युक्तः, तदैव तस्याः समुच्ेयता१ स्यात्॥। इदमत्रा- वधेयम्-अर्थान्तरैकवाचक यत्र द्वितीयाधैकवाचकशेषं3 प्रथमाध४ तत्। तथा संकीरणं यत्र वाक्यान्तरपदानि वाक्यान्तरेऽनुप्रविशन्ति तत्। तथा गभितं यत्र वाक्यस्य मध्ये वाक्यान्तरमनुप्रविशति तत्। तथा अक्रमं यत्र" यदुत्तरं यत्पदोपादानमुचितं तद्न्यत्र तदुपादानं तत्। एतानि चत्वारि परैरभ्युपगतानि दूषणानि अस्मिन्नपदस्थ- पद एवान्तर्भूतानि। संकीर्णस्य क्रिष्ट एवान्तभाव इति केचित्॥ (११) अपदस्थसमासं यथा- अद्यापि स्तनशैलदुर्गविषमे सीमन्तिनीनां हृदि स्थातुं वाञ्छति मान एष धिगिति क्रोधादिवालोहितः । उद्यद्दूरतरप्रसारितकर: कर्षत्यसौ तत्क्षणा- फुल्लत्कैरवकोशनिःसरद लिश्रेणीकृपाएं शशी ।११८।। अत्र क्रुद्धस्योक्तौ समासो न कृतः। कवेरुक्तौ तु कृतः®॥ (१२) विमत: प्रकृतविरुद्धः परार्थो यत्र तद्विमतपरार्थम। यथा- राममन्मथशरेण ताडिता दुःसहेन हृदये निशाचरी। गन्धवद्रुधिरचन्दनोचिता जीवितेशवसति जगाम सा।।११६।। अ्रत्र प्रकृतरस विरुद्धः शृङ्गारस्य व्यञ्जकः९ परार्थः ॥ (१३) प्रसिद्धादन्यत्र प्रयुक्तं प्रसिद्धिहीनम्१०। यथा- महाप्रलयमारुतन्तुभितपुष्करावतक- प्रचएडघनगर्जितप्रतिरुता व१ नुकारी मुहुः। रव:१२ श्रवणभैरवः स्थगितरोदसीकंदर: कुतोऽद्य समरोदघेरयमभूतपूर्वः १3 पुरः ॥१२०॥ अत्र रवो मएडूकादिध्वनिषु प्रसिद्धो न तूक्तरूपे सिंहनादे॥

१ D समुच्चयता for समुच्चयता. २C अर्थान्तरैक for अर्धान्तरैक°, ३ A ०वाचकं शेषं for वाचकशेषं, ४ D प्रथमार्धे for मार्घ. ५ AC यत्र यत्पदं यदुत्तरोपादान० for यत्र यदुत्तरं यत्पदोपादान०. ६ D एव for एष. ७ D न कृतः for कृतः. = D oरसाविरुद्धः for ०रस- विरुद्धः. 8 CD व्यञ्जकोऽपरोऽर्थ: for व्यञ्जकः पराथः. १० D प्रसिद्धिपरिहीनम् for प्रसिद्धि- हीनमू ११ CD ०प्रतिरवा० for प्रतिरुता०, १२ D वचः for रवः. १३ D अभीत for अभूत.

तृतीय उल्लास: । ४ह

सुसितवसना 'लंकारायां कदाचन कौमुदी- महसि सुदृशि स्वैरं यान्त्यां गतोऽस्तमभूद्विधुः२। तदनु भवतः कीर्तिः केनाप्यगीयत येन सा प्रियगृहमगान्मुक्ताशङ्का3 क्क नासि शुभप्रदः॥१२१।।

प्रसिद्धन दुष्टम्।। अ्त्र अमूर्तापि कीतिर्ज्योत्स्नावत्प्रकाशरूपा कथितेति लोकविरुद्धमपि कवि-

(१४) भग्न: प्रक्रमः प्रस्तावो यत्र तत्तथा। यथा- नाथे निशाया नियतेनियोगा- दस्तं गते हन्त निशापि याता। कुलाङ्गनानां हि दशानुरूपं नात: परं भद्रतरं समस्ति ॥१२२॥। त्र्पन्न गतेति प्रक्रान्ते यातेति प्रकृते प्रक्रमो भग्नः । 'गता निशापि' इति युक्तम्। ननु कथितपदस्य दुष्टत्वाभिधानात्कथमेकस्य पदस्य" द्विः प्रयोग इति चेदुच्यते। उद्देश्यप्रतिनिर्देश्यव्यतिरिक्त एव विषयः एकप्रयोग निषेधस्य, प्रत्युत तादशि विषये तस्यैव पदस्य सर्वनाम्रो वा प्रयोगं विना दोषः। तथा हि- उदृति सविता ताम्रस्ताम्र एवास्तमेति च। संपत्तौ च विपत्तौ च महतामेकरूपता ।।१२३।। अत्र रक्त एवेति यदि क्रियेत' तदा९ प्रतिपादित एवार्थः अर्थान्तरतयैव १० भासमानो नैकरूप्यमावहति। ननु पर्यायशब्दानां शक्यतावच्छेदकैक्यनियमात्कथ- मन्यत्वेन प्रतीतिरिति चेदुच्यते। यन्मते शाब्दे"१ बोधे शब्दो भासते तन्मते रक्तादि- शब्दान्तरस्य भानादैकरूप्यासंभवात्।। (१५) अभवन्मतः इष्टः योगः संबन्धो१२ यत्र तत्तथा। विवत्तितसंबन्धबोधं प्रति स्वरूपायोग्यमिति यावत्। तेन विधेयाविमर्शे१3 नातिव्याप्तिः । तत्र रचनान्यत्वेन संबन्धोपपत्तेः। यथा- १ A वचना for वसना'. २ D ।वभु: for विधुः. ३D मुक्ताशङ्क for मुक्ताशङ्का. 2 A गतेतिक्रान्ते for गतेति प्रक्रान्ते. ५ D om. पदस्य. ६ D एकपद्द्वःप्रयोग for एकप्र- याग°. ७ C योगं for प्रयोगं. म C क्रियते for क्रियेत. 8 After तदा CD add पदान्तर°. १० D ·तयेव for तयव. ११ D शाब्दबोधे for शाब्दे बोधे. १२ A बन्धः for संबन्धः, १३ D ० विमर्षे for °विमर्शे. ७

५० काव्यपरीक्षायां

येषां १ तास्त्रिदशेभदानसरितः पीताः प्रतापोष्मभि- र्लीलापानभुवश्च नन्दन२तरुच्छायासु यैः कल्पिताः। येषां हुंकृतयः कृतामरपतिन्षोभा: क्षपाचारिणां किं तैस्त्वत्परितोष3 कारि विहितं किंचित्प्रवादोचितम् ॥१२४।।

अत्र यैरित्यत्र विशेष्यस्याप्रतीतिः। क्षपाचारिभिरिति पाठे युज्यते संबन्धः । यावद्यत्पदार्थ परामर्षकतत्पदेन सह" विशेष्यभावोपपत्तौ सकलयदर्थक्षपाचारिणो६- रभेदान्वयस्य न्याय्यत्वात् ॥ यथा वा-

जङ्गाकाएडोरुनालो नखकिरणलसत्केसरालीकराल: प्रत्यग्नालक्तकाभाप्रसरकिसलयो मञ्जुमञ्जीरभृङ्ग:। भर्तुनृत्तानुकारे जयति निजतनुस्वच्छलावरयवापी- संभूताम्भोजशोभां विदधद्भिनवो दएडपादो भवान्याः ॥१२५।।

अत्र दएडपादगता निजतनुः प्रतीयते। भवानीसंबन्धिनी तु विवचिता। निजस्वात्मादिशब्दानां प्रधान्रियान्वितान्वयित्वव्युत्पत्तेः ॥

अर्थोऽपुष्टः कष्टो व्याहतपुनरुक्तदुष्कमग्राम्याः । संदिग्धो निर्हेतु: प्रसिद्धिविद्याविरुद्धश्च ॥ अनवीकृत: सनियमानियमविशेषाविशेषपरिवृत्तः । साकाङतोऽपद्युक्त: सहचरभिन्नः प्रकाशितविरुद्धः ॥

इत्येते प्राचीनैरर्थदोषा: कथितास्ते उक्तेषु शब्ददोषेषु अ्रन्तर्भवन्तीति न पृथक् प्रतिपादिताः। तथाहि-पुष्ं पोषणमुत्कर्षः । पश्चान्न विद्यते पुष्टं यत्रेति नव्समासः। तथा च प्रकृतवाक्योद्दश्योत्कर्षाहेत्वर्थरूपापुष्टार्थस्याधिकपदे निरर्थके वान्तर्भावः। यथा-

१ D एषां for येषां. २ AD चन्दन० for नन्दन०. ३ A तत्परितोष० for त्वत्रितोष०. ४ CD यदथ० fof यत्पदारथ०, ५ After सह D adds तपाचारिभिरित्यस्य विशेषणविशेष्य० ६ D अप्यभेदा० for अभेदा०, ७ CD नृत्यानुकारे for नृत्तानु०,

तृतीय उल्लासः । ५१

मरुदुल्लासितसौरभकमलाकरहासकृद्रविजयति ।।१२६।। अ्र्रत्न ततिविततत्वादयोऽर्था अपुष्टा इति युक्तोऽस्याधिकपदे निरर्थके वान्त- र्भाव: । तथा कष्टस्य क्रिष्टेऽन्तर्भावः। यथा-

सदा मध्ये यासामियममृतनिःस्यन्दसरसा सरस्वत्युद्दामा वहति बहुमार्गा परिमलम्। प्रसादं ता एता घनपरिचिता: केन महतां महाकाव्यव्योम्नि स्फुरितमधुरा यान्तु रुचय: ॥१२७॥ अ्रत्र अर्थे प्रतीतिविलम्बेनेति क्रिष्टेऽन्तर्भावः समुचितः। अरस्यार्थः। त्रमृतं सुधा जलं च। रसो माधुय शृङ्गारादिश्च। सरस्वती वाणी नदी च। मार्गो रीतिः पन्थाश्च। परिमलं चमत्कारं सुखं च। प्रसादं सुव्यक्तत्वं स्वच्छकान्तिश्च। घनो निबिडो मेघश्च। परिचिता अत्यन्ताभ्यस्ताः संबद्धाश्च। रुचयोऽभिसंधयः कान्तयश्च3। महतां कवीनामादित्यानां च। तेषां द्वादशत्वात्। एवं स्तुत्वा निन्दित्वा वा पुनरन्यथा- कृतरूपर्य व्याहतस्य अरपनुचितार्थ एवान्तर्भावः। यथा-

जगति जयिनस्ते ते भावा नवेन्दुकलादयः प्रकृतिमधुराः सनत्येवान्ये मनो मद्यन्ति ये। मम तु यदियं याता लोके विलोचनचन्द्रिका नयनविषयं जन्मन्येकः स एव महोत्सवः ॥१२८॥ अ्रपत्र नवेन्दुकलादयो यं प्रति पस्पशप्रायाः स एव चन्द्रिकात्वमुत्कर्षार्थमारोप- यतीति व्याह्तस्यानुचितार्थेऽन्तर्भावः। एवं पुनरुक्तस्याधिकपदे निरर्थके वान्तर्भावः उचितः"। पुनरुक्तोदाहरएं तु 'कृतमनुमतम्' इत्यादि। अ्र्रत्रार्जुनेति। भवद्गिरिति चोक्ते किरीटिपदार्थः पुनरुक्त इति युक्तोऽधिकपदे निरर्थके वान्तर्भावः । तथा दुष्क्रमस्यानुचितार्थे। यथा-

१ BD अर्थप्रतीतिः for अर्थे प्रतीतिः. २ D चमत्कार: for त्कारं. ३ A कान्तिश् for कान्तथश्र. 8 D om. नव. ५ A om. उचित:

५ूर काव्यपरीक्तायां

भूपालरत्न निर्दैन्यप्रदानप्रथितोत्सव१। विश्राणय तुरङ्गं मे मातङ्गं वा मदालसम् ॥१२६।। अत्र मातङ्गस्य प्राङ निर्देश उचित इति इदमनुचितार्थम्3। एवं ग्राम्यो ग्रामसंभवोऽविदग्धप्रतिपादितः स्वरिरंसादिस्तस्याप्यनुचिता 'र्थेऽन्तर्भावः। यथा- स्वपिति यावद्यं" निकटे जनः स्वपिमि तावदहं किमपैति ते। तदयि सांप्रतमाहर कूर्परं७ त्वरितमूरुमुदञ्च्य कुञ्तम्॥१३०।। इदमप्यनुचितार्थम्। तथा संदिग्धस्य संदिग्ध एवान्तर्भावः । यथा 'श्रलिङ्गित- स्तत्रभवान्' इत्यादि। एवं निर्हेतोन्यूनपदे। यथा- गृहीतं येनासी: परिभवभयान्नोचितमपि८ प्रभावाद्यस्याभून्न खलु तव कश्चिन्न विषयः । परित्यक्तं तेन त्वमसि सुतशोकान्न तु भया- द्विमोच््ये शस्त्र त्वामह्मपि यतः स्वस्ति भवते ॥१३१॥

अत्र द्वितीयशस्त्रमोचने हेतुर्नोक्तः९ इति न्यूनपदेऽन्तर्भावः। एवं प्रसिद्धिविरुद्ध- स्यानुचितार्थेऽन्तर्भावः। उदाहरणं' पूर्वमेव प्रसिद्धिपरिहीने 'महाप्रलयमारुत' इत्यादि दत्तं तदेव मन्तव्यम्। अत्र रवशब्द: सिंहनादेऽनुचित इत्यनुचितार्थम्।

सदा स्नात्वा निशीथिन्यां सकलं वासरं बुधः। नानाविधानि शास्त्राणि व्याचष्टे च शृणोति च ।।१३२।। अत्र ग्रहोपरागादिकं विना रात्रौ स्नानं धर्मशास्त्र निषिद्ध२मितीदमप्यनु१3- चितार्थम्। एवमेकभङ्गीनिर्दिष्टानेकार्थत्वरूप१४ मनवीकृतत्वं न दोषः, किं तु गुणा- भाव: । १ D प्रथितोत्सवः for तसव. २ D न्याय्यः for उचितः. ३ C अनुचितार्थः for थमू. ४ C om. from चितार्थ upto कुञ्नि. ५ D यावदियं for यात्रदयं. ६ D तदपि for तदयि. ७ D रूपक for कूपरं. = BC °भयान्नो्कतमपि; D भयान्मोचितमपि for भयान्नोचितमपि E D नोपात्त: for नोक्त:, १० After हरणं C adds तु. ११ D विद्याविरुद्धस्य for विरुद्धस्य. १२ D विरुद्धम् for निषिद्धम्. १३ D अनुचितार्थे for तार्थम्. १४ अनेकार्थस्वरूप for

तृतीय उल्लास: । ५३

उक्तिवैचित्र्यात्मकमाघुर्यस्य१ नवीकृतत्वरूपस्य गुणस्य वत्यमाणत्वात्। अरतोऽत्र२ -गुणाभावादेव रसापकर्षः इति। यथा-

प्राप्ताः श्रियः सकलकामदुघास्ततः किं दत्तं पदं।शिरसि विद्विषतां ततः किम्। संतर्पिताः प्रणयिनो विभवैस्ततः किं कल्पं स्थितं तनुभृतां तनुभिस्ततः किम् ॥१३३॥

तथा नियमपरिवृत्तस्यापि न्यूनपद एवान्तर्भावः। नियमस्य शब्दादप्रतिपत्ति- नियमपरिवृत्तिः। यथा-

यत्रा 3 नुल्लिखिताख्यमेव निखिलं निर्माणमेतद्विधे- रुत्कर्षप्रतियोगिकल्पनमपि न्यक्कारकोटि: परा।

याता: प्राणभृतां मनोरथगतीरुह्लंघ्य यत्संपद- स्तस्याभासमणीकृताश्मसु मणोरश्मत्वमेवोचितम् ।।१३४।।

अनुल्लिखिताख्यमनिर्दिष्टनामकम्। अत्र 'च्छायामात्रमणीकृताश्मसु मणोस्त- स्याश्मतैवोचिता' इति सनियमत्वं वाच्यम्। तथा कृते गुणान्तरव्यवच्छेदेन निन्दाति- शयप्रतीतिः४। प्राकृतमणेस्तु गणनायां चिन्तामरोर्गणनमनुचितमित्यर्थः । कवितात्पर्य- विषयः सिध्यति॥ तथा त्रनियमपरिवृत्तस्याधिकपदे। अ्र्रविवत्तितनियमस्य शब्देन प्रतिपादनमनियमपरिवृत्तिः । यथा -

वक्त्राम्भोजं सरस्वत्यधिवसति सदा शोण एवाधरस्ते बाहुः काकुत्स्थवीर्यस्मृतिकरणपदुर्दत्तिणस्ते समुद्रः। वाहिन्यः पार्श्वमेताः क्षणामपि भवतो नैव मुञ्रन्त्यभीद्णं स्वच्छेऽन्तर्मानसेSस्मिन्कथमवनिपते तेऽम्बुपानाभिलाषः॥१३५॥

अत्र शोण एवेति नियमो न वाच्यः। पिपासोर्जलमात्राभिलाषेणेतरव्यव- च्छेदस्याविवत्तितत्वात् । तथा विशेषपरिवृत्तस्य न्यूनपदे। यथा-

१ A om, माधुयं°. २ D om. अत्र. ३ D यस्य for यत्र. ४ D प्रतीतेः for प्रताति:

५४ काव्यपरीक्षायां

श्यामां श्यामलिमान मानयत भोः सान्द्रैमषीकूर्चकै- मन्त्रं तन्त्रमथ२ प्रयुज्य हरत श्वतोत्पलानां श्रियम्3। चन्द्रं चूर्णायत क्षणाच्च कणशः कृत्वा शिलापट्टके येन द्रष्टुमहं क्षमे दश दिशस्तद्वक्त्रमुद्राङ्किताः ॥१३६।।

अत्र श्यामामित्यत्र ज्योत्स्नामिति विशेषो वाच्यः ॥ तथा अविशेषपरिवृत्तस्यापि न्यूनपदे। यथा-

कल्लोल ४वेल्वितदषत्प रुषप्रहारै रत्नान्यमूनि मकरालय मावमंस्थाः । किं कौस्तुभेन विहितो भवतो न नाम याच्चाप्रसारितकरः पुरुषोत्तमोऽपि ॥१३७॥

अत्र 'एकेन किं न विहितो भवतः स नाम' इति सामान्यं वाच्यम्। अ्रन्यथा विशेषस्य कौस्तुभस्योपकारित्वे सामान्येषु कथमादरः स्यादिति ॥ तथा साकाङ्क्स्यापि न्यूनपदे। अनुपात्तार्थकाकाङ्क्षाविषयार्थकत्वं"साकाङ्क्षत्वम्। यथा-

अर्थित्वे प्रकटीकृतेऽपि न फलप्राप्तिः प्रभो: प्रत्युत द्रुह्यन्दाशरथिविरुद्धचरितो युक्तस्तया कन्यया। उत्कर्ष च परस्य मानयशसोर्विस्रंसनं चात्मन: स्त्रीरत्नं च जगत्पतिर्दशमुखो देव: कथं मृष्यति॥१३८॥

अत्र स्त्रीरत्नमित्युपेत्तितुमित्याकाङक्षति। अन्यथा स्त्रीरत्नमिति कथं मृष्यतीत्य- नेनानन्वितं स्यात्। तथाहि-कथं मृष्यतीत्यस्य कथं न द्वष्टीत्यर्थः स्यात्। मृषधातो- रद्वषार्थत्वात्। तथा च स्त्रीरत्नस्य द्वषायोग्यत्वे कथं कथमित्यादिनान्वयः। ततश्च साकाङ्क्स्य न्यूनपद एवान्तर्भावः समुचितः ॥ तथा अपदप्रयुक्तस्यानुचितार्थे। यथा-

१ D om. one मान. २ B(after corr.) C तन्त्रमपि. ३ B (after corr.) स्मितम् for श्रियम्. ४ D कल्लोलकोल्लित for कल्लोलवेल्लित°. ५ D °विषयार्थत्वं for विषयार्थकत्वं. ६ D प्रकृतीकृते for प्रकटीकृते. ७D मृध्यति for मृष्यति. = D reads तथा twice .. & CD om. प्र in °प्रयुक्तस्य.

तृतोय उल्लास: । ५५

आज्ञा शक्रशिखामणिप्रणयिनी शास्त्राणि चततुर्नवं भक्तिर्भूतपतौ पिनाकिनि पदं लक्केति दिव्या पुरी। उत्पत्तिरद्रुहिणान्वये च तद्हो नेद्ग्वरो लभ्यते स्याच्चदेष न रावण: क् नु पुनः सर्वत्र सर्वे गुणाः ॥१३६।।

अ्रत्र 'स्याच्चेदेष न रावणः' इत्येतावतैव समाप्यम्। तथाहि-त्रत्र रावएं प्रत्यु- पेक्षा वाक्यार्थः स्याच्चेदेष न रावणः इत्यन्तेनैव प्राप्तः, क्व नु पुनरित्यादिना समर्थनं नार्हतीत्यनुचितार्थम्2।। एवमेकसमभिव्याहारनिर्दिष्टोत्तमाधमरूपस्य3 सहचरभिन्न- स्यानुचितार्थ एवान्तर्भावः४।

श्रुतेन बुद्धिर्व्यसनेन मूर्खता मदेन नारी सलिलेन निम्नगा। निशा शशाङ्कन धृतिः समाधिना नयेन चालंक्रियते नरेन्द्रता ।१४०।।

त्रत्र श्रुतबुद्धयादिभिरुत्कृष्टैः8 सहचरैव्यसनमूर्खतयोभिन्नत्वमितीदमप्यनु- चितार्थम्। तथा प्रकाशित विरुद्धस्यानुचितार्थ एवान्तर्भावः। यथा- लग्नं रागावृताङ्गया सुदृढमिह ययैवासियष्टयारिकरठे मातङ्गानामपोहोपरि परपुरुषैर्या च दष्टा पतन्ती। तत्सक्तोऽयं न किंचिद्ृणयति विदितं तेऽस्तु तेनास्मि दत्ता भृत्येभ्यः श्रीनियोगाद्गदितुमिव गतेत्यम्बुधिं यस्य कीर्तिः॥१४१।।

अत्र 'विदितं तेऽस्तु' इत्यनेन वेदयितव्यानुचितार्थाभिधानेन क्रोधाभिव्यक्त: श्रीस्तस्मादपसरति इति विरुद्धं प्रकाश्यते इतीदमप्यनुचितार्थम्॥ तथा विध्ययुक्तस्य विधेयाविमर्षेऽन्तर्भावः। यथा-

वाताहारतया जगद्विषधरैराश्वास्य निःशेषितं ते अ्रस्ताः पुनरभ्रतोयकणिकातीव्रव्रतैरबर्हिभिः ।

१. D दिव्येति लङ्कापुरी for लङ्कति दिव्या पुरी. २० अनुचितार्थ: for ०थ म्. ३. A ०निदिष्टोत्तमरूपस्य for ०त्तमाधमरुपस्य. 8. Aftes oभाव: CD add यथा, ५. CD श्रति० for श्रत०. ६. D उत्कृष्टसह चरैः for उत्कृष्टैः सह०.

५६ काव्यपरीच्षायां

तेऽपि क्ररचमूरुचर्म वसनैर्नीताः क्यं लुब्धकै- दम्भस्य स्फुरितं विद्न्नपि जनो जाल्मो२ गुणानीहते ॥१४२।। अत्र जगन्ति निःशेषयितुं वाताहारत्वमाचरितमित्याद्यर्थे दम्भ3स्फुरितमित्या- दयर्थान्तरन्यासस्वरसेन विवक्षणीये विधेयस्य४ व्युत्कमाभिधानेन विधेयायुक्तत्वम्। तथा च स्फुट एव विधेयाविमर्शेऽन्तर्भावः ॥ तथा विधेयविरोध्यनुवादकरूपस्यानुवादा- युक्तस्याप्यनुचितार्थ एवान्तर्भावः। यथा- अरे रामाहस्ताभरण भसलश्रेणिशरण स्मरक्रीडाव्रीडाशमन विरहिप्राणदमन। सरोहंसोत्तंस प्रचलदल नीलोत्पल सखे सखेदोऽहं मोहं श्रथय कथय क्ेन्दुवदना ।।१४३।। अत्र विरहिए: पुरूरवसो मोहश्लथने विधेये विरहिप्राणद्मनत्वेनानुवादो नोचित इतीदमप्यनुचितार्थम् ॥। तथा त्यक्तपुनःस्वीकृतस्य समाप्तपुनरात्ते। त्यक्त: उपसंहृतैकदेश:" स्वीकृतः६ पुनःप्रकाशितैकदेशः । यथा" 'लग्नं रागावृताङ्गया' इत्यत्र 'विदितं तेऽस्तु' इत्यनेन यावतोऽर्थान्निवेद्याननिवेधैव मध्ये उपसंहाराभिधानात्। तथा चात्र समाप्तपुनरात्त च आवृत्तिकल्पनमुत्थाप्याकाङत्षत्वमेव८ दूषकताबीजमित्ये- तयोरभेदो न्याय्यः ॥ तथा अरश्लीलस्यानुचितार्थे। यथा- हन्तुमेव प्रवृत्तस्य स्तब्धस्य विवरैषिणः । यथाशु जायते पातो न तथा पुनरुन्नतिः॥१४४।। अत्र पुंव्यञ्जनस्यापि प्रतीतिरितीदमप्यनुचितार्थम्।। नन्वेवमधिकपदादीना- मपि निरर्थकादिष्वन्तर्भावः स्यादिति चेद् भवतु, का नो हानिरिति।। अथेदानीमेते दोषा: क्चिददोषा इत्याह- कर्णावतंसादिपदेकर्णादिध्वनिनिर्मितिः । संनिधानादिबोधार्थम् यथा-

९. D• चमूरवर्म ० for ०चमूरुचम०. २. D जाढ्यो for जाल्मो. ३.D दम्भस्य for दम्भ० 8. A om.from विधेयस्य upto रूपस्य. ५. After ०देश: BC add पुनः ६. D om. स्वीकृत: पुनःप्रकाशितैकदेश: ७. D तथा for यथा. 5. D वा for एव. 8. D om. fro m कर्णादिष्वनि० upto अत्रावतंसपदेन.

तृतीय उल्लास: । ५७

तस्याः कर्णावतंसेन जितं सर्वविभूषणम्१।।१४५।। अत्रावतंसपदेन कर्णाभरणमुच्यते। तथापि कर्णापदं नाधिकम्। तथाहि- कर्णपदेन कर्णास्थित्यवस्था प्रतिपाद्यते२, तेन वर्णनीयोत्कर्षः प्रतीयते। स्वतो न भूषणा- न्तरजेतृत्वमपि तु तत्कर्णसंबन्धेनेति पर्यवसानात्। तथा3 श्रवणकुएडल-शिरःशेखर- धनुर्ज्या-मुक्ताहार-पुष्पमालाशब्दषु श्रवणादिशब्दास्तत्तद्विशेषलाभाय बोध्याः॥

स्थितेष्वेतत्समर्थनम् ।४३।। न खलु कर्णावतंसादिवज्जघनकाञ्ीत्यादि क्रियते। ख्यातेऽर्थ निर्हेतोरदुष्टता

यथा- चन्द्रं गता पद्मगुणान्न भुङ्क्त पद्माश्रिता चान्द्रमसीमभिख्याम्। उमामुखं तु प्रतिपद्य लोला द्विसंश्रयां प्रीतिमवाप लक्ष्मीः ॥१४६॥

अत्र रात्रौ पद्मस्य संकोचो, दिवा चन्द्रस्य निष्प्रभत्वं लोकप्रसिद्धमिति न भुङ्क्त इति हेतुं नापेक्षते। अनुकरणे तु सर्वेषाम्। सर्वेषां श्रुतिकटुप्रभृतीनां दोपाणाम्। यथा-

पश्यैष च गवीत्याह सुत्रामाएं यजेति च ।।१४७।।

वक्त्रादयौचित्यवशाद्दोषोऽपि गुणः क्वचित्कचिन्नोभौ ।।४४।। वैयाकरणो वक्तरि, प्रतिपाद्ये च रसे रौद्रादौ कष्टत्वं गुणः। क्रमेणोदाहरणानि-

दीधीङ्वेवीङ्सम: कश्चिद्गुरावृद्धयोरभाजनम्। क्विप्प्रत्ययनिभ:" कश्चिद्यत्र संनिहिते न ते ।१४८॥।

१ B पर्व विभूषणाम् for सर्ववभ. २ AB प्रतिपद्यते for प्रतिपाद्यते. ३ After तथा D adds च. : D om. सबेषां. ५ CD °समः for निभ :.

