1. Kavya prakasa Deepika Dipika of Chandidasa Part 1

SITY O GBAINn 9 DELHIA

DELHI UNIVERSITY LIBRARY

DELHI UNIVERSITY LIBRARY 015:9x8.1 Cl No Ac. No. 203115 Date of felease for loan This book should be returned on or before the date last stamped below. An overdue charge of 5 Paise will be collected for each day the book is kept overtime.

THE

PRINCESS OF WALES

SARASWATI BEAVAnA TEXTS

No. 46

( PART I )

EDITED BY

GOPI NATH KAVIRAJ, M. A.

THE

KĀVYA PRAKĀSA

( PART I )

Printed by Jai Krishna Das Gupta Vidya Vilas Press, Benares City.

1933

श्रीमम्मटाचार्येविर चितः

काव्यप्रकाश:

श्रीचण्डीदासकृतदीपिकाटीकोपेतः।

साहित्यशास्त्रिसा श्रीशिवप्रसादभट्टाचार्येग सम्पादितः।

THE

KAVYA PRAKASA

OF

MAMMAȚĀCĀRYA

( PART I )

With

THE COMMENTARAY DIPIKA

of CANDĪDĀSA Edited with Foreword, Notes ete.

By

S'IVAPRASĀDA BHAȚȚĀCĀRYA, KÂVYATIRTHA, BÂHITYAS'ÂSTRĪ, M. A, B T., Professor, Presidency College, Calcutta,

1933

FOREWORD.

It was early in 1927 that through the courtesy and unfailing kindness of Dr. S N. Dasgupta (now Principal, Sanskrit College, Caleutta) I could get for loan the copy of India office manuscript of Candidasa's commentary on the " Karymalasa", a work highly appraised by later commentators and drawn upon for more than four centuries by many a writer on Alankara-S'astra, In 1928 while I was at Puri, Mahamahopadhyaya Pandit Sadasiva Migra told me that one of his acquaintances had been able to procure two Mss -viz. Candidāsa s Kavyapralas'adipiho and Viśvanātha's 'Karyap,ahūs'a- darpana" from Harekrisnapura, a village a few miles fi om Puri, reputed in local tradition, to be the native place of these writers The Orissa Mss, of Candidasa's com- mentary, which I got copied, was a short mcomplete copy, reachig up to a small portion of Ullasa II In 1928 I talked ot this work to my esteemed friend Pandit Gopiath Kaviraja who asked me to prepare press cupy of the same and add necessary notes. Some months latter he wrote to me officially intimating the inclusion of the work in the Princess of Wales Sarasvati Bhavana Series started by him When the work of printing had just commenced, I happened to come across ( in 1929 ) another Mss. of the woik in the collection of the Asiatic Society of Bengal, Calcutt.t, an incomplete but fairly old ( about 250 yems old ) and reliable copy beginning from the 5th ullave and running up to the end * My pupil Dr Prabodh ch. Lahni, M A., Ph. D, ( London ) wrote in 1932 intimating that no other Mss. of the work is known to exist in the United Kingdom.

2 )

The task of editing has not been an easy one, as the I O. Mss. though fairly old, it or its original being transcribed in S'aka 1728 ( i. e, 1806 A. C. ) and in neat handwriting, contains many glaring mistakes, occa. sional omissions and lacunae, It is to be noted that this commentary of Candidasa has been the main source of mspiration, nay it has been copied down sometimes even to the nicest details in the Sahityadorpuna, the work next in importance to the Kavyapralas'a and not less popular, by Visvanatha Kaviraja belonging to his fami ly and his junior by only about 50 years. A careful perusal of the commentary with its wealth of informa | tion and boldness and sobriety in judgment would bear out the ample boast held out for it .* My pupil Mr. Prakash C. Lahiri, Kavyatirtha, M. A., now Research Scholar in Alankara in the Dacca Univer sity. has helped me in preparing a press copy for the part now beig presented to the learned pubhe. The printing has been done under great disadvantage and di fficulty. Credit, however, must be given to the ' Vidya Vilas Press", for the ungrudging care with which they have done it. The editor has had to suffer fiom severe mental strain and worry, culmmating in what is the saddest bereavement that can befall a man He! however looks forward to the learned pubhic for the same encouragement and help as they gave to his other work the Alankarakaustubha edited by him for the Varendra Kesearch Society of Bengal

• काव्यप्रकाशतरुरेप कुसम्प्रदायव्याख्याविलोलमरुदाकुलितप्रतानः सिक्तः पुनश्च प्रतिपल्लवतामुपेतु श्रीचसिडदासकविवागसृतप्रवाहैः। The spelling of the commentator's name with the short 'y' is occasionally met with

ॐ नमः शिवाय।

काव्यप्रकाशः।

श्रीचएडीदासकृतदीपिकाटी कोपेतः।

ग्रन्थारम्भे विप्नविघाताय समुचितेष्टदेवतां ग्रन्थ- कृत्परामृशति-

काव्यप्रकाशदीपिका। श्रीकृष्णो जयति।

क्रीडासिंहस्वरूपस्य हरे: स्ताद्वो विभूतये॥ श्रीचण्डीदासक तिवा क्कौमुदी सार निर्मिंता। भूयात् काव्यप्रकाशस्य दीपिका कृतिनां मुदे॥। श्री मल्लक्ष्पणभट्टानां सुहृदामतुशासनात्। ध्व निप्करणस्यास्य रहस्यं वर्णयामहे।। प्रारिप्सित निर्विघ्नपरिसमा प्तिहेतुभूता विर्गीतशिष्टाचारपरम्परा- परिपाप्तस्वाभीष्टदेवताप्रसादनपरत्वं प्रथमकारिकायाः पकाशय- न्नवतरणिकामाह वृत्तिकृत्-ग्रन्थेति। अभ्यस्यमानविषयं महा- वाक्यं(१)ग्रन्थः, तस्यारम्भेऽव्यवहितपूर्वकाले विघ्स्य निर्वर्चक्र-

(१) महाकाव्यं, "क" पाठः।

काव्यप्रकाश:।

नियतिकृतनियमरहितां ह्नादैकमयीमनन्यपरतन्त्राम्।

सुचरिताभावस्य निवर्त्तकदुश्चरितसद्भावस्य वा(१)विधाताय निः- शेषमुच्छेदायेत्यर्थः। ससुचितेति पकृतवाऊयाधिकृतत्वान्।इष्टेति ततुप्रसादाविष्कारौपयकनमस्कर्त्तगत भकत्तिश्रद्धाम कर्षमूचनम् (२)।

सम्पादनक्षमाम् । ग्रन्थकृदित्यधिकारिपकटनम्। परामृशति आराधनाय सम्मुखीनां कृत्वा स्वार्थनिवार्हार्य पयोजयतीत्यर्थः। नियतिकृतेति। नियम्यन्ते म्वस्तकार्योतपत्तये भेर्यन्ते नि- रुध्यन्ते च भावा अनयेति नियतिरदृष्टं, तत्कृतो नियमः काळ देशाघिष्ठानवयोऽवस्थाऽदिवैषम्यात् सुखादिजननविकल्प :- न चायं कविभारत्यां सम्भवति, लोकोत्तरविभावादिशरीराणां वक्रोक्तीनां रत्यदयंशसंवलित प्रकाशानन्दमयापूर्वतरचमत्कारा विष्कारनैयत्येन, ताहग्भावेषु वा, वैषम्याभावात्। कथं तर्हिं शोकरोगारततकुपितमत्तव्यासक्तादीनां काव्यस्वादापकर्षः सुस्थ- दशाऽपेक्षयेति चेत्, दुरभिमानिन अनवबोधग्रस्तोऽसि, न खलु वयमन्वयव्यतिरेकसिद्धकारणभावस्य परिदष्टसामर्थ्यस्य रोग- व्यासङ्गाद्यभावस्य रसास्वादमकर्षसामग्यन्तर्निवेशं नाङ्गीकुर्याम, कि तर्हि कर्हिचनापि कविनामापूर्वमजापतिनिर्मीयमाणस्य काव्य-

(१) च 'ख' पाठः । (२ ) सृत्रणम् "क" पाठः ।

काव्यप्रकाशदीपिका।

नवरसरुचिरां निर्मितिमादधती भारती कवेर्जयति।१॥ नाम्नो विलक्षणपपश्चस्य न विद्यते दुःखमोहात्मकत्वं, पुत्रशोका- दिगाढवेदनाजनितजडिम्नोSि पुरुषस्य द्राक्(१)कर्णप्रवेशा नन्तरमास्वादायोगव्यवच्छेददर्शनात्। नचैवं चन्दनादिषु, ज्वरा- दिजनितशैत्यप्रावल्यादिपोषकत्वात् इति। तदेतद्विशदयति- ह्लादैकमयीमिति-एकमयी एकरूपा, जननव्यपदेशगहिसेन तत्वोपचारात्। मतिभाविजृम्भणमात्रशररितया व्युत्पत्य-

मात्ररूपत्वेन प्रतिबन्धकविगमार्थमेव हेतुत्वाभिमताभिधाना धपेक्षणमित्यपि कविवाण्गुम्फस्य समवायसमािनिमितार्थ हेतुत्रयजन्यपपश्चवैषम्यम्, इत्याह-अनन्यति। पारतन्तरयं साक्षात्तदन्वयव्यतिरेकानुविधानम्। नवेति-परस्परविलक्षण रागमशमभागकर्वुरितानन्दमयानां शृङ्गारशान्तादीनां वैषम्यस्या- त्यन्तोद्धत्वेन दुरपह्रवतामासूत्रपन् निरतिशयसुख स्वाद रूप त्वादेक एव रसः, नतु तस्य विशेष: सम्भवति, अतस्तन्मात्र(२)- जीवातोः काव्यस्य ध्वन्यादिरूपेण यद्देगणनं तदपि खर- विषाणैरायव्ययकल्पनमेवेति ये मेनिरे तन्मन्दम् ; इत्याह(३) नवरसेति। रसेति-रस्यमानतया शब्दार्थान्तरवैषम्य सूचनम्। रुचिरामिति-तेन जीवनेनात्यन्तसौभाग्य (१) वाकू "क" पाठः। (२) अत्र तन्मात्र-"क" "ख" पाठः। (३) "मन्दम्" इहेति। रसेति "क" पाठः। अत्र वाक्यस्य पूर्वभागे रचना शिथिलशिथिला प्रतिभाति।

काव्यप्रकाश:।

नियतिशक्त्या नियतरूपा सुखदुःखमोहस्वभावा

ड्रसा, न च हद्यैव तैः, ता दशी ब्रह्मणो निर्मितिर्निर्माणम्। एतद्विलच्षणा तु कविवाङनिर्मितिः । अत एव जयति, जयत्यर्थेन च नमस्कार आक्षिप्यत इति तां

भाजनेनोज्जीवितत्वात् युक्तं जगद्वैलक्षण्यमिति भावः । निर्मिति- र्घटना, तामादधती स्वाधेयभृतया कर्तव्यतया जनमनश्चमत्- काराङ्कुरकरणाय प्रभवन्तीत्यर्थः । कवेरित्यपूर्वविज्ञानशिल्पि- तथा नामैवास्य विळक्षणभिति भावः। हादेत्यादि काररिका- भागात् पाश्चात्यमपि अनेनेत्यादिभागं तद्विवरणसौकर्याय प्रथमतो व्याचष्टे दृत्तिकृत्(१) परमाण्विति-तद्विद्तिस्तु(२) व्यतिरेकमुखेण भविष्यति नतु हधैवेति, यद्वा सुखेत्यादिभ्यो व्यतिरेकः। नियतरूपति तु कविसष्टवस्तूनामपूर्वा पूर्वभावेन तत्रोत्कर्षपरम् उपादानं समवायि कारणम् । कर्म-क्रिया। षडिति नवेत्यस्य व्यतिरेकावधिः । तैरिति षड्सैः। अत एव जयतीति त्रैलोक्यविजयताफलनिखिलसहृदयवशी- कारपात्रतामाप्तुयादित्यर्थः । नन्वाराध्यस्य गुणातुवादनमात्रेण कार्यार्थमाभिमुख्यं यदि कुतश्चिन्न स्यात तदा निरर्थक एवैतावान्

(१) वृत्तत्वात् "क" पाठः। (२) तस्य हादेत्यादिभागस्य वितृतिरिति यावत्।

काव्यप्रकाशदीपिका। ५

प्रत्यस्मि प्रणत इति लभ्यते । इहाभिधेयं सप्रयोजनमित्याह- काव्यं यशसेऽर्थकृते व्यवहारविदे शिवेतरक्षतये। सद्ः परनिर्वृतये कान्तासम्मिततयोपदेशयुजे ॥२॥ कालिदासादीनामिव यशः, श्रीहर्षादेर्धावका- दीनामिव धनं, राजादिगतोचिताचारपरिज्ञानम्, आदित्यादेमयूरादी नामिवानर्थनिवारणं, सकलप्र

प्रयास इत्याह-जयत्यर्थेनेत्यादि। कार्यमुद्दिश्याभिमतदैवतस्तुति- प्रृृत्तस्थाव्यभिचरितमेव हि तन्नमस्करणं, सम्भृतयोश्च स्तुतिनम- स्कृत्योर्भावशुद्धिमूलत्वेनाव्यभिचारिणी फलनिष्पत्तिरिति भाव:। अस्य काव्यपरीक्षाशासत्रस्य परीक्षणीयनिष्याद्यफलैरेव फलवच्वं तदङ्गतयेति तातृपर्य श्रेक्षावत्परटृत्यङ्गमवद्योत्य द्वितीयां कारिकामवतार्यति-इहेत्यादि। अभिधेयं परीक्षाविषयतया- 5नूदं, यद्वाऽभिधेयपरीक्षणं समयोजनं परीक्षणीयकाव्यस्य वि. नेयम्। कृते इत्यव्यय ताद्थये वर्तते, अर्थायेत्यर्थः। अथवा करणं कृद, सम्पदादित्वात किपू। एवं स्वत्र । शिवेतरदशिवम् । सद इति-न तु धर्मादिवदुत्तरकालभाविदेहान्तरग्रहणा- द्यपेक्षणमिति भावः। व्यवहारेत्यस्य विवरणम् आचारेति। अर्थ्यमानो धनादिरर्थ:, तद्विपरीतो रोगादिरनर्थः । निर्वृति- पदार्थमाह-आनन्देति, तद्ेतुकथनं रसेति। रस्यते वशी-

काव्यपकाश:।

योजनमौलिभूतं समनन्तरमेव रसास्वादनससुद्भृतं विगलितवेद्यान्तरमानन्दं प्रभुसम्मितश्दप्रधानवेदा-

हासेम्यश्र शब्दार्थयोर्गुणभावेन रसाङ्गभूतव्या

क्रियते इति रसो रत्यादिः, तस्यास्वादनं भोगपर्यायः साक्षात्- कारः, तेन सम्भृत संवलितमेकीभूतमिति यावत्, नतु रसस्य शृङ्गारादेरस्वादाज्जातमिति, भावस्य तदेकात्मन आनन्दांशस्य कार्यत्वस्य च प्तिपादयिष्य- माणत्वात्। परेत्यस्य निरुक्ति: सकलेत्यादि। तदेतत् कुत इत्याह- विगळितेत्यादि, मभ्वित्यादि-यथा प्रभोराज्ञा न विचार्यते तथाऽगिष्टोमादिष्वपि कथमस्मात् कर्मण इदं भविप्यतीन्यनालोच्पैव पवटत्तिरिति शब्द माधान्यं श्रतिस्मृतोः। अत एव तत्तच्छासनमात्रमधानतया तत्र शास्त्रपदमयोगः । इतिहासास्तु प्राचीनवृटत्तवर्णनरूवा अमुना कर्मणेदं प्राप्तमिति दर्शयन्तो युक्तायुक्तफळदर्शनादर्थानर्थ- व्युद्पति जनयन्ति। पुराणं सर्मादिपश्चावयवलक्षणयुक्तम् । आदिशब्दात् आख्यानादिपरिग्रहः। गुणभावे हेतुः रसा- ङ्रेति। रसस्य रस्यमानदासारस्याङ्गभूतोऽन्वयव्यति- रेक्तकल्पितशक्तिकतयोपायभृतो व्यापारो विशिष्टविभावादि- संयोजनं तत्मवणतया तदङ्तयोपादीयमानत्वंन। तदेतदुक्त्तं हदय दर्पणे-

काव्यप्रकाशदीपिका।

पारप्रवणतया विलक्षणं यत्काव्यं लोकोत्तरवर्णनानिपुण कविकर्म तत् कान्तेव सरसताऽपादनेनाभिमुखीकृत्य

शब्दपाधान्यमाश्रित्य तत्र शास्त्रं पृथग्विदुः। अर्थतच्वेन युक्त्े तु वदन्त्याख्यानमेतयोः । द्दयोर्गुणत्वे व्यापारपाधान्ये काव्यगीर्भवेत्।। यदिति। यदवेम्भूतं तदेव काव्यं, नान्यदिति भावः । एतदेव द्योतयितुं (१) प्रथमोपात्तमपि काव्यपदमिदानीमनुवदसि। तन्निरुक्तिः कविकर्मेति-येन कर्मणा कविशब्दभाजनत्वं तत् काव्यभित्यर्थः । तदेतत् कर्म स्फोरयति-लोकेति। लोको- त्तरचमत्कारप्रकर्षानुगुणा वर्णना विभावदुपनयनं, त् निपुण :- इत्यनेनान्यसृष्टपद्यादिहठाददर्शनेन तत्कारण दिपु ृष् दुष्टंषु कविव्यवहारनिरासः। तदुक्तं काव्यकौतुके -- प्रज्ञा नवनवोन्मेष(२)-शालिनी प्रतिभा मता। तदनुपाणनाजीवद्वर्णनानिपुणः कविः। तस्य कर्म स्मृतं काव्यम्(३)- नत् कान्तेव सरसताSडपादनेनेति-तथाभूतस्य रसाविष्कारो निष्य्रत्यूह एवेति भावः। अभिमुखीकृत्येति- (१) द्योतयितुमेव "क' पाठः। (२) नवनवोल्लेख 'ख' पाठः। (३) इतः प्राक तत्रैव 'स्मृतिर्व्यतीतविषया मतिरागामिगोचरा । बुद्धिस्तात्कालिकी प्रोक्ता प्रज्ञा त्रैकालिकी मता' । इति प्रज्ञाशष्दस्य विव्रृतिरेतदुपयोगिनी।

काव्यप्रकाशः। V

रामादिवद्वर्तितव्यं न रावणादिवदित्युपदेशं च यथा. योगं कवेः सहदयस्य च करोतीति सर्वथा तत्र

सुकुमारमति त्वेनायासबहुलशास्त्रश्रवणविमुखानां राजपुत्रा- दीनामनेनोपायेन रसास्वादनसुखपिण्डदानद्वारा सुकरं व्युत्- पश्याधानमिति भाव: । तदुक्तम्(१)- स्वादुकाव्यरसोन्मिश्रं शास्त्रमप्युपयुञ्ते। पथमालीढमधवः पिबन्ति कटु भेषजम् ॥

दीयमानं रामादिव्टत्तान्तमाविर्भावयदेव वस्तु सामर्थ्याद्विहित

श्रीखण्डखण्डलेपः(२) शिशिश्मौरभभिवेति। 'च' समुच्चये। यथायोगमिति-यशोर्ऽर्थानर्थपशमान् द्वयोरपि, शेर्षास्तु भावक स्यैव। तथाहि-च्यत्रहारज्ञानहिताहितव्युतूपत्ती कवेस्ततकृत- काव्यजन्ये न भवतः, तयोस्तन्निष्प्त्तिहेतुत्वेनान्योन्याश्रयम सङ्गात्। ननु व्यवहृतिज्ञानमपि हिताहितज्ञानमेवेति पृथग्गणनं निष्फलमिति चेत्, ससं, नृपगुर्वादिविषयो व्यवहारः स्वरूपत एवोपादेयोऽतरैवं व्यवहर्त्तव्यमिति, शेषस्तु रमरावणादिवृत्त-

(१) भट्टनायककृते हृद्यदर्पण इति बहुत्राकरनिरददेशः। (२) श्रीखण्डलेपलंपः "क" पाठः। तत्र प्रथम"लेप"पदेन 'कृद भिहितो भावो द्रव्यवत प्रकाशते' इति न्यायेन द्रव्योदेशः, चरम. 'लेप'पदेन लेपनक्रियेति पाठसङ्गतिः।

काव्यप्रकाशदीपिका।

यतनीयम्।। एवमस्य प्रयोजनमुक्त्वा कारणमाह- शक्तिर्निपुणता लोकशास्त्रकाव्याद्यवेक्षणात्। काव्यज्ञशिक्षयाऽभ्यास इति हेतुस्तदुद्धवे ॥ ३ ॥ शक्ति: कवित्वबीजरूपः संस्कारविशेष:, यां

सदशं वृत्तमुपादेयमनुपादेयश्चेत्येतावता वैषम्यम्। आनन्दानु- भृतिरपि कवे: स्वकाव्यपर्यालोचनाऽनन्तरं जायमाना न करणो- पाधिकृता किन्तु भावनोपाधिकृतेति भावकत्वांश एव निक्षिप्यते, काव्याङ्गोपाङ्गविद्याविज्ञानविहीनानां कवीनामपि सुगसिद्धसमग्र- व्युत्पततिदशावशादास्वाद प्रकर्षानुदयस्यानुमीयमानत्वात्। स-

तोपस्कृता बुद्धिर्हृदयं तद्वत इत्यर्थः । करोतीति प्रतिकर्मपदं सम्बन्यः। सर्वथेति-शेषा विद्यास्तदङ्गतयैवोपादेय(?)मित्यर्थः। तत्र कर्तु विचारयितुञ्चति शेषः । यतनीयमित्यग्रिमकारिका सङ्गतिसूचनम्(२)। तथाहि-पार्यन्तिकप्रयोजने क इवाहत्य (३) व्यापारे सम्भवत्यनागतत्वात्; तस्मात्तन्निर्वाहकोपादानमेव तत्र यत्न:, अतस्तत्र यतनीयमिति।

(१) संवलितेति क्वचित् पाठः। संबन्धितो 'क' पाठः। (२) एतच्चापाततः काव्यप्रकाशविवेककारं सान्धिविग्द्दिकं श्रीधरमनुसृत्य। मतमेतत् खण्डितं सम्प्रदायप्रकाशिन्याम्। (३) आहत्य मिलित्वा। २ का० प्र०

काव्यप्रकाश:।

बिना काव्यं न प्रसरेत् प्रसृनं वा उपहसनीयं स्थात्। लोकस्य स्थावरजङ्गमात्मकलोकवृत्तस्य, शास्त्राणं

कोर्ऽर्थस्तत्कारणान्युपादेयानीति, तच्चाधिगम्य कानि तत्- कारणानीति श्रोतृजिज्ञासायां शक्पसाधनद्योतनपरां तृतीय- कारिकामाह-शक्तिरिति। कवित्वरेति-कतिसहृदयानन्द हेतुः काव्यं, तस्याक्कुरस्पेव कालान्तरे मादुर्भविष्यतो बीजरूप:। संस्क्रिय ते विशिष्टकार्यभाजनीक्रियते प्रमाणेनेति संस्कारः प्राचीन वासना, देवताऽद्यनुग्रह्जनितः कश्चनातिकयो वा, स एव विशिष्यते [ इति ] विशेषः स एव भक्ति: स्फृर्त्तिरिति यावत्। व्युत्पन्या तत्रान्यथाऽनुपपत्ति प्रमाणयति यामिसादिना । पदतदर्थविज्ञानवत्यप पुंसि श्रद्धालौ यदभावकृतः काव्य निष्पाद्यास्वादपकर्षयोरभावः सोडयं नापलप्यत इति भाव:। न पसरेत् न जायेत, परोपपादितमपि वा (?) नास्वादमकर्षो यत्र भवेच्चेत्यर्थः। प्रसृतमिति कष्टसष्टया पद्यादिकमुत्पाद्य दुर्दू रूढैस्तदूपतया सम्भाव्यमानं, पण्ड-(पण्ड)सम्भोगन्यायेन कश्चनास्वादे लशमनतुभूयाव्युत्पन्नैस्तन्मात्िककतया म्भाव्यमानश्चेत्यर्थः । यद्यपि चोभयथाऽपि पुरुष एवोपहासपारं तथाष्येतदेव भ्रमविषरयाभूतमन्यथाभाववीजमिति काव्यमुप इसनीयमुक्तम्। स्यादिति प्राप्तकाले सम्भावनायां वा लिङ्। वृत्तस्थेति-लोकपदस्य वृत्तपरत्वं वर्णनीयानन्तत्वख्यापना

काव्यप्रकाशदीपिका। ११

दिलक्षणग्रन्थानां, काव्यानां चमहाकविसम्बन्धिनाम, आदिग्रहणादितिहासादानां च विमर्शनादूव्युतू पत्तिः। काव्यं कर्तु विचारयितुं च ये जानन्ति तदुप- देशेन करणे योजने व पौनापुन्येन प्रवृत्तिः-इति त्रयः समुदिता न तु व्यस्ताः तस्य काव्वस्योद्वे निर्माणे समुल्ासे च हेतुः, न तु हेतवः।

र्थम। अभिधानानि नामानि तेषां कोषा: संग्रहाः । कला चित्त्रगीतादिविज्ञानस्। इतिहासादीनामित्यादिशब्देन निखिल काव्यशब्दपपश्नपरिग्रहः। तदुक्तम्- न स शब्दो न तद्वाक्यं, (१)न सा विद्या न सा कला। जायते यन्न काव्याङ्गमहो भारो गुरु: कवे: ॥ करणं काव्यस्वरूपनिष्पत्तिः कवित्वशिक्षया । योजनं

सहृद योपदेशाघयुप लक्षणच्चैतत् । तेनास्वादपकर्षपाप्त्यर्थमपि प्राथमिकैः परिनिष्ठितभावकोपदिष्टानि तस्पैव काव्यस्य मुदुमुंद्ध

तदेवं समग्रग्रन्थोपयोगिकारिकात्रयमुकचा प्रथमोल्लास तत्सामान्यलक्षणानन्तरमेव सुमतिपदं भवतीति तददोषाविसादिना दर्शितं, तदवतारयति-

(१) 'तद्वाच्य'मिति श्रीधरोद्धृतः पाठः।

१२ काव्यप्रकाश: ।

.एवमस्य कारणमुक्त्वा स्वरूपमाह- (१)तददोषौ शब्दार्थो सगुणावनलड्कृती पुनः क्वापि। दोषगुणालङ्कारा वक्ष्यन्ते। कापीत्यनेनैतदाह यत्

एघमित्यादि । स्वमसाधारणं रूपमितरव्यावर्तको धर्मः । अदोषाविति दोषाणां यथाशक्ति हानमूत्रणम्(१)। शब्दार्था. विति शब्दस्य पूर्वनिपातेनाभ्यर्दिततरत्वं द्योतयन विशेष्यत्व माविष्करोति, शेषस्य तु परनिपातेनामाधान्याद्विशेषणत्वम्। एवश्च शब्दधर्म एव काव्यत्वं,(२) तस्य चार्ये विशिष्टविभावा दिव्याप्रियमाणस्थैवायमतिशय इति ध्वननार्थमर्थस्य तुल्प कक्षतया निर्देशः। ये तु द्वयोरपि काव्यत्वमिच्छन्ति त इत्थमनु संयोगादिव द्ध्यासज्यवृत्ति वा १ गोत्वादिवत्प्रत्येकसमाप्यदृत्तित्वान्नाद्यम सामान्यस्य तथा भावानङ्गीकारान्नेतरः, प्रतेकं काव्यताम सङ्गात। किश्च कविकर्मचिशेष एव काव्यमुच्यते। तच्व विशिष्टा

(१) दिग्दर्शनमेतत। प्राबीनतमैः टीकाकृन्भी रुच कादिभिरस्यो पष्टम्भः साधु सूचितः। तन्मते तददोषाविति कल्पमानोल्लासदशकस्य संक्षेपेणात्र सुत्रणं कृतं यथा सरस्वतीकण्ठाभरणे अदोष- मित्याद्यत्रिमकारिकायाम् । (२) एतदनुवाद्येव विश्वसाथ-जगन्नाथ-प्रभृतीनामर्वाचीनाना- मालङ्वारिकवर्याणां सिद्धान्तोद्घोषणम्।

काव्यप्रकाशदीपिका । १३

सर्वत्र सालङ्गारौ, कचित्तु स्फटालङ्काकारविरहेडपि न काव्यत्वहानि:। यथा- यः कौमारहरः स एव हि वरस्ता एव चैत्रक्षपा स्ते चोन्मीलित मालतीसुरभय: मौढा: कदम्बानिला:।

कविव्यापारगोचरः। सगुणाविति लक्षणं मद्योतनपरं, वक्ष्यमाण- रीत्या गुणानामास्वादस्वरूपविशेषणत्वेनैव पर्यवसानात, तत्म- धानस्पैव च वाक्यस्य काव्यत्वाङ्गीकृतेः, इतरस्याभासतानि- यमात्। एतदुक्तं भवति-आस्वादजीवातुः पदसन्दर्भ: काव्यम्। तत्र यत्रालङ्गारविशेषा: सम्भवन्ति तत्र परिपोषिशेषाभावे तु तेषां तत्कृतपुष्टिहीनत्वं, दोषतारतम्याच्चास्त्रादाभावतारतम्पं, न तु काव्यत्वहानिः, तेषां सवेत्र व्यापकत्वात्, गुणाश्वास्वाद- शरीरान्तर्गता एव, न तु शब्दार्थरचनाधर्मा इति। ये त्वदोषा विति लक्षणांशमिच्छन्ति तेषां काव्यत्वं निर्विषयमतन्तम- विरलविषयं वा स्याद्, उक्तादेव न्यायात्। यस्तु रसादिहीनेऽपि कचन काव्यव्यपदेशः स बन्धादिसाम्यादू गौण एव। तच्च सर्वमुक्तं वितत्यास्माभिध्वनिसिद्धान्तसंग्रह इत्येव दिकू(१)।

(१) स्वसगोत्रप्ाचीनपुरुषस्य मतमेतद् भणितिभङ्गया तात्पर्येण चानूदितं साहित्यदर्पणकृता स्वग्रन्थे इति तद्ग्न्थालोकिनां स्फुट. मेव। तत्कृतं काव्यलक्षणं प्राचा लक्षणविचारशैली चोपरिदर्शित मेव मार्गनुहरतः सर्वथेति मतप्रवर्तनकल्पे पूर्वतनस्य टाकाकृत ऋणं नापलप्यमित्यलं पल्लवितेन । ध््वनिसिद्धान्तसंग्रह्द-प्रन्थस्तु नाद्यापि क्वचन समासादितः।

१४ काव्यप्रकाश:।

सा चैवास्मि तथापि तत्र सुरतव्यापारलीलाविधौ रेवारोधसि वेतसीतरुतले चेतः समुत्कण्ठते ॥१॥ अत्र स्फुटो न कश्चिदलङ्गारः । रसस्य च प्राधान्या ननालङ्गारता।

क्वचित्विति रसादौ विद्यमान इति शेषः । स्फुटेत्यादिना नजोडल्पार्थता सूचिता। कौमारमभिनवं यौवनं सरससम्भोगा- मृतशीकरास्वादव्यसनव्यग्रिम्णा दतवानू अलक्षितमियाति वाहितवान् इत्यकृतिमम्रेमपात्रताप्रकटनेन रागबन्धदार्ढर्य- धवननम्। वर इति स्वयमभिरुच्या वृतो न तु पित्रादिपार तन्त्र्यात्यथाकथश्चिदाश्रित इति । एवमन्यत्रापि पदानां जीवातु. रूहनीयस्तत्वबुद्धिभि:, अस्माभिस्तु ग्रन्थगौरवभिया कचन क चन इच वक्तव्य इति। मालती वामन्तिका जाति:। कदम्बो धूळिकदम्ब इत्येके, वसन्तघनसमययोर्द्रयोरप्यतुराजयोर्ग्रहण- मिति तु सम्पदायविदः(१)। अत्र स्फुटो नेति-इह हि माणेश्वरसन्निधानादि धृतिकारणं, तत्र च सत्यपि तस्या अ. नुत्पत्तिस्तद्विरूद्धायश्चीतकण्ठाया उत्पत्तिरिति कारणसामगयां कार्यानुत्पत्तिळक्षणा विशेषोक्तिः। तस्याश्रास्फुटत्वं प्रति- रूपकार्यस्य साक्षादुत्पच्यभावस्पानभिधानात् किन्तरहिं विरुद्धोत्· पत्तिमुखेन सूचनात्। यद्वा प्रियतमसङ्गमाभावादीनामुत्कण्ठा (१) सम्प्रदायविदां व्याख्यानमेतत्काश्मीरकरुचककृते सङ्केते महासान्विविग्रह्विकश्रीधरकृते विवेके च सप्रश्रयमालोचितम्।

काव्यप्रकाशदीपिका। १५

सद्देदान् क्रमेणाह- (२)इदमुत्तममतिशयिनि व्यङ्गये वाच्याद्धनिर्बुधैः कथितः॥ इदमिति काव्यं, बुधैवैयाकरणैः प्रधानभृतस्फोट-

भावहेतूनामभावेऽपि तस्पा उदय इति हेत्वभावेऽहेतुकोत्पत्ति लक्षणा विभावना। साऽपि न स्पष्टा। निमित्तविरद्वश वि रुद्धयोगमुखेन, न साक्षादभिधीयमानत्वात्। एवश्च साधक. बाधकत्वमानाभावात्सन्देहसङ्करः (१)। सोऽप्यनभिव्यक्त, अन- भिव्यक्त कोटिद्विया लम्वनत्वात्। रसस्थेति-अळङ्गारपदार्थ- पर्यालोचनयेव तदुपसर्जनीभाव [स्य]स्फुटाभावात्। रसपदञ्चात्र सम्भोगव्यभिचार्योतसुक्यमाह, रस्यत आस्वाद्यत इति व्युत्पच्या, न तु साक्षादेवात्र सम्भोगनामा रसः, स्व्राधीनपतिकाया क्रीडास्थान(२) एवमुत्कण्ठायाश्चव्येमानत्वात्। भिद्यतेऽनेनेति भेदो विशेषलक्षणं भेदनं भेदधर्मो(३) वि-

पृथग्वाक्य अभिधानं नातिफलवदिति प्रतिलक्षणवाक्य

(१) एवं रुचककृतेऽलक्कारसर्वस्वे विमर्शितम्। तदनुयायिनः श्री- धरादयोऽप्येवं मन्यन्ते। नेदं क्षोदक्षममिति प्राञ्चःकेचिव, यन्मतं विवेक इत्थं परामृष्टं "ये तु सङ्करस्य पृथगलङ्गारतां न मन्यन्ते तन्मते तत्सम्भावना नास्ती"ति। अर्वाञ्चोऽपि प्रदीपकारादयो गजनि

(२) एवमुत्कलीयपुस्तके। स्थानमित्यशुद्ध:पाठः "क" पुस्तके। (३) भेद: "क" पाठः।

१६ काम्यप्रकाशः

रूपव्यङ्गयव्यञ्ञकस्य शब्दस्य ध्यनिरिति व्यवहारः कृतः। ततस्तन्मतानुसारिभिरन्यैरपि न्यग्भाचितवाच्य मेवोपादानम्(१)।क्रमेणेत्यतः पूर्व लक्षणमिति शेषः । वाच्यादति शयस्य कृते उत्कर्षपात्रता, अतिशयो वाच्यापेक्षया चमत्कार. विश्रान्तिकारी वयड्घगतः प्रकर्ष इत्यपरे(२)। बुधैरिति कारिकापदं ध्वनिव्यवहारनिरमूळत्वशङ्कानिरासाय, इत्याह-

सर्थः। स्फुटत्यर्थोंडस्मादिति स्फोट:, पूर्वपूर्ववर्णानुभवजनित

परोक्ष इत क्रियमाणः सकळाभिधेयाभिधानमयतया स्व्री- क्रियमाणः, यमिमं शब्दव्रह्मेत्याहुः । स च व्यड्ः सन्नेवा विष्क्रियमाणोऽर्थमभ्यानयति, तदनुगुणा च शब्दे वर्णांत्मके का चिदुक्तिः। सा च नाभिधाऽडदिः, सङ्गेताद्यपेक्षाविरहात्। वर्णाश्च ध्वननद्वारैव तथा विप्ळवन्तीति ध्वननारूया सा शक्तिः । अन्यैः श्रीमदानन्दवर्धनाचार्यप्रभृतिभिः। न्यग्भावितं प्रवणी कृतं वाच्यं येन व्यड्घेनेति विग्रहः। व्यअ्ञनं प्रतीतिः, तत्क्षमस्य तद्तुगुणसामर्थ्यभाजः। शब्दार्थयुगळस्येति सर्वत्रोभयमूलस्थ वक्ष्यमाणात्वात्। एतदुक्तं भवति, ध्वन्यत इति ध्वनी रसादि रर्थः, ध्वनतीति ध्ववनिः शब्दो वाच्यादिरर्थो वा, ध्वन्यतेऽनेने- (१) मीमांसासिद्धान्तसम्मतमेतदभिधानं •विवेक कारोपक्षमिति प्रतिभाति। (२) अरुचिकरोडयं कल्पस्तु विवेककारोन्भ्ावितः।

काठयप्रकाशदीपिका।

निइशेषच्युतचन्दनं स्तनतटं निर्मष्टरागोऽघरो नेत्रे दूरमनञ्जने पुलकिता तन्वी तवेयं तनुः। मिशवादिनि ! दृति ! बान्धव जनस्वाज्ञातपीडागमे ! वापीं सनातुमितो गताऽस न पुनस्तस्याधमस्यान्तिकमू।।२॥ ति ध्वनिः शव्दादिगता वा शक्तिः, ध्वननं ध्वनी रसादिपतीति :. ध्वन्यतेऽस्मिन्निति ध्वनिः काव्याख्यसमुदाय इति यद्प्पनेका र्थो ध्वनिशब्दः, (१) यद्यपि चानेनैव न्यायेन गुणीभूत व्यड्यमपि धवनिषदवाच्यं भवितुमर्हति तथापि न्यवहारवशा द्वाच्गोपस्क्रियमाणण ड्ग्य एव ध्वनिषदं नियम्पत इति। तटं समीपे समप्रायः प्रदेशः, तत्र चन्दनं निःशेषं च्युतं निम्नोन्नतेषु तु चुचूकाग्रस्तनमध्यादिषु सशेपमिति, अधरो निःशेषमृषृरागो, न तूत्तरौष्ठः । तन्वीत्यपि व्यङ्ग्यपक्षे विधेयम्। अधमस्य पागपि लक्षितनिकृष्टपरिग्रहस्प। एतेर्षा पदार्थानामतुमन्धानान- न्तरश्चार्थस्याभातमात्रस्य प्रंहाभावेन तदन्तिकं न गताऽसीत्य- नेन वैपरीत्याद् गताऽसीति लक्ष्यत इति शेष इति माचीनानां श्रीमद्र।चस्पतिमिश्रमभृतीनां व्याख्यातृणां मतम् (२) । (१) पतत्प्रसङ्गे 'यत्रार्थः शब्दो वे'त्यादिः प्रसिद्धा ध्वनिकार- कारिका तदुपरि लोचनग्रन्थश्च जिज्ञासुभिरालोकनीयः । /' (२) विवेक कारोऽप्येतन्मतमेवमेवोद्धरति स्वग्रन्थे। के ते सप्रश्रय मत्र स्मृता वाचस्पतिमिश्रा इत्यधुना निर्णेतुं न शक्यते। परं सर्व- तन्त्रस्वतन्त्रेभ्यो दार्शनिकप्रवरेभ्यो वाचस्पतिमिश्रेभ्योड़र्वाचीनेभ्य- ३ का० प्र०

