1. Kavya Prakasa Dipika Chandidasa Ed. Siva Prasada Bhattacharya Part 1 Sampoornanad University (MS)

VOLUME 1

THE

PRINCESS OF WALES

SARASWATI BEAVAnA TEXTS

No. 46

( PART I )

-0-

EDITED BY

GOPI NÂTH KAVIRAJ, M. A.

THE

KĀVYA PRAKĀSA

( PART I )

Printed by Jai Rrishna Das Gupta Vidya Vilas Press, Benares City.

1933

Saleable at half of the printed prics-

श्रीमम्मटाचार्यविरचितः

PK 4/31 काव्यप्रकाश: Macka 1933 श्रीचण्डीदासकृतदीपिकार्टीकोपेतः । v. / साहित्यशास्त्रिणा श्रीशिवप्रसादभट्टाचार्येगा सम्पादितः ।

THE

KAVYA PRAKASA

OF

MAMMAȚĀCĀRYA

(PART I )

With

THE COMMENTARAY DIPIKA

of

The CAŅŅĪDÃSA UNIVERSITY Edited with Foreword, Notes ete. OF CHICAGO LIBRARY By S'IVAPRASĀDA BHAȚȚĀCĀRYA, KÂVYATĪRTHA, SÂHITYAS'ÂSTRĪ, M. A., B. T., Professor, Presidency College, Calcutta.

FOREWORD.

It was early in 1927 that through the courtesy and unfailing kindness of Dr. S. N. Dasgupta (now Principal, Sanskrit College, Calcutta) I could get for loan the copy of India office manuscript of Candīdasa's commentary on the " Kavyprakas'a", a work highly appraised by later commentators and drawn upon for more than four centuries by many a writer on Alankāra-S'āstra. In 1928 while I was at Puri, Mahāmahopādhyāya Pandit Sadasiva Migra told me that one of his acquaintances had been able to procure two Mss :- viz. Caņdīdāsa's Kâvyaprakâs'adīpikâ and Viśvanātha's Kāvyaprakās'a- darpana" from Harekrisnapura, a village a few miles from Puri, reputed in local tradition, to be the native place of these writers. The Orissa Mss, of Candīdasa's com- mentary, which I got copied, was a shcrt incomplete copy, reaching up to a small portion of Ullâsa II. In 1928 I talked of this work to my esteemed friend Pandit Gopinath Kaviraja who asked me to prepare 8 press cupy of the same and add necessary notes. Some months latter he wrote to me officially intimating the inclusion of the work in the Princess of Wales Sarasvati Bhavana Series started by him. When the work of printing had just commenced, I happened to come across ( in 1929 ) another Mss. of the work in the collection of the Asiatic Society of Bengal, Calcutta, an incomplete but fairly old ( about 250 years old ) and reliable copy beginning from the 5th ullasa and running up to the end* * My pupil Dr. Prabodh ch. Lahiri, M. A., Ph. D. ( London ) wrote in 1932 intimating that no other Mss. of the work is known to exist in the United Kingdom.

(2)

The task of editing has not been an easy one, as the I O. Mss. though fairly old, it or its original being transcribed in S'aka 1728 ( i. e, 1806 A. C. ) and in neat ॐ नमः शिवाय। handwriting, contains many glaring mistakes, occa- sional omissions and lacunae. It is to be noted काव्यप्रकाशः। that this commentary of Candīdasa has been the main source of inspiration, nay it has been श्रीचएडीदासकृतदीपिकाटीकोपेतः । copied down sometimes even to the nicest details in the Sahityadarpana, the work next ग्रन्थारम्भे विघ्नविघाताय समुचितेष्टदेवतां ग्रन्थ- in importance to the Kavyaprakâs'a and not less popular, by Viśvanātha Kavirāja belonging to his fami कृत्परामृशतति-

ly and his junior by only about 50 years. A careful perusal of the commentary with its wealth of informa- काव्यप्रकाशदीपिका। tion and boldness and sobriety in judgment would bear out the ample boast held out for it .* श्रीकृष्णो जयति। My pupil Mr. Prakash C. Lahiri, Kāvyatīrtha, M. A., सुरारिवक्षोविक्षोभपारम्भस्फारडम्बरः । now Research Scholar in Alankara in the Dacca Univer- sity, has helped me in preparing a press copy for the क्रीडासिंहस्वरूपस्य हरे: स्ताद्वो विभृतये।। part now being presented to the learned public. The श्री चण्डीदासक विवा क्कौमुदीसारनिर्मिता। printing has been done under great disadvantage and di- fficulty. Credit, however, must be given to the ' Vidya भूयात् काव्यप्रकाशस्य दीपिका कृतिनां मुदे॥ Vilas Press", for the ungrudging care with which they श्रीमल्लक्ष्मणभट्टानां सुहदामनुशासनातू। have done it. The editor has had to suffer from severe mental strain and worry, culminating in what is the ध्वनिप्रकरणस्यास्य रहस्य वर्णयामहे॥

saddest bereavement that can befall a man. He प्रारिप्सित निर्विघ्नपरिसमाप्तिहेतुभूताविगीतशिष्टाचारपरम्परा however looks forward to the learned public for the same encouragement and help as they gave to his other परिपाप्तस्वाभीष्टदेवताप्रसादनपरत्वं प्रथमकारिकायाः प्काशय-

work the Alankarakaustubha edited by him for the न्नवतरणिकामाह वृत्तिकृत्-ग्रन्थेति। अभ्यस्यमानविषयं महा- Varendra Research Society of Bengal वाक्यं(१)ग्रन्थ:, तस्यारम्भेऽव्यवहितपूर्वकाले विघ्स्य निर्वर्चक- * काव्यप्रकाशतरुरेष कुसम्प्रदायव्याख्याविलोलमरुदाकुलितप्रतानः सिक्तः पुनश्च प्रतिपल्लवतामुपेतु श्रीचरिडदासकविवागमृतप्रवाहैः॥ The spelling of the commentator's name with the (१) महाकाव्यं, "क" पाठः।

short 'i' is occasionally met with.

काव्यप्रकाशः । काव्यप्रकाशदीपिका।

नियतिकृतनियमरहितां ह्रादैकमयीमनन्यपरतन्त्राम्। नवरसरुचिरां निर्मितिमादधती भारती कवेर्जयति।१॥ नाम्नो विलक्षणप्रपश्चस्य न विद्यते दुःखमोहात्मकत्वं, पुत्रशोका- सुचरिताभावस्य निवर्त्तकदुश्वरितसन्भावस्य वा(१)विधाताय निः- दिगाढवेदनाजनितजडिम्नोऽपि पुरुषस्य द्राक्(१)कर्णपवेशा- शेषमुच्छेदायेत्यर्थः। समुचितेति प्रकृतवाऊयाधिकृतत्वान्।इष्टेति नन्तरमास्वादायोगव्य वच्छेददर्शनात्। नचैवं चन्दनािषु, ज्वरा- दिजनितशैत्यप्रावल्यादिपोषकत्वात् इति। तदेतद्विशदयति- देवलामिति। जड़रूपवाङ्मयमात्रवैलक्षणेनाभिप्रेतप्रयोजन- ह्लादैकमयीमिति-एकमयी एकरूपा, जननव्यपदेशराहिसेन सम्पादनक्षमाम् । ग्रन्थकृदित्यधिकारिपकटनम् । परामृशति तथ्वोपचारात्। प्रतिभाविजृम्भणमात्रशररितया व्युतूपत्य-

आराधनाय सम्मुखीनां कृत्वा स्वार्थनिवार्हाय प्रयोजयतीत्यर्थः। नियतिकृतेति । नियम्यन्ते स्वस्वकार्योत्पत्तये प्रेर्यन्ते नि- मात्ररूपत्वेन प्तिबन्धकविगमार्थमेव हेतुत्वाभिमताभिधाना-

रुध्यन्ते च भावा अनयेति नियतिरदृष्टं, तत्कृतो नियमः काल धपेक्षणमित्यपि कविवागगुम्फस्य समवाय्यसमवािनिमित्तार्थ

देशाषिष्ठानवयोऽवस्थाऽदिवैषम्यात् सुखादिजननविकल्प :- हेतुत्रयजन्यप्रपश्चवैषम्यम्, इत्याह-अनन्येति। पारतन्त्रयं

न चायं कविभारत्यां सम्भवति, लोकोत्तरविभावादिशरीराणां साक्षात्तदन्वयव्यतिरेकानुविधानम्। नवेति-परस्परविलक्षण-

वक्रोक्तीनां रत्याद्यंशसंवलितप्रकाशानन्दमयापूर्वतरचमत्कारा राग पशमभागकर्वुरितानन्दमयानां शृङ्गारशान्तादीनां वैषम्यस्या-

विष्कारनैयत्येन, तादग्भावेषु वा, वैषम्याभावात। कथं तर्हि त्यन्तोद्धटत्वेन दुरपह्रवतामासूत्रयन् निरतिशयसुखास्वादरुप-

शोकरोगार्त्तकुपितमत्तव्यासक्तादीनां काव्यस्वादापकर्ष: सुस्थ- त्वादेक एव रसः, नतु तस्य विशेष: सम्भवति, अतस्तन्मात्र(२)- दशाऽपेक्षयेति चेत्, दुरभिमानिन अनवबोधग्रस्तोऽसि, न खलु जीवातोः काव्यस्य ध्वन्यादिरूपेण यद्धेदेगणनं तदपि खर-

वयमन्वयव्यतिरेकसिद्धकारणभावस्य परिदृष्टसामर्थ्यस्य रोग- विषाणैरायव्ययकल्पनमेवेति ये मेनिरे तन्मन्दम् ; इत्याह(३) व्यासङ्गाद्यभावस्य रसास्वादपकर्षसामग््यन्तर्निवेशं नाङ्गीकुर्याम, नवरसेति। रसेति-रस्यमानतया शब्दार्थान्तरवैषम्य

किं तर्हि कर्हिचनापि कविनामापूर्वपजापतिनिर्मीयमाणस्य काव्य- सूचनम् । रुचिरामिति-तेन जीवनेनात्यन्तसौभाग्य- (१) वाकू "क" पाठः। (२) अत्र तन्मात्र-"क" "ख" पाठः। (१) च 'ख' पाठः । (३) "मन्दम्" इहेति। रसेति "क" पाठः।अत्र वाक्यस्य पूर्वभागे (२ ) सुत्रणम् "क" पाठः। रचना शिथिलशिथिला प्रतिभाति।

काव्यप्रकाश: । काव्यप्रकाशदीपिका । ५

नियतिशक्त्या नियतरूपा सुखदगुःखमोहस्वभावा प्रत्यस्मि प्रणत इति लभ्यते ॥ परमाण्वादुपादानकर्मादिसहकारिकारणपरतन्त्रा ष. ड्रसा, न च हृद्यैव तैः, तादृशी ब्रह्मणो निर्मितिर्निर्माणम्। इहाभिधेयं सप्रयोजनमित्याह-

एतद्विलच्षणा तु कविवाङ्निर्मितिः । अत एव काव्यं यशसेऽर्थकृते व्यवहारविदे शिवेतरक्षतये।

जयतति, जयत्यर्थेन च नमस्कार आक्षिप्यत इति तां सद्यः परनिर्वृतये कान्तासम्मिततयोपदेशयुजे ॥२॥ कालिदासादीनामिव यशः, श्रीहर्षादेर्घावका- भाजनेनोज्जीवितत्वात् युक्तं जगद्वैळक्षण्यमिति भावः । निर्मिति- दीनामिव धनं, राजादिगतोचिताचारपरिज्ञानम्,

रघटना, तामादघती स्वाधेयभृतया कर्त्तव्यतया जनमनश्चमत्- आदित्यादेमयूरादी नामिवानर्थनिवारणं, सकलप्र-

काराङ्ुरकरणाय मभवन्तीत्यर्थः । कवेरित्यपूर्वविज्ञानशिल्पि- तया नामैवास्य विळक्षणभिति भावः। हादेत्यादि कारिका- प्रयास इत्याह-जयत्यर्थेनेत्यादि। कार्यमुद्दिश्याभिमतदैवतस्तुति-

भागात् पाश्चात्यमपि अनेनेत्यादिभागं तद्विवरणसौकर्याय परतृत्तस्थाव्यभिचरितमेव हि तन्नमस्करणं, सम्भृतयोश्च स्तुतिनम-

प्रथमतो व्याचष्टे वृत्तिकृत्(१) परमाण्विति-तद्विव्वतिस्तु(२) स्कृत्योर्भावशुद्धिमूळत्वेनाव्यभिचारिणी फलनिष्पत्तिरिति भावः।

व्यतिरेकमुखेण भविष्यति नतु हृधैवेति, यद्वा सुखेत्यादिभ्यो अस्य काव्यपरीक्षाशास्त्रस्य परीक्षणीयनिष्पाद्यफलैरेव

व्यतिरेकः । नियतरूपेति तु कविस्ष्टवस्तूनामपूर्वा- फळवत्वं तदङ्गतयेति तात्पर्य शेक्षावतमतृत्त्यङ्गमवद्योत्य द्वितीयां

पूर्वभावेन तत्रोत्कर्षपरम् उपादानं समवायि कारणम् । कारिकामवतास्यति-इहेत्यादि। अभिधेयं परीक्षाविषयतया-

कर्म-क्रिया। षडिति नवेत्यस्य व्यतिरेकावधिः । तैरिति षड्सैः। डनूदं, यद्वाऽभिधेयपरीक्षणं समयोजनं परीक्षणीयकाव्यस्य वि-

अत एव जयतीति त्रैळोक्यविजयताफ लनिखिलसहृदयवशी- नेयम्। कृते इत्यव्ययं तादथ्ये व्तते, अर्थायेत्यर्थः। अथवा करणं

कारपात्रतामाप्तुयादित्यर्थः। नन्वाराध्यस्य गुणानुवादनमात्रेण कृत, सम्पदादित्वात कियू। एवं सर्वत्र। शिवेतरदशिवम् ।

कार्यार्थमाभिमुख्यं यदि कुतश्चत्न स्यात् तदा निरर्थक एवैतावान् सद इति-न तु धर्मादिवदुत्तरकालभाविदेहान्तरग्रहणा- द्यपेक्षणमिति भावः। व्यवहारेत्यस्य विवरणम् आचारेति।

(१) वृत्तत्वात् "क" पाठः । अर्थ्यमानो धनादिरर्थ:, तद्विपरीतो रोगादिरनर्थः । निर्वृति- (२) तस्य ह्ादेत्यादिभागस्य विव्ृतिरिति यावत्। पदार्थमाह-आनन्देति, तद्धेतुकथनं रसेति । रस्यते वशी-

काव्यप्रकाश:। काव्यप्रकाशदीपिका।

योजनमौलिभूतं समनन्तरमेव रसास्वादनसमुद्भृतं पारपवणतया विलक्षणं यत्काव्यं लोकोत्तरवर्णनानिपुण विगलितवेद्यान्तरमानन्दं प्रभुसम्मितशब्दप्रधानवेदा- कविकर्म तत् कान्तेव सरसताऽपादनेनाभिमुखीकृत्य दिशास्त्रेभ्यः सुहृत्सम्मितार्थतात्पर्यवत्पुराणादीति· हासेभ्यश्च शब्दार्थयोर्गुणभावेन रसाङ्गभृतव्या शब्दप्राधान्यमाश्रित्य तत्र शाखतं पृथग्विदु:। अर्थतच्वेन युक्ते तु वदन्त्याख्यानमेतयोः ।

क्रियते इति रसो रत्यादि:, तस्यास्वादनं भोगपर्यायः साक्षात्- द्योर्गुणत्वे व्यापारप्राधान्ये काव्यगीर्भवेत्।।

कारः, तेन सम्भृत संवलितमेकीभृतमिति यावत्, नतु रसस्य यदिति। यदवेम्भूतं तदेव काव्यं, नान्यदिति भावः । शृङ्गारादेरस्वादाज्जातमिति, आस्व्राद्यास्वादाभिमतयोभेंदा- एतदेव द्योतयितुं(१) प्रथमोपात्तमपि काव्यपदमिदानीमनुवदति।

भावस्य तदेकात्मन आनन्दांशस्य कार्यत्वस्य च प्रतिपादयिष्य- तन्निरुक्तिः कविकर्मेति-येन कर्मणा कविशब्दभाजनत्वं

माणत्वात्। परेत्यस्य निरुक्ति: सकलेत्यादि। तदेतत् कुत इत्याह- तत् काव्यभित्यर्थः। तदेतत् कर्म स्फोशयति-लोकेति। लोको- विगलितेत्यादि, विजातीयानवच्छिन्नपवाहवाहीत्यर्थः त्तरचमत्कारप्रकर्षानुगुणा वर्णना विभावाद्युपनयनं, तत्र मभ्वित्यादि-यथा ममोराज्ञा न विचार्यते तथाSत्निष्टोमादिष्वपि निपुण :- इत्यनेनान्यसृष्टपद्यादिहठादर्शनेन तत्कारणादिषु घृष्ट कथमस्मात् कर्मण इदं भविष्यतीन्यनालोच्पैव पतृत्तिरिति शब्द- दुष्टेषु कविव्यवहारनिरासः। तदुक्तं काव्यकौतुके -- पाधान्यं श्रतिस्मृतोः।अत एव तत्तच्छासनमात्रपधानतया तत्र प्रज्ञा नवनवोन्मेष(२)-शालिनी प्रतिभा मता। शास्त्रपदप्रयोगः । इतिहासास्तु पाचीनवृत्तवर्णनरूपा अमुना तदनुपाणनाजीवद्वर्णनानिपुणः कविः। कर्मणेदं प्राप्तमिति दर्शयन्तो युक्तायुक्तफळदर्शनादर्थानर्थ तस्य कर्म स्मृतं काव्यम्(३)-

व्युद्पर्ति जनयन्ति । पुराणं सर्गादिपश्चावयवलक्षणयुक्तम् । तत् कान्तेव सरसताSडपादनेनेति-तथाभूतस्य

आदिशब्दात् आख्यानादिपरिग्रहः । गुणभावे हेतुः रसा- रसाविष्कारो निष्य्रत्यूह एवेति भावः। अभिमुखीकृत्येति-

ङ्रेति। रसस्य रस्यमानतासारस्याङ्गभूतोऽन्वयव्यति- (१) द्योतयितुमेव "क' पाठः।

रेक्तकल्पितशक्तिकतयोपायभृतो व्यापारो विशिष्टविभावादि- (२) नवनवोल्लेख 'ख' पाठः।

संयोजनं तत्मवणतया तदङतयोपादीयमानत्वेन। तदेतदुक्त (३) इतः प्राक् तत्रैव 'स्मृतिर्व्यतीतविषया मतिरागामिगोचरा ।

हदय दर्पणे- बुद्धिस्तात्कालिकी प्रोक्ता प्रज्ञा त्रैकालिकी मता'। इति प्रज्ञाशष्दस्य विव्रतिरेतदुपयोगिनी।

८ काव्यप्रकाशः। काव्यप्रकाशदीपिका। रामादिवद्वर्तितव्यं न रावणादिवदित्युपदेशं च यथा- योगं कवे: सहृदयस्य च करोतीति सर्वथा तत्र यतनीयम्।। एवमस्य प्रयोजनमुक्त्वा कारणमाह-

सुकुमारमतित्वेनायासबहुलशास्त्रश्रवणविमुखानां राजपुत्रा- शक्तिर्निपुणता लोकशास्त्रकाव्याद्यवेक्षणात्। दीनामनेनोपायेन रसास्वादनसुखपिण्डदानद्वारा सुकरं व्युत्- काव्यज्ञशिक्षयाऽभ्यास इति हेतुस्तदुद्भवे ॥ ३ ॥ पच्याधानमिति भावः । तदुक्तम्(१)- स्वादुकाव्यरसोन्मिश्रं शास्त्रमप्युपयुञ्ते। शक्ति: कवित्वबीजरूपः संस्कारविशेषः, यां

प्रथमालीढमधवः पिबन्ति कटु भेषजम्॥ सदशं वृत्तमुपादेयमनुपादेयश्चेत्येतावता वैषम्यम्। आनन्दानु-

रामेति उपदेशमित्यन्तेनेदमाह-आस्वादोपायत्वेनाप्युपा- भृतिरपि कवे: स्वकाव्यपर्यालोचनाऽनन्तरं जायमाना न करणो-

दीयमानं रामादिवृत्तान्तमाविर्भावयदेव वस्तु सामर्थ्याद्विहित- पाधिकृता किन्तु भावनोपाधिकृतेति भावकत्वांश एव निक्षिप्यते,

निषिद्धप्रवृत्तिनिवृत्तिमप्याधत्ते निदाघपरितापपशमायोपातः काव्याङ्गोपाङ्गविद्याविज्ञानविहीनानां कवीनामपि सुपसिद्धसमग्र-

श्रीखण्डखण्डलेपः(२) शिशिरसौरभभिवेति। 'च' समुच्चये । व्युत्पत्तिदशावशादास्वाद प्रकर्षानुदयस्यानुमीयमानत्वात्। स-

यथायोगमिति-यशोर्ऽर्थानर्थप्रशमान् द्वयोरपि, शेषांस्तु भावक- स्यैव। तथाहि-च्यवहारज्ञानहिताहहितव्युतपत्ती कवेस्तत्कृत- तोपस्कृता बुद्धिर्हृदयं तद्वत इत्यर्थः । करोतीति प्रतिकर्मपदं

काव्यजन्ये न भबतः, तयोस्तन्निष्पत्तिहेतुत्वेनान्योन्याश्रयप सम्बन्धः । सर्वथेति-शेषा विद्यास्तदङ्गतयैवोपादेय(?)मित्यर्थः।

सङ्गात्। ननु व्यवहृतिज्ञानमपि हिताहितज्ञानमेवेति पृथग्गणनं तत्र कर्तु विचारयितुश्चेति शेषः । यतनीयमित्यग्रिमकारिका-

निष्फलमिति चेत, सतं, नृपगुर्वादिविषयो व्यवहारः स्वरूपत सङ्गतिसूचनम्(२)। तथाहि-पार्यन्तिकप्रयोजने क इवाहत्य (३) एवोपादेयोऽत्रैवं व्यवहर्त्तव्यमिति, शेषस्तु रामरावणादिवृत्त- व्यापारे सम्भवत्यनागतत्वात् ; तस्मात्तननिर्वाहकोपादानमेव तत्र यत्नः, अतस्तत्र यतनीयमिति। (१) भट्टनायककृते हृद्यदर्पणे इति बहुत्राकरनिर्द्देशः। (२) श्रीखण्डलेपलेपः "क" पाठः। तत्र प्रथम"लेप"पदेन 'कृद (१) संवलितेति क्वचित् पाठः। संबन्धितो 'क' पाठः।

भिहितो भावो द्रव्यवत प्रकाशते' इति न्यायेन द्रव्योददेशः, चरम- (२) एतच्चापाततः काव्यप्रकाशविवेककारं सान्धिविग्रहिकं

'लेप'पदेन लेपनक्रियेति पाठसङ्गतिः। श्रीधरमनुसृत्य। मतमेतत् खण्डितं सम्प्रदायप्रकाशिन्याम्। (३) आहत्य मिलित्वा। २ का० प्र०

१० काव्यप्रकाश:। काव्यप्रकाशदीपिका। ११ विना काव्यं न प्रसरेत् प्रसृतं वा उपहसनीयं स्थातू। दिलक्षणग्रन्थानां, काव्यानां चमहाकविसम्बन्धिनाम्, लोकस्य स्थावरजङ्गमात्मकलोकवृत्तस्य, शास्त्राणां छन्दोव्याकरणाभिधानकोशकलाचतुरवर्गगजतुरगखङ्गा- आदिग्रहणादितिहासादीनां च विमर्शनाद्व्युत्- पत्तिः। काव्यं कर्तु विचारयितुं च ये जानन्ति तदुप-

कोऽर्थस्तत्कारणान्युपादेयानीति, तच्चािगम्य कानि तत्- देशेन करणे योजने च पौन:पुन्येन प्रवृत्तिः-इति त्रयः

कारणानीति श्रोतृजिज्ञासायां शक्पसाधनद्योतनपरां तृतीय- समुदिता न तु व्यस्ता: तस्य काव्वस्योद्टवे निर्माणे

कारिकामाह-शक्तिरिति। कवित्वेति-कविसहृदयानन्दहेतुः समुल्लासे च हेतुः, न तु हेतवः ।

काव्यं, तस्याङ्कुरस्पेव कालान्तरे प्रादुर्भविष्यतो बीजरूपः। र्थम। अभिधानानि नामानि तेषां कोषा: संग्रहाः । कळा संदिक्रिय ते विशिष्टकार्यभाजनीक्रियते प्रमाणेनेति संस्कारः प्राचीन- चित्त्रगीतादिविज्ञानम्। इतिहासादीनामित्यादिशब्देन निखिल- वासना, देवताऽद्यनुग्रहजनितः कश्चनातिशयो वा, स एव काव्यशब्दपपश्चपरिग्रहः । तदुक्तम्- विशिष्यते [ इति ] विशेषः स एव भक्ति: स्फूर्ततिरिति यावत्! न स शब्दो न तद्वाक्यं, (१)न सा विद्या न सा कला। व्युत्पच्या तत्रान्यथाऽनुपपत्ति प्रमाणयति यामिसादिना । जायते यन्न काव्याङ्गमहो भारो गुरुः कवेः ॥ पदतदर्थविज्ञानवत्यपि पुंसि श्रद्धालौ यदभावकृतः काव्य- करणं काव्यस्वरूपनिष्पत्तिः कवित्वशिक्षया । योजनं निष्पाद्यास्वादपकर्षयोरभावः सोडयं नापलप्यत इति भावः । पूर्वपराविरुद्धतया रसाभिव्यक्तिक्ष मत्वेन प्रबन्धाद्यवयवविन्यासः। न प्रसरेत् न जायेत, परोपपादितमपि वा (?) नास्वादमकर्षो यत्र भवेच्वेत्यर्थः। प्रसृतमिति-कष्टसृष्टया पद्यादिकमुत्पाद्य दुर्दू- सहदयोपदेशाछयुपलक्षणच्चैतत्। तेनास्वादपकर्षपाप्त्यर्थमपि प्राथमिकैः परिनिष्ठितभावकोपदिष्टानि तस्यैव काव्यस्य मुहुमुङ्ठ- रूढैस्तदूपतया सम्भाव्यमानं, पण्ट-(षण्ड)सम्भोगन्यायेन

म्भाव्यमानश्चेत्यर्थः । यद्यपि चोभयथाऽपि पुरुष एवोपहासपाव्रं तदेवं समग्रग्रन्थोपयोगिकारिकात्रयमुक्खवा प्रथमोल्लास

तथाप्येतदेव भ्रमविषयीभूतमन्यथाभाववीजमिति काव्यसुप प्रतिपाद्यकाव्यभेदलक्षणाभिधानं तत्सामान्यलक्षणानन्तरमेव

इसनीयमुक्तम्। स्यादिति प्राप्तकाले सम्भावनायां वा लिङ्। सुपतिपदं भवतीति तददोषाविसादिना दर्शित, तदवतारयति-

वृत्तस्थेति-लोकपदस्य वृत्तपरत्वं वर्णनीयानन्तत्वख्यापना (१) 'तद्वाच्य'मिति श्रीधरोद्घृतः पाठः।

१२ काव्यप्रकाशः । काव्यप्रकाशदीपिका। १३

एवमस्य कारगमुक्त्वा स्वरूपमाह- सर्वत्र सालङ्कारौ, कचिन्तु स्फुटालङ्काकारविरहेऽपि न (१)तददोषौ शब्दार्थो सगुणावनलड्कृती पुनः क्वापि। काव्यत्वहानिः। यथा-

दोषगुणालङ्कारा वक्ष्यन्ते। क्वापीत्यनेनैतदाह यत् यः कौमारहरः स एव हि वरस्ता एव चैत्रक्षपा- स्ते चोन्मीलितमालतीसुरभय: पौढा: कदम्बानिला:। एवमित्यादि । स्वमसाधारणं रूपमितरव्यावर्तको धर्मः । अदोपाविति दोषाणां यथाशक्ति हानसूत्रणम्(१) । शब्दार्था- कविव्यापारगोचरः। सगुणाविति लक्षणं पद्योतनपरं, वक्ष्यमाण-

विति शब्दस्य पूर्वनिपातेनाभ्यर्दिततरत्वं द्योतयन् विशेष्यत्व रीत्या गुणानामास्वादस्वरूपविशेषणतवेनैव पर्यवसानात, तत्प-

माविष्करोति, शेषस्य तु परनिपातेनामाधान्याद्विशेषणत्वम्। धानस्यैव च वाक्यस्य काव्यत्वाङ्गीकृतेः, इतरस्याभासतानि-

एवश्च शब्दधर्म एव काव्यत्वं,(२) तस्य चार्थे विशिष्टविभावा- यमात्। एतदुक्तं भवति-आस्वादजीवातुः पदसन्दर्भः काव्यम्।

दिव्याप्रियमाणस्यैवायमतिशय इति ध्वननार्थमर्थस्य तुल्य- तत्र यत्राळङ्गारविशेषाः सम्भवन्ति तत्र परिपोषविशेषाभावे

कक्षतया निर्देशः। ये तु द्योरपि काव्यत्वमिच्छन्ति त इत्थमनु तु तेषां तत्कृतपुष्टिहीनत्वं, दोषतारतम्याच्चास्व्रादाभावतारतम्यं,

योज्या :- काव्यत्वमुभयधर्मतयाऽङ्गरीक्रियमाणं संयोगादिव न तु काव्यत्वहानिः, तेषां सर्वत्र व्यापकत्वात्, गुणाश्वास्वाद- शरीरान्तर्गता एव, न तु शब्दार्थरचनाधर्मा इति। ये त्वदोषा द्ध्यासज्यवृत्ति वा १ गोत्वादिवत्प्रत्येकसमाप्यतृत्तित्वान्नाद्य: विति लक्षणांशमिच्छन्ति तेषां काव्यत्वं निर्विषयमसन्तप- सामान्यस्य तथा भावानङ्गीकारान्नेतरः, प्रयेकं काव्यताप- विरलविषयं वा स्याद्, उक्तादेव न्यायात्। यस्तु रसादिहीनेऽपि सङ्गात्। किश्च कविकर्मविशेष एव काव्यमुच्यते। तच्च विशिष्टा र्थप्रसयार्थसंयोज्यमानं पदकदम्वमेवेत्युद्देश्य एवार्थो, न तु कचन काव्यव्यपदेशः स बन्धादिसाम्याद् गौण एव। तच्च सर्वमुक्तं वितत्यास्माभिर्ध्वनिसिद्धान्तसंग्रह इत्येव दिकू(१)। (१) दिग्दर्शनमेतत। प्राचीनतमैः टीकाकृन्भी रुच कादिमिरस्यो (१) स्वसगोत्रप्ाचीनपुरुषस्य मतमेतद् भणितिभक्षया तात्पर्येण पष्टम्भः साधु सूचितः। तम्मते तददोषाविति कल्पमानोल्लासदशकस्य चानूदितं साहित्यदर्पणकृता स्वग्रन्थे इति तद्ग्रन्थालोकिनां स्फुट- संक्षेपेणात्र सुत्रणं कृतं यथा सरस्वतीकण्ठाभरणे अदोष- मेव। तत्कृतं काव्यलक्षणं प्राचा लक्षणविचारशैली चोपरिदर्शित मेव मार्गनुहरतः सर्वधेति मतप्रवर्तनकल्पे पूर्वतनस्य टीककाकृत (२) एतदनुवाद्येव विश्वन्नाथ-जगन्नाथ-प्रभृतीनामर्वाचीनाना- ऋणं नापलव्यमित्यलं पल्लवितेन। ध्वनिसिद्धान्तसंग्रह-प्रन्थस्तु मालङ्कारिकवर्याणां सिद्धान्तोद्घोषणम्। नाद्यापि क्वचन समासादितः।

१४ काव्यप्रकाशः। काव्यप्रकाशदीपिका। १५

सा चैवास्मि तथापि तत्र सुरतव्यापारलीलाविधौ सद्ेदान् क्रमेणाह- रेवारोघसि वेतसीतरुतले चेतः समुत्कण्ठते ॥ १ ॥ (२)इदमुत्तममीिशयिनि व्यङ्गये वाच्याद्धनिर्बुधैःकथितः॥ अत्र स्फुटो न कश्िदलङ्कारः । रसस्य च प्राधान्या- इदमिति काव्यं, बुधवैयाकरणैः प्रधानभृतस्फोट- ननालङ्कारता। भावहेतूनामभावेऽपि तस्या उदय इति हेत्वभावेऽहेतुकोत्पत्ति- क्रचिश्विति रसादौ विद्यमान इति शेषः। स्फुटेत्यादिना लक्षणा विभावना। साऽपि न स्पष्टा। निमित्तविरहश्च वि नञरोडल्पार्थता सूचिता। कौमारमभिनवं यौवनं सरससम्भोगा- रुद्धयोगमुखेन, न साक्षादभिधीयमानत्वात् । एवञ्च साधक- मृतशीकरास्वादव्यसनव्यग्रिम्णा दतवान् अलक्षितमियाति- बाधकत्वमानाभावात्सन्देहसङ्करः(१)। सोऽप्यनभिव्यक्तः, अन- वाहितवान् इत्यकृश्िमममेपात्रताप्रकटनेन रागबन्धदारढ्य- ध्वननम्। वर इति स्वयमभिरुच्या वृतो न तु पित्रादिपार- पर्याळोचनयैव तदुपसर्जनीभाव [स्य]स्फुटाभावात्। रसपदञ्चात्र

तन्त्र्यात्यथाकथश्चिदाश्रित इति । एवमन्यत्रापि पदानां जीवातु सम्भोगव्यभिचार्यात्सुक्यमाह, रस्यत आस्वाद्यत इति व्युत्पच्या, रूहनीयस्तत्वबुद्धिभिः, अस्माभिस्तु ग्रन्थगौरवभिया कचन क्- न तु साक्षादेवात्र सम्भोगनामा रसः, स्वाधीनपतिकाया चन इव वक्तव्य इति । मालती वासन्तिका जातिः । कदम्बो क्रीडास्थान(२) एवमुत्कण्ठायाश्चर्व्यमानत्वात्। धूळिकदम्ब इत्येके, वसन्तघनसमययोर्द्वयोरप्यतुराजयोर्ग्रहण- भिद्यतेऽनेनेति भेदो विशेषळक्षणं भेदनं भेदधर्मो(३) वि

मिति तु सम्प्रदायविदः(१) । अत्र स्फुटो नेति-इह हि भागश्च। तस्य च विशेषळक्षणपयोजनकधर्मिनिर्देशमात्ररूपस्य

पाणेश्वरसन्निधानादि धृतिकारणं, तत्र च सत्यपि तस्या अ- पृथग्वाक्य अभिधानं नातिफळवदिति प्रतिलक्षणवाक्य- नुत्पत्तिस्तद्विरुद्धायाश्रोत्कण्ठाया उत्पत्तिरिति कारणसामग्यां (१) एवं रुचककृतेऽलङ्कारसर्वस्वे विमर्शितम्।तदनुयायिनः श्री- कार्यानुत्पत्तिळक्षणा विशेषोक्तिः । तस्याश्चास्फुटत्वं प्रति- धरादयोऽप्येवं मन्यन्ते। नेदं क्षोदक्षममिति प्रा्ञः केचित्, यन्मतं रूपकार्यस्य साक्षादुत्पश्यभावस्थानभिधानात् किन्त्हि विरुद्धोत- विधेक इत्थं परामृष्टं "ये तु सङ्करस्य पृथगलङ्कारतां न मन्यन्ते तन्मते

पत्तिमुखेन सूचनात्। यद्वा प्रियतमसङ्गमाभावादीनामुत्कण्ठा- तत्सम्भावना नास्ती"ति। अर्वाञ्जोऽपि प्रदीपकारादयो गजनि मीलिकान्यायेनैतन्मतानुसारिणः । (१) सम्प्रदायविदां व्याख्यानमेतत्काइमीरकरुचककृते सङ्केते (२) एवमुत्कलीयपुस्तके।स्थानमित्यशुद्ध: पाठः "क" पुस्तके। महासान्धिविग्राहिकशीधरकृते विवेके च सप्रश्रयमालोचितम्। (३) भेद: "क" पाठः।

१६ काव्यप्रकाश:। कावयप्रकाशदीपिका। १७

रूपव्यङ्गयव्यञ्जकस्य शब्दस्य ध्यनिरिति व्यवहारः कृतः। क्यङ्र्यव्यञ्जनक्षमस्य शब्दार्थयुगलस्य। यथा- ततस्तन्मतानुसारििरन्यैरपि न्यग्भावितवाच्य- निश्शेषच्युतचन्दनं स्तनतटं निर्मृष्ठरागोऽवरो मेवोपादानम्(१)।क्रमेणेत्यतः पूर्व ळक्षणमिति शेषः । वाच्यादति- नेत्रे दूरमनञ्जने पुलकना तन्वी तवेयं तनुः। शयस्य कृते उत्कर्षपात्रता, अतिशयो वाच्यापेक्षया चमत्कार- मिशवादिनि ! दूति ! बान्धवजनस्याज्ञातपीडागमे! विश्रान्तिकारी व्यड्यगतः प्रकर्ष इत्यपरे(२)। बुधैरिति वापीं लातुमितो गताऽसि न पुनस्तस्याधमस्यान्तिकमू।।२। कारिकापदं ध्वनिव्यवहारनिरमूळत्वशङ्कानिरासाय, इत्याह- ति ध्वनिः शब्दादिगता वा शक्तिः, ध्वननं ध््वनी रसादिमतीति:, वैथाकरणौरिति ! प्रधानेति-अर्थप्रत्ययरूपफलप्रत्यासच्ये- ध्वन्यतेऽस्मिश्रिति ध्वनिः काव्याख्यसमुदाय इनि यद्यप्यनेका- सर्थः। स्फुटत्यर्थोडस्मादिति स्फोट:, पूर्वपूर्ववर्णानुभवजनित- र्थों ध्वनिशब्दः,(१) यद्यपि चानेनैव न्यायेन गुणीभून- व्य डून्यमपि ध्वनिपदवाच्यं भवितुमईति तथापि व्यवहारवक्ा परोक्ष इव क्रियमाणः सकलाभिधेयाभिधानमयतया स्त्री- 4 द्वाचगोप्क्रियमाणणाड्ग्य एव ध्वनिपद नियम्यत इति। तटं क्रियमाणः, यमिमं शब्दब्रह्मेत्याहुः । स च व्यड््ः सन्नेवा- समीपे समपायः प्रदेशः, तत्र चन्दनं निःशोषं च्युतं निम्नोत्ततेषु विष्क्रियमाणोऽर्थमभ्यानयति, तदनुगुणा च शब्दे वर्णात्मके का तु चुचूकाग्रस्तनमध्यादिषु सशेषमिति, अधरो निःशेषमृषृरागो, चिदुक्तिः। सा च नाभिधाSSदिः, सङ्केताद्यपेक्षाविरहात्। वर्णाश्च न तूत्तराष्ठः। तन्वीत्यपि व्यङ््यपक्षे विधेयम्। अधमस्य ध्वननद्वारैव तथा विप्ळवन्तीति ध्वननारूया सा शक्तिः । पागपि लक्षितनिकृष्टपरिग्रहस्य। एते्षा पदार्थानामतुसन्धानान- अन्यैः श्रीमदानन्दवर्धनाचार्यप्रभृतिभिः। न्यग्भावितं प्रवणी- न्तरश्चार्थस्याभातमात्रस्य परोहाभावेन तदन्तिकं न गताऽसीत्य- कृतं वाच्यं येन व्यड्ेनेति विग्रहः। व्यअ्नं प्रतीतिः, तत्क्षमस्य 1 नेन वैपरीत्याद् गताSसीति लक्ष्यत इति शेष इति माचीनान तद्तुगुणसामर्थ्यभाजः । शब्दार्थयुगळस्येति सर्वत्रोभयमूलस्थ श्रीमद्राचस्पतिमिश्रपभृतीनां व्याख्यातृणां मतम् (२) । वक्ष्यमाणात्वात । एतदुक्तं भवति, ध्वन्यत इति ध्वनी रसादि. (१) एतत्प्रसङ्गे 'यत्रार्थः शब्दो वे'त्यादि: प्रसिद्धा ध्वनिकार- रर्थः, ध्वनतीति ध्वनिः शब्दो वाच्यादिरर्थो वा, ध्वन्यतेऽनेने- कारिका तदुपरि लोचनग्रन्थश्च जिज्ञासुमिरालोकनीयः। (१) मीमांसासिद्धान्तसम्मतमेतदभिधानं •विवेक कारोपक्षमिति (२) विवेककारोऽप्येतन्मतमेवमेवोद्धरति स्वग्रन्थे। के ते सपभरय-

प्रतिभाति। मत्र स्मृता वाचस्पतिमिश्रा इत्यधुना निर्णेतुं न शक्पते। पर सर्व. (२) अरुचिकरोडयं कल्पस्तु विवेककारोन्द्रावितः। तम्त्रस्वतन्त्रेभ्यो दार्शनिकप्रवरेभ्यो वाचस्पतिमिश्रेभ्योडर्वाचीनेभ्य ३ का० प्र०

१८ काव्यप्रकाश:। काव्यप्रकाशदीपिका। १९ अत्र तदन्तिकमेव रन्तुं गताऽसीति प्राधान्येना- (३) अताहशि गुणीभूतव्यङ्ग्यं व्यङ्गये तु मध्यमम्। धमपदेन व्यज्यते। रन्तुमिति तु फलं, तृत्तौ व्यज्यत इति तत्सम्वन्धः। (१) ये तु 'भम अतादृशि वाच्यादनतिशायिनि। यथा-

धम्मिअ' इत्यादाविवात्र वाच्यप्रतीत्यन्तरमनुवपनरीत्या व्यङ्य- ग्रामतरुणं तरुण्या नववञ्जुलमञ्जरीसनाथकरम्।

प्रतीतिमिच्छन्ति ते न सम्यग्विदः। तत्र हि इवमारणस्य ससतयैं- पश्यन्त्या भवति मुहुर्नितरां मलिना मुखच्छाया॥३॥

वोपक्षिप्तत्वेन प्रतीत्यपर्यवसानाभावादनन्तरमेव भ्रमणविघ्न पूर्वत्र लक्षणैव स्यादुत्तरत्राभिधैव तु। कारी इवा यद्यपि निरस्तस्तथापि सिंहसश्चारोऽयन्ततोऽधिक- एतेन वापीगमनेन तन्निषेधः कामुकसमीपगमननिषेधेन स्तद्विध्नकारीति भ्रमणमयुक्तमिति प्रतीयते। न चैवमिह, च तद्विधिव्यज्यत इति यत्कैश्चिदुक्तं(१) तन्न युक्तम्, उक्तयुत्त्य। वापीगमनस्य वास्तवतयोपक्षेपाभावात् किन्तर्हि वैदग्ध्यादग्राम्यो लक्षणीयत्वात्। अत्र च दौत्परूपात्यन्तनिकृष्टकर्मजीविकायां तथ। सूचयितुमुपादानात् । न च प्रतिपदजीवात्वतुसन्धातृ त्वयि कृतापराधायामपि मे नासूया, न च तस्मित्नैसर्गकाधम- नपेक्ष्मैवं व्याख्येयमिति साधुपरिनिष्ठितापेक्षयैव काव्यविचारात, कर्मचु्चौ, किन्त्वकृतज्ञायां त्वयि यद्धान्धवबुद्धया विश्वसिमि अन्यथा 'उपकृतं बहु तत्रे'त्यत्रापि तथा स्यात्, वक्त्ादिवैशिष्टयस्य यच्च तस्पिन्नेवंविधे हरिद्रारागिणि दुर्विदग्धे दृढमतुरक्ताऽस्मि कदाचिदव्युत्पन्नैर नर्थसन्धानसम्भवात्। तस्मात्पतीत्यपर्यव मन्दभागिनी तदेवंविधवश्चनासहस्र ननितप्रौढपरिपाकपुटपाक सानेनात्र ळक्षणैव युक्ता स्यात्। तदुक्तम्- पात्रत्वं मम युक्तमेवेति विपलम्भभेदे्यामानव्यभिचारिनिर्वेद क्चिद्बाध्यतया ख्याति: कचित्ख्यातस्य(२) बाघनम् । ध्वनिः, तदङ्न्तु लक्षणामूलवस्तुध्वनिरित्यवहितैर्विवेचनीयम् । श्विन्तामण्यादिस्मृतिनिबन्धरचयितृभ्यक्च ते भिन्ना इति तु. नावद्य- एवमुदाइरणान्तरे वृत्तिकदुक्तादन्यदपि विस्तरभीत्यास्मदनुक्त मनुमानम्। (१) एतद्वाक्ये एतत्प्राक्तनवाक्ये च पुस्तकयोः पाठो न सम्य मपि बोद्धव्यं महावुद्धिभि: ।

डिति प्रतिभाति। गोविन्दठक्कुरेण ०प्रदीपे एतदेव मतमस्मादु वाच्यादित्यादि-चित्रे व्यड्यमत्यन्तास्फुटम्, अत्र

ग्रन्थादेतदर्वाचीनाद्वा ग्रन्थान्तरादुदधारीति प्रतीयते। (काव्यप्रदीपस्य काव्यमालासंस्करणे २३ पत्रं द्रष्टव्यम् )। (१) 'ध्वनिकृता हि विधौ वाच्ये निषेधः पृथङ् निषेधे व वाच्ये

· (२) क्वचिद्वा तस्य "क" पाठः। रुचककृते ०सङ्केते उत्कलीय विधि: पृथगुदाहतः। विधिनिषेधद्वारेण चोदाहरणं वाच्यव्यङ्गययो

पुस्तके, साहित्यदर्पणे चोपरिदर्शित एव पाठः स्वीकृतः । रित्यत्र वैलक्षण्यख्यापनार्थमिति विवेकोन्भावित आशयोSत्राक्षिप्तः स्यात्।

काव्यप्रकाशः । काव्यप्रकाशदीपिका। ३१

अत्र वञ्जुललतागृहे दत्तमङ्केता नागनेति व्यङ्रयं असिअं णु अपणढकिअं जामिणि वसणं वसस दि्वं।। (१) गुणीभूतं, तदपेक्षया वाच्यस्यैव चमत्कारित्वात्। तत्र गुणीभूतत्वव्यवहार इति। नतु यत्र रसाददिकमन्यत्र

पुनरतथाभूतमपि व्यङ्यं वाच्यादनतिशयितमिति(१) ध्वनि- पक्रिषमाणे गुणीभत्रति तत्र व्यड्े(२) करथं काव्यव्यपदेशो,

चित्राभ्यामस्य भेदः।वाच्यादनतिशयश्च व्यङ््यस्य समपाधान्ये- रसादेरमुख्यत्वात्, माधान्य एत काव्याङ्गीकारात ? अत्र ब्रूम:।

Sपि स्थळे विद्यत इति वक्ष्यमाणपकाराष्टकव्याप्तिसूचनम्। केनोक्तमत्र रसादिर्गुणीभृत इति ! समूहालम्बनरूपस्यास्वादस्य

यव्यपि च 'अखण्डबुद्धिवेद्यः काव्यार्थ'(२) इति नयेनास्वाददशाया शब्दार्थादिनिखिलकाव्यावयव-

मवयवानां गुणप्रधानभावी न विकल्प्यते, तथाप्युत्तरकालीन- चारुत्वसामग्रीसाम्रा्यसम्पूर्णस्यात्रापि स्वसंवेदनसाक्षिकत्वात्,

विवेचकैशवापोद्वापविवेचने कचन कस्यचित्माधान्यं कस्य- तस्यैव च रसादिपदवाच्यत्वात्। नतु यध्ेवं, तीह दीयता

चिदपाधान्यं भासत इति भेदव्यवहारः। आस्वादपकर्षापकर्षकृत- ध्वनिगुणीभृतव्य ड््याख्यकाव्याभिख्यायै निवापाञ्जलि :;

श्रीचमादिव्यवहारः । यद्यपि चास्वादवत् काव्यम्, आस्वादे च आस्वादस्योक्तरीत्या कचिदपि गुणीमावस्याभावात, अतर्वत-

व्यङ्यान्तरस्य(३) गुणीभूतत्वाव्यभिचार एव तथापि वाच्यतः श्राभासतानियमात्। सत्यं, [परं] मुख्यरसादयुपायभूते रत्यादौ

माधान्यमात्रेण वस्त्वलङ्कत्योर्ध्वनिव्यवहारः। अतथाभूतयोस्तु प्रक्रियमाणाधिष्ठाने माधान्यसुपचर्यापक्रियमाणगतेपाधान्यमा

गुणीभूतव्यक्ञयव्यवहार इति। यत्र रसादिकमन्यत्र प्रक्रियमाणे श्रित्यास्वादोत्तर काले विवेचकै्ध्वन्यादिविभाग: क्रियत इत्युप-

गुणीभवति(४) यथा मम- पद्यते भेदव्यवहारः। यदि च रसादयन्तरे तस्यैव गुणीभावस्तदो-

उअ तिमिरे दरविमलोदके कइरवसरे परिहमन्तम्मि। (१) त्रुटितप्रायेयं गाथेभयोरेव पुस्तकयो:। 'तअ भिमिवे दकविम कइववसरे परिहसन्तम्नि। असिआ ण अपणढकिअं यामिणि वसु्ण

(१) 'अङ्गमावादिनादनतिशयित'मिति विकृतः 'क' पुस्तके पाठः। वससि विद्यं ॥' 'क' पाठः । 'उअ तिमिरे दरविमलदककइरवरसे

(२) 'वाक्ार्थ' इति पाठे तु पञ्चमोल्लासकृतनिर्देशं वेदान्तिमत- परिहसन्तम्मि। असिअं ण अप्पण ढकिअ जामिणि वसणं वससि

मेबोडिष्ट स्यात्। विग्घं ॥ 'ख' पाठः। यथाकथञ्चित् यथामतीयं समाहिता। 'पश्य

(३) आस्वादशरीरभूतरसादिव्यतिरिक्तस्येति यावत्। तिमिरे दरविमलोदके कैरवसरसि परिहसति । असितं नु आत्मना-

(४) 'ननु यत्रे'त्यादिः ...... 'इत्यादौ तदगुणीभूतत्वव्यवहार इति' 55वृर्त थामिनि!वसनं वस्से दिव्यम्॥' इत्युपरिपाठानुसारिणी चछाया।

इत्वन्तोडसंलग्न: पाठ: 'क' पुस्तके। : (२) 'रसादिकमन्यत्र प्रक्रियमाणो अगुणीव्यङ्गय' इति व्यत्यस्तः पाठः 'क' पुस्तके।

२२ काव्यप्रकाश: । काव्यप्रकाशदीपिका। २३

भयव्यपदेशपाप्तावपि यस्य चमत्काराधिक्यपधिकं विचिच्य व्यवस्थापयितुं शक्यते तन्मुखेनैव व्यपदेशो यथा मम- काव्यव्यवहारं माऽत्र वृथा कृथा: (१)। नन्वेवं चित्रस्याकाव्यत्व- क्षिपप्रशाम्यदरुणोग्रविलोलभावैः मेव स्यात्, आस्वादसम्भेदे(२) यथायरथं प्राचोरेवान्त :- सद्योविलीनविकटभ्रुकुटीविभङ्गैः । पातात्, अन्यथाSSभासतानियमात्। नच वाच्यं क्षुद्रमास्त्राद्यं यः सङ्गरेषु करवालकरालपाणि- तत्राप्यस्तीति, क्षुद्रत्वेऽनास्वाद्यत्वात, आस्वाद्यत्वेऽक्षुद्रत्वात्, तस्पात्तत्रैव विधानमयुक्तमेव स्यादिति चेत्-सत्यमेवं, किन्तु अत्र यद्यपि क्रोधप्रशान्तित्रासोदयाभ्यां संस्कृतस्य वीरस्य गड्डुलिकाप्रवाहपतितानां जरतां गौरवप्रबन्धनिर्यन्त्रितोऽयं नृपविषयरतिभावाङ्गतयैव व्यवस्थानं तथापि तस्यैव चमत्कारा- घानक्षमत्वं विवेचनायामवभासत इति तन्मुखेनैव गुणीभूतव्यद्य- भृतव्यङ्गथचित्रतया त्रिधा इति तत्परं त्रैविध्यगणनं, सरसगाथाSड भेदरसवदलङ्कारव्यवहारो न्याय्यो, न तु भावध्वनिव्यवहारः । एतद्विरेर्माल्यवतः पुरस्तादाविर्भवत्यम्बरलेखि शृङ्गम्। दिगतैकनारसपद्यादिव तेषां काव्यावयवताहान्यभावात,

नवं पयो यत्र घनैर्मया च त्वद्विपयोगाश्रु समं विस्ृष्टम् ॥।(१) प्रबन्धस्यैव तत्र काव्यतास्व्रीकारात्(४)। परमार्थतस्तु सरसता-

अत्र सीतासहचरस्य श्रीरमचन्द्रस्य मकरणानुसन्धाना (१) काव्यव्यवहारमात्रं कृथाः 'क' पाठः, काव्यव्यवहारं माऽत्

द्विपरीतविहारलक्षणः सम्भोग एवं चमत्कुरुते, विमलम्भस्तदऊ वृथा 'ख' पाठः।

भूतो निगूढ एव चरतीति सम्मोगव्यपदेश एव युक्तः । एव (२) एवं 'क' पाठः। 'आस्वादसत्वेदे' 'ख' पाठः। (३) सरसोऽयं टीकाकृत्स्वरलो मान्यानां ग्रन्थकृतां विचारसरणि मन्पत्राप्युद्धाव्यं भावुकचक्रवतिभिः। नतु वस्त्वलङ्गत्यो रसा- प्रति कर्कशाक्षेपपरोऽपि निपुणैः सादरमाकलनीयः । ०प्रकाश दिसा न्निध्येनोद्भटीभृतयोर्वाच्यापेक्षया पधानीभृत्यो रे व्म् , इतर कृत्तर्व्रेनैकतो वामनोन्भ्टादिप्राची न स रणि कृ तामपरत आनन्द वर्धन् योस्तु गुणीभाव इति, यदुक्तं भवता तद्वहुविप्लवकारि, नीरसस्य भिनवगुप्तप्रमुखनवीनमार्गप्रवर्तकानां मतजालयोर्मध्ये सन्देहदोला-

तथाभूतस्य वाक्पपश्चस्य यितचित्तवृत्ति: स्वकीयग्रन्थेSसामञ्जस्याद्यवतारयतीति शास्त्रदर्शिनां

कष्ट भो प्रविलुसं निखिलमेव ते संव्यवहारभाण्डम्। आयुष्मन सुस्थितः सिद्धान्तः। (४) एतन्मतं सप्रश्रयं स्मृतं साहित्यदर्पणे चतुर्थपरिच्छेदस्या- (१) रघुवशे (१३/२६) । अत्र टीकाकृन्मन्तव्यमनादीनवं रहस्य- वस्तुसूचन विदग्घैर्विमर्शनीयम्। त्युपक्रम्य। तत्रोद्धृतः सन्दर्भस्तु ध्वनिसिद्धान्तसंग्रहीय: स्यात्।

२४ काव्यप्रकाशः। काव्यप्रकाशदीपिका। २५

(४) शब्दचित्रं वाच्यचित्रमव्यङ्गयं त्ववरं स्मृतम् ।।५।। स्फुट प्रतीय मानार्थरहितम्। अवरमधमम्। यथा- चित्रमिति गुणालङ्कारयुक्तम् । अव्यङगयमिति स्वच्छन्दोच्छ लदच्छ कच्छकुहरच्छातेतराम्बुच्छटा-

SSतमेव काव्यं, तच द्विविधमेव-तदुक्तं 'काव्यस्यात्मन्यङ्गिनि रसादिरूपे न कस्याचिद्विमति'(१)रिति । द्रोहोड्रेकमहोर्मिमेदुरमदा मन्दाकिनी मन्दताम् ॥४॥ 'गुणपधानमावाभ्यां काव्यस्यैवं व्यवस्थितेः। द्विधा काव्यं ततोऽन्यद् यत्तच्वचित्रममिधीयते(२) ।।' इति। पदमध्याहार्थ, (१)तद्विभागः शब्दचित्रं वाच्यचित्रमिति। अवर-

ग्रामेति-जन्मप्रभूति प्रातिवेश्या-(३)दनुरागपात्रत्वपकटनम्। मिति-प्रबन्धैकदेशपक्ष इतरैकदेशापेक्षया निकृष्टत्वात्, अन्य- पश्यन्त्या इति वृत्ताविर्तो वर्त्तमानः। मुहुर्नितरामिति- थाSडभासत्वादिति भावः । गुणेति-शृङ्गारादिगतचित्तद्रवीभाव- यदा यदा तत्तदनुरागड़ारढ्य तदा तदानुतापोत्कर्षाविष्कारा- न्मुखमालिन्यमकर्ष इति तद्विदां स्वरसः(४)। वाच्यस्य मुखश्री- धानम्। अलङ्कारेति-रसादिपोषकोपमादिसाजात्यात्तत्पद पयोग- मालिन्यस्यैव विपळम्भाभासोत्कर्षवत्वं, व्यड़स्तु सङ्गेतसमय- भाजो यमकादेश्च प्रसिद्धिमात्रव्यामूढैरलङ्कारतया व्यवहिय-

भङ्गस्त्वङ्गतया तद्भुजिष्य इव तन्मुखापेक्षी। माणस्योक्तिः। स्फुटेआादि-रसाद्यभावादित्यर्थः। छातमल्पम्।

अव्यङ्गयमिति ईषदर्ये नव्, व्यड््यात्यन्ताभाववति काव्य अह्वाय झटिति वो मन्दतां भिन्दादि(२)-त्यन्वयः। दरिद्राः शुष्क-

पदपयोगाभावात्। एतच सामान्यलक्षणमिति लक्षणे चित्र त्वेन ग्लाना:। अत्र प्रवहदूपेणानुप्रासेन बन्धवैकट्येन च चेतास काऽपि प्रकृष्टिकाSऽधीयते। न चात्र गङ्गाविषयभाव- (१) महिमभट्टकृते व्यक्तिविवेके (२२२ पृ०)। 'अङूगिनी'स्यत्र ध्वननप्रत्याशा ज्यायसी। यत्र सर्वात्मना तन्मात्ररूपा रतिः प्रती- 'संगिनि' 'संक्षिनि' इति च पाठान्तरे मुद्रितपुस्तके। यते तस्य तद्वर्णन एव हि रतिध्वनिव्यपदेशो, न तु दैवतोपनि (२) ध्वनिकारिका (३।४२) ध्वन्यालोके काव्यमालासंस्करणे (२२० पृ०)। 'काव्ये उभे' इति तु मुद्रितपुस्तके पाठः। (१) चित्रमिति लक्ष्यपदमध्याहार्य 'ख' पाठो विवेकानुसारी। (३) जन्मप्रभृतिभिः प्रादेश्यात् 'क' पाठः। चित्रमिति लक्षणपदमध्याहार्य 'क' पाठः। (v) अत्र विवेके 'मुहुनि तरामित्यव्ययद्वयसरस' इति व्यास्या (२) 'भिन्द्यादि'ति लिङ्सामान्यपाठः प्राच्यटीकाकृद्ग्रन्थेषु बहु- दर्शिता। सैवात्र पाठपरिपादी स्यात्। षूपलभ्यते। 'भिद्या'दिति आशिषि लिङः प्रयोगस्तु बहुतरसम्मतः। ४ का० प्र०

२६ काव्यप्रकाश:।

विनिर्गतं मानदमात्ममन्दिरा- द्वितीय उल्लासः । द्ववत्युपश्चुत्य यदृच्छयाऽपि थम्।

निमीलिताक्षीव भियाऽमरावती॥५॥ क्रमेण शब्दार्थयो: स्वरूपमाह-

इति काव्यप्रकाशे काव्यस्य प्रयोजनकारणस्वरूप- (५) स्याद्ाचको लाक्षणिक: शब्दोऽत्र व्यञ्जकस्त्रिधा॥

विशेषर्वणनो नाम प्रथम उल्लासः ॥। अन्रेति काव्ये। एषां स्वरूपं वक्ष्यते।

उल्लासस्य परवृत्तिविषयं स्फुटीकुर्न्वन्तुद्गावयति-क्रमेणेत्यादि। बन्धमात्रेणेत्यादि विस्तरान्निर्णीतं ध्वनिसिद्धान्तसंग्रहे। यमिति- शब्दस्य विशेष्यतया प्रथमं ततोऽर्थस्येत्यर्थः । रूप्यते निरूप्यते- प्रकृतं हयग्रीवम् । यद्यपि चात्र प्रबन्धपर्यालोचनया वीर: डनेनेति रूपं वैध्म्य, स्वस्मात् सजातीयादेव रूपं स्वरूपं, विशेष- प्रतीयते तथाप्येतन्मात्रेण तत्परिपोषाभावात् तदनपेक्ष्य वाच्यो- लक्षणमिति यात्रत्, जात्यपेक्षमेकत्वम्। उद्देश्यविभागस्तु त्मेक्षामाश्रित्य चार्थचित्रतोक्तिः । तत्परवृत्तिसौकर्याय-एकस्यैव शब्दस्य तत्तद्वहूपाधिवशाद्वाचका- दिसंज्ञाभेदो देवदत्तस्येव पाचकादिपदानि। अत्रेति-तन्त्रा- न्तरे (१)व्यअ्कताSनङ्गीकारात्। विभागस्य विशेष-(२)लक्षण- महाकविचक्रचूडामणि-सहृदयगोष्ठीगरिष्ठ- प्रयोजनकतां स्फोरयति वृत्तिकृत्-एषामित्यादिना । यद्यपि महामहोपाध्याय-महापात्रश्रीचण्डीदास- शब्दविभागानन्तरं तद्विशेषलक्षणं वक्तु युक्तं तथापि विभाग- कृत-काव्यप्रकाशदीपिकायां प्रकरणमेकमेव भवत्वित्यभिपायेण, वाच्याधयर्थवरिशेषप्रतिपादना- प्रथमोल्लास:(१)। (३)नुगुणवाचकत्वाद्युपाधिवशाद्वाचकादिभेदो न तु गवाश्वा-

(१) मीमांसादर्शने न्यायनये च यत्र हि प्रायशः शब्दार्थशक्ति- विमर्शः कृतः। (१) इति प्रथम उल्लासः 'क' पाठः। ...... श्रीचण्डीदासमहामहो- पोभ्यायकृतकाव्यप्रकाशदीपिकायां ..... टीकाग्रन्थान्ते 'ग' पुस्तके। (२ ) विशेषण लक्षण 'क' पाठः । ( ३ ) प्रतिष्ठापनानुगुण 'क' पाठः।

२८ काव्यप्रकाशः । काव्यप्रकाशदीपिका। २९

(६) वाच्यादयस्तदर्थाः स्यु :- पदार्थानां समन्वये तात्पर्यार्थो विशेषवपुरपदार्थोऽपि

वाच्य-लक्ष्य-व्यड़या:। वाक्यार्थः समुललसतीत्यभिहितान्वयवादिनां मतमू।

(७) तात्पर्यारऽर्थोऽपि केषुचित् ॥ ६ ॥ वाच्य एव वाक्यार्थ इत्यन्विताभिधानवादिनः ।

व्यस्य नामान्तराभिप्रायेण, न तु प्राचीनलक्षणाविषय-

दिवत्तत्तद्वस्त्वनन्तरमिति द्योतयितुं वा मध्येऽर्थविभागमाह -- तया अपदार्थोऽपि वाक्यार्थ इति एकैकपदानामगम्यो-

वाच्येति। वाच्यळक्ष्यव्यड््ा इति शब्दवदौपाधिकानि डप्याकाङरक्षादीतिकर्तव्यतासचिवैः पदैः सम्भूयार्थ्यमान

नामानि, गौणयोस्तु शब्दार्थयो: पृथक् गणनं न कृतं, गौण्या इत्यर्थः। अभिहितानामभिधया लक्षणया वा बोधितानां पश्चाद्

लक्षणाSन्तर्भावाङ्गीकारात्। केषुचिदिति -- अस्तार्वत्रिकतया वृत्यन्तरेण समभिव्याहारं ये मन्यन्ते नैयायिकादयस्तेर्षां

समकक्षभावायोग्ययास्तात्पर्यनाम्न्या लक्षणाया(१) उपाधि तात्पर्यार्थः पृथगभिमत इत्यमिहितेत्यादेरर्थः । वाच्य एवरेति --

विषयतामाश्रित्य शब्दार्थप्रकारपार्थक्यानादर इति भावः । चैत्र गामानयेत्युत्तमदद्धोपदेशात्सास्नादिमति पिण्डे मध्यमत्ृद्धेन

आकाङूक्षा प्रतीतिपर्यवसानविरहः श्रोतृजिज्ञासारूपः। सन्निधि- सश्चार्यमाणे तद्दृष्टया तस्य वाक्यस्य तदर्थबोधकतामनुमाया

रबुद्धिविच्छेदाभावः । योग्यता पदार्थानां परस्परसम्बन्धे नन्तरं गां नय अश्वमानयेत्यादि प्रयोगेषु आवापोद्धारसदशक्रिया-

बाघाभावः । वक्ष्थमाणेति -- जात्यादिरूपाणामित्यर्थः। समन्वये पदार्थान्वितेषु कारकपदार्थान्विते च क्रिथापदार्थे तस्य तस्य

अत पदस्य शक्तिमवधारयत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां, ततश्च प्रयोगकाले

एव तौतातितादिभिर्ळक्ष्यो वाक्यार्थ इति (२)यदुच्यते तद- तस्य प्रथमत एव तथाविधेव बुद्धिर्जारयत इत्यभिधाऽतिरिक्त- तात्पर्यतृश्या कि फळमित्यन्विताभिधानवादिनः श्रीमदाचार्य- (१ ) तात्पर्य हि द्वितीयलक्षणेति कैश्चिन्मीमांसकैरभिधीयते । अतोऽसार्वत्रिकत्वात्समशीर्षिकया न तद्गगणनमित्याशयः। प्रभाकरगुरोर्मतमित्यर्थः। नतु यद्सार्वत्रिकतया तात्पर्यार्था-

(२) अनन्वितानामभिधान, पश्चात्तेषां समन्वये कर्तृकर्मक्रिया गणनं, समकक्षतया तर्हि व्यङ्गयार्थागणनमपि न्याय्यम्। नैवं, व्यापारे संसर्गाधिकवाक्यार्थबोधिन्या वाक्यार्थलक्षणया द्वितीय- लक्षणेत्यपरपर्याययाऽर्थप्रतीतिरिति वादिनस्तौतातितादयो मीमसिक तुरगारूदस्थ तुरगविस्मरणवदत्यन्तपमादित्वापातात(१)।नचैवं चक्रधुरीणा:। केषुचिदित्यालङ्गारिकाणां तात्पर्य्यपदार्थस्वीकारे 5रचचि: प्रतिपादिता। ( १) सर्वमेतत्सप्रपञ्चमालोचितं पञचमोल्लासस्योत्तरार्द्धे तदु:

३० काव्यप्रकाशः। काव्यप्रकाशदीपिका। ३१ (८) सर्वेषां प्रायशोरऽर्थानां व्यञ्जकत्वमपीष्यते ॥ लक्ष्यस्य यथा -- तत्र वाच्यस्य यथा -- माए घरोवअरणं अज्ज हु णत्थि त्ति साहिअं तुमए। साहेन्ती सहि सुहअं खणे खणे दूणिआ सि मञ्झ कए।

ता भण किं करणिजं एमेअ ण वासरो ठाई ॥ ६ ॥ सब्भावणेहकरणिजसरिसअं दाव विरइअं तुमए।।। अत्र स्वैरविहारार्थिनीति व्यज्यते। अत्र मत्प्रियं रमयन्त्या त्वया शत्रुत्वमाचरितमिति लक्ष्यं, तेन च कामुकविषयं सापराधत्वप्रकाशन व्यङ्गयम्। तात्पर्ये, तस्यार्थबाह्यत्वेनापाधान्यात्। यथा वाच्यादयोऽर्थ- च्यङ्गधस्थ यथा- भेदास्तथा व्यक्षकरूपोऽप्यर्थान्तरव्यञ्ञनोपाधिकृतः सम्भवति उअ णिच्चलणिप्पन्दा भिसिणीपत्तम्मि रेहइ बलाआ। भेद इत्याह-सर्वेषामिति, वाच्यादीनामित्यर्थः । मरायश इत्य- णिम्मलमरगअभाअणपरिट्ठिआा सङ्गसुत्तिव्व ॥ ८ ॥ व्याप्तिसूचनम् । वाच्यस्येति गुरुनये, अन्यत्र तात्पर्यार्थस्य, व्यङ्गयो वृत्तिकदुक्तोऽर्थ:, पदजीवातुस्तूभपत्र वाच्यव्यङ्गय:(१)। व्यपदेशः। साहेन्ती साधयन्ती शासती वा(१)। दृिआ खिन्ना। अद्य खल्ववसरो नास्ति, न त्वन्यदा, तव्यग्राया मम कदा- सन्भावो विश्वासः। स्नेहोऽनुरागः । अत्र वक्त्रयादिवैशिष्टथ- उस्त्यवसर इति काका रहस्यम्। एवमेव व्यासङ्ग बिना। अत्र सचिवेन सन्भावेत्यादिना वैपरीत्यं लक्ष्यते, तेन तस्यैवाति तावत् समभिव्याहृतपदार्थरपवाक्यार्थान्वयानन्तर स्वैरं ताव- शयो बोध्यगततया व्यज्यते। तदेतदाह -- शत्रुत्वमिति । लक्ष्य- द्विहरामीति योऽर्थः प्रकाशते स तावत्राभिधेयो, स्केतितत्वात् मिति -- ळक्षणामूळव्यङ्गयमियर्थः(२) । ये तु वैजात्यादेत- उपात्तेकैकपदालभ्यत्वाच्च। नापि तात्पर्यविषयः, तस्य संसर्ग- दपलपन्ति तान्प्रति व्यङ्गयान्तरमाह -- तेनेति। लक्ष्येण दूती- मात्रोपक्षयात् । ततश्चान्यथाऽनुपपच्या वृत्यन्तरमङ्गीकार्यम् । गतापराधेन तदुभयनिष्पादकतया तस्य कर्मण इत्यर्थः । उअ तच्च यद्यपि वक्ष्यमाणरीया शब्दादिषु सर्वत्रैव दत्तपदं तथाप्य पश्य। निश्चल निरुद्यमेति सम्बुद्धिः। रेहइ शोभते । शङ्ग- तरार्थस्य शक्ति: प्रधानं, शेषशक्तिस्तु तदुपकारिकवेति वाच्यद्वारा (१) एवमपि विवेके । एकत्र मदीयामवस्थां तस्में कथयन्ती, परि टोकायाञ्च। प्रमादितपातादित्यसङ्गतः पाठः 'क' पुस्तके। अन्यत्र मत्प्रियपक्षपातिन कुर्वतीत्यर्थः। क्वचित्तु शंसन्तीति च्छाया। तथात्वे संसन्तीति गाथाया: पाठः । (१) पदानामर्थाश्रितशरीर इत्याशयष्टीकाकृतां भवेत्। वाच्य- (२) 'उपकृतं बहु तत्र किमुच्यत' इत्यादिवत्। एवं सम्प्रदाय- व्यङ्गय इति लक्ष्यव्यङ्गयादतिरिकः । एवं स्थिते उभयत्र तु वाच्य- विदः सरवें। प्रदीपे च विस्तरत एतत्सूचितमिति तत्रैवालोकनीयम्। व्यकूग्य इति पाठ: साधोयान्। जयरामन्यायपञ्चाननादिभिस्तु मतस्यास्य खण्डने चेष्टितम्।

३२ काव्य प्रकाशः। काव्यप्रकाशदीपिका। ३३

अत्र निष्पन्दृत्वेन आश्वस्तत्वं, तेन च जनरहित- सहाय एव शब्दोऽर्थविशेषं प्रतिपाद्यतीति यस्य यत्रा त्वम्, अमः सङ्केतस्थानमेतदिति कथाचित्कश्चित्प्रत्यु- व्यवधानेन सङ्केतो गृह्यते स तस्य वाचकः । 10 चयते। अथवा मिथ्या वदसि न त्वमत्रागतोऽभूरिति (१०) सङ्केतितश्चतुर्मेदो जात्यादिर्जातिरेव वा । व्यज्यते। यद्प्यर्थक्रियाकारितया प्रवृतिनिवृत्तियोग्या व्यक्ति- वाचकादीनां क्रमेण स्वरूपमाह- रेव तथाऽप्यानन्त्याद्यभिचाराच्च तत्र सङ्केतः कर्तु (९) साक्षात्सङ्केतितं योऽर्थमभिधत्ते स वाचकः ॥९॥ बुद्धौ(१) इति शेष:। रूपं लक्षणं सङ्केतितं सम्बन्धितयोप- इहागृहीतसङ्केतस्य शब्दार्थप्रतीतेरभावात्सङ्केत- दिष्टम्। अभिधा तु समयस्मृत्यवान्तरव्यापारः सन् स्मारयति। स इति तदुपाधिविशिष्ट इत्यर्थः । इहेत्यादिना व्यतिरेकमुखेण शुक्तिस्तिळ कमात्रोपयोगिस्वल्प चन्दनादि निधानशङ्गपात्री, न तु सङ्केतस्थार्थप्रत्ययोपायतामाह। साक्षादित्यस्य विद्ृतिरव्यव- मुक्ताशुक्ति:, तस्या बलाकावर्णराहित्यात् । अत्र तृतीयमेव धानेनेति -- न तु 'यन्नामा यत्र चैद्यादि-(२)स्तन्नामविषयेऽपि व्यक्गयश्चमत्कारप्रत्यासन्नं, ततश्च तात्पर्य, तेनैव बुद्धेर्विश्राम इति स' इतिवत्सान्तरतमयेत्थर्थः । शब्दविशेषलक्षणेनार्थविशेषा अपि लक्षिता भवन्तीति बुद्धा वाच्यमपि वादि-(३)विप्रति- कुरुत इत्यभिप्रेत्याह -- अथवेत्यादि । तृतीयस्थाने विकल्पः, पत्तिप्सङ्गादाह -- सङ्केतित इत्यादि। अर्थः प्रयोजनं तस्य क्रिया प्राचीनद्वयन्तु(१) तदवस्थमेव । निर्वाहः वज्राग्निवत् समुदितं वा कार्याणाम्। (४)आनन्त्या- एवं शब्दार्थौ विभज्य विशेषणफलानि विशेषलक्षणानि(२) दिति सेकलव्यक्तिषु समस्याशक्यत्वम्।व्यभिचारादिति-कति- वाच्यानीत्युपादत्ते वाचकादीनामिति। क्रमेणेत्यतः पूर्व (१ ) बोधव्यापारे प्रकृते इत्यर्थः । (१ ) 'अत्र पूर्वार्थद्वयप्रतीतावपि न कश्चन चमत्कार इति तृतीया (२ ) यन्राम 'क' पाठः। 'चैत्यादि:' 'वैत्रादिः' इत्यन्यत्र पाठ- र्थमात्रादेव काव्यत्वप्रतिलम्भः । अत एव पूर्वोक्तोदाहरणेषु व्यङ्गय- वैचितयम्। एवमपि प्रदीपे। परम्परासम्भवेऽपि नायं विशेष इत्याशयाविष्कार:' इति विवेके। (३) गवादीत्यस्फुट: पाठः 'क' पुस्तके। प्राचीनद्वयन्तु इत्युपरितनसन्दर्भस्याक्षेपपूरकः। (४ ) निर्वाह इत्यनन्तरं कोऽप्यंशः प्रमादपतितः स्यात्।उत्कलीय- (२ ) विशनफलानीत्यस्फुट: पाठः 'क' पुस्तके, विशेषफलानि पुस्तकमितः प्रागेव शीर्णमिति पाठोद्धारे न किमपि साहायक- 'ख' पाठः। मासादितम् । ५ का० प्र०

३४ काव्यप्रकाश:। काव्यप्रकाशदीपिका। ३५ न युज्यत इति गौ: शुक्कञ्चलो डित्थ इत्यादीनांविषय- "न हि गौः स्वरूपेण गौर्नाप्यगौः गोत्वाभिसम्बन्धा- विभागो न प्राप्नोतीति च तदुपाधावेष सङ्केतः । तु गौ"रिति । द्वितीयो गुणः। शुक्कादिना हि उपाधिश्व द्विविधा, वस्तुधर्मो वक्तृयदच्छासन्नि लब्धसत्ताकं वस्तु विशिष्यते। साध्यः पूर्वापरीभूता. वेशितञ्च। वस्तुधर्मोऽपि द्विविधः, सिद्धः साध्यश्च। वयवः क्रियारूपः। सिद्धोऽपि द्विविधः, पदार्थस्य प्राणप्रदो विशेषाधान हेतुश्च। तत्राथ्यो जातिः। उक्तं हि वाक्यपदीये- स्वरूपं वक्त्रा यदच्छया डित्थादिष्वर्थेषूपाधितवेन

प्रयव्यक्तावनुपयोगित्वम्। गोत्वादिसामान्यानासुपग्रहमन्तरेण विशेषाधानहेतुः। गौः गोपदोद्देश्यः सास्नादिमानयं स्व्ररूपेण प्रवृत्तौ गवादिपदस्य शुक्कादिपदसमभिव्याहारपयुक्तस्य निरुपहितस्वळक्षणमात्रेण न गौः न गोविषयव्याहारव्यवहार- तदर्थविविक्तार्थताऽपि कथमित्याह-विषयेत्यादि। तदुपाधा- भाजनं, नागौः नान्यव्यवहारगोचरः । ळब्घसत्ताकं जाति- वेवेति-तथैवानन्त्यव्यभिचारदोषापातान् स उपाधेय इत्येवार्थः। विशेषोपग्रहाल्लब्धसत्ताकं(१), विशिष्यते विशिष्टव्यवहारपात्रं यदच्छासन्निवेशित इति-यदच्छा शृङ्गग्राहिकया सङ्केतनं क्रियते। पूर्वेत्यादि-पूर्वापरीभृताः कार्यकारणरूपतया सन्तानी- तस्याः सन्निवेशः समर्पणं जातमत्रेति यदच्छासन्नि भूता अवयवा निष्पादकान्यङ्गानि इन्धनाहरणादीनि यस्था: वेशितः सजातीयशून्यो देवदत्तादिरर्थः । तत्र चानन्त्यव्यभि- क्रियायाः पाकादिप्रधानकार्यनिष्पत्ते: सा तथोक्ता। सा च क्रिय- चाराभावादुपाधिनैव सम्भवति। वाच्यवाचकसम्बन्घसमय माणतया निर्देश्यत्वात् साध्यपदप्रतिपाद्या। अन्त्य व्यवव्वेध- इति नोपाधिरपेक्ष्यते। वक्तु: स्वेच्छया कल्पितसंज्ञाशब्द एव स्वळक्षणं बुद्धिद्वारा निर्ग्राहं यस्य तदन्त्वबुद्धिनिर्ग्राह्यम् । तत्प्रवृत्तावुपाधिरिति तु ये व्याचक्षते ते तिमिरपटळान्तरित- डित्थादिशब्दानां स्वरूपं डित्थादिशब्दा एव।तत्स्वरूपं कीदृगि- दशो नार्थाश्रयमवलोकयन्ति। सिद्धः क्रियमाणतया निर्देश- त्याह-संहतक्रमेति । क्रमणं क्रमो गवादिपदवदुपाधिपत्पया- शुन्यः। पदार्थस्य पदोद्वेश्यस्य धार्मणः म्राणिनः प्राणा हानो- दुपाधेयं प्रत्यायनं तत् संहृतं सम्यक् हृतं निरस्तमविद्यमानं पादानयोग्यतेति यावत्, तत्पदः माणपदः । विशेषणं विविच्य (१) नहसत्तार्क जातिविशेषोपग्रहालन्घसत्ताकमित्यादि: पाठः व्यवस्थापनं विशेषः सजातीय।व्यावर्त्तनमित्यर्थः,(१) तत्र हेतु- स्यात्। उपरिदर्शिते तु असंलग्नमनुवादमात्रम्। "सश्वे निविशते- (१) विशेष इत्यत ऊर्द्द तदाधानमितिवाक्यं पूरणीयं टीका उपेती"श्यादि भाष्योक्तं गुणलक्षणमेव प्रकारन्तरेणोपरि आधोयते। प्रन्थविशुद्धय इत्यनुमीयते। तद्विचारस्त्वाकरतो द्रषुण्यः।

३६ कावयप्रकाशः । काव्यप्रंकाशदीपिका। ३७

सन्निवेश्यत इति सोडयं संज्ञारूपो यहच्छात्मक इति। वस्तुत एकरूपाणामप्याश्रयभेदा्गेद इव लक्ष्यते गौः शुक्कश्चलो डित्थ इत्यादौ चतुष्टयी शब्दानां यथैकस्य मुखस्य खङ्गमुकुरतैलाद्यालम्बनभेदात्। प्रवृत्तिरिति महाभाष्यकारः। परमाण्वादीनान्तु गुण- हिमपय:शङ्गाद्याश्रयेषु परमार्थतो भिन्नेषु शुक्का मध्यपाठात् पारिभाषिकं गुणत्वम्। गुणक्रियायद्दच्छानां दिषु यद्शेन शुक्क: शुक्क इत्याद्यभिन्नाभिधान

यत्र। कचिदिति(१) धर्मपत्यायनादित्यर्थः । उपाित्वेन शाब्द- तत्पठनेनैव संग्रह इति भावः । परिष्कृता भाषा परिभाषा पदार्थ- व्यवहारयोग्यतानिर्वाहकत्वेन। इति पूर्वोक्तानुसारेणेयं चतुष्टयी विवेचकाचार्याणां युक्तियुक्ता वाकू, ततो ज्ञातं पारिभाषिकं तत जातिगुणक्रियास्वलक्षणमात्ररूपा प्रवर्ततेऽनयेति पवृत्तिस्त- स्तन्निमित्तीकृत्य प्रवर्तमानानां परमाण्वादिशन्दानाम्। गुणशब्द- न्निमित्तम्। ननु परमाण्जादिपदानि जातिनिभित्तानि तावन्न भव- त्वमिति गुणत्वमित्यतोऽनन्तरो विशेषः। नतु कुमुदकौमुदीकुन्द- न्ति। परमाणुत्वमहत्वादीनां(२) जातित्वाङ्गकारे पृथिवीत्वादिना कर्पूरकरिदन्तादिगते शैत्यादौ क्षीरकनकादिधाम्नि च पाकादौ जातिसङ्करप्रसङ्गात्, पृथिवीत्वादेर्घटादौ परमाणुत्वात्तेजोडम्भ :- शुक्क बहुल परिव्ृत्तिमाप्तन्यूनाधिक भावकला SSदिकळि तात्मनि परमाण्वादौ परस्पर परिहृत्य वर्त्तमानत्वेन पार्थिवपरमा- चन्द्रादौ च तत्तद्वैधम्यदर्शनान्नानात्वेन व्यवतिष्ठमाने पूर्वोक्त ण्वादौ समावेशात् । नापि गुगनिमितकानि, रूपादिचतु- एवानन्त्यव्यभिचारदोषः सङ्गेतग्रहनिग्रहणपर्याप्त इत्याशक्कााह- विशती परमाण्वादीनामगणनात्। नापि क्रियाषदच्छपोरनतर्भावः, गुणेत्यादि- यहच्छाविषयो देवदत्तादिर्यदच्छा। आश्रयभेदादिति- पूर्वापरीभृतावय व्रत्वहानादनेकव्यक्तिकत्वाकचेत्याशङ्का गुण- शवला घव लाग त गोत्वादिसामान्यवदनुग तव्यवद्दारान्यथाSनु प- निमित्ततायामन्तर्भावयति-परमाण्वादीनामिति -- भावपरोऽयं पत्पा प्रत्यभिज्ञया च भेदोललेखपमाणाबाघादाश्रयोपहित एव निर्ईेशः गुणमध्यपाठादिति-(३) परिमाणादिभेदतया भेदः पर्यवस्थतीत्यर्थः। आळम्बनं प्रतिबिम्वाश्रयः।

( १) धर्मिप्रत्यायनादिति पाठः स्यात् । क्वचतिदित्युपस्षिसोड य जातिरेवेति पक्ष व्याचष्टे हिमेति-परमार्थतो(१) मित्नीष्वति उपलभ्यमानकाव्यप्रकाश पुस्तकेषु न लभ्घते। अथवा क्वविदित्याद्यशो हिमादिगतशुक्कादीनां तारतम्यादिवैषम्यदर्शनात् घटादौ विद्- न सम्यङ्। प्रदोपे (काव्यमाला २४ पृ०) उद्धृतपाठस्तु सम्पूर्ण मान एव च नीळादीनामाविर्भाव निरोभावदर्शनान सामान्यवदेक-

(२) सहत्वादीनामिति विकृतः पाठः 'क'पुस्तके । (१ ) भिन्नेष्विति सम्प्रदायसिद्ध: पाठः। अभिन्नेष्त्रिति पाठे (३) अयमंशो विपर्यस्तावयव इव प्रतोयत आदर्शपुस्तके। उत्तरांशोऽनर्थक इव प्रतिभाति।

३८ काव्यप्रकाशः । काव्यप्रकाशदीपिका। प्रत्ययोत्पत्तिस्तच्छुक्कत्वादि सामान्यं, गुडतण्डुल।दि- निमित्तमित्यन्ये। तद्वान् अपोहोवा शब्दार्थ: कैश्चिदुक्त पाकादिष्वेवमेव पाकत्वादि। बालवृद्धशुकाशुदीरितषु डित्थादिशन्देषु च प्रतिक्षणं भिद्यमानेषु डित्थाद्यर्थेषु वा इति ग्रन्थगौरवभयात्प्रकृतानुपयोगाच्च न दर्शितम्।

डित्थत्वाद्यस्तीति सर्वेषां शब्दानां जातिरेव प्रवृत्ति कल्प्यते तथा डित्थादिष्वर्थेष्वपि स्थौल्यादिमत्सु कल्पनीय-

रूपा गुणा इति भावः। अभिन्नादकाकारादभिधानादेकाकाराणां मिति भाव:। अलं वा(१) चकारवाकारव्यत्ययकष्टकल्पनया।

प्रत्ययानामुत्पत्तिः । ततः शुक्कत्वादि सामान्यं शुक्लादि डित्थादिशब्देषु डित्थाद्यर्थेष्विति चोपलक्षणं सर्वेष्वेव गवादिपदेषु

गुणेषु शुक्कादिपदपत्ृत्तिनिमित्तं, ततस्तद्वत्यपि गौण: शुक्लादिपद सामान्यसङ्कलितेषु तथाभूतैरेवार्थैः सह सम्बन्धः परिच्छिद्त

प्रयोग(१) इत्यभिप्रायः। गुडतण्डलादीति-गुडादिपाको रूपादि- इति नेया वृत्तिः। अस्मिंश्च व्याख्याने वा-शब्दोऽपि समुच्चयार्थः ।

परावृत्तिलक्षणस्तण्डुळादिपाकेन पूर्वद्रव्यविनाशापूर्वद्रव्योत्पाति स्वगतमेव सामान्यं निमित्तीकृत्य डित्थादिपदानि प्रवर्त्तन्त

लक्षणेन कथमेको भवत्विसाशयः। बाळबृद्धेत्यादि-वृत्तौ चकार- इति व्याख्यातारः प्राचीनयुत्तयैवोञ्जासिताः(२)। एतेन गुण-

वाकारौ पूर्वोक्त समुच्चयौपम्यार्थो व्यत्ययेन योजनीयौ(२)। शुक्रा- क्रियेत्यादिवृत्तेरपि(३) जातिरेवेति पक्षनिक्षपविक्षिप्तः श्रीधर-

दीति-स्वरादिभेद।द्वैधर्म्यप्रकटनपरम्। प्रतिक्षणं भिद्यमानेष्विति- सान्धिविग्रहिकोऽपि समपास्तो बोद्धव्यः । गुणादिषु काल्पनिक-

वर्त्तमानक्षणे हि स्थूळतयोपळभ्यमानो डित्थस्तदव्यवहितपूर्व- भेदवत्स्वकाल्पनिकमेव सामान्यमिति हि तस्य परं रहस्यं, तच्च

क्षणे तथाSडकाररहितात्तस्मादन्य एवाङ्गीक्रियते, तच्तदवस्थावत जातिवादिभिर्नानुमतं, परमार्थतो भिन्नेष्विति वदता ग्रन्थकृतै-

स्तथा तथा निष्पत्तिस्वीकारात्। ततश्च यथा बालादयुदीरित- (१) अथवा 'क' पाठः। प्रदीपेऽपि कष्टकल्पनैषाSनयैव भङ्गया

डित्थादिपदेषु कालादि मेदाद्विश्रेष् तुग तव्यवह तिदर्शनात्सामान्यं मतान्तरोपक्षेपेणापास्ता। ( २ ) स्वगतसामान्यस्याभावः प्रतिक्षणं भिद्यमानेष्वित्यादिग्रन्थ. (१) 'गुणा: शुक्कादयः पुंसि गुणिलिङ्गास्तु तद्वती'व्याद्यमरसिं- व्याख्याने टीकाकृता प्राग्दर्शितम्। अथवा भाष्यकारमते डित्थादिशब्द हानुशासनमेतदुपयोगि। एवोपाधिरिति तन्मतेऽपि शब्दस्य नानास्वात्तन्निष्ठा जातिरेव (२) एवमप्यन्ये-येषां मतमिवार्थेन वा-शव्देन च शब्दस्य शक्याऽङ्गीकार्येति व्याख्यातृमतनिष्कर्षः प्रदीपे उद्धृतः (२५ पृ०)। स्थानविनिमयादितिगर्भमुद्धृत प्रदीपे (२५प०)। बीजञ्चास्या: कल्पनाया उपरिप्रकटितम्। इवार्थे वा शतदस्य प्रयोगे प्रमाणम् "इव-वद्वा- चण्डीदासमतञ्च सावज्ञमपहस्तितं तत्रेति प्रभात: प्रतीयते।

यथाशब्दा" इत्यौपम्यवाचकपरिगणने आवार्यो दण्डी, 'हृष्टो गरज्जति (३) 'गुणक्रियाय दवच्छानां वस्तुत एकरूपाणामि'ति वृत्तौ ग्रन्थ-

चातिदर्पितमदो दुर्योधनो वा शिखो"त्याद्या अभि युक्तप्रयोगा:। स्तथैव व्याख्यातुं चेष्ठितः श्रीधरेण। तद्युक्तिश्च जातिवादिमीमांसक- चक्रसम्मता नेति टीकाकृतां साटोपमुद्घोषणम्।

४० काव्यप्रकाशः। काव्यप्रकाशदीपिका। ४१

(११) स मुख्योऽर्थस्तत्र मुख्यो व्यापारोऽस्याभिधोच्यते।८। (१२) मुख्यार्थबाधे तद्योगे रूढितोऽ्थ प्रयोजनात्। स इनि साक्षात्सङ्कतितः । अस्थेति शब्दस्य । अन्योऽर्थो लक्ष्यते यत्सा लक्षणाSSरोपिता क्रिया।।९।।

वापास्तञ्च। नचात्राभिन्नेष्विति नञ्जूनिक्षेपो युक्त:, तद्वानित्यु 'कर्मणि कुशल' इत्यादौ दर्भग्रहणाद्ययोगाद्'गङ्गायां

त्तरग्रन्थाननुगुणत्वात् (१)। को हि नामातुन्मत्त एकस्मि- घोषः' इत्यादौच गङ्गादीनां घोषाद्याधारत्वासम्भवा-

न्वस्तुनि वस्तुतृ स्येवोपपद्यमानामेकाभिधानप्रत्ययोत्पत्तिमनाहृत्य नमुख्यार्थस्य बाधे विवेचकत्वादौ सामाप्ये च प्रथमं लक्षणाविवेकमाह सूत्रकृत्-मुख्यार्थेति। बाघोऽन्वयानुप- इत्यापाततः क्रीडया कपालं विपाठ्य पुनः सन्धानायौषधनिर्लेप:। पत्ति:। तेन मुख्यन योग इति प्रसङ्गग्रसकः। अथ विकल्पे। प्रयो- जातिः साधारणधर्मः । तद्वान्सामान्यविशिष्टः-सामान्य- जनादित्युंद्देश्ये पश्चमी। लक्ष्यते प्रतीयते। यत् यया(१)। आ. समालिक्वितत्वादेव निश्वकाशीकुतानन्त्यव्यभिचारदोषसमय रोपिता बाधप्रसरादेव कार्यकरी, औत्पत्तिकनये स्वराभाविकेतरा, ग्रहणगोचर इति नैयाथिकादिभिरङ्गीक्रियते । अपोहस्तदितर ऐश्वरसङ्केतपक्षेऽपि तदनुभाविता। क्रिया शक्तिः। व्यावृत्तिरेव समयग्रहणविषयः, स्थिरस्य सामान्यस्याभावात् कुशान् लातीति कुशल इति व्युत्पत्तिलभ्यस्यार्थस्य दक्ष- इति क्षणभङ्गवादिनो मन्यन्ते । गौरवं विस्तारः । प्रकृतेति- काव्याङ्गनिरूपणमेवास्माभिरारबब्घं, तच्व लोकसिद्धेनैव शब्दार्थ- स्कृत्य कुशलपदमेवमिदमनादिगसिद्ध्या प्रयोजनाभिसन्धानं व्यवहारेण निर्वहतीति किमार्द्रकवणिजो वहित्रचिन्तयेति भावः। विनैव प्रयुक्तमुक्तरूपमर्थमाचष्टे यया सा रूढिलक्षणेत्युच्यते वृत्तिः। उपसंहरति-न तदर्शितमिति। एतच्च प्रकृततिप्त्यथार्थविभागकल्पनालभ््य एव यौगिकेषु स इति विप्रतिपद्यमानस्वरूपः । मुख्य इति अभिधेति मुख्योऽर्थ इति वैयाकरणरत्योदाहृतम्(२)। वस्तुतस्तु भिन्ने एव शेष इति सम्बन्धः। शब्दार्थविभागनिरूपणप्रकरणे चात्र व्यापाराणां निर्वाचने तत्र चोपाधयस्तथाविभागबीजमिति, मकाशकम्। अननुमहितोपाधेरुपहित प्रत्ययायोगाल्लाक्षणिके वक्तव्ये स्यान्तिमे सूत्र 'यत्सोऽर्थान्तरयुक् तथे'ति। यदिति वाक्यार्थनिर्देश इति वा व्याख्यानम्। (१) तथास्ति तद्वान् वा शब्दार्थ इत्यंश उन्मत्तज़ल्पितमिव (२) वस्तुतस्तु मम्मटप्रभृतयः काश्मीरकालक्कारिकवर्या बहव एव पुनरुक्तकल्प: प्रतिभाति.। वैयाकरणरीत्यनुप्राशितमता इतरत्रापि तथोपलम्भादिति कोविदानां दर्शनम्। एवमप्यभिधावृत्तिमातृकाSSदिषु भट्टमुकुलादयो मन्यन्ते। ६ का० प्र०

४२ काव्यप्रकाशः। काव्यप्रकाशदीपिका। सम्बन्धे रूढितः प्रसिद्धे:, तथा गङ्गातटे घोष इत्यादे: प्रयोगाद येषां न तथा प्रतिपत्ति: तेषां पावनत्वादीनां 'कुन्ताः प्रविशन्ति' 'यष्टयः प्रविशन्ति' इत्यादौ

धर्माणां तथा प्रतिपादनात्मनः प्रयोजनाच्च मुख्येना- कुन्तादिभिरात्मन: प्रवेशसिद्ध्यर्थ स्वसंयोगिन:

मुख्योऽर्थो लक्ष्यते यत् स आरोपितः शब्दव्यापार: पुरुषा आक्षिप्यन्ते। तत उपादानेनेयं लक्षणा।

सान्तरार्थनिष्ठो लक्षणा। 'गौरनुबन्ध्य' इत्यादौ श्रुतिचोदितमनुबन्घनं कथ

(१३) स्वसिद्धये पराक्षेपः परार्थ स्वसमपर्णम्। लक्षणाभ्यामुपहितेत्यर्थः । (१)युद्धैत्र तावद्द्विविधा, गौव्य- उपादानं लक्षणं चेत्युक्ता शुद्धैव सा द्विधा॥१०। न्तर्भावे तु मेदान्तरमप्यस्तीति भानः। सा पूर्वोक्तोभयरूपा

व्युत्पत्तिप्रवृ्त्तिनिमित्ते। अन्यथा गच्छतीति गौरिति व्युत्पच्या प्रत्येकं द्विधा। 'कुन्ताः प्रविशन्ती'त्यादौ च कुन्तादीनामभि

'गौः शेते' इत्यादौ गोपदमपि लाक्षणिकमेव स्यादिति(१)।'कलिङ्गा: हितानां किमिति पुनर्कक्षणमिति न चोदनीयम्, अभिहिताना- मपि तेषां स्वातन्त्रपेणान्वयप्रवेशो नास्तीति विशेषणतया तत्म साहसिकाः' इत्यादि रूढावुदाहार्यम्। तथेति गङ्गापदेन वेशार्थ पुनर्कक्षणीयत्वात । स्वसंयोगिन इति-ळक्षणानि- व्युत्पादने गङ्गात्वेन प्रतिपत्ती सातिशयतया यथेति भावः । द्वरिक-(२)सम्बन्धसूचनम्। इह हि सर्वत्रैव पदे संसृज्यमानानि (२) रखळद भिधेय प्रत्ययान्तरितप्रत्ययो योऽर्थस्तन्निष्ठस्तद्विषयकः। तदेतल्ळक्षणाद्वयं सामान्यत उक्त्वा तद्विभागमाह-स्व्रेति । स्वलक्षणानि तावन्नाभिधेयानि, तेषामानन्त्यव्यभिचाराभ्या सङ्केतनस्याशक्यत्वात्। न च सामान्यक्रोडीकाराच्छकयं तदिति

मुख्याङ्गस्याक्षेपो झटित्युपनयनं यया सा उपादानेन स्वार्थापरि- वाच्यं, तथाध्यानन्त्यादिदोषस्य, गामानयेत्यादौ प्रस्तुतव्यक्ति-

त्यागेन लक्षणा; परस्यान्वयाङ्गस्य, मुख्यसम्बन्धिनस्तटादे: विशेषालाभस्य च, मसङ्गात्, इत्यादि (३)धवनिसिद्धान्त-

मतीत्यर्थ स्वस्यात्मीयस्य समर्पणं प्रत्याजनमुत्थापयति यत्सा उप- संग्रहोक्तयु त््या निस्तनुमशक्यत्वातू। तत-(४)श्ाभिहितायां जातौ

लक्षणमात्रेण लक्षणा-इति ताभ्यां कार्यकारणभूताभ्यामुपादान- तन्मात्रस्यान्वयविरहात्तदुपहितासु व्यक्तिषु लक्षणया बोधितार्थ- (१) 'लक्षणा तेन षड्विधे'ति ग्रन्थव्याख्याने टीकाकृता स्वय- (१) सर्वमेतदनूदितप्रायं साहित्यदर्पणे दृश्यते। (२ ) सान्तरार्थनिष्ठ इति मूलग्रन्थाट्टीकांशः पूरणीयः। अत एव (२ ) निर्भारक-'क' पाठः। उभयत्र निर्वाहकेत्यर्थः। सान्तरः रखलदित्यादिसत्र टोकायां पाठः स्यात्। (३) 'इत्यादी'त्यंशः 'क' पुस्तके प्रमादपतित इवानुमीयते। (३) एतसतूपलक्षणम् । स्वस्य शक्यार्थस्येत्येवास्तामिति बहवः। (४) 'ये' इति कर्नृपदं 'क' पुस्तके न दृश्यते।

४४ काव्यप्रकाशः। काव्यप्रकाशदापिका। ४५

मे स्यादिति जात्या व्यक्तिराक्षिप्यते, न तु शब्दे मित्यादौ गृहं भक्षयेत्यादि च। 'पीनो देवदत्तो नोच्यते, 'विशेष्य नाभिधा गच्छेत्वीणशक्तिर्विशेषणे' दिवान भुङ्गे इत्यत्र च रात्रिभोजनं न लक्ष्यते, इति न्यायादित्युपादानलक्षणा तु नोदाहर्तव्या । न ह्रत्र प्रयोजनमस्ति। न वा रूढिरयम् । व्यक्त्य श्रुत्ार्थापत्तेरर्थापत्तेर्वा तस्य विषयत्वात्।

विनाभावित्वात्तु जात्या व्यक्तिराक्षिप्यते । यथा व्यक्तीति ।-अविनाभावादाक्षेपे दृष्टान्तमाह-यथेति। कर्ता क्रियतामित्यत्र कर्त्ता, कुर्वित्यत्र कर्म, प्रिश पिण्डी- सम्मुखीनः । कर्म माकरणिकं कटादि। एवमविनाभावेनाक्षेप-

तात्पर्यापरनाम्ना द्वितीय लक्षणयाडन्वय बोध्यत इत्याहुयें तान् मुच्का प्रस्तुतान्वययोगतयाऽपि व्यक्तराक्षेपो योग्य इति व्यक्तं

पत्याह-गौरित्यादि। अत्रान्वयबाघार्थसन्धानविरहलक्षणा लक्षणा योग्यविशेषाक्षेपं दृष्टान्तयति-प्रविशेति। अत्रापि प्रकरणादि-

न (१)। त्विति कुतैरिणं सूचयितुम्। श्रुत्या सामानाधिकरण्यरपया साहाय्यं द्रष्टव्यम्। एतच्च सक्केतितया जात्याSभिघास्पाररितया

वेदाख्पया निष्कम्पपामाण्यया सश्चोदितं विहितमनुबन्धनं तदविनाभाविन्या समाक्षिप्तासु व्यक्तिषु द्विनीयलक्षणया संसर्ग-

कथं मे स्यादित्युत्कण्ठितेव जातिझेटित्येव (१) स्वलक्षणमा. बोधनमिति स्त्रीकुर्वता भट्टानां गौरवनियन्त्रितेन ग्रन्थकृतोक्तं,

लिङ्गतीति विदग्धोक्तिः। आक्षिप्यते स्वाभिधया बोध्यत इत्यर्थः। न तु पारमार्थिकम्, अविनाभावस्प(१) कर्मगतस्यातदतुसंहित-

विशेष्यं व्यवच्छेदं, क्षीणशक्ति: शब्दबुद्धिकर्मणां विरम्य व्यापार- स्यानाक्षेपकत्वदर्शनात्। इहापि तथैव कल्पनीयत्वेन तदनुसन्धान-

विरह इति नयेन विश्रान्तस्वरूपा। विशेषणे व्यवच्छेदके, अर्श- स्यानुपळब्धिबाधिततया जातिमात्राक्षेपाङ्गीकारे शाब्दान्वयस्य

आदित्वादत (२)। न्यायादिति व्यवस्थितसिद्धान्तादित्यर्थः । शब्देन बोधयितुमशक्यतया च तत्र वृत्यन्तरस्वीकारान्नासौ

नह्यत्न प्रयोजनमस्ति न वा रूठिरियमिति-जातिव्यक्तिपदार्थौ- लक्षणा, पूर्वोक्तन्यायात; नापि तात्पर्य, तस्य संसर्गमात्रनैयत्या-

दासीन्येन हि लोकपसिद्धिमाश्रित्य रुढिमयोजने चिन्त्येते । दित्यादि ध्वनिसिद्धान्तसंग्रहे विस्तरः । श्रतार्थापत्तेरिति-

तेनान्वयप्रतिपत्यादिफलस्यानादिप्रयोगस्य च सद्भ्रावेऽपि न शब्दी ह्याकाङक्षा शब्देनैव पूय्यत इति दर्शने पीन इत्यादिश्रुत्या(२)

छक्षणेति भावः। ननु ता व्यक्तिपतीतिः कथ जातित इत्याह- रात्रौ भुङ्ध इति वाक्यशेष: कल्प्यते, श्रतार्थपात्तरिति चोच्यते।

(१) लक्षणाSपरीति चासङ्गतः पाठस्तत्रैव। विरहलक्षणं 'क' पाठः प्रभाकरनये तु विशेषमनपेक्ष्य कल्पनागौरवभयादर्थमात्रं

(२) अर्शआदित्वादच् इति पाणिनीयमते। विशेषणं व्यवच्छेद्य. (१) धूमगतस्य इतीवास्फुट: पाठ आदर्शपुस्तके ।

मस्यास्तीति व्युत्पत्ति:। (२) श्रूयत इति श्रूतिरिति व्युत्पत्योच्चारितमात्रे शब्दे यौगि का -

४६ काव्यप्रकाशः। काव्यप्रकाशदीपिका। ४५

'गङ्गायां घोष' इत्यत्र तटस्य घोषाधिकरणत्वसिड्धये अनोमेदयोर्लक्ष्यस्य लक्षकस्य च न भेदरूपं ताटस्थ्यम्।

'गङ्गा'शब्दः स्ार्थमपर्यति-इत्येवमादौ लक्षणेनैषा तटादीनां गङ्गादिशव्हैः प्रतिपादने तत्वप्रतिपत्तौ हि

लक्षणा। उभयरूपा चेयं शुद्धा, उपचारेणामिश्रितत्वात्। प्रतिपिपाद्यिषितप्रयोजनसम्प्रत्ययः । गङ्गासम्बन्ध- मात्रप्रतीतौ तु 'गङ्गातटे घोष' इति मुख्य शब्दाभिधाना- कल्प्यते, न शब्द, इति सर्वत्रैवमतुपपत्तिरर्थान्तरं कल्पयन्ती ल्लक्षणायाः को भेद: ? अर्थापत्तिर्निगद्यते। तच्च वाक्पार्थप्रत्ययानन्तरमेव तथाविधः शब्दोऽर्यो वा प्रतीतिपथातिथि भव तीति प्रतीतस्यैवार्थस्थापर्यवसा- इत्यादौ दत्तपदो नोक्तयोरुदाहरणयोः प्रसरतीत्यर्थः । तदेत-

नात् प्रतीत्यपर्यवसाने प्राणधारणाया लक्षणाया नावकाशः। दाह-अनयोरभेदयोरिति(१)-उदाहृतगोरिति शेषः। लक्ष्यस्य

लक्षणळक्षणामुदाहरति-गङ्गायामिति । तटस्य घोषा तटादेः। लक्षकस्यान्वयबाधद्वारा लक्षणामुज्जीवयतः सरिदादेः।

विकरणता द्वितीयलक्षणया गम्यते, तस्याः सिद्धपे प्रतीतये भेदरूप तटस्थत्वं(२)भेदाभेदौदासीन्यं-न च भेदस्थगन

स्वार्थ मुख्यार्थ लक्षणाबीजतटसम्बन्धाधानं प्रथमतोडसंसट तटपत्ययेनार्पयति र्खलदूषेण प्रत्याययतीत्यर्थः । शुद्धा उदा- भेदस्थगनफलाभावाच्च। तत्वप्रतिपत्तौ गङ्गादित्वप्रतिपत्तौ।

हृता, तदितरा त्वन्यत्र द्रष्टव्येति भावः। नतु शुद्धैवेति ननु माभृत्तत्वप्रतिपत्तिः, तत्सम्बन्धरूपस्य तद्रेदराहितस्यापि

ज्यायसी व्याख्या, (१) वाही कादिविषये गौरित्यादिप्रयोगे लक्षण- प्रतीतौ तदुपनीतकिश्चिच्छैत्यादि प्रतिपत्तिर्भविष्यतीत्याशङ्कयाह-

लक्षण।SSदेगौणतादर्शनाव्। उपचारेणामिश्रितत्वादिति - गङ्गासम्बन्धेति। गङ्गातट इसायुक्तेऽपि हि तत्सम्बन्धप्रतीति:

अत्यन्तं विशकळितयोः सादृश्यातिशयमहिम्ना भेदपीतिस्थगन- किश्चिच्छैत्याद्यनुगुणा भवसेव, तथा सति ऋजुमार्गेण

मात्रमभेदपतीतिर्वा वक्ष्पमाणा उपचारः(२) । स च 'गौर्वाहीक' सिद्धं तं को नामातुन्मत्तो वक्रेण साधयेत ? तथा चाभाणक :- मात्रमेवोपचारपदेनोहिष्टं नत्वत्रोल्लिखितद्वितीयकक्ष्याविषयोऽपि । (१) गौण्यामपि एतलक्षणो लक्षणाभेदः सम्भवतीत्याशयः । उपचारो गुणवृत्तिर्लक्षणेति सामान्यलक्षणं ध्वन्यालोकलोचने माणिक्य चन्द्रादिभिस्तु 'गौर्वाहोक' इत्यादि प्रयोगादुक्तोदाहरणे भेद: प्रायश उपर्युक्तटीकाकृत्कृतविवरणानुगुणम्। स्वीकृतः। 'गौण्यां तम्मात्रस्य प्रयोजनत्वात्, शुद्धभेदयोस्तु मुख्यस्य (१) शुद्धभेदयोरिति यावत्। प्रयोजनान्तरस्य भावात्, नतु शुद्धायामभेदप्रत्ययस्याभावा'दिति प्रदीप (२) ताटस्थमिति तु साधारणसम्मतो: मूले पाठ। तटस्थत्व कृतः संक्षेप: समाहरणीयः। मिति पाठस्तु श्रीघरेण चण्डीदासेन तदनुसारिभिरन्यैश्च स्वीकृतः। (२) एवं काव्यप्रकाशदर्पणे साहित्य दर्पणे च भेदप्रतीतिस्थगन ( ३ ) 'न चे'त्यंशः 'क' पुस्तके न विद्यते।

४८ काव्यप्रकाशः । काव्यप्रकाशदीपिका। ४९

(१४) सारोपाऽन्या तु यत्रोक्तौ विषयी विषयस्तथा। (१५) विषय्यन्तःकृतेऽन्यस्मिन् सा स्यात्साध्यवसानिका। आरोप्यमाणः आरोपविषयञ्च यत्रानपह्तमेदौ सामानाधिकरण्येन निर्दिश्येते सा लक्षणा सारोपा। रोपविषये सति सा साध्यवसाना स्थात्।

'अर्के चेन्मधु विन्देत किमर्थ पवते व्रजे'दिति। एवमेवंविध मेदाविमौ च सादृश्यात्सम्बन्धान्तरतस्तथा।

लाक्षणिकप्रयोगोच्छेद एव स्यादित्यर्थः। को भेदः फळातिशयः। गौणौ शुद्धौ च विज्ञेयौ-

ननु गौर्वाहीक इत्यादावपि वाहीकादेर्गोतादर्थ्यादिरेवाविवोकि- इमावारोपाध्यवसानरूपौ सादृशयहेतू भेदौ, 'गौ-

त्वाद्यतिशय प्रतीतिफलोपासनीया, गवादिभेद राहित्यमात्र- र्वाहीक' इत्यत्र 'गौरय'मित्यत्र च। अत्र हि स्वार्थसह-

प्रतीतौ हि गोगतघर्मादिसदशघर्माधिकरणत्वमात्रपतीतिफ लार्या चारिणो गुणा जाउ्यमान्यादयो लक्ष्यमाणा अपि गो.

'गोसदशो वाहीक' इत्यादिपयोगनिर्विशेषत्वम् ; न चैतद्भेद. शब्दस्य परार्थाभिधाने प्रवृत्तिनिमित्तत्वमुपयान्तीति

प्रत्ययस्थगनादेव तद्धर्मातिशयप्रत्यय इति न्याय्यं, नचैवं- केचित्। स्वार्थसहचारिगुणा भेदेन परार्थगता गुणा एव

विधयुक्तिपसरनिषेधे प्रकृतेऽपि जागार्त्यज्ञाडिण्डिमारावः। तस्मा- लक्ष्यन्ते, न तु परार्थौडभिधीयत इत्थन्ये। साधारण-

दलीक एवैतावानुपचारकैतवविवेचनाय प्रयास इति चेत्-सत्य- सम्बन्धान्तरं लक्ष्यलक्षक्रयोः साक्षादत्तपद भवति, सादृश्यन्तु मेतत्। किन्तु पाचीनप्रणयमनुरुन्धानेन ग्रन्थकृतेत्थमभिहितम्। गोवाहीकादेधर्मसाजात्यरप न तथेति गौणयुद्धव्यपदेशः । (१)वस्तुतस्तु सम्बन्धस्व्वरूपभेदमाश्रित्य कथश्चिन्निर्वाद्यो गौण एतच्च व्याख्यानं पाचीनटीकाऽतुरोधेन(१) द्रष्टव्यम् । वस्तु- शुद्धविभाग इति। एतच्च सम्बन्धमेदमात्राद्वृत्तिभेदाङ्गीकारो गत्या तवनयोरित्यादिपकतोदाहृतिर हस्यपकटनमात्रपरं, "तटस्थे डभिमसञ्जक इति मत्वा लक्षणायामेव गौणीमन्तर्भाव्य परि- लक्षणा शुद्धे"तिमतदूषणपरं वा(२), नत्वन्ययोगव्यवच्छेदपरं गणयता सूक्ष्मदृशा सूत्रितमेव मन्तव्यं, सर्वथैवाभिघाऽध्यासश्च मन्तव्यम्। उपचारस्थलपक्षे साहययवीजे आरोपाध्यवसाने ।

प्रयोजनमिति च साध्यवसानगौणे वक्ष्यति ! यद्वा (१) प्राचीनमीमांसकानां तदनुजीविनां भट्टमुकुलादीनां मत- (१ ) केयं प्राचीनटीकेति नावगम्यते। अथवाऽत्र प्राचीनमत- माश्रित्य प्रायशोऽनेन ग्रन्थकृताऽत्र शब्दव्यापारविचाराख्यलघुतर परामर्श एव विवक्षितः। निबन्धे च प्रायासीति सत्यमेव तावद् तद्घोषणम। इत ऊदु्ध्वंम् (२) 'तटस्थे लक्षणा शुद्धे'ति भट्टमुकुलमतम्। न तत्र नव्यैराल

एतश्वेत्यंशष्टीकाकृतो व्याख्याचातुरीं प्रकटयति। क्कारिकैरास्था स्थाप्यते। ७ का० प्र०

५० काव्यप्रकाशः। कानंथप्रकाशदीपिका। ५१

गुणाश्रयत्वेन परार्थ एव लक्ष्यत इत्यपरे। उक्तं चान्यत्र- अविनाभावोऽत्र सम्बन्धमात्रं, न तु नान्तरीयक- अभिधेयाविनाभूतप्रतीतिर्लक्षणोच्यते। त्वम् । तथात्वे हि 'मश्चा: क्रोशन्ती'त्यादौ न लक्ष्य माणगुणैयोगात् वृत्तेरिष्ठा तु गौणता।।इति। लक्षणा स्यात्। अविनाभावे चाक्षेपेणैव सिद्धेर्लक्षणाया अन्या एका। तुः प्रकारान्तरसूत्रणपरः । पुनःप्रत्यायन- नोपयोग इत्युक्तम् । योग्यतेति प्रत्युक्तिः, यद्वा परार्थस्य गुणमात्रपत्यये नास्ति वृत्तेगौणतेति। साक्षात्सम्बन्धराहित्याद् गौणी न किश्चन फलाधिक्यम्। 'गङ्गायां घोषः', 'गौर्जल्पती' त्यादौ परार्थ लक्ष्यत इत्यर्थः। नन्वरेतावता च वैषम्यं नात्यन्तवैजात्यावहम् ; गुणमात्रस्यान्वययोग्यत्वं नास्तीति सर्वथा तुच्छमेतत। एतेना- भेडेनैकात्मतया लक्ष्यन्ते लक्षणाविषयीक्रियन्त इति व्याखयान समानः, साक्षादसाक्षात्वेन सम्बन्धमात्रवैचित्रयं किश्ि मपहस्तितं (१), साधारणगुणाश्रयत्वेन परार्थ एव न तु दवन्तरवैध्म्यमावत इति लक्षणाविशेष एव गौणी। अविना- भावोऽत्रेति -- अविना सद्भावे भावमात्रमतिनाभावो न तु विना- भावः । अपरे पूर्वादिद्यविळक्षणाः साम्प्रदायिकाः । डभाव इत्यर्थः। नान्तरीयकत्वं तदन्वयव्पतिरेकानुविधायि- उक्तश्ान्यत्रेति-लक्षणातो भिन्ना गौणीति ये मन्यन्ते तन्मतं त्वम्। तत्वे (१)नान्तरीयकत्वे। मश्चा इति-मश्चानाश्चास्त्पन्वया रिक्ततरमिति सृचनपरम्। प्रतीयतेऽनयेति प्रतीतिः शब्दशक्तिः। दनुविधिः। ननु मायूदत्र लक्षणा, अन्वयाद्यनुविधानम् यथैत जातिमात्रमभिधाविषय इति नये लक्ष्यमाणस्याक्षिप्यमाणस्य लक्षणस्य स्पादित्याशङ्कयाह -- अविनेति। अविनाभावस्थलेऽनुमितिसामग्री ये गुणाः, यद्वा लक्ष्यमाणा मुख्यार्थविशेषतया प्रतीयमाना ये सम्भवेन शब्दव्यापार एव स्वादित्यर्थः । उक्तमिति(२)-श्लोक- कर्तृभिरेव जात्य। स्व्रलक्षणाक्षेपमङ्गीकुर्वन्ि रस्माभिर्वा तन्ममुप - ( १ ) 'न तु परार्थोऽभिधीयते' इति वृत्तिग्रन्थात् नात्र मते लक्षणा- लिखद्दिः(२)। उपादानलक्षणायां शुद्ध तयोदाहृति :- आयुरिति - शक्तेरवकाश इति। 'अन्योऽर्थो लक्ष्यते यत् सा लक्षणे'ति स्फुट सूत्रकृता. माशयोपलम्भादिति चण्डीदासव्याख्यानिष्कर्षः। लक्षणाविषयीक्रियन्त (१) तथात्वे इति त्वन्येर्माणिक्यचन्द्रादिभिर्द्धृतः पाठः। इति व्याख्यानं रुचककृते सार्थकनाम्नि सङ्केते नास्ति, नापि माणिक्य- (२) उक्तमेतच्च 'क' पाठः। श्रोककर्तृभिर्भट्ठकुमारिल्लपादैरुदधृत चन्द्रकते विस्तृततरे सङ्केते तदुपलभ्यते। श्रीधरोन्भावितं विवेकस्थित• पंव श्ाकांशे श्रोकवार्त्तिकस्थे उद्ष्टिमेतत्। अस्माभिः काव्य- मेतत् स्यादिति सम्भाव्यते। परमस्मद्रुपमलब्धस्य विवेकग्रथस्यात्र प्रकाश कृुन्दिः 'गौरनुबन्ध्य' इत्यादिनोदाहर्तव्ये वृश्यम्ते विवेचितमिति त्रुटनान्ेदं निश्चीयते।

काव्यप्रकाशः। कावयप्रकाशदीपिका।

: 'आयुर्घृतम्' 'आयुरेवेद'मित्यादौ च साटृवया स्वस्वामिभावाद् यथा राजकीय: पुरुषो 'राजा', कचिद-

दन्यत्कार्थकारणभावादि सम्बन्धान्तरम्। एवमादौ च वयवावयविभावाद् यथा अग्रहस्त इत्यत्राग्रमात्रेऽ

कार्यकारणभावादिलक्षणपूवे(१)आरोपाध्यवसाने।अत्र वयषे 'हस्तः'। कचित तात्कर्म्याद् यथा अतक्षा 'तक्षा'।

गौणभेदयोर्भेंदेऽपि तादूप्यप्रतीतिः, सर्वथैवाडभेदाव- (१७)-लक्षणा तेन षड्विधा॥ १२ ॥ गमश्च प्रयोजनम्। शुद्ध भेदयोस्त्वन्य वैलक्षण्यनाव्याभे आद्यभेदाभ्यां सह । सा च- चारेण च कार्थकारित्वादि प्रयोजनम्। क्वचित् तादर्थ्या- दुपचारो यथा इन्द्रार्था स्थूणा 'इन्द्रः' । क्चित् डन्यवैळक्षण्यमात्रम्। एतच्चोभयत्र मुख्यपयोजनम्, अवा- न्तरन्तु पूर्ववदभेदावगमः । कचिदित्यादि सम्बन्धपपञ्चनम् । एवेति न घृतपदमगोग इत्पर्थः । इदमिति घृतविषयतापकटनम्। अत्र च रूढिप्रयोजने यथासम्भवं द्रष्टव्ये। अग्रहस्त इति -- साहशपादन्यदिति कारिकागतान्तरपदविवरणम् (१)। एदमादा- ममानाधिकरणविशेषणसमासमते लक्षणा । ये त्वग्रहस्त इत्य. विति-उक्ष्यतेऽनेन शब्दसामर्थ्येनेति लक्षणं लक्षणा- खण्ड एवायं शब्दो हस्ताग्रवाचकः, हस्तस्य अग्र इति वा कार्यकारणभावादितो लक्षणं, तत्पूर्व यथा स्यात्तथा(२) आरोपा- विग्रह इत्याहुः, तन्मते 'पीता कार्पटिकैगङ्रे'त्यवयवावयवित्व ध्यवसाने भवतः, त्यास्तत्कार्यत्वात्। लक्षणापूर्व इति लक्षणायामुदाहार्थम्। अतक्षा गोपालादि: कुतोऽप्यभ्यस्तगृहादि- सुगम एत् कचित्पाठः। भेदेऽपि वाहीकपदपयोगादु्लिखय- निर्माणनैपुणो जातिविशेष एव हि मुखयतस्तक्षपदवाच्यः । माने तादरूप्यपतीतिर्भेदस्थगयित्री । आरोपेऽध्यवसाने च षड्भिरुपाधिभी रूढिपयोजनोपादानलक्षणाSSरोपाध्यवसानै सर्वयैवाऽमेदावगमो वाहीकादिपदाभावाव्ेदस्य बुख्धयनारोहा. विधा: प्रकारा: कल्पनीया अस्या इति षह्विधा। न तु षद्- दित्यर्थः प्रयोजनमवान्तरमत्याध्यम्। अन्यवैलक्षण्येनारोपे, पकारा, प्रकारन्तरसम्भवस्य प्रतिपादितत्वात्(१)। भिद्यते अव्यभिचारेणाध्यवसाने । तत्र हि भेदानुल्लेखे तादर्थ्यपर्तीति- आभ्यामिति मेदौ उपादानळक्षणे रूढिपयोजने वा। आद्यौ मेदौ, दारढ्यव्यभिचारसम्भावनायाः सर्वथैव निरासी, न स्वार्थ ताभ्यां प्रकृताभ्यामारोपाध्यवसानाभ्या प्रथममुक्तत्वात् ताभ्या- आत्मानं व्यभिचरतीति। आरोपे तु स्थगितेऽपि भेदे तद्गन्धेन (१) षोढेति बहुतरटीकाकृतां माणिक्यचन्द्राद्यानां व्याख्या। उपरि- सर्वथा व्पभिचारनिरासाभावात्। अभेदप्रतीतिसहोदरात्मतया- दर्शितोनयो लक्षणाविभागप्रसङ्गे साहित्यदर्पणेऽनुखृतः। प्रदीपकता तु

(१) सम्बन्धान्तरत इति कारिकागतस्य पदस्य व्याख्या। कटाक्षितमेतदुपरि (काव्यमाला ६६ पृः) । मुद्रितप्रदीपोद्धृतश्चण्डी-

(२) लक्षणपूर्वमिति टीकाकृत्परिगृहीत: पाठः ।

५४ काव्यप्रकांशः । काव्यप्रकाशदीपिका। ५५

(१८) व्यङग्येन रहिता रूढौ सहिता तु प्रयोजने । अगूढं यथा-

प्रयोजनं हि व्यञ्जनव्यापारगम्यमेव। श्रीपरिचयाजडा अपि भवन्त्यभिज्ञा विदग्धचरितानाम्।

(१९) तच्च गूढमगूढं वा- उपदिशति कामिनीनां यौवनमद एव ललितानि॥१०॥

तच्चेति व्यङ्गयम्। गूढ यथा- तत्रोपदिशतीत्यनायासेन शिक्षादानमभिधेय

मुखं विकसितस्मितं वशितवाक्रिम प्रेक्षितं वत्हफुटं प्रतीयते।

समुच्छ लित विभ्रमा गतिरपास्तसंस्था मतिः। (२०)-तदेषा कथिता त्रिधा॥ १३॥

उरो मुकुलितस्तनं जधनमंसबन्धोद्धुरं अव्यङ्ग या गूढव्यङ्गया अगूढव्यङ्गया च।

बतेन्दुषदनातनौ तरुणिमोद्गमो मोदते ॥ ९॥ माद्यभेदाभ्यां सहेति ग्रन्थसङ्गतिः । एवंविधलक्षणाप्रपश्चानुवादस्य तत्पृष्ठे व्यअ्ञनोद्ङ्गनमेव फल- लक्ष्यन्ते। तेषामेवातिशयो व्यज्यते। उपदिशतीति-अत्रा-

मिति सङ्गोपितर हस्पेन सूत्रकृता 'व्यडग्पेन रहिते' सादि कारिकया विष्कारो लक्ष्यते। तदतिरेकश्च व्यङ्गयः । स चाभिधेयवत्सफुटं

व्यञ्जनागम्यमर्थमुपाधाय लक्षणाविभागो दर्शितः। ततस्तदनुवादे- प्रतयत इति गुणीभूतः । ललितानि हस्तादिविन्यासविलासा: ।

नैव तामवतारयति-सा चति। इममेवार्थ स्फोटयति(१)-पयोजनं अत्रेत्यादि प्रकृतविषयविवेक: । त्रिधेति-व्यङ्गयव्यतिरेका

हीति। अत्र पयोजनवत्पा व्यञ्षनामूलभूतायामुपादेयत्वेनानु न्वयाभ्यामुपाधिभ्यां, तदाह वृत्तिकृत्-अव्यङ्गया गूढव्यङ्गयाS-

वाद्यतया प्राप्तायां हेयाया अपि रूढिमूळाया अनुवादो विवेक गूढव्यङ्गया चेत्यर्थः । अत्र चेत्थं प्रकारविकल्पना-लक्षण।

सौकर्याय मन्तव्यः। गूढं काव्यार्थभावनापरिपक्बुद्धिविज्ञमात्रबेद्य प्रथमं द्विधा-रूढा प्रयोजनवतीति च। तत्र रूढा उपादानोप-

रहस्यम, अगूढं तदन्यत् सहृदयेष्वन्येष्वपि सम्भावितवेदनम्। लक्षणाभ्यां प्रत्येकमारोपाध्यवसानाभ्यां चतुष्टयीभृत्वा गौणशुद्ध

मुखमिति-अत्र विकसितत्वस्य कुसुमविस्तृतत्वे प्रसिद्धस्य भावादष्टधा, परयोजनवती तुक्तभेदवती व्यङ्रथवद्वविध्यात्षोडश

स्मितेऽसम्भवाद्विस्तृतत्वमात्रं लक्ष्यते, ततस्तस्पैव विशेषोऽत्यन्त विधा। (१)यत्र (२)धर्मी तटादिर्लक्षणीयस्तत्र धर्मः फलं, रामो-

मनोहारित्वादिक्षणः सहृदयहृदयक्षमो व्यज्यते। एवं वशितत्व- (१) व्यङ्गयस्य गूढागूढत्वात्प्रत्येकं द्विधा भूत्वा षोडश भेदाः। एषैव सरणिर्विश्वनाथेन साहित्यदर्पणेऽनुसृता। (१) 'स्फारयति' 'क' पाठः। (२) 'यत्र च' इत्यादर्शपुस्तके पाठः।

५६ काव्यप्रकाशः। काव्यप्रकाशदीपिका।

(२१) तदभूर्लाक्षणिक :- प्रयोजनप्रतिपिपादयिषया यत्र लक्षणया शब्दप्र- शब्द इति सम्बध्यते। तद्भूस्तदाश्रथः। योगस्तत्र नान्यतस्तत्प्रतिपत्तिरपि(१) तु तस्मादेव (२२) तत्र व्यापारो व्यञ्जनात्मकः ॥ शब्दात्। न चात्र व्यक्ञनाद्टतेऽन्यो व्यापारः। तथा हि-

कुत इत्याह- (२३) यस्य प्रतीतिमाधातुं लक्षणा समुपास्यते। (२४) नाभिधा समयाभावात्-

फले शब्दैकगग्येऽत्र व्यञ्जनान्नापरा क्रिया॥१४॥ 'गङ्गायां घोष' इत्यादौ ये पावनत्वादयो धर्मा- स्तटादौ प्रतीयन्ते न तत्र गङ्गादिशब्दा: सङ्केतिताः। डस्मीत्यादौतु धर्मेषु लक्ष्येषु तेषामेतातिशयः फलमिति द्वात्रिशत्- (२५)-हेत्वभावान्न लक्षणा॥ १५॥ पिण्डा। न च द्वात्रिशत्, सम्बन्धवैविध्ययोजनत्वे अनन्ता मुख्यार्थबाधादित्रयं हेतुः। तथा च- एव लक्षणा:(१)। एवं लक्षणामुक्ता तदुपाधेयमाह -- तद्भू: तस्या भूमि:, गङ्गादिपदानुपनीते हि तटादौ नैवंविधातिश्रयप्रतिलम्भ इत्य- तदाह वृत्तिकृत् -- तदाश्रय इति । लाक्षणिक शब्दं लक्षयताS- न्वयव्यतिरेकाभ्यां तम्मादेवेयं बुद्धिरिति निश्चीयते। न तत्प्ति- र्थोऽपि ळक्षितमायः। सम्प्रति व्यञ्ञके लक्षणीये तदुपाधौ पत्तिमन्तरेण तद्रोधने शब्द: पर्याप्त इति तन्मात्रं भावसिद्धम्(२)। व्यञ्जनायां विप्रतिपति निराचष्टे-तत्रेति। 'यस्येति'(२)-प्रयोजन वक्ष्यमाणरीत्या तस्या अभिधाSडदिरूपतानिरामेनास्माभि- वल्लक्षणावति शब्दे(३) लक्षितिरलक्षणा गङ्गादिपदेन तदादि धर्वनिपस्थानस्थितैर्व्यञ्जनानाम्ना व्यवहारः कृतः, तदाह- प्रत्यायनम्। समुपास्यते विनाऽपि प्रसिद्धिमाकाङ्कितनिष्पादक- व्यञ्जनान्नापरा क्रियेति । तत्प्रतिपत्तिः प्रयोजनप्रति

तयाSSश्रीयते। शब्दैकगम्ये शब्दबोध्यत्वायोगव्यवच्छेदवति । पत्तिः। शेषा तु वृत्तिः कारिकाव्याख्यया व्यार्याता।

(१) अशीतिप्रकारा लक्षणा हि विश्वनाथेन साधिता । तत्र तटादौ, गङ्गादौ तु पावनत्वादीनां भवतु कथश्चिदभिधेयो-

अनन्ता इति तु विभागकल्पनस्य परमार्थतोऽसम्भाव्यत्वसूचनम् । पनयनमिति भावः। त्रयमिति-मुख्यार्यबाधस्तत्सम्बन्धो रूढि- तत्र बीजं सम्वन्धवैविध्यप्रयोजनत्वभिति साधूपदर्शितं टीकाकृता। प्रयोजनयोरेकम्। तत्र रूढ्यभाबः स्फुटः, प्रयोजनाभावस्तूत्तरत्र (२) यस्येतीत्यंश आदर्शपुस्तकेSविद्यमानोSपि बोघसौकर्याया नन्तरकारिकाऽवतरणिकां साधयितुं पूरितः। (१) 'प्रतीतिरपी'ति क्वचित् पाठः।

( ३) रूढ़ि लक्षणाया अनवकाशात् । (२) भावसिद्धं स्वभावसिद्धमित्यर्थे। ८ का० प्र०

५८ काव्यप्रकाश: काव्यप्रकाशदीपिका। ५९

(२६) लक्ष्यं न मुख्यं नाप्यत्र बाधो योगः फलेन नो। गङ्गाशब्दार्थस्य तटस्य पावनत्वावैर्लक्षणीयैः सम्बन्धः, न प्रयोजनमतस्मिन् न च शब्द: सखलद्गातिः ॥१६।। नापि प्रयोजने लक्ष्य किश्चित् प्रयोजनम्, नापि

यथा गङ्गाशब्दः स्रोतसि सबाध इति तटं लक्ष- गङ्गाशब्दस्तटमिव प्रयोजन प्रतिपादयितुमसमर्थः ।

यति, यदि तद्वत् तटेऽपि सबाधः स्थात् तत प्रयोजनं यत्र सर्वथैवाभिधानं प्रसरति तत्रैव तटादौ लक्षणाऽङ्गीकृतिः । लक्षयेत। न च तटं मुख्योऽर्थः, नाप्घत्र बाघा,न च पावनताSऽदेस्तु विशिष्टाकारस्य वाच्यत्वेऽपि स्वरूपमात्रेण स-

प्रपञ्चनीयः। 'तथा चे'ति 'लक्ष्य'मित्यादि कारिकाऽवताराय कचित म्भवति कथश्चिदभिधाया विषयत्वमिति ग्रन्थसङ्गतिः । तदिद-

(१) पाठः। बाधोऽन्वयानुपपत्तिः। फलेन पावनत्वादिना नास्ति मुक्तं वृत्तौ 'नापि गङ्गाशब्दस्तटमित प्रयोजनं प्रतिपादयितुम

तटादेयोंगो वास्तवः। ते हि गङ्गादिगता एव प्रतीयन्ते त- समर्थ' इति। 'प्रतिपादयितुं समर्थ'(१)इति यदा वृत्तिपाठस्तदैत-

त्तादात्म्यपत्ययबलात्, न तु स्वगता,स्तेर्षां स्वपदपतिपादना- स्मिन्लक्ष्ये प्रतीते न शब्द: र्खलद्गतिरन्व्रययोग्यतया निरा

योग्यत्वात्। प्रयोजनं प्रकृतादन्यत्र। र्खलद्गतिरिति-प्रकारा- काङ्क्ष: सन्नत्रैव विश्रान्तः कथं प्रयोजनं लक्षायेतुं समर्थ: स्यादि

न्तरेण प्रतिपादयितुमशक्येष्वेवार्थेषु शब्दस्य र्खलद्गतित्वाद- ति कारिकाडर्थः । 'प्रतिपादयितु'मिति वृत्तौ च लक्षणयेति

पर्याप्तशत्त्यन्तरत्वात् प्रतीत्यपर्यवसानमूलाया लक्षणाया उ- शेषः।नच 'नाप्यत्र बाघ' इतिकारिकाऽवयवेनैकार्थता। अन्वयानु

ज्जीव नमङ्गीक्रियते। पावनत्वादौ तु स्वतोविनाभाविनि प्रभवत्येव पपत्तिर्बा्धोऽन्वय प्रतिपच्या निराकाङगत्वं स्खलद्गतित्वमिति वचो-

शत्यन्तरम्। अभिधया हि स्रोतोविशेषस्तन्मिलित एब पती- भद्गिभेदात। वाच्याभिप्रायेण मुख्यार्थबाध इति ब्रुवाणः श्रीधर

यते। यद्येवं, कृतं व्यञ्जनापत्याशयेति चेत्, न। तटगततया सान्धिविग्रहिकः(२) सन्धिविग्रहव्यवसायव्यग्रः सम्यगबुद्ध

प्रतीतेरपूर्वत्वात्। किमायातं तर्हि लक्षणापक्षस्येति चेत, सत्यं, (१) प्रश्नपरो 'नापी'ति शब्दपूर्वो द्वितीयपाठस्तु न साधीया - निति स्फुटमेव। पूर्वत्र बाधादिकमनपेक्ष्येति द्वितीयपाठे। (१) श्रीधरकृते काव्यप्रकाशविवेकेऽन्यत्र चास्योपोद्वलक- (२) एवं श्रींधरसान्धिविग्रहिक आपाततो रुचकमनुसृत्य व्याचचक्षे- स्य स्वीकारः। इत्थञचैतदव्याख्यायते 'यथा मुख्यार्थबाधाऽडदित्यं 'तथाहि तटस्य लक्ष्यस्य बाधे प्रयोजनं लक्ष्य स्यात्। न च तदभिप्रायेण न निमित्ततया सम्भाव्यते तथेदमुच्यत इत्यर्थः' । रुचकमाणिक्य- मुख्यार्थबाधो घटते, न हि तटादिर्मुख्योडयों, लक्षणीयत्वात्। ....... वाच्यार्थाभिप्रायेण मुख्यार्थंबाधो लक्ष्याभिप्रायेण रखलद्गतित्वमिति र्भूतः प्रक्षिप्तो वेति वक्तु न सुशकः। महाननयोर्भेद:' ावृत्तिग्रन्थस्तु: चएडीदासव्याख्यानानुकूल

६० काव्यप्रकाशः । काव्यप्रकाशदीपिका। ६१

(२७) एवमप्यनवस्था स्याद्या मूलक्षतिकारिणी(१)। ननु पावनत्वादिधर्मयुक्तमेव तटं लक्ष्यते, गङ्गाया एवमपि प्रयोजनं चेल्लक्ष्यते तत् प्रयोजनान्तरेण, स्तटे घोष इत्यतोऽघिकस्यार्थस्य प्रतीतिश्च(१) प्रयोजन- तदपि प्रयोजनान्तरणेति प्रकृताप्रतीतिकृदनवस्था कारिणीति। लक्षणायां पयोजनं प्रतीयमानमेवाङ्गीकार्ये, तस्य भवेत्। तन्मात्रपमाणकत्वात्। ततश्चानन्तप्रयोजनधाराप्रतातावेव पुरुषा- वान्। नेदं मुख्यं नाप्यत्र लक्ष्ये बाव इति हि लाक्षणिकार्थ- युषः परिक्षयः स्यादिति कचन निष्पयोजना पयोजनप्रतीति- विषय एव कारिकाभाग इत्यलं पलालचर्वणेन। अन्वयबाधो(२) रुपास्या, तस्मात्ममाणापुरस्कारकल्पितस्य भवदङ्गीकृतस्यैव प्र- घोषान्वयप्रतीतिशुन्यः । तद्वत्स्रोतसीव। त्तदा। गङ्गाशब्दार्थस्य योजनस्यैवंविधानर्थमूलस्य परित्यागो न्याय्य इति भाव:। ळक्षणया लक्षणीयैस्तत्तयाSभिमतैः ! लक्ष्ये इति 'एतस्मिन्नि'ति प्रयोजनान्तरेण प्रयोजनान्तरमुददिश्य। अप्रतीतिरविश्वासः । कारिकापतीकपूरणम्। नन्विति-तादात्म्येन तटप्रत्ययस्तावल्लक्षणासाध्यः ! गङ्गा- पयोजने लक्ष्ये फलं नास्तीत्युक्त्वा सम्प्रति दुर्दूरूढा- तादात्म्यस्य च पावनत्वादिविशेषोदरम्भरित्वं दैवसिद्धमेवेति नपति युत्त्या कलाभावमुपपादयति-एवमपीति-प्रयोजना किमवशिष्यते यत्कृते वृश्यन्तराङ्ग्रीकार इति शङ्कार्यः, परिहारार्थ- न्तरबोधनाय प्रयोजने लक्ष्य इत्यर्थः। नन्वनवस्थाऽपि स्तु गङ्गातादात्म्यप्रतीतेः(२) कार्य एव तटे पावनत्वशैत्यादि कचिद्धीजाङ्कुरवत्मवाहादौ न दोषमावहतीत्याह-या मूलक्षति- प्रत्ययो, न तु तदर्थे। विशिष्टज्ञानं हि विशेषणविशेष्यज्ञानपूर्वक-

गङ्गा मेव भवति, न चात्रैवं सम्भवति, विशेषणस्य शैत्यादेः सरि- इव प्रतिभाति। ०प्रदीपव्याख्यानमतेत्स्यष्टयति-'यथा शब्दस्य स्रोतो(?) मुच्योऽर्थः. तत्र च बाधः, तीरे च तत्सम्बन्धः, तीरस्य ल्लीनतयाऽभिधया स्मारितत्वात्, विशेष्यस्य तटस्य च सर्वथा

च लक्षणयोपस्थापनम् ......... तद्वद्यदि तटमपि मुख्यं स्यात्, तत्र च पूर्वमनुपनीतत्वात्। तहि कथमभिधयाऽपि शैत्यादिविशिष्टनिम्न बाधो भवेत्प्रयोजनं च गङ्गादिगतपावनन्वादिविशेषस्य तदेन सम्बन्धः गापत्यायनमिति चेत्, यथासङ्केतितस्यैव स्मृत्युपनीतत्वादिति स्यात् तदा गङ्गाशब्द: प्रयोजनं लक्षयति। न चैतदेकमप्यत्रे- केचित्। वस्तुतस्तु सरद्ेद एव सङ्केतस्मृत्योविषयो ग्राह्यो न त्यर्थ' इति। शैसादिः। न हि घर्मिणि सङ्केत्ये संलग्नः सव एव गुणादिः सङ्केत्यः। ( १ ) 'क्षयकारिणी'ति क्वचित् पाठः। (२ ) स्रोतसि सबाधो घोषान्वयप्रतीतिशून्य इति तु स्यात्। (१) 'प्रतिपत्तिश्चे'ति क्वचित् पाठः। असंगतप्राय इवोपरिदर्शितः पाठः प्रतिभाति । (२) 'प्रतीते कार्य' ... इत्यादर्शपुस्तके पाठ:।

६२ कPा काव्यप्रकाशः । काव्यप्रकाशदीपिकाक ६३

मिति विशिष्टे लक्षणा, तर्तिकव्यञ्जनयेत्याह- कारादस्या: प्रयोजनमित्युक्ते यादशी सा ताहृश्या एवाखण्डाया: प्रयोजनश्चोद्ं, ततश्च मयोजनविषययोः पार्थक्यमर्थादि व्यतिरिक्तविषयस्योक्तरीत्या वृत्तिशरीरन्तर्कीनत्वादिति विषय-

दुर्वारो लक्षणाऽङ्गीकारः । तदिदं वक्ष्यति-'विशेषाः स्युस्तु स्य प्रयोजनं, न तु प्रयोजनं विषय :- इतिस्वरूपः(१)। अत्र

लक्षित' इति। यथाश्रुतं तु ज्ञानस्य विषयव्यतिरिक्तं फळमात्रं विव- कि लक्षणात्वं शब्दव्यापारतद्विषययोव्यासज्य वर्तते, व्यापार-

क्षितं, ज्ञेयगतं वा फलम् ? आद्येऽप्यस्ति गोस्वामिगतसन्तोषादिः। मात्रे वा, वस्तुतो विषयवति वा ? नाद्यः, सर्वत्र बाह्यत्वाद। द्वितीये अस्तु तहि द्वितीयः(१)। तथाहि उपेक्षाबुद्धिव्यतिरिक्त्ेन ज्ञानेन तु प्रयोजनस्य विषयत्वे का क्षतिः, गर्भीकारस्यावाक्मात्रत्वाद।

निर्विकल्पकेन सविकल्पकं जन्यते, तेन च हेयोपादेयताबुद्धि: । तथा च स्विषये तटादौ हानमुपादानं वेति चेन्न, परकृत तया च यावद्भाविन्याऽन्वयो न प्रतीयते तावदेव प्रत्याय्यं, न

एव व्यभिचारात्, तत्पक्षेऽपि हि शैत्यादिप्रतीत्या तटादिगत त्वधिकं तत्स्वरूपमात्रं, तदङ्ग न शैत्यादि इत्यळक्षणीयत्वं तस्य।-

न किश्चिज्जन्यते,ऽपि तु गङ्गादिगत एव परितोषादिरित्यसङ्गतिः। अत्रापि यदि तस्या अधिकप्रसारपत्यादेशो न प्रत्यासीदति

यत्तु श्रीधरसान्धिविग्रहिकः परिहारद्वयं लिखितवान् तद तदा तत्पय्यन्तप्रसारे न विरोधः। नहि धर्मप्रशमार्थमुपात्तः

शिक्षितव्यामोहनमात्रम्। तथाहि एक :- प्रयोजनार्थ तावल्लक्षणा श्रीखणडपदलोपोन शीतयति सर्वाङ्गम्, अधिकप्रसारप्रत्यादेश

समुज्जीव्यते, सा च पदव्यापारः, स च विषयनिष्ठः, तन्मुखे- श्वास्माभिरुक्त इति स एव मुख्य: परिहारः। यदुक्तं ध्वनि नैव स्वरूपप्रतिलम्भात। ततश्च लक्षणा न। एवश्र विषयगर्भा- ध्वंसे(२) यदेब साध्यं तदेव प्रयोजन, मन्यथा सर्वस्य सर्व (१) द्वितीयवाक्यपाठस्त्वित्थमुपलभ्यते श्रीधरकृतकाव्य- ( १) टीकाग्रन्थोऽत्र त्रुटित इव प्रतिभाति। मुद्रिते प्रदीपे चण्डीदास प्रकाशविवेकस्यास्मद्द्वष्टे पुस्तके। 'एवश्च लक्षणायाः प्रयोजनमिति ग्रन्थ एष एवमुद्धृतः-'ज्ञानस्य विपयातिरिक्त फलमात्रं वा विवक्षितं, भणितौ याद्वशी लक्षणा ताद्वशं प्रयोजन वाच्यं, प्रत्येयविषय- शेयगतं वा ? आद्ये प्रकृतेऽप्यस्ति गोस्वासिगतप्रवृत्तिः। अन्त्ये प्रयो- निष्ठशब्दव्यापाररूपा च लक्षणा, तस्या गर्भीकृतविषयायाः जनज्ञान एव व्यभिचार:। तेन हि गोस्वामिगतसन्तोषमात्रं जन्यते। प्रयोजने विचार्ये कोऽवसरः प्रयोजनस्य, लक्षणाविषयत्वेन गर्भीकृत न तु तद्गतं किश्चिदिति। तस्माद्धेतुफलयोस्तट प्रतीतिफलप्रतीत्योर्भिन्न भङ्गया हि विपयस्य प्रयोजनं, न तु प्रयोजन विषयः ....... " इति। कालत्वेनाभिन्नव्यापारविषयत्वमलमीचीनमेवेति व्यञ्ञनासिद्धिरित्यत्र सर्वमेतद्रुचककृतसङ्केतानुवादीति मन्तव्यम। तात्पर्य मिति। (२ ) विस्तरतोऽस्य मतस्योद्वारा श्रीघरेण, तत्कृतप्रकृतविमरशे

६४ काव्यप्रकाश:। काव्यप्रकाशदीपिका। ६५

(२८) प्रयोजनेन सहितं लक्षणीयं न युज्यते ॥१७॥ (३१)-विशेषा: स्युस्तु लक्षिते ॥ १८॥

कुत इत्याह- तटादौ ये विशेषा: पावनत्वादयस्ते चाभिधा-

(२६) ज्ञानस्य विषयो ह्यन्यः फलमन्यदुदाहृतम्। तात्पर्थ-लक्षणाभ्यो व्यापारान्तरेण गम्याः । तच्च

प्रत्यक्षादेव्नीलादिर्विषयः, फलंच (१)प्रकटता संवित्तिर्वा। (३०) विशिष्टे लक्षणा नैवम्- एवं लक्षणामूलं व्यञ्जकत्वमुक्तम्। अभिधामूलं त्वाह-

व्याख्यातम्। ज्ञानग्राहक ।लक्षिते लक्षणाविषये तटादौ घोषाद्यधिकरणतया प्रतीते। विशेषा: शैत्य- प्रयोजनताऽपत्तेः। ततश्च यद्यत्परयोजनं तत्तत्साध्यं, यथा पाक- त्यपावनत्वादयो घोपस्वास्थस्यानुगुण्येन गोस्वामिहृदयङ्गमाः स्यान्ननिष्पत्तिरिति लक्षणोद्देश्या वृत्यन्तरबोध्या च । द्वितीये स्युः प्रत्याय्या इति शेषः। तात्पर्यस्योपात्तपदार्थससंर्गमात्रनै- तु दृष्टान्त एव बाघः पाकस्य दहनसंयोगस्य विषयस्तण्डुलद्रोण यत्येन प्रयोजनाबोधकतया स्पृष्टत्वात्तदप्युपसंहारे योजयति । एव। अन्ननिष्पत्तिस्तत्कार्यमेव। अभिधाSSदिभ्योऽन्तरेण भिन्नेन व्यापारेण गम्या इति वृत्य- 'प्रयोजनेन सहितं लक्षणीयं न युज्यते'-एक- र्थः। ध्वननादीत्यादिशब्देन प्रत्यायनप्रकाशनादिभाषाया अव- यैव लक्षणाSSरुयया वृत्या प्रयोजनाधारस्य तटादेः प्रयो- शैत्यादेश्व बोधनाङ्गीकारो न युक्तिमारोहती- बोधः। न च स्मृतिव्यापारोऽननुभूतचरत्वात्, नाप्यर्थापत्ति,- जनस्य त्यर्थः। ज्ञानस्य वस्तुपरिच्छेदमात्रपर्यवसाने शैत्यादिविषयको- रनुमानं वा, अनुपपत्तिव्याप्तिपतिसन्धानाभावात्(२)। तदाह,

पेक्षाबुद्धिन्यतिरिक्तस्य(२) । हीति यस्मादेवं तस्मादत्राप्येवं तच्च व्यञ्जनादिपदवाच्यमवश्यं वेदितव्यमि(३)ति। एवमित्या- दिः प्रकरणसङ्गतिः । लक्षणामूल लक्षणोज्जीवितम्। युक्तमिति भावः। प्रकटता ज्ञानज्ञेयत्वनियामकः कश्चनातिशयो ज्ञेये जायते। भट्टदिशा सम्यग्हेयोपादेयतया ज्ञानं संवित्तिः । एवमभिधामूलमित्यादि-इह तच्वतो गवादिशब्दानामेकै- (१) एकत्र पूर्वमीमांसकमतानुमतः सिद्धान्तोऽन्यत्र तार्किक- भट्टनायकमतखण्डनप्रसङ्गे ध्वन्यालोक लोचने श्रीमन्भिरमिनवगुप्तपादेश् कृततर्काविष्कारः। साधित इति तत्रैवालोकनीयमनुसन्धित्सुभिः । (२) सर्वमेतत्सविस्तरमालोचितं पश्चमोल्लासे वृत्तिग्रन्थे तदुप- (१) 'फलं तु' इति वा पाठः। जीविते साहित्य दर्पणादौ च। (२) एवमादर्शपुस्तके पाठ:। 'गङ्गायां घ्रोष' इति प्रकृतपूरणम् । ( ३ ) 'एषितव्य'मिति तु मूले सार्वत्रिक: पाठ़ः। ९ का० प्र०

६६ काव्यप्रकाशः । काव्यप्रकाशदीपिका। ६७

वाभिधाशक्ति: सुरभिक्षितिवागादिविषयेत्येके, तन्न (३२) अनेकार्थस्य शब्दस्य वाचकत्वे नियन्त्रिते। एकस्य शब्दव्यापारस्य गुणप्ाधान्यहानानेकगोचरत्वा संयोगादयैरवाच्यार्थधीकृद्धयापृतिरञ्जनम् ॥ १९। दर्शनाव। तस्मादेकस्य वर्णसमूहात्मनः पदस्यार्थभेदेन भिन्ना एवाभिधानशक्तयः । तासाश्न प्रकरणादिना त्यादावित 'द्येषामपि मेदिनीभृता'(१)मित्यादाविवोभय-

शेषपसारणं निषिध्योज्जीवितायां कस्याश्चिदर्थान्तरस्यार्थे योग्यत्वादुभयाभिधानं वा। 'भ्रमि' मित्यादौ पदान्तरसाचिव्या-

प्रतीतिर्यत्र जायते तत्रार्थान्तरे तावदस्ति कश्चन शब्दव्यापारः । त्पुनरुज्जीवत्यभिधानं, न तु तथा 'येने'त्यादौ, तदभावात। तहि

न चासौ सैव प्ाचीनाऽभिधा, बाधितत्वा, द्विषयान्तरत्वाच्च। न कथमर्थावगम इति चेत्, नास्त्येवेति वदन्तोऽनुभूत्यैव भगवत्या

च लक्षणा,Sन्वयबाघामूलत्वात्, नापि तात्पर्यम्, अभिहितलक्षित- गलहस्तिता:, दुव्याख्यातृत्वव्यपदेशपरम्परयेति जल्पन्तस्तूमय-

संसर्गमात्रनियतत्वात्। ततश्च द्वितीयमभिधानं पूर्वरुद्धमपि लब्ध- त्रप्रतीत्यविशेषाद्व्याख्याविशेषविनिगमना भावान नन्रपरस्त

सहायान्तरं पुनः मसृतं, तच्च स्वज्ञानावान्तराङ्गयावन्निष्ठ व्यञ्जनाख्यं व्यापरान्तरमेवेति पश्यन्तस्तद्रदेव 'भ्रमि'मित्यादावपि

व्यापारतया स्वावसरनिरुद्धस्थानवसरप्रसाराद्वा विलक्षणनाम्ना पुण्याहलग्रे स्वस्ति वाचयितव्याः। तत्रास्त्युज्जीवकं शब्दा-

व्यञ्जकत्वं कैशि(किश्चि)दुच्यते, तस्याश्रोद्गोघहेतुः शव्दोऽर्थों न्तरमिति चेतु, भ्रातः ! क पुनर्मृताया उज्जीवनं, कथन्तर्हिं

वा।तत्राद्योयथा 'भ्रमि'त्यादौ(१)। (२)तत्र हि भुजगरूपेण बला- लक्षणायाः पूर्वापर्यवसितत्वात् पर्याजीवनमिति चेत्, तत्रापित

द्विषशब्दस्य गरलेऽपि शक्तिराविष्क्रियते। द्वितीयस्तु 'भद्रात्मन'(३) देव तात्पर्यमुज्जीवतीति कस्ते परमविश्वस्तः कथितवान् ? अस्तु

इत्यादौ। तत्र नास्ति कश्चिन्निर्दिष्टस्तद्वोघहेतुः। यत्र तु प्रकरणा वा तत्र तथैवमभिधायाः पुनरेकत प्रयोगेणोज्जीवनाविर्भावः

दिनियामक ना्ति तत्रानेकार्थविषयः सन्देह एव 'येन ध्वस्ते'-(४) कचनापि दृष्टचरः, कथन्तर्हि द्वितीयाभिधाविषयेष्वेवंविधस्थ ळेषु व्यञ्जनं प्रसरतीति चेतु, सत्यं, यत्र तत्पसरोऽतिप्रसङ्गभीत्या

(१) पञ्चमोल्लासस्य 'भ्रमिमरतिमतस्येकादुदाहरणे। तामभिधां सम्बन्धभूतामाश्रित व्यञ्जनमङ्गीक्रियत इत्येकं दर्श- (२) एतदुध्वन्यालोकलोच नसर णिमनुसरद्ि ः ( लो चने ९७ पृः) नम्, अन्यच्वनेकार्थत्वमिति रीत्याडर्थभेदेन शब्दभेद एव। ऐक्य- ग्रन्थकृद्दििः पश्चमोल्लासे वृत्तिग्रन्थे 'अत्र हालाहत्रं व्यङ्यं भुजगरूपस्य वाच्यस्य सिद्धिकृदि'ति दशितम्। भ्रमस्तु साजात्यमात्रकृतः। कथन्तहि शब्दशकक्तिमूलध्वनि-

(३) अस्यैवाल्लासस्यान्तिमे श्लोके । गुणाभूतव्यङ्गयोर्द्वितीयार्थप्तीतिः। आवृत्येति चेन्न, सकदेवो-

(,४ ) सप्तमोल्लासे 'येन ध्वस्तमनोभवेने'त्यादौ। (१) शिशुपालवधे (१२।१३)।

६८ काव्यप्रकाशः । काव्यप्रकाशदीपिका। ६९ "संयोगो विप्रयोगश्च साहचर्य विरोधिता। सामर्थ्यमौचिती देशः कालो व्यक्ति: खरादयः। अर्थः प्रकरणं लिङ्गं शब्दस्यान्यस्य सन्निधि:॥ शब्दार्थस्थानवच्छेदे विशेषस्मृतिहेतव:।।"इत्युक्तदिशा दाहरणात्, शब्दस्वरूपविपर्यसे निमित्ताभावाच्च। प्रतिप्- 'सशङ्गचक्रो हरिः' 'अशङ्गचक्रो हरि'रित्यच्युते(१)। सूत्या शब्दान्तरकल्पनमिति चेतु, न, श्रयमाणस्य तस्याभावात्, एकाभिधावादे तु नियन्त्रिते एकद्रव्यस्थापिते। अर्था- अन्यवाचकादन्यवाचकोत्पत्तिनैयत्या-(१)भावदर्शनाच्च। तस्मा न्तरव्यक्यता त्वत्र स्फुटा। एवं विरततया तस्या नियामकविरह- त्तस्यैव शब्दस्य प्रथमप्रतीतार्थवाचकस्य धर्मिकल्पनातो धर्म- स्थळे तु निश्चयाभावाद्गौणायमानत्वम् । द्वयोरर्थयोः संयोगाधै- कल्पनं वरमिति नीत्या द्वितीयेडर्येंऽपरा शक्तिरक्गीक्रियते। सा च नियन्त्रित इति सम्बन्धः। सयोगसाहचर्य्यविरोधिताऽत्यन्त- श्रीमदानन्दवर्धनाचार्यदर्शने व्यक्षनमित्युच्यते(२)। अस- प्रसिद्धा एव व्यवच्छेदकृतः । विप्रयोगोऽपि प्रसिद्धयोगसमाना- म्बन्धात् कथ तत्र शक्तिरिति चेन्न, शक्तेरेव तत्वात। तत्रापि नि धिकरणो निमित्तविशेषात्कदाचिद्विरहः । अर्थः फलम् । प्र- यामकं सुग्यमिति चेत्, सत्यं भृग्यं, किन्तु स्वरूपमेव वाच्य- करणं बुद्धिसान्निध्यम् । लिङ्गं परपक्षव्यादृत्तो धर्मः । अन्यस्या- वाचकयोरिव तद्भावे नियामकं, तद्विरहे तु 'येन ध्वस्ते'त्यादौ व्यभिचारिण इति शेषः। सन्निधिः सामानािकरण्यम्। सामर्थ्य 'शेतो धावती'त्यादाविव शब्दस्वरूपानिश्चयादर्थेऽप्यनिश्चयः। कथं तत्करणनियमः । औचिती योग्यतातिरस्कारविरहः । देशकालौ पुनरेवंविधाजां काव्यानां न दुषटत्वं, स्वरूपमाहात्म्येन रसस्याप- तद्विशेषौ। व्यक्तिस्तद्गतपुंस्त्वादिः। स्वरा वैदिका उदात्ता- कर्षविरहादित्येव वरम्(३) । दयः, लौकिकाश्च काकुविशेषा:। अनवच्छेदेऽनिर्णये। विशेष- अत्रधेऽनेकार्थस्यानेकाभिधेयस्य द्वितीये साजात्या स्मृतिरूपं योग्याभिधानम्(२)। दिशा मार्गेण । दन्यवाचकैक्यभ्रमभाजो वाचकत्वे नियन्त्रिते एकत्राभिधाSन्तर- अशङ्गचक्र इति प्रतिषेधस्य प्रसङ्गपूर्वकतया सर्वथा नियमान्निश्वितप्रसरेऽन्यत्र वाचकस्वरूपनिश्चयान्निश्चितस्वरुपे, तद्विरम्य युक्तत्वात्तववच्छेदकता। अच्युत इत्यादौ (१) 'उत्पत्त्यनैयत्याभावे'ति 'क' पाठः। हरिरित्यादिपदं सर्वथा नियमितमिति शेषः । रामळक्षणा- (२) 'सत्काव्यतत्वविषयं स्फुरितप्रसुप्तकल्पं मनःसु परिपकव- घियां यदासीत। तद्याकरोतसहृदयोदयलाभहेतुरानन्दवर्धन इति वित्युभयाप्रसिद्धौ, अन्यथा संयोगोदाहृतित्वपसङ्गादित्ति न प्रथिताभिधान: ॥' इति तत्प्रतिज्ञाप्रसिद्धानुसाराच्क्रीमदानन्दवर्धना ( १ ) 'तत्र हेतव' इत्यंश आदर्शपुस्तके प्रमादपतितः स्यात्। चार्यदर्शन इस्युक्तम। (२ ) 'उच्यत' इत्यमनोअः प्रकरणासमञ्जससम्बन्धश्ष पाठः कुत्र- (३) विशहादित्यपरं 'क' पाठः। पाठदयमपि न सम्यक्। चिम्मुद्रितपुस्तक उपलभ्यते।

७० काव्यप्रकाशः । काव्यप्रकाशदीपिका। 'रामलक्ष्मणा'विति दाशरथौ । 'रामार्जुनगतिस्तयो' 'मधुना मत्तः कोकिल' इति वसन्ते। 'पातु वो दयिता रिति भार्गवकात्तवीर्थथोः । 'स्थाणुम्भज भवच्छिदे' मुख'मिति सांमुख्ये। 'भात्यत्र परमेश्वर' इति राज- इति हरे। 'सर्व जानाति देव'इति युष्मदर्थे। 'कुपितो धानीरूपाद्देशाद्राजनि। 'चित्रभानुर्विभाती'ति दिने मकरध्वज'इति कामे। 'देवस्य पुराराते'रिति शम्भौ। रवौ, रात्रौ वहौ। 'मिन्रं भाती'ति सुहृदि। 'मित्रो यिता शातयिता वेति। स्वर उदात्तादि: काव्ये विशेषप्रतीति- युक्तमुक्तम्। उभयत्रासिद्धौ न संयोगो नियामक इति क्रन्न भवति, काकुविशेषस्तु भवत्येवेति भाबः। वेद एवेति(१) प्रमाणाभावात् संयोगसाहचय्ये तु भिन्न एव तेयाः कयो- वदता बहुलपरयोगो नास्त्युदात्तादेः, काचित्कस्तु विद्यत एवेत्य- श्वित्प्रकृतयोः-इत्थश्च वध्यघातकोदाहृतिः । सहानवस्थाने भिग्रेतम्-यदाह पाठ्यगणे मुनिः(२)-'हास्यशृङ्गारयोः स्वरितो- तु छायाऽऽतपाविति। अत्रातपसान्निध्याच्छायापदं दिनक- (१) वेद एवेत्येके टीकाकृतः पठन्ति। चण्डीदासानुसारिणो द्ार्यादेर्व्यवर्त्तते(१)। स्थाणुपदस्य शङ्करवाचकत्वे भवच्छेदा विश्वनाथस्याप्यत्र स एव पाठोऽभिमतः । 'काव्यमार्गे स्वरोन गण्यत' थेनान्वयो न घटते। युष्मदिति प्रकृतराजादिपरम्। काम इत्युत्तरग्रन्थस्वारस्यादिति तदभिप्रायमूलत्वप्रकटनम्। श्रीधरचण्डी.

इति कोपस्य मकराकारे ध्वजेऽसम्भावनादित्यर्थः । वसन्त दासगोविन्दठक्करप्रभृतयस्तु नैवं मन्यन्ते। यत्तु स्वरशब्देनोदात्ता

इति तस्यैव तत्करणनियमात्। साम्मुख्य इति-अन्यथाSनाथ- दिकं विवक्षितमिति प्रदीपग्रन्थे मतान्तरोपन्यसनं तदपि भरतादि- मतानालोचनविजम्भितत्वादनादेयम्। चण्डीदासव्याख्यानमेतदु- कातरत्राणयोग्यताततिरस्कारात। अत्रेति षष्ठथर्थे। रवाविति- द्दिष्टमेवं 'इत्यलमुपजीव्यानां मान्यानां व्याख्यानेषु कटाक्षनिक्षेपे- दिने वहेदीिस ङ्कोचेनासंयोगात्। वर्त्तमाननिर्देशस्य (२) तत्काल णे'ति सन्दर्भे साहित्यदर्पणस्य द्वितीयपरिच्छेदस्थेऽभिधामूलव्य परत्वादिति भावः। वह्राविति नक्तं, रवेरभावात। इन्द्रेति- अ्जनोद्देशप्रस्तावे, न तु रुचकमतं यथा केविदधुनातनास्तर्कयन्ति

पष्ठीतत्पुरुषसमासेऽन्तोदात्तसूचितो दैत्यादिर्वाच्य इन्द्रस्य शम- ( P. V. Kane. Sahityadarapana chap. II. Notes ), रुत्रककृतव्याख्याने मतस्यास्यादर्शनाञ्चण्डीदासस्यैव पूर्वतरसगोत्र- त्वेन मान्यताव्यपदेशसामर्थ्यात्। चण्डीदासानुजीविनो दर्पणकृत ( १ ) वध्यघातकसहानवस्थानलक्षणावुभावेव विरोधस्य भेदौ इति तु प्रतिपदं प्रकटम्।

प्रामाणिकेरङ्गीकृताविति मूलग्रन्थोपरि एष टीकाकृदुपस्कार:। (२) नाटयशास्त्रे २७शाध्याये (काव्यमाला सं० १८७ पृ०-मुद्रित-

(२ ) 'भाती'ति लढ़प्रयोगसूचितस्येति शेषः । पुस्तकपाठस्तु किंचिद्भिन्नः। काशीमुद्रितपुस्तकपाठोऽपि न सम्यक् तदनुगामी।

७२ काव्यप्रकाशः। काव्यप्रकाशदीपिका। ७३ भाती'ति रवौ। इन्द्रशत्रुरित्यादौ वेद एव न काव्ये स्वरो विशेषप्रतीतिकृत्। आदिग्रहणात्- भद्रात्मनो दुरधिरोहतनोर्विशाल- वंशोन्नतेः कृतशिलीमुखसङ्गहस्प। एदृहमेत्तत्थणिआ एदृहमेत्तेहिं अच्छिवत्तेहिं। यस्थानुपप्लवगते: परवारणस्थ एदृहमेत्तावत्था एद्हमेतेहिं दिअएहिं ॥ ११॥ दानाम्युसेकसुभग: सततं करोऽभृत ॥१२। इत्यादावभिनयादयः। इत्थं संयोगादिभिरर्थान्तरा- (३३) तद्युक्तो व्यञ्जकः शब्द :- भिघायकत्वे निवारितेऽप्यनेकार्थस्य शब्दस्य यक्क- तशुक्तो व्यञ्जनयुक्त:। चिदर्थान्तरप्रतिपादनं तत्र नाभिधा, नियमनात्तस्या:। (३४)-यत्सोऽर्थान्तरयुक तथा। न च लक्षणा, मुख्यार्थबाघाद्यभावाद्-अपि त्वञ्जनं व्यञ्जनमेव व्यापारः। यथा- भद्रात्मा शोभनो गजजातिश्च। अधिरोह आरोहणमवकलनञ्र। बिशालता दैर्ध्य बाहुल्यप्रसिद्धी च। वंशो वेणुः, पृष्ठवंशो दण्डो बाड न्ववायश्च। शिलीमुखौ बाणभ्रमरौ। संग्रहः संसर्गोऽभ्यासदार्ळ्य- दात्तस्वरितकम्पितमुपपादयेदिति रसविशेषप्रतीतावुदात्तायु- पयोगः । एद्हेति -- परिमाणे दह-प्रत्ययः । अक्ष्णोः पत्ररुप- श्। उपप्लुतिरसौन्दर्य गमने,व्याहतप्रसरता नृपपक्षे । पर- वारण: शत्रुदर्पदलनः, प्रशस्तहस्ती [च। दानं ]शास्त्रविधिना द्विजेभ्यः स्वधनार्पणं, गजमदश्च । करो हस्तः शुणडारश्च। मुखमिव नीयतेऽर्थोऽनेनेत्यिनय आङ्रिकादिः।अत्र सन्निहित- वितताकुलीकरपल्लवट्वययोस्तिर्य क्मसारेण, स्तनयोः सक्कु- अत्र प्रकरणबलाद्राजानुगुणा एवार्था वाच्या:, गजानुगुणास्तुक्त-

चिताग्रोत्तानितकरेण नयनयेस्तिर्यग्वलनेन ऊर्द्ध्वतर्जन्या रीत्या व्यङ्या एव। प्रतीते चार्थद्ूये सादृश्यसम्भवेनोपमानो- पमेयभावः प्रतीयते । प्राधान्येन व्यञ्जनान्तरमहिम्नेत्युपमाध्व- सम्भुखीनविरहिणीदेहदौर्वल्यादौ प्रसािताङ्कुळीपर्वगणनया, दिवससंख्यायां विवक्षितविशेषः सर्वनाम्नः प्रतिपाद्ये निश्चीयते। निरयं, शब्दशक्तेरु्द्टतया तद्यपदेशो न्याय्यः ।

आदिना 'इतः स दैत्यः प्राप्तश्रीर्नेत एवाईति क्षय'(१)मित्यादा- एवं व्यञ्जनामुक्त्वा तदुपाधेयं लक्षयति-तदिति ।

वात्मनि निर्देशादयः । निवारित इति पूर्वमनुसृत्य व्यारयेयम् । व्यञ्जकोरऽर्थः किमितिन लक्षित इत्याह -- यदिति। सोऽनेका- र्थः। व्यङ्गयापेक्षयाऽर्थान्तरं वाच्यम्। तत्र शब्दे। सह- (१) कुमारसम्भवे (२५५) कारितयेति -- अलङ्गारस्तावदुभयगततया तत्मर्तीतिपत्याय्यः । १० का० प्र०

७४ काव्यप्रकाश: ।

अर्थोऽपि व्यञ्जकस्तत्र सहकारितया मतः ॥१९॥ तृतीय उल्लासः । तथेति व्यञ्षकः।

इति श्रीकाव्यप्रकाशे शब्दनिर्णयो नाम (३५) अर्थाः प्रोक्ताः पुरा तेषाम्-

द्विनीय उल्लास:। अर्था वाच्य-लक्ष्य-व्यङ्गयाः । तेषां वाचक- लाक्षणिक -व्यञ्ञकानाम्। (३६) अर्थ-(१)व्यञ्जकतोच्यते। प्रतिक्षेपात(१) कार्यता, केवलं शब्दशक्तिरुद्टारऽर्थशक्तिस्तु कीदृशीत्याह- तामेवानुगाणयतीति नार्थशक्तिमूलव्यवहारः। एतेन स्वळक्षणस्य (३७) वक्तृबोद्धव्यकाकूना वाक्यवाच्यान्यसन्निधेः।२१॥ व्यअकत्वेनोपाधेः साम्येन शब्दलक्षणेनैवार्थो लक्षितमाथ एतावता प्रबन्धेन शब्दस्य व्यञ्ञनाख्यमधिकं व्यापारं नि- इति न पृथग्लक्षणमिति सूचितम् । विवादीकृत्य 'सर्वेषां प्रायश(२)' इत्यादिना सूचितमर्थस्य मुख्यतो व्यञ्षकत्वं निर्विवादीकर्तुमर्थान्तर(३)-मारभते। तत्र च प्रथम- इति काव्यपकाशदीपिकायां द्वितीय उल्लास:।। माश्रयानुवाद :- अर्थाः प्रोक्ता इति। पुरेति 'वाच्यादयस्तदर्थाः स्यु'-(४)रित्यनेनेत्यर्थः। तदेवाह वृत्तिकृत-वाच्येति। अर्थस्य व्यञ्जकता प्रधानभूता। उच्यते विप्रतिपत्तिनिरासायावृश्यत इत्यर्थः। अतएवोत्तरकारिकाभागे वृत्तिकृता की दृशी त्युक्तम् । उ कै े व पूर्व व्यञ्ञना, सम्पति कं विशेषमभिसन्धाय पुनरुच्यत इत्यर्थः। अथ व्यञ्जकतेति पाठे तेषामर्थानामिति शेष: । (१) एवं टीकाकृन्मतः पाठः।'अथ व्यञ्जकते'ति प्रायिकः पाठः। (२) मूलग्रन्थे श्योल्लासे ७मकारिकाया: प्रथमार्धे। (३) अर्थान्तरमभिधेयान्तरम् उल्लासान्तरमिति यावत्। ( १) प्रतिक्षेपो व्यभिचारः। नैयत्येन प्रतिक्षेप्यात 'क' पाठः। (४) श्योल्लासे ६षकारिकाया उत्तराधें।

७६ काव्यप्रकाशः । काव्यप्रकाशदीपिका ७७ प्रस्तावदेशकालादेवैंशिष्ट्यात्प्रतिभाजुषाम्। णोदाहरणानि- योरऽर्थस्यान्यार्थधीहेतुर्व्यापारो व्यक्तिरेव सा ।।२२।। अइपिहुलं जलकुंभं घेन्तूण समागदह्ि सहि तुरिअम्। बोद्धव्यः प्रतिपाद्यः। काकुध्वनेर्धिकारः। प्रस्तावः समसेअसलिलणीसासणीसहा वीसमामि खणमू।१३॥। प्रकरणम्। अर्थस्य वाच्य-लक्ष्य-व्यङ्ग्यात्मनः । क्रमे. अत्र चौर्यरतगोपनं गम्यते।

वाक्ये वाच्यसहितोऽन्यसन्निधिरिति मध्यपदलोपी सहकारिभेदात्स्वरूपभेदाच्च स्वयमाकरेषु ज्ञेया। वाच्यलक्ष्प- समासः । वैशिष्ठ्याद्वळक्षण्यादिति प्रत्येकं पूर्वषष्ठ्यन्तपदे व्यङ्गयात्मन इति यथायोगमुदाहृतिषु बोध्यम्। जलपूर्णकुम्भो डन्वीयते। तदनन्तरमुज्जीवित इति शेषः । प्रतिभाजुषामिति- जलकुम्भः । श्रमार्जिताभ्यां स्वरेदसलिलनिःश्वासाभ्यां निः- नवनवोललेखबुद्धिशालिनाम् (१)। स्थूळबुद्धीनान्तु प्रायेणालक्ष्प सहा निरुधमा। इयश्चैकाकिन्या नदीं गताया अप्यस्या: एवायमर्थ इति भावः। अन्यार्थेति-स्वार्थें प्रत्येये कुतोऽयमेतादशः श्रम इति तर्कयन्तीं प्रतिवेशिनीं प्रत्युक्ति: । पुनरभिधाऽडदय एव भवन्तु व्यापारा इति भावः । व्यक्ति- अत्र जलकुम्भवहनादेवायं श्रमो, नान्यथा शङ्िष्ठा इति वक्त्रभिपाय- रूपोडर्य: प्रकाशते : स्वभावादेव तेष्वेवाभिधाSSदिव्यापारेष्वव- च्छिद्यान्यैव तत्र पबला शक्तिः।न चासावनुमा। कस्य हि प्रतीति- प्रति प्रतिपाद्यते स प्रतिपाद्यः। ध्वनेर्विकार इति-तदुक्तं, रानुमानिकीं, परतिवेशिन्या, सन्निहितानां वा, काव्यर्थभावनादुप- 'भिन्नकण्ठध्वनिर्धीरैः काकुरित्यभिधीयते'(२)। साच तत्तत्- जायमानपकृतीनां सहृदयानां वा ! तत्राद्ययोर्वर्तिवेति सन्तोष्टव्यं, (१) एवं हि भामहादिप्राचीननिबन्धकृतां कृतं 'प्रतिभा'षद (१)तृतीये तु न व्याप्ताद्यनुसन्दध्महे मांसचक्षुषः। किश्चैवं- विवरणमिति १मोल्लासे दशितम् । एवंविधाः प्रतिभाजुषो विदग्धाः विधवाक्यार्थस्य पारमार्थिकत्वानैयत्येन सन्दिग्धस्वरूपो हेतुः । सहृदया इति वा व्यपदिश्यन्ते। इतरे तु व्याकरणकोषज्ञानमात्रा- भवतु तहि अनुमानाभास इति पण्डितम्मन्यः काश्चन खण्डानुमिति- श्रयाः काष्ठलोष्ठसमा: काव्यास्वादसुखवञ्चिता इति विदुषां दर्शनम्। (२) एषा प्राचीनानां विवरणपरा कारिका। भरतीयनाट्यशास्त्रादो मुपकल्त्य वाक्यार्थप्रत्क्षादिवोवेष्वपि तत्पसञ्जनं शक्यमिति

मूलग्रन्थेडभिनय लक्षणे भावप्रकाशनाद्यर्वाचीननिबन्धे चास्य विस्तरे परासनीय:। यदेवंरूपं वाक्यं तदेवंरूपाभिप्रायकमिति सुग्रहे णालोचनम्। 'संयोगो विप्रयोगश्चे'त्यादिहरिकारिकाऽनुशीलनवेलायां एव व्याप्तिपक्षधर्मत्व इति ब्रुवाणो व्याप्तिनिश्चयस्थलमन्वेषयितव्य काक्वादीनां स्वराणां काव्यसामान्योपयोगित्वं टीकाकृन्दिर्दर्शितम् । (१ )- र्वास्तवे'ति 'क' पाठः।

काव्यप्रकाशः । काव्यप्रकाशदीपिका। ७९ ओण्णिद्दं दोव्वल्लं चिन्ता अलसत्तणं सणीससिअम्। तथाभूतां दृष्ट्ा नृपसदसि पाश्चालतनयां मह मन्दभाइणीए केरं सहि तुहवि अहह परिहवइ ।१४॥ वने व्याधैः सार्ध सुचिरमुषितं वल्कलधरैः। अत्र दूत्यास्तत्कामुकोपभोगो व्यज्यते। विराटस्यावासे स्थितमनुचितारम्भनिभृतं

इति पारिशेष्यादर्थस्य ध्वनिशक्तिसिद्धिः(१)। एता एव युक्तय गुरुः खेदं खिन्ने मधि भजति नाद्यापि कुरुषु॥ १५॥ उदाहरणान्तरेप्वपि यदच्छया सञ्चरन्ति भगवत्यः । अत्र मधि न योग्य: खेद:, कुरुषु तु योग्य इति मह केरं मदायम्। तुह त्वामित्यर्थे षष्ठी, परिभवतीत्यस्य हिंसा काका प्रकाइयते। न च वाच्यसिद्धङ्गमत्र काकुरिति र्थत्वात्(२)। तुह वि अहह इति पाठो न, हेति मध्ये वृत्तहानिदोषा- गुणीभूतव्यङरत्वं शङ्कां, प्रश्नमात्रेणापि काकोर्विश्रान्तेः।

दित्यके, तन्न, गाथाभङ्गेऽपि वृत्तान्तराभङ्गात(३) किन्तु प्रचुरपुस्तका भृते तस्मिन्नेव वश्चकपकृतावनुरागातिरेकात प्रणयखण्डनशङ्गमा- दृष्टत्वादश्रव्यप्रायत्वाच्च अहह इति पाठानङ्गीकारः। अत्र मदाय- पूरयति। तदाह-तत्कामुकोपभोग इति, रागदाढ्यहेतुतया प्रणय- मौन्निद्रयादि त्वां परिभवतीत्यन्वयानुपपश्या मत्सदशमौन्निद्रयादि भङ्गभयादिति शेषः । तथाभूतामिति-दृष्ट्रेसादौ प्रत्येकं योज्यम्। लक्ष्यते। तेन तदतिशय एव व्यज्यते। स चाभिव्यक्तः स्वकारणी- अनुचितस्य कर्मण आरम्भेण करणेन निभृतं गुप्तं यथा स्या- (१) अयं हि ध्वनिध्वंसार्थ साटोपमायसतां न्यायैंकदेशिनां त्तथा। खिद्यतेऽनेनेति खेदो मात्सर्यम् । खिन्ने ग्लाने। अत्रार्थे कुतार्किकाणां व्यक्तिविवेककारप्रभृतीनां सूक्ष्मतो मतपरामर्शः । तु मयि खेदं भजतीति सोपहासोत्प्रासकाक्काSत्यन्तानौचित्य विस्तरस्तु मूलग्रन्थे ५मोल्लासेऽनुशीलितः । एवमपि दर्पणे ५मपरि च्छेदे व्यक्तिविवेककारमतखण्डनम्। ध्वननम्। तदाह-अत्रेति। वाच्यसिद्ध्यङ्गमिति। सिद्धि: परिपाकः

(२ ) जासिनिप्रहनेत्यादिसूत्रातिदेशेनेति यावत्। अभियुक्तास्तु शोभानिष्पत्तिरिति यावत। प्रश्नंत्यादेरयं भावः-कुरुषु न भजतीति

प्राकृतेऽत्र षष्ठीप्रयोगो द्वितीयास्थाने इति निर्दिशन्ति। काकुः। ततश्च प्रश्नरूपः किमर्थमहमाक्षिप्त इति तस्यैव गुणी- (३) गाथायां सूत्रकृतां पिङ्गलादीनां मतेन पूर्वार्धस्योत्तरार्धानु- भावो न्याय्य: सर्वथा, अतएव गुणीभूतव्यड़यविभागे काकाक्षिप्त- यायित्वव्यवस्यायामेवमभिधानम्। यदत्र टीकाकृतामेतन्मतोपरि आक्षेप मित्याक्षिप्तपदप्रयोगः । उक्तस्य व्यड्स्य क्रोधपकर्षाविद्धतया उदासीनतया तत्मतपाठाङ्गीकारश्च तत् टीकाकृत्सुलभपूर्वाचार्य- वाच्यपोषकत्वं नास्ति, अपि तु तत्पोष्यत्वमेव । अपिरेकषार्थे(१)। मतखण्डननिर्बन्धमाविष्कृत्य कृतमित्येव सन्तोष्टव्यम् । वस्तुतस्तु प्रचुरगाथासाहचर्येण गाथाप्रसिद्धभावप्रपश्चपश्चनेन च गाथैवेयमिति ( १ ) अपिरेवार्थे-पर नात्र निर्बन्ध उचितः। विषयविवेक इति-

नास्ति सन्देहलेशावकाशः । विषयविवेके प्रदीपकृतां विवरणमुपयोगीति तत एव जिज्ञासुभिरा- कलनीय आशयः।

८० काव्यप्रकाशः । काव्यप्रकाशदीपिका। ८१

तइआ मह गण्डत्थलणिमिअं दिट्ठिंण णेसि अण्णत्तो। अत्र रतार्थे प्रविशेति व्यग्ड्यम्। एणि्हिं सच्चेअ अहं ते अ कवोला ण सा दिठ्ठी ॥१६॥ णोल्लेड़ अणोल्लमणा (१)अत्ता मं घरभरम्मि सअलम्मि। अत्र मत्सखीं कपोलप्रतिबिम्बितां पश्यतस्ते खणमेत्तं जइ संझाइ होइ ण व होइ वीसामो॥१८॥ दृष्ठिरन्यैवाभूत, चलितायान्तु तस्थामन्यैव जातेत्यहो अत्र सन्ध्या सङ्केतकाल इति तदस्थं प्रति कथा- प्रच्छन्नकामुकत्वं ते इति व्यज्यते। चिद्द्योत्यते। उद्देशोडयं सरसकदलीश्रेणिशोभाऽतिशायी ते तादूप्यपसिद्धाः। अकाण्डकोपः आकस्मिकक्रोध:(२)। कु्जोत्कर्षाक्करितरमणीविभ्रमो नर्मदायाः । अत्रोक्तगत्या प्रतिपदं वाच्यस्य वैशिष्टयं मुख्यव्यड््यानुगुण किश्चैतस्मिन्सुरतसुहृदस्तन्वि ! ते वान्ति वाता व्यड्यान्तरमैत्रीलक्षणं, तत्सहकृतेन च वाक्यार्येन वक्त्तु- येषामग्रे सरति कलिताकाण्डकोपो मनोभू: ।१७।। रभिपायकलनम्। णोललेइ नियुङ्गे(३)। अणद्मणा(४) अनार्द्रमनाः । अत्ता यद्यपि गुणीभावेऽपि न प्रकृतक्षतिस्तथापि प्रसङ्गादयं विषयविवेक:। शवश्रूः। 'संञझाइ होइ ण व होह' इति पाठः, नतु संञ्झाइ होइ इत्यनन्तरं तइआ तदा। णिम्मग्गां निर्मग्राम्(१)। एण्हिं इदानीम् । 'णवरे'त्यधिकं, वृत्तभङ्गपसङ्गादित्येके। तच्च न, गाथातो भिन्नवृत्त- अत्र तइआ एण्हिं इति विच्छित्तिकृतेन वाक्यमाहात्म्येन मुख्यतो- त्वात्, किन्तहि बहुपुस्तकादृष्टत्वादश्रव्थप्ायत्वाच्च वर पाठान- 5र्थशक्तिरुद्ध्ाव्यते, ततोऽन्यत्रापि किश्चिद्वाक्यवैशिष्टयसम्भवे ङ्ीकरणम्(५) । तटस्थो निकटस्थः प्रसिद्धपूर्वप्रणयः, न काचित्क्षतिः। उद्देश इति-अयमिति प्रत्यक्षोत्कर्षनिर्देशः । न तूदासीनः, तत्र रहःसूत्रणोपयोगाभावात्। अत्र चान्यस्यो- कुआनामुत्कर्षो मत्तमधुकरनिकुरम्बकरम्बितकुसुमसमृद्ध्यादिः। ( १) 'अणद्दमणा' इति पाठान्तरम्। सुरतसुहृद: तत्कृतश्रमघर्मादिमार्जनेन सुरतरागदार्ढ्यदायिनः, (२) श्रीधरकृते ०विवेके उद्देश-कुक्जोत्कर्ष -नर्मदा -त सुरि त - त न्व वान्त्यादिपदानां प्रत्येकमभिप्रायप्रकटनम्। तथाचैतैरेवालम्बनोद्दीपन- (१) 'णिमिता'मिति तु सार्वत्रिकः पाठः । यद्यप्यत्र नार्थतो विभावानां प्राचुर्यस्थित्याSत्रासंलक्ष्यक्रमव्यङ्गयरूपाकूतध्वननमपीति वैलक्षण्यं तथापि 'णिमग्गा'मिति पाठः कष्टकल्पनाSSश्रयविरहात् तात्पर्यम् । वरम्। किन्त्वस्मिन् पक्षे वृत्तहानिनिवारणाय 'मह' इति पदस्याश्रवणम्। (३) नुदतीति छाया, नियुङ्क्ते प्रेरयतीति तु विवरणम्। चण्डोदासदीपिकायां गाथनां सामग्रयतश्छायाया अदर्शनात किं (४) अमुह्यणमणां इत्यसंलग्नः पाठ आदर्शपुस्तके। तावस्तस्य साधारणसस्मतपाठत्यागे तात्पर्यमिति न स्फुटमवगम्यते। (५) अत्र 'ण वे'ति साधारणसम्मतः पाठः । ण वरेति पाठे आर्या- ११ का० प्र०

८२ काठयप्रकाशः। काव्यप्रकाशदीपिका। सुव्वइ समागमिस्सदि तुज्झ पिओ अज्ज पहरमेत्तेण। गुरुअणपरवस पिअ किं भणामि तुह मंदभाइणी अहकं। एमेअ कित्ति चिठ्ठसि ता सहि सज्जेसु करणिजमू॥१९॥ अज्ज पवास वचचास वच्च सअं जव्व सुणसि करणिजमू।२१। अन्नोपपति प्रत्यभिसर्तु प्रस्तुता न युक्तमिति अत्राद्य मधुसमये यदि व्रजास्ति तदाऽहं तावद् न कथाचिन्निषार्यते। भधामि, तव तुन आनामि गतिमिति व्यज्यते। अन्यत्र यूयं कुसुमावचायं कुरुध्वमत्रास्मिकरोमि सख्य:। आदिग्रहणाचेष्टाऽडदेः। तत्र वेष्ठाया यथा- नाहं हि दूर भ्रमितुं समर्था प्रसीदतायं रचितोऽञ्जलिवः।। द्वारोपान्तनिरन्तरे मयि तथा सौन्दर्व्यसारश्रिया अत्र विविक्तोडयं देश इति प्रच्छन्नकामुकस्त्वया- प्रोल्लास्थोरुयुगं परस्परसमासक्तं समासादितम्। डभिसार्थतामित्याश्वस्तां प्रति कथाचित्निवेद्यते । आनीतं पुरतः शिरोंऽशुकमध्रः क्षिप्ते चले लोचने वाचस्तत्र निवारितं प्रसरणं सङ्कोचिते दोर्लते ॥२२० करूपस्य सत्निधिः प्रकरणावसेयः । सुव्वइ श्रूयते। तुज्झ पिओ निश्चिन्ताम्(१)) । अत्रान्यत्रेति प्रतिपादितस्य देशस्पातिवि- इति सोल्लुण्ठमभिधानं सख्याम्, अन्येषु तु रहःसङ्गोपनम्। विक्तादिरपवैशिष्ठ्यस्य साचिव्यमात्रं, प्राधान्यन्तु वक्तृवौशिष्ठ्या एमेए एवमेव तदनुपयोगिसम्भारव्यग्रिन्ना। अ्र देरेव। एवं काळवैशिष्ट्येऽपि ज्ेयम्। गुरुअणेति-जनपदेन बाहुलय- पूर्व विदितरहस्याऽप्यभिसारोपकरणसम्भारं न निषेधयति, द्योतिना ग्राम्यत्वावगतिः । सुणसि जानासि। मधुसमये प्रत्युतान्यत्रास्यमाधत्ते, सम्मति तु कुतश्चित मतीतगृहपतिस- पकरणगम्ये। न भवामि न जीवामि। अत्राधेति-निर्दिष्टक्रमेण त्वरागमना तत्सज्जीकरणं विद्वेष्टीति मस्ताववैशिष्ठ्यम् । गाढग।दीभविष्यन्मन्युर्वसन्तारम्भो वा प्रकृते पान्थावस्थाविशेष- अन्यत्रेति-अस्मीत्यहम्थ 1 पच्छन्नः स्त्रीवेशमाधाय सहकारिसंस्थाने(२)।द्वारोपान्तेति-निरन्तरे संलगे। पच्छन्ः बाल्या- चेव्यादिभावेन(१) सदासन्निधानयोग्यः 1 आश्वस्तां ळक्करणभूतळज्जाभरेण प्रणयिसखीष्वप्येकान्ततया न प्रकाशित:। ( १ ) विश्वस्तामिति वा पाठः स्यात्। आदर्शपुस्तके तु प्रस्तारस्थितस्य कस्यापि वृत्तस्य नानुरूप्यं, परं सर्वेषामेव विषम क्षिप्तन्तामिति विकृत: पाठ उपलभ्यते। वृत्तानां तत्र स्थितानां गाथामध्ये परिगणनस्य सम्मतत्वात् कथमपि (२) 'प्रकृतिपाद्यावस्था' इत्यादर्शपुस्तके पाठः। परं प्रति वृत्तभङ्गदोषो निवार्यः। ( १) 'चेष्टाऽऽदी'ति विकृतः 'क' पुस्तके पाठ:। पाद्यावस्थाविशेषसंस्थाने सहकारीति सङ्गतः पाठः स्यात्। यथा. स्थिते तु अन्वयबाधा स्फुटेव।

८४ काव्यप्रकाशः। काव्यप्रकाशदीपपिका। ८५ अत्र चेष्टया प्रच्छन्नकान्तविषय आकूतविशेषो ध्वन्यते। निराकाङ्कत्त्वप्रतिपत्तये प्राप्तावसरतया च दिभेदेनानेन क्रमेण लक्ष्यव्यङ्मयोश्च व्यक्षकत्वमुदा

पुनः पुनरुदाहियते। वक्रादीनां मिथःसंयोगे द्विका हार्थम्(१)।

बान्धवाद्यवगतदुःशीलत्वादिव्यङ्गयवक्त्रोः(२) । कचित्त्रयाणां आकृतविशेषो भावविशेषः । अत्र चेष्टायाः मोल्लास्येत्यादिशब्द- यथा तइआ इत्यादौ वाक्यप्रतिपाद्यतत्पाणेश्वरीरूपान्यसन्निधीनाम्। प्रतिपाद्याया विशेषो वक्तुः प्रत्यक्षरसमुदितरूपाद्वैशिष्टयं तत्काल एवश्चतुरादीनाश्च वैशिष्टथस्य सहकारित्वेन व्यञ्जकत्वम्। अनेन चमत्कारार्थमुल्लिख्यमानमेव सचिवतामालम््य काव्यभावके क्रमेण वक्त्रादिवैशिष्टस्य साहित्यविकल्पेन। लक्ष्यव्यड््पोश्च । लक्ष्यस्य यथा तत्रैवौत्निद्रयाद्यतिशयस्य प्रणयभङ्गशङ्काया व्यअ्ष नायिकाSSदिगतसाच्विकादिपरिग्रहः । ननु 'गुरुअणे'त्यादावपि त्वमुदाहारय्यमुक्तोदाहरणेनैव गम्यमित्यर्थः(३) । अत्र चान्या- वक्त्रादिविशेष: सम्भवति। ततश्च द्वि्रिचतुरोदाहृतिदर्शनेनैव र्थधी हेतुरित्यर्थशब्देनालङ्कतिरप्तादिरूपयोरर्थयोः सङ्गहो बोद्धव्यः। सिध्यतीत्याशक्ा बहूदाहरणोपयोगमाह-निराकाङ्कत्वप्रतिपत्तये इति। एतच्चादिपदसङ्गह्यायां चेष्टायां द्वारत्यादयुदाहृत्याSत्र मच्छन्र शिष्याणां निःसन्देहव्युत्पत्तथेऽनवसरेSश्रद्धेय(२)-मवसरं प्राप्यः कामुकविषय आकूतविशेषो ध्वन्यत इति बदता वृत्तिकृता सूचित- पुनः पुनस्तदेव वक्त्रादिविशेषसाचिव्यं न तु परस्परासङ्कीर्ण- मेव। तथाहि आकूतविशेषो भावविशेषः शृङ्गारसश्चारिलज्जा- रूपमुदाहियत उदाहरणैर्निश्चाय्यते। द्विकादिभेदेन कचिछ्वयो- र्यथा-'अइपिहुल' मित्यादौ जळकुम्भादिगतदुर्वहत्व्रादिवाच्यस्य (१) अत्र तत्र वक्तृबोद्धव्ययोगे यथा-अत्ता एत्त णिमज्इ इत्या दिरधिकोऽशो रुचकश्रीधरादिभिर्मूलग्रन्थव्याकरणपर: स्वस्वटीकाया- (१) भावके बलाहृति-'क' पाठः। मुपन्यस्तः। माणिक्यचन्द्रेण गोविन्दठक्कुरप्रभृतिभिश्चार्वाचोनैर्मूल- ग्रन्थाङ्गतयैष आदीयते। ( २ ) प्राप्तावसरतयेत्यस्य प्रतीकस्यापाततो व्यतिरेकमुखेण (२ ) अब्रादर्शपुस्तके वाच्यव्य ङ््यपदयारयथा व्यत्यासः। विधवृतिर्दीपिकायाम् । 'तत्सहकारिविशेषसमवधानादबाधितानेक (३ ) गम्यमित्यर्थ :- एकस्मिन्नेवीदाहरणे प्रायश एताद्वश- लक्ष्यसन्दर्शनेन शिष्या: सुशिक्षिता अक्षोणवेचक्षण्या: प्रगल्भा झटिति विघटितविर्प्ातपत्तयः सम्पद्न्त इति पौनरुक्त्यभ्रम निरस्यति। एवं लक्ष्यव्यङ्गयार्थयोर्विच्छित्तिभृतो: सहावस्यानस्य सम्भधात् परवर्ततिभि तहिं सर्वत्र निवेदनं प्राप्नोतीत्याह 'प्राप्तावसरतये'ति वि्वकमन्तव्य- रालङ्कारिकै: कविकर्णपूरेति सार्थकनामधेयैरलङ्कारकास्तुभे १मकिरणे लक्ष्यव्यङ्यार्थप्राप्तपल्लवविभाग: सुष्ठ दर्शितः। जिज्ञासुभि र्नव मत्रोद्धरणीयम्। जलधरधामे'त्यादि: श्लोकप्रपश्चस्तत्रत्य आलोकनीयः।

काव्यप्रकाशः । काव्य प्रकाशदीपिका। (३८)शब्दप्रमाणवेद्योरऽर्थो व्यनक्त्यर्थान्तरं यतः । ८७

शब्देति। नहि प्रमायान्तरवेद्योर्ऽर्यो व्यक्षकः । अर्थस्य व्यञ्जकत्वे तच्छव्दस्य सहकारिता ॥२३॥

लक्षणो ध्वन्यत इति रसादौ भावध्वननेन शक्तिर्दर्शिता। तत्र तृतीयोल्लासः ॥३॥

च पार्यन्तिके ध्वननाङ्गीकृत्पाऽनतराळप्रतीतिकालकृतावर्थत एव मात्रं तस्येति सर्वेत्रैवोभयशक्तिमूळता यद्यपि तथापि यत्रैक- तदुपगमो दर्शितः। एतदुभयव्याप्तेरपि(१) चाभिषाऽऽद्यनुमानादि- शक्तिरुङ्भटा तत्रैकमूळतेत्यनाकुलमखिलम्(१)॥ बहिर्भावसाघने प्रगल्भा एवास्मदुक्तमाचीनयुक्तयः । प्रमाणेति- सर्वर्यैव काव्यरूपस्य वाच्यार्थानियतपामाण्यस्यापि स्वमकाश- । तृतीय उल्लास: । रसादास्वादपित्ययोगव्यच्छेदेन प्रामाण्यनियम इति सिद्धान्त- रहश्यसुत्रणपरम्। एतथ सिद्धान्तसङ्गहे(२)निपुणं निरूपितमस्मा- मिरिति नेह गौरवभीत्या प्पश्चितम्। तत्सहकारिता तदनुगुणा काअपि शक्तिः। न हि प्रमाणान्तरवेद्यो व्यअ्कः प्रत्यक्षादि- वेद्योऽर्थः प्रकृतमभिमायं फलतीत्याशयः। तस्मादन्वव्यतिरेकाभ्यां शब्दस्यापि सामर्थ्ये कल्पनीयं नत्ववर्जनीयसन्निधित्व

(१) 'एतदुभयव्यापृता'विति स्यात्। पाठोऽत त्रिकृत इति प्रति० भाति। (१) 'इयतैव व्यञ्जकत्वनिर्णयो प्रन्थकृता कृतः, केवल विवक्षितान्य- (२) आस्वादजीवातुः पदसन्दर्भ: का्यमिति संज्ञाप्रतिज्ञामारूढ़- परवाच्यस्य संलक्ष्यक्रमव्यङ्गयप्रभेदेर्थस्य विभावादिरूपस्य व्यञ्जक- वतां टीकाकृतां तत्समानाशयानां प्राक्तनाना परवर्तिनां चैष उपष्टम्भो त्वस्यानुक्तत्वादव्याप्तिर्व्यक्चकनिर्णयस्येति चिन्त्यमेतत्। यदि परं

प्रन्थत्ुटिपूरकतवेन ग्राह्यः। एवमपि विधेकादिषु सिद्धान्तः । सिद्धान्त- 'व्यक्तिरेव से'्यनन्तरं 'रसादेः प्रतिपत्तये । विभावादिभ्य एषाडभि- व्यकिरर्थसमाश्रयेति कारिका पठनीयेति युक्तियुक्तोऽभियुक्तानां संग्रहे टीकाकृत्कृतविस्तृततररलादिविवेचनपरे निबन्ध इति प्रामेव प्राक्तनानां राजानकरुचकादीनां सिद्धान्तः। एवंविधेधु स्थलेडु सुचितम्। प्राचीनटीकानामुपयोगित्वं सुप्रकटम

काव्यप्रकाशदीपिका। ८९

चतुर्थ उल्लासः। हेयोपादेयता ज्ञायत इति प्रथमं काव्यभेदानाह- (३९)अविवक्षितवाच्यो यस्तत्र वाच्यं भवेदध्वनौ। अर्थान्तरं सङ्क्मितमत्यन्तं वा तिरस्कृतम्॥२४॥ यद्यपि शब्दार्थयोनिर्णये कृते दोषगुशालङ्काराणां लक्षणामूलगूढव्यङ्गयप्राधान्ये सत्येवाविवच्चितं स्वरूपमभिधानयिं तथाऽपि धर्मणि प्रदर्शिते धर्माणां वाच्यं यत्र सध्वनौ इत्यनुवादादृध्वनिरिति ज्ञेय: ।

एवं व्यञ्जकाख्यामधिकां शब्दार्थयोः शक्तिमुपपाद्य तदुप- काव्याङ्थरूपतद्विशेषगताः। एते चरसादयाश्रयेणैव व्यवतिष्ठुन्त योगं ध्वनिगुणीभूतव्यड््विभागपराभ्यां चतुर्थपञ्चमोल्लासाभ्यां इति रसादिध्वनिगुणीभूतव्यड्मे तावन्निरूपणीये। तत्प्रसङ्गेन सूत्रकद्शितवान्। तत्र केचित, शब्दार्थनिरूपणार्थमेव वृत्तिविवेक: तत्सजातीयानां वस्तुध्वन्यादीना कर्कटीकण्टकन्यायेन पूर्वे पश्चा- कृतो न स्वात्रन्त्रयेण, ततश्च तदनन्तरमेव(१) तद्धर्माणां च्चावेष्टनतया तन्निरूपणमिति भावः । हेयोपादेयतेति-दोषाणां दोषादीनां निर्णयः सुकरो भवतीति स एव कार्य:, ध्वन्यादि- हेयतयैव गुणालद्कूतीनाश्नोपादेयतयैवात्र निरूपणम्। हेयोपा विभागस्तु पूर्व पश्चाद्रा कार्य, इति प्रत्यवतिष्ठन्ते। तन्निरा- देयताबीजञ्च काव्यविशेषपरिज्ञान एव सुज्ञानं भवतीत्यर्थः। काव्यपदमत्र तद्विशेषध्वन्यादिपरम् । तद्रेदाः स्वळक्षणळक्षिता धर्मिणीति-न खलु शब्दार्थमात्रधर्मा दोषा एव निरूप्या:, किन्तु विशेषा।। तत्र च लक्षणामूलव्यञ्जकतायाः प्राथमिकतया प्रथमं तन्मूळध्वनिविवेकः(१)। अविवक्षितेत्यादिना वाच्यविभागो (१) वृत्तिविवेकान्तरमिति यावत्। वस्तुतस्तु काल्पनिकमेव सूत्रकारवृत्तिकारयोर्भेंदमुररीकृत्यैवं टीकाकृतामाक्षेपस्तत्समाधानप्र. ध्वनिविशेषलक्षणद्वयसूचनपरः, अन्यथा ध्वनित्वक्षतेः । अ-

यासश्च। यथाचात्र क्रमोल्लङ्गनप्रस्तावो न वरीवर्तति तथा प्राचीनतमैंः विवक्षितं बाधितस्वरूप वाच्यं यत्रेति सामान्यळक्षणं सूचितम्।

व्याख्यानोपष्टम्भे सप्रपञचं दर्शितम् । यदत्र दीिकायां केचिदित्यादि- (१) इयमेवानन्दवर्धनाद्यालङ्कारिकवर्यानुसृता सम्प्रदायसिद्धा

ना सन्दर्भेण केषाश्चितकाल्पनिकसत्तावतां मतोद्घोषणं यथा शब्दार्थ व्यवस्था। अभिधामूलस्य बहुविषयतया पञ्चान्निर्देश इत्युजुरेव तत्-

वववेकाव्यवहितोत्तरक्षण एव तज्जीवातूनां दोषगुणालङ्काराणां निर्णयः कारणोपन्यासः। उपर्तिमस्तु युक्तिबन्धः "एवं लक्षणामूल व्यक्ञक-

सम्यङ इति न तत्र सत्र-(कारिका)-ग्रन्थाल्लक्षकं किमपि साहायकमा· स्वमुक्त, मभिधामूलन्त्वाह" इति द्वितीयोल्लासस्थ मूलग्रन्थमवलम्व्य

सादयाम इत्यलं पल्लवितेन। प्रदुर्भूत इति सोऽपि यथास्थित एव। ( प्रदीपप्रभा)। १२ का० प्र०

९० काव्यप्रकाशः। काव्यप्रकाशदीपिका। ९१ तत्र च वाच्यं क्वचिदनुपयुज्यमानत्वादर्थान्तरे परि- क्वचिदनुपपद्यमानतयाऽत्यन्तं तिरस्कृतम्। यथा- यमितम्। थथा- उपकृतं बहु तत्र किमुच्यते स्वामस्मि वचिम विदुषां समवायोऽत्र तिष्ठति। सुजनता प्रथिता भवता परम्। आत्मीयां मतिमास्थाय स्थितिमत्र विघेहि तत् ॥२३। विद्घदीट्टशमेव सदा सखे! अत्र वचनाद्यपदेशादिरूपतया परिणमति। सुखितमास्स्व ततः शरदां शतम् ॥२४॥ एतदपकारिणं प्रति विपरीतलक्षणया कश्चिद्वक्ति। अनुपयुञ्यमानत्वस्वरूपमात्रेणार्थान्तरे(१) विशेषरूपे परि- (४०) विवक्षितं चान्यपरं वाच्यं यत्रापरस्तु सः। णमितमिति संक्रमितमित्यस्य व्याख्यानं, तन्मर्याकृतमित्यर्थः । णिचा काकादिसाहाय्यसृत्रणम्। अन्यपरं व्यङ्गयनिष्ठम्। एष च-

त्वामिति-समवायः समुदायः। तत्र साम्मुख्यादेव (४१) कोऽप्यलक्ष्यक्रमव्यङ्गयो लक्ष्यव्यङ्ग्यक्रमः परः ॥

प्रतिपादे नियते त्वामित्यस्य तावन्नोपयोगः। एवं अलक्ष्येति-न खलु विभावानुभावव्यभिचारिण

वचनादेव कत्तरि ज्ञातेऽहमर्थस्यास्मीत्यस्य वच्मीत्यस्य च । अतएवात्यन्ततिरस्कृतं, नतु तद्गन्धोऽप्युपपद्यत इत्यर्थः ।उप- आत्मीयामिति मतिमवलम््यावस्थानस्यावश्यम्भावादेव सिद्धेः । कृतमिति -- अत्र वक्त्रादिवैशिष्टयान्मुख्यार्यबाघः, लक्षणया Sपकाराद्यतिशयश्च गूढो व्यड्ः। विवक्षितमिति-अबाधितत्वे- शेषा लक्ष्यन्ते। तैश्च लक्षितैस्तदतिशयरूपा एवावश्यवाच्यहिता- नेत्यर्थः। अन्यपरतयैव विवक्षितं, न तु गुणीभृतव्यड़माक्षिप्य हितत्वालङ्गनीयाज्ञत्वादरग्राह्यत्वात्यन्तावहितताः प्राधान्येन व्य विश्रान्तमित्यर्थः। अन्यपरमित्यस्य व्याख्यानं व्यङ्निष्ठं जयन्ते। वच्पीन्त्यत्र लक्षणायाः स्फुटतया तन्मुखतया निर्दिशति- सर्वात्मना तत्प्रवणमित्यर्थः । अळक्ष्यः क्रमः प्रतीतिपौर्वापय्ये अत्र वचनादिरिति । अनुपपद्यमानतयेति-सर्वथेति शेषः । यत्र, तदळक्ष्यक्रमं तथाभूतं व्यङ्ं यत्रेति विग्रहः। एवमुत्तरत्र।

(१) स्वरूपमात्रेणोत वृत्तिग्रन्थपूरणम्। परिणमितमिति-एवं यद्यपि लक्षणामूळेऽप्यस्ति लक्ष्यक्रमव्यड़्यता तथापि तस्य

काव्यप्रकाशविवेके "अत्र हि वाच्यस्यानुपपत्यभावादनुवृत्तिघर्मरूप- तव्यभिचार एवेति नोपन्यास:, तत्र च ळक्ष्यपदार्थपर्यालोचन- तथा: लक्ष्यप्रतीतिवेलायां न परित्याग:, किन्तु तत्सहितस्य लक्ष्यस्य यैव लक्षणं ळभ्यत इति न पृथङ् निर्दशः(१)। न खल्विति- प्रतीति :- अत एवात्र परिणामोक्ति"रिति। (१) एतच्च सर्वमापाततो विवेकक्न्मन्तव्यमनुसृत्य।

काव्यप्रकाशः। काव्यप्रकाशदीपिका। ९३

एव रसो,5पि तु रसस्तैरित्यस्ति क्रमः; सतुलाघवा- आदिग्रहणा्गावोदय-भावसन्घि-भावशबल न्न लक्ष्यते। तत्र- त्वानि। प्रधानतया यत्र स्थितो रसादिस्तत्रालङ्कार्यो (४२) रसभावतदाभासभावशान्त्यादिरक्रमः। यथोदाहरिष्यते। अन्यत्र तु प्रधाने वाक्यार्थे यत्राङ्ग- भिन्नो रसाद्यलङ्कारादलङ्कार्यतया स्थितः ॥२६। रसाधयळङ्कारादिति-रसादिश्वासावळङ्कारश्रेति (१) कर्मधारयः । तन्मात्रस्य रसत्वे सहृदयासहृदयव्यवस्थाविरहप्रसङ्गादिति अलक्कार्यतया स्थित इति भिन्नत्वे हेतुः । आदिग्रहणान्भावशाबलया. भाव:। तैराविष्क्रियत इति शेषः । ते च मतीयमाना एव दिरिति। तत्रेति-प्रधानतया बाध्यताSडदिराहित्येनालड्डार्यः । रसमाविर्भावयन्ति, अन्यथाऽतिपरसङ्गादित्याह-इतीति -- अतो अळक्कारादिकृतपरिपोषमात्रत्वेनालङ्कारव्यपदेशो योग्यः । न हेतोरस्ति क्रमस्तत्पतीत्योः, स तु न लक्ष्पते। वस्तुसामान्येन(१) चैतद्वाङ्मात्रमित्याह-तथोदाहरिष्यत उदाहरणदर्शनेन विविक्त: करिष्यत इत्यर्थ:। वाक्यार्थे रसाधन्तररुपे वस्तुमात्ररूपे वा। अङ्ग- सूक्ष्मत्वादिति शेषः । अत्र च रसवति काव्य वस्त्वळट्टारव्यड्- योरपि न पतीतिविलम्बो झटित्यास्वादपर्यन्तगमनात्। वस्तुत- भूतः शोभाविशेषकः । आदिरिति वाक्यार्थादिसङ्गइः कार्यः

स्तु नीरसे प्रतीतिविलम्बात्तत्साजात्येन लक्ष्यक्रमव्यवहार इति (१) अत्र वृत्तिग्रन्थेऽलङ्कारपदं पारिभाषिकमनुप्रासोपमादिपर, बोद्धन्यम्(२)। तत्र (तत्रेति-) तयोर्मध्ये अलक्ष्यक्रमस्य रसा. न पुनः 'सौन्दर्य्यमलङ्कार' इति वामनकृतनिर्देशेन सौन्दर्य्यसामान्येना- दिरीध्यस्वरूपव्यवस्थाहेतुरित्यर्थः। तदाभासेति-तत्पदेन रसः नुगतार्थ यत्किञ्चिदिति वृत्तिग्रन्थत एव स्फुट प्रतीयते। न च दशमो- मावयोरतुकर्षः। अक्रम इति-नम् ईषदर्येऽज्ञेयतापरम्। ल्लासे रसवत्प्रेय ऊर्ज्जस्विसमाहितादीनामनुद्देशस्तद्वाख्यानकल्पे प्रति- कूल इति मन्तव्यम्। सुविदितमेवैतद्यदलङ्कारोल्लासस्योत्तरार्द्वमपरेण- (१) साम्बन्ध्येनेति 'क' पुस्तकेऽहृद्यः पाठः। पूरि। अलङ्कारमाहात्म्यवादिनां भामहोन्द्रट प्रभृतीनामनुसारिणस्तस्य (२) आचार्य्याभिनवगुप्तप्रभृतीनां सिद्धान्तमुपजीव्यैवमुक्ति:। 'प्रधानेऽन्यत्र वाक्यार्थे यत्राङ्गन्तु रसादयः।काव्ये तस्मिन्नलङ्कारो रसा भखण्डबुद्धिवेद्यस्यानन्दमयस्य रसस्य कथं खएडबुद्धिनिर्ग्राहय: पृथक् दिरिति मे मति'रिति स्पष्टनिर्दिष्ृध्वनिप्रस्थानसिद्धान्तेSनादरवन्त,स्त पृथगुलपभ्यमानैर्वस्त्वलङ्कारध्वनिर स्थासंस्थापितः साजास्यमित्य- दन्तस्यानिबन्धनस्य सुशककल्पनत्वात्। एवं सर्वेऽपि प्राचीनाष्टीका. न्वर्थेषोकि:। पर शब्दचित्रथिचित्रप्रभृतीनां नीरसानां संलक्ष्यक्रम कृतो रुचकश्रीधरश्रीविद्याचक्रवर्तिप्रभृतयः । उदाहारिष्यत इत्य- वसत्वलंकृतिध्वनिभेदेः सह साजात्यं ध्वनिप्रस्थानपरमाचार्या्णा तन्नि- स्य पृथगलङ्कुारतया विवेचयिष्यत इति सम्प्रदायप्रकाशिन्यां शेषो- बन्धकृताञ्च बहूनां न स्वरस इत्यतिरोहितमेतत् प्रेक्षावताम। काचार्याणां विवृतिस्त्वत्र प्रमाणम्।

९४ काव्यप्रकाशः। काव्यप्रकाशदीपिका । ९५ भृतो रसादिस्तत्र गुणीभृतव्यङ्गये रसवत्-प्रेथ-ऊर्जस्वि- तत्र रसस्वरूपमाह- समाहितादयोऽलङ्काराः। ते च गुणीभूतव्यङ्गयाभि- (४३) कारणान्यथ कार्याणि सहकारीणि यानि च। धान उदाहरिष्यन्ते। रत्यादेः स्थायिनो लोके तानि चेन्नाट्यकाव्ययोः॥ (१)। गुणीभूतव्यङ्गथ इति-तैरुपाधिभिर्ध्वनिव्यवहारनिरासा, नतु विभावा अनुभावास्तत्(१) कथ्यन्ते व्यिचारिणः। तत्सन्भावे ध्वनिव्यतिरेकनियमः, प्रधानभूतरसाद्यपेक्षयाऽसम्भाव्य

काव्यविभाषणपदेन तदभिधानम्(२) । एवमुत्तरत्रापि । भावस्याळङ्कारत्वेन प्रेयः ियतरं काव्यम्। [अत्र रसवति पशमाळङ्कृतिसाचिव्येन सम्यगाहितं भवति चमत्करणमनेन-

काव्ये वाच्यव्यक्षयपोरपि न प्रतीतिविळम्बो, झटित्यास्वादपर्यन्त- ति समाहितम्, आदिपदेन भावोदयनामाळड्कृतिपरिग्रहः।

गमनात ; किन्तु नीरसप्तीतिचिळम्बात्तत्साजालेन लक्ष्यक्रम- गुणाभूतव्यङ्गयं काव्यमभिधीयते विशेषळक्षणार्थमाबध्यतेऽत्रेति गुणीभूतव्यङ्गयाभिघानः पश्चमोल्ळासः। तत्र।संलक्ष्यक्रमे ध्वनौ प्रसक्ततयेति शेषः। स्वमान्तरं रूप नतु (१) रसादिरित्यत्र 'आदि' पदेन भावरसाभासभावाभासभावो- दयभावसन्धिावशबलत्वानां ग्रहणमिति प्रायः सर्व एव विवरण- रूढ़िकल्पितमिति भावः। कारणानीति-अथशब्दश्चार्थः कार्यानी- काराः। यदि कथञ्चिदपि चण्डीदाससम्मतोऽर्थः स्वीक्रियेत तथाऽप्यत्र त्यत्र योज्यः। यानीति कारणानीत्यादिभिः तानीति च वृत्तिग्रन्थे तदर्थेऽन्वयो न सूपपाद इति प्रतीयते। विभावा इत्यादिभिः प्रत्येकमन्वीयते। लोके रामादिगतस्य (२) रसवत्पदनिरुक्तविमर्शनद्वारा रसवतोऽलङ्कारर्ता निराकर्त्तु- स्थायिनोऽन्तरा भावोत्पत्तावप्यनवच्छिन्नवासनस्य यानि कारणा कामेन कुन्तकेन स्वग्रन्थे रसो विद्यते यत्रेति तस्य काव्यविशेषणत्व- न्यालम्बनानि सीताSडदीनि, उद्दीपनानि चोद्यानादीनि, तानि मुद्ृङ्कितम्। रुचककृतेSलङ्कारसर्वस्वे रसो विद्यते (यत्र निबन्धे) यत्र निबन्धने व्यापारात्मनि तद्रसवदिति निरुक्तिदशिता। तत्र जयरथ- चेन्नाठ्यकाव्ययोरभिनयशब्द विशेषाभ्यामुपनीयन्ते तत्तदा भावुक- समुद्रबन्धयोष्टीकाकृतोविंवृती आलोकनीये। गतरसवासनान्तर्लीना रत्यादयो विभाव्यन्ते आस्वादाङ्कुर (३) अयमंशो द्विरुपक्षिप्त इति प्राचीनादु ग्रन्थादेवावसीयते (९२ पृः)। अत्रायं निरवकाशो वर्जनीयश्च। आदर्शभूतमूलपुस्तके (१) 'अनुभावाश्चे'ति क्राचित्कः पाटः। उपरिधृतपाठे 'तदि' सककूलयित्रा प्रमादेनैंक एव सन्दर्भो द्विर्गृहीतः स्यास्। त्यस्य तदेत्यर्थकस्य 'चेदि'त्यनेन पूर्वप्रघट्टकस्थितेन सम्बन्धः।

१६ काव्यप्रकाश:। काव्यप्रकाशदीपिका। १७ व्यक्तः स तैर्विभावादैः स्थायी भावो रसः स्मृतः॥ उक्त्तं हि भरतेन-"विभावानुभावव्यभिचारिसं- परादुष्करणयोग्याँः क्रियन्ते एभिरिति विभावाः कथ्यन्ते (१)।) एवं कार्यान्यालिङ्गनादीन्यनुभावयन्ति परिपोषयन्तीत्यतुभावाः। द्यानादिभिरालम्बनोद्दीपनकारणै रत्यादिको भावो सहकारीणि हर्षादीनि निजनिजविभावानुभावरसमुखेन दार्शि- जनितः, अनुभावैः कटाक्षभुजाक्षेपप्रभृतिभिः कार्यैः तानि सन्ति विशेषेणाभिमुख्येनाचरन्तीति व्यभिचारिणः। किम- प्यखण्डः काव्यार्थ इति नीत्या विभावनादिसम्भिन्नानुविद्धान् तो यद्येवमित्याह-व्यक्त इति। तैः कारणादिभिर्विभावाद्यैवि- भावादिव्यपदेशानुगुणामवस्थामापन्नैर्व्यक्तः प्रादुष्कृतः स्थायी लौकिकदशापसिद्धप्राधान्यपत्यभिज्ञानमाशश्रित्य स्थायी रत्यादी प्रत्यभिज्ञायमानपूर्वरूपानुगमो रत्यादिर्भावो भाव्यते वास्यत रस इत्युक्तम्(१)। इति वासनाSऽत्मतया सहृदयहृदयलीनो रसः स्मृतो ध्वनिकार- अस्यार्थस्य साम्प्रदायिकतामाह-उक्तं हीति- मतानुसारिभिराम्रातः। व्यक्तो व्यक्तीकृत एव रसो, न तु भरतेन तत्कृतशास्त्रे विभावानुभावव्यभिचारिणां योगा- रसः सन्व्यज्यत इति वदता रसस्य व्यक्तिरुपत्वाभिमतपतीति- त्परस्परसाचिव्यलक्षणाद्रसनं रसस्तस्य निष्पतिः स्वत एवा- शरीशनन्यत्वं सूचितम् । तदुक्तं श्रीमल्लोचनकारपादैः-रसाः विर्भावः। साच्विकानां तु स्तम्भादीनामनुभावतया तद्धेतूनाश्च प्रतीयन्त इति त्वोदनं पचतीतिवद्यवहार(२) इति । यद- मुख्यतः साचिविकादिपदवाच्यानां सच्वाविर्भावविशेषाणं स्तम्भा- (१ ) तथा च भारतीये नाठ्यशास्त्रे "विभाव इति कस्मा- दितत्कार्योदय प्राचुर्यदर्शनेन तथैवाङ्गीकार्याणां व्यभि दुष्यते? विभावो विज्ञानार्थः। विभाव्यन्तेडनेन वागङ्गसश्वाभिनया चारितयाऽपृथग्गणनम्। सम्प्रति स्वसिद्धान्तव्यवस्था दर्शयितु- इत्यतो विभावा इति"। "अथानुभाव इति कस्मादुच्यते? यदय· मस्य मनुभावयति वागङ्गसत्वकृतमभिनयमिति"। वस्तुतस्तवेतदुपलक्षण- मार्त्र, दृश्येतरकाव्येष्वपि तथा प्रसङ्गात्। सर्वसाधारणीकृता- (१) "रसावस्थः परं भावः स्थायितां प्रतिपद्यत"इति दशरूपक साधारणरसपदार्थनिष्पत्तिसामग्रीयं खण्डशो वितत्य दशितेति निर- पहवे्य शैली। कृत्कारिका "विभावानुभावसात्विकव्यभिचारिभावैरुपनीयमान: (२) ध्वन्यालोकलोचने ( काव्यमाला ६९ पृः)। एतदनुषङ्गी परिपूर्णस्थायिभावो रस्यमानो रस" इति रसतरङ्गिणीविवृति लोचनग्रन्थः "प्रतीतिरेव विशिष्टा रसनेत्यादि: "अभिध्यज्यन्ते श्चैतदेव लौकिकदशाप्रत्यभिज्ञानमुपजीव्य सिद्धे। "परमार्थतस्त्व- रसा: प्रतीत्यैव च रस्यन्त इती"त्यन्तो जिज्ञासुभिराकलनीयः। खण्ड एवायं वेदान्तप्रसिद्धब्रह्मतत्वद्वेदितव्य' इति टीकाकृत्स्वरस एव तत्त्वम्। १३ का० प्र०

९८ काव्यप्रकाशः। काव्यप्रकाशदीपिका। ९९ प्रतीतियोग्य: कृतः, व्यभिचारिभिर्त्निर्वेदादिभि: राम एवायम्, अयमेव राम इति, न रामोऽय, सहकारिभिरुपचितो, मुख्यया वृत्त्या रामादावनुकार्ये मित्यौत्तर कालिके बाधे, रामोऽयमिति, राम: स्याद्वा न तद्रूपताऽनुसंधानान्नर्त्तकेऽपि प्रतीयमानो रस इति भट्ट वाSयमिनि, रामसशोऽय,मिति च सम्यङूमिथ्या लोल्लटप्रभृतय: । संशय-सादृश्यप्रतीतिभ्यो विलक्षणया चित्रतुरगादि- न्यायेन रामोऽयमिति प्रतिपत्या ग्राह्ये नटे-

लम्व्यन्ते विषयीक्रियन्त इत्यालम्बनानि ललनाSडदयः, उद्दीपय- सेयं ममाङ्गेषु सुधारसच्छटा न्त्युद्वोधयन्तीत्युद्दीपनान्युद्यानादयस्तानि चोभयानि स्वरूपो- सुपूर कर्पूर शलाकिका हशोः । द्वोधयोः कारणानि। आलम्बनोद्दीपनानि च तानि कारणानि राम एवायमिति रामत्वस्यायोगव्यवच्छेदः । अयमेव राम चेति कर्मधारयः। उपचित इति सश्चारिभिरन्तराऽन्तरोत्पन्नैर्हिं इत्यन्ययोगव्यवच्छेदः । उभयरूपा चेयं प्रतीतिरप्यसम्यग- रसादि विच्छिद्यते। किन्तर्हि गूढैर्गाढीक्रियते । नर्त्तक इत्युप- विषयाऽबाघस्थले, औत्तरकालिके बाधे सत्यपहार्यविषया। लक्षणं, काव्यपाठकेऽपि ज्ञेयम् (१)। प्रभृतय इति तत्समान- रामोऽयमिति प्रतीतिमिथ्या। रामः स्यान्नवेति संशयः । राम शीलपरिग्रहः। अत्र रामादिगतरयादिरेव रसः, तद्विषयप्रेक्षक- सद्शोऽयमिति सादृश्यप्रतीतिः। एतद्विपरीततया बालादीनां प्रतीतिर्वा, नटादिगततया प्रेक्षकाणां रतादिसम्भावनं वा १ तत्र यथा तुरगचित्रे तुरगप्रतीतिस्तथा रामोऽयमिति वस्तुपरि- सर्वत्र रस इति नाममात्रमेव, न तु रस्यमानताप्राणत्वमित्युप- च्छेदपर्यवसानशून्या या प्रतीतिस्तया ग्राहे चक्षुर्विषयीकते(१)- क्षीणोऽयं पक्ष:(२)। डभिनयक त्तरि। कारणादिभिः कृत्रिमैरपि तथा कृत्रिमतयाऽनभि- (१) "दशरूपकस्यैव हीद सर्वं विलसितं यदुत कथाSडख्या मन्यमानैरिति दूरेण सम्बन्धः । यिके महाकाव्य"मिति काव्याङ्कारसूत्रवृत्तौ वामनः। वासनावतः कुतः पुनः कृत्रिमतयाSपि कारणादीनां नटे सम्भव- सहृदयस्य नाट्यप्रेक्षकस्थानीयत्वोपपत्तिर्निरूढ़ा। एकत्र वागङ्गाद्यभि- इत्याह-सेयमिति । एतत्पद्यद्वयं सामर्थ्यावसेयानुभाव- नयसंचलितसहायसाध्यत्वमन्यत्र सत्कविवचनगोचरतागुम्फितत्व- मिति तु पर्यवसाने न महान्भेदः । एवमप्यभियुक्तोक्तिः 'काव्ये- वासनोपनतरत्यादितादात्म्यमयवपुःसतत्वं रसस्यानुभवसिद्धमपलप- उपि नाठ्यायमाने स(रस) एव काव्यार्थः' इदमेव लक्ष्यं कक्षीकरोति। तामियं गजनिमीलिकैव। (२) उत्पत्तिवादिनां रसस्य स्वप्रकाशानन्दचित्मयत्वमनादि- (१) 'शून्याया रत्युविषयीकृते' इत्यशुद्धः पाठः 'क' पुस्तके।

१०० काव्यप्रकाशः । काव्यप्रकाशदापिका १०१ मनोरथश्रीर्मनसः शरीरिणी प्राणेश्वरी लोचनगोचरं गता ॥ २५ ॥। दिर्भावस्तत्रासन्नपि सामाजिकानां वासनया चर्व्य-

दैवादहमद्य तथा चपलायतनेत्रया वियुक्तश्च। माणो रस इति श्रीशङ्कुकः।

अविरलविलोलजलद: काल: समुपागतश्चायम् ॥२६।। रतादिरिति-भाव इत्यस्य विवरणम्। तत्र न केवलं नटे(१)

वर्ततितस्वकार्यप्रकटनेन च नटेनैव प्रकाशितैः कारण- काव्यपाठके-(पि) असन्नपि(२) सामाजिकानां प्रेक्षकाणां

कार्यसहकाशिभि: कृत्रिमैरपि तथाऽनभिमन्यमानैर्वि वासनया तन्मयीभावाघायिन्या घिया चर्व्यमाणः पुनः

भावादिशन्दव्यपदेश्यैःसंयोगादू गम्यगमकभावरूपा- पुनरनुप्न्धीयमानो रस इति श्रीशङ्कुकनामा कश्चिदभियुक्त:(३)।

दनुमीयमानोऽपि वस्तुसौन्दर्यबलाद्रसनीयत्वेनान्यानु अत्रापि भावकैर्नटादिगततयाऽनुमीथमानो रत्यादी रसः, भावक-

मीयमानविलक्षण: स्थायित्वेन सम्भाव्यमानो रत्या- गतं तदनुमानं वा १ आद्ये सामाजिकचमत्कारभावप्रसङ्गः, तेषामनुमानाभासमात्रोत्पत्तेः । तदनन्तरं सुखोत्पत्तिरिति सश्चारिविशेषं यथाक्रममालम्बनोद्दीिनाभिधायकं सम्भोग चेत्, किमनेनाभिमतं भवतः ? कि कार्य सुखं रसो, रसेन वा विप्रलम्भरूपभेदद्वयप्रकटकं वा। इत्यादीनां काव्यानां सुखं क्रियते? तत्राद्यो दृषयिष्यते, द्वितीये तु कोऽयं रसो यदनुसन्धानं कविविवक्षितानुकार्यगतविशेषस्य काक्का- यस्य कार्य सुखमिति गश्नानिष्कृतिः। भावकगतातुमानमात्रेऽ- दिना साक्षादिव करणं तद्धलातू। शिक्षा परम्परोपदेशः। अभ्या- प्ययं दोष:, सुखादितादात्म्याङ्गीकारे तु साक्षात्काररूपस्वपकाशा- सः पौनःपुन्येन प्र्ृतिरुत्कर्षाधानहेतुः । ताभ्यां प्रवतर्तितं नन्दस्य रस्यमानताऽनुभवेनास्माकी सिद्धान्तशय्यामधिशय्य यत्स्वकार्य प्रयत्नविशेषनिर्वाहं साच्िकसजातीयमश्रुरोमाञ्चादि, तत्प्रकटनप्रकाशशितैः सम्भाव्यतामुपनीतैः। गभ्यगमकभावेति-गम्यं (१) 'तत्र नटे' इति मूलपुस्तके पाठ: । रत्यादि, गमकमनुमापकं कार्यकारणादि। अनुमयिमानो रामा- (२) 'पाठकासन्नपी'त्ययथासंश्िष्टः 'क' पाठः। दितादात्म्यप्रतीयमानतयेति शेषः। रसनीयत्वेन स्पृहणीयत्वेन। (३) अनुमितिवादिनां श्रीशङ्ककप्रभृतीनां मतं सप्रपश्चमावि- स्थायित्वेन काळान्तरेऽप्यपरिच्छेदित्वेन दारढर्यदर्शनादिति भावः। ष्कृतं खण्डितं च श्रीमदभिनवगुप्तपादैध्वन्यालोकलोचनेSभिनव

(१) 'निर्वर्त्तिते'ति प्रायिकः पाठः। 'प्रवर्त्तिते'ति श्रीधरचण्डी. भारत्यां च। मतस्यास्य दृश्यकाव्यप्रसङ्ग, एव स्फुट उपयोगः। अस्मिन्नपि मते चर्षर्णैकप्राणस्य रसस्य स्वगतत्वं स्वात्ममात्रवि- श्रान्तत्वम लौकिकचमत्कारसारत्वश्चापहस्तितमित्यमनोज्ञमेतत्।

१०२ काव्यप्रकाशः । काव्यप्रकाशदीपिका। १०३ न ताटस्थ्येन, नात्मगतत्वेन रसः प्रतीयते, नोत्- द्वितीयेन विभावादिसाधारणीकरणात्मना भावकत्व पद्यते, नाभिव्यज्यते, अपि तु काव्ये नाट्ये चाभिधातो तद्दूषणग्रस्तत्वात्। काव्ये नाट्ये च कृतास्पदेन भावकत्व- दिव्यं वर्षसहसत्रं प्रमोदनिद्रामुपेया:(१)। व्यापारेण भाव्यमानः सकलसामाजिकगततया सम्माव्यमानः। वाटस्थ्येनेति(२)-उदासीनत्वेन, रसनीयत्वाभावप्रसङ्गात्। कोडयं भावकत्वव्यापार इत्याह-अभिधातो द्वितीयेन साधारणी नात्मगतत्वेन प्रतीयते पूर्वसिद्धत्वाभावात, वर्त्तमानस्य साक्षा करणात्मना। अभिधेति भट्टादिपसिद्धवृत्त्युपलक्षणम्(१)। तदति- त्कारविरहाच्च। नोत्पद्यते-सीताSSदिविषयत्वेन रत्युत्पत्ती रिक्तेन समुद्रलङ्गनोत्साहशालिहनुमदादिवर्णनीये कवित्व- पातकित्वापातात्, स्वकान्तविषयत्वेन तदतुसन्धानापत्ते, रत्या- दैंवादिविषये"त्यादिरर्वाग् लक्षित उद्दिष्टः स्यादित्यनुमीयते । एवं दिषु भावप्रसङ्गाच्च(३)। नाभिव्यज्यते,भिव्य क्ेर्ज्ञानविषयत्वेन विवेके-'भट्टनायकदर्शने तु रसस्योत्पत्तिप्रतीत्यभिज्ञप्तिपक्षा

( १) साहित्यदर्पणकृता विश्वनाथकविराजेन सन्दर्भस्यास्य न्दूषयित्वा भोगपक्षः प्रतिष्ठापितः । तत्रोत्पत्तिवादिना लोल्लटेन

"यद्यपि रसानन्यतये'त्यादेरित ऊदर्ध्व प्रक्रंस्यमानस्य स्वग्रन्थे विभावैरेवोत्पत्तिरङ्गीकृता, अनुभावव्यभिचारिणोः प्रत्यायकत्वेन

"सुखादितादात्म्याङ्गोकारे चे'त्यादेश्च (६५ पृः) एकत्रोद्वार: कृतो पोषकतवेन चाभ्युपगतत्वात्। ...... प्रतीतिस्त्वनुमानरूपा श्रीशङ्कके

रसस्य स्वप्रकाशत्वमखण्डत्वञ्च प्रतिष्टापयितुम्। टीकाकृत्विहाभि नाङ्गोकृता। अभिव्यक्ति: पुनर्विद्यमानस्यैव स्थायिनो ध्वनिवादिना.