५८ काव्यपरीक्षायां

अत्र वैयाकरणो वक्ता, अतोऽतिशयेन वैयाकरणत्वप्रतीतेर्गुणत्वम्।

यदा त्वामहमद्रानं पद्विद्याविशारदम्। उपाध्यायं तदास्मार्ष समस्प्राक्षं च संमदम्।१४६।। अत्र वैयाकरणे प्रतिपाद्ये कष्टत्वं गुणः, तेन तस्य प्रतीत्यतिशयात्। रौद्राद्यौ- चित्यवशादथा प्रागुदाहृते 'मूर्धामुद्दत्तकृत्ता' [८8] इत्यादौ। 'उत्कृत्योत्कृत्य' [२८] इत्यादौ चोत्कटा वर्णा शरजो व्यञ्जयन्तः प्रकृतवीरबीभत्सयोरानुगुएयमादधते।

वाच्यौचित्यवशादथा-

गर्जद्वनघटाटोपे हरौ हुंकारकारिणि। किमन्येऽपि२ च दुर्दान्ताः सीदन्तिःसुरदन्तिनः ॥१५०॥

अत्र सिंहे वाच्ये परुषा वर्णा गुरः3॥

प्रकरणवशादथा-

रक्ताशोक कृशोदरी क नु गत त्यक्त्वानुरक्तं जनं नो दृष्टति मुधैव:चालयसि किवातावघूतं शिरः। उत्कएठाघटमानषट्पद्घटासंघटृदष्टच्छद्- स्तत्पादाहतिमन्तरेण भवतः पुष्पोद्रमोऽयं कुतः ॥१५१॥

अत्र शिरोधूननेन कुपितस्य वचसि विप्रलम्भेऽपि गुणाः ॥ क्वचिन्नीरसे कष्टत्वं न गुणो न दोषः। शृङ्गारवीरादिरसानामेकस्याप्यभावान्नापकर्षकमुत्कर्षकं च। यथा-

तद्रच्छ सिद्धयै कुरु देवकार्य-

अपेक्षते प्रत्ययमङ्गलब्ध्यै बीजाङ्करः प्रागुदयादिवाम्भः ॥१५२॥

अप्रयुक्तनिहतार्थौं श्रेषादौ न दुष्टौ श्रलेषरूपालंकारकृतचारुत्वनिर्वाहकत्वात्। प्रतीतिमान्थर्यस्यादोषत्वात्"।

१ C संपदम for संमदम. २ D यत्र for Sपि च. ३ A गुखा: for गुयः. ४ A अथकि न्तरभाव्यः; D अर्थोत्तरलभ्यः for अर्थोत्तरलच्यः. ५ After दोषत्वात् CD add यथा.

तृतीय उल्लास: । ५६

येन ध्वस्तमनोभवेन बलिजित्कायः पुरास्त्रीकृतो यश्चोद्दत्तभुजङ्गहारवलयोगङ्गं च योधारयत्। यस्याहुः' शशिमच्छिरो हर इति स्तुत्यं च नामामराः पायात्स स्वयमन्धकक्षयकरस्त्वां सर्वदोमाधवः ॥१५३।। अ्त्र माधवपच्े शशिमदन्धकक्षयकरशब्दावप्रयुक्तनिहतार्थौ।। अश्रीलं क्वचिद् गुणः। यथा सुरतारम्भगोष्टयाम्। 'द्वयर्थः पदैः पिशुनयेच्च रहस्यवस्तु' इति कामशास्त्रस्थितौ। करिहस्तेन संबाधे प्रविश्यान्तर्विलोडिते। उपसर्पन्ध्वजः पुंसः साधनान्तर्विराजते ॥१५४॥

शमकथासु२ यथा- उत्तानोच्छूनमएडूकपाटितोदर संनिभे। क्वेदिनि स्त्रीव्रणे सक्तिरकृमे: कस्य जायते ॥१५५॥

अत्र वैराग्यहेतुघृणोत्पादनया जुगुप्सया3 गुणः।।

निर्वाणवैरदहनाः प्रशमादरीणां नन्दन्तु पाएडुतनयाः सह माधवेन। रक्तप्रसाधितभुवः क्षतविग्रहाश्च स्वस्था भवन्तु कुरुराजसुताः सभृत्याः ॥१५६॥।

अत्र दुर्योधनामङ्गलस्य नायकमङ्गलत्वेन गुएत्वम्।।

संदिग्धमपि क्वचिद् गुणाः। यथा- कुभोजनं महाराज तवापि च ममापि च।।१५७।।

इत्यादौ। अत्र राज्ञो महिमा ; वर्णनीय इति नियतार्थप्रतिपत्तिकत्वेन व्याज- स्तुतिपर्यवसायित्वात् ॥ एवं सामाजिकस्य ज्ञत्वे सति अप्रतीतं न दोषः। तथा १ D तस्याहु: for यस्याहु :. २ A शमकथा; C शमथासु for शमकथासु. ३ BC जुगुप्सा for प्सासु.

६० काव्यपरीक्षायां

इतराज्ञानम्वज्ञानत्कषद्वारा१ गुणश्च। अधमप्रकृतेर्विदूषकादेरुक्तिषु हास्यकरीषु ग्राम्यो- क्तिगुणाः । एतद् द्वय स्वयमुदाहायम् ॥

न्यूनपदं क्चिद् गुरा:२। गाढालिङ्गनवामनीकृतकुचप्रोद्धूतरोमोद्रमा

मा मा मानद माति'मामलमिति चामाच्राललापिनी सुपा किंनु मृता नु किंमनसि मे लीनाःविलीना नु किम् ।१५८।। अत्र!पीडयेति पदं४ वक्त्र्या हषमोहातिशयं प्रतिपादयद् गुणतामापद्यते। अध्याहारेण बोध"विलम्बनेऽपि प्रकृतरसपोषकत्वात्। उक्तरूपा मम मनसि सुप्ता किं निश्चलत्वेन वर्तमानत्वात्। सुप्तस्य श्वासादिकमनुभूयत इत्यत त्रह-मृता।नु किमिति। मृतापि बहिरनुभूयते इत्यत आ्रह-लीनेति। जतुकाष्ठवदिति शेषः। तथाभूतस्यापि केनचित्प्रकारेण विघटनं, कर्तं शक्यते इत्यत आरह-विलीना नु किमिति। नीरक्तीरवदिति शेषः ।I क्वचिन्न दोषो न गुणाः। यथा'-

'तिष्ठेत्कोपवशात्प्रभावपिहिता दी्घ न सा कुप्यति' ॥१५६।। इत्यादौ पिहितेत्यनन्तरं यत® इत्येतैन्यूनैः पदैविशेषबुद्धरकरणान्न गुणः, उत्तरा प्रतिपत्तिः पूर्वां प्रतिपत्ति बाधते इति न दोषः ॥ अ्र्रधिकं१० पदं क्वचिद् गुणाः। यथा-

वद वद जितः स शत्रुरन हतो जल्पंश्र तव तवास्मीति। चित्रं चित्रमरोदीद्धाहेति परं मृते पुत्रे ।।१६०।।

इत्येवमादौ हर्षभयादियुक्ते वक्तरि हर्षादिपोषकत्वात्।। क्वचित्कथितपदं गुणः । लाटानुप्रासे अरथान्तरसंक्रमितवाच्ये विहितस्यानुवाद्यत्वे च। क्मेणोदाहरणम्-

यस्य न सविधे दयिता दवदहनस्तहिनदीधितिस्तस्य। यस्य च सविधे दयिता दवदहनस्तुहिनदीधितिस्तस्य ॥।१६१।।

१ D om, द्वारा. २ After गुएः CD add यथा. ३ A सान्द्रस्नेह for सान्द्राश्लेष°. ४ After पदं CD add अनुपातं. ५ CD वाक्यार्थंबोध for बोध°. ६ CD ०विलम्बे for विलम्बने. ७ A जतुकाष्ठन्यायेनेति for जतुकाष्ठवदिति. = C om. यथा. ६ D नैतद्यत for यत. १० C अधिकपदं for अधिकं पदं.

तृतीय उल्लास: । ६१

यस्य१ मित्राणि मित्राणीत्यादौ।।

जितेन्द्रियत्वं विनयस्य कारणं गुएाप्रकर्षो विनयादवाप्यते। गुएाप्रकर्षेण जनोऽनुरज्यते जनानुरागप्रभवा हि संपद: ॥१६२।। इति त्रिषु लाटानुप्रासादित्रयसंपाद्कत्वात्।।

पतत्प्रकर्ष क्वचिद् गुणः। यथा-

प्रागप्राप्तनिशुम्भशांभवधनुर्द्वेधाविधाविर्भव-

उज्ज्वाल: परशुर्भवत्वशिथिलस्त्वत्कएठपीठातिथि- र्येनानेन जगत्सु खएडपरशुर्देवो हर: ख्याप्यते ॥१६३॥ अत्र चतुर्थपादे गुरोः स्मरऐोन कोधाभावान्मसृएवर्णात्वमेवोचितमिति तस्या- दोषत्वम् , विनयप्रकाशकत्वाच्च गुणत्वम्।। समाप्तपुनरात्तं3 क्वचिन्न गुणो न दोषः, यत्र न विशेषादानार्थ पुनर्ग्रहामपि तु वाक्यान्तरमेव क्रियते, यथात्रैव 'प्रागप्राप्त' इत्यादौ। अरत्रायमभिप्रायः-विशेषणास्य विशेष्यसाकाङ्क्षतया विशेष्यपदावृत्तिनैय- त्येन४ तद्विलम्बेन विलम्बः। वाक्यान्तरारम्भे पुनरङ्गाङ्गिभावेनाकाङत्तावैगुएयविरहान्न दोष: ।। अपदस्थसमासं क्चिद् गुाः। यथोदाहते 'रक्ताशोक' [१५१] इत्यादौ। नो दृष्टेति क्रोधोक्तौ दीर्घसमासाकरणात्स्थानौचित्यविवेचनाभावेन क्रोधोन्मादपरिपुष्टिः। शृङ्गारे दीर्घसमासानौचित्यात्पादस्थानसमासतेति भास्करः । तथा च तस्य क्रोधपोषक- त्वाद् गुणत्वमिति। एवमन्यतोऽपि लक्ष्याल्लत्यम्।।

अथ रसदोषानाह-

व्यमिचारिरसस्थायिभावानां शब्दवाच्यता। कष्टकल्पनया व्याक्तरनुभावविभावयोः ॥४५॥

१D मित्राणि तव for यस्य मित्राणि. २ BC °स्तभ्बापवद्धः for स्तम्भाप°, ३ D समास- पुनरात्तत्वं for समाप्तपुन°. ४ । पदावृत्ति नैयत्येन for पदावृत्तिनै

६२ काव्यपरीच्षायां

प्रतिकूल विभावादिग्रहो दीप्तिः पुनः पुनः । अकाएडे प्रथनच्छेदावङ्गस्याप्यतिविस्तृतिः॥४६॥ अङ्गिनोऽननुसंधानं प्रकृतोनां बिपययः अनङ्गस्याभिधानं च रसे दोषा: स्युरीदृशाः ।४७।। (१) व्यभिचार्यादीनां स्वशब्देनोपादाने भावध्वनित्वं चमत्कारित्वं रसत्वं च. न स्यात्। व्यञ्जितानामेव व्यभिचार्यादोनां तत्तद्रूपत्वात्। अरत एवोक्तं 'व्यभिचारी तथाञ्जितः' इति। तथा अभिव्यक्तश्चमत्कारकारी शृङ्गारादिको रस इति। एवं 'व्यक्तः स तैर्विभावादैः' इत्यादि च। एवं सत्येतेषां प्रधानकाव्यत्वं भवति। एतत्सर्वं. व्यञ्जनावृत्तर्माहात्म्यम्। तत्र प्रमाणं तु सह्ृदयहृदयमेव ॥। व्यभिचारिण: स्वशब्देनोपादानं यथा- सव्रीडा दयितानने सकरुणा मातङ्गचर्माम्बरे सत्रासा भुजगे सविस्मयरसा चन्द्रेऽमृतस्यन्दिनि। सेर्ष्या जहुसुतावलोकनावधौ दीना कपालोदरे पार्वत्या नवसंगमप्रणयिनी दृष्टिः शिवायास्तु वः ॥१६४॥ अत्र व्रीडादीनाम्। व्यानम्रा दयितानने मुकुलिता मातङ्गचर्माम्बरे सोत्कम्पा भुजगे निमेषरहिता चन्द्रऽमृतस्यन्दिनि। मीलद्भ्रू: सुरसिन्धुदर्शनविधौ म्लाना कपालोदरे।१६५।। इत्यादि युक्तम्। एवं कृते ब्रीडादीनामनुभावव्यङ्गयत्वसिद्ध:॥ एवं रसस्य रसशब्देन शृङ्गारादिशब्देन3 वा वाच्यत्वम्। यथा- तामनङ्गजयमङ्गलश्रियं किंचिदुच्चभुजमूललोकिताम्। नेत्रयो: कृतवतोऽरय गोचरे कोऽप्यजायत रसो निरन्तरः ॥१६६।।

१ D चमत्कारी for चमत्कारकारी. २ After एवं A adds च. ३ A om. शद्गारादि- शब्देन.

तृतीय उल्लासः। ६३

एवं शृङ्गारादिशब्देन वाच्यत्वेऽपि बोध्यम्। एवं स्थायिनोऽपि। यथा-

संप्रहारे प्रहरणैः प्रहाराणां परस्परम्। टणत्कारैः श्रतिगतैरुत्साहस्तस्य कोऽप्यभूत् ॥१६७॥

अत्र उत्साहस्य।।

(२) कष्टकल्पनया विभावादेरभिव्यक्तौ स्फुटमेव दूषकताबीजम्॥

(३) प्रतिकूलविभावादिग्रह इति। यथा-शृङ्गारादिकं' प्रति प्रतिकूलस्य शान्तस्य विभावादेरुपादानं समूलमुन्मूलयति, तदेव दूषकताबीजम्। यथा-

त्यजत मानमलं बत विग्रहै- न पुनरेति गतं चतुरं वयः। परभृताभिरितीव निवेदिते स्मरमते रमते3 स्म वधूजनः ॥१६८॥

(४) दीप्तिः पुनः पुनः । विच्छिद्विच्छिद ग्रहणं वेद्यान्तरसंबन्धेन रसधारा- विच्छेदो भवतीति तदेव दूषकताबीजम्। यथा कुमारसंभवे रतिविलापे५।।

(५) अकाएडे प्रथनम्। यथा वेणीसंवरणे बहूनां संक्षये वृत्त भानुमत्या सह दुर्योधनस्य शृङ्गारवणाने।।

(६) अकाएडे छेदो यथा। वीरचरिते रामजामदग्न्ययोर्धारावाहिनि वीररसे कङ्कणमोचनाय गच्छ्ामीति रामस्योक्तौ।।

(७) अङ्गस्यापि प्रधानस्यातिविस्तरेण वर्णम्। यथा ह्यग्रीववधे हयग्रीवस्य।

(5) अङ्गिनोऽननुसंधानं यथा रत्नावल्यां बाभ्रव्यागमने सागरिकाया विस्मृतिः।

(६) प्रकृतयो दिव्या त्रदिव्या दिव्यादिव्याश्च। धीरोदात्तधीरोद्धतधीरललित- धीरशान्ता उत्तमाधममध्यमाश्च। तेषां लोकशासनातिक्रमेण अरन्यथा वर्णनं विपर्ययः। (१०) अनङ्गस्य रसानुपकारकस्य। यथा कर्पूरमञ्जर्या नायिकया आरत्मना च

१ AD शङ्गारादिकप्रतिकूलस्य for श्रद्गारादिकं प्रति प्रति°, २ C om. भावादेरुपादान. ३ C om. रमते. ४ A om. from बि्छद्य upto बीजम्. ५ A om. रतिविलापे. ६ D हयग्रीवस्य वधे for हवग्रीववधे. ७ C om. रसा.

६४ काव्यपरीत्तायां

वसन्तवर्णानमनादृत्य बन्दिवर्णितस्य राज्ञः प्रशंसनम्॥ ईदृशा इति नायिकापाद- प्रहारादिना नायककोपवर्णानम्।। उक्तं हि-

अनौचित्यादते नान्यद्रसभङ्गस्य कारणम्। प्रसिद्धौचित्य बन्धस्तु रसस्योपनिषत्परा ॥। इति॥

इहेदानीं यथासंभवं क्वचिददोषा एत२ इत्याह-

न दोष: स्वपदेनोक्तावपि संचारिणः क्वचित्। यथा- प्रातः पुनः स्यादुदियाच्च भानु: पश्येम कोदएडमनाततज्यम्। इत्युत्सुकस्तत्र स रामभद्रो निद्रादरिद्रो रजनीमनैषीत् ॥१६६॥।

अत्रोत्सुकशब्द इव तदनुभावो झटिति न.3 तथा प्रतीतिकृदिति स्वशब्देनोपा- दानम्। यथा वा 'दूरादुत्सुकमागते विगलितम्' :इत्यादौ। 'औत्सुक्येन कृतत्वरा सहभुवा४ इत्यादौ च तदनुभावस्य सहसा प्रसारणरूपस्य"स्वशब्दस्येव तस्य भटित्य- प्रत्यायकत्वात्।।

संचार्यादेर्विरुद्धस्य बाध्यस्योक्तिर्गुणावहा॥४८॥।

बाध्यत्वेनोक्तिन वरं न दोषो यावत्प्रकृतरसपरिपोषकृत्। यथा-'काकार्यम्'६ [३६] इत्यादौ वितर्कमतिशङ्काधृतीनां शान्तसंचारिणां शृङ्गारपरिपन्थिनामपि बाध्यत्वेनोक्तेः। शत्रुविजयपूर्वकराज्यलाभवत्प्रकर्षविशेषाधायकत्वेन तत्परिपोषकता। तानुपमर्द्य चिन्ता- यामेव विश्रान्तेः। तेनात्र प्रतिकूलविभावादिग्रहो न दोषः । संचार्यादेरित्यादिपद- ग्रहणाद्विरुद्धस्य विभावादेरपि बाध्यत्वेनोक्तौ गुणावहत्वम्। यथा-

सत्यं मनोरमा रामा: सत्यं रम्या विभूतयः । किं तु मत्ताङ्गनापाङ्गभङ्गलोलं हि जीवितम् ॥१७०॥

१ D प्रसिद्धधौचित्य for प्रसिद्धौचित्य, २D एव for एत. ३.CD नो for न. ४ D om. सहभुवा. ५ CD प्रसरादिरूपस्य for प्रसारणरूपस्य, ६ BC read the stanza क्काकार्य in full; D क्वाकार्य शशलचमरोत्यादौ,

तृतीय उल्लास: । ६५

अत्र शृङ्गारविभावस्य शान्तविभावस्य जीवितास्थैर्यरूपस्य च परस्परं विरुद्ध- त्वेऽपि शृङ्गारविभावस्य बाध्यत्वेनाभिधानान्न दोषत्वमपि तु गुणत्वं शान्तपरिपोषक- त्वात्। सर्वा रामादयः सत्येव जीविते तदर्थमुपादेयाः । जीवितं चातिभङ्गरमिति किंकृतमुपादेयत्वमेतेषामतो रम्यत्वेऽपि निःफला एवेति पर्यवसानात्।

आश्रयैक्ये विरुद्धो यः स कार्यो भिन्नसंश्रयः । रसान्तरेणान्तरितो नैरन्तर्यण यो रसः ।।४६।।

वीरभयानकयोरेकाश्रयत्वेन विरोध१ इति रसान्तरमन्तरा२ कार्यम्। यथा नागानन्दे शान्तस्य जीमूतवाहनस्य 'शहो गीतमहो वादित्रम्' इत्यद्भुतमन्तर्निवेश्य मलयवतीं प्रति शृङ्गारो निबद्ध:।। स्मर्यमाणो विरुद्धो यः साम्येनाथ विवक्ितः । अङ्गिन्यङ्गत्वमाप्तौ यौ तौ न दुष्टौ परस्परम् ॥५०॥

यथा-'अयं स रसनोत्कर्षी' [६३] इत्यत्र पूर्वावस्थास्मरं शरृङ्गाराङ्गमपि करुणं पोषयति। साम्येनेति यथा-

सरागया स्त्रुतघनघमतोयया कराहतिध्वनितपृथूरुपीठया। मुहुमुहुर्दशनविघट्टितोष्ठया रुषा नृपाः प्रियतमयेव भेजिरे ॥१७१॥

इत्यत्र शृङ्गाररौद्रयोः साम्यविवक्षणाददोषत्वम्। तरङ्गिन्यङ्गत्वमिति। यथा-

चिप्तो हस्तावलग्नः प्रसभमभिहतोऽप्याददानोंऽशुकान्तं गृहन्केशेष्वपास्तश्चरणनिपतितो नेचितः संभ्रमेण। आ्लिङ्गन्योऽवधूतस्त्रिपुरयुवतिभिः साश्रनेत्रोत्पलाभिः कामीवार्द्रापराध: स४ दहतु दुरितं शांभवो वः शराग्निः॥१७२।।

१ After विरोध इति, D adds : प्रतिपक्षगतत्वेन भयानको निबद्धव्यः। शान्तशद्गारयोन- रन्तर्येग विरोध इति. २ CD अन्तरे for अन्तरा. ३ D om. यथा. ४ D शमयतु for स दहतु.

६६ काव्यपरीच्षायां इत्यत्र त्रिपुररिपुप्रभावातिशयस्य करुणोऽङ्गं तस्य तु शृङ्गारः, तथापि१ न करुणो विश्रान्तिरिति तस्याङ्गतैव। तथा च प्राग्यथा कामुक आचरितवांस्तथाद्य शरागनि- रिति शृङ्गारपरिपोषितेन करुणोन मुख्य एवार्थ उपोद्वल्यते।

इति काव्यपरीक्षायां दोषनिरूपणं२ नाम तृतीय उल्लास: ।।

१ D तथा for तथापि. २ Colophon : A निरुपणो for निरूपणा.

४

एवं दोषानुक्त्वा गुणालंकारयोर्विवेकमाह-

ये रसस्याङगिनो धर्माः शौर्यादय इवात्मनः । उत्कर्षहेतवस्ते स्युरचलस्थितयो गुखाः ॥५१॥

गुणानां वर्णगतत्वं निरस्यति-रसस्येति। तत्र दृष्टान्तमाह-आत्मन इवेति। यथा आत्मन एव शौर्यादयो गुणाः नाकारस्य, तथा रसस्यैव माधुर्यादयो गुणा न वर्णानाम्। समुचितैरवणाव्यज्यन्त इति व्यञ्जकव्यङ्गयभावसंबन्धेन वर्णागतत्वेन व्यव- हियते। उत्कर्षहेतव इति। उत्कर्षश्च रसाद्यवच्छिन्नस्य१ चैतन्यस्य आरनन्दांशे आवरणस्य सम्यगुच्छेद:, चमत्कारविशेषो वा। अचलस्थितय।इति नियतस्थितय इत्यर्थः । नैयत्यं च रसेन तदुपकारेण च। ते गुणा रसं विना नावतिष्ठन्ते, त्र्प्रव- स्थिताश्चावश्यं रसमुपकुर्वन्तीत्यर्थः । एतद्धर्मद्वयव्यतिरेकोऽलंकार इति गुणालंकार- योर्विभाग इत्येवं दर्शयन्नाह-

उपकुर्वन्ति तं सन्तं येडङ्गद्वारेण जातुचित्।

ये वाच्यवाचकलक्षणाङ्गातिशयमुखेन४ तं मुख्यं रसं सन्तं संभविनमुपकुर्वन्ति ते कएठाद्यङ्गानामुत्कर्षाधानद्वारेण शरीरि उपकारका हारादय इवालंकाराः। यत्र नास्ति रसरतत्रोक्तिमात्रवैचित्र्यपर्यवसायिनः । क्वचित्सन्तमपि नोपकुर्वन्ति। यथा-

१ CD रत्याद्यर्वा्छ्रिन्नत्य for रसादयव°. २ A om. चैतन्यस्य. ३ AB विवेक्भाग for विभाग, 8 ABC °तिशयेन for तिशयमुखेन.

६८ काव्यपरीक्षायां

अपसारय घनसारं कुरु हारं दूर एव किं कमलैः। अलमलमालि मृणालैरिति वदति दिवानिशं बाला ॥१७३।।

इत्यादावनुप्रासेन शब्दानामलंकरणद्वारा रस उपक्रियते। तथा-

मनोरागस्तीव्रं विषमिव विसर्पत्यविरतं प्रमाथी निधूमं ज्वलति विधुतः पावक इव । हिनस्ति प्रत्यङ्गं ज्वर इव गरीयानित इतो न मां त्रातुं तातः प्रभवति न चाम्बान भवती ।।१७४।।

अत्र वाच्यमुखेन मालोपमया तीव्रविषादिधम प्रत्याय्य विप्रलम्भ उत्कृष्यते। उक्तिवैचित्र्यं शब्दानां सुश्रवत्वं बन्धकौशलमर्थानामीषन्मनोहारित्वं स्वयमेवोदाहर्त- व्यम्१। सन्तमपीति। यथा-

चित्ते चिहुद्ददि ए खुद्ृदि3 सा गुऐेसुं सेज्जासु लोदृदि.विसदटदि दिम्मुहेसुं। बोल्लम्मि वद्टृदि पत्रदृदि कव्वबन्धे झाणो ए तुद्ृदि चिरं तरुणी तरट्टी॥१७५॥

अत्र सा मम सर्वत्रानुषज्यते इत्यत्र तात्पर्यम्। अत एव तरट्टी प्रगल्भा जाता। इदं विरहिणो नायकस्य वचनम्। अ्रत्र सन्तमपि रसं नोपकरोति, श्रजोव्यञ्जकस्य परुषानुप्रासस्य विप्रलम्भाननुकूलत्वात्। प्राकृतस्योजोगुणप्रधानत्वात्, तदनुकूलत्वेना- दोषत्वाच्च ॥ तथा-

मित्रे क्वापि गते सरोरुहवने बद्धानने ताम्यति ऋन्दत्सु भ्रमरेषु वीच््य दयितासन्नं पुनः सारसम्। चक्राह्वेन वियोगिना बिसलता नास्वादिता नोज्भिता वक्त्रे केवलमर्गलेव निहिता जीवस्य निर्गच्छतः६॥१७६।।

१ After उत्कृष्यते'adds : उक्तिबैच्चित्र्यमात्रप्यवसायिना इति. २ यथा-नीरसतरुरह विलसति पुरतः for स्वयमेवोदाहर्तव्यम. ३ BC खद्ददि for खद्टदि. ४ D प्रवृतस्य for प्राकृ तस्य. D करठे for वक्त्रे. ६ D निर्गच्छते for निर्गच्छतः.

