Books / Kavya Prakasa Nathur Rama Panderya 1828

1. Kavya Prakasa Nathur Rama Panderya 1828

Page 162

॥ काव्य प्रकाशः॥ १४७ अत दि न सभृङ्गाणि सदकाराएपि तुस कालकूटाः परा इति प्रतीतिः एवं वा।। त्र मुभिलावण्यामृतसरसि नूनं म्गटभ: सर: भर्वसुष्टः पृथुजघनभागे निपतितः । यदङ्गाङ्गाराणं प्रभमपिश्डना नाभिकुहर भिखाधूमस्ेयं परिणमति रोमार्वलिवपुः॥ अत्र न रोमावलिर्धूमशिखेयमिति प्रतिपत्तिः। एवमियं भज्ञन्तरैरप्यूद्या। श्रेषः सवाक्य एकस्ति न्यचानेकार्थता भवेत्। एकार्थप्रतिपाद्कानामेव शब्दानां यत्रानेकोर्थः स झ्लेषः। उदाद्दर एं।। उदयमयते दिझ्मालिन्यं निराकुरुतेतरां नर्यात निधनं निद्रामुद्रां प्रवर्त्तयति क्रियाः। रचयतितरा खैराचारप्रवर्त्त नकर्तनं वत वत लसत्तेज: पुञ्जोविभाति विभाकरः॥ अचाभिधाया अनियन्त्रणात् द्वावप्यर्कभूपौ वाचौ॥ परो्रिर्भेदकैः क्विष्टैस्मासोक्ति: प्रक्वता र्थप्रतिपादकवाक्येन क्विष्टविशेषणमाद्दात्यान्नतु विशेष्यस्य सामर्थ्यादपि यदप्रक्वतस्यार्थस्याभिधानं सा समासोक्ति॥ उदाद्रणं॥ लहि ऊपतुज्यवाजफंसं जोए सकोवि उल्लासो।जअ्लच्की तुद्द विरहेणहोज्जला दुव्वलाएंसा।।

Page 163

१४८ ॥ काव्यप्रकाशः।। अच जयलन्तीशब्दस्य केवलं कान्तावाचकत्वं नाखि। निदर्शना। अभवन् वसुसम्बन्ध उपमाप रिकल्पकः । निदर्शनं दष्टान्तकरणम्।उदाच्रणं। कक सूर्य्यप्रभवोवंभः कचाव्पविषया मतिः । तितोर्षुर्दुखरं मोहादुडुपेनास्ि सागरम्। अच उडुपेन सागरतरणमिव मन्मत्या सूर्य वंशवर्णनमित्युपमायां पर्य्यवस्थति ॥यथा वा॥ उदयति विततार्ध्वरमिमिरज्जावहिमरचौ हिमधामति याति चासम्। वहति गिरिरयं विलम्बिघएटाइयपरिवा

अत्र कथमन्यस्य लीखामन्योवद्दतीति तत्सदशी मित्युपमायां पर्य्यवसानं॥ दोभ्यीं तितीर्षति तरङ्गवती भुजङ्गमादातुमिच्कृति करे हरिषाङ्गविम्बम्। मेहं लिलङ्वयिषति ध्रुवमेष देव यन्तेगुणान् गंदितुमुद्यममादधाति। इत्यादौ मालारूपाप्येषा द्रष्टव्या॥खखद्ेत्न्वय सोक्ति: क्रिययैव च सा परा। क्रिययैव सखरूपख कारणयो: सम्बन्धोयदवगस्यते सा परा निद र्शना।। यथा।

Page 164

॥ काव्यप्रकाश:॥ १४८ उत्नतं पदमवाप्य योलघुर्ह्देलयैव स पतेदिति भ्रुवं। ग्रैल श्रेखर गतोटृषत्कणसारुमारूतधुतः पतत्यघः॥ अच पातक्रियया पतनस्य लाघवे सति उन्नत पद्प्रापनिरपस्य कारणस्य च सम्बन्धः ख्याप्यते। अप्रस्तुतप्रशंसा या सा सैव प्रस्तुताश्रया। तप्राक रणिकस्याभिधानेन प्राकरणिकस्याक्षेपोऽप्रसुत प्रशंसा। कार्य्ये निमित्ते सामान्ये विशेषे प्रसुते सति। तद्न्यस्य वचस्तुल्ये तुल्यस्येति च पञ्चधा। तदन्यस्य कारणद्: क्रमेणोदाद्दरएं। याता. किन्न् भिलन्ति सुन्दरि पुनश्चिन्ता तया मत्कृते नो कार्य्या नितरांक्ृशासि कथयत्येवं सवाष्पेमयि। लज्जामन्थर तारकेष निपतत्यीताश्रुण चस्तुषा दृद्दा मां इसितेन भाविम रणोत्माइसया स्चित:॥ अ्त्र प्रस्थानात्किमिति निवृत्तोसीति कार्य्ये पृष्ट कारणमभिद्दितम्।। राजन् राजसुता न पाठयति मा देव्योपि तूष्णोंख्िता: कुजे भोजय मां कुमारसचिवैनाद्यापि किं भुज्यते। इत्थं नाथ पूड क स्तवारि भवने मुकोऽध्वगैः पञ्ज राचिन स्थानव लो क्या शून्य वलभावेकैक माभाषते।।

Page 165

१५० ॥ काव्य प्रकाशः ॥ अच प्रस्था नोद्यतं भवन्नं माल्ा सद्सैव लद रयः पलाय्य गना इति कार णे प्रस्तुते कार्य्यमुक्तम्॥ एतत्तसय मुखात्कियत्कमलिनीपचे कर्षं वारिणायन्ुक्ता मणिरित्यमंख स जडः पटणन्यदस्ादपि। बङ्गल्ययलघु क्रिया प्रविलविन्यादीयमाने शनैः कुचोड्डीयगताम मेत्यनुदिनं निद्गाति नार्त्तः पडुचा॥ अचास्थाने जडानां ममत्वसंभावना भवतीति सामान्ये प्रस्ुते विशेष: कथितः। सुहद्धूवाष्पजलप्रमार्व्जनं करोति वैरप्रतियातनेन यः। स एव पूज्य: सपुमान्सनीतिमात्ुजीवनं तख् सभाजनं श्रियः। अत् कृष्णं निदृत्य नरकासुरवधूनां यदि दुःखं प्रशमयसि तत्त्वमेव झ्लाध्यदूति विशेषे प्रक्रते सामा न्यमुदितं। तुल्ये प्रस्तुतेतुत्याभिधाने नयः प्रकारा: झेष: समासोक्ि: सादृश्यमानं वा तुल्यात्तुल्यस् द्यान्षेपे हेतुः॥ क्रमेणोदाद्दरएं॥ पुंस्वादपि प्रविचलैद्यदि यद्यधोपि यायाद्यदि प्रणयनेन महानपि सात्। अ्रभ्युद्धरत्तदपि विश्वमितीद्टभ्रीयं केनापि दिक् प्रकटिता पुरुषोत्तमेन॥ येनास्यभ्युदितेन चन्द्रगमित: क्वान्तिं रवौ तत्र ते युञ्येत प्रतिकर्त्तुमेव न पुनस्तस्ैव पादग्रह:। चीणेनैतदनुष्ठितं यदि ततः किं लब्जसे नोमनागस्ेवं जड

Page 166

॥ काव्यप्रकाशः । १५१ धामतातु भवतायद्योसित विस्फुर्ज्जसे॥ आदाय वारिपरितः सरितां मुखेभ्यः किं तावदर्ष्जितमनेन दुरर्सवेन। न्ारीकतं च वडवादइने डतब पातालकुचिकुहरे विनिवेभितक्॥। इ्यञ् काचिद्वाचे प्रतीयमानार्थानध्यारोपे सैव भवति॥ यथा॥ अव्धेरन्तः सगितभुवमाभगपातालकुचेः पोतोपायादूह हि वहवोखद्वनेपि समन्ते। आहारित्रः कथमपि भवेदेष दैवान्तदानीं कोनामसादवट कुह्रालोकनेप्यस्य कल्प:। काचिद ध्यारोपेणैव यथा॥ कखवं भो:कथयाभि दैवहतकं मां विद्धि शाखोटकं बैरा ग्यादिव वच्ति साधु विदितं कसमादिदं कथ्यते वामेनात वट समध्वगजन: सर्वात्मना सेवते नच्क्रायापि परोपकारकरणी मार्गस्थितस्यापि मे।। कचित्त्वशेषाध्यारोपेण॥ यथा। सोपूव्वोर सनावियर्य्ययविधिस्तत्कर्णयोच्चापलं दृष्टिःसा मदविस्मृतखपरदिक्किं भूयसोत्तेन वा। सर्व विस्मृतवानसि भरमरहे यद्वारणोद्याप्सा वन्तः शून्यकरीनिषेव्यत दवि भात: कएषग्रहः। अत्र रसनाविपर्य्यासः पदून्यकरत्वच्च स्रमरस्या सेवनेन देतुः कर्णचापलन्तु देतुः। मदःप्रत्युत

Page 167

१५२ ॥ काव्यप्रकाशः॥ सेवने निमित्तं। निगीर्ययाध्यवसानन्तु प्रक्ृतख परेण यत्। प्रस्तुतस्य यदन्यत्वं यद्यथात्तौ च कल्पनं। कार्य्यकारणयार्यस् पौवीपर्य्यविपर्य्ययः विज्ञेयातिशयोक्ति: सा। उपमानेनान्तर्निगीर्णस्थो पमेयस्य यद्ध्यवसानं सैका॥ यथा॥ कमलमनभ्भषि कमले च कुवलये तानि कनकलतिका याम्। सा चसुकुमारसुभगेत्युत्पातपरं पराकेयं।। अन् मुखादिकमलादिरूपतयाध्यवसितम् यच्च तदेवान्यत्ेनाध्यवसीयते सा परा। यथा॥ अलंलउहत्तएत्रं अला विश्र कादूवन्तणछाशा। सामा सामलपश वदूण रेहघिश्रणहोदू। यद्यर्थस्य यदिशब्देन चेच्कव्देन वा उक्तौ यत्क ल्यनमर्थादसंभविनोर्थस्य सा ततीया।यथा॥ राकायामकलङ संदम्वताओ्ोर्भवेद्पुः। तखामुखं तदा साम्यपराभवमवान्ुयात्॥ कारणस्य शीघ्रकारितां वत्तुं कार्य्यस्य पूर्व्व मुक्तौ चतुर्थी॥ यथा॥ हृदय मधिष्ठितमादोमालत्या: कुसुमचापवाऐेन चरमं रमणीवल्भ लोचनविषयं तया भजता॥।

