1. Kavya Prakasa, or a Treatise on Sanskrita Rhetoric, by Mammata Bhatta, with explanatory and illustrative notes

A. or. 4653 b

Manmata

Digitized by Google

THE KAVYA PRAKASA,

OR

A TREATISE ON SANSKRITA RHETORIC,

BY

MAMMATA BHATTA,

WITH

EXPLANATORY AND ILLUSTRATIVE NOTES.

BY

MAHESA CHANDRA NYAYARATNA,

Professor of Rhetoric in the Calcutta Sanskrit College.

BY ORDER OF

E. B. COWELL, Esq., M.A.

CALCUTTA :

Printed at the Kavya Prakasa Press.

काव्यप्रकाशः।

जलङ्कारवन्दर्भः।

मम्मटभट्ट-विराचितः।

कॉलिकाता-संस्‌कृतविद्यालगालङ्कारशास्त्राध्याापक-

श्रीमहेशचन्द्रन्यायरत्न-

सङ्गृहीत-तात्पर्य्यविवरणषान्वितः।

तेन च

संशोधितः

श्रीमद् डा० वि० काउएल साहेब

अनुमत्या

कलिकाता-राजधान्यां

काव्यप्रकाशयने मुद्रितः।

संवत् १९२३।

खृष्टाब्दः १८६६।

BIBLIOTHECA

REGIA

MONACENSIS.

Digitized by Google

PREFACE.

Of all the Hindu treatises on Rhetoric there is none which can be compared for originality and vigour with the Kávya Prakásá. Unfortunately its style is so terse that it is not unfrequently very obscure, and hence it is one of those books which lose half their value, if they are printed without a commentary. But in order that a commentary should be useful, it must be easier than the text which it is to explain ;-this is by no means the case with the one which I have seen, the Kávya Prakaásádarsá of Mahéswara.

My friend and teacher, Pandit Mohesh Chandra Nyá-ratna, undertook, at my request, to prepare a commentary suitable for the students of the Sanskrit College; and I had hoped to have read the sheets with him as they were printed. Before the work, however, was half done, I was obliged from ill-health to leave India; but he has carried on the printing during my absence; and I feel confident that his commentary will contain all that can be required to understand the original text.

LONDON, The 28th June, 1866. EDW. B. COWELL.

विज्ञापनम्

काव्यप्रकाशोऽयमलङ्कारशास्त्रेष्वेकतमो निबन्धः। यस्मिन् खल्वगते काव्यस्य निर्माणे स्वरूपदोषप्रहाणालङ्कारादीनामवधारणे च शक्तिरिनम्पति, तदलङ्कारशास्त्रम्। यथा च व्याकरणं भाषायां व्यक्तिच्छन्दे चोपद्यते तथा अलङ्कारप्राधान्यमपि काव्ये नैपुण्यायेतिं(१) एतद्यथावश्यमध्ये तय श्रेयान्मन्त्रभूतमर्चति।

यस्तु, अलङ्कारप्राधान्यमशीतलतया नोपदेशेऽमिल्यवाचीनां भ्रमः, तत्र केचन नवीनाः अलङ्काराननुसृत्यतएव मूलम्

(१) न केवलमलङ्कारप्राधान्यं विना काव्ये नैपुण्यमेव न भवति, व्यपित याक्त्रदोषादोषडिटतिपि न जायते। यो हि अलङ्कारप्राधान्यं न जानाति केवलं व्याकरणकोषादिकृत्स्न जानाति, स कयं ज्ञानीयाৎ 'चिन्तारलामव चूतोऽसि करतः' इति 'गुयैरन्ध्रःः प्रथितो रमैरिव महाश्वः:' इति वानयोः तत्त्वेऽपि उपमानोऽपमेयोर्निकृभेदे पूर्वं दूयं न परमिति ? एवं जगनकाश्रीकाव्यवतंशपदयोः कविशिष्टेऽपि पौनरुक्त्ये पूर्वं दूयं परमिति ? यथाच पूर्वोक्तदूयं न परकीयः; तथा ऋमेशया १६३ पृथायां १५४ पृथायाश्च प्रकाशकता प्रतिपादितम्।

ते हि काव्यमाचनिरूपणाय प्रप्रञ्चेड्यलङ्घारशास्त्रे, प्रसङ्गात् सविस्तरं शृङ्गारसमपि निरूपितं; उदाहृतञ्च प्रायशः शृङ्गारविषयकैव काव्यानीति १ वामनदर्शितप्रभृतोन-लूढप्रतनानामालङ्कारिकाणां नैताहश्री रीति:। तैश्च श्लाघ्यतारनिबन्धेषु शृङ्गारसादयो न निरूपिता:, नापि चातो-वादीलानि उदाहराणि प्रदर्शितानि । वस्तुतः प्रायः संस्कृतकवीनामेष महान् दोषः; यत् सर्वत्रैव शृङ्गाररसनेव व्यवहर्तुमोहन्ते स्म, किमधिकम्, मदनमाचरन्तोऽपि देवाविषयकमपि शृङ्गारसमवर्णयन(२), ध्यानयङ्गप्रासङ्गिकेऽपि विषयेषु (ऋतत: हस्तान्तविधयापि) शृङ्गाररस(३)। श्लाघ्यतारशास्त्रं कत्था केन प्रथममाविष्कृतमिति निष्प्रतं न शङ्क्यमक्याभिः। परन्तु, प्रसिद्धेषु सर्वेष्वेव शलङ्कार-सन्दर्भेषु कालिदासतैरुष्केखात कालिदासादुत्तरकाल-मेवासु वाङ्लयेन चर्चाडजनिति सम्भाव्यते । सत्यपि सति न दोषगुणादीनामपि निरूपणीयत्वे श्ल-घ्यतारानामेव व्यवस्थैव वयं तत्वतो न विद्मः । परन्तु, श्लाघ्यतैडनेनेऽतिकरुणाप्रायुत्पचिनिष्पन्नो यमकोपमादिगोषको

(२) हश्यत:म्, 'वल्लभासि पदन कृत्यो: प्रतिबिम्बितानि तद्वा दशाननरुमागमनश्रमेषा। भयोट्टिप्रौढपरिघट्टभयेन गाढमालिङ्गितो गिरिराजो गिरिश: पुनालं' इति 'मानापनोदनविनोदनते गिरोशो .....' इत्यादि च ।

(२) हश्यताम्, 'चकोप्येऽसौ बलुराजसिन्धुपानकर्मभिया । विनालम्बनेन निपुणाः शुद्धगिरो रतनर्मणीयं' इति ।।

नायमलङ्कारपक्षः, किन्तु अलङ्कृतिरलङ्कार इति भावव्युत्पन्नो दोषापगमगुणयुक्तालङ्कारसम्बन्धनात सौन्दर्यपरः, तत्सतिपाद-कत्वादेव अलङ्कारनामा व्यपदेश इत्युज्जीवावयामः ।

अत्र साधकतमं वामनसम्बन्धिमत् उदाहृतामः, “काव्य-ग्राह्यमलङ्कारात् । १।……। सौन्दर्यमलङ्कारः । २ । अलङ्कार-ध्वनिरलङ्कारः । करणव्युत्पत्त्या पुनरलङ्कारशब्दो यमकोपमा-दिषु वर्तते । स दोषगुणालङ्काराणामाश्रयाम् । ३ । स खलु अलङ्कारो दोषज्ञानात् गुणालङ्कारयोरादानाच्च सम्पादः करे:” इति ।

अलङ्कारनिबन्धाश्च बहवो विचन्ते, तेषु अलङ्कारवलोकिता-नां अलङ्कारोदाहरणतया अलङ्कार-वासनासूत्रतन्त्र-दण्डी इति-काव्यादर्श-भोजदेव इतरसकलोक्तिकथाभरः-मम्मटभट्टकृत-व्यक्तिविवेकाभिनवगुप्त इतरालोचनप्रस्थानाम (४) श्रधस्तानः, पो-युषवर्षकृतचन्द्रालोकायदीपिकृत इतरचिन्मोमांसा-तत्त्वृतकुक-लयानन्द-विश्वनाथ इतरसाहित्यदर्पणः-गोविन्दकुकवक-काव्य-मुद्दीप-जगन्नाथ इतरसरसङ्गाधर-केशवदास इतरालङ्कारशेखर-प्रभाकर इतरालङ्काररहस्यनामूर्छतनोऽयं काव्यप्रकाशः ।

(४) व्यक्तिविवेकालोचनप्रस्थानस्यौ ध्वनन खण्डितावेव स्थितिः न तौ सम्प्र्षां हृ्टौ । भट्टोलोक्कटादिमां निवन्धा नालङ्कारिषिगता इति नालं तेषामुस्खेखः स्थितः । दण्डिरूपादयक्ष्य अभिनेयकाव्यमात्रप्रतिपादकाः, रसतरङ्गिणीप्रभृतयक्ष्य रसादिप्रतिपादकाः, नैते अलङ्कारनामा व्यपदेशमरहन्तीति न ते-ऽप्यनोऽलिखिताः ।

[ 8 ]

सर्वेषामेवालङ्कारशास्त्राणां कार्यमेव प्रतिपाद्यमिति तदुपयोगितया सर्वत्रैव (कुछलयानन्दं विहाय, तत्त्व-लङ्कार एव निरूपितः) दोषगुणालङ्कारौ:(4) निरूपिता:, रसादयस्तु कचित् निरूपिताः: कचित् न। तथाचि वामट-लङ्कारादौ रसो निरूपित:, वामनादौ न। वामन-ट्टिको कार्यसमयबन्धशुद्धौ( ६ ) निरूपपिते अन्यत्र। वामट-लङ्कारे कार्यकरप्रणाली लिखिता, नान्यत्र। चन्द्रालोके काव्यधर्मो लङ्कारै:( ७ ) न्यरूपि नान्यत्र। काव्यप्रकाशादौ श्यभिधालङ्कार्यनलङ्कारूपा: शब्दटट्टयः ( ८ ) निरूपिता:, न

(५) श्रोतिरपि सर्वत्र निरूपिता; किन्तु कचित् स्वातन्त्र्येण कचित् गुणालङ्कारयोर्निरपेक्षतया। न स्वातन्त्र्येणोच्यते सतः ।

(६) ‘नैकं पदं द्विः प्रयोध्यं प्रयोज्यं’ इत्यादिनियमः: काव्यसमयः । स च मम्मटादिमते व्यन्वेषणततदोषाभावादौ पर्यवस्यति । ‘कद्रूद्रविच्छेक्रोषो नेद्यः’ इत्यादिवैय्याकरणसिद्धान्तः शब्दरुद्धिः । स च व्याकरणशास्त्र-विषयतया सम्मटादिष्वनुपलभता ।

(७) ‘व्यासादरा विविधार्थव्यातिरेकरुचिः । उपाकान्तानुगतः श्लोकः श्लाघ्यं पुनः’ इत्यादिरूपम् । च्वदर्थसंहितोनां लचणान्त वामनादिमते व्याख्यारूपे व्यवहारे योजसि कान्त-भेतम् । मम्मटमते कावित्रग्रामातं तत् न स्वातन्ड्याभिधानाम् ।

(८) शब्दशक्तीनां विचारोऽतिप्राचीनेषु वामनवाभटडि भोजदेवादि-निबन्धेषु न हश्यते । तेषामधस्तनेरेष एव विचारः: प्रावर्तत ।

वामटालङ्कारं वा । साहित्यदर्पणो ह्यङ्ककाव्यनाटकादि न्यरूपितालङ्कारांश्च । एवं मन्येदपि द्वैम् । दोषगुणालङ्कारराज्य सर्ग एव न सर्गत्वं समानाः; वामनभोजादिमते श्रलङ्कारदोषाः खलु तन्मात्र सन्ति, विषयेऽविमर्शनामानः केचन दोषाः खलु तन्मात्र न सन्ति । मम्मटादिमते तदै परीयम् । दण्डिमते दोषा दूष्यैव, भोजमते पदवाक्यवाक्यार्थगतान् दोषान् प्रत्येकं घोडश, अन्यमते चान्यसंख्यका: । वामनमते गुणाः शब्दगता अर्थगताश्च प्रत्येकं दश । भोजमते कतुर्विं शतिः, एवं दोषाभावरूपा वैशेषिकनामानो बहवः । मम्मटादिमते न शब्दार्थगता: गुणाः किन्तु रसगताश्चवण्ट एव । दण्डिमभोजादिमते प्रभेलिकादयः श्रलङ्कारा: न वक्रोक्त्यादयः, वामनमम्मटादिमते तु वैपरीत्यम् ।

एवं काव्यलक्षणेऽपि परस्परं मतभेदं विद्यते, गुणालङ्कारयुक्तौ ग्रन्थारौ काव्यमिति वामनमतम् । श्रदोषावत्यधिकविशेषणयुक्तौ तौ इति मम्मटमतम् । एवमेव प्रभाकरमतम् । निर्दोषं रसालङ्काररसमवेत काव्यमिति भोजमतम् । गुणालङ्काररोधितरसोपेतः साधुशब्दार्थसन्दर्भैः काव्यमिति वामनमतम् । निर्दोषं गुणालङ्कारलचयैररीतत्पत्तिमत वाक्यं काव्यमितं पीयूषवर्षमतम् । रसादिमहाक्य काव्यमिति श्रृङ्गारनमतम् । एवसेव विघ्ननायादिमतम् । इष्टार्थपेता पदावली काव्यमिति दण्डिमतम् । 'रमणीयार्थप्रतिपादकः शब्दः काव्यम्' इति जगन्नाथमतम् । 'शब्दार्थौ सहितौ काव्यम्' इति रुऽन्यालङ्कारकमतम् ।

काव्यमिति मधुरभद्रमतस् । रसालङ्कारयुक्तं सुखविशेष-साधनं वा काव्यमिति केशवमिश्रमतम् । एवमन्यमतेऽप्यन्य-विधम(८)।

शब्दार्थनिवन्धानां रचनाप्रणाल्योडपि विविधः। वामन-मतानुसारौ दोषगुणालङ्काराः क्रमेण निरूपिताः। काव्य-दर्शेऽपि तु प्रयमं गुणाः ततोडलङ्काराः ततस्तु दोष इति, (किन्तु सद्भैव प्रयमं काव्यलक्षणं मध्यभाय)। वामनेऽपि दर्शनेनैव-

सूत्ररीत्या सूत्राथि प्रपञ्चीय(९०) तेषां हस्वरकारि, उद्दाहृत-शान्यकतं काव्यम्। वामटदर्शिषिप्रसङ्गतिभिः पट्टनेव सङ्क्षेप-मुदाहरणेऽपि सङ्क्षेपासमन्वयविश्रारादिदोष(११)।

(८) 'काव्यशब्दोयं गुणालङ्कारयुक्तयोः शब्दार्थयोर्यत्नात्' इति वामन-हन्ति। 'निर्दोषं गुणवत्काव्यमलङ्कारैरन्यवृतं रसान्वितं कविः कुर्वन् कोर्ति प्रोतिषु बिन्दति' इति सरस्वतीकण्ठाभरणम् । 'साधुशब्दार्थसन्दर्भे गुणवदलङ्कृतिरूपेतं काव्यं कुर्वीत कोविद्ये' इति वामट-लङ्कारः । 'निर्दोषा लक्षणावती सरीतिरिमांभूषिता मालङ्काररसानेकरूपा त्वयैकं काव्यनामाकू' इति चन्द्रालोकः। 'काव्यं रसादिमत् वाक्यं मुक्तकुशलविकल्पकृत्' इति भोजदेवतिलकाभ्यां श्लोकौ पडावली। प्राति काव्यादर्शः। 'शब्दिपदेन क्लेशारपरिग्रहः', तथाच वडभयान्यतरवक्यं सुखवैय्ययसाधनत्वं वा लक्षणम्' इति चलद्वारपेखरः ।