चतुर्थ उल्लासः । ६६

त्रत्र विप्रलम्भे जीवितापगमस्यैव वर्णनीयत्वेन१ तत्प्रतिबन्धवणाने सन्तमपि विप्रलम्भमुपमा नोपकरोति। एष एव२ गुणालंकारविवेकः ॥

इदानीं गुणानां भेदानाह- माधुर्यौज:प्रसादाख्यास्त्रयस्ते न पुनर्दश ।।५३।। आह्लादकत्वं माधुर्य शृङ्गारे द्रुतिकारणम्। शृङ्गारे अर्थात्संभोगे। द्रुतिर्गलितत्वम्। इह हि सामाजिकानां चित्तेषु नवरस- जन्यास्त्रिस्त्रोऽवस्थाः, द्रुतिविरतारो विकासश्च। तत्र शृङ्गारकरुणशान्तेभ्यो द्रुतिः। वीर बीभत्सरौद्रेभ्यो विस्तारः। हास्याद्भुतभयानकेभ्यो विकास:3। येन हास्ये वदन- विकासः । अरद्भुते नयनविकासः। भयानके द्रुतापसरणमिति। करुणे विप्रलम्भे तच्छान्ते चाति शयान्वितम् ॥५४।।

अत्यन्तद्रुतिहेतुत्वात्।। दीप्त्यात्मविस्तृते"हेतुरोजो वोररसस्थिति । चित्तस्य विस्ताररूपदीप्तिहेतुरोज: ।। बीभत्सरौद्ररसयोस्तस्याधिक्यं क्रमेण तु॥५५॥।

वीराद्वीभत्से ततोऽपि रौद्रे सातिशयमोजः॥ एवं हास्ये शृङ्गाराङ्गतया माधुय प्रकृष्टम्। विकासधर्मतया ओजोऽपि प्रकृष्टम्। एवमद्भुतेऽप्योजः। माधुर्यमप्याह्लाद- कत्वरूपतया। भयानकेऽप्येवमेव माधुरय मन्नचित्तिवृत्तिस्वभावत्वेऽपि विभावस्य दीप्त- रसतया ओज: प्रकृष्टं च।। शुष्केन्धनादिवत्स्वच्छजलवत्सहसैव यत्"। व्याप्नोत्यन्यत्प्रसादोऽसौ सर्वत्र विहितास्यतिः ॥५६।। अन्यदिति व्याप्यमिह चित्तम्। यदा वीररसादिषु चित्तं व्याप्नोति तदा शुष्केन्धनादि १०वदिति। यदा शृङ्गारकरुणादिषु तदा स्वच्छजलवदिति। सर्वत्रेति १ CD ०त्वे for त्वेन. २ D om. एव. ३ CD विकाश: for यिकास:, ४ D नाति० for चाति०. ५ D वीप्सात्मविस्मृतेः for दीप्त्यात्मविस्तृतेः, ६C आदीप्० for दीप्०, ७D ०न्धनाग्निवत् for oन्धनादिवत्, = I यः for यत्. ६ D इद for इह.

७० काव्यपरीक्षायां सर्वेषु रसेषु सर्वासु रचनासु। भटिति प्रतीयमानत्वं रसेषु। भटिति प्रत्यायकत्वं रचनादिषु। गुशावृत्या पुनस्तेषां वृत्ति: शब्दार्थयोर्मता ।।५७।। गुणवृत्त्या उपचारेण व्यञ्जकत्वेन तद्वत्त्व मुपचर्यत इत्यर्थः । दशेति परोक्ताः । तदुक्तम्- श्लेष: प्रसाद: समता माधुर्य सुकुमारता। अर्थव्यक्तिरुदारत्वमोज:कान्तिसमाधयः । इति वैदर्भमार्गस्य प्राणा दश गुणाः स्मृताः ॥ तत्र श्रेषादीन् क्रमेणाह। बहूनां पदानामेकवद्धासनं श्रेषः । संधिसौष्ठवादेक- स्थानीयवर्णविन्यासात्। तदुक्तम् 'श्रिष्टमसपृष्ट' शैथिल्यम्' इति। यथा- अरपस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा

इत्यादौ।। हिमालयो नाम नगाधिराजः॥१७७।।

श्रुतिमात्रेण शब्दानां येनार्थ 3प्रत्ययो भवेत्। साधारण: समग्राणां स प्रसादो गुणः स्मृतः ॥ समग्राणां घटनादीनाम्४। यथा- असकलनयनावलोकितेन स्फुटपरिहासमनोहरैर्वचोभिः। कमलमुखि मुरारिरेवमेवं कथय कियन्ति दिनानि वञ्चनीय: ॥१७८॥

समता मार्गाभेदु:५। यया रीत्योपकमस्तया रीत्या समापनम्। यथा-

अनङ्गरङ्गप्रतिमं तदङ्गं भङ्गीभिरङ्गीकृतमानताङ्गयाः । कुर्वन्ति यूनां सहसा यथैता:६ स्वान्तानि शान्तापरचिन्तनानि॥१७६॥। १ D. तद्वृत्तित्वं for तद्वत्वं, २ AD अस्पष्ट० for अस्पृष्टo. ३ D यत्राथ० for येनाथ०. ४ D घटादीनाम for घटनादीनाम्. ५D मार्गभेद: for मार्गभिद :. ६ BC यथेमा: for यथैताः ७ D शान्तापरि० for शान्तापर०.

चतुर्थ उल्लासः। ७१

पृथक्पदत्वं माधुय सुश्रवत्वं वा। यथा- वैवस्वतो मनुर्नाम माननीयो मनीषिणाम् ॥१८०॥ इत्यादि। सुकुमारता परुषेतरवर्णशालित्वम्। यथा 'अपसारय घनसारम्' [१७३] इत्यादौ। अर्थव्यक्तिर्भटित्यर्थसमर्पणम्। अ्र्रत्र अर्थपदेन वाक्यार्थ उक्तः। तेन प्रसादाद्भदः। यथा 'अरसकल०' [१७८] इत्यादि। यथा वा- वैखानसैः परिवृतेषु वनेषु वास- स्ताताज्ञया जननि तत्र तवानुरोधः । प्राणाधिकस्य भरतस्य च राज्यलाभो रामेण देवि किमतः परमर्जितव्यम् ॥१८१॥ उदारता विकटत्वरूपा२। विकटत्वं च पदानां विच्छेदान्नृत्यत्प्रायत्वम्। यथा3- सुचरएविनिविष्टैनू पुरैनतकीनां झटिति रितमासीत्तत्र चित्रं कलं च ।।१८१अ्।। शजो गाढबन्धत्वम्। यथा-मूर्ध्नामुद्दत्तकृत्तेत्यादि [८६]। कान्तिरौज्ज्वल्यम्। हालिकादिसाधारणपद् विन्यासवैपरीत्येनालौकिकशोभाशालित्वम्। यथा- कलक्कणितगर्भेण कएठेनाघूर्णितेक्षणाः । पारावतः परिभ्रम्य रिरंसुश्चुम्बति प्रियाम् ॥१८२॥ आरोहावरोहक्मरूपः समाधिः। आरोहो गाढता। अरवरोहः शैथिल्यम्। तयो: क्रमः क्रमेण तन्निबन्धनम्। यथा-

संचूर्ितोरुयुगलस्य सुयोधनस्य। स्त्यानावनद्धघनशोणितशोणशोचि- रुत्तंसयिष्यति कचांस्तव देवि भीम: ॥१८३॥ अत्र संचूर्णितान्ते आरोहः। सुयोधनान्तेऽवरोहः। पुनस्तवान्ते पूर्वः। भीम इत्यन्तेऽपरः ॥ न पुनर्दशेति। एते श्रलेषादयो न गुणाः । गुणा हि रसधर्माः । एतेषां तु शब्दधर्मत्वात्कथं गुणत्वम्। वस्तुतस्तु गुसा रसधर्मा इत्यत्र प्रमाणाभावादेते शब्द- गुणा: स्वीकार्या एव । रसोत्कर्षकत्वात्। न च तथा सति गुणालंकारयोर्विभागोऽनुप- १.D om, माननीयो मनीषिणाम, २ D विकटत्वं for विकटत्वरूपा. ३ A om, from यथा upto कृरोत्यादि. ४ C रसाकर्षकत्वात् for रसोत्कष.

७२ काव्यपरीक्षायां पन्न इति वाच्यम्, काव्यशोभायाः कतारा धर्मा गुणस्तदतिशयहेतवस्त्वलंकारा इति विभागोपपत्तेः१। तथा अरथगुणा अपि स्वीकार्याः। तथाहि-क्रमकौटिल्यानु3- ल्वणोपपत्तियोगरूपघटनात्माश्लेषः । अस्यार्थ :- क्मः क्रियापरंपरा, विद्ग्धचेष्टितं कौटिल्यम्, अस्पष्टत्वमनुल्बणत्वम्, उपपाद्कयुक्तिरुपपत्तिः, एषां योग:, स एव रूपं यस्या घटनाया:", स श्लेषः । यथा- दृष्टैकासनसंस्थिते प्रियतमे पश्चादुपेत्यादरा- देकस्या नयने पिधाय विहितक्रीडानुबन्धच्छलः । ईषद्वक्रितकंधरः सपुलकः प्रेमोल्लसन्मानसा- मन्तर्हासलसत्कपोलफलकां धूर्तोऽपरां चुम्बति ॥१८४॥ एवं प्रसादोऽर्थ नैर्मल्यम्। यथा 'काञ्ीपदं न तु काब्ीगुएस्थानम्' इति। अत्र'गुएापदस्याधिक्यात्। अवैषम्यरूपा समता प्रक्रमाभेदः। यथा 'उदेति सविता' [१२३] इत्यादौ। माधुर्यमुक्तवैंचित्र्यम् , एकस्यैवार्थस्य भङ्गयन्तरेए कथनम्। तदेव नवीकृतत्वं गुणः । यथा- यदि दहत्यनलोऽत्र किमद्ुतं यदि च गौरवमद्रिषु किं ततः। लवणमम्बु सदैव महोदधे: प्रकृतिरेव सतामविषादिता ॥।१८४।। इत्यादौ स्वाभाविकत्वादिदं नाद्भुतम्। एवं किं तत इति सदैवेत्येतयोरपि९। अत्र स्वाभाविकत्वस्य १० धमस्य११ एकस्य भङ्गयन्तरेण कथनान्नवीकृतत्वम्१२। सुकुमारता अपारुष्यम, अकाएडे शोकादिदायिताभावः। यथा मृते यशःशेष प3 इति। सा रसवत्ता विहिता न बका विलसन्ति चरति नो कङ़कः। सरसीव कीर्तिशेषं गतवति भुवि १४ विक्रमादित्ये ।।१८६।। १. After विभागोपपत्तः D adds शामा च चमत्कारविशेष: २ BC (wrongly) क्रमकौ- कुल्य०. ३D ० नुल्बसत्वोप० for ०नुल्बाप०, ४ A घटना स for घटनात्मा. ५ AB रचनाथा for घटनाया :. ६ BC अथवमल्यम् for अरथनैमल्यम्. ७ After ०नैर्मल्यम् UD add यावद- थपरता. = D अरथगुरा पदस्य for अन्न गुर०, ६ A इति for अपि. १० D स्वाभाविकस्य for स्वाभाविकत्वस्य. ११ D om. धमंस्य. १२ After नवीकृतत्वम् D adds स एव गुणः १३ After यशःशेष इति D adds: सद्वेत्येनयोरपि अपरत्र स्वाभाविकस्य एकभङ्गधन्तरेण कथना- न्नवीकृतत्वं स एव गुएः सुकुमारता। अपारुष्य अक्राएडे शोकादिदायिताभावः यथा मृते यशःशेष इति. १४ A om. भुवि.

चतुर्थ उल्लासः। ७३

तथा वस्तुस्वभावस्फुटत्वमर्थव्यक्तिः। वस्तुनः स्वभावस्य स्फुटत्वं वर्णानया व्यक्तीकरएं यत्र। रसाभिव्यक्तिकृतचारुत्वाय प्राधान्येन परं भवति स गुणः। यथोदाहृते 'पारावतः' परिभ्रम्य२ [१८२] इत्यादौ। स्वभावोक्तिस्त्वलंकारकृतचारुत्वाय प्राधान्येन3 परं भवतीति ततोऽस्य भेदः। उदारत्वं वाचि वैदग्ध्यम्। यथा- कामंकन्दर्पचाएडालो मयि वामात्ि निर्दयः। त्वयि निर्मत्सरो दिष्ठया ॥१८६त्र्प्र॥। इत्यत्र। पदार्थे वाक्यरचनं वाक्यार्थे तु पदाभिधा। प्रौढिर्व्याससमासौ च श्रोज: क्रमेणोदाहरणानि-चन्द्र इत्येकपदार्थे अत्रिनयनसमुत्थितं ज्योतिरिति। द्वितीयं यथा 'कान्तार्थिनी तु या याति संकेतं साभिसारिका' इति बहुपदार्थेष्वभिसारि- कापदाभिधानम्१। तथा एकवाक्यार्थस्या१० नेकवाक्येन प्रतिपादनं व्यासः । त्र्प्रनेक- वाक्यार्थ१ स्यैकवाक्येन प्रतिपादनं समासः। क्रमेणोदाहरणम्-'प्राप्ताः श्रियः सकलकामदुघास्ततः किम्' [१८३] इत्यादौ१२। अ्ररत्र तत्त्वज्ञानादेत१3त्सर्वमकिंचित्कर- मित्येकवाक्यार्थोडनेकवाक्येन प्रपश्चितः द्वितीयो यथा- पतिश्वशुरता ज्येष्ठे पतिदेवरतानुजे। इतरेषु च पाञ्ाल्यास्त्रितयं त्रितयं त्रिषु ॥१८७॥ अत्र एकवाक्ये बहुवाक्यार्थनिबन्धना१४त्समासः१५। अथ कान्तिर्दीप्तरसत्व- रूपा १६ यत्र रसोद्दीपनहेतुकं चारुत्वं नालंकारादिसंभिन्नम्। यथा 'यः कौमारहरः'

क्मेणोदाहरएम्१९- सद्योमुसिडतमत्तहूएचिबुकप्रस्पर्धि नारङ्गकम् ।१८=॥ इत्यत्र। एवं२० नारङ्गकवर्णनमन्येन न कृतमित्ययोनिः । १.C परायतः for पारवतः. २. After परिभ्रभ्य C adds: रिरंमुश्ुभ्बत प्रयामू. ३. CD om. प्राधान्येन, 8. A यथा .; C काम for काम°, ५. A वाक्यरचना for रचनं. ६. A च for तु. ७. CD उदाहरणं for हरणान. 5. CD समुत्थ for समुत्थितं & CD पदाभिधाने for धानम्. १०. D एकयाक्यस्य for वाक्याथस्य. ११. D अनेकवाक्यस्य for वाक्यार्थस्य. १२. BC ३त्यादि for इत्यादौ. १३. C अन्यत् fer एतत्. १8. CD निबन्धात् for °निबन्ध- नात्. 5५. After समास: D adds: साभिप्रायत्वमस्य च उदा°-महौजसो मानधना इत्यादि. १६. D कान्तिदीपिरसरूपो for कान्तिर्दीप्तरसत्वरूपा. १७. A समाधिः सुसदशता for तथार्थ ... समाधि :. १८. A स for अथश्, १६. A आद्यो यथा for क्रमेणोदाहरयम्. २०. D om. एवं. १०

७४ काव्यपरीच्तायां

द्वितीयो यथा- निजनयनप्रतिबिम्बैरम्बुनि बहुशः प्रतारिता कापि। नीलोत्पलेऽपि विमृशति करमर्पयितुं कुसुमलावी ॥१८६।। अ्रत्र नयनोत्पलयोः सादृश्यमन्येनापि वर्णितमित्यन्यच्छायायोनिः। इत्यास्वादो- त्कर्षहेतूनां गुणानामपलापः कर्तुमयोग्यः पूज्यपादानामिति। अरपि च। यदुक्तम्- 'केचिदन्तर्भवन्त्येषु' इति, तदचारु, शब्दार्थधर्माणां गुणानां रसधर्मेषु माघुर्यादिष्वन्त- र्भावस्यान्याय्यत्वान्। यदपि च 'दोषत्यागात्परे श्रिताः' इति, अ्रप्रनेन गुणा दोषाभावा एवेत्युक्तम्, तदपि तुच्छम्। दोषा एव गुणाभावाः सन्तु इत्यस्यापि१ सुवचत्वात्। तथापि२ विनिगमनाविरहाद् द्वावपि पृथक्। यदप्युक्तम् 'अन्ये भजन्ति दोषत्वं कुत्रचित्' इति, तदपि कुत्रचिद्वक्त्राद्यौचित्यवशाद् द्वयोरप्यन्यथात्वमभ्युपेतमेव।। अथ रसधर्माणां माधुर्यौज:प्रसादानां गुणानां के व्यञ्जका इत्याह- मूत्नि वर्गान्त्यगा: स्पर्शा अटवर्गा रणौ लघू। अवृत्तिर्मध्यवृत्तिर्वा माधुर्ये घटना तथा॥५८॥ ट-ठ-ड-ढ-वर्जाः कादयो मान्ताः शिरसि निजवर्गान्त्य युक्तास्तथा रगौ" हस्वान्तरिताविति वर्णाः । अरप्रवृत्ति: समासाभावो अरथवा ईषदर्थे नञ्, अल्प- समासो वा, मध्यवृत्ति'र्मध्यमः समासो वेति समासः। तथा माघुर्यवती पदान्तर- योगे रचना माधुर्यस्य व्यञ्जिका इति शेषः। पदान्तरयोग इति। यथालंकुर्वित्यत्र पदयो: संधौ मधुरवर्णोत्पत्तिः । यथा 'अनङ्गरङ्ग' [१७६] इत्यादि ॥ योग आद्यतृतीयाभ्यामन्त्ययो रेण तुल्ययोः। टादि: शषौ वृत्तिदैर्ध्य गुम्फ उद्धत ओजसि ॥५६। वर्गप्रथम तृतीयाभ्यां द्वितीयचतुर्थयोर्योगः। रेफेण अधः उपरि१० उभयत्र वा यस्यकस्यचित। तुल्ययो: तेन तस्यैव संबन्धः । टवर्गः अरर्थाएणकारवर्जः। शकार- १. 1 इति वैपरीत्यस्यापि for इत्या्याषि. २. CD !तथा च for तथापि. ३, D गुरदोषौ for द्वावपि, ४, A निजवर्णान्त्य for वर्गान्त्य. ५. D रेकणकारौ for रणौ. ६. AD om. अथवा ... समासोवा. ७,C इत्यर्थः for वा. 5. CD om. मध्यवृत्ति:, ६. C 'तृतीयप्रथभाम्यां for °प्रथमतृतीयाभ्या. १० C om. उपरि.

चतुर्थ उल्लास:। ७५

षकारौ। दोर्घसमासः। विकटा घटना शजसः१। व्यक्जिकेति शेषः। यथा 'मूर्धामुद्दत्त' [८६] इत्यादौ। प्रसादव्यञ्जकमाह- श्रुतिमात्रेण शब्दानां येनार्थप्रत्ययो भवेत्। साधारण: समग्राणां स प्रसादो गुणः स्मृतः२।६०।।

समग्राणां घटनादीनां श्रुत मात्रवर्णादयोऽर्थप्रतीतिहेतवो भवन्तः प्रसादव्यञ्जका इति भाव:। यथा 'शून्यं वासगृहम्' [१५] इत्यादौ। यद्यपि गुएापरतन्त्रा घटनादय- स्तथापि वक्तृवाच्यप्रबन्धानामौचित्येन क्वचित्क्कचित्४। रचनावृत्तिवर्णानामन्यथात्वमपीष्यते ।।६१।। क्कचिद्वाच्यप्रबन्धानपेक्षया वक्त्रौचित्यादेव रचनादयः। क्वचिद्वक्तृप्रबन्धानपेक्षया वाच्यौचित्याद्रचनादयः। उदाहरएं तु स्वयमूहनीयम्। एवं कचिद्वक्तृवाच्यानपेक्षया प्रबन्धोचिता एव ते। तथाहि-आ्ख्यायिकायां शृङ्गारेऽपि न मसृणवर्णादयः। कथायां रौद्रेऽपि नात्यन्तमुद्धताः। एवमन्यदप्यौचित्यमनुसर्तव्यम्।। इति काव्यपरीक्षायां गुणनिर्णयो नाम चतर्थ उल्लासः ।

१. CD शोजोव्यञ्जका for आजसः । व्याञ्जकेति. २. D मतः for स्मृतः, ३. D श्रति° for अ्रत'. ४. C om. one क्वचित्.

५ अथालंकारानाह-तत्र काव्यलक्षणो शब्दस्य प्रागुपादानात् प्राक शब्दालकारा- नाह- यदुक्तमन्यथा वाक्यमन्यथान्येन योज्यते। श्लेषेा काक्का वा जेया सा वक्रोक्तिस्तथा दविधा॥६२।। तथा श्ेषवक्रोक्तिः काकुवक्रोक्तिश्च। उदाहररो- त्रहो केनेदशी बुद्धिर्दारुणा तव निर्मिता। त्रिगुणा श्रयते बुद्धिर्न तु दारुमयी क्चित् ॥१६०।। काक्का यथा- गुरुजनपरतन्त्रतया दूरतरं देशमुद्यतो गन्तुम्। अलिकुलकोकिलललिते नैष्यति' सखि सुरभिसमयेऽसौ ॥१६१॥ नायिकया नैष्यतीति निबद्धे२ तत्सखी काका अन्यथयति नैष्यति ? एष्यत्येवेत्यर्थः। अन्येनेति विवक्षणात् स्वोक्तेः स्वयमन्यथाकरणे अपहतौ नातिव्याप्तिः। यथा- काले पयोधराणा मपतितया नैव शक्यते स्थातुम्। उत्किठतासि तरले नहि नहि सखि पिच्छिलः४ पन्थाः ॥१६२॥। वर्णसाभ्यमनुप्रासः स्वरवैसादृश्येऽपि व्यञ्जनसादृश्यमनुप्रासः । छेकवृत्तिगतो द्विधा। 'छेको विद्ग्धः । 'गृहासक्ताः पत्तिमृगाश्छेकाः' इत्यमरः। तथा च छेक व- द्वल्ल्भत्वाच्छेकानुप्रास इत्युच्यत' इति केचित्। वृत्तिर्मधुररसादिव्यञ्जिका तत्तदानु- पूर्वीरूपा गतो ज्ञात आभ्यामुपाधिभ्यामिति शेषः । तत श्छेकानुप्रासो वृत्त्यनुप्रास- श्चेति द्विधा११ ज्ञयः। किं तयो: स्वरूपमित्याह- १. AD नेध्यति for नैष्यति. २. A D निषिद्धे for निबद्धे० ३. ABC वारिधराणा for पयोधराणां. ४. D पिच्छल : for पिच्छिलः. ५. C व्यक्जनसाग्यम् for सादश्यम्. ६. A om. छ्ेको विदग्ध: ७.D छेकवल्लभत्वात् for छेकवद्ल्ल. ८. A om. उच्यते. 8. B om. °रूपा. १० A om. ततः, ११.C द्विविधो.

पश्म उल्लास: । ७७

सोऽनेकस्य सकृत्पूर्वः अ्रनेकस्य अर्थाद्वयञ्जनस्य सकृदेकवारं साम्यं छ्ेकानुप्रासः । यथा-

ततोऽरुणपरि१ स्यन्दमन्दीकृतवपुः शशी।

एकस्याप्यसकत्परः ॥६३।। एकस्य अपिशब्दादनेकव्यञ्जनस्य3 द्विर्बहुकृत्वो वा सादृश्यं वृत्त्यनुप्रासः ॥ वृत्ति विभजते। तत्र माधुर्य व्यञ्जकैर्वणवेंदर्भी रीतिरिष्यते। शज:प्रकाशकैरगौंडी पाञ्ाली तैस्तथापरैः ॥ सर्वत्र प्रागुदाहृतं 'अनङ्गरङ्गप्रतिमम्' [१७६] इत्यादि, 'मूर्ध्नामुद्वृत्तकृत्त'[८ह] इत्यादि, 'अपसारय घनसारम्'४ [१७३]। इत्यादि च। शाब्दस्तु" लाटानुप्रासो भेदेतात्पयमात्रतः । शाब्द:७ शब्दगतोऽनुप्रासः । शब्दश्च पदं प्रातिपदिकं च। पदानां सः सः लाटानुप्रासः । प्रागुदाहृतैः' 'यस्य न सविधे दयिता' [१६१] इत्यादि। पदस्यापि यथा- वदनं९ वरवर्णिन्यास्तस्याः१० सत्यं सुधाकरः। सुधाकरः क नु पुनः कलङ्कविकलो भवेत् ॥१६४॥ वृत्तावन्यत्र तत्र वा। नाम्न: स वृत्त्यघृत्योश्च एकस्मिन्समासे भिन्ने वा ११ समासे समासासमासयोर्वा। नाम्नः१२नाम्नः प्रातिपदिकस्य न तु पदस्य सारूप्यम् ! यथा- 9. A परिष्यन्द for पारस्पन्द', २. I पाएडता for षाएडताम्, ३. C अनेकस्य for अनेकव्यअ्ञनस्य. ४. A om. धनसारम्, ५. A शब्दस्तु for शाब्दस्तु. ६. A om. भदे तात्पर्य- मात्रतः. ७. A D शब्द: for शाब्दः, ८ AB उदाहृत for उदाहृतैः ६, D चन्दनं. १०. D सत्यं तस्या: for तस्याः सत्यं. ११. A असमासे ior वा समासे. १२. ACD om. oue नाम्नः

काव्यपरीक्षायां सितकरकररुचिरविभा विभाकराकार धरणिधर कीर्तिः। पौरुषकमला कमला सापि तवैवास्ति नान्यस्य ।।१६५।।

तदेवं पश्चधा मतः॥६४॥। अर्थ सत्यर्थमिन्नानां वर्णानां सा पुनः श्रुतिः। यमकं अर्थभिन्नानामिति एकार्थकभिन्नानामित्यर्थः । तेन लाटानुप्रासे नातिप्रसङ्ग: । उभयोरेकस्य वा निरर्थकत्वे संग्रहः। यथा"समरसमरसोऽयम्' इत्यादौ3 सेति सरो रस इत्यादिवैलक्षएयेन तेनैव क्रमेण स्थिता। पादतदभ्ागवृत्ति तद्यात्यनेकताम् ।६५।। पाद: पद्यचतुर्थाशः तद्दागः तदर्धतदर्धादिरूपः। क्रमेणोदाहरणानि- यथा मत्पितु :- अचल एष विभाति निरन्तरं मृदुलतामहतीरसभावनम्। वहति चात्र वने युवतीगणो मृदुलतामहतीरसभावनम् ॥१६६॥ यदानतोऽयदानतो नयात्ययं न यात्ययम्। शिवेहितां शिवे!हितां स्मरामितां!स्मरामि ताम् ॥१६७॥ "रामोऽहं जनयत्येव रामोऽहमिति धीन चेत्। सरामोऽहमिति ज्ञातुं,स राम: सज्जनान्तिकम् ॥१६८।। तारतारतरैरेतैरुत्तरोत्तरतो रुतैः। रतार्ता तित्तिरी रौति तीरे तीरे तरौ तरौ ॥१६६॥। एवमर्धावृत्तिश्लोकावृत्त्यादिभेदा द्रष्टव्याः॥ वाच्यभेदेन भिन्ना यद्युगपद्भाषणस्पृशः । श्लिष्यन्ति शब्दा: श्लेषोऽसौ १ D om. from उभया upto संग्रहः. २. C om. यथा. ३, U इत्यादि for इत्यादौ. ४. AB बिभर्ति, ५. A BC om. the stanza रामोहं.