Page 168

॥ काव्यप्रकाशः॥ १५२ प्रतिवस्तूपमा तु सा। सामान्यस्य द्विरेकस्य यन्र वाक्यदये स्थितिः । साधारणेधर्म उपमेयवाक्ये चोपमानवाक्े च कथितपदत्वस्य दुष्टतयाडभिद्ि तत्वाच्कव्दभेदेन यदुपादीयते सा वस्ुनीवाक्यार्थ

देवीभावङ्गमिता परिवारपदंकरथं भजत्येषा।न खलु परिभोगयोग्यन्देवतरूपाद्वितं रत्नं। यदिदहत्यनलीचकिम ह्ुतं यदिचगौरवमद्रिषु किं ततः । लवणमम्बु सदैव मह्तो दधे: प्रक्वतिरेव सतामविषादिता॥ इत्यादिमालाप्रतिवस्पमा द्रष्टव्या एवमन्य नाप्यमुसर्त्तव्यम् दृष्टान्तःपुनरेतेषां सर्व्वेषां प्रति विम्वनं एतेषां साधारणधम्ीदीना दष्टोन्तःनिस्व यो यच स दष्टान्तः।। त्ववि दृष्टएव तस्यानिवीति मनोमनोभवञ्चलितम्। श्लो के हि हिमा शोरविकसति कुमुदं कुमुद्दत्या:॥ एष साधर्म्येण वैधर्म्येणतु। तवाहवे साहसकर्मशर्माण करं ऊपाणन्तिकमानिनोषतः। भटाः परंषां विभरारुतामगुर्दधत्यवाते खििरतांहि पांभवः॥ न

Page 169

१५४ ॥ काव्य प्रकाशः॥

सैव क्रियासु वक्कीषु कार कस्येति दीपकं। प्राकरणि कानामर्थादुपमानोपमेयाना धर्ममः क्रियादिरेक वारमेव यदुपादीयते तदेकसयैव समस्तवाक्यदीप नाहीपकं।। यथा॥ किवण एंधणंणाआ्एंफएमणीकेस राइंसीहाएम्। कुल वालि शएंथणा कुत्तोघिप्पन्ति अमुआएं। कारकस्य च वक्कीषु क्रियास सक्कदृत्तिर्ही पकं॥ यथा॥ खििद्यति कूणति वेष्लति विवलति निमिषति विलोकयति तिर्य्यक्। अन्तर्नन्दति चुम्वितुमिच्कनि नवपरिणया बधू: श यने।। मालादीपकमाद्यच्चे द्यथोत्तर गुणव हा पूर्ववेष पूर्व्वेणवस्तुनोत्तरमुत्तरं चेदु्पक्रियते तन्माला दीपकं।। यथा। संग्रामाङ्गएमागतेन भवता चापे समारोपिते देवाकर्णय येन येन सहसायद्यत्मासादितं। कोदण्डेन शरा शरैररि भिरसेनापि भूमण्डलन्तेन लं भवताचकीर्त्तिरतुला कीर्त्यी चलोकचयं ।

Page 170

॥ काव्य प्रकाश: ॥ १५५ नियतानां सक्कद्वर्म: सापुनस्तुत्ययोगिता। नियतानां प्राकरणिकानामेवाप्राकरणिकानामेव वा ॥ क्रमेणोदाद्दर एं॥ पाएडुसामं वदनं हृदयं सरसं तवालसज्ज वपुः। आवेद यति नितान्तं चेचिय रोगं सखिदृदन्ः॥ कु मुद कमल नी ल नो र जालि ललित विलासजुषो दंशे: पुरः का। अ्रमतममतरसिर ख्ुजन्मप्रतिहृत मेकपदे तवाननख।। उपमानाद्यदन्यस् व्यतिरेक: स एव सः। त्न्य स्योपमेयस्य व्यतिरेकआधिक्ां ॥ यथा। चीएः चोणोपि प्रथी भूयोभूयोऽभिवर्द्धूते सत्यं। विरम प्रसीद सुन्दरि यौवनमनिवर्ततियातन्तु। इत्यादावुपमानस्योपमेयादाधिक्यमिति यत्के

दि विवनितं हेत्वोरुक्तावनुक्तीनां चये साम्ये निवेदिते। शब्दार्थाभ्यामथानिप्त स्विष्टे तद्दत्तिरष्ट तत्। व्यतिरेकस्य हेतुरुपमेयगतमुत्कर्षनिमित्त मुपमानगतमपकर्षकारएं तयोईयोरुक्तिः । एक

मुपमानोपमेयभावे शब्देन प्रतिपादिते। अर्थेन च

Page 171

१५६ ॥ काव्यप्रकाशः॥ क्रमेणोक्तौ चत्वारएव भेदा:। आजिप्ते चापम्ये तावन्तएव। एवं द्वादश एते श्लोषेपि भवन्तीति चतु र्वविशतिमेदाः क्रमेणोदाहरएं॥ असि माचसहायस्य प्रभूतारिपराभवे। अ्रन्यतुच्जन स्येव न सपयोऽस मह्ाधृतेः॥ अननैव तुच्क्ेति मद्ाधृतेरित्यनयो: पर्य्यायेण युगपद्दाऽनुपादानेऽन्यभेदचयं। एवमन्येष्वपि

असिमा चमहायोपि प्रभुतारिपराभवे। नैवान्यतुच्जन वत्सगर्वौयं धृतेर्निधि:॥ तुल्यार्थे वतिरित्यार्थमौपभ्यं।! दूयं सुनयना दासीकृततामरसश्रिया। आननेना कलङ्केम जयतीन्दुं कलङ्कितं॥ अचेवादितुत्यादि पद विरहे आनिप्ै वोपमा।। जितेन्द्रियतया सम्यग्विद्यावृङ्कनिषेविएः । श्रतिगाढगुण स्यास्य नाजवद्गद्गुरा गुणा:॥ अत्रेवार्थे वतिः। गुणशब्द: श्िष्टः।शाब्दमौपभ्यं।। श्रखण्डमण्डलः श्रीमान्पश्ैष पृथिवीपतिः। न निभाकरव ज्जातु कलावैकव्यमागतः।।

Page 172

॥ काव्यप्रकाशः॥ १५७ अन्र तुल्यार्थे वतिः। कलाशब्द: झ्रिष्टः माला प्रतिवसतूपमावन्मालाव्यतिरे कोपि सम्भवतितस्यापि भेदा एवमूद्या: दिझ्माचञ्चोदाहि्यते। यथा।। हरवन्न विषमद्दष्टिर्रिवन्न विभोविधूतविततवृषः। रवि वन्न चातिदुःसहकरतापितभूः कदाचिदसि। अत्र तुल्यार्थेवतिः। विषमादयश्च शब्दा:स्चिष्टाः॥ नित्योदितप्रतापेन चियामामीलितप्रभः। भाखतानेन भूपेन भाखानेष विनिर्ज्जितः। अच ह्याक्िप्नैवोपमा। भाखतेति स्विष्टः ॥ यथा वा। सच्छात्मता गुए समु ल्लसितेन्दुविम्वं विम्बप्रभाधर मऊ्वत्निम दृद्यगन्धं। यूनामतोव पिवतां रजनीषु यत्र तष्णां जहार मधु माऽननमङ्गनानाम्।। अचेवादीनां तुल्यादीनाच्च पदानामभावेपि ह्रिष्टविशेषणात्िप्तैवोपमा प्रतीयने एवंजातीयकाः स्निष्टोत्तियोग्यस्य पदस्य पृथगुपादानेऽन्येपिभेदा: सन्भवन्ति तेप्यनयैवदिशा द्रष्टव्याः॥निषेधावक्त मिष्टस्य योविशेषाभिधित्सया। वत्चमाणत्तविषयः स आक्षेपोद्िधा मतः । विवत्ितस्य प्राकरणिक

Page 173

१५८ ॥ काव्यप्रकाशः।

द्वत्वं वा विशेषं वत्तुं निषेधोनिषेधदव यः स वच्च माणविषयउत्तविषयस्चेति द्विधा आक्षेपः। क्रमे छोदाहरणं॥ एएहिकिं पिकीए विकएण शिक्किव्वभणामि अलमह वा। अविश्वारितकज्जारभ् आारिणी मरउए भणितं।। ज्योत्साम क्रिकदाम चन्दनरसः भीतांशुकान्तद्रवः कर्पूर कदलीमणाल वलयान्यम्भोजिनीपलवाः। अन्तर्मानसमाखया प्रभवता तस्ा: स्फुलिङ्गोत्करव्यापाराय भवन्ति हन्त किमनेनाक्ेन न बूम है।। क्रियाया: प्रतिषेधेपि फलव्यक्तिर्विभावना। हेतु रूपक्रियायानिषेधेपि तत्फलप्रकाशनं विभावना। यथा॥ कुसुमितलताभिर हताप्यधत्तरुजमलिकु लैरदष्टापि । परिवर्त्तते स नलिनीलहरीभिरलोलिताप्यघूर्णत सा। विशेषात्िरखणडेषु कारणेषु फलावचः। मिलितेष्वपि कार णेषु कार्य्यस्याकथनंविशेषाक्ति: त्नुत्तनिमित्ता। उक्तनिमित्ता/ अचिन्त्यनिमित्ता च। क्रमेणोदाद्दरएं॥ निद्रानिटृत्तावुदिते घयुरन्नेसखोजने हारपदंपरात्ते।सथी कतासनेषरसे भुजङ्के चचाल नालिङ्गनतोडङ्गना सा॥ कर्पूर

Page 174

॥ काव्यप्रकाश:॥ .१५८ दूव दग्धोपि शक्रिमान्योजने जने। नमोरवार्य्यवीय्यीय तस्ै मकरकेतवे॥ स एकस्वोषि जयति जगन्ति कुसुमायुधः। हर तापि तनुंयस्य पभ्भुना न वलं हतं।। यथा संख्यंक्रमेणैव क्रमिकाणं समन्वय:॥ यथा।। एकस्व्रिधा वससि चेतसि चित्रमच देवद्विषाज्च विदुषास् म्टगोदृशाज्ज। तापञ्च संमदभरत्ष रतिव्व पुषन् शौय्योभ खा च विनयेन च लीलया च।। सामान्योवा विशेषावा तदन्येन समर्थ्यते। यत सार्थान्तरन्यासः साधर्म्येणेतरेण वा।साध र्म्येण वैधर्म्येणवा सामान्यं विशेषेण यत्समर्थ्यते विशेषो वा सामान्येन सोऽर्थान्तरन्यासः ॥ क्रमेणा दाहर णं॥ निजदोषावृतमनसामतिसुन्दरमेव भाति विपरीतं। पश्यति पीतोपहृतः प्रशिशुभतं पङ्मपि पोतं॥ सुसितवसना लङ्गारायां कदाचन कीमुदीमददसि सुदृभि खैर यान्यां गतो इस्तमभूद्विधुः। तदनु भवतः कीर्तिःकेनाप्यगीयत येन सा प्रिय ट हम गान्मुकाश ङ्वा क नामिशुभप्रदः॥ गुणनामेव दौरा क्याद्ुरिधुर्य्योनियुज्यते। त्रसंजातकिएस्कन्धः सुखं खपिति गर्गलिः।शहोहि मे वकपराडमायुषा यदप्रियं वाच्यमिदं