(१०) सूतं वामनसतमन्यशतं वेति 'वामनसक्तितो न जायते, किन्तु यत्तु वामनेन उत्तमं रीतिरतामा काव्यखेत' इति सारल्यादर्पणादिग्रन्थात् वामनकतं सूत्रमिति व्य वधीयते। रीतिरात्मा काव्यस्येति 'हि सूत्रम् ।

(११) 'प्रसादवत् प्रमिद्यार्थम् (मध्यम) हन्तोद्देश्चरडति । लक्षणी तनोते ति (उद्दाहरस्याम) प्रतोति(सुभगं वचः (समन्वय:)' प्रतिदशब्दो ।

[ ७ ]

एषैव पौयूषवर्षादीनां रीति:। भोजदेवादिभि: लच्छ्यादिकं पद्योन,विचारादिकं गद्योनाकारी। सम्राटादिभर्वक्तव्यविषय:कारिकया सङ्क्षेपेण प्रदर्श्य वक्तव्या विस्तारित:, उदाहृतव च ग्रन्थप्रणीतस्मेव काव्यम्। जगन्नाथादिभिस्तु उदाहरणदन्यत् सर्वं गद्येनालेखि, व्यरचि च पद्योन सर्वस्मेव नूतनमुदाहररगाम(१२)। इत्थेवं बहुशो विभिन्नरूपत्वेऽप्यलङ्कारनिवन्धानां मुख्यफलाङ्ग्रे प्रायशुल्यतेव, यस्य-कस्यचिदेव हि निवन्धस्य पाठात् सूक्ष्मत: काव्यतत्त्वावगतिर्‌भवत्येवत। प्राचीनतराश्यो वामनवाभटदण्डिभोजदेवादीनां निवन्धा: छतोव प्रसन्ना: प्रायो विचारविच्छिनावस्था, सूक्ष्मत: प्रज्ञतविषयप्रतिपादनार्थमेव हि ते प्रणीताः, द्रति तदंशे तेषां निरीवादएवोक्तिः। युक्त्या खोचितिमुपपादयतां सूक्ष्माद्धि विषयमविशकुर्ततां पुनरमेम्राटादीनां कठिनान्‌ अपि निदान्था: प्रतिपाद्याङ्ग्रे नितराम् उत्कर्षमासादयन्ते।

प्राचीनेषु श्लाङ्कारनिवन्धेषु (ग्रामादवलोकितेषु) वामनवजितरेषु डलकृता, तक्षां हि काव्यं कावि स्वोक्कै समोक्षीतरा युक्तिरलङ्काविता, (ग्राम्यशब्दविर्वर्जिता) ग्रामप्रासङ्कविषयो नार्ण्णा, नापि च स्थाङाररस:, यद्यपुष्ज्ञातं शृङ्खीलतादोषस्य सम्भवः, छतएव नास्ति तनालोखता-दोषः, नापि चेयं

(१२) ‘निर्‌मोय नूतनमुदाहररगानुरूपं काव्यं मयाटल निहितं न परस्य किञ्चित्‌। किं सेयते शुमनसां मनस्वापि ग्रन्थ: कस्तूरिकाजनमथ्रतिभटा व्रगेप्य’ इति रसगङ्गाधर:।

[ ८ ]

रक्तिरतोव विस्तृता। प्रसिद्धेषु तावद्रसाद्रारानिवन्धेषु बालानां प्रयत्नपाठोपयोगिनी एषैवेतिसन्धानमदे।

नवीनेषु निबन्धेषु रसगङ्गाधरेपि प्रधानम्। चत्वारि नैकोडपि विषयः (प्रायः) नियुज्यत्क उत्कः; प्रयत्न सर्व एव ते षत्कीव सुच्याहुसन्धानेप निर्योगता:, (तथोक्तखेडपि) नातोवा-लीषतातदोषः, नापिच रक्षणाया: काठिन्यं, (यच्च क्रापि क्रापि काठिन्यं दृश्यते, तत्तु प्रतिपाद्यविषयाणां दोषः, न ग्रस्य-कत्वः)। यानि नवीनानि उदाह्रराणि सर्पीतानि, तानि षत्कीव मनोदरपाणि (ततथ प्रक्षावलोकने प्रसङ्गादभिनवक-व्यावर्तिरपि भवति)। इत्थेवमस्य बहवो गुणाः विद्यन्ते, केवलसेको दोषः, यदनेनत नैयायिकसमयानुसारितकेषा दृश्य़ाभूषाणामितिकरपमति(१३)। फलतः शृङ्गारराश्ले व्युत्पत्तिरूनामेतदध्ययनमतीवावश्यकम्।

काव्यप्रकाशोऽपि नापकृष्टः, षत्न हि शृङ्गारायः कोऽपि (दर्पसादृव) न प्रतिपादितः, (केवलसुदाहरपान्देव कानि-चिदहेलानि)। नापिच लचमाया: शृङ्गारमात्र (दर्पण इव) निरर्थमचमत्कारिणः बहवः भेदाः प्रदर्शिताः, वमन-वामटाद्वनासोचिता व्यजना टन्तः शृङ्यार्थेव सोपपत्ति

(१३) ‘नापिच काव्यपदप्रख्यत्तिनिमित्तं शब्‍दार्थयोर्व्यवस्त्तं, प्रत्येकपद्योर्म वा ?’ इत्यादि। एतत् नालद्कारशास्त्रीयविचारादौ यदुक्तम् ‘कठोर-तार्किकालोचैरतद्र्घारपरिष्क्रिया। वासोक्ठारकदलनाराभरखारजलस्’

प्ति।

सविस्तरञ्च निरूपि। दोपादौ वामनदक्षिणद्वाभटभोजदेवादिकताननेकनिबन्धानपेद्य ज्ञात समीचीनतया निरूपिता:, वामनोक्तदशगुणानां स्वाभिमतगुणदोषादोषाभावयोरनत्भावाय सुष्टु सुकतिकौशलं प्रादर्शि। प्रयोभ्रः उन्मृष्ट एवालङ्कारा निरूपिता:, छनेकात लिपे: सारवत्तापि विद्यते। इत्थे वमत्न यथा बहवो गुणा विद्वान्ने, तथा दोषा ञ्रापि केचन। तथाचि काव्यानुपयोगी, सद्भेत: कुल म्लच्यते? गौर्वाद्दोकृत्येन कुल लच्यते: इत्थादेविंचार:, छनुप्रासोपमाादीनस्ङङारान् ञ्रानुरूप्यैव तथािटद्चनिम्रेदप्रदर्शनमे, यो हि ञ्रनुप्रासादिकं न जानाति, स कथं तन्मूलकं ञ्रङ्गप्रभेदमवबुध्येत, ञ्रन्योद्दाहरणसम्भवेsपि ञ्रङ्गारोद्दाहारणप्रदर्शनेन निरर्थकमसीलोकरणम्, तथा उपमालङ्कारस्य (वैयाकरणा-

त्या) कचक्रङ्गादिभेदन ज्ञचमत्कारितया विभजनम्। सत्वेवमादयो दोषा: वचनिनबन्धसाधारणा:, किन्त्वयमेको महान् दोष:, यत् कस्यचित्काव्यचिदङ्गस्य(१४) ञ्रभिप्रायो डुरधिगम इति, यं कतधियोऽपि कतिनस्स्वतोऽधिगन्तुं नाऽऽहन्ति। किमधिकम् एकैन यदंशस्य(१५) योगभिप्रायोद्भावित, ञ्रन्येन तदंशस्सैव तदिपरीतदिति। ञ्रतएवास्य बहुगुणौका: विद्वान्ते। (सम्भावयाम:) काव्यप्रकाशस्य पचिदतसमाजे समादरषीयतायां काठिन्यमप्येको हेतु:, प्रयो हि पचिद्धता: समीचीन-

(१४) 'ञ्रनयोर्न चस्य स च' (१५ पृथ्या) इत्याादे:। (१५) श्लेपविचारादे: (२४० पृथ्या)।

विषयमपि प्रसादगुणवन्तं सन्दर्भं नाट्रियन्ते, निःसारमपि दुरोघसेव बृंहयन्ते। यथासां काठिन्यं, तथाप्रे शोधण्यवस्थं पाव्यो ग्रन्थः,,साहित्यदर्पणसदृपेक्षया सारवतोक्तृष्टचेत्यवश्यमधीगन्तव्यः।

काव्यप्रकाशस्य द्वादशौ कारिका हरतच्छेति, 'भरतमुनिप्रणीता कारिका या अलङ्कारसूत्रनाम्रा व्यवह्रियन्ते। मम्मटप्रणीता तु रत्नः सैव काव्यप्रकाशनाम्राकः इति वङ्गीयानां प्रवादः। एनेमेव प्रवादेमवलम्ब्र काव्यप्रकाशादर्शानामटीकाकतता महेश्वरेषालेखि, 'सुकुमारान् राजकुमारान् खाद्यप्रतिपत्तिद्वारा गृहीतुमुद्दिश्यासु प्रवृत्तोऽतुमङ्गिनपुराणादिव्य उच्हुलथ काव्यरसास्वादकारणमवलम्ब्य शास्त्रं भरतमुनिः कारिकाभिः संक्षिप्य प्रणीतवान्। ...... मम्मटस्तु ताः कारिकाः सोदाहरणं व्याख्यातुं कारिकाग्रन्थादिभूतां नियत्कतनियममर्शितामिति श्रद्दिकारिकां व्याख्यातुमुपन्यास्यति यस्यारकं हति', इति।

सुविचारविर्जनस्भृत एवायं प्रवादः। यदि कारिकाकृत्ैव भरतमुनिः खात् तदा चतुर्थोऽध्याये [३ २ पृष्टे] कारिकया उक्तस्यार्थस्य प्रमाणतया 'उक्तं हि भरतेन' इत्यादिना भरतोक्तिरहिता न खात्। कः खल्वुनुमन्तु तदुक्तावेव तदुक्तिं प्रमाणतया उपन्यास्यति। यदपि च नाट्यसूत्रकृत्(९६)

(१५) 'यं नाटयवेदेभ्यः सारमादाय मद्धा रतवान्, यत्सम्नद्धामिन-नयं भरतश्शकार' इति दशरूपकम् ८०.

भरत: प्रसिद्धात् रसादिविघयकार्येऽपि सूत्रकारैव प्रप्रथनाय, नटसूत्रारसूत्रवाक्येऽपि। यतएव नाट्याचार्यतयैव तस्य प्रसिद्धि:(१७)। छलक्वारसूत्रतया प्रसिद्धं हृदयमेवाधिगत-मस्साभि:, एकं श्रौद्दोदनिजमतं, श्रपरं वामनकृतम्(१८)। किन्तु श्रौद्दोदनिसूत्रोक्ताव्यलङ्कापविलङ्घ्यं काव्यलक्षण-माविष्कुर्वन् वामनसूत्रस्थ [२१४ षष्ठा] टूषयन् मम्मटो नानयो: प्रामाण्यमझ्जीकार।

ततश्च ‘सूत्रिकृत् एव कारिकामपि प्रप्रथनाय’ इति पाङ्वात्यानां प्रवाद एव साधीयान्। कारिकया प्रयुक्ताया रूपी टङ्क्युपदर्शितमालोच्यमाना: हृदयतस्सूत्रभावयन्तो ‘माला तु पूर्ववत्’ [२८२ षष्ठा] इति कारिकैवास्य प्रवादस्य प्रामाण्यं व्यवस्थापयति, एपा चि ‘पूर्ववत्’ इत्यनेन मालोपमाया: पूर्वोक्तां व्युत्कति, न च मालोपमा कारिकया पूर्व-मुक्ता, किन्तु हृद्य एवैति। यतस्तानुकूलानि च बङ्गनि ग्रस्य-कृत्तिखनानि सन्ति। तथाहि "यत्तु येनास्युदितेन ..... (१७) ‘…… भरतमयादिकृतिनं नाट्यषास्त्रार्यं नमस्कृत्य:' इति नाट्यप्रकाश:।

(१८) ‘छलक्वारविद्याया: कृतकारो भगवान् श्रौद्दोदनि: ..... काव्यस्य स्वरूपमाह काव्यं रसादिमत् वाक्यम्'. इति छलक्वारशेखर:। ‘…… काव्यालङ्कारसूत्रार्यां स्वर्या हृत्तविंधीयते' इति वामन-हस्ति:।

इत्यत्व समासोऽत्रानुगृहीत इति मम्मटभट्टैरुक्तम्, तत्र विचार्यते, श्ात विशेषणत्वसाम्यमचिन्ता प्रतीयमानः कापुरुषवत् तान्तः किं प्रकृतः, श्राद्योख्यातप्रकृतः ? श्रादौ समासोक्तिविषय एव नास्ति, 'परोक्तिभेदेकः दृष्टः समासोक्तिः' इति समासोक्तेरलङ्कारस्य तैरेबोक्तत्वात्" इति रसगङ्गाधरः ।

'प्रथमं कारयां विवचुः सावतरङ्कः(१९) कारिकामाश्, 'अस्य कारयामाश् प्रकृतिनिपुणता ...... इति' इति निदर्शनम्(२०) । 'दुरितशान्तये ग्राह्यक्तःसंस्कृतिः, नियतिदत इति' इति--काव्यप्रदीपव्याख्यानावसरे 'ग्राह्यक्त मम्मटः'

(१९) अवतरणिका हि इत्कितिरूपा, तथाच येनैव इत्कितिरूपादि तेनैव कारिकेल्यायाति, हृदिकृतु मम्मटः ।

(२०) चातलये निर्देशानमने प्रयुक्ततो नामानुस्वेक्षात् कोडसौ निर्देशन्सत् ? इति वयं न जानोमः, हल्साहेबवस्त वामवदत्ताविषयपने ( १६ र्‌ष्ठा ) 'पङ्क्तिता किंवदन्यानुसारिया व्यसमौव्यकारियाश्वेति कथयन अनपद्मेव 'निदर्शनं श्ातिकष्कत्कत्म' इति कथमवधृत्य विवेचेभित वयं न जानोमः ।

निदर्शनकारो हि स्वनामानुसृत्य 'प्रयाम्य सारदा काव्यप्रकाशो बोधसिद्धये । पदार्थविवदितदार्शि श्ातिकष्कस्य दृश्यते' इति प्रतिन्यास प्रतित्करष्कस (शिवस्त्) व्यागमप्रसिद्धान् पट्टनिग्रस्तसरूपान् पदःर्थान् प्रदर्श्य काव्यप्रकारं व्याचक्षो ।

प्रथमोल्लाससमाप्तौ च 'इति श्रीकाव्यप्रकाशे श्ातिकष्ठविवोधने काव्योद्देशरनं प्रथमम्' इति निलेखव ।

कन्नडुप च स्वनम नोल्सिखेख । कथं वा हल्साहेबोक्तिमवादेव व्याकरषमबजानन्नः प्रतिज्ञाश्लोकस्थ--'श्ातिकरष्कस्य'-त्स्वान षष्ठीवभक्ति: कर्त्तरि विहितेति श्लोकुम्मः ।

[ १३ ]

इति उद्धवोतः। 'तच्च तददोषौ शब्दार्थौ .....' इति प्रकाशकारेपि(२१) उक्तम् इति रसप्रदीपः।

सत्यं मम्मट एव कारिकाझात्, किन्तु नासो सल्लो ग्रंथि-नवा: कारिकाश्चकार, केचिदविकला: केचित् ग्रंधतो विकला: कत्था अन्यथकितमपि (तत्त्वकृतिना नामान्तरनुसृतखलु), ख-सतावन्तर्भावयामास, तथाच्च रसतरङ्गिण्यां भानुदेवकृतं

'शृङ्गारहास्य ......' इति भरतसूत्रं 'रतिरहासक्च .....' इति च तत्सूत्रं, वामनकर्तृकस् 'कर्षावतंसादिपदे .....' इति श्लोकस् अविकलमेव [यथाक्रमं पूर ८ष्टायां, ५७ ८ष्टायां, १८४ ८ष्टायांच] स्वीकृतः कारिकाया: भान्त्याच्चप, तथै

'प्रयान्ति रसरूपताम्' इत्यन्यमंशं 'समाख्यातारु नामतः' इत्थंयथालत्य व्यवचारिभावविभाजकानि 'निवेदक्लानि

...' इत्यादौनि भानुदेवकृतानि भरतसूत्राख्यपि [५७ ८ष्टा] इति।

मम्मटेन वामनप्रदर्शिता एव शब्दार्थयुग्मा अलङ्कार-दोषास्व उद्धृत दूषिता:। काव्यस्य स्वरूपं कारणाग्य वाम-नोक्तप्रतिष तिरूपमेव(२२)

(२१) हन्ते: प्रकाशकले सर्वशास्त्रैकमत्येन न तत्वप्रकाशखाय यतामहे !