पञ्चम उल्लास: । ७६

अर्थभेदेन शब्दभेद इति द्शने काव्यमार्गे स्वरो न गएयते इति च नये वाच्यभेदेन भिन्ना अपि यद्यगपदुच्चारणे न श्िष्यन्ति भिन्नं स्वरूपमपह्नवते स शेषः । यथा-

महत्यागद्यायुक्त: सत्यभामा3समन्वितः । भवान्वा भगवान्वापि गतो भेद: परस्परम् ॥२००॥

अयं सभङ्गश्लेषः ॥ अभङ्गश्षो यथा-

योऽसकृत्परगोत्राणां पक्षच्छेदक्षराक्षमः४। शतकोटिदतां बिभ्रद्विबुधेन्द्रः स राजते ॥२०१।।

अ्रन्राभिधानियन्त्रणाभावाद् द्वावप्यर्थौ वाच्यौ। अरयं शब्दश्लेषः । त्ररत्र हि शब्दा: परिवृत्ति" न सहन्ते। यत्र तु शब्दा: परिवृत्ति सहन्ते सोऽर्थश्लेषः। यथा-

स्तोकेनोन्नतिमायाति स्तोकेनायात्यधोगतिम्। अहो सुसदृशी वृत्तिस्तुलाकोटे: खलस्य च ॥२०२।

अत्र 'अल्पेनोद्रेकमायाति' इति पाठेऽपि भवति श्रेषोऽयमिति। एवम्-

सकलकलं पुरमेतज्जातं संप्रति सितांशु®बिम्बमिव ॥२०३। इत्यादौ श्रेषप्रतिभोत्पत्तिहेतुरुपमा नतूपमाप्रतिभोत्पत्तिः श्रेषः । यतः श्रेष- स्यव: साम्यनिर्वाहकता नतु साम्यस्यैव श्लेषनिर्वाहकता। श्लेषबन्धतः' प्राकू साम्य- स्यानुपस्थितेः । अ्र्प्रत्र सकलकलधमशब्द: एव साधारणो धर्मः । अथवा। सकल- कलत्वयोरेकशब्दबोध्यत्वेन साजात्यमित्यपि१० बोध्यम्। एवम्- अबिन्दुसुन्दरी नित्यं गलल्लावएयबिन्दुका॥२०४॥

इ त्यादौ श्रलेषप्रतिभोत्पत्तिहेतुर्विरोधो न तु विरोधप्रतिभोत्पत्तिहेतुः श्रेषः। श्रेषे हि११अर्थद्वयस्यान्वयबोधविषयत्वम्। इह तु एकश्यव, अन्यस्य तु१२ उपस्थितिमात्रम्।

१.D om. न. २. C भिन्नस्वरूप for भन्नं स्व०, ३.C सत्यनामा० for सत्यभामा0. ४. C .त्णाक्षम: for ०क्षरा त्म :. ४. D परावृत्ति for परिवृत्ति, ६. C श्लेषोडयमित्यथंश्लेषोडयमति for! श्लेषोड्यमति. ७.C सुधाशुoor iसताशु०, ८. A श्लपसंबन्धतः for श्लेषबन्धतः ६. C om. ·घमo. १0. A C om, आप. ११. Dom. ड. ६२. om. तु.

काव्यपरीक्षायां तथा-'सद्वंशमुक्तामणिः', 'नान्यः कविरिव स्वल्पश्लोको देव महान्भवान्' 'अनुराग- वती संध्या दिवसस्तत्पुरःसरः। अरहो दैवगतिश्चित्रा तथापि न समागमः'॥ इत्यादौ परंपरितरूपक2 व्यतिरेकसमासोक्तिषु श्रेषस्य निर्वाहकत्वं3 न तु श्लेषे विश्रान्ति- रिति। अथ चित्रं प्रकीर्त्यते।। अक्षरादिभिरष्टधा। तच्चित्रं यत्र वर्णानां पद्माद्याकृतिहेतुता ।।६७।। संनिवेशविशेषेण यत्र न्यस्ता वर्णणाः पद्माद्याकारतामुल्लासयन्ति तच्चित्रम्। यथा- भासते प्रतिभासार रसाभाताहता विभा। भावितात्मा शुभा वादे देवाभा बत ते सभा ॥२०५॥ पद्मबन्धः४। रसासार रसा सारसायताक्ष क्यायसा। सातावात तवातासा रक्षतस्त्वस्त्वतक्षर५॥२०६।। सर्वतोभद्रम्। एवमन्येऽपि खङ्गबन्धादयोऽनुस्मर्तव्याः७। पुनरुक्तवदाभासो विभिन्नाकारशब्दगा। एकार्थतेव शब्दस्य अर्थान्तरसंक्रमितवाच्येऽतिप्रसङ्गवारणाय विभिन्नाकारेति। विजातीयानु- पूर्विकशब्दगेत्यर्थः। तत्र च नानुपूर्वीभेदः। एकार्थत्वे नेवापततो भासनं पुन- रुक्तवदाभासः। पुनरुक्तर्येव पुनरुक्तवत् आभासो ज्ञानम्। स च शब्दस्य केवल- शब्दनिष्ठः । यथा- चकासत्यङ्गनारामाः कौतुकानन्दहेतवः । तस्य राज्ञ: सुमनसो विबुधाः पार्श्व्ववर्तिनः ॥२०७॥ तथा शब्दार्थयोरयम् ॥६८॥

१. C परंहित for परंपरित°, २. 1 रूप for रूपक°, ३. D om. from. कत्वं upto विशेषणा. ४ A पद्मम् for पअ्मबन्धः, ५. D 'तक्षरः for तक्षर. ६. A सवतोभद्रम् for भद्र :. ७.C अनुसतव्या :; D अनुस्मर्तव्यः for स्मतव्या :. ८. A B विजातीयपूर्वीका ;- C विजातीयानुपूर्वीका for विजातीयानुपूर्विकशब्दगा. e. A om. from कार्थ upto स च.

पश्चम उल्लास: ।

यथा- तनुवपुरजघन्योऽसौ करिकुञ्जररुधिररक्तखरनखरः । तेजोधाम महःपृथुमनसामिन्द्रो हरिजिष्ुः ॥२०८॥ अत्र एकस्मिन्पदे तनुकरिरक्तेत्यादिरूपेए' परिवतिते नालंकार इति शब्दा- लंकारः। अपरस्मिश्च वपुःकुञ्जररुधिरादिरूपे परिवर्तितेऽपि न3 स हीयते इत्यर्थनिष्ठ इत्युभयालंकारोऽयमिति शब्दार्थालंकारयोर्मध्ये कथितः॥ अथार्थालंकारानाह- साधर्म्यमुपमा भेदे समानैर्बहुभिधमः संबन्धः साधर्म्यम्, तद्धिन्नत्वे सति तद्रतभूयोधर्मवत्त्वमुप- मेति निर्गलितार्थः४। भेदग्रहणमनन्वयव्यवच्छेदाय। पूर्णा लुप्ता च उपमानोपमेयसाधारणधर्मोपमाप्रतिपादकानामुपादाने पूर्णा, एकस्य द्वयो- स्रयाणां वा अनुपादाने लुप्ता। साग्रिमा। श्रौत्यार्थी च भवेद्ाक्ये समासे तद्धिते तथा ॥६६॥

यथेववादिशब्दा यत्परास्तस्यैव श्रुत्यैवोपमानताप्रतीतिरिति यथेववादिशब्द- सत्वे श्रौती। तथैव 'तत्र"तस्यैव' इत्यनेन इवार्थे विहितस्य च वतेरुपादाने सदृश- तुल्यादिशब्दयोगे सरसिजमिदमाननं च तस्याः सममिति चेतसि संमद विधत्ते॥।२०६।।

इत्यादौ प्रकृताप्रकृतत्वपर्यालोचनया एव उपमेयोपमानताप्रतीतिरित्यार्थी। तद्वत् 'तेन तुल्यम्' इत्यादिना विहितस्य वतेः स्थितौ आर्थी। 'इवेन नित्यसमासो विभक्तय- लोपश्च' इत्यनेन नित्यसमासे इवशब्दयोगे समासगा। समासानुशासनप्रयोजनं त्व ग्निरिव रराज इत्यादौ। क्रमेणोदाहरगम्-

१. C D °रूपे for 'रुपेय. २. A B om. इति शब्दालंकारः. ३. C सन for न स. 1४. C निर्गोतोर्थो for निर्गालिताथः. ५. C तस्य तत्रेव; D तत्र तस्य for तत्र तस्येव, ६ BC om. च. ७, PC om. शर्थी. ८,D om. आर्थी. 8 A B om. तु.

काव्यपरीक्षायां उत्थाय हृदि लीयन्ते दरिद्राणां' मनोरथाः। बालवैधव्यदग्धानां कुलस्त्रीणां कुचा यथा२॥२१०। चकितहरिसलोललोचनाया: क्रधि नितरामरुणाभिरामशोभम्। सरसिजमिदमाननं च तस्या: सममिति चेतसि संमदं विधत्ते ।।२११।। वागर्थाविव संपृक्तौ वागर्थप्रतिपत्तये। जगतः पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेश्वरौ ॥२१२॥ आरद्यन्तमध्यरहितं दशाहीनं पुरातनम्। अरद्वितीयमहं वन्दे मद्वस्त्रसद्दशं हरिम् ।२१३। गाम्भीर्यगरिमा तस्य सत्यं गङ्गाभुजंगवत्। दुरालोकः स समरे निदाघाम्बररत्नवत् ॥२१४॥ अथ लुप्ता।। तत्र साधारणधर्मलोपे भवत्युपमा। न श्रौती तद्धिते पुनः । यथा-'वाक्यं3 तस्यामृतं यथा'। एवमन्यत्र"। उपमानस्य" लोपेऽपि भवत्युपमा। यथा- न६ काव्यसदशं किंचिदन्यदस्तीह तोषकृत्।।२१५।। तथा वादेलोंपे समासे क्यचि क्यङि णमुलि च भवत्युपमा। कमेण यथा- ततः कुमुदनाथेन कामिनीगएडपाएडुना। नेत्रानन्देन चन्द्रेणा माहेन्द्री दिगलंकृता ।।२१६।। पौरं सुतीयति जनं 'समरान्तरेऽसा- ९वन्तःपुरीयति विचित्रचरित्रचुश्ः१। नारीयते समरसीम्नि कृपाणपाणे- रालोक्य तस्य ललितानि सपन्नसेना ।।२१७।। १. B C निधनानां for दरिद्राणां. २. A इव for वथा. ३. D वचस् for वाक्यं. ४. D om. एवमन्यत्र. ५. B तथोपमानधर्मा नुपादानेऽप; C तथा धर्मोपमानयोरनुपाहानेऽपि; । उामा- नानुपादानेऽवि. ६. B rads दु'दुगांतो मरिस्ससि (२२०) for न काव्यसशं किंचिदन्यदस्तीह तोषकृत; C on the other hand, reads the line न काव्यसदशं before कृपायोदअ् (२२१) below and दुं दिव्गंतो ... प्राविहिसि after मालोपमा below, ७.C कामिना for पाएडना. म. A समनन्तरे for समरान्तरे. 8. A चेतः पुरीयति for अन्तःपुरीयति, १०, ।) °चञ्न: forचुञ्जः

पश्म उल्लास: । ८३

मृधे निदाघघर्मांशुदर्श पश्यन्ति तं परे। स घुनः पार्थसंचारं संचरत्यवनीपतिः ॥२१८॥ तथा धर्मवाद्योर्लोंपे क्किप्समासगा यथा- सविता विधवति विधुरपि सवितरति तथा' दिनन्ति यामिन्यः। यामिनयन्ति दिनानि च सुखदुःखवशीकृते मनसि ॥२१६॥ समासे यथा२-राजकुञ्जरः। तथा धर्मोपमानयोरनुपादानेऽपि3 भवत्युपमा। यथा- दुंढिल्लन्तो मरीहसि कएटअकलिआइँ केअइवणाइं। मालइकुसुमसरिच्छं भमर भमन्तो ए पाविहिसि ॥२२०॥ एवं क्यचि वाद्युपमेयलोपे यथा- कृपाणोदग्रदोर्दएडः स सहस्रायुधीयति ॥२२१।। अ्रप्रत्र आत्मा उपमेयः। एवं त्रयाणां वादिधर्मोपमानानां लोपे भवत्युपमा। यथा 'मृगनयना मानसं हरति' इत्यादौ सप्तम्युपमानेत्यादिना यदा समासलोपौ।। अरनयेनेव राज्यश्रीदैन्येनेव मनस्विता। मम्लौ साथ विषादेन पद्मिनीव हिमाम्भसा ।।२२२।। इत्यादौ एकस्यैव बहूपमानोपादाने मालोपमा। तथा यथोत्तरमुपमेयस्योपमानत्वे रसनोपमा बोध्या। शृङ्खलान्यायेन पश्चाद्वलनं' यथा- मतिरिव मूर्तिमधुरा मूर्तिरिव सभा प्रभावयुता५। तस्य सभेव जयश्रीः शक्या जेतुं नृपस्य न परेषाम् ।।२२३।। एवमन्यदपि बोध्यम्।। उपमानोपमेयत्वे एकस्यैवैकवाक्यगे। अनन्वय:

उपमानोपमेयत्वे इति उपमानत्वमुपमेयत्वं चेत्यर्थः। उपमेयोपमावारणाय एकवाक्यगे इति। उपमानान्तरसंबन्धोऽन्वयः, तद्भावोऽनन्वयः। अ्र्प्रतोऽत्र उप- मानान्तरव्यवच्छेदेन चमत्कार इत्युपमातोऽस्य भेदः। यथा-

१. ABI तथैव for तथा. २. D एवं for यथा. ३. C D लोपेडप for अनुपादानेऽपि भवत्युपमा. ४. A B पश्चाद्वलनया for वलनं. ५. D प्रभावचिता for युता.

८४ काव्यपरोन्तायां गगनं गगनाकारं सागरः सागरोपमः । रामरावणयोर्युद्धं रामरावणयोरिव ।।२२४।। विपर्यास उपमेयोपमा तयोः ॥७०॥ तयोरुपमानोपमेययोः विपर्यासः परिवृत्तिः अर्थाद् वाक्यदये। उपमेयेनोपमा उप- मेयोपमा। यथा- कमलेव मतिर्मतिरिव कमला तनुरिव विभा विभेव तनुः। धरणीव धृतिर्धृतिरिव धरणी सततं विभाति बत यस्य ।।२२५।। संभावनमथोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य समेन यत्। समेनोपमानेन। समेनेत्यनन्तरमैकरूप्येऐोति शेषः। तथा च समेनैकरूप्येण संभा- वनमुत्प्रेक्षेत्यर्थः । संभावना चोत्कटकोटिक: संदेहः१, 'अयं चन्द्र एव भविष्यति' इत्याकारः। यथा- २अजस्र मास्फालित वल्लकीगुण-

पुरः प्रवालैरिव पूरिताधया विभान्तमच्छसफटिकाक्षमालया ॥२२६।। ससंदेहस्तु3 भेदोक्तौ तदनुक्तौ च संशयः ॥७१॥ • भेदो वैधर्म्यम्। प्रकृतस्य समेन यदित्यनुवर्तते। तुर्भिन्नकमे। यदिति लिङ्गव्यत्य- यात् संशय इत्यनेनान्वेति। तथा च प्रकृतस्य समेन संशयस्तु यः (स) ससंदेहनामा- लंकार: इत्यर्थः। भेदोक्तौ यथा ४- "द्विधाकृतात्मा किमयं दिवाकरो विधूमरोचिः किमयं हुताशनः । गतं तिरश्चीनमनूरूसारथे: प्रसिद्धमूर्ध्वज्वलनं हविर्भुज: ॥२२७॥ पतत्यधो धाम विसारि सर्वतः किमेतदित्याकुलमीत्ितं जनैः ॥२२८॥ १. BC संशयः for संदेहः. २. A reads only the first line of the stanza, and adds इति माघे, ३. D सर्सदेहश्च for स्तु. ४. D यद। for यथा. ५. A reads only the first line of the stanza, and adds इति माघे. ६. A om. this stanza.

पश्चम उल्लास: ।

तदनुक्तौ यथा- अस्या: सर्गविधौ' प्रजापतिरभूचन्द्रो नु कान्तिप्रदः शृङ्गारैकरसः स्वयं नु मदनो मासो नु पुष्पाकरः । वेदाभ्यासजड: कथ नु बिषयव्यावृत्तकौतूहलो निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनिः ॥२२६॥

अथवा- उपमैत तिरोभूतभेदा रूपकमिष्यते ॥७२।। इति॥ यथा- अथ 3 लक्ष्मणानुगतकान्तवपु- जलधिं व्यतीत्य शशिदाशरथिः । परिवारितः परित ऋक्षगणै- स्तिमिरौघराक्षसबलं वि(बि)भिदे४।३३०।। यथा वा- हिन्दोलिकेयमिन्दोः कलिकानङ्गस्य कौसुमी जयति। यामानीय मनोभूरान्दोलयति प्रवासिचेतांसि ।।२३१।। 'माला तु पूर्ववत्' पूर्ववन्मालोपमावत्। यदा एकस्मिन्बहव आरोपितास्तदा मालारूपकम् । यथा- रूपामृतस्य वापी कापि५ जयश्रीरनङ्गस्य। विभ्रमरसैकसंपज्जयति जनानन्दकन्दली बाला।।।२३२।।

नियतारोपणोपायः स्यादारोप: परस्य यः । तत्परंपरितं रलिष्टे वाचके भेदभाजि वा॥७३॥ यथा- विद्वन्मानसहंस वैरिकमलासंकोचदीप्रद्युते दुर्गामार्गणनीललोहित समित्स्वीकारवैश्वानर। सत्यप्रीतिविधानदक्ष विजयप्राग्भावभीम प्रभो साम्राज्यं वरवीर वत्सरशतं वैरिश्मुच्च: क्रियाः ॥२३३॥ विद्वन्मानसमेव मानसम्, कमलायाः संकोच एव कमलाना मसंकोच :- । १. D सर्वविधौ for सग', २. B C अभेदो य उप° for अ्भेदोऽयमुप°, ३. A reads only the first line fo the stanza, and adds इति माघे. ४.A विभेदे for बिभिदे ५.C om. कापि. ६. C D om. विह्न्'. ७. D कमलायामसंकोच: for कमलानाम.

काव्यपरीक्षायां दुर्गाणाममार्गणामेव दुर्गाया मार्गगाम्, समितां स्वीकार एव समिधां स्वीकार:, सत्ये प्रीतिरेव सत्यामप्रीतिः, विजय: परपराभव एव विजयोऽजुनः, एवमारोपणनिमित्तो हंसादेरारोपः । यद्यपि शब्दार्था'लंकारोऽयं तथापि प्रसिद्धिवशादत्रोक्तः।। भेदभाजि यथा- आलानं जयकरिणः प्रतापतपनस्य पूर्वाद्रिः । सेतुरविपत्तिजलधेर्धरणिभुजस्ते भुजो जयति ॥।२३४।। अत्र जयादेर्भिन्न* शब्दवाच्यस्य करित्वाद्यारोपे भुजस्यालानताद्यारोपो युज्यते। मालापि पूर्ववद्धोध्या।। प्रकृतं यन्निषिध्यान्यत्साध्यते सा त्वपह्नतिः । निषिध्य उपमेयमसत्यं कृत्वा। यथा- स्फुट नीलोत्पलपटलं सुधामयूखे सुधासरसि। मन्यामहे नितम्बिनि नैष कलक्कः परिस्फुरति ।२३५॥ यथा3 वा- ४तदोजसस्तद्यशसः स्थिताविमौ वृथेति चित्ते कुरुते यदा तदा५। तनोति भानो: परिवेषकैतवा- त्तदा विधि: कुएडलनां विधोरपि॥२३६।। एवमियं भङ्जयन्तरेऽप्यूद्या। द्योतयित्वा कमप्यर्थ गोपनीयं कथंचन। यदि श्लेषेणान्यथा बान्यथयेत्साप्यपह्ढतिः।।७४।। यथा 'काले' पयोधराणाम्' [१६२] इत्यादि प्रागुक्तम्। श्लेषः स वाक्य एकस्मिन्यत्रानेकार्थता भवेत् ।।७५।। अ्रनेकार्थता शक्तथा निरूढलक्षणाया च यत्र भवति स श्लेषः। यथा- उद्यमयते दिङ्मालिन्यं निराकुरुतेतरां नयति निधनं निद्रामुद्रां प्रवर्तयति क्रियाः। १. D सर्वार्थालकारो for शब्दार्या. २. C विभिन्न for भिन्न०. R. D om. यथा वा. 8. A resds only the first line of the stanaza. and adds इति नैषधे. ५. C यदा for तदा. ६. C ० कौतुकात् for ०कैतवात्, ७. D om. अपि. 5. A B C कालेऽस्मिअलदानाम् for काले पयोधराणाम्

पश्म उल्लास: ।

रचयतितरां स्वैराचारप्रवर्तनकर्तनं बत बत लसत्तेजःपुञ्जो विभाति विभाकरः।।२३७।। विभाकर: सूर्य: राज्याभिषेककाले पुरोहितादिभिस्तुल्यत्वेन' प्रतापरुद्रादिव- तसंकेतितो नृपविशेषश्च। उदयं पूर्वाचलं संपदं च। दिशां मालिन्यमन्धकारसंबन्धः२ दिश्यानां जनानां कुवेशत्वं च। एवमन्यान्यपि पदानि बोध्यानि। परोक्तिर्भेदकैः श्लिष्टैः समासोक्तिः प्रकृतार्थप्रतिपादकेन वाक्येन श्लिष्टानां प्रकृताप्रकृतसाधारणानां भेदकानां विशेषणानां माहात्म्यात्, न तु विशेष्यसामर्थ्यादपि यदप्रकृतस्यार्थ3स्योक्तिरभिधानं प्रतिपादनं व्यञ्जनम्। समासेन संत्षेपेण अर्थद्वय 'कथनात्समासोक्तिः"। यथा-

लहिऊण तुज्भ बाहुप्फंसं जीए स को वि उल्लासो। जअलच्छी तुह विरहेण हुज्जला दुब्बला एं सा ।।२३८॥। अत्र तत्तद्विशेषणसामर्थ्याज्जयलक्ष्मीव्यवहारे कान्ताव्यवहारस्य आरोप्यमाणस्य चमत्कारकारितेति। इयमन्यै रेकदेशविवर्त्तिरूपकमिति भएयते। निदर्शना" अभवद्वस्तुसंबन्ध उपमापरिकल्पकः । निदर्शना९ दृष्टान्तीकरणम्। वस्तुसंबन्धो द्विधा, वाक्यार्थपदार्थभेदात्। तत्राद्यो यथा- क्क१० सूर्यप्रभवो वंशः क चाल्पविषया मतिः। तितीर्षुर्दुस्तरं मोहादुडुपेनास्मि सागरम् ॥।२३६।। अन्राल्पविषयमन्मत्या रघूणां वंशवर्णानं न1१ स्यादित्येको वाक्यार्थः। परस्तु१२ उडुपेन सागरतरणम्१3। न चोपमानोपमेयभावं बिना तयोः परस्पर- संबन्ध १४ संभवतीति उडुपेन सागरतरणामिव मन्मत्या सूर्यवंशवर्णनमित्युपमायां पप वसानम्। १. C त ६ ८० for तुल्य०. २. B०संबन्धात् for ० संबन्ध:, ३. A B om ०र्थंस्योक्तिर० ४. C अथद्ूयस्य कथ० for अथट्ूयकथc, ५. After ०कथनात् C adds सा. ६. B तुज्न for. तुज्फ, ७.C om. निदर्शना. 5. A om, निद ... गम्, ६,C निदर्शनेति for निदर्शना. १०. A gives only the first line of the stanza and adds इति रघुवंशे, ११, A om. न. १२. B D अपरस्तु for परस्तु. १३. A सरित्पतितरणम् for सागर०. १४. संबन्धवत् for संबन्ध :.

काव्यपरीक्षायां בב

द्वितीया१ यथा- अस्या मुखस्य लीलां वहति शरच्छर्वरीनाथः॥२४०।। अ्ररत्र कथमन्यस्य लीलामन्यो वहतीति तत्सदृशोऽयमित्युपमायां पर्यवसानम्॥ पूर्ववन्मालापि बोध्या। यथा- दोर्भ्यां तितीषति तरङ्गवतीभुजंग- मादातुमिच्छति करे हरिणाङ्कबिम्बम्। मेरुं लिलंघयिषति ध्रुवमेष देव यस्ते२ गुणान्गदितुमुद्यममादधाति ।।२४१।। स्वस्वहेत्वन्वयस्योक्ति: क्रिययैव हि3 सापरा ॥७६॥ क्रिययैव स्त्रस्वकारणयोः संबन्धो योऽवगम्यते, उपमापरिकल्पक इत्यनुवतते, सा अपरा निदर्शना। यथा- उन्नतं पदमुपैति यो लघु- र्हैलयैव स पतेदिति ब्रुवन्४। शैलशेखरगतो दृषत्कण- श्चारुमारुतधुतः पतत्यधः ।२४२।। अन्र पततीति क्रियया पतेदिति क्रियया सह लाघवे सति उन्नतपदप्राप्तिरूपस्य कारणस्य संबन्ध: ख्याप्यते। स चान्यस्यापि लघोरुन्नवपद्प्राप्तिस्तद्वत्पतनायेत्युपमायां पर्यवस्यतीति निदर्शना। इयं संभवद्वस्तुसंबन्धमूलेनि पूर्वतो भेदः ॥ अप्रस्तुतप्रशंसा या सा सैव प्रस्तुताश्रया॥७७

बहुविषयत्वेऽपि तुल्ये प्रस्तुते तुल्यान्तरस्याभिधानेऽतीव चमत्कार इति तदेवोदाहियते। यथा ५- १, C द्वितीयो for द्वितीया. २. A BC यत्त for यस्ते. ३. D च for हि. ४. A B ध्र वम् for ब्र वनू. ५. D om. यथा.

पश्वम उल्लास: । अतिवितततमोऽन्धकूपगर्भा- दिदमुदधारि करेण येन विश्वम्। चरमगिरिगभीरगह्नरान्तः पतति स एष9 न कैश्चिदीक्यतेऽपि ॥२४३॥ अत्राप्रस्तुतस्य तथाविधस्य रवेरभिधानेन कृतानेकोपकारस्य कस्यचिन्महापुरुषस्य • दुर्दशायां केनापि किंचिन्नोपकृतमित्यातिप्यते। एवमन्यत्रापि बोध्यम्।। यथा- अरविद्ग्धवणिग्वीथीधूलिघूसरितो मणिः । केनापि पुएयजनुषा विदुषा,परिचेष्यते ।।२४४।। अ्रेदृशस्य मणोरभिधानेन केनापि दुर्विद्ग्धेनावमानितो गुएावत्तरः केनापि विज्ञोत्तमेन सत्कर्तव्य इत्यात्तिप्यते।। निगीर्याध्यवसानं तु प्रकृतस्य परेण यत्। प्रस्तुतस्य तदन्यत्वं यद्यर्थोक्तौ२ च कल्पनम् ॥७८।। कार्यकारणयोयंश्च पौर्वापर्यविपर्ययः । विज्ञेयातिशयोक्ति: सा

प्रकृतं निगीर्य असाधारसधर्मेणानुक्त्वा। तेन रूपकाद् व्यवच्छेदः। अ्र्रध्यव- सानं तत्तादात्म्येनाध्यवसायः। यथा- लतामूले लीनो हरिणपरिहीनो हिमकर: स्रवन्मुक्ताकारा गलति जलधारा कुवलयात्। धुनीते बन्घूकं तिलकुसुमजन्मापि पवनो गृहद्वारे पुएयं परिणमति कस्यापि कृतिनः ॥२४५॥ यञ्च3 तदन्यत्वेनाध्यवसीयते सापरा। यथा- अन्यदेव हि लावरयमन्यैवास्यास्तनुद्युतिः । तन्मन्ये रचना नैषा सामान्यस्य प्रजापतेः ॥२४६॥ यद्यर्थेति। यदिशब्देन चेच्छव्देन वा यत्कल्पनमर्थादसंभविनोऽर्थस्य सा तृतीया। यथा- १. C D एव for एष. २. D यदर्थोक्ती for यद्यर्थोक्तौ, ३ After यञ्च D adds तदेव. १२

काव्यपराताया

उभी१ यदि व्योम्नि पृथक्प्रवाहा- वाकाशगङ्गापयसः पतेताम्। तदोपमीयेत तमालनील- मामुक्तमुक्तालतमस्य वक्षः ॥२४७॥ कारणस्य शीघ्रकारितां वक्तुं कार्यस्य पूर्वकालोक्तौ समकालोक्तौ च चतुर्थी। यथा- हृदयमधिष्ठितमादौ मालत्याः कुसुमचापबाऐन। चरमं रमणीवल्लभ लोचनविषयं त्वया भजता ॥२४८॥। समकालोक्तौ यथा- सममेव२ समाक्रान्तं द्वयं द्विरदगामिना। तेन सिंहासनं पित्र्यमखिलं चारिमएडलम् ।।२४६।। प्रतिवस्तूपमा तु सा। सामान्यस्य द्विरेकस्य यत्र वाक्यद्वये स्थितिः ।७९।। सामान्यस्य3 साधारणधर्मस्य वाक्यद्वये उपमेयवाक्ये उपमानवाक्ये च। यथा- देवीभावं गमिता परिवारपदं कथ भजत्येषा। न खलु परिभोगयोग्यं दैवतरूपाङकितं रत्नम् ॥२५०।। अत्र कथमित्यनेन न खल्वित्यनेन वा अनौचित्यं प्रत्याय्यते इत्येकस्यैवानु- चितत्वरूपसामान्यस्य शब्दभेदेन द्विरुपादानम्। 'यदि दहत्यनलो' वेत्यादिमालारूपा- प्येषा बोध्या।। दृष्टान्तः पुनरेतेषां सर्वेषां प्रतिबिम्बनम् ॥८०॥ यथायोगमेतेषां साधारणधर्मादीनां प्रतिबिम्बनं तत्र यत्र वाक्यद्वये विशे- ष्यस्य विशेष्येण विशेषणानां च विशेषणार्यथायोगमुपमेयोपमानभावः६ प्रत्याय्यते। यथा 'दर्पान्धगन्धगजकुम्भ' इत्यादौ यथा कटाक्षकृपाएयोरुपमानोपमेयभावः तथा 9. A gives only the first line lof the stanza and adds इति माघे. २. A gives only the first line of the stanza and adds इति रघुवंशे. ३.C reads abed of कारिका 79 before सामान्यस्य and omits it in its proper place. ४. D च for वा. ५. A प्रताय्यते for प्रत्याय्यते. ६.C उपमानोपमेयभावः for उपमेयोप- मानभाव :.