१८ काव्यप्रकाश:।

अ़त्र तदन्तिकमेव रन्तुं गताSसीति प्राधान्येना- धमपदेन व्यज्यते।

रन्तुमिति तु फलं, वृत्तौ व्यज्यत इति तत्सम्वन्धः। (१) ये तु 'भम धम्मिअ' इत्यादाविवात्र वाच्यप्रतीत्यन्तरमनुवपनरीत्या व्यडप प्रतीतिमिच्छन्ति ते न सम्यग्विदः। तत्र हि इवमारणस्य ससतयै वोपक्षिप्तत्वेन प्रतीत्यपर्यवसानायावादनन्तरमेव भ्रमणविघ्न कारी इवा यद्यपि निरस्तस्तथापि सिंइसश्चारोऽयन्ततोऽधिक स्तद्विध्नकारीति भ्रमणमयुक्तमिति प्रतीयते। न चैवमिह, वाषीगमनस्य वास्तवतयोपक्षेपाभावात् किन्तरहि वैदग्ध्यादग्राम्यो तथा सूचयितुमुपादानात्। न च पतिपदजीवात्वतुमन्धातृ नपेक्ष्पैवं व्याख्येयमिति साधुपरिनिष्ठितापेक्षपैव काव्यविचारात, अन्यथा 'उपकृत बहु तत्रे'त्यत्रापि तथा स्यात्, वक्तादिवैशिष्टयस्ष्प कदाचिदव्युत्पन्नैर नर्थसन्धानसम्भवात। तस्मात्मतीत्यपर्यव सानेनात्र लक्षणैव युक्ता स्यात्। तदुक्तम्- कचिद्वाध्यतया ख्याति: कचित्ख्यातस्य (२) वाघनम्। श्विन्तामण्यादिस्मृतिनिवन्धरचयितृभ्यक्च ते भिन्ना इति तु नावद्य. मनुमानम्। (१) एतद्वाकये एनत्प्राक्तनवाक्ये च पुस्तकयोः पाठो न सम्य डिति प्रतिभाति। गोविन्दठक्कुरेण प्रदीपे एतदेव मतमस्मादु ग्रन्थादेतदर्वाचीनाद्वा ग्रन्थान्तरादुदधारीति प्रतीयते। (काव्यप्रदीपस्य काव्यमालासंस्करणे २ पत्रं द्रष्टव्यम्)। (२) क्वचिद्वा तस्य "क" पाठः। रुचककते •सङ्केते उत्कलीय पुस्तके, साहित्यदर्पणे चोपरिदर्शित एव पाठः स्वीकृतः ।

काव्यप्रकाशदीपिका।

(३) अताहशि गुणीभूतव्यङ्गयं व्यङ्गये तु मध्यमम्। अतादृशि वाच्यादनतिशायिनि। यथा- ग्रामतरुणं तरुण्या नववञ्जुलमञ्जरी स नाथकरम् । पठ्यन्त्या भवति मुहुर्नितरां मलिना मुखच्छाया॥३।।

पूर्वत्र लक्षणैत्र स्यादुत्तरत्राभिषैव तु। एतेन वापीगमनेन तन्निषेधः कामुकसमीपगमननिषेधेन च तद्विधिर्व्यज्यत इति यत्कैश्चिदुक्कं (१) तन्न युक्तम्, उक्तुक्त्या लक्षणीयत्वात्। अत्र च दौत्रूपात्यन्तनिकृष्टकर्मजीचिकाया त्वयि कृतापराधायामपि मे नामूया, न च तस्मिन्नैसर्गका्ध्म - कर्मचुश्चा, किन्त्वकतज्ञायां त्वयि यद्धान्धवबुद्या विश्वसिमि यच्च तस्मिन्ने वंविधे हरिद्रारािणि दुर्विदग्धे दृढमतुरक्ताडस्मि मन्दभागिनी तदेवंविघवश्चनासहस्र ननितप्रौढपरिपाकपुटपाक पात्रत्वं मम युक्तमवेति विपलम्भभेदेष्यामानव्यभिचारिनिर्वेद ध्वनिः, तदङन्तु लक्षणासूळवस्तुध्वनिरित्यवहितैर्विवेचनीगम् : एवमुदाइरणान्तरे वृत्तिकदुक्तादन्यदपि विस्तर भीत्यास्मदनुक मपि बोद्धव्पं महावुद्धििः। वाच्यादित्यादि -चित्रे व्यड्मत्यन्तास्फुटम्, अत्र

/(१) 'ध््वनिकृता हि विधौ वाच्ये निषेधः पृथङ निषेधे व वाच्ये विधि: पृथगुदाहतः । विधिनिषेधद्वारेण चोदाहरणं वाच्यव्यङग्ययो रित्यत्र वैलक्षण्यख्यापनार्थ'मिति ०विवेकोन्भावित आशयोSन्राक्षिप्तः स्यात् ।

काव्यप्रकाशः ।

अत्र वञ्जुललतागृहे दत्तमङ्गेता नागतेति व्यङ्गये गुणीभूतं, तदपेक्षया वाच्पस्यैव चमत्कारित्वात्।

पुनरतथाभूतमपि व्यड््यं वाच्यादनतिशयितमिति(१) ध्वनि चित्राभ्यापस्य भेदः।वाच्यादनतिशयक्च व्यड््यस्य समप्राधान्ये Sपि स्थले विद्यत इति वक्ष्यमाणपकाराष्ट्रकव्याप्तिसूचनम्। य्यपि च 'अखण्डबुद्धिवेद्य: काव्यार्थ' (२) इति नयेना स्वा दद शाया मवयवानां गुणप्रधानभावो न विकल्व्यते, तथाप्युत्तरकालीन विवेचकैरावापोद्वापविवेचने कचन कस्यचित्माधान्यं कस्य चिदप्राधान्यं भासत इति भेदव्यवहारः। आस्वादप्रकर्षापकर्षकृतः श्रोत्तमादिव्यवहारः । यद्यपि चास्वादवत् काव्यम्, आस्व्रादे च व्यङ्गयान्तरस्य(३) गुणीभूतत्वाव्यभिचार एव तथापि वाच्यतः माधान्यमात्रेण वस्त्वलङ्कृत्योध्वेनिव्यवहारः। अतथाभूतयोस्तु गुणीभूतव्यङ्मय्व्यवहार इति। यत्र रमादिकमन्यत्र प्रक्रियमाणे गुणीभवति(४) यथा मम-

उअ तिमिरे दरबिमलोदके कइरवमरे परिहमन्तम्मि।

(१) 'अङ्गमावादिनादनतिशयित'मिति विकृनः 'क' पुस्तके पाठः। (२) 'वाक्यार्थ' इति पाठे तु पश्चमोललासकृतनिर्देशं वेदान्तिमत मेवोहिषं स्याद्। (३) आस्वादशरीरभृनरसादिव्यतिरिक्तस्येति यावत्। (४) 'ननु यत्रे'त्यादि :....... इत्यादौ नदगुणोभूतत्वव्यवहार इति इत्यन्तोऽसंलग्न: पाठ: क' पुस्तके।

काव्यप्रक्राशदी पिका।

असिअं णु अपणढकिअं जामिणि वमणं वसास दिव्वं।। (१) तत्र गुणीभूतत्वव्यवहार इति। नतु यत्र रसादिकमन्यत्र प्रक्रियमाणे गुणीभवति तत्र व्यङ्(२) क्थ काव्यव्यपदेशो, रसादेरमुख्यत्वात्, पाधान्य एव काव्याङ्गीकारात? अत्र बूमः । केनोक्तमत्र रसादिर्गुणीभृत इति? समृहालम्वनरूपस्यास्वादस्य

तस्यैव च रसादिपदवाच्यत्वात्। नतु यद्येवं, तीह दीयतां ध्वनिगुणीभृतव्य ड्स्याख्यकाव्याभिखू्यापै निवापाञ्जलि; आस्वादस्योक्तरत्या कचिदृपि गुणीमावस्या भावात्, अतच्वत- श्राभासतानियमात्। सत्यं, [वरं] मुरुवरसाछुपायभूने रत्यादौ प्रक्रियमाणाधिष्ठाने माधान्यमुपचर्यामक्रियमाणगतेSमाधान्यमा श्रित्यास्व्रादोत्तरकाले विवेचकैर्ध्वव्यादिविभाग: क्रियत इत्युप- पद्यते भेदव्यतहारः । यदि च रसादन्तरे तर्पैव गुणीभावस्वदो-

(१) त्रुटितप्रायेयं गाथामयोरेव पुस्तकयेोः। 'तअ भिमिचे दकविम कइववसरे परिहसन्तम्नि। असिआ ण अपणढ़किअ यामिणि वसुणं वससि विदं ॥' 'क' पाठः। 'उअ तिमिरे दरविमलदककइरवरसे परिहसन्तम्मि। असिअं ण अप्पण ढंकिअं जामिणि वसणं वससि विग्घं ॥I 'सर' पाठः। यथाकथश्चित् यथामतीयं समाहिता। 'पश्य तिमिरे दरविमलोक्षके कैरवसरसि परिहसति। असितं नु आत्मना- SSवृतं यामिनि!वसनं वस्से दिव्यम्॥' इत्युपरिपाठानुसारिणी चछायां। (२) 'रसादिकमन्यत्र प्रक्रियमाणो अगुणीव्यडय' इति व्यत्यस्तः पाठः 'क' पुस्तके।

२२ काव्यप्रकाशः ।

अयव्यपदेशपाप्तावपि यस्य चमत्काराविक्यपधिकं विचिच्य व्यवस्थापयितुं शक्यते तन्मुखेनैव व्यपदेशो यथा मर्म-

यः सङ्गरेषु करवालकरालपाणि र्दीनैर्विलोचनपुटैर्द्विषतां व्यलोकि॥ अत् यद्यपि क्रोधपशान्तित्रामोदया्भ्या संस्कृतस्य वीरस्य नृपविषयरतिभावाङ्गतयैव व्यवस्थानं तथापि तस्यैव चमतकारा घानक्षमत्वं विवेचनायामत्रभासत इति तन्मुखेनैव गुणीभूतव्य दनय भेदरसवदलङ्कारव्यवहारो न्याय्यो, न तु भवध्वनिव्यवददार:। एतद्विरेर्माल्यवतः पुरस्तादाविर्भवत्यम्बरलेखि शृङ्गम्। नवं पयो यत्र घनैर्मया च त्वद्विपयोगाश्रु समं विसृष्म् ॥(१) अत्र सीतासहचरस्य श्रीरामचन्द्रस्य मकरणातुसन्धाना द्विपरीतविहारलक्षणः सम्भोग एवं चमत्कुरुते, विपलम्भस्तदङ भृतो निशूढ एव चरतीति सम्मोगव्यपदेश एव युक्तः। एव मन्पत्राप्युद्धाव्यं भावुकचक्रव्तिभिः। नतु वस्त्वलङ्कत्यो रसा दिसान्निध्येनोन्ी भृ् र्ाच्यापेक्षया प्रानीभू ोरेम्, इतर योस्तु गुणीभाव इति, यदुक्तं भचता तद्वहुविप्ळवकारि, नीरसस्य तथाभूतस्य वाक्मपश्चस्य कष्टं भो परविलुसं निखिलमेव ते संव्यवहारभाण्डम्। आयुष्मन

(१) रघुवंशे (१३।२६)। अत्र टीक्काकृन्मन्तव्यमनादीनवं रहस्य वस्तुसूचरन विदग्धैविमर्शनीयम्।

काव्यप्रकाशदीपिका। २३

काव्यव्यवहारं माडत्र वृथा कृथा: (१)। नन्वेवं चित्रस्याकाव्यत्व- मेव स्यात्, आस्वादसम्भेदे() यथायर्थं प्राचोरेवान्तः- पातात्, अन्यथाऽडभासतानियमाद्। नच वाच्यं क्षुद्रमास्त्रादयं

तस्पात्तत्रव विधानमयुक्तमेव स्यादिति चेत्-सत्यमेवं, किन्तु

ग्रन्थकृत्रैविध्यमुक्तवानू(३)। यद्रा रसवत्पबन्धावय वध्वनिगुणी- भृतव्यङ्गयचित्रतया त्रिधा इति तत्परं त्रैविध्यगणनं, सरसगाथाऽड दिगतैकनारसपद्यादिव तेषां काव्यावयवताहान्यभावात, प्रबन्धस्यैव तत्र काव्यतास्त्रीकारात्(४)। परमार्थतस्तु सरसता-

(१) काव्यव्यवहारमात्रं कृथा: 'क' पाठ, काव्यव्यवहारं माऽत्र वृथा 'ख' पाठ: । (२) एवं 'क' पाठः। 'आस्वादसत्वेदे' 'ख' पाठः। (३) सरसोडयं टीकाकृत्स्वरलो मान्यानां ग्रन्थकृतां विचारसरणि प्रति कर्कशाक्षेपपरोऽपि निपुणः सादरमाकलनीयः। ०प्रकाश

भिनवगुप्तप्रमुखनवीनमार्गप्रवर्तकानां मतजालयोर्मध्ये सन्देहदोला- यितचित्तवृत्ति: स्वकीय ग्रन्थेSसामञ्जस्याद्यवतारयतीति शास्त्रदर्शिनां सुस्थित: सिद्धान्तः । (४) एतन्मतं सप्रश्रयं स्मृतं साहित्यदर्पणे चतुर्थपरिच्छेदस्या-

त्युपक्रम्य। तत्रोद्धृतः सन्दर्भस्तु ध्वनिसिद्धान्तसंग्रहीय: स्यात्।

२४ काव्यप्रकाशः ।

(४) शब्दचित्रं वाच्यचित्रमव्यङ्गयं त्ववरं स्मृतम्।५॥ चित्रमिति गुणालङ्गारयुक्तम्। अव्यङ्गयमिति

SSरमैव काव्यं, तच द्विविधमेव-तदुक्तं 'काव्यस्यात्मन्यङ्गिनि रसादिरुपे न कस्याचिद्विमति'(१)रिति । 'गुणपधानभावाभ्यां काव्यस्यैवं उ्यवस्थितेः। द्विधा काव्यं ततोऽन्यद् वनच्चित्रमभिधीयते(२)।।'इति।

पशपन्त्या इति वृत्ताविरतो वर्त्तमानः। मुहुर्नितरामिति- यदा यदा तत्तदतुरागदाढ्य तदा तदाऽनुतापोत्कर्षाविष्कारा नमुखमालिन्यमकर्ष इति तद्विदां स्वरसः(४)। वाच्यस्य मुखश्री मालिन्यस्यैव विपलम्भाभासोत्कर्षवत्वं, व्यङ्गस्तु सङ्केतसमप भङ्गस्त्वङ्गतया तद्सुजिष्य इव तन्मुखापेक्षी । अव्यङ्गयमिति ईषदर्थ नञ्र, व्यड्यात्यन्ताभाववति काव्य पदपयोगाभावात्। एतच सामान्यलक्षणमिति लक्षणे चित्र

: (१) महिमभट्टकृते व्यक्तिविवेके (२२० पृ)। 'अङगिनी'त्यत्र 'संगिनि' 'संजञिनि' इति व पाठान्तरे मुद्ितपुस्तके। (२) ध्वनिकारिका (३।४२) ध्वन्यालोके काच्यमालासंस्करणे (२२० पृ०) । 'काव्ये उभे' इति तु मुद्रितपुस्तके पाठ:। (३) जन्मप्रभृतिभि: प्रादेश्यात् 'क' पाठः । /(४) अत्र विवेके 'मुहुनि तरामित्यव्ययद्वयसरस' इति व्याख्या दर्शिता। सै,वात्र पाठपरिपादी स्यातु।

काव्यप्रकाशदीपिका। २५

स्फुटप्रतीय मानार्थरहितम्। अवरमधमम्। यथा स्वच्छन्दोच्छल दच्छ कच्छ कु हरच्छाते तराम्बुच्छटा मूर्च्छन्मोहमहर्षिहर्षचिहित ला नाहिकाडहाय व:।

द्रोहोद्रेकमहोमिमेदुरमदा मन्दाकिनी मन्दताम्॥४॥

पदमध्याहार्थ, (१) नद्विभागः व्दचित्रं वाष्पचित्रमिति। अवर मिति-प्रवन्धैकदेशपक्ष इतरैकढेशापेक्षया निकृष्ठत्वात्, अन्य० थाऽडभासत्वादिति मावः । गुणेति-शृङ्गारादिगतचित्तद्रवीभाव-

धानम्। अलङ्कारेति-रसादिपोषकोंपमादिसा जत्यातत्पपयोग भाजो यमकादेश् प्रमिद्धिमात्रव्यामुढैरलङ्कारतया व्यवहिय- माणस्योक्ति। स्फुटेसादि-रसाद्भावादित्यर्थः। छातमल्पम्। अह्वाय झाटेति वो मन्दतां भिन्दादि(२)-त्यन्वयः। दरिद्राः शुष्क- त्वेन रलानाः। अत्र मवहदूषेणातुपरासेन बन्धवैकट्येन च चेतास काऽपे प्रकृष्टिका5डधीयते। न चात्र गङ्गाविषयभाव- ध्वननपरत्याशा ज्यायसी। यत्र सर्वात्मना तन्मात्ररूपा रतिः भ्ती- यते तस्य तद्वर्णन एव हि रतिध्वनिव्यपदेशो, न तु दैवतोपनि

१ (१) चित्रमिति लक्ष्यपदमध्याहार्य 'ख' पाठो विवेकानुसारी। चित्रमिति लक्षणपदमध्याहार्य® 'क' पाठ:। (२) 'भिन्द्यादि'ति लिङ्सामान्यपाठः प्राच्यटीकाकृद्ग्रन्थेषु बहु- घूपलभ्यते। 'भिद्या'दिति आशिषि लिङः प्रयोगस्तु बहुतरसम्मतः। ४ का० प्र०

२६ काव्यप्रकाश:।

विनिर्गतं मानदमात्ममन्दिरा- द्रवत्युपश्रुत्य यटच्छयाऽपि यम्। ससंभ्रमेन्द्रदुतपातितार्गला निमीलिताक्षीव भियाऽमरावती॥५॥

इति काव्यप्रकाशे काव्यस्य प्रयोजनकारणस्वरूप- विशेषर्वणनो नाम प्रथम उल्लास:।।

बन्धमात्रेणेत्यादि विस्तरान्निर्णीतं ध्वनिसिद्धान्तसंग्रहे। यमिति- प्रकृतं हयग्रीवम् । यद्यपि चात्र प्बन्धपर्यालोचनया बीरः प्रतीयते तथाप्येतन्मात्रेण ततूपरिपोषाभावात् तदनपेक्ष्य वाच्यो त्मेक्षामाश्रित्य चार्थचित्रतोक्तिः ।

इति कापिञ्जळकुलतिळक-षड्दर्शनीय चक्रवार्ति- महाकविचक्रचूडामणि-सहृदयगोष्ठीगरिष्ठ- महामहोपाध्याय-महापात्रश्रीचण्डीदास-

पथमोल्लास:(१)।

(१) इति प्रथम उल्लासः 'क' पाठः। ... श्रीचण्डीदासमहामहो पोष्यायकृतकाव्यप्रकाशदीपिकायां ...... टीकाग्रन्थान्ते 'ग' पस्तके।

द्वितीय उल्लासः।

क्रमेण शब्दार्थयो: स्वरूपमाह -- (५) स्याद्वाचको लाक्षणिक: शब्दोऽत्र व्यञ्जकस्त्रिधा॥ अन्रेति काव्ये। एषां स्वरूपं वक्ष्यते।

उल्लासस्य प्रवृत्तिविषयं स्फुटीकुर्न्वन्तुद्धावयति-क्रमेणेत्यादि। शब्दस्य विशेष्यतया प्थमं ततोऽर्थस्येत्पर्थः । रूप्यते निरूष्यते- डनेनेति रूपं वैधम्ये, स्वस्मात् सजातायादेव रूपं स्वरूपं, विशेष लक्षणमिति यातत्, जात्यपेक्षमेकत्वम्। उद्देश्यत्रिभागस्तु

दिसंज्ञाभेदो देवदत्तस्येव पाचकादिपदानि। अत्रेति-तन्त्रा- नतरे (१)व्यञ्ञकताऽनङ्रीकारात्। विभागस्य विशेष-(२)ळक्षण- प्रयोजनकतां स्फोशयति वृत्तिकृत्-एषामित्यादिना। यद्यपि शब्दविभागानन्तरं तद्विशेषलक्षणं वक्तु युक्तं तथापि विभाग- प्रकरणमेकमेव भवत्विवत्यभिपायेण, वाच्याद्यर्थविशेषप्रतिपादना (३)नुगुणवाचकत्वाद्युपाधिवशाद्वाचकादिभेदो न तु गवाश्वा-

(१) मीमांसादर्शने न्यायनये च यत्र दि प्रायशः शब्दार्थशक्ति- विमशः कृतः। (२ ) विशेषणलक्षण 'क' पाठः । (३) प्रतिष्ठापनानुगुण 'क' पाठः।

२८ काव्यप्रकाश:।

.(६) वाच्यादयस्तदर्थाः स्यु :-

(७) तात्पर्यार्ऽर्थोऽपि केषुचित् ॥ ६ ॥

दिवत्तत्तद्वस्त्वनन्तरमिति ध्योतयितुं वा मध्येजर्थविभागमाह- वाच्येति। वाच्यलक्ष्यव्यड्ा इति शब्दवदौपाधिकानि नामानि, गौणयोस्तु शब्दार्थयो: पृथक् गणनं न कृतं, गौण्या लक्षणाऽन्तर्भावाङ्गीकारात्। कपुचिदिति -- अभार्वत्रिकतया समकक्षभावायोग्यायास्तात्पर्यनास्त्या लक्षणाया(१) उपाधि विषयतामाश्रित्य शब्दार्थपरकारपार्थक्यानादर इति भाव: । आकाङक्षा प्रतीतिपर्षवसानविरह: श्रीतृजिज्ञासारुपः। सन्निि र्बुद्धिविच्छेदामाव्रः । योग्यता पदार्थानां परस्परसम्बन्धे बाघाभावः। वक्ष्थमाणेति -- जात्यादिरुपाणामित्यर्थः। समन्वये

एब तौतातितादिभिरलेक्ष्यो वाक्यार्थ इति (२)यदुच्वते तदः

(१) तात्पर्थ हि द्वितोयलक्षणेति कैश्चिन्मीमांसकैरभिघोयते। अतोऽसार्वत्रिकत्व्रास्समशी षिकया न तद्गगणनमित्याशयः। (२) अनन्वितानामभिधान, पश्चात्तेषां समन्वये कर्तृकर्मक्रिया व्यापारे संसर्गाधिकवाक्यार्थबोधिन्या वाक्यार्थलक्षणया द्वितीय- लक्षणेत्यपर पर्याययाऽर्थप्रतीनिरिति वादिनस्तौतातितादयो मीमांसक चक्रघुरीणा:। केषुचिदित्यालङ्गारिकाणां तात्पर्य्यपदार्थस्वीकारे उरति: प्रतिपाषिता।

काव्यप्रकाशदीपिक्ा। २९

पदार्थानां समन्वये तात्पर्यार्थो विशेषवपुरपदार्थोऽपि वाक्यार्थः समुललसतीत्यभिहितान्वयवादिनां मतम्। वाच्य एव वाक्यार्थ इत्यन्विताभिधानवादिनः ।

व्यस्य नामान्तराभिप्रायेण, न तु प्राचीनलक्षणाविषय- तया अपदार्थोऽपि वाक्यार्थ इति एकैकपदानामगम्यो- सम्भूयाथ्यमान इत्यर्थः। अभिहितानामभिघया लक्षणया वा बोधितानां पश्चाद् वृत्यन्तरेण समभिव्याहारं ये मन्यन्ते नैयायिकादयस्तेषां तात्पर्यार्थः पृथगभिमत इत्यमिहितेत्यादेरर्थः । वाच्य सवेति- चैत्र गामानयेत्युत्तमद्द्धोपदेशात्सास्नादिमति पिण्डे मध्यमदृद्धेन स्चार्यमाणे तद्दृष्टया तस्य वाक्यस्य तदर्थबोधकतामनुमाया नन्तरं गां नय अश्वमानयेत्यादि मयोगेषु आवापोद्धारसहशक्रिया- पदार्थान्वितेषु कारकपदार्थान्व्रिते च क्रिथापदार्थे तस्य तस्य पदस्य शक्तिमत्रधारयत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां, ततश्च प्रयोगकाले तस्य प्रथमत एव तथाविधव बुद्धिर्जायत इत्यभिधाऽतिरिक्त- तात्पर्यतृत्या किं फलमित्यन्विताभिधानवादिनः श्रीमदाचार्य- पभाकरगुरोरमतमित्यर्थः। नतु यद्यसार्वत्रिकतया तात्पर्यार्था गणनं, समकक्षतया तर्हिं व्यङ्गयार्थागणनमपि न्याय्यम्। नैवं, व्यङ्गय्ाविष्कार र्थमेवाभिधयादीनामनुवाच्यत्वात्। तदगणने तुरगारुढस्थ तुरगविस्मरणवदत्यन्तममादित्वापातात्(१)। नचैवें

( १) सर्वमेतत्सप्रपश्चमालोचितं पञ्चमोल्लासर्योत्तरार्धे तदु-

काव्यप्रकाश: ।

·(८) सर्वेषां प्रायशोरऽर्थानां व्यञ्जकत्वमपीष्यते॥ तत्र वाच्यस्य यथा -- माए घरोवअरणं अज्ज हु णत्थि त्ति साहिअं तुमए। ता भण किं करणिजजं एमेअ ण वासरो ठाई ॥ ६ ॥ अत्र स्वैरविहाराथिनीति व्यज्यते। तात्पर्ये, तस्पार्थबाह्यत्वेनापाधान्यात्। यथा वाच्यादयोऽर्य. मेदास्तथा व्यञ्जकरूपोऽ्वर्थान्तरव्यञ्जनोपाधिकृतः सम्भवति भेद इत्याह-सर्वेषामिति, वाच्यादीनामित्यर्थः । मायश इत्य व्याप्तिसूचनम्। वाच्यस्येति गुरुनये, अन्यत्र तात्पर्यार्थस्य, व्यङ्गयो वृत्तिकदुक्तोऽर्थः, पदजीवातुस्तूभपत्र वाच्यव्यङ््य:(१)। अद्य खल्ववसरो नास्ति, न त्वन्यदा, तव्यग्राया मम कदा Sस्त्यवसर इति काका रहस्यम्। एवमेव व्यासङ्गं बिना। अत्र तावत् समभिव्याहृतपदार्थरुपवाक्पार्थान्वयानन्तरं स्वैरें ताव द्विहरामीति योरऽर्थः प्रकाशते स तावत्राभिधेयो, इसक्केतितत्वाद, उपात्तेकेकपदालभ्यत्वाञ्च। नापि तात्पर्यविषयः, तस्य संसर्ग- मात्रोपक्षयात्। ततश्चान्यथाऽनुपपत्या वृत्यन्तरमङ्गीकार्यम्। तञ्व यद्यपि वक्ष्षमाणरासा शब्दादिषु सर्वत्रैव दत्तपद तथाप्य तरार्थस्य शक्ति: प्रधानं, शेषशक्तिम्तु तदुपकारिकैवेति वाच्यद्वारा परि टोकायाञ्च। प्रमादितपातादित्यसङ्गतः पाठः 'क' पुस्तके। (१) पदानामर्थाश्रितशरीर इत्याशयष्टीकाकृतां भवेत्। वाञ्य व्यङ्गय इति लक्ष्यव्यङ्गयादतिरिक्तः। एवं स्थिते उभयन्न तु वाच्य वयङग्य इति पाठः साधोबानू।

काव्यप्रकाशदीपिका।

लक्ष्यस्य यथा -- साहेन्ती सहि सुहअं खणे खणे दूणिआ सि मञ्झ कए। सबभावणेहकर णिज्जसरिसअं दाव बिरइअं तुमए।७।। अन्न मत्मिरयं रमयन्त्या त्वया शत्रुत्वमाचरितममिति लक्ष्यं, तेन च कामुकविषयं सापराधत्वप्रकाशन व्यङ्गयम् कय ङ्ग्यस्य यथा- उअ णिच्चलणिप्पन्दा भिसिणीपत्तम्मि रेहइ बलाआ। णिम्मलमरगअभाअणपरिट्ठिआ सङ्गसुत्तिव्व॥ ८ ॥

व्यपदेशः। साहेन्ती साधयन्ती शासती वा(१)। दृणिआ खिन्ना। सद्भावो विश्वासः । स्नेहोऽतुरागः । अत्र वक्त्रयादिवैशिष्टय सचिवेन सद्भावेत्यादिना वैपरीत्यं लक्ष्यते, तेन तस्यैवाति शयो बोध्यगततया व्यज्यते। तदेतदाह -- शत्रुत्वमिति। लक्ष्प- मिति-लक्षणामूलव्यङ्गधमियर्थः(२)। ये तु वैजात्यादेत- दपलपन्ति तान्पति व्यङ्गयान्तरमाह -- तेनेति। लक्ष्येण दूती- गतापराधेन तदुमयननिष्पादकतया तस्य कर्मण इत्यर्थः। उअ पशय। निश्चल निरुद्यमेति सम्बुद्धिः। रेहइ शोभते। शङ्ध- (१) शवमपि विवेके। एकत्र मदीयामवस्थां तस्में कथयन्ती, अन्यत्र मत्प्रियपक्षपातिनं कुर्वतीत्यर्थः। कवचित्तु शंसन्तीति च्छाया। तथात्वे संसन्तीति गाथाया: पाठः। (२) 'उपकृतं बहु त्र किमुच्यत' इत्यादिवत्। एवं सम्प्रदाय• षिदः सरवें। प्रदीपे च विस्तरत एतत्सूचितमिति तत्रैवालोकनीयम्। जयरामन्यायपञ्चाननादिभिस्तु मतस्यास्य खण्डने चेष्टितम्।

१२ काव्यप्रकाशः ।

अत्र निष्पन्दत्वेन आइवस्तत्वं, तेन च जनरहित त्वम्, अमः सङ्केतस्थानमेतदिति कयाचित्कश्चित्प्रत्यु चयते। अथवा मिथ्या वदसि न त्वमत्रागतोऽभूरिति कयज्यते।

वाचकादीनां क्रमेण स्वरूपमाह- (९) साक्षात्सङ्ेतितं योऽर्थमभिधत्ते स वाचक: ।९।।

शुक्तिस्ति ळ कमात्रोपयोगिस्वल्प चन्दनादि निधानवङ्गपात्री, न तु मुक्ताशुक्ति:, तस्या वलाकावर्णराहित्यात्। अत्र तृतीयमेव व्यङ्गयश्चमत्कारप्रत्यासन्नं, ततश्च तात्पर्य, तेनैव बुद्धेर्विश्राम इति तन्मुखमेक्षित्वं पूर्वव्यङ्ग्ययोः । सम्भोगाद्विमळम्भोऽधिकश्चमत् कुरुत इत्यभप्रेत्याह -- अथवेत्यादि। तृतीयस्थाने विकल्प:, प्राचीनद्वयन्तु(१) तदवस्थमेव। एवं शब्दार्थौ विभज्य विशेषणफलानि विशेषलक्षणानि(२) वाच्यानीत्युपादत्ते वाचकादीनामिति। क्रमेणेत्यतः पूर्व

(१) 'अत्र पूर्वार्थद्वयप्रतीतावपि न कञ्चन चमत्कार इति तृतीया र्शमात्रादेव काव्यत्वप्रतिलम्भः । अत एव पूर्वोक्तोदाहरणेषु व्यङ्गय- परम्परासम्भवेऽपि नायं विशेष इत्याशयाविष्कारः' इति विवेके। प्राचीनद्वयन्तु इत्युपरितनसन्दर्भस्याक्षेपपूरक:। (२) विशनफलानीत्यस्फुट: पाठः 'क' पुस्तके, विशेषफलानि 'ख' पाठ:।

काव्यप्रकाशदापिका। ३३

सहाय एव शब्दाऽर्थविशेषं प्रतिपाद्यतीतति यस्थ यत्रा व्यवधानेन सङ्केतो गृह्यते स तस्य वाचक: । (१०) सङ्केतितश्चतुर्भेदो जात्यादिर्जातिरेव वा। यद्यप्यर्थक्रियाकारितया प्रवृतिनिवृत्तियोग्या व्यक्ति रेव तथाउप्यानन्त्याद्यमिचाराच्च तत्र सङ्गेतः कतु

बुद्धौ(१) इति शेषः। रूपं लक्षणं सङ्केतितं सम्बन्धितयोप- दिष्टम्। अभिधा तु समयस्मृत्यवान्तरव्यापार: सन् स्मारयति । स इति तदुपाधिविशिष्ट इत्यर्थः । इहेत्यादिना व्यतिरेकमुखेण सङ्गेतस्पार्थप्रत्ययोपायनामाह। साक्षादित्यस्य विद्ृतिरव्यव- धाननेति -- न तु 'यन्नामा यत्र चैद्यादि-(२)स्तन्नामविषयेSपि स' इतिवत्सानतरतमयेत्पर्थः। शब्दविशेषलक्षणेनार्थविशेषा अपि लक्षिता भवन्तीति बुद्धा वाच्यमपि वादि-(३)विप्रति- पत्तिमसङ्गादाह -- सङ्केनित इत्यादि। अर्थः प्रयोजनं तस्य क्रिया निर्वाहः वज्जाग्निवत् समुदिनं वा कार्याणाम्। (४)आनन्त्या दिति सकलव्यक्तिषु समस्याशक्यत्वम्।व्यभिचारादितिकति-

(१) वोधव्यापारे प्रकृते इत्यर्थः । (२ ) यन्नाम 'क' पाठः। 'चेत्यादिः' 'वैन्नादिः' इत्यन्यत्र पाठ वैचित्रयम्। एवमपि प्रदीपे। (३) गवादीत्यस्फुट: पाठः 'क' पुस्तके। (४) निर्वाह इत्यनन्तर कोऽप्यंशः प्रमादपतितः स्यात्।उत्कलींय- पुस्तकमितः प्रागेव शीर्णमिति पाठोद्धारे न किमपि साहायक- मासादितम्। ५ का० प्र०

३४ काव्यप्काश:।

न युज्यत इति गौ: शुक्कश्चलो डित्थ इत्यादीनांविषय विभागो न प्राप्नीतीति च तदुपाधावेव सङ्केन: । उपाधिश्र द्विविधा, वस्तुधर्मो वक्तृयदृच्छासन्नि वेशितश्च। वस्तुधर्मोपि द्विविधा, सिद्धः साध्यश्र। सिद्धोऽपि द्विविधः, पदार्थस्य प्रणप्रदो विशेषाधान हेतुश्च। तत्राद्यो जातिः। उक्तं हि वाक्यपदीये-

प्रवृत्तौ पयव्यक्तावनुपयोगित्वम्। गोत्वादिसामान्यानासुपग्रहमन्तरेण गवादिपदस्य तदर्थविविक्तार्थताऽवि कथमित्याह-विषयेत्यादि। तदुपाधा- वेवेति- तथैवानन्त्यव्यभिचारदोपापातान्न स उपाधेय इत्येवार्थः। यदच्छासन्निवेशित इति-यदच्छा शरृङ्गग्राहिकया सङ्केतनं तस्या: सन्निवेशः समर्पणं जातमत्रेति यदच्छासन्नि वेशितः सजातीयशून्यो ढवदच्तादिरर्थः । तन्र चानन्त्यव्यभि- चाराभावादुपाधिनैव सम्भवति। वाच्यवाचकसम्वन्धसमय इति नोपाधिरपेक्ष्यते । वक्तु: स्वेच्छया कल्पितसंज्ञाशब्द पव तत्पवृत्तावुपाधिरिति तुये व्याचक्षते ते तिमिरपटळान्तरित दृशो नार्थाश्रयमवलोकयन्ति। सिद्धः क्रियमाणतया निर्देश शून्यः । पदार्थस्य पदोदेश्यस्य धार्मणः माणिनः प्ाणा हानो पादानयोग्यतेति यावत, तत्प्रदः पाणपदः । विशेषणं विविच्य व्यवस्थापनं विशेषः सजातीयाव्यावर्त्तनमित्यर्थः, (१) तन्र हेतु- (१) विशेष इत्यत ऊर्द् तदाधानमितिवाक्यं पूरणीयं टीका ग्रन्थविशुद्धय इत्यनुमीयते।

काव्यप्रकाशदीपिका। ३५ "न हि गौः स्वरूपेण गौर्नाप्पगा: गोत्वाभिसम्बन्धा- तु गौ"रिति। द्वितीयो गुणः । शुक्कादिना हि लब्धसत्ताकं वस्तु विशिष्पते। साध्य: पूर्वापरीभूना- वथवः क्रियारूप:।

स्वरूपं वक्त्रा यहच्छया डित्थादि्वर्थेषूपाधित्वेन विशेषाधानहेतुः। गौः गोपदोद्देश्यः सास्नादिमानयं स्वरूपेण निरुपहितस्वलक्षणमात्रेण न गौः न गोविषयव्याहारव्यवहार- भाजनं, नागौः नान्यव्यवहारगोचरः । ब्घसत्ताकं जातति विशेषोपग्रहालल्घसत्ताकं(१), विशिष्यते विशिष्टव्यवहारपातं क्रिय ते। पूर्वेत्यादि-पूर्वापराभूताः कार्यकारणरूपतया सन्नानी भूता अवयत्ा निष्पादकान्यङ्गानि इन्धनाहरणादीनि यस्पा: क्रियायाः पाकादिपधानकार्यनिष्पत्ते: सा तथोक्ता। सा च क्रिय- माणतया निर्देश्यत्वात् साध्यपदप्रतिपाद्या। अनत्ष व्यवच्छेद स्वलक्षणं बुद्धिद्वारा निर्ग्राहं यस्थ तदन्त्यवुद्धिनिर्ग्राझयम्। डित्थादिशव्दानां स्वरूपं डित्यादिशब्दा एव।तत्स्वरूपं की दगि त्याह-संहतक्रमेति। क्रमणं क्रमो गवादिपदवदुपाधिपत्य या- दुपाधेयं प्रत्यायनं तत् संहृतं सम्यक् ह्वतं निरस्तमविद्यमानं (१) नह्यसत्तारक जातिविशेषोपग्रहाललव्धसत्ता कमित्वादि: पाठा स्यात्। उपरिदशिते तु असंलग्नमनुवादमात्रम्। "सब्ते निविशते- उपेती"श्यादि भाष्योक्तं गुणलक्षणमेव्र प्रकारानतरेणीपरि आघोयते। तद्विचारस्त्वाकरता द्रषटम्य:।

३६ काव्यप्रकाशः ।

सन्निवेशयत इति सोऽयं संज्ञारूपो घद्च्छात्मक इति। गौः शुकश्वलां डित्थ इत्वादौ चतुष्टपी शव्दानां प्रवृत्तिरिति महाभाष्पकारः। परमाण्वादोनान्तु गुण- मध्यपाठात् पारिभाषिकं सुणत्वस्। गुणक्रिपायद्दच्छाना

यत्र। कचिदिति(१) धर्मपत्यायनादित्यर्थः। उपाधित्वेन शब्द व्यवहारयोग्यतानिर्वाहकत्वेन। इति पूर्वोक्तानुसारेणेयं चतुष्टयी जातिगुणक्रियास्वलक्षणपात्ररूपा प्रवर्ततेऽनयेति पृत्तिस्त न्निमित्तम्।ननु परमाण्त्रादिपदानि जातिनिमित्तानि तावन्न भवः न्ति।परमाणुत्वमहत्वादीनां(२) जातित्वाङ्गकार पृथिवीत्वादिना जातिसङ्करप्रसङ्गात्, पृथित्रीत्वादेर्वदादो परमाणुत्वात्तजोऽम्भ :- परमाण्वादौ परस्परं परिहृत्य वर्तमानत्वेन पार्िवपरमा यादौ समावेशात्। नापि गुणनिभितकानि, रूपादिचतु

पूर्वापरीभूतावयन त्वहानादनेकव्यक्ति कत्वाच्वेत्याशङ्का गुण-

निर्देश: गुणमध्यपाठादिति-(३) परिमाणादिभेदतया

(१) धर्मिप्रत्यायनादिति पाठ: स्यात्। कर्वादित्युपस्षिपड य उपलभ्यमानकाव्यप्रकाश पुस्तकेषु न लभ्यते। अथवा क्कविदित्याद्यंशो न सम्यङ्। प्रदोप (काव्यमाला २४ पृ०) उद्घृतपाठस्तु सम्पूर्ण इत: किश्चिद्धिन्नश्च । (२) सहत्वादीनामिति विकृत: पाठः 'क'ुस्तके । (३) अयमंशो विपर्यस्तावयत्र इच प्रतोयत आदर्शपुस्तके।