(२२) तददोषौ शब्दार्थौं शृङ्गुप्रायवति शरुपाभिधायिका कारिका, 'काव्यं ग्राह्यमलङ्कारात् स दोषावयालङ्कारहानादनाम्नाभ्याम्' इति वामनकृतवृत्तिसं-नुर्दत्त। तथा शक्तिनिपुणतेति कारकाभिधायिका कारिका, 'लोको विद्या

प्रकर्षश्च काव्याज्ञानि। लोको लोकहतम्। लोक: स्थावरजङ्गमात्मा तस्य वत्स्तन् दन्तरिति' इत्यारथ, 'कवितव्रीजं प्रतिभानं कवित्वस्य वीजं प्रति-

मम्मटस्य काव्यप्रकाशनिर्माप्यार्थमवलम्बनीयेषु निबन्धेषु एकतमो वामनवन्ध इति ।

काव्यप्रकाशस्य चुल्लीसाभिधेयः दशप्र विभागः । तत्र प्रथमे विभागे क्रमेण काव्यस्य फलं कारणं स्वरूपम् उत्तम-मध्यमाधमकृतुप्रभेदश्च निरूपि ।

द्वितीये शब्दार्थ-विभागः, ध्वार्थो व्यञ्जना, वाच्यार्थशब्दः, मतभेदेन सङ्केतितार्थः, लद्यणा, लडणामूला व्यञ्जना, प्रभिधामूला च सा।

तृतीये अर्थस्य व्याप्तक्ता। चतुर्थे ध्वनिकाव्यप्रभेदः रसभावादयः । पञ्चमे मध्यमकाव्यप्रभेदः व्यञ्जनार्थचिसंस्थापनयुक्तिश्च ।

षष्ठे श्रधमकाव्यप्रभेदयोः स्वरूपम् । सप्तमे दोषाः, कुलचित् तेषामुदोषता च ।

अष्टमे गुणालङ्कारयोःलचणम्, तयोः गुणा;, वामनोक्तदशगुणानाञ्च लोकेषु न्तर्भावः ।

नवमे रीतिरस्चितभ्रलङ्काराः । दशमे पथालङ्कारा; वामनो-कानामलङ्कारदोषाणां श्लोकेषु न्तर्भावद् निरूपि ।

काव्यप्रकाश्रकतो मम्मटस्येतत्कं न किमप्यासादित-सम्मानभिः केवलं निदर्शनयत्यात्(२३) एतदवगम्यते, यत्

मानं जन्मान्तरागतसंस्कारः; यस्यातु चिना काव्यं न निष्पद्यते, निष्पन्नं वा हृदयतनं स्वात् इत्यनं वामनसन्दर्भेमुच्यते । वामटस्ल 'प्रतिभा कारयं तस्य सुष्ठुत्वं विभूषयाम् ।

भङ्गोत्पत्तिकदर्थ्यासः एवं काव्य-भ्रवास्वति:' इति प्राह ।

(२३) ..... 'इति शिवागमप्रसिद्धगा घडविन्द्रतत्त्वट्टीकावाचपितसकल-मनपटवः प्रकटितमतत्स्वरुपचिदानन्दघनः सज्जनकज्जलको मनम्रटना्मा

दैशिकवर:' इति ।

[ १५ ]

धैवोड्यमासीदिते(२४)। मभ्रट: क्रं देशं जन्मना चल-स्वकारोति निष्प्रयत्नः, कदाचित् 'काञ्चोरदेवीय:' इति सभावयाम:, यद्य मम्राटेतिनाम देवान्तरासुलभेन काञ्चोरितिहासराजतरङ्गी--सप्तमतरङ्ग-१०४९ श्लोकाद्दष्ट-खितध्मम्राटेत्यादिनाम्न: साहस्समनुभवति। कदाचित् मिथि-लार्तप्रसिद्धेन भट्रेत्युपनाक्ना 'मैथिल:' इति। किन्तु तत्त्वत: किमपि निष्प्रतं न ग्राह्यम्। एवं कदा चनेन काव्यप्रकाशो-निर्मायीत्पि दुर्निकष्यम्।

क्वचिद् रलावलीनाटिकासमयावधारणपरं अध्यापकव-रस्य होरेस हिस्यान उद्दलसम साचेबस्य सिद्धान्तं संस्मरन् काव्यप्रकाशे रलावलीयुतामालोक्य ख्रीष्टीयात् १११३ पर-मिताब्दात् उत्तरकालमेध: सन्दर्भो मम्राटेन निरधारयत्। अध्यापकवर उद्दलसनसाहेबोऽपि कल्ल्या-सते राजतरङ्गिण्यनुमनि काञ्चोरेतिहासनिबन्धे, हर्षचपते:

'सोडशेन्देशभाषाज्ञ: सर्वभाषासु सत्कविः।

सत्काविद्यानिधि: प्राप ख्यातिं देवान्तरैरपि'॥

(७५६१९ श्लोक:)

इतिविशेष्यं पश्यन्नेव (सभावयाम:) रलावलीप्रस्ताव-

(२४) वस्तुत: मभ्रट: शैव एवेत निश्चयो नास्ति। निर्देशकतया तु चान-शैवागमप्रदर्शनेनार्थमेव मम्राटस्य शैवत्वमारोप्य, इति शिवागमप्रविच्चे:त्यादि विशेष्यं दत्तमिति सभावयाम्।

नांयां, श्रीहर्षो निपुष्ण: कविरत्नलोकस्यितरस श्रीहर्षपदस्य

त्रिया (श्रीयुक्तः) हर्ष: (हर्षनामा) इति व्युत्पत्ति मनसि कल्प-

यन् काश्मीराधिपतेर्हर्षस्यैव कतोरत्नावलीति समादधे(२६) ।

निद्विकाय च काश्मीरातिहाससिद्धेऽपि, खृ० १११३ संख्यांकेऽपि

हर्ष: काश्मोरराजसिंहासनमारोहेति ।

परन्तु राजतरङ्ग्यां सविस्तरं वर्णितेऽपि हर्षदेवचरिते

रत्नावल्या उल्लेखात, श्रीहर्षेतसमुदितपदस्येत्र (न तु

हर्षयेतावनमातस्य) रत्नावलीसन्नामतया ग्रन्थकृद्भि:(२५)

उक्तत्वाच्च, न केवलं साधारण्यविशेषष्यामवलम्ब्य रत्नावली

हर्षेलतिरित्यचीकृत्सुमुत्सुच्यामहे ।

वस्तुत: काश्मोराधिपतेर्हर्षदेवस्य पूर्वस्मपि रत्नावली स्वासी-

दित्युपदेमेव प्रतिपादयिष्यते, ततः स कथम् तां निवबन्ध ?

(२५) IN HIS HINDU THEATRE.

(२६) 'श्रीहर्षोर्ध्वकादीनामिव धनम्' इति काव्यप्रकाशाङ्गव्याख्यान-

वशेर, 'श्रीहर्षो रत्ना । धावकन रत्नावली नाटिका तन्नोक्ता काव्यबन्धन

लक्ष्मम्' इति प्रकाशादेर्महेवर: । 'धावक:कवि: स हि श्रीहर्षनाम्रा

रत्नावल्ली कृत्या बन्धनं लब्धवान्' इति उद्दूतादते नागेशभट्ट: । 'श्रीहर्पोऽस्य

राज्ञो नाम्रा रत्नावलीनाटिकां कृत्या धावकाख्यकविकृडधनं लब्धवान इति

प्रकाशप्रभादार्यै वैद्यनाथ: । तथा 'धावकनामा कवि: स्वरत्नां

रत्नावल्ली नाम नाटिकां विक्रीय श्रीहर्षणाम्रो नृपात् कडधनं प्राप्तेति पुरा-

याष्टनतम्' इति प्रकाशतिलके जयराम: ।

मासवाधिपतिभोजः सरस्वतीकण्ठाभरणस्ये(२७) बन्धभो रत्नावलीम दधार। भोजदेवस्य ३-दिनोत्तर- ७-मासाधिक-५५-मितवर्षान्येव (२८) राज्यम प्रतिपालयत। यदा च वर्षे तैवपितामहोडनन्तदेवः कश्मीरं प्रतिपालयामास, तदैव भोजो मालवसम्(२९)। जयंतदेवस्य ख्र० १०८५ मिताब्दस्याङ्गन्तरे राजा स्वासीदिति(३०) भोजदेवस्यापि स एव राज्य-काल इति निर्गीयते। एवमेव किश्चित्प्रनाधिकं भोजदेव-

(२७) मासवाधिपतेभोजदेवस्य कर्तः सरस्वतीकण्ठाभरणस्यमिति उल्लेखनसाक्षेऽपि मेने, नाम्ना कस्यापि वैभस्यं दृश्यते। लिखिततस्य यथमकद्रिस्थैव।

(२८) 'पञ्चाशत्पञ्चवर्षोऽस्य सप्त मासा दिनत्रयम्। भोजराजेन भुक्तवयम् वगौडं दधिच्यापथम्' इति भोजप्रबन्धः। एवमेव भोजचरितादमः, ततस्थ नाम्नाङ्घे भोजप्रबन्धस्याप्रामाण्यगृका काथा।

(२९) 'मालवाधिपतिभोजः प्रहितैः रत्नबन्धुभिः। क्षकार्यते नन कुविन्द्रयाज्ञा कटकेश्वरैः'।

इति जयंतदेवेतितथ्यवर्णनानावशरे कल्याणाराजतरङ्गिण्योमप्रबन्धरक्षस् ११० श्लोकः।

(३०) जयंतदेवो हि जयंतनरं प्रतिपादयिय्यममानात हर्षदेवराज्य-कालात् ख्र० १०८१-मिताब्दात् २६-मितवर्षपूर्वं कश्मीराधिपतिराजोदिति । पतस्य को रा० त० ७ त० पाठात् किन्वा ७ तरङ्कस्य ११५ मितश्लोकावधि-२३५ मितश्लोकपर्यन्तदेवं ७२४ मितश्लोकावागम्यते।

[ १८ ]

राज्यकालतया सर्व्वैव (इन्सक्रिप्यानिलकडोया:) इतिहास-वेतारो मेनीरे(३१)। उदयसनुसारहेवेन दग्रकुमारविच्छ-

पने, ‘१०००-मितवर्षोभ्यन्तर एव भोजराज्यकालः’ इति जनश्रुतिमवश्र दुरधाचार्येस्समयोद्वाधादि। ततस्स्व

उदयसनुसारहेवान्य्रोततात् हर्षदेवस्य राज्याधिकारसमयात् १११३-मिताब्दात् पूर्व्वमेव राज्यमधिशुक्रुता भोजदेवेन

छत्रतया रक्षावली (हर्षदेवात्) प्राचीनेति प्रतिभाति।

स्वपिच धनिकापरनामा धनञ्जये दग्ररूपमिलन्चे बडभो रक्षावलीसुदार्जहार। धनञ्जयस्य सुज्ञडपतेस्सभ्य-

पासीत्(३२)। सुज्ञय भोजदेवस्य पूर्व्व मालवराजस्सिह-सनमल्लश्वकार(३३)। अतएव इति इतिहासवेतारः खृ० ९०३०-मिताब्दाभ्यन्तर एव सुज्ञस्य राज्याकाल इति निर्घृयस्व-

(३१) See Asiatic Society's Journal of 1863, Vol. xxxii., Page 91.

(३२) विषये: छतेनापि धनञ्जयेन विह्नानोदागानिबस्स्र्रेते। व्याख्यातं मुज्जमहयोगीशोविंदग्धभाषा दग्ररूपमेतत्’ इति दग्र-

रूपगेयांश्रः।

(३३) भोजप्रबन्धभोजचरितादिषु एवमेव लिखितमक्ति; ‘इतिहास-

त्रिदामयेतत् मन्र्रतम्। उदयसनुसारहेवस्यापि नात्र विप्रतिपत्ति:। खर-

खतोत्क्षाभ तत्प्रदात्त ‘धौजन्याकुनिधे बुधप्रियो रुपामाकार धर्म्मद्रुम 0000 शीलमुज्ज्वलित्यिमुं जनसुप्रकटं दग्रा नाइ्महि’ रति श्लोकादपि स्वभाव्यंते,

यत् भोजदेवात् पूर्व्वं मुज्भ चाश्रादिति।

कुः(३४)। तत्सु कुमारराज्याकाले वर्षदेवस्य जन्मापि नासीत् किन्तु तत्कतिपयोरलावली भाषोदिलयतोः कौतुकम् ।

यदिच्छ 'श्रीहर्षदेवकादम्बरीनामिव धनम्' इत्येव काव्यप्रकाशापाठः(३५) यात् । तत्सु 'श्रीहर्षोऽखिल राज्ञो नान्ना रत्नावली सत्ता धाविकाख्या कविर्वेधनं लेभे' इत्येवाथः ख्यात्, एवं मालविकाग्निमित्रप्रस्तावनया, 'प्रथितयशसां धावक-

(३४) एतद् हिन्दुनाटकाभिधानपरे सन्दर्भे भवभूतिसमयावधार्यावेलायाम् उदयलचनसूरिशिष्येत्यापि शब्दयति ।

(३५.) 'काव्यप्रकाशानिर्देशने श्रीहर्षदेवेर्यादोनामिय धनम्' इति पाठः । वाक्यवदत्ताविप्राप्तपने श्रीमता हलायुधेन एनमेव पाठं मूलोक्तिय युक्त्यनन्तरप्रदर्शनैन 'रत्नावली वाक्यता' इति निर्दधाटि । वच्हतसकार्धिता युक्तया संघयमेवोक्त्यापितिं भगवत्ते, न हि निर्णयामिति । अथवा चिह तस्य बलवती

युक्तिः, यत् रत्नावल्याः 'दीपान्तर००००' इति श्लोकः वावाते वर्षचरितेडप्योति उदयोतेक एव कवयितेति । स्वलेदं मूलं, अविशेषेण ह.कत्वयमधे प्रतिपादवन्त्या छान्यकतेरपि स्खलतामनुभाव्याभ्याम् संस्कृतकाव्यलतामयगुमतं ।

हटो हि विन्धकाविविरवितयोरपि शिवपुराणयामारतसभवयोः 'तदिच्छामि विभो००००' इत्यादिखोलकः एकरूप एवेति एवमन्यत्तापि । कथमपि हलायुधेवन स्वोक्तिं समरथयितुं 'क्वचो प्रभावो वार्तेवन यन्मातत् दिवाकरः । श्रीहर्पस्ताभवत् सभ्यः समो वारामयूरयोः' इति सङ्कुधर पदतिस्यच्लोकात् 'वाचां श्रीहर्षस्यानतमः सभ्यः स्वादीयन्' इति निरीतं, तदपि न जानीमः, ययन्त उत्कट्छोकात् वायामयूरयोल्लभया (न हि सहितः)

मातकदिवाकरः श्रीहपर्ष सभ्योटभवदित्येवावग च्छाम ।

सौमिल्लकविपुत्रादीनां प्रबन्धानतिक्रव्य वर्त्तमानक्चे: काशिदासस्य कतौ किंकृतो बडमान:' इत्येव पाठ:(३६) स्वात्, तदुक्त एव च धावक: रत्नावलीकार: स्वात् ; तदा हर्षदेवो दूरे स्वातां, कालिदासविक्रमादित्यादिभि: पूर्व (समकासं वा) रत्नावली निरमायीत्संघ्रय वजुमुक्ताहामहे ।