नवगुप्तप्रभृतीनां मतमनुवादेन द्रढीकरोति। परम् आस्वादजीवातोः उ्भ्युपगता। तत्र त्रयाणामपि पक्षाणां साधारणमिदं दूषणम्। स्व-

पदसन्दर्भस्यास्वादनिष्पत्तिक्रियायां तेन महती आस्था स्थापितेति गतत्वेन तथाभावेन रसस्य भावनीयत्वम्, परगतत्वेन ताटस्थ्याद्रस-

गड्डलिकाप्रवाहपतितेभ्योऽस्य स्फुटं वैलक्षरायम्। नीयत्वाभाव एवे त्यादिः । तथा माणिक्यचन्द्रोऽपि 'किश्चोत्पत्ति-

(२) एवमादर्शपुस्तके । 'न ताटस्थ्येने'ति मूलानुगतः पाठः पक्षे सीताSSदिषु कामित्वं स्यात् करुणस्योत्पादाद्दुःखितत्वञ्चे'त्यादि

स्यात्। लोलट-शङ्कक-भट्टनायकानां मतानि किं सारत उत स्वरूपतः वदन् सम्प्रदायप्रवर्तयितुरभिनवगुप्तस्यैव मतमनुवदति।

सामग्रयेण तत्कृतनाट्यशास्त्रविवरणेभ्यो निष्कृतानीति दृढतया वक्तु- (१ ) तेन अभिधात इत्यनेन लक्षणात इत्यपि बोध्यमिति टीका-

मिदानीं न पार्यते। परमभिनवभारत्यां ध्वन्यालोकलोचने च सङ्कलित- कृत्सस्प्रदायः । 'सोऽयमिषोरिव दीर्घदीर्घतरोऽभिधाव्यापार' इति

सारे तत्तन्मतोद्वारेऽयमेव प्रायः पन्था वक्तव्यविषयोपस्थापने प्रमाण- स्वयं वदता भट्टनायकेनाप्यभिधापुच्छमूताया लक्षणाया मीमांसा

सिद्ध: क्रमश्चेति प्रक्रान्तादवसीयते। SSदिदर्शनस्वीकृतसामर्थ्याया उद्देशो विहितः। अभिधाविलक्षणैव रसप्रतीतिरिति तत्पक्षो निष्कलङ्कः। अत्र लोचनग्रन्थः "काव्यात्मनः (३) टीकाग्रन्थोSत्र नातिस्फुटः । 'स्वगतत्वेन तथाभावेन रसस्य भावनीयत्व'मिति विवेकमन्तव्यादत्र टीकायां भावपदेन "रनि० शब्दस्य न्यंशताप्रसङ्गात्। तत्राभिधायकत्वं वाच्यविषयं, भावकत्वं रसादिविषयं, भोक्तृत्वं सहदयविषयमिति त्रयोSशभूता व्यापाराः"।

१०४ काव्यप्रकाशः। काव्यप्रकाशदीपिका। १०५

व्यापारेण भाव्यमानः स्थायी सत्योद्रेकप्रकाशानन्द- नायक:। मयसंविद्धिश्रान्तिसतत्वेन भोगेन भुज्यत इति भट्ट- रसस्तथा, तस्य तद्ाह्यसिद्धत्वाभावादिति प्रतीतिपक्षोक्तदोषः । भावकानां भेदानुव्यवसायरूपेणेत्यर्थः। स्थायी रामादौ स्थिरः। कथं तहि व्यञ्जनपक्षेऽपि निस्तार इति चेत, सत्यं, प्रकाशप्रादु भोगेन भुज्यते विषयीक्रियते। कोऽयं भोग इत्याह-सच्वेति। षकृतरूपनाममात्रेणैव रसादि प्रती तौ न व्यञ्जनाऽभिधानमङ्गीक्रियते। सच्वस्योद्रेको रजस्तमसी अभिभूयाविर्भावस्तस्मात्प्रकाशः स्पष्ट- वस्तुतस्तु विलक्षण एवायं व्यापारः, अतएव रसनास्वादनचर्वणा- तरो य आनन्दस्तन्मयी तदेकरूपा या संवित्तत्र विश्रान्तिः पूर्वा- दयो विलक्षणव्यपदेशाः । व्यञ्जकता तु पृथकसिद्ध एवार्थे परातुसन्धानादिवाह्यपमेयव्यासङ्गाभावः, स एव सतच्वं स्व- भवति। यथोक्तं प्राचीनै :- रूपं यस्य तेन। विश्रान्तिगतत्वेनेति पाठे विश्रान्ति गतः पाप्तो स्वज्ञानेनान्यधीहेतुः सिद्धेऽर्ये व्यक्षको मतः । विश्रान्तिगतः प्रमाता तस्य भावो धर्मो विश्रान्तिगतत्वं(१) तेनेति यथा दीपोऽन्यथाभावे को विशेषोऽस्य कारकात्॥ इति(१)। भट्टनायको ध्वनिदर्शनविद्वेषी मन्यते । अत्र किंगतो रत्यादि: न च वाच्यं, मत्पक्षेऽपि दीयतामियमेव प्रसारिणी दृष्टिः, साधारण्याभिमानविषयो भोग्यतामापद्यते १ न तावदतुकार्या- भोगैकार्थस्यैव हि रसे भोज्यत्व्रमुपचरितमस्ती,ति। एवं तहि नुकत्तृगतः, असन्निहितिस्य भोगविषयताऽनुपपत्तेः, साधारण्य- नामान्तरमेव भोगो रसनं व्यञ्ञनश्न, इत्यस्मानेव्र सर्वात्मना बलादेव भावके सन्निहित इति चेत्, तथापि वास्तवताविरहेण शरणं गतोऽसि। ततश्च निवत्त्यतामस्माकं सर्वेषामुपजीव्वेभ्यः तद्बुद्धेरपमात्वापातः । कुरु च तत्र प्रामाण्यमनियतम्(२)। करि. सकलरसाचार्यचक्रवत्तिभ्यो ध्वनिकारपादेभ्यः पूर्वप्रहिता रोष- श्व साधारण्येन प्रतीतस्य साधारणघटादिवदरस्यमानत्वमेव । कषायविषमा दृष्टिः, अङ्गीकुरु च सहृदयहृदयचिरनिद्राणानादि- अतएव 'साधारणत्वाकारोऽपि तत्र नोन्मिषति स्फुट'मित्यवोचं (१) इयं प्राचीनानां कारिका व्यक्तिविवेके, रुचककृते काव्य- ध्वनिसिद्धान्तसंग्रहे(३)। किश्च भागावषय एव भोग्य:, न च प्रकाशसङ्कते, विश्वनाथकृते साहित्यदर्पणे चोद्धृता। शान्तरक्षितकृते (१) न्यायपञ्चाननोपाधिको जयरामोऽप्येतदेव पाठदवयमुद्धरति तत्वसंग्रहे (कारिका २१७०, २२६६, २६०३) प्रभाचन्द्रकृते प्रमेय- स्वटीकायाम। अभिनवभारत्यां वरोदामुद्रिवायां 'संविद्विश्रान्तिवि- कपलमार्तण्डे (३० क। ३० ख पृः) घटप्रदीपन्यायमयोऽयं नयः समृ० लक्षणेन परब्रह्मास्वादसविधेन भोगेन भुज्यत' इति पाठः। हिष्टः। एवमभिनवगुप्तपादा आहुः "रस्यतैकप्राणो ह्यसौ, न प्रमेयादि- (२ ) अत्र पाठो न सम्यङ् इति प्रतिभाति । स्वभावः।साच रसना न कारकव्यापारः। स्वयन्तु नाप्रामाणिकी, (३) इत: सिद्धान्नसंग्रहग्रन्थः कारिकावृत्त्यवयवद्वयसमन्वितो स्वसंवेदनसिद्धत्वात् । रसना च बोधरूपैव किन्तु बोधान्तरेभ्यो निबन्धग्रन्थ एवेत्यनुमीयते। लौकिकेभ्यो विलक्षणा, उपायानां विभावानां लौकिकवैलक्षण्या"दिति। १४ का० प्र०

१०६ काव्यप्रकाश: । काव्यप्रकाशदीपिका । १०७ वासनाऽन्तीलनस्यैव रत्यादे रसत्वेन स्फुरणम् इति विश्रान्तो विवादः(१)। एषाञ्च पक्षाणामुत्तरोत्तरबलीयस्तया नासङ्गतः लोके प्रमदाऽडदिभि: स्थाय्यनुमानेऽभ्यासपाटववर्ता

क्रमोपन्यासः, पूर्वेषां निराकार्यत्वञ्च, 'व्यक्तः स तै'रित्यादि काव्ये नाट्ये च तैरेव कारणत्वादिपरिहारेण विभावना

सूत्रयता सूत्रकृता ध्वनिदर्शनरहस्याविष्कर्त्तरि च श्रीमदाचार्या- दिव्यापारवच्वादलौकिक विभावादिशब्दव्यवहाययें,-

भिनवगुप्तपादा इति गुरुगौरवं दर्शयता च वृत्तिकृता सूत्रितं ममैवैते, शत्रोरेवैते, तटस्थस्यैवेते, न ममैवैते, न शत्रोरेवैते,न तटस्थस्यैवेते,इति सम्बन्धविशेषस्वीकार-

(१) अभिनवभारत्यां भट्टनायकमतस्येत्थं विमर्शः साधित :- मन्तव्यम्(१)। 'प्रतीत्यादिव्यतिरिक्तश्च संसारे को भोग इति न विद्ः। रसनेति चेत्, साडपि प्रतिपत्तिरेव, केवलमुपायवैलक्षण्यान्नामान्तरं प्रतिपद्यतां, सम्प्रति स्वमतमाह-ळोक इति। स्थायी यावज्जीव-

दर्शनानुमितिश्रुत्युपमितिप्रतिभानादिनामान्तरवत् । निष्पादनाभि- मविच्छेद्यवासनो रत्यादिः। तदतुमाने अभ्यासेन पाटवं

व्यक्ति(पक्ष)द्वयानभ्युपगमे च नित्यो वाऽसन्वा रस इति तृतीया गतिः प्रकर्ष इति व्याप्ताद्यनुसन्धानविलम्वाभावसूचनम् । भावक- A स्यात्। न चाप्रतीतं वस्त्वस्ति व्यवहारे योग्यम्। अथोच्यते, प्रती वासनाSSत्मभूतस्य रत्यादेर्विशेषेण भावनमास्वादाङ्करणयोग्यता- तिरस्य भोगीकरणं, तञ्च रत्यादिस्वरूपम्। तदस्तु, तथापि न ताव नयन विभावनम्। आदिपदेनानु समनन्तरमेव भावनं तथाभूत न्मात्रम्। सत्वादिगुणानां चाङ्गाङ्गिवैचित्रयमनन्तं कल्प्यमिति का स्यैव रत्यादे रसादिरूपतयाऽनुभावनं, सम्यक्चारणम् अतथा त्रित्वेनेयत्ता ?...... यत् "काव्येन भाव्यन्ते रसा''इत्युच्यते तत्र भूतस्यैव तथाभावपरिणतिनयनं सश्चारणश्च गृह्यते। व्या

यदि भावनं तदभ्युपगम्यत एवे"ति। वस्तुतस्तु "आस्वादनात्मानु पारेत्यतः पूर्वमलौकिकेति शेषः । सम्बन्धेन बोध्यो भवो रसः काव्यार्थ उच्यते" इति वदता भट्टनायकेन "काव्यार्थो रस' विशेषः प्रतिनियतपुरुषगतत्वलक्षणः सम्बन्धविशेषः, तस्य इति स्वीकुर्वतोऽभिनवगुप्तस्य न महान्मतभेदः। परं भट्टनायकेन 'काव्ये स्व्रीकारपरिहारनियमो नियमेन भावाभावाङ्गीकारस्तस्यान व्यापारस्य प्राधान्यं प्रतिपादितं, ध्वनिकारादिसरणिमनुसरता ध्यवसायादनिश्चयादिति साधारण्यपतीतिस्वरूपकथनम्। पश्चम्यु डभिनघगुप्तेन व्यापारसिद्धवस्तुनो व्यङ्ग्यरूपस्य रसस्य विश्रान्तिधाम- त्वादात्मत्वं सिद्धान्तित'मित्येव भेदः। सूक्ष्मद्वशा "आस्वादजीवातुः पपत्तिस्तु अनध्यवसायपदस्यानु्यवसायज्ञानवाचकताविरहेण

पदसन्दर्भः काव्य"मिति "वाक्यं रसात्मकं काव्य'मिति च निर्दिशतो- खण्डीदासविश्वनाथयोरालङ्कारिकवर्ययोरेष एव पारमार्थिको भेद (१) आचार्य्काभिनवगुप्तपादमतमेव स्वमतमिति च पादा इति

इत्यास्तां विस्तरः। बहुवचनप्रयोगेण सुचितम्। "सर्वस्वन्तु रसस्यात्र गुप्तपादा हि जानते" इति माणिक्यचन्द्रसंग्रहश्लोकस्तदेवानुवक्ति।

१०८ काव्यप्रकाशः । काव्यप्रकाशदापपिका १०९

परिहारनियमानध्यवसायात् साधारण्येन प्रतीतैरभ पायबलात तत्कालविगलितपरिमित प्रमातृभाववशो-

व्यक्तः, सामाजिकानां वासनाऽडत्मतया स्थितः, स्थायी न्मिषितवेद्यान्तर संपर्कशुन्यापरिमितभावेन प्रमात्रा

रत्यादिको नियतप्रमातृगतत्वेन स्थितोऽपि साधारणो सकलसहृदयसंवादभाजा साधारण्येन स्वाकार

निश्चयाभावमात्रपरत्वाङ्गीकृत्या(१)। यद्रा अ्रतीतैरित्यत इति शेषणपधानं द्रष्टव्यम्। उपायानां विभावादीनां साधारण्यं

व्यवहायैरिति शेषः । अभिव्यक्तो दध्यादिन्यायेन रूपान्तरपरि- सम्बन्धनियमभावाभावानवसायस्तद्वलात्। तत्कालेति-अत्रापि विशेषणं प्रधानं, परिमितस्य नियताधिष्ठानस्य प्रमातृभावस्य णतः। स्थायीति-तस्यामेव हि दशायां प्रत्यभिज्ञायमानं लाकिक- दशाप्रसिद्धं स्थैर्यमाश्रित्य स्थायिषदप्रयोगो मुख्यः । अन्यथा तस्मिन्काले यद्रिगलनं स्वसंवेदनं तद्वशेनोन्मिषितोऽभिमान- विषयीकृतो वेद्यान्तरसम्पर्कशून्यो विषयान्तरव्यासङ्गेनाविच्छिन्न रतिहासादिमात्रस्य स्थायित्वे हासक्रोधादीनां शृङ्गारादौ सश्चारि- पवाहः अपरिमितः साधारणो भावः स्वपदपतृत्तिनिमित्तं प्रमा(१) ता न स्यात। तदुक्त "रसावस्थः परं भावः स्थायितां पति- यस्य तेन। अत्र यद्यप्यपारिमित्यमात्रस्यानभिमन्यमानत्वं, प्रमाया पद्यत"इति। नियतेति-वासनायाः समानाधिकरणास्त्रादावि वास्तवत्वा, तथापि तद्विशिष्टायामभिमन्यमानतोक्तिः । नचैत- र्भावकत्वात्, अन्यथा नाव्यमण्डपस्थितजरन्मीमांसकश्रोत्रिय- वैयाकरणवाहीकादि्वपि मसङ्गातू(२)। साधारणोपायेति वि- दपि कास्तवमपरिमित्वाभिमानविषयत्वं ममाया इति पारिमित्या- संवेदनमवग्रह्य पारिमित्याभिमान उच्यते, अभिमानस्य तत्काल

(१) नीलतद्धियोरभेदरूपस्य दार्शनिकैर्निरुक्तस्यानुव्यवसायस्यो मसंवेदनादसंविदितरत्याद्युपपत्तौ प्रमाणाभावात्। किश्चाभि- नात्र ग्रहणमिति टीकाकृत्। प्रथमकल्पेरसनिष्पत्तौ विशिष्टपुरुषसंपृक्तता मानस्य रसपत्ययनिवेशे तदपमात्वापातः। तदभावे च तत्कालीन- Sपास्ता-इयमेव साधारणीकृतिरिति व्यपदिष्टा। द्वितीयकल्पे 'रसाः ताविरहः। न च पूर्वः पश्चाद्वा भवत्रभिमानस्तदुपयोगी। एतच्च प्रतीयन्त' इत्यादिष्विव प्रतीतिपदस्य पारिभाषिकेऽर्थे प्रयोगः । प्राचीनप्रणयानुरोधिना ग्रन्थकृता कण्ठतो नोक्तं, प्रमात्रेति व्यञ्जनागम्यैरिति विशेषनिर्देशः। (२) वाहीकानामरसिकत्वे तद्गतबुद्धभाव एव निदानम् । वेद्यान्तरेति च वदता सूचितमेव(२) । संवाद

श्रोत्रियवैयाकरणानान्तु वेदाद्यभ्यासजडत्वेन विषयपराङ्मुखतया (१) 'सुखदुःखादिभिर्भावैर्भावस्तद्भावभावन'मिति निरुक्त- चारसिककक्षायामन्तर्भुक्तिः । धर्मदत्तपद्यं "सवासनानां सभ्यानां लक्षणंः पदार्थ इति वा। अत्र तन्भ्ावभावनं नाम तन्मयत्वेनावस्थान- रसस्यास्वादनं भवेत्। निर्वासनास्तु रङ्गान्तःकाष्ठकुड्याश्मसन्निभाः।" मित्यभियुक्ता: ।

एतदेव प्रमाणयति। (२) प्राचीननये रसादौ ज्ञानतादात्म्यस्य स्फुटमनपलापात्, नव्य-

११० काव्यप्रकाशः। काव्यप्रकाशदीपिका। १११

इवाभिन्नोऽपि गोचरोकृत,श्चर्व्यमाणतैकप्राणे, विभावा- दिजीवितावधिः, पानकरसन्यायेन चर्व्यमाण:, पुर इव

एकरूप्यम्, तद्भाजा तत्कत्रा पूर्वोक्तपरिमितपमातृ- परिस्फुरन्, हृदयमिव प्रविशन्,सर्वाङ्गीणमिवालिङ्गन्,

ताऽनध्यवसायरूपेण। साधारण्येनेति-फलसम्बन्धप्रकटनाय द्व हिरसन्नित्यर्थः। विभावादिजीवितावधिस्तदाकार संव्रित प्र तीत पुनरुक्तिः। अन्यथा हि रत्यादीनां स्वगततया प्रतीतौ व्रीडाS- Sतङ्कादि:, परगततया च दूरस्यता स्यात, न चमत्कारोद्रेकः(१)। तत्र यथा कर्पूरमरिचादिरसाः सम्मिलिता युगपदास्वाद्यन्ते एवं साधारण्यप्रतीतावपि साधारणनटादिप्रतीतिवत्(१)(२)। तथाSन्रापि विभावादिभावानामेकताप्तीतिः । एतच्चाकाराणां स्वाकार इवेति-अहं वेद्ीतिवद् ज्ञातृज्ञानभेदोल्लेखाभावाद बाध्यसजातीयताप्रत्यभिज्ञानात् । वस्तुतस्त्वखण्ड एवायं, गोचरीकृतः। यथा दीपोऽनन्तरं स्वगोचरं घटादि पकाशयति वेदान्तप्रसिद्धब्रह्मतत्ववत्(१) । चर्व्यमाण आस्वाद्यमानः । तथा स्वयमेव प्रकाशितः । यद्वा चिदानन्दमयोऽयं पुरुष इति काल्पनिकमास्वाद्यास्वादयोर्भेदकथनम्। कर्मकर्तरि वा प्रत्ययः। वेदान्तनयेऽभिन्नोऽपि स्वयमेव प्रमात्रा वासनोपनीतरत्यादि- (२)पुर इवेत्यादाविवशब्दानां क्रियाभिरन्वयः। सर्वाङ्गीणमिति- तादात्म्येन गोचरीकृत: समुल्लिखितः। चर्व्यमाणताSडस्वादनं तदेवैकः म्राणो जीवः स्वरूपमस्येति चर्व्यमाणतैकपाणस्त- (१) 'परमार्थतस्त्वखण्ड एवायं वेदान्तप्रसिद्धब्रह्मतत्ववद्वेदि- तव्य' इति ग्रन्थस्यास्योद्धारः साहित्यदर्पणे। अखण्डस्य नामप्रपञ्च- मते "प्रमाणं चर्वणैवास्य स्वाभिन्ने विदुषा मत'मित्यादिरीत्या . रहितस्य ब्रह्मणो ज्ञानं यथा खण्डशः समुल्लसितैर्मायोविजुम्भितैर्घट- भगवत्या अनुभूतिशक्तेः सर्वाभिभावकत्वस्वीकाराच्च टीकाकृतामेवं पटादिकल्पितसत्ताकैः पदार्थचक्रैः साहचर्येण सम्पद्यते, तथा तत्त्वत साटोपमाशयाविष्कारः। "आस्नायसिद्धे किमपूर्वमेतत्संविद्विकाशेS- एकस्य समग्रस्य रसस्य खण्डशः कल्पितैर्विभावादिव्यपदेश्यैः सुख- घिगतागमित्वम्। इत्थं स्वयंग्राह्ममहार्हहेतुद्वन्द्वेन किं दूषयिता न दुःखजननशक्तयुतैर्विषयसामग्रीवशोन्मिषितैरुपपद्यते, आस्वादक्रम- लोक"इत्यादि रसतत्वाविष्कारिकाऽभिनवभणितिरलौकिकमभिनव- बोधसौकर्यार्थ प्रेक्षकाणां सहृदयानां भावकानां च।

स्वरूपमेनमुद्धाटयति। (२ ) अत्रादर्शपुस्तके द्वित्राणि पत्राणि पत्राङ्कगणनायां प्रमादि- (१) सम्बन्धविशेषेति सम्बद्धपदे प्राक् सकलसहृदयसंवाद. त्वापातादतितरां विषर्यस्तानि यद्वेतुकश्चतुर्थोल्लासटीकाग्रन्थेSन्न

भाजा साधारण्येनेति पश्चात्साकल्येनेति द्विघव साधारण्येनेति पदस्य दशमोल्लासटोकांऽशस्य गर्भोकारः।अस्माभिर्यथामति मूलग्रन्थ- प्रयोग:। टीकायामत्र मूलस्थितानां पदानां यथाक्रमं व्याख्यायन्न सर्वत्र सन्दर्भक्रममालोचयन्भिः कथश्चिदनवद्यप्रायोऽय पाठक्रमो निरधारि। विहिता तत्र बोधवैशद्यप्रयास एव हेतुः । सम्बन्धीति क्वचित् पाठः । परं द्वितीयपुस्तकस्याप्यलाभाच्चतुर्थोल्लासस्थस्यास्य टोकांडशस्य वि (२ ) अत्र टीकायां किश्चित् गलितं स्यात्। शुद्धिविषये न वयं तथा निःसन्दिग्धा यथा व्यत्यस्तदशमोल्लासस्य क्रम-

११२ काव्यप्रकाशः । काव्यप्रकाशदीपिका। ११३

अन्यत्सर्वमिव तिरोदधद्, ब्रह्मास्वादमिवानुभावयन्, प्रसङ्गाद्। नापि ज्ञाप्प:, सिद्धस्प तस्यासम्भवाद्। अपि अलौकिकचमत्कारकारी शृङ्गारादिको रसः। स चन कार्य:, विभावादिविनाशेऽपि तस्य सम्भव च सति विभावादिज्ञानस्य विनाशेऽभावेऽपि तस्य रसस्य सम्भवा- सर्वाङ्गव्यापनं यथा स्यादित्यर्थः। एतच्च सर्वमलौकिकत्ववचना प्रसङ्ग:। नह्यवश्य कारणावभासकाल एव कार्यावभासकाल:, यानुदितम्। चमत्कारेति-अतिशयोक्तिरूपकाव्यपरिशीलना- न चैवं रसे, तस्य विभावादिसमूहालम्बनशरीरत्वात्। अपि च (१)द्ववति हि विस्मयापरपर्यायश्चमत्कारः सर्वरसप्राणभूतः । तस्य कार्य स्वकारणैः सह नैकस्यां संवितवभासमानं दृष्टम्। एतच्च सुखं रागाद्यङ्गपवणत्वेन यथायर्थं शृङ्गारादिव्यवहारः, तदभावे त्व- विभावादिसंवलितं भासते। तस्मान्न कार्यम्। न ज्ञाप्यो ज्ञान- विषयः । सिद्धस्य अ्रतीतेबहिरिति शेष: ! किन्तर्हि तत्सद्भावे नृसिंहदेवचक्रवर्त्तिगोष्ठगरिष्ठानां पुरतो धर्मदत्तमहाकवि: प्रमाणमित्याह-अपि त्विति। चर्वणैव भगवती(१)स्वसंविदित- स्वरूपा स्वाभिन्ने तस्मिन्प्रमाणमिति भावः । व्यक्षित इति * स्थगितः । कारीति-काल्पनिकभेदात्। शृङ्गारादिक इति- वासनोद्धाररूपः स एव सर्वो रसः। वासनायास्तु रत्याद्यनु चर्वणीय इति च व्यक्त इति चर्व्यमाण इतिवद्यार्येयम्। वि. रोधावान्तरवैषम्यात् शृङ्गारादिपदविशेषलाभः। भावादिभिर्व्यक्जित इत्यन्ये। व्रिभावादेस्तत्र हेतुत्वमाविष्कृतं, न एवं सिद्धान्तसारं संग्रृह्य तत्रावान्तरविप्रतिपत्तीनिराकर्ततुमार्दा - चासौ कारकज्ञापकरूप:, तस्याकार्याज्ञाप्परूपत्वात्। नच त- स चेति। कार्यत्वे हि विभावादिज्ञानजन्य एव वाच्यः । तथा दुभयभावो हेतुत्वं निरवततितुमीष्टे 'निर्विशेष न सामान्य'मिति(२) न्यायात, इत्याह-कारकेति। यद्यपि ज्ञापकस्य न वास्तवं हेतुत्वं रूपविषये। दशमोल्लासस्य द्वितीयपुस्तकासादनेन सम्पादनसौकर्य तस्य ज्ञानं प्रति हेतुत्वात, ज्ञापनस्य विषयस्वरूपातिरिक्तत्वाव, परं जातम् । (१) इयमतिशयोक्तिर्वक्रोक्तिरिति प्रसिद्धापरपर्याया "सैषा (१) वेदान्तनये प्रकटितकीर्त्तिरघटनघटनपटोयसी भगवती सवेव वक्रोकिरनयाऽर्थों विभाव्यते। यत्नोऽस्यां कविना कार्य्यः को- मायेव चर्वणव सर्वशक्तिपती रसनिपष्तौ सहायाSत्रैवं स्मर्यंते। डलङ्कारोऽनया विने"ति भामह्भणित्योपदिष्टमाहात्म्या "अलङ्कारा (२) कारकज्ञापकाभ्यां विलक्षणे व्यक्षकरूपे सामान्ये स्वसं- म्तराणामप्येकमाहु: परायणम्। वागीशमहितामुक्तिमिमामतिशया- वेदनसिद्धस्यालाकिकस्य रसपदार्थस्यान्तर्भावः। अलोकिकत्वमुद्दि- हया'मित्याचार्यदण्डिघोषित सामर्थ्या सर्वालङ्गारजीवातुरत्रोद्दिष्टा श्यान्यत्राक्तम् "विज्ञानं जडरूपेभ्यो व्यावृत्तमुपजायते। इयमेवात्मसं. टीकाकृता। वित्तिरस्पर्शा जडरूपता" ॥ इति। १५ का० प्र०

११४ काव्यप्रकाशः। काव्यप्रकाशदीपपिका। ११५

मन्यत् क दष्ठमिति चेत्-न क्वचिदू द्ृष्टम्, इत्यलौकिक- त्व-(१)सिद्धेर्भृषणमेतन्न दूषणम्। चर्वणानिष्पच्या तस्थ यत्पमाणं तद्विलक्षणभाव एव संवित्ति,: तस्य पारिमित्यादि- निष्पत्तिरुपचरितेति कार्योऽप्युच्यताम। लौकिकप्रत्यक्षा- सम्बन्धपुरस्कारात्स्वात्ममात्रविश्रान्यभावाच्च। परिमितं परि-

नथापि वैशेषिकादिभिर्ज्ञापकस्य धूपादेवीहिं प्रति हेतुत्वं व्यव. मितविषयमाध्वासिकदशारयां योगिनो ध्यानप्रतिपत्रमुत्त्यात्मगत

क्रियत इति तदुपन्यासः। अन्यदिति-विवक्षितं, यदालिड़्य हेतु- तया जन्यं यदसन्निहितिवस्तुज्ञानं तत्ताटस्थ्येनौदासीन्येन ।

त्वसामान्य व्यवतिष्ठेतेति भावः । न दूषणमिति-न खल्वन्य- अवबोधो विषयप्रकाशः। शालिपदमत्र स्वरूपपरम्। न चैवं

श्रदर्शनमात्रेण वस्तुस्वरुमहयते। माभूत्कारकत्वज्ञापकत्वे रसः, तथा सत्यरस्यताSSपत्तेरित्युक्तत्वात। विमुक्तशायां शुक्रा- दीनां ज्ञानं परिमितेतर सर्वविषयम्। न चैवं रसः । जीवन्मुक्त- कारकज्ञापकाम्यामन्यत्रादृष्टे इति तत्स्वरूपापहारः, तस्मादस्ति कश्चिद्विशेषो भावनत्वरसनत्वाख्यो, यं क्रोडे निधाय विभावादौ मानादिलौकिक प्रमाणजनितरत्याद्यवबोधतस्तथा योगिप्रत्यक्षजतट- स्थपर संवित्तिज्ञानात्सकलवैषयिकोपरागशून्यशुद्ध परयोगिगतस्वानन्दै हेतुत्वसामान्यं निविशत इति सन्तोष्टव्यम् । सम्पति रसे कार्य- कधनानुभवाञ्च विशिष्यते।"अत एव विभावादयो न निष्पत्ति त्वज्ञाप्यत्वव्यवहारं कथञ्चिननिर्वाहयति-चर्वणेति। यद्पि हेतवो रसस्य, तद्वोधापगमेऽपि रससम्भवप्रसङ्गात्। नापि ज्ञप्तिहेतवो, रसानन्यतया चर्वणाऽपि न कार्या तथाऽपि कादाचित्कतया येन प्रमाणमध्ये पतेयु, सिद्धस्य कस्यचित्प्रमेयभूतस्य रसस्याभावात्। किं तहि एते विभावादय इति। अलौकिक पवायं चर्वणोपयोगि विभावादिव्यवहार:। ... नन्वेवं रसोप्रमेयः स्यात् ?... रस्यतैकप्राणो भागेऽपि तथा व्यवहार इति भावः(२)। ळौकिकं प्रत्यक्षादिरुपं ह्यसौ, न प्रमेयादिस्वभावः। तहि सूत्रे निष्पत्तिरिति कथं नेयम् ? रस (१ ) इत्यलौकिकसिद्धेरिति वा पाठः । स्यापि तु तद्विषयरसनायास्तस्मान्निष्पत्या तु यदि तदेकायत्तजीवित (२) एवमभिनवभारत्यां "तर्हि लौकिकचित्तवृत्त्यनुमाने का स्य रसस्य निष्पत्तिः ? उच्यते-न कश्विदत्र दोषः। सा च रसना न रसता ?......... अलौकिकचमत्कारात्मा रसास्वादः स्मृत्युनुमान- प्रमाणव्यापारो न वा कारकव्यापार:। स्वयन्तु नाप्रामाणिकी लौकिकस्वसंवेदनविलक्षण एव। तथाहि लौकिकेनानुमानेन संस्कृत: स्वसंवेदनसिद्धत्वात्"'। ...... "अतएवोभयदेशकालत्यागो (?) रोमाञ्चा· (१) प्रमदाSडदिना ताटस्थ्येन न]प्रतिपद्यते, अपि तु हृदयसंवादात्मक दयश्च भूयसा रतिप्रतीतिकारितया दवष्टास्तत्रापि लौकिकदेशकाला नि- यमेन तत्र रति गमयन्ति यस्यां स्वात्माऽपि तद्वासनावरवादनुप्रविष्ठः। नारुहौव तन्मयीभावोचितचर्वणाप्राणतया। ......... किश्च लौकिक- अत एव न तटस्थतया रत्यवगमो न च नियतकारणतया ... "इत्यादि। विभावादिसंयोगबलोपनतैवेयं चर्वणा। सा च प्रत्यक्षानुमानागमोप- (१) शालिमितेति क्वचित् पाठः।

११६ काव्यप्रकाशः। काव्यप्रकाशदीपिका। ११७

न्तसंस्पर्शरहितस्वात्ममात्न पर्यवसित परिमितेतर योगि माणस्यालौकिकानन्दमयस्य स्वसंवेदनमात्रसिद्धत्वात्। वेदनविलक्षणलोकोत्तरस्वसंवेदनगोचर इति प्रत्येयो- उभयाभावस्वरूपस्य चोभ्यात्मकत्वमपि पूर्ववल्लोको- ऽप्यभिधीयताम्। तद्गाहकं च न निर्विकल्पकं, विभावा- स्वरसंवेद नमात्र(२)-सिद्धत्वादपारिस्फुटविभावादिमकाश त्येति शेषः। दिपरामर्शनप्रधानत्वात्(१)। नापि सविकल्पकं, चर्व्य- आकाराणां (२)स्फुटाभासै रसनं न स्थात, असाधारण्यावभा-

दशायान्तु शुकादीनामत्र ज्ञानं चिदानन्दमयनिष्पपश्रस्वात्म- सात्। यत्तु 'स्वात्मन्यविकल्प इति न्याया'दिति श्रीधरेणोक्तं

मात्रविश्रान्तम्, अतएव वेद्यान्तरसंस्पर्शरहितं रागादिसम्भेद- (३)तन्न युक्तं, पकाशमात्रे निर्विकल्कत्वस्यांशान्तरे च वि-

शून्यम्। न चैवं प्रकृते रत्यादि, तत्कारणादिसम्भेदस्या- (२) स्वसंवेदनसिद्धत्वादिति प्रचलित: पाठः । सौगतादिनये

नुभूयमानत्वात्। विलक्षणेत्युक्तरीत्या सर्वत्रान्वीयते। अत एव स्वसंवेदनसिद्धत्वं ज्ञानमात्रस्योटटङ्कितम्। (श्रीधरकृतकाव्यप्रकाश-

लोकोत्तरं निखिलज्ञानभिन्नाकारं स्वसंवरेदनं स्त्रपकाशस्तद् विवेके त्वस्य विस्तरतो विवार: कृतः।) अतः स्वसंवेदनसिद्धत्वा-

गोचरस्तच्छरीरान्तर्गततया तत्प्रकाशेनैव प्रकाशितो रतिसुखादि- द्विकल्पज्ञानमपि न रसस्य ग्राहकमिति स्थितम्। (२) आकाराणां लौकिकवस्तूनामिति पारिभाषिकेऽर्थे प्रयोग:, भागिति प्रत्येयोऽप्यपरोक्षव्यवहारत्वेनोच्यताम् । तद्धाहक विभावादीनामित्यस्य प्रकृतेऽर्थः । 'विभावादिपरामर्शो हि शब्दनस्व- चेति-स चासौ ग्राहकश्चेति तद्धाहकम्(१)। निर्विकल्पक- भावो विकल्पकक्षां नातिक्रामति-तत्प्राधान्यान्न निर्विकल्पकम्।" 'यदि बिन्द्रियापेतं नामजात्यादिवैतिष्टयशून्यस्त्रलक्षणावभासम् । रस :...... सविकल्पेन गृह्यते तस्य लोकोत्तराह्लादरूपत्वं न स्यात्,

विभावादीनामसन्निहितानां परामर्शनमनुसन्धानम् । तत्प्रधान- लोकयात्रापथप्रविष्टर्वाद्विकल्पस्य। स्वसंवेदनसिद्धता व तस्य विघटेत, विकल्पाधीनस्यार्थस्य परसंवेदनेनापि साध्यत्वा'दिति त्वात्तद्वेतुत्वात् । सविकल्पकं हीन्द्रियसम्बन्धमात्रग्राहि भट्टगोपालः । विकल्पविशिष्टं ज्ञानम्। चव्यमाणस्य चर्वेणामात्रपाणस्य ( ३) "ननु सर्वज्ञानानां स्वसंवेदनप्रत्यक्षत्वे घटोऽ्यमित्यादिवि-

(१) एवं श्रीधरचण्डीदासादीनां टीकासु पाठः। परामर्शेति कल्पज्ञानस्य निर्विकल्पत्वं, पीतशङ्गादिज्ञानस्याभ्रान्तत्वञ्च स्यात्- उच्यते विकल्पज्ञानमपि स्वात्मनि निर्विकल्पकमेव, घटोऽयमित्यनेन वैकल्पिक: पाठ:। ( १) अत्र षष्ठीसमास एव बहुतरसम्मतः, परमास्वादशरीरा बाह्यसत्वं विकल्पयति, न त्वात्मानम्। ...... असद्विषयश्चात्र भ्रान्ति-

तिरिको रसो नास्ति, आस्वादश्च विभावादिपरामर्शमय इति टीकाकृ- रुच्यते यदुक्त 'स्वरूपे सर्वमभ्रान्तं पररूपे विपर्ययः'। .... ....

म्मतनिर्यासे सुस्थिते रूपककर्मधारयं विना गत्यन्तर नास्तीति कृत यद्यमी प्रकाशन्ते तदा स्वहेतोरेव प्रकाशस्वभावा उपपन्ना सन्तः

सतत्र निर्बन्धष्टीकाकृता। यद्ा राहुशिर इतिवत् समासः। प्रकाशन्त इति स्वीकर्तव्यमेवे'ति श्रीधरकृते काव्यप्रकाशविवेके स्थितम्।

११८ काव्यप्रकाशः। काव्यप्रकाशदीपिका। ११९

त्तरतामेव गमयति न तु विरोधमिति श्रीमदाचार्या - व्याघ्रादयो विभावा भयानकस्थेव वीरादुत-

भिनवगुप्तपादाः ।। अत्र केचिद्विभावमात्रश्य केचित्सश्चाररिमात्रस्य प्रतीत्या रस कल्पस्य मसङ्गात्। यदि त्वेकरूपतया परिहारस्तदा विकल्पत्वे निष्पत्तिमाहुः, वियदित्यादिषु तथा दर्शनात्(१)। यत्र च सर्व- सत्येव स्वात्मवन्निर्विकल्पकत्वं स्यात्। एतच्चोभयमङ्गीकुर्वतामुप- सान्निध्यं तत्र यस्योत्कटतया प्रतीतिस्तत्प्रतीतिरेव रसबीज, शेष नीय वाससि बद्धो ग्रन्थिः। अविकल्पकतावादश्च पूर्वग्रन्थावयव- स्तु वर्जनीयसन्निधिरेवेति ये मन्यन्ते तान्सर्वान्प्रत्याह (२)-व्याघ्रा- विरुद्धः। उभयस्य निर्विकल्पकत्वस्य सविकल्पकत्वस्य चाभावो यत्र तदुभयाभावं, तथाभूतं स्वरूपं वस्येति विग्रहः। उभया- वस्तुतस्त्वाचार्यपादानामियं विवृतिर्नव्यतान्त्रिकाणामालङ्कारिकार्णा

त्मकत्वं निर्विकल्पात्मकत्वाभावेन सविकल्पात्मकत्वं सविकल्पक- रसनिष्पत्तिव्याख्याने भित्तित्वेन परिकल्पिता। परम् "इति" इत्यन्तेन

त्वाभावेन च निर्विकल्पात्मकत्वमुपचरितमित्यर्थः । पूर्ववत्कार्य- परामृष्टो मूलस्थसन्दर्भः सामग्लेण स्वरूपेण यथोदिष्टक्रमेण चाभि- नवभारत्यां ध्वन्यालोकलोचने वा नोपलभ्यते। शिष्यस्थानीयैर्मम्मट- स्वज्ञाप्यत्वविरहवत्। लोकोत्तरतां लौकिकयौगिकसकळसंवि- भट्टैराचार्यवर्यस्य मतं तत्प्रणाल्या परिपाठ्या संगृहीतमथवा स्मृति- द्विलक्षणताम्। न तु विरोधमिति-तथाभूततयैव प्रमाणेनानु- तस्तत्प्रसक्तोऽश उद्ध्वियत तैरिति प्रतीयते।

भावात्, अनुभावस्य चाबाध्यत्वात्(१)। तदुक्तं खण्डनकृता -- (१) नायमाक्षेपस्तावत् सूत्रकृदनन्तरभाविनो वृत्तिकारात् पूर्व-

अन्यथाऽनुपपत्तिश्चेदस्ति वस्तुमसाधिका। तनान् वृत्तिग्रन्थतात्पर्यग्रहणविमुखान् वा कटाक्षयितुं सोपयोग

पिनष्टि दृष्टवैमत्यं सैव सर्वेबलाधिका ।। इति टीकाकृत्स्वरसः। परमार्थतस्तु सूत्रवृत्त्युदादरणःसमग्र एको ह्यय ग्रन्थ इति प्रागेवास्माभिः सूचितम्। परमासन् केचनातिप्राचीना रस- वाच्याऽन्यथोपपत्तिर्वा त्याज्यो वा दृष्टताग्रहः। शास्त्रोपदेष्टारो यैविभावमात्राश्रयस्य सञ्चारिमात्रादेरवा रसत्वेन स्वी. नह्ेकत्र समावेशश्छायाSSतपवदेतयोः ॥ (२) कारो व्यधायि। एषां मन्तव्यमाभासतया क्वचित् क्वचित् भाव-

श्रीमदिति काव्यार्थतत्वज्ञानसम्पत्तिः। आचार्य्यपदेन प्रकाशादिसंग्रहग्रन्थेषपलभ्यते। एतन्मते विभावादेर्यस्य कस्यचित्

सम्परदायपवर्त्तकता। पादा इति गुरुगौरवमुच्यते(३) । सन्भरावे रसप्रतीतिरनिवार्या, द्विकसन्भावे तस्या उत्कर्षः, त्रिकरसद् भावे तु श्रेष्ठता तस्याः। एतानेव लक्ष्यीकृन्य वृत्तिग्रन्थे वियदादिपद्येषु (१) यदाहुः "युक्त्या पर्यनुयुज्येत स्फुरन्ननुभवः कये"ति। (२ ) खएडनखण्डखाद्यम् (चाखम्बा संस्कृत सिरिज १२३पृ:)। (२) विभावादीनां लौकिकतयोद्विष्टानां समवेततया कार्यकारि (३) अथवा पादा इति स्वस्य तस्सम्प्रदायानुवर्तित्वमित्यर्यः । स्वादेव रसनिष्पत्तिः, न तु यस्य कस्यचिदेकस्य द्विकस्य वा। पानक

१२० काव्यप्रकाशः। काव्यप्रकाशदीपिका । १२१ रौद्राणाम्, अश्रुपातादयोऽनुभावा:शङ्गारस्येव करुण- भयानकथोः, चिन्ताऽडदयो व्यभिचारिण: शृङ्गार- स्येव वीर-करुग-भयानकानामिति पृथगनैकान्तिक- प्रणतिपरे दयिते प्रसीद मुग्धे!॥२७॥

त्वात् सृत्रे मिलिता निर्दिष्टाः। इत्यादौ,

वियदलिमलिनाम्बुगर्भमेघं परिमृदितमृणालीम्लानमङ्गं, प्रवृत्ति:

मधुकरकोकिलकूजिनैर्दिशां श्रीः। कथमपि परिवारप्रार्थनाभिः क्रियासु।

दय इत्यादि। एते हि यथा भीरूणां भर्य तथा वीराणामुत्- कलयति च हिमांशोर्निष्कलङ्कस्य लक्ष्मी-

साहमपूर्वदर्शिनामाश्चरय, पुत्रादिव्यापादने च शोकं (१) जनयन्ती- मभिनवकरिदन्तच्छेदकान्तः कपोलः ॥२८ ॥

ति काव्यनिबद्धानामेरषां प्रतीत्या कस्य रसस्याभिव्यीक्तनि- इत्यादौ,

यंम्यतां, तस्मात्सहकारिसमवधानरूपया सामग्रथैत्र नियन्तुं दूरादुत्सुकमागते विवलितं सम्भाषिणि स्फारितं

शक्यम्। सा च विभावादित्रयमिलनरूपमेव। एवमुत्तरयोरपि संक्किष्यत्यरुणं गृहीतवसने किश्चाश्चितधूलतम्।

वेदितव्यम्। पृथगेकैकशः । अनैकान्तिकत्वादेकस्मिन्नन्ते पक्षे- कोकिलैर्िशां काऽपि लक्ष्पीस्तथा सम्पति मधुकरैर्मदत्वेन डनियतत्वात्। सूत्रे भारतीये। मिलिता: सर्वप्रधानद्वन्द्वेऽस्मदीये (मदमत्तत्वेन) मेदुरध्वनिभिरित्येकः(समाधानोपायः), कचन कचन च सूत्रे समानतया निर्दिष्टाः। एतेन कचित्कस्यचिदुद्धटत्व मप प केऽपि कोकिला: पावृष्यपि माद्यन्तीत्यपरः। पाषाणपायः कठोर- स्वात्मदाद्यमेव धत्ते, न तु परशक्तिव्युदासम्। एषुदाहरणेषु तदा प्रदेशष्टङ्कः। प्रणतिपर इति विषयसप्नमी। अत्र मुग्वा प्रणतिपरश्च का गतिरियाह-वियदिति। अलिमलिना अम्बुगभाश्च मेघा कान्तः परस्परमालम्बनं, गगनादयस्तूद्दीपनं, सामर्थ्यावसेयाश्चा- यत्रेति विग्रहः। मधुकरा एव कोकिल। :- तथा च यथा वसन्ते वहित्थावेगादयः सश्चारिणः, रोमाश्चस्तम्भकाकुयाश्चाऽऽदय- सन्यायेन समवाये इतरेषां नियमेन स्फुटानवभासेऽपि तत्सिद्धिरिति ध्ानुभावाः। परीति-क्रियासु स्वश्रीरधारणमात्रोपयोगिनीषु। हि रसतत्वविदां राद्दान्तः । आपाततो यस्य कस्यचिदसन्निधा तु अत्रानुभवैर्निद्राहानादिभिनिर्वेद चिन्ताSSदयो व्यभिचारिण आ- नैतत्सवंमफलं भवति यतः "सन्भ्रावश्चेद्विभावादेद्वयोरेकस्य वा भवेत्। झटित्यन्यसमाक्षेपे तदा दोषो न विद्यते"॥ क्षिप्यन्ते। आळम्बनस्य तु मालतीं प्रति जीवितसर्वस्वायमानस्य

• (१) क्रोधमित्यादर्शपुस्तकेऽसंलग्नप्रायः पाठः । वस्तुतस्तु माघवस्य, उद्दीपनानाक्च तद्गुणश्रवणादीनां प्रकरणादवगतिः। व्यापादने चेत्यादिरंशोऽपि नातितरां समञ्षसः। दूरादिति-विवलनेन लज्जा, स्फारणेन हर्षः, आरुण्येन कोप, १६ का० प्र०

१२२ काव्यप्रकाशः । काव्यप्रकाशदीपिका। १२३

मानिन्याश्चरयानतिव्यतिकरे बाष्पाम्बुपूर्णेच्णं क्षेपकत्वे सति नानैकान्तिकत्वमिति।

चक्षुर्जातमहो प्रपश्चचतुरं जातागसि प्रेथसि ॥२९॥ तद्विशेषानाह-

इत्यादी च, (४४)शृङ्गारहास्यकरुणरौद्रवीरभयानकाः । यथ्यपि विभावानामनुभावानामौतसुक्य-व्रीडा-हर्ष- कोपासृयाप्रसादानां च व्यभिचारिणां केवलानामत्र यत्येन नानैकान्तिकत्वं न व्यभिचारित्वगस्मदङ्गाकृतस्य सामु दायिकस्थेत्यर्थः । अतो न विभावादयेकतमनिर्वा्यिता रसस्येति। विशिष्यन्त इति विशेषास्तस्य रसस्य सामान्यतो निर्णी-

भलताकौटिल्येन कोपस्यैव प्रकर्षकत्वलक्षणाSसूया। चरणा- तस्य विशेषाः। स्तानाहेति-प्रसक्तातुपसत्तयेत्यर्थः। शृङ्गारेति-

नत्या व्यतिकरः संसर्गोऽस्येति समासः। वाष्पेति-त्वयाS प्येवं विषमविभियं कृतं, मयाऽतिकठिनयैतावत्पर्यन्तं सोढ़- गकृतिरभिलाषः पूर्वदर्शितसामान्ययोगाच्छृद्गारः। तत्रालम्बनं

मित्यनुतापः । ईक्षणं दर्शनम्। पपञ्चोऽत्र व्यापारबाहुल्यं, तत्र नायकौ, तयोरेव लावण्ययावनादिदेशकालविशेषादिरुद्दीपनम्,

चतुरं शिल्पवत् (?)। जातागसि प्रमादान्न तु बुद्धिपूर्वे कृतागसि, अतएव मेयसि(१)। केवळानामेवेति-स्फुटतयेति शेषः। अमा यथायथं सर्व एव भावा:(१) । तदुक्तम-"एकोनपश्चा

धारणत्वमितरापेक्षया व्यक्तिशक्तिमत्व्म्, अन्यतमस्य द्वयोरुपा शदमुश्च भावा युक्त्या निबद्धा: परिपोषयन्ती"ति(२)। आत्मनः

दानस्थले द्वयस्यैकोपादानस्थले आक्षेपकत्वेन साहचर्य्यंनै परस्य वा वाग्वेशरूपचेष्टावैकृतविलोकनाच्चेतोविकाशो हासः।

(१) मानिन्या इति विशेषणात्तथाऽवसीयते । अत्रौत्सुक्यादीनां (१) भावशब्दश्चित्तवृत्तिविशेषे रूढ़ोऽपि रसशास्त्रनिर्दिष्टानां रत्यादीनां स्थायिनां निर्वेदादोनां त्रयस्त्रिशंतो व्यभिचारिणां स्तम्भा बहूनां व्यभिचारिणां समावेशः। "यद्यप्यत्र प्रेयसीत्यालम्बनविभावो. दीनामष्टानामनुभावानां वा द्योतकतयाऽभिप्रेत इत्याशयः। यथायथ उप्यस्ति तथापि रत्यनुकूलधर्मवत्तय।Sनिर्देशादनस्तिकल्प एवेति। मा मैवम्, एषां विभावादीनामसाधारण्येनान्यद्वयाक्षेपकरवेनात्रापि मिति बुद्धिपूर्वकमुपन्यासः । एवमुत्तरत्रापि।

मिलितानामेव व्यक्षकत्वात्।नन्वेषाञ्चेदसाधारण्यं, किमन्यद्वयाक्षेपणेन, (२) सन्दर्भोऽयं दशरूपकीय: (४l४९ निर्णयसागर)। युक्त्या निबद्धा इति पारिभाषिकतया मतानामेषां भावानां यद्च्छया साधितो एकैकव्यभिचारेण हि त्रयोपादानम् ............ अतोऽसाधारण्येऽ- 5सङ्गत: सन्निवेशो वारितः। 'अमी हिभावा'इति मुद्रितपुस्तके पाठः। पीतरद्यमाक्षिप्यते"। अमुश्चेति पाठे सर्वनाम्ो शुङ्गारस्य परामर्शः । पतश्चोपलक्षणमात्रम्।

१२४ काव्यप्रकाशः। काव्यप्रकाशदीपिका। १२५ तत्पकृती रसी हास्यं, तत्रालम्बनं विकृतवेशः पुरुषः, तच्चेष्टा एतेन क्रोधादिस्थायिनो रौद्रादयो व्याखयाताः । अपकाशिणि S5दिरुद्दीपनं, नयनविकाशहस्ततालिकाSSदयोऽनुभावा:, स- क्रोधोद्रेकपकृती रौद्र:। अत्रालम्बनमपकारी, तदपकारा- श्चारिणश्चावहित्थाग्लानिमूच्छाSSदय इति।तत्रात्मनो यथा-गृहीत- तापसवेशं निर्वर्ण्य-रावण :- "जातं मे परुषेण भस्मरजसा त- सश्चारिणस्तु चपलतागर्वग्ळानिमूर्च्छाऽडदयः । दानयुद्धादि- चन्दनोद्धूलनं हारो वक्षासे यज्ञसूत्रमुचितं क्लृप्ता जटा: कुन्तलाः। घूत्साहपरिपोषको वीरः। अत्रालम्बनं देययुद्धादयः, रुद्राक्षः स किलैष यत्कुतलयश्चैनांशुक बन्धनं सीताळोचनहारि उद्दीपनं दानपात्रपाप्तिसाम्राज्यादयः, अनुभावः सर्वस्वत्याग- कल्पितमहो रम्यं वपुः कामिना" ॥ शेषन्तु वृत्तिकुदुदाहरि- यात्राग्रहणादिः, सश्चारिणो धृतिहर्षगर्वादयः । स्त्रीनीचादिगत- व्यति। बन्धुवधविभवनाशजनितशोकपकृतिः करुणः । तत्र च विकृतसच्वादिदर्शनजनितभयस्थायी भयानकः।तत्र विकृतः सच्वा- पतिरमणादिराळम्बनं, भूमिपतनरोदनोरस्ताड़नादिरतुभावः, दिराळम्बनं, तस्योच्चनादादिरुद्दीपनं, नयननिमीलनगात्रसङ्कोच- ग्लानिनिर्वेद मूर्च्छामरणादि: सश्चारी। ननु कथं करुणो रस:, पलायनादयोऽनुभावा:, सश्चारणस्तु जडताग्लानिमूर्च्छामरणा- तस्य शोकमयत्वात्, रसस्य च सान्द्रानन्दात्मकत्वात्। सत्यं, दयः। विकृतिपूतिमांसादिदर्शनाद्विपयवैरस्यभावनाच्च जुगुप्ता- महाभारतादौ पाकू पर्वाद्यनुभवे(?)तावदस्ति स्तनमर्देनगाढ़ालिङ्ग प्रकृतिर्बीभत्सः । तस्य च पूतिमांसादिरालम्बनं, तत्रैव कृमि- नादौ सुरताङ्र इव सूक्ष्मपीडाऽतुवेध:, पश्चात् सान्द्रतरानन्दश्चमत्- पातादिरुद्दीपनं, सुखविधूर्गननिष्ठीवनपराङ्मुखत्वादयो नीचेषु, कारः स्वसंवित्तिसाक्षिकः, ततश्च कुतः करुणस्य न रसत्वम् ? उत्तमेषु तु कार्यान्तरस्य व्यासङ्गादयोऽनुभावाः, निर्वेदापस्मार-

अशिक्षितास्तु तत्प्रतिबद्धे भूयोभूय: स्व्रह्ृदयप्तृटत्तेर्दुःखैकमयत्वे जाड्यादयो व्यभिचारिणः । लोकोत्तरवस्तुप्रतिभासजनित लोके जायन्तां नाम लौकिकाः। अलौकिकविभावत्वं प्राप्तेभ्यः काव्य- (१) रसस्यानन्दमयत्वे सहदयानामनुभव एव चरमं प्रमाणम्। संश्रयात्। सुखं सञ्जायते तेभ्यः सर्वेभ्य इति का क्षतिः ॥" प्रकृत्या 'लये सम्बोधयेञ्चित्त' मित्यादिसन्दर्भे प्राचीनेरपि ज्ञानयोगिभि: दुःखसंश्लेष विद्वेषिणः सुखास्वादनसादरष्य जीवलोकस्य यद्दशरूप- 'नास्वादयेद्रस'मित्यादिना तस्यानन्दमयत्वभूमिका स्वीकृता। कादौ रामायणादिश्रव्यकाव्ये च तद्वासनोपचरितं निर्बन्धदाढ्ये तद- अशिक्षित प्रायाणामापाततो दुःखोदयो मोहमूलक एव। "करुणादा- प्येतन्मूलकमेवेति कर्थ तस्यापलापः शक्यः ?

वपि रसे जायते यत्परं सुखम्। सचेतसामनुभवः प्रमाणं तत्र केवलम्।। (१) 'अस्त्रोल्लासप्रतिग्रहादिरतुभाव' इत्यादर्शपुस्तके पाठः । अत्र

किश्च तेषु यदा दुःखं न कोऽपि स्यात्तदुन्मुखः।" न काऽपीत्थमनुप मुनि :- 'तस्य (रौद्ररसस्य) च ताडन-पाटन-पीडन-च्छेदन-प्रहर

पत्तिर्थतो "हेतुत्वं शोकहर्षादगतेभ्यो लोकसंश्रयात्। शोकहर्षादयो रणाहरण-शस्त्रसम्पात-रुधिराकर्षणादीनि कर्माणी"ति। अत्र प्रति द्वन्द्विग्रहपदेन मुनिनिर्दिष्टः सम्प्रहार: सुचितः स्यात्।

१२६ काव्यप्रकाशः। काव्यप्रकाशदीपपिका १२७ बीभत्साद्भुतसंज्ञौ चेत्यष्टौ नाट्यरसाः(१) स्मृताः॥।२९॥ तत्र शृङ्गारत्य द्वौ भेदौ सम्भोगो विप्रलम्भश्च । तत्राद्य: परस्परावलोकनालिङ्गनाधरपानपरिचुम्बना-

विस्मयमकृतिरद्ुतः। तस्य चाळम्बनं महापुरुषादि:, उद्दीपनं तद्- धनन्तभेदत्वादपरिच्छेद्य एक एव गण्यते। यथा-

गुणातिशय:, साधुवादशिरोधूननादयो नीचेषु, सस्पृहत्वादयस्तु शुन्यं वासगृहं विलोक्य शयनादुस्थाय किश्िच्छनै

महत्स्वनुभावाः, उत्सादृघृतिहषदियः सश्चारिणः । नाट्यरसा निद्राव्याजमुपागतस्य सुचिरं निर्वर्ण्य पत्युर्सुखम।

इति-साश्विकबहुळगीतवाद्यादिपूर्वकाभिनयेन पुरादटत्तानुकारो विस्रन्धं परिचुम््य जातपुलकामालोक्य गण्डस्थलीं

नाट्यं, तदाश्रया रसा नाठ्यरसाः। ते चाष्टौ सुनिना कण्ठोक्ता:(२), लज्जानम्रमुखी प्रियणे हसता बाला चिरं चुम्बिता॥३०।।

शान्तस्य नाट्ये ताद्कूपुष्टिविरहात्। यदाह ध्वनिकारः(३)- संयुक्तयोरन्योन्यानुकूळयो रम्यवेशगीतनाट्यादिसेवनात्मक्रंस्य- "पुष्टिर्नाट्येषु नैतस्ये"ति। काव्यरसास्तु शृद्गारादयोऽष्टी शान्त- मानरतिप्रकतिः सम्भोगः । वियुक्तयास्तु गुणस्मरणदिना श्षेति नवेति भावः। तत्र रसेषु भिद्येते वक्ष्यमाणारीत्येति भेदौ। रतिपोषप्रकृतिर्विपलम्भः। संयोगवियोगौ चात्र परस्परायत्तता-

(१) 'नाट्ये रसा' इति वा पाठः । Sनायत्ततारूपौ, तेन दू्तीप्रेषणादौ सम्मोगे ईर्ष्यामानादौ वि- (२) वरोदामुद्रितनाट्यशास्त्रपुस्तके मूले शान्तरसविवेचनात्मक: पलम्भे नाव्याप्तिः। परितः सर्वतो गण्डादिचतुःस्थाने वदन- सन्दर्भस्तु (३३२-३३६ पृ०) न मुन्युपज्ञमिति नास्ति सन्देह- संयोजनविशेषो वाभ्रव्यादिमणीतः (१)परिचुम्बनम्। नम्रे. लेशावकाशः। नचापि तद्ग्रन्थव्याख्यानपरा टीकोपलभ्यते यथा त्यन्तं कृतकारिताडर्थम्। तेन बाळाया नमनकर्तृत्वेनालाक्येत्येक- शुङ्गारादिरसस्थले। अभिनवगुप्तपादकृतं मूलं तत् स्यात्। (३) एतञ्च टीक्काकृश्प्रमादविजृम्भितमाकर्निधारणम्। दशरूपके कर्तृतया चोपपत्तिः। यबन्तानान्तूत्तरोत्तरतः पौर्वकाल्यम्। उपरितनः सन्दर्भ उपलभ्यते। तथाच स्थायिभावगणनायां तत्रत्यः (१) कामशास्त्रकर्तृणामन्यतमो वाभ्रव्यः। वात्स्यायनीयकाम- कारिकाग्रन्थ :- "रत्युत्साहजुगुप्साः क्रोधो हासः स्मयो भयं शोकः। सूत्रेडर्वाचीने च रतिरहस्यादिनिबन्धे चुम्बनभेदा बहवो लक्षिताः। अत्र शममपि केचित् प्राह्ट: पुष्टिर्नाट्येषु नैतस्य ।।" शान्तस्य श्रव्यकाव्यपर श्रीधरः "यद्यपि भरतमतानुसारेण नाटयरसा इत्युक्त तथापि काव्यस्य त्वेन व्यवस्थया मूलग्रन्थसङ्गतिरियं मनोज्ञाऽपि न सर्ववादिसम्मता। प्राधान्यात्परिचुम्बनाद्यात्मनः सम्भोगस्य नाटयविशेषतया साक्षात्प्र तथा च सम्प्रदायप्रवर्तकाः श्रीमदानन्दर्वर्धनाभिनवगुप्तप्रभृतयः सर्व योक्तं मुनिनैव निषिद्धत्वात्तमुत्तमकाव्यविषयतयाSSख्यायमानमुदा- एव नाट्येSपि शान्तमङ्गीकुर्वन्ति। एवमपरे नातिप्राचीना: "अष्टावेव हरति-शून्यमित्यादि। ... रतेरुभयाधिष्ठानत्वात्सम्भोगस्योभयाधिष्ठाना. रसा नाट्य इति केचिदचूचुदन। तदचारु यतः कश्चिन्न रसं स्वदते च्वापि नायिकाप्रयुक्तसम्भोगस्येदमुदाहरणं, त्वं मुग्धाक्षीत्यादिषु मट" इति। नायिकाप्रयुक्तस्ये"ति।

१२८ काव्यपकाश: । काव्यप्रकाशदीपिका। १२९ तथा, तवं सुग्धाक्षि! घिनैव कञ्चुलिकया धत्से मनोहारिणीं इति पञ्चविध: । क्रमेणोदाहरणम्(१)-

लक्ष्मीमित्यभिधायिनि पियतमे तद्वीटिकासंस्पृशि। प्रेमार्द्राः प्रणयस्पृशः परिचयादुद्गाढरागोदया-

शाय्योपान्त निविष्टसस्मितसखी नेत्रोत्सवा नन्दि तो स्तास्ता मुग्धदशो निमर्गमधुराश्चेष्ठा भवेयुमयि।

निर्यातः शनकैरलीकवचनोपन्यासमालजिनः ॥ ३१॥ यास्वन्तःकरणस्य बाह्यकरणव्यापाररोधी क्षणा

अपरस्तु अभिलाष-विरहेर्ष्या प्रवास-शापहेतुक दाशंसापरिकल्पितास्वपि भवत्यानन्दसान्द्रो लय:।३२। अन्यत्र व्रजतीति का खलु कथा नाप्यस्य ताट्टक् सुहद्- तत्र चोभयोरतुरागोद्रेके सत्यपि नायिकाया औतसुक्यं स्पष्टम्। यो मां नेच्छति नागतश्च हह हा!(२) कोऽयं विधे: प्रक्रमः। सम्पति नायकौत्सुक्यमुदाहरति-त्वमिति। तद्वीटिकाSSश्रयणं(१) इत्यल्पेतरकल्पनाकवलितस्वान्ता निशान्तान्तरे सखी आलीजनस्य नायिका तस्या नेत्रोत्सव उत्फुल्लतालक्षण- बाला वृत्तविवर्त्तनव्यतिकरा नाप्नोति निद्रां निशि ॥३३। स्तेनानन्दितः, सैव नेत्रोत्सव(२)इत्येके। उक्तासु वक्ष्यमाणासु एषा विरहोत्कण्ठिता। चोदाहृतिषु पूर्वोक्तनयेन विभावादिविभागो रसनिष्पत्तौ भावुकै- रबोध्यः । अस्माभिस्तु विस्तरमीत्या न प्रपश्चितः । अपर इति- ग्रह्यते। अन्यासङ्गिनि कान्ते सानुरागप्रियविषयः कोप ईष्या।

अभिळाष: सङ्गममागभावः, एकदेशस्थयोरपि गुर्वादिवशात्सङ्गमो- पवासो देशविच्छेदः । मुन्यादिक्रोधयन्त्रणं शापः। सच

परोधो विरहः। ई्ष्येति मानोपलक्षणम्। तेन कुमारसम्भव- सर्वापवादक इत्याह-पश्चविध इति। अभिलाष-विरह-प्रवासविषये

अष्टमसगे(३)सन्ध्यावर्णनादौ वर्णितः प्रणयमानोऽपि सं. तत्सद्भावे तेनैव व्यवहारः। क्रमेणेति-दिङ्मात्रेणेति शेषः। प्रेम दर्शनादिगतो भावव्यञ्जकः कश्चन विशेष:। तत्पूर्वको वशी- (१) प्रथनमित्यादशंपुस्तके पाठः । अत्र कतिचित्पदान्यादर्श- पुस्तके प्रमादाद्गलितानीति प्रतीयते।अत्र वीटिकाSडश्रयणनिविष्टस्मित• कारः प्रणयः । परिचयो रहस्यवेदनम्। मयि भवेयुरिति-आ. विशेषवतीयं सखी नायिकेत्यादि: काव्यप्रकाशविवेके व्याख्यानक्रमः । श्वासकाका धन्य एवाहं यदि तद्विषयः स्यामित्याकूतध्वननम्। :(२) एके श्रीघरादयः । वयन्तु नोभयोर्व्याख्यानयो: कमपि वि लयस्तन्मयत्वम्। बाला नेच्छतति न बहु मन्यते। प्रक्रम उपक्रमः । शेषमुत्प्रेक्षितुं समर्थाः । अतोऽरुचिसूचने न किमपि तात्पर्य प्रेक्षामहे। इति परकारे। निशान्तं ग्रृहम्। वृत्तविवर्त्तनव्यतिकरा पुनः- सम्प्रदायप्रकाशिनीकारा: श्रीधरमेवात्रानुसरन्ति। (३) [४९-५२]। कुमारसम्भवाष्टमसर्ग इत्यशुद्ध: पाठ:क' पुस्तके। (१)- 'हरणानी'ति वा पाठः। एवमुत्तरत्र। (२) 'सहसे'त्यहृद्यतरो वैकल्पिक: पाठः। १७ का० प्र०

१३० काव्यप्रकाश:। काव्यप्रकाशदीपिका। १३१

सा पत्यु: प्रथमापराघसमये सखयोपदेशं विना त्वामालिख्य प्रणथकुपितां धातुरागैः शिलाया. नो जानाति सविभ्रमाङ्गवलनावक्रोक्तिसंसृचनम। मात्मानन्ते चरणपनितं यावदिच्छामि कर्तुम्। स्वच्छैरच्छ कपोलमूलगलितैः पर्यस्तनेत्रोत्पला वाला केवलमेव रोदिति लुठल्ोलालकैरश्रुभिः॥३४॥ क्रूरस्तस्मिन्नपि न सहते सङ्गमं नौ कृतान्तः।३६।। प्रस्थानं वलयैः कृतं, प्रियसखैरस्त्रैरजस्त्रं गतं, घृत्या न क्षणमासितं, व्यवसितं चित्तेन गन्तुं पुरः। त्वामिति-कृतान्तो दैवं, क्रूरः श्रेयोविघटनजागरूकः । अत्राकृ-

यातुं निश्चितचेतसि प्रियतमे सर्वे सम प्रस्थिता गन्तव्ये सति जीवित!प्रियसुहृत्सार्थः किमु त्यज्यते!॥३५। त्वदीय विलास विशेषसमुद्दीपितशोकावेशविधुरस्य मम बाष्पैदर्शन विधानद्वारा विघ्नः क्रियत इति सर्वतन्त्रविदो वाचस्पति- पुनःपरवृत्तपार्श्वपरिवर्त्तना। एतत्पवासोदाहरणं कुतो न स्या- मिश्रा:(१)। आधुनिकास्तु लिखनमपीच्छाविषय एव,न तु नि्व्यूढ़- दित्याह-एषेति-प्रकरणवशादवसेयेति शेषः । सखीनां भावः सख्यं सौहार्ध, तेनोपदेशः, तद्विना तदभावे। सविभ्रमाङ्गलना- (१ ) अत्र श्रीधरसिद्धान्तो यथा ... "शिलापदेन लिखनयोग्यता।

दिभिर्वक्रोक्तिभिश्र संसूचनं मानोत्तारणम्। केवलमेवेति लिखतोऽपि ममाश्रणि निर्गतान्येव, तानि तु.द्वष्टिपिधानमिव कृतवन्ति,

समुदितो निपातः(१)। अश्रुपदमत्र कज्जलादिमिलितनेत्र- किन्तु मुहुर्मुखप्रोञ्छनेनापास्य कथं कथमपि लिखननिर्वाहः। इदानी-

जले, तेनोदकैरिति सङ्गच्छते। गन्तव्य इति-भावे कृत्यः । तेन न्तु प्रणामकालोद्यममात्रे स्मृततच्चिन्ताविह्वलान्तःकरणस्य मम वार वारं प्रवाहरूपतामापन्नैरश्रुभिः समन्ताद्दवष्टिर्लुप्यत इति वाचस्पति गमन उपस्थिते सतात्यर्थः । जीवितेति सम्बुद्धिः(२) । मिश्राः। (चरडीदासोद्ुतं वाचस्पतिमिश्रमन्तव्यमितो भाषया किञ्चि- (१ ) एवमापातत एकपर्यायभूतस्याव्ययद्वय स्यैकत्रावस्थिति: द्भ्िन्नम। अत्रायं प्रश्नः प्रसङ्गोत्थ :- वाचस्पतिमिश्रकृता प्राचीनतरा समाधेयेति टीकाकृत्स्वरसः । अन्यथा'पुनरुक्तत्वापत्तेः । केवलं काव्यप्रकाशटोका (याऽधुना लुप्तैव) किं चण्डीदाससमयेऽपि विरल प्राधान्येन रोदनमेव नत्वन्यत्किश्चिदिति तु नासुगमो व्याख्यामार्गः। प्रचाराSडसीत्? उत चण्डीदास: स्सृतिनिर्मोषनिर्यन्त्रितो वा तात्पर्य- (२ ) अत्र जीवित प्रिय इत्युभयत्र पदच्छेद इत्याशयः । एवमपि प्रकटनपरो वा भिन्नमेव सन्दर्भमुद्धरति ?) जानाम्येव यथा प्रणयरोषे- श्रीधरमाणिक्यचन्दौ। अत्र साहित्यचूड़ामणि :- 'सुहत्सार्थ इत्यस्य ष्र्याव्यवहितेषु विलासेषु मम बाष्पतरलितं चर्क्षर्भवतीति ... मे इति प्रियसख इत्यनेन पौनरुत्तयं दुष्परिहरम्। प्रियेति पृथक्पदं सम्बुद्ध- पदशच्या व्र्यज्यते। अन्यथाSSत्मानमिच्छामीत्युपक्रमणे नौ इत्युप- न्तं, जीवित विशेषणम्, अतो न पौनरुत्तयमित्येके, तदसत्, सुहत्सखि- संहारे च प्राप्तत्वाद्वयर्थताSSपत्तिरिति काश्मीरकाः।(काश्मीरकरुचक शब्दयो: पौनरुत्तयस्य तादवस्थ्यात्"'। कृते सङ्कते नेदमुपलभ्यते। तदर्वाचीनानां काश्मीरकाणां सिद्धान्तित

१३२ काव्यप्रकाशः । काव्यप्रकाशदापिका । १३३

हास्यादीनां क्रमेणोदाहरणम्- तारस्वनं प्रथितथूत्क(१)-मदात्म्रहारं आकुञ्च्य पागिमशुचिं मम मूर्ति वेश्या हा हा हतोऽहमिति रोदिति विष्णुशर्मा ॥३७॥ मन्त्राम्भसां प्रतिपदं पृषतैः पवित्रे। हा मातस्त्वरिताऽसि(२)कुत्र किमिदं हा देवता: क्राशिष:

मिति मन्यन्ते। अत्र च त्वामिति निर्दिष्टनायिकाSSळम्बनं, घिक् प्राणान् पतितोऽशनिर्हुतवहस्तेऽङ्गेषु दग्धे हशौ।

कल्पनाबीजं पूर्वप्रणयकोपस्मरणं, प्राकरणिकश्च मेघोदयादि- इत्थं घर्घर(३) मध्यरुद्धकरुणाः पौराङ्गानानां गिर

रुदपिनं, लिखितबाष्पश्चानुभावः, सश्चारिणस्तु स्मृपतिशोकदैन्या- श्चित्रस्थानपि रोदयन्ति शतधा कुर्वन्ति भित्तीरपि।३८।।

दयः । एतैः मतीयमानैर्यक्षेऽनुमीयमाना रतिः सहृदयहृदय- भिप्नेत्योदाहृतम्(४)। प्रतिपदमेकैकेन मन्त्रपदेन संस्कृत सिक्तै:

लीनां वासनामुद्धोध्य निखिले तदाकारार्थसिद्धसान्द्रानन्दास्वादे पृषतैर्बिन्दुभिः, तारस्वरं यथा स्यात्तथा प्रहितं सर्वदिक्-

पंर्यवस्यतीति-एषैव सर्वत्र रीतिः । अत्र च प्रबन्धपर्यालोचनया प्रेषितं थूदिति शब्दो यत्र महारे तत्र। विष्णुशर्माSडलम्बनं,

विपळम्भसक्चार्युन्माद एवोदरिक्त इति नेदं रसध्वन्युदाहरणं रोदनवैचित्यादिरुद्दीपनं, सामर्थ्यलक्ष्या वैहासिकगता: कपोलस्पर्श

यद्यपि तथाप्येतन्मात्रानुसन्धाने नोन्मादावभासः स्फुट इत्य- दृष्टिसशेचादयोऽनुभावाः। अवहित्थादर्पग्लान्यादयः सश्चारिणो नोपात्ताः । कुत्र कस्मिन् गन्तव्ये त्वरिताऽसि येनास्मान्सतत मत्र परामृष्ट भवति। नामतोऽपि तेषामिदानीं नोपलम्भ इति महद भक्तानपि नापेक्षसे । अशनिरूपो हुतवहः । दृशाविति-दशोः दृष्टवैशसम्)। वयन्तु ब्रूम :- यावदेवैंतत्सर्व कर्त्तुमिच्छामि तावत्सं- पूर्वपरिचितलावण्य लहरीसंवलितत त्तदपा ङ्गतरङ्रणादिवैचित्र्या- कल्पविषय एव प्रलापसमयानुभृतकृतककोपप्रप्ादसम्भेदात्मकस्मृत तच्चेष्टाविह्लस्य ममाविर्भूतैरश्रुभिर्दष्टिरालुप्यते। तच्चित्रलिखिताया द्विशेषोक्तिः । मध्यरुद्धा मध्य अर्द्धे रुद्धा विच्छिन्नाः

अपि तावदास्तां दर्शनविनोदादिक यावत्तल्लिखनोचितरेखोपरेखाSS. बाष्पोदयसंवृतकण्ठतया। अत्र लोकान्तरगतनायिकाSडलम्बनं,

दिसुत्रमपि सङ्गमं न सहत इति। अतएव कृतान्तस्यापि पुनः क्रर (१) 'शृत्क'मिति क्वाचित्कः पाठः। इति विशेषणम्। दैवमपि शापमन्तरेण नतन्मिथुनविघटने पटीय इति (२) 'श्वमिताऽत्सी'ति वा पाठः । यथाऽत्र रतिरतितरामुद्दीप्ता तथाSSलेख्यादिरूपस्यापि समागमस्य विप्रयोग इति विप्रलस्भोऽपि परं पारमाश्रयत' इति। आधुनिका इति (३) 'गद्गदरुद्धे'ति वा पाठः। (४) "मात्राननुसन्धानेनोन्मादाभास एवे'त्युदाहरणचत्द्रिका- पदेन चण्डीदासेन श्रीधराचार्या एव विवक्षिताः। वाचस्पतिमिश्र- संक्रान्तं समालोचनमन्यत्र कृतमित्यत्र विरभ्यते। कारसस्मतश्चण्डीदासग्रम्थे पाठः। रसनिष्पत्ति निर्धारणप्रस्तावे रस ध्वन्युदाहरणमेव सम्मतमिति तथा निर्देशः ।

१३४ काव्यप्रकाश:। काव्यप्रकाशदीपिका। १३५

कृतमनुमतं दृष्ट वा यैरिदं गुरुपातकं मनुजपशुभभि ननिर्मर्यांदैरभेवद्िरुदायुघैः। पश्चार्घेन प्रविष्टः शरपतनभयाद्भूयसा पूर्वकायम्। दभैरद्धावलीहैः श्रमविवृतमुखभ्रंशिभि: कीर्णवर्त्मा नरकरिपुणा सार्ध तेषां सभीमकिरीटिना- मथमहमसृकदोमांसै:करोमि दिशां बलिमू।३९॥ पशयोदग्रप्लुतत्वाद्वियति बहुतरं स्तोकमुव्यी प्रयाति।।४१॥ उत्कृत्योत्कृत्य कृत्तिं प्रथममर्थच्छ्योयभूयांसि(१)मांसान्यं. क्षुद्रा: संत्रासमेते(१)विजहत हरय:क्षुण्णशक्रेभकुम्भा सस्फिक्पृष्ठपिण्डा(२)व्यवयवसुलभान्युग्रपूतीनि जग्ध्वा। युष्मद्देहेषु लज्जां दधति परममी सायका निष्पतन्तः। आर्त्तः (३)पर्यस्तनेत्रः प्रकटितदशनः प्रेतरङ्कः करङ्का- सौमित्रे!तिष्ठ पात्रंत्वमसिन हिरुषां (२)नन्वहं मेघनाद: दङ्कस्थादस्थिसंस्थं स्थपुटगतमपि क्रव्यमव्यग्रमत्ति ॥४२॥ चित्रं महानेष बतावतार: क कान्तिरेषाडभिनवैव भङ्रि:। ग्रीवाभङ्गाभिरामं मुहुरनुपतति स्थन्दने बडदृष्टिः(४) लोकोत्तरं धैर्यमहो प्रभाव: काऽप्याकृतिर्नूतन एष सर्ग:४३

स्तम्भादिरतुभाव: तत्प्रकाशितो निर्वेद: सश्नारी(५)। कृत- इव कृतकार्या अपि न मामानन्दयन्तीत्यर्थः(४)। ग्रीवेति-मृगा-

मिति-अत्र पितृवैरिण आलम्बनम्, अनुमत्यादय उद्दीपनं, नुसारिणो राज उक्तिः। पश्चादद्धं पश्चार्द्ध निपातः । उत्कृ

पतिज्ञाग्रहणं तत्सहचराश्च भृकुटीदन्तौछ्ठपीडनादयोऽनुभावा:, तेत्यादि-उच्छोथ उच्छलता। पिण्डं जङ्गार्घविभागः। उग्रपूती

उत्साहौग््यादय: संचारिणः। अत्र रक्ताङ्गनेत्रता युद्धवीरभेदिनी। न्युत्कटदुर्गन्धानि। रङ्कश्चिरक्षुधितः । करङ्कोऽस्थिशेषं शिरः ।

क्षुद्रा इति-परं लज्जां दघति, अताद्टक्कार्यनिष्पश्या लज्जिता स्थपुटो विकटगभीरभागः । चित्रमिति-अत्र बतेत्यादीनां चित्र मित्यादिपूर्वपूर्वपदाहितसंस्कारसाहित्पेन शक्तिदारढ्ये द्रष्टव्यम् ।

(१ ) 'त्रासमेन'मिति कुत्रापि पाठः। भङ्गिर्व्यवस्थितिः । सृज्यत इति सर्गः ।

( २ ) 'रुषा नन्वह'मिति वैकल्पिक: पाठः। (३) 'किश्चित्' संरम्मेति-'भ्रूभङ्गसंक्षे'ति वा पाठः १ (४ ) 'दत्तदवृष्टि'रित्ति घा पाठः । (१) 'पृथुच्छोथ', 'पृथूच्छोफ', 'पृथूच्छाये'ति वा पाठः।

(५) 'काश्मोरराजमातृमरणे भट्टनारायणकविकाव्यमिद' (२ ) 'पिण्ड्रयाद्यवयव', 'पीठाद्यवयवे'ति वा पाठः ।

मिति प्रकरणनिर्देशो माणिक्यचन्द्रकृते सङूते। (३) 'अन्तःपर्यस्त'-'आत्तस्नाय्वनि वा पाठः। (४ ) हनूमन्नाटके रावणपुत्रस्य मेघनादस्येयमुक्ति: ।

१३६ काव्यप्रकाशः।

एषां स्थायिभावानाह- THE PRINCESS OF WALES SARASVATI (४५) रतिर्हासश्र शोकश्र क्रोधोत्साहौ भयन्तथा। BHAVANA TEXTS. Edited by जुगुप्सा विस्मयश्चेति स्थायिभावाः प्रकीर्तिताः ॥३०॥ GOPINATH KAVIRAJ, M. A. No. 1-The Kiranavali Bhaskara, (किरणावलीभासकर) [वैशेषिक], स्पष्टम्(१)। a Commentary on Udayaua's Kiraņāvalī, Dravya section, by Padmanābha Miśra. हृदयङ्गमे वस्तुनि सुखोपायत्वसंवेदनं रतिः। वागादिवै- Ed.with Introduction and Index by Gopinath Kaviraj, M.A. Rs. 1-12 कृतैश्व्ेतोविकाशो हासः। इष्टनाशादिमयाच्चेतोद्ठुतिः शोकः। प्रति- No.2-The Advaita Chintamani, (अद्वैतचिन्तारमण) [वेदान्त],

कूलेषु तैक्ष्ण्यपबोधः क्रोधः । कार्यारम्भेष्वासङ्ग उत्साहः । by Rangoji Bhatta, Ed. with Introduction etc. by Nārâyaņa S'āstri Khiste Sāhityāchārya. Rs. 1-12 रौद्रशस्या कृतं चित्तवैक्कव्यं भयम्। दोषदर्शनादिभिर्वस्तु- No. 3-The Vedanta Kalpalatika, (वेदान्तकल्पलतिका) [वैदान्त], निन्दा जुगुप्सा। लोकोत्तरवस्तुदर्शनाच्चित्तविस्तारो विस्मय: (२)। Dy Madhusūdana Sarasvatī. Edited with Introduction etc. by Rāmājnā Pāņdeya Vyā- व्यभिचारिण इति-प्रत्यभिज्ञायमानलौकिकदशाSSविर्भावतिरो karaņāchārya. Rs. 1-12 No.4-The Kusumanjali Bodhani, (कुसुमाञ्जलिबोधिनी) [न्याय], भावस्वभावो व्रीडाSडदिरास्वादाङ्कुरणदशायाँ व्यभिचारतियुच्यते। a Commentary on Udayana's Theistic Tract, Nyaya

आस्व्ाददशायान्तु तस्य नानाऽडकारकर्वुरितघनानन्दस्य द्वि- Kusumānjali, by Varadarāja Ed. with Introduction etc. by Gopinath Kaviraj, M.A,Rs. 2-0 त्रिक्षणमात्रजीवितस्य, प्रबन्धेष्ववान्तरानेकवाक्यानां, मुक्तकादौ No.5-The Rasasara (रससार) [वरेषिक], a Commentary on

तु तस्यैव काव्यस्य, पुनः पुनर्भावनया सन्तन्यमानस्वरूपरूप- Udayana's Kiraņāvalī, Guņa Section, by Bhațța Vādīndra Ed. with Introduction etc.by Gopinath Kaviraj, M.A. Rs.1-2 स्यांशानां स्थायिसश्चारिताविभागो नास्त्येव। अतएत मेघ- No. 6-(Part I)-The Bhavana Viveka (भावनाविवेक) [मीर्मांला], by Mandana Misra, with a Commentary by

दूतादावुन्मादादि: सच्चार्यन्तरानुगमसन्तन्यमानतालक्षणा- Bhatța Umbeka. Ed. with Introduction etc. by M. M. Gańgānātha ( १ ) अत्र भट्टगोपाल :- 'स्पष्टमिति पाठप्रधानत्वात् प्रमेयस्य, Jhā, M. A., D. Litt. Rs. 0-12 Ditto Rs. 0-12 यथासंख्येन योजनं तु स्पष्टतर'मिति। No. 6-(Part II)-Ditto No. 7-(Part I)-The Yoginihrdaya dipika, (योगिनीहृदयदीपिका) (२) रत्यादीनां स्थायिभावानां विस्तरत आलोचनं भरतनास्यशास्त्रे [aFa], by Amrtananda Natha, being a Commentary सप्मेऽध्याये। एषां प्राधान्यप्रकटनं च तत्रैव श्लोकमुखेन-"यथा on Yoginihrdaya, a part of Vamakeśvara Tantra. Ed.with Introduction ete.by Gopinath Kaviraj, M.A. नराणां नृपतिः शिष्यानाञ्च यथा गुरुः। एवं हि सर्वभावानां भावः Rs. 1-8

स्थायी महानिह।।" No. 7-(Part II ) Ditto Ditto Rs. 1-4 No.8-The Kavyadakini (काव्यडाकिनी) [काव्यश्षाम्], by Gangananda Kavīndra.

( 2 ) ( 3) Ed. with Introduction etc. by Jagannatha S'astri Hoshing Sāhityopādhyāya. Rs. 0-10 No. 17-The Nyaya Kalika, (न्यायकलिका) [न्याय] by Bhatta Jayanta. No. 9-(Part 1)-The Bhakti Chandrika (भक्तिचन्द्रिका) [भक्ति], a Ed. with Introduction by M. M. Ganganatha Jha, M. A. Commentary on S'andilyas Bhaktisutras, by D. Litt. Rs 0-14

Narayana Tīrtha. No. 18-(Part I)-The Goraksa Siddhanta Sangraha. (गोरक्षसिद्धान्त- Ed.with a Prefatory Note by Gopinath Kaviraj, M.A. संग्रह) [नाथमाग], Rs. 0-15 Ed. with a Prefatory Note by Gopinath Kaviraj, No.10-(Part I)-The Siddhantaratna, (सिद्धान्तरत्र) [गौडीय वैष्णवदर्शन], M. A., Rs. 0-14

by Baladeva Vidyābhūșaņa. No. 19-( Part. I )-The Prakrita Prakasa (प्राकृतप्रकाश) [प्राकृतव्याकरण], Ed. with a Prefatory Note by Gopinath Kaviraj, M.A Rs.1-2 by Vararuchi with the Prākrita Sanjīvani by

No. 10-(Part II)-Do. Do. Rs. 2-12 Vasantarāja and the Subodhinī by Sadānanda.

No.11-The S'ri Vidya Ratna Sutras, (श्रीविद्यारत्नसूत्र) [ तन्त्र ], id. with Prefatory note etc. by Batuk Nath

by Gaudapāda, with a Commentary by S'ankarāraņya. S'armā, M. A. and Baladeva Upādhyāya, M. A. Rs 2-4 Ed. with Introduction etc. by Nārāyaņa S'āstrī Khiste, No. 19-(Part.II) Ditto Ditto Rs. 2-12

Sāhityāchārya. Rs. 0-9 No 19-(Part. III ) Introduction etc. ( In Preparation. ) No. 12-The Rasapradipa, (रसप्रदीप) [अलङ्गार], by Prabhakara Bhatta. No.20-The Mansatattvaviveka (मांसतत्त्वविवेक) [धर्मशास्त् ], by Ed. with Introduction etc. by Narayana S'astri Khiste Viśvanātha Nyāyapanchānana Bhatțāchārya. Sāhityāchārya. Rs. 1-2 Edited with Introduction etc. by Pandit Jagannatha No. 13-The Siddhasiddhanta Sangraha, (सिद्धसिद्धान्तसंग्रह) [नाथमाग], S'astri Hoshing Sāhityopādhyāya, with a Foreword by Pandit by Balabhadra. Gopi Nath Kavirāja, M. A., Principal, Government Sanskrit Ed, with Introduction by Gopinath Kaviraj, M. A. Rs. 0-14 College, Benares. Rs. 0-15 No. 14-The Trivenika, (त्रिवेणिका) [अलक्कार], by Asadhara Bhatta. No.21-(Part I) The Nyaya Siddhanta Mala (न्यायसिद्धान्तमाला) Ed. with Introduction by Batukanātha S'armā Sāhityo- [ =T4 ], by Jayarama Nyāya Panchānana pādhyāya, M. A. and Jagannātha S'āstri Hoshing Sāhityo- Bhațțāchārya.

pādhyāya. Rs. 0-14 Edited with Introduction etc. by Dr. Mangal Deva

No. 15-(Part I)-The Tripurarahasya. ( Jnana Khanda) (त्रिपुरारहस्य, S'āstrī, M. A., D. Phil. ( Oxon ), Librarian, Govt.

ज्ञानखण्ड) [तान्त्रिकदर्शन], Sanskrit Library, Sarasvati Bhavana, Benares. Rs. 1-4 Ed.with a Prefatory Note by Gopinath Kaviraj, M.A Rs.0-14 No. 21-( Part-II ) Ditto Ditto Rs. 2-0

Rs. 2-4 No. 22-The Dharmanubandhi S'lokachaturdasi (धर्मानुबन्धिश्लोक- No. 15-( Part-II )-Do. Do. Do Rs. 2-0 चतुर्दशी) [धर्मशास्], by S'ri S'esa Krsna with a Commentary No. 15-(Part III )-Do. by Rāma Pandit. No. 15-(Part IV )-Do. with Introduction, etc. by Gopinath Edited with Introduction ete. by Narayaņa S'āstri Kaviraj, M. A. Khiste Sahityacharya, Assistant Librarian, Government No. 16-The Kavya Vilasa, (काव्यविलास) [अलक्कार], by Chiranjiva Sanskrit Library, Saraswati Bhavana, Benares. Rs. 1-0 Bhațțāchārya. No. 23-The Navaratrapradipa (नवरान्रप्रदीप) [धर्मशास्], by Nanda Ed. with Introduction etc. by Batukanātha S'armā Pandit Dharmādhikārī. Sähityopādhyāya, M. A. and Jagannātha S'āstri Hoshing Ed. with Introduction etc. by Vaijanatha S'āstrī Varakale, Sāhityopādhyāya. Rs. 1-2 Dharmaśāstra-S'āstrī, Sādholāl Research Scholar, Sanskrit

4 )

College, Benares, with a Foreword by Pandit Gopinath ( 5 )

Kaviraj, M. A., Principal, Government Sanskrīt College, Rs. 2-0 Edited with Introduction etc. by Pandit Gopala S'astri Benares. No.24-The S'ri Ramatapiniyopanisad (शामतापिनीयोपनिषद्) [उपनिषद्], Nene, Professor, Govt, Sanskrit College, Benares. Rs. 0-14

with the Commentary called Rama Kāsikā in Pūrvatāpini No. 31 ( Part I)-The Tantraratna ( तन्त्ररत्न) [मोमांसा ], by Partha Sārathi Mis'ra. and Anandanidhi in Uttaratāpinī by Anandavana. Edited by M. M. Dr. Ganganatha Jha, M. A., D. Ed. with Introduction etc. by Anantarāma S'āstrī Vetāla Litt, Vice-Chancellor, Allahabad University Sāhityopādhyaya, Post-Achārya Scholar, Govt. Sanskrit Allahabad. Rs. 1-14

College, Benares, with a Foreword by Pandit Gopi Natha No. 31-( Fart II) Ditto. Ditto.

Kavirāja, M. A., Principal, Government Sanskrit College, Edited by Pt. Gopal S'astri Nene, Govt. Sanskrit

Benares. Rs 3-12 College, Benares.

No. 25-The Sapindyakalpalatika ( सापिण्ड्यकल्पलतिका) [धर्मशास्त्र ], No. 32-The Tattvasara (araan ) [न्याय], by Rakhaldas Nyayaratna. by Sadāśivadeva alias Apadeva with a commentary Edited with Introduction etc. by Harihara S'astri, Benares

by Nārāyaņa Deva. Hindu University. Rs. 1-0.

Edited with Introduction ete, by Jagannatha S'astri Hosinga, No.33-(Part I) The Nyaya Kaustubha ( न्यायकौस्तुम) [न्याय ], Sāhityopadhyaya, Sadholal Research Scholar, Govt. Sanskrit by Mahadeva Puntamkar

College, Benares. Rs. 1-4. Edited with Introduction etc by Umes'a Misra, No.26-The Mrgankalekha Natika ( मृगाङ्कलेखानाटिका) [नाटिका], by M. A., Allahabad University, Allahabad, Rs. 3-4 Viśvanātha Deva Kavi. No. 34-(Part I ) The Advaita Vidyatilakam ( अद्वैतविद्यातिलकम्) Edited with Introduction etc. by Narayana S'astri Khiste Sahityacharya, Asst. Librarian, Government Sanskrit [शाङ्कगरवेदान्त ], by S'ri Samarapungava Diksita. With a Commentary by S'ri Dharmayya Dikşita.

Library, Benares. Rs. 1-0 Edited with Introduction, etc, by Ganapati Lal No.27 -- The Vidvachcharita Panchakam ( विद्वच्चरितपञ्ञकम्) [निबन्ध], Jha, M. A., Sadholal Research Scholar, Govt. By Nārāyana S'āstri Khiste, Sahityacharya, Assistant Lib- Sanskrit Library, Benares. Rs. 1-4

rarian, Govt. Sanskrit College, Sarasvati Bhavana Library, No. 35-The Dharma Vijaya Nataka ( धमविजयनाटक) [नाटक ], by Benares, With an Introduction by Gopināth Kaviraja, Bhudeva S'ukla,

M.A., Principal, Govt. Sanskrit College, Benares. Rs. 2-0 Edited with Introduction etc, by Pandit Narayana S'astri

No. 28 -- The Vrata Kos'a (वतकोश) [धर्मशास्त्र], by Jagannatha S'astri Khiste, Asst. Librarian, Govt, Sanskrit Library, Benares. Hosinga Sāhityopādhyāya, late Sadholal Research Scholar, Bs. 1-4

Sanskrit College, Benares. With a Foreword by S'ri Gopinatha No. 36-The Ananda Kanda Champu ( आनन्दकन्दचम्पू) [चम्पू ], by

Kaviraja, M.A., Principal, Govt. Sanskrit College, Benares. Mitra Misra.

Rs. 4-0 Edited, with a Foreword by Gopinath Kaviraj, M. A., by

No. 29-The Vritti dipika (वृत्तिदीपिका) [व्याकरण], By Mauni S'ri Krsna Nanda Kishore Sahityacharya, Research Scholar, Sanskrit College, Benares. Rs. 3-8

Bhatta, No. 37-The Upanidana Sutra ( उपनिदानसूत्रम्) [ वेद ], Edited with Introduction etc. by Pt.Gangadhara S'astri Bha- Edited with Introduction by Dr. Mangaldeva S'astri, radvāja, Professor, Govt. Sanskrit College, Benares. Rs. 1-2 M. A., D. Phil. Rs. 1-0

No. 30 -- The Padartha Mandanam (पदार्थमण्डन) [ वैशेषिक ], By S'ri No 38-The Kiranavali prakas'a didhiti ( Guna), ( किरणावली Venīdatta. प्रकाशदीघिति ) [वैशेषिक ], by Raghunath S'iromani. Edited by Pandit Badrinath. Sastri, M. A., Lucknow University. Rs. 1-12

( 6 ) No. 39-The Rama Vijaya Mahakavya, ( रामविजयमहाकाव्य) [काव्य ], by Rupanatha. THE PRINCESS OF WALES SARASVATI Edited by Pt. Ganapatilal Jha, M. A. Rs. 2-0 No. 40-(Part I) The Kalatattva Vivechana (कालतत्वविवेचन) [धर्मशास्त्र], BHAVANA STUDIES :

by kaghunātha Bhatta, Edited by Edited with a Foreword by Gopinatha Kaviraja M.A. GOPINATH KAVIRAJ, M. A. by Nanda Kishore S'arma Sahityachārya, Research Scholar, Sanskrit College, Benares. Ks. 4-0 Vol. I-

No, 40 ( Part II ) Do Do (a) Studies in Hindu Law (1) : its Evolution, by Ganganatha

No. 41-(Part I) The Siddhanta Sarvabhauma (सिद्धान्तसावभौम) Jhā.

[ज्योतिष], by S'ri Munisvara, (b) The View-point of Nyāya Vaisesika Philosophy, by Gopi

Edited with Introduction etc. by Jyautisâchārya nath Kaviraj.

Pandit Murlidhara Thakkura, late Sadholal Scholar, (c) Nirmāņa Kāya, by Gopinath Kaviraj. Rs. 1-12

Sanskrit College, Benares. Rs 3-0 Vol. II- No. 42-The Bheda Siddhi (भेदसिद्धि) [न्याय], by Vis'vanatha Pancha- (a) Paraśurāma Miśra alias Vāņī Rasāla Rāya, by Gopinath

nana Bhațțāchārya. Kaviraj. Edited with notes etc., by Nyāya Vyākaranāchārya Pandiv (b) Index to S'abara's Bhāșya, by the late Col. G. A. Jacob. Sûrya Narayana S'ukla, Professor, Govt. Sanskrit College (c) S'tudies in Hindu Law (2) :- its sources, by Ganganath Jha

No. 43-(Part I ) The Smartollasa (समार्ताल्लास) [ कर्मकाण्ड ], Benares. (d) A New Bhakti Sūtra, by Gopinath Kaviraj.

by S'iva Frasada. (e) The System of Chakras according to Goraksa nātha, by Edited with Introduction, notes, etc, by Vedāchārya Gopinath Kaviraj.

Pandit Bhagavat Prasad Miśra, Profossor, Govt. (f) Theism in Ancient India, by Gopinath Kaviraj. Sanskrit College, Benares. (g) Hindu Poetics, by Batuka nātha S'armā No. 44-( Part I ) S'udrachara S'iromani (शूद्राचारशिरोमणि) [धर्मशासत्र], (h) A Seventeenth Century Astrolabe, by Padmakara Dvivedi Edited by Sahityacharya Pandit Narayan S'astri (i) Some aspects of Vira S'aiva Philosophy, by Gopinath Kaviraj. Khiste. No, 45-( Part I ) Kiranavali Prakasa (Guna) (किरणावली प्रकाश-गुण) (j) Nyāya Kusumānjali ( English Translation ), by Gopinath Kaviraj.

[ वैशे।षक ], by Vardhamana. (k) The Definition of Poetry, by Nārāyaņa S'āstri Khiste, Edited with a Foreword by Pt. Gopinath Kaviraj, (1) Sondala Upādhyāya, by Gopinath Kaviraj. Rs. 5

M., A., by Pandit Badrinath S'astri, M. A., Vol. III- Lucknow University. No. 46-(Part I ) Kavya prakasa dipika (काव्यप्रकाशदीपिका) [अलक्कार], (a) Index to S'abara's Bhasya, by the late Col. G. A. Jacob.

by S'ri Chandi Dasa, (b) Studies in Hindu Law (3): Judioial Procedure: by Gangā. nātha Jha. Edited by S'rī S'ivaprasāda Bhațțāchārya, M. A., Professor, Presidency | College, Calcutta. (o) Theism in Ancient India, by Gopinath Kaviraj. (d) History and Bibliography of Nyāya Vaiseșika Literature, No.47-Bhedajayasri (भेदजयश्री) [ माध्ववेदान्त ], by S'ri TarkavagIsa Bhațța Venīdattāchārya. by Gopinath Kaviraj.

Edited with Introduction etc, by Pandit Tribhuvan prasad (e) Naişadha and S'rī Harşa by Nīlakamala Bhațțāchārya,

Upādhyāya, M. A., Inspector of SanskritiPāțhashalas, (f) Indian Dramaturgy, by P. N. Påtankar, Rs. 5,

United Provinces, Benares.

( 2 ) ( 3 )

Vol. IV- (a) Studies in Hindu Law (4): Judicial Procedure: by Ganga- Vol. VII.

(b) History and Bibliography of Nyāya Vaiseșika Literature, nātha Jha. (a) Bhāmaha and his Kāvyālankāra, by Bațukanātha S'armā

by Gopinath Kaviraj. and Baladeva Upādhyāya.

(c) Analysis of the Contents of the Rgveda-Prātisākhya, by (b) Some variants in the readings of the Vais'eşika Sūtras, by

Mangala Deva S'āstrī. Gopinātha Kavirāj. (d) Nārāyaņa's Gaņita kaumudī, by Padmākara Dvivedi (c) History and Bibliography of Nyâya Vais'esika Literature, (e) Food and Drink in the Ramayanic Age, by Manmatha by Gopinātha Kavirāj. natha Roy (f) Satkāryavāda: Causality in Sānkhya, by Gopinath Kaviraj. (d) An attempt to arrive at the correct meaning oft some

(g) Discipline by Consequences, by G. L. Sinha. obscure Vedic words, by Sītaram Joshi.

(h) History of the origin and expansion of the Aryans. (e) A comparison of the contents of the Rig Veda, Vajasaneya,

by A. C. Ganguly. Taittiriya, and Atharva Veda (Chāturadhyāyika ) Prātis'ā- (i) Punishments in Ancient Indian Schools, by G.L. Sinha. Rs 5 khyas, by Mangal Deva Shāstri.

Vol. V- (a) Ancient Home of the Aryans and their migration to India, (f) An Index to the Ramayana, by Manmatha Nath Roy.

by A. C. Ganguly (g) An Index to S'abara's Bhāșya, by the late Col. J. A Jacob.

(b) A Satrap Coin, by Shyamalal Mehr. (h) Gleanings from the Tantras, by Gopinātha Kavirāj. (c) An Estimate of the Civilisation of the Vanaras as depicted in the Rāmayaņa, by Manmatha nātha Roy. (i) The date of Madhusudana Saraswati, by Gopinātha Kavirāj.

(d) A Comparison of the Contents of the Rgveda, Vajasaneya, Tait (j) Descriptive notes on Sanskrit Manuscripts, by Gopinātha

tirīya & Atharvaveda Prātisākhyas, by Mangala Deva S'āstri. Kavirāj.

(e) Formal Training and the Ancient Indian Thought, by G.L (k) A note on the meaning of the word Parārdha, by

(f) History and Bibliography of Nyaya Vais'eșika Literature, Sinha. Umes'a Mis'ra.

by Gopinath Kavirāj. Vol. VIII.

(g) A Descriptive Index to the names in the Rāmāyaņa, by (a) Indian Philosophy, by Taraknath Sanyal.

Manmatha natha Roy. (b) An Index to the Ramayana, by Manmatha Nath Roy. (h) Notes and Queries, (1) Virgin Worship, by Gopinath Kaviraj. Rs. 5 (c) Index to S'abara's Bhāșya, by the late Col. J. A Jacob.

Vol. VI- (a) Index to S'abara's Bhāșya, by the late Col. G. A. Jacob .. (d) Hari/Svāmi, the commentator of S'atapatha Brähmana and

(b) Some Aspects of the History and Doctrines of the Nathas, the date of Skanda Svami the commentator of the Rigveda, by

by Gopinath; Kaviraj. Mangaladeva S'âstri.

(c) An Index etc. the Ramayana, by Manmatha natha Roy. (e) Mysticism in Veda, by Gopināth Kaviraj.

(d) Studies in Hindu Law by M. M. Ganganatha Jha. (f) The Deva dasi: a brief history of the Institution, by Manmatha (e) The Mimamsa manuscripts in the Govt. Sanskrit Library Natha Roy. (Benares), by Gopinātha Kavirāj. (f) Notes and Queries, by Gopinātha Kavirā j. Vol. IX ( In progress ) (a) The Life of a Yogin, by Gopinātha Kavirāj.

THE PRINCESS OF WALES SARASVATİ BHAVANA STUDIES ( SANSKRIT) SARASVATALOKA Edited by GOPINATH KAVIRAJ, M, A, Kirana 1 ( In progress ) (a) Mangalam, etc, by Nārāyana S'āstri Khiste. (b) Mimansaka mata samgraha, by Haranchndra Bhatțācharya. (c) S'rimad Acharya Mandana Mis'ra by Chinna Swami S'astri (d) Bhagavato Buddhasya Charitam Upades'as'cha : by Gopinatha Kaviraj. Kirana I ( Supplement ) Sangkrita Kavi Parichaya-(Bharavi) by Nanda Kishore Sharma. Kirana II ( In progress ) (a) S'āradā Prasādanam by Nārâyana S'āstri Khiste. (b) Chūdāmani Dars'anam by S'as'adhara Tarkachūdāmani.

To be had of The Superintendent Government Press, U. P., Allahabad.

VOLUME 2

सरस्व्रतीभवन-ग्रन्थमाला

( ४६)

काव्यप्रकाशदीपिका

चएडीदासविरचिता

(द्वितीयो भाग:)

सम्पादक: श्रीशिवपसादभट्टाचार्य:

पुस्तर- विक्रय- बिद्यालय विभाग द्वाराणसैय.

वाराणस्याम् १८८६ तमे शकाब्दे

SARASVATĪ BHAVANA GRANTHAMĀLĀ

Vol. 46

PART II कश जशकागडनाक v,2

GENERAL EDITOR Surati Narayana Mani Tripathi Vice-Chancellor Varanaseya Sanskrit Vishvavidyalaya, Varanasi. प्राप्तिस्थानम्-

प्रकाशनविभाग: वाराणसेय संस्कृतविश्वविद्यालय: कृतक्व वविधा वाराणसी-२

मूल्यम् १.५० रूप्यकाणि वाराणसय अतम् मे गोपाय

KAVYA PRAKASA DĪPIKĀ

by

CHANDĪ DĀSA

VARANASI कंशकाव ए ३53१ 1965

Published by :- Director, Research Institute Varanaseya Sanskrit Vishvavidyalaya, Varanasi. PK 4131 M26 K2 1965

v. 2

The UNIVERSITY OF CHICAGO LIBRARY

PL 480 AYVAN

AcAC TOMAHO

Printed by :-

cael Eureka Printing Works (P) Ltd. Godowlia, Varanasi.

काव्यप्रकाशदीपिका। १३७

व्यभिचारिणो ब्रूते-

आलस्यं चैव दैन्यं च चिन्ता मोहः स्मृतिर्ध्ृतिः ॥३२।।

डनुबन्धयोगेऽपि स्थायित्वं न लभते पूर्वप्रसिद्धपात्रगत- स्थैर्यपत्यभिज्ञाविरहात्। तत्र हि रत्यादय एव स्थिरा, उन्मादा- दादयस्तु बुद्बुदवत मग्ननिमग्नस्वरूपा(२) एव। तथा च हास- शोकादीनां क्वचन स्थायिनामपि रत्युत्साहादौ तदभावात् सञ्चारिता। त्रयास्त्रिशद्व्यभिचारिण इति त्वयोगत्वव्यव च्छेदार्थम्। एते हिन कचित् स्थायिनः । एतेषाश्च साच्विकेभ्यः सच्वाविर्भावविशेषेभ्यो न वैधर्म्य, किन्तु रत्यादिभ्य एव(२)।यद्वा तेषां नान्तःकरणपरिणतित्वमिति (१) न ते व्यभिचारिणः।व्यभि- चारिणो हि भावाश्ित्तवृत्तिविशेषा एवेति सकलमनाकुलम् (३) ।

(१) तथा च भावप्रकाशनकार :- 'मजन्तश्च निमज्न्तः कल्लोलास्ते यथाऽर्णवे। तस्योत्कर्ष वितन्वन्ति यान्ति तद्ठपतामपि। तथा स्थायिनि निर्मन्ना ह्युन्मझा व्यभिचारिणः। पुष्णन्ति स्थायिनं स्वांश्च तत्र यान्ति रसात्मताम्" इति। (२) "एतञ्च केभ्यः सत्वाविर्भावविशेषेभ्यो नसश्चनसश्चारिभ्यः न वैधर्म्य"मिति मूलपुस्तकेऽस्फुटः पाठः। एतदुत्तरवाक्ये च पाठो न सम्यङ् इति प्रतिभाति। (३) भावपदेन चित्तवृत्तिविशेषा एव विवक्षिता इति प्रागेवो- कम्। तेषामात्यन्त्यं लौकिके जगति यद्यपि सम्भवति तथाप्यलौकिक- काव्यार्थमये रसात्मनीयत्ता सम्भवतीति सुस्थित एवं तेषां गणना- १८ का० प्र०

१३८ काव्यप्रकाशः। काव्यप्रकाशदीपिका । १३९

व्रीडा चपलता हर्ष आवेगो जडता तथा। गर्वो विषाद औत्सुक्यं निद्राऽपस्मार एव च ॥३२॥ सुप्तं प्रबोधोऽमर्षश्चाप्यवहित्थमथोग्रता। मतिर्व्याधिस्तथोन्मादस्तथा मरणमेव च ॥ ३३ ॥

स्वावमाननं निर्वेदः । निधुवनादिजा निष्पाणायमानताकम्पानुत्साहादिहेतु- मात्सरर्यद्वेषादिकं चपलता। बन्धुमङ्गमादिजश्चितप्रसादो नयनो- ल्लासपुलकादिहेतुर्द्वर्षः। विस्मृतिकम्पादिकृतविभवौतसुक्या-

हेतु: शङ्का। गर्वदौजन्यादिभूरवज्ञादोषैकदर्शनादिकृदसूया दिजः सम्भ्रम आवेगः। इष्टानिष्टद्शनश्रवणाद्युत्थाडप-

परैश्वर्यासहिष्णुता। मदिराSSदिफृतः सम्मोहानन्दसम्भेदः लासाङ्रवीक्षणादिकृच्चित्तोत्सेको गर्वः। प्रारब्धासिद्धयादिज: स्खलनहसितादिकारी मदः। स्वेदाङ्भङ्गादिकृतमनःखेद: सहायान्वेषणत्वादिहेतुः सत्वभ्रंशो विषादः। सुरतादौ सम्भोगादिजः श्रमः। जम्भाSSसितादिकृत्क्रियावैरस्यं नीचा- कालक्षेपाक्षमत्वं स्वेदादिक्दौत्सुक्यम् । चिन्ताऽडि मनः

दैन्यम्। सन्तापशून्यमनस्त्वादिहेतुरैश्वर्यभ्रंशादिकृता चित्त- सम्मीलनं जृम्भाSSदिहेतु निद्रा। चित्तविक्षेपाग्रहावेशदुःखा- दिजोऽपस्मार:(१) । व्यासक्तिश्चिन्ता। भयव्यसनादिजन्या पतनघूर्णनादिजनिका विचित्तता मोहः। सदशदर्शनादितो रससमुल्लासादिहेतुर्वासनो र्विषयाननुभूतिः सुप्तम् । निद्राक्षये चेतनाशयः प्रबोधः। अवश्ञाSSदेरभिनिविष्टत्वं तर्जनादिकृदमर्षः । व्यापारा द्वोध: स्मृतिः। अभीष्टळाभादिजश्चिततसं्तोषो वदनविकाशादि न्तरासक्गादिकद् व्रीडादेर्विक्रियागुप्तिरवहित्थम्। चोरादौ हेतुधृतिः । असदृशाचरणाद्ितो धार्ष्ट्याभावो भूलिखना- चण्डत्वं तर्जनताडनाSSदिकदुग्ता। हर्षावेगादिहेतुः शास्त्रदे. व।ङ्मुखत्वादिहेतुव्रींडा । भर्त्सनादिहेतुर विमृष्यकारित्वं स्त्वज्ञानं मतिः। कामशोकादिजः कम्पस्वेदादिहेतुरन्तःकरणो -

निर्देशक्रमः। "एवं काव्यार्थानुसान् भावयन्ति कुर्वते-स्थायिव्यभि- परोधो व्याधि:। हर्षशोकाग्रहावेशोत्कण्ठादिजोऽस्थानहसित- चारिकलापेनैव ह्यास्वाद्यो लौकिकार्थो निगद्यते"। अन्यञ्च प्रयोगो गीतरुदितकृच्वित्तसम्मोह उन्माद:। शोकादितो जीवोद्रमारम्भान्त- चितान्भावानेवाश्रित्यैते वर्तन्त इति ह्याम्त्ायसिद्ध : सम्प्रदायः । एषां भावानां प्रतिरसं विभागो नाट्यशास्त्रे दर्शितः। आस्वेवान्त- (१) एवं भारतीये नाट्यशास्त्रे-"अपस्मारो नाम देवयक्षनाग-

र्भवम्तीति-यथा निर्वेदव्यतिास्कस्य शमस्य निर्वेदान्न पृथग्गणनम्। भूतपिशाचादीनां ग्रहणानुस्मरणोच्छिष्टशुन्यागारसेवनाशुचिकाला न्तरा(?) परिपतनव्याध्यादिभिर्विभावैंः समुत्पद्यते"।

१४० काव्यप्रकाशः। काव्यप्रकाशदीपपिका १४१

त्रासश्रैव वितर्कश्र विज्ञेया व्यभिचारिणः। दानं व्यभिवारित्वेपि स्थायिताऽभिधानार्थम।तेन --

त्रयस्त्रिंशदमी भावाः समाख्यातास्तु नामतः(१)।३४॥ (४७) निर्वेदस्थायिभावोऽस्ति शान्तोऽपि नवमोरसः।

निर्वेदस्थामङ्गलप्रायस्य प्रथममनुपादेयत्वेऽप्युपा- यष्टिचर्वणन्यायेन सान्द्रानन्दमयानुविद्धाङ्गचमत्कारो रसः, विविधचेष्टाकन्मरणम्। संभ्रमोत्कण्ठादिहेतुर्गर्वितादेर्मनः पानकादौ कर्पूराधंशवत्। किश्च्िल्ठज्ाSSदियुक्तचमत्कृतित्वे क्षोभस्त्रासः। सन्देहपभवो विमर्षः शिरोऽङ्गुल्पादिनर्त्तनकृ- सश्चारिपाधान्यं, नीरसप्रायशुष्कनारिकेलचर्वणवत पर्यन्ते कि- द्वितर्कः। भावाश्चित्ततृत्तय:ः-तेन मरणादीनां जविनपरित्याग श्विदास्त्रादे भावमात्रम्-इति स्वसंवेदनमूलानादिमहृदयपर रूपता निरसता। शेषास्तु चित्तवृत्तयः काश्चिदास्त्रेवान्तर्भवन्ति, [म्परा)-मननप्रसिद्धिकृत एव हि रसभ।वव्यपदेशविभागः । काशचिदेतासामेव विभावानुभावरूपा इति पृथङ् नोक्ताः। (१)अहौ वेत्यादौ सम्भ्रमः (१) स्वल्पोऽनुभूयते, न चासौ शृक्षारा- अतएवोक्तं, नामत इति । नामत उद्देशमात्रेणोक्ता: स्ययश्च वि दिरिति निरवद्यो नवमरसवादः । स्रैणं स्त्रीसमृहः। यान्तीति- विच्य बोद्धव्या इत्यर्थः । स्थायिताऽभिधानार्थ स्थायित्वसूचना र्थम्। स्थायिनां सन्निकर्षश्वर्वणक्षणेSत्रास्तीत्यारम्भादेव(२)रसाळ- (१) यद्यपि "न भावहीनोऽस्ति रसो न भावो रसवर्जित"इत्यभियुक्तो-

(१) भरतनाट्यशास्त्रोयाः कारिकाः।एवमन्यत्र राजानकतिलक- क्या रसमावयोमेंदो भाक्त इवापाततः प्रतीयते, यद्यपि च 'नानाऽभि-

कृतत्वेन सम्भाव्यमाने औन्भटकाव्यालक्कारसारसंग्रहोपरि विवरणे नयसम्बन्धान्भावयन्ति रसानिमान्। यस्मात्तरमादमी भावा विज्ञेया

वृत्ते: सूत्रार्थस्य सर्वथा संवादे मम्भटभट्टोपज्ञान्येतानीति न दूढ़ी निश्चयः । उभयोरप्येतयोः प्राचीनतराणां वृद्धानां रचनैतानीति सिद्धस्नथाऽपि पर्यन्ते भेदोऽनुभवसिद्ध एव। शास्त्रश्चैतदनुकूलमप्यु

मन्यामहे। । पलभ्यते-"विभावैरनुभावैश्च सात्विकैर्व्यभिचारिभिः। आनीयमानः स्वादुत्वं स्थायिभावो रसः स्मृतः"' इति। रसस्य व्यभिचारिभाववै- नन्दमयेश्याद्यंशे पाठो विपर्यस्तः। स्रक्र्सूत्रन्यायेन नियतावस्थानं लक्षण्यं स्पष्टम्। "अलौकिकविभावादिव्यपदेशभाग्भिः ... गुणप्रधान- स्थायिनां, व्यभिचरिणान्तु फेनबुद्बुदन्यायेनानियतावस्थानमिति तात्पर्याश्रयेण सामाजिकधियि सम्यग्योगं सम्बन्धमैकाग्रथ वाऽड- स्थिते स्थायिव्यभिचारिणो्भेंदे कस्यापि भावस्य स्थायित्वं व्यभि सादित वद्भिद्भरलौकिक निर्षिघ्नसंवेदनात्मकचर्वणागोचरतां नीतोऽर्थ चारित्वञ्चोभर्य नासंवादि यदाहुः "रत्यादयोऽप्यनियते रसे स्युर्व्यभि श्चर्व्यमाणतेंकसारो न तु सिद्धस्वभावस्तात्कालिक एव नतु चर्वणाति- चारिणः ।" एकत्र चरमक्षणपर्यन्तस्थायित्वे स्थायित्वम्, अन्यत्नो- रिक्तकालावलम्बी ...... स्थायिविलक्षण एव रस"'इत्यभिनवगुप्ता- पफस्तृत्वदशयामवस्थानात्तत ऊर्द्ध विलयाद्यभिचारित्वमायातम्। चार्याः ।

१४२ काव्यप्रकाशः । काव्यप्रकाशदीपिका। १४३

यथा- (४८) रतिर्देवादिविषया व्यभिचारी तथाऽञ्जितः॥३५॥ अहौ वा हारे वा कुसुमशयने वा दषदि वा मणौ वा लोष्ट्रे(१) वा बलवति रिपौ वा सुहृदि वा। भाव: प्रोक्त :-

तृणे वा स्त्रैणे वा मम समदशो यान्ति दिवसा: साइङ्कारदशायामत्र नान्तर्भावः। नचायं सर्वजनावेद्यतया न क्वचित्पुण्यारण्ये (२)शिव शिव शिवेति प्रलपतः ।४४।। रस:, शृङ्रारादीनामपि शुकादीनामवश्यत्वाद्। तस्माद्विलक्षण

'कदाकर्हयोर्विभाषये'ति भविष्यति वर्तमाना। (३) ्निवेदस्थायी एवायं नवमो रस इति सन्तोष्टव्यम्।

ति-चिरन्तनदिशा। वस्तुतस्तु निरीहावस्थायामानन्दोत्तररूप: शम एवास्य स्थायी, निर्वेदस्तु सञ्चार्येव, तस्य स्वावमतिमात्र- भावान्र रसः। अव्यासङ्गेनात्यन्तपोषे तु दैवतरतेः शान्ता

त्वात् विषयानां प्रत्ययमात्रत्वाद्ा (?) श्ान्तेषु सुखातिशयरूपत्वात्। वन्तर्भाव (१) इत्युक्तमायं सर्वमिति। न च नायिका-

तदुक्तम्- विषयेऽपि रतेः कचित्तावन्मान्रताऽस्तु(१) यथा 'स्तुमः

यच्च कामसुखं लोके यब्च दिव्यं महत्सुखम्। क'मित्यादौ। तत्र हि प्रकरणपर्यालोचनयाऽन्योन्यजीवित तृष्णाक्षयसुखस्पैते नार्हतः षोडशी कलाम्(४)।। इति। सर्वस्वताविरहान्न रसता। विषयानौचित्यादिविरहाच्च नाभासः। अत्र चानित्यताSSदिना सर्वजगन्निःसारताभावने परमार्थ- एवं हासादीनामध्यपुष्टौ भावमात्रता भावुकैर्बोद्धव्या(२) । स्वरूपमाळम्बनं, पुण्यतीर्थादय उद्दीपनं, पुलकादयोऽनुभावाः, हर्षा- तत्रापि च वासनोद्वोधरूपत्वं समूहालम्बनात्मकत्वश्च पूर्वप्रक्रिया-

दय: सश्चारिणः। तस्य बीभत्सेऽन्तर्भावस्तु नोचितः, तत्र Sनुसारेण ज्ञेयम्। स्वरूपमात्रभेदेन हि रसभावव्यपदेश विषयजुगुप्साया:(५) प्राधान्यात। दयावीरदैवनरत्यादीनान्तु इत्युक्तम्। व्यभिचारीति -- कनकधूपामोदादौ मङ्गल्यादिभाग

(१) 'लोष्टे'ति प्रायो दाक्षिणात्यानां पुस्तकेषु पाठः। इव किशश्चिदाक्रान्त इव चमत्कृतिजीवातुत्वेन भावकैरपोह क्रिप-

(२ ) 'पुण्येऽरराये' इति वा पाठः। (३) वर्कमानेति कलापव्याकरणे लटः पर्यायरूपा क्रियाविभक्ति: (१) शान्तेऽन्वर्भाव इति वरम्, शान्तिपद्ेन पारिभाषिकतया

(४) महाभारते शान्तिपर्षीये मोक्षधर्मप्रकरण इत्याकरनिरा तस्य रसस्याग्रहात्।

करणं कुत्रापि। (५) विपयमात्रजुगुप्सा शान्तरसे, विषयविशेषजुगुप्सा बीभत्स पुस्तके। एतदुत्तरवाक्ये तत्रेति पदेन देवादिविषयाया रतेः परामर्शो इति स्फुटोऽनयोर्भेदः। यथा "अहौ वा ह्वारे वे" त्यादौ लक्ष्ये।

१४४ काव्यप्रकाश:। काव्यप्रकाशदीपिका १४५

आदिशब्दान्मुनि-गुरु-नूप-पुत्रादिविषया।कान्ता- एवमन्यदप्युदाहार्यम्। व्यभिचारी(१) यथा- विषया तु व्यक्ता शृङ्गारः। जाने कोपपराङ्मुखी प्रियतमा स्वप्नेऽद्य द्ृष्टा मया उदाहरणम्- मामां संस्पृश पाणिनेति रुदती गन्तुं प्रवृत्ता पुरः। कण्ठकोणविनिविष्ठमीश!ते कालकूटमपि मे महाऽमृतम्। नो यावत्परिरभ्य चाटुशतकैराइवासयामि प्रियां अप्युपात्तममृतं भवद्पुर्भेदवृत्ति यदि मे न रोचते ॥४५॥ भ्रातस्तावदहं शठेन विधिना निद्रादरिद्रीकृतः॥ ४७ हरत्यघं संप्रतति हेतुरेष्यतः अत्र विधि प्रत्यसूया। शुभस्य पूर्वाचरितैः कृतं शुभैः। शरीरभाजां भवदीयदर्शनं (४९)-तदाभासा अनौचित्यप्रवर्त्तिताः ।

व्यनक्ति कालत्रितयेऽपि योग्यताम् ॥४६॥ तदाभासा रसाभासा भावाभासाश्च। तत्र रसाभासो यथा- माण इसर्थः । तथा चार्ये कान्ताविषया जीवितसर्वस्वाधिकतर त्वाभिमतनायिकाविषया दत्तस्त्रीमात्रविषया वा। व्यक्ता सामग्री स्तुम: कं वामाक्षि ! क्षणमपि विना यं न रमसे विलेभे कः प्राणान् रणमखमुखे यं मृगयसे। माहत्म्येन प्राप्तपकर्षा। व्यक्त इति कचन पाठः। योग्यता माहात्म्यम् । एवमन्यदिति -- गुरुषु त्रिकलिङ्गेन्द्रदेवश्री- डयेष्ठुतातेषु यथा --

नृमिंहदेवस्य कविराजश्रीमदुल्लासदासपादेष्व-(२) स्माकं पाटवं वचास तावकं स्मरंस्त्वां विहास्यति सचेतनो हि कः । पिञ्जरे सुखनिथन्त्रितो वसन राजकीर ननु मा स्म गाः शुचम् ॥

( १) "रतिर्देवादिविषये"ति कारिकायां रतिपदमुपलक्षणम्। जाने इति -- तत्राश्वादकाले विवेक्तुमशक्यत्वेऽपि पश्चाद- रतिहासादीनां सर्वेषामेव स्थायिभावानां तेन ग्रहणम्। परमपुष्टाना न्वयव्यतिरेकाभ्यामसूयापाधान्यं व्यवस्थाप्यत [इतति] तच्वम्। मप्राप्तरसावस्थानामेव भावपदेन व्यवहारः। (२) ओडपतिर्महनोयमहिमा प्रथमो द्वितीयो वा नरसिंहदेवोSत्र अत्रेति-नतु [ रतिः ], विविक्तताया एवात्र वरणीयत्वात् ।

समुदिष्टः। कविराजपदलाञ्छनः श्रीमदुल्लासदासश्चण्डीदासपितु· अनौचित्यं लोकशास्त्रातिक्रमः। एतच्च शृङ्गारादिलक्षणैकदेश-

र्विलासदासस्याग्रजः। असौ राजगुरुरासीत्, न केवल पुनस्तदधस्तन- योगोपलक्षणपरम्। तेनाधमपात्रतिर्यंगादेरवबोधः। अत्रानेकेति- चन्द्रशेखरविश्वनाथमहापात्रादिवत्सान्धिविग्रहिको राजकर्मचारी। (१) एवं प्राच्यटीकाकृतां ग्रन्थेषु पाठः। 'अञ्ञितव्यभिचारी'ति त्वन्येषां पाठः। १8 का० प्र०

१४६ काव्यप्रकाश: काव्यप्रकाशदीपिका १४७

सुलगे को जातः शशिमुखि! घमालिङ्गसि बलात तत्क करोमि विदधे कथमत्र मैत्रीं

तपःश्री: कस्यैषा मदननगरि ! ध्यायसि तु यम्॥४८॥ तत्स्वीकृतिव्यतिकरे क इवाभ्युपाय:॥४९॥

अत्नानेककामुकविषयमभिलाषं तस्था: स्तुम इत्या- अत्र चिन्ता अनौचित्यप्रवर्तिता। एवमन्येऽप्युदाहार्याः।

धयनुगतं बहुव्यापारोपादानं व्यनक्ति। (५०) भावस्य शान्तिरुदय: सन्धिः शबलता तथा ॥ भावाभासी यथा- राकासुधाकरमुखी तरलायताक्षी सा स्मेरयौवनतरङ्गितविभ्रमास्या। (ह)तः, तु यत्राव्यक्तोऽपि जायते व्यक्त' इति। राका अखण्ड-

यमित्यसकृत्कर्मनिर्देश एकविषयः। स च प्रसङ्गतः प्रकरणसाचि पूर्णिमा। तरङ्गिता विभ्रमा यत्र त्ररक्गितविभ्रमं, तथाभृतमास्यं

व्येन सोपहासोत्मासकाकुत्वबलेन स्तुम इत्यादीनां स्तुतिमाधान्यं (१)यस्या इति विग्रहः। त्याः स्वीकृतिः स्वाधीनकरणं तस्य

निरस्य खण्डास्वादरूपा रसाभासव्यक्तोराविष्कृन्य पर्यन्ते हास्यं व्यतिकरः सदातनतारुपं पौनःपुन्यम्। अत्रेति-अभियोज्या-

परिपोषयति। सोपहासकाकुविरहे तु बहा काका तद्गतां रति वैमुख्यदर्शिनो दुर्भगस्येयमुक्ति: प्रकरणादवसेयेवि भावः ।

व्यनक्तीत्यर्थः(१) । प्रसङ्गानुक्ते रसाभासो रसकाव्येषु वा एवं हास्यादिरसानां ळज्जाSSदिभावानाश्चाभासा आकरेषु

द्रष्टव्यः । नह्यस्ति रससामग्री(१)-तदुक्तं(२)-'भृक्गारोऽनुक्ृ- स्वयं बोद्धव्या इत्याह-एवमन्येऽपीति । भावस्य सश्चारिणो लौकिकदशायामुदयव्ययशालिनः क-

(१ ) स्तुम इति कामपि वारयोषितं प्रति कस्यचित्कामुकस्य चिद्विरुद्धसामग्रीपाधान्यन प्रशमावस्था स्वदते, कचित्स्वसाम- चाटूकिः। प्रतिपादं यत्पदेन भिन्नकामुकसस्बन्धो भोगलालसाघटितः ग्रीमाहात्म्येनोदयावस्था, कचनोभयसामग्रीयोगेन परस्परविमर्द:, सोत्प्रासकाकुबलेन व्यज्यते। यदि पुनः सरलैषा सम्भावना सन्द्राव- कचन पुनः पूर्वपूवविमर्देनोत्तरोत्तरोदय परम्परा । रत्यादेस्तु सतत - प्रतिपन्नकुलललनाचक्रचरितां सरणि नातिशेते तदा यमित्यादि प्रतिपाद स्थितैरवान्तरवाक्यरेक एव काष्ठSSरूढ प्रीतिपात्रभूतो दयितः परामृश्येत। तथात्वे न किमप्यनौचित्यम्, अतो रसकक्ष्यायामस्य वशाद्विपर्यासमापन्नः सः । 'शङ्गारोऽनुकृत" इति प्रथमपदस्य

पद्यस्यान्तर्भावः सुशक इति हि टीकाकृतामाशयः। चण्डीदासानुमतः पाठः स्यात्।

(२) रुदटीये (२४/३६) स्थितः "शङ्गाराभासःसतु यत्र विरक्तो- (१) 'विभ्रमा स्यात्' 'विभ्रमाङ्ग' 'विभमाङ्गी'ति इति चात्र- पि जायते रक्तः' इति सन्दर्भष्टीकाकृतोद्धृतः स्यात्। लेखकत्रुटि- टीकाऽन्तरेषु धृतपाठान्तराणि।

१४८ काव्यप्रकाश: काव्यप्रकाशदीपिका १४९

क्रमेणोदाहरणम् -- वैदेहीपरिरम्भ एव च मुहुश्चैतन्यमामीलय न्नानन्दी हरिचन्दनेन्दुशिशिर: स्निग्धो रुणद्यन्यतः ।५२ किं वक्षश्चरणानतिव्यतिकरव्याजेन गोपाय्यते। इत्युक्त्ते क तदित्युर्दाय सहसा तत्संप्रमार्ष्डु मया अन्नावेगहरषयोः। क्वाकार्य शशलक्ष्मण: क च कुलं भूयोऽपि दृश्येत सा साऽड्िष्टा रभसेन तत्सुखवशात्तन्व्या च(१)तद्विस्मृतम् दोषाणां प्रशमाय नः श्रुतमहो कोपेऽपि कान्तं सुखम्। अत्र कोपस्य। एकस्मिन् शयने विपक्षरमणीनामग्रहे सुग्धया त्कर्षवशाज्जगनणाय मन्यमानस्य वीरतया रभसोत्फाल उत्साह- सदो मानपरिग्रहग्लपितया चाटूनि कुर्वन्रपि। वेगेनाइङ्कारसमुद्यमप्रकर्षः । अत्रावेगहर्षयोरिति -खण्डयोर्वोर- आवेगादवधीरितः प्रियतमस्तूष्णीं स्थितस्तत्क्षणं(२) शृङ्गाश्योरङ्गतामापन्नयोरितरेतरविरुद्धयोः (१)सश्चारिणोः स- माभूत्सुस इवेत्यमन्दवलितग्रीवं पुनर्वीचितः ॥५१ न्धिः। वस्तुतो ह्वेवंविधे यदङ्गानुद्रेकस्तदा खण्डौ वीरशृङ्गारौ(२), अत्रौरसुक्घस्य। विळक्षण एव वा चित्रनामा रसा, न तु पूर्ण: शृद्गारो वीरो उस्सिक्तस्य तपःपराक्रमनिधेरभ्यागमादेकतः वा। काकार्यमित्यनुशयदेवयानीनाटके ययातेरिति प्रवादः । सत्सङ्गप्रियता च वीररभसोत्फालश्ष मां कर्षतः। मविच्छेदिनो नेदं वैचित्र्यम्। तस्या इति-अत्रेर्ष्यारोषस्य परि- (१ ) अत्रापि पूर्वव 'दितरेतरविरुद्धयो'रित्यंशस्त्रुटितः। रम्भसुखजनितजडिमनिमज्जनरूपप्रशम एव काव्ये सर्वस्वम् । (२) एषा संज्ञादयी श्रीचएडीदासोपज्ञा स्यात्। प्राच्यानां पुनः एकस्पिन्निति-अत्र क्रोधवेगेन तिरस्कृतस्याप्यातसुक्यस्य पुनः केषाश्चिदत्र सञ्चारिरसनाइना व्यपदेशः। यदाहुदर्पणकृतः स्वग्रन्थे [सन्दर्शनादुन्मेष] (३) एव चर्वणाबीजम्। उत्सिक्तस्य सत्वो- "अतएवात्र प्रधानेतरेषु रसेषु स्वातन्त्यविश्रामराहित्यात्पूर्णरसभाव

(१) 'सतसुखवशात्' 'तन्व्याSपी'ति चात्र चरणे पाठान्तरे। मात्राज्च विलक्षणतया सञ्चारिरसनाम्ना व्यपदेशः प्राच्यानाम्। अस्म-

(२ ) 'तत्क्षणा'दिति वा पाठः । त्पितामहानुजकविपण्डितमुख्यश्रीचण्डीदासपादानान्तु खएडरस (३) 'सन्दर्शनादुन्मेष' इत्यंश आदर्शपुस्तके न पूरितः। मूल- नाम्ना। यदाहुः "अङ्गं बाध्योऽथ संसर्गी यद्यङ्गी स्याद्रसान्तरे। पुस्तकस्य जीर्णातयाऽस्यांशस्य पूरणं न साधितं गौडीयलिप्यां आस्वाद्यते समग्रं यन्ततः खएडरसः स्मृतः ॥" इति। श्लोकोऽयं लिपिकरेण। श्वनिसिद्धान्तसंग्रहीय इत्यनुमीयते।

१५० काव्य प्रकाश: काव्यप्रकाशदीपिका १५१

किं वक्ष्यन्त्यपकल्मषा: कृतधिय: स्वप्रेऽपि सा दुर्लभा चेतः स्वास्थ्यमुपैहि कः खलु युवा धन्योऽधरं घास्यति५३ ते भावशान्त्यादयः। अड्रित्वं राजानुगतविवाह- प्रवृत्तभृत्यवत्।

नां शवलता। भावस्थितिस्तूकोदाहता च। (५२) अनुस्वानाभसंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यस्थितिस्तु यः॥ (५१) मुख्ये रसेऽपि तेऽङ्रित्वं प्राप्नुवन्ति कदाचन ॥ शब्दार्थोभयशक्त्युत्थस्त्रिघा स कथितो ध्वनिः।

अत्र(१) वितर्कादीनां चिन्तापर्यन्तारनां व्यञ्जकभागाः स्पष्टाः । भाव[स्य] स्थितिरुदयव्ययवैशिष्टथरहितं स्वरूपं, न तु तद्वि- शब्दशक्तिमूलानुरूपव्यङ्गयः अर्थशक्तिमूलानुरू-

लक्षणा काचिदिति भाव:। पव्यङ्गय। उभयशाक्तिमूलानुरूपव्यङ्गवश्चेति त्रिविधः ।

रस्यते रसीक्रियते इति रसो रत्यादिः। यद्यपि पात्रा- पेक्षायामत्रान्योऽङ्गी तथाऽपि तदज्ञानामास्वादजीवातुतया काव्ये कचनाद्ित्वं पाधान्यम्। इतरे तु तन्मुखप्रेक्षिणो यथोक्ता

(१) अत्र विवेककृतष्टिप्पणं द्वासमेव जनयतीत्यामूलमुड्धियते-"अर्थ रवत्रोदाहृतिषु । भावशान्त्यादय इति-भावा व्यभिचारिण-

श्लोक: कस्यचित्कवे: क्वचिन्नाटकादौ करावाश्रमे शकुन्तलां दृष्ट्रा तां स्तेषां प्रशान्त्यादयश्चेति ज्वेयम्। राजेति-मृत्यविवाहे राज-

प्रति प्रवृद्धाभिलाषस्य दुष्यन्तस्य तस्यां ब्राह्मणीत्वमाशङ्कमानस्यो- गमनं हि भृत्यस्यैवोपकरणर्ता धत्ते। क्िः, अनुशयदेवयानीनामनि नाटके वा ययातेरिति प्रवादः।"अभ्या- एवमलक्ष्यक्रमं रसादिस्वरूपं निरूष्य सम्प्ति लक्ष्यक्रमस्य सगृहीताभिज्ञानशकुन्तलग्रन्थस्य कविपण्डितस्य चण्ठीदासस्य सामान्यानुवादेन विभागमाह-अन्विति । अनु पश्चात्स्वानः मुख्येतर कल्पेऽनयोररुचिरिति सुसिद्धमेव। विक्रमोर्वशीये चतुर्थेडक्के कथनं यस्य सोऽनुस्वानस्तदाभस्तत्सदृशः, अतएव सम्यकू- उम्मत्तस्य पुरूरवस उक्तिरिति जयन्तभट्टादयोऽनेके प्राचीना अर्वाचीना श्व टीकाकृतः। श्रीवत्सलाञ्छनकमलाकरभट्टवैद्यनाथादयश्चण्डीदास लक्ष्यक्रमं प्रतीतिपौर्वापर्य्य यत्र व्यड्े तत्र स्थितिर्यत्रेति विग्रहः

मतमेवानुसरन्ति। अस्मिन्नेव व्याख्यानेऽकार्य ब्राह्मणकम्यायामास शब्दस्यार्थस्य तदुभयस्य शक्तेरुद्धवतीति शब्दार्थोभयशक्त्युत्थः। क्ितरूपं भयं संवदति। विक्रमोर्वशीयचतुर्थाङ्कग्रन्थविषये महती वि- शब्दस्य शक्तिर्मूलं प्रतीतिप्रधानबीजं यस्य स शब्दशक्तिमूळः । प्रतिपत्तिरविंदुषां, न चास्य श्लोकस्य भूयस्तरेष्वादर्शपुस्तकेषु तस्यो. तथाभूतोऽुरणनरूपोऽनृदितसदशो व्यड़चोडर्यों यत्रेत्यादिर्विग्रहः पलम्भः । अतोऽगतिकगत्या उपर्युक्तमेव साधु स्याद। कार्यः ।

१५२ काव्यप्रकाशः १५३ तत्र - काव्यपकाश:

(५३) अलङ्कारोऽथ वस्स्त्वेव शब्दाद्यत्रावभासते। निर्वापितः सकल एव रणे रिपूर्णां

प्रधानत्वेन स ज्ञेयः शब्दशक्त्युद्धवो द्विधा॥ धाराजलैस्त्रिजगति ज्वलितः प्रताप:॥४

व स्त्वेवेति अनलङ्कारवस्तुमात्रम्। कप्फिण- (२) नृपतिपक्षे पन्तान्तरे तु कालकरः कृष्णकान्तिः, बाल: उल्लास्य कालकरवालमहाम्बुवाहं प्रत्यग्र इति श्रीधरः कष्ट सुष्टवान् (२) । वस्तुतस्तु (३) रूपक उपमा- देवेन थेन जरठोर्जितगर्जितेन। समास एव। न च स्फुटीभावान्नेदं ध्वनिः स्यादिति वाच्यं, यत्र हि

अथ विकल्पे। प्रधानत्वेनेति-काकनयनन्यायेन-शब्दात अस्फुटसादृश्यभागिनि (६) रूपएं वाच्यं तत्रैकदेशान्तररूपणं विना

अवभासत(१) इति पदाभ्यां सम्बध्यते। प्रधानत्वेनोत्कट- तया शब्दाच्छब्दशक्तेरवभासते, अर्थस्य साचिव्यमात्रम्। (२) कप्फिणाभ्युदयकाव्यस्य ( ) श्लोक एषः । कप्फिरोति

प्रधानत्वेनावभासत इति गुणीभावनिरास: । शब्दशक्त्यु प्रकृतस्य नायकस्य नाम्न इकारयुक्तः पाठ उत्कलीयेषु दात्तिणात्येषु च पुस्तकेषु

दद्रवं व्यडं विद्यत अत्र काव्य इति अर्शआदित्वादच्(२)। दृश्यते। एवमपि सर्वानन्दकृतटीकासर्वस्वे। अर्वाचीनैष्टीकाकृभ्निगेोविन्दादि- भिर्नेदं शिवस्वामिकृतं काव्यं दृष्टमित्यनुमीयते। एवमुत्तरत्रापि। मात्रमित्येवार्थः। तव्यवच्छेद्यकथनमनलङ्का (२) 'करवाले यन्महदम्बु विपुलं धाराजलं तस्य वाहं प्रवाहमुल्लास्ये'ति मिति। अळङ्कृतिरळङ्कार इति भावे घञ्ञ। न विद्यतेऽलङ्कारो पाठः श्रीधरकृतटीकायामुपलभ्यते। साहित्यचूडामणौ (T.S.S.,LXXXV-

डलङ्कारकत्वमस्येत्यनळङ्गारम्। उल्लास्येति-काल: शत्रुसंहरत्ता III,P. 153) भटृटगोपालेनेयं व्याख्यानशैली सबाधेत्युद्दङ्कितम्। यद्यप्यर्वांची-

करवाळः खङ्ग: स एव महाम्बु धाराजलं वहतीति महाम्बु- नैरपि कैश्चित्टीकाकृद्धिः श्रीधरमतमनुसृतं तथापि कष्टसृष्टिरियमवस्तूत्थापितेति न महती विप्रतिपत्तिरिति चएडीदासोक्तं साधीयः। एवं सभङ्श्लेषपत्तमुररीकृत्य वाह:। करवाल एव महाम्बुनो धाराजलस्य वाहः वहनं प्रसरणं निर्बन्धवन्भिर्गोविन्दादिभिर्यत् 'मह उत्सवः स एवाम्बु' इतयादि वैकल्पिक (१) 'वशत इति पदाभ्या'मित्यादर्शपुस्तके मूलोच्छेदपरः पाठः। ग्याख्यानं कृतं तदप्यतिप्रासङ्गिकम्। अस्य 'अनेकार्थस्य शब्दस्ये'्यादिकारिकया (६७ पृ०') द्वितीयोल्ला (३) 'सादृश्यं भागिनिरूपण' मित्यहृद्यः पाठ आदर्शपुस्तके। सस्थया लक्ष्यसूचनम्। प्रदीपकृता 'एतेन अभिधाया' इत्यादौ 'यत्के (३) अत्र पाठो न सम्यक इति प्रतिभाति। परं 'करबालस्याम्बुवाहेति नचिदुकं तन्नादेयमित्यन्ते ग्रन्थे यत्कटाक्षितं तत् श्रीधरचण्डीदासा- रूपणामिति रूपकेणैव ततकार्यस्थ सिद्धत्वान्नोपमाध्वनेरिदमुदाहरय' मिति पर- दिमताक्षेपपरं नेति मन्यव्यम्। मतस्य व्युदासे यत् श्रीघरेण चेष्टितं तत्र वन्ध्ययतत्वं तस्येति प्रकटयितुमेव (२) ध्वनिरिति पूर्वकारिकया निर्दिष्टस्य लक्ष्यस्य विभजनपर टीकाकृतः, साटोपं विजुम्भितमित्युत्तर अ्रन्थतोSवगम्यते। वृतिकारस्वर सोऽपि न पवैतदुत्तरो भूयान् ग्रन्थ इति तात्पर्यम्। विष्नित इति च टीकाकृतामाशयः । २०

१५४ काव्यपकाशदीपिका काव्यप्रकाश: १५५

अ त्र वाक्यस्यासम्बद्धाथोभिधायकत्वं मा प्रसाङक्षीदिति तिग्मरुचिरप्रतापो विधुरनिशाकृद्विभो मधुरलीलः। प्राकरणिकाप्राकरशिकयोरुपमानोपमेयभावः कल्पनीय इत्यत्रोपमाS- मतिमानतत्ववत्तिः प्रतिपदपक्षाग्रणीर्विभाति भवान् ॥ ५५ लङ्कारो व्यङ्गयः। उपमैव तत्र प्रतिभासत इति, किमिति तर्हि कल्पना, उपमैव तत्रा-

तदसङ्गतं स्यादिति तस्यात्तेप: स्फुट :- यथा जलद्भुजगजं विषमिति। स्तीति वरम्। यथा चार्थान्तरस्य नाभिघेयत्वं तथोक्तमेवास्माभिः । खड्गमेघयोस्तु सादृश्यं व्यक्ततया न परसाचिव्यमपेक्षते, ततश् स्वमात्र- तस्माद्वचङ्गय एव द्वितीयोऽर्थः-अत्र च शब्दशक्तिरेव । वाक्य- विश्रान्तमिति न रूपणान्तरात्षेपः। देवः प्रभुर्मेघाधिकारी च। धाराजलं स्येति-तदुत्थापितेऽलङ्कारेऽपि तस्या एव प्राधान्यं, नृपतिपर्यायाच्च

धाराया: स्वच्छकान्तिः धाराSडकारं जलञ्च।अत्रेति तन्त्रन्यायेन (१) [देवशब्दात्] सादृश्यमात्रं प्रतीयते, नाभेद इति न रूपकध्वनिव्यवहारः। तादृशमुच्चारएं, पदार्थद्वयाभिधायकशब्दप्रतीतेः। प्रतिप्रसवन्यायेन वा वृत्तिस्तु (१) रूपकध्वन्यङ्गीकारेऽसम्बद्धः प्रकृतेऽसङ्गतो योऽर्थः त्रप्भेदा- कल्पितस्य द्वितीयशब्दस्य द्वितीयार्थोऽभिधेयः । तस्य चासम्बन्धभीत्या वगमलक्तणः तदभिधायकत्वं तद्बोधकत्वमतिप्रसञ्जकं मा प्रसाड्त्ीत् उपमाSडख्यः सम्बन्धः कल्प्यते (२)। स एव मुख्यतो व्यङ्गयः । अरर्था- नात्र प्रसज्जनीयं भवतीति प्राकरणिकाप्र।करणिकयो'नृपतिमहेन्द्रयोरुप- न्तरे तु तद्विशिष्टतया व्यङ्गयताव्यवहारमात्रमिति केचित। अरत्र मानोपमेयमावः सादृश्यमात्ररूप: कल्पनीयो निर्णयनीय इति। श्र्प्रत्रेति- व्यङ्गयोपमावैशिष्ट्य न व्यङ्गयव्यवहारः प्रकृतेऽपि न दएडवारितः। काव्ये उपमाऽलङ्कारो व्यवहर्त्तव्य इति शेषः।

असम्बन्धभीरुणा चोपमैव कल्पनीयेति किमियं (३) राजाज्ञा, तिग्मः शत्रुषु, रुचिरो मनोहर: स्वजनेषु, प्रतापो दएडादिजनितं तेजो यस्य। विधुराणां [निशाकृत् ] निशा मोहान्धकारस्तं कृन्ततीति।

(२) कर्मर यौगपद्यभावस्तन्त्रमिति हि तन्त्रन्यायोदघोषराम् । 'तन्त्रं विभो स्वामिन्। मधुरलीलः, न च मलिनचेष्टः। मतिस्तत्त्ववित्तिः,

कुठुम्बकृत्ये स्यादि'तपाद्यारम्य 'श्रुतिशाखाऽन्तरे हेतावुभयार्थप्रयोजक' इति मानश्चित्तोन्नतिः(२), तयोस्तत्वेन सारेण वृत्तिर्यस्येति। प्रतिपदं पक्षाण

तन्त्रस्यार्थनिर्देशपरान्मेदिनीको शग्रन्थादुभयार्थप्रयोजकताबीजभूतोऽयं न्यायः उ यस्य सहायानामग्रणीः। तिग्मरुचि: सूर्य: अ्रप्रताप: शीतलप्रायः, विधुश्चन्द्रो न निशाकृत् विभो विगतप्रभः, मधुरलीलो रमणीयचेष्टः मघुर्वसन्तः प्रकृतशास्त्रानुसारी विमर्शः 'अर्थभेदेन शब्दभेद' इति दर्शनमूलः प्रतिप्रसवन्यायः । पचत्यमपि नात्र प्रसक्तं यथा तथा द्वितीयोल्लास एव 'भद्रात्मन' इत्यादि अलील: युवजनविविधचेष्टारहितः-इत्येके। मतिमान् अतत्वेऽवस्तुनि

श्रोकप्रसङ्गे (७२-७३ पृः) निरखायि। प्रवर्चते। प्रतिपत् पक्षस्याग्रणीः प्रथमतिथिरन। अत्रेति-द्विपदत्वेऽभिधेये

(२)एवमादर्श पुस्त के । भ्रत्र तच्छब्देन टीकास्थपूर्ववाक्यीयशब्दशक्ते: परामर्शः । (२) वृत्तर्ष्याख्यानं टीकाकृत्कृतविवरगमिति यावद्। स च वाक्यार्थमीमांसकै: कथमपि सोढव्यः । (३) 'अभीष्टसिद्धावपि खएडनानामखसिड राज्ञामपि नैवभाज्ञेति' (Reprint (२) 'मानोSपचितोत्रति'रित्यादर्शपुस्तके पाठः । 'पूजा नमस्याऽपचिति: सपर्यीं-

from the Pandit Page 139) खएडन-खग्ड-खाद्यकृतां रोतिमनु- 5र्चाडहं गाः समा' इत्यभिधानबलादप पूर्वाच्चिनो तेरर्चापरत्वेऽपचितपदे- सरतां टीका कृतामियं वचोभङ्गिः । नार्चार्हायां ग्रहो स कथमपि स्यात्।

१५६ काव्यप्रकाशदीपिका काव्यप्रकाश: १५७

अत्रैकैकस्य पदस्य द्विपदत्वे विरोधाभासः। निरुपादानसंभारमभित्तावेव तन्वते।

अमितः समितः प्राप्तैरुत्कषैहर्षद ! प्रभो ! जगच्चित्रं नमस्तस्मै कलाश्लाध्याय शुलिने॥ ५७

अ्रहितः सहितः साधुयशोभिरसतामसि ॥ ५६ अ्त्र व्यतिरेकः।

अत्रापि विरोधाभासः । अलङ्कार्यस्यापि ब्राह्मराश्रमरान्यायेनालङ्कारता। उपादानसम्भार उपकरणसञ्यः। चित्रं नानाकारमालेख्यञ्च।

विरोधाभास एकैकस्य पदस्य व्यङ्गय इति योजना। नतु द्विपदत्वेऽप्रतीत अत्र निखिलशिल्पिभ्य उत्कर्षः प्रतीयते। स एव व्यतिरेचन-

इति, तत्काराभावात् (१)। अर्थान्तरप्रतीतिरेव कारणमिति चेन्न, मुत्कर्षणमिति व्युत्पत्त्या व्यतिरेक उच्यते। अ्रप्त्र विरोधन-व्यतिरेचन-

पर स्पराश्रयप्रसङ्गात् वैयर्थ्याच्च। एवमन्यत्राप्येवंविधस्थले मृग्यम् (२)। मात्रस्यैव हृदयङ्गमत्वं युक्तं, न तु विरोधिव्यतिरेक्यादीनामित्यलङ्करणां-

समितः संग्रामात्प्राप्तैरुत्कर्षैरमितः पारिमित्यरहितः । यशोभिः शमात्रस्य प्राधान्यं सर्वत्रैवालक्कतिध्वनौ मन्तव्यम्। ननु अरपरलक्कि्यते

सहितो युक्तः, असतामहितः श्रेयश्छेत्ता। मितं मानं, तेन हीनोऽमितः । कश्चित्प्रधानभूतोऽर्थोऽनेनेति अलङ्कारपदार्थपर्यालोचनयैव तस्यार्थ-

अ्हितो हितेन रहितो हितसहित इति विरोधः । त्रत्रापीति -- प्राधान्यमवसीयते। नचाप्रधानं व्यङ्गयमुपधाय ध्वनिव्यपदेश इत्याह-

विरोधस्याभासताप्रतीतिः। पूर्वोक्तरीतिरत्रापि प्रतिपत्तव्या। अलक्कार्यस्येति-वाच्यापेक्षया मुख्यस्येत्यर्थः । अरयमभिसन्धिः-वाच्याङ्ग- भूतव्यतिरेकादिसाजात्यमात्रेणालङ्कारव्यवहारो भाक्त, न पुनः पारमा-

(१) अ्रप्रत्र राजपत्ते मतिपदेन तर्वज्ञानस्य मानपदेन चित्तोन्नतेर्निशापदेन च र्थिकः, तस्य व्यङ्गयभावेनाप्रतीतेः (२)। रसाद्यपेक्षया पुनरप्राधान्येऽपि न

'या निशा सर्वभूताना'मित्यादाविव मोहान्धकारस्य लाभे यत्किज्ञिच्छ्रास्त्र- काचित्क्षतिरिति पूर्वमेवोक्तम्। ये तु रसाद्यपेत्तयाऽलङ्कारत्वं मन्यन्ते ते

परिभाषितत्वरूपाप्रतीताभिधस्य दोषस्य शङ्का न कार्येत टीकाकृतामाशया- तिमिरपटलपिहितदृदशो न वस्तुतत्वं प्रेक्षन्ते। वाच्यवाचकालङ्कररद्वारा

विष्करणाम्। यदि तावन्मतिपदेन बुद्धिसामान्यस्य, मानपदेन प्रमाणस्य, हि रसोत्कर्षकमलक्करणं रसाद्युत्कर्षएामात्रेण [यद्य -? ] लङ्कारतयाऽङ्गी-

निशापदेन लक्षयाया मरणस्य ग्रहयामभ्युपेयेत यथा यथास्थलमत्र क्रियते (३) वाच्यादिष्वपि तत्प्रसङ्ग: कस्य गुरोराज्ञया निवार्य इत्यलं

माणिक्यचन्द्र-श्रीधर-श्रीविद्याचक्रवर्त्तिप्रभृतिभिदर्शितं तदा नैषा शङ्का साव- शुष्कचर्वणाभिः।

काशा भवतीत्यलं पल्लवितेन । (१) काश्मीरीयप्रन्यभिज्ञादर्शनविमर्शकानां श्रीमतां वसुगुप्ताचार्याणां पद्यमेत- (२) उत्तरत्राप्युदाहराचक्र एतदतिरिक्तानां नेयार्थनिहतार्थासमर्थप्रभृतीनां दिति सर्वदर्शनसंग्रहतोऽनुमीयते। पददोषाणां चएडीदासप्रदर्शितरीत्या संभत्र इति युक्तमुक्तम् 'एवमन्य- (२) 'कदङ्गभावेने'त्यादर्शपुस्तकेऽस्फुटः पाठः । त्रापी'ति। वस्तुतस्तु 'सहृदयानां वासनाबलाद् द्विपदत्वज्ञानेऽपि .... (३) एवमादर्शपुस्तके पाठः । 'यद्यलङ्कारतयाऽङ्गीक्रियते तदा वाच्यादिष्वपी'- अप्रकृततया द्वितीयार्थस्य व्यङ्जयत्वमचत'मित्युद्दयोतकाराणां विवरणं त्यादि: प्रकृते पाठः स्यात्। एतत्साकूतं कटाच्ितं ध्वनिप्रस्थानेSश्रद्धा- वद्धिर्ध्वनिप्रध्वंसनव्यसननिरतैर्यतसुबह्वसम्बद्धकल्पं जल्पितं तदेवोद्दिश्य नासारवत्।

१५८ काव्यप्रकाशदीपिका का व्यप्रकाश: १५९ वस्तुमात्रं यथा पंथित्र णा एत्थ सत्थरमत्थि मरं पत्थरत्थले गामे। शनिरशनिश्च तमुच्चैनिहन्ति कुप्यसि नरेन्द्र ! यस्मै त्वम्।

उराअपओहरं पेक्खिऊण जइ वससि ता वससु ॥५ यत्र प्रसीदसि पुनः स भात्युदारोऽनुदारश्च॥ ५६

अरत्र यद्युपभोगक्षमोऽसि तदा आस्स्वेति व्यज्यते। अत्र विरुद्धार्वाप त्वदनुवर्त्तनार्थमेकं कार्य कुरुत इति ध्वन्यते।

सत्थर स्रस्तरं शास्त्रपूर्वज्ञानोपदेशश्च (१) । मएं मनाक् (२)। शनिर्रहः, अशनिर्वजः।उदारो महान्। अनुदारोऽमहान् अनुगतदार- पयोधराः स्तना मेघाश्च। तत्र वाच्यव्यङ्गययोः सादृश्यादिविरहान्नाल- रच। अत्र पूर्वारधें विरोधिनो: सामानाधिकरएयविरहान्न विरहावगति-

क्वारध्वनिः। सादश्यादिहीनयोरपि च स्वरूपमात्रेण ज्ञानेऽपि व्यञ्जनं रिति वस्तुध्वनिः। अत एव विरुद्धावपीति द्विवचनं वृत्तौ। उत्तरार्धे च

नियामकमित्युक्तम (३)। अत्र यदीति पर्यवसानकथनं (४) न तु प्रस्तुतम्। सामानाधिकरएयमिति विरोधध्वनिरेव। न च पूर्वत्रापि तच्छक्का, एक- विषयताऽभावात्। चकारबलेन वाच्य एवात्र विरोध इति चेन्न,चकार-

खराडनख एडखाद्य स्यात्र समुच्चयमात्रेणैव पर्यवसन्नतया तत्कृतस्फुटत्वाभावात्। 'कुपतिमपि कृतप्रभृतीनां सोतपरासावज्ञं प्रतिपत्तमतं सकौशलं दूषयतां नीतिमनुसरद्ि- कलत्रवल्लभ' मित्यादौ तु प्रथिवीपतित्वस्य समुच्चयासङ्गत्या कुपति- विहितमित्यापाततः प्रतिभाति। एते रसस्यात्मत्वमङ्गीकुर्वाण अ्रपि रसं पद्बोध्यत्वाप्रसिद्धतया चापाततोऽपिना विरुद्ध एवार्थ आरत्तिप्यते, वाच्यत्वपत्ते त्तिपन्तीतपहो मोहपरम्परा। द्वितीयोल्लासे पञ्चमोल्लासे च पश्चात्प्रकरणाद्यालोचनया समाधिरिति (१) वाच्यालङ्कारता। अत एव विस्तरतोऽस्यापसिद्धान्तस्य निराकरणमकारि। पूर्व प्राकरणिकार्थावभासः, पश्चादेव विरोधेन प्रतीतिरिति(?)(२)। एतदे- (१) शास्त्रमिति पदस्यापि 'सत्थर'मिति प्राकृते विपरिणमनं सम्भवि। एत- वाभिसन्धायास्माभि: पूर्व विरोधाभास इति वृत्तौ (३) विरोधस्याभासः देवाभिलच्य व्यङ्रयपक्षे 'शास्त्रपूर्वे त्यादि विवरणं टीकायाम्। यथा च प्रतीतिरिति व्याख्यातम्।

मेवाभास्यते। (१) समाधिरात्तिप्तस्य विरोधस्य समाधानं, न पुनः 'समाधि: सुकरं कार्य' (२) अरत्रादर्शपुस्तके 'पत्थरत्थले' इत्यस्य विवरगां प्रमादात्पतितं भवेत्। मित्यादिनोदिष्ठः पारिभाषिकोऽलङ्कारविशेषः। विरोधालड्कारध्वनि- प्रस्तरा: पाषाणाः प्रस्तरप्राया अविदग्धाश्चेति व्याख्या। पक्षे विरोधप्रतीतावेवार्थह्य दिश्रान्तिः । अ्त्र तु प्रकरणाध्यालोचनया (३) द्वितीयोल्लासे 'अनेकार्थस्य शब्दस्ये' त्यादिकया कारिकयाSभिधामूलव्यन्जन- विरोधसमाधानरूपे वस्तुन्येव तात्पर्यमिति निष्कृष्टाभिप्रायः । निर्देशावसरे तत्र च 'भदात्मन' इत्यादिलचयलक्षणाप्रसङ्ग (७२-७३ पृ०) (२) अत्र वाक्यं साकाङ्क्षमिति पाठो न सम्यङ्। दर्शितमेतत्। तत्रोदाहरणे सादृश्यद्योतनेनो प्रमाध्वानद्वितीयकक्षाऽन्त- (३) 'तिग्मरुचिरप्रताप' इति 'अमितः समित' इति मूलस्थयोः पद्मयोपरि र्भुंक्तो Sपरो व्यन्जनाव्यापारः। नेदृशेषु स्थलेपु श्वेषालङ्कारस्य प्रसङ्गः। वृत्तिव्याख्यानावसरे। यश्च साहित्यचूडामणौ (२२७ पृष्ठः) 'सभर्त- (४) पर्यवसिततयेत्यर्थे। साधारएयेने'त्यादि धर्मशास्त्रस्य साहाय्यमपेष्षितं तभानुपादेयमपि वैदग्धीमात्रे पर्यवसितम।

१६० काव्यप्रकाशदीपिका काव्यपकाश: १६१

[५४ ] अर्थशक्त्युद्धवोऽप्यर्थो व्यञ्जकः संभवी स्वतः ॥ स्व्रतःसभवी न केवलं भशितिमात्रनिष्पन्नो यावदबहिरप्यौचित्येन

प्रौढौक्तिमात्रात्सिद्धो वा कवेस्तेनोम्भितस्य वा। संभाव्यमानः । कविना प्रतिभामात्रेण बहिरसन्नपि निर्मितः कवि-

वस्तु वाऽलङ्कतिरवेति षड्भेदोऽसौ व्यनक्ति यत्। निबद्धेन वत्क्रेति वा द्विविधोऽपर इति त्रिविधः । वस्तु वाऽलङ्कारो

वस्त्वलङ्कारमथ वा तेनायं द्वादशात्मकः । वाऽसाविति षोढा व्यञ्चकः । तस्य वस्तु वाऽलङ्गारो वा व्यङ्गय इति

स्वतः।कविवर्णनासाचिव्यं विना सम्भवी(१)तया विनारऽर्थप्रकाशक- क्रमेणोदाहर राम् तया स्वरूपेण वा सम्भवी। प्रौढा चमत्काराधाननिर्वर्णनास्वलौकिका- अरसशिरोमणि घुत्ताणं अग्गिमो पुत्ति धरासमिद्धिमश्र। रथाक्तिः प्रौढोक्तिः। तेन कविना। उम्भितस्यान्योक्तौ विनिवेश्य भावकहृदय- इत भरिएरा रातरङ्गी पप्फुल्लविलोअणा जाश।६० संवादयोग्यतया पूरितस्य। कवितुर्हि रामाद्यनुकार्यवन्न रागाद्याविष्ठता। अत्र ममैवोपभोग्य इति वस्तुना वस्तु व्यज्यते। ततश्च तदुक्तोपनिबन्धेऽधिकं चमत्करणं संवित्तिसात्तिकमिति कवि-तन्नि- धन्याऽसि या कथयसि प्रियसङ्गमेऽपि बद्धप्रौढोक्तिमेदानादरिण: परास्तव्यामहिमखएडनकृदादयः(२)।द्वादशा त्मक :- प्रधानव्यञ्जकव्यड ग्ययो: स्वरूपभेदोपधानात्।अप्रधानव्यञ्ज- विस्त्रब्धचादुकशतानि रतान्तरेषु। नीवीं प्रति प्रणिहिते तु करे प्रियेर (१) 'सम्भाव्ये'स्यादर्शपुस्तकेऽसङ्गतप्रायः पाठः। वस्तुतस्तु 'तया विने'त्याद्यं- सख्य: शपामि यदि किंचिदपि स्मरामि ॥६१ शोऽधिक एव प्रतिभाति। टीकाव्याकरणपर: कस्यचित् पुस्तकस्य अत्र त्वमधन्या अहन्तु धन्येति व्यतिरेकालङ्कारः। टिप्परयंशः प्रमादतः केनापि लिपिकारेणा टीकाग्रन्थ एवान्तर्भावितः स्यात्। (२) महिमपदेन महिमाद्तस्य व्यक्तिविवेकाख्यध्वनिध्वंसनग्रन्थकर्त्तुर्महिम- कस्य तु पदादेवैचित्र्याद्भेदान्तराणि वच््यन्ते। न केवलमिति प्रौढोक्ति- भट्टस्य ग्रहयां खएडनकृत्पदेन खरडनखराडखाद्यकर्त्ता कवितार्किक- साहचर्यप्रकटनम्। न खलु तामन्तरेण प्रकाशमानोऽप्यर्थश्रमत्कर एयोग्यः धुरीण: श्रीहर्ष एवोद्िष्टः स्यात् यश्चएडीदासेन प्राक् रसतत्वविवेचनावसरे (११= पृ०) प्रमाणीकृत: यश्च सरससुन्दरशरवत्तत्परगद्यसन्दर्भप्रवर्शनादश'- न वा तथाभूतस्य काव्याङ्गता। असन्नप्रसिद्धः । अपरः समनन्तर-

तया तस्य बहुमत इत्यनुमीयते। परं नायं प्रमाणोपन्यास: सुस्थित इति मेवोक्तः । यद्यपि व्यङ्ग्यस्वरूपेऽपि सम्भवन्ति स्वतःसम्भवादिभेदाः,

ध्वनिभेददर्शनSनास्थावतां महिमभद्टानां प्रौढोक्तिपदार्थमनालोचयतां तथाप्यलौकिकरूपेशैव तस्य काव्योपयोग इत्यगणनम। अरसा:(१)कौत- खएडनकृतां ग्रन्थतो वा वक्त शक्यते। 'यस्य हि यल्लक्षणानुगमे सत्यवान्तर- कानिविष्टाः, धूर्त्ता वञ्चकाः । अरत्रेति-प्रफुल्लविलोचनत्वेन ममैवोप- विशेषसंस्पर्श:स तस्य प्रकार इत्युच्यते .. न चात्र विशेषसंस्पर्श: कश्चि- भोगयोग्य इति वस्तु व्यज्यत इत्यर्थः। धन्येति वैपरीत्येनाधन्यता दिति सन्दर्म:, प्रथभविमर्शात्ीयक्चिरावसरे सामान्यतो मतस्यास्य परि- पोषकोऽपि नैतद्विशिष्टपदार्थविभजनपरेऽर्थे उपयुज्यते। 'परास्तव्या लक्ष्यते, तदतिशयश्च व्यज्यते। न कि्चिदपि स्मरोमीत्यनेन च रागावेश-

हेमचन्द्रेप्रभृतय' इत्याकार: पाठएव टीकाग्रन्थीय इति न दुर्विदग्धमनु- (१) रुचक-माणिक्यचन्द्र श्रीधर-श्रीविद्याचक्रवर्तिभट्टगोपाल-प्रभृतीनां प्राचीना- मानयं यतस्तत्कृतकाव्यानुशासने (४६-४७पृ०) 'इति भेदकथनं न न्याथ्यम्। किं प्रपञ्चेन' 'वृत्तौच एवंभेदपरिकल्पने शिष्यव्यामोह एव नामयमेव पाठः। अलसेत्यादि गोविन्द-भीमसेनादीनामर्वाचीनानां

संपद्यते' इति भेदानादर: स्पष्ट एव। पाठः। अरसा अरोचकिन इति साधु व्या्यातं राजानकरुचकेन। . २१

१६२ काव्यप्रकाशदीपिका काव्यपकाश: १६३

दर्पान्धगन्धगजकुम्भकपाटकूट- गाढकान्तदशनक्षतव्यथासंकटादरिवधूजनस्य यः ।

संक्रान्तिनिध्नघनशोितशोणशोचिः । शष्ठविद्र मदलान्यमोचयन्निर्दशन् युधि रुषा निजाधरस्।६३ वीरैर्व्यलोकि युधि कोपकषायकान्ति: अत्र विरोधालङ्कारेणाधरनिर्दशनसमकालमेव शत्रवो व्यापा- कालीकटाक्ष इव यस्य करे कृपाए: ।६२ अत्रोपमालङ्कारेण सकलरिपुबलक्षयः क्षणात्करिष्यते इति वस्तु। मात्रमेव। न हि बिम्बप्रतिबिम्बभावः सम्भावना प्रतिवैरी [१]। दृश्यते

वशंवदतयाSकृत्रिमप्रेमरूप धन्यत्वं व्यज्यत इत्युभयसङ्कलनया व्यति- उपि हि यथा मम-

रेकपर्यवसानम्। धन्याऽसीत्यत्र तु वाच्यव्यतिरेको नाशङ्कनीयः, त्वं कराठे लसत्-(कराठोल्लसत्-) काञ्चनयज्ञसूत्रः संवीज्यमानः सितचामरैर्यः।

धन्या नाहमित्याद्याकारवाच्यविरहात्। श्यामो बभासे तडितोपगूढश्चद्बलाकः किमु वारिवाहः॥

निध्नमत्यन्तसंश्लिष्टम् । कोपेन कषाया रक्तसितासितरूपा अत्र हि किमुना स्फुटैव सम्भावना। वीराणञ्च स्वरूपमात्रेशैव

कान्तिर्यस्य। काली महामारी। अत्र सादृश्यमात्रप्रतीतौ नोक्तरूप- प्रतीतिरिति किं ते कुलपरम्परोपदेशः? तस्माद्वचङ्गयप्रतीतेरन्यथाऽनुपपत्या

व्यङ्गयनिष्पत्तिः । न हि तत्सदृशं वस्तु तत्कार्य करोति; तस्मात्काली- वीराणां सम्भावना कवितरि भावकेषु च प्रतिफलतीत्यत्र न कार्यो

कटाक्षतया सम्भाव्यमान: कृपाणो हृष्टः, न तत्सादृश्यमात्र- दुर्म्हः। ईदृश्याश्च सम्भावनाया न लोकेऽप्यसम्भव इति स्वतः-

विशिष्ठः, प्रतीतेबहिरङ्गत्वाप्रसङ्गा,दित्युत्त्प्रेक्षैव वरं नोपमा। सम्भवित्वम्।

वृत्तौ तूपमापदप्रयोग औपम्यसम्भावनायामपि विद्यमानतया सङ्गम- गाढेति-अरत्रौष्ठविषयो निर्दशनमोचनक्रिययोवर्त्तमानातीता-

नीयः। यत्तु श्रीधरेण विकल्पितं, 'कस्य सम्भावना कवेर्वीराणां वा ? पदेशाद्विपरीतकालयोर्विरोध: कार्यकारणव्यत्ययातिशयोक्तिरूपो वाच्यः।

नाद्ः, तेन शोणत्वाख्यधर्मस्य कृपाणकटाक्षगततया बिम्बप्रतिबिम्बभावेन स च प्रसिद्ध एवेति स्वतःसम्भवी। तुल्यश्चमत्काराणां योगः

निर्देशात्। न द्वितीयः, तेषां कृपाणस्वरूपमात्रप्रतीते' रिति, (१)तद्विकल्प- करणं ययोस्तौ तुल्ययोगिनौ, तयोर्भावः समुच्चयाभिधानं, ततश्चा- घरो निर्दष्टःशत्रवो व्यापादिताश्चेति समुच्चयालङ्कतिर्व्यज्यते [२]। प्रकृत- (१) अत्र रुचकमतमेव श्रीधरेणानूदितं शब्दतोऽर्थतश्च। उत्प्रेत्षापक्- शवंसने रुचकस्य साटोपः प्रयासस्तस्य सम्भावनीयतां प्राचीनस्य कस्यापि तत्पक्षसमर्थनञ्ज सूचयति। किमसावज्ञातनामा प्राचीनतरः काव्य- प्रदीपग्रन्थोपरि प्रभोद्दयोतकृतोविवरएं मूलग्रन्थोपरि सुधासागरकारा- दीनामर्वाचीनानां व्याख्वानञ्ज तार्किकम्मन्यानामेषां वितएडाSSडम्बर- प्रकाशटीकाकर्ता उत मम्मटपूर्वभावी कोऽपि निबन्धकृदिति न सुशकं मेव प्रकटयतीत्यलं शुष्केत्ुचर्वरोन। कथयितुम्। चएडीदासेन तदनुसारिणा विश्वनाथेन चोत्तरश्रलोकव्या- (१) एवम् 'श्र्प्रावर्जिता किञ्ञिदिव स्तनाभ्या'मित्यादिके कुमारपदये बिम्ब-प्रतिबिम्ब- ख्यानावसरे इतरत्र च वृत्तिग्रन्थदूषसप्रायं विवरएं विहितम। रुचकोप- भावसर्वेऽप्युतप्रेक्षोपपादकता चएडीदासादर्वांचीनेन प्रथितनाग्नाऽप्पयय- शेयं दोषदष्टिरिति तद्ग्रन्थादेवावसीयते । श्रीविद्याचक्रवर्त्ति भट्ट- दीक्षितेन च रुचकसरगिमनुसरता चित्रमीमांसायां समदर्शि।

गोपालप्रभृतयोऽप्येनमेव मार्गमनुसरन्ति। 'कुलपरग्परोपदेश' इति (२) न तुल्ययो गितेत्याकाकक्षा पूरयं टी काअ्रन्येडपेक्षितं भवति, भन्पथोत्तरग्रन्थाय चरडीदासस्य सोत्प्रासमवज्ञासूचनं परमतस्यासंस्थिततवं द्योतयितुम्। निराकाङ्कताप्रसक्तिः । परमेवमादिसन्दर्भरचनाइहैव चेतरस्ोपलभ्यते ।

१६४ काव्यप्रकाशदीपिका काव्यप्रकाश: १६५

दिता इति तुल्ययोगिता। मम क्षत्याऽप्यन्यस्य क्षतिरन्निवर्ततामिति केसेसु बलामोडिश तेरा अ समरम्मि जअसिरी गहिश्र। तद्बुद्धिरुत्प्रेक्यत इत्युत्प्रेक्षा च। एषूदाहररोषु स्वतःसंभवी व्यञ्जकः। जह कन्दराहिं विहुरा तस्स दढं कंठशम्मि संठविश्र॥६५ कैलासस्य प्रथमशिखरे वेणुसंमूर्च्छनाभि: अत्र केशग्रहणवलोकनोद्दीपितमदना इव कन्दरास्तद्विघुरान श्रुत्वा कीर्ति विबुधरमणीगीयमानां यदीयाम्। करठे गृहृन्ति इत्युत्प्रेक्षा। एकत्र संग्रामे विजयदर्शनात्तस्यारयः स्रस्तापाङ्गा: सरसबिसिनीकारडसञ्जातशङ्का पलाय्य गुहासु तिष्ठन्तीति काव्यहेतुरलक्कारः । न पलाय्य गतास्तद्वै दिङ्मातङ्गाः श्रवरापुलिने हस्तमावर्तयन्ति ॥६४ रिणोऽपि तु ततः पराभवं संभाव्य तान् कन्दरा न त्यजम्तीत्यपह्न तिश्व अत्र वस्तुना येषामप्यर्थाधिगमो नास्ति तेषामप्येवमादिबुद्धि- जननेन चमत्कारं करोति त्वत्कीर्तिरिति वस्तु ध्वन्यते। पुलिने तटे। बलामोडिश बलात्कारेण। तस्य विधुरा इति सम्बन्धः। योरप्रकृतयोर्वा समानगुणक्रियासम्बन्धरूपायास्तुल्ययोगिताया गन्धो- [दढं]कण्ठस्य सन्निवेशेन। अत्र यद्यपि समासोक्तयल क्वत एवार्थो ब्यञ्ज- डप्यत्र नास्ति। अत्र विरोधालक्कतस्यार्थस्य व्यङ्गयालङ्क ति- कस्तथापि विशेषणतया [तस्य] प्राधान्यविरहेणागणानम्। अतएव[वृत्ति- र्विरोधव्यङ्गचाऽपि भवति। ममेति-निर्दशरूपनिष्ठुरपिशाचाय एकं कृत] तदनपेक्षया व्यङ्गयं काव्यलिङ्गं सारतया मध्ये लिखितवान्। तस्य हि मदधरं बलिमुपकल्प्यान्येऽधरास्तद्विनिर्मुक्ताः सुखिनो निवसन्त्विति जयश्रीप्रहरणाद्धीता: शत्रवः पलायिता इत्येव शरीरम् (बीजम्?)। दृढमित्या- बुदध्येवासौ निजाघर पुनः पुनर्दष्टवानित्युत्प्रेक्षा तु सम्भाव्यते। ततश्चा- दिभागोऽपह्न तिदीपकः । अरत्रोत्प्रेक्षाऽपह्नवसम्भेदेन सह काव्यहेतुरेकव्य- नयोरेकव्यञ्जकार्थप्रवेशलक्तणाः सङ्कर इत्यभिसम्पन्नः ।

श्लोकस्यात्य वृत्तिग्रन्थोपरि विवृतिमुद्दिश्य प्रवर्तिता विप्रतिपत्तिधारा क्रमव्यत्यय रूपातिशयोक्तिपरम्। वस्तुतस्तु दशमोल्लासोक्ततं विरोधलक्षणं काव्यप्रकाशटीकाविमर्शकानां सुविदितैव। कार्त स्न्येन विश्लेषणे तु सा कष्टमृष्टयाSत्र योजनीयम्। 'तुल्ययोगिता त्वत्रायुक्ते'ति रुचकादीर्ना विप्रतिपत्तिर्विरोधालक्वारतुल्ययोगितोत्प्रेक्षापदानां वृत्तिग्रन्थस्थानां विशदी- बहूनां मतं सुस्थितम्। 'न्यूनस्यापि विशिष्टेन' इत्यादिभामहलत्षणोपयो- करयाप्रसक्काश्रयेण वरीवर्त्ति। अत्र 'य एवाधरं निर्दशति स एवोन्मोच- गोऽपि चिन्त्यः । उत्प्रेत्षापदेन प्रकृतग्रन्थलप्षिताया हेतूत्प्रेक्षाया एवोद्देश यती'ति विरुद्धयोः क्रिययोरेककर्त्त कतवादेकविषयत्वेन विरोधालक्कारो इति रुचकश्रीधरावनुसृत्य चएडीदासादयो मन्यन्ते। अ्र्रत्रारोचकिनस्तु वाच्य इति रुचक-श्रीधरादिकृता ग्रन्थसङ्गतिः । निजाधरनिर्दशनलक्षणाया: चेननाचेतनविचारपूर्विकाया 'अन्यथैव स्थिता वृत्ति'रित्याद्या चार्यदएडया घु-

शत्रुवधूजनोष्ठव्यथापरिहाररूपायाश्च क्रियाया मिथो विरोध इति द्वावितोतप्रेक्षाया अ्रयं लच्यो न तुमम्मटनिर्दिष्टाया इत्युद्घोषयन्ति ।

भट्टगोपालानुसृता पद्धतिः । माणिक्यचन्द्रस्तु 'यो हि निजमप्यधरं 'गडुलिकाप्रवाहपतितानां जरतां गौरवप्रबन्धनिर्यन्त्रितोऽयं ग्रन्थकृत्'

दशति स कथं परेषामधरान्मोचयती'ति विरोधः, परं 'बिरोधधोतकाभा- (२३ पृः) आ्नन्दवर्धनादर्वाचीनस्य कस्यापि निबन्धकतु र्ग्रन्थमुपजी- वादस्य वाच्यता चिन्त्ये'ति वैदग्धीभङ्गया संशयमुत्थापितवान्। चएडी- व्यैवमादिस्थलेष्वनवघानतः स्वकीयग्रन्थपौर्वापर्यविपर्ययब्यलीकोद्घाटनं दासगोविन्दादीनां मते विरोधपदं न पारिभाषिकमपि तु कार्यकारय- टीकाकृश्निबहुभिरुद्वङ्कितमवतारयतीति वितर्क्यते।

१६६ काव्यप्रकाशदीपिका काव्यप्रकाश: १६७

गाढालिंगरारहसुज्जुअम्मि दइए लहुं समोसरइ। ते पहिं मलआशिला विरहिणीणीसाससंपक्किणो माणंसिणीसा माणो पीलसभीअ व्व हिशआहि ॥ ६६ जादा ज्ञत्ति सिसुत्तरो वि बहला तारुराणपुराणा विश्र॥। ६८ अ्रत्रोत्प्रेक्षयाप्रत्यालिङ्गनादि तत्र विजन्भत इति वस्तु। अ्रत्र निःश्वासैः प्राप्तैश्वर्या वायवः कि किं न कुर्वन्तीति वस्तुना जा ठेरं व हसन्ती कइवअ्ररंबुरुहबद्धविगिवेसा। वस्तु व्यज्यते। दाशेइ भुशरामराडलमराएं च्चिअर जअइ सा वाशी। ६७ अत्रोत्प्रेक्षया चमत्कारैककारणं नवं नवं जगदजडासनस्था सहि विरइऊर मारास्स मज्ज्ञ श्रीरत्तरोण आसासं।

निमिमीते इति व्यतिरेकः। एषु कविप्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नो व्यञ्ञकः। पिशदंसराविहलंखलखणम्मि सहसत्ति तेए शसरिश्रं॥

जे लक्कागिरिमेहलासु खलिश संभोगखिराणोरई- अत्र वस्तुनाऽकृतेऽपि प्रार्थने प्रसन्नेति विभावना, प्रियदर्शनस्य

फारुप्कुल्लफणाव लीकवलरो पत्ता दरिद्दत्तरं। सौभाग्यबलं धैर्येा सोढु न शक्यते इत्युत्प्रेक्षा च। श्ल्लोल्लकरअरअणाख्खपहिँ तुह लोअरोसु मह दिराणं।

न्जकानुप्रविष्ठः । रहसुज्जत्रम्मि रभसोद्यते। लहु आरशु (१)। अत्र प्रत्या- रत्तंसुअं पसाओ कोबेण पुरो इमे ए अक्कमिश्र॥ ७०

लिङ्गनप्रसादहसितादीनां प्रधानसन्निकर्षाधिक्यान्न वाच्याङ्गता। वाच्य- सिद्ध चंङ्गत्वं विद्यत एवेति चेत्, न, आलिङ्गनोद्यममात्रेएैव वाच्यसिद्धय- अत्रेति-वस्तुना वाक्यार्थेन। इति [वस्तु] व्यज्यत इति योजना (१)।

सम्भवात्। ठेरं स्थविरं प्रजापति दाशेइ दर्शयति च्चि्रपर (२) एव। अ्रत्र कविनिबद्धोवक्ता कर्पूरमञ्जर्याम्। अत्र 'हसन्ती त्यनेन प्रजापतितो व्यतिरेको, 'जतरइ' इत्यनेन च स विह्लङ्कलेति (२)-कौतुकोत्तरलेत्यर्थः। सहसत्ति सहसैव । त्र्प्रत्रे ति - एव (३) नवजगन्निर्मितेर्व्यङ्गयः । भीण खिन्ना। खिएरोति (४) वस्तुना 'सहसत्ति'पदबोध्येन। उत्प्रेक्षेति-ओसरिश्र्प्रमिति व्यङ्गया। तु व्यक्तम्। फारुष्फुल्लेति-विस्तीर्णोल्लसितेत्यर्थः । भत्ति तत्क्षर म्। चेति (३) संसृष्टिसूचनं, परस्परसाचिव्यापेक्षया त्वेकव्यञ्जक-

(१) 'लहु समुपसप्पइ्' इति रुचक-श्रीधराद्यैगृ हीतः पाठः। स एव चएडी- दासेनाप्यनुसृत इति प्रतिभाति। अर्वाचीनटीकाकृतां केषामपि (मुद्रितेषु) (१) 'वस्तुने'ति पदं वृत्तावस्थानस्थितमिति तात्पर्यम्। श्र्पत्र "वस्तुना निःश्वासै"-

ग्रन्थेषु 'लहुं समोसरइ' इति सन्दिग्घशुद्धेः पाठात्प्राचीनपरिगृहीतः रित्यादि 'कुर्वन्ती'त्यन्तं वस्तु व्यज्पत इत्येव योजनीयो वृत्तिग्रन्थः ।

पाठोऽयं साधीयान्। (२) अ्रत्र श्रीविद्याचक्रवर्त्तिभिः 'वोहल्ल' खणे खऐो ती' ि त्पाा्त - (२) अरयमेव पाठ: सम्प्रदायप्रकाशिन्यामुपलभ्यते। 'दावेइ् ... वित्र' इति ष्कृतं तत् 'वोहल्ल'मिति पदस्य सन्दिग्घप्रामाखयतया 'खणे खये भती'-

पाठान्तरम् त्यसङ्गत्या चामनोज्ञम्। (३) 'सवनवे'त्यादर्शपुस्तके लुप्तैकमध्याक्षरः पाठः । स्रष्ट्रशे प्रजापतितः सृष्ठ्य शे भुवनमएडलात्ततसृष्टाद्व्यतिरेक इति टीकाकृदाकूतम्। (३) 'उत्प्रेक्षा वे ति भट्टवामनाचार्यमुद्वितपुस्तके पाठः प्राचीनै रुचक-श्रीधर-

(v) 'कीणोरई'ति देशिप्राकृतमयः पाठो नेतरत्रोपलभ्यते। व्यक्तमति सैव चएडीदासश्रीविद्या चक्रवर्त्तिप्रभृतिभिर्गोविन्दु-भीमसेन-नागोजि-वैद्यनाथ-

छाया, तथात्वे स्फुट एव चार्थ इति टीकास्थप्रघट्टकस्याशयः ।

१६८ काव्यपकाशदीपिका काव्यपकाश: १६९

अत्र किमिति लोचने कुपिते वहसि इत्युत्तरालङ्कारेए न केवल- मार्द्रनखक्षतानि गोपायसि यावत्तेषामहं प्रसादपात्रं जातेति वस्तु। शब्दार्थोभयभूरेक :-

महिलासहस्सभरिए तुह हिअए सुहअ सा अमाअन्ती। यथा-

अशुदिरामसराणकम्मा अङ्गं तणुअं बि तगुएइ।। ७१ अतन्द्रचद्राभरणा समुद्दीपितमन्मथा। तारकातरला श्यामा सानन्दं न करोति कम्॥ ७२ अत्र हेत्वलङ्कारेण तनोस्तनूकररोऽपि तव हृदये न वर्तते इति विशे- अत्रोपमा व्यङ्गया। षोक्तिः। १षु कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नशरीरो व्यञ्जकः। -भेदा अष्टादशास्य तत् ।। ४१ एवं द्वादश भेदा:। अस्येति ध्वनेः । ननु रसादीनां बहुभेदत्वेन कथमष्टादशेत्यत आरह-

त्वमेव। आत्रद्रर््द्रिकरजरदनक्षतैस्तव मम लोचनयो रक्तांशुकं रसादीनामनन्तत्वाद्भेद एको हि गएयते। प्रसादो दत्त: कोपेन पुनरिमे नाक्रान्ते(१)। तत्रेति प्रश्नत्वेनोन्नीयमानस्य अ्नन्तत्वादिति-तथा हिनव रसाः, तत्र शृङ्गारस्य द्वौ भेदौ यदुचरवाक्यं तस्य योऽलङ्कार उत्तराख्यस्तेनापह्न तिसचिवेनेत्यु- पस्कार: (२)। नखेति रदनोपलक्षणाम् । क्वचित्तु नखरदनेति पाठः। शब्दार्थयोरुभयोभू रुभयं मिलिताभ्यामप्युद्धटशक्तिभ्यां प्रतीति-

प्रसादपात्रमिति-तैर्मम प्रसन्नैरिव स्त्रात्मप्रकटनेनाविनयसूचनया विषयो भवति व्यङ्यः। यद्वा तद्धस्तदाश्रय इति शब्दार्थोभयभूर्व्यङग्यो

वञ्चके त्वयि प्रणायो विच्छिन्नप्राय इति भावः। विशेषोक्तिरितिसम्मा- ऽर्थः। तादात्म्यात्काव्यमपि तथा। त्र््रतन्द्रेति-चन्द्रः कपू रशशिनोः ।

तुमिवेत्युत्प्रेत्षा चेत्यपि द्रष्टव्यम्। व्यञ्जक इति-व्यङ्गयार्थोपहित एव हि समुत् सहर्षेति नायिकापक्ते भिन्नपदमित्येके (१)। तारका ऊडुः नेत्र-

तथा । ततश्च सहीत्यादौ सहसााऽपसरणादिरूपप्रधानव्यञ्जकस्त्र- मध्यञच। श्यामा रात्रिः वाभ्रव्यादितन्त्रप्रसिद्धसितासितादिवर्णवती

रूपमात्रस्य स्वतःसम्भवित्वेऽपि न क्षतिः। अलसेत्यादौ तु द्वयोरपि स्वतः- सकलवसनाभरणसुभगा [नायिका च]। अत्र रात्रिवर्णने प्रकृते श्यामाS-

सम्भविता। यत्र यत्र चोक्तरूपविषयाशङ्का तत्र तत्र व्यङ्गचवैविध्यं Sदिपदबलादर्थान्तरावगतिद्वारोपमानोपमेयता ब्यङग्या। तदपेक्षयाऽपि

दर्शयता वृतिकृता सूचितं [तत्], यत्र तु व्यञ्जकस्वरूपस्य लो कोत्तर त्वं तत्र चायमर्थः पर्य्याप्रोत्येव प्रत्याययितुम्। तथाहि श्यामाSSदिपदस्थाने रज-

व्यङ्गयस्य स्वतस्त्वप्रत्याशा दुर्बला। एतदभिसन्धायैव स्वतःसम्भवित्वे- न्यादिपदनिक्षेपे कं सानन्द न करोतीत्युक्ते कान्तासादृश्यं प्रतीयत एव,

डपि न दतिः (?)। अप्ररसेत्यादौ तु द्वयोरपि स्वतःसम्भवित्वादिव्यड्ग्य- ततश्च द्वयोरपि शक्तिदा्य म् । अष्टादश उक्ता इति शेषः । उक्तेन

वैचित्र्यं पृथक् न गणितमिति सर्व निस्तुषम्। उपसंहरति-एवमिति। क्रमेण (२) अर्थान्तरसंक्रमितात्यन्ततिरस्कृतवाच्यौ (१) अलक्तक्रमव्य- ङ्यः, (२)। शब्दमूले वस्त्वलङ्कृती, अर्थमूला द्वादश उभयमूलश्चेत्य-

(१) एवमादर्शपुस्तके पाठः। लोचनयोर्मम दत्तम् । ... प्रसाद: कोपेनेत्या- ष्टादश। अस्येत्यनन्तराकृष्टया सङ्गतिरित्याह-ध्वनेरिति।

चिरेवच्छायाशरीर: पाठः । (१) रुचकश्रीधराादयः । (१) 'स्युक्कार' इत्यादर्श पुस्तकेऽनुचितः पाठः । (२) एक इति शेष: । एक इत्यंशष्टीकाग्रन्थस्थ आ्ररदर्शे प्रमाद्पतितो वा स्थात। २२

१७० काव्यप्रकाशदीपिका काव्यपकाश: १७१

संभोगो विप्रलम्भश्च,संभोगस्यापि परस्परविलोकनालिङ्गनपरिचुम्ब- द्वधुत्थ इति शब्दार्थोभयशक्तिमूलः । -पदेव्यन्ये- बहवो मेदाः, विप्रलम्भस्याऽभिलाषादय उक्ताः, तयोरपि विभावानु- 'अपि'शब्दाद्वाक्येऽपि। एकावयवस्थितेन भूषरोन कामिनीव भावव्यभिचारिवैचित्यं, तत्रापि नायकयोरुत्तममध्यमाधमप्रकृतित्वं, पददयोत्येन व्यङ्गथेन वाक्यव्यङ्गाऽपि भारती भासते। तत्र पद- तत्रापि देशकालावस्थाSडदिभेदा :- इत्येकस्यैव रसस्यानन्त्यं, का प्रकाशत्वे क्रमेणोदाहरणानि- गणना त्वन्येषाम्। असंलक्ष्यक्रमत्वन्तु सामान्यमाश्रित्य रसादि- ध्वनिमेद एक एव गरायते। मेव वाक्यमाश्रित्य व्यङ्गयोऽवस्थित इत्युच्यते। द्वय त्थश्चव्यङ्गयस्तथा

वाक्ये द्वय त्थ :- नियत एव लक्ष्ये प्रसिद्धः । तेन- त्वदनु गतवतीश सा मदर्थे त्बमपि मया सदृशीकृतोऽसि धात्रा।

परिचुम्बनादीत्यादिपदमन्तरङ्गरतपरिग्राहकम् (१)। बहब-इति वहति वपुरिद गतागतैस्तेऽनवरतखेदमवाप्य यत्कृशत्वम् (१)।।

उक्तानामितरेषाञच विभावानुभावसञ्चारिणां स्वरूपनिर्णोयानाञ्च इत्यत्रानवरतेति प्रकरणाद्वाच्यपर्येवसायित्वे नवरतेति पदेन वाक्या-

लोष्ट्रप्रस्तारेणानन्त्यादिति भावः। नायकयोरित्येकशेषः (२)। उत्तमेत्या- र्थेन च व्यङ्गचस्य तत्कान्तसम्भोगस्योभयमूलत्वेऽपि प्रायिकत्वाभावा-

दि वृषमृगादिरूपतया स्मरतन्त्रप्रसिद्धया नेयम्, अन्यथाऽनुत्तमप्रकृतावा- दनादर: (२)। वस्तुतस्तु यथादर्शनं भेदगणना कार्या। पदेऽप्यन्य भासतानियमेन रसभेदगणनायामप्रवेशत्। देशकालभेदौ देशादिभेदत्वा- रोपयोगिनौ वसन्तादिनदीतीरादिरूपौ वा(३) साक्षात्वदीपकौ, विशेषेण (१) दुतीमुपभुक्तवन्तं नाथकं प्रति विरह्विधुराया विदग्धाया नायिकाया: विप्रलम्भे अथ? (४)। अवस्था बाल्यादिकाः। एकस्यैव रसस्येति-अ्रन्ये- सोतप्रासखेदमुपालम्भवचनमेतत्। षां रसानां तदाभासानाञ्च विचित्रतागणने किं पुनर्वाच्यमिति भावः। एतदेवाह-केत्यादिना। ननु यद्यानन्त्यं कथं तर्हि एकधा गणन- (२) लच्याणं बहुत्वाद्वृत्तिकृतोदाहरणप्रदर्शनं प्रत्येकंन कृतमिति भावः।"अन्नैक-

मित्याह-असंलक्ष्येति। देशस्था शब्दशक्तिरेकदेशान्तरस्था चार्थशक्तिव्यंङ्ञय प्रति ब्याप्रियत इति

वाक्य इति-यत्रैकैकपदस्य नासाधारणी शक्तिः तत्र समग्र- वाक्य एवोभयशक्तिमूलत्वमिति ग्रन्थकृतोऽभिप्रायः । वस्तुतस्तु शब्दशक्ति: कामं पदगताऽपि सम्भवति, अर्थशक्तिस्तु वक्त्राद्यौचित्यादे्व्यांक्य एव भव- (१) मूले 'लिङ्न-परिचुम्वनादि-कुसुमोच्चये'ति पाठः कार्यः, नतु परिचुम्बन- तीति वाक्य एवोभययशक्तिमूलत्वमिति ध्वनिविदो मन्यन्ते" इति रुचक- कुसुमोच्ययेति कैश्रिद्गृहीत इति टीक।कृदाशयः । आरदिपदेनालिङ्गनादि- कृतग्रन्थविवरणम्। तत्र 'शब्दशक्तिस्तावच्छब्दश्लेषवशादर्थशक्तिस्तु प्रक- बाह्यव्यतिरिक्तस्याभ्यन्तररतस्य कामशास्त्रोद्दिष्टस्य ग्रहगाम्। रणवशा'दित्युभयशक्तिमूलध्वनिप्रस्तावव्याख्यायां तस्यां लोचनकृन्मन्त- (२) 'रिति समवशेष' इत्यादर्शपुस्तके पाठः । व्यमेत्र प्रमापकम्। परिवृत्तिसइत्वासहत्वपतमङ्गीकुर्वाणा: काव्यप्रकाश- (३) 'नदीतीरादिवसन्तादिरूपौ' इत्येव भाव्यम्। कृतोSत्रापि तमेव पक्तमुपजीवन्तीति वरम्। रुचककृतसंकेतोपरि चैतत्प्र- (४) एवमादर्शपुस्तके। परमस्य पदस्योपयोगः प्रकृते चिन्स्यः । सफ्ेऽस्मद्विहितविवरयं वष्टव्यम्।

१७२ काव्यप्रकाशदीपिका काव्यपकाश: १७३

यस्य मित्राणि मित्राणि शत्रवः शत्रवस्तथा। खलववहारा दीसन्ति दारुणा जइबि तहबि धीराएं। अनुकम्प्योऽनुकम्प्यश्च स जातः स च जीवति ॥३ हिअअवअस्सबहुमआ ए हु ववसाआ विमुञ्भन्ति॥७४ अत्र द्वितीयमित्रादिशब्दा आश्वस्तत्व-नियन्त्रणीयत्व-स्नेह- पात्रत्वादिसंक्रमितवाच्याः । अत्र विमुह्यन्तीति। लावरायं तदसौ कान्तिस्तद्रपं स वचःक्रमः ।

इति-अत्र वाक्ये पदे इति व्यङ्गयविषयविभागेन ध्वनिरेवार्थाद्विभक्तो तदा सुधाऽडस्पदमभूदधुना तु ज्वरो महान् ॥SX

बोदूव्यः। अन्ये व्यङ्गचभेदा इत्यर्थः। ननु चमत्काराविष्कारक्षमः शब्दः अत्र तदादिपदैरनुभवैकगोचरा अर्थाः प्रकाश्यन्ते। यथा वा --

काव्यं, चमत्कारश्च नैकपदसाध्यः। ततश्च तद्व चङ्गयं तुद्रप्रायकमेवेति कथं मुग्धे ! मुग्धतयैव नेतुमखिल: काल: किमारभ्यते

तेनोपाधिना काव्यभेदनमित्याह-एकेति(१)। पदद्योत्येन व्यङ्गचेन व्यञ्ज- मानं धत्स्व धृति बधान ऋजुतां दूरे कुरु प्रेयसि।

नावृत्त्या पदबोध्येन वस्तुमात्रादिना। वाक्यव्यङ्गयाऽपीति-अरर्शश्र्ादि- सख्यैवं प्रतिबोधिता प्रतिवचस्तामाह भीतानना

त्वादच्। अरप्रयमर्थ :- न खलु केवलस्य पदस्य तथाविघं सामथ्य, किन्तु नीचैः शंस हृदि स्थितो हि ननु मे प्रारोश्वरः श्रोष्यति॥७६

तत्पदव्यङ्गयाश्रयपदान्तरन्तु तस्य सहकारीति(२)। तेन च व्यङ्गयेन सर्वमेव स्वीयं प्रधानाप्रधानरूपं हेतुजातमुपजीव्यते। ततश्च तन्मुखेन लाक्तणिकता, न तु पदसमभिव्याहाररूपस्य वाक्यस्य। प्रथममित्रादि- वाक्यस्यातिशयः समीचीन इति न किन्चिद्प्यशिवम् । पदात् पदानां हि सुहृदादिसंज्ञिबोधकानां मुख्यानुपयोगविरहेण न लाक्षणिक- प्रकाश: प्रतीतिरस्येति पदप्रकाशो व्यङ्गयस्तस्य भावस्तत्त्वम (३)। तत्र त्वम्। क्रमेणोत्यतः पूर्व लक्षणेति शेषः(४)। उदाहरणनीति-लक्ष्यदर्शनेन लक्ष- दारुणा: श्रेयःप्रतिबन्धकाः। हृदयमेव वयस्यः सखा, तेन बहुमता णानि स्फुटानि भवन्तीति भावः। मित्रादिशब्दा इति-मित्रशत्वनु- अनुमोदिताः । विमुह्यन्तीति-अत्र विमोहस्याचेतनैर्व्यवसायैरन्वया- कम्ध्यजातजीवतिपदानि। स्नेहपात्रत्वादीति-सौजन्यसुश्लाध्यजीवन- भावेन स्थगितत्वं लक्ष्यते। विमोहश्चांशमात्रेणणन्वयानुपयुक्तोऽत्यन्त- त्वपरित्रहः । अरत्र पद्येऽनेकावान्तरवाक्यवति वाक्यैकदेशिनामेव तिरस्कृतः। सर्वावयवगतो विदग्धनयनोत्सवहेतुः कोऽप्यतिशयो

(१) 'एकावयवसंस्थेने' त्यादि: ('विच्छित्तिशोभिनैकेने'त्यादिमुंद्वितपुस्तके पाठः) लावएयं, प्रत्येकमवयवानां संस्थानसौभाग्यं कान्तिः । अरप्रनुभवैकगोचरा-

धवन्यालोकीय: परिकरश्लोकः (२३०पृः) गद्यान्वयमुखेनात्रानुसृतः । स्तत्कालचमत्कारकारिणो निर्वक्तुमशक्या अर्थाः सर्वस्वव्ययप्राणपाता- दिभिरपि प्रार्थनीयाः । त्रत्र च विभावादिसामग्रीसाध्यायामपि रस-

(३) 'पदप्रकाशत्व' इति चएडीदासधृतः पाठः । 'पदप्रकाश्यत्व' इतीरत्र पाठः । प्रतीतौ 'तदा'दिपद् बोध्यत द्विशेषाणणामेव प्राधान्यमनुभूयत इति पदप्राधा-

(*) न्यमन्वयव्यतिरेकगम्यम् । सर्वनामपदानामेवासाधारएयेन रसपोषक-

मनुसृत्येति घावत्। ता नान्येषामिति भ्रमं निरस्यति-यथा वेति। धृतिधैर्य, बधान गृहाण, ऋजुता सततप्रसन्नताम। युक्ततेति-भयस्याकृत्रिमतया मौगध्या-

१७४ काव्यप्रकाशदीपिका काव्यप्रकाश: १७५

अत्र 'भीतानने'ति। एतेन हि नीचैःशंसनविधानस्य युक्तता काचित्सङ्केतदायिनमेवं मुख्यया वृत्त्या शंसति। गम्यते। भावादीनां पदप्रकाश्यत्वेऽधिकन्न वैचित्र्यमिति न तदुदा- सायं स्नानमुपासितं मलयजेनाङ्गं समालेपितं

हियते। आश्चर्यन्तव सौकुमार्यमभितः क्लान्ताऽसि येनाधुना रुधिरविसरप्रसाधितकरवालकरालरुचिरभुजपरिघः । भटिति भ्रुकुटिविटड्कितललाटपट्टो विभासि नृप ! भीम !॥७७ नेत्रद्वन्द्वममीलनव्यतिकरं शक्नोति ते नासितुम्।७६

अत्र भीषणीयस्य भीमसेन उपमानम। सादृश्यादिविवक्षाविरहान्नालङ्कारध्वनिः । सादृश्यसम्भवे तु तद्विव- भुक्तिमुक्तिकृदेकान्तसमादेशनतत्परः। क्षायामुपमाध्वनिरेव। मुख्यया वृत्त्या मुख्यप्रकारे अभिधावृत्ति- कस्य नानन्दनिस्यन्दं विदधाति सदागमः ॥७८ बोध्यप्राकरणिकार्थेन रहस्यसङ्गोपनार्थम्, एवं विदग्धोक्त्या(१)।अत्र च कस्येत्यादिप्रधानभागस्य शब्दान्वयव्यतिरेकानुविधानविरहान्न वाक्य-

तिशयप्रकटनेन रागवत्त्वदाढ्य प्रत्ययाच्चमत्कारोत्कर्ष इति भावः। अधिकं प्रकाश्यत्वम्(२)। 'पन्थितर' इत्यादौ (३) तु प्रेक्षएं दर्शनमभिसन्धानञ्च,

न वैचित्र्यमिति-रसध्वनिस्थले तावत्प्रायशो व्यभिचारिणां पद- प्रकाश्यत्वम,एवं व्यभिचारिप्राधान्ये। दैवतादिरत्यादि -(१) रसाभासा- ङ्गयतेत्यमिसन्धाय वाक्यप्रकाश्यतोक्ता। सम्प्रति द्वादशविघार्थ-

दीनाञ्च पदप्रकाश्यत्व रससाधारणमेवेति तद्र दाहतिसजातीयास्तदुदा- शक्तिमूलस्य पद्प्रकाश्यतोदाहृतयः (४)। त्र्प्भितो बहिरन्तश्च। अधुना

हृतयोऽप्याकरसुलभा इति न पृथक दर्शिता इत्यर्थः । विसरः च्ारः। अ्र्परत्र तु ईशार्थनियतेन भीमपदेन स्वशक्त्या वृकोदरार्थे व्यक्ते तयोः (१) न त्वमिधाऽऽख्यया मुख्यतया साधारणत्वेत गृहीतया साच्षादिति व्याख्या-

सादृश्यसम्भवादुपमा प्रतीयत इति पदशक्तिमूलोऽलङ्गतिध्वनिः। वैदग्धीशैली श्रीधरानुसृताSत्र प्रकटिता। यत्तु भट्टगोपालेनामिधा-

भुक्तिर्विभवप्राप्तिः, सम्भोगश्च। मुक्तिः कैवल्यं, गृह्भवव्यासङ्ग- वृत्तिकल्पमुपजीव्य "व्यञ्जने तु भुक्तिमुक्ती प्रवृत्तिनिवृत्ती" इत्यादि

परित्यागसुखञच। एकान्तं (२) परमार्थरूप, सङ्केतस्थानब्च। [सदागमः] व्याख्यानं तदविचारविजृष्भितमरसिकजनो क्तप्रायमित्यनादेयम्।

सच्छास्त्रं महाभारतादि, सतः सुन्दरस्यागमनञ्च । अ्र्प्रत्र प्रकृतयोः (२) परिवृत्तिसहत्वासहत्वनिभित्तो Sनवयव्यतिरेकानुविधानमूलो न्यायो ध्वनि- भेदविवेचन इतरत्रेवात्राप्यनुसृत इति टीकाकृन्मन्तव्यनिष्कर्षः ।

(१) दैवतादिरत्यादिर्भावो निरुक्तलक्षणो रसाभासश्रादी येषामिति। दैवतादि- (३) शब्दर्शक्तमूलध्वनिनिर्देशप्रसङ्ग उदाहतं तत्पद्यम् (१५८ पृष्ठायाम)। 'एवं

रत्यादिर्यथो क्तार्थो रसा तदाभासादयश्चेति वा विग्रहः। आदिपदेन भावा- च 'पन्थिअ' इत्या द्ुभयशक्तिमूलस्थैवेदो हरयं वाच्यम्, अरथशक्तेरपिब्यापा-

भासादीनां ग्रहगाम्। रात्। अन्यथा केवलशब्दशक्तेर्वस्तुमात्रं ध्वन्यं न स्या' दित्यानन्दवर्धन-

(२) 'एकान्त' इति पु'लिङ्गप्रयोगो रुचकश्रीधरादिसम्मतः । स एवाभिधानि- मतानुयायिना रुचकेन यदुक्तं तत्प्रत्युक्तप्रायम्।

कानुमोदितः। मागिक्यचन्द्रेणाप्येकान्तमिति पाठो एृत इति प्रतिभाति। (४) 'उद्दिश्यन्त' इत्याकाराध्याहृतक्रिययाऽन्वयः ।

१७६ काव्यपकाशदीपिका काव्यपकाश: १७७

अत्र वस्तुना कृतपरपुरुषपरिचया क्लान्ताऽसीति वस्तु 'अधुना'- क्षणादाऽसावक्षणादा वनमवनं व्यसनमव्यसनम्।

पदद्योत्यं व्यज्यते। बत वीर ! तव द्विषतां पराङ्मुखे त्वयि पराङ्मुखं सर्वम्।८२

तदप्राप्तिमहादुःखविलीनाशेषपातका। अत्र शब्दशक्तिमूलविरोधाङ्गेनार्थान्तरन्यासेन विधिरपि त्वा- मनुवर्त्तत इति 'सर्व पदद्योत्यं वस्तु। चिन्तयन्ती जगत्सूर्ति परब्रह्मस्त्ररूपिणम्। तुह वल्लहस्स गोसम्मि आसि अहरो मिलाकमलदलो। निरुच्छवासतया मुक्ति गताऽन्या गोपकन्यका ॥८१ इअ राववहुआ सोऊणा कुराइ वअ्ररं महिसंमुहं ॥=३ अत्र जन्मसहस्रैरुपभोक्तव्यानि दुष्कृतसुकृतफलानि वियोगदुःख- चिन्ताSSह्वादाभ्यामनुभूतानीत्युक्तम्। एवं च 'अशेष'-'चय'पदद्योत्ये अत्र रूपकेण त्वयाऽस्य मुहुर्मुहुः परिचुम्बनं तथा कृतं येन म्लानत्वमिति 'मिलाण'दिपदद्योत्यं काव्यलिङ्गम्। एषु स्वतः- अतिशयोक्ती। सम्भवी व्यञ्जकः । क्लान्ताऽसि न तु पूर्व, कदाचिदपि तवैवविध क्लमो न दृष्ट इति भावः। राईसु चंदधवलासु ललिअमप्फालिऊ जो चाबं। व्यतिकर: पौनःपुन्यं सम्भेद इत्येकः । वस्तुनाऽधुनापदार्थप्रधानेन एकच्छत्तं विश्र कुराइ भुशरारज्जं विजंभंतो ।।८४ अत्र वस्तुना येषां कामिनामसौ राजा स्मरस्तेभ्यो न कश्चि- पदान्तरापेक्षया वैशिष्ट्यमित्यर्थः । एवरमुत्त रत्रापि योज्यम्। निरुच्छ्वासतया मुक्तिं गुरुजननियन्त्रणादुःखपरित्यागं, मोत्तदशा- अक्षसादा अनुत्सवदा अरात्रिश्च। अवनं र्तएं, न