Page 175

१६० ॥ काव्यप्रकाशः॥

मयेहभं। तएव धन्या: सुहदः पराभवं जगत्यद्द्वैव हि येचयं गता: ॥ विरोधः सोविरोधेपि विरुद्धलेन यद्दच:। वसु वृत्तेरविरुद्वपि विरुद्धयोरिव यद्भिधानं सवि

क्रिया दाभ्यामपि द्रव्यं द्रव्येणैवेति ते दश॥

प्यनुन्नतियुजो मरुदष्य चलोव्योय्यगभीरा: विश्वभ्भराप्यतिलघु नरनाथ तवान्तिके नियतं।। येषां कए्ठपरिग्रहप्रणयितां मंप्राप्य धाराधरस्तीचएः सोप्यनुरज्यत च कमपि सनेहं परा प्रोति चातेषा सङ्गरसङ्गसक्तमनसां राज्ञा तया भूपते पांशूनां पटलैः प्रसाधनविधिनिर्वत्यत कौतुकं। सृजति च जगदिदमवति च संहरतिच हेलयैव योनियतं। तवसरव प्रतः शरोजनार्दनः सोपि चित्रमिदं॥ सततं मुसलासत्ता वडतरगृहकर्मघटनया नृपते। द्विजपत्नीनां कठिनाः सति भवति करा: सरोज मुकुमाराः। पेशलमपि खलवचनं दहति तरां मानसं सुतत्वविदा। परुषमपि सुजनवाक्ं मलयजर

गलभातपाते। शरभून्नवांभोजदलाभिजातः सभार्गवः सत्य

Page 176

॥ काव्यप्रकाशः॥ १६१ मपूर्वसर्गः॥ परिच्छेदातीत: सकलवचना ना मविषयः पुनर्जन् न्यस्िन्ननुभवपयं योन गतवान्। विवेकप्रध्वंसादुपचितमह्ा मोहगहनोविकार: कोपयन्तर्जडयति च तापच् कुरुते॥ अयं वारामेको निलयद्ूति रत्नाकर द्वति श्रितोSस्राभिसृष्णाबर लितमनोभिर्जलनिधिः। क एवं जानीते निजकर पुटीकोट रगतं चणादेनं ताम्यत्तिमिमकरमापास्यति मुनिः॥ समद मतङ्ग जमदजलनिसयन्दतरङ्गिणीपरिय्वङ्गात्। चितितिलकत्वयि तटजुषि शङ्गरचूडापगापि कालिन्दी। सभावोक्रिस्त डिम्भादे: खक्रियारूपवर्णनं। खयोस्तदेकाश्रययो: रूपं वर्णः संस्थानञ्व। उदा हरणं॥ पख्चादड्टी प्रसार्य्य चिकनति विततं द्राघयिलाङ्गमुचचैरा सज्याभुग्रकण्ठोमुखमुरमति सटा धूलिधूयां विधूय। घासयासा भिलाषादनवरतचललराथतुण्डसुरङ्गोमन्दं प्रब्दायमानावि लिखति भयनादुत्थितः त्मां खुरेण॥ व्याजसुतिर्मुखे निन्दा सुतिवी रूढिरन्यथा। व्याजरूपा व्याजेन वा सुतिः। क्रमेणोदाद्दरणं।। द्िलाला मुपरोधबन्ध्यमनसां मन्येन मौलि: परोलज्जा वर्जनमन्तरेप नरमामन्यत्र संदृशयते। यस्यागन्तनुतेतरंा प

Page 177

॥ काव्यप्रकाशः॥

मुखमतैरे त्यागता याः श्रियः प्राप्य त्यागक्यतावसाननमपित्वय्येव यख्या:स्थितिः॥ हेहेलाजितबोधिसत वचसा किं विस्तरखो यधेनासितत्सटश्न परः परहिताधाने यृह्ीतव्रतः । टव्यत्पा न्यजनोपकारघटनावैमुख्यलव्ा यश्रो ्भारप्रोइरहने करोषि रपया साहायकं यन्मरोः॥ सासचोक्ति: सच्ार्थस्य वलादैकं द्विवाचकं।। एकार्थाभिधायकमपि सच्ार्थवलाद्यदुभयस्यावग मकं सा सद्ोक्तिः॥यथा। महदि अमणिसाहिं दोहरासामद एडा सह मणिवल एहिं वाहधारा गलन्ति। तुहसुह अविश्राए तीए उव्वेद णीए सब अतणुलदाए दुव्वलाजीविदासा॥ श्वासदएडादिगतं दीर्घत्वादिभाब्दंदिवसनिशा दिगतं तु सच्ार्थसामर्थ्यात्प्रतिपद्यते। विनोक्ति: साविनान्येन यत्रान्य: सन्नचेतरः।क्चिद्शेभनः। कचिच्कोभनः॥ क्रमेणोदाह्दरएं॥ श्ररुचिर्निभया विना पभी अभिना सापि विना महत्तमः। सभयेन विना मनोभवस्फुरितं नैव चकास्ति कामिनोः॥। मग लोचनया विना विचित्रव्यवह्ार प्रतिभा प्रभाप्रगल । त्रमृत दुतिभुन्दरामयोयं सुददा तेन विना नरेन्द्रमूमु:॥

Page 178

॥ काव्यप्रकाशः॥ १६३ परिवृत्तिर्विनिमयोयोऽर्याना स्यात्समासमैः। परि वृत्तिरलङ्गारः॥ उदाद्रएं॥ लताना मेतामा मुदितकुसुमाना मरुदयं मतं लाखं दला त्रयति भृभमामोदमसमं। लताखध्वन्यानामहह टशमा दाय सहसा ददत्याधिव्याधिश्नमरुदित महव्यतिकरं ।। अत्र प्रथमेडर्द्वे समेन समस्य द्वितीये उत्तमेन न्यूनस्य।। नाना बिधम्हर पैर्नृपसंप्रहार खीकृत्य दारुपनिनादवतः प्रहारान्। दप्नारिवोरविवरष वसुन्धरयं निर््विप्रलभाप रिरभविधिर्वितीणा। अच न्यूनेनोत्तमख्य। प्रत्यत्षा दव यज्गावाः क्रियन्ते भूतभाविनः। तज्जाविकं। भूताश्च भाविन स्ेति दन्दः। भावः कवेरभिप्रायोऽसीति भाविकं। उदाहरएं॥ आसीदअ्जनमनेति पश्ामि तव लोचने। भाविभूषए मस्भारां साचात्कर्वे तवाक्ृतिं।। अताद्येभूतस्य द्वितीये भाविनादर्शनं। काव्य लिङ्गं द्वेतोवीचपदार्थता॥ यथा।

Page 179

१६४ ॥ का व्य प्रकाश: ॥ वपुःप्रादुर्भीवादनुमितमिद जन्मनि पुरा पुरारे न प्रायः कचिद पि भवन्तं प्रणतवान्। नमन्मुक्तः सम्प्रत्यहमतनुरग्रेप्यन तिभाग्महेश चन्तव्यं तदिदमपराधदयमपि।। अनेकपदार्थता यथा॥ प्रणयमखीसलील परि हासर साधिग तैर्लखितशिरीषपुष्य इननैरपि ताम्यति यत्। बपुषि बधाय तच तव प्रस्त्रमुपचि पतः पततु भिरस्यकाएडयमदएडद्रवैष भुजः॥ एकपदार्थता यथा। भसोड्लन भद्रमसु भवते रुद्राचमाले शुभं हासोपान परंपरां गिरिसुता कान्ताखयालक्कतिं।श्रद्याराधनतोषितेन विभुना युभत्सपर्यामुखा लोकोच्केदिनि मोचनामनि महा मोहे निधीयाम हे।। एम्पराधदये पूर्वीपर जन्म नोरनममंभुजपाते शसतरो पत्तेपाम हामोहे सुखालो को च्केदित्वच्च यथा क्रममुत्तरुपोच्ेतुः। पर्यायोततं विना वाच् वाचकलवेन वस्तुयत्। वाच्चवाचकभावव्यतिरि केनावगमनव्यापारेण यत्प्रतिपादनं तत्पर्य्यायेण भङ्जान्तरेण कथनात्पर्य्यायोत्तं॥ उदाद्दरणं॥ यं प्रच्यचिररूढापि निवासप्रोतिरुज्झिता। मदेनैरावण मुखमानेन हदये हर:॥

Page 180

॥ काव्यप्रकाशः।। १६५ अचैरावणशक्रौ मद्मानमुत्तौ जातावितिव्यड्च मपि शब्देनोचते तेन यदेवोच्य तेतदेव व्यङ्नं यथा तु व्यङ्चं न तथोचते। यथा गवि शुल्ले चलति दृष्टे गैौः एुक्ञश्चलतीति विकल्पोयदेव हस्यते तदेव विकल्पयति नतु यथादृष्टं तथा यतोभिन्ना संसष्टतेन दष्टभेदसंसगाभ्यां विकल्पयति उदात्तं वस्तुनः सम्पत्सस्द्वियोगः॥यथा। मुका.केलिविस् चहार गलिता: सम्मार्ज्जनीभिहँताः प्रातः प्राङ्गणसीस्नि मन्थर चलद्वालाङ्गिलाच्षारुणाः। दूराहाडिम वीज पङ्गितधिय: कर्षन्ति केलीशुका यदिद्ङ्गवनेषु भोजनृपते सत्त्यागलीलायितं।

दुपलक्षणीये ऽर्ये॥ उदाह्दरणं॥ तदिदमरएं यस्िन्दपरथवचनानुपालनव्यसनीं। निव सन्वामहायस्चकार रक्षःक्षयं राम:॥ नचान् वीरोरससतस्ेद्दाङ्गत्वात् तत्सिद्विद्देता वेकस्मिन्यचान्यत्तत्करं भवेत्। समुच्चयोसौ तस्य प्रस्तुतस्य कार्य्यस्यैकस्िन्साधके स्थिते साधकान्त राषि यत्र सभ्भवति स समुच्चयः ॥ उदाद्ूरएं ।।