काव्यप्रकाशदीपिका । ३७

वस्तुन एकरूपाणामध्याश्रयभेदाद्रेद इव लक्ष्यते यधैकस्य सुखस्य खङ्गमुकुरतैलाद्यालम्बनभेदात्। हिमपयशङ्गाद्याश्रयषु परमार्थनो भिन्नेषु शुक्का दिपु यद्शेन शुक्क: शुक्क इत्याद्यभिन्नाभिधान-

तत्पठननैव संग्रह इति भावः परिष्कृता भाषा परिभाषा पदार्थ- विवेचकाचार्याणां युक्तियुक्ता वाकू, नतो ज्ञातं पारिभाषिकं तत स्तन्निमित्तीकृत्य प्रवर्तमानाना परमाण्वादिशव्दानाम्। गुणशब्द- त्वमिति गुणत्वमित्यतोऽनन्तरो विशेषः। नतु कुमुदकौमुदीकुन्द- कर्पूरकाेदन्तादिगते शैत्यादौ क्षीरकनकादियाम्नि च पाकादौ शुक्ल बहुल परिष्टत्तिमाप्तन्यूनाधिक भावकला Sडदिकलि तात्मनन चन्द्रादौ च तत्तद्रैधम्पदर्शनान्नानात्वन व्यवतिष्ठमाने पूर्वोक्त

गुणेत्यादि- यहच्छाविषयो देवद त्तादिर्यदच्छा। आश्र यभेदादिति - शत्रलावव लागतगोत्वादिसामान्यव दतु गतव्यवदारान्यथाडतु प- पत्था प्रत्यभिज्ञया च मेदोललखपमाणबाघादाश्रयोपहित एव भेदः पर्यवस्पतीत्यर्थः। आळम्वनं प्रतिबिम्वाश्रयः । जातिरेवेति पक्ष व्याचष्टे हिमेति-परमार्थतो(१) मिन्नेष्वति हिमादिगतशुक्कादीनां तारतम्यादिवैषम्पदर्शनाव् घटादाँ विद्य मान एव च नीलादी नामाविर्भाव निरोभावदर्शनान्न सामान्यवदेक-

(१) भिन्नेष्विति सम्प्रदायसिद्ध: पाठः। अभिन्नेष्विति पाठे उत्तरांशोऽनर्थक इब प्रतिभाति।

३८ काव्यप्काशः ।

प्रत्थयोत्पत्तिस्तच्छुक्कतवादि सामान्यं, गुडतण्डुलादि पाकादिष्वेवमेव पाकत्वादि। वालवृद्धशुकायुदीरिंतपु डित्थादिशन्देषु च प्रतिक्षणं भिद्यमानेषु डित्थाद्यर्थेषु वा डित्थत्वाद्यस्तीति सर्वेषां शब्दानां जातिरव प्रवृत्ति रूपा गुणा इति भाव:। अभिव्नादकाकारादभिधानादेकाकाराणं पत्ययानामुत्पत्तिः। ततः शुक्कत्वादि सामान्यं शुक्कादि गुणेषु शुक्कादिपदपवृत्तिनिमिततं, ततस्तद्वत्यपि गौण: शुक्लादिपद प्रयोग(१) इत्यभिपायः। गुडनण्डलादीति-गुडादिपाको रूपादि-

लक्षणेन कथमेको भवतत्विसाशय।। वाळृद्धे्यादि -वृत्तौ चकार वाकारी पूर्वोक्तसमुच्चयपम्यार्थी व्पत्ययेन योजनीयौ(२)। शुक्ा। दीति-स्वरादिभेद। द्वैधर्मर्यप्रकटनपरम्। प्रतिक्षणं भिद्यमानेष्विति- वर्त्तमानक्षणे हि स्थूळतयोपलभ्यमानो डित्थस्तदव्यवहितपूर्व क्षणे तथाSSकाररहितात्तस्मादन्य एवाङ्गीक्रियत, तत्तदवस्थावत स्तथा तथा निष्पत्तिस्वीकारात्। ननश्च यथा बालादयुदीरित डित्थादिपदेषु कालादिभेदाद्विन्नेष्वतुगनव्पवह तिदर्शनात्सामान्यं (१) 'गुणा: शुक्कादयः पुंसि गुणिलिङ्गास्तु तद्वती'स्याद्यमर्यस हानुशासनमेतदुपयोगि। (२ ) एवमप्यम्ये-येवां मतमिवार्थेन वा-शब्देन च शब्दस्य स्थानविनिमयादितिगर्भमुदधृत प्रदीप (२५पृ०)। बीजश्चास्या: कल्पनाय। 'उपरिप्रकटितम्। इवार्थे वा शददस्य प्रयोगे प्रमाणम् "इव-वद्ा- यथाशब्दा" इत्यौपस्यवाचकपरिगणने आवार्यो दण्डी, 'हष्टो गज्जति वातिदर्पितमदो दुर्योधनो वा शिखी"त्याद्या अभियुक्तप्रयोगाः।

काव्यप्रकाशदीपिका।

निमित्तमित्यन्ये। तद्वान् अपोहोवा शब्दार्थ: कै्चिदुक्त इति ग्रन्थगौरव भयात्प्रकृतानुपयोगाच्च न दर्शितम्। कल्प्यते तथा डित्थादिष्वर्थेष्वपि स्थौल्यादिमत्सु कल्पनीय- मिति भावः। अलं वा (१) चकारवाकारव्यत्ययकष्टकल्पनया। डित्थादिशब्देषु डित्थाद्यर्थेष्विति चोपलक्षणं सर्वेष्वेव गवादिपदेषु सामान्यसङ्कलितेषु तथाभूतैरेवार्येः मह सम्बन्धः परिच्छिद्त इति नेथा वृतिः। अस्मिंश्च व्याख्याने वा-शब्दोऽपि समुच्चयार्थः। स्वगतमेव सामान्यं निमित्तीकृत्य डित्थादिपदानि प्रवर्त्तन्त इति व्याख्यातार: प्राचीनयुत्तयैवोत्रासिताः(२)। एतेन गुण. क्रियेत्यादिवृत्तेरपि(३) जातिरवेति पक्षनिक्षपचिक्षिप्तः श्रीधर- सान्धिविग्रहिकोऽपि समपास्तो बोद्धव्यः। गुणादिषु काल्पननिक भेदवत्स्वकाल्पनिकमेन सामान्यमिति हि तस्य परं रहस्यं, तच्व जातिवादिभिर्नानुमतं, परमार्थती भिन्नेष्विति वदता ग्रन्थकृतै-

(१) अथवा 'क' पाठः। प्रदीपेऽपि कष्टकल्पनैषाSनर्यैव भङ्गया मतान्तरोपक्षेपेणापास्ता। (२) स्वगतसामान्यस्याभावः प्रतिक्षणं भिद्यमानेष्वित्यादिग्रन्थ. व्याख्याने टीकाकृता प्राग्दर्शितम्। अथवा भाष्यकारमते डिस्थादिशब्द एवोपाधिरिति तन्मतेऽपि शब्दस्य नानात्वात्त्निष्ठा जातिरेव शक्याऽङ्गीकार्यति व्याख्यातृमतनिष्कर्षः प्रदीपे उद्धृतः (२५ पृ०)। चण्डीदासमतञ्च सावज्ञमपहस्तितं तत्रेति प्रभातः प्रतीयते। (३) 'गुणक्रियाय द्वच्छानां वस्तुत एकरूपाणामि'ति वृत्तौ ग्रन्थ- स्तर्थैव व्या्यातुं चेप्ठित: श्रीधरेण। तद्युक्तिश्च जातिवादिमीमांसक- चक्रसम्मता नेति टीकाकृतां साटोपमुदघोषणम्।

४० काष्यप्रकाशः।

(११) स मुख्योऽर्थर्तत्र मुख्यो व्यापारोऽस्याभिधोच्यते।। स इनि साक्षात्सङ्कोतितः । अस्थेति शब्दस्य।

वापास्तश्च। नचात्राभिन्नेष्विति नञ्जूनिक्षपो युक्तः, तद्वानित्यु त्तरग्रन्थाननुगुणत्वात् (१)। को हि नामानुन्मत्त एकस्मि

इत्यापाततः क्रीडया कपालं विपास्य पुनः सन्धानायौषधनिलेय:। जातिः साधारणधर्मः। तद्वान्सामान्यविशिष्टः-सामान्य- समालिद्गितत्व्रादेव निश्वकाशकृतानन्त्यव्यभिचारदोषसमय ग्रहणगोचर इति नैयायिकादिभिर ङ्गीक्रियते। अपोहस्तदितर व्यावृत्तिरेव समयग्रहणविषयः, स्थिरस्य सामान्यस्याभावाठ् इति क्षणभङ्गवादिनो मन्यन्ते । गौरवं विस्तारः । प्रक्ृतेति- काव्याङ्गनिरृपणमेवास्माभिरारबब्धं, तच्व लोकसिद्धेनैव शब्दार्थ व्यवहारेण निर्वहतीति किमार्द्रकवणिजो वहित्रचिन्तयेति भावः उपसंहरति-न तदर्शितमिति। स इति विप्रतिपद्यमानस्वरूपः । मुख्य इति अभिधेति शेष इति सम्बन्धः। शब्दार्थविभागनिरूषणप्रकरणे चात्र व्यापाराणां निर्वाचनं तत्र चोपाधयस्तथाविभागबीजमिति, प्रकाशकम्। अननुमहितोपा्धरुपहित प्रत्यया योगाल्लाक्षणिके क्ते (१) तथासति तद्वान् वा शब्दार्थ इत्यंश उन्मन्तजल्पितमिव पुनरुक्तकल्प: प्रतिभाति।

काव्यप्रकाशदीपिका। ४१

(१२) मुख्यार्थबाधे तद्योगे रूढिताऽय प्रयोजनात्। अन्योर्ऽर्थो लक्ष्यते यत्मा लक्षणाऽडरोपिता करिया॥९॥ 'कर्मणि कुशल' इत्यादौ दर्भग्रहणाद्ययोगाद्'गङ्गायां घोषः' इत्यादौच गङ्गादीनां घोषाद्याधारत्वासम्भवा- नमुख्यार्थस्य बाधे विवेचकत्वादौ सामाप्ये च

प्रथमं लक्षणाविचेकमाह मृत्रकृत्-मुख्यार्थेति। बाघोऽन्वयानुप- पत्तिः। तेन मुख्येन योग इति पसङ्गग्रसकः। अथ विकल्पे। प्रयो- जनादित्युद्देश्ये पश्चमी। लक्ष्यते प्रतीयते। यत् यया(१)। आ. रोपिता बाधप्रसरादेव कार्यकरी, औत्पत्तिकनये स्व्राभाविकेतरा, ऐश्वरसङ्कनपक्षेऽपि तदनुभाविता। क्रिया शक्तिः ! कुशान् लातीनि कुशल इति व्युत्पत्तिलभ्यस्यार्थस्य दक्ष-

स्कृत्य कुशलपद्मेवमिदमनादिगसिद्ध्या प्रयोजनाभिमन्धानं विनैव प्रयुक्तमुक्तरूपमर्थमाचष्टेर यया सा रूढिलक्षणेत्युच्यते वृत्ति:। एतच्च प्रक्निमरत्ययार्थविभागकल्पनालभ्य एव यौगिकेषु मुख्योऽर्थ इनि वैयाकरणरतियोदाहम्(२)। वस्तुतस्तु भिन्ने एव

(१) एवमपि लुप्ततृनीयास्तावय वाव्यययत्पदप्रयोगोऽस्यैवोल्लास स्थान्तिमे सूत्र 'यत्सोऽर्थान्तरयुक् तथेनि। यदिति वाक्यार्थनिर्देश इति वा व्याख्यानम्। (२) वस्तुतस्तु मम्मटप्रभृतयः काश्मीरकालङ्कारिकवर्या बहव एव वैयाकरणरीत्यनुप्ासितमता इतरत्रापि तथोपलम्भादिति कोविदानां दर्शनम्। एवमप्यभिधावृत्तिमातृ काSडदिषु भट्टमुकुलादयो मन्यन्ते। ६ काo प्रe

४२ काव्यप्रकाश:।

सम्बन्धे रूढित: प्रसिद्धेः, तथा गङ्गातटे घोष इत्यादे: प्रयोगाद घेषां न तथा प्रतिपत्ति: तेषां पावनत्वादीनां धर्माणां तथा प्रतिपादनात्मनः प्रयोजनाच सुख्येना. मुख्योरऽर्थों लक्ष्यते यत् स आरोपितः शब्दव्यापार सान्तरा्थनिष्ठो लक्षणा। (१३) स्वसिद्धये पराक्षेपः परार्थ स्वममपर्णम्। उपादानं लक्षणं चत्युक्ता शुद्धैव सा द्विधा॥१०॥

न्युत्पत्तिपवृत्तिनिमित्ते। अन्यथा गच्छतीति गौरिति व्युत्पत्या 'गौः शेते' इत्यादौ गोपदमपि लाक्षणिकमेव स्यादिति(१)।'कलिङ्गा! साहसिकाः' इत्यादि रूढावुदाहार्यम्। तथेति गङ्गापदेन व्युत्पादने गङ्गात्वेन प्रतिपत्तौ सातिशयतया यथेति भावः। (२)रख ल द भिधय प्रत्थयान्तरित प्रत्ययो योऽर्थस्तन्निनिष्ठस्तद्विषय क:्ष तदेतल्ळक्षणाद्वयं सामान्यत उकत्वा तद्विभागमाह-स्वेति।

मुख्याङ्गस्याक्षेपो झटित्युपनयनं यया सा उपादानेन स्वार्थापरि त्यागेन लक्षणा; परस्यान्वयाङ्गस्य मुख्यसम्बन्धिनस्तटादेः प्रतीत्यर्थ स्वस्यात्मीयम्य समर्पण अत्याजनमुत्थापयति यत्सा उप ळक्षणमात्रेण लक्षणा-इति ताभ्यां कार्यकारणभूताभ्पामुपादान

( १) सर्वमेतदनूदितप्रायं साहित्यदर्पणे दृश्यते। (२) सान्तरार्थनिष्ठ इति मूलग्रन्थाट्टीकांशः पूरणीयः। अत एव सान्तरः रखलदित्यादिरत्र टोकायां पाठः स्यात्। (३) एतसतूपलक्षणम् । स्वस्य शक्यार्थस्येत्येवास्तामिति बहवः।

काव्यप्रकाशदीपिका। ४३

'कुनताः प्रविशन्ति' 'यष्टयः प्रविशन्ति' इत्यादौ कुन्तादिभिरात्मनः प्रवेशसिद्धर्थ स्वसंयोगिन: पुरुषा आक्षिप्यन्ते। तत उपादानेनेयं लक्षणा। 'गौरनुबन्ध्य' इत्यादौ श्रुतिचोदितमनुबन्धनं कथं

लक्षणाभ्यामुपहितेत्यर्थः । (१)युद्धैव तावद्द्विविधा, गौव्य- न्तर्भांवे तु मेदान्तरमप्यसतीति भानः । सा पूर्वोक्तोभयरूपा प्रत्येकं द्विया। 'कुन्ताः प्रविशन्ती'त्यादो च कुन्तादीनामभि- हितानां किमिति पुनर्लेक्षणमिति न चोदनीयम्, अभिहिताना- मपि तेषां स्व्रातन्त्रपेणान्त्रयपवेशो नास्तीति विशेषणतया तत्म वेशार्थ पुनर्क्षणीयत्वात। स्त्रसंयोगिन इति-लक्षणानि- द्वरिक-(२)सम्बन्धमूचनम्। इद हि मर्वत्रैव पदे संसृउयमानानि स्त्रलक्षणानि तावन्नाभिधेयानि, तेषामानन्त्यव्यभिचाराभ्या

वाच्यं, तथाप्यानन्त्यादिदोपस्य, गामानर्यंत्यादी प्रस्तुतव्यक्ति- विशेषालाभस्य च, पसङ्गात्, इत्यादि (३)धवनिसिद्वान्त- संग्रहोक्तयुतया निस्ततमशक्यत्वातू।तन-(४)शभिहितायां जातौ तनमात्रस्यान्तयचिरहात्तदुपहितासु व्यक्तिषु लक्षणया बोधितार्थ

(१) 'लक्षणा तेन पड्विध'ति ग्रन्थव्याख्याने टोकाकृता स्वय- मेवैतत्प्रपश्चयिष्यते। (२ ) निर्भारक-'क' पाठ। उभयत्र निर्वाहकेत्यर्थः। (३) 'इत्यादी'त्यंशः 'क' पुस्तके प्रमादपतित इवानुमीयते। (४) 'ये' इति कर्तृपद 'क' पुस्तके न दृश्यते।

४४ कानपपकाश. ।

मे स्पादिति जात्या व्यक्तिराक्षिप्यते, न तु शब्दे नोच्यते, 'विशेष्यं नाभिधा गच्छेत्वीणशक्तिर्विशेषणे इति न्यायादित्युपादानलक्षणा तु नोदाहर्तव्या। नं ह्यन्न प्रयोजनमस्ति। न वा रूढिरयम्। वयक्त्य. विनाभावित्वात्तु जात्या व्यक्तिराक्षिप्यते। यथा क्रियतामित्यत्र कर्त्ता, कुर्वित्यत्र कर्म, प्रिश पिण्डी

तात्पर्यापरनाम्ना द्वितीय लक्षणया्वयो बोध्यत इत्याहुर्ये तान् पत्याह-गौरित्यादि। अत्रान्वयवाधार्थसन्वानविरह लक्षणा लक्षणा न(१)। त्विति कुवैरिणं मूचयितुम्। श्रुत्या सामानाधिकरण्यृपया वेदाख्पया निष्कम्पप्रामाण्वया सश्चोदितं विहितमनुबन्धनं कथं मे स्यादित्युत्कण्ठितेव जानिझेटिपेव (?) स्व्रलक्षणमा लिङ्गतीति विदग्धोक्तिः। आक्षिप्पते स्वाभिधया बोध्यत इत्यर्थः। विशेष्य व्यवच्छेद्यं, क्षीणशक्ति: शब्दबुद्धिकर्मणां विरम्य व्यापार विरह इति नयेन विश्रान्तस्वरूपा। विशेषणे व्यनच्छेदके, अर्ग- आदित्वादत् (२)। न्यायादिति व्यवस्थितसिद्धान्तादित्यर्थः । नह्यन्न प्रयोजनमस्ति न वा रुठिरियमिति-जातिव्यक्तिपदार्थौ दासीन्येन हि लोकपमिद्धिपाश्रित्य रुढिमयोजने चिन्त्येते।

लक्षणेति भावः। ननु ताहे व्यक्तिपतीतिः कथ जातित इत्याह-

(१) लक्षणाऽपीति चासङगत: पाठस्तत्रैव । विरहलक्षणं 'क' पाठः (२) अर्शआदित्वादच् इति पाणिनीयमते। विशेषणं व्यवच्छेद्य मस्यास्तीति व्युत्पत्ति:।

काव्यप्रकाशदीपिका।

मित्यादौ गृहं भक्षयत्यादि च । 'पीनो देवदत्तो दिवान भुङ्गे इत्यत्र च रात्रिभोजनं न लक्ष्यते, श्रुतार्थापत्तेरर्थापत्तेर्वा तस्य विषयत्वात्।

व्यक्तीति ।-अविनाभावादाक्षेपे दष्टान्तमाह-यथेति। कर्ता सम्मुखीनः। कर्म प्राकरणिकं कदादि। एवमविनाभावेनाक्षेप- सुच्का पस्तुतान्व्रययोगनयाऽपि व्यक्तेराक्षेपो योग्य इति व्यक्तं योग्यविशेषाक्षेपं दृष्टान्तयति-प्रतिशेति। अत्रापि प्रकग्णादि- साहाययं द्रष्टव्यम्। एतच्च सङ्केतितया जात्याSभिवास्पातया तदविनाभाविन्या समाक्षिप्तासु व्यक्तिषु द्विनीयलक्षणया संसर्ग- बोधनमिति स्व्रीकुता भट्टानां गौरवनियन्त्रितेन ग्रन्थकतोक्तं, न तु पारमार्थिकम्, अविनामावस्य(१) कर्मगतस्यातदतुसंहित स्यानाक्षेपकत्वदर्शनात्। इदावि तथैत कल्पनीयत्वेन तदतुसन्धान- स्यानुपळब्धिवाधिततया जातिमात्राक्षेपाङ्गीकारे शाव्दान्वयस्य शब्देन बोधयितुमशक्यतया च तत्र वृत्यन्तरस्व्रीकारान्नासौ लक्षणा, पुर्वोत्तनपप्यात्; नापि तात्पर्य, तस्य संसर्गमात्रनैयत्या दित्यादि ध्वनिसिद्धान्तसंग्रहे विस्तरः । अ्रुतार्थापत्तेरिति- शब्दी ह्याकाङक्षा शब्देनैव पूर्य्यंत इति दर्शने पीन इत्यादिश्ुत्या(२) रात्रौ भुङ्ग इति वाक्यशेषः कल्प्पते, श्रुतार्थपान्तरिति चोच्पते। प्रभाकरनये तु विशेषमनपक्ष्प कल्पनागौरवभयादर्थमात्रं (१) धूमगतस्य इतीवास्फुट: पाठ आदर्शपुस्तके। (२ ) श्रूयत इति श्रूतिरिति व्युत्पत्योच्वारि तमात्रे शब्दे यौगिका र्थवाही श्रुतिशब्द्रोऽत्रोददिएः, न तु रूढोऽपौरुषेयवेर्दाशवचनः।

४६ काव्यप्काश:।

'गङ़गायां घोष' इत्यत्र तटस्य घोषाधिकरणत्वसिड्धये 'गङ्गा'शब्दः स्वार्थमपर्यति-इत्येवमादौ लक्षणेनैषा लच्षणा। उभघरूपा चेयं शुद्धा, उपचारेणामिश्रितत्वात्

कल्प्यते, न शब्द, इति सर्वत्रैधमतुपपत्तिरर्थान्तरं कल्पयनती अर्थापत्तिर्निगद्यते। तच्च वाक्यार्थप्त्ययानन्तरमेव तथाविध: शब्दोडर्थो वा प्रतीतिपथातिथि भैव तीति मती तस्यैवार्थस्थापर्यवसा नातू मतीत्यपर्यत्रसाने माणधारणाया लक्षणाया नावकाशा। लक्षणलक्षणामुदाहरति-गङ्गायामिति। तटस्य घोषा विकरणता द्वितीयलक्षणया गम्यते, तस्पा: सिद्धये मतीतये स्वार्थ मुख्यार्थ लक्षगाबीजतटस्म्बन्धाधानं प्रथमतोऽसंसष् तटपत्ययेनार्पयति रखलदूपेण मत्याययतीत्यर्थः । शुद्धा उदा. हृता, तदितरा त्वन्यत्र द्रष्वव्येति भावः। न तु शुद्वैवरेति ज्यायसी व्याख्या,(१) वाही कादिविषये गौरित्यादिप्रयोगे लक्षण लक्षण।SSदेगौणतादर्शनाव्। उपचारेणमिश्रितत्वादिति- अत्यन्तं विशकळितयोः सादृश्यातिशयमहिम्ता भेदपरीतिस्थगन मात्रमभेदपतीतिर्वा वक्ष्यमाणा उपचारः(२) । स च 'गौर्वाहीक'

(१) गौण्यामपि एतलक्षणो लक्षणाभेद: सम्भवतोत्याशयः माणिक्य चन्द्रादिभिस्तु 'गौर्ताहीक' इत्यादि प्रयोगादुक्तोदाहरणे भेद स्त्रीकृतः। 'गौण्यां तन्मात्रस्य प्रयोजनत्वात्, शुद्धभेदयोस्तु मुख्यस्य प्रयोजनान्तरस्य भावात्, नतु शुद्धायामभेदप्रत्ययस्याभावादिति प्रदीप कृतः संक्षेप: समाहरणीयः । (२) ए वं काव्यप्रकाशदर्पणे साहित्य दर्पणे च भेदप्रतीतिस्थगन

काव्यप्काशदीपिका। ४9

अनयो मैदयोर्लक्ष्यस्य लक्षकस्य च न भदरूपं ताटस्थ्यम्। तदादीनां गङ्गादिशव्दैः प्रतिपादने तत्त्वप्रतिपत्तौ हि प्रतिपिपाद्यिषितप्रयोजनसम्पत्ययः । गङ्गासम्बन्ध- मात्रप्रतीतौ तु 'गङ्गातटे घोष' इति सुख्यशब्दाभिधाना- लक्षणायाः को भेद: ? इत्यादौ दत्तपदो नोक्तयोरुदाहरणयोः प्रमरतीत्यर्थः। तदेन- दाह-अनयोमेंदगोरिति(१)-उदाहृतयोरिति शेषः। लक्ष्यस्य तटादेः। लक्षकस्यान्वयबाधद्वारा लक्षणामुज्जीवयतः सरिदादेः। भेदरूपं तटम्थतं(२)भेदाभेदौदासीन्यं-न च भेदस्थगन मेवाभेदप्रतीतिः(३), भदस्थगनफलाभावाच्च। तत्वप्रतिपत्ता गङ्गादित्व प्रतिपतौ। ननु माभूत्तत्वप्रतिपत्तिः, तत्सम्बन्धरूपस्य तन्ेदराहिसस्यापि प्रतीतौ तदुपनीत किश्च्िच्छैत्यादि प्रतिपत्तिर्भंविष्यतीत्याशङ्गयाह- गङ्गासम्बन्धेति। गङ्गातट इसायुक्ेऽपि हि तत्मम्बन्धप्रतीतिः किश्चिच्छैत्याद्यतुगुणा भवसेव, तथा सति ऋजुमार्गेण सिद्धं तं को नामानुन्मत्तो वक्रेण साधयेत्? तथा चाभाणक :- मात्रमेवोपचारपदेनोहिएं नत्वत्रोल्िखितद्वितीयकक्ष्याचिपयोऽपि । 'उपचारो गुणवृत्तिर्लक्षणेि सामान्यलक्षण ध्वन्यालोकलोचने प्रायश उपर्युक्तटीकाकृत्कृतविवरणानुगुणम्। (१) शुद्धभेदयोरिति यावत्। (२) ताटस्थमिति तु साधारणसम्मतो: मूले पाठ। तटस्थत्व मिति पाठस्तु श्रीधरेण चण्डीदासेन तदनुसारिभिरन्येश्च स्वीकृतः। ( ३ ) 'न चे'त्यंशः 'क' पुस्तके न विद्यते।

४८ काव्यप्रकाश: ।

(१४) सारोपाऽन्या तु यत्रोक्तौ विषयी विषयस्तथा। आरोप्यमाणः आरोपविषपश्च यत्रानपहतभंदौ सामानाधिक रण्पेन निर्दिश्येते सा लक्षणा सारोपा।

'अर्के चेन्मधु विन्देत किमर्थ पवर्ते ब्जे'दिति। एवमेवंविध लाक्षणिकप्रयोगोच्छेद एव स्यादित्यर्थः। को भेदः फलातिशयः। नतु गौर्वाहीक इत्यादावपि वाहीकारदेर्गोतादर्श्यादिरेवाविवेकि त्वाद्यतिशयप्रतीतिफ लोपास नीया, गवादिभेद राहित्य मात्र प्रतीतौ हि गोगतघर्मादिसदशघर्माधिकरणत्वमात्रम तीतिफ लार्ां 'गोसदृशो वाहीक' इत्यादिपयोगनिर्विशेषत्वम् ; न चैतद्वेदः प्रत्थयस्थगनावेव तद्धर्मातिशयप्रत्यय इति न्याययं, नचैवें- विधयुक्तिपसर निषेधे प्रकृतेऽपि जागात्यज्ञाडिण्डिमारादः। तम्मा दलीक एवैतावानुपचारकैतव विवेचनाय प्रयास इति चेत्-सत्य- मेतत्। किन्तु प्राचीनप्रणयमनुरुन्धानेन ग्रन्थकृतेत्थमभिहितम्। (१)वस्तुतस्तु सम्बन्धस्वररृपभेदमाश्रित्य कथक्चिन्निर्वाद्यो गौण शुद्धविभाग इति। एतच्च सम्बन्धभेदमात्रादवृत्तिभेदाङ्गीकारो डभिप्रसञ्जक इति मत्वा लक्षणायामेव गौणीमन्तर्भाव्य परि- गणयता मूक्ष्मदृशा सूत्रिनमेव मन्तव्यं, मर्वथैवाभिधाऽध्यासश्च प्रयोजनमिति च साध्यवसानगौणे वक्ष्यति : यह (१) प्राचीनमीमांसकानां तदनुजीविनां भट्टमुकुलादीनां मत. माश्रित्य प्रायशोऽनेन ग्रन्थकृताऽत्र शब्दव्यापारविचाराख्यलघुतर निबन्धे च प्रायासीति सत्यमेव तावद् तद्घोषणम। इत ऊद्र्ध्वम् एनश्चेत्यंशष्ट्रीकाकृतो व्याख्याचातुरीं प्रकटयति ।

काव्यप्रकाशदीपिका। ४९

(१५) विषय्यन्तःकृतेऽन्यस्मिन् मा स्यात्साध्यवसानिका।

रोपविषये सति सा साध्यवसाना स्यात्। भेदाविमौ च सादृश्यात्सम्बन्धान्तरतस्तथा। गौणौ शुद्धौ च विज्ञेयों- इमावारोपाध्यवमानरूपौ सादशयहेतू भेदौ, 'गौ- र्वाहीक' इत्पत्र 'गौरय'मित्यन्र च। अत्र हि स्वार्थसह चारिणो गुणा जाड्यमान्यादयो लक्ष्यमाणा अपि गो. शब्दस्य परार्थाभिधाने प्रवृत्तिनिमित्तत्वसुपयान्तीति केचित्।स्वार्थमहचारिगुणा भेदेन परार्थगता गुणा एव लक्ष्यन्ते, न तु परारथौऽभिधीयत इत्यन्ये। साधारण सम्बन्धान्तरं लक्ष्यलक्षकयोः साक्षादृत्तपदं भवति, सादृश्यन्तु गोवाहीकादे्धममाजात्यरपं न तथेति गौणयुद्रव्यपदेशः । पतच्च व्यारुयानं प्राचीनटीकाऽतुरोधेन(१) द्रष्टव्यम्। वस्तु- गत्या तवनयोरित्यादिप्कतोदाहृतिग हस्पपकटनमात्रप, "तटस्थे लक्षणा शुद्धेतिमतदूषणपर ना(२), नत्वन्ययोगव्यवच्छेदपरं मन्तव्यम्। उपचारस्थलपक्षे सादशयवीजे आरोपाध्यवसाने । अनिगीर्णस्व्ररपस्थान्यतादात्म्यप्रतीतिरारेषः, तत्कर्त्री मारोया।

(१) केयं प्राचीनटीकेति नावगस्यते। अथवाऽत्र प्राचीनमत- परामर्श एव विवक्षितः। (२) 'तटस्थे लक्षणा शुद्धे'ति भट्टमुकुलमतम्। न तत्र नध्यैराल ङ्ारिकरास्था स्थाप्यते। ७ का० प्र०

५० काव्यप्रकाश:।

गुणाश्रयत्वेन परार्थ एव लक्ष्यत इत्यपरे। उक्तं चान्यत्र- अभिधेयाविनाभूनप्रतीतिर्लक्षणोच्यते। लक्ष्यमाणगुणैर्योगात् वृत्तेरिष्ठा तु गौणना।इति। अन्या एका। तुः प्रकारान्तरसूत्रणपरः। पुनःप्रत्यायन योग्यतेति प्रत्युक्ति, यद्वा परार्थस्य गुणमात्रपत्यये नाहित किश्चन फलाधिक्यम्। 'गङ्गायां घोपः', 'गौर्जल्पती' त्यादौ परार्थ गुणमात्रस्यान्वययोग्यत्वं नास्तीति सवथा तुच्छमेतद। एतेना भेदेनैकात्मतया लक्ष्यन्ते लक्षणाचिषयीक्रियन्त इति व्याखयान मपहस्तितं (१), साधारणगुणाश्रयत्वेन परार्थ एव न तु तद्गतगुणातिरेकोऽपि, तस्य वृत्यन्तरगम्यतयाऽपतिपाद्यत्वादिति भावः । अपरे पूर्वादिद्वयविलक्षणाः साम्पदायिकाः । उक्तश्वान्यप्रेति-लक्षणातो भिन्ना गौणीति ये मन्यन्ते तन्पतं रिक्ततरमिति सूचनपरम्। प्रतीयतेऽनयेति श्रतीतिः शब्दशक्तिः। जातिमात्रमभिधाविषय इति नये लक्ष्यमाणस्याक्षिप्यमाणस्य लक्षणस्य ये गुणाः, यद्वा लक्ष्यमाणा मुख्यार्थविशेषतया प्रतीयमाना ये

(१) 'न तु परार्थोऽभिधीयते' इति वृत्तिग्रन्थात् नात्र मते लक्षणा शक्तेरवकाश इति। 'अन्योरऽर्थो लक्ष्यते यत् सा लक्षणे'ति स्फुटं सूत्रकृता माशयोपलम्भादिति चण्डीदासव्याख्यानिप्कर्षः। लक्षणाविषयीक्रियन्त इति व्याख्यानं रुचककने सार्थकनाम्नि सङ्केते नास्ति, नापि माणिकय- चन्द्रकते विस्तृततरे सङ्केने तद्ुपलभ्यते। श्रीधरोद्भावितं विवेकस्थिन मेतत् स्यादिति सम्भाव्यते। परमस्मद्रुपमलब्धस्य विेकग्रथस्यान्र त्रटनाष्नेदं निश्चीयने।

काउ्यप्रकाशदीपिका। ५१

अविनाभावोऽन् सम्बन्धमात्रं, न तुनान्तरीयक त्वम्। तथाच्वे हि 'मश्चाः क्रोशन्ती' त्यादौ न लक्षणा स्यात्। अविनाभावे चाक्षेपेणैव सिद्धेर्लक्षणाया नोपयोग इत्युक्तम् । वृत्तेरगौणतेति। साक्षात्सम्वन्धराहित्यादू गौणी न लक्ष्यत इत्यर्थः। नन्वेतावना च वैषम्यं नात्यन्तवैजात्यावहम् ;

समान:, साक्षादसाक्षात्वन सम्बन्धमात्रवैचित्रयं किश्ि दवान्तरवैधम्यमावत इति लक्षणाविशेष एव गौणी। अविता- भावोऽत्रेति -- अविना सद्भावे भावमात्रमतिनाभावो न तुविना डभाव इत्यर्थः। नान्नरीयकत्वं तदन्वयव्पतिरेकानुविधायि- त्वम्। तत्वे (१)नान्तरीयकत्वे। मश्चा इति-मश्नानाश्चास्त्पन्वया द्यतुविधिः। नतु माभूदत् लक्षणा, अन्वयाद्यनुविधानम् यथैत्र स्थादित्याशक्कषाह -- अविनेति : अविनाभावस्थलेऽनुमितिसामग्री सम्भवेन शब्दव्यापार एव स्पादित्यर्थः । उक्तमिति(२)-श्रोक- कर्तृभिरेव जात्या स्वलक्षणाक्षेपमङ्गीकुर्व्ि रस्माभिर्वा तन्मतमुप - लिखद्धिः(२)। उपादानलक्षणारयां शुद्धतयोदाहृति :- आयुरिति -

(१) तथात्वे इति त्वन्येर्माणिक्यचन्द्रादिभिर्द्धृतः पाठः। (२) उक्तमेतच्च 'क' पाठः। श्रोक कर्तृभिर्भटठकुमारि ल्लपार्देरवधृत एंव श्राकांशे श्ाकवार्तिकस्थे उद्विष्वमेतत्। अस्माभि: काव्य प्रकाश कुद्द्रि. 'गौरनुचन्व्य' इत्यादिनदाहतय्ये वृत्यन्ते विवेचितमिति टीकाऊदुक्तितात्पर्यम।

काव्यपकाशः ।

'आयुर्धृतम्' 'आयुरेवेद' मित्यादौ च साटकया दन्यत्कार्यकारणभावादि सम्बन्धान्तरम्। एवमादौ च

गौणभेदयो भैदेऽवि ताद्प्यप्रतीतिः, सर्वथैवाऽभेदाव गमश्च प्रयोजनम्। शुद्ध भेदयोस्त्वन्यवैलक्षण्यनाव्याभि चारेण च कार्थकारित्वादि पयोजनम्। कचित् नादर्थ्या दुपचारो यथा इन्द्रार्था स्थूणा 'इन्द्रः' । कचित एवेति न घृतपदमयोग इत्पर्थः । इदमिति घृनविषय ताप्रकटनम्। साहइपादन्पदिति कारिकागतान्तरपद्विवरणम्(१)। एवमादा- विति-लक्ष्यनेडनेन शब्दमामर्थ्ेनेति लक्षणं लक्षणा कार्यकारणभावादितो लक्षणं, तत्पूर्व यथा स्यात्तथा(२) आरोपा ध्यवसाने भवतः, तयाक्तत्कार्यत्वात्। लक्षणापूर्व इति सुगम एत कचित्पाठ:। मदेऽपि वाहीकपदमपोगादुल्लिरुय. माने तादरप्पपनीतिर्मेदस्थगयित्री। आगोपे्यवसाने च सर्वथैवाऽभेदावगमो वाहीकादिपदाभावाच्ेदस्य बुद्धनारोदा हित्यर्थ: पयोजनमव्रान्तरपत्याध्यम्। अन्यवैलक्षण्पेनारोपे, अव्यभिचारंणाध्यवसाने। तत्र हि भेदानुल्लेखे तादर्थ्यपतीति- दार्ढ्याव्यभिचारसम्भावनायाः सर्वथैव निरासो, न स्वार्थ आत्मानं व्यभिचर तीति। आशोष तु स्थगितेऽपि भेदे तद्गन्धेन मर्वथा व्पभिचारनिरासाभावात्। अभेदपतीतिसहोदशत्मतया- (१) सम्बन्धान्तरत इति कारिकागतस्य पद्स्य व्याख्या। (२ ) लक्षणपूर्वमिति टीकाकृत्परिगृहीतः पाठ: ।

काव्यप्रकाशदी पिका। ५३

स्वस्वामिभावाद् घथा राजकीय: पुरुषो 'राजा', कचिद- वयवावयविभावाद् यथा अग्रहस्त इत्यत्राग्रमात्रेऽ वयवे 'हस्तः'। कचित तात्कर्म्याद यथा अतक्षा 'तक्षा'। (१७)-लक्षणा तेन षद्विधा॥ १२ ॥ आद्यभेदाभ्यां सह। सा च-

जन्यवैलक्षण्यमात्रम्। एतच्चोभयत्र मुरुपपयोजनम्, अवा- न्तरन्तु पूर्ववदभेदावगमः । क्वचिदित्यादि सम्बन्धमपञ्चनम् । अत्र च रुदिप्रयोजने यथामम्भवं द्रष्टव्ये। अग्रहस्त इति -- ममानाधिकरणविशेषणसमासमते लक्षणा । ये त्वग्रहस्त इत्प खण्ड एवायं शब्दो हस्ताग्रवाचका, इस्नस्य अग्र इनि वा त्रिग्रह इत्याहु:, तन्मते 'पीता कार्पटिकैगङ्गे'त्यवयवावयवित्व लक्षणायामुदाहार्यम्। अनक्षा गोपालादि: कुनोऽप्यभ्यस्तगृहदि- निर्माणनैपुणो जातिविशष एव हि सुख्यतस्तक्षपद्वाच्यः । षडूभिरूपाधिमी रुटिम योजनोपादान लक्षणा SSरोपाध्यवसा नै - विघा: प्रकार: कल्पनीया अस्या इनि पड़विधा। न तु षद् प्काश, प्रकाशन्तरसम्भवस्य मतिपादितत्व्रात्(१)। भिद्यने आभ्यामिति मेदौ उपादानलक्षणे रूढिपयोजने वा। आद्यौ मेदोँ, ताभ्यां मकृताभ्यामारोपाधयवसानाभ्या प्रथममुक्तत्वात् ताभ्या (१) पोढेंति बहुतरटीकाकृतां माणिक्यचन्द्रादयानां व्याख्या। उपरि- दर्शितो नयो लक्षणाविभागप्रसङ्के साहित्य दर्पणेऽनुखृनः। प्रदीपकता तु कटाक्षितमेतटुपरि (काव्यमाला ६द पृः)। मुद्ितप्रदीपोदधृतश्चण्डी.