यामपि निरुच्छ्वासता "नास्य प्राणा उत्क्रामन्ति" "तत्रैव समवलीयत" वनञ्च। अव्यसनमवीनां मेषाणामसनम् इतस्ततो भ्रमएं, व्यसनं इति श्रुतितः प्रसिद्धा। अनया च वाच्यातिशयोक्तया सहितेन वाक्यार्थेन कौनुकं दुःखं (१) [अव्यसनं] न व्यसनम्। पराङ्मुखं विपरीतम्।

'शेष'-'चय'-पदार्थप्रधानसचिवेन जन्मसहस्रभोग्यदुष्कृतसुकृतफल- विरोधोऽङ्गमुत्थानहेतुर्यस्येति विग्रहः। गोसम्मि प्रातः । आसि आ्र्प्रासीत्।

राशितादात्म्याध्यवसितभगवद्विरह-(१) दुःखचिन्ताऽडह्लादप्रत्यायन- दलो इति पुंसि,प्राकृते तादृगूलिङ्गनियमविरहात्। महीसम्मुख-

मित्यतिशयोक्तिद्वयध्वनिः (२)। मुक्तिपदातिशयोक्तिस्तु स्पष्टतया मवनतम् । मिलाणादिपदं मिलाणकमलदलो इति समस्तपदम् । यो- ध्वन्यात्मनि [न] निवेशयितव्या । अत्र च व्यञ्जकस्य प्रौढोक्तिमन्त- डसौ (२) तस्य स्मरस्यादेशः, तत्पराङ्मुखो न कश्चिदिति योजना। तेभ्यः

रेणापि सम्भवात् स्वतःसम्भविता । (१) 'व्यसनं त्वशुभं दुःख'मिति यावदि'ति पाठो 'व्यसनं त्वशुभे सक्ता' वित्यादि (१) 'तावद्विरहे' त्यादर्शंपुस्तर्केऽसङ्गतः पाठः । मेदिनीकोषानुगः स्यात्। आदर्शपुस्तकस्थ: पाठः 'कौतुकदुःखे'त्यादिस्तु (२) नचात्र वाच्यसिद्धयङ्गाख्यगुणीभूत्रब्यड्ग्यभेदशङ्का कार्या, वाच्या- टितइवानुमीयते। माणिक्यचन्द्रेणापि शत्रुकृतोपजापपरत्वेन 'व्यसन'- दनतिशयिते हि तस्य प्रसङ्गात्। अतो ध्वन्यात्मकमेतरकाव्यमिति पदं विवृतम्

सुस्थितम् । (२) येषां कामिनामसाविति वृत्तिग्रन्थलभ्यो योऽसाविति निर्देशः । २३

१७८ काव्यपकाशदीपिका काव्यप्काश: १७९

दपि तदादेरापराङमुख इति जाग्रन्भिरुपभोगपरैरेव तैर्निशाऽतिवाह्यत अत्र रूपकेया मुहुर्मुहुराकर्षरोन तथा केशपाशः स्कन्धयोः प्राप्तो इति 'भुअएरज्ज'पदद्योत्यं वस्तु प्रकाश्यते। यथा रतिविर तात्रप्यनिवृत्ताभिलाषः कामुकोऽभूदिति 'खंध'पदद्योत्या निशितशरधियाऽर्पयत्यनङ्गो विभावना। एषु कविप्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नशरीरः । दृशि सुदृश: स्वबलं वयस्यराले। दिशि निपतति यन्न सा च तत्र रवपुरिएमामिअ्रङ्कस्स सुहृश को त्तंसि भरासु मह सच्चं।

व्यतिकरमेत्य समुन्मिषन्त्यवस्था: ।=५ का सोहग्गसमग्गा पश्सरअणिव्व तुह अज ।दद

अत्र वस्तुना युगपदवस्थाः परस्परविरुद्धा अपि प्रभवन्तीति अत्र वस्तुना मयीवान्यस्यामपि प्रथममनुरक्तस्त्वं, न तत इति

'व्यतिकर'पदद्योत्यो विरोधः। 'एावे'स्यादि-'पश्रोसे' त्यादिपदद्योत्यं वस्तु व्यज्यते।

वारिज्जन्तो बि पुणो सन्दाबकदत्थिएए हिअएण। सहि रवणिहुवरासमरम्मि अङ्कबालीसहीए सिबिडाए।

थराहरवअ्रस्सतए विसुद्धजाई ण चलइ से हारो ॥८६ हारो शिवारिश विश्र उच्छेरन्तो तदो कहं रमिशं।।

अत्र विशुद्धजातित्वलक्षराहेत्वलङ्कारेण हारोऽनवरतं कम्पमान अत्र वस्तुना हार्छेदानन्तरमन्यदेव रतमवश्यमभूत्, तत्कथय

एवास्ते इति 'एा चलइ'पदद्योत्यं वस्तु। कीट्टगिति व्यतिरेक: 'कहं'पदगम्यः ।

सो मुद्धसामलङ्गो धमिल्लो कलिअललिअणिशदेहो। (२) यथा वा-

तीए खंधाहि बलं गहिअ सरो सुरअसङ्गरे जअइ।।८७ विहलंखलं तुमं सहि दट्टण कुठेा तरलतरदिट्टिं।

कामिभ्यः (१), निर्धारणे पञ्चमीपक्षस्तु नानुशासनिकः। उपभोगपरै- वारप्फंसमिसे अ अप्पा गुरुशत्ति पाडिश विहिराणो ।९१

र्जाग्रद्विः सद्विरिति योजना। आज्ञाप्रधानं राज्ञ। कर्म राज्यं, भुवनराज्य- एवेति रूपकम्। मात्रेति-बहिःसम्भवाभावात्। त्तं सि त्वमसि। अरपङ्कपालि: पदस्येद्टगर्थव्यञ्जकता (२) । अराले विविधवैद्ग्धीगहने वय.स यौवने। व्यतिकरं मिश्रीभावम्। अवस्थाः चणनिर्वेदोन्मादचाटुकाक्कवहित्था- आलिङ्गनं सैव सखी। निबिडा दृढा विश्वस्ता च। उच्छेरन्तो

द्याः। सन्दाबो सन्तापः, वत्रपस्सतए (३) वयस्यतया । से तस्याः । उच्छियमाणः। कथमिति प्रश्नेन वैलक्षयसूचनाद्वयतिरेकः। घटो(१)

अत्रति-विशुद्धजातयो हि न स्वसन्निवेशाच्चलन्ति (४)। सरो स्मर (१) एवमादर्शंपुस्तके। परं 'कुटो जलभाएडभेद' इत्येव स्यात्, घटपदस्याति-

(१) एतद्वाक्यद्वयमादर्शपुस्तके व्यत्यस्तं दृश्यते। तेभ्यइत्यस्य 'पराङ्मुख' पदेन स्पष्टस्य विवरणेऽनवसरात्।

परामरशः । (२) एवं टीकाग्रन्थस्य पाठश्चेत्तदा चएडीदासेन रुचकश्रीधरावनुसृत्प (२) श्रीधरविवरसास्यायमनुवादः। 'आ्राज्ञाप्रधान मिति कर्मे'त्यस्य विशेष- 'पविसन्ती घरे'त्यादिर्गाथा वृत्तिग्रन्थबहिर्भूतेति मन्यते स्म । माणिक्य- गाम्। राजां कर्मेति वैयाकरणसम्मता राज्यपदस्य निरुक्ति:। (३) 'वश्रस्यतए' इति चएडीदासगोविन्दादिभि: पठितं, 'वभ्रस्सएएे' ति स्वार्थे चन्द्रेण 'पविसन्ती'ति 'विहलंखल'मिति चोभे एव गाथे गृहीते। भट्ट-

'क'युक्तमितरैः । गोपालेन पुनः 'यथावे'ति निर्दिष्टेत्तरगाथा नाङ्गीकृता। एवमिहापि यथा

(४) "विशुद्वाभिजना हि परार्थे जीवितमपि त्यजन्ति न पुनः स्वधर्मा- तृतीयोल्लासे (६५ पृः) वृत्तिग्रन्थस्यान्यैर्व्यत्यास: साधित इति ना- वच्यलम्ती"ति विवेकमन्तव्यं भङ्गयन्तरेगौतदेव सूचयति। सह्यमनुमानम् ।

१८० काव्यप्रकाशदीपिका काव्यपकाश: १८१

अत्र नदीकूले लतागहने कृतसङ्केतमप्राप्तं गृहप्रवेशावसरे आदित्योऽयं स्थितो मूढा: स्नेहं कुरुत सांप्रतम्। पश्चादागतं दृष्टा पुनर्नदीगमनाय द्वारोपघातव्याजेन बुद्धिपूर्व बहुविघ्नो मुहर्तेाऽ्यं जीवेदपि कदाचन ॥ ६५ व्याकुलया त्वया घटः स्फोटित इति मया चिन्तितम्, तत्किमिति नाश्वसिषि, तत्समीहितसिद्धये व्रज, अहं ते श्वश्रूनिकटे सर्व अमु कनकवर्णाभं बालमप्राप्तयौवनम्।

समर्थयिष्य इति द्वारस्पर्शनव्याजेनेत्यपह्द्नुत्या वस्तु। गुध्रवाक्यात्कथं मूढास्त्यजध्वमविशङ्गिताः ॥६६

जोह्लाइ महुरसेरा त विइएरतारराणउस्सुअमण सा। इति निशि विजम्भमाणस्य गोमायोर्जनव्यावर्त्तननिष्ठं च वचन-

वुड्ढा बि रवोढ व्विशर परबहुआ अहह हरइ तुह हिअअं।।६२ मिति प्रबन्ध एव प्रथते। अन्ये त्वेकादश भेदा ग्रन्थविस्तरभया-

अत्र काव्यलिङ्गेन वृद्धां परवधूं त्त्रमस्मानुज्भित्वाऽभिलषसीति न्नोदाहता: स्वयन्तु लक्ष्यतोऽतुसर्त्तव्याः।

त्वदीयमाचरितं वक्तुं न शक्यमित्याक्षेप 'परवह'पदप्रकाशः । 'अपि'शब्दात्पदवाक्ययोः।

एषु कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नशरीरः। वाक्यप्रकाशे (६१) पदैकदेशरचनावर्शोष्वपि रसादयः । तु पूर्वमुदाहृतम्। शब्दार्थोभयशक्त्युद्भ्वस्तु पदप्रकाशो न भवतीति पञ्चत्रिंशन् दाः। पदान्तरसाचिव्येनैव महावाक्यं भवतीति तान्यनुसर्चव्यानि ।

(६०) प्रबन्धेऽप्यर्थशक्तिभूः॥४२ सम्प्रति स्पष्टार्थ महावाक्यान्तरं लिखति आदित्य इति।- स्नेहं जीवनोपायानुष्ठानरूपम्। अयं मुहूर्त्तः सन्ध्यासमा- यथा गृधगोमयुसंवादादौ- सन्नकालो वन्यदारुणतया बहुविन्नः सम्भावितभूताद्यावेशः । अलं स्थित्वा श्मशानेऽस्मिन्गुध्रगोमायुसङ्कले। ततस्तद्पगमात्कालान्तरे जीवितसम्भावनाऽप्यस्ति। जनव्यावर्त्तन कङ्कालवहले घोरे सर्वप्राणिभयङ्करे॥ ६३ गृधभक्षराविन्नविधायि। प्रबन्ध एव-नतु पदस्य वाक्यस्य वा शक्त्य- न चेह जीवित: कश्चित्कालधर्ममुपागतः। प्रियो वा यदि वा द्वेष्यः प्राणिनां गतिरीहृशी॥ ६४ तिरेक इत्यर्थः । अत्र वस्तुना वस्तुमात्तं व्यज्यते। व्यञ्जकश्च स्वतः- सम्भवी । लक्ष्यतो (१)लक्ष्येषु। इति दिवा प्रभवतो गृधस्य पुरुषविसर्जनपरमिदं वचनम्। पदैकदेशो द्विधा, प्रकृतिः प्रत्ययश्च। प्रकृतिर्धातुप्रातिपदिक- जलभाए्डभेदः ।हृदयहरणहेतोः 'जोह्नाइ' इत्यादिना निर्देशात् काव्य- रूपा, प्रत्ययम्तु सुप्तिडाद्यनेकविधः । तत्र क्रमादुदाहरणानि- लिङ्गता। वाक्याद्वचङ्गयप्रतीतिर्वाक्यप्रकाशः। अत्र पूर्वमर्थान्तरसं- क्रमितवाच्यादिसामान्यलक्षणतस्तावदुदाहृतम् । पञ्चत्रिंशदिति-वा- अत्र चावापोद्वापदृष्ट्या तस्य तस्यांशस्य वाचकस्यापि वाचक-

क्यप्रकाशेऽष्टादश, पदप्रकाशे तु सप्रदश। समुदायप्रविष्ठस्य माहात्म्येनानुशासन-(२)प्रसिद्ध-स्व-स्व-प्रतिपाद्य-

प्रबन्धो महाव/क्यम। अर्थशक्तिभू: संलक्षक्रमव्यङ्गयो वस्तु- प्रतिपादन-द्वारा रसादिकेषु कोऽप्यतिशय आधीयत इति तद्विद

मात्रालङ्कतिरूपो द्वादशविधः। कालधर्मो मरणम। दिवा प्रभवतो निशाऽडगमनशङ्किनः। पुरुषविसर्जनं पुरुषाणं शवपरित्यागः । एतञ्च (१) लक्षणात इति पाठादयं साधोयान्। (२) अ्त्रामुशासनपदेन व्याकरणकोषयो: संग्रहः ।

१८२ काव्यप्रकाशदीपिका काव्यपकाश: १८३

तत्र प्रकृत्या यथा- नरि नरि किरति द्राक् सायकान् पुष्पधन्वा रइकेलि, हअणिअससकरकिसलअरुद्धराअएजुअलस्स। पुरि पुरि च निवृत्ता मानिनीमानचर्चा॥ ६६ रुद्दस्स तईश्ररातरणं पव्वईपरिचुबिश्रं जअरइ। ६७ अत्र जयतीति नतु शोभते इत्यादि-समानेऽपि हि स्थगनव्यापारे अत्र किरतीति किरणास्य साध्यमानत्वं निवृत्तेति निवर्त्तनस्य

लोकोत्तरेगैव व्यापारेणास्य पिधानमिति तदेवोत्कृष्टम। यथा वा- सिद्धत्वं, तिडा सुपा च, तत्रापि 'क' प्रत्ययेनातीतत्वं द्योत्यते।

प्रेयान्सोऽ्यमपाकृतः सशपथं पादानतः कान्तया यथा वा-

द्वित्रारायेव पदानि वासभवनाद्यातन्न यात्युन्मनाः । लिखन्नास्ते भूमि बहिरवनतः प्रारदयितो

तावत्प्रत्युत पाशिसंगुटगलन्नीवीिबन्धं धृतो निराहारा: सख्यः सततरुदितोच्छूननयनाः।

धावित्वैव कृतप्रणामकमहो प्रेम्णो विचित्रा गतिः ॥ हम परित्यक्तं सर्वे हसितपठितं पञजरशुकै-

अत्र पदानीति, न तु द्वाराणि। स्तवावस्था चेयं विसृज कठिने मानमधुना॥ १००

तिङ्सुपोर्यथा- पथि पथि शुकचञ्चूचारुराभाऽङ्कराणां प्रकर्ष: ?। पवमानः पवनः। लासको नर्तकः ।श्रत्र किरतीति वर्मान-

दिशि दिशि पवमानो वीरुधां लासकश्व। विहितेन तिडा चेकिर्यमाशत्वं द्योत्यते। निवृत्तेति (१) प्रातिपदि- कार्थमात्रेण (२) सुपा साध्यताविरहेण सिद्धत्वं, निष्ठया च तत्क्रियागत- एवात्र प्रमाणम्। रतिकेलिहृतनिवसनायाः करकिसलयाभ्यां रुद्ध मतीतत्व द्योतयन्त्या कार्यस्य पूर्वकालत्वलक्तणSतिशयोक्ति :- एतेषाञ्र नयनयुगलं यस्येति समासः । समानेऽपि स्थगनव्यापारे हस्तादि- कृते। तदेव चुम्वनपिधानमेवोत्कृष्ठं चमत्कृतिविशेषानुगुरं, तस्य व्यङ्गयानामास्वादानुगुणत्वं तद्विदामपरोक्षमेव। नन्वेवं वस्त्व- रसादिमात्रव्यञजकतैव च तदानुगुरायं नयनविषयेण 'जयति'पदेन ध्वन्यते। तद्विषयत्वादेव लङ्कारव्यञ्जनाऽपि पदैकदेशस्यास्तीति

हि तत्र 'शोभते' 'भाती'त्यनादृत्य (१) 'ज़यती'ति प्रयोगः। सशपथमिति कुतो गरायते (३) ? सत्यं, प्रकृतिप्रत्यययोः स्वीयस्वीयानुवाचकत्व- व्याकरणशास्त्रव्यवहार- मध्यगतं पदं पूर्वापरपदसम्बद्धं बोद्धव्यम् । पािसम्पुटैन गलन्त्यां मिलितयोस्तु मिलितार्थवाचकत्वमिति

स्खलन्त्यां नीव्यां निबन्धः प्रियस्य संश्लेषो यथा स्यात् [तथा।]। न तु विलोपो मा भूदिति परिगणनम् । वस्तुतस्तु प्रकृतिप्रत्ययमेलकस्य कर्मत्वादिविशिष्टार्थवाचकत्वं वर्त्तमानत्वादिव्यङ्गयमेवेत्युदाहरणादौ द्वाराणीति-तावत्कालमप्यनुरागोद्रेकात् मानावष्टम्भः स्थातुं शक्त (१) "पुरि पुरि च निवृत्ता" नपुनः "पुरि पुरि विनिवृत्ते" ति वृत्तौ पाठः।

(१) एवमादर्शपुस्तके। भातीत्याद्यनादृटत्येति स्यात् । (२) सुपा प्रथमाविभक्तियुक्तया प्रातिपादिकार्थमात्रस्य बोधः 'प्रातिपदिकार्थ

(२) एवमादर्शपुस्तके पाठ: । 'ईयसुनाऽत प्रियत्वप्रकर्ष' इति स्यात्। 'प्रेया- लिङ्ग परिमाणवचनमात्रे प्रथमे" त्यनुशासनबलात्।

नितीयसुना प्रियत्वमात्रनिरासपरेण काऽपि प्रेमपात्रता द्योत्यते' इति (३) 'रसादय' इत्यत्रादिपदेन वस्त्वलक्कतिध्वन्योर्ग्रहरां येषां मतं तेषान्तु श्रीधर मन्तव्यस्यायमनुवादः । निर्बाधैव सङ्गतिः ।

१८४ काव्यप्रकाशदीपिका काव्यप्रकाश: १८५ अत्र लिखन्निति न तु लिखतीति, तथा आस्ते इति न त्वासित इति, अपि तु प्रसादपर्यन्तमास्ते इति, भूमिमिति न तु भूमाविति, न पुरुषव्यत्ययस्य यथा-

हि बुद्धिपूर्वककमपरं किश्विल्निखतीति तिड्सुब्विभक्तीनां व्यङ्गयम्। रेरे चञ्चललोचनाश्चितरूचे ! चेतः ! प्रमुच्य स्थिर-

सम्बन्धस्य यथा- प्रमाणं महिमानमेणानयनामालोक्य किं नृत्यसि। गामारुहम्मि गामे वसामि राअरट्ठिइं र जाणामि। किं मन्ये विहरिष्यसे बत हतां मुश्चान्तराशामिमा- शाअरिशणं पइणो हरेमि जा होमि सा होमि॥१०१ मेषा कराठतटे कृता खलु शिला संसारवारान्निधौः।१०३

अत्र नागरिकाणमिति षष्ठयाः । अत्र प्रहास: । "रमगीयः क्षत्रियकुमार आसी"दिति कालस्य। एषा हि भग्न- पूर्वनिपातस्य यथा- महेश्वरकामु कं दाशरथिं प्रति कुपितस्य भार्गवस्योक्तिः । येषां दोर्बलमेव दुर्बलतया ते सम्मतास्तैरपि वचनस्य यथा- प्रायः केवलनीतिरीतिशररौः कार्य किमुर्वीश्वरैः। ताणं गुरग्गहणाएं ताएमुक्कंठाणं तस्य पेम्मस्स। ये द्माशक्र ! पुनः पराक्रमनयस्वीकारकान्तक्रमा- ताएं भणिआण सुन्दर ! एरिसिअ जाशमवसारं॥ १०२ स्ते स्युर्नैव भवादृशास्त्रिजगति द्वित्राः पवित्राः परम्॥१०४ अत्र गुराग्रहणादीनां बहुत्वं प्रेम्णश्चैकत्वं द्योत्यते। अत्र पराक्रमस्य प्राधान्यमवगस्यते।

वस्त्वलङ्कत्योरप्येकदेशव्यङ्गयत्वमस्तीति परितुष्यतु भवान्। एतच्चा- विभक्तिविशेषस्य यथा-

तीतत्वं द्योत्यत इति वदता वृत्तिकृता स्फोरितमेव। द्योतनं प्रधनाध्वनि धीरधनुर्ध्वनिभृति विधुरैरयोधि तव दिवसम्। व्यञ्जनमिति ध्वनिभाषा । आरस्त इति-लिखनस्यानवोपायता दिवसेन तु नरप ! भवानयुद्ध विधिसिद्धसाघुवादपदम्।।१०₹

शतृ-वाच्या। प्रामरुहा ग्रामजाता। षष्ठ्या अनादरव्यञ्जकतेति शेषः । राहित्यं निर्विकारात्यन्तप्रकर्षलक्षणम्। अतएवात्र वच:प्रक्रमभङ्गस्यादूष- आसीदिति-सम्प्रति तस्मदमर्षकवलितः सएं न भविष्यतीति भावः। कता। चञ्च्लाभ्यां लोचनाभ्यामश्ि्िता प्रादुष्कृता रुचिरभिलाषो यस्य। एरिसतं ईदशम्। 'इरिसित्'मिति (१) पाठे ईर्षितम् । [एरित्तणमिति] किं मन्ये विहरिष्यसे किं मन्यसे विहरिष्यामीत्यर्थः। तथा चानुशासनं पाठे नानाविधानसन्निकृतम् । एकत्वं सततमविच्छेदेन प्रकर्षनिकर्ष- 'प्रहासे च मन्योपपदे मन्यतेरुत्तम' (१) इति। प्रहासः सोपहासोत्प्रासः।

(१) "इरिसिश्न" मिति पाठान्तरमर्वाचीनैवैद्यनाथादिभिरपि धृतम्। 'एरित्त- नीतिराङ्गिर सादिशास्त्रं, प्रसिद्धवृत्तिप्रकारो रीतिः । अ्र्रत्रेति-नयस्याल्प-

ए'मिति न केनापि धृतो नांपि तथा मनोज्ञः व्यङ्गयस्य वाच्यत्वपक्षनि- स्वरतया पूर्वनिपाते प्राप्ते यत्पराक्रमस्य पूर्वनिपातनं तदर्चितत्वं क्षेपात् सर्वथा 'एरिसश्रमि'ति रुचक-श्रीध रादिसम्मतः पाठ एव वरम्। बोधयतीति। छन्दो ऽनुशासनसम्मतगराविभागानुसारेण चतुर्थचरगेचाष्टादशगएस्थिते- रुपरिदर्शित एव पाठ: स्यात्। (१) ' ... एकवरचे'ति पाणिनीयमनुशासनम् (१४।१०६)। २४

१८६ काव्यमकाशदीपिका काव्यमकाश: १८७

अत्र दिवसेनेत्यपवर्गतृतीया फलप्राप्ति द्योतयति। भूयो भूय: सविधनगरीरथ्यया पर्यटन्तं अ्त्र 'प्र'शब्दस्योपसर्गस्य।

दष्टा दृष्ट्ा भवनवलभीतुङ्गवातायनस्था। कृतं च गर्वाभिमुखं मनस्त्वया किमन्यदेवं निहातश्च नो द्विषः ।

साक्षात्कामं नवमिव रतिर्मालती माधवं यत् तमांसि तिष्ठन्ति हि तावदंशुमान्न यावदायात्युदयाद्विमौलिताम्॥१०८

गाढोत्कराठालुलित ललितैर ङ्गकैस्ताम्यतीति ॥१०६ अत्र तुल्ययोगिताद्योतकस्य च' इति निपातस्य।

अतानुकम्पावृत्ते: 'क'रूप-तद्धितस्य। ध्वंसप्रकर्ष समूलोन्मूलनलक्षण द्योतयतो महामोहप्रकर्षसूचनद्वारा राग- परिच्छ्ेदातीतः सकलवचनानामविषयः दाढ्य व्यञ्जकत्वम्। उपसर्गनिपातादीनाश्च प्राक् (?) स्वातन्त्रय(स्वतन्त्र-) पुनर्जन्मन्यस्मिन्ननुभवपथं यो न गतवान्। प्रयोगलिङ्गसंख्याविर्भाक्तकृतविशेषविरहेण (१) वाचकवैपरीत्याद्द्योतक- विवेकप्रध्वंसादुपचितमहामोहगह्दनो त्वमेव यर्द्यापि महाभाष्यकारादिसम्मतं (२) तथापि रसादिव्यकजक- विकार: कोउप्यन्तर्जडयति च तापं च कुरुते ॥१०७ त्वमपूर्वमित्यादरणम् । आररराधुनिकाः पुनरमीषां वाचकत्व-

प्रधनाध्व न संग्राममागें तव (१) विधुरैरयोधीति सम्बन्धः। (१) तथाच"यत्तु वाक्यपदीये'परतत्रास्तु चादयः"प्रत्ययवदेषां परत्वं न स्मर्यत"

नरप! नृपते। विधिसिद्धस्य न्याय्यस्य साधुवादस्य पदं यथा इति चैतन्मतावतारकौ सन्द्भौं वैयाकरणभूषएाग्रन्थे (२७०-२७२पृ:)।

तथेति (२) क्रियाविशेषणम्। अपवर्ग इति क्रियासमाप्नौ। सविधया- (२) यद्यपि प्रागप्रयोगात् स्वतन्त्रप्रदोगाभावात् पष्ठ्या अश्रुतेलिङ्ग संख्या-

डर्थात् (३) ... लुलितैर्ग्लानप्रायैः सद्धिर्लीलतैर्मनोहरैः (४)। इति-कथि- विरहाज्च वाचकवैलच्यएयेन द्योतका निपाता इति (निपातानामताचक

तं लवङ्गिकयेति प्रकरणसङ्गतिः । अत्र 'क'प्रत्ययेनानुकम्पा द्योतयता वात्) प्रादीनामिव चादीनां निपातानां द्योतकत्वं वैयाकरणादिमते

किमष्यङ्गानां तानवं सूच्यते। परीति-'पुनः' शब्दोऽत्र कालान्तरमात्रे (महाभाष्यानुसारिणां हरिजिनेन्द्रबुद्धिकैयटादीनां मते) सुव्यवस्थितमेव

न तु पश्चात्काले। गहनो दुर्निरूपः। जडयति स्तम्भयति। 'प्र' शब्दस्य तथापि काव्ये रसापेक्षया तेषां व्यञ्ञकत्वमिति ग्रन्थोपरि पुराएतरटीका- कृतामाशयसूचनम् । वैयाकरणोक्तदयोतकताविलक्षए मेवालङ्कारिकनयो- (१) "तब निधुयैव विधुरै"रित्यादर्शपुस्तकेऽबोध्यः पाठः । "धनुर्ध्वनी"- द्िष्टव्यन्जकतालक्षणम् । वृत्तिस्थेन द्योतकपदेन तदेवानुसन्धीयते।

त्याद्यंशोपरि विघरणं गलितं स्यात्। प्राचां निरुक्तकारादीनामयमेव सिद्धान्तः । 'न निर्बद्धा उपसर्गा अर्था-

(२) 'यत्कमें' त्यादर्शपुस्तके दुष्टः पाठः । ख्विराहु'रिति शाकटायनः, 'नामाख्यातयोस्तु कर्मोपसंयोगद्योतका भव- (३) सप्रविधयार्थादितिप्रायो निस्त्रुटिचिह्न आदर्शपुस्तके पाठः। 'सविधया- न्ती'ति भगवत्यास्ककृते निरुक्ते च राद्ान्तः। नवीनानां वैयाकरखाना उर्थात् समीपस्थया नगरीरथ्ययाऽथवा सविधनगरीरथ्या भूरिवसुमन्दिरा- मध्यत्र मते नारुचिः । अनुसन्धित्सुभिश्त्र 'चादयोऽसत्वे' (१४।४७)

सब्मार्ग' इति श्रीधरटीकास्थः पाठो वाऽत्र स्यात। 'कर्मप्रवचचनीया' (१।४।८२) इति सूत्रद्वयेपरि भाष्यप्रदीपोद्योतग्रन्थाः,

(४) 'लुलित लुलितै' रिति पाठान्तरम्। तयोरेव सूत्रयो रूपरि न्यासकृन्मन्त्रव्यं, (३०८ पृः,३२६ पृः), वैयाकरणा- भूषरो (२५८-२७२ पृः), लघुमन्जूषायां (१६४-७२३ पृः चौखम्बा

१८८ काव्यपकाशदीपिका का व्यपकाश: १८९

रामोऽसौ भुवनेा विक्रमगुणैः प्राप्तः प्रसिद्धि परा- मस्मद्भाग्यविपर्ययाद्यदि परं देवो न जानाति तम्। अ्रत्र इमनिजव्ययीभावकर्मभूताधाराणं स्वरूपस्य तरुणत्वे इति

बन्दीवैष यशांसि गायति मरुद्यस्यकबाणाहति- धनुष: समीप इति मौलौ वसतीति त्वादिभिस्तुल्ये एषां वाचकत्वे श्रणीभृतविशालतालविवरोद्गीरोः स्वरः सप्तभिः॥१०६ अस्ति कश्चित् स्वरूपस्य विशेषो यश्चमत्कारकारी-स एत्र व्यक्जकः। अत्रासाविति भुवनेष्विति गुरारिति सर्वनामप्रातिपदिकवचनानां, न त्वदिति न मदिति अपि तु अस्मदित्यस्य सर्वाक्षेपिराः, भाग्य- तवापि नेद्शी दुर्विधाऽडसीदिति। कला उपचयः । भ्र वोरग्रेऽनुमदन-

विपर्ययादित्यन्यथासंपतत्तिमुखेन न त्वभावमुखेनाभिधानस्य । धनुः पठति मदनधनुषो नैपुएं शिक्षति सति। स्वरूपस्य व्यञ्जकत्वं, तरुशिमनि कलयति कलामनुमदनधनुरभ्रवोः पठत्यग्रे। नत्वेषामर्थस्यैव व्यञ्जकत्वम्। स्वरूपस्य तु त्वादि-साधाररायमेवेत्याह- अधिवसति सकलललनामौलिमियं चकितहरिराचलनयना॥११० त्वादिभिरिति (१)। कश्चिदिति-इमनिचा तावत् श्रुतिकटुतापरिहारे

मेवाहुः (१)। कृतमिति-अत्र चकाराभ्यां तुल्यकालत्वसूचकभ्यां वीर्य- सौकुमार्यमारोपयता सहृदयहृदयङ्गमं किमप्य।नुकूल्यं धीयते। शरव्ययी-

प्रकर्ष: सूच्यते। चादीनाञ्च स्वातन्त्रयेणार्थबोधनविरहात् पदावयव- भावसमासेनापि मदनधनुषो गुणीभावेन ततोऽप्यधिकं जगद्वशी-

मध्ये गणनम्। अत्रति-असाविति सर्वनाम्ना प्रत्यक्षदश्यमान-नय- कारविज्ञानं भ् लताSग्रस्य प्रत्याय्यते। मौलिमिति कर्मतया व्याप्तिसूच-

प्रधानत्व-महानुभावत्वादिकं व्यज्यते। 'भुवने'ष्विति बहुत्वेन निखिल- नेन मौलावित्याधारत्वप्रतिपाद्याधेयैकदेशवृत्तित्वपरिहारेण कोऽप्यतिशय

व्याप्तिः, 'गुणै'रिति प्रातिपदिकेन समुदितत्वं बहुवचनेन निःशेषता, आत्मादरपोषकः । तदिदमुक्तम्-'यश्चमत्कारकारी ति। स एव व्य-

'अस्म'दिति सकल-स्वकुल-प.रिग्रहः । अन्यथासम्पत्तिमुखेन-अभाग्य- नजको (२) व्यञ्जकभावनियामकः। यद्वा विशिष्यत इति विशेषः स्वरूप-

पदप्रयोगं विना भाग्यासम्भवप्रतिपादनेन: भाग्यानुकूल्यदशायां मेव। षष्ठी त्वाहार्यभेदा(३)। स एव व्यञ्जको व्यञ्जनाव्यापाराश्रयः । व्यञ्जकस्वमिति पाठे स्वरूपस्य विशेष: स्वरूपं येन विशिष्यते स एव संस्करणे) एतत्संसृष्टो विस्तृतो विचारश्चालोचनीयः । (१) एतच्च समुच्चयाधिकरणो मीमांसकानां 'केवलवृक्षशब्दात् समुच्चयाबोधात् ग्रन्थे) एतन्मतसमर्थनपरतया बहुभिरुद्धियते। 'वस्तुतस्तु निपातानामर्थ-

चकार एव तद्वाचको न दयोसक' इत्याद्युत्तीः समर्थयमानानामचिरन्तना- वत्वमपि द्योत्यताऽभिधायकं, शक्तिलक्षणाद्योतकताऽन्यतमसम्बन्धेन

नामालङ्कारिकसरणिनिर्देशे प्रौदिमाकलयतां केषांचिदेतेषां मतम्। तथा बोधकत्वा'दिति लघुमन्जूषासिद्धान्त (५६३ पृ०) एव समीचीनः ।

च व्य क्तिविवे के प्रथमे-विमशे असत्वभूतार्था उपसर्गादयः । तेपामस- (१) साधारएयेन प्रतीतानां जीर्णकल्पानां प्रत्ययादीना परिहारेणास्ति कुत्र स-

त्रवभूतार्थत्वाविशेषेऽपि व्यापारनियमात् प्रयोगनियमाच्च त्रैराश्योपगमः । तथाहि क्रियारूपातिशयप्रतिपत्तिनिबन्धनमुपसर्गाः प्रादयः। भावसत्वयो- ख्वलु जरत्तराणां ग्रन्थेषु 'कान्ति'रित्यन्वर्थों व्यपदेशः। परमस्य

रात्मभेद प्रत्यायननिमित्तमवधृतरूपार्थविशेषाः स्वरादयो निपाताः ... ।" वाक्यपदीयटीकाकृत्पुञ्जराजीयमतमेतन्मतानुसारि। प्रकाशकृन्मन्तव्यं (२) 'स एव व्यम्जक' इति चराडीदासधृतः पाठः, न तुब्यन्जकत्वं प्राम्ोती'ति

('यथेववादिशब्दा यत्परास्तस्यैवोपमानताप्रतीति रित्यादिके दशमोल्लासीये माशिक्य चन्द्रादिगृहीतः । (३) राहो: शिर इतिवत् ।

१९० काव्यपकाशदीपिका काव्यमकाश: १९१

एवमन्येषामपि बोद्धव्यम्। वर्णरचनानां व्यञ्जकत्वं गुरास्वरूपनिरूपणे उदाहरिध्यते। (६३)-तेषां चान्योन्ययोजने ।४३

'अपि'शब्दात्प्रबन्धेषु नाटकादिषु। संकरेण त्रिरुपेण संसृष्ट्या चैकरूपया।

एवं रसादीनां पूर्वगणितभेदाभ्यां सह षड्भेदाः। न केवलं शुद्धा एवैकपञ्चाशन्द् दा भवन्ति यावत्तेषां स्वस्व-

(६२) भेदास्तदेकपश्चाशत्- प्रभेदैरेकपञ्चशाता संशयास्पदत्वेनानुग्राह्यानुग्राहकतयैकव्यउजका-

व्याख्याताः । नुप्रवेशेन चेति त्रिविधेन सङ्करेरा परस्परनिरपेक्षरूपयैकप्रकारया

व्यञ्जकत्वं, तद्बलेनैव स्वरूपं व्यनकीत्यर्थः। एवमस्मदुक्तरीत्या[Sन्येषा-] संसृष्ट्या चेति चतुर्गुरने-

मुक्तव्यतिरिक्ताना प्रकृत्यादिरूपा कर्मप्रवचनीयानाश्च व्यक्जकत्व- (६४) वेदखाब्धिवियच्चन्द्रा: (१०४०४)-

माकरेषु स्वयं दष्टा बोद्धव्यमवधारणीयम। वर्णरचनानां वर्णनां शुद्धमेदैः सह-

रचनानाञ्। नाटकादिष्त्रिति-वस्तुमात्रालङ्कतिष्वनिषु न केवल- (६५) शरेषुयुगखेन्दव: (१०४५५) ।।४४ मवान्तरमहावाक्यव्यङ्गचो रसादिः, किन्तु सर्वेष्वेव (१) काव्यप्रबन्धे- व्वयमेकोऽङ्गीकर्त्तव्यः, अन्यथा काव्यत्वस्यैव हानेरित्यर्थः । एकपञ्चाशत्ता च पूर्वगणितपञ्चत्रिंशद्धेदेषु प्रबन्धव्यङ्गयद्वादश- पूर्वगणितभेदाभ्यां वाक्यपदप्रकाशरूपाभ्यां सह पदैकदेश-रचना- वर्णाप्रकाशानाञ््रतुर्णा सङ्कलने भेदक्रमाः। ननु माघे शिशुपालदूतोक्तौ विधार्थशक्तिमूलस्य पदैकदेश-वर्ण-रचना-प्रबन्धव्यङ्गयत्वेन रसादि- चातुर्विध्यस्य प्रवेशात्। तेषां व्यङ्गभेदानाम्। शुद्धा एवैकपञ्चाशत् (२)सन्धौ वाच्ये वस्तुमात्ररूपो विग्रहः शब्दशक्तिमूलः प्रबन्धव्यङ्गच्ो केवलभेदा न भवन्तीति वृत्तियोजना। स्वस्वप्रभेदैर्ध्वनितया दृश्यते। उपमादिध्वनिरपि शब्दशक्तिमूलस्तथा सम्भाव्यते। तत्कथ- सजातीयभेदैः। परस्परनिरपेक्षेति भावप्रधाननिर्देशः। तद्रपत्वादेक- मेकपञ्चाशदेव भेदा इत्याह-व्याख्याता इति। विशेषेणोदाहृतिप्रदर्शन- प्रकारतया। चतुरिति (१) वारार्थे सुच्। वेदेति-तथाहि 'विन्यस्याधो मुखेनाख्याता दर्शिताः । नत्वेतावन्त एवेति नियमिता इत्यर्थः (३), गुणन' मिति रीत्या एकपञ्चाशतस्तावतैव गुएन एकाधिकषड्विंशति-

(१) आनन्दवर्धनेन ध्वन्यालोके तदनुसारिभिः काव्यप्रकाशटीकाकृन्ि: शती (२६०१) । संसृष्टौ तथैव। ततस्त्रिगुणासङ्करयोजने सत्येतावती

श्रीधरादिभिश्र स्वस्वटीकायामयमर्थः प्रपश्चित इत्यनुसन्धित्सुभिस्तत संख्या-वेदाश्चत्वारः, खं शून्यम्, अब्धयश्चत्वारः, वियत् शून्यं, चन्द्र एक :- अङ्कविन्यासे च वैलोम्यं संख्याशास्त्रप्रसिद्धम् । शुद्धभेदैरेक- एवावलोकनीयः । (२) शिशुपालबधे पोड़शे सर्ग। पख्चाशता। शराः पञ्च, इषवोऽपि पञ्च, युगानि चत्वारि, खं शून्यम्,

(३) 'लक्षणा तेन षड़विधे' :यादा-(५३ पः) विवात्रापि व्याख्यानशैल्यनुद्धा- इन्दुरेकः । अयञ् ग्रन्थो गुणीभूतव्यङ्गयादिसंयोगमाश्रित्य कथ-

वितपूर्वाडपि नासङ्गता । (१) चएडीदासधृतः पाठ एषः। 'चतुर्मिर्गुान' इत्यन्यैः पठितम्।

१९२ काव्यपकाशदीपिका काव्यपकाशः १९३

क्विन्नेयः (१)। संसृष्टिसन्देहादौ पूर्वपूर्वसयोगस्य उत्तरोत्तरभेदगना- तत्र दिङमात्रमुदाहियते। डनुप्रवेशात् वत्त्यमाणविरोधालङ्कारे (२) भेदगणनावत्क्रमेरौकैक- छरापाहुिआ देअर जाआए सुहभ किंपि दे भसिआ। हान्या तावत्संख्यत्वविरहात्। वस्तुगत्या पुनरीदशी पिएडना-'सैक- रुअड पडोहरवलहीघरम्मि अशुसिज्जउ वराई ॥१११ पदाहतपददलं सङ्कलित'मिति रीत्या (३) सैकपदं द्वापञ्चाशत्, नेनाहतं अत्रानुनय: किमुपभोगलक्षरोऽर्थान्तरे संक्रमितः किमनुरणन- पद्मेकपश्चाशत्, तद्र एने द्वन्द्वेपुरसद्वन्द्वाः (२६५२), तस्य दलं रस- द्वन्द्ववह्निचन्द्राः (१३२६)। संसृष्टिसङ्करयोजने चाब्धिगगनशिखि- सङ्कल्यमेतत्सङ्कलितं लघु" (१) इति दिशा वा सम्पिराडनम् ।

शरा: (५३०४)। शुद्धयोगे तु शरबाणाग्निबाणा: (५३५५)। यद्वा 'पद्युत- तथाडि चन्द्रबाणराशिं (५१) द्विधा स्थापयित्वा एकमेकाधिकं द्वन्दव-

पदवर्गदलं सक्कलितम्'। पदवर्गश्रन्द्रव्योमर्तुद्वन्द्वाः(२६०१)। समपदेन बाएं (५२) कृत्वा तस्यैवार्धेन रसद्वन्द्वू-(२६) संख्येन एकपश्चाशतो

युता योऽश्विबाणर्तुद्वन्द्वाः (२६५२), तस्य दलं रसद्विगुराचन्द्राः (१३२६) गुणने रसद्विगुशारजनिकरा: (१३२६) संसृथौ। अपरनयोश्च पिराडनयो:

संसृष्टौ। "एको राशिर्द्विधा स्थाप्य एकमेकाधिकं कुरु। अस्यैवार्द्धेन सङ्करयोगे प्राचीनैव संख्या। (?)तस्मा-(?) दत्र प्रकरणो श्रीधरसान्धि- विग्रहिको गणनाSSदिक निखिलमेव तत्वतो जानातीति तदुक्तिरेव (१) नेदं निपुणं दर्शनम्। गुणीभूतव्यङ्गयादेरुल्लासान्तरे पश्चात् सम्निवेशा- लिख्यते (२)। त्तस्यात्र परामर्शस्य सर्वथाऽनुपपत्तेः । संख्येयं न्यायसिद्धैव । गुणीभूत- दिश्यतेऽनयेति दिक्। दिगेव दिङ्मात्रं सजातीयप्रकाशक व्यङ्गयादिसंयोगमाथ्तित्य परस्परविमर्देन बृहत्तरा संख्या यथा संख्या- स्वरूपमित्यर्थः। छणापाहुणिआ क्षणायोत्सवाय निमन्त्र्या- SSनयनव्यसननिपुणौ: कैश्चित्सुधासागरकारादिभिर्विहिता तथा सु- विदितैव प्रेक्षावताम्। "अयञ्न प्रमेयभेद: सर्वथा न प्रतिपादितो भवती'- नीता। पडोहरवलहीघरम्मि पश्चात्प्रकोष्ठोपरिकुट्टिमगर्भगृहे। अ्र्रत्रानु- नयमात्रेण विश्रामाभावाद्वक्त्रादिवैशिष्ट्यस्य झटिति प्रतीतौ

रितरत विदूषितं क्वचित् क्वचित् विध्वस्तप्रायमपि सान्धिविग्रहिक- स्वार्थमपरित्यजदेवानुनीयतामिति पदं तदुपपत्तय उपभोगलक्षणामर्था-

श्रीधरमन्तव्यमत्राप्तवाक्यतयान्यत्र तन्मते दोषदर्शिना चएडीदासेन न्तरमालम्बत इति लक्षणामूलत्वम्। वक्त्रादिवैशिष्ट्याननुसन्धाने तु यद्प्रगृहीतं तस्य कारणमर्वाक "तस्मादत्र प्रकरणे ....... तदुक्तकिरेव प्रतीत्यपयंवसानविरहान्न लक्षणाऽनुप्रवेश इत्यभिधामूलतेति केनचि- लिख्यत" इति स्फुटमावि कृतम्। दुच्येत। एवञ्च सन्देहः। वक्त्रादिविशेषस्य कदाचिदननुसन्धानं सर्व- (२) दशमोल्लासनिर्दिष्टदशभेदे । तत्र ४+३+२+१ = १० भेदाः । एवमिहापि १+०+४६+ ...... ३+२+१= १३२६ भेदाः । सर्वमेतद्रणनाविधानमस्माभि: कविकर्णापूरकृताल क्वारकौस्तुभस्योपरि (१) वस्तुतस्त्वेकैवेह रीतिरापाततो भिन्नभाषयोल्लिखिता। ... श्रतिप्रसङ्ग" टीकायां मौक्तिकावल्यां (पृ०६७,११५) वितत्य दर्शितमित्यतो विरम्यते। (२) अयं प्रधट्टक आर्रादर्शपुस्तके 'वक्त्रादिविशेषस्य ...

(३) इयं च श्रीधरमतसंमतसंख्याऽघुनातनानां गणनाऽनुसारिणी । तथा इत्यनन्तरस्यांशस्य पश्चाद्यथैव सन्निवेशितः । सान्धिविग्रहिकेय विवेक- कृता श्रीधरेण गणिताचार्यश्रीधरमतमनुसरतोपरिदर्शिता गएनासरणि 0-1+2+ ..... nn(n+1) 2 रक्रीकृता यदाहासौ स्वग्रन्थे 'इत्याचार्यश्रीधरदर्शनेन सक्कनितम्' इति। २५

१९४ काव्यपकाशदीपिका काव्यपकाश: १९५

न्यायेनोपभोग एव व्यङ्गथे व्यअ्जक इति सन्देहः। अत्र लिप्तेति पयोदसुहृदामिति चात्यन्ततिरस्कृतवाच्ययोः

स्निग्धश्यामलकान्तिलिप्तवियतो वेल्लदबलाका घना संसृष्टिः। ताभ्यां सह रामोऽस्मीत्यर्थान्तरसंक्रमितवाच्यस्यानु-

वाताः शीकरिणाः पयोदसुहृदामानन्दकेकाः कलाः। ग्राह्यानुग्राहकभावेन रामपदलक्षणैकव्यञ्जकानुप्रवेशेन चार्थान्तर-

कामं सन्तु दृढं कठोरहृदयो रामोऽस्मि सर्व सहे वैदेही तु कथं भविष्यति ह हा हा देवि धीरा भव ॥११२ स्योक्तिः। कथं भविष्यति-स्मृतेरेवंविधविशेषायास्तस्या भवनमात्रमप्य-

त्रैव (?) सुलभमित्यतिप्रसङ्गः । त्र्प्रत्रानुनीयतामित्यनेनोपभुज्यतामिति सम्भाव्यमित्यर्थः । इतः प्रभृति स्मृति-भावना-विकल्पपरम्परोपपरीतां

वक्तुविवच्ितं किंवा कोपनिवर्च्तनमात्रं चाटुकरणादीति सन्देहः । न चिरदुर्बलतया झटिति हृदयास्फोटनाभिमुखीं प्रियां ससम्भ्रमोन्माद-

चैकतरत्वे साधकं बाधक वा प्रमाणमस्तीति रजनिराजोपरिभागे कु- वशंवद: साक्षादिवाह-ह हा हेति। सुहृदामिति अ्र्त्रेति ......? मित्रार्था-

रङ्गकस्द्धाववदनुच्छेद्य एवायं महान् सन्देहः (१)। सम्भवात् परितोषकारित्वं लक्ष्यते। स्निग्धपदेन घृतादिस्नेहतिरस्कारेण

स्निग्धया भास्वर्य्या श्यामलया द्राविडदेशीयप्रभासदृशया नयनाभिरामतां लक्षयता तिरस्कृतवाच्यत्वेन संसृष्टिर्द्रष्टव्या। सं-

कान्त्या लिप्त व्याप्तं नभो यैः । वेल्लनं विलासखेलनम्। पयोद- सृष्टिश्च भिन्नाश्रययोरङ्गाङ्गिभावहीनयोरेकवाक्यगतत्वात् । त्ररनुग्राह्या-

सुहृदो मयूराः । आनन्दकेका मदमेदुरध्वनयः । कला मधुर- नुग्राहकभावेनेति-रामपदद्योत्ये हि ईदृश्यामप्यवस्थायां जीवितं धार-

गम्भीराः । काम सन्त्विति धैर्योक्तिः। दृढं सातिशयम्। कठोर- यन्तं मां धिगित्यादौ स्निग्धलिप्तादिपदानां साचिव्यं विद्यते। एकव्यञ्ज-

हृदय एवविधोद्दीपनसम्भेदेऽप्यविक्रियमाणचित्त इति रामपद- केति-अङ्गाङ्गिभावस्य रसं प्रति सार्वत्रिकतया तदनपेक्षयोक्तम् । यत्तु

अ्र्प्रन्यथा श्रीधरसान्धिविग्रहिकेणोक्तम् अत्र व्यभिचारिरसध्वन्योरेकवाक्यव्य-

रामशब्दो महानुभवत्वं कथं न ध्वनेत्। वैदेही त्विति-स्मृतेरेवंविध- ङ्यत्वं,विप्रलम्भस्य तद्वयभिचारिणश्च निर्वेदशोकावेगात्मनश्चर्वणीय- त्वा'दिति,तन्न समीचीनम (१)। 'अररखएड: काव्यार्थ' इति नीत्या ह्येक (१) तथा च हेमाद्रिष्टतज्योतिषवचनम्-'शशमेके मृगं त्वन्ये भूच्छायामपरे विदुः । इन्दोर्मयडलमालिन्यं तमःस्पर्शमलं परे। इति महर्षिगोतम (१) श्रीधरग्रन्थ एवमुपलभ्यते-"यथाऽत्रैव रामशब्द एवार्थान्तरसंक्रमित-

कृते संशयलक्षणो (१।१।२३)-'उपलब्धयव्यवस्थातश्र ... वाच्य: समुद्दीपनविरोधो-(?)(विभावो) द्वोधितस्य विप्रलम्भस्य व्यन्जकः। .... विशेषापेत्ो विमर्शः संशय' इति दृश्यते। वात्स्यायनभाष्ये च तस्येदं सर्वस्मिन्नेव रसाद्यात्मनि काव्येऽलचयक्रमव्यङ्गयस्य रसभावलक्षणस्वप्रभेदप्र- विवरयं सच्चोदकमुपलभ्यते तड़ागादिषु मरीचिषु चाविद्यमानमुदक- तीत्यपेक्षयैकव्यञ्जकवाक्य द्वारेण व्यञ्जकत्वं सम्भवत्येव। यथाऽत्रैव रसध्वने- मिति। अ्रत: क्वचिदुपलभ्यमाने तत्वव्यवस्थापकस्य प्रमायास्यानुपलब्धे: र्भावध्वनेश्चैकेन व्यञ्जकेन विप्रलम्भस्य तद्वयभिचारिणश्च निर्वेदशोका-

किं सदुपलभ्यतेऽथासदिति संशयो भवती'ति। अत्र च गाथागतार्थे वेगान्मनश्चर्वसीयत्वा"दिति। चराडीदासमन्तव्यं काव्यतत्वानुसन्धा-

'उभयथाऽप्युपभोग एव तात्पर्यपर्यवसानात् सन्देहस्यादोषत्व मिति यिनां काव्यलक्तणाविधायिनाज्जोपलब्धिमतानुसारीति न दुग्र हग्रहिलो-

प्रदीपप्रभाव्याख्यानम्। डयमुपरितन: पक्षः ।

१९६ काव्यपकाशदीपिका

संक्रमितवाच्यरसध्वन्यो: सङ्करः । एवमन्यदप्युदाहायम्। इति काव्यप्रकाशे ध्वनिनिर्णयो, नाम चतुर्थ उल्लासः।

विप्रलम्भास्वाद: समूहालम्बनरूपः । आरप्रास्वादात्पूर्वै व्यभिचारिव्यन्जन- मात्रेण तुन व्यभिचारिध्वनित्वम्। वाच्यतः प्राधान्यमात्रेण ध्वनिमात्र- त्वमितिचेत्, न । स्फुटत्वात् वाच्यसिद्धचङ्गाच्च। अस्तु वाच्यतः प्राधान्यं, तथापि वस्तुध्वनिरेव। तेन रूपेण तस्य सञ्चारित्वाभावात् स्थायिध्वनिरप्येवं स्यादिति च दोषान्तरम् । अरन्यदिति-सजातीय- माश्रितं रसाद्यालङ्कारवस्तुरूपं प्रधानभूतं व्यङ्गचान्तरमिति। ।। इति चतुर्थ उल्लासः ॥

VOLUME 3

SARASVATĪ-BHAVANA GRANTHAMĀLĀ

Vol. 46

PART III

GENERAL EDITOR Surati Narayana Mani Tripathi Vice-Chancellor Varanaseya Sanskrit Vishvavidyalaya, Varanasi.

द्यात • वा

KĀVYA PRAKĀSA DĪPIKĀ

by

CHANDĪ DĀSA ..

VARANASI 1965 fasz- विभा

I-San - 664 PH IIL Published by :- सरस्व्रतीभवन-ग्रन्थमाला Director, Research Institute Varanaseya Sanskrit Vishvavidyalaya, Varanasi. PK 4131 (४६) V.3

1965 काव्यप्रकाशदीपिका v.3

MammataCaryhe चएडीदासविरचिता

(तृतीयो भाग:)

सम्पादक: श्रीशिवप्रसादभट्टाचार्य:

The Spe UNIVERSITY OF CHICAGO LIBRAKY मंएकृत- ANI9Ia A99 AYVAX पस्तर- विकय- विमाग PL 480 ाराण सैय

A2AG HIMAHO

Printed by :- Sansar Press (P) Ltd. वाराणस्याम् Kashipura, Varanasi, १८८६ तमे शकाब्दे

प्रास्ताविकम्

साहित्यदर्पणकारस्य विश्वनाथस्य प्रपितामहानुजेन श्रीमता चण्डीदासेन विरचितायाः काव्यप्रकाशदीपिकायाः प्रथमो भागः सरस्वतीभवनग्रन्थमालायां ४६ तमे क्रमाङ्के इतः ३२ वर्षेभ्यः प्राक् १९३३ तमे ईशवीयाब्दे प्रकाशितः । ततः प्राप्तिस्थानम्- परमपि २३२ पृष्ठपर्यन्तो भागः, यत्र हि पञ्चमोल्लासस्यापि कियानंश आसीत्,

प्रकाशनविभाग: तदात्व एव मुद्रितः । पश्चात् कार्यमेतदवरुद्धम्। सरस्वतीभवनग्रन्थमालायां वाराणसेय संरकृतविश्वविद्यालय: प्रकाशिता: केचन ग्रन्था अपूर्णा वर्तन्ते। सर्वेषामेषां ग्रन्थानां पूर्तिः शीघ्रमेव वाराणसी-२ क्रियेतैति निश्चित्यान्यैर्ग्रन्थैः सह काव्यप्रकाशदीपिकाया अपि मुद्रणकार्ये प्रारब्धम्।

मूल्यम् १०.०० रूप्यकाणि अधुना विदुषां समक्षं तस्य तृतीयो भागः पञ्चमोल्लासतो ग्रन्थसमाप्तिपर्यन्त उपोद्धातपरिशिष्टादिभिः संयोज्य उपस्थाप्यते। पूर्वे मुद्रितोऽद्याप्यप्रकाशितोंऽशश्र द्वितीयभागत्वेन पृथक् प्रकाश्यते। एवं चायं सम्पूर्णो ग्रन्थोऽधुनोपलब्धुं शक्यतेSलङ्कारशास्त्रपरिशीलनरुचिभिः श्रीमद्भिः। १९६१ तमे ई० वर्षेडनेन विश्वविद्यालयेन गोकुलनाथोपाध्यायविरचितं काव्यप्रकाशविवरणं प्रकाशितम्। ऐषमश्च समर्प्यत इयं काव्यप्रकाशदीपिका चण्डीदासकृतिः ।

भरतीयेSलङ्कारशास्त्रे कृतभूरिश्रमाः काव्यप्रकाशसङ्कत-काव्यप्रकाशविवेकादि- अ्रन्थसम्पादनलब्धयशसः श्रीशिवप्रसाददेवशर्माणोऽस्य ग्रन्थस्य संपादका इति तेषां वैदुष्यमत्र पदे पदे स्थापितासु टिप्पणीषु, संस्कृतभाषानिबद्धे उपोद्वाते च द्रर्ष्ट शक्यते। काव्यप्रकाशविवरणे तत्संपादकैः कविशेखरश्रीबदरीनाथझामहोदयैः पञ्चाशत्परिमितानां काव्यप्रकाशटीकानां तत्कर्तणां च परिचयोऽदीयत। अत्र च "साकल्येनाधुनैकशतं टीकानां ज्ञायते" (पृ० १५) इत्युपोद्धाते वदन्तः सम्पादक- महोदयाः "काव्यप्रकाशस्य. कृता गृहे गृहे टीका" इत्याभाणकं स्मारयन्ति।

)

काव्यप्रकाशस्य टीकाकारा भारतस्य विभिन्नेषु प्रदेशेषु निवसन्ति स्म। ग्रन्थसम्पा- दकेन कालनिर्देशक्रमेणेमे काव्यप्रकाशटीकाकृतस्त्रिधा विभक्ताः । टीकाकर्तुश्चण्डी- दासस्य विस्तरेण परिचयः, काव्यप्रकाशदीपिकाया वैशिष्टयमित्यादयो विषया विषय-सूची उपोद्धाते प्रतिपादिता अवश्यमेव दृष्टिपदवीमानेतव्या विद्वद्भिः।

ग्रन्थसमासतौ विदुषा सम्पादकेन षट् परिशिष्टानि समायोजितानि पिपठिषूणा- प्रास्ताविकम् क-ख मनुसन्धित्सूनां चोपकाराय। तत्र प्रथमे परिशिष्टे पुण्यपत्तनतः प्रकाशिते झलकी- ग्रन्थनामसंकेतपञ्जी ३-८ करमहोदयैः स्वकीयया टीकया सह सम्पादिते काव्यप्रकाशे श्रोकसूच्यां यावतां उपोद्धात :- निदर्शनानामाकरो न्यदर्शि, ततोऽधिकानां चत्वारिंशदधिकैकशतसंख्यकानामाक- १. काव्यप्रकाशः राणामनुसन्धानमत्र कृतमिति प्रशंसनीयोऽयं प्रयासः सम्पादकमहोदयस्य । ९-१५ २. काव्यप्रकाशटीकाकृत: १५-२१ सुरतिनारायणमणित्रिपाठी ३. टीकाकृत्संक्रान्त उदन्त: २१-३३ फाल्गुनपूर्णिमा, संवत् २०२१ वाराणसेयसंस्कृतविश्वविद्यालस्य ४. काव्यप्रकाशदीपिका वाराणसी। ३३-४८ उपकुलपतिः । ५. मातृकालिपयः ४८-५१ ६. ग्रन्थसम्पादनशैली ५१-५२ ७. सप्रश्रयनिवेदनम् ५२-५४ काव्यप्रकाश-

प्रथमोल्ासः १-२६

द्वितीयोल्लास: २७-७४ तृतीयोल्लास: ७५-८७ चतुर्थोल्लास: ८८-१९६ Tp.5 m1 पञ्चमोल्लास: १९७-२५६ षष्ठोल्लासः २५७-२६२ सप्तमोल्लास: २६३-३४७ अष्टमोल्लासः ३४८-३६९ नवमोल्लास: ३७०-४०२ दशमोल्लासः ४०३-५१६

( २ )

परिशिष्टानि-

(क) मूलस्थश्लोकानां सूची ५१७-५३६ ग्रन्थनामसंकेतपञ्जी

(ख) काव्यप्रकाशस्मृता ग्रन्था ग्रन्थकृतश्र ५३७-५३८ संकेत: अ्रन्थनाम संस्करणम् (ग) काव्यप्रकाशे स्मर्यमाणानि प्रमाणानि ५३९-५४८ अ. को. अमरकोष: (घ) काव्यप्रकाशदीषिकाया मतिरिक्ता न्यु दाहणानि ५४९-५५१ अ. कौ. अलङ्कारकौस्तुभ: (कविकर्णपूरकृत: V.R.S. edn.) (ङ) काव्यप्रकाशदीपिकायां प्रमापका ग्रन्था ग्रन्थकृतश्च ५५२-५६१ अभि. श. अभिज्ञानशाकुन्तलम् (ईश्वर चन्द्रविद्यासागरकृतं संपादनम्) (च ) दुरूहशब्दसूची ५६२-५६५ अभि. भा. अभिनवभारती

शुद्धि पत्रम् ५६६-५७० अ. रा. अनर्घराघवम्

अ. वृ. मा. अभिधावृत्तिमातृका (नि. सा. १९१६ खु.) अ. श. अमरुशतकम्

अ. स. अलङ्कारसवंस्वम् (निर्णयसागरस्थ संस्क० १९३८)

उ. रा. उदात्तराघवम्

उ. रा. च. उत्तररामचरितम् (ईश्वर चन्द्रविद्या०, सं०)

ऊ. ह. ऊषाहरणम् औ. वि. च. औचित्यविचारचर्चा (काव्यमाला १ मो गु.)

क. अ. कपू फिणाभ्युदयम् (श्रीगौरीशङ्करसम्पादितम्

कर्पूरमञ्जरी Motilal Das & Co.) क. म.

काद कादम्बरी का. अ. सा. सं. काव्यालङ्कारसारसंग्रह: (नि० सा. १९१५ ख. ) ·· 'ल. वृ. ·लघुवृत्तिः (प्रतीहारेन्दुराजकृता काव्यमाला सं.) ... उ. वि. (व). उद्भटविवृतिः (वरोदा सं. ) का. अ. सू. वृ. काव्यालङ्कारसूत्रवृत्ति: (विद्याविलास मु.) का. आ. काव्यादशः

2P5-88 का. कौ. काव्यकौतुकम् का. त. कातन्त्रम् (कलापव्याकरणम्.) का. प्र. द. काव्य प्रकाशद र्पण:

( * ) ( ५ )

ना. आ. का. प्र. दी. काव्य प्रका शदीपिका (चण्डीदासकृता) नागानन्दम् ना. द. नाटकदर्पणम् (G. O. S. ) का. प्र. सं. काव्यप्रकाशसङ्गेत: (सोमेश्वर) राजस्थान-ग्रन्थमाला (१-२७ वरोदा सं० का. प्र. रु. सं. ·.. रुचककृतसङ्कतः (Cal. Or.Journal, 1935) ना. शा. नाट्यशास्त्रम्

२८-३६ निर्णयसा० सं०) का. प्र. स. प्र. सम्प्रदायप्रकाशिनी का. प्र. सा. चू. साहित्यचूडामणिः (अनन्तशयन सं०) नी. श. नीतिशतकम्

का. मी. काव्यमीमांसा (वरोदा सं० ) न्या. कु. अ. न्यायकुसुमाञ्जलि:

का. वि. कालविलास: (काव्यमाला) न्या. म. न्यायमञ्जरी

का. सू. कामसूत्रम् (वात्स्यायनकृतम्) न्या. सू. न्यायसूत्रम्

कि. अ. किरातार्जुनीयम् न्या. सू. भा. न्यायसूत्रे वात्स्यायनभाष्यम्

कु. म. कुट्टनीमतम् ( Bib. Ind. edn. ) न्या. सू. वा. न्यायसूत्रवार्त्तिकम् प. त. कु. स. कुमारसम्भवम् पञ्चतन्त्रम्

कृ. रा. कृत्यारावणम् प. स्त. पञ्चस्तवी (काव्यमाला ३ गु०) द. ख. प्र. दशावतारखण्डप्रशस्तिः पा. पाणिनिसूत्राणि गा. स. गाहासत्तसई (निर्णयसागर सं०) (अष्टाध्यायी) पा. वा. पाणिनिसूत्रवार्त्तिकम् गा. स. वे गाहासत्तसई (वेवरसम्पादिता) पू. मी. सू. पूर्वमीमांसासूत्राणि चो. प. चोरपञ्चाशत् प्र. वा. प्रमाणवार्त्तिकम् ( राहुलसांकृत्यायनसं०) छ. रा. छलितरामम्

तन्त्रवार्त्तिकम् चा. भा. बालभारतम् त. वा. (राजशेखरकृतम् )

ता. वत्स. तापसवत्सराजम् (यतिराज सं०) चा. रा. बालरामायणम् " द. च. दरिद्रचारुदत्तम् (भासकृतम्) भ. का. भट्टिकाव्यम् द. रु. दशरूपकम् (निर्णयसागर सं०) भ. श. भल्लदशतकम् देवीशतकम् (काव्यमाला ९ मो गु.) 121 (काव्यमाला ४ गु० ) दे. श. भा. का. अ. भामहकृतकाव्यालङ्कार: स्व. आ. ध्वन्यालोकः (निर्णयसा. सं० २य भा. वि. भामहविवरणम् ( ed. by R. Gnoli, ध्व. आ. वृ. ध्वन्यालोकवृत्ति: संस्क. ) ध्व. आ. लो. ध्वन्यालोकलोचनम् Rome, 1962 ) म. ना. न. सा. च नवसाहसाङ्कचरितम् (नि. सा. सं. ) महानाटकम्

( ६ ) ( ७)

महाभारतम् (चित्रशाला सं०) वा. प. वाक्यपदीयम् (काशी सं.) म. भा. वि. उ. म. भाष्य. महाभाष्यम् विक्रमोर्वशीयम्

म. भा. प्र. महाभाष्यप्रदीप: वि. का. विहणकाव्यम् (काव्यमाला १३) वि. पु. म. वी. च. महांवीरचरितम् विष्णुपुराणम्

मा. मा. मालतीमाधवम् वि. बा. ली. विषमबाणलीला

मी. सू. मीमांसासूत्रम् वि. शा. भ. विद्धशालभज्जिका

मृ. श. मृच्छकटिकम् वे. सं. वेणीसंहारम् मे. दू• मेघदूतम् वै. श. वैराग्यशतकम् मे. पू. " पूर्वमेघः वै.सू . वैशेषिकसूत्रम् मे. उ. " उत्तरमेघः व्य. वि. व्यक्तिविवेक: (काशी सं. १९३६ ख. ) यो. सू . योगसूत्रम् व्य. वि. व्या. ·.· व्याख्यानम् यो. सू . भा. ,, व्यासभाष्य (रुचककृतम् ) श. भा. रसगङ्गाघरः शबरभाष्यम् र. ग.

र. वं. रघुवंशम् श. व्या. वि. शब्दव्यापारविचार: (नि. सा. १९१६ ख. ) रत्नावली शि. पा. व शिशुपालवधम् रत्ना. ( वङ्गवासी सं.) रा. रामायणम् शृ.प्र. शृङ्गारप्रकाश: (महीशूर सं. १ म खण्ड:)

रा. अ. रामाभ्युदयम् शृ. श. शृङ्गारशतकम्

राघवानन्दम् श्रो. वा. श्लोकवार्त्तिकम् रा. आ.

रामचरितम् (G. O. S.) स. क. आ. सरस्वतीकण्ठाभरणम् (निणयसागर सं.) रा. च. सा. का. सांख्यकारिका रु. का. अ. रुद्रटकाव्यालङ्कार: (नि. सा. सं.)

... न. सा. नमिसाधुटीका (काव्यमाला सं.) सा. द. साहित्य दर्पणम् १ (Motilal Banarsidas) (Cal. Or. J.) लो. .लोचनम् रु. सं. रचककृतकाव्यप्रकाशसङ्केत: सु. र. को. सुभाषितरत्नकोष: (Harvard Or. Series) व. जी. वक्रोक्तिजीवितम् (द्वितीयसं.) (आसियातिक सोसाइटी सं. ), सू श. सूर्यशतकम् (काव्यमाला ) ब.ल. वज्लग्गा

( 6)

ह. च. हर्षचरितम्

ह. प्र. हरिप्रब्रोधम् उपोदघातः ह. व. हयग्रोववधम् ह. वि. हरविजयम् ( १) काव्यप्रकाश: (उ :- उद्धृतिः; तु-तुलनीयम् ; द्र०-द्रष्टव्यम्, श्रो०-छोक इत्यादीनि) गीर्वाणवाणीमये काव्यसमीक्षाक्षेत्रे राजानकमम्मटकृत-काव्यप्रकाशग्रन्थस्य सर्वङ्कषं गौरवं तदाविर्भातकालादारभ्येदानीन्तनप्रत्नविद्यावतां तदनुशीलनसमयं यावत् प्रायो निर्विवादमेवोरीक्रियते। मम्मटात् किश्चिदधिकार्धशताच्या अर्वाग्भनो माणिक्यचन्द्रः सङ्केताख्ये स्वकीये विवरणे इममेव ग्रन्थं 'सर्वालङ्कृतिभाल- भूषणमणिः' इति विशेषितवान्। नवीनतराः केचन ग्रन्थकृतं वागदेक्ताऽवतारत्वे नापि व्यपदिदिशुः। सम्प्रदायशोधितां सरणिमनुसरतां बहूनां विमर्शकानां मते कारिकावृत्त्युदाहरणभेदभिन्नस्य ग्रन्थावयवत्रयस्य परिपाटीसामग्री परां कोटि- मधिरूढा ।

कृतः श्रीमम्मटाचार्यवयैंः परिकरावधिः। प्रचन्धः पूरितः शेषो विधायालकसूरिणा॥ इति काश्मीराभिजनस्य ग्रन्थकर्तुर्विषये तद्देशीयो विदुषां मध्ये प्रचरन् प्रवाद: ग्राचीनतमटीकाकृतां तत्रत्यानां रुचकाचार्याणां स्वल्पपरिसरादप्यनर्व्यादन्वर्थ- नाम्नः संकेताख्यविवरणात् समर्थ्यते। ते खलु ग्रन्थमिमं 'महामतीना प्रसरण- वहेतुम्' इत्यभ्यचयन्त उपसंहारे', एष ग्रन्थो ग्रन्थकृताडनेन कथमण्यसमातत्वात् {श मयभरणनी परेण च पूरितशेषत्वाद् द्विखण्डोऽप्यखण्डतया यदवभासते तत्र सङ्गटनैव साध्वी हेतुः। नहि सुघटितस्य सन्धिबं्धः कदाचिल्लक्ष्यत इति तात्पर्यपूर्ण मन्तव्यं विदधुः। ग्रन्थान्ते ग्रन्थकृन्निर्देश :- 'समाप्तमिदं काव्यलक्षणम्' इति ग्रन्थपरि- पूरकेण श्रीमदलकसू रेणा शास्त्रनाम्नैत्र ग्रन्थपरिचयो विहिनः। नाविदितं व्युत्पत्ति-

१. अस्मत्सम्पादिते रुचककृतकाव्यप्रकाशसङ्कते (Calcutta Oriental Journal 1934-35. Vol. II.pp.82 ).

( १० ) ( 11 )

मतां यत् प्राचीनैरस्य शास्त्रस्य 'काव्यलक्षणम्' इति व्यपदेशः । न तु ग्रन्थस्यास्य च्याख्याभङ्गिरितस्त्रिंशदवर्षादपि प्रागस्माभिनिरदेशि (का० प्र० सङ्केते, पृ० ४)। काव्यलक्षणमिति विशिष्टा संज्ञा। समग्रैव वृत्तिरलककृतिरिति साधयितुं केषा इत्थं ग्रन्थसूचनायामेव मतद्वयसङ्गटनेति निरपलपं भवति। निवेश एव न मप्यधुनातनानां प्रयासोऽविवेकविज्ञुम्भितमिति नादर्तव्यः । ग्रन्थकृतोरतिसन्निकृष्ट पुनः समन्वय इत्याकूतं मनसिकृत्य सन्देहदोलायमानतां कल्पयित्वा केचन भाविनः काव्यानुशासनकर्तुराचार्यहेमचन्द्रस्य समग्रग्रन्थस्य ग्रन्थकृत्कृतत्वेऽ एतामेतदाश्रयग्रन्थं च दूषयामासुः । अत्र सम्पाद्मानटीकायाः कर्ता चण्डीदास नुज्ञानमत्र बलीय: प्रमाणम्। यश्चापि मध्यकालीयानां केषामपि' वृत्तिग्रन्थस्यैव एषामन्यतमः कालत आदिमश्चेति प्रतिभाति। वस्तुतस्तु ग्रन्थेऽस्मिन् नव्यप्रस्थाने कर्ता मम्मटो न कारिकाग्रन्थस्येति दुःसाहसप्ररूटो निर्घोषः, सोऽपि तत्कालसुलभ- आस्थावत्ता तदुचितविन्यासवैदग्धी चेति प्रेक्षावतां कस्यापि न काऽपि विप्रति- घृष्टताया एव सूचको न तत्वती आह्यः। अ्रन्थकालस्तावद् विक्रमशकीयद्वादश पत्तिः। तथाहि-द्वितीयोल्लासतः पञ्चमोल्लासपर्यन्तं तथोत्तरारध दोषगुणालङ्कार- शताब्दाः पूर्वार्धान्त्यदशकम् (Circa 1090 A. D.) इत्यधुनोपलभ्यमान स्वरूपनिरूपणपरे नवीनप्रस्थानस्यैव निर्देशकत्वसंस्था सुस्थिता। एवं वस्तुस्थि- तत्त्वतो ग्रहणीयम्। सर्वमेतद् वितत्य युक्त्याऽस्माभिरन्यत्रालोचितमिति तत न्यामपि भङ्गीवैचित्र्यस्य नापहस्तितत्वमिति सङ्गटनापदव्याख्याने विवेककृता एवावगन्तव्यम्।२ मूलगन्थे निपुणैरूहनीयं संघटनाप्रवणत्वं तत्र च व्यापारे श्रीधरेण स्फुटमेवास्माभिरपि दिग्दर्शनन्यायेनात्र 'ग' परिशिष्टे चेष्टितम्। अत्र तस्य पारङ्गमत्वं अ्रन्थपरिपूरिकेणानुल्लिखितमपि समर्थयतां प्राचीनानां टीकाकृता ग्रन्थकृदनुसृतमार्गे भामहोद्भटवामनरुद्रटानन्दवर्धनाभिनवगुप्तादीनां सुप्रथितानां श्रीघरादीनां दृष्टिभङ्गिरभ्यर्थनीयतामहति। काव्यस्वरूपनिरूपणपरा विविधवाद- तथा भट्टनायककुन्तकमहिमभट्टादीनामप्रथितानामपि महीयसामलङ्कारकृतां बिसंवादनिदानभूता तत्रत्या कारिका-"तददोषौ शब्दार्थो सगुणावनलङकृती पुनः मतानि कचिदनुरणनतया बहुशश्राविकलेन तत्तद्ग्रन्थसङ्कलनेनोपह्नियमाणानि क्कापि। इदमुत्तममतिशयिनि व्यङ्गये वाच्याद् ध्वनिर्बुधैः कथितः ॥" इति। लक्ष्यन्ते। तथा च भट्टनायकमन्तव्यस्य 'काव्ये रसयिता सर्वः' इति, तथा 'रसस्त्र इयं प्रायः कारिकाद्वयत्वेन भिन्नतया पठ्यते। अत्र पूर्वार्धे 'तत्' इति सर्वनाम्ना कालतो दूरवर्तिभिः प्राचीनैर्भा महोद्भ्रटादिभिरलङ्कारमाहात्म्य च द्रुतिविकाशविस्ताररूपभागत्रयम्' इति च तन्मतस्यानन्दवर्धनानुमोदितं गुणानां त्रैविध्यमवतारयतापि ग्रन्थकृताऽनुरणनरूपेणोपयोगः साधितः । वक्रोक्तिजीविते वादिभि: परिगहीतं काव्यस्वरूपम्, उत्तरार्धे च 'इदम्' इति सन्निकृष्टनव्यप्रस्थान- (१।२-१०) विच्छित्तेरेव सौन्दर्य हेतुतेति घोषणं स्पष्टतो मम्मटेन 'वैचित्र्यमल- मास्थितवद्ध्ि रानन्द वर्ध ना भिव न गु प्त्ताददि भि र नु शलललिता काव्यस्वरूपमुद्दिष्टमिति झारः' इत्यलङ्कारनिदानतायामनेकशः स्मृतम्। न च भामहमन्तव्यं 'सैषा सवैव

१. यथा महेश्वरन्यायालक्कारविरचिते काव्यप्रकाशादर्शें ( २ पृ० Metropo- वक्रोक्तिः' इति तत्त्वे प्रकल्पतामिति वाच्यम्, तस्याः प्रकरणादतिशयोक्तिरूपा-

litan Press edn. Calcutta ) समग्राणामपि कारिकाणां लक्कारविशेष एव चारितार्थ्यात्। कुन्तकमतस्यानुरणनकल्पेन सप्तमोलासे

भरतमुनिप्रणीतरवख्यापनम्। एवं नवीनतराणां गौडीयवैष्णतबलदेवविद्या- उदाहरणप्रसङ्गे 'सदा मध्ये यासाम्' इत्यादिपद्योपरि वृत्तिः सुकुमारमार्गमव-

भूषणानां साहित्यकौमुद्ख्ये काव्यप्रकाशविवरणे (N. S. edn. तारयन्ती वक्रोक्तिजीवितस्य 'सन्ति तत्र त्रयो मार्गाः' (१।२४) इत्यारब्वे

Bombay, p.2)| मार्गप्रकरणे लक्षितं सुकुमारमार्गमाक्षिपतीति टीकाकृतां श्रीधरसोमेश्वरप्रभृतीनां २. श्रीधरकृतकाव्यप्रकाशविवेकप्रन्थस्याङ्लभाषामये उपोद्राते ( Calcutta निर्देशतः प्रतिपाद्यते। उदाहरणसमृद्धावपि ग्रन्थत इतः प्राचां ग्रन्थानां बहूना Sanskrit College Research Text Series vol 1. Intro- मधुना लुप्ततयैव मतानां मुखप्रेक्षिता कक्षीकृतेति नातिरोहितं विपश्चिताम्।

duction pp. xiii ) 1 महिमभट्टप्रभाव इत ऊर्ध्वे प्रघट्टकान्तरे सूचयिष्यते। टिप्पण्यां च यथास्थानमनु

( १२ ) ( १३ ) शीलितिश्र सः । इममेव कल्पमनुगह्वानश्चण्डीदासादव्यवहितप्राक्तनः प्रथितो च कदाचिदनीदृशं जगत्' इति। एवं कृते संग्रहे संक्षिप्ाकारेण सन्निवेशेन विषय- मैथिल: सान्धिविग्रहिकः श्रीधरो ग्रन्थस्यान्तिमवाक्यव्याख्याया अवतरणिकाम् विन्यासशैलीसौष्ठवेन च काव्यप्रकाश एव ग्रन्थान्तराण्यतिशेते। ध्वन्यालोक- अस्य ग्रन्थत्य व्यापकत्वमितरग्रन्थेभ्यो वैचित्र्यं दर्शयतीति निर्दिशन् 'विक्षितानां प्रवर्तितेनालङ्कारशास्त्रीयपदार्थविशदनेन तमेव ग्रन्थं परिष्कुर्वता परिपूरयता सुखबोधायैकत्र संग्रहः सङ्गटना तद्वशादेवैकात्मताप्रतिभासात्' इति व्याचष्टे चानेन न केवलं शास्त्रप्रचारे शृङ्गला संहतिश्र साधिता, अपि तु शास्त्रार्थमधि- (का० प्र० वि० ४३९ पृ० ) । जिगमिप्ूणामसमं साहाय्यं कृतम्। मम्मटस्याव्यवहितपूर्ववर्तिनां कुन्तकमहिम- एवं विचार्यमाणे यदिदानीन्तनै्निबन्धकृद्धि: कैश्रिद् विमर्शकैः काव्य भट्टादीनां स्वस्त्रक्षेत्रे सार्थकप्रयासानामपि स्थूलतोऽत्स्तुनिर्बन्धपरत्वमेक्देशदृष्टि- प्रकाशकृतां मौलिकत्वमुद्घुष्यते तत् सर्वथा साबाधं भवतीत्यङ्गीकर्तव्यमेव। दुष्टिः प्रगल्भभाषित्वं चानपह्नवनीयानीति न ते तस्य गौरवमपहरेयुः । परन्तु निबन्धकृतां सम्प्रदायप्रहतवर्त्मानुशीलने सिद्धान्तनिष्ठायां च प्रयासिनां तेन कि तावदगौरवमित्यास्माकं न सुबोधम्। न च अ्रन्थस्य कुत्रापि काव्यस्वरूप- अपरथाऽप्यनवद्यरूपा काव्यप्रकाशक्तु: स्वकीयशास्त्रस्य परिधिविषये

निरूपणावसरे प्राचीनमत्ध्वंसे कोऽप्याटोपो लक्ष्यते। न च गुणलक्षणे (का. प्र. सचेतनता। मम्मटस्यान्यतरे शब्दव्यापारविचाराख्यप्रकरणग्रन्थे पातञ्जलमहाभाष्य-

८ म उ.) वामनोन्द्टयोर्मतयोराक्षेपरता मौलिकत्वेनोन्दावनीया, तस्या आनन्द शबरभाष्य-वाक्यपदीय-भट्टकुमारिल मुकुलभट्टादिपरिशीलितां मीमांसकवैयाकरण-

बर्धनोपश्ञत्वात्। अन्वयव्यतिरेकानुविधायितया परिवृत्तिसहत्वनयस्य ध्वनिदोष- तार्किकमतविसंवादधारामतीत्य योऽलङ्कारनि्न्धकृतो भङ्गीभेदः काव्यमहितो-

गुणालक्काराश्रये प्रस्तावितस्य मम्मटादर्वांचीनानां ग्रन्थेषु साधारण्येनानुग्राह्यतया दाहरणालोचनद्वारा लक्ष्यते (श; व्या. वि. पृ. ४-२०), येन च समग्रस्य तस्य

( न पुनः सर्वतः स्वीकृतत्वेन) तत्पूर्वभाविनामभिनवगुप्तावधीनां ग्रन्थेष्व काव्यप्रकाशीयद्वितीयोल्लासस्योद्धारतयेव परिचयो न पर्याप्त इति प्रतीयते,

दर्शनहेतुर्यदि तावन्मौलिकत्वकल्पे निदर्शनं मन्यते ( यदभ्युपगमवादकल्पेऽस्माभि- तत्रालक्कारिकवर्याणां महत्तराणामुन्भटभट्टानां भामहविवरणग्रन्थतो यथा (e. g. f.

रन्यत्रोपस्थापितम्), तत्तूपायस्यैव गौरवत्वेन न त्वौपयिकस्येति सन्तोष्टव्यम्। 39 a.1.2) सूचितं साहायकं तत्वेनातिरिच्यते। शास्त्रमिदं व्याकरण-

तत्रापि विचिकित्सा सम्भवेद् वामनकृतायां काव्यालक्कारसूत्रवृत्तौ (१।३२५) च्छन्दोविचितिवत् प्रयोगशास्त्रम्। लक्ष्याणि चात्र लक्षणांशतो न हीयन्ते, यथाऽ-

पदस्य तस्योपलम्भात्, बहूनामाकरग्रन्थानामधुनाSलाभाच्च। यद् द्वितीयोलासेड- न्यत्र शुष्कतर्कमीमांसादौ। एतदर्थमेव तत्सहचारितया प्रचरतां काव्यग्रन्थाना-

मिधाऽदिवृत्तिविवेचनं स्वच्छं प्रकृतोपयोगि तत् पूर्वनिबन्धृभी रुद्रटादौरनुत्थापित- मुपयोगस्तदनुविधायिनी लक्ष्यघटना च सुतरां वरीवर्ति। प्रायशः सर्वेऽपि ग्रन्थकृत-

मपि न मौलिकत्वेनोदाहर्तुमुचितमिति 'ग' 'घ' परिशिष्टीयसंग्रहतः सूच्यतै। स्ततः प्राञ्चस्ततोरऽर्वाञ्चश्र काव्यलक्षणमेतच्छास्त्रमिति प्रत्यभिजानन्ति। काव्य

एवमेव पञ्चमोल्लासीये व्यज्ञनास्थापने प्रवृत्तिदाव्यपक्षे योहनीया सिद्धान्तनिष्ठा प्रकाशमेवादर्शत्वेनोपकल्प्य विभिन्नप्रान्तेषूपजीव्यतया स्थितानामलङ्कारनिबन्धानाम्

यन्मतसमावेशसौष्ठवं च, एते एव निबन्धग्रन्थानामादरणीयत्वे प्रभवतः । शास्त्रे आचार्यहेमचन्द्रकृत काव्यानुशासन-विद्याधरकृतैकावली-विद्यानाथकृतप्रतापरुद्रीय-

प्रतिष्ठितान् अ्रन्थान् प्रति कालवशात् तदुच्छेदाशङ्कयोपचीयमानः पक्षपातो अ्रन्थकृतो मूलोपचयमेव साधयति, तेषामनुशीलनेन ग्रन्थस्य चरितार्थतैव स्यात्। नाथकृतरसगङ्गाधरादीनां विरचनमजनि। सर्व एवैते प्रायशो वृत्तिनिरूपणप्रकर र-

मदाहुः कलिकालसर्वशा हेमचन्द्राचार्याः प्रमाणमीमांसायाम्-'अनादय एवैता रणे ध्वनिभेदोपस्थापनविषये दोषगुणयोरालोचने च मम्मटमार्गमेवानुसरन्ति।

विद्या: संक्षेपविस्तरविवक्षया नवनवीभवन्ति, तत्करतृकाश्चोच्यते। कि नाश्रौषीन काव्यलक्षणनिरूपणे बहुभिस्तदानुषङ्गिककाव्यविभागप्रकल्पने च कैरमि यो मम्मटमतखण्डने आडम्बरः प्रदर्शितः, स खलु मम्मटनिर्दिष्टकाव्यस्वरूपस्या-

( 18 ) ( १५) यथाघोषणतस्तेषां नवीनमानित्वख्यापनतश्च समुद्भूत इत्यपक्षपातया सूक्ष्मेक्षिकया sis) परात् शास्त्रादुत्कृष्य चमत्कृतितत्त्वस्य (aesthetics) समवधाने समा- स्फुटीभवति। अधुनोपलम्यमानानां द्वित्राणां काव्यप्रकाशखण्ड नसन्दर्भाणां हिततां च सममेव विदधदयमपूर्वतयोन्भ्ासते। सत्काव्यतत्त्वविषयस्यानन्दवर्धनाचायै- विषयेऽपीयमेव वार्ता। एतत्तु काव्यप्रकाशमधीयनानां कोविदानां निश्चप्रचः व्याकरणे या दिगुन्मीलिता, तस्या एव परिपूरकतयाऽयं प्रावर्तत इति टीकाकृताऽस्य सिद्धान्तो यदर्थालङ्कारनिरूपणांशोऽस्य न तथा मनोज्ञोयथेतरेंडशाः । यद् विद्यानाथ- ध्वनिप्रकरणरहस्यत्वेन निर्देशः । यत् केषाञ्चिन्मुष्टिमेयानां विबरणभङ्गिरेनं कदर्थ विश्वनाथादिभिरल झ्वारविवेचने मम्मटमपहायालङ्कारसर्वस्वकृतोऽनुसरण तत् यितुमुद्युक्ता खद्योतकल्पा स्फीतालोकसम्मुखीनेव भजते निष्प्रभतामेवेति दूरे चास्य तस्य तत्रायोगक्षेमतामेव सूचयति। प्राचीनाष्टीकाकृतः श्रीधरादयः सर्वस्वकृतं दोषविमर्शनम्। न तावत् स्थाणोरयं दोषो यदन्धो नैनं पश्यतीति न्यायेन ते रुचकमेव प्रामाणिकतया मेनिरे। चण्डीदासस्यापि तथैव प्रवृत्तिरिति काव्यप्रकाश- दोषदर्शिनोडन्धा गुणविषयेष्त्रिति। आधुनिककालपरिप्रेक्षितेन चाध्येतृणामनु- दीपिकातः प्रतिभाति। अर्वाग्भवानामालङ्कारिकाणामग्रिमत्वेन स्त्रीक्रियमाणः सन्धातृगां च युगपन्मुदमादधानोडयं ग्रन्थः काव्यसमालोचनक्षेत्रेऽनन्यसामान्य पण्डितराजजगन्नाथोऽपि न सर्वथाऽत्र विषये मम्मटपक्षपाती। न च सर्वस्वकार- माक्षिपन्नपि नासावुद्देशादिप्रकल्पेनानुसृतः । एतदालोचनं प्रकृतानुपयोगी- एव। अस्माभिरयमाशय एतद्ग्रन्थप्रसरणाग्रहश्च संग्रहश्लोकेनेतरत्रेत्थं निष्कृष्टो यथा- त्यत्रैव विरम्यते । सुश्लिष्टसूत्रैः श्रितशास्त्रसारा ससौष्ठवौदार्यमितप्रकारा। सम्प्रदायानुबन्धिनो नवीनस्यापि मम्मटस्य यदत्र क्षेत्रे प्रथितनाम्नां भाम पाण्डित्यवैदग्ध्यविचित्रमूर्तिः प्रकाशतां मम्मटकीर्तिपूर्तिः ॥ होद्भटानन्दवर्धनादीनामिव यशःसौभाग्यभोगिता, तत्र कारणनिराकरणं नातीव दुरूइ्म्। प्रथमं तावत् 'स्वल्पं तथायुः' इति नयेनैकदा लब्धलक्ष्याणामपि नैसर्गिक- (२ ) काव्यप्रकाशटीकाकृत: पञ्चभूतक्रियाप्रतिक्रियातो ध्वंसप्रवणानां बहूनां मतसङ्कलनामयं गौरवं तया 'काव्यप्रकाशस्य कृता गृहे गृहे टीका' इति कस्यचिट्टीकाकृतः स्वकृतटीकाऽव- च दिशा तेषामेकाधारे प्रत्युज्ीवनं तेनाञ्जसा प्रावर्ति। न चानया युक्तिपरम्परया तरणिकायामुक्तिः। श्रीमद्भगवद्गीताग्रन्थरत्नं विहाय सुरभारतीनिब्रद्वेषु ग्रन्थेतु नवीनतमानामेवेतरातिशायिगौरवाशंसेति वाच्यम्, यतः प्रवाहपतितास्ते न सर्वथा नान्यस्य कस्योपरि एतादृशी टीकाविरचनप्ररोचना श्रुता दृष्टा च। ग्रन्थस्य मुख्यत- सामग्रयेण तमतिशेरते। केचन विशदतया, केचिद् युक्तिसंभारेणोदाहरणमहिम्ना स्तत्कारिकावृत्तिभागयोरुभयोरप्यतिमिततया दुर्गमप्रायता यथैतत्कल्पे प्रयोजिका, वा, केऽपि च प्रत्यग्रया परिनिष्ठितार्थविषयोन्मेषया दृष्टया चाधिकतरामभ्यर्थनीयता- तथैव ग्रन्थस्य व्यापकत्ववैचित्र्यादिद्वाराऽसामान्यलोकप्रियता। बृहत्तरभारतवर्षे मर्हन्ति, परन्त्वखण्डैकान्तिकसौष्ठवेन नैतत्समकक्षास्ते भवितुमर्हन्ति। सुश्लिष्टता चाप्यस्य प्रचारः समजनीति प्रत्नग्रन्थाविष्काररसिकैः पण्डितवर्यैं राहुलसांकृत्यायनैः विषयविन्यासपरम्परायाम्, स्वल्पपरिसरतः कारिकारचनायामतर्कितपूर्वा योजना, प्रादर्शि। नवीनतरकोविदानां परस्परं वादजिगीषा चात्र तथा प्राबल्यमनीयत वृत्तिग्रन्थे स्त्रयं सम्पूर्णता चैता वस्तुतन्त्रे ग्रन्थमिममनन्योपमं साधयन्ति । अनुपयो यथा न केवं स्वकवंशीयैर्यदत्र प्राचीनानामलङ्कारग्रन्थटीकारचने स्वाग्रह्व्यग्रिमा मिनोऽनपेक्षितस्य वा परिहारं यथाऽर्थबोधेऽपोहवादस्य, विभागदशा भेदप्रपञ्चस्य स्वपितुरपि टीकया सह पुत्रो विजयगौरवलाभेऽचेष्टत। साकल्येनाधुनैकशतं टीकानां च शास्त्रजीवातोरपि : 'तेषामन्यत्र विस्तरः' इत्याद्याभाणकेनो पेक्षितस्य रसभावादि ज्ञायते। काश्चन प्राकाश्यं नीता बहुतराश्च मातृकातो लब्धपरिचया वर्तन्ते। तत्त्वस्य नियोजनम्, काव्यालङ्कारतन्त्रयोर्जलधिकल्पयोरुन्मथनेन रत्नानामिवोदाहर- महदिदं कौतुकावहं यदीद्ृक्तया विदितास्वेतासु ग्रन्थकृतः प्रान्तस्थानां कृतयोऽ- पानां विनिवेशम्, केषामपि प्राचीनानां व्याकरणमीमांसादिविश्लेषणतया (analy- त्यल्पसंख्यकाः। प्राचीनतमतयाऽद्यत्वे परिचितस्यान्वर्थसंज्ञकस्य काव्यप्रकाशसके-

( १६) (१७ : )

तस्त्र कर्तूं राजानकरुचकात् प्राचीनतरः कोऽपि टीकाकृदासीदिति निःसंशयं (१) पाठभेदम् , (२) ग्रन्थसङ्गतिसरणिम् , (३) विवरणप्रसक्के कारिकावृत्तिकृतो- वक्तु न पार्यते। रुचकग्रन्थश्च मूलग्रन्थादर्घशताब्या व्यवहितः। रुचकव्यतिरि- रन्यत्वमनन्यत्वं वेत्यादिकमुपजीव्यैव वादविसंवादो वरीवर्ति। (४) क्वचिदुदाहरणादि- क्तानां प्राचीनानां काश्मीरकणां द्वित्राणं ग्रन्था एवोपलभ्यन्ते, यथा शैवागम- निवेशे युक्तिस्तद्व्याख्याने च तारतम्यमपि विवादपदतामापद्येते यथा भूय- कोविदस्यानन्दकवेनिदर्शनं तथा काव्यप्रकाशनिदर्शनाकृतो राजानकरत्नकण्टस्य सार- स्तथाऽर्वाचीनटीकाकृतां कृतिषु। आदिमस्योद्देशो द्वितीयोल्लासे शब्दार्थानवच्छेदे समुच्चयः । उभावेव संग्रहग्रन्थस्थानीयौ। मैथिलीयानां कृतयो न्यूनकल्पे पञ्चविशति- विशेषस्मृतिहेतूनां निर्देशपरायां वृत्तौ 'वेदे इव न काव्ये स्वरविशेषः प्रतीति- ष्टोका ज्ञायन्ते, यासां प्राचीनतमा वाचस्पतिमिश्रकृता, या रुचककृतसङ्कतात् किञ्चि- कृत्' (का० प्र० दी० १२ पृ०) इति निर्धारणपरे। प्राचीनैष्टीकाकृद्भिस्तथा दर्वाचीनेति संभाव्यते। अस्मन्निबन्धे (A Forgotten Commentary on प्राचीनतमकाव्यप्रकाशमूलमातृकास्वप्ययमेव पाठः स्वीकृतः। अर्वाग्भवैर्विश्वनाथ- the Kavyaprakasa ) एतस्योद्देशो विवरणं च'। सेयमधुना विलुप्तैव कविराजप्रभृतिभिः सह तदुपजीव्यस्य चण्डीदासस्य मतभेद एतन्मूल एवं, संभाव्यते। श्रीधरचण्डीदासविश्वनाथादयः पूर्वप्रान्तीया एतां स्मरन्ति व्यवहरन्ति एवं तृतीयोल्लासावसानवृत्तौ द्विकत्रिकाद्यन्तर्भावसंक्रान्तो मतभेदः प्राचीनैन पठितो च। वङ्गप्रान्तीयानामधुना विदिता टीका न्यूनकल्पे विंशतिर्यासां प्राचीनतमा न वाऽप्यर्वाग्भवैः सर्वैः। दशमोल्ासे मूलग्रन्थस्योदाहरणपरिपूरकत्वेन प्राचीनैः वामनीयकाव्याल क्कारसूत्रवृत्तिभष्टिकाव्यकलापव्याकरणटीकाद्यनेकग्रन्थकर्तु: पुण्डरीक- रुचकादिभि: पठितानि निदर्शनानि® परवर्तिभिर्बहुभिर्ग्रन्थमध्य एवान्तर्भुक्तानि विद्यासागरनाम्नो विद्यासागरीत्याख्या टीका। नैषाधुनोपलभ्यते, परमुद्धृतयस्तस्या- (यथा का० प्र० दी० ४४४, ४४५, ४६२ पृ० )। द्वितीये विषये स्तन्निर्मितग्रन्थान्तरेषूपलभ्यन्त एव। तदुत्तरभाविनां काव्यप्रकाशटीकाकृतां मध्ये प्रमापकाणि 'माला तु पूर्ववत्' इति रूपकप्रकरणे पठितायां कारिकायां विभिन्नदेशीयानामपि टौकाग्रन्थेयूपलभ्यमानोद्वारा गौडीयेन न्यायनयप्रवीणेन पूर्ववदित्यस्य व्याख्यानभङ्गी तत्रैव 'समस्तवस्तुविषयं श्रौती आरोपिता परमानन्दचक्रवर्तिना कृता नाम्नैत सूचितपरिमाण काव्यप्रकाशविस्तारिका प्रायेण यदा' (का० प्र० दी० ४२९ पृ०) इत्यादिकारिकायां वृत्तिसङ्गमनादि च। एवं तत्समानकालिकैवेत्यनुमीयते। इयं चाचिरादेव प्रकाश्या कलिकातास्थराष्ट्रीय- ग्रन्थावसाने 'इत्येष मार्गः' इत्यादिपये 'सङ्गटना'पदस्य तत्वोद्वाटने दृष्टिभेद संस्कृतमहाविद्यालयानुसन्धानविभागतः । आन्ध्राणामौत्कलानां महाराष्ट्राभिजनानां ऊहनीयः। तृतीये प्रसङ्ग 'निःशेषच्युतचन्दनम्' इत्यादिश्लोकस्य चतुर्थपादा- तथाSन्येघामपि ग्रन्था: केचन प्रकाशिताः, केचिच्च मातृकाबद्धास्तिष्ठन्ति।दाक्षिणात्यानां शयनिर्णये तद्वटितेऽरभिधामूललक्षणामूलध्वन्योर्वस्तुध्वनिभावध्वन्योश्र निराकरणे मध्ये केचन सरस्वतीतीर्थकमलाकरनागेशभट्टादयो वाराणसीवास्तव्या अभवन्। (का० प्र० दी० १७-१९ पृ०) । 'त्वामालिख्य' इत्यादिमेघदूतीयपद्ये रोकास्वेतासु पूर्ववर्तिटीकाकृतां मतालोचनं क्वचित् क्वचित् तदुद्धारश्र चतुर्थोल्लासोदाहते प्राचीनानां वाचस्पतिमिश्राणां समुपलभ्यते। तत्र खलु सर्वत्रैव प्रायः स्वप्रान्तस्था अवस्थानतो विद्याप्रचरकृते तत्रैव 'परिमृदितमृणाली' इत्यादिभवभूतिपद्े 'क्रियासु' इति व्याख्यानोपयोगे, प्रचलित- संपर्किणश्च स्मर्यन्ते समालोच्यन्ते च। अतितरामाद्तानां ग्रन्थानां विषये देशवाल पाठस्थले 'क्रियायाम्' इति पाठात् तत्संबन्धिविवरणे व्याख्या- मतोऽप्यसन्निधिनं गौरवहानाय प्रभवति। पूर्वप्रघट्टके उल्लिखिता मिथिला- वञ्मोत्कलीयाष्टीकास्तु एकपर्यायान्तर्भाविनः । काव्यप्रकाशे विशेषतस्तद्वृत्तिभागे 1. आलोचितं चैतदस्मन्निबन्धे 'A Passage in the Sahitya- darpana' ( Poona Orientalist, 1946 ) इत्याख्ये। 1. Proceedings of the A. I. O. Conference, Tri- २. का० प्र० सककृेते ६४, ६५ ६८, ६९ पृ० इत्यादिषु। vandrum, 1935 1

( १८) ( '8 )

सामञ्जस्यकल्पे, तथा दशमोल्लासे 'स्वप्नेऽपि' इत्युपमाप्रकरणीयश्लोके (का० प्र० दाक्षिणात्यः सरस्वतीतीर्थस्तु एतत्कालवर्त्यपि न शास्त्रमाहात्म्यं तथा ग्रन्थगौरव- दो० ४०६ पृ०) 'न मुञ्चति' इति क्रिययाऽन्वयविधाने, एवमादिषु चातुरीचर्चा- मुपलभते, यथा कथञ्चिद् ग्रन्थलगन एव तस्य चरितार्थता। वैमत्यं विपश्चितां विचारमपेक्षते। एतच् टीकाकृतां व्याख्यानवैचित्र्यमधुना- द्वितीयकक्षायां समयाभिव्याप्तिः किञ्चिदधिकशतद्वयेन परिच्छिन्ना। तावता तनानामपरिणतप्रज्ञानां कुत्र कुत्रापि मतिभ्रमकरं संपद्यत इति महद्वैशसं टीकाकृत्- कालेन भारतभूमे: सर्वेष्वेव प्रान्तेषु काव्यप्रकाशस्य पठनपाठनप्रचारोऽनुमीयते। कृतमनुभूयते। प्राचीनमतोपजीव्यत्वमविगणययैव नव्यमत आस्थावन्तष्टीकाकृतो युक्तिमदुक्ति- कालनिर्देशक्रमेण काव्यप्रकाशटीकाकृतां त्रिधा विभाग: स्वत एवायाति। तत्र समुल्लासेन ग्रन्थपङक्तिलगन एव परामैकान्तिकतामुपयन्ति। द्वित्राः सग्प्रदाय- प्रथमकक्षायां मम्म्ग्रन्थात् किञ्चिदधिकसार्धशतवर्षाभ्यन्तरे प्रादुर्भाविनो रुचक- बहिर्भूतानां भोजराजादीनां मतमाश्रयन्त एतैः समन्वयसाधने तैरेषां परिपूरणे माणिक्यचन्द्रसान्धिविग्रहिकश्रीधरा एवास्मदुपलभ्यमानानामेतत्कालीयानां प्रति चात्मनो नियोजयन्तीत्यपि लक्ष्यते। विरलाः केऽपि नव्यमार्गप्रतिष्ठापयितुरभि- निधिभूताः। एतेषां दर्शने ग्रन्थकृदयं संप्रदायनिबन्धा न संप्रदायकर्ता नवगुप्तस्य ध्वन्यालोकलोचनतो निष्कृष्टं रसात्मवादं मण्डयन्तो ग्रन्थं विवृण्वते। तत्पूर्ववर्तिनां महतां सिद्धान्तानुपजीव्य तेषां विशदने परिपूरणे च यतते। एषां टीकासु पूर्वतनानामुद्देशः क्वचिदाभासतः क्वचिद् ग्रन्थोद्धारेण तन्मतप्रतिष्ठा- प्रसिद्धौ। साधारण्येनैते ध्वनिमार्गानुसारिणो यथा मैथिलीयौ बहुरूपमिश्र-पण्डित- द्वारेण वा तत्तद्ग्रन्थोपयोगः । क्वचिद् ग्रन्थपरिपूरकत्वेन मूलग्रन्थस्या- राजरधुनाथमिश्रौ, आन्ध्रो नरहरिसूरिः, सरस्वतीतीर्थापरनामा दाक्षिणात्यः, नुकूल्यमेभि: साध्यते। अलङ्कारसाहित्ये विवर्तनक्रमानुसन्धायिनां पक्षेऽयमेव श्रीविद्याचक्रवर्ती, गौडीयो विद्यासागरः, परमानन्दचक्रवर्ती चैधु सप्रश्रयमुल्लेख- समीचीन: पन्था ग्रन्थतात्पर्यपर्यालोचने। अत्र प्रयोगशास्त्रतया गृहीतस्यालङ्कार- मर्हन्ति। न केवउं कारिकावृत्तिमयग्रन्थसंलगने परं तदुदाहरणव्याख्याने चासमं शास्त्रत्य चडक्रमणभङ्गी लक्ष्यलक्षणसंगत्या सहकारिणी परिपोषिका चेत्यभ्यर्थ्यते। प्रावीण्यं कैश्रिदेतैः प्रकटितं यत् खलु सर्गन्न्धादिव्याख्यातृणां कृतिषूपलभ्यते। एष्वर्वाग्भवाः प्राग्भवानामानुकूल्यमनुजानन्ति । न च पुरोभागित्वसूचन एवं क्रमेण यत् शास्त्रमिदं प्रसरत्प्रवाहरूपं स्वरूपमपहाय सिद्ध कल्पसिद्धान्त- एव तेषां तात्पर्यम्। कालतो व्यवहिता अपि कान्यकुब्जीयः सोमेश्वरो प्रपञ्चने प्रवर्तनां विदधदस्याम्नायक्रमतः स्कूर्ति जिहासु जडिमानमापद्य वैफल्यपदे गुर्जरवास्तव्यो जयन्तभट्टो दाक्षिणात्यत्वेन सम्भाव्यमानः साहित्यचूडामणि- समापतितं तस्य सूचना शास्त्रतत्व्रराशिनिधानभूतस्य काव्यप्रकाशस्यैतत्कक्षीयानां कृल्ौहित्यभट्टगोपालश्चैतेषां मार्गमनुसरन्तो बहूनि विस्मृतप्रायाणि प्राचां मतानि टीकाकृतां कृतितः स्फुटैवोन्मिषति। प्राचीनग्रन्थानामनुशीलनात् क्रमोपचीय- सक्जगहुरिति परं प्रावीण्यं प्रकटितमेतैः । यद्यप्येतेषां केन केनापि कचिद् ग्रन्थ- मानया तत्तदाञ्चलिकसुलभयात्मम्भरितया 'नाहं तु दृष्टिविकलो धृतश्चिन्तामणिर्मय।" कृतां पौर्वापर्यनिर्धारणे विप्रतिपत्तिः (यथा राजानकरुचकस्य मम्मटात् प्राचीन इत्याद्यप्रकृतायां स्वोत्कर्षख्यापनायां च समुल्लसन्नैतिहासिकट्ष्टेर्विलोपं विद्धतीर्य तरत्वकथने) तदानुषङ्गिकी आक्षेपपरोक्तिश्च ग्रन्थकृदुदेशे लभ्यते, तथापि भङ्गि: सकलमेवालङ्कारशास्त्रं पङ्गु संकोचविवशं च चकारेति केषाञ्चिदाधुनिकाना मुख्यतस्ते प्राचीनानां गौरवलाभेऽधिकारिण इत्यस्माकं मतिः । यद्यपि मैथिलेयो वाच- मुद्धोषो न तत्त्वतोऽतिशयोक्तिदूषित इव प्रतिभाति। स्पतिमिश्रः खलु कुत्रापि मूलोच्छेदपरां काश्मीरीयनव्यप्रस्थानप्रवर्तनापवादिनी अन्तिमकक्षायामद्यावधि प्रचरन्त्यां प्राचीनानां चिन्ताजलघितो मथ्यमान दृष्टिभङ्गी प्रकटयितुमुत्सुको यथा गुणस्वरूपविवेचने (का० प्र० वि० २७८ पृ०), रत्नमिव सत्काव्यतत्वकलाकोविदत्वं हेलया समुत्सृजन्तष्टीकाकृतस्तर्कजालजटिले तथापि कालतः प्राचीनतया तस्यात्रैव मुख्यतया ग्रहणं कथमपि सोढव्यम्। फगुवादकुूहले, तथा शुष्कवैयाकरणोचितव्युत्पत्तिशान्दबोधा दिविश्लेषणभास्वरे

( २० ) ( २१ ) एवं कालक्रमेण टीकाकृद्दिरिः स्वकृत्ये कदर्थितेऽषि टीकासाहित्यस्योपयोमिता स्त्रमनीषामन्यथयन्तः शास्त्रस्यापि कदर्थने परमार्थतया व्यापृताः परस्परकरक्क- लेपनपरा इव प्रतिभान्तीति नात्र किमपि वैचित्र्यम्। एषां चहूनां स्वकीयपाण्डित्या- न केवलमनुसन्धित्सूनामपि तु पाठकसामान्यस्यापि कृते सुतरां दुरपलषेति विष्करणपराणां टीकास्वायो जनयोजना बह्ढारम्भे लघुक्रियेव पण्डश्रमतया पर्यवसीयत। सुस्थितमेव। पाठकसामान्यस्य महाभारतादिग्रन्थेषु श्ोककूटानामिव कारिकायां एषां बहुजनमान्यत्वेन विश्रुतत्वेन च शिरोधार्यतया ग्रह्यमाणो गोविन्दठक्कुरः वृत्तौ च यानि सन्दर्भकूटानि विद्यन्ते तेषां परिष्कारायैवैषामाश्रयो विधिन्नोधितो काव्यप्रदीपकर्तैवात्र निदर्शनम्। काव्यप्रकाशग्रन्थस्य वृत्तिभागे आपातविशदे भवति। अनुसन्धित्सूनां पक्षेऽस्मिन् ग्रन्थे कृतोपयोगानां विस्मृतचराणां शास्त्र- परिवर्तनपरिवर्धनसाधनेनावतारितस्तस्य कव्यप्रदीपः काव्यप्रकाशार्थप्रकाशायैव रहस्यभूतानां तत्वानां निधानानि कानिचिद् ग्रन्थरत्नान्यधुनातनपाठकानां प्रयतित इत्यपातत आभाति, परं प्राचीनग्रन्थानां रहस्यं छादयन् करचित् कचित् सुलभसंयोगानि। प्राक्लुप्तप्रायाणामपि वक्रोक्तिजीविताभिनवभारतीभामहविवर- तत्पूर्ववर्तिनां महानुभावानां साधुव्याख्यानं यथा तथा दूषयन् न विपश्चिन्मान्यता- णादीनामिव केषाञ्चिदुपलम्भो गणितशास्त्रव्यवसायिनां नवतमप्रहाविष्कार इव मयमरईतीतीतरत्र सूचितमत्रापि टिप्पण्यामंशत उद्धाटितम्। मैथिलीयभवदेवमिश्र- शास्त्रभित्तिदार्ढ्याय कल्पते। अन्यच्च यदा पाठतालिकामध्ये द्वित्राणां ग्रन्थपाठे वैद्यनाथतत्सत्प्रमुखैः, नालङ्कारशास्त्रपरिचयः संपूर्यते यथाऽबुना ग्रन्थस्य सर्वतः साहाय्यं सुतरामपेक्षणीयं भवति। एतत्कल्पेऽधुना महाविद्यालया- भट्टाचार्यादिभिः, कान्यकुब्जीयेन भीमसेनदीक्षितेन, दक्षिणप्रान्तीयेनापि वाराणसी- धिकारिणां तथा साहित्यप्रकाशनसंस्थानां च प्रतिदिनं वर्धमान उत्साहो निरति- वास्तव्येन प्रथितयशसा कमलाकरभट्टन नानाशास्त्रपारङ्गमेनैकाधिकालङ्कार- शयानन्दहेतुः। यदि स्त्रशास्त्रे निष्ठायास्तत्रत्यलुप्तरत्नोद्धार एव कर्तव्यतयाऽ- ग्रन्थटीकाकृता नागोजिभट्टन च विरचितासु टीकास्व्रयमेव परिणामः१। एवं नुसन्धानरसिकत्वे निदर्शनं स्यात् तदा लुतकल्पानामेतत्सजातीयग्रन्थसंपादनेनापि प्रदीपकृत्प्रमुखानामेषां प्रज्ञा युक्त्युज्ज्वला झटिति क्वचित् कचित् पाठकं महदुपकृतं स्यात्। यदत्र काव्यप्रकाशटीकामधिकृत्योक्तं तन्मूलतः काव्यप्रकाश- विच्छुरणेनाभिभूतमिव करोति। सरलकाव्यप्रकाशतयोदाह्नियमाणा गौडीयवैष्णव- खण्डनत्वेन रचितानामधुनोपलभ्यमानानां द्वित्राणामपि पक्षे योज्यमित्यलमत्र बल देवविद्याभूषणस्य साहित्यकौमुदपि उदाहरणभागे श्रीजीवगोस्वामिनामिव सरल- पल्लवितेन। साहित्यदर्पणे रसामृताशेषाभिधे एतैः क्षुण्णमेव मार्गमनुसरति। परं तेनान्यत्रा- ( ३ ) टीकाकृत्संक्रान्त उदन्त: लङ्कारनिबन्धे किमपि प्राचीनतरग्रन्थप्रवीणत्वं प्रकटितमित्यन्यत्रास्माभिरालो- चितम्। अत्यन्तसन्निकृष्टेषु टीकाकृत्सु मैथिलीयहरिशंकरमिश्रवङ्गीयमहेशचन्द्रन्याय- उत्कलीयानां का. प्र. टीकाकृतां मध्ये चतुर्णामेव व्याख्यानान्यद्योपलभ्यन्ते। रत्नयोष्टीकाग्रन्थावानन्दकविकृतसारसमुच्चय इत क्वचित् क्कचित् प्राचीनानां चण्डीदासकृता काव्यप्रकाशदीपिका, तदुपजीविनो विश्रतकीर्तेविश्वनाथकविराजस्य मतमाकलयत इति किमप्युल्लासस्थानम्। का. प्र. दर्पणः, विश्वनाथतनूजानन्तदासतः किञ्चिन् प्राग्भवानां गोपीनाथमहा पात्राणां सुमनोमनोरमा, विश्वनाथेतिसंज्ञकस्यान्यस्य नवीनस्य काव्यप्रकाशविवरण- १. विस्तरस्त्वत्र विषये का० प्र० विवेकोपोद्धाते द्रष्टव्यः । ( Introduction मिति च । अन्तिमस्य काचित् खण्डिता प्रतिलिपिरस्माभिः पुरुषोत्तमक्षेत्रात् तत्रत्य- Vol. I. pp. XXVIII-XXIX. ) राजकीयसस्कृतमहाविद्याल्याधिकारिणो माध्यस्थ्येन प्रागधिगता। इयं त्वति- ₹. The Kavya-kaustubha and Its Source of Inspira- साधारण्येत्र। विश्वनाथकवविराजात् प्राग्भवेन कत्रित्वकीर्तिभाजा सान्धिविग्रहिकेण tion शीर्षके प्रबन्धे (J. B. B. R. A. S. 1950)।

( २२ ) ( २३ ) राघवानन्दमहापात्रेणापि काचित् काव्यप्रकाशटोका विरचितैति सम्भाव्यते। शब्दानुशासनविरुद्धताप्रकाशनेन दूषिते तन्मते त्रुटिं दर्शयन् आत्मन उपयोगं अनन्तदासकृते सा. द. लोचने बहुत्रालोचितात् (५७पृ., ५५४ पृ., ६०९ पृ., च सूचयन् समाधानकल्पेनोत्कलप्रान्ते प्राचरत् । तथापि विश्वनाथकृति- ६२२ प्ृ., ६२६ पृ., ६३२ पृ., ६३४ पृ., ६५४ पृ.) तन्मतजातादियं रेतावता मनोज्ञतया सा० द० दर्शितं स्वमतस्य पिष्टपेषणमाचरन्ती नादरमलभत। संभावना जागर्ति। तस्य च कुत्र कुत्रापि प्राचीनमतानुसरणमितरत्र च काव्यप्रकाश चण्डीदासकृतकाव्यप्रकाशदीपिकातो मिन्नाश्चत्वारो दीपिका उपलभ्यन्ते। कृतो मम्मटस्य पक्षसमर्थनतत्परता लक्ष्यते। चण्डीदासात् पूर्ववर्ती कोऽपि तत्रत्यो (१) तासु गुर्जरीयजयन्तभट्टकृता का० प्र० दीपिकाउ़पि बहुलमादता चण्डीदास- व्याख्याता चण्डीदासेनैकाधिकस्थले स्मृतो यः खलु श्रीधरात् स्वतन्त्र इत्यनुमीयते, ग्रन्थात् किञ्चिदर्वाग्भवा न कमपि टीकाकृतं स्मरति । निर्बन्धवता केनापि निबद्धम्- यथा (का. प्र. दी. ४९ पृ., २९३ पृ., २९४ पृ., ३१७ पृ.) लक्षणाप्रकरणे श्रीमद्भरद्वाजपदाम्बुजीयप्रसादतो गौणशुद्धव्यपदेशभेदसमर्थने, 'एतच्च व्याख्यानं प्राचीनटीकाऽनुरोधेन द्रष्टव्यम्' ग्रन्थरहस्पमेतत्। विज्ञाय किञ्चित् कृतवान् जयन्तस्तत्र प्रमाणं सुधियां वितर्कः ॥ (का. प्र. दी. ४९ पृ .... ) इति, बालरामायणीयश्लोके दोषविवेचनावसरे 'परशुनिन्दया भार्गवनिन्दा बुद्धिपूर्विकेत्याधुनिकाः पण्डिताः समादधते' इति, तत्र ग्रन्थमातृकाया लब्धतथ्यतस्तस्य

समर्थनं स्थगनं न तु सर्वथा निरवद्यमिति (का. प्र. दी. पृ. ३१७) ग्रन्थार्थमनु- भरद्वाजकुलोत्तंसभट्टदेवकसू नुना

भवमपहस्तितवन्त इति वामनीयमतस्य विवरणप्रसङ्गे च। सोमेश्वरेण रचितः काव्यादर्शः सुमेधसा ॥

यत्तु चण्डीदास एवोत्कलीयटीकाकृतां वरेण्य इति तदिदं धारावाहिकतया इति बृहत्सक्केतेत्यपरनाम्नो व्याख्यानस्य साहाय्यं तेनाधिगतमिति न निश्चितं पूर्वप्रान्तीयटीकाकृद्भिरपरैश्र क्वचित् तन्मतानुशीलनेन स्फुटीभवति। अनन्त- वक्तुं पार्यते। ल्लोकोडयं जयन्तभट्टोपज्ञों न स्यात्। कथमपि तथाऽभ्युपगमे च

दासस्यापि स्वकृते सा० द० लोचने 'यत्रैषां मान्यानां मते बहुतरमस्खलिित- तत्र 'वितर्क' इति पदेनास्य सिद्धान्तस्य निश्चय आक्षिप्तो भवति। यथा सोमेश्वरः

मवधार्यापि किञ्चित् किञ्चिदेव दूषणमुद्घुष्यते तत्र ध्वनिकारप्रभृतिचण्डीदास- प्राचीनानां निबन्धकृतां मतानि संजग्राह तथा नवीनतराणां का प्र० टीकाकृतां

पण्डिताचार्यपर्यन्तप्रयत्नप्रणीत विमलतर प्रमेयजातभङ्गभीरुणा तदतिक्षमध्व- रुचकादीनां तथैव जैनाचार्य हेमचन्द्रस्यापि मतजातम्। (२) द्वितीया वङ्गीय- मविध्वस्तबुद्धयो विबुधाः' (सा. द. लो. ६३५ प्ृ.) इति सानुनयनिवेदनं त्वेन सम्भाव्यमानेन शिवनारायणदासेन, (३) तृतीया सारदीपिकाभिधा जैना-

तत्पितुर्विश्वनाथकविराजस्य 'मान्यानामस्मदुपजोव्यानाम्' इत्यादिसंभ्रमविशोधितं चार्येण गुणरत्नगणिना सङ्कलनरीत्या सम्पादिता। एते द्वे दीषिके का० प्र०

चण्डीदासस्योद्देशमेव दृदीकरोति। काव्यप्रकाशदर्पणो विश्वनाथेन साहित्य- टीकारचनायास्तृतीयकक्षाविभागे एव रचिते। (४) चतुर्थी तूदाहरणदीपिकेति

दर्पणादर्वा गूरचित इति तद्ग्रन्थे साहित्यदर्पणोद्धारादवगम्यते। सच स्वल्प- नाम्ना बहुलप्रचारा विविधशास्त्रनिष्णातेन का व्यप्रकाशोद्द्योत-रसमङ्गाधरमर्मप्रकाशा-

परिसरश्ण्डीदासमार्गमेध मुख्यतयाऽनुसरन्नपि क्वचित् क्वचिद् यथा काव्यमा्गे दिकृता नागोजीभट्टन वाराणसीवास्तव्येन मैथिलगोविन्दठक्कुरकृतस्य काव्यप्रदीप-

स्वरमेदास्वीकारे (का. प्र. दी. ७१-७२ पृ.) मम्मटसमर्थिते श्लेषस्याष्टविधत्व- स्योदाहरणानां (प्रायः सर्वाण्येव मूलकृतो मम्मटस्यैव निदर्शनानि) विवरणरूपा।

स्वीकारे चण्डीदासेन काव्यप्रकाशदीपिकायामरुचिप्रकटनेन खण्डिते (का. प्र. चण्डीदासेन स्वदीपिकाया अवतरणिकायामेवमभाणि-

दी. ३८४ पृ.); भाषामेदमाश्रित्यार्थमेदेऽपि भाषाश्लेषस्वीकारे (का. प्र. दी. श्रीमल्लक्ष्मणभट्टानां सुहृदामनुशासनात्। ३८९ पृ.) तथा 'अरातिविक्रमें त्यादि श्रोकव्याख्याने (का. प्र. दो. ४१३.पृ.) ध्वनिप्रकरणस्यास्य रहस्यं वर्णयामहे। ग

( २४ ) ( २५ ) क एते लक्ष्मणभट्टा इति न विदितम् । मम्मटात् प्राचीनतरस्य व्यक्तिविवेक- पितामहश्रीमन्नारायणपा दैस्त्रिक लिङ्गेन्द्रश्रीनृसिंह देव चक्रवर्तिगोष्ठीगरिष्ठानां पुरतो कर्तुर्महिमभट्टस्याप्येवमनुगतानां व्युत्पत्याधानमेव ग्रन्थरचने प्रयोजनमासीत्। धर्मदत्तमहाकविः स्थगितः" (का० प्र० दी० ११२ पृ०) इति। विश्वनाथेनापि अनुशासनपदस्यानुरोधपरत्वेनात्र प्रयोगो न प्रसिद्धतरारथे। अन्यथा 'अनुशास- प्रसङ्गस्य तस्य तथैत्रोद्देशे विस्तरेण विहितो यथा "चमत्कारश्चित्तविस्ताररूपो नात्' इति पञ्चमी विभक्तिर्न सुसमाधेयेति मन्तव्यम्। काव्यप्रकाशदीपिकायः 'ग'मातृकायाः पुष्पिकायाम् "इति कापिञ्जल- मुख्य-श्रीमन्नारायणपादैरुक्तम्। तदाह धर्मदत्तः स्वग्रन्थे- कुलतिलकषड्दर्शनी यचक्रवर्तति-महाकविचक्रचूडामणि-सहृदयगोष्ठीगरिष्ठ-महामहो- रसे सारश्रमत्कार: सर्वत्रैवानुभूयते। पाध्यायमहापात्र-श्रीचण्डीदासकृतकाव्यप्रकाशदीपिकायाम्" इति ग्रन्थकृतः तस्मादद्भुतमेवाह कृती नारायणो रसम्॥" इति। परिचयो निबद्धः। एषु दास इत्युत्कलीयब्राह्मणोपाधिः, कपिञ्ञल इति वंशभेद:, महापात्र इति राजनियोगनिर्देशः, महामहोपाध्याय इति सम्भवन्सम्मानसूचक एतदुद्धारोऽस्मद्वृद्धपितामह इति प्रचलितः पाठो द्वयोः प्रामाणिकयो- उपाधि:। शेषास्तु तन्माहात्म्यख्यापनपराः। तत्राद्येन विशेषणेन स्ववंशाभिजात्य- मांतृकालिप्योरनुमोदितोऽव्ययथैव परित्यक्तः साहित्यदर्पणस्य टीकाद्वयसमेतस्य ख्यापनम्। यथा दीपिकायामेव तदुदाहते (२१४ पृ०) पद्ये- सम्पादकैरधुनातनैः श्रीकरुणाकरमहोदयैः । तस्य स्थानेऽस्मत्पितामहेत्यसक्गतः नैसर्गगुणविनीतं जनयति कापिञ्जलो वंशः। पाठः प्रदर्शितः। विश्वनाथोऽपि चण्डीदासं सा० द० ग्रन्थे (४५४ पृ०) 'अस्मत्- प्रपितामहानुजः' इति निर्दिशति। वस्तुतस्तु प्रपितामहानुजसूनुरिति पाठः संभत्री। आजन्मनो ह्यपूर्व सूते रत्नाकरो रत्नम्॥ नारायणदाससंबन्धे कर-महोदयधृतपाठं समर्थयतो व्यवहाराजीवमुख्यस्य सुधीत्र रेण्यस्य पद्यमिदं वाच्यालङ् कृतेर्व्यङ्गस्फुटतयोपमितेर्ध्वन्यङ्गताप्रदर्शनव्याजेन 'यथा महामहोपाध्यायपाण्डुरङ्गवामनकाणेमहोदयस्य युक्तिः 'पितामहस्य नाम पौत्रेऽपि ममैव' इति परिचयेनोदाहृतम्। एतद्वंशीयो विश्वनाथकविराजः स्वकीयं परिचय- कचिद् दृष्टम्" इति। परं पितामहस्यावदानं पौत्रेऽपि दष्टमिति तु अत्युत्कटा संभावना।१ नारायणदासमहापात्रस्य द्वौ तनयाबुल्लासदासविलासदासनामानाविति माचार्य ...... सान्धिविग्रहिक-महापात्रश्रीविश्वनाथकविराज" इति। पुष्पिकायां का० प्र० दीपिकात एव ज्ञायते। विलासदासस्तत्पिता उल।सदासस्तज्ज्येष्ठतातः । अन्थपरिचयप्रसङ्के द्वयोरेव समाना शैली। एवं वर्णितो विलासदास :- यावत् प्रसन्नेन्दुनिभानना श्रीर्नारायणस्याङ्गमलङ्करोति। तावन्मनःसम्मदयन् कवीनामेष प्रबन्धः प्रथितोऽस्तु लोके।। s.History of Sanskrit Poetics(2nd ed.) आख्ये ग्रन्थे इति साहित्यदर्पणे 'लक्ष्मीर्वक्षो मुरारेः' इत्यादि 'व्याख्या त्रिख्यातिमेषा : २८९ पृ० पादटिप्पण्याम्। कविमुकुटमणेर्विश्वनाथस्य यायात्' इत्यवसानीये पद्ये काव्यप्रकाशदर्पणे। अत्र विषये २. पूर्वोललिखितो नारायणदासपरिचयपरः सा० द० ग्रन्थ इमां संभावनां परमताक्षेपं विधायापि विश्वनाथस्तदुपजीव्यस्य चण्डीदासस्य स्वकृतिप्रशस्तिपरं दटीकरोति। अन्यथा चण्डीदास उल्लासदासस्य तथा विलासदासस्या- 'काव्यप्रकाशतरुरेष' इत्यादिश्लोकमनुसरति। एषां स्वकीयवंशगौरवे सचेतनता नुजः स्याद् यत खलु काव्यप्रकारदीपिकापरिचयाद् विरुद्धं भवतीत्यतः सुतरां प्रकटा। चण्डीदासः स्वपितामहनारायणमहापात्रमित्थं परांमृशति 'इत्यस्मत्- पाठसंशोधनं प्रस्तूयते।

( २. )

श्रीनृसिंहमह्दीपाल स्वस्त्यस्तु तव बाहवे। विद्याधरः स्वग्रन्थे मम्मटग्रन्थमनुसरन्नपि चण्डीदासस्य नाम तन्मतं वा न

आहवे लसदुदण्डराजमण्डलराहवे॥ स्मरति। तद्ग्रन्थे चण्डीदासमतस्य मम्मटविषये विलक्षणं जरद्वौरवमतनियन्त्रित्व-

(४१९ पृ० का० प्र० दी०) इत्यादिपद्यानां रचयिता। सा० दर्पणे त्वयं मवि नावकाशं लभते। अलङ्कारलक्षणप्रसङ्ग काश्मीरशैवदर्शनमतविन्यासो

श्लोक: पूर्वार्धोत्तरार्धयोर्विपर्यासेन पठितः। चित्रमिदं यत् सा० द० सम्पादकेन यथा ऽलङ्कारसर्वस्वटीकायामलङ्कारविमर्शिन्यां जयरथेन वचनोद्धारपुरःसरं दृढी-

करमहोदयेनास्य विश्वनाथकृतित्वमाख्यायते। कृतस्तथैवोक्तस्तत्रभवता विद्याधरेण। स चोत्कलवास्तव्यस्य विद्याधरस्य ग्रन्था- दुब्दोधितेन विश्वनाथेन साहित्यदर्पणे निवेशित उल्लेखालङ्कारप्रसङ्ग (५६१ श्रीनृसिंहदेवस्य कविराजश्रीमदुल्लासदासपादिध्वस्मा्के ज्येश्ठतातैषु- पृ०)'। संभाव्यते चात्र विषये उत्कलीयसहृदयगोष्ठयाः काश्मीरदर्शनविषये पाटवं वचसि तावक स्मरन् विहास्यति सचेतनों हि कः। आग्रहवत्वमेव सूचयतीदमिति। चण्डीदासस्य विक्रमशकीयचतुर्दशशतान्य्याः प्रथम- पिञ्जरे सुखनियन्त्रितो वसन् राजकीर ननु मास्म गाः शुचम्॥ पादे प्रादुर्भाव: (circa 1270 A. D.)। विश्वनाथस्तस्यैवान्त्ये पादे इति का प्र० दी० (११५ पृ०) पठ्यते। व्याजस्तुतिमयमिदं पद्यम्। प्रादुर्भूत इत्यभियुक्तैरनिर्धारितसमये नास्माकं विमतिः। सम्प्रत्येध राजगुरुमहो- स्वकीयगुरोरप्युल्लासदासस्य स्वकीयराजसचिवपदे नियोगमुपक्षिपतीति नावद्यमनु- दयैश्रन्द्रकलानाटकोपोद्वाते निर्दिष्टं विश्वनाथसमयसंबन्धिनिरूपणमलङ्कारान्तर- मानम्। उल्लासदासस्य पौत्रश्चन्द्रशेखरमहाकविचन्द्रोऽपि सान्धिविग्रहिकतया नियुक्त अन्थीययुक्त्या खण्डयमानं न तत्वमिति का० प्र० विवेकोपोद्वाते निर्धारित- आसीदिति। तथैव तत्पुत्रो विश्वनाथ इति साहित्यदर्पणतो ज्ञायते। विश्वनाथ- मस्माभिः। गङ्गवंशानुचरितचम्पूकाव्ये केनाध्युत्कलीयकविना विरचिते प्रथम- पितामहस्य विश्वनाथकृतग्रन्थे नोद्देशः कुत्रापि लक्यते। एवमपि स्यात् सखल नरसिंहदेवतो नरपतीनां राज्यकालपरिमाणेन नेदमसमञ्जसमिति चावसम्यते। नैतेषां समकक्ष इति मौनमाश्रितम्। अनुसन्धित्सुभिरेतद्विषयकवृत्तान्तोऽन्यत्र दर्शिता दस्मन्निबन्धादवगमनीयः ।" 'ग'मातृकायामुद्दिष्टानां सोपयोगतया ग्रह्यस्य विशेषणचतुष्कस्य मध्ये द्वयोः 'कापिञ्जलकुलतिलक' 'सहृदयगोष्ठीगरिष्ठ' इत्यभिधानयोः प्रसङ्गो विवेचितः । एतरद्वशधारायां टीकाकृतश्चण्डीदासंस्य स्थानं यथाऽत्र प्रस्तुतं लत् तथैव कविचक्रचूडामणीत्यस्य टीकाकृतः कविपण्डितनाम्ना विश्वनाथादिमिरसकृदु- प्रकारान्तरेण समर्थ्यते प्रत्नतत्त्वानुसन्धायिभिरिदानीन्तनैस्तदुत्साहयितृणां भूपानां देशेन समर्थनं भवति। कविपण्डित इति मध्ययुगे प्रचरन्ती गौरवमयी संज्ञा समयनिर्धारणेन। नारायणदासस्य पौत्र उल्लासदासो द्वितीयनरसिंहदेवस्य न सहजलभ्येति तन्नाम्ना विश्रुतस्य नैषधचरितखण्डनखण्डादिकृतो निदरश- राज्यकाले आसीत्। विश्वनाथकविराजस्तु तृतीयनरसिंहदेवराज्यकाले कञ्चिदपि नेनानुमीयते। का० प्र० दीपिकाकृतः 'कवित्ववक्तत्वफला सरस्वती' इत्यत्र कालं तत्पितुर्भानुदेवस्य राज्ये सान्धिविग्रहिकत्वेन प्रादुर्भूतो यथा तदीयनाटिकायां दर्शितान्मूलग्रन्थविवरणपाटवात् तद्भाषासौष्ठवाच्च सा सर्वथैवान्वर्था। तस्य चन्द्रकलायां प्रस्तावनायामभिहितम्। तत्पुत्रोऽनन्तदासस्तृतीयभानुदेवस्य सभा कविकर्मनिपुणता 'उअ तिमिरेति' (२०-२२ पृ०) गीत्यार्यया, तथा 'कण्ठे मणडनमासीदित्यपि (सा० द० लो० ४५६ पृ०, ५१९ पृ०) संभाव्यते। एका वलीत्याख्योडलङ्कारनिबन्धो द्वितीयनसिंहदेव प्रशस्तिपरः । तत्कर्ता परममाहेश्वरो १. विश्वनाथेन प्रत्यभिज्ञाविमर्शिनीग्रन्थो यथा राजानकजयरथेनोद्ष्टतस्तयै- 1. Visvanatha Kaviraja and his Predecessors इत्याल्ये वोद्ध्रियते। विद्याधरेण तु (एकावल्यां २२८ पृ०) 'तत्र रुच्यर्थित्व- निबन्धे (J. O. I. Baroda, 1953)। व्युत्पचयो यथायोगं प्रयोजकाः' इति संकलितम्।

( २९) लसत्' (१६३-४२८ पृ०) इति, 'तत्तद्रसामृत' (४३२ पृ०) इति, 'यं सूचयति परमार्थानुध्यानपरेऽस्मिन्नाटके विवेचनासापेक्षं बह्वपि प्रकाममस्तीति स्वाश्रयान्तमपि' (४३२ पृ०) इत्यादिभि: पद्ैः समर्थिता। कविविपश्चिदत्र निर्बन्धबाहुल्यं प्रकटितवान्। यद्यपि- प्रणम्य सर्वामरवृन्दवन्द्ं मायामृगेन्द्रं कविचण्डिदासः । मुक्तके कवयोऽनन्ताः सङ्काते कवयः शतम्। प्रबोधचन्द्रोदयदुष्प्रबोधपदार्थजातं महाप्रबन्धे तु कविरेको द्वौ यदि वा त्रयः ॥ विशदीकरोति।। इति तस्या: सूचना,-यद्यपि च "इदानाद्विद्यामूढत्वेन सहजसान्द्रानन्द- इत्यभियुक्तोक्त्या मुक्तकादन्यत्र तस्य रचनाऽपि लब्घप्रतिष्टेति स्वयमेतदुक्ति- मयमात्मस्वरूपमनुसन्धाय संसारवासनासहस्रव्वासोनपि मोक्षोपायपराङ्मुखा- सूचितविभागद्वयेऽपि प्रयासवतो विश्वनाथकविराजस्य कविपण्डितेति तत्पुत्रेण- नपि प्राणिनः प्रेक्ष्य परमकारुणिकः श्रीकृष्णमिश्रः सततसंसारसुखासक्तमपि नन्तदासेन च यत् तथैव तस्य विशेषणं दत्तं तेन च नासमर्थितं स्यात्। का० प्र० जनं नृत्यप्रेक्षाप्रसञ्जनद्वारेणैव निर्विण्णचेतसं विधास्यामीत्यभिसन्ाय नाटकरचना- दीपिकायां निदर्शितानि कान्यपि पद्यानि 'शोच्यामग्निमुखक्षिप्ते'त्यादि (का व्याजेनोपनिषद्विवेकेनात्मब्ोधे जाते उपसत्ति स्थिरीकृत्यात्मतत्वे ध्यायमाने प्र० दी० २१८ पृ०) 'त्वद्वियोग परिक्लेश' इत्यादीनि (का० प्र० दी० ४२० पृ०) वीतावरणं तद्रूपं मृष्कलङ्कदर्पणचित्स्वरूपेणावतिष्ठत इति वक्तुमुपक्रमते" इत्यारम्भ- तत्कृतदृश्यकाव्ये नाटकादौ संभाव्यमानानि तथा 'क्षिप्रप्रशाम्यत्' (का० प्र० वाक्यं परमार्थपरम्, तथापि दुष्टदेशाचाराणां तथा प्राकृतजनानामिव मनीषा- दी० १२ पृ०) इति, प्रचण्डशीत्कारेति (का० प्र० दी० ४१९ पृ०), वनेषु यस्वेति वन्मानिनामपि प्रकृतेरपरोक्षः परिचयो वस्तुविन्यासेन समक्जसपात्रकल्पनेन च नाटक- (का० प्र० दी० ४१९ प्र०) पद्यानां सर्गन्धेऽन्तर्भाव ऊहनीयः । काव्यप्रकाश कृतो दृष्टिवैशिष्टयोद्वाटने भरतादिशास्त्रोपलक्षितस्य रूपकस्वरूपस्य तस्याङ्गानाञ्च दीपिकायां 'मम विलासमञ्जरीकाव्ये श्रीष्मवर्णने (४२९ पृ०) इत्यवतरणिकायां परीक्षणे सममेव टीकाकृतस्तात्पर्यमवभासते। प्रतिनायकस्य महामोहमहाराजस्य तस्मिन्नेव पत्रे निर्दिष्टं पद्ं कुत्रापि क्षुद्रकाव्ये चम्पूकाव्ये वा भवितुमर्दति। दम्भाहङ्कारयोरनुचरयोरधिष्ठानं गौडराष्ट्रे दक्षिणराढाविभागे एवेति तत्का- उत्कलीयानामेतद्वंशीयत्वेन सामान्येन संभाव्यमानानां राघवानन्दचन्द्रशेखर- लिकवृत्तमनुधावतां मन्तव्यमभिज्ञतया समर्थयामास स "राढीयानामहङ्कारिता गोविन्दानन्द-विश्वनाथकविराज-गोपीनाथकविराजप्रभृतीनां बहूनामुदाहरणानि तत्रापि दक्षिणभागे आधिक्यमुक्तम्" इति मन्तव्येन। काव्यनिर्माणकाले नवीन- साहित्यदर्पणे तदुपरि सा० द० लोचने च लभ्यन्ते। एतेन टीकाकृत्- तया बहुमतस्य तथाकथितस्य कौलीन्याचारस्पोत्कर्षनिदर्शने टीकाकृत्- पितुर्विलासदासस्य तथा तज्ज्येष्ठतातस्योल्लासदासस्यापि कवित्वस्कूर्तिरनवद्यैवेति नास्माकं जननी तथोज्ज्वलकुला सच्छ्रोत्रियाणां पुन- का० प्र० दीपिकोद्देशतोऽनुमीयते। र्यूढा काचन कन्यका खलु मया तेनास्मि ताताधिकः ॥ 'कवित्ववक्तृत्वफले'ति विशेषणेन व्याख्यातृत्वमपि परामृष्टं कविना अभि- इत्यादिश्लोके प्रस्तुतां विकत्थनाय स्मरति। तथा "अहो मूर्बहुलं जगत्" नन्देन स्वकृतकादम्बरीकथासारे। चण्डीदासपितामहो नारायगदासो गीतगोविन्दस्य इत्यास्फालनस्य पक्षे तत्र प्रभाकरमीमांसाप्रचारस्य वस्तुस्थिति मन्यमानः स महो- प्राचीन: कोऽपि टीकाकृदिति बहूनामनुमानम्। चण्डीदासेनापि प्रबोधचन्द्रोदय- १. अस्य व्याख्यानग्रन्थस्य वाराणसेयसरस्वतीभवने मद्रासप्राच्यग्रन्थमातृका- नाटकोपरि व्याख्यानं व्यरचि। टीकेयं प्रचरद्म्यो व्याख्यानान्तरेभ्यो विलक्षणा भाण्डागारे च रक्षितयोर्मातृकालिप्योः साहाय्येनायमनुच्छेदो लिखितः । प्राचीनतरा च। विचित्रवस्तुनिबन्धमये देशकालव्युत्क्मात् समाजधर्मविप्लतं प्रन्थोडयमुत्कृष्टतया सम्पादनमहतीत्यस्माकं सुचिन्तितं मतम्।

( ३०) ( ३१ ) दधिमहावत्योर्ग्रन्थकृतोराचार्ययोर्महाव्रतीति तन्त्रोक्तप्रयोगाणां वस्तुगतिमभि- थति। अत्र विशेषतस्तावत् टीकाकृतः स्वनामसन्निवेशे ह्रस्वेकारप्रयोगेना- जानाति। का० प्र० दीपिकायाञ्च प्राभाकरमतालोचनप्रसङ्गे "यदि तु प्राभाकरैः नुशासनव्यतिक्रमः का० प्र० दीपिकायामुपसंहारपद्ये चतुर्थपादे 'श्रीचण्डिदास- सार्ध विजिगीषुकथाकण्डदुर्घरो दाहस्तदा तानेव मृगयितुं राढादिराष्ट्र गच्छ" (का० प्र० दी० २३१-२३२ पृ०) इति निदर्शनेन सैव वस्तुस्थितिः स्मारिता। कविवागमृत प्रवा हैः" इति प्रयोगं स्मारयति।

'गौडं राष्ट्रमनुत्तमम्' इत्यादिपद्यं व्याचक्षाणेन तेन भूरिश्रेष्ठस्य "धाम स्थानं ग्राम- एतदालोचनत एव तस्य षड्दर्शनचक्रवर्तीति विशेषणस्य प्रसङ्ग आयाति।

मिति यावत्" इति व्याचक्षाणेन तेन "राढापुर्या भूरिश्रेष्ठक इति नाम यस्य तस्य पार्यन्तिके उपनिषत्समर्थितोत्तरमीमांसाप्रवीणता नाटकव्याख्यासूचनायां नाटकीय-

परमं धामोत्कृष्टं गृहमित्यनभिज्ञानामर्वाग्भवानां व्याख्याने देशसंस्थानविषये पात्राणां विवेक-मति-यम-नियमादीनां तथा काम-रति-लोभ-तृष्णादीनां संब्रन्धितत्त्वर-

इदानीन्तनपाठकसकाशं घोषिता भ्रान्तिरपास्ता। अस्यैव प्रस्तावनायां नाटकमिति दर्शनोपादाननिर्णयेन प्रकटिता वैदान्तिकानामेकजीववादित्वानेकजीववादित्व-

ग्रन्थकृत्कृतसंज्ञाव्याख्याने-"यद्यपि इतिहासकथोद्भूतमितरद्वा सदाश्रयम्" प्रतिबिम्बवादित्वादिभेदतया विभक्तानामपि ग्रन्थे स्वकीयपरिचयस्य निदर्शनं प्रबोध-

इत्युक्त्वा' सत्यार्थमेव नाटकं कविरात्मनस्तु शक्त्या वस्तु स्वकीयमिति चन्द्रोदयव्याख्याने सुस्पष्टमेव। पूर्वमीमांसायामपि भाटट-प्राभाकररूपेण द्विघा

भरतीयमतानुवादेन "इद प्रकरणप्रायं विवेकमहामोहादिराजवृत्तान्तस्यासत्यत्वात्, प्रथितायां तस्य प्राधान्यं का प्र० दीपिकायां च स्थाने स्थाने सूचितम्। कुत्र

तथाप्याहार्यस्याप्युभयप्रकृत्याश्रयत्वादिना नाटकधर्मग्रहणात् तथा व्यवहारः" इति कुत्र च भट्टमतकदर्थनासूचने प्रवृत्तिराहिता। क.० प्र० दीपिकायां "नास्माभि-

तत्रैव सूत्रधारस्य "तदलं शान्तरसप्रयोगाभिनयेन" इति पङक्तिव्याख्यायां 'शान्त र्भवत्पादप्रसादप्राप्तविज्ञ,नलवगर्वदुर्विदग्धैः सार्धमसमो विग्रहः कार्यः" (१२३ पृ०)

पर्यवसायिनो रसा इति नेयम्', 'पुष्टिर्नाट्येषु नैतस्य' (दशरूपकवचनमनु- इति। "व्यक्तिषु द्वितीयलक्षणया संसर्गबोधनमिति स्वीकुर्वतां भट्टानां गौरव-

ध्याय) इति शान्तरसस्य नाटकादौ प्रायिकत्वात्। अत एवाहार्ये वृत्तान्तमाश्रित्य नियन्त्रितेन ग्रन्थकृतोक्त्तम्, न तु पारमार्थिकम्" (४५ पृ०) इत्यादि तन्निदर्शनम्। धीरशृङ्गारादिरस एव प्रायोऽभिनेष्यत इति मन्तव्यमालङ्कारिकाणामुद्भटभट्ट परन्त्वनेकत्रान्विताभिधानवादिनां प्राभाकराणं मते चण्डीदासेन अङ्गया पक्षपातः नायकादीनां शान्तरसस्य मूलत्वेन स्त्रीकारे आनन्दवर्धनेन च तस्य सूचनामये सूचितः (२९ पृ०)। एवमपि 'पारिभाषिकं गुणत्वम्' इति वृत्तिव्याख्याने

सूचने आलङ्कारिकसिद्धान्ततात्पर्य प्रकटयन् ग्रन्थकारः स्वस्यालङ्कारिकगोष्ठी परिमाणादिभेदतया तत्पठननयेनैतर संग्रहः, रूपादिचतुर्विशतौ परमाण्वादीना-

भुक्ततां सूचयति। चण्डीदासकृतग्रन्थेपु प्र० च० टीका, का० प्र० दीपिकेव मगणनादिति का० प्र० दीपिकायाम् (३६-३७ पृ०) "अनैकान्तिकसव्यभिचारी

सुउभामात्मप्रत्ययशीलतामनुद्दिशन्ती तस्यानतिपरिणतावस्थाया एव रचनेत्यनुमाप हेतुस्तल्लक्षणैकदेशयुक्त: । असिद्धः सन्दिग्धसिद्धः स्वरूपसिद्धो वा सर्वमेव साध्ारण्येन योज्यम्" (२५४-२५५) इति, "परस्परविरोधेऽपि न प्रकारान्तरस्थितिः" इत्युदयनकृतन्यायकुसुमाञ्जलिपङ्क्तेरुपयोगेन (का० प्र० दो० पृ० ३१९), तथा १. वस्तुतस्त्विदं सर्गबन्धमहाकाव्यस्य लक्षणं काव्यादर्शे स्थितं न नाटकस्येति "क्रमवृत्तित्त्राद्वाचः" इति न्यायतार्त्तिक कृदुद्द्योतकरवर्णनानुसारेण च न्यायवैशेषिक- मन्तव्यम्। एतं काव्यप्रकाशदीपिकायामपि 'पुष्टिर्नाट्येषु' इत्यादि दशरूपकम नये प्रावीण्यं सुस्पष्टमेव । खण्डनकृताम् "अन्यथाऽनुपपत्तिश्चेत्" (का० प्र० दी० ध्वनिकारमतत्वेन दर्शितम (का० प्र० दी० १२६ पृ०)। न च धनिकेति पृ० ११८) इत्यादि मन्तव्योद्धारेऽपि स्वस्य न्यायोपबृ हितवेदान्तमतनिष्णातता स्थाने ध्वनिकारेति लिपिकारकृतं रवलनमिति वाच्यम्, पुष्टिरित्यस्य दशरूपक- सूचिता। सांख्ययोगयोर्भूयोभूय एव मतोदेशः का० प्र० दीपिकायां तथा प्रबोध- कारिकायामेव लाभात्। कारिकाकृतु धनञ्ञयो न धनिक इति तत्वात्। चन्द्रोदयव्याख्याने वरीवर्ति। अपरञ्च बौद्धजैनादिनयेऽपि विशेषतो विज्ञान-

(( इ२)) ( ३३) वादोद्देशे स्वकीये परिचये प्रमाणं प्र० च० उ० व्याख्याने वर्तते। एवं स्थितेफि रसाद्यास्वादप्रमित्ययोगव्यवच्छेदेन प्रामाण्यनियम इति सिद्धान्तरहस्यसूत्रणपरम्। तस्य षड्दर्शनचक्रवर्तीति विरुदस्य न सर्वतन्त्रस्वतन्त्रत्वसूचने केवलं दार्शनिकमत- एतच्च सिद्धान्तसंग्रहे निपुणं निरूपितमस्माभिरिति" (का० प्र० दी० ८६ पृ०) व्युत्पत्तावेव तात्पर्यमिति मन्यामहे। इत्यादिभिर्बहुशस्तस्योपयोगः। आनन्दवर्धनसूचिताभिनवगुप्तोपस्कृतमतपरिष्कारेणैव चण्डीदासस्यालक्कारिकत्वेनैव प्रतिष्ठेति सर्वादिसंमतो निर्णयः। अलङ्कार- ध्व० सि० संग्रहस्य वैशिष्ट्यम्। परं महदिदं वैशसं यद् ग्रन्थोऽयमिदानी लुप्त एव। तनत्रे तस्य द्वौ ग्रन्थौ व्त० सि० संग्रहः, काव्यप्रकाशदीपिका च। यथा प्राचीनानां भूयसा प्रयासेनाप्यस्माभिरस्य न काऽपि मातृकालिपिरधिगता। केषाञ्चिदुद्धट्वाभिनवगुप्तादीनां तथा नवीनतराणां गम्भीरविषय वगाहे प्रवृत्ति: परिणते, अन्ते च कौतुकावहवृत्तमेकमुपस्थापनमहति । प्राक्तनैः कैश्रित् साहित्य- वयस्येव। चण्डीदासस्य ध्वनिसिद्धान्तसंग्रहस्तथा विश्वनाथस्य साहित्यदर्पणग्रन्थः दर्पणसम्पादकैर्विश्वनाथकविराजस्य वङ्गीयत्वेन कृतो निर्देशः पाश्चात्यपण्डित- पूर्वतरा कृतिरित्युभयत्र पाश्रात्यायाः पूर्वस्यामुद्धारदर्शनादवसीयते। तत्रोभयो वरेण्यैः मैकडोनेलमहोदयैः स्वकीये संस्कृतसाहित्येतिहासग्रन्थे समर्थितः । रेवैतयोरुत्कर्षो मतसंकलनेन मतदार्ढ्यद्वारा च निवेदितः । अयं च ग्रन्थः कारिका- का० प्र० दीपिकायाः 'ग' मातृकाया अवसाने पुष्पिकायां लब्धं 'सायं सूर्यात्म-

वृत्तिरूपेण द्विधैव स्थित इति प्रायशो वृत्त्युद्धारात्, क्वचिच्च 'साधारणत्वा- जाया' (मातृकालिपिपरिचये सामग्येण उद्धृतम्) इत्यादि पद्यमन्यूनं शत- त्रयवर्षात् प्राग् वङ्गीयानामेतत्संचन्धिदेशनिर्णये मतमेतत् परामृष्टमित्यापाततो कारोऽपि तत्र नोन्मिषति स्फुटम्' (का० प्र० दी० पृ० १०४) इत्यादिकारिको- धारणा। परन्तु वङ्गीयभाषाकविमुख्यानां चण्डीदासमहोदयानां प्रान्तवासिना द्धारात् प्रतीयते। विश्वनाथेन साहित्यदर्पणे-"अत एवात्र प्रधानेतरेषु रसेषु लिपिका रेण स्वदेशगौरवमनुचध्नता इदं घोषितं स्यात्। इदममूलकमेवेति काव्य स्वातन्व्यविश्रामराहित्यात् पूर्णरसभावमात्राच्च विलक्षणतया सश्चारिरसनाग्ना प्रकाशदीपिकायामुत्कलनृपवरनरसिंहदेवादिसम्यानां चण्डीदासस्य पितामहत्वनिदेश- व्यपदेशः प्राच्यानाम्। अस्मत्प्रपितामहानुज[ सूनु ]कविपण्डितमुख्यश्रीचण्डी परात् (का० प्र० दी० ११२ पृ०) काश्मीरभाषयाऽसम्यताबोधकं रुचिं कुर्वित्यादि दासपादानां खण्डरसनाम्ना- च उत्कलभाषया तु तवाण्डमार्वप्यादि (का० प्र० दी० २४१ पृ०) 'कालिक्गा: अङ्गं वाध्योऽथ संसर्गाद् यद्यङ्गी स्याद्रसान्तरे। साहसिका:' (का० प्र० दी० पृ० ४२, सा०द० पृ० ३६) इति च बहुदा नास्वाद्यते समग्रं यत् ततः खण्डरसः स्मृतः ॥ इति। एषां तदीयग्रन्थेषु उपलम्भादुत्कलीयाविमाविति न सन्देहलेशावकाशः। उक्तं च (पृ० ४५४.४५५). पदं लिपिकाराणामितरग्रन्थतः परिचितानां निवेशनपरशीलतया लिपिकारस्यैव योजनेति नातिरिक्तमालोचनमहति। तत्तनुजेनानन्तदासेन सा० द० लोचने (प्रृ० ६३५) चायमेव ग्रन्थ- उद्दिष्टः । चण्डीदासेन स्वयं का० प्र० दीपिकायाञ्ज-'यस्तु रसादिहीनेऽपि कचन (४) काव्यप्रकाशदीपिका काव्यव्यपदेशः स बन्धादिसाम्याद् गौण एव। तच्च सर्वमुक्तं वितत्यास्माभिर्ध्वनि काव्यप्रकाशदीपिकायां टीकाकृत् स्वयंत्रृते कृत्ये आत्मनियोगविषये तत्पूर्ववर्तिना सिद्धान्तसंग्रह इत्येव दिक' (पृ० १३), "न चात्र गङ्गाविषयभावध्वनन- दुर्व्याख्यानमेव प्रयोजकत्वेन मान्यमानस्तान् कटाक्षयति- "काव्यप्रकाशतरुरेष कुसं- प्रत्याशा ज्यायसी। यत्र सर्वात्मना तन्मात्ररूपा रतिः प्रतीयते तस्य तद्वर्णन एव प्रदायव्याख्याविलोलमरुदाकुलितिप्रतानः" इति। तत्र कीदृशं तद् दुर्व्याख्यानं के हि रतिर्ध्वनिव्यपदेशो न तु दैवतोपनिबन्धमात्रेणेत्यादि विस्तरान्निर्णीतं ध्वनि- च विशिष्य तत्कटाक्षलक्ष्यीभूताः, किञ्च तैः सह तस्य काव्यतत्वनिरूपणे वैमत्यमिति सिद्धान्तसंग्रहे", "सर्वस्यैव काव्यरूपस्य वाच्यार्थनियतप्रामाण्यस्यापि स्त्रप्रकाश- काव्यप्रकाशदीपिकात आभासेनानुमीयते। यदि संप्रदायपदस्य प्रसिद्धार्थयोगस्तस्पेष्ट-

(३५ ) स्त दैतत्संप्रदायस्य निराकरणं न सुकरम्। टीकाप्रारम्भे एव "निरतिशयसुखास्व्राद- रूपत्वादेक एव रसः, न तु तस्य विशेषः संभवति। अतस्तन्मात्रजीवातोः काव्यस्य यवाभ्यामुभयात्मकः। चण्डीदासः प्राचीनानामत्र मतं विवादोत्थापनावर्जितमेव

ध्वन्यादिरूपेण यद्देदगणनं तदपि खरविषाणैरायव्ययकल्पनमेव्रेति ये मेनिरे गृह्णातीति मते पक्षपातिनो वयम्। यत्र यत्र वृत्तिकृतो मतं कारिकाकृतो

तन्मन्दम्" (का० प्र० दी० पृ० ३) इत्यादि शिथिलशिथिलया निर्देशभङ्ग्या भिन्नमिव प्रतीयते तत्र तद्विशदनेन मतानैक्यं न वरीवर्तीति प्रतिपादनापरत्वेन

यदि तावत् कस्यचित् संप्रदायस्योद्देशष्टीकाकृदभिमतः स्यात् स खलु मूलग्रन्थ- व्याख्येयं भंङ्गयाऽन्यथा नेयेति मन्यामहे । विरलतयैकस्मिन्नपि स्थलै यत्र

कृतामानन्दवर्धनादीनां गतिमनुसरतां निन्दावाद एव। न च स स्वकीये टीका- एतदन्यथा प्रतिपाद्यत इति सूच्यते यथा 'आह्लादकत्वं माधुर्यम्' इति कारिकायां 'शृङ्गारेऽर्थात् संभोगः' इति वृत्तिः। शङ्गारशब्दः संभोगमेवाहेत्याह वृत्तिकृदिति रचनव्यापारे घटकतामियात्। न चास्य जरतां गौरवबन्धनियन्तृत्वं मूलकृतो चण्डीदासमन्तव्यम् (का० प्र० दी० ३५७ पृ०) तत्रापि तदपरिहारो न दुःशकः। यद्ध हुशस्तेनाक्षिप्ं तेनैव गतार्थता। यस्याभियोगस्य अस्मदुपलब्धासु का प्र० 'शङ्गारी चेत् कविः काव्ये जातं रसमयं जगत्' इत्यत्र 'शङ्गारपदं रसोपलक्षणम्' दीपिकातः प्राचीनतरटीकासु रुचकमाणिक्यचन्द्रश्रीधरकृतासु तन्मतस्य समर्थन- वार्तापि न श्रुता। अभ्युपगमवादेनैतन्मतस्य ध्वन्यालोकचतुर्थोद्द्योते सूचित- इत्यालङ्कारिकवर्याणां निर्धारणमत्र प्रमाणम्। एतदभियोगसमर्थने टीकाकृता

स्व्रीकृतेरपि भोजराजेन स्वग्रन्थयोर्विशेषतः शृङ्गारप्रकाशे-"आम्नासिषुर्दश रसान् कारिकावृत्तिकृतोर्मतवैलक्षण्येन किमपि विरुद्धं सूचितम्। परन्तु इतरथैव तस्य

मुधियो वयं तु शृङ्गारमेव रसनाद् रसमामनामः" इति, "वीराद्ुतादिषु च येह व्याख्यानावतरणिका यथा 'लक्ष्यं न मुख्यम्' इति कारिकाभागे श्रीधरमतमाक्षिपता रसप्रसिद्धि: सिद्धा कुतोऽपि वटयक्षवदाविभाति" इति च निर्बन्धतो घोषितस्य चण्डीदासेन 'नेदं मुख्यं नाप्यत्र लक्ष्ये बाध इति हि लाक्षणिकार्थविषय एव

टीकाकृदभिप्रायेणायोग्योद्वाटनस्य, न चाऽपि तैस्तथा कृतमिति यतो योग्यानामेव कारिकाभाग इत्यलं पलालचर्वणेन' इति। लक्ष्य इति। एतस्मिन्मते कारिकाप्रतीक पूरणमिति वदता तथैव कण्ठतः घोषितम्। जातेरेव शब्दबोध्यत्वं व्यक्तिस्तत्राक्षे- कालप्रभावातिक्रम: प्रसारश् (Survival of the fittest) इति सार्व- कालिकैरभियुक्तैरनुमोदितेन नयेनैतादृशीनां टीकानां परामशयोग्यता युक्ता। यदि पेणायातीति मीमांसकमतं परिष्कुर्वता चण्डीदासेन-"व्यक्तिषु द्वितीयलक्षणया संसर्गत्रोधनमिति स्वीकुर्वतां भट्टानां गौरवनियन्त्रितेन ग्रन्थकृतोक्तम्" (का० कुत्र कुत्राप्यंशे कैरपि टीकाकृन्द्रिः सह स्वमतविसंवादस्तमेवालम्ब्य चण्डीदास- प्र० दी० पृ० ४५) इति, न तु पारमार्थिकमिति। गौणीलक्षणयोभेंदप्रसङ्गे टीकाकृतैवं प्रयास: (टीकाकृत्कृतदूषणतस्तादृश्येव वस्तुस्थितिरित्याभाति), तदा संप्रदाय- निन्दाऽनवसरहतैव। एवं सति "भारती कालिदासस्य दुव्यख्याविषमूर्छिता। व्यपदिष्टम्-"अलीक एव एतावानुपचारकैतवविवेचनाय प्रयास इति चेत्, सत्यमेतत् । किन्तु प्राचीनप्रणयमनुरुन्धानेन ग्रन्थकृतेत्थमभिहितम्।वस्तुतस्तु एषा सञ्जीवनी टीका तामद्योजीवयिष्यति ॥" इति प्रथितटीकाकृतो मल्लिनाथस्य्र स्वावदानघोषणेव ततः प्राचीनस्य चण्डीदासस्येयं निन्दा स्वकृतिश्ाघात्वेन यदि सम्त्न्धस्वरूपभेदमाश्रित्य कथञ्चिन्निर्वाह्यो गौणशुद्धविभागः" (का० प्र० दी०

पुरोभागिभिरुच्यते तदा न तन्मनीषिगर्हणामर्हति। इयं च श्लाघा तस्य स्ववंशा- पृ० ४८) इति । काव्यलक्षणेऽपि कारिकायामेव 'अनलङ्कृती पुनः क्वापि' इति विशेषणे यस्य सर्वत्र सालङ्कारावित्यादि वृत्तौ विश्लेषणम् (का० प्र० दी० पृ० भिजात्यगौरवोल्लासितस्य सर्वथाऽडत्मप्रत्ययशीलस्य नायोग्येत्यालङ्कारिकचकरे प्रथितनाम्नां रसगङ्गाधरकृतां दृष्टान्तेनोहनीया। १३) तदेव सामग्येण कटाक्षितं चण्डीदासेन। नात्र चण्डीदासेन प्राचोनानां

टीकाकृत्कृतका व्यलक्षणालोचनं ग्रन्थकृत्परिप्रेक्षितमाक्षिपति, न तु केवलं टीकाकृतामस्मदुपलब्धानां मतं दुर्व्याख्यानतया ख्यापनत्वे समर्थितम्, यतस्तैः

कारिकापरिप्रेक्षितमिति स्पष्टं कावप्रकाशग्रन्थे बहुत्र। ग्रन्थः कारिकावृ्त्यव- "एवं चात्र पदपञ्चकेन उल्लासदशकं सूत्रितम्" इति रुचकश्रीधरमतनिर्यासोऽस्यां काव्यप्रमाणपरत्वेंन न काव्यलक्षणपरत्वेनोपयोगः । चण्डीदासेनोत्तरार्धस्य 'इदमुत्त-

(३६ ) (३७ ) मम्' इत्यस्यावतरणिकायां 'विशेषलक्षणं च वक्तव्यम्' इति श्रीधरमतमनुवदता, क्षीरजलवत् क्रोडीभावः, न तु स्फुतया पृथक प्राधान्यम्। अतोडस्फुटमिति वदन् 'तदभेदेन क्रमेणैतस्य विवरणे क्रमेणेत्याह पूर्व लक्षणमिति शेषः' इति कथयता चैतैः सान्धिविग्रहिकः स्वभवनोत्सवाय तदेव विक्रीतवान्" (पृ० २१०) इत्यादौ। साहचर्यमेव विधीयते न विरोधः। कविकर्मेति पदं विवृ्वता तेन श्रीधरादिमतं कुत्र वा ग्रन्थलगने श्रीधरस्य त्रुटिरभिख्यायते यथा "उल्लास्य कालकरवाल" इति भटटनायकग्रन्थोदितव्यापारपक्षमनुमोदमानेन च व्यापारप्रवणतयेत्यस्य्र व्याख्याने मूलोदाहृतस्य कष्किणाभ्युदयीयपद्यस्य व्याख्यानावसरे "कालकरः कृष्ण- 'विशिष्टविभागादिसंयोजकं तत्प्रवणतया तदङ्गतया उपादीयमानत्वेन' इति च कान्तिः बालः प्रत्यग्रः" इति श्रीधरः कष्टं सृष्टवान् (पृ० १५३ ) इति। सतमो- परिष्कुर्वता (का० प्र० दी० पृ० ३६) स्वानुमताश्रयत्वेन वृत्तिरपि समर्थिता। ल्ासे कथितपदतादोषस्य गुणत्वपक्षे .. उदाहरणालोचनप्रसङ्गे-"पक्षे पौरुषकमला यतः काव्यरहस्योद्धाटने तेषामौदासीन्येन चण्डीदास एतान् प्राचीनटीकाकृतो पौरुषलक्ष्मी: पौरुषमेव कमलं यस्याः' इति कमलाविशेषणत्वं वदन् सान्धिविग्रहिको दुर्व्याख्यातृत्वेन सूचयतीत्यपि स्यात्। दृष्टिभङ्गयां निर्बन्धतारतम्येनैष कल्प भिन्नार्थतया लाटानुप्रासभङ्गप्रसङ्गन भाषणीयः" (पृ० ३२७ ) इत्यादौ। कदाचित् इति पुरस्ताद् वक्ष्यते । श्रीधरस्य तार्किकमीमांसकत्वेन परिचितस्याक्षेपो यथा द्वितीयोल्लासविवरणे भट्टादिमते निर्बन्धं प्रदर्शयतः मीमांसासाधारणनयनिपुणत्वघोषणेन शब्दानां जातिरेव्र काव्यप्रकाशटीकाकृतां पक्षे पूर्वतरटोकाकृतामुल्ेखे शैली प्रागेव निरदर्शि। प्रवृत्तिनिमित्तमित्यधिकृत्य एतैन ऋणक्रियेत्यादिवृत्तिरपि जातिरेवेति पक्ष- सा चाव्यवहितपूर्ववर्तिनां समानाञ्चलभाविनां च सममाक्षेपपरा। काव्यप्रकाश- निक्षेपविक्षिप्तः श्रीधरः सान्धिविग्रहिकोऽपि समपास्तो बोद्धव्यः (पृ० ३६) टीकासाहित्ये प्रथमस्तरे नैषा प्रकटा। सा खलु सामान्यतः संप्रदायसिद्धं इति। भेदहेतुर्वेति पञ्चमोल्लासीयन्यायमतावतारव्याख्यानावसरे टीका-"इह केचि- मतं तदन्ते च ग्रन्थोक्तयुक्तिमेवोजीवति। रुचकमाणिक्यचन्द्रश्रीधरा एतदर्थे दाहु :- प्रकरणादिलक्षणज्ञापकान्तरानुगमान्वयेऽखण्डः शब्द इति। अत्र श्रीधरः निदर्शनानि। मध्यकक्षायामेतस्याक्षेप प्रवणत्वस्याविर्भावश्चरमकक्षायां तस्यो- ज्ञापकान्तरानुगमेऽपि न क्वचिच्छान्दताहानिः, अन्यथा शब्दाबोधितेऽर्थे संत्यासत्य- त्कटत्वम्। अस्मदुपलभ्यमानग्रन्थसंभाराद् एतदेवोपोद्वल्यते यत् चण्डीदासस्या- त्वाजिज्ञासायां सत्य एवायमाप्तोक्तत्वादित्यनुमानेन साधिते सत्यत्वे तस्याध्यर्थस्य व्यवहितपूर्ववर्ती प्रथितटीकाकृन्मैथिलेयः श्रीधरः । एषाऽSक्षेपप्रवणता कुत्राप्यसहमा- शब्दत्वप्रसङ्गात्" इति परिहारमाह। 'स च न समीचीनः' (को० प्र० दी० नता पर्यायभूता सोपहासोत्प्रासमाश्रयति, यथा काव्य प्रकाशदीपिकायाम्-"वाक्या- पृ० २१५) इति च। एतदतिरिक्तेषु श्रीधरकृतेषु शब्दार्थविवरणेषु कुत्र भिप्रायेण मुख्यार्थबाध इति ब्रुवाणः श्रीधरसान्धिविग्रहिकः सन्धिविग्रहव्यवसाय- कुत्रापि आक्षेपः सूचितः । व्यग्रः सम्यगबुद्धवान् इति, "नेदं मुख्यं नाप्यत्र लक्ष्ये बाध इति हि लाक्षणिकार्थ- विषय एव कारिकाभाग इत्यउं पलालचवणेन" (पृ० ५९-६०) इति। "यत्तु श्रीधरस्याव्यवहितोत्तरकालीयत्वेन संभाव्यमानः श्रीविद्याचक्रवर्ती चेमामेव 'स्त्रात्मन्यविकल्पः' इति न्यायादिति श्रीधरेणोक्तं तन्न युक्तम्, प्रकाशमात्रे भङ्गी समाश्रयतीति तत्कृताया: का प्र० संप्रदायप्रकाशिनीतो बहुशो ज्ञायते। निर्विकल्पकत्वस्य अंशान्तरे च विकल्पस्य प्रसङ्गात्। यदि त्वेकरूपतया परिहार तस्यापि टीका पूर्वेषां टीकाकृतामसांप्रदायिकत्वं स्वकीयनाम्नाऽनुरुणद्धि, इत्यपि स्तदा विकल्पत्व्रे सत्येत्र स्व्रात्मवत् निर्विकल्पकत्वं स्यात्। एतच्चोभयमङ्गीकुर्वता- १. एतच्च लोचनकृतामभिनवगुप्तपादानां मन्तव्यस्य प्रतिध्वनिः (ध्व० मुपनीय वाससि बद्धो ग्रन्थिः" (११७-११८ पृ०) इति गुणीभूतव्यङ्गयप्रकरणे आ० लो० २१५ पृ०)। यस्तु त्रिष्वपि श्लोकेषु प्रतीयमानस्यैव सन्दिग्धप्राधान्यपदविवरणावसरे "वक्त्रभिप्रायरूपस्य व्यङ्गयस्य वाच्येन सह रसाङत्वं व्याचष्टे सम, स देवं विक्रीय तस्य यात्रोत्सवमकार्षीदिति।

( ३ ) चण्डीदासकृताभियोगे तस्य सहयोगकल्पना सुशका। परमत्र साम्रंहं जिज्ञास्य ( ३६)

यत्तेन श्रीधरस्य काव्यमीमांसकत्वे आक्षेपः कुत्रापि न दत्तः, परन्तु-"किं बहुना (का० प्र० दी० पृ० ९) तदुक्तम्-"न स शब्दो न तत् " इत्यादि (११ पृ०), सन्त्येव तत्र तत्र स्खलितानि बहूनि सान्धिविग्रहिके। तदपि न दृष्टोऽस्मामि: स "मिद्यतेऽनेनेति भेदो विशेषलक्षणं भेदनं भेदधर्मो विभागश्चेति" (का० प्र० इवाद्यतनेषु काव्यमीमांसुः ॥" (सं० प्र० २ खण्डः २८९ पृ०) इत्येषा दी० पृ० १५), "गतासीति लक्ष्य इति प्राचीनानां श्रीमद्वाचस्पतिमिश्र- प्रशस्तिः श्रीधरस्य सर्वथाऽनुरूपेत्यस्माभिरन्यत्रालोचितम्'। चण्डीदासेन कविपण्डि- प्रभृतीनां व्याख्यानम्" (का० प्र० दी० १७ पृ०) इति, तथा सप्तमोल्लासीयो- तेन काव्यमीमांसाविषये यन्मौनमाश्रितं तत्र कारणान्तरमस्ति। श्रीधरों न दाहृतपद्ये-"दीनं त्वामनुनाथते" इति प्रकृत्य "न चानुनाथत इत्येतावन्मात्रेण कथमपि कविपदवीमर्हति, तस्योदाहरणेब्ु स्वकीयकृतेरदर्शनादिति मन्यमानेन दोषानवगमात् पदान्तरापेक्षणे वाक्यदोषोऽयमिति वाच्यम्, तन्मात्रस्यैव चण्डीदासेन तस्य काव्यानुशीलनशक्तिरपि प्रौढ्याऽपलपितेति मन्यामहे। अनुशासनलङ्गनात्" (पृ० २६५) इति, तथा सप्तमोल्लासे (का० प्र० दी० काव्यामीमांसकानां मध्ये कवित्वप्रतिभाऽप्यावश्यकीत्येवं तदनुशीलनशक्ति: स्वतः २९८, २९९, ३०२ प्रभृतिषु) तदुक्त्युद्धारेण प्रमाणरूपाणि सर्वाणि सिद्धेति तस्याकूतम्। काव्यकृतामाद्येन नैषधचरितकृता श्रीहर्षेण व्यक्तिविवेककारस्य श्रीधरग्रन्थे उपलभ्यन्ते। अन्यच्च स स्पष्टत एव श्रीधरं स्तौति-"तस्मादत्र संबन्धे 'काव्यमीमांसिषुप्राप्तमहिमा' इति विशेषणं निबध्नता नैतन्मतेऽरुचि: प्रकरणे श्रीधरसान्धिविग्रहिको गणनाSडदिक निखिलमेव त्त्वतो जानातीति तदुक्ति- सूचिता, यतो व्यक्तिविवेककारस्य काव्यनिर्माणशक्तिर्न तत्र क्वाप्युल्लसति। अपरं रेव लिख्यते" (का० प्र० दी० १९३ पृ०) इति। एवं "लक्षणा तेन च का० प्र० विवेके कुत्रापि न कृतं रसात्मवादस्य सनिर्बन्धमाघोषणं यत् खल षड्विधा" इति पङक्तिलगने "न तु षटप्रकार।" प्रकारान्तरसंभवस्य प्रतिपादितत्वात्, चण्डीदासमते काव्यमीमांसकस्य मुख्यं लक्षणम्। वस्तुतस्तु श्रीधरोऽनाडम्बरमेव इत्यादौ श्रीधरमतमेवाश्रितम्। वाचस्पतिमिश्राणां मतोद्धारभाषा त्वनुधावनीया। ग्रन्थं संप्रदायमतनिबन्धपुरःसरमवतरति, न तावत् मतविशेषे पक्षपातं सूचयति। श्रीधरेण वाचस्पतिमिश्राणामिति निरुपपदं नाम चण्डीदासेनैकत्र 'प्राचीनानाम्' पक्षान्तरे यथान्यत्रापि प्रकट तथा चण्डीदासस्यापि श्रीधरमताभ्रयणं बहुश (पृ० १७) इति, अन्यत्र 'सर्वतन्त्रविद्' इति (पृ० १३१ ) अमनोज्ञतरम्, उपलभ्यते। विशेषती वृत्तिग्रन्थव्याख्याने यतः कुतश्चिदुदीरितात् तन्मताश्रयात् विश्वनाथेन काव्यप्रकाशदर्पणे 'सर्वतन्त्रस्व्रतन्त्र' इति विभ्रमकरं विशेषणं दढीक्रियते। तथा च "अनेनेत्यादि भागं तद्विवरणसौकर्याय प्रथमतो व्याचष्टे दत्तम्, एतत् प्रकृत्यालोचनमितरत्र कृतमिति विस्तरानुसन्धित्सुभिस्तत वृत्तिकृत्" इति (का० प्र० दी० पृ०४), 'कृते इत्यव्ययम् तादर्थ्ये वर्तते, एवालोकनीयम्'। उत्तरार्धविवरणकृत्ये प्राचीनटीकाकृतो रुचकश्रीधरादीन् अर्थायेत्यर्थः। अथवा करणं कृत् संपदादित्वात् क्विप इति' (पृ० ५ का० प्र० विशेषतो दशमोल्लासविवरणे चैतैरेव गृहीतमलङ्कारसर्दस्वमुपजीवन् चण्डौदास: दी०)। प्रथमत इदं मतं श्रीधरात् किञ्चिदर्वाग्भवेन केनापि स्वग्रन्थे तर्कभाषा तेषामेव मार्गमनुसरति। उदाहरणव्याख्यायामप्येभिन तात्पर्य प्रकटितं यथा विवरणे श्रीधरोपजनत्वेन व्याख्यातम् (काव्यप्रकाशविवेके द्वितीयखण्डे उपोद्धाते चण्डीदासेन। एतच्च सर्वे टिप्पणीत एव सूचितं स्यात्। p. XXIII द्रष्टव्यम्) 1 अंथान्यदपि तदेतदुक्तं हृदयदर्पणे-'शब्दप्राधान्य- श्रीधरकृतकाव्यमीमांसायाः श्रीविद्याधरचक्रवर्तिना समुद्दिष्टगरिम्णि एक इत्यादौ काव्यगीर्भवेदित्यन्ते सन्द्मे (पृ० ७)। तदुक्तं काव्यकौतुके-प्रज्ञेत्यादिके त्ावन्निदानं यक्तत्र टीकाकृतां प्राचीनतराणमलङकृतिकृतां अ्रन्थतो मतोपयोग (पृ० ७) उद्धारे च। "यतनीयम्" इत्यग्रिमकारिकासंगतिसूचनार्थमिति १. का. प्र. वि. उपोद्धाते ( प्रथमखण्डे Introduction pp. liii-liv) ₹. A Forgotten Commentary on the Kavyaprakasa इत्याक्ये नाङूलमापानिबन्धे। घ

( ४०) ( a) प्रकाशनं कृतम्। यदपि चण्डीदासेनापि क्वचित् क्वचिद् भामहवामनरुद्रटमहिम भंट-पण्डितराजजगन्नाथ-नागोजीभट्टप्रमुखैः ससंभ्रमं स्मर्यते, तत्तस्या जनमतो- भट्टानां तथा प्रायेण स्वाभिमतकाव्यतत्त्वं विवृण्वतामानन्दवर्धनाभिनव- लग्नत्वैन प्रभूतमादरमेव सूचयति। एतन्मूले द्वौ तावत् प्रबलौ हेतू सतः। गुप्तपादानां च मतोद्धारं कुर्वता तथा चेष्टितम्, तथापि न तस्य तन्मार्गानुसरणे तस्या अनुपमा भाषणभङ्गी साधारण्येनान्यैर्गहीता निबन्धनिचन्धनरीति- तात्पर्यमिति स्पष्टमनुमीयते। यदि टीकाकृतां गड्डुलिकाप्रवाहेण स्वोन्भावनेन वा मतिशयाना तदुदाहरणयोजनायामन्वयप्रयासश्च। अत्र विषयेऽलक्कारनिबन्ध- कष्टसृष्टया साम्प्रदायिकमते प्रतिष्ठितं किमपि निगूहितं भवति, तदा तेषां कतामेक एव पण्डितराजो जगन्नाथस्तमनुसरति बहुत्र तमतिशेते च। कृतमकृतं स्यात्। अष्टमोल्लासे गुणालङ्कारप्रविभागे "समवायवृतत्या शौर्यादयः भामिनीविलासादिकाव्यकर्तुर्यदनायाससिद्धमिवाद्रियते तस्यैव विकाशश्चण्डी- संयोगवृत्या तु हारादयः" इत्यादिवृत्तिग्रन्थविवरणे प्रस्तुतस्य वक्तव्यस्या- दासकृतिषु स्फुरतीति कविपण्डितस्य तस्य गौरवावहमेव। काव्यप्रकाशस्य नुत्थापनेन (३५४ पृ०) तदुत्थालोचनविरहेण च चण्डीदासटीका विकलैव। ध्वनिप्रकरणतया स्वयं ग्रन्थारम्भे तथैव सूचितस्य दुर्व्याख्यातृणामसद्विरण- एवमपि चतुर्थेऽर्थशक्त्युद्धवध्वनिविभागावसरेडलङ्कारेण वाच्येनालङ्कारस्य व्यञ्जने अंशान्मोचने यद् गौरवमनेनाकाङ्कितं तत् तस्य शास्त्रप्रावीण्येन महताऽप्यंशतः मूलकृता प्रस्तुते मूलोद्धृतिनिदर्शनानि प्राचीनालङ्कारिकमतसंज्ञाSSश्रयेण स्थितानीति साधितमिति प्रागेवास्माभिरसूचि। परं टीकाकृतः सहृदयहृदयहारि वैदग्ध्यमेवात्र तत्तद्ग्रन्थमनुपयुञ्जता मम्मटमतमनुसृत्यैव यद् विवृतं तत्र च प्रसङ्गतो मूलग्रन्थ- मुख्यं घटकमिति काव्ये रससर्वस्वत्वप्रतिष्ठाकामस्य रसिकचूडामणेर्वचनरचन- कृत्कृतमसम्बद्धभाषितं कटाक्षितम्। तदप्यनवसरहतमेव। यथा चण्डीदासेन "प्रतीते- ्चहिरङ्गत्वाप्रसङ्गादित्युत्प्रेक्षैव वरं नोपमा वृत्तौ तूपमापदप्रयोग औपम्यसंभावनाया- प्रपञ्चतोऽनाहार्य स्ववृत्तमेवोद्धोषयतीति पूर्वतरप्रघट्टके निवेदितम्। टीकाकृदपि कविवागमृतप्रवाहैर्मूलग्रन्थस्योजीवनं कृतमिति स्वकीयोक्त्या मतामतं संवर्धयति। मपि विद्यमानतया संगमनीयः" (का० प्र० दी० १६२ पृ०) इति। गाढकान्तेति समुच्चयालङ्कृतिर्व्यज्यते। ...... तुल्ययोगितायाः गन्धोऽत्र नास्ति (का० प्र० दी० निबन्धबन्धने चण्डीदासस्य भाषा लेलया प्रसादौजोमाधुर्याणि त्रीण्येव १६३-१६२ पृ०) इति। "कार्यकारणव्यत्ययातिशयोक्तिरूपो वाच्यः" (पृ० १६३) यथायथमौचित्येनोपयुनक्ति। अत्र विषये कविपण्डितमूर्धन्यः श्रीहर्षस्तस्यादर्श इति। एवम् " ... केसेसु वलामोडिअ" (पृ० १६५) इत्यत्र मूले वाच्ययो- आसीदिति नानवद्यम्। तच्च ऋणमनुभवमात्रवेद्यं-यस्य माहात्म्यानुवदनं काव्यप्रकाश- त्प्रेक्षया व्यङ्ग्यो काव्यहेतुरलङ्कार इत्यस्य विवरणे। अत्र यद्यपि समासोक्त्य- दोपिकायां स्थानं लभते। तदुक्तं खण्डनकृता-"अन्यथानुपपत्तिश्चेदस्ति" लङकृत एवार्थों व्यञ्जकस्तथापि विशेषणतया तस्य प्राधान्यविरहेणागणनम्। (११८ पृ०) इत्यादिना। अत्रार्थे निदर्शनत्वरेन तत्प्रयुक्तानां युक्तिगाम्भीर्य अत एव वृत्तिकृत् तदनपेक्षया व्यङ्ग्यं काव्यलिङ्गं सारतया मध्ये लिखितवान्" कटाक्षण-चटुलत्व-सोपहासोत्प्रासादीनां कानिचिदुल्लिख्यन्ते, यथा-"कथं तर्हि इति चण्डीदासोक्तममनोज्ञम्। तत्त्वतस्तु तत्र तत्र वामनो्भटयोर्मतमाश्रित्य काउ्यास्वादापकर्षः सुस्थदशापेक्षयेति चेत्, दुरभिमानिन् अनवत्ोधग्रस्तोऽसि." ग्रन्थो व्यवस्थितः । अपि चोन्भटमते काव्यहेतुन सवथा मम्मटनिब्न्धानुमोदित- न चैव चन्दनादिषु (पृ० ३)। अत्र ब्रूमः। केनोक्तमत्र रसोदिर्गुशीभूत. इति ? काव्यलिङ्गस्य पर्याय इत्यपि स्मर्तव्यम्। एषु कुतूहलिभिः काव्यप्रकाशविवेके ननु यद्येवं तर्हि दीयता ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गयाख्यकाव्यक्रियाये निवापाज्जलिः। टिप्पणी तथा तत्र 'ग' परिशिष्टे पृ० XVIII, १०६, १०९, ११०, ११३ विवेचकैर्ध्वन्यादिविभागः क्रियत इत्युपपद्यते भेगवहारः कष्टं भोः चिह्नितेषु ग्रन्थोद्धारश्र द्रष्टव्यः । प्रविलुसं निखिलमेव ते संव्यवहारभाण्डम्। परमार्थतस्तु सरसतात्मैव काव्यम्। एवमादिस्थले काव्यप्रकाशदीपिका लाघवं प्रकटयन्त्यपि यत्तस्याः स्वसमयात् इत्यादिदीर्घदीर्घ: सन्दर्भ: (२१२४ पृ०)। ततश निवत्तामसमकि सर्वेका पञ्चशतवर्षाणि यावद् विश्वनाथ-गोविन्दठक्कुर-परमानन्दचक्रवर्ति-कमलाकर- मुपजीव्येम्यः सकलरसाचार्यचक्रवर्तिम्यो ध्वनिकारपादेभ्यः पूर्वप्रहिता रोषकषाय

( "२ ) ( ४३ ) विषमा दृष्टिः, अङ्गीकुरु च सहृदयहृदवचिरनिद्राणा Sनादिवासनाऽन्तरलीनस्यैव रत्यादे रसत्वेन स्फुरणमिति विश्रान्तो विवाद (१०५-१०६ पृ०) इति। इत्यादीनि उल्लेख्यानि। क्वचिच्च ग्रन्थकृदुक्तिरंशत्वेन परिवर्तिता परिशोधिता "यत्र क्वचविदपि वाक्यश्रवणानन्तरम् ... , तत्कल्पनाभावे को नाम दण्डधरः १ किश् वा। यथा "रसपदं चात्र संभोगव्यभिचार्यात्सुक्यमाह-रस्पत आसाद्यत इति एतानि पदानि संसर्गज्ञप्िपूर्वकाणि। नास्म/भिर्भवत्प्रसादप्राप्तविज्ञानलवगर्व रपुत्पच्या। न तु साक्षादेवात्र संभोगनामा रसः । स्वाधीनपतिकायाः क्रीडास्थान दुर्विदग्धैः सार्धमथमसमो विग्रहः कार्यः" इत्यादीनि। काव्यप्रकाशटीकाकृन्द्रिः एवमुत्कण्ठायाश्चर्व्यमाणत्वात् (पृ० १५) इति। "न गतासीत्यनेन वैपरीत्याद् स्वरचितनिदर्शनप्रसङ्के यत् कृतं यच्च तत्र वचनीयं तदस्माभिः काव्यप्रकाशविवेकोपो- गतासीति लक्ष्यते इति शेष इति प्राचीनानां श्रीमद्वाचस्पतिमिश्रप्रभृतीनां द्वात एव उक्तमत्र नानूदते। परम् "अचमत्कृतिकाः श्लोका जरठा इव योषितः" व्याख्यातगां मतम्" इत्यादौ। इति मनोज्ञमन्तव्यं सूचयन्नल्पैरपि स्व्रचितैस्तथा परिमितैरभिनवगुप्ताद्युद्धृतै ... तस्मात् प्रतीत्यपर्यवसानेनात्र लक्षणैव युक्ता स्यात्। अत्र च दौत्यरूपात्यन्त- रुदाहरणैः स्वरुचि प्रकथयन् चण्डीदासः सर्वथाऽनुकरणीय एव टीकाकृतां निकृष्टकर्मजीविकायां त्वयि कृतापराधायामपि मे नासूया तदेवंविधवञ्चनासहस्र- भवति। 'घ'-परिशिष्टे तारकाचिह्नितानां श्लोकानामालोचनात् तस्य कविकर्म नैपुण्यं लक्ष्यलक्षणसंगतिप्रावीण्यं च युमपत् प्रकटितं स्यात्। उदाहरणानि जनितप्रौढपरिपाकपुटपाकपात्रत्वं मम युक्तमेवेति विप्रलम्भभेदेर्ष्यामानव्यभि-

शिष्यबुद्धिवैशद्यार्थानि न पुनः स्वशक्तिपरिचायकानीति न तेषां चारिनिर्वेदध्वनिः। तदङ्गं तु लक्षणामूलवस्तुध्वनिरित्यवहितैर्विवेचनीयम्

विस्तरस्तेन कृतः । (पृ० १७-१९) इति। एवमुदाहरणान्तरे वृत्तिकृदुक्तादन्यदपि विस्तरभीत्या अस्मदनुक्तमपि बोद्धव्यं महाबुद्धिभि: (पृ० १९) इति। शत्रुत्वमिति लक्ष्यलक्षणा- टीकायां मूलग्रन्थलगने या दिगुन्मीलिता तेन साऽप्यसमैव। स्वल्पाक्षरायाः मूलव्यङ्गयमित्यर्थः (पृ० ३१)। अव्यासङ्गेनात्यन्तपोषे तु दैवतरतेः शान्तेऽ- सूत्रकल्पाया मम्मटवृत्तेरध्याहारप्रपूरणेनैकतस्तस्य चेष्टा। इयं च क्वचित् न्तर्भाव इत्युक्तप्रायं सर्वमिति (पृ० १४३) इत्यादि। इयं च प्रणाली क्वचित् प्राचीनै रुचकश्रीधरादिभिरप्याश्चिता। तत्र कर्तु विचारयितुं चेति शेषः सर्वत्रैवात्र टीकायामनुसृता। (का० प्र० टी० ९ पृ०)। क्वचित्त्विति च रसादौ विद्यमान इति शेष: (१४ पृ०)। 'रन्तुमिति तु फलम्' वृत्तौ व्यज्यत इति तत्संबन्धः (पृ० १८ )। मूलग्रन्थस्य परिपूरकत्वेन टीकाया उपयोगप्रसङ्के किञ्चिदन्यदपि वक्तव्यमस्ति । लक्षणे चित्रपदमच्याहार्यम् (का० प्र० दी २४-२५ पृ०)। 'क्रमेणेत्यतः पूर्व एतत्कल्पे मम्मटानुसारिण आचार्यहेमचन्द्रस्य तथा टीकाकर्तुः श्रीधरस्य चेष्टित- बुद्धाविति शेषः' (पृ० ३२-३३) । 'मुख्य इति अभिधेति शेषः' (पृ० ४० )। मत्राप्यनुसृतम्। अष्टमोल्लासावसाने (३६८-३६९ पृ०) यथा यथा प्रबन्धमौचित्यं 'अच्युत इत्यादौ हरिरित्यादि पदं सर्वथा नियमितमिति शेषः' (का० प्र० टीका गुणानामुपयोगे ग्रन्थकृदुक्तं भोजमतानुसारेण किञ्चित् परिपूरितं चण्डीदासेन। ६९ पृ०) इति। नामत इति नामत उद्देशमात्रेणोक्ता: स्वयं च विविच्य बोदव्या अवशिष्टं त्वानन्दवर्धनाभिनवगुप्तयोर्ग्रन्थयोरुद्धारेण प्रकटमपि तन्वत एत- इत्यर्थ: (पृ० १४०)। एवं रसाभासादिलक्षणव्याख्याने। एतच शृङ्गारादि त्संप्रदायबहिर्भूतस्य भोजस्य मताश्रयेण दृढीकृतम् (शृङ्गारप्रकाशीय ११ शप्रकाश- रसलक्षणैकदेशयोगोपलक्षणपरम्। तेनाधमपात्रतिर्यगादेरवत्ोध (पृ० १४५) स्योपयोगोSत्र स्पष्टः)। एवमत्र प्रथमानुच्छेदेऽनुशीलितिस्य रसैक्यवादस्य इति। यदीति पर्यवसानकथनं न तु प्रस्तुतमिति (पृ० १५८)। अत्र धन्येति विचारस्य सूचनेन। अत्रैव प्रसङ्गान्तरेSन्तर्भावितस्य चित्तवृत्तिमात्रस्य। समामनतो चैपरीत्येन अधन्यता लक्ष्यते तदतिशयश्य व्यज्यते (का० प्र० दी० १६१ पृ०) रुद्रटस्यानुसारिणो भोजस्य। नामत इत्यादौ (१४३ पृ०) उपाधिभेदाद् रसभाव- तदाभासरूपेण व्यपदेशे च (का० प्र०'दी० २४६-४७) चण्डीदासेनापि

( ४४ ) ( ४५ )

अव्यासङ्गेनेत्यादिकथनेन रसभाववैलक्षण्ये च, तथा रसाभासलक्षणेऽधमपात्रतिर्य वक्तुं युक्तम्, न तु स्वकल्पितस्य काव्यपदार्थस्येति निर्णयो यो घोषितः, स हि गादावतिदेशकथनं भोजमतमेवोपजीवति। अर्थालङ्कारप्रकरणेलङ्कारसर्वस्यानुसरणे वस्तुतो ऽस्यैवानुवाद: । लक्षितपूर्वमपि वैलक्षण्यं ग्रन्थपरिपूरणायैवमुह्दिष्टं बहुशश्रण्डीदासेन। रुचकः पूर्वतरै टीकाकृतां मध्ये यदयं न गतानुगतिशीलस्तदपि न केवलं तस्य ग्रन्थकृतं रनुमीदिते आश्रयाश्रयिभावमुपजीवति। शब्दार्थतो दोषगुणालङ्काराणां विभागपरे प्रति जरद्रौरवनियन्त्रितत्वरूपेणाक्षेपेणैव समर्थ्यते। अन्यथा च विश्लेषणेन मनोज्ञ- परिवृत्तिसहत्वासहत्वपक्षे दृढमास्थावानपि टीकाकृत् क्वचित् कचित् तटस्थतया तया वस्तुस्थितिमनुधावन्त्या मनस्तत्त्वसमाधिपरया तत् स्फुटीभवति। स्वपिता- प्राचीनतरमतं रुचकाद्यनुमतं निबध्नाति यथा (का० प्र० दी० ३११ पृ. द्रष्टव्यः)। महैराक्षिपस्य शङ्गारपरत्वेनैकरसवादस्य निर्हेशोऽनुशीलनं चादौ पृथक् सूचितम्। एवं नवीनतरमतेऽन्यासक्ति: स्वमतनिर्बन्धोपरोधो वा तस्य नादरणीयो यथा प्राचीनमतविशेषस्य स्थायिसञ्चारिभेदस्य रसपक्षेऽप्यभ्युपगमस्तेन कृतः । पूर्णरस- सर्वत्रैव काव्ये रसपरता पर्यवसेयेति 'एदद्विरेर्माल्यवतः पुरस्तात्' इत्यादिरघुपदे खण्डरसादि-तदुपज्ञसंज्ञया तत्कृतध्वनिसिद्धान्तसंग्रहसम्मतोद्देशेऽनूदितो विश्वनाथेन संभोगशङ्गारव्यङ्गयपरताख्यापनम् (२२ पृ०)। तत्रत्यं मन्तव्यं न केवलमश्ली- साहित्यदर्पणे, यथा-अत एवात्र प्रधानेत रेषु रसेषु स्वातन्त्र्यविश्रामराहित्यात् पूर्णरस- लतास्पर्शि, परन्तु प्रकरणपरम्पराबाधितमेव। 'मृन्मतश्च दर्भान्तरनिर्व्यपेक्षा' इति, भावमात्राच्च विलक्षणतया सञ्चारिनाम्ना व्यपदेशः प्राच्यानाम्, अस्म- तप्रपितामहानुज(सूनु) कविपण्डितमुख्यश्रीचण्डीदासपा दा नां खण्डरसनाम्ना। निर्विवादमेव। नेयं दोषदृष्टिर्वस्तुतो विशेषनिषेधे शेषाभ्यनुज्ञानमिति न्यायेन। अनन्त यदाहु :- "अङ्गं बाध्योऽथ संसर्गाद् यद्यङ्गी स्याद्रसान्तरे। नास्वाद्यते समग्रं दासकृतात् साहित्यदर्पणलोचनोद्धृतस्यानुशीलनस्याशयात् टीकाकृतः प्रशस्तिपरैव यत् ततः खण्डरसः स्मृतः ॥" (सा० द० ४१५ पृ०) इति। काव्यप्रकाश- युगलत्वकल्पे स्वकीयविरोधं सनिर्बन्धं दर्शयतामित्थं शब्दर्थावितिशब्दस्य पूर्वनिपात दीपिकायां च चण्डीदासेनापि-"वस्तुतो ह्येवंविधे यद्ङ्गानुद्रेकस्तदा खण्डौ त्वेनाभ्यर्हितत्वं द्योतयन् विशेषत्वमाविष्करोति, शेषस्य तु परनिपातनाप्राधान्याद् वीरशृङ्गरौ न तु पूर्णः शरङ्गारो वीरो वेति" (का० प्र० दी० २४९ पृ०)। विशेषणत्वम्। एवं च शब्दधर्म एव काव्यत्वम्। तस्य चार्थे विशिष्टविभावादि- "अत्र हि प्रागवस्थास्मृतिप्रभावितः खण्डशङ्गारः समधिकशोकावेगप्रकृतिक व्याप्रियमाणस्यैवायमतिशय इति ध्वननार्थमर्थस्य तुल्यकक्षतया निर्देशः। ये तु करुणमेव प्रकर्षयति" (२०० पृ०)। "रस्यत इति रसो भावशचलता। एवं द्वयोरपि काव्यत्वमिच्छन्ति त इत्थमनुयोज्या :- काव्यत्वमुभयधर्मतयाडङ्गीक्रियमाणं शान्तप्रधाने भारतादौ शङ्गारवीरादीनां खण्डरसानामपि द्रष्टव्यम्। तस्मात् संयोगादिवद् व्यासज्यवृत्ति वा गोत्वादिवत् प्रत्येकसमाप्यवृत्ति वा। नादः, सामान्यस्यप त्रयोऽप्यमी खण्डरसा एव परस्परमङ्गत्तवब्राध्यत्वाभावादिति" (३३७ पृ० )। तथाभावािङ्गीकारात्। नेतरः, प्रत्येकं काव्यताप्रसङ्गात्। किञ्व, कविकर्मविशेष- स्थायिभाव इति। स्थायिनः सकाशात् भवतीति स्थायिभावः, स्वातन्त्र्यविश्राम- एव काव्यमुच्यते, तच्च विशिष्टार्थप्रत्ययार्थसंयोज्यमानं पदकदम्बकमेवेत्युद्दश्य रहितः पूर्णरसाद् भावमात्राच्च विलक्षणतया सहृदयहृदयसंवेद्यस्वरूपः कैश्रित् एवार्थो न तु कविव्यापारगोचरः इति। एनमेत्र निर्णयमङ्गीकृत्य चण्डीदासस्य संञ्चारिनाम्नाऽस्माभिस्तु खण्डरसनाम्ना व्यवहार्यः कश्चन विशेष इत्यर्थः । ये तु 'आस्वादजोवातुः पदसन्दर्भः काव्यम्' इति, विश्वनाथस्य "वाक्यं रसात्मकं स्थायिभावमात्ररूपो रत्यादिरित्याहुः, तेऽत्र स्थायिभावमात्रपदं मुख्यं भाक्तं वेत्यनु- काव्यम्" इति, पण्डितराजजगन्नाथस्य 'रमणीयार्थप्रतिपादकः शब्द: काव्यम्' योज्याः । ... तत्र नाद्यः, ... न द्वितीयः, अत आस्माकीनमेव व्याख्यानं ज्याय इति इति लक्षणसथापना। रसगङ्गाधरकृंता तत्र शब्दार्थयुगलं न काव्यशब्दवाच्यं सर्व सुसमञ्जसम् (३४६-३४७ पृ०)। अभिनवगुप्तपा दैर्लोच नेऽप्येवमुक्तम्। मानाभावादित्यादि. तदेवं शब्दविर्शेषस्यैव काव्यपदार्थत्वे सिद्धे तस्यैव लक्षणं भावाध्याय ... (ना. शा० सप्तमेऽध्याये) समाप्तावत्र श्लोक :- ी

( ४६ ) ( ४७ ) बहूनां समवेतानां रूपं यस्य भवेद् बहु। १. यद्यपि चाखण्डबुद्धिवेद्यः काव्यार्थ इति नयेनास्वाददशायामवयवानां स मन्तव्यो रसः स्थायी शेषा: सञ्चारिणो मताः ॥ इति। गुणप्रधानभावो न विकल्प्यते, तथाष्युत्तरकालीनविवेचकैरावापोद्वापविवेचने तत्राधिकारिकेति वृत्तव्यापिका चित्तवृत्तिरवश्यमेव्र स्थायित्वेन भाति । क्वचन कस्यचित् प्राधान्यं कस्यचिदप्राधान्यं भासत इति भेदव्यवहारः प्रासङ्गिकवृत्तान्तगामिनी तु व्यभिचारितयेति रस्यमानतासमयेऽपि स्थायिव्यभि- (पृ० २०)। ... ननु यत्र रसादिकमन्यत्र प्रक्रियमाणे गुणीभवति"" तत्र व्यङ्गये चारिभावस्य न कश्चिद् विशेष इति केचिद् व्याचचक्षिरे। तथा च भागुरिरषि- कथं काव्यव्यपदेशो रसादेरमुख्यत्वात्, प्राधान्य एव काव्यत्वाङ्गीकारात्। अत्र किं रसानामपि स्थायिसंचारिताऽस्ति? इत्याक्षिष्याभ्युपगमेनैवोत्तरमवोचदस्तीति ब्रूमः । केनोक्तमत्र रसादिर्गुणीभूत इति। "समूहालम्जनरूपस्यास्वादस्य सहृदय- (ध्० आलो० १७४-१७५ पृ०) । "अविरोधी विरोधी वा" इत्यादिकारिकां हृदयविश्रान्तिधाम्न: शब्दार्थादिनिखिलकाव्यावयवचारुत्वसामग्रीसाम्राज्य- व्याचक्षाणः सः "एतच्च मुक्तकव्रिषयमेव न तु प्रब्न्धविषयमिति केचिदाहुस्तदसत्" संपूर्णस्यात्रापि स्वसंवेदनसाक्षिकत्वात्। तस्यैव च रसादिपदवाच्यत्वात्" (पृ० २१)। (ध्० आलो० १७३ पृ०) इति चण्डीदासमन्तव्यमेव द्रठ्यति, स्वाभिमत- यद्वा "रसवत्प्रबन्धावयवध्वनिगुणीभूतव्यङ्गयचवित्रतया त्रिधेति तत्परं त्रैविध्यगणनं युक्या च स्फुटीकरोति। सरसगाथादिगतैकनीरसपद्यादिव तेषां काव्यावयवताहान्यभावात्, प्रबन्धस्यैव टीकाकृतो ध्वनिरहस्यवेदित्वेनैव स्वकीयप्रतिष्ठा सम्मततरेति ध्वनिसिद्धान्त- तत्र काव्यतास्वीकारात् (पृ० २३), ..... न चै वाच्यं क्षु द्रमास्वाद्यं तत्राप्यस्तीति संग्रहं रचयताऽपि परिणतवयसि काव्यप्रकाशव्याख्यानं प्रस्तुतम्। अस्य ध्वनि- तस्मात्तत्रैवंविधानमयुक्तमेव वा रहस्यस्य मूलमानन्दवर्धनाचार्यैभूमिका विरचनेनाभिनवसुप्ेन लोचनाभिनव- स्ादिति चेत् , सत्यमेवम् (पृ० २३)। न चात्र गङ्गाविषयभावध्वननप्रत्याशा भारतीकाव्यकौतुकव्याख्यानेषु दृढतरं सनिर्बन्धं समर्थितमितीदमेव सम्प्रदाया- ज्यायसी। यत्र सर्वात्मना तन्मात्ररूपा रतिः प्रतीयते तस्य तदवूर्णन एव रतिध्वनि- म्नातमिति तदितरव्याख्याने तस्य रुचिरसूचि। एतद्व्यतिक्रमेण तेषां प्राचां व्यपदेशो न तु दैवतोपनिब्न्धमात्रेण" (पृ० २५-२६ ) इति। काव्यलक्षणतद्द्ेदतद्दोषादिविवरणे स्खलनमिति तस्याकृतम्। "काव्यस्यात्मा स (२) यस्तु रसादिहीनेऽपि क्वचन काव्यव्यपदेशः स बन्धादिसाम्याद् गौण एवार्थः" इति ध्वन्यालोककारिकायां वृत्तौ "विविधवाच्यवाचकरचना प्रपञ्चचारुण. एव (पृ० १३)। काव्यस्य स एवार्थ:, शोक एव शलोकतां परिणतः" (ध्व० आ० २७ पृ०) इति (३ ) यद्यपि चात्र प्रबन्धपर्यालोचनया वीर: प्रतीयते, तथाप्येतन्माश्रेण प्रतीयमानस्यान्यभेददर्शनेऽपि रसभावमुखेनैवोपलक्षणं प्राधान्यादिति (ध्व० तत्परिपोषणभावात् तदनपेक्ष्य वाच्योत्प्रेक्षामाश्रित्य चार्थचित्रतोक्तिः (२६ पृ०)। अ.० २८ पृ०) चेत्यानन्दवर्धनेन निरधारि। अभिनत्रगुप्तोऽपि ध्व० आ० (४ ) अथ रसदेव काव्यं ब्रषे तईि शिष्यतामवलम््य सर्वामस्मत्प्रक्रिया- लोचने काव्यस्यात्मेति प्रतीकमुपादाय "स एव प्रक्रान्तवृत्तिवशाच्च तेन रस मङ्गीकुरु (पृ० ३५५)। एत. वस्तुत आत्मा। वस्त्वलङ्कारध्वनी तु सवथा रस एव पर्यवस्यते (ध्व०, (५) नन्वास्वादधर्मत्वे गुणानां काव्यधर्मत्वं न स्यादिति चेत् १ सत्यम् , आलो० २७ पृ०) इति । "मुख्यतया च रस एव काव्यवाक्यानामर्थ इत्युक्त: आस्वादस्य काव्यात्मस्वरूपत्वेन तद्धर्माणां काव्यधर्मत्वादास्वादोऽ- (पृ० १८७) इत्यादिना भूयोभूय एतदेव रहस्यं निर्दिशति। चण्डीदासमत- व्यात्मधर्मः। कथं शब्दसन्दर्भरूपकाव्यैकरूप इति चेत्, न वयमेकरूपत्व- निष्कर्वे कानिचित् का० प्र० दीपिकातो विनिगमकान्यत्रावतार्यास्त्र विष्यस्यो- मात्मत्वं ब्रूमः । किन्तहि पार्यन्तिके प्रयोजकत्वमित्याचार्याः (३५७ पृ०) इति। पसंहारः क्रियते- अत्र टिप्पणी द्रष्टव्या।

( ४८ ) ( ४९ ) (६) स्थायिनां सन्निकर्षश्रर्वणक्षणेSत्रास्ति, इत्यारम्भादेव रसालयष्टि चर्वणा - काल आङ्गलदेशीयप्रतिष्ठानवर्यायां लण्डनपुर्यो रक्षितस्य भारताधिकरणतः न्यायेन सान्द्रानन्दमयानुविद्धाङ्गचमत्कारो रसः पानकादौ कर्पूरायंशवत्। .. 'नीरस (India Office) या मातृकालिपिरितश्रत्वारिंशद् वर्षात् प्राक (1924 A. C.) प्रायशुष्कनारिकेलचर्वणवत् पर्यन्ते किञ्ञिदास्वादे भातमात्रमिति स्वसंवेदनमूला- अनीता, तस्या अयं चित्रीय आदर्श: कालिकातास्थराष्ट्रीयसंस्कृतमहाविद्यालय- नादिसहृदयपरम्परामननप्रसिद्धिकृत एव रस इति रसभावव्यपदेशविभागः अ्रन्थशालायां साम्प्रतं निहित आस्ते। आदर्शानामेष संक्षेपेण परिचयोऽत्र दीयते। ( १४०-१४१ पृ० ) । क-मा० लि०-ग्रन्थस्यास्य प्रकाशे निर्बन्धवद्भ्िस्तदानीन्तनाध्यक्षैः ( ७) ये तु रसाद्यपेक्षयाऽलक्कारत्वं मन्यन्ते ते तिमिरपटलपिहितदशो न श्रीगोपीनाथकविराजमहोदयैरुत्साहितैरस्माभिस्तदव्यवहित पूर्व वर्तिना मध्यक्षाणामधुना वस्तुतत्त्वं प्रेक्षन्ते ...... । वाच्यादिष्वपि तत्प्रसङ्ग: कस्य गुरोराज्ञया निवार्यः ? स्वर्गतानां डा०स्यार-महामहोपाध्यायेत्यादिपदवीभाजां गङ्गानाथझामहोदया- इत्यलं शुष्कचर्वणाभि: (१५७ पृ० ) । नामितस्ततः पत्रादिद्वाराऽनुसन्धानव्यग्राणामपि निष्फलप्रयासतया (८) तस्मात् सव्यञ्जकवाच्यादुपस्कृतै रसादिमिरङ्गभूतैर्गिनो व्यञ्षक पूर्वमधिगतया 'ख' मा० लिप्या ग्रन्थसम्पादनं दुःसाहसं मन्यमानैः १९२६ वाच्यवाचकोपस्कारकद्वा रेणोपकुर्वद्ध्रिरलङ्कारव्यपदेशो लभ्यत इत्यास्माक: पक्षः। .. खोष्टीयान्दे पुरुषोत्तमक्षेत्राभिजनानाम् अधुना परलोकगतानामुत्कलीय- यथा चोपमादि: स्वसन्निवेशेनान्वयमुपकुरुते तथा रसादीनपि (पृ० २०४-२०५)। (९) यद्यप्यत्रापि रसोऽस्ति, तथापि स्फुटस्याक्षुद्रस्य रसस्यानुपल- कोविदवर्याणां महामहोपाध्यायसदाशिवमिश्रमहोदयानां सौजन्येन तदीयशिष्याणा मन्यतमस्यानुकूल्यद्वारा पुरीप्रान्तीय ह रेकृष्णपुराख्याग्रहारात् संस्कृतानुशीलिभि म्भादेतत् .. । न चात्र विभावादेरन्यतमदप्यस्ति ..... रसस्य च क्षुद्राक्षुद्रत्व- विभाग: कीदृगिति न बुध्यामहे (२६१ पृ० )। रध्युषितादियं लिपिरधिगतेति प्रथमखण्डप्रकाशनकाले स्वल्पपरिसरायां

( १०) रसश्र मुख्यः । ...... दोषाश्च केचिद् आहत्यैव रसास्वादापकर्षकाः, भूमिकायां सूचितमासीत्। मातृकेयमुत्कलीयाक्षरैस्तालपत्रेषूत्कीर्णानां पञ्चषाणं ग्रन्थानां संग्रहभूतायां पेटिकायामन्तर्भुक्तासीत्। परन्त्वभाग्यवशतः काव्यप्रकाशदीपि- केचिदङ्गापकर्षकद्वारेति द्विविधाः । तत्राद्या रससन्निकृष्टा रसदोषा इत्युच्यन्ते .. , काया आदित आदितो दशपत्राण्येवात्र वर्तन्ते। क्वचित् क्वचिद् वर्णाशुद्धिदूषितया- तत्राप्यर्थदोषापेक्षया ...... पददोषाणामल्पत्वमित्युपन्यासक्रमसंगतिः (२६३ डप्येतया ग्रन्थसम्पादने प्रभूतं साहायक साधितमिति ७, १५, २१, २५ पृष्वेषु २६४ पृ०)। विश्वनाथेन सर्वमेवैतत् सहजसिद्धान्ततया स्व्रीकृतम्, 'अस्मदुपजीव्याना ख-मा० लि०-इङ्ग लण्डीयभारताधिकरणमातृकाभाण्डागारे निहिता- मान्यानाम्' इति विशेषणेन चण्डीदासाय कृतज्ञता च निवेदिता। ये तु तन्मताङ्गी- कृतावयथोद्धोषं कुर्वन्ति, ते तस्यालक्कारिकगौरवमूले तस्य च भित्तिस्वरूपे नव्य- लङ्कारग्रन्थान्तर्भूता ४९१ परिमाणादिविवरणं तदीये विस्तृततालिकामये

प्रस्थानपरमाचार्यादिसम्मते मतवादे संशयं क्षिपन्तीति सर्वमवदातम्। (Descriptive Catalogue) ग्रन्थे समाकलनीयम्। प्राग् नवमोलासपर्यन्त प्रसृतेयं पश्चात् कथच्चिदौदासीन्येन अ्न्थान्तपर्यन्तं प्रवर्तितेत्यनुमोयते। मान्यानां

(५) मातृकालिपयः कोलबुक् (Colebrooke) महोदयानां संग्रहोऽयमिति तन्नाम्ना चिह्निन

त्रयो मातृकाग्रन्था एकश्रैषामन्यतमस्य चित्रात्मक आदर्श: ( Microfilm स्तत्र संग्रहे। आपातदृष्ट्या संपूर्णेयं न वस्तुतस्तथा च, स्थले सथलेंडशविशेषाणाम-

copy) साकल्येनैते चत्वारोऽत्र ग्रन्थसम्पादने व्यवहताः । द्वितीयार्धसम्पादन- दर्शनात्। तथा च नवमोल्लासीयटीकायामादर्शस्य त्रीणि पत्राण्यनवधानाद् गलितानि लक्ष्यन्ते। एवमत्र मुद्रितायां क व्यप्रवाशदीपिकायां १५, २५, ६०,

( ५० ) (५१ ) टीकापूरणं काव्यप्रकाशविवेकस्य श्रीधरकृतस्य तत्तत्प्रकरणात् साधिसम्। ७७, ८५, ९४, १६०, १९३, १९४, २२२, ३३०, ३७५, ४७४, ४९० पृ० एतच तत्र टिप्पण्यामेव सूचितम्। र्खलनानि दृश्यन्ते। सर्वथा विभ्रमकरं चेदं यदत्र चतुर्थोल्लासमध्ये दशमो ल्ासस्य नातिक्षुद्रोंSशोऽनतर्भावितः (१११-११२ प्र० टिप्पणी द्रष्टव्या)। एतत्प्रसङ्गेऽनुचित्रमयस्थादर्शस्य प्रेषणेनाधिकारिभि: कृतं साहाथ्यमत्र

संभाव्यते यदयं ग्रन्थः कोलब्रकमहोदयानां ग्रन्थसंग्राहकस्य शास्त्रिणो निदेशेन सादरमावेद्यते।

तदानीमपि संस्कृतचर्चया प्रथितस्य पश्चिमवङ्गीयविष्णुपुराख्याघिष्ठानस्य (६) ग्रन्थसम्पादनशैली कस्माच्चित् पारिवारिकसंग्रहात् केनचिदव्युत्पन्नेन लेखकेनालेखि। जीर्णतरस्या- धारभूतस्य प्रति० लि० अन्तरस्य पत्रसंख्यानिराकरणाक्षमेण लेखकेन पत्राणां अचिरमेव प्रकाशितेऽस्मत्सम्पादिते काव्यप्रकाशविवेकेऽनुसृता सम्पादन-

यत्र तत्र योजनेन १११ -- ११२ पृ० स्थटिप्पणीसूचिता त्रुटिर्जाता। आदर्श- शैली न सर्वथाऽत्रानुपालिता। प्रथमखण्डसम्पादनकाले वाराणस्यां चौखम्बा-

प्रतिलि० अन्तरलेखकेन स्वकीयोन्भटश्लोकसंग्रहात् तत्रत्यः श्रोक उपन्यस्त :- संस्कृत ग्रन्थमालामुद्रिताद् नागेश्वरीटौका्रन्थत एव काव्यप्रकाशीयसूत्रजातं मुद्रितम्,

सायं सूर्यात्मजायाः पुलिनपरिसरे बालकैरावृतः सन् न टीकाकृच्चण्डीदासपरिगहीतपाठमयमित्यधुना शुद्धिपत्रे विशिष्ठानां तत्रत्यपाठ-

(चालकेलीर्वितन्वन्) भेदानां सन्निवेश: साधितः । प्रथमखण्डे मूलोदाहतश्लोकाः संख्याताः। उत्तरार्ध- खण्डेSनवधानवशतो न तथा साधितमित्यपि दुःखावहम्। 'क' परिशिष्ट एषां धावन् धावन् सहर्ष कृतविविधरवो गोसमूहं विचिन्धन्। निदर्शनानामाकरो यथासंभवं सूचितः । इदं तु साग्रहं सूच्यते-यदितः प्राक पुण्य- स्वैरं गोपाङ्गनाभि: कृतविविधरसक्रीडनो दैत्यवंश- काधिष्ठानतः प्रकाशिते झल्कीकरमहोदयैः संपादिते श्लोकसूच्यां यावतां निदर्शनाना- धवंसी वंशीविलासी ब्रजकुलतिलकः पातु वो गोपवेशः । माकरो दर्शितोऽत्र ततोऽधिकानां चत्वारिंशदधिकैकशतसंख्याकानामाकरानुसन्धान-

अनवधानवशतः कुत्रापि टिप्पण्यामियं मा० लिपि० 'क' इत्यन्यथात्वेन मीहितम्। विशेषं जिज्ञासुभि: का० प्र० विवेकस्योपोद्दातो द्रष्टव्यः। ग्रन्था-

दर्शितेति सविनयं पाठकेभ्यः क्षमाऽभ्यर्थ्यते। वयवविभागे वृत्त्यंशस्य यथासंभवमाशयोद्वाटनोपयोगी सन्दर्भच्छेदो दर्शितः, तदनुयायी ग-मा० लि०-इयं कलिकातास्थायाः आसियातिकसमितैर्ग्रन्थालये चाध:स्थः काव्यप्रकाशदीपिकायां विभागक्रमः। कारिकाकृति- स्तत्संख्या च यथापूर्वतरैरमुद्रिता तथेहापि अन्थान्तरं व्यवहरतां पूर्वतनपरिचय- मातृकाभाण्डारे राष्ट्रीयसंग्रहत्वेन (Government Collection) संरक्षिता। दार्ढ्येन तथा नवीनतराणामनुसन्धायिनां ग्रन्थनिर्देशविषये यथा स्वल्पमपि तस्मिन् विभागे ३७८७ संख्यकत्वेनेयं निर्दिष्टा। इतो न्यूनकल्पेन शतत्रयाधिक- वैमनस्यं न स्यादिति कृत्वा। उदाहरणानि यथारीति ग्रन्थावयवे पृथङ्मुद्रितानि। वर्षात् प्राक तालपत्रे वङ्गीयैरक्षरैरियं लिखिता । पञ्चमोल्लासात् ग्रन्थावसानं याघत् परं न सर्वत्र तद्विवरणभाषा तन्निमित्तकोऽनुचोदितानां भेदो दर्शितः । वस्तुतस्तु टीकाडत्र वतते। अत्रैवावसाने सप्तमोल्ासटीकाशेषे च पुष्पिकायां टीकाकृतो सर्वेषां प्राचीनानां विवरणकृता बहूनां च अर्वाग्भवानां कृतिषु लक्ष्यलक्षणसंगति- वंशादिप्रशस्तिपरः परिचयो लभ्यते। संभाव्यते यदस्यादर्शग्रन्थ उत्कलीयात् दुरूदपदानामेवार्थनिर्देशना च साध्यतयाङ्गत्वेन ग्ृह्यते। न च सर्वत्रेतरयोरवसर- कस्मादप्याध/राल्लिखित इति। नातिविशुद्धाSपीयं सर्वतो निर्भरयोग्येति विशेषतो नवमदशमोल्लासयोष्टीकासंपादने व्यवहता । परमत्र ४७४ प्ृष्ठतः ४९० पृ० स्तात्पर्ये वा। परिशिष्टानि नामनिर्देशेनैव सर्थकानि। 'ग' 'ङ' परिशिष्टयो-

पर्यन्तं टीकाग्रन्थसंपादने 'ख' 'ग' मा० लिव्योरुभयोरेव टीकांशस्यादर्शनात् राकस्चयने समञ्जसयोजनायां च विस्तरभीत्या प्रकृतोद्धृतसन्दर्भाणामाद्यन्तावयवैः