कथमपि अध्यापकवरेण उदल्कसनुसाहिवेन कश्मीरेकिहासदर्शनात्, '१११३-मिताब्दे हर्षदेवो कश्मीरराजसिंहासनमारोढ' इति निरधारि, तदपि वयं न जानीम: ।

वयन्तु कथमपि कृत-कश्मीरेच्छास-राजतरङ्गिणमनुसारेण 'हर्षदेवो खु १०११-मिताब्दादुत्तर १०२७-मिताब्दान्तर कश्मीरराज्यमधिशकार' इत्येव निरूपयाम: । तथाच कवि: १०७०-मिताब्दे ११४२ मिते खृष्टाब्दे २४-चतुर्विंशेऽपि (३७), राजतरङ्गिणीमारभान: २५ पश्चाविंशप्रस्तौकाब्दीयमपि (३८) जयसिंहराजदन्तान्तं

(३६) 'स्वात्स्य क्षत्रिय विद्यालयस्थापि लिखितपुस्तकाद्ये 'धावक:' इत्यल 'भाषक:' इति पाठोऽस्ति ।

(३७) 'लौकिकाब्दे चतुर्विंशे प्रक्कालस्य समापनम् । समाप्त्यधिकं जातं सहस्रं १०७० परिवत्सर:' इति ता० १ता० पूर खोक: ।

(३८) 'तावद्येवाप्रतिराज्यस्य पश्चाविंशतिवत्सरेऽपि' इति ता० टम ता० ३५०४ क्लोक: ।

वर्षीयन् जयसिंहनपतिराज्यकाले(३१) एव तस्मापयामास । शतत्य २४ चतुर्विंशलौकिकाब्दे(३४)म, यस्याः ९०० शताब्दाः । एवं पञ्चशताब्दोत्तरं ७१ एकसप्ततितमाब्दमध्ये हर्षदेवो कश्मीराधिपत्यमासाद, तदनन्तर-१०० शताब्दाः २४ चतुर्विंशाद्दो ग्राह्या:(४०)। ततश्च हर्षदेवराज्यारम्भकालराजतरङ्गीणिनिर्मितकालोयानन्तरा पूर द्विपञ्चाशत् वर्षोणि गतानोति सिध्यति, ततश्च इयं राजतरङ्गीणिनिर्मितसमयं पूर द्विपञ्चाशता हीनोकृत्य यः समयः प्रायाति, तत्स्यात् पूर्वं, यच तं समयं, ४८ अष्टापञ्चाशता हीनोकृत्य समय प्रायाति, तस्मादनन्तर हर्षदेवराज्यारम्भ इति निर्जीयते, तथैव च यथोक्तसद्धृगा सम्पन्नोपचते इत्यसमाप्तावेश्रेन ।

(१९) 'सुतः सुकृतभर्त्तुः समयात्रप्रतिमचरणः । नन्द्यन मेदिनीमासे जयसिंहम्महिपतेः' इति रा० त० टम त० ३५५० श्लेषश्लोकः ।

(४०) पतञ्ज राजतरङ्गीणोदर्शनात् किंवा तस्याः चनमतर्ज्ञस्य १३७ । २२२ । २६३ । ४४७ । पूटट । ६७७ । ७२८ । १०४१ । १३२१ । १२६६-खोकानाम एवं शतमतरकृत्स २४४ । ६३६ । ६६५ । ट२१ । ९४६ । १०४४ । १३४८ । १३५४ । २१८८ । २३१० । २७४२ । ३२८० । ३५०४-खोकानाञ्च ग्नानार्द्धप स्पुटं प्रतीयते ।

‘सम्प्रति कन्धा काव्यप्रकाशो निरमाय?’ इति प्रश्नप्रस्तो-

त्तरतया खृ० १३२५ मिताद्बदात् पूर्वमेव निरमायोलीयेत-

वन्मादसमवघटय उच्यते, यतः उक्तमितावकाशालीनेन साध-

वाचकायेन सर्वदर्शनसटूहे पातञ्जलदर्शनप्रस्तावे ‘तदुक्तं काव्यप्रकाशे’ इत्यादिना काव्यप्रकाशोऽधारित(४१) इति ।

एवं यदिद काव्यप्रकाश-(३१९ पृठा)-धृत-- ‘…… भोज-

वपते शातृयागलीलायितम्’ इति श्लोकोऽभोजएव पूर्वोक्त-

मालवाधिपतिरासीदिति ख्यात्, एवं काव्यप्रकाशधृतानि भोजप्रबन्धोक्तानि ‘यदेतत् चन्द्रान्तर् ……’ इत्यादीनि

पद्यानि मालवाधिपभोजराजैव समकालीनकवेः भोजप्रबन्ध-

रचयितुरेव वा खः;, तदा पूर्वोक्तात् भोजराज्यकालात् १०६५-मिताब्दात् परमेव काव्यप्रकाशो निरमायोल्यपि वचं

ग्राक्यते। भोजराजसकन्धिनामेषां पद्यानां भोजदेवात्

पूर्वमसम्भावादिति(४२)।

ग्रास्यामेलत् प्रकृतमुसरामः । काव्यप्रकाशग्रास्य

गुढाभिप्रायमाकलव्य ज्ञातव्यभूतपूर्व्यसंस्क्, ताविद्यालयाध्यच्चेया

मच्यता श्रीमता डा० वि० काउएलसाहेबेन कठिनतरेषु

(४१) १३२५-मिताब्दे माधवाचार्य व्यासोदित्यन सर्वेषामेकमत्य-मति ।

(४२) सम्भावयास्येतदेव तत्कथं । तथापि भोजप्रवन्धस्य निःशारतया तत्रन्यपद्यानामन्यात व्याहृतत्वसम्भावनया समं ग्रहयैवमुक्तम् ।

( २३ )

केषुचित् केषुचित् स्थानेषु प्रदीपादिमुसारेषु सङ्क्षेपतस्त-

त्प्र्यमात्रप्रकाशनपुरःसरं काव्यप्रकाशमुद्रयापि च मन्वर्थे ।

तद्गुरोधवशंवदेन च मया तथैवात्रतीयं, पुस्तकचतुष्टयम्

(एकं पूर्वसूत्रितम्, द्वितीयं हस्तलिखितं संस्कृततविद्याल-

यस्, तृतीयं श्रीमतां तारानाथतर्कवाचस्पतीन् इसलिखित-

तम्, चतुर्थं काश्मीरप्रदेशीयम्) अवलोक्य सुदृश्याम्-

कारि। तथापि सङ्क्षेतः काठिन्यनपगमभाजोच्य विज्ञाप्य च

श्रीमन्तम् डा० विं० काउएल्साहेबं, सर्वथैव विवरणसहे

स्थाने शब्दार्थविवरणसहभिप्रायप्रकाशनायाडिमयते । न

जाने किं फलमजनि ।

प्रसिद्ध तात्पर्यविवरणाभिधे व्याख्याने क्वचित् पूर्वेषां

व्याख्यातां सन्दर्भान् अविकला एवोल्लिखता;, क्वचिच्छब्दान्त-

रेषा तेषामभिप्रायाः अनूदिता: । यत्न च तेषां व्याख्यानं

नाम्राभ्यमरेचत, तथैव स्वाभिप्रायेषु व्याख्याकारि। प्रायः

पूर्वेषां व्याख्यानं न्यायादिभाषया लिखितमिति बाधकानां

दुर्बोधम्; मया तु बालानां बोधोपयोगिकरणार्थमेव

विशेषो यत्नोडकारि।

अस्य सदसद्विवेचने संशोधने च प्रायेपितैर्मद्गुरूप्यामन्य-

तमैरदेवगुरुभिरनेकभद्रदेवगुरुभिः श्रीमद्विसारदानाथतर्क-

वाचस्पतिभिराद्योपान्तमलोकि समग्रोषित्, ततश्च तैः सवि-

शेषमुग्रहीतोडस्मीति ।

एतच्चतीव दुःखाकरोति, यद् यस्स मछालनः प्रयत्नात्

ईदृं सम्पन्नम्, सोऽयं श्रोमान् ड० वि० काङएक्साशेवो-

धुना छत्र नास्तीति।

उत्काइवारि परितोऽर्पयत् प्रयत्नात्

यस्यालमजुरित एष तदः फलाय ।

सोऽयं चिराय निजदेशानिवासमिच्छन्

इह न्न! सम्प्रति जङ्घाविमसेव देशम् ॥

श्रोमहर्षचन्द्रशर्म्मा ।

कोलकाता-संस्कृत-तविद्यालयः ।

संवत १९२३ । खृष्टाब्दः ९८६६ ।

निर्हेतानुसारि काव्यपचम्।

विषय: प्रथमस्य उन्मासस्य काव्यप्रयोजनकारण-स्वरूपविशेषणनिर्णये तात्पर्येम्

तत्र प्रथमोल्लासारम्भ: १ १

मङ्गलाचरणम् २ ३

काव्यस्य प्रयोजनम् ३ ६

कारणम् ४ ७

स्वरूपम् ४ ७

उत्तम-(ध्वनि)-काव्यम् ४ ७

मध्यम-(रुपीभूतव्यङ्गच)-काव्यम् ५ १४

अधम-(चित्र)काव्यम् ६ ६

प्रथमोल्लाससमाप्ति: ६ १६

विषय: द्वितीयस्य उन्मासस्य शब्दार्थनिर्णये तात्पर्येम्

तत्र द्वितीयोल्लासारम्भ: ७ १

शब्दभेदा: ७ २

अर्थभेदा: ७ ४

तात्पर्यार्थ: ७ ५

वाक्यव्यापारता ८ १

वाचकग्रद्र: ८ ५

वाच्यार्थनिर्णय: ८ १३

व्यभिचारविचार: १० १

लक्षणा १२ ६

उपादानलक्षणा १३ ५

लक्षणा-लक्षणा १३ ८

वाच्येपार्थोपपत्तिस्वे न लक्षणा १४ ४

वाक्यार्थं प्रयोगनप्रतीति: १५ ८

[ २ ]

विषय: पृष्ठाया: पङ्क्ते

वियष: पृष्ठाया: पङ्क्ते

सारोपा लक्‍ष्या १६ १

अर्थव्यक्ततायां ग्रहद्रय

वाध्यवसाना ,, १६ ४

साधार्यम् ३३ १

गौणी ,, १७ १

हतीवोदाहरणमात्रि: ३३ ४

शुद्धा ,, १७ १

चतुर्थस्य उक्तासस्य

गवांशीकरूप्यत वाच्यार्थ-

निर्णय: १७ ४

रसादिनिरूपणास-

लक्‍ष्याया: पदविभत्सम् १८ ३

चितध्वनिकाव्यप्रभे-

गूढव्यङ्करम् २० २

दनिरूपणो तात्-

लक्‍ष्याया: लैविध्यसम् २० १२

पर्थेम

लक्‍ष्यागम्द: २० १४

तत् चतुर्थोऽत्रसारत्र्म: ३४ १

लक्‍ष्यामूलव्यत्न ष्यव-

स्यविवृतवाच्यष्यनि: ३४ ४

स्थापनम् २१ २

अर्थान्तरसंस्कृतिवाच्य-

वभिधानवा व्यञ्जना २४ ५

ष्यनि: ३४ ६

संयोगादिनैकार्थनियन्म् २५ १

अत्यन्ततिरसकृततवाच्य-

व्यङ्करग्र्द: २६ १०

ष्यनि: ३४ ७

ग्रद्रय व्यङ्कतायामस्य

विवक्षितान्यपरवाच्यष्यनि:३६ ७

सहकारिता २६ १२

कलासक्तव्यग्रष्यनि: ३७ ७

दितीयोऽत्रासत्रमाप्त्रि: २६ १५

विभावानुभाव्यभिचारिखा:३७ ७

रसवाक्यपम् ३८ १२

तततीयस्य उक्तासस्य

रसनिरूपत्ति: मल्लो-

अर्थव्यक्ततायां

झटादिसमृता ३८ २

तात्पर्येम्

" श्रीगुकसमृता ४० १

तत् हतीयोस्सासत्र्म: २७ १

" मदनायकसमृता ४२ ६

स्वार्थी व्यञ्जना

" व्रभिनयुप्रसनसमृता ४४ १

वाक्यादीनां वैशिष्‍ये वयञ्जनसोद-

रसविभाग: ४२ ८

हरयाम् २८ २

सम्योग: ४२ ५

Digitized by Google

विषय: पृष्ठाया: पङ्क्तौ

रसानामुदाहराणि

विप्रलम्भ: ४३ ११

स्वायिभावा: ४७ १२

व्यभिचारिभावा: ४९ १

भाव: ४९ २

रसाभासभावाभासौ

६१ २

भावस्य प्रान्तरुदय:

सन्धि: ग्रवलता च ६२ =

भावग्रामस्यैकतां कृत्वा

प्राधान्यम्

संवलनस्यामव्य ṣṭhyābhiniḥ

६४ १

शब्दशक्त्युद्भवध्वनि:

६४ ५

शब्दशक्त्युद्भवार्धच्वने-

रदाहररम्

६६ १

शब्दशक्त्युद्भवध्वनेन-

रदाहररम्

६६ २

अर्थशक्त्युद्भवध्वनिभाग:

६८ २

अर्थशक्त्युद्भवध्वनिप्रभेदानाम्

उदाहरराणि

७० ३

शब्दार्थोंभयगतयोर्य-

ध्वनि:

७५ ११

शब्दार्थयोर्युगपत्कुर्यध्वनिनां

प्रवृत्ति-

७६ ६

पदगतत्वम्

७७ १

अर्थशक्त्युद्भवध्वनिनां प्रवृत्ति-

गतत्वम्

७८ १

विषय: पृष्ठाया: पङ्क्तौ

रसादे: पैङ्कदेराचनावक-

गतत्वम्

८३ १

रसादे: प्रवन्धगतत्वम्

८४ ५

शाने: रसभेदकचनम्

८५ १

शाने: सङ्कटतिसङ्करौ

८५ २

शाने: सङ्कटतिसङ्कराधीना

संख्या

८६ १

शानेभेदसमासि:

८७ १

चतुर्थोऽङ्कस्समासि:

८८ २

पञ्चमस्य उद्देश्यस्य

गुणभीतव्यङ्ग्यव्यभेद

प्रदर्शनलयङ्ग्यारत्न-

संस्थापनसहितध्वनि-

गुणभीतव्यङ्ग्यव्य-

सद्धिर्षभेदनिरर्ण्ये

तात्पर्यम्

तत्. पञ्चमोऽङ्कस्सारत्न:

१०० १

उपभीतव्य गुरणाव्य-

प्रभेदा:

१०० २

वागूढव्य ṣṭgram्

१०० ७

वपराङ्गव्य ṣṭgram्

१०१ १२

व. च्यसिद्धव्य ṣṭgram्

१०७ ४

च्यसिद्धव्य ṣṭgram्

१०६ १०

सन्धिग्धप्राधान्यव्य ṣṭgram्

१०७ ५

विषय: षठाया: पृं्ठे विषय: षठाया: पृंठे

कारांवप्रवृक्तम् १०७ १० सप्तमस्य उच्चासस्य

समन्दरव्यक्कम् १०७ १७ काव्यदोषनिर्णये

गुणीमतव्यकृतस ध्वनिवर्त तात्पर्येम्

प्रभेद: १०८ ४ तत्र सप्तमोक्षाारम्भ: १३० १

वस्तुव्यक्कानुसारस्य न युषि- दोषलच्यम् १३० २

भतव्यक्कता १०८ ६ पददोषविभाग: १३१ १

ध्वनिरुपाभूतव्यक्कानो: श्रुतिकटुता १३१ ८

सहृत: १०२ १ चरतसंस्कार: १३१ १२

प्रकारान्तरेष ध्वनेहोपी- चमत्प्रयुक्ततमम् १३२ ८

ध्यम् ११० ३ रसमथतमम् १३२ १३

व्यञनार्था तर्संस्थापनम् ११० ६ निहतार्थतमम् १३३ २

पञ्चमोक्षाासमारम्भि: १२७ १२ चनुचितार्थता

निरर्थकता १३३ १४

च्यवाचकता १३३ १७

षष्टस्य उच्चासस्य व्रक्योक्तता १३४ १

ग्रथम-'( चित)-काव्य- सन्दिग्धता १३४ १४

निर्णये तात्पर्येम् चमततीततमम् १३६ २

तत्र षष्टमोक्षाारम्भ: १२८ २ पाम्यतमम् १३६ ६

ग्रब्दचित्रार्थचित्रयो: नेयार्थतमम् १३६ ८

सहृपम् १२८ २ क्लिष्टतमम् १३७ २

ग्रब्दार्थचित्रयो: क्रोनिय विधेयाविमर्श: १३७ २

उदाहरये १२९ ४ विकृतमतिकारिता १३८ ४

ग्रब्दार्थचित्रयो: वच्र- पददोषायां केपाक्षितं वाक्य-

भेदता १२९ १३ पदांगवततमम् १४० ६

षष्टोक्षाासमारम्भम् १३१ १५ वाक्यगतपददोषामुदा-

हरषानि १४० ८

विषय: षष्ठाय: पङ्को

यतच्क्रष्टयो: साकाङ्क्षनि-

काङ्क्षताविचार:

पदाश्रितेतदर्थैक्यमुद-

हरख्यानि १४५ १३

व्यप्रयुक्ततादीनामसामर्थ्यपदेष्टप

व्यमुक्तिवीजम् १५२ १२

वाक्यदोषा:

प्रतिकूलवच्यता १५३ १

उपहतविसर्गतता १५४ १०

सम्भाव्यलीलिता १५५ १३

विसन्धि:

हतत्प्रकता १५५ ३

न्यू नपदत्वम् १५८ १

व्यधिकपदत्वम् १५८ ७

कथितपदत्वम् १५८ ट

पदअर्थ:

समाप्तपुनरुक्तता १६० ३

व्यर्थैर्नैकवाच्यता १६० ६

व्यभवन्नातयोग:

अनभिहितवाच्यता १६१ १

अव्यस्थानस्पदता १६१ ११

अव्यस्थान स्वसमासता १६२ ४

सद्दोष्यता १६२ १०

गर्भितता १६२ १३

विरुद्धमतिकारितता १६३ १०

प्राग्विरहितता १६३ १२

भन्नप्रकमता १६४ २

विषय: षष्ठाय: पङ्को

उद्देश्यप्रतिनिर्देशभाव-

स्थाने कथितपदस्य

श्लष्यता १७१ २

व्याक्रमता १७१ १४

व्यतपरार्थ्यता १७२ १०

व्यर्थदोष:

व्यपुस्तार्थता १७३ १

कटार्थता १७४ १

व्याहतार्थत्वम् १७४ १

पुनरुक्तत्वम् १७४ २

दुष्क्रमत्वम् १७५ १५

प्राश्यार्थता १७६ १

सन्दिग्धार्थता १७६ ६

निर्देश्यता १७६ १३

प्रसिद्धिविरोध:

प्रसिद्धिविरोधस्य कविसमया-

सिद्धत्वे न दोष: १७१ ४

विधिविरोध:

अनवद्यतता १७१ ११

सनियमेटनियम:

नियमे सनियम: १७८ ८

विरोषपे्टविरेष:

विवक्षेपे विरेष: १८० १

साकाङ्क्षता १८१ १

अपदयुक्तता १८१ ७

सहचरभिन्नता १८२ १

प्रकाशितविरुद्धता १८२ ९

विषय: ष्ठाया: पन्नौ

विधयुक्तता १८२ २

अनुवादायुक्तता १८३ ४

व्यक्तपुन:श्लोकतलं १८३ २

व्यर्थश्लोकार्थता १८४ १

कथावर्त्मादिपदे न पौन- रुक्तदोष: १८४ ६ं

कथावर्त्मसु काव्यन्यासु चैव पौन- रुक्तदोष: १८५ १४

विरोषप्यदानाच्चं कचित् पौनरुक्त्यं न दोष: १८६ ४

प्रतिबिम्बस्थे निहितेतरड- हतता १८६ ६ं

अनुकृत्ये सर्वत्र्यामोषता १८७ १

दोषायां कचिदोषता स्थ्यता वा १८७ ४

कटार्थताया: गुरुतता १८७ २

कटता न दोषो न गुणा: १८८ १४

व्यप्रयुक्तनिहतर्थयो रडतता १८९ ३

व्यर्थश्लोकत्वं गुणा: १९० २

सन्दिग्धतस्य गुरुतता १९० १०

व्यप्रतीतता गुणा: १९१ १

प्रास्यत्वं गुणा: १९१ ११

न्यूनपदत्वं गुणा: १९२ १

न्यूनपदो न गुणो न दोष: १९२ ६ं

अधिकपदत्वं गुणा: १९२ १३

कथितपदत्वं गुणा: १९३ ८

पतत्यप्रकार्श: गुणा: १९४ ४

वमथापुनरुक्तत्वं न दोषो न गुणा: १९४ ६ं

वाक्यानस्यसमाप्ति: गुणा: १९४ २

गर्भितत्वं गुणा: १९४ १०

रसदोषा: १९५ ४

व्यभिचारित्व: श्रृंगारवाच्य- तथं १९६ ४

रसस्य श्रृंगारवाच्यत्वम् २६ १४

स्थाविन: श्रृंगारवाच्य- त्वं १९७ ६ं

चुनभावस्य कटकल्पनाः १९७ १३

विभावस्य कटकल्पना १९७ ४

प्रतिकूलविभावा दि- परिपह: १९८ ११

पुन: पुनदीप्ति: १९८ १

विकार्ये प्रयत्नम् १९८ २

विकार्ये च्छेद: १९९ ४

वृत्तिसातिविस्तृति: १९९ ६ं

व्यक्तिनोटनुसंधानं १९९ ७

[ ७ ]

विषय: षष्ठाय: पृथौ

प्रहातिविपर्यय: २०० ९

यनकुस्याभिधानम् २०१ ६

व्यभिचारिण: कपटत्व-मदोप: २०२ ४

विरससम्वारिभावादीनां वाध्यतयोतिर्षष: २०३ ९

विरुद्योरपि रसयोरेक-निवेधप्रकार: २०४ ९

विरुद्योरपि रसयो: स्वविरोध-प्रहोल्लाससमापनम् २०५ ४०

षष्ठमस्य उल्लासस्य गुष्पालकारमेद-सहितगुष्पानिरुपणं तात्पर्येम्

तत्र श्टमोल्लासारम्भ: २१० ९

गुपालचयाम् २१० २

गुषानां रसधर्मत्म् २१० ४

प्रवड्ढारलचयाम् २११ ६

गुषालङ्कारयो: प्रभेद: २१३ ८

वामनादिग्रतगुषालङ्कारचय-स्वरुपनम् २१४ ३

गुषाविचार: २१५ ३

माधुर्यगुपालचयाम २१५ ६

विषय: षष्ठाय: पृथौ

वोजोगुपालचयाम २१६ ४

प्रसादगुप्तलचयाम् २१७ ९

वामनादिग्रतमग्रन्थ-गुपाशीकृत २१७ ८

वामनादिग्रतमविग्रन्थ-गुपानां वचच्यानी यक्षिन्ध यस्यात्तरभाव: यस्य चाटोपकलपत २१७ ८

वामनादिग्रतमविघार्थ-गुपानां वक्खिन्ध यस्या-नभाव: यस्य च मदोपता २१८ ८

माधुर्यगुप्तस्य व्यङ्का: २२१ ६

वोजोगुप्तस्य व्यङ्का: २२२ ४

प्रसादगुप्तस्य व्यङ्का: २२२ ११

रचनाया: कचित् वैपरीत्यम् २२३ ७

रसादोल्लासकथनापि: २२४ ११

नवमस्य उल्लासस्य रोतिसहितग्यनद-लङ्कारनिरुपये तात्पर्य्यम्

तत्र नवमोल्लासारम्भ: २२४ ९

वक्रोक्त: २२४ ३

[ ट ]

विषय: पृष्ठाया: पङ्‌कौ

अनुप्रास: २२६ ६

वृत्ति: २२७ ४

छेकानुप्रास: २२७ ३

हत्तानुप्रास: २२८ १

उपनागरिका रीति: २२८ ४

परुषा रीति: २२९ ४

कोमला रीति: २२९ ७

उपनागरिकाप्रस्तुतेभ्यां यथाक्रमं वैदर्भीगौडी-पाञ्चालीति नाम २२९ १

वृत्तानुप्रास: २२९ ४

यमकम् २३० १३

छेकः शब्दगत: २३५ १०

श्लेषस्य नवमो भेद: २३९ ४

श्लेषविचार: २४० ३

दोषगुणालङ्‌काराणां शब्दार्थ-गतत्वे नियामकम् २४१ ३

वितर्कालङ्‌कार: २४५ २

वक्रोक्तिवस्तु: २४८ ३

मुरजवस्तु: २५० १

पदवस्तु: २५२ १

शब्दतोभद्रुम् २५३ १

पुनरुक्तवदाभास: २५४ ३

नवमोल्लाससमाप्ति: २५६ ७

विषय: पृष्ठाया: पङ्‌कौ

दशमस्स उल्लासस्स जलङ्‌कारनिर्‌णय-सहितायोऽलङ्‌कारनि-र्णये तात्पर्यम्।

तत् दशमोल्लासारम्भ: २५७ १

उपमा २५७ १

पूर्योपमा लुप्तोपमा च २५९ १

श्रौती उपमा २६० १

व्यार्यी उपमा २६१ १

उपमाविचार: २६३ ७

धर्म्यलोके उपमा २६६ ४

उपमानलोके उपमा २६७ ३

उपमेयादिलोके उपमा २६८ ३

धर्म्योपमानवध्यो उपमा २७० १

भद्रोपमानलोके उपमा २७१ २

उपमा २७१ ८

धर्म्योपमानवादिलोके उपमा २७२ ४

उपमाया: पृथक्विपत्ति-विघ्नत्वम् २७३ ३

मालोपमा २७३ ४

रसनोपमा २७४ १

व्यतिरेक: २७४ १०

विषय: उपमेयोपमा

षष्ठाया: पङ्क्तौ

२७५ ९

विषय: उपमानसाधकत्वे न

षष्ठाया: पङ्क्तौ

३०२ ७

उत्प्रेक्षा

२७६ ९

व्यतिरेक:

३०२ ७

सन्देह:

२७७ ३

व्यतिरेकस्य भेदा:

३०३ ९

रूपकम्

२७८ ११

मात्राश्रितिरेक:

३०४ ७

समासोक्तिविषयक रूपकम्

२८० ९

व्याजोक्तिप:

३०४ १०

एकदेशविवर्त्तकुपकम्

२८१ ६

विभावना

३०४ १२

साक्षेपकपम्

२८२ ४

विशेषोक्ति:

३०७ ४

निरूपककपम्

२८२ ११

दृष्टान्तकम्

३०५ ९

मालारुपकम्

२८३ ३

अर्थान्तरन्यास:

३०५ ७

परम्परिततर्कोपकम्

२८३ ९

विरोध:

३०६ ७

रशनारूपकम्

२८६ ३

विरोधविभाग:

३०६ १०

प्रपञ्चित:

२८६ २

स्वभावोक्ति:

३१२ ४

क्षेप: अर्थगत:

२८७ ४

व्याजस्तुति:

३१२ १३

समासोक्ति:

२८८ २

सहोक्ति:

३१३ १०

निदर्शना

२८८ १०

विनोक्ति

३१४ ९

मात्रानिदर्शना

२९० १६

परिदर्शना:

३१४ २

निदर्शना वान्यरूपा

२९० १७

भाविकम्

२९१ ७

काव्यानिर्ह्रकम्

३१४ १३

प्रतीपप्रस्तुतप्रशंसा

२९१ १०

पर्यायोक्तम्

३१५ १६

प्रतिग्रहोक्ति:

२९२ ४

उदात्तम्

३१५ ४

प्रतिवस्तूपमा

२९८ ९

उदात्तम् वान्यविधम्

३१६ ९

हटान्त:

२९८ ९

समुच्चय:

३१६ ७

दीपकम्

२९८ ११

समुच्चय: वान्यविध:

३१७ ९

मालादीपकम्

३०१ ९

पर्याय:

३२२ २

तुल्ययोगिता

३०९ ८

पर्याय: वान्यविध:

३२३ ५

व्यतिरेक:

३०२ ९

अनुमानम्

३२४ ५

विषय:

षष्टाया: पङ्‌क्‍ति:

परिकर:

३२५ ३

व्याजोक्‍ति:

३२५ १२

परिवृत्ति:

३२६ २

कारण्यमाला

३२७ ११

अन्योन्यम्

३२८ २

उत्तरम्

३२९ पू

उत्तरस्यान्यविरुद्धतारे

नान्तभावसमवः ३३० ९

हू खम्

३३० ११

मार:

३३१ १४

वक्रोक्ति:

३३२ ९

विरोधादृकृतेऽपि:

३३२ २

समाधि:

३३३ ४

समम्

३३३ २

विषम:

३३४ ११

व्यधिकम्

३३५ ८

प्रत्यानीकम्

३३७ २

मीलितम्

३३८ ३

एकावली

३३८ ४

वृत्त्यनुप्रासम्

३४० ८

आननिमान्

३४१ ४

प्रतीपम्

३४२ ८

सामान्यम्

३४४ १०

विशेष:

३४६ ३

तद्‌गुणा:

३४७ १२

अतद्गुणा:

३४९ २

विषय:

षष्टाया: पङ्‌क्‍ति:

व्याघात:

३४९ २

संधि:

३५० १४

अवाक्‍क्‍रियावसक्तः ३५१ ९

सन्देहकृतः

३५५ ९

सन्देहसदृक्‍तस्वनि-

ख्या:

३५८ ९

एकावयवप्रवेशसदृक्‍-

त:

३५७ १२

वक्रोक्तिर्यों ग्रन्थार्थगतत्व-

निवृत्ति:

३५९ २

वक्रोक्तिदोषा: यथक् न

सति

३६० ४

अनुगामदोषा:, तेऽमुक्तोट्टन-

भाविष्य

३६० पू

यमकदोष:, तस्य उक्‍टोट्टन-

भाविष्य

३६१ १०

उपमादोष: तेऽमुक्तोट्टन-

भाविष्य

३६२ ९

उपमायां कचित् लिखितवचनादि-

भेदस्यादृष्टता ३६३ १०

कालादिभेदे उपमाया: दृष्टता-

व्यवस्थापनम्

३६४ ८

उपमायामपरो दोषौ तयोक्‍त-

न्नभावस्

३६५ २

उत्थे नादोष:, तस्य उक्‍टोट्टन-

भाविष्य

३६७ १२

( ११ )

विषय: पष्टाया: पत्तौ

अथोन्तन्यावदोष: ३६७ १३

समासोक्तिदोष: तस्य उक्ते-

तन्निरूपवश ३६८ ८

विषय: पष्टाया: पत्तौ

वामप्सुतप्रभ्रंशाया: दोष: तस्य

उक्तेष्टनिरूपवश ३६८ ट

दशमोऽक्‍लास:समापनम् ३७० ४

काव्यप्रकाश:समापनम् ३७० ६

काव्यप्रकाशस्य वर्णानुसारि निघंटरटपंचम्।

विषय: रठाया: पज्जे

प

सकाराघे च्छेद: दो० १९१ ४

चकाराघे प्रधानम् दो० १८९ २

कक्षमता दो० १७१ १४

कगूढव्याक्रम्

"