पश्चम उल्लास: ।

शोचि:कषायकान्त्योरपि। दृष्टोऽन्तो' निश्चयो यत्र स दृष्टान्तः । गृहीतप्रामाएयक: यत्र दृष्टान्तवाक्येन दार्ष्टान्तिकवाक्यार्थनिश्चयस्य प्रामाएयग्रहो भवतीत्यर्थः। यथा-

त्वयि दृष्ट एव तस्या निर्वाति मनो मनोभवज्वलितम्। आलोके हि हिमांशोर्विकसति कुमुदं कुमुद्वत्याः ॥२५१।।

सकृद्वृत्तिस्तु धर्मस्य प्रकृताप्रकृतात्मनाम्। सैव क्रियासु बह्वोषु कारकस्येति दीपकम्।

वृत्तिरुपादानं धर्मस्य क्रियादिरूपस्य एकस्थस्य समस्तवाक्योद्दीपनाद्दीपकम्। यथा- किविणाण3 धणं णागाण फणमणी केसराणि सीहाएं। कुलबालिआण थाआ कत्तो छ्विप्पन्ति अ्रमुआएं।।२५२।। अत्र स्पृश्यन्त इति क्रिया सकृदुपात्ता। एवं बह्वीषु क्रियासु एकस्य कारकस्यो- पादानं बोध्यम्।। मालादीपकमाद्यं चेद्यथोत्तरगुण वहम् ।।८१ ।।

पूर्वेण पूर्वेण वस्तुना उत्तरोत्तरं चेदुपक्रियते४ तन्मालादीपकम्। यथा- "संग्रामाङ्गयामागतेन' भवता चापे समारोपिते संप्राप्त परिपन्थियोधनिवहे सांमुख्यमासादितम्। कोदएडेन शरा: शरैररिशिरस्तेनापि भूमएडलं तेन त्वं भवता च कीर्तिरतुला कीर्त्या च लोकत्रयम्।।२५३।। अत्र निःसपत्नभूलोकत्रयव्यापिकीर्तिलाभान्नृपोत्कर्षः प्रतीयते। तत्र पूर्वे यथा- योगमुत्तरत्रोपकारकाः८।। नियतानां९ सकृद्धमेंः सा पुनस्तुल्ययोगिता।

नियतानां प्राकरणिकानामेव अप्राकारणिकानां१ वा। वृत्तिरित्यनुवर्तते। अर्थवशा- द्विभक्तिपरिणामः । तथा च वत्यते उपादीयते स सकृद्धम इत्यर्थः ॥ यथा- १. D दष्टान्तो for दृष्टोऽन्तो. २. D एकस्य fr एकस्थस्य. ३.B किवणाण for किविसाय. 8. A उपाक्रियते for उप०. ५. A संग्रामाङ्गेति for the stanza. ६. D ·ङएासंगतेन for ·द्यामाग० ७. After लोकत्रयम् A adds इति खएडप्रशस्तो. 5. B C उपकारा: for ·कारका :. 8. D repeats this line. १०. BD० कानामेव वा for ०णिकानां वा.

हर काव्यपरोन्षायां पाएडु न्ामं वदनं हृदयं सरसं तवालसं च वपुः। आवेद्यति नितान्तं क्षेत्रियरोगं सखि हृदन्तः ।।२५४।। अत्र विरहानुभावत्वेन प्रकृतानां पाएडुतादीनां सकृदुपात्तावेदनक्रियान्वयः। एवमप्रकृतानामपि॥ उपमानादयदन्यस्य व्यतिरेकः स एव सः ॥८२॥

अन्यस्य उपमेयस्य। व्यतिरेक आधिक्यम्। यथा- इथं सुनयना दासीकृततामरसश्रिया। आ्रननेनाकलङ्कन जयतीन्दुं कलङ्किनम् ॥२५५॥ हरवन्न विषमदृष्टिहरिवन्नो विधुतविततवृषः । रविवन्न चातिदुःसहकरतापितभू: कदाचिद्सि ॥२५६।। इति मालापि बोध्या।। आक्षेप उपमानस्य प्रतीपमुपमेयता। तस्यैव यदि वा कल्प्या तिरस्कारविडम्बनम्१॥ इति उभयरूपस्य प्रतीपस्यात्र व्यतिरेक एवान्तर्भावः। यथा- लावएयौकसि राजनि राजत्यस्मिन्किमिन्दुबिम्बेन।।२५७। द्वितीयं यथा- शृणु सखि बत वचनीयं तब वदनेनोपमीयते चन्द्रः ॥।२५८॥। अत्रोपमेयस्य न्यूनतायामपि व्यतिरेकमिच्छन्ति। यथा- हनूमदाद्यैर्यशसा मया पुन- द्विषां हसैर्दूत्यपथः सितीकृतः ॥२५६।। तथा -- मयाप्तं रामत्वं कुशलवसुता न त्वधिगता। इत्यादिषु ।। १. C तिरस्कारानेव धनं; D तिरस्कारनिबन्धनम् for तिरहकार विडम्बनम,

पश्म उल्लासः । ६३

निषेधो वक्तुमिष्टस्य यो विशेषामिधित्सया। वत््यमाणोक्तविषयः स आक्षेपो द्विधा मतः ॥८३। वक्तुमिष्टस्य विवत्तितस्य अशक्यवक्तव्यत्वमतिप्रसिद्धत्वं च विशेषं वक्तुं निषेधो निषेध इव यः, स यथाक्रमं वच््यमाणविषय उक्तविषय इति द्विविध आरक्षेपः। यथा- ए एहि किं पि कीए वि कएणा णिक्किव भणामि अलमहवा। अविआ्ररिअकज्जारम्भआरिणी मरउ ण भणिस्सं ॥२६०।। अलमिति न भखिष्यामीत्यर्थः। न भणिष्यामीति पौनरुक्त्यं खेदातिशय- पोषकम्। अत्र वत््यमाणायां मरणावस्थायां तस्या अशक्य वक्तव्यत्वं अरलमित्यादिना२ निषेधो व्यञ्ञजयति। यथा- ज्योत्स्ना चन्दनमाला हालाहलतां परिप्राप्ताः। संप्रति सुदृशो हन्तानेन किमुक्तेन न ब्रुमः ॥२६१।। अ्त्र न ब्रम इति निषेधो विरहे शीतलानां दुःसहत्वमतिप्रसिद्धमिति व्यनक्ति॥ क्रियायाः प्रतिषेधेऽपि फलव्यक्तिर्विभावना। क्रिया कारकव्यापारः। वैयाकरणाः क्रियाया एव हेतुतां मन्यन्ते। तथा च हेतु- रूपत्रियाप्रतिषेधेऽपि तत्फलप्रकाशनं विभावना। अप्रसिद्धं कारणमात्िपतीति न विरोधः। यथा- कुसुमितलताभिरहताप्यधत्त रुजमलिकुलैरदष्टापि। परिवर्तते स्म नलिनीलहरीभिरलोलिता3प्यघूर्णत सा ॥।२६२।। विशेषाक्तिरखण्डेषु कारगेषु फलावचः ।।८४।। अन्राप्यप्रसिद्धं कारणं सिध्यतीति न विरोधः । यथा- निशात्यय४व्यञ्जिनि पङ्कजाना- मामोदमेदस्विनि गन्धवाहे। न मुख्तः कैतवबद्धनिद्रा- वन्योन्यकएठग्रहणं युवानौ ॥।२६३।। १, A अवश्यवक्तव्यत्वं for अशक्य०. २ C om. from ०दिना upto अत् (after st. 261). ३. B C अलोडिता for अलोलिता. ४. Aनिशात्ययं for निशात्यय०.

काव्यपरोच्षायां

यथासंख्यं क्रमेणैव' क्रमिकाणां समन्वयः ॥८५॥। यथासंख्यं नामालंकारः। यथा- एकस्त्रिधा वससि चेतसि चित्रमत्र२ देव द्विषां च बिदुषां च मृगीद्दशां च। तापं च संमदरसं च रतिं च पुष्णान3 शौर्योष्मणा च बिनयेन च लीलया च ।।२६४।। सामान्यं' वा विशेषो वा यदन्येन" समथ्यते। ज्ञेयः सोऽर्थान्तरन्यासः साधर्म्येणेतरेय वा ॥८६॥ अनुपपद्यमानतया संभाव्यमानस्यार्थस्योपपादनार्थ यदर्थान्तरस्य न्यसनमुप- पादकत्वेनोपन्यासः सोऽर्थान्तरन्यासः६ । तत्र साधर्म्येण सामान्यं विशेषेण समर्थ्यंते। यथा- निजदोषावृतमनसामतिसुन्दरमेव भाति विपरीतम्। पश्यति पित्तोपहृतः शशिशुभ्रं शंखमपि पीतम् ॥२६५। साधर्म्येण विशेष: सामान्येन यथा-'सुसितवसनालंकारायां' [१२१] इत्यादि। वैधर्म्येणादयो यथा- गुणानामेव दौरात्म्याद्धुरि धुर्यो नियुज्यते। अरसंजातकिणस्कन्धः सुखं स्वपिति गौर्गलि: ॥२६६॥ एवमन्त्योऽप्युदाहार्यः ॥ विरोधः सोऽविरोधेऽपि विरुद्धत्वेन यद्वचः । वस्तुवृत्तेनाविरोधेऽपि विरुद्धयोरिव यदभिधानं स विरोधः । यथा- अभिनवनलिनीकिसलयमृणालवलयादि१० दवदहनराशिः। सुभग कुरङ्गद्दशोऽस्या विधिवशतस्त्वद्वियोगपविपाते ॥२६७।। १. AD क्रमेशवं for क्रमेशौव. २. D om. :०त्रम० ३. D मुप्णन् fcr पुष्पान्, ४, D सामान्यो for सामान्यं, ५. D तदन्येन for यदन्येन. ६. D यो for सो. ७. D अ्त्र for तत्र. 5. B.C गौगडिः for गौगलि:, 8. A एवमन्येऽप्युदाहार्याः for एवमन्त्योऽप्युदाहार्य: १०. B C वलयानि for वलयादि.

पश्वम उल्लास: ।

अस्य बहवो विषयाः स्वयं लक्ष्यतोऽनुसर्तव्याः। कार्यकारणभूतयोधर्मयोभिन्न ददेशतया भासनरूपोऽसंगत्याख्योऽलंकारो विरोध एवान्तर्भूतः१। यथा२- जस्सेव3 वणो तस्सेव४ वेअणणा भणाइ तं जणो अलिअं। दन्तक्खद्ं" कवाले वहूऍ विश्रणा सवत्तीएं ।।२६८।। तथा सत्यपि कायस्य' कारणरूपानुकारे यत्तयोर्गुणौ क्रिये वा९ मिथो विरु- दूतां व्रजतः स विषमालंकारोऽप्य१० त्रैवान्तर्भूतः । यथा- सद्यः करस्पशमवाप्य चित्रं रणे रणे यस्य कृपाणलेखा। तमालनीला शरदिन्दुपाएडु यशस्त्रिलोकाभरणं प्रसूते ॥२६६।। तथा- यद्यथा साधितं केनाप्यपरेण तदन्यथा। तथैव'१ यद्विधीयेत स व्याघात इति स्मृतः ॥ (का. प्र.) इत्यनेन लत्तितस्य व्याघातस्य विरोध एवान्तर्भावः। यथा- दृशा दुग्धं मनसिजं जीवयन्ति दशैव याः। विरूपाक्षस्य जयिनीस्ताः स्तुवे वामलोचनाः ॥२७०॥ स्वभावोक्तिस्तु डिम्भादेः स्वक्रियारूपवर्णनम् ॥८७॥। = स्वयोस्तदेकाश्रययो रूपं वर्णाः संस्थानं च। यथा- अम्बाकरावलम्बादविलम्बादुत्थितः स्खलच्चरणम्। क्वणितमणिमञ्जुरसनं मुकुलितदशनं हरिं वन्दे।।२७१।। व्याजस्तुतिर्मुखे निन्दा स्तुतिर्वा रूढिरन्यथा। व्याजेन स्तुतिर्व्याजरूपा स्तुतिर्वा। मुखे प्रथमतः, रूढिः पर्यवसानम्। यथा- दातारं कृपएं मन्ये मृतोऽप्यर्थ न मुञ्न्ति। अदाता पुरुषस्त्यागी धनं संत्यज्य गच्छति ॥२७२।। सा१२ सहोक्तिः सहार्थस्य बलादेकं द्विवाचकम्॥८८॥ १, D अन्तर्भावः for अन्तभू तः. २.० om. यथा. ३. B U जस्सेअ for जस्सेव. ४. BU तस्सेअ for तह्सेव. ५ BU दंतक्खतं for कखदं. ६. BC बहुए for बहूए. ७. C om. from सत्यपि upto यथा. 5. D om. कार्यस्य. 8. BD च for वा. 1१०. D ०प्यत्रैव विरोधे for ०प्यत्रव. ११ D तदेव for तथैव. ५२. A साहसोक्ति: for सा सहाक्ति :.

६६ काव्यपरीन्षायां सहार्थस्येत्यनेन समं सार्धमित्यादेरपि परिग्रहः१। एकमिति एकप्रतियोगिकान्वय- बोधकमपीत्यर्थः । द्विवाचकं द्विप्रतियोगिकान्वयबोधजनकम्। श्र्प्रयं भाव :- विशेषण- पदानां विशेष्यान्वितस्वार्थबोधकत्वस्यौत्सर्गिकत्वम्। प्रकृते च सहाद्यव्ययपदसमभि-

न्वय3 बोधकमिति यत्रैकस्य प्राधान्येनान्यस्य गुणत्वेनैकधर्मान्वयित्वं तत्रायमलंकार इति पर्यवसितोऽर्थः । तेन 'चैत्रमैत्रौ सह पचतः' इत्यत्र नातिप्रसङ्गः। समुच्चये द्वयोः प्राधान्येनान्वयः, अन्न त्वेकस्य४। यथा- साकं दिवसनिशाभि: श्वासा दीर्घा भवन्त्यद्य। अपि तनुलतया सुतनोर्जीवाशा दुर्बला जाता ॥।२७३।! विनोक्तिः सा विनान्येन यत्रान्यः सन्न नेतरः।

क्कचिदशोभनः, क्कचिच्छोभनः । यथा- विना रजन्या कश्चन्द्रो विना चन्द्रेण का निशा।।२७४।। द्वितीयो यथा- विनानयेन राज्यश्रीः साध्वी योषिच्च चापलम् ।।२७५।। परिवृत्तिर्विनिमयो योर्ऽर्थानां स्यात्समासमैः॥८६।

परिवृत्तिरलंकारः। यथा- लास्यं कमलवनानां दत्वादत्ते च सौरभं पवनः। तान्यपि मुदं जनेभ्यो ददति ततो लब्धदर्शनान्युच्चैः ॥२७६।। प्रत्यक्षा इव यदद्धावाः क्रियन्ते भूतभाविनः । तद्भाविक

उदाहरणम्- आरसीदञ्जनमत्रेति पश्यामि तव लोचने। भाविभूषएासंभारां सात्षात्कुर्वे तवाकृतिम्।।२७७।। काव्यलिङ्गं हेतोर्वक्यपदार्थता।।६०।।

१. D ग्रह: for परिग्रहः २.D उभयप्रतियोगिकम् for ०प्रतिपादक०. ३. A om. from ०स्व्रार्था upto मलंकार.8. A अन्रकस्य fer अ्त्र त्वेकस्य,

पञ्म उल्लास: । ६७

अ्रनिभिन्नगभीरत्वादन्तर्गूढघनव्यथः। पुटपाकप्रतीकाशो रामस्य करुणो रसः ॥।२७८॥। अत्र पूर्वार्धवाक्यार्थः पुटपाकप्रतीकाशत्वे हेतुः। पदार्थता यथा- तं1 सन्तः श्रोतुमर्हन्ति सदसद्वयक्तिहेतवः। हेम्र: संलक्ष्यते ह्यम्नौ विशुद्धि: श्यामिकापि वा ॥२७६।। अ्रत्र सद्सद्वयक्तिहेतुत्वं3 श्रवणार्हत्वे हेतुः। पर्यायोक्तं विना वाच्यवाचकत्वेन यद्च: । वाच्यतावच्छेदकं विना प्रकारान्तरेण वाच्यार्थस्य व्यञ्जनया यत्प्रतिपादनं तत्पर्यायेण भङ्गयन्तरेण कथनात्पर्यायोक्तम्। यथा- यं प्रेक्ष्य चिररूढापि निवासप्रीतिरुज्भिता। मदेनैरावणमुखे मानेन हृदये हरेः॥२८०॥ अ्ररत्रैरावणशक्रौ मदमानविमुक्तौ जाताविति व्यङ्गथमपि शब्देन प्रकारान्तरेणो- च्यते। तेन यदेवोच्यते तदेव व्यङ्गयम्, यथा तु व्यङ्गयं तथा नोच्यते॥ उदात्तं वस्तुनः संपत् संपत् समृद्धियोगः । यथा- मुक्ता: केलिविसूत्रहारगलिता: संमार्जनीभिहृताः प्रातः प्राङ्गासीम्नि मन्थरचलद्वालांघरिलान्षारुणाः। दूराद्दाडिमबीजशङ्गितधियः कर्षन्ति केलीशुका यद्विद्वद्ग वनेषु भोजनृपतेस्तत्त्यागलीलायितम् ।।२८१।। महतां चोपलक्षणम् ।६१।।

तदिदमरएयं यस्मिन्दशरथवचनानुपालनव्यसनी। निवसन्बाहुसहायश्चकार रक्षःक्षयं राम: ।।२८२।। न चात्र वीरो रसः । तस्येहाङ्गत्वात् ॥

A gives only the first line of the stanza, and adds इति रघुवंशे. २ D इच्छन्ति for अहन्ति, ३ D ०हेतु: for ·हेतुत्वं; after ०हेतुत्वं A adds तु. ४D ·विनास० for निवासo, ५ A om. तु, १३

काव्यपरीच्षायां तत्सिद्धिहेतावेकस्मिन्यत्रान्यत्तत्परं भवेत्। समुच्चयोऽसौ यथा- एष एव विषमो नवमेघ:२ सोऽपि वर्षतितरामविरामम्। तत्र चेदविरतं सवशब्दा: पूर्णामद्य सुतनो: शतमब्दाः ॥२८३॥ अत्र शतपूर्णे नवमेघ एव कारणम्, एतदुपरि वर्षणाद्युक्तम्। काव्यलिङ्ग हेतु- हेतुमद्भावमात्रं विवत्तितम्, न पुनर्हेतु3गुणप्रधानभावचिन्ता। अपरत्र त्वेकस्यैव कार्य४- कारित्वम्, अन्ये तत्सहायकं कुर्वन्तीति ततो भेद इत्यर्थः५। नाप्यसौ समाधिः तत्र कारणानां काकतालीयत्वयोगे तात्पर्यम्, अत्र तुन तथेति ततो भेदः॥ स त्वन्यो युगपद्या गुणक्रियाः ॥६२।। गुणौ च क्रिये च गुणक्रिये च गुणक्रियाः। यथारथ- नयनं तव रक्तं च मलिनाश्चरगोऽरयः। धुनोषि चासिं सहसा तनुषे च महद्यशः ॥२८४।। एवं गुणक्रिययोरपि बोध्यम्।। एकं क्रमेणानेकस्मिन्पर्यायः एकं वस्तु क्रमेणानेकस्मिन्नभिधीयते यत्र स पर्यायः। यथा- नन्वाश्रयस्थितिरियं तव कालकूट केनोत्तरोत्तरविशिष्टपदोपदिष्टा । प्रागर्णवस्य हृदये वृषलक्ष्मणोऽथ करठेऽधुना वससि वाचि पुनः खलानाम् ।२८५॥ अन्यस्ततोऽन्यया। अनेकमेकस्मिन्नुच्यते यत्क्मेा सोऽन्यः पर्यायः। यथा- १ C तत्करं for तत्परं. २ AD न च मेघ: for नवमेघ :. ३ BC हेतूनां गुणप्रधानचिन्ता for हेतुगुराप्रधानभावचिन्ता. ४ C स्वत्कार्य०; D तत्कार्य० for कार्य०. ५ D om. इत्यर्थः. ६ D ततो for यथा.

पश्चम उल्लास: ।

मधुरिमरुचिरं वच: खलाना- ममृतमहो प्रथमं पृथु व्यनक्ति। अथ कथयति मोहहेतुमन्त- गंतमिव हालहलं विषं तदेव ।।२८६।।

अनुमानं यदुक्तं यत्साध्यसाधनयोर्वचः ॥६३।। यथा- यत्रता लहरीचलाचलद्दशो व्यापारयन्ति भ्रुवं यत्तत्रैव पतन्ति संततममी मर्मस्पृशो मार्गरणाः ।

धावत्यग्रत एव शासनधरः सत्यं तदासां स्मरः ॥२८७॥

अ्रप्रत्र वस्तुगत्या व्याप्त्यसत्त्वेऽपि कविप्रौढोक्त्यैव तथाभिधानमित्यलंकारत्वम्। अन्यथा वहिमान्धूमादित्यत्रापि तथा स्यात्॥ विशेषणैर्यत्साकूतैरुक्ति: परिकरस्तु सः। अर्थाद्विशेष्यस्य। यथा-

महौजसो3 मानधना' धनार्चिता धनुर्भृतः संयति लब्धकीर्तयः । नसंहतास्तस्य नभेदवृत्तय: प्रियाणि वान्दन्त्यसुभि: समीहितुम् ॥२८८॥। यद्यपि निरर्थकस्य दोषताभिधानात्तन्निराकरेन सार्थकस्य स्वीकार: कृतस्तथा- प्थेकनिष्ठत्वेन४ बहूनां विशेषणानामुपन्यासे वैचित्र्यमित्यलंकारमध्ये गणितः ।।

निगूढमपि वस्तुनो रूपं प्रभिन्नं प्रकाशितं केनापि रूपेए" व्यपदेशेन यदपह्नयते सा व्याजोक्तिः । न चैषापहनुतिः, प्रकृताप्रकृतयोः साम्यस्येहासंभवात्। यथा-

१ D तव for यत्. २ B तथापिधानं for ०भिधानम्. ३ A gives only the first line and adds इति किराते. ४ D om. धना. ४ AB एकनिष्ठेन for ०निष्ठत्वेन, ५D om. रुपेगा.

१०० काव्यपरीक्षायां

हा शैत्यं तुहिनाचलस्य करयोरित्यूचिवान्सस्मितं

किंचित्पृष्टमपृष्टं च कथितं यत्प्रकल्प्यते। तादृगन्यव्यपोहाय परिसंख्या तु सा स्मृता ॥६५।। प्रमाणान्तरावगतमपि वस्तु शब्देन प्रतिपादितं प्रयोजनान्तराभावात्सद्दशवस्त्व- न्तरव्यवच्छेदाय यत्पर्यवस्यति सा परिसंख्या। अत्र कथनं प्रश्नपूर्वकं तदन्यथा च। यथा १- किं ध्येयं विष्णुपदं किं वक्तव्यं हरेर्नाम। किं कार्यमार्यचरितैरभिलषितं पूजनं विष्णोः ॥२६०॥ प्रश्नपूर्वकं यथा- कौटिल्यं कचनिचये करचरणाधरद्लेषु रागस्ते। काठिन्यं कुचयुगले तरलत्वं नयनोर्वसति ॥२६१।। यथोत्तरं चेत्पूवस्य पूर्वस्थार्थस्य हेतुता। तदा कारणमाला स्यात् उत्तरमुत्तरं प्रति यथोत्तरम्। यथा- जितेन्द्रियत्वं विनयस्य कारणं गुएाप्रकर्षो विनयादवाप्यते। गुएाप्रकर्षेण जनोऽनुरज्यते जनानुराग3 प्रभवा हि संपद: ॥२६२।। अथ हेतोरभेदतः। उक्तिर्हेतुमता हेतुः प्राचीनैरतुमोदितः ॥६६।। हेतुर्हेतुनामालंकारः। यथा- अविरलकमलविकासः सकलालिमद्श्च कोकिलानन्दः। रम्योऽयमेति सुन्दरि लोकोत्कएठाभर: काल: ॥२६३॥ 1 A om. यथा. २ A च स्तव्यं for वक्तव्यं. ३ BC गुणानुराग० for जनासुराग०.

पश्चम उल्लास: । १०१ या वस्तुनो गुशौर्युक्तमिंथो भूषयभूष्यता। अन्योन्यमिति तज्ज्ञयम् अन्योन्यमन्योन्यनामालंकारः। यथा-

कएठस्य१ तस्याः स्तनबन्धुरस्य मुक्ताकलापस्य च निस्तलस्य२। अन्योन्यशोभा3जननाद्वभूब साधारणो भूषएाभूष्यभाव: ॥।२६४।। उत्तरश्रुतिमात्रतः ।।६७।। प्रश्नस्योन्नयनं यत्र क्रियते तत्र वा सतिह। असकृद्यदसंभाव्यमुत्तरं स्यात्तदुत्तरम् ॥६८।। यथा- गम्यतामन्यतः पान्थ तवेह वसतिः कुतः। दोषाय स्यादलं येन वसतिः प्रोषितालये ।।२६५।। भो गृहिणि, वासं देहीति वसतियाचकस्य कस्यचिद्वचनममुना वाक्येनोन्नीयते। तत्र वा सतीति प्रश्ने सतीत्यर्थः। त्र्रसंभार्व्य लोकातिक्रान्तगोचरमुत्तरं प्रतिवचनम्। यथा- का विसमा देव्वगई किं दुल्लब्भं'जणो गुएाग्गाही। किं सोक्खं सुकलत्तं किं दुग्गेज्मं खलो लोओ।२६६।। प्रश्नपरिसंख्यायामन्यव्यपोह एव तात्पर्यम्, इह तु वाक्य एव विश्रान्तिरित्यनयो- र्भेद: ॥ कुतोऽपि लक्षितः सूच्मोऽप्यर्थोऽन्यस्मै प्रकाश्यते। कर्मखा केनचिद्यत्र तत्सूदमं परिचक्षते ।।ह६।। कुतोऽपि आकारादिङ्गिताद्वा। यथा-

१ A gives only the first line and adds इति कुमारसंभवे. २ BC निस्तुलस्य for निस्तलस्य, ३ AC ०शोभाभरखादू for शोभाजननाद्, ४ A चासति for वा सति. ५ A वाक्यस्य for वाक्येन, ६ A वसतीति for वा सति. ७ BC उत्तरप्रत्युत्तरं for उत्तरं प्रतिवचनम् ; D om. उत्तरं. 5 A दुल्लहं for दुल्लन्भ, ६ C धमंगा; D धर्मे for कर्मणा.