( ५२ ) ( ५३ ) सूक्ष्मेक्षिकया सूचन विहितम्। इमे परिशिटटे सविशेषानुसन्धायिनामेवोप योगिनी। ते चानुसन्धित्सवोऽलङ्कारनित्रन्धेषु लब्धप्रवेशा एताहशसूचनेनैबोप- Sarasvati Bhavana Text Series) प्रकाशनाथनिदेशेन प्राचीन टीकाकृतामन्यतमेन कविमुख्यालङ्कारिकचूडामणिना चण्डीदासेन विरचितायाः कृता: स्युः। सर्वेष्वेव परिशिष्टेषु यथाशक्ति स्वयम्पूर्णतासाधन एवावधानं दत्तम्, काव्यप्रकाशदीपिकायाः सम्पादनायाहं प्रवृत्तः स्वग्राम(भट्टपल्ली)वास्तव्येन परन्तु न तत् सुसाधं सुसहं चेति सन्तोष्टव्यम्। अक्षरानुक्रमिकसंस्थानमेपु भारतविश्रुतवैदुष्यैः पण्डितप्रकाण्डैरधुना स्वर्गतैः पञ्चाननतर्करत्नपादैराशिषा संवर्धित- लक्षितलक्ष्यम्, परं क्वचिदनवधानतः स्खलनमपि संभाव्यते। 'क' 'ख्र' परिशिष्टयो- स्तदानीन्तनान्तेवासिनस्तरुणस्य श्रीमतः प्रकाशचन्द्रलाहिडीदेवशर्मणः मुद्रणार्थ रुपयुक्तेषु ग्रन्थेषु तथेतरत्रापि तत्तन्नामसङ्कतपञ्जी भूमिकाया अवतरणिकायामेव ग्रन्थस्यानुलिपिविधाने साहाय्यमूरीकुर्वतः कुतूहलेनोत्साहितो वर्षद्वयमध्येऽस्य निवेशिता। अस्मययोजिता टिप्पणी यथासंभवं मिताक्षरा शास्त्रविवर्तनभङ्गयनु- प्रथमं खण्डं कविराजमहोदयस्य निर्बन्धेन प्रकाशितवान्। ततो मुद्रायन्त्राधि- सारिणी टीकाकृदुद्देशनिर्देशकल्पेनैव व्यवस्थिता। इयमाधुनिकसमालोचन- कारिणां श्रथतया शम्बूकसर्पणेन सम्पादनव्यापारे चलति अतर्कितोपनतेन द्वितीय- शैलीसंमतमनुसन्धानमनुवर्तमानाऽपि यथा प्राचीनभङ्गी वस्तुस्थितिमयी न. जहा- विश्वयुद्धरूपोपप्लवेन मम च संपादनकेन्द्राद् दूरवर्तितया तथा स्वभावसिद्धनौदासी- तीति तथा प्रयत्तमस्माभिः। 'नामूल लिख्यते किञ्चिन्नानपेक्षितमुच्यते' इति रीत्या न्येन मुद्रणव्याघातो जातो येन ग्रन्थस्य २३२ पृ० पर्यन्तं सीसाक्षररूपेण योजना- यदस्माभिरितरत्रासूचि तथा यत् प्रसङ्गान्तरे निबन्धादिभिर्भाषान्तरमाश्रित्य न्ततया विरतिः । विवेचितं न तस्य किमपि पिष्टपेषणं स्यादित्युभयथैव यत्नं विदधतीयमलङ्कार- तन्त्रेऽनुसन्धानरतानामाधुनिकानां शिक्षार्थिनामुपयोगाय कल्पत इत्याशंसा। वाराणसेयविश्वविद्यालय प्रतिष्ठाया अव्यवहितोत्तरकाले तत्राधिकारिगौरवं

अस्मत्संपादितालङ्कारनिबन्धग्रन्थान्तराणि सम्पादने प्रत्यग्रतया नवीनया समासीदताऽनुसन्धानविभागाध्यक्षतया प्रकाशनसंस्थासंस्थापने लब्धत्वरेण मित्र-

दृष्टिभङ्ग्या यथा प्राच्यानां प्रतीच्यानां च विदुषामनुमोदमलभन्त तथायमपि वरेण श्रीक्षेत्रेशचन्द्रच ट्टोपाध्यायमहोदयेन सनिर्बन्धमनुरुद्धोऽचिरादवशिष्टस्य

सौभाग्यभागू भवेत्, तेषां माध्यस्थेनेदानीन्तनानां क्रमश उपचीयमानानां शिक्षार्थि ग्रन्थस्य प्रकाशनायाहं सूचितः। ग्रन्थसम्पादने मदीयं मुख्यमालम्बनं 'ख' मातृकाया

मात्राणामव्यवश्यमवलोकनीय कक्षायामन्तर्भावितेत्याशा दुराशा न स्यादिति काह्वयते मत्कृतप्रतिलिपिरियन्भ्र्वर्षर्जीर्णशीर्णा न सर्वथा निर्भरयोग्या जाता। द्वितीय-

सुरभारतीमय्याः सूचनाया निवेशार्थमधिकारिभिरनुरुद्ध आङ्गलभाषामजानता- महायुद्धप्रवृत्तिप्रारम्भे प्राक् प्रस्तुता काश्यां प्रेरितस्य अ्न्थस्य नवमोल्लासा-

मलङ्कारशास्त्रे व्युत्पित्सूनां तथा तत्र व्युत्पत्तिमतां चेत्थं स्वल्पमण्यानुकूल्यं घटेतेति वधि नागराक्षरानुलिपिरपि कुत्र तिरोहितेति वार्ता विदन्नितरां क्षणं किंकर्तव्य-

विहितदृढसंकल्पेन तेषां सर्वेषामवधानमभ्यर्थ्यते। विमूढोऽभवम्। तदानीमेवोत्साहमूर्तैर्मदीयशिष्याणामेकतमस्य कलिकातासंस्कृत- महाविद्यालयस्य प्रथितनाम्नोऽध्यक्षस्य श्रीमतो गौरीनाथशास्त्रिण उचितसंविधान-

(७) सप्रश्रयनिवेदनम् पाटवेनाङ्गलभूखण्डतः स्वल्पया कालकलया पूर्वनिर्दिष्टाया मातृकालिपेरनु चित्रादर्शोSस्मन्नयनगोचरतामासादितः । इत्थमतितरामुल्लासितो वाराणसेयाधिका- भगवदनुग्रहेण सुयोगोऽद्य परिपूर्तिमापन्नः काव्यप्रकाशदीपिकाया: रिभि: सुतरामभ्यर्थितो वार्धकेऽप्येतदर्थ प्रयासमकरवम्। द्वितीयखण्डस्यानुलिपि- प्रकाश्यतासंभावनायाश्चारितार्थ्येन। इतः प्राक् चत्वारिंशद्वर्षव्यवधाने तदानीन्तन- योजनकार्ये सूचनामय्या भूमिकायाश्चांशतो लिखने कलिकातासंस्कृतमहाविद्यालया- वाराणसेयसंस्कृतमहाविद्यालयाध्यक्षेण तदानीमपि लब्धप्रतिष्ठस्य श्रीगोपीनाथ- नुसन्धानविभागस्य मदीयशिष्येणाधुना तत्रैव शिक्षायतने संस्कृतसाहित्यशास्त्रा- कविराजमहोदयस्य स्वोपज्ञसरस्वतीभवनकम्रन्थर।जौ (Princess of Wales ध्यापकेन काव्यव्याकरणतर्कादिपञ्चतीर्थोंपाधिकेन परमकल्याणीयेन श्रीमता सिद्धेश्वर-

( ४) देवशर्मणा मम साहाव्यमाचरितम्। दशमोल्लासोपरि टिप्पण्यनुलेखने मदीप- छात्रसत्रैवाङ्गलशाखायां संस्कृतसाहित्याध्यापकानामन्यतमः श्रीमान् दिलीप कुमारकाजिलाल(M.A.,D.Phil) देवशर्मा साहाय्यमकरोत्। तदीय पत्नी तत्रैवानुसन्धानविभागे विद्यार्थिनी कलिकातावेथुनमहाविद्यालयस्य संस्कृत साहित्याध्यापिकानामन्यतमा श्रीमती कृपामयी (M. A., Kavyatirtha) पञ्चम उल्लास: 'स''ग'-'ङ' परिशिष्टानां योजने लेखने चात्मानं व्यापारितवती। मदीया एवं ध्वनौ निर्णीते गुणीभूतव्यङ्गयप्रभेदानाह- कनीयसी दुहिता श्रीमती कल्याणी (M. A. ) 'क'-'घ'-'च' परिशिष्टानां शुद्धि- पत्रस्य च सम्पादने तल्लेखने च सहायाऽडसीत्। एतेषामानुकूल्यमन्तरेण वार्धके (६६) अगूढम परस्याङ्गं वाच्यसिद्धयङ्गमस्फुटम्। ग्रन्थस्यास्य सम्पादनभारो मम नितरां दुर्वहोऽमविष्यदिति तेभ्यः सर्वेभ्य आन्तरि- सन्दिग्धतुल्यप्राधान्ये काक्वाक्षिप्तमसुन्दरम्।।४५।। काशीराशिर्वितीर्यते। व्यङ्गयमेवं गुणीभूतव्यङ्गयस्याष्टौ भिदाः स्मृताः। प्रयासस्यास्य प्रवतकानां स्वनामधन्यानां महामहोपाध्यायश्रीगोपीनाथकविराज- महोदयानां तस्य च साङगत्वं साधयतां श्रीयुतचद्दोपाध्यायमहोदयानां तन्नियो कामिनीकुचकलशवद् गूढं चमत्करोति, अगूढं तु स्फुटतया जितानां वाराणसेयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्थप्रकाशनसंस्थायां मुद्रणादिपर्यवेक्षण- वाच्यायमानमिति गुणीभूतमेव। रतानां कतिपयानां सुधियां च सतिधे मम कृतज्ञताज्ञापनमवश्यकर्तव्यतया विधीयते। अन्ते च कृपापारावार भगवन्तमस्मिन् कृत्ये वैगुण्यहानि विदधतं स्मरन् उल्लाससङ्गतिमाह-एवमिति। ध्वनौ बहुधा मिन्ने निर्णीते विशेषलक्षणै- निर्द्धारिते क्रमागतान् गुणीभूतव्यङ्गथस्य भेदान्। विशेषलक्षणान्याह-सहृदयहृदयैक- टिप्पण्युपसंहृतिपद्यमनुवदन् भूमिकामिमां समापयामि- साक्षिकं गूढमङ्गमानुक्रम्येण चारुताप्रकर्षकम्। वाच्यसिद्धयङ्गं वाच्यसिद्धिनिदानम्। अशक्तेऽशरणे सद्भिर्नियोगो यः पुरार्पितः । अस्फुटं सहृदयैरपि झटित्यप्रतीयमानम्। सन्दिग्धतुल्यपदाभ्यां प्राधान्यपदस्य प्रत्येक- विश्वेश ! तस्य शेषोऽद्य सार्थकोऽस्तु विधिस्तव । मन्वयः। काक्वाक्षिप्तं काकुबलात् झटिति वाच्यवत् प्रतीयमानम्। असुन्दर चमत्काराप्रत्यासन्नम्। एतेषाञ्च परस्परभेदो लक्ष्यदृष्टया सज्ञानः । एवमेभिरुपाधिभि- इति विदुषामाश्रव :- ल् क्षणीभूतैर्गुणीभूतव्यङ्गयस्याष्टौ भिदा विशेषा लक्ष्यप्रसिद्धा अस्माभि: स्मृताः। स्फुट- तया साधर्म्येण वाच्यायमानं सहृदयहृदये झटिति प्रतीयमानं व्यङ्गयं गुणीभूतमेव, श्रीशिवप्रसाददेवशर्मा। वाच्यातिरिक्तचारुत्वराहित्यादिति शेषः । एवं तुल्यप्राधान्यादिष्वपि ज्ञेयम्। यद्यपि

१. ०सात्तिकं गूढं तदितरदगूढम्। अपरस्य।ङ्गमानुकूल्येन चारुतोत्कर्षकमिति खपुस्तके पाठः । गर्भीभूतस्यांशस्य कपुस्तके प्रमादतः स्खलनात् स एव पाठो ग्हयाः । २. 'व्यङ्गयम्' इति खपुस्तके नोपलभ्यते।

काव्यप्रकाशदीपिका [ पञ्चम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता

अगूढं यथा- एतञ्चकास्ति च रवेनवबन्धुजीव- यस्यासुहत्कृततिरस्कृतिरेत्य तप्त- पुष्पच्छदाभमुदयाचलचुम्बि बिम्बम् ॥११४। सूचीव्यधव्यतिकरेण युनक्ति कर्णौ। अत्र चुम्बनस्यात्यन्ततिरस्कृतवाच्यस्य। काञ्चीगुणग्रन्थनभाजनमेष सोडस्मि अत्रासीत् फणिपाशबन्धनविधि: शक्त्या भवदेवरे जीवन्न सम्प्रति भवामि किमावहामि ॥११३॥ गाढं वक्षषति ताडिते हनुमता द्रोणाद्विरत्राहृतः। श्त्र जीवन्नित्यर्थान्तरसंक्रमितवाच्यस्य। दिव्यैरिन्द्रजिदत्र लक्ष्मणशरैर्लोकान्तरं प्रापितः केनाप्यत्र मृगाक्षि! राक्षसपते: कृत्ता च कराठाटवी॥११५॥ उन्निद्र कोकन द रेगुपिशङ्गिताङ्गा गायन्ति मञ्जुमधुपा गृहदीर्घिकासु। अत्र केनाप्यत्रेत्यर्थशक्तिमूलानुरणनरूपस्य। 'तस्याप्यत्र' इति युक्त: पाठ:।

कारिकायां प्रथमनिर्देशात् कामिनीत्यादिना च समनन्तरमेव व्याख्यानादगूढस्यैवेद- मुदाहरणमिति लभ्यते, तथापि निःसन्देहाय पुनरुक्तिरगूढं यथेति । शरणागतस्य तप्त- चुम्बनमत्रासम्भाव्यमिति रभससंसर्गमात्रं लक्ष्यते। एवं गायन्तीत्यपि ध्वननमात्रम्। शलाकया कर्णवेधनं देशाचार इति सम्प्रदायव्याख्या। ग्रथनभाजनं ग्रथने नियुक्तः । केनापीति श्रीरामे वक्तरि वाक्यार्थप्रत्ययानन्तरं मयेत्यर्थः प्रतीयत इत्यगूढम्। आवहामि करोमि। अत्र 'जीवन्न भवामि' इत्यस्य जीवत एव वचनाद् बाधिते स्वार्थे अतथाविधेन नायकेनेदृश्या दिशा सोत्प्रासमात्मप्रकटनं [ न युक्तमिति ] प्रसङ्गा- सहायादिसम्पद्विरहेण जीवनगतमश्लाध्यत्वं लक्ष्यते। तदतिशयश्च व्यङ्गयः सर्वजन- द्दोषमुद्घाट्यति-तस्यापीति । अस्मिस्तु पाठे सरभसमम ..... 'हेवाहिकादिकं' संवेद्यप्राय इति गोपनकृतसौन्दर्यहीनः । न गुणीभूतमिति ध्वनेरेवेयमुदाहृतिः । अत्र च प्रतिपादं वृत्तानामद्भुत- एषां चाष्टानामपि प्रत्येकं ध्वनिनयेन यथादर्शनं भेदो बोद्धव्य इति वच्त्यमाण- तया स एव देशो नव नव इवाभासत इत्यत्रात्रेति पुनः पुनः प्रयोग

रीतिमनुसृत्योदाहरणान्तरे आह-उन्निद्रेति। अत्रासीदिति वदनसंसर्गरूपं १. एवं नैकान्तग्राह्योऽसंलग्नप्रायः पाठः खपुस्तके। ' ...... नायके- नेदश्यादिशंसोत्प्रासनमात्मप्रकटनं दोषं प्रसङ्गादुद्घाटयतीति त्रुटिगर्भो- १. मम्मटकृतस्य वृत्तिग्रन्थस्यापि सूत्रवत् स्वल्पात्तरप्रायत्वादेतदाशयोद्धोषरां डमनोज्ञतरः पाठः कपुस्तके। 'नायकेनेदृश्या दिशा ......... न युक्तमिति यथास्थितमेव। प्रसङ्गात्ं' इत्यादि: पाठः स्यात्। परं सोऽप्यगतिकगतित्वेनाश्रयणीयः । २. पाश्चात्याचार इति वङ्गीयनैयायिकवर्याः परमानन्दचक्रवर्तिभट्टाचार्याः । २. पाठोऽत्र कुत्रापि न सम्यग्। बिल्हणादिकाश्मीरीयकविप्रयुक्तहेवाकपद- नीतिवर्मकृते कीचकवधाख्ययमककाव्ये नास्य पद्यस्योपलम्भः सम्भवीति स्यात्र प्रयोग: स्यात्। तस्य तत्ततप्रभावाति रेकेणा ख्यातस्येति यावद्। ततश्र विपश्चित एवाकरनिराकरणे प्रमायाम्। 'तज्जयान्नायकोत्कर्षवर्णनम्' इत्याद्याचार्यदसिडमतनयेन ख्यापने गूढतैव ध्वनिप्रयोजिकेति कश्चित्। नायकोत्कर्षं- ३. मम्मटकृतवृत्तिग्रन्थे नानर्थंकोदाहरणाडम्बर इति यत् तत् सुविदितमेव कोविदानाम्, तस्मादेतट्टीकाकृन्मन्तव्यम्। ३. 'इवाभासतीत्यत्रात्र' इत्यह्द्यः पाठः खपुस्तके।

उल्लास: ] चएडीदासविरचिता १०१

२०० काव्यप्रकाशदीपिका [ पक्चम अत्र भूविषयो रत्याख्यो भावो राजविषयस्य रतिभावस्य। अपरस्य रसादेर्वाच्यस्य वा वाक्यार्थीभूतस्य अङ्गं रसादि बन्दीकृत्य नृप ! द्विषां मृगदशस्ताः पश्यतां प्रेयसां अ्नुरणनरूपं वा। यथा- श्लिष्यन्ति प्रणमन्ति लान्ति परितश्चुम्बन्ति ते सैनिकाः। अयं स रशनोत्कर्षी पोनस्तनविमदनः । नाभ्यूरुजघनस्पर्शी नीवीविस्रंसनः करः॥११६॥ विध्वस्ता विपदोऽखिलास्तदिति तैः प्रत्यर्थिभिः स्तूयसे ॥११६।।

अत्र श्रुङ्गारः करुणस्य। अत्र भावस्य रसाभासभावाभासौ प्रथमार्धद्वितीयार्घद्योत्यौ।

कैलासालयभाललोचनरुचा निर्वर्तितालक्तक- अविरलकरवालकम्पनैभ्रु कुटीतर्जनगर्जनैर्मुहुः। दद्टशे तव वैरिणां मदः स गतः क्वापि तवेक्षरो क्षणात् ॥१२०। व्यक्ति: पादनखद्युतिर्गिरिभुवः सा वः सदा त्रायताम्। स्रत्र भावस्य भावप्रशमः । स्पर्धाबन्धसमृद्धयेव सुदृढ् रूढा यया नेत्रयो: सार्ध कुरङ्गकद्ृशा मधुपानलीलां कान्तिः कोकनदानुकारिसरसा सद्य: समुत्सार्यंते ॥११७॥ कर्तु सुहृद्धिरपि वैरिणि ते प्रवृत्ते। अत्र भावस्य रसः । अन्याभिधायि तव नाम विभो! गृहीतं अत्युच्चाः परितः स्फुरन्ति गिरयः स्फारास्तथाम्भोधय- केनापि तत्र विषमामकरोदवस्थाम् ॥१२१। स्तानेतानपि बिभ्रती किमपि न क्लान्ताऽसि तुभ्यं नमः। अत्र त्रासस्योदयः । आश्धर्येण मुह्ुर्मुद्दः स्तुतिमिति प्रस्तौमि यावद्भुव- स्तावद् बिभ्रदिमां स्मृतस्तव भुजो वाचस्ततो मुद्रिताः॥११८॥ रत्याख्यो भाव आहार्यों न तु वास्तवः, नृपतिगतभक्तिप्रकर्षप्रकटनायैव तदुपनिबन्धनात्। इत्येकः। प्रत्येकं भिन्नभिन्ना एव समरभुवः प्रदेशा इत्यपरः। रसादेर्वाक्यार्थी बन्दोकृत्य हठादानोय। नृपेत्यामन्त्रणम्। ताः शोकानुरागकातरेण चक्षुषा भूतस्याङ्गम्, रसादेर्वाच्यस्य तु रसाद्यनुरणनरूपं वेति योजना। अनुरणनरूपस्य अनिमेषं प्रेक्षमाणानाम्। प्रेयसामित्यनाद रे षष्ठी। लान्ति लालयन्ति। तत्तस्माद- तु रसादौ गुणीभावाव्यभिचार एवेति तद्रणनमेतादृशो वृत्तिकर्तुरभिप्राय खिला विपदो निरस्ता इति योज्यम्। तैरिति येषां दाराः समक्षमेव तथा क्रियन्त उदाहरणदृष्टया ज्ञेयः । वाच्यस्येत्यनन्तरं 'वा'शब्दाभावपक्षेऽन्तिमो 'वा'- इत्यर्थः । अत्रेति । भावस्य नृपतौ कविभक्तः प्रथमपद्यार्धद्योत्यः सैनिकानां शब्दस्तृणजलौकान्यायेनाकृष्यः । करुणस्य प्राकरणिकस्य। अत्र हि प्रागवस्था- परस्त्रोविषयकरतिप्रकृतिकः सम्भोगाभासः, द्वितीयेऽप्यद्वे विप्रकृतानां राज्ञि भक्ति: स्मृतिप्रभावितः खण्डशङ्गारः समधिकशोकावेगप्रकृतिकं करुणमेव प्रकर्षयति। कृत्रिमत्वादाभास एव । प्रथमद्वितोयपादेति पाठे तु पादशब्दोऽ्यमद्ध रूपभाग- भावस्येति भगवतीविषयरतैः । रसो मानप्रसादनरूपः सम्भोगः। भूविषयो वाचकोऽङ्गीकर्त्तव्यः। अविरलेत्यादि मदलिङ्गनिर्देशः । भावप्रशमो मदापरनामकगर्व- प्रशमो नृपतौ रतेरङ्गमित्यर्थः। एवमुत्तरेष्वपि। सार्द्धमिति सहार्थे। तव 9. 'शब्दाभावपाठे' इति खपुस्तके पाठः।

२. 'शमप्रसादन' इत्यनुपादेय: पाठः खपुस्तके। १. 'साकम्' इति साधारणसम्मतः पाठः।

२० काव्यप्रकाशदीपिका [ पञ्चम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता २०३

भ्रसोढा तत्कालोल्लसदसहभावस्य तपसः अत्र शङ्काऽसूयाधृतिस्मृतिश्रमदैन्यादीनां विरोधिनां शबलता । कथानां विश्रम्भेष्वथ च रसिक: शैलदुहितुः। एते च रसवदाद्यलङ्काराः। यद्यपि भावोदयभावसन्धिभाव- प्रमोदं वो दिश्यात् कपटबटुवेशापनयने शबलत्वानि नालङ्कारतयोक्कानि, तथाऽपि कश्चिद् व्रयादित्येवमुक्तम्। त्वराशैथिल्याभ्यां युगपदभियुक्त: स्मरहरः।१२२।। अत्रावेगधैर्ययो: सन्धि:। अत्रेति। शङ्कादिदैन्यान्तमुदाहृतिगतवितरेति पर्यन्तद्योत्यमुक्तरीत्या ज्ञेयम्। पश्येत्कश्चिच्चल चपल रे! का त्वराऽहं कुमारी दैन्यादीनामिति। तथा चोपलक्षणतया मत्यादीनामुक्तरीत्या परिग्रहः कार्यः । हस्तालम्बं वितर ह ह हा व्युत्क्रम: क्वासि यासि। विरोधिनां पूर्वोपमर्दनेनोदयशालिनाम् । दैन्यविबोधिनामिति पाठे ह ह इत्थं पृथ्वीपरिवृद् ! भवद्विद्विषोऽरण्यवृत्ते: हेत्यत्र मतिकृतः कथं पुनः कुमार्या ममेदृशं स्वातन्त्र्यं युज्येतेति वितर्कजनको कन्या कश्चित्फलकिसलयान्याददानाऽभिधत्ते॥१२३॥ विबोधप्रतिभासो ग्राह्यः । शबलता समुदायतया प्रतिसन्धानम् । एत इति। एवंजातीयाः । अत एवार्थप्राधान्ये सति ध्वनिना व्याप्तविषयत्वात्। नाम त्वद्वाचकं पदमनेकार्थम्। तच्च प्रकरणादिसहायेनान्याभिधायि। केनापि हेतुना तत्राद्यो रसवदलङ्करणम्, शेषेषु षट्सु क्रमेण प्रेय-ऊर्जस्वि-समाहित-भावोदय- जनेन वा। विषमां भयत्रासकम्पोद्वगकर्बुरिताम् । त्रासस्येति' भावान्तर- भावसन्धि-भावशबलत्वाद्याः षडलक्कतय उक्तानि प्राचीनैः । ब्रयादिति सम्भाव- साचिव्येन पुष्टस्येत्यर्थः । नायां लिङ। उक्तमिति। पूर्वोदाहृत्यनन्तरम् एते च रसवदाद्यलङ्कारा इत्युक्ति: तस्मिन् काले उल्लसन् असहभावः कार्यजननकालक्षेपासहिष्णुत्वं यस्य तथाभूतस्य तपसोऽसोढा प्रतिरोधासमर्थः । अभियुक्त आविष्टः । पश्येत् कश्चिदिति १. "शङ्का ... श्रमदैन्यादीनां विरोधिनां शबलता" इति चएडीदासष्टतः पाठः। शङ्का, तद्वेतुश्चान्यसंगोप्यपुरुषव्यापारः प्रतीयते। चलेत्यादिना काकुवशाद्रागानु- इतरे केचन पुनः "शङ्का ...... श्रमदैन्यविबोधौत्सुक्यानां शबलता" इति विद्धाऽनुसूया। का त्वरेति आवेगविश्ङ्कलत्वसंस्थापनरूपा धृतिः। अहं कुमारीति ग्रन्थं पठन्ति। तन्मते व्युत्क्रम इति विबोधश्चैतन्यागमरूपः, क्वासि

प्रत्यवायाभाववेदनानुगुणा स्मृतिः । हस्तालम्बं वितरेति फलाद्यवचयनश्रमात्तदङ्ग- यासीस्यौरसुक्यमिति ग्रन्थसंगतिः । तत्र विबोधपदेन चएडीदासनिर्दिष्टो- स्पर्शौत्सुक्यात्तस्य च क्षणमात्रविलम्बेऽपि कातर्य्यरूपदैन्याद्युक्तिः । ह ह हा पलत्णातया मतिरङ्गीकृतेत्यपि केचित्। व्युत्क्रम इति तत्वानुसन्धानरूपमतिवितर्कशङ्कासम्भ्रमोक्तिः । क्वेत्यादि तदौदासीन्य- २. 'प्रतिभासः प्राप्तः' इति खपुस्तके पाठः । दर्शनात् पुनर्दैन्यम् । परिवृढ़ः प्रभुः कश्चिदभियोक्तारमित्थमभिधत्त इत्यन्वयः। ३. एते हि कुन्तकमतानुवादिनस्तन्मतं तात्पर्यतस्तद्वाक्यञ्ज शब्दत उप- जीवन्ति। तेषां सिद्धान्तः "अलङ्कारो न रसवत्" ( वक्रोक्रिजीविते १. त्रासस्येत्यसमस्तः पाठश्चएडीदासगृहीत एवान्यैगृ हीतात् त्रासोदय इति १५६ पृ०) इत्यादौ दशितः । श्रीधरेण नव्यमतानुयायिना वक्रोक्रिजीवित- समस्तात्पाठाच्छ्रेयान् । प्रदीपविवरणमपि चएडीदासमतपाठानुयायि। २. सहे: पचाद्यच्प्रत्ययनिष्पन्नस्य सहशब्दस्यात्रोद्देशः। तेनासहभावपदेना- कारस्य युक्तय उदाहृतयश्च विमृष्टाः स्वकृते विवेके। चिरन्तनपदेन भामह-

सहिष्युत्वमशक्तता दौबल्यमित्यादि वा बोध्यते। 'असमभावस्य' इति दएड्युद्भटादीनां परामर्शः । "प्रधानेऽन्यत्र वाक्यार्थे यत्राङ्गं तु रसादयः। काव्ये तस्मिन्नलङ्कारो रसादिरिति मे मतिः ॥" (ध्वन्यालोके २।५ ) इति नव्यमतप्रवर्तकेनाभियुक्रशिरोमणिना यत्सिद्धान्तितं सत्काव्यतत्वमपह-

२०४ काव्यप्रकाशदीपिका [पञ्चम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता २०३ सर्वेषामप्यलङ्कारव्यपदेशप रेत्यर्थः । अथ कथमेषामलङ्कारता? वाच्यवाचकरूपाङ्गो- पस्कारेण मुखेन हि रसाद्युपकारका अलङ्कारा उच्यन्ते, रूपकानुप्रासादौ तथैवाङ्गी- यद्यपि स नास्ति कश्चिद्विषयः, यत्र ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गययोः

कारात्। न चैवमिह, वाच्यवाचकाभ्यामन्यैरुपकार्य्यत्वात्, इति चेत्? इह केचिदाहुः- स्वप्रभेदादिभिः सह सङ्करः संसृष्टिर्वा नास्ति, तथाऽपि 'प्राधान्येन

तन्न, मुख्यतयैवोपपादयिष्यमाणत्वात्। रसाद्युपकरणमात्रेणालङ्करणत्वम्, रूपकादौ तु समासोक्तौ तु नायकादिव्यवहारमात्रस्यैवालङ्कारता, न त्वास्त्रादस्य, तस्योक्त-

वाच्याद्युपधानमजागलस्तनन्यायेनेत्यपरे। तदपि रिक्तम्, वाच्यवाचकादिष्वप्यलङ्कार- रीतिविरहात्। यथा चोपमाSSदि: स्त्रसन्निवेशेनान्वयमुपस्कुरुते, तथा रसादिरपीति

व्यपदेशापत्त रित्युक्तत्वात्। तस्मात् स्व्रव्यञ्जकवाच्याद्युपस्कृतै रसादिमिरङ्गभूतैरद्गिनो सर्वमनाविलम्।

व्यञ्षकवाच्यवाच कोपस्कारद्वा रेणोपकुर्वन्भ्रलङ्कारव्यपदेशो लभ्यत इत्यास्माक: पक्ष: ननु मिश्रीभावस्य पृथग् वक्ष्यमाणत्वात् सज़ातीयादिभिरमिश्रितानामेव गुणीभूत- व्यङ्गयभेदानामुदाहृतयोऽत्र प्रकरणे उल्लेख्याः, न च "अयं स रसन" इत्यादेः, वानैः कैश्चिन्नव्यैर्न तस्य मर्यादा परिगृहीता। मम्मटेनाप्यत्र प्रथमोल्लासे अप्रधानभूतकरुणादिसम्भेदादित्याह-यद्यपीति । स्वप्रभेदाः सजातीयभेदाः । "अत्र स्फुटो न कश्चिदलङ्कारः, रसस्य च प्राधान्यान्नालङ्कारता" इति करठत आदिना विजातीयवाच्यालक्कतिपरिग्रहः । अयमर्थः-न खलु ध्वनित्वगुणी- एवोक्तोऽयमर्थः । दशमोल्लासे रसवदाद्यालोचनमपश्यन्िरर्वाचीनैः कैश्चित् भूतव्यङ्गयत्वे तद्विशेषो वा गोत्वाश्वत्वादिवद् वैयधिकरण्यनियता धर्माः स्व्रीक्रियन्ते, "परन्तु रसवदाद्यलङ्काराः प्राचामेवाभिमता न तु स्वस्यापि", "भावोदये- किन्वौपाधिकाः। ततश्रोपाधिसमावेशात्तेषामपि समावेशे यदा यस्य प्रधानोपकारकत्व- त्यादि रसवदादेरप्युपलक्षकम्" इस्यादि च यत्प्रलपितं तदविचारित- मुत्कृष्यते तदा तस्योपाधेर्मुख्यत्वेन व्यवहारः। 'अयं स' इत्यादौ करुणादिप्राधा- रमणीयम्। एतदर्थेSस्मत्सम्पादितरुचककृतसङ्कतग्रन्थोपरि टिप्पएयनुसन्धि- न्येऽपि सम्भोगादिशाबल्येनास्वाद: प्रकृष्यत इति तद्द्वारैव व्यवहारः श्रेयानिति त्सुभिर्विलोकनीया। गुणीभूतव्यङ्गयव्यपदेश एव प्रधानम् । संस्कारतारतम्यस्य सम्यगभावस्थले च १. अष्टमोल्लासोल्लिखितेऽलङ्कारलव्णे रसस्योपकरणमङ्गद्वारेण च घटकत्वमिति मिश्रीभावव्यपदेशः साधुः । अतथाभावे तु क्वचिन्मिश्रामिश्रौभावोदादृतिः द्वयोरेव पत्तयोस्तुल्यकालीनता सूचितेति चएडीदासादीनां मतम्, नैकस्य संभेदमात्रमूलतया साध्यत इति सन्तोष्टव्यम्। यथोपरिप्रस्तुतविकल्पयोः । परमङ्गपदेन तत्रत्येन रसस्याप्यन्तर्भावः । तत्र तु प्रमातार आालङ्कारिकधुर्या ध्वन्यालोककृत एव, यथा सूचितमुपरिष्टात् रेडर्थालङ्गारव्यपदेशो वाचकद्वारेण शब्दमुखेनोपकारे शब्दालङ्कारव्यपदेशः

'प्रधानेऽन्यत्र' (२०३ पृ० ) इत्यादौ सन्द्भे। प्रसिद्धः । रसादीनामङ्गभूतत्व एवेयं स्थितिः । तच्च प्रामाशिकसिद्धया

२. " ..... .वाच्यवाचकादिष्वप्यलङ्क तिव्यपदेश प्रसङ्गादित्युक्तत्वात्" इति ख- नानुपपन्नमिति न काचिदनुपपत्तिः । पुस्तके पाठः । १. अत्र भावशबलताया भावाङ्गतायामपराङ्गव्यङ्गयता गुणीभूतव्यङ्गयाख्य- ३. यस्यातिशयत्वनिबन्धनं तथाविधं तद्विदाह्लादकारि काव्यं करसीय- मध्यमकाव्यत्वप्रयोजिका तथा 'पश्येत्कश्चित्' इत्यादाविति प्रकरणम्। मिति तस्यालङ्कार इत्याश्रिते सर्वेषामेव रूपकादीनां रसवदलङ्कारत्वमेव एकस्यामिश्रस्य भावस्योद्देशः 'अयं स' इत्यादौ, अ्रत्र पुन्बहुना न्यायोपपन्नतां प्रतिपद्यते" इत्याद्याशङ्कां निराकरोति। "उपकुर्वन्ति मिश्रितानामिति युज्यत एव व्यपदेशभेदता। तं सन्तम्" इस्याद्यलङ्कारलत्तणादङ्गिनो रसस्य वाच्यद्वारेणार्थमुखेनोपका- २. 'सिध्यति' इति खपुस्तके पाठः ।

२०६ काव्यप्रकाशदीपिका [ पञ्चम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता २०७

व्यपदेशा भवन्ति' इति क्वचित्केनचिद् व्यवहारः । आगत्य सम्प्रति वियोगविसंष्ठुलाङ्गी-

जनस्थाने भ्रान्तं कनकमृगतृष्णाSन्धितधिया मम्भोजिनीं क्वचिदपि क्षपितत्रियामः ।

वचो वैदेहीति प्रतिपदमुदश्रु प्रलपितम्। पतां प्रसाद्यति पश्य शनैः प्रभाते

कृता लङ्काभर्तुर्वदनपरिपाटीषुघटना तन्वङ्गि! पादपतनेन सहस्ररश्मिः ॥१२५॥

मयाSडपं रामत्वं कुशलवसुता न त्वधिगता ॥१२४।। आत्र नायकवृत्तान्तोऽर्थशक्तिमूलो वस्तुरूपो निरपेक्षरविकमलिनी- अत्र शब्दशक्तिमूलानुरणनरूपो रामेण सहोपमानोपमेयभावो वृत्तान्ताध्यारोपेणैव स्थितः। वाच्यतां नीतः।

ग्रीवस्य वदनानां परिपाट्यां पङ्क्ताविषुघटना शरसंयोगः । कुशलमायतिशुद्धं वसु सम्प्रति वाच्याङ्गभूतस्य रसादिमध्ये कस्यचिदुद्देश्यानुसा रेणोदाहरणयोग्यत्वेऽपि धनमस्येति कुशलवसुस्तस्य भावस्तत्ता। कुशलवौ सुतौ यस्याः सा कुशलवसुता तस्यानुरणनरूपार्थेन सह तन्त्रेणैकमेवोदाहरणं भविष्यतीति शब्दशक्तिमूलस्य जानकी। अत्र रामत्वं मया प्राप्तमित्यवचनेऽपि शब्दशक्तेरेव रामसादृश्यं वस्तुनो वाच्याङ्गत्वमुदाहरति-जनेति। जनस्थानं पुरपत्तनादि दण्डकारण्यञ्च। लभ्यते, वचनेन तु सादृश्यहेतुकतादात्म्यारोपमाविष्कुर्वता ज्ञापनमपाहतम्। कनकं प्रति मृगतृष्णा निष्फलप्रत्याशा कनकमृगे तृष्णा लोभश्र। वै निश्चितम्, देहि उपमानोपमेयभावः सादृश्यम्, वाच्यतामन्वयोपपादकताम्, वाच्याङ्गतामिति तु पाठे प्रयच्छ। वैदेहि सीते। भर्तुर्धनिनः । परिपाटीषु परिचयेष्विति निमित्त- वाच्योऽन्विताभिधानो वाक्यार्थः, तदङ्गताम्, असम्बन्धे सम्बन्धरूपवाच्या- सप्तमी। अलमत्यर्थमेव का घटना उपायो न कृता वद। लङ्काभर्तुर्दश- तिशयोक्त्यङ्गतामिति वा। विसंष्ठुलाङ्गीं विदलिताङ्गीम्। पादानां रश्मीनाम्। पादयोश्च पतनं प्रणामश्च। नायकेत्येकशेषः । वस्तुरूपोऽनुनयलक्षणमित्यनेन

१. पूर्वेषूदाहरणेष्वसंलच्यक्रमव्यङ्गयस्योद्देशः । अ्त्र पुनर्वाच्याङ्गभूतस्य वस्तुनो वाच्याङ्गता। निरपेक्षेत्यनेन वाच्यसिद्धयङ्गतानिरासश्च। रविकमलिनी- संलच्यक्रमव्यङ्गयस्य शब्दशक्तिमूलस्यार्थशक्तिमूलस्य च द्विधा विभक्त- वृत्तान्ते स्वप्रकाशस्यानुरागस्यास्वादोपयोगिनोऽध्यारोपेण समर्पणेनेति रसादिपद- स्यानूद्देश: । 'तन्त्रेरकमेवोदाहरएं भविष्यति' इति टीकाकृदुक्तस्याशय व्यवहार्याया रतेरत्र काव्याङ्गता दर्शिता। इत्थंभावेनैव च रसादेर्वाच्याङ्गता, न तु 'आगत्य सम्प्रति' इत्याद्यनन्तरोदाहरणविवरणाप्रसङ्ग ....... रसादि- पदव्यवहार्य्यरतेरत्र काव्याङ्गता दर्शिता। इत्थंभावेनैव च रसादेर्वाच्या- १. वाच्यतामिति श्रीधर-चएडीदास-श्रीविद्याचक्रवर्त्यादिसम्मतः पाठः। ङता न तु तार्विकरूपे" इस्युत्तरस दर्भे स्फुटीकृतः। रसादिमध्ये कस्य- विश्वनाथस्तु वाच्यं सादृश्यं वाक्यार्थान्वयोपपादकतयाऽङ्गतां नीतमिति चिदुद्देश्या नुसारेणोदाहर एायोग्यत्वपत्षकल्पनं रसात्मवादिनां चडी- चएडीदासमतां व्याख्यासरणिमनुसृत्यापि पाठान्तरमेव निगमयति। दासा दिविवरणकृतामनभ्युपगमपराहतत्वेन न चोदनीयमित्यतिरोहित- अत्र प्रदीपप्रभाऽनुसन्धित्सुभिर्विलोकनीया। वाच्याय हित इति वाच्य- मेतत्। पदाद् यत्प्रत्ययः। तेन वाच्यतां वाच्योत्कर्षकतामित्यर्थ इति कष्टसृष्टि- कृता अलं का भर्तुः वद न परिपाटीषु घटनेत्यस्मिन् पत्ते पदच्छेदः। माश्रित्य ग्रन्थं लगयन्तस्तु पएडश्रमं कुर्वन्ति।

२०८ काव्यप्रकाशदीपिका [ पञ्चम उल्लास: ] वाच्यसिद्धयङ्गं यथा- चएडीदासविरचिता २०६

भ्रमिमरतिमलसहृदयतां प्रलयं मूर्छां तमः शरीरसादम्। यथा वा-

मरणञ्च जलदभुजगजं प्रसह्य कुरुते विषं वियोगिनीनाम् ॥१२६। गच्छाम्यच्युत ! दर्शनेन भवतः किं तृप्तिरुत्पद्यते अत्र हालाहलं व्यङ्ग्य भुजगरूपस्य वाच्यस्य सिद्धिकृत्। किं त्वेवं विजनस्थयोर्हतजनः संभावयत्यन्यथा। इत्यामन्त्रणभङ्गिसूचितवृथाऽवस्थानखेदालसा-

तात्त्विकरूपेण। इयञ्च समासोक्त्यलङकृतिः । अत्र च पादशब्दस्य द्वयर्थत्वे माश्लिष्यन्पुलकोत्कराश्चिततनुर्गोपीं हरिः पातु वः ॥१२७॥ सत्यपि प्रसादयतीत्येतावन्मात्रेणैव प्रतीतिनिर्वाहान्न तस्योत्कटा शक्तिरित्यर्थशक्ति- मूलतोक्तिः। एतच्चैकत्रैकवक्तृगतत्वेनापरत्र भिन्नवक्तृगतत्वेनेत्यनयोर्भेदः।

भ्रमिमुखविकारी दिग्भ्रमणभिव दर्शयन् कश्चनान्तरधर्मः । अरतिर्विषय- अ्रस्फुटं यथा-

निवृत्तिः । प्रलयो मूर्च्छा। तमश्चैतन्यलोपः। जलदभुजगजमित्यत्र अदृष्टे दर्शनोत्कण्ठा दृष्टे विच्छेदभीरुता। नादृष्टेन न दृष्टेन भवता लभ्यते सुखम् ॥१२८॥ मेघसर्पयोस्तादात्म्यरूपणम्। विषं जलमेव विषं गरलमिति प्रतीतिमन्त रेण न निर्वहतीति शब्दशक्तमूलालङ्क तेर्वाच्यसिद्धयङ्गता। अत्रादृष्टो यथा न भवसि वियोगभयं च यथा नोत्पद्यते तथा कुर्या इति म्लिष्टम्।

1. नात्र श्लेषालङ्कारबलाद् द्वितीयार्थस्य वाच्यता, विशेष्यरूपेणाम्भोजिनीपदेन अच्युत ! अपरित्यक्तमय्याद ! दर्शनेन तृप्तिर्नोत्पद्यते किन्तूपभोगेनैव। पभ्मिनीनायिकारूपार्थान्तरस्य प्रतीतिबाधात्, रश्मिपदेन करार्थस्याभिधाना- किन्त्विति लोकस्तावदावयोः सङ्गमुद्घोषयत्येव। तत्किमित्यकीर्तिभागिनौ

सहत्वाच्च श्लेषस्य सर्वथा निरवकाशत्वात्। समासोक्त्यलङ्कारपुरस्कारेण मिथ्यात्मानौ वञ्चयाव इति व्यङ्गयानि। अत्र चोदाहृतिद्वये व्यङ्गययोरलङ्कति- वस्तुमात्ररूपेण भेदो विद्यते। सच स्फुट एव। प्रकारान्तरेणापि भेदमाह- व्यङ्गयस्य वाच्याङ्गतोद्द्योतकारेगोत्थं दर्शिता-"अत्र विनैवानुनयमपगत- माना नायिका सख्योपालभ्यते। तथा हि-सहस्त्ररश्मिरित्यनेन बहुनायिका- एतच्चेति। वाच्यसिद्धयङ्ग्यङ्ग्यम्। एकत्र पूर्वस्यामुदाहतौ। एकवक्तृगतत्वेना- वर्वं ध्यन्यते। (परं नैतन्मनोज्ञम्)। अम्भोजिनीमित्यनेन वसर्याया: ङ्गिना साध्येन सह स्थितमिति शेषः । भिन्नेति कविनिबद्धवक्तुगतः । आमन्त्र-

पभ्िनीत्वम्। क्वचिदपीत्यनेनोपनायिकागृह एवेति निश्चयाभावः । तत्रापि णेत्यादि वाच्यं तु कविरूपवक्तृगतमित्यतो हेतोरनयोरुदाहृतिद्वयगतव्यङ्गययोर्भेंदो यामत्रयमेव न त्वधिकमिति। एवं चेद्दशोऽपीद्ृशीं स्वयमेवागत्य पादपत- वैजात्यमुदाहरणद्वयप्रदर्शनबीजमित्यर्थः ।

नेनानुनयति। ईद्दशो हि कामिनोव्यवहारः, रवं पुनर्बंहुतरकालं पर- नायिकासके धूर्ते विनैवानुनयं मानं स्यक्त्वा प्रसन्नासीत्युपालम्भः । एवं रविकमलिनीवृत्तान्तेऽभिन्रतया चारोप्यमाणस्तस्य प्रकृतार्थतां सम्पादयं- च नायकनायिकावृत्तान्तकथनमेवाभिप्रेतम्। स च वृत्तान्तो व्यज्यमानो वाच्ये स्तदुत्कर्षमाधत्त इत्यङ्गतयैवास्ते" इति।

ठल्लास: ] २११ काव्यप्रकाशदीपिका [ पञ्चम चएडीदासविरचिता २१

सन्दिग्धप्राधान्यं यथा- तुल्य प्राधान्यं यथा-

हरस्तु किश्चित्परिवृत्तधैर्यश्चन्द्रोदयारम्भ इवाम्बुराशिः। ब्राह्मणातिक्रमत्यागो भवतामेव भूतये। उमामुखे बिम्बफलाधरोष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि ॥१२६/ जामदग्न्यस्तथा मित्रमन्यथा दुर्मनायते॥१३०॥ अत्राधरं परिचुम्बितुमैच्छदिति किं प्रतीयमानं किं वा विलोचन- अत्र जामदग्न्यः सर्वेषां क्षत्राणामिव रक्षसां क्षणात् क्षयं करिष्य- व्यापारणं वाच्यं प्रधानमिति सन्देहः। तीति व्यङ्गयस्य वाच्यस्य च समं प्राधान्यम्। काक्वात्िस्ं यथा- म्लिष्टं व्युत्पन्नैरपि झटित्यसंवेद्म्, अत एव प्रतीतिमान्थर्यान्ना- मथ्नामि कौरवशतं समरे न कोपाद् त्यन्तचारुतावहमित्यर्थः । वक्त्रभिप्रायरूपस्य व्यङ्गयस्य वाच्येन सह दुःशासनस्य रुधिरं न पिबाम्युरस्तः। क्षोरजलवत् क्रोडीभावः, न तु स्फुटतया पृथकप्राधान्यम्। अतोऽस्फुट- सञ्चूर्णयामि गदया न सुयोधनोरू मिति वदन् सान्धिविग्रहिकः स्वभवनोत्सवाय तदेव विक्रीतवान्। पृथक्- सन्धिं करोतु भवतां नृपतिः पणेन ॥१३१। प्राधान्याभावे सन्दिग्धप्राधान्यं वाच्याङ्गत्वं वा स्यात्, न तु भिदाऽन्तरम् । न चैवमत्रानुभूयते, किन्तु वाच्यप्रतीतितो विलम्बेन पयर्यालोचनया प्रत्यासत्त्यविशेषेण द्वावपि सुन्दरतरौ नान्योन्यं विशेषयतः। पृथकविश्रामाभावाच्च व्यङ्गयप्रतीतिरिति यथोक्तमेव श्रेयः । सन्देह इति। अत्र हि प्राधान्यं न तुल्यम्, किन्तु संशयितमिति भावकानामपरोक्ष एवायमर्थः । रावणं विलोचनव्यापारेण दर्शनचुम्बनाभिलाषौ तुल्यमिव प्रतीयमानौ प्रधान- प्रति भार्गवदूतवाक्यम्-ब्राह्मणेति। भवतां सर्वेषामेव रक्षसाम्। जामदग्न्यो महान् ब्राह्मणः। मित्रं जन्मप्रभृति निखिलरहस्यवेदी। क्षत्त्राणामिति। जामदग्न्यपदेन जमदग्निनिमित्तक्षयस्य® किञ्चिद्विषयीकृतत्वात्। समं प्राधान्यमिति। अत्र हि साम्ना १. श्रीविद्याचक्रवर्तिलौहित्यभट्टगोपालप्रभृतिभिश्चैष एव पाठो गृहीतः । दण्डेन वा रावणो वैरं त्याज्यः । तयोश्र परस्परनिरपेक्षयो रेव वैरमोचने पर्याप्तिरिति अपरे तु श्लिष्टं क्लिष्टमिति वा पाठं कल्पयन्ति। 'वनितस्तदाभास- पृथक् पृथग् विश्रामः । विवेकं कर्तु मानन्दवर्धनोऽपि संग्रहश्लोकसदशी कारिकामेकां पठति- भवतां सन्धि करोतु, मम पुनरयं सन्धिः, न किञ्चिद्विरुणद्धीत्यर्थः । वाच्यस्य "यत्र प्रतीयमानोऽर्थः प्रम्लिष्टत्वेन भासते" (ध्वन्यालोके, २२६ पृ०) इत्यादि। तन्नापि प्रक्िष्टत्वेनेति पाठान्तरं वर्तते। अ्त्र "सह स्थितमिति शेषः" इति पूर्व प्रघट्टकव्याख्यानांशो लिपिकर- १. क्षत्रियाणामिति पाठान्तरमन्यैगृहीतम्। तत्रियान्तकस्य परशुरामस्य २. क्षत्रियान् प्रति वैरोद्दीपने कार्तवीर्यकृतस्तत्पितरं जमदरि्नि प्रति निकार प्रमादादयथैव गर्भितः। एवादिकारणमिति पौराणिकाः । अतो जामदग्न्यपदस्यापत्यप्रत्ययनिष्प- ३. काव्यप्रकाशविवेकस्यादश पुस्तके 'लोलीभाव' इत्यमनोजतरः पाठ उप- लभ्यते । सान्धिविग्रहिकमतखएडने युक्तिः 'पृथकप्राधान्याभावे ... ' न्नस्य सार्थक्यमिति हि टीकाकृतामाकूतम्।

इत्यादंशे स्फुटा। २. 'अयं सन्धिः' इत्यंशः खपुस्तके नास्ति।

२१२ काव्यप्रकाशदीपिका [ पञ्चम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता २१३ त्र मथ्नाम्येवेत्यादि व्यङ्गयं वाच्यनिषेधसहभावेन स्थितम्। ऋत्र दत्तसङ्केतः कश्चिल्लतागहनं प्रविष्ट इति व्यङ्गयात् सीदन्त्य- असुन्दरं यथा- ङ्गानीति वाच्यं सचमत्कारम्। वाणीरकुडङ गुड्डीणसउणिकोलाहलं सुणन्तीए। (६७) एषां भेदा यथायोगं वेदितव्याश्च पूर्ववत् ॥४६।। घरकम्मवावडाए वहूए सीशन्ति शङ्गाइं ॥१३२॥ यथायोगमिति-

निषेधस्य सहभावेन वाच्यप्रतीतिसमकालमेव दीप्तता। व्यङ्गयसमा व्यज्यन्ते वस्तुमात्रेण यदाऽलङ्कृतयस्तदा।

काकुबलेन प्रतीतिरिति वाच्यमाभातमात्रम्', व्यङ्गथमेव हठादाकृष्यमाणं वाच्याय- ध्रुवं ध्वन्यङ्गता तासां काव्यवृत्तेस्तदाश्रयात्॥ मानम्। अत एवात्र लक्षणाप्रवेशः प्राचीनैर्नाङ्गीकृतः, मुख्यार्थबाधाद्यनुसरण(१)- विध्नाभावादिति वृद्धाः। सन्नपि मुख्यार्थबाधो झटित्यर्थपर्यर्यवसानान्नानुसन्धीयत भावभूतादौत्सुक्या वेगसंवलितानुरागोद्रेककृतमदनपरवशताप्रतीतिः'। व्यङ्गयं तु इत्यधुनातनाः । कुडङ्गो लतागृहम्। वावडा व्याकुला । अत्र वाच्या[द]नु- तटस्थप्रायमेव। एतच्च स्वविषये वाच्यसिद्धयङ्गत्वादिसर्वापवादरूपं द्रष्टव्यम्, तेषु व्यङ्गयस्यापि चारुत्वसम्भवात् । अयञ्च गहनो मार्गः सहृदयैरवहितैर्भावनीय इति १. एवं खपुस्तके पाठः । "समकालमेव काकुबलेन व्यङ्गधप्रतीतिरिति सर्व सुस्थम्।

वाच्यमभेतिमार्त्रम्" इति लिपिकरप्रमादजनितस्त्रुटितविपर्यस्तप्रायः क- एषामष्टानां गुणीभूतव्यङ्गयानाम्। लक्ष्यप्रसिद्धिपर्यालोचनया पूर्ववद् अर्थान्तर- पुस्तके पाठ: । संक्रमितवाच्यत्वादिना। वस्तुमात्रेणेति। अलङ्कारे तु व्यञ्जकेऽलङ्कृतानां दवयी गति:, २. 'बाधादनुसरणविध्यभावात्' इति खपुस्तके पाठः। 'बाघाद्यनुसरय-(?) प्राधान्यमप्राधान्यञ्च। आद्यं यथा मम-

विध्यभावात्' इति पाठः स्यात्। वृद्धा इति लोचनकृतां मतोद्देशः, स्मेरं वक्त्रसरोरुहं मधुमदक्षीबालसे लोचने यदाहुस्ते वृद्धतरमतं खएडयन्तः स्वग्रन्थे-"अत एव 'मथ्नामि कौरव- लावण्यामृतपूर्णकुम्भसुभगं वक्षोजयोर्युग्मकम्। शतम्' ......... इत्यादौ [ ये] विपरीतलत्तणामाहुस्ते न सम्यक्परा- पय्यासं नवनीलनीरजदश: स्वैरङ्गकैर्मण्डनं मर्शाः। ........ प्रतिपत्तिरिति मुख्यार्थबाधाद्यनुसरणविघ्नाभावात् को कर्मव्यग्रसखीजनोपकरणैर्भङ्ग: परं न स्थितेः ॥ लक्षणाया अवकाश: (?) ...... इत्यलमवान्तरेण बहुना" इति। गुणी- भूतव्यङ्गयप्रकारत्वे प्रमाणमाकरे ध्वन्यालोकादावेव स्पष्टम् । ( ...... शब्दशक्तिरेव ... ......... गुणीभूतव्यङ्गयत्वम्' .. २१३पृ०) । साहित्य- १. "वाच्यादेवानुभावभूतादौत्सुक्य ........ रागोद्रेकमदन' .... प्रतीतिः" चूडामणावयमेव ग्रन्थ उद्ष्टतः । परं सम्पादककृतानवधानात् 'उन्मी- इति खपुस्तके पाठः । लितं चैतत्तृतीयोद्द्योते' इति स्थाने 'तृतीयोल्लासे' इत्यशुद्ध: पाठो . ध्वनिभेदवदिति तात्पर्यम्, न पुनरष्टानामेव.गुणीभूतव्यङ्गयभेदानां परस्पर- मुद्रितग्रन्थे (२२६पृ०) दर्शितः । 'सक्षपि मुख्यार्थबाचः' इत्याद्यधुना- योगातिदेशकमेतदिति ग्रन्थार्थं विवृयवन्ते बहवः। तनविचारशैली हि प्राचीनतरमतानुवर्तिनीति विस्मगीयस्। . पदमिति कपुस्तके पाठः। २

२१४ काव्यप्रकाशदीपिका [ पञ्चम उल्लास: ] चएडीदोसविरचिता २१२ इति ध्वनिकारोक्तदिशा वस्तुमात्रेण यत्रालङ्कारो व्यज्यते न तत्र (६८) सालङ्कारैथ्वनेस्तेथ योग: संसृष्टिसक्करैः। गुणीभूतव्यङ्गयत्वम्। सालङ्कारैरिति। तैरेवालक्कारैः, अलङ्कारयुक्तैश्च् तैः। तवुक्कं ध्वनि- कृता- द्वितीयं यथा ममैव- स गुणीभूतव्यङ्गथैः सालङ्कारैः सह प्रभेदैः स्वैः। नैसर्गगुणविनीतं जनयति कापिञ्जलो वंशः । सङ्करसंसृष्टिभ्यां पुनरप्युद्द्योतते बहुघा॥ इति। आजन्मनो ह्यपूर्वे सूते रत्नाकरो रत्नम् ।। अत्र वाच्यालङ्कृतेर्व्यङ्गयस्फुटतरोपमितेः । ध्वन्यङ्गता काव्यस्य ध्वनिरूपताया- एक: प्राह प्रथमनिहतं केशिनं कंसमन्यः मुपाधित्वम्। अत्र हेतु :- काव्यस्य वृत्तेः प्रवृत्तेस्तदाश्रयात् तदभिसन्धानपूर्वक- स त्वं तत्त्वं कथय भवता को हतस्तत्र पूर्वम् ।। त्वात्। न [तत्र ] गुणीभूतव्यङ्गयत्वमिति वाच्याङ्गभावादिकं न कदापि प्रसज्य- इत्युदाहरणं यदत्र केचित्पठन्ति, तन्न युक्तम्, भवतेत्यनेन राज्ञः कृष्णतारूपणस्य तोत्यर्थः । गुणीभावस्तत्र सर्वथैव नास्तीति वदन्तस्तु मूर्खप्राया एव, अगूढत्वेन स्फुटीकृतत्वात्"। क्वचन गुणीभावसम्भवात् । अत्र चालङ्कारध्वनिप्रकरणे लोचनकृतोक्तम्- ध्वने: पूर्वोक्तमेदवतः । तैर्गुणीभूतव्यङ्गयैः शुद्धैः सजातीयमिश्रोभूतैश्र ज्योत्स्नापूरप्रसरधवले सैकतेऽस्मिन् सरया सहेत्यर्थः । सजातीयसंसृष्टौ चाष्टानां ध्वनिवद्रणनोपनीतसङ्करे शतमष्टोत्तरम् वादद्यूतं सुचिरमभवत्सिद्धयूनो: कयोश्चित्। (१०८)। समुदाये शुद्धैः सह वैद्यबाणेन्दवः (१५२)। संसृष्टिसङ्करैः १. अयञ्च प्रतिवस्तूपमाऽलङ्कारलच्यश्चएडीदासकृतः श्लोकस्तदर्वाचीनैःकैश्रिट्टीका- सम्बन्धैर्योगो व्यवच्छेदाभावः । तैरेवालङ्कारैरिति। वाच्यालङ्कतिव्यङ्गयत्वादिस्थले। कृद्धिः सादरमुद्ष्टतः । टीकाफृतां स्ववंशमहिमख्यापकोऽयमिति-"कापि- अलङ्कारयुक्तैश्चेत्यत्र प्रथमं वाच्येति शेषः। तदुक्तमित्युच्छास्त्रतापरि- अलकुलतिलक ...... श्रीचएडीदासमहामहोपाध्यायकृतकाव्यप्रकाशदीपि- कायाम्" इत्यात्मपरिचयपरात् पुष्पिकासन्दर्भादवगम्यते। १. एकोऽवादीदिति मुद्रितपुस्तके पाठः। ज्योत्स्नापूरेत्यादि: स्फुटीकृतत्वा-

२. द्वितीयमित्यनुषङ्गः । द्वितीयमप्राधान्यलक्षराम्। दित्यन्तो ग्रन्थो लोचनस्थ (११०पृ०) एव। परं काव्यप्रकाशमूलग्रन्थ- ३. रसात्मवादिनामभिनवगुप्तप्रभृतीनां मते दोषाणां कैश्चिदुद्भावितवैशेषिक- विशदने तस्योपयोग: कष्टकल्प एव,, सम्प्रदायकत 'णामाचार्यवर्याणं गुरात्व मिवालङ्काराणं क्वचिद् गौएत्वेऽपि गौरवसम्भावना नापर्याप्ता। यदा- मतेऽनास्थास्थापनस्य सुतरां गर्हितत्वात्। हुस्त एव-"एतदुक्तं भवति-सुकविर्विदग्धपुरन्ध्रीवद्भषरां यद्यपि रिलिष्टं २ नायं प्रत्षेपः प्रचलितेषु पुस्तकेषु क्वचिदुपलभ्यते। योजयति, तथापि शरीरतापत्तिरेवास्य ... आत्मतायास्तु का सम्भावना ? ३. 'ध्वनिवचनावगतसङ्कर' इतिप्रायः कपुस्तके पाठः । एवम्भूता चेयं व्यङ्ग्यता यदप्रधानभूताऽपि वाच्यमात्रालङ्कारेभ्य उत्कर्ष ४. चतुर्थोल्लासस्यान्ते टिप्पययां दर्शितगसनारीत्या (१+२+ ... ८= मलङ्काराणां वितरति बालक्रीडायां राजत्वमिवेत्यमुमर्थ मनसि कृत्वाह- रxह :- २) षट्त्रिंशत् (३६) संसृष्टिभेदाः । सङ्करे तु ३ x ३६=१०८ तत्रेति" (११७ पृ०) इति । ध्वनप्रङ्गता तु "चारुत्वोत्कर्ष निबन्धना वाच्य- भेदाः। शुद्ध गुणीभूतव्यङ्गये म। साकल्येन म+३६+१०८=११२ व्यङ्गययो: प्राधान्यविवत्षया" इत्यानन्दवर्धनोद्दिष्टनयेन। भेदाः। वैद्यो अश्विनौ द्वौ।

२१६ काव्यप्रकाशदीपिका [ पञ्चम उल्लास: ] चडीदासविरचिता २१७ (६६) अन्योन्ययोगादेवं स्याद्भ्ेदसंख्याऽतिभूयसी ।।४७।। तथा हि-किञ्चिद्वाच्यतां सहते, किञ्चित्वन्यथा। तत्र वाच्यतासह- एवमनेन प्रकारेण। अर्रवान्तरभेदगणनेऽतिप्रभूततरा गणना। तथा मविचित्रं विचित्रं चेति। शविचित्रं वस्तुमात्रम्, विचित्रं त्वलङ्काररूपम्। हि शङ्गारस्यैव भेदप्रभेदगणनायामानन्त्यम्, का गणना तुसर्वेषाम्। यद्यपि प्राधान्येन तदलङ्कार्यम्, तथापि ब्राह्मणाश्रमणन्यायेन तथोच्यते। सङ्कलनेन पुनरस्य ध्वनेस्त्रयो भेदा, व्यङ्रथस्य त्रिरूपत्वात्। रसादिलक्षसस्त्वर्थः स्वप्नेऽपि न वाच्यः। स हि रसादिशब्देन शुङ्गा- रादिशव्देन वाडभिधीयेत। न चाभिधीयते, तत्प्रयोगेऽपि विभावाद्य हारः । उद्द्योतत इत्यत्र ध्वनिरित्यनुषङ्गः। अवान्तरभेदा ध्वनित्वसाक्षाद्वयाप्यधर्मो- प्रयोगे तस्याप्रतिपत्तेः, तदप्रयोगेऽपि विभावादिप्रयोगे तस्य प्रतिपत्ते- पहिताः प्रभेदास्तद्विशेषाः। प्रभूततरेति। शुद्धा धदनिगुणीभूतव्यङ्गयभेदाः सजातीय- स्यापि बोद्धव्यम्। त्रिरूपत्वाद् वस्तुमात्रालक्कतिरसादिरूपेण। वैचित्र्य- विजातीयवाच्यालङ्कृतिभिः मुपमाऽद्यलक्कतिसाजात्यम्, तद्रहितमविचित्रमिति हेतोर्वस्तुमात्रमविचित्रमुच्यते। एषाञ्चोदाहृतयो दर्शितप्राया एवेति पृथङ नोपन्यासः । शृङ्गारस्य असंलक्ष्यक्रम- अलङ्काररूपमलङ्कारसगोत्रम्' । रसादिलक्षण इति। लक्ष्यते ज्ञायतेऽनेनेति ध्वनिविशेषस्येत्यर्थः । सर्वेषां निखिलध्वनिगुणीभूतव्यङ्गयभेदानां तत्तद्वयाख्यान- लक्षणं नाम, रसादिः शब्दो लक्षणमस्येति रसादिलक्षणो भावादिरर्थः। तुः भङ्गिभि र्विभक्तानामित्यर्थः । वस्त्वलक्कतिव्यतिरेके। एतदेवान्वयव्यतिरेकाभ्यामुपपादयति-स हीति। तत्प्रयोगे सम्प्रति विषयान्तरविप्रतिपत्तिनिराकरणद्वारैकत्वघटनेन प्रचुरतरसिद्धान्त- रसादिश्ङ्गारादिपदप्रयोगे। तदुक्तम्-

तत्त्वप्रकटनाय उक्तानुक्तसमुच्चयनेन वृत्तिकृद्विततविततं प्रकरणमारभते सङ्कलनेनेति। संक्षेपेणेत्यर्थः । ध्वनेः । इदमुपलक्षणं गुणीभूतव्यङ्गय- 9. 'अलद्वारमात्रम् ' इति खपुस्तके पाठः ।

२. एतदेव प्राचीनानां भट्टोद्भटप्रभृतीनां सिद्धान्तादानन्दवर्धनप्रमुखानां नव्य- १. 'प्रथमवाच्येति प्राजुत्तपरिहार' इति लिपिकरत्रुटिप्रमादमय: तन्त्रिणां निष्कर्षस्य वैलतएयम्। श्रत्र वृत्तिग्रन्थो ध्वन्यालोकस्य-"न

कपुस्तके पाठः । तु सात्ताच्छ्राब्दव्यापारविषय इति वाच्याद्विभिन्न एव ...... तस्मादन्वय- २. अत्राशुद्धगणनाव्यसनरसिकैः कैश्रिदर्वाचीनैर्यत् खाकाशाङ्काग्निपक्षत्तु- व्यतिरेकाभ्यामभिधेयसामर्थ्यात्तिप्तत्वमेव रसादीनां न स्वभिधेयत्वं व्योमवारिधिवह्नय: (३४०६२३६००) भेदा गणितास्तत्र संख्यानयनक्रम कथञ्चित्" (२४-२६पृ०) इत्याद्यंशमनुवदति। भट्टोद्ज टमतं प्रतीहा रेन्दुराज- आदावेव भ्रान्तिकलुष इत्यनादरणीयम्। कालुष्यनिदानं तु श्रीधरचएडी- कृतलघुवृत्ताविष्थं संगृहीतमुपलभ्यते-"पञ्चरूपा रसाः" इति, तत्र दासादिभि: प्राचीनैः स्वटीकास्वस्माभिश्रालङ्कारकौस्तुभोपरि मौक्रिकावल्यां स्वशब्दा: श्रङ्गारादेर्वाचकाः शरृङ्गारादयः शब्दा इति काव्यालक्कार-

(११२ पृ०) प्रदर्शितम् । सारसंग्रहस्थरसवद्लङ्कारनिर्देशपरे विवरणे।

३. •व्यङ्गयभूतानामिति खपुस्तके पाठः । ३. 'पूर्णो नवरसास्वादात्' इति श्रीधरोद्ष्टतोSत्र ग्रन्थः । भारतनाव्यशास्त्रोद्देश- परोऽयं सन्दर्भ उद्भटप्रभृतीनां तदुपजीविनिबन्धकृतां मध्ये कस्यापि स्यात्। ४. ध्वन्यालोके (२४०-२४२पृ०) सप्रपञ्चमुदाहरणादिदर्शनेन सुस्थिरं स्थापित एष सिद्धान्त इति तत एव जिज्ञासुभिराकलनीयः। 'स वै रसास्वादात्' इति पाठ: स्यात्। स श्लोकोऽर्थात् तब्निर्दिष्ट- द्रव्यानयनं पूर्ण: परिपूर्त्तिमाप्तः । विभावादे रसप्रतीतिरिति प्रकरशासङ्गतिः।

२१८ काव्यप्रकाशदीपिका [पञ्चम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता २१६

श्वेत्यत्वयव्यतिरेकाभ्यां विभावाद्यभिधानद्वारेणैव प्रतीयत इति तेनासौ व्यङ्गय एव, मुख्यार्थबाधाद्यभावात्। न पुनर्लक्षणीयः ।

निश्चीयते। रसोद्देशपर: श्लोको रसाध्याये मुनेस्तु यः। अत एव तत् प्रत्युत दोषतया वक्ष्यते। उपसंहरति-तेनेति। ननु

पूर्ण: सर्वरसास्वादात् स (१) एव स्याच्च नाटकम् ।। इति। विभावादिवाचकपदानां तावद्रसास्वादशक्तिर्वताऽपि स्वीक्रियते। सा च

तदप्रयोगेऽपीति। यथा ममैव- सक्केतानपेक्षित्वादभिधाविलक्षणा लक्षणारूपाऽस्तु, अभिधालग्नशरीरत्वात्। एवञ्च

शोच्यां तेऽ्ङ्ग(शोच्यामग्नि )मुखक्षिप्तक्षीरधारामिव प्रियाम्। शब्दशक्तिमात्रेणैव रसादिप्रतीतौ निर्व्यूढायामभिहितविभावादौ शक्तथन्तरमनङ्गी-

तां विना मृगशावाक्षीं किं फलं जीवितेन मे।। कार्यमिति चेत्? तत्राह-मुख्येति। संवलितविभावादिविज्ञानानन्तरमेव हि

अन्र हि रसादिपदमृतेऽप्यविभक्त आस्वादः सहृदयहृदयसाक्षिकः संवलितविभा- रसाद्यास्वादोऽनुभूयते। न च विभावादिपदानां लाक्षणिकत्वाङ्गीकारे

वादिमूल एवावसीयते। विभावाद्यभिधानद्वा रेण अभिहितविभावादिद्वा रेण। प्रतीयत विभावादिसंवलनज्ञानमात्मानमासादयितुमीष्टे, लक्षणायां मुख्यार्थान्वयाभावात्।

इति। प्रतौति रेव भगवती स्वाभिन्ने तस्मिन् प्रमाणमित्युक्तयुक्तिसचिवसमृद्धिबलेना- तस्माद्रसादौ शब्दस्यावापोद्वापदृदष्टिसिद्धान्वयव्यति रेकानुविधानस्याभिधालक्षणाति-

भिधरादिविलक्षणां वृत्तिमाक्षिपतीति भावः। निश्चीयत इति । ततश्र यत्र क्वचन रिक्ता विभावादेश्र व्याप्त्यादिविरहेणानुमानादिविलक्षणां काञ्चन शक्तिं खण्डपण्डि-

विभावादे रसादिपदस्य च साहित्यं विभावादिरेव तत्र प्रतोतिबीजम्, रसादिपदं तानां शिरसि वामपादविन्यासपूर्वकमखिलामेव त्रिलोकीमध्यापयामः ।

त्वकिञ्चित्करमेव।

१. 'स एव .... नाटकम्' इति तस्पदेनास्वादद्रव्यस्य पराम्शः। तथा चाभिनव- १. भट्टोद्भटमतमत्रात्तिप्यते । "व्यभिचारिरसस्थायिभावानां शब्दवाच्यता" गुप्तपादातासभिध्ञानम्-"सा चैकचित्तवृत्तिः .. निर्विघ्नस्वसंवेदनात्मक- इत्यादौ रसदोषनिर्णायके सप्तमोल्लासस्थप्रकरणोऽस्य प्रपञ्नः। विश्रान्तिलवरोन रसनाSपरपर्यायेण व्यापारेण गृह्यमाएत्वाद्रसशब्दे- नोच्यते। ... तेन रस एव नाव्यम्" (अभिनवभारत्याम् ३६६ पृ०) इति। २. 'अभिधानलत्तणा' इत्यादि खपुस्तके पाठः । एवमुत्तरत्राप्यभिधानपदसन्नि-

एतच्च 'शङ्गारहास्य' इत्यादौ मुने रसाध्याये ('६/१६ ) रसो देशपर- वेश: स्थले स्थले दृश्यते।

श्लोके विवेचितमिति सर्वमनाकुलम्। यदि तावद्रसोद्देशपदेन रसनि- · 'व्यतिरेकानुविधानलक्षणाद्वितीयलक्षणाSतिरिक्तानाम्' इत्येवंप्रायः ख-

व्पत्तिविधायिनी विभावादिसम्पत्तिः सूचितेति मन्यते तदोद्ष्टतसन्दर्भस्थ- पुस्तके पाठः । स चासंलग्न एव।

श्लोकपदस्य वैयर्थ्य स्यात्। न तावद्रसनिष्पत्तिर्मुनिग्रन्थे श्लोकेन ३. खएडपरिडतपदेन चतुर्थोल्लासोदिष्टानां दुद्राणां खरिडकोपाध्यानां ग्रह- निबद्धा, परन्तु सूत्रेए 'विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्तिः' गाम्। व्यक्रिविवेककारो महिमभट्टोऽनुमान एव निखिलं व्यञ्जनव्यापार-

इत्याका रेगेत्यलं बहुना। मन्तर्भावयितुमैहत । स च प्रयासो मुधैव जात इत्यभियुक्रानां निष्कृष्टः

२. शोच्या ते कथमित्याद्यमनोज्ञः पाठः कपुस्तके। शोच्यामग्निमुखे सिद्धान्तः। खएडनखएडकृत् कविसार्वभौमो दार्शनिकधुरीणोऽप्येवंवादीति

त्यादि: पाठः स्यात्। नासन्दिग्धतया वक्तु' पार्यते। न कुत्रापि खएडनखएडे एतन्मतविवेचनम्, नैषध-

२२० काव्यप्रकाशदीपिका [पञ्चम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता २२१

व्यङ्गयं अर्थशक्किमू लेऽपि विशेषे सङ्केतः कर्तु न युज्यत इति सामान्य- विना लक्षणैव न भवतीति प्राक् प्रतिपादितम। शब्दशक्तिमूले तु रूपाणां पदार्थानामाकाङक्षासन्निधियोग्यतावशात् परस्परसंसर्गो अ्भिधाया नियन्त्रणेनानभिधेस्यार्थान्तरस्य तेन सहोपमादेरल- यत्रापदार्थोऽपि विशेषरूपो वाक्यार्थस्तत्राभिहितान्वयवादे का वार्ता द्वारस्य च निर्विवादं व्यङ्गयत्वम्। व्यङ्गयस्याभिधेयतायाम्।

किञ्च, रसादौ लक्षणाडङ्गीकारेऽपि रूढिविरहात् प्रयोजनलक्षणाSङ्गीकार्या। आनन्त्यव्यभिचाराभ्याम्। सामान्यरूपाणां विशकलिताकाराणां पदार्थानां पदैरभि- तच्च प्रयोजनं विलक्षणव्यापारवेद्यमेवेति पूर्वोक्तदिशा घट्टकुट्यामेव प्रभातं धया बोधितानां गवादीनाम, यद्वा भद्ददिशा विशेषे स्त्रलक्षणे सामान्यरूपाणां पदार्थानां भवतीत्याह-अर्थान्तरेति । वाच्यपदस्य प्रत्येकमन्वयः । प्राक् प्रतिपादितम्। गोत्वादिसामान्यानामेव पदैरभिहितानामविनाभावबलाक्षिप्तस्वलक्षणानाम्, नैयायि- साधारण्यादत्रापि प्रसज्येदित्यर्थः । अस्माच्च वाक्यादन्यपरादपि लक्षणामूलस्थले कादिनोत्या तु विशेषे प्रस्तुतोपयोगिनि तत्कालासन्निधानानन्त्यव्यभिचारैः सङ्केतस्या- वृत्यन्तरोपपत्तिः संगृहीता भव्रति। सम्प्रत्यभिधामूलयोर्वस्वलङ्कृत्योः स्त्ररूपं शक्यतया गोत्वादिसामान्यावच्छेदितया पदैरभिहितानाम्। परस्परसंसर्गों विशेष- संगृह्णांति- शब्देति। नियन्त्रगेन शब्दभेदादेव शब्दस्वरूपनिश्चयेन, शक्तिमात्रभेदे रूपो द्वितोयलक्षणोपनीतः । अपदार्थ: पदार्थस्मृतिसंसर्गोपनीतिसाचिव्यापेक्षितया शक्तयन्तरस्य स्थगनेन, तदभेदेऽपि तद्विषयान्तरव्यवच्छेदेन। अर्थान्तरस्य । पदमात्रालभ्यो विशेषरूपः संसृष्टाकारो वाक्यार्थो वाक्येनार्थ्यमानः प्रवृत्तिनिवृत्ति- अप्राकरणिकस्यात एवानभिधेयस्य। उपमादेरलङ्कारस्येति। तत्सम्भवस्थलेऽपि, योग्यतया वाक्यप्रवृत्तिविषयः । का वार्ता। दूरविप्रकर्षादिति भावः। व्यङ्गयस्य अन्यत्र तु केवलार्थान्तरस्य। निर्विवादमिति। लक्षणाद्यनुमानादिनिरासस्य संसृष्टाकारवाक्यार्थपाश्चात्यस्य वस्तुनोऽलङ्कारस्य चेत्यर्थः। एतदुक्त भवति- सुकरत्वात्। एतचास्माभि: प्रकाशितमेव। अर्थशक्तिमूलयोस्तु वस्त्वलङ्कतोर्व्यङ्गयत्वं "शब्दबुद्धिकर्मणां विरम्य व्यापारविरहः" इति नौत्य। विशकलितक्रियाकारकस्वरूप- सुप्रतिपादम् । मात्रोपनयनादेवाभिधालक्षणयोर्गलिते प्रयोजने इति दिशा पदार्थसंसर्गातिरिक्ते- सम्प्रति सर्वत्रैव वाक्ये पदार्थप्रत्ययावान्तरव्यापाररूपपदबोध्यतयाऽर्थशक्तिमूलो प्रधानगुणभावेन लब्धान्योऽन्यसमन्वयात्। वाक्यार्थः पदानां तुर्य्यवृत्तिबोध्य एव अभिहितान्वयेऽन्विताभिधाने पदार्थमेव वाक्यार्थ सङ्गिरन्ते विपश्चितः॥ चेत्याह-अर्थेति । विशेषे संसृष्टाकारे सङ्केतः कर्तु न युज्यते न शक्यते,

चरिते तम्कृते "विजृ म्भितं यस्य किल ध्वनेरिदं विदग्धनारीवदनं तदाकरः" १. अभिहितान्वयवादिनां भट्टकुमारिलप्रभृतीनां मतव्यक्त्तये प्रमाणान्तरमत्रो- इति ध्वनिपद्द्योत्यस्य वस्तुनो भाक्ततया श्रवराज्च तत्र दिग्दर्शनम्। 'खएड- दि्धयते भट्टग्रन्थत :- परिडत' इति साकूतमभिधानमपि। नामी विचतणास्तत्वदर्शिनः, परमेक- न विमुञ्जन्ति सामथ्यं वाक्यार्थेऽपि पदानि नः । देशानुसरणान्याः । व्याकरणमहाभाष्यादौ खसिडकोपाध्यायाः संकीर्ण- तन्मात्रावसितेष्वेषु तन्मात्रेभ्यः स गम्यते॥ ज्ञानिनोऽपसिद्धान्तैः शास्त्रस्थितीर्दूषयन्तो निन्दिता इति वैरस्यस्थिते: वाक्यार्थमत्तये तेषां प्रयुक्त नान्तरीयकम्। सूचनम्। पाकज्वालेव काषठानां पदार्थप्रतिपादनम्।

२२२ काव्यप्रकाशदीपिका [ पञ्चम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता २२३

प्रवृत्तिनिवृत्तियोग्ये कारकपदार्थसंसृष्टक्रियादिविधेयपदार्थरूपे वाक्यार्थे द्वितीय- येडप्याहु :- लक्षणाऽधिका वृत्ति: काचिदाश्रयणीया। न चासावभिधादिः, तासां विरतत्वात्। नानुमानादि:, शब्दस्य पृथकप्रामाण्यभङ्गप्रसङ्गेन तौतातिकनैयायिकादीनामप- शब्दवृद्धाभिधेयांश्च प्रत्यक्षेणात्र पश्यति। भरोतुश्च प्रतिपत्तुत्वमनुमानेन चेष्टया॥ सिद्धान्तापातात् । पृथकप्रामाण्यानङ्गीकारवादिनं प्रति तु त एव प्रतिभटीकार्याः ॥ किञ्चानुमानत्वेऽप्यभिधादितो' वृत्यन्तरवादो न व्याहतः । यत्र क्वचिदपि वाक्य- प्रसङ्गात्। तस्मात् पदार्थसंसर्गें संसृष्टाकारे च वाक्यार्थेऽभिधालक्षणाभ्यामधिकां श्रवणानन्तरं व्युत्पत्याद्यनुसन्धानविलम्बासंवेदनेSपि यद्यनुमानकल्पनोपास्यते तदा पदानां वृत्तिं स्वयमुररीकृत्य तात्पर्यव्यञ्जनानामनी यथारुचि निविश्येतामित्यार्य- सविकल्पप्रत्यक्षादिस्थलेऽपि तत्कल्पनाभावे को नाम दण्डधरः ! किञ्चैतानि पदानि मिश्रान् विज्ञापयामः। नास्माभिर्भवत्पादप्रसादप्राप्तविज्ञानलवगर्वदुर्विदग्घैः सार्द्ध- संसर्गज्ञप्तिपूर्वकाणि, आकाङ्क्षादिमत्वाद् मदुचारितवदित्यनुमानरीतिरङ्गीकार्या। न मसमो विग्रहः कार्यः। वाक्यार्थपाश्चात्ययोस्तु वस्त्वलङ्कृत्योर्दण्डापूपिकान्याय एवेति चोपदेशानन्तरमीदृशी बुद्धिरनुभूयते, नापीद्ृगाकारं वाक्यार्थबोधनं नाम पदार्था- किं तत्र वक्तव्यम्" १ भिधानकाल एव वाक्यार्थावगतिः । न तु पदानां साक्षादुक्तिरिति चेत्, न, एवं भट्टादीननुनीय गुरूननुनयति शब्देत्यादिकारिकाद्वयदिशा । देवदत्ते शब्दस्य प्रामाण्यव्याकोपात्, प्रमाणान्तरापातप्रसङ्गाच्च। न च संसर्गावेदनेऽपि त्यादि तथाभूतत्वादित्यन्तं येऽप्याहुस्तेषामन्विताभिधानवादिनां मते यत्रातिविशेषरूपः संसृष्टाकारवेदनं न्याय्यम्, 'दण्डी देवदत्तः' इत्यादावदर्शनात्, दण्डाद्यवेदनेऽ्रपि पदार्थ एवावाच्य इति प्रतिपद्यते तत्र तु दूरे 'निःशेषच्युत' इत्यादौ विध्यादे र्वाच्यतेति दूरदूरेणान्वयः। अक्षरार्थस्तु शब्दो वाक्यम्, वृद्धौ प्रयोज्यप्रयोजकौ, अभि- धेयो वाक्यार्थप्रत्ययानन्तरं प्रयोज्यनिष्पत्या गवाद्यानयनादिः। प्रत्यक्षेण श्रोत्रादि- विशेषरूपं वाक्यार्थमपदार्थमपीच्छता। वृत्या। अत्र व्युत्पत्तिकाले। चेष्टया गवानयनादिरूपया दृष्टया यदनुमानमनुमिति- व्यक्तिरिष्टाऽभिधातोऽन्याऽभिहितान्वयवादिना॥ जनकं व्याप्तिस्मरणादि तेन। श्रोतुः प्रतिपतृत्वं तद्वाक्यजनिततत्कृत्यौपयिकप्रतीति-

एवमाकाङ त्ासन्निधियोग्यतावशात् संसर्गो विशेषरूपो वाक्यार्थः समुल्लसति। मत्त्वं पश्यत्यनुमिनोति । अन्यथाऽनुपपत्त्या तत्प्रतीतेर्द्वयात्मिकां द्वयोर्वाक्य-

द्वितीयकत्तापाती सोऽप्यनभिधेय इत्युपालम्भस्वरसः । १. येऽप्याहुस्तेषामिति १, 'किञ्चानुमानादत्राभिधाप्यते' इति खपुस्तके पाठः । वादिनां बोध: ।

२. " ....... . .श्रवणानन्तरं दीप्ताव्यङ्गयसमाकाङक्षाऽनुसन्धानेत्यादिर्मूल २. 'च' इति खपुस्तके नास्ति ।

पुस्तकपूरव तरपृ ष्ठविपर्यासजनितः सुतरामग्राह्यः पाठः क्रपुस्तक उपलभ्यते। ३. पदेभ्यः प्रथमं पदार्थंबोधनम्, ततः पदार्थविशेषावयवानामन्वयरूपस्य

. ' ..... 'पदानि समज्ञानपूर्वकाणि ...... मनुच्चारितवत्' इत्यादिः खपुस्तके वाक्यार्थस्य सामर्थ्यतः प्रतीतिस्तदनन्तरं व्यङ्गयस्यार्थस्यावगमनम्। तच्च तृतीयकत्षायां स्थितम्। तत् कुतोऽभिधाया: प्रसरणम्, द्वितीयकत्तायामेव पाठः।

४. 'पदार्थाभिधानकार्ये वा' इति कपुस्तके पाठः । तस्यानपेत्षणात्। अभिहितान्वयवादेऽशक्य एवान्वय आ्काङक्षादिवशेना- वश्यमवगम्यते, न तु तद्व्यतिरिक्तं किमपीति निष्कृष्टाशयः । ५. 'न संसर्गावेदनेऽपि' इत्यादिः कपुस्तके पाठः । ४. 'तत्र दूरे' इति कपुस्तके पाठः।

२२४ काव्यप्रकाशदीपिका [ पञ्चम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता २२१

अन्यथाऽनुपपत्त्या तु बोधेच्छकि द्यात्मिकाम्। देवदत्त ! गामानय' इत्याद्युत्तमवृद्धवाक्यप्रयोगाद्देशाद्वेशान्तरं सास्ना- अर्थापत्याऽवबोधेत सम्बन्धं त्रिप्रमाणकम्॥ दिमन्तमर्थ मध्यमवृद्धे नयति सति 'अ्रनेनास्माद्वाक्यादेवंविधोऽर्थः इति प्रतिपादितदिशा-

तदन्वययोराश्रयविशेषयोरात्मा यस्यास्तां शक्तिं प्रतिपादकसम्बन्धरूपामर्थापत्या सम्बन्धं वाच्यवाचकभावं बुध्यन्ते व्युत्पित्सवः। प्रमाणत्रित्वं चात्र जात्यपेक्षया। आवापोद्वापाभ्यामुभयात्मिकां पदतदर्थविषयां शक्तिं वाच्यवाचकसम्बन्धं च दिशा मार्गेण। दृशेति पाठे गणनेन2। एतद्विशदयति-देवदत्तेति। वाच्यवाचक- [ बोधेत्" ] जानाति । प्रत्यक्षानुमानार्थापत्तिरूपत्रि प्रमाणक- भावव्युत्पन्नानामेव वाक्यार्थप्रतीतिः । तद्व्युत्पत्तिस्तु वृद्धप्रयोगादेव। स च वाक्य- १. 'बोधे शक्तिम्' इत्यपि क्वचित् पाठः । तदापि 'अ्ररवबोधेत' इत्यनेन रूप एव । वाक्यञ्चान्वितबोधनियतम्। ततश्रोपदेशकालेऽन्वित एव सम्बन्धग्रहणात्त- परामर्शः । सर्वत्र व्युत्पितसुर्बालादिरित्याकारपदस्य कर्तृ त्वेनानुषङ्गः। दनुसा रेणैव नियोगकालेऽप्यन्विततयैव प्रथमतः प्रतोतिः। तत्किमवशिष्यते यदर्थ 'प्रतिपन्नत्वम्' इति पाठान्तरादन्यगृ हीतादयं स्पष्टतरः । 'अरवबोधेत' इ त्यत्र तात्पर्यमन्यद्वा वृत्तयन्तरमङ्गीकार्यमित्यनुवाद्यार्थः । विधेयार्थस्तु भवन्नप्यन्विते सम्बन्ध- 'अवबुध्येत' इति वा पाठः । ग्रह आनन्त्यव्यभिचाराभ्यां विशेषेषु च शक्यतया कारकसामान्यान्विते क्रियासामान्ये- २. अन्विताभिधाननयेऽभियुक्तसंवादमुदाहरति प्राचीनसम्मतकारिकारूपेण । Sन्वितेषु कारकसामान्येष्वाश्रयणीयः । ततश्र यावति सङ्केतस्तावदभिधेयमिति नीत्या अ्रन्वितार्थाभिधानवादिनां प्रभाकरगुरुप्रमुखानां मतनिष्कर्षस्तत्तद्ग्रन्थे प्रतीते ऽप्यभिधया सामान्यान्वये तन्मात्रस्याकिञ्चित्करतया कारकविशेषान्वितः दर्शितः । तथा च शालिकनाथकृतायां प्रकरणापञ्चिकायाम् (२/४४-४५)- क्रियाविशेषः प्रकृतविनियोगयोग्यः स्वीकार्य एव। स चाभिधालक्षणानिष्क्रान्तस्तात्पर्य- "अन्वितार्थाभिधायित्वे पदानां हि स्थिते सति। विशिष्टा वक्तृधीर्ज्ञातु लक्षणद्वितीयलक्षणायामरोचकिनस्तव मते व्यञ्जनागम्य एवेति का कथा पाश्चात्त्य- शक्यते नान्यथा यतः ॥ ातेषु हि पदार्थेषु श्रोता वक्तरि कल्पयेत्। अन्योऽन्यान्वयविज्ञानं नान्यथेत्युपदर्शितम् ।।" तच्न ज्ञानं प्रत्यक्षपूर्वमेव। १. प्रत्यत्ताद्यु पाधिविवत्तया न तु व्यक्तयपेत्षया, प्रत्यक्षद्यमर्थापत्तिद्यमनुमान- इन्द्रियस्यार्थेन सन्निकर्षादुत्पद्यते यद् ज्ञानं तत् प्रत्यक्षम्। देवदत्तादिसंज्ञा- ज्ञेति प्रमाणव्यक्तीनां तन्त्रे पञ्चतयाऽभ्युपगमसम्भवात्। कल्पनाऽपि प्रत्यक्षा, इन्द्रियानुविधायित्वात्। अनुमानं प्रसिद्धम्। अर्था- २. पत्तिरपि द्वितीयोल्लासे लक्षिता। प्रभाकरगुरोबृ हतीटीकायाम्-"कथ पुनर्गम्यते गएनञ्च प्रश्यत्तानुमानार्थापत्तिरूपप्रमाएत्रयाश्रयम्। गएने तात्पयं तु ग्रन्थान्न सम्यक् सिध्यति। दृशेति पाठस्य मतबोधनपरस्य पूर्वपाठान्तरसमानार्थकत्वे अ्रन्वितपदार्थको वाक्यार्थ इति। नन्वेतस्मादेव वाक्यात्। वृद्धव्यवहार- न काऽपि विप्रतिपत्तिरिति सरवं सुस्थितम्। तोऽपि प्रतिपत्ता वाक्यादेवार्थ प्रतिपद्यते। बालस्तु पार्श्वस्थः शब्दार्थयोः ३. सम्बन्धं हानोपादानाभ्यां वेत्ति। ... अनुमानादवगतस्यार्थस्य कथमेक- 'नियोगकालेऽप्यनियततयैव ..... 'तात्पर्याख्यमन्यद्वा' इति खपुस्तके पाठ

त्वम् ? अन्यत्वं वा कथम्" (२६०-२६७ पृ०) इत्यादिविततवितता उपलभ्यते।

विचारशैली समनुशीलिता। प्रथमकारिकायामव्यवहितोत्तरकालभावित्वं ४. 'क्रियासामान्ये क्रियासामान्यं ....... 'श्रयणीयः' इति यदच्छ्राकल्पितो

क्रिययो: चद्येन सूचितम्। द्वितीयं चपदं प्रतिपत्तत्वमित्यनेना- लिपिकरप्रमादजनित: पाठः कपुस्तके नास्ति ।

नुषज्यते। *. 'प्रतीते' इति पदं खपुस्तके नास्ति ।

२२६ काव्यप्रकाशदीपिका [पञ्चम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता २२७ प्रतिपन्नः' इति तच्चेष्टयाऽनुमाय तयोरखण्डवाक्यवाक्यार्थयोरर्था- परतः 'चैत्र ! गामानय', 'देवदत्त ! अ्रश्वमानय', 'देवदत्त ! गां नय' पत्या वाच्यवाचकभावलक्षणं सम्बन्धमवधार्य बालस्तत्र व्युत्पध्यते; इत्यादिवाक्यप्रयोगे तस्य तस्य शब्दस्य तं तमर्थमवधारयतीति अन्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रवृत्तिनिवृत्तिकारि वाक्यमेव प्रयोगयोग्यमिति बस्त्वलङ्कृत्योः १ अभिधायाः सामान्यान्वितसामान्यविषयत्वेऽपि पदानां समभि- व्याहारबलेन विशेषान्वितविशेषबोधनमिति चेत्, समभिव्याहारबलेनेति को ऽर्थः१ किं बीजमिति सम्बन्धग्रहणेन तद्विषयकसंस्कार।परपर्यायव्युत्पत्त्याधानम् । तच्चाविभक्त- समभिव्याहारोजीवितेन' बलेन१ तेनैव वा बलेन १ प्रथमे सुहृदेवासि नः । द्वितीये वाक्यतदर्थविषयमेव, तदानी विभागज्ञानोपायाभावात्। नन्वेवं सम्बन्धनिश्चय तु समभिव्याहारमात्रेण शब्दशक्तिसञ्चारे लक्षणाऽङ्गीकारोऽपि दुर्बलः स्यादिति आनन्त्यं स्यादित्याशङ्कयातिप्रसङ्गनिवारकेण परत इत्यादिनाऽन्वयव्यति रेकाभ्या- पश्यतिपर्यन्तविवरणं सतीति पर्यन्तम्। श्रोतुरित्यादि चेष्टयेतिपर्यन्तविवरणमनेनेत्याद्य मित्यन्तेन अर्थापत्यादि विवृणोति। यद्यपि व्युत्पत्तिर्वृद्धव्यवहारादेव, स च नुमायेति यावत्। इयं प्रवृत्तिरेतदनुगुण बुद्धिपूर्विका, प्रवृत्तित्वात्, मदीयैवंविध- वाक्यस्वरूप एवं, तथापि प्रचुरतरव्यवहारदर्शी यस्य पदस्यान्वये व्यतिरेके च प्रवृत्तिवत् । सा च बुद्धि रेतत्प्रयोगजन्या, एतदन्वयव्यति रेकानुविधानादित्यनुमिति- यस्यान्वयं व्यतिरेकञ्च पश्यति तयोर्वाच्यवाचकतालक्षणं नियामकमर्थापत्या- शरीरम्। तयोरित्यादि व्युत्पद्यत इत्यन्तमन्यथेत्यादि द्वयात्मिकामित्यन्तविवरणम्। ऽवधारयति । ततश्रापूर्वप्रयोगेष्वपि न व्यामुह्यतीत्यर्थः । इतौति। यस्मादेवं अन्यथा ऽनुपपत्येति कारिकापदस्यार्थोऽर्थापत्येति। नियामकमन्तरेण शब्दादर्थान्तर- स्यापि प्रतीतिः प्रसव्येत । तस्मादस्ति किञ्चिदनयोः प्रत्याय्यप्रत्यायकतानियम- नियमस्योच्छेदः स्याच्च । बुद्धिप्रवृत्योः समानविषयत्वं स्वाभाविकमेव, शब्दस्तु स्वरूपमात्रेरवार्थप्रतिपादने निमित्तं बालवृद्धयोरविशेषप्रसङ्गादिति

१. 'समभिव्याहारोज्ीवितेन' इति शाकपार्थिवादिसमासाश्रये वृत्त्यन्तरस्य साहायकं सूचितं स्यात्। तच्च तुरीयवृत्तिवादाभ्युपगमपत्तेऽनुकूलमिति हि तात्प- शाब्दव्यवहारानुविधायिनी सङ्गतिश्च सुसिद्धेति सवं सुस्थितम्। आ्ररादौ निर्विभागेन वाक्येन कस्यचित्तदाश्रयस्य निर्विभागस्यार्थस्य प्रतिपादकतवम- यर्यम्। वधार्य पश्चादावापोद्दापद्वारेण पदानां व्यस्तानामर्थग्रह इति चाभियुक्रानां २. 'प्रत्यक्षेात्र पश्यति' इति वृद्धकारिकायाः पूर्वार्घे स्थितस्य ग्रन्थस्य 'नयति सिद्धान्तः। पुरुषवाक्येSपौरुषेयवाक्येष्विव स्थितार्थसंश्रितरवं नाप्रमाएपरा- सति' इ ति वृत्तिग्रन्थे लक्षणोद्देशपरं विवरणम्। एवमुत्तरत्र टीकाकृत्प्रदर्शित- हतमिति च मीमांसकसिद्धान्तस्त्वेतदनुकूल एव । तथा चैषामुक्रयो रीस्या। युक्तयश्च-

३. 'प्रवृत्तिरेव तदनुगुण' इति कपुस्तकेऽसङ्गतः पाठः । व्यवहारेषु वृद्धानां वाक्यश्रवराभाविषु।

४. 'मदीयैवंविधी' इ त्यशुद्ध: पाठः कपुस्तके। आवापोद्वापभेदेन पदानां शक्तिनिश्चयः॥ तेनार्थे निश्चिते पश्चात् सोरऽर्थो वाक्यस्य गम्यते। ५. अन्यथा इङ्गितभाषामयसंकेतस्यानित्यतया कस्यचिदर्थंस्य केनाप्युक्तस्यापरै- तस्यां दशायां वाक्यस्य तस्य स्यादनुवादिता ॥ इति। ग्रहीतुमशक्यता परापतेत्, अनादिसमयप्रवाहसाधितस्य संसार- १. 'एव' इति कपुस्तके नास्ति।

उल्लास: ] २२ काव्यप्रकाशदीपिका [पश्म चएडीदासविरचिता २२६

वाक्यस्थितानामेव पदानामन्वितैः पदार्थैरन्वितानामेव सङ्केतो गरृह्यत यद्यपि वाक्यान्तरप्रयुज्यमानान्यपि प्रत्यभिज्ञाशरीरेण तान्ये- वैतानि पदानि निश्चीयन्त इति पदार्थान्तरमात्रेणान्वितः सङ्केत- इति विशिष्ट। एव पदार्था वाक्यार्थः, न तु पदार्थानां वैशिष्टथम्। गोचरः, तथापि सामान्यावच्छेदितो विशेषरूप एवासौ प्रतिपद्यते, व्यतिषक्तानां पदार्थानां तथाभूतत्वादित्यन्विताभिधानवादिनः। व्युत्पत्तिप्रकारस्तस्मादन्वितैः पदार्थान्तरसंसृष्टैः पदार्थैः सह पदानामन्वितानां समभिव्याहृतानामेव सङ्क तः सम्यक केतनं ज्ञापनमिति व्युत्पत्या वाच्यवाचकतारूप: प्रथमं पदैरभिहितानां वैशिष्ट्यं पश्चाद् वृत्यन्तरबोध्यं संसर्गमात्रं सम्बन्धो ग्रह्यते । किमिति समभिव्याहृतानामेव पदानां समयग्रह इत्याह- विशिष्टव्यवहारयोग्यम्। वाक्यस्थितानामेवेति। वाक्यतयैकार्थप्रतिपत्यनुगुणतया स्थितानामेवेत्यर्थः । एतदपि ननु यथा संसर्गमात्रमव्यवहार्यं तथा कारकसामान्यान्वितक्रियासामान्यमपि। कुत इत्याह-वाक्यमेवेति। न त्वेकं पद विशकलितानि वा पदानि प्रयोगयोग्यमिति न च भवत्पक्षेऽपि विशेषविषयिण्यभिधा, सम्बन्धाग्रहणाशक्यत्वप्रसङ्गादित्याह- हेतोः प्रयोगादेव च सम्बन्धनिश्चय इति भावः । अत्र हेतुः-प्रवृत्तीति। यद्यपीत्यादि तथाभूतत्वादित्यन्तम् । प्राचीनेदानीन्तनदशाविशिष्टधर्मिबोधः प्रत्य- परबोधनाय शब्दप्रयोगः। तच्च प्रवृत्तिनिवृत्त्यभिप्रायकमेवेत्यर्थः। अन्वयव्यति रेका- भिज्ञा, सा चासौ प्रत्ययश्चेति कर्मधारयः। तस्याः शरीरं तेन तान्येवैतानीति निश्ची- भ्यामित्यनन्तरमिति® पाठाभावे इतैर्वा पूर्वावच्छेदकमात्रत्वे प्रकारार्थत्वे च सरलैव यन्तेऽबाधिततया निश्चयरूपया विषयीक्रियन्त इति हेतोरेकदेशमात्रेण प्रतिबन्धविर- योजना। एवं विक्षिप्ततया प्रतिपाद्याननूद्य सारमाह-इतीति । इति हेतोः। हात् सामान्यमात्रविषयताविश्रान्तैरित्यर्थः । सामान्यावच्छेदितोऽभिहितसामान्या- विशिष्टा गुणप्रधानभावेन परस्परान्विता एव पदार्था पदैर्विशिष्टतया विनाभावलभ्यः । विशेषरूपः प्रकृतविनियोगयोग्यः। असौ कारकान्वितक्रिया- प्रथमत एवोपनीता वाक्यार्थः । समुदितानां पदानामेवार्थो न पुनरर्थ- भिन्नः । प्रतिपद्यते पदैः। अत्र हेतु :- व्यतिषक्तानां गुणप्रधानभावेनान्वितानां प्रत्ययावान्तरव्यापाराणाम् । न तु पदार्थानां विशकलिततया पदार्थानां तथाभूतत्वात् प्रकृतविशेषात्मकत्वात्। गुणप्रधानभावेनान्वय आकाङ्क्षादिवशादित्यभिप्रायः । १. प्रयोगयोग्यानीति प्रयोगसिद्धं रूपम् । न पदमिति यदप्यर्थंप्रकरणादि- १. 'सामान्यावच्छादितः' इत्यपरैगृ हीतः पाठः । गम्यं पदार्थान्तरसहकृतपदं प्रयुञ्जते, तदपि वाक्यमेव। यदाहु :- २. 'प्रतिपाद्यते' इति वा पाठः। संहत्यार्थमभिदधति पदानि वाक्यम्, एकार्थपरः पदसमूहो वा वाक्य- ३. 'पदार्थानाम्' इति खपुस्तके नास्ति। 'प्रकृतविषयात्मक वात्' इति ख- मिति विवेकग्रन्थोऽत्रानुशीलनीयः । पुस्तके पाठः। 'विशेष एव पर्यवसानार्तदतिक्रमेऽनुपस्थतकल्पने च २. इतिपदस्याश्रवरोऽन्वयव्यतिरेकाभ्यामिति वाक्यच्छेदः । अन्यथा तु प्रमाणाभावात्' इति श्रीधरकृतविवरणे कारणनिर्देशः । 'इति' त्रिकसमन्वितं परत इत्यादि वैशिष्ट्यमित्यन्तमेतद्वाक्यम् । तत्रा- ४. मतेऽस्मिन्नन्वितेष्वेव पदेषु घटादिषु घटादिपदानां शक्तिः। शब्दबोधे तु दिमस्य 'इति'पदस्यार्थश्चएडीदासेन निपुणमेव दर्शितः। इतरत् 'इति'- आ्काङकादिवशाद् वृत्तित्वादिविशषरूपमेव भासते। आ्ररकाङ्क्षादि- पदद्यं हेत्वरथें। खपुस्तके 'इतेर्वा' इति स्थले 'इत्येवा' इत्याकारो लिपिकर- वशादेवान्वयविशेषभानमिति गुए प्रधानभावेनार्थबोधः (२२१ पृ० प्रमादकृतो विकृत: पाठः । टीका)। अ्त्रारुचिस्तु द्वितीयोल्लास एव सूचिता। ३

२३० काव्यप्रकाशदीपिका [पञ्चम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता २३१ तेषामपि मते सामान्यविशेषरूपः पदार्थः सङ्केतविषय इत्यतिविशेष- अनन्वितोऽर्थोऽभिहितान्वये, पदार्थान्तरमात्रेणान्वितस्त्वन्विताभि- भूतो वाक्यार्थान्तर्गतोऽसङ्केतितत्वादवाच्य एव यत्र पदार्थः प्रति- धाने, अन्वितविशेषस्त्ववाच्य एव इत्युभयनयेऽप्यपदार्थ एव पाद्ते तत्र दूरेऽर्थान्तरभूतस्य 'निःशेषच्युत' इत्यादौ विध्यादेश्चर्चा। वाक्यार्थः।

पदानामिति पाठे व्यतिषक्तानां समभिव्याहृतरूपाणां पदानां तथाभूतत्वात् सम्प्रति हवनकरीत्या मतद्वयमनूद्य वृत्त्यन्तराङ्गीकार आवश्यक इत्युपसंह- समभिव्याहारमाहात्म्येन तथाभूतार्थप्रतीतिक्षमत्वादिति नेयम्। रति-अनन्विरित इति। सर्वथेति शेषः। पदार्थान्तरमात्रेण' सामान्यरूपेण पदान्त- एवमनूद्यमुक्त्वा विधेयमाह-तेषामपीति। अन्विताभिधानवादिनाम्। रार्थेनान्वितः सामान्यरूप एव अन्वितविशेष इति-अत्रान्वितपदात्पूर्व प्राकरणिक सामान्यविशेषरूप इति । प्रकृतविशेषस्य सङ्कतकालासन्निहितत्वात्सामान्यरूपः, (०क इति?) विशेषेति (विशेष इति ) परतः प्राकरणिक इति शेषः । तुर्व्यति- पदार्थान्विततया च विशेषरूपः। पदार्थ एकैकपदबोध्यः । अतिविशेषभूत इति। रेके। अवाच्य एव व्यङ्ग्य एव। अपदार्थ एव अभिहितपदार्थान्तरव्यापार- प्रकृतोपयोगिशरीरः । तदेवाह-वाक्यार्थान्तर्गत इति। संयुज्यमानक्रिया- कतया पदमात्रालभ्य एव। वाक्यार्थो वाक्येन प्रवृत्तिनिवृत्तियोग्यतयाऽर्थ्यमान कारकविशेषार्थको योऽसौ समुदितशरीरो वाक्यार्थ उच्यत इत्यर्थः । अवाच्य उद्दिश्यमानः । नन्वन्विताभिधानवादे गामानयेत्यादिषु गोमहिषतुरगादि- एव प्रतिपाद्यते* व्यवह्नियते बोध्यते वा पदैः। अर्थान्तरभूतस्य संसृष्टोपात्त पदार्थातिरिक्तस्य। विध्यादेरित्येकदेशिदिशा। व्यङ्गयस्य वस्तुतो लक्ष्यस्य सतः वन्न च मोचनादनेकक्रिया ऽधिष्ठानसकलगवादिव्यक्तिप्रवृत्तिनिभित्तं गोत्वादिसामान्यं प्रयोजना[त्म]नो व्यञ्जकस्य । एतच्च रहस्यं संगोप्याभिधान मूलप्रकरण- गवादिपदवाच्यम्, एवमानयनादिपदेनापि अनेककारकनिष्ठसामान्यान्वितमनेक- विनिवेश: समर्थनीयः । विषयकानयनादिनिष्ठसामान्यं वाच्यमङ्गीकार्यम्, न च सामान्ययोरन्योऽन्यमन्वयः

१. एवं वृत्तिकूटेऽस्मिन् सन्दर्भे कानिचित् पाठान्तराखि टीकाकृता दर्शितानि, सम्भवति, व्यक्तिद्वारकान्वयस्तु व्यक्तीनामसामयिकतया नाभिधेयत्वेन निरस्त इति

यान्यन्यत्र नोपलभ्यन्ते। विचारबहुलेऽस्मिन् प्रकरणे वैशद्यसम्पादनाय चेत्, किं पुनरतः १ प्रभाकरीयान्विताभिधानदौर्बल्यमिति चेत्, किमस्माकमनया

कैश्चिद् ग्रन्थाध्यापननिरतैः कदाचिदनेकधा चेष्टितम्। तस्य वा परगहचिन्तया १ यथा तथा प्राचीनतन्त्रपूर्ववृत्तिबोध्यो वाक्यार्थ इत्येतावानेव हि

विजुम्भितमेतत् स्याद्यथाऽन्यत्रेति विभाव्यते। श्रीविद्याचक्रवर्तिनस्तु ध्वनितन्त्रसारः। यदि तु प्राभाकरैः सार्ध विजिगीषुकथाकण्डदुर्द्धरो दाहः, तदा

'व्यक्तिषक्तानां तथाभूतत्वात्' इति सविशेषणमविशेष्यं पाठमङ्गीकुर्वन्ति। १. 'ग्रहाकरीत्या'इतिप्रायः ख० पाठः। मतद्वयस्यैकत्रोपसंहरणपरैषा वचो- २. 'प्रतिपत्तित्तमत्वात्' इति ख पुस्तके पाठः। भङ्गि:। यथा च हवने पूर्णाहुतिरूपे विधाने सर्वस्यैव युगपदावाहनं तथैवा- ३. 'प्रकृतिविषय' इति कपुस्तके इह चान्यत्र पाठः । त्रापीति विमर्शनार्था रीतिः सम्भाव्यते। 'ग्रहणक ?- रीत्या' इति पाठान्तरं . 'वाक्यानन्तर्गत' इति केचित् पठन्ति। चामुमेवार्थ सूचयति।

. 'प्रतिपद्यते' इति वा पाठः। २. 'पदार्थान्तरबाह्येन' (वाच्येन) इति ख० पाठः। ६. 'एतच्च रहस्यं संयोगव्यभिधानमूलैः' इत्यादिरस्पष्टः खपुस्तके पाठः। ३. 'अन्विताभिधाने' इति ख०पाठः ।

२३२ काव्यप्रकाशदीपिका [ पञ्चम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता २३३ यदप्युच्यते 'नैमित्तिकानुसारेण निमित्तानि कल्प्यन्ते' इति, तत्र निमित्तत्वं कारकत्वं ज्ञापकत्वं वा ? शब्दस्य प्रकाशकत्वान्न कारकत्वम्, ज्ञापकत्वन्तु प्र्प्रज्ञातस्य कथम ? ज्ञातत्वं च संकेतेनैव, स चान्वितमात्रम्। एवं च निमित्तस्य नियतनिमित्तत्वं यावन्न निश्चितं तानेव मृगयितुं राहादि राष्ट्र गच्छेति व्यङ्ग्य एव सर्वो वाक्यानामर्थ इति तावन्नैमित्तिकस्य प्रतीतिरेव कथम्? इति 'नैमित्तिकानुसारेण निमि- निर्विवादमदः । त्तानि कल्प्यन्ते' इत्यविचारिताभिधानम्। ये तु गुरुदर्शनैकदेशिनः पीनस्य दिवाभोजननिषेधे रात्रिभोजनाक्षेपवच्छब्द- निमित्तकप्रतीतेर्यथा यथा दर्शनं तथा तथोपात्तेन शब्देन तदनुगुण- १. 'रागादि' इतिप्रायः कपुस्तकेऽसङ्गतः पाठः। दत्तिणराढाप्रदेशस्थस्याधिगत- शब्दान्तरं भट्टनयवत्। यद्वा वाक्यार्थबोधनानन्तरं वस्त्वन्तररूपः स एवार्थो

प्राभाकरादिमीमांसकमतसवंस्वस्याहक्कारभूयिष्ठता स्वमतस्थापने साटोप- व्यापारमन्तरेणाक्षिप्यत इत्याहुस्तान् प्रत्याह-यदपीति। तत्र वाक्ये चेति भव-

निर्बन्धो मदान्ध्यं चेतरत्राप्युल्लिखितं दृश्यते। तथा च चएडीदासात् किन्चि- स्पक्षानुसारेण शब्दस्य वाक्यार्थानन्तरबोध्यवस्त्वलङ्कृती प्रति द्विधाऽपि निमित्तत्वं दपि प्राचीनतरस्य विविधशास्त्रनिपुणास्य श्रीकृष्णमिश्रस्य प्रबोधचन्द्रोदयेऽ- नास्तीत्यर्थः । प्रकाशकत्वादिति। न खलु शब्दो घटादिकमर्थ दण्डादिवजनयति, हङ्काराख्यस्य पात्रस्य वर्णने, "यथैष-ज्वलन्निवाभिमानेन ग्रसन्निव जगत्त्न- किन्तु प्रदीपादिवत् प्रकाशयत्येव तं 'प्रज्ञातस्य। कथमिति? प्रत्यक्षेतरप्रमाणानां ज्ञान- यीम्। भर्त्सयन्निव वाग्जालैः प्रज्ञयोपहसन्निव ॥ तथा तर्कयामि नूनमयं करणत्वाभ्युपगमे ज्ञात एव शब्दोरऽर्थप्रतिपत्तिसमर्थः । न च शब्दस्वरूपमात्रज्ञान- दत्तिएराढाप्रदेशादागतो भविष्यतीति"। तस्य च वचनोपन्यासे"अहो मूर्ख- मात्रादर्थप्रतिपत्तिः सम्भविनी, व्युत्पन्नाव्युत्पन्नयोरविशेषप्रसङ्गांत् । तस्माद् बहुलं जगत्। तथाहि-नैवाश्रावि गुरोर्मतम्' इत्यादौ विजिगीषुकथाकरडू- व्यञ्जनाविद्वेषिणां गुरूणां मते मुख्यार्थे साक्षात्सम्बन्धस्य परत्र तु मुख्यार्थसम्बन्धस्य दुर्धरस्य दाहस्य संसूचनम्" (प्रबोधचन्द्रोदये द्वितीयाङ्के २-३ श्लोकौ)। परिज्ञान एवार्थसम्प्रत्ययो निर्वहति। न च प्रकृते तथा सम्भवतीति पूर्वस्य तत्रान्त्ये श्लोके गुरुमतप्रतिष्ठापयितृमूर्धन्यस्य गौड़मीमांसकचक्रघुरीणस्य भावात्, द्वितीयस्या संवेदनात् । संवेदनं तु न सम्भवति, उभयसंवित्तिसाध्यत्वाद् शालिकानाथस्य गुरुमते निबन्धकर्तुः सिद्धान्तरहस्यकृतो महोदधेस्तौ- तातिकमततिलकादिग्रन्थ प्ररोतुरुत्कल विषयेति प्रथितस्य राढीयचूडामरोर्भट्ट- व्यङ्गयसंवेदनोपायविरहाच्च । तदिदमाह-ज्ञातत्वञ्चेति। सम्बन्धितयेति शेषः ।

भवदेवस्य च स्मरणम्। शेषोक्रस्य विदुषो ग्रन्थे सादरं साटोपमतोज्जुम्भरं संकेतेनैवेति-साक्षान्मुख्यार्थबाधादिरूपेणेत्यर्थः स च संकेतः। अन्वितमात्रे पूर्वोक्त-

तत्र पुष्पिकायां द्ृष्टम् "यो नाम कश्चिदिह संविदितं प्रमेयं ग्रन्थान्तरे लिखति दिशा। एवञ्च सम्बन्धप्रत्ययाभावाद् निमित्तस्य शब्दस्य नियतनिमित्तत्वं नियामक-

वा वदति स्वयं वा। मत्कतृ तामननुकीर्त्य स कीर्तिलोपान्निःसन्तति- सम्बन्धशालित्वम्, न निश्चितं न प्रमितम्। नैमित्तिकस्य विवादविषयस्य। कथ-

जंगति जन्मशतानि भूयात्' इति 'गौडराष्ट्रमहङ्कारोत्पत्तिस्थानम्' इति मित्यनन्तरमुपसंहारस्यादौ। तस्मादिति शेषः ।

कस्यचित् प्रबोधचन्द्रोटयटीकाकर्तुश्चएडीदासस्य चात्र मन्तव्यमुपरितनं दृढयति। आलक्कारिकनिबन्धे मीमांसकमतनिष्कर्षानुशीलनं नैकान्तोपयोगि तात्कालिकजिज्ञासूनां रहस्यमेतन्न दुरासदमिति चात्र मन्तव्ये शदासीन्य- १. वेति क० पाठः।

प्रकटने बीजम्। चएडीदासोऽपि प्रबोधचन्द्रोदये टीकां चकारेति चात्रोपोद्धाते २. 'तं अज्ञातस्य' इति क० पाठः । द्रष्टव्यम्। ३. 'सम्भवति यस्य' क० त्रुटितः पाठः ।

२३४ काव्यप्रकाशदीपिका [ पञ्चम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता २३५

ये त्वभिदधति-'सोऽयमिषोरिव दीर्घदीर्घतरो व्यापारः' इति, साध्यायमानतां प्राप्नुवन्ति। ततश्चादग्धदहनन्यायेन यावदप्राप्तं 'यत्परः शब्द: स शब्दार्थः' इति च विधिरेवात्र वाच्य इति; तेऽप्यतात्पर्य तावद्विघीयते। यथा ऋत्विकप्रचररो प्रमाणान्तरात् सिद्धे "लोहितो-

ज्ञास्तात्पर्यवाचोयुक्तेर्देधानांप्रियाः । तथा हि-'भूतभव्यसमुच्चा- ष्णीषा ऋृत्विजः प्रचरन्ति" इत्यत्र लोहितोष्णीषत्वमात्रं विधेयम्, रणे भूतं भव्यायोपदिश्यते' (शाबरभा० ३।४।४१) इति कारकपदार्थाः क्रियापदार्थेनान्घीयमानाः प्रधानक्रियानिर्वर्त्तकस्वक्रियाऽभिसम्बन्धात् विधिर्वाच्य एवेत्यर्थः । तत्तेन बुद्धिस्थप्रका रेण तात्पर्यवाचोयुक्तेस्तात्पर्यशब्दस्य तात्पर्यज्ञानविषयवेदिनो देवानांप्रियाः पशवः ।

अयमभिसन्धि :- धर्मिकल्पनाद् वरं धर्मकल्पनमिति नीत्या शब्दान्तरस्या- एतदेवोपपादयति-तथा हीति। अयमत्र तात्पर्यार्थ :- किमेकया वृत्या

श्रूयमाणस्याभावेन श्रूयमाणस्य चाकिञ्चित्करतया व्यापारकमन्तरेण शब्दार्थप्रत्यया- युगपदेव तावत्पर्यन्तप्रतीतिः, क्रमेण वा १ नाद्ः, पदार्थस्मृतिवाक्यार्थप्रतीति-

भ्युपगमेऽतिप्रसङ्गभीत्या च तस्यैव शब्दस्याभिधानलक्षणातिरिक्तो व्यापारः व्यङयप्रतीतीनां हेतुफलभावाङ्गीकारात्, एकवेदनपक्षे च तदभावात्।

कल्प्यते । वाक्यार्थपाश्चात्यप्रतीत्योर्वस्त्वलङकृत्योर्वाक्यार्थत्वे तूक्त एव न्यायः । एककालवेदनं न त्वेकवेदनमिति चेत्? न, वेदनानामेकाधिकरणानामेककालीन-

तस्य सम्बन्धग्रहणापुरस्का रेणाप्यर्थप्रतीतिजननं धर्मिग्राहकप्रामाण्यगम्यमेव। अर्था- त्वाभावात्, भावेऽपि पूर्वापरकालीनत्वलक्षणहेतुफलताविरोधात्। द्वितीये तु

पत्तिपक्षस्तु वस्त्वलङ् कृत्योर्वाक्यार्थस्य स्व्रातन्त्र्यविश्रामाभावविरहेण वाक्यार्थोक्त- विरम्यापि पुनरुञ्जीवति शक्तिरविरतैव वा क्रमशो विज्ञानमुत्पादयति? आद्ये

प्रतीते रेवापर्यवसानेन निरस्त इति नात्रामर्षदुर्विलासः कार्यः। सिद्धान्तव्याकोपः । न द्वितीयः, ज्ञानजननस्यैव विरामार्थत्वाज्। अन्यथाऽभिधयैवा- विरतया संसर्गयोग्योऽर्थ उपनेष्यत इति परिहारलक्षणाङ्गीकृतिव्यसनम्। तदिदं अथैकदेश्यन्तराणां युक्तिद्वयं परस्परोपकारकमुपन्यस्य दूषयति-ये त्विति। यथ। कुरुभक्तभोजिनः पाण्डवकार्यकरणं यदयं भवद्भिः प्रयत्नपरिपालितोऽपि विरम्य खल्विषुर्धनुष्मता मुक्त एकेनैव वेगव्यापारेण वैरिणः कवचत्व्रगादिकं सर्वमेव व्यापारनिषेधोऽस्मदीयपक्षमुज्ीवयतीति। भवतु तर्हि तात्पर्ये नाम द्वितीयं निर्भिनत्ति, तथा शब्दोऽप्येकेनैवाभिधाव्यापा रेण यावदुद्देश्यं प्रकाशयति। यत्परः लक्षणाSपरपर्यायं भट्टादितन्त्रप्रसिद्धमेव शक्त्यन्तरम्, न त्वदृष्टाश्रुतं व्यञ्जनमिति चेत्? यदुद्देश्येन प्रयुक्त: शब्द: स शब्दार्थः शब्देनावश्यबोध्यः, अन्यथा तत्प्रयोगवैयर्थ्य- न, तस्यापि तावत्पर्यन्तप्रसारविरहात्। तदिदमाह-भूतेत्यादि । भूतानि कारकाणि प्रसङ्गात्, शब्दस्यैवंविधस्थले विवाद विषयवस्त्वलङकृतिप्रधानत्वस्य निर्विवादत्वात्। तन्मुखप्रेक्षिणा तेनान्तरविश्रामरहितेन झटित्येव तात्पर्यप्रतीतिः क्रियत इति किमत्र १. न केवलं तस्याधमस्यान्तिकं गताऽसि, अपि तु रन्तुमेव गताऽसीति विधि-

व्यापारान्तरकल्पनया। विधिरेवेत्येवकारो व्यत्ययेन योज्यः । अत्र 'निःशेष' इत्यादौ स्तात्पर्यबलादायातीति तेषामाशयः । स च न सम्यक्। यथा दध्ना जुहोतीत्यादौ दध्न: करणत्वमात्रं न तु दधिहोम एवाव्यभिचारी विधिरिति,

१. एते हि प्राभाकराः । तथा च लोचने प्राभाकरदर्शनेऽपि दीर्घदीर्घो एवमत्र रमणं न तात्पर्यत आयाति। यथा पशुना यजेतेत्यादावुपादेयगत-

व्यापारो निमित्तिनि वाक्यार्थे। भट्टनायक एषां प्रवरप्रतिनिधिरिति तु संख्याया विवत्तिततदितरत्वविचारे मीमांसकैश्रेष्टितं तद्वदिहापि। वावय-

कैश्रिन्मन्यते। पदीये वैयाकरणमतोद्ृङ्कने जातिसमुद्देशप्रकरणे (३.१२-५७) भगवता भतृ हरिणाऽप्येवमेव निरधारि। २. तेनार्थान्तरावहितेन-ख०पा०। २. तात्पर्यशब्दप्रयोगस्य -- ख०।

२३६ काव्यप्रकाशदीपिका [ पञ्चम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता २३७

हवनस्यान्यतः सिद्धेः। "दध्ना जुहोति" इत्यादौ दध्यादे: करणत्वमात्र यन्तु 'विषं भक्षय मा चास्य गृहे भुङ्क्थाः' इत्यत्र 'एतद्गृहे न विधेयम्। क्वचिदुभयविधिः । क्वचिन्त्रिविधिरपि। यथा 'रक्तं पटं भोक्तव्यम्' इत्यत्र तात्पर्यमिति स एव वाक्यार्थ इत्युच्यते, तत्र वय' इत्यादौ एकविधिर्द्विविधिस्त्रिविधिर्वा, ततश्च 'यदेव विधेयं तत्रैव चकार एकवाक्यतासूचनार्थः । न चाख्यातवाक्ययोर्द्वयोरङ्गाङ्गिभाव तात्पर्यम्' इत्युपात्तस्यैव शब्दस्यार्थ तात्पर्य न तु प्रतीतमात्रे। एवं हि इति विषभक्षणवाक्यस्य सुहृद्वाक्यत्वेनाङ्गता कल्पनीयेति 'विषभक्ष- 'पूर्वो धावति' इत्यादावपराद्यर्थेऽपि क्वचित्तात्पर्य स्यात्। र्व्यपदेशवैयर्थ्येन करणभूतस्य दध्न एवावगत्याSप्राधान्यम्, ततश्च तादृश एवार्थे सिद्धरूपाणि भवत् क्रियारूपं साध्यं तेषां समुच्चारणे समभिज्याहारेण तद्वाचक- भगवती तात्पर्यशक्तिर्विश्रान्तिमर्हति, न पुनरनुपात्तवाचकपदे वाक्यार्थप्रत्ययानन्तरं पदानामुच्चारणे भव्यतया समुदितकारकात्मकसाध्यपरतया अन्वीयमानाः स्वसन्नि- यतः कुतश्चित् प्रतीयमानेऽर्थान्तर इति भवद्भ्रुपगन्तुं युक्तम्, तथा सत्यतिप्रसङ्गा- वेशेन विस्पष्टाकारतामुपनयन्तः । स्व्रक्रियेति। 'सव्यापारं कारकम्' इति रीत्याऽ- र्थक्रियाद्वारा प्रधानक्रियायामभिसम्बन्धात्। साध्यायमानतामिति। यद्यपि कारक- दित्याह-एवं हीति। अपराद्यर्थेऽपि पूर्वाद्यर्थविधिभावेनाक्षिप्ते-कवचिदिति। भवताऽपि तात्पर्यविषयतयाऽनङ्गीकृते प्रधानभूते वाक्याथें। तात्पर्यवृत्तिश्च प्रकृत- स्वरूपं पूर्वसिद्धमेव, तथापि क्रियावत एव कारकत्वात् क्रियायाश्चाभूत्वाभावि- त्वात् तान्यपि तदाकाराणि न पूर्वसिद्धानीति भावः । तथा हि-'गामानय' इत्यादौ मात्रापेक्षया यथाकथञ्चित् । वस्तुतस्तु पूर्वोक्तमेवानुसन्धेयम्। नन्वपरादर्थ-

गोविषयकमानयनं यथा पूर्वासिद्धम्, तथानयनविशिष्टापि गौरिति द्वयोरप्यपूर्वत्वं साधारणयोर्वसत्वलङ कृत्योर्मा भूत्तात्पर्यम्, प्रधानभूतायास्तु कुतो न स्यादिति चेत्?

विशिष्टाकारस्य घटितोभयशरीरत्वात्। किमतो यद्येवमित्याह-ततश्रेति। सत्यपि सत्यम्, अनुपात्तवाचकत्वात्तयोर्वाचकानुपादानेऽपि तयोः प्राधान्यं निर्विवाद-

पूर्वपदार्थानां विध्यर्थत्वे योऽर्थः प्रमाणान्तरेणाप्रसिद्धः स एव विधीयते प्राधान्ये- मेवेति प्रसरत्येव तत्र तात्पर्यमिति चेत् ? किमिदं तात्पर्य नाम१ वाक्यप्रयोगतादर्थ्य

नोपदिश्यते, अन्यत्र तु दग्धे दहनवद्गुपदेशस्य वैयर्थ्यात् । तदुक्तम्-"अप्राप्ये हि वा, तात्पर्याख्यशब्दव्यापारविषयत्वं वा ? आद्ये नीरसदशायां न विवाद:,

शास्त्रमर्थवत्"। एतदेव प्रपञ्चयति-यथेति। एकविधिरित्यादावेकद्विसर्वाप्राप्तिदशा- रसवति तु रसस्यैव प्राधान्यात्तदपि विचारकुक्षिनिक्षितम्। तिष्ठतु रसस्थलम्।

याम्। एवं पूर्वपक्षिणः पक्षस्थलीकृत्य परिहारमाह-ततश्रेति। तात्पर्य वाक्यस्यार्थ नीरसे भवेत्तयोः प्राधान्यादेवमस्तु द्वितीय इति चेत्? न, विकल्पासहत्वात्। तथा

समर्पणम्, शेषाणां पदार्थानां तदवच्छेदकमात्रत्वात्। तथा हि-'दध्ना जुहोति' हि-भट्टादिप्रसिद्धद्वितीयलक्षणातात्पर्य वृत्त्यन्तरमेव वा तन्नामकम्१ नादः, तस्यो- पात्तपदार्थसंसर्गमात्रे संसृष्टाकारप्रधानपदार्थ वा परिक्षीणत्वात्। न द्वितीयः, इत्यादौ दधिकरणस्य होमस्य यद्यपि विधेयता, तथापि सूक्ष्मदृशाडङ्गानां प्राधान्या- प्राधान्यचिन्तने शब्दशक्त्या विशेषरूपस्य होमस्य प्राधान्येऽपि तस्यान्यतः प्रतीते- नाममात्रेणैव विसंवादात्। ननु यद्यनुपात्तपदेऽर्थे तात्पर्ये न व्याप्रियते किं तह्युपात्तपद एव। तदा ९. शबरभाष्यीयग्रन्थोऽयं "कृतत्वात्तु कर्मणाः सकृत् स्याद् द्रव्यस्य गुणभूत- 'विषं भुडक्ष्व' इत्यादौ विषभक्षण एव तात्पर्य स्यादित्याह-यत्विति। स एव त्वात्" इति मीमांसासूत्रप्रपञ्चनार्थः । मीमांसकनये क्रियदंपर्याद् वाक्यस्य वाक्यार्थो वाक्योद्देश्य इति तत्र तात्पर्य शब्दस्य तत्प्रवणत्वमित्युच्यत इति योजना। क्रियाप्राधान्यम्। यदाहु :- "साकाङ्तावयवं भेदे परानाकाङत्शब्दकम्। चकार इति। 'विषं भुङ्क्ष्व' इत्येवं सकृदुचरितं हि नैतावन्मात्रेण निराकाङ्कमिति क्रियाप्रधानं गुणवदेकार्थं वाक्यमिष्यते" ॥ इति। समनन्तरमुच्चरितैन 'मा च' इत्यादिनैकवाक्यभूयं भजते। तच्च विशिष्टाकारैकार्थ- २. प्राधान्याप्राधान्यविचार-ख० पाठः। बोधकत्वेनैव। यदाह भगवान् जैमिनि :- "अर्थैकत्वादेकं वाक्यं साकाङ्क चेद्विभागे

२३८ काव्यप्रकाशदीपिका [पञ्चम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता २३६ णादपि दुष्टमेतद्गृहे भोजनमिति सर्वथा माऽस्य गृहे भुङ्कथाः' इति व्यापार:, ततः कथं 'ब्राह्मण पुत्रस्ते जातः ब्राह्मण कन्या ते गर्भिणो' उपात्तशब्दार्थे एव तात्पर्यम्। इत्यादौ हर्षशोकादीनामपि न वाच्यत्वम् ? कस्माच्च लक्षणा? लक्षणोयेऽ- यदि च शब्दश्रुतेरनन्तरं यावानर्थो लभ्यते तावति शब्दस्याभिधैव व्यर्थे दीर्घदीर्घतराभिव्यापारेणैव प्रतीतिसिद्धेः। किमिति च श्रुति-

स्यात्" इति (७०)। एकार्थप्रतिपादकता चावान्तरवाक्ययोद्वयोरपि प्राधान्येन लिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां पूर्वपूर्वबलीयस्त्वम् इत्यन्विता-

निर्वहतीति यत्तद्वाक्यवदङ्गाङ्गिभावः कल्पनीयः। तत्रापि च 'मा च' इत्यादयर्थस्या- भिधानवादेऽपि विधेरपि सिद्धं व्यङ्गयत्वम्।

प्राकरणिकतया विधेयभावात् प्राधान्येनाद्गित्वम्, इतरस्य तु विपर्ययादनूद्यत्वेनाङ्गत्वं मिति पश्चान्मात्रे न पुनरव्यवहितोत्तरकाले। हर्षेति। तेऽपि हि वाक्यार्थप्रतीति- सुहृद्वाक्यत्वेनानूद्यवाक्यत्वेन। अङ्गाङ्गिभावः परस्परापेक्षया प्रकर्षनिकर्षनियत जनिताः सामग्रया अवगम्यन्ते। ननु भवत्पक्षेऽपि तादृशहर्षादि- एव। प्रकर्षनिकर्षों च प्रकृते विधिनिषेधवशान्निन्दाविषयावेव। ततश्रैतलभ्यत प्रतीतेः शाब्दत्वं कुतो नाङ्गीक्रियते ? हर्षाद्यत्पत्तिविघ्नितप्रसरः शब्दव्यापारसन्तानो इत्याह-विषभक्षणादिति । दुष्ट निन्दितम्, दुष्टमेतद्ग्हे भोजनमितीत्यनन्तरं न पुनरुज्जीवतीति चेत् ? तर्हि मत्पक्षेऽप्ययं न्यायो न दण्डबाधित इत्याशङ्कया- व्यङ्गयमिति शेषः । तत्रापि पार्यन्तिकी कक्षामाह-सर्वथेति। सर्वावस्थास्वपीत्यर्थः । स्तामन्वाचयमात्रमेतदिति बुद्धया परिहारान्तरमाह-कस्माच्चेति। पृथगुच्यत इति भुङ्क्त्था इत्यनन्तरमित्यपि व्यङ्गयमिति शेषः। इत्यनेन नयेनोपात्तानामेव शब्दाना शेषः। यदि वाऽमिधायास्तात्पर्यस्य वा लिङ्गेन शब्दार्थप्रत्यायनसामर्थ्य तदा मर्थे संस्गमात्रे संसृष्टाकारे वा समवभानमात्रे तात्पर्य द्वितीयलक्षणाख्यं पर्यव- श्रत्यादिप्रमाणद्वारेण® विनियोगनियमः, तेषाञ्ज समवाये पारदौर्बल्यम्, पूर्वपूर्वापेक्ष- स्पति। विवादविषये त्वथे तात्पर्यविषयत्वाभिधानं व्यञ्जनाया एव नामान्तराभिप्राये योत्तरोत्त रेषामर्थविप्रकर्षादिति प्रक्रियाकल्पनं निरर्थकमेव, तत एव विनियोगनियमा णेति भावः। सरलयोजना तु 'तद् भुङक्ष्त' इत्युपात्तपदस्य भक्षणादपीत्ययं न सिद्ध: सर्वत्राविशेषादित्याह-किमितीति। यद्वा लिङ्गादिभिः पर्यन्ते श्रुतेरेव साक्षादर्थ इति निरस्ता। कल्पनेति तस्या एव मुख्यत्वात् समवाये बलीयस्त्वमिति नये कल्पनीयायाः श्रुतेर- एवमियता प्रबन्धेन 'यत्परः' इत्यादि पश्चादुक्तमपि दृढप्रायतया पूर्व परिहृत्य पदार्थत्वेन व्यङ्गयत्वमेव युक्तम्। तच्च व्यञ्जनाSनङ्गीका रेण निर्वहतीत्याह-किमितीति। 'सोडयम्' इत्यादि परिहृतप्रायमपि प्रकारान्तरेण परिहरति-यदि चेति। अनन्तर- अस्मिन् पक्षे कुतो हेतोरित्यर्थः । "श्रुतिर्द्वितीया क्षमताऽथ लिङ्गं वाक्यं पदान्येत्र तु

१. पूर्वमीमांसासूत्रानुयायित्वमैक्यम् 'एकतिङ' इत्यादिमहाभाष्यवार्त्तिकलत्णा- संहतानि। सा प्रक्रिया या करणस्य काङ्का स्थानं क्रमो योगबलं समाख्या।" इति

नुसारेण साधनीयम्, तत्र "एकशब्दः समानवचनो न तु संख्यावाची" इति श्रुत्यादिनिरुक्तिः। तत्र श्रत्यादीनां विनियोगनियामकता यथा दर्शपौर्णमासयोः

कैयटमन्तव्यं सहायकम्। अत एवाभियुक्रा :- "न दूये नः पूर्व नृपतिमन- 'ब्रीहीनवहन्ति'इत्यादौ व्रीहोनामवघाते विनियोगो द्वितीयाप्रतिपन्न इति श्रौतः।

रएयं यदवधीद्" (६।५८) इत्याद्यनर्घराघवीयपद्यांरो आपाततो १. यदि चाभिधाया-क० । द्विवाक्यत्वेऽपि साकाङ्कत्वेनकवाक्यतया 'न' इति वाक्यादौ प्रयोगो २. 'प्रमाणङ्गान विनियोग' इत्यस्फुट: पाठः खपुस्तके, प्रमाणङ्गानामिति स्यात्।

न दुष्ट इत्याहुः। ३. द्वितीयान्तं पदं श्रुतिस्तृतीयान्तमपीति ...... तथा 'पशुना रुद्रं यजेत' इत्यत्र

२. सात्तादर्थ इति। साक्षादित्यव्यवहितार्थसूचनेनाभिधागम्योऽर्थ इत्यभिप्रायः । पशुनेति तृतीयाश्रुत्या रुद्रयागे पशोरङ्गभावः प्रतिपाद्यते। वाक्यपदीयग्रन्थोऽ-

सरला योजना निरस्तेत्यन्वयः । प्येतदनुकूलः । ( वा० ४३।५५-५)

२४ काव्यप्रकाशदीपिका [ पञ्चम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता २४१ किश्च 'कुरु रुचिम्' इति पदयोवैंपरीत्ये काव्यान्तरवर्तिनि' कथं "द्वयं गतं सम्प्रति शोचनीयतां समागमप्रार्थनया कपालिनः" दुष्टत्वम्? नह्यत्रासभ्योऽर्थः पदार्थान्तरैरन्वित इत्यभिधेय एवेति इत्यादौ पिनाक्यादिपदवैलक्षण्येन किमिति कपाल्यादिपदानां वाच्या- एवमाद्यमपरित्याज्यं स्यात्। यदि च वाच्यवाचकत्वव्यतिरेकेण व्यङ्गघ- नुगुणत्वम् ? व्यञ्जकभावो नाभ्युपेयते, तदाऽसाघुत्वादीनां नित्यदोषत्वं कष्टत्वादी- अपि च वाच्योऽर्थः सर्वान् प्रतिपत्तन् प्रति एकरूप एवेति निय- नामनित्यदोषत्वमिति विभागकरणमनुपपन्नं स्यात्। न चानुपपन्नं तोऽसौ। नहि 'गतोऽस्तमर्कः' इत्यादौ वाच्योऽर्थः क्वचिदन्यथा सर्वस्यैव विभक्ततया प्रतिभासात्। वाच्यवाचकभावव्यतिरेकेण विशिष्टेन नञः सम्बन्धः । एवमादीति। काश्मीरभाषयाSसभ्यताबोधकं रुचिं व्यङ्गयव्यञ्जकताश्रयणे तु व्यङ्गयस्य बहुविधत्वात् क्वचिदेव कस्यचिदे- कुर्वित्यादि। उत्कलभाषया तु तवाण्डमर्वित्यादि। अपरित्याज्यं स्यात्, व्यञ्जनाS- वौचित्येनोपपद्यत एव विभागव्यवस्था। नङ्गीकृतौ तु तत्प्रतीतैरसम्भवात्। अनित्यदोषत्वं रौद्रादावदुष्टत्वात्। अत्र खण्ड- चर्हिर्देवसदनं "दामि" इत्यत्र 'दामि' इति पदार्थसामर्थ्येन लवनलिङ्गेन बर्हिशच्छेदेऽयं पण्डितानामिष्टापत्तिशङ्कां परिहरति-न चेति। सर्वस्यैव गुणदोषत्वावेदिनः । विभक्त- मन्त्रोऽवगम्यते। 'श्वेतच्छागमालमेत' इत्यादावेकवाक्योपात्ततया श्वेतस्य छागा- तयास्वादव्याघातारहत्वस्यासाधुतादौ सार्वत्रिकत्वेन कष्टत्वादौ च कादाचित्कत्वेन। वच्छेदकता। 'समिधं यजति"तनूनपातं यजति इत्यादीनां दर्शपौर्णमासप्रकरणपठितानां त्वत्पक्षेऽपि नार्हति तर्हि विभाग इत्याह वाच्येत्यादि। व्यङ्गयस्य रसादेः। क्वचिदेवे- प्रकरणाकाङ्कया प्रकरणात्तत्रैव विनियोगः । याज्याऽनुवाक्यायुगले 'इन्द्राग्नी रोचना त्येवकारः प्रतिनियतरौद्रादिप्रकाशकः । कस्यचित् कष्टत्वादेरेव। तैन कष्टत्वादे दिव:' इत्यादौ यथासंख्यं क्रमेणाङ्गता। हौत्रमौद्गात्रमाध्वर्यवमित्यादौ समाख्याया रौद्रादावेव रौद्रादौ कष्टत्वाद्येवेति नियमद्वयम्। औचित्येनानुकूल्यात्तद्विपरीतस्य विनियोग इति, समवाये पारदौर्बल्यम्। यथा "ऐन्द्रया गार्हपत्यमुपतिष्ठत' इति मृदुत्वादेरनानुकूल्याच्चेति भावः। उपपद्यत एवेति। असाधुत्वादीनां दूषकतायाः सर्वत्रैवानुभवसाक्षिकत्वेन तद्वैलक्षण्यादित्यर्थः । द्वितीयश्रुत्या बाध्यते। एवमितरत्रापि। पूर्वपूर्वबलवत्तया श्रुतेः सर्वबाधकत्वम्। अनित्यदोषाणां क्वचिदानुगुण्यं लक्ष्यदर्शनेन द्रढयति-द्वयमिति। अन्यथेति यदुक्तमत्रभवद्भिः-"बाधिकैव श्रुतिर्नित्या समाख्या बाध्यते सदा। मध्यमानाञ्च १. एवं क० पाठः । 'तषा ते मर्वित्यादि' ख० पाठः। उभावपि पाठाव- बाध्यत्वं बाधकत्वं त्वपेक्षया"इति। उपसंहरति-इतीति। न केवलमभिहितान्वयेऽन्विता- संलग्नप्रायौ। 'चलएडामरचेष्टितः' इस्यश्लीलदोषोदाहरये दर्पणाग्रन्थः । भिधानवादेऽपि प्राचीनानामिदानीन्तनानाञ्च मते। 'निःशेष' इत्यादौ विधेरपि न २. केवलं सर्ववाक्येषु वाक्यार्थस्यालङ्कृतिध्वनिस्थले चालङकृतेरित्यर्थः । भवाएडमर्वित्यादि-क० पाठः।

किञ्चेत्यादिना व्यञ्जनस्य तत्रावश्याङ्गीकार्यत्वादासान्तुष्टिकत्वाशङ्कां परिहरति। ३. द्वयोरपि पुस्तकयोरीदृशः पाठोऽत्र उपलभ्यते। पुनः स च नात्र सम- अन्तरं मध्यं विशेषो वा। पदार्थान्तरैरन्वित इति। न च कस्यचित् पदस्यार्थ न्जसः । अन्यथेति मूले इतः पश्चाद् वाक्यान्तरे वर्तते, स एव मूलभूत- इत्यपि द्रष्टव्यम्। इति हेतोः । अनभिधेय इति पाठे तु अन्वितः सन्नभिधेयो नहींति मातृकायां यथास्थानं न दृष्ट इति पृष्ठोपरि परिदशित आ्रसीदिति सम्भा- १. 'काव्यान्तर्वर्तिनि' इति प्रचलितः पाठः । व्यते। अर्वाचीनैरलेखकैरनवधानतयाSत्रैव गर्भितः । प्रथमशेष इत्येक- २. अ्नभिधेय एवेति प्रायिक: पाठः । रूपाद् भिन्नोऽनेकरूपः। अन्याय्यमनेकार्थवं शब्दरयेति न्यायादिनयानु- ३. अत्रभवद्धिः कुमारिलभट्टपादैः । मोदितादर्थाच्छ्ेष इतर इति कृत्वा।

२४२ काव्यप्रकाशदीपिका [ पञ्चम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता २४३ भवति। प्रतीयमानस्तु तत्तत्प्रकरणवक्तुप्रतिपत्रादिविशेष सहायतया कथमवनिप दर्पो यन्निशातासिधारा- नानात्वं भजते। तथा च 'गतोऽस्तमर्कः' इत्यतः सपत्नं प्रत्यवस्कन्द- दलनगलितमूर्ध्ना विद्विषां स्वीकृता श्रीः। नावसर इति, अभिसरणमुपक्रम्यतामिति, दूरं मा गा इति, सुरभयो ननु तव निहतारेरप्यसौ किं न नीता गृहं प्रवेश्यन्तामिति, सन्तापोऽधुना न भवतीति, विक्रेयवस्तूनि त्रिदिवमपगताङ्गैर्वल्लभा कीर्तिरेभिः॥ संहियन्तामिति, नागतोऽद्यापि प्रेयानित्यादिरनवधिर्व्यङ्गयोऽर्थस्तत्र इत्यादौ निन्दास्तुतिवपुषा स्वरूपस्य, तत्र प्रतिभाति। पूर्वपश्चाद्भावेन प्रतीते: कालस्य, शब्दाश्रयत्वेन शब्दतदेकदेश- वाच्यव्यङ्गययोः निःशेषेत्यादौ निषेधविध्यात्मना, तदर्थवर्णसंघटनाश्रयत्वेन चाश्यस्य, शब्दानुशासनज्ञानेन प्रकरणादि- मात्सर्यमुत्सार्य विचार्यकार्यमार्याः समर्यादमुदाहरन्तु। सहायप्रतिभानैर्मल्यसहितेन तेन चावगम इति निमित्तस्य, बोद्धृ- सेब्या नितम्बाः किमुभूधराणामुत स्मरस्मेरविलासिनीनाम्।। मात्रविदग्धव्यपदेशयोः प्रतीतिमात्रचमत्कृत्योश्च करणात् कार्यस्य, इत्यादौ संशये शान्तशृङ्गायर्यन्यतरगतनिश्चयरूपेण, गतोऽस्तमर्क इत्यादौ प्रदर्शितनयेन संख्याया:, प्रथमं(म १) शेषः । वाच्यानुगुणत्वं वाच्यस्य पठनीयस्यौचित्यप्रकाशकत्व्म्, सम्प्रति विषयवैलक्षण्यं वृत्तिवैलक्षण्यनिश्चायकं प्रपञ्चयति-वाच्येति। वाच्यो काव्यानुगुणत्वमिति पाठे काव्यबीजाद्युत्कर्षकत्वमित्यर्थः । अत्र हि पिनाक्यादिपदानां वाच्यार्थः । व्यङ्ग्यो विवादविषयः । संशये प्रकरणादिनियमाभावदशायाम्। कपाल्यादिपदानाञ्च तुल्येऽपि भगवद्वाचकत्वे कपालसम्बन्धप्रवृत्तनिमित्तिकेन स्वारसिके व्यङ्गयसम्भेदरहिते तत्सद्भावे त्वाहायें वाच्येन किम्बर्थेनोद्भाव्ये सति शान्तशङ्गारिणोरन्यतरत्वप्रतिपादके तद्गतेन निश्चयरूपेण व्यङ्गयेना- व्यज्यमानं तत्सङ्गमार्थिनां शोच्यताऽतिरेकप्रकटनेन तन्निन्दोत्कर्षे विश्रा- सम्भेदे सति। वपुषा स्वरूपेण। स्वरूपस्येति षष्ठी त्रिष्वपि तृतीयान्तेष्विन्वयः । म्यति। न चैतद्रत्यादिजीवातुनि काव्य उपादेयं तदास्वादव्याघातकत्वादित्यनित्य- पूर्वपश्चाद्भावेन हेतुफलरूपत्वात्। शब्दैकदेशादीनां तु प्रागेवाभिहितं व्यङ्गयाश्रय- दोषत्वमसाध्वर्थस्य। स चात्र नाभिधयोपनीत इति व्यञ्जनाभावेन तत्प्रतीते रेव त्वम्। शब्दानुशासनं व्याकरणम्, उपलक्षणमेतदर्थानुशासनं मीमांसाद्यपि ज्ञेयम्। न स्यादिति कपाल्यादिपदं सर्वत्रैव वर्जनीयं स्यादित्यर्थः । किञ्चैकत्र वाक्ये एकै- शब्दाद्यनुशासनेति पाठः स्फुट एव। एतन्मात्रेण वाच्यस्य प्रकरणादिसहायत्वात् वाभिधा शक्तिर्व्याप्रियत इति भवद्भिरपि स्वीक्रियते, प्रतिपाद्यप्रतिपादकादि- प्रतिभायाः काव्यरहस्यवेदनानुगुणस्य कस्यचिदान्तरातिशयस्य नैर्मल्यं प्रतिबन्धक- भेदेऽपि वाच्यस्याभेददर्शनात् । व्यञ्जना तु सहकारिचक्रसाचिव्येनैकस्मिन्नपि तिरस्कारस्तत्सहितेन व्यङ्गयस्यावगमः । यद्यपि वाच्यप्रतीतावपि प्रकरणादिकं वाक्ये क्वचन क्वचन काव्ये क्वचन क्वचनैव व्याप्रियतै, प्रतीतेर्विषयनियमदर्शनादि- त्यभिधातो व्यक्ते वैलक्षण्यमित्याह-अपि चेति। वाच्योऽर्थः समभिव्याहृतपदबोध्यः। १. तच्च "सरस्वती स्वादुतदर्थवस्तुनिःस्यन्दमाना महतां कवीनाम्। अलोक- नियतः पुरुषादिभेदेऽप्यविसंवादिस्व्ररूपः। अवस्कन्दनं प्रसभावमर्दनम्। सुरभयो सामान्यमभिव्यनक्कि परिस्फुरन्तं प्रतिभाविशेषम् ॥" इति ध्वन्यालोकग्रन्थ- गावः । इत्यादिरनवधिरनन्तः । अनवधिव्यङ्गय इति पाठे कर्मधारयः। तत्र मनुसृत्योच्यते। एतत्तु टीकाकृत् 'व्यङ्गयस्तु सहृदयापर' इत्यादिना करोतीत्य- तत्र प्रस्तावे। न्तेन स्फुटयति। एतदेवाभिप्रेत्याह मुनि :- "कवेरन्तर्गतं भावं भावयन् भाव १. शोचनीयस्य्ेति-क० पाठः। उच्यते" इति भावलक्षरोन।

२४४ काव्यप्रकाशदीपिका [ पञ्चम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता २४५ कस्स व ण होइ रोसो दट्टूण पिशइ सव्वरं शहरं। सभमरपडमग्घाइणि वारिश्वामे सहसु एरिहं।। वाचकानामर्थापेक्षा व्यञ्जकानां तुन तदपेक्षत्वमिति न वाचकत्व- मेव व्यञ्जकत्वम्। किश्च 'वाणीरकुडङ्ग'इत्यादौ प्रतीयमानमर्थ- इत्यादौ सखीतत्कान्तादिगतत्वेन, विषयस्य च भेदेऽपि यद्येकत्वं तत् क्वचिदपि नीलपीतादौ भेदो न स्यात्। उक्तं हि-"अयमेव हि दाहु :- प्रकरणादिलक्षणज्ञापकान्तरानुगमान्वयेऽखण्ड: शब्द इति। अत्र श्रीधरः- भेदो भेदहेतुर्वा यद् विरुद्धधर्माध्यासः कारणभेदश्च" इति। "ज्ञापकान्तरानुगमेऽपि न क्वचिच्छाब्दताहानिः। अन्यथा शब्दबोधितेऽथें सत्यासत्य- त्वजिज्ञासायां सत्य एवायमाप्तोक्तत्वादित्यनुमानेन साधिते सत्यत्वे तस्याप्यर्थस्या- सहायमिच्छन्ति, तथापि तत्र तस्य प्रतिभानैर्मल्याङ्गताविरहो विशेषः । वाच्य- शाब्दत्वप्रसङ्गात्" इति परिहारमाह। स च न समीचीनः। वाक्यार्थस्वरूपत्वे शब्दस्य प्रतीयमानं बोद्धृव्यपदेशमेवोपाधितया करोति। व्यङ्गयस्तु सहृदयापरपर्याय- व्यापारः, तस्य च सत्यत्वलक्षणे विषयान्तर एवानुमितिप्रवृत्तिरित्येकविषयता- विदग्धव्यपदेश्यसाधारण्येन प्रतीतिर्वाच्यस्य व्यङ्गथेन सञ्चार्यादिनाSलौकिकविभावादि- विरहात्। यदि तु सम्बन्धेऽपि शब्दो व्याप्रियते तदाऽनुमानप्रवृत्तेर्व्यर्थत्वमेव। संयोगभावनोल्लसितानन्दतया करोति चमत्कृतिलक्षणबुद्धिविशेषजननम्। गतोऽ- यद्येवं शब्दप्रामाण्यव्याकोप इति चेन्न, वस्तुगत्या परमार्थविषयतया प्रमाया स्तमिति। विषयभेदापेक्षया न पुनरुक्तिः।3 जननात्। जनितायां तु तस्यां तत्कृतप्रमात्वसंशयदशायां तत्रैवानुमानोदयात्। पडमं पद्मम्। तत्कान्तेति। सा कान्ता यस्येति विग्रहे पतिवाचकं बोद्धव्यम्, अन्यथा चाक्षुषादिप्रतीतावपि सत्यासत्यत्वसन्देहे प्रत्यक्षप्रामाण्यं व्याकुप्येत । न तु तत्पुरुषेणाविनयवत्याः पत्युरकान्तत्वात्। अत्र वाच्यं सखीविषयं भ्रमरेण तस्मात् प्रकरणादे: शब्देतिकर्तव्यतारूपद्वयस्याभिधाऽनवच्छेददशायामिवात्रा- दन्तवेधेन न पुनः परकामुकेणेति कान्तविषयम्। आदिना कथञ्चिदेवोपायेन मयाऽद्य भ्युपगमः । स्वाङ्गं न व्यवधायकमेवेति न्यायेनेति मुख्यः परिहारः। व्यक्ततरोऽपराधः संवृतः। अतः परं तु नैवंविधः प्रकटो दशनादिक्षतरूपस्तयो- पूर्व शब्दाश्रयत्वेनेत्यादिना विषयभेद/ङत्वेनाश्रयभेद उक्तः । सम्प्रति तु पभोगः कार्य इत्यादि चौरकामुकादिविषयं व्यङ्गयमुपगृह्यते। भेदेऽपीति-प्रतिषष्ठय- साक्षादेवान्वयभेदाद् भेदमाह-वाचकानामिति। वाचकत्वोपाधिः शब्दानां ज्ञात एव न्तमन्वयः । एकत्वमेकवृत्तिबोध्यता। लक्षणान्तरजन्यभेदो वैजात्यम्। अयमेव हि भेदो यद् विरुद्धधर्माध्यासोऽयमेव च भेदहेतुरिति कारणभेद इत्यर्थः । इह केचि- 9. श्रीधरस्त्वेवमाह-"न च प्रकरणादिलत्तणाप्रमाणन्तरानुपगमेनात्मलाभादस्य शाब्दत्वहानि: स्यादिति वाच्यम्, प्रमाणन्तरोपनिपातस्य क्वचिच्छब्द- व्यापारविषयश्वहानिं प्रत्यनिमित्ततवात् । इतरथा वाचकप्रतिपादितेऽर्थे १. अत्र हि पदवाक्यविदितराणां प्रमाणविदां न काचिद् विमतिरुचित इत्या- सत्योऽयं न वेति निश्चयार्थमाप्तोक्तत्वादिप्रमाणन्तरानुपगमेन सम्यक्त्वप्रतीतौ शयः। "नहि बाधारहितं नीलं नीलमिति ब्रुवन्नपरेण प्रतिषिध्यते, नैत- क्रियमाणायां तस्यापि वाच्यस्योकप्रमाणन्तरविषयत्वसद्भावाच्छानदत्वं न्नीलं पीतमेतत्" इति ध्वन्यालोकवृत्तिस्तुलनीया। न स्यात्" (का० प्र० वि० १६₹ पृ०)। २. प्रकरणादीनि सहायत्वं गच्छन्तीति क०पाठः । २. "यद् यद् विरुद्धधर्माध्यस्त तत्तन्नानेति सौगतः समयः । अ्र््रयमेव भेदो ३. वाक्यमेतत् प्राक्तनस्यैव मूलस्थवाक्यस्य विवरणतया पठितञ्वेत् सुसम- भेदहेतुर्वा भावानां योडयं विरुद्धर्माध्यासः" इति न्यायोऽयं पठितो व्जसं स्यात्, परन्तूभयोरेव मातृकालिप्योरत्रव शतम्। रुचकेन व्यक्तिविवेकव्याख्याने। नात्राध्यासपदस्य वेदान्तिसम्मतोऽर्थ ४. 'भ्रमरेण दन्तवेधेन' इति क० नास्ति। इति मन्तव्यम्। ४

उल्लास: ] चएडीदासविरचिता २४७ २४६ काव्यप्रकाशदीपिका [ पञ्चम

मभिव्यज्य वाच्यं स्वरूप एव यत्र विश्राम्यति, तत्र गुणीभूतव्यङ्गयेऽ- ननु 'रामोऽस्मि सर्व सहे' इति, 'रामेण प्रियजोवितेन तु कृतं तात्पर्यभूतोऽप्यर्थः स्वशब्दानभिधेयः प्रतीतिपथमवतरन् कस्य व्यापा- प्रम्ण: प्रिये नोचितम्' इति, 'रामोऽसौ भुवनेषु विक्रमगुरैः प्राप्तः रस्य विषयतामवलम्बतामिति। प्रसिद्धिं पराम्' इत्यादौ लक्षणोयोऽप्यर्थो नानात्वं भजते, विशेषव्यपदेश- हेतुश्च भवति, तदवगमश्च शब्दार्थायत्तः, प्रकरणादिसव्यपेक्षश्चेति व्याप्रियते नाज्ञाते। तज्ज्ञानञ्चार्थज्ञान एव। न चैंवं व्यञ्जकोपाधिः, तस्याज्ञातस्यैव कोडयं नूतनः प्रतीयमानो नाम? उच्यते-लक्षणीयस्यार्थस्य नानात्वेऽप्य- स विषयस्तदर्थनात्। प्रत्युतानेनैव'न्यायेन तत्सद्भावबोधनादित्यर्थः। यद्वा बोध्य इति। अभिधैव तर्हि तत्रास्त्वित्याह-स्व्रशब्देति। अनुपात्तवाचक इत्यर्थः । वाचकानां वाक्यानामर्थबोधकतयाङ्गीक्रियमाणानां पदानामर्थापेक्षा पदार्थज्ञाना- तर्हि न प्रतीयतामेवेत्याह-प्रतीतीति। तावताऽनुभवदुरपह्नव इति भावः । कस्य पेक्षा। व्यञ्जकानां तु नटीकृतगीतकाकलीकोलाहलादीनां रसादिव्यञ्जने पदार्थप्रति- व्यापारस्य। व्यञ्जनामन्त रेणेति शेषः। एवंविधे च तात्पर्यश्योपात्तपदार्थनैयत्ये सिद्धे सन्धानाभावान्न तथात्वम्। अपिरत्र पक्षे क्वाचित्कचमाह। पूर्वत्र तूक्तवैधर्म्यान्तरें- प्रतीयमानताऽन्विितपारम्पर्यमिति भावः । समुच्चये तात्पर्यवादेन ध्वनिस्थलसमावेशेऽपि व्यञ्जनाSङ्गीकार आवश्यक इत्याह- इयता प्रबन्धेन व्यञ्जनस्याभिधातात्पर्यव्यतिरेकं प्रसाध्य लक्षणाव्यति रेकं किञ्चेति। प्रतीयमानं प्राधान्याभावेनातात्पर्यविषयम्। स्वरूप एवेति। न त्वन्य- प्रसाधयितुं पूर्वपक्षमाह-नन्विति। 'रामोऽस्म' इत्यादौ राज्यभ्रंशवनवासक्रेश- त्रात्मानमुपनयतीत्यर्थः । तात्पर्यस्य व्यापारभूतो विषयतया प्राप्तो नेत्यतात्पर्यभूतः । सहिष्णुतादयः, "प्रत्याख्यानरुचेः कृतं समुचितं क्ररेण ते रक्षसा सोढं तच्च तथा कुत इत्याह-गुणीभूतोSप्रधानभूतः सन् व्यङ्गयतात्पर्यादेव गूढोऽभिधेयोऽभिधेया- त्वया कुलजनो धत्ते यथोच्चैः शिरः। व्यर्थ सम्प्रति बिभ्रता धनुरिदं तद्ज्यापदः साक्षिणा रामेण प्रियजीवितेन तु कृतं प्रेम्ः प्रिये नोचितम् ॥" इत्यत्र साहसैकरसि- १. 'न्यायेन तत्' इत्यंशः ख० नास्ति । कत्वरणशौण्डतादयः। 'रामोऽसौ' इत्यत्रालौकिकप्रभावत्वादयो रामपदेन लक्ष्यन्त एवेति २. कोलाहलादीनामित्युभयोरेव मातृकालिप्योः पाठः । तस्य कथमपि काहला- भवद्भिरप्यङ्गीक्रियते। तस्य प्रकरणादिसाचिव्येन नानात्वं प्राधान्यादिना ध्वन्यादि- दीनामिति पाठे भरतभोजादिग्रन्थेषु वादित्राणां रागानुबन्धितया रसोपयो- व्यपदेशबीजत्वं मुख्यार्थसम्मेदादिना ऽर्थान्तरसंक्रमितवाच्यादिव्यपदेशहेतुत्वम्। यच्च गित्वेनोद्दीपन विभाव तयाऽर्थस्वीकारो न दुष्करः । तथा च 'वीणाभेरीमृदङ्ग- व्यञ्जनागम्यस्यार्थस्योभयशक्तिमूलत्त्रमुक्तं तदपि तत्रास्त्येव। लक्षणया बाधिता- काहलकलागीतञ्ज' इत्यादि स्तोत्रादिषु पठ्यते। भिधानमुख्यार्थे सम्बन्धापेक्षत्वात् प्रकरणादि लक्षणोत्थापकमेव भविष्यतीति सर्वस्यैव ३. अत्रार्थे ध्वन्यालोकग्रन्थे शब्दार्थशासनेस्यादिकारिकोपरि-"यदि च वाच्यरूप व्यञ्जनानियामककलापस्यान्यथाऽप्युपपत्तेः कुतस्यस्तदुपगम इत्यर्थः। अक्षरार्थस्तु एवासावर्थः स्यात्तद्वाच्यवाचकस्वरूपपरिज्ञानादेव तत्प्रतीतिः स्यात्। शब्दार्थायत्त इति। अत्रार्थशन्दोऽभिधेयवचनः। कोऽयममिति सकामाक्षेपे। अत्र हेतु: अथ च वाच्यवाचकलक्षएमात्रकृतश्रमाणां काव्यतत्वार्थभावनाविमुखानां नूतन इति। प्राचीनतन्त्राप्रसिद्धत्वेनासाम्प्रदायिक इत्यर्थः । प्रतीयमान इति- स्वरश्रुत्यादिलक्षणमिवाप्रगीतानां गान्धर्वलक्षणा विदामगोचर एवासावर्थः" योऽय लाक्षणिकातिरिक्तोऽभ्युपगम्यते। नाम प्राकाश्ये। अत्रोद्धारमाह-उच्यत इति वृत्तिरुदाहर्तव्या। इति। अत्रायमुपस्कार :- किमभिवेयज्यतिरिक्तः सर्व एवार्थो लाक्षणिक इत्यनुमत- ४. धर्मान्तर-ख०पाठः । १. अनुभावदुरपलवः-क० । ५. कुत इत्याह-क० नास्ति। २. कोपोपहासोत्प्रासाक्ेपे-ख० पाठः ।

२४८ काव्य प्रकाशदीपिका [पञ्चम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता २४६ नेकार्थशब्दाभिधेयवन्नियतत्वमेव। न खलु मुख्येनार्थेनानियतसम्बन्धो अत्ता एत्थ शिमज्जइ एत्थ अहं दिशसअं पलोपहि। लक्षयितुं शक्यते। प्रतीयमानस्तु प्रकरणादिविशेषवशेन नियत- मा पहिश्र रत्तिअन्धत सेज्जाए मह णिमज्जहिसि॥ सम्बन्धः, अ्रनियतसम्बन्धः, सम्बन्घसम्बन्धश्च द्योत्यते। न च- इत्यादौ विवत्षितान्यपरवाच्ये ध्वनौ मुख्यार्थबाधः। तत् कथमत्र मस्त्येव दीर्घायुषः, किं वा व्यक्तिर्नियमेन लक्षणासमानाश्रयेति तत्पदे सैवाभिषेच्या लाघ- लक्षणा? लक्षणायामपि व्यञ्जनमवश्यमाश्रयितव्यमिति प्रतिपादि- वायेति ? यद्वा 'रामोऽस्मि' इत्यादि तावल्लक्षणयैव गतार्थम्, ततस्तद्दृष्टान्तेनान्य- तम्। यथा च समयसव्यपेक्षाऽभिधा तथा मुख्यार्थबाधादित्रितय- त्रापि तथैव साधयिष्याम इति। अथवा सङ्केतितस्मतिवन्नियतेतिकर्तव्यतानिरपेक्षतया समयविशेषसव्यपेक्षा लक्षणा, अत एवाभिधापुच्छभूता सेत्याहुः। साजात्यमेव व्यञ्जनालक्षणयोरिति। अन्यत्र वा यथा तथाऽस्तु, लक्षणास्थले तु आवयोरित्यथे। अन्यथा विशिष्टवचननिवेशेनाशङ्का स्यादिति श्रीमदाचार्याः'। तयैव गतार्थत्वमिति तदनुगतनैयत्येन वाऽभिधास्यमानत्वस्य बुद्धिसंयोगादि श्रुत्यादि- न चात्र मुख्यार्थबाध इति प्रतीतिपर्यवसानादित्यर्थः । तृतीये-लक्षणायामिति। वद्वा पृथगनादरणीयं व्यञ्जनमिति। यदि वा निर्वरीडीभूय विरोधापहस्तितया 'रामोडस्मि' इत्यादावपि हि वनवासादिदुःखसहिष्णत्वादिधर्मविशिष्टरामार्थेनान्वय- शब्दव्यापारो वाचकत्वलक्षणात्वयोरन्यतरत्वं व्यभिचरति, निर्विवादस्थले तथैव प्रतीत्यनन्तरं तेषामेव धर्माणामतिशयो व्यङ्गयः। तत्प्रतीतिश्र स्त्रसंवित्तिसाक्षिका। दर्शनादिति वाच्यम्, तत्राद्ये लक्षणीयस्येति। नानात्वेऽपि सामग्या वैचित्र्येण सम्भाव्ये तदनङ्गीकारे च लक्षणाफलमपि नास्तीति सर्वमेव प्राचीनं स्मारयति-प्रतिपादित- नियतत्वमेव प्रकरणादिवशात्, स्वरूपवैचित्र्येऽपि प्रसिद्धागमाद्वेतिकर्तव्यताक- मिति। एतेन मूलत एवासिद्धे: स्थानान्तरप्रयाशाया बीजमेव नास्तीति सूचितम्। व्यापारबोध्यत्वमेव। एतदेवाह-न खल्विति। उपलक्षणञ्चैंतत्, प्रतीयमानापेक्षाया- तुर्ये-यथा चेति। समयप्रायो विशेषो व्यञ्जनातो वैलक्षण्यं समयविशेषः। यथा मपि ज्ञेयम्। न चैंवं व्यङ्गयं प्रति नियतेतिकर्तव्यतारहितत्वाद् व्यञ्जनाया इत्याह- खलु समयप्रतीतावेवाभिधानं व्याप्रियते, तथा मुख्यार्थबाधसम्बन्धरूढिपरि- प्रतीयमानस्त्विति। तु व्यतिरेके। नियतत्वानियतत्वे त्वत्र प्रसिद्धे। अन्यथा सम्बन्ध- ज्ञान एव लक्षणा व्याप्रियते। प्रयोजनेऽपि यद्यपि लक्षणाप्रवृत्तितः पूर्व त्रितयपरिज्ञानं नियमाभावे व्यञ्जनेति प्रसक्त:। इत्थमवान्तरवैधर्म्येऽपि यदि लक्ष्यव्यङ्गययो रेक- नास्तीति, तत् प्रतीतेर्लाक्षणिकप्रतीतिकार्यत्वात् ; तथापि रूढिविरहात् किमप्यत्र वृत्तिबोध्यता, तदानीमभिधेयलक्ष्ययोरपि न सा कस्मादिति भावः। द्वितीये-न चेति । प्रयोजनं भविष्यतीति प्रतीतेः कदाचित् सम्भाव्यत इति साधारण्येन त्रितयोक्तिः । अत्ता श्वश्रः । णिमज्जइ निषीदति। दिअसअमिति कालकर्मता। महमिति निपात यद्वा रूढिविषयैव त्रितयोक्तिः । प्रयोजनेऽपि यद्यपि सद्भावस्तथापि लक्षणाजातौ सम्भवमात्रेणोक्तं त्रितयेति। न तु समयस्य विशेष इति ज्यायसी व्याख्या। न खल १. निरपेक्षतया नाङ्गत्वमेव व्यञ्जनालक्षणीयस्येति। अन्यत्र यथा तथाऽस्तु वाचकत्ववत् स्व्ार्थताधादिना परार्थो ज्ञेय इति सङ्केत्यते, किन्तु वाचकताव्युत्पन्नः लाकसिकस्थले तु तथैव वा-ख० परिपूरकः पाठः। स्वयमेव वाच्यान्वयानुपपत्याऽन्वययोग्यमर्थ लक्षयतीति। न चैंवं व्यञ्जने, तस्य २. न व्यभिचरति-क० पाठः। . यदाद लोचनकृत्-एवं हि विशेषवचनमेव शङ्काकारि भवेदिति प्रच्छन्नाभ्यु- ३. प्रकरणादिवशात्, न रूपवैचित्र्येऽपि-ख० असंलग्नप्रायः पाठः। पगमो न स्यात्। आचार्यपादपदेन तस्यैव निर्देशः, यथा मूले २२म पृ०। ४. का० प्र० दी० श्रीधरस्य महख इति निपात आवयोरित्यर्थें। ममेति केचिट्टीकाकृतः समयविशेषेति पदं मूले पाठ्यतया न गृह्गन्ति। व्याख्यायमाने व्यङ्ग्यस्याभिधेयत्वमिव स्यादिति विवरणस्यास्य चएडीदासमन्तव्यज्जात्रार्थे विनिगमकम्। प्रतिध्वनिं करोति। (का० प्र० वि० ५६ पृ०) ३. यथेस्यादिर्व्याप्रियत इत्यन्तोंऽशोऽनवधानवशात् क पु० गलितः ।

काव्यप्रकाशदीपिका चएडीदासविरचिता २१० [पञ्चम उल्लास: ] २५१

न च लक्षणात्मकमेव ध्वननम्, तदनुगमेन तस्य दर्शनात्। न च तत्र 'अत्ता एत्थ' इत्यादौ नियतसम्बन्धः, 'कस्स व ण होइ रोसो'

तदनुगतमेव, अभिधाऽवलम्बनेनापि तस्य भावात्। न चोभयानुसार्येव, इत्यादावनियतसम्बन्धः ।

श्रवाचकवर्णानुसारेणापि तस्य दृष्टेः। न च शब्दानुसार्येव, अरशब्दा- विपरीशरए लच्छी बम्हं दट्ठूण णाहिकमलट्टं। त्मकनेत्रत्रिभागावलोकनादिगतत्वेनापि तस्य प्रसिद्धेरित्यभिधातात्पर्य- हरिणो दाहिणणशणं रसाउला झत्ति ढक्केइ।। लक्षणात्मकव्यापारत्रयातिवर्ती ध्वननादिपर्यायो व्यापारोऽनपह्नव- इत्यादौ सम्बन्धसम्बन्धः। अत्र हि हरिपदेन दक्षिानयनस्य

नीय एव। सूर्यात्मकता व्यज्यते। तन्निमीलनेन सूर्यास्तमयस्तेन पद्मस्य संकोच-

व्याप्रियमाणतायां ज्ञायमानप्रतिनियतनिमित्तसाचिव्यापेक्षाविरहात्। पुच्छभूतेति। स्ततो ब्रह्मणः स्थगनं तत्र सति गोप्याङ्गस्यादर्शनेनानिर्यन्त्रणं

पुच्छ एकदेशविशेष इति यावत् । सा लक्षणा। निधुवनविलसितमिति।

पञ्चमे-न चेति। अनुगमेन पश्चाद्व्याप्रियमाणतया। दर्शनादिति दर्शित- तत्तदर्थानुकूल्याय प्रतिपद्यते। लौकिकमपि च तत्तद्दृदगरहस्यञ्च विदग्धगोष्ठीषु विदित- त्वादित्यर्थः । षष्ठे लक्षणामात्राङ्गत्वं यथायथमभिधानलक्षणयोद्वयोरङ्गत्वं वा। मेव। आदिनाऽधोमुखत्वाङ्गभङ्गमुखविकृत्यादि सर्वम्। शब्दगतस्यैव व्यञ्जनस्या- आद्ये-न च तदनुगतमेवेति। द्वितीये न तथेत्यवाचकानां वाच्यार्थानुसन्धानमन्त- स्माभि: पार्थक्यमिष्यत इति चेत् ? न, तस्य विषयस्वरूपादिलिङ्गमुखेन भेदोप- रेणापि प्रतीयमानमात्राणां वर्णानामनुस्तारेणाश्रयगादनुप्रासादौ। नाट्ये प्रगीतादौ च पादनात्। सम्प्रति सर्वमेव प्रकरणार्थमुपसंहरति-इत्यभिधेति। अतिवर्ती रसाद्युत्कर्षकत्वस्य दर्शनात्, सर्वथा वाचकत्वहीना एव वा ये वर्णास्तेष्वपि हुं हुं अतिक्रान्तविषयः । ध्वननादीत्यादिना प्रत्यायनोन्नायनप्रकाशनसूचनादिध्वनितन्त्र- हमित्यादौ प्रकरणादिस्ाचिव्येन तत्तदर्थप्रकाशकतादर्शनात्। न च तत्राभिधा- प्रसिद्धभाषासंग्रहः। अनपह्नवनीय इति। शक्यार्थे कृत्यप्रत्ययो विप्रतिपत्तिदौर्बल्यपरः। लक्षणासद्भावो येन तद्भुजिष्यं व्यञ्जनं स्यात्। तयोरङ्गत्वसम्भवस्तत्र तावदस्त्विति सम्प्रति व्यङ्गयस्य नियतसम्बन्धत्वादिकं सिंहवत् परिवृत्याबलोक्योदाहृतिदानेन चेत् १ मैवं वोच:, पश्चात्तनत्वमात्रेग तदङ्गत्वे तात्पर्यस्याभिधाऽङ्गत्वप्रसङ्गात्। न द्रढयति-तत्रेति। पूर्वविषयान्तरव्यग्रिम्णाSदर्शितविषयविभागेन नियतसम्बन्धतादा- चैंवं तादर्थ्येन तस्यैव तदङ्गत्वाद् हेयोपादेयतासंवित्तिः, निखिलव्यापारोऽपि तदङ्गमेव वित्यर्थः। नियतसम्बन्ध इति। अत एव प्रतिपाद्यप्रकरणादिविशेषपर्यालोचनया स्यात्। संयोगादयस्त्वभिधाविषयमेव नियमयन्ति, न तु तत्पृथग्विषयानिति प्रचुरतरमेव प्रतिद्धमेवंविधार्थव्यञ्जनमिति नियतता वाच्यव्यङ्गयसम्बन्धस्य। तदङ्गान्युच्यन्ते। श्रुत्यादेः कस्यचिच्छब्दाङ्गत्वेन प्रकटत्वाच्छब्दतः पार्थक्यानादर सम्बध्यसम्बन्ध इति पाठे कर्मधारयः। एवमनन्तरेऽप्यनियतसम्बन्ध इति। णम्। न चैवम्, प्रत्युत तादर्थ्येन व्यञ्जने तस्याभिधादेश्र स्वरूपविषयमेदोप- अत्र प्रतिविषयव्यङ्गयवाच्ययोरेव सम्बन्धः प्रसिद्धः । स च वक्तवैशिष्ट्यात्, पादनात्, अत एव तदितिकर्तव्यतारूपत्वविरहाच्च। सेतमे-अशब्देति। तृतीयो ताबद्भिरविश्रान्तेः, उपपतिविषयादिव्यङ्गयानान्तु तथा प्रसङ्गविरहात्। विषय- भागः त्रिभागः । तेन हि नर्तकीनां नृत्यप्रवृत्तानां तत्तद्वान्तरविशेषवद्विलोकनं व्यङ्गयापेक्षया दृष्टत्वाच्च वाच्यसम्वन्धानैयत्यम्। केचित्तु सम्बन्धनियतत्वानियतत्वे वाच्ययोर्विषयस्यैक्यानैक्ये वर्णयन्ति। हरिपदेन स्वार्थसचिवेनेत्यर्थः। तत्सम्ब्रन्धि- . पुच्छः पश्चाद्भागः । अत एवास्या वृत्तेजंघन्येति कुत्रचिन्नये व्यपदेशः । तेन च श्लेषबलान्निकृष्टतासूचनमपि। नो दक्षिणनयनस्य सूर्यात्मकत्वं व्यङ्गयम्। तत्सम्बन्धं दक्षिगनयनसम्बन्धमिति

१. न खल्वित्यादिकस्य न च शब्दानुसारयेवेत्यन्तस्य सात्षेपसप्तकस्यानुपूर्व्येह सम्न्धसम्बन्धत्वं व्यङ्गयस्य। एतत्प्रसङ्गेन वैधर्म्यमप्याह-तन्निमीलनेनेत्यादि।

संख्याक्रमेणा टीकाकृता निर्देश: कृतः, परिहारश्च यथाक्रमं प्रदर्शितः ।

२५२ काव्यप्रकाशदीपिका [ पञ्चम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता २५३ "अखराडबुद्धिनिर्ग्राह्यो वाक्यार्थ एव वाच्यः, वाक्यमेव च वाचकम्" इति येऽप्याहुस्तैरप्यविद्यापदपतितैः पदपदार्थकल्पना ननु वाच्यादसम्बद्धं तावन्न प्रतीयते, यतः कुतश्चिद् यस्य कस्य-

कर्तव्यै वेति तत्पक्षेऽप्यवश्यमुक्तोदाहरणादौ विध्यादिर्व्यङग्य एव। चिदर्थस्य प्रतीते: प्रसङ्गात्। एवश्चासम्बन्धाद् व्यङ्ग्यव्यक्जकभावोड- प्रतिबन्धेऽवश्यं न भवतीति व्याप्तत्वेन नियतधर्मिनिष्ठत्वेन च त्रिरूपा- केचित्त द्वितीयादिव्यङ्गये वाच्यस्य साक्षात्सम्बन्धाभावात् सम्बन्धसम्बन्धतामाहुः। ल्िङ्गाल्निङ्गिज्ञानमनुमानं यस्तद्रूपः पर्यवस्यति। तथाहि- अनिर्यन्त्रणं स्वच्छन्दक्रीडादि, प्रतिबन्धकविगमात्। अथ लक्षणान्तरोपक्रमेऽखण्डबुद्धिनिर्ग्राह्य इति, "सत्यं ज्ञानमानन्दं ब्रह्म" अश्रुतकाव्यौपनिषदिकानां सम्प्रति तार्किकम्मन्यानां खण्डिकोपाध्यायानां

इत्यादिना परमतत्वप्रतिपादकेन तस्य निर्धर्मकत्वात्। सत्यादिपदेन खण्डशो व्यञ्जनाया अनुमानान्तर्भाववादमुपन्यस्यति-वाच्यादिति। तावदिति। भवन्भि-

धर्मसंप्रतिपत्तिविरहादविभक्त एवार्थः प्रकाश्यते । तन्नीत्या तथैव वाक्यान्तराणीति रेवेदं वच उच्यत इति भावः । एवञ्चासम्बन्धादिति' दैवसिद्ध एवायमर्थ

वेदान्तिनः। वाक्यमेव निर्भागम्। अविद्यापदपतितैर्व्यवहारान्यथाऽनुपपत्या इत्यर्थः । सम्बन्धादिति तु पाठे व्यङ्गयव्यञ्जकभावः सम्बन्धमूल इत्यर्थः ।

शरणीकृताविद्यैः कर्तज्यैवेति। अवश्यमिति। अन्यथा व्युत्पन्नतदितराविशेषात् अप्रतिबन्धे कादाचित्कसम्बन्धेऽवश्यं न भवतीति भवद्भिश्च व्यञ्ञके

शब्दवदर्थज्ञानव्याकोपाच्च व्यङ्गय एवेति भट्टपक्षोक्तयुक्तेस्तत्पक्षप्रवेशात्, तदा परिपूर्णेडभिव्यक्तिरवश्यमुच्यत इति भावः। व्यातत्वेनेति-व्याप्यव्यापकयो- र्यथायोगं व्याप्यायोगव्यापकविरुद्धयोगाव्यवच्छेदेन नियतः प्रकृतो यो धर्म्याश्रय- तु व्यवहारे भट्टनय इति। किञ्चाखण्डब्रह्मणि लौकिकप्रामाण्यागम्ये न तावदभिधा- प्रसक्ति:, सङ्केतागोचरत्वात् । नापि लक्षणा, सामग्रीविरहात्। न च सा स्तन्निष्ठत्वेनाङ्गिनि व्यापके व्यङ्गयत्वाभिमते ज्ञानमनुमानमिति सङ्गतिः। कथं

द्वितीया, तस्याः पदार्थसंसर्गमात्रनैयत्यप्रतिपादनात्, अखण्डस्यार्थस्य तदति- पुनरेवमनुमानमित्याह-त्रिरूपादिति। पक्षसपक्षसत्वविपक्षव्यावृत्तिनामरूपतयो -

रिक्तत्वात्। नाप्यनुमानत्वादिश्रुतिः, पृथकप्रामाण्याद् व्याप्तिग्रहादिविरहाच्चेति पपन्नालिङ्गाद् व्याप्यात् । सपक्षसत्त्वं तु 'भम धम्मिअ' इत्यादावनुपनिब्द्धमपि

व्यापारान्तरमेवाङ्गीकृतं भवद्भिरन्वयवृत्यादिभाषाव्यपदेश्यम्, अस्माभिस्तु सामर्थ्यादवसेयम्। एवञ्च विपक्षव्याव्ृत्तिरपि। नन्वनुमानप्रवेशेऽपि किं व्यञ्जन-

व्यञ्जनादिव्यपदेश्यमिति सदेव तत् । १. सम्बन्धादिति क्वाचित्कः पाठः। प्राचीनैरपि स स्वीकृतः । श्रीधरः सम्बन्धमन्तरेोति तस्य पदस्य विवरणं प्रतिजानीते (का० प्र० वि० १. श्रीधरास्तु प्रकरणमेतद् द्विधा विभज्य वैयाकरणसाधारणमतं विवर्तवादिनां १७३ पृ०)। "अवदन्तो वाचा, अपश्यन्तश्चत्ुषा" इत्यादिश्रौतप्रयोगे भनृ हरिप्रभृतीनां मतञ्न विलत्णातया विवृणोति (का० प्र० वि० तृतीयाश्रुतेरिवात्र पञ्चमीविभक्तेस्तथैवार्थः । १७१-१७२ पृ०)। तत्राद्यमतस्य "अपोद्ष्ृत्यैव वाक्येभ्यः प्रकृतिप्रश्य- २. त्रिरूपाल्लिङ्गादिति धर्मोत्तरीयं सूत्रम्। एवमेव न्यायप्रवेशवृत्तिपज्जिकाक।रः यादिवत्" इति वर्णितस्य विवृतिर्व्यक्तिविवेकव्याख्याने रुचकेण कृतेति तत ( ४० पृ०)। "अशब्दमर्थं रमणीयं हि सूचयन्तो व्याहारास्तथा एवानुसन्धित्सुभिर्ग्राह्या। यावता लोकः पदसमुदायादर्थसमुदायमवैति व्यापारनिबन्धाश्र विदग्धपरिषत्सु विविधा विभाव्यन्ते। तानुपहास्य- तामात्मनः परिहरन् कथमभिसंदधीत सचेताः-अस्त्यभिसंधानावसरो नावयवादिति शङ्गारप्रकाश एतन्मतनिष्कर्षः। एवञ्च निरवयवेष्वपि व्यअकत्वं शब्दानां गमकत्वम्" इति ध्वन्यालोकग्रन्थे सूत्रपातनिकयोक्तम्। वर्णपदवाक्येषु मात्राविभागो वर्ण विभागः पदविभागश्च काल्पनिको मिथ्येति महिमभट्टन तु व्यक्तिविवेके तन्मतप्रतिष्ठाने चेष्टावता ग्रन्थान्ते ध्वन्या- सेतुतयोभयोर्मतयोरपि संघटनमिच्छन्ति केचिद् वैयाकरणनयनिपुणाः। लोकान्षेपस्य प्रतिध्वनिमिव कुर्वताऽभिहितम्-"अन्यैरनुल्लिखितपूर्व- २. न्यथावृत्त्यादिभाष्येति ख पु० वर्जनीयः पाठः । मिदं ब्रुवाणो नूनं स्मृतेर्विषयतां विदुषामुपेयाम्। हासैककारणगवेषराया नवार्थ तर्वावमर्शपरितोषसमीहया वा" इति।

२५४ काव्यप्रकाशदीपिका [पञ्चम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता २५५ भम धम्मित वीसद्धो सो सुणओ शज मारिश तेण। बिभ्यदपि वीरत्वेन सिंहान्न बिभेतीति विरुद्धोऽपि गोदावरीतीरे गोलाणईकच्छुकुडंगवासिणा दरिशसीहेण। सिंहसद्भाव: प्रत्यक्षादनुमानाद् वा न निश्चितः, अपि तु वचनात्। न अत्र गृहे श्वनिवृत्त्या भ्रमणं विहितं गोदावरीतीरे सिंहोपलब्धे- च वचनस्य प्रामाण्यमस्ति, अर्थेनाप्रतिसंबन्धादित्यसिद्धेश्च। तत् रभ्रमणमनुमापयति। यद् यद् भीरुभ्रमणं तत्तद् भयकारणनिवृत्त्यु- कथमेवंविधाद्धेतोः साध्यसिद्धिः। पलन्धिपूर्वकम्, गोदावरोतीरे च सिंहोपलब्धिरिति व्यापक- तथा निःशेषच्युतेत्यादौ गमकतया यानि चन्दनच्यवनादी विरुद्धोपलन्धिः। न्युपात्तानि तानि कारणान्तरतोऽपि भवन्ति, अतश्चात्रैव स्नानकार्यत्वे- अत्रोच्यते-भीरुरपि गुरोः प्रभोर्वा निदेशेन प्रियानुरागेणान्येन नोक्तानीति नोपभोग एव प्रतिबद्धानीत्यनैकान्तिकानि। चैवंभूतेन हेतुना सत्यपि भयकारणे भ्रमतीत्यनैकान्तिको हेतु:, शुनो देशयुक्तः । प्रभुनिदेशादभाववत्तया विशेषणीयमिति चेत् ? न, तदनुपादानात्। स्येत्याह-यो लिङ्गस्तद्रूपो व्यङ्गयरूपः पर्यवस्यति। भवदभिप्रायसिद्धव्यङ्गय- द्वितीये शुनो बिभ्यदपीति स्पर्शनादिशङ्कयेत्यर्थः । विरुद्धः साध्याभावव्यासः । व्यवहारविषयत्वेनायमेव विश्राम्यतीति नानुमेयाधिको व्यङ्गय इत्यर्थः । यत्तद्रूप सम्प्रति प्रतिपादकभावकसाधारण्येन दूषणमाह-गोदावरीति। अप्रतिसम्बन्धात् इति पाठेऽनुमानमित्यनन्तरमितीति शेषं कृत्वा व्यङ्गयव्यञ्जकभाव इति पर्द प्रतिनियतस्य निश्चितस्य पारमार्थिकस्य वा सम्बन्धस्याभावात्। अप्रतिबन्धादिति सम्बन्धनीयम्। ततश्र व्यङ्गयव्यञ्जकभावो यद्रूपः परिशीलितिपूर्व एवेति नात्यन्त- पाठे प्रतिनियतो बन्धः सम्बन्ध इति स एवार्थः । असिद्धः सन्दिग्धसिद्धः स्वरूपा- मादरणीयः पर्यवस्यतीत्यर्थः । एतच्च ध्वनिकारोदाहृतिमुखेन द्रढयति-तथाहीति। सिद्धो वा सर्वमेव साधारण्येन योज्यम्। हेतुदूषणमात्रे कि भवतीत्याह-तत् कथ- सणओ कुक्कुरः, सुणओ इति पाठे स एवार्थः। गोलाणई गोदावरी। दरिअ मिति । एवंविधादपारमार्थिकात्। साध्यस्य प्रत्याय्यस्य सिद्धिरनुमितिः । इति दर्पिष्ठारथे। कुसुमाद्यवचयार्थ गोदावरीकण्ठे शश्वद् भ्रमतो धार्मिकात् अनुमित्याभासवादे तूक्तमेव । युक्तिजातमुदाहरणान्तरेऽपि यथायोगमित्याह'- प्रहस्य भङ्गाभीरो: कस्याश्चिदियमुक्तिः। उदाहृतौ प्रकृतयुक्तियोगं प्रतिजानीते- तथेति। गमकतया कामुकसमीपगमनाबाधकतया उक्तम्। अन्रेति। एवमेव व्याप्त्यादिभागविवेचनेन स्फुटयति-व्यापकेति। व्यापकं भीरुभ्रमणस्य भयहेतुविरहब्ोधनम्। तद्विरुद्धोपलब्धिर्भयहेतुप्रतीतिः स्वव्याप्यमभ्रण- १. "काव्यविषये च व्यङ्गयप्रतीतीनां सत्यासत्यनिरूपणस्याप्रयोजकत्वमेवेति मनुमापयति। अत्र पक्षे गोलेत्यादि निर्दिष्टगोदावरीकच्छो भ्रमणयोग्यो न भवतीति तत्र प्रमाणान्तरव्यापारपरीक्षोपहासायैव संपद्यते" इति ध्वन्यालोके वृत्तिः, साध्यम्। सिंहसञ्चाराक्रान्तत्वादिति हेतुः । एवमन्यत्रापि मृग्यम्। प्रतीतिमात्रपर्यवसायित्वात् । "प्रतीतेरेव चालौकिकचमत्काररूपाया व्युत्पत्यङ्गत्वाद् नायं सहृदय: केवलं शुष्कतर्कोपक्रमकर्कशहृदयः प्रतीति एवं व्यापकं पूर्वपक्षमुक्त्वा तदुद्धारमाह-अत्रोच्यत इति। सहृदयानामेवं- परामष्टु नालम्" इति लोचनग्रन्थश्च मूल उपजीव्यते। वस्तुतस्तु व्यक्रि- विधकाव्यपरिशीलनादेवंविधा प्रतीतिरानुमानिकी धार्मिकस्य वा पुंश्चलीवचनजन्या ? विवेककृता व्यक्रिवादिना सह विवाद एवारन्धो न पुनः सिद्धान्तनिष्ठा तत्र द्वितीयपक्षे नास्माकं भूयसी क्षतिः। प्रथमे तु धार्म्मिको भीरुप्रकृतिर्वा शरणीकृता। तथापि यत् खएडनखएडकृता कवितार्किकशिरोमणिना स्याद्वीरप्रकृतिर्वा। प्रथमे भीरूरपीति निर्देशेन ज्ञेया। प्रियेति स्वारसिकता- तस्मिन् काव्यमीमांसिषु प्राप्तमहिमत्वेनादरो दर्शितः। सत्वनौचित्यमूलो दोष कथनपरम्। अन्येन चैवंभूतेन भयापहस्तकेन हेतुना निधिलाभप्रत्याशादिना। इति व्याकुर्वतस्तस्य मुक्तकानां पद्यानां विश्लेषणमुखेन (anal tic सत्यपीति व्याप्तिभङ्गप्रकटनम् । अनैकान्तिकः साध्यव्यभिचारी हेतुस्तल्लक्षणैक- meth.d) दोषज्ञतयैव विपश्चित्वेन, न तु सहृदयतया आ्रानन्दवर्धन-

२५६ काव्यप्रकाशदीपिका [ पञ्चम

व्यक्तिवादिना चाधमपदसहायानामेषां व्यञ्षकत्वमुक्तम्। न चात्राधमत्वं प्रमाणप्रतिपन्नमिति कथमनुमानम्। एवंविधादर्था- देवंविधोऽर्थ उपपत्यनपेक्षत्वेऽपि प्रकाशत इति व्यक्तिवादिन: अथ षष्ठ उल्लास:

पुनस्तददूषणम्।। (७०) शब्दार्थचित्रं यत् पूर्व काव्यद्वयमुदाहृतम्। इति काव्यप्रकाशे ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गयसंकीर्णभेदनिर्णयो नाम गुणप्राधान्यतस्तत्र स्थितिश्चित्रार्थशब्दयोः ॥४८॥ पञ्चम उल्लासः॥ न तु शब्दचित्रेऽर्थस्याचित्रत्वम्, अरथीचत्रे वा शब्दस्य। तथा अतश्रेति च पदार्थेनैकान्तिकतामुपपाद्यासिद्धतामाह-व्यक्तिवादिनेति। ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गयलक्षणेषु कृतेषु चित्रविशेषलक्षणं यद्यपि प्रकृतम्, व्यञ्जनव्यापारपार्थक्यस्थापनाय विवदमानेनेत्यर्थः । अधमेतिपदं वाचकमस्येत्यधम- तथापि तस्य भाक्तगुणपदाभिधेयबन्धवैचित्र्यशब्दार्थालङकृतिलक्षणत्वादेव सुप्रतिपद- पदेऽर्थः, अन्यथोत्तरग्रन्थासङ्गतेः। प्रमाणं निश्चितं प्रमात्वज्ञानम्। कथमनुमानमिति। त्वात्तदपेक्षः 'शब्दचित्रं वाच्यचित्र'मिति यश्चित्रविभाग उक्तः स न युज्यते विषय- भवद्भ्िरपि व्यञ्जनसामग्री स्वैंवानुमितिसामग्रीत्वेनेष्यते। तदुक्तम्-"अर्थान्तराभि- विभागाभावादित्याशङ्कामपनेतुमुल्लासान्तरं कृतम्-शब्देति। उदाहृतमुक्तम्। गुण- व्यक्तौ या सामग्रीष्टा निबन्धनम्। सैवानुमितिपक्षे नो गमकत्वेन सम्मता ॥" इति। प्राधान्यतः स्फुटास्फुटभावेन । चित्रार्थशब्दयोरिति चित्रपदस्य प्रत्येकमन्वयः । ततश्चाधमताऽपि हेतुपक्षनिःक्षिप्ता वाच्या। सा च सन्दिग्धासिद्धा स्वरूपासिद्धा वा शब्दचित्रे चित्रार्थस्य गुणत्वं चित्रशब्दस्य प्राधान्यम्, अर्थचित्रे चित्रशब्दस्य कथमनुमितिजनिका स्यात् १ ततश्रैकदेशसिद्धया समुदितोऽपि हेतुरसिद्ध इत्यर्थः । गुणत्वं चित्रार्थस्य प्राधान्यमिति प्रधानेन व्यपदेशा भवन्तीत्युपपद्यत एव विभागः । यद्वा अनुमानमनुमितिः, कथं तदिति योजना । नन्वेवमनुमितिप्रतिबन्धमूलक एव न त्विति विवेचनप्रवृत्तिबीजशङ्कासूत्रणम्। अचित्रत्वं सर्वथेति शेषः । व्यङ्गयव्यञ्जकभावः स्यादिति चेत् ? कथमिवेत्याह-एवंविधादिति। उपपत्यन- ननु गुणालङ्कारयुक्तत्वं चित्रत्वमिति प्राञ्चः, तत्तत्कारणान्तरादास्वाद- पेक्षत्वेऽपि व्याप्तिपक्षधर्मताप्रतिसन्धानविरहेऽपि । अदूषणं स्वपक्षस्थापन- विशेषरूपत्वाङ्गीकाराच्छब्दार्थवर्मता न पारमार्थिकीत्यलङ्कारैरेवोपाधिमिश्चित्रता मेवेत्यर्थः । न चैवमतिप्रसङ्गः, प्रतीतेरनन्यथाऽनुपपत्तावेव व्यक्तिविकल्पनात्। एवंविधेऽपि व्यङ्गये यद्यनुमेयत्वं दुर्घटं तदानीमलौकिकरसादौ व्याप्तिग्रहादेर्दूरत १. यत् प्रथमोल्लासे चित्रमिति गुणालङ्कारयुक्रमिति वृत्या विव्ृतं तद् रूप- एवापसृतत्वात्तत्सम्भवमात्रमपि नोदेतुमर्हतीति निर्मला निखिलैव ध्वनिप्रक्रिया॥ कादि, "तदेतदाहुः सौशब्य्यम्" इत्यादिना प्राचीनानां भामहाचार्याणां मतोद्धारेए समर्थितमत्र। परन्त्वेतदवधानीयं यत्तेषां मते गुणालक्कारयोर्न इति काव्यप्रकाशदीपिकायां पञ्चम उल्लासः ।। स्वरूपतो वैलत्तरयम्। गुणालङ्कारयुक्रमिति शब्दार्थधर्मा उक्रा इति श्रीधर- व्याख्यानेन ध्वन्यालोकप्रस्तुतकाव्यस्वरूपताया सूचितम्। अत्र तावन्मूलेऽलङ्कारकुत्तावेव भरो निहित इति प्रतिभाति। स चानन्दवर्धनाचार्येण सर्गबन्धेषु "शक्तो हि कविः कदाचिदलङ्कार- कुन्तकाभिनवगुप्तप्रभृतिभि: प्रदर्शितदिशा तेषु तेषु प्रबन्धेषु च रससन्दोह- निबन्धने तदात्तिप्ततयैवानपेत्तितरससम्बन्धः प्रबन्धमारभते, तदुपदेशार्थं- क्रमचङ् क्रमरो परिपाटीप्रकटनेन कोविदतयेति बोद्धव्यम्। मिदमुक्म् । दृश्यन्ते च कवयोऽलङ्कारनिबन्धनैकरसा अनपेत्तितरसाः १. वाच्या-ख० नास्ति। प्रबन्धेषु" इति कवीनां वस्तुनिबन्धे सोतप्रासं निन्दाऽतिशयं सूचयता,

काव्यप्रकाशदीपिका [ षछ्ठ उल्लास: ] चएडीदासविरचिता शब्दचित्रं यथा- चोक्तम्- रूपकादिरलङ्कारस्तस्यान्यैबंहुधोदितः। प्रथममरुणच्छ्ायस्तावत्ततः कनकप्रभः न कान्तमपि निर्भूषं विभाति वनिताननम्॥ तदनु विरहोत्ताम्यत्तन्वीकपोलतलद्युतिः। उदयति ततो ध्वान्तध्वंसत्तमः क्षणदामुखे रूपकादिमलङ्कारं बाह्यमाचक्षते परे। सरसबिसिनीकन्दच्छेदच्छविर्मृगलाञ्छनः॥ सुपां तिडां च व्युत्पत्ति वाचां वाञ्छन्त्यलङ्कृतिम्॥ अर्थचित्रं यथा- तदेतदाहुः सौशब्दथ नार्थव्युत्पत्तिरीदृशी। ते दृष्टिमात्रपतिता अपि कस्य नात्र शब्दाभिधेयालङ्कारभेदादिष्टं द्वयं तु नः ॥ इति। क्षोभाय पक्ष्मलद्दशामलकाः खलाश्च। नीचा: सदैव सविलासमलीकलग्ना वाच्या। तेषां चैकजातीयत्वात् कथं तदुपधानकस्य चित्रस्य द्वैतमित्याशङ्कामैकजात्येऽ- ये कालतां कुटिलतामिव न त्यजन्ति॥ प्यवान्तर वैधर्माच्छब्दार्थाश्रयत्वलक्षणादुपपद्यत एवैतदित्युत्तरीतुमलङ्कारद्वैविध्ये प्राची- तदेतदिति। सुपूतिङ््व्युत्पत्तियोगित्वं सौशब्दं शब्दस्य सौष्ठवं काव्यव्यपदेशभाज- नसम्मतिमाह-तथा चोक्तमिति। रूपकादिरर्थाश्रयः, अलङ्कारो विभावादिरूपार्थो- नत्वम्, अर्थस्य व्युत्पत्तीरूपकत्वादिना योजनम्। नेदृशी-न शब्दे.काव्यव्यपदेश- पस्कारकतया मुख्यस्य रसादेरुत्कर्षकत्वात्। अनुप्रासादेर्न मुख्यालङ्कारत्वम्, तेषां हेतुः, साक्षात्तद्धर्मताहीनत्वादित्यर्थः । ततश्र येनोपाधिना काव्यत्वं तस्यैव तत्र विभावाद्युपनयनमात्रप्रयोजनकशब्दाश्रयत्वेन बहिरङ्गत्वादिति केचित्। तस्य मुख्यत्वमिति शब्दालङकृतय एव प्रधानत्वमित्यपरे । शब्दाभिधेययोद्वयोरपि काव्यस्य । बहुधा बहुप्रकारः । अलङ्कारघटनोपयोगव्यति रेकदृष्टान्तमाह-न कान्त- मिति। कान्तं निर्दोवं स्वाभाविकगुणयुक्तं वा। विभाति सभूषणवदिति शेषः । प्रधानभूतरसाद्युपकारकयोर्यथायथमलङ्का रेण रसादिपोषणक्षमत्वापादनेनोपाधिना भेदाद् द्वयोरपि परस्परतो विशिष्यमाणत्वाद् द्वयमप्यस्माकमिष्टं वल्लभम्। नहि वयं बाह्ममिति। काव्यत्य शब्दविशेषरूपत्वादर्थस्य च तद्व्यवच्छेदकतामात्रेणामुख्य- त्वात्तदाश्रितानां बहिरङ्गतेत्यर्थः । सुपां तिङामिति तदन्तपदपरम्। विशिष्टो- बहिरङ्गत्वान्तरङ्गत्वभेदमाश्रयामहे, द्वयोरप्यङ्गोपस्कारद्वारा मुख्योत्कर्षकत्वादिति साम्प्रदायिकाः । त्पत्तिर्व्युत्पत्तिरिति माधुर्याद्यनुगुणवर्णविशेषात्मकत्वम्। वाचां काव्यरूपाणाम्। किमिति तामेवालङ्कृति वाच्छन्ति ? रूपकादावपि रसपोषकतादर्शनादित्याह- प्रथममित्यादौ च चन्द्रोदयावस्थावर्णने स्व्रभावोक्तिर्वाक्यार्थालङ्कारः पदार्थालङ्कारश्च। कनकप्रभ इत्यादौ उप्तोपमाः सन्ति यद्यपि, तथापि बन्धवैशिष्टये- नानुप्रासमहिम्ना चार्थानुसन्धिमन्तरेणापि कश्चित् प्रकर्षो हृदि निधीयत इति काव्यस्वरूपहानिकरत्वेन तस्याधमत्वं काव्याभासत्वं काव्यानुकारत्व- मित्यादिवचनैर्विशेषयता च दूषित एव । वस्तुगत्या सर्गबन्धानां शब्दचित्रता। ते दृष्टिमात्रपतिता इति, न तु मनसा भावितस्व्ररूपा एव। क्षोभाय धैर्यविघाताय स्वास्थ्यविघाताय च। पक्ष्मलेति भूम्नि मत्वर्थीयो लच्। नीचाः चमत्काराश्रयत्वमनपलाप्यमिति लक्षणीये चानुप्रासादीनां बन्धवैकव्येन च चेतसि कापि प्रकृष्टिका आधीयत इति टीकाकृतः कएठतो घोषऐोन च तत्र प्रतिनियतपरिमाणतो न्यूना अनुचाशयाश्र। सविलासेति। सविलासं विच्छित्तिविशेषेण लालाटिकत्वेन चालीकलग्ना ललाटसंश्लिष्टाः कपटाङ्गीकृतस्व्रजनभावाश्च। कालतां तत्र काव्यत्वमूरीकार्यमिति तदाशयो न सुदुःसाधः । १. शब्दरूपविशेषत्वात्-ख० । १. रूप्यमाणत्वादिना योजनम्-ख० ।

२६० काव्यप्रकाशदीपिका [ षष्ठ उव्लास: ] चएडीदासविरचिता २६ यद्यपि सर्वंत्र काव्येऽन्ततो विभावादिरूपतया पर्यवसानम्, तथापि स्फुटस्य रसस्यानुपलम्भादव्यङ्गयमेतत् काव्यद्वयमुक्तम् । अत्र च नीलतां क्ररदारुणताञ्च। कुटिलतां कुञ्चितत्वममृदुप्रकृतिकत्वञ्च। अत्रानुप्रासलेश- शब्दार्थालङ्कारभेदाद् बहवो भेदास्ते चालङकारनिर्याये निर्णेष्यन्ते॥ सद्भावेऽपि वाच्यालङकृतिप्रतीति रेवोद्भटेत्यर्थचित्रता। नन्वस्त्वत्रोदा।हरणद्वये रसादिसम्भेदाभावात् काव्यत्वम्, ततश्च तद्विशेषचित्रमभेद- इति काव्यप्रकाशे शब्दार्थचित्रनिरूपणं नाम षष्ठ उल्लासः ॥ ताऽपि कथमनयोरित्याह-यद्यपीति। अन्ततः पर्यन्ते। विभावादिरूपतयेति-विभा- वादिभी रूप्यत इति विभावादिरूपं समूहालम्बनम्, तत्तया विशिष्टस्तदात्मा यो रस आस्वादस्तत्र पर्यवसानं तत्प्रवणतचम्, अन्यथा आभासतानियमात् । तथापि स्फुटस्य नम्, विभावादीनां मध्ये कस्यचिदवश्यं प्रतिपाद्यतया रसानुवेधः सार्वत्रिक इति। स्वसंवित्तिसाक्षिकचमत्कार प्राणस्य रसस्यास्वादस्यानुपलम्भादव्यङ्गयमचमत्कारि- यद्यप्यत्रापि रसोऽस्ति, तथापि स्फुटस्याक्षुद्रस्य रसस्यानुपलम्भादेतत् काव्यद्वयमव्य- व्यङ्गयमत एवाभासभूतमप्येतत् पद्मयुग्मं काव्यद्वयमुक्तं प्राचीनप्रसिद्धिमात्रेणेत्यर्थः । ङ्गयमुक्तमिति व्याख्यानं ज्यायः; विभावादिसामतयैव रसनिष्पत्तेः, अत्र च एतेन सर्वमेव चित्रमेवेति प्रतिपादितं भवति, न तु विभावादिरूपतया रसपर्यवसा- सर्वोपादानस्य कतिपयाक्षेपस्य चाभावेन तदभावात्। न चात्र विभावादेरन्यतमद- प्यस्ति, संवलितेष्वेव रत्याद्यालम्बनोद्दीपनादिष्वास्वादाङ्करणदशायां मुख्यतस्त- १. एतत् प्रयुक्तमित्यवद्यम्-क० । "म्रदीयसीमपि घनामनल्पगुएकल्पिताम्। प्रसारयन्ति कुशलाश्चित्रां त्पदप्रवृत्ते: रसस्य च क्षुद्राक्षुद्रत्वविभागः कीदृगिति न बुध्यामहे। आस्वादापकर्ष- २. वाचं पटीमिव ।" इति माघपद्ये चित्रपदस्य काव्यघटकवाक्यविषये विशेषण- प्रकर्षाविति चेत् ? न, उभयत्रापि प्राधान्याप्राधान्ययोर्यथायोगं तया प्रयोग: । चित्रपटी हैमनवासोविशेष इति वल्लभव्याख्यानं तस्या ध्वनिगुीभूतव्यङ्गयत्वाभ्यां व्याप्तविषयत्वेन चित्रत्वविरहात्। एतेना- वैचित्र्याधायकत्वं केषामपि ग्राह्यत्वमप्यनुमापयति। वामनोऽपि काव्या- स्फुटतरव्यङ्गय® चित्रमिति प्रत्युक्तम् । तस्यानास्वादाहत्वम्, अन्तरेण लङ्कारसूत्रवृत्तौ काव्यमध्ये श्रेष्ठस्य दशरूपकसंज्ञितस्य "चित्रपटवद् विशेष- निर्वचनासहत्वात्, तत्र चाभसत्वनियमात् । तदुक्तमाचार्यैः-"रसभा- साकल्यात्" इति सूत्रेण चित्रपदेन व्यपदेशमुद्दिशति। परमानन्दवर्धनस्तु वादिविषयविवक्षाविरहे सति । अलङ्कारनिब्रन्धो यः स चित्रविषयो हेयताकुत्तौ चित्रं परामृशति-"रसभावादिविषयविवत्ताविरहे सति। अल- मतः ॥" इति। अत्र चित्रे। अलङ्कारा निर्णीयन्ते विशेषतो लक्ष्यन्तेऽत्रेत्य- क्वारनिबन्धो यः स चित्रविषयो मतः ॥ रसादिषु विवक्षा तु स्यात्तात्पर्य- वती यदा। तदा नास्त्येव तत्काव्यं ध्वनेर्यत्र न गोचरः ॥" इति। मूरीकृत्य न केवलं तत् स्वीकुर्वन्ति, "परमिष्टं दवयं तु नः" इति प्राचीना- एत्च चित्रं "कवीनां विशृङ्गलगिरां रसादितात्पर्यमनपेचयैव काव्य- भियुक्तयुक्तिमनुसृत्य द्विधैव विभजन्ति च। एतत्ववधानीयं यत् प्राचीना प्रवृत्तिदर्शनादस्माभि: परिकल्पितम्" इति, "शक्रानां कवीनां शब्दार्थं- दिडप्रभृतयो वस्तुस्थितिमतिवृ्त्यापि विदग्धगोष्ठीष्वाद्रियमाणानां चित्रनिबन्धने निर्बन्धञ्", "दृश्यन्ते च कवयोSलङ्कारनिबन्धनैकरसा अनपे- प्रहेलिकादीनामप्यन्तर्भावमलङ्कारशास्त्रे विदधतीति, परन्तु काव्यान्तगंडु- तितरसा: प्रबन्धेषु" इत्याद्यात्तिपति च। एनमेव सिद्धान्तमवलम्ब्य विश्वनाथा- भूता इति ते रसिकैः काव्यबाह्यत्वेन बहिष्कृताः । दयश्चित्रं काव्यभेदतया नाङ्गीकुर्वन्ति। बहवस्त्वलङ्कारशास्त्रं प्रयोगशास्त्र- मेवेत्युपलभ्य वस्तुस्थित्यनुसारिणो रसगङ्गाधरकृदाद्याश्चमतकारसत्व- १. एतच्च श्रीधरमन्तव्यम् (का० प्र० वि० १८३ पृ०)। युक्रिश्च तत्खरडने टीकाकृताऽत्र दर्शिता। ५

२६२ काव्यप्रकाशदीपिका [वछठ

लङ्कारनिर्णयोऽन्तिमोल्लासद्वयम्, तत्र निर्णेष्यन्ते। शब्दार्थगतानामनुप्रासो- पमादोनां हि ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गयात्मककाव्याङ्गतयाऽलङ्कारभेदत्वम्। काव्याभास- चित्राङ्गतायां तु वस्तुतोSलङ्काराभासत्वेऽपि चालङ्कारत्वमुपचर्यते। एतच्च पूर्वमेवोक्त- अथ सप्तम उल्लास: मिति कृतं विस्त रेण2 । काव्यस्वरूपं निरूष्य दोषाणां सामान्यलक्षणमाह- इति काव्यप्रकाशदीपिकायां षष्ठ उल्लासः ।। (७१) सुख्यारथहतिर्दोषो रसश्च मुख्यस्तदाश्रयाद् वाच्यः । उभयोपयोगिनः स्युः शब्दाद्यास्तेन तेष्वपि सः ॥४६॥ हतिरपकर्षः। शब्दाद्या इत्याद्यग्रहणाद्वर्णरचने। विशेषलक्षण-

उल्लाससङ्गतिमाह वृत्तिकार :- काव्येति। काव्यानां ध्वन्यादिभेदानां स्वेभ्यः सजातीयेभ्यो रूपं वैधर्म्य निरूप्य निश्चित्य दोषगुणालङ्का रेषूपस्थितेषु हेयहानि- पूर्वकमुपादेयोपादानमिति सूचयितुं दोषाणां प्राथमिकत्वम्। तत्र सामान्ये लक्षिते विशेषलक्षणानि सुकराणीति प्रथमं सामान्यलक्षणमवतार्यत इत्यर्थः । मुख्य उद्देश्य- श्रासावर्थश्चेति मुख्यार्थः । हतिदोषपकर्षशब्दाः करणसिद्धाः । तस्य रसस्याश्रय उपायतयाऽपेक्षणं तस्माद् वाच्यो विभावादिरूपो मुख्यः । स दोषः । दोषाश्र केचिदाहत्यैव रसास्वादापकर्षकाः, केचिदङ्गापकर्षद्वारेति द्विविधाः । तत्राद्या रस- सन्निकृष्टा रसदोषा इत्युच्यन्ते। तेषाञ्च स्वजात्यपेक्षया गाढत्वात्तद्धानमत्यन्तो- पादेयमिति पश्चात्तदुपन्यासः । शेषाणां तु तदपेक्षया हीनत्वात् प्रथमं गणनम्। १. यद्यपि चात्र प्रबन्धपर्यालोचनया तदङ्गमात्रत्वेन तेषां स्वीकारोऽगतिकतया टीकाकृताऽत्र कृतः; स्वफृते ध्वनिसिद्धान्तसंग्रहे च तन्मात्रतयैव तेषां काव्य- १. हेयोपादेयज्ञानाधानत एव शास्त्रस्य शास्त्रत्वम्-"सम्यङ्न्यायपरिज्ञाना- व्यवहारोऽनुशिष्टः-"काव्यार्थस्याखएडबुद्धिवेद्यस्य तन्मयीभावेनास्वाद- द्वेयोपादेयवेदिनः । उपादेयमुपादाय गच्छन्ति परमां गतिम्॥" इति दशायां गुणाप्रधानभावावभासस्तावन्नानुभूयते, कालान्तरे तु प्रकरणादि- तार्किकाभाणकेन तच्च लक्षराज्ञाने पर्यवस्यतीति हेयकत्षापातिनां दोषाणं पर्यालोचनया भवन्नप्यसौ न काव्यव्यपदेशं व्याहन्तुमीशः, तस्यास्वाद- सामान्यलक्षणमवतार्यते। एषामुपादेयतायां टीकाकृदुद्भावि तमत सुष्ठवेव, मात्रायत्तत्वात्" इति; तथापि प्रबन्धोत्कर्षकृत्तया तदन्तगंतस्य पद्यस्य परं शास्त्रविवर्तक्रमे पदादिदोषाणं शब्दशास्त्रव्याकरणोपजीव्यतया दष्टेषु काव्यत्वघोषणं प्रौढिरेव। "आस्वादजीवातुः पदसन्दर्भः काव्यम्", "वाक्यं भामहादिग्रन्थेवूद्दिष्टत्वाद् रसदोषाणं मुख्यानामपि ध्वनिकारविवेचितानां रसात्मकं काव्यम्" इत्यादि काव्यलत्षणं कलयतां तेषामास्वादहीने परिणामे निर्देशः। कविसमयशासनानि च बहिरङ्वेष्वेव भरमादधतीति रसविकले पद्ये काव्याकाव्यत्वयोरुभयोरित्थमनुषङ्गात्तेडत्र कदर्थंनीया एव। छन्दआगमादिविरोधपर्यव सितानामादावेव ग्रहणाम्।

उव्लास: ] चएडीदासविरचिता २६१ २१४ काव्यप्रकाशदीपिका [सप्तम तत्पल्लीपतिपुत्नि ! कुश्जरकुलं कुम्भाभयाभ्यर्थना- माह- (७२) दुष्टं पदं श्रुतिकट्ठ च्युतसंस्कृतमप्रयुक्तमसमर्थम्। दीनं त्वामनुनाथते कुचयुगं पत्रावृतं मा कृथाः॥

निहतार्थमनुचितार्थ निरर्थकमवाचकं त्रिधाऽश्लीलम् ॥५०॥ अत्रानुनाथत इति। 'सर्पिषो नाथते' इत्यादाविवाशिष्येव नाथतेरात्मनेपदं विहितम् "आशिषि नाथ" इति। अत्र तु याचन- संदिग्धमप्रतीतं ग्राम्यं नेयार्थमथ भवेत् क्लिष्टम्। मर्थः, तस्मात् "अनुनाथति स्तनयुगम्" इति पठनीयम्। अविमृष्टविधेयांशं विरुद्धमतिकृत् समासगतमेव ।५१। अप्रयुक्तं तथा आ्रम्नातमपि कविभिर्नादतम्। यथा-

श्रुतिकट परुषवर्णरूपं दुष्टं यथा- यथाऽयं दारुणाचार: सर्वंदैव विभाव्यते। तथा मन्ये दैवतोऽस्य पिशाचो राक्षसोऽथवा॥

आलिङ्गितः स तन्वङ्गया कार्तार्थ्य लभते कदा॥ अत्र दैवतशब्दो "दैवतानि पुंसि वा" इति पुंस्याम्नातोऽपि न

अत्र कार्तार्थ्यमिति। केनचित् प्रयुज्यते।

च्युतसंस्कृतं व्याकरणलक्षणहीनं यथा- असमर्थ' यत्तदर्थ पठ्यते न च तत्रास्य शक्तिः। यथा-

एतन्मन्दविपक्कतिन्दुकफलश्यामोदरापाएडर- तीर्थान्तरेषु स्नानेन समुपार्जितसत्कृतिः।

प्रान्तं हन्त पुलिन्दसुन्दरकरस्पर्शक्षमं लक्ष्यते। सुरस्नोतस्विनीमेष हन्ति सम्प्रति सादरम् ॥ अ्त्र हन्तीति गमनार्थम्। तत्राप्यर्थदोषापेक्षया शब्ददोषाणां वाक्यदोषापेक्षया च पददोषाणामल्पत्वमित्यु निहतार्थ® यदुभयार्थमप्रसिद्धेऽर्थें प्रयुक्तम्। यथा- पन्यासक्रमसङ्गतिः। पदैकदेशदोषाणां त विरलप्रायत्वात् पददोषाणामेव च तत्राति- यावकरसार्द्रपादप्रहारशोणितकचेन दयितेन।

देशाद् यत्र क्वचन गणनम्। मुग्धा साध्वसतरला विलोक्य परिचुम्बिता सहसा॥ दुष्टं पदमिति प्रत्येकमन्वयः। श्रुतिपतितमात्रं यद्वैरस्यमावहति तत्पदं सर्वथा सन्धानेऽसत्यपि पदस्यैवासधुत्वम्। श्रुतिकटुव्यतिरिक्तस्यार्थानुसन्धानेनैव दुष्टत्वात्। नोपादेयमिति प्रथमं तदुपन्यासः। एवमुत्तरत्रापि यथायोगं सङ्गतिर्वाच्या। दुष्ट- न चानुनाथत इत्येतावन्मात्रेण दोषानवगमात् पदान्तरापेक्षणे वाक्यदोषोऽयमिति पदादिगणनेनैव तत्तद्दोषलक्षणानि सुकराणीति तदगणनम्। परुषवर्णरूपं माधुर्य- वाच्यम्, तन्मात्रस्यैवानुशासनलङ्गनात्'। आम्नातमनुशिष्टम्। कुतस्तर्हि दुष्टमित्याह- हीनवर्णमयं कष्टप्रायोच्चारणतया कष्टं कार्तार्थ्यमित्येतद्विधमाधुर्यव्यञ्जकरचनामध्य कविभिरिति। कविसमयसाध्या हि रसनिष्पत्तिः। एवंविधानाञ्च प्रचुरप्रयोगहीनानां गुम्फितं श्रुतमात्रमेवास्वादयितृपुरुषमुद्वेजयतीति दुष्टम्। संस्कृतमिति, भावे क:। निबन्धे किमपि वैरस्यमनुभूयत एवेति दुष्टता। अत्र दैवतशब्दे यद्यपि पु'स्त्वमात्र- संस्कृतप्राकृतादिव्याकरणेन लक्ष्यते श्ञायत इति व्याकरणलक्षणम्, तद्धीनम् । न तु मप्रयुक्तम्, तथापि समुदितमेव पदं न तु प्रकृतिमात्रमिति पददोषता। तादृशमेकार्थ- व्याकरणेऽलक्षितमिति, देशीपदेषुं संज्ञासु च प्रसङ्गात्। अननुनाथत इत्यर्थानु मेवाप्रयुक्तं प्रकृतैऽपि। सर्वथा प्रयोगाभावेऽनेकार्थेऽसमर्थत्वं यथा हन्तीत्यस्य। विरल-

१. 'देशीयपदेषु' इत्यवद्यः ख० पाठः । एवमपि का० प्र० वि० ( १मम पृ०) १. श्रीधरकृतमन्तव्यस्य प्रतिध्वनिरयम्। का० प्र० वि० ( १मम पृ०) मातृकान्तरे पाठ उपलभ्यते।

२६६ काव्यप्रकाशदीपिका [सप्तम उल्लास: ] चए डीदासविरचिता २६७

अत्र शोणितशब्दस्य रुधिर लक्षरोनार्थनोज्ज्वलीकृतत्वरूपोर्डर्थी किं कुर्मः कुशले सदैव विधुरो धाता न चेत्तत् कथं व्यवधीयते। तादृग्यामवतीमयो भवति मे नो जीवलोकोऽधुना॥ अनुचितार्थ यथा- श्रत्र दिनमिति प्रकाशमयमित्यर्थेऽवाचकम्। तपस्विभिर्या सुचिरेण लभ्यते प्रयत्नतः सत्निभिरिष्यते च या। यच्चोप सर्गसंसर्गादर्थान्तरगतम्। यथा- प्रयान्ति तामाशु गति यशस्विनो रणाश्वमेधे पशुतामुपागताः॥ जङ्गाकाराडोरुनालो नखकिरणलसत्केसरालीकराल: अत्र पशुपदं कातरतामभिव्यनक्तीत्यनुचितार्थम्। प्रत्यग्रालक्तकाभाप्रसरकिसलयो मञ्जुमश्जीरभृङ्ग:। निरर्थकं पादपूरणमात्रप्रयोजनं चादिपदम्। यथा- भर्तुनृत्तानुकारे जयति निजतनुस्वच्छलावरायवापी- उत्फुल्लकमलकेसरपरागगौरद्युते मम हि गौरि। संभूताम्भोजशोभां विदधदभिनवो दराडपादो भवान्याः ॥ अभिवाञ्छितं प्रसिध्यतु भगवति युष्मत्प्रसादेन। अत्र दधदित्यर्थ विदधदिति। अ्रत्र हिशब्दः। त्रिधेति वीडाजुगुप्साSमङ्गलव्यञ्जकत्वात्। यथा- अवाचकं यथा- अवन्ध्यकोपस्य विहन्तुरापदां भवन्ति वश्याः स्वयमेव देहिनः। साधनं सुमहद् यस्य यन्नान्यस्य विलोकयते।