Page 181

१६६ ॥ काव्यप्रकाश:॥ दुव्वारा: खरमार्गणः प्रियतमोदूर मनोत्युत्ुकं गाढं प्रेम नवंवयोतिकठिना: प्राणा: कुलं निर्मलं। स्त्रीलं धैर्य्यवि रोधि मन्थसुहत्काल: छतान्तोचषमी नोसखसतुरा: कथंनु विरहः सोढव्यद्त्थं पठः॥ अत्र विरद्दासद्ृत्वं सरमार्गणाएवकुर्वते तदु प्रियतमदूरस्थित्याद्युपात्तं एषएव समुच्चय: सद्यो गेऽसद्योगेसद सद्योगे च पर्य्यवस्यतीति न पृथग्ल ज्यते तथादि। कुलममलिनं भङ्रा मूर्ततिर्मति: श्रुतशालिनी भुजवलमवलं स्फीता लत्नी: प्रभुतमखण्डितं। प्रक्ृति: सुभगाह्येते भावा श्मीभिरयं जनो ब्रजति सुतरां दर्प राजंस एव तवाङ्कुथाः॥ अत्र सतायोगः उक्तोदाहरणे लसतां योगः।। पथी दिवसधूसरोगलितयौवना कामिनी सरोविगत वारिजं मुखमनत्तरं खाऊ्कतेः। प्रभुर्डन परायणः सततदुर्गतः सज्जनोनृपाङ्गणगतः खलोमनसि सप्न शख्यानि मे।। अचशशिनि धूसरे मल्येशल्यान्तराणीति शेभ नाशोभनयोगः सत्वन्या युगपद्या गुणक्रिया: गुण। चक्रियेच गुएक्रियेच गुणक्रियाः॥ क्रमेणदाच रणं॥ विदलितमकलारिकुलं तव वलमिदमभवदापडविमलज प्रखलमुखानि नराधिप मलिनानि च तानि जातानि। त्रयमेक

Page 182

॥ काव्यप्रकाश:॥ १६७ पदे तयावियोग: प्रियया चोपनतः सुदुःसद्दोमे।। नववारिध रोद याद हो भिर्भवित व्यक्ष निरातपतरम्यैः। कलुषच्च तवाहि तेख् कसमात्तितपङ्गेरुहसोदरत्रिचक्ु ॥ पतितञ्व महीपतीन्द्र नेषां वपुषि प्रस्फुटमापदाङ्कटाचै:॥ धुनाति चासिं तनुतेच कीर्ततिमित्याद:कपाण पाणिश्च भवान्रणच्ितौ समाधुवादाथ्य सुराः सुरालयेदत्यादेख दर्नादधिकरणे इत्वेकस्मि न्देशइूतिच नवाचम् एकं क्रमेणनेकस्मिन् पर्यायः एकंवस्तु क्रमेणनेकस्िनवति क्रियतेवा सपर्य्यायः॥क्रमेणदादरणं॥ श्रपीभारस्यजति तनुतां सेवते मध्यभागः पद्चांमुत्ता सरलगतयः मंश्रितालोचनाभ्यां। धत्ते वत्तः कुचसचिवता मद्ितीयञ्ञ वक्रं तद्गाचाणं गुपविनिमयः कल्पितोयौवनेन।। यथावा। नन्वाञयस्थितिरियं तव कालकूट केनोत्तरोत्तर विशिष्टपदोपदिष्टा। प्रागर्णवसहृदये वृषलत्षणोथ करठे धुना वससि वाचि पुनः खलानाम्। यथावा॥ विम्बौष्ठ एव रागसे तन्वि पूर्व्वमदृश्यत। अरधुनाहृदयेप्येष मृगशावाचि दृश्यते॥ रागस्य वस्ुतीभेद्प्येकतयाध्यवसितत्वा देक त्वमविरुङ्धम्।।

Page 183

१६८ ॥ काव्यप्रकाशः॥

विंवाहरेपिश एं निवेसितं कुसुमवा ऐन।। अन्यस्तोऽन्यथा अरनेकमेकस्मिन् क्रमेणभवति क्रियते वासाऽन्यः। क्रमेणोदाद्रणं। मधुरिमरुचिरं वचः खलानाममृतमहोप्रथमं प्ृथु व्यनक्ति अथ कथयति मोहहतुमन्तर्गतमिव हालहलंविष नदव॥ तङ्गेहं नतभित्तिर्मन्दिरमिदं लव्ावकाशं दिव: सा धेनुर्जरती न दन्तिकरिणामेता घनाभाघटाः। ससुद्रोमुशल ध्वनिः कलमिदं सङ्गीतकं योषितामाखर्य्य दिवसैर्द्विजोयमिय तों भूमिं रमा रोपितः । अचैकस्यैव दानोपादानयोरविवच्ितलान्न परिवृत्तिः तनुमानं तदुत्तं यत्माध्य साधनयोर्वच:। पक्षधर्मान्वयव्यतिरेकिलेन चिरुपोदेतु: साधनं धर्मिएययोगव्यवक्केदोव्यापकस् साध्यं यथा। य तैता ल हरीच ला च ल ट् ्भा व्यापार य न्तिभुवं त चैव प्रपतन्ति सन्ततममो मर्मस्पशमार्गणाः। तच्क्रोकवतचायमच्चितपवर प्रेखतकर: क्रोधनोधावत्ययत एव शासनघर: सत्यं सदासा

साध्यसाधनयो: पौव्वीपर्य्यविकल्पे न किन्िद्वै चित्यमिति न तथादर्शितं विशेषपैर्यत्साकूतैरुक्ति: परिकरसु सः।अर्थाद्विशेष्यस्य॥ उदाद्दरणं॥

Page 184

॥ काव्य प्रकाशः॥ १६६ महौजसामानधवाधनार्चिताधनुर्भृतः संयतिलव् कीर्ततयः। न संहतासस्य नभेदवत्तय: प्रियाषि वाञक न्यसुभि: समोहितुं॥ यद्यप्यपुष्टार्थस्य दोषताभिधानात्तन्निराकर पेन पुष्टार्थखीकार: ऊतसथाप्पेकनिष्ठ लेन वहनां विशेषणानामेवमुपन्यासे वैचित्यमित्यलङ्कारमध्ये गणितः व्याजोक्तिम्क् दनोद्विन्नवस्तुरु्पनि गुद्दनं । निगूढमपि वसुनोरूपं कथमपे प्रभिन्नं केनापि व्यपदेशेन यदपञ्यते सा व्याजोक्ति: नचैषाप

उदाह्दरणं।

विसंष्ुलाखिलविधिव्यासङ्गभङ्गाकुलः। हागैत्य तुहिनाचलस्

वताद्व: शिवः॥ अच पुलकवेपथू सात्विकरूपतया प्रस तौ शैत्य कारणतया प्रकाशितत्वादपलपितस्वरूप व्याजो क्ञिं प्रयोजयतः किञ्चित्पुष्टमपृष्टं वा कथितं यत्प कल्पते। तादृगन्यव्यपोह्ाय परिसंखयातु सा सृता। प्रमाणान्तरावगतमपि वस्तु शब्देन प्रति फ

Page 185

१७० ॥ काव्यप्रकाशः॥

पादितं प्रयोजनान्तराभावात्मदशवस्वन्तरव्यव च्केदाय यत्पर्य्यवस्यति सा भवेत्परिसंख्या त्त्र च कथनं प्रश्नपर्व्वकं तद्न्यथाच परिदृष्टंतथोभयच् व्यपोह्यमानस्य प्रतोयमानता वाच्यत्वं चेति चत्वा रोभेदाः। क्रमेणोदाद्दरएं॥ किमासेव्यं पुंसा सविधमनवद्यं दयुसरितः किमेकान्ते व्येयं चरणयुगलं कीसतुभभृतः। किमाराष्यं पुएं किममिखषणी यञ्च करुणा यदासत्या चेतोनिरवधि विमुत्ता प्रभवति॥ किंभ षणं सुटृढमच्र यशोन रत्नं किं कार्यमार्य्यचरितं सुछतं न दोष:। किञ्चक्षुर प्रतिहतं धिषण न नेवं जानाति करदपर: सदसद्विवेकम्। कोटित्यं कचनिचये करचरणधरदलेषु रागसे। काठिन्यं कुचयुगले तरलतवं नयनयोर्वसति।। भक्रि भवे न विभवे व्यसनं शास्त्र न युवतिकामास्त्रे। चिन्ता यशमि न वपुषि प्रायः परिद्टश्यते महताम्।। यथोत्तरं चेत्पूर्व्वस्य पर्व्वस्यार्थस्य हेतुता। तदा कारणमालास्यात् उत्तरमुत्तरं प्रति यथोत्तरं॥ उदाहरयं॥ जिरतेन्द्रियत्वं विनयस्य कारणं गुणप्रकर्षाविनयादवाय्यते। गुणप्रकर्षेष् जनोमुरज्यते जनानुरागप्रभवाहि संपद:।।

Page 186

1221991

॥ काव्यप्रकाशः। १७१ हेतुमता सद् ेतोरभिधानमभेदतो हेतुरिति हेत्लङ्कारोन लच्ितः आयुघृतमित्यादिरूपोह्येष नभूषणता कदाचिद ्ति वैचित्याभावात्।। अविरलकमलविकासः सकलालिमदख्च कोकिलानन्दः। रम्योयमेति संप्रति लोकोत्कएठाकरः कालः॥ इत्यत् काव्यरूपतां कोमलानुप्रासमच्िन्नैवस माम्नासिषुर्नपुन ईेत्वलङ्गारः कल्पनयेति पूर्वोक्त कार्व्यालङ्गमेव हेतुः क्रियया तु पर स्परं वसुनार्जन नेऽन्यान्यं अर्थयोरेकक्रियामुखेन परस्रंकारणते

विश्रएए अरप्याणं एवरगरुश्रन्ति।। अनोभयेषामपि परस्परजनकता मिथः श्रीसारतासंपादनद्वारेण उत्तरश्रुतिमाचतः प्रश्न सोन्नयनं यच क्रियत तन्न वासति। असक्वद्यद्सं भाव्यमुत्तरं स्ात्तदुत्तरम् प्रतिवचनापलम्भादेव पूर्व्ववाक्यं यत्र कल्पते तदेकंतावदुत्तरं॥ उदा दरएं॥ वाणिशश् हत्थिदन्ताकत्तो अ्रह्माणं वग्वकत्तीत्र। जावल लिशालत मुहीं घरम्मि परिसक्कदसोहा।