१०२ काव्यपरीक्षायां वक्त्रस्यन्दिस्वेद बिन्दुप्रबन्धै१- दष्ट्रा भिन्नं कुङ्गुमं कापि कएठे। पुंस्त्वं तन्व्या व्यञ्जयन्तीव सख्या: स्मित्वा पाणौ खङ्गलेखां लिलेख ।।२६७।। अत्राकृतिमालोक्य कयापि तर्कितं पुरुषायितमसिलेखा लेखनेन वैदग्ध्या- दभिव्यक्तिमुपनीतम्। पुंसामेव कृपाणपाणितायोग्यत्वात्। इङ्गितोदाहरणं तु 'संकेतकालमनसम्'४ [६] इत्यादि प्रागुक्तं बोध्यम्।। उत्तरोत्तमुत्कर्षो भवेत्सारः परावधि:। परः पर्यन्तभावोऽवधिर्यस्य। धाराधिरोहिततया" तत्रैवोत्कर्षस्य विश्रान्तेः। यथा- भोजनभूषएमबलाकरकमलावर्तितं दुग्धम्६। कदलं तदलंकारस्तदलंकारश्च शर्करासारः॥२६८॥। समाधि: सुकरं कार्य कारणान्तरयोगतः ॥।१००।। सुकरं सुकरत्वेन विवत्तित मित्यर्थः। यथा- मानमस्या निराकर्तु® पादयोर्मे पतिष्यतः । उपकाराय दिष्टयेदमुदीर्णा घनगर्जितम् ।।२६६।। समं समतया योगो यदि संभावितः क्वचित् ॥१०१। अयमनयोयोंग उचित इत्यध्यवसानं चेत्तदा समनामालंकारः। इदं सद्योगेऽ- सद्योगे च । क्रमेणोदाहरम्- निशा शशाङ्कं शिवया गिरीशं श्रिया हरिं योजयतः प्रतीतः । विधेरपि स्वारसिकः प्रयासः परस्परं योग्यसमागमाय॥३००॥ सुमहद्विचित्रमेतत्समुचितरचने विधिश्चतुरः। आस्वाद्यं निम्बफलं तस्य यदास्वादकः काकः॥३०१॥ १ C ०प्रवेद्य: for प्रबन्ध :. २ D वितर्कितं for तर्कितं, ३C तसिलेब्यलिखनेन, D ०लेखालिखनेन for ०लेखालेखनेन. ४ D०मनपाम् for ०मनसम्, ५B ०रोहितया for रोहिततया. ६ D पयःसारम् for दुग्धम्. ७ D विवसितम् for विवतितम्. = A gives only the first line of the stanza and adds इति नैषधे,

पञ्म उल्लास: । १०३

क्कचिदद तिवैध्म्यान्न श्लेषो घटनामियात्। कर्तुः क्रियाफल नैवानर्थः स विषमो द्विधा ॥१०२॥ द्वयोरत्यन्तविलक्षणतया यदनुपपद्यमानतयैव योग: प्रतीयते, यश्च किंचि- दारभमाण: कर्ता क्रियायाः प्रणाशान्न केवलमभीष्टं तत्फलं लभते, यावदप्रार्थितमनर्थ- मासाद्यति स द्विरूपो विषमः । क्रमेणोदाहरणम्- शिरीषादपि मृद्ङ्गी क्ेयमायतलोचना। अयं क च कुकूलाग्निकर्कशो मदनानलः॥३०२॥ सिंहिकासुतसंत्रस्तः शशः शीतांशुमाश्रितः । जग्रसे साश्रयं तत्र तमन्यः सिंहिकासुतः॥३०३॥ महतोर र्यन्महीयांसावाश्रिताश्रययोः क्रमात्। आश्रयाश्रयिणौ स्यातां तनू अप्यधिकं तु तत् ।१०३।। आश्रिताश्रययोरमहतोरपि विषये3 तदपेक्षया तनू अप्याश्रयाश्रयिणौ प्रस्तुतवस्तु४- प्रकर्षविवक्षया यथाक्रमं यदधिकतां व्रजतः, तदिदं द्विविधमधिकम। कमेणोदाहरणम्- अहो विशालं भूपाल भुवनत्रितयोदरम्। माति मातुमशक्तोऽपि यशोराशियदत्र ते ।३०४।।

जगन्ति यस्यांसविकाशमासत। तनौ ममुस्तत्र न कैटभद्विष- स्तपोधनाभ्यागमसंभवा मुदः।३०५॥। ·प्रतिकर्तुमशक्तन प्रतिपनं तिर्रस्क्रिया। या तदीयस्य तत्स्तुत्यै प्रत्यनोकं तदुच्यते ॥१०४॥ प्रतिपक्षं तिरस्कर्तुमित्यर्थः। तत्स्तुत्यै 'प्रतिपक्षस्तुत्यै। यथा-

१ D केयम for क्केयम्. २ A महतो for महतोर्. ३ D विशेषौ for विषये. ४ C ० प्रकषवस्तुविवक्षया for वस्तुप्रकष.A gives only the first line of the stanza and adds इति माघे. ६ D सविकासम् for सविकाशम्. ७ A interchanges प्रतिकतु and प्रतिपतं. 5 om. प्रतिपक्षस्तुत्ये

१०४ काव्यपरीक्षायां त्वं विनिर्जितमनोभवरूप: साच सुन्दर भवत्यनुरक्ता। पञ्चभिर्युगपदेव शरैस्तां ताडयत्यनुशयादिव कामः ॥३०६॥ विधीयते यद्धलवत्सजातीयोपलम्भनैः। तिरस्करणमन्यस्य तन्मीलितमिति स्मृतम् ॥१०५॥ तथा च बलवत्सजातीयग्रहणकृताग्रहणमेवाभिभवस्तदेव मीलित१मिति मन्तव्यम्। यथा- मल्लिकामालभारिएयः सर्वाङ्गीणार्द्रचन्दनाः । च्षौमवत्यो न लक्ष्यन्ते ज्योत्स्नाया मभिसारिकाः॥३०७ स्थाप्यतेऽपोह्यते वापि यथापूर्व परं परम्3। विशेषणतया वस्तु यत्र सैकावली दविधा ॥१०६।। पूर्वं पूर्व प्रति यत्रोत्तरोत्तरस्य वस्तुनो वीप्सया विशेषणाभावेन स्थापनं निषेधो वा सा द्विैकावली४। क्रमेणोदाहरगम्- पुराणि यस्यां सवराङ्गनानि वराङ्गना रूप"पुरस्कृताङ्गयः। रूपं समुन्मीलितसद्विलास- मखं विलासा: कुसुमायुधस्य।३०८।। न तज्जलं यन्न सुचारुपङ्कजं न पङ्कजं तद्यदलीन षट्पदम्। न षट्पदोडसौ न जुगु यः कलं न गुञ्जितं तन्न जहार यन्मनः ॥३०६।। पूर्वत्र पुराणां वराङ्गनास्तासामङ्गविशेषणमुखेन रूपं तस्य विलासास्तेषामस्त्र ममुना क्रमेण विशेषणं विधीयते। उत्तरत्र निषेधेऽप्येवमेव योज्यम्।। 1 A om. मीलितम, C ईचितं for मीलितम्. २ A निशायाम् for ज्योत्स्नायाम. ३C परः for परम्. ४ D द्विविधा for द्विघा. ५ CD ०परिष्कृतान्गयः for पुररकृता०. ६D अलीक० for अलीन०. ७ BC कलगुजितो न यो for न जुगुअ यः कलं.

पश्च्म उल्लास: । १०५

यथानुभवमर्थस्य दृष्टे तत्सदृशे स्मृतिः । स्मरणं यथा- निम्ननाभिकुहरेषु यदम्भ: सावितं मृगद्दशां लहरीभिः। तद्भवैः कुहकुहैः सुरनार्यः स्मारिता: सुरतकण्ठरुतानाम्॥३१०॥ भ्रान्तिमानन्य संवित्त तुल्यदर्शने ।।१०७।। तदित्यन्यदित्यप्राकरणिकं१ निर्दिश्यते। अ्रन्यसंविदित्यन्य*स्यान्यतया संवेदनं व्यधिकरणप्रकारकं ज्ञानं भ्रान्तिमानित्यर्थः। तथा च अनुभूयमानारोपरूपस्य

वेत्रत्वचा तुल्यरुचां वधूनां कर्णाग्रतो गए्डतलागतानि। भृङ्गा: सहेलं यदि नापतिष्य- न्कोऽवेद यिष्यन्नवचम्पकानि ॥३११।। अत्र निमित्तान्तरजनितापि नानात्वप्रतीतिः प्रथमप्रतीतमभेदं४ न व्युदसितु- मुत्सहते। साक्षात्कारिभ्रमे साक्षात्कारिविशेषदर्शनं विरोधीति न्यायात्। न चेदं रूपकं प्रथमातिशयोक्तिर्वा। तयोराहार्यारोपरूपत्वादस्य" त्वनाहार्यत्वात्। यथा- धामधर्षितनवैन्दवं महः६ प्रच्ष्य संभ्रमवशादसाध्वसः । वीतिहोत्र इति गेहिनीस्तना- वाचकर्ष कलशीधियाध्वगः ॥३१२। विना प्रसिद्धमाधारमाधेयस्य व्यवस्थितिः। एकात्मा युगपद्वृत्तिरेकस्यानेकगोचरा ॥१०८।। • अन्यत्प्रकुर्वतः कार्यमशक्यस्यान्यवस्तुनः । तथैव करं चेति विशेषस्त्रिविधः स्मृतः ॥१०९॥ एकात्मा एकस्वभावः । तथा चैकमेव वस्तु एकेन स्वभावेन युगपदनेकत्र वर्तत इत्यर्थः । तथैवेति तेनैव प्रकारेोत्यर्थः। क्र्मेणोदाहरगाम्- 9 A अप्रकारकं for अपराकर्राणक. २ A om. अन्यस्य. ३ A om. अपि. ४ AB अ्रभे- दैन for अभेदं न. ५ A श्त्र for अस्य. ६ D धामधर्षि नवमैन्दवं मह. for the first line. ७ A om. च. १४

१०६ काव्यपरीक्षायां

रमयन्ति जगन्ति गिरः कथमिव कवयो न ते वन्धाः॥३१३॥ सा वसइ तुज्फ हिअए स च्चित्र अच्छीसु सा अ वअगोसु। अम्हारिसाण सुन्दर ओआसो२ एत्थि पावाएं ॥३१४।। सफुरद्द्भुतरूपमुत्पताप- ज्वलनं त्वां सृजतानवद्यविद्यम्। विधिना ससृजे नवो मनोभू- र्भुवि सत्यं सविता बृहस्पतिश्च3।।३१५।। समुत्सृज्यह गुणं योगादत्युज्ज्वलगुणस्य यत्। वस्तु तद्गुशातामेति भण्यते स तु तद्गुणः ।। समुत्सृज्येति। अ्रप्रत्र स्वगुणतिरस्कार एव स्वगुणात्यागः। यथा- विभिन्नवर्णणा५ गरुडाग्रजेन सूर्यस्यं रथ्या: परितः स्फुरन्त्या । रत्नैः पुनयत्र रुचं६ रुचा स्वा- मानिन्यिरे वंशकरीरनीलै:॥३१६॥ तद्ू पाननुहारश्रदस्य तत्स्यादत द्गुणः ॥११०।। अस्याप्रकृतस्याननुहार: अरग्रहणाम्। यथा- गाङ्गमम्बु सितमम्बु यामुनं कज्जलाभमुभयत्र मज्जतः । राजहंस तव सैव शुभ्रता चीयते न च न चापचीयते।।३१७।। सेष्टा संसृष्टिरेतेषां भेदनैकत्र या स्थितिः ।।१११।। एतेषामलंकाराणा भेदेनान्योन्यनिरपेक्षतया शब्दभाग एव, अर्थभाग एव, उभयत्र वा यद्वूयवस्थानं सा संसृष्टिः ।। तत्र शब्दालंकारसंसृष्टियथा 'तारतारतरैः' १D उपजातानाम for उपयातानाम्. २ U आवासं कस्स; D शवास कत्थ for शमसा गात्थि. ३ After बृहस्पा श D adds एवं हरसेडाप यथा 'गृहिणा सचिवः सखी मिथः' इत्यादि. ४ D स्वमुत्सृज्य for समु०. ५ A gives only the first line of the stanza and adds इति माघे. ६ A रुचा रुचं for रुचं रुचा. ७ D om. अथभाग एव. ८ A व्यवस्थापनं for व्यवस्थानं.

पञ््म उल्लास: । १०७

[१६६] इस्यादि॥ अर्थालंकारसंसृष्टिरयथा-

लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्षतीवाञ्जनं नभः । अरसत्पुरुषसे वेव दृष्टिविंफलतां गता॥३१८॥। पूर्वत्र परस्परनिरपेक्षौ यमकानुप्रासौ संसृष्टिं प्रयोजयतः१। परत्र तु तथाविधे२ उत्प्रेक्षोपमे ॥ शब्दार्थालंकारयोः संसृष्टिर्यथा 'हिन्दोलिकेयमिन्दो: कलिका' [२३१] इत्यादावनुप्रासो रूपकं च संसृष्टिं प्रयोजयतः ॥

तेषामलंकाराणामात्मनि आ्रत्ममात्रे अविश्रान्तिजुषां चमत्कारेऽन्यापेक्षाणणा- मङ्गाङ्गित्वमनुग्राह्यानुग्राहकत्वं तद्रपः संकरः इत्यर्थः । इतरविजातीयासहकारेण चम- त्कारकारित्वं विश्रान्तिः। एतेन3 संसृष्टर्भेंदो दर्शितः। यथा-

शोगं बिम्वोष्ठकान्त्या त्वदरिमृगद्दशामित्वरीणामरएये राजन्गुञ्जाफलानां स्रज इति शबरा नैव हारं हरन्ति ॥३१६॥

अरत्र तद्गुएामपे्य भ्रान्तिमता प्रादुर्भूतम्, तदाश्रयेण च तद्गुणः प्रभूत- चमत्कारनिमित्तमित्येतयोरङ्गाङ्गिभावः । एवंरूपश्र संकर: शब्दालंकारयोरपि दृश्यते। उदाहरएं स्वयमूह्यम्।।

एकस्य च ग्रहे न्यायदोषाभावादनिश्चयः ॥११२।।

एकस्य एकतरस्येत्यर्थः। न्यायदोषौ साधकबाधकप्रमाणे। तथा चैकत्र काव्ये द्वयोबहूनां वालंकाराणां सत्त्वप्रसङ्ग संभवत्यप्येकतरस्यापि परिग्रहे साधकबाधकप्रमाणा- भावात्। संशयः संदेहसंकर इत्यर्थः । यथा-

नयनानन्ददायीन्दोबिम्बमेतत्प्रसीदति। अधुनापि निरुद्धाशमविकीर्ण"मिदं तमः॥३२०॥

१ A कुरुतः for प्रयोजयत :. २ A तथाविधोत्प्र० for तथाविधे उत्प्रे०. ३ D एतेषां for एतेन. ४ A विश्नान्ते: for संसृष्टेः ५ CD अविशीाम for भ्विकीर्याम.

१०८ काव्यपरोत्तायां अत्र किं कामस्योद्दीपकः कालो वर्तत इति भङ्गयन्तरेण कथनात्पर्यायोक्तम्, उत तदाननस्येन्दुबिम्बतयाध्यवसानादतिशयोक्तिः, किमेतदिति वक्त्रं निर्दिश्य तद्रूपा- रोपराद्रूपकमिदमित्यादिबहूनां संशयादयमेव संकरः । यत्र पुनः 'सौभाग्यं वितनोति वक्त्रशशिनो ज्योत्स्नेव* हासदयुतिः' [३२१] इत्यादौ हासद्युतिर्वक्त्र एव संभवतीत्युप- मायाः संभवो न रूपकस्य। तथा 'पादाम्बुजं जयत्यस्या मञ्जुमञ्जोरसि्जितम्' इत्यत्र म्जीरसिञ्चितमम्बुजे नास्तीति रूपकस्य बाध उपमायास्तु संभव इति न तत्र संदेह- संकरः। एवमन्यत्रापि भाव्यम् ।।

स्फुटमेकत्र विषये शब्दार्थालंकृतिद्वयम्। व्यवस्थितं च एकस्मिन्नेव पद़े स्पष्टतया यदुभावपि शब्दार्थालंकारौ व्यवस्थां भजतः सोऽप्य- परः। यथा-

स्पष्टोल्लसत्किरणाकेसरसूर्यबिम्ब- विस्तीर्णकर्णिकमथो दिवसारविन्दम्3। श्लिष्टाष्टदिग्दलकलापमुखावतार- बद्धान्धकारमधुपावलि संचुकोच ।।३२२।। अ्ररत्रैकपदानुप्रविष्टौ रूपकानुप्रासौ।। तेनासौ त्रिरूपः परिकीर्तितः ॥११३।।

तद्यमनुग्राह्यानुग्राहकतया संदेहेन एकपद्प्रतिपाद्यतया च व्यवस्थितत्वात् त्रिरूपतया संकरः कथितः ॥ अ्रप्रत्रेद्मवधातव्यम्-यत्र शब्दाः परिवृत्ति न" सहन्ते स शब्दस्यालंकार:६। यत्र नो तथा सोऽर्थालंकारः। यत्र तु केचन शब्दाः परिवृत्ति सहन्ते केचिच्च न सहन्ते'स उभयालंकारः। यथा पुनरुक्तवदाभासः परंपरितरूपकंच।। 9 A om. इदम. २ A ज्योत्सनेह for ज्योत्स्नेव. ३ C ०रविन्द: for रविन्दम. 8 A त्रिविध: for त्रिरूप :. ५ A om. न. ६ A शब्दालंकार: for शब्दस्यालं० ७D न for नो. 5 A om. सहन्ते. : D श्लिष्टपरंपरित० for परंपरित०.

पश्चम उल्लास: । १०६ अथैषामलंकाराणां दोषाः । अरनुप्रासस्य प्रसिद्धथभावो वैफल्यं वृत्तिविरोध इति त्रयो दोषाः । यथा- अर्चनेन तव दिव्यवर्चसा स्यन्दनेन पदमैन्द्रमृच्छति१। वन्दनेन तव शैलनन्दने नन्दने च जन एष नन्दति ॥३२३॥ अत्र अचनादिना ऐन्द्रपदलाभादिफलमनुप्रासानुरोघेनैव प्रतिपादितम्, न तु पुराणादिषु तथा प्रसिद्धिरिति प्रसिद्धिविरोधः ॥ तथा६- उर्व्यसावत्र तर्वाली मर्वन्ते चार्ववस्थितिः । नात्रर्जु शक्यते गन्तुं शिरो नमय तन्मनाक् ।३२४।। अत्र अनुप्रासेन विविच्यमानं न किंचिदपि चारुत्वं' प्रतीयते इत्यनुप्रासस्य वैफल्यम्१०॥ तथा११- १२अकुएठोत्कएठया पूर्णमाकएठं कलकरिठ माम्। १3 कम्बुकरठ्याः त्षएं कएठे कुरु करठार्तिमुद्धर।।३२५।। इत्यादौ शृङ्गारे गौडी वृत्तिर्विरुद्धेति वृत्तिविरोधः॥ एवं यमकस्य पादत्रयगतत्वेन यमनं दोषः । यथा- १४सदानवरिपुं शंभुं सदालापैर्विविक्तधीः । सदा ध्यायन्कृतार्थः स्यान्मदाहंकारवर्जितः ॥३२६।। उपमाया१५ उपमानस्य जातिपरिमाण १गतं न्यूनत्वमधिकत्वं च दोषः। तथा साधारणधर्माश्रितमधिकत्वं न्यूनत्वं १७ च दोषः । क्रमेणोदाहरणम्- चएडालैरिव१८ युष्माभिः साहसं परमं कृतम् ।३२७॥ वह्निस्फुलिङ्ग इव भानुरयं चकास्ति ।।३२८॥। अयं पद्मासनासीनश्चकवाको विराजते। युगादौ भगवान्ब्रह्मा विनिर्मित्सुरिव प्रजाः ॥३२६॥। १ D क्रमेया यथा for यथा. २ A इच्छति for ऋच्छति. ३ A एव for एष. ४ D इन्द्र- पदं for ऐन्द्र०. ५ A om.पदलाभादि०. ६ D om. तथा. ७ D उव्यसा तत्र for ०साबत्र. 5 C मर्वन्तं. 8 C om. चारुत्वं. १० A om. from वैफल्यं upto यमकस्य. ११D om. तथा. १२ D om. आकरठं .. मुद्धर. १३C om. this line. १४ A om. सदा. १५ A उपमायाम् for ०माया. १६ A ०प्रमाएं for ०परिमाण०. १७ D om. न्यूनत्वं. १८ D चाएडालै: for चरडालै :.

११० काव्यपरीच्षायां अत्रात्यन्तोत्कृष्टस्योपम।नीकरएमपकृष्टस्योपमेयस्योपहास एव पर्यवस्यति इति दोषताभिधानमधिकस्येति भावनीयम् ।। पाताल२ इव नाभिस्ते स्तनौ च्षितिधरोपमौ। वेणीदएड: पुनरयं कालिन्दीपात्रसंनिभः ॥३३०॥ अत्र चए्डालादिभिरुपमानैः प्रस्तुतोऽर्थोऽत्यन्तं कदर्थित इति दुष्टत्वम्। स मुनिर्लान्छ्ितो मौन्ज्या कृष्णाजिनपटं वहन्। विरेजे नीलजीमूतभागाश्लिष्ट इवांशुमान् ॥३३१। अत्र उपमानस्य मौञ्जीस्थानीयस्तडिल्लक्षणो धर्मः केमापि पदेन न प्रतिपादित इति न्यूनत्वम् ।। स पीतवासा: प्रगृहीतशार्ङ्गो मनोज्ञभीमं वपुराप कृष्ण: । शतहदेन्द्रायुधवान्निशायां संसृज्यमान: शशिनेव मेघ: ॥३३२॥ अत्र उपमेयस्य शंखादेरनिर्देशाच्छशिनो3 ग्रहणामतिरिच्यत इति ॥ तथा उप- मायामुपमानोपमेययोलिङ्गवचनभेदो दोषः, साधारणधर्मस्यैकमात्रगतत्वेन प्रतीतेः४॥ चिन्तारत्नमिव च्युतोऽसि करतो" धिग्मन्द्भाग्यस्य मे॥३३३॥

यथा वा- सक्तवो भच्िता राजन्शुद्धा: कुलवधूरिव॥३३४॥ यत्र नानात्वेऽपि लिङ्गवचनयोः साधारधर्मो नैकमात्रगामी भवति तत्र नायं दोष:६।। गुएौरनध्येः प्रथितो रत्नैरिव महार्णवः ॥३३५॥ तथा- तद्वषोऽसद्शोऽन्याभि: स्त्रीभिमधुरताभृतः । दधते स्म परां शोभां तदीया विभ्रमा इव ॥३३६।। १ After इति D adds अत्यधिकत्वस्य. २ C पातालम् for पाताज. ३ D शक्तितो for शशिनो. ४ After प्रतीते: CD add यथा. ५ BC कतरो. ६ After दोष: CD add यथा.

पञ्म उल्लास: । १११

तथा उपमायां कालपुरुषविध्यादिभेदा अपि दोषाः, उद्देश्यप्रतीतेरस्खलितरूप- तया विश्रान्तेरभावात्। यथा- अतिथिं नाभ काकुत्स्थात्पुत्रमाप कुमुद्दता। पश्चिमाद्यामिनीयामात्प्रसादमिव चेतना।३३७।। अ्त्र चेतना प्रसादमाप्नोति न पुनरापेति कालभेदः॥ तथा- विभ्राजसे मकरकेतनम्चयन्ती बालप्रवालविटपप्रभवा लतेव।।३३८॥। अत्र लता विभ्राजते न तु विभ्राजसे इति पुरुषभेदः॥ तथा- गङ्गव प्रवह्तु ते सदैव कीर्तिः॥३३६॥ इत्यादौ गङ्गा प्रवहृति न तु प्रवह्तु इत्यप्रवृत्तप्रवृत्तात्मनो विधेर्भेदः ॥ एवमुपमाया- मसादृश्यमसंभवश्च दोषः । स्फुटमुदाहरणद्वयम् ।। उत्प्रेक्षायामपि संभावनं ध्रुवादय एव शब्दा वक्तं प्रभवन्ति नतु यथा- शब्दोऽपि। तत्र तदुपादानं दोष:, यथा- उद्यौ दीर्घिकागर्भान्मुकुलं मे चकोत्पलम्। नारीलोचनचातुर्यशङ्कासंकुचितं यथा।३४०।। एवं साधारणविशेषणबलादेव समासोक्तिरनुक्तमप्युपमानविशेषं प्रकाशयतीति तस्यात्र पुनरुपादाने दोषः। यथा- स्पृशति तिग्मरुचौ ककुभ: करै- दयितयेव विजुम्भिततापया। अतनुमानपरिग्रहया स्थितं रुचिरया चिरया3 दिवसश्रिया॥३४१॥ अत्र तिग्मरुचे: ककुभां च यथा सदृश विशेषणबलेन व्यक्तिविशेष"परिग्रहेण च नायकतया व्यक्तिः, तथा ग्रीष्मदिवसश्रियोऽपि प्रतिनायिकात्वं भवितुमर्हतीति किं दयितयेति स्वशब्दोपादानेन ।। एवमप्रस्तुतप्रशंशायामुपमेयमनयैव रीत्या प्रतीतं न पुनः प्रयोगेण कदर्थनं६ नेयम्। उदाहरणं तु स्वयं बोध्यम्। एवमन्यद्प्यूह्यम्।। एतान्दोषानुक्तदोषेषु केचि- ६: तर्भावयन्ति। अत्र नास्माकमरुचिलेश इत्युपरम्यते॥ 1 A gives only first पाद and adds इति रघुवंशे. २ A इत्यत्र प्रवृत्ताo for इत्य- प्रवृत्ता०; B अप्रवृत्तप्रबतनात्मनो in marg, ३ C om. चिरया दि०. ४ D तादृश० for सदश. After विशेष० D adds०परिग्रहणबलेन, ५C कदथिनं for कदर्थनं.

११२ काव्यपरीक्षायां पञ्म उल्लास: ।

भविष्णोः श्रीविष्णोश्चरणमधुलुएटाकमधुपः१। प्रबन्धं निर्बन्धादिममतितरां युक्तिलहरी- परीरम्भारम्भं जडभरतनामा भणितवान् ॥१।। प्रत्यक्षरप्रबल* कर्कशतर्कचर्चा- रत्नच्छटाविविधविभ्रमगुम्फितश्रीः । कएठे3 सतां लुठतु हार इवैष हारी श्रीवत्सलाव्छ्नकवेर्वचसां विलास: ॥।२।। येनामिड करादगौतममतं सांख्यं च संक्ोभितं मीमांसा चुलकीकृतैव सकलं पीतं च पातञ्जलम्। वेदान्तार्थ४विचारपारगमतेर्ब्रहैकलब्ध स्थितेः श्रीवत्सस्य कृतिः सुधापरिणतिस्तस्येयमुन्मीलति ॥।३।।

इति श्रीवत्सलाञ्छनभट्टाचार्यकृतायां६ काव्यपरीक्षायां पश्म उल्लास: ।

१ B ०लएठाक० for .लएटाक०. २ A ०प्रचल० for प्रबल०. ३ BC चित्ते सतां वसतु for करठे सतां लठतु. ४ BC वेदा=तैकविचार० for वेदान्ताथ०, ५ D om. श्रीवत्सलाव्छनभट्टा- चायकृतायां. ६ BC ०विरचितायां for ०कृताया. B closes with नृसिंहाप यामस्तु.