अरमर्षशून्येन जनस्य जन्तुना न जातहार्देन न विद्विषादरः॥ तस्य धीशालिनः कोऽन्यः सहेतारालितां भ्रुवम्॥ लीलातामरसाह तोऽन्यवनितानि:शङ्कदष्टधरः अत्र जन्तुपदमदातर्यर्थे विवक्षितम्, तत्र च नाभिधायकम्। कश्चित्केसरदूषितेक्षण इव व्यामील्य नेत्रे स्थितः। यथा वा- मुग्धा कुड्मलिताननेन ददती वायुं स्थिता तत्रसा हा घिक् सा किल तामसी शशिमुखी द्ृष्टा मया यत्र सा भ्रान्त्या धूर्ततयाऽथवा नतिमृते तेनानिशं चुम्बिता॥ तद्विच्छेदरुजाऽन्धकारितमिदं दग्धं दिनं कल्पितम्। लोका रात्रिः। किल इदं दग्धं दिनं प्रकाशमयं कल्पितम्। सूर्योदयास्तगमनावच्छिन्नः प्रयोगे तु निहतः । प्रसिद्धनार्थान्त रेण तिरस्कृतोऽर्थोडस्येति व्युत्पत्या निहतार्थता। कालविशेषो दिनम्, प्रकाशश्र तदविनाभूतोऽपि न तच्छरीरम्। अर्थान्तरगतं

एकार्थस्यापि सार्वत्रिकप्रयोगविरहे एकशास्त्रमात्रप्रतीतत्वादप्रतीतत्वमिति' विभागः । सोपसर्गस्यानुपसर्गान्यतया वाचकशक्तिपरिवर्तनात्। तदुक्तम्-"उपसर्गेण धात्वर्थो बलादन्यत्र नीयते" इति। ऊर्ध्वतनन्यासाभिनयविशेषात्मको दण्डपादः। विदधदिति कातरतामिति। अग्नीषोमीयाणां पशूणां मरणकाले तस्याः प्रतीयमानत्वात्। करोत्यर्थत्वात्। व्यञ्षकत्वादिति । प्रत्यायकत्वादित्यर्थः । तेन तदर्थानां तदर्थान्तराणां पूरणं वृत्तभङ्गाभावः । हिशब्द इति, हेत्वाद्यर्थशून्य इत्यर्थः। अदातरीति। अमर्ष- चोपसंग्रहः। तत्स्मारकास्तु सन्धिपदैकदेशदोषा वक्ष्यन्ते। साधनं सैन्यं वराङ्गञ्च। शून्येन विद्विषा जनस्य दरो भीतिर्न भवति, जातहार्देन रूढप्रणयेन जन्तुना प्राणि १. "नूपुरं चरएं कृत्वा दएडपादं प्रसारयेत्" इत्यष्टोत्तरशतकरणाप्रकरणो दएड- मात्रेण किञ्चिदप्यदात्रा जनस्यादरो बहुमानो न भवतीति विवक्षितमत्र। न च गमने पादलक्षएं नाट्यशास्त्रे। "पृष्ठतोऽभ्यञ्चितं कृवा पादमप्रतलेन तु। द्रुतं हन्तिरिव जन्तुपदमदातरि पठ्यत इत्यसमर्थाद् भेदः। सा तामसी तमःपिहितसर्वं निपातयेद् भूमौ चारी नूपुरपादिका ॥।" इति विवरणे तत्रत्य उत्तरो ग्रन्थः, "तिप्रापविद्धकरणं दएडपादा तु सा स्मृताः ॥" इत्येतत्सहितमेव १. 'एकशास्त्रमात्रप्रतीतत्वम्' इति क० त्रुटितः पाठः। "पादसहितदएडत्वरितहस्तं न्यसेत्" इति साटोपपरिक्रमादिविषय- मित्यभिनवभारत्यां व्याख्यानञ्ञ।

२६८ काव्यप्रकाशदीपिका [ सप्तम उव्वास: ] चएडीदासविरचिता २६ मृदुपवनविभिन्नो मत्प्रियाया विनाशाद् शरत्कालसमुल्लासिपूर्णिमाशर्वरीप्रियम्। घनरुचिरकलापो निःसपत्नोऽद्य जातः। करोति ते मुखं तन्वि चपेटापातनातिथिम्॥ रतिविगलितबन्धे केशपाशे सुकेश्या: अत्र चपेटापातनेन निर्जितत्वं लक्ष्यते। सति कुसुमसनाथे कं हरेदेष बही॥ अथ समासगतमेव दुष्टमिति संबन्धः। अन्यत् केवलं एषु साधनवायुविनाशशब्दा व्रोडादिव्यञ्ञकाः। समासगतञ्च। कविष्टं यतोरऽर्थ प्रतिपत्तिर्व्यवहिता। यथा- संदिग्धं यथा- अ्त्रिलोचन संभूतज्योतिरुद्गमभासिभिः। आलिङ्गितस्तत्रभवान् संपराये जयश्रिया। सदृशं शोभतेऽत्यर्थ भूपाल तव चेष्टितम्।। आशी:परम्परां वन्द्ां कर्णे कृत्वा कृपां कुरु॥ अत्राऽत्रिलोचन सम्भूतस्य चन्द्रस्यज्योतिरुद्गमेन भासिभि: अत्र न्द्यां कि हठहृतमहिलायां कि वा नमस्यामिति सन्देहः। कुमुदैरित्यर्थः । अविमृष्टः प्राधान्येनानिर्दिष्टो विधेयांशो यत्र तत्। यथा- अप्रतीतं यत् केवले शास्त्रे प्रसिद्धम्। यथा- सम्यग्ज्ञानमहाज्योतिर्दलिताशयताजुषः । धौतेशाङ्घ्रिप्रसादोपनतजय जगज्ातमिथ्यामहिम्नाम्। विधीयमानमप्येतन्न भवेत् कर्म बन्धनम्॥ कैला सोल्लासनेच्छाव्यतिकर पिशु नोत्सर्पिद र्पोद्धुराणां अत्राशयशब्दो वासनापर्यायो योगशास्त्राद/वेव प्रयुक्तः। दोष्णां चैषां किमेतत् फलमिह नगरीरक्षणे यत् प्रयासः॥ प्राम्यं यत् केवले लोके स्थितम्। यथा- अत्र मिथ्यामहिमत्वं नानुवाद्यम्, अपि तु विधेयम्। यथा वा- राकाविभावरीकान्तसंक्रान्तद्युति ते मुखम्। स्रस्तां नितम्बादवरोपयन्ती पुनः पुनः केसरदामकाञ्चीम्। तपनीयशिलाशोभा कटिश्च हरते मनः॥ न्यासीकृतां स्थानविदा स्मरेण द्वितीयमौर्वीमिव कार्मुकस्य॥ अ्रत्र कटिरिति। रूढिप्रयोजनविरहात्। चपेटेति समुदायोपलक्षणम्। अत्र निर्जित इत्युक्ते यादृशार्थस्तदतिरिक्तो न लक्षणाप्रयोगे। न चेयं रूढिरिति नेयार्थता। नेयार्थ "निरूढा लक्षणा: काश्चित् सामर्थ्यादभिधानवत् । अथेति प्रक्रमान्तरादित्यर्थः । विशेषनियमः शेषानियमपर्यवसायोत्याह- क्रियन्ते साम्प्रतं काश्चित् काश्चिन्नैव त्वशक्तितः ॥" इति यन्निषिद्धं अन्यदिति। व्यवहिता शब्दार्थसम्बन्धप्रसिद्धिविरहाद् विलम्बिता । अत्रीति । समा- लाक्षणिकम् । यथा- सैकपद्यम्, नानुवाद्यं नान्यपदार्थप्रधाने बहुब्रीहौ निक्षिप्य गुणीकार्यम्। विधेयमिति। न खलु महिम्नो मिथ्यात्वं स्वाभाविकम्, किं तर्हि तादृङ्महिम्ना प्रसिद्धस्य नगरी- अरालितां क्रोधकुटिलिताम्। वायुः पवमानमात्रवाचकोऽपाने प्रसिद्धः। विनाशोऽ- मात्ररक्षणेऽप्यक्षमत्वं परमाकीर्तिपर्यवसायीति सम्प्रति सर्वे मिथ्या भविष्यतीति दर्शनमात्रं मरणं वा। व्रीडादीति। पूर्वमुदाहृतेति शेषः। केवले कतिपयस्मिन् शास्त्रे, प्राधान्यं मिथ्यात्वस्य। केसरो वकुलः । अत्र कर्मधारयस्योत्तरपदार्थप्रधानत्वात् न तु लोकेऽपि । विधीयमानं क्रियमाणम् । वासनेत्यदृष्टनिर्देशः, अशक्तितो पूर्वपदार्थो गुणीभूतः । न च तथा विवक्षितम्, मौर्वीगतद्वितीयताया एव

२७० काव्यप्रकाशदीपिका [सप्तम उल्लास: ] चए डीदासविरचिता २७१

अत्र द्वितीयत्वमात्रमुत्प्रेद्यम्। मौर्वी द्वितीयामिति युक्त: पाठः। इत्यत्र। न त्वमुक्तताऽनुवादेनान्यदत्र किश्चिद्विहितम्। यथा- यथा वा- जुगोपात्मानमत्रस्तो भेजे धर्ममनातुरः। वपुर्विरूपाक्षमलच्यजन्मता दिगम्बरत्वेन निवेदितं वसु। अगृध्नुराददे सोऽर्थमसक्तः सुखमन्वभूत्॥ वरेषु यद्बालमृगात्ि मृग्यते तदस्ति कि व्यस्तमपि त्रिलोचने।। इत्यत्रात्रस्तताऽनुवादेनात्मनो गोपनादि। अ्रत्र 'अ्रलक्षिता जनिः' इति वाच्यम्। यथा वा- विरुद्धमतिकृद् यथा- आनन्दसिन्धुरतिचापलशालिचित्त- सुधाकरकराकारविशारदविचेष्टितः । संदाननैकसदनं तणमप्यमुक्ता। अरकार्यमित्रमेकोऽसौ तस्य किं वर्णयामहे॥ या सर्वदैव भवता तदुदन्तचिन्ता अ्त्र कार्य विना मित्रमिति विवक्षितम्, अकार्येषु मित्रमिति तु प्रतीतिः। तान्ति तनोति तव सम्प्रति धिग्धिगस्मान्॥ यथा वा-

अत्र 'न मुक्ता' इति निषेधो विधेयः। यथा- चिरकालपरिप्राप्तलोचनानन्ददायिनः। कान्ता कान्तस्य सहसा विदधाति गलग्रहम्॥ नवजलधरः सन्नद्धोडयं न हप्तनिशाचरः अ्त्र कण्ठग्रहमिति वाच्यम्। तथा- सुरधनुरिदं दूराकृष्टं न तस्य शरासनम्। न त्रस्तं यदि नाम भूतकरुणासन्तानशान्तात्मन- यमपि पटुर्धारासारो न बाणपरम्परा स्तेन व्यारुजता धनुर्भगवतो देवाद् भवानीपतेः। कनकनिकषस्निग्धा विद्युत् प्रिया न ममोर्वशो॥ स्ततादीति त्रासाद्यभावेऽप्यात्मगोपनं नीतिमनुसत्य कृतवानित्यत्रस्ततादेरनूद्यत्वस्य विधेये गोपनादौ युक्त एवाङ्गभावः । अब्राह्मण इत्यादाविवाभावविशेषाभिधायिनः विवक्षितत्वात् । अक्षमत्वं पाठान्तरस्वीका रेण द्रढयति-अत्रेति। एवंविधे हि पर्युदासनजैव समासो न त्वभावमात्राभिधायिनः प्रसज्यस्य। अश्राद्धभोजीत्यादा- पाठे सविशेषणे हि कृतमुत्प्रेक्षणं विशेषण एव संक्रामति। पूर्वत्र बहुव्रीहावन्यपदार्थमात्रे वपि हि श्राद्धभोजननिषेधमात्रं न प्रतीयते, किन्तु तथाविधनियमविशिष्टपुरुष गुणीभावः । सम्प्रति गुणीभूतान्यपदार्थगुणीभावं दर्शयति-यथेति। अत्र हि वपुषो विरूपाक्षत्वमिव जन्मनोSलक्ष्यत्वं विधेयम्। एतच्चान्यपदार्थ। सोऽपि भावप्रत्ययार्थो एव। यदुक्तम्-"प्रधानत्वं विधेर्यत्र प्रतिषेधेऽप्रधानता। पर्युदासः स विज्ञेयो यत्रोत्तरपदे न नञ् ।।" इति। कार्य विना सहजस्नेहानुबन्धेन। भूतेषु जन्तुषु गुणभूतः । नञ्समासमुदाहरति-यथेति। नञर्थप्राधान्येऽपि न समासः, किन्त्व- न्याङ्गभावे। एवमत्रार्थे प्रत्युदाहतिद्वयम्-तत्राद्यो नवेति, द्वितीयो जुगोपेति। अत्र- . "गलग्रहपदमालिङ्गने प्रयुक् पूर्वप्रक्रान्तानन्ददायिताविरुद्धरूपनिः- सारयामतिकृति" इति श्रीधरः। गलग्रहपदेनार्धचन्द्रं दत्वा निःसारणमिति १. न चात्र पाठे वृत्तभङ्ग: शङ्कनीयः, तत्र श्रव्यतामात्रलत्षणत्वात् ; "पादान्तेषु लोकप्रसिद्धिरिति सहजा योजना। "रूढिर्योगापहारिणीति न्यायेन करठ- बहुलं गुरु" इति बहुलग्रहरोनात्रापि वसन्ततिलकादाविव गुर्वन्तता- ग्रहार्थापहारेण रोगविशेष एव प्रतीयते। ततश्च विरुद्धमतिकृत्त्वम्" इति नियमस्यान्यैरनादतत्वादिति व्यक्िविवेककृतः समाधानमत्रानुस्मरणी- श्रीवत्सलान्छनभट्टाचार्याः। वङ्गीयभाषायां पदस्यास्य प्रसिद्धोऽर्थो भारभूत यम्। तत्र विप्रतिपत्तिश्च विवेचिताऽस्माभिरितरत्र (का० प्र० वि० इति सच संस्कृतसाहित्ये विरललच्यः । अन्यञ्च स विदधात्याख्यातेन १६५-१६६ पृ० )। नान्वयमहंति।

२७२ काव्यप्रकाशदीपिका [सप्तम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता २७३ तत्पुत्रस्तु मदान्धतार कवधाद्विश्वस्य दत्तोत्सव: स्कन्द: स्कन्द इव प्रियोऽहमथवा शिष्य: कथं विस्मृतः ॥ स रातु वो दुश्च्यवनो भावुकानां परम्पराम्। अत्र भवानीपतिशब्दो भवान्याः पत्यन्तरे प्रतीरति करोति। तथा- श्र्परतेडमूक ता यैश्र द्यतु दोषैरसम्मतान्। गोरपि यद्वाहनतां प्राप्तवतः सोऽपि गिरिसुतासिंह। अत्र दुश्च्यवन इन्द्रः। अ्रनेडमूको मूक्वधिरः। सविधे निरहङ्कारः पायाद्वः सोऽम्बिकारमणः ॥ सायकसहायबाहोर्मकरध्वजनियमितक्षमाऽघिपतेः। अ्त्राम्बिकारमण इति विरुद्धां घियमुत्पादयति। अ्रब्जरुचिभास्वरस्ते भातितरामवनिप श्लोकः ॥। श्रुतिकटु समासगतं यथा- अ्रत्र सायकादयः शब्दाः खड्गान्घिभूचन्द्रयशःपर्यायाः सा दूरे च सुधासान्द्रतरङ्गितविलोचना। शराद्यर्थतया प्रसिद्धाः।

बर्हिनिर्ह्वादनार्होडयं कालश्च समुपागतः॥ कुविन्दसत्वं तावत् पटयसि गुणग्राममभितो एवमन्यदपि ज्षेयम्। यशो गायन्त्येते दिशि दिशि च नग्नास्तव विभो। शरउज्योत्स्नागौरस्फुटविकट सर्वाङ्गसुभगा (७४) अपास्य च्युतसंस्कारमसमर्थ निरर्थकम्। तथापि त्वत्कीर्तिर्भ्रमति विगताच्छादनमिह॥ वाक्येऽपि दोषाः सन्त्येते पदस्यांशेऽपि केचन ॥५२॥ संस्कारमित्यादिभावप्रधानो निर्देशः । एतद्द्वयवतो लक्ष्यस्यासम्भवादेषामपासनम् केचन न पुनः सर्वे। क्रमेणोदाहरणम्- सोऽध्यैष्ट वेदांस्त्रिदशानयष्ट पितृनतार्प्सीत् सममंस्त बन्धून्। एते दोषा: श्रुतिकट्वित्यादिपदविशेषणपदप्रवृत्तिनिमित्तभूताः। श्रुतिकटुत्वा-

व्यजेष्ट षड्वर्गमरंस्त नीतौ समूलघातं न्यवधीदरींश्च। दयः । अंशे एकदेशे। क्रमेणेत्यतः पूर्व पूर्ववदिति शेषः । कामक्रोधलोभहर्ष- मानमदा: षड्वर्गः। अत्राध्यैष्टेत्यादिक्रियापदानामेव श्रुतिकटुता यद्यपि, तथाप्यनेक- करुणासन्तानोदयानवच्छेदः । तेन दाशरथिना। भवस्य पत्नी भवानी तस्याः पति- पदमात्रं वाक्यमिति विवक्षा। यद्वा व्यजेष्ट षड्वर्गमिति क्रियाकारके वाक्यमेवाप्रयुक्त- रित्युक्तेन व्याघुस्येति भवः प्रतिपद्यते। विरुद्धामिति। अम्बिका जननी तस्या माह-स इति। रातु ददातु भावुकानां कल्याणानाम्। द्यतु खण्डयतु। एतैषां तेष्व- रमण: कामुक इत्येवमाकारम्। नुशिष्टानामपि कविभिस्तत्र प्रयोगाभावाद्धन्तिवदुभयार्थाभावाच्चाप्रयुक्तता। श्लोक: श्रुतिकटुप्रभृतिसमासासमासगतमित्युक्तम्। असमासे चोदाहृतम्। सम्प्रति कीर्तिः। कुविन्दो लब्धपृथ्वीकस्तन्तुवायश्च। पटयसि पटुं करोषि पटतां नयसि। समास उदाहरति-सेति। बहीं मयूरस्तस्य निर्हरादो ध्वनिः। गौरवभीत्या संक्षिपति- एवमिति। यथा आक्रोशे दासीकामुक इति। च्चुतसंस्कृतिपूर्व यदसमास उदाहृतं १. 'पद्विशेषण ... भूता' इति ख० नास्ति ।

तत्। समासे यत् समासे दलिताशयताजुष इत्यादावप्रतीतत्वादि तदसमासे २. अत्र श्रुतिकटुत्वसमर्थनं गौडीयानां काव्यप्रकाशटीकाकृतामतिप्राचीनेब पुएडरीकातविद्यासागरेणोद्भावितं न विदग्धेभ्यो रोचते। भष्टिकाव्यं मृग्यमाकरतः । वैयाकरणेन कृतमिति नास्ति विप्रतिपत्तिः, परं नोदिष्टे श्लोके वैयाकरणात्व- सम्प्रति पददोषानन्तरं वाक्यदोषा वाच्याः। ते च पददोषाणां सजातीया विजा तीयाश्चेति द्विविधाः । तेषु सजातीयसन्निधाने प्रथमानाह-अपास्येति। च्युत- चिख्यापयिषया वक्त्रोच्यते। अ्रतः श्रीवत्सलान्द्नमन्तव्यं "विद्यासागरोक्र- दूषरं तेषामेवेति" सुस्थितमेव।

२७४ काव्यप्रकाशदीपिका [सप्तम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता २७५

अ्रत्र कुविन्दादिशब्दोऽर्थान्तरं प्रतिपादयन्नुपश्लोक्यमानस्य तिर- अत्र किं सुरादिशब्दा देवसेनाशरविभूत्यर्थाः कि मदिराद्यर्था स्कारं व्यनक्तीत्यनुचितार्थः। इति सन्देहः। प्राभ्रभ्राड्विष्युधामाप्य विषमाश्वः करोत्ययम्। तस्याधिमात्रोपायस्य तीव्रसंवेगताजुषः। निद्रां सहस्त्रपर्णानां पलायनपरायणाम्।। दृढभूमि: प्रियप्राप्तौ यत्न: स फलितः सखे॥ अत्र प्राभ्रविष्णुधामविषमाश्वनिद्रापर्णशब्दाः प्रकृष्टजलद्गगन- अत्राधिमात्रोपायादय: शब्दा योगशास्त्रमात्रप्रयुक्तत्वादप्रतीताः। सप्ताश्वसङ्कोचद लानामवाचकाः । ताम्बूलभृतगल्लोऽयं भल्लं जल्पति मानुषः । भूपतेरुपसर्पन्ती कम्पना वामलोचना। करोति खादनं पानं सदैव तु यथा तथा।। तत्तत्प्रहरणोत्साहवती मोहनमादधौ।। प्त्र गल्लादय: शब्दा ग्राम्याः अत्रोपसर्पणप्रहणनमोहनशब्द। व्रीडादायित्वाद श्लीलाः। तेऽन्यैर्वान्तं समश्नन्ति परोत्सर्गश्च भुञ्जते । ग्निसम्बन्धे पवित्रवंशे च। अशेषितेत्यादि सुखे मरणे च युज्यते। सुरा-

इतरार्थग्रहे येषां कवीनां स्यात् प्रवर्तनम्॥ लयः स्वर्गो मदिरागहञ्च। कम्पना सेना कम्पनं कम्पश्च। मार्गणः शरः मार्गणं

अ्त्र वान्तोत्सर्गप्रवर्तनशब्दा जुगुप्सादायिनः। याच्ञा। भूतिः सम्पद् भस्म च।

पितृवसतिमहं व्रजामि तां सह परिवारजनेन यत्र मे। अधिमात्रोपायस्येति। प्रकृष्टसाधनसामग्रीकस्तथा मृदूफयो मध्योपायश्चेति

भवति सपदि पावकान्वये हृदयमशेषितशोकशल्यकम्॥ त्रिधायोगी। प्रत्येकञ्च सरभसोद्यमशालित्वं तोव्रसंवेगित्वं मृदुमध्यसंवेगित्वञ्चेति

अ्रत्र पितृगृहमित्यादौ विवत्तिते श्मशनादिप्रतीतावमङ्गलार्थत्वम्। त्रिधा। तत्राधिमात्रोपायतीव्रसंवेगस्य शेषापेक्षया प्रत्यासन्नः समाधिलाभः,

सुरालयोल्लासपरः प्राप्तपर्याप्तकम्पनः । समाधिप्रयोजनञ्च तपोविद्याव्रह्मचर्यादिसाधनसम्पन्नश्चिरकालनैरन्तर्यध्यानाभ्यासः

मार्गणप्रवणो भास्वद्भूतिरेष विलोक्यताम्।। संसारदाढ्यदायी दृढभूमिः ।

गुणा वीर्यादयस्तन्तवश्च। अभितः सर्वत आरोहपरिणामाभ्याञ्च। यश इत्यकारप्रश्लेषे- १. "तथाप्यग्राम्यतयैवैनं भारं वहति भूयसा" इति दरिडप्रदर्शितमाधुर्योप- णायशः । नग्ना वन्दिनो विवस्राश्च। आच्छादनमावरणं वसनञ्च। अत्र प्राभ्रेति लक्षणे ग्राम्याणं पदानामनुपादानें स्वीकृतम्। ग्राम्यपदेन न केवलं देशीति प्रकृष्टजलद इत्यनेन यथासंख्यमन्वीयते। प्राभ्रेत्यनन्तरं भ्राडिति पाठे गगनेत्यतः परिभाषितानां न वा शास्त्राप्रसिद्धानां परामर्शः, किन्तु विदग्धगोष्ठीबहि- पूर्व शोभनेति पूरणीयम्। कम्पना सेना वेपमाना च। वामलोचना श्वश्रषु प्रतिकूल- र्भूतानामपि। "पातालप्रतिमल्लगल्लविवर' .. " इत्यादिर्मालतीमाधव- लोचना मञ्जुनयना च। उपसर्पणप्रहणनमोहनशब्दाः सुरतारम्भताडनधातु- प्रयोगस्त्वमनोज्ञ एव, कथञ्चिदनुप्रासमहिम्ना समर्थनीयः । विसर्गात्मकार्थान्तराः। वान्त छर्दितम्। उत्सर्गों भुक्तशेषः पुरीषत्यागश्च। २. दृढभूमिरिति योगशास्त्रपरिभाषा/तस्तथाप्रसिद्धेः। तथा च योगसूत्रोपरि प्रवर्तनमभिनिवेशो विष्ठोत्सर्गश्च। पितृवसतिः पितृगहं श्मशानञ्च। पावकान्वयेऽ- व्यासभाष्ये-"स तु दीर्घंकालनैरन्तर्यात् सेवितस्तपसा ब्रह्मचर्येए विद्यया

१. एतच्च श्रीधरमनुसृत्य ( का० प्र० वि० १६६ पृ० )। श्रद्धया च सम्पादितः संस्कारवान व्युत्थानसंस्कारेए गित्येवानभिभूत- २. अभ्रे भ्राजते इत्यभ्रभ्राड्जलद इति साधारणं समाधामित्याशयः । विषयो दृढभूमिरित्युच्यते" इति।

उल्लास: ] चएडीदासविरचिता २७६ काव्यप्रकाशदीपिका [सक्षम यथा वा- वस्त्रवैदूर्यचरणैः क्षतसत्वरजःपरा। अपाङ्गसंसगि तरङ्गितं दृशोर्भ्र वोररालान्तवलासि वेल्लनम् । निष्कम्पा रचिता नेत्रयुद्धं वेदय साम्प्रतम्।। विसारि रोमाञ्चनकञ्चकं तनोस्तनोति योऽसौ सुभगे तवागतः ॥ अत्राम्बररत्नपादैः तततमा अचला भू: कृता, नेत्रद्वन्द्वं बोधयेति अत्र योऽसाविति पदद्वयमनुवाद्यमात्रप्रतीतिकृत्। तथाहि- नेयाथता। प्रक्रान्तप्रसिद्धानुभूतार्थविषयस्तच्छृब्दो यच्छब्दोपादानं नापेक्षते। धम्मिल्लस्य न कस्य प्रेक्ष्य निकामं कुरङ्गशावाद्याः । व्र.मेणोदाहरणम्- रज्यत्यपूर्वबन्धव्युत्पत्तेर्मानसं शोभाम्।। कातर्ये केवला नीतिः शौर्य श्वापदचेष्टितम्। अतः सिद्धिं समेताभ्यामुभाभ्यामन्वियेष सः॥ भत्र धम्मिल्लस्य शोभां प्रेच्य कस्य मानसं न रज्यतीति सम्बन्धे द्वयं गतं सम्प्रति शोचनीयतां समागमप्रार्थनया कपालिनः। क्लिष्टत्वम्। कला च सा कान्तिमती कलावतस्त्वमस्य लोकस्य च नेत्रकौमुदी॥ न्यक्कारो ह्ययमेव मे यदरयस्तत्राप्यसौ तापसः उत्कम्पिनी भयपरिस्खलितांशुकान्ता ते लोचने प्रतिदिशं विधुरे किपन्ती। सोऽप्यत्रैव निहन्ति राक्षसकुलं जीवत्यहो रावणः। क्ररेण दारुणतया सहसैव दग्धा धूमान्धिनेन दहनेन न वीक्षितासि॥ धिग धिक् शक्जितं प्रबोधितवता कि कुम्भकर्णेन वा किमेभिर्भुजैः॥ अरालं कुटिलम्। वेल्नं चलनम्। योऽसावित्यत्र य इत्यनूद्यार्थः, असा- अ्रत्र 'अयमेव न्यक्कारः' इति वाच्यम्। उच्छूनत्वमात्रं चानुवाद्यं विति तत्परामर्शकः। न चैवं प्रतोतिः, शब्दशक्तिस्वभावेन यत्पदसन्निहितस्यादस- न वृथात्वविशेषितम्। अत्र च शब्दरचना विपरीता कृतेति वाक्यस्यैव स्तच्छब्दार्थबोधकत्वात्। एतदेव प्रपञ्चेनोपपादयति-तथाहीति। शब्दशक्तिवैचित्व दोषो न वाक्यार्थस्य। दृश्यत एवेति भावः। यत्तदोस्तावदन्योन्यापेक्षित्वमावश्यकम्, तदाहुः-यत्तदोर्नित्या भिसन्बन्ध इति। स तु शाब्द आर्थश्च। तत्र द्वयोरुपादाने पूर्वः । एकस्य द्वयोरषि गल्लादय इत्यादिना भल्लमानुषखादनपानपरिग्रहः। वस्त्रवैदूर्यादिषु वाऽनुपादाने आर्थः । एकोपादानेऽपि यदस्तदो वेति विकल्पः । तत्र तद उपादानं रूढिप्रयोजनाभावान्नेयार्थता। धम्मिल्स्येत्यादि। अत्राकाङ्कायोग्यताभावसन्निधि- यदश्चार्थतां प्रकारत्रयेणेत्याह-प्रक्रान्त इत्यादि। कातर्यमित्यत्र स इत्यनेन यः पूर्व- स्थानानामन्वयानुपपत्या प्रत्ययविलम्बात् क्लिष्टता। क्लिष्टत्वादित्रयञ्च समासगतं वर्णित इति प्रत्याय्यते। द्वयमिति। सेत्यनेन या त्रैलोक्यजीवातुभूता सकलजन- पददोष एवेत्यसमासगतमेव वाक्यदोषतयोदाहृतम्। 'अयमेव न्यक्कारः' इतीदमर्था- नयनानन्ददायिनीत्यादि प्रकाश्यते। उत्कम्पिनी त्यत्र ते इत्यनेन ये तथाविध- नुवादेन हि न्यक्कारता विधेया, ततश्र यच्छब्दप्रयोगप्राथम्यमित्युद्द श्यलक्षणम्। तत्र धर्मिणमुद्दिश्य साध्यधर्मों विधीयत इत्युक्तदिशा इदमः प्रथमं न्यक्कारस्य · शब्दशक्तीति। तदोऽनुपादानेन नाप्यपेक्षा प्रपूर्यत इत्याशयः । २. चानन्तरं निदॅशो युक्तः । अत्रोद्द श्यविधेयपदद्वयगतत्वाद् वाक्यदोषता। न तापसव सराजीयमिदं पद्यम्। इय हि वासवदत्तादाहाकर नपृथुशोक- निर्भरस्य वत्सराजस्योक्िः। "तदिह सुसंवेद्याव्यपदेश्यलोकोत्तर विलाख वृथात्वेति। न खलु वृथात्वं प्रसिद्धम्, किन्त्वधुनैव विधेयम्। इंदं च न वाक्योदाहरणम्, मिथ्यामहिमत्त्रविशेषात्। शब्दरचनेति। तत्परिवर्तनेऽस्य दोष- परिस्पन्ददीर्घत्वाद्यनन्तधर्मान्तराक्रान्तानुभूतलोचनविषय रुच्छव्दः" इकि स्योद्धारादित्यर्थः । लोचनकृतां विवरणम्। ६

२७= काव्यप्रकाशदीपिका [सप्तम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता २७ यच्छन्दस्तूत्तरवाक्यानुगतत्वेनोपात्तः सामर्थ्यात् पूर्ववाक्यानु- गतस्य तच्छब्दस्योपादानं नापेक्षते। यथा- उत्पत्स्यतेऽस्ति मम कोऽपि समानधर्मा

साधु चन्द्रमसि पुष्करैः कृतं मीलितं यदभिरामताऽधिके। कालो ह्ययं निरवधिर्विपुला च पृथ्वी।

उद्यता जयिनि कामिनोमुखे तेन साहसमनुष्ठितं पुनः॥ अत्र य उत्पत्स्यते तं प्रतीति।

प्रागुपात्तस्तु यच्छन्दस्तच्छब्दोपादानं विना साकाङ्ग:, यथाऽत्रैव एवञ्च तच्छरव्दानुपादानेऽत्र साकाङ्कत्वम्। न चासाविति

श्लोके आद्यपादयोर्व्यत्यासे। द्वयोरुपादाने तु निराकाङ्कत्वं प्रसिद्धम्। तच्छब्दार्थमाह।

अनुपादानेपि सामर्थ्यात् कुत्रचिद् द्वयमपि गम्यते। यथा- असौ मरुच्चुम्बितचारुकेसरः प्रसन्नताराधिपमण्डलाग्रणीः।

ये नाम केचिदिह नः प्रथयन्त्यवज्ञां वियुक्तरामातुरदृष्टिवीक्षितो वसन्तकालो हनुमानिवागतः ॥ अत्र हि न तच्छब्दार्थप्रतीतिः । जानन्ति ते किमपि तान् प्रति नैष यत्नः। प्रतीती वा- लावण्यलहरीपरिप्लुते सहजत्रस्तहरिणीलौले च इत्यादि प्रतीयते। यत्र तु तदो करवालकरालदोःसहायो युधि योऽसौ विजयार्जुनैकमल्लः। यत्परामर्शासहिष्ुता तत्र तदुपन्यास एव न्याय्यः । यथा-"स वः शशिकलामौलि- यदि भूपतिना स तत्र कार्ये विनियुज्येत ततः कृतं कृतं स्यात्॥ स्तादात्म्यायोपकल्पताम् । द्वैतबुद्धिमपास्येमां सा हि सर्वापदां पदम् ॥" इति। अत्र स इत्यस्यानर्थक्यं भवेत्'। अत्रैकात्म्यायेति एषेति च युक्तम्, परामृश्यसाध्यक्षायमाणतया तदर्थस्यासमन्वयात्। अथ-

सम्प्रति यद उपादानं तदश्चार्थत्वमुदाहर्टमाह-यच्छब्दस्त्विति। उत्तरवाक्यानु- योऽविकल्पमिदमर्थमण्डलं पश्यतीश निखिलं भवद्वपुः। गतत्वेनोत्तरवाक्यार्थबोधाङ्गपदार्थपरतया। एवं पूर्ववाक्यानुगतस्यान्यत्र। उभय- आत्मपत्परिपूरिते जगत्यस्य नित्यसुखिनः कुतो भयम्॥ त्राप्यनुशब्दाभावपाठस्तु सुव्यक्त एव। सामर्थ्यात् तदपेक्षकत्वात्। अनेन "आत्मा इतीदंशब्द वद इःशज्दस्तव्छन्दार्थमभिधत्त इत्युच्यते। तर्हात्रैव जानाति यत् पापम्", "माता जानाति यः पिता" इत्यादेरपि संग्रहः। "यं सर्व- वाक्य/न्तर उपादानमर्हति, न तत्रैव। यञ्ञद्स्य हि निकडे स्थिगः शैला:" इत्यादौ तूत्तरवाक्यं सुस्थमेव। साकाङ्क इति । अनेन न्यूनपदत्वमभिप्रैति। प्रसिद्धिं परामृशति। यथा- उभयोः शाब्दतामाह-द्वयोरित्यादि। यथा-"यदुवाच न तन्मिथ्या", "स दुर्मतिः एवं विक्षिप्योपपाद्य प्रकृत उपयोजयति-एवमिति। अत्रेति 'अपाङ्ग' श्रेयसि यस्य नादरः" इति। द्वयोरप्यार्थत्वमाह-अनुपादानेऽपीति। सामर्थ्यात् (पृ० २७७ )इत्यादौ। ननु तदस्त वदुभयपरामर्शसाधारणोऽर्थः प्रक्रान्तादीनाज्न प्रतीत्यन्यथानुपपत्या कल्पनीय इत्यर्थः । क्काचित्कानां तद्विशेषरूपत्वात्, स चादसोऽपि शक्यक्रिय एवेति चेदत्राह-न चेति। १. 'हरिणोदीनेति च पाठः प्रतीयते' इति विचित्रप्रायः ख० पाठः । अत्रायमभिसन्धि :- किं सर्वत्रैवादसस्तच्छब्दसमानार्थत्वं सामग्रीमाहात्म्येन क्वाचनिक

२. एतच्च व्यक्तिविवेकग्रन्थमनुसृत्य । युक्रिश्च तत्रैव-"यतोऽध्यक्षायमाणोऽर्थः वा १ तत्रादये परिहारमाह-असाविति। केसरो वकुलः सटा च। ताराधिपमण्डलं

स तेभ्यः प्रतिपद्यते। न चासौ तत्परामर्शसहिष्णुरसमन्वयाद्" इति चन्द्रबिम्बं सुग्रीवसैन्यं च। रामो दाशरथी रामा नायिका। अत्रापि विप्रतिपन्नं

तत्रत्यैवात्रानूद्यते। एवं प्रागुत्तरत्र च सप्तमोल्लासटीकायां स एव निरुत्तरयति-प्रतीतौ वेि। भवेदित्यनन्तरं न चैत्रमतुभूपत इति शेगः । द्वितौये-

टीकाकृत उपजीव्यः । १. स्यादिति केषाज्ञित् पाठः ।

काव्यप्रकाशदीपिका [सप्तम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता

यत्तदूर्जितमत्युग्रं क्षात्रं तेजोऽस्य भूपतेः। अ्ररत्रार्यस्येति तातस्येति च वाच्यम्, न त्वनयो: समासे गुणीभाषः दीव्यताऽक्षैस्तदाSनेन नूनं तदपि हारितम्॥ कार्यः। एवं समासान्तरेऽप्युदाहार्यम्।

इत्यत्र तच्छब्दः। विरुद्ध मतिकृद्यथा- श्रितक्षमा रक्तभुवः शिवालिङ्गितमूर्तयः। ननु कथम्- कल्याणानां त्वमसि महसां भाजनं विश्वमूर्तें विग्रहक्षपरोनाद्य शेरते ते गतासुखाः॥

धुर्यां लक्ष्मीमथ मयि भृशं धेहि देव प्रसीद। अत्र क्षमादिगुणयुक्ता: सुखमासत इति विवक्षिते हता इति विरुद्धा प्रतीतिः । पदैकदेशे यथासम्भवं क्रमेणोदाहरणम्- यद्यत्पापं प्रतिजहि जगन्नाथ नम्रस्य तन्मे अत्मतिचपलत्वात् स्वप्नमायोपमत्वात् भद्रं भद्रं वितर भगवन् भूयसे मङ्गलाय॥ परिणतिविरसत्वात् सङ्गमेनाङ्गनायाः। अत्र यद्यदित्युक्त्वा तन्म इत्युक्तम्। उच्यते-यद्यदिति येन इति यदि शतकृत्वस्तत्वमालोचयाम- केनचिद् रूपेण स्थितं सर्वात्मकं वस्त्वाक्षिप्तम्, तथाभूतमेव तच्छब्देन स्तदपि न हरिणाक्षीं विस्मरत्यन्तरात्मा॥ परामृश्यते। अत्र त्वादिति। यथा वा-

तथा- तद् गच्छ सिद्ध्यै कुरु देवकार्यमर्थोऽयमर्थान्तरलभ्य एव। किं लोभेन विलङ्ितः स भरतो येनैतदेवं कृतं अपेक्षते प्रत्ययमङ्गलब्ध्यै बीजाङ्करः प्रागुदयादिवाम्भः ॥ मात्रा स्त्रीलघुतां गता किमथवा मातैव मे मध्यमा। मिथ्यैतन्मम चिन्तितं द्वितयमप्यार्यानुजोऽसौ गुरु- तत्' पुरुषोदाहृतिः, द्वितीयमौर्वीमित्यादावपि प्रसङ्गात्, तत्र (२७५ पृ० ) विस्मरणादनाप्व्यामोहनाय वा सजातीयप्रस्तावादत्रोक्तिः। तत्रार्यतातसम्बन्धाद् र्माता तातकलत्रमित्यनुचितं मन्ये विधात्रा कृतम् ॥ विशेषो विवक्षित इति शाब्दे गुणभावेऽप्यार्थ प्राधान्यमनयोः समासे चोत्तरपदार्थ-

अथेति। अविकल्पं निःसन्देहम्। इदंशब्दवदिति तच्छब्दसमानार्थत्वादित्यर्थः । प्रधानत्वादुलङ्गनीयं स्यात् । समासान्तरे' विभक्त्यन्तरतत्पुरुषादौ। क्षमा सहिष्णुता

वाक्यान्तरे व्यवधायिनि तथैव दर्शनादिति भावः। तर्ह्येवमादावदसः कोऽर्थ भूमिश्र। रक्तभुवो रज्जितराष्ट्रा रुधिराश्रयाः। शिवं कल्याणं शिवा फेरवः । विग्रहो

इत्याह-यच्छब्दस्येत्यादि। प्रसिद्धप्रत्यभिज्ञाद्योतकत्वादित्यर्थः । युद्धं देहश्र। अमतपरार्थत्वे परार्थेऽपि कविविवक्षितो नात्र चैत्मिति ततो भेदः।

अत्र दृष्टान्तमाह-यथेति। एवंविधे यदि तदोऽपि प्रसिद्धार्थमात्रता, तदाऽदसः यथासम्भवमिति यथादर्शनमित्यर्थः । क्रमेणेत्यतः पूर्व पूर्वेति शेषः। अत्र

का कथेति भावः । नन्विति। यावानेवार्थों यदा प्रकाशितस्तावानेव तदा परामर्श- १. अत्र श्रीवत्सलाञ्छनभट्टाचार्यास्तु चएडीदासमतमसङ्गतमिति मन्यन्ते। नीयः । यदा च द्विरुपात्तेन सर्वप्रकारस्थितं पापमनूदितम्, न च तावत एव परा- अनेकपदगतत्वाद् वाक्यदोषतयैव पदयोः परस्परसाकाङ्काविरह एव मर्शने तदः शक्तिर्भत्रति, द्विरुपादानविरहादिति शङ्काऽर्थः । परिहारार्थस्तु तदिति। साकाङ्कनानापदवृत्तिदोषस्य प्रसक्रेरिति। प्रकृतपरामर्शिणा न यदर्थमात्रं परामृश्यते, किन्तु तद्विशिष्टपापं तत्परामर्शे च सर्व २. एतच्च वितत्यालोचितं मूलकृदुपजीव्ये व्यक्रिविवेके। तत्र बहुव्रीहिद्वन्द्व- एव विशेषणार्थ: परामृष्टो भवतीति। तथेति पदगतविधेयाविमशे सिंहावलोकनन्यायेन प्रभृतिसमासानामपि निदर्शनानि दत्तानि ।

२८२ काव्यप्रकाशदीपिका [सप्तम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता २८३ अत्र द्ध्यै ब्ध्यै इति कष्टम्'। बहुत्वम्, व्यापाराणामनुपात्तत्वात्। न च व्यापारेऽत्र टक्शब्दो वर्तंते। यश्चाप्सरो विभ्रममण्डनानां सम्पादयित्री शिखरैबिंभर्ति। अत्रैव 'कुरुते' इत्यात्मनेपदमप्यनर्थकम्, प्रधानक्रियाफलस्य बलाहकच्छेद विभक्तरागामकालसन्ध्यामिव धातुमत्ताम् ।। क्त्रसम्बन्धे क्त्रभिप्रायक्रियाफलाभावात्। अत्र मत्ताशब्द: क्षीबार्थेन निहतार्थः। चापाचार्यस्त्रिपुरविजयी कार्तिकेयो विजेय: श्वासानिलोल्लासित- प्रोत्सर्पद्विरहानलेन च ततः सन्तापितानां दशाम्। शस्त्रव्यस्तः सदनमुदघिर्भूरियं हन्तकारः। अस्त्येवैतत् किमु कृतवता रेशुकाकण्ठबाधां सम्प्रत्येव निषेकमश्रुपयसा देवर्य चेतो भुवो बद्धस्पर्धस्तव परशुना लज्जते चन्द्रहासः॥ भल्लीनामिव पानकर्म कुरुते कामं कुरङ्रेक्षणा॥ अत्र विजेय इति कृत्यप्रत्ययः क्तप्रत्ययार्थेऽवाचकः । अत्र दशामिति बहुवचनं निरर्थकम्, कुरङ्गेक्षणाया एकस्या अतिपेलवमतिपरिमितवर्ण लघुतरमुदाहरति शठः। एवोपादानात्। न च "अलसवलितैः" इत्यादिवद् व्यापारभेदाद् परमार्थतः स हृदयं वहति पुनः कालकूटघटितमिव॥ त्वात् त्वादिति कटु इति वक्त्यमाणेनान्वयः । ध्यै ब्य्यै इति च कष्टश्रुति- अत्र पेलवशब्दः। कमित्यर्थः । क्षीबार्थेन प्रसिद्धनेत्यर्थः । भल्लीनामिवेति। ता अपि यः पूयते सुरसरिन्मुखतीर्थसार्थस्नानेन शास्त्रपरिशीलनकीलनेन। लवणाञ्जनलिप्ता अनलेन सन्ताप्यायस्कारा जलपानं कारयन्ति। बहुवचनमिति, सौजन्यमान्यजनिरूर्जितमूजिंतानां सोऽयं दृशो: पतति कस्यचिदेव पुंसः॥ द्वित्वस्येवोपपत्तेरित्यर्थः । बहुवचनोपात्ता एव व्यापारभेदा भवन्त्वित्याह-न चेति अ्त्र पूयशब्दः। व्यापारेति। तत्राञ्जनलेपाद्यसम्भवादित्यर्थः । प्रधानेति फलवति कर्तर्यात्मनेपद- विनयप्रणयैककेतनं सततं योऽभवदङ्ग ताद्ृशः । मनुशिष्टम्। न चात्र तथा, फलेन पानकर्मणा कर्तुः सम्बन्धाभावात्। अंशाभि- कथमद्य स तद्वदीच्यतां तदभिप्रेतपदं समागतः ॥ प्रायेणायं दोष:, समुदायाभिप्रायेण द्वयोरपि च्युतसंस्कारता । त्र प्रेतशब्दः।

१. कष्टमिति तु मातृकालिप्योरुभयोरेव पाठः । स च सरस्वतीकएठाभरण- कस्मिन् कर्मणि सामर्थ्यमस्य नोत्तपतेतराम्।

संज्ञानुसारी, प्रतीकरूपेण तस्यैव ग्रहणान्मूलग्रन्थोऽपि टीकाकृता तथा प्रयं साधुचरस्तस्मादञ्जलिर्बध्यतामिह।।

पठितः, परं मूलकृदुपक्रमे श्रुतिकट्विति निर्देशमेव करोति। अत्र किं पूर्व साधु उत साधुषु चरतीति सन्देहः।

२. एवं टीकाकृतां पाठः । चीबार्थत्वेनेति यावत्। किमुच्यतेऽस्य भूपालमौलिमालामहामयेः ।

३. अत्र "कर्तुः स्वार्थे क्रिया फले" इति वैयाकरएनयलङ्गनात्तथा बहुषु बहु- सुदुर्लभं वचोबाणैस्तेजो यस्य विभाव्यते॥।

वचनमिति सूत्राशयतिरस्कारादेव वाच्यम्। एकस्याः कुरङ्रेत्णाया दग- हन्तकारोऽतिथिबलिः । कृत्यप्रत्ययो योग्यतार्थो न त्वतीतार्थः। पेलवपदस्य बहुत्वासम्भवेन द्वितीयकत्तापूर्तिः । वस्तुतस्त्वंशाभिप्रायेरोत्यादि चएडी- मृद्र्थस्य वकारवर्जितो भागो ब्रीडादायी। य इति। मुखपदमादर्थम्। कीलनं दासमन्तव्यं न साधु। तत्र काव्यप्रदीप्रकृतां युक्ति :- "बहुत्वाविवत्ामात्र- मित्यनर्थतैव" इति सुस्थितैव। दृढोकरणम्। कीर्तनमिति पाठे तु परिशीलनं पर्यालोचनम्, कीर्तनमुच्चारणम्। जनिर्जन्म। पूयशब्द: पूयत इत्यस्यैकदेशो जुगुप्साप्रदव्रणत्वावबोधकः। प्रेत-

काव्यप्रकारादीपिका [सप्तम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता २८५

अत्र वचःशब्देन गो:शब्दो लक्ष्यते। अत्र खलु न केवलं सूर्वपदं यावदुत्तरपदमपि पर्यायपरिवर्तनं न क्षमते। जलध्यादावुत्तर- अपदस्थपदसमासं सङ्कीण गर्भितं प्रसिद्धिहतम् ॥५४॥ बदमेत चडवानलादौ पूर्वपदमेव। यद्यप्यसमर्थस्यैवाप्रयुक्तादयः भग्नप्रक्रममक्रमममतपरार्थ च वाक्यमेव तथा। केच न भेदास्तयाप्यन्यैरालङ्वारिकैर्विभागेन प्रदर्शिता इति प्रभेदप्रदर्शने- नोदाहर्तव्या इति च विभज्योक्ताः। रसानुगुणत्वं वर्णानां वद्यते, तद्विपरीतं प्रतिकूलवर्णम्। यथा

अतिकूल वर्णमुपहतलुप्तविसग विसन्धि हतवृत्तम्। शृङ्गारे- अरकुण्ठोत्कण्ठया पूर्णनाकण्ठं कलकण्ठि माम्। न्यूनाधिककथितपदं पतत्प्रकर्ष समापपुनरात्तम् ।५३॥ कम्बुकण्ठ्या: क्षणं कण्ठे कुरु कण्ठार्तिमुद्दर॥ रौद्रे यथा- अन्दोऽभिप्रेतावयवोSमङ्गलार्थद्योतकः। उत्तपतेतरां दीप्यतेतराम्। साधुचर इत्यत्र चर इत्येत सन्दिग्धमिति न पददोषः । गोःशब्द इति। गीर्वाणपदस्यैव देववाचकत्व्र- देशः सोऽयमरातिशोणितजलैर्यस्मिन् हदाः पूरिताः

प्रसिद्धेः, बाणभागश्र स्थित एवेति वचोभागस्यैव नेयार्थता। उत्तरपदमपीति। न क्षत्रादेव तथाविधः परिभवस्तातस्य केशग्रहः।

खलु गोःशब्दादिप्रसिद्धम्, अप्रसिद्धं चाप्रयोज्यमेत्र। तदुक्तमाचार्यैः-शब्दार्थमार्गे च तान्येवाहि तहेतिघस्म रगुरुण्यस्त्राणि भास्वन्ति मे

व्सिद्धि रेव प्रमाणमिति। जलध्यादावित्यादिना वारिधिपयोधिप्रभृतीनां प्रसिद्धत्वात्, यद्रामेण कृतं तदेव कुरुते द्रोणात्मजः क्रोधनः॥

जलधरजलपात्रादीनां चाशक्तत्वात्। पूर्वमेवेति। वडवाग्निप्रभृतीनामश्वानला- एवं पददोषसजातीयत्वाद्वाक्यदोषानुकवा तद्विजातीयानाह-प्रतिकूलेति।

दीनाञ्च साध्वसाधुत्वात्। विशिष्टरचनावन्ति पदानि वाक्यम्, तत्र केषाञ्चिद्विशेषणाश्रयत्वं केषाञ्चिच्च विशेष्या-

ननु तदर्थवाचकतया सर्वप्रामाणिकप्रसिद्धिराहित्यात्मकेनासमर्थत्वेनाप्रयुक्त- अयत्वम्, एषु पूर्वेषु यथायोगं मृज्यम्। उपहतेत्यादौ विसर्गपदस्य, न्यूनेत्यादौ

निहतार्थावाचकाप्रतीतग्राम्यादयः संग्रहीतुं शक्यन्त एव। तत् कथमिति प्रभेदेनो- पदपदस्यापदस्थेत्यस्य पदसमासपदाम्यां प्रत्येकमन्वयः । वाच्यमित्यावश्यके व्यण्।

यादानमित्याह-यद्यपीति। केचन वास्तववैधर्म्यायोगिनः। मेदा विशेषाः । वाक्यनेव न तु पदं तथा दुष्टम्। मृदुमध्यपरुषत्वात् त्रिया वर्णाः। तत्र माधुर्यवति

आलङ्कारिकैरिति। अलङ्कारपदमत्र लोकप्रसिद्धकाव्यपरीक्षाशास्त्रवाचकम्। विभागे शृङ्गारादौ मृदुमध्यानां तद्विरहिणि च रौद्रादौ परुषाणामुचितत्वम्, विपरीतानान्तु

नावान्तर वैधर्म्यमाश्रित्य पार्थक्येन। प्रतिकूलत्वम्। एतेषां चैकद्वित्रिचतुःप्रयोगे न तादृग् रसभङ्ग इति वाक्यदोषता

बनु प्राचोनरीत्यनुसारेणापि ग्रन्थगौरवं न कार्यमित्याह-प्रभेदेति*। सामान्ये- वाक्याश्रयत्वात्। अकुण्ठेति। विप्रलम्भश्चात्यन्तमधुरतया शब्दार्थक्लेशलेशाकृष्टः ।

नापि संग्रहे शिष्युद्धिवैशद्यार्थमवान्तरविशेषा दर्शनीयाः। ततश्र प्राचीनतन्त्रा १. एषु वाक्यदोवेष्वष्टौ रुद्रटकृते-"अन्यूनाधिकत्राचक सुक्रमपुष्टार्थशब्द- प्रमाणीकृतत्वात् कोऽधिको लाभ इत्यर्थः । चारुपदम्। तोदतममच्तूएं सुमतिर्वाक्यं प्रयुज्जीत ॥।" इति वाक्यगुएनिर्देशे

१. एव मेत्रोभयोर्मतृकालिप्योः पाठः। पूर्वपदमेवेति साधीयान् पाठः स्यात् । गुणविपर्ययात्मानो दोषा इति कृत्वा विसन्ध्यादयोऽपरे तत्कृतशब्द-

-२. भेदप्रदर्शनेनेति प्रायिकः पाठः। स च निकृष्टतर इति टीकाकृत्कृतविवर- दोषतया केचिच्च सङ्कीर्एगर्मितादयो वाक्यदोषतयव स्वीकृतेषूपलभ्यन्ते। खात् प्रतिभाति। २. कातन्त्रीयेयं संज्ञा पाशिनितन्त्रीयएयत्स्थानीया।

२८६ काव्यप्रकाशदीपिका [सप्तम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता २८७

अत्र हि विकटवर्णत्वं दीर्घसमासत्वं चोचितम्। यथा- यथा वा- प्रागप्राप्तनिशुम्भशाम्भवधनुर्द्वेधाविधाविर्भवत्- तत उदित उदारहारहारिद्युतिरुच्चैरुदयाचलादिवेन्दुः। क्रोधप्रेरितभीमभार्गवभुजस्तम्भापविद्धः क्षणात्। निजवंश उदात्तकान्तकान्तिर्बत मुक्तामणिवच्चकास्त्यनर्घः । उज्ज्वाल: परशुर्भवत्वशिथिलस्त्वत्कण्ठपीठातिथि- संहितां न करोमीति स्वेच्छया सकृदपि दोषः, प्रगृह्यादिहेतुकत्वे र्येनानेन जगत्सु खराडपरशुर्देवो हरः ख्याप्यते॥ त्वसकृत्।

यत्र तु न क्रोधस्तत्र चतुर्थपादाभिधाने तथैव शब्दप्रयोगः। वेगादुड्डीय गगने चलण्डामरचेष्टितः।

उपहृत उत्वं प्राप्तो लुप्तो वा विसर्गो यत्र तत्। यथा- अयमुत्तपते पत्री ततोऽत्रैव रुचिङ्कुरु॥

धीरो विनीतो निपुणो वराकारो नृपोऽत्र सः। अत्र सन्धावश्लीलता।

यस्य भृत्या बलोत्सिक्ता भक्ता बुद्धिप्रभाविताः॥ उर्व्यसावत्र तर्वाली मर्वन्ते चार्ववस्थितिः।

विसन्धि सन्धेवैरूप्यम्। विश्लेषोSइलीलत्वं नात्रर्जु युज्यते गन्तुं शिरो नमय तन्मनाक्॥ कषत्वञ्च। तत्राद्यं यथा- हतं लक्षणानुसरणेऽप्यश्रव्यम्, अप्राप्तगुरुभावान्तलघु रसा-

राजन् विभान्ति भवतश्चरितानि तानि ननुगुणं च वृत्त यत्र तद् हतवृत्तम्। क्रमेणोदाहरणम्- इन्दोद्युरति दधति यानि रसातलेऽन्तः । श्रमृतममृतं कः सन्देहो मधून्यपि नान्यथा

धीदोर्बले अतितते उचितानुवृत्ती मधुरमधिकं चूतस्यापि प्रसन्नरसं फलम्।

आतन्वती विजयसम्पदमेत्य भासः ॥ सूच्यते। यद्वा विसर्गलोपमात्रेण दुष्टत्वेनास्य पृथकत्वम्। अत्र निजवंश उदात्तेति तदाह-अत्र हीति। उचितं पोषकम्। तदेव प्रत्युदाहृत्य द्रढयति-यथेति। विजातीयसंवलित्वमिति ततो विशेषः । स्वेच्छा अनुशासनमुल्लङ्मय वृत्तभङ्ग निशुम्भो नमनम्, द्वेधाविधा द्विधाकृतिः। अपविद्धः सरभसमुद्यम्यापवर्जितः । मात्रेणानुसन्धानम्, तया तानि इन्दोरिति संहितैकपदव्युत्पादेष्वर्धान्तवर्जजत्व- चतुर्थपादाभिधाने चतुर्थपदोच्चारणकाले भगवदभिध्यानप्रशान्तक्रोधावेगतया तथैव मिति हि वाच्यकाव्यस्थितिः । प्रग्ह्येति। यथा धीदोर्बले अतितत इत्यादि। तदवस्थानुकूल्येनैव शब्दप्रयोगः । उपहत इति लुप्ततायाः पृथगुपात्तत्वाद् रेफादि- ईदूदेद्द्विवचनं प्रगह्यमिति प्रक्रमेण प्लुतप्रगृह्या अचीति सन्धिनिषेधे

प्राप्तिबाहुल्यस्य श्रुतिकटुत्वप्रवेशाद् वैरस्यावहत्वरूपा विसर्गोंपहतिकत्वप्राप्तिरूपैव भगवदाचार्यानुशासनम्। आदिना न विसर्जनीयलोपे पुनः सन्धिः, अयादीनां

परिशिष्यत इ त्यर्थः । अत्रापि न सकृत्कत्वेन दोषतेति बाहुल्योदाहृतिरुभयत्रापि यवादिलोपः पदान्ते, न वा लोपे तु प्रकृतिरित्याद्यनुशासनपरिग्रहः । अत्र चोदाहृति- धीर इति पूर्वार्धे उपहतिरुत्तरार्धे लोपः। विसन्धीत्यस्य विरूपः सन्धिर्यत्रेति विग्रह- स्तत्र इति श्लोकः । डामरं रभससंरम्भशालि। उत्तपत उद्दीप्यते। अत्र 'दुड्डी', सिद्धस्य विशेषणभागं विशब्दं निष्पीड्य त्रिभा व्याचष्टे-सन्धेरिति । पदयोः 'लण्डा', 'चिङ्क' काश्मीरादिभाषयाऽसम्यार्थता। उर्वी महती तरूणामाली इति पार्थक्यावस्थानं विश्लेषः । असभ्यार्थव्यञ्जकत्वमश्लीलत्वम्। अश्रव्यत्वं कष्टत्वम्। पङक्ति: मरोरन्ते चारुरवस्थितिर्यस्याः। ऋजु सरलतया। अत्र वृत्ताश्रव्यता सन्धिमूल- यथा वेत्यनेन विसर्गलोपस्याप्येतदर्थता। प्रपञ्चव्युत्पादनार्थ तु पृथङ निर्देश इति 1. 'चलएडामरवेष्टितः' इति भागे डामराः काश्मीरेतिवृत्तादिषु प्रसिद्धा दुर्धर्षा: १. अश्लीलत्वमित्यादिः संवलितत्वमित्यन्तः सन्दर्भाशः ख० पु० गलितः। सैनिका:, तैः परिवृत इत्यर्थः ।

उल्लास: ] चएडीदासविरचिता २८० काव्यप्रकाशदीपिका [सप्तम २८8

सकृदपि पुनर्मध्यस्थः सन् रसान्तरविज्जनो यथा वा-

वदतु यदिहान्यत् स्वादु स्यात् प्रियादशनच्छदात्॥ अन्यास्ता गुणरत्नरोहणभुवो धन्या मृदन्यैव सा

अत्र यदिहान्यत् स्वादु स्यादित्यश्रव्यम्। यथा वा- संभारा: खलु तेऽन्य एव विधिना यैरेष सृष्टो युवा।

जं परिहरिउं तीरइ मणअं पिण सुन्दरत्तगुरोण। श्रोमत्कान्तिजुषां द्विषां करतलात् स्त्रीणां नितम्बस्थलात्

अह णवरँ जस्स दोसो पडिपक्खेहिं पि पडिवण्णो॥ दृष्टे यत्र पतन्ति मूढमनसामस्त्राणि वस्त्राणि च।।

अत्र द्वितीयतृतीयगणौ सकारभकारौ। अत्र 'वस्त्राण्यपि' इति पाठे लघुरपि गुरुतां भजते।

विकसितसहकारतारहारि परिमलगुञ्जितपुन्जितद्विरेफः। हा नृप हा बुध हा कविबन्धो विप्रसहस्रसमाश्रय देव।

नवकिसलय चारुचामरश्रीर्हरति मुनेरपि मानसं वसन्तः ॥ मुग्ध विदग्ध सभाऽन्तररत्न क्वासि गतः क्व वयं च तवैते।।

अत्र हारिशब्दः । हारिप्रमुदितसौरभेति पाठो युक्तः । हास्यरसव्यञ्जकमेतद् वृत्तम्। न्यूनपदं यथा- तयैवेति सन्धिदोषतयैवोदाहृतम्। अमृतमिति। अत्र हि वृत्ते षष्ठे दशमे सतदशे तथाभूतां दृष्टा नृपसदसि पाश्चालतनयां च यतिकरण एव श्रव्यता। यथाऽत्रैव पादत्रये, तूर्यपादे तु हेत्यत्र परपदं स्व्रसंहिते वने व्याधैः सार्ध सुचिरमुषितं वल्कलधरैः। यत्यभावादश्रव्यत्वमनुभूयते। एवमाद्यर्थमेव च स्वरसन्ध्यकृते प्रायेणेति वामनोक्तौ विराटस्यावासे स्थितमनुचितारम्भनिभृतं प्रायेणेत्युक्तिः। स्मेत्यत्र तु सन्धिदोषतोऽपि वा। एवं वर्णवृत्तमुक्तम्। मात्रावृत्तमाह- गुरुः खेदं खिन्ने मयि भजति नाद्यापि कुरुषु॥ यथेति। तीरइ शक्यते। मणअम्पि मनागपि। अह अयम्। णवरं केवलम्। श्लोकान्तरोदाहृतिर्यथा वेति। रोहणो माणिक्याद्रिः। सम्भारा उपकरणानि। सकारभकारैरगुर्वन्तगुर्वादी चतुर्मात्रौ प्रथमे गण्येते यत्यभावादश्रव्यौ। अन्तर्लघोर्गुरु- अत्र चकारस्य तीव्रप्रयासोच्चार्यतया न गौरवम्, पाठान्तरे तु 'रायपि'शब्दस्य भावाप्राप्तौ यथा विकसितेति। अत्र एक्ककलाइं जाणह कखराइ वा अन्तसहिआइ। तीव्रप्रयत्नोच्चार्यतयोच्चारणकालविलम्बेनापि शब्दोच्चारणे विश्रामलाभ इति गुरु- संजोअपढ़मदीहरसब्िन्दुसविसग्गवण्णेत्यनुशासनाद् यद्यपि 'हारी'त्यस्य गुरुत्वं युक्तम्, वद्भावः । रसाननुगुणोदाहृतिः-हेति' । अत्र प्रकरणे पुष्पिताग्रादीनामेवानुगुणत्वं सथाऽप्येवमादौ पाठविश्रामाभावान्न गौरवमिति वसन्ततिलकेन्द्रवज्रादिविषयमेव न त्वस्य हासानुगुणस्य प्रतिपदविच्छेदशोभिनो दोधकवृत्तस्य। न्यूनमुपादेयमप्यनु- तद्बोद्धव्यम्। पाठान्तरे तु संयोगप्रथमतया गुरुत्वमित्याह-अत्रेति। पात्तं पदं यत्र तन्न्यूनपदं वाक्यम्। अस्माभिरित्यस्यावश्यानुसन्धेयतयाऽनुपादाने . रुचकश्रीधरादिभिरप्ययमेव पत्तः समाश्रितः, तेषां छायाविवरणे एष श्त्र वामनेन तदनुसारिभिरर्वाग्भवैः कैश्चिदपि वसन्ततिलकादीत्यादिपदेन केवलमिति दर्शनात्। मूले 'अअरं' इति पाठश्र। चतुर्दशातरवृत्तप्रभृत्यप्राप्तगुरुभावान्तलवोरेषव व्यवस्था समर्थिता, न २. प्रथमे प्रथमे पादे। यत्यभावादिति तु चिन्त्यम्। भाष्यराजकृता पुनरिन्द्रवज्रायाम्। परं कालिदासादिसरणिमनुसरद्विः कविभिः त्ेमेन्द्रादि- भास्कररायेणात्र वृत्तहानिरपि न स्वीकृता, अनुशासनविरोधात्। श्रीधरेण निबन्धकारैश्र तस्या अपि ग्रहणं कृतम्। कौतूहलिभिरत्रास्मत्कृतटिप्पणी तु का० प्र० वि० (२१४ पृ०) जणवेतौ पूर्वार्धे न्यस्तौ वैरस्यमावहत द्रष्टव्या (का० प्र० वि० २५-२६ )। इति विवृतम्। १. श्लोकोऽयं काश्मीरनृपतेरनन्तराजस्य प्रशस्तिः स्यात्। यस्यौचित्यविचार- ३. प्राकृतच्छन्दःसूत्रमेतत्। एक्ककलाइं एककलानि। कला मरवा। "सानुस्वारो चर्चाग्रन्थान्ते-"यस्यासिः परिवारकृत्त्रिभुवनप्रख्यानशीलश्रुतेः" इत्यादौ विसर्गान्तो दीर्घो युक्रपरश्व यः । वा पादान्ते" इत्यादि वृत्तरत्नाकरेऽपि। श्लोके मूलकृतः पूर्वतनेन च्ेमेन्द्रेण श्लाघा कृता।

२६० काव्यप्रकाशदीपिका [सप्तम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता २६9

अत्रास्माभिरिति, खिन्ने इत्यस्मात् पूर्वमित्थमिति च। पतत्प्रकर्षे यथा-

अधिकं यथा- कः कः कुत्र न घुर्घुरायितघुरोघोरो घुरेत् सूकर:

स्फटिकाकृतिनिर्मल प्रकामं प्रतिसंक्रान्तनिशातशास्त्रतत्त्वः । कः कः कं कमलाकरं विकमलं कर्तु करी नोद्यतः। अविरुद्धसमन्वितोक्तियुक्ति: प्रतिमल्लास्तमयोदयः स कोऽपि।। के के कानि वनान्यरण्यमहिषा नोन्मूलयेयुर्यतः सिंहीस्नेहविलासबद्धवसतिः पञ्चाननो वर्तते॥ अत्राकृतिशब्दः। यथा वा- समाप्तपुनरात्तं यथा- इदमनुचितमक्रमश्च पुंसां यदिह जरास्वपि मान्मथा विकाराः। क्रंङ्कारः स्मरकार्मुकस्य सुरतक्रीडापिकीनां रवो यदपि च न कृतं नितम्बिनीनां स्तनपतनावधि जीवितं रतं वा॥ भङ्कारो रतिमञ्जरीमधुलिहां लीलाचकोरीध्वनिः।

अरत्र कृतमिति। कृतं प्रत्युत प्रक्रमभङ्गमावहति। तथा च 'यद्पि तन्व्या: कञ्चु लिकाSपसारणभुजाक्षेपस्खलत्कङ्कण-

च न कुरङ्गलोचनानाम्' इति पाठे निराकाल्वैव प्रतीतिः। क्वाण: प्रेम तनोतु वो नववयोलास्याय वेरुस्वनः । द्वितीयाधंगतैकवाचकशेष प्रथमार्धे यथा- कथितपदं यथा- मसृणचरणपातं गम्यतां भू: सदर्भा अधिकरतलतल्पं कल्पितस्वापलीला- विरचय सिचयान्तं मूर्ध्नि घर्मः कठोरः। परिमिलननिमीलत्पाण्डिमागण्डपाली। तदिति जनकपुत्री लोचनैरश्रुपूरणैः सुतनु कथय कस्य व्यञ्जयत्यश्जसैव पथि पथिकवधूभिर्वीतिता शिक्षिता च।। स्मरनरपतिलीलायौवराज्याभिषेकम्॥ बन्धादावुत्तरोत्तरम्। पूर्वानुसारतः कोऽपि निकर्षों यत्र जायते' इति। घुरी घोणा अत्र लीलेति। वाद्यविशेषो वा। समापतं पूरिताकाङ्कमपि पुनः पतितैकदेशम्। यथा क्रेङ्कार

प्रतीतिमान्थर्यानुभवात्। इत्थमिति। अन्यथा साकाङ्कत्वात् । अधिकमनुपयुक्तार्थम्। इति। सुरतक्रीडार्थाः पिक्यस्ता एव वा पिक्यः । एवं रतिमञ्जरीमधुलिहामिति लीला- स्फटिकेति। अत्राकृतिशब्द: संस्थानवाचकोऽनुपयुक्त:, स्फटिकनिर्मले त्यनेनैव गतार्थ- चकोरीत्यपि। अत्र वेणुस्वन इति क्रमेलकगललम्बमानकर्कटीप्रायम्। द्वितीयार्धेति। त्वात्। अनुचितमननुरूपम्। अक्रमोSसम्प्रदायः । शिशोर्विद्याभ्यासो यूनोऽर्थकामौ अर्धशब्दोऽत्र श्रमव्यवच्छेदवाचकः । तेन गद्येऽपि प्राप्तिः । पद्यमात्रेऽयं दोष

वर्षोयसो धर्ममोक्षाविति हि सम्प्रदायः । अत्रेति पद्ये। न कृतमिति। अत्र कृतपद- इत्येके। एवं हतवृत्ततायामपि द्रष्टव्यम्। एकेति । द्वित्रिचतुरपदानान्तु

मधिकम्, तदर्थस्य तदनुपादानेऽपि प्रतीतेः । उपादानञ्च पूर्वतः क्रियाभावात् प्रक्रम- समानप्रायबलतया न तावत् पूर्वमुखप्रेक्षितेति न तत्रा वादविघातः । सिचयं वासः ।

भङ्गदोषमावहतीति दोषद्वयदायि। एतदेव व्यति रेकमुखेण द्रदयति-तथा चेति। अत्र तदिति पदं पूर्वार्धन सम्बद्धम्। व्यतिक्रमप्रवेशे तु सक्कीर्णत्वम्। कथितमर्थपौनरुकत्यविरहे द्विरुपात्तम्। एतच्च कवेरशक्ति प्रकाशयत् किमपि १. श्रीधरकृतोद्धारमिदं प्राचीननिबन्धसंग्रहश्लोकभूतम् । आ्रकरो व्यक्ति- वैरस्यमावहति। स्त्रापलीला स्पाप्नरूपाऽनास्था। लीलायाः क्रोडायाः। यौवराज्येऽ- विवेकग्रन्थः स्यादिति सम्भाव्यते। भिषेकमञ्जसैव कथयतीति सम्बन्धः । पतत्प्रकर्षमिति। पतत्प्रकर्ष यद् वाच्यं २. कर्कटीत्यभिप्रायमिति खपुस्तकेऽहृद्यः पाठः।

२६२ काव्यप्रकाशदीपिका [सप्तम चएडीदासविरचिता २११ अभवन् मत इष्टो योग: सम्बन्धो यत्र। तद्यथा- यथा वा- येषां तास्त्रिदशेभदानसरितः पीताः प्रतापोष्मभि संग्रामाङ्गणमागतेन भवता चापे समारोपिते र्लीलापानभुवश्च नन्दनतरुच्छायासु यैः कलपिताः । देवाकर्राय येन येन सहसा यद्यत् समासादितम्। येषां हुङकृतयः कृतामरपतिक्षोभाः क्षपाचारिणां कोदण्डेन शराः शरैररिशिरस्तेनापि भूमण्डलं किं तैस्त्वत्परितोषकारि चिहितं किश्चित्प्रवदोचितम् ॥ तेन त्वं भवता च कीर्तिर तुला कीर्त्या च लोकत्रयम्।

अत्र 'गुणानाञ्च परार्थत्वादसम्बन्धः समत्वात् स्यात्' इत्युक्त- अत्राकर्णनक्रियाकर्मत्वे कोदण्डं शरानित्यादि वाक्यार्थस्य कर्मत्वे नयेनयच्छब्दनिर्देश्यानामर्थानां परस्पनमरुमा्वर्देन वरित्यत्र विशेष्य कोदण्डः शरा इति प्राप्तम्। न च यच्छन्दार्थस्तद्विशेषणं वा कोद- स्याप्रतातिरिति। 'क्षपाचारिभिः' इति पाठे युज्यते समन्वयः। रडादि। न च केन केनेत्यादिप्रश्नः।

मित्यनेन समन्वयानुपपत्या द्वयोरपि साकाङ्कतया योग्यपदद्वयापेक्षेत्याह-अत्र यथा वा -- यदिति। यदेति समानार्थपदप्रयोगे तु द्वयोरपि निराकाङ्कता परस्परान्वयादित्याह- त्वमेवंसौन्दर्या स च रुचिरतायाः परिचितः चेदिति। संग्रामेति । अत्र शरादीनां प्रत्येकमाकर्णनक्रियासम्बन्धो विवक्षितः समु- कलानां सीमानं परमिह युवामेव भजथः। दायेन वा ? आद्े आकर्णनेति। द्वितीये वाक्यार्थस्येति। ननु समासादितपदस्या- अपि द्वन्द्वं दिष्ट्या तदिह सुभगे ! संवदति वा न्वयेन प्रातिपदिकमात्रार्थताविरहात् कथ सर्वत्र प्रथमा स्यात्! नैवं यदर्थेनैव मतः शेषं यत् स्याज्जितमिह तदानीं गुणितया॥ तदन्वयात्। यदर्थद्वारक एवात्रार्थान्वय इति चेत्, अत्राह-न च यदर्थो यच्छ- अत्र यदित्यत्र तदिति, तदानीकित्यत्र य्देति वचनं नास्ति। ब्दस्य साक्षादर्थस्तद्विशेषणं यच्छब्दार्थविशेषणं वा। न खलु यच्छब्दार्थेन शरैरिति

'चेत् स्यात्' इति युक्त: पाठः। घटते विशेषणविशेष्यभावः । अत्र येन येनेति द्विरुक्तपदाभ्यां समासादनक्रिया- कर्तृ कर्मणो: सामान्येनाभिधानम्, विशेषजिज्ञासायान्तु कोदण्डेनेत्याद्युत्तरमिति

गुणानामनूद्यानां परार्थत्वादसम्बन्धो विधेयादिवमनाश्रित्य परस्परमसमन्वयः चेत्! न, जिज्ञासामूलप्रश्नाभावादित्याह-न चेति। आदिना किं किमिति परिग्रहः।

समत्वादप्रधानतया; सर्वेषामन्योन्याश्रयणेऽप्यशवयव्यवस्थितत्वादिति। यैरिति क्षपा- उत्तरादेवास्मात् प्रश्नोन्नयनादुत्तरालङ्कार एवायमिति वदन्तस्तु नादरणीया एवं, चारिणामिति पाठे षाठ्यन्तदिशेषणस्य येषामिति षाठ्यन्तविशेषणाभ्यामेवान्वयः प्रश्नोन्नयनासंवेदनात्, येन येनेत्यादि वैयर्थ्यप्रसङ्गाच्च। तस्माद् येन येन समुदितेन क्रियते, न तु तृतीयान्तेन। तथा च साकाङ्कता। पाठान्तरे तु यदर्थपरामर्शिना कोदण्डादिव्यतिरिक्तप्राये एव कर्तृ कर्मणी प्रतीयेते इति मतयोगविरहः । तदा विशेष्यसम्बन्धे सवैरेव परामृष्टैः सम्बन्ध उपपद्यत इत्याह-क्षपा- चारिभिरितीति। यथा वेत्यनेन न्यूनपददिषये व्यापकोऽयमिति सूत्रेण (?)। एवं १. समासादानकर्तृ कर्मोः-ख०। सौन्दर्य यस्याः । अपिः सम्भावने। दिट्या आनन्दे। संवदति योग्यं भवति। २. तन्मते दोषमूलमनौचित्यमत्र चिन्त्यम् । एतस्य प्रपञ्चः श्रीधरेण कृतः । शेषं मिथोऽनुरागविच्छेदरूपं फलम्। अत्र यदित्यव्ययं यदेत्यर्थावाचकत्वात्तदानी- तत्रैवास्मद्विवरएमवलोकनीयमिति (का० प्र० वि० २२म पृ०)। ७

२६४ काव्यप्रकाशदीपिका [ सप्तम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता २६५ यथा वा-"चापाचार्यस्त्रिपुरविजयी"इत्यादौ भार्गवस्य निन्दायां भर्तुनृत्तानुकारे जयति निजतनुस्वच्छलावययवापी- तात्पर्यम्। कृतवतेति परशौ सा प्रतीयते। 'कृतवतः' इति तु पाठे संभूताम्भोजशोभां विदधदभिनवो दराडपादो भवान्याः ॥। मतयोगो भवति। यथा वा- त्र दण्डपादगता निजतनुः प्रतीयते, भवान्याः सम्बन्धिनी तु चत्वारो वयमृत्विजः सभगवान् कर्मोपदेष्टा हरि: विवक्षिता। अवश्यवक्तव्यमनुक्तं यत्र। यथा- संग्रामाध्वरदीक्षितो नरपतिः पत्नी गृहीतव्रता। अप्राकृतस्य चरितातिशयश्च द्ृष्टैरत्यद्भतैरपहृतस्य तथापि नास्था। कौरव्या: पशवः प्रियापरिभवक्लेशोपशान्तिः फलं कोऽप्येष वीरशिशुकाकृतिरप्रमेयसौन्दर्यसारसमुदायमयः पदार्थः॥ राजन्योपनिमन्त्रणाय रसति स्फीतं हतो दुन्दुभिः॥ अ्रत्र 'अपहृतोऽस्मि' इत्यपहृतत्वस्य विधिर्वाच्यः, तथापीत्यस्य अत्राध्वरशब्दः समासे गुणीभूत इति न तदर्थः सवैः संयुज्यते। द्वितीयवाक्यगतत्वेनैवोपपत्तेः।

यथा वा -- यथा वा- जङ्गाकाण्डोरुनालो नखकिरणलसत्केसरालीकराल: एषोऽहमद्रितनयामुखपझ्मजन्मा प्राप्तः सुरासुरमनोरथदूरवर्ती। प्रत्यग्रालक्त काभाप्रसरकिसलयो मञ्जुमञ्जीरभृङ्ग:। स्वप्नेऽनिरुद्ध घट नाधिगताभिरू पलक्ष्मीफलामसुरराजसुतां विधाय। 'चापाचार्यः' इत्यत्र वैदग्ध्येन परशुनिन्दया भार्गवनिन्दा बुद्धिपूर्विकैवेत्याधु- अत्र मनोरथानामपि दूरवर्तीत्यप्यर्थो वाच्यः । यथा वा- निका: पण्डिताः समादधते।१ युक्तश्चायं समाधिः, दोषाभिधानन्तु प्राचीनानु- त्वयि निबद्धरतेः प्रियवादिनः प्रणयभङ्गपराङ्मुखचेतसः। रोधमात्रेण। त्वया मातृवधपातकिना बद्धस्पर्धोऽहं लज्ज इति संगोप्य रेशुकाकण्ठ च्छेदपातकिना तव परशुना बद्धवैरः खड्गो मे लज्जत इत्यभिधानं हि श्लाध्यमेव । कमपराधलवं मम पश्यसि त्यजसि मानिनि दासजनं यतः ॥ यद्वा 'कृतवतः' इति पाठे मतयोगो भवतीत्यकारप्रश्लेषः । भार्गवपातकित्वे हि तत्र 'अपराधस्य लवमपि' इत्यपि वाच्यम्। परशुवैरसग्बन्धो न लज्जाकरः । पूर्वग्रन्थस्त्वेतदनुरोधेन प्रतीयत इत्यनन्तरमितीति शेषं दत्वा योज्यः । 'चत्वारः' इत्यत्र प्रधानस्याध्वरपदार्थस्य तत्तया प्रतीत्यभावादृत्वि- गादिपदार्थस्तदङ्गतया न प्रतीयत इति विवक्षितसम्बन्धविरहः । विधेयाविमर्षे तु १. परन्त्वेष समाधिर्दोषत्तालनाय नालमिति प्रदीपकृदाद्या बहवः समामन- यदेवाविमृष्यं तावन्मात्रं न तु सर्ववाक्यार्थतिरोभाव इति ततो भेदः। दण्डपाद- न्तीत्यप्यवधानीयम् । क एते काव्यप्रकाशटीकाकृत उत महावीरचरित- गतेति निजस्वकीयादिपदानां प्रधानप्रत्यवमर्षित्वात् । आस्था हृदयविश्वासः । अप्र- व्याख्यातार इति नास्ति निश्चयः। मतमेतत् यत् प्रकृतव्यक्तिविवेकग्रन्थांशे मेयोलौकिकः । विधिवचने हेतुः, तथापीत्यस्येति। द्वितीयवाक्यगतत्वेनेत्यत एव- घटितोदाहरणाप्रत्युदाहरण विपर्यासशङ्कां समर्थयद्भिः समाधिरयं सुशकानु- कारः शेषः। न चायं विधेयाविमर्षः, अप्राकृतत्वस्य वास्तवविधेयताविरहात्। मानः । परशुनिन्दया भार्गवनिन्दाऽत एव मतयोग एव न त्वमतयोगः । मूलकृद्दाशयस्तु नैतदनुकूल इति शङ्कमानैष्टीकाकृद्भिरकारप्रश्लेषकल्पो ये तु वास्तवावास्तवसाधारणे विधावपरामृष्टे वाक्यगतविधेयाविमर्षमाहुस्त- विकल्पतयोपजीव्यते। वस्तुतस्तु "मायाविकल्परहितमयुक्रम्"इति वामनसूत्रे न्मतेनोदाहरणमाह-यथा वेति। उषाहरणे हरदृष्टिदाहानन्तरं भगवतीवदनप्राप्त- विकल्पपदस्य कुहकादिविरोध इत्यर्थस्वीकारे प्रकृतमयुक्तमित्यपरपर्यायस्या- जन्मनः कन्दर्पस्येयमुक्तिः । एषोऽहमिति। अत्रेति । अन्यथा वाच्य इत्येव वृत्तिकृतो मतयोगदोषस्य स्थलं स्यात्। तथा सति प्राचीनानुरोधमात्रेऐोति टीकाकृत्कृत- विवच्तितम्। मनोरथानामिति तु प्रासङ्गिकम्, तेन सुरासुरपदानन्तरं वाऽपि- कटात्तितस्याशय: स्फुट एव । र्वाच्यः, तथा सत्येवोत्कर्षप्रतीतेः । न च न्यूनपदत्वेन साङ्कर्यशङ्का, तत्र पद-

२६६ काव्यप्रकाशदीपिका [सप्तम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता २६७

अ्स्थानस्थपदं यथा- सङ्कीर्णम् , यत्र वाक्यान्तरस्य पदानि वाक्यान्तरमनुप्रविशन्ति। प्रियेण संग्रथ्य विपक्षसंनिधावुपाहितां वक्षसि पीवरस्तने। यथा- स्रजं न काचिद् विजहौ जलाविलां वसन्ति हि प्रेम्णि गुणा न वस्तुषु॥ किमिति न पश्यसि कोपं पादगतं बहुगुणं गृहारोमम्। अत्र "काचिन्न विजहौ" इति वाच्यम्। यथा वा- ननु मुञ्च हृदयनाथं कण्ठे मनसस्तमोरूपम्॥ लग्नः केलिकचग्रहश्लथजटालम्बेन निद्रान्तरे अत्र पादगतं बहुगुणं हृदयनाथं किमिति न पश्यसि, इमं कण्ठे मुद्राङ्क: शितिकन्धरेन्दुशकलेनान्तःकपोलस्थलम्। गृहाण, मनसस्तमोरूपं कोपं मुश्चेति। एकवाक्यतायां तु क्लिष्ट- पार्वत्या नखलक्षमशङ्गितसखीनर्मस्मितहीतया मिति भेद:। प्रोन्मृष्टः करपल्लवेन कुटिलाताम्रच्छविः पातु घः॥ गर्भितं यत्र वाक्यस्य मध्ये वाक्यान्तरमनुप्रविशति। यथा- अत्र 'नखलक्म' इत्यतः पूर्व 'कुटिलाताम्र' इति वाच्यम्। परापकारनिरतैर्दुर्जनैः सह संगतिः।

अ्रस्थानस्थसमासं यथा- वदामि भवतस्तत्वं न विधेया कदाचन।। अद्यापि स्तनशैलदुर्गविषमे सीमन्तिनीनां हृदि अत्र तृतीयपादो वाक्यान्तरमध्ये प्रविष्टः । यथा वा- स्थातुं वाञ्छति मान एष धिगिति क्रोधादिवालोहितः। लग्नं रागावृताङ्गया सुदृढमिह ययैवासियष्टयाSरिकण्ठे प्रोद्यद्दूरतरप्रसारितकरः कर्षत्यसौ तत्क्षणात् मातङ्गानामपीहोपरि परपुरुषैर्या च दृष्टा पतन्ती। फुल्लत्कैरवकोशनिःसरदलिश्रेणीकृपाणं शशी॥ अत्र क्रुद्धस्योक्तौ समासो न कृतः कवेरुक्तौ तु कृतः। तत्सक्तोऽयं न किश्चिद्गणयति विदितं तेऽस्तु तेनास्मि दत्ता भृत्येभ्यः श्रीनियोगाद्गदितुमिव गतेत्यम्बुधिं यस्य कीर्तिः॥ शब्देन वाचकपदविवक्षणात्, अपेश्च वाच्यांशभूतसमुच्चयार्थत्वात्। एवमन्यत्रापि अत्र विदितं तेऽस्त्वित्येतत् कृतम्। प्रत्युत लक्ष्मीस्ततोSपसर- ज्ञेयम्। प्रणयः प्रेमभावपारतन्त्र्यम्। प्रियेणेति। नञो हि पूर्वेणोत्तरेण वा सम्बन्धः तीति विरुद्धमतिकृत्। स चात्र नास्तीत्यस्थानस्थानं पदस्येत्याह-काचिन्न विजहाविति। प्रसज्यनञः क्रियायोगाव्यभिचारादित्यर्थः । ननु पदशब्देन वाचकमेव निगद्यते, न च नजो एकवाक्यतायामिति। अत्र च वाक्यत्रयं परस्परावयवसंसर्गस्थितम्, वाक्यान्तर वाचकता, निर्वाहास्वातन्त्र्येणार्थबोधकताविरहात्। ततश्र द्वयं गतमित्यादौ परस्परासन्निहितस्वावयवम्। रागो वैरिशोणितशोणताऽनुरागश्च। मातङ्गा गजा- यथा त्वमित्यनन्तरं चकारानुपादानादक्रमता तथात्रापीति ये मेनिरे तान् प्रति श्राण्डालाश्र। परपुरुषाः शत्रुभटा उदासीनपुरुषाश्च। अत्र तस्यां सक्तोऽयं निर्विवादोदाहतिमाह-यथा वेति। नखलक्ष्मेत्यतः पूर्वमिति। तदानीमेव सादृश्यहेतुक- किञ्चिन्न गणयति, तेन हेतुना भृत्येभ्योऽहं दत्ताऽस्मीत्यवान्तरभिन्नवाक्ययोः सम्भू- शङ्कौचित्यलाभादित्यर्थः'। पदस्य स्थाननिवेशे च सर्वमेव वाक्यं कविविवक्षितार्थ- प्रत्यायने मान्थर्यर्यमावहतीति वाक्यदोषता। अद्यापीत्यादि। क्रुद्धस्योक्तौ हि यैकार्थप्रतिपादनेनैकवाक्यतायां तयोर्मध्ये विदितं तेऽस्त्विति वाक्यं प्रविष्टम्, पूर्वे तु ओजोऽनुगुणं समासभूयस्त्वं योज्यते, न तु कवेरुक्तौ, तस्य वैदर्भरूपाया एव प्रशस्य- निसगैंकवाक्यमध्य इति भेदः । अत एव यथा वेत्युपक्रमः । प्रसङ्गाद्दोषान्तरमाह- त्वात्, वैदर्भ्याश्र झटित्यर्थसमर्पणप्राणतया समासबाहुल्येन* किञ्चिन्निकर्षदानात्। प्रत्युतेति । भृत्येभ्यः सम्प्रदानं स्वपितृसाक्षीकरणेन श्रेयो द्रदीयः कृतम्,

१. शङ्कौचिती-ख० । २. समासबाहुल्ये-क० । १. 'पूर्वोदय' इति पाठान्तरम्। २. 'स्वप्रदानम्' इत्यवद्यः क० पाठः।

२हम काव्यप्रकाशदीपिका [ सप्तम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता

मश्जीरादिषु रसितप्रायं पत्तिषु च कूजितप्रभृति। उद्देश्यप्रतिनिर्देश्यव्यतिरिक्तो विषय एकपदप्रयोगनिषेधस्य तद्वति स्तनितमणितादि सुरते मेघादिषु गर्जितप्रमुखम्॥ विषये प्रत्युत तस्यैव पदस्य सर्वनाम्नो वा प्रयोगं विना दोषः । इति प्रसिद्धिमतिक्रान्तम्। यथा- उदेति सविता ताम्रस्ताम्र एवास्तमेति च। महाप्रलयमारुतचुभितपुष्करावर्तक- संपत्तौ च विपत्तौ च महतामेकरूपता। प्रचराडघनगर्जितप्रतिरुतानुकारी मुह्दः। अत्र रक्त एवास्तमेतीति यदि क्रियेत तदा पदान्तरप्रतिपादितः रवः श्रवणभैरवः स्थगितरोदसीकन्दरः स एवार्थोऽर्थान्तरतयेव प्रतिभासमानः प्रतीति स्थगयति। यथा वा- कुतोऽद्य समरोदधेरयमभूतपूर्वः पुरः॥ यशोऽधिगन्तुं सुखलिप्सया वा मनुष्यसंख्यामतिवर्तितुं वा। अत्र रवो मण्डूकादिषु प्रसिद्धो न तूक्तविशेषे सिंहनादे। निरुत्सुकानामभियोगभाजां समुत्सुकेवाङ्कमुपैति सिद्धिः ॥ भग्न: प्रक्रम: प्रस्तावो यत्र। यथा- अत्र प्रत्ययस्य। 'सुखमीहितुं वा' इति युक्तः पाठः। नाथे निशाया नियतेर्नियोगादस्तं गते हन्त निशापि याता। ते हिमालयमामन्त्र्य पुनः प्रेच्य च शूलिनम्। कुलाङ्गनानां हि दशानुरूपं नातः परं भद्रतरं समास्ति॥ सिद्धं चास्मै निवेद्यार्थ तद्विसृष्टाः खमुद्ययुः॥ अत्र 'गता' इति प्रक्रान्ते 'याता' इति प्रकृतेः। 'गता निशापि' इति अत्र सर्वनाम्नः। 'अ्रनेन विसृष्टा' इति तु वाच्यम्। तु युक्तम्। ननु 'नैकं पदं द्विः प्रयोश्यं प्रायेण' इत्यन्यत्र कथितपदं महीभृतः पुत्रवतोऽपि दृष्टिस्तस्मिन्नपत्ये न जगाम तृप्तिम्। दुष्टमिति चेहैवोक्तम्, तत् कथमेकस्य पदस्य द्वि: प्रयोगः । उच्यते- अनन्तपुष्पस्य मधोर्हि चूते द्विरेफमाला सविशेषसङ्गा।।

ततः पुनस्तदङ्गीकृतिप्रत्याशादौर्बल्यं ध्वन्यत इति वर्णनीयनिकर्षप्रतीतेः शल्य- भूतमिव विदितं तेऽस्त्विति स्वप्रकाशितेन विरुद्धस्यार्थस्य मति बुद्धिं करोतीति दोषलक्षणयोगे। न चैवंविधे प्रत्युत वैषरीत्ये नित्यदोषता कथितपदस्य। तदुक्तम्-

विरुद्धमतिकृत्। ततश्र प्रकाशितविरुद्धत्वमर्थदोषो न तु शब्ददोषः। पुष्करावर्तका "प्रक्रमस्यानन्यथात्वे स एव तु महान् गुणः" इति। अक्षरार्थस्तु-उद्देश्योऽनूद्यः स

मेघविशेषाः । रोदसी द्यावापृथिवी। एव प्रतिनिर्देश्यः प्रतीतिमान्थर्यपरिहारार्थ पुनर्विधेयो यत्र स तथोक्तविषयस्तद्व्यति- रिक्तः। तद्वति उद्देश्यप्रतिनिर्द्देश्यवति। तस्यैव कथितस्यैव। दोष इत्यनन्तरं भग्नो विच्छिन्नः । साधारणप्रतीतार्थावसरे हि प्रकृतप्रकृत्यादिविच्छेदे किमपि वैरस्यमनुभूयते। तदुक्तम्'-"प्रक्रमस्यान्यथाभावप्रतीतौ प्रस्खलद्रतौ। ह्रादः स्फुरन्नना- तथा हीति। लक्ष्यावतारणपर इति क्वचित् पाठः। अर्थान्तरतयेव झगितीति

स्वादाद्यत्रम्लानत्वमश्नुते ॥ दोषः प्रक्रमभेदाख्यः शब्दानौचित्यभूश्र सः।" इति। एत- शेषः । अर्थान्तरतयैवेति पाठे स एव सम्बन्धः । मनुष्यसंख्या सामान्येन गणना ।

स्प्रपञ्चश्र दिङ्मात्रेण प्रदर्शते-यथेति। नन्विति। रूपान्यत्वेऽपि प्रकृतिप्रत्ययसाजा- अभियोगो निर्बन्धः। सर्वनाम्न इति। 'इदम्'अर्थस्य हि 'तदा' भिन्नार्थेनात्यन्तमयुक्तः

त्येनैकजातीयपदमेकपदं विवक्षितम्, तथा चोभयतःपाशारज्जुरिति चोद्ार्थः। परामर्शः। ननु महीभृत इत्यांदौ पुत्रापत्ययोः सामान्यविशेषवचनत्वादपर्यायत्वा-

परिहारार्थस्तु न वयमेकपदद्विरुपादानमात्रं कथितपद ब्रूमः। किन्तर्हि सति न्नैतद्दोषावकाशः । अन्यथा पुष्पचूतशब्दयोरपि स्यादित्याशङ्कयास्माकमेतन्नानु-

१. श्रीवरमतुसृत्यैतत्। अग्रिमञ्ज तदुक्रमिति अ्रन्थान्तरीयोद्ष्ठतिः (का.प्र. वि० १. 'कथितपदप्रयोगस्य' इति क० ।

२२३-२२४ पृ०)। एवमुत्तरत्रापि । २. 'दोषलेशस्पर्श' इति क० ।

३०० काव्यप्रकाशदीपिका [सप्तम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता ३०१

अ्त्र पर्यायस्य। 'महीभृतोऽपत्यवतोऽपि' इति युक्तम्। "अत्र अ्त्र कारकस्य। "विस्नब्धा रचयन्तु सूकरवरा मुस्ताक्षतिम्" सत्यपि पुत्रे कन्यारूपेऽप्यपत्ये स्नेहोऽभूत्" इति केचित् समर्थयन्ते। इत्यदुष्टम्। विपदोऽभिभवन्त्यविक्रमं रहयत्यापदुपेतमायतिः । शकलिततपस्तेजोवीर्यप्रथिम्नि यशोनिधा-

नियता लघुता निरायतेरगरीयान्न पदं नृपश्रियः ॥ ववितथमदाध्माते रोषान्मुनावभिगच्छति।

अत्रोपसर्गस्य पर्यायस्य च। "तदभिभवः कुरुते निरायतिम्। लघुतां अभिनवधनुर्विद्यादर्पक्षमाय च कर्मरे

भजते निरायतिर्लघुतावान्न पदं नृपश्रितः ॥" इति युक्तम्। स्फुरति रभसात् पाणिः पादोपसंग्रहणाय च।।

काचित् कीणा रजोभिर्दिवमनुविदधौ मन्दवक्रेन्दुलक्मी- अरत्र क्रमस्य। पादोपसंग्रहणायेति पूर्व वाच्यम्। एवमन्यद्प्यनु-

रश्रीकाः काश्चिदन्तर्दिश इव दधिरे दाहमुद्भ्रान्तसत्वाः। सर्तव्यम् ।

भ्रेमुर्वात्या इवान्याः प्रतिपदमपरा भूमिवत् कम्पमानाः अविद्यमान: क्रमो यत्र। यथा-

प्रस्थाने पार्थिवानामशिवमिति पुरोभावि नार्यः शशंसुः ॥ द्वयं गतं सम्प्रति शोचनीयतां समागमप्रार्थनया कपालिनः।

श्रत्र वचनस्य। "काश्चित् कीर्णा रजोभिर्दिवमनुविदघुर्मन्दवक्रेन्दु- कला च सा कान्तिमती कलावतस्त्वमस्य लोकस्य च नेत्रकौमुदी॥

शोभा निःश्रीकाः" इति, 'कम्पमाना' इत्यत्र 'कम्पमापुः' अत्र त्वंशब्दानन्तरं चकारो युक्तः। यथा वा-

इति च पठनीयम्। शक्तिर्निस्त्रिशजेयं तव भुजयुगले नाथ दोषाकरश्री-

गाहन्तां महिषा निपानसलिलं शृङ्गैर्मुहुस्ताडितं र्वक्त्रे पार्श्वें तथैषा प्रतिवसति महाकुट्टनी खङ्गयष्टिः।

छायाबद्धकदम्बकं मृगकुलं रोमन्थमभ्यस्यताम्। आशेयं सर्वंगा ते विलसति च पुरः किं मया वृद्धया ते

विश्रब्धैः क्रियतां वराहपतिभिर्मुस्ताक्षतिः पल्वले प्रोच्येवेत्थं प्रकोपाच्छुशिकरसितया यस्य कीर्त्या प्रयातम्॥

विश्रान्ति लभतामिदं च शिथिलज्याबन्धमस्मद्धनुः॥ प्रक्रमभेदं परिहरति-कम्पमाहुरिति। कवलोद्वर्तनं रोमन्थः। कारकस्येति। तद्द्योतक- मतं किन्तु प्राचीनानामेवेत्याह-अत्र सत्यपीति। केचिदिति साम्प्रदायिका इत्यर्थः। विभक्तेरित्यर्थः । तेजः प्रभावः। अत्र तपसः पूर्वनिर्देशात्तदनुगुणं कर्म प्राग् वाच्यं एतच् पुत्राश्च पुत्र्यश्चेत्येकशेषाकरणपक्षे। आयतिः कल्याणोदर्कता। उपसर्गस्य पश्चात्तेजस इति क्रमः । तद्भङ्गात् प्रक्रमभङ्गः । "आमूलोद्गतकण्टकाञ्चिततनो विपद इत्यत्र वेरुपक्रमे, आपदित्याड निर्देशात् । पर्यायस्य लघुतापदस्य गरीयानिति निर्गन्धपुष्पोद्गमश्छाया न श्रमहारिणी न च फलैः प्रीणासि पान्थान् जनान्। परिवर्तनात्। एतत् स्थूलदृशा, सूक्ष्मदृशा तु लघुगुरुप्रकृत्योस्तळप्रत्ययेयसुन्प्रत्यययो- रे रे बर्बर साधुसङ्गविरहिंस्तत्तावदास्तामहो अन्येषामपि शाखिनां फलभृतां रोधे रेव व्यत्यय इष्यते। सत्त्वञ्ञ जीवप्राणिनोः2। वचनस्येति। काचिदित्युपक्रम्य वृत्तिर्जायसे ॥।" इत्यादौ सम्बुद्धयादावपि प्रक्रमभङ्गो दृश्यत इत्याह-एवमिति।

काश्चिदिति वचनात्। पाठान्तरेतु नैवमित्याह-काश्चिदिति। कम्पमाना इत्यत्राख्यात- क्रमः पदपरिपाटी। त्वंशब्दानन्तर इति। तदर्थस्यैव समुच्चीयमानत्वादित्यर्थः ।

१. कविमर्यादानियन्त्रितधियः । एतन्मतालोचनं रुचकेण व्यक्रिविवेकव्याख्याने उदाहृत्यन्तरमाह-यथा वेति। निस्त्रिंशः खङ्गः क्ररश्र। दोषाकरश्चन्द्रमा दोषाणा-

कृतमिंति तत एवावगन्तव्यम्। माकरश्र। महाकुट्टनी बहुमर्दिनी नारीणामविनयाचार्या च। सर्वगा सर्वत्राप्रतिहता

२. जीवप्रागिवानाहुरित्यस्फुट: ख० पाठः। सर्वजनसंयुक्ता च। वृद्धा महती गतयौवना च। अत्रेत्थंपदस्य पूर्ववाक्यसन्निधाने

काव्यप्रकाशदीपिका [सप्तम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता ३०३

अत्र 'इत्थं प्रोच्येव' इति न्याय्यम्। तथा-"लग्नं रागावृताङ्गया" दुष्ट इति संबध्यते। इत्यादौ 'इति श्रीर्नियोगात्' इति वाच्यम्। क्रमेणोदाहरणम्- श्रमतः प्रकृतिविरुद्ध: परार्थो यत्र। यथा- अतिविततगगनसरणिप्रसरणपरिमुक्तविभ्रमानन्दः । राममन्मथशरेण ताडिता दुःसहेन हृदये निशाचरी। महदुल्लासितसौरभकमलाकरहासकृद्रविर्जयति।। गन्धवद्रधिरचन्दनोक्षिता जीवितेशवसति जगाम सा॥ अत्रातिविततत्वादयोऽनुपादानेऽपि प्रतिपाद्यमानमर्थ न बाधन्त अत्र प्रकृते रसे विरुद्धस्य शुङ्गारस्य व्यञ्जकोऽपरोऽर्थः। इत्यपुष्टाः, न त्वसंगता: पुनरुक्ता वा। अर्थदोषानाह- अर्थोडपुष्टः कष्टो व्याहतपुनरुक्तदुष्क्रमग्राम्याः।५५॥। सदृशतयोपरक्ताः । मिन्ना उत्कृष्टा अपकृष्टा वा। प्रकाशितो विरुद्धो येन स तथा। अयुक्तौ विध्यनुवादौ यस्य स विध्यनुवादायुक्तः । स च द्वयोरन्यतरस्य संदिग्धो निर्हेतुः प्रसिद्धिविद्याविरुद्ूश्च। वाऽ्युक्तत्वात् त्रिधा। दुष्ट इत्यर्थवशाल्लिङ्गपरिवृत्या। अतिविततत्वादय इति। अनवीकृतः सनियमानियम विशेषाविशेषपरिवृत्ताः।५६।। रविजयतीति भगवदाभिमुख्याभिधाने प्रसिद्धमहिम्नस्तस्य स्तुतौ साकाङ्क्षोऽपदयुक्त: सहचरभिन्नः प्रकाशितविरुद्धः। विशेषणद्वयस्यार्थो नानुकूल्याधायक इति। अपरे त्वतीत्यादि पूर्वार्धबोध्यविशेषण- स्यालौकिकसामर्थ्याविष्कारितया जयत्यर्थानुकूल्यमस्त्येवेत्यविततत्वादय इत्यतद्गुण-

पाठ उचितः, तदर्थपरामर्शित्वात्। एवमेतत्समानार्थान्यन्यान्यपि परामृश्य वाक्य- संविज्ञानबहुव्रीहिणा महदित्यादिपदार्थाभिधानमित्याहुः, तेषां प्रकृतपरिपोषकताया

सन्निधावेव निवेश्यानीत्याह-तथेति। निशाचरी राक्षसी चारुधिरचन्दनं कुङ्कमञ्च। विरहात् । अविततसरणिपदार्थौ स्वविशेष्यकारकानुपकारिणाविति तु न युक्तम्, जीवितेशः प्रेतराजः प्रच्छन्नप्रियतमश्च। प्रकृते रसे बीभत्से। न खलु गगनपदोच्चारणमात्रादतिवैतत्यं प्रतीयते। न च तत्कृता दुलङ्खयता, अर्थदोषानाह-शब्ददोषानन्तरप्रसक्तान्। अपुष्टो मुख्यानुपकारी। क्ेशतः प्रकर्षबोधकत्वात्। सरणिपदार्थेन च सरणिवद्दीर्घताऽवगमात्। यस्य हि मुख्ये कथमपि प्रत्येयः कष्टः । "उत्कर्षो वाऽपकर्षो वा प्राग् यस्यैव निगद्यते। तस्यैवार्थ हृदन्यश्रेद् व्याहतोऽर्थस्तदा भवेत् । प्राग्वाच्य उच्यते पश्चात् पश्चाद्वाच्योS प्रस्तुते सर्वथैवानुपकारिता तस्यैव तद्दोषता। यथा-"कान्ताकचप्रचयपुष्पसुगन्धि-

थवाग्रतः । कविना शक्तिवैक्कव्याद् योऽर्थस्तं दुष्कमं विदुः ॥ स ग्राम्यः गन्धलुब्धभ्रमद्भ्रमरकबु रकन्दराय। गन्धर्वयक्षसुरसिद्धकिरीटकूटसंघट्टघृष्यचरणाय स्वरिरंसादि पामरैर्यत्र कथ्यते। वैदग्ध्यवक्रिमलवं हित्वैव वनितादिषु ॥" प्रसिद्धि: नमः शिवाय ॥" इति। अत्र पूर्वपदार्थस्य नमनाननुकूल्यम्। प्रकृताननुकूल्यं विद्यापदाभ्यां विरुद्धपदस्य, सनियमेत्यादिना परिवृत्तपदस्य प्रत्येकमन्वयः । पदे व्यति रेकमुखेनाह-अनुपादानेऽपीति। यदुपादानं हि यत्प्रकर्षकं तदुपादाना- स्थाने न युक्तोऽपदयुक्तः । तदुक्तम्-"युक्ताधिक्ये विसर्गः स्यादाधिक्यं चेन्न तत्सहे। अर्थे प्रकल्प्यते यत्र सोऽस्थानः स्यात् सदुज्झितः ॥" इति। सहचराः १. नात्र प्रक्रान्तानुपयोगित्वलक्षएं रुद्रटकृतसंज्ञमसम्बद्धस्वम्, नापि वा व्यक्रि-

१. तस्यैवान्यस्तदर्थश्रेदिति श्रीधरोद्ष्टतावस्य पाठः । (पृ० २२६) विवेककृतपौनरुक्त्यमहाजातावेतत् पततीति पृथगस्य गएानमिति मूलकृता-

२. एवं 'स ग्राम्यस्तु रिरंसादिः' इति का. प्र. वि. पाठः। (पृ० २२६) माशयः। श्रीधरेणापि पृथग भूत एवायं दोष इति निरधारि (पृ० २२८)।

३. युक्ताधिक्ये विसर्गः स्यादाधिक्यार्थो न भासते। वस्तुतस्तु 'योयस्याव्यभिचारी' इत्यादिकारिकया रुद्रटलत्तितेन तद्वदाख्यदोषेना-

श्रर्थः प्रकल्प्यते यत्र सोऽस्थानपद उज्कितः ॥ भिन्नोऽयम्। अनुपादानेऽपीत्यादि वृत्तिविवृतं वैशिष्ठ्यं रुद्रटलक्षणो 'परिपूरयितुं

-इति श्रीघरषृतः पाठः (पृ० २३५)। छन्दो यत्र'इत्यस्य पर्यायप्रायमेव । चएडीदासव्याख्यानमप्येतदुभिप्रायमेव । परे त्वत्र विमति सूचयन्त उदाहरणान्तरं निरदिक्षन कान्ताकचेत्यादि।

३०४ काव्यप्रकाशदीपिका [सप्तम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता ३०२

सदा मध्ये यासामियममृतनिष्यन्दसुरसा अत्रेन्दुकलादयो यं प्रति पस्पशप्रायाः स एव चन्द्रिकात्वमु- सरस्वत्युद्दामा वहति बहुमार्गा परिमलम्। त्कर्षार्थमारोपयतीति व्याहतत्वम्। प्रसादं ता एता घनपरिचिता: केन महतां कृतमनुमतमित्यादि। अत्रार्जुनार्जुनेति भवद्भिरिति चोक्ते महाकाव्यव्योग्नि स्फुरितमधुरा यान्तु रुचयः॥ सभीमकिरीटिनामिति किरीटिपदार्थः पुनरुक्तः। यथा वा- अत्र यासां कविरुचीनां मध्ये सुकुमारविचित्रमध्यमात्मकत्रिमार्गा भारती चमत्कारं वहति ता गम्भीरकाव्यपरिचिताः कथमितर- अस्त्र ज्वालावलीढ प्रतिबलज लधेरन्तरौर्वायमाणे

काव्यवत् प्रसन्ना भवन्तु, यासामादित्यप्रभाणां मध्ये त्रिपथगा सेनानाथे स्थितेऽस्मिन्मम पितरि गुरौ सर्वधन्वीश्वराणाम्।

घहति ता मेघपरिचिता: कथं प्रसन्ना भवन्तीति संक्षेपार्थः। कर्णालं संभ्रमेण व्रज कप समरं मुञ्च हार्दिक्य शङ्कां

जगति जयिनस्ते ते भावा नवेन्दुकलादयः ताते चापद्वितीये वहति रणधुरं को भयस्यावकाशः॥

प्रकृतिमधुराः सन्त्येवान्ये मनो मदयन्ति ये। अत्र चतुर्थपद्वाक्यार्थः पुनरुक्त।

ममतु यदियं याता लोके विलोचनचन्द्रिका भूपालरत्न निर्दैन्यप्रदानप्रथितोत्सव।

नयनविषयं जन्मन्येकः स एव महोत्सवः ॥ विभ्राणय तुरङ्गं मे मातङ्गं वा मदालसम्॥

भावस्तन्निकर्षक एव। प्रतिपाद्यमानं मुख्यतया जयत्यर्थम्। ननु चामी अधिका अत्र मातङ्गस्य प्राङ्निर्देशो युक्त:।

एवार्थाः, ततश्राधिकपदता शब्ददोष एवास्त्विति चेत्! अत्राह-न त्विति। पदान्तरलम्य एवार्थो यत्राधिकपदगम्यस्तत्रैव निराकाङ्कतया Sर्थोऽसङ्गतोऽन्वयाङ्गाति- रिक्त उच्यते। अत्र तु प्रतीत एव वाक्यार्थे पश्चादनुपयोगित्वप्रतिभासः । अयमेव पस्पशो निःसारः। अर्जुनार्जुन सात्यके न युक्त ईदृशो मत्तातस्य सुतशोकाक्रान्त्या

चार्थः शब्ददोषत्िभागो यदन्वयप्रतीतेः पश्चात् पूर्वावभासितेति केचित्। तन्न न्यस्तशस्त्रस्य दिवमुपगच्छतः केशाकर्षणरूपः परिभव इत्यनन्तरमपि चेत्युपक्रम्य

व्यापकम्, अमतपरार्थादावभावात्। यं तु पदाश्रयतया प्रतीतिर्भगवत्युपनयति स कृतमनुमतमित्यादि श्लोकः। वाक्यार्थपुनरुक्तमुदाहरति-यथा वेति। हार्दिक्येति। दोषस्तदाश्रयः । शब्दान्वयव्यतिरेकानुविधायी पदाश्रयः । शेषस्त्वर्थाश्रय इति हार्दिक्यः कृतवर्मा नाम यादवः सुयोधनसहायः । दैन्यं कार्पण्यम्, विश्राणय देहि। युक्तो विभागः। पुनरुक्तिश्चाविनाभावादिलभ्यार्थाश्रयेति ततोऽपि भेद एवेति पृथगेवायं दोष इति। सरस्वती वाङ्मयी नदी च। मार्गः काव्यरीतिर्वर्त्म मातङ्गं देहि यदि तु तद्दाने किञ्चिद् वैमुख्यं तदा तुरङ्गं देहीति वक्तुमुचितम्।

च। परिमलः सान्द्रानन्दोपभोगमयश्चमत्कारः परिमलसंप्रसरणञ्च। घनो मेघो मातङ्गतुरङ्गपदयोरेवाश्रयं तदितरतयाऽक्रमिकत्वमिति तदाश्रयत्वं दोषस्य।

गभीरता च! रुचयोऽभिसन्धयः प्रभाश्र। सुकुमारत्वं कोमलवर्णमयत्वम्। विचित्रत्वं विकटबन्धत्वम्। मध्यमत्वं तदुभयदशास्पर्शिता वैदर्भीति यस्यां प्रसिद्धि:2 । 'मम तु जन्मन्येकः स एव महोत्सवः' इति सम्बन्धः । कविप्रस्थानहेतवः" इति यत्र कारिकोपरि "चिरन्तनैवैंदर्भीप्रभृतयो

१. इति वा-ख०। उभयत्रैवेस्येवेत्याशयको मूलकृम्रयानुसारी प्रयोगः । रीतयस्त्रयः समाख्याताः" इति स्वोपज्ञायां वृत्तौ विवरणम्। काव्यप्रकाशेऽ-

२. सुकुमारविचित्रमध्यमाख्या मार्गाः क्रमेणा प्रसिद्धाः पाञ्चालीगौडी- प्येषां रीतित्वेनैव संज्ञा। मार्गपदस्य कुन्तकसम्मततद्विभागानाज्जात्र न

वैदर्भीरीतयः । यदाहुर्वक्रोक्तिजीवितकृत :- "सन्ति तत्र त्रयो मार्गाः कुत्रापि दर्शनमिति च स्मरणीयम्।

३०६ काव्यप्रकाशदीपिका [सप्तम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता ३०७

स्वपिति यावदयं निकटे जन: स्वपिमि तावदहं किमपैति ते। गृहीतं येनासी: परिभवभयान्नोचितमपि तदयि साम्प्रतमाहर रूपकं त्वरितमूरुमुदश्चय कुश्चितम्॥ प्रभावाद् यस्याभून्न खलु तव कश्चिन्न विषयः। एषोऽविदग्धः । परित्यक्तं तेन त्वमसि सुतशोकान्न तु भया- मात्सर्यमुत्सार्येत्यादि। अत्र प्रकरणाद्यभावे सन्देहः शान्त- द्विमोक्ष्ये शस्त्र त्वामहमपि यतः स्वस्ति भवते॥ शृङ्गार्यन्यतराभिधाने तु निश्चयः। अत्र शस्त्रमोचने हेतुर्नोपात्तः।

रूपकेमलङ्करणम्। एष इति श्लोकवक्ता। अत्र स्वपिमीत्यनेन स्वरिरंसा इदं ते केनोक्तं कथय कमलातङ्कवदने

प्रकटिता। प्रकरणाद्यभाव इति। इह पञ्चम्यर्थे सप्तमी, कारकाणां वैवक्षिकत्वात्। यदेतस्मिन् हेम्न: कटकमिति धत्से खलु धियम्

तदाहुर्वृद्धवैयाकरणा :- विवक्षातो हि कारकाणीति। सन्देह इति। शान्तोऽत्र वक्ता इदं तद् दुःसाधाक्रमणपरमास्त्रं स्मृतिभुवा

किं शृङ्गारी वेति साधकबाधकप्रमाणाप्रतीतेः। न चायं क्वचन प्रबन्धे श्लोको येन तव प्रीत्या चक्रं करकमलमूले विनिहितम्॥

वक्त्रादि प्रतीयते। प्रकरणादिनियामकत्ववति त्वेवंजातीयेऽपि न दोष इत्याह- अत्र कामस्य चक्रं लोकेऽप्रसिद्धम्।

शान्तशृङ्गारिणोरन्यत रेणैवंजातीयकाव्याभिधाने प्रतोयमाने निश्चयः शान्तस्य यथा वा-

शृङ्गारस्य वेति नायं दोषः । प्रकरणाद्यभावे सत्यत्र श्लोके दोष एव। शान्तादि- उपपरिसरं गोदावर्याः परित्यजताध्वगा: सरणिमपरो मार्गस्तावद्भवद्भिरिहेद्यताम्। वक्तुप्रतिभासनमिति तु न युक्तम्। वस्तुगत्या यत्र शान्तादिवक्तुप्रतीयमानता- सम्भवस्तदा निर्दोषत्वात् तदननुसन्धानदशायां दोष इति चेत् ! न, असमग्रा- इह हि विहितो रक्काशोक: कयाऽपि हताशया

नुसन्धानेऽ्यपेक्षया काव्यपरीक्षा व्यवस्थानविरहात्। तस्माचिरतरनष्टवक्तृकेष्वेवे- चरणनलिनन्यासोदश्चन्नवाङ्कुरकञ्चुकः ॥

मादिष्वेव शान्तादिवक्तृकत्वे नित्यसन्देह एवेति यथोक्तमेव ज्यायः। अत्र पादाघातेनाशोकस्य पुष्पोद्गमः कविषु प्रसिद्धो न पुन-

१. एवमेव प्राचीनटीकाकृदनुमोदित: पाठः । कूपरमित्यर्वाचीनैष्ट तपाठे 'तदपि रङ्कुरोद्गमः ।

संहर कूर्परमायतम्' इति पाठव्यत्यासेऽश्लीलप्रायता स्फुटैव । सरस्वती- सुसितवसनालङ्करायां कदाचन कौमुदी- . तीर्थास्तु रूपकमिति पठित्वा रूपकं दीनारादि साम्प्रतमाहर स्वीकुर्विति महसि सुदृशि स्वैरं यान्त्यां गतोऽस्तमभूद्विधुः।

वेश्यां प्रत्युक्रिरियमिति प्रकरणं निर्दिशन्ति। श्लोकोडयं पूर्वार्धे वामनोद्धतं गृहीतमिति। अहं त्वां विमोक्ष्ये, अतो वक्तसाकाङ्क्षत्वमप्यत्र। यत इति तु

पद्यमेव। उत्तराधन्तु ततो विलत्षगम्। तत इत्यर्थे इति व्याख्यानमसान्तुष्टिकमेव। तस्मात्तत इति पाठे दोषद्वयम्। यत

२. 'परिकसति' इति कपुस्तके लिपिकार वैलक्षएयसूचकः पाठः । इत्यनुक्त्वा तत इति निवेशने तु दोषद्वयं निरवकाशमेव, तेन परित्यक्तं त्वमसि,

३. श्लोकोऽयं भर्तृ हरिशतकत्रयस्थ इति प्रसिद्धिः। परं काव्यमेतन्मुक्तकभेदे ततस्तत्परित्यागादहमपि विमोक्ष्य इति प्रतोतेः।

गृह्यते। न चापि 'वैराग्यशतकेऽयम्' इति प्रकरणाच्छ्ान्तो वक्तेति कृत्वा वक्रु प्रसिद्धिविद्याविरुद्धत्वमाह-इदमिति। आतक्को भयहेतुः। लोकप्रसिद्धि- शक्यम्, प्राचीनासु मातृकासु वैराग्यविभागे नेदमास्ते। अ्ररत एव टीका- विरहमुदाहृत्य कविप्रसिद्धिविरहमुदाहरति-उपेति। पादाघातेन न तु नलिना- कृन्मन्तव्यं सुसमअ्समेव। यदि तु निबन्धवद्विरत्र चिरतरनष्टवक्तृकत्वकथन- मस्य कर्तुः सन्देहपप्ते गृह्यते, तदाडगतिकत्वाद् वयं मध्यस्था एव। घातेन। पादश्रात्र नलिनतया रूपितः, तद्रूपतयाऽवच्छेदितः सन्नप्रधानीभूतः प्रतीयत इति कविसम्प्रदायविपरीतमेतत्। "सम्प्रति कवीनां काव्याधिकारा-

३०८ काव्यप्रकाशदीपिका [सप्तम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता ३०३

तदनु भवतः कीर्तिः:केनाप्यगीयत येन सा अष्टाङ्गयोगपरिशीलनकीलनेन दुःसाधसिद्धिसविधं विदधद्विदूरे। प्रियगृहमगान्मुक्ताशङ्का क्व नासि शुभप्रद्:॥ आसादयन्नभिमतामधुना विवेकख्यार्ति समाधिधनमौलिमणिर्विमुक्तः।। अत्र अमूर्त्तापि कीर्तिर्ज्योत्सावत्प्रकाशरूपा कथितेति लोकविरुद्ध- अत्र विवेकख्यातिस्ततः संप्रज्ञातसमाधि: पश्चादसंप्रज्ञातस्ततो मपि कविप्रसिद्धेनं दुष्टम्। मुक्तिन तु विवेकख्यातौ-एतद् योगशास्त्रेण। एवं विद्यान्तरैरपि सदा स्नात्वा निशीथिन्यां सकलं घासरं बुधः। विरुद्ध मुदाहार्यम्। नानाविधानि शास्त्राणि व्याचष्टे च शृणोति च।। प्राप्ताः श्रियः सकलकामदुघास्ततः किं प्रहोपरागादिकं विना रात्रौ स्नानं धर्मशास्त्रेण विरुद्धम्। दत्तं पदं शिरसि विद्विषतां ततः किम्। अनन्यसदृशं यस्य बलं बाहो: समीचष्यते। संतर्पिताः प्रणयिनो विभवैस्ततः किं बाङ्गुरायानुसृतिस्तस्य सत्यं सा निष्प्रयोजना। कल्पं स्थितं तनुभृतां तनुभिस्ततः किम्॥ एतदर्थशास्त्रेण। अत्र 'ततः किम्' इति न नवीकृतम्। तत्तु यथा- विधाय दूरे केयूरमनङ्गाङ्गनमङ्गना। बभार कान्तेन कृतां करजोल्लेखमालिकाम्॥ द्वैधाश्रयाः षाड्गुण्यम्। तच्च बार्हस्पत्यौशनसादौ महाबलस्यैव राज्ञः प्रतिपादित- अत्र केयूरपदे नखक्षतं न विहितमित्येतत् कामशास्त्रेण। मिति विरुद्धता। केयूरपद इति। बाहुमूलजघनकन्धराद्यष्टस्थानगमेव नखक्षतं चण्डखरवेगयोर्नित्यम्, शेषयोस्तु नैमित्तिकमिति हि बाभ्रव्यवात्स्यायनाद्युपदेशः । त्तत्प्रसिद्धिर्लोंक प्रसिद्धेर्गरीयसीति लोकविरुद्धमपि कविसाम्प्रदायिकमदुष्टमिति दर्श- मोक्षशास्त्रविरुद्धमाह-अष्टाङ्गेति। यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यान- यितुमाह-सुसितेत्यादि।" एतच्चापव्याख्यानम्', वस्तुतस्तु द्वयमपि कविप्रसिद्धमुदा- समाधयोऽष्टौ योगाङ्गानि सकलपूजनीयव्यासादितन्त्रप्रसिद्धानि। परिशीलनकीलन- हरणम्। चरणनलिनेति साधकाभावेन रूपकोपमासन्देहाद्रूपक एव कोष्ठगत्या प्रकृता- मभ्यासदाढ्यम्, सिद्धयोऽणिमादिसम्पदः। तत्सविधं तन्निकटा अपि ता विदूरे वप्राधान्यात्। अमूर्ता सर्वजनीनानुकूलज्ञानविषयतामात्रशरीरतया प्रत्यक्षाविषया। एतेन कीर्त्तेर्मलिनता शिवमौलौन्दुरात्रिराजयोरैक्यम्, चन्दनडमे फलपुष्पविरहः, विद्धत् परिवर्जयन्। प्रकृतिपुरुषभेदावभासो विवेकख्यातिः । सम्प्रज्ञात इति। आलम्बनेन स्थूलचित्ताभोगस्य वितर्कस्य सूक्ष्मरूपस्य च विकारस्याह्लादकस्य च तोयमात्रे कमलकुमुदहंसचक्रवाकादिवर्णनमित्यादि सकलसमयसंग्रह® आकरप्रसिद्धया दगूदर्शनशक्त्योरेकार्थसंविद्रूपायाश्चास्मितायाः क्रमेणैकैकशोऽपायात् सबीजः बोद्धव्यः । ग्रहोपरागमिति । रात्रिस्नाने निमित्तोपलक्षणम् । सन्धिविग्रहयानासन- समाधि: सम्प्रज्ञातः, तत्रैव च विवेकख्यातिः। यदा तु तद्विरक्तं चित्तं विवेकख्यातिं १. यदि तु श्रीधरग्रन्थस्याक्षरिकसंवादबलेनैतन्मतमात्तेपतया नीयते तदा निरुध्य चिन्मात्रे पुंसि विश्राम्यति तदाSसम्प्रज्ञातः समाधिः। तत्कार्यक्रमेण च महानविचार: स्यात्, यतः सिद्धान्तस्तूभयत्रवाभिन्नः । अपि च लोक- विरुद्धमपि ...... दर्शयितुमाह्-सुसितेत्यवतरणिका तत्र न लभ्यते (का. प्र. सविकारायां प्रकृतावुदासीनायां बोधात्मनः पुंसः स्वरूपस्थितिर्मोक्ष इति शास्त्रक्रमः ।

वि २३१ पृ०)। विद्यान्तरैरिति। ग्रह्यमन्त्रवैद्यकागमयज्ञसूत्रभरतादिभिः। अनवीकृतोऽर्थः कवेर- २. एतेषां प्रपञ्चश्चएडीदासग्रन्थोपजीविना विश्वनाथेन साहित्यदर्पणे 'मालिन्यं 1. तथाहि वात्स्यायनः "प्राक्संयोगादेषां प्राधान्येन प्रयोगः" इति निर्दिशति। ग्योम्नि' इत्यादिना प्रदर्शितः । अत्र टीकायां रात्रिराजपदेन रात्रे राजा २. एवमुभयोरेव मात्ृका लेप्योः पाठः । भरतपदेन लक्षणया भरतकृतनाट्य- रात्रौ राजेति वा समासाश्रयेनथंबोधः । शास्त्रस्य ग्रहणाम् ।

काव्यप्रकाशदीपिका [सप्तम ३१० उल्लास: ] चयडीदासविरचिता ३१ यदि दहत्यनलोऽत्र किमद्भुतं यदि च गौरवमद्रिषु किं ततः। वक्त्राम्भोजं सरस्वत्यधिवसति सदा शोण एवाधरस्ते लवणमम्बु सदैव महोदधेः प्रकृतिरेव सतामविषादिता ॥ बाहु: काकुत्स्थवीर्यस्सृतिकरणपदुर्दक्षिणस्ते समुद्रः। यत्रानुल्लिखितार्थमेव निखिलं निर्माणमेतद्विधे- वाहिन्यः पारश्वमेताः क्षणमपि भवतो नैव मुखन्त्यभीद्रं रुत्कर्षप्रतियोगिकल्पनमपि न्यक्कारकोटि: परा। स्वच्छेऽन्तर्मानसेऽस्मिन् कथमवनिपते तेऽम्बुपानाभिलाषः॥ याताः प्राणभृतां मनोरथगतैरुल्लब्वय यत्संपद- अत्र 'श्रोण एवं' इति नियमो न वाच्यः । स्तस्याभासमणीकृताश्मसु मणेरश्मत्वमेवोचितम्।। श्यामां श्यामलिमानमानयत भोः सान्द्रैर्मषीकूर्चकै- अत्र "छायामात्रमणीकृताश्मसु मणेस्तस्याश्मतैवोचिता" इति र्मन्त्रं तन्त्रमथ प्रयुज्य हरत श्वेतोत्पलानां श्रियम्।

सनियमत्वं वाच्यम्। दोषान्तरमित्यपरे। तत्रादं प्रकृतेऽपि समानम्, तत्रापि विलम्बिनी नियमप्रतीति- शक्तिमव्युत्पत्ति प्रकाशयन् वैरस्यमावहति। पर्यायान्तरोपात्तेऽपि विच्छित्यन्तर- रस्त्येव। द्वितीये त्वेषोऽहमित्यादावप्यर्थस्य प्रकृते चैवार्थस्य वैजात्यं तावन्न पश्यामः। शून्येऽस्य भावात् कथितपदेन न तुल्यविषयता। तत्तु नवीकृतम्। यथेति। दार्ढ्याय नियम एवास्य पृथग्भूतो विषय इति चेन्न, तथाप्यर्थशब्ददोषताविभागानुपपत्तेः। व्यति रेकप्रदर्शनं यदीति। किमद्भुतम्, किं ततः, सदैव, प्रकृति रेवेति भङ्गयन्त रेणोक्त: कर्थं तर्हि सङ्गतिरिति चेत् १ अप्राकृतस्येत्यादावेषोऽहमित्यादौ च शब्दोच्चारण- स एवार्थो नवीकृतः कमपि प्रतीतिप्रकर्षमाधत्ते। यथाऽनलादीनां दाहकतादयः नन्तरमेव दोषप्रतिभासः । अत्र त्वर्थप्रतीत्यनन्तरमिति सहृदयहृदयसाक्षिको सहजधर्मास्तथा सतामविषयादिति निर्गलितार्थः। सनियमानियमविशेषाविशेषेषु विभागः । ननु रसादिनिकर्ष एव दोषः, स च सर्वसाधारण एव, ततश्र कीदृशो तत्तद्विपरीतानां वचने सनियमपरिवृत्तादिदोषचतुष्टयम् । तत्र क्रमेणोदाहृतयो दोषप्रतिभासकालविभाग इति चेत्! सत्यम्, न वयमास्वादापकर्षरूपं दोषमपेक्ष्य यत्रेत्याद्याश्चतस्त्रः । अनुल्लिखिताख्यमिति पाठे तु अनिरूपितनामधेयं समुदिता- प्रतिभासकालभेदं ब्रमः। किन्तर्हि तद्धेतुं सर्वात्माश्रयं शब्दार्थाश्रयम्, तदपेक्षया कारमेवेत्यर्थः । आभासः सादृश्यम्। दोषोद्धाराय पाठान्तरं छायेति। मात्रग्रहणे- सर्वसाधारण्यात्, सर्वत्रैव शब्दादिदोषतया विभागोऽनुपपन्न एव स्यात्। ननु न नोपाध्यन्तरनिरासः। वाच्यावचने प्रतीयत एव सोऽर्थः । शब्दरचना तु यथा न कृतेति दोषस्तदानी ताद्रप्येण प्रतिभासते, रसादिनिकर्षप्रतीतेर्भविष्यत्वादिति चेत् ! न, विलम्बितत्वं प्रतीतेः, यथा एषोऽहमित्यादावप्यर्थादेः। अत्र तु न प्रतीयत एव सोऽर्थ तत्स्वरूपप्रतीतिमाश्रित्यैव कालविभागोपपत्तेः । एतच्चैतदुल्लासादिकारिकया इत्यर्थदोषता, अन्यथा वाच्यावचनावाच्यवचनाम्यां निखिलदोषजातिसंग्रहादनर्थकमेव गतार्थप्रायमेव। एवं सनियमपरिवृ्त्यादावधिकपदत्वादितो विभाग उन्नेयः।

सकलप्रपञ्चाभिधानं प्रसज्येतेत्येके। यत्र प्रधानभूतस्यानभिधानं तत्र वाच्या- सरस्वती वाग्देवता, नदीभेदश्च। शोणो लोहितो नदभेदश्च। दक्षिणः सव्येतरो वचनम्,यत्र तु वाच्यमभिहितं तदशभूतास्तु नियमादयो नाभिधीयन्ते तत्र दिगभेदाश्रितश्र। समुद्रोऽलङ्का:सहितो महार्णवश्च । वाहिन्यः पृतना नदश्च। मानसं हृदयं सरोभेदश्च। नियमो न वाच्यो निरुपयोगत्वात्। तन्त्रमौषधप्रयोगः। १. स एव वक्रोक्तिजीवितघृतः पाठः। "अत्राभासशब्दः स्वयमेव मात्रादिविशिष्ट- मभिलषन् लचयते" इति तत्र वृत्तिश्च। मम्मटधटृतपाठशोधनञ्ज तत्रत्यमेव। श्यामाविशेष इति तस्यैव विवक्षितत्वाद्रात्रिमात्रस्य श्यामतानयनवैयर्थ्यात्, प्रत्युत २. श्रीधरकृतात्षेपस्य तन्मतसिद्धान्तस्य चोद्धतिरियम्। परं वाक्यदोषार्थ- श्यामापदेन श्यामत्वसंस्पर्शाच्च। दोषयोर्विभेदो न तत्र स्फुट इत्यापाततश्चयडीदासस्यात्र विचिकित्सा। १. एतञ्च मम्मटादिसिद्धान्तप्रतिकूलमेव, परिवृत्तिसहत्वासहत्वाभ्यां तन्निरएंय- सा चोक्नयेन सुसमाधानेति मन्तव्या। स्या्गीकारात्। चएडीदासोऽप्येवमेवेतरत्र बहुत्र मन्यते।

[सक्षम चएडीदासविरचिता ३१३ ३१२ काव्यप्रकाशदीपिका उल्लास: ]

चन्द्रं चूर्णयत क्षणाच्च कणशः कृत्वा शिलापट्टके श्रुतेन बुद्धिर्व्यसनेन मूर्खता मदेन नारी सलिलेन निम्नगा।

येन द्रष्टुमहं क्षमे दशदिशस्तद्वकत्रमुद्राङगिताः॥ निशा शशाङ्केन धृतिः समाधिना नयेन चालङक्रियते नरेन्द्रता॥

अ्त्र 'ड्यौत्स्नीम्' इति श्यामाविशेषो वाच्यः। अत्र श्रुत्यादिभिरुत्कृष्टैः सहचरितैव्यंसनमूर्खंतयोर्निकृष्टयो

कल्लोलवेल्लितदषत्परुषप्रहारै रत्नान्यमूनि मकरालय माऽवमंस्थाः। र्भिन्नत्वम्।

किं कौस्तुभेन विहितो भवतो न नाम याञ्चप्रसारितकरःपुरुषोत्तमोऽपि। 'लग्नं रागावृताङ्गया' इत्यत्र 'विदितं तेऽस्तु' इत्यनेन श्रीस्तस्माद-

अत्रैकेन किं न विहितो भवतः स नाम इति सामान्यं वाच्यम्। पसरतीति विरुद्धं प्रकाश्यते।

अर्थित्वे प्रकटीकृतेऽपि न फलप्राप्ति: प्रभो: प्रत्युत प्रयत्नपरिबोधितः स्तुतिभिरद्य शेषे निशा-

द्रुह्यन् दाशरथिर्विरुद्धचरितो युक्तस्तया कन्यया। मकेशवमपाण्डवं भुवनमद्य निःसोमकम्।

उत्कर्षञ्च परस्य मानयशसोर्विस्रंसनं चात्मनः इयं परिसमाप्यते रणकथाऽय्य दोःशालिना-

स्त्रीरत्नञ्च जगत्पतिर्दशमुखो देवः कथं मृष्यते।। मपैतु रिपुकाननातिगुरुरद्य भारो भुवः॥ अत्र स्त्रीरत्नमुपेक्षितुमित्याका क्कति।नहिपस्येत्यनेन अत्र 'शयितः प्रयत्नेन बोध्यते' इति विधेयम्। यथा वा-

सम्बन्धो योग्यः। जगदाक्रन्दनकारित्वादिरूपार्थान्तर संक्रमितेनावच्छेदे कृते 'जीवत्यहो रावणः' इतिवत् आ्ज्ञा शकशिखामणिप्रणयिनी शास्त्राणि चततुर्नवं काऽपि कान्तिः समुन्मीलतीति मध्यप्रवेशे त्वसावर्थोSलक्षितप्रायश्चमत्कारप्रकर्ध भक्तिर्भू तपतौ पिनाकिनि पदं लङ्केति दिव्या पुरी। नाधत्त इति स्वसंवित्तिसिद्धमदः । व्यसनं स्त्रीद्यूताद्यासङ्ग:, धृतिधैर्यम्, समाधि- उत्पत्तिर्द्रुहिणान्वये च तदहो नेद्टग्वरो लभ्यते धर्मचिन्ता। उत्कृष्टैः प्रशस्यैः, सहचरैस्तुल्यकक्षतयोपात्तैः, निकृष्टघोरप्रशस्तयो- स्याच्चेदेष न रावण: क्व नुपुनः सर्वत्र सर्वे गुणाः। र्भिन्नत्वं वैजात्यम्। अत्र स्याश्चेदेष न रावण इत्यत एव समाप्यम्। लग्नमिति विरुद्धमतिकृतिशब्दस्य द्वयर्थता, अत्र तु नैवम्, अत एवाऽस्माभि: वेल्लिता: क्षिप्ताः। अत्र कौस्तुभपदप्रयोगे सर्वस्या एव रत्नजातेरादरणीयता पूर्व गर्मितप्रस्तावे विरुद्धमतिकृत्पदमेतदनुसृत्य व्याख्यातम्। अर्थदोषता चात्र व्यक्तैव, वाक्यान्तरप्रतिभासमानत्वात्। विध्यनुवादानुयुक्ततयोः क्रमेण निदर्शनं समर्थिता न भवति, कौस्तुभस्य स्वगतमहिम्नैव विशेषेणादरणीयत्वात्। तस्य च प्रयत्नेत्यादि। शेषे स्वपिषि, सोमकाः पाञ्चालाः, शयित इत्यन्तरमित्यनूद्येति शेषः । रत्नान्तरेSभावात्तस्यासुखसमर्थनं युज्यते। तथाहि-एकेनेति । प्रत्युत वैपरीत्ये द्रह्यन् अत्र ह्येतावन्ति दिनानि चिन्तावशादलब्धनिद्रस्त्वम्, मयाऽद्य सकलरिपुक्षये कृते परं जिघांसन्। विरुद्धचरितोSनभिमतचरितः। विस्रंसनं कीर्तिभ्रंशः। अत्र स्त्रीरत्नमिति निःशेषितकृत्यतया सुखप्रसुप्तः प्रयत्नेन प्राभातिकस्तुतिमङ्गलपरम्पराभिर्बोध्यस इति

कथं मृष्यत इत्यनेनान्वयाक्षमं योग्यताविरहात्। न खलु द्वेष्यं तस्य तत्, तस्माद् १. अ्र्प्रत्र 'अ्रहह आर्प्राश्चर्यमेकोऽवि गरीयान् दोषः' इत्यादिचूर्णाकगद्यकृतयाS- योग्यान्तरसाकाङ्कमित्याह-उपेक्षितुमिति। न्यूनपदत्वं त्वमर्वणक्रियोपादानाद वतरणिकयैव रावणोपेत्ता सचिता। तस्याश्र 'स्याश्चेदेष न रावणः' पास्तम्, तदन्वयितया कवेरभिप्रायाभावादित्यर्थः। ननु न स्त्रीरत्नमात्रममर्षणीयतया इत्यनेन पिष्टपेषणामित्यपि केषाञ्चिन्मते दूषकताबीजम्। इमं नित्यदोषं विवक्षितम्, किन्तु परकीयतया। विशिष्टस्तथाभावश्र परस्येति सम्बन्धे सुलभ एवेत्याह वदन्त: काव्यप्रदीपोद्दयोतकृतो नागेशभट्टाः स्वकीयं वैयाकरएमतगृह्यत्व मेव

नहीति। सन्निधेरभावादित्यर्थः। पदं निवासः । द्रहिणो ब्रह्मा। अत्र रावणपदार्थेन समर्थयन्ते ।

३१४ काव्यप्रकाशदीपिका [सप्तम उल्लासः ] चएडीदासविरचिता ३१५

वाताहारतया जगद्विषधरैराश्वास्य निःशेषितं ऋ्रत्र पुंव्यञ्जनस्यापि प्रतीतिः। ते ग्रस्ताः पुनरभ्रतोयकणिकातीव्रव्रतैर्बर्हिभिः। यत्रैको दोषः प्रदर्शितस्तत्र दोषान्तराण्यपि सन्ति, तथापि तेषां तेऽपि क्ररचमृरुचर्मवसनैर्नीताः क्षयं लुब्धकै- तत्राप्रकृतत्वात् प्रकाशनं न कृतम्। दम्भस्य स्फुरितं विदन्नपि जनो जाल्मो गुणानीहते।, अश्लीलमाह-हन्तुमिति। परं हन्तुमेव प्रवृत्तस्य स्तब्धस्याप्रश्रयिणः, विवरैषिणः अत्र वाताहारादित्रयं व्युत्क्मेण वाच्यम्। परच्छिद्रानुसारिणो यथा शीघ्रं पातोऽपचयस्तथा न पुनरुन्नतिरुपचय इति अरे रामाहस्ताभरण भसलश्रेणिशरण मुख्योऽर्थः । अर्थान्तरन्तु हननं वात्स्यायनादि तन्त्रप्रसिद्धं निर्घातादि, स्तब्धता स्मरक्रीडाव्रीडाशमन विरहिप्राणदमन। लिङ्गस्य दार्व्यम्, विवर स्मरगहम्, पातो धातुविसर्गान्तरं लिङ्गसंकोचः, उन्नति- सरोहंसोत्तंस प्रचलद लनीलोत्पलसखे नष्ट्वेगप्रत्युत्थापनार्थ कृत्रिमदार्ढ्याधानम्। व्यञ्ञनं वराङ्गम्। अस्य चार्थस्यै- सखेदोऽहं मोहं श्लथय कथय क्वेन्दुवदना ॥ कपदालभ्यत्वेन समुदितवाक्यार्थानन्तरं प्रतीयमानत्वान्न शब्ददोषता। "श्रितक्षमा अत्र विरहि प्राणदमनेति नानुवाद्यम्। रक्तभुवः" इत्यादौ तु प्रत्येकमपि पदानामनुचितार्थबोधकता। दोषाणाञ्च परस्पर- "लग्नं रागावृताङ्गया" इत्यादि "अत्र विदितं तेऽस्तु" इत्युपसंह- विभागपरीक्षणं ग्रन्थगौरवभी रुभिरस्माभिरप्रपञ्चितमपि स्वयं मृग्यं महाबुद्धिभिरिति। तोऽपि तेनेत्यादिना पुनरुपात्तः। ननु यश्चाप्सरोविभ्रमेति, प्रोत्सपद्विरहानलेनेति, लग्नेति च, श्रुतिकटुता; हन्तुमेव प्रवृत्तस्य स्तब्धस्य विवरैषिणः। अमर्षशून्येत्यादौ च कष्टता, षाड्गुण्यानुसृतिरित्यादौ चाप्रतीतत्वम्, यथाशु जायते पातोन तथा पुनरुन्नतिः॥ एवमन्यत्रापि यथायोगं दोषान्तराणि सन्ति, तानि कस्माद्विभज्य नोक्तानीत्याह- विवक्षितम् । तथा तु न प्रतीतिरिति दुष्टता। स्फुरितं चेष्टितम्। जाल्मो मूर्खः । यत्रैक इत्यादि। अप्रकृतत्वादिति । तत् प्रदर्शनार्थ तेषामुदाहरणानामनुपात्तत्वा- अत्र मृगचर्मवसनाभावस्तोयकणाहारता, ततोऽपि वाताहारता गरीयसी व्रतचर्येति दित्यर्थः । न च तत्प्रपञ्चने ग्रन्थलाघवार्थमुदाहरणसङ्कोच इति वाच्यम्, क्रमेणोपादानं ज्यायः । ततश्च विधेयानामपि निःशेषितादीनां तत्प्रतिबद्धतया शिष्यबुद्धिवैशद्यार्थत्वादुदाहृतिप्रपञ्चस्य। अत एवाह-दोषान्तरसन्भावसूत्रणं तथैवोपादेया योग्येति तद्वयतिक्रमाद् विध्ययुक्तता। वाताहाराद्यपेक्षया त्वनुवादा- स्वयं बहुधा विभज्य विशदबुद्धयः शिष्या व्युत्पन्ना भवन्त्विति। युक्तताऽपि । भसलाः भ्रमराः। नानुवादयं रामहस्ताभरणेत्यादिवत् , प्रार्थनीयचाटु- १. अत्र चएडीदासमतानुजीविनः श्रीवत्सलाञ्छनभट्टाचार्याः 'एतच लग्न काराननुगुणत्वात् प्रत्युत वैपरीत्याच्च। त्यक्तपुनःस्व्रीकृतमुदाहरति-लग्नमित्यादि। रागावृताङ्ग्या' इत्यत्र दोषाननेकान प्रकाशयता ग्रन्थकृतैव प्रकाशितम्। उपसंहृतोऽप्युपालम्भविषयोऽर्थः । तथा चोपाधिसङ्करो दोषाय न तूपाधेयसक्करोऽपीति भाव इति। 'यश्राप्सर'

१. शचित्यभङ्गविचारनये तु प्रदर्शितेषूदाहरणेषु प्रयत्नेत्यादौ शाब्दमनौ- हत्यत्राप्सेति संयुक्तवर्णस्य, आादावञ्ञनेत्यत्र प्रोत्सपंदिति च संयुक्तवयंस्य,

चित्यं वाताहारतयेत्यादावार्थम्, अरे राम इत्यादावुभयाश्रयमिति केऽपि लग्नेत्यत्र च ष्ट्येति प्रथमपादे, ष्टेति द्वितीयपादे, स्तेति तृतीयपादे च श्रवणात् श्रुतिकटुता। "सवरुपरि सकारः सर्वें रेणोभयत्र संयुक्ताः । विभागसमर्थनं कुर्वन्ति। परं परिवृत्तिसद्त्वासहत्वपत्ाश्रये सर्वत्रैवार्थोऽयं एकत्रापि हकार: परुषायां सर्वंथा च शषौ।" इति। "परुषाभिधायि- दोष इति ग्रन्थकृतां तथैव परिगएना। वचनादनुकरणाब्यापरत्र नो परुषाम्। रचयेदथागघिः स्यात्तत्रापि हवादयो

२. निःशेषणादीनामिति क० पाठः । हेयाः ॥" इति च रुद्टवचनादादौ परुषत्वं ततस्तत्प्रयोजकं हेयत्वं तथात्वे च

३१६ काव्यप्रकाशदीपिका [सप्तम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता ३१५

कर्णावतंसादिपदे कर्णादिध्वनिनिमितिः । अत्र मुक्तानामनन्यरत्नामिश्रितत्वबोधनाय मुक्ताशब्दः। सन्निधानादिबोधार्थ सौन्दर्यसम्पत्तारुरायं यस्यास्ते ते च विभ्रमाः।

अवतंसादीनि कर्णाद्याभरणान्येवोच्यन्ते, तत्र कर्णादिशब्दाः षटूपदान् पुष्पमालेव कानू नाकर्षति सा सखे।।

कर्णादिस्थितिप्रतिपत्तये। यथा- अत्रोत्कृष्टपुष्पविषये पुष्पशब्दः। निरुपपदो हि मालाशब्द: अ्रस्या: कर्णावतंसेन जितं सर्व विभूषणम्। पुष्पस्रजमेवाभिधत्ते। तथैव शोभतेऽत्यर्थमस्याः श्रवणकुण्डलम्॥। स्थितेष्वेतत्समर्थनम् ॥ अपूर्वमधुरामोदप्रमोदितदिशस्ततः । न खलु कर्णावतंसादिवज्जघनकाञ्चीत्यादि क्रियते। आययुर्भृ ङ्रमुखराः शिरःशेखरशालिनः ॥ जगाद मधुरां वाचं विशदाक्षरशालिनोम्। अत्र कर्ण-श्रवण-शिरःशब्दा: सन्निधानप्रतीत्यर्थाः। विदीर्णाभिमुखारातिकराले सङ्गरान्तरे। ननु श्रवणकुण्डलमित्यादौ श्रवणगतमेव कुण्डलं शोभाविशेषमाधत्ते, न तु

धनुरज्याकिणचिह्नेन दोष्णा विस्फुरितं तव।। के वलमित्यादि प्रत्ययानुगुणसन्निधानादिबोधनार्थ यथा श्रवणादिपदमुपादीयते, तथा कङ्कणादौ च करादिपदोपादानं प्रसक्तम्। न चैतद् युक्तमित्याह-स्थितेष्विति। आात्र धनुःशब्द आरूढत्वावगतये। अन्यत्र तु ज्याबन्धनिष्पन्दभुजेन व्यवस्थितेषु साम्प्रदायिकेष्वित्यर्थः । एतद्व्यतिरिक्तमाह-न खल्विति। एतदुक्तं यस्येत्यत्र केवलो ज्याशब्दः । भवति-न वयं पौनरुक्त्यादिमात्रेण दोषत्वं ब्रूमः, किन्तु चमत्कारव्याघातकत्वेनैव तेषामेव दोषता नेत रेषाम्, तल्लक्षणविरहात्। तेन च सामान्येन पौनरुक्त्यादिभेदाः मुक्ताहारेण लसता हसतीव स्तनद्वयम्॥ क्रोडीक्रियन्ते। ततश्च जघनकाञ्चीकरकङ्कणादौ श्रवणकुण्डलमुक्ताहारादौ च प्रथम- सम्प्रति केचिदेतेषु नित्यदोषाः केचिदनित्यदोषा इति विभागप्रकरणारम्भे द्वितीयकल्पौ सहृदयहृदयसाक्षिकावित्युपपद्यत एव विभागः । अयञ्च परिहारः पौनरुक्त्यस्य प्रायो निर्दोषतामाह-कर्णेत्यादि। कर्णादिध्वनीनां कर्णादिशब्दानां सन्निधानादिबोधार्थत्वादिनाऽन्वाचीयते, न तु तस्य मुख्यपरिहारार्थता, अन्यत्रापि निर्मितिर्घटनमुपादानमिति यावत्। अपवादस्य प्रसक्तिपूर्वकत्वात्तामाह-कर्णाद्या प्रसङ्गात्। प्रसिद्धि रेव भगवती विशेषिकेति केचित्। न खलु प्रसिद्धिमात्रं प्रमाणं भरणान्येवोच्यन्त इति सामर्थ्यलब्धा एवात्र कर्णादिशब्दा इति तदुपादानं पौन- किन्त्वविरोधिनी प्रसिद्धिः, अन्यथोपमादावनेकेवशब्दादीनां विध्यादिभेदादीनां वा रुक्त्यशङ्कावहमित्यर्थः । स्थितीति सन्निधानपदविवरणम् । अस्या इति। कर्णेऽवतंसः निर्दोषत्वप्रसङ्गात्। एतच् समर्थनमिति वदता ग्रन्थकृता सूत्रितमेव। समर्थनं श्रवणे कुण्डलमिति विग्रहः। कर्णादीत्यादिपदफलमाह-शिरः शेख रेत्यादि। अत्रापि स्थगनमित्यनेकार्थत्वात् समर्थनमात्रम्, न तु सर्वथा निरवद्यमिति वदन्तस्तु सप्तमीसमासः। सन्निधानादित्यादिफलं धनुर्ज्येति मुक्ताहारेति पुष्पमालेति च। अ्रन्थार्थमनुभवं चापहस्तितवन्तः । एवमुत्तरत्राप्युन्नेयम्। दोषत्वमित्य नुषञ्जनम्। उद्भटग्रन्थोऽप्येवमाह-"अनुप्रासः सच त्रिविधो १. कपुस्तके तु वाक्यद्वयस्यास्य विपर्यासः । 'चमतकारव्याघातकत्वेनैव' इत्य- वृत्तिसंश्रयात्" इति। मूलकृदाकूतप्रदर्शनपुरःसरं वचनम् । परुषाया वृत्ते- नन्तरमेव 'तेषामेव' इति तत्र पव्यते। रुद्भटकृतं लक्षणम्-"शषाम्यां रेफसंयोगैष्टवर्गेण च योजिता। परुषा नाम २. एते क इति नेदानीं निर्णेतुं शक्याः । एतेषां मते कथज्चित् समर्थनमेव, वृत्ति: स्याद् ह्वह्वद्याय्यैश्र संयुता ।।" इत्येवावतारयति। न तु सर्वथाऽदोषत्वम्, यथा वैयाकरणनये दुर्घटपदानां घटना दुर्घटवृत्यादौ।

३१८ काव्यप्रकाशदीपिका [सप्तम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता ३१६

इत्यादौ क्रियाविशेषणत्वेऽपि विवक्षितार्थप्रतीतिसिद्धौ "गतार्थ- अनुकरणे तु सर्वेषाम्। स्यापि विशेष्यस्य विशेषणदानार्थ क्वचित्प्रयोगः कार्यः" इति न सर्वेषां श्रुतिकटुप्रभृतीनां दोषाणाम्। यथा- युक्तम्। युक्तत्वे वा- मृगचन्तुषमद्राक्षमित्यादि कथयत्ययम् । चरणत्रपरित्राणरहिताभ्यामपि द्रुतम्। पश्यैष च गवित्याह सुत्रामाणं यजेति च।। पादाभ्यां दूरमध्वानं व्रजन्नेष न खिद्यते॥ वक्त्रादयौचित्यवशाद्दोषोऽपि गुणः क्वचित् कचिन्रोभौ ।।५६।। इत्युदाहार्यमिति। ख्यातेऽर्थ निर्हेतोरदुष्टता वक्त-प्रतिपाद्य-व्यङ्गय-वाच्य-प्रकरणादीनां महिम्ना दोषोऽपि क्वचिद् गुणः क्वचिन्न दोषो न गुणः । तत्र वैयाकरणादौ वक्तरि यथा- चन्द्रं गता पद्मगुणान्न भुङ्क्ते पझ्माश्रिता चान्द्रमसीमभिख्याम्। प्रतिपादे च रौद्रादौ च रसे व्यङ्गये कष्टत्वं गुणः। क्रमेणोदाहरणम्-

उमामुखं तु प्रतिपद्य लोला द्विसंश्रयां प्रीतिमवाप लक्ष्मीः ॥ दीधीङ्वेवीङ्समः कश्चिद् गुणवृद्धथोरभाजनम् ।

अत्र रात्रौ पद्मस्य सङ्कोचो दिवा चन्द्रमसश्च निष्प्रभत्वं क्विप्प्रत्ययनिभः कश्चिद् यत्र सन्निहिते न ते॥

लोकप्रसिद्धमिति तुन भुङ्क्त इति हेतुं नापेक्षते। ख्यातेऽर्थें हेतुरूपे। हेतुमुपात्तम्। सर्वेषामिति विवृणोति-श्रुतिकटुप्रभृतीनामिति,

गतार्थस्य जगादेत्यनेनैव विशेष्यस्य वागित्यस्य विशेषणदानार्थमिति प्रकृतोपयो- नित्यानामनित्यानामित्यर्थः । मृगचन्तुषमित्यादि, श्रुतिकट त्वसाधु। सुत्रामाण-

गितयोपात्तानां विशेषणानाम्, अन्यथाSनन्वयप्रसङ्गादित्यर्थः । मितीन्द्रपर्यायत्वेऽपि कविभिरप्रयुक्तम्। सम्प्रति तेषु स्थानेषु श्रुतिकटुनिहत-

एतच्चोदाहृतिदूषणमात्रं न तु प्रायदूषणमित्याह-युक्तत्वे वेति। अत्र चरणपरि त्वादीनां निर्दोषतां दिङ्मात्रेणाह-वक्त्रादीति। औचित्यमानुरूप्यम्। दोषोऽपि

त्राणरहितत्वस्य क्रियाविशेषणत्वे पादचारो न निश्चीयते, यानादिनाऽपि गमनस्य श्र तिकटुत्वादिधर्मवानपि गुणः । आस्व्ाद रूपविशेषार्थकमुख्यगुणप्रचुरतरोपकारित्वाद्

सम्भवात्। न च तत् कर्तृक्रियाविशेषणं यानाद्यभावोपलक्षणं भवत्विति वाच्यम्, भाक्तो व्यपदेशो नोभौ न गुणो न दोषः। दोषाभावात्मको गुणस्तद्भावात्मको

कष्टप्रायत्वात्, किन्तु चरणत्रपुरुषसम्बन्धः पदद्वारक एवेत्यावश्यकं तदुपादानम्। दोष इति मतद्वयं कटाक्षयति। अन्यथा परस्परविरोधे हि न प्रकारान्तरस्थिति:

श्रीधरमतेन एतस्यामग्रिमायां च कारिकायामधिकारसूत्रसमकत्तायां केषाजि- स्यात्। न चैवम्, तदुभयविलक्षणस्यापि प्रकारस्यानुभवात्। गुणहीनमपि काव्यं

दपि प्राङनिर्दिष्टानां दोषाणामतथात्वं स्थाप्यते। "न दोषः पुनस्क्रोऽपि प्रत्यु- न तथा रसप्रतीतौ मन्थरं यथा सदोषमिति स्वानुभवसिद्धमदः। किञ्च, यथा

तेयमलक्कतिः" इत्यादिप्रामाशिकाचार्यदरिडवचनमेतेषां पुनः काव्यशोभा- दोषतारतम्यादास्वादापकर्षतारतम्यं तथा गुणतारतम्यात् प्रकर्षतारतम्यमप्यनुभूयते। करत्वपत्तमुज्जीवयति। अत एव 'न भवति दुष्टम्' इ त्यादिनिषेधमुखस्वीकार- मपोह्य "गुएत्वापत्तये नित्यं तेऽत्र दोषगुणाः स्मृताः" इत्यादिवचनं नीला- १. 'ख्यातेऽर्थे' इत्यादि आर्यया.निबद्धायाः कारिकायाः पूर्वाधमेतच्चोत्तरावंम्।

म्वुजक्रीडासरोहेमाङ्गदादिषु चौदार्यगुणाविष्कारस्तेषां मते सम्भवतीति। पूर्वार्धे 'ख्यातेऽर्थे निर्हेतोरदुष्टता', 'अनुकरणे तु सर्वेषाम्' इति भागद्वयम्।

१. मूलकृन्मत उपरोक्तपद्ये न दोषसम्भावना काचित्। चरणत्रेत्यादौ न . अ्न्नोदयनाचार्यस्य प्रसिद्धा पङ् क्रिर्युक्रित्वेनानूदिता। गतार्थता। द्रुतमित्यादि च क्रियाविशेषएातयाऽस्य समर्थनम्। काव्यप्रदीपे ३. एतदादावेवमन्यदपीत्यन्तेन प्रबन्धेन वृत्तिकृता यदुद्दिष्टं तत्र न दोषो न तु 'न युक्तमुदाहृतम्' इति मम्मटमतावधारण चैयर्थ्यसूचक मन्तव्यमुपलभ्यते। गुण इत्यनुषअनीयम्।

३२० काव्यप्रकाशदीपिका [सप्तम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता ३२१

यदा त्वामहमद्राकं पदविद्याविशारदम्। उपाध्यायं तदाऽस्मार्षे समस्प्राक्षं च सम्मदम् ॥ प्रकरणवशाद् यथा-

अन्त्र प्रोतबृहत्कपालन लकक्रूरक्वणत्कङ्कण- रक्ताशोक कृशोदरी क्व नु गता त्यक्त्वाऽनुरक्तं जनं नो दष्टेति मुधैव चालयसि किं वातावधूतं शिरः।

पीतच्छर्दितरक्तकर्दमघनप्राघारघोरोल्लसद्- व्यालोलस्तनभारभैरववपुर्दर्पोद्धतं धावति।। स्तत्पादाहतिमन्तरेण भवतः पुष्पोद्गमोऽयं कुतः॥

वाच्यवशाद् यथा- अ्त्र शिरोधूननेन कुपितस्य वचसि। क्वचिन्नीरसे न गुणो न दोषः। यथा- मातङ्गा: किमु वलिगितैः किमफलैराडम्बरैर्जम्बुकाः सारङ्गा महिषा मदं व्रजथ किं शुन्येषु शूरा न के। शीर्णघ्राणाङ्घ्रिपाणीन् व्रणिभिरपघनैघर्घराव्यक्तघोषान्

कोपाटोपसमुद्भटोत्कटसटाकोटेरिभारे: पुरः दीर्घाघ्रातानघोषैः पुनरपि घटयत्येक उल्लाघयन् यः।

सिन्धुध्वानिनि हुङ्कृते स्फुरति यत्तद्गर्जितं गर्जितम्॥ घर्मांशोस्तस्य वोऽन्तर्द्विगुणघनघृणानिध्ननिर्विध्नवृत्ते-

अत्र सिंहे वाच्ये परुषा: शब्दाः। दत्तार्घाः सिद्धसङ्गैर्विदधतु घृणय शीघ्रमहोविघातम्॥ अप्रयुक्तनिहतार्थौ श्लेषादौ न दुष्टौ। यथा- न चाभावे तारतम्यं युज्यते, नहि भवति घटाभावतरो घटाभावतम इति। वाच्यं रक्ताशोकेति। पुष्पोद्गमानुमितमुर्वशीदर्शनं शिरोधूननेन गोपायतीति करणीयम्। कष्टत्वमर्थस्य मन्थरप्रतीतिकता, शब्दस्य तु श्रवणपरुषता। तत्र कोपोक्तौ। उत्कण्ठेत्यादि प्रस्तावानुगुणम्। अपघनैरङ्गैः। घृणा दया। घृणयो द्वयमपि यथा दीधीति। अनयोर्गुणवृद्धिनिषेधः, क्विपः सर्वापहारी लोपोऽवशिष्ट रश्मयः । उल्लाघनं रोगमोक्षणम्। अत्रोत्कर्षणीयस्यापकर्षणीयस्य वास्वादस्या- इत्यर्थकष्टता। कश्चिदिति । गुणवृद्धयोरिति क्विपप्रत्ययेति च शब्दकष्टता। द्वितीयं भावानुगुणदोषान्यतमता दैवतगतरतिभावोत्कर्षणापकर्षणोदासीनस्य वर्णबन्ध-

कष्टत्वम्-यदा त्वामिति। सम्मदो हर्षः । नलकं जङ्गास्थि। प्राघारः सेकः । अत्र वैकट्यस्य। एवं सर्वत्रापि नीरसे दैवतस्तुत्यादिपरे बोद्धव्यः । सर्वथा आस्वादादि- रौद्राङ्गक्षोभणो बीभत्सो® वर्णबन्धवैकस्यमोजःप्रकर्षकतया गुणः । परुषाः शब्दाः रहिते तु काव्याभासे सर्वेषामेव श्रुतिकटुप्रभृतीनामीदृशी शक्ति:, काव्याधर्मरूपाणां कोपाटोपेत्यादयः । एवंविधे हि सरभससंरम्भशालिनि बन्धनीये मृदुलाः शब्दाः दोषाणां तत्राप्रवेशात् । श्रुतिकटुत्वादयस्तु सम्भवन्तोऽपि न वाक्यदोषाः । परमनौचित्यं पुष्णन्ति । यत्तु क्वचन तथाविधानामपि दोषोदाहृतितया निदर्शनं तत् पृच्छानुपृच्छिका-

१. रौद्राङतोभं बीभत्सवर्णवैकव्यमोज इति क०, रौद्रांशक्ोभणबीभतसवर्- प्रायेणेत्यवगन्तव्यम्। च्युतसंस्कृत्यसमर्थौ नित्यदोषाविति तावुपेक्ष्याह-अप्रयुक्त-

बन्धेत्यादि ख०। व्यवस्थितम् ॥", "योग आराद्यतृतीयाभ्यामन्त्ययो रेण तुल्ययोः। टादिः शषौ

. बन्धनोये काव्यबन्वविषयीभूते। अ्रपरत्र ध्वन्यालोकमन्तव्यानि-"तत्र मुक्त- वृत्तिदैध्य गुम्फ उद्धत शजसि॥", तथा परुषाणामप्येषां न गुणत्वं न वा

केषु रसबन्धाभिनिवेशिन: कवेस्तदाश्रयमौचित्यम्", "संदानितकादिषु दुष्टत्वम् , रसं प्रत्येव वर्णानामौचित्यानौचित्ययोवं च्यमाणत्वात्।

तु विकटनिबन्धानौचित्यान्मध्यसमासदीर्घसमासे एव संघटने", "रौद्रादयो १. तथाहि विक्रमोवंशीयपद्यमिदमिति व्याजेनाकरपरामर्शनम्। परन्तु

रसा दीप्श्या लद्यन्ते काव्यवर्तिनः। तद्वयक्तिहेतू शब्दार्थावाश्रित्योजो बहुष्विदानीन्तनविक्रमोर्षश्रीपुस्तकेष्वयं श्लोको न लभ्यते। आधुनिका

३२ काव्यप्रकाशदीपिका [सप्तम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता ३२३

येन ध्वस्तमनोभवेन बलिजित्कायः पुरास्त्रीकृतो "द्वधरथेंः पदैः पिशुनयेच्च रहस्यवस्तु" इति कामशास्त्रस्थितौ- यश्चोद्दत्तभुजङ्गहारवलयोगङ्गां च योऽधारयत्। करिहस्तेन सम्बाधे प्रविश्यान्तर्विलोडिते। यस्याहुः शशिमच्छिरोहर इति स्तुत्यं च नामामराः उपसर्पन् ध्वजः पुंसः साधनान्तर्विराजते।। पायात् स स्वयमन्धकक्षयकरस्त्वां सर्वदोमाधवः॥ शमकथासु अत्र माधवपक्े शशिमदन्धकक्षयशब्दावप्रयुक्तनिहतार्थो। उत्तानोच्छूनमण्डूकपाटितोदरसन्निभे।

अश्लीलं क्वचिद्गुणः।' यथा सुरतारम्भगोष्ठ्याम्। क्लेदिनि स्त्रीव्रणे सक्तिरकृमेः कस्य जायते।। निर्वाणवैरदहना: प्रशमादरीणां निहतार्थाविति। एवमन्यत्रापि वृत्तिकारोपेक्षिते प्रायोऽनित्यदोषत्वमुन्नेयम्। तच्चार्थलभ्यमिति नोक्तं कण्ठतः । श्लेषादावित्यादिना यमकादिसंग्रहः । न दुष्टा- नन्दन्तु पाण्डुतनयाः सह माधवेन।

विति दोषाभावमात्रोक्तिः । रक्त प्रसाधितभुव: क्षतविग्नहाश्च

येन ध्वस्तमनोभवेन भस्मीकृतकामेनेति। येनोमाधवेन बलिजितो नारायणस्य स्वस्था भवन्तु कुरुराजसुताः सभृत्याः॥

कायः पुरा त्रिपुरजयकाले पुरेषु वाऽस्त्रीकृतः, यश्चोद्वृत्तभुजङ्गहारकङ्कणः, अत्र भाव्यमङ्गलसूचकम्। यश्च गङ्गां देवनदीमधारयत्, यस्य च चन्द्रवदुत्तमाङ्गं हर इति नाम स्तुत्यं देवा सन्दिग्धमपि वाच्यमहिम्ना क्वचिन्नियतार्थप्रतिपत्तिकारित्वे व्याज- आहुः सोऽन्धकदैत्यविनाशकरस्त्वां सर्वरूपेण पायादित्येकोऽर्थः । द्वितीयस्तु येन माधवेनान: शकटं ध्वस्तम् अभवेन संसारकेशसम्पर्कशून्येन येन बलिं स्तुतिपर्यवसायित्वे च गुणः । यथा-

जितवान् यः कायः स पुराऽमृतहरणे स्त्रीकृतः स्त्रीत्वं नीतः, उद्वृत्तस्य भुजङ्गस्य करिहस्तः स्थूलहस्तो हस्तिन्यादिदृढयोषिद्द्रावणार्थ संयुक्ताग्रतर्जन्यनामिका- कालियाख्यस्य हन्ता, रवे शब्दब्रह्मणि लीनः, अगं गोवर्धनं कृष्णावता रेण गां पृथिवीं च यज्ञवराहः सन्नधारयत्। शशिनं मथ्नातीति शशिमद्राहुस्तस्य पृष्ठारूढमध्यमात्मकं कृत्रिमलिङ्गञ्च। सम्बाधो जनब्राहुल्यं वराङ्गसङ्कोचश्च।

शिरोहर इति यस्य नाम स्तुत्यममरा वदन्ति। सर्वदोऽभीष्टदाता, अन्धकानां ध्वजः केतनं पुंवराङ्गञ्च। साधनं सैन्यं मदनमन्दिरञ्च। सुरतारम्मे गोष्ठयां तत्प्रक-

यादवानां क्षयकरः कृतद्वारकाख्यनिवासनिर्माणस्त्वां पायादिति। अत्र रणानुगुण्यान्न दुष्टत्वम्, प्रत्युत तस्यां कलावैराग्योत्पादवैलक्षण्यं प्रकटयच्चम- शशिमच्छब्दो राहावप्रयुक्तोऽन्धकक्षयशब्दौ च दैत्यविनाशयोरेव प्रसिद्धौ । त्काराधायकमेव। एवं जन्मभूमिरित्यादि लाक्षणिकाश्लीलानां सुभग-भगिनी-भगवती-

१. पृथग यन्न निर्व स्याल क्वारघटनेऽभियुक्रैरानन्दवर्धनादिभिनिर्बन्धो गर्हित दोहदमित्यादि लोकसंवृताश्लीलानां चास्वादस्य व्याघातकत्वाननुभवाददुष्टत्वं एवेति प्रतिपादितः । तथाप्यलङ्कारमहिमहृतचित्तानां केषाञ्चन कवीना- ज्ञेयम्। शमाय प्राणिनां वैराग्योत्पादाय कथा शमकथा। उत्तानादिशब्दा मीदृशी वचनभङ्गि्यंयाऽसुकराणामप्यलङ्कारविशेषाणामुपयोगे दा्व्यमनु- शीलितमनुशिष्टञ्व । येन ध्वस्तेति श्लोकस्यान्ये बहवो व्याख्यानभेदा त्रराक- घृणाकरार्था अपि शुद्धबीभत्सपोषकतया गुणाः । रक्ताऽनुरक्ता प्रसाधिता स्वायत्ती

रतोऽवगन्तव्याः । सुभाषितसङ्कलनेष्वस्य बहुलमुपलम्भः । क्वचित् पुनरस्य कृता भूर्यैः रक्तेन मण्डिता च भूयैरिति विग्रहः। विग्रहो विरोधः शरीरञ्च।

भारविकृतत्व निर्देशश्चैतस्य विदुग्धगोष्ठीषु प्रतिपत्यतिशयमनुमापयति। स्वस्था: कुशलिनः, स्वः स्वगें तिष्ठन्तीति स्वस्थाः, सकारद्वयसन्भावेऽपि संयुक्त-

२. वैयाकरणादौ वक्तरीत्याद्यप्रयुक्तनिहतार्थावित्यादि चैतत् प्रसङ्केनुवर्तनी- सजातीयानामुच्चारणाविशेषादेकरूपता। अत्र भाव्यमङ्गलसूचनं विवक्षितमुचितं चेति।

यम्। एवमुत्तरत्र शमकथास्वित्यादिर्गर्भितत्वं तथैवेत्यन्तं वृत्तिविवरण- १. अत्र 'च' पदमध्याहार्यम्। मेकसन्दर्भत्वेन स्वीकरणीयम्। एतच्च काव्यालक्कारसत्रवृत्तिमनुसृत्य ।

३२४ काव्यप्रकाशदीपिका [सप्तम उल्लास:] चएडीदासविरचिता ३२५

पृथुकार्तस्वरपात्रं भूषितनिःशेषपरिजनं देव। अविचलितमनोभिः साधकैर्मृग्यमाणः

विलसत्करेणुगहनं सम्प्रति सममावयोः सदनम्॥ स जयति परिणद्धः शक्तिभिः शक्तिनाथः॥

प्रतिपाद्य प्रतिपादकयोशतवे सत्यप्रतीतत्वं गुणो यथा- अधमप्रकृत्युक्तिषु प्राम्यो गुणः । यथा-

आत्मारामा विहितरतयो निर्विकल्पे समाधो फुल्लुक्करं कलमकूरणिहं वहन्ति

ज्ञानोद्रेकाद्विघटि ततमोग्रन्थयः सत्त्वनिष्ठाः। जे सिन्धुवारविडवा मह वल्लहा दे।

यं वीक्षन्ते कमषि तमसां ज्योतिषां वा परस्तात् जे गालिदस्स महिसीदहिणो सरिच्छा

तं मोहान्धः कथमयममुं वेत्ति देवं पुरागम्।। देकिं च मुद्धविअइल्लपसूणपुज्जा॥।

स्वयं वा परामर्शो यथा- भीमसेनसहृदेवयोः सकलशास्त्रवेदिनोस्तादृशि विषये तथाविधैव वागुचितेति षडघिकदशनाडीचक्रमध्यस्थितात्मा वाक्यार्थपोषकतैवाप्रतीतपदार्थानाम्। स्वयं वा तद्वेदिनः परामर्शे ऽनुसन्धाने । हृदि विनिहितरूपः सिद्धिदस्तद्विदां यः । इडापिङ्गलासुषुम्णागान्धारीप्रभृतिषोडशनाडीनां यच्चक्ं हृदयस्थाने तन्मध्यस्थो

कविकौशलप्रकटनद्वारा प्रतीत्युत्कर्षकता वाच्यमहिम्ना बोद्धव्यमहिम्ना ध्येय आत्मा स्वरूपं शिवाख्यं यस्य तथा हृदि विनिहितरूपो भावितस्वरूपः । सिद्धयः

प्रमाणान्तरसाम्येन हेतुना नियतस्य प्रकृतोचितस्यार्थस्य प्रतिपत्तिकारित्वे सति। परापरमुक्तिभुक्तिरूपाः, तद्विदः परिपक्कसमाधयः । साधकैरुन्मुक्तैरविचलितमनोभिः

पृथुकानामार्तस्वराश्रयः पृथूनि कार्तस्वरपात्राणि सुवर्णभाजनानि च यत्र भूषितोS- सिद्धतां प्राप्तैः सिद्धतमत्वप्राप्तये मृग्यमाणोऽन्वेष्यमाणः साक्षात्क्रियमाण इति

लङ्कृतश्र विलसत्कैर्गर्तसम्बन्धिभिः रेणुभिर्धूलिभिर्विलसद्भिः करेणुभिर्गजैश्र यावत्। शक्तिभिर्ज्ञानेच्छादिभिः परिणद्ध उपहितस्वरूपो निरुपधानदशायां

गहनम्। अत्र वक्तृगहे प्रथमः प्रतिपाद्यगहे द्वितीयोऽर्थः प्रकरणनिश्चेय इति मोक्षापत्तेः। शक्तिनाथस्तासां तदायत्तत्वात्। अत्र कपालकुण्डलोक्तावनुसंहित-

सन्दिग्धत्वं प्रत्युत हास्यपरिपोषकम्। आत्मनि चिदानन्दमये विषये प्रत्याहृत- वक्तस्वरूपाणां न प्रतीतिविलम्बः, प्रत्युत तन्मयीभावप्रकर्ष एव। कलमो धान्यभेदः,

षडिन्द्रियाः सन्तो रमन्त इत्यात्मारामाः। विकल्पो भेदसंसर्गप्रतिभासस्तद्रहितो कूरं भक्तम्, गालिदस्स मथितस्य, सरिच्छा सदक्षाः, विअइल्लं विचकिलं

निर्विकल्पः। "योगमेकत्वमिच्छन्ति वस्तुनोऽन्येन वस्तुना" इति दिशा ध्येयध्यात्रोर्जीव- मल्लिकेति यावत्। विदूषकोक्तावित्यनन्तरं हास्यपोषक इति शेषः। नेयार्थस्तु

ब्रह्मणो रेकत्वापत्तिः समाधिः । ज्ञानमात्मतत्वावभासः। तमोग्रन्थिरविद्याकृतभेद- क्वचिच्छीघ्रप्रतीतिहेतुत्वे गुणः। यथा 'काञ्चीगुणस्थानमनिन्दितायाः' इत्यत्र

बुद्धिदार्ढ्यम्। स्त्वनिष्ठा विगलितरजस्तमोविकाराः। तमसां प्रवर्तकोपास्यानां ज्योतिषां नायिकासङ्गमस्य विपरीतार्थविवक्षायाञ्च विरुद्धमतिकृतो गुणत्वं ज्ञेयम।

निवर्त्तकोपास्यानाञ्च परस्तात्, तत्प्रतिभासे सर्वेषामेव तिरोभावादित्यर्थः । १. अत्र श्रीधराद्या दृश्यमान इति मूले पाठं मन्यन्ते। 'सात्षास्किरियमाणः' मोहान्धो मिथ्याज्ञानान्तरितप्रकाशः, पुराणः प्रधानजगत्सिद्धेः प्रागपि सन्। अत्र इति श्रीधरानुसारि चएडीदासविवरण मेतदुपयोग्येव।

१. अयं चएडीदासधृतः पाठः साधीयान्। भट्टगोपालादयस्तु क्रचिन्नियतार्थ- २. "साम्यं सम्प्रति सेवते विचकिलं षाएमासिकैमौंक्रिकैः" इति विद्शाल-

प्रतिपत्ति कृत्वैव' इ त्यसंलग्नप्रायं पाठं दर्शयन्ति। कृतवैव न कदाचिदकृत्वेति भजिकायाः प्रयोग: स्मरणीयः ।

तद्विवरणं साहित्यचूडामणौ। नियतार्थप्रतीतिकृरवेन व्याजस्तुतिपर्यव- ३. इ यञ्चाध्याहारप्रपूर्तिः श्रीधरकृतैवे ति तामेवानुगृद्गाति चएडीदासः। इहोत्तरत्र सायित्वे गुण इति प्रायशो गृह्ीतः सुसंहितश्र पाठः । च श्रीधरग्रन्थानुवाद: स्पष्ट एव (का. प्र. वि २४६ पृ०)। ९

३२६ काव्यप्रकाशदीपिका [सप्तम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता ३२७

अत्र कलम-भक्त-महिषी-दधिशब्दा ग्राम्या अपि विदूषकोक्तौ। तत् साधवो न न विदन्ति विदन्ति किन्तु न्यूनपदं क्वचिद् गुणः। यथा- कर्तु वृथा प्रणयमस्य न पारयन्ति॥ गाढालिङ्गनवामनीकृतकुच प्रोद्भूतरोमोद्गमा अत्र 'विदन्ति' इति द्वितीयमन्ययोगव्यवच्छेदपरम्। सान्द्रस्नेहरसातिरेकविगलच्छ्रीमन्नितम्बाम्बरा। यथा वा-

मा मा मानद माडति मामलमिति क्षामाक्तरोल्लापिनी वद वद जितः स शत्रुर्न हतो जल्पंश्च तव तवास्मीति।

सुप्ता किं नु मृता नु किं मनसि मे लीना विलीना नु किम्॥ चित्रं चित्रमरोदीद्धा हेति परं मृते पुत्रे।।

क्कचिन्न गुणो न दोषो यथा- इत्येवमादौ हर्षभयादियुक्त वक्तरि।

तिष्ठेत् कोपवशात् प्रभावपिहिता दीर्घ न सा कुप्यति कथितपदं क्वचिद् गुणो लाटानुप्रासेऽर्थान्तरसंक्रमितवाच्ये

स्वर्गायोत्पतिता भवेन्मयि पुनर्भावार्द्रमस्या मनः। विहितस्यानुवाद्यत्वे च। क्रमेणोदाहरणम्-

तां हतुं विबुधद्विषोऽपि न च मे शक्ताः पुरोवर्तिनीं सितकरकररुचिरविभा विभाकराकार ! धरणिधर ! कीर्तिः।

सा चात्यन्तमगोचरं नयनयोर्यातेति कोऽयं विधिः॥ पौरुषकमला कमला सापि तवैवास्ति नान्यस्य॥।

अ्त्र पिहितेत्यतोऽनन्तरं 'नैतद्यतः' इत्येतैर्न्यूनैः पदैर्विशेषबुद्धे- ताला जाशंति गुणा जाला दे सहितरपहिं घेप्पन्ति।

रकरणान्न गुणः। उत्तरा प्रतिपत्तिः पूर्वां प्रतिपत्ति बाधत इति न दोषः। रइकिरणणुग्गहि आँइ होन्ति कमलाइँ कमलादूँ।।

अधिकपदं क्वचिद् गुणः। यथा- जितेन्द्रियत्वं विनयस्य कारणं गुणप्रकर्षो विनयादवाप्यते।

यद्वश्चनाहितमतिर्बहु चाटुगर्भ गुणप्रकर्षेण जनोऽनुरज्यते जनानुरागप्रभवा हि सम्पदः।

कार्योन्मुखः खलजनः कृतकं व्रवीति। धिकपदस्यादूष्यतायामुदाहृत्यन्त रेण द्रदयति-यथा वेति। अत्र वीप्सया शीघ्रं वदेत्यादि- रर्थो हर्षसूचको गम्यते। एतच्चाधिककथितपदयोरप्युदाहृतिद्वयम्। सम्प्रति शुद्धं सम्प्रति वाक्यमात्राश्रितेषु दोषेषु प्रतिकूलवर्णादीनामनित्यत्वमिति तानुपेक्ष्य कथितपदत्वमाह-कथितपदमिति। पौरुषकमला पौरुषलक्ष्मीः पौरुषमेव कमलं न्यूनपदत्वादीनामनित्यतां दर्शयति-न्यूनपदमिति। पदं न्यूनमित्यर्थः। एवमधिक- यस्या इति कमलाविशेषणत्वं वदन् सान्धिविग्रहिको भिन्नार्थतया लाटानुप्रासभङ्ग- पदमित्यपि। माऽति नातिपीडय। ईदृशपदन्यूनता हर्षग्लानिसम्मोहप्रकर्षबोधनद्वारा प्रसङ्गेन भाषणीयः। सर्वेषाञ्चात्र द्विरुक्तपदानां लाटानुप्रासता्ा त्ल्लक्षणेा स्फुटी- रसं पुष्णातीति गुणता । न्यूनैरनुपात्तैः । वितर्कः विशेषबुद्धिः , प्रकर्षव्यञ्जनद्वारा भविष्यति। अत्र च लाटानुप्रासविच्छित्तिनिर्वाहात् प्रतीतिप्रकर्षता। ताला तदा, चमत्काराप्रकर्षिका। उत्तरा प्रतिपत्तिर्दीर्घें त्यादिजन्या। तां हन्तुमिति क्रोधस्य, सा जाला यदा, दे ते, घेप्पन्ति गृह्यन्ते । अत्र द्वितीय'कमल'पदेन जगन्मनोहरत्व- चेत्यादि शोकस्य च सद्भावेऽपि वितर्क एव विश्रान्तिरिति स एव प्रधानम्। सौरभातिशयपात्रत्वादिधर्मान्तरपरिणतपद्मबोधनम् । वाच्यवाचकमात्रापेक्षया न न विदन्तीत्ययोगव्यवच्छेदः। विदन्तीत्यनेन तु साधव एव विदन्तीत्यन्य- चात्रापि लाटानुप्रासता। जितेन्द्रियत्व्मित्यादौ विनयादिपदानां पुनरनुवाद: योगव्यवच्छेद इति विच्छित्तिविशेषात् काव्यानुगुण्यम्। तमेवार्थ विशेषत्रोधनेऽ- १. अ्त्र श्रीधरग्रन्थ :- सितेत्यादि। पौरुषमेव कमलं यश्याः सा। अत्र किल १. 'निर्वाणावैरदहना' इत्यादौ वेरयां प्रस्तावनाश्लोके विरुद्धमतिकारित्व- कर-विभा-कमलपदानां कथितानामपि लाटानुप्राससाधकत्वाद् गुणत्वमिति विवता स्फुटैव। सा च न दुष्टा, तत्रैव विवत्ातात्पर्यात्। चएडीदासमन्तव्यं सुस्थितमेव। वस्तुतस्तु पौरुषकमलापदं पौरुषलच्मी: २. बुद्धे :- क० । पुरुषाकारसम्पदिति व्याख्येयम्। तेन न लाटानुप्रासभङ्गप्रसङ्ग:।

३२६ काव्यप्रकाशदीपिका [सप्तम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता ३२६

पतत्प्रकर्षमपि क्वचिद् गुणः, यथोउदाहते प्रागप्राप्तेत्यादौ। व्यभिचारिरसस्थायिभावानां शब्दवाच्यता। समाप्तपुनरातं क्वचिन्न गुणो न दोषः, यत्र न विशेषणमात्रदानार्थ पुनर्ग्रहणम्, अपि तु वाक्यान्तरमेव क्रियते, यथा अत्रैव कष्टकल्पनया व्यक्तिरनुभावविभावयोः ॥६०॥

प्रागप्राप्तेत्यादौ। प्रतिकूलविभावादिग्रहो दीप्तिः पुनः पुनः । अपदस्थसमासं क्वचिद् गुणो यथोदाहते रक्ताशोकेत्यादौ। अकाण्डे प्रथनच्छेदावङ्गस्याप्यतिविस्तृतिः ॥६१।।

गर्भितं तथैव यथा- अङ्गिनोऽननुसन्धानं प्रकृतीनां विपर्ययः। हुमि अवहत्थि तरेहो णिरङ्क सो अह विवेअरहिओ वि। सिविणे वि तुमम्मि पुणो पत्तिहि तन्ति ण पुमुसिम्मि ।।' अनङ्स्याभिधानं च रसे दोषा: स्युरीदृशाः ॥६२।

अ्त्र प्रतीहीति मध्ये दृढप्रत्य योत्पादानाय । एवमन्यदपि स्वशब्दोपादानं व्यभिचारिणो यथा- सव्रीडा दयितानने सकरुणा मातङ्गचर्माम्बरे

प्रतीतिप्रकर्षकः। प्रागप्राप्तेत्यादौ चतुर्थपादो बन्धवैकटयापकर्षकः परमेश्वरानुचिन्तनया सत्रासा भुजगे सविस्मयरसा चन्द्रेऽमृतस्यन्दिनि।

तन्मयत्वप्रकाशनानुगुणः । न गुणः, प्रकर्षाधानाभावात्। न दोषः, प्रकृतिप्रातिकूल्या- सेर्ष्या जहुसुताऽवलोकनविधौ दीना कपालोदरे

भावात्। विशेषणमनूद्य यथेत्यादौ चतुर्थपादः पूर्ववाक्यसमाप्तावुपात्त इति शेषः । पार्वत्या नवसङ्गमप्रणयिनी दृष्टिः शिवायास्तु वः॥

रक्ताशोकेत्यादावुत्कण्ठेत्याद्यतर्कितोपनतः समासः क्रोधानुगुणतया गुणः । अत्र वरीडादीनाम्। "व्यानम्रा दयितानने मुकुलिता मातङ्ग-

अवहत्थिअरेहो अपहस्तितमर्यादः, अणवत्थिअणेहो इति पाठेऽनवस्थितस्नेहः । चर्माम्बरे सोत्कम्पा भुजगे निमेषरहिता चन्द्रेऽमृतस्यन्दिनि ।

प्राकृते तादृगूलिङ्गनियमाभावात् सर्व स्वस्थम्। इयं हि मलयानिलादिसहचरसङ्गमे मीलद्भ्रः सुरसिन्धुदर्शनविधौ म्लाना कपालोदरे" इत्यादि तुयुक्तम्।

कामं प्रति यौवनस्योक्तिः। सिविणे स्वप्ने, तन्ति चिन्ताम्, पत्तिहि प्रतीहि। धायकतया गुणता। एवमन्यदिति। प्रक्रमभङ्ग दौ। लक्ष्यादिति ल्यब्लोपे पञ्चमी, अस्मदर्थाक्षेपाद्वाक्यता, अस्य च दृढप्रत्ययोपादानमुखेन सकृद्विषयवति प्रकर्षा- लक्ष्यं दृष्ट्वेत्यर्थः। लक्ष्यं ज्ञेयम्। अर्थदोषाणां प्रायशो नित्यत्वात् पुनरुक्तादेरनित्य-

१. 'पसुमरामि' इति वृत्तभङ्गदोषदुष्टः पाठः क्वचिदुपलभ्यते। त्वस्योक्तत्वाच्च न पुनरुक्ति:।

२. न दोषो न वा गुण इति भावः। अथाहत्यैव रसभङ्गहेतूनाह-व्यभिचारीति। रसादीनां शब्दवाच्यता

३. गाथायां चतुर्थपादे पाठो विपर्यस्तप्रायः। लोचने इयं गाथोद्धता, स्वप्नेऽप्यवाच्यानां तेषामभिधानप्रत्याशया रसादिपदप्रयोगः । कष्टकल्पनया पृथक् श्लोकार्थसन्देहप्रकरणादिपर्यालोचनया, न तु दैवादहमित्यादाविव तत्रापि मुद्रितपुस्तक एषव दशा। केचित् 'तम्तिम्' इत्यत्र 'भत्तिम्' झटित्येवाक्षेपमहिम्ना। अकाण्डेऽनवसरे, प्रथनं प्रस्तावनम्, छेदो विषयान्तर- इति पाठं धृत्वा भक्तिमिति छायां प्रदशयन्ति। व्यासङ्गवर्णनया तिरस्करणम्। अङ्गस्यानधिकारिसम्प्रत्ययस्य। अङ्गिनोनधि- ४. युष्मदात्तेपादिति क० पु० पाठः । तथात्वे 'पतिहि' इस्यस्याक्षेपः। गाथाया कारिणः । अनङ्गस्यानभ्यन्तरवाक्यार्थस्य रसनं रस आस्वादः। आस्त्रादत्वे तत्रत्या- मूलतात्पर्य बाधेSस्मदर्थात्तेपस्यैव युक्रतरता आभाति। 'हुमि' 'पुमुसिम्मि' भासादीनामप्यवबोधः । सव्रीडेत्यादि। व्यभिचारिणो नहि निजविभावादिमुखेनैव

(प्रस्मरामीत्यर्थ: ) इति क्रियाद्येनक्षप्तार्थस्यान्वयः । प्रकाश्यमानाश्रमत्काराय प्रभवन्तीति। तथा च व्यानम्रेत्यादिपाठे स्फुट ५ वास्मात् पाठाद् विशेषस्तद्विदां मनसि प्रद्योतते।

३३ काव्यप्रकाशदीपिका [सप्तम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता ३३१

रसस्य स्वशब्देन शृङ्गारादिशब्देन वा वाच्यत्वम्। क्रमेणो- प्रसादे वर्तस्व प्रकटय मुदं संत्यज रुषं

दाहरणम्- प्रिये ! शुष्यन्त्यङ्गान्यमृतमिव ते सिश्चतु वचः। तामनङ्गजयमङ्गलश्चियं किश्चि दुच्चभुजमूललोकिताम्। निधानं सौख्यानां क्षणमभिमुखं स्थापय मुखं नेत्रयो: कृतवतोऽस्य गोचरे कोऽप्यजायत रसो निरन्तरः॥ न मुग्धे ! प्रत्येतुं प्रभवति गतः कालहरिणः ॥

पश्यैष बाल्यमतिवृत्य विवर्तमान: शृङ्गारसीमनि 'तरङ्गणमातनोति॥ अत्र शृङ्गारे प्रतिकूलस्य शान्तस्यानित्यताप्रकाशनरूपो विभाव- स्तत्प्रकाशितो निर्वेदश्च व्यभिचारी उपात्तः। स्थायिनो यथा- णिहुअरमणम्मि लोअणपहम्मि पडिए गुरुअणमज्झम्मि। सम्प्रहारे प्रहरणैः प्रहाराणां परस्परम्। ठणत्कारैः श्रुतिगतैरुत्साहस्तस्य कोऽप्यभूत्। सअलपरिहारहिअआ वणगमणं एव्व महइ वहू॥ अत्र सकलपरिहारवनगमने शान्तानुभावौ। इन्धनाद्यानयनव्याजेनो- अत्रोत्साहस्य। कर्पुरधूलिधवलद्युतिपूरधौतदिङ्मराडले शिशिर रोचिषि तस्य यूनः। पभोगार्थ वनगमनं चेन्न दोषः । दीप्तिः पुनः पुनर्यथा कुमारसम्भवे श्रृङ्गारे सम्भोगे। निर्वेदश्चेति। सम्भोगो हि निर्वेदगन्धेनापि न परिच्छिद्यते, तस्य अत्रोद्दीपनालम्बनरूपा: शृङ्गारयोग्या विभावा अनुभावपर्यवसा विप्रलम्भतो वस्त्वन्तरत्वात्।

यिनः स्थिता इति कष्टकल्पना। मज्झम्मि मध्ये, सकलपरिहारे हृदयमिच्छा यस्याः सा तथा, महइ वाञ्छति। परिहरति रति मति लुनीते स्खलति भृशं परिवर्तते च भूयः । चेदित्यनन्तरमेवंजातीये वैशद्येन प्रतीते तदेति शेषः। यथाश्रुते तु तस्य विप्रलम्भता। इति बत विषमा दशाऽस्य देहं परिभवति प्रसभं किमत्र कुर्मः॥ तथैवाSत्र वस्तुगत्या कवेर्विवक्षितम्, नह्यसौ कामतः स्वाभीष्टरसहृदयशून्यगुरुजन-

अत्र रतिपरिहारादीनामनुभावानां करुणादावपि सम्भवात् मध्ये प्रच्छन्नप्राणेश्वरं दृष्ट्रा तदप्राप्तिनिर्वेदात् सकलपरिहारवनगमनाभिलाष इति

कामिनीरूपो घिभावो यत्नतः प्रतिपाद्यः। १. अत्र श्रीधरः-"प्रायकलहकुपितायां प्रियायां प्रसादार्थमनुनयनमुपक्रान्तम्"

तरङ्गणं सखेलचङक्रमणम्, संप्रहारे संग्रामे, प्रहरणैरायुधैः। नयनावनिनयन- इत्युपक्रम्य "शान्तरसस्य विभावः प्रकाशित इति प्रकृतरसभङ्गः, मनागपि

प्रसारणभूमिः। कपूरेत्यादि लीलेत्यादि चोद्दीपननिर्देशः, तस्य पुनः सेति निर्वेदानुवेधे सति रतेर्विच्छेदात्। ज्ञातविशेषे तत्त्वे हि जीवितसर्वस्वा-

चालम्बननिर्देशः। अनुभावपर्यवसायिनो झटित्यप्रतीयमानानुभावप्रतिपालनया भिमानं कथं भजते ? नदि ज्ञातशुक्तिको रजते तदुपादेयधियं कुरुते।

चमत्काराङकुरप्रादुर्भावे मान्थर्यमावहतः, यत्नप्रतिपाद्यतया झटित्यनुपनयनात्। अतः संवृतिमात्रायामेव प्रयखरिडतायां प्रियायां नायकस्य क्रोधावेश-

प्रत्युत विषमा दशेत्यनेन द्राग्विपरीतसंस्पर्शादविलम्बानुसन्धेयः प्रकरणगम्यः । वशस्य रौद्रानुभाववर्णनं विरुद्धं द्रष्टव्यम्" इत्याह। २. 'तथा' इति पदमनावश्यकमिव भाति, परन्तु 'महइ' इत्यनेनान्वये तत्

१. एवं श्रीधरष्टतपाठोऽपि। 'तरङ्गितम्' इति तु प्रायिकः पाठः । स्वस्थमेव। तदा वनगमनमिति कर्मपदम्। ३. "यत्नतः प्रतिपादः" इति वृत्तिग्रन्थस्य विवरणमेतत्। 'द्राग्विपरीत- . 'वनगमनेच्छा तु प्रत्युत गुणायवेति' इति श्रीधरमन्तव्यं निभृतरमणस्योप- संस्पर्शा' इति ख० असंलग्नः पाठः। योगायैवेति नायिकाया हृद्गत श्राशयः ।

३३२ काव्यप्रकाशदीपिका [सप्तम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता ३३३

रतिविलापे। अकाण्डे प्रथनं यथा वेगीसंहारे द्वितीयेऽ्ङ्क Sनेकवीरक्षये प्रकृतयो दिव्या अदिव्या दिव्यादिव्याश्च, वीररौद्रशृङ्गारशान्त- प्रवृत्ते भानुमत्या सह दुर्योधनस्य शृङ्गारवर्रानम्। अरकारडे च्छेदो रसप्रधाना धीरोदात्त-धीरोद्वत-धीरललित-धीर प्रशान्ताः, उत्तमाधम- यथा वीररचिते द्वितीयेSक्के राघवभार्गवयोर्दू राघिरूढे वीररसे 'कक्कण- मध्यमाश्च। तत्र रतिहासशोकाद्भतानि अरदिव्योत्तमप्रकृतिवद् मोचनाय गच्छामि' इति राघवस्योक्तौ। अङ्गस्याप्रधानस्यातिविस्तरेण दिव्येष्वपि, किन्तु रतिः सम्भोगशृङ्गाररूपा उत्तमदेवताविषया न वर्णनं यथा हयग्रीववधे हयग्रीवस्य। अङ्गिनोऽननुसन्धानं यथा वर्णनीया। सद्वर्णनं हि पित्रोः सम्भोगवर्णनमिवात्यन्तमनुचितम्। रत्नावल्यां चतुर्थेडक्के बाभ्रव्यागमने सागरिकाया विस्मृतिः। क्रोधं प्रभो! संहर संहरेति यावद् गिरः खे मरुतां चरन्ति।

युवतीप्रकृत्यनुचितं प्रक्षिप्तवानिति निर्दोषतैव स्यात्। अस्त्वेवेति चेत्? न, तावत् स वह्निर्भवनेत्रजन्मा भस्मावशेषं मदनं चकार॥

झटिति विपरीतप्रतिभासात्'। रतिविलाप इति। तत्र हि स्वसामग्रीलब्धपरिपोष- इत्युक्तवद् भ्रुकुट्यादिविकारवर्जितः क्रोधः सदःफलदः, स्वर्ग- स्यापि कारुण्यस्य "अथ सा पुनरेव विह्वला" इत्यादिना पुनर्दीपनं कृत्वा मधुसंदर्शन पातालगगनसमुद्रोल्लङ्ग नाद्युत्साहश्च दिव्येष्वेव। अरदिव्येषु तु याव-

कथनेन च विच्छिन्नप्रायं कृत्वा "तमवेक्ष्य रुरोद सा भृशम्" इत्यादिना पुनः प्रकृतीनामिति कारिकांशं विवृणोति-प्रकृतय इति। दिव्या देवासुरगन्धर्वविद्या- प्रकाशनं परिभुक्तमालतीकुसुमपरिमलवद्वैरस्यावहं कृतमिति समग्रानुसन्धायिनां धरादिरूपाः, अदिव्या राजादिरूपमानुषात्मकाः, दिव्यादिव्या अंशावतारा मानुष- भावुकचक्रवर्तिनां मनसि न तादक स्वदते। द्वितीयेऽ्क्क इति। तत्र हि विलासरूप- रूपाः। धीरोदात्तेत्यतः पूर्व प्रत्येकं चेति शेषः । धर्ममात्रप्रधानो धीरोदात्तः । प्रतिमुखसन्ध्यङ्गनिर्वा हेच्छामात्रेणाकस्मिकसम्भोगवर्णनं शोकमोहावसरपतिततया वीररौद्रप्रधानो धीरोद्धतः । वीरशृङ्गारप्रधानो धीरललितः । धर्मोत्तरशृङ्गारदान- नास्त्रादप्रकर्षावहम्। दूराधिरूढे परमप्रकर्षमापन्ने, धाराऽधिरूढ इति पाठेSविच्छिन्न- धर्मशान्तप्रधानो धीरप्रशान्तः । उत्तमेत्यतः प्राक् प्रत्येकमिति शेषः । अत्र प्रसरतमा प्रवृत्ते। वीररस इति। तन्मूले संग्रामं प्रत्युत्साहे प्रकर्षभावनाप्राणतया वा यद्विपर्ययो दोषस्तदेव तावदौचित्यं प्रथमतः प्रपञ्चयति-तत्रेति। अदिव्योत्तमप्रकृतयो रसस्य तदीयतोक्तिः । 'कङ्कणमोचनाय गच्छामि' इति। नहि तादृशावसरे तादृश- राजादयः। सम्भोगशङ्गारोSत्र चुम्बनालिङ्गानादिरूपो विवक्षितः, परस्परसन्दर्शना- वीरस्यैवमुक्तिर्युज्यते, तथा सति वीररसस्यातर्कितविच्छेदे वैरस्यापत्तेः। अतिविस्त रेण दीनामसत्यत्वविरहात् । अत्यन्तमनुचितं व्रीडातङ्कादिना चमत्कारप्रकर्ष- प्रकृतिविरोधानुविधायितया। हयग्रीववध इति। तत्र हि "वंशवीर्यश्रुतादीनि विन्नविधानयोग्यत्वात्। सद्यःफलद इति। दिव्येषु तथैव महानुभावत्वस्य प्रकृत- वर्णयित्वा रिपोरपि" इत्युक्तदिशा प्रारम्भणयोग्यं प्रतिपक्षचरितवर्णनं तथा विस्तारितं यथा मुख्यनायकचरितानुसन्धानं स्थगितं स्यादिति दुष्टता। बाभ्रव्यस्य कख्चुकिन १. 'विघ्न' इति क० नास्ति। २. अत्रानन्दवर्धनाचार्यायां स्वमतोद्धोषयाम्-"तस्मादभिनेयार्थे काव्ये च आगमने विजयवर्मवृत्तान्ताकर्णनव्यासक्तस्य रत्नावलीनाममात्रस्याप्यग्रहणम्। यदुत्तमप्रकृतेरुत्तमप्रकृतिभिर्नायिकाभिः सद्द ग्राम्यसम्भोगवर्णनं तत्पत्रोः १. वनगमनं वानप्रस्थमाश्रयन्त्या एवोचितम्। प्रकरणतोऽत्र प्रच्छन्नकामुक- सम्भोगवर्णानमिव सुतरामसह्यम्। तथैवोत्तमदेवताविषयम्। यत्वेवंविधे परायणा नायिका, न तस्यामीदृशो निर्वेद: समजसः। विषये मह्दाकवीनामसमीच्यकारिता दृश्यते, स दोष एव। स तु शुक्कितिर- २. नायं रसदोषेऽन्तर्भावमर्दतीति वृत्तदोषोडयं वृत्तनायकस्याल्पवर्णनत्वादिति स्कृतत्वात्तेषां न लच्यते" इति। मम्मटमतं तु स्पष्टतरात्तेपप्रकटनपरम्। नाव्यदुपयो सिद्धान्तितम्। अ्नेन रसो वध्यस्य शौर्यादिवर्यांनेन भूष्यत क्षेमेन्द्रोऽप्यनौचित्यमेव परं प्रबन्धार्थः पुष्णातीति स्वमतमाविश्रकार। एव, न तु दूष्यत इति हेतुतया तत्रोपन्यस्तम्। एतदुपजीव्यालोचनमस्माभिरितरत्र कृतमिति विरम्यते।

३३: काव्यप्रकाशदीपिका [सप्तम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता ३३५

दवदानं प्रसिद्धमुचितं वा तावदेवोपनिबद्धव्यम्। अधिकं तु निबध्य- अनङ्गस्य रसानुपकारकस्य वर्णनम्। यथा कर्पूरमअ्जर्यां नायिकया मानमसत्यप्रतिभासनं नायकवद्वर्तितव्यं न प्रतिनायकवदित्युपदेशे न स्वात्मना च कृतं वसन्तवर्णनमनादृत्य वन्दिवर्णितस्य राज्ा प्रशंसनम्। पर्यवस्येत्। दिव्यादिव्येषु तूभयथाऽपि। एवमुक्तस्यौचित्यस्य दिव्यादी- ईदशा: (६२ का०) इति। नायिकापादप्रहारादिना नायककोपादि-

नामिव धीरोदात्तादीनामप्यन्यथा वर्णनं विपर्ययः। तत्रभवन् भगव- वर्णनम। उक्तं हि ध्वनिकृता- न्नित्युत्तमेन नाधमेन मुनिप्रभृतौ न राजादौ, भट्टारकेति नोत्तमेन अनौचित्याहते नान्यद् रसभङ्गस्य कारणम्।

राजादौ प्रकृतिविपर्ययापत्तेर्वाच्यम्। एवं देशकालवयोजात्यादीनां प्रसिद्धौचित्यबन्धस्तु रसस्योपनिषत्परा ॥ इति।

वेषव्यवहारादि कमुचितमेवोपनिबद्धव्यम्। नुचितम्, वार्द्धके शृङ्गारो वयोऽनुचितः, नायिकायाः स्वाभिप्रायसूचनाप्राकट्यं

रसपोषकस्य प्रतीतेः, अदिव्येषु तु तस्यादृष्टचरतया सम्प्रत्ययविरहेण चमत्कार- जात्यनुचितम् । आदिना विरहिण्या नेपथ्यादिवर्णनमवस्थाऽनुचितमित्यादि ग्राह्यम्।

व्याघातकत्वात् । उत्साहश्रेति । क्रोध इति समुच्चिनोति। अवदानं वृत्तं कर्म। वन्दिवर्णितस्य राज्ञा प्रशंसनम्-"देवि एको अहं वड्ढावओ तुज्झ, तुमं एका

तदपि लोकाविदितं न ग्राह्यमित्याह-प्रसिद्धमिति। नन्वेवं विक्रमोर्वश्यादौ कवि- वड्ढाविआ मज्झ, किं उण दुवेवि अम्हे आसुकत्वाण चतुराण च ते

नोत्प्रेक्ष्य घटिताः कथाभागा: प्रकरणनाटिकादयश्च प्रबन्धाः सर्व एव दुष्टाः स्यु- वन्दिउत्तेहिं विभाविहा" इत्येवमाद्युक्तेर्दुष्टता। 'ईदृशा' इतिपदेन प्रकारान्तर-

रित्याह-उचितमेवेति। अयमर्थ :- सत्यमसत्यं वा भवतु कर्म, न तत्राभिनिवेशः । सन्भ्रावसूत्रणपरेणेदं लब्धमित्याह-नायिकेत्यादि। प्रणयकलहादौ प्राणेश्वरी-

केतलं यन्निब्रन्वे विनेयानामश्रद्धया चमत्कारव्युत्पत्याधानविघातकसम्भावना तन्न पादप्रहा रे रतिसर्वस्वभूते कोपौआयादिकं परमावैदग्ध्यलिङ्गतया भावकमनोवैमुख्यमा-

आ्ह्यमित्युपदेशे न पर्यवस्येत्, असत्यतया प्रतिभासेनादरणीयत्वाभावादित्यर्थः । धत्ते। एवमौचित्यान्तरमपि' मृग्यमित्यन्वयव्यति रेकयोराचार्यानुमति दर्शयति-

दिव्यादिव्येधु रामादिषु पूर्वागमप्रसिद्धिप्रत्ययादिवत् कर्मसूभयथाऽपि दिव्यौ उक्तं हीति। औचित्यपदार्थकथनम्। प्रसिद्धेत्यतः प्राक् प्रकृत्यनुरूपेणेति शेषः ।

चित्येन च प्रसिद्धकृतवर्णनं न त्व्रधिकप्रसिद्धमनौचित्यात् कार्य किन्त्वौचित्यादेव। उपनिषद्रहस्यं जीवातुभूतमिति यावत्।

एवमुक्तस्यौचित्यस्य दिव्यादीनामिव धीरोदात्तादीनामिति तेषां दिव्यादर्थान्तर- १. तच्च देशवेषाचारानौचित्यम्, कालानौचित्यम्, वयोऽनौचित्यम्, जात्यनौ-

विशेषतया तद्वचनेनैवोक्तप्रायत्वादित्यर्थः। अन्यथावर्णनमविषयवर्णनम्। एवं चित्यमित्यादिभेदेम रुद्रटेन (६।१८-२०) प्रपञ्चितम्। मूलकृत्समानकाल- भाविना मूलकृदुपजीव्येन प्षेमेन्द्रेए चेतरथा- कस्मादित्यनौचित्यमाह-तत्रभवन्निति। उत्तमेन वाच्यं न त्वधमेन । उत्तमेनापि पदे वाक्ये प्रबन्धार्थे गुरोऽलङ्करयो रसे। मुनिप्रभृतौ वाच्यम्, न राजादौ। एवमिति। प्रकृतिपदेन स्वभावार्थन च तेषामप्यु- क्रियायां कारके लिङ्गे वचने च विशेषणो।

पग्रहादित्यर्थः । स्व्र्गाङ्गनास्त्रमानुषवाग्वेशादिदेशानुचितम्, वसन्ते मेघादिकाला- उपसर्गे निपाते च काले देशे कुले ब्रते। तश्वे तर्वेऽप्यभिप्राये स्वभावे सारसंग्रहे।। १. "धर्मार्थ काममोत्तेषु वैचक्षएयं कलासु च। करोति कीर्ति प्रीतिज्च साधुकाव्य- प्रतिभायामवस्थायां विचारे नाम्न्यथाशिषि। निबन्धनम् ॥।" इ ति प्राचीनानामनुशासनम्। कान्तासम्मितयोपदेशपरत्वञ्च काव्यस्याङ्गेषु च प्राहुरौचित्यं व्यापि जीवितम् ।। काव्यस्येत्यभियुक्रसमयः । सान्द्रानन्दनिमग्नस्वान्तानां सहृदयशिरोमणीना- लत्षितमुदाहृतं च। मेततु बहिरङ्गमिति ये मन्यन्ते, तेषामपि मत एषु स्थलेष्वौचित्य भङ्गाद् २. एवं ध्वन्यालोकसम्मतः पाठः। भर्वाग्भवास्तु केचित्-"शचित्योपनिबन्ध- दोषस्पर्शो नापलपनीय एव। स्तु" इति ग्रन्थं पठन्ति। अयञ्च ध्वन्यालोकपरिकरश्लोकः प्रसिद्धौचित्य-

३३६ काव्यप्रकाशदीपिका [सप्तम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता ३३७

इदानीं कचिददोषा अप्येत इत्युच्यन्ते। बाध्यत्वेनोक्तिर्न परमदोषः, यावत्प्रकृतरसपरिपोषकृत्।

न दोष: स्वपदेनोक्तावपि सश्चारिणः क्कचित्। यथा-"काकार्य शशलक्मणः क्व च कुलम्" इत्यादौ। अत्र वितर्कादि-

यथा- षूद्रतेष्वपि चिन्तायामेव विश्रान्तिरिति प्रकृतरसपरिपोषः । औत्सुक्येन कृतत्वरा सहभुवा व्यावर्तमाना हिया पाराडु क्षामं वदनं हृदयं सरसं तवालसं च वपुः।

तैस्तैर्बन्धुवधूजनस्य वचनैर्नीताभिमुख्यं पुनः। आवेदयति नितान्तं क्षेत्रियरोगं सखि ! हृदन्त॥।

दष्ट्राऽग्रे वरमात्तसाध्वसरसा गौरी नवे सङ्गमे इत्यादौ साधारणत्वं पाण्डुतादीनामिति न विरुद्धम्।

संरोहत्पुलका हरेण हसता श्लिष्टा शिवायास्तु वः॥ विरुद्धस्य प्रकृतिप्रतिकूलाङ्गस्य गुणावहा आस्वादप्रकर्षिका। बाध्यस्येति

अत्रौत्सुक्यशब्द इव तदनुभावोन तथा प्रतीतिकृत्। अत एव कारिकापदं नानूद्यार्थम्, किन्तर्हि विधेयार्थमित्याह-बाध्यत्वेनेति। बाध्यत्व-

दूरादुत्सुकमित्यादौ व्रीडाप्रेमाद्यनुभावानां विवलितत्वादीनामि- मभिप्रेत्येत्यर्थः । प्रकृतरसपरिपोषकृदिति। बाध्यता हि विरोधे शक्तिप्राधान्य एव

वोत्सुकत्वानुभावस्य सहसाप्रसरणादिरूपस्य तथाप्रतिपत्तिकारि- स्यादिति तत्प्रतीत्या तत्कृतचमत्कारः प्रकृष्यत इति भावः । क्वाकार्यमिति। अत्र

त्वाभावादुत्सुकमिति कृतम्। वितर्कमतिशङ्काधृतीनां प्रशमाङ्गानामौत्सुक्यस्मृति दैन्यचिन्ताSभिलाषादैस्तिरस्कार:

सञ्चार्यादेविरुद्धस्य बाध्यस्योक्तिरगुणावहा ॥६३। पर्यन्ते चिन्ताप्रधानमास्वादप्रकर्षमाविर्भावयति। प्रकृतरसेति। रस्यत इति रसो भावशबलता। एवं शान्तप्रधाने भारतादौ शृङ्गारवीरादीनां खण्डरसानामपि सम्प्रत्येतेषु केषाञ्चिदनित्यत्वप्रदर्शनपरकारिकाऽवतरणिकामाह-इदानीमिति । द्रष्टव्यम्। क्वचित् प्रस्तावविशेषे एते समनन्तरमुक्ताः केचन। क्वचिदिति। यत्राप्रधानस्य तस्य रसान्तरास्वादाङ्गभूतस्य विभावानुभावादिमुखेन विशदप्रतीतिर्न सम्भाव्यते पाण्डु क्षाममित्यादौ करुणानुभावानां बाह्याङ्गपाण्डिमादीनां विप्रलम्भे समा-

यत्र च विभावानुभावराहित्यमेवानुगुणं तत्रेत्यर्थः । त्वरा सरभसोपस्थानारम्भः । रोपादङ्गभावप्राप्तानां न तु दुष्टत्वमिति ये मेनि रे, तन्मतमनुत्थानोपहतं विप्रलम्मेऽपि

सहभुवा स्वाभाविकया वयःसन्ध्यलङ्कारभूतया। तदनुभाव औत्सुक्यानुभावरूपो तेषामङ्गभावेनाविरुद्धत्वादित्याह-पाण्ड्विति। क्षेत्रं शरीरं तद्गतं क्षेत्रियम्, सर्व-

झटिति न प्रतीतिं करोति, भयादिनाऽपि तस्य सम्भवात्, शेषयोस्तु प्रकृतरसप्रति शरीरव्यापि पीडाधायकमित्यर्थः। सत्यमित्यत्रान्त्याधें तृतीयपादेन शृङ्गार-

कूलप्रायपरिपोषापातात्। एतदेव लक्ष्यानुसन्धानेन द्रढयति-अत एवेति। सहसा- १. भारतस्य शान्तरसप्रधानत्वं नव्यालङ्कारमतप्रतिष्ठापयितृणा श्रानन्दवर्धना-

प्रसरणादीत्यादिपदेन पृथुविस्तीर्णत्वादिसंग्रहः । तथाप्रतिपत्तिकारित्वाभावादिति। चार्येण "महाभारतेऽपि शास्त्रकाव्यरूपच्छायान्वयिनि वृष्णिपाएडवविर- सावसानवैमनस्यदायिनीं समाप्तिमुपनिबध्नता महामुनिना वैराग्यजनन- क्रोधावेगादिनाऽपि सम्भाव्यतया प्रतीतिमान्थर्यावहत्वादित्यर्थः। तात्पर्यं प्राधान्येन स्वप्रबन्धस्य दर्शयता मोत्षलतणः पुरुषार्थः शान्तो बन्धपदेन लोकशास्त्रादिसम्मतमौचित्यं परामृशति, तथा चध्वन्यालोकलोचने रसश्र मुख्यतया विवत्ताविषयरवेन सूचितः। ..... मोत्षलक्षणा एवैकः परः "प्रसिद्धमिति लोके भरतशास्त्रे च" इति विवृतम्। "सातवाहनादिषु तु पुरुषार्थ:, शास्त्रनये काव्यनये च तृष्णात्तयसुखपरिपोषलत्षः शान्तो रसो येषु यावदपदानं श्रयते तेषु तावन्मात्रमनुगम्यमानमनुगुात्वेन प्रतिभासते। महाभारतस्याङ्गित्वेन विवच्तित इति सुप्रतिपादितम्" इति महता प्रबन्धेन व्यतिरिक्तं तु तेषामेवोपनिबध्यमानमनुचितम्" इत्यानन्दवर्धना- निर्णीतम्।

चार्याणां दर्शनम्। २. 'इत्यत्रार्धे' इति निर्विशेषणोऽसङ्गतः पाठः-क० ।

३३८ काव्यप्रकाशदीपिका [सप्तम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता ३३६

सत्यं मनोरमा कामाः सत्यं रम्या विभूतयः । न च विनेयोन्मुखीकरणमत्र परिहार:, शान्तशृङ्गारयोनेंरन्तर्यस्या- किन्तु मत्ताङ्गनाऽपाङ्गभङ्गलोलं हि जीवितम्।। भावात्। नापि काव्यशोभाकरणम्, रसान्तरादनुप्नासमात्राद्वा इत्यत्राद्यमर्धे बाध्यत्वेनैशोक्तम्। तथाभावात्। जीवितादपि अधिकमपाङ्गभङ्गस्यास्थिरत्वमिति प्रसिद्धभङ्गुरो- पमानतयोपात्तं शान्तमेव पुष्णाति। न पुनः शङ्गारस्यात्र प्रतीतिः, एवं शृङ्गारानुरोधाभावं प्रसाध्य तदनुरोधफलं विनेयोन्मुखीकरणं तदभावादेव

तदङ्गाप्रतिपत्तेः। नास्तीति 'स्फुटत्वादुपेक्ष्य प्रकारान्तरेणापि नास्तीत्याह-न चेति। शृङ्गारिणो

विभावपरित्रहो बाध्यतया निर्दोष इति परपक्षनिरासार्थ स्वमतेन तावत् परिहरति- विनेयास्तदास्वादसुखपिण्डदानद्वारेण तद्बाधकं शान्तमास्त्ादयितारः कटुकपान इव

सत्यं मनोरमा इति। काम्यन्त इति कामा भोग्या अङ्गनादयः। आद्यमर्ध तपश्चर्यादिप्रशमोपाये निवेशयितव्या इति तवाकूतम्। तच्च न सम्भवति,

तत्प्रत्याय्योऽर्थः। एवेत्यनेन विप्रतिपत्तिदौर्बल्यध्वननम्। एवं प्रथमार्धार्थे समर्थ्य शृङ्गारास्वादेन तन्मयीभूते मनसि रसान्तरास्वादव्यवधि विना शान्तचमत्कार-

तृतीयपादं समर्थयति-जीवितादपोति। अपिः समुच्चयार्थेऽस्थिरत्वमितीत्यनन्तरं प्रकर्षानुदयात्, विगाढरागस्य तत्क्षणं प्रशमप्रावीर्ण्यविरहाच्च। यदि पुनरङ्गनाSपाङ्ग-

योज्यः, यथाश्रुतयोजनेऽर्थाधिक्याभावात्। भङ्गरोपमानतया भङ्गुरत्व- भङ्गादिश्ङ्गारानुगुणपदपरिशीलनलोभसन्दानिता राजपुत्रप्रभृतयः सुकुमारमतयो

साधर्म्येण जीवितोपमानतया। शान्तमेव पुष्णातीति। सर्व एवामी कामा विभूतयश्च महाभारतादिशान्तरसप्रधानकाव्याभ्यासप्रवृत्ताः सन्तः क्रमशः समासादितशान्त-

सत्येव जीविते तत्सौकर्यार्थमुपादेयाः। तच्च क्षणभद्गुरमेवानुभूयत इति किं चमत्कारप्रकर्षास्तत्पुच्छलग्न हिताहितप्रवृत्तिभाजो भवन्तीत्युच्यते, तदा वाच्य-

कृतमेषामुपादेयत्वमिति सर्वनिःसारताबोधनं शान्तविभावतया विशिष्टोक्तिसमर्पितं प्रतीत्यर्थमेव तत्पदप्रयोग इत्यास्माक एव पक्षः संस्कृतः । केवलं शब्दगतः

शान्तमेव पुष्णाति। एवं स्वपक्षमभिधाय शृङ्गाररसोऽत्र साध्यतामापन्न इति कश्चिद् विशेषो भवताऽभ्यूहितः । ये तु शङ्गारस्पर्श एव काव्यं शोभते, न तु तं

केषाञ्चिन्मतम्, तान् कटाक्षयति-न पुनरिति। तस्याङ्गस्य विभावादिरूपकारण- विना रसान्तरालङ्कतिसहस्त्रैरपीति तदङ्गविनिवेशं समर्थयन्ति तान् प्रत्याह-नापीति। समाजस्याप्रतिपत्तेरप्रतिपादनात्। ननु विभावस्तावत् प्रतिपादितस्ततश्च तेनैवान्य- रसान्तरादिति। न खलु शरृङ्गाराङ्गस्पर्शरहिते शान्तादिप्रधाने काव्ये वैरस्यदायि- द्वयाक्षेपों भविष्यतीति चेत् ! न, तदास्वादजननावस्थायामेव तद्विभावत्वस्य मुख्यतया तद्विरहिण्यन्यत्रापारमार्थिकत्वात्। तस्मादत्र शङ्गाराङ्गभावः पूर्वसिद्धतया 9. 'स्फुटत्वात्' इत्युभयोरेव मातृकालिप्योः पाठः। अस्फुटत्वादिति पाठः स्यात्। विनेयोन्मुखीकरएं न तावदाकूतमिति तु नामनोज्ञम्। तन्मतानुसारेण प्रत्यभिज्ञानमात्रविषयः, न पुनः साम्प्रतिकः, येन तदुत्थापकता सम्भावनीया स्यात्। शङ्गारप्रतिपत्तिमभ्युपगम्य तन्निराकरोतीति प्राक्तनांशे श्रीधरकृतावतरणिका।