Page 187

१७२ ॥ काव्य प्रकाशः। इस्तिदन्तव्याघ्रक्ट त्तीनामचमर्थीमूल्येन ताः प्रय सेति क्रेतुर्वचनममुना वाक्ेन समुनीयते। नचै तत्काव्यलिङ्गमुत्तरस्य ताद्रप्यानुपपत्ते: नदि प्रश्न स्य प्रतिवचनं जनको हेतुः नापीदमनुमानं एक धर्म्मिनिष्ठतया साध्यसाधनयोरमिर्देशादित्यलङ्का रान्तरमेवोत्तरं साधीयः प्रश्नादनन्तर लोकाति क्रान्तगोचरतया यदसम्भाव्यरूपं प्रतिवचनंख्या त्तद परमुत्तरं अनयोश्च सक्वदुपादानेन चारुता

का विसमा देव्व गई किं दुलचंजं जणो गुएमगाही। किंसोकखं सुकलत्तं किंदुःखं जं खलो लोओ।

तुवाचएव विश्रान्तिरित्वनयोर्विवेकः कुतोपि लच्तितः सन्ष्मोप्यर्थान्यसै प्रकाश्यते। धर्मेणकेन चिद्यचतत्मूक्षमं परिचक्षते। कुतोप्याकारादिङ्गि ताहा सक्मस्ीक्षणा मतिसंवेद्यः॥ उदाद्दरणं। व क्रस्यन्दि खेद विन्दु प्रबन्धेर्द्टद्ा भिन्नं कुङ्ुमं कापि करढे। पुंस्वं तन्व्याव्यञ्चयन्ती वयसया सि्रित्वा पाण खङ्गलेखा जिलेख॥

Page 188

॥ काव्यप्रकाश:॥ १७३ अचाऊृतिमालोक्य कयापि वितर्वितं पुरुषा यितमसिलतालेख नेन वैद ग्धादभिव्यक्तिमुपनीनं पुंसामेव कवपाणपाणिता योग्यल्ात् यथावा सङ्केत कालमनसं विटं जात्वा विद्ग्धया ईषन्नेचा र्पिता कूतं लीलापद्मं निमोलितम् तचजिज्ञासित: सङ्केतकाल: कयाचिदिङ्गितमाचरेण विदितोनिशा समयशंसिना कमलनिमीलनेन लीलया प्रतिपा दितः। उत्तरोत्तरमुत्कर्षांभवेत्मार: परावधि:। परः पर्य्यन्तभागोवधिर्यस्य धाराधिरोहितया तचै वोत्कर्षस्य विश्रान्तेः॥ उदाद्दरणं॥ राज्ये सारं वसुधा वसुधायां पुरं पुरे सौधं सौधे तखं तल्पे वराङ्गनानङ्गसर्व्वखं॥ भिन्नदेशतयात्यन्तं कार्य्यकारण भूतयोः। युगपद्धर्भयोर्यत्र ख्यातिः सास्यादसङ्गतिः द्रहयद्ेश द्ारणं तदेश मेव कार्य्यमुत्पद्यमानं हृष्टं॥ यथा धूमादि यचर चेतुफलरू पयोरपि धर्ममयो: केनाप्यतिशयेन नानादेशतया युगपद्वभासनं सा तयोः खभावोत्पन्नपर सरसङ्गतित्यागाद्स दतिः॥ उदादरणं॥ जसे्रवणेतरेश्नवेत्रणभणद तंजण अ्तित्रं। दन्तक्त्रं कवोले वहए वेशणसवत्तीएं।

Page 189

१७४ ॥ काव्यप्रकाशः ॥ एषा च विरोधबाधिनी न विरोध: भिन्नाधार तयैव इयोरिच विरोधितायाः प्रतिभासात् विरो धेतुविरोधित्व मेकाश्रर्यनिष्ठमनुक्तमपि पर्य्यवसित मपवाद्विषयपरिद्यारेणोत्मर्गस्य व्यवस्थितेस्तथा चेदं निदर्शितं।समाधि: सुकर कार्य्यकारणान्तरयो गतः।साधनान्तरोपक्वतेन कर्च्ा यद क्रेशेन कार्य्य मारब्वमाधीयते स समाधिनीम॥ उदाह्रणं॥। मानमखा निराक्नतु पादयोर्मे पतिष्यतः। उपकाराय दिश्ेद मुदीर्ण घनगर्जितं॥ समं योग्यतया योगोयदिसंभावितः क्चित्। दद्मनयो: झाध्यमिति योग्यतया सम्वन्धस नियत विषयमध्यवसानं चेत्तदा समं तत्मद्योगेऽसद्योगे च।। उदाद्दर एं। धातुःशिल्पातिशयनिकष स्थानमेषा मगाचीरूपे देवोष्ययम नुपमोदत्तपचः सरख। जातं दैवात्टृटशमनयोः सङ्गतं यन्त देत छुङ्गार खोपनतमधुना राज्यमेकातपतरं।। यथावा। चित्रं चित्रं वत वत महचितमेतद्विचितरं जातोदैवादुचितरचना सम्विधाता विधाता। यन्निम्वानां परिषतफलस्फीतिराखा दनीया यच्चैतखा: कवलनकलाकोविद: काकलोकः।।

Page 190

॥ काव्यप्रकाश:॥ १७५

कार्य्यस्य कारणस्य गुणक्रिये। क्रमेण च विरुद्वेयत्स एष विषमोमतः। द्वयोरत्यन्तविलक्षणतया यदनु पपद्यमानतयैव योगः प्रतीयते यच्च किश्विदा रभमाण: कर्त्ता क्रियायाः प्रणाशान्न केवलमभीष्टं तत्फलं न लभेत यावदप्रार्थितमप्यनर्थ विषय मासाद्येत् तथा सत्यपि कार्य्यस्य कारणरूपानु कार यत्तयोर्गण। क्रियेच परस्परविरुद्वतां ब्रजतः स समविपर्य्ययात्मा चतूरूपोविषमः॥ क्रमेणोदा दरणं। शिरीषादपि मृद्वङ्गी केयमायतलोचना। अयं क्वचकुकूला ग्रिकर्क्कशेमदनानलः॥ सिंहिकासुतसन्त्रसतः प्रथः भीतांभुमा प्रितः। जयसे साश्रयं तच तमन्यः सिंहिकासुतः॥ सदःकर स्पर्शमवाप्यचित्रं रणे रणे यस् छपाएलेखा। तमालनीखा प्ररदिन्दुपाएडयश्स्तिलोक्याभरणं प्रसते॥ आ्रनन्दममन्द मिमं कुवलयदललोचने ददासि लं। विरहस्यैव जनितसा पयतितरां भरीर मे।। अन्ानन्ददानं शरीरतापेन विरुध्यते एवं ।।

Page 191

१७६ ॥ काव्य प्रकाशः ॥ विपुखेन सागरशयख् कुच्तिणा भुवनानि यसय पपिरे युग चथे। मदविभ्रमासकलया पपे पुनः सपुरस्त्रियैकतमयैक हणा ॥ इत्यादावपि विषमत्वं यथायोगमवगन्तव्यं। मह तोर्यन्चीयांसावाश्रिताशययोः क्रमात्। आश्रया अयिणौ स्यातां तनुत्वेप्यधिकन्तु तत्। आश्रित माधेयं आशयसतदाधारः तयोर्मद्दतारपि विषये तदपेक्षया तनू अप्याश्रयाश्रयिण प्रसुतवस्तुप्रक षविवक्षया यथाक्रमं यद्धिकतरतां ब्रजतख दिदं द्विविधं अधिकं नाम। क्रमेणोदाहरणं। शही विशालं भूपालभुवनचितयोदरं। माति मातुमभ क्यापि यशेराशिर्यदच ते॥ युगान्तकालप्रतिसंहतात्मनोज गन्ति यस्यां सविकाशमासत। तनौममुसतच न कैटभद्विषस पोधनाभ्यागमसभ्वा मुदः॥ प्रतिपत्तमशक्ेन प्रतिकर्त्तु तिर स्किया। या तदीयस तत्सुत्यै प्रत्यनीकं तदुच्यते।। न्यक्कुतिपर मपि विपनं साक्तान्निर सितुमशक्रेन केनापि यत्तमेव प्रतिपत्तमुत्कर्षयितुं तदाश्रितस्य तिरस्करणं तदनीकप्रतिनिधितुत्यत्ात्प्रत्यनीक मभिधीयते। यथानीकेडभियाज्ये तत्प्रतिनिधीभूत मपरंगूढतया केनचिदभियुज्यते तथेद प्रति

Page 192

॥ काव्यप्रकाश:। १७७ योगिनि विजेये तदीयोन्योविजीयत इत्यर्थः॥ उदा हरणं। व्वं विनिर्जितमनोभवरूपः सा च सुन्दरभवत्यनुरत्ता। प ञ्चभिर्युगपदेव भरैस्तां तापयत्यनुभयादिव कामः॥यथा॥ यस किञ्चिदपकर्तुमत्तमः कायनिग्रहगहीतविग्रह। कान्त वक्रमदृशाक्कतिं ऊवती राङरिन्दुमधुनापि बाधते॥। इन्दोर चतदीय तासम्बन्धिमुख सम्बन्धात्। समेन लक्ष्मणावस्तु वस्तुना यन्निगूद्यते। निजेनागन्तुना वापि तन्मोलितमिति स्ृतम्। सच्तजमागन्तुकं वा किमपि साधारणं यल्क्षणं तद्दारेण किञ्ित्केन चिद्धस्त स्थित्यैव वलोयस्तया तिरोधीयते तन्मीलित मिति द्विधा सरन्ति॥ क्रमेणोदादरएं। अपाङ्गतरले दया मधुरवक्रवणगिरोविलासभरमन्थरा गतिरतीव कान्तं मुखं। इतिस्फुरितमङ्गके मटगदभ: खतो लीलया तदच न मदोदय: कतपदोपि संलच्यते॥ अचटकृतर लतादिकमङ्गस्य लिङ्गं स्ाभाविकं साधारणञ्च मदोदयेन तत्राप्येतस्य दर्शनात्।। ये कन्दरासु निवसन्ति सदा हिमाद्रेस्वत्पातथद्वितधियो विव शाद्विषस्ते। अप्यङ्गमुत्युलकमुद्ददतां सकम्पं तेषामहोवत भियां नवुधोष्यभिन्नः॥ व