९०० ७

व्यतिस्यातिविस्तृति: दो० ९९२ ६

अतिशयाक्रिभाव:

शब्द: प्र०

२५१ १

व्याकृनोटनुसंधानम्

दो० १९२ ७

व्यतकुष्य: १४८ ८

व्यतिश्रययोग्ति: २९१ ४

व्यतनोतिरसृतवाच्य-

ध्वनि: ३४ ६

व्यधमकाव्यम्

ज्रधिकार व०

३२६े ३

विषय: रठाया: पज्जे

व्यधिकपदता दो० १५८ ७

व्यधिकपदता कचित्

गुणाः १५२ १३

चयनकुसाभिधानम् २०१ ६

चयनन्वय: व्र० २७४ १०

चयनमिहितवाच्यता

दो० १६१ ११

चयनवोक्ततत्म दो० १७८ ११

कवियये नियम: व्र०३७४ ११

चनुकरखे सर्वेष्याम-

दोषता १८७ १

चनुचितायता दो० १३३ ८

चनुप्रास: व्र० २३६े २

चनुप्रासदोष: ३६१ १०

चनुभाव: ३५ ७

चनुभावस्य कटकल्पना

दो० १९७ ३

विषय:

पृष्ठाया: पङ्‌कौ

विषय:

पृष्ठाया: पङ्‌कौ

अनुमानम् ब्र०

३२४

ट

अर्थव्यक्तिः शब्दगुणः

२१८

३

अन्वादायकता दो०

१८३

४

अर्थव्यक्तता

ट

अन्योन्यम् ब्र०

३२८

४

साझायम्

३३

९

अपदयुक्तता दो०

१८१

७

अर्थगतयुक्तिविभागः

६५

२

अपरराङ्‌व्यङ्‌ग्राम

१०१

१२

अर्थगतयुक्रप्रभेदानि-

अपपुर्तितः ब्र०

२८६

८

मुदाहर्त्यानि

७०

३

अपुष्टार्थता दो०

१७३

१३

अर्थगतयुक्रप्रभेदानां

अप्रतीतत्वम् दो०

२३६

२

प्रबन्धगतत्वम्

८६

९

अप्रतीतत्वं कचित्

१२१

१

अर्थान्तरन्यासम् ब्र०

३०८

१०

मुख्यः

अपयुक्तता दो०

१३२

२

अर्थान्तरन्यासदोषः

३६७

३

अपयुक्तता कचित्

न दोषः

१८१

३

अर्थान्तरसंस्कृत-

अपयुक्ततादीनां पथ-

सुक्तिवीजम्

१५२

१२

वाच्यम्

३४

६

अपकृततप्रकासा च्य०

२८१

७

अर्थान्तरैकपदता दो०

१६०

७

अपकृततप्रकांशभेदः

१८१

१०

अर्थवाचक्रमव्यङ्‌ग्राम

३७

७

अभवन्नयोगः दो०

१६१

१

शलङ्‌कारदोषायामुक्ते-

अभिधामूला व्यञ्जना

२४

८

शलङ्‌कारदोषकपम्

२११

६

अभिधाविचारः

१०

१

शलङ्‌कारायां शब्दार्थ-

अमतपरार्थता दो०

१७२

१४

मतत्व नियामकम्

२४१

३

अर्थगुणास्वीकारः

२१८

७

"

३५२

७

अर्थचित्रम्

१२८

२

अव्यवस्थितवाच्यम्

३४

५

अर्थचित्रस्य बहुभेदताः

१२१

१३

अविशेषे विशेषः दो०

१८०

६

अर्थटोपः

१७३

१३

अव्याप्तिलता दो०

१३४

१

अर्थव्यक्तिः शब्दगुणः

२२०

२

अव्याप्तिलता कचित्‌खुपा

१५५

६

विषय: पृष्ठाय: पङ्कि:

चञ्खीलायता दो। १३४ १

चञ्चकृति: दो। १३२ १

चञ्चमर्यतादो। १३२ १३

चञ्चन्दरविजृम्भ ९०७ १७

नस्यानस्वपदता दो। १९५ १०

चञ्च्यानस्वसमाप्तता १९८ ४

दो।

चञ्च्यानस्वसमाप्तता १५४ २

काचित् गुण:

वस्फुटव्यञ्जनम् १०६ १०

—

चा

चातिचेप: व्र। ३०४ १०

चाङ्गेपार्योपनिस्स्थे- १४ ८

न सङ्गया

चार्थी उपमा २६१ ८

चार्थी व्यञ्जना २७ ८

—

उ

उत्तमकाव्यमु

उत्तरम् ब्र। ३२८ ७

उत्तरस्य नान्योक्ति- ३२० १

ज्ञानाभाव: ३७६ ९

उत्प्रेक्षा व्र। ३७६ ११

विषय: पृष्ठाय: पङ्कि:

उत्प्रेचादोष: ३६७ १३

उदारतम् व्र। ३१८ ८

, अन्यविधम् ३१२ ९

उदारता च्यर्थरुच: ३१८ ५ै

, शब्दरुच: ३१७ ९

उद्देश्यप्रतिनिर्देश्य- १६५ ७

स्वले कयितपदस्य-

दृष्टता

उपनागरिका रीति: २२५ १

उपमा व्र। २४७ २

, चार्थी २६१ २

उपमादोष: ३६२ १

उपमादोषे च्यपरतै ३६५ २

उपमानस्य व्याधिको- ३०२ ३

न व्यतिरेक: ३०२ ३

उपमायां कालादि- ३६४ ६

भेददोष:

उपमायां कालादि- ३६४ १३

भेदस्य काचित्

च्यदोषता

उपमायां लिङ्गवचन- ३६३ ३

भेददोष:

उपमायां लिङ्गवचन- ३६४ २

भेदस्य च्यदोपता

उमसाया: पञ्चविंग्रति- २७२ ४

विघटनम्

विषय:

ग्रंथाया: पृं०

उपमा श्रौती

२६३

९

उपमेयोपमा वृ०

२७५

९

उपमितविसर्गता दो०

१५४

१०

उपादानलक्‍षपा

१३

९

ए

एकदेशविवर्ति

रूपकम् व्या०

२८१

६

एकावली वृ०

३३२

८

एकार्थानुप्रवेश:

वृत्त: व्या०

३५७

१३

ओ

ओजोरूपा: वर्ण-

गत:

२१८

८

रूढ़िगत:

३१६

४

ओजोरूपणस्य व्याख्या:

२२२

४

ओजोरूपणस्य वच-

याम्

२१६

४

क.

कथित पदतस् दो०

१५२

१३

कथितपदतस्य गुप्‍्यता

१६१

८

विषय:

ग्रंथाया: पृं०

कर्णावतंसादिपरे न

पौनक्‍त्‍यस्

१८४

६

कर्णावतंसाद्यन्यस्‍खवे

पौनक्‍त्‍यदोष:

१९२

१४

कटार्थता दो०

१७४

१

कटार्थताया: गुप्‍यता

१८७

४

कटार्थता कचित् न

गुप्‍यो न दोष:

१८८

१४

काकाचि(चि)मव्यक्‍तस्

१०७

१०

कान्ति: न्यायगया:

२२०

३

ग्रद्‌गुप्‍या:

२१८

४

कारणमाला व्या०

२२३

११

काव्यलिङ्गस् वच०

३१५

१३

काव्यस् कारयासु

३

६

प्रयोजनम्

२

२

स्वरूपम्

४

२

कोमला रीति:

२२९

७

किष्टता दो०

१६७

२

ख

खण्डप्रशंस: व्या०

२५८

३

ग

गर्भिततस् दो०

१६६

१७

गर्भिततस् कचित्

गुप्‍या:

९२४

९

वियष:

गुऱ्यावचच्यासं

गुऱ्याविभाग:

गुऱ्याना टसघन्यातमू

गुऱ्यालकारयोर्मेद:

गुऱीभूतब्याकृकाव्यमू

गुऱीभूतब्यकृकाव्य- प्रभेदा:

गुऱीभूतब्याकृग्रस्स श्वनितत् प्रभेद:

गूढब्याकृस

गूढी रीति:

गौप्य सचचया

गौवोहोक रत्यान लक्यार्थनिर्यण:

पाम्यतम दो०

पाम्यतं कचित गुप:

पाम्या रीति

पाम्यार्थता दो०

चिवम ब्र०

चिकाव्यम

चिकाव्यास बढ- भेदता

च्युतसकार: दो०

वियष:

कैकानप्राय:

तदुष:

नातसयोधि:

तक्यप्राधान्यव्याकृस

वक्ययोगिता च्र०

वय्न्न-प्रुन: स्वीकततादो १दृ

दीपकस ब्र०

डस्युमतस दो०

हटान्त: ब्र०

दोषगुनालकाराय पद्दाथी गतने

नियमकम

दोषनचयाम

दोमाया काचिद ब्दोपता

गुपता वा

भ्वनिकाव्यम

विषय: षष्ठाया: पृथिवी

ध्वनिगुणाभूततव्रयो:

सूत्र:

ध्वने: भेदस्मृत: २७ ९

पदभेदसूत्रनम् ४५ ९

संघट्टिसकृतौ ४५ ३

संघट्टग्राद्यफीनासंख्या २५ ९

ध्वनेलैविध्यम् ११० ९

न

निर्देशना व. २८१ ९

ध्वन्यविधा व. २१० १७

निरूपकपद्म व. २८२ ११

निरर्थकत्वं दो. १३३ १४

निर्हेतुता दो. १७५ २

निर्हेतुता काचित् न दोष: १८५ २

निहितार्थता दो. १३३ ३

निहितार्थता काचित् न दोष: १८१ ३

नेयार्थता दो. १३५ २

न्यून्पदत्वं दो. १४५ २

न्यून्पदत्वं कचित् गुण: १८२ १

न्यून्पदत्वं काचित् न हेतो नापितदोष: १८२ ४

विषय: षष्ठाया: पृथिवी

प

पतत्रप्रकर्ष: १४६ १३

पतत्रप्रकर्ष: प्रकृत सुप्र: १४८ ४

पददोषविभाग: १३१ १

पददोषायां केचित् वाक्यपदांगगता: १४० ३

पदांगगता दोषायामुदाहरणानि १४८ १३

पदवाक्य च. २५२ १

परम्परितरुपकं व. २५३ २

परिकर: व. ३२४ ३

परिदत्तनि: व. ३१८ ८

परिसंख्या व. ३२५ ८

परुषा रीतिः २२८ पू

पर्याय: व. ३२२ २

पर्यायोक्तं व. ३१५ १६

प्राशस्त्री रीतिः ३२९ १३

पुन:पुनर्दृष्टि: दो. १८९ १

पुनरुक्तवदाभास: व. २५४ ३

पुरुषोपमा व. २७५ ३

पौनरुक्त्यम् १७५ २

पौनरुक्त्यम् कचित् न दोष: १८६ १

प्रकाशप्रतिबिम्बता दो. २०२ ३

मकतिविप्रध्य: दो. २०० १

विषय: षष्ठाया: पज्ज्ञो

प्रतिकूलवच्याता दो. १५८ १३

प्रतिकूलविभावादिपति-

यह: दो. १५८ ७

प्रतिवस्तूपमा व्र. २१८ १

प्रतीपम् व्र. ३४२ ३

प्रत्यानोकम् व्र. ३५७ २

प्रसादगुण: व्यघत: ३१६ ४

"रसगत: ३१७ १

"ग्रद्गत: ३१८ १

प्रसादगुरास्य व्यङ्गका: ३२२ ११

प्रसिद्धिविरोध: दो. १७८ १४

प्रसिद्धिविरोधस्य कचि-

ददोषता १७३ ४

प्रसिद्धिहतत्वं दो. १८७ ११

भ

भन्नप्रक्रमता दो. १८८ २

भाव: ४२ ८

भावस्य उदय: ४२२ १

"ग्रवक्ता ६२ ३

"ग्रान्ति: ६२ ८

"ग्रान्यादोनां कचित्

प्राधान्यम् ६४ २

"वस्नि: ६२ ९

भावाभास: ६१ २

भाविकम् व्र. १९५ ८

ग्राननिमान् व्र. १४९ ४

विषय: षष्ठाया: पज्ज्ञो

मड्गलाचरराम १ ३

मध्यमकाव्यम् ४ १४

माधुर्यगुण: व्यघत: ३१८ ४

"रसगत: ३१४ ६

"ग्रद्गत: ३१५ ३

माधुर्यगुरास व्यङ्गका: ३२१ २

मालादीपकम् व्र. ३०९ १

मालानिदर्शना व्र. ३२० १७

मालाहपकम व्र. ३५३ ३

मालाव्यतिरेक: व्र. ३०४ ७

मालोपमा व्र. ३७३ ८

मीलितम् व्र. ३२५ ३

मुरजबव्र: व्र. ३५० १

यततत्पदयो: साकाम्भ

निर्आकाङ्क्षतविचार: १८४ १

यथासङ्ख्यम् व्र. ३०५ १

यमकम् व्र. ३३० १३

यमकदोष: ३६१ १०

रचनाया: कचित्

विपरीतवम् ३३३ ९

विषय:

पष्ठाया: पत्तौ

रसदोषविभाग:

१५४

४

रसनोपमा व्‌

२७४

१

रसविभाग:

४२

४

रसस्य शाब्दत्वाच्यता

दो.

१९६

१४

रसाभासामुदाहरयाणि

४३

१

रसे: पैदकदेशत्वचाना-

व्यंग्यत्वम्

८७

१

रसे: प्रभम्सगतत्वम्

८४

१०

रसाभास:

६१

२

रूपकम् व्‌.

२७६

११

विषय:

पष्ठाया: पत्तौ

"उपमानलोभे

२६७

३

"उपमेयवादिबोभे

२७१

२

"धर्मलोभे

२६८

४

"धर्मो:वादिबोभे

२७०

१

"धर्मोंपमानलोभे

२७१

३

"धर्मोंपमानवादि-

लोभे

२७३

४

वक्रोक्तीनां वैशिष्ट्ये व्यंग्यो-

दाहरयाणि

२५

२

वक्रोक्ति: स्व.

२२५

२

वस्तुन्यवृत्तानुसारस न

सुप्योन्तव्यकृतता

१०५

६

वाक्यदोष:

१४३

१

वाक्य निष्ठपद्दोषस्यामुदा-

हरयाणि

१४०

६

वाक्यशब्द:

२

५

वाक्यसिद्धग्रन्थ्यग्रहम्

१०५

७

वाक्यार्थनिर्णय:

२

१३

वामनादिग्रतुपालनडारलच-

खरडनम्

२१४

२

वामनादिग्रताद्वविधारड्गड्या-

रोकार:

२१७

६

वामनादिग्रतद्वविधार्थ-

गुपास्वीकार:

२२१

१

लचयालचया

१३

६

लचया

१२

६

लचयामूलव्युनाव्यन्व-

स्थनम्

२१

२

लचयायां प्रयोजन-

प्रतीत:

१५

४

लचयाया: पजिधत्वम्

१६

२

लचयायास्त्वैविध्यम्

२०

१२

लाचचपिकग्रब्द:

२०

१४

लाटानुप्रास: व्‌.

२२९

५

लुप्रोपमा व्‌.