१. साध्यतयापन्न-क० । २. आस्वाद्य-क०, आस्वादयिकत्वेत्यस्फुटपाठः-ख०।

२. 'तेन वाच्यद्वयाक्तेप' इत्यहृद्यः पाठः-क० । ३. शृङ्गारं प्रति सम्भाव्यमानविभावानुभावत्वेनापाङ्गस्य लोलतायामुपमानतो-

३. पूर्वप्रसिद्धतया-ख० । क्ंति लोचनकृतां समाधानम्। ४. विमतन्तु खिडतस्य मतस्याधिष्ठानभूतध्वन्यालोकग्रन्थोपरि श्लोकस्यैतस्य ४. प्रामाएय-क० । व्याख्यानपरे-"प्रियतमकटातषा हि सर्वस्याभिलषणीया भवन्तीति ५. रम्येयं प्रकाशभङ्गी। यथाऽलक्कारकौस्तुभे-"यशः प्रभृत्येव" इत्युपक्रम्य तत्प्रतीत्या प्रवृत्तिमान् गुडजिह्निकया प्रसक्ानुप्रसक्रवस्तुतर्वसंवेदनेन वैराग्ये "सान्द्रानन्दलयस्तु यः । स एव परमो लाभः" इति काव्यप्रयोजननिर्देशे।

पर्यवस्यति विनेयः" इति सन्दर्भे लोचनकता निदर्शितम्। ६. अभिहित-क० ।

काव्यप्रकाशदीपिका [सप्तम १४० उल्लास: ] चएडीदासविरचिता ३४१ आश्रयैक्ये विरुद्धो यः स कार्यो भिन्नसंश्रयः । "अहो, गीतमहो वादित्रम्" इत्यद्भुतमन्तर्निवेश्य मलयवतीं प्रति रसान्तरेणान्तरितो नैरन्तर्येण यो रसः ॥६४।। शृङ्गारो निबद्धः। न परं प्रबन्धे यावदेकस्मिन्नपि वाक्ये रसान्तर- वीरभयानकयोरेकाश्रयत्वेन विरोध इति प्रतिपक्षगतत्वेन व्यवधिना विरोधो निवर्तते। यथा- भयानको निवेशयितव्यः, शान्तशृङ्गारयोस्तु नैरन्तर्येण विरोध इति भूरेरुदिग्धान् नवपारिजातमालारजोवासितबाहुमध्याः । रसान्तरमन्तरे कार्यम्। यथा नागानन्दे शान्तस्य जीमूतवाहनस्य गाढं शिवाभि: परिरभ्यमाणान् सुराङ्गनाश्लिष्टभुजान्तरालाः॥ दोषमन्तरेणापि शोभाविरहोऽनुभूयते। आस्तां वा रसान्तरम्, नीरसेऽपि शरृङ्गार- सशोगितैः क्रव्यभुजां स्फुरद्धिः पत्तः खगानामुपवीज्यमानान्। योग्ये शब्दार्थरचनवैचित्र्यवति चित्रे शब्दान्तरापेक्षया कोऽपि प्रकर्षः सहृदयहृदय- संवीजिताश्चन्दनवारिसेकैः सुगन्धिभिः कल्पलतादुकूलैः॥ संवेद्यो विद्यत एवेत्याह-अनुप्रासमात्राद्वेति। अलङ्कारादिवैचित्र्योपलक्षणमेतत्। विमानपर्यङ्कतले निषण्णा: कुतूहलाविष्टतया तदानीम्। यदि पुनरपाङ्गभङ्गादिश्वङ्गारयोग्यकोमलपदविन्यासे विलक्षणा काऽपि बन्धच्छाया निर्दिश्यमानान् ललनाङ्गुलीभिर्वीरा: स्वदेहान् पतितानपश्यन्।। समुन्मीलतीति' पूर्वपदार्थान्वयमात्रमुच्यते, तदा पूर्वक एव न्यायः । अत्र बीभत्सशङ्गारयोरन्तर्वीररसो निवेशितः । विरोधे समावेशप्रसङ्गेन प्रबन्धकतृ शिक्षामाह-आश्रयैक्य इति। प्रकृतरस- शान्तस्येति। मलयवत्यनुरागतः पूर्व विरतविषयं दृष्टतया स्वान्तविश्रमानन्दमनुभवतो प्रकृत्या सहैकाश्रयप्रकृतिकत्व इत्यर्थः । विरुद्ध इति । इह खलु द्वयी रसानां गति- दयावीरस्यापि जीमूतवाहनस्य शान्तरसः प्रकृतेः प्रशमाश्रयत्वात्, सततप्रशान्तप्रकृतौ र्विरुद्धत्वमविरुद्धत्वञ्च। उभयमपि चाश्रयैक्यनैरन्तर्याद् आलम्बनैक्येन च। तु शुकादौ शङ्गारस्यासम्भव एवेति त्रिधाऽपि वर्णने विरोध एव। न परमित्यादिना तत्र वीरशृङ्गारयोरन्त्यविरोधो न त्वाद्ययोः। यथा-"कपोले जानक्याः प्रचन्धे प्रत्यवान्तरवाक्यादास्व्ादव्यक्तिभेदान्निष्क्रम्य एव विरोधपरिहारः। यस्मादेक- करिकलभदन्तद्युतिमुषि स्मरस्मेरं स्फारोड्डमरपुलकं वक्त्रकमलम्। निजं त्रापि वाक्ये समूहालम्बनैकास्वादव्यक्तिकवलितयो रपि विरुद्धांशान्तरसंमिश्रणे परस्परो- पश्यञ्छण्वन् रजनिचरसेनाकलकलं जटाजूटग्रन्थि रचयति रघूणां परिवृदः ॥" पमर्दकतारूपदोषविरहोऽनुभूयत इत्याकूतम्। भूरेण्विति । अत्र प्रत्येकं बीभत्स- अत्र वौरशृङ्गारावेकाश्रयनिरन्तरौ भिन्नावलम्बनौ न दोषमावहतः। एवं श्रृङ्गारानुगुणानां पदानां मध्ये वीरानुगुणपदोपादानविरहेऽपि वीरा इति कर्तृपदस्य हास्यवीरबीभत्सैः सम्भोगस्य वीरकरुणरौद्रादिभिर्विप्रलम्भस्य, त्रिधाऽप्य-विरोधो। प्रत्येकमन्वयात् तत्प्रत्याय्यवीरस्य व्यवधायकत्वमिति केचित्, तन्न, स्वातन्त्र्येण यथा-वीरस्याद्भुतरौद्राभ्याम्, शङ्गारस्याद्भुतेन, भयानकस्य बीभत्सेन। रसतया प्रतीतेः। वीर एवात्र रसो रतिजुगुप्से तु सञ्चारिणावेव तस्येत्यपि न, नैरन्तर्यमात्रेणाविरोधाद् वीरभयानकयोरित्येकाश्रयालम्बनत्वेन कर्तव्ये वीरा- अप्रधानस्य सञ्चारिभावादिप्रकर्षायोगात्। अत्र तु तत्सन्भावश्च स्फुट एव, श्रयमुख्यनायकप्रतिपक्षाश्रयस्य तु भयानकस्य परिपोषः प्रकृतवीरपरिपोषप्रकर्षको विभावप्रकर्षसद्भावादेवान्यद्वयाक्षेपात्2। तस्मात् त्रयोऽप्यमी खण्डरसा एव, गुण एव न दोषावहः। शान्तशङ्गारयोस्तु नैरन्तर्यविभावैक्यविरोधिनो रेकाश्रय- परस्परमङ्गत्ववाच्यत्वाभावात्, प्राकरणिकस्यापि वीरस्य स्फुटतरप्रतिभासाभावेना- निबन्धे रसान्तरान्तरितत्वं कार्यम्। अत्रोदाहरणमाह-यथा नागानन्द इति। १. तरलिकयोः-ख०। १. अनुभूयत इति-ख० । २. द्वयापेत्तात्-क० । खएडरसलक्षणं निर्दिष्टमग्रे सूचयिष्यते। चएडीदासकृतध्वनिसिद्धान्तसंग्रहे २. पूर्ववदन्वाचयमात्रम्-क० । १०

३४२ काव्यप्रकाशदीपिका [सप्तम उल्लास: ] चएडीदास विरचिता ३४३

स्मर्यमाणो विरुद्धोऽपि साम्येनाथ विवक्षितः । अत्र कामुकस्य दन्तक्षतादीनि यथा चमत्कारकारीणि तथा अङ्गिन्यङ्गत्वमास्तौ यौ तौ न दुष्टौ परस्परम् ॥६५॥ जिनस्य। यथा वाऽपर: शृङ्गारी तदवलोकनात् सस्पृहस्तद्वदेतद्दशो

यथा- मुनय इति साम्यविवक्षा।

अरयं स रशनोत्कर्षी पीनस्तनविमर्दनः । क्रामन्त्यः क्षतकोमलाङ्कुलिगलद्रक्नः सदर्भाः स्थली:

नाभ्यूरुजघनस्पर्शी नीवीविस्रंसन: करः ॥ पादैः पातितयावकैरिव गलद्बाष्पाम्बुधौताननाः। एतद् भूरिश्रवसः समरभुवि पतितं हस्तमालोक्य तद्वधूरभिदधौ। अत्र पूर्वावस्थास्मरणं शृङ्गाराङ्गमपि करुणं परिपोषयति। दावाग्नि परितो भ्रमन्ति पुनरप्युद्यद्विवाहा इव॥

दन्तैः क्षतानि करजैश्च विपाटितानि प्रोद्गिन्नसान्द्रपुलकैर्भवतः शरीरे। मुख्यो रसः, जातस्पृहमुनिदर्शनवृत्तान्तस्यैव प्राधान्यात्। शेषस्य तु तत्परिपोषक- दत्तानि रक्तमनसा मृगराजवध्वा जातस्पृहैर्मुनिभिरप्यवलोकितानि॥ तया ऽङ्गत्वमेव। ततश्र 'क्रामन्त्य' इत्यादितुल्यतया Sङ्गिन्यङ्गत्वमप्राप्तावित्यादिपरिहार-

प्राधान्याच्चेत्येके। त्रयाणामपि स्वातन्त्रविश्रामाभावात् पार्यन्तिकसमूहालम्बनरूपो विषयत्वमेवास्येति चेत्, सत्यमसि दीर्घदर्शी। ततश्राद्भुतस्याप्यङ्गत्वं वक्तबोधि-

विलक्षण एवायं चित्रनामा रस इत्यपरे। अत्रेत्यादिवृत्तिरप्येतदनुसा रेणैव नेया। सत्त्वगतरतिभावमप्यस्त्वेवमिति चेत्, तर्हिं साम्यसन्भावमात्रेण प्राचीनप्रणया- अथ स्थलान्तरे विरोधपरिहारमाह-स्मर्यमाण इति। साम्येनेत्यतः पूर्वमनुभावा- नुरोधिना वृत्तिकृता गजनिमीलनेन तदवधीरितमिति प्रतीतिः । यद्वा तत्र साम्यं दिति शेषः । अथ वाऽर्थे। विवक्षितोऽप्रकृतोऽपि कविनाऽभिसंहितः । परस्परं न शाब्दमिव शब्दमाहात्म्यात्, अत्र तु नैवमित्येतावता भेद: । शुद्धसाम्योदाहृतिस्तु दुष्टौ परस्परकृतव्याघातपात्रतामप्रात्तौ भवतः । अयं स इति। अत्रालम्बनविच्छेदेन रतेरवश्यमात्मतया स्मर्यमाणानां तदङ्गानां शोकोद्दीपकतया करुणानकूलता । "सरागया स्रुतघनघर्मतोयया कराहतिध्वनितपृथूरुपीठया। मुहुमुहुर्दशनविलद्धि तोष्ठया

पूर्वावस्थास्मरणमिति। स्मर्यमाणा पूर्वावस्थेत्यर्थः । बुभुक्षातिशयेन स्व्रकिशोर- रुषा नृपाः प्रियतमयेव भेजिरे ॥" अत्र हि वीरव्यभिचारिक्रोधवर्णनेऽनुभावसाम्येन

भक्षणप्रवृत्तायै सिंह्ै स्वशरीरं वितीर्णवन्तं बोधिसत्वं प्रति कस्यापीयमुक्तिर्दन्तैः खण्डसम्भोगोपनिबन्धस्तदास्वादसंस्कारकः । क्षतानीत्यादि। रक्तमनुरक्तं रुधिरञ्च। एवं प्राकरणिके दयावीरे शान्तेऽनुभावादि- क्रामन्त्य इति। बाष्पाम्बुपतनं भयञ्च विवाहकाले बन्धुजनसङ्गविच्छेदापरि- साम्येन खएडभूतस्य सम्भोगस्य प्रतिभासस्तमेवाङ्गिनं प्रकर्षयति। केचित्तु शीलितपुरुषसङ्गकातर्यादङ्गनास्वादमांसलीकरणबीजम्। न विरोध इति। राज- बीभत्सोडत्र मुख्य इत्याहु:, तदसत्, जुगुप्साप्रधानत्वानवभासात्। नन्वद्भुत एवात्र १. 'अङ्ग न' इत्यस्फुट: ख० पाठः।

१. एतन्मतसतत्वनिर्वारणे बीजं "तद्धि चित्रपटवद्विशेषसाकल्यात्" इति सूत्रे २. प्राचीनप्रणयानुरोधादिति बाहुल्येन टीकाकृतोऽरुचिसूचनम् । ध्वन्यालोक- वामनेन साकल्यादिति पदेन समूहालम्बनप्रत्यायकेन सूचितम्। मतमापाततो मम्मटेनानुसृतमित्यस्माकं प्रतिभानम्। न चोद्दिष्टात् माधोऽपि-'प्रसारयन्ति कुशलाश्चित्रां वाचं पटीमिव" इति वर्णायति। शान्तादद्भुतस्य गरीयानुपयोगो येनैवमुक्रि: समाधीयते। २. 'अवश्यात्मस्मर्यमाणानाम्' इति क० स्खलितः पाठः। ३. दयावीरे शान्ते वा-क० । अत्र च दयावीरस्येति मूलप्रतीकोपरि अत्रानुभावसाम्यं सहृदयानामतिरोहितमेव। 'प्रामब्धारे' अ्रत्र तु कविप्रयु-

ध्वन्यालोकलोचने-"दयाप्रयुक्तत्वादत्र धर्मस्य धर्मवीर एव दयावीरशब्दे- क्रोटप्रेक्षाडलक्कारमहिम्नाऽवसेयम्। शुद्धसाम्यं तु 'सरागया' इति माघपद्ये नोक्र:, .. 'दयावीरशब्देन वा शान्तं व्यपदिशति" इति मन्तव्यं स्मरणीयम्। स्फुटमेव।

३४४ काव्यप्रकाशदीपिका [सप्तम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता ३४५

अत्र चाटुके राजविषया रतिः प्रतीयते। तत्र करुण इव शृङ्गारोड- इत्यत्र त्रिपुररिपुप्रभावातिशयस्य करुणोऽङ्गं तस्य तु शृङ्गारस्तथापि

व्यङ्गमिति तयोरन विरोधः । यथा- न करुणे विश्रान्तिरिति तस्याङ्गतैव। अथवा प्राग् यथा कामुक

एहि गच्छ पतोत्तिष्ठ वद मौनं समाचर। आचरति स्म तथा शराग्निरिति शृङ्गारपोषितेन करुणेन मुख्य एवार्थ एवमाशाग्रहग्रस्तैः क्रीडन्ति धनिनोऽर्थिभिः॥ उपोद्बल्यते। इत्यत्र एहीति क्रीडन्ति गच्छेति क्रीडन्तीति क्रीडनापेक्षयोरागमन- उक्तं हि-

गमनयोर्न विरोधः । गुणः कृतात्मसंस्कार: प्रधानं प्रतिपद्यते।

क्षिप्ो हस्तावलग्नः प्रसभमभिहतोऽप्याददानोंऽशुकान्तं प्रधानस्योपकारे हि तथा भूयसि वर्तते॥ इति।

गृह्न् केशेष्वपास्तश्चरणनिपतितो नेक्षितः सम्भ्रमेण। व्यवस्थौचित्यात्। आस्वादे तु घनचमत्काररूपेणेद्टशविभागप्रतिभासः, ततः आलिङ्गन् योऽवधूतस्त्रिपुरयुवतिभिः साश्रनेत्रोत्पलाभिः पूर्वमपि च खण्डास्वादरूपमात्राभासो न तु दुरितान्तरादस्य। तथापि न करुणे कामीवार्द्रापराधः स दहतु दुरितं शाम्भवो वः शराग्निः॥ विश्रान्तिरिति। अप्राकरणिकतयाऽन्यस्योत्प्रेक्षितत्वादित्यर्थः2। एव 'मिव'शब्दस्यो- त्प्रेक्षाद्योतकत्वे विरोधं परिहृत्योपमाद्योतकोऽय'मिव'शब्दः पूर्वानुभूतनायकवृत्तान्तं निकटस्थिताततायिद्वयवत् परस्परोपमर्दनाननुभवात्। अत्र दृष्टान्तमाह-यथेति। सदृशत्वादुपस्थापयतीति ये मन्यन्ते तदनुसारेण परिहरति-अथवेति। एतत्पक्षे क्रोडनापेक्षयोरिति। क्रीडने विधेयेऽङ्गभावेनानूद्यमानयोरित्यर्थः । क्रीडनोपकीर्ण स्मर्यमाणपूर्वावस्थायाः करुणाङ्गता सुव्यक्तैव। यासां पूर्वमीर्ष्याकलुषस्वव्यापाराणामपि योरिति पाठे तु स एवार्थः। आगमनगमनयोरित्युपलक्षणं पतनोत्थानयोर्वदनमौना- चरणयोरपि ज्ञेयम्। न विरोध इति। द्वयोरपि विरोधिनोर्यत्र विधीयमानता तत्रैव प्राणेश्वरास्तथाविधचाटुप्रवणा आसन्, तासामेवेदानी निःशरणानां शम्भुशरदहन-

स्वतन्त्रतया निरङ्कशयोरन्योन्योपमर्दः स्यात्। अत्र त्वनूदमानत्वेनाप्रधानभावाद् स्तथाविधां दुर्दशामुपनयतीति मुख्य एवार्थः परमेश्वरोत्साहपुष्टतद्रतरतिप्रकर्षतयो- गलितदर्पयोः स्वात्मविश्रामस्यापि दुर्रभतया दहनोद्विग्नवन्यदुष्टसत्त्वन्यायेन पोद्बल्यते परमप्रकृष्टास्वादानुकूलतामानीयते। समावेशः स्वानुभवसिद्धतया दुरपह्नव एवेत्यर्थः । अत्र यथाऽनूद्यतया प्राधान्या- अङ्गपरिपोषस्य मुख्योपकारितायां वृद्धसङ्गतिमाह-उक्तं हीति। गुणोऽङ्गं भावस्तथा तत्राप्यङ्गतयेति साम्यमेवानयोरिति विषयव्याप्त्यर्थमुदाहृत्यन्तरमाह- कृतात्मसंस्कारः स्वाङ्गसामग्या प्रधानं प्रतिपद्यते प्रधानमुपकरोति। उपकारमात्रं क्षिप्त इत्यादि। क्षिप्तो वह्निपक्षे धृतः कामिपक्षे करविधूननेनाहतः । अवधूतो- चञ्चापुष्टाङ्गेऽप्यस्तीति विशेषमाह-तथा हीति। तथा सति स्वाङ्गपुष्टत्वे सति डङ्गविक्षेपेण दूरे विक्षितः। प्रभावातिशयस्य तद्गतरतिपोषकस्य त्रिपुरध्वंसं प्रत्युत्साहस्यापरिपुष्टतया रसपदवीपरिप्राप्त्यभावेन भावमात्रस्य करुणाङ्गम्, प्रधानस्य भूयसि अपुष्टाङ्गत्वसाध्य उपकारे परिपोषे वर्तते। ननु यद्येवंविधं

आस्वादापेक्षकत्वात्। तस्य तु शङ्गार इतीर्ष्याविप्रलम्भरूपस्य शृङ्गारस्य १. घनतम-ख०। तुरिति यद्यर्थः स्यात् । कामीवेति साम्यबलादायातस्य परमेश्वरप्रभावं प्रति सोपयोगतया मुख्याङ्गकरुणा- . "यद्यप्यत्र करुणो रसो वास्तवोऽप्यस्ति, तथापि स तच्चारुत्वप्रतीतौ न व्याप्रि- पेक्षया शृङ्गारस्य दूरता बोद्धव्या। आस्त्रादोत्तरकाउं विवेचनाद्शायामेवेदृशी यत इत्यनेनाभिप्रायेण श्लेषसहि तस्येत्येतावदेवावोचत्। न तु करुएसहित- स्येत्यपि। एतमर्थमपूर्व तयोत्प्रेत्तितं द्रढीकर्तुमाह" इति लोचने विवृतिः । १. न्याय एष लोचनकृतोपन्यस्तः । राजनिकटरच्तिद्येति पाठोऽपि कुत्रचिदु- ३. श्रीधरस्तु 'अ्यं स रशनोत्कर्षी' इति न्यायेनापि न विरोध इत्याह अ्थवेति पलभ्यते। मुद्रितध्वन्यालोकलोचनपाठोऽशुद्ध: (पृ० १६७) संस्कार्यश्र । इति ग्रन्थं संगमयति।

३४६ काव्यप्रकाशदीपिका [सप्तम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता ३४७

प्राकूप्रतिपादितस्य रसस्य रसान्तरेण न विरोध, नाप्यङ्गाङ्गिभावो म्लेच्छितादिभिर्घटादितत्व्वत् कृतसमयानां कथञ्चित् प्रतीतिपदवीं नीयते। ये तु भवतीति रसशब्देनात्र स्थायिभाव उपलक्ष्यते। स्थायिभावमात्ररूपो रत्यादिरित्याहुः, तेऽत्र स्थायिभावमात्रपदं मुख्यं भाक्तं वेत्यनु- इति श्रीकाव्यप्रकाशे दोषदर्शनो नाम सप्तमोल्लासः। योज्याः। तत्र नादः, "रसावस्थः परं भावः स्थायितां प्रतिपद्यते" इति नयेन

काव्यमभिनेयार्थ स्यात्तदा विरुद्धार्थाभिनयस्तावद् युगपदशक्यः, क्रमाङ्गीकारे भरतादि- सामग्रीसम्पत्प्रसादलब्ध प्रतिबोधसहृदयहृदयगर्भगृहान्तश्विर तरनिद्राणवासनान्तर्लीन - तु काव्यभेदप्रसङ्ग इति चेत्, सत्यम्, समावेशोऽवश्यमनुभावादिसाम्य एव रूपे रत्यादौ किञ्चिदास्व्रादात्मकाभावविलक्षणतया स्वसंवेदनसिद्धास्वादाङ्कराविष्करण- भवतीति प्रधानप्रकाशपरेणाप्यभिनयेन लेशतोऽप्रधानमपि सूचयितुं पर्याप्ता एव श्रीमद्भरतमहामुनिपादपरिचर्यालब्धसिद्धितया महाविज्ञानिनो नटबटुकाः। दशायामेव स्थायिपदस्य मुख्यत्वात् । न द्वितीयः, 'क्रामन्त्य' इत्यादौ भावमात्र-

अत्र चोदाहृतिद्वयेऽपि साम्येनैव विरुद्धोपनयः । क्वचित्तु स्वारस्येनैव भवति । विलक्षगकरुणाद्यास्वादसम्मेदानुभवात्। अन आस्माकीनमेव व्याख्यानं ज्याय इति

यथा-"एकं ध्याननिमीलितं मुकुलितिप्रायं द्वितीयं पुनः पार्वत्या वदनाम्बुज- सर्वे सुसमञ्जसम् ॥

स्तनभरे सम्भोगभावालसम्। अन्यद् दूरविकृष्टचापमदनक्रोधानलोद्दीपितं इति काव्यप्रकाशदीपिकायां दोषदर्शनो नाम सपम उल्लासः ।।

शम्भोर्भिन्नरसं समाधिसमये नेत्रत्रयं पातु वः ॥" अत्र शान्तशृङ्गाररौद्रखण्डरस- परिपुष्टा भगवद्विषयिणी भक्तिः । त्पिता महानुजकविपरिडतमुख्यश्रीचएडीदासपादानां खएडरसनाम्ना। "अङ्ग' एवं विरोधिभावयोरप्येकरसाङ्गत्वे निर्विरुद्धता मृग्या। प्राकप्रतिपादितरूपस्य बाध्योऽथ संसर्गाद् यद्यङ्गी स्याद्रसान्तरे। नास्वाद्यते समग्रं यत्ततः खएड- समूहालम्बनात्मकपरिपूर्णघनानन्दरूपस्य न विरोधः, एकवाक्यनिवेशप्रादुर्भाव- रस: स्मृतः ॥" इति साहित्यदर्पणे विश्वनाथः । "यद्यङ्गी रसोऽपरिपुष्टतया यौगपद्यविरहेण परस्परोपमर्दकसम्भावनाया अभावात्। नाप्यङ्गाङ्गिभावः, द्वयोरपि भावमात्रवैलत्षएयेनापातमात्रतः प्राधान्येनाभिव्यक्तः समग्रं नास्वाद्यत

परिपूर्णतया स्वतन्त्रविश्रान्तत्वात्, भिन्नदेशकालत्वाच्च। स्थायिभाव इति । स्थायिनः इति परतन्त्रत्वाद् न्यूनाङ्सामग्रीकत्वात् समप्रापुष्टत्वाच्च" इति साहित्य- दर्पणलोचने विश्वनाथतनुजोऽनन्तदासः । सकाशाद् भवतीति स्थायिभावः स्वतन्त्रविश्रामरहितः पूर्वरसाद् भावमात्राच्च १. म्लेच्छतादिभि :- ख० । 'वाच्यतयेश्वरेच्छादिभिः' इति पाठः स्यात्। अय- विलक्षणतया सहृदयहृदयसंवेद्यस्वरूपः कैश्रित् सञ्चारिनाम्नाऽस्माभिस्तु खण्डरस- माशय :- भावरसस्थायिव्यभिच्ारिप्रभृतिपदानां शास्त्रकृत्कृतसमयेनैवार्थ- नाम्ना व्यवहार्य: कश्चन विशेष इत्यर्थः । उपलक्ष्यते, तस्य स्वरूपतो वाच्यतया व्यवस्था। तथा सति स्थायिपदं भावविशेषणकमेव भवितुमहंति।

१. अ्रभिनयो हि नटबटुकानां कर्म। "विभावयति यथावच्च नानार्थं हि प्रयोगतः । परं लोचनकृत्-"तथा च भागुरिरपि (भारविरपीति क्वाचित्कः, भाल्लुकि- रिति च शुभङ्करकृते सङ्गीवदामोदरे नामनिर्देशः ) किं रसानामपि स्थायि- शाखाऽङ्गोऽपाङसंयुक्तस्तस्मादभिनयः स्मृतः ॥" इति मुनिकृतं तल्लत्तराम्। सज्चारिताऽस्तीत्यात्तिप्याभ्युपगमेनैवोत्तरमवोचद् बाढमस्ति" इत्याह। तत्र "आङ्गिकं तु भवेच्छ्राखा" इत्यङ्गाभिनये विविघदृष्टिभेदादिभिरुपाङ्गा- भिनये च हस्तादीनां चारैः प्रयोगो नाव्यशास्त्रदर्शितविधया समर्पितो "बहूनां समवेतानां रूपं यस्य भवेद् बहु। स मन्तव्यो रसः स्थायी शेषाः संचारिणो मताः॥।" इति मुनिवचनमत्र प्रमाणम्। नटकर्मणि परां काष्ठामधिरोप्यत इति हि टीकाकृतामाशयः । २. स्थायिपदत्व-ख० । २. अत एवात्र प्रधानेतरेषु रसेषु स्वातन्त्र्यविश्रामराहित्यात् पूर्णरसभाव- ३. इति श्रीमत्कापिअलकुल तीरोदकौस्तुभविद्वत्कविस हृदयगोष्ठीगरिष्ठश्रीचएडी- मात्राच्च विलक्षणतया सज्जारिरसनाम्ना व्यपदेशः प्राच्यानाम्। श्र्स्म- दासविरचितायामू-ख० ।

उल्लास: ] चएडीदासविरचिता ३४६

वितताकृतित्वमात्रेण 'शूर' इति क्वापि शुरेऽपि मूर्तिलाघवमात्रेण 'अशूर' इत्यविश्रान्तमतयो यथा व्यवहरन्ति, तद्वन्मधुरादिव्यञ्जक- अष्टम उल्लास: सुकुमारादिवर्णानां माधुर्यादिव्यवहारप्रवृत्तेरमधुरादिरसाङ्गानां

एवं दोषानुक्त्वा गुणालङ्कारविवेकमाह- वर्णानां सौकुमार्यादिमात्रेण माधुर्यादि मधुरादिरसोपकरणानां

ये रसस्याङ्गिनो धर्माः शौर्यादय इवात्मनः । तेषामसौकुमार्यादेरमाघुर्यादि रसपर्यन्तविश्रान्तिप्रतीतिवन्ध्या

उत्कर्षहेतवस्ते स्युरचलस्थितयो गुणाः ॥६६॥ व्यवहरन्ति। एत एव माधुर्यादयो रसधर्माः समुचितैर्वर्णर्व्यज्यन्ते, न तु वर्णमात्राश्रयाः। यथैषां व्यक्षकत्वं तथोदाहरिष्यते। आत्मन एव हि यथा शौर्यादयो नाकारस्य, तथा रसस्येव माधु- र्यादयोगुणा न वर्णानाम्। क्वचित्त शौर्यादिसमुचितस्याकारमहत्त्वादे- दिति। प्रायिकत्वञ्चावर्जनीयसन्निधितामात्रेणेति भावः। आकारस्यावयवसंस्थानस्य।

दर्शनात् 'आकार एवास्य शूरः' इत्यादेर्व्यवहारादन्यत्राशुरेऽपि रसस्यैवेति। तज्जातिविशेषरूपेष्वेव तेषु वक्ष्यमाणविलक्षणविशेषसम्भवादित्यर्थः । न वर्णानामिति। तथा सत्यलक्कारवैजात्यस्य दुलभत्वप्रसङ्गात् । क्वचित्तु शूरे सम्प्रति गुणालक्कारविशेषलक्षणेषु प्रकृतेषु गुणानामन्तरङ्गत्वात् प्रथमं तद्विशेवेधु लक्षणीयेषु तत्सौकर्याय सामान्यलक्षणं तावद् वाच्यम्, तदुक्तौ चार्थसिद्ध आकारमहत्त्तमारोहपरिणाहशालिशरीरस न्निवेशगाम्भीर्यशोभावहत्वम्। अन्यत्र

एवालङ्कारजातेर्विवेकुः। गुणालक्कारैक्याङ्गीकार उक्तस्फोरणायानूद्यत इत्याह-एव- पुरुषे वितताकृतित्वमाकारमहत्त्वं' प्रकर्षनिर्वाच्यम्। क्वापि पुंसि मूर्तिः शरीरं तस्य

मिति। गुगालङ्कारविवेकं गुणानामलङ्कारेभ्यो वैजात्यमाह स्वरूपोपदर्शककारिका- लाघतमत्यन्तप्रकृष्टारोहपरिणाहशून्यता । अविश्रान्तमतयोऽपरिनिष्ठितबुद्धयः । द्वयेन। रसनं रस आस्वादः, तस्याङ्गिनः काव्यात्मभूतस्य धर्माः स्वरूपविशेषा इति माधुर्यव्यवहारेत्यत्र माधुर्यपदानन्तरमादिशब्दोपस्कारः ।अमधुरादिरसाङ्गानां लक्षणभागः । गुणपदस्य प्रवृत्तित्रीजमाह-उत्कर्ष हेतव इति। यथा खलु शौर्यादयः पुरुषोत्कर्ष हेतवो गुणशब्दप्रतिपाद्यास्तथा तदानुगुण्याभावेऽपि तद्विभावाद्युपनायकपदसन्दर्भाप्रतिष्ठानाम्। एवं मधुरादिरसोप- माधुर्यादयोऽपि स्वसमर्पकस्य पदसन्दर्भस्य काव्यव्यपदेशौपयिकोत्कर्षानुगुण्यभाज इत्यर्थः । अचलस्थितयः करणानामित्यपि। तेषां वर्णानां रसस्यास्वादाभिन्नस्य पर्यन्ते रहस्ये विश्रान्तिं परि-

काव्यनियन्त्रितस्थितयः, तज्जातीयायोगव्यवच्छेदेनैव काव्यत्वात्। अलङ्काराणां निष्ठामापन्ना या प्रतीतिर्बुद्धिस्तद्वन्ध्या प्राप्तसहृदयभावाः काव्यत्वपरीक्षका इत्यर्थः ।

पुनरसत्वेऽपि न काव्यत्वविरोधः, तेषां तदरात्मरूपास्वादस्वरूपात्मकत्वात्। क्वचि- एतमेवार्थ द्रढयति-एत एवेति। अतो न वर्णधर्मा इत्यर्थः। मधुरादिवर्णधर्मत्वे हि तेषां तदभावस्थले सर्वथा मधुराद्यास्त्रादायोग एव स्यात्। न चैवम्, १. एवं च रसस्योत्कष हेतुत्वे सति रसधर्मत्वम्, तथात्वे सति रसाव्यभिचारि- अपकृष्टस्यापकृष्टतरस्य वा तस्यानुभवात्। अत एवेति क्वचित्पाठे तु। ननु यद्येते स्थितित्वम्, अयोगव्यवच्छेदेन रसोपकारकत्वं चेति लक्षणात्रयं गुणानां एव माधुर्यादयो रसधर्माः समुचितैर्वर्णैर्व्यज्यन्ते, न वर्णविशेषधर्मा माधुर्यादय- द्ष्टव्यम्। ..... चएडीदासस्तु रसधर्ममात्रं लक्षणाम्, उत्कर्षहेतुत्वं तु गुएशब्दप्रवृत्तिबीजमित्याह, तदयुक्रमिति प्रदीपमन्तव्यमविचाररमणी- स्तदा मधुरादिवर्णवति काव्ये प्रकृष्टो माधुर्याद्यास्वादः, तदभाववति तु निकृष्ट इति

यम्। प्राचा ध्वनिकारेण स्वीकृते गुणलक्षणो रसधर्मत्वमेवेतरव्यावर्तकतया कथमियं व्यवस्थेत्याशङ्कय योज्या वृत्तिः । अस्मिन् पक्षे समुचितैरसमुचितैश्र (differentia) समुपन्यस्तम्, अचलस्थितित्वमपरिहार्यमानुषङ्गिक- 9. आ्कारमहत्त्वनिर्वाच्यम्-ख० । मात्रम् (inseparable accident)। अत्र च क्वचिदुपचारत इति २. एवमुभयोर्मातृकालिप्योमूंलपाठः। अत एवेति प्रायिकः पाठः साधीयान्। वक्व्यमिति प्रदीपमन्तव्यमपि न सुष्ठ। ३. समुचितैश्र वणैरिति खपुस्तके गलितः पाठः ।

३५० काव्यप्रकाशदीपिका [अरष्टम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता ३५१

उपकुर्वन्ति तं सन्तं येडङ्गद्वारेण जातुचित्। यत्र तु नास्ति रसस्तत्रोक्तिवैचित्र्यमात्रपर्यवसायिनः। क्वचित्त हारादिवदलङ्कारास्तेऽनुप्रासोपमादयः ।।६७।। सन्तमपि नोपकुर्वन्ति। यथा-

ये वाचकवाच्यलक्षणाङ्गातिशयमुखेन मुख्यरसं सम्भविनमुप- त्रपसारय घनसारं कुरु हारं दूर एव किं कमलैः।

कुर्वन्ति, ते कराठाद्यङ्गानामुत्कर्षाधानद्वारेण शरीरिणोऽप्युपकारका अलमलमालि मृणालैरिति वदति दिवानिशं बाला॥ इत्यादौ वाचकमुखेन। हारादय इवालङ्कारा:। मनोरागस्तीवं विषमिव विसर्पत्यविरतं

वर्णैर्व्यज्यन्त इत्यनन्तरं यथायथं प्रकृष्टतया निकृष्टतयेति शेषः। असमुचितैश्चेति प्रमाथी निर्धूमं ज्वलति विधुतः पावक इव। पाठाभावेऽप्यत एवेति पाठे यतः सहृदयचक्रर्तिना सूत्रकृता माधुर्यादीनामास्त्राद- हिनस्ति प्रत्यङ्ग ज्वर इव गरीयानित इतो रूपविशेषता स्वानुभवसाक्षिकीत्वमुक्ता, अत एवास्माभि रप्यनुभूत्यनुसारेण न मां त्रातु तातः प्रभवति न चाम्बा न भवती।। गुरुशिक्षया चेत्थमङ्गीक्रियत इत्यर्थः । अत एव माधुर्यादयो रसधर्माः समुचितैर्वरणै- व्यज्यन्ते न वर्णमात्राश्रया इति बहुपुस्तकदृष्टः सुगम एव सिद्धान्तप्रकटनपरः इत्यादौ वाच्यमुखेनालङ्वारौ रसमुपकुरुतः।

पाठः। पाठस्वरूपनिर्धारणे दृढतरं प्रमाणमस्तीति नास्माभिरेकतरपरिग्रहः क्रियते। ननु यदि वर्णविशेषधर्मा माधुर्यादयस्तदा मधुरादिवर्णानामेव माधुर्याद्यु- जातुचिदिति कारिकाप्रतीकं विशदयति-यत्र त्विति। ननु नीरसशब्दसन्दर्भ- गतानामनुप्रासोपमादीनामलङ्कारतैव नास्ति, तस्याः काव्यधर्मविशेषनिष्ठताSनैयत्या- त्कर्षक्षमतेति चेत् ? तत्राह-यथेति। एषां मधुरादिवर्णानां यथा येन प्रकारेण दिति येषां साम्प्रदायिकानां मतं तान् प्रति प्रकारान्तरमाह-क्चित्विति। एतदपि माधुर्यादीन् प्रति व्यक्षकत्वमङ्गीक्रियते, तथा प्रकार उदाहरिष्यते, अनङ्गमङ्गलगहे- न साम्प्रतम्, रसानुपकारकस्यानलङ्कारत्वात्। न त्वेवं माधुर्यादिगुणाः, तेषां रस- त्यादिना स्कोरयिष्यत इत्यर्थः । अयमर्थो व्यङ्ग्यव्यञ्जकभावस्तावन्न धर्मधर्मित्व- प्रतिबद्धः, प्रायिकव्यभिचारित्वात्, किन्तु लक्ष्यदृष्टयान्वयव्यतिरेकगम्यः। लक्ष्येषु शरीराविश्लेषादिति भावः । क्रमेणेति क्वचित्पाठो रसोपकारकोदाहृत्यनन्तरं तदनु-

च मधुराणामेव माधुर्य प्रति परुषाणामेवोजः प्रति प्रसन्नानामिव च प्रसादं पकारकोदाहृतिरिति नेयः। घनसांरः कर्पूरः । तीव्रमिति विसर्पणक्रियाविशेषणम्।

प्रत्यन्वयव्यति रेकसिद्धमानुकूल्यमिति तथैवाङ्गीक्रियते। विसर्पन् क्रमशो गाढीभवन्। निर्धूमं धूमनिरसनेन विधुतो वीजितः पावकोऽ- ग्निरिव। इत इत इति मौग्ध्यविजुम्मितं तत्कालोद्वगदुर्धरहृदयादिमर्मणां तमित्यस्य मुख्यं रसमिति, सन्तमिर्त्यस्य च सम्भविनमिति विवृतिः । भवतीति। बाला प्रकरणप्रतिपाद्यलवङ्गिका। अलङ्कारावनुप्रासोपमे।

शरीरिणोऽप्युपकारका इत्यलङ्करणौपाधिकत्वादलङ्कारपदस्या लङ्करणदशायामेव रसं विप्रलम्भम्। मुख्यत्वनीत्या सजीव एव शरीरे शोभामावहतामलङ्काराणामात्मलाभो नान्यथा, मृतशरीरेऽपि शोभाधानप्रसङ्गादित्यर्थः । उपकुरुत इति तदाकारसम्भेदवशोन्मिषितस्योत्कर्षस्य स्वसंवेदनसिद्धत्वात्। नीरसानुप्रासोपमाद्युदाहृतयः स्वयमाकरेषु मृग्या इत्यभिप्रेत्य रसवत्काव्यगताया अलङ्कृते रसानुपकारितामुदाहरति-चित्ते इति। ये त्वस्य नीरसोदाहरणतां

९. अ्रस्माभिरिति वृत्तिकारेणीति चएडीदासाशयः । चएडीदासः केषाञ्चिदर्वा- गूभवटीकाकृत्पतं मूलवृत्तिकृतोर्भेंदं समर्थयत इतीतरत्रापि दृश्यते। १. यथाक्रममुदाहरणमिति प्रायिकः पाठः। स च टीकाकृताऽपि विदितचरः

२. "अत्र गुणालङ्कारविवेकस्य वक्तव्यत्वात्तस्य च तदुभयस्वरूपपरिज्ञान- कथज्ञचित् समर्थनीयः ।

पूर्व कत्वादकाएडेSप्यलङ्कारलक्तणामुपत्तिपत्युपकुर्वन्तीत्यादि" इति सरस्वती- २. वाचकमुखेनेति कोमलया वृत्त्याऽनुप्रासद्वारा।

तीर्थ विवरणं ग्रन्थकृन्मर्मसमर्थनपरं स्मरणीयम्। ३. मर्मखां हस्तादीनां निर्देशनमिति खपुस्तके पाठः सम्यक्।

३५२ काव्यप्रकाशदीपिका [अष्टम उल्लास: चएडीदासविरचिता ३५३

चित्ते विहद्टदि ण टुद्टदि सा गुरोसुं सेजासु लोदृदि विसट्टदि दिम्मुहेसुं। इत्यादौ वाच्यमेव न तु रसम्। अत्र बिसलता न जीवं रोद्घुं

बोलम्मि वद्ृदि पवद्ृदि कव्वबन्धे क्षमेति प्रकृताननुगुणोपमा।

भारोण दुद्ददि चिरं तरुणी तरट्टी॥ शोकावेगध्यानजडिततन्मयीभावयोगेन भावुकमनोमोदमातन्वति मित्रादिशब्दे

इत्यादौ वाचकमेव। शलेषमू लातिशयोक्तिसमर्पितो न कश्चिदतिशयः स्फुरतीति शब्दार्थालङ्कत्योरास्वा-

मित्रे क्वापि गते सरोरुहवने बद्धानने ताम्यति दानङ्गता, आदित्यास्तमयादीनान्तु विभावादिरूपतयाऽस्त्येवोपयोगः । रसमिति रसनमिति व्युत्पत्या पूर्वत्र विप्रलम्भमुत्तरत्र विप्रलम्भाभाससञ्चारिजडताभासम् । क्रन्दत्सु भ्रमरेषु वीच्य दयितासन्नं पुरः सारसम्। अर्गलेवेत्युत्प्रेक्षायामुपमाभ्रान्ति प्रसङ्गान्निराचष्ट-अत्रेति। उपमाऽङ्गीक्रियमाणा चक्राह्न वियोगिना बिसलता नास्वादिता नोज्भिता प्रकृताननुगुणा सती दोषावहा स्यात्। अयमर्थ :- साधारणधर्मपुरस्का रेणैव ह्युपमा कण्ठे केवलमर्गलेव निहिता जीवस्य निर्गच्छतः॥ प्रवर्तते। स चात्र जीवरोधित्वमेव न्याय्यम्। तच्चार्गलाबिसलतयोरुपमानोपमेययो-

मन्यन्ते ते न सम्यग्विदः, विप्रलम्भास्वादस्यानुभूयमानत्वात्। केवलं परुषाद्यनु- द्वयोरपि नास्ति। यदि त्वर्गलापदेन रोधकरणाभिधानं तदा तत्तत्र सम्भवदपि प्रासस्य तदनुकूलतया प्रकर्षराहित्यम्। रसस्यात्र विवक्षितत्वादनुप्रासस्योक्ति वैचित्यमात्रपर्यवसानमिति चेत्, किमिदमविवक्षितत्वं नाम१ कवितु: सर्वात्मना- बिसलतायां न सम्भवति, ततश्चोपमीयतेऽनयेति व्युत्पत्या उपमा जीवरोधकता

लङ्कारनिर्वाह्दुग्रह इति चेत्, २किं पुनस्तेन रसे सर्वथा विच्छेदः प्रकर्षविघातो प्रकृत उपमेयेऽननुगुणा सम्भवाभावेन नानुकूल्यविधायिनी।2 न चोत्प्रेक्षापक्षेऽ-

वा १ नादः, स्वसंविदि विपरीतत्वात्। नेतरः, अस्मत्पक्षनिक्षेपात्। विहृद्ददि प्ययं दोषः, तत्र यत्रार्गला निधीयते तेन द्वारेण निर्गच्छद्वस्तु निरुणद्धयेवेति विगलति। खुद्ृति कुण्ठतां याति। लोदृदि विपरिवर्तते। विसदृदि विकसति। बोलम्मि वद्ददि वचसि वर्तते। पवद्ृदि प्रवंर्तते। झाणेण दुद्ददि त्रुट्यति। प्रसिद्धया वदननिहिताया बिसलताया अर्गलात्वेन सम्भावनायां जीवरोधक्षमत्वस्यापि

तरट्टी प्रगल्भा । प्रविष्टत्वात्। न च काल्पनिके वस्तुन्यनौचित्यं प्रसरति, तस्य तात्विकपदार्था- श्रयत्वात्, अन्यथोत्प्रेक्षामात्रोच्छेदप्रसङ्गात्। केवलसम्भावनायां मूले विरोधा एवं सम्भविनो रसस्यानुपकारिकां शब्दालङ्कृतिमुदाहृत्यार्थालङकृतिमाह- मित्र इति। मित्रे सूर्ये सुहृदि च। बद्धानने सङ्क चितमुखे शोकोपात्तमौने च। विरोधचिन्ता कार्या। सा चार्गलासादृश्यसम्भावनायां प्रसरति। सम्भावना चात्र

ताम्यति म्लानिमाप्वति परितप्यमाने च। क्रन्दत्सु मधुरगम्भीरं शब्दायमानेषु स्फुटमेव प्रतीयते। न चात्र दुष्टताप्रतिभासः। ये तु प्रकृतास्वादाननुगुणेयमुपमा

रुदत्सु च । चिसलता मृणालाङ्करकोटिः। अत्र चक्रवाकस्य प्रदोषे प्राणेश्वरीविरह- साधारण्यासम्भवेन दुष्टत्वादिप्रकृतोदाहृतित्वसङ्गमनपरत्वं व्याचक्षते, ते न

वेदनाविदूनमनसः १. एवमुभयोरेव मातृकालिप्योः पाठः। 'न्याय्यं स्यात्' इत्यनुषङ्रेए कथज्वित्

१. अनुप्रास :- स च त्रिविधो वृत्तिसंश्रयादिति काव्यालङ्कारसारसंग्रहलघु- स समर्थनीयः । स धर्मः ।

वृत्ताववतरणिका। "शषाभ्यां रेफः संयोगैष्टवर्गेण च योजिता। परुषा २. अत्र चोद्दीपनरूपाया बिसलतायाः प्रयत्नजीवहरणवसानोपकारकत्वा-

नाम वृत्ति: स्याद् ह्रह्वह्वाय्ैश्र संयुता ॥" इत्युद्धटः प्राह। रुद्रटोऽप्येत- ज्जीवन निरोधार्गलरूपोत्पेत्षायां विप्रलम्भश्ङ्गारतदाभासयोरननुगुशत्वा-

रसदृशं लक्षणं निर्दिशति। न्ाल्कारो रसस्योपकारकः । इह नोपमेत्युत्प्रेक्षानिरूपणे वच्यत इति

२. किं पुनस्तेन 'रसप्रातिकूल्यमुपात्तम्' इति-क० अ्रधिकः पाठः । साहित्यदर्पणोपरि लोचनस्य मन्तव्यमवधानीयम्। ३. साच सम्भावनामात्रेण-क० ।

३१४ काव्यप्रकाशदीपिका [अरष्टम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता ३५५

एष एव च गुणालङ्कारप्रविभागः। यदप्युक्तम्-"काव्यशोभायाः कर्तारो धर्मा गुणास्तदतिशयहेतव- एवं च "समवायवृत्या शौर्यादयः, संयोगवृत्त्या तु हारादय स्त्वलङ्काराः" इति, तदपि न युक्तम्, यतः किं समस्तैर्गुणैः काव्य- इत्यस्तु गुणालङ्काराणां भेद:, श्रजःप्रभृतीनामनुप्रासोपमादीनां व्यवहार उत कतिपयैः? यदि समस्तैः तत्कथमसमस्तगुणा गौडी चोभयेषामपि समवायवृत्या स्थितिरिति गड्डुरिकाप्रवाहेरौवैषां भेदः" पाञ्चाली च रीतिः काव्यस्यात्मा? अथ कतिपयैः, ततः-"अद्रावत्र इत्यभिधानमसत्। प्रज्वलत्यग्निरुच्चैः प्राज्यः प्रोद्यन्नुल्लसत्येष धूमः" इत्यादावोज :-

सम्यगूवेदिन:, उक्तयुक्त्या ऽनुपमात्वस्थैर्यात्१, एतदलङ्कारसौष्ठवेनास्वादेन कस्यचित् प्रभृतिषु गुरोषु सत्सु काव्यव्यवहारप्राप्तिः ।

प्रकर्षस्यानुभूयमानत्वाच्चेति यथोक्तमेव ज्यायः । स्वर्गप्राप्तिरनेनैव देहेन वरवर्णिनी।

उक्तमेवार्थ मतान्तरनिरासदार्ढ्यायानुवदति-एष एवेति। च पुनरर्थे। प्रविभागो अस्या रदच्छदरसो न्यक्करोतितरां सुधाम्॥

विवेचनम्। सम्प्रति परपक्षनिरासं स्फुटयति-एवञ्चेति। अस्मदुक्तव्यवस्थितौ इत्यादौ विशेषोक्तिव्यतिरेकौ गुणनिरपेक्षौ काव्यव्यवहारप्रवर्तकौ।

निर्बाधायामित्यर्थः । समवायव्रृत्येति। पृथग् सिद्धेनाधा रेणाधेयस्य योग: समवायः, यदपीति। काव्यस्य शब्दविशेष्यस्य शोभा व्यवहारनिदानभूतः कश्चनातिशयः,

शौर्यादिभिरात्मसम्बन्धश्च, तथा तेषामनन्यत्रसिद्धत्वात् । परस्परपरिहा रेणान्यत्र तस्य कर्तारः स्वसन्निवेशबलेन तदाविर्भावका वर्णादिगतमसृणतादिरूपास्तदति-

वृत्तयोः पाश्चात्ययोगः संयोगः । स च हारादौ दत्तपदः, तेषां शरीरनिरपेक्षस्थिति- शयहेतवः काव्यस्य स्वजातीयावेशवैशिष्टयत्ीजभूताः । अस्मिन् .पक्षे शब्दादिधर्मा

त्वादिति लौकिकगुणालङ्काराणामस्ति वैजात्यम्। काव्यगुणालङ्काराणान्तु शब्दार्थ- एव गुणास्त एव काव्याधीना इति तत्त्वम्। तन्न युक्तमित्याह-तदपीति ।

पृथकसिद्धिराहित्येन तत्समवायाविशेषात् कथमिति! गड्डुरिकाप्रवाहेण गतानुगति- वर्णबन्धवैकट्ययोगिनी माधुर्यशून्या गौडी। मसृणबन्धवती विकटबन्धशून्या

कतामात्रेण, भेदो भेदव्यवहारो न तु वास्तव इति "केषाञ्चिन्मतमसत्। पाञ्चाली। रीतिः काव्यजातिः । काव्यस्यात्मेति स्वरूपेणोपलम्भहेतुतया स्वरूपकुक्षि- निक्षेपात्। ओजःप्रभृतिष्विति। वर्णबन्धवैकटयादिरूपाणां तेषामेवमाद!वपि सम्भवात्। अथ रसवदेव काव्यं ब्रषे तर्हि शिष्यतामवलम्ब्य सर्वामेवास्म- २. उपमानुस्थर्यादित्यस्पष्टः ख० पाठः। त्प्रक्रियामङ्गीकुर्विति भावः। ३. प्रकरणादेतद्धि क्वचित् सन्तमपि नोपकुर्वन्तीति वृत्तिग्रन्थे तृतीयकक्षाया गुणकृतविशेषातिशायित्वमलङ्कारत्वमित्यपि दूषयति-स्वर्गेति। विशेषोक्तिः उदाहरणाम् । विमतास्तत्र रसस्य सत्तां स्वीकुर्वाण अलङ्कारबिषये सन्धिग्वतां प्रकट्यन्तो ग्रन्थसङ्गमने प्रयतन्ते। तस्यैवात्तेपपरो युक्त्युपन्यास पूर्वार्धे, व्यति रेक उत्तराधें। गुणनिरपेक्षाविति। यद्यप्यत्र पद्ये आस्वादाविर्भावके

उपरिस्थटीकायां दर्शितः । १. एतच्च वामनीयानां मतम् । काव्यात्मभूताश्च गुणाः काव्याधीनाः, ते ४. गुणालङ्कारयोरभेदवादिनः प्राचीना भामहदरिडप्रभृतय एवं मन्यन्ते। पुनस्तन्मतोपदिष्ठाया रीतेर्विशेषा इति स्फुटैवासङ्गतिः। "रीतिरात्मा मतोदतिरधुनाऽप्यनुपलभ्यात् प्रसिद्धादुद्भटकृताद् भामहविवरणग्रन्थादिति हेमचन्द्रादयः । उद्भटो जरत्तराणां मतमनुवद्तीति तन्मतमात्िप्यते। काव्यस्य", "विशिष्टा पदरचना रीतिः", "विशेषो गुणत्मा" इति

अलङ्कारसत्ता च काव्यशरीरे सर्वथाऽप्यावश्यकीत्येषां पक्षः। भामह- वामनीयाः कारिकाः। उदाहृतं च तैः प्राचीनतराणमभियुक्रानां मन्तव्यम्- विवरणे सम्प्रति प्रकाशितेऽयमंशस्त्रुटितत्वान्न दृश्यते। "किन्त्वस्ति काचिदपरैव पदानुपूर्वी यस्यां न किञ्ञिदपि किञ्चिदिवावभाति"

उल्लास: ] चएडीदासविरचिता ३५७ ३५६ काव्यप्रकाशदीपिका [अरष्टम आह्लादकत्वं माधुर्य शृङ्गारे द्रुतिकारणम् ॥६८। इदानीं गुणानां भेदमाह- शृङ्गारे अर्थात् सम्भोगे द्रुतिर्गलितत्वमिव। श्रव्यत्वं पुनरोज :- माधुर्यौज:प्रसादाख्यास्त्रयस्ते न पुनर्दश। प्रसादयोरपि।

एषां क्रमेण लक्षणमाह- कारणं हेतुरिति व्याख्यानं ज्यायः, द्रवीभावत्यात्व्ादस्वरूपाह्वादाभिन्नत्वेनात- त्कार्यत्वात्। यद्वा वासनाऽन्तर्लीनरत्यादिगतमास्वादकत्वमास्व्रादजननशक्ति:, तद्धर्मगुणसद्भावो दुरपह्ववस्तथापि परलक्षणानुसारेण शब्दादिधर्माणां माधुर्यादीनां आस्त्रादस्वरूपश्रुतिजनकं माधुर्यमिति ग्रन्थयोजना। लक्षणन्तु प्राचीनमेव। नात्र वैशद्येन स्थितिरिति। काव्यव्यवहारप्रवर्तकाविति। रसादिकं काव्यात्मान- कुत्र पुनरास्त्राद एतादृशः स्वरूपविशेष इत्याह-शङ्गार इति। विप्रलम्भस्य मङ्गीकुर्वाणैर्हि गुणाभावस्थलेSलङ्काराणां काव्यजीवातुताऽङ्गीक्रियते। परथगुपादानादयं शङ्गारशव्दः सम्भोगमेवाहेत्याह वृत्तिकृत्-शृङ्गारेऽर्थात् इदानीमिति। सामान्यलक्षणप्रसङ्गेनालङ्कारवैजात्यप्रतिपादनानन्तरम्। गुणानां सम्भोग इति। गलितित्वमिति। स्व्राभाविकानाविष्टत्वात्मककाठिन्यमन्युक्रोधादि भेदं विभागं विशेषलक्षणोपयोगितया प्रकृतम्। ते गुणाः। त्रयाणामविभागेन कृतदीतत्व विस्मयहासाद्यु पहितविक्षेप-परित्यागेन सहृदयचित्तस्यार्द्रप्रायत्वमित्यर्थः । नन्वास्वादधर्मत्वे गुणानां काण्यधर्मत्वं न विभागस्य न्यूनाधिक्यव्यवच्छेदपरतया त्रित्वे लब्धे वाद्यन्तरविप्रतिपत्तिनिरास- स्यादिति चेत् ? सत्यम्, आस्वादस्य काव्यात्मस्वरूपत्वेन तद्र्माणां काव्यधर्मत्वा- सूत्रणायोक्तम्-त्रय इति। एतदेव विशदयति-न पुनदश। दण्ड्याद्युक्तरीत्येति। दास्व्ादोऽप्यात्मधर्मः । कथं शब्दसन्दर्भरूपकाव्यैकरूप इति चेत् ? न वयनेकरूपत्व्र- क्रमेणेत्यतः पूर्व विभागेनेति शेषः। आह्लादकत्वमिति। यद्वशेनाह्वादशब्द- मात्मत्वं ब्रमः, किन्तर्हि पार्यन्तिके प्रयोजकत्वभित्याचार्याः । प्रवृत्ति: काव्ये तदाह्वादकत्वमास्वाद एव। स चानन्दपर्यायः सर्वास्वादसाधारण सिद्धान्ततत्त्वन्तु काव्यमेव कवितृवासनापरिणतिरूपं सहृदयहृदयलीन प्राचीन- इति मन्यमानो विशिनष्टि-द्वतिकारणमिति। इन्नन्तात् युटप्रत्ययो बन्धादिसहका- वासनोद्बोधात्मकास्वादरूपेण परिणमतीति। एतच्च सहचरवधव्याकुलक्रौञ्च्या-

रित्वप्रकटनपरः । लक्षणन्तु "चित्तद्रवीभावमय आह्रादो माधुर्यम्" इत्येव हि। न पुनः रूपादिकाव्यप्रतिफ़लनात्मकसहृदयहदयानन्द प्रतिपादकागमगम्यमेवेति ना प्रामाणिक- तया स्त्रशिष्यव्यामोहमात्रमाशङ्कनीयमिति। यत्तु "श्रव्यं नातिसमस्तार्थशब्दं इति। एवं नव्यसम्मतरसात्मताऽग्गीकारे-"तमर्थमलम्बन्ते येऽङ्गिनस्ते मधुरमिष्यते" इति माधुर्यलक्षणं कैश्चिदुक्तम्, तन्न युक्तम्, श्रव्यत्वस्य शब्द- गुणाा: स्मृताः । अ्रङ्गाश्रितास्त्वलङ्काराः" इति न काचिद् विप्रतिपत्तिः । धर्मत्वात्। भवतु वाऽविचाररमणीयं माधुर्यस्य शब्दधर्मत्वम्, तथाप्यतिव्यापक- "समवेता गुणाश्चित्ते" इति भट्टतौतमतमेतद् विशद्यति। १. एनमेव मार्गमनुसृत्य विश्वनाथेन "माधुर्यं द्युतिकारणम्" इति लक्षएं १. अपाकुर्वाण :- ख०। वस्तुतस्तु भामहोन्जटादिमतेनैवैतेषु स्थलेषु काव्यत्व- दूषितम् "चित्तदवीभावमयो ह्रादो माधुर्यमुच्यते" इति सूत्रितज्च। स्वीकारः। रसाद्यसत्वेऽप्यलङ्कारसत्वे काव्यत्वमव्याहतमिति तेषामाशयः। २. इत्याशङ्कयाह-क० । तत्कथमिति श्रीवत्सलाञ्छनाद्यास्तदतिशय हेतवस्त्वलं द्क्का रा इति ३. आचार्या इत्यभिनवगुप्तपादादयो रसात्मप्रतिष्ठापकाः। वस्तुतस्तु "शृङ्गार वामनमतसपत्ृत्वेनाङ्गीकुर्वन्तो ग्रन्थं समादधति। महेशचन्द्रन्यायरत्ना एव मधुरः" इति कारिकोपरि ध्वन्यालोककृद्ानन्दवर्धनेनेवमुदृद्कितम्। ग्रन्थकृता यत् काव्यस्वरूपनिरुक्तौ सगुणाविति विशेषएं दत्तं तन्न ४. निहतसहचरीविरहकातरक्रौज्चाक्रन्दजनितशोक इति ध्वन्यालोक आ्रख्यान- सूचना रामायणकथोपन्यासानुकूलैवेति विमर्शकानां केषामपि मतन्ू। रससत्वे तदक्षतमिति न दोष इति वदन्तः काव्यव्यवहारमत्र समर्थयन्ति। एष एवागमः । १. भामहकृते काव्यालङ्कार एवं समर्थितम्। २. इनिति कातन्त्रमते यिजन्तस्य संज्ञा। ११

३५= काव्यप्रकाशदीपिका [भ्रष्टम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता करुे विप्रलम्भे तच्छान्ते चातिशयान्वितम्। शुष्केन्धनाग्निवत् स्वच्छजलवत् सहसैव यः ॥७०।। अत्यन्तद्रतिहेतुत्वात्। दीप्त्यात्मविस्तृतेर्हेतुरोजो वीररसस्थिति ॥६९। व्याप्नोत्यन्यत् प्रसादोऽसौ सर्वत्र विहितस्थितिः ।

चित्तस्य विस्ताररूपदीप्तत्वजनकमोजः । अन्यदिति। व्याप्यमिह चित्तम्। सर्वंत्रेति सर्वेषु रसेषु सर्वासु

बीभत्सरौद्ररसयोस्तस्याधिक्यं क्रमेण च। रचनासु च। गुणवृर्या पुनस्तेषां वृत्तिः शब्दार्थयोर्मता।७१।। वीराद् बीभत्से ततो रौद्रे सातिशयमोजः। गुणवृत्त्योप चारेण। तेषां गुणानामाकारे शौर्यस्येव। मित्याह-श्रव्यत्वं पुनरित्यादि। समग्रं लक्षणमुपलक्ष्यते। श्रव्यत्वं श्रवणानुकूलता- कुतस्त्रय एव न दश इत्याह- मात्रम्। समस्तपदत्वं चौजसि "यो यः शस्त्रम्" इत्यादौ, प्रसादे च "जातं मे पुरुषेण केचिदन्तभवन्त्येषु दोषत्यागात् परे श्रिताः । भस्मरजसा" इत्यादौ तदुक्तरीत्या शब्दगुणे वर्तते। अतिशयो यथायथं तारतम्यम्। तत्र सम्भोगापेक्षया विप्रलम्मे तदपेक्षया करुणे तदपेक्षया शान्ते प्रकृष्ट माधुर्यम्। अन्ये भजन्ति दोषत्वं कुत्रचिन्न ततो दश ॥७२॥ एतावांस्तु विशेष :- शृङ्गारकरुणयोर्न्निस्सपलनं माधुर्यम्, शान्ते तु विषयजुगुप्सा- शुष्केन्धनमग्निरिव स्वच्छजलं रत्नप्रभादिरिव झटित्येवान्यद्व्यापकभूतस्यात्मनः द्यनुगमादोजोलेशानुविद्धमिति, अत्यन्तद्रुतिहेतुत्वादित्यास्वाद्यास्वादयोराहार्यभेदेन प्रतियोगि व्याप्यतायोग्यं चित्तं यो व्याप्नोत्याविष्ठं करोति स प्रसादनामास्वाद सूत्रद्वितीयव्याख्याऽनुसारेण वा सङ्गमनीयम्। दीप्त्या संवेत्तुजनप्रत्येयरूपया विशेषत्वाद् गुणः । केचित्तु' वह्विद्टष्टान्तेन झटिति व्यापकं स्व्रच्छजलद्दष्टान्तेन च स्वाभिन्नया आत्मनश्चित्तस्य विस्तृतेरुल्लसितप्रायात्मिकया इति नेयम्। तदेव व्यासङ्गाभावरूपं नैर्मल्यं प्रचक्षते। इहेति योग्यतया प्रकरणावसेयमित्यर्थः । वक्ष्यति वृत्तिकृत्-विस्ताररूपदीप्तत्वेति। हेतुरित्यस्य पूर्ववत् सङ्गतिः।१ बीभत्से- सर्वत्रेत्याधारनिमित्तयोस्तन्त्रेण निर्देश इत्याह-सर्वेष्विति। रसेष्वित्याधारसप्तमी, त्युपलक्षणम्, तदभावे तद्विघसञ्चार्यादिषु च ज्ञेयम्। एवं माधुर्यस्य शङ्गाराभासा- रचनास्तिति निमित्ते। सर्वा एतातिरोहितशब्दार्थरचना शव्दार्थगताः समस्ता दिषु स्थितिर्ज्ञेया। जनकमिति पूर्ववत्। रौद्रे वीरे च निःप्रतिभटमोजो बीभत्से असमस्ताश्च निमित्तीकृत्य सर्वेष्वेव रसेतु कृतास्पदोऽयमाविर्भवतीत्यर्थः । तु माधुर्यलवानुविद्धम्, हास्याद्भुतभयानकेषु तु द्वयोरपि समावेशो ध्वनि- सम्प्रति वर्णादिषु मधुरादिव्यवहारं समर्थयन्नाह-गुणवृत्त्येत्यादि।

सिद्धान्तसंग्रहोक्तरीत्या ज्ेय:। तेषां तत्पदवाच्यानां केषाञ्चिदतिशयानाम्, वृत्तिः स्थितिः, यद्वा तेषां तत्पदानां

१. "माधुर्यं द्युतिकारणम्" इति लक्षविवरणे यथा सूचितम्। वृत्ति: प्रवृत्तिः। उपचारेण तद्व्यञ्जकेपु तन्त्रेणान्यत्र तत्साजात्येन बीजेन २. ग्रन्थस्य तस्य दुर्लभत्वात् साहित्यदर्पएलोचनतो मतस्यास्य संत्षेपः प्रस्तूयते- लब्धप्रसरया लक्षणयेत्यर्थः । गुगानामिति शौर्यस्येति च वृत्तिपदे तेषामिति इह चानुक्रमप्यौचित्यादेव हास्ये विकाशधर्मकत्वादोजसश्च प्रायः कारिकावद् व्याख्येये। त्रयस्ते न पुनर्दशेत्यत्र हेतूपन्यासपरां कारिकां शिष्य- शृङ्गारनिष्ठतया च माधुर्यस्योत्कृष्टत्वम् । भयानके चित्तवृत्तेविकाशाभावाद् यद्यपि माधुर्यम् , तथापि विभावौचित्यादोज:समावेशः। श्रद्भुते शङ्गारिगते १. "सटितीति शुष्कका ष्ठाग्निदृष्टान्तेनाकलुषोदकद्ृष्टान्तेन च तदकालुष्यं प्रसन्नत्वं इयोः साम्यम्। अत्र प्रकृष्टमोजः । यद्यपि बीभत्से प्रकृष्टतममोजस्तथापि नाम सर्वरसानां गुएः" इति ध्वन्यालोकलोचन आचार्याः । माधुर्यमप्रकृष्टतरमिति। २. "समवेता गुणाश्रिते" इति काव्यकौतुकमन्तव्यात् सुस्थितमेतत्।

३६० काव्यप्रकाशदीपिका [अष्टम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता ३६ बहुनामपि पदानामेकपदवद्भासमानात्मा यः श्लेष, यश्चा- भिधाने मसृणमार्गत्यागो गुणः। कष्टत्वत्राम्यत्वयोर्ुष्टताभिधानान्त- रोहावरोहक्रमरूप: समाधि:, या घ विकटत्वलक्षणोदारता, यश्चौजो- निराकररोनापारुष्यरूपं सौकुमार्यमौज्ज्वल्यरूपा कान्तिश्च स्वीकृता। मिश्रितशैथिल्यात्मा प्रसाद:, तेषामोजस्यन्तर्भावः। पृथकपदत्वरूपं माधुर्य भङ्गया साक्तादुपात्तम्। प्रसादेनार्थव्यक्तिर्गृहोता। मार्गाभेद रूपा एवं न दश शब्दगुणा: । समता क्वचिद्दोषः । तथा हि 'मातङ्गाः किमु वल्गितैः' इत्यादौ सिंहा- पदार्थे वाक्यरचनं वाक्यार्थे च पदाभिधा। जिज्ञासामनूद्यावतारयति-कुत इति। एषु भक्त्या माधुर्यादिपदवाच्येषु शब्दार्थ प्रौढिर्व्याससमासौ च साभिप्रायत्वमस्य च।। धर्मविशेषेषु। दोषत्यागादिति दोषाणां परिहार्यतयोरीकारात्, तदभावरूपाणां इति या प्रौढिरोज इत्युक्तं तद्वैचित्रयमात्रं न गुणः, तदभाबेऽपि न त्वास्वादोत्कर्षकाणां तेषां ह्युपसंग्रहः सिद्ध इति भावः । अन्ये भजन्ति दोषत्व- मिति। न चैवं मुख्यगुणा माधुर्यादय इति तद्विपरीतानां तेषां गुणवैजात्यम्। यद्वा श्लीलग्राम्याणं निराकरणेन च साभिप्रायत्वरूपमोजः, अर्थवैमल्यात्मा दोषाविरहृदशायां तेषामन्तर्भावो भविष्यतीति भावः। दशेति। "शलेषः प्रसाद: अर्थव्यक्तिर्झटित्यर्थसमर्पकत्वं पदानाम्। मसृणेन विकटेन वा मार्गेणोपक्रान्तस्य तेनैव समता माधुर्ये सुकुमारता। अर्थव्यक्तिरुदारत्वमोजःकान्तिसमाधयः ॥" इत्युक्ताः । परिनिष्ठानं मार्गाभेदो गुण इति। तथाविधे वर्णनीये विकटबन्धस्यैवोचितत्वात्। बहूनामपि पदानामेकपदवद्धासनं यथा-"उन्मजजयकुञ्ज रेन्द्ररभसास्फालानुबन्धो- अनेवंविधस्थले यथायथं माधुर्यादावन्तःपातः । कष्टत्वं श्रुतिकटुता। तन्निराकरणेति। द्वतः सर्वा पर्वतकन्दरोदरभुवः कुर्वन् प्रतिध्वानिनीः। उच्चैरुच्चरति ध्वनिः श्रति- दुष्टताऽभिधानं निराकार्यतापरमेवेति भावः। औज्ज्वल्यरूपेति। हालिकादिप्रसिद्ध- पथोन्माथी यथाऽयं तथा प्रायः प्रेङ्गदसंख्यशङ्कधवला वेलेयमुद्रच्छति ॥" अत्र पटविन्यासजन्यग्राम्यताबुद्धिवैपरीत्येनालौकिकशोभाशालिरूपे त्यर्थः । स्व्रीकृतेति। तयोस्तदतिरिक्तशरीरत्वात्। एतावता दण्डयादुक्त शब्दगुगदशकस्यापृथग्वाच्यता हि-"अस्ति भयमस्ति च कौतुकमस्ति मन्दाक्षमस्ति चोत्कण्ठा। अबलानां प्रणयिजने सिद्धेत्याह-एवमिति । शब्दगुणा इत्यनन्तरं पृथग्वाच्या इति शेषः । भाव: कोऽप्येष नैकरसः ॥" इत्यादिवत्। पदानामुच्चारणकाले भेदः सुव्यक्तं नाव- सम्प्रति वाद्यन्तरोक्तानामर्थगुणानामप्येषैव गतिरित्याह-पदार्थ इति। एकपद- भासते। अयञ्च बन्धवैकट्यात्मकत्वादोज एव। एवमन्यत्राष्यन्तर्भावरीतिः । लभ्येड़र्थ इत्यर्थः। वाक्यरचनमनेकैः पदैर्वचनम्, यथा चन्द्र इति वाच्येऽ्त्रेनयन- प्रत्युदाहरणगतिश्र विस्तरभीत्याऽस्मदनुक्ता उन्नेया। आरोह उत्कर्षः, अवरोहोऽप- समुत्थं ज्योतिरिति। वाक्यार्थेडनेकपदप्रतिपाद्यार्थे पदाभिधैकेन पदेनाभिधानम्, यथा कर्ष:, तयो: क्रमो वैरस्यानावहो विन्यासः प्रागप्रात्तेत्यादौ। अत्र हि पादत्रयक्रमेण निदाघशीतलशीतकालोष्णसुकुमारशरोरायां वरयोषिति वरवर्णिनीति। व्यास बन्धस्य गाढता, तूर्यपादे त्वपकर्षः । अत एव चतुर्थपादस्यापि तीव्रप्रायप्रयत्ने- एकस्यैव वाक्यार्थस्य किञ्चिद्विशेषसन्निवेशादनेकवाक्यैरभिधानम्, यथा-"असौ नौजस्त्रिनी रचना। विकटत्वं प्रत्येकं पदच्छेदात् पदानां नृत्यप्रायत्वम्। यथा- नानाकारो भवति सुखदुःखव्यतिकरः सुखं वा दुःखं वा न भवति भवत्येव च ततः। पुनस्तस्मादू्ध्व भवति सुखदुःखं किमपि तत् पुनर्यस्मादूर्ध्व भवति न च "स्वचरणविनिविष्टैनू पुरैनर्तकीनां झगिति रणितमासीत्तत्र चित्रं कठं च" इति। अत्र दुःखं न च सुखम् ।।" अत्र येन संसारिणा यादृशं कमे कृतं तदनुसा रेणैव तथाविधो च तन्मतानुसारेण रसानुसन्धानमन्तरेगैव शब्दप्रौढिमात्रादोजः । ओजोमिश्रशैथिल्यं मिश्रितसुखदुःखादिभोगः क्रियते। यदि कुतश्चिदात्मसाक्षात्कारः स्यात्तदैवास्य "यो यः शस्त्रम्" इत्यादौ। भङ्गया साक्षादुपात्तमिति। वक्ष्यमाणमाधुर्यव्यञ्जककारि- १. एष हि सार्वत्रिकः पाठः। अश्लीलग्राम्यत्वानामिति तु मनोज्ञा रचना। कायाम् (३६४ पृ०) अवृत्तिपदोपादानेन सूत्रकृता कण्ठोक्तप्रायमित्यर्थः । २. शालित्वमित्यर्थः-ख० । १. तीघ्रप्रयत्नोच्चार्यतया नोजस्विनीत्यहृद्यः क० पाठः । ३. एतदपि वामनादिमतमुद्दिश्य, दरिडग्रन्थे शब्दार्थंतया भेदस्यादर्शनात्।

३६२ काव्यप्रकाशदीपिका [अष्टम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता ३६३ प्रसाद:, उक्तिवैचित्र्यरूपं माधुर्यम्, अपारुष्यरूपं सौकुमार्यम्, पत्तियोगरूपघटनात्मा श्लेषोऽपि विचित्रत्वमात्रम्। श्ररवैषम्यस्वरूपा अग्राम्यत्वरूपोदारता च स्वीकृतानि। अभिधास्यमानस्वभावोक्त्य- समता दोषाभावमात्रं न पुनर्गुरः । कः खल्वनुन्मत्तोऽन्यस्य प्रस्ता- लङ्कारेण रसध्वनिगुणीभूतव्यङ्गयाभ्यां च वस्तुस्वभावस्फुटत्वरूपाऽर्थ- वेऽन्यदभिदध्यात्। अर्थस्यायोनेरन्यच्छायायोनेर्वा यदि न भवति व्यक्तिर्दीप्तरसत्वरूपा कान्तिश्च स्वीकृता। क्रमकौटिल्यानुल्बणत्वोप- दर्शनं तत् कथं काव्यमित्यर्थदृष्टिरूपः समाधिरपि न गुणः। उपपादकयुक्तिविन्यास उपपत्तिः, तासां योगः संवलितता स एव रूपं यस्या प्रवाहस्य शान्तिरित्येव हि विवक्षितं वैचित्र्येणोच्यते। समासो बहुप्रपञ्चवाच्यस्यार्थ- घटनाया:, सैवात्मा यस्य स्यैकपदेनाभिधानम्, यथा-"श्रयतां धर्मसर्वस्वं श्रत्वा चैवावधारय। आत्मनः श्लिष्यमाणतारूपस्य । विचित्रत्वमात्रमिति। अनन्यसाधारणरसोपकारित्वातिशयविरहादिति भावः। उदाहृतिस्तु 'दष्ट्रैकासनसङ्गते प्रतिकूलानि परेषां न समाचरेत् ।।" अत्र परद्रव्यं न हरेत् परजायां न गृह्लीयात् प्रियतमे पश्चादुपेत्यादरादेकस्या नयने पिधाय विहितक्रीडाऽनुबन्धच्छलः । ईषद्- परापवादो न वाच्य इत्यादि वाक्यगताभिधेयस्य द्वितीयार्भेनाभिधानम्। प्रौदि वक्रितकन्धरः सपुलकः स्वेदोल्लसन्मानसामन्तर्हासवलत्कपोलफलकां धूर्तोऽपरां रर्थस्य प्रतिपादनचातुर्यम्। वैचित्र्यमात्रं निर्दोषतामात्रम्, न तु रसोपकारकत्वम्। चुम्बति ॥।" अत्र दर्शनादिक्रमस्योभयसमर्थनरूपकौटिल्यस्य लोकसंव्यवहाररूप- तदभावेऽपीत्यादेः काव्यव्यवहारप्रवृत्तिनिमित्तानुपकारकत्वादिति भावः। यथा- स्यानुल्बणत्वस्यैकासनसंस्थिते पश्चादुपेत्य नयने निमील्येषद्वक्त्रितकन्धर इति श्रुतयोजने तु माधुर्यादावतिप्रसङ्गः। नहि तदभावेऽपि काव्यव्यवहारप्रवृत्तिः, चोपपादकानां समवायः। वाच्योपपत्तिग्रहव्यग्रिम्णा चात्र रसास्त्रादो व्यवहित "यो यः शस्त्रम्" इत्यादावपि प्रसङ्गात्। साभिप्रायत्वमनाकाङ्गितानभिधानम्। वैमल्यं दूषकतागलप्रायस्याप्रयोजकपदार्थस्याविनिवेश:। उक्तिवैचित्यं विचित्र- इत्यननुगुणता। अवैषम्यमुपक्रान्तप्रकृतिप्रत्ययाद्यविपर्यासेनार्थस्य विसंवादिताविरहः। योक्त्या तस्यैवार्थस्य भूयः समर्पणम्, यथा-"सरसिजमनुविद्धं शैवलेनापि रम्यं दोषाभावमात्रं प्रक्रमभङ्गविरहानतिरिक्तशरीरत्वात्। तद्वैपरीत्यस्य दोषरूपतां दर्शयति -- कः खल्वित्यादि । अन्यस्य प्रस्तावेऽन्यस्य प्रकृत्यादेरुपक्रमे। अन्यत् मलिनमपि हिमांशोर्लक्ष्म लक्ष्मी तनोति। इयमधिकमनोज्ञा वल्कलेनापि तन्वी किमिव हि मधुराणां मण्डनं नाकृतीनाम्।।" अत्र शोभनतारूप एक एवार्थो रम्यं प्रकृत्यादिकम् । अयोनेरर्थस्य' दर्शनं यथा-"उहव पन्तरोल्लिख अचल हअपाअ- लक्ष्मी तनोतीत्यादिशब्दवैचित्र्येणोपनीतः । पारुष्यमकाण्डे भयशोकादिदायिता, पडिलज्ज। दुन्दकखमो गुल्मे ककवउलकुसुमसमकुडंअं ।।" अन्यच्छाया- योनेर्यथा-"निजनयनप्रतिबिम्बैरम्बुनि बहुशः प्रतारिता काडपि। नीलोत्पलेडपि तद्विलक्षणमपारुष्यम्, यथा-"मरणादौ यशःशेष" इत्यादि। अग्राम्योऽर्थो वैदग्धीवाच्यः । स्वीकृतानि तेषां तन्मात्ररूपत्वात्। रसपदस्य ध्वनिगुणो- विमृशति करमर्पयितुं कुसुमलावी ॥।" अत्राद्ये बकुलमर्कटयोः सादृश्यमनिबद्धपूर्वम्, द्वितीये नीलोत्पलनयनयोः सादृश्यं सहस्रशो निबद्धमपि विच्छित्तिविशेषेण भूतव्यङ्गयपदाभ्यां प्रत्येकं सम्बन्धः । वस्तुस्त्रभावस्य कविवर्णनाहितातिशयस्य तात्विकस्प स्फुटत्वमप्रतीयमानत्वम्, यथा-"प्रथममरुणच्छाय" इत्यादौ। क्रमः निबद्धम्। न गुण इति। असाधारणशोभाऽतिशयाधायकत्वं हि गुणत्वं ब्रूमः, न तु काव्यशरीरमात्रनिर्वर्तकत्वमिति भावः । क्रियासन्ततिः, कौटिल्यं विदग्धचेष्टितम्, अप्रसिद्धवर्णनाविरहोऽनुल्बणत्वम्। १. पुराणकविचुएरो वर्त्मनि दुरापमस्पृष्टं वस्त्विति कविः परप्रबन्धेष्ववहितो दृश्यते। परन्तूक्तिवैचित्र्यतः काव्यस्य नवत्वमायातीति विचित्रोक्रिगर्भा १. "श्रुत्वा चैवाऽवधार्यताम्" इत्यपरैः पठयते। रचनाऽयोनिरुच्यते। अतद्विधा त्वन्ययोनिरेव। एवं वामनादिमते। २. एवमुभयोर्मातृकालिप्योः पाठो दूषकतारूपस्य मलप्रायस्येत्यभिधानपरः। काव्यमीमांसाकारा: पुननिंहुतयोनिरिति तृतीयमपि भेदं कल्पयन्ति ।

३६४ काव्यप्रकाशदीपिका [अ्रष्टम उल्लास: ] चए डीदासविरचिता ३६५

तेन नार्थगुणा वाच्याः अनङ्गरङ्गप्रतिमं तदङ़ं भङ्गीभिरङ्गीकृतमानताङ्गयाः।

वाच्या वक्तव्याः। कुर्वन्ति यूनां सहसा यथैताः स्वान्तानि शान्तापरचिन्तनानि॥

प्रोक्ता: शब्दगुणाश्च ये। योग आद्यतृतीयाभ्यामन्त्ययो रेण तुल्ययोः ।

वर्णाः समासो रचना तेर्षां व्यञ्जकतामिताः ॥७३।। टादि: शषौ वृत्तिदैध्य गुम्फ उद्घत ओजसः ॥७५॥

के कस्येत्याह- पवर्गप्रथमतृतीयाभ्यामन्त्ययोः द्वितीयचतुर्थयोः रेफेणाध उपर्यु-

मूध्नि वर्गान्त्यगा: स्पर्शा अटवर्गा रणौ लघू। भयत्र वा यस्य कस्यचित्, तुल्ययोस्तेन तस्यैव सम्बन्धः टवर्गोऽर्थात्

अवृत्तिमध्यवृत्तिर्वा माधुर्ये घटना मता॥७४॥ णकारवर्जः शकरषकारौ दीर्घसमासो विकटा सङ्गटनौजसः। उदा- हरणम्-मूर्ध्नामुद्वृत्तकृत्तेत्यादि। ट-उ-ड-ढवर्जिताः कादयो मान्ताः शिरसि निजवर्गान्त्ययुक्ता- श्रुतिमात्रेण शब्दात्तु येनार्थप्रत्ययो भवेत्। स्तथा रेफलकारौ हस्वान्तरिताविति वर्णाः, समासाभावो मध्यमः साधारणः समग्रार्णा स प्रसादो गुणो मतः ॥७६। समासो वेति समासः, तथा माघुर्यवती पदान्तरयोगेन रचना माघुर्यस्य व्यक्चिका। समग्राणं रसानां सङ्गटनानाश्च।

उदाहरणम्- 'आनताङ्गयाः' इत्यत्र द्विपदावयवोऽनङ्गरङ्गप्रतिममिति शान्तापरचिन्तनानी- त्यनयोस्तु त्रिपदावयतः समासः। आद्यार्धे पदान्तरयोगे सुकुमारा रचना। एषां चात्र तदेतत् सतरे बुद्धिस्थीकृत्य सूत्रकृदाह-तेनेति। अर्थगुणाः पराङ्गीकृता न वाच्याः मधुरास्वादप्रकर्षत्वं भावकानामपरोक्षमेव। अन्त्ययोः परयोष्टादिर्बहुसंप्रयुक्तः। शब्दगुगेभ्यो भिन्नाः । शब्देति। माधुर्यौजःप्रसादाख्याः । व्यञ्षकता व्यञ्जकवर्गः । एवं शषावपि। उद्धतो विकटः । आद्यतृतीयौ प्रस्तावतो वर्गसम्बन्धिनावेव वर्गान्त गच्उन्ति प्राप्तुव तोति वर्गान्त्यगः । मतेति पदमुभयसम्बद्धम्। मता सम्मता ग्राह्यावित्याह वृत्तिकृद्-वर्गप्रथमतृतीयाभ्यामिति। अन्त्ययोरिति प्रत्यासत्या सुकुमारेति यावत् । सा घटना माधुर्यव्यञ्जिका मता चिरन्तनाचार्यमतेनेत्यर्थः । तयो रेवेत्याह-तदित रेणेति। सामान्येन निर्देशान्नियममाह-अध इति। तेन तस्यैवेति णकारस्य पृथग्वचनाद् अटवर्गा इत्यत्र टवर्गचतुर्वर्णा एवार्थादित्याह-टठडढेति। सजातीयस्य सजातीयेनैत्र। अर्थदिति। लध्वन्तरितस्य माधुर्याश्रयत्व्रादितरस्या- एषां चैकद्वानां सुकुमारतरवर्णबन्धप्रविष्टानामदूषकता लक्ष्यतो बोध्या। स्पर्शा परुषप्रायत्वादित्यर्थः2 । गुम्कः पदार्थसंघटनेति, ओजसो व्यञ्जक इति सम्बन्धः । इत्यस्य विव्ृतिः कादय इति। एषाञ्च स्त्रवर्गान्त्यनूर्धन्यानामेव मधुरता। न च मूर्ध्नामित्यादौ यथायर्थं व्यक्षकवर्ग उन्नेयः। केनातिशयेन स प्रसादो गुण इति यरलवादीनां तथाभावोऽस्तीत्याह-मान्ता इति । कादीनामनुनासिकाः स्त्रवर्गा व्यङ्गयव्यञ्जकताभेदमनादृत्य। समग्राणां रसानां साधारणः सर्वरसवृत्तिः । रसादी- एव मूर्धानमारोहन्तीत्याह-निजेति। व्यञ्जनेपु लव्वादिव्यवहारः स्त्ररोपधानादेवे- नामिति पाठे त्वादिना भावतदाभासादीनामास्वादानामवब्ोधः। समग्राणां त्याह-ह्रस्त्रान्तरिताविति। मध्यमो द्वित्रिचतुरपदावयत्रो दीर्घसमासस्य प्रतीति- मान्थर्यावहत्वेन माधुर्याननुगुगत्वात् । माधुर्यवती सौकुमार्यत्रती। ननु निष्टवर्गा- १. बहुलं संप्रयुक्रम्-ख० । न्याक्रान्तकादिरूपसुकुमारवर्णाभिधानेनैत्र गतार्थत्व्रात् कर्थ पृथगुक्ति: सुकुमारघट- २. सर्वे वर्णा दीर्घास्त्वरितपाठ्यत्वादिति दीर्घसमासेSस मस्तानामल्पसमस्तानां नाया इत्याह-पदान्तरयोगेनेति। व्यक्षनसौकुमार्येऽपि क्वचित् सन्ध्यादिदौःश्रव्यं वा दीर्घत्वपाठो नाटये वाचिकाभिनये स्वीकृतः । स्यात्तद्वर्जनार्थमित्यर्थः । अनङ्गेति। अत्र'ङ्ग'रूपाः स्व्रवर्गाक्रान्तमूर्धानः स्पर्शा: ३. श्ोजसीति मूले वृत्तौ चोभयत्र प्रायिक: पाठः।

३६६ काव्यप्रकाशदीपिका [अरष्टम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता ३६७ उदाहरणम्- क्वचिद्वाच्यप्रबन्धानपेक्षया वक्त्रौचित्यादेव रचनादयः। यथा- परिम्लानं पीनस्तनजघनसङ्गादुभयत- स्तनोर्मध्यस्यान्तः परिमिलनमप्राप्य हरितम्। इदं व्यस्तन्यासं श्लथभुजलताक्षेपवलनैः कृष्णाक्रोधाग्रदूतः कुरुकुलनिधनोत्पातनिर्धातवातः कृशाङ्गयाः सन्तापं वदति बिसिनीपत्रशयनम् ॥ यद्यपि गुणपरतन्त्रा: सङ्गटनादयस्तथापि- केनास्मतसिंहनादप्रतिरसितसखो दुन्दुभिस्ताडितोऽसौ॥ अत्र हि न वाच्यं क्रोधादिव्यञ्जकम्, अभिनेयार्थश्च काव्यमिति वक्तृवाच्यप्रबन्धानामौचित्येन क्वचित् क्वचित्।. तत्प्रतिकूला उद्धता रचनादयः। वक्ता चात्र भीमसेनः। रचनावृत्तिवर्णानामन्यथात्वमपीष्यते।।७७।। क्वचिद्वक्तप्रबन्धानपेक्षया वाच्यौचित्यादेव रचनादयः। यथा- प्रौढच्छेदानुरूपोच्छलमरयभवत्सैंहि केयोपघात- समासानामल्पमव्यदीर्घाणां सङ्खटनानां शब्दार्थगतानां साधारणो व्यङ्गयः। झटित्यर्थसमर्पणेनेत्यनुकूलवर्णादिनिवेशनमपि नातिवैरस्य- मावहति, "यो यः शस्त्रम्" इत्यादावविकटबन्धे ओजोहान्यदर्शनात्। तदुक्तम्- कुर्वत्काकुत्स्थवीर्यस्तुतिमिव मरुतां कन्धरारन्ध्रभाजां "आविद्वदङ्गनाबालप्रसिद्धार्थ प्रसादवत्ं। स च सर्वरसव्यापी काव्यजीवातु- भाङ्कारैर्भीममेतन्निपतति वियतः कुम्भकर्णोत्तमाङ्गम्॥। रिष्यते ।।" अत्र प्रसिद्धः काव्यगतो रस इति सम्प्रदायविदः। तनोरिति मध्य- विशेषणम्। अत्र आ्रम्योपनागरपदावयवसंदर्भे मसृणविप्रलम्भात्मकप्रसादाभिव्यक्तिः। रसोऽपि कथानायकाश्रयस्तत्प्रतिपक्षाद्याश्रयो वा। कथानायकश्च धीरोदात्तादिरूपः । इह गुणाः सङ्घटनात्मका इत्येके। सङ्गटनाश्रया गुणा इत्येके। तत्रोभयत्र संघटनावद् वाच्यं वर्णनीयम् तत्तद्रसाश्रयं तत्तदाभासाश्रयं चोत्तममध्यमाधमप्रकृतिकम्। गुणानां रसानियमः स्यादित्यभिप्रेत्य गुणप्रकर्षकतया तत्परतन्त्रा एव घटनादयः । प्रबन्धश्चाभिनेयोऽनभिनेयो यथास्वं बहुप्रपञ्चः। एषामौचित्येनानुरूप्येण रचनाः तत्रापि च वक्त्रादौचित्याद् गुणाद्यननुसन्धानेऽपि क्वचन न प्रवर्तत कोमलोद्धतमध्याः, वृत्तयः स्वल्पमध्यमदीर्घाः, वर्णा मसृणमध्यमपरुषाः । अन्यथात्वं इत्येतदर्थप्रतिपत्तिपरां कारिकामवतारयति-यद्यपीति। गुणपरतन्त्रा गुणोपकारका वक्त्रादीनां मध्ये कस्यचिदपेक्षया कस्यचिच्चानपेक्षया प्रवृत्तत्वम्। मन्थो मथनं न तु गुणप्रतिबद्धाः । वक्ता कविस्तन्निबद्धो वा प्रत्येकञ्च रसाविद्धस्तदितरो वा। क्षुब्धम्, धीरो गम्भीरः, कोणो वादनदण्डः, कृष्णा द्रौपदी, प्रतिरसितसखः प्रतिशब्दसदृशः, भीमसेनः धीरोद्धतप्रकृतिः। प्रौढेति। अत्र विकटे वस्तुनि १. अटित्यर्थसमपरोनेति कारिकास्थस्य स्वितिपदस्य विश्लेषणपरम्। सदुक्र- वर्ण्यमाने कृत्यारावणाख्ये नाटके वैतालिकेऽपि वक्तरि दीप्ततरा रचनादयः । मित्यनेन भामहमतोद्धारेण समर्थितं च तत्। २. अत्र श्रीघरकृतकाव्यप्रकाशविवेको लोचनादिग्रन्थानुसारिसङ्कलनकल्पने १. एवमादिषु ध्वन्यालोकादिसम्मतं वस्तुनेतृरसादिघटकं विषयविवेचनं काव्य-

चएडीदासेनानुसृतः । पुनः कुत्र कुत्रापि पाठः स्खलित एवोभयत्र तथैव विभेदप्रदर्शनपरमत्र मूलग्रन्थस्य परिपूरकतया मम्मटग्रन्थोपजीविना

प्रतिभाति। हेमचन्द्रेणा प्राचीनकाव्यप्रकाशटीकाकृड्भिः श्रीधरादिभिश्र कृतम्। वस्तुतस्तु श्रीधरसंग्रह एव चएडीदासेनानूदितः । ३. 'रसानियम: स्यात् । यद्यप्यभिप्रेत्य' इति पृथग् वाक्यगर्भः शिथिलप्रायः २. एवमपि श्रीधरः। प्रदीपादयश्छलितरामनाम नाटकमेतदिति मन्यन्ते। क० पाठः। अपरे तु यशोवर्मदेवकृतरामाभ्युद्यस्थमिदं वदन्ति। तदानीन्तनपाठकैरनुप- . प्रतिबन्धशब्दस्य पारिभाषिकं हेतुत्वाभिधानं नात्र गृह्यते। युक्तत्वात् टीकाकृतां वितर्कमूलक एवाकरनिर्देश: स्यात्।

उल्लास: ] चएडीदासविरचिता ३६८ काव्यप्रकाशदीपिका ३६६ [भ्रष्टम संस्कृतप्राकृतदेशीभाषाबन्धे शङ्गारबाहुल्यादसमासप्राया रचना। क्वचित्तु वीरादिरसौ- क्कचिद् वक्तवाच्यानपेक्षा: प्रबन्धोचिता एव ते। तथा हि-आख्या- चित्यादितरे। अत्र च दीर्घसमासेऽपि परुषग्राम्ये वृत्ती। प्राय इति तत्पदेन ? पुरुषारथ यिकायां शृङ्गारेऽपि न मसृणवर्णादयः, कथायां रौद्रेऽपि नात्यन्त- उद्दिश्यते। एवं धर्मादिपुरुषाथमुद्दिश्यमानेतिवृत्तवर्णनादौ परिकथायां सङ्गटनादौ मुद्धता:, नाटकादौ रौद्रेऽपि न दीर्घसमासादयः। एवमन्यदप्यौ- कामचार:2। कथामात्रतात्पर्यणेत्यनन्तरं रसानभिनिवेशादिति शेषः। समस्तफला- चित्यमनुसर्तव्यम् । न्तेतिवृत्तवर्णनं सकलकथा। एकदेशवर्णनं खण्डकथा। एतयोः कुलकादिबन्धबाहुल्याद् इति काव्यप्रकाशे गुणालङ्गारभेदनियतगुणनिर्णयो नाम दीर्घसमासाऽपि रचना न विरुध्यते। परुषोपनागरग्राम्याणाज्च वृत्तीनां निजनिज- अष्टमोल्लास:॥ रसानुकूल्यादौचित्यम्। कथामात्रतात्पर्येतिवृत्तेष्वपि कामचारप्रायैव घटना। यदाह वाक्याभिनयलक्षणे मुनिः-"व्णैः पदैः प्रसन्नैः" इत्यादि। तत्रापि वीर- आख्यायिकायामुच्छ्ासादिना वक्त्रापरवक्त्रादिना च युक्ततया गद्यप्राणभूता रौद्रादिवर्णने नायं नियमः । गद्यपद्यमयी चम्पूः। तत्र च रसानभिनिवेशे यथायोगं विकटबन्धप्रकर्षाश्रयाणां न मसृणेति नात्यन्तमसृणाः । कथायामुच्छासादि- वर्णादयः। सर्वत्र च विषयाश्रयमौचित्यं रसबन्धौचित्यसहकृतमनुसर्तव्यम्। विरहितायां तदुक्तम्-"सर्वत्रैव रसौचित्यं विषयानुप्रकर्षवत्" इति॥ न दीर्घेत्यतः इति काव्यप्रकाशदीपिकायां गुणविभागो नामाष्टम उल्लासः ॥ पूर्वमत्यन्तेति शेषः। आदिना बन्धवैकटयादिपरिग्रहः। एवमन्यदपीति। मुक्तकादावनौचित्यम्। तथा ह्येकस्मिन् छन्दसि वाक्यसमातौ मुक्तकम्, द्वयोः सन्दानि- तकम्, त्रिपु विशेषक्म्, चतुर्पु कलापकम्, पञ्चप्रभृति चतुर्दशान्ते कुलकम्। तत्र मुक्तके रसत्रन्धाभिनिवेशिनः कवे रसाश्रयमौचित्यम्, यथा-शून्यं वासगृहमित्यादौ। नीरसे च कामचारः। सन्दानितकादिषु तु वाक्यसमातौ वैकटयमिति तदौचित्या- न्मध्यमदीर्घसमासे एव संघटने। एतेष्वेव च प्रबन्धगतेषु तत्रत्यमेवौचित्यं नात्मीयम्। अवान्तरवाक्यसमाप्तावपि सन्ध्याद्यनेकवर्णनीयोद्दशेन प्रवृत्तं महा- काव्यम्' । पर्यस्तानां मुक्तकानामेकप्रबन्धेनाबन्ध इति कृत्वा पर्याबन्धः । अत्र च वर्णना" इति भट्टतोतः । आ्र्रादिकवेश्च शैलीमनुसरन्तो महाकाव्यकारा इति १. अप्रबन्धे-क०। प्रबन्धादितरत्रेति तस्यार्थः । मुककं संस्कृतप्राकृता- सर्वजनसंवेद्यम्। पभ्रंशनिबद्धमिति, मुक्रमन्येन नालिङ्गितम्, तेन स्वतन्त्रतया परिसमाप्त- १. उद्दिश्यते। नानेतिवृत्तिवर्णनात्-क० । निराकाङ्कार्थमपि प्रबन्धमध्यवर्ति मुक्रकमित्युच्यत इति यथाक्रमं ध्वन्या- २. प्रकारवैचित्र्येणानन्त्यनिवृ त्तवर्णना परिकथा। अ्रपरस्यां कामचारः कथामात्र- लोकस्तल्लोचनग्रन्थश्च । तात्पर्येणणात्यन्तरसान भिनिवेशादिति लोचनकारमनुसृत्य श्रीधरः । २. वसन्ताद्यनेकवर्णनीयोद्देशेनेति खपुस्तके मुद्रितलोचन ग्रन्थानुसारी पाठ ः । वर्णना तु सर्गबन्धे महाकाव्ये जीवातुभूतेति सम्प्रदायविदः । "तथा हि ३. "नानारसार्थयुक्ैवृ त्तनिबन्धैः कृतः संचूर्णपदैः" इति नाट्यशास्त्रम्। दर्शने स्वच्छे नित्येऽप्यादिकवेर्मुनेः । नोदिता कविता लोके यावज्जाता न नाटकादावप्यसमासैव घटनेति मुनिमतनिष्णाता आनन्दवर्धनाचार्याः ।

उल्लास: ] चएडीदासविरचिता ३७१ काक्का यथा- गुरुजनपरतन्त्रतया दूरतरं देशमुद्यतो गन्तुम्। अथ नवम उल्लास: अलिकुलकोकिलललिते नैष्यति सखि सुरभिसमयेऽसौ॥ गुणविवेचने कृतेऽलङ्कारा: प्राप्तावसरा इति सम्प्रति शब्दालङ्कारा वणसाम्यमनुप्रासः नाह- स्वरवैसादृश्येऽपि व्यञ्जनसदृशत्वं वर्णसाम्यम्। रसाद्यनुगतः यदुक्तमन्यथा वाक्यमन्यथाऽन्येन योज्यते। प्रकृष्टो न्यासोऽनुप्रासः । शलेषेण काका वा जेया सा वक्रोक्तिस्तथा द्विधा।।७८।। चलं सामर्थ्य तदभावेन प्रसिद्धात्मा दुर्लः; बलनामदैत्यनाशेन विख्यातात्मा तथेति श्लेषवक्रोक्ति: काकुवक्रोक्तिश्च। तत्र पदभङ्गश्लेषेण यथा- महेन्द्रश्च। दारुणा क्ररेति विवक्षिते काष्ठेनेति कल्पयित्वाह-त्रिगुणेति। त्रिगुणोS- नारीणामनुकूलमाचरसि चेजानासि कश्चेतनो त्राशुग्राहित्वरूपप्रज्ञात्वापूर्वो ल्लेखशालित्वरूप प्रतिभात्वस्थिरसंस्कारस्वरूपमेधात्वात्मको- वामानां प्रियमाद चाति हितकृन्नैवाबलानां भवान्। Sतिशयः । त्रिगुणा सात्विकी राजसी तामसीत्येके। नैष्यति। निषेधपरं नायिकोक्तौ । युक्तं किं हितकर्तनं ननु बलाभावप्रसिद्धात्मनः सखीप्रतिवचने पुनः 'काक्का' एष्यतीत्येतत् परम्। अस्याश्च शब्दान्वयव्यति रेकानु- सामर्थ्य भवतः पुरन्दरमतच्छेदं विधातुं कुतः ॥ विधायितया शब्दालङ्कारता।" अभङ्गश्लेषेण यथा- सम्प्रत्यावृत्तिनिबन्धेष्वलङ्का रेषु लक्षणीयेषु साङ्गतयाऽन्तरङ्गत्वेन प्रथममनु- अहो केनेदृशी बुद्धिर्दारुणा तव निर्मिता। प्रासमाह-वर्णसाम्यमिति । पूर्वपूर्ववर्णानुभ वजनितसंस्कारयोग्यसमानवर्ण- त्रिगुणा श्रयते बुद्धिरन तु दारुमयी क्वचित् ।। निबन्ध इत्यर्थः । तदुक्तम्-"पूर्वानुभवसंस्कारबोधिनी यद्यदूरता"2 इति। एकस्य उल्लाससङ्गतिमाह वृत्तिकृद्-गुणेति । विवेचने विशेषलक्षणे। अलङ्कारा इति । १. सर्वालङ्काराघिष्ठानतयेत्यन्वर्थो हेतुनिर्देशः । यत्तु "वक्रोक्तिः काव्यजीवितम्" गुणसामान्यलक्षणानुषङ्गेण कृतसामान्यलक्षणाः कृतप्रायशब्दार्थालङ्काररूपसामान्य- इति कैश्चिदभिहितत्वेन बक्रोक्ेश्चारुत्वातिशयात् स्फुटं शब्दालक्कारत्ाच्च विशेषलक्षणाश्र। करणोयविशेषलक्षणान्तराय प्राप्तावसरा इति। परिशिष्टतया प्रथमं लक्षणमित्यधुनातनानां विवरणम् , तद्दुःसमर्थसमर्थनमेव। भामहेन शब्दालङ्कारानिति। निदर्शितायाः कुन्तकेनोज्ीवितायास्तेनैव सर्वालङ्कारजीवातुत्वेन सम- अन्तरङ्गाश्रिततयाऽलङ्कारेभ्यो विशेषं विवक्षन् सर्वालङ्काराधिष्ठानतया प्रथमं र्थिताया वक्रोक्ेरत्र प्रकरणे मम्मटेन ग्रहएं न कृतमित्यवधातव्यम्। वक्रोक्तिमाह-यदिति। अथ च कारिकाप्रथमार्धन सामान्यलक्षणश्लेष्ेण परन्तु-"वक्रोक्िरनुप्रासो यमकं श्लेषस्तया परं चित्रम् । शब्दस्यालङ्काराः काक्का वेति विशेषलक्षणं सूच्यते। एवमन्यत्राप्येवंविधे बोध्यम्। अन्यथाऽ श्लेषः" इति रुद्रटमतानुसारिया ग्रन्थकृता रत्नाकरादिकविसार्थैविच्छित्ति- न्याभिप्रायेणान्यथा योच्यते प्रकारान्तरेण सङ्गस्यते। नारीणां स्त्रीणामिति केन- चिदुक्ते नारीणां शत्रणामिति कल्पनयाऽन्यदुत्तरमाह-कश्चेतन इति। वामानां मत्वेनोद्भाविताया विशिष्टायाः कस्याश्चिदलङकृतेः परामर्शः । प्रतिकूलानामिति विव्क्षायामभङ्गेन वनितानामिति कल्पितम्। कृदिति। डुकज् २. "वर्णावृत्तिरनुप्रासः पादेषु च पदेवु च । पूर्वानुभवसंस्कारबोधिनी यद्यदूरता" करणे, कृती च्छेदन इत्यनयोः कविपि तुल्यं रूपम्। अबलानां स्त्रीणां दुर्बलानाञ्च। इत्याचार्यदएडी। प्राचीनैः कैश्चिदेतल्लतरोऽभ्यासावृत्यादिपदानि प्रयुक्रानि।

३७२ काव्यप्रकाशदीपिका [ नवम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता ३७३ छेकवृत्तिगतो द्विधा। सोऽनेकस्य सकृत्पूर्व: छेका विदग्धाः। वृत्तिर्नियतवर्णगतो रसविषयो व्यापारः। गत इति अ्नेकस्यार्थाद् व्यञ्जनस्य सकृदेकवारं सादृश्यं छेकानुप्रासः। छेकानुप्रासो वृत्त्यनुप्रासश्च। किं तयो: स्वरूपमित्याह- उदाहरणम्- ततोSरुणपरिस्पन्दमन्दीकृतवपुः शशी। द्वयोस्त्रिचतुरादीनाञ्च साम्यादनुप्रासो भवति। समानवर्णविन्यासः साम्यं दभरे कामपरिक्षामकामिनीगण्डपाण्डुताम्॥। सारूप्यम्, कण्ठताल्वाद्येकस्थानीयमपि यकारजकारादीनां साम्यं श्रुत्यनुप्रासाख्य- एकस्याप्यसकृत्परः ।७६॥ मित्यन्ये। साम्यमेव वर्णानामतिशयलेशाधानबोधास्व्रादोत्कर्षकमित्यलकतिपदास्पद- एकस्य, अपिशब्दादनेकस्य, व्यञ्जनस्य द्विर्बहुकृत्वो वा सादृश्यं तामापद्यते। यमकेऽतिव्यातिं निरस्यति-स्वरेति। अपिना स्वरसादृश्यस्य क्वचित् वृत्त्यनुप्रासः। तत्र- सम्भविनोऽपि प्रयोजकता निरस्यते। न चैवं यमके, तस्य स्वरव्यञ्जनसमुदायशरीर- माधुर्यव्यञ्ञकैवण रुपनागरिकोच्यते। त्वात्। अनुप्रास इति लक्ष्यपदस्य प्रत्येकमवयवाप्रवृत्या निर्वक्ति-रसाद्यनुगत इति। अन्विति भागनिरुक्तिः, रसाद्यनुगतः रसाविष्टस्य कवेः पृथकप्रयत्नमन्तरेणैव सुसन्नि- ओजःप्रकाशकैस्तैस्तु परुषा वेश: सहृदयहृदयतन्मयीभावप्रकर्षेणास्वादाङ्करोत्कर्षकत्वञ्च प्रशब्दनिरुक्तिः । प्रकृष्ट अर्थादिति। व्यञ्जनमाम्यस्यानुप्रासतया ध्रौव्यात्'। अनेकस्येति। अनेनाकाङ्कित- इति। प्रकर्षश्च पूर्वापरवर्णैंकजातीयतया भावकहृदयावर्जकत्वम्। 'आस' इत्यस्य मंशं वर्णसाम्यमित्यनुकृष्य पूरणीयमित्यभिप्रेत्याह-सादृश्यमिति। एवमुत्तरसूत्रेऽपि न्यास इति वर्णवचनान्तरापेक्षया शिष्टो विन्यास इत्यर्थः । सामान्यतो लक्षितमनुप्रासं योज्यम्। तत इति। अत्र 'न्द न्दी ण्ड ण्डु' इत्यनेकव्यञ्जनस्यैकवारसादृश्यनिबन्धः । विभजते-छेकेति। नियतेति। मधुरादिरसानुगुण्यनियतमसृणवर्णादिवर्णगतो द्विरिति। ध्रुवीकृतस्यैकस्यानेकस्य वा व्यञ्ञनस्य ततोऽन्याभ्यां द्वाभ्यामेकाभ्या- व्यापारो बोधनाख्यः । वर्तन्ते प्रवर्तन्ते रसोत्कर्षेण वर्णा अनयेति व्युत्प्त्या वृत्ति:, मनेकाभ्याञ्चेत्यर्थः । एवं बहुकृत्व इत्यपि व्याख्येयम्। उपलक्षणं चैतत्। तेनैक- तदुपोद्वलकतया तदाश्रयानुप्रासो वृत्यनुप्रासः। एवं छेकैः प्रचुरप्रयोज्यतया तदाश्रित- व्यञ्जनस्यैकधा सादृश्येऽपि ज्ञेयम्। वृत्तीनामनुप्रासविशेषलक्षणावतारस्तत्रेति। च्छेकानुप्रासः। गत इति कारिकापदं स्वाश्रयेणोपलक्षितनामकत्वप्रतिपत्तिपर- तत्रेति वृत्यनुप्रासे। नागरिकया मसृणपथ्यरचनयोपनीतोपनागरिका, परुषवर्णा- मित्याह-छेकानुप्रासो वृत्यनुप्रासश्चेति। एवं विभागसूतरं व्याख्याय लक्षणसूत्रावतर णेकामाह वृत्तिकृत्-किं तयोरिति। व्यञ्ञनस्योच्चारणासामर्थ्यात्। अत्र पुनर्वर्णंपदेन मुख्यतवे व्यञ्जनघटकत्वमेव गृहीतम्। वर्णस्यैव साम्यं न पुनवरणांघटिताया स्वरव्यञ्ञनसंहतेरिति स्वरूपं लक्षणम् । यमकाद् व्यावृत्तिः । अ्र्प्रतिप्राचीनैः "शब्दाभ्यासस्तु यमकम्" इति निर्दिं- मम्मटेन तु भामहोद्भटादिमतमनुसरता भङ्गयन्तरेण साम्यपदं लक्षणे शद्विरनुप्रासो न पृथग् भणितः । तत्र शब्दपदेन वर्णाः पदं तदैकदेशश्चेति निवेशितम्। दरिडमतानुमतं स्वजातीयनैरन्तर्यं केवलं न घटकम्, परं तद- सवमायाति। नुकूलं व्यपेतमपीत्याकूतम्। १. १. अतथात्वे खरतरशरेत्युदाहरणेऽनुप्रासप्रसङ्ग:। वर्णपदेन छन्दःशास्त्रे स्वरस्यैव प्रयोजकता स्वीकृता। सा पुनर्व्यञ्ञनाश्रयिणी, स्वरव्यतिरेकेण २. एवं बहुत्मिति कपुस्तकेऽशुद्धः पाठः। १२

काव्यप्रकाशदीपिका [नवम ३७४ उल्लास: ] चएडीदासविरचिता ३७५

उभयत्रापि प्रागुदाहतम्। पदानां सः कोमला परैः ॥८० ॥ स इति लाटानुप्रासः । उदाहरणम्- परैः शेषैः । तामेव केचिद् आ्राम्येति वदन्ति। उदाहररम्- यस्य न सविधे दयिता दवदहनस्तुहिनदीधितिस्तस्य। अपसारय घनसारं कुरु हारं दूर एव कि कमलैः। यस्य च सविधे दयिता दवदहनस्तुहिनदीधितिस्तस्य।। अलमलमालि मृणालैरिति वदति दिवानिशं बाला॥ केषाश्चिदेता वैदर्भीप्रमुखा रीतयो मताः । पदस्यापि अपिशव्देन सइति समुच्चीयते। उदाहरणम्- एता एव तिस्रो वृत्तयो वामनादीनां मते वैदर्भी-गौडी-पाश्चा- वदनं वरवर्णिन्यास्तस्याः सत्यं सुधाकरः। ल्याख्या रीतयो मताः। शाब्दस्तु लाटानुप्रासो भेदे तात्पयमात्रतः ॥ ८१ ॥ सुधाकरः क्व नुपुनः कलङ्कविकलो भवेत्॥

पौनरुक्त्या द्विर्निरुक्तिभेदः। शब्दगतोऽनुप्रासः शब्दार्थयोरभेदे- वृत्तावन्यत्र तत्र वा।

प्यन्वयमात्रभेदाल्लाटजनवल्लभत्वाच्च लाटानुप्रासः। एव पदानुपरास नाम्नः स वृत्त्यवृत्त्योश्च इत्यन्ये। एकस्मिन् समासे, भिन्ने वा समासे, समासासमासयोर्षा नाम्नः वयवा परुषा। प्रागिति। अनङ्गरङ्गेति मूर्ध्नामुद्वृत्तकृत्तेत्यादि च। कोमलाSनत्यन्त- प्रातिपदिकस्य न तु पदस्य सारूप्यम्। उदाहरणम्- परुषवर्णावयवा। शेषैरुपनागरिकापरुषयोरनुपयुक्तैः प्रसादानुगुणैः। ग्राम्येति। अत्यन्तकान्तिराहित्येन ग्रम्यनारीसाम्यात् । एता एवेति। तास्वासां प्रायिकत्वात्। तात्पर्यपदविवृतिः । अन्वयेति। वाक्यार्थानुसन्धाने विशेषप्रतीतिर्न तु पदार्थमात्रानु- तासाञ्च शब्दविन्यासापृथग्रपत्वाद् विन्यासमात्रे च नातिशयिनि विलक्षणनामा- सन्धान इत्यर्थः । तन्भ्रेदं तल्क्षगम्। पदानामिति सुपतिङन्तसमुदायस्येति। योगात् । रीतिर्मार्ग: । रीङ गतावित्यतो रीयतेऽनयेति व्युत्पत्या। वैदर्भीत्यादिनाम- यस्येति। अत्राद्येऽर्घें 'तुहिनदीधितिपदम्' अनूद्यार्थम्। द्वितीये तु विधेयार्थम्। विशेषस्तु तद्देश्येषु कविषु प्रायेणोपलम्भात्। प्रसादव्यञ्जककोमलप्रायवर्णमयी वैदर्भी, ओजोव्यञ्जकपरुषप्रायवर्णमयी गौडी, माधुर्यव्यञ्जकमसृणप्रायवर्णमयी पाञ्चाली। स इति। *एकार्थसम्बन्धिनोरसमुच्चेयता। वदनमिति। अत्र चन्द्रवाचिनः सुधा- एवमर्थानुसन्धानविरहिवर्णमात्रवृत्तिरूपमनुप्रासं लक्षयित्वा शब्दार्थावृत्तिशरीरं करपदस्य पूर्वार्धे विधेयार्थतोत्तरे त्वनूद्यार्थता। विकलो हीनः । स लाटानुप्रासः । लाटानुप्रासमाह-शाब्दस्त्विति । शब्दयते सूच्यतेऽनेनेति शब्द: प्रातिपदिकादिः, तदाश्रितः शाब्दः । 'तुः' पूर्वतो व्यति रेकसूचकः । पौनरुक्त्या द्विर्निरुक्तिभेद इति। १. "अर्थाितिया शब्दत्याप्रतीतावन्तरङ्गत्वेऽपि प्रथममर्यगतवर्मनिर्देशश्चिरन्तन- प्रसिद्धया पुनरुक्तादाभासय पूर्वलवणार्थम्" इत्यलङ्कारसर्वस्व्रे प्रकृुतम्। १. अन्ये वामनादयः प्राचीनाः । अत्र तु पुनहक्ततदाभासयोल्लेखेऽपि न त्वाय्याजङ्कारत्वेन तब्निदेशे तत्योभया- २. "वैदर्भादिकृतः पन्थाः काव्ये मार्गं इति स्मृतः। रीङ् गताविति धातोः लक्कारत्वेन ग्रव्यसक्कतिः शब्दार्थालङ्कारयोः सेतुतया च स्थितिरेव हेतुः । स्याद् व्युत्पत्या रीतिरुच्यते ॥।" इति सरस्वतीकएठाभरणाकारः । मार्ग इति २. 'द्वितीये तु विधेयार्थन्' इत्यंशो गलितः खपुस्तके। विवरणादस्योपयोगश्च टीकाकृता सूचितः। ३. एकार्थसम्बन्धिनोरेव समुच्चेयत्वादत्-ख० ।

३७६ काव्यप्रकाशदीपिका [ नवम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता ३७७ सितकरकर रुचिरविभा विभाकराकार धरणिधव' कीर्तिः। र्थानामिति न युज्यते वक्तुमित्यर्थे सतीत्युक्तम्। सेति सरो पौरुषकमला कमला साऽपि तवैवास्ति नान्यस्य ॥ तदेवं पश्चधा मतः ॥ ८२ ॥ रस इत्यादिवैलक्षण्येन तेनैव क्रमेण स्थिता।

अर्थे सत्यर्थभिन्नानां वर्णानां सापुनःश्रुतिः । पादतद्भागवृत्ति तद् यात्यनेकताम्।। ८३ ।।

यमकम् प्रथमो द्वितीयादौ, द्वितीयस्तृतीयादौ, तृतीयश्चतुर्थे, प्रथमस्त्रिष्व- 'समरसमरसोऽयम्' इत्यादावेकेषामर्थवत्वेऽन्येषामनर्थकत्वे भिन्ना- पीति सप्त। प्रथमो द्वितीये तृतीयश्चतुर्थे, प्रथमश्चतुर्थे द्वितीयस्तृतीये इति द्वे। तदेवं पादजं नवभेदम्। अवृत्तिः समासाभावः। सितेति। अत्र करेति प्रातिपदिकवृत्तिरेकत्र समासे, अर्धावृत्ति: श्लोकावृत्तिश्च्ेति द्वे। विभेत्यस्य भिन्ने कमलेत्यस्य समासपदभावयोः । उपसंहारसूत्रम्-तदेवमिति। पञ्चधेति। पदानां पदस्य चेति द्वौ प्रातिपदि शमरतेऽमरतेजसीत्यादौ.। द्वयोरप्यनर्थकत्वे त्विति शेषः। एतच्च यथायोगं वक्त्यमाण- कस्य भेदत्रयमिति। अत्र च पदादिमध्यान्तादिगततया भेदान्तरमपि ज्ञेयम्। प्रकारसम्पृक्तसार्थकानर्थकोभयरूपभेदत्रयसूत्रणपरं द्रष्टव्यम्। तेनैव क्रमेण स्वरादि- पादानुप्रासः पादयमकवदिति वचनात्। अयं 'चान्यैरुभयालङ्कारतयोक्तोऽपि विपर्यासरहितेन। यथोक्तम्-"स्वरव्यञ्जनसमुदायपौनरुक्त्यं यमकम्" इति। शब्दविशेषान्वयव्यति रेकानुविधायितया शब्दालङ्कारमध्ये लक्षितः । पूर्वानुपूर्व्या वर्णावृत्तिस्थानविशेषेषु यम्यत इति यमकमन्वर्थनामकथनम्। तद् यमकं वर्णानामिति बहुवचनमविवक्षितम्, द्वयोरपि वर्णयोरावृत्तौ यमकाङ्गीकारात्। पादतद्भागवृत्ति सत् प्रकारवैचित्येणानेकतां बाहुल्यं याति। प्रथमो द्वितीयादा- नानाकारेण कान्तभ्रूराराधितमनोभुवा। "विविक्तेन विलासेन ततक्ष हृदयं नृणाम्" विति। आवर्तत इति शेषः । पादावृत्तौ यदि प्रथमद्वितीययो रैक्यं तदा मुखं नाम, इत्यादौ स्वरैकव्यञ्जनवृत्तावपि केचिद् यमकमामनन्ति"। अर्थद्वारा मिन्ना अर्थ प्रथमस्य तृतीयेनैक्ये सन्दंशः, तुर्येण वृतिर्नाम। द्वितीयस्य तृतीयेन गर्भः, चतुर्थेन भिन्ना, भिन्नार्था इत्यर्थः। एतच्चाव्यापकमित्याशङ्क्य कारिकाप्रतीकान्तरयोजनेनाह सन्दष्टकम्, तृतीयस्य तुर्येण पुच्छम्। प्रथमस्य द्वितीयादिभिरेकत्रैक्ये पङ्क्तिरिति वृत्तिकृत्-समरेति। समरसो भयोद्वेगादिराहित्येना प्रतिहतोत्साहः। अनर्थकत्वं सप्त शुद्धाः । विमिश्रेण तु मुखपुच्छयोगे युग्मकम्, गर्भवृत्तियोगे परिवृत्तिः । प्रथमो द्वितीये तृतीयश्चतुर्थे इत्यत्रेतिशब्दः प्रकारसूचकः। एवमुत्तरत्रापि पादजं १. धरणीधर-ख०। सच प्राचीनतमका० प्र०मातृकायां धवेति पाठदर्शना- पादावृत्तिरूपम् । दनुपादेयः। २. एवं भट्टवामनः का०अ०सू० वृत्तौ। पादा एकस्यैव च पादस्यादिमध्या- पादतद्भागेति कारिकाप्रतीकेन पादद्विपदा/वृत्तिश्चतुर्णामेव पादानामावृत्तिरुप- न्तभागा अनेकस्य पादस्य त एव यमकमिति वृत्तिः। उदाहरणानि च गृहोतेत्याह-अर्धावृत्तिः श्रोकावृत्तिश्चेति। यथायथं समुद्गकमहायमकनामके।

लक्षणोचितानि तत्र निवेशितानि। १. रघौ (म।४)। धन्यात्मभूते काव्ये यमकनियन्त्रणे ध्वन्यालोककृतामरुचि- ३. अन्यैरलक्कारसर्वस्वकृदादिभिः । रेव बीजम्। भूग्नैषां प्रयोगो दोषावह इति च तदनुसारिणामाकृतम्। ४. पादाः पादस्यकस्येत्यादयोऽनेके भेदास्तैरत्र दर्शिताः । तत्रातरयमकमेका- परन्तु सर्गबन्धादौ कविसमयवदस्य सम्प्रदायमर्यादा। २. एवमलङ्कारसर्वस्वे लक्षणम्। अत्रैतदुपधाय यमकभेदप्रदर्शने शैली रुद्रटेनैव सम्यक् प्रकटितेति तद्ग्रन्थ एव टीकाकृद्विरनुसृतः ।

३७८ काव्यप्रकाशदीपिका [ नवम उल्लास: ] चए डीदासविरचिता ३७६

द्विधा विभक्ते पादे प्रथमादिपादादिभाग: पूर्ववद् द्वितीयादि- समुच्चयः। तथा तस्मिन्नेव पादे आद्यादिभागानां मध्यादिभागेषु, पादादिविभागेषु, अन्तभागोऽन्तभागेष्विति विशतिर्भेदाः। अ्नियते च स्थाने आवृत्तिरिति प्रभूततमभेदम्। श्लोकान्तरेषु हि नासौ भागावृत्तिः । त्रिखराडे त्रिंशत्, चतुःखण्डे- तदेतत् काव्यान्तर्गडुभूतमिति नास्य भेदलक्षरं कृतम्। दिङ्- चत्वारिंशत्। मात्रमुदाहियते- प्रथमपादादिगतान्त्यार्धादिभागो द्वितीयपादादिगते आरद्यार्धादि सन्नारीभरणोमायमाराध्य विधुशेखरम्। भागे यम्यते-इत्याद्यन्वर्थताऽनुसरणेनानेकभेदम्। अन्तादिकमाद्य- सन्नारीभरणोऽमायस्ततस्त्वं पृथिवीं जय।। न्तिकं तत्समुश्चयः। मध्यमादिकमादिमध्यमन्त्यमध्यं मध्यान्तिकम्। तेषां द्वितीयादिपादादिभागयमने मध्यादिकम्। तथा प्रथमादिपादान्तभागस्य द्वितीयादि-

पादभागवृत्तिप्रकारानाह-द्विधेति। प्रथमादीनां पादानामादिभागः । पूर्ववत् पादमध्यभागावृत्तावन्तमध्यकम्। प्रथमादिपादमध्यभागस्य तु द्वितीयादिपादादि-

पादावृत्तिवत्। द्वितीयादीनां पादानामादिभागेषु वर्तत इति दशैव, प्रथमादीना- भागावृत्तौ मध्यादिकम् । अत्र च द्वयोस्त्रयाणां चतुर्णो वा मिश्रणे समुच्चय इत्याह-

मन्तभागो द्वितीयादीनामन्तभागेष्वित्यपि दश,तेन विंशतिः। ननु पूर्ववद्भेदगणने तैषामिति। एकस्यैव पादस्यादिभागो मध्यभागे, मध्यभागोऽन्तभागे, एवमित्यादावा-

प्रत्येकमेकादशतया तयोर्द्वाविशतिन विंशतिरित्याह-श्लोकान्तरेष्विति। श्रोका- वर्तत इत्याह-तस्मिन्नेवेत्यादि भागेष्वित्यन्तम्। एते च भागकल्पनया स्थाननियमेना वृत्तिवत् श्रोकान्तरे पादाद्यन्तविभागावृत्तिन पेशलेति शिष्टैराम्नातेत्यर्थः । वृत्तिप्रकाराः । क्वचित्तु स्थानानियमेनावृत्तिर्यथा "सुवदनावदनासवसम्भृतादरसंहत"

पादे त्रिखण्डे कृते पूर्ववन्मध्यभागावृत्ति प्रकारदशकानुप्रवेशात्त्रिंशत्। पादे चतुः- इत्यादि। अत्र हि प्रथमाकारायमनेन प्रथमादिभागायमनमित्यादिदर्शनादस्यानन्त्य- खण्डे कृते चत्वारिंशत्। पञ्चादिखण्डकल्पना त्वनुष्टुभादिपादे न सम्भवतीत्यसार्व- मित्याह-अनियते च स्थाने आवृत्तिरिति।

त्रिकतया नाद्रियते। एवं गद्येऽ्रपि यथायोगं भागकल्पनया प्रकारताऽन्वयः । प्रभूततमभेदमिति। ननु तेषां भेदानां किमिति विशेषणलक्षणानि न कृतानीत्याह- प्रथमादिपादानामर्धरूपेऽर्स्य वा भागः, द्वितीयादीनां पादानामित्यादावर्ध तदेतदिति। अन्तर्गडुभूतमस्य प्रायः रसानुपकारकतया वास्तवकाव्याङ्गताविरहात्,

रूपार्धस्य विभागे यम्यते नियम्यत इत्यादीना प्रकाराणामन्वर्थताऽनुसारेण नाम- किन्तर्हि गड्डरिकाप्रवाहपतितैर्महाकविभिरपि सर्गब्रन्धादिषूपनिबन्धाल्लेशतो दर्शित-

विशेषनिवेशनायां प्रभूततमप्रकारं यमकम्। तेष्वेवान्वर्थनामकप्रका रेषु किश्चिदाह- मिति भाव:। दिङ्मात्रमित्यसारविस्तरभीत्येत्यर्थः । मुखाख्यं यमकं युग्मकोदा-

अन्तादिकमिति। प्रथमादिपादानामन्तभागस्य द्वितीयादिपादानामन्तादिभागे- हृत्योदाहृतं भविष्यतीति सन्दंशमुदाहरति-सन्नारीति। एवमन्यत्रापि वृत्तिकृदभि-

ष्वावृत्तावन्तादिकम्, द्वितीयादिपादानामादिभागस्य तुर्यादिपादान्तभागेष्वावृत्ता- १. "यमकानां गतिरेषा देशावयवावपेत्तमाणनाम्। अ्रनियतदेशावयवं त्वरम- वाद्यन्तिकम्। द्वयोरप्यनयोरेकत्र मिश्रणे समुच्चयः । एवं प्रथमादिपादमध्यभागस्य संख्यं सदेवास्ति ॥" इत्याह रुद्रटः । देश आ्दिमध्यान्तलक्षणः। श्रवयवो- डधंत्रिभागादिरिति तट्टीकाकृच्च। १. "प्रायश्छन्दांसि विषयोऽस्य" इति रुद्रटमन्तव्यात् प्रायोग्रहणाद् गद्यमपि २. तथा च रुद्रट :- "इति यमकमशेषं सम्यगालोचयद्भिः सुकविभिरभियुक्रर्वस्तु क्कापीति तट्टीकाकृतां निर्देशाच्च। कथाख्यायिकाचम्पूप्रभृतिष्वस्य प्रचुरतराः चौचित्यविद्धिः" इत्यादि। भामहश्च "प्रतीतशब्दमोजस्वि सुश्लिष्टपद- प्रयोगाः । सन्धि च। प्रसादि स्वभिधानं च यमकं कृतिनां मतम् ।।" इत्याह।

३८ काव्यप्रकाशदीपिका [ नवम उल्लास: ] चए डीदासविरचिता ३८

विनाऽयमेनो नयताऽसुखादिना विना यमेनोनयता सुखादिना। श्रनन्तमहिमव्याप्तविश्वां वेधा न वेद याम्। महाजनोऽदीयत मानसादरं महाजनोदी यतमानसादरम्। या च मातेव भजते प्रणते मानवे दयाम् ॥ स श्वारम्भरतोऽवश्यमबलं विततारवम्। यदानतोऽयदानतो नयात्ययं न यात्ययम्। सर्वंदा रणमानैषीदवानलसमस्थितः॥ शिवेहितां शिवे हिरता स्मरामितां स्मरमि ताम्।। सत्वारम्भरतोऽवश्यमवलम्बिततारवम्। सरस्त्रति प्रसादं मे स्थिर्ति चित्तसरस्वति। सर्वदारणमानैषी दवानलसमस्थितः।। सर स्वति कुरु क्षेत्र-कुरुक्षेत्र-सरस्वति॥

प्राय उन्नेयः। सतीर्नारी बिभर्ति या तामुमां याति गच्छति यं तं विधुशेखरमाराध्य ससार साकं दर्पेण कन्दर्पेण स-सारसा।

पृथिवीं जय। सन्ना अवसादं गता अरीणामिभा यत्र.तथाविधो रणो यस्येति विग्रहः। शरन्नवाना बिभ्राणा नाविभ्राणा शरन्नवा॥

तृतीये पादेडमायो मायाशून्यः । युग्मकं यथा.विनेति। एनोऽपराधं नयता स्वस्थानं रमित्यस्य विशेषणम्। सर्वेषां दारणो यो मानश्वित्तोन्नतिस्तदेषणशौलो दवानलेन

गमयता विना विहगपुरुषो यमेन मानसाच्चित्तादरं द्रुतमदीयताखण्डघत। असुखा- शत्रुभिर्दुःसहतया समं स्थितं स्थितिर्यस्य । दिना प्राणभक्षकेनोनयता हानि कुर्वता सुखादिना सुखं भक्षयता च्छेदयता। महाजनो पादार्धावृत्तिप्रकारास्तु केचन पादावृत्त्युदाहृत्यैव गतार्थप्राया इति पादान्त्यार्ध-

महदात्मेति विनेत्यस्य विशेषणम् । महानुत्सवानजन्ति क्षिपन्ति ये दुर्जनास्तन्नोदन- वृत्तिसन्दष्टकं वैशद्यार्थमुदाहरति-अनन्तेति। यां देवीं वेधाः प्रजापतिर्न वेद तत्वतो

शील:। यत्नवतां यतमानानां सादमवसादं राति ददातीति यथा 'अदीयत' क्रिया- न वेत्ति, या च प्रणते मानवे मातेव दयां भजते। आद्यन्तं यमकमप्येवं यथा

विशेषणम्। यदानत इति। यस्यामानतः प्रणतोऽयस्य शुभावहविधेर्दानाद् न यात्ययं नीति-

महायमकं यथा-सत्वेति। स तु महात्मा, आरमरिसमूहम्, भरतो भराद- विप्लवं न याति न गच्छत्ययं लोक: शिवमीहितं यस्यास्तां शिवे भगवति हितामनु-

वश्यमनायत्तमबलं दुर्बलं विततारवं दीर्घाक्रान्तं सर्वदा सर्वकालं रणं संग्राममनैषीत् कूलां स्मरेण कामेनामितामपरिच्छिन्नां स्मरामि चिन्तयामि । अन्तादिकमुक्तम्"।

प्रापयामास। अलसं कर्तव्यतामूढमवानवगच्छन् अपि तु त्वरितं गच्छन् । अस्थीनि आद्यन्तिकं व्यपेतं यथा ससार जगाम साकं सह दर्पेण सारसैः पक्षिभिर्युक्ता शरं

तस्यति तक्ष्णोतीत्यस्थितः "अत्वसन्तस्य चाधातोः सौ' इति निषेधाद्दीर्घाभावः । काण्डं ब्िभ्राणा पुष्टिं पाकलक्षणां नयन्ती। नवाना नवान्यनांसि शकटानि यस्याः।

अवश्यं नियतं सत्त्वं बलं तस्यारम्भे रतः, अवलम्बितमाश्रितं तारवं तरुवनं येनेत्या- शरद् नवा नूतना। न विद्यते वीणां पक्षिणां भ्राणः शब्दो यत्र तथाभूता।

१. एतच्च रुद्रटसम्मतलक्षणोदाहरणोपन्यासेन दर्शितं मूलकृता। भट्टिकृत- निदर्शनेषु (१०मे सर्गे) अ्रस्य तु संज्ञाऽन्तरमुपलभ्यते। १. ध्यायामि-ख०। २. एषां विस्तरो रुद्रटग्रन्थे एव लभ्यते। प्रथमार्धे सरस्वतीत्यादौ सरस्वती- २. आनाययामास-ख०। अन्तर्भावितएयर्थोडयं प्रयोगः । ३. एवं कातन्त्रे सूत्रम्-(शब्द ६७ सू) पाशिनिस् त्रन्तु 'अपत्वसन्तस्य त्यन्ते च । द्वितीयार्धे सरस्वति सरस्वतीत्याद्यन्तिकं कुरुष्षेत्रकुरुक्षेत्रे-

चाघातोः' इति। त्यन्तादिकम्।

४. 'तरुव [ दवनम ]नम्' इति पाठः स्यात्। तरुसमूद इति ख.पाठस्तु भिंन्न- ३. अ्त्र 'नवानाः' इति विसर्गान्तपदम्, सन्धिप्रक्रियायामीदग् रूपम्। कल्पः । ४. अपि तु पतिरुतयुतेति शेषः ।

३८२ काव्यप्रकाशदीपिका [ नवम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता ३८३ मधुपराजि-पराजित-मानिनीजनमनःसुमनःसुरभि श्रियम्। वाच्यभेदेन भिन्ना यद् युगपद्भाषणस्पृशः । अभृत वारितवारिजविप्लवं स्फुटितताम्रतताम्रवणं जगत्॥ एवं वैचित्र्यसहस्त्रैः स्थितमन्यदुन्नेयम्। श्लिष्यन्ति शब्दाः श्लेषोऽसावक्षरादिभिरष्टधा॥ ८४॥ 'अर्थभेदेन शब्दभेदः' इति दर्शने 'काव्यमागे स्वरो न गण्यते' इति च नये वाच्यभेदेन भिन्ना अपि शब्दा यद् युगपदुच्चाररोन श्लिष्यन्ति उक्तरूपभागानियमेन पादगमेकपादगतमध्ययमकं यथा-मधुपेति। मधुपराज्या भ्रमरश्रेण्या पराजितां निर्मानीकृताम्। मानिनीजनमनोभिस्तासां सुमनसां कुसुमानां सुरभिश्रियं सौगन्ध्यलक्ष्मी® जगदभृत। वारितपङ्कजोपप्लवं स्फुटितानि विकसितानि वाच्यमेदेनेति। "वसुधामहित सुराजित नीरागमना भवांश्र वर्षाश्च। अवचित- वराहवपुषस्तव च हरेश्रोपमा घटते ॥" इत्यादावेकशब्दाश्रितनानाविषयाभिधावादे ताम्राण्यालोहितानि ततानि विस्तीर्णान्याम्रवणानि यत्र। एवमिति। उक्तदिशा द्वयोरप्यभिधयोः स्व्रसामग्रीसाचिव्येन क्रमश उज्जीवनमित्येके। शब्दभेदमाश्रित्य वर्णयमकान्तरं पादयमकञ्च "तन्वां तन्वां न सम्माति तस्याः लावण्यसञ्चयः"2 इत्यादि तन्त्रेणोच्चारितयोः शब्दयोः क्रमेण स्वार्थब्रोधनमित्यपरे। तत्राद्े शब्दान्वयव्यति- स्थितमाकरेषु प्रसिद्धम् । रेकानुविधायितया ध्वनिविषयपरिहारेणार्थद्वयप्रतिपत्तौ शब्दश्लेषः, अन्यथा त्वर्थ- श्लेषः। द्वितीये तु यत्र शब्दपरिवृत्तिसहिष्णुता तत्रार्थश्लेषः। तत्रादे प्रथमं निरुद्धाया

१. एवमपि प्राचीनतमस्य टीकाकृतो रुचकस्य व्याख्यासरणिमनुसृत्य श्रीधर- द्वितीयाभिधायाः पुनरुत्थानाभावेन "जनस्थाने भ्रान्तम्" इत्यादाविवात्रापि द्वितीयारथें व्यञ्जनं व्यापारः । द्वितीये तु पक्षे भिन्नयोः शब्दयोः कथमेकदा निष्पत्तिः १ उभयार्थ- सोमेश्वरादयः । वस्तुतस्तु प्रकृत उदाहरणो "नवपलाशपलाशवनं पुरः" प्रतिपादनसमीहया वक्तः प्रवृत्तत्वादिति चेत्तर्हि घटसहस्त्रं चिकीर्षुः कुलाल एकदा सर्वे इत्यादि "स सुरभि सुरभिं सुमनोभरैः" इति माघपद्य इवात्र हरिविजयप दये कर्तु शक्नुयात्। यदाहुरत्रभवन्त उद्द्योतकराचार्याः-क्रमवृत्तित्वाद् वाच इति। प्रस्तुते वसन्तवर्णाने सुरभेवसन्तस्य शोभामिति मनोज्ञतरं व्याख्यानम्। प्रतिप्रसवपक्षस्तु पूर्वमेव दूषितः । तस्माद् घटपटादिशब्दवद्भ्त्ना एव सभङ्गाभङ्ग- रूपा: समानश्रुतयः शब्दा अनेकार्थप्रतिपादकानेकप्रयत्नोच्चार्या इति प्रकरणादिवशेन

२. तन्वां श्लच्ायां तन्वां कामाकृताविति यमकप्रयोजकं भिन्नार्थत्वम्। प्रथमप्रत्येयार्थवाचकस्यैव शब्दस्यार्थान्तरे शक्त्यन्तरमङ्गीकार्यम्। प्रकरणाद्यभावे तु सन्देहतः । इदमेव काव्यप्रस्थाने स्वरभेदादेः शब्दभेदकत्वानङ्गीकृतितात्पर्यम्, टीकाकृता परामृष्टा आकरग्रन्था भामहादिरुद्रटान्तकाश्मीरकसम्प्रदायलक्षण- अन्यथा साऽपि निर्मूला स्यात्। एवमेव वक्ष्यमाणेत्रु सर्वेषु श्लेषोदाहरणेष्वपि। मनुसृस्य विभागे भेदमामनन्ति। यथाऽलङ्कारसवंस्वोपरि विमर्शिनीकृता- ग्रन्थकारस्तु प्राचीनप्रसिद्धिव्यामोहेन तन्त्रोच्चारणमङ्गीकृतवान्, अन्यथा मुद्ष्टतौ "यदुक्तं पदमनेकार्थमत्तरं चावृत्त' स्थान विषये यमकम्" इत्याकारा- 'भद्रात्मनः' इत्यादौ 'जले स्थले चान्तरिक्षे' इत्यादाविव 'न स्यादपि भूः' इति याम्। इदं च स्थाननियममन्तरे न भवतीति सम्प्रदायविदां सिद्धान्तः । सम्प्रदायः ।

अतः स्वरव्यअ्जनसमुदायपौनरुक्त्यस्य स्थाननियमाभावात् प्रवर्तितास्ते यमकाभासा एव। ते तु वृत्त्यनुप्रास एवान्तर्भाव्या इति विमर्शिनीकृदाशयः । १. "आप्तोपदेशः शब्दः" इति सूत्रकृतां ग्रन्थक्रममादाय भाष्यकृता वात्स्यायने- तत्न प्रथमप्रकारस्य भेदलत्षिते श्लोक इति ध्येयम्। वर्णानुप्रासालोचनानन्तरं नोट्ृङ्कितमन्तव्यमनुगृद्गन्तो वार्त्तिककारा उद्दयोलकराचार्याः "न्यायप्रापं पदानुप्रासाश्चन्द्रालोककृदाद्यनेकैल चिताः। परं पदयमकस्य न तैः पृथक् क्रमाभिधानं क्रमवृष्टित्वाः्वाचः" इत्येवमाहुः। अ्त्र चएडीदासटीकामातृकायां सत्ता प्रत्यभिज्ञाता, तैः स्तबकसंघातातिदिशा वर्णोंपादान एव निहितो यलः। "क्रमवृत्तित्वाद्वाचः" इति पाठ उपलभ्यते।

३८४ काव्यप्रकाशदीपिका [नवम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता ३८३

भिन्नं स्वरूपमपह्न वते स श्लेषः । स च वर्ण-पद-लिङ्ग-भाषा-प्रकृति- क्रमेणोदाहरणम्-

प्रत्यय-विभक्ति-वचनानां भेदादष्टधा। अलङ्कार: शङ्काकरनरकपाल परिजनो विशीर्णाङ्गो भृङ्गी वसु च वृष एको बहुवयाः।

दर्शन इत्यनन्तरं प्रामाणिक इति शेषः । एकशब्ददर्शने हि शब्दश्लेष इत्यभि- अवस्थेयं स्थाणोरपि भवति सर्वामरगुरो-

धानमनर्थप्रायं स्यात्। भिन्नशब्दयोरेव हि श्लेषः संयोगः प्रसिद्धः। ननु त्रिधा विधौ वक्रे मूर्ध्नि स्थितवति वयं के पुनरमी॥

शब्दा भिद्यन्ते-स्वरूपतः स्वरतोऽर्थतश्च। ततश्र भङ्गश्लेषादौ स्वरभेदात् कथमैक्य- पृथुकार्तस्वरपात्रं भूषितनिःशेषपरिजनं देव।

मित्याह-काव्येति। स्वरः श्लिष्टश्दभेदनिश्चयप्रत्यायको नाङ्गीक्रियते, व्यञ्जनामार्गा- विलसत्करेरुगहनं सम्प्रति सममावयोः सदनम् ॥

लोचनदशायाम्, अन्यथाऽर्थान्तरप्रत्ययाभावप्रसङ्गादित्यर्थः । नय इति नीयते भक्तिप्रह्वविलोकनप्ररायिनी नीलोत्पलस्पर्धिनी

यथाकथञ्चन व्यामृष्यानेनेति नयः प्राचीनमार्गः । भिन्ना निश्चितमेदाः । अक्षर- ध्यानालम्बनतां समाधिनिरतैर्नीते हितप्राप्तये।

शब्दार्थ वर्णेत्यनेनादिशब्दार्थञ्च पदेत्यादिना व्याचष्टे-स चेति। प्रत्ययग्रहणेनैव लावण्यस्य महानिधी रसिकतां लक्ष्मीद्टशोस्तन्वती

विभक्तिसंग्रहे गोबलीवर्दन्यायेन पृथगुक्तिः। यद्वा प्रत्ययान्तरसाध्यविच्छित्तिसम्भवा- युष्माकं कुरुतां भवार्तिशमनं नेत्रे तनुर्वा हरे:॥

दित्येके। तन्न, विभक्तिशब्देनात्र सुप्तिङन्ताभिधानस्यैव स्फोरयिष्यमाणत्वात्। एष चचनश्लेषोऽपि। महदे सुरसन्धम्मे तमवसमासंगमागमाहरये। हरबहु सरणं तं चित्तमोहमवसर उमे सहसा॥ १. प्राचीनयो :- क०। तत्र योगपदेनासावंत्रिकः स्वीकारः सूचितो यथोदिष्ट विभक्त्यादिविभागेन वर्णानामेकाकारत्वे वर्णश्लेषः। यथा विधाविति। अत्र हि द्वितीयोल्लासटीकायां टीकाकृता। अत्र द्वितीयोल्लासे टीकाकृतां विधु-विधिशब्दयो रेकदेशयोरिकारोकारयोः सप्तमीविभक्तियोगादौकाररूप एकरूपो ( ७२ पृ०) वेद इवेति वदता बहुलप्रयोगो नास्त्युदात्तादे: क्वाचि- विकारः । अस्य च केचित् पदश्लेषान्तर्भावमाहुः, विभक्त्यादिश्लेषाभावादेकवर्णा- रकस्तु विद्यत एवेत्यभिप्रेतमिति मन्तव्यमनुस्मरणीयम्। प्राचीनानां धीनत्वाच्च। नेति ग्रन्थकृदभिसन्धिः । यत्र पदभङ्गे विभक्तिसमासवैलक्षण्यप्रतीतिः रुचकश्रीधरादीनां पाठमनुसृत्य चएडीदासो वेद इ्वेति मूले पठति। स पदश्लेषः प्रागेव व्याख्यातः। स्त्रीपुंनपुंसकादीनां यत्र दीर्घत्वसमासादिभिरैक- दर्पयामाकृतामाप्षेप एतदुपलत्ते लक्षसीयः। अत्र टीकाग्रन्थे यथेतरत्र रूप्यं स लिङ्गश्लेषः । यथा भक्तीति नीतेहितस्य श्रेयसः प्राप्तये नीता ईहितस्य मम्मटा चार्याणामुद्भटा दिप्राचीनमतनियन्त्रितत्वमधितिप्तम्। 'भद्रात्मन' वाञ्छितस्य प्राप्तये, तनुपक्षे महानिधिरिति विसर्गस्य रसिके रेफे परे लोप उपधा- इत्यादौ श्लोके (७२ पृ०) शब्दशक्तिमूलाया व्यअ्नाथाः स्वीकृतिरुद्- दैर्ध्यञ्च। कुरुतामिति परस्मैपदद्विवचनात्मनेप दैकवचनयो रैकरूप्यम्। एवं प्रणयिनी भटादिप्राचीनमतविरोधिनीति चाच्ेपबीजम्। इत्यादावपि स्त्रीलिङ्गैकवचननपुसकद्विवचनयोरित्याह-एष इति। एवं भाषा-

२. एतदाक्षेपवचनं "तत्र प्रत्ययप्रहरोनैव लब्धे विभक्रिपदस्य पुनरुपादानं विशे- श्लेषाद्याद्युदाहरणेऽपि पदश्लेषादियोगो ज्ञेयः । यत्र सभङ्गाभङ्गरूपेणैकभाषासङ्गतिः

पतश्चारुत्वातिशयप्रकाशनार्थम्" इति सान्धिविग्रहिकश्रीधरमन्तव्यं लच्यी- स भाषाश्लेषः। तत्राद्ो यथा महेति। महदे उतसवदे सुरसन्धं देवसह्ितं े म ं

कृत्य प्रवृत्तम् (का० प्र० वि० ३०५ पृ०)। समासङ्गम् आग्रहम् आगमाहरणे विद्योपादाने, अव रक्ष। उमे गौरि अवसरे

३८६ काव्यप्रकाशदीपिका [ नवम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता ३८०

अयं सर्वाणि शास्त्राणि हृदि ज्ञेषु च वक्यति। सर्वस्वं हर सर्वस्य त्वं भवच्छेदतत्परः। सामर्थ्यकृदमित्राणां मित्राणां च नृपात्मजः ॥। रजनिरमणमौलेः नयोपकारसाम्मुख्यमायासि तनुवर्तनम्। पादपझ्मावलोक- क्षणसमयपराप्तापूर्वसम्पत्सहस्त्रम्। भेदाभावात् प्रकृत्यादेर्भेदोऽपि नवमो भवेत्। प्रमथनिवहमध्ये जातुचित् त्वत्प्रसादा- दहमुचितरुचिः स्यान्नन्दिता सा तथा मे।। नवमोऽपीत्यपिर्भिन्नक्रमः। उदाहरणम्-

समये बहुसरणं बहुप्रकारं तं चित्तमोहं हृदयतमो हर अपनय। एतच्च संस्कृते। योऽसकृत्परगोत्राणां पक्षच्छेदक्षणक्षमः ।

प्राकृते तु मह मम देसु दत्तां रसं रति धम्मे धर्मे तमवसं तमोवशाम् आसं आशां शतकोटिदतां बिभ्रद्विबुधेन्द्रः स राजते।।

गमागमा गमागमात् संसारात् । हर अपनय। बहु प्रकृष्टमास्तरणं शरणं तम्, हर- एतच्च (एवञ्च) नत्वा (पदा ?) वापोद्वापेनापि पदत्वव्यवस्था न स्यात्,

बहु हरवधु इति वा। चित्तमोहं चित्तमोहः, प्राकृते लिङ्गनियमाभावात् । अवसरउ अन्यथा वक्ष्यतीत्यादौ सर्वत्र पदश्लेष एव स्यात् । एतावांस्तु भेद :- क्वचिदेकाकार-

अपसरतु। मे मम सहसेति। द्वितीयं यथा'-"चारुसमीरणरमणे हरिणकलङ्ककिरणा- मेव पदं भवति, क्वचित्तु पदं कृत्वा पश्चादुपाधियोगेनैकाकारं भवतीति। नन्दि-

वली सविलासा। आरब्धराममोहा वेलामूले विभावरी परिहीणा ॥" लेशः शरीरादीनां तेति। तृचि नन्दिनो गणस्य भाव इति तलि चैकरूप्यम्। तत्र च तृचि नन्दकः

वेशः, अर्थाभेदेन चात्र भाषाभेदमात्रत्वेन श्लेषत्वमङ्गीक्रियते। यत्र प्रत्ययाद्यभेदेन स्याम् । सा च मे उचिता रुचिस्तथा स्यादिति। क्वचित्तु'-अहमुचितरुचिः

भिन्नप्रकृतिकानामपि पदानां सारूप्यं स प्रकृतिश्लेषः । यथा अयमिति। अत्र स्याम्। तथा सा नन्दिता मम स्यादित्यर्थः । सुप्तिङोः सारूप्यं विभक्तिश्लेषो यथा

वक्ष्यति धारयिष्यति चेति वहिवचोः, कृदिति कृन्तति करोति चेति कृतिकृञो- सर्वस्व्रमिति। हर भगवन् सर्वस्य जनस्य स्व्रं सर्वस्वं भवस्य संसारस्य च्छेदपरो यतो

श्चैकरूप्यम् । प्रत्ययद्वारा पदसारूप्यं प्रत्ययश्लेषो यथा रजनीति। पादपझ्मावलोक नयोपकारयोः साम्मुख्यं तनुवर्तनं शरीरवृत्तिम् आयासि आगच्छसीत्येकोऽर्थः ।

एव क्षण उत्सवस्तत्समये परासं प्राप्तमपूर्वमाश्चर्यभूतं सम्पत्सहसतरं सुखब्राहुल्यं अन्यस्तु त्वं सर्वस्य सर्वस्वं हर नय। छेदस्तत्परो भव। आयासि खेदकारि उपकार-

यत्रेति क्रियाविशेषणम् । विसर्गान्तपाठे तु कर्तृविशेषणम्। प्रमथनिवहमध्ये गण- साम्मुख्यं नय विरचय, वर्तनं जीवनं तनु विस्तारय। क्रियासममिहारे 'पञ्चमी

समूहमध्ये। अत्र स्यात् स्यामिति प्रथमोत्तमपुरुषैकवचनयोः सन्धावेकरूपता । (लोट्) मध्यमैकता। अत्र प्रकरणादिना नियमाभावान्न शब्दशक्तिमूलध्वनिः । भेदाभावादुभयत्र संहतसारूप्यात्। प्रकृत्यादेरित्यादिना प्रकृतवचनादिसंग्रहः । अत्र च प्रत्ययांशगतमेकसन्धावैकरूप्यमिति प्रत्ययश्लेषत्वमित्येके। प्रत्ययकृतं वास्तव- मेकत्वं नास्ति, किन्तर्हि पदसन्धिकृतमिति पदश्लेष इत्यपरे। ननु कारिकायां भेद इत्यनन्तरमपि शब्दो न युक्त इत्याह-नवमोऽपीति। पूर्व समुच्चयेन योजनेति शेषः। नैवं सूत्रे प्रतीतिरित्याह-अपिर्भिन्नक्रमोऽर्थसङ्गत्य- १. भट्टिकाव्ये भाषासमसर्गे आ्र्प्रादिमः श्लोकोऽयम् । अ्रत्राभङ्गरूपेरकभाषासङ्गति- पेक्षया क्रमभेदेन योजनीय इत्यर्थः । परगोत्राणां शत्रुवंश्यानां पक्षच्छेदाय सहाय- मयो भाषाश्लेषः । २. 'विलासः शरीरादीनां विशेषः' इति पाठः स्यात्। स तु नोभयोर्मातृकालि- नाशाय क्षणेनाविलम्बेन क्षमः । शतानि कोटोश्च ददाति वितरति विबुधेन्द्रो बुद्धि-

प्योरुपलब्धः । "स्थानासनगमनानां हस्तम्रनेत्रकर्मणां चैव। उत्पद्यते विशेषो यः श्लिष्टः स तु विलासः स्यात्॥" इति मुनिकृतं विलासलत्षणम्। १. क्चित् पाठान्तर इति यावद्। २. पञ्चमीति लोटः स्थाने कातन्त्रव्याकरणस्य बहुत्रैव टीकाकृद्भि: परामृष्ट- ३. 'अङ्गीक्रियते' इत्यारम्य पङ क्रिदशकपरिमितं वाक्यं क० नास्ति। स्यानुमोदिता संज्ञा।

३८८ काव्यप्रकाशदीपिका [ नवम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता भत्र प्रकरणादिनियमाभावाद् द्वावप्यर्थौ वाच्यौ। शब्दार्थगतत्वेन यो विभागः सोऽन्वयव्यतिरेकाभ्यामेव व्यवतिष्ठते। ननु स्वरितादिगुणभेदाद् भिन्नप्रयत्नोच्चार्याणां तदभाववादभिन्न- तथा हि - कष्टत्वादिगाढत्वाद्यनुप्ासादयो व्यर्थत्वादिप्रौढ्या- प्रयत्नोच्चार्याणाञ्च शव्दानां बन्धेSलङ्कारान्तरप्रतिभोत्पत्तिहेतुः शब्द- श्लेषोऽर्थश्लेषश्चेति द्विविधोऽप्यर्थालङ्कारमध्ये परिगसितोऽन्यैरिति द्युपमादयस्तद्भावतदभावानुविधायित्वादेव शब्दार्थगतत्वेन व्यव- स्थाप्यन्ते। "स्वयं च पल्लवाताम्रमास्वत्करविराजिता" इत्यभङ्ग:, कथमयं शब्दाऽलङ्कार उच्यत इति। उच्यते-इह दोषगुणालङ्काराणां उच्यत इति। समाधानोपायकम्'। कष्टत्वं श्रुतिकटुता, गाढत्वं वर्णदार्ढ्यम्, मत्तम इति राजपक्षे। अन्यत्र तु विबुधेन्द्रो देवेन्द्रः शतकोटिना वज्रेण द्यति व्यर्थत्वमपुष्टत्वं पौनरुक्त्यं वा, प्रौढिरव्याससमासादिरूपा। परवीक्षणे अर्थगुण- खण्डयति यः पराणामसाधारणानां गिरीणां पक्षच्छेदक्षणाय पतत्रलवनोत्सवाय। स्तद्भाव: शब्दार्थयोरन्व्रयस्तदभावस्तयोर्व्यतिरेकः। अनुविधायित्वं तदधीनमन्वय- अत्र गोत्रशब्दे लिङ्गभेदेऽपि तत्कृतरूपविपर्यासाभावान्न क्षतिः। ध्वनिरित्याशङ्को व्यति रेकित्वम्। न केवलं न तथाभूतस्य हिमक्तः सुता स्वयं चैवंविधेति चशब्देन निराचष्टे-अत्रेति। प्राकरणिकसमुच्चयः । भास्त्रद्भ्यां कान्तिमद्भ्यां कराभ्यां पाणिभ्याम्, अस्वापे दुरापे

इह भिन्नप्रयन्नोच्चार्यशब्दश्लेषस्य जतुकाठ्ठन्यायेन संयोग इति शब्दश्लिष्टता। फले लुब्धानामीहितं वाञ्छितमिति गौरीपक्षे। सन्ध्यापक्षे तु भास्वतः सूर्यस्य करै-

अभिन्नप्रयत्नोच्चार्यस्थले त्वेकेनैवोच्चारणेनैकवृन्तगतफलद्वयन्यायेनार्थयोः श्लिष्टः स्यात्। रंशुभिः, स्वापेन निद्रानाशेन यत् फरं तत्र लु्धे जने हितं श्रेय इति। तत्र प्रथमार्षे

यत्र चार्थानुसन्धानमन्तरेणेदं श्लिष्टवैचित्र्यं नानुसन्धीयत तत्रार्थालङ्कार एवायम्। स्वरादिसाम्येनापृथकप्रयत्नोच्चार्यमित्यर्थस्य श्लेषता, द्वितीयार्धे तु समासे स्वरादि-

तस्य च सर्वत्रैवालङ्कारान्तरत्वविच्छित्यनुगाह्यतया निरवकाशत्वादन्यापवाद रूपेणा- शब्दश्लेषता कैश्चिदिष्यते, तन्निराचष्टे-द्वयोरपीति। सुवर्णादिगौरवप्रादर्शिका

नेनैवार्थेनैवंविधस्थले व्यपदेशो ज्यायानिति. ये मन्यन्ते तत्पक्षमुपन्यस्यति-नन्विति। १. व्यर्थत्वादयोऽर्थदोषाः प्रौढ्यादयो वामनप्रोक्रौजोगुणाधायका उपमादय- स्वरित उदात्तानुदात्तमिश्रणकारः । [गुण इति ] वर्णधर्मः स्वरविशेषः । भिन्नेति। श्चार्थालङ्कारा इति प्रकरणोपयोगिनी सङ्गतिः । वस्तुतस्तु आ्द्ययोः स्वराणां विजातीययत्नसाध्यत्वात्। अलङ्कार इत्यादि बहु्रीहिः। प्रतिभा- संज्ञा न मूलकृन्िर्देशानुसारिी, परन्तु प्राचीनानुगामिन्येव। प्रथमकत्षाया- विच्छित्तिरुत्पत्तिनिर्वाहः । मपुष्टत्वादिना द्वितीयायामार्थगुखनामत्र पृथगङ्गीकाराद् वृत्तिरियं ग्रन्थ- कृतोSपरमतोद्धारं सूचयति। सम्पादकस्य Hemacandra and the १. नात्र प्रकरणादिकं नियामकम्, येनानेकार्थस्य शब्दस्येत्यादि द्वितीयोल्लास- Eleventh Century Poeticists of Kashmir इत्यख्यः कारिकाया अवसरः स्यात्। अन्यच्च तत्र द्वितीयोऽर्थो व्यङ्गयः, अ्रत्र प्रबन्धो जिज्ञासुभिर्द्रष्टव्यः । परवीतणे अपरमते। तूभावेव वाच्यौ। २. अत्र विराजितेत्यत्र विराजिनीति प्रकृतश्लोकयोद्भटकृतत्य टीकाकृद्भिः २. अलङ्कारान्तरस्य प्रतिभाविच्छ्ित्तिः सैवोत्पत्तिहेतुनिर्वाहफलरूपा यस्येति प्रतीहारेन्दुराजादिभिष्ट तः पाठः श्रेयान्। श्लेषस्य बहुव्रीहिसमासेन निर्देशश्चएडीदाससम्मतः। अपरे तु हेतुर्हेतुभूत ३. एतन्मतं लवुवृत्तावेवमुद्दिष्टम् "ये तम्त्रेणोच्चारयितुं शक्यन्ते ते एकप्रयत्नो- इति तत्पुरुषमेवाश्रयन्ति। च्चार्याः । तद्बन्धे सत्यर्थश्लेषो भवति। ये तेषामेवैकप्रयत्नोच्चार्याणां १३

३६० काव्यप्रकाशदीपिका [नवम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता ३६१ "प्रभातसन्ध्येवास्वापफललुब्धेहितप्रदा" इति सभङ्गः, इति द्वावपि न चायमुपमाप्रतिभोत्पत्तिहेतुः श्लेषः, अपि तु श्लेषप्रतिभोत्पत्ति- शब्दैकसमाश्रयाविति द्वयोरपि शब्दश्लेषत्वमुपपन्नम्, न त्वाद्यस्यार्थ- हेतुरुपमा। तथा हि-यथा "कमलमिव मुखं मनोक्षमेतत् श्लेषत्वम्। अर्थश्लेषस्य तु स विषयो यत्र शब्दपरिवर्तनेऽपि न कचतितराम्" इत्यादौ गुणसाम्ये क्रियासाम्ये उभयसाम्ये वोपमा, श्लेषत्वखण्डना। यथा- तथा-"सकलकलं पुरमेतज्ातं सम्प्रति सुधांशुबिम्बमिष" इत्यादौ स्तोकेनोन्नतिमायाति स्तोकेनायात्यधोगतिम्। शब्दमात्रसाम्येऽपि सा युक्तव। तथा ह्युक्त रुद्रटेन- अरहो सुसदृशी वृत्तिस्तुलाकोटे: खलस्य च।। स्फुट मर्थालङ्कारावेतावुपमासमुच्चयौ किन्तु। शिखरशलाका तुलाकोटिः। अवान्तरादिस्थाने स्वल्पादिनिवेशेऽपि न द्वयर्थता आश्रित्य शब्दमात्रं सामान्यमिहापि सम्भवतः ॥ इति। हानिः। न चैवं यञ्चेत्यादौ मिश्रिताकारः सङ्करालङ्कारः । उपमाप्रतिभोत्पत्तिहेतुरिति चोभयत्र बहुव्रोहि रेवमुत्तरत्राप्येवं ज्ञेयम्। अत्र श्लेषस्य सामान्यनिर्वाहकतया तदङ्गता, भूतोपमाऽङ्गीकारात्। तदेव लक्ष्यान्तरदर्शनेनाङ्गीकारयति-तथा हीति। सकलककं न तु सामान्यस्य तन्निर्वाहकतेति न तस्य मुख्यता। तच्च मुख्येनैव व्यपदेशादुपमाया ध्वनिसहितं सम्पूर्णावयवं च। यदि युक्तेरप्रतिषिद्धत्वादेवंविधभेदमङ्गीकुरुषे, एव व्यपदेशे मुख्यता स्यात्। यथेति। ननु गुणक्रियासाम्येनैवोपमात्वम्, तदा तत्राप्यङ्गीकुरु, द्वयोरप्यनयोराग्रहमन्तरेण विशेषाभावात्। क्वचित् कण्ठत न चात्र तथा, शब्दमात्रे साम्येऽप्युपमाया अलङ्कारस्य सुलभापदेशमात्रत्वात्। एवोच्यते। तदाह-तथा हीति। इहापीति शब्दालङ्कारगणनायाम्।' सम्भवतो न तथा हि-'साधर्म्यमुपमा' इत्येवाविशिष्टं सूत्रम्, वास्तवसाम्य एवोपमा सिद्धा, च्यावर्तेते इत्यर्थः । ततश्रैवंविधयोरनयोरुभयालङ्कारतेति भावः। तदुदाहृतिस्तु न चात्र तथा, स्वरूपशब्दमाहात्म्यमात्रेणैवोपक्षेपादिति चेन्मैवम्, तावताऽपि बाध्य- समुच्चयस्य 'वसुधामहित' इति पूर्वत्र। 'इह केचिदाहु :- यत्र साधारणपदोद्धारेऽपि नोपमाभङ्ग: स एव तद्व्यपदेशविषयः, यथा 'कमलमिव' इत्यादि। एवं पुरचन्द्रयोः शब्दानां सादृश्यं बिश्रति तदुपनिबन्धे च शब्दश्लिष्टमिति। आद्यपदेऽर्थं- पौनरुक्त्यादेवार्थाश्रितत्वादर्थालङ्कारत्वम्, अन्त्ये तु शब्दधर्मवेन शब्दाश्रय- १. रुद्रटमतेनात्र स्वपतं समर्थयंस्तद्वचन( का०अ०४।३२)मुदाह्वत्यात्रो- त्वाच्छव्दालक्कारत्वमिति तावदाश्रयाश्रयिभावमुपजीवतां प्राचां मतेन। पमास्वीकार उद्भटमतखएडनपरमुत्वेनोल्लिखति ग्रन्थकृत्। मम्मादयो नवीनास्त्वन्यथा समादधतीति मूलत एव स्पष्टीभविष्यति। २. अत्र पाठः सम्यङ् न लगति, तदुदाहृतिरिति तत्पदेनोपमासमुच्चययो: परामर्श १. उपमाप्रतिभोत्पत्तिहेतुः श्लेषः । स चालङ्कारान्तराणां निरवकाशत्वं साधय- इति मते पूर्वत्र (पूर्वतो वा) इति पदस्यान्वयो न सुघटः । यदि तावत् पूर्वत्र इति स्थले 'रुद्रटः' इति पाठो गृह्यते, तदा समुच्चयस्येति पदं तीति हि काव्यालक्कारसारसंग्रहे श्लेषलत्षरो प्रतिभां जनयदिति विशेषोन । निराकाङ्ड स्यात्। 'तदुदाहृतिस्तु वसुधामहितेति रुद्टः' इति पाठे सरवं अत्र तु "शब्दानामत्यसरूपाणामपि" इस्यादिना "प्रतिभोत्पद्यते" इत्यन्तेन स्वस्थम् । एतच्चात्र श्रीवरकृतविवेकप्रन्थपाठानुसारीति (३१०-३११ पृ०)। गलितप्रायेण मुद्रितपुस्तकोपलब्धग्रन्थेन भामहविवरणीयेन च उद्भटो यत्र रुद्रटीयकाव्यालङ्कारस्य द्वौ श्लोकावुपमासमुच्चयौ यथाक्रममभिदधतः । मन्यते। श्लेषस्यैव मुख्यता। प्राधान्येनैव व्यपदेशा भवन्तीति न्यायेन तत्रोपमोदाहरणास्य प्रकृते अ्रन्थे सत्वात् समुच्चयालक्कारलचयं चएडीदासेन तन्मते श्लेष एवालद्कारो नोपमा। नवीनानां सिद्धान्ते इयं श्लेषानु- रुद्रटीयं द्वितीयं पद्य मुपमासमुच्चयोदाहरण रूपेणोद्ष्टतं स्यात्। वसुधामहित सुराजित नीरागमना भर्वाश्च वर्षाश्च। सुरचितवराहवपुषस्तव च हरेश्चो- प्राणितोपमैव । पमा घटते ॥" इति समग्रं तत्पद्यम्।

३१२ काव्यप्रकाशदीपिका [ नवम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता ३६३

न च 'कमलमिव मुखम्' इत्यादि: साधारणधर्मप्रयोगशून्य न च "अबिन्दुसुन्दरी नित्यं गलल्लावण्यबिन्दुका" इत्यादौ उपमाविषय इति वक्तुं युक्तम्, पूर्णोपमाया निर्विषयत्वापचेः। विरोधप्रतिभोत्पत्तिहेतुः श्लेषः, अपि तु श्लेषप्रतिभोत्पत्तिहेतुर्विरोधः।

देव त्वमेव पातालमाशानां त्वं निबन्धनम्। नह्यत्रार्थद्वयप्रतिपादकः शब्दश्लेषः, द्वितीयार्थस्य प्रतिभातमात्रस्य

त्वं चामरमरुद्भूमिरेको लोकत्रयात्मकः ॥ प्ररोहाभावात्। न च विरोधाभास इव विरोध: श्लेषाभासः श्लेषः ।

इत्यादिश्लेषस्य चोपमाद्यलङ्कारविविक्तोऽस्ति विषय इति तदेवमादिषु वाक्येषु श्लेषप्रतिभोत्पत्तिहेतुरलङ्कारान्तरमेव।

द्वयोर्योंगे सङ्कर एव। उपपत्तिपर्यालोचने तूपमाया पवायं युक्तो तथा च-

विषयः, अन्यथा विषयापहार एव पूर्णोपमायाः स्यात्। "सद्वंशमुक्तामणिः",

साम्यस्याप्रसिद्धेरित्याह-न चेति। निर्विषयत्वं तद्विषयबहिर्भावः। उभयत्रैव हि "नाल्पः कविरिव स्वल्पश्लोको देव महान् भवान्",

साम्यपदोद्धारे पूर्णोपमापरित्यागः। स चैवमुपमाऽन्तरे तु पुरचन्द्रमण्डलयोरपि केयमुपमामुख्यतायामुपपत्तिरिति शङ्कायां पूर्वोक्तामेव तां लेशतः स्मारयति- कथश्चित् सम्भवति। यद्वा कमलमिवेत्यत्राप्यर्थश्लेषोऽप्यस्ति, मनोज्ञत्वस्य प्रति- अन्यथेति। विषयापहार इति निर्विषयत्ववद् व्याख्येयम्। सम्बन्धिमिन्नत्वादिति। शब्दार्थश्लेषग्रस्तविषयतया श्लेषचाध्यताSङ्गीकारे सर्वत्रैव एवमुपमाविषये श्लेषस्य बाध्यतामुपपाद्यालङ्कारान्तरविषयेऽव्युपपादयति। पूर्णोपमाव्यपदेशो निरवकाशतामासादयेदित्यर्थः। एवं तर्हि श्लेषविषयापह्नवः अप्सु प्रतिबिम्बित इन्दुरबिन्दुः। गलदित्युत्प्रेक्षागर्भकम्। बिन्दुरहितानां स्यादिति चेदाह-देवेति। पाता रक्षिता, अलमत्यर्थ पर्याप्तः, पातालं नागलोकः, कथं बिन्दवो गलन्तीति विरोधः। उपपत्तिमाह-नह्यत्रेति। प्रतिपादको आशानां निबन्धनं धनादिप्रार्थनाविषयो दिशां प्रतिष्ठा च। चामराणां वालव्यज- निष्कम्पप्रतीतिकारकः, प्ररोहाभावादिति। यत्र हि विरुद्धार्थप्रतीतेराभान- नानाम्,मरुत् पवनः, पक्षान्तरे तु त्वं चेति। चः समुच्चये । अमराणां देवानाम्। माविर्भावोऽन्त्यतयैव प्राकरणिकप्रतीत्योन्मूलनम्, तत्रैव विरोधालङ्कार इति, मरुतां प्रवाहादिवायुस्कन्धानाम्। अमरमरुतां देववायूनामित्येके। यद्यप्यत्र त्वमेव अन्यथा दोषप्रसङ्गात्। श्लेषाभासः श्लेष इति। तथा सति पुनरुक्तवदाभासा- पातालादि चेत्यादिरूपकं विद्यते, तथापि विविक्तविषयताऽभिहिता, तस्य व्यङ्गयता दावतिप्रसङ्गादित्यर्थः । वंशः कुलं वेणुश्र । अत्रैकदेशविवर्तिरूपकम्। श्लेषे तु पद्यं

द्वाराSलङ्कारापेक्षया प्रस्तुताधिकारप्रवृत्तेः, यत्नेनाभिव्यक्तस्यापि रूपकस्प शलेषगुणाभावे तन्मुख्यताया अत्र निर्विवादत्वात्। 'येन ध्वस्तमनोभवेन' इत्यादौ तु १. अबिन्दुरित्यस्य व्याख्याप्रसङ्गे लघुवृत्तिकारः "उदकमध्यवर्तितया च योऽप्सु स्पष्टमेव विविक्तविषयत्वम्। द्वयोरुपमाश्लेषयोर्योंगे सति। स्वयं चेत्यादौ सङ्कर उदके प्रतिबिम्बित इन्दुः" इत्याह। उद्भटकृत कुमारसम्भवकाव्यं कविकुल- एवाङ्गाङ्गिभावरूपः । न च शब्दालङ्कारविषये नायमस्तीति वाच्यम्, अर्थानुसन्धान- गुरोस्तन्नामकस्य काव्यस्यानुरयनं विदधदिवास्ते। "निनाय साऽत्यन्त- विरहिण्यनुप्रासादावेव तथा ऽङ्गीकारात्। ननु श्लेषप्रतिभोत्पत्तिहेतुरुपमेति पूर्वमुक्तम्, हिमोत्किरानिला सहस्यरात्रीरुदवासतत्परा" इति पार्वस्यास्तपःप्रकारवणंने तत् कथं सङ्कर इत्युच्यते-उपपत्तीति। अङ्गाङ्गिभावसङ्कर एकस्याङ्गत्वमन्यस्या- कालिदासवचः। उदकमध्यवर्तितयेत्यध्याह्ारेया प्रतिहारेन्दुराजेन तद्वस्तु द्वित्वम्। यस्य चाङ्ित्वं तद्द्वारा व्यपदेशः। तच्चात्र युक्तिमुखेनोपमाया एव स्मारितं स्यात्। "गलल्वावएयबिन्दुका" इत्युस्प्रेत्षागर्भे वर्याने 'स्थिताः त्षणम्' व्यवतिष्ठत इति तन्मुखेन पूर्वे व्यपदेशो युक्त इति न किञ्चिदनुपपन्नमिति भावः। इ त्यादिपद्यस्य प्रथमोदबिन्दूनां वस्तुभूतानां भावरूपेए निवेश: समज्स एव।

३६४ काव्यप्रकाशदीपिका [नवम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता

अनुरागवती सन्ध्या दिवसस्तत्पुरःसरः। श्रहो दैवगतिश्चित्रा तथाऽपि न समागमः ॥ शब्दश्लेष इति चोच्यते, अर्थालङ्कारमध्ये च लक्ष्यत इति कोऽयं नयः ? किश्च, वैचित्र्यमलङ्कार इति य एव कविप्रतिभासंरम्भगोचर- आदाय चापमचलं कृत्वाऽहीनं गुणं विषमदृष्टिः। स्तत्रैव विचित्रतेति सैवाऽलङ्कारभूमिः। अर्थमुखप्रेक्षित्वमेतेषां यश्चित्रमच्युतशरो लक्ष्यमभाङ्गीन्नमस्तस्मै।। शब्दानामिति चेत्, अनुप्रासादीनामपि तथैवेति तेऽप्यर्थालङ्काराः इत्यादावेकदेशविवर्तिरूपक - श्लेषव्यतिरेक - समासोक्तिविरोधत्व- किं नोच्यन्ते ? रसादिव्यञ्जकस्वरूपवाच्यविशेषसव्यपेक्षत्वेऽपि मुचितम्, न तु श्लेषत्वम्। कवे: प्रतिभास्कूर्तिस्तस्याः संरम्भः सरभसमाविष्करणम्। तद्गोचरश्रात्र शब्द कीर्तिश्र। अत्र श्लेषव्यतिरेकः। अनुरागोऽनुगतलौहित्यमासक्तिश्च । पुरोऽग्रे एव मुख्यतया तस्यैवात्रैवंविधवैचित्र्यबोधोपायत्वेन कविप्रतिभयोद्टक्क नात्। सरति [पुरःसरः]। "अहो दैवगतिश्चित्रा तथापि न समागमः" इत्युत्तरार्धस्य क्वचित् भूमिराश्रयो धर्मीति यावत्। पाठः । अत्र समासोकिः। अचलं पर्वतं निश्चलञ्न। अहीनां नागानामिनं स्वामिनं धनुषोऽन्यूनप्रमाणं च। विषमा दुर्दशाऽस्थिरा च। दृष्टिश्रक्षुस्तद्व्यापारश्र। नन्वेवंविधस्य वैचित्र्यस्यार्थानुसन्धानमन्तरेणानुपलम्भ इति शब्दमूलत्वेऽ-

अच्युतो नारायणोऽनिगतश्र। लक्ष्यं शरव्यं त्रिपुराख्यं सैन्यसंख्याविशेषश्र। प्यर्थाश्रयत्वमेवेति तदलङ्कारतैव श्रेयसीत्याशङ्कते-अर्थेति। अर्थमुखप्रेक्षित्वं

अभाङक्षीद् विध्वस्तवान् जितवांश्र। अत्र विरोधः । एवं व्यपदेशे श्लेष: तदनुसन्धानगम्यवैचित्र्यैकतया । अत्रातिप्रसङ्गमाह-अनुप्रासादीनामिति। नन्वनु-

सर्वालक्कारबाधक इति दूषयित्वा 'स्वयं च' इत्यादावर्थालङ्कारत्ववादिमते' प्रासादीनां शब्दश्रुतिमात्रगम्यस्वरूपाणामर्थोन्मुखता कुतस्त्येत्याह-रसादीति।

पुनरपि सिंहवत् परिवृत्त्यातलोक्य दूषणमाह-शब्देति। यो हि यदाश्रगः अन्यथा वृत्तिविरोधादिदोषस्योक्तत्वादिति भावः । तदनुसन्धानानुसन्धेयरूपतामात्रेण

स एव तत्सम्बन्धितया व्यपदिश्यते, ततश्र शब्दश्लेषेण व्यपदेशादेवालङ्कार्यालक्कार- उद्भटमतोपजीविनस्तट्टीकाकारस्य तिलकस्य मन्तव्यनिर्देश इत्यस्माकं भावस्य लोकवदाश्रयाश्रयित्वनयेन शब्दालङ्कारत्वमाक्षिप्यत इत्यर्थालङ्कारमध्ये प्रतिभाति। आद्योदाहरएं सरद्वंशमुक्रामशिरिति (यस्य काव्यप्रकाशे सद्वंश- गणनम् । अयमपरोऽस्य विशेषः । "स्वयमपि लिखितं स्वयं न वाचयति" इत्याभाण- मुक्तारत्नेतिरूपेण शोधनं रूपकालक्कारप्रसङ्गे मम्मटेन विहितम् ) उद्भट- कमनुकरोतीत्यर्थः । शब्दभङ्गस्थले शब्दयो: श्लिष्यमाणतया शब्दमूलत्वेन शब्दश्लेषता विवृतिनाम्ना प्रकाशिते विवरणान्तरे लभ्यते। विवरणञ्च तत्र प्राचीनटीकाकृतां न तदलक्कारतयेत्याशङ्कयाह-किञ्चति। शब्दयोवैंचित्र्यं लोकोत्तरविच्छित्तिः । तट्टीकाकृतोर्वा ग्रन्थात् सङ्कलनकल्पमित्यतिरोहितं प्रेक्षावताम्। अ्र््रत्रार्था- लङ्कारपत्त एवोद्भटमतानुयायीति तद्दूषणे श्र्प्राटोपो मूलग्रन्थकृतो मम्मटस्य । १. 'सद्वंशमुक्तामणिः' इत्यादिषु चतुर्षुं लच्येषु यथाक्रममेकदेशविवर्तिरूपक अयमपरोऽस्य विशेष इत्यादिना एतन्मतोपजीविनां मतासङ्गतिमपि पद्येन श्लेषविद्धो व्यतिरेकः समासोक्तिर्विरोधश्चेत्यलद्कारा: स्फुटा एव, न तूद्ट- स्वयं लिखितमपि न वाचयतीत्याभाणकोल्लेखेन टीकाकारः स्मारयति। मतश्लेषेरोव निरवकाशास्ते इति ग्रन्थकृदाकृतम्। एकदेशविवर्तीति प्राचां असङ्गतिस्त्वन्यथा टीकायां प्रकटितैव। भामहोद्भटादीनां संज्ञा यस्यैव परम्परितेति मम्मटग्रन्थे निर्देशः । समस्तो- 5यं सन्दर्भ: श्लेषाख्यशब्दालङ्कारस्य सर्वालक्कारबाधकरवेनात्र वरीवर्तीति १. विमतवादिना अस्य दर्शिताऽसङ्गश्यपहारचेष्टा यत्र निर्दिश्यते, तस्या असद्- भावञ्च प्रकटयति टीकाकारोsत्र सन्दर्भे।

३६६ काव्यप्रकाशदीपिका [ नवम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता ३३७

मारारिशक रामेभमुखैरासाररंहसा। अर्थगुणदोषालङ्काराणां शब्दापेक्षयैव व्यवस्थितिरिति तेऽपि शब्दगत- सारारब्धस्तवा नित्यं तदार्तिहरणक्षमा। स्वेनोच्यन्ताम्। 'विधौ वक्रे मूर्ध्नि' इत्यादौ च वर्णादिश्लेषे एकप्रयत्नो- माता नतानां सङ्गट्टः श्रियां बाधितसंभ्रमा। रचार्यत्वेऽर्थश्लेषन्वं शब्द्भेदेऽपि प्रसज्यतामित्येवमादि स्वयं मान्याऽथ सीमा रामाणां शं मे दिश्यादुमादिमा॥ विचार्यम्। तच्चित्रं यत्र वर्णानां खड्गाद्याकृतिहेतुता॥८५॥ (खङ्गबन्धः)

प्रतिनियतः । तेन हेतुना न्यस्ता वर्णा धर्मिणो यत्रालङ्कारे खङ्गमुरजपझ्मा- सन्निवेशविशेषेण यत्र न्यस्ता वर्णाः खङ्ग-मुरज-पद्माद्याकार- दीनामाकारसदृशसंस्थानं तत्तद्विशेषव्यपदेशविषयमुल्लासयन्ति निर्वाह्यन्ति मुल्लासयन्ति तच्चित्रं काव्यम्। कष्टकाव्यमेतदिति दिङमात्र तच्चित्रनामालङ्करणम्'। कष्टं क्ेशनिर्वारहयं नीरसतया वैमनस्यदं वा काव्यं प्रदर्श्यते। उदाहरणम्- कविनिर्वाह्यम्, यद्वा कष्टेन प्राचीनगौरवयन्त्रणादुःखेन काव्यनाम्ना व्यपदेश्यं

केवलमतिप्रसङ्ग:। किन्तर्हिं शब्दगुणदोषेष्वपीति कष्टकाव्यम्। दिङ्मात्रमेतद्विषये व्युत्पत्याधानं यावता निर्वहति तावतेत्यर्थः ।

बहुविश्नवः स्यादित्याह-शब्देत्यादि उच्यन्तामित्यन्तम् । अर्थस्य गुणाः प्रसादादयः, मारस्य कामस्यारि: परमेश्वरः शक्र इन्द्रः । रामो हलायुधः। इममुखो गणेशः । दोषा अश्लीलादयः । नहि शब्दानुसन्धानमात्रेणानुसन्धेयाः, किन्तर्हि तथाविधार्थ- एभिरासारसदशरंहसा। तेषांस्तुवतामार्तिः पीडा। नतानां भक्तानां माता श्रियां सम्पदां प्रतिपादाः। एवमर्थस्यापि गुणास्तत्सदृशाः प्रौढ्यादयः प्रसादादयो वा दोषाश्चा- संघट्टः सम्मेलनस्थानं बाधितसम्भ्रमा निरुद्वेगा रामाणां नारीणां सीमा परमोत्कर्षः धिकादयोऽलङ्काराश्रोपमादयः शब्दापेक्षस्थितितया तदनुसन्धानान्तरेणागम्या इति शं कल्याणमादिमा आदिशक्तिः । अद्रिजेति क्वचित् पाठः। अनेन श्लोकद्वयेन खङ्ग: शब्दधर्मा: सर्वे चोभयधर्माः स्युः। यच्चोक्तमेकप्रयत्नोच्चार्यत्वेऽर्थश्लेषोऽन्यत्र तु शब्द- प्रस्तार्यते। ताजिकान्तरे 'मा' शब्द विन्यस्य तिर्यगधःक्रमेण 'रा'शब्दादि हकारान्तं श्लेष इति तत्राप्यतिव्याप्तिमाह-विधाविति । एकप्रयत्नोच्चार्यत्व इति। औकारस्या- वर्णचतुर्दशकं न्यसेदित्येका धारा। ततः शिखायां सेति श्लिष्टं ततस्तिर्यगूर्ध्वक्रमेण वैषम्याच्छब्दभेदे भवताऽपि शब्दश्लेषतयाऽङ्गीकृते। एवमादीनि तदनुसन्धानयोग्यतया 'रा' शब्दादि क्षान्तं वर्णचतुर्दशकं न्यस्यापरधारां कुर्यादित्येषा पट्टिका। माशब्दस्तु पूर्व- तद्धर्माङ्गीकारे सर्वेषामेव रसादिधर्मता स्यादित्यादि विचार्य विचारविषये यथा- 'मा' शब्दप्रविष्टः । एवमपरमपि माशब्दं तत्र प्रविष्टं कल्पयित्वा तस्य दक्षिणपार्श्वे योगमुपयोज्यम्। तिर्यकक्रमेण 'ह'इत्यन्तं वर्णसप्तकं न्यस्य वामपारश्वें तिर्यग्विलोमेन 'श्रि'कारादि 'भ्र'- वर्णानामिति। तथाविधवर्णविन्यासवशेनैव तादृशो लिपिविन्यासो निर्वहृतीति वर्णान्वयव्यति रेकार्थविधायितया शब्दाश्रितमिति भावः। अलङ्कारताबीजं चात्र कत्िनैपुण्याविष्कारवशेन विस्मयावेशः प्राचीनदिशा समाश्रयणीयः । सम्यककविविव- वस्तुरूपाणि। साक्कानि विचित्राणि च रच्यन्ते यत्र तच्चित्रम्।। क्षितनिर्वाहौपयिकतया निवेशो विरचनं सन्निवेशः। तस्य विशेषो यथास्वं यन्नाम नाम यत् स्यात् तदाकृतिर्लत्षएं मतं तस्य। तल्लच्यमेव द्ष्ट्वाऽ- वधार्यमखिलं तदन्यदपि ॥" इति। द्वितीयकारिकायां 'द्वितीयनामशब्दः १. वक्तृविप्लवः-क० । प्राकाश्ये' इति टीकाकृन्नमिसाधुः। इयमत्र पश्चादुद्ष्टता टीकाकृता।

काव्यप्रकाशदीपिका [ नवम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता ३६६ सरला बहुलारम्भतरलालिबलारवा। रसासार रसा सारसाऽडयतान्त क्षतायसा। वारलाबहुलामन्दकरलाब हुलामला॥ सातावात तवातासा रक्षतस्त्वस्त्वतक्षर।। (मुरजबन्धः) (सर्वतोभद्रम्)

भासते प्रतिभासार रसाभाताहताविभा। सम्भविनोऽप्यन्ये प्रभेदा: शक्तिमात्रप्रकाशका न तु काव्यरूपतां भावितात्मा शुभा वादे देवाभा बत ते सभा॥ दधतीति न प्रदर्श्यन्ते।

(प्मबन्धः) अत्र कर्णिकायां भाशब्दं विन्यस्यापराक्षरद्वयं यत्र तत्र दिगदले दत्त्वा विदिगदलेन' प्रवेश्य भाशब्दादुपरि वर्णद्वयाभ्यां दिगदले निर्गमप्रवेशौ। पुनः कोणे भाशब्दो- कारान्तं वर्णसप्तकं लिखेत्। माशब्दस्तु पूर्ववदित्येषा द्राढिका। ततोऽपरं 'मा'कारं तत्र परितनवर्णद्वयं दत्त्वा दिशा प्रवेश्य निर्गम्य च विदिशा निर्गमप्रवेशौ प्रथमदिग्दलेने- कल्पयित्वा तदुपरि 'न्या' शब्दादि 'सी' शब्दान्तं गण्डिकायां लिखेत्। ततः त्सरुमध्ये 'मा'शब्दं विन्यस्य तन्मध्ये 'रा'कारादि 'श'मित्यन्तं वर्णचतुष्टयं न्यस्य वामतो त्यष्टदलपद्मविस्तारः । हे साररसासार ! उत्कृष्टरसाभिलाषस्य वेगवद्वृष्टे आयताक्ष !