प्रथमं परिशिष्टम्।

काव्यपरीक्षाकारिकाः।

१

काव्यमास्वादजीवातुः पदसंदर्भ उच्यते। सालंकारगुणादोषौ शब्दार्थाविति कैश्चन ।।१।। स्याद्वाचको लाक्षणिक: शब्दोऽत्र व्यञ्जकस्त्रिधा। एषामर्थास्तथा वाच्यलक्यव्यङ्गया इति त्रयः ॥२॥ शक्तिमत्त्वं वाचकत्वं शक्तिर्जातौ परं मता। ईश्वरेच्छाविशेषोऽथ पदार्थान्तरमेव सा ।।३।। मुख्यार्थान्वयबाधे स्यादन्यार्थप्रतिपत्तिकृत्। लक्षणा शक्यसंबन्धो रूढितोऽथ प्रयोजनात्॥४।। यत्स्वार्थेन पराक्षेपः स्वार्थ हित्वान्यकल्पनम्। उपादानं लक्षणं चेत्युक्ता शुद्धैव सा द्विधा। एते मवाजहत्स्वार्थजहत्स्वार्थे प्रकीर्तिते ॥५॥ सारोपान्या तु यत्रोक्ताव नपह्वतभेदकौ। स्यातां तुल्याधिकरणावारोप्यारोपगोचरौ॥।६।। विषय्यन्तःकृतेऽन्यस्मिन्सा स्यात्साध्यवसानिका॥७॥। भेदाविमौ च सादृश्यात्संबन्धान्तरतस्तथा। गौणौ शुद्धौ च विज्ञेयौ, साञ्जनो व्यञ्जको मतः। अर्थोऽपि व्यञ्जकस्तत्र सहकारितया मतः ॥८॥ वक्तृबोद्धव्यकाकूनां वाक्यवाच्यान्यसंनिधेः। प्रस्तावदेशकालादेवैशिष्टयात्प्रतिभाजुषाम्। योऽर्थस्यान्यार्थधीहेतुर्व्यापारो व्यक्तिरेव सा।।६।। शब्दप्रमाणवेद्योरऽर्थो व्यनक्तचर्थान्तरं यतः। अर्थस्य व्यञ्जकत्वे तु शब्दस्य सहकारिता ॥१०॥। [शब्दार्थनिर्णयो नाम प्रथम उल्लासः ] १५

११४ काव्यपरीक्षाकारिका:

२ वाच्यातिशयिनि व्यङ्गये चमत्कारविधानतः । उत्तमं तद् बुधैः काव्यं ध्वनिरित्यभिधीयते ॥११। अतादृशि गुणीभूतव्यङ्गयं व्यङ्गये तु मध्यमम्। शब्दचित्रं वाच्यचित्रमव्यङ्गयं त्ववरं स्मृतम् ॥१२।। अविवच्ितवाच्यो यस्तत्र वाच्यं भवेद् ध्वनौ। अर्थान्तरे संक्रमितमत्यन्तं वा तिरस्कृतम् ।।१३।। विवत्तितं चान्यपरं वाच्यं यत्रापरस्तु सः। कोऽप्यलच्यक्र्मव्यङ्गथो ल्ष्यव्यङ्गयक्रमः परः ॥१४॥ रसभावतदाभासभावशान्त्यादिरक्रमः । भिन्नो रसाद्यलंकारादलंकार्यतया स्थितः ॥१५।। कारणान्यथ कार्याणि सहचारीणि यानि च। रत्यादेः स्थायिनो लोके तानि चेन्नाट्यकाव्ययोः ॥१६॥। विभावा अनुमावास्तत्कथ्यन्ते व्यभिचारिरः । व्यक्तः स तैर्विभावादयैः स्थायी भावो रसः स्मृतः ॥१७॥। शृङ्गारहास्यकरुणरौद्रवीरभयानकाः । बीभत्साद्भुतसंज्ञौ चेत्यष्टौ नाट्ये रसा: स्मृताः ॥१८॥ रतिर्हासश्च शोकश्र,क्रोधोत्साहौ भयं तथा। जुगुप्सा विस्मयश्चेति स्थायिभावाः प्रकीर्तिताः ॥१६।। निर्वेदस्थायिभावोऽस्ति शान्तोऽपि नवमो रसः। तत्त्वज्ञानापदीर्ष्यादेनिर्वेद: स्वावमाननम् ॥।२०।। स्थायी स्याद्विषयेष्वेव तत्त्वज्ञानाङ्गवेद्यदि। इष्टानिष्टवियोगाप्तिकृतस्तु व्यभिचार्यसौ ।।२१।। निर्वेदग्लानिशङ्काख्यास्तथासूयामदश्रमाः । आलस्यं चैव दैन्यं च चिन्ता मोहः स्मृतिधृतिः ॥२२।। बरीडा चपलता हर्ष आवेगो जडता तथा। गर्वो विषाद औत्सुक्यं निद्रापस्मार एव च ।।२३।। सुप्तं विबोधोऽमर्षश्चाष्यवहित्थमथोग्रता। मतिर्व्याधिस्तथोन्मादस्तथा मरणमेव च ।।२४।।

प्रथमं परिशिष्टम्। ११५ त्रासश्च्वैव वितर्कश्र विज्ञेया व्यभिचारिसः । त्रयस्त्रिशद्मी भावाः समाख्यातास्तु नामतः ॥२५॥ रतिर्देवादिविषया व्यभिचारी तथाजितः । भावः प्रोक्तः, तदाभासा अनौचित्यप्रवर्तिताः ॥२६।। भावस्य शान्तिरुद्य: संधिः शबलता तथा। रसादीनामनन्तत्वाद् भेद एको हि गएयते ॥।२७।।

शब्दार्थोभयशक्तयुत्थस्त्रिधा स कथितो ध्वनिः ॥२॥ अलंकारोजथ वस्त्वेव शब्दाद्यत्रावभासते। प्रधानत्वेन स ज्ञेय: शब्दशक्त्युद्धवो द्विधा ॥२६।। अर्थशक्त्युद्गवोऽप्यर्थो व्यञ्जकः संभवी स्वतः। प्रौढोक्तिमात्रसिद्धो वा कवेस्तेनोम्भितस्य वा॥३०॥ वस्तु वालंकृतिर्वेति चतुर्भेदो व्यनक्ति यत्। वस्त्वलंकारमथवा तेनासावष्टधा मतः ॥३१॥ शब्दार्थोभयभूरेको, भेदाश्चतुर्दशास्य तत्। वाक्ये द्वधुत्थः पदेऽप्यन्यः, वाक्ये पूर्वमुदाहृताः ॥३२।। पदैकदेशरचनावर्णेष्वपि रसादयः ॥३३॥ एते प्रोक्ता: शुद्धभेदास्तेषां चान्योन्ययोजनम्। संकरेण त्रिरूपेण संसृष्टया चैकरूपया॥३४।। अगूढमपरस्याङ्गं वाच्यसिद्धयङ्गमस्फुटम्। संदिग्धतुल्यप्राधान्ये काक्कात्तिप्तमसुन्दरम्। व्यङ्गयमेवं गुणीभूतव्यङ्गयस्याष्टौ भिदा: स्मृताः॥३५॥ शब्दार्थचित्रं यत्पूर्व काव्यद्वयमुदाहृतम्। गुणप्राधान्यतस्तत्र स्थिति: शब्दार्थचित्रयोः ॥३६॥

[काव्यभेदो नाम द्वितीय उल्लास: ]

११६ काव्यपरीक्षाकारिका:

३ येषां ज्ञानाच्चमत्कारो न सम्यगुपजायते। सालंकारगुरोऽप्यत्र ते दोषा: परिकीर्तिताः॥३७।। दुष्टं पदं श्रुतिकटु च्युतसंस्कृत्यप्रयुक्तमसमर्थम्। निह्तार्थमनुचितार्थ निरर्थकमवाचकं त्रिधाश्लीलम्।३८॥। संदिग्धमप्रतीतं ग्राम्यं नेयार्थमथ भवेत्किष्टम्। अ्रविमृष्टविधेयांशं विरुद्धमतिकृत्समासगतमेव।।३६।। अपास्य च्युतसंस्कारमसमर्थ निरर्थकम्। वाक्येऽपि दोषाः सन्त्येते पदस्यांशेऽपि केचन ॥४०।। प्रतिकूलवर्णमुपहतलुप्तविसग विसंधि हृतवृत्तम्। न्यूनाधिककथितपदं पतत्प्रकर्ष समाप्तपुनरात्तम् ।।४१।। अपदस्थपद्समासं विमतपरार्थ प्रसिद्धिपरिहीनम्। भग्नप्रक्रममभवन्मतयोगं वाक्यमेव यथा।४२।। कर्णावतंसादिपदे कर्णादिध्वनिनिर्मितिः । संनिधानादिबोधार्थ, स्थितेष्वेतत्समर्थनम् ।।४३।। ख्यातेऽर्े निर्हेतोरदुष्टतानुकरणे तु सर्वेषाम्। वक्त्राद्यौचित्यवशाद्दोषोऽपि गुणाः क्वचित् कचिन्नोभौ।।४४।। व्यभिचारिरसस्थायिभावानां शब्दवाच्यता। कष्टकल्पनया व्यक्तिरनुभावविभावयोः॥४५॥ प्रतिकूलविभावादिग्रहो दीप्तिः पुनः पुनः । अकाएडे प्रथनच्छेदावङ्गस्याप्यतिविस्तृतिः॥४६।। अङ्गिनोऽननुसंधानं प्रकृतीनां विपर्ययः । अनङ्गस्याभिधानं च रसे दोषा: स्युरीदृशाः॥४७।। न दोष: स्वपदेनोक्तावपि संचारिण: क्वचित्। संचार्यादेर्विरुद्धस्य बाध्यस्योक्तिर्गणावहा।४८।। आश्रयैक्ये विरुद्धो यः स कार्यो भिन्नसंश्रयः। रसान्तरेणान्तरितो नैरन्तर्येण यो रसः।।४६।। स्मर्यमाणो विरुद्धो यः साम्येनाथ विवच्तितः । अङ्गिन्यङ्गत्वमाप्तौ यौ तौ न दुष्टौ परस्परम्॥५०॥। [दोषनिरूपणो नाम तृतीय उल्लास: ]

प्रथमं परिशिष्टम्। ११७

४

ये रसस्याङ्गिनो धर्माः शौर्यादय इवात्मनः । उत्कर्षहेतवस्ते स्युरचलस्थितयो गुणाः ॥५१॥ उपकुर्वन्ति तं सन्तं येऽङ्गद्वारेण जातुचित्। हारादिवदलंकारास्तेऽनुप्रासोपमादयः ॥५२।। माधुर्यौज: प्रसादाख्यास्त्रयस्ते न पुनर्दश ।५३।। आह्लादकत्वं माधुरय शृङ्गारे द्रुतिकारणम्। करुणो विप्रलम्भे तच्छ्ान्ते चातिशयान्वितम्।।५४।। दीप्त्यात्मविस्तृतेर्हेतुरोजो वीररसस्थिति। बीभत्सरौद्ररसयोस्तस्याधिक्यं क्रमेण तु॥५५॥ शुष्केन्धनादिवत्स्वच्छजलवत्सहसैव यत्। व्याप्नोत्यन्यत्प्रसादोऽसौ सर्वत्र विहितस्थितिः ॥५६॥। गुणवृत्त्या पुनस्तेषां वृत्ति: शब्दार्थयोर्मता ।५७।। मूर्ध्नि वर्गान्त्यगा: स्पर्शा अटवर्गौ रणौ लघू। अ्ररवृत्तिर्मध्यवृत्तिर्वा माधुर्ये घटना तथा ॥५८॥ योग आाद्यतृतीयाभ्यामन्त्ययो रेण तुल्ययोः। टादि: शषौ वृत्तिदैर्ध्य गुम्फ उद्धत त्रोजसि ॥५६॥। श्रुतिमात्रेण शब्दानां येनार्थप्रत्ययो भवेत्। साधारणः समग्राणां स प्रसादो गुणः स्मृतः ॥६०॥ वक्तृवाच्यप्रबन्धानामौचित्येन क्वचित्कचित्। रचनावृत्तिवर्णानामन्यथात्वमपोष्यते ।६१।।

[गुणनिर्णयो नाम चतुर्थ उल्लास: ]

यदुक्तमन्यथा वाक्यमन्यथान्येन योज्यते। श्लेषेणा काक्का वा ज्ञया सा वक्रोक्तिस्तथा द्विधा॥६२।। वर्णसाम्यमनुप्रासः छ्ेकवृत्तिगतो द्विधा। सोऽनेकस्य सकृत्पूर्व एकस्याप्यसकृत्परः ।६३।

११८ काव्यपरोत्ताकारिका:

शाब्दस्तु लाटानुप्रासो भेदे तात्पर्यमात्रतः । पदानां स, पदस्यापि, वृत्तावन्यत्र तत्र वा। नाम्नः स वृत्त्यवृत्त्योश्च तदेवं पञ्चधा मतः ॥६४॥ अर्थे सत्यर्थभिन्नानां वर्णानां सा पुनःश्रुतिः । यमकं, पादतद्ागवृत्ति तद्यात्यनेकताम् ।।६५।। वाच्यभेदेन भिन्ना यद्युगपद्धाषणसपृशः । श्िष्यन्ति शब्दा: श्रेषोऽसा[वत्तरादिभिरष्टधा] ॥६६॥। तच्चित्रं यत्र वर्णानां पद्माद्याकृतिहेतुता ।।६७।। पुनरुक्तवदाभासो विभिन्नाकारशब्दगा। एकार्थतेव शब्दस्य तथा शब्दार्थयोरयम् ॥६८॥ १ साधर्म्यमुपमा भेदे पूर्णा लुप्ता च, साग्रिमा। श्रौत्यार्थो च भवेद्वाक्ये समासे तद्धिते तथा॥६६।। उपमानोपमेयत्वे एकस्यैवैकवाक्यगे। २,३ अनन्वयः, विपर्यास उपमेयोपमा तयोः ॥७०॥ ४ संभावनमथोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य समेन यत्। ससंदेहस्तु भेदोक्तौ तदनुक्तौ च संशयः॥७१॥ ६ तद्रूपकमभेदोऽयमुपमानोपमेययोः। उपमव तिरोभूतभेदा रूपकमिष्यते।७२।। नियतारोपणोपायः ।स्यादारोपः परस्य यः। तत्परंपरितं स्िलिष्टे वाचके भेदभाजि वा ॥७३।॥ ७ प्रकृतं यन्निषिध्यान्यत्साध्यते सा त्वपह्वतिः। द्योतयित्वा कमप्यर्थ गोपनीयं कथंचन।

= क्लेषः स वाक्य एकस्मिन्यत्रानेकार्थता भवेत्॥७X।। ६, १० परोक्तिर्भेदकैः न्लिष्टैः समासोक्िः, निदर्शना। अ्रभवद्वस्तुसंबन्ध उपमापरिकल्पकः । स्वस्वहेत्वन्वयस्योक्तिः क्रिययैव हि सापरा॥७६।।

प्रथमं परिशिष्टम्। ११६ ११ अप्रस्तुतप्रशंसा या सा सैव प्रस्तुताश्रया ।।७७।। निगीर्याध्यवसानं तु प्रकृतस्य परेण यत्। प्रस्तुतस्य तदन्यत्वं यद्यर्थोक्तौ च कल्पनम् ॥।७८। कार्यकारयोर्यश्च पौर्वापर्यविपर्ययः । १२,१३ विज्ञेयातिशयोक्तिः सा, प्रतिवस्तूपमा तु सा। सामान्यस्य द्विरेकस्य यत्र वाक्यद्वये स्थितिः॥७६।। १४ दृष्टान्तः पुनरेतेषां सर्वेषां प्रतिबिम्बनम् ॥८०॥ सकृद्वृत्तिस्तु धमस्य प्रकृताप्रकृतात्मनाम्। १५ सैव क्रियासु बह्वीषु कारकस्येति दीपकम्। मालादीपकमाद्यं चेद्यथोत्तरगुणावहम्।।८१।। १६ नियतानां सकृद्धर्मः सा पुनस्तुल्ययोगिता। १७ उपमानाद्यदन्यस्य व्यतिरेकः स एव सः ॥८२॥ निषेधो वक्तुमिष्टस्य यो विशेषाभिधित्सया। १८ वत्यमाणोक्तविषयः स आक्षेपो द्विधा मतः ॥८३॥ १६ क्रियायाः प्रतिषेेऽपि फलव्यक्तिर्विभावना। २० विशेषोक्तिरखएडेषु कारगेषु फलावचः ॥।८४।। २१ यथासंख्यं क्मेशौवं क्मिकराणां समन्वयः ॥८५॥ सामान्यं वा विशेषो वा यदन्येन समथ्यंते। २२ ज्ञेयः सोऽर्थान्तरन्यासः साधर्म्येणेतरेण वा ॥८६।। २३ विरोध: सोडविरोधेऽपि विरुद्धत्वेन यद्वचः । २४ स्वभावोक्तिस्तु डिम्भादे: स्वक्रियारूपवर्णानम्।८७॥ २५ व्याजस्तुतिर्मुखे निन्दास्तुतिर्वा रूढिरन्यथा। २६ सा सहोक्ति: सहार्थस्य बलादेकं द्विवाचकम् ॥८८॥ २७ विनोक्ति: सा विनान्येन यत्रान्यः सन्न नेतरः। २5 परिवृत्तिर्विनिमयो योरऽर्थानां स्यात्समासमैः ॥६॥ प्रत्यक्षा इव यद्धावाः क्रियन्ते भूतभाविनः । २६,३० तद्धाविकं, काव्यलिङ्गं हेतोर्वाक्यपदार्थता॥।६०।।

१२० काव्यपरीक्षाकारिका: ३१ पर्यायोक्तं विना वाच्यवाचकत्वेन यद्ूचः । ३२ उदात्तं वस्तुनः संपद् महतां चोपलक्षाम् ।।६१।। तत्सिद्धिहेतावेकस्मिन्यत्रान्यत्तत्परं भवेत्। ३३ समुचयोडसौ स त्वन्यो युगपद्या गुएक्रियाः ॥६२॥। ३४ अनुमानं तदुक्तं यत्साध्यसाधनयोर्वचः ॥६३।। ३६ विशेषएौर्यत्साकूतैरुक्ति: परिकरखु सः।

किंचित्पृष्टमपृष्टं च कथितं यत्प्रकल्प्यते। ३८ तादृगन्यव्यपोहाय परिसंख्या तु सा स्मृता ॥।६५।। यथोत्तरं चेत्पूर्वस्य पूर्वस्यार्थस्य हेतुता। ३६. तदा कारणमाला स्यात्, अथ हेतोरभेदतः। ४० उक्तिर्हेतुमता हेतुः प्राचीनैरनुमोदितः ॥६६।। या वस्तुनो गुणैर्युक्तैमिथो भूषसाभूष्यता। ४१ अन्योन्यमिति तज्ज्ञयम्, उत्तरश्रुतिमात्रतः ॥६७॥। प्रश्नस्योन्नयनं यत्र क्रियते तत्र चासति। ४२ असकृद्यद संभाव्यमुत्तरं स्यात्तदुत्तरम् ॥६८॥ कुतोऽपि लच्षितः सूत्ष्मोऽप्यर्थोऽन्यस्मै प्रकाश्यते। ४३ कर्मणा केनचिद्यत्र तत्सूक्ष्मं परिचक्षते ॥६६।। ४४ उत्तरोत्तरमुत्कर्षो भवेत्सारः परावधिः। ४५ समाधिः सुकरं नाम कारणान्तरयोगतः ॥१००॥। ४६ समं समतया योगो यदि संभावितः क्वचित् ॥१०१।। कचिद्यदतिवैधर्म्यान्न श्रेषो घटनामियात्। ४७ कर्तुः क्रियाफलं नैवानर्थः स विषमो द्विधा ॥१०२। महतोर्यन्महीयांसावाश्रिताश्रययोः क्रमात्। ४८ आश्रयाश्रयिणौ स्यातां तनू अप्यधिकं तु तत् ॥१०३।।

प्रथमं परिशिष्टम्। १२१ प्रतिपक्षमशक्तेन प्रतिकर्तु तिरस्क्रिया। ४६ या तदीयस्य तत्स्तुत्यै प्रत्यनीकं तदुच्यते ॥१०४।। विधीयते यद्वलवत्सजातीयोपलम्भनैः। ५० तिरस्करणमन्यस्य तन्मीलितमिति स्मृतम् ॥१०५॥ स्थाप्यतेऽपोह्यते वापि यथापूर्व परं परम्। ५१ विशेषणतया वस्तु यत्र सैकावली द्विधा ॥१०६।। यथानुभवमर्थस्य दृष्टे तत्सदृशे स्मृतिः । ५२,५३ स्मरणं, भ्रान्तिमानन्यसंवित्तत्तुल्यदर्शने ।।१०७।। विना प्रसिद्धमाधारमाधेयस्य व्यवस्थितिः । एकात्मा युगपद्वृत्तिरेकस्यानेकगोचरा ॥१०८॥। अन्यत्प्रकुर्वतः कार्यमशक्यस्यान्यवस्तुनः। ५४ तथैव करणं चेति विशेषस्त्रिविध: स्मृतः ॥१०६॥ समुत्सृज्य गुएं योगादत्युज्ज्वलगुणस्य यत्। वस्तु तद्गुणतामेति भरयते स तु तद्गुखः। ५६ तद्रूपाननुद्दारश्चेदस्य तत्स्यादतद्गुराः ॥११०॥ ५७ सेष्टा संसृष्टिरेतेषां भेदेनैकत्र या स्थितिः ॥१११।। ५८ अविश्रान्तिजुषामात्मन्यङ्गाङ्गित्वं तु संकरः। एकस्य च ग्रहे न्यायदोषाभावादनिश्चयः ॥११२।। स्फुटमेकत्र विषये शब्दार्थालंकृतिद्वयम्। व्यवस्थितं च तेनासौ त्रिविध: परिकीर्तितः ॥११३।।

[ शब्दार्थालंकारवर्णनं नाम पञ्चम उल्लासः ]

***-

१६

द्वितीयं परिशिष्टम्।

उदाहृतश्लोकसूची।

अ

अद्दपिह्ुलं जलकुम्भं ३ काव्यप्रकाशोद्वरण ३.१३ अकुरठोत्कएठया पूर्ण १०७; ३२५ का.प्र. ७.२०७

अचल एष विभाति निरन्तरं १६६ अजस्रमास्फालितवल्ल कीगुण २२६ शिशुपालवध १.६

अतन्द्रचन्द्राभरणा ४६ का. प्र. ४. ७२

अतिथिं नाम काकुत्स्थात् ३३७ रघु १७; का. प्र. १०. ५६४ अतिपेलवमतिपरिमितवर्ण १०२ का. प्र. ७. २०२

त्रतिविततगगनसरणि १२६ का. प्र. ७. २५७ अरतिवितत तमोन्धकूपगर्भाद २४३ अत्रिलोचनसंभूत दद . का. प्र. ७. १५८

अथ लक्ष्मणानुगतकान्तवपु: २३० शिशु० ६. ३१

अदृष्ट दशनोत्करठा ६६ का. प्र. ५. १२८ अद्यापि स्तनशैलदुर्गविषमे ११८ पद्यवेणी ५; हनु २; का. प्र. ७. २३८ अधिकरतलतल्पं कल्पित ११४ का. प्र. ७.२२३

अनङ्गमङ्गलगृहापाङ्ग ७३; ६४ का. प्र. ७. १४१

अनङ्गरङ्गप्रतिभं तदङ्गं १७६ का. प्र. ७.२४७

अनयेनेव राज्यश्री: २२२ का. प्र. १०. ४१०

अ्रनिर्भिन्नगभीरत्वात् २७८ उ. रा. च. ३.१

अ्रन्यत्र व्रजतीति का खलु कथा १७. का. प्रदीपोद्वरण ४

अन्यदेव हि लावएयं २४६ .. सा. द्. १०. १२६ अपसारय घनसारं १७३ कुट्टिनीमतम् ; का. प्र. ७. ३४१; ३५६; वाम. ४.१.१ अपि यः स्वयं विषादी ६२

द्वितीयं परिशिष्टम्। १२३

अबिन्दुसुन्दरी नित्यं २०४ उन्ट का. प्र. ह अरभिनवनलिनीकिसलय २६७ का. प्र. १०. ४६२ अ्रमुं कनकवर्णाभं ५४ मभा. १२; का. प्र. ४. ६६ अ्रमृतममृतं क: संदेहो ११० वामन ३. २; का. प्र. ७. २१५ अयमेकपदे तया वियोग: १०१ विक्रमो ४. १०; का. प्र. १०. ५११ अयं पद्मासनासीन: ३२६ स. कं. १; का. प्र. १०. ५८६ अयं स रसनोत्कर्षी ६३ म. भा. खीपर्व; का. प्र. ७.३३७ अरे रामाहस्ताभरण १४३ विक्रमो ; का. प्र. ७. २८३ अर्चनेन तव दिव्यवर्चसा ३२३ अर्थित्वे प्रकटीकृतेऽपि न १३८ महावीर २. ६; का. प्र. ७.२७७ अर्थमुपेतुं वान्छति ३७ अलमतिचपलत्वात्स्वप्न ६म बिल्हए ; का. प्र. ७. १६७ अलससिरोमणि घुत्ताएमग्गिमो ४१ का. प्र. ४. ५०

अलं स्थित्वा श्मशानेऽस्मिन् ५१ म. भा. १२; का. प्र. ४. ६३ अवन्ध्यकोपस्य विहन्तुरापदां प० किरात १.३३ अरविद्ग्धवणिग्वीथी २४४ त्रविरलकमलविकास: २६३ रुद्रट ; का. प्र. १०. ५२६ त्रसकलनयनावलोकितेन १७८ अरस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा १७७ कुमार १.१ अस्या मुखस्य लीलां २४० अस्या: सर्गविधौ प्रजापति २२६ विक्रमो १. १०; का. प्र. १०.४२० तहो केनेदशी बुद्धि: १६० का. प्र. ६. ३५३ अ्रहो विशालं भूपाल ३०४ काव्या २. २१६; का. प्र. १०. ५४२

आ

आरगत्य संप्रति वियोगविसंष्ठुला ६७ का. प्र. ५. १२५ आ्रज्ञा शकशिखामणिप्रणायिनी १३६ बा.रा. ; का. प्र. ७. २७८ का. प्र. ७.२०० आरदित्योऽयं स्थितो मूढा: ५३ मभा. १२; का. प्र. ४. ६५

१२४ उदाहृतश्लोकसूची।

आद्यन्तमध्यरहितं २१३ आलानं जयकरिण: २३४ (आ्रलानं जयकुञ्जरस्य. का. प्र. १०. ४२६) का. प्र. ७. १५४