Page 193

१७८ ॥ काव्य प्रकापू ।। अचतु सामर्थ्यादवसितस्य शैत्यस्यागन्तुकत्वा न्तत्प्रभवयोरपि कम्पपुलकयोस्ताड्रूप्यं समानता भयेष्वपि तयोरुपलच्तितत्वात्। स्थाप्यतेऽपोह्यते वापि यथापूर्व्व परम्पर। विशेषणतया यत्र वस्ु सैकावलीदविधा। पूर्व्वपूर्व्व प्रति यच्रोत्तरोत्तरस्य वस्तुनोवोभया विशेषणभावेन यत् स्थापनं निषे धोवा सम्भवति सा द्विंधा वुघैरेकावली भएते। क्रमेणोदाइरणं।। पुराषि यसयां सवराङ्गनानि वराङ्गनारूपपुरसृताज्ः रूपं समुन्मीलित सद्विलासमस्त्रं विलासा: कुमुमायुधख। नत व्जलं यन्न मुचारुपङ्गजं न पङ्गजंतद्यद लोनवट्पदं न षट्प दोसी कलगुन्चितोन योन गुज्चितं तन्न जद्ार यन्मन:॥ पूर्व्वच पुराणं वराङ्गनास्तासामङ्गविशेषण मुखेन रूपं तस्य विलासास्तेषामप्यस्त्रमित्यमुना क्रमेण विशेषणं विधीयते उत्तरत्र प्रतिषेधेप्येवं योज्यं। यथानुभवमर्थस्य दृष्टे तत्मद्ृशे सृतिः। सरणं यः पदार्थ: कैनचिदाकारेण नियतायदा कदाचिद नुभू तोभूत्स कालान्तरे सृति प्रबोधाधायि नितत्ममाने वस्ुनि दृष्टे सति यत्तथैव सर्य्यते त्ग वेत्सरएं॥ उदाद्दरणं॥

Page 194

॥ काव्यप्रकाशः।। १७६ निम्ननाभिकुहरेषु यदभ्भ:शावितं चलटमां लह्रीभि:। त्भवैः कुहरुतैः सुरनार्य्ः समारिताः सुरतकषहृतानाम्। यथावा। करजुत गहित् जसोआथयमुहद िवेसिआधरपुड र्स सभ्भरित्र पञ्चजलम्णमहक हसरोमच्चं॥ भ्रान्तिमानन्यसंवित्तत्तुव्यदर्शने तदित्यन्यद प्राकरणिकं निर्दिश्यते तेन समानमर्थादिद्द प्राक रणिकमाश्रीयते तस्य तथाविधस्य दृष्टौ सत्यां यद प्राकरणिकतया सम्बेदनं स भ्रान्तिमान् नचैष रूपकं प्रथमातिशयोक्तिवी तत्र वसुतोभ्रमस्याभा वात् दूद्दचार्थानुगमनेन संज्ञायाप्रवृत्तेस्तस्व सष्ट मेव प्रतिपन्नलात्॥ उदाहरणम् ॥। कपाले मार्जार: पयदूति करालेढि पभिनस्तरुच्छ्रिद्रप्रोता न्विसमिति करी संकलयति। रतान्ते तल्पखान्हरति वनिता प्यंश्डु कमिति प्रभामत्तख्चन्द्रोजगदिदमहो विल्ववयति।। आक्षेप उपमानस्य प्रतीपमुपमेयता तस्ैव यदि वा कल्प्ातिरस्कारनिबन्धनं अस्यधुरं सुत रामुपमेयमेव वोढं प्रौढमिति कैमुतेन यदुपमान मात्िप्यते यद पि तस्यैवोपमानतया प्रसिद्धस्योपमा नान्तरविव्तयाऽनादरार्थमुपमेयभावः कल्पते

Page 195

१८० ॥ काव्य प्रकाशः॥ तदुपमेयस्योपमान प्रतिकूलवर्त्तित्वादुभयरूपं प्रतीपं। क्र मे णोदाद्दर णं ।। लावस्ौकसि सप्रतापगरिमएग्रेसरत्यागिनां देव तय्धव नीभरच्चमभुजे निष्पादिते वेधसा। टम्दुः किं घटितः किमेष विहित: पूषाकिमुत्पादितं चिन्तारत्नमदोमुघैव किममी सष्टाः कुलत्ताभतः ॥ एएहि दावसुन्दरि कमं दाऊणसुए मुवशणिज्नं। तुन्झ्मुहेष किसोशरिचन्दो उपमिज्नदू जणण । च मुखेनोपमीयमानख शशिनः खल्पतर

पदाभिव्यङ्गस्तिरस्कार: क्वचित्तु निष्पन्नैवोपमिति क्रियाअनादरनिवन्धनं यथा। गर्व्वमसवा ह्यमिमं लोचनयुगलेन किं वहसि मुग्घे। सन्तो दृथानि दिभि दिभि सर:सु ननुनीलनलिनानि॥ इह्ोपमेयीकर एमेबोत्पलानामनादर: अन यैव रीत्या यद सामान्यगुणयोगान्नोपमानभाव मण्यनुभूतपूर्व्वतस्य तत्कल्पनायामपि भवति प्रतीपमिति प्रत्येतव्यं॥ यथा।

Page 196

॥ काव्यप्रकाशः॥ १८१

अद्मेव गुरुः सुदारुणनामिति हालाहलतातमास दृथः। ननु सन्ति भवाटृशानि भूयोभुवनेसिन् वचनानि दुर्जनानां।।

वद्वं। प्रस्तुतस्य यदा येन गुणसाम्यविवत्तया ऐका त्यंबध्यते योगात्तत्सामान्यमिति सृतम्। अतादश मपि तादशतया विर्वनितुं यदप्रसुतार्थेन संपृत्त मपरित्य त्तनिजगुणमेव तदेकात्मतया निबद्यते तत्ममानगुणनिबन्धनात्सामान्यम्।। उदाद्दरणं॥ मलयजर सविलिप्नतनवोनवहार लताविभूषिता: सितत रदन्त पत्र कतव कारु चो रुचिराम लांपकाः । शशभृति वितन धाम्ति धवलयति धरामविभाव्यतां गताः प्रियवसतिं प्रयान्ति सुखमेव निरसभियोऽभिसारिकाः॥ अत्र प्रस्तुततदन्ययोर न्यूनानतिरित्ततया निबद्व धवलत्वमेकात्मताहेतुः अतएव पृथम्भावेनान तयोरुपलक्षणं ॥ यथा वा ॥ वेच तचा तुत्रुचां बधूनां कणयतोगएडतलागतानि। भृङ्गा: सहेलं यदि नापतिव्यन् कोवेदयिय्यन्नवचम्पकानि। अच निमित्तान्तर जनितापि नानात्वप्रतीतिः। प्रथमप्रतिपन्नममेदं न व्युदसितुमुत्सद्ते प्रतीतत्ा

Page 197

१८२ ॥ काव्य प्रकाशः॥ त्तस्य प्रतीतेश्व बाधायोगात् विना प्रसिद्धमाधार माधेयस्य व्यवस्थितिः। एकात्मा युगपद्टत्तिरे क स्या नेकगोचरा। अन्यत्प्रकुर्व्वतः कार्य्यमशक्यस्यान्य वसुनः तथव करणंचेति विशेषस्त्रिविध: सृतः। प्रसिद्वाधार परिद्दारेण यदाधेयस्य विशिष्टा स्थिति रभिघीयते स प्रथमोविशेषः॥ उदाद्रणं॥ दिवमययुपयातानामा कल्पमनल्प गुप गप्रा येषां। रमयन्ति जगन्ति गिर: कथमिह कवयोन ते वन्धाः॥ एकमपि वस्तु यदेकेनैव खभावेन युगपदने कच वर्त्तते सदितीयः॥उदाद्दरणं॥ सालसदतु्महित्रएसाचेत्र अछ्कीसुसात्र वश्रणसु। श्रन्दा रिसाएंसुन्दर श्रोवासोषत्थिपावाणंH यदपि किच्चिद्रभसेनारभमाणसेनैव यत्नेना शक्य मपि कार्य्यान्तरमारभते सोपरोविशेषः॥उदा हरणं। सफुरदद्भुतरूपमुत्मतापज्च लनं लां सजतानवद्यविद्यं। विधिना सस्जे नवोमनोभूर्भुवि सत्यं सविता वहस्पतिक्व। यथावा॥ गृद्िणीसचिव: सखीमिथःप्रियभिय्याललिते कलाविधा। कर छाविमुखेन मत्यना हरता लां वद किन्र मे इतम्।

Page 198

॥ का व्यप्रकाश:॥ १८३ सर्व्वत्रैवंविधविषयेडतिशयोत्निरेव प्राणतवेना वतिष्ठते तां विना प्रायेणलङ्कारतायोगात् त्रतए वोत्तं। सैषा सर्व्वच वक्रोक्तिरनयार्थो विभाव्यते। यत्नोऽस्यां कविना कार्य्य: कोडलद्कारोनया विनेति। खमुत्मृज्य गुणं योगादत्युञ्ज्वलगुपस्य यत्। वस्ु तङ्गुषतामेति भष्यते सतु तङ्गुणः। वसतुतिरसृत निजरूपं केनापि समीपगतेन प्रगुणतया खगुण संपदोपरत्तं तत्प्रतिभासमेव यव्समासादयति स तङ्गुण: तस्याप्रक्वतस्य गुणेचासीति॥ उदाद्दरएं।। विभिन्नबणी गरुडाग्रजेन सूर्य्यस् रथ्या: परितःसफुरन्या रतनैः पुनर्यच रुचारुचं खामानिन्यिर बंभकरीरनीलैः॥ अत् रवितुरगापेक्षया गरुडाग्रजस तदपे क्षया च हरिन्णीनां प्रगुणवर्षता तद्रूपाननु द्वारखेदस्यतत्स्यादतङ्गणः यदि तु तदीयं वर्ण सम् वन्त्यामपि योग्यतायामिदंन्यूनगुएं न गृह्षीया त्तदा भवेदतङ्गणोनाम। उदाद्दरएं। धवलोमि जह्विसुन्दर तहवि तुए मज्झरं जिश्ं हिशशं। रातरभरिए विहिश्ए मुहअत हित्तोण रत्तोषि। अन्नातिर त्रेनापि मनसा संयुत्तोन रक्ततामु पगत इत्यतङ्गणः किञ्च तदित्यप्रक्वतमस्थेतिच

Page 199

१८४ ॥ का व्यप्रकाशः॥ प्रक्ृतमत्र निर्दिभ्यते तेन यदप्रक्वतस्य रूपं प्रक्ठ तेन कुतोपि निमित्तान्नानुविधीयते सोतङ्गुण इत्यपि प्रतिपत्तव्यं॥ यथा। गाङ्गमस्वुसितमखुयामुनं कज्जलाभमुभयच मज्जतः। राज इंस तव सैव शुभ्नता चीयते नच नचापचीयते।। यद्यथा साधितं केनाप्यपरेण तदन्यथा तथैव यदि धीयेत सव्याघात इति सृतः। येनोपायेन यदे केनोपकल्पितं तस्यान्येन जिगीषुतया तदुपायक मेव यद्न्यथाकरणंस खसाधितवस्ुव्याद्दतिदेतु लाझ्याघातः ।। उदाह्दरएं॥ दृशा दग्वं मनसिजं जीवयन्ति दशैव याः। विरूपाचस जयिनीसाः सुवे वामलोचना:॥ सैषासंसष्टिरतेषा भेदेनयदिद्य स्थितिः। एतेषां समनन्तरमेवोक्रखरूपाण यथासन्भवमन्योन्य निरपेक्षतया यदिद शब्दभाग एव अर्थविषय एवोभयचापि वावस्थानं सैकार्थसमवायखभावा संसृष्टिः तत्र शब्दालङ्कारसंसृ्टिः॥ वदनसैरभलोभ परिभ्रमङ्गमर संभ्रमसंभृतशेभया। चलि तया विदधे कलमेखलाकलकलोलकलालटशान्यया।।