विलोमेन 'मे दिश्यात्' इति लिखेत्। माशब्दकः पूर्व एवेति शेषः। अन्तिमवर्णाभ्याञ्च दीर्घनयन ! सात ! सुखमय ! अवात ! अचपल ! अतक्षम् अतनू कृति रातीति तव

फलकमिति खङ्गनिष्पत्तिः। भवतो रक्षतः। अस्तु भवतु। रसा भूः। अतासा अनुत्क्षेपा। क्षतः अस्तःआयो सरलेति प्रक्रान्तशरद्विशेषणम्। बहुलारम्भो धनागमो यैस्तानस्यति नाशयतीति क्षतायसा। इदं सर्वंतोभद्रम्। प्रतिपादं प्रति- महारम्भस्तरलानामलिबलानां भ्रमरवृन्दानामारावो यत्र। वारलाबहुला हंसोप्राया। करं लोमेऽपि स एव पाठः । अधः क्रमेण पङक्तिचतुष्टये कृतैऽधः क्रमेण पाठे प्रथमादि- लान्तीति करला राजानस्तेऽमन्दा उद्योगिनो यत्र। बहुले कृष्णपक्षे अमला नक्षत्रादि- भिन्नेति शेषः । क्रमेण पङक्तिचतुष्टये कृते प्रथमद्वितीयतृतीयपादानां यथाक्रमं प्रथमैरुपर्य्युपरि पाठे तुर्याद्यन्तिमैः प्रथमः पादः। एवं द्वितीयसप्तमैः द्वितीय-

प्रथमद्वितीयतृतीयवर्णानां चतुर्थपादस्य चतुर्थपञ्चमयोस्तृतीयद्वितीयचतुर्थपादानां स्तृतोयषष्ठैस्तृतीयश्चतुर्थपञ्चमैस्तुर्य इत्यादिवैचित्र्यमत्र प्रतिपादितम्। एवं प्रतिपाद वर्णचतुष्टयद्वयस्याध उपरि क्रमेणावृत्तावर्धभ्रमोऽपि। षछ्ठसप्तमाष्टमानां ग्रहणे प्रथमपादः। द्वितीयात् प्रथमं प्रथमाद् द्वितीयतृतीयौ द्वितीयतृतीयाभ्याञ्च चतुर्थ चतुर्थाद् द्वितोयतृतीयौ तृतीयात् प्रथमं गृहीत्वा सम्भविनोऽपीति। तच्चक्रखङ्गमुसलैर्बाणासन शूलशक्तिह लैः। चतुरङ्गपीठविरचित

द्वितीयतृतीयाभ्यां पञ्चमौ चतुर्थात् षष्ठसप्तमौ तृतीयादष्टमं गृहीत्वा द्वितीयपादः । रथतुरगगजादिपादपीठैः ॥ अनुलोमप्रतिलोमैरर्धभ्रममुरजसर्वतोभद्रैः । इत्यादिभि-

द्वितीयादष्टमं प्रथमात् सप्तमषष्ठौ द्वितीयतृतीयाभ्यां पञ्चमौ चतुर्थात् षष्ठसप्तमौ रन्यैरपि वस्तुविशेषाकृतिप्रभवैः ॥ भे दैर्विभिद्यमानं संख्यातुमनन्तमस्मि नैतदलम्।

तृतीयादष्टमं गृहीत्वा तृतीयपादः। चतुर्थतृतीयसप्तमषष्ठाः१ प्रथमद्वितीयतृतीयान् प्रथमाच्चतुर्थपञ्चमौ द्वितीयतृतीयचतुर्थेभ्यः षष्ठसप्तमाष्टमान् गहीत्वा तुरीयः १. इतोऽधिकं 'विदिग्दलेनापरद्वयम' इति क० लभ्यते। २. 'ततो विदिशा प्रविश्य निर्गम्य च प्रथमदिग्दलेनेत्यष्टदलपद्यप्रस्तार' पादः। प्रस्तारे मुरजसिद्धिः । इत्यधिक: पाठः खपुस्तके। चित्रकाव्यानां चित्राणि रुद्रटकाव्यालङ्कारे हे प्रतिभासार वादे रसेनाभाता हता अविभा अशोभा यस्यां सा भावितात्मा (नि० सा० सं०), सरस्वतीकएठाभरणे (नि०सा० सं०), कविकर्णंपूर- एकाग्रोभूतहृदया शुभा शोभना देवाभा देवसदशी बत विस्मये तव सभा भासते। कृतेऽलक्कारकौस्तुभेऽस्मत्सम्पादिते च कुतू हलिभिरवलोकनीयानि।

४०० काव्यप्रकारादीपिका [ नवम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता ४०:

पुनरुक्तवदाभासो विभिन्नाकारशब्दगा। चकासत्यङ्गनारामा: कौतुकानन्दहेतवः। एकार्थतेव तस्य राज्: सुमनसो विबुधा: पार्श्ववर्तिनः ॥

भिन्नरूपसार्थकानर्थकशब्दनिष्ठमेकार्थत्वेन मुखे भासनं पुनरुक्त तथा शब्दाथयोरयम्॥ ८६ ॥

वदाभास: । सच- उदाहरणम्-

शब्दस्य तनुवपुरष्यन्योऽसी करिकुञ्जररुधिररक्तखरनखरः।

सभङ्गाभङ्गरूप केवलशब्दनिष्ठः। उदाहरणम्- ते जोधाममहःपृथुमनसामिन्द्रो हरिर्जिष्णुः॥

अरिवधदेहशरीर: सहसा रथिसूततुरगपादातः। अत्रैकस्मिन् पदे परिवर्तिते नालंङ्कार इति शब्दाश्रयः, अपरस्मिंस्तु

भाति सदानत्यागः स्थिरतायामवनितलतिलकः ॥ परिवर्तितेऽपि स न हीयत इत्यर्थनिष्ठ ,इत्युभयालङ्कारोऽयम्॥

तस्मादेतस्य मया दिङ्मात्रमुदाहृतं कवयः ॥ यन्नाम नाम यत्स्यात्तदाकृतिर्लक्षणं मतं इति काव्यप्रकाशे शब्दालङ्कारनिर्णयो नाम

तस्य। तल्लक्ष्यमेव दृष्ट्वावधार्यमखिलं ततोऽन्यदपि ॥।" इति रुद्रटोक्तदिशा शक्ति- नवम उल्लास: ।।

मात्रं कवेस्तद्विषये नैपुण्यमात्रम्, न तु काव्यरूपतां दधति, अत्यन्तनीरसत्वात्। एकार्थतेव। इवशब्देनाभासमात्रं प्रदर्श्यते। सार्थकानर्थकेति। यथायोगं वक्ष्यमाणभेदानुक्तप्रकारसूत्रणम्। मुखे आपाततः । स च इत्युत्तरसूत्रावतारः। अरिवधदा ईहा यत्र तथाभूतं शरीरमस्येति विग्रहः । सहसा बलेन सन्ति रथिनः अभङ्गे यथा-चकासतीति। अङ्गनाभिरा रमन्ते ये ते विबुधाः पण्डिताः, सभङ्गे यथा-अरीति। सूतास्तुरगाः पादातानि च यस्य। सदा सर्वदा अनत्याऽगः । कौतुकेनापूर्ववस्तुदर्शनेन आनन्दस्य सन्तोषस्य हेतवः । सुमनसः प्रशस्तहृदयाः । अनमनेन स्थिरतया, अगः पर्वतः । इत्थं प्राकरणिकार्थदेहादिप्रतिभासने पुनरुक्तमित्र आपाततः पुनरङ्गना रामा इति कौतुकानन्देति सुमनसो विबुधा इति चैकार्थमिवाव- शरीरादिशब्दैः प्रतिभासते। भासते। अत्र चान्यतमस्यापि शब्दस्य परिवर्तने न तथा प्रतिभास इति शब्द- १. एवमुभयोरपि लिप्योः पाठः। एतत्पन्ते सहसेति अलुकगर्भ समग्रं समस्त- मात्रालङ्कारोऽयम्।

वाक्यम्। सन्तीति वर्तमानानीत्यर्थे मध्यमपदलोपी समास आश्रयणीयः । सम्प्रति पुनरुक्तवदाभासस्योभयालङ्कारत्वमत्रैव दर्शयति-तथेति। तनुवपुः प्रचलितविवरणाप्रथायां सहसारथिनः सारथिना सह वर्तमाना इति कृशशरीरोऽयमप्यन्यः कृशशरीरादृष्टपूर्वपराक्रमशाली करिणां जृम्भतां कुञ्ज- विवरणम्। राणां रुधिरेण रक्तान्युज्ज्वलीकृतानि खराणि तीव्राणि नखराणि यस्य। तेजसः परा- २. व्याख्यानमेतदुद्द्योते नागेशभट्टेन दूषितम्-"द्वितीयपदस्य परिवृत्तिसह- क्रमस्य धामाश्रयो महसा दीप्त्या पृथूत्तुङ्गं मनो येषां तेषामिन्द्रः श्रेष्ठः । हरिः सिंहः। स्वेनोभयालङ्कारत्वापत्तौ शब्दमात्रोदाहरयात्वानुपपत्तेः" इति वदता। जिष्णुर्जयशीलः। मुखतस्तनुवपुःशब्दौ करिकुञ्जरशब्दौ रुधिररक्तशब्दौ तेजोधाममह :- पतन्मते अरिवधदा ईहा चेष्टा येषां तादृशा ये शरिणाः शरयुक्तस्तानीश्यति शब्दा इन्द्रजिष्णुहरिशब्दाश्चैकार्थवदाभासन्ते। एकस्मिन्निति। तनुकरिरक्तादीनां प्रेरयतीति शब्दविश्लेषराभङ्गी। स्थाने कृशहन्तिलोहितादिविन्यासे। अपरस्मिन्निति। वपुःकुञ्जररुधिरादिस्थाने

४०२ काव्यप्रका रद्रीपिका [ नवम

शरीरगजशोणितादिविन्यासे। केचित्तु शब्दान्वयव्यति रेकानुविधानमेकदेशे समुदाये चेति तदविशिष्टमेवेति शब्दालङ्कार एवायमित्याहुः। एवं "कुपतिमपि कलत्र- वल्लभम्" इत्यादौ विरोधालङ्कारादिस्थले मृग्यम्। प्राचीनप्रसिद्धथा ऽर्थालङकृतिमध्ये अथ दशम उल्लास: गणनमिति सर्वमनाकुलम्2। इति काव्यप्रकाशदीपिकायां शब्दालङ्कारविवेको नाम अर्थालङ्कारानाह- साधम्यमुपमा भेदे नवम उल्लास:।। उपमानोपमेययोरेव, न तु कार्यकारणादिकयोः, साधर्म्य भवतीति तयोरेव समानेन धर्मेण सम्बन्ध उपमा। भेदग्रहणमनन्वय- व्यवच्छेदाय।

उल्लाससङ्गतिमाह वृत्तिकृत्- अर्थाल क्का रेतत । ब्दा ल ल र ्त ं प्रक्रान् - मित्यर्थः । आहेति-विशेषेण' लक्षयतीत्यर्थः । प्रकारवैचित्र्येणानेकालङ् कृ तिजीवा तु त्वात्* प्रथममुपमां लक्षयति-साधर्म्येति। सधर्माणां भावः साधर्म्यम्। चातुर्वर्ण्यादि- त्वात् ष्यञ। प्रथमं तावत् सर्वगतसामान्येनाविशिष्टमेव लक्षणमिति न प्रत्यक्षाद्युप- नीत साधर्म्येऽतिव्याप्िः। एवमन्यत्राप्येवंविधस्थले बोद्धव्यम्। ननु साधर्म्यमिति सम्बन्धप्रतिपादकं पदम्, स च सम्बन्धिद्वयनिष्ठः । न च तत्प्रतिपादितम्, तच्च कुतो ज्ञेयमित्याशङ्कय सामर्थ्यलभ्यमेव तदित्याह-उपमेति। प्रकृतप्रकरणप्रत्यायकं तत्समानगुणक्रियमुपमानं चन्द्रादिसमानक्रियागुणमप्रकृतप्रत्याय्योत्कर्षाधिकरणम्, प्रकृतमुपमेयं वदनादि। कार्यकारणादिकयोरिति । साधर्म्ये सति तयोरपि तदन्तर्भावा- १. अयमेव उद्धटीयकाव्यालङ्कारसार संग्रहोपरि विवरणे धृतः पाठः। दित्यर्थः । समानेनेति सदृशेनेत्यर्थः । सादृश्यञ्च 'कमलमिव सुरभि मुखम्' इत्यादौ कृशशरीरादृष्टपूर्व पराक्रमशालीति चएडीदासव्याख्यानेन तनुवपुरप्यन्योऽसा- साजात्यम्, "पाण्ड्योऽयमंसार्पितलम्बहारः क्लप्ताङ्गरागो हरिचन्दनेन। आभाति वित्येव टीकाकृत्सम्मतः पाठः। श्रीधरश्रीविद्याचक्रवर्त्तिनोश्च टीकयोरजघन्यपद- बालातपरक्तसानु: सनिझरोद्गार इवाद्रिराजः ॥" इत्यादौ बिम्बप्रतिबिम्बभावे व्याख्यानादर्शंनेन स एव पाठः प्राचीनसम्मत इति प्रतिभाति। तनुवपुरप्य- समानाकारत्वम्। "साडलङकृतिं" मृदुवचोरचनाऽभिरामं माधुर्यधुर्यमवलम्चितसौ- जघन्योSसाविति प्रचलितपाठे पुरुषाणां कृशत्वमात्तिप्तं स्यादिति नारोचकम्। २. न्याययं चैतत्। भोजेन स्वग्रन्थे उभयालङ्कारकत्ताधिकारे तस्याञ्न बहूनाम- १. विशेषतो लक्षयति-क० । २. वैचित्र्येणालङ् कृतिबीजत्वात्-क० । लङ्काराणां चतुर्विशतिरितीतरत्रेव संख्यासाम्यमाविष्कुर्वता तथैव गणितम्। ३. प्रत्यत्ाद्युपमित-क०। मूलग्रन्थेऽपि दशमोल्लासान्ते पत्तस्यास्य समर्थनं लभ्यते। ४. एवमुभयोरेव मातृकालिप्यो: पाठः। परं तथात्वे छन्दोभङ्गः । सालङ क्रियमिति

[ दशम उल्लास: ] काव्यप्रकाशदीपिका चएडीदासविरचिता ४०५ १०४

पूर्णा लुप्ता च षष्ठीवत् सम्बन्धं प्रतिपादयन्तीति तद्भावे श्रौत्युपमा। तथैव "तत्र उपमानोपमेयसाधारणधर्मोपमाप्रतिपादकानामुपादाने पूर्णा, तस्येव" इत्यनेनेवार्थे विहितस्य वतेरुपादाने। 'तेन तुल्यं मुखम्' इत्यादावुपमेये एव 'तत्तुल्यमस्य' इत्यादौ चोप- एकस्य द्वयोस्त्रयाणां वा लोपे लुप्ता। माने एव, 'इदं च तञ्च तुल्यम्' इत्युभयत्राषि तुल्यादिशब्दानां विश्रान्ति- साऽग्रिमा। रिति साम्यपर्यालोचनया तुल्यताप्रतीतिरिति साधर्म्यस्यार्थत्वात्तल्यादि- श्रौत्यार्थी च भवेद्वाक्ये समासे तद्धिते तथा ॥८७॥ शब्दोपादाने आर्थी। तद्वत् 'तेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिः' इत्यनेन विहितस्य अभ्रिमा पूर्णा। यथेववादिशब्दा यत्परास्तस्यैवोपमानताप्रतीति- वतेः स्थितौ। "इवेन नित्यसमासो विभक्त्यलोपः पूर्वपदप्रकृति- रिति यद्यप्युपमानविशेषणान्येते, तथापि शब्दशक्तिमहिम्ना श्रुत्यैघ स्वरत्वं च" इति नित्यसमासे इवशब्दयोगे समासगा। क्रमेणोदाह- रणम्- कुमार्यम्। कान्तामुखेन्दुसुभगं कविसूक्तिसारं जागर्ति सन्ततरसं सुकविप्रणीतम् ।।" एवमादौ तु समानशब्दनिवेद्यत्वम्। ननु भिन्नयो रेव साधर्म्य इति भेद इत्यनर्थक- उपमानविशेषणान्युपमानानन्तरप्रयुक्ततुल्यादिपदसाधारणानि, तथापि समर्थसादृश्य- लक्षणं श्रुत्यैव श्रुतिमात्रेणैव प्रतिपादयन्ति। न पुनस्तुल्यादिशब्दवदर्थानुसन्धानान्तर- मिति, अनन्वये त्वेकस्यैवाSSहार्यभेदभादाय साधर्म्यमुपमानोपमेयता चोपनिबध्यते। व्यापारका इति योजना। तद्धिते श्रौतीं व्युत्पादयति-तथेति। यथेववादीना मुपादान तद्व्यवच्छेदकं चात्र पारमार्थिकभेदपरं भेदग्रहणमित्यर्थः । उपमां सामान्यतो लक्षयित्वा भेदलक्षणार्थमाह-पूर्णेति। लक्ष्यपदप्रत्यालोचने- इत्यर्थः । साम्यपर्यालोचनयेति। साम्यं समानधर्मयोगस्तस्य पर्यालोचनोपमानो- नैव लक्षणलाभ इत्यत आह-उपमानेति। उपमाप्रतिपादका इवादिशब्दाः । पमेयधर्माणामभेदप्रतीतिः 'कमलसदृशं सुरभि मुखम्' इत्यादौ हि कमलमिव मुखं एकस्य चतुर्षूपमेयं त्यक्त्वा कस्यचिद् द्वयोस्त्रयाणां वेति। वृत्तिरत्र द्वयमेव लक्ष्य- सुरभीत्यादिवत् झटित्येव द्वयोरपि सौरभ्यान्वयो न प्रतीयते, किन्तु कमलसदशमिति दर्शनादग्रे प्रपञ्चयिष्यति'। लोपेऽनुपादाने। प्रभेदमुक्त्वा' तत्प्रभेदद्वयमाह-सेति। विचारान्तरमेव। भ्रूयत इति श्रुतिः शब्दः, तेन साक्षादेव द्योतिता श्रौती, तदितरा आर्थी। वाक्यं एवं वाक्ये आर्थीमुक्त्वा तद्धित आह-तद्वदिति। तुल्यादिपदवद्व याख्यासौक- वैयाकरणभाषया समासाभावः । अग्रिमा पूर्णा, समनन्तरसूत्रे प्रथममुपात्तत्वात्। र्येण पश्चादुपात्तमपि तद्वदिति पदमुपमार्थानुगुणतया 'वाक्य' इति पदव्याख्या- यत्परा यतः परमुपात्तास्तस्यैवोपमानताप्रतीतिरिति। यद्यप्येते यथेवादिशब्दा नन्तरं व्याख्याय समास इति श्रौत्यनुगुणसाचिव्येन सर्वे द्रष्टव्यमिति व्याचष्टे। इव- पाठः स्यात्। एवमपि भामिनीविलासीये पिडतराजपद्ये-"निर्दूषण गुएवती शब्दयोग इति नियमपरम्। यथेवादिभिः समाससमाधानेऽस््वेवंविधः समासो येषां नानुमतस्तेषामेव त्रिधा श्रौत्यपि नास्ति। एतदेवासूत्रयितुं वाक्यगतश्रौ तीव्युत्पादन- रसभावरम्या सालङ्कृतिः श्रवएमङ्गलवर्णराजिः। सा मामकीनकवितेव परे यथेववाशब्दा इत्यादाविवशब्दस्य प्रयोगः । आर्थी तु समासगा वाक्यगतार्थी- मनोऽभिरामा रामा कदापि हृदयान्मम नापयाति ॥" इति। व्युत्पादनेनैव व्युत्पादितप्रायेति पृथङनोक्ता। क्रमेण सौत्रेगेति यावत्'। पत्युः स्व्राधीना स्वाधीनपतिम्रतेत्यर्थः । तस्याः मिति त्रयाणां लोपे। १. क्रमेण सौत्रेगेतीयानेव पाठः-ख०। २. भेदयुक्त-क० । १४

काव्यप्रकाशदीपिका [दशम उह्लास: ] चएडीदासविरचिता ४०६ ४०७ स्वप्नेऽपि समरेषु त्वां विजयश्रीर्न मुश्चति। स्वाधीनपतिका कान्तं भजमाना यथा लोकोत्तरचमत्कारभूस्तथा प्रभावप्रभवं कान्तं स्वाधीनपतिका यथा॥ जयश्रोस्त्वद।सेवनेनेत्यादिना प्रतीयमानेन विना यद्यपि नोक्तैषैंचित्र्यम्, वैचिडयं चालङ्कारः, तथापिन ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गयव्यवहारः। न खलु चकितहरिणलोललोचनाया: किमपि रुषाऽरुणतारहारिकान्ति। व्यङ्गयसंस्र्शपरामर्शादत्र चारुताप्रतीतिः, अपि तु वाच्यवैचित्यप्रति- सरसिजमिदमाननं च तस्या: सममिति चेतसि सम्मदं विधत्ते॥ अत्याय तैर्नियमकारिभिरुद्धतानां दिव्यैः प्रभाभिरनपायमयैरुपायैः । तथापि चित्रान्तर्गत एव समस्तालङ्कारवर्गप्रपञ्चः । चित्रं च विद्यमानेऽप्यस्फुटरसादौ शौरिर्भुजैरिव चतुर्भिरदः सदा यो लद्मीविलासभवनैर्भुवनं बभार। भवतीति वादिनां मतमाश्रित्यास्फुटव्यङ्गयं काव्यं चित्रमुच्यते। तद्रता एवा- श्रवितथमनोरथपथप्रथनेषु प्रगुणगरिमगीतश्रीः। लङ्कारा उदाहर्तव्याः, तेषां तद्धर्मत्वात्। तेषु चोदाहरणेषु वस्तुरूपस्य व्यङ्रयस्यो- सुरतरुसदृशः स भवानभिलषणीयः क्तितीश्वर न कस्य॥ द्वटस्य प्रायेण क्वचित्तु रसस्यापि सम्भेदोऽस्ति । गाम्भीर्यगरिमा तस्य सत्यं गङ्गाभुजङ्गवत्। किञ्चोपमादिविषयेऽन्यदपि शब्दार्थालङ्करणं क्वचन दृश्यते। ततश्र सक्करेण दुरालोकः स समरे निदाघाम्बररत्नवत्।। व्यपदेशो न्याय्यो न पुनरेकान्तमुपमादिनेति शङ्कां निराचष्टे-स्वाधीनेति। लोकोत्तरः सामान्यलोकवृत्तं विषयीकृत्यानुत्पद्यमानश्चमत्कारो विस्मयस्तस्य प्रभावस्य प्रभवमाश्रयम् । अत्र न मुञ्चतीति साधारणधर्मः, यथाशब्दश्चोपमाद्योतकः । भूर्विषयो वैचित्र्यम्, 'काव्यव्यपदेश जीवातुभूतभावुकमनोविस्तारोSत्र चमत्कारा- किमपि किञ्चिद् रुषा कोपेनारुणा तारहारिणी अत्यन्तमनोहरा भबतीति नुगुण्यम्। न खल्वित्यादिना वस्तुरूपस्यास्य ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गयव्यपदेश- भाव:। क्रुधि तरुणारुणेति पाठे क्रुधि सत्यां तरुणारुणवत् तारहारिणी। बीजस्फुटत्वाभावः प्रदर्श्यते। वाच्यस्य वैचित्यं परस्परसदृशधर्मद्वयोप- अत्रोत्तरार्धगतोपमाSपि प्रकृतोपयोगिनी। सम्मदविधानं साधारणम्। उपायैः श्लेषात्मकम्। एतदुक्तं भवति-त्रिविधं हि व्यङ्गयं प्रधानमप्रधानञ्च अस्फुटं सामदानभेददण्डैः। यद्यपि मानोपेक्षे रसान्तरमप्युपायतयेति सप्तोपायास्तथाऽपि चेति। तत्राद्यद्वयं यथायथं ध्वनिगुगीभूतव्यवहारस्य निदानम्, चरमं तु चित्र- तेषां कैश्चिन्नीतिशास्त्रविद्धिरनुक्तत्वालोकाप्रसिद्धत्वाच्च चत्वार एवोपायाः। व्यवहारस्य। तत्र चोक्तरूपं व्यङ्गयं स्फुटप्रतीयमानं नानुभूयते । किन्त्वनवस्थितप्रायं गङ्गाभुजङ्गवदिति। इवार्थे वतिः। निदाघाम्बररत्नवदिति तुल्यार्थे। वाक्यार्थप्रत्ययानन्तरं विवेचनायामेव स्फुटं प्रतिभासते। रसादिसम्मेदेऽपि चित्रता, अत्र चानुशासनव्युत्पन्नानां प्रत्ययार्थानुसन्धानात् सादृश्यप्रतीत्यविलम्बविलम्बौ न ध्वनिः, अलङ्काराणामेवात्र प्राधान्येन विवक्षितत्वात् तत्तद्रसास्वादन प्रत्यग्रव्यग्रे सुप्रतिपादौ१। तदव्युत्पन्नानां तु काव्यपरीक्षाऽनधिकारित्वमेव। समग्रकाव्याङ्गो- पाङ्गव्युत्पत्तिविज्ञानिन एव मुख्यतस्तत्परीक्षकाः । अत्र सर्वालक्काराणां ध्वनिगुणी १. व्यप देशबीजभूत-क० । भूतव्यङ्गयचित्रात्मकत्रिविधकाव्याङ्गता यद्यपि ध्वनितन्त्रविशारदैरङ्गीक्रियते, २. किन्त्वनवसितप्रायम्-ख० । ३. न खल्वलङ्कारकाराणं रसध्वनौ निर्बन्धो यथा चित्रविषयके सिद्धान्ते 9. न चार्थ्यामुपमायां सदृशस्य वाच्यतया सादृश्यस्यावाच्यत्वेनाव्याप्तिरिति ध्वनिवादिनान्। तथापि तद्विषयविभागलोभादुदाहियमाणास्ते न चमत्का- वाच्यम्, शक्यताऽवच्छेदकसादृश्येऽपि शक्रिमरवेन तस्यापि वाच्यत्वादिति राय कल्पन्ते। इत्यं गुणीभूतव्यङ्गयालङ्कारयोः प्रकारोऽप्यावापोद्वाप- राकागमे गागाभट्टानां पूर्वपत्तमुखेनोत्थापिताया असङ्गते: समाधानम्। बुद्धधैव विवेचनीय इत्यभियुक्रानां वचनमत्र प्रमाणम्।

काव्यप्रकाशदीपिका [दशम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता ४०8 भासादेव। रसादिस्तु व्यङ्रथोरऽर्थोऽलङ्कारान्तरं च सर्वत्राव्यभिचारी त्यगणयित्वैव तदलक्कारा उदाहताः। तद्रहितत्वेन तूदाहियमाणा धन्यस्यानन्यसामान्य सौजन्योत्कर्षंशालिनः।

विरसतामावहन्तीति पूर्वापरविरुद्धाभिधानमिति न चोदनीयम्। करणीयं वचश्चेतः सत्यं तस्यामृतं यथा॥

तद्वद्धर्मस्य लोपे स्यान्न श्रौती तद्धिते पुनः। आकृष्टकरवालोऽसौ संपराये परिभ्रमन्। प्रत्यर्थिसेनया दृष्टः कृतान्तेन समः प्रभु:॥ धर्मः साधारण:। तद्धिते कल्पबादौ त्वार्थ्येव। तेन पञ्च। करवाल इवाचारस्तस्य वागमृतोपमा। उदाहरणम्- विषकल्पं मनो वेत्सि यदि जीवसि तत् सखे॥ भावुकचेतसि रसादेर्दुर्लभत्वात्। अलङ्कारान्तरसम्भेदेऽपि च प्रधानेनैव व्यपदेश इति उपमानानुपादाने वाक्यगाऽय समासगा ॥८८॥ नयेन न काचित् क्षतिः । न च रसादिभिरलङ्कारान्तरैश्र सर्वथा सम्मेदरहित सअलकरणपरवीसामसिरिविअरणं ण सरसकव्वस्स। उपमादिविषयोऽस्तीत्याह-रसादीति। अगणयित्वैवेति। औदासीन्यमवलम्ब्येत्यर्थः । दीसइ अहव णिसम्मइ सरिसं अंसंसमेत्तेरा॥ ननु चन्द्र इव धवल: पट इत्यादौ लौकिकवाक्ये कविवाक्ये चैवंविधे रसादिभि 'कव्वस्स' इत्यत्र 'कव्वसमं' इति, 'सरिस' इत्यत्र च 'ूण' रलङ्कारान्तरैश्रासङ्कीणं उपमादिविषयोऽस्ति, तत्कथं सङ्कीर्णविषयता भवेदि- इति पाठे एषैव समासगा। त्याह-तद्रहितत्वेनेति। विरसतामिति। एवंविधवाक्यानामकाव्यतयैतद्गतो वादेलोंपे समासे सा कर्माधारक्यचि क्यड। पमादीनामप्यकाव्याङ्गत्वेन रसानुपकारकतयाऽलङ्कारत्वमिति सुधीभिर्विभाव्यम्। "शब्दचित्रं वाच्यचित्रम्" इति वृत्तौ चित्रमिति गुणालङ्कारयुक्तमित्यलक्काराणां चित्र- अमृतवचसोः साम्यं परिणतिसौहित्यादिनोक्तम्। संपराये संग्रामे। सकलानां धर्मस्यापरत्र च प्रकृतोदाहरणादिध्वनिगुणोभूतव्यङ्गययोरप्यङ्गत्वस्य विरुद्धयोरभि- कृत्यानां करणस्य विश्रामेण निरोधेन श्रीर्यत्र तथाभूतं विरचनं विरचनीयम्। धानं पूर्वापरविरुद्धाभिधानम्। न चोदनीयमिति। प्राचीननये समनन्तरोक्तदिशा 'कन्तसमं' इति पाठे यद्यपि श्रौत्यपि सम्भवति, तत्रापि प्राचीनैरनादृतत्वात्तथा साम्प्रदायिकमते च शब्दार्थोभयालङ्काराणां ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गयाख्यकाव्यद्वयविल्- नोक्तम् । अत्र व्यति रेकस्योपमामूलतयोपमासामग्री ग्राह्या'। सा च काव्ये प्रतिनिधि- क्षणचित्राख्यकाव्यावयवस्याङ्गतया दोषाभावात्। वस्त्वन्तरस्य गम्यमानत्वादसमग्रेत्येकलोपः । एवं षड्विधां पूर्णामुक्त्वा लप्ताप्रपञ्चे वक्तव्ये एकलोपं तावत् प्रपञ्चयति- तद्वदिति। पूर्णावदित्यर्थः । अत्रापवादमाह-नेति। इवादिसमानार्थतद्धितविषये भाक्त एव, परं प्राचीनानां वामनादीनां गुणलेशतः साम्यमुपमेति लत्तणा-

एवंविध उपमाया अभावादित्यर्थः । एवमुत्तरत्रापि विषयसङ्कोचेऽ्रयमेव न्यायोड दर्शनेन नातिनिबंन्धमूलकः सः ।

नुसन्धेयः । साधारणः सादृश्यप्राणभूतगुणक्रियादिरूपः । साधारणगुण इति १. एतसु "पम्मं बहुरजश्चन्द्र"

पाठे गुणशब्देन क्रिया ऽप्युपलक्ष्यते। तेनेति प्राचीनेनैव क्रमेण। चेत इति सम्बुद्धिः। दष्टयोपमाव्यपदेशसमर्थनाय प्राचीनप्रयुक्तस्योपमाप्रपञ्च स्यालङ कृति- सामान्यपरत्वपत्षमुररीकृत्य। गुप्तपादा अप्याहुः-"उपमाप्रपञ्च एव सर्वोडलक्कार १. साधारयाधर्मत्वमेव साधर्म्यलच्षयाघटकम् । साधारणगुण इति पाठः इति विद्वद्िः प्रतिपन्नमेव" इति। "उपमा कविवंशस्य मातैवेति मतिर्मम"इति काचित्क त्वादुपेक्षणीयः । क्रियायाः गुणान्तर्भावो गुएाशब्दनिर्वचनेन लब्धो कविविपश्चितामुद्भवनमप्येतदर्थेऽनुकूलम्। प्रायो नव्यैगृ हीतानामलक्का-

४१० काव्यप्रकाशदीपिका [दशम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता ४१

कर्म कर्त्रोर्णमुलि मृधे निदाघघर्मांशुदर्श पश्यन्ति तं परे।

वाशब्द उपमाद्योतक इति वादेरुपमाप्रतिपादकस्य लोपे षट् स पुनः पार्थसश्चारं सञ्चरत्यवनीपतिः॥ समासेन, कर्मणोऽघिकरणाच्चोत्पन्नेन क्यचा, कर्तुः काडा, कर्म- कर्त्रोरुपपद्योणंमुला च भवेत्। ननु नारीयत इ त्यादौ कथमौपम्यप्रतिपादकभावः, क्यडादीनामेव तदर्थविवक्षया

उदाहरणम्- तत्कर्मक्षमत्वात्। अथैषां प्रत्ययत्वेनास्वतन्त्रतया इवादिशब्दप्रयोगाभावेन च न

'ततः कुमुदनाथेन कामिनीगण्डपाण्डुना। सम्यगौपम्यप्रतीतिरिति ब्रषे, तर्हि वतिकल्पबादावपि तथैव प्रसज्येत। नहि

नेत्रानन्देन चन्द्रेण माहेन्द्री दिगलङकृता। प्रत्ययतया तद्धिताख्यातयोः कश्चन विशेषः। कल्पबादय इवादितुल्यतयौपम्यवाचकाः,

तथा- क्यडादयस्तु द्योतका एवेत्यपि न, इवादीनामपि वाचकत्वसन्देहात् । सम्भवतु तेषां

असितभुज गभीषणासिपत्रो रुहरुहिकाSSहितचित्ततूर्णचारः। वाचकत्वम्, तथापि समुदितमेव पदं वाचकं प्रकृतिप्रत्ययौ स्वस्वार्थबोधकाविति

पुलकिततनुरुत्कपोलकान्तिः प्रतिभटविक मदर्शनेऽयमासीत्॥ मतद्वयेऽपि वत्यादिक्यडाद्योः साम्यमेवेति सत्यम्, तथापि प्राचीनानुरोधनियन्त्रितोS

पौरं सुतीयति जनं समरान्तरेSसावन्तःपुरीयति विचित्रचरित्रचुश्नुः। यमाचार्य: "उपरोधो न कर्तव्यः कर्तव्यः परिमाणतः । उपरोधस्य माहात्म्यान्नोक्षा

नारीयते समरसीम्नि कृपाणपाणेरालोक्य तस्य चरितानि सपत्नसेना ।। भवति गर्भिणी।।" इत्यादिपद्येन तादृशनिष्कर्षतः शङ्कसङ्कचितानि सङ्कटानि प्रविश-

षडिति समासे कर्माधारयोः क्यचि क्यडि कर्मकर्त्रोर्णमुलोरिति गणनया। तीत्यत्र किं ब्रूम: ११ वस्तुतस्तु सुतीयतीत्यादौ स्नेहनिर्भरत्वादेर्गम्यमानतया 'धृता

कर्मणः कर्मत्वोपगृहीतार्थप्रतिपादकत्वेनाभिसंहितायाः प्रकृतैः । एवमधिकरणादिष्वपि निचिता करमिलिता तरङ्गिता सम्मदोत्तरलिता। अर्थिततिर्याचकचयः । प्रभावो क्यचा क्यडा णमुलेनेति। अत्र द्योत्येति शेषः । तथेति। अस्मिन्नेवार्थे उदाहरण- माहात्म्योत्कर्षः। जेतुं सप्रवणीकर्तुमित्यादिकेति। आदिशब्देनोदाहृतिप्रकारान्तर- मिति शेषः । असिपत्रेति। सूक्ष्मनिशिताग्रतया पत्रम्। रुहरुहिकाम् औत्सुक्यं तैनाहितः समर्पितश्चित्ते तूर्णचारस्त्वरया रणसञ्चरणं यस्य। चरितानि क्रीडितानि। निदाघ- संग्रहः। एवंविधेति। यथा "शुकमुखद्युति किंशुकमाबमौ" इत्यादौ लौकिकी, "सदो-

धर्माशुदर्श पश्यन्तीति "कषादिषु तैरेवानुप्रयोगः" इत्यनुशासनाद् द्विरुक्तिः प्रत्येकं मण्डितमत्तहूणचिबुकप्रस्पर्द्धि नारङ्गकम्" इत्यादौ चोत्पादिता, "पाण्ड्योऽयम्"

कर्मणोः सम्बनधत्वविवक्षया साध्वी। पार्थो धनञ्जयः। अत्र श्रौत्यादिविशेष- इत्यादौ बिम्बप्रतिबिम्बभावः, "यान्त्या मुहु्वलितकन्धरमाननं तदावृत्तवृन्तशतपत्र-

चिन्ताविरहो यथातुल्यादिविरहात्। निभं वहन्त्या। दिग्धोऽमृतैन च विषेण च पक्ष्मलक्ष्या गाढं निखात इव मे हृदये

राणामुपमातः कालक्रमाद् युक्रिबलेन विश्लेषरं विचार चर्चासमुत्थमिति कटाक्षः ॥" इत्यादौ वलितत्व्रावृत्तत्वस्यैकस्यैव धर्मस्य सम्बन्धिमेदनिर्देशः।१ ज्ञायते। प्राचीनप्रतीच्यकोविदानां मतनिष्कर्षोऽप्येतत्कल्पे समन्वयसाधकः । उपमासामग्रयामुपमानोपमेयतद्र तसाधर्म्यादयो गृह्यन्ते। ते च सर्वं एव १. साहित्यदर्पसाकारा मान्यानामुपजीव्यानामेतेषामेव मतमत्रोपजीवन्तीति तिष्ठन्ति, परं सादृश्यतो विलकणतायाः प्रतिभासेनोभयथाप्याश्रयव्याप्तिर- क्रियत इत्यत्र समग्रत्वं तस्याः । तद्ग्रन्थतः प्रतीयते। परं मम्मटमतेऽसङ्गतिप्रदर्शने निर्बन्धोऽनेन टीकाकृता

१. ततः कुमुदनाथेनेत्युद्धटेन भामहविवरण उपमात्वेनैव गृह्ीतम्। तत्र च तस्य प्राचीनानामुद्भटादीनां पारतन्त्र्यघोषणापरः ।

वामनमतलब्धविषयकस्य कविप्रसिद्धिमूलकसादृश्यस्य खएडनमस्ति। वस्तुतस्तु २. 'छृता' इत्यादिः 'निर्देशः' इत्यन्तो दीर्घः सन्दर्भ: ४१५ पृष्टस्थस्य 'अनवरत' नवीनानां मतेऽत्र प्रतीपालक्कारस्पर्श: स्फुटः । इत्याद्यंशस्य टीका मूललिपिपत्रव्यत्यासाद् विपर्यस्तप्राया।

११२ काव्यप्रकाशदीपिका [दशम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता एतद्द्विलोप क्किप्समासगा ॥८९॥ क्वचि वाद्युपमेयासे एतयोर्धर्मवाद्योः। उदाहरणम्- आसे निरासे। सविता विधवति विधुरपि सवितरति तथा दिनन्ति यामिन्यः। यामिनयन्ति दिनानि च सुखदुःखवशीकृते मनसि॥ अरातिविक्रमालोक विकस्वरविलोचनः। परिपन्थिमनोराज्यशतैरपि दुराक्रमः । कृपाणोदप्रदोदण्ड: ससहस्रायुधीयति॥ संपरायप्रवृत्तोऽसौ राजते राजकुश्जरः॥ अत्रात्मोपमेयः। धर्मोपमानयोलोंपे वृत्तौ वाक्ये च दृश्यते। त्रिलोपे च समासगा ॥६०।। दुण्टुण्णन्तो मरिहसि कण्टशकलिआइँ केअइवणाइं। मालइकुसुमसरिच्छं भमर भमन्तो ण पाविहिसि॥ विरहादेव तद्विषयो न विशिष्यते। यत्तु केनचिदुक्तं वत्यादय इवाद्यर्थेऽनुशिष्यन्ते, 'कुसुमेण समं' इति पाठे वाक्यगा। क्यजादयस्त्वाचारार्था इति वैषम्यमिति, तदति रिक्ततरम्। नहि क्यजादय आचार- मात्रार्थाः, किं तर्हि सादृश्याचारार्था इति विधवतीत्यादौ पाणिन्यादिभिः क्विबन्तं विशिष्यते ( क्विबन्तमनुशिष्यते)। सहस्रायुधैः सह वर्तत इति ससहस्त्रायुधः, स योग्यानि। प्रकृतोदाहरणं पुन रेवं प्रत्ययलोपच्छले कातन्त्रदिशा "कुर्वन् घोरविरावं इवाचरति स सहस्रायुधीयति। न तु स इति भिन्नं पदम्, उपमेयानुपादानविरह- गर्दभति प्रसभमस्य पृष्ठोऽयम्। तापतनुर्विधुरपि सवितरति प्रियवियोगिन्याः ॥" प्रसङ्गात्। समानधर्मानाह विशेषणपदद्वयार्थम्-अत्रात्मेति। केवलस्य' तस्मादेव (तस्य) इत्यादि मृग्यम्१। परिपन्थिनः शत्रवः। मनोराज्यं मनोरथम्। सहस्रायुधात् सोऽर्थः, कृत्याक्षमत्वेनान्यत्वादिति भावः । अत्र पूर्वोक्त एव न्यायोऽ- टुण्टुण्णतो समुत्पतन्ननवस्थितं चङ्कम्यमाणः । कलिआँइ कलितानि। 'कुसुमेन सन्देहार्थः । असङ्कीर्णपद्यतोदाहृतिस्तु-"गर्दभति श्रुतिपरुषं सततं (व्यक्तं) निनदन् समम्' इति पाठे यद्यपि श्रौतीसम्भवस्तथापि प्रसिद्धिविरहादयमनादृतः । महात्मना पुरतः" इति। गर्दभतीत्यादौ विधवतीत्यादौ च सादृश्यप्राणतया सा। आसे निरास इति। अनुपादान इत्यर्थ: । कैश्रित्' पुनरार्थ्यादिरिति (रीतिः १) "कस्तूरीतिलकन्ति भालफलके देव्या मुखाम्भोरुहे रोलम्बन्ति तमालवालमुकुलोत्तंसन्ति विसंवाद: १ तथाप्येतद्विवादस्य प्रकृतानुपयोगितया प्रायिकरा (प्रामाणिका १) प्रसिद्धत्वेन मौलावपि। याः कर्णे विकचोत्पलन्ति कुचयोरंसे च कालागुरुस्थासन्ति प्रथयन्तु पाणिन्यादितन्त्रमेवाश्रितवान्' ग्रन्थकृत्। ननु कणादोक्ता (कलापोक्ता १)नुशासन- तास्तव शिवं श्रीकण्ठकण्ठत्विषः ॥" इत्यादाविवालङ्कारसर्वस्वकारोक्तदिशोत्प्रेक्षा- १. अत्र टीकाकृतां विवृतौ क्रमभङ्गः सूचीकटाहन्यायेन समर्थनीयः । पर्यवसानं प्रायः। २. एवमुभयोरपि लिप्योरसं लग्नप्रायः पाठः। आररस्थितवानित्यतः पश्चाद् इत्याहेति शेषोऽध्याहार्यो न वेति पाठभ्रंशाद् न निश्चीयले। एवमपि नन्विति वाक्ये। १. एवमपि-उभयत्र पाठः । ३. श्रीधरकृतविवेकेऽस्य मन्तव्यस्यांशिकत्वेन , लाभस्तन्मतमेवात्तिप्तमित्यनु- २. श्रत्र यद्यपि सर्वप्रातिपदिकेभ्यः क्विबित्युपमानात् क्विब् विधा आमुख मापयति। परन्तु चिन्त्यमिदम्, दूषितं च दपगे। एषु स्थानेषूतोतैव उपमाप्रतीतिस्तथाऽप्युपमानस्य प्रकृते सम्भवौचित्यासम्भवेन उत्प्रेक्षायां सम्भावनोत्थापनादिति तद्विवरणे सा० द० लो०। पर्यवसानमिति तेषामुक्तिस्तथा निर्देशे हेतु:।

काव्यप्रकाशदीपिका [दशम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता

त्याणां वादिधर्मोपमानानाम्। उदाहरणम्- ज्योत्स्नेव नयनानन्द: सुरेव मदकारणम्। तरुणिमनि कृतावलोकना ललित विलक्षवितीर्णविग्रहा'। प्रभुतेव समाकृष्टसर्वलोका नितम्बिनी॥ स्मरशरविसराचितान्तरा मृगनयना हरते मुनेर्मनः॥ इति भिन्ने च तस्मिन्, एकस्यैव बहूपमानोपादाने मालोपमा। अत्र सप्तम्युपमानेत्यादिना यदा समासलोपौ भवतस्तदेद- यथोत्तरमुपमेयस्योपमानत्वे पूर्ववदभिन्नभिन्नधर्मत्वे- मुदाहरणम्। क्रूरस्याचारस्यायःशूलतयाऽध्यवसायादयःशूलेनानुहरति आयः- अनवरतकनकवितरणजललवधृतकरतरङ्गितार्थिततेः। शूलिक इत्यतिशयोक्ति:, न तु क्रराचारोपमेय-तैदण्यधर्म-वादीनां लोपे भणितिरिव मतिर्मतिरिव चेष्टा चेष्टेव कीर्तिरतिविमला॥ त्रिलोपेयमुपमा। मतिरिव मूर्तिर्मधुरा मूर्तिरिव सभा प्रभावचिता। एवमेकोनविशतिर्लुप्ताः, पूर्णाभिः सह पञ्चविशतिः। तस्य सभेव जयश्रीः शक्या जेतुं नृपस्य न परेषाम्॥ अनयेनेव राज्यश्रीदैन्येनेव मनस्विता। इत्यादिका रशनोपमा च न लक्षिता, एवंविधवैचिडयसहस्र- मम्लौ साऽथ विषादेन पग्मिनीव हिमाम्भसा॥ सम्भ वादुक्भेदानतिक्रमाच्च। इत्यभिन्ने साधारणे धर्मे, एवमत्र 'शुकमुखद्युति' इत्यत्र धर्मोपमानेवादिलोपः, 'मत्तहूण' इत्यादौ विलक्षः पराधौनीकृताः। विसरः समूहः। हरते हरति। मृगस्य धर्मलोपः समास इत्यादौ स्वयमूह्यम्। एवकारो वैचित्र्यस्फोरणार्थः । मिन्ने नयने इव दीघें चञ्चले वा नयने यस्या इति विग्रहे उपमानोत्तरस्य लोपः। भिन्नशरीरेऽभिन्नपदबोध्ये च। यथोत्तरमिति। उत्तरोत्तरक्रमेणेत्यर्थः । पूर्ववन्मा- कालाग्बा(कालापा)नुशासनिकशङ्कां परिहरति-अत्रेति। समासो लोपश्च लोपमावत्। अभिन्नधर्मत्व इति। अत्राभिन्नपदानन्तरं भिन्नपदाभावो लेखक- यदा तदैवं निष्पाद्यत इति वाक्यशेषः । अत्र केचिदुपमेयधर्मवादिलोपः९ त्रिलोप- प्रकारान्तरमस्तीति मन्यन्ते। तान् प्रत्याह-क्ररस्येति। अनुहरति' व्यवहरति। प्रमादात्। क्वचिच्च तथाविध एव पाठः। केचित्तु निरनुबन्ध्यमानोदाहृतिमध्ये अतिशयोक्तिरिति । विषयिणा विषयनिगरणमध्यवसायः । स च व्यापारप्रधानो व्या- भिन्नधर्मत्वेनेति पठन्तीति त्रिविध एव पाठः। चन्द्रवदनेत्येकपदगतत्वं चन्द्र इव पार्यप्रधानश्र यथायथमुत्प्रेक्षा ऽतिशयोक्तिविषयः । अयं चात्र द्वितीयः पर्यायो न तु वदनमस्या इत्यादावेकवाक्यगतत्वमित्यादि स्वयमूह्यम्। ननु वैचित्र्यसहस्त्रसम्भवे सादृश्यमात्रप्रतीतिविश्राम इति नोपमेत्यर्थः । एवं पूर्वोक्तरीत्यैकलोपे पञ्च, द्विलोपे प्रत्युत वैशद्याय लक्षणीयमित्याशङ्क्याह-उक्तेति। अस्मत्प्रदर्शितप्रकाराः त्रयोदश, त्रिलोप एकेत्यूनविंशतिः । पूर्णाभिः षड्भिः । अभिन्न एकपदबोष्ये। कमप्यस्मद्दर्शितप्रकारं नियमेनानुबन्धन्तीति न त्वेकत्र तदीये प्रतिसम्बन्धिस्थानेऽभिन्नरूपत्वात्। सामान्यलक्षणसन्दर्शनव्युत्पन्नानां स्वयमेवोत्प्रेक्षितुं सुकरा इति ग्रन्थगौरवभयान्न प्रपञ्चिता इत्यर्थ:।

१. भ्त्र विलासवितीर्ण विग्रहेति प्रचलितः पाठः । १. वामनीयकाव्यालङ्कारसूत्रवृत्तावुदाहिते । २. धर्मे बादिलोपस्तमित्यर्थेऽयम्। २. उपमाविभागविषये ३. अन्विच्छतीति पाठः श्रीधरादिसम्मतः । तत्रान्विच्छ्रतीति अनुसरतीत्यर्थे-इति सा चालक्कारमाहात्म्यवादिनामुद्भटमतानुयायिनां प्रायेय सर्वेषामपि वैयाकरणाः । निबन्धकृतां ग्रन्थेषु लच्यते। रुद्ृटमते तु वाक्योपमा समासोपमा प्रत्ययो-

४१६ काव्यप्रकाशदीपिका [ दशम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता ४१७

उपमानोपमेयत्व एकस्यैवैकवाक्यगे। उपमानान्तरसम्बन्धाभावोऽनन्वयः । उदाहरणम् - न केवलं भाति नितान्तकान्तिर्नितम्बिनी सैव नितम्बिनीव। अनन्वयः यावद्विलासायुधलास्यवासास्ते तद्विलासा इव तद्विलासाः॥

उपमेयोपमायामप्येकस्योपमानोपमेयता ऽस्तीत्याह-एकवाक्यग इति। ननु विपर्यास उपमेयोपमा तयोः ॥९१॥

"कमलं व तीएँ वअणं तीए वअणं व कमलम्पि। दट्टुं सलिलविहारे भमरंजणा सम्बन्धाभावो यत्र स उपमानान्तरसम्बन्धाभावोऽनन्वय इति। यद्वा- विमुज्झन्ति ॥" अत्रापि महावाक्यापेक्षयैव वाक्यत्वमस्तीत्याशङ्कय-एकस्यैवेति उपमानान्तरेणोपमेयातिरिक्तोपमानेन सम्बन्धस्यान्वयापरनाम्नोऽभावो यत्रेत्य- सूत्रे तस्य तं प्रत्येवेति विवक्षितमित्याहुः। उपमानादन्तरस्य भिन्नस्यार्थादुपमेयस्य न्वर्थनामा निरुक्तिप रेयं वृत्तिः। केचिदुपमानान्तरसम्बन्धा भावोSत्रास्तीत्यर्शआदित्वेन

पमेति त्रिधा मुख्यो भेदस्तदवान्तरभेदाश्च दश। उपमास्वरूपविषये कुन्तकेन मत्वर्थयोगात् प्रत्ययं मन्यमाना: सादृश्यसम्बन्धाभावो वर्णनीयाद्युत्कर्षप्रतिपत्तिपरः,

या नवीना दिगुन्मीलिता, तस्या आभासत्वेन हवयो: प्रस्तुतपद्धर्मिणो: साधा- एकस्यैव विरुद्धधर्मसंसगों द्वितीयसब्रह्मचारिनिवृत्त्यर्थ इत्युक्तदिशा ऽलक्कारजीवातु-

रणधर्मोक्तिर्वाच्यवाचकसामान्यमात्रस्याभिप्रेतत्वं न पुनरजातवदस्यैकवा- भूतोऽत्र प्रत्याय्य इत्याहुः ।

क्यार्थे ऽन्वितत्वञ्चेमानि मुख्यानि लिङ्गानि स्मृतानि। तानि च "साम्यं वाच्य- ननु कथमेकस्यैवोपमानोपमेयतानिबन्धस्तयोर्यथायोगम प्राकरणिकप्राकरणिका-

मवैधम्यं वाक्यैक्ये उपमा दवयोः" इति विश्वनाथकृतलक्षणो निर्दिष्टानि। अत्र घिष्ठाननियमात् ! नायं दोषः, तयोरत्र वैवक्षिकमात्रत्वेन' वास्तवविरोधाभावात्।

रुचकेनालङ्कारसर्वस्वे अ्रपस्याश्च पूर्णालुप्तादिभेदाच्चिरन्तनैबं हुविधत्वमुक्त- किञ्, प्राकरणिकमुपमेयमप्राकरणिकमुपमानमिति प्रायोवाद एवायम्। "परिमल-

मिति। एवञ्च तेषां गने न तथा वैचित्र्यं किञ्ञिदिति सूचितमिति जयरथ- नन्दितमधुपा युवजनमनसां विमर्दरङ्गभुवः । सम्प्रत्यनुमितशोभा माला इव भान्ति

मन्तव्यदिशाऽनादर: स्फुट एव। तेन पुनः कुन्तकसरणिमनुसरता साधारण- भामिन्यः ॥"इत्यादौ® प्रदोषवर्णने प्रकृते मालानां युवतीनां चात्र प्रकृतत्वेन तदङ्गतया

धर्मस्य कचिदनुगामितयैकरूपेरा निर्देशः कचिद्वस्तुप्रतिवस्तुभावेन द्विधा- प्रतीतत्वेन चाविशेषविरहात्। नितान्तं सन्ततं कान्तिः कमनीयता यस्याः सा

क्लृप्रेनेति यो नूतनत्वोपन्यासः साधितस्तस्य परिचयोऽलक्कारविमर्शिनीतो नितान्तकान्तिः । यावदिति । अपि त्वित्यर्थे। विलासायुधः कामस्तस्य लास्यवासा

जिज्ञासुभिर्लच्यः । "तेऽलङ्काराः परां छायां यान्ति ध्वन्यङ्गतां गताः" रङ्गगृहास्त इति स्वयंवेद्याव्यपदेश्यस्वरूपाः ।

इति ध्वन्यालोकोकतदिशोपमादीनामंशतो विवेचनं कुन्तकेनादौ, अर्वाग्भवैः निपर्यास इत्यस्य विवृतिः परिवृत्तिरिति। एतौ परस्परमेव सदृशौ,

चित्रमीमांसाकृद्धिस्तथा परडतराजेन जगब्राथेन सुष्ठ व्यधायीति तद्ग्रन्थत न त्वनयोः सदृशं वस्त्वन्तरमस्तीत्याकार उपमानान्तरव्यवच्छेद:, तत्परा प्रतीतिप्रयोजनेत्यलङ्कारताबीजोद्वाटः। उपमेयेनोपमेति। समनन्तरमेवोपमेयतया एवावलोकनीयम्। प्रकाशटीकाकृतस्तु मूलग्रन्थमेव व्याचक्षत इति तद्विषये प्रायशो निश्चेष्टा इति महदिदं वैशसं काव्यशोभामनुशीलयतां सहृदय- निब्द्धेन वस्तुना सम्प्रत्युपमानतानिबन्धेन समनन्तरोपमानतानिबद्धस्यैव वस्त्वन्तरस्योपमानोपमेयत्वमवच्छिद्यत इत्यर्थः । उपमेयेनोपमा सादृश्यमिति पाठकानाम्। क्वचित् पुनः प्रसङ्गस्यास्योल्लेखमात्रम्, यथात्रैवोष्पेक्षाप्रसङ्गे। यद्यप्पेते ध्वनिगूणीभूतव्यङ्गयेष्वेवान्तर्भवन्तीति टीकाकृदुक्तदिशा सवं सम- १. वैवचिकपद्खवेन-ख०।

असम्, तथापि विशेषविश्लेषणामुद्देशमहंत्येव। २. इत्यादौ तु-ख०।

४१८ काव्य प्रकाशदीपिका [दशम उल्लास: ] चएडीदासविरचिता ४१

तयोरुपमानोपमेययोः इतरोपमान लिम्पतीव तमोऽ़ङ्गानि वर्षतीवाञनं नभः। व्यवच्छेदपरा। उपमेयेनोपमेति 'उपमेयोपमा'। उदाहरणम्- असत्पुरुषसेवेव दृष्टिर्तिफलतां गता ॥ कमलेव मतिर्मतिरिव कमला तनुरिव विभा विभेव तनुः। इत्यादौ व्यापनादि लेपनादिरूपतया संभावितम्। धरणीव धृतिर्धृतिरिव धरणी सततं विभाति बत यस्य ॥ संभावनमथोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य समेन यत्। सम्भावितम्। अथवा यः पक्ष्मलाक्ष्याः स्व्राभाविकपादलगनहेतुः स हर्षतादात्म्येन सम्भावितः । द्वितीयं यथा-लिम्पतीवेति। अत्र लक्षणयोगमाह-च्यापनादीति।

समेनोपमानेन। उदाहरणम्- केचित्त-उत्प्रेक्षायां द्वयी गतिर्विषयस्योपादानं निगरणं चेति ! तत्रादे पूर्वमुदाहरणं शेषे स्फोरणार्थमियं वृत्तिरित्याहुः । तदसत्, !पूर्वत्रापि स्व्राभाविकस्य लगनहेतोरु- उन्मेषं यो मम न सहते जातिवैरी निशाया- त्प्रेक्षणत्वे तदिति विषयस्योपादानविरहात्। विषयोपादानन्तु यथा मम-

मिन्दोरिन्दीवरदलदृशा तस्य सौन्दर्यदर्पः। प्रचण्डसीत्का रसमीरनिर्यत्सुकुम्भमुक्तानिकरावदातम्। नीतः शान्ति प्रसभमनया वक्त्रकान्त्येति हर्षा- निदाघतापागमविप्रकीर्णे भाति द्विपानां करशीकराम्भ: ॥ ल्लग्ना मन्ये ललिततनु ते पादयो: पद्मलक्ष्मीः ॥ वनेषु यस्यासिविदीर्णकुम्भिकुम्भावमुक्ताः प्रतिभान्ति मुक्ताः । १भूचारहष्टा जितराजलक्ष्मीधम्मिल्लमल्ीमुकुलामलाभाः॥ यथाश्रुतव्याख्याने सर्वत्रैवंविधतासौलभ्येनासाधारण्यं नोक्तं स्यात्। 'कमलेव इत्यादौ मृग्यम्। न चैतदुदाहृतिद्वयं नोत्प्रेक्षाविषयः, सम्भावनाप्राणत्वात्तु मतिः' इत्यादौ सर्वजनोपास्यत्वाद्यसाधारण्यं गम्यम्। एवं पूर्णत्यमनयैव तथैव। तृतीयं यथाऽस्मत्तातानां सरोवर्णने-"कलङ्कपङ्कः किल यो वियोगदीनाबला- दिशाऽनन्वये मृग्यम् । धृतिधैर्यम्। पीडनदुर्यशोभिः। तन्मार्जनायेव जले यदीये निमजतीन्दुः प्रतिबिम्बभङ्गया॥" अत्र

प्रकृतस्य सम्भविनो वर्णनीयस्य उपमानेनेति सदृशतयोपकल्पितेनासम्भवि- स्व्रारसिकमेत्र मजनं कलङ्कप्रक्षालनप्रयोजनैकमज्नैकरूप्येणोत्प्रेक्षितम्। इयमेव

नेत्यर्थः। एतदनन्तरं सहैकरूप्येणेति शेषः । अत्र क्वचिदैकरूप्यमात्रस्यासत्त्रम्, च सापह्ववोत्प्रेक्षायामुदाहृतिः । उत्प्रेक्षणीयञ्च द्रव्यगुणक्रियाजातिरूपेण चतुर्विधमुक्तं प्राचीनैः । तत्रादं यथा मम-"पायात् समस्तस्य तनुर्मुरारिर्यस्याच्छपुच्छोच्छलितैः क्रचित्तु तथा सम्भाव्यमानत्वम्। 'तत्राद् यथा ममैव "कण्ठे लसत्काञ्चनयज्ञसूत्रे" क्षणेन। पयोधिपूवैर्जगदश्नुवानैर्विनिर्मिताऽद्वैतमयीव वृष्टिः ॥" अत्र सम्भाविताया इत्यादि। अत्र हि सम्भाव्यमानतादात्म्याख्यसम्बन्धमात्रस्यैव सत्वम्, न तु सम्ब- जलमात्रमय्या वृष्टेः सजातीयाप्रसिद्धे: प्रसिद्धनैकार्थ्येन वैयाकरणरीत्या गुणोत्प्रेक्षा

न्धिनो: । द्वितीयं यथा-"स वः पायादिन्दुर्नवब्बिसलताकोटिकुटिलः स्मरारेयों हर्षादिति। यथा वा मम' विलासमञ्जरीकाव्ये ग्रीष्मवर्णने-"एते गताः पुष्टकपुत्रभावं

मूर्ध्नि ज्वलनकपिशे भाति निहितः । स्रवन्मन्दाकिन्याः प्रतिदिवससिक्तेन पयसा १. भूचार: पृथिव्यां विचरयाम्, तेन हष्टा सुस्थिता मुक्ता। कपालेनोन्मुक्त: स्फटिकधवलेनाक्कर इव ॥" इत्यत्र सम्भाव्यमानस्य कपालाक्करस्यापि २. कविमुख्यानां टीकाकृतां कस्या अपि नाटिकाया नामतोऽप्यधुनाऽपरिज्ञाताया शशविषाणसगोत्रत्वमेव। एषा च हेतुस्त्ररूपफलसम्भावना त्रिधा। तत्राद्यं यथा- इयमुदाहृतिरुद्ष्टता स्यात्। स्वरूपणोत्प्रेचाया उपमातो भेदः श्रीविद्या-

उन्मेषमित्यादि। अत्र हि स्त्राभाविकमेत्र पादलग्नत्वं हर्ष हेतुकपादलग्नत्वैकरूपतया चक्रवर्तिभिनिर्दिष्टो यथा-"यदाऽयमुपमानांशो लोकतः सिद्धिमृच्छति। तदोपमैव येनेवशब्दः साधर्म्यसूचकः ॥ यदा पुनरयं लोकादसिद्धः कवि- १. एतच्च विषयित्वेन संभावनमुत्प्रेक्षेति प्राचां लक्षणमनुसृत्य। सम्भावनमध्यव- कल्पितः। तदोत्प्रेत्षैव येनेवशब्दः सम्भावनापरः ॥" इति। मूलग्रन्थकृ- साय इति पारिभाषिक: पर्यायभेदः । त्पारिभाषिकपदप्रयोगमय एष इति सर्वमवदातम् ।

४२० काव्यप्रकाशदीपिका [दशम उल्लास: ] चण्डीदासविरचिता ४२१ ससन्देहस्तु मेदोक्तौ तदनुक्तौ च संशयः ॥६२। कृतान्तः किं साक्षान्महिषवहनोऽसाविति चिरं भेदोक्तौ यथा- अयं मातण्डः किं स खलु तुरगैः सप्तभिरितः समालोक्याजौ त्वां विदधति विकल्पान् प्रतिभटाः ॥ कृशानुः किं सर्वाः प्रसरति दिशो नैष नियतम्। 'भेदोक्तौ' इत्यनेन न केवलमयं निश्चयगर्भो यावन्निश्चयान्तोऽपि सन्देहः स्वीकृतः । यथा- सकृत् प्रजानां कलकण्ठधाराः। तत्संकथाकर्णनलज्येव नोदीरयन्ति स्वगुणं स्वरेषु ।।" इन्दुः किं क्व कलङ्कः सरसिजमेतत् किमम्बु कुत्र गतम्। अत्र लज्ा गुणः । क्रियोत्प्रेक्षा लिम्पतीवेति। जात्युत्प्रेक्षाSक्कर इवेति। उत्प्रेक्षोत्थान- ललितसविलासवचनैर्मुखमिति हरिणाक्षि निश्चितं परतः॥ निमित्तञ्च क्वचिन्निबध्यते क्वचिद् विशीर्यत इति द्वयी गतिः। आद्ये यथा मम- किन्तु निश्चयगर्भ इव नात्र निश्चयः प्रतीयमान इत्युपेक्तितो "एषा रतीशोत्पलपत्रपङक्तिः प्रकम्पतेऽस्याः सुदृशो भ्रमन्त्याः। कर्णान्तपर्यन्त- भट्टोद्भटेन। तदनुक्तौ यथा- विलोलनेत्रविघट्टनत्राससमाकुलेव ।।" अत्र सम्भावनाहेतुरुपादेयकम्पः । द्वितीये अस्या: सर्गविधौ प्रजापतिरभूच्चन्द्रो नु कान्तिप्रदः यथा-"वर्षतीवाञ्जनं नभः" इत्यत्रोर्ध्ववर्तिनो नीलिम्नः सन्ततधाराका रेणाधःसंयोगो वर्षणसम्भावनाहेतुर्गम्यः । क्वचिद् भावोऽ्भिमन्यते क्वचिदभाव इत्यपि द्वैतम्। शृङ्गारैकरसः स्वयं नु मदनो मासो नु पुष्पाकरः। तत्राद्येऽमून्येव निदर्शनानि। द्वितीये तु ममैव-"त्वद्वियोगपरिक्केशपराधीनान्तरात्मनः। शुद्ध एव। निश्चयगर्भ इत्येकस्मिन्नेव विषये प्रथमं संशयस्ततो निश्चयः, पुनरपि दीप्यमानः पुरोऽप्येतन्नास्त्येवाद्य जगन्मम ॥" उक्तवैचित्र्यसङ्कलनया च प्रकारसंख्या- संशयो निश्चयश्चेत्येवंरूपः । नियमो ग्रन्थगौरवभीत्याऽनुक्तोऽपि लक्ष्यप्रसिद्धिमनुसृत्य प्राचीनदिशा बोद्धव्यः। निश्चयान्त इति। बहुधा सन्दिग्धनिश्चयरूपः। क्व कलङ्क इति सन्देह एवोपोद्- प्रतीयमाना चेयं पूर्वोक्तदिशा ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गययोरेवान्तः पतति। वाच्या प्रतीय- लितः सूच्यते न.तु निश्चयः, तत्प्रतिभासविरहात्। ननु यद्येवंप्रकारः सम्भवति, तर्हि माना चेति द्वैविध्याभिधानमलङ्कारान्तरसाधारण्येन मन्दप्रयोजनम्। किं भवदुपजीव्यैः प्राग्भिरलङ्कारकारैन निबद्ध इत्याह-किन्त्विति। यद्पि लक्ष्यप्रसिद्धया स सन्देह इति क्वचित् सन्देह इत्यप्युच्यते, भेदोक्तौ वैध्म्योंपादाने प्राचीन एव दुरपलपं तथापीत्यर्थः । नात्र निश्चयः प्रतीयमान इति विशिष्टप्रायतया वैचित्र्याधा- संशयो निर्णयसम्बलनया वैचित्र्यमाविष्कुर्वाणोSलक्करणतां भजते। तदनुक्तौ तु यकसंशयसहकारितयेति शेषः । भट्टोन्भटेनोपेक्षितो न तु सर्वैरित्यर्थः। अस्या १. श्लेषापह् त्याद्य लङ्कारान्तरसङ्कर वैचित्र्यादनन्तभेदोऽयम्। उत्प्रेक्षावाचक- १. न तु सवैरिति यथा रुद्रटादिभिः। मम्मटेन रुद्रटमतमेवात्रानुसृतम् ।अलङ्कार शब्दानां संग्रहे-"मन्ये शङ्के ध्रुवं प्रायो नूनमित्येवमादयः । उत्प्रेक्षा व्यज्यते शब्दैरिवशब्दोऽपि ताहराः ॥" इत्याचार्यदएडी। व्यज्यते द्योत्यत इत्यर्थे। सर्वस्वेऽपि त्रिधैवायं गृहीतः। "एवं चास्य सादृश्यनिमित्तत्वात् समान- धर्मानेकधर्मनिमित्तत्वेन विभेदत्वं न व्याकार्यम्, सादृश्यनिमित्तत्वेनैवास्य आदिपदेन 'कि"नु'पदयोग्रहयाम्। तत्र किंपदप्रयोगे उत्प्रेक्षा यथा- सन्देहसिद्धः, विप्रतिपत्यादिनिमित्तान्तरसारत्वाभावाच्च" इति जयरथः । "बालप्रसूनावलिमूर्मिहस्तैः सज्चारयन्ती भजतां सुदूरम्। विक्रीय एतत्तु ससन्देहस्य सादृश्यमूलकत्वपत्तमुपजीव्य, परन्तु तस्याध्यवसायमूलत्व- कैवल्यममुष्य मूल्यं वराटसंख्यां किमियं करोति॥" इति सा०द० लोचनोद्धते मपि रुचकादिभिः स्वीक्रियते कुन्तकमतमनुसरद्भिः। तत्रोदाहृतञ्च "रज्जिता कस्यचित् पद्ये परिवृत्तिस्पृष्टेयं मनोजञैव । तु विविधास्तरुशैलाः" इति हिमालयवर्णनप्रसङ्के स्थितेन किरातीयपद्येन। १५

४२ काव्यप्रकाशदीपिका [दशम उल्लास: ] चण्डीदासविरचिता ४२३ वेदाभ्यासजड: कथं नु विषयव्यावृत्तकौतूहलो निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनिः॥ समस्तवस्तुविषयं श्रौता आरोपिता यदा ।६३।। तद्रूपकमभेदो य उपमानोपमेययोः। आरोपविषया इव आरोप्यमाणा यदा शब्दोपात्तास्तदा समस्तानि अतिसाम्यादन पह्न तभेदयोरभेदः। वस्तूनि विषयोऽस्येति समस्तवस्तुविषयम्। आरोपिता इति बहुवचन- उर्वश्याः। वेदेत्युत्तरार्धम्'। पूर्वाध पूर्वार्धप्रतिपाद्संशयोपोद्वलकम् । मविवक्षितम्। यथा- अभेद इति। अत्रत्याविद्यमानो भेदो यत्रालङ्कार इति विग्रह इत्याह-अन- पह्न तेति। अलङ्कारश्चात्राहार्यस्तादात्म्यारोप इत्यवधेयम्। रूपकसामान्यलक्षणमुक्त्वा ज्योत्स्नाभस्मच्छुरणधवला बिभ्रती तारकास्थी- न्यन्तर्धानव्यसनरसिका रात्रिकापालिकोयम्। १. श्लोकोऽयमलङ्कारनिर्णयव्यापारे उदाहरणकूटस्थलेन उल्लेखयोग्यः । अ्ररत्र द्वीपाद् द्वीपं भ्रमति दधती चन्द्रमुद्राकपाले उर्वशीसृष्टौ निर्माता किं चन्द्रः किं वा मदन उत वा वसन्त इत्यनेक- न्यस्तं सिद्धाञ्जनपरिमलं लाञ्छनस्य च्छलेन।। कोटिक: संशय इति कृत्वा तत्रभवन्तोऽलङ्काररत्नाकरकाराः प्रायश्च मीमांसादावनेकधर्मनिमित्त एव प्रत्यधिकरणं सन्देह इति युक्तिमनु- रिग्रहे साधकमस्तीति तत्संकराशङ्का न कार्या। सृत्य मम्मटं समर्थयन्ते। अपर्वाग् भवा विमतसिद्धान्तमलङ्कारसर्वस्वसाहित्य- दर्पणचित्रमीमांसादिस्थितं प्रजापतिसम्बन्धेऽप्यन्यसम्बन्ध उक्त इत्यतिश- तद्विशेषलक्षणप्रपञ्चार्थमाह-समस्तेति। आरोपेति। इवेति प्रत्ययद्योत्यविशेषाभाव- योक्रिभेदं खण्डयन्तो रसगङ्गाधरकारा अप्येवम्। यदि सादृश्यमूलतेवात्र मारोप्यमाणा इति वृत्तिसङ्गतिः'। समस्तानि सकलानि। सूत्रे लिङ्गं संख्या कालश्रा- बीजभूता संशयोत्थापन इति मन्यते, तदा तदादः पत्तः बलीयानेव। तन्त्राणीति न्यायमूरीकृत्याह-आरोपिता इति। बहुवचनमविवक्षितमिति। तैन विमर्शिनीकाराद्या अध्यवसायमूलतामपि सन्देहकोटावनुप्रवेशयन्ति, तेन च "दन्तांशुकेशराली भिस्तुत्या भाति मुखाम्बुजम्" इत्याद्यपि संगहीतमिति भावः । व्यसनं निर्णये जटिलता जाघटीति। विमर्शिनीकारा अरत्र श्लोकविवरणे तूष्णी- कौतुकम्। मुद्राकपाल इति दीक्षाकालगहीतोपकरणेषु मुद्रोपादानं पाषण्डानां व्यवहारः। मासाना लच्यन्ते। 'नु'पदानि प्रथमद्वितीयपादयोः किंपदसमानार्थानि। परिमलं क्षोदम्। अत्रेति। पादत्रये यद्रूपकं तस्य साधकमारोपितधर्म एव रात्रा अत्राध्यवसायोत्थापनां स्वीकृत्यापि ये केचित् तस्यासिद्धतानिरासा- वसम्भवितयोपमाननिरसनद्वारेणेति निश्चायक्रमन्तर्धानरसिकत्त्रमस्ति। तत्र उपमा- दुत्प्रेक्षेति मन्यन्ते ते त्वत्रेवाध्यवसायस्य सिद्धतासाव्यतयोर्युंगपद् साधुत्वे रूपकसन्देहस ङरशङ्का न कार्या। ततश्च निःशङ्कमेवेदं रूपकोदाहरणमित्यर्थः । अत्र पर्यनुयोज्याः। वस्तुतस्तु उर्वशीसृष्टिव्यापारे सुष्ठः प्रजापतेरसादृश्यपत्ष चारोप्यारोपविषयानेकत्वेऽपि नालक्कारानेकत्वं सम्भूयैत्र वैचित्रयप्रकर्षाधायकत्वात्। एव कवेरभिप्रेत इति तन्मूलक एवालङ्कारनिर्देशः श्रेयान्। एवं मालोपमारशनोपमोपमेयोपमादौ बोद्धव्यम्। २. सूत्रग्रन्थेऽपह्नुतत्वस्य निर्देशासत्वात् वृत्तौ च तत्सर्वादित्थं निर्बन्ध- ष्टीकाकृड्व्याख्याने। अपह्युतभेदत्वेऽतिशयोक्तेर्भावादिति रुचकमन्तव्येऽति- १. आरोपिता इत्यादिवाक्यं न श्रीवराद्विभिसूतप्रन्धे पठितन्। आरोपिता शयोक्तिः खलु सादृश्यमपवदतीति हेतोरयं व्याख्याप्रकारः । इत्यस्यारोप्यमाणेत्यर्ये प्रयोगटीकाकृत्कृतदिशा समाधेयः ।

४२४ काव्यप्रकाशदीपिका [दशम उल्लास: ] चण्डीदासविरचिता ४२१

श्रौता आर्थाश्र ते यस्मिन्नेकदेशविवर्ति तत्। साङ्गमेतत् केचिदारोप्यमाणा: शब्दोपात्ताः, केचिदर्थसामर्थ्यादवसेया इत्येक- उक्तद्विभेदं सावयवम् देशविवर्तनादेकदेशविवर्ति। यथा- निरङ्गं तु शुद्धं जस्स रणन्तेउरए करे कुणन्तस्स मण्डलग्गलअ्ं। यथा- रससंमुही वि सहसा परंमुही होइ रिउसेणा।। कुरङ्गीवाङ्गानि स्तिमितयति गीतध्वनिषु यत् अरत्र रणस्यान्तःपुरत्वमारोप्यमाणं शब्दोपात्तम्, मण्डलाग्रलताया सखीं कान्तोदन्तं श्रुतमपि पुनः प्रश्नयति यत्। नायिकात्वं रिपुसेनायाश्च प्रतिनायिकात्वमर्थसामर्थ्यादवसीयत इत्येक- अनिद्रं यच्चान्तः स्वपिति तदहो वेद्म्यभिनवां देशे विशेषेण वर्तनादेकदेशविवर्ति। प्रवृत्तोऽस्याः सेक्तुं हृदि मनसिजः प्रेमलतिकाम् ॥

एकदेशविवर्तीति। एकदेशवर्तीत्यपि क्वचन व्यवहृतिः'। माला तु पूर्ववत् ॥६४।। मण्डलाग्रस्य लतात्वे रूपितेऽपि नायिकात्वरूपणमेव चारुत्वावहमिति वाच्य- मालोपमायामिवैकस्मिन् बहव आरोपिताः । यथा- रूपणेSनास्थोक्तिः। मण्डलाग्रलताया नायिकात्वमिति। अर्थसामर्थ्यादिति रणस्यान्तः- सौन्दर्यस्य तरङ्गिणी तरुणिमोत्कर्षस्य हर्षोद्गमः पुरत्वरूपणस्यान्यथा Sव्यवस्थितप्रायत्वादित्यर्थः । इह केचिदाहु :- रूपकाणां परम्पराS- कान्तेः कार्मणकर्म नर्मरहसामुल्लासनावासभूः।

पेक्षित्वे परम्परिततैव स्यादिति। तन्न, परम्परितत्वे तन्त्रेण भेदेन वा द्वयोरपि रूपणयोः समिति विजयते मालवाखण्डलस्य" इत्यादौ' परम्परितमप्येकदेशविवर्ति, क्ष्माया शाब्दत्वात्, इह तु तद्भावादित्येके। एवञ्च सति समस्तवस्तुविषयात्तस्य भेदो अवरोधवधूत्वरूपणं विना खङ्गसौविदल्लतारूपणस्य सर्वथाऽसङ्गतेः। विशेषेण दुरुपपादः स्यात्, अवान्तरवैधर्म्यमात्रेण च परम्परितावान्तरत्वमेव स्यात्। शब्दोपात्ततया स्फुटत्वेन । वस्तुतस्तु परम्परिते 'विद्वन्मानसहंस' इत्यादौ हृदयादीनां सरस्त्वादिरूपणमन्तरेण अङ्गाङ्गिसमुदायारोपरूपत्वात् साङ्गम्। प्रश्नयति प्रश्नविषयीकरोति। अन्तः

राजादीनां हंसत्वादीनां रूपणं सवथैवासङ्गतं स्यात्, सादृश्यासम्भवात् ; तत्सम्भवेऽपि स्वपिति बाह्यं किमपि न वेत्ति।

वा हृदयादीनां हंसादिभिः सम्बन्धानुपपत्तेः । इह तु रणस्यान्तःपुरेण सुखसञ्चारतया पूर्ववदिति। पूर्ववत् शब्देनोपमासामान्यलक्षणसंगहीततया बुद्धिस्थां मालोपमां

तारकादीनाञ्चास्थिप्रभृतिभिर्धारणादिना सादृश्यं सुप्रतिपदमिति। अत एव रूपणं निर्दिशति सूत्रकृदित्याह-मालोपमायामिवेति। यथा मालोपमायामेकत्रोपमेये

नासम्भवि, किन्तु तथाविधवैचित्र्यवन्न स्यादिति विवेकः। "खङ्गः क्ष्मासौविदलः १. "पर्यङ्को राजलचम्या हरितमणिमयः पौरुषाब्धेस्तरङ्गो

१. एकदेशविवर्तीति मूलपदं प्रतीहारेन्दुराजेन लघुवृत्तौ भामहविवरणी- योद्जटनिरूपणमनुसृत्य एकदा अन्यदा ईशः प्रभविष्णुर्यो वाक्यार्थस्तद् संग्रामत्रासताम्यन्मुरलपतियशोहंसनीलाम्बुवाहः" वृत्तित्वमिति व्याख्यातम् । यत्र कस्यचिदार्थ त्वमेकविवर्ति तदिति दपणे इति श्लोकस्य यथाक्रमं प्रथमद्वितीयतृतीयपादाः । एकदेशविव्रर्तिन्युपमोद्गृहीता। उपमासाम्याद् एकदेशविवतिरूपकमिति संज्ञा। २. एतच्च सूत्रकृद्वृत्तिकृतोरभेदसूचनायेति साम्प्रदायिकाः । तदनुषङ्गि विवेचर्न

२. परम्परितेनेति तत्वेन-क० । काव्यप्रकाशविवेकोपोद्धाते विहितमिति तत्रैवावधेयम्।

४२६ काव्यप्रकाशदीपिका [ दशम उल्लास: ] चण्डीदासविरचिता १२७

विद्या वक्रगिरां विधेरनवधिप्रावीण्यसाक्षात्क्रिया बाणा: पञ्चशिलीमुखस्य ललनाचूडामणिः सा प्रिया॥ एकदेशविवर्ति हीद मन्यैरभिधीयते। भेदभाजि यथा-

नियतारोपणोपायः स्यादारोपः परस्य यः । आलानं जयकुश्जरस्य दृषदां सेतुर्विपद्वारिधे:

तत्र परम्परितं श्लिष्टे वाचके भेदभाजि वा। पूर्वाद्रि: करवालचण्डमहसो लीलोपधानं श्रियः । संग्रामामृतसागरप्रमथनकीडानिधौ मन्दरो यथा- विद्वन्मानसहंस! वैरिकमलासंकोचदीप्द्यते! राजन्! राजति वोरवैरिवनितावैधव्यदस्ते भुजः ॥

दुर्गामार्गणनीललोहित! समित्स्वीकारवैश्वानर! अत्र जयादेर्भिन्न शब्दवा्च्यस्य कुख्जरत्वद्ारोपे भुजस्यालानत्वा सत्यप्रीतिविधानदक्ष ! विजयप्राग्भावभीम!प्रमो! द्यारोपो युज्यते। साम्राज्यं वरवीर! वत्सरशतं वैरिश्चमुच्चैः क्रियाः॥ अत्र मानसमेव मानसम्, कमलायाः संकोच एव कमलानामसं- अलौकिकमहालोक प्रकाशित जगत्त्रयः। कोचः, दुर्गाणाममार्गणमेव दुर्गाया मार्गणम्, समितां स्वीकार एव स्तूयते देव ! सद्वंशमुक्तारत्नं न कैर्भवान् । समिधां स्वीकारः, सत्ये प्रीतिरेव सत्यामप्रीतिः, विजयः परपराभव एव विजयोऽर्जुन एवारोपनिमित्तो हंसादेरारोपः । निरवधि च निराश्रयं च यस्य स्थितमनिवर्तितकौतुकप्रपञ्चम् ।

यद्यपि शब्दार्थालङ्कारोऽयमित्युक्तं वद्यते च, तथापि प्रसिद्धधनु प्रथम इह भवान् स कूर्ममूर्तिर्जयति चतुर्दशलोकवल्लिकन्दः ॥ रोधादतोक्तः। इति च मालारूपकमपि परम्परितं द्रष्टव्यम्।

बहून्युपमानानि सम्बध्यन्ते तथाऽत्रैकस्मिन्नेवारोपविषये बहव आरोप्यन्त इत्यर्थः । कार्मणकर्म मन्त्रौषधादिभिर्वशीकरणम्, नर्मरहसां क्रोडारहस्यानां विद्या शिक्षाशास्त्रम्, ननु तैरपि किमर्थमुभयालङ्कारोऽयमर्थालङ्कारमध्ये लक्षित इत्याह-एक-

अनवधि अपर्यन्तम्। अत्र रूप्यमाणानां परस्परमङ्गङ्गिभावान्निरवयवमाला। देशविवर्तीति। तथा च सति मनःप्रभृतीनां सरस्त्वादिरूपणमार्थमेव न शाब्द-

नियतस्य मुख्यस्यारोपणं वस्त्वन्तरतादात्म्यप्रतीतिस्तस्योपायः कारणं यः मित्युभयालङ्कारत्वाभावाद्ययुक्त मेवार्थालङ्कारमध्ये लक्षणमिति भावः ।

परस्यामुख्यस्यारोपस्तत् परम्परा कार्यकारणरूपा जाता अस्मिन्निति परम्परितमिति युज्यत इति। निर्वहृतीत्यर्थः । सद्वंशो महाकुलमुत्कृष्टतृणध्वजश्च। मुक्ता- सामान्यत उक्तस्य विभागः । ल्लिष्टे एकरूपे भिन्नरूपे वा। वाचके शब्दे न तु वाच- रत्नमिति। मुक्तारत्नमिव तज्जातिश्रेष्ठपरं यथा नारीरत्नमिति'। निरवधि काला- कत्वाश्रये पूर्वोक्तयुक्त्या व्यक्षकत्वादिति कारिकाऽन्वयः । वरवीर महावीर। वैरिञ्वं वच्छेदहीनं स्थितं स्थितिः । चतुर्दशलोक एव वल्लिरूर्ध्वनिःसृता दीर्घावस्थानात्। वत्सरशतं मानुषसंख्यया संवत्सरपरार्धद्वयम्। उच्चैरिति साम्राज्यं विशिष्यते। एव- मारोपनिमित्त इति बहुव्रीहिणा सिद्धम्। शब्दार्थालङ्कार इति। मनसादिपदपरिवृत्तौ परिवृत्तेः हंसादिपदपरिवृत्तवपि चापरिवृत्तेरित्यर्थः । उक्तमन्यैरस्माभिरेव वा' पूरितेंडश एवैतदुपलभ्यते, तथाप्यन्वयव्यतिरेककृतभावाभावविधायिताया: पुनरुक्तवदाभासवदयुक्तसाधारणयुक्तिविषयीकृतत्वात्। वक्ष्यते चास्मभिरेव · स्पष्ट निर्देशादयं मम्मटपत्त इति निश्चयः । अ्रन्थान्तसमीप इत्यर्थः। प्रसिद्धयनुसारात् पूर्वाचार्यनित्रन्धनानुरोधादित्यर्थः । १. अत्र 'क'पुस्तके चतुर्थोल्लासांशस्य धारावाहिकतयांऽशतोऽस्य निवेशो लिपि- १. अस्माभिरिति। ग्रन्थान्ते वृत्तो-"यथा पुनरुक्तवदाभासः परम्परितरूपकं कारानवधानादिति निर्णीतं चतुर्थोल्लासटीकाग्रन्थे (पृ. २०१-२०२)। चोभयोर्भावाभावानुविधायितयोभयालङ्कारौ" इति सन्दर्भें। यद्यप्यलकपरि- निर्धारितं च सामञ्जस्यमुपोद्दाते।

४२८ काव्यप्रकाशदीपिका [ दशम उल्लास: ] चण्डीदासविरचिता ४२

किसलयकरैलतानां करकमलैः कामिनां मनो जयति । अत्र हि न सभृङ्गाणि सहकाराण्यपि तु सकालकूटा: शरा नलिनीनां कमलमुखैर्मुखेन्दुभिर्योषितां मदनः॥ इति प्रतीतिः। एवं वा- इत्यादि रशनारूपकं न वैचित्रयवदिति न लक्षितम्। अमुष्मिल्लावण्यामृतसरसि नूनं मृगद्टशः

प्रकृतं यन्निषिध्यान्यत् साध्यते सा त्वपह्नतिः । स्मर: शर्वप्लुष्टः पृथुजघनभागे निपतितः । यदङ्गाङ्गाराणां प्रशमपिशुना नाभिकुहरे उपमेयमसत्यं कृत्वोपमानं सत्यतया यत् स्थाप्यते सा त्वप- शिखा धूमस्येयं परिणमति रोमावलिवपुः ॥ ह्वतिः। उदाहरणम्- अत्र न रोमावलिर्घूमशिखेयमिति प्रतिपत्तिः। एवमियं भङ्गयन्तरै-

अवाप्तः प्रागल्भ्यं परिणतरुचः शैलतनये ! रप्यूह्या।

कलङ्को नैवायं विलसति शशाङ्कस्य वपुषि । श्लेषः स वाक्य एकस्मिन् यत्रानेकार्थता भवेत्। अमुष्येयं मन्ये विगलदमृतस्यन्दशिशिरे एकार्थप्रतिपादकानामेव शब्दानां यत्रानेकोऽर्थः स श्लेषः। रतिश्रान्ता शेते रजनिरमणो गाढमुरसि॥ उदाहरणम्-

इत्थं वा- उदयमयते दिङ्मालिन्यं निराकुरुतेतरां नयति निधनं निद्रामुद्रां प्रवर्तयति क्रियाः। बत सखि! कियदेतत् पश्य वैरं स्मरस्य प्रियविरहकृशेऽस्मिन् रागिलोके तथा हि। पिशुना सूचिका। भङ्गयन्तरैरिति। "अङ्कं केऽपि शशङ्किरे जलनिधेः उपवनसह कारोद्भासिभृङ्गच्छलेन पङ्कं परे मेनिरे सारङ़गं कतिचिच्च संजगदिरे भूच्छायमैच्छन् परे। इन्दौ यद्

कालकूटम्। गलितेन्द्र नीलशकलश्यामं दरीदृश्यते तन्मन्ये परिपीतमन्धतमसं कुक्षिस्थमालक्ष्यते ॥।" इतीदृशैरित्यथः । वैचित्र्यतदिति। वैचित्येत्यत्र पूर्वमधिकेति शेषः। न लक्षितमिति। पृथगित्यर्थः'। वाक्य एकस्मिन्निति। वाक्ये पदानां सम्बलनशरीर एवार्थद्वयप्रतीतिर्न तु प्रकृतमित्यस्योपमेयमिति निषिध्येत्यस्यासत्यं कृत्व्रेति अन्यदित्यस्योपमान- कस्यचित् पदस्य विशिष्टा शक्तिः, सर्वेषामेव पदानां प्रत्येकं परिवृत्तिसहिष्णुत्वादि- मिति साध्यत इत्यस्य सत्यतया स्थाप्यते उपनिबध्यत इति विवृतिः । त्यर्थः । एकार्थप्रतिपादकानामिति। प्रकरणादिसाहित्यानवभासे प्रत्येकप्रतिपत्तियोग्या- नामित्यर्थः । अनेकोर्ऽर्थो Sनिर्धारितशरीरः । अवात इत्यादावपह्नवः शाब्दः, शेषद्वये चार्थः । उदयो माहेन्द्रयां दिशि प्रथमदर्शनमुपचयश्र। दिशां मालिन्यमन्धकाराभि-

१. क्वचिच्छ लव्याजादिशब्दैरसत्यत्वप्रतिपादकैरपह्ववः क्वचिदणुतरसत्यत्वं वस्त्व- भवो दुराचारप्राप्तिश्च। निद्रा सुषुप्तिर्व्यामोहश्च। तया मुद्रा कर्तव्यानारम्भरूपः

न्तररूपताविधायिशब्दनिबन्धनमित्येवं प्रकार तया भङ्गयन्तरापातानीत्या- कूतम्। वस्तुतस्तु भङ्गिभेदो न सर्वत्र प्रकारभेदप्रयोजकः । २. अत्रापह्नवपूर्वक आारोपो यस्य "अरवाप्तः प्रागल्भ्यम्" इत्यादिमूलोदाहृत- पद्ये Sवसरः, परं भङ्गीभेदो वरीवर्तीति पृथक्तया निर्दिष्टष्टीकाकृता।

१३० काव्यप्रकाशदीपिका [दशम उल्लास: ] चण्डीदासविरचिता ४३१ रचयतितरां स्वैराचारप्रवर्तन कर्तनं कथनात् समासोक्तिः। उदाहरणम्- बत बत लसत्तेजःपुञ्तो विभाति विभाकरः॥ अ्त्राभिधाया अ्रनियन्त्रणाद् द्वावप्यर्कभूपौ वाच्यौ। लहिऊण तुज्भ बाहुप्फंसं जीए सको वि उल्लासो। परोक्तिर्भेद कैः शलिष्टैः समासोक्तिः । जअलच्छी तुह विरहे ण हज्जला दुब्बला णं सा॥ प्रकृतार्थ प्रतिपादकवाक्येन श्लिष्टविशेषणमाहात्म्यान्न तु विशेष्यस्य अ्रत्र जयलक्मीशब्दस्य केवलं कान्तावाचकत्वं नास्ति। सामर्थ्यादपि यदप्रकृतस्यार्थस्याभिधानं सा समासेन संन्ेपेणाथंद्य- सङ्कोचश्र। क्रियाः सन्ध्योपासनाद्या इष्टापूर्तायाश्र। स्वैराचाराणां पांशुलत्वा- एकंसं संस्पर्शम्। उदाहतौ लक्षणयोगमाह-अत्रेति। जयलक्ष्मीशब्दस्य केवलं दीनां परद्रव्यापहारादीनां वा प्रवर्तनं प्रसरणं स्वैरेच्छाचारेषु प्रवृत्तिर्तरा, तस्य कान्तावाचकत्वं नास्ति, तदर्थस्य तु कान्ताव्यवहारतया। प्रतीतिरस्त्येवेति भावः१। कर्तनं विनाशनम्। तेजः प्रकाशः प्रभावश्र। विभां प्रभां करोति व्यनक्तीति सूर्यो विभाया: कान्तेराकर आश्रय इति राजा च घिभाकरः। प्रकृतो अत्रालौकिके लौकिकव्यवहारसमारोपः । लौकिके शास्त्रीयव्यवहारसमारोपो यथा

दाहृतौ ध्वनिशङ्कां' निरस्यन् लक्षणानुगममाह-अत्राभिधाया अनियन्त्रणादिति। मम -- "यं स्वाश्रयान्तमपि मातुमशक्नुवन्तः सन्तोऽपि सन्ततिजुषस्तमसा भवन्ति। निद्रादिपदेऽभिधैव व्याप्रियते न तु लक्षणेति। क्रियादिपदोच्चयमेवाभिधानीयमिति तत्वैकसंख्यफलकल्पमहीरुहाय तस्मै नमो भगवते मकरध्वजाय ॥" अत्र मकरध्वजे प्रकरणादिविरहादनियमेनेत्यर्थः । लौकिके सकलसत्वमहाशयतयोपनिषत्सिद्धपरमात्मतत्त्वव्यवहारप्रतीतिः। शास्त्रीये प्रकृतार्थः प्रकरणादिनिर्धारितोऽर्थः । श्रिष्ठं साधारणं यद्विशेषणं क्रियागुणादि- लौकिकव्यवहारसमारोपो यथा मम-"तत्तद्रसामृतमयान् विषयान् विहाय मुग्धश्चिर बोधकपदं तस्य माहात्म्यात् सामर्थ्यात्, न तु विशेष्यस्य धर्मिवाचकस्य सामर्थ्या- च्छक्तेरपीति ध्वनिश्लेषव्यवच्छेदः । अप्रकृतस्याप्रस्तुतस्यावर्णनीयजयलक्ष्म्यादिगततया श्रयति मोक्षमरुस्थलीं यः । तस्यात्मनः कथमिवास्तु गुणे विशेषो भोगात्ययेन विफला

प्रतीयमाननायिकादिव्यवहारस्याभिधानं प्रत्यायनं व्यञ्जनमिति यावत्। विभुताऽपि यस्य ॥" अत्रोपलावस्थतया वैशेषिकदर्शने तदसन्निहितवस्तुज्ञानम्।

१. श्लेषद्वारैव साधारण्यं विशेषणमाहात्म्यादायातीति टीकाकृदाकूतम्। परन्तु न शास्त्रीये शास्त्रीयव्यवहारसमारोपो यथा मम-"मेघसम्भृतवायव्ययन्त्रसञ्चारयो-

तट्टीकाकारभङ्गीत: स्फुटमुपलभ्यते। ध्वन्यालोकादिप्रदर्शितदिशा समासोक्तौ गतः। नाड्यो गर्भमधुः सौय्यों दिव्यमम्भो रसात्मकम् ॥" अत्र मेघलग्नवारवभ्र- प्रकृतार्थस्यावगमे व्यवहारसमारोप एव बीजम् । परं न तत् प्राचीनैर्लक्षितम्, मम्मटग्रन्थे सूत्रे वृत्तौ न वाऽभिहितम्। अत एवालङ्कार सर्वस्ववृत्तौ "विशे- योगिन्यः सूर्यमरीचयो भूम्यादिगतं जलमादाय गर्भ गृह्नन्तीति पुराणादिगम्ये वस्तुनि

षणसाम्याद प्रस्तुतं प्रस्तुतावच्छेदकतवेन प्रतीयते। अवच्छेदकत्वं च व्यवहार- कामशास्त्रादिगर्भग्रहणप्रकारव्यवहृतिः । अस्याश्च प्रकृतादिवाप्रकृतादप्यत्र कृतप्रतीति- समारोपः, न तु रूपसमारोपः" इत्यन्वर्थकः परिष्कारः । र्विषयः । परोक्तिरिति सामान्यनिर्देशाद् यथा मम-सम्प्राप्तः सकलाङ्गनिवृ तिकरी २. क्रियापदोच्चयम्-ख० । वस्तुतस्तु पदोञ्चयेऽपि समासान्त्यावयवे नपुंसकक्वं चिन्त्यम्। निद्रामभीकश्िरं संतृप्तो मधुनः सुखेन रजनीमस्मिन्ननैषीननु। तत् किं पङ्कजतल्प-

३. श्लिष्ट साधारणम्-ख०। साधारण्यं सम्बन्धभेदभिन्नैकधर्मवत्वम्। ४. "अलङ्कारान्तरगतां प्रतिभां जनयत् पदैः" इति काव्यालङ्कारसारसंग्रहे, तथा "श्लिष्टं साधारण्यमुपमाद्यलङ्कारप्रतिभोतपादनद्वारेणालङ्कारता, प्रतिपद्य स्थितेन तयाऽलङ्कारान्तरे वाक्यान्तरे वा प्रतिभोत्पद्यते" इति भामह्विवरणे १. एतेनैव यत्राप्रकृततादात्म्येन प्रकृतप्रतीतिस्तत्र रूपकम्। यत्राप्रकृतव्यवहार- यथालब्धेंऽशे। सिद्धान्तमिममनुवदन्तो रसगङ्गाधरकाराः "अयं चोक्तमेव वतः प्रकृतस्य स्वतन्त्रैव प्रतीतिस्तत्र समासोक्तिरिति चण्डीदासमतत्वेन स्वातन्त्र्येणापि तत्र तत्र सकलालङ्कारग्राहकतया स्थितः सरस्वत्या नवं नवं सौभाव्यमाविर्भावयन्नानाविधेषु लच्येषु सहृदयर्विभावनीयः" इति निर्दि- धटतमिति सा० द० । शन्ति। परमुद्भटमतमुभयथाऽप्यनेनैवापोद्यत इति मतभेद: स्पष्टः। २. श्द्वतसौख्यफल-ख० ।

काव्यप्रकाशदीपिका [दशम उल्लास: ] चण्डीदासविरचिता ४३२ ३३३

निदर्शना। यथा वा-

अभवन् वस्तुसम्बन्ध उपमापरिकल्पकः ॥ उदयति विततोध्वरश्मिरज्जावहिमरुचौ हिमधाम्मि याति चास्तम्।

निदर्शनं दृष्टान्तीकरणम्। उदाहरणम्- वहति गिरिरयं विलम्बिघण्टाद्वय परिवारितवारणेन्द्रलीलाम्।। नत्र कथमन्यस्य लोलामन्यो वहतीति तत्सदृशीमित्युपमायां क्क सूर्यप्रभवो वंशः क्व चाल्पविषया मतिः । पर्यवसानम्। तितीर्षुर्दुस्तरं मोहादुडुपेनास्मि सागरम् ॥ दोर्भ्यां तितीर्षति तरङ्गवतीभुजङ्गमादातुमिच्छति करे हरिणाङ्कबिम्बम्। अत्रोडुपेन सागरतरणमिव मन्मत्या सूर्यवंशवर्णनमित्युपमायां मेरुं लिलङ्गयिषति ध्रुवमेष देव ! यस्ते गुणान् गदितुमुद्यममादघाति॥ पर्यवस्यति। इत्यादौ मालारूपाऽप्येषा द्रष्टव्या। सङ्गच्छत इत्यर्थः । वाक्यार्थमुदाहृत्य पदार्थमुदाहरति-यथा वेति इत्येके। तन्न, मल्पविद लत्पत्रान्तरोद्घाटनाद् दृष्टाऽन्तर्विवरं मनाङ् मधुप रे निर्भिद्य निर्गच्छसि॥" उदयतीत्यादावप्येकपदार्थमात्रेणास्याः प्रतीत्यभावात्। वस्तुतस्तु पूर्वत्र वाक्य- अत्र महानुभावं कच्चिदाश्रित्य निस्तीर्णविपदस्तद्विपत्तौ च निर्गच्छतः कृतन्नस्य भेद उत्तरत्र त्वेकवाक्यतेत्युदाहरणद्वयसङ्गतिः । असम्भवद्वैचित्र्येण वा पूवत्र ह्युडुपेन सम्बोधने प्रकृतेऽप्रकृतभ्रमरवृत्तान्तेन कृतन्नवृत्तान्ताक्षेपः। 'ग्रन्थान्तरदिशा चास्य समुद्रतरणवृत्तिः कालिदासकृतसूर्यवंशवर्णनोद्यमे सर्वथैवासम्भविनी। उत्तरत्र वार- वैचित्र्यान्तरविस्तरं भीत्याऽनुक्तमपि स्वयं मृग्यम्। पर्यवसानमिति' अभवन् यथाश्रुतमात्रेण सम्भवन् वस्तुसम्बन्धोऽर्थसङ्गतिः। उपमापरिकल्पकः उपमाया आक्षेपो न तूपमायाः प्राधान्यमिति ज्यायसी व्याख्या ध्वनिग्रस्तविषय- सादृश्यपर्यवसानः । निदर्शनेति लक्ष्यपदार्थमाह-निदर्शनमिति। एतदपि निर्वक्ति त्वात्तस्याः प्राधान्यप्रतिभासाभावाच्च। यस्त इति पाठे एष इति यच्छब्दारथे। यत्त दृष्टान्तीकरणमिति प्रतितिम्बोपनयनमित्यर्थः। उपमारयां पर्यवस्यतीति। उपमामाक्षिप्य इति पाठे त्वेष इति लोक इत्यर्थः । यदिति यस्मादित्यर्थः ।

१. सादृश्यमूलकत्वेऽपि नात्र सादृश्य एव विश्रान्तिः, यथात्वे तूपमैव स्यादिति १. ग्रन्थान्तरपदेनात्रालङ्कारसवस्त्रस्य परामर्शः। तदेवाश्रित्यार्वाचीना निबन्धकृतः भाव: । सादृश्यमत्र गुणीभूतव्यङ्चयतयोपस्थाप्यते। दृष्टान्तीकरणमिति ग्रन्थ- प्रायो वर्तन्ते । यत् पुनः पण्डितराजेन जगन्नाथेन सर्वस्वकृतो व्यवहारसमा- कृतां वृत्तौ पाठोऽसम्भवद्वस्तुसंबन्धे सुसमञ्जसः, अन्यत्र तु कथमपि समाधेयः। रोपसिद्धान्ते स्खलनमर्यादा तदलङ्कारस्यास्य स्वरूपोद्धाटनप्रसङ्गे न तथा ध्वनिग्रस्तत्वादिति टीकाकृन्मन्तव्य उपमायाः प्राधान्ये तन्मूलो व्यपदेश वैमत्यसूचकं यथा तन्निर्देशकसू दमेत्तिकायां तद्गङ्गीभणने। "अप्रकृताभिन्नत- उपमाध्वनिरिति यावत्। याऽध्यवसितः प्रकृतव्यवहारः स्वविशेष्ये तद्विशेष्याभिन्नतयाऽवस्थिते २. 'ध्रुवमेतदेव यस्ते' इति पाठान्तरम्। एष इति पाठे परिदृश्यमानो लोक- भासते। तत्राप्रकृतार्थोपकारकतपरेति प्रकार एव रमणीयः" इति तदुक्तिरेवात्र साधारण्येन ज्ञायमानः । 'यत्ते' इति पाठे एष देव इत्यादिकं वाक्यं निदर्शनम्। सपास्तोक्ति र्यायोक्ता दिप् वानकाव्येवूत्कर्ाधायकं तन्निर्ण ये। परामृष्टम्। तेन च ततः शा्दबोध एतद्गुणगदनोद्यमाधानं नदीतितीर्षणस्य उतनकाव्येऽनतर्मुक्त' तस्यालङ्कारपदार्थस्य बोधकत्वे सहायत्वं विदधातीति करे चन्द्रादानस्य मेरुलिलङ्गयिषणस्य च समकक्षमिति शेषः । तरङ्गवतीनां तद्ग्रन्थत एव विमर्शनीयम्। नदीनां भुजक्गो भोगादिलीलानायक: समुद्रः।

४३ ४ काव्यप्रकाशदीपिका [ दशम उब्लास: ] चण्डीदासविरचिता ४३१ स्व्रस्वहेत्वन्वयस्योक्ति: क्रिययैव स साडपरा। तदन्यस्य कारणादेः। क्रमेणोदाहरणम्- क्रिययैव स्वस्वरूप-स्वकारणयोः सम्बन्धो यदवगम्यते साऽपरा निदर्शना। यथा- याता: किंन मिलन्ति सुन्दरि! पुनश्चिन्ता त्वया मत्कृते

उन्नतं पदमवाप्य यो लघुर्हेलयैव स पतेदिति ब्रवन्। नो कार्या नितरां कृशाऽसि कथयत्येवं सबाष्पे मयि।

शैलशेखरगतो दृषत्कणश्चारुमारुतधुतः पतत्यधः॥ लज्ामन्थरतारकेण निपतत्पीताश्रुणा चन्तुषा

अत्र पातक्रियया पतनस्य लाघवे सत्युन्नतपदप्राप्तिरूपस्य च दृष्टा मां हसितेन भाविमरणोत्साहस्तया सूचितः॥ सम्बन्धः ख्याप्यते। अत्र प्रस्थानात् किमिति निवृत्तोऽसीति कार्य पृष्टे कारणमभि- अप्रस्तुतप्रशंसा या सा सैव प्रस्तुताश्रया। हितम्। अप्राकरणिकस्याभिधानेन प्राकरणिकस्याक्षेपोऽप्रस्तुतप्रशंसा। साच- राजन् ! राजसुता न पाठयति मां देव्योऽपि तूष्णीं स्थिताः

कार्ये निमित्ते सामान्ये विशेषे प्रस्तुते सति। कुब्जे ! भोजय मां कुमारसचिवैर्नाद्यापि कि भुज्यते।

तदन्यस्य वचस्तुल्ये तुल्यस्येति च पश्चधा ॥ इत्थं नाथ! शुकस्तवारिभवने मुक्तोऽध्वगैः पञ्जरा- च्ित्रस्थानवलोक्य शून्यवलभावेकैकमाभाषते।। क्रिययैवेति। असम्भवमन्त रेणैव सदृशवस्त्वन्तरवृत्तान्तान्वयप्रतीतिः। अप- रेति। अनेन लक्षणत्रीजपूर्वरूपानुगमाद्यभावं विवक्षन् नाम्नैत्रानयोः साम्यमासूत्र- श्त्र प्रस्थानोद्यतं भवन्तं ज्ञात्वा सहसैव त्वदरयः पलाय्य गता

यतीत्येके, तन्न, त्रिम्बप्रतिबिम्तप्रत्यायनोपाधेः सामान्यात् । तदुक्तम्-"सम्भवताऽ' इति कारणे प्रस्तुते कार्यमुक्तम्।

सम्भवता वा वस्तुसम्बन्धेन गम्यमानं प्रतिचिम्बकरणं निदर्शना" इति १। लक्षण- भेदस्तत्र प्रपञ्चार्थः । सम्बन्धो वस्त्वन्तरसम्भवित्वम्। लघुपदप्रवृत्तिनिमित्तलङ्गन- एतत्तस्य मुखात्कियत् कमलिनीपत्रे कणं वारिणो

क्रियापेक्षया प्राक्त्वेऽवाप्येति त्वोत्पत्तिः। पतनस्येत्यनन्तरं शैलशेखरगतत्वेनेति यन्मुक्तामणिरित्यमंस्त स जडः शृण्वन् यदस्मादपि।

शेषः । सम्बन्धः ख्याप्यते सादृश्यं प्रकाश्यते। प्रशंसा वर्णना सैवाप्रस्तुतप्रशंसैवेति लक्ष्यनिर्देशः । प्रस्तुताश्रया प्रस्तुतोत्कर्ष- कारणादेरिति। यथाप्रतियोगि ग्राह्यमित्यर्थः'। न मिलन्ति नागच्छन्ति। निपतदेव पीतं संग्रहीतमश्रु येनेति विग्रहः। धाराऽश्रुणेति पाठे धारारूपमश्विति ध्वनिशङ्कानिरासः । विशेषप्रतिपादककारिकाSवतारमाह-सा चेति। नेयम्। भाविन्यावश्यके मरणे उत्साहो वियोगदुःखशान्तिवाञ्छया। कार्ये पृष्ट इति १. एतच्चालङ्कारसर्वस्वकृतां निदर्शनालक्षणम्। अलक्काररत्नाकरकारादयः पुनरसत्येव संबन्धे निदर्शनं नियमयन्ति। "एवं च रूपकादेः संबन्धभावस्य विद्यमानत्वान्नि दर्शनाऽपवादत्वम्। तेन श्रतार्थसामानाधिकरण्यनिर्देशमन्त- १. एवमादिस्थले टीकाकृड्व्याख्याने बह्मपेत्तितं भवति। न केवलं श्लोकव्या-

रेण यत्र संबत्वावघटकेत्वं तत्र निदर्शना, अन्यत्र तु रूपकालद्वारः" इति ख्यानभागे, अलङ्कारतत्वनिष्कर्षमयेऽप्ययमथत्नः सुस्पष्ट एव। प्राचीनटीका-

तेषां सिद्धान्तः। परं नेदं न्याय्यं सम्प्रदायानुमोदितं वा। तस्तदानीन्तनपाठकैः परिपूरितं स्यादिति नाडम्बरो विहित इति समर्थन- २. त्वाप्रत्ययस्य तत्स्थानीयस्य ल्यप्प्रत्ययान्तस्य । मगतिकगतिः ।

उल्लास: ] चण्डीदासविरचिता ४३७ ४३ ६ काव्यप्रकाशदीपिका [ दशम येनास्यभ्युद्ितेन चन्द्र! गमितः क्लान्ति रवौ तत्र ते ऋ्राङ् गुल्यग्रलघुक्रियाप्रग्लयिन्यादीयमाने शनैः कुत्रोड्डीय गतो ममेत्यनुदिनं निद्राति नान्तःशुचा॥ युज्येत प्रतिकर्तुमेव न पुनस्तस्यैव पादग्रहः।

ऋत्रास्थाने जडानां ममत्वसम्भावना भवतीति सामान्ये प्रस्तुते क्षीरोनतदनुष्ठितं यदि ततः किं लजसे नो मना- गस्त्येवं जडधामता तु भवतो यद् व्योम्नि विस्फूर्जसे॥। विशेष: कथितः । सुहृद्वधूबाष्पजलप्रमार्जनं करोति वैरप्रतियातनेन यः । आदाय वारि परितः सरितां मुखेभ्यः किं तावदर्जितमनेन दुरर्णवेन।

स एव पूज्यः स पुमान् स नीतिमान् सुजीवितं तस्य सभाजनं श्रिय:॥ क्षारीकृतं च वडवादहने हुतं च पातालकुक्षिकुहरे विनिवेशितश्च।।

अत्र 'कृष्णं निहत्य नरकासुरवधूनां यदि दुःखं प्रशामयसि तत् इयञ्च काचिद् वाच्ये प्रतीयमानार्थानध्यारोपेणैव भर्वत यथा- त्वमेव श्लाध्यः' इति विशेषे प्रकृते सामान्यमभिहितम्। तुल्ये प्रस्तुते तुल्याभिधाने त्रयः प्रकारा: श्लेषः समासोक्तिः पोतोपाया इह हि बहवो लङ्गनेऽपि क्षमन्ते। सादृश्यमात्रं वा तुल्यात्तुल्यस्य ह्याक्षेपे हेतुः। क्रमेणोदाहरणम्- आहो रिक्त: कथमपि भवेदेष दैवात्तदानीं पुंस्त्वादपि प्रविचलेदयदि यद्यधोऽपि यायादयदि प्रणयनेन महानपि स्यात्। को नाम स्यादवटकुहरालोकनेऽप्यस्य कल्पः। अभ्युद्धरेत्तदपि विश्वमितीद्ृशीयं केनापि दिक् प्रकटिता पुरुषोत्तमेन।। क्कचिदध्यारोपेणैव यथा- अस्मादेवोत्तरादुन्नीयत इति भावः। 'मुखात् कियत् श्रुतमित्यर्थः । वैरप्रतियातनं कृत कस्तवं भो: ! कथयामि दैवहतकं मां विद्धि शाखोटकं आघाते प्रत्याघातः । वैराग्यादिव वक्षि साधु विदितं कस्मादिदं कथ्यते। श्लेषसमासोक्तिशव्दावत्र तदाभासपरौ। अप्रकृतात् प्रकृतप्रतीतौ तल्लक्षणा- भावाद् भावे वा ताभ्यामेव ग्रस्ततया मूलोच्छेदापत्तेः। पुंस्त्वात् प्रविचलनमेकत्र महानुभावश्र । अत्रावयवप्रसिद्धेः समुदायप्रसिद्धिर्बलीयसीति न्यायेन पुरुषोत्तमशब्द: स्त्रीशरीरप्राप्तिः, अन्यत्र तु पुरुषताहानिः। अधोगमनं पातालप्रवेशः स्वपदभ्रंशश्र। प्रथमं भगवत्येव प्रतीतिमाधत्त इति तदनुरोधेनान्येऽपि शब्दास्तत्संसर्गयोग्यार्थ- प्रणयनेनापूर्वोत्कर्षप्राप्त्या। महान् महाकाय आसादितोचचैःपदश्र। विश्वं भुवनं प्रत्यायकतयैव प्रथमतः स्फुरन्ति, ततश्र प्रकरणपर्यालोचनयाऽर्थान्तरप्रतीतिरिति सर्वजनञ्च। केनाप्यनिर्वाच्यमहिम्ना। दिगू मार्गः । पुरुषोत्तमो नारायण: प्रकृत्या श्लेषाभासता। न च प्रकरणमेव सर्वापवादकमिति वाच्यं सामग्रीवशेनात्र प्राकर- णिकताभानस्य प्रथममनुभूयमानत्वात्। पादग्रहः शुक्लपक्षे वृद्धयर्थ मरौचिसंश्रयः १. मुखादिति। लोकप्रसिद्धयाऽत्र सुखमाकृतिः। अ्रपेक्षितक्रियं चैतदपादानं प्रणामश्र। जडधामता शीतरश्मिता मन्दप्रभता च। अनध्यारोपेणैवा- जाड्यावेदकम्। एतच्छरीरादन्यज्ज्ञातमित्यर्थ इति रुचकः। चण्डीदासेन तु पाततोंऽशमात्रेणाऽप्यनपेक्षया। पोतोपाया वहित्ररूपा उपायाः। अत्र प्रतीय- साकल्येन ज्ञातमित्यनेनैव समाधानं साधितन्। मानार्थानुसन्धानं विनाऽप्यसङ्गतेः सर्वथैव तदपेक्षयेत्यर्थः'।

२. तदभ्यासार्थी-ख०। ३. भावे वेति यथाकथञ्चित्तथात्वे। १. अत्र वाच्यार्थस्य प्रधानतो विवत्तितत्वात् तेन च चमत्कारोदयादेवम्। १६

४३८ काव्यप्रकाशदीपिका [ दशम उल्लास: ] चण्डीदासविरचिता ४३१ वामेनात्र वटस्तमध्वगजनः सर्वात्मना सेवते न च्छायाऽपि परोपकारकरणे मार्गस्थितस्यापि मे॥ अत्र मुखादि कमलादिरूपतयाऽध्यवसितम्। क्वचिदंशेष्वध्यारोपेण यथा- यञ्च तदेवान्यत्वेनाध्यवसीयते सापरा। यथा-

सोडपूर्वो रसनाविपर्ययविधिस्तत् कर्णयोश्चापलं अण्णं लडहत्तणतं अण्णा विश्र का वि वत्तणच्छाआ। दृष्टिः सा मदविस्मृतस्व्रपरदिक् किं भूयसोक्तेन वा। सामा सामण्णपत्रवइणो रेह च्ञित्र ण होई।। सर्व विस्मृतवानसि भ्रमर हे ! यद् वारणोऽद्याप्यसा- 'यद्यर्थस्य' यदिशब्देन 'चेच्छव्देन वोक्तौ यत्कल्पनम् (अरर्थाव- वन्तःशून्यकरो निषेव्यत इति भ्रातः ! क एष ग्रहः॥ सम्भविनोऽर्थस्य) सा तृतीया। यथा- अत्र रसनाविपर्यासः शून्यकरत्वं च अ्रमरस्यासेवने न हेतुः, कर्णचापलं तु हेतुः, मदः प्रत्युत सेवने निमित्तम्। राकायामकलङ्कं चेदमृतांशोर्भवेद् वपुः ।

निगीर्याध्यवसानं तु प्रकृतस्य परेण यत्। तस्या मुखं तदा साम्यपराभवमवाप्नुयात्। कारणस्य शीघ्रकारितां वक्तुं कार्यस्य पूर्वमुक्तौ चतुर्थी। यथा- प्रस्तुतस्य यदन्यत्वं यद्यर्थोक्तौ च कल्पनम्॥ हृदयमधिष्ठितमादौ मालत्या: कुसुमचापबाणेन। कार्यकारणयोर्यश्च पौर्वापर्यविपर्ययः। चरमं रमणीवल्लभ ! लोचनविषयं त्वया भजता ।I विज्ञेयाऽतिशयोक्ति: सा प्रतिवस्तूपमा तु सा। उपमानेनान्तर्निगीर्णस्योपमेयस्य यदध्यवसानं सैका। यथा- सामान्यस्य द्विरेकस्य यत्र वाक्यद्वये स्थितिः । कमलमनम्भष्टि कमले च कुवलये तानि कनकलतिकायाम्। लडहत्तणं लटभत्वं लावण्यमित्यर्थः। बत्तच्छाया निर्माणशोभा । सा च सुकुमारसुभगेत्युत्पातपरम्परा केयम्॥ रेह च्चिअ ण होई रेखैव रेखानिर्मितिरेव न भवति। निर्माणपरिपाटीमात्रमप्यत्र वामेनेति घामपार्श्वेनेत्येकत्रार्थः, प्रतिकूलेन शीलादिनेत्यन्यत्र। मार्गो वर्त्म नास्तीति भावः। यदिशब्देनेति 'यथा -- सदाचारश्र। शाखोटकस्य भूतावासता छायाऽनाश्रयणे हेतुः । अत्राचेतनेन सार्ध उभौ यदि व्योम्नि पयःप्रवाहाषाकाशगङ्गापयसः पतेताम्। वाकोवाक्यं नोपपद्यत इति प्रथमत एव व्यङ्गयार्थापेक्षिता। अंशेष्वेकदेशेषु। करिणां जिह्वापरिवृत्तिर्व्रह्मर्षिशापेन प्रसिद्धा'। न हेतुरिति। न तदोपमीयेत तमालनीलमामुक्तमुक्तालतमस्य वक्षः ॥

तत्रांशे व्यङ्गथापेक्षितत्वमापाततोऽपीत्यर्थः । कर्णचापलं तु हेतुरिति। मदगन्धलुब्धानां कार्यकारणयोः पौर्वापर्यविपर्यये द्वयी गतिः, कार्यस्य पूर्वभावो द्वयोः समका- मधुपानां कर्णाघातविघटितानामपि वारितवामत्वेनाहंपूर्विकया निपातनौत्सुक्यस्य लता च। तत्राद्यामाह-कारणस्येति। पूर्वमुक्तौ पूर्वभावोक्तौ। द्वितीया यथां- गाढगाढीभावः । प्रत्युत सेवने निमित्तमिति। असेवननिमित्तप्रत्याशयोपक्षितोऽपि "अविरलविलोलजलदः कुटजार्जुननीपसुरभितनवातः। अयमायातः कालो हन्त वाच्यार्थप्रतीतिदशायां नायं तथाभूत इति सर्वथा व्यङ्गयापेक्षयैव व्यवस्थितिरित्यर्थः । उपमानेनान्तर्निगीर्णस्योपमेयस्येत्य प्रस्तुततादाथ्यप्रतिभाससामग्रीप्राचल्यस्थगित- हताः पथिकगेहिन्यः ।।"

स्वरूपस्य प्रस्तुतस्येत्यर्थः । अध्यवसानं द्रढीयसी बुद्धिः। अन्यत्वेनाविविक्तकार- १. यदिशब्देनेत्यस्य मूले निदर्शनं टीकाकृता प्रसिद्धतरं पद्यं "पुष्पं प्रवालो- वस्त्वन्तरत्वेन। पहितं यदि स्यात्" इत्यादिना स्मर्यतेऽत्र। उभयत्रैव सम्भावनामूलत्व- १. ब्रह्मषिशापादिति प्रसिद्धिः-ख० । मिति योजना।

४४० काव्यप्रकाशदीपिका [ दशम उल्लास: ] चण्डीदास विरचिता ४४१ यथा- साधारणो धर्म उपमेयवाक्ये उपमानवाक्ये च कथितपदस्य दृष्टान्तः पुनरेतेषां सर्वेषां प्रतिबिम्बनम् ॥ दुष्टतयाऽभिहितत्वाच्छब्दभेदेन यदुपादीयते सा वस्तुनो वाक्यार्थस्यो- पमानत्वात् प्रतिवस्तूपमा। यथा- एतेषां साधारणधर्मादीनां दृष्टोऽन्तो निश्चयो यत्र स दष्टान्तः ।

देवीभावं गमिता परिवारपदं कथ भजत्वेषा। त्वयि दृष्ट एव तस्या निर्वाति मनो मनोभवज्वलितम् ।

न खलु परिभोगयोग्यं दैवतरूपाककितं रत्नम्।। आलोके हि हिमांशोर्विकसति कुसुमं कुमुद्वत्याः॥ यदि दहत्यनलोऽत्र किमद्भुतं यदि च गौरवमद्रिषु किं ततः । एष साधर्म्येण । वैधर्म्येण तु-

लवणमम्बु सदैव महोदधेः प्रकृतिरेव सतामविषादिता॥ तवाहवे साहसकर्मशर्मणः करं कृपाणान्तिकमानिनीषतः ।

इत्यादिका मालाप्रतिवस्तूपमा द्रष्टव्या। भटाः परेषां विशरारुतामगुः दधत्यवाते स्थिरतां हि पांसवः ॥

एवमन्यत्राप्यनुसर्तव्यम्। सकृद्वृत्तिस्तु धमस्य प्रकृताप्रकृतात्मनाम् । वस्तुनो वाक्यार्थस्येति प्रतिवस्तूपमानामनिरुक्तिपरम् । देवीभावमित्या- सैव क्रियासु बह्वीषु कारकस्येति दीपकम्॥ देरेवंविधस्थलेऽपि परिवारत्वपरिभोगयोरर्थविप्रकर्षाभावात् प्रतिवस्तूपमैवेति प्राकरणिकाप्राकरणिकानामर्थादुपमानोमेयानां धर्मः क्रियादि- संशयनिरासे तात्पर्यमित्येकोऽयं भवतु न खल्वित्यनयोः समानार्थतया सङ्गति- रेकवारमेव यदुपादीयते तदेकस्थस्यैव समस्तवाक्यदोपनाद् रिति तु साम्प्रदायिकाः। स्फुटोदाहृतिर्यथा मम-"मदललितहरिणनयनानयनोप- दीपकम्। यथा- निषत्सु नागरा: कुशलाः । गीरसवहाः सुकृतिनो नारायणवन्दनानिपुणाः ॥" अत्र कुशलत्वनिपुणत्वे शब्दमात्रेणैव भिन्ने। किमद्भुतं किं ततः सदैव प्रकृति- किवणाणँ ध्णं णातरणं फणमणी केशराई सीहाणं।

रेवेत्यमीभि: सर्वेरेव तत्तद्धर्माभावायोगव्यवच्छेद एव प्रत्याय्यस्यैकतया साधारण्य- कुलबालिआणं त्थणत कुत्तो छिप्पन्ति श्रमुआणं॥

मिति। एवमिति। अन्यत्रापीति। "इन्दुर्लिप् इवाअनेन जडिता दृष्टिर्मृगीणामिव कस्य संशयधिया प्रीत्या समास्फालितम्। वैदेहीमनसा समञ् सहसा कृष्ट ततो प्रम्लानारुणिमेव विद्रमदलं श्यामेव हेमप्रभा। कार्कश्यं कलया च कोकिलवधूकण्ठे भार्गवप्रौढाह्ङकृतिकन्दलेन च समं तद्भ्ग्नमैशं धनुः ॥" इत्यादौ सहोक्तिप्रभृतौ

ध्विव प्रस्तुतं सीतायाः पुरतश्च हन्त शिखिनां बहीः सगर्हा इव ॥" इत्यादावप्रस्तुत- चर्तिष्यमाणे मालारूपत्वमनुसर्तव्यम्।

प्रशंसादौ वृत्ते "उत्क्षिप्तं सह कौशिकस्य पुलकैः सार्धे मुखैर्नामितं भूपानां जन- प्रतिबिम्बनं त्िम्बप्रतिबिम्बभावनिर्देशः । दृष्टः साधितः। निश्चय उपमा- निर्वाहः। वैधर्म्येण विपर्ययेण। सादृश्यपर्यवसायिना साहसकर्मणा शर्म सुखं १. यद्यपि परिवारपरिभोगपदयोर्न पर्यायत्वप्रसिद्धिस्तथाप्यायत्यामर्थंसामर्थ्या- यस्येति विग्रहः। विशरारुतां व्यूहभङ्गेन विक्षिप्तताम्। देवम्। एतदेवोद्धतसम्प्रदायसंमतयुक्तेराकृतम्। आ्रचार्यदण्डिप्रभृतिसम्म- वृत्तिरुपादानम्। प्रकृता प्रकृतात्मनामित्यस्य धर्मस्येत्यनेनैव सम्बन्धः। सैव ताया वाक्यार्थोपमाया अवयवावयविगतत्वेन द्विधैव वाक्यार्थस्यौपम्य- सकृद्वृत्तिरेव क्रियासु बह्वीषु सतीषु। इति शब्द: प्रकारे। एवम्प्रकारमलङ्करणं करणम्। इवशब्दप्रयोगश्चेतो भेदबोजम्। वस्तुतस्तु वाक्यार्थोपमाया अ्रप्रपरि दीपकमित्यर्थः । अर्थादिति। तथैव पर्यवसानादिति भावः। क्रियादिरित्यादिपदेन भाषिताया एव प्रतितस्तूपमाया उपमाप्रपञ्चतवेन कल्पिताया उद्भावनम्। गुणोपग्रहः । दीपनादलङ्करणात्। कुलबरालिआणं कुलपालिकानां कुलस्त्रीणां च। २. अतिरिक्त्त मुदाहरणं टीकाकृत्कृतं नैसर्गगुणविनीतम् (पृ. २१४ ) इत्यादि। छिपयन्ति स्पृश्यन्त इति क्रिया सकृदेवोपात्ता। अत्र कुलपालिकावृत्तमेव प्रस्तुतम्। गुणस्य सकृदुपादानं यथा मम-"मुक्तास्थलीनामुपलैनिघर्षणं दावानलैरम्बुरुहाञ्

४४२ काव्यप्रकाशदीपिका [ दशम उल्लास: ] चण् डीदासविरचिता ४४३ कारकस्य च बह्वीषु क्रियासु सकृद्वत्तिर्दीपकम्। यथा- उपमानाद्यदन्यस्य व्यतिरेकः स एव सः । स्विद्यति कूणति वेल्लति विचलति निमिषति विलोकयति तिर्यक्। अन्यस्योपमेयस्य। व्यतिरेक आधिक्यम्। अ्रन्तर्नन्दति चुम्बितुमिच्छति नवपरिणया वधूः शयने॥ क्षीण: क्षीणोऽपि शशी भूयो भूयोऽभिवर्धते नित्यम् । मालादीपकमाद्यं चेद्यथोत्तरगुणावह्म्। विरम प्रसीद सुन्दरि! यौवनमनिवर्ति यातं तु। पूर्वण पूर्वेण वस्तुनोत्तरमुत्तरं चेदुपक्रियते तन्मालादीपकम् । इत्यादावुपमानस्योपमेयादाधिक्यमिति केनचिदुक्त तदयुक्तमत्र यथा- यौवनगतास्थैर्याधिक्यं हि विवक्षितम्। संग्रामाङ्गणमागतेन भवता चापे समारोपिते हेत्वोरुक्तावनुक्तीनां त्रये साम्ये निवेदिते। सम्प्राप्ते परिपन्थियोधनिवहे साम्मुख्यमासादितम्। शब्दार्था्यामथाक्षिप्ते श्रिष्टे तद्वत् त्रिरष्ट तत्। कोदण्डेन शरा: शरैररिशिरस्तेनापि भूमण्डलं तेन त्वं भवता च कीर्तिरतुला कीर्त्या च लोकत्रयम् ॥। व्यतिरेकस्य हेतुरुपमेयगतमुत्कर्षनिमित्तमुपमानगतमपकर्ष-

नियतानां सकृद्धमः सा पुनस्तुल्ययोगिता॥ कारणं तयोर्द्वयोरुक्तिरेकतरस्य द्वयोर्वाऽनुक्तिरित्यनुक्तित्रयम्। एतद्भ्रेद-

नियतानां प्राकरणिकानामेवाप्राकरणिकानामेव वा। क्रमेणो- चतुष्टयमुपमानोपमेयभावे शब्देन प्रतिपादिते, आर्थेन च क्रमेणोक्ता- श्चत्वार एव भेदा:, आत्तिप्ते चौपम्ये तावन्त एव, एवं द्वादश। एते दाहरणम्- पाराडु क्षामं वदनं हृदयं सरसं तवालसं च वपुः । श्लेषेऽपि भवन्तीति चतुर्विशतिर्भेदाः। क्रमेणोद।हरणम्-

आवेदयति नितान्तं क्षेत्रियरोगं सखि ! हृदन्तः ॥ मृतादीनाञ्चात्राप्राकरणिकता, दृशोराननस्य च प्रकृतत्वात्। साधारणधर्मत्वं च कुमुदकमलनीलनीर जालिर्ललित विलासजुषोर्द्शो: पुरः का। पूर्वार्धे किंस्विद् द्योत्यस्याधिक्षेपस्योत्तरत्र च प्रतिहृतत्वस्य च। "उपमानादुपमे- अमृतममृतरश्मिरम्बुजन्म प्रतिहतकमेकपदे तवाननस्य॥ यस्याधिकगुणत्वे न्यूनगुणत्वे वा व्यतिरेकः" इत्युक्त्वा न्यूनगुणत्वमसत्त्वमिति क्षीण: क्षीण इत्यादौ यौवनस्यास्थिरस्य पुनर्निवृत्यभाव्राच्चन्द्रापेक्षया निकृष्टत्वाद्द्वितीयोदा- तापनम्। मुग्धाङ्गनानाञ्च विटैर्विमर्दनं खलैर्निरास: कृतिनाञ्च नोचितम्।।" अत्रो- हृतित्वं केचिदिच्छन्ति। तच्चास्माभिरत्रैवान्तर्भावयितुं शक्यमित्याह-क्षीणः क्षीण चितत्वं गुणः खलकृतिवृत्तान्त एव च प्रकृतः । कूणति सवितर्क वीक्षते। वेल्लति इति शब्दार्थाभ्यां निवेदित इत्यन्वयः । उत्कर्षनिमित्तमुत्कृष्टगुणसम्बन्धो निकर्ष- परिवर्तते। निमिषति मुद्रितप्रायं किञ्चिद् विस्तारयति। कारणं तद्विरहः। मालादीपकमिति। मालोपमादौ यथोपमादिलक्षणातिरिक्तं तत् स्वरूपबाहुल्यं विना किञ्चिदपि नास्ति नात्र तथा किन्तर्हि उपकार्योपकारकतया परस्परसंश्लेषेण १. एवमलङ्कारसर्वस्वकारः स्वलक्षणेनोदाहरणप्रदर्शनेन च। परं मम्मटादर्वा- मालाभावमापन्नानां दीपकं सकृद्धर्मनिर्देश इति पूर्वदीपकानन्तर्गतत्वम्। आद्य चीनस्य तस्य परामर्शो मूलकृतो नोचितः। रुद्रटेन-"यो तुण उपमाने वा मिति-पूर्वमित्यर्थ इति विवृणोति पूर्वेणेति। संप्राप्त इत्यादि पाठान्तरं पूर्वोक्त- तत्प्रतिपन्थीव दोष उपमेये। भवतो यत्र समस्तौ स व्यति रेकोऽयमन्यस्तु॥" दोषपरिहाराय। इति लक्षणेनानेनैवोदाहरणेन च सूचितभेदं तयोरवा खण्डनपरमिदम्। पर धर्म इत्यनन्तरं यत्रोपादीयत इति शेषः । पाण्डु क्षाममित्यादि निष्कर्षोत्कर्षस्थले दोषतुणपदविन्यासोऽत्र। पूर्वमेव व्याकृतम्। विरहानुभावतया सर्वेषामेव प्राकरणिकत्वं कुमुदादीनाम २. इत्यादिशब्दाभ्याम्-क० ।

उल्लास: ] चण्डीदासविरचिता ४४ काव्यप्रकाशदीपिका [ दशम ४४२

असिपत्र सहायस्य प्रभूतारिपराभवे। हरवन्न विषमदृष्टिर्हरिवन्न विभो विधूतविततवृषः । अन्यतुच्छजनस्येव न स्मयोऽस्य महाधृतेः॥ रविवन्न चातिदुःसहकरतापितभूः कदाचिदसि॥ अत्रैव तुच्छेति महाधृतेरित्यनयोः पर्यायेण युगपद् वाऽनुपादानेऽ- अत्र तुल्यार्थे वतिः, विषमादयश्च शब्दा: श्लिष्टाः। न्यद् भेदत्रयम्। एवमन्येष्वपि द्रष्टव्यम्। अत्रेवशन्दस्य सद्भावा- नित्योदितप्रतापेन त्रियामामीलितप्रभः ।

च्छाब्दमौपम्यम्। भास्वताऽनेन भूपेन भास्वानेष विनिर्जितः॥ असिमात्रसहायोऽपि प्रभूतारिपराभवे। अत्र ह्याक्षिप्तवोपमा, भास्वतेति श्लिष्टः। यथा वा- नैवान्यत्तुच्छजनवत् सगर्वोऽयं महाधृतिः॥ स्वच्छात्मतागुणसमुल्लसितेन्दुबिम्बं बिम्बप्रभाधरमकृत्रिमहद्यगन्धम्। अत्र तुल्यार्थे वतिरित्यार्थमौपम्यम्। यूनामतीव पिबतां रजनीषु यत्र तृष्णां जहार मधु नाननमङ्गनानाम्।। इयं सुनयना दासीकृततामरसश्रिया। अत्रवादीनां तुल्यादीनां च पदानामभावेऽपि श्लिष्टविशेषणैराक्षि-

आ्रननेनाकलङ्केन जयतीन्दुं कलङ्किनम्॥ सैवोपमा प्रतीयते। एवञ्ञातीयका श्लिष्टोक्तियोग्यस्य पदस्य पृथगु- पादानेऽन्येऽपि भेदाः सम्भवन्ति। तेऽप्यनयैव दिशा द्रष्टव्याः।

जितेन्द्रियतया सम्यग्विद्यावृद्धनिषेविणः । निषेधो वक्तुमिष्टस्य यो विशेषाभिधित्सया । अतिगाढगुणस्यास्य नाब्जवद् भङ्गुरा गुणाः ॥। वच्यमाणोक्तविषयः स आक्षेपो द्विधा मतः ॥ अ्रत्रेवार्थे वतिः। गुणशब्द: श्िष्टः, शाब्दमौपम्यम्। विवत्तितस्य प्राकर णिकत्वादनुपसर्जनो कार्यस्याशक्यवक्तव्यत्व- अखराडमण्डलः श्रीमान् पश्यैष पृथिवीपतिः । मतिप्रसिद्धत्वं वा विशेषं वक्तु निषेधो निषेध इव यःस व्यमाण- न निशाकरवज्जातु कलावैकल्यमागतः ॥ भास्वतेत्यनन्तरं प्रतापेन चेति शेषः । विषमा स्थिरा दृष्टिर्यस्याथ च विषमा- अत्र तुल्यार्थे वतिः । कलाशब्दः श्लिष्टः । स्तिस्रो दृष्टयो यस्येति विग्रहः। वृषो दानवभेदो धर्मश्र। करो रश्मिर्धनादानञ्च'। मालाप्रतिवस्तूपमावद् मालाव्यतिरेकोऽपि सम्भवति। तस्यापि भेदा निषेध इत्यादि पूर्वार्धमाक्षेपसामान्यलक्षणम्। वक्ष्यमाणेत्यादि तु विभाग- एवमूह्याः। दिख्वात्रमुदाहियते। यथा- परम्। अनुपसर्जनीकार्यस्य वचनायोग्यस्य। अशक्यवक्तव्यत्वमिति दारुणतया

पत्रम् असिरेव सूत्रनिशित तान्धपम्रसि मात्रेऽति तु पाठो व्यक्त एव। एवमिति वक्तुमशक्यं तद्वक्तव्यं वचनाश्चेति विग्रहानन्तरं त्वप्रत्ययेण प्रत्येकं योगः । एतच्च वक्ष्यमाणविषयेऽतिप्रसिद्धमित्युक्तविषयमिति व्यवस्थितविकल्पार्थो वा शब्दो पाठविपर्यासे चतुर्मेदोदाहृतियोग्यत्वं गुणा गाम्भीर्यादयस्तन्तवश्च। मण्डल- निषेध इवेति-शाब्दगत्या प्रतीयमानोऽर्थानुप्रतिसन्धाने त्वनवतिष्ठमानो निषेध मौशनसादितन्त्रप्रसिद्धं द्वादशराजकं दिक्चक्रवालख्व। कला विज्ञानानि भागाश्च। कलाशब्द इत्युपलक्षणं मण्डलशब्दोऽपि योज्यः१। प्रतापः प्रकृष्टतापः प्रभावश्र । १. हरवदित्यादि पद्यमत्र मल एव पठितम्। एवमन्यैष्टीकाकृज्िः, परं रुचकश्रीधराद्यस्तु प्राचीनास्तथा न पठन्ति। १. अयमेव प्रचलितः पाठः । २. एतच्च मूलेऽस्पष्टस्य वद्यमाणोक्तविषय इति पदस्य विवरणार्थम्। ततश्र

२. योग्य :- क० । सूत्रवाक्यत एव भेदद्वयसिद्धिरित्याशयः ।

४४६ काव्यप्रकाशदीपिका [दशम उल्लास: ] चण्डीदासविरचिता ४४७

विषय उक्तविषयश्चेति द्विधा आक्षेपः । क्रमेणोदाहरणम्- निद्रानिवृत्तावुदिते द्यरत्ने सखीजने द्वारपदं परापे।

ए एहि किंपि कीए वि 'कए णिक्किव भणामि अ्रपरलमह वा। श्लथीकृताश्लेषरसे भुजङ्गे चचाल नालिङ्गनतोऽङ्गना सा॥

अविआारित्र-कज्जारम्भ-आरिणी मरउ ण भणिस्सं॥ कर्पूर इव दग्धोऽपि शक्तिमान् यो जने जने।

ज्योत्स्ना मौक्तिकदाम चन्दनरसः शीतांशुकान्तद्रवः नमोऽस्त्ववार्यवीर्याय तस्मै मकरकेतवे'॥

करपूरं कदली मृणालवलयान्यम्भोजिनीपल्लवाः। सएकस्त्रीणि जयति जगन्ति कुसुमायुधः ।

अन्तर्मानसमास्त्वया प्रभवता तस्या: स्फुलिङ्गोत्कर- हरताऽपि तनुं यस्य शम्भुना न बलं हृतम्॥

व्यापाराय भवन्ति हन्त किमनेनोक्तेन न ब्रमहे॥ यथासंख्यं क्रमेणैव क्रमिकाणां समन्वयः ॥

क्रियाया: प्रतिषेधऽपि फलव्यक्ति्विभावना ॥ एकस्त्रिधा वससि चेतसि चित्रमत्र

हेतुरूपक्रियाया निषेधेऽपि तत्फलप्रकाशनं विभावना। यथा- देव!द्विषां च विदुषां च सृगीदशां च।

कुसुमितलताभिरहताऽप्यधत्त रुजमलिकुलैरदष्टाऽपि । तापं च सम्मदरसंचरर्ति च पुष्णन्

परिवर्तते स्म नलिनीलहरीभिरलोलिताऽप्यघूर्णत सा ॥ शौर्योष्मणा च विनयेन च लीलया च।।

विशेषोक्तिरखण्डेषु कारशेषु फलावचः । सामान्यं वा विशेषो वा तदन्येन समर्थ्यते।

मिलितेष्वपि कारणोषु कार्यस्याकथनं विशेषोकिः। अ्रनुक्त- यत्तु सोऽर्थान्तरन्यासः साधर्म्येणेतरेण वा ॥

निमित्ता, उक्तनिमित्ता, अचिन्त्यनिमित्ता च। क्रमेणोदाहरणम्- पूर्वमुक्तेति शेषः। निद्रेत्यादावनुक्तमपि स्मरसमरनिःसहत्वादिभाव्यमेवालिङ्गना- इत्यर्थः । ए इति साम्मुख्यामन्त्रणाय। अत्र विरह्वेदनाजनितदुर्दशाप्रकर्षो परित्यागनिमित्तम्। स एक इत्यादौ तनुहरणेऽपि बलाहरणनिमित्तं निरूप्यमाण- विवक्षितोऽप्यशक्यवचनतया नोक्तः । आ इति साभ्यर्थनाऽनुनयप्रकोपे। तायामपि दुर्विज्ञानत्वेनाचिन्त्यम्। कर्पूर इत्यादौ दाहेऽपि शक्तिमत्वेऽवार्यवीर्य क्रिया१ कारणव्यापारः । एतदेव स्फुटयति वृत्तिकृद् हेतुरूपक्रियाया इति। त्वमुपात्तमेव निमित्तम्। तजन्यस्तजन्यजनको व्यापार इत्युक्तदिशा फलं प्रति हेतुरूपाया इत्यर्थः । परिवर्तते स्म व्यावर्तते। क्रमिकाणां क्रमेणोपात्तानां क्रमेणोपात्तैरेव सम्बन्ध्यन्तरैवैंयर्थ्यासमन्वयो

सामान्यलक्षणसंगृहीतान् सूत्रकृताऽनुक्तानपि विशेषोक्तिविशेषान् यथासंख्यम् ।

वृत्तिकृदाह-अनुक्तेति। अनुक्तनिमित्तोक्तनिमित्तेति च द्विधा भूता, अनुक्त- समर्थ्यत उपपन्नतया ख्याप्यते। कौमुदीमहसि चन्द्रिकाप्रकाशे। निमित्तायाश्चिन्त्याचिन्त्यनिमित्ततया द्वैविध्यात्रिविधेति भावः। क्रमेणेत्यतः १. "तस्मै कुसुमधन्वने" इति वैकल्पिकः पाठः। १. कएणेति दुष्टः पाठः प्रचलितमुद्रितपुस्तकेषु। गाथासत्तसईटीकाकृद् गङ्गा- २. अर्थान्तरन्यासे समर्थनस्य प्रयोजकता प्राचीनैलक्षणेनाविनाभावितया धरधतपाठस्त्वितो भिन्नः । २. तृतीयचरणस्याद्यात पदात् परम् आ इति निपातः । नोद्दिष्टा। आचार्यदण्डिनो "जगदानन्दयत्येष मलिनोऽपि निशाकरः।

३. धातोरध्यस्तकृत्प्रत्ययक्यचा आन्तरव्यापार इति लिपिकृतां टिप्पणीत्वेनानु- अनुगृद्वाति नितरां सदोषोऽपि द्विजेश्वरः ॥" इति लच््ये समर्थनं त्वाभास- मीयमानोऽधिक: पाठः-ख०। मात्रम्। तन्नक्षणेऽपि समर्थंनस्य न प्रवेश: । आरधुनिकनये दृटान्तालङ्कारेणैव

उल्लास: ] चण्डीदासविरचिता ४४8

४४८ काव्यप्रकाशदीपिका [दशम

साधर्म्येण वैधर्म्मेण वा सामान्यं विशेषेण यत् समर्थ्यते विशेषो वा सामान्येन सोऽर्थान्तरन्यासः। क्रमेणोदाहरणम्- विश्वम्भराऽप्यतिलघुर्नरनाथ ! तवान्तिके नियतम्॥

निजदोषावृतमनसामतिसुन्दरमेव भाति विपरीतम्। येषां कण्ठपरिश्रहप्रणयितां संप्राप्य धाराधर-

पश्यति पित्तोपहतः शशिशुभ्रं शङ्कमपि पीतम्'॥ स्तीक्ष्णः सोऽप्यनुरज्यते च कमपि स्नेहं पराप्नोति च। गुणानामेव दौरात्म्याद् धुरि धुर्यो नियुज्यते। तेषां सङ्गरसङ्गसक्तमनसां राज्षां त्वया भूपते! असंजातकिणस्कन्धः सुखं स्वपिति गौर्गलिः ॥ पांसूनां पटलैः प्रसाधनविधिनिर्वर्त्यते कौतुकम्॥ अहो हि मे बह्वपराद्धमायुषा यदप्रियं वाच्यमिदं मयेद्दशम्। सृजति च जगदिदमवति च संहरति च हेलयैव यो नियतम्। त एव धन्या: सुहृद: पराभवं जगत्यद्दष्द्वव हि ये क्षयं गताः ।। विरेधः सोऽविरोधेऽपि विरुद्धत्वेन यद्वचः । अवसरवशतः शफरो जनार्दनः सोऽपि चित्रमिदम्॥

वस्तुवृत्तेनाविरोधेऽपि विरुद्धयोरिव यदभिधानं स विरोधः। सततं मुसलासक्ता बहुतरगृहकर्मघटनया नृपते।

जातिश्रतुर्मिर्जात्याद्यैविरुद्धा स्याद् गुणैस्त्रिभिः । द्विजपत्नीनां कठिना: सति भवति करा: सरोजसुकुमाराः॥

क्रिया द्वाभ्यामपि द्रव्यं द्रव्येणैवेति ते दश ॥ पेशलमपि खलवचनं दहतितरां मानसं सतत्त्वविदाम्।

क्रमेणोदाहरणम्- परुषमपि सुजनवाक्य मलयजरसवत् प्रमोदयति॥

अ्भिनवन लिनीकिसलयमृणालवलयादि दवदहनराशिः। शब्दस्य दवदहनशब्दस्य चानेकव्यक्तिवाचकत्वाज्जातिशब्दत्वम्। गिरय इत्यादौ सुभग! कुरङ्गद्दशोऽस्या विधिवशतस्तद्वियोगपविपाते॥ गिरिमरुदन्धिशब्दानां जातिशब्दत्वं विश्वम्भराशब्दस्त्वखण्ड'नवखण्डभूवाचको धुर्य्यनन्यसाध्ये कर्मणि धुर्य्यः समर्थः । विरुद्धयोरिव यदभिधानमिति विरोधबोधकम- भिधानमित्यर्थः । ध्वनिभेदपिण्डनोक्तदिशा पूर्वपूर्वानुप्रवेशादुत्तरोत्तरमेकैकह्ास- न जातिविरोधोदाहतिविषयः । अनुन्नताचलगम्भीरलघुशब्दास्तु गुणाः। अनुरज्यते

क्रमेण गुणैस्त्रिभिरिति सङ्गतिः । अभिनवेत्यादौ नलिनीकिसलयमृणालवलयादि- प्रेमनिर्भरो भवति। स्नेहं वशीकृतत्वं पराप्नोतीति। क्रियेति 'खङ्गजातावसम्भवितया

साध्यत इदम्। प्राचीनाधुनिकनययोर्मध्ये सेतुर्बंद्धः कुन्तकेन-"मुख्यतात्पर्य- विरुद्धाऽनुरज्यते शोणितसङ्गाल्लौहित्यमाधत्ते स्नेहमौज्ज्वल्यं पराप्नोतीति च

साम्येन समर्थकतयादितः" इति तल्लक्षणे व्यवस्थापनात्। साम्यतः समाधि:। ये तु तीक्ष्स्यानुरागः स्नेहश्र विरुद्धाविति व्याचक्षते तन्मते तैदण्यस्य

सादृश्यात्। समर्पकत्वादुपपत्तियोजनेनेति तद्वृत्तिरेव पतं कक्षीकरोति। गुणतया नेयं नातिक्रियाविरोधोदाहृतिः स्यात्। पांसुपटलैः प्रसाधननिर्वर्तन- भामहेन प्रक्रिया नाम जातिविरुद्धा। "एको हि दोषः" इत्यादिकुमारपद्येऽर्थान्तरन्यासो वाऽलक्कारान्तरं वेति वादविषयीभूते उपमारीत्या विशेषस्य न्यसनमिति वदन् सामान्य- सृजतीत्यादौ शफरादिशब्दस्यैकवाचकतया द्रव्यत्वम्। स इति प्राक्

गोचरीभूतो विशेषसदाचारश्र क्वचिदर्थगम्यः क्रचित्न स्पष्टार्थः कविनैवोपात्त कालकमहानुभाववाचकस्य सर्वनामतया जातित्वम्। सन्ततेत्य।दौ काठिन्यसौकुमार्य-

इत्पेतावानेव विशेषो न तुक्वचित् समर्थ्यतानवच्छ्िन्नत्वं क्वचिच्व पद्वेद्यत्व- योर्विरोधः । पेशलत्वपारुष्यगुणाभ्यां दहनप्रमोदनक्रिययोर्विरोधः। क्रौज्चाद्रि मिति दिगिति सिद्धान्तेनाहुः कौस्तुभकृतो विश्वेश्वरपण्डिताः । १. नवखण्डेत्यादि-क०। अखण्डमनरुणा इति-ख० अदृष्टत्वात्। विश्वम्भरा- १. एतद्ुत्तरं 'सुसितवसन' इत्यादिपद्यं सप्तमोल्लासोद्ष्टतमत्र बहुभिरति- शब्दस्य द्रव्यवाचित्वं टीकाकृद्दशितदिशा। रिक्ततया पठ्यते। तच्चार्थान्तरन्यासोदाहरणतयोद्भटविवरणकृता दर्शितम्। २. तीचणखङ्गजाता-क० । चण्डीदासोऽपि तथा पठति।

काव्यप्रकाशदीपिका [दशम उल्लास: ] चण्डीदासविरचिता

यन्मार्गणानर्गलशातपाते। उदाहरणम्-

अभून्नवाम्भोजदलाभिजातः स भार्गवः सत्यमपूर्वसर्गः ॥ पश्चादङ्गी प्रसार्य त्रिकनतिविततं द्राघयित्वाऽङ्गमुच्चै- परिच्छेदातीतः सकलवचनानामविषयः रासज्याभुग्नकण्ठो मुखमुरसि सटां धूलिधूम्रां विधूय। पुनर्जन्मन्यस्मिन्ननुभवपथं यो न गतवान्। घासग्रसाभिलाषादनवरतचलत्प्रोथतुण्डस्तुरङ्गो विवेकप्रध्वंसादुपचितमहामोहगहनो मन्दं शब्दायमानो विलिखति शयनादुत्थितः दमां खुरेण। विकार: कोऽप्यन्तर्जडयति च तापं च कुरुते॥। व्याजस्तुतिमुखे निन्दा स्तुतिर्वा रूढिरन्यथा। अरयं वारामेको निलय इति रत्नाकर इति च्याजरूपा व्याजेन वा स्तुतिः । क्रमेणोदाहरणम्- श्रितोऽस्भाभिस्तृष्णातरलितमनोभिर्जलनिधिः। हित्या त्वामुपरोधवन्ध्यमनसां मन्ये न मौलि: परो क एवं जानीते निजकरपुटीकोटरगतं लज्जावर्जनमन्तरेण न रमामन्यत्र संदृश्यते। क्षणादेनं ताम्यत्तिमिमकरमापास्यति मुनिः ॥ यस्त्यागं तनुतेतरां मुखशतैरेत्याश्रितायाः श्रियः समदमतङ्गजमदजलनिस्यन्दतरङ्गणीपरिष्वङ्गात्। प्राप्य त्यागकृतावमाननमपि त्वययेव यस्याः स्थितिः ॥ क्षितितिलक ! त्वयि तटजुषि शङ्करचूडापगाऽपि कालिन्दी॥ हे हेलाजितबोधिसत्त्व! वचसां कि विस्तरैस्तोयधे! नास्ति त्वत्सदशः परः परहिताधाने गृहीतव्रतः। स्वमावोक्तिस्तु डिम्भादेः स्वक्रियारूपवणनम् ।। तृष्यत्पान्थजनोपकार घटनावैमुख्यलब्धायशो- स्वयोस्तदेकाश्रययोः । रूपं वर्णः संस्थानं च। भारप्रोद्वहने करोषि कृपया साहायकं यन्मरोः ॥

रित्यादौ दार्ढ्यगुणस्य नवाम्भोजदलाभिजातभावरूपयोश्च क्रियायाः विरोध वर्णो वर्णनम्। पश्चादित्यादि तुरङ्गमक्रियावर्णनम्। त्रिकं पृष्ठवंशा- इत्येके, तन्न, पूर्वाविशेषप्रसङ्गात्, गुणद्रव्यविरोधोदाहृत्यनन्तरानुपादानाच्च। धरास्थिग्रन्थिः । इयश्चोदाहतिर्डिम्भादेरित्यत द्गुणसंविज्ञानबहुव्रीहिसूचनपरेति द्रव्यस्याम्भोजदलवत् कोमलत्वगुणस्य च नाशङ्कनीयम्। किन्तर्हि प्रसिद्धिवशादेव धूलिधूसरेत्यादिडिम्भक्रियास्त्ररूप- वर्णनदर्शनात्। वर्णनस्वभावोक्तिर्यथा 'प्रथममरुणच्छाय' इत्यादि। विरोध इति व्याख्यानं ज्यायः । संस्थानस्व्रभावोक्तिर्यथा-"पृष्ठेपु शङ्गशकच्छविषु च्छदानां राजीभि- परिच्छेदेत्यादौ च जडीकरणतापकरणक्रिययोर्विरोधः । अयमित्यादौ लवणजलधिद्रव्यपानक्रिययोरविरोधः । समदेत्यादौ गङ्गायमुनाख्यद्रव्यतादात्म्य- मम्भसि पल्वलस्य ।।" व्याजरूपेति द्वितीयपक्षे सङ्गमनीयम्। शेषस्तु प्रथमपक्षे। विरोधः । लज्ावर्ज्जनं स्वातन्त्र्येण परिहारः। बोधिसत्वो बुद्धः। आपाततः स्तुतिरुप- स्वशब्द: क्रियारूपशब्दाभ्यां प्रत्येकमन्वीयत इत्यभिप्रेत्याह स्वयोरित्यादि'। क्रान्ताऽपि मरुसाधारण्येन विकलजनसम्भाव्यतारपायां निन्दायां पर्यवस्यति। नामाचार्यदण्डिप्रभृतीनां प्रभावः स्पष्टः। लक्षे तु रुद्रटकृतलक्षणस्येव १. क्रियापदेनास्योचितचेष्टानां परिग्रहः। स्व्पदेन न केवलं स्वरूपं परम- प्रभावो वरीवत्ति। अत्र श्रीधरकृतकाव्यप्रकाशविवेकोपरि सम्पादकस्य टिप्पणी वयवसंस्थानमिति घटकन्। यदाह रुचकः सहृदयलीलायाम्-'अवय- द्रष्टव्या। चण्डीदासः श्रीधरमतमनुवर्तत इति तदतिरिक्तोदाहरणतो वानां रेखा रूपाद्यन्। रूपमिति निदर्शनेन मूलग्रन्थकृतामुदाहरणे प्राचीना- व्यक्तीभवति। धूलिघसरेति रुद्रटोदाहरणम्।

४२२ काव्यप्रकाशदीपिका [ दशम

सा सहोक्ति: सहार्थस्य बलादेकं द्विवाचकम्। उल्लास: ] चण् डीदास विरचिता ४५३

एकार्थाभिधायकमपि सहार्थबलाद् यदुभयस्याप्यवगमकं सा परिवृत्तिर्विनिमयो योरऽर्थानां स्यात् समासमैः। परिवृत्तिरलङ्कारः। उदाहरणम्- सहोक्तिः। यथा- लतानामेतासामुदितकुसुमानां मरुदयं सह दिअहणिसाहिं दीहरा सासदण्डा मतं लास्यं दत्वाश्रयति भृशमामोदमसमम् । सह मणिवलयेहिं वाप्पधारा गलन्ति। लतास्त्वध्वन्यानामहह दशमादाय सहसा

तुह सुहत विओए तीञ उन्विग्गिरीए ददत्याधिव्याधिभ्रमिरुदितमोहव्यतिकरम्।। अत्र प्रथमेऽर्धे समेन समस्य, द्वितीय उत्तमेन न्यूनस्य। सह शर तणुलद।ए दुब्बला जीविदासा॥ नानाविधप्रहरणैनृप ! संप्रहारे स्वीकृत्य दारुणनिनादवतः प्रहारान्। दप्तारिवीरविसरेण वसुन्धरेयं निर्विप्रलम्भपरिरम्भविधिर्वितीर्णा॥ श्वासदण्डादिगतं दीर्घत्वादि शाब्दम्, दिवसनिशादिगतं तु अ्त्र न्यूनेनोत्तमस्य । सहार्थसामर्थ्यात् प्रतिपद्यते। प्रत्यक्षा इव यद्भावाः क्रियन्ते भृतभाविनः । विनोक्ति: सा विनाऽन्येन यत्रान्यः सन्न नेतरः । तद् भाविकम् भूताश्च भाविनश्वेति द्वन्द्वः। भावः कवेरभिप्रायोऽत्रास्तीति क्चिदशोभनः क्वचिच्छोभनः । क्रमेणोदाहरणम्- भाविकम्। उदाहरणम्- समासमैरिति। सामान्यतो लक्षितस्य' भेदकथनं समैरसमैश्चेत्यर्थः। किञ्चिद् दत्त्वा अरुचिर्निशया विना शशी शशिना सापि विना महत्तमः । कस्यचिदादानं परिवृत्तिस्तदेव विनिमय इति । परिवृत्तिर्विनिमय इत्यत्र कि लक्ष्य- उभयेन विना मनोभवस्फुरितं नैव चकास्ति कामिनो:॥ पदं किञ्च लक्षणपदमिति सन्देहं निराचष्टे-परिवृत्तिरलङ्कार इति। नायं परिवृत्ति- मृगलोचनया विना विचित्रव्यवहारप्रतिभाप्रभाप्रगल्भः । शब्दो विनिमयमात्रार्थ:, अलङ्कारविशेषरूपलक्ष्यवाचकत्वादित्यर्थः । न च विनि- अमृतद्युतिसुन्दराशयोऽयं सुहृदा तेन विना नरेन्द्रस् नुः॥ मयशब्दस्याप्यलङ्कारवाचकता प्राचीनव्यवहारविरहात्"। मतं मनोहरं लास्यं नर्तनं व्यतिकरो मेलकम्। स्वीकृत्य विसरेण संहत्या निर्गतो विप्रलम्भो वियोगो यत्र तथाभूतः परिरम्भविधिर्यस्या इति विग्रहः। एकार्थाभिधायकमिति। अभिधानगत्यैकार्थसम्बन्धगुणाद्यर्थम्। यदिति। भूतभाविनोSसन्निहिता अप्यर्था वस्तुनो माहात्म्येन साक्षादिव यत् प्रतीयन्ते तद- लङ्करणं भाविकम्। भवः कवेरभिप्रायोऽत्रास्तीति निरुक्तमात्रपरं न तु शासनात्। यस्यामित्यर्थः । उभयस्यावगमकमुभयसम्बन्धं द्योतयदिति गुणादिवाचकं प्रथमा- न्तम्, सा सहोक्तिरिति तत्प्रयोज्यतया तदभेदनिर्देशः। १. अत्र सामान्यलक्षणेनैकस्य विच्छित्तिः सूचिता। यैस्तु कुन्तकादिभिरस्य "सदयं बुभुजे महाभुजम्" इत्यादि रघुपद्यसाजात्येन साम्यसद्भावपरत्वमेव सन्न इति विवृणोति अशोभन इति । नेतर इत्यस्य विव्ृतिः शोभन इति। विनिगमकमिति कृत्वोपमामध्येऽयमन्तर्भावितस्तैर्गजमिमीलिकया विनिमय- नास्ति रुचिः कान्तिर्यस्येत्यरुचिः । महत्तम इति तद्वहुलतया तत्त्वोपचार इति। कृता चारुता न लक्षितेति महद् वैशसम्।

प्रतिभा स्तुतिरेव प्रभा शोभा तया प्रगल्मश्चतुरोऽलौकिकी प्रभा राज्ञे इतिवत् प्रभा- २. व्यवहारविधानात्-ख०। ३. भाविकस्य प्रबन्धगुणत्वं प्राचीनैन निरदर्शि, तन्मते गुणालङ्कारयोरभेद शब्द: प्रभावार्थो वा। इत्ययमलङ्कारतयोपदिष्टश्च "तद् भाविकमिति प्राहुः प्रबन्धविषयं गुणम्" इति। नवीनमताश्रयिणामाचार्यहेमचन्द्राणां मन्तव्यम्-"भाविकं तु भूत- १७

काव्यप्रकाशदीपिका [दशम उल्लास: ] चण् डीदासविरचिता

आसीदञ्जनमत्रेति पश्यामि तव लोचने। त्ररने क पदार्थता यथा- भाविभूषणसम्भारां साक्षात्कुर्वे तवाकृतिम्॥ प्रणयिसखिसली लपरिहा सर साधिगतै- आद्ये भूतस्य द्वितीये भाविनो दर्शनम्। ललितशिरीषपुष्पहननैरपि ताम्यति यत्। काव्यलिङ्ग हेतोर्वाक्यपदार्थता।। वपुषि वधाय तत्र तव शस्त्रमुपक्षिपतः

वाक्यार्थता यथा- पततु शिरस्यकाण्डयमदण्ड इवैष भुजः ॥ वपुःप्रादुर्भावादनुमितमिदं जन्मनि पुरा एकपदार्थता यथा- पुरारे न प्रायः क्वचिदपि भवन्तं प्रणतवान्। नमन्मुक्त: संप्रत्यहमतनुरग्रेऽप्यनतिभाङ- भस्मोड्ूलन ! भद्रमस्तु भवते रुद्राक्षमाले ! शुभं

महेश ! क्षन्तव्यं तदिदमपराधद्वयमपि॥ हा सोपानपरम्परां गिरिसुताकान्तालयालङ्कृतिम्। अद्याराधनतोषितेन विभुना युष्मत्सपर्यासुखा- आसीदित्यादि भूतभविष्यतो रञ्षनभूषणसम्भारयोर्वचनयोन प्रत्ययार्थकथनपरम्। लोकोच्छेदिनि मोक्षनामनि महामोहे निधीयामहे॥ एष्वपराधद्वये पूर्वापरजन्मनोरनमनं भुजपाते शस्त्रोपक्षेपो भाविकद्वयम् । दर्शनमित्यतः परं साक्षादिति शेषः । महामोहे सुखालोकोच्छेदित्वं च यथाक्रममुक्तरूपो हेतुः। पञ्चम्यादिविभक्तिपदात् प्रतिपादितस्य हेतोः संसृष्टनैकपदरूपवाक्याबोध्यत्वे संसष्टैकात्म्यप्रतिपादनराहित्येन च वाक्यरूपवाचकानेकावयवप्रत्ययत्वे एकपदबोध्यत्वे अकाण्डे यमदण्डोऽतर्कितोपनतयमदण्ड इत्यर्थः । अत्र शस्त्रोपक्षेपणस्य विश- कलितपदात्मवत् पदबोद्धव्यं न तु समस्तवाक्य्रोद्धव्यम्। सूर्यस्यालोक: प्रकाशोऽ वा त्रिधा काव्यलिङ्गम्। जन्मनीत्यस्य विशेषणं पुरेति। सम्प्रति नमन्नग्रे मुक्तः शरीरस्ततोऽनतिभाक नुभव इति याव्रत्। लोकोच्छेदिनीति समस्तत्वादैकपद्यम्। उक्तरूपो वाक्यानेक- कायव्यापाररूपनमनायोग्यः । यद्यप्यस्यामप्युदाहतौ पदैकपदार्थरूपो 'बोधननिदानत्वेनाश्रयभूते शब्दे वसतीति वस्तु। नतिमत्वे तनुत्वं तत्र च मुक्तत्वपदार्थरूपो हेतुरिति तृतीयप्रकारकाव्यलिङ्गसम्भवः, तथापि प्रपञ्चार्थ पृथगुदाहरणम्। भावोऽत्रास्तीति भागे भावनाया पुनः पुनश्चेतसि निवेशनम्। सोऽत्रास्ती भविष्यदर्थ प्रत्यक्षीकारात्मकमभिनेयप्रबन्ध एव भवति। यद्यपि मुक्तका- त्यलङ्कारसर्वस्ववृत्तौ वचनोपलम्भाद् निवंचनाभासताऽस्य भाति। सा

दावपि दृश्यते, तथापि न तत् स्वदते" इति। भूतभाविशब्दयोः परोक्षमात्र- च भावशब्दस्य वृत्तिविश्लेषणेन भावपदेन भावनाग्रद्दणेन दूरीभवाते।

लक्षणपरस्वे परोक्षाणां पुरःस्फुरद्रूपत्वहेतुवर्णनम् (Vivid descrip वस्तुतस्तु सेयं निर्देशभङ्गी "भावोऽस्मिन् विद्यत इति भाविकम्" इति प्रती- tion) इति तु व्याख्याने स्वभावोक्तेरयमलङ्कारो न भिद्यत इति हारेन्दुराजोक्तिमनुसृत्य। परं तत्रापि "कविसंबन्धिनो भावस्य श्रोतृभावा-

श्रीधरमन्ततयं प्रणिधानमहति भेदाध्यवसितस्य पुरःस्फुरद्रूपस्य विद्यमानत्वाद् भाविकव्यपदेशः" इति

२. 'कण्' इति पाणिनीयतन्त्रे 'ठक' इत्यस्य स्थाने कातन्त्रव्याकरणानु विवरणेन सर्वमनाविलं भवति।

सारेण। तस्य अ्रस्त्यर्थे न कुत्रापि विधानमिति पर्यनुयुनक्ति टीकाकृत्। १. रसगङ्गाधरेऽस्याश्च वृत्तेर्गम्यस्य येनाकारेण गम्यता तदतिरिक्ताकारेण वाच्य-

भावेन निर्वृत्तमिति तु निर्वचनमुभयथाऽप्युपादेयम्। परं मूले ता। तेन पर्यायेग भक्रपन्तरेणोक्तमभिहितं व्यङ्गव यत्रेति मम्मटपतं समर्थथितुं

४५६ काव्यप्रकाशदीपिका [ दशम उल्लास: ] चण्डीदास विरचिता

पर्यायोक्तं विना वाच्यवाचकत्वेन यद्चः । यदेव दृष्टं तदेव विकल्पयति न तु यथादृष्टं तथा यतोऽभिन्नासंसृष्ट

वाच्यवाचकभावव्यतिरिक्तेनावगमनव्यापारेण यत् प्रतिपादनं बुद्धयाऽवसीयते साऽपि प्रत्यक्षत्वेन सम्मता ।।" 'इत्युक्तदिशा निर्विकल्पकयोरनिर- तत् पर्थायेण भङ्गयन्तरेण कथनात् पर्यायोक्तम्। पेक्षतया समानेऽपीन्द्रियलक्षणे ज्ञापकेऽर्थस्य तत्संलग्नत्वे च यथा सामग्रीभेदादवान्तरवै-

उदाहरणम्- जात्यं तथा शब्दार्थयोरपि वाच्यव्यङ्गयप्रतीत्योस्तदुपपन्नमेव। न च तत्र संयुक्तसंयोग-

यं प्रेच्यचिर रूढाऽपि निवासप्रीतिरुज्भिता। संयुक्तसमवायादिव्यापाराद् भेदः । तद्वदत्रापि प्रसञ्जनीयं पूर्वमेव निरस्तत्वात् (?),

मदेनैरावणमुखे मानेन हृदये हरे:॥ ज्ञानावान्तरजातिभेदमात्रं प्रत्येकनिदर्शनोपक्षेपात्। कः पुनर्वाच्यव्यङ्गयप्रतीत्योवि-

अत्र रावणशकौ मदमानमुक्तौ जाताविति व्यङ्गयमपि शब्देनोच्यते। शेष इति चेद् रसादौ तावदुद्भट एव वाच्यप्रतीतौ विशेषः । व्यङ्गयान्तरप्रत्ययेऽ

तेन यद्ेवोच्यते तदेव व्यङ्गयम्, यथा तु व्यङ्गयं न तथोच्यते। व्यनुभूयत एव सहृदयहृदयसाक्षिकः कश्चन वाच्यप्रत्ययाद् विशेषः ।

यथा गवि शुक्ले चलति दृष्टे 'गौः शुक्लश्चलति' इति विकल्पो अन्यथा तस्यैवार्थस्य वाच्यत्वदशापेक्षया व्यङ्गयत्वदशायां 'सहृदयव्यञ्जन- प्रकर्षानुपपत्तिः। चमत्कारप्रत्यासत्तिकृत एव तत्प्रकर्ष इति चेत्, साऽपि व्यङ्गय- वाच्यवाचकत्वेन विना, वाच्यतया व्यङ्गयः शब्दार्थः । तदेवाह-अवगमन- तायामेव न तु तस्यैवार्थस्य वाच्यतायामित्यतोऽपि वैलक्षण्यमायातीति दुरपह्रव व्यापारेणेति। व्यञ्जनाव्यापारेणेत्यर्थः । व्यङ्गयमित्युपात्तपदसम्बन्धिनोSसङ्केतितया एव वाच्यव्यङ्गयप्रतीत्योविशेषः । न च तत्र विषयभेदात् प्रतीतिभेद इत्याह- वाच्यमपि शब्देनोपात्तेनोच्यते बोध्यते। यदेव दृष्टं तदेव विकल्पयतीति। सविकल्पकनिर्विकल्पकोपहिता एव गोत्वद्रव्यगुण- ननु व्यङ्गयार्थसम्मेदे ध्वनित्वं कुतो न स्यादित्यत आह-तेन शब्देन चलनक्रियास्तत्सम्बन्धात् चक्षुरादिभिन प्रतीयन्त एव तत्सम्बन्ध इति चेन्न, यदेवोच्यते मदमानयो्निवासप्रीतिपरित्यागरूपं वस्तु तदेव तज्जातीयमेव स्फुटतया। सर्वत्रैव निर्विकल्पके वाऽनुगहीतसम्बन्धस्य विशिष्टप्रत्यये गृहीतदण्डस्य देवदत्तस्या- व्यङ्गयमदमानमुक्तम्। ननु यदि तयोरैकजात्यं कुतस्तर्हि वाच्यव्यङ्गयताभेद गृहीततत्सम्बन्धस्यापि दण्डी देवदत्त इति प्रतीतिप्रसङ्गात्। नाद्ः, प्रत्यक्षेण इत्याह-यथा येन प्रकारेण समयनिरपेक्षत्वादिना तुल्यं व्यञ्जनावृत्या बोधनीयं योग्यस्य सन्निहितस्य द्रव्यादिसाधारणतया स्वरूपमात्रास्फुरणे भावाभावात्। नेतर:, सम्भवति तथा तेन प्रकारेण नोच्यते नाभिघया प्रतिपाद्यते, तस्याः सङ्केतसापेक्षत्वस्य तस्माद्वैशिष्ट्यभानतद्विरहो ज्ञानस्वभाव एव विषयस्तूभयत्र तथा स्थित एव। ननु न नैयत्यात्। तस्मात् स्फुटत्वेनैकजातीयत्वेऽपि बोधनव्यापारभेदाद् भेद इत्यर्थः । यदि विषयभेदस्तर्हि प्रतीतिभेदोऽपि कुतोऽस्तीति प्रत्येतव्यमित्याह-न तु यथा- ननु तयोरप्यर्थयोः समानरूपलक्षणोपसृष्ट एकार्थप्रतिपादकराहित्येनैकरूपवाक्या दृष्टं यत्प्रकारकं निर्विकल्पकं तथा तत्प्रकारकमेव सविकल्पकम्। यतो यथा येन द्यनेकावयवार्थकाप्तप्रत्ययत्वे समाने च शब्दसंलग्नत्वे स्वपरविशिष्टे ज्ञानावान्तरवैजात्यं प्रकारेण हृष्ट गवादि वस्तु तथा तेन प्रकारेण विकल्पयति तयोवैंजात्यस्यानुभवि- दृष्टमस्ति, येनात्र तद्वैजात्याद् व्यापारवैजात्यमित्याह-यथा गवि शुक्के च दृष्ट्र गौः कत्वादित्यर्थः । एतदेव विवृणोति -- अभिन्ना संसृष्टत्वेन द्रव्यत्वगुणत्वकर्मत्वाख्य- शुक्कश्रलतीति विकल्प इति। अयमर्थः-"अस्ति ह्यालोचनज्ञानं प्रथमं निर्विकल्पकम्। "संसृज्यन्ते न भिद्यन्ते स्वतोऽर्थाः पारमार्थिकाः। रूपमेकमनेकं च तेषु बालमूकादिविज्ञानसदशं मुग्ध वस्तुजम्। ततः परं पुनर्वस्तु धर्मैर्जात्यादिभिर्यया। बुद्धेरुपप्लवः ॥।" इत्याहुबौंद्धन्यायप्रमातारो धर्मकीर्तिपादाः प्रमाणवार्त्तिके। टीकाकृदुपष्टम्भ एतदभिप्रायक एव। परं वाच्यव्यङ्गययोर्भेदो दुरपलप युक्तिः। इयं च व्यङ्गयत्ववाच्यत्वयोर्विरोधादसंगतेति नोचिता शङ्का, एकस्यैव इति पर्यायोक्तस्य नवीनैर्विगृद्दीतस्य ध्वनेर्भेद आत्यन्तिक एव स्वीकार्यः । प्रकारान्तरे वाच्यत्वव्यङ्गत्वयोरविरोधादिति तदुपोद्वलनात्। २. सहृदय-ख० ।

काव्यप्रकाशदीपिका [ दशम उल्लास: ] चण्डीदासविरचिता

त्वेन दृष्ट भेदसंसर्गाभ्यां विकल्पयति। न चात्र वीररसः, तस्येहाङ्गत्वात्।

उदाचं वस्तुनः सम्पत् तत्सिद्धिहेतावेकस्मिन् यत्रान्यत्तत्करं भवेत्।

सम्पत् समृद्धियोगः। यथा- समुच्चयोऽसौ तस्य प्रस्तुतस्य कार्यस्यैकस्मिन् साधके स्थिते साधकान्तराणि मुक्ता: केलिविसूत्रहारगलिता: सम्मार्जनीभिर्हताः यत्र सन्ति स समुच्चयः । उदाहरणम्- प्रातः प्राङ्गणसीम्नि मन्थरचलद्वालाङ्गिलाक्षारुणाः। दुर्वारा: स्मरमार्गणा: प्रियतमो दूरे मनोऽत्युत्सुकं

दूराइाडिमबीजशङ्कितधियः कर्षन्ति केलिशुका गाढं प्रेम नवं वयोऽतिकठिना: प्राणा: कुलं निर्मलम्।

यद्विद्वद्गवनेषु भोजनृपतेस्तत् त्यागलीलायितम्।। स्त्रोत्वं धैर्यविरोधि मन्मथसुहृत् काल: कृतान्तोऽक्षमो

महतां चोपलक्षणम्॥ नो सख्यश्चतुगः कथं तु विरहः सोढव्य इत्थं शठः॥ अत्र विरहासहत्वं स्मरमार्गणा एव कुर्वन्ति तदुपरि प्रियतमदूर- उपलक्षणमङ्गभावोरऽर्थादुपलक्षणीयेऽर्थे। उदाहररम्- स्थित्याद्यपात्तम्। तदिदमरण्यं यस्मिन् दशरथवचनानुपालनव्यसनी। एष एव समुच्चय: सद्योगेऽसद्योगे च पर्यवस्यतीति न पृथग् निवसन् बाहुसहायश्चकार रक्षःक्षयं रामः।। लक्ष्यते। तथाहि-

वैजात्यापुरस्कारेणासंसृष्टत्वेन संसर्गासंसरगौदासीन्येन स्वरूपत एव दृष्ट निर्विकल्पकं ननु राम उत्साहातिशय एव चमत्कारनिदानं तस्य च प्रधानत्वे भेदसंसर्गाभ्यां भेदेन द्रव्यत्वादिवैधर्म्यपुरस्कारेण संसर्गेण पुरस्कृतव्यवच्छेद्यव्यव- विच्छित्यन्तरविरहात् किविषयोऽयमलङ्कारव्यपदेश इत्याशङ्का, तस्य च्छेदकभावेन वैशिष्टथेन विकल्पयतीति। ये तु यथालिखितं पठन्तः सर्वस्या एवास्या वृत्तेः स्वरूपतो वाच्यव्यङ्गययोर्नास्ति भेद इति प्रतिपत्तिपरास्ते तु न सम्यग्वादिनः, प्राधान्ये सत्येव ध्वनिविषयत्वं स्यात्। एतच्चासिद्धमित्याह-न चात्र

मदमानयोर्निवासप्रीतिपरित्यागस्य वाच्यस्य तन्नाशस्य व्यङ्गयस्य च दुरपह्नवभेद- वीरो रसः। प्रधानमिति शेषः । अत्रोपपत्तिस्तस्येति रसवदलङ्कारस्य तद्गततयैव

त्वात्। किञ्च, 'स्पृष्टास्ता नन्दन' १इत्यत्र पर्यायोक्त्युदाहृत्यन्तरे वाच्यपारिजातमञ्जरी- तद्वयतिरिक्तविषयता महापुरुषचरितस्य सामग्रीवशेन भावमात्रत्वेऽप्यय- स्पर्शस्य व्यङ्गयस्य स्वर्गविजयस्य च कार्यकारणतया सामान्यविशेषतायाः स्फुट एव भेद मलङ्कारो न तु भावालङ्कार उक्तादेव न्यायात्। इति यथोक्तमेव ज्यायः। यदि वस्तुस्थितिमाश्रित्य मदमानयोर्विनाश एव, पारिजात- मञ्जरीस्पर्शात् स्वर्गविजय एव, अन्यथा कार्यकारणसामान्यविशेषभावसद्भावेऽ- साधके स्थिते व्यवस्थिते साधकत्वात् पर्याप्त इत्यर्थः । सन्ति सम्भवन्ति

प्रस्तुतप्रशंसातो भेदो न स्यादित्युच्यते, तत् सत्यमेव यथाश्रितव्याख्यानमिति तिष्ठन्तीति वा। स्मरमार्गणा एवेति तद्वधविधूननोक्तौ तेषामेव प्रधानत्वाद्

स्थितम्। विशेष्योक्तिः । तदुपरीति तदुपमर्दनक्षमतया तुल्यकक्षताप्रकटनायोक्तिः ।

समृद्धियोग इति समृद्धिमद्वर्णनम् उदात्तमिति। विसूत्रेति च्छिन्न - एषोऽप्यलक्षितो न पृथग लक्ष्यते ग्रन्थान्तररीत्या पृथग् लक्षणे प्रयोजना- सूत्रेत्यर्थः । हृता अवचिताः । उपलक्षणीय इति प्राकरणिके वर्णनाविषय इत्यर्थः । भावात्। कुलमित्यादावखण्डितं प्रभुत्वमेव निदर्शननिमित्तं तन्निवारणाकुंशः, ध्यसनी आसक्तः । बाहुसहाय इति सहायशून्य इत्यर्थः । १. सन्तीति प्रचलितः साम्प्रदायिकः पाठः। १. अलङ्कारसर्वस्वे दर्शित इति यावत्। २. विदूरावास्त्रव उक्तावित्यसंलग्नपाठश्र खपुस्तके।

४६० काव्यप्रकाशदीपिका [दशम उल्लास: ] चण्डीदासविरचिता ४६

कुलममलिनं भद्रा मूर्तिर्मति: श्रुतिशालिनी पतितञ्च महोपतीन्द्र ! तेषां वपुषि प्रस्फुटमापदां कटानैः ॥ भुजबलमलं स्फीता लक्ष्मीः प्रभुत्वमखण्डितम्। 'धुनोति चासिं तनुते च कीर्तिम्' इत्यादेः, 'कृपाणपाणिश्च भवान् प्रकृतिसुभगा ह्येते भावा शरमीभिरयं जनो रणक्षितौ ससाधुवादाश्च सुराः सुरालये' इत्यादेश्च दर्शनाद् 'व्यधि-

व्रजति सुतरां दर्प राजन् ! त एव तवाङ्कशाः॥ करणे' इति 'एकस्मिन् देशे' इति च न वाच्यम्। अत्र सतां योगः। उक्तोदाहरणे त्वसता योग: । एकं क्रमेणानेकस्मिन् पर्यायः शशी दिवसधूसरो गलितयौवना कामिनी एकं वस्तु क्रमेणानेकस्मिन् भवति क्रियते वा स पर्यायः। क्रमेणो- सरो विगतवारिजं मुखमनक्षरं स्वाकृतेः।' दाहरणम्- प्रभुर्धनपरायणः सततदुर्गतः सज्नो नन्वाश्रयस्थितिरियं तव कालकूट! नृपाङ्गणगतः खलो मनसि सप्त शल्यानि मे॥। केनोत्तरोत्तर विशिष्टपदोपदिष्टा। श्त्र शशिनि घूसरे शल्ये शल्यान्तराणीति शोभनाशोभनयोगः। प्रागणवस्य हृदये वृषलक्ष्मणोऽथ स त्वन्यो युगपद् या गुणक्रियाः । कण्ठेऽधुना वससि वाचि पुनः खलानाम्। गुणौ च क्रिये च गुणक्रिये च गुणक्रियाः। क्रमेणोदाहरणम्- यथा वा- विदलितसकलारिकुलं तव बलमिदमभवदाशु विमलं च। प्रखलमुखानि नराधिप ! मलिनानि च तानि जातानि ॥ बिम्बोष्ठ एव रागस्ते तन्वि ! पूर्वमदृश्यत।

अरयमेकपदे तया वियोग: प्रियया चोपनतः सुदुःसहो मे। अधुना हृदयेऽप्येष मृगशावात्ि ! लक्ष्यते।।

नववारिधरोदयादहोभिर्भवितव्यं च निरातपत्वरम्यैः ॥ प्रकारवैचित्यं सूचयन्नाह-धुनोतीति। तच्च पूर्वोदाहृतिपर्यालोचनेन लभ्यम्, कलुषञ्च तवाहितेष्वकस्मात् सितपक्केरुहसोदरश्रि चक्षुः। तत्र सर्वत्रैव समुच्चीयमानयोर्भिन्नाधारत्वात्। देशे आश्रये। न वाच्यमिति।

शेषास्तु प्रासङ्गिका एव। शशीत्यादौ तु खलस्यासत्त्वं स्फुटयति-अत्रेति । लक्षणस्य साधारण्यलक्षणे चोभयथा दर्शनादित्यर्थः । एतेन सामानाधिकरण्य-

शशिनि धूसरे शल्य इति विशिष्योक्ति: प्रकरणापेक्षया सङ्गमनीया'। अन्यः वैयधिकरण्यादमी प्रकारा: प्रत्येकं द्विधेत्यर्थसिद्धम्। केचित्तु यौगपद्यमना- दृत्य जातिद्रव्ययोरण्येकाश्रयसमुच्चयमिच्छन्ति। तत्र जात्योर्यथा-"हेम्नां सरसि- समुच्चयः । गुणेन सहिताः क्रिया इति गुणक्रिया इति विशेषविवक्षाविरहात् जानाञ्च सारैरस्याः कृतं मुखम्। कुतोऽन्यथा स्फुरद्गौररससौरभहारि तत्।।" सजातीययोगो विजातीययोगलक्षणायोगश्च संगरहीत इत्याह-गुणौ च क्रिये च द्रव्ययोर्यथा-"भास्वतः शिशिरांशोश्च तेजोजालमुदित्वरम्। यस्य प्रताप- विमल इत्यादौ गुणक्रिये चेत्यादिः। विमलत्वमलिनत्वे गुणौ। अयमित्यादावुपनत यशसी व्यञ्जयेतामहर्निशम् ॥ भवतीति प्रयोजकानिर्देशमभिप्रैति, क्रियत इति

इति भवितव्यमिति च क्रिये। कलुषं चेत्यादौ कलुषत्वं गुणः । पतितमिति क्रिया। तु तन्निर्देशः । ये तु भवतीत्यनेनैवावस्थितिः क्रियत इति चागन्तुकी विवक्षितेत्याहु- स्तेषां खलवचनस्य कालकूटस्थितिर्वास्तवी प्रसज्येत। आश्रयस्थितिराश्रयव्यवस्था ।

१. शशिनि धूसर इति शोभनाशोभनत्वं निदर्शितम्। "शल्ये शल्यान्त- उत्तरोत्तरं विशिष्टं पदं स्थानं यस्यामाश्रयस्थितौ सा तथा। रागस्यैकत्र लौहित्या-

रागोति शोभनाशोभतस्पैव ताहरोनैव योगः" इति श्रीधरविवरणम्। व्याख्येय इति यावत्। वस्तुतस्तु "नृणाङ्गमतः खलः" इति सहचर- न त्वत्र कश्चित् समुच्चीयमानशोभनेम्योऽशोभन इति सदसद्योगो भिन्नतया प्रक्रमभङ्गेन वा दुष्ट एवाभिधानप्रकारः ।

४१२ काव्यप्रकाशदीपिका [दशम उल्लास: ] चण्डीदासविरचिता ४६३ रागस्य वस्तुतो भेदेऽप्येकतयाऽध्यवसितत्वादेकत्वमविरुद्धम्। श्रतिशयोक्तिर्गाभर्भुना (?) यथा- तद्रेहं नतभित्तिमन्दिरमिदं लब्धावकाशं दिव:

श्रोणीभागस्त्यजति तनुतां सेवते मध्यभागः सा धेनुर्जरती नदन्ति करिणामेता घनाभा घटाः।

पद्धयां मुक्तास्तरलगतयः संश्रिता लोचनाभ्याम्। स चुद्रो मुसलध्वनिः कलमिदं सङ्गीतकं योषिता-

धत्ते वक्षः कुचसचिवतामद्वितीयश्च वक्त्र माश्चर्य दिवसैरद्विजोऽयमियतीं भूमि समारोपितः ॥

तद्रात्राणां गुणविनिमयः कल्पितो यौवनेन।। अत्रैकस्यैव हानोपादानयोरविवत्तितत्वान्न परिवृत्तिः।

तं ताण सिरिसहोअररअणाहरणम्मि हिशअमेक्करसं। अनुमानं तदुक्तं यत् साध्यसाधनयोर्वचः ।

बिम्बाहरे पिशणं णिवेसिअं कुसुमबाणेण।। पक्षधर्मान्वयव्यतिरेकेण त्रिरूपो हेतु: साधनम्, धर्मिण्ययोग- अन्यस्ततोऽन्यथा ॥ व्यवच्छेदो व्यापकस्य साध्यत्वम्। यथा-

अ्र्नेकमनेकस्मिन् क्रमेण भवति क्रियते वा सोऽन्यः। क्रमेणो- तदित्यादौ तु दिवसैरिति काललक्षणप्रयोजकनिर्देशात् क्रियत इति

दाहरणम्- पक्षोदाहृतित्वम् । न चैकस्य रूपस्य परिहारपूर्वकं रूपान्तरापत्तिरूपत्वादन्ति-

मधुरिमरुचिरं वचः खलानाममृतमहो प्रथमं पृथु व्यनक्कि। मोदाहरणे परिवृत्तिविषयतया नेदमलङ्करणं स्यादित्याह-अत्रेति। उदाहरण

अथ कथयति मोहहेतुमन्तर्गतमिव हालहलं विषं तदेव॥ इत्यर्थः । एकस्यैव कतुर्ानमन्यस्य वस्तुनः परत्र समर्पणमुपादानम्। अविवक्षितत्वा- दिति तथाविधविवक्षायांलतानामित्यादाविव तथैवोपपत्तिरनुप्रसङ्गादिति भावः । साधनपदं निर्वक्ति-हेतुरिति। हेतुरपि क उच्यत इत्याकाङ्कानिरासा- त्मन:, अपरत्र स्नेहात्मनः। एकत्वमविरुद्धमिति। अतिशयोक्तिगर्भीकार- तद्विरहाभ्यां प्रत्येकं द्वैविध्ये चतुर्विधमिदमलङ्करणमिति भावः। न च कण्ठेड- याह-त्रिरूप इति। पक्षधर्मान्वयव्यतिरेकेणेति भावपरोऽयं निर्देशः। पक्षधर्म-

धुनेत्यत्राप्यतिशयोक्तरसम्बन्धे सम्बन्धरूपाया विद्यमानत्वेन कथमेवं व्यवस्थितम्, स्यान्वयव्यति रेकवतत्वेनेत्यर्थसङ्गतिः। पक्षधर्मान्वयव्यतिरेकित्वेनेति पाठेऽन्वयव्यति-

व्यङ्गयभेदाभेदरूपाया ध्रुवीकरणादिति। वस्तुतस्तु प्रकरणप्रायिक्यतिशयोक्तिरिति रेकौ विद्येते अस्येति अर्शआदित्वादचि भूते पक्षधर्मश्चान्वयव्यतिरेकश्रेति कर्मधार-

द्वितीयां विधामतिशयोक्तिगर्भीभूतां प्रथममुदाहरति-श्रोणीति केचित्, तन्न । यानन्तरं त्वप्रत्ययः । पक्षधर्मत्वञ्च प्रकृते धर्मिणि सत्त्वम्, अन्वयः सपक्षधर्मत्वम्,

अत्र तनुताया उभयत्रैकरूप्येण तरलगतीनाञ्च प्रतिसम्बन्धिभेदेन द्वयोरण्युदाहरण- व्यति रेको विपक्षव्यावृत्तिः । यतश्रान्वयव्यतिरेकिणि सामग्यम्, केवलव्यतिरेकिणि

त्वात्। धत्ते वक्ष इत्यत्रापि पूर्ववत्। वक्त्रस्थाद्वितीयत्वमर्थसामर्थ्यावसेयमित्यस्या- त्वन्वयाभाव:, केवलान्वयिनि व्यतिरेकाभावो धर्मिण्यप्रकृतेऽयोगव्यवच्छेदो

लङ्कारस्य सम्भवः । द्वितीयपर्यायमतिशयोक्तिरहितं प्रपञ्चार्थमुदाहरति'-तमिति। विद्यमानता व्यापकस्योद्देश्यस्योपलभ्यमानव्यापकधर्मवति अन्वये लभ्यमान-

ताणं तेषां पातालवासिनामसुराणामित्यर्थः । व्यापकधर्मवर्णनमनुमानालङ्करणमिति रहस्यार्थः१।

अन्यः पर्याय इति शेषः । मधुरिमेति। आदावमृतव्यक्त्यन्तर्गतविषयकथने १. एतच्च काव्यानुमानं न तर्कशास्त्रसम्मतमनुमानम्। भोजस्तु सरस्वती- ह्येकस्मिन् खलवचसि प्रयोगमन्तरेणोपनिबद्धमिति भवतीति पक्ष उदाहरण- कण्ठाभरणे तर्कशास्त्रसम्मतमपि पृथगलङ्कारतयाऽनुमोदते। एतत्प्रसङ्के

तापत्तिः२। च तस्य "षट् प्रमाणानि च जैमिनेः" इति श्रुत्यर्थापत्तिप्रभृतीना काव्यालङ्काररूपेण स्वीकारो लक्षणीयः। जयरथस्तर्कानुमानसमकत्षमेवा- १. प्रपञ्चार्थ पृथगुदाहरणम्-ख० / २. पत्ोदाहरणेनोपपत्तिरित्यत्रानन्तरे च वाक्ये पाठः-क० । स्यानुमानस्य लक्षणमिति कविकर्मण एवालक्कारनिबन्धेनोक्ततवादित्याह। परे तु यत्र 'नु' 'जाने' 'नूनम्' इत्यादिपदप्रयोगमहिम्ना स्वप्रतिपत्तिनिश्चय-

४६४ काव्यप्रकाशदीपिका [दशम उल्लास: ] चण्डीदासविरचिता ४६५

यत्रैता लहरीचलाचलदृदशो व्यापारयन्ति भ्रुवं यद्यप्यपुष्टार्थस्य दोषताऽभिधानात् तन्निराकरणेन पुष्टार्थस्व्रीकार: यत्तत्रैव पतन्ति सन्ततममी मर्मस्पृशो मार्गणाः। कृतस्तथाप्येकनिष्ठत्वेन बहूनां विशेषणानामेवमुपन्यासे वैचित्र्यमित्य- तच्चक्रीकृतचापमश्चितशरप्रेङ्गत्कर: क्रोधनो लङ्कारमध्ये गणितः। धावत्यग्रत एव शासनधरः सत्यं सदासां स्मरः ॥ साध्यसाधनयोः पौर्वापर्यविकल्पे न किश्चिद् वैचित्र्यमिति न तथा दर्शितम्। निगूढमपि वस्तुनो रूपं कथमपि प्रभिन्नं केनापि व्यपदेशेन यदप- विशेषणर्यत्साकूतैरुक्ति: परिकरस्तु सः। ह्वूयते सा व्याजोक्तिः। न चैषाऽपह्नुतिः प्रकृताप्रकृतोभयनिष्ठस्य अर्थाद् विशेष्यस्य। उदाहरणम्- साम्यस्येहासम्भवात्। उदाहरणम्- महौजसो मानधना धनार्चिता धनुर्भृतः संयति लब्धकीतयः। न संहतास्तस्य न भेदवृत्तयः प्रियाणि वाञ्छन्त्यसुभिः समीहितुम्॥ भावकतयाऽस्यालङ कृतित्वं नामिति। विशेषणैरिति सूत्रे दुरपह्नवमित्याह-यद्यपीति। बहूनां विशेषणा- वचनेन बहुविशेषणोपनिबन्ध वैचित्यमुल्लसति। ततश्र तस्यामेव दशायामस्यालङ्करणत्वमेकत्वोपनिबन्धे तु दोषा- एवेदं यत्रेति। कामिन्यो धनुर्धरस्मरपुरःसराः प्रपतन्मदनब्राणत्वादिति च्छायया काव्यबन्ध इति प्रतिपादिता प्रकारावगतिः स्मरमार्गणपातः प्रत्यक्षवद् गम्यत इति भावमात्रत्वमिति सूत्रितमित्यभिप्रायः । एवमिति। प्रकृतोदाहृतिदृष्टरीत्या वैचित्र्य- कविमतसिद्धतया सिद्धोऽसिद्धो वेति समर्पणीयः। न च तत्राप्यनुमानालङ्कारता, मित्यलमिति शेषः ।

तच्छाययाऽनिर्देशात् । व्यङ्गयमस्त्विति चेद् व्यञ्जनाया अपि तदाकारस्फुरण- निगूढमप्यपरिस्फुटमपि तथाभूतस्यैव कुतश्चित् स्फुटीभावापलापे व्याजोक्तिः लक्ष्यप्रसिद्धया सूत्रेऽनुपात्तमप्येतदुक्तम् । प्रभिन्नं स्फुटीकृतम्। यथाश्रुतानुसारेण विरहात्। नन्वत्र प्रकारद्वयं सम्भवति, साधनस्य साध्यस्य वा प्राङनिर्देशात्। तत्राद्यं लक्षणस्यातिव्याप्तिं परिहरति-न चेति । प्रकृताप्रकृतावेवोभयं तन्निष्ठस्य साम्य- यथा-प्रकृतायामेवोदाहतौ। द्वितीयं यथा -"मधु तिष्ठति वाचि योषितां हृदये स्येहासम्भवात्। तदित्यनेन स्वरूपेण लक्षणस्य विशेषणीयत्वादित्यभिसन्धिः । चैव हलाहलं विषम्। अत एव निपीयतेऽधरो हृदयं मुष्टिभि रेव ताड्यते ॥" इति। ततश्र प्रथममस्फुटता ततः कुतश्चिदुद्भिन्नत्वं ततो गोपनमिति। इयं सामग्री तत् कुतः साधारण्येनैवाभिधानमित्याह-साध्येति । वैचित्यं न किञ्चिदिति नापह्नुतावस्ति। अपि तु वैध्म्यमिह वाच्यम्, साम्यसम्भवे सत्यप्येवंविधवैचित्र्येऽ- पह्नुतेरङ्गीकारात्। यथा-"आकृष्टादावमन्दग्रहमलकचयं वक्त्रमासज्य वक्त्रे कण्ठे प्रातीतिकमिति शेषः । लग्नः स्वकण्ठं प्रभवति कुचयोर्दत्तगाढाङ्गसङ्गः। बद्धासक्तिर्नितम्बे पतति चरणयोर्यः साकूतैगर्भीकृतकिञ्चिद्रहस्यैः । संहताः परस्परानुपजप्याः' भेदवृत्तयोऽन्यो- स एव प्रियो मे बाले लज्जा निरस्ता नहि नहि सरले चोलकः किं त्रपाकृत् ॥" न न्यस्पर्धया स्त्रामिकृत्यमप्युपेक्षमाणा असुभिरसुव्ययेनापि तस्य प्रियाणि समीहितुं चात्रापह्नवार्थ एव सादश्योपक्षेपः । निर्विवादापह्नुतौ तु सादृश्यमेवापह्ववोपक्षेप इति कर्तु वाञ्छन्तीति योजना। दोषविपर्यासमात्रात्मतयाSलङ्कारतामस्यासहमानान् नेयमपह्नुतिरिति वाच्यम्, उभयथाऽपि तदङ्गीकारा त्। यदाह-"सादृश्यव्यक्तये

प्रति दोषविपर्यासमात्राधिक्येन चमत्कारानुगुण्यस्य विच्छित्तिविशेषानु- . 'स ताहक् प्रियो मे' इत्यलङ्कारसर्वस्वध्टतः पाठः । स्तत्रानुमानम्। न च तत्र लिङ्गलिङ्गिनो: कार्यकारणयोर्वा समर्थनरूपं २. व्याजोक्तेरितरालङ्कारव्यावर्तकत्वं रुचकेन का० प्र० सङ्केते इत्थं निर्दिष्टम्। किञ्ञिदित्याहुः । क्वचित् प्रकृतनिष्ठं साम्यं यथा 'सदयं बुभुजे महीभुजः' इति समुच्चितोपमा- १. परस्परोपजन्या-क० । याम्। क्वचिदप्रकृतनिष्टं यथा कस्याञ्चित् तुल्ययोगितायाम्। क्वचित् तदुभय-

४६६ काव्यप्रकाशदीपिका [दशम उल्लास: ] चण्डीदास विरचिता ४६ शैलेन्द्रप्रतिपाद्यमानगिरिजाहस्तोपगूढोल्लसद्- भावात् सदृशवस्त्वन्तरव्यवच्छेदाय यत् पर्यवस्यति सा भवेत् परि रोमाञ्चादिविसंष्ठुलाखिलविधिव्यासङ्गभङ्गाकुलः । हा' शैत्यं तुहिनाचलस्य, करयोरित्यूचिवान् सस्मितं संख्या। अत्र च कथनं प्रश्नपूर्वकं तदन्यथा च परिदृष्टम्। तथोभयत्र व्यपोह्यमानस्य प्रतीयमानता वाच्यत्वं चेति चत्वारो भेदाः । क्रमेणो- दाहरणम्- अत्र पुलकवेपथू सातत्विकरूपतया प्रसृतौ शैत्यकारणतया प्रका- शितत्वादपलपितस्वरूपौ व्याजोकि प्रयोजयतः। किमासेव्यं पुंसां सविधमनवद्यं द्युसरितः किमेकान्ते ध्येयं चरणयुगलं कौस्तुभभृतः । किश्चित् पृष्टमपृष्टं वा कथितं यत् प्रकल्पते। किमाराध्यं पुण्यं किमभिलषणीयं स करुणा तादृगन्यव्यपोहाय परिसंख्या तु सा स्मृता ॥ यदासकत्या चेतो निरवधि विमुक्त्यै प्रभवति॥ प्रमाणान्तरावगतमपि वस्तु शब्देन प्रतिपादितं प्रयोजनान्तरा- किं भूषणं सुदृढमत्र यशो न रत्नं किं कार्यमार्यचरितं सुकृतं न दोषः। किं चक्षुरप्रतिहतं धिषणा न नेत्रं जानाति कस्त्वदपरः सदसद्विवेकम्॥ यत्रापह्रवः सापह्नुतिः । अपह्रवाय सादृश्यं यत्र सैषाऽप्यपह्नुतिः ॥" इति। प्रतिपाद्यमानेति दीयमानेत्यर्थः । उपगूढ इति भावोक्तिः । रोमाञ्चादिना विसंष्ठुलो कौटिल्यं कचनिचये करचरणाधरदलेषु रागस्ते।

विहस्तश्रासावखिले स्तुतिपठनादौ विधौ प्रस्तुतकृत्ये व्यासङ्गस्यान्यपरतया प्रवृत्तेर्भ- काठिन्यं कुचयुगले तरलत्वं नयनयोर्वसति॥

ङ्गेनाकुलश्चेति विग्रहः। मातरः शचीप्रभृतयः । तासां मण्डलगणाः समूहपरिषदः । परिसंख्येति कीर्त्यते" इति। प्रयोजनान्तराभावादिति। एतदन्यप्रयोजनानामसङ्गत-

नन्वत्र पुलकादेस्ताद्रूप्येण प्रतीयमानत्वेन निगूहनाभावात् कथ व्याजोक्तिरित्याह- तया बुद्धयनारोहेण शब्दप्रयोगस्य चावश्यकं किञ्चिदभिसन्धानपूर्वकत्वानुसन्धानेऽ-

अत्रेति। पुलकवेपथू इति। रोमाञ्चादीत्यादिशब्देन वेपथुपरिग्रह इत्यभिप्रैति। स्यैव स्फुरणादिति भावः। वाच्यत्वं चेति। यद्यप्यनुपादानेऽपि व्यपोहसिद्धि-

अपलपितस्वरूपाविति। निह्नुतावान्तरवैजात्यावित्यर्थः । स्तथापि व्यपोह्यं क्वचन शाब्दत्वादात्मनोऽत्यन्तासत्त्वप्रकटनेन प्रकृतविधेर्दार््याति-

पृष्टमपृष्ट वेति विशेषसूत्रणम्। शेषस्तु परिसंख्यासामान्यलक्षणं किञ्चित् कथि- शयमाधत्ते। यथा द्वयोरुपस्थितयोमैंत्रं स्मर मा चैत्रमित्यत्रेति भावः । चत्वार इति

तम्। तादृगन्यव्यपोहाय यत् प्रकल्पते कथितस्य तादृशवस्त्वन्तरव्यवच्छेदनप्रतीत्यै अतः पूर्वमत्रेति प्रकारद्वये पूर्वमपोह्यस्य व्यङ्गयत्ववाच्यत्वद्वयेन सङ्कलनयेति शेषः ।

यत् कल्पनं सा परिसंख्येत्यर्थः । नन्वेकस्य कथने कथमितरेषां व्यवच्छेदप्रतीति- पृष्टमित्यस्य सूत्रे प्राथमिकत्वेन प्रश्नपूर्वकप्रकारयोः प्रथमतः शेषयोरित्यर्थः ।

रित्याह-प्रमाणेति। यथा भोजयितव्यतया बहुषूपस्थितेषु 'देवदत्तो भोजयितव्यः' दयुसरितः सविधं न तु राजसदनादि। कौस्तुभभृतश्वरणयुगलं न तु धन-

इत्युक्ते परेषामभोजयितव्यमर्थसिद्धम्, तदा किमासेव्यमित्यादावपि गङ्गायाः सविधं सञ्चयादि। पुण्यं न तु वाणिज्यादि। करुणा न तु रणादि। निरवधि निष्प्र-

सेव्यमित्युक्तेऽर्थादितरेषामसेव्यत्वप्रतिपत्तिः । तदाहु :- "तत्र चान्यत्र च प्राप्तौ त्यूहं यथा स्यात्।

निष्ठं व्याजापह्नुत्याम्। तच्चेदं (व्याजोक्त) न विवत्तितं प्रकृतस्यैव अत्र जगति। कौटिल्यं कुञ्चिततारूपं चेतसि, 'रागो लौहित्यरूपः करादिषु, न

सदावात्। अत्राप्रकृतेन प्रकउस्पापज्ञापाइ आ्र्रकृष्टादावित्यादावपह् नु- तु पक्षपातरूपो बुद्धौ, काठिन्यं दार्ढ्यरूपं कुचयोन तु कृपणत्वं हृदये भावप्राप्ति- तिरेव स्यात्। स चापह्वन्पूर्वकसादश्यरूपोऽपह् नुतेर्भेद इति । १. आः शैत्यमिति प्रचलितः पाठः । १. अत्र रागपदेन रोषो विवत्तित इति श्रीधरः। भूयांसः प्रयोगा बाणभट्टादि- कविभि: कृता एतन्मन्तव्यसमर्थनपरा उपलभ्यन्ते।

काव्यप्रकाशदीपिका चण्डीदासविरचिता ४६८ [दशम उल्लास: ] ४६

भक्तिर्भवे न विभवे व्यसनं प्रेम्णि न युवतिकामास्त्रे। आयुर्धृतमित्यादिरूपो ह्येष न भूषणतां कदाचिदर्हति, वैचित्रयाभावात्।

चिन्ता यशसि न वपुषि प्रायः परिदृश्यते महताम्॥ भावनायामुत्तरं हेतुमतैत्यादिपरलक्षणस्याभावादित्यर्थः । '्यथाश्रुत्यतिव्यापिं

यथोत्तरं चेत् पूर्वस्य पूर्वस्यार्थस्य हेतुता । तावदाह-आयुरिति। एष इति लक्षणानुसारेण सम्भावित इत्यर्थः। भूषणता- मलङ्कारताम्। वैचित्र्याभावादिति। आस्वादस्याविद्यमानत्वेनाङ्गोत्कर्षद्वारा तदुत्क- तदा कारणमाला स्यात् र्षणस्यालङ्कारसामान्यलक्षणस्याभावादित्यर्थः ।

उत्तरमुत्तरं प्रति यथोत्तरम्। उदाहरणम्- लक्कारस्य नामत उल्लेखो दृश्यते, तथापि "हेतुश्र सूच्मलेशौ च नालङ्कार- तया मताः" इति तन्निष्कर्षस्तत्र वैमुख्यपरः । अ्रत एवोज्भटकृते भामह- जितेन्द्रियत्वं विनयस्य कारणं गुणप्रकर्षो विनयादवाप्यते। विवरणेडपि नास्य सद्भावः कल्पनीयः । न चोन्जटो भामहविवरणे स्व- गुणप्रकर्षेण जनोऽनुरज्यते जनानुरागप्रभवा हि सम्पदः॥ कीयं लक्षणं रचयतीति स्मरणीयम्। एवं निर्दिष्टस्य हेत्वलङ्कारस्य स्वीकारो 'हेतुमता सह हेतोरभिधानमभेदतो हेतुः' इति हेत्वलङ्कारोऽत्र न रुद्रटेन स्वग्रन्थे कृतः, यद्यप्यधुनातनोपलब्धः पाठस्तत्र किञ्ञिद् विलत्षणः । लक्षितः। यथा-"हेतुमता सद्धेतोरभिधानमभेदकृद् भवेद् यत्र। सोडलङ्कारो हेतुः विलम्बनस्वरूपं सुरतेऽसौकुमार्यरूपं वा न त्ववयवान्तरे। तरलत्वं चलाचलतारूपं स्यादन्येभ्यः पृथग्भूतः ॥" इति। यथाऽन्यत्रालङ्कारे विषयः पूर्णया नयनयोर्न त्वस्थिरतारूपं प्रेम्णि व्यसनमासत्तिः। युवतिकामास्त्र इति युवतिरूपे आर्यया विहितस्तथापि स एव मूलकृदुद्दिष्ट इति नास्ति विप्रतिपत्तिः। कामास्त्र इत्यर्थः । आयुवृ तमित्याद्युदाहरणोल्लेखोऽप्येतदेव समर्थयते। आयुर्घृ तम्, नदी ननु पूर्वोत्तरशब्दयोः परस्परसम्बन्धित्वात् पूर्वशब्दे वीप्सादर्शनाद- पुण्यम्, भयं चौरः, सुखं प्रिया-इत्याद्युदाहरणं रुद्रटटीकाकृता नमिसाधुना न्यत्रापि तथाभावो युज्यते, न त्वेवं सूत्रे दृश्यत इत्याह-उत्तरमुत्तरं प्रति। 'यथा'- दत्तं मूलकृताम् अविरलकमलविकास इत्यादेरनुपूरकतया। यदि ताव- शब्द एवायं वीप्सार्थ इत्यर्थः। ननु कार्यकारणताभावालक्करणप्रपञ्चप्रसङ्गेनात्र सनिर्बन्धः पाठभेदत आकरभेदे तदा प्राचीनस्य कयाप्येतल्लत्तणम्, हेत्वलङ्कारस्याध्यभिधानं प्राप्नोति तत् किमित्यसौ नोक्त इत्याह-हेतुमतेति । आयुर्घृ तमित्यादि च तस्यैवोदाहरणमिति क्ीणा काचित् संभावना अभेदतः सामानाधिकरण्येन । इतीत्यनन्तरं कैश्रिलक्षित इति शेषः । अत्र ग्रन्थे न जागर्ति। उदाहृतलक्षणमप्यार्याया उत्तरार्धे उद्गीतेर्वा कस्मिन्नप्यर्धे लक्षित इति 'सूत्रेणेति शेषः। अनलङ्करणे कि बीजमित्याकाङ्ढायां पृथग् लक्षणीया- स्थितं स्यात्। न भूषणतां कदाचिदर्हतीत्यादिमूंले प्रत्याख्यानहेतुनिर्देश- गर्भोक्तिस्तु रुद्रटग्रन्थीयस्य अन्यतः पृथग्भूत इत्यस्य खण्डनपरत्वेनैव १. 'शास्त्रे' इति प्रचलितः पाठः । २. सूत्रेण न लत्तितो वृत्तावत्र पठितोऽपि प्रत्याख्यात इत्यवधेयम्। यत्त समज्जसा। रुद्रटोदाहरणस्यालङ् कृतकाव्यतयाऽन्यथा समाधानमत्र स्थित-

प्राचीनैष्टीकाकृद्धिः कैश्चिद् अ्रनेन प्रघट्टकेनोन्भटमतमात्तिप्तमिति, इदा- मप्येतदर्थकमेवेत्यनुमानमदुष्टम्। तत्र हेतुपदेन काव्यहेतुपर्यायेण तन्नाम्नो-

नीन्तनैरप्यनवहितैस्तथा निर्धारितञ्च। तदप्रमाणम्, ज्वटेन च निर्दिष्टेन 'श्रुतमेकम्' इत्यादिना लक्षगेन काव्यालङ्कारसारसंग्रहे अ्नाकरत्वात्। उद्धटकृतकाव्योलङ्कारसारसंग्रहे नास्य दर्शनम्। तत्र मात्रवृत्तेनार्यामयेन रुक्षितेन ग्रहो न सुदूरपराहत इति मूलकृतामाकूतं वा स्यात्।

सूत्रग्रथनमेत निर्देशकमिति च स्थूलत एवाभाति। यद्यपि भामहग्रन्थेऽस्या- १. यथाश्रुतीत्यादिर्लत्णस्याभावादित्यन्तः सन्दर्भः ख० नास्ति। १८

४७० काव्यप्रकाशदीपिका [ दशम उल्लास: ] चण्डीदासविरचिता ४७१ त्रविरलकमलविकास: सकलालिमदश्च कोकिलानन्दः। रम्योऽयमेति सम्प्रति लोकोत्कण्ठाकर: कालः ॥ अर्थयोरेकक्रियामुखेन परस्परं कारणत्वे सत्यन्योन्यनामाऽलङ्कारः। समाम्नासिषुर्न उदाहरणम्- इत्यत्र काव्यरूपतां कोमलानुप्रासमहिम्नैव हंसाणँ सरेहि सिरी सारिजइ अह सराण हंसेहिं। पुनर्हेत्वलङ्कारकल्पनयेति पूर्वोक्त काव्यलिङ्गमेव हेतुः। अण्णोण्णं वित्र एए अप्यासं णत्रर गरुश्रन्ति।। क्रियया तु परस्परम् ॥ अत्रोभयेषामपि परस्परं जनकता मिथःश्रीसारतासम्पादनद्वारेण। वस्तुनोर्जननेऽन्योन्यम् उत्तरश्रुतिमात्रतः । प्रश्नस्योत्नयनं यत्र क्रियते तत्र वा सति॥ अत्र तथाऽलङ्करान्तरतया विशेषणीयं लक्षणमिति नातिव्याप्तिरिति चेदत्रा- असकृद् यदसम्भाव्यमुत्तरं स्यात् तदुत्तरम्।। साम्प्रदायिकतया' नादरणीयतामाह-अविरलेति। काव्यरूपतामिति। रूपं विद्यतेऽ- स्येति अर्शआदित्वादचि कृते रूपं रूपवत् तस्य भावो रूपताऽलङकृतत्वमिति भावः । प्रतिवचनोपलम्भादेव पूर्ववाक्यं यत्र कल्प्यते तदेकं तावदुत्तरम्। उदाहरणम्- समाम्नासिषुः प्राचीनाः। न पुनः कल्पनयेत्यनन्तरं ततोऽस्माभिरपि तस्य लक्षणं न कृतमिति शेषः। ननु प्राचीनालक्षणत्वेऽपि सम्भवति विच्छित्तिविशेषे पृथग् लक्षणं वाणिअ्रतर हत्थिदन्ता कुत्तो अम्हाण वग्घकित्ती अ। न्याय्यमेव। यदुक्तम्-"काव्यशोभाकरान् धर्मानलङ्कारान् प्रचक्षते। ते चाद्यापि जाव लुलिआलअमुही घरम्मि परिसक्कए सोण्हा।। विकल्प्यन्ते कस्तान् कारत्स्न्येन वक्ष्यति ॥" पूर्वोक्तमिति। काव्यलिङ्गमिति तद्विशेष- हस्तिदन्तव्याघ्रकृत्तीनामहमर्थी ता मूल्येन प्रयच्छेति क्रेतुर्वचन- तया यथा पृथिव्येव घट इति हेतुरित्यनन्तरमतः पृथग् न लक्षितमिति शेषः। तथाहि ममुना वाक्येन समुन्नीयते। न चैतत् काव्यलिङ्गमुत्तरस्य ताद्रूप्यानु रम्यत्वेनोत्कण्ठाकरत्वेऽविरतेनैकपदार्थरूपो हेतुरुपात्त इति काव्यलिङ्गमेवेदम्। अवि- एकक्रियामुखेन परस्परं कारणत्व इति। सिद्धस्वरूपयोर्वस्तुनोरेकजातीय- क्रियाविशेषं प्रति परस्परं जनकत्व इत्यर्थः । सारिजइ सारीक्रियते। रलेत्यादौ काव्यलिङ्गता काव्यत्वं कोमलानुप्रासमहिम्नाSडयातीति किमलङ्कारान्तर- तत्र प्रश्नेऽसम्भाव्यं चमत्कारि पूर्ववाक्यम्। कित्ती कृत्तयः(चर्मागि)। परिसक्ए कल्पनया ! ततश्र काव्यलिङ्गत्वहेतुः काव्यलिङ्गापरपर्याय एव काव्यसीम्नि® हेतुशब्दो परिष्वक्कते परिभ्रमतीत्यर्थः । सोण्हा स्नुषा इत्यर्थः । हस्तिदन्तेत्यादि। वस्तुसन्भा- न तु हेतुर्नामालङ्करणान्तरमस्तीति न ज्यायसी व्याख्या। अलङ्काराणां काव्यजीवा- वजिज्ञासागर्भत्वेन प्रश्नत्वमुक्तम् । अमुना तूत्तररूपेण वाक्येन समुन्नीयते व्यज्यते। अत्र वाक्येनेति पाठेनास्यामुदाहतौ क्रेतृवचनमुन्नीयते। केन हेतुनेत्यपेक्षायामाह- वाक्येनेति। ननु हेतुर्वाक्यार्थतया काव्यलिङ्गमेवेदम्। न च हेतुमात्राच्छाब्दतया णामुत्प्रेक्षादीनामप्यनादरणप्रसङ्गाद् हेतुपदस्य काव्यलिङ्गविशेषवाचकतया नैवमिति वाच्यम्, अवान्तरप्रकारतयाऽप्युपपत्तेरित्याह-न चेति। उत्तरस्येत्य- तत्पर्यायताSयोगाच्च। नन्तरं प्रश्नं प्रतीति शेषः । ताद्रूप्येत्यत्र तदा पदार्थमात्रयोग्यत्वेनानुकृष्यते। ततश्र लिङ्गविषयत्वानुपपत्तेरित्यर्थः । ननूत्तरं कार्यतामापद्यमानमेत्र प्रश्नोन्नयनोपायस्तत् १. महत्तराणामुद्भटाचार्याणामननुमोदनमेवात्र निगूढो हेतुरिति पर्यन्ते कथं लिङ्गत्वानुपपत्तिरिति काव्यलिङ्गलक्षणे हेतुशब्देन ताद्रूप्येत्यत्र च तदनुकृष्यमाण- पर्यवस्यतीति। त्वेन लिङ्गशब्देन जनक एवोच्यते। न चात्र तथा सङ्गच्छत इत्यर्थः । यद्वा उत्तरस्य . एवमुभयोरेव मातृकालिप्योः पाठः । शब्दरूपस्य ताद्रूध्यानुपपत्तेः काव्यलिङ्गयपदेशविषयपदार्थवाक्यार्थात्मकहेतुरूप- ३. परन्तु काव्यहेतुपदं कान्यलिङ्गपर्यायतया प्रयुक्त्तमुद्भटेन का० अ० सारसंग्रहे। १. 'नैवमेवेदं न च हेतुना ताहराशब्द्रेनैवम्' इति वाक्यम् इति ख० पुस्तके।

४७२ काव्यप्रकाशदीपिका [दशम उल्लास: ] चण्डीदासविरचिता ४७३

पपत्तेः। नहि प्रश्नस्य प्रतिवचनं जनको हेतुः। नापीदमनुमानम्, कुतोऽपि लक्षितः सूदमोऽप्यर्थोऽन्यस्मै प्रकाश्यते। एकधर्मिनिष्ठतया साध्यसाधनयोरनिर्देशात्। इत्यलङ्कारान्तरमेवोत्तरं धर्मण केनचिद् यत्र तत् सूक्ष्मं परिचक्षते।। साधीयः। प्रश्नादनन्तरं लोकातिक्रान्तगोचरतया यदसम्भाव्यरूपं प्रतिवचनं स्यात् तदपरमुत्तरम्। अनयोश्च सकृदुपादानान्न चारुताप्र- कुतोऽप्याकारादिङ्गिताद्वा। सूत्ष्मस्तीच्णमतिसंवेद्यः। उदाहरणम्- वक्त्रस्यन्दिस्वेद बिन्दुप्रबन्धैर्द्दष्ट्वा भिन्नं कुङ्कुमं काऽपि कण्ठे। तीतिरित्यसकृदित्युक्तम्। उदाहरणम्- पुंस्त्वं तन्व्या व्यञ्जयन्ती वयस्या स्मित्वा पाणौ खङ्गलेखां लिलेख।। का विसमा देव्वगई किं लद्ध जं जणो गुणग्गाही। अत्राकृतिमवलोक्य कयाऽपि वितर्कितं पुरुषायितमसिलतालेख- किं सोक्खं सुकलत्तं किं दुग्गेज्झं खलो लोओ।। नेन वैदग्व्यादभिव्यक्तिमुपनीतम्, पुंसामेव कृपाणपाणितायोग्यत्वात्। प्रश्नपरिसंख्यायामन्यव्यपोह एव तात्पर्यमिह तु वाच्य एव यथा वा-

विश्रान्तिरित्यनयोर्विवेकः । सङ्केतकालमनसं विटं ज्ञात्वा विदग्धया। ईषन्नेत्रार्पिताकूतं लीलापद्मं निमीलितम्॥ त्वानुपपत्तेः । उत्तरार्थस्य ताद्रूप्योपपत्तेर्भविष्यतीति चेदत्राह-नहीति। हिरलङ्कारे। अत्र जिज्ञासित: सङ्केतका कयाचिदि ङ्गतमात्रेण विि तोा नि शा - प्रश्नस्य प्रश्नविषयस्य। प्रत्युच्यत इति प्रतिवचनमुत्तरार्थः । जनको हेतुरिति पूर्ववत्। समयशंसिना कमलनिमीलनेन लीलया प्रतिपादितः । अथवैतदिति समनन्तरोदाहृतिगतमलङ्करणमित्यर्थः । उत्तरस्यालङ्करणता द्रव्यानुप- उत्तरोत्तरमुत्कर्षो भवेत् सारः परावधि: । पत्तेः। कुत इत्याह-नहीति। प्रथमपक्षे योजना। न तूत्तरार्थः' प्रश्नत्वं प्रति जनकत- याऽनुमानालङ्कृतिरस्त्वित्याशङ्कयाSयमत्र गौतमादितत्रप्रसिद्धानुमानप्रयोगच्छाया- पर: पर्यन्तभागोऽवधिर्यस्य धाराधिरोहितया तत्रैवोत्कर्षस्य विश्रान्तेः । उदाहरणम्- प्रतिपादनशरीरो न सम्भवतीत्याह-नापीति। एकेत्यादौ साध्यसाधनयो रेकधर्मि- निष्ठतया निर्देशादप्रकाशितत्वादिति साध्यसाधनयोश्च तयोस्त्वनिर्देशाच्छ्देनाप्रति- राज्ये सारं वसुधा 'वसुन्धरायां पुरं पुरे सौधम्। सौधे तल्पं तल्पे वराङ्गनाऽनङ्गसवस्वम्॥ पन्नत्वात् साध्यत्वे साधनत्वाकारेणानिर्देशादिति विवक्षितम् । एतच्च श्रुतिमात्रत इति सूचितमेव । श्रुतिमात्रेणोत्तराद्यनुसन्धानाद् विप्रतिपत्तेः । अलङ्कारान्तरं काव्य कुतोऽपि कुतश्चित् सूक्ष्मोऽपीत्यपिना विस्मयद्योतकेन चमत्करणोपायत्त्र- सूचनम्। केनचिद् धर्मेण लोकोत्तरेण ज्ञाने आकाराजीवनयोनिप्रयत्नजन्यात् स्वेद- लिङ्गानुमानाम्यां भिन्नोऽलङ्कारः। साधीयः प्रशस्ततरं निरवद्यमलङ्कारविषय रोमाञ्चादेः। इङ्गितादिच्छापूर्वप्रयत्नजन्यानुष्ठानान्निमीलनादेः। तीक्ष्णमतिभिश्चिन्त्यः मिति यावत्। प्रश्नादित्यतः पूर्वमुक्तादिति शेषः । लोकातिक्रान्तं वस्तु गोचरं तीक्ष्णमतिभिः सूक्ष्ममतिमिश्चिन्तया गम्यः। आकारोदाहृतिमुक्त्वेङ्गितोदाहरणमाह- विषयो यस्येति लोकातिक्रान्तगोचरं तस्य भावस्तत्ता तया लोकातिक्रान्ततयाSनयोः तथा चेति। उपभुक्तक्षीणसम्पत्तिर्नागरानुचरो विटः । ईषदापरितोषात् फुल्लेन

प्रश्नोत्तरयोः सकृदुपादानादेकैकयोरुपादानात्। विषमादुर्शाना। लब्धं लाभः । नेत्रेणार्पितं दत्तं प्रकाशितमिति यावत्, आकूतं रहस्यं येनेति विटविशेषणम्। ये

यज्जनो गुणग्राही तल्लब्धमित्यर्थः । दुग्गेज्झं दुर्ग्राह्यम्। अन्यव्यपोह एव, न तु वाच्ये तु निमीलनक्रियाविशेषणमित्याहुस्तेषामिङ्गितमात्रेण विदित इत्युक्तग्रन्थानुपपत्तेः ।

कहिंचित्। तात्पर्ये वाक्यस्य परिविश्रामः । वाच्य एव न त्वन्यव्यपोहहेतुरननु- इङ्गितानुपादाने ततोऽन्यतो वेति सन्देहाजिज्ञासित इत्यतः पूर्व विटेनेति शेषः । लीलया वैदग्ध्यव्यञ्जकचेष्टया प्रतिपादितो बोधितः । भवादित्यर्थः । १. वसुधायामिति प्रचलितः पाठो दुष्टः, आकरे रुद्रटप्रन्थे तथाऽनुपलम्भादार्या- १. उत्तरार्थज्ञापकहेतुविषयकानुमानतया सम्भाव्यमानमिति यावत्। लक्षणभङ्गाज्य।

४७ काव्यप्रकाशदीपिका [दशम उल्लास: ] चण्डीदासविरचिता २७५ भिन्नदेशतयाऽत्यन्तं कार्यकारणभूतयोः। युंगपद्धर्मयोरयंत्र ख्यातिः सा स्यादसङ्गतिः ॥ समाधि: सुकरं कार्य कारणान्तरयोगतः । साधनान्तरोपकृतेन कर्त्रा यदक्लेशेन कार्यमारब्धं समाधीयते स इह यद्देशं करणं तद्देशमेव कार्यमुत्पद्यमानं दृष्टं यथा धूमादि। समाधिर्नाम। उदाहरणम्- यत्र तु हेतुफलभूतयोरपि धर्मयोः केनाप्यतिशयेन नानादेशतया युग- मानमस्या निराकर्तु पादयोर्में पतिष्यतः । पदवभासनं सा तयोः स्वभावोत्पन्नपरस्परसङ्गतित्यागादसङ्गतिः। उपकाराय दिष्ट्येदमुदीर्ण घनगर्जितम्॥ उदाहरणम्- जस्सेशरर वणो तस्सेतर वेअणा भणइ तं जणो अलिअं। समाधिरिति। असङ्गतिवैपरीत्यादत्र निर्देशः। केनचिदारब्धस्य कार्यस्य

दन्तक्खअं कबोले वहुइ वेअणा सवत्तीणं॥ सहकारिकारणान्तरसम्बन्धात् सुकरत्वं सम्यगाधानात् समाधिः। सहकार्यन्तरसम्बन्धश्र विवक्षितपूर्वोऽन्यथा वेति द्विविधः । अत्रापि प्रत्येकं दैवादैवकृतत्वेनायं चतुर्धा। एषा च विरोधबोधिनी, न विरोधः, भिन्नाधारतयैव इ्योरिह विरोधितायाः प्रतिभासात्। विरोधे तु विरोधित्वमेकाश्रयनिष्ठमनु- मानमित्यादि। दिष्ट्येत्यानन्दोक्तौ। उदीर्णमुद्गतं 'प्रणामान्तो मानः' इति

कतमपि पर्यवसितम्, अपवाद्विषयपरिहारेणोत्सर्गस्य व्यवस्थितेः । माननिराकरणे कार्ये प्रणतिरुपायः। तत्सौकर्यार्थ घनगर्जितस्य कारणान्तरस्य

तथा चैवं निदर्शितम्। प्रक्षेपः । सौकर्य चोपकारायेत्यादिना प्रकाशितम्, तदियं दैवकृता सहायसम्पत्तिः।

पर्यन्तभागः पद्यस्य गद्यखण्डस्य वा (१) गुणक्रियाक्रमिकया सहृदयहृदयप्रकर्ष- अविवक्षितपूर्वैव दैवकृता यथा-"अनुशासतमित्यनाकुलं नयवर्त्माककुल- तयोत्कर्षस्य गुणक्रियात्मनः । विश्रान्तेः स्वात्मना स्थिरीभावादित्यर्थः । अनैवंभूत- मर्जुनाग्रजम् । स्वयमर्थ इवाभिवाञ्छितस्तमभीयाय पराशरात्मजः ॥" अत्र भीमानु- स्थाने त्वलङ्कृत्यैव पर्याप्नोतीति भावः। शासनोपक्रमकाल एव व्यासागमनस्य तदुपकाराय प्रक्षेपः। एवं चिन्तितपूर्वोऽपि भिन्नदेशतयेत्यस्यैवोपस्कारकम्, अत्यन्तमिति तु पृथगुपयुज्यमानार्थ भिन्न- द्रष्टव्यः । देशताऽतिरिक्तप्रसक्त्यौपयिकार्थविरहाच्च। युगपदित्यपि स्वरूपानुवादमात्रं न तु लक्षणोपयोगि। यथोक्तं कार्यकारणयोर्भिन्नविषयत्वेSसङ्गतिरिति। केनाप्य- तिशयेनेति कमप्यतिशयमनुसन्धायेत्यर्थः। ख्यातिरित्यस्य विवृतिरवभासन- प्रतिलिपित्वाशङ्का सङ्गता। न चापि चण्डीदासटीका समाधिप्रकरणादि- मिति प्रतिपादनमित्यर्थः । स्वभावोत्पन्नेति अनौपाधिकेत्यर्थः। सङ्गतित्या- तद्गुणप्रकरणपर्यन्तेऽलङ्कारचतुर्दशकमये ग्रन्थे नासीदेवेति समाधानं गादिति सामानाधिकरण्याख्यसम्बन्धाभावख्यापनशरीरत्वादित्यर्थः । समञ्जसम्, क-पुस्तकेऽव्यवहितपूर्वांशे भिन्नाधारतयेति प्रतीकव्याख्यानात् ननु कार्यकारणयोः भिन्नाधिकरणताविरोधात् तस्य चात्र भावाद् विरोधालङ्कृति- परं यदाह वृत्तिकृदित्युपक्रम्यानन्तरे व्याख्यातालङ्कारवृत्तिपरामर्शप्रकार- रेव न पृथगित्याह-एषा चेति। भिन्नाधारतयेत्युभयसम्बद्धत्वम्, तयोः सम्बन्धिनो- स्तन्नैवाव्यवहितपूर्व वाक्यं वाक्यान्तरमपेक्षते। तदेव ग्रन्थगलनपक्षे विनि- र्भिन्नाधारतयैव प्रतिभासात्। गमकम्। ख-पुस्तकेऽपि व्यापारस्येत्यनन्तरग्रन्थो व्यापारस्य सम्बन्धितः प्रकरणत एवाकाङ्क्ष्यते। एवमगतिकगत्याSत्र श्रीधरकृतात् काव्यप्रकाश- १. अत्र द्वयोरेव मातृकालिप्योर्घुणात्तरन्यायेन अ्रन्थपाते संवादः । तत्र ख- विवेकग्रन्थात् त्रुटितांशोपरि विवरणमिह बन्धनीद्वयमध्यस्थमन्तर्भाव्यते पुस्तकस्य क-पुस्तकादन्यत्र बहुशः पाठभेददर्शनान्न तयोरेकादर्शतः व्याख्यापुरणाय।

काव्यप्रकाशदीपिका [ दशम उल्लास: ] चण्डीदासविरचित्ता ४७७

समं योग्यतया योगो यदि सम्भावितः क्वचित्। द्वयोरत्यन्तविलक्षणतया यदनुपपद्यमानतयैव योग: प्रतीयते, यञ्च

इदमनयोः श्लाध्यमिति योग्यतया सम्बन्धस्य नियतविषयमध्य- किञ्चिदारभमाण: कर्ता क्रियायाः प्रकाशान्न केवलमभीष्टं यत् फलं न

वसानं चेत्तदा समम्। तत् सद्योगेSसद्योगे च। उदाहरणम्- लभेत यावद प्रार्थितमप्यनर्थ विषयमासादयेत्, तथा सत्यपि कार्यस्य

धातु: शिल्पातिशयनिकषस्थानमेषा मृगात्षी कारणरूपानुकारे यत्तयोर्गुणी क्रिये च परस्परं विरुद्धतां व्रजतः, स रूपे देवोऽप्ययमनुपमो दत्तपत्रः स्मरस्य। समविपर्ययात्मा चतूरूपो विषमः। क्रमेणोदाहरणम्- जातं दैवात् सदृशमनयो: सङ्गतं यत् तदेत- शिरीषादपि मृद्वङ्गी क्वेयमायतलोचना। च्छङ्गारस्योपनतमधुना राज्यमेकातपत्रम्।। अरयं क्व च कुकूलाग्निकर्कशो मदनानलः ॥ यथा वा- सिंहिकासुतसन्त्रस्तः शशः शीतांशुमाश्रितः । चित्रं चित्रं बत बत महच्चित्रमेतद् विचित्रं जातो दैवादुचितरचनासंविधाता विधाता। जग्रसे साश्रयं तत्र तमन्यः सिंहिकासुतः ॥

यन्निम्बानां परिणतफलस्फीतिरास्वादनीया सद्य:करस्पर्शमवाण्य चित्रं रणे रणे यस्य कृपाणलेखा। यच्चैतस्या: कवलनकलाकोविदः काकलोकः ॥। तमालनीला शर्रदन्दुपाण्डु यशस्त्रिलोक्याभरणं प्रसूते॥ क्वचिदद्तिवैध्म्यान्न श्षेषो घटनामियात्। श्रनन्दममन्दमिमं कुवलयदललोचने! ददासि त्वम्।

कर्तुः क्रियाफलावाप्तिनैवानर्थश्र यंद् भवेत्। विरहस्त्वयैव जनितस्तापयतितरां शरीरं मे।।

गुणक्रियाभ्यां कार्यस्य कारणस्य गुणक्रिये। श्त्रानन्ददानं शरीरतापेन विरुध्यते। एवम्- क्रमेण च विरुद्ध यत् स एष विषमो मतः ॥ विपुलेन सागरशयस्य कुक्षिणा भुवनानि यस्य पपिरे युगक्षये।

सममित्यन्वर्थ नाम । सम्यक् साम्यादस्य प्रस्तावः। योग्यतास्वरूपमाह-इद- मद्विभ्रमासकलया पपे पुनः स पुरस्त्रियैकतमयकया दशा॥ मनयोः श्लाध्यमिति। एतज्जाभिरूपानमिरूपविषयत्वेन द्विविधमिति क्रमेणोदा- हरणमाह-धातुरित्यादि। अत्राभिरूपस्यैव नायकयुगलस्य संघटनमुचितमुपात्तम्। शिरीषादित्यादि। कुकूलं तुषागनिः। सिंहिकेत्यादि। सिंहिकासुतः सिंहो

द्वितीयं यथा चित्रमित्यादि। अत्राभिरूपाणां निम्बानां काकानां चानुरूप्यात् राहुश्र। अत्र न परं शशेनात्मरक्षा समासादिता यावदेष स्वयमेवाधिगतमहा-

समत्वव्यपदेशः। बाधः। आश्रयब्राधनमाश्रयणक्रियाध्वंसं चकारेत्यनर्थान्तरप्रापिकाश्रयणक्रिया१। क्वचिदिति समवैधर्म्यादत्र लक्षणम्। श्लेषोऽत्र संयोगः'। अयं चतुर्धा। "तीर्थान्तरेषु मलपङ्कमयीं विहाय पुण्यां तनुं तनुभृतः प्रसभं लभन्ते। वाराणसि

१. यथाऽनुरूपयोः संसर्गे समालक्कारस्तथाऽननुरूपयोंः संसर्गे विषमम्। न त्वयि तु मुक्तकलेवराणां लाभोऽस्तु मूलमपि यात्वपुनर्भवाय।।" अत्रानर्थोत्पत्तिर्व्याज- केवलं तयोः स्वयं विरूपत्वं यावत् संघटनाया अन्याननुरूपत्वमिति हि न स्तुतिपर्यवसायिनीति सङ्कीर्णता। सद्य इत्यादि । अत्र कृष्णवर्णात् शुक्लवर्णस्योत्पत्तिः । श्लेषवटनामियादिति लक्षणत्राक्यस्याशयः। अलक्कारसर्वस्व्रे त्रिविध- आनन्दमित्यादि। अत्र कारणगतयोः क्रिययोर्विरोधः । एवं विपुलेनेत्यादि। अत्र मिदम्। अत्र तृतीय भेदस्य द्विप्रकारत्वम्, न चतुरूपत्वम् । वस्तुतस्तु सतोर- सतोश्च संबन्धानुकूलतया द्विविधमिदम्। ततश्च कारणकार्य रूपताऽपि १. सिंदिकासुतेति श्लोकस्योत्तरार्धे पाठभेद: कश्चित् श्रीधरकृतविवरणात् प्रति- सम्बन्वविरोषः । ततस्त्रिविधमिति केचित्। एवं विषमालक्वारप्तेऽपि। भाति। मूलपाठे तु 'स्वाश्रयों जग्रसे' इति। तत्र आश्रयणक्रिया शाब्द्येव।

४७८ काव्यप्रकाशदीपिका [दशम उल्लास: ] चण्डीदासविरचिता ४७९ इत्यादावपि विषमत्वं यथायोगमवगन्तव्यम्'। प्रतिपक्षमशक्तेन प्रतिकतुं तिरस्क्रिया। महतोर्यन्महीयांसावाश्रिताश्रययोः क्रमात्। या तदीयस्य तत्स्तुत्यै प्रत्यनीकं तदुच्यते॥ आश्रयाश्रयिणौ स्यातां तनुत्वेऽ्यधिकं तु तत् ।। आश्रितमाधेयमाश्रयस्तदाधारस्तयोर्महतोरपि विषये तदपेक्षया निकृतिपरमपि विपक्षं साक्षान्निरसितुमशक्तेन केनापि यत्तमेव तनू अप्याश्रयाश्रयिणौ प्रस्तुतवस्तुप्रकर्षविवक्षया यथाक्रमं यदधिक प्रतिपक्षमुत्कर्षयितुं तदाश्रितस्य तिरस्करणं तदनीकप्रतिनिधितुल्य- तरतां वजतस्तदिदं द्विविधमधिकं नाम। क्रमेणोदाहरणम्- त्वात् प्रत्यनीकमभिधीयते। यथाऽनीकेऽभियोज्ये तत्प्रतिनिधिभूतमपरं

शरहो विशालं भूपाल ! भुबनत्रितयोदरम्। मूढतया केनचिदभियुज्यते, तथेह प्रतियोगिनि विजेये तदीयोऽन्यो

माति मातुमशक्योऽपि यशोराशिर्यदत्र ते।। विजीयत इत्यर्थः । उदाहरणम्-

युगान्तकालप्रतिसंहृतात्मनो जगन्ति यस्यां सविकाशमासत। त्वं विनिर्जितमनोभवरूपः सा च सुन्दर ! भवत्यनुरक्ता। तनौ ममुस्तत्र न कैटभद्विषस्तपोधनाभ्यागमसम्भवा मुदः॥ पश्चभिर्युगपदेव शरैस्तां तापयत्यनुशयादिव कामः ॥

दीनेन गुरु कार्ये कृतमिति विषमत्वम्। एवमधिकोऽपि यत्र स्वल्पमपि प्रयोजनं यथा वा- न विदधाति तदपि विषमं यथा-"किं ददातु किमश्नातु भर्तव्यभरणाकुलः । यस्य किञ्चिदपकर्तुमक्षमः कायनिग्रहगृहीतविग्रहः। उदारमतिराप्तोऽपि जगत्त्रितयमात्रके ॥" इति। कान्तवक्त्रसदृशाकृति कृती राहुरिन्दुमधुनाऽपि बाघते।। महतोरित्यादि। वैषम्यप्रस्तावात् तदनन्तरमस्य लक्षणम्। महतोराधेया- इन्दोरत्र तदीयता सम्बन्धिसम्बन्धात्। धारयोविषये यथाक्रममाधाराधेयौ तनुत्वेऽपि यन्महीयांसौ स्यातां तदधिकं नामालङ्कार इति योजना। प्रयोजनं च वर्णनीयप्रकर्षः । तत्राधारस्य तनोरप्या- रितनोराधारस्य वैपुल्येऽपि तदपेक्षया तन्वीनामपि मुदां यन्महत्त्वमुक्तं तच्चारुता- धिक्यं यथा-अहो विशालमित्यादि। माति वर्तते। अत्राधेयस्य यशसो SSस्पदम्। वैपुल्येऽपि तदपेक्षया तनोरपि भुवनत्रितयोदरस्याधारस्य महत्त्वमुक्तम्, अन्यथा प्रतिपक्षमिति। आश्रिताश्रयप्रस्तावादस्य सङ्गतिः। निकृतिरपकारः । मानस्यासम्भवात् । तदेतदाधिक्यमेव चारुत्वहेतुः१। युगान्तेत्यादि। अत्रैककैटभा- अन्वर्थतामाह-अलीकेत्यादि। प्रतिपत्तगतत्वेन बलवत्त्वख्यापनं प्रयोजनम्। त्वमित्यादि। अत्र त्वत्सम्बन्धिनीं स्मरस्तापयतीति तद्विषये स्मरस्याबलत्वं ख्याप्यते। १. अनुसर्तव्यमिति क्वाचित्कः पाठः । यस्येत्यादि । अत्र राहोर्भगवान् कृष्णो बलवान् प्रतिपक्षः, तत्सम्बन्धि वक्त्रं तेनेन्दोः २. अनिष्टफलावाप्तिरनर्थप्राप्तिश्चैकमपि लब्धमागमकं द्विधा विभज्य फलानवाप्ि- रपि भेदकत्वेन स्वीकृता कैशचित्। तदायं पत्ः। स च कुवलयानन्दकृता सादृश्यमुखेन सम्बन्धः । तस्य दुर्बलस्य तिरस्कारान्भ्रगवतः प्रकर्षोऽवगम्यते।

"अनिष्टस्याप्यवाप्तिश्च" इति तत्रत्ये लक्षणे 'अपि' शब्दाद् गृहीताया भवतीत्यलक्कारसामान्यलक्षणे एव तन्निवेशः । अत एवाभियुक्तैर्मेंदस्य "इष्टानवाप्तेश्च संग्रह" इति लक्षितः । विषमभेदेनालङ्काररत्नाकरादावुपदर्शित तन्निरस्तम्, चारुत्वप्रतीति वैलक्षण्येs- ३. आधिक्यं कविप्रौढोक्त्या साधितमत्र। न च तया विना क्वापि विच्छित्ति- लक्कारभेदस्यापि दुरपलपत्वात्।

४८० काव्यप्रकाशदीपिका [ दशम उल्लास: ] चण्डीदासविरचिता ४८१

समेन लक्ष्मणा वस्तु वस्तुना यन्निगूद्यते। अत्र तु सामर्थ्यादवसितस्य शैत्यस्यागन्तुकत्वात् तत्प्रभवयोरपि

निजेनागन्तुना वाऽपि तन्मीलितमिति स्मृतम् ॥ कम्पपुलकयोस्ताद्रूप्यं समानता च, भयेष्वपि तयोरुपलक्षितत्वात्।

सहजमागन्तुकं वा किमपि साधारणं यह्लक्षणं तद्द्वारेण यत् स्थाप्यतेऽपोह्यते वापि यथापूर्व परं परम्।

किञ्चित् केनचिद् वस्तुना वस्तुस्थित्यैव बलीयस्तया तिरोधीयते तन्मी- विशेषणतया यत्र वस्तु सैकावली द्विधा॥

लितमिति द्विधा स्मरन्ति। क्रमेणोदाहरणम्- पूर्व पूर्व प्रति यथोत्तरस्य वस्तुनो वीप्सया विशेषणभावेन यत्

अपाङ्गतरले दृशौ मधुरवक्रवर्णा गिरो स्थापनं निषेधो वा सम्भवति सा द्विधा बुधैरेकावली भण्यते।

विलासभरमन्थरा गतिरतीव कान्तं मुखम्। क्रमेणोदाहरणम्-

इति स्फुरितमङ्गके मृगदृशः सवतो लीलया पुराणि यस्यां सवराङ्गनानि वराङ्गना रूपपुरस्कृताङ्गयः। तदत् न मदोदयः कृतपदोऽपि संलक्ष्यते॥ रूपं समुन्मीलितसद्विलासमस्त्रं विलासा: कुसुमायुधस्य।

अत्र दक्तरलताSSदिकमङ्गस्य लिङ्गं स्वाभाविकं साधारणञ्च, मदो- न तज्लं यन्न सुचारुपङ्कजं न पङ्कजं तद् यदलीनषट्पदम्।

दयेन तत्राप्येतस्य दर्शनात्। न षट्पदोऽसौ कलगुख्जितो न यो न गुज्ितं तन्न जहार यन्मनः॥ ये कन्दरासु निवसन्ति सदा हिमाद्रे- पूर्वत्र पुराणां वराङ्गना:, तासामङ्गविशेषणमुखेन रूपम्, तस्य स्त्वत्पातशङ्कितधियो विवशा द्विषस्ते। विलासा, तेषामप्यस्त्रमित्यमुना क्रमेण विशेषणं विधीयते। उत्तरत्र

सकम्पं प्रतिषेधेऽप्येवं योज्यम्।

तेषामही बत भियां न बुधोऽप्यभिज्ञः॥ वागन्तुकौ। कम्परोमाञ्चयोर्भयकृतयोस्तिरोधायके तत्त्वादेव च मीलितव्यपदेशः। समेनेति तिरस्कारप्रस्तावादस्य सङ्गतिः । वस्तुना वस्त्वन्तरतिरोधानं मीलित- स्थाप्यत इति मीलितवैपरीत्यादस्य सङ्गतिः । यथापूर्वमिति पूर्ववदव्ययी- मित्यन्वर्थ नाम। न चायं सामान्यालङ्कारः। तथाहि-सहजेनापाङ्गतरल इत्या- भावः। तेन पूर्व पूर्व प्रति यत्र परं परं विशेषणत्वेन स्थाप्यते स एकावली- दावङ्गत्वेन मदोदयस्य च धर्मसाम्यादैकात्म्यमतिशयायाविवक्षितमपि नासा- ग्रन्थनन्यायादेकावल्याख्योऽलङ्कारः। तत्र विशेषणत्वं स्थापनेन वा निवर्तनेन दितम्। तत्स्वभावमिदं वस्तु, अत एव बलीयस्तया तस्य तिरोधानहेतुः। सामान्येन वेति द्विधेति। तत्र स्थापनेन यथा-पुराणि यस्यामित्यादि। पुराणि गृहाणि । तु यत्रैकात्म्यं तदसदेव, प्रस्तुततिरोधानातिशयोक्त्या विवक्षितमिति सिद्धोऽस्य ततो अत्र वराङ़गनाः पुराणां विशेषणं स्थापनीयत्वेन स्थितम्। एवं वराङ्गनानां व्यतिरेकः । तेनात्र दृक्तारल्यादिना स्वाभाविकेन चिह्नेन मदोदये दैवकृता बाधा रूपमित्यादि ज्ञेयम्। निवतनेन यथा-न तज्लमित्यादि। अत्र जलस्य सुचारु- विधीयत इति मीलितम्। आगन्तुकेन यथा-ये कन्दरास्वित्यादि। त्वत्पातेति। रूपपङ्कजत्वं विशेषणं प्रतिषेधत्वेन निबद्धम्। एवं पङ्कजानां लीनषट्पदत्वमित्यादि। पातः पातनम्'। अत्र हिमाद्रिकन्दरनिवाससामर्थ्यप्रतिपन्नेन शैत्येन समुद्भाविता- १. अयमंशोऽलङ्कारसर्वस्ववृत्तौ स्थितः । तत्र 'तत्वात्' इत्यस्य स्थाने 'तिरोधा- १. पातः पतनम्, आगमनमिति यावदित्येव वरम्। टीकाकृड्विवरणे णिजन्तता- यकत्वात्' इति पाठः। 'कम्परोमाज्जोभयकृतयोस्तिरोधायकत्वात्' इति SSश्रयणम्। ख-पुस्तकेऽवद्यः पाठः ।

४८ काव्यप्रकाशदीपिका [दशम उल्लास: ] चण्डीदासविरचिता ४८३ यथाऽनुभवमर्थस्य दृष्टे तत्सदृशे स्मृतिः। भ्रान्तिमानन्यसंवित् तत्तुल्यदर्शने।। स्मरणम् तदित्यन्यदप्राकरणिकं निर्दिश्यते। त्ेन समानमर्थादिह प्राकरणिक- यः पदार्थः केनचिदाकारेण नियतो यदा कदाचिद नुभूतोऽभूत् माश्रीयते। तस्य तथाविधस्य दृष्टौ सत्यां यदप्राकरणिकतया संवेदनं सकालान्तरे स्मृतिप्रतिबोधाधायिनि तत्समाने वस्तुनि दृष्टे स भ्राम्तिमान्। न चैष रूपकं प्रथमाSतिशयोक्तिर्वा, तत्र वस्तुतो सति यत् तथैव स्मर्यते तद् भवेत् स्मरणम्। भ्रमस्याभावादिह चार्थानुगमनेन संज्ञायाः प्रवृत्तेस्तस्य स्पष्टमेव उदाहरणम्- प्रतिपन्नत्वात्। उदाहरणम्- निम्ननाभिकुहरेषु यदम्भ: प्लावितं चलदशां लहरीभिः। कपाले मार्जार: पय इति करॉल्लेटि शशिन- तद्भवैः कुहरुतैः सुरनार्यः स्मारिताः सुरतकण्ठरुतानाम्॥ स्तरुच्छिद्रप्रोतान् बिसमिति करी संकलयति। रतान्ते तल्पस्थान् हरति वनिताऽप्यंशुकमिति यथा वा- क रजु शगहि शरज सोआत्थणमुहविणिवेसिशहरपुडस्स। प्रभामत्तश्चन्द्रो जगदिदमहो विह्वलयति॥ संभरिअपञ्चजण्णस्स णमह कण्हस्स रोमश्चं।। भगवतो देहदेशान्तरानुभूतार्थस्मरणं सुप्रतिबुद्धस्पेव पूर्वेद्युरवगतानामर्थानाम्'। यथानुभवमिति। दृष्ट इति दृशिरत्रोपलब्धिमात्रवचनः । तत्सदृश इति अत एव तदनुभावरोमाञ्चस्य नमस्कारः । सदृशानुभवात् सदृशस्य वस्तुनः स्मृतिः स्मरणं नामालङ्कारः। अविनाभावादिदं भ्रान्तिमानिति। भ्रान्तेः स्मृतिपूर्वकत्वात् तदनन्तरमस्य सङ्गतिः । अतस्मिन् नानुमानम्। सादृश्यं विना तु स्मृतिर्नायमलङ्कारो यथा-"अत्रानुगोदं मृगया- तदिति निश्चयो भ्रान्तिश्चित्तधर्मः, स विद्यते यस्मिन् भणितिप्रकारे स भ्रान्ति- निवृत्तस्तरङ्गवातेन विनीतखेदः। रहस्तदुत्सङ्गनिषण्णमूर्धा स्मरामि वानीरगहेषु मानिति-उत्तरकालभाविना सम्यग्ज्ञानेन यत्र बाधस्तदेव विपर्ययज्ञानम्, अतस्तद्रूप- सुप्तः ॥" प्रेयसोऽलङ्कारस्य तु सादृश्यव्यतिरिक्तनिमित्तोपस्थापिता स्मृतिर्विषयः । त्वाच्छुक्तिकाSSदौ रजतादिबुद्धेरपि भ्रान्तेर्मुख्यत्वमेव, न तु गौणत्वमित्युक्तमेव। यथा-अहो कोपेऽपि कान्तं मुखम्' इति। निम्नेत्यादि। 'स्मारिता' इति घटादिषु तुल्यदर्शन इत्यनेन गात्रमर्मप्रहारादिजन्यभ्रान्तिरस्य न विषयः । यथा-"दामोदर- पठितस्य स्मरतेर्मित्वेऽपि 'मितां ह्रस्वः' इति न ह्रस्वः, 'तद्विभाषा वेति' व्यवस्थित- कराघातव्याकुलीकृतचेतसा। दृष्टं चाणूरमल्लेन शतचन्द्रं नभस्तलम् ।" इति। विभाषायास्तत्रानुवृत्ताया आश्रयणात् । करजुअ इत्यादि। "करयुगगहीतयशोदास्तन- सादृश्यहेतुकाऽपि भ्रान्तिर्विच्छित्यर्थ कविप्रतिभोत्थापितैव ग्रृह्यते, नतु स्वरसोत्थापिता मुख विनिवेशिताधरपुटस्य । संस्मृतपाञ्चजन्यस्य नमत कृष्णस्य रोमाञ्चम्॥" अत्र शुक्तिका रजतवदिति। यथा कपाल इत्यादि। कपालं घटादेः शकलम्। कपोल इत्यपि पाठ: । विह्वलयति विष्लवयति। अत्र प्रभामत्तस्य शशिनः करेषु मार्जा- १. "काकार्यं शशलक्ष्मणः क्व च कुलं भूयोऽपि दृश्येत सा दोषाणां प्रशमाय न श्रुतमहो कोपेऽपि कान्तं मुखम्" इत्यादिविक्रमोर्वंशीयपद्ये चतुर्थो- १. शङ्गसदृशे स्तनेऽधरपृष्ठे जन्मान्तरानुभूतस्य पाञ्चजन्यस्य स्वकीयाधार- ल्लासे भावश बलतयोदाहते। अलङ्कारसर्वस्वाद्यालक्कारिकाणां मतानुयायिनां "रसभावौ तदाभासौ" इत्यादि दर्पणकृतां कारिकातो गुणीभूतत्वकृता दृढसंसक्तध्वने: स्मरणम्, इत्यलङ्कारसादश्यं विना स्मृतिर्नायमलङ्कार इति तदलङ्कारता। प्राचीनानामुद्भटादीनां मते यथास्थितानां भावादीनाम- लक्षणलक्षितत्वात्। दार्शनिकरीत्या तस्य सुप्रतिबुद्धस्येवेत्यादिर्मनोज्ञः लक्कारत्वं प्रेयःप्रभृतितया। टीकाकृदत्रालङ्कारसर्वस्वमतमेवानुवदति। प्रकाशष्टीकायाम्।