२५२

१

"इवादिबोभे

२६९

२

विषय: षष्ठाया: पङ्ग्तौ

विद्याविरोध: दो॰ १७३ ११

विघेयाविमर्ष: दो॰ १७३ ७

विधयुक्तता दो॰ १७२ २

विनोक्ति: ख्र॰ २१४ १

विप्रलम्भविभाग: ४३ ११

विमाव: ३० ७

भावना ख्र॰ ३०१ १२

विभावस्य कटकल्ना दो॰ ११८ १

विकल्पमतिकारिता दो॰ ११६ पू

विकल्पयोरपि रसत्वो: २०६ ४

कविविरोध: २०६ ४

विकल्पयोरपि रसयोरेक- समावेशप्रकार: २०५ १

विकद्ररसस्यारभावानां बाध्यलेनोकिग्गुया: २०३ १

विरोध: ख्र॰ २०१ ७

विरोधविभव: २०१ १०

विरोधादशकृतेमेद: ३३२ ८

विवृत्तान्त्यपरत्वाच्य- ख्वनि: ३६ २

विशेष: ख्र॰ ३४८ ३

विशेषे विशेष: दो॰ १८० १

विशेषोक्ति: ख्र॰ ३०७ ४

विषम: ख्र॰ ३३४ ११

विषम्भ: दो॰ १४४ १३

विषय: षष्ठाया: पङ्ग्तौ

हास्य: २२७ ४

हास्यप्रकार: ख्र॰ २२८ १

हास्यबीज: २२८ १

व्यङ्गकाव्य: २७ १०

व्यङ्ग्यार्थतिसंस्थापनम् ११० ६

व्यतिरेक: ख्र॰ ३०२ १

व्यतिरेकविभाग: ३०४ ७

व्यभिचारिया: ख्रब्द वाच्यत्वं दो॰ १८६ ४

व्यभिचारिया: ख्रब्दवा- स्यतं कचित् न दोष: २०२ ४

व्यभिचारिभाव: ३८ ७

व्यभिचारिभावविभाव: ४३ ११

व्याघात: ख्र॰ ३४८ ८

व्याजस्तुति: ख्र॰ ३१२ १२

व्याजोक्ति: ख्र॰ ३२४ १२

व्याहतायता दो॰ १७५ १

शब्दचित्स बहवो भेदा: १२१ १३

शब्दचित्सकलुपम १२८ २

शब्दचित्रोदाहरणम् १२६ १

शब्दभेदा: ७ २

शब्दगतव्यध्वनि: ८४ ५

विषय: षष्ठाय: पञ्चौ

शब्दगतयुत्वस्तृध्वने-

कदाहरत्वाम् ६५ ३

शब्दगतयुत्वाध्यक्तृत्य-

ध्वनोनां पदगतातम् ७७ ८

शब्दगतयुत्वालम्बनारचने-

कदाहरत्वाम् ६८ १

शब्दस्य व्याख्यातारमर्थ-

साहाय्यम् २६ १२

शब्दार्थोंभयगतगुणानि: ७५ ११

मान्तरत: ४२ १

मुदा लच्य्या १७ १

श्रुतिकटुत्वम् दो. १३१ २

मौतो उपमा च. २६० १

क्लेश: शब्दगत: च. २८१ ५

" व्यर्थगत: च. २५४ १०

क्लेशपरुया: व्यर्थगत: २२० ३

, " शब्दगत: २१ १०

क्लेशविजात: २४५ २

क्लेशस्य नवमो भेद: २३५ ५

संयोगादिनैकार्थनियमनम् २५ १

संलच्याक्रमभय कृच्छ्रिन: ८५ १

संछष्टि: च. ३४८ १५

सङ्कट: च. ३५१ १

विषय: षष्ठाय: पञ्चौ

सद्भीर्यता दो. १६६ १०

सनियमे नियम: दो. १७६ ४

सन्दिग्धत्वम् दो. १५५ १४

सन्दिग्धत्वं मृचितगुप्त: १२० १०

सन्दिग्धप्राधान्यम् १०६ १५

सन्दिग्धार्थता दो. १७६ ६

सन्देहहट: ३५५ १

समता स्यथगुया: २२० ४

" शब्दगुया: २१८ ३

समम् च. ३३३ २

समस्तवस्तुपर्युपकम्

च. २८० १

समाधि: च. ३३३ ४

समाधि: श्रुतिगुप्त: २३७ ८

" यद्गुप्त: २१७ १०

समाप्तपुनरारात्ता दो. १६० ३

समाप्तपुनरारात्ता काचित्

न दोष: १२४ ६

समाप्ति: च. १८५ २

समाप्तिदोष: ३६१ ६

समुसय: च. ३१५ ७

, श्रन्यविध: च. ३२२ १

सम्भोग: ४२ १०

सर्वतोभद्रं च. २५७ १

ससन्देह: च. २७० ७

सहचरभिन्नता दो. १७२ १

विषय:

प्रष्टाया:

पज्जैन

विषय:

प्रष्टाया:

पज्जैन

सहेति: स०

३१३ १०

स्थायिन: सघनत्वाच्यतम्

साकारता दो०

१८१ १

दो०

१८५ ४

साक्षेपकम् स०

८२२ २

स्वविभावा:

साध्यवसाना लचणा

१६६ ४

४७ ४

स्वमान्यम् स०

₹४४ १०

अतर्यम्

₹४० ५

वार: ज०

३१९ १४

स्वभावोक्ति: ज०

३१२ ४

वारोमा लचणा

१६६ १

दृश्यम् स०

३२० ११

४

शौकुमार्यम् अर्थगुरूया:

२१९ ४

हतहत्तता दो०

१४५ ३

ग्रन्थगुरूया:

२१८ ४

कार्तिकासंहिता

प्रथमे

उत्सवे

४

द्वितीये

"

१४

तृतीये

"

३

चतुर्थे

"

२१

पञ्चमे

"

३

षष्ठे

"

९

सप्तमे

"

१७

अष्टमे

"

१२

नवमे

"

८

दशमे

"

४८

९४२

संमितः

॥ श्रीगणेशाय नमः ॥

॥ काव्यप्रकाश: ॥

ग्रन्थारम्भे विप्रविघाताय समुचितेष्टदेवतां ग्रस्यत् पराम्र-

मति ।

नियतिनर्तनियमरहितां ह्लादैकमयीमनन्यपरतन्त्राम् ।

नवरसरुचिरां निर्मित-

मादधती भारती कवेर्ज्जयति ॥१॥

नियतिग्रत्या नियतरूपा, सुखडुःखमोक्षस्वभावा, परमा-

एकाद्युपादानकम्मिदिसङ्कारिकारणेपपरतन्त्रा, पद्रुमा, न च हृदैव तैः, ताहशो ब्रह्मादोनिर्मितिरिनि म्रीयते, एतदिल-

लचया तु कविवार्ज्जितिमिति:, झतएव जयति, जयत्यथैन च

नमस्कार झ्रान्चिप्रतिति ताम्मलल्क्षि प्रपत इति लभ्यते ।

क

२

काव्यप्रकाशः १.

इदामिधेयं सप्रयोजनमित्यादि

काव्यं यशसेर्थकरते (१)

व्यवहाराविदे शिवेतरक्षतये ।

सद्यः परनिर्वृतये

कान्तासम्मिततयोपदे श्रयुचे ॥ २ ॥

कालिदासादीनामिव यशः; (२) श्रीहर्षादेर्‌शावकादीनामिव धनं, राजादिगतোচিতाचारपरिच्छानम्, श्रीदिलादेर्‌कवीरादीनामिवानर्थनिवारणं, सकलप्रयोजनमौलिभतं सु-

मनन्तरमेव रसाखादनसमुद्रतं (३) विगलितवेद्यान्तरमानन्दं, प्रभुसम्मिततथासद्‌प्रधानवेदादिविशारदैः सुपल्सम्मितार्थतात्पर्य्याप्तपुराणादौतिहासेभ्यश्च शब्दार्थयोग्याभावेन रसाद्‌-

(१) भावकिप्रत्ययनिष्पन्नं चतुर्य्यन्तमिलं एवं परत्र ।

(२) यशआदिकर्र्याणां करोत्यनेनान्वयः । धावकः किल श्रीवत्सपनेनां रत्नावलीं केतु वा वज्रधनं लक्ष्मीवानिति प्रसिद्धिः । प्रसिद्धिय मयूरकविः सूर्य्यशतकेन कुष्ठान्ति-

स्तोर्णद्रुति ।

(३) रसभेदेनात्र स्थायिभावडचते तथाच काव्यार्थशवषोत्तरमेव सर्वप्रयोजनेषुतं स्थायिभावस्सु विभाव-

वादिसम्वलनरूपेणास्वादेन निष्पन्नं स्वभिन्नच्वेयज्ञानषून्यं रसाखादरूपमानन्द्रमिति समुद्दितार्थः ।

प्रथम उल्लासः ।

भूतव्यापारप्रवणतया(४) विलचयां यत्काव्यं लोकोत्तरवर्ण-

नानिपुणकविकर्म्म, तत् कान्तेव सरसतापादनेनाभिमुखीकृत्य

रामादिवत् वस्सितव्या न रसाभासवदित्युपदेशेऽपि, यथायोग्यं

कवे: सहृदयस्य च करोति, इति सर्वथा तत् यतनीयम् ॥

शस्य कारणमाह

शक्तिनिपुणता लोकग्राह्यकाव्याच्चेत्यत् ।

काव्यज्ञशिच्चयाभ्यास इति हेतुस्तदुच्यते ॥ ३ ॥

प्रकृति: कवितावीजरूप: संस्कारविशेष:, यां विना काव्यं

न प्रसरेत् प्रसृतं वा उपलभनीयं स्वात्, लोकस्य स्वावर-

जडात्मकलोकस्तत्सु, प्राकृतानां चन्दोव्याकरण-

कोषकलाचतुर्वर्गंगजतुरगखड्गादिलक्षणप्रस्यानां, काव्याना-

स्व महाकाव्यसम्प्रदायाम, प्रादिग्रहणादितिहासादीनाथ

विमर्शेनाध्युत्पत्तिः, काव्यं कर्तुं विचारयितव्यं ये जानन्ति

तदुपदेशेन करणं योजनं च पौनःपुन्येन प्रतितरिति तयः

समुदिता: न तु व्यक्तास्तस्य काव्यशोभे निर्माणेऽपि समुन्नतेश

च हेतुरन्तु हेतवः ।

(४) रसस्य भूतोपायस्वरूप: व्यापार: विभावादि-

संयोजनं व्यञ्जना वा तस्य प्राबल्येन तन्निष्ठाचारस्यैव

प्राधान्यात् ।

४

काव्यप्रकाशः ।

एवमस्य कारणमुक्ता स्वरूपमपि

तद्दोषौ(४) शब्दार्था

वागुर्वचनलक्ष्मीता पुनः काव्य ।

दोषगुणालङ्कारैः वचने, काव्यत्वनेतदाऽइ यत् सर्वत्र

सालङ्कारौ कचिन्नु सुटालङ्कारविरहेऽपि न काव्यत्वहानिः ।

यथा

यः कौमारहरः स एव हि वरस्ता एव च वपु-

स्थे चोन्मीलितमालतीसुरभयः प्रौढाः कदम्बानिलाः ।

सा चैवास्मि तथापि तत्तु सुरतव्यापारलीलाविधौ

रेवारोधसि वेतसीतरुले चेतः समुत्क्षिपते ॥

घन स्फुटो न काव्यलिङ्कारः(हि) रसस्य च प्राधान्यात्-

लङ्कारता ।

(४) काव्यविष्टटकच्युतसंस्कारादिप्रबन्धदोषरहितौ, न-

लङ्कृती इत्यादि न लङ्कारघटकं किन्तु सालङ्कारावृत विधे-

घ्रं ग्राह्यतिति, एतच्च ज्ञानलङ्कृती इति नजोङ्कुटतारूपेधदर्थ-

तावललङ्कमिति, रसात्मकमिति लङ्कयं रसाभासाद्यात्म-

काव्ये चव्याप्तमिति सर्वसङ्ग्राहकमिदं कतम् ।

(६) यत्र हि हरोवरादित्याद्यनुप्रासस्य स्फुटस्यापि प्रख्यात-

रसप्रतिकूलवृत्तिटत्वेन नालङ्कारता । विभावनाविग्रेषो-

को सत्यावपि न स्फुटे कारणकार्योपरकानस्य चार्थस्यापि

तद्वाचकनजादिनाडनुपात्तत्वात् । यतएव ज्ञानयोःरस्फुटत्वेन

एतन्मूलकसन्देहसङ्करोदयास्फुटतति निर्विवादम् । ननु रस-

वदलङ्कारोऽस्तु इत्यतमाच रससैति ।

प्रथम उन्नासः ।

तत्रेदानं क्रमेणाह

इदमु तममतिशयिनि

व्यञ्ज्ये वाच्याद्विनिर्बुधे: कथितः ॥ ४ ॥

इदमिति कायं, बुद्धौैव याकरणै: प्रधानभूतस्कोटरुपव्यञ्ज्य-

व्यञ्जकस्य शब्दस्य ध्वनिरिति व्यवहारः सतः; (७) तत्स-

तानुसारिभिरन्यैरपि न्यायभावितवाच्यव्यञ्जकव्यञ्जनद्वम्य

शब्दार्थयुगलस्य ।

यथा

नि:शेषच्युतचन्दने सनाथे निःश्रेष्ठरागादिरोषभोगे।

नेले दूरमनङ्गने पुलकिता तन्वी तवेयं तनु: ।

मिथ्यांवादिनि ! दूति ! बान्धवजनस्याऽऽज्ञातपीडागमे !

वापीं स्वातुमितो गतासि न पुनस्तस्याधमस्याऽऽन्तिकम् ॥

अत्र तदन्तिकमेव रत्नं गतासोति प्राधान्येनाधमपदेन

व्यज्यते ॥

अत्रार्थाद्वै सुभूतव्यञ्ज्य व्यञ्ज्यं तु मध्यमम् ।

(७) पटादिभिः वर्णसमुदायरूपैः चक्षिकैः पट्टैः

स्कोटरूपः नित्यः शब्दः व्यज्यते, तेन चाभिव्यक्तेन ग्रथे:

प्रतीयते इति तादृशस्य प्रधानभूतस्कोटव्यञ्जकस्य वर्णात्मकसू-

दायस्वरूपस्य पटादिशब्दस्य ध्वनिरिति संज्ञ्ञेति वैैयाकरणनिय्योस: ।

॥

काव्यप्रकाशः ।

श्रताहश्रि वाच्यादमतिश्रायिनि । यथा

ग्रामतरुण्यं तरुण्या नववध्वसुमज्जरीसनाथकरम् ।

पश्यन्त्या भवति सज्जननतरां मलिना मुखच्छाया ॥

श्रतत् वच्मलतामृहे दत्तसद्र्दता नागतेति व्यज्ज्यं गुप्ती-

भूतं तद्पेच्चया वाच्यखैव चमत्कारित्वात् ।

शब्दचित्रं वाच्याचिचमवयज्ज्ञानस्वरं स्मृतम् ॥५॥

चित्रमिति गुणालङ्कारयुक्तम्, श्रव्यज्ज्यमिति स्फुटप्रतीय-

मानार्थेरचितम्, श्रवरमध्यम् । यथा

स्वच्छन्दोच्चकदचक्रचक्ककुहरच्छातेतरामुच्चटा

मूच्छ्छनमोन्महर्षिर्धविचितखगानाच्चकाद्वाय वः ।

भिन्यादुदारदर्दुरदरीदर्यादार्द्रद्रुम-

ट्रोछोट्रेकमझोर्मेमुदुरमदा मन्थाकिनी मन्थताम् ॥

विनिर्गतं मानदमातमन्त्राराववुपश्रुत्य यच्छ्यायाऽपि यम् ।(८)

समश्रमेनदृशृता्वातितत्क्षणाधा निमीलिताच्चाव शिर्याडमरावती ॥

इति काव्यप्रकाशे काव्यस्य प्रयोजनकारणाख्यरूपविश्रेषणिर्ण्ययो

नाम प्रथम उल्लासः ॥ * ॥

(८) यं हयग्रीवचम्पूः ।

॥ द्वितीय उल्लासः ॥

क्रांते ऽर्थे शब्दार्थयोः स्वरूपमाच-

क्षादाचको लाच्यैकः शब्दो ऽन वाचकस्ति भा ।

भवतेति कार्ये । एपां स्वरूपं वच्यते ।

वाच्यादयस्त्रिध्राः ख्वः

वाच्यलच्यवाच्याः ।

तात्पर्यार्थो ऽपि केषचित् ॥ ५ ॥

श्राकाझ्ञाननिधियोगतावग्रहाच्छमाषाखरूपाप्यां पद-

थोनां समन्वये (१) तात्पर्यार्थो विशेषवृपपदार्थो ऽपि

वाक्यार्थः समुल्लसितो ऽभिहितान्वयवादिनां मतम्, (२)

वाच्यैव वाक्यार्थ इत्यन्विताभिधानवादिनः ।(२)

(१) समन्वये परस्परसंघटबोधे ।

(२) श्रभिहितानां पदार्थानां ग्रन्वयबोधनं हेतु-

यिका: । तेषामयमार्थः घटं करोतीत्यादौ घटतद्विकर्म्मोत्पत्ति-

नुकूलतिमान् इत्यर्थो बोध्यते तत्र च घटशब्दस्य घटार्थ:

श्रम्रत्ययस्य व कर्म्मता शक्तितता तु न कस्यापि इतिपदार्थो ऽपि

शक्तितता तात्पर्यवशात् श्नयोः संसर्गविधया भासते इति ।

(३) श्न्वितानामेव शभिधानं शब्दबोधयत्वं तद्वादिनो

मीमांसका:, तेषां मते श्न्वितघटादावेव घटादिपदानां शक्तिः

ट

काव्यप्रकाशः।

सर्वेषां प्रयोजनोदर्यनां व्यङ्ग्यक्त्वमपोष्यते।

तत् वाच्यस्य यथा

माए घरोवचरणां भज्ज उअ ति कित्ति साहिच्चं तुमए।

ता भण्ण किं करपिउं अमेअ्र उअ वासरो ढाद्द ॥(४)

छत्त खैराविचारार्थिनोति व्यज्यते।

लच्यस्य यथा

साहेन्ती सखि ! सुहगं चप्पे चण्णे दूणासि मज्जि कए।

सम्भावणिज्जसरिसग्गं दाव विरदग्गं तुमए ॥(५)

छल मत्प्रियं रमयन्त्या त्वया श्लाघ्यत्वमारितमिति लच्यं,

तेन च कामुकविषयं सापराभ्त्वप्रकाशनं व्यङ्ग्यम् ॥

शाब्दबोधे तु शाब्दिकादिवशात् व्यक्तितादिविशेषरूपमेव

भासते इति नपदार्थोवाक्यार्थः।

(४) मातृगृहेपकरणं हृद्यं खलु नास्तोति साधितं त्वया।

तज्ज्ञ किं करपणीयमेवमेव न वासरस्सिष्ठतिति स०।

(५) साधयति सखि ! सुभगं चप्पे चण्णे दूनासि मण्णते।

सज्जावद्वेष्टकारपीयसहग्गं तावद्दिरचितं त्वयेति स०।

दितीय उन्नासः ।

व्यज्यत्सु यथा ।

उज्ज्वल ! निष्पन्ना विशिष्टीपत्तनिम्न रेखा वलाक्षा ।

निष्पन्नमरकतभाजनपरिरहिता सद्धक्षुत्त्वैव ।।(दै)

श्रुत निष्पन्नविनाऋक्षरातवं तेन च जनरक्षितत्वं श्रुतः

सङ्केतस्थानमेतदिति कयाचित् कश्चित्प्रत्युच्यते ।

अथवा मिथ्या वदसि न त्वमलागतोभूरिति व्यज्यते ॥

वाचकादीनां क्रमेण स्वरूपमात्र

साधातसङ्केतितं(७) योडर्थ-मभिधत्ते स वाचकः ॥ ७ ॥

इहागटश्वेतसरत्नस्य शब्दसार्थप्रतीतेरभावात् ।

सङ्केत-सहाय एव शब्दोऽर्थविशेषं प्रतिपादयतीति यत्नाद्यव-धानेन सङ्केतो गृह्यते स तत्त्व वाचकः ।

सङ्केतेतत्स्वरूपमेदो जाल्यादिर्ज्ञातिरेव वा ।

(दै) पक्ष निश्चल ! निष्पन्ना विशिष्टीपत्ते राजते वलाका ।

निर्माल्यमरकतभाजनपरिस्थित सद्धुत्तिरिव इति स० ।

(७) साधातसङ्केतितं स्वव्यवधानेन गृहीतसङ्केतं ।

ख

१०

काव्यप्रकाशः

यद्यप्यर्थैक्रियाकारितया(१) प्रयोजननिरुक्तियोग्या व्यक्तिरेव, तथाप्यानन्त्याद्यभिचाराच(२) तत्सङ्केतः कर्तुं न सुज्यत इत,ि गौः शुक्कोऽलोऽपि इत्यादीनां विषयविभागो न प्राप्नोतीति च तदुपाधावेव सङ्केतः। उपाधिषु द्विविधः वस्तुषर्मोर्व्यतिरेकहक्चया सन्निवेशितत्व। वधुबर्मोर्विभजं द्विविधः सिद्धः साध्यश्च, सिद्धोऽपि द्विविधः पदार्थस्य प्राप्तापदो विशेषाधनहेतुत्व, तदायो जातिः, उक्तं हि वाक्यपदीये 'न हि गौः स्वरुपेषु गौर्नैयगः गोत्वमिसंबन्धान्नात्तु गौ' इति। द्वितीयो युष्मः शुक्कादिह न स वस्तुतां वस्तु विशेषयते। साध्यर्मूर्तपरामूतत्वयोवः त्रिरुपः इत्यादिशब्दानाम् (१०)

(१) यद्यर्थे: बुङ्घादिरुपम्रयोजनं तस्यै क्रिया गोरानयनदिरुपा तात्वार्त्वेन, प्रयोजननिरुक्तियोग्यो विषयीभूता अर्थः। इति तत्सङ्केतो युक्त इति श्रेष्ठः।

(२) सर्वेषु व्यक्तिषु सङ्केतग्रहः उत त कस्याश्चित् एकव्यक्तौ। श्रध्ये ज्ञानस्यदोषः। द्वितीये यस्यां सङ्केतग्रहः सोऽपि तत्कालिकः शाब्दबोधे हानं न स्वादिति व्यभिचारः। उभयपक्षे च विषयविभागाप्राप्तिदोषः, तथाच्च यदि गौशब्दमूला ऊटशब्दचलतिशब्दानां सर्वेषां गव्यक्तिरर्थः स्वात् तदैतेपां शब्दानां एकार्थकतया पर्यायतास्तदिति भावः।

(१०) डित्यादिशब्दानां प्रयमादिवर्णसुद्धा कमशः किञ्चित् किञ्चिदमिव्यक्तं चरणवर्णसुद्घा तु निःशेषतो ग्राह्यं

दितीय उद्दासः।

सन्वयसुबुद्धिनिग्रहीचं संहतक्रमं स्वरूपं वक्तुं यहच्छया डिल-दिष्ययेषूपाधित्सेन सन्निवेश्यत इति सोऽयं संज्ञाक्तोपो यहच्छ-लकद्वति। 'गौः भुन्ङ्क्ते' डिल्य इत्यादौ चतुर्थ्योः शब्दानां प्रयोग्त्तिः' इति महाभाष्यकारः। परमार्थाभिधान्त्र (९९) गुणमध्यपाठात् पारिभाषिकं गुणवत्त्वं। गुणवृत्तियाहच्छानां वस्सुत एकरूपाणामप्यायथमेहेद इव सत्त्वते यथैकस्य सुखस्य खण्डसुकुरतैषादावास्मन्नमेदात।

छिमपयःशब्दाद्येषु परमार्थतो भिन्नेषु शुक्त्तादिषु यद्यपेन युक्तः शुक्त इत्यादिभिन्नाभिधानप्रत्ययोत्पत्तिसहात् कुल्तादिषु सामान्त्र, शुक्त्ताहुडादिष्वादिलोपमेद पांक-त्वादि, बालतरूभेदायुदीरितेषु डिल्यादिशब्देषु च, प्रति-दष्यं भिद्यमानेषु डिल्यादयेषु वा डिल्येलाद्युक्त्त इति सर्वेषां शब्दानां जातिरेव प्रयोग्त्तिनिमित्तमिति सिध्यति।

सुटतरमभिव्यक्क्तं नानाव्युत्पत्तिकशब्दवत् वर्षाक्रमभून्यं स्फोटाख्यं सरूपं शब्दानामिति घोषः, डिलादिमु यथेमु उदाह्रियते गामतया मत्वा पाकादिह्वा यहच्छया स्फोटय्या सन्निवेश्यते कष्यते इतिसमुदितार्थः।

(९९) ननु उत्तरीया परमाणुतस्स प्राशप्रदत्वेन जातितया परमार्थादिशब्दानामपि जातिशब्दतया कयं गुणवाचद्वेन व्यपचार इत्यत श्राङ परमार्थादीनामिति जातिशब्द एवायं, वैशेषिकनयातुसारेणैव तथाव्यपचारः स तु भाक्त इति भावः।

१२

काव्यप्रकाशः १

तद्वान्(१२) ग्रन्थो वा ग्रन्थार्थ: कैश्चिदुक्त इति ग्रन्थ- गौरवभयात् प्रकतत्नुपयोगाच्च न दर्शितम् ।

म मुख्योऽर्थस्तु मुख्यो व्यापारोडस्याभिधोच्यते ॥ ५ ॥

स इति वाच्याद्वाचक इति; वाच्य इति शब्दे ।

मुख्यार्थबाधे(१३) तद्योगे हृदि तातोऽथ प्रयोजनात् । अन्योऽर्थो लक्ष्यते यत्र सा लक्षणाडडरोपिता क्रिया ॥ ५ ॥

(१२) व्यक्तिविशेषमनुपादाय तद्वान् सामान्यतो जाति- मान् ग्रन्थार्थ इति न्यायमतम् । गोशब्देनवग्यात् सर्वेषां गव्यक्तीनामुपस्थितेरतस्मात् सङ्खादित: व्यात्तिदर्शनेनाच सतद्वार्त्तिक्रपोऽपोऽो वाच्य इत्यसौ सौगती गति: ।

(१३) मुख्यार्थस्य बाधे तद्रूपेषा तात्पर्या विषयत्वे, यत्र किं वा, लच्यते प्रतिपाद्यते, यदिति मुख्यकरणादतीयान्तमव्ययं क्रियाविशेषषणं वा, तथाच मुख्यार्थबाधादिहेतुत्वयसच्का- रेषा मुख्यार्थीतिरिक्कार्थप्रतिपादनाल्मिका या व्यारोपिता नि- यतद्विषयविशुराडपि तद्विषयकतया कल्पिता शब्दस्य क्रिया हन्ति: सा वाच्यत्व इत्यर्थ: । सा च शक्तिसमव्नरुपा वक्तृ- तप्येरुपा पदार्थोत्तरं वा इतन्यदेतेत् ।

द्वितीय उल्लासः 1

१३

कर्मोपि कुशल इत्यादौ(१४) दरभग्रहणाद्ययोगात्

गङ्गाद्यां घोष इत्यादौ च गङ्गादीनां घोषाद्याधारत्वसम्भवात्

मुख्यार्थस्य बाधे, विवेचकत्वादौ सामीप्ये च सम्बन्धे, रूढितः

प्रसिद्धे: तथा गङ्गतटे घोष इत्यादौ: प्रयोगात् येषां न(१५)

तथा प्रतिपत्तिः तेषां पावनत्वादीनां धर्माणां तथाप्रतिपा-

दनात्मकः प्रयोजनाज्ञ मुख्येनामुख्योभयोः लक्ष्यते यत् स

आरोपितः शब्दव्यापारः सन्नतरार्थनिष्ठे(१६) लक्षणा।

स्वविषये(१७) पराच्चेपः,

परार्थे स्वसमर्पणम्।

उपादानं लक्षणाय्चे-

त्युक्ता श्रुड्डैव सा हि(षा॥ १० ॥

(१४) कुशलं लाति स्टृणातीति कुशलः।

(१५) तथा विशेषतो तीरगतत्वेन।

(१६) सन्नतरः मुख्यार्थबाधाद्युपस्थितो विवक्षितः योड्यः

लक्ष्यरूपः तन्निष्ठः तद्विषयकः व्यापारो रक्ति:।

(१७) स्वमुख्यार्थस्यान्वयबोधाय परस्यापि श्राच्चेपात्

उपादानात् उपादानेति नाम, परार्थमानान्वयबोधाय स्व-

समर्पणात् स्वार्थपरित्यागेनापरार्थकल्पनरूपलक्षणात् सच्-

चेतिनाम च द्वित इत्यसुभाष्यां उपाधिष्यां द्विविधा सच्यते

श्रुड्डैव उत्का न तु वाध्यमाणा गौरवपि ससम्भावादिति प्रोचः।

१४

काव्यप्रकाश: ।

कुन्तः: प्रविशान्त यस्यः प्रविशन्ति इत्यादौ कुन्तादि-

मिरात्मनः प्रवेशसिद्ध्यै खसंज्ञोगिनः पुरुषा। श्राविष्यन्ते,

तदुपादानेनेयं लङ्घा।

'गौरवमवश्:' इत्यादौ श्रुतिसंनिधितमनुसन्धानं कथम् मे

स्वादिति(१८) जात्या व्यक्तिराचिष्यते न तु श्राव्देनोच्यते

'विशेष्यं नामिधा गच्छेत् दीपशक्तिरिव श्रेष्षे' इति न्याय-

दित्युपादानलक्षणा तु नोदाहर्तव्या, न तत्र प्रयोजनमसति

न वा रूढिरियम्, व्यक्तिविनाभावित्वात् तु(१९) जात्या

व्यक्तिराचिष्यते, यथा क्रियतामित्यलं कर्त्रा, कुर्वित्यलं

कर्म्मा, प्रविश इत्यमित्यादौ मतुः भवेत्यत्वे च । पीनो

देवदत्तो दिवा न भुञ्जे इत्थल च राधिक भोजनं न लभ्यते

सुतार्थोऽपत्तेरर्थोऽपत्तेः(२०) तस्य विषयत्वात्।

(१८) गोशब्दस्य गोत्वजातिप्रकर्षेण तस्याः अनुवादित्वात्

सक्भवादिति श्रेषः, श्राविष्यते ज्ञाप्यते, लङ्घाप्रत्येति श्रेषः,

उच्यते श्राभिधया बोध्यते, विशेष्यं व्यक्तिं, विशेषष्ये जातौ ।

(१९) सलमाचिष्यते जात्या, किन्तु न लङ्घयाल् शबप

तु श्रविनाभावसम्बन्धनेलयाऽइ व्यक्तीति । श्रविनाभावित्वात्

व्यक्तिप्रतीतिं बिना तस्या: प्रतीतिसम्भवात् ।

(२०) यत्न श्रनुपपदमान: शब्दः शब्दान्तरं कल्पयति सा

सुतार्थोऽपत्ति: यथा द्वारमिति शब्दः पिधेत्तेति क्रियापदं,

इयसेव पदाधाधार: । यत्न च हष्ठः सुतो वाड्मयोऽनुपपन्नोऽ

थान्तरं कल्पयति सा श्रयायपत्ति: यथा तलेव द्वारमित्यर्थोऽ

दितीय उन्नासः ।

गद्यायां घोष इत्यन तटस्थ घोषाधिकरणार्थसिद्ध्यये गद्यशब्दः स्वार्थेर्मयति इत्येवमादौ लचणेनैषा लचणा । उभयरुपा चेयं शास्त्रा उपचारेण(२१) झानिमित्तल्वात् । अनयोरः(२२) लच्यस्य सचकस्य च न भेदरुपं ताटस्थ्यं, तटादीनां गद्यादिशब्दैः प्रतिपादने तत्त्वप्रतिपत्तौ(२३) चि प्रतिपिपादयिषितम्रयोजनसंप्रत्ययः, गद्यासम्बन्धमात्रप्रतीतौ