५४ काव्यप्रकाशः ।

(१८) व्यङग्येन रहिता रूढौ सहिता तु प्रयोजने। प्रघोजनं हि व्यञ्जनव्यापारगम्यमेत्। (१९) तच्च गूढमगूढं वा- तच्चति व्यङ्गयम्। गूढ यथा- मुखं विकसितस्मितं वशितवाक्रेम प्रेक्षितं समुच्छ लित विभ्रमा गतिरपास्तसंस्था मतिः। उरो मुकुलितस्तनं जधनमंसबन्धोद्धुरं वतेन्दुबदनातनौ तरुणिमोद्गमो मोदते ॥ ९॥

माद्यभेदाभ्यां सद्देति ग्रन्थसङ्गतिः । एवंविधलक्षणापपश्चानुवादस्य तत्पृष्ठे व्यञ्ञनोद्ङ्गनमेवर फल- मिति सङ्गोपितर हस्येन सूत्रकृता 'व्यडग्येन रहिते' यादि कारिकया व्यञ्जनागम्यमर्थमुपाधाय ळक्षणातिभागो दर्शितः। ततस्तदतुवादे नैव तामवतारयति-सा चति। इममेवार्थ स्फोटयति(१)-पयोजनं हीति। अत्र मयोजनवत्पा व्यञ्ञनासूलभूतायासुपाद्ेयतेनातु वाद्यतया प्राप्तायां हेयाया अपि रूठिसूलाया अनुवादो विवेक सौकर्याय मन्तव्यः। गूढं काव्यार्थभावनापरिपक्कबुद्धिविज्ञमात्रवेद्य रहस्यम्, अगूदं तदन्यत् सहृदयेध्वन्येष्वपि सम्भावितवेदनम्। मुखमिति-अत्र विकसितत्वस्प कुसुमचिस्तृतत्वे प्रसिद्धस्य स्मितेऽसम्भवाद्विस्तृतत्वमात्रं ळक्ष्यते, ततस्तस्यैव विशेषोऽत्यन्त मनोहारित्वादिळक्षणः सहदयहदयङ्गमो व्यज्यते। एवं वशितत्व

(१) 'स्फायति' 'क' पाठः।

काव्यप्रकाशदीपिका। ५५

अगूढं यधा- श्रीपरिचयाजडा अपि भवन्त्यभिज्ञा विदग्धचरितानाम्। उपदिशति कामिनीनां यौवनमद एव ललितानि॥१०॥ तत्रोपदिशतीत्यनायासेन शिक्षादानमभिधेय वत्तफुटं प्रतीयतं। (२०)-तदेषा कथिता त्रिधा॥ १३ ॥ अव्यद्ग या गूढव्यङ्गया अगूढव्यङ्गया च।

समु च्छीलतत्वापास्तसंस्थत्वमुकुलि तत्व द्धुरत्मोद नै : प्र्लिष्ट

लक्ष्यन्ते। तेपामेवातिशयो व्यज्यते। उपदिशतीति-अत्रा- विष्कारो लक्ष्यते। तदतिरेकथ् व्यङ्गयः । स चाभिधेयवत्सफुट प्रतायत इति गुणीभृतः । ललितानि हस्तादिविन्यामविलासा: । अन्रेत्यादि पकृतवविषयविचेक: । त्रिधेति-व्यङ्गयव्यतिरेका

गृढव्यङ्गच्ा चेत्यर्थः। अत चेन्थं प्रकारिकल्पना-लक्षणा प्रथमं द्रिया रूढा प्रयोजनवनीति च। तत्र रूढा उपादानोप- लक्षणाभ्यां प्रत्येकमारोषाध्यवमानाभ्या चतुष्टपीभूत्वा गौणशुद्ध भावादष्टथा, पयोजनचनी तुक्तमेदवती व्यङ्गयवद्वविष्पातपोडश विधा। (१)यत्र (२)वर्मी नादिर्लक्षणीयस्तत्र धर्मः फलं, रामा- (१) व्यङ्गयस्य गूढागृढ्त्वात्प्रत्येकं द्विधा भूत्वा पोडश मेदां:। एषैव सरणिर्विश्वनाथेन साहित्यदर्पणेऽनुसृना । (२ ) 'यत्न च' इत्यादर्शपुस्तके पाठः।

काव्यपकाशः।

(२१) तदभूर्लाक्षिणिक :- शब्द इति सम्बध्यते। तद्भूस्तदाश्रपः। (२२) तत्र व्यापारो व्यञ्जनात्मकः ॥ कुत इत्पाह- (२३) यस्य प्रतीतिमाधातुं लक्षणा समुपास्यते। फले शब्दैकगभ्येऽत्र व्यज्जनान्नापरा क्रिया॥१४॥

डस्मीत्यादौतु धर्मेषु लक्ष्पेषु तेषामेत्रातिशयः फलमिनि द्रािशत् पिण्डा। न च द्वानिशत्, मम्बन्धवैविध्ययोजनत्वे अनन्ता एव लक्षणा:(१)। एवं लक्षणामुक्ता तदुपाधेयमाह -- तद्भू: तस्था भूमि:, तदराह वृत्तिकृत -- तदाश्रय इति। लाक्षणिक शब्दं लक्षयता र्थोऽपि लक्षितपायः। सम्पति व्यअ्षके लक्षणीये तदुषाधौ व्यञ्ञनायां विप्रतिप्ति निराचष्टे-तत्रति। 'यस्येति'(२)-प्रयोजन वल्लक्षणावति शब्ने(३) लक्षितिर्लक्षणा गङ्गादिपदेन तदादि प्रत्यायनम्। समुपास्यने विनाऽपि प्रमिद्धिमाकाङ्ितनिष्वादक तयाSSश्रीयते। शब्दैकगम्ये शब्दबोध्यत्वायोगव्यचच्छेदवति -

(१ ) अशीतिप्रकारा लक्षणा हि विश्वनाथेन साधिता । अनन्ता इति तु विभागकल्पनस्य परमार्थतोऽसम्माव्यत्वसूचनम्। नत्र बोजं सम्बन्धवेविध्यप्रयोजनत्वभिति साधूपदर्शितं टोकाकृता। (२) यस्येतीत्यंश आदर्शपुस्तकेSविद्यमानोऽपि बोधसौकर्याया नन्तरकारिका ऽवतरणिकां साधयितुं पूरितः । ( ३) रूदि लक्षणाया अनवकाशात् ।

काव्यप्रकाशदीपिका। ५७

प्रयोजनप्रतिपिपादयिषया यत्र लक्षणया शब्दप्र- योगस्तत्र नान्यतस्तत्प्रतिपत्तिरपि(१) तु तस्मादेव शब्दात्। न चात्र व्यक्षनाटृतेडन्यो व्यापारः। तथा हि- (२४) नाभिधा समयाभावात्- 'गङ्गायां घोष' इत्यादौ ये पावनत्वादयो धर्मा- स्तटादौ प्रतीयन्ते न तत्र गङ्गादिशब्दा: सङ्केतिताः। (२५)-हेत्वभावान्न लक्षणा ॥ १५। मुखुयार्थबाधादित्रयं हेतुः। तथा च-

गङ्गादिपदालुपनीते हि तटावँ नैवंविधातिश्रयपतिलम्भ इत्य- न्वयव्यतिरेकाभ्या तम्मादेवैयं बुद्धिरिति निश्चीयते। न तत्मति- पत्तिमन्तरेण नद्रोघने शब्दः पर्याप्त इति तन्मात्रं भावमिद्धमू(२)। नक्ष्यमाणरीत्या धर्वनिपस्थानस्थितैव्यज्ञनानाम्ना व्यवहारः कृतः, तदाह- व्यञ्जनान्नापरा क्रियेति नत्मतिपत्तिः प्रयोजनमनि पत्तिः। शषा तु वृत्तिः कारिकाव्याख्यया व्यारयाता । नत्र तटादौ, गङ्गादौ तु पावनत्वादीनां भवतु कथश्चिदभिधेयो- पनयनमिति भावः। त्रयमिति-मुख्यार्यवाघस्तत्सम्बन्वो रूढि- प्रयोजनयोरेकम् तत्र कत्यभावः स्फुटः, भयोजनाभावस्तूत्तरत्र

( १) 'प्रतीतिरपी'ति क्वचित् पाठः। (२) भावसिद्धं स्वमावसिद्धमित्यर्थे। ८ का० प्र०

५८ काव्यप्रकाश: ।

(२६) लक्ष्यं न मुख्यं नाप्यत्र बाधो योग: फलेन नो। न प्रयोजनमतस्मिन् न च शब्द: सवलद्गतिः ॥१६।। यथा गङ्गाशब्दः स्रोतसि सबाध इति तटं लच्ष यति, यदि तद्वत् तटेऽपि सबाधः स्यात ततू प्रयोजनं लक्षयेत। न च तटं मुख्योऽर्थ:, नाप्पत्र वाषा, न च

पपश्चनीयः 'तथा चे'नि 'लक्ष्म'मित्यादि कारिकाऽवनाराय कचित (१) पाठः। बाधोऽन्वयानुपपत्तिः। फलेन पावनत्वादिना नास्ति तटादेयोंगो वास्तवः। ते हि गङ्गादिगता वव पतीयन्ते त. त्तादात्म्यमत्ययवलात्, न तुरगता, इ्नेपा स्वपदपतिपादना योग्यत्वात्। प्रयोजनं पकतादन्यत्र। रखलह्गतिरिति-प्रकारा- न्तरेण प्रतिपादयितुमशक्येष्वेवार्थेषु शब्दस्य रखलद्ृतित्वाद पर्याप्तशत्त्यन्तरत्वात् पतीत्यपयवसानमूलाया लक्षणाया उ. ज्जीवनमङ्गीक्रियते। पावनत्वादौ तु स्वतोऽविना भविनि प्रभवत्येव शत्यन्तरभ्। अभिधया हि स्रोतोविशेषस्तन्मिलित एब मती. यते। यद्येवं, कृतं व्यअ्नाप्रत्याशयेति चेत, न। तटगततया पतीतेर पूर्वत्वात। किमायातं तर्हि लक्षणापक्षस्येति चेव, सत्यं,

/(१) श्रीधरकृते काव्यप्रकाशविवेकेऽन्यत्र चास्योपोदलक स्य स्वीकारः। इत्थञचैतदव्याख्यायने 'यथा मुख्यार्थबाधाSSदित्रयं न निमिसतया सम्भाव्यते तथेदमुच्यत इत्यर्थः' । रुतकमाणिक्य- चन्द्रादिभिरतिप्राचीने प्टोकाकृन्भ्िर्व्याख्यातत्वादयमंशो मूलग्रन्थान्त भूतः प्रक्षिप्तो वेति वक्तु न सुशकः।

काव्यप्रकाशदीपिका। ५९

गङ्गाशब्दार्थस्य तटस्य पावनत्वाद्यैर्लक्षणीयैः सम्बन्धः, नाषि प्रयांजने लक्ष्य किश्चित् प्रयोजनम्, नापि गङ़गाशव्दस्तटमिय प्रयोजन प्रतिपादयतुमसमर्थः ।

यत्र सर्वथैवाभिधानं प्रसरति तत्रैव तटादौ लक्षणाऽङ्गीकृतिः । पावनताऽऽदेम्तु विशिष्टाकारस्य वाच्यत्वेऽपि स्वरूपमात्रेण स- म्भवति कथश्च्विदभिधाया विषयत्वरमिति ग्रन्थमङ्गनिः । तदिद- मुक्तं वृत्तो 'नापि गङ्गाशब्दस्तटममित्र प्रयोजनं प्रतिपादयितुम समर्थ' इति 'प्रतिपादयतुं नमर्थ'(१)इति यदा वृत्तिपाठस्तदैन- स्मिन्लक्ष्य मतीते न शब्द: र्खलद्गतिरन्त्रययोग्यतया निरा काड्क्षः मन्नत्रैव विश्रान्तः कर्थ प्रयोजनं लक्षायेतुं ममर्थः स्यादि ति कारिकाऽर्यः । 'प्रतिपाठवितु'मिनि उत्तौ च लक्षणयेति शषः न च 'नाध्यत्र वाघ' इतिकारिकाऽवयवेनेकार्थता। अन्वयातु पपतत्तिरवा्धो डन्वयपतिपत्या निराका द्वृत्वं स्खलद्गतित्वमिति वचो- भङ्िभेदाव। अाभिपारयण सुख्याथवाध इति ब्रुवाणः श्रीधर सान्धिविग्रहिक:(२) सन्धिविग्रहव्यवमायव्यग्र सम्यगबुद्ध

(9) प्रश्नपरो 'नापी'ि शब्दपूर्वो द्वितीयपाठस्तु न साधीया निति स्फुटमेव। पूर्वत्र बाधादिकमनपेक्ष्येति द्वितीयपाठे। २) एवं श्रीधरसान्धिविग्रहिक आपातती रुचकमनुसृत्य व्याचचक्षे- 'तथाहि नटस्य लक्ष्यस्य बाध प्रयोजनं लक्ष्य स्यात्। न च तदभिप्रायेण मुख्यार्थवाधी घटते, न हि तटादिमुख्याडर्यो, लक्षणीयत्वात्। ......... वाच्यार्थाभिप्रायण मुख्यार्थवाधो लध्ष्याभिप्रायेण रखलद्गतित्व्रमिनि महाननयार्भेदः चराडीदासव्याख्यानानुकूल

६० काव्यप्रकाशः ।

(२७) एवमप्यनवस्था स्याद्या मूलक्षतिकारिणी(१)। एवभपि प्रयोजनं चेललक्ष्यत तत् प्रयोजनान्तरेण, तदपि प्रयोजनान्तरणेति प्रकृतापतीतिकृदनवस्था भवेत् ।

वान्। नेदं मुख्यं नाप्यत्र लक्ष्य बाय इति हि लाक्षणिकार्थ. विषय एव कारिकाभाग इत्यलं पलालचर्वणन। अन्वयवाधो(२) घोषान्वयपतीतिशुन्यः। तद्वत्स्ोतमीव। तत्तदा। गद्गाशब्दार्थस्य कक्षणया लक्षणीयैस्तत्तयाऽभिमतैः । लक्ष्ये इति 'एतस्मिन्नि'ति कारिकापतीकपूरणम्। प्रयोजने लक्ष्ये फलं नास्तीत्युक्त्वा सम्पति दुर्दूरूढा- नति युक्त्या कलाभावमुपपादयति-एवमपीति-प्रयोजना न्तरबोधनाय प्रयोजने लक्ष्य इत्यर्थ:। नन्वनवस्थाऽपि कचिद्धाजाङ्कुरवत्पवाहादौ न दोपमावहतीत्याह-या सूलक्षति-

इव प्रतिभाति। शब्दस्य स्रोतो(?)मुच्योऽर्थः. तत्र च बाधः, तीरे च तत्सस्वन्धः, तीरस्य च लक्षणयोपस्थापनम् ......... नद्वदयदि तटमपि मुख्यं स्यात्, तत्र च बाधो भवेत्पयोजनं च गङ्गादिगतपावनन्वादिविशेषस्य तदेन सम्बन्धः स्यात् तदा गङ्गाशब्द: प्रयोजनं लक्षयति। न चैतदेकतमप्यत्रे त्यर्थ' इति।" ( १) 'क्षयकारिणी'ति क्वचित् पाठ। (२ ) स्त्रोतसि सबाधो घोषान्वयप्रतीतिशून्य इति तु स्यात्। असंगतप्राय इवोपरिदर्शितः पाठः प्रतिभाति।

काव्यप्रकाशदीपिक्का । ६१

ननु पावनत्वादिधमैयुक्तमेव तटं लक्ष्यते, गङ्गाया स्तटे घोष इत्यतोऽधिकस्यार्थस्य प्रतीतिश्च(१) प्रयोजन-

कारिणीति। लक्षणायां प्रयोजन प्रतीयमानमेवाङ्गीकार्य, तस्य तन्मात्रपमाणकत्वात्। ततश्चानन्तप्रयोजनधाराप्तातावेव पुरुषा- युषः परिक्षयः स्यादिति कचन निष्पयोजना प्रयोजनप्रतीति रुपास्या, तस्मात्परमाणापुरस्कारकल्पितस्य भवदद्गीकृतस्यैव प्र- योजनस्यैवंविधानर्थमूलस्य परित्यागो न्याय्य इति भावः। प्रयोजनान्तरेण प्रयोजनान्तरसुददिश्य। अप्रतीतिरविश्वासः । नन्विति-तादात्म्येन तटप्रत्ययस्तावल्लक्षणासाध्यः ! गङ्गा- तादात्म्यस्य च पावनत्व्रादिविशेषादरम्भरित्वं दैवसिद्धमेवेति किमव शिष्यते यत्कृते वृत्यन्तराङ्गीकार इति शङ्काडर्थः, परिहारार्थ- स्तु गङ्गानादात्म्यप्तीतेः(२) कार्य एव तटे पानत्वशैत्यादि प्रत्ययो, न तु तदर्थे। विशिष्टज्ञानं हि विशेषणविशेष्यज्ञानपूर्वक- मेव भवति, न चात्रैवं सम्भवति, विशेषणस्य शैत्यादेः सरि ल्लीनतयाऽभिधया स्मारतत्वात, विशेष्यस्य तटस्य च सर्वथा पूर्वमनुपनीतत्वात्। तहि कथमभिधयाऽपि शैत्यादिविशिष्टनिम्न- गाप्रत्यायनमिति चेत्, यथासङ्केतितस्येव स्मृत्युपनीतत्वादिति केचित्। वस्तुनस्तु सरि्वेद एव सङ्गेतस्मृत्योविषयो ग्राह्यो न शैयादि:। न हि धर्मिणि मङ्केत्ये संलग्नः सतर एव गुणादि: सङ्केत्यः।

(१) 'प्रतिपत्तिश्चे'ति क्वनित् पाठः । (२) 'प्रतीते कार्य' .. इत्यादशपुस्तके पाठ:।

६२ काव्यप्रकाशः ।

मिति विशिष्टे लक्षणा, ततिकिव्यक्षनयत्याह-

दुर्वारो लक्षणाऽङ्गीकारः । तदिदं वक्ष्यति-'विशेषाः स्युस्तु लक्षित' इति। यथाश्रुतं तु ज्ञानस्य विषयव्यतिरिक्तं फळमात्रं विव क्षितं, ज्ञेयगतं वा फलम्? आद्येऽप्यस्ति गोस्वामिगतमन्तोपाि:। अस्तु तहिं द्वितीयः(१)। तथाहि उपेक्षाबुद्धिव्यतिरिक्र्केन ज्ञानेन निर्विकल्पकेन सविकल्पकं जन्यते, तेल च हेयोपादेयताबुद्धि:। तथा च स्वविषये तटादौ हानमुपादानं वेति चेन्न, प्रकृत एच व्यभिचारात्, तत्पक्षेऽपि हि शैत्यादिप्रतीत्या तटादिगतं न किश्चिज्जन्यते,ऽपि तु गङ्गादिगत एवं पारतापादिरित्यसङ्गतिः। यत्तु श्रीधरसान्धिविग्रहिकः परिहारद्व्य लिखितवानू तद शिक्षितव्यामोहनमात्रम्। तथाहि एक :- प्रयोजनार्थ नावल्लक्षणा समुज्जीव्यते, सा वपदव्यापारः, स च विषयानिष्ठ:, नन्मुखे नैव स्व्ररूपप्रतिलम्भात। नतश्च लक्षणा न । पवस्र विषयगर्भा

(१) टीकाग्रन्थोऽन् घुटित इव प्रतिमानि। सुद्रिते प्रद्वीपे चण्डीदास ग्रन्थ एष एवमुद्धृत :- 'ज्ञानस्य विपयातिरिक्त फलमात्रं वा विवक्षितं, ज्ञेयगत वा ? आद्ये प्रकृतेऽप्यस्ति गोस्वामिगतप्रवृत्तिः अन्त्ये प्रयो- जनज्ञान एव व्यभिचार:। तेन हि गोस्वामिगतसन्तोषमात्र जन्यते। न तु तद्गतं किश्चिदिति। तस्माद्वेतुफलयोस्तटप्रतीनिफलप्रतीत्योर्भिन्न कालत्वेनाभिन्नव्यापारविषयत्वमसमीवीनमेवेति व्यक्ञनासिद्धिरित्यत्र तात्पर्य मिति।

काव्यप्रकाशदीपिका। ६३

कारादस्या: प्रयोजनमित्युक्ते यादशी सा तादृश्या एवाखण्डाया: प्रयोजनश्चोद्यं, ततश्र पयोजनविषययोः पार्थक्यमर्थादि

स्य प्रयोजनं, न तु प्रयोजनं विषय :- इतिस्वरूपः(१)। अत्र कि लक्षणात्वं श्दव्यापारनद्विषययोव्यासज्य वर्तते, व्यापार मात्रे वा, वस्तुतो विषयवति वा ?नादा, सर्वत्र बाह्यत्वाद। द्वितीये तु प्रयोजनम्य विषयत्व का क्षतिः, गर्भीकारस्यावाआात्रत्वात।

तया च यावद्वाविन्याऽन्वयोन प्रतीयते तावदेव प्रत्याय्यं, न त्वधिकं तत्स्वरूपमात्र, सदङ्ग न शैत्यादि इत्यळक्षणीयत्वं तस्य।- अत्रापि यदि तस्या अधिकप्रसारपत्यादेशो न प्रत्यामीदति तदा तत्पयर्यन्नम्रसारे न विरोध:। नहि धर्मप्रशमार्थमुपात्तः श्रीखगडपदलोपोन शीतपति सबोङ्गम्, अधिकमसारमत्यादेश श्रवास्माभिरुक्त इति स एव मुख्य: परिहारः। यदुक्तं ध्वनि- ध्वंसे(२)चदंब साध्यं तदेव प्रयोजन, मन्यथा सर्वस्य सर्व

। (१) द्वितीयवाक्यपाठस्त्वित्थमुपलभ्यते श्रीधरकृतकाव्य- प्रकाशविवेकस्यास्मददप्टे पुस्तके । 'एवश्र लक्षणायाः प्रयोजनमिति भणितां यादशी लक्षणा ताद्वशं प्रयोजन वाच्यं, प्रत्येयविषय- निष्ठशब्दव्यापाररूपा च लक्षणा, तस्या गर्भीकतविषयाया: प्रयोजने विचार्ये कोऽवसरः प्रयोजनस्य, लक्षणाविषयत्वेन गर्भीकृत भडगया हि विपयस्य प्रयोजनं, न तु प्रयोजनं विषयः ..... ." इति। सर्वमेतद्रुचककृतसङ्केतानुवादीति मन्तव्यम्। (२ ) विस्तरतोस्य मतस्योद्धारः श्रीधरेण, तत्कृतप्रकृतविमशे

६४ काव्यप्रकाशः।

(२८) प्रयोजनेन सहितं लक्षणीयं न युज्यते ।।१७॥ कुत इत्याह- (२६) ज्ञानस्य विषयो ह्यन्यः फलमन्यदुदाहृतम्। प्रत्यक्षादेव्नीलादिर्विषय:, फलं च (१)प्रकटता संवित्तिर्वा। (३०) विशिष्टे लक्षणा नैवम्- व्याख्यातम् ।

पयोजनताऽऽपततेः। ततश् यद्यत्पयोजनं तत्तत्साध्यं, यथा पाक स्यान्ननिष्पत्तिरिति लक्षणोद्वेश्या वृत्यन्तरबोध्या च। द्वितीये तु दृष्टान्त एव बाघः पाकस्य दहनसंयोगस्य विषयस्तण्डुलद्रोण एव। अन्ननिष्पत्तिस्तत्कार्यमेव। 'प्रयोजनेन सहितं लक्षणीयं न युज्यते'-एक यैव लक्षणाSSरुयया वृश्या प्रयोजनाधारस्य तटादे: प्रयो- जनस्य शत्यादेश्व बोधनाङ्गीकारो न युक्तिमारोहती त्यर्थः। ज्ञानस्य वस्तुपरिच्छेदमात्रपर्यवसाने शैत्यादिविषयको- पेक्षावुद्धिव्यतिरिक्तस्य(२)। हीति यस्मादेवं तस्मादत्राप्येवं युक्तमिति भावः। पकटता ज्ञानज्ञेयत्वनियामकः कक्षनातिशयो ज्ञेये जायते। भट्टदिशा सम्यगूहे गोपादेयतया ज्ञानं संवित्तिः ।

साधित इति तत्रवालोकनीयमनुसन्धित्तुभिः । ( १) 'फलं तु' इति वा पाठः। (२)एवमादर्शवुस्तके पाठः। 'गङ्गायां घोष' इति प्रकृतपूरणम्।

काव्यप्रकाशदीपिका । ६५

(३१)-विशेषा: स्युस्तु लक्षिते॥ १८॥ तटादौ ये विशेषा: पावनत्वाद्यस्ते चाभिधा- तात्पर्य-लक्षणाभ्यो व्यापारात्नरेण गम्याः । तच्च

एवं लक्षणामूलं व्यख्ञकत्त्रमुक्तम्।अभिधामूलं त्वाह-

ज्ञानग्राहक ज्ञानमनुव्यवमायाखयमितेके(१) 1 लक्षिते लक्षणाचिषये तटादौ घोषाद्यिकरणतया पतीते। विशेषा: शैत्य- त्यपावनत्वादयो घोपम्वास्थस्यानुगुणयेन गोम्वामिहृदयङ्गमा: स्युः प्रत्याय्या इति शेष:। तात्पर्यस्योपात्तपदार्थससंर्गमात्रनै- यत्येन प्रयोजनबोधकतया स्पृष्टत्वात्तदप्युपमंहारे याजयति । अभिनाSडदिभ्योऽन्नरेण भिन्नन व्यापारेण गम्या इति वृत्त्य रथः। धवननादीत्यादिशब्डेन प्रत्यायनपकाशनादिभाषाया अव- बोध:। न च स्मृनिव्गापारोऽननुभूनचरत्वात्, नाप्पर्थापत्ति,- रनुमानं वा, अनपपत्तिव्याप्तिमनिसन्धानाभावात्(२)। तदाह, तच्च व्यक्षनादिपदवाच्यमवश्यं वेदितव्यमि(३)ति। एतमित्या- दिः प्रकरणमङ्गनिः। लक्षणामूल लक्षणोज्जीवितम्। एचमभिधामूलमित्यादि-इह नश्वतो गवादिशब्दानामेकै- (१) एकत्र पूर्वमीमांसकमतानुमतः सिद्धान्तोऽन्यत्र तार्किक- कृततर्काविष्कार: । (२) सर्वमेतत्सविस्तरमालोचितं पश्चमोल्लासे वृत्तिग्रन्थे तदुप- जीविते साहित्यदर्पणादौ च। (३) 'एषितव्य'मिति तु मूले सावंत्रिक: पाठः।: ९ का० प्र०

६६ काव्यप्रकाश: ।

वाभिधाशक्ति: सुरभिक्षितिवागादिविषयेत्येके, तन्न्, एकस्य शन्दव्यापारस्य दर्शनाव। तस्मादेकस्य वर्णमशूद्दात्मनः पदस्यार्थभेदेन भिन्ना एवाभिधानशक्तयः ! तासाञ्ज प्रकरणादिना शेषपसारणं निषिध्योज्जीवितायां मतीतियत्र जायते तत्रार्थान्तरे नावदस्ति कक्षन शब्दव्यापारः। न चासौ सैव प्राचीनाडमिघा, बाघितत्वा, दविपयान्ववत्वाच्च। न च लक्षणा,इन्वयवाधामूलत्वात, नापि तात्पर्यस्, अभिहितलक्षित- सं सर्गमात्रनियतत्वात्। तनश् द्विनी गयभिनानं पूर्वरुद्धमपि लब्य महायान्तरं पुनः प्रसनं, तकस स्वज्ञानावान्तराङ्गयावन्निष्ठ व्यापारतया स्वाचसरनिरुद्धस्पाननपरप्रमाशदा विलक्षणनाम्ना व्यञ्ञकत्वं कौथ्े(किश्चि)दुच्यते, तर्गाक्षोद्वोघहेतुः शव्दोडयों वा।तत्राद्योयथा 'अ्रमि'त्यादौ(१)।(२)तत्र हि सुजगरूवेण इला- द्विषशब्दस्य गरलेऽपि शक्तिराविष्क्र पले। द्विनीयस्तु 'भद्रात्मन'(३) इत्यादौ। तत्र नास्ति कश्चिन्निर्द्विष्स्त द्वारहेतुः। पत्र तु पकरण दिनियामक नास्ति तत्रानेकार्थनिषय: मन्देह एव 'बेन ध्वस्ते'-(४)

(१) पञ्चमोल्लासस्य 'भ्रमिमरतिमतस्येकादुदाहरणे। (२) एतदुध्वन्यालोकलो चन स र णिमनुस रद्भि : ( लोच ने ९ ७ पृ ः ) ग्रन्थकृद्धिः पश्चमोल्लासे वृत्तिग्रन्थे 'अत्र हालाहत्रं व्यड्न्यं भुजगरूपस्य वाच्यस्य सिद्धिकृदिशि दर्शितम्। (३) अस्यैवाल्लासस्यान्तिमे श्लोके । (,४ ) सप्तमोल्लासे 'यन ध्वस्तमनोसवने'त्यादौ।

काव्यप्रकाशदीपिका । ६७

(३२) अनेकार्थस्य शव्दस्य वाचकत्वे नियन्त्रिते।

त्वादाविव दूयेषामि मेदिनीभृता' (१)मित्यादाविवोभय योग्यत्वादुभयाभिधानं था। 'अ्रमि' मित्यादौ पदान्तरसाचिव्या त्पुनरुज्ीवत्यभिध्ानं, न तु तथा 'यने'त्यादो, तदभावात। तहिं कथमर्थावगम इति चेत, नास्त्येवेति वदन्तोऽनुभूत्यैव भगवत्या गलइस्तिता:, दु्याख्यातृत्वव्यपदेशपरम्परयेति जल्पन्तस्तूमय-

व्यअनार्यं व्यापरान्त मव्रति पश्पन्तस्तद्रदेव 'अ्रमि'मित्यादावपि पुण्याहलसे व्वस्ति वाचयितव्वाः। तत्रास्त्युज्जीवकं शब्दा- न्तरमिनि चतु, भ्रानः! क पुनर्मृताया उज्जीवनं, कथन्तरि लक्षणाया: एवीपैकिस्व पर्यानीवनमिति चेत्, तपि त देव तात्पर्थमुज्जीवलीति कस्ते परमविश्वस्तः कथिनवानू अस्तु वा तत्र तथेवमभिधाया पुनरकव पयोगेणोज्जीवनाविर्भान: कचनापि दष्टचर, कथननर्ह द्रिनी याभिवाविषयेष्ववंविधस्थ ळेषु व्यञ्ञनं प्रमरनीति चेत, सत्यं, यत्र तत्पसरोऽनिपसङ्गभीत्या तामभिवा मम्बन्वभूनामाश्रिस व्यञ्ञनमङ्गीक्रियत इत्येकं दर्श- नम्, अन्यक्ष्वनकार्थत्तमिति रीत्याडर्यभेदेन शब्दभेद एव। ऐक्य- भ्रमस्तु माजात्यमातकतः। कथन्तहि शब्दशक्तिमूळध्वनि- गुणाभूतव्यङ्गयोर्दवितीथार्थनतीतिः । आवृत्यति चन्र, सक्कदेवो-

(१) शिशुपालवधे ( १२।१ ३)।

६८ काव्यप्रकाश: ।

"संयोगो विप्रयोगश्च साहचर्ये विरोधिता। अर्थः प्रकरणं लिङ्गं शब्दस्यान्यस्य सव्निधि: ॥

दाहरणात्, शब्दस्वरूपविपर्यस निमित्ताभावाच्च। प्रतिम सूत्या शब्दान्तरकल्पनमिति चेद, न, शूयमाणस्य तस्याभावात्, अन्यवाचकादन्यवाचकोत्पत्तिनैयत्या - (१)भावदर्शनाच्च। तस्मा त्तस्यैव शब्दस्य प्रथमप्रतीतार्थवाचकस्य धर्मिकल्पनातो धर्म कल्पनं वरमिति नीत्या द्वितीयेडर्येंऽपग शक्तिरङ्गीक्रियते। सा च श्रीमदानन्दवर्धनाचार्यदर्शन व्यञ्जनमित्युच्यते(२)। अस. म्बन्धात् कथ तत्र शक्तिरिति चेन, शक्तेरेव तत्वातू। तत्रापि नि यामकं मृग्यमिति चेत, सत्य मृग्यं, किन्तु स्वरूपमेव वाच्य वाचकयोरिव तद्भाे नियामकं, तद्विरह तु'धेन व्वस्ते'तयादौ 'शवतो धावती'त्यादाविव शब्दस्वरूपानिश्चयादर्थेऽप्यनिश्चयः। कर्थं पुनरेवंविधानां काव्यानां न दुषट्त्वं, स्वरूपमाहात्म्येन रसस्याप कर्षविरहादित्यंच चरमू( :)। साजात्या दन्यवाचकैक्यभ्रमभाजो वाचकत्वे नियन्त्रिते एकत्राभिघाऽनतर-

(१) 'उत्पत्यनैयत्याभाव'ति 'क' पाठः। (२) 'सत्काव्यतत्वविषयं स्फुरितप्रसुप्तकल्पं मनःसु परिपकव घियां यदासीत। तद्याकरोत्सहृदयोदयलाभहेतुरानन्दवर्धन इति प्रथिताभिधान: ॥' इति तत्प्रतिज्ञाप्रसिद्धानुसाराच्छ्रीमदानन्दवर्धना चार्यदर्शन इत्युक्तम। (३) विरहादित्यपरं 'क' पाठः। पाठद्यमपि न सम्यक्।

काव्यप्रकाशदीपिका।

सामर्थ्यमौचिती देशः कालो व्यक्ति: खरादय:। शब्दार्थस्थानवच्छेदे विशेषस्मृतिहेतव:इत्युक्तदिशा 'सशङ्गचक्रो हरिः' 'अशङ्गचक्रो हरि'रित्यच्युते(१)। एकाभिधावादे तु नियन्त्रिते एकद्रव्यस्थापित। अर्था- न्तरव्यङ्गयता त्वत्र स्फुटा। एवं विरततया तस्या नियामकविरह- स्थळे तु निश्चयाभावाद्रौणायमानत्वम्। द्वयोरर्थयोः संयोगाधै- रनियन्त्रित इति सम्बन्धः। सयोगसाहचर्यर्यविरोधिताऽत्यन्त- प्सिद्धा एव व्यवच्छेदकृतः । विप्रयोगोऽपि प्रसिद्धयोगसमाना- धिकरणो निमित्तविशेषात्कदाचिद्विरहः । अर्थः फळमू। प्र- करणं बुद्धिमान्निध्यम्। लिङ्गं परपक्षव्यादृत्तो धर्मः । अन्यसष्या व्यभिचारिण इति शेषः । सन्निधि: सामानाधिकरण्यम्। सामर्थ्य तत्करणनियमः । औचिती योग्यतातिरस्कारविरहः। देशकालौ तद्विशषौ। व्यक्तिस्तद्रतपुंस्त्वादि:। स्वरा वैदिका उदात्ता- दयः, लौकिकाश्च काकुविशेषाः। अनवच्छेदेऽनिर्णये। विशेष- स्मृतिरुपं योग्याभिधानम्(२)। दिशा मार्मेण । अशङ्गचक्र इति प्रतिषेधस्य प्रसङ्गपूर्वकतया सर्वथा तद्विरम्य युक्तत्वात्तव्यवच्छेदकता ।अच्युत इत्यादौ हरिरित्यािपदं सर्वथा नियमितमिति शेषः। रामळक्षण- वित्युभयाप्रमिद्धौ, अन्यथा संयोगोदाहृतित्वमसक्गाितति न (१ ) 'तत्र हेतव' इत्यंश आदर्शपुस्तके प्रमादपतितः स्यात्। (२) 'उच्यत' इत्यमनोञः प्रकरणासमञ्जससम्बन्घक्ष पाठः कुत्र- चिन्मुद्रितपुस्तक उपलभ्यते।

७० काव्यप्रकाश: ।

'रामलक्ष्मणा'विति दाशरथौ। 'रामार्जुनगतिस्तयो' रिति भार्गवकात्तवीर्ययोः । 'स्थाणुम्सज सवच्छिद' इति हरे। 'सर्वे जानाति देव'इति युष्मदर्थे। 'कुपितां मकरध्वज'इति कामे। 'देवस्य पुरारत'रिति शम्बौ।

युक्तमुक्तम्। उभयत्रासिद्धों न संयोगो नियामक इति पमाणाभावात् संयोगसाहच्य्ये तु भिन्न एवं तेया: कयो श्वित्पकृतयोः-इत्थश्च वध्यघातकोदाहृतिः। सह्वानवस्थाने तु छायाऽनपाविति। अन्रातपसान्निध्याच्छायापदं दिनकृ द्वार्यदिर्व्यावर्त्तते(१)। स्थाणुपदस्य शङ्रवाचकत्वे भवच्छेदा थेनान्वयो न घटते। युष्मदिति प्रकृतराजादिपरम् । काम इति कोपस्य मकराकारे ध्वजेडनम्भावनादित्यर्थः। व्रसन्त इति तस्यैव तत्करणनियमात्। साम्मुख्य इति-अन्यथाऽनाथ कातरत्नाणयोग्यतातिरस्कारात। अत्रेति षष्ठचर्थे। स्वाविति- दिने वहेदीप्िम ङ्गोचेनासंयोगात्। वर्त्तमाननिर्देशस्य(२) तत्काल- परत्वादिति भावः। वहाविति नक्तं खवेरभावाद्। इन्द्रेति- षष्ठीतत्पुरुषसमासेऽनतोदाचसूचितो दैत्यादिर्वाच्य इन्द्रस्य शम

(१) वध्यघातकसहानवस्थानलक्षणावुभाचेव विरोधस्य भेदौ प्रामाणिकेरङ्गीकृताधिति मूलग्रन्थोपरि एष टीकाक्रद्ुपस्कारः। (२) 'भाती'ति लढ़प्रयोगसूचितस्येति शेषः।

काव्यप्रकाशदीपिका।

'मधुना मत्तः कोकिल' इति वसन्त। 'पातु वो दयिता मुख'मिति सांसुखय। 'भात्यत्र परमेश्वर' इति राज- धानिपा हेशद्राजनन । 'चित्रभातुर्विभाती'ति दिने रवाँ, रात्रौ वहौ। 'मित्रं माती'ति सुहदि। 'मित्रो

थिता शातयिता वेनि। स्वर उदात्तादि: काव्ये विशेषप्रतीति कन्न भवति, काकुविशेषस्तु भवत्येवेति भाबः। वेद एचेति(१) बदता बहुलपयोगो नास्त्युदात्तादे:, काचित्कस्तु विद्यत एवेत्य- भिप्रेनम्-यदाह पाठ्यगणे मुनिः(२)-'हाम्यशृङ्गारयोः स्वरितो

(१) वेट एवंत्यके टीकाकृतः पठन्ति। चण्डीदासानुसारिणो विश्वनाथस्याप्यत्र स एव पाठाऽभिमतः । 'काव्यमार्गे स्वरोन गण्यत' इत्युत्तरग्रन्थस्व्रारस्थादिति तदभिप्रायमूलत्वप्रकटनम्। श्रीधरचण्डी. दासगोविन्ठठक्करप्रभृतयस्तु नैवं मन्यन्ते। यत्त स्वरशब्देनोदात्ता दिकं विवक्षितमिति प्रहीपग्रन्थे मतान्तरोपन्यसनं तदपि भरतादि-