४८ काव्यप्रकाशदीपिका [ दशम उल्लास: ] चण्डीदासविरचिता ४८५ आक्षेप उपमानस्य प्रतीपसुपमेयता। ए एहि दाव सुन्दरि कण्णं दाऊण सुणसु वश्रणिज्ं। तस्यैव यदि वा कल्प्या तिरस्कारनिबन्धनम्॥ तुज्भ मुहेण किसोशरि चन्दो उत्रमिज्इ जणेण।। अस्य धुरं सुतरामुपमेयमेव वोढुं प्रौढमिति कैमर्थ्येन यदुपमान- श्त्र मुखेनोपमीयमानस्य शशिनः स्वल्पतरगुणत्वादुपमित्य- माक्षिप्यते, यदपि तस्यैवोपमानतया प्रसिद्धस्योपमानान्तरविवक्षया- निष्पत्या 'वश्रणिजम्' इति वचनीयपदाभिव्यङ्गयस्तिरस्कारः। Sनादरार्थमुपमेयभाव: कल्प्यते, तदुपमेयस्योपमानप्रतिकूलवर्तित्वा- क्वचित्तु निष्पन्नैवोपमितिक्रियाSनादरनिबन्धनम् । यथा- दुभयरूपं प्रतीपम्। क्रमेणोदाहरणम्- गर्वमसंवाह्यमिमं लोचनयुगलेन किं वहसि भद्रे। लावण्यौकसि सप्रतापगरिमण्यग्रेसरे त्यागिना सन्तीदृशानि दिशि दिशि सरःसु ननु नीलनलिनानि॥ देव! त्वय्यवनीभरक्षमभुजे निष्यादिते वेधसा। इहोपमेयीकरणमेवोत्पलानामनादरः। इन्दुः किं घटितः किमेष विहितः पूषा किमुत्पादितं अनयैव रीत्या यदसामान्यगुणयोगान्नोपमानभावमप्यनुभूत- चिन्तारत्नमहो मुधैव किममी सृष्टाः कुलक्माभृतः ॥ पूर्व सहते तस्य तत्कल्पनायामपि भवति प्रतीपमिति प्रत्येतव्यम्। ए एहीत्यादि। "अथ्येहि तावत् सुन्दरि कर्ण दत्वा शणुष्व वचनीयम्'। तव मुखेन रादीनां पयःप्रभृतिरूपभ्रान्तिः कविप्रतिभोत्थापितैव। प्रथमाऽतिशयोक्तिर्भेंदे- कृशोदरि ! चन्द्र उपमीयते जनेन ॥" अयीति सम्बोधनमभिमुखीकरणाय। अत्रोप- डभेदरूपा। मानत्वेन प्रसिद्धस्य चन्द्रमसो निकर्षार्थमुपमेयत्वं कल्पितम्। वदनस्य चोपमानत्व- आक्षेप इति। सादृश्यप्रस्तावादस्य प्रस्तावः। उपमेयस्यैवोपमानभारोद्वहन- विवक्षात्र प्रयोजिका। क्वचित् पुनर्निष्पन्नमेवौपम्यमनादरकारणम्। यथा- सामर्थ्यादुपमानस्य चन्द्रादेः कैमर्थक्येनाक्षेप आलोचनं क्रियते तदेकं प्रतीपम्। गर्वमित्यादि। असंवाह्यं गुरुतरं भद्र इति वाच्यं चिन्त्यम्। अत्रोत्कर्षभाज उप- उपमानप्रतिकूलत्वादुपमेयस्य प्रतीप इति व्यपदेशः । यदप्युपमानतया प्रसिद्ध- मानस्य प्रादुर्भाव एव न्यक्कारकारणम्। अनयैव रीत्येति। अनेन बहुप्रका रेण वैचित्र्यं स्योपमानान्तरप्रतितिष्ठापयिषाSनादरादुपमानत्वं कल्प्यते तत् पूर्वोक्तगत्या द्वितीयं सम्यग् दर्शितम्, तेनोपमानत्योपमेयताऽभिधानं विनाऽर्थकल्पनयाऽत्र प्रतिपादनमपि प्रतीपम्। तथा चोक्तं वामनेन -- "उपमानेनाक्षेपश्चायमाक्षेप'" इति। प्रतीपम्। यथा-"वदनमिदं सममिन्दोः सुन्दरमपि ते" इत्यादि। हेयत्वकल्पना क्रमेणोदाहरति-लावण्येति। अत्र लावण्यनिदानत्वादित्थं वोढ वर्णनीयो राजैव समर्थ इतीन्दुप्रभृतीनानुपमानानां कैमर्थक्यनिबन्धन आक्षेपः। अत्र यद्यपि १. वचनीयं वाक्यम् । अथ च तन्त्रतो निन्दापि। यथासंख्यत्वमध्यस्ति, तथापि तदपेक्षयाSSक्षेपरूपैव वि्छित्तिश्रारुत रेत्युदाहतवान्। 2. अधिक्षेपणतयाऽस्य संबोधनस्येति यावत्। 'भद्र' इत्यत्र 'मुग्ध' इति पाठे कैश्चित् स्वीकृते सवं सुस्थं स्यात्। १. इत्थमस्याक्षेपालङ्कारात् प्राचीनतरैर्वामनप्रभृतिभिः स्वीकृताद् नवीनतरैरमूल- ३. उपमानस्योपमेयताऽनुकम्पामात्रप्रतिपादनमस्ति प्रतीपम् । यथा-"वदन- कृदादिभिरुदटङ्किताञ्न भेदः । नवीनमतेऽस्य प्रतीपमिति संज्ञा यथाऽत्र मिदं सममिन्दोः सुन्दरमिपिते कियच्चिरं न भवेत्। मलिनावधःकपोलौ दर्शिता। वामनसूत्रस्योपमानस्याक्षेपतः प्रतिपत्तिरिति वृत्तौ विशदनेन नवीनानां समासोक्तिरुद्दिष्टा। आक्षेपः सामर्थ्यादाकर्षणमित्यभिनवगुप्तस्त- लोचनसलिलं हि. कज्जलवत् ।।" इत्याकरग्रन्थे रुचककृतकाव्यप्रकाशरुक्केते न्मतानुशीलनम्। (द्रष्टव्यं ध्वन्यालोकलोचनम्)। प्रस्तुतोपयोगी पाठः । स च प्रतीपप्रतिपत्तिपरः । १९

४८६ काव्यप्रकाशदीपिका [दशम उल्लास: ] चण्डीदासविरचिता ४८७

यथा- वेत्रत्वचा तुल्यरुचां वधूनां कर्णाग्रतो गण्डतलागतानि। अहमेव गुरुः सुदारुणानामिति हालाहल तात मा स्म दृप्यः। ननु सन्ति भवाद्ृशानि भूयो भुवनेऽस्मिन् वचनानि दुर्जनानाम्॥ भृङ्गा: सहेलं यदि नापतिष्यन् कोऽवेदयिष्यन्नवचम्पकानि॥ अत्र निमित्तान्तरजनिताऽपि नानात्वप्रतीतिः प्रथमप्रतिपन्नमभेदं न व्युदसितुमुत्सहते, प्रतीतत्वात् तस्य, प्रतीतेश्च बाधायोगात्। प्रस्तुतस्य यदन्येन गुणसाम्यविवक्षया। विना प्रसिद्धमाधारमाधेयस्य व्यवस्थितिः। ऐकात्म्यं बध्यते योगात् तत् सामान्यमिति स्मृतम् ॥ एकात्मा युगपद्वृत्तिरेकस्यानेकगोचरा ।। तताद्ृशमपि तादृशतया विवक्षितुं यदप्रस्तुतार्थेन संपृक्तमपरि- अन्यत् प्रकुर्वतः कार्यमशक्यस्यान्यवस्तुनः । त्यक्त निजगुणमेव तदेकात्मतया निबध्यते तत् समानगुणनिबन्धनात् तथैव करणं चेति विशेषस्त्रिविधः स्मृतः॥ सामान्यम्। उदाहरणम्- मलयजरसविलिप्ततनवो नवहारलताविभूषिताः प्रसिद्धाधारपरिहारेण यदाधेयस्य विशिष्टा स्थितिरभिधीयते स

सिततरदन्तपत्रकृतवक्त्ररुचो रुचिरामलांशुकाः। प्रथमो विशेषः। यथा-

शशभृति विततधाम्नि धवलयति धरामविभाव्यतां गताः दिवमप्युपयातानामाकल्पमनल्पगुणगणा येषाम्। प्रियवसति प्रयान्ति सुखमेव निरस्तभियोऽभिसारिकाः॥ रमयन्ति जगन्ति गिरः कथमिह कवयो न ते वन्द्याः ॥

अत्र प्रस्तुततदन्ययोरन्यूनानतिरिक्ततया निबद्धं धवलत्वमेका- एकमपि वस्तु यदेकेनैव स्वभावेन युगपदनेकत्र वर्तते स द्वितीयः। यथा- त्मताहेतुः। अत एव पृथग्भावेन न तयोरुपलक्षणम्। यथा वा- सा वसइ तुज्झ हिअए सा च्चिअ अच्छीसु सा अ सबणेसु। प्रतीपमेव यथा अहमित्यादि। गुरु प्रधानम्। सुदारुणानां सम्प्रयुक्तदोषत्वादसम्भाव्य अह्मारिसाण सुन्दर शआसो कत्थ पावाण।। मानोपमानत्वमप्युपमेयत्वेन निबद्धम्। यदपि किश्चिद् रभसेनारभमाणस्तेनैव यत्नेनाशक्यमपि कार्या- प्रस्तुतस्येति। गुणाः शुक्कादिधर्माः। अपरित्यक्तनिजगुणमेवेति तद्गुणादस्य न्तरमारभते सोऽपरो विशेषः । यथा- विशेषं दर्शयति। अत्रैकस्य स्वगुणपरिहारात् तदेकात्मता। भेदानध्यवसायादेक चन्द्रप्रभया सहाविभाव्यतां गता इत्यादि भेदप्रतीतिदर्शिता। यथा वा वेत्रत्वचे- रूपत्वं समासकृत्तद्वितेत्रु सम्बन्धोऽभिधाननिमित्तमिति समानत्वसम्बन्धभेदात् त्यादि। पूर्वोदाहरणाद्विशेषं दर्शयति-प्रतीतेश्चेति। नहि ज्ञानमज्ञानं भततीति। सामान्यम्१। न चेदमपह्नुतिः, किञ्चिन्निषिध्य कस्यचिदप्रतिष्ठापनात्। विना प्रसिद्धमिति। इहाधारमन्तरेणाधेयं न वर्तत इति यत् परिहारेणाधेय- मलयजेत्यादि। सिततरदन्तपत्त्रं शङ्गताटङ्कः। अत्र मलयजरसविलेपनादीनां स्योपनिबन्धः स एको विशेषालक्कारः। दिवमित्यादि। अत्र कवीनामाधाराणा- मभावेऽप्याधेयानां गिरामवस्थितिः । रमयन्तीत्यत्र भावो विषयार्थ इति विषयत्व्रेन १. एतच्च चतुष्टये स्थितं कातन्त्रीयमतानुवादि। पाणिनीये तु 'परार्थाभिधानं तेषामाधारत्वात्। द्वितीयो यथा-सा वसइ इत्यादि। "सा वसति तब हृदये वृत्ति:'इत्यादिप्रका रेणानुशिष्टम्। सैवाक्षिषु सा च श्रवणयोः । अस्मादृशानां सुन्दर अवकाशः कुत्र पापानाम्।"

४८८ काव्यप्रकाशदीपिका [ दशम उल्लास: ] चण्डीदासविरचिता ४८8 स्फुरद्द्भुतरूपमुत्प्रतापज्वलनं त्वां सृजताऽनवद्यविद्यम्। उदाहरणम्- विधिना ससृजे नवो मनोभूर्भुवि सत्यं सविता बृहस्पतिश्च॥ विभिन्नवर्णा गरुडाग्रजेन सूर्यस्य रथ्या: परितः स्फुरन्त्या। यथा वा- गृहिणी सचिवः सखी मिथः प्रियशिष्या ललिते कलाविधौ। रत्नैः पुनर्यत्र रुचा रुचं स्वामानिन्यिरे वंशकरीरनीलैः॥

करुणाविमुखेन मृत्युना हरता त्वां बत किंन मे हृतम्॥ अत्र रवितुरग।पेक्षया गरुडाग्रजस्य तदपेक्षया च हरिन्मणीनां सर्वत्रैवंविधविषयेऽतिशयोक्तिरेव प्राणत्वेनावतिष्ठते, तां विना प्रगुणवर्णना।

प्रायेणालङ्कारत्वायोगात्। अत एवोक्तम्- "सैषा सर्वत्र वक्रोक्तिरनयार्थो विभाव्यते। तद्रूपाननुहारश्चेदस्य तत् स्यादतद्गुणः ।

यत्नोऽस्यां कविना कार्य: कोऽलङ्कारोऽनया विना॥" इति। यदि तु तदीयं वर्ण सम्भवन्त्यामपि योग्यतायामिदं न्यूनगुणं स्वमुत्सृज्य गुणं योगादत्युज्ज्वलगुणस्य यत्। न गृह्ीयात् तदा भवेदतद्गुणो नाम। उदाहरणम्-

वस्तु तद्गुणतामेति भण्यते स तु तद्गुणः ॥ धवलोऽसि जह वि सुन्दर तह वि तुए मज्झ रज्जअ्रं हिशअं।

वस्तु तिरस्कृतनिजरूपं केनापि समीपगतेन प्रगुणतया स्वगुण- राशभरिए वि हिश्रए सुहत णिहित्तो ण रत्तोऽसि॥

सम्पदोपरक्तं तत्प्रतिभासमेव यत्समासादयति स तद्गुणस्तस्या- परक्ततया प्रतीयत इत्यनयोर्भेंदात्। विभिन्नेत्यादि। गरुडाम्रजोऽरुणः । रथे साधवो प्रकृतस्य गुणोऽत्रास्तीति। रथ्याः । सूर्यस्येत्युक्तेरश्वप्रतीतिः। करीरमङ्करः, वंशपदसमभिव्याहारात्तु तत्सम्बन्धो- अत्रैकस्या एव योषितो हृदयादौ युगपदवस्थानम्। स्फुरदित्यादि। अत्र रभसेन Sत्राधिकृतः । स एवात्र नीलः प्रतीयते। अत्र रविरथाश्वानामरुणवर्णस्वीकारः, त्वां सृजतो विधेस्तेनैव प्रयत्नेनासम्भाव्यमानं भुवि मनोभुवः सवितुर्बृहस्पतेश्र कारणं तस्यापि गारुत्मतमणिप्रभास्वीकार इति तद्गुणत्वम्। निबद्धमिति लोकोत्तरवस्तुसम्पादनरूपोडयं विशेषः । संहारे' यथा-गरहिणीत्यादि । मिथःसखी रहस्यसखी। अत्रैकामेव नायिकां हरता मृत्युना गरहिण्यादिकमनेकप्रकारं तद्गुणप्रस्तावात् तद्विपर्ययरूपमतद्गुणं कथयति-तद्रूपेति। इह न्यूनगुणस्यो- वस्तु हृतमिति विशेषोक्तिः । अतिशयोक्तिश्र सर्वप्राणितमित्युक्तमेव'। त्कृष्टगुणपदार्थस्वीकारः प्रत्यासत्या न्याय्यः। यत् पुनरुत्कृष्टगुणसन्निधानेन स्वमुत्सृज्येति। यत्र परिमितगुणस्य वस्तुनः समीपवर्तिप्रकृष्टगुणेन स्वीकरणं योग्यतायामपि तद्रूपस्याननुहरणं न्यूनगुणेनाननुवर्तनं भवति सोऽतद्गुणः, तस्यो- तस्योत्कृष्टगुणस्य गुणा अस्मिन्निति कृत्वा। न चेदं मीलितम्। तत्र हि प्रकृतं वस्तु त्कृष्टस्य गुणा अस्मिन् सन्तीति "धवलोऽसि यद्यपि सुन्दर तथापि त्वया मम रज्जितं वस्त्वन्त रेणाच्छादितत्वेन प्रतीयते। इह त्वपह्न तस्वरूपमेव प्रकृतं वस्तु वस्त्वन्तरगुणो- हृदयम्। रागभृतेऽपि हृदये सुभग निहितो न रक्तोऽहि ॥" धवलो धुरन्धरवृषः

१. परमानन्दचक्रवर्तिप्रभृतय एतदेव श्रीधरदर्शितं विवरणमनुसरन्ति। कामुकश्च। रज्जितं जनिताभिष्वङ्ग रागप्रसक्तिरपि।

२. यस्या उप्टम्भे "सैषा सर्वत्र वक्रोक्तिः" इति भामहवचने वक्रोक्तिरति- अत्र पूर्वार्धे विरोधो न तूत्तरत्र, भिन्नाधारतयैव रक्तारक्तयोः प्रतीतेः । शयोक्तिः। "अलङ्कारान्तराणामप्येकमाहुः परायणम्। वागीशमहितामुक्ति तेनातिरिक्तहृदयसम्पर्कात् कामुकस्य धवलपदवाच्यस्य प्राप्तमपि रक्तत्वं निष्पन्न- मिमामतिशयाह्वयाम्॥" इति दण्डी। मित्यतद्गुणः । किञ्च ति। स्कीततमोऽपि गुणो गुणान्तरसम्पर्केण किञ्चिदन्यथात्वं गतो

१९० काव्यप्रकाशदीपिका [दशम उल्लास: ] चण्डीदासविरचिता ४९१

अत्रापि रक्ेनापि मनसा संयुक्तो न रक्ततामुपगत इत्यतद्गुणः। उदाहरणम्- किश्च, तदित्यप्रकृतमस्येति च प्रकृतमत्र निर्दिश्यते। तेन यदप्रकृतस्य रूपं प्रकृतेन कुतोऽपि निमित्तान्नानुविधीयते सोऽतद्गुण इत्यपि दृशा दग्धं मनसिजं जीवयन्ति दृशैव याः। विरूपाक्तस्य जयिनीस्ताः स्तुवे वामलोचनाः॥ प्रतिपत्तव्यम्। यथा- गाङ्गमम्बु सितमम्बु यामुनं कजलाभमुभयत्र मज्तः । सेष्टा संसृष्टिरेतेषां भेदेन यदिह स्थिति:॥

राजहंस ! तव सैव शुभ्रता चीयते न च न चापचीयते।। एतेषां समनन्तरमेवोक्तस्वरूपाणं यथासम्भवमन्योन्यनिरपेक्ष-

यद्यथा साधितं केनाप्यपरेण तदन्यथा। तया यदेकत्र शब्दभागे एवार्थविषय एवोभयत्रापि वाऽवस्थानं

तथैव यद् विधीयेत स व्याघात इति स्मृतः । सैकार्थसमवायस्त्रभावा संसृष्टिः।

येनोपायेन यदेकेनोपकल्पितं तस्यान्येन जिगीषुतया तदुपायक- एवं शब्दार्थयोरलङ्कारान् विविच्य तेषां परस्परयोगे बद्धनिचितहिरण्मयाङ्गद-

मेव यदन्यथाकरणं स साधितवस्तुव्याहतिहेतुत्वाद् व्याघातः। वदधिकं रम्यत्वमुल्सतीति सोऽपि पृथगलङ्कारतया वाच्यस्तेषां च सम्पर्क उद्भट-

दृष्टः । यदा तु न गच्छति तदाप्यतद्गुण इति प्रकारान्तराश्रयणम्। गाङ्गमिति। अत्रा- भेदानां चेति द्विधा, तत्र प्रथमं संसृष्टिनाम्ना व्यवहियत इत्याह-सेष्टेति। ननु यदि

प्रकृतस्य गङ्गायमुनाजलसम्पर्केऽपि हंसस्य प्रकृतस्य न तद्रूपतेत्ययमप्यतद्गुणः । तेषां सम्पर्के भिन्नालङ्कारता तदा विभिन्नवर्णेत्यादावनेकालङ्कारसम्मेदादिरूपेणो-

अङ्गेत्यमीष्टामन्त्रणे। सैव नान्यादृशी या न चीयत इत्यध्याहृतेन यच्छब्देन योजना। दाहरणं युज्यत इति चेत्, सत्यम्, सम्पर्कस्यैत्र पृथगलङ्कारता, सम्पर्किणां तु प्राति-

[इति समाधिलक्षणात् प्रभृत्येतदन्तस्य विवरणं चण्डीदासमातृकयोईयोरे- स्विकस्वभावपरित्याग एव। संसृष्टावङ्गाङ्गिभावैकाश्रयानुप्रवेशेषु सन्देहहेतुसन्दिह्य-

वादर्शनात् काव्यप्रकाशविवेकतो दीयते।] मानयोश्र विश्रान्तिविरहादेव न पृथगवस्थानसम्भवः । अङ्गाङ्गितायामपि स्वात-

यदाह वृत्तिकृत्-तदुपायकमेवेति व्याघातनाम निर्वक्ति। साधितवस्तुव्याइति- न्येण विश्रान्तिविरह इति चेत्, न, तत्र स्वरूपस्थितैरभावाद्।

हेतुत्वादिति विजिगीषुव्यापारस्येति शेषः। यद्वा साधितवस्तुव्याहतिर्हेतुर्मूलं यस्याल- केवलप्रादुष्कार्यप्रकर्षमनालम्बप्रतीतेर्विश्रामविरह इति 'अविश्रामजुषामात्मनि'

करणस्य तस्य भावस्तत्वम्, तस्मात् । व्याहतिरेव हि वैचित्र्याश्रयेण व्याघात- इत्युच्यते। वस्तुतस्त्वस्त्येवाङ्गस्याङ्गिनश्च तदपेक्षस्य स्वरूपविश्रामः । एतच्च वृत्तिकृ-

नामाडलङ्कार:। देवसचेतसां प्रभूततरचमत्कृति'निमित्तमिति वदन् स्फुटयिष्यति। उक्तस्वरूपाणां लक्षितस्वरूपाणामलङ्काराणां शब्दगतानामर्थगतानां च। यथासम्भवमिति १. अत्र चण्डीदासकृतं प्रकृतसूत्रव्याख्यानांशे मन्तव्यमपेक्षितं भवतीति प्रागेवा- वेदितम्। उदाहरणान्तरं यथा-"तब करकमलस्थां स्फाटिकीमक्षमालां लक्ष्यप्रसिद्धिमनुसरति । भेदेनेत्यस्य विवरणमन्योन्यनिरपेक्षतयेति। आश्रयतः

नखकिरणविभिन्नां दाडिमीबीजबुद्धया। अनुकलमनुकर्षन् येन कीरो स्वरूपतश्रेति शेषः। अत्राश्रयत इत्यनेनैकपदसमावेशलक्षणैकाश्रयानुप्रवेशसङ्कर-

निरुद्धः स भवतु मम भूत्यै वाणि ते मन्दहासः ॥" इति कमलाकरस्य व्युदास:, स्वरूपत इत्यङ्गाङ्गिभावस्य व्यवच्छेदः । शब्दभाग इति। तथाविधार्थ- कवेर्भ्रान्तिमदलङ्कारस्थले तदीयोदाहरणे। परं न तु भ्रन्तिमदंशे तद्- गुणस्पर्शो यतो भ्रान्तिमति स्मर्यमाणारोपो न त्वनुभयमानारोप इत्यस्ति १. निमित्तं वदन्निति ख. पु. पाठः ।

विशेष इति केषामपि मतमुद्ध तमलङ्कारकौस्तुभे विश्वेश्वरपण्डितैः। २. उक्तस्वभावानामिति ख. पु. पाठः।

४९२ काव्यप्रकाशदीपिका [दशम उल्लास: ] चण्डीदासविरचिता ४९३

तत्र शब्दालङ्कारसंसृष्टिर्यथा- अत्रानुप्रासो रूपकं चान्योन्यानपेक्षे, संसर्गश्च तयोरेकत्र वाक्ये कुसुमसौरभलोभ परिभ्रमद्भ्रमरसम्भ्रमसम्भृत शोभया । छन्दसि वा समवेतत्वात्। चलितया विदधे कलमेखलाकलकलोऽलकलोलदशाऽन्यया। अविश्रान्तिजुषामात्मन्यङ्गाङ्गित्वं तु सङ्करः। अर्थालङ्कार संसृष्टिस्तु- लिम्पतीव तमोऽ्ङ्गानि वर्षतीवाञ्जनं नभः। एत एव यत्रात्मन्यना सादितस्वतन्त्रभावात् परस्परमनुग्राह्या असत्पुरुषसेवेव दृष्टिर्विफलतां गता॥ नुग्राहकतां दधति स एषां संकीर्यमाणस्वरूपत्वात् सङ्करः । पूर्वत्र परस्परनिरपेक्षौ यमकानुप्रासौ संसृष्टिं प्रयोजयतः, उत्तरत्र उदाहरणम्- तु तथाविधे उपमोत्प्रेत्षे। शब्दार्थालङ्कारयोस्तु संसृष्टिः- सो णत्थि एत्थ गामे जो एअं महमहन्तलाअण्णं। आत्ते सीमन्तरत्ने मरकतिनि हते हेमताटङ्कपत्रे लुप्तार्याँ मेखलायां भटिति मणि तुलाकोटियुग्मे गृहीते। तरुणाण हिअअलूडिं परिसक्कन्तीं णिवारेइ॥

विशिष्टात्मनः काव्यस्य शब्दरूपे विशेषात्मनि भागे स्वांश इत्यर्थः । एतच्च हृदयव्यामोहिनीमित्यर्थः । भूमिमिति पाठे परस्परस्पर्धाबन्धमित्यर्थः । परिसक्कन्तीम्

शब्दालङ्काराणां संसृष्टिग्रहणपरम्, अर्थविषय एवेत्यर्थालङ्काराणाम्। उभयत्रेति। अनुरूपं रमणमनासाद्येतस्ततः प्रसरन्तीम्। णिवारेइ स्वायत्तीकृत्य पुरुषान्तर- प्रसङ्गाद् व्यावर्तयति। अनुप्रास इति। णत्थि एत्थेति। रूपकं हिअअलूडिमिति। ननु वा लाटानुप्रासप्रभृतीनामवस्थानं विश्रान्तिरिति सन्देहसङ्करतिरस्कारः। अत्यन्तं विरहविषयत्वात् कथमनयोः संसृष्टिरित्याह-संसर्गश्रेति। वाक्ये एकार्थसमवायस्वभावेत्येकस्मिन्नेव विशिष्टात्मनि काव्ये समाश्रितभावात्मिकेत्यर्थः । परस्परमव्याहृतपदपदार्थात्मनि। यत्तच्छब्दापेक्षयाऽान्तरवाक्यभेदमाश्रित्याह-

कुसुमेत्यादौ' परिभ्रमद्भ्रमरेत्यनुप्रासः, कलकलोलकलोल इति यमकम्। छन्दसीति। पद्य इत्यर्थः । एतेनैवम्भूतमिश्रीभावे संसृष्टिः, अत्यन्तप्रसन्नतायां तु सङ्कर

अनुप्रासयमकयोश्च कलोडलकलोल इति साधारणाश्रयतया न संसृष्टिः, किन्तु तृतीय- एवेति। सूचितम्। अनयैव दिशा भिन्नयोरुभयालङ्कारयोः शब्दोभयालङ्कारयोरर्थो- भयालङ्कारयोश्चैतेषु प्रकारेषु बह्नलङ्कारसंसृष्ठावुदाहृतिर्मृग्या। सङ्कर एव। परस्परनिरपेक्षाविति पूर्वानुसा रेण योज्यम्। तथाविधे परस्परनिरपेक्षे। अङ्गस्य चारुत्वोत्कर्षार्थमङ्गय'- शब्दार्थालङ्कारयोरिति। एकस्य शब्दालङ्कारस्यापरस्यार्थालङ्कारस्येत्यर्थः। मह- पेक्षणात्, आत्मनश्च आत्मलाभार्थ तदपेक्षणादित्यर्थः । परस्परमनु- महन्तेति प्रतिक्षणं नवनवीभवदित्यर्थः । हिअअलूडिं हृदयाध्वन्यां' महती सहृदय- ग्राह्यानुग्राहकतां दघतीति। अङ्गनिष्पादनद्वाराऽङ्गिनमनुगह्वन्ति। अङ्गी च चारुत्वप्रकर्षणद्वाराङ्गमिति भावः । संकीर्यमाणेति। परस्परानुयु

स्वस्वटीकासु गृहीतः पाठः। शिशुपालवधादुद्धतोऽर्य इलोकः। तत्र ज्यमानेत्यर्थः । लुप्तायाम् आच्छिन्नायाम्। तुलाकोटौ नूपुरे। इत्वरीणामिति

वल्लभमल्लिनाथादयो व्याख्यातारोऽपि तथा पठन्ति। वदनसौरभे पझ्मिन्या नाथिकाया मुखसौगन्ध्यलोभेनाभिलाषेति विवृतिः । १. एवमुभयोरेव मातृकालिप्योः पाठः । 'विषमविषयत्वात्' इति पाठः स्यात् । २. ' ... स्वतन्त्रभावाः' इति प्रायिक: पाठः । २. हृदयाध्वन्यामिति खपुस्तके नास्ति । ३. ' ... कर्षार्थमव्यङ्गयापेक्षणादिति खपुस्तके पाठः, स चामनोरमः ।

उल्लास: ] ४९४ काव्यप्रकाशदीपिका [दशम चण्डीदासविरचिता ४९३ शोणं बिम्बोष्ठकान्त्या त्वदरिमृगद्दशामित्वरीणामरण्ये साधकप्रमाणतां प्रतिपद्यते। अस्य हि रूपकत्वे तिरोहितकलङ्करूपमक्ष राजन् गुख्जाफलानां स्रज इति शबरा नैव हारं हरन्ति॥ वलयमेव मुख्यतयाऽवगम्यते, तस्यैव च करग्रहणयोग्यतायां सार्व- अरत्र तद्गुणमपेद््य भ्रान्तिमता प्रादुर्भूतम्, तदाश्रयेण च तद्गुणः त्रिकी प्रसिद्धिः। श्लेषच्छायया तु कलङ्कस्य करधारणमसदेव सचेतसां प्रभूतचमत्कृतिनिमित्तमित्यनयोरङ्गाङ्गिभावः। यथा वा- प्रत्यासत्योपचर्य योज्यते, शशाङ्केन केवलं कलङ्कस्य मूर्त्यैवोद्वहनात्। जटाभाभिर्भाभि: करधृतकलङ्काक्षवलयो कलङ्कोऽक्षवलयमिवेति तूपमायां कलङ्कस्योत्कटतया प्रतिपत्तिः। न वियोगिव्यापत्तेरिव कलितवैराग्यविशदः। चास्य करधृतत्वं तत्त्वतोऽस्तीति मुख्येऽप्युपचार एव शरणं स्यात्। एवं रूपश्च सङ्कर: शब्दालङ्कारयोरपि परिद्ृश्यते। यथा- शशी भस्मापाण्डुः पितृवन इव व्योम्नि चरति॥ राजति तटीयमभिहतदानवरासाऽतिपातिसारावनदा। उपभा रूपकमुत्पेक्षाश्लेषश्चेति चत्वारोSत्र पूर्ववदङ्गाङ्गिभावतया गजता च यूथमविरतदानवरा साडतिपाति सारा वनदा॥ प्रतीयन्ते। कलङ्क एवात्तवलयमिति रूपकपरिग्रहे करधृतत्वमेव हीत्यादि। तिरोहितकलङ्करूपं स्थगितकलङ्कस्वात्मभूतभेदमक्षवलयं कलङ्कतादात्म्या- सृजीणनशां करपू। परितो गमनशीलानामित्यर्थः । गुञ्जाफलानां गुञ्जाब्रीजानाम्। नारोपितम्। ननु मा भूद् वलयस्य मुख्यतयाऽवभासः, न हि तेन किश्चित् कलङ्क- प्रादुर्भूतमिति। आत्मलिङ्ग इत्यर्थः । प्रभूता प्रकृष्टेत्यर्थः । भाभिरिति विशेषणे मस्तीत्याशङ्कयान्यथा कलङ्कस्योद्भ्टत्वप्रतिभासे करधृतत्वमसङ्गतमित्याह-तस्यै- तृतीया। करो रश्मिः हस्तश्र। अक्षवलयो मण्डलाकारग्रथितरुद्राक्षबीजानि। वेति। वलयस्यैवेत्यर्थः । ननु कलङ्कस्य करधृतत्वमप्रसिद्धया यदि नाद्रियते तदा कर- वियोगिव्यापत्तेरिति मुहुर्मुहुर्भाविताया इति ज्ञेयम्। वैराग्यमुदयदशादृष्टलौहित्यत्यागो धृत इत्यादि पदं प्रकृतार्थसम्बद्धमेव स्यात्, तन्त्रे तद्वतोऽक्षवलयस्याभावादित्याह- निर्वेदश्र। विशदः शुक्लः प्रशान्तचेतो विकारश्र। परिकरः समूहः भस्मापाण्डुरिति श्लेषेति। छाया लेशः। करधारणमसदेव रश्मिभिरुद्वहनमसम्भवमेव। कर्थ लुसोपमा तृतीयया च तत्पुरुषः । पितृवने रमशाने। पुनरिदमित्याह-शशाङ्केनेति। ननूपमापक्षे कलङ्कस्य चन्द्रेणाक्षवलयस्य महा- चत्वारोऽत्र पूर्ववदङ्गाङ्गितया प्रतीयन्त इति। उत्प्रेक्षा वैराग्यविशद इति ब्रतिना सम्बन्धः सम्भवति। न च धृतत्वं सम्भवति न कलङ्क इति वाच्यम्, तस्य श्लेषोत्पत्तिहेतुः, तदनुसन्धानादेवार्थान्तरप्रतीतेः। श्लेषस्तु रूपकोपमयोरुत्पत्ति- कलङ्काक्षवलयेति समुदायसम्बन्धिनः प्रत्येकसम्बन्धस्यायत्नसिद्धत्वात्। उपचार: निदानं निर्वेदप्रतीतावेव जटाक्षवलयधारणप्रतीतिसङ्गतेः । चन्द्रगततया महाव्रति- पक्षे कष्टदायी नाश्रितः स्यादित्याशङ्कयते-उपमायामपह्रवेन कलङ्काक्षवलययोः वृत्तान्तप्रतीतिरूपा समासोक्ति: पुनरमीषां सर्वेषामेव पर्यन्तभूता चारुत्वोत्कर्षहेतुः संघटितभावात्मकः समुदायोऽपि न निर्वहतीति कुतः करधृतत्वस्य समुदाय- पञ्चमी सुव्यक्तैवेत्यतस्तामनादाय चत्वार इत्युक्तम्। ननु कलङ्काक्षवलय इति रूपक- सम्बन्धः, कुतस्तरां च तद्द्वारकः प्रत्येकसम्बन्धः । उपचारग्रहश्चात्र केशग्रह इव मुपमा वेति सन्देहात् कथमैकान्तिको रूपकव्यपदेश इति सन्देहसङ्करोदाहृति- विमुञ्चतीत्याह-कलङ्क इत्यादि स्यादित्यन्तम्। उत्कटतया भिन्नतया। मुख्येऽ- रूपोडयं स्यादित्याह-कलङ्क एवेति। कथं पुनः करधृतत्वमित्याह-अस्य पीत्यतः पूर्व कलङ्कस्य चन्द्रसम्बन्धे सम्भवितयेति च परतश्र कृत इति शेषः । एवंरूपोSनुग्राह्यानुग्राहकभावात्मकः । इयं तटी स्थली राजति। किम्भूता १ परस्पर- १. कातन्त्रे कृत्प्रत्ययप्रकरणे २६३ सूत्रम् । मभिहतानां विप्रतिपत्तिहतानां दानवानां रासेन संरम्भगर्जितेनातिपातिनोच्छलेन

४९६ काव्यप्रकाशदीपिका [दशम उल्लास: ] चण्डीदासविरचिता ४९७ अ्त्र यमकमनुलोम प्रतिलोमश्च चित्रभेद: पादद्वयगते परस्परापेक्षे। बाधकमस्ति, येनैकतर एव परिगृह्येत, स निश्चयाभावरूपो द्वितीयः एकस्य च ग्रहे न्यायदोषाभावादनिश्चयः ॥ सङ्कर:, समुच्चयेन सङ्करस्यैवाक्षेपात्। उदाहरणम्-

द्वयोर्बहूनां वाडलङ्गाराणामेकत्र समावेशेऽपि विरोधान्न यत्र जह गहिरो जह रतणणिब्भरो जह अ णिम्मलच्छाओ तह किं विहिणा एसो सरसवाणीओ जलणिही ण किश।। युगपदवस्थानम्, न चैकतरस्प परित्रहे साधकं तदितरस्य वा परिहारे अत्र समुद्र प्रस्तुते विशेषणसाम्यादप्रस्तुतार्थप्रतीतेः किमसौ तटमतिक्रान्ताः सारावाः सशब्दनदा यस्याः सा। साऽतिप्रसिद्धा गजता गज- समासोक्तिः, किमब्धेरप्रस्तुतस्य मुखेन कस्यापि तत्समगुणतया समूहः। अतिपाति अतिशयेन रक्षति। अविरतेन सततप्रवृत्तेन दानेन मदेन वरा प्रस्तुतस्य प्रतीतेरियमप्रस्तुतप्रशंसेति सन्देहः। यथा वा- श्रेष्ठा। सारा उत्कृष्टा। वनं द्यति खण्डयति वनदा। अलोमप्रतिलोमश्चेति नयनानन्ददायीन्दोर्बिम्बमेतत् प्रसीदति। पुंस्त्वपाठे पादद्वयगत इति नपुंसकत्वं समाहारेऽन्यतरस्यामिति१ नपुंसकपाठे तु अधुनाऽपि निरुद्धाशमविशीर्णमिदं तमः ॥ स्फुटमेव। परस्परापेक्षे इति यमकनिर्वाहप्रवृत्तस्य कवेः पृथक् प्रयत्ननिर्वर्त्यतया- अत्र किं कामस्योद्दीपकः कालो वर्तत इति भङ्गयन्तरेणाभिधा- डनुलोमप्रतिलोमस्योत्पत्तौ यमकापेक्षिता। यमकञ्चात्र तदाश्रयेणैव दुष्कररीति- नात् पर्यायोक्तम्, उत वदनस्येन्दुबिम्बतयाऽध्यवसानादतिशयोक्तिः, वासनावासितानां मनसि कमप्यास्वादिकं परितोषमाधत्त इति प्राचीनानामभि- किंघा एतदिति वक्त्रं निर्दिश्य तद्रूपारोपवशाद्रूपकम्, अथवा सन्धिः। ग्रन्थकारश्र गौरवेण तानेव प्रमाणीचकार। वस्तुतस्तु कविर्यमकनिर्वाहे चित्रनिर्वाहे वा प्रवृत्त इति नास्त्येव निश्चायकम्। अस्तु वा यमकनिर्वाहप्रयत्नादेव समावेशेऽपीति। प्रतिभासमानतयाऽत्यन्तसत्वाविरहेऽपीत्यर्थः । यदुक्तम्-"अने

चित्रनिर्वाहः, तथापि चित्रोत्पत्तौ न हेतुर्यमकम् । एवं चित्रं यमकोत्पत्तिहेतुरित्यपि कालङक्रियोल्लेखे समं तद्वृत्त्यसम्भवे। एकस्योपग्रहे न्यायदोषाभावे च सङ्करः ॥"

नास्ति। आस्वादिकसन्तोषदानेऽपि न किम्यपेक्ष्यमिति विविच्य न बुद्धयामहे इति। अवस्थानमवस्थासम्भवो विश्रान्तिसम्भवः । स सन्देहविषयीभूतोऽलङ्कारः परिगह्येतव्यवस्थिततया स्वीक्रियेत। समुच्चयेन प्रतिभासमानतया द्वयोरप्यत्यन्ताभाव- मानचक्षुषः । यथाहु :- यथा न शब्दयोः परस्परोपकारकत्वं तथा शब्दालङ्कारयोर- पीति®। न चात्र रांसृष्टिर्दूरविषयत्वात् तस्मादेकाश्रयानुप्रवेशसङ्कर एव ज्यायान्। विरहेण। आक्षेपादर्थसिद्धत्वात्। सरसवाणीओ सुस्वादपानीयः कोमलवाणीकश्च। अत्र प्रकरणाद्यनिश्चयाद् द्वावपि समासोक्त्यप्रस्तुतप्रशंसाSलङ्कारावुल्लिख्येते। न चैक- यमकस्य चित्रव्यक्तिभ्यां सह द्वितीयपादे तूर्यपादे च दत्तपदत्वात् । अङ्गाङ्गिभाव- सन्देहयोस्तु सङ्करयोरर्थालङ्कार एव विषयः । तृतीयसङ्करस्य शब्दार्थगततया विजा- तरनिर्धारणेऽस्ति किञ्चित् प्रमाणम्, वस्तुतः पुनः समुद्रपुंसोरेकतरस्य प्रस्तुतत्वाद्

तीयालङकृतिमात्रविषयत्वं सजातीयोदाहृतिदर्शनेन विघटयिष्यामः। द्वयोरलङ्कृत्योर्नास्ति वृत्तिः। सन्देहश्वायं नित्य एवेति नैकतरविश्रान्तिरित्याह- इतरस्य कस्यापि तत्समगुणतया समुद्रसमानधर्मतया प्रतीतेरित्यन्वयः । १. अत्र पाठोऽस्पष्टः। समाहारे नपुंसकत्वं नित्यमेकवच्चान्यतरस्यामिति द्वयो: सन्देहमुदाहृत्य बहूनामुदाहरति-यथा वेति। निरुद्धाशं स्थगितसकल- वैकल्पिकमेकत्वम्। समाहारे नपुंसकता कातन्त्रमतेऽपि नित्या। दिशम्। तमोऽन्धकारं वियोगव्यामोहो वा। अतिशयोक्तिपक्षे आरोपविषयं वदनं २. एवमुभयोरेव मातृकालिप्योः पाठः । ३. एवमुभयोरेव मातृकालिप्योः पाठः। समाधानमेवम्-अनुलोमा एका निगीर्यावस्थितस्येन्दुरित्यस्य विशेषणमेतदिति तद्रूपारोपवशाद् इन्दुबिम्बरूपा-

व्यक्ति:, प्रतिलोमा द्वितीया। रोपविषयत्वात् । तद्रूपवशादिति पाठे तु नेत्रेषु बिम्बेन रूपवशादारोपवशादित्यर्थः ।

काव्यप्रकाशदीपिका [ दशम उल्लास: ] चण्डीदास विरचिता ४९९

तयो: समुच्चयविवत्तायां दीपकम्, अथवा तुल्ययोगिता, किमु प्रदोष- राजनारायणं लक्ष्मीस्त्वामालिङ्गति निर्भरम्। वर्णने विशेषणसाम्यादानन्दस्यावगतौ समासोक्ति:, आहोस्विन्मुख- इत्यत्र पुनरालिङ्गनमुपमां निरस्यति, सदशं प्रति परप्रेयसीप्रयुक्त- नैर्मल्यप्रस्तावादप्रस्तुतप्रशंसेति बहनां सन्देहादयमेव सङ्करः। स्यालिङ्गनस्यासम्भवात्।

यत्र तु न्यायदोषयोरन्यतरस्यावत्तारस्तत्रैकतरस्य निश्चयान्न पादाम्बुजं भवतु नो विजयाय मञु-

संशयः। न्यायश्च साधकत्वमनुकूलता। दोषोऽपि बाघकत्वं प्रति- इत्यत्र मज्जीरशिञ्जितमम्बुजे प्रतिकूलमसम्भवादिति रूपकस्य कृलता। तत्र- बाधकम्, न तु पादेऽनुकूलमित्युपमायाः साधकमभिधीयते, विध्युप- सौभाग्यं वितनोति वक्त्रशशिनो ज्योत्स्नेव हासदुतिः। मर्दिनो बाधकस्य तदपेक्षयोत्कटत्वेन प्रतिपत्तेः। एवमन्यत्रापि

इत्यत्र मुख्यतयाऽवगम्यमाना हासद्युतिर्वक्त्रे एवानुकूल्यं भजत सुधीभि: परोच्यम्।

इत्युपमाया: साधकम्, शशिनि तुन तथा प्रतिकूलेति रूपकं प्रति स्फुट मेकत्र विषये शब्दार्थालङ्कृतिद्वयम्।

तस्या तबाधकता। व्यवस्थितश्च वक्त्रेन्दौ तव सत्ययं यदपर: शीतांशुरभ्युद्यतः॥ इत्यत्रापरत्वमिन्दोरनुकूलं न तु वक्त्रस्य प्रतिकूलमिति रूप- वक्त्रे सति किमपर इन्दुरुदित इत्यपि प्रतिभासेऽन्ततोऽसङ्गत्यभावात्। सदशं

कस्य साधकतां प्रतिपद्यते न तूपमाया बाधकताम्। राजानम्। असम्भवादनुपादानाद् लक्ष्म्यालिङ्गनस्यानुपपत्तेश्चेति शेषः। रूपकस्य बाधकमिति। उपमाया उत्कटभेदतया स्वतन्त्रतया प्रतीतेन पादेन मजीरशिज्जित-

समुच्चयविवक्षायां प्रसीदतीत्येकक्रियासंवलितितया द्वयोर्विशकलितयोः समावेशविवक्षा सम्बन्धः सम्भवति, रूपके तु भेदस्थगनेनाच्छादितनिजस्वरूपेण पादेनाम्बुजतया

याम्। अत्राप्येतदिति वक्त निर्दिश्येत्यनुषज्यते। दीपकमेकस्य प्राकरणिकत्वेऽ- प्रतीतौ न सम्भवति तत्सम्बन्ध इति भावः। ननु यथा मऔ्जीरशिज्जितमम्बुजसम्भा-

परस्याप्राकरणिकत्वे। तुल्ययोगिता वर्ण्यमानवस्त्वन्तरङ्गतया द्वयोरण्यप्रकृतत्वेन। वनरूपकबाधकम्, तथा पादसम्भावनोपमासाधकमपि तत् कथं रूपकब्राधकमात्रं

'प्रदोषवर्णन इति। चन्द्रबिम्बस्य प्रकृतत्वमभिप्रेत्य। मुखनैर्मल्येत्यनन्तरं वर्णनेति तस्योक्तमित्याह-न त्विति। विध्युपमर्दिन इति । विधीयत इति विधिः कार्य तदुप-

शेषः । न्यायदोषशब्दौ करणसिद्धौ, अन्यथा साधकत्वमित्यादिना सामानाधि- मर्दिनस्ततो बलीयसः। एतदुक्त भवति-मञ्जीरशिञ्चितस्य पादसम्भवमात्रेण नोपमा

करण्यानुपपत्तिः साधकत्वबाधकत्वयोर्विवृतिः । अनुकूलता प्रतिकूलतेति। मुख्यतयाS- निश्चेतुं शक्यते यावदम्बुजेत्यत्र तद्विरहो न प्रतीयत इति। यद्वा बाधक एव प्रथमं

वगम्यमाना, उपमेयतया निबद्धत्वात् । न तथा प्रतिकूलेति। तस्या असम्भवेऽपि बुद्धिमारोहति तन्मुखेनैव व्यपदेश इति। तदिदमाह-तदपेक्षया साधकापेक्षया,

तत्प्रतिकूलज्योत्स्नासम्भवात् । अपरत्वमिन्दोरनुकूलमिति। वक्त्ररूपे एकस्मिन्निन्दौ उत्कटत्वेन प्रतिपत्तेः प्रतीतेरिति।

किमप रेणेन्दुनेति प्रतिभासात्। न तु वक्त्रस्य प्रतिकूलमिति। इन्दुसामान्यगुणे तव स्फुटं व्यवस्थितमिति सन्देहव्यवच्छेदः। एकत्र विषय इति विवृणो- ति -- अभिन्ने पद इति। पदशब्दश्चात्रोपलक्षणार्थः क्वचिदपि

१. प्रदोषसमय इति क्वाचित्कः पाठः। प्रदोषवर्णनं प्रस्तुतमिति श्रीविद्या- १ पञ्चस्तव्यां घटस्तवे प्रथमश्लोकस्योत्तरार्धमिदम् । पूर्वार्ध तु-"आनन्दमन्थर- चक्रवर्तिनोऽपि। पुरन्दरमुक्तमाल्यं मौलौ हठेन निहितं महिषासुरस्य"।

५०० काव्यप्रकाशदीपिका [दशम उल्लास: ] चण्डीदासविरचिता ५०१ अभिन्न एव पदे स्फुटतया यदुभावपि शब्दार्थालङ्कारी व्यवस्थां अत्रैकपदानुप्रविष्टौ रूपकानुप्रासौ। समासादयतः सोऽप्यपर: सङ्करः। उदाहरणम्- तेनासौ त्रिरूपः परिकीर्तितः ॥ स्पष्टोल्लसत्किरणके लरसूर्यबिम्ब - तदयमनुग्राह्यानुग्राहकतया सन्देहेनैकपदप्रतिपाद्यतया च व्यव- विस्तीर्णकर्णिकमथो दिवसारविन्दम्। श्लिष्टाषदिग्दलकलापमुखावतार- खण्डनात् आश्रयार्थो वा पदशब्दः। रूपकाऽनुप्रासौ। किरणकेसरसूर्यबिम्बेति बद्धान्धकारमधुपावलि संचुकोच।। विस्तीर्णकर्णिकेति श्विष्टाष्टदिगदलकलापन्रद्धान्धकारमधुपावलीति च व्यक्तिभेदे- नावस्थितौ। अत्र स्फुटमेकत्र विषय इति कारिकास्थाने एकत्राभिन्ने च पद इति पाठं 'पादेऽपि दृष्टः । एकस्मिन्नृथग्भूते विषय इत्यपि पाठे विवरणार्थ एव। निक्षिप्य तदनुकारिणीमेव वृत्तिमामनन्तः केचविद् भिन्नपदेऽप्यलङ्कारद्वयावस्थान- शब्दार्थालङ्काराविति शब्दार्थस्यालङ्कारार्थस्यालङ्कारौ। शब्दस्यैकोSलङ्कारो- सङ्करमेनं वाञ्छन्ति। सो णत्थि एत्थेत्येव्र च तदुदाहरणमित्याहुः१, तदसत्, डर्थस्यापर इति द्विधाऽर्थः। तेन कश्रिद् (क्वचित् ) यथाश्रुतदूषणेऽपि संसृष्टिपार्थक्याभावात्। अत्र हि रूपकानुप्रासौ संसृष्टाविति पूर्वमेवोक्तम्। न क्षतिः, दूरस्यानभिज्ञानात्। तत्राद्ये यथा-"विरचिता मधुनोपवनश्रिया- "मुरारिनिर्गता नूनं नरकस्य विरोधिनी। तवापि मूर्ध्नि गङ्गेव चक्रधारा पति- मभिनवादवपत्रविशेषकाः । मधुलिहां मधुदानविशारदाः कुरवका रवकारणतां ष्यति॥।" इत्यत्र, "सप्ताक्षरोद् द्योतितरङ्गशोभिन्यमन्दमारब्धमृदङ्गवाद्ये। उद्यान- ययुः ॥" अत्र रवका रवका इति यमो यथा वरकाराद्यावाराशयापेक्षा®। द्वितीये वापीपयसीव यस्यामेणीदृशो नाट्यगहे रमन्ते ॥।" इत्यत्र विशेषणपदस्य तु साधारण- यथा-"अहिणअपओअरसिएसु पहिअसामाइएसु दिअहेसु। सोअई पसारिअ- धर्मपरत्वेनोपनिबद्धतया श्ेषः। साधारणधमप्रतीतेश्चेवशब्दमाहात्म्यादुपमा- गीआण णच्चिअं मोरविन्दोश्णाणं ।I" अत्र पथिकश्यामायितेत्युपमा पथिकसामाजि- श्रय इव शब्दश्लेषस्यानुप्रवेशादिति सङ्करमलङ्कारवृत्तिकारस्तदनुसारिणश्च धर्म- केष्विति च रूपकं पहिअसामाइएसु इत्येकाश्रयानुप्रविष्टे। तृतीयमुदाहरति- दत्तप्रभृतयः । तदसमञ्जसम् , विशेषणेषु श्ेषो विशेष्यासम्बन्धे च शब्द उपमेति स्पष्टेति । ऊषा१ रात्रिस्तस्या अवतार आविर्भावः। बद्देति सन्निरुद्धेति। सज्जुकोच विषयभेदात्। वस्तुतस्त्वत्र श्रेषप्रयोजितं शब्दसाम्यमुपमामुत्थापयति, तौ च संक्षिप्तमासीत्, निमिमीलेति यावत्। एकपदेति समासे विभक्तिलोपेन पृथकपदत्व- १. एतत् खल्वलङ्काररत्नाकरकारादीनां मतस्यानुसरणम्। ये संसृष्टिं सङ्करतो १. "पदं व्यवसितत्राण स्थानलक्ष्म्याङिघ्रवस्तुषु।" अङिघ्रः पादः। क्वचिद् व्यतिरिक्तां न सहन्ते। परं तन्मतं विचारासहमिति जयरथोSलङ्कारविमर्शिन्यां यथा छन्दोनिबन्धेषु। प्रतिपेदे। तत एवैतदालो चनमवलोकनीयम्। २. अत्र यमकसगें रघुवंशेऽनुप्रासयमकयोविजातीययोः शब्दालङ्कारयोः २. भिन्नकक्षाणामप्यलङ्काराणां संघटमानत्वेन प्रतीतावेकावसाय इति युक्तमेव संसृष्टिः। यमष्वकाद्यन्तेभ्यरोपापेक्षीति ख. पाठः। एवमादौयमक एव संसृष्टे रलङ्कारत्वमित्यलङ्कारवृत्तिकारः कोऽपि जयरथेनात्रापि स्मृतः । अत्र स कवयितु: संरम्भातिशयः स्यात्। यमकस्य प्राधान्यमनुप्रासस्य तदङ्गत्वं च। परामृष्टः स्यात्। धर्मदत्तो मैथिलो रसविषये निबन्धं निर्ममावित्युत्कलीय।नां ३. उषावतारेति काश्मीरीयाणां पाठः । उषाऽवतारः प्रदोषः । अवतरत्यस्मिन्निति अ्न्थादनुमीयते। परमेतद् भिन्नो अ्रन्थोऽलङ्कारविषयकः स एव वेत्यादि कृत्वेत्यल कटीकायाम् (पृ० २५०)। अ्रन्थादस्माद् निर्णतुं न शक्यते। २०

काव्यप्रकाशदीपिका [दशम उल्लास: ] चण्डीदासविरचिता २०३ स्थितत्वात् त्रिप्रकार एव सङ्करो व्याकृतः । प्रकारान्तरेण तुन शक्यो एवश्च यथा पुनरुक्तवदाभास: परम्परितरूपक चोभयोर्भावाभावानु- व्याकर्तुम्, आनन्त्यात्प्रभेदानामिति प्रतिपादिता शब्दार्थोमयगतत्वेन विधायितयोभयालङ्कारौ तथा शब्दहेतुकार्थान्तरन्यासप्रभृतयोडपि द्रष्टव्याः। अरथस्य तु तत्र वैचित्र्यमुत्कटतया प्रतिभासत इति वाच्य- कुतः पुनरेष नियमो यदेतेषां तुल्येऽपि काव्यशोभातिशयहेतुत्वे लङ्कारमध्ये वस्तुस्थितिमनपेद्यैव लच्षिताः। कश्चिदलङ्कार: शब्दस्य कश्चिदर्थस्य कश्चिच्चोभयस्येति चेत्, उक्त- योऽलङ्कारो यदाश्रितः स तदलङ्कार इत्यपि कल्पनायामन्वय मत्र यथा काव्ये दोषगुणालङ्काराणां शब्दार्थोभयगतत्वेन व्यवस्थाया व्यतिरेकावेव समाश्रयितव्यौ। तदाश्रयमन्तरेण विशिष्टस्याश्रयाथ्रयि मन्वयव्यतिरेकावेव प्रभवतो निमित्तान्तरस्याभावात्। ततश्च योऽलङ्कारो भावस्याभावादित्यलङ्काराणां यथोक्तनिमित्त एवं परस्परव्यतिरेको यदीयान्वयव्यतिरेकावनुविधत्ते स तदलङ्कारो व्यवस्थाप्यत इति। ज्यायान्। एषां दोषा यथायोगं सम्भवन्तोऽपि केचन। परम्पराश्रयेणाधिकं चमत्कारमावहत इत्यङ्गाङ्गिभावाङ्गीकृतिर्ज्यायसी। असौ उत्ेष्वन्त्भवन्तीति न पृथक् प्रतिपादिताः ॥ सङ्करः पृथगव्यवस्थाविरहितालङ्कारमिश्रीभावसामान्यलक्षकः । प्रकारान्तरे- णावान्त रेणेत्यत्र सङ्कलनम्। आनन्त्यादिति सङ्कीर्यमाणालङ्कारप्रकारानन्त्यप्रयोजि तदन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वमेव'। एवं परम्परितरूपकेऽपि। "श्रीनृसिंह महीपाल तादिति भावः। प्रतिपादिता उल्लासद्वयेन। स्वस्त्यस्तु तव बाहवे। आहवे जगदुद्दण्डराजमण्डलराहवे ।।" अत्र राजमण्डल- परिवृत्तौ रूपकपरिवृत्तिः। राहुशब्दपरिवृत्तौ तु तादवस्थ्यमेव। एवं शब्दहेतुकार्था- उक्तमत्रेति। अत्रालङ्काराणां शब्दादिगतत्वनियमने बीजं श्रेषप्रसङ्गे पूर्व- न्तरन्यासेऽपि हि शब्दाभावे तदभावादितरशब्दपरिवृत्तावपि चाभावादित्यर्थः । मुक्तम्। तदेव स्मारयति-यथेति। शब्दार्थोभयगतत्वेनेत्यस्य दोषगुणा- प्रभृतिशब्देन नाल्पः कविस्वल्पश्लोकवदेव महान् भवानिति श्लिष्टव्यतिरेका- लङ्काराणामित्यनेन यथासम्भवमन्वयः, दोषगुणयोरुभयगतत्वनियमात्। न दिसंग्रहः। वस्तुस्थितिं सिद्धान्तव्यवस्थाम्। कुतः पुनरन्वयव्यतिरेकाम्यां हि लाटानुप्रासादलङ्कारवत् श्रुतिकटुप्रभृतयो दोषा उपचारेण शब्दार्थवृत्तयो विनाऽलङ्काराणां शब्दार्थोभयगतत्वविभागो न सम्भवतीत्याह-योऽलक्कार यथा प्रसादादयो गुणा व्यासज्योभयवृत्तय उक्ताः, निमित्तान्तरस्य परप्रतिपन्नस्या- भावात्, अनुपपद्यमानत्वाद् अन्वयव्यतिरेकावन्तरेणाविद्यमानत्वात्। दोषगुणा- इति। अलङ्कार्यालङ्करणभावस्य लोकवदाश्रयाश्रयिभावेनावस्थितेरित्येव हि वि-

लङ्कारेषु साधारण्येनोक्तान् प्रकृतेष्वलङ्कारेषु विविच्याह-ततश्रेति। यदीयान्वयेति क्षायां परममन्त्र:। समाश्रयितव्यावङ्गीकार्याविति मूलतया भावेन व्यवस्था-

नियम्य शब्दस्यार्थस्य वा भावे यस्यालङ्कारस्य भावः, अभावे चाभावः, स तदलक्कार- १. अन्वयव्यति रेकावाश्रित्यैव मम्मटग्रन्थे ध्वनिभेददोषाणामलङ्कारप्रकार- स्तस्य शब्दार्थस्य वाडलङ्कारो व्यवस्थाप्यते व्यवह्नियते। इत्युक्तमिति पूर्वेणानु- व्यवस्था। प्राचीनैस्तात्कालिकैस्तिल का दिभिस्तदर्वाग्भवै रुचकायेश्रा- षङ्ग:। एवं व्यवस्थिते उभयोर्भावाभावानुविधायितयेति। तनुवपुरित्यादि। तनु- श्रयाश्रयिभावेनैषां व्यवस्था सम्मानितेति तन्मतस्य चिन्त्यत्वमत्रोद्चुषर ते शब्दस्थाने रूपादिशब्दप्रयोगे पुनरुक्तवदाभासो न भवतीत्यस्य शब्दान्वयव्यति- टीकाकृता मूलकृतमनुसरता। रेकानुविधायिता। वपुःशब्दस्थाने तु शरीरादिपदनिवेशेनापि न क्षतिरिति २. परममनन्तमिति ख० पाठः ।

५०४ काव्यप्रकाशदीपिका [दशम उल्लास: ] चण् डीदासविरचिता ५०२ तथाह्यनुप्रासस्य प्रसिद्धयभावो वैफल्यं वृत्तिविरोध इति ये त्रयोऽ- भण नर्थास्ते प्रसिद्धिविरुद्धतामपुष्टार्थत्वं प्रतिकूलवर्णतां च यथाक्रमं न तरुणि! रमणमन्दिरमानन्दस्यन्दिसुन्दरेन्दुमुखि! यदि सल्लोलोल्लापिनि गच्छसि तत् किं त्वदीयं मे।। व्यतिक्रामन्ति, तत्स्वभावत्वात्। क्रमेणोदाहरएम्- चक्री चक्रारपड्क्तिं हरिरपि च हरीन धूर्जटिर्मूर्द्धजाग्रा- परिसरणमरुणचरणे रणरणकमकारणं कुरुते।।

नतं नक्षत्रनाथोऽरुणमपि वरुणः कूबराग्रं कुबेरः। अत्र वाच्यस्य विचिन्त्यमानं न किश्चिदपि चारुत्वं प्रतीयत इत्य-

रंहः संघः सुराणां जगदुपकृतये नित्ययुक्तस्य यस्य पुष्टार्थतैवानुप्रासस्य वैफल्यम्। अ्रकुण्ठोत्कण्ठयेति'। अ्रत्र शृङ्गारे

स्तौति प्रीतिप्रसन्नोऽन्वहमहिमरुचः सोऽवतात् स्यन्दनो वः॥ परुषवर्णाडम्बरः पूर्वोक्तरीत्या विरुध्यत इति परुषानुप्रासोऽत्र

अत्र कर्तृकर्मप्रतिनियमेन स्तुतिरनुप्रासानुरोधेनैव कृतान प्रतिकूलवर्णतैव वृत्तिविरोधः ।

पुराणेतिहासादिषु तथा प्रतीतेति प्रसिद्धिविरोधः । यमकस्य पादत्रयगतत्वेन यमनमप्रयुक्तत्वं दोषः। यथा-

पकतयाऽङ्गीक्रियते, किमन्तर्गडुनाSSश्रयाश्रयिभावेनेति भावः। तदाश्रयमर्थव्यति भुजङ्गमस्येव मणिः सदम्भा ग्राहावतीर्णेव नदी सदम्भाः ।

रेकाश्रयम्। शब्दस्यार्थस्य वाऽन्वयव्यतिरेकानुविधानादेव हि तदाश्रयत्वं वाच्यम्, दुरन्ततां निर्णयतोऽपि जन्तोः कर्षन्ति चेतः प्रसभं सदम्भाः॥

विशिष्टस्य नियतस्याभावादित्यतः पूर्व निश्चयेति शेषः। व्यतिरेको वैजात्यम्। वर्णतानिष्पाद्यश्चित्तक्षोभः । प्रतिकूलवर्णतैव वृत्तिविरोधः पूर्वपदार्थो विधेः। एषामुल्लासद्वयेनाभिप्रेतानामलङ्काराणां केषाञ्चित्। यथायोगमुक्तेष्वन्तः पतन्ती- यमनं बन्धनम्। अप्रयुक्तत्वं कविपरम्पराप्रयोगविरहः। सदम्भा इत्यत्रा- त्यन्वयः। केवललक्ष्यप्रसिद्धया प्राचीनान्तर्भावप्रकारमुपपादयति वृत्तिकृत्- म्भःशब्देन सप्रभाः । द्वितीये तु जलमुच्यते, दुरन्ततां परिणामदुःखदायिताम्। तथाहीति। प्रसिद्धथभावः प्रसिद्धार्थविरहः। वैफल्यमास्वादोत्कर्षकत्वविरहः। निर्णयतो निश्चिन्वतः । सदम्भा: सकपटाः । प्रमाणं परिमाणम्। तादृशी जात्या वृत्तेरनुप्रासभेदस्य प्रधानीभूतास्वादविरोधित्वं वृत्तिविरोधः । न अर्थ्यन्ते प्रार्थ्यन्त प्रमाणेन वा कृता शुभाश्रय उत्कृष्टे उपमानधर्माश्रयणीये अनुचितार्थत्वमिति पद इत्यनर्था दोषाः। नातिक्रामन्ति न व्यभिचरन्ति। तेषां स्वभावः प्रतिनियतो धर्मो न्यूनाधिकत्वमित्यनेनैव गतार्थमित्यर्थः । लक्षणं विद्यतेऽस्येति' तत्स्वभावाः, तेषां भावस्तत्वम्, तस्माद् विशेषरूपत्वादित्यर्थः । चक्री विष्णुः, हरिरिन्द्रः, हरीनश्वान्। तथा प्रतीतेरिति । प्रतोतिः प्रतिपादन- १. सम्पूर्ण: श्लोको यथा-

मिति यावत् । रमणमन्दिरं यदि गच्छसीत्यन्वयस्तदा त्वदीयं त्वन्मतं अकुण्ठोत्कण्ठया पूर्णमाकण्ठं कलकण्ठि माम्।

किमन्यत् प्रयोजनमस्तीत्यर्थः । अलघु उच्चै । अरुणचरण इति सम्बुद्धिः । पूर्वा- कम्बुकण्ठयाः क्षणं कण्ठे कुरु कण्ठार्तिमुद्दर।।

नुरागं विनैव निबध्यमानं निरूप्यमाणमपि। अकारणमिति क्रियाविशेषणम्। (काव्यप्रकाशसप्तमोल्लासे) १. सदम्भा सदं सततं भाः प्रभा यस्येति कृत्वा सततप्रभावानित्यर्थें प्रथमे कलकण्ठीति दूतीसम्बोधनम्। कण्ठार्ति कण्ठपीडाम् । परुषवर्णाडम्बरः परुष- पादे। सदमिति सदेत्यर्थे निपातश्छान्दस इति का० प्र० विवेके श्रीधरः।

१. एषामिति स्यात्। सदा शोभनमम्भो जलं यस्येति द्वितीयपादे। दम्भेन सह वर्तन्त इति चतुर्थ- पादे। अत्र पादत्रये यमनं न चतुर्षु पादेष्विति कविभिरनादतत्वादयमत्र

५०६ काव्यप्रकाशदीपिका [दशम उल्लास: ] चण्डीदासविरचिता ५०७

उपमायामुपमानस्य जाततप्रमाणगतशून्यत्वमधिकता वा तादृश्य- नुचितार्थत्वं दोषः। धर्माश्रये तु न्यूनाधिकत्वे यथाक्रमं हीनपदत्व- लिङ्गवचनभेदोऽप्युपमानोपमेययोः साधारणं चेद् धर्ममन्यरूपं

मधिकपदत्वं च न व्यभिचरतः । क्रमेणोदाहरणम्- कुर्यात् तदैकतरस्यैव तद्धर्मसमन्वयावगतेः सविशेषणस्यैव तस्योप-

चण्डालैरिव युष्माभि: साहसं परमं कृतम्। मानत्वमुपमेयत्वं वा प्रतीयमानेन धर्मेण प्रतीयत इति प्रक्रान्तस्या- वह्निस्फुलिङ्ग इव भानुरयं चकास्ति। र्थस्य स्फुटमनिर्वाहादस्य भग्नप्रक्रमरूपत्वम्। यथा-

युपादौ अगवानू वेधा विनिर्मित्सुरिव प्रजाः ॥ श्रायं पझमासनासीनश्चकवाको विराजते। चिन्तारत्नमिव च्युतोऽसि करतो धिङ् मन्दभाग्यस्य मे। पातालमिव ते नाभि: स्तनौ क्षितिधरोपमौ। वेणीदराड: पुनरयं कालिन्दीपातसन्निभः ॥ सक्तवो भक्षिता देव ! शुद्धा कुलवधूरिव ।

अत्र चण्डालादिभिरुपमानैः प्रस्तुतोऽर्थोऽत्यर्थमेव कदर्थित इत्यनु- यत्र तु नानात्वेऽपि लिङ्गवचनयोः सामान्याभिधायि पदं स्वरू- ितार्थता। पतो नोपपद्यते न तत्रैतद्दूषणावतारः, उभयथाप्यस्य कृतार्थानुगम- स मुनिर्लाविदितो मौन्ज्या कुष्पाजिनपटं बहनू। दयराज शीलजीमूतआागाश्लिष्ट स्वभावत्वात्। यथा- इवांशुमान्। अत्रोपमानस्य मौख्जीस्थानोयस्तडिलक्षणो धर्मः केनापि पदेन न प्रतिपादित इति हीन पदत्वम्। साधारणमुभयप्रत्याशया निबद्धम्। अन्यरूपमेकरूपमसाधारणलिङ्गादि- स पीतवासा: प्रमृहीतशा्ङ्गे मनोजभीमं वपुराप कृष्णः। योगेन व्याहतसाधारण्यमित्यर्थः । प्रतीयमानेनोपात्तादन्येन। चिन्तारत्नमित्यादौ शतहदेन्द्रायुधवानू विशायां संसृज्यमान: शशिनेव मेघ: ॥ त्रैलोक्यसारभूतत्वादिना धर्मेण गुणेन सक्तव इत्यादौ प्रतीयमानसाधर्म्यविरहः अक्षोप्रमेयस्य शङ्गाद्रेरनिदशे शशिनो ग्हणमतिरिच्यत इत्यधिक- सूचितः । न चासौ सार्वत्रिकः। यत्राप्यस्ति, तत्रापि न दोषनिरसनक्षम इति पदत्वमू। प्रत्ययात् प्रक्रान्तस्येति। उपमानोपमेययोरेकस्य हि यादृशः सविशेषगो अयमित्यादौ वेधसो जातिशब्दत्वं प्रतिसर्ग ब्रह्मणो भेदात् पातः प्रवाहः। निर्विशेषणो वा क्रमः, सोऽपरस्यापि निर्वाह्य एवेति दण्डी। स्वरूपतो पात्रेणेत्यपि पाठे स एवार्थ:, पात्रशब्दस्य जलाशयार्थत्वात्। सम्भाव्यगुणवत्तवा मौक्जीस्थानीयो मौञ्जीप्रतिनिधीभूतः । नोपपद्यते तथाऽवस्थितमेवोपमायोग्यं भवति। न तत्रैतद् दूषणावतारः। यथोक्तम्-

उपमेयस्य कृष्णस्य शङ्कादेरेव। शशिनो ग्रहणमिति। ग्रह्यते प्रतीयतेऽनेनेति "न लिङ्गवचने भिन्ने न हीनाधिकताऽपि वा" इत्यादि दण्डी। 'कृतार्थानुगमस्व-

ग्रहणे वाचकपदं शशिन इति शब्दपरं ग्रहणमुपादानम्'। युक्तवद् दोष इति प्रागेवाभिहितम्। यमकं तु विधातव्यं न कदाचिद्पि त्रिपादित्यालङ्कारिकाणामाम्नायः । १. अनुगमक्षमस्वभावत्वादिति त्वन्येषां पाठः। यस्य प्रदीपे गोविन्दठक्कुरै-

. आामहकृते काव्यालङ्कारे प्राचीनालङ्कारिकवर्यस्य रामशर्मणः श्लोकत्वेनोद्ध- रनुगमयोग्यस्वभावत्वादिति प्रतिशब्देन विवरणं दत्तम्। अनुगमोऽ- तोऽयम्। अ्रत्र शशिनेवेत्युपमायामुपमानस्योपमेयो योग्यो न निर्दिष्ट इत्युप- नुषङ्गेऽन्वय इति यावत्। वस्तुतस्तु पाठद्वयमप्यस्पष्टशब्दविन्यासेना- मेयाभावाद् धर्माधिक्यम्। वद्यम्। तात्पयं तूपरि प्रकटितमेव।

५०८ काव्यप्रकाशदीपिका [ दशम उल्लास: ] चण्डीदासविरचिता ५०६

गुणैरनध्यैः प्रथितो रत्नैरिव महार्णवः॥ अतिथिं नाम काकुत्स्थात् पुत्रमाप कुमुद्वती। तद्वेषोऽसदृशोऽन्याभि: स्त्रीभिर्मधुरताभृतः । पश्चिमाद् यामिनीयामात् प्रसादमिव चेतना॥ दधते स्म परां शोभां तदीया विभ्रमा इव ॥ अ्रत्र चेतना प्रसादमाप्नोति न पुनरापेति कालभेदः। कालपुरुषविध्यादिभेदेऽपि न तथा प्रतीतिरस्खलितरूपतया प्रत्यग्रमज्जनविशेष विवित्तमूर्तिः कौसुम्भरागरुचिरस्फुरदंशुकान्ता। विश्रान्तिमासादयतीत्यसावपि भग्नप्रक्रमतयैव व्याप्तः । यथा- विभ्राजसे मकरकेतनमर्चयन्ती बालप्रवालविटपप्रभवा लतेव।।

भावत्वात् 'उभयसम्बन्धयोग्यस्वभावात् । अत्र लता विभ्राजते न तु विभ्राजस इति सम्बोध्यमाननिष्ठस्य गुणैरित्यादि। अनर्ध्यैरिति गुणैरित्यादिपदद्वन्द्वेन प्रसक्तेरभिन्नरूपमिति परभागस्यासम्बोध्यमानविषयतया व्यत्यासात् पुरुषभेदः। नोभयानुगतिव्याहतिः । अन्याभि: स्त्रीभिः सदशोऽन्यासु स्त्रीषु गङ्गेव प्रवहतु ते सदैव कीर्तिः। सम्भवन्तः । अत्र द्धत इति मधुरताभृत इति च भेदेऽप्युभयगामिवचन- इत्यादौच गङ्गा प्रवहति न तु प्रवहत्वित्यप्रवृत्तप्रवर्तनात्मनो भेदात्। दोषोदाहृतिस्तु वसुधामहित सुराजितनीरागमना भवांश्र। यथा वर्षा विधे:। एवञ्जातीयकस्यान्यस्यार्थस्योपमानगतस्यासम्भवाद् विध्यादि- इति लिङ्गादि। प्रतिपादितस्य विध्यादेरर्थस्योभयानुगमविरहो विध्यादिभेदः । भेदः। अस्य च कालभेदे नान्तर्भावो लिडादौ कालविशेषाविवक्षणात्। प्रतीत- वाक्यार्थावगमेSसंवलिततदाश्रयतया विश्रान्ति नासादयन्तीति। अनैवंविधस्थले १. "उपमादूषणाय।लं यत्रोद्वेगो न धीमताम्" इति कारिकापरिपूर्तिरेवै- च निराकाङ्का नोत्पद्यन्त एवेत्यर्थः। भग्नप्रक्रमतयैवेति। उपमानोपमेययो रेकं तत्समर्थनपरा। सक्रियं प्रक्रम्यापरत्र तथा निर्वाहविरहादिति भावः। प्राप्नोतीत्यनन्तरमिति २. रुद्रटीये उपमासमुच्चयोदाहरणमिदम्। उत्तरार्धमार्याया अस्या :- "सुरचित- युक्तमिति शेषः । न पुनरापेति। अत्र वृत्ताविरते वर्तमानैवेति युक्तत्यर्थः । वराहवपुषस्तव च हरेश्चोपमा घटते" इति। अत्रोभयोरदुंयोः साधारण- श०्दयोगात् साम्यं श्लेषोपाश्रितमुपमाघटकम्। पूर्वार्धे प्रस्तुतस्य नृपस्य न तु विभ्राजस इति। युष्मदर्थ एव मध्यमपुरुषाद्यनुशासनादिति भावः ।

'वर्षा' इति स्त्रीलिङ्गबहुवचनप्रयुक्तपदेनोपमानं धीमतामुद्देगं जनयतीति असम्बोध्यमानो योऽसौ नायिकारूपोऽर्थस्तन्निष्ठस्य। परभागस्य क्रियमाणमध्यम-

टीकाकृतां निर्बन्धः । 'लिङ्गादि' अत्रादिपदेन वचनभेदस्यापि ग्रहणमिष्टम्। पुरुषरूपेण विशेष्यावलीनस्य लतारूपोऽर्थस्तद्विषयतया व्यत्यासादसङ्गतः । परभावस्येति तु पाठे परशब्दोऽयं यत्परस्तत्पर इत्यादाविवायत्तवाचकः । भत्र वचनभेददूषणं पारिभाषिकम्, वर्षाशब्दे बहुवचनप्रयोगस्यानुशिष्ट- तथा च सम्बोध्यनिष्ठस्य परभावस्य नायिकारूपार्थतत्त्वस्यासम्बोध्यमानविषयतया त्वादित्यवधेयम्। व्यत्यासाद् न तावताऽप्यर्थसम्बन्धस्यापि विवक्षिततया व्याघातादित्यर्थः । ३. अयमेव पाठ उभयोरपि लिप्योः । लिङादितिङन्ते कालावाचित्वं न क्लिष्ट- प्रवहत्वित्याशंसायां 'पञ्चमी प्रवहृतीत्यप्रवृत्तौ वर्तमानाया एवानुशासनादिति कल्पनम्। परमादिपदेन केषां ग्रहणमित्यनुयोगस्यावकाशो बाढमास्ते। अ्रथवा किं तावद् लिङ्गादिरिति टीकाकृद्ग्रन्थः स्यात्। १. पञ्चमीति लोट: कातन्त्रे संज्ञा।

काव्यप्रकाशदीपिका [दशम उल्लास: ] चण्डीदासविरचिता ५११

ननु समानमुच्चारितं प्रतीयमानं वा धर्मान्तरमुपादाय पर्यर्वससि- असादृश्यासम्भवाव युपमायामनुचितार्थायामेव पर्यवस्यतः। यथा- तायामुपमायामुपमेयस्य प्रस्तुतधर्माभिसम्बन्धान्न कश्चन कालादि- भेदोडस्ति। यत्राप्युपात्तेनैव सामान्यधर्मेणोपमाऽवगम्यते यथा युधि- ग्रथ्नामि काव्यशशिनं घिततार्थरश्मिम्।

ष्ठिर इवायं सत्यं वदतीति, तत्र युधिष्ठर इव सत्यवाद्ययं सत्यं वद- अत्र काव्यस्य शशिनाऽर्थानां च रश्मिभिः साधम्यं कुत्रापि न

तीति प्रतिपत्स्यामहे। सत्यवादी सत्यं वदतीति च न पौनरुक्तथ- प्रतीतमित्यनुचितार्थत्वम्।

माशङ्कनीयम्, रैपोषं पुष्णातीतिवद् युधिष्ठिर इव सत्यवदनेन निपेतुरास्यादिव तस्य दीप्ताः शरा धनुर्मण्डलमध्यभाजः।

सत्यवाद्ययमित्यर्थावगमात्। जाज्वल्यमाना इव वारिधारा दिनार्धभाज: परिवेषिणोऽर्कात्॥

सत्यमेतत्, किन्तु स्थितेषु प्रयोगेषु समर्थनमिदं न तु सर्वथा अत्रापि ज्वलन्त्योऽम्बुधारा: सूर्यमण्डलान्निष्पतन्त्यो न सम्भ-

निरवद्यम्, प्रस्तुतवस्तुप्रतीतिव्याघातादिति सचेतस एवात्र प्रमाणम्। वन्तीत्युपनिबध्यमानोऽर्थोऽनीचित्यमेव पुष्णाति। उत्प्रेक्षायामपि सम्भावनं ध्रुवेवादय एव शब्दा वक्तुं सहन्ते न भावः। १ए वंजातीयस्य पञ्चम्यभिधेयस्याशीर्निमन्त्रणामन्त्रणादेः । उच्चारितमुपात्तं वाचकम्। प्रतीयमानं धर्मान्तरं क्रियातोऽन्यं धर्ममुपादाया- श्रित्य। प्रस्तुतधर्मसम्बन्धात् प्रस्तुतविचाराश्रयक्रियाभिसम्बन्धाङ्गीकारात्। कश्चन यथाकथञ्चित् समाधानं न तु सर्वथा निरवद्यमित्यर्थः, वस्तुवृत्ताद्यसम्भवादिति भावः । प्रस्तुतेति । काव्ये प्रस्तुतस्य वस्तुनो रसादेः प्रतीतिव्याघातादास्वाद- एव निरासात्। सचेतसः सहृदयाः प्रमाणं साक्षिणः। एतदुक्तं भवति-काव्यार्थानु- न पुनरेकमात्रगामिनि क्रियानिबन्धे तस्याभावादित्यर्थः । उपात्तेनैवेति। भवात् कालान्तरमेव विजिगीषुकथामारभ्यात्मना विचारणम्। कथ प्रतीयमानधर्मान्तरविरहात्। प्रतिपत्स्यामह इति। युधिष्ठिरोपमाननिबन्धन ज्वित् समर्थितेऽप्येवंविधानां निर्दोषत्वे काव्यार्थप्रतीतिप्रकर्षव्याहतिरन्यथा कृता ताच्छील्यस्य सुप्रतिपादितत्वादित्यभिसन्धिः। रैपोषमिति न व्ययपोषेण न त्वर्थ- न भवति, तदन्वयव्यतिरेकावाश्रित्यैवमस्म।भिर्दोषतदभावविभागः क्रियत इति कार्पण्येन यथाकथञ्चित् पुष्णाति संवर्धयतीत्यत्र यथा न पौनरुक्त्यमवशिष्टार्थ- पारश्ववचनम्। असादृश्यमुपमानोपमेययोः समानधर्मताविरहः। असम्भव उपमाऽ- विरहात्। यथा युधिष्ठिरवदाजन्मस्वभावशुद्धत्वेन न तु लाभपूजाख्याति- ्णवाकाशत्वे शशविषाणसमगोत्रता। उपमायामिति। उत्प्रेक्षायां सम्भावनाप्राणायां युक्तेन। सत्यवादी। न च सत्यवादित्वप्रसिद्धिः, अयं महात्मा सम्प्रति सत्यं नायं दोषः । तेन-"पतत्पतङ्गप्रतिमस्तपोनिधिः पुरोऽस्य यावन्न भुवि व्यलीयत। वदतीत्यर्थाद् वाक्यसामर्थ्यादेवावगमात् प्रतीतेः । अत्रापि न पौनरुक्त्य- मित्यर्थः । गिरेस्तडित्वानिव तावदुच्चकैर्जवेन पीठादुदतिष्ठदच्युतः ॥" इत्युदाहृतोऽयमिति। लोकप्रसिद्धयभावादुत्प्रेक्षायां न दुष्टता। ग्रथ्नामीत्यादौ ग्रथनमेव चन्द्रेऽसम्भावित- सत्यमिति । अस्यैव विवृतिः सत्यमिति वचनमेतदित्यङ्गीकृतमेवैतदित्यर्थः । तर्हि तयोपमानगमकम्, तेनानुदयित्वादिकल्पनाऽपि न कारणं प्रसिद्धिविरहात् । अनुचि- क्व दुष्टत्वमित्याह-किन्त्विति। स्थितेषु संवृतिसिद्धया परम्परया व्यवस्थितेषु समर्थनं तार्थत्वमिति। तादृशस्य तादृशं प्रत्युपमानानुचितत्वात्। उपनिब्रध्यमान इत्यन- न्तरमयमिति शेषः। अनौचित्यमेव पुष्णातीत्यसदर्थोपनिब्न्धस्यात्यनुचितत्वादिति १. एवंजातीयस्येत्यादि सम्बन्धाङ्गीकारादित्यम्तं वाक्यं खपुस्तके नास्ति। भाव:। ध्रुवेवादय इत्यादिपदेन मन्ये किं प्रायो नूनमित्यादिसंग्रहः। केवलस्यो-

५१२ काव्यप्रकाशदीपिका [दशम उल्लास: ] चण्डीदासविरचिता ५१३

यथाशब्दोऽपि, केवलस्यास्य साधर्म्यमेव प्रतिपादयितुं पर्याप्तत्वात अत्राचेतनस्य तमसो दिवाकरात् त्रास एव न सम्भवतीति कुत तस्य चास्यामविवक्षितत्वादिति तत्राशक्तिरस्यावाचकत्वं दोषः। एव तत्प्रयोजितमद्रिणा परित्राणम? सम्भावितेन तु रूपेण प्रतिभास- यथा- मानस्यास्य न काचिदनुपपत्तिरवतरतीति व्यर्थ एव तत्समर्थ- उदयौ दीर्घिकागर्भात् कुड्मलं मेचकोत्पलम्। नायां यत्न:। नारीलोचनचातुर्यशङ्कासङ्कचितं यथा॥ साधारणविशेषणवशादेव समासोक्तिरनुक्तमप्युपमानविशेषं उत्प्रेक्षितमपि तात्विकेन रूपेण परिवर्जितत्वान्निरुपाख्यप्रख्यं प्रकाशयतीति तस्यात्र पुनरुपादाने प्रयोजनाभावादनुपादेयत्वं यत् तद- तत्समर्थनाय यदर्थान्तरन्यासोपादानं तदालेख्यमिव गगनतलेऽत्य- पुष्टार्थत्वं पुनरुक्तता वा दोषः। यथा- न्तमसमीचीनमिति निर्विषयत्वमेतस्यानुचितार्थतैव दोषः। यथा- स्पृशति तिग्मरुचौ ककुमः करैदयितयेव विजृम्भिततापया। दिवाकराद् रक्षति यो गुहासु लीनं दिवाभीतमिवान्धकारम्। अतनुमानपरिग्रहया स्थितं रुचिरया चिरयाऽपि दिनश्रिया॥ चुद्रेडपि नूनं शरणं प्रपन्ने ममत्वमुच्चैः शिरसामतीव॥ अत्र तिग्मरुचे: ककुभां च यथा सदशविशेषणवशेन व्यक्तिविशेष-

दाहरणादन्यत्र प्रयुक्तस्य। न केवलस्य उत्प्रेक्षादन्यत्र प्रयुक्तस्येति व्याख्या ज्यायसी । परिग्रहेण च नायकतया नायिकात्वेन च व्यक्तिस्तथा ग्रीष्मदिवस-

इवादिसाधारण्यात् साधर्म्ये सादृश्यमेव, न तु सम्भावना। अविवक्षितप्रधान- श्रियोऽपि प्रतिनायिकात्वेन भविष्यतीति किं दयितयेति स्वशब्दो- त्वादुत्प्रेक्षायामशक्ति: सम्भावनाबोधनासामर्थ्य प्रचुरतरप्रयोगविरहे पादानेन। सन्देहः। न निश्चितं तस्य यथाशब्दस्य शक्तिः कुत्रान्तर्भवतीत्यवाचकत्वं दोष श्लेषोपमायास्तु स विषयो यत्रोपमानस्योपादानमन्तरेण साधा- इति। उत्प्रेक्षितं सम्भावनाविषयः । तर्हि केन स्वरूपेण निरुपाख्यमलीकं रणेष्वपि विशेषणेषु न तथा प्रतीतिः। यथा- वाजिविषाणादिवदुत्प्रेक्षितम् । तादृगेतस्य सम्भाव्यमानस्य न कदाचिदननुपपत्ति- स्वयं च पल्लवाताम्रभास्वत्करविराजिता। रेव भवतीति सम्भावनयैव भगवत्या निखिलानुपपत्तिनिरासात्। प्रभातसन्ध्येवास्वापफललुब्धेहितप्रदा ॥ इति।

नहि वास्तव्युपपत्तिरलीके किञ्चिद् विवशाङ्ग 'उपमानविशेषं सदृशवस्तुविशेषं न्तरमाह-पुनरुक्तता वेति। विजुम्भिततापया अतनुमानपरिग्रहया सौभाग्यगर्व- प्रकाशयति, प्रत्ययगततया च तद्दृष्टान्तप्रत्यायनाबुद्धिमङ्गीकरोति। प्रयोजनाभा- स्थितया स्वीकृतात्यन्तदीर्घभावया वा, दिनश्रीपक्षे मानशब्दस्य परिमाणार्थत्वात्। वादनुपादेयत्वं यत उपादानेऽपुष्टार्थत्वं दोषः। नन्वन्यलभ्यस्यार्थस्य मुख्यानुत्कर्ष- नायिकापक्षे तु परिगहीतेति शामिताऽहङ्कारया विनयाबाह्यया वा। चिरया दोर्घया। कतायामेवापुष्टार्थता। अत्र चास्ति प्रकारान्तरलभ्यत्वं तस्यार्थस्येत्याशङ्कय प्रकारा- तिग्मरुचौ। ककुभः सदृशेति दिनश्रियाण्येवंभूतया स्थितयेत्यपि सङ्गतिः ।

१. उपमानविशेषणमिति प्रायिको हृद्यः पाठः। समासोक्तावुपमानमनुपादेयं व्यक्तिविशेषपरिग्रहेण लिङ्गविशेषोपादानेन। नायकतयेति पुनरेकशेषः । एतच्च

प्रयोजनाभावादिति यदुक्ं तदपुष्टार्थत्वपीनरुक्त्याभ्यां नातिरिच्यत इत्याहेति नायकव्यवहार एव स्फुटयतीति बोद्धव्यमिति न सर्वसमासोक्तिग्रस्तविषय-

श्रीधरकृतविवरणेऽतिरोहित सर्वम्। तस्यैव स्पष्टीकरणमत्र चण्डी- शलिष्टोऽयमित्याह-श्लेषोपमायासत्विति । तथा प्रतीतिवैशद्येनोपमाप्रतीतिः । दासेन साधितम्। स्वयश्चेति। प्रभातसन्ध्येव । स्वपदोपादनं न स्फुटप्रतिभानम्। अप्रस्तुतप्रशंसाया-

५१४ काव्यप्रकाशदीपिका [दशम उल्लास: ] चण्डीदासविरचिता

अप्रस्तुतप्रशंसायामप्युपमेयमनयैव रीत्या प्रतीतं न पुनः प्रयो- इत्येष मार्गो विदुषां विभिन्नोऽप्यभिन्नरूप: प्रतिभासते यत्। गेण कदर्थतां नेयम्। यथा- न तद् विचित्रं यदमुत्र सम्यग्विनिर्मिता संघटनैव हेतुः॥ शहूतेषु विहङ्गमेषु मशको नायान् पुरो वार्यते मध्येवारिधि वा वसंस्तृणमणिर्धत्ते मणीनां रुचम्। इति काव्यप्रकाशेऽर्थालङ्कारनिर्णयो नाम दशमोल्लासः। खद्योतोऽपि न कम्पते प्रचलितुं मध्येऽपि तेजस्विनां समाप्तश्चायं काव्यप्रकाशः ।।

धिक् सामान्यमचेतनं प्रभुमिवानामृष्टतत्वान्तरम्। श्त्राचेतनस्य प्रभोरप्रस्तुतविशिष्टसामान्यद्वारेणाभिव्यक्तौ न युत्त मेव पुनः कथनम्। ग्रहो निमूलग्रहो युक्त एवेति। नह्यालानं गजस्योपकरोति। प्रस्तुतस्य

तदेतेऽलङ्कारदोषा यथासम्भविनोऽप्येवआ्तीयकाः पूर्वोक्तयैव तु कृतध्नस्य प्रचुरतरोपकारिमहापुरुषदौस्थ्यापदेशेन प्रयुक्तप्रकृतवदितरयोरसा-

दोषजात्याऽन्तर्भाविता न पृथक् प्रतिपादनमर्हन्तीति सम्पूर्णमिदं रूप्यम्। "नेत्रद्वयं नीलसरोजकान्ति विभाति कान्तावदनेन्दुबिम्बे। विधुन्तुदस्योद्ग-

काव्यलक्षणम्। तदन्तदंशत्विषा विभक्तेव कलङ्कलेखा ।।" ममायम् । अत्र नयनद्वयस्य द्विधाभूत- कलङ्कलेखोत्प्रेक्षया वर्णनीयकान्तामुखस्य सकलङ्कचन्द्रप्रतीतिरित्यनुचितार्थता। मपीति। अप्रस्तुतप्रशंसया यत्र गतत्वं तत्र नोपमाग्रहः कार्य इत्यभिसन्धिः । उपमेयं "कैलास: काव्यशम्भोः कुसुमशरकवेर्नाटयनान्दीविशेषः सिद्धान्तः कोपिनीनां प्रस्तुतम्। अनयैव रीत्या समासोक्तौ प्रस्तुतवर्णनेना प्रस्तुतवर्णनयैव कार्यस्य गम्यत्वा- त्रिभुवनवलभी कान्तिरस्तप्रतापा। क्षीराब्धेः कीर्तिलोपस्त्रिदशपरिषदः सुप्रसन्नो दित्यभिव्यक्तम्। प्रयोगेणेत्यतः पूर्वमुपमानेनेति शेषः। कल्पनादुष्टतया सहृदय- गणानां लक्ष्मीला ण्यपक्षी त्रिजगति जयति व्यञ्ञजनांशुः सुधांशुः ॥" अत्र काव्य- विरागपात्रताम् आयान् आगच्छन्। वारणफलं प्रभातिशयाभ्यां हीनः कुतश्चित् शशिना नान्दीनिवेशस्य चन्द्रसादृश्यमप्रसिद्धं समासोक्तौ लिङ्गासङ्गतिरसमर्थतवं कारणाल्लोके मणिशब्दवाच्यो मरकतादिमणिरूपतया मानहृत् । सामान्यं महत्त्व- दोषः, यावदर्थविवक्षया कविना पदं निबद्धं तावति तस्य सामर्थ्यविरहात्। "उत्सङ्गे हीनमचेतनं विवेकरहितम्। अनामृष्टं न पर्यालोचितं तत्वान्तरं स्वरूप प्रकर्षाप्रकर्ष- ककुभो निधाय विरुतैरम्भोमुचां स्कोरयन् मन्ये मुद्रितचन्द्रसूर्यनयनं व्योमापि विशेषो येन तमनामृष्टतत्वान्तरम्। अचेतनस्यातः प्रकृतस्य विशिष्टसामान्यद्वारे- निद्रायते"। अत्र व्योमपदेन नायकव्यवहारविशेषमाकाशं प्रत्याययितुमिष्टं णेति। अनामृष्टतत्वान्तरत्वेन विशेषितस्य सामान्यद्वा रेण समतयेत्यर्थः । कविना, न चास्य तावती शक्तिः पुंलिङ्गात्मकसहकारिविरहात्। यत्र तु प्रकृतार्थमुपसंहरन् ग्रन्थस्य समाप्तिमाचष्टे-तदेतदिति। अन्येऽप्येवंजातीयका भाषान्तरे लिङ्गविशेषविधिस्तत्र नास्य दोषस्यावकाशः । यथा मम- इत्यनुक्ता अप्युक्तानुसारेण मृग्या इत्यर्थः । यथाऽप्रस्तुतप्रशंसायां प्रकृताप्रकृतयो (२०-२१ पृ०) उअ तिमिरेत्यादि । अत्र सरःशब्दस्य संस्कृते नपुंसकस्यापि रसानुगुण्यमुत्प्रेक्षायां वर्णनीयविशेषप्रतिपत्तिरूपके विषयिणोः सादृश्यप्रसिद्धि न वसन्तप्रावृटशरदः पुंसीति श्रीमदाचार्यकात्यायनानुशासनात् प्राकृते पुंस्त्व- रनुचितार्थत्वं दोषः । क्रमेणोद।हरणम्-"सद्वृत्ते महति प्रसादधवले यत्रास्ति बद्धो मिति तद्विदां मनसि नोद्वेग इत्यदुष्टता। अत्यसभ्येन चार्थेन व्याजस्तुतावनुचितार्थ- गुणैर्यस्ते संयुगहेतुतामुपगतो यत्रापि विश्राम्यति। तस्याक्षेपपरम्पराभिरमितो मेव, यथा-"आसीन्नाथ पितामही तव मही माता ततोऽनन्तरं जाता सम्प्रति दोलायमानस्थितेरालानस्य मतङ्गजैष कतमो निर्मूलने दुर्ग्हः ॥" अत्र गजस्यालान- साडम्बुराशिरशना जाया कुलोद्भूतये। पूर्णे वर्षशते भविष्यति पुनः सैवानवद्या

५१६ काव्यप्रकाशदीपिका [दशम

सनुषा युक्तं नाम समस्तनीतिविदुषां लोकेश्वराणामिदम्।।" अत्र भवद्वंशे पृथिवीस्वाम्यमनवच्छेदीति स्तुतौ विवक्षायामपि वाच्यस्यात्यन्तगर्हास्पिदत्वेन दूषितता। एवमादयः शास्त्रतो लक्ष्यतश्चानुसन्धेयाः । दोषजात्या दोषपौनरुक्त्या- क-परिशिष्टम्

दिना सम्यग् मात्रमपि न्यूनभावराहित्येन । पूर्ण समात्तमस्माभिर्व्याख्यातं कारिका- काव्य प्रकाशोदाहृतनिदर्शनानां वर्णक्रमानुसारिणी सूची समूहरूपमिदमित्यस्माभिर्निबद्धं तद्विवरणरूपम्। काव्यं साङ्गोपाङ्ग लक्ष्यतेऽत्रेति यथासंभवमाकरनिर्दशश्र काव्यलक्षणम्। अत्रास्माकमुल्लासदशकव्याख्याने प्रमादादनैपुण्येन वा यद् दर्शितं (ग=नाटकीयगद्यम्) तत् सूक्ष्मतरबुद्धिभिः पूरणीयमिति सर्वतः शिवम्'। पत्राङ्का: इति कापिञ्जल कुलतिलकषड्दर्शनीय चक्रवर्तिमहाकविचक्रचूडामणिसहृदय- अइ पिउलं जलकुम्भं (गा० स० वे० ९८९) ७७

गोष्ठीगरिष्ठमहामहोपाध्यायश्रीचण्डीदासकृतौ काव्यप्रकाशदीपिकायां दशम उल्लासः ।। अकलिततपस्तेजो (म० वी० च० २।२० ) ३०१ अकुण्ठोत्कण्ठया पूर्णम् २८५ अखण्डमण्डल: श्रीमान. ४४४ अरण्णं लडहत्तणअं (ब० ल० ३१५) ४३९

१. कपुस्तकेऽतिरिक्तमिदं दृशयते- अतन्द्रचन्द्राभरणा १६९

काव्यप्रकाशतरुरेष कुसम्प्रदायव्याख्याविलोलमरुदाकुलितप्रतानः । अतिथिं नाम काकुत्स्थं (र० वं० १७।१) ५०९

सिक्तः पुनश्र प्रतिपल्लवतामुपैतु श्रीचण्डिदासकविवागमृतप्रवाहैः ॥ अतिपेलवमतिपरिमित २८३

सायं सूर्यात्मजायाः पुलिनपरिसरे बालकैरावृतः सन् अतिविततगगन ३०३

धावन् धावन् [समन्तात् ] कृतविविधरवो गोसमूहं विचिन्वन्। अत्ता एत्थ णिमजइ (गा० स० ७६७ ) २४९

स्वैरं गोपाङ्गनाभि: कृतविविधरसक्रीडनो दैत्यवंश- अत्यायतैर्नियमकारिभि (क० अ० १।३९ ) ४०६

ध्वंसी वंशीविलासी व्रजकुलतिलकः पातु वो गोपवेशः ॥ अत्युच्चा: परितः (स० क० आ० ३।३७ ) २०० १०९ अत्र चण्डिदास इति हस्वेकारयुक्तनामनिर्देशोऽनुशासनबलात सुसमाधोऽपि अत्रासीत् फणिपाश (चा० रा० १०।२०) अत्रिलोचनसंभूत २६९ नानवद्यः । कालिदासपद इवात्रापीति महत् साहसिकमेव। उपोद्धात एत- अदृष्टे दर्शनोत्कण्ठा २०९ दालोचनं प्रसङ्गत: कृतमित्यलम्। चण्डीदासकृतप्रबोधचन्द्रोदयटीकावतरणि- २९६ कायामपि-"कविचण्डिदास" इति हस्वेकारयुक्तः पाठ उपलभ्यते। अद्यापि स्तनशैल ( सु० र० को० २८३) अद्रावत्र प्रज्वलत्यग्निरुच्चै ३५५ लब्धप्रख्या दीपिका ध्वान्तनाशे ख्यातेऽन्वाख्येऽदीपि काव्यत्रकाशे। अधिकरतलतल्पं (व० जी० १।१०९) २९० येयं कालामोचितस्वप्रकाशा दिष्ट्या बाधामोचिताऽद्दाSवतात् सा ॥ अनङ्गमङ्गलगृहा २६४ अशक्रेडशरणे सद्भिर्नियोगो यः पुराऽर्पितः । अनङ्गरङ्गप्रतिमं ३६५

विश्वेश तस्य शेषोऽद्य सार्थकोऽस्तु विधिस्तव।। अनुरणन्मणि (रु० का० अ० २।२३ ) ५०५ अनन्तमहिमव्याप् (दे० श० १) ३८१ -: 8 :- अनन्यसदशं यस्य ३०८ २१

५१८ काव्यप्रकाशदीपिका परिशिष्टम्-क ५१९

अनयेनैव राज्यश्री: ४१४ अर्जुनार्जुन सात्यके (ग) ४१५ ३०५ अनवरतकनक अर्थित्वे प्रकटीकृतेऽपि (म० वी० च० २।९) ३१२ अनुरणन्मणि ५०५ अलङ्कारः शङ्काकर (सु० र० को० १३४४) ३८५ अनुरागवती सन्ध्या (ध्व० आ० १।९) ३६४ अलमतिचपलत्वात् (वि० का० ५८) २८१ अन्त्रप्रोतवृहत् (म० वी० च १३५) ३२० अलसवलितैः (अ० श० ) २८२ अन्यत्र यूयं कुसुमावचायं ८२ अरं स्थित्वा शमशाने (म० भा० शा० १५३।११) १८१ अन्यत्र व्रजतीति १२९ अलौकिकमहालोक ४२७ अन्यास्ता गुणरत्नरोहण २८९ अवन्ध्यकोपस्य (कि० अ० १।३३) अपसारय घनसारं (कु० म० ) १९३, ३५१, ३७४ २६६ अवासः प्रागल्म्यं (व० व० प्र० ६।४२) ४२८ अपाङ्गतरले दशौ अवितथमनोरथपथ ४०६ अपाङ्गसंसर्गि तरङ्गितं (व्य० वि० १६२ पृ०) २७७, ३७४ अविरलकमलविकास: (रु० का० अ० १।८३) ४७० अपूर्वमधुरामोद ३२८ अधिरलकरव ल २९५ २०३ अप्राकृतस्य चरितातिशयैः (म० वी० च० २।३९ ) अष्टाङ्गयोगपरिशीलन ३०९ अन्िन्दुसुन्दरी नित्यं (का० प्र० सा० सं० ल० बृ० ८ पृ०) असितभुजगभीषणा ४१० अब्धेरम्भःस्थगित ४३७ असिमात्रसहायस्य ४४४ अभिनवनलिनी किशलय ४४८ असिमात्रसहायोऽपि ४४४ अमित: समितः प्राप्तैः १५६ असोढा तत्कालोल्लसद २०२ अमुस्मिलावण्यामृत ४२९ असौ मरुच्चुम्बित (व्य० वि० १७१ पृ०) ३०५ अमुं कनकवर्णाभं (म० भा० शा० प० १५३६५) १८१ अस्त्रज्वालाऽवलीढप्रति (वे० स० ३/७) ३०५ अमृतममृतं क: (का० अ० सू० वृ० ३।२।१० ) २८७ अस्या: कर्णावतंसेन ३१८ अयमेकपदे तथा त्रियोग: (वि० उ० ४।१०) ४६० अन्याः सर्गविधौ (वि० उ० १।१०) ४२१ अयं पद्मासनासीनः (भा० का० अ० २।२५) ५०६ अहमेव गुरु: सुदारुणानां ४८ अयं मार्तण्ड: किं स खलु ४२० अहो केनेटशी बुद्धि: ३७० अयं वारामेको निलय (भ० श० १०८) ४५० अहो गीतमहो वादितं ( ना० आ० ग. १।९) ३४१ अयं स रशनोत्कर्षी (म० भा० स्त्री० २४।१९) २००, ३४२ अहो विशाउं भूपाल (का० आ० २।२१७ ) ४७८ अयं सर्वाणि शास्त्राणि ३८६ अहो हि मे बह्पराद्ध २४८ अरससिरमणी धूत्ताणं (गा० स० वे० ९७०) १६१ अहौ वा हारे वा (उत्पलदेवस्य) १४२ अरातिविक्रमालोक ४१३ आकुञ्चय पाणिमशुचि १३२ अरिवधदेहशरीर: ४०० आकृष्ट करवालोऽसौ ४०९ अरुचिर्निशया विना ४५२ आगत्य संप्रति वियोग २०७ अरेरे रामाहस्ताभरण ३१४ आज्ञा शक्रशिख मणि (बा० रा० १।३६) ३१२

५२० काव्यप्रकाशदीपिका परिशिष्टम् -क ५२१. आत्ते सीमन्तरत्ने ४९३ आत्मारामा विहितरतयो (औ० स० १!२३) ३२४ उपकृतं बहु तत्र किमुच्यते (ध्व० आ० लो० ५६ द्र०) ११

आदाय चापमचलं ३९४ उफपरिसरं गोदावर्याः (अ० भा० १ म० ३०५ पृ० ) ३०७

आदाय वारि परितः (उ० वि० च० ३९) ४३७ उर्वसावत्र तर्बाली (रु० का० अ० २।१८ द्र०) २८७

आदावञ्ञनपुञ्जलिस २८२ उल्,स्य कालकरवाल (क० अ० १।२४ ) १५२

आदित्योऽयं स्थितो (म० मा० शा० १५३।१९) ए, एहि किंवि कीवि (गा० स० ७।२) १८१ ४४६

आनन्दममन्दमिमं (रु० का० ८४७) ४७७ ए एहि दाव सुन्दरि (गा० स० वे० ९७२) ४८५

आनन्दसिन्धुरति एकस्त्रिधा वससि चेतसि (सु० र० को० १४३८) २७० ४४७

आलानं जयकुञ्जरस्य (व्य० वि० ३०२ पृ०) एकस्मिञ्छयने (अ० श०) ४२७ १४८

आलिङ्गितस्तत्रभवान् २६८ एतत्तस्य मुखात् कियत् (ध्व० आ० लो० ४२ पृ०) ४३५

आलोक्य कोमलकपोल ३३० एतन्मन्दविपक्क (व० जी० १।१०७) २६४

आसीदञ्जनमन्रेति ४२४ एद्हमत्तेत्थणिआ (स० क.० आ० १६६ पृ०; शृ० प्र० १ म २४५ पृ०) ७२

आहूतेषु विहङ्गमेपु (भ० श० ६९) एषोहमद्रितनयामुस्ब (उ० ह०) ५१४ २९५

इदमनुचितमक्रमश्च (सु० र. को० १५१९) एहि गच्छ पतोत्तिष्ठ (ध्व० आ० ३।२० पृ०) ३४४ २९० इदं ते केनोकं कथय ओणिणद्दं दोब्वलं (गा० स० वे० ९५६ ) १८ २०७ इन्दुः कि कक करङ्: ओल्लोल्लकरअरअण (गा० स० वे० ६६७) १६७ ४२१ औत्सुक्येन कृतत्वरा (रत्ना० १।२) ३२६ इयं सुनयना दासीकृत ४४४ कक्कणमोचनाय गच्छामि (म० वी० च० ग० २६ पृ०) ३३२ उअ णिच्चलणिप्पन्दा (गा० स० १४) ३१ कः कः कुत्र न घुर्धुरायित २९१ उत्कम्पिनी भयपरि (ता० वत्स० २।१६) २७७ कण्ठ कोणविनिविष्टमीश (उत्० स्तो०) १४४ उत्कृत्योत्कृत्य कृत्ति ( मा० मा० ५१६) १३५ कथमवनिप दर्पो २४३ उत्तानोच्छूनमण्डूक ३२३ कप, ले मार्जार: पय (स० क० आ० ३।३८) ४८३ उत्फुलकमलकेसर (ना० आ० ११३) २६ कमलमनम्भसि (व्य० वि० ३२ पृ०; स० क० आ० ४।२०२, ५।४८४ ४३८ उत्सिक्तस्य तपः परा ( म० वी० च० २।१९) १४८ कमलमिव मुखं ३९१

उदयति विततोर्ष्वरशिम (शि० पा०ब० ४।२०) ४३३ कमलेव मतिर्मतिरिव ४१८

उदयमयते दिङ्मालिन्यं ४९१ करजुअगहिअजसोआ ( गा० स० वे० ९१४) ४८२

उदेति सविता ताम्र: २९९ करवाल इवाचारस्तस्य ४०९

उद्देशोऽयं सरसकदली (व० जी० ६२ पृ०) ८० करवालकरालदोःसहायो २७९

उद्ययौ दीर्घिकागर्भात् ५१३ करिहस्तेन संबाधे ३२३

उन्नतं पदमवाप्य यो लकु: ४३४ कर्पूर इव दग्धोऽपि (बा० रा० ३।११) ४७७

उन्निद्रकोकनदरेणु (व० जी० २।१ पृ०) १९८ कर्पूरधूलिधवल ३३० उन्मेषं यो मम न सहते कलुषं च तवाहितेष्व ४६१ कल्याणानां त्वमिह महतां (मा० मा० १।४ ) २८०

५२२ कार्व्यप्रकाशदीपिका परिशिष्टम्-क ५२३

कल्लोलवेल्लित दृषद् (भ० श० ६२) २१२ क्रोध प्रभो संहर ( कु० स० ३।३२) ३३३ कस्त्वं भो: कथयामि (ध्व० आ० ३।५१ पृ०) ४३७ ४५० कस्मिन् कर्मणि सामर्थ्य २८३ क्क सूर्यप्रभवो वंशः (र० व० १।२) ४३२ कस्स व ण होइ रोसो (गा० स० वे० ८८६) २४ क्काकार्य शशलक्ष्मण: (वि० उ० ४।२) १४९, ३३७ काचित् कीर्णा रजोभि: (शि० पा० व० १५/६६) ३०० क्षणदासावक्षणदा १७७

कातर्य केवला नीतिः (र० वं० १७।४७) २७७ क्षिप्तो हस्तावलग्नः (अ० श० ) ३४४

का विसमा देव्बगई (गा० सा० वे ९७५ ) ४७२ क्षीणः क्षीणोऽपि शशी (रु० का० अ० १।१।९०) ४४३

किमासेव्यं पुंसां ४६७ क्षुद्राः सन्त्रासमेते (द्र० ना०) १३४ किमिति न पश्यसि कोपं (रु० का० अ० ६।४२) २९७ खलववहारा दीसन्ति (गा० स० वे ९७८ ) १७३ किमुच्यतेऽस्य भूपाल किवणाणं धर्ण णाआणं ( गा० स० वे ९०६) २८३ खिद्यति कूणति वेल्लति ४४२ ३४० गङ्गेव प्रवहतु ते ५०९ किशलय करैर्लतानां (रु० का० अ० ८।५४) ४२८ गच्छाम्यच्युत दर्शनेन २०३ किं भूषणं सुदृदढमत्र ४६७ गतोऽस्तम्कों (भा० का० अ० २८७) २४१ कि लोभेन विलङ्धितः (उ० रा० द० रु० ८८ पृ०) २८० गर्वमसंवाह्यमिमं (रु० का० अ० ८।८७) ४८५ कुमार्संभवे रतिविलापे गाङ्गमम्बु सितमम्बु (सु० वमे० ) ४९० कुमुदकमलनील ४२५ गाढकान्तदशनक्षत १६३ कुरङ्कीबाङ्गानि स्तिमितयति (व्० आ० लो० २११;) २४० गाढालिंगणरहसुजु अम्मि (गा० स० वे ९३४) १६६

कुरु रुचि (घ्० प्रा० लो० ८२ पृ०) २२२, २४० गाढालिब्नवामनीकृत (अ० श०) ३२६ कुलममलिनं भद्रा ( स० क० आ० ५।३६९) ४६० गामारुहम्मि गामे (गा० स० वे ७०५) १८४ कुषिन्दस्त्वं तावत् पटयसि २७३ गाम्भीर्यगरिमा तस्य ४०६ कुसुमसौरमलोभ (शि०.पा० व० ६११४) ४९२ गाहन्तां महिषा निपान (अभि० श० २६ ) ३०० कुसुमितलताभिरहता ४४६ ४४१ कृतमनुमतं दृष्ट वा यै (वे० स० ३।२४) १२४ गुणामामेव दौरात्म्यात् (स० क० आ० ४।१२५) ४४८ कृतं च गर्वाभिमुखं १८७ गुणैरनध्येः प्रथितो ५०८ कृपाणपाणिश्र भवान् ४६१ गुरुअणपरवस पिअ (गा० स० वे ८५१), ८२ केमेसु बलामोडिअ (गा० स० वे० ९७ ) १६५ कैलासस्यप प्रथमशिखरे गुरुजनपरतन्त्रतया ३७१

१६४ गृहिणी सचिवः सख्ी (र० वं० ८।६७) ४८८ कैलासालयमाल २०० गृहीतं येनासी: परिभव (वे० सं० ३।१९) ३०७ कौटटिल्यं कचनिचये (र० का० अ० ७८१) ४६७ गोरपि यद्वाहनतां २७२ क्रामन्त्यः क्षतकोमला (ध्व० आ० १६९ पृ०) ३४२ अथ्मामि काव्यशशिनं (का० अ० सू० वृ० २।४।१६) ५११ क्रेङ्गारः स्मरकार्मुकस्य २९१ ग्रामतरुणं तरुण्या: (रु० का० अ० ७।३९) १९

५२४ काव्य प्रकाशदीपिका परिशिष्टम्-क ५२५

शवाभङ्गाभिरामं (अभि० श० १।७) १३४ ज्याबन्धनिष्पन्दभुजेन (र० व० ६८०) ३१६ चकासन्त्यङ्गनारामा: (उ० वि १) ४०१ ज्योत्स्नाभस्मच्छुरणधवला ( ठ० क० वि० १।३५ अ) ४१२ चकितहरिणलोललोचनाया ४०६ ज्योत्स्नामौक्तिकदाम ४४६ चक्री चक्रारपङक्तिं (सू० श० ७१) ५०४ ज्योत्स्नेव नयनानन्द: ४१५ चण्डालैरिव युष्माभि: (का० अ० सू० वृ० ४।२।९) ५०६ दुण्ढण्णन्तो मरिहिसि (ध्व० आ० लो ११६ पृ०) चत्वारो वयमृत्विजः (वे० सं० १।२५) २९४ णवपुण्णिमामिअंकस्स (गा० स० वे० ९८६) १७९ चन्द्रं गता पद्मगुणान्न (कु० सं० १।४३) ३१८ णिहुअणरमणम्मि लोअण (गा० स० वे० ९८७ ) चरणत्रपरित्राण ३३१ ३१८ चापाचार्यस्त्रिपुर (बा० रा० २।३७) णोल्लेह अणोल्लमणा (गा० स० वे० ८७५) २८३ ८१

चित्ते णिबुदृदि ण थुद्ददि ३५ तइआ मह गंउत्थल ( गा० स० वे० ९३९) ८०

चित्रं चित्रं बत तत उदित उदारहारहारि ४७६ २८७

चित्रं महानेष बता १३ ततः कुमुदनाथेन (म० भा० द्रोणप० ८४।४६) ४१०

चिन्तयन्ती जगत्सूर्ति (वि० पु० ५।१३।२२) १७६ ततोऽरुणपरिस्पन्द (का० मी० ६७ पृ०) २७३ चिन्तारत्नमिव च्युतोऽसि ५०७ तं ताण सिरिसहोअर (वि० वा० ली०) ४६२ चिरकालपरिप्राप्त २७१ तथाभूतां दृष्टा (वे० सं० १।११) ७१, २८९ छणपाहुणिआ (गा० स० वे ९६० ) १९७ तदप्राप्तिमहादुःख (वि० पु० ५।१३।२१) १७६ जगति जयिनस्ते ते (मा० मा० १।३६ ) ३०४ तदिदमरण्यं यस्मिन् (रु० का० अ० ७।१०४) ४८ जगाद मधुरां वाचं (का० अ० सू० बृ० २।२।१८) ३१७ तद् गच्छ सिद्धयै कुरु (कु० सं० ३।१८) २८१ जङ्गाकाण्डोरुनालो (व्य० वि० ३८५ प्र०) २६७, २९४ तद्गेहं नतभित्ति (्व० आ० ३।१६ वृ ) ४६३ जटाभाभिर्भाभि: करधृत ४९४ जनस्थाने भ्रान्तं (सु० र० को १४७२ ) २०६ तनुवपुरष्यन्योऽसौ (उ० वि०) ५०८ ४०१ जस्स रणन्तेउरए करे ( गा० स० वे० ९८० ) ४२४ तपस्विमिर्या सुचिरेण (व्य० वि० २०३ पृ० ) २६६ जस्से अ वणो तस्सेअ (गा० स० वे० ९८१) ४७५ तरुणिमनि कलयति १८८ जह गहिरो जह वअण (गा० स० वे० ९८२) ४९७ तरुणिमनि कृतावलोकना ४१४ जं परिहरिडं तीरह (वि० बा० ली०) २८८ तवाहवे साहसकर्म ४४१ जा ठेरं व हसन्ती (गा० स० वे ९८२) २६६ तस्याधिमात्रोपायस्य २७५ जाने कोपपराङमुखी (स० क० आ० ५।११३) १४५ तस्या: सान्द्रविलेपन (अ० श० ) १४८ जितेन्द्रियतया सम्यक् ४४४ ताणं गुणग्गहणाणं ( गा० स० वे० ९४०) १८४ जितेन्द्रियत्वं विनयस्य ३२७, ४६८ तामनङ्गजयमङ्गलश्षियं ३३० जुगोपात्मानमत्रस्तो (र० वं० १।२१) २७१ ताम्बूलभृतगल्लोऽयं २७१ जे लंकागिरिमेहलासु (क० मं० १।२०) १६६ ताला जाअन्ति गुणा (वि० वा० ली० ध्व० अ० ६२ पृ० ) ३२७. जोण्णइ महुरसेवा (गा० स० वे० ९८४) १८० तिग्मरुचिर प्रतापो १५५

काव्यप्रकाशदीपिका परिशिष्टम्-क ५२७

तिष्ठेत् कोपवशात् प्रभाव (वि० उ० ४।९) २३२ ४८९ तीर्थान्तरेषु स्नानेन धवलोसि जहवि (गा० स० ७६५) २६ ४७६ तुह वल्लहस्स गोसम्मि (गा० स० वे ९९८) धांतुः शिल्पातिशय १७७ धीरो विनीतो निपुणो २८६ ते दृष्टिमात्रपतिताः २५९ धुनोति चासिं तनुते ४६१ तेऽन्यैर्वान्तं समश्नन्ति २७४ ४१७ ते हिमालयमामन्त्र्य (कु० स० ६।९४) न केवलं भाति नितान्त २९ न चेह जीवितः कश्च्ित् (म० मा० शा० १५३।१२) १८० व्वं मुग्धाक्षि विनैव (अ० श०) १२८ न तज्जलं यन्न सुचारु (भ० का० २।१९) ४८१ त्वं विनिर्जित ४३९ न त्रस्तं यदि नाम (म० वी० च० २।२८) २७१ त्वमेवंसौन्दर्या स च (का० आ० सू तृ० ३।२।१२) २९२ नन्वाश्रयस्थितिरियं (भ० श० ४) ४६१ त्वयि दृष्ट एव तस्या: ४४१ त्वयि निबद्धरतेः प्रिय (वि० उ० ४१५) नयनानन्ददायीन्दोः (औ० वि० च० ४६ पृ०) ४९७ २९५ २७० त्वामस्मि वच्मि विदुर्षां नवजलधरः सन्नद्धोऽयं (वि० उ० ५।७) ९० २९२ त्वामालिख्य प्रणयकुपितां (मे० दू० उ० ४४) नाथे निशाया नियते (व्य० वि० २४६ पृ० ) १३१ नानाविध प्रहरणैर्नृप ३४० दन्तैः क्षतानि करणैश्र (ध्व० आ० ३।४३) ३४२ नारीणामनुकूलमाचरसि ३७० दर्पान्धगन्धगज (क० अ० १।३७ वृ०) १६२ नाल्प: कविरिव स्वल्प (उ० वि०) ३०३ दिवमध्युपयातानां (रु० का० अ०९ ६) ४८७ निजदोषावृतमनसां ४४८ दिवाकराद् रक्षति यो गुहासु (कु० सं० १११२ ) ५१२ नित्योदितप्रतापेन ४४५ दीधीडवेवीङसमः कश्रित् ३१९ निद्रानिवृ त्तावुदिते दुर्वारा: स्मरमार्गणा: (शाङ्कुकस्य ) ४५९ निपेतुरास्यादिव तस्य (भा० का० अ० २।४७) ५११ दूरादुत्सुकमागते (अ० श०) १२१ निम्ननाभिकुहरेषु यदम्भ: ४८२ दृशा दग्धं मनसिजं (वि० शा० भ० १४) ४९१ निरवधि च निराश्रयं च ( का० अ० सू० घृ० ४।३३२) ४२७ देव त्वमेव पाताल (उ० वि० १) ३९२ निरुपादानसंभार (उत्प० स्तो०) १५७ देबीमावं गमिता (का० अ० सू० बृ० ४।२।४) ४४० निर्वाणवैरदहना: (वे० सं० १।७) ३२३ देश: सोऽयमरातिशोणित (े० सं० ३।३३) २८५ निशितशरधिया १७८ दैवादहमद्य तया (रु० का० अ० ७।२९) १०० निःशेषच्युतचन्दनं (अ० श०-वे० म०) १३, २३ दोर्भ्यो तितीर्षंति तरङ् ४३३ न्यक्कारो ह्वयमेव मे (ध्व० आ० १५३ पृ०) २७६ द्वयं गतं सम्प्रति (कु० सं० ५।७१) २४१, २७७, ३०१ प.थ पथि शुकचञ्ञ १८२ द्वारोपान्तनिरन्त रे ८३ पंथिअ ण एत्थ (व० ल० ४९४; गा० स० चे० ८७९) १५८ धन्यस्यानन्यसामान्य ४०९ परापकारनिरतैः २९७ धन्याडसि या कथयसि (० प्र० म० २५५ पृ० विजकायाः ) परिच्छेदातीतः (मा० भा० १।३०) १८६,४५० धम्मिलस्य न कस्य (का० अ० सू० बृ० १।१।२२) २७६ परिपन्थिमनोराज्य ४१२

परिशिष्टम्-क ५२९ १२८ काव्यप्रकाशदीपिका

परिमृदितमृणालीम्लान (मा० मा० १।२२) फुल्लुक्करं कलमाकूरणिहं (क० म० १।१९) ३२५ १२१. बत सखि कियदेतत् ४२८ परिम्लानं पीनस्तनजघन (रत्ना० २।१२) ३६ बन्दीकृत्य नृपद्विषां परिहरति रति मति ३३० बिम्बोष्ठ एव रागस्ते (न० सा० च० ६।६९ ) २०१ पविसन्ती घरवारं (गा० स० वे० ९६८) ४६ १ १७१ पश्चादङ्घ्री प्रसार्य (ह० च० २।५) ब्राह्मणातिक्रमत्यागो (म० वी० च० २।८) २११ पश्येत् कश्रिच्चल चपल ४५१ भक्तिप्रह्वविलोकन (व्य० वि० २।२२) ३८५ २०२ भक्तिर्भवे न विभवे पाण्डु क्षामं वदनं (ध्व० आ० १६६ पृ० ) ४६८ ३३७,४४२ भण तरुणि रमण (रु० का० अ० २।२२ ) ५०५ पातालमिव ते नाभिस्ते (का० अ० सू० वृ० ४।२।११) ५०६ भद्रात्मनो दुरधिरोह (क० अ० १।३८) ७३ पादाम्बुजं भवतु नो ( पञ्चस्तवी ३।१ ) पितृवसतिमहं प्रयामि ४९९ भम धम्मिअ वीसद्वो (गा० स० २।७५) २५४ २७४ पुराणि यस्यां सबराङ्गनानि (न० सा० च० १।२२) मस्मोद्धूलन भद्रमस्तु ४८१ भासते प्रतिभासार पुंस्त्वादपि प्रविचलेत् (भं० श० ७९) ३१८ ४३६ प्रथुकार्तस्वरपात्रं (सु० र० को० १६४४) भुक्तिमुक्तिकृदेकान्त १७४ ३२४,३६५ पेशलमपि खलवचनं भुजङ्कमस्येव मणि: ५०५ ४४९ पौरं सुतीयति जनं भूपतेरुपसर्पन्ती २७४ ४१० प्रणयिसख्वीसलील (मा० मा० ५।३१) भूपालरत्ननिर्देन्य ३०५ ४५५ प्रत्यग्रमजनविशेष (रत्ना० १।२०) ५०९ भूयोभूय: सविधनगरी (मा० मा० १।१५) १८६ प्रथममरुणच्छायः (व० जी० १० पृ०, स० क० आ० १।२७) २५९ भू रेणुदिग्धान् नवपारि (ध्व० आ० वृ० ३।२७) ३४१ भ्रमिमरतिमलस २०८ प्रधनाध्वनि धीरधनुध्वनि १८५ मतिरिव मूर्तिर्मधुरा ४१५ प्रभातसन्ध्येवास्वाप (का० अ०, सा० ल० बृ० ४८ पृ०) ३९० मथ्नामि कौरवशतं (वे० सं० १।१५) १११ प्रयत्नपरिब्रोधितः (वे० सं० ३।३४) ३१३ ३८ प्रसादे वर्तस्व प्रकटय (ध्व० आ० लो० १६२) मधुपराजिपराजित (ह० वि० ३।५७) ३३१ प्रस्थानं वलयैः कृतं (अ० श०) मधुरिमरुचिरं वच: ४६२ १३० मनोरोगस्तीव्रं विषमिव (मा० मा० २।१) ३५१ प्रागप्राप्तनिशुम्भ (म० वी० च० २।३३) २८६, ३२८ मन्थायस्तार्णवाम्भःप्लुत (वे० सं० १।२२) २६७ प्राणेश्वरपरिष्वङ्ग (का० अ० सू० वृ० २।२१५) ३१८ मलयजरसविलिप्त (का० अ० सू० वृ० ४।३।१०) २९१ प्राप्ताः श्रियः सकलकाम ३०९ मसृणदरणपातं (बा० रा० ६।३६) २९१ प्राभ्रभ्राड् विष्णुधामा २७४ मह देसु रसं धम्मे ( गा० सा० वे० ९९१) प्रियेण संग्रथ्य विपक्ष (कि० अ० ८।३७) २९६ मद्दाप्रलयमारूत (वे० सं० ३।४) २९८ प्रेमार्द्राः प्रणयसपृशः (मा० मा० ५७ ) १२९ महिलासहस्समरिए (गा० स० २।८२) १६८ प्रेयान् सोऽयमपाकृत: (का० अ० सू० वृ० ३।२।१५) महीभृतः पुत्रवतोऽपि (कु० सं० १।२७) २९९ प्रौढच्छेदानुरूपोच्छलन (कृ० रा० १ ; उ० रा० ३) ३६७

५ु६० काव्यप्रकाशक्ीपिका परिशिक्धम-क ५३.१

महौजसो मानधना (कि० अ० १।१९) ४६४ यस्य मित्राणि मित्राणि १७२ माए धवरोवअरणं ( गा० स० वे० ८८९) ३० यस्यासुहत्कृततिरसकृति १९८ मातङ्का: किमु वल्गितैः ( प्रवरसेनस्य ) ३२०,२६० याता: किं न मिलन्ति (अ० श०) ४३५ माता नतानां संघट्टः (रु० का० भ्र० ५,७) ३९७ यावकरसाद्रपाद २६५ मात्सर्यमुत्सार्य (शृ० श०) २४२,३०६ युगान्तकालप्रतिसंहता (शि० पा० व० १।२३) ४७८ मानमस्या निराकर्तु (का० आ० २।२९७) ४७६ ये कन्दरासु निवसन्ति ४८० मारारिशक्ररामेभ ( रु० का० अ० ५।६) ३९७ ये। ध्वस्तमनोभवेन (ध्व० आ० २।२१) ३२२ मित्रे क्वापि गते सरोरुह (प्रवरसेनस्य) ३५२ ये नाम केचिदिह ( मा० म० १७) २७८ मुक्ता: केलिविसूत्रहार ४५८ येनास्यम्युदितेन चन्द्र ४२ मुखं विकसितस्मितं (ध्त० आ० लो० ६३ पृ०) ५४ येषां कण्ठपरिग्रह ४४१ मुग्धे मुग्धतयैव (अ० श०) १७३ येषां तास्त्रिदशेभहान २१२

२६९ येषां दौर्बलमेव दुर्बल १८५

मृगचक्षुषमद्राक्ष ३१९ थोऽविकल्पमिदमर्थ (व्य० वि० १७३ पृ० ) २७९

मृगलोचनया विना ४५२ योSसकृत्परगोत्राणं ३८७

मृदुपवनविभिन्नो (वि० उ० ४।२२) २६८ रहकेलिणिअसण (गा० स० ५।५३) १८२

मृधे निदाघधर्माशु ४११ रकाशोक कृशोदरी क्र नु (०उ० ४३२) ३२१,३२८

यं प्रेक्ष्य चिररूढाऽपि (हृ० व०) ४५६ रजनिरमणमौले: २८६

यः कौमारहरः (सु० र० को ८१५) १३ रत्नावल्यां चतुर्थेऽक्के ३३२

यः पूयते सुरसरित् २८३ रमणीयः क्षत्रियकुमार आसीत् (म० व० चं २।३१ ग) १८४ यत् तदूर्जितमत्युग्र (वे० सं० १।१३) २८० रसासार रसासार (रु० का० अ० ५।२०) ३९९

यत्रानुल्लिखितार्थमेव (व० जी० १।२९) ३१० राइसु चंदधवलासु (गा० स० वे ९८२) १७७ यत्रैता लहरीचलाञ्ज्लद्टशः ४६४ राकायामकलङ्कं चेत् ४३९

यथाऽयं दारुणाचार: २६५ राकाविभावरीकान्त २६८

यदा त्वामहम ३२० राकासुधाकरमुखी १४६ यदानतोऽयदानतो (दे० श० ५९) ३८१ राजति तटीयमभिहत (ह० वि० ५।१३४) ४९५

यदि दहत्यनलोडत्र (नी० श०) ३१०,४४० राजनारायणं लक्ष्मी: (उ० वि० ४६ पृ० ) ४९९

यद् वञ्चनाहितमतिब्हु (ध्व० आ० ३।१६ तृ०) २२६ राजन् राजसुता न पाठयति (उ० वि० १) ४३५ यशोऽधिगन्तुं सुख (कि० अ० ३।४० ) २९९ राजन् विभान्ति भवतो २८६ यश्चाप्सरोविभ्रम (कु० स० १।४) राज्ये सारं वसुधा (रु० का० अ० ७९७) ४७४ यत्य किश्चिदपकर्तु (शि० पा० व० १४।७८) ४७ राममन्मथश रेण ताडिता (र० वं० ११।२०) ३०१ यस्य न सविधे दथिता (उ० वि १) ३७५ रामोऽसौ भुवनेषु (व० जी० १।४३) १८८

५३: परिशिष्टन्-क ५३३ रामेण प्रियजीवितेन (रा० अ० ) २४७ विनायमेनोनयता (रु० का० अ० ३।१२) रुचिरविसरप्रसाधित ३८० १७४ रे रे चञ्चललोचनाश्चित विपदोऽभिभवन्त्यविक्रमं (कि० अ० २।१४) १८५ ३००

लग्नं रागावृताङ्गया २९२,३१३ विपरीअरए लच्छी ( व० ल० ६११) लग्नः केलिकच ग्रह २९६ विपुलेन सागरशयस्य (शि० पा० व० १३।४०) २५१ ४७७ लतानामेतासामुदित ४५३ विभिन्नवर्णा गरुडा (शि० पा० व० ४।१४) विमानपर्यङ्कतले (ध्व० आ० ३।२७ वृ) ४८९ लहिऊग तुम्म ( गा० से० वे ४२८ ) ४३१ ३४१ लावण्यं तदसौ कानित: १७३ वियदलिमलिनाम्बु लावण्यौकसि सप्रताप (स्व० प्र० ) ४८४ विहलं खलं तुमं सहि (गा० स० वे० ८८०) १२० १७९ लिखन्नास्ते भूर्मि (अ० श०) १८₹ वेगादुड्डीय गगने २८७ लिम्पतीव तमोडक्कानि (इ० चा० १६ मृ० श० १।३४) ४१९,४९२ वेणीसंहारे द्वितीयोऽङ्क: ३३२ लीलातामरसाहतो (म० श०) २६७ वेत्रत्वचा तुल्यरुचां ४८७ वक्रस्यन्दि स्वेदबिन्दु ४७३ व्यानम्रा दयितानने शक्तिर्निस्त्रिंशजेयं तव ३२९ वक्त्राम्भोजं सरस्वत्यधि ३११ ३०१ ववत्रेन्दौ तव सत्ययं (रत्ना ३।१३) ४९८ शनिरशनिश्च तमुच्चैः १५९ वदनं वरवर्णिन्यास्तस्या: ३७५ शरत्कालसमुल्लासि २६९ वद वद जितः स शत्रु: (रु० का० अ० ६।३१) ३२० शशी दिवसधूसरो (नी० श०) ४६० वपुःप्रादुर्भावादमु (मुल्जस्य सु० र० को द्र. ३६ ) ४५४ शिरीषादपि मृद्धङ्गी (न० सा० च १६।२८) 6७9 वपुर्विरूपाक्षमलक्ष्य (कु० सं० ५।१२) २७० शीर्णघ्राणाडिन्घ्रपाणी (सू० श० ६) ३२ वस्त्र वैदूर्यचरणै २७६ शून्यं वासगृहं (अ० म० ) १२७ वह्निस्फुलिङ्ग इघ (का० अ० सू० वृ० ४।२।९) शैलेन्द्रप्रतिपाद्यमान ४६६ वाणिअअ हत्थिदन्ता (घ्व० आ० ३।१७ वृ०) ४७% श्यामां श्यामलिमान (वि० शा० भ० ३।१) ३११ वाणीरकुडंगुड्डीन (गा० सा० वे ८७६ ) २१२ श्रितक्षमा रक्तभुवः २८१ वाताहारतया जगत् ( म० श० ८) ३१८ श्रीपरिचयाजडा अपि (रविगुप्तस्य ) ५५ वारिजन्तो वि पुणो (गा० स० वे ९९४) १७८ श्रुतेन बुद्धिर्व्यसनेन ३१३ विकसितसहकारतार २८८ श्रोणीचन्धस्त्यजति (बा० भा० १।२८) ४६२ विदलितसकलारिकुलं (रु० का० अ० ७।२८) ४६० षडधिकदशनाडीचक्र (मा० मा० ५। १ ) ३२४ विदीर्णाभिमुखाराति (का० अ० सू० बृ० २।२।१३) ३१६ सअलकरणपर वीसाम (गा० स० वे० ९९५) ४०९ विद्वन्मानसहंस ४२६ स एकस्रीणि जयति (मा० का० अ० ३।३१) ४४७ विधाय दूरे केयूर ३०८ सकलकलं पुरमेतत् (रु० का० अ० ८।१४ द्र० १) ३९१ विनय प्रणयैककेतनं २८६ सक्तवो भक्षिता देव (रु० का० अ० ११।२०; न० सा० टी०) ५०७

५३४ काव्यप्रकाशदीपिका परिशिष्टम्-क ५३५ सङ्केतकालमनसं (ध्व० आ० २।३६ वृ०) ४७३ संग्रामाङ्गणमागतेन (स० क० आ० ४।२०६) सा पत्युः प्रथमापराध (अ० श०) २९२ १३० सायकसहायचाहो: सततं मुसलासक्ता: ४४२ २७३

सत्यं मनोरमा रामा: (ध्व० आ० ३।३ वृ०) सायं स्नानमुपासितं ३३८ १७५

स त्वारम्भरतोऽवश्य (रु० का० अ० ३।१९) सार्ध कुरङ्गकदश ३८० २०१

सत्वारम्भरतो (रु० का० अ० ३।४८) ३८० सा वसइ तुज्झ हिअए ( गा० स० वे० ९४७) ४८७

सदा मध्ये यासामियममृत ३०४ स हेन्ती सहि सुहअं (गा० स० वे० ८४०) ३१

सदा स्नात्वा निशीथिन्या ३०८ सितकरकररुचिरविभा

सदः करस्पर्शमवाप्य (न० सा० च० १।६३) सिंहि का सुतसन्त्रस्तः ३२७, ३७२

४७७ ४७७

सद्वंशमुक्तामणिः ३९३ सुधाकरकराकार २७१

सन्नारीभरणोमाय (रु० का अ० ३।४) ३७९ सुरालयोल्लासपर: २७४

स पीतवासाः प्रगृहीत (भा० का० अ० ३।५८) ५०६ सुन्इ समागमित्सदि (गा० स० बे० ९६२) ८२

समदमनङ्गजमदजल ४५० सुसितव सनालङ्कारायां (का० आ० सा० स० उ० वि०) ३०७

समरसमरसो ३७३ सुहृद्वधूबाष्पजल (उ० वि०) ४३६

स मुनिर्लाञ्छितो (का० अ० सू० बृ० ४।२।९) ५०६ सृजति च जगदिदमवति ४४९ सम्प्रहारे प्रहरणैः ३३० सेयं ममाङ्गेषु (शङकुकस्य) १०० सम्यगज्ञानमहाज्योतिः २६८ सो णत्थि एत्थ गामे (गा० स० वे ९१७ ) ४९२ सरला बहलारम्भ ( रु० का० अ० ५।१३) ३९८ सोऽध्यष्ट वेदान् (भ० का० १।२) २७२ सरस्वति प्रसादं मे (दे० श० ५०) ३८१ सोऽपूर्वो रसनाविपर्यय (भ० श० १८) ४३८ स रातु वो दुश्च्यवनो २७३ सो मुद्धसामलं गो (वि० वा० ली०) १७८ सर्वस्वं हर सवस्य ३८७ सौन्दयसंपत्तारुण्यं ३१७ सविता विधवति विधुरि (शृ० प्र० १म ५ पृ०) ४१२ सौन्दर्यस्य तरङ्गिणी ४२५ सव्रीडा दयितानने ३२९ सौभाग्यं वितनोति ४९८ सशोणितैः क्रव्यभुजां (ध्व० आ० ३१७ वृ०) ३४१ स्तुम: कं वामाक्षि १४५

ससार साकं दर्पण (रु० का० अ० ३।३५) ३८१ स्तोकेनोन्नतिमायाति (प० त० १।१५० ) ३९७

सह दिअहणिसाहिं (क० म० २।९) ४५२ स्निग्धश्यामलक्रान्ति (ध्व० आ० २।१ वृ० ) १९४, २४७

सहि णवणिहुवनसमरम्मि ( गा० स० वे० ९९६) १७९ स्पष्टोल्लसत्किरण (ह० वि० १९।१) ५००

सहि विरइ उण मानस्स ( गा० स० वे० ९३६ ) १६७ स्प्रशति तिग्मरुचौ (ह० वि० २३७) ५१३

सा दूरे च सुधा २७२ स्कटिकाकृतिनिर्मलं २९०

साधनं सुमहद्यस्य २६७ स्फुरदद्भुतरूपमुत्प्रताप ४८८

साधु चन्द्रमसि (रा० च० २।९५) २७८ सस्तां नितम्बादव (कु० स० ३।५५) २६९

स्वच्छन्दोच्छलदच्छ २५

५३६ काव्यप्रकाशदीपिका

स्वेच्छात्मतागुण ४४५ स्वपिति यावदयं निकटे (का० प्र० सू० वृ० ३।२१२) ३०६

स्वप्नेऽरपि समरेषु त्वां ४०६ स्वयं च पल्लवाताम्र (का० आ० सा० स० ल० वृ० ४।५१) ३८९, ५१३ ख-परिशिष्टम्

स्वर्गप्राप्तिरने नैव ३५ हन्तुमेव प्रवृत्तस्य ( भा० का० अ० १।५१) काव्यप्रकाश प्रमाणोद्धृतयः ३१४ हयग्रीववधे ३३२ (क) ग्रन्थकृत :- पत्राङ्का: हरत्यघं संप्रति हेतु (शि० पा० ब० '१२६ ) १४४ अन्ये ३९,४९ हरस्तु किञ्चित् परिवृत्त (कु० सं० २६७) २१०, ४४५ अन्विताभिधानवादिन: २९,२२९ हंसाणं सरेहिं सिरी (गा० स० वे० १५३) ४७१ अभिनवगुप्त: ११८ ह्दा धिक सा किल २६६ अभिहितान्वयवादिन: २९,२२१ हा नृप हा बुध हा कवि (टि० द्र०) २८९ उद्भटः ४२१

हा मातस्त्वरितासि १३३ केचित् ३९,२०० हित्वा त्वामुपरोध ४५१ ध्वनिकृत्, ध्वनिकार: २१२,२१४,२१५,३३५ हुमि अवहत्थिअरेहो (वि० वा० ली० व्व० आ० लो० १५२ पृ०) ३२८ भरत: ९७ हृदयमधिष्ठितमादौ (कु० म० ९६) ४३९ भट्टनायक: १०५ हे हेलाजितत्रोधिसत्त (व० जी. ५९ पृ०) ४५१ महाभाष्यकार: ३६

रुद्रटः ३९१ लोल्लट: ९८

वामन: ३७४ व्यक्तिवादी २५६

शङ्कुक: १०१

(ख) ग्रन्था: अमरकोष: २६५

कामशास्त्रम् ३२२ काव्यालङ्कार: (भामहस्य) २५८,४८८ काव्यालङ्कारसारसंग्रह: ३८९.३९०,३९३ काव्यालङ्कारसूत्रवृत्ति: २९८,३१८,३५५,३६१ तन्त्रवार्त्तिकम् ५०,२६८ ध्वन्यालोकः २५४,२६५,३२४ ध्वन्यालोकलोचनम् २२३,२३४,२४०,३४४,३४५ नास्चशास्त्रम् ९७,१२३-१२६ १३६ ( रतिर्हासश्च )

५३८ काव्यप्रकाशदीपिका

पाणिनीयवार्त्तिकम् ४०५ भामहविवरणम् मीमांसासूत्रम् ३५९ (गुवृत्ति: ) ग-परिशिष्टम् मीमांसकाः २/३९ २८,४४ रुद्रटकाव्यालङ्कार: ३९१,३९९ काव्यप्रकाशे तद्वृत्तौ च स्मर्यमाणानि प्रमाणानि वाक्यपदीयम् ३४-३५ (ग्रन्थकारनामानुक्रमेण सूची) व्यक्तिविवेक: · २७१ ( ये नाम) २९९ ( उद्देश्यप्रति ) अभिनवगुप्त: शबरभाष्यम् २३४ (क) अभिनवभारती पृ० ११९ व्याघ्रादयो विभावाः ...= अ० भा० (प्रथमखण्ड २८४ पृ०) तत्रा- नुभावानां विभावानां ... पृ० १४१ निर्वेदस्थायि ....= अ० भा० (प्रथमखण्ड ३०२-३०३) शान्तो नाम"" पृ० १५४ आदिशब्दान्मुनि ..- अ० भा० (३४१ पृ० प्रथमखण्ड) आर्द्रतास्थायिक :.. स्नेहोऽपि .... भक्तावपि वाच्यम्.'

(ख) ध्वन्यालोकलोचनम् पृ० ६ प्रभुसम्मित .... सुहृत्सम्मित. कान्तेव ....= ध० आ० लो० (१२ पृ०.) प्रभुसम्मितेभ्यो ... जायासम्मितत्वलक्षणो .... पृ० ९१ उपकृतं बहु ....= ध्व० आ० लो० (प्ृ० ५६) किमिवोपकृतं न तेन ममेति पृ० ९२ रसस्तै ... ने लक्ष्यते=ध्व० आ० लो० (पृ० २६) इवशब्देन""न संचक्ष्यते। पृ० १४५ तदाभासा अनौचित्या ....= (पृ० २४) अनौचित्येन तदाभसाः.1 पृ० १४७ भावस्य शान्ति :.= (पृ० ६५-६९) व्यभिचारिण उदयस्थित्यपाय ... आदिग्रहणेन गृहीतानि। पृ० १५७ अलङ्ककार्यस्याषि ब्राह्मण=(पृ० १५) यत् पूर्व क्वापि ब्राह्मण-

BA श्रमणन्यायेन। पृ० १९५ अत्र लिप्तेति ... संकरः= (पृ० १६१-१६२) प्रतीयमानस्तु चित्र- पानकरस .... चर्वणापदं भवति। पृ० २११ मथ्नामि कौरव ....= (पृ० २१३) काकुयोजनायां सर्वत्र .... 'अत एव मध्नामि कौरव .... । पृ० २१७ रसादिलक्षण ..... न वाच्यः=(प्ृ० १५) यस्तु स्वप्नेऽपि न स्वशब्द .. रसध्वनिरिति। प्रृ० २३० निःशेषच्युत इत्यादौ ..= (प्ृ० २६) यस्त्वत्रापि ...... तात्पर्य न तु रसे।

५४० काव्यप्रकाशदीपिका परिशिष्टम्-ग ५४ पृ० २३२ यदप्युच्यते नैमित्तिकानु ....= (पृ० १८-१९) निमित्तेषु संकेतः .... मीमांस- कस्य प्रपौत्रं प्रति नैमित्तिकत्वमभिप्रेतम्। पृ० ४३० ल्रिष्टविशेषण ....= (पृ० ३७) समासोक्तिस्तुश्लेषपदैरात्मानं .... पृ० २३२ ये त्वभिदधति ....= (पृ० १८) योऽण्यन्विताभिधानवादी ... प्रालभत। पृ० २३८ यदि च शब्दश्रुतेरनन्तरम् ....= (पृ०२४.२५) विभावाद्यर्थोऽपि पुत्रजन्म- पृ० ४३५ एतत् तस्य मुखात् .... (=पृ० २७) अत्रास्थाने"अप्रस्तुतं तु' हर्षन्यायेन। पृ० ५०१ तेनासौ त्रिरूप := (पृ० ४०-४१) योगबल(देतेषां तिलतण्डुलवच्च ... पृ० २३९ किमिति च .. बीयस््वम्=(पृ० १९) अन्यथा ... श्रुतिलिङ्गादि .... दुग्धजलवच्च सङ्कर उत्पद्यते। पृ० ३४८ रसस्यैव हि". =(प्ृ० ७९) वस्तुतो माधुर्ये नाम शृङ्गारादे रसस्यैव गुणः। पृ० २४० किञ्च कुरु रुचिम् ....= (पृ०८२) श्रुतिदुष्टा ह्यर्थदुष्टा ... यथा कुरु रुचिमित्यत्र। आनन्दवर्धनः (ध्वन्यालोक:) पृ०२५० न च लक्षणात्मकत्वमेव् ....= (पृ० ११८) अत एव यत् केनचिल्लक्षित- पृ० २ नियतिकृतनियमरहितां'=(पृ० २२३) तथा चेदमुच्यते-अपारे लक्षणेति नाम कृतं तद् ... नमात्रम् .. शक्ति- काव्यसंसारे। भेद: स्पष्ट एव। पृ० १४ रसस्य च ....= (प्ृ० २४) वाच्यचारुत्वहेतूनां .... यत्र स ध्वनेर्विषयो मतः । पृ० २५२ अखण्डबुद्धिनिर्ग्राह्यो ....= (पृ० १९) येऽप्यविभक्तं स्फोटं वाक्यं तदर्थ पृ० १६ अन्यैरपि न्यग्भावित .... (=पृ० ३३) यत्रार्थः शब्दो वा .... । रूपमित्याहुस्तैरप्यविद्यापदपतितैः .. प्रक्रिया। पृ० २४ चित्रमिति ....= (पृ० २२०-२२१) चित्रं शब्दार्थभेदेन परिकल्प्यूते। (का० प्र० वि० १७१-१७२ द्र० ) पृ० ५७ नाभिधा समयाभावात् ....= (पृ० १८) व्यापारश्च नाभिधात्मान पृ० ३०८ सत्यं मनोरमा रामा ...= (पृ० १८१-१८) न खल्वलीकवैराग्यगुडजिह्नि- लक्षणात्मा। कया वैराग्ये-(टि० द्र०) घृ० ३४२ अयं स रशनोत्कर्षी ....= (पृ० १३९) तस्माद् वाक्यार्थीभूतस्य रसस्य .... पृ० ५८ न च शब्द: स्खलद्रतिः .... = (२-२०) मुख्यां वृत्ति परित्यज्य .... शब्दो नैव स्खलद्गतिः । शृङ्गारवस्तुना भङ्गिविशेषाश्रयेण संयोजनं रस- परिपोषायैव जायते। पृ० ७२ आदिग्रहणात् ....= (पृ० १७९) अशब्दस्यापि चेष्टादेः ... प्रसिद्धेः । पृ० ३४४ न विरोध :....= (पृ० १६७) नन्वनयोः.विरुद्धत्वविधिः । विकल्प .. प्रृ. ९२ रसस्तैन लक्ष्यते ....= (पृ० १८५) तत्र तु शब्दस्य .. रसादौ न प्रतीयते; (प्र० २६) वाच्येन तस्य सहैव प्रतीतिः । वाक्यविदः। पृ० ९४ गुणीभूतव्यङ्गये रसवत् ....= (पृ० २६) रसभावादितात्पर्ये .... अलङ्कारत्व- पृ० ३४४ क्षिप्तो हस्तावलग्र :....= (पृ० १३८) एतदुक्तंभवति ... न कश्रिद् विरोधः। साधनम् ; (द्र०ध्व०आ०लो० पृ० ७५) एवं ध्वने :... अनेन भावा- पृ० ३४५ उक्तं हि गुण :...= (पृ० १७१) अङ्गीभूतान्यपि रसान्तराणि ... अयमेव दयलक्कारा अपि गृह्यन्ते। उदन्त :-.. यदाह तत्रभवान्-गुणः कृतात्म .... । पृ० १७१ एकावयवस्थितेन ....= ध्त० आ० (वृ० ३।१ द्रष्टव्या)। पृ० ३५५ कथमसमग्रगुणा गौडी ....= (प्ृ० २३१) एतदेव काव्यतत्त्वं यथोदितेन ... पृ० १८० यथा गृध्रगोमायुसंत्रादादौ ....= (पृ० १५२) अस्य ...... यः प्रभेद निरूपण ..... उदाहृत: सोऽपि प्रबन्धेषु .... पृ० ३५९ शुष्केन्धनाग्निवत् ....= (पृ० ८२) झगिति शुष्ककाष्ठाग्निदृष्टान्तेना- प्रृ० २१२-२१३ वाणीरकुडङ्गु ....= (प्ृ० ११९-१२०) एवंविधे विषये कलुषोदकदृष्टान्तेन च ... गुणः । प्र० २४६ तत्र गुणीभूतव्यङ्गये ....= (पृ० १९२-१९३) अयं चास्य स्वरूपभेदः ... पृ० ३५९ गुणवृत्या पुनस्तेषां ....= (पृ० ७९-८७) ननु शब्दार्थयोर्माधुर्यादयो .. वाचकत्वादत्यन्तं विभिन्नमेव। एतदुक्तं भवति-तत् ..... शब्दार्थयोरुपचरितम्। पृ० २४७ लक्षणीयस्यार्थस्य नानार्थे ....= (पृ० २७) वाच्याद् भिन्नविषयत्वेन व्यवस्थापितः ( तत्र ध्व० आ० लो० द्रष्टव्यम्)

५४२ काव्यप्रकाशदीपिका परिशिष्टम्-ग ५४३

पृ० २५६ उपक्तिवादिना ....= (पृ० २०२) वक्त्रमिप्रायरूपलिङ्गतया ... तद्विषयीकृते पृ० ४०४ साडग्रिमा=का० अ० सा० स० १।१६-२१ तु प्रतिपाद्यतया ... व्यञ्जकत्वमेव। पृ० ४०८ तद्वद्वर्मस्य=का० सा० सं०, २।२९ पृ० २५७ गुण: प्राधान्यतस्तत्र ....= (पृ० १९०) गुणप्रधानभावेन तयोर्व्यत- पृ० ४०९ उपमानानुपादाने .= का० अ० सा० स०, २।२७,२८ स्थापनात्। पृ० ४०९-४१०वादेलोंपे .... कर्मकर्त्रोर्णमुलि=का० अ० सा० स०, १।१९-२० पृ० २६१ स्फुटस्य रसस्यानुपलम्भात् ...= (पृ० २२०-२२१) न च तदसिति वस्तु .... रसादिशून्यतार्थस्य परिकल्प्यते। पृ० ४३८-४३९ सैका ... सापरा सा तृतीया उक्तौ चतुर्थी=का० अ० सा० स०

पृ० ३२९ रसे दोषा: स्युरीदशा ....= (३।१०-१४) विभावानुभावसञ्चार्यो .... न तु ४/४३-४४ पृ० ४४० वस्तुनो वाक्यार्थस्य ... प्रतिवस्तूपमा= का० अ० सा० स० १।२२-२३ केवलया शास्त्र .... । पृ० ३३२ अकाण्डे प्रथनम् ....= (३।१४) वृत्तिर्न तु केवलं शास्त्रंयथा वेणीसंहारे प्र० ४९६ एकस्य च ग्रहे .. दनिश्चयः=का० अ० सा० स० ५।६२ अनेका-

द्वितीयाङ्क। लडक्रिया ... एकस्य च ग्रहे .... सङ्करः .... ।

पृ० ३३३ तद्वर्णनं हि पित्रो :...= (पृ० १४४-१४७) तस्मादमिनेयार्थी च पृ० ४३०.३१ प्रकृताथ .. समासोक्ति := का० अ० सा० स० २।३३ प्रकृतार्थेन

काव्ये .... पित्रोः सम्भोगवर्णनमिव सुतरामसह्यम्। वाक्येन ... समासोक्तिरुदाहता।

रृ० ३४१ यथा नागानन्दे ....= (पृ० १७६) यथा शान्तशङ्गारौ नागानन्दे निवेशितौ। कुन्तकः (वक्रोक्तिजीवितम्, व० जी०) पृ० ३४१ भूरेणुदिग्धान्, ....= (पृ० १७८) रसान्तरान्तरित .. यथा भूरेणु ... । पृ० १८१ पदैकदेश ....= व० जी० २।१०-१२ पृ० ३४३-३४४ ... क्रामन्त्य .... अत्र च.टुके ....= (पृ० १६९) क्रामन्त्यः .... निर्वि- पृ० १८९ अत्र .... इमनिजव्ययीभाव ....= अव्ययीभावमुख्या .... २।१९ शेषत्वमवगन्तव्यम्। पृ० २४१ द्वयं गतं ......= व० जी० (पृ० १७) अत्र ... कपालिन इति पृ० ३४८ रसस्यैत माधुर्यादयो ...= (पृ० ७८) तमर्थमवलम्चन्ते ये ... ते गुणाः स्मृताः । पृ० २५० हारादिवदलङ्काराः ...= (३।७) अङ्गाश्रितास्त्वलङ्कारा मन्तव्याः कामपि वाचकवक्रतां विदधाति। पृ० ३०४ सदा मध्ये यासां ....= व० जी० (पृ० ४५) सन्ति तत्र त्रयो मार्गाः .. परु० ३५७ माधुर्ये द्रुतिकारणम् ..= (२/८) शङ्गार एव मधुरः .. माधुर्ये, कटकादिवत्। सुकुमारो विचित्रश्र .... । प्रतितिष्ठति ।। पृ० ४०७ वैचित्र्यं चालङ्कार := व० जी० (पृ० २२) तयोः पुनरलङ्कृतिः । प० ३५८ ओजो वीररसस्थिति ....= (२/१०) रौद्रादयो रसा ... ओजो व्यवस्थितम्। वैदग्धीभङ्गीमणितिरुच्यते। पृ० ३६७ क्वचिद् वक्तृप्रबन्धापेक्षया ....= (३।७९) विषयाश्रयः .... रचना विषया- पेक्षा तत्तु किश्चिद् विभेदवत्। कुमारिल: (श्लो• वा०)

उृ० ३६८ वक्तृवाच्यानपेक्षा :....= (३।९वृ०) प्रब्न्धाश्रयेषु यथोक्त ... अनुसर्तव्यम्। पृ० ४४ प्रविशेति=श्लोकवार्त्तिके ( टिप्पणी द्र०)

उृ० ४०८ तद्रहितत्वेन तूदाहियमाणा ... आवहन्ति ....= (२।१७) अपृथग्यत्न पृ० २२१ अर्थशक्ति .. सामान्यरूपाणाम् =श्लोकवार्तिके (टिप्पणी द्र०) निर्वर्त्य.मतः । तत्प्रतिपादकैश्र शब्दैः "अलङ्काराः। पृ० २२४-२२४. शब्दवृद्धाभिधेयांश्र=श्लोकवा० १४०-१४२ सम्बन्धाक्षेपपरि उद्टः (का० अ० सा० स०, भा० वि०) हारे द्र० पृ० १२० अनैकान्तिकत्वाद् मिलिता निर्दिष्टाः=का० अ० सा० स० ३।२२ पृ० २२६-२२७ तच्चेष्टयाSवधारयति = शोकवा० (५ टिप्पणी द्र०) पृ० २०३ एते च रसवदाद्या अलंकारा :....= का० अ० सा० स० ४।४२/४५ क्षेमेन्द्र: (औ० वि० च० ) पृ० ३५४ समवायवृत्या ... भेद := भा० वि० ३५४ पृ० (४ टिप्पणी द्र०) पृ० ३३९ न च विनेयोन्मुखी .......=.... (पृ० १३२) अत्र भगवता जन्तु- पृ० ३७३-३७४ उपनागरिका परुंषा कोमला=का० अ० सा० स०१।४-६ (लघु हिताभिनिविष्टेन ... सकलजनमनःप्रह्लादने वृत्तिद्र०) शृङ्गारे।.मा भूत विभूतिपु .... अत्र निःसारतां संसारस्य। बालगुडजिह्निकया"

परिशिष्टम्-ग ५४४ काव्यप्रकाशदीपिका ५४५ प्रतीहारेन्दुराज: (का० अ० सा० स० ल० वृ०) जयन्तभट्टः (न्या० म० ) पृ० ३२ सङ्कतो ग्रह्यते जातौ ... साक्षात् सङ्केतितम् ... '=(तु० पृ० २६३) ज.ति- पृ० ४९-५० अत्र हि .... इत्यपरे=पृ० ११ ल० वृ० केचिदत्र ... अयमेव च .... मती व्यक्ति: शब्दार्थः । दृश्यते। पृ० ९३-९४ अन्यत्र तु ... अलङ्काराः ... पृ० ५१ ल० वृ० । पृ० ३९ तद्वान् ....= (१.५ पृ० २६३) कोऽयं तद्वान् नाम ... जातिमती व्यक्तिः। पृ० ३७२ छेका विदग्धाः = ल० वृ० पृ० ४ अथवा छेका विदग्धाः । पृ० ६० एवमप्यनवस्था स्यात् ... मूलक्षतिकारिणी=(पृ० २१) मूलक्षतिकरीमाहु- रनवस्थां हि दूषणम्। पृ० ४०४ तेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिः=पृ० स० ल० वृ० १।१५-१६ यथा शब्दश्र"* पृ० २२५-२२६ उत्तमवृद्ध ...= (पृ० ३६४-३७२) वृद्धव्यवहारो वाक्येन .. दोतयति .... कर्मसामान्ये वतिः । बालस्तत्र व्युत्पद्यते न पदेन । तथैव बुध्यते श्रोता तथैव च तटस्थितः । पृ० ४३०-४३१ प्रकृतार्थ .= लo वृ० पृ० ३९ यत्र प्रस्तुतार्थनिष्ठं .. सा ज्ञानश्रीमिश्र: (निबन्धावली) समासोक्ति:। भट्टतोतः (का० कौ० ) पृ० ३९ अपोहो वा ....= निबन्धावली (अपोहप्रकरणे, पृ० २०३) नाप्यन्य पृ० ७ निपुणं कविकर्म=प्रज्ञा .... वर्णनानिपुणः कविः । तस्य कर्म स्मृतं काव्यम्। व्यावृत्तिमात्रम् ... किन्त्वन्यव्यपोहः। पृ० २४४ उक्तं हि ... अयमेव हि ....= क्षणभङ्गाध्याये, पृ० ४९ द्र० । भट्टनायक: (ह० द० ) तिलक: (उ० वि०) पृ० ७ निपुणकविकर्म ....= हृदयदर्पणोद्धृतिः (अभिनवभारत्यां द्वितीयखण्डे, पृ) पृ० ४३६ सुहद्वधू :.... अत्र=पृ० ४३ सुरवधू :.... परमतिसामान्याभिधानं यथा- २९८) शब्दप्राधान्यमाश्रित्य .... काव्यगीर्भवेत्। परममित्रनरकासुरवधू:। पृ० २६३ रसश्र मुख्यः ...= हृदयदपणोद्धृतिः (व्व० आ० लोचने) यथोक्तं त्वयैव पृ० ४९७ नयनानन्ददायीन्दोः .... इति बहूनां सन्देहात्=पृ० ४४-४६ नयनानन्द काव्ये रसयिता सर्वो न बोद्धा न नियोगभाक्। इति किमतिशयोक्ति: किं दीपकं कि तुल्ययोगिता कि पर्यायोक्त- भर्तृहरि: (वा० प०) मिति वस्त्वलङ्कारसन्देहः । पृ० ६९ सामर्थ्यमौचिती देश := २।३१६ नमिसाधु: (रु० का० अ० टीकायाम्) पृ० १५ बुधैवैंयाकरणैः .. 'प्रधानभूतः स्फोट इति व्यवहारः कृतः = उद्धृतिः (ध्व० पृ० ३९६ कष्टं ...= ३।५९ यदुक्तम्-यमकानुलोम .... अभिधानमात्रमेतत् .... आ० लो० पृ० ४७) यथाह भगवान् भर्तृहरि :- यः संयोगवियोगाभ्यां पृ० ४६९ आयुघृतम् = ७।८३ इदं तूदाहरणं यथा आयुर्घृतम् । करणैरपजन्यते। स स्फोट: शब्दजः शब्दो ध्वनिरित्युच्यते बुधैः॥ पतञ्जलिः (महाभाष्यम्) पृ० २३४-२३६ दध्ना जुहोति = जातिसमुद्देशे तृतीयखण्डे।

पृ० ३५ साध्य: पूर्वापरीभूतावयवः क्रियारूप := (म० भा० १।३।१) क्रियावचनो पृ० २५२ अखण्डबुद्धि ...= तु० व्यक्तिविवेकव्याख्याने रुचकः, अपोद्धृत्येति धातुः क्रिया नामेयं पिण्डीभूता ... न शक्या निदर्शयितुम्. वैयाकरणदर्शने वाक्यस्यैव वाचकत्वं ततः पदानाम् आख्यातपदवाच्या पूर्वापरीभूतावयत्रा (म० भा० प्रदी० द्र०) अपोद्धृत्य .... । पृ० ३६ चतुष्टयी शब्दानां प्रवृत्ति := १।१।२ चतुष्टयी शब्दानां प्रवृत्तिरिति" भरतः (ना० शा० ) भाष्यकारः। .... जातिशब्दाः ... । पृ० १२५-२६ पृ० शङ्गारवीर (२९ का०) ना.शा .= ६।११ पृ० ५२.५३ क्वचित् स्वस्वामिभावात् =४।१।८ .... चतुर्भिः प्रकारैः। तादर्थ्यात् ताद्धर्म्यात् (महाभाष्यप्रदो० द्र०)। प्र० १३६ रतिर्दासश्च (३० का०) ना.शा .= ६।१७

५४६ काव्यप्रकाशदीपिका परिशिष्टम-ग ५४७

भामहः ( का० अ०) मुकुरुभट्टः (अ० वृ० मा०) पृ० १० शास्त्राणां .... छन्दो .... ग्रन्थानाम्=१।९ शब्दश्छन्दोऽभिधानार्था इतिहासा- पृ० ३४ वस्तुधर्मोऽपि द्विविध := पृ० ४ यस्य च वस्तुधर्मत्वेन द्वैविध्यं साध्य- श्रयाः कथाः । लोको युक्तिः कलाश्चेति मन्तव्याः काव्यहेतवः सिद्धताभेदात् (योनयः) ॥ भा० वि ८० पृ० ३४ प्राणप्रदो ... तत्राद्यो जाति := पृ० ४.५ कस्यचित्खलु ... यदुक्तं वाक्यपदीये पृ० १२ तददोषौ शब्दा्थौं=तु० १।९ शब्दार्थी सहितौ काव्यम्। नहि गौः स्वरूपेण गौर्नाप्यगौर्गोत्वाभि. पृ० २५८ तथा चोक्त ... रूपकादिरलङ्कारं .= १।१३-१५ पृ० ३६-३७ गुणक्रियायदच्छानां ... भेदात् =पृ० ६-७ गुणक्रियाशब्द .... पृ० ४४६ क्रियायाः प्रतिषेधेऽपि=२/७७ क्रियायाः प्रतिषेधे या तत्फलस्य विभावना। पृ० ४७ न भेदरूपं ताटस्थ्यम् =... द्र० न शुक्कादिशब्दानां जातिशब्दत्वम्। पृ० ४५३ प्रत्यक्षा इव ... भाविकम् =३।५२ भाविकत्वमिति प्राहुः ... भूतभाविनः । पृ० ४९ तटस्थे लक्षणा शुद्धा=पृ० ९.५ का० पृ० ४८८ सैषा सर्वत्र वक्रोक्ति :...= २।८५ सैषा सर्वत्र वक्रोक्ति :.... प्ृ० ५३ लक्षणा तेन षडविधा =.. ८ पृ० एतेन ... षटप्रकारा लक्षणा वक्तव्या। भोजराजः ( स० क० आ०; शृ० प्र० ) रुद्रटः (का० अ०) स्थास्नु .... यशस्तनुते""अन्योपकार ... । पृ० ३६-३७ गुणक्रियायद्ृच्छानां खड्गमुकुरतैल ....= शृ० प्र० १ म खण्डे २०६ यथा काच."। पृ० ५ काव्यं यशसेऽर्थकृते=१।६-९ अर्थमनर्थोपशमं .. अपरे रोगविमुक्तिं ... पृ० ३० हिमपय ...= श० प्र० २०५-२०६ जातिरेव हि शब्दार्थःइति पृ० १० शास्त्राणां ... व्युत्पत्ति := १।१३ फलमिदमेव ... शुचिपदवाक्यप्रमाणशास्त्रेम्यः । जैमिनीयाः पृ० ११ हेतुर्न तु हेतव := १।१४ तस्यासार ... त्रितयमिदं व्याप्रियते ... पृ० ४९ भेदाविमौ=तु०शृ० प्र० पृ० २४६ यदुपात्तशब्देषु मुख्यगौणी ... पृ० १२ तददोषौ शब्दार्थी=२।१ ननु शब्दार्थौ काव्यम् .... शब्दशक्तिभिः पृ० १६८ अत्र किमिति .. उत्तरालङ्कारेण= ८।७२ यत्र ज्ञातादन्यत् ... पृ० ७२ एद्दहमेत्तत्थणिआ=श० प्र० पृ० २४५ एद्दहमेत्तत्थणिआ ... स० क० तदुत्तरं ज्ञेयम् । आ० पृ० ३४० पृ० १६८ अत्र हेत्वलङ्गारेण=७।८२ हेतुमता सह हेतो :.... योऽलङ्कारो हेतु :.... पृ० ३७४ केषाञ्चिदेता ... रीतयो मता := स० क० आ० २।३-४ जातिर्गती रीति- पृ० २६४ दुष्टं पदं = ६।२ असमर्थमप्रतीतं ... भवेद् दुष्टम्।। प्ृ० २७१ सुधाकर ... अकार्यमित्रम् =६।१६ पूर्वार्थ ... पदमकार्यमित्रमिव ।। २।२७ वैदर्भादिकृतः पन्थाः काव्ये मार्ग पृ० २७२ अपास्य ... वाक्येऽपि=६।१ पदवाक्यस्थो दोषो.टी-पदस्थो ... वयुतपत्या रीतिरुच्यते ।। वाक्यस्थश्र ... । पृ० ५०३ तथा शब्दहेतुकार्थान्तरन्यासप्रभृतयोऽपि ....= स० क० आ० ४।१-४ पृ० २८४ प्रतिकूलवर्ण ...= ६।४० वाक्यं भवति तु दुष्टम् .. उपमादिः प्रतीयते .... उभयालङक्रिया मताः । उपमा रूपक .... पृ० ३०२ अर्थोडपुष्टः=११।२ अपहेतुरप्रतीतो ... दुष्टोऽर्थः ॥ साक्षेपोऽर्थान्तरन्यास: पृ० ३१९ अनुकरणे तु सर्वषाम्=६।४७ अनुकरणभावमविकलं ... महिमभट्टः (व्यक्तिविवेक:) पृ० ३२९ व्यभिचारि ... । रसदोष: स्युरीदृशाः=११।९-१२, १४ ग्राम्यत्वमनौ- पृ० २३४ ये त्वभिदधति=पृ० १२२-२३ चित्यम् ·.. पृ० २३७ यत्तु विषं भक्षय=पृ० १२१-१२२ पृ० ३३४ तत्र भवन् भगवन् ....= ६।१९ तत्र भवन् भगवन्निति प्र० २५४ भन धम्मिअ=पृ० १०० पृ० ३३४ एवं देशकाल ....= ११।९ देशकुलजाति ... पृ० २६२ उभयोपयोगिनः स्युः=पृ० १५०-१५२ अन्तरङ्गबहिरङ्ग .. इषः । पृ० ३७७ पादतद्भाग=३।४० आवृत्तानितु ...; ३।४८ पादस्त्रिधा विभक्त :.... दश ... पृ० २८४ यद्यप्यसमर्थ ... विभज्योक्ता := पृ० १५०-१५१, ३७६ अनेन च पृ० ३७९ तदेतत् काव्यान्तर्गडुभूतम्=३।५९ वस्तु चौचित्यविद्भिः ... विरचनीयं .... वाच्यावचनेन .. संगृहीतं वेदितव्यम्। पृ० २९६ तचचित्रम् ..= ५।१,४ भङ्गयन्तरकृत ... तच्चित्रम् ॥ भेदैर्विभिद्यमानं ....

५४८ काव्यप्रकाशदीपिका

पृ० ४१८ समेनोपमानेन ......= ८।३२ अतिसारूप्यादैक्यं .. सोत्प्रेक्षा। पृ० ४४१ सैव क्रियासु बह्वीषु ... दीपकम् =७/६४ यत्रैकमनेकेषां ... दीपकं द्वेधा॥ पृ० ४६४ विशेषणैः .... परिकरस्तु रः=७।७२ साभिप्रायैः .... परिकरः स भवति। घ-परिशिष्टम् पृ० ५०१ तेनासौ त्रिरूप :....= तु १०।२५ योगवशात् ... सङ्कर उत्पद्यते .... । (का० प्र० दी० धृतानि निदर्शनानि) वामन: (का० अ० सू० वृ०) पृ० २० लोकस्य स्थावरजङ्गमात्मक ...= का० अ० सू०वृ० २।३।२ लोकवृत्तं लोकः । निदर्शंनम् पत्राङ्क: निदर्शनम् पत्राङ्क:

पृ० २२ तददोषौ ... सगुणौ ... =का० अ० सू० वृ० ३।२।१-३ काव्यशोभायाः अङ्कं केऽपि शशङ्किरे ४२९ ** कण्ठोलसत् १६३, ४१८

कर्तारो गुणधर्मा :.. पूर्वे नित्याः । +अथ सा पुनरेव विह्लला ३३२ कपोले जानक्याः ३४०

पृ० १६३ अत्र विरोधालङ्का रेण .... समकालमेव .... तुल्ययोगिता=४।३।२६ विशिष्टेन अनुशयदेवयानीनाटके १४९ कमलं वतीएँ ४१६

साम्यार्थ मेककालक्रियायोगस्तुल्ययोगिता। अमर्षशून्येन ३६० अयं स रशनो २०५ कलङ्कपङ्क (विलासदासस्य) ४१९

पृ. २६६ निरर्थकं पादपूरणमात्र .... पदम्=२।१/९ पूरणार्थमनर्थकम्। +कस्तूरीतिलकन्ति अर्जुनार्जुन सात्यके ३०५ ४१३

पृ० २६७ त्रिधेति ब्रीडा =२।१।२० तत् त्रैविध्यं त्रीडाजुगुप्सामङ्गलातङ्क + काञ्चीगुणस्थान ३२५

पृ० २६८ अप्रतीतं यत् केवले शास्त्रे=२।१।८ शास्त्रमात्रप्रयुक्तमप्रतीतम् । असौ नानाकारो ३६१ कान्ताकचप्रचय ३०३ ३६० पृ० २६८ ग्राम्यं यत् स्थितं = २।१।७ लोकमात्रप्रयुक्तं ग्राम्यम्। अस्ति भयमस्ति कौतुक

पृ० २६९ क्िष्टं यतोऽर्थ ...= २।१।२१ व्यवहितार्थप्रत्ययं क्विष्टम्। अहिणअपओअरसिएसु कुपतिमपि कलत्र १५९, ४०२ ५०० +अहो दैवगतिः ३९४ कुमारसम्भवेऽष्टमे सर्गे १२८

पृ० २८६ ... सन्धेर्वैरूप्यम् = २।२/७,८ विरूपपदसन्धि विसन्धि ...... पदसन्धे आकृष्यादावेव ४६५ +कुर्वन् घोरविरावं ४१२

वैरूप्यं विश्लेषोऽश्रीलत्वं कष्टत्वं च। आत्मा जानाति यत्पापं २७८ +कृत्यारावणोख्ये नाटके ३६७

पृ० ३१६ कर्णावतंसादिपदे ....= २।२।१४-१७ कर्णावतंस .... करिकलभशब्दे ... आमूलोद्गत ३०१ कैलास: काव्यशम्भोः ५१५

पृ० ३१७ स्थितेष्वेतत् समर्थनम् =२।२।१९ तदिदं प्रयुक्त्ेषु। आसीन्नाथ पितामही ५१५ क्षिप्रप्रशाम्यदरुण २२

पृ० ३६० बहूनामपि ... दश शब्दगुणाः=तु० ३।१।१०-२५ मसृणत्वं श्लेषः ... इतः स दैत्यः प्राप्तभी ७२ *खङ्ग: क्ष्मा ४२४

.... औज्ज्वल्यं कान्तिः । पृ० ३६१-३६३ या प्रौढिरोज :... समाधिरपि न गुणः=तु० ३।२-१४ अर्थस्य +इन्दुर्लिप् इवाञ्जनेन गदर्भति श्रुति ४४० ४२३

उअ तिमिरे २०-२१, ५१५ *गुरुअणपेख प्रौढिरोज :.... दीप्रसत्वं कान्तिः ।. उहव पत्तरो ३६३ चारुसमीरणरमणे ३८६

पृ० ४३९ प्रतिवस्तूपमा तु सा=४।३।२ उपमेयस्योक्तौ.प्रतिवस्तु। +उत्क्षिप्तं सह कौशिकेन ४४० ४४१ *जनस्थाने भ्रान्तं ३८३ पृ० ४४६ क्रियाया: प्रतिषेधेऽपि विभावना=४।३।१३ क्रियाप्रतिषेधे .... विभावना । +उन्मजय कुञ्ज ३६० +जातं मे परुषेण भस्म १२४,३५८ उभौ यदि व्योम्नि ४३९ ज्योत्स्नाभस्मच्छुरण २६४

उत्सङ्ग ककुभो ५२५ 48*त त्तद्रसामृतमयान् ४३१ एकं ध्याननिमीलितं ३४६ तनुव पुरष्यनन्यो ५०२ एतद् गिरेर्माल्यवतः २२ तन्वां तन्वां न संमाति ३८२ *एते गता: पुष्टकपुत्र ४१९ tतमवेक्ष्य रुरोद सा ३३२ शएषा रतीशोत्पल ४२० त्वदनुगतवती सा १७१

२३

५५० काव्यप्रकाशदीपिका परिशिष्टम्-घ ५५१ निदर्शनम् पत्राङक निदर्शनम् पत्राङ्क: *: वद्वियोगपरिक्षीण मुक्तामणीना मुपलै: ४४२ निदशंनम् पत्राङ्क: निदर्शनम् पत्राक्कः ४२० ४३१ ४०३ दन्तांशुकेशरालीभि ४२३ +मुरारिनिर्गता १०१ ·संप्रात्तः सकलाङ्ग सालङक्रिय मृदुवचो

+दृष्ट्र कासनसङ्गते ३६३ मेघदूतादौ १३६ सरसिजमनुविद्धं ३६ सुबदनावदनासव ३७९ देवि एक्को हं ( ३३५ मेघसंभृत ४३१ सरागया स्त्ुतघन ३४३ ४५८ +दैवादहमित्यादौ ३२९ यं सर्वशैला: २७८ ५०१ स्पृष्टास्ता नन्दने स्मेरं वक्त्रसरोरुहं २१३ नानाका रेण ३७६ शयं स्वाश्रयान्त ४३१ *ैस वः पायादित्थं ४१८ यदुवाच न तन्मिथ्या स बः शशिकला २७८ स्वचरणविनिविष्टै ३५० +धूलिधूसर ४६१ २७८ निजनयनप्रतिबिम्बै ३६ येन ध्वस्तेत्यादौ ६८, ३९२ रसा बाला वयमप्रगल्भ ४०५ हेम्नां सरसिजानां च ४६१

नेत्रद्वयं नील ५१५ यश्चाप्सरोविभ्रम ३१५ ** नैसर्गगुणविनीतं २१४ वयान्त्या मुहुर्वलित ४११

पतत्पतङ्गप्रतिम ५११ यो यः शस्त्रं ३५८, ३६०, ३६६ परिमलनन्दित ४१७ वनेषु यस्यासि ४१९ पाटवं वचसि *वर्षतीवाञ्जनं नभः ४२० (राज्ञो नृसिंह देवस्य) १४५ वसुधामहित ३८३, ३९१ पाण्डयोSयमंसा ४०३ वदनमिन्दोः सम ४८ पायात् स वो मत्स्य ४१९ विक्रमोवंश्यादौ ३३४ पीता कार्पटिकैरगङ्गा ५३ *विभिन्नवर्णा ४९१ +पृष्टेषु शङ्कशकल ४१९,४५१ विरचिता मधुनोप ५०० *#प्रचण्डसीत्कार ४१९ व्यथां द्वयेषामपि +प्रत्याख्या नरुचे: १४७ +शमरतेSमरतेजसि ३७७

प्रथममरुणच्छायः २६२, ४५१ शुकमुखद्युति ८११

प्रोद्यद्विरहा ३१५ +शून्यं वासगहं ३६८

(महा) भारतादौ १२४, ३३७, शोच्यामग्निमुख २१८

३३९ श्रीनृसिंहमहीपाल (विलासदासस्य) भारतादीनां ३६७ ५०३ भास्वतः शिशिरांशोश्र ४६१ +श्रयतां धर्मसर्वस्वं ३६२ ** मदललित ४४० षाड्गुण्यानुसृतिः ३१५ +मधु तिष्ठति वाचि ४६४ स दुर्मतिः श्रेयसि २७८ + चिद्धाङ्गितानि अलङ्कारसवंस्वे का० प्र० वि० वा उदाहृतानि। माता जानाति यत् २७८ सद्योमुण्डितमत्त ४११, ४१५ माघे शिशु पालदूतोक्त्तौ सद्वृत्ते महति प्रसाद ५१४ 8 पतानि पद्यानि चण्डीदासकृतानि। १९० 8 एतनि पद्ानि मूलकृता प्रसङ्गान्तरे ध्तानि।

परिशिष्टम्-डर ५५३

पृ० ५७ ध्वनिः .. व्यवहारः कृतः=ध्० आ० २।२३ ङ-परिशिष्टम् पृ० २४ गुगप्रधान ... तच्चित्रमभिधीयते =(ध्व० आ० ३।४२) प्रधानगुणभावाभ्यां पृ० २५० नाट्ये .... प्रगीतादौ दर्शनात् =(२० पृ०) लक्षणमित्राप्रगीतानां. काव्यप्रकाशदीपिका यामुद्दिष्टानि धृतानि वा प्रमाणानि अगोचर एवासावर्थः। (क) अलङ्कारनिबन्धानुसारीणि पृ० २६१ तदुक्तमाचायेंः 'रसः ... मतः' इति=(३/४३) संग्रहश्लोक :- रसभा-

(+ श्रीधरमनुसृत्य चण्डीदासोद्ष्तिः ) वादि ...... मतः।

अभिनवगुप्त: (ध्व० आ० लो०) = (पृ० २३४, २४९, ३५७, आचार्या: टि० द्र०) पृ० ३५७ सिद्धान्तत्त्वं तु .... एतच्च सहचरवध । ....= (१।५ वृ०) काव्यत्यात्मा .गम्यमेवेति सन्निहितसहचरी .... परिणता पृ० १० कविसहृदयानन्दहेतु: काव्यम्=लो० १ पृ० सरस्वत्यास्तत्वं कवि- पृ० ३६९ कथामात्र ... यदाह मुनिः-चूर्णैः पदैः=(१४२ पृ०) मुक्तकादौ ... कामचारः सहृदयाख्यम्। पृ० ४०७ रसादि :... विवक्षितत्वात् =२।५ प्रधानेऽन्यत्र ... मे मतिः । पृ० १६-१७ ध्वन्यत इति ... ध्वनिशब्दः=लो० ३३ पृ० स इति .. ध्वननमिति पृ० ५०० अहिणअ ... अनुप्रविष्टे=२३० पृ० अत्र ध्वनेः संकीर्णत्वमेकव्यञ्ज- पृ० ९६ रसा: प्रतीयन्त इति ... व्यवहारः=लो० ६९ पृ० कानुप्रवेशात्। पृ० १११ काल्पनिकं ... कर्मकर्तरि वा प्रत्ययः लो० १६७ पृ० उद्धटः (भा० वि०, का० अ० स० स०) [पृ० १४२ (चिरन्तनदिशा तु ........ पृ० २१२ अत एवात्र ... वृद्धा := २१३ पृ० ( टिप्पणी द्रष्टव्या) नाट्यशास्त्र षछाध्याये प्रक्षिप्तांशः) पृ० २१४-२१५ ज्योत्स्नापूर :... पूर्वम् =लो० ११२ पृ० ३३२-३२३ पृ०, ३८८,] पृ० ३३७ पाण्डुक्षामं वदनं .. न विरुद्धम् =नह्यत्र ... राजनिकटस्थाततायि- पृ० ११९ केचित् ... रसनिष्पत्तिमाहुः । =तु० पञ्चरूपा रसाः (लघुवृत्तावुद्- द्वयन्यायेन ... विरोधः स्यात्। पृ० ३४४-३४५ क्षित्तो हस्तावलग्न .... इति =लो० १७१ पृ० एतदुक्तं भवति" पृ०१२३ अतो न विभावा .... रसस्य। वृतिः ४८,४९ पृ०)

भूयसि वर्तत इति। पृ० ३१५ ... श्रुतिकटुता का० अ० सा० स० १।४,५,६ शषा-

पृ० ३५७-३५८ यत्तु माधुर्ये ... शान्ते प्रकृष्ट ....= लो० ७९ पृ० ननु श्रव्यं." पृ० ३६४ मूर्ध्नि वर्गान्त्य ... भ्यां ... सरूपसंयोगयुतां शेषैर्वणै-

मधुरतर मधुरतमत्वं च .... पृ० ३७३-७३४ नागधिकथा ... परुष। र्यथायोगं ... ग्राम्यां वृत्ति

पृ० ३६८-३६९ एतेप्वेत् ... अनुसर्तव्यम् =लो० १४२ पृ०यदि वा प्रत्रन्धेष्वपि। ३५४ भेदो ... न वास्तवः = ३५४ पृ० ४ टि० द्र० पृ० ४३४ है ... क्रिययैव .... निदर्शना = लो० २०९ पृ० क्रिययैव तदर्थस्य .... इश्ट पृ० ४१७ प्राकरणिकमुपमेयम् ... प्रायोवाद एवायम् =भा० वि० fr 23 a निदर्शना इति। प्रसिद्ध मुपमानम प्रसिद्धमुप-

पृ० ५१९ आसीन्नाथ पितामही .. मिदम् =पृ० ४४-४५ मेयमिति ....

अलङ्कारवृत्तिकार: (रुचकः ? ) ( रुचक द्र०) पृ० २०३ उक्तानि प्राचीनैः=का० आ० सा० स० ४।४२-४५

पृ० ५०१ अलङ्कारवृत्तिकारस्तदनु ....= अ० स० २५७ पृ० आश्रयाश्रयि पृ० ४९७ यदुक्तं अनेकाउङक्रिय .. सङ्कर := का० अ० सा० स० ५/६२ ... चिरन्तनमतानुसृतिरिति । अनेकाल ङक्रिया ·.....

आनन्दवर्धनः (ध्व० आ०) (६८पृ०) २५४पृ०, ३२० पृ०, ३३५ पृ०, ३६४ पृ०। चण्डीदास: (ध्व० सि० स० )

प्रृ० १६ अन्यैः श्रीमदानन्दवर्धनाचार्यप्रभृतिभि := १।१३ यत्रार्थः शब्दो वा (पृ० १३, २६, ४५, १०४, १४६, १४९, २००, ३३७, ३४१, २५८ द्र० )

५५१ परिशिष्ठम्-ङ पृ० ४३ न च सामान्यक्रोडीकाराच्छक्यं तदिति वाच्यं इत्यादिध्वनिसिद्धान्तसंग्रहोक्त्ा पृ० ८ स्वादुकाव्यरसोन्मिश्रं ... मेषजम्। पृ० ६३ यदुक्त ध्वनिध्वंसे ... पृ० ८६ सर्वस्यैव काव्यरूपस्य .... स्वप्रकाशरसाद्यास्वाद .. एतच्च सिद्धान्तसंग्रहे निपुणं निरूपितमस्माभिः । पृ० ६३ यत्त हृदयदर्पणे उक्तम्। पृ० २१८ रसोद्देशपरः श्लोको .. नाटकम् (टि० द्र०) तिलक :( उ० वि०) =टिप्पणी द्र०। पृ० २४७ रामोऽसौ इत्यत्रालौकिकप्रभावत्वादयो रामपदेन लक्ष्यन्त एव इति पृ० ३८९ .... उच्यत इति। परवीक्षणे भवद्भिरप्य ङ्गीक्रियते (तु० ध्व० आ० लो० पृ० ६६२) पृ० ४०२ केचित्तु शब्दान्वयव्यतिरेका ... =तु०अ०स०वि०२५७ृ० भरतः ( नाव्यशास्त्रम्) इत्याहुः (यत्त्वन्यैरन्वय ..... ) । एतच्च राजानकतिलकेनोक्तम्। पृ. ७१-७२ यदाह मुनिः-उपपादयेत् ... हास्यशृङ्गारयोः .. उत्पादयेत्

दण्डी (का० आ०) (३५६पृ० ३६१ पृ०) (ना० शा० १७अ०,१२७ पृ०)

पृ० ३३२ तत्र हि वंशवीर्य ... इत्युक्तदिशा = १।२२ पृ० ३४६ लेशतोऽप्रधानमपि ... श्रीद्भरतमहामुनि नटवटुकाः पृ० ३५८ न पुनर्दश दण्डयाद्युक्तरीत्या-१।४१-४२ (ना० शा० २१,२२अ०) पृ० ३७१ पूर्वानुभवसंस्कार ... अदूरता =१।५५ पृ० ३६९ यदाह मुनि चूणैः ... पदैः ... इत्यादि-ना० शा० २२।४२ पृ० ३७२ यकारजकारादीनां साम्यं श्रुत्यनुप्रासाख्यम् =१।५३ पृ० ३८३ इदमेव काव्यप्रस्थाने स्वरमेदादेः .... निर्मूला स्यात्=१७अ०,१२५- पृ० ४७० यदुक्त काव्यशोभाकरान्"=२।१ १२८पृ० पृ० ५०७ न लिङ्गवचने .... दण्डी=२।५१ धनञ्जय-धनिकौ (द० रू०) भामहः (का० अ०)

पृ० १०८ रसावस्थ: परं भावः ... प्रतिपद्यते=४।१ पृ० ३५७ श्रव्यं नातिसमस्तार्थशब्द .. ] पृ० १२३ तदुक्तम्-एकोनपश्चाशत् ... परिपोषयन्ति =४।४९एकोनपञ्चाशत्" पृ० १२६ पुष्टिर्नाट्येषु नैतस्य=४।३५ शममपि केचित् प्राहुः पुष्टिर्नाट्येषु पृ० ३६६ तदुक्तम्-आविद्वदङ्गना .. । =२/३

पृ० ४०६ यद्यपि मानोपेक्षे रसान्तरं ....= ४६१[शृ०ति०२।४२ ...... ] पृ०३७४ तास्वासां प्रायिकत्वात् ... नामायोगात्=१।३२ गतानुगतिकन्यायाद्

धर्मंदत्त: नानाख्येयं सुमेधसाम् ... (का० प्र० वि० २९४पृ०टि०द्र०)

पृ० ११२ श्रीमन्नारायणपादैः .... धर्मदत्तो महाकविः स्थगितः= (सूचना द्र०) भोज: (शृ० प्र०, स० क० आ०) पृ० ५०२ अलङ्कारवृत्तिकारधर्मदत्तप्रभृतयः = तु० अ० स०वि० २५७पृ०-यत्त्वन्यै- रन्वयव्यतिरेको ... तदयुक्तमेवा ... एतच्चो पृ० ३ एक एक रसः न तु तस्य विशेष := शृ० प्र० १६ शङ्गारवीर

द्दटविवेके राजानकतिलकेन सप्रपञ्चमुक्तम्। वयं तु ... १।७ वीरान्भुतादिषु च

भट्टतोत: (काव्यकौतुकम्) ये हि रसप्रसिद्धा: सिद्धाः कुतोऽपि वटयक्षवदाविभाति। पृ० ७ तदुक्तं काव्यकौतुके-प्रज्ञानवनवो ... काव्यम् पृ० ७२ इतः स दैत्यः =श० प्र० (१ मखण्डे ) २४५ पृ० अपदेशेन यथा भट्टनायक :- (हृदयदर्पणम् ) इतः स .. स० क० आ० १६६ पृ० उपदेशः"। पृ० ६ शब्दप्राधान्य ... भवेत् यथा इत:

५५६ काव्यप्रकाशदीपिका :परिशिष्टम्-ड ५५७

पृ० १४५ तेन अधमपात्रतिर्यगादेरवबोध := स० क० आ० ५।१०२ तिर्यक्षु च पृ० १४-१५ अत्र स्फुटो नेति .... सन्देहसङ्करः=का० प्र० सं० २३ पू०, अ० स० तदाभास: । १६१-१६२ पृ० पृ० ३६८-३६९ पर्याबन्धः पर्यस्तानां ... खण्डकथा परिकथा" ..= शृ० प्र० (११ पृ० ३०० केचिदिति सांप्रदायिका := व्य० वि० व्या० २५२ पृ० अपत्यवतोऽपीति प्रकाश:) राघवन्-कृतनिब्रन्धे पृ० २८ युक्त: पाठ इत्यत्र केचित् समर्थयन्तो विशेषतः स्निह्यन्तो दृश्यन्ते। पृ० ३७४ रीङ्गतावित्यतो रीयतेऽनया इति व्युत्पत्या=स० क० आ० २।२७ .... तदेतदस्य ग्रन्थकारस्य हृदयमनालोक्यैव। रीङ्गताविति ... रीतिरुच्यते। पृ० ३७७ यथोक्तं स्वरव्यञ्जनसमुदायपौनरुक्त्यं यमकमिति=अ० स०-स्वर- महिमभट्टः (व्य० वि०) व्यञ्ञन .... यमकम् (पृ० २६)

पृ० ६ रसस्य च्यापारो विभावादि := ९५ पृ० कविव्यापारो हि विभावादि- पृ० ४०३ पाण्ड्योऽयमंसार्पित.'इत्यादौ बिम्तप्रतिबिम्बभावे समानाकारत्वम्=

योजनात्मा। अ० स०, ३४ पृ० पाण्डयोऽयं .... प्रतिब्निम्बत्वेन निर्दिष्टौ।

पृ० २४ काव्यस्यात्मनि संज्ञिनि .. विमति: =१०५ पृ० पृ० ४५४ संसृष्टेनैकपद ... त्रिधा काव्यलिङ्गम् =अ० स० १८२-१८३ पृ०, पूर्वत्र पृ० ४१-४२ वस्तुतस्तु भिन्न एव .... स्यादिति=२४-२५ पृ० अन्यद् हि .. अनेकार्थवाक्यार्थरूप ...... हेतुत्वेनोपन्यस्तः । उत्तरत्र, तु .... अनेक- व्युत्पत्तिसिद्धो भवति। पदार्थो हेतुत्वेनोक्तः । एवमेकवाक्यार्थपदार्थत्वेन काव्यलिङ्गम् । पृ० १६० महिमभट्टखण्डनकृदादयः । पृ० ४५८ स्पृष्टास्ता नन्दन इत्यत्र .= अ० सं० १४२ पृ० स्पृष्टास्ता नन्दने .. पृ० २५३ भमधम्मिअ=४०१ पृ० तत्र भम धम्मिअ ... तत्प्रतिषेधस्त्वनुमेय एव पर्यायोक्तस्यायं विषयः । न वाच्यः । पृ० २५६ तदुक्तम्-अर्थान्तराभिव्यक्तौ ...= ४५५प०याऽर्थान्तराभिव्यक्तौ ... सम्मता। पृ० ४७७ तीर्थान्तरेषु .. .सङ्कीर्णता=अ० स० १६६ पृ०, तीर्थान्तरेषु".। अत्र""

स वः शशिकलामौलि=१६७-१६८ पृ० कलेवरात्यन्तापहार ... अनर्थान्तरोत्पत्तिरिति .... केवलमनर्थोत्पत्तिरत्र

पृ० २७८ अनेन आत्मा जानामि यत्पापम्= व्याजस्तुतिपर्यवसायिनी। [ एतदतिरिक्तानि १६१-१६२, ४१३, ४२१, ४३२, ४३४, ४६५, पृ० २८१ समासान्तरे तत्पुरुषादौ ....= तु० २०५-२०९ पृ० कि लोभेन ... तेन ४६६, ४८५, ५०१, ५०२-१०३ पृ० टिप्पणीतोऽनुमेयानि ।] विषय इति युक्त: पाठः । रुद्रटः (का० अ०) [३१५,३३४-३५, ३७९-८०, ३९१, ३९१, ४००, ४५१, पृ० २९०-२९१ पतत्प्रकर्ष :. यत्र जायते इति] ५०८ पृ० टिप्पणीतो द्रष्टव्यानि । ] पृ० २६८ तदुक्तं प्रक्रमस्यान्यथाभावः .... गुणः टिप्पणी द्र०। पृ० १४६-४७ तदुक्त शङ्गार ... रक्त इति = का० अ० १४।३६

पृ० २९९. प्रक्रमस्यानन्यथात्वे .... गुणः=। पृ०३७७ पादावृत्तौ .. 'परिवृत्ति := का० अ० ३।३ । पर्यायेणान्येषामावृत्तानां"" ।

पृ० ३०२ उत्कर्षो वाऽपकर्षो वा टिप्पणी द्र० । मुख सन्दंशोक्तय: क्रमेण यमकानि जायन्ते।

पृ० ५१४ सद्वृत्ते .... भट्टेति ... गजस्यालानम् ....= ३८३-८४ सदवृत्ते .. 'तन्त्रा- पु० ३७८ अघोवृत्ति.एवं गद्येऽपि .... प्रभूततमप्रकारं यमकम्=का० अ० ३।१, ३, ७, १३, १६, २०, ११ नभिसाधुटीका ३।१; अस्य च यमकस्य सिद्धमेव। मुकुलमट्ः (अभिधावृत्तिमातृका ) प्रायो बाहुल्येन छन्दांसि पद्यं विषयः। प्रायो ग्रहणाद् गद्यमपि क्कापीति। पृ० ४९ तटस्थे लक्षणा शुद्धा=अ०वृ०मा० (प्ृ० ९-५ का०) तटस्थे लक्षणा शुद्धा। रुचक: (का० प्र० सक्केत; अ० सर्वस्व; व्य० वि० ब्या० )। वाचस्पतिमिश्र: [प्ृ० १७, १३१, २८८, ३६०, ३६१, ३७६, ४१८ पृ० टिप्पणी द्रष्टव्या। ]

५५८ काव्य प्रकाशदीपिका परिशिष्टम्-ङ ५५९

वामन: (का० आ० सू० बृ०) गणितम् (संख्याशास्त्र)-पृ० ५३,१९१,१९२ ( श्रीधराचार्यः) पृ० ३१७ जघनकाञ्चीकरकक्कणादौ .... विभाग := का० अ० सू० वृ०, २।२१४, १६, १९, ( तदिदं प्रयुक्ेषु ) छन्दःशास्त्रम्-पृ० ७८,८१,२८८ ( टि० २ ) २८८ ( टि० ३) तन्त्रम्-पृ० ३०९,३२५ पृ० ३१९ दोषाभावात्मको गुणः ... कटाक्षयति=का० आ० सू० वृ०, १।२१ नीतिशास्त्रम्-पृ० ४४४ शशनसादितन्त्र (गुणविपर्ययात्मानो दोषाः) पृ० ३२५ यथा काञ्चीगुणस्थान ... का० आ० सू० वृ०, २।१।२१ (अरूढावपि .... न न्यायशास्त्रम्-पृ० २९ ( नैयायिकादयः), ३३ ( सङ्केतः) ६५ (अनुव्यवसाय), २५३ (अनुमान), २५५ (हेतुत्रय), ३१९ ( उदयन २ टि० तत् क्विष्टं यथा काञ्चीगुणस्थानम्। ३६२ पृ० मरणादौ यशःशेष इति = का० आ० सू० वृ०, ३।२११ (यथा मृतं द्र०), पृ० ३०२ ( उद्योतकारादयः), ४७२ गौतमादितन्त्र)

यशःशेषमित्याहु:) भट्टिकाव्यम्-पृ० ३८६ ( चारुसमीरण .. '१ टि० द्र०)

३८२ पृ० पाद्यमकञ्च-का० आ० सू० वृ०, ४।१।२ (एकपादस्यादिमध्यान्त- महाभारतम्-पृ० १४२,३३९

यमकानि यथा .... ) मीमांसक :- पृ० २३६,२३७ ३८ (मी० सूत्र), २९,४५,५१,६४,१६४,२२२,

पृ० ४११ सद्योमुण्डित ... इत्यादौ चोत्पादिता=का० आ० सू० वृ०, ४।२।२। २३३,२२२ (भट्ट ); २३९-२४०,२५२, २९,२३१,२३२

गुणब्ाहुल्यतश्र कल्पिता। तद्यथा ...... सद्योमुण्डितमत्तहूणंचिबुकप्रस्पर्धि- (प्रभाकरगुरु: ); योगदर्शनम्-पृ० ११५-११६,२६८ (आशय), २७५ ( व्यासभाष्य) ३०९ नारङ्गकम् । श्रीधरः (का० प्र० वि०), (पृ० ५, ९, १४, ५३, ७१, ९२, १९३, २६५,२७४, वेदान्तदर्शनम्-पृ० ११०,११३,२५२ ( परतत्वटि० १ द्र० ), ४३१ ( परमा-

३१०, ३२५, २३१, ४१३, ४५१ पृ० प्रभृतीनि। टिप्पणी द्रष्टव्या)। त्मतत्व )

पृ० ११ तदेवं भेदलक्षणाभिधानं तत् सामान्यलक्षणान्तरमेव सुप्रतिपदं भवतीति ... वैशेषिकदर्शनम्-पृ० ३६ (अणु महद् ह्रस्वं च-पारिभाषिकं गुणत्वम्, ४३१

=का० प्र० वि०, पृ० १३ सिद्धे काव्यसामान्यलक्षणे विभागो विशेषलक्षणं व्याकरणम्-(१) वैयाकरणरीति :- ४१ पृ० (मौलिकेषु मुख्योऽर्थ इति वैया-

च वक्तव्यमित्याहुः। करणरीत्योदाहताम्) २३६ पृ०; (२ ) पाणिनीयतन्त्र-पृ० ४१२

पृ० २४७ रामोऽस्मीत्यादौ शौण्डतादय := का० प्र० वि०, १६८ पृ० । रामोऽस्मी- (पाणिन्यादितन्त्रमेवाश्रितवान् वृत्तिकृत्) (३) कातन्त्र-पृ० २४

त्यादौ प्रत्याख्यानत.नोचितम् । इत्यत्र ... वामपदेन साहसैकरसिक ... (वर्तमाना ........ १४२,२८५) ३५५, ३८०, ३८७,४१० (कषादिषु)

उदय: । ४१२,४५४,५०९ ( वर्तमाना) ५०९ ( पञ्चमी ) पृ० ३४० तत्र वीर"कपोले जानक्याः ...= का० प्र० वि०, २६३ पृ० । तत्र वीर- सौगता :- पृ० ११७, (स्वसंवेदन) २५३ ( त्रिरूपाल्लिङ्गात् .... शृङ्गारयोः *.. यथा कपोले जानक्याः। टि० द्र०), ४५६,४५७ पृ० ३७० अन्तरङ्गाश्रिततया .... प्रथमं वक्रोक्तिमाह=का० प्र० वि०, २९० पृ०। ( ३ ) लौकिकन्यायमयानि अतोऽर्थापेक्षया शब्दस्य प्रतीतावन्तरङ्गत्वमिति .... सर्वेषामेवालङ्काराणां पृ० ८ श्रीखण्डखण्डलेप: शिशिर सौरभम्। .... कविसंरम्भगोचरवैदग्धीभङ्गीभणितेः स्वभावत्वख्यापनाय ... प्रथमं पृ० १० षण्ढसम्भोगन्यायेन। वक्रोक्ति लक्षयति। पृ० २९ तुरगारूस्य तुरगविस्मरणवत्। (२ ) शास्त्रान्तरेषु निहितानि -- पृ० ३३ वज्राग्निवत् समुदितं वा कार्याणाम्। उपनिषत् (श्रुतिः)-पृ० १७६,२५२, पृ० ४० क्री डया कपालं विपाट्य पुनः सन्धानायौषधनिर्लेपः । कामशास्त्रम्-पृ० १२७,३०९,१७०.,३०९,३१५, (वात्स्यायन) ३२३, ४३१ पृ० ४० किमार्द्रकवणिजो वहित्रचिन्तया। खण्डनकृत्-पृ० ११८,१६० पृ० ४८ अर्के चेन्मधु विन्देत किमर्थ पर्वतं व्रजेत्।

५६० काव्यप्रकाशदीपिका परिशिष्ठम्-ङ ५६ १

पृ० ६० नन्वनवस्थाऽपि क्वचिद् बोजाङ्कुरवत्।. पृ० ३४४ दहनोद्विग्नदुष्टसत्त्वन्यायेन।

पृ० ८९ कर्कटीकण्टकन्यायेन। पृ० ३८४ गोबलीवर्दन्यायेन।

पृ० ९२ अम्बुजपत्रसहस्रव्यतिभेदवत्। पृ० ३८८ जतुकाष्ठन्यायेन ।

पृ० १०५ यथा दीपोऽन्यथाभावे ... ( घटप्रदीपन्यायः ) पृ० ३८८ एकवृन्तगतफलद्ूयन्यायेन।

पृ० १०८ दध्यादिन्यायेन । पृ० ३९४ स्वयमपि लिखितं स्वयं न वाचयति । पृ० ११८ एतच्चोभयमङ्गीकुर्वतामुपनीय वाससि बद्धो ग्रन्थः । पृ० ४११ उपरोधी न कर्तव्यः कर्तव्यः परिमाणतः । पृ० १२४ यष्टिलग्नवदकामेनापि अङ्गीकार्या। उपरोधस्य माहात्म्याद् नोक्षा भवति गर्भिगी।

पृ० १४१ रसालयष्टिचर्वणन्यायेन। पृ० ४९१ बद्धनिश्चितहिरण्याङ्गदवत् (तु०

पृ० १४१ पानकादौ कर्पूरादंशवत्। रचिता रत्नमालेव, का० प्र० वि० ४२१ पृ० ).

पृ० १४१ नीरसप्रायशुष्कनारिकेलचर्वणवत्। मूलग्रन्थे उद्दिष्टाः का० प्र० दी० व्याख्याता लौकिकन्याया अत्र नान्तर्भुक्ताः । प्ृ० १४३ कनकधूपामोदादौ मङ्गल्यादिभाग इव। ते च मुख्यत एते (१) अदग्धदहनन्याय (२३५ पृ०), (२) अनुरणनन्याय पृ० १५२ काकनयनन्यायेन। (१९३-९४ पृ०) (३), इषोरिव दीर्घदीर्घतरोऽभिघ्ाव्यापार: (२३४ पृ०),

पृ० १५४ तन्त्रन्यायेन। (४ ) कामिनीकुचकलशवत् (१९७ पृ० ), (५ ) चित्रतुरगन्याय ( ९९ पृ० , पृ० २०० तृणजलौकान्यायेन। (६) पानकरसन्याय (१११ पृ०), (७ ) ब्राह्मणश्रमणन्याय ( १५१ पृ०), पृ० २०४ अजागलस्तनन्यायेन । (८ ) घटप्रदीपन्याय।

पृ० २०१ स्वभवनोत्सवाय तदेव विक्रीतवान् (तु० ध्व० आ० लो० २१५पृ० स देवं विक्रीय तद्यात्रोत्सवमकार्षीत्)। पृ० २१० क्षीरजलवत् क्रोडीभाव :· । पृ० २२० घट्टकुटयमेव प्रभातं भवति । पृ० २२३ दण्डापूपिकान्याय एव। पृ० २३१ हवनकरीत्या। पृ० २३१ किमस्माकमनया परगृहचिन्तया। पृ० २३५ तदिदं कुरुभक्तभोजिनः पाण्डवकार्यकरणम्। पृ० २४५ स्वाङ्गं न व्यवधायकम्। पृ० २५१ २८०, २८१ सिंहवत् परिवृत्यावलोक्य; क्रमेलक- पृ० ३८४ गललम्बमानकर्कटीप्रायम्। पृ० २९८ उभयतः पाशारज्जुः प्र० ३३९ कटुकपान इव। पृ० ३४३ गजनिमीलनेन। पृ० ३४४ राजनिकटस्थिताततायिद्वयवत्।

परिशिष्टम्-घ. ५६३ -

काकु ७५ न्यायदोष ४१६ कार्मण ४२५ परिणमित ९० काव्यज्ञशिक्षा ९ परिसंख्या (त० वा०) ४६६ क.व्यहेतु १६५ पस्पश ३०५ च-परिशिष्टम् कीलन ३० पादावृत्ति ३७७ कृते ५ पारिभाषिक गुण ३६ शब्दसूची कोण ३६७ पूर्व २२६ गलग्रह २७१ प्रकटता ६४ (१) काव्यप्रकाशे गलि ४४८ प्रतिनिर्देश्य २९१ अखण्डबुद्धिनिर्ग्राह्य २५२ अर्थक्रियाकारिता ३२ गुणभाव ६ प्रतिज्ञा ७६ अञ्जन ६७ अर्थमुख प्रक्षित्व ३९५ गुणप्राधान्य २५७ प्रतिबन्ध २५३, २५५ अधिमात्र २७५ अर्थापत्ति ४५ गुणवृत्ति (गौणी वृत्ति ) ५० प्रत्यभिज्ञा २२९ अतासा १९९ अर्धावृत्ति ३७७ चित्रतुरगन्याय ९९ अवट ४३७ प्रवर्तन २७४ अध्यवसान ४९ छूर्दित ३२० अध्यास २४४ अविनाभावित्व प्रवृत्तिनिमित्त ४४ ३८ छात २५ प्रसिद्धिविरोध ६० अविभ्राणा ३८१ २१८ अनवस्था ताटस्थ्य ४७ प्राधार अनित्य दोष आक्षेप ५१ ३२० २४० तात्पर्य २८, २३४ प्राणप्रद् धर्म अनुग्राह्यानुग्राहक १९५ आभास ३१० ३४ तुल्ययोगिता १६४ बन्ध अनुरणन १५१ ३९८ आशय २६८ त्रिप्रमाणक सम्बन्ध २२४ बाधक २५,४९७ अनुवाद २७१ उत्तमवृद्ध २२५ अनुवाद्य २७७, ३१४ उत्सर्ग दण्डपाद २६७, २९५ २७४ ब्राह्मणश्रमणन्याय ५७ १५१ दृदभूमि अनुस्वान २७५ उद्देश्य २९९ भद्रा ७३ अनैकान्तिक १२०, २५४ उद्व ९ धाराधर ४५९ भसल ३१४ अनौचित्य १४५, ३३५ उपचार नान्तरीयकत्व ४६ ५१ भागावृत्ति २७८ अन्तःकृत ४९ उपसर्पण अन्यच्छायायोनि २७४ निगीर्ण ४९ भावकत्व १०३ ३६३ नित्यदोष २४० भेद १५ अन्वयव्यति रेक ३८९, ५०२ उपादान ४२ नियतसम्बन्ध उपाधि २४८ भोग १०४ अपवाद २७८ ३४ निरूढा लक्षणा २६८ भोगकृत्त्व १०४ अपोह ३९ कम्पना २७४ निर्धात ३६७ मण्डलाग्र ४२४ अप्रतिबन्ध २५३, २५५ करला ३९८ निर्विकल्प १'६ मध्यममाग ३०४ अभिधापुच्छभूता २४ कविप्रसिद्धि (कविसमय) ३०८ निशुम्भ २८६ मध्यमवृद्ध २२५ अयोनि ३६३ कविप्रौढोक्ति २६६

काव्यप्रकाशदीपिका परिशिष्टम्-च ५६५

मुरयार्थ ,२६३ सन्धि कटुपान ३३६ पर्यवसान १५८ यहच्छा ३५ समवायवृत्ति १३९ कर्कटी २९१ पयुदास २७१ योग्यता समाख्या कलापक ३६८ पार्यन्तिक ३५७

रदच्छद ३५५ सन्दानन २७० पूर्णरस ३४६

कहरुहिका ४१० सम्बन्धसम्बन्ध २५१ कुलक ३६८

खण्डकथा ३६९ पृच्छानुपृच्छिका ३२१

रूंपक ३०६ सम्भावन ४१८ खण्डपण्डित २१९ प्रसज्य प्रतिषेध २७०

लक्षणलक्षणा ४२ सविकल्प ११६ खण्डरस ३३७, ३४१ प्राचीनगौरवनियन्त्रण ३३९

लिङ्ग २३९,२५३ सहृदय ८,१०९ खण्डवीर १४९, २००, ३३७ वाहोक १०८

लिङ्रिन् २५३ साधक २५, ४९५ १४९, २०० मांसचक्षुः ७७ खण्डशङ्गार साधारणीकरण १०२ मुख्यरस ३४१ लोक १० खण्डानुमिति ७७ चक्रोक्ति ३००,४ सामाजिक १०८ म्लेच्छित खण्डास्वाद १४६ ३४७

वस्तुधर्म ल ३४ सान्तरार्थनिष्ठ ४२ २५३ १०५ खण्डिकोपाध्याय रसाचार्यचक्रवर्ती

सुकुमारमाग ३०४ ३२५ विधेय वाक्य २३९ गान्धारी (नाडी) २३७

वाचोयुक्ति २३४ स्खलद्गति ५८ गौणायमान २५३ ६९ विपक्ष

वारला ३९८ स्थपुट १३५ गौरवनियन्त्रित २३,४५ विशेषलक्षण १५

वासना १०१ स्थान ,२३९ चित्ररस ३४२ विशेषक ३६८

विचकिल ३२५ स्फोट १५ द्वितीय अभिधान ६६ विरोध १५६ विचित्रमार्ग ३० हन्तकार २८२ द्वितीय लक्षणा ४४, ४६, ४८ व्यासज्यवृत्ति १२ विरोधालक्कार १६३ १४ सकलकथा ३६९ विवेकख्याति ३०९ (२ ) का० प्र० दीपिकायाम् धूलिकदम्ब निगरण ४१९ सन्दानितक ३६८ व्यक्ति ६९, २५६ अतद् गुणसंविज्ञान ३०३ नित्यदोष ३१६ सन्दिग्धसिद्ध हेतु ७७, २५५ अनित्यदोष निस्तुष सपक्ष २५३ व्युत्पत्ति ११, २५८ ३१६ १६८

शक्ति अनुव्यवसाय ६५ पक्ष २५३ संयोगादिवत् १२

११ शत़कोटि २८७ अनुशासन २४३ पक्षनिक्षेपविक्षित ३९ सामान्यलक्षण

१४ ३३७ परवीक्षण २८० शबलता अनूद्य ३८९ सिंहावलोकनन्याय

श्रुतार्थापत्ति ४५ अनौजस्य १३८ परिकथा ३६९ स्वरूपासिद्ध हेतु ७७, २५५ श्रुति २३९ अन्यथानुपपत्ति ३७, ११८ पर्याबन्ध ३६८ हेतुत्रय 3

श्लोकावृत्ति असिद्धहेतु ७७, २५ संयोगवृत्ति ३५४ आवाप, उद्वाप DIF २०

संवित्ति ६४ उत्बट ७४, ८७, ४०७, संक्क त ३२ उपग्रह ३४

शुद्धिपत्रम् ५६७

सृष्टः पङकि: अशुद्धम् शुद्धम्

११४ ५ क्रियत हियत शुद्धिपत्रम् १२३ ७ विशेषाः। स्ताना विशेषास्ताना

पृष्टः पडकि: मशुद्म् शुद्ध म् १३९ ९ चिन्ताSडदिमन: चिन्ताSडदिमन:

४ १० अनेनेत्यादि अनन्येत्यादि १४४ १८ प्रथमो द्वितीयोवा नर द्वितीयो नर ६ १ समुद्भूतं सम्भूतं १५० १० तदज्ञाना तद्ङगाना ७ १२ दृष्टेेषु दुष्टषु १५१ १४ लक्ष्यक्रमं प्रतीति लक्ष्यः क्रमः प्रतीति ११ १४ देशानुप देशादि। उप भ्यर्दित १५३ ११ करवालस्येति कालकरः कृष्णरश्मियों बाल १२ ६ भ्यर्हित तिमिरे दरविमलोदके तिमिरे विमलोद १७० ११ लोष्ट लोष २० १५

परिहसन्तग्मि विहसितम्मि १८४ १२ एरिसिअं एरिसअं २० १५ १८७ १० घरतत्रास्तु परतन्त्रास्तु २१ १ अपणढकिअं अपूपणढक्किअ २०५ ४ रसादिरपी रसादिमपी २२ १८ इति, यदुकं इति यदुक्तं रसेनेत्या. ६ तत्रैव विधान तत्रैवं विधान २०५ ७ रसेन इत्या २३ काव्यस्यात्मन्यनि संज्ञिनि २१४ ६ रोपमित: ध्वन्य रोपमितेर्ध्वन्य २४ ३ २३२ १८ विषयेति प्रथितस्य विषयेऽतिप्रथितस्य ३३ १५ समस्या समयस्था १ काव्यान्तरवतिनि काव्यान्तर्वर्तिनि ३४ १७ उपाधिनैव उपाधिनैव २४०

१५ परिवृत्यावलोक्य परिवृत्यावलोक्य ११ जागत्योज्ञा जागर्त्याज्ञा २५१ ४८ ७ चेतोभुवो ५१ १० अविना सहभावे चेतो भुवो अविनासद्धावे २८२

२८७ १८ बले अतितत बले अतितते ६२ १५ पूर्वे आरोपो ... एवं च पूर्वमारोषो. अपरश्च ६६ २०.२१ तदुपजीविते त दुज्जीविते २८७ २२ 'चिङ्कु' काश्मीरादि 'चिङ्कु' इति क श्मीरादि

६. वेद एवेति १६ रायपि स्त्राण्यपि ७१ वेद इवेति २८९

२९० ८ कृतमिति। कृतं कृतमितिकृतं ७२ १ वेद एवं वेद इव तुरिअं ... खणं ३०२ १४ राक्षसी चारुधिर राक्षसी च रुधिर ७७ १, २ तुरियम् ... खगम् ३०४ ११ न्यप्रिषा व्यग्रिम्णा १७ चार्थ: शब्ददोषविभागेड चार्थे शब्ददोषविभागो ८२

८३ २ सुणसि मुणसि ३१० १२ मविषयादिति मविषादितेति

३१४ १८ पादेया। योग्येति पादेयतेति (१)

५६८ काव्यप्रकाशदीपिका शुद्धिपत्रम् १६९

पङक्ि: पङक्ति: अशुद्धम् पृष्ठः अशुद्धम् शुद्धम् पृष्टः शुद्धम्

रचयेदर्थागधि: रचयेदथागति: ४२३ १५ स्तुल्यं ३१५ २६ स्तुन्या

३२१ १६ भावानुगुण भावान्न गुण ४२३ २३ मानेत्यर्थे माणा इत्यर्थे

३२४ १३ भूषितोड भुव्युषितो ४२४ २३ मेकविवर्ति मेकदेशविवर्ति

२० प्रकर्षव्यञ्जन ४२६ २४ मनसादिपद मानसादिपद ३२६ प्रकर्षाव्यञ्जन

३३८ १३-१४ किं। कृत किंकृत ४२८ २० सत्यत्वं वस्त्व सत्यत्वं क्वचिद् वस्त्व- V ३३९ १२ हिताहित प्रवृत्ति हिताहित प्रवृत्तिनिवृत्ति ४३२ दृष्टाऽन्त दृष्टान्त

३४१ १९ रसतया प्रतीतेः रसतयाऽप्रतीतेः ४३६ २७ दिगू दिङ उपकारमात्रञ्चा १४ ३४५ १८-१९ उपकारमात्रं चञ्चा ४३९ बत्तछाया बत्तणछाआ

३४६ २४,२७ गुण उप, गुणपद १७ पूर्वरसात् पूर्णरसात् ४४३ तुणउप, तुणपद

मे परुषेण, ४४४ २० सूत्रनिशितता .... ८ मे पुरुषेण पत्रं निशितत्वात् ... ३५८ पम्रासिमात्रे असिमात्रे ३६२ १३ दूषकतागल दूषकतार्गल ४४८ २७ 'सुसितवसने'त्यादि ३६३ उह वण्यभन्तरोलि सुसितवसन इत्यादि १६ उहव पन्तारा ४५० १४ स्वयोस्तदेवाश्रययो रूपं ३६३ १७ पडिलज .... । गुल्मे क पडिलग्गं। .... गुल्मेक स्त्रयोस्तदेवाश्रययोः । रूपं ४५३ २५ मध्येऽयमन्तर्भावितस्तेः मध्ये यदन्तर्भावितास्तैः ३६९ २ प्राय ... उद्दिश्यते ३६९ पृ०७ पङक्तितोऽ- ४५४ २४ वयवप्रत्ययत्वे वयवप्रत्येयत्वे नन्तरम् ४६० २२ विमल इत्यादौ विमलं चेत्यादौ ३६९ ८ वर्णै: चूर्णै: ४६१ २६ नृणाङ्गमतः नृपाङ्गणगतः ३८९ १७-१८ प्रथमकक्षायामपुष्टत्वादिना प्रथमकक्षायां कष्ट- ४६ २ क्तिर्गाभर्भुना (१) क्तिर्गमीभूता त्वादीनामतो ४६५ १९ आकृष्टादा आकृष्यादा ४०३ १२ उपमेति। प्रकृत उपमेति। उपमानेति ४६८ १८ पृथगलक्षणीया पृथगलक्षणीय प्रकृत ४७५ १५ समाधिरिति [समाधिरिति ४०४ १० स्यैवाऽहार्य स्यैवाहार्य ४९० १३ यच्छब्देन योजना यच्छब्देन योजना ] ४१२ १५ टुण्टुण्णतो टुण्टुण्गन्तो ४९२ २४ अभिलाषेति अभिलाषेणेति ४१९ १८ समस्तस्य स वो मत्स्य ४९७ १६ ग्रृह्यतव्यवस्थिततया परिगृह्येत व्यवस्थिततया ४२२ १८ साना सीना ५०० २३ सोअइ पसाटिय सोअइ पसारिय ४२२ २१ सुष्टु: सुष्ठु ५०१ २४ मेतद् मिन्नो मेतद्धिन्नो

५७० काव्यप्रकाशदीपिका

पृष्ठः पङ किः अशुद्धम् शुद्धम्

५०३ कविस्त्ल्पश्लोकव कविरिव स्वल्पश्लोको

५०४ ९ कृतान कृता न

५०४ २२ सम्बुद्धिः । पूर्वा सम्बुद्धिः। अकारणमिति ५०४ २३ क्रियाविशेषणं पूर्वा ५०४ २२ निबध्यमानं विचिन्त्य मानं

५०८ ११ भवांश्च। यथा भवांश्च वर्षाश्च

५०८ २५ लिङ्गादिरिति लिङ्गादाविति

५१२ २१ तिग्मरुचौ ककुभः सहशेति तिग्मरुचे: ककुभः सहशयेति ५१३ २५ प्रतीतिवैशय्े प्रतीति वैशदे

५१४ १४ शेष: । कल्पना शेष: । कदर्थतां कल्पना

५१५ ५ ग्रहो युक्त ग्रहोऽयुक्त

५१५ ६ दौस्थ्या दौःस्थ्या