Page 200

॥ काव्य प्रकाशः॥ १८५ लिम्पतोव तमोङ्गानि वर्षतीवाञ्जनं नभः। असत्पुर्षसेवेव इष्टिर्निष्फलतां गता। पूर्व्वच परस्परनिरपेत्तौ यमका नुप्रासौ संसष्टि प्रयोजयतः उत्तरत्रतु तथाविधे उपमोत््रेक्षेशब्दा थालङ्वारयो: संसृष्टिः॥ सोणत्थि एत्थ गामे जोएं महमदत्तलाअलं। तरुण एंहित्अलुडिंपरिसप्पन्तीं सिवारेद।

तयोरेकत्र वाक्ये कन्दसि वा समवेतलवात्। तवि

त्मन्यनासादितखतन्त्रभावाः परस्परमनुग्राह्यानु ग्राह्कता द्धति स एषां सक्कीर्य्यमाणखरूपत्वा त्संकरः॥ उदाह्रणं। आत्ते सीमन्तचिक्रे मरकतिनिहते हेमताटङकपचे लुप्नायां मेखलायां झटिति मणितुला कोटियुग्मे यृहोते। शोए विम्बौष्ठ कान्या लदरिम्गटशमिलरीणमरएं राजन् गुन्जाफलानां स्रजदूति शवरा नैव हार हरन्ति। अच तङ्गुणमपेच्य भ्रान्तिमता प्रादुर्भूतं तदा अ्येण च तङ्गुणः सचेतसा प्रभूतचमत्कृतिनिमित्त

Page 201

१८६ ॥ काव्य प्रकाशः। जटाभा भिर्भाभि: क रधृत कल ङ्गा चवलयो वियो गिवया पत्े रिव कलितवैराग्यविभदः। परिप्रेङ्खन्तारापरिकरकपाला द्विततले पभीभसापाएड: पितवनद्व व्योमि चरति॥ उपमारूपकमुत्प्रेत्ताश्नेषक्चेति चत्वारोडन् पर्व्व वद्ङ्गाङ्गितया प्रतीयन्ते कलङ्गएवात्तवलयमिति रूपकपरिग्रद्े करधृतत्वमेव साधकप्रमाणनां प्रतिपद्यते। अस्यद्चि रूपकत्वे तिरोहित कलङ्गरूप मत्तवलयमेव मुख्यतयावगम्यते। तस्यैव च कर ग्र दणयोग्यतायां सार्व्वातकी प्रसिद्धि: ल्लेषकायया तु कलङ्गस्य करधारणमसदेव प्रत्यासत्त्योपचर्य्य याज्यते शशाङ्रेन केवलं कलङ्गस्य मूर्त्यैवोद्दद्दनात् कलङ्गोक्तवलयमिवेति तूपमाया कलङ्कस्योत्कट तयाप्रतिरपत्ति: नचास्य करधृतत्वं तत्त्वतोसीति मुख्येप्युपचार एव शरणं स्यात् एवंरूपद्च सङ्कर: शब्दालङ्कारयोरपि परिद्ृश्यते॥यथा। राजति तटीयमभिहत दानवरासातिपातिसारावनदा। गजताच यूथमविरतदानवरासातिपातिसारावनदा। अच यमकमनुलोमप्रतिलामश्च चित्रभेद: पाद्द्वयगते परसरापेक्षे। एकस्यच ग्रहेन्यायदो षाभावादनिय्नयः इयोरवहनां वालद्वाराणमेकत्

Page 202

। काव्यप्रकाशः। १८७ समावेशे विरोधाद्यन युगपद्वस्थानं नचैकत मस्ति येनैकतर एव परिगृद्येत स निश्चयाभाव रू.पोद्ितीय: सङ्कर: समुच्चयेन सङ्करस्वैवाक्षेपात्। उदाह्रएं।। जह गहि रोजहर अपण्िभ रोजह त्रिम्मल छया श्रो । तह्किं विदिणाएसो सरसवाषित्र जलगिंहीएकिश्।। अन समुद्रे प्रसुते विशेषणसाम्यादप्रस्ुतार्थ प्रतीते: किमसा समासोत्ति: किमब्धेरप्रसुतस्य मुखेन कस्यापि तत्समगुणतया प्रस्तुतस्य प्रतीते रियमप्रस्तुतप्रशंसेति सन्देह॥ यथावा। नयनानन्ददायीन्दोर्विम्वमेतत्व पीदति। अ्रधुना विनि

अच किं काम सोहीपक: कालोवर्त्तत इति भज्

तयाध्यवसानादतिशयोत्ति: किंवैतदिति व्क्कां निर्दिश्य तद्रपारोपवशाङ्गूपकं अथवा तयो: समु चचर्यविवत्तायां दीपकं तथवा तुल्ययोगिता किमु प्रदोषसमये विशेषण साम्यादाननस्यावगतौ समा सोकि: आद्ोखिन्मुख नैर्मल्यप्रस्ावादप्रस्तुतप्रशं सेति वहहनां सन्देचादयमेव सङ्कर: यत्रतु न्यायदो

Page 203

१८८ म काव्यप्रकाशः । षयोरन्यतरस्यावतारसचैकतरस् निश्चयान्न संश यः न्यायख् साधकत्वमनकूलता दोषोपि बाधकत्वं प्रतिकूलता तन्र सौभाग्यं वितनोति वक्रशशिनो ज्योत्स्नेवद्यासद्युतिरित्य च मुख्यतयाव गम्यमानाद्ा सद्युतिर्वक्कएवानुकूल्यं भजते इत्युपमायाः साधकं शशिनितु न तथाप्रतिकूलेति रूपकंप्रति तस्याऽवा धकता वत्रेन्दौ तव सत्ययं यदपरः शीतांश्रभ्यु द्यत इत्यचापरत्वमिन्दोरनुगुणं नतु वत्नस्व प्रति कूलमतिरूपकस्य साधकता प्रतिपद्यतेनूपमाया बाधकता राजनारायणं लत्ष्मीस्वामालिङ्गति निर्भ रमित्यच पुनरालिङ्गनमुपमां निरस्यति सद्ृशं प्रति

तुनोविजयाय मञ्जुमञ्जीरसिञ्जितमनोहरमम्बि काया इत्यन्र मञ्जीरसिञ्ज्रितमम्बुजे प्रतिकूलम सभ्भ वादिति रूपकस्य बाधकं नतु पादेऽनकूलमि त्युपमायाः साधकमभिधीयते विध्युपमर्दिनोवाध कस्य तदपेक्षयोत्कट लवेन प्रतिपत्तेः एवमन्यच्ापि सुधीभि: परीच्यं। स्फुट मेकचविषये शब्दार्थालङ्का रस परिग्रह साधकं तदितरस्य परिदार बाघके

Page 204

॥ काव्यप्रकाश: ।। १८६ तिइ्यं व्यवस्थितञ्च अभिन्नएव पदे स्फुटतया यदु भावपि शब्दार्थालङ्कारी व्यवस्थां समासादयतः सोप्यपर: सङ्करः ॥ उदाहरणं।

पावलिसंचुकोच।। अचैकपदानुप्रविष्टो रूपकानुप्रासौ तेनासौचि रूपः परिकीर्ततितः तद्यमनुग्राह्यानुग्याहकतया

रएव सङ्गरोव्याक्ृतः प्रकारान्तरेणतु न शक्योव्या कर्त्तमानन्यात्तत्प्रभेदानामिति प्रतिपादिता:शब्दा रथाभयगतलवेन चैविध्यजुषोलद्वारा: कुतः पुनरेष नियमोयदेतेषां तुल्येपि काव्यशेभातिशयच्ेतुत्वे कच्विदलद्कारः शब्दस्य कश्िदर्थस्य कव्विच्चोभय स्थेति चेत् उत्तमन्र यथा काव्ये दोषगुणालङ्का राणां शब्दार्थाभयगततवेन व्यवस्थायामन्वयव्यति रेकावेव प्रभवतोनिमित्तान्तरस्याभावात् ततञ्

दलङ्कारोव्यवस्थाप्यतदूति एवञ्च यथा पुनरुतत वदाभास: परम्परितरूपकं चोभयोभीवाभावान

Page 205

१८० ॥ काव्यप्रकाशः॥ विधायितयोभयाल द्वारौ। नथा शब्द हेतुकार्थान्त रन्यासप्रभृतयोपि द्रष्टव्याः अर्थस्यतु तत्रैव वैचि व्यमुत्कटतया प्रतिभासत इतिवाच्यालङ्कारमध्ये वस्तुस्थितिमनपेत्चैव लच्षिता: योलद्वारोयदाश्रितः स तद्लङ्कारइवत्यपि कल्पनायामन्चयव्यतिरेका वेव समाश्रयितव्यौ। तदाश्रयणमन्तरेण विशिष्ट

निमित्तएव परस्परव्यतिरेकोज्यायान् एषां दोषा यथायोगं सभ्भवन्तोपि केचन उक्रेष्वन्तर्भवन्तीति न पृथकुप्रतिपादिताः तथाह्यनुप्रासस्य प्रसिद्य भावावैफल्यं वृत्तिविरोध दूति ये त्रयोदोषासते प्रसिद्विविरुद्धतामपुष्टार्थत्वं प्रतिकूलवर्णताञ्च यथा क्रमं न व्यतिक्रामन्ति तत्खभावत्वात्॥ क्रमेणोदा हरणं।

नचनाथोरुणमपि वरुणः कूवरायं कुवैरः। रंहःसङ्:सु राणं जगदुपक्वतये नित्ययुत्तय यख सौति प्रोतिप्रसन्नोन्व हमहिमरुचे, सोऽवतात्खन्दनोवः।।

Page 206

॥ काव्यप्रकाशः। १८१ अच कर्टकर्मप्रतिनियमेन सुतिरनप्रासानुरो घेनैव कता न पुराणेतिदासादिषु तथाप्रतीर्तेति प्रसिद्धिविरोध:॥ भणतरुणिर मणमन्दिरमानन्द सयन्दिमुन्दरेन्दुमुखि यदि सलीलोलापिनि मच्कमि तत्किं तदीयं मे। अनएुरणन्म