त्रसीदञ्जनमत्रेति २७७ का. प्र. १०. ५००

इ

इदमनुचितमक्रमश्च पुंसां ११३ का. प्र. ७.२२२

इयं सुनयना दासी २५५ उ्द्गट ; का. प्र. १०. ४६५

उ

गाथासप्त. १. ४; का. प्र. २. ८

उत्कृत्योत्कृत्य कृत्ति २८ मा. मा. ५.२६

उत्तानोच्छूनमएडूक १५५ का. प्र. ७.३०४

उत्थाय हृदि लीयन्ते २१० उत्फुल्लकमलकेसर दह नागा १. १३; का. प्र. ७. १४७

उद्यमयते दिङमालिन्यं २३७ का. प्र. १०. ४३३

उदेति सविता ताम्र: १२३ का. प्र. ७. २४४

उद्यौ दीर्घिकागर्भात् ३४० का. प्र. १०. ५६ह

उन्नतं पद्मुपैति यो लघुः २४२ का. प्र. १०. ४३८

उपकृतं बहु तत्र किमुच्यते म का. प्र. ४. २४

उभौ यदि व्योम्नि पृथक्प्रवाहौ २४७ शिशु० ३. ८

उरगं तुरगं खरं नरं वा १२ उर्व्यसावत्र तर्वाली ३२४ का. प्र. ४. २१४

उवरि घगां घणापटलं ७

ए

ए एहि किं पि कीए वि २६० का. प्र. १०. ४७१

एकस्त्रिधा वससि २६४ का. प्र. १०. ४७७

एष एव विषमो नवमेघ: १८३

द्वितीयं परिशिष्टम्। १२५

क

कण्ठकोणविनिविष्टमीश ते ३१ उत्पल ; का. प्र. ४. ४५ कएठस्य तस्या: स्तनबन्धुरस्य २६४ कु. सं. १. ४२ कमलेव मतिमतिरिव कमला २२५ का. प्र. १०. ४१५ करिहस्तेन संबाधे १५४ का. प्र. ४. ३०३ कलक्कणितगर्भेण १८२ काव्यादर्श २.१० कल्लोलवेल्लित दृषत्परुषप्रहारै: १३७ भल्लटशतक ; का. प्र. ४. २७६ कस्मिन्कर्मणि सामथ्य १०६ का. प्र. ४. २०५ कः कः कुत्र न घुघुरायित ११५ का. प्र. ७. २२४ कामं कंदर्पचाएडालो १५६ त्र्प्र काव्यादश १. ६४ का विसमा देव्वगई २६६ का. प्र. १०. ५२६ काले पयोधराणां १६२ (काले वारिधराणां ... सा. द.१०१.३३) किमुच्यतेऽस्य भूपाल १०६ का. प्र. ४. २०६ किविसाण धएं २६२ का. प्र. ४५७ किं ध्येयं विष्णुपदं २६० कुसुमितलताभिरहतापि २६२ का. प्र. १०. ४७३ कुभोजनं महाराज १५७ कृतमनुमतं दृष्टं वा यैरिदं २२ वेी. ३.२१; का. प्र. ४. ३६ कृपाणोदग्रदोदएड: २२१ केसेसु बलामोडिअ ४६ का. प्र. ४. ६५ कैलासस्य प्रथमशिखरे ४५ का. प्र. ४. ६४ कौटिल्यं कचनिचये २६१ रुद्रट ; का. प्र. १०. ५२३ क्रेङ्कारः स्मरकामुकस्य ११६ का. प्र. ७.२२५ क्क सूर्यप्रभवो वंश: २३६ रघु. १.२; का. प्र. १०. ४३५ क्काकार्य शशलक्मण: कुल ३६ विक्रमो ; का. प्र. ४. '५३; ७. ३३१ चिप्तो हस्तावलग्नः प्रसभ १७२ अमरु. २; का. प्र. ७. ३४० चुद्रा: संत्रासमेते २६ हनूमन्नाटक ११. २; का. प्र. ४. ४०

१२६ उदाहृतश्लोकसूची।

ख

खणापाहुणिआ देअर ६० ध्वन्या ३; का. प्र. ४. १११

ग

गगनं गगनाकारं २२४ वामनालं. ४. ३.१४ गङ्गव प्रवहतु ते सदैव कीर्तिः ३३६ का. प्र. १०. ५६६

गम्यतामन्यतः पान्थ २६५ गजद्ूनघटाटोपे १५० गाङ्गमम्बु सितमम्बु यामुनं ३१७ का. प्र. १०. ५६४

गाढकान्तदशनत्तव्यथा ४४ का. प्र. ४.६३ का. प्र. ४. ६६

गाढालिङ्गनवामनीकृत १५८ अ्रमरु. ४०; का. प्र.1१०. ३६६ गुणानामेव दौरात्म्यात् २६६ का. प्र. १०. ४८० गुएरनध्येः प्रथितो ३३५ का. प्र. १०. ५६२

गुरुजनपरतन्त्रतया १६१ का. प्र. ६. ३५४ गृहिणी सचिवः सखी मिथ: २१ रघु. ८. ६७; का. प्र. १०. ५६२ गृहीतं येनासी: परिभवभया १३१ वेरी. ३.१६; का. प्र. ७. २६३ ग्रामतरुएं तरुएया ११ रुद्रट ; का. प्र. १. ३

ग्रीवाभङ्गाभिरामं मुहु २७ शाकुन्तल. १. ७; का. प्र. ४. ४१

च

चकासत्यङ्गनारामा: २०७ का. प्र.६. ३६०-

चकितहरिएलोललोचनाया: २११ का. प्र. १०. ३६३ वेरी. १. २१ चए्डालैरिव युष्माभि: ३२७ वामन ; का. प्र. १०. ५८४ चन्द्रं गता पद्मगुखान्न भुङक्ते १४६ कुमार १. ४३; का. प्र. ७. २६४ चित्ते चिहुद्ददि ए खुदृदि सा १७५ कर्पूर २. ४; का. प्र. ७. ३४३ चित्रं महानेष नवावतार: २६ का. प्र. ४. ४३-

द्वितीयं परिशिष्टम्। १२७

चिन्तारत्नमिव च्युतोऽसि ३३३ का. प्र. १०. ५६० चिरकालपरिप्राप्त ६१ का. प्र. ७. ६६

ज

जगति जयिनस्ते ते भावा: १२८ मा. मा, ; का. प्र. ७.२५७ जंघाकाएडोरुनालो नख १२५ का. प्र. ७. १५० जनस्थाने भ्रान्तं कनक ६६ भट्टवाचस्पति ; का. प्र. ५. १२४ जस्सेव वणो तस्सेव वेअणा २६८ का. प्र. १०. ५३३ जा ठेरं व हसन्ती ४५ का. प्र. ४. ६७ जाने कोपपराङ्मुखी प्रियतमा ३३ सुभा. शार्ङ्ग. का. प्र. ४. ४७ जितेन्द्रियत्वं विनयस्य कारएं १६२ का. प्र. ७. ३१६; १०. ५३५ ज्योत्स्ना चन्दनमाला २६१

ढ

ढंडुल्लन्तो मरीहिसि २२० का. प्र. १०. ४०७

त

ततः कुमुदनाथेन २१६ मभा. ७ ; का. प्र. १०. ४०१ ततोऽरुणपरिष्यन्द १६३ का. प्र. ६. ३५५ तथाभूतां दृष्ट्रा नृप ५ वेरी.१.११; का. प्र. ३.१५ तदिदमरयं यस्मिन् २६२ रुद्रट ; का. प्र. १०. ५०६ तदोजसस्तद्यशसः स्थिताविमौ २३६ नै.१. १४ तदूच्छ सिद्धयै कुरु देवकार्य १५२ कुमार. ३. १८; का. प्र. ७. १६६

का. प्र .. १०. ५६३ तपस्विभिर्या सुचिरेण लभ्यते ७८ का. प्र. ७. १४६ तनुवपुरजघन्योडसौ २०८ का. प्र. ६.३६१ तरुणिमनि कलयति कलां ५६ का. प्र. ४. ११० तस्या: कर्णावतंसेन १४५ तस्यां रघो: सूनुरुपस्थितायां ३५ रघुवंश ६. ६८

१२८ उदाहृतश्रलोकसूची।

तं वीच्य वेपथुमती ३८ कुमार ५. ८५

तं सन्तः श्रोतुमहन्ति २७६ रघुवंश १. १० तामनङ्गजयमङ्गलश्रियं १६६ का. प्र. ७.३२२

तारतारतरैरेतैः १६६ तिष्ठेत्कोपवशात्प्रभावपिहिता १५६ विक्रमो ४. ६ का. प्र. ७. ३११

तीर्थान्तरेषु स्नानेन ७६ का. प्र. ७.२४५ त्यजत मानमलं बत विग्रहै: २६८ रघुवंश ६.४७

त्वयि दृष्ट एव तस्या २५१ का.प्र. १०. ४५५ त्वयि निबद्धरतेः प्रियवादिन: ११२ विक्रमो ४. ५५; का. प्र. ७. २३५ त्वं विनिर्जिंतमनोभवरूप: ३०६ का. प्र. १०. ५४४

त्वामस्मि वच्मि विदुषां १४ का. प्र. ४. २३ त्वामालिङ्गय प्रायकुपितां १६ मेघ ; का. प्र. ४. ३६

द

दएडकमएडलुमणिडतहस्त: २० दर्पान्धगन्धगजकुम्भकपाटकूट ४३ का. प्र. ४. ६२

दातारं कृपएं मन्ये २७२ दिवमप्युपयातानां ३१३ रुद्रट ; का. प्र. १०. ५५६ दीघीङवेवीङ्समः कश्रिद् १४७ का. प्र. ७. २६६

दृशा दुग्धं मनसिजं २७१ विद्धशाल १. २; का. प्र. १०. ५६६ दष्ट्रैकासनसंस्थिते प्रियतमे १८४ त्रमरु १६

देवीभावं गमिता २५० रत्ना ; का. प्र. १०. ४५३ दोर्भ्यां तितीरषति तरङ्गवतीभुजंगं २४१ का. प्र. १०. ४३७ द्वयं गतं संप्रति शोचनीयतां ११७ कुमार ५. ६१; का. प्र. ४.१८६; २५२ द्विधाकृतात्मा किमयं दिवाकरो २२७

ध

धन्यानां गिरिकन्दरोदरभुवि ३० भर्तृ. वैराग्य. १०५

धन्यासि या कथयसि ४२ शार्ङ्ग ; का. प्र. ४. ६१

द्वितीयं परिशिष्टम्। १२६ धम्मिल्लस्य न कस्य ६५ वामन; का. प्र. ७.१८२ धामधषितनवैन्दवं महः ३१२ धीरो विनीतो निपुणो १०८ का. प्र. ७.२१०

न

न काव्यसदशं किंचित् २१५ न चेह जीवितः कश्चित् ५२ म. भा. १२; का. प्र. ४. ६४ न तज्जलं यन्न सुचारुपङ्कजं ३०६ भट्टि २.१६; का. प्र. १०. ५४६ नन्वाश्रयस्थितिरियं तव २८५ भल्लट; का. प्र. १०. ५१३ नययं तव रक्तं च २८८ नयनानन्ददायोन्दो: ३२० का. प्र.१०.५७४ नाथे निशाया नियतेनियोगाद् १२२ का. प्र. ७. २४३ निजदोषावृतमनसां २६५ का. प्र. १०. ४७८ निजनयनप्रतिबिम्बै: १८६ सा. द्. ८. ६६ निम्ननाभिकुहरेषु यदम्भ: ३१० का. प्र. १०. ५५० निर्वाणवैरदहना: प्रशमादरीणां १५६ वेरगी १. ७; का. प्र. ७.३०५ निशात्ययव्यञ्ञिनि पङ्कजानां २६३ निशा शशाङ्कं शिवया गिरीशं ३०० नै. ३.४८ निःशेषच्युतचन्दनं स्तन १० अमरु १०५; का. प्र. १.२ न्यक्कारो ह्ययमेव मे ६६ हनू १४. ७; का. प्र. ७. १८३ न्यञ्द्भ्रूभङ्गि तस्याः किं १६

प

पतत्यधो धाम विसारि २२८ माघ २. २ पतिश्वशुरता ज्येष्ठे १८७ म. भा. ? पाएडु त्ामं वदनं २५४ का. प्र. ७. ३३२; १०. ४६० पाताल इव नाभिस्ते ३३० वामन ४. २; का. प्र. १०. ५८७ पितृवसतिमहं व्रजामि तां =३ का. प्र. ७. १७७ पुराणि यस्यां सवराङ्गनानि ३०८ नवसाहसाङ्क १; का. प्र. १०. ५४८ १७

१३० उदाहतश्रलोकसूची।

पौरं सुतीयति जनं २१७ का. प्र. १०. ४०३

प्रजा इवाङ्गादरविन्दनाभे: ७४ प्रागप्राप्तनिशुम्भशांभवधनु: १६३:, महावीर २.३३; का.प्र. ७.२०६;३१७;३१८ प्रातः पुनः स्यादुदियाच्च भानु: १६६ प्राप्ता: श्रियः सकलकामदुघाः १३३ भर्तृ. वै. ७१; का. प्र. ७.२७१

प्रेयान्सोऽयमपाकृत: ५६ वामन ३; का. प्र. ४. ६६

बहवस्ते गुणा राजन् ५० ब्राह्मणातिक्रमत्यागो ७१ महावीर २. १०; का. प्र. ७. १३०

भ

भद्रात्मनो दुरघिरोहतनो १ का. प्र. २. १२

भम धम्मिअ वीसद्वो २ गाथासप्त; का. प्र. ५. १३८

भासते प्रतिभासार २०५ का. प्र. ६. ३६७

भूपालरत्ननिर्देन्य १२६ का. प्र. ७. २६०

भोजनभूषएमबला २६द भ्रमिमरतिमलसहृदयतां ६८ ध्वन्या २.३; का. प्र. ५. १२६

म

मञ्जुमन्थरगतिः पयोमुचां ८२ मतिरिव मूर्ति्मधुरा २२३ का. प्र. १०. ४१३

मथ्नामि कौरवशतं समरे ७२ वेणी १. १५; का. प्र. ५. १३१ मधुरिमरुचिरं वचं खलानां २६ का. प्र. १०. ५१६ मनोरागस्तीव्रं विषभिव १७४ मा. मा. २. १; का. प्र. ८. ३४२ मल्लिकामालभारिएय: ३०७ काव्यादर्श २. २१५

महत्यागद्यायुक्तं २०० महाप्रलयमारुतन्तुभित १२० वेणी; का. प्र. ७.२४२ महौजसो मानधना धनार्चिता २म किरात १. १६; का. प्र. १०.५१६

द्वितीयं परिशिष्टम्। १३१ मानमस्या निराकतुँ २६६ काव्यादर्श २. २६६ का. प्र. १०. ५३४ मित्रे क्वापि गते सरोरुहवने १७६ का. प्र. ८. ३४४ मुक्ता: केलिविसूत्रहारगलिता: २८१ का. प्र. १०. ५०५ मूर्ध्नामुद्वृत्तकृत्ता दह हनू ८. (१)(४८); का. प्र. ७. १५६; ८. ३४८ मृगचत्तुषमद्राच् १४७ का. प्र. ७. २६५ मृधे निदाधमर्माशु २१८ का. प्र. १०. ४०४

य

यत्रानुल्लिखिताख्यमेव १३४ का. प्र. ७.२७३ यत्रैता लहरीचलाचलदशो २८ू७ का. प्र. १०. ५१८ यथायं दारुणाचार: ७५ का. प्र. ७. १४३ यदा त्वामहमद्रानं १४६ का. प्र. ७. २६७ यदानतोऽ्यदानतो १६७ आ्रनन्द. देवीशतक; का. प्र. ६. ३६५ यदि दहत्यनलोऽत्र किमद्भुतं १८५ आरनन्द देवीशतक; का. प्र. ७.२७२ यश्चाप्सरोविभ्रममएडनानां ६६ कुमार १. ४; का. प्र. ७. १६६ यस्य ज्ञानदयासिन्धो: ६५ अरमरकोष १. १ यस्य न सविधे दयिता १६१ का. प्र. ६. ३५७ यं प्रक्ष्य चिररूढापि २८० मेषठ-हयग्रीववध; का. प्र. १०. ५०४ यं पूयते सदा स्नात्वा १०२ यामीति प्रियपृष्टाया: १८ यावकरसाद्रपादप्रहार ७७ का. प्र. ७. १४५ युगान्तकालप्रतिसंहृतात्मनो ३०५ शिशु १.२३; का. प्र. १०. ५४३ येन ध्वस्तमनोभवेन १५३ येषां तास्त्रिदशेभदानसरित: १२४ सुभा. चन्द्रक; का. प्र. ७.३०२, ध्व. २ का. प्र. ७. २२७ योऽसकृत्परगोत्राणां २०१ का. प्र. ६.३७६

र

रइके लिहिअणिअंसणा ५५ गाथा. ५. ५५; का. प्र. ४. ६७ रक्ताशोक कृशोदरी क्व नु गता १५१ विक्रमो; का. प्र. ७.३००

१३२ उदाहृतश्रलोकसूची।

रसासार रसासार २०६ रुद्रट; का. प्र. ६. १८८

राकाविभावरीकान्त द६ का. प्र. ७.१५६

राकासुधाकरमुखी तरला ३४ का. प्र. ४. ४६

राजन्विभान्ति भवतश्चरितानि १०६ का. प्र. ७. २११

राजर्षिसूनोरपि मे ६२ राज्यं वसु च देहश्र ८४ सा. द. ३.१४६

राममन्मथशरे ताडिता ११६ रघु. ११. २०; का. प्र. ७.२५४ रामोऽसौ भुवनेषु विक्रमगुण: ५८ राघवा .; का. प्र. ४. १०६

रामोऽहं जनयत्येव १६६ रूपामृतस्य वापी २३२

ल

लग्नं रागावृताङ्गया सुदृढ १४१ वेणीदत्त, पद्यवेणी २; का. प्र. ७. २४१ लतामूले लीनो हरिएापरिहीनो २४५ लहिऊण तुज्फ बाहुप्फंसं २३८ का. प्र. १०. ४३४

लावएयं तदसौ कान्ति: ५ का. प्र. ४. ७५

लावएयौकसि राजनि २५७ लास्यं कमलवनानां २७६ लिखन्नास्ते भूमिं बहिरवनतः ५७ अमरु ७; का. प्र. ४. १०० लिम्पतीव तमाडङ्गानि ३१८ मृच्छ १. ३४; का. प्र. १०. ४१७; ५६८

व

वक्त्रस्यन्दिस्वेद बिन्दुप्रबन्धैः २६७ का. प्र. १०. ५३० वक्त्राणि पञ्च कुचयोः प्रतिबिम्बितानि ६४ वक्त्राम्भोजं सरस्त्रत्यधिवसति १३५ भोजप्रबन्ध; का. प्र. ७.२७४ वदनं वरवर्णिन्या: १६४ का. प्र. ६. ३५८

वद वद जितः स शत्रु: १६० रुद्रट; का. प्र. ७.३१३ का. प्र. ७. १८१

द्वितीयं परिशिष्टम्। १३३ वहिस्फुलिङ्ग इव भानुरयं चकास्ति ३२८ वामन; का. प्र. १०. ५८५ वागर्थाविव संपृक्तौ २१२ रघुवंश १. १ वाताहारतया जगद्विषधरैः १४२ भल्लट; का. प्र. ७. २८२ विद्वन्मानसहंस वैरिकमला २३३ का. प्र. १०. ४२५ विनयप्रणायैककेतनं १०४ का. प्र. ७.२०४ विनानयेन राज्यश्रो: २७५ विना रजन्या कश्चन्द्रो २७४ विभज्य मेरुन यदर्थिसात्कृतो २३ नै. १.१६ विभिन्नवर्णा गरुडाग्रजेन ३१६ शिशु ४. १४; का. प्र. १०. ५६३ विभ्राजसे मकरकेतनमर्चयन्ती ३३८ रत्नावली विलोचनं दत्तिएामञ्जनेन ३६ रघुवंश ७. = वेत्रत्वचा तुल्यरुचां वधूनां ३११ का. प्र. १०. ५५८ वैखानसैः परिवृतेषु वनेषु १८१ वैवस्वतो मनुर्नाम १३; १८० रघु. १.११ व्यानम्रा दयितानने १६५ का. प्र. ७

श

शनिरशनिश्च तमुच्चै: ४० का. प्र. ४. ५६ ' शिरामुखैः स्यन्दत एव रक्तं २५ नागा ५.१५ शिरीषादृपि मृद्ङ्गी ३०२ नवसाहसाङ्क ; का. प्र. १०. ५३७ शृरु सखि बत वचनीयं २५८ शूनयं वासगृहं विलोक्य १५ अमरु दर; का. प्र. ४. ३० शैलेन्द्रप्रतिपाद्यमानगिरिजा २६६ का. प्र. १०. ५२० शोएं बिम्बोष्ठकान्त्या ३१६ श्यामां श्यामलिमानमानयत भो: १३६ विद्ध; का. प्र. ७.२७५ श्रितक्षमा रक्तभुव: ६७ का. प्र. ७. १६६ श्रुतेन बुद्धिर्व्यसनेन मूर्खता १४० का प्र. ७.२७६

१३४ उदाहृतश्लोकसूची।

स

सकलकलं पुरमेतत् २०३ का. प्र.६

सक्तवो भच्िता राजन् ३३४ का. प्र. १०. ५६१

सत्यं मनोरमा रामा: १७० का. प्र. ७.३३३

सदानवरिपुं शंभुं ३२६ सदा मध्ये यासामियममृत १२७ का. प्र. ७. २५६

सदा स्नात्वा निशीथिन्यां १३२ का. प्र. ७. २६७ सद्यः करस्पर्शमवाष्य चित्रं २६६ नवसाह ; का. प्र. १०. ५३६ वाम. ४. २. २. सा. द्. ८

स पीतवासाः प्रगृहीतशार्ङ्गो ३३२ का. प्र. १०. ५५ह

सममेव समाक्ान्तं २४६ रघु ४.४ स.मुनिर्लान्द्ितो मौब्ज्या ३३१ वामन ४. २; का. प्र. १०. ५र६ सम्यग्ज्ञानमहाज्योति: ८५ का. प्र. ७. १५५

सरसिजमिद्माननं च २०६ सरागया स्त्रुतघनघमतोयया १७१ शिशु. १७.२

सविता विधवति २१६ का. प्र. १०. ४०५

सव्रीडा दयितानने १६४ का. प्र. ७. ३२१ संकेतकालमनसं विटं ६ ध्वन्या २; का. प्र. १०. ५३१ संग्रामाङ्गणमागतेन भवता २५३ सदुक्ति ; का. प्र. ७. २२६ संप्रहारे प्रहरणै: १६७ का. प्र. ७.३१६

साकं दिवसनिशाभि: २७३ सा च दूरे सुधासान्द्र ६३ का. प्र. ७. १६६

साधनं सुमहद्यस्य ८१ का. प्र. ७. १५१

सा रसवत्ता विहता १८६ वासवदत्ता

सा वसइ तुज्फ हिअए ३१४ गाथा ; का. प्र. १०. ५६० सितकरकररुचिरविभा १६५ का. प्र. ७.३१४; ६. ३५६ सिंहिकासुतसंत्रस्तः ३०३ का. प्र. १०. ५३८ सुचरणविनिविष्टैः १८१ तर सा. द्. ८

द्वितीयं परिशिष्टम्। १३५

सुधाकरकराकार ० का. प्र. ७. १६५ सुमह्द्विचित्रमेतत् ३०१ सुसितवसनालंकारायां १२१ का. प्र. ७. २७६; १०. ४७६ सौभाग्यं वितनोति वक्त्रशशिनो ३२१ का. प्र. १०. ५७५ स्तुम: कं वामाति त्षणमपि ३३ का. प्र. ४. ४८ स्तोकेनोन्नतिमायाति २०२ का. प्र. ६. ३७८ स्निग्धश्यामलकान्तिलिप्तवियतो ६१ ध्वन्या २; का. प्र. ४. ११२ स्पष्टोल्लसत्किरणकेसर ३२२ हरिविजय १६; का. प्र. १०. ५७६ स्पृशति तिग्मरुचौ ककुभ: करैः ३५१ हरिवि. ३; का. प्र. १०. ६०१ स्फुटनीलोत्पलपटलं २३५ स्फुरदुद्भुतरूपमुत्प्रताप ३१५ का. प्र. १०. ५६१ स्वपिति यावदयं निकटे जन: १३० का. प्र. ७. २६१

ह

हनूमदाद्यैर्यशसा मया पुनः २५६ नैषध ६. १२३; सा. द. १० हन्तुमेव प्रवृत्तस्य १४४ का. प्र. ७. २८५ हरवन्न विषमदृष्टिः २५६ का. प्र. १०. ४६८ हरस्तु किंचित्परिवृत्तधर्य: ७० कुमार ; का. प्र. ५. ११६ हा नृप हा बुध हा कविबन्धो १११ का. प्र. ७. २१६ हिन्दोलिकेयमिन्दो: २३१ हृदयमधिष्ठितमादौ २४८ कुट्टिनी ६६; का. प्र. १०. ४५२

-**-

तृतीयं परिशिष्टम्।

काव्यपरीक्षायामन्येभ्यो ग्रन्थेभ्यः समुद्धतान्यवतरणानि। अ्रनर्थातिशयच्चित्त २२ अनौचित्यादते नान्यत् (आ्रनन्दवरधन-ध्वन्यालोक) ६४ अर्थोऽपुष्टः कष्टो (प्राचीना:) ५० त्रवहित्थाकारगुप्ति: २२ आक्षेप उपमानस्य (काव्यप्रकाश-प्रतीप) ६२

कीटानुविद्धरत्नादि १ (साहित्यदर्पण १. २ वृत्ति ) कोप एव स्थिरतरो २२ ज्ञानस्य विषयो ह्यन्य: ६ (काव्यप्रकाश २) तत्सादृश्यं वदन्यत्वं (नवर्थाः) ४१ पदार्थे वाक्यरचना ७३ ( काव्यप्रकाश द) परोत्कर्षात्तमासूया २२ पारिमित्याल्लौकिकत्वात् १७ पूर्वापरविचारोत्थं २२ फलव्याप्यत्वमेवास्य १७ पञ्दशी ७. ६० बलस्यापचयो ग्लानि: २२

यच्छब्दयोग: प्राथम्यं ४० यद्यथा साधितं केना (काव्यप्रकाश-व्याघात) ६५ यूनोरेकतरस्मिन् (प्राञ्चः) १८ श्रतिमात्रेण शब्दानां ७० श्लेषः प्रसाद: समता ७० सैषा सर्वत्र वक्रोक्ति: २ भामहा २. ८५ स्वाद: काव्यार्थसंभेदो १६ (भरत) काव्यपरीक्षायामुल्लिखिता ग्रन्थकृतः। मिश्रा: (वाचस्पतिमिश्र II) ११ भास्कर: ६१ मत्पितु: ७८ -**-

91

मिथिलाविद्यापीठग्रन्थमाला

१. प्राचीनाचार्यग्रन्थावली

१. तत्वचिन्तामणिः- गङ्गशोपाध्यायविरचितः श्रीजयदेवमिश्रविरचितया आरालोकाख्यव्याख्यया तथा महेशठक्करविरचितया दर्पणाख्य- व्याख्यया संवलितः । प्रत्यक्षखएडे प्रामाएयवादान्त: प्रथमो विभागः। नचिरात्प्रकाश्यते। मूल्यं द्वादश रूपकाः ।

२. काव्यपरीक्षा-श्रीवत्सलाव्छनभट्टाचार्यविरचिता। मूल्यमष्टौ रूपकाः। ३. पारिजातहरणाम्-कविकर्णापूरविरचितं महाकाव्यम्। मुद्रयमाएम्। २. अर्वाचीनपण्डितप्रबन्धावली

१. रामावतारप्रकीण प्रबन्धावली-प्रथमः खएडः। मूल्यमेकादश रूपकाः।

२. त्रितलावच्छेदकतावाद :- दार्शनिकप्रवर-पसिडत-श्रीशशिनाथ भा- विरचितः। मूल्यं साधरूपकचतुष्टयम्।

३. लिङ्गवचनविचार :- स्वर्गीयमहावैयाकरएपसिडतदीनबन्धुभाविरचितः। मूल्यं रूपकचतुष्टयम्।

४. विमण्डलवक्रविचार :- महाज्योतिषाचार्यपसडतदयानाथझाविरचितः। मूल्यं रूपकद्वयम्। 3. Studies (In English) 1. History of Mithila by Dr. Upendra Thakur Price Rs. 17-8. 2. Vacaspati Mis'ra on Advaita Vedanta by Dr. S. S. Hasurkar In the Press. 3. History of Navya Nyaya in Mithila In preparation.

N. B. Copies of these publications, postage paid, can be had of the Director, Mithila Intitute, Darbhanga, on receipt of price marked either by M. O., or Postal Order or Cash.