द्िष्टमेवं 'इत्यलमुपजीव्यानां मान्यानां व्याख्यानेषु कटाक्षनिक्षेपे णेति सन्नर्भ साहित्यदर्पणस्य द्वितीयपरिच्छेदस्थेऽभिधामूलव्य अनोदेशप्रमाव, न तु रुचकमतं यथा केविदधुनातनास्तर्कयन्ति ( P V. Kane. SSahityadurapana chap. II. Notes ), रुत्रककृतव्याख्याने मतस्यास्यादर्शनाच्चण्डीदासस्यैव पूर्वतरसगोत्र- त्वेन मान्यताव्यपदेशसामर्थ्यात्। चण्डीदासानुजीविनो दर्पणकृत इति तु प्रतिपद प्रकटम् । (२) नाटयशास्त्रे २७शाध्याये (काव्यमाला सं० १८७ पृ०-मुद्रित- पुस्तकपाठस्तु किंचिदुभिन्नः। काशीमुद्रितपुस्तकपाठोऽपि न सम्यक् तदनुगामी।

७२ काव्यप्रकाश:।

भाती'ति रवौ। इन्द्रशत्रुरित्यादौ वेद एव न काव्ये स्वरो विशेषप्रतीतिकृत्। आदिग्रहणात्- एदृहमेत्तत्थणिआ एद्ृहमेत्तेहिं अच्छिवत्तेहिं। एद्ृहमेत्तावत्था एद्ृहमेतेहिं दिअएहिं ॥ ११॥ इत्यादावभिनयादयः। इत्थं संयोगादिभिरर्थान्तरा भिधायकत्वे निवारितेऽप्यनेकार्थस्य शब्दस्य यक्क- चिदर्थान्तरप्रतिपादनं तत्र नाभिधा, नियमनात्तस्था:। न च लक्षणा, मुख्यार्थवाधाद्यभावाद्-अपि त्वञ्जनं व्यञ्जनमेव व्यापारः। यथा-

दात्तस्वरितकम्पितसुपपादये'द्विति रसविशेषप्रतीताबुदात्ताछु पयोगः । एद्दहेति -- परिमाणे दह-प्रत्ययः । अक्ष्णोः पत्ररूप

सुखमिव नीयतेऽर्थोऽननेत्यभिनय आङ्गिकादिः।अत्र सन्निहित स्तनयोः सङ्क चिताग्रोत्तानितकरेण नयनयेस्तिर्यग्वलनेन ऊर्द्ध्वतर्जन्या सम्भुखीनविरहिणीदेहदौर्वल्यादौ प्रसारिता ङुलीपर्वगणनया, दिवससंख्यायां निवक्षितविशेषः सर्वनाम्नः प्रतिपादये निश्चीयते आदिना 'इतः स दैत्यः प्राप्तश्रीर्नेत एवाईति क्षय'(१)मित्यादा वात्मनि निर्देशादयः। निवारित इति पूर्वमनुसृत्य व्यारपेयम् । (१) कुमारसम्भवे (२।५५)

काव्यप्रकाशदीपिका। ७३

भद्रात्मनो दुरधिरोहननोर्विशाल- वंशोन्नतेः कुतशिलीमुखसङ्गहस्प। यस्थानुपप्लबगले: परवारणस्य दानाध्वुसेकसुभग: सततं करोऽभृत ॥। १२ ।। (३३) तद्युक्तो व्यञ्जरु: शब्द :- तगुक्तो वयअ्षनयुक्तः। (३४)-यत्सोऽर्थान्तरयुक तथा।

भद्रात्मा शोभनो गजजातिश्व। अधिरोह आरोहणमत्रकलनश्र । विशालता दैध्य बाहुल्यप्रमिद्धी च। वंशो वेणुः, पृष्ठुवंशो दण्डो वाड व्ववायक्ष।शिलीपुखों वाणभ्रमगै। संग्रहः संसर्गोऽभ्यासदार्ढ्य. श्च। उदप्लुनिरमोन्दर्ष गमने,Sव्याहतमसरता नृपपक्षे । पर वारण: शघुदर्षदलन', मास्तहस्तरी [च । दानं]शास्त्रविधिना द्रिजेर्ग: स्वधनार्पण, गजनदथ। करो हस्तः शुणडारश्च। अत्र मकरणवलाद्राजानुगुणा एवार्था पाच्या:, गजानुगुणास्तूक्त- रीत्या व्यङ्ग्या एव: परतीन चार्थद्रये सादृश्यसम्भवेनोपमानो- पमेयभावः पतीयते। वाधान्येन व्यञ्जनान्तरमहिम्नेत्युपमाध्व- निरयं, शब्दशक्तेरूटटतया नव्यपदेशो न्याय्य: । एवं व्यञ्जनामुकत्वा तदुपाधयं लक्षयति-तदिति । व्यञ्जकोडर्थः किमितिन लक्षित इत्याह -- यदिति। सोऽनेका- र्थः। व्यङ्गयापेक्षयाडर्थन्त वाच्यम्। तत्र शब्दे। सह- कारितयेति-अलङ्कारस्तावदुभयगततया तत्मतीतिपत्याय्यः । १० का० प्र०

७४ काव्यप्रकाश: ।

अर्थोऽपि व्यञ्ञकस्तत्र सहकारितया मतः॥१९॥ तथेति व्यक्षकः।

इति श्रीकाव्यप्रकाशे शब्दनिर्णयो नाम द्वितीय उल्लास:।

व्यक्रयार्थस्वरममात्रपतीतेरपि वाच्यं प्त्ययोत्तरकाळनैयत्पेना पतिक्षेपात(१) कार्यता, केवलं शब्दश्तिरुद्टारऽर्थशक्तिस्तु तामेवानुमाणयतीति नार्थशक्तिमूलव्यवहारः। एतेन स्वळक्षणस्य व्यअकत्वेनोपाधेः साम्येन शब्दलक्षणेनैवार्थो लक्षितमाप इव्ि न पृथग्लक्षणमिति सूचितम् ।

इति काव्यप्रकाशदीपिकायां द्वितीय उल्लास: ।।

00om

(१) प्रतिक्षेपो व्यभिचारः। नैयत्येन प्रतिक्षेप्यात 'क' पाठः।

तृतीय उल्लासः।

(३५) अर्थाः प्रोक्ता: पुरा तेपाम्- अर्था वाच्य-लक्ष्य-व्यङ्गयाः । नेपां वाचय-

(३६) अर्थ-(१)व्यञ्जकनोच्यते। कीदशीत्याह-

प्नावता नबन्धन वाब्स्य व्यश्षनारूपपधक कयापार नि- विवाहीकन्य 'मर्वेशा पाषश() उम्यादिना सुचिनवर्थतय सुखपती व्यझ्लकमवं निर्विचारद कनुपयान्नवा 3)-पारमने। नत्र व अथब

स्पु'- व वितयनेनेमचथ नटबाह छत्तिकुन्-ब न्यने। अर्वेस्व व्यख्कना मय नथून। इन्धथेः। अनप्वानकारक अग हमकन के रवाुनकाठके

७६ काव्यप्रकाश: ।

प्रस्तावदेशकालादेवैशिष्ट्यात्प्रतिभाजुषामू। योऽर्थस्यान्यार्थधीहेतुर्व्यापारो व्यक्तिरेव सा।।२२।। बोद्धव्य: प्रतिपाद्यः। काकुर्ध्वनपिकारः। प्रस्तावः प्रकरणम्। अर्थस्य वाच्य-लक्ष्य-व्यङ्गयात्मनः । क्रमे.

वाक्ये वाच्यसहिनोऽन्यसन्निधिरिति मध्य पदलापी समासः। वैशिष्ठ्याद्वैलक्षण्वादिति पत्येकं पूर्वपष्ठ्यन्तपदे Sन्वीयते। तदनन्तरमुज्जीविन इति रुपः।पतिभाजुपामिति- नवनवोल्लेखबुद्धिशालिनाम् (१)। स्ूलबुद्धीतान्तु मार्यणालक्ष्प एवायमर्थ इति भावः। अन्गार्येति-रवार्थे मत्येये पुनरभिधाऽडदय एव भवन्तु व्यापारा इति माष: । व्यक्ति

प्रति प्रतिपादते स मिपाद्यः। ध्वनविकार इति-तदुक्तं, 'भिन्नकण्ठध्वनिधौरे: काकुरित्यमघरीयते'() : आच नत्तत्-

(१) एवं हि भामहादियाच्तीननिबन्धकृता कृत 'प्रतिभा'द विघरणमिति १मोल्लासे दशिनम्। एवविधाः प्रतिभानुषी विदग्धाः सहदया इति वा व्यपदिश्यन्ते। ग्नरे तु व्याकरणकीषज्ञानमात्रा श्रया: काष्ठलोष्टसमाः काव्यास्वादसुखवश्चिता इनि विदुषां दर्शनम्। (२) एषा प्राचीनानां विवरणपरा कारिका। भरतीयनाट्यशास्त्रादो मूल ग्रन्थेडभिनय लक्षणे भावप्रकाशनादर्वातीन निबन्धे त्ास्य विस्तरे णालोचनम्। 'संयोगा विप्रयोगश्चे'त्यादिहरिकारिकाऽनुशीलनवेलाया काकवादीनां स्वराणं काव्यसामान्योपयागित्वं टीकाकृन्दिर्दर्शितम्।

काव्यप्रकाशदापिका ७७

णोंदाहरणानि- अइपिहुलं जलकुंभं घेत्तूण सभागदह्मि सहि तुरिअम्। समसेअसलिलणीसासणीसहा बीसमामि खणम्॥१३।। अत्र चौर्यरतगोपनं गम्यते।

सहकारिभदातस्वरूपभेदाच स्त्रयमाकरेषु ज्ेया। वाध्यलक्ष्य व्यङ्गयात्मन इति यथायोगमुदाहृतिषु बाध्यम्। जलपूर्णकुम्भो जलकुम्थः । अ्रमार्जिताभ्या क्वेदसलिलनिः्वासाभ्यां नि :- सहा निरुधमा। इयश्चैकाकिन्या नदी गताया अप्यस्या: कुतांऽयमेवाहरः श्रम इति तर्कयन्तीं प्रतिवशिनीं प्रत्युक्ति: । अत्र जलकुम्भनहनदेवायं श्रमो, नान्यथा शाङष्ठा इति वक्त्रभिभाय- रूपोडर्ये: प्रकाशन। म्वभावादेव तष्वेवािधाSSदिव्यापरेष्वव- चिछय्यान्येव तत्र पवला शक्तिःन चासावनुमा। कस्य हि प्रतीति- रातुमानिकी, पतिवशिन्या सांन्नहिताना वा, काव्यर्थभावनादुप- जायमानप्कतीनां सहृदयाना वा? तत्राद्ययोवतिवेति सन्तोष्टव्यं, (१)तृनीय तुन व्याप्ताद्यतुमन्दघ्वहे मांमचक्षुपः। किश्ैवं- विधवाक्यार्थद्य पारमार्थिकत्वनयत्यंन सन्दिग्धस्वरूपो हेतु:। भतु ताि अनुधानाभास इति पण्डितम्मन्यः काश्चन खण्डातुमिति सुपकल्त्य वाक्ार्थप्रसक्षादिवोवेष्वपि तत्प्रसञ्जनं शक्यमिति परासनीय:। यदेवंरुपं वाक्य तदेवंरूपाभिप्रायकमिति सुग्रहे एव व्याप्तिपक्षधर्मत्व इति ब्रुवाणो व्याप्तिनिश्चयस्थलमन्वेषयितव्य

(१ ) - 'र्वास्तव'ति 'क' पाठः।

७८ काव्यप्रकाशः ।

ओण्णिदं दोव्वल्लं चिन्ता अलसत्तणं सणीससिअमू। मह मन्दभाइणीए केरं साहि तुहवि अहह परिहवइ ।१४॥ अत्र दूत्यास्तत्कामुकोपभोगो व्यज्यते।

इति पारिशेष्यादर्थस्य ध्वनिशक्तिमिद्धिः(१)। एता एव युक्तय उदाहरणान्तरेप्वपि यदच्छया सञ्चरन्ति भगवत्य: । मह केरं मदायम्। तुह त्वामित्यर्थे पष्ठी, परिभवतीत्यस्य हिंसा र्थत्वात्(२)। तुह वि अहह इनि पाठो न, हेति मध्ये वत्तहानिदोषा दित्यके, तन्न, गायाभङ्रेडपि वृत्तान्तराभङ्गात्(३) किन्तु प्रचुरपुस्तका दृष्टत्वादश्रव्यप्रायत्वाच्च अहह इति पाठानङ्गीकारः। अत्र म्दाष मौन्निद्रयादि त्वां परिभवतीत्यत्वयानुपपत्या मत्सदृशमौन्रिद्रयादि लक्ष्यते। तेन तदतिशय एव व्यज्यते। म चाभिव्यक्त: स्वकारणी (१) अयं हि ध्वनिध्वंसार्थ साटोपमायलतां न्यायकदेशिनां कुताकिकाणां व्यक्तिविधंककारप्रभृतीना सूक्ष्मतो मतपरामर्शः । विस्तरस्तु मूलग्रन्थे ५मोलासेऽनुशीलितः । एवमपि दर्पणे परमपरि च्छेदे व्यक्तिविवेककारमतखण्डनम्। (२) जासिनिप्रहनेत्यादिसूत्रातिदेशेनेति यावत्। अभियुक्तास्तु प्राकृतेऽत्र षष्टीप्रयोगो द्वितीयास्थाने इति निर्दिशन्ति। (३) गाथायां सूत्रकृतापेङ्गलादीनां मतेन पूर्वार्धस्योत्तरार्धानु- यायित्वव्यवस्यायामेवमभिधानम्। यदत्र टीक्काकृतामेतन्मतोपरि आक्षेप उदासीनतया तन्मतपाठाङ्गीकारञ्च तत् टीकाकत्सुलभपूर्वाच्चार्य मतखण्डन निर्वन्धमाविष्कृत्य कृतमित्येव सन्तोष्टव्यम। वस्तुतस्तु प्रचुरगाथासाहचर्येण गाथाप्रसिद्धभावप्रपञ्चपञ्चनेन च गाथैवेयमिति नास्ति सन्देहलशाचकाशः ।

काव्यप्रकाशदीपिका।

तथाभूतां द्ृष्टा नृपसदसि पाश्चालतनयां वने व्याधैः सार्ध सुचिरमुषितं बल्कलधरैः। विराटस्यावासे स्थितमनुचितारम्भनिभृतं गुरुः खदं खिन्ने मयि भजते नाद्यापि कुरुषु॥ १५॥ अत्र मधि न योग्य: खेद:, कुरुषु तु योग्य इति काका प्रकाइयते। न च वाच्यसिद्धङ्गमत्र काकुरिति गुणीभूतव्यझात्वं शङ्गां. प्रइनमात्रेणापि काकोर्विश्रान्ते:।

भूते तस्मिन्नेव वश्चकप्रकृतावनुरागातिरेकात प्रणयखण्डनशङ्गमा- पूशयति। तदाह-तत्कामुकोपभोग इति, रागदाढ्यहेतुतया परणय- भङ्गभयादिति शेषः । तथाभृतामिति-दृष्ट्रेसादो प्रत्येकं योज्यम्। अनुचितस्य कर्मण आरम्भेण करणेन निभृतं गुपतं यथा स्या- त्था। खिद्यतेऽनेनेति खेदो मात्सर्यम् । खिन्ने रलाने। अत्रार्थे तु मधि खेदं भजतीति मोपहामोतमासकाक्ाऽत्यन्तानौचित्य ध्वननम्। नदाह-अत्रेति। वाच्यसिद्धयङ्गमिति। सिद्धि: परिपाकः शोभानिःत्तिरिति यावत। मश्नेत्यादेरयं भावः-कुरुषु न भजतीति काकुः। ततथ् पश्नरूपः किमर्थमहमाक्षिप्त इति नस्ैव गुणी. भावो न्याय्य: सर्वथा, अनएव गुणीभूतव्यङविभागे काकाक्षिप्त मित्याक्षिप्तपदप्रयोगः। उक्तस्य व्यड्स्य क्रोधमकर्षाविद्धतया वाच्यपोषकत्वं नास्ति, अपि तु तत्योष्यत्वमेव । अपिरेदार्थे(१)। ( १) अपिरेवार्थे-परं नात्र निबन्ध उचितः। विषयविचेक इति- विषयविवेके प्रदीपकतां विवरणमुपयोगीति तत एव जिज्ञासुभिरा- कलनीय आशय:।

काव्यप्रकाश:।

नइआ मह गण्डत्थलणिमिअं दिट्ठिंण णेसि अण्णत्तो। एपिंहिं सचचेअ अहं ते अ कवोला ण सा दिट्ठी ॥१६॥ अन्र मत्सखीं कपोलप्रतिबिस्बितां पशयतस्ते दृष्ठिरन्यैवाभूत, चलितायान्तु तस्थामन्यैव जातेत्यहो प्रच्छन्नकामुकत्वं ते इति व्यज्यने।

कुञ्जोत्कर्षाङ्कुरितरमणीविभ्रमो नर्मदायाः । किश्चैतस्मिन्सुरतसुहदस्तन्त्र! ने वान्ति वाता येषामग्रे सरति कलिताकाण्डकापो मनोभू: ॥१७।।

यद्यपि गुणीभावेऽपि न प्रकृतक्षतिस्तथापि प्रमझ्गादरग विषयविवेक:। तइआ तदा। णिम्मग्गां निर्मझाश्(१): पण्हि इदानीम् अत्र तइआ एण्हि इति विच्छितिकतेन वाक्यमाहात्म्येन सुख्यनो डर्थशक्तिमद्भ्ाव्यते, ततोऽन्यत्ापि किश्चिद्वाक्यदेशिषयसम्भवे न काचितक्षतिः। उद्देश इति-अयमिति प्रत्यक्षोतकपनिर्देशः ।

सुरतसुहृद: तत्कृतश्रमधर्मादिमार्जनेन मुरतरागदाढ्यदायिन:,

(१) 'णिमिता' मिति तु सार्वत्रिकः पाठ। यद्यप्यत्र नार्थतो वैलक्षण्यं तथापि 'घिमग्गा'मिति पाठः कष्टकल्पनाSडश्रयविरह्वात् वरम्। किन्त्वस्मिन् पक्षे वृत्तहानिनिवारणाय 'मह' इति पढस्याश्रवणम्। चण्डीदासदोपिकायां गाथनां सामग्रयतश्छायाया अदर्शनात् किं नावत्तस्य साधारणसस्मतपाठत्यागे नात्पर्यमिति न स्फुटमवग्यते।

काव्यप्रकाशदीपिका।

अत्र रतार्थ प्रविशति व्यग्ङ्यम्। णोललेड़ अणोल्मणा (१)अत्ता मं घरभरम्मि सअलम्मि। खणमेरत्त जइ मझाइ हो ण व होइ वीसामो॥ १८ ॥ अत्र सन्ध्या सङ्गनकाल इति तटस्थं प्रति कथा. चिद्द्ोत्यते।

ते तादरष्यप्रसिद्धाः। अकाण्डकोपः आकस्मिकक्रोधः(२) । अत्रोक्तगत्या मनिषद वाच्यस्य वेशिष्टयं मुख्यव्यड्ानुगुण व्यड्वान्तरमैत्रीलक्षणं, तत्सहकृतेन च वाक्यार्थेन वक्त्तु- रभिप्रायकलनम्। णोल्लेइ नियुङ्के(३) । अणद्दमणा(४) अना्द्रपनाः । अत्ता शवश्रूः। 'संञभाइ होइ ण व होह' इे पाठा, नतु संज्झाइ होइ इत्यनन्तरं 'णवरे'धिकं, वृत्तभङ्गपरसङ्गादित्येके। तच्व न, गाथातो भिन्नवत्त- त्वात्, किन्ताई बहुपुस्तकादृष्टत्वादश्रव्यमायत्वाच्च वरं पाठान- । तटस्थो निकटस्थः प्रसिद्धपूर्वप्रणयः, न तूदासीन:, तत्र रह:सूत्रणोपयोगाभावात्। अत्र चान्यस्यो-

(१) 'अणद्दमणा' इति पाठान्तरम्। (२ ) श्रीधरकृते ०विवके उद्देश-कुज्जात्कर्ष-नर्मदा-सुरत-तन्वि वान्त्यादिपदानां प्रत्येकमभिप्रायप्रकटनम्। तथाचैतैरेवालम्बनोद्दीपन-

तात्पर्यम् । (३ ) नुदतीति छाया, नियुङ्क्ते प्रश्यतीति तु विवरणम्। (४) अमुह्यणमणां इत्यसंलग्नः पाठ आदर्शपुस्तके। (५) अत्र 'ण वे'ति साधारणसम्मतः पाठः। ण वरेति पाड़े आर्या- ११ का० प्र०

८२ का्यप्रकाशः।

सुव्बइ समागमिस्सदि तुज्झ पिओ अज्ज पहरमेत्तेण। एमेअ कित्ति चिठ्ठसति ता सहि सज्जेसु करणिजम्॥१९॥ अन्रोपपति प्रत्यभिसतु प्रस्तुता न युक्त्तमितति

अन्यत्र यूयं कुसुमावचायं कुरुध्वमत्रास्मि करोमि सख्यः। नाहं हि दूरं भ्रमितुं समर्था प्रसीदतायं रचितोऽञ्जलिर्यः॥ अत्र विविक्तोडयं देश इति प्रच्छन्नकामुकस्त्वया डभिसार्थतामित्याश्वस्तां प्रति कयाचित्निवेद्यते।

करपस्य सन्निधि: प्रकरणावसेयः । सुन्तइ श्रूयते। तुज्झ पिओ इति सोल्लुण्ठमभिधानं सर्याम्, अन्येषु तु रहदःसङ्गोपनस्। एमेए एवमेव तदनुपयोगिसम्भारव्यग्रिन्ना । अत्र पूर्व विदितरहस्याऽप्यभिसारोपकरणसम्भारं न निषेधयति, प्रत्युतान्यत्रास्यमाघप्ते, सम्प्रति तु कुतश्रित् प्रतीतगृहपतिस त्वरागमना तत्सज्जीकरणं विद्वेष्टीति पस्ताववैशिष्ठ्यम्। अन्यत्रेति-अस्पीत्यहमर्थ मच्छन: स्त्रीवेशमाधाय चेट्यादिभावेन(१) सदासन्निधानगोग्य: 1 आश्वस्तां

प्रस्तारस्थितस्य कस्यापि वृत्तस्य नानुरूप्यं, पर सर्वेषामेव विषम वृत्तानां तत्र स्थितानां गाथामध्ये परिगणनस्य सम्मतत्वात् कथमपि वृत्तभङ्गदोषो निवार्यः। (१) 'चेछ्ाडड़वी'ति विकृतः 'क' पुस्तके पाठः।

काव्यप्रकाशदीपिका।

गुरुअणपरवस पिअ किं भणामि तुह मंदभाइणी अहकं। अज् पवास वच्चास वच्च सअं जेव्व सुणस करणिजमूर। अत्राद्य मधुसमये यदि व्रजास्ति तदाऽहं तावद् म भवामि, तव तुन आनामि गतिमिति व्यज्यते। आदिग्रहणाचेष्टाऽडदः। तत्र चेष्ठाया यथा- द्वारोपान्तनिरन्तरे मयि तथा सौन्दर्व्यसारश्रिया प्रोल्लास्योरयुगं परस्परसमासक्तं समासादितम्। आनीतं पुरतः शिरोऽशुकमत्रः क्षिस चले लोचने वाघस्तत्र निवारितं प्रसरणं सङ्कोचिते दोर्लते ॥२२॥

निश्िन्ताम्(१)) । अत्रान्वत्रेति प्रतिपादितस्य देशस्पातिवि: विक्तादिरप वैशिष्ठयस्य साचिव्यमात्रं, प्राधान्यन्तु वक्तृवौशिष्ठ्या देरेव। एवं काळवैशिष्टयेपि झेयम्। गुरुअणेति-जनपदेन बाहुलय- द्योतिना ग्राम्यत्वावगतिः। सुणसि जानासि। मधुसमये प्रकरणगम्ये। न भवामि न जीवामि। अत्राध्ेति-निर्दिष्टक्रमेण गाढग।दीभ विष्यन्मन्यूर्वमन्तारम्भो वा प्रकृते पान्थावस्थाविशेष

लक्ुरण भूतळज्जाभरेण प्रणयिसखीष्यप्येकान्ततया न प्रकाशितः। (१) विश्वस्तामिति वा पाठः स्यात्। आदर्शपुस्तके तु क्षिप्तन्तामिति विकृत: पाठ उपलभ्यते। (२ ) 'प्रकृतिपाद्यावस्था' इत्यादर्शपुस्तके पाठः। परं प्रति. पाद्यावस्थाविशेषसंस्थाने सहकारीति सङ्गत: पाठः स्यात्। वथा. स्थिते तु अन्वयबाधा स्फुटैव।

८४ काव्यप्रकाशः ।

अत्र चेष्टया प्रच्छन्नकान्तविषय आकूतविशेषो ध्वन्यते। निराकाङ्गत्वप्रतिपत्तये प्राप्तावमरतया च पुनः पुनरुदाहियते। वक्रादीनां मिशःसंघोगे द्विका

आकृतविशेषो भावविशेष:। अत्र चेष्टायाः श्रोद्धास्येत्यादिशब्द प्रतिपाद्याया विशेषो वक्तुः प्रत्यक्षरसमुदित रूपाद्वेशिष्टथं तत्काल चमत्कारार्थमुल्लिख्यमानमेव सचिततामालस्व्य काव्यभावके

नायिकाSडदिगतसाच्विका दिपरिग्रहः । ननु 'गुरुअणे' त्यादावपि वक्त्रादिविशेष: सम्भवति। ततश्च द्वित्रिचतुगेढाहतिदर्शनेनैव सिध्यतीत्याशङ्ा बहूदाहरणोपयोगमाह-निराकाङ्कत्वप्रतिपत्तये इनि।

पुनः पुनस्तदेव वक्त्रादिविशेषसाचिव्यं न तु परम्परामङ्कीर्ण रूपमुदाहियत उदाहरणैनिश्चाय्यते। द्विकादिभेदेन कचिद्वयो- र्यथा-'अइपिहुल' मित्यादौ जलकुम्भादिगतदुर्वहत्वादिवाच्यस्य

(१) भावके बलाहननि-'क' पाठ: । (२) प्राप्तावसरतर्यत्यस्य प्रतोकस्यापाततीं व्यततिरेकमुखेण विवृतिर्दीपिकायाम् । 'तत्सह कारिविशषसमवधानादबाधितानेक लक्ष्यसन्दर्शनेन शिष्या: सुशिक्षिता अक्षीणवेचक्षण्या: प्रगल्भा झटिति विघटितविप्तिपत्तयः सम्पद्यन्त इति पौनरुकत्यभ्रम निरस्यतति। पवं तहिं सर्वत्र निवदनं प्राप्नातीत्याह 'प्राप्तावसरतरय'त विवेकमन्तव्य मत्रांद्रणीयम्।

काव्यप्रकाशदीपिका।

दिभेदेनानेन क्रमेण लक्ष्यव्यङ्मयोश्च व्यक्षकत्वमुदा हार्थम्(१)।

यथा तइआ इत्यादौ वाक्यपतिषाद्यतत्माणेश्व ररूपान्य सत्रिधी ना म् । एवश्चतुरादीनाश्च वैशिष्टयस्य सहकारित्वेन व्यञ्जकत्वम्। अनेन क्रमण वक्त्रादिवैशिष्टम्य साहित्यविकल्पेन। लक्ष्यव्यङ्मपोश्च । लक्ष्यस्य यथा तत्रैवोत्निद्रयाद्यतिशयस्य प्रणयभङ्गशङ्कायां व्यक्षक- त्वमुदाहारयर्यमुक्तोदाहरणेनैव गम्यमित्यर्थ:(३)। अत्र चान्या- र्थधी हेतुरित्यर्थशब्देे नालङ्कतिर मादि रूपयो रर्थयोः सङ्गहो बोद्धव्यः। एतचादिगदमङ्गाह्यायां चेष्टाया द्वरत्यादुदाहृत्याऽत्र पच्छन्- कासुकविषय आकृतविशेषो ध्वन्यत इति बदता वृत्तिकृता सूचित- पव। नथाहि आकृतविशेषो मावविशेष: शृङ्गारसश्चाररिलज्जा-

(१) अत्र तत्र वक्तृबोद्धव्ययोगे यथा-अत्ता एत्त णिमजइ इत्या दिरधिकोऽशो रुचकश्रीधरादि भिर्मूलग्रन्थव्याकरणपर: स्वस्वटीकाया- मुपन्यस्तः। माणिक्यचन्द्रेण गोविन्दठक्कुरप्रभृतिमिश्चार्वाचोनैर्मूल. ग्रन्थाङ्गतयैष आदीयते। (२) अव्रादर्शपुस्तके वाच्यव्यङ्गयपदयारयथा व्यत्यासः। (३) गम्यमित्यर्थ :- एकस्मिन्नेवीदाहरणे प्रायश एताद्वश• लक्ष्यव्यड्गयार्थयोविच्छित्तिभृतो: सहावस्यानस्य सम्भवात् परवर्त्तिभि रालङ्गारिकैः कविकर्णपूरेति सार्थकनामधेयैरलङ्कारकास्तुभे १मकिरणे लक्ष्यव्यङ्गयार्थप्राप्तपल्लवविभागः सुष्ठु दर्शितः । जिज्ञासुभि र्नव जलधरधामे्यादि: श्लोकप्रपञ्चस्तत्रत्य आलोकनीयः।

८६ काव्यप्रकाशः ।

(३८)शब्द प्रमाणवेद्योरऽर्थो व्यनक्त्यर्थान्तरं यतः । अर्थस्य व्यञ्जकत्वे तच्छव्दस्य सहकारिता ॥२३॥

लक्षणो ध्वन्यत इति रसादौ भावध्वननेन शक्तिर्दर्शिता। तत्र च पार्यन्तिके ध्वननाङ्गीकृत्याऽन्तराळपतीतिकालकृता वर्थत एव तदुपगमो दर्शितः। एतदुभयव्याप्ेरपि(१) चाभिषाऽऽद्यनुमानादि बहिर्भावसाघने भगल्भा एवास्मदुक्तमाचीनयुक्तयः । प्रमाणेति- सर्वस्यैव काव्यरूपस्य वाच्यार्थानियतमामाण्यस्यापि स्वप्रकाश रसादास्वादपमित्ययोगव्यच्छेदेन मामाण्यनियम इति सिद्धान्त रहस्यसूत्रणपरम्। एतच् सिद्धान्तसङ्गहं (२)निपुरणं निरूपितमस्मा भिरिति नेह गौरवभीत्या मपश्चितम्। तत्सहकारिता तदतुगुणा काऽपि शक्तिः। न हि ममाणान्तरवेद्यो व्यअ्कः प्रत्यक्षादि- वेद्योऽर्थः परकृतमभिमायं फळतीत्याशयः। तस्मादन्वव्यतिरेकार्भ्या शब्दस्यापि सामर्थ्य कल्पनीयं नत्त्रवर्जनीय सन्निधित्व

(१) 'एतदुभयव्यापृता'विति स्यात्। पाठोऽत्र तिकृत इति प्रति• भाति। (२) आस्वादजीवातुः पदसन्दर्भ: काव्यमिति संज्ञाप्तिज्ञामारुढ़ वतां टीकाकनां तत्समानाशयानां प्राक्तनानां परवर्तिनां चैष उपष्टम्भो प्रन्थत्रुटिपूरकत्वेन ग्राह्यः। एवमपि विवेकादिषु सिंद्धान्तः। सिद्धान्त. संग्रहे टीकाकृत्कृतविस्तृततररसादिविवेचनपरे निबन्ध इति प्रागेव सुणितम्।

काव्यप्रकाशदीपिका । ८७

शब्देति। नहि प्रमायान्तरवेद्योर्ऽर्थो व्यक्षकः ।

इति श्रीकाव्यप्रकाशोऽर्थव्यक्षकतानिर्णयो नाम तृतीयोल्लासः ॥३ ॥

मात्रं तस्येति सर्वत्रैवोभयशक्तिमूळता यद्यपि तथापि यत्रैक-

। तृतीय उल्लास: ।।

(१) 'इयतैव व्यक्जकत्वनिर्णयो ग्रन्थकृता कृतः, केवलं विवक्षितान्यः परवाच्यस्य संलक्ष्यक्रमव्यड्गयन्रभेदेऽर्थस्य विभावादिरूपस्य व्यक्षक. त्वस्यानुक्तत्वादव्याप्तिर्व्यञ्जकनिर्णयस्येति चिन्त्यमेतत्। यदि परं 'व्यक्तिरेव से'त्यनन्तरं 'रसादेः प्रतिपत्तये। विभावादिभ्य पषाऽभि- व्यक्तिरर्थसमाश्रयेति कारिका पठनीयेति युक्तियुक्तोऽभियुक्कानां प्राक्तनानां राजानकरूचकादीनां सिद्धान्तः। एवंविधेधु स्थलेव प्राचीनटीकानासुपयोगित्व सुप्रकटम्

चतुर्थ उल्लासः।

यद्यपि शब्दार्थयोनिर्णये कृते दोषगुखलङ्गाराणां स्वरूपमभिधानयिं तथाऽपि धार्मेणि प्रदर्शिते धर्माणां

एवं व्यञ्जकाख्यामधिकां शब्दार्थयोः शक्तिमुपपाद्य तदुप योगं ध्वनिगुणीभूतव्यड्विभागपराभ्यां चतुर्थपश्चमोललासाभ्य सूत्रकुद्दशितवान्। तत्र केचित, शब्दार्थनिरुपणार्थमेव वत्तिविवेक: कृतो न स्वात्रन्तयेण, ततश्च तदनन्तरमेव(१) तद्धर्माणा दोषादीनां निर्णयः सुकरो भवतीति स एव कार्य:, ध्वन्यादि- विभागस्तु पूर्व पश्चाद्वा कार्य, इति मत्यवतिपठुन्ते। तन्निरा कुर्बन्नाह व्टात्तकृत -यद्यपीति-निर्णयविभागव्यवस्थायाम् । धर्मिणीति-न खलु शब्दार्थमात्रधर्मा दोपा एच निरुप्या:, किन्तु

(१) वृत्तिविवेकान्तरमिति यावत्। वस्तुतस्तु काल्पनिकमेव सूत्रका रवृत्तिकारयो र्भेदमुररीकृत्यैवं टीकाकृतामाक्षेपस्तत्समाधानप्र. यासश्च। यथाचात्र क्रमालुङ्गनप्नत्तावा न वरीवर्ति तथा प्राचोनतमैः काव्यप्रकाशसङ्गेतकारराजानरकरुचकैस्तददोषाविति मूलग्रन्थकारिका व्यास्यानोपएम्भे सप्रपञच दर्शितम्। यदत्र दीघिकायां केचिदित्यादि- ना सन्दर्भेण केषाश्चित्काल्पनिकसत्तावतां मतोद्घोषण यथा शब्दार्थ विवेकाव्यवहितीत्तरक्षण एव तज्जीवातूनां दोषगुणालद्काराणां निर्णयः सम्यङ इति न तत्र एत्र-(कारिका)-ग्रन्थाल्लक्षकं किमपि साहायकमा• सादयाम इत्यल पल्लवितेन।

काव्यपकाशादीपिका। ८९

हेयोपादेयता ज्ञायत इनि प्रथमं काव्यभेदानाह- (३९)अविवक्षितवाच्यो यस्तत्र वाच्यं भंवदध्वनौ। अर्थान्तरं मङ्कमितमत्यन्तं वा तिरस्कृतम॥२४।। लक्षणामूलगृढउ्पड्र्यपाधान्ये सत्येवाविवक्तितं वाच्यं यत्र म ध्वनी इत्यनुवादादृध्वनिरिति जेया।

इति रसादिध्वनिगुणीभूतव्यइे तावन्निरृपणाये। तत्परमङ्गेन तत्मजातीयानां वस्तुष्वन्यादीना कर्कटीकण्टकन्यायेन पूर्व पक्चा च्चावेष्टनतया तन्निरूपणमिति मात्ः । हषोपावेयतेनि-दोषाणां हेयतयेव गुणालङूतीनाश्चोपादेशनयेवात्र निरूपणम्। हेयोपा देयतावीजञ्व काव्पवविरेषपिज्ञान एव सुज्ञानं भवतीन्यर्थः। काव्यणहमत्र नदिशेषव्वन्यादिपरम।तद्वेदाः स्वचक्षणळक्षिता विशेषाः। तत्र च लक्षणासूलव्यक्षकनाया: प्राथमिकनया प्रथमं तन्मूळध्वनिविवेक: (१)। अविवक्चिनतवाठिना वाच्यविभागो ध्वनिविशपळक्षणद्वयमूचनपरा, अन्यथा ध्वनिन्वक्षनेः । अ् विवस्षिनं वाधितवरप वाष्प पत्रेनि सामान्यकस्षर्णं स्चिनम्।

व्यवस्था। अभिधामलसष्य बहुविषयनया पञ्चात्रिदेश इम्पुतुरव नत्- कारणोपन्यासः। उपग्तिमस्नु युक्िबन्धः "एवं लक्षणामूर्ल व्यखक- त्वमुक्त, मभिधासलन्त्वाह" इनि दितीयोलास्म्थ मूलग्रन्थमवलख्य प्रादुर्भून इति मोकि यथास्थित एव। ( प्रदीपप्रमा)। १ का० प्र०

९० काव्यप्रकाशः।

तत्र च वा्यं क्चिदनुपयुज्यमानत्वादर्धान्तरे परि- पमितम्। यधा- त्वामस्मि वचिम विदुषां समवायोऽत्र तिष्ठति। आत्मीयां मतिमास्थाय स्थितिमत्र विघेहि तत् ॥२३। अत्र वचनाद्यपदेशादिरूपतया परिणमति।

विशेषरूपे परि- णमितमिति संक्रमितमित्यस्य व्याख्यानं, तन्म्यीकृतमित्यथेः। णिचा काकादिसाहाय्यसन्नणम। त्वामिति-ममवायः ससुदायः। तन्र साम्मुख्यादेव प्रतिपादे नियते त्वामित्यस्थ तावस्नोपयोगः। एवं वचनादेव कत्तरि ज्ञातेऽहमर्थस्यास्प्रीत्वस्य वत्मीत्यस्प च। आत्मीयामिति मतिमवलस्व्यावस्थानस्यावशयम्भावादेव सिद्ध:।

शेषा लक्ष्यन्ते। तैश्व लक्षितनदतिशगरूपा एवावश्यवाच्यहिता

उपन्ते। वच्मीन्त्यत्र लक्षणाया: स्फुटतया तन्मुखतया निर्दिशति- अत्र वचनादिरिति। अनुभपद्यमानतयेति-सर्वथेति शेषः ।

(१) स्वरूपमात्रेणोत वृत्तिग्रन्थपूरणम्। परिणमितमिति-एवं काव्यप्रकाशविवेके "अत्र हि वाच्यस्यानुपपत्यभावादनुवृत्तिधर्मरूप- तया: लक्ष्यप्रतीतिवेलायां न परित्यागा, किन्तु तत्सहितस्य लक्ष्यस्य प्रतीति :- अत पवात्र परिणामोक्ति"रिति।

काव्यप्रकाशदीपिका।

क्वचिदनुपपद्यमानतगाऽत्यन्तं तिरस्कृतम्। घथा- उपकृतं बहु तत् किसुच्यते सुजनता प्रथिता भवता परम्। विद्धदहिशमेव सदा सखे! सुखतमास्तव ततः शरदां शतम् ॥२४॥ एतदपकारिणं प्रति विपरीतलक्षणया कख्चिडक्ति। (४०) विवक्षितं चान्यपरं वाच्यं यत्रापरस्तु मः। अन्यपरं व्यङ्गयनिष्ठम्। एष च- (४१) कोऽप्यलक्ष्यकमव्यङ्गपो लक्ष्यव्यङ्ग्यक्रमः परः ॥ अलक्ष्येति-न खवलु विभावानुभावव्यभिच्ारिण

अतपवात्यन्नतिरस्कृनं, नतु तद्न्धोऽप्युपपद्यत इत्पर्थः । उप- कृतमिति -- अत्र वक्तादिवेगष्टथान्मुख्यथवाधा, लक्षणया Sपकारायनिशयश्च गूढी व्यइ्ः। वितक्षिनमिनि-अवाधितत्वे नेत्यर्थः । अन्यपरतयेव विवक्षिनं, न तु गुणीभृतव्यइमाक्षिप्य विश्रान्तमित्यर्थेः अन्यपरमित्यस्य व्यास्यानं व्यख्निष्ठं सर्वात्मना नत्प्रवणमित्यथः। अळक्ष्यः क्रमः मनीतिपौर्वापयरये यत्र, तदळक्ष्पक्रमं तथाभूनं व्यड्ं यत्रेति विग्रहः। एतमुत्तरत्र। यद्यपि लक्षणासूळेऽप्यक्ति लक्ष्यक्रमध्यद्वता नथापि तस्ष्य तव्चभिचार प्वेनि नोपन्यास:, तत्र च लकष्यपदार्थपर्यालोचन- यैव लक्षण ळम्पत इनि न पृथड्क निर्दश(') न खल्विति-

(१) पतच्च सरवमापातता विनरेकरन्मन्तव्यमनुसृत्य।

९२ काव्यप्रकाशः।.

एव रसो,पि तु रसस्तैरित्यस्ति क्रमः सतुलाघवा न्न लक्ष्यते। तत्र- (४२) रसभावतदाभासभावशान्त्यादिरक्रमः। भिन्नो रसाद्यलङ्ारादलङ्कार्यतया स्थितः ॥२६।

तन्मान्नस्य भावः। तैराविष्क्रियत इति शेषः ते च भतीयमाना एव रसमाविर्भावयन्ति, अन्यथाऽतिषमक्गादित्याह-इतीति -- अतो हेतोरक्ति क्रमस्तत्पतीत्योः, म तु न ळक्ष्पते। वस्तुमामान्येन(१)

सूक्ष्मत्वादिति शषः । अत्र च रसवति काव्ये वस्त्वळङ्गारव्यङ्- योरषि न परतीतिविळम्बो झटित्यास्वादपर्थन्तगमनात्। वस्तुत- स्तु नीरसे प्रतीतिविलमवनत्साजात्येन लक्ष्यक्रमव्यवहार इति बोद्धव्यम्(२)। तत्र (तत्रेति-) तयोर्मव्ये अलक्ष्यक्रमस्य रसा.

भवयोरतुकष:। अक्रम इति-नञ् इषदर्थेडझेयहापरम्।

(१) साम्बन्ध्यनेति 'क' पुस्तकषह्द्यः पाठ.। (२) आचार्य्याभिनव गुप्तप्रभृतीनां सिद्धान्तमुपजीव्वैवमुक्ति: । अखण्डबुद्धिवद्यस्यानन्दमयस्य रसस्य कथ खएडवुद्धिनिर्ग्राह्यै: पृथक् पृथगुलपभ्यमानंर्वस्त्वलङ्गारध्वनिसंस्थासंस्थापितः साजात्यमिन्य- न्वथषोक्ति:। पर शब्दचित्रिचित्रपरभृतीनां नीरसाना संल््यक्रर्म वहत्वलंकृतिध्वनिभेदंः सह साजात्यं ध्वनिप्रस्थानपरमाचार्यार्णा तन्नि बन्धफृताञ्च बहूनां न स्वरस इत्यतिरोहितमेतत् प्रेत्षावताम्।

काव्यप्रकाशदीपिका। ९३

त्वानि। प्रधानतथा यतर स्थितो रसादिस्तव्रालङ्कायो यथोदाहरिष्यते। अन्गन्न तु प्रधाने वाक्यार्थे यत्राङ्ग

अळङ्कार्यतया स्थित इति भिन्नन्वे हेतुः । आदिग्रहणाद्वावशावल्या. दिरिति। तत्रेति-पधानतगा वाध्पताSडदिगहित्येनालट्गार्य:।

चैतद्वाङ्मात्रमित्याह-तथोदाइरिष्यन उदाहरणदर्शनेन विविक्: करिष्यम इत्यर्थः वाक्यार्थ रसादयन्तवरुपे वस्तुमातररुपे वा। अङ्ग- मृतः शोभाविशेषकः : आदिरिति वाकगार्थादिमङचदः कार्यः

न पुनः 'सान्टव्यमलङ्कार' इति वामतकृतननर्देशेन मौन्ठरयंसामन्यना नुगताथ' यत्किश्चिदिनि वृत्तिग्रन्थन एव स्फुट प्रतीयन। न च दशमी

कूल दनि सन्नव्यम। सुविदित्मेघनदयदल करोलासम्यानराठमपरेगा

'प्रधानेऽ्यत्र वाक्यार्थ यत्राद्वस्तु स्साद्यः।काच्ये नम्मित्तवद्वारा रसा

दन्तस्यानिबन्धनम्य सुशककमनरवान्। एवं सर्वऽषि श्रावीनाथ्रीका कनों रुचकश्रीघरथीविद्याचकवनिप्सृनयः । उदाहाग्ध्यत इत्य स्य पृथगलहकारतया विवर्चायप्यत इनि सम्दायप्रकाशिन्यां शोपो का चार्याणां वितृतिस्त्वत्र प्रमाणन।

९४ काव्यप्रकाशः ।

भृतो रसादिस्तत्र गुणीभृतव्यङ्गये रसवत्-प्रेय-ऊर्जस्वि- समाहितादयोऽलङ्गाराः ते च गुणीभूतव्यङ्गयाभि धान उदाहरिष्यन्ते।

(१)। गुणीभूतव्यङ्गथ इति-तैरुपाधिभिर्ध्वनिव्यवहारनिरासा, नतु तत्सद्वावे ध्वनिव्यतिरेकनियमः, पधानभूतरसादयपेक्षयाऽसम्भाव्य

काव्यविशेषणपदेन तदभिधानम्(२)। एवसुत्तरत्रापि । भावस्यालङ्गारत्वेन प्रेय: मियतरं काव्यम्। [अत्र रसवति काव्ये वाच्यव्यक्षयपोरवि न प्रतीतिचिलम्बो, झटित्यास्वादपर्न्त गमनात्; किन्तु नीरमपतीतिचिळम्वात्तत्साजालेन लक्ष्यक्रम व्यङ्गथव्यवहार इति बांध्यम्(8)]।ऊजैस्त्रि-रसाभास-भावाभासा

(१) रसादिरित्यत्र 'आदि' पदेन भावरसाभासभावाभासभावो . े दयभावसन्विमावशबलत्वानां ग्रहणमिति प्रायः सर्व एव विवरण कारा। यदि कथश्चिदपि चण्डीदाससम्मतोडर्थः स्वीक्रियन तथाऽप्यत्र वृत्तिग्रन्थे तदर्थन्वरयो न सूपपाद इति प्रतीयते। (२) रसवत्पदनिरुक्तविमर्शनद्वारा रसव नोSल द्गारर्ता निराकर्तु- कामेन कुन्तकेन स्वग्रन्थे रसा विद्यते यत्रेति तस्य काव्यविशेषणत्व मुद्दङ्कितम्। रुचककवतेSलङ्कारसर्वस्वं रसो विद्यते (यत्र निबन्धे) यत्र निधन्धने व्यापारात्मनि तद्रसवदिनि निरुकिरदशिता। तत्र जयरथ- समुद्रबन्धयोष्टीकाकृतोषिवृती आलोकनीये। (३) अयमंशा द्विरुपक्षिप्त इति प्राचीनाद् ग्रन्थादेवावसीयते (९२ पृः)। अश्रायं निरवकाशी वर्जनीयश्च। आदर्शभूतमूलपुस्तके बन्ध्डलयित्रा प्रमादेनेक पव सन्दर्भो द्विर्गृहीतः स्यात्।

काव्यप्रकाशदीपिका।

तत्र रसस्वरूपमाह-

(४३) कारणान्यथ कार्याणि सहकारीणि यानि च। रत्यादे: स्थायिनो लोके तानि चेन्नाट्यकाव्ययोः॥ विभावा अनुभावास्तत्(१) कथ्यन्ते व्यभिचारिणः।

मशमाळङ्कृतिसाचिव्येन सम्यगाहितं भवति चमत्करणपनेन- ति समाहितिम्, आदिपदेन भावोदयनामाळङकृतिपरिग्रहः। गुणाभूतव्यङ्गयं काव्यमभिधीयसे विशेषलक्षणार्थमावध्यतेऽत्रेति गुणीभूतव्यङ्गयाभिधानः पश्चमोल्लासः। तत्र।संलक्ष्यक्रमे ध्वनौ प्रसक्ततयेति शेषः। स्व्रमान्तरं रूपं नतु रूढ़िकल्पितमिति भावः। कारणानीति-अथशब्दश्वार्थः कार्यानी त्यन्र योज्यः। यानीति कारणानीत्यादिभिः तानीति च विभावा इत्यादिभिः प्रत्येकमन्वीयते। लोके रामादिगतस्य स्थायिनोऽन्तरा भावोत्पत्तावप्यनवच्छिन्नवासनस्य यानि कारण न्यालम्वनानि सीताऽडदीनि, उद्दीपनानि चोदानादीनि, तानि चेनाठ्यकाव्ययोरभिनयशब्द विशेषाभ्यामुपनीयन्ते तत्तदा भावुक- गतरसवासनान्तर्लीना रत्यादयो विभाव्यन्ते आस्वादाङ्कुर-

( १ ) 'अनुभावाश्चे'ति क्वाचित्कः पाठः। उपरिधृतपाठे 'तदि' त्यस्य तदेत्यर्थकस्य 'चेदि'त्यनेन पूर्वप्रघट्टकस्थितेन सम्बन्धः।

१६ काव्यप्रकाशः।

व्यक्तः स तैर्विभावादैः स्थायी भावो रसः स्मृतः॥ प्रादुष्करणयोग्याः क्रियन्ते एभिरिति विभावाः कथ्यन्ते (१)। एवं कार्यान्यालिङ्गनादीन्गनुधावयन्ति परिपोषयन्तीत्यतुभावा:। सहकारीणि हर्षादीनि निजनजचिभावानुभावरममुखेन दार्शि तानि सन्ति विशेषेणाभिसुख्येनाचरन्तीति व्यभिचारिण:। करिम तो यद्येवमित्याह-व्यक्त इते। तैः कारणादिभिर्विभावाद्यैवि भावादिव्यपदेशानुगुणामव्स्थामापनर्व्यक्तः पादुष्कृतः स्थाथी पत्यभिज्ञायमानपूर्वरूपानुगमो इत्यादिर्भावी भाव्यते वास्यत इति वासनाऽडत्मतया तहृब्रयहदयलीना रमः स्मृतो ध्वनकार मतातुसारिभिराम्नातः। व्यक्तो व्यक्तीकत एव रसो, न तु रसः सन्व्यज्यत इति वढता रसस्य व्यक्तिरुपत्वाभिमतप्रतीति शरीरानन्यत्वं सूचितम्। तदुक्त श्रीमल्लांचनकारपादैः-रसा: पतीयन्त इति त्वोदनं पचतीतिवध्धवहार(२) इति। यद-

(१) तथा च भारतीये नाठ्यशास्त्रे "विभाव इति कस्मा दुच्यने? विभावो विज्ञानार्थः। विभाव्यन्तेऽनेन वागङ्गसत्वािनया इत्यतो विभावा इति"। "अथानुभाव इति कस्मादुच्यते? यदय मनुभावयति वागङ्गस्त्वरकृतममिनयमिनि'। वस्तुतस्त्वेतदुपलक्षण- मात्रं, दृश्येतरकाव्येष्ववि तथा प्रसङ्गात्। सर्वसाधारणीकृता- साधारणरसपदार्थनिष्पत्तिसामग्रीयं खण्डशो वितत्य द्शितेति निर- पह्चेयं शैली। (२) ध्वन्यालोकलोचने ( काव्यमाला ६९, पृः)। एतदनुषङ्गी लोचनग्रन्थः "प्रतीतिरेव विशिषा रसने'त्यादिः "अभिव्यज्यन्ते रसाः प्रतीत्यैव च रस्यन्त इती"त्यन्तो जिज्ञासुभिराकलनीयः।

काव्यप्रकाशदीपिका। ९७

उक्तं हि भरतेन-'विभावानुभावव्यभिचारिसं-

जनितः, अनुभावैः कटाच्भुजाक्षेपप्रभृतिभिः कार्यैः

व्यखण्डः काव्यार्थ इनि नीत्गा विभावनादिसम्भिन्नानुविद्धाङ्ग एव रसस्तथापि लौकिकदपापसिद्धपाधान्यमत्यभिज्ञानमाशश्रित्य स्थायी रत्यादी रस इन्युक्तम्(१)! अस्पार्थस्य साम्प्रदायिकतामाह-उक्त्तं हीति- भरतेन तत्कृतशास्त्रे विभावानुभावव्यभिचारिणां योगा- न्परस्परसानिव्यलक्षणाद्रसनं रसस्तस्य निष्पतिः स्वत एवा- विर्भावः। साच्विकाना तु स्तम्भादीनामतुभावतया तद्धेतूनाश्च मुख्यतः सानििकादिषदवाच्यानां सच्चाविर्भाव विशेषाणां स्तम्भा- व्यभि, चारितयाऽपृथग्गणनम। सम्पति स्व्रमिद्धान्तव्यवस्थां दर्शयितु

मस्य भारतीयसूत्रप्या वाययदेशी गदर्शिनव्या रू गानतुच्छता

(१) "रसावस्थः परं भावः स्थायितां प्रतिपद्यत"इति दशरूपक कत्कारिका परिपूर्णस्थायिभावो रस्यमानो रस" इति रसतरङ्गिणीवितृति प्रचैतदेव लौकिकदशाप्रत्यभिज्ञानमुपजीव्य सिद्धे। "परमार्थतस्त्व- एवायं वेदान्तप्रसिद्धब्रह्मतत्वद्वेदितव्य' इति टीकाकृत्स्वरस त्वम् । ३ का० प्र०

९८ काव्यप्रकाशः।

प्रतीतियोग्यः कृतः, व्यभिचारिभिन्निर्वेदादिभि। सहकारिभिरुपचितो, मुख्यया वृत्त्या रामादावनुकार्ये तद्रूपताऽनुसंधानान्नर्त्तकेऽपि प्रतीयमानो रस इति भट्ट लोल्लटप्रभृतय: ।

सम्ब्यन्ते विषयीक्रियन्त इत्यालम्बनानि ललनाऽडदयः, उद्दीपय न्त्युद्वोधयन्तीत्युद्दीपनान्युद्यानादयस्तानि चोभयानि स्वरूपो द्वोधयो: कारणानि। आलम्बनोद्दीपनानि च तानि कारणानि चेति कर्मधारयः। उपचित इति सश्चारिभिरन्तराऽनतरोत्पनैर्हि रसादि विच्छिद्यते । किनतर्हहि गूढैगाढीक्रियते। नर्त्तक इत्युप- लक्षणं, काव्यपाठकेऽपि ज्ञेयम् (१)। प्रभृतय इति तत्समान- शीलपरिग्रहः। अत्र रामादिगतरतादिरेव रसः, तदद्विषयप्रेक्षक- प्रतीतिवा, नटादिगततया प्रेक्षकाणां रत्ादिसम्भावनं वा ? तत्र सर्वत्र रस इति नाममात्रमेव, न तु रस्यमानताप्ाणत्वमित्युप- क्षीणोऽयं पक्ष:(२)।

(१) "दशरूपकस्यैव हीद सर्व' विलसितं यदुत कथाऽड्या यिके महाकाव्य"मिति काव्याङ्गारसूत्रवृतौ वामनः । वासनाघतः सहृदयस्य नाट्यप्रेक्षकस्थानीयत्वोपपत्तिर्निरूढ़ा। एकत्र वागङ्गाद्यभि- नयसंवलितसहायसाध्यत्वमन्यत्र सत्कविवचनगोचरतागुस्फितत्व- मिति तु पर्यवसाने न महान्भेदः । एवमप्यमियुक्तोक्तिः 'काव्ये- Sपि नाव्यायमान स(रस) एव काव्यार्थः' इदमेव लक्ष्यं कक्षीकरोति ते (२) उत्पत्तिवादिनां रसस्य स्वप्रकाशानन्दचिन्मयत्वमनादि

काव्यपकाशदीपिका। ९९

राम एवायम्, अयमेव राम इति, न रामोय, मित्यौत्तर का लिके बाधे, रामोऽयमिति, राम: स्याद्वा न वाऽ्यमिति, रामसदशोऽय,मिति च सम्यङ्मिथ्या संशय-सादृशयप्रतीतिभ्यो विलक्षणया चित्रतुरगादि- न्यायेन रामोऽयमिति प्रतिपत्या ग्राह्ये नटे- सेयं ममाङ्गेषु सुधारसच्छटा सुपूर कर्पूर शलाकिका दशो: ।

राम एवायमिति रामत्वस्यायोगव्यवच्छेद: । अयमेव राम इत्यन्ययोगव्यवच्छेदः । उभयरुपा चेयं पनीतिरप्यसम्यग् विषयाऽवाघस्थले, औत्तरकालिके बाधे सत्यपहार्यविषया। रामोऽयममिति प्रतीतिर्मिथ्या। रामः स्यान्नवेति संशयः । राम- सद्शोऽयमिति सादश्यप्रतीतिः। एतद्विपरीततया बालादीनां यथा तुरगचित्रे तुरगपतीतिस्तथा रामोऽयमिति वस्तुपरि- चछेदपर्यवसानशून्या या प्रतीतिस्तया ग्राह्ये चक्षुविषयीकृते(१) डभिनयकर्त्तरि। कारणादिभिः कृत्निमैरपि तथा कृत्रिमतयाऽनभि- मन्यमानैरिति दूरेण सम्बन्बः । कुतः पुनः कृत्रिमतयाऽपि कारणादीनां नटे सम्भव- इत्याह-सेयमिति एतत्पद्यद्वयं सामर्थ्यात्रसेयातुभाव- -

वासनोपनतरत्यादितादात्म्यमयवपुःसतत्वं रसस्यानुभवसिद्धमपलप- मियं गजनिमोलिकैव। (१) 'शून्याया रत्युविषयीकृते' इत्यशुद्धः पाठः 'क' पुस्तके।

१०० काव्यप्रकाशः ।

मनोरथश्रीर्मनसः शरीरिणी प्राणेश्वरी लोचनगोघरं गता॥ २५ ॥ दैवादहमद्य तथा चपलायतनेत्रया वियुक्तश्र। अविरलविलोलजलद: काल: समुपागतश्चायम्॥२६।।

वर्नतितस्वकार्यप्रकटनेन च नटेनैव प्रकाशितैः कारण कार्यसहकाशिमः कृत्रिमैरपि तथाऽनभिभन्यमानैर्वि

मीयमानविलचण स्मायित्वेन सम्भाव्यमानो रत्या-

सश्चारिविशेषं यथाक्रममालम्बनोद्दीपनाभिधायकं सम्भोग विप्रलम्भरूपभेददयप्रकटकं जा। इत्यादीनां काव्यानां यदतुसन्धानं काक्का- दिना साक्षादिव करणं तद्लादू। शिक्षा परम्परोपदेशः। अभ्या- सः पौनधपुन्येन पवतिरुत्कर्षाधानहेतुः। ताभ्यां प्रवर्तितं यत्स्वकार्य प्रयत्नविशेषनिवीहं मा्निकरुजातीयमश्ुरोमाञ्चादि तत्पकटनपकाशशितैः सम्भाव्यतासुपनीतैः। गम्यगमकभवति-गम्यं रत्यादि, गमकमनुमापकं कार्यकारणादि। अनुमयिमानो रामा- दितादात्म्यमतीयमानतथेति शेषः। रसनीयत्वेन स्पृहणीयत्वेन। स्थायित्वेन कालान्तरेऽप्यपरिच्छेदित्वेन ढारढर्यदर्शनादिति भावः। (१) 'निवच्ितेति प्राथिकः पाठः। 'प्रव्तितेति श्रीधरचण्डी। दासश्रीविद्याचक्रवर्ति प्रभृतिभिष्टीकाकृष्भ्रिर्घृतः पाठः ।

काव्यप्रकाशदीपिका १०१

दिर्भावस्तत्रासन्नपि सामाजिकानां वासनया चर्व्य- माणो रम इति श्रीशङ्कुकः।

रसादिरिति-भाव इत्यस्य विवरणम्। तत्र न केवलं नटे(१) काव्यपाठके-(डपि) असन्नपि(२) सामाजिकानां पेक्षकाण वामनया तन्सयीभावाधायिन्या घिया चर्व्यमाणः पुनः पुनरतुमन्धीयमानी रस इति श्रीशङ्कुकनामा कश्चिदभियुक्त:(३)। अत्राषि भावकैर्नटादिगततयाऽनुमीषमानो रत्यादी रस:, भावक. गतं तदनुमानं वा १ आद्ये सामाजिकचमत्काराभावमसङ्ग:, तेषामनुमानामासमात्रोत्पत्तेः। तदनन्तरं सुखोत्पत्तिरिति चेत्, किमनेनाभिमतं भवतः ? कि कार्य सुखं रसो, रसेन वा सुखं क्रियते? ततरादो दूपयिष्यते, द्वितीये तु कोडयं रसो यस्य कार्य सुखमिति गश्नानिष्कृतिः। भावकगतानुमानमात्रेS- पययं दोष:, सुखादितादात्म्याङ्गीकारे तु साक्षात्काररुपस्वप्काश- नन्दस्य रस्यमानताऽनुभवेनास्माकी सिद्धान्तशय्यामधिशयय

(१) 'तत्र नटे' इति सूलपुस्तके पाठः । (२) 'पाठकासन्नपी'्त्ययथासंश्िष्टः 'क' पाठः। (३) अनुमितिवादिनां श्रीशङ्ककप्रभृतीनां मतं सप्रपश्चमावि ष्कृतं खण्डितं च श्रीमदभिनव गुप्तपादेध्व्वन्यालोकलोचनेऽभिनव भारत्यां च। मतस्यास्य द्वश्यकाव्यप्रसङ्ग एव स्फुट उपयोगः । मन्नपि मते चर्वर्णैकप्राणस्य रसस्य स्वगतत्वं स्वात्ममात्रवि रत्वम लौकिक चमत्कार सारत्वश्चापहस्तित मित्यमनोज्ञमेतव्।

१०२ काव्यप्रकाशः ।

न ताटस्थ्येन, नात्मगतत्वेन रसः प्रतीयते, नोत्- पद्यते, नाभिव्यज्यत, अि तु काव्ये नाट्ये चाभिधातो

दिव्यं वर्षसहस्त्र पमोदनिद्रासुपेया:(२)। ताटस्थ्येनेति(२)-उदासीनत्वेन, रसनीयत्वा भावप्रसङ्गात् । नात्मगतत्वेन प्रतीयते पूर्वसिद्धत्वामावात, वर्त्तमानस्य साक्षा त्कारविरहाच्च। नोत्पद्यते-सीताSडदिविषयत्वेन रत्युत्पत्तौ पातकित्वापातात्, स्वकान्तविषयत्वेन तदतुसन्धानापत्ते:, रत्या दिषु भावप्रमङ्गच्च(३)। नाभिव्यज्यते,Sभिव्य क्ेर्ज्ञानविषयत्वेन

(१) साहित्यदर्पणछ्मता विश्वनाथकविराजेन सन्दर्भस्यास्य "यद्यपि रसानत्यतये'त्यादेरित ऊदध्व प्रक्रंस्यमानस्य स्वग्रन्थे "सुखादिनादात्म्याङ्गीकार चे'त्यादेश् (६५ पृः! एकत्रोद्वार: कृतो रसस्य स्वप्रकाशत्वमखण्डत्वश्च प्रतिप्ठापयितुम्। टीकाकृत्विहाभि नवगुप्तप्रभृतीनां मतमनुवानेन द्रढीकराति। परम् आस्वादजीवातोः पदसन्दर्भस्यास्यादनिष्पत्तिक्रियायां तेन महती आस्था स्थापितेति गड्डलिकाप्रवाहपतितेभ्योऽस्य स्फुटं वैलक्षरायम्। (२) एवमादर्शपुस्तके । 'न नाटस्थ्येन'ति मूलानुगतः पाठः स्यात्। लोलट-शङ्कक-भट्टनायकानां मतानि किं सारत उत स्वरूपतः सामग्रयेण तत्कृतनाट्यशास्त्रविवरणेभ्यो निष्कृतानीति दृढतया वक्तु मिदानी न पार्यते। परमभिनवभारत्यां ध्वन्यालोकलोचने च सङ्कलित. सारं तत्तन्मतोद्ारेऽयमेव प्रायः पन्था वक्तव्यविषयोपस्थापने प्रमाण सिद्धः क्रमश्चेति प्रक्रान्तादवसीयते। (३) टीकाग्रन्थोडत नानिस्फुटः । 'स्वगतत्वेन तथाभावेन रसस्ट भावनीयत्व'मिति विवेकमन्नव्यादन्र टीकायां भावपदेन "रनि

काव्यप्रकाशदीपिका। १०३

द्वितीयेन विभावादिसाधारणीकरणात्मना भावकत्व.

तद्दूषणग्रस्तत्वाज्। काव्ये नाट्ये च कृतास्पदेन भावकत्व- व्यापारेण भाव्यमानः सकलसामाजिकगततया सम्माव्यमानः। कोडयं भावकत्वव्यापार इत्याह-अभिधातो द्वितीयेन साधारणी करणात्मना। अभिधेति भट्टादिमसिद्धवृत्त्युपलक्षणम् (१)। तदति- रिक्तेन समुद्रलङ्गनोत्साहशालिहनुमदादिवर्णनीये कवित्व-

देवादिविषये'त्यादिरर्वाग लक्षित उद्दिष्टः स्यादित्यनुमीयते। एवं विवेके -भट्टनायकदशने तु रसस्योत्पत्ति प्रतीत्य भिज्ञप्तिपक्षा न्दूषयित्वा भोगपक्षः प्रतिष्ठापितः। तत्रोत्पत्तिवादिना लोल्लटेन विभावैरेवोत्पत्तिरङ्गीकृता, अनुभावव्यभिचारिणोः प्रत्यायकत्वेन पोषकत्वेन चाभ्युपगतत्वात्। ..... प्रतीतिस्त्वनुमानरूपा श्रीशङ्गके- नाङ्गीकता। अभिव्यक्तिः पुनर्विद्यमानस्यैव स्थायिनो ध्वनिवादिना उभ्युपगता। तत्र त्रयाणामपि पक्षाणां साधारणमिदं दूषणम्। स्व- गतत्वेन तथाभावेन रसस्य भावनीयत्वम्, परगतत्वेन ताटस्थ्याद्रस- नीयत्वाभाव एवेत्यादिः । तथा माणिक्यचन्द्राऽपि 'किञ्चोत्पत्ति- पक्षे सीताSडदिषु कामित्वं स्यात् करुणस्यात्पादाद्दुःखितत्वञ्चे'त्यादि वदन् सम्प्रदायप्रवर्तयितुरभिनवगुप्तस्येव मतमनुबदति। (१) तेन अभिधात इत्यनेन लक्षणात इत्यपि बोध्यमिति टीका- कृत्सस्प्रदायः । 'सोऽयमिषोरिव दीर्घदीर्घतरोऽभिधाव्यापार' इति स्वयं वदता भट्टनायकेनाप्यभिधापुच्छभूनाया लक्षणाया मीमांसा SSदिदर्शनस्वीकृतसामर्थ्याया उद्देशो विहितः। अभिधाविलक्षणैव रसप्रतीतिरिति तत्पक्षो निष्कलङ्गः । अत्र लोचनग्रन्थः "काव्यात्मनः स्य न्यंशताप्रसङ्गात्। तत्राभिधायकत्वं वाच्यविषयं, भावकत्वं देविषयं, भोक्तृत्वं सहृदयविषयमिति त्रयोऽशभूता व्यापारा:"।

१०४ काव्यप्रकाशः।

व्यापारेण भाव्यमान: स्थायी सतत्योद्रेकप्रकाशानन्द- मयसंविद्धिश्रान्तिसतच्वेन भोगेन भुज्यत इति भट्ट भावकानां भेदानुव्यवसायरुपेणेत्यर्थः। स्थायी रामादौ स्थिरा। भोगेन भुज्यते विषयीक्रियते। कोडयं भोग इत्याह-सत्वेति। सत्यस्योद्रेको रजस्तमसी अभिभूयाविर्भावस्तस्मात्मकाशः स्पष्ट- तरो य आनन्दस्तन्मषी तदेकरूपा या संवित्तत्र निश्रान्ति: पूर्वा-

रूपं यस्य तेन। विश्रान्तिगतावनेनि पाठे विश्रान्ति गतः प्राप्तो विश्रान्तिगतः प्रमाता तस्य भावो धर्मो विश्रान्तिगतत्वं (१) तेनेति भट्टनायको ध्वनिदर्शनविद्पी मन्यने। अत्र किंगतो रत्यादि: साधारण्याभिमानविषयो योग्यतामापयते १ न तावदतुकार्या तुकत्तृगतः, अमन्निहितस्य भोगविष्यनाऽनुपपचे:, साधारण्य- बलादेव भावके सन्निहित इतति चेत्, तथापि वास्तवतािरहेण तद्बुद्धरपमात्वापान:। कुरु च तत्र प्रामाण्यमनियतम्(२)। कि. श्व साधारण्येन मनीवस्य साधारणघटाठिवदरस्यमान्त्वमेव । अतएव 'म्ाधारणत्वाकाशदवि तत नोन्विपति स्फुट'मित्यवोचं ध्व निसिद्धान्तमंग्रहे(३)। किस् भागावपय एव भोग्य:, न च (१) न्यायपश्चाननोपाधिको जयरामोऽप्येतदेव पाठदयमुद्धरति स्वटीकायाम्। अभिनवभारत्यां वरोठामुद्िवायां 'संविद्विश्रान्तिवि लक्षणेन परब्रह्मास्वादसविधेन भोगेन भुज्यत' इति पाठः। (२ ) अत्र पाठो न सम्यङ् इति प्रतिभाति ।

निवन्धग्रन्थ एषेत्यनुमीयते।

काव्यप्रकाशदीपिका। १०५

नायक:।

रसस्तथा, तस्य नद्धाहयमिद्धत्वाभावादिति प्तीतिपक्षोक्तदोषः । कथं तर्हि व्यञ्ञनपक्षेऽपि निस्तार इति चेत, सत्यं, प्रकाशपरादु- ष्कर तकपनाममात्रेणैव रनादिप्रती नौ न व्यअ्ञनाडभिधानमङ्गीक्रियते। वस्तुतस्तु विलक्षण एवा्यं व्यापार:, अतएव रसनास्वादनचर्वणा- दयो विलक्षणव्यपदेशाः । व्यञ्जकता तु पृथकसिद्ध एवार्थे भवति। गथोक्तं प्राचीनै :- स्वज्ञानेनान्यधीहेतु: सिद्धेऽर्ये व्यञ्जको मतः । यथा दीपोऽन्यथाभावे को विशेषोऽस्य कारकात्। इति(१)।। न च वाच्यं, मत्पक्षेऽपि टीयनामियमेत्र प्रसारिणी दष्टिः, भोगैकार्थस्यैतर हि रमे भोज्यत्वमुपचरितमस्ती,ति। एवं तर्हिं नामान्तरमेव भोगो रसनं व्यञ्ञनश्व, इत्यस्मानेव सर्वात्मना शरणं गतोऽम। ततश् निवर्त्यनामस्माकं सर्वेषामुपजीव्येभ्यः सकलरसाचार्यचक्रत्तिम्पो ध्वनिकारपादेम्यः पूर्वप्रहिता रोष- कषायविषमा दृष्टिः, अङ्गीकुरु च सहृदयहृदयचिरनिद्राणानादि- (१) इयं प्राचीनानां कारिका व्यक्तिविधेके, रुचककृते काव्य- प्रकाशसङ्कुते, विश्वनाथकते साहित्यदर्पणे चोद्धृता। शान्तरक्षितकृते तत्वसंग्रहे (कारिका २१७०, २२६६, २६०३) प्रभाचन्द्रकृते प्रमेय- कमलमार्त्तण्डे (३० क। ३० ख पृः) घटप्रदीपन्यायमयोऽयं नग्रः समृ० द्विएः। एवममिनवगुप्तपादा आहुः "रस्यतैकप्राणो ह्स, न प्रमेयादि- स्वभावः।सा च रसना न कारकव्यापारः। स्वयन्तु नाप्रामाणिकी, स्वसंवेदनसिद्धत्वात् । रसना च बोधरूपैव किन्तु बोधान्तरभ्यो ठौकिकेभ्यो विलक्षणा, उपायानां विभावानां लौकिकवैलक्षण्या"दिति। १४ का० प्र०

१०६ काव्यप्रकाश: ।

वासनाऽन्तीलनस्पैव रत्यादे रसत्वेन स्फुरणम् इति विश्रान्तो विवादः(१)। एषाश्च पक्षाणामुत्तरोनरवलीयस्तया नामङ्गतः क्रमोपन्यास:, पुर्वेषां निराकार्यत्वश्च, 'व्यक्तः स तै'रित्यादि ए सूत्रयता सूत्रकृता ध्वनिदर्शनरहस्याविष्कतरि च श्रीमदाचार्या भिनवगुप्तपादा इति गुरुगौरवं दर्शयता च वृत्तिकृता सूत्रितं

(१) अभिनवभारत्यां भट्टनायकमतस्येत्थं विमर्शः साधित :- 'प्रतोत्यादिव्यनिरिक्तश्च संसारे की भोग इति न विद्ः। रसनेति चेतु, साडपप प्रतिपत्तिरेव, केवलमुपायवेलक्षण्यान्नामान्तरं प्रतिपद्यता, दर्शनानुमितिश्रृत्युपमितिप्रतिमानाटिनामान्तरवत्। निष्पादनाभि व्यक्ति(पक्ष)दयानभ्युपगमे च नित्या वाऽसन्वा रसइनि तृतीया गतिः स्यात्। न चाप्रतीतं वस्त्वस्ति व्यवहारे योग्यमू। अथोध्यते,प्रती तिरस्य भोगीकरणं, तञ्च रत्यादिम्वरूपम् । तदस्तु, सथापि न ताव नमात्रम। सत्वादिगुणानां चाङ्गाड्िवेवित्रयमनन्तं कल्प्यमिति का त्रित्वेनेयत्ता ?...... यत् "काव्येन साध्यन्ते रसा'इत्युच्यते तत्र

यदि भावनं तदभ्युपगम्यत एघ"नि। वस्तुतस्तु "आस्वादनात्मानु भवो रसः काव्यार्थ उचमते" इति वदता मट्टनायकेन 'काव्यार्थो रस' इति स्वीकुर्षताSभिनवगुप्तस्य न महान्मतभेद:। परं भट्टनायकेन 'काव्ये व्यापारस्य प्राधान्यं प्रतिपाठितं, ध्वनिकारादिसरणिमनुसरता. डभिनवगुप्तेन व्यापारसिद्धवस्तुनो व्यङ््यरपस्य रसस्य विश्रान्तिधाम त्वादात्मत्व सिद्धान्तित'मित्येव भेद:। सूक्ष्मद्वशा "आस्वादजीवातुः पदसन्दर्भः काव्य"मिति "वाक्यं रसात्मकं काव्य'मिति व निर्दिशतो- श्चण्डीदासविश्वनाथयोरालङ्कारिकवर्ययोरेष एव पारमार्थिको भेद 'इत्यास्तां विस्तरः ।

काव्यप्रकाशदीपिका। १०७

लोके प्रमदाऽSदिभि: स्थाय्यनुमानेऽ्भ्यासपाटववता काव्ये नाट्ये च तैरेव कारणत्वादिपरिहारेण विभावना दिव्यापारवत्त्वादलौकिक विभावादिशब्दव्यवहायथै, ममैवैते, शत्रोरेवैते, तटस्थस्यैवेते, न ममैवैते, न शत्रोरंवैते,न तटस्थस्यैबेते, इति सम्बन्धविशेषस्वीकार-

मन्तव्यम्(१)। सम्प्रति स्वमतमाह-कोक इति। स्थायी यावज्जीव- मविच्छेद्यवासनो रत्यादिः। तदतुमाने अभ्यामेन पाटवं प्रकर्ष इति व्याप्ताद्यनुमन्धानविलम्वाभावसूचनम्। भावक वासनाSSत्मभूतस्य इत्यादेर्विशेषेण भावनमास्वादाङ्कुरणयोग्यता नयन विभावनम्। आदिपदेनातु समनन्तरमेव भावनं तथाभूत स्यैव रत्यादे रसादिरूपनयाऽनुभावनं, सम्यवचारणम् अतथा भूतस्यैव तथाभावपरिणतिनयनं सश्वारणश्च गृह्यते। व्या पारेत्यतः पूर्वमलौकिकेति शेषः । सम्बन्धेन बोध्यो विशेष: प्रतिनियतपुरुषगतत्वलक्षणः सम्बन्धविशेषः, तस्य स्व्रीकारपरिहारनियमो नियमेन भावाभावाङ्गीकारस्तस्यान ध्यवसायादनिश्चयादिति साधारण्यपतीतिस्वरूपकथनम्। पश्चम्यु पपत्तिस्तु अनध्यवसायपदस्थातुव्यवसायज्ञानवाचकताविरद्वेण

(१) आचायकामिनवगुप्तपादमतमेव स्वमतमिति च पादा इंति बहुवचनप्रयोगेश सचितम्। 'सर्वस्वन्तु रसस्यात्र गुप्तपादा हि जानते"

१०८ काव्यप्रकाशः ।

परिहार नियमानध्यवसायात् साधारण्येन प्रतीतैराभे व्यक्तः, सामाजिकानां वासनाऽडत्नतया स्थितः, स्थायी रत्यादिको नियतप्रमातृगतत्वेन स्थितोऽपि साधारणो

निश्चयाभावमात्रपरत्वाङ्गीकृत्या(१)। यद्रा ग्रतीतैरित्यत इति व्यवहार्येरिति शेपः।अभिव्यक्तो दध्पादिन्यायेन रूणन्तरपरि- णतः। स्थायीति-तस्यामेव हि दशार्यां प्रत्यभिज्ञायमानं लौकिक- दशाप्रसिद्धं स्थैर्यमाश्रित्य स्थायिपदप्रयोगो मुख्यः । अन्यथा रतिहा सादिमात्रस्य स्थायित्वे हासक्रोधादीनां शृङ्गाराडी मश्चारि ता न स्यात्। तदुक्तं "रसावस्थः परं भावः स्थायितां प्रति- पद्यत"इति। नियनेति-वासनायाः समानाधिकरणास्त्रादावि र्भावकत्वात्, अन्यथा नाव्यमण्डपस्थितजरन्मीमामकश्रोत्रिय वैयाकरणवाहीकादिष्वपि मसङ्गातू(२)। साधारण्यपायेति वि-

नात्र ग्रहणमिति टीकाकृत्। प्रथ्मकल्पे रसनिप्पत्ती विशिश्टपुरुषसंपृक्तता Sपास्ता-इयमेव साधारणीकृतिरिति व्यपदिष्ठा। द्ितायकल्पे रसाः प्रतीयन्त' इत्यादिप्विव प्रतीतिपद्स्य पारिभाषिकेरऽ्र्थ प्रयोगः । व्यञ्ञनागस्यैरिति विशेषनिर्देशः। (२) वाहीकानामरसिकत्वे तद्गतबुद्धभाव एव निदानम् । श्रोत्रियवैयाकरणानान्तु वेदाद्यभ्यासजडत्वेन विषयपराङमुखतया चारसिककक्षायामन्तर्भुक्तिः। धर्मदत्तपद्यं "सवासनानां सभ्यानां रसस्यास्वादनं भवेत्। निर्वामनास्तु रङ्गान्त:काप्रकुड्याश्मसन्निमाः" एनदेव प्रमाणयति।

काव्यप्रकाशदीपपिका १०९

पायबलात् तत्कालविगलितपरिमितप्रमातृभाववशो- न्मिषितवेद्यान्तर संपर्कशुन्यापरिमिनभावेन प्रमात्रा सकलसहृदयसंचादभाजा साधारण्येन स्वाकार शेषणप्रधानं द्रष्टव्यम्। उपायानां विभावादीनां साधारण्यं

विशेषणं प्रधानं, परिमितस्य नियताधिष्ठानस्य परमातृभावस्य तस्पिन्काले यदरिगलनं स्वमंवेदनं तद्दशेनोन्मिषितोऽभिमान- विषयीकतो वैद्यानतरसम्पर्कशून्यो विषयान्तरव्यासङ्रेनाविच्छिन्न मवाहः अपरिमिन: साधारणो भावः स्वपद प्रृत्तिनिमितं प्रमा(१) पस्य तेन। अत्र यद्यप्यपारिमित्यमात्रस्यानभिमन्यमानत्वं, ममाया वास्तवत्त्रा, प्थापि तद्विशिष्टायामभिमन्यमानतक्तिः । नचैत- दृपि वास्तवमपरिमित्वाभिमानविपयत्वं पमाया इति पारिमित्या- संवेदनमनगृह्य पारिमित्याभिमान उच्यते, अभिमानस्य तत्काल- मसंवेदनादसंविदितरत्याद्युपपत्तौ भमाणाभावात्। किश्चाभि- मानस्य रसप्रत्ययनिवेशे तदममात्वापातः। तदभावे च तत्कालीन- ताविरहः। न च पूर्वः पश्चाद्वा भवन्नभिमानस्तदुपयोगी। एतच्च पराचीनप्रणयानुरोधिना ग्रन्थकृता कण्ठतो नोक्तं, प्रमात्रेति वेद्यान्तरेति च बदता मूचित मेव (२) । संवाद (१) सुखदुःखादिभिर्भावैर्भावस्तद्भावभावन'मिति निरुक्त- लक्षणं: पदार्थ इति वा। अत्र तन्भावभावनं नाम तन्मयत्वेनावस्थान- मित्यभियुक्ता. : (२)प्रा वीननये रसादौ ज्ञानतादात्व्यस्य स्फुटमनपलापात्, नव्य-

११० काव्यप्रकाशः।

इवाभिन्नोऽपि गोचरोकृत,श्र्व्पमाणतकप्राणो, विभावा

एकरूप्यम्, तन्दाजा तत्कत्रा पूवाक्तपरिमितप्रमातृ- ताऽनध्यवसायरृपेण। साधारण्यनेति-फलसम्वन्धमकटनाय पुनरुक्तिः। अन्यथा हि रत्यादीना स्वगततया प्रतीतौ व्रीडाS Sतङ्कादिः, परगततया च दूरस्यता स्यात, न चमत्कारोद्रेकः(१)। एवं साधारण्यप्रतीतावषि साधारणनटादिप्रतीतिवत्(१)(२)। स्वाकार इवेति-अहं वेझीतितद् ज्ञातृज्ञानमेदोललेखाभावाद गोचरीकतः। यथा दीपोऽनन्तर स्वगोचरं घटादि पकाशयति तथा स्वयमेव प्रकाशिनः। गद्दा चिदानन्दमयोऽयं पुरुष इति वेदान्तनयेऽमिन्नोडपि स्वयमेर पमाता वामनोपनीतरत्यादि तादात्म्पेन गोचरीकृन: ममुछ्िखिन: । चर्व्यमाणताSडस्वादनं तदेवैकः माणो जीनः स्वरूमस्मेति चर्व्यमाणकमाणस्त

मते "प्रमाणं चर्वणैवास्य स्वानिन्न विदुषां मत'मित्यादिरीत्या भगवत्या अनुभूतिशक्तेः सर्घासिमनकत्वस्वीकारच्च टोकाकृतामेवं साटोपमाशयाविष्कारः। "आम्नायसिद्वे किमपूर्वमेतत्संविद्विकाशेड- घिगतागमित्वम्। इत्थं स्वयंग्रह्ममहाहहेतुद-द्वेन कि दूषयिता न

स्वरूपमेनमुद्ाटयनि। (१) सम्बन्धविशपेति सम्बद्धाे प्राक् सकलसहृदयसंवाद. माजा साधारण्येनेति पश्चात्साकल्येनेति द्विघेव साधारण्येनेति पदस्य प्रयागः। टीकायामत्र मूलस्थितानां पदानां यथाक्रमं व्याख्यायन्न सर्वत्र विहिता तत्र बोधवेशदप््यास एव हेतु. । सम्बन्धोति क्वचित् पाठ:। ( २) अत्र टीकायां किश्चित् गलित स्यात्।

काव्यप्रकाशदीपिका। १११

दिजीवितावधि:, पानकरसन्यायेन चर्व्यमाण:, पुर इव परिस्फुरन् , हृदयमिव प्रविशन्,मर्वाङ्गीणमिवालिङ्गन्,

द्व हिर सन्नित्यर्थः। विभावादिजीवितावधिस्तदाकार संवलिित प्र तीति मयत्वात्तदुपाधानतिरोधानेनोपाधयतिरा वेयस्वरुपः। पानकेति- तत्र यथा कर्पूरमरिचादिरसाः सम्मिलिता युगपदास्व्राद्यन्ते

वस्तुतस्त्वखण्ड एवायं, वेदान्तप्रमिद्धब्रह्मतत्त्रवत् (१) । चव्येमाण आत्व्ाद्यमानः । काल्पनिकमास्वाद्यामवादयोर्मेदकथनम् कर्मकर्तारे वा प्रत्यय:। (२)पुर इवेत्यादाविवशब्दानां क्रियाभिरन्वयः । सर्वाङ्गीणमिति-

(१) 'परमार्थनस्त्वखण्ड एवायं वेदान्तप्रसिद्धब्रह्मतत्ववद्वेदि- तव्य' इति ग्रन्थस्यास्योद्धारः साहित्यदपणे। अखण्डस्य नामप्रपञ्च- रहितस्य ब्रह्मणो ज्ञानं यथा खण्डश समुलसितैर्मायाबिजृम्भितैर्घट- पटादिकल्पितसत्ताकैः पदार्थचक्रें: साहचर्येण सम्पद्यने, तथा तत्त्वत एकस्य समग्रस्य रसस्य खण्डगः कल्पितैर्विभावादिध्यपदेश्यैः सुख-

बोधसौकर्यार्थ प्रेक्षकाणां सहदयानां भावकानां च। (२ ) अत्रादर्शपुस्तके द्विताणि पत्राणि पत्राङ्कगणनायां प्रमादि- त्वापातादतितरां विवर्यस्तानि यद्ेतुकश्चतुर्थोल्लासटीकाग्रन्थेऽत्र दशमोल्लासटोकांऽशस्य गर्मीकारः। अस्माभिर्यथामति मूलग्रन्थ- सन्दर्भक्रममालोचयद्भि: कथ्चदनवद्यप्नायोSय पाठक्रमो निरधारि।

शुद्धिविषये न वयं तथा निःसन्दिग्धा यथा व्यत्यस्तदशमोल्लासस्य क्रम-

११२ काव्यप्रकाशः ।

अन्यत्सर्वमिव तिरोदधद्, ब्रह्मास्वादमिवातुभावयन्, अलौकिकचमत्कारकारी शृङ्गारादिको रसः। स च न कार्य:, विभावादिविनाशेऽपि तस्य सर्भव

सवोङ्व्यापनं यथा स्थादित्यर्थः। एतच् सर्वमलौकिकत्ववचना यानुदितम्। चमत्कारेति-अतिशयोक्तिरूपकाव्यपरिशीलना- (१)द्भ्वति हि विस्मयापरपर्यायश्चमत्कारः सर्वरसप्राणभूतः । तस्य रागादङ्गप्रवणत्वेन यथागर्थं शृङ्गारादिव्यवहारः, तदभावे त्व द्दुनव्यपदेश :- इत्यस्मत्पितामहश्रीमन्नारायणपा्ढैस्िक लिङ्गेन्द्रश्री नृसिंहदेवचक्रवर्त्तिगोष्ठीगरिष्ठानां पुरतो धर्मदत्तमहाकविः स्थगितः । कारीति-काल्पनिकभेदात्। शृङ्गारादिक इति- वासनोद्धाररूपः स एव स्वो रसः। वासनायास्तु रत्याद्यनु रोधावान्तरवैषम्यात् शृङ्गारादिपदविशेषलाभः । एवं सिद्धान्तमारं संगृह्य तत्रावान्तरविपतिपत्तीर्निरकर्तुमा- स चेनि। कार्यत्वे हि विभावादिज्ञानजन्य एव वाच्यः । तथा

रूपविषये। दशमोल्लासस्य द्वितीयपुस्तकासादनेन सम्पादनसौकर्य परं जातम् । (१) इयमतिशयोक्ति तंकरोकतिरिति प्रसिद्धापरपर्याया "सेषा सचव वक्रोक्तिरनयार्ऽर्था विभाव्यते। यत्नोऽस्यां कविना कार्य्यः को डलद्कारोऽनया विने"ति भामह्मणित्योपदिष्टमाहात्म्या "अलङ्गारा न्तराणामप्येकमाहु: पगयणम्। वागीशमहितामुक्तिमिमामतिशया- हथा'मित्याचार्यद ण्डिघोषितसामर्थ्या टीकाकृता।

काव्यप्रकाशदीपिका। ११३

प्रसङ्गाद्। नापि ज्ञाप्य:, सिद्धस्प तस्यासम्भवाद्। अपि तु विभावादिभिव्पस्नश्षर्वणीयः। कारकज्ञापकाश्या-

व सति विभावादिज्ञानर: बिनाशेभावेपि तस्य रसस्य सम्भवा प्रसङ्ग:। नहवश्य कारणावभासकाल एव कार्यावभासकाला, न चैवं रसे, नस्य दियावादिपसूहालम्वनशरीरत्वात्। अपि च कार्य स्व्रकारणेः सह वैकस्ण मवितवभासमानं दृष्टम्। एतच्च सुखं विभावादिसंवलितं भाउते। उस्मान्न कार्यम्। न ज्ञाप्यो ज्ञान- विषयः। सिद्धस्य पततवहिरेति शेष :: किन्तर्हिं तत्स द्वावे प्रमाणमित्याह-अपे त्ते । चर्तणैव भगवती(१)स्वरसंविदित• स्वरूपा स्वाभिन्ने नव्यिन्यपाणामेति भावः । व्यक्ञित इति चर्वणीय इति च वयक इनि चर्व्यमाण इतिवव्धारूयेयम्। वि- भावादिभिर्व्यक्षित इत्यन्ये। विभावादेस्तत्र हेतुत्वमाविष्कृतं, न चासौ कार कज्ञापकरूप तस्याकायाज्ञाप्परुपत्वात्। नच त दुभयभावो हेतुत्व्ं निवेतुपीष्ट 'निर्विशेष न सामान्य'मिति(२) न्यायात, इत्याह-कार हेति। अद्यवि ज्ञापकस्य न वास्तवं हेतुत्वं तक्य ज्ञानं पात हेतुरहा, रेवनस्य विपयस्वरूपातिरिक्तत्वात्,

(१) वेदान्ननये मकटिरकीर्सिर्घटन घट न प टोय सी भगवती मायेव चर्वणैव सर्वशक्तिपनी रसनिपप्तौ सहायाऽत्रैवं स्मर्यते। (२) कारकज्ञापकाम्या विलक्षणे व्यञ्ञकरूपे सामान्ये स्वसं- वेदनसिद्धस्यालाकिकस्य रसपदार्थस्यान्तर्भावः। अलोंकिकत्वमुद्दि- श्यान्यत्राक्तभ् "विज्ञानं जडरूपभ्या व्यावृत्तमुपजायते। इयमेवात्मसं वित्तिरस्पर्शा जडरूपता"॥ इति। २५ का० प्र०

११४ काव्यप्रकाश:।

मन्यत् क दष्टमिति चेत्-न क्वचिदू दृष्टम्, इत्यलौकिक- त्व-(१) सिद्धे भृषणमेतन्न दूषणम्। चर्वणानिष्पच्या तस्य निष्पत्तिरुपचरितेति कार्योऽप्युच्यताम्। लौकिकप्रत्यक्षा-

नथापि वैशेषिकादिभिर्ज्ञापकम्य धूपादेर्वहिं प्रति हेतुत्वं व्यव. क्रियत इति तदुपन्यासः। अन्यदिति-विवक्षितं, यदालिड़ हेतु- त्वसामान्यं व्यवतिष्ठेतेति भावः। न दूषणमिति-न खल्वन्य- त्रादर्शनमात्रेण वस्तुस्वरुमपह्लपते: माभूत्कारकत्वज्ञापकतवे कारकज्ञापकाम्यामन्यत्रादृष्टे इति तत्म्वरपापहार:, तस्मादस्ति कश्षिद्विशेषो भावनत्व्ररसन-वारूपो, यं क्रोडे निधाय विभावादौ हेतुत्वसामान्यं निविशत इनि सन्नोष्टव्यम्। सम्पति रसे कार्य त्वज्ञाष्यत्वव्यवहारं कथश्चिननिवाहपति-चर्वणेन। यद्यपि रसानन्यतया चर्वणाऽपि न कार्गा तथाऽवि कादाचित्कतया

भागेऽपि तथा व्यवहार इति भाव:(३)। लौकिकं प्रत्यक्षादिरुप

(१) इत्यलौकिकसिछ्वेरिति वा पाठ:। (२) एवमभिनवभारत्यां "तहि लौकिकचित्तवृत्त्यनुमाने का रसता ?......... अलोकिकचमत्कारात्मा रसास्वादः स्मृत्युनुमान- लौकिकस्वमंवेदनविलक्षण एव। तथाहि लौकिकेनानुमानेन संस्कृतः (१) पमदाऽडदिना ताटस्थ्येन न]पनिषद्यते, अपि तु हृदयसंवादात्मक-

नारुहेत्र तन्मयीभावोचितचर्वणाप्राणनया। .. किश्च लौकिक- विभावादिसंयोगबलोपनतैवयं चर्वणा। सा च प्रत्यक्षानुमानागमोप-

११५

द प्रमाणताटस्थ्याव बोधशाललिपरिमितयोगिज्ञानवेद्या(१)

यत्पमाणं तद्विलक्षणभाव एव संवित्ति,: तस्य पारिमित्यादि-

मितविषयमाध्वामिकदशारयं योगिनो ध्यानपतिपत्रमुत्त्यात्मगत तथा जन्यं यदसन्निहितवस्तुज्ञानं तत्ताटस्थ्येनौदासीन्येन ।. अनबोधो विषयपकाशः । शालिपद्मत्र स्वरूपपरम् । न चैवं रप:, तथा सत्यरस्यताऽSपत्तेरित्युक्तत्वात्। विमुक्तशायां शुक- दानां ज्ञानं परिमितेतरभर्वविषयम्। न चैंवं रसः । जीवन्मुक्त-

मानादिलौकिक प्रमाणजनितरत्याद्यवबोधनस्तथा योगिप्रत्यक्षततट-

कधनानुभवाळ विशिष्यते।"अत एव विभावाटयो न निष्पत्ति हेतवा रसस्य, तद्वोधापगमेऽपि रससम्भवप्रसङ्गात्। नापि ज्ञप्िहेनवो, येत प्रमाणमध्ये पतेयु, सिद्धस्य कस्यचित्प्रमेयभूतस्य रसस्याभावात्। कि नहि एते विभावाठय इति। अलौकिक एवायं चर्वणोपयोगि बिमावादिव्यवहारः। ... नन्घवं रसोप्रमेयः स्यात् ?... रस्यतैकप्राणो ह्यसो, न प्रमेयादिस्वभावः। नहिं सूत्रे निष्प्त्तिरिति कर्थं नेयम्? रस स्यापि तु तउिपयरसनायास्तस्मान्निप्पत्या तु यदि त्देकायत्तजीवित स्य रसस्य निष्पत्ति: ? उच्यते-न कश्िदत्र दोपः। सा च रसना न प्रमाणव्यापारी न वा कारकव्यापारः। स्वयन्तु नाप्रामाणिकी स्वसंवेदनसिद्धत्वात्"'। ...... "अतएवोभयदेशकालत्यागो(?)रोमाञ्चा दयश्च भूयसा रतिप्रतीतिकारितया द्वष्टास्तत्रापि लौकिकदेशकाला नि- यमेन तत्र रति गमयन्ति यस्यां स्वात्माऽपि तद्रासनावत्वादनुप्रविष्टः। अत एव न तटस्थतया रत्यवगमी नच नियतकारणतया ... "इत्यादि। ( १ ) शालिमितेति क्वचत् पाठ:।

११६

वेदनविलक्षणलोकोत्तरख्वमंवेदनगाचर इनि प्रत्येयो- उप्यभिधीयताम्। तद्राहकं चन निर्षिकल्पकं, विभावा दिपरामर्शनप्रधानत्वात्(१)। नापि लविकल्पकं, चर्व्य

दशायान्तु शुकादीनामेत्र ज्ञान चिद्नन्दमयनिष्मपश्रस्वात्म मात्रचिश्रान्तम्, अतएव वद्यानतवगस्परद्दिनं रागादिसम्भेद शून्यम्। न चैत्रे प्रकृते रत्याति, नकारणादिमम्भेदस्या- नुभूयमानत्वात्। विलक्षणेत्युक्तरीत्या सर्वत्रान्वीयते। अ एव लोकोत्तरं निखिलज्ञानभिन्नाकारं रममनेदनं स्वमकाशस्तद् गोचरस्तच्छरीरान्तर्गततया तत्प्रकाशेनव पकाशितो रतिसुखादि भागिति अत्येयोऽप्यपरक्षण्हारत्ोरुपतास्। तद्राहकं चेति-स चासौ ग्राहकश्ेति तद् हरस१)। निर्निकल्पक मिन्द्रियापेतं नामजात्यादिर्वा पथशून्पस्तरलक्षणात्रभा सम् । विभावादीनामसन्निहितानां पशापर्शनमतुमन्यानम्। तत्प्रधान-

चिकल्पविशिष्टं ज्ञानम् च्न्नमावृत्य चर्वेणामात्रप्ाणस्य

(१) एव श्रीधरचण्डोदासादीनां सकासु पाठः। परामर्शति घंकल्पिक: पाठः। (') अत्र षष्ठीसमास एव बहुनरसम्मतः, परमास्वादशरीरा तिरिक्ता रसो नास्ति, आस्वावश्च विभावादिपरामशमय इति टीकाकृ. म्मननियांस सुस्थिते रूपककर्म्धारयं विना गत्यन्तरं नास्तीति कृत. स्तत्र निर्वन्धप्ीकाकृता। यदा राहुशिर इतिवत् समासः।

काव्यप्रकाशदीपिका। ११७

माणस्पालौं किका नन्दमयस्य स्वसंवेदनमात्रसिद्धत्वात्। उभयाभावस्त्ररुपस्य चोभ्तयात्मकत्वमपि पूर्ववल्लोको-

आकाराणां (a)स्फुटाभास रसनं न स्थात, असाधारण्यावभा- सातृ। यत्तु 'स्वान्मन्यवविकल्प इति न्याय'दविति श्रीधरेणोक्तं (३) नन्र युक्तं मकाणमात्रे निर्विकल्पकत्व्रस्याशान्तरे च् वि.

(२) रवसंनेदनसिद्धत्वादिति प्रचलितः पाठः । सौगतादिनये

विवेके त्वस्य विश्तरनो विवार: कृतः।) अनः स्वसंवेनसिद्धत्वा- द्विकल्पज्ञानमपि न रसस्य ब्राहकमिति स्थितम्। (२) आकाराणां लौकिकवस्तूनामिति पारिभाषिकेऽर्थे प्रयोग:, विज्ञावादीनामित्यस्य प्रकृतेऽर्थः । 'विभावादिपरापर्शो हि शब्दनस्व- भावो विकल्पकक्षां नातिकामतनतत्प्राधात्यान्न निर्विकल्पकम्।" 'यदि रस: "सविकल्पेन ग्रृह्या नम्य लाकोत्तराह्वादरूपत्व न स्यात्,

विघटेन, विकलधीनस्यार्थस्य परसंवेदनेनापि साध्यत्वा'दिति भट्टगोपालः । (३) "ननु सवज्ञानानां स्वसंवदनप्रत्यक्षत्वे घटोऽ्यमित्यादिवि- कल्पज्ञानस्य निर्विकल्पत्वं, पीतशङ्गादिज्ञानस्याभ्रन्तत्वञ्च स्यात्- उच्यते विकल्पज्ञानमपि स्वात्मनि निर्विकल्पकमेव, घटोऽयमित्यनेन बाह्यसत्वं विकल्पयति, न त्वात्मानम्। ...... असद्विषयश्चात्र भ्रान्ति- रुच्यने यदुक्त 'स्वरूपे सर्वमभ्रान्त पररूपे विपर्ययः'। ........... यद्यमी प्रकाशन्ते तदा स्वहेतरेव प्रकाशस्वभावा उपपन्ना सन्तः "ाशन्त इनि स्वीकर्तव्यमेनेति श्रीधरकृते काव्यप्रकाशविवेके थतम्।

११८ काव्यप्रकाशः

त्तरतामेव गमयति न तु विरोधमिति श्रीमदाचार्या भिनवगुप्तपादाः।।

कल्पस्य मसङ्गात्। यदि त्वेकरूपतया परिहारस्तदा विकल्पत्वे सत्येव स्वात्मवन्निर्विकल्पकत्वं स्याद्। एनच्चभयमङ्गीकुर्ततासुप- नीय दाससि बद्धो ग्रन्थिः। अविकल्पकतावादय् पूर्वग्रन्थावयव- विरुद्धः। उभयस्य निर्विकल्पकत्वस्य सविकल्पकत्वस्य चाभावो यत्र तदुभयामावं, तथासूत स्वरूपं वस्थेति विग्रहः। उभया- तमकत्वं निर्विकल्पात्मकत्वाभावेन सविकलपात्मकत्वं सविकल्पक- त्वाभावेन च निर्विकल्पात्मकत्वसुषचरितमित्यर्थः । पूर्ववत्कार्य त्वज्ञप्यत्वविरहवत्। लोकोत्तरतां लौकिकयौगिकमकलसंवि द्रिलक्षणताम्। न तु विरोधमति-तथाभूनतर्षेत्र प्रमाणेनानु भावात्, अनुभावस्य चावाध्यत्वात(१)। तदुक्त खण्डनकृता --

पिनष्टि दृष्टवैमत्यं मैव सवेवलाधिका॥ वाच्याऽन्यथोपपत्तिर्वा त्या्यो वा दृष्टताग्रह्ः। नहेकत्र समा वेश्छायाSतपदे तयोः ॥ श्रीमदिति काष्यार्थतव्वज्ञानसम्पत्तिः। आचार्य्यपदेन सम्पदायपवचकता। पादा इति गुरुगौरवमुच्यते(३)।

( १) यदाहुः "युक्त्या पर्यनुयुज्येत स्फुरन्ननुभवः कये"ति। (२ ) खएडनखण्डखाद्यम् (चा खम्बा संस्कृत सिरिज १२३पू:) : (३) अथवा पादा इति स्वस्य तत्सम्प्रदायानुवर्तित्वमित्यर्यः ।

काव्यप्रकाशदीपिका। ११९

व्याघरादयो विभावा भयानकस्थेव वीराडुत-

अत्र केचिद्विभावमात्रम्य केचित्मश्चारिमात्रस्य प्रतीत्या रस निष्पत्तिमाहु:, वियदित्यादिषु तथा दर्शनात् (१)। यत्र च सर्व- सान्निध्यं तत्र यस्योत्कटतया प्रतीतिस्तत्पतीतिरेव रसबीज, शेष स्तु वर्जनीयसन्निधिरवेति ये मन्यन्ते तान्मर्वान्पत्याइ(२)-व्याघ्रा

वस्तुनस्त्वाचार्यपादानामिय विव्ृतिर्नव्यतान्त्रिकाणामालङ्वारिकाणां रसनिष्पत्तिव्याख्याने भित्तित्वंन परिकल्पिता। परम् "इति" इत्यन्तेन परामृप्टो मूलस्थसन्दर्भः सामग्लेग स्वरूपेण यथाद्दिषक्रमेण चाभि- नवमारत्यां ध्वन्यालोकलोचने वा नोपलभ्यते। शिष्यस्थानीयैंर्मम्मट- भट्टैराचार्यवर्यस्य मतं तत्प्रसाल्या परिपाठ्या संगृहीतमथवा स्मृति तस्तत्प्रसक्तोंऽश उदधवयत तरिति प्रतीयते। (१) नायमाक्षेपस्तावत् सूत्रक्ृदनन्तरभाविनो वृत्तिकारात् पूर्व- तनान् वृत्तिग्रन्थतात्पर्यग्रहणविमुखान् वा कटाक्षयितुं सोपयोग इति टीक्काकत्स्वरसः। परमार्थतस्तु सूत्रवृत्युदादरण: समग्र एको ह्ययं ग्रन्थ इति प्रागेवास्माभि: सूचितम्। परमासन् केचनातिप्राचीना रस- शास्त्रोपदेपारी चैविभावमात्राश्यस्य सक्चारिमात्रादेवा रसत्वेन स्वी. कारो व्यधायि। एवां मन्तव्यमामासनया क्वचित् क्वचित् भाव. प्रकाशादिसंग्रहग्रन्थेपपलभ्यते। एतन्मते विभावादेर्यस्य कस्यचित् सन्रावे रसप्रतीतिरनिवार्या, द्विकसन्भावे तस्या उत्कर्षः, त्रिकरसद् भावे तु श्रेष्ठता तस्याः। एतानेव लक्ष्यीकृन्य वृत्तिग्रन्थे वियदादिपद्येषु रसनिप्पत्ति सामग्रीचर्चा्ऽव नारिता । (२) विभावादीनां लौकिकतयोद्विष्ठानां समवेततया कार्यकारि त्वादेव रसनिष्पत्ति:, न तु यस्य कस्यचिदेकस्य द्विकस्य वा। पानक

₹२० काव्यप्काशः।

रौद्राणाम्, अश्युपातादयोऽनुभावा:शुङ्गारस्थेव करुण- भयानरणोः, चिन्ताऽडदयो व्यभिचारिण: शृङ्गार. स्थेव वीर-करुगा-अयानकानामिति पृथगनैकान्तिक त्वात् सृते मिलिता नि्दिष्ठा:। चिदलिमलिनाम्बुग र्भमेघं मधुकरकोकिन्कूजिनैर्दिशां श्री।। दय इत्यादि। एते हि यथा भीरुणां भय तथा चीराणामुन्

ति काव्यनिबद्धानामेषां प्रतीत्या कस्य रमस्याभिव्यीक्तानि यम्यतां, तस्मात्सहकारिममवधानरूपया सामग्रधेव नियन्तुं शक्रयम्। सा च विभावाहित्रयमिलनरूपमेव । एवमुन्तरयरपि वेदितव्यम्। पृथगेकैकशः । अनैकान्तिकतवादेकस्मिन्नन्ने पक्षे- डनियतत्वात्। मृत्रे भारतीये। मिलिता: मर्वय्धानद्वन्ट्वेडस्मदीये च सूत्रे समानतया निर्िष्टाः। एनेन कचित्कस्यचिदुद््त्वमीप स्वात्मदाढ्यमेव धने, न तु परशक्तिव्युद्ासम्। एपुरहरणेणु तदा का गतिरियाह-वियदिति। अलिगलिना अम्बुगभा्श्च मेघा यत्रेति विग्रहः। मधुकरा एत कोकिला :- तथा च यथा वमन्ते रसन्यायेन समवाय इतरेयां नियमेन स्फुटानवभासेऽवि तत्सिद्धिरिति हि र्सनत्वविदां राद्ान्नः। आपाततो यस्य कस्यचिदसन्निधा तु नैतत्सर्वमफलं भवति यमः "सन्भावश्वेद्विमाचादेर्दयारेकस्य वा भवेत्। झटित्यन्यसमाक्षेपे तदा दोपा न विद्यते"॥ (१) क्रोधमित्यादर्शपुम्तकऽसंलसपायः पाठः । वस्तुतस्तु व्यापादने चेत्यादिरंशोऽप नातितरां समक्षसः ।

काव्यप्रकाशदीपिका। १२१

प्रणतिपरे दधिते प्रसीद मुग्धे॥२७।॥ इत्यादौ, परिमृदितमृणालीस्लानमङ्गं, प्रवृत्ति: कथमपि परिवारप्रार्थनाभि: क्रियासु। कलयति च हिमांशोर्निष्कलङ्रस्थ लक्ष्मी- मभिनवकरिदन्तच्छेदकान्तः कपोलः ॥२८॥ इत्यादौ, दूरादुत्सुकमागते विवलितं सम्भाषिणि स्फारितं संक्षिष्यत्यरुणं गृहीतवसने किश्चान्चितभूलतम्।

कोकिकैर्दिशां काडपि ल्क्ष्पीस्तथा सम्पति मधुकरर्मदत्वेन (मदमत्तत्वेन) मेदुरध्वनिभिरित्येकः(ममाधानोपायः), कचन कचन केडपि कोकिला: प्रावृष्यपि माद्यन्तीत्यपरः। पाषाणपायः कठोर- पदेशष्टङ्गः। प्रणतिपर इति विषयसप्तमी। अत्र सुग्या प्रणतिपरश्च कान्त: परस्परमालम्बनं, गगनादयस्तूद्दीपनं, सामर्थ्यावसेयाश्चा- वहित्थावेगादयः सश्नारिणा, रोमाश्चस्तम्भकाकुयाश्च्ाऽऽदय- श्रातुभावाः। परीति-क्रियासु स्वशरीरधारणमात्रोपयोगिनीषु। अत्रानुभवैर्निद्राहानादिभिनिर्वेद चिन्ताSडदयो व्यभिचारिण आ- क्षिप्यन्ते। आळम्बनस्य तु मालतीं प्रति जीवितसरवस्वायमानस्य माघवस्य, उद्दीपनानाक्च तद्गुणश्रवणादीनां प्रकरणादवगति:। दूरादिति-विकलनेन लज्जा, स्फारणेन हर्षः, आरुण्येन कोप:, ११ का० प्र०

१२२ काव्यप्रकाश:।

चक्षुर्जातमहो प्रपश्चचतुरं जातागसि प्रेघसि ॥२९॥ इत्यादौ च, यद्यपि विभावानामनुभावानामौत्सुक्य-व्रीडा-हर्ष कोपासृयाप्रसादानां चव्यभचारिणां केवलानामत्र स्थितिः, तथाऽप्ेतेषामसाधारणत्वमित्यन्यतमद्या-

भरलताकौटिल्येन कोपस्यैव प्रकर्षकत्वलक्षणाSसूया। चरणा- नत्या व्यतिकरः संसर्गोऽस्यति समासः। बाष्पेति-त्वयाS प्येवं विषमवरिमियं कृतं, मयाऽतिकठिनयैतावत्पर्यन्तं सोढ़ मित्यनुतापः । ईक्षणं दर्शनम्। प्रपश्चोऽत्र व्यापारबाहुल्यं, तत्र चतुरं शिल्पवत (?)। जातागसि प्रमादान्न तु बुद्धिपूर्व कतागमि, अतएव प्रेयसि (१)। केवलानामेवेति-स्फुट तयेति शेषः। अमा धारणत्वमितरपेक्षया व्यक्तिशक्तिमत्वम्, अन्यतमस्य द्वयोरुपा दानस्थले द्वयस्यैकोपादानस्थले आक्षेपकत्वेन साहचयर्यने

(१) मानिन्या इति विशेषणात्तथाऽवसीयते। अत्रौत्सुक्यादीनां बहूनां व्यभिचारिणां समावेत:। "यद्यप्यत्र प्रेयसीत्यालम्बनविभावो प्यस्ति नथापि रत्यनुकूलधर्मवत्तय।Sनिर्ेशादनस्तिकल्प एवेति। मा मैवम्, एषां विभावादीनामसाधारण्येनान्यद्वयाक्षेपकत्वेनात्रापि मिलितानामेव व्यक्षकत्वात्।नन्वेषाश्चेदसाधारण्यं, किमन्यद्याक्षेपणेन, एकैकव्यभिचारेण हि त्रयोपादानम् ............ अतोऽसाधारण्येऽ पीतरद्वयमाक्षिप्यते"।

काव्यप्रकाशदीपिका।

क्षेपकत्वे सति नानैकान्तिकत्वमििति। तद्विशेषानाह-

यत्येन नानैकान्तिकत्वं न व्यमिवारित्वमस्मदङ्गकृतस्य सामू दायिकस्पेत्यर्थः । अतो न विभावाद्ेकतमनिर्वाह्यता रसस्येति। विशिष्यन्त इति विशेषास्तस्य रसस्य सामान्यतो निर्णी- तस्य विशेषाः। स्तानाहेति-मसक्तातुप्रसत्त्येत्यर्थः। शृङ्गारेति-

पकृतिरभिलाष: पूर्वदर्शितसामान्ययोगाच्छृद्गारः। तत्राळम्बनं नापकौ, तयोरेव लावण्ययोवनादिदेशकालविशेषादिरुद्दीपनय्, सश्चारिणश्च यथायथं सर्व एव भावा:(१) । तदुक्तम-"एकोनपश्चा शदमुश्च भावा युत्त्या निबद्दा: परिपोषयन्ती"ति(२)। आत्मनः

रत्यादीनां स्थायिनां निर्वेदादोनां त्रयस्त्रिशंता व्यभिचारिणां स्तम्भा दीनामष्टानामनुभावानां वा द्यातकतयाऽभिपेत इत्याशयः। यथायथ मिति बुद्धिपूर्वकमुपन्यासः। एवमुत्तरत्रापि। (२ ) सन्दर्भोडयं दशरूपकीय: ( ४l४९ निर्णयसागर)। युक्त्या निबद्धा इति पागि्भिाषिकतया मतानामेषां भावानां यदच्छया साधिती 5सङतः सन्निवेशो वारितः। 'अमी हिभावा'इति मुद्रितपुस्तके पाठः। अमुश्चेति पाढे सर्वनाम्तरो शुङ्गारस्य परामर्शः। पतच्चोपलक्षणमात्रम्।

१२४ काव्यप्रकाश: ।

तत्मकृती रसो इस्यं, तत्राळम्बनं विकृृतवेशः पुरुष:, तच्चेष्टा S5दिरुद्दीपनं, नयनविकाशहस्ततालिकाSडदयोऽनुभावा:, स- श्चारिणश्चावहित्थाग्लानिमूच्छांSSदय इति। तत्रात्मनो यथा-गृहीत- तापसवेशं निर्वर्ष्य-रावण :- "जातं मे परुषेण भस्मरजसा त. चन्दनोद्धूलनं हारो वक्षास यज्ञसूत्रमुचितं क्लृप्ता जटा: कुन्तला।। रुद्राक्षः स किलैष यत्कुतलयश्चैनांुक बन्धनं सीताळोचनहारि कल्पितमहो रम्यं वपुः कामिना" ॥ शेषन्तु वृत्तिकुदुदाहरि- ष्यति। बन्धुवधविभवनाशजनितशोकपकृतिः करुणः । तत्र च पतिरमणादिराळम्बनं, भूमिपतनरोदनोरस्ताड़नादिरतुभावः, ग्लानिनिर्वेदमूर्च्छामरणादि: सश्चारी। ननु कथं करुणो रसः, सस्य शोकमयत्वात्, रसस्य च सान्द्रानन्दात्मकत्वात्। सत्यं, महाभारतादौ माकू पर्वाद्यनुथवे()ावदस्ति स्तनपरदेनगाढ़ालिङ् नादौ सुरताङ्ग इन सूक्ष्मपीडाडनुवेधः, पश्चात् सान्द्रतरानन्दश्चमन्- कारः स्वमंवित्तिसा्षिकः, ततश्च कुनः करुणस्य न रसत्व्रम् ? अशिक्षितास्तु तत्पतिबद्ध भूयोभृग: स्वहृदयप््टत्तेर्दुःखैकमयत्वे सत्यन्यथाऽतुपपत्या पष्टिलग्नवदका मेनाप्य ङ्रीकार्या:(१)। (१) रसस्यानन्दमयत्वे सहदयानामनुभव एव चरमं प्रपाणम्। 'लये सम्बोधयेच्ित्त' मित्यादिसन्दर्भे प्राचीनरपि ज्ञानयोगिभि: 'नास्वादयेद्रस'मित्यादिना तस्यानन्दमयत्वभूमिका स्वीकृता । अशिक्षित प्रायाणामापाततो दुःखोदयो मोहमूलक एव। "करुणादा- वपि रसे जायते यत्परं सुखम्। सचेतसामनुभवः प्रमाणं तत्र केवलम्। किश्च तेषु यदा दुःखं न कोऽपि स्यात्तदुन्मुखः।"न काऽपीत्थमनुप पत्तिर्यतो "हेतुत्व शोकहर्षादेगंतेभ्यो लोकसंश्रयात्। शोकहर्षादयो

काव्यप्रकाशदीपिका। १२५

एतेन क्रोधादिस्थायिनो रौद्रादयो व्याखुयाताः । अपकाशिण क्रोधोद्रेकमकृती रौद्र :: अत्राळम्बनमपकारी, तदपकारा-

सश्चारिणस्तु चप्लतागर्वग्लानिमूर्च्छाऽडदयः । दानयुद्धादि- वूत्माहपरिपोषको वीरः। अत्रालम्बनं देययुद्धादयः, उद्दीपनं दानपात्रमापतिसाम्रा्यादया, अनुभावः सर्वस्वत्याग यात्राग्रहणादिः, सश्चारिणो धृतिहर्षगर्वादयः । स्त्रीनीचादिगत- विकृत सच्वादिदर्शनजनितभयस्थायी भयानक:। तत्र विकृतः सच्वा- दिशलम्बनं, तस्योच्चनादादिरुद्दीपनं, नयननिमीलनगात्रसक्कोच- पलायनादयोऽनुभावाः, सश्चारणस्तु जडताग्लानिमूर्च्छामरणा- दयः। विकृतिपूतिमासादिदर्शनाद्विपयवैरस्यभावनाच्च जुगुप्सा- प्रकृतिर्वीभत्सः । तस्य च पूतिमांमादिरालम्बनं, तत्रैव कृमि- पातादिरुद्दीपनं, सुखविधूर्गननिष्ठीवनपराङमुखत्वादयो नीचेषु, उत्तमेषु तु कार्यान्तरस्य व्यामङ्गादयोऽनुमावाः, निर्वेदापस्मार- जाड्यादयो व्यभिचारिणः । लोकोत्तरवस्तुप्रतिभासजनित

लोके जायन्तां नाम लौकिकाः। अलौकिकविभावत्वं प्राप्तेभ्यः काव्य संश्रयात्। सुखं सञ्जायते तेभ्यः सर्वेभ्य इति का क्षतिः ।" प्रकृत्या दुःखसंश्लेप विद्वेषिणः सुखास्वादनसादरष्य जीवलोकस्य यद्दशरूप- कादौ रामायणादिश्रव्धकाव्ये च तद्वासनोपचरित निर्बन्धदारढ्य तद- प्येतन्मूलकमेवेति कथं तस्यापलापः शक्यः ? (१) 'अस्त्रोल्लासप्रतिग्रह्ादिरनुभाव' इत्यादर्शपुस्तके पाठः। अत्र मुनि :- "तस्य (रौद्ररसस्य) च ताडन-पाटन-पीडन-च्छेदन-प्रहर रणाहरण-शस्त्रसम्पात-रुधिराकर्षणादीनि कर्माणी'ति। अत्र प्रति- द्वन्द्विग्रहपदेन मुनिनिदिष्टः सम्प्रहार: सुचित. स्यात्।

२२३ काव्यप्रकाश:।

बीभत्सादभुतसंज्ञौ चेत्यष्टौ नाट्यरसाः(१) स्मृता:।२९॥ तत्र शृङ्गारत्य दौ भेदौ सम्भोगो विप्रलम्भश्च । विस्मयमकृतिरद्भुतः । तस्य चाळम्बनं महापुरुषादि:, उद्दीपन तद्- गुणातिशयः, साधुवादशिरोधूननादयो नीचेषु, सस्पृहत्वादयस्तु महत्स्वतुभावाः, उत्साद्ृधृतिहषदियः सश्चारिणः। नाव्यरसा

नाख्यं, तदाश्रया रसा नाट्यरमाः। ते चाष्टौ सुनिना कण्ठोक्ता:(२), शान्तस्य नाट्ये तादकूपुष्टिविरद्दात्। यदाह ध्वनिकारः(३)- "पुष्टिर्राट्यंषु नैतस्ये"ति। काव्यरसास्तु शृङ्गारादयोऽष्टौ शान्त· श्चेति नवेति भावः। तत्र रसेषु भिद्येते वक्ष्यमाणारीत्येति भेदौ। (१) 'नाट्ये रसा' इति वा पाठ: । (२) वरोदामुद्रितनाट्यशास्त्रपुस्तके मूले शान्तरसविवेचनात्मक: सन्दर्मस्तु (३२२-२३६ पृ०) न मुन्युपज्ञमिति नास्ति सन्दीह लेशावकाशः । नचापि तद्ग्रन्थव्याख्यानपरा टीकोपलभ्यते यथा शुङ्गारादिरसस्थले। अभिनवगुप्तपादकृतं मूल नत् स्यात्। (३) एत्च टीक्काकृत्प्रमाद विजुम्भ मा क र ्निधारणम् । दशरूप के उपरितनः सन्दर्भ उपलभ्यते। तथाच स्थायिभावगणनायां तत्रत्यः कारिकाग्रन्थ :- "रत्युत्साहजुगुप्साः क्रोधो हासः स्मयो भयं शोकः। शममपि केचित् प्राहुः पुष्टिर्नाट्येषु नैतस्य ।" शान्तस्य श्रव्यकाव्यपर त्वेन व्यवस्थया मूलग्रन्थसङ्गतिरियं मनोज्ञाऽपि न सर्ववादिसम्मता। तथा च सम्प्रदायप्रव्त्तकाः श्रीमदानन्दर्वर्धनाभिनवगुप्तप्रभृतयः सवं एव नाट्येऽपि शान्तमङ्गीकुर्वन्ति। एवमपरे नातिप्राचीना: "अष्टावेव रसा नाट्य इति केचिदचूचुदन। तदचारु यतः कश्चिन्न रं स्वदते नट" इति।

काव्यप्रकाशदीपिका १२७

दनन्तभेदत्वादपरिच्छेद्य एक एव गण्यते। यथा- शून्यं वासगृहं विलोक्य शयनादुत्थाय किश्चिच्छनै. निद्राव्याजमुपागतस्य सुचिरं निर्वर्ण्य पत्युर्सुखम। विस्रन्धं परिचुम््य जातपुलकामालोक्य गण्डस्थलीं लज्जानम्रमुखी प्रियणे हसता बाला चिरं चुम्बिता॥३०।।

मानरतिपकतिः सम्भोगः। वियुक्तयास्तु गुणस्मरणदिना रतिपोषप्रकृतिर्विपरलम्भः। संयोगवियोगो चात्र परस्परायत्तता- डनायत्ततारूपौ, तेन दूतीप्रेषणादौ सम्भोगे ईर्ष्यामानादौ वि- पलम्भे नाव्यापतिः। परितः सर्वतो गण्डादिचतु:स्थाने वदन- संयोजनविशेषो वाभ्रव्यादिपणीतः (१)परिचुम्बनम् । नम्रे. त्यन्तं कृतकारितारऽर्थम्। तेन बालाया नमनकर्तृत्वेनालक्येत्येक कर्त्तृतया चोपपत्तिः। यबन्तानान्तूत्तरोत्तरतः पौर्वकाल्यम्। (१) कामशास्त्रकर्तृणामन्यतमो वाभ्रव्यः। वात्स्यायनीयकाम सूत्रेऽर्वाचीने च रतिरहस्थादिनिबन्धे चुम्बनभेदा बहवो लक्षिताः। अत्र श्रीधरः "यद्यपि भरतमतानुसारेण नाटयरसा इत्युक्त तथापि काव्यस्य प्राधान्यात्परिचुम्बनाद्यात्मनः सम्भोगस्य नाटयविशेषतया साक्षात्प

व्वापि नायिकाप्रयुक्तसम्भोगस्येदमुदाहरणं, त्वं मुग्धाक्षीत्यादिषु नायिकाप्रयु कस्ये'ति।

१२८ काव्यप्रकाशः।

तथा, त्वं मुग्धाक्षि! विनैव कञ्चुलिकया धत्से मनोहारिणीं लक्ष्मीमित्यभिधायिनि पियतमे तव्वीटिकासंस्पृशि। शय्योपान्त निविष्टसस्मितसखी नेत्रोत्सवानन्दितो निर्यातः शनकैरलीकव चनोपन्यासमालीजनः ।। ३१॥ अपरस्तु अिलाष-विरहेष्या प्रवासशापहेतुक

तत्र चोभयोरनुरागोद्रेके सत्यपि नायिकाया आत्सुक्यं स्पष्टम्। सम्मति नायकौत्सुक्यमुदाहरति-त्वमिति। तद्वीटिकाSSश्रयणं(१) सखी आलीजनस्य नायिका तस्या नेत्रीत्सव उत्फुल्लतालक्षण स्तेनानन्दितः, सैव नेत्रोत्सव(२)इत्येके। उक्तासु वक्ष्यमाणासु चोदाह्ृतिषु पूर्वोक्तनयेन विभावादिविभागो रसनिष्पत्तौ भावुकै- र्बोध्यः। अस्माभिस्तु विस्तरमीत्या न प्रपश्चितः। अपर इति- अभिलाष: सङ्गमप्रागभावः, एकदेशस्थयोरषि गुर्वादिवश्ञात्सङ्गमो- परोधो विरहः। ईष्येति मानोपलक्षणम्। तेन कुमारसम्भव- अष्टमसगें(३)सन्ध्यावर्णनादौ वर्णितः मणयमानोऽपि सं. (१) प्रथनमित्यादर्शपुस्तके पाठः । अत्र कतिचित्पदान्यादर्श- पुस्तके प्रमादाद्गलितानीति प्रतीयते।अत्र वीटिकाSSश्रयणनिविष्टस्मित- विशेषवतीयं सखी नायिकेत्यादि: काव्यप्रकाशविचेके व्याख्यानक्रमः । (२) एके श्रीघरादयः। वयन्तु नोभयोर्व्याख्यानयो: कमपि वि शेषमुत्प्रेक्षितुं समर्थाः। अतोऽरुचिसूचने न किमपि तात्पर्य प्रेक्षामहे। सम्प्रदायप्रकाशिनीकारा: श्रीधरमेवात्रानुसरन्ति। (३) [४९-५२]। कुमारसम्भवाष्टमसर्ग इत्यशुद्ध: पाठ:क' पुस्तके।

काव्यप्रकाशदीपिका । १२९

इति पश्चविध:।क्रमेणोदाहरणम्(१)- प्रेमार्द्रा: प्रणयस्पृश्षः परिचवाुद्ाढगोया हतासता मुग्बदशी निमर्गमधुगश्चेष्ठा भवेयुर्मयि। यास्वन्त:करणस्थ बाह्यकरणव्यापाररोघी क्षणा. दाशंमापरिकल्पितास्वपि अवस्यानन्दसान्द्रो लय:।३२। अन्यत् व्रजतीति का खल कथा नाप्पस्य ताद्ृक् सुहद्- पो मां नेच्छति नागतश् हह हा।(२) कोऽयं विधे: प्रक्रमः। इत्यल्पेतर कल्पना क वलितस्वान्ता निशान्तान्तरे बाला वृत्तविवर्त्तनव्यतिकश नामोति निद्रां निशि ॥३३॥ एषा विरहोत्कण्ठिना।

गृह्यते। अन्यासङ्गिनि कान्ते सानुरागप्रियविषयः कोप ईष्या। पवासो देशविच्छेदः। मुन्यादिक्रोधयन्त्रणं शापः। सच सर्वापचादक उत्याह-पश्चविध इति। अभिलाष-विरह-प्रवासविषये तत्सद्भावे तेनैव व्यवहारः। क्रमेणति-दिङ्मात्रेणेति शेषः। प्रेम दर्शनादिगतो भावव्यञ्ञकः कश्चन विशेष:। तत्पूर्वको वशी कारः प्रणयः । परिचयो रहस्यवेदनम्। मयि भवेयुरिति-आ श्वामकाका धन्य एवाहं यदि तद्विषयः स्यामित्याकूतध्वननम्। कर तन्मयत्वम्। वाला नेच्छति न बहु मन्यते। परक्रम उपक्रमः। वि मकारे। निशान्तं ग्रृहम्। वृत्तविवर्त्तनव्यतिकरा पुनः-

(१)-'हरणानी'ति वा पाठ। एवमुत्तरत्र। (२) 'सह से'त्यहृद्यतरो वैकल्पिक: पाठः। १७ का० प्र०

१३० काव्यपकाशः।

सा पत्यु: प्रथमापराघसमये सख्योपदेशं बिना नो जानाति सविभ्रमाङ्गवलनावक्रोक्तिसंसूचनम्। स्वच्छरच्छक पोलमूलगललितैः पर्स्तनेत्रोत्पला वाला केवलमेव रोदित लुठलोलालकैरश्भि:॥३४॥ प्रस्थानं वलयैः कृतं, प्रियसखैरस्त्रैरजसं गतं, धृत्या न त्तणमासितं, व्यवसितं चित्तेन गन्तुं पुरः। यातुं निश्चितचलमि घिधनमे मर्चे सम प्रस्थिता गन्तव्ये सनि जीवित! प्रियलुहनमार्थः किमु त्यज्यतेः॥३५।

पुनः्रवृत्तपाइवपरिवर्तना। एतत्पवामोदाहरणं कुनो न स्या- दित्याह-एपेति-प्रकरणवशादवमेयेति शेषः । सखीनां भावः मख्यं सौहार्ध, तेनोषदेशः, तद्विना तदभावे । सविभ्रमाङ्गलना- दिभिवक्रोक्तिमिश्र संसूचनं मानोत्तारणम्। केवलमेवेति समुदितो निपातः(१)। अश्रुपदमत्र कज्जलादिमिलितनेत्र जले, तेनोदकैरिनि सङ्गच्छते। गन्तव्य इति-भावे कृ्यः । तेन गमन उपस्थिते मतत्यिर्थः । जीविनेति सम्बुद्धिः(२) । (१) एवमापातत एकपर्यायभूतस्याव्ययद्वयस्यैकत्रावस्थितिः समाधेयेनि टीकाकृत्म्वरसः । अन्यथा पुनरुक्तत्वापत्तेः । केवल प्राधान्येन रोदनमेव नत्वन्यत्किश्चिदिति तु नासुगमो व्याख्यामार्गः । (२ ) अन्र जीवित प्रिय इत्युभयत्र पदच्छेद इत्याशयः । एवमपि श्रीधरमाणिक्यचन्दौ। अत्र साहित्यचूड़ामणि :- 'सुहत्सार्थ इत्यस्य प्रियसख इत्यनेन गैनरुक्यं दुष्परिहरम्। प्रियेति पृथक्पदं सम्बुद्ध- नतं, जीवितविशेषणम्, अतो न पौनरुत्तयमित्येके, तदसत्, सुहत्सखि- शब्दयोः पौनरुत्तयस्य तादवस्थ्यात्"'।

काव्य हाशदीपिका। १३१

त्वामालिख्य प्रणयकुपितां धातुरागैः शिलाया मात्मानन्ते चरणपनितं यावदिच्छामि कर्तुम्।

क्रूरस्तस्मिन्नववि न सहते मङ्गमं नौ कृतान्तः ॥३६।।

त्वामिति-कृतान्तो देवं, क्रूरः श्रेयोविघटनजागरूकः । अत्राकृ तिलिखनात्कथच्चिननिर्व्यपान्ेतै-वा]ससमे त्वदीयविलास विशेपमपुद्दीपितशोकावेवि वुरस्य मम बाब्पैदेर्शन विधानद्वारा विघ्ः क्रियत इति सर्वतन्त्रविदो वाचस्पति मिश्रा:(१)। आधुनिकासतु लिखनमपीचछा विषय एव,न तु नि्व्यूढ़.

(१) अन श्रीघरसिद्धान्ती बथा ... 'शिलापदेन लिखनयोग्यता। लिखताऽपि ममाधणि निर्गतान्येय, तानि तु,दृष्टिपिधानमिच कृतवन्ति, किन्तु मुहुर्मुखप्रञ्छननापास्य कथं कथमपि लिखननिर्वाहः। इदानी- न्तु प्रणामकालोद्यममात्र स्वृततन्वित्ताविह्वलान्त:करणस्य मम वार वारं प्रवाहरूपतामापन्नैरश्रमिः सपन्तादृद्वांपर्लुप्यत इति वाचस्पति- मिश्राः। (चरडीदासाद्वत वाचसातिमिश्रगन्तव्यमितो भाषया किश्वि द्विन्म्। अत्रायं प्रश्न प्रस्तभ्गत्थ :- वात्रस्पिमिश्रकृता प्राचीनतरा काव्यप्रकाशटीका (याऽधुना उुसेव) कि चण्डीदाससमर्यऽपि विरल प्रचाराऽडसीत्? उत चण्डीदास: स्सृतिनिर्मोषनिर्यन्त्रितो वा तात्पर्य- प्रकटनपरा वा भिन्नमेव सन्दभमुद्धरति? जानाम्येव यथा प्रणयरोषे- प दिपवहितेषु विलासेषु मस बाष्पतरलितं चक्षभवतीति ... मे इति ३.' रा व्यज्यते। अन्यथाSSत्मानसिच्छामीत्युपक्रमणे नौ इत्युप- संहारे गपत्वाद्यर्थताऽऽपत्तिरिति काश्मीरकाः । (काशमीरकरुचक कृते सङ्गते पदमुपलभ्यते। तदर्वाचीनानां काश्मीरकाणां सिद्धान्तित

१३२ काव्यप्रकाशः।

हास्यादीनां क्रमेणोदाहरणम्- आकुळ्चा पाशिमशुचि मम मूर्ति वेश्या मन्त्राम्भसां प्रतिपदं पृषतैः पवित्रे।

मिति मन्यन्ते। अन्र च त्वामिति निर्दिष्टनायकाऽडलम्बनं, कल्पनाबीजं पूर्वप्रणयकोपस्मरणं, प्राकरणिकश्च मेघोदयादि- रुद्दपिनं, लिखितवाष्पश्चानुभावः, सश्चारिणस्तु स्ृप्तिशोकदैन्या- दयः। एतैः प्रतीयमानैर्यक्षेनुीयमाना रतिः सहृदयहृदय लीनां वासनामुद्धोध्य निखिले तदाकारार्थसिद्धसान्द्रानन्दासवाद पर्यवस्यतीति-एषैत मर्वत्र रीतिः। अत्र च प्रवन्धपर्यालोचनया विभलम्भसश्चार्युन्माद एवोदरिक्त इति नेदं रसध्वन्युदाहरणं यद्यपि तथाप्येतन्मात्रानुग्शने नोन्मादावभास: स्फुट इत्प-

मत्र परामृष्टं भर्वात। नामतऽ तेवामिदार्नी नोपलम्स इति महद दृष्टवैशसम्)। वयन्मु व्रमः-यावदेवंनत्स कर्त्तमिच्छामि तावतसं

अपि तावदास्तां दर्शनविनोदादक यावत्तलल्लिखनोचितरंखोपरेखाSड दिसुत्रमपि सङ्गमं न सहत इि। अनएव कतान्नस्यापि पुनः क्रर इति विशेषणम्। देवमपि शापमन्तरण नतन्मिथुनविघटने पटोय इति यथाSत्र रतिरतितरामुद्दीप्ता तथाSSलेख्यादिरूपस्यापि समागमस्य विप्रयोग इति विप्रलस्भोपि परं पारमाश्रयत' इति। आधुनिका इति पनेन चण्डीदासेन श्रीधराचार्या एव विवक्षिताः। वाचस्पतिमिश्र संक्रान्तं समालोचनमन्यत्र कतमित्यन् विरम्यते।

काव्यप्रकाशदापिका। १३३

तारस्वनं प्रथितथूत्क(१)-मदात्महारं हा हा हलोऽहमिति रोदिति विष्णुशर्मा ॥३७॥ हा मानस्त्वरितासि(२)कुत्र किमिदं हा देवता: क्राशिषः घिकू प्राणान् पतितोऽशनिर्हुतवहस्तेडङ्गेषु दग्धे हशौ। इत्थं घर्घर(३) मध्यरुदकरुणाः पौराङ्गानानां गिर श्षितस्थानवि रोदयन्लि शनधा कुर्शन्ति भित्तीरपि॥ह८।। भिनेत्योदाहृतमू(४)। प्रतिषदमेकेकेन मन्त्रपदेन संस्कृत मिक्तेः पृषतेबिन्दुभि:, तारइवरं यथा व्यात्तथा प्रहितं सर्वदिक् मेपितं यूदिति शब्दो यत्र महारे तत्र। विष्णुशर्माडडलम्बनं, रोदनवैचित्यादिरुद्दीपनं, सामर्थ्यलक्ष्पा वैहासिकगता: कपोलस्पर्श दृष्टिस क्ोचादयोऽनुभावाः। अवहित्यादर्पग्लान्पादय: सश्वारिण नोगत्ताः । कुत्र रुस्मिन् गन्तव्ये त्वरिताऽसि येनास्मान्सतत भक्तानपि नापेक्षसे। अश्षनिरृपो हुनवहः। दशाचिति-दशाः पूर्व परिचितलावण्य लहरी संव लितत तपा ङतर द्गणादिवैचित्र्या - द्विशेषोक्ति:। मध्यरुद्धा मध्य अर्द्धे रुद्रा विच्छिन्नाः

(१) 'शृत्क'मिति क्वाचित्क: पाठ: (२) 'श्वमिताउत्सी'ति वा पाठः । (३) 'गददरुद्धेति वा पाठः ।

कारसस्मनञ्चण्डीदासग्रन्थे पाठः। रसनिष्पत्ति निर्धारणप्रस्तावे रस ध्वन्युदाहरणमेव सम्मतसिति तथा निर्देश ।

१३४ काव्यप्रकाश:।

कृतमनुमतं दृष्टं वा ैरिदं गुरुपातकं मनुजपशुभि न्निर्मर्यांदैर्भवद्भिरुदायुघैः। नरकरिपुणा सार्ध तेषां सभीमकिरीटिना- मयमहमसृखेदोमांसै:करोमि दिशां बलिमू॥३९॥ क्षुद्राः संत्रासमेते(१)विजहृत हरय:क्षुण्णशक्रेभकुम्भा युष्मद्देहेषु लज्जां दघति परममी सायका निष्पतन्नः। सौमित्रे!तिष्ठ पात्रंत्वमसि न हिरुषां (२)नन्वहं मेघनाद: किश्चिद्भङ्ग-(३)लीलानियमितजलधिं राममन्वेषयाम्मि४ठ० ग्रीवाभङ्गाभिरमं मुहुरतुपतति स्थन्दने बद्दाष्टि:(४)

स्तम्भादिरतुभाव: तत्मकाशितो निर्वेद: सश्चारी(५)। कृत- मिति-अत्र पितृवैरिण आलम्बनम्, अनुमत्यादय उद्दीपनं, पतिज्ञाग्रहणं तत्सहचराश्च भृक्कुटीदन्तौए्टपीडनादयोऽतुभावाः, उत्साहोग््यादयः संचारिणः। अत्र रक्ताङ्गनेत्रता युद्धवीरभेदिनी। क्षुद्धा इति-परं लज्जां दघाते, अतादक्कार्यनिष्पच्या लज्जिता

(१) 'त्रासमेन'मिति कुआापि पाठः। (२) 'रुषा नन्वह'मिति वैकल्पिक: पाठः। (३) :किश्चित्' संरम्भेति -'भ्रभङ्गसंज्ञेति वा पाठः। (४ ) 'दत्तदवष्टि'रिति वा पाठः । (५) 'काश्मोरराजमातृमरणे भट्टनारायणक विकाव्यमिद मिति प्करणनिर्देशो माणिक्यचन्द्रकृते सङ्ेते।

काव्यप्रकाशदीपिका।

पश्चार्षेन प्रविष्टः शरपतनभयाद्भूयसा पूर्वकायम्। दभैरद्धवलीढैः अप्विवृतमुखभ्रंशिभि: कीर्णवर्त्मा पइ्योदग्रप्लुनत्वाद्विधि बहुतरं स्तोकमुव्यी प्रयाति।।४१॥ उत्कृत्योत्कृत्य कृत्तिं प्रथममर्थच्छ्गोयभृपांसि(१)मांसान्यं.

आर्सः (३)वर्यस्तनेत्रः पकटितदशनः प्रेतरङ्ग: करङ्का द ङ्गस्थादस्थिसंस्थं स्थपुदगतमपि क्रव्यमव्यग्रमत्ति ॥४२॥ चित्रं महानेष बतावतार: क कान्तिरेषाऽभिनवैव भङि:। लोकोत्तरं पैर्यमहो प्रभाव: काऽप्याकृतिर्नूतन एष सर्ग:४३

इव कृतकार्या अपि न मामानन्दयन्तीत्यर्थः(४)। ग्रीवेति-मृगा- नुसारिणो राज उक्ति: । पश्चादर्द्वं पश्चार्द्ध निपातः। उत्कृ- े त्यादि-उच्छोथ उच्छलता। पिण्ड जङ्गार्धविभाग:। उग्रपूती न्युत्कटदुर्गन्धानि। रङ्गश्षिरक्षुधितः । करक्गोडस्थिशेष शिरः । स्थपुटो चिकटगभीरभाग: । चित्रमिति-अत्र बतेत्यादीनां चित्र मित्यािपूर्वपूर्व पदाहितसंस्कारसाहित्येन शक्तिदा ढर्ये द्रष्टव्यम्। भङ्गिवर्यवस्थितिः । सृज्यत इति सर्गः ।

१) 'पृथृच्छीथ', 'पृथूच्छोफ', 'पृथूच्छाये'ति वा पाठः। : २ ) 'पिण्ड्रयाद्यवयव', 'पीठाद्यवयवे'ति वा पाठः । ३) 'अन्तःपर्यस्त'-'आत्तस्नाय्वनि वा पाठः। ४ ) हनूमन्नाटके रावणपुत्रस्य मेघनाद्स्येय मुक्तिः

१३६ काव्यप्रकाशः।

एषां स्थायिभावानाह- (४५) रतिर्हासश्र शोकश्ष क्रोधोत्साहौ भयन्तथा। जुगुप्सा विस्मयश्चेति स्थायिभावाः गकीर्तिताः ।३०॥! स्पष्टम्(१)।

हृदयङ्गमे वस्तुनि सुखोपायत्वसंवेदनं रतिः । वागादिवै- कृतैश्षेतोविकाशो हासः। इष्टनाशादिभयाच्चेतोद्रुतिः शोकः। परति- कू लेषु तैक्ष्ण्यप्रबोधः क्रोधः। कार्यारम्भेष्वासङ्ग उत्साहः । रौद्रशक्या कृतं चित्तवैक्कव्यं भयम्। दोषदर्शनादिभिर्वस्तु निन्दा जुगुप्सा। लोकोत्तर वस्तुदर्शनाच्चित्तविस्तारो त्रिस्मय: २) व्यभिचारिण इति-प्रत्यभिज्ञायमानलौकिकदशाSडविर्भावनिरो भावस्वभावो त्रीडाऽडदिरास्वादा कुषणदशायां व्यभिचारतत्युच्यते। आस्व्राददशायान्तु तक्ष्य नानाऽडकारकर्वुरिनिघनानन्दस्य दवि त्रिक्षणमात्रजीवितस्य, प्रबन्धष्ववान्तरानेकवाकयाना, ुक्तकारदों तु तस्यैव काव्यस्य, पुनः पुनर्भावनया सन्तन्यमानस्वरुपरूप स्यांशानां स्थायिसश्चारिताविभागो नाहत्येव। अतएन मेघ- दूतादाचुन्मादादि: (१) अत्र भट्टगोपाल :- 'स्पष्टमिति पाठप्रधानत्वात् प्रमेयस्य, यथासंख्येन योजनं तु स्पष्टतर'मिति। (२) रत्यादोनां स्थायिभावानां विस्तरत आलोचनं भरतनास्यशास्त्रे सप्रमेऽध्याये। एषां प्राधान्यप्रकटनं च तत्रैत श्लोकमुखेन-"यथा नराणां नृपतिः शिष्यानाञ्च यथा गुरु। एवं हि सर्वभावानां भावः स्थायी महानिह ॥"

( d )

No. 17-The Nyaya Kalıka, (-aranfaar) [=ara] by Bhatta Jayanta. Ed. with Introduction by M M. Ganganatha Jha, M A. D. Litt. Rs 0-14 No. 18-(Part T)-The Goraksa Siddhanta Sangraha (mafaara- संग्रह) [नाथमाग], Ed. with a Prefatory Note by Gopinath Kaviraj, M A, Rs. 0-14 No 19-( Part I )-The Prakrita Piakasa (aa) [nasura], by Vararuch with the Prakrta Sanjivan: by Vasantaraja and the Subodhini by Sadanandu. a. with Prefatory note ete by Batuk Nath S'arma, M A and Baladeva Upadhyāya, M. A Rs 2-4 No 19-( Part II ) Ditto Dito Rs 2-12 No 19-( Part IIT ) Introduction ote ( In Preparation. ) No 20 The Mansatattvaviveka (मांसतत्त्वविवेक ) [धर्मशार], by Visvanatha Nyavapanchanana Bhattāchārya Edited with Introduction ete by Pandit Jagannatha S'astri Hoshing Sahityopadhyaya, with & Foreword by Pandit Gopi Nath Kavnaja, M A, Prncipal. Government Sanskrn College, Benares Rs 0-15 .No 21-(Part I) The Nyaya Siddhanba Mala (न्यायसिद्धान्तमाला) [ न्याय], by Jayarama Nyaya Panchanana Bhattacharya Edited with Introduction ete by Dr. Mangal Deva S'istri, M A, I). Phil ( Oxon ), Librarian, Govt. Sanskrit Inbrary, Saiasvat Bhavana, Benares. Rs. 1-4 No, 21-( Part-Il ) Ditto Ditto Rs. 2-0 No 2 !- The Dharmanubandhi S'lokachaturdasi (धर्मानुबन्धिश्लोक- चतुर्दशी) [धर्मशास], by S'ri S'esa Krsna with a Commentary by Rama Pandit, Edited with Introduction ele by Narayana S'astri Khiste Sahityacharys, Assistant Librariau, Governmeut Sanskrit Library, Saraswati Bhavana, Benarey Rs 1-0 No 23-The Navaratrapradip () [are ], by Nanda Pandıt Dharmādhıkārī Ed with Introduction ete by Vaijanatha S'astri Varakale, Dharmasastra-S'astri, Sadholal Research Scholar, Sanskrit -

4

College, Benares, with a Foreword by Pandit Gopinatl Kavıraj, M. A., Principal, Governmont Sanskrīt College Benares Rs 2-C No.24-The S'li Ramatapiniyopanisad (रामतापिनीयोपनिषद्) [उपनिपद्], with the Commentary called Rama Kasıka mn Pūrvatāpini aud Anandanidhı in Uttaratapini by Anandavana. Ed. with Introduction ete by Anantarama S'astrī Vetala Sahityopadhyaya, Post-Acharys Scholar, Govt. Sanskrit College, Benares, with a Foreword by Pandit Gopi Natha Kaviraja, M A., Principal, Governmont Sanskrit College, Benares. Rs 3-12 No. 25-The Sapindyakalpalatika ( सापिण्ड्यकल्पलतिका) [धर्मशासत् ], by Sadasivadeva alias Apadova with a commentary by Naiayana Deva Edited with Introduction ete, by Jaganatha S'astii Hosiga, Sahityopadhyaya, Sadholal Research Seholar, Govt Sanskrit College, Benares Rs 1-4 No.26-The Mrgankalekha Natika (मृगा इलेखानाटिका) [नाटिका], by Visvanatha Deva Kavi Edited with Introduction ete by Narayana Sastr Khiste Sahityacharya, Assi Lbrarian, Government Sanskut Library, Benares. Rs. 1-0 No.27 -- The Vidvachcharita Panchakan ( विद्वच्चरितपक्वकम्) [निबन्ध], By Narayana S'astri Khiste, Sahityacharya, Assistant Lib- rarian, Govt. Sanskrit College, Sarasvati Bhavana Library, Benares, With an Introduetion by Gopinath Kaviraja, M A., Principal, Govt Sanskut College, Benares Rs 2-0 No. 28 -- The Vrata Kos'a (aaaT) [SHaEa], by Jagannatha S'astri Honnya Sahityopadhyaya, late Sadholal Research Scholar, Sanskrit College, Benares With a Foreword by S'ri Gopinatha Kaviraja, M A, Principal, Govi Sanskrit College, Benares. Rs 4-0 No. 29-The Vritti dipika (वृत्तिदीपिका) [व्याकरण],By Mauni S'ri Krsna Bhatta. Edited with Introduction ete by Pt.Gangadhara S'astıı Bha - radvaja, Professor, Govt. Sanskrit College, Benares. Rs. 1-2 No. 30 -- The Padartha Mandanam ( पदार्थमण्डन) [ वैशेषिक ], By S'ri Venīdatta.

( 5 )

Edited with Introduction etc. by Pandit Gopala S'astri Nene, Professor, Govt Sanskrit Colloge, Benares. Rs 0-14 No. 31 ( Part I)-The Tantraratna ( तन्त्ररत् ) [ मामासा ], by arthu Sarathi Mis'ia. Edited by M. M. Dr. Ganganatha Jha, M. A., D. Litt, Vice-Chancollor, Allahabad University Allahabad No 31-( Fart IL ) Rs. 1-14 Ditto Ditto. Edited by Pt Gopal S'astri Noue, Govi, Sanskrit College, Benares. No 32-The Tattvasara by Rakhaldasw Nyayaratna (ततत्वसार ) [ न्याय],

Edited with Introduction etc by Harihara S'astrl, Benarey Hindu University. Rs. 1-0. No 33-( Part 1) The Nyaya Kaustubha ( न्यायकीस्तुभ) [न्याय ], by Mahadova Puntamkat Editod with Introduction ete by Umes'a Misra, M. A, Allahabad University, Allahabad Rs 3-4 No 34-( Pat I , The Advaita Vidyatilakam ( अद्वेतविद्यातिलकम्) [ mgaar-a ], by Sii Samarapungava Diksita. With a Commentary by S'ri Dharmayya Diksita Edited with Introduction, etc, by Ganapatı Lal Jha, M. A, Sadholal Research Scholar, Govt. Sanskrit Library, Benares. Rs 1-4 No 35-The Dharma Vijaya Nataka ( धमविजयनाटक) [नाटक ], by Bhūdeva S'ukla, Edited with Introduction ete, by Pandit Narayana S'astri Khiste, Asst Librarian, Govt. Sanskrit Library, Benares. Hg. 1-4 No 36-the Ananda Kanda Champu (q) [ q ], by Mitra Misra. Edited, with a Foreword by Gopmath Kaviaj, M A, by Nanda Kishore Salntyacharya, Research Scholat, Sanskrit College, Benares Rs. 3-8 No 37-The Upanidana Suua ( उपनिदानसूतम्) [ वद ], Edited with Introduction by Di Mangaldeva S'astil, M. A, D Phil Rs. 1-0 No 38-The Kıranāvalı prakās'a dīdhitı ( Guna ), ( fourast- प्रकाशदीधिति) [वैशेषिक ], by Raghunath S'uomanl. Edited by Pandıt Badriath Sastri, M. A, Lucknow University. R9. 1-12

( G )

No. 39-The Rama Vijaya Mahakavya, ( रामविजयमहाकाव्य) [काव्य], by Rupanatha. Edited by Pt. Ganapatilal Jha, M A. Rs. 2-0 No. 40-(Part I) The Kalatattva Vivechana (कालतत्त्वविवेचन) [धर्मशास्त्र], by Raghunatha Bhatta Edited with a Foreword by Gopmatha Kaviraja M.A. by Nanda Kishore S'arma Sahityacharya, Research Scholar, Sanskrit College, Benares. Rs. 4-0 No, 40 ( Part II ) Du Do No. 41-(Part I) The Siddhanta Sarvabhauma (सिद्धान्तसावभौम) [saifas], by Sri Munisvard Edited with Introduction etc. by Jyautisachary4 Pandit Murlidhara Thakkura, late sadholal Schola, Sanskrit College, Benares, Rs 3-0 No. 42-The Bheda Siddhi (Hafafa) [=14], by Vis'vanatha Pancha- nana Bhatțachāryd. Edited with notes etc., by Nyaya Vyakaranacharya Pandn Surya Narayana S'ukla, Professor, Govt Sanskrit College,, Benares. No. 43- Part I ) The Smartollasa (स्माताल्लवास) [ कमेकाण्ड], by Siva Frasada Edited with Introdnction, notes, ett, by Vedacharva Pandit Bhagavat Prasad Misra, Professor, Govi. Sanskrit College, Benares. No. 44-( Part 1) Sudrachara S'iroman (शूद्राचाराशिरामणि) [धर्मशासत्र], Edıted by Sahıtyacharya Pandıt Narayan S'astı Khiste. No, 45-( Part I ) Kiranavali Prakasa (Guna) (किरणावली प्रकाश-गुण) [ वैशोषक ], by Vardhamana. Edited with a Foreword by Pt. Gopmath Kaviraj, M., A., by Pandıt Badrinath' S'astri, M. A., Lucknow Universitv No. 40 ( Part I ) Kavya prakasa dipika (काव्यप्रकाशदीपिका) [अलङ्गार], by S'ri Chandi Dasd, Edited by S'ri S'ivaprasada Bhattachar ya, M. A., Professor, Presidency | College, Caleutta. No 47-Bhedajayasri ( भेदजयश्री)। माध्ववेदान्त ], bv Sti Tarkavagisn Bhatta Venīdattāchārya Edited with Introduction etc, by Pandit Tribhuvan prasad Upadhyaya, M. A, Inspector of SanskrittPathashalas, United Provinces, Benares.

THE PRINCESS OF WALES SARASVATI BHAVANA STUDIES :

Edited by GOPINATH KAVIRAJ, M. A. Vol. I- (a) Studies in Hindu Law (1) : its Evolution, by Ganganatha Jhã. (b) The View-point of Nyaya Vaisesika Philosophy, by Gopi nath Kaviraj (e) Nirmana Kaya, by Gopinath Kaviraj. Rs. 1-12 Vol. II- (a) Parasurama Misia alias Vanī Rasala Raya, by Gopinath Kaviraj (b) Index to S'abara's Bhasya, by the late Col G. A. Jacob. (c) S'tudies mn Hindu Law (2) .- its sources, by Ganganath Jha (d) A New Bhakti Sutra, by Gopinath Kaviraj (e) The System of Chakras according to Goraksa natha, by Gopinath Kavnal. (f) Theism in Ancient India, by Gopinath Kaviraj. (g) Hındu Pooties, by Batuka nātha S'armā. (h) A Seventeenth Contury Astiolabe, by Padmakara Dvivedi (i) Some aspects of Vira S'aiva Philosophy, by Gopinath Kaviral. (J) Nyaya Kusumanjalı ( English Translation ), by Gopinath Kavnaj. (k) The Definition of Poetry, by Narayana S'astri Khiste. (l) Sondala Upadhyaya, by Gopinath Kaviral. Rs. 5 Vol. III- (a) Index to S'abara's Bhasya, by the late Col, G A. Jacob. (b) Studies in Hindu Law (3) Judicial Procedure. by Ganga. nātha Jha. (o) Theism in Ancient India, by Gopinath Kaviraj. (d) History and Bibhography of Nyaya Vaisesika Literature, by Gopinath Kaviraj. (e) Naisadha and S'ri Harsa by Nilakamala Bhattāohārya. (f) Indian Dramaturgy, by P. N. Pātankar. Rs. 5,

Vol, IV (&) Studies in Hindu Law (4): Judicial Procedure: by Ganga. natha Jha. (b) History and Bıbliography of Nyaya Vaisesika Liverature, by Gopmnath Kavira. (c) Analysıs of the Contents of the Rgveda-Pratisakhya, by Mangala Deva S'astri. (d) Narayaņa's Ganıta kaumudī, by Padmākara Dvivedi, (e) Food and Drink in the Ramayanc Age, by Manmatha natha Roy (f) Satkaryavada: Causality in Sankhya, by Gopinath KaviraJ. (g) Disciplıne by Consequences, by G. L Sinha (h) History of the origin and by A, C Ganguly expansion of the Aryans.

Vol. V- (i) Punishments in Ancient Indian Schools, by G.L. Sinha Rs 5

(a) Ancient Home of the Aryans and their migration to India, by A. C. Ganguly (b) A Satrap Coin, by Shyamalal Mehr. (c) An Estimate of the Civilisation of the Vanaras as depicted in the Ramayana, by Manmatha natha Roy (d) A Comparison of the Contents of the Rgveda, Vajasaneya, Tait" tıriya & Atharvaveda Pratisakhyas, by Mangala Deva S'āstrı. (e) Formal Training and the Ancient Indian Thought, by G.L Sinha. (f) History and Bibliography of Nyaya Vais'esika Literature, by Gopinath Kaviraj. (g) A Descriptive Index to the names in the Rāmāyana, by Manmatha natha Roy. (h) Notes and Queries, (1) Virgin Worship, by Gopinath Kaviraj. Rs. 5 Vol. VI- (a) Index to S'abara's Bhasya, by the late Col. G A Jacob .. (b) Some Aspects of the History and Doctrines of the Nathas, by Gopmnath' Kaviraj. (c) An Index etc. the Ramayana, by Manmatha natha Roy. (d) Studies in Hindu Law by M. M. Ganganatha Jha (e) The Mimamsa manusciipts in the Govt. Sanskrit Librar, (Benares), by Gopınātha Kavirāj. (f) Notes and Queries, by Gopınātha Kavirāj.

( 3 )

Vol. VIL

(a) Bhāmaha and hıs Kāvyālankāra, by Bațukanatha S'armā and Baladeva Upādhyāya. (b) Some variants in the readings of the Vars'eşika Sutras, by Gopınātha Kavirāj. (c) History and Bibhography of Nyaya Vais'esika Literature, by Gopmatha Kaviraj. (d) An attempt to arrive at the correct meaning ofi some obscure Vedic words, by Sitaram Joshi. (e) A comparison of the contents of the Rig Veda, Vajasaneya, Taittiriya, and Atharva Veda (Chaturadhyāyıka ) Pratıs'ā- khyas, by Mangal Deva Shastri. (f) An Index to the Ramayana, by Manmatha Nath Roy. (g) An Index to S'abara's Bhasya, by the late Col. J. A Jacob. (h) Gleanings from the Tantras, by Gopinatha Kavnaj. (1) The date of Madhusudana Saraswatı, by Gopinatha Kaviraj. (j) Descriptive notes on Sanskrit Manuscripts, by Gopinatha Kavırāj. (k) A note on the meaning of the word Paraidha, by Umes'a Mis'ra.

Vol. VIII. (a) Indian Philosophy, by Taraknath Sanyal. (b) An Index to the Ramayana, by Manmatha Nath Roy.

(c) Index to S'abara's Bhasya, by the late Col. J. A Jacob. (d) Harı/Svam1, the commentator of S'atapatha Brahmana and the date of Skanda Svami the commentator of the Rigveda, by Mangaladeva S'astrı

(e) Mysticism in Veda, by Gopmath Kaviraj. (f) The Deva dasi: a brief history of the Institution, by Manmatha Natha Roy. Vol. IX ( In progress ) (&) The Life of a Yogin, by Gopinātha Kaviraj.

THE PRINCESS OF WALES SARASVATI BHAVANA STUDIES

(|SANSKRIT ) SARASVATALOKA

Edited by GOPINATH KAVIRAJ, M. A. Kirana 1 ( In progress ) (a) Mangalam, etc, by Nārāyana S'āstrı Khiste. (b) Mimansaka mata samgraha, by Haranchndra Bhattācharya.

(c) S'rimad Acharya Mandana Mis'ra by Chinna Swami S'astri (d) Bhagavato Buddhasya Charitam Upades'as'cha . by Gopinatha Kaviraj Knana I ( Supplement ) Sangkrita Kavi Parichaya-Bharavi) by Nanda Kishore Sharma, Kirana II ( In progress ) (a) S'arada Prasadanam by Narayana S'astri Khiste. (b) Chudamani Dais'anam by S'as'adhaia Tarkachūdāmani.

To be had of The Superintendent Government Press, U. P., Allahabad.