रणरएकमकारणं कुरुते।। अत्र वाच्यस्य विचिन्त्यमानंन किञ्विदपि चारुतं प्रतीयत दूत्यपुष्टार्थतैवानुप्रासस्य वैफल्यम्। श्रकु षठोत्क छडेति। अ पूरङ्गारे परुषवर्णडम्बरः पूर्वोत्तरीत्या विरुध्यतदूति परुषानुप्राप्तोऽन प्रतिकूलवर्णतैव वृत्तिविरोध: यमकस्य पादन्रयगतलेन यमनम प्रयुत्तत्वं दोषः ॥ यथा। भुजङ्गमस्ेव मणिः सदभ्भाग्राहावकीर्णेव नदी सदभभाः । दुरन्ततांनिर्णयतापिजन्तो: कर्षन्ति चेतः प्रसभंसदमाः॥ उपमायामुपमानस्य जातिप्रमाणगतन्यूनत्व मधिकता वा तादृश्यनचितार्थत्वं दोषः धर्मात्र येतु न्यूनाधिक्े यथाक्रमं हीनपदत्वमधिकपद त्वञ्च न व्यभिचरतः ॥ क्रमेणीदाद्रणं।

Page 207

१९२ ॥ काव्यप्रकाशः॥ चाण्डालैरिव युग्नाभि: साहसं परमं हतं। वन्िस्फुलिङ्ग दव भानुरयं चकास्ति। पयंप गसनासीनखक्रवा कोविराजते। युगादौ भगवान्वेधा विनिर्मित्ुरिव प्रजाः। पातालमिव तेना भिसना चितिधरापमौ। वेणीदंडःपुनरयं कालिन्दीपाच्र सन्निभ: ॥ अच चाएडालादिभिरुपमानैः प्रस्ुतोरथौडत्यर्थ मेव कदर्थित इत्यनुचितार्थता। समुनिर्लाज्कि तो मौ आा ऊष्णा जिनपटं वहन्। वयराजनील जीमू तभा गाखिष्ट द्वांशडमान् ।। अनोपमानस्य मौन्जीस्ानीयसडिल च्णो धर्मः केनापि पदेन न प्रतिपादित इति हीनप दत्वं। स पीतवासा: प्रगृहीतथाङ्गोमनाज्भीमं वपुराप रुष्ः। पतहृदेन्द्रा युधवान्निशायां संसज्यमानः शमनेव मेघः॥

मतिरिचते इत्यधिकपदत्वं लिङ्गवचनभेदोपयुप मानोपमेययोः साधारणं चेद्टर्ममन्यरूपं कुर्य्यात् नदेकतरस्यैव तद्वर्मसमन्चयावगतेः सविशेषण

Page 208

॥ काव्यप्रकाशः॥ १८३ स्यैव तस्योपमानत्वमुपमेयत्व वा प्रतीयमानेन धर्म्मेणप्रतीयत इति प्रक्रान्तस्यार्थस्य स्फुटम निर्वादादस भग्नप्रक्रमरुपत्वं॥ यथा।। चिन्तारन्नमिव च्ुतोभि करताधिग्मन्दभाग्यस मे। सक्र वोभचितादेव शुद्धा: कुलवधूरिव॥ यचतुनानात्वेपि लिङ्गव चनयो : सामान्याभिधा यिपदं सरूपभेदं नापद्यते न तन्ैतदूषणवतार:। उभयथाप्यस्यानुगमक्षमखभावत्वात्॥ यथा। गुणेरनर्थ्यैः प्रथितोरत्नैरिव महार्एवः । तदेषीसटथो न्याभि: स्त्रीभिर्मधुरताभृतः। दधनेस परांशिभां तदीया विभ्रमादव। कालपुरुषविध्यादिभेदेपि न तथाप्रतीतिर सूव लितरूपतया विश्रान्तिमासाद्यतीत्यसावपि भग्न प्रक्रमतयैव व्याप्नः॥ यथा॥ अ्रतिथिन्नामका कुत्सात्युचमाप कुमुदूती। पशचिमाद्या मिनो यामात्सादमिव चेतना।। अन् चेतनाप्रसाद्माप्नोति न पुरापेति कालमेद्ः। म

Page 209

12221021

१८४ ॥ काव्यप्रकाशः॥

दंशुकान्ता। विभ्रवाजसे मकरकेतनमर्चयन्तो वालप्रवालविटप प्रभवालतेव।। अच लताविभ्राजते नतु विभराजसदति संबो ध्यमाननिष्ठस्य परभागस्यासंबोध्यमानविषयतया व्यत्यासात्पुरुष भेद: गङ्गेव प्रवद्ततु ते सदैवकीर्त्ति रित्यादौ चगङ्गा प्रवद्ृत्विति अप्रवृत्तप्रवर्त्ततात्म नोविधे: एवं जातीयकस्य चान्यस्यार्थसयोपमा नग तस्यासम्भवाद्दिध्यादिभेद: ननु समानमुच्चारितं प्रतोयमानं धर्ममान्तरमुपादाय पर्य्यवसितायामुप मायामुपमेयस्य प्रक्वतधमाभिसम्बन्धान्न कच्चित्का लभेदोसि यचराययुपात्तेनैव सामान्यधर्मेणोपमा वगम्यते यथा युधिष्ठिरदवायं सत्यं वद्तीति तत्र युधिष्ठिरद्वव सत्य वाद्ययं सत्यंवद् तीति प्रतिपत्स्या मच्ेसत्यवादी सत्यंवद्नीति चन पौनरुत््यमाश ङ्वनीयं खपोषं पुष्णातीतिवत् युधिष्ठिरद्व सत्य वदनेन सत्यवाद्ययमित्वर्थावगमात् सत्यमेवैतत् किं तुस्थितेषु प्रयोगेष समर्थनमिद नतु सर्व्वथा निरवद्यं प्रसुतवस्ु प्रतीतिविघातादिति सचेतस

Page 210

1222191

॥ काव्यप्रकाशः॥ १९५ एवाच प्रमाएं असादश्यासन्भवावप्यपमायामनु चितार्थतायामेव पर्य्यवस्थतः ॥ यथा। ग्रथाति काव्यभभ्निनं विततार्थरशििं।। अच काव्यस्य शशिनार्थानाञ्व रश्िभिःसाधर्म्यं कुत्रापि न प्रतीतमित्यनुचितार्थ॥ निपेतु राखादिव तखय दीप्ना: भराधनुर्मण्डलमध्यभाजः। जाज्चत्यमाना दूव वारिधारा दिनार्द्धभाज:परिवेषिणो कीत्।। अचापि ज्वलन्त्योम्वुधारा: सूर्य्यमएडलान्िष्पत न्योन सभवन्तीत्युपनिबध्यमानार्था नौचित्यमेव पुष्णाति उत्प्रेनायामपि सभ्भावनं ध्रुवेवादयएव शब्दावक्तुमुत्सद्दन्ते न यथाशब्दोपि केवलस्यास्य साधर्म्यमेव प्रतिपाद्यितुं परय्याप्नत्वात्तस्य चास्याम विर्वात्त त्वादितित नार्शक्तिर स्यावाचकत्वं दोष:।। यथा। उद्यया दीर्षिका गर्भात्मु कुलं मे चकोत्प लं। नारीलोचन चातुर्य्यश ङ्कासंकुचितं यथा। उत्प्रेक्तितमपि तात्विकेन रुपेण परिवर्जितत्वा त्निरुपाख्यप्रख्यं तत्समर्थनाययदर्थान्तरन्यासोपा दानं तदालेख्यमिव गगनतलेऽत्यन्तमसमीचीन

Page 211

॥ काव्य प्रकाशः। मिति निर्व्विष यत्वमेत स्यानुचितार्थतैव दोषः।यथ।। दिवाकराद्रववति योगुहासु लीनं दिवाभीतमिवान्धकारं सुद्रेपि नूनं शरणं प्रपन्ने ममत्वमुच्चैः भिरसामतीव।। अन्ाचेतनस् तमसोदिवाकरात्तासएव न सभ्भवतीति कुतएव तत्प्रयोजितमद्रिण परिचाएं सभ्भावितेन तु रुपेण प्रतिभासमानस्यास्य न काचि दनुपपत्तिरवतरतीति व्यर्थएव तत्समर्थनायां यत्न: साधारणविशेषणवशादेव समासोक्तिरन क्मप्युपमानविशेषं प्रकाशयतीति तस्ाच पुनरु पादाने प्रयोजनाभावादनुपादेयता यत्तदपुष्टा र्त्वं पुनरुक्तता वा दोष:॥यथा। स्पृति तिग्मरुचौ ककुभ: क रैर्दयितयेव विजुन्भिततापया। अतनुमानपरि ग्रहयास्थितं रुचिर या चिरया दिवसश्रिया॥ अच तिग्मरुचे: ककुभाच्च यथासटशविशेषण वशेन व्यक्तिविशेषपरिग्रद्ेण च नायकतया नायि कतयाच व्यत्तिस्था ग्रीवदिवसश्नियोपि प्रतिना यिकातवं भविष्यतीति किन्दयितयेति खशब्दोपा दानेन श्लेषोपमायास्तु सविषयोय तोपमानखोपा

Page 212

॥ काव्यप्रकाश:।

दानमन्तरेण साधारणेव्वपि विशेषणेषु न तथा प्रतीतिः ॥ यथा। खयञ्चपल्नवातावभाखत्करविराजिता। प्रभातसन्ध्े वाखापफललुव्धेहितप्रदेति॥ अप्रसुतप्रशंसायामप्युपमेयमनयैव रोत्या प्रतीतं न पुनः प्रयोगेष कदर्यतां नेयं यथा॥ शहतेषु विहङ्गमेषु मशकोनायान्परोवार्यंते मध्ये वारि धिवावसंस्तुणमणिर्धन्तेमणोनांरुचम्। खद्योतोपि न कम्पते प्रच लितुं मध्येपि तेजखिनां धिक्सामान्यमचेतनं प्रभुमिवाना म्ष्टतव्वान्तरं॥ त्त्ाचेतनस्य प्रभारप्रसुत विशिष्टसामान्यद्वारे साभिव्य तौ न युक्तमेव पुनःकथनम् तदेतेडलद्वार दोषा यथासभभविनान्येप्येवं जातीयकाः पूव्वोत्त यैवदोषजात्यान्तर्भाविता न पृथकुप्रतिपादन मर्ईन्तीति संपर्णमिद काव्यलक्षम्।।

उल्लास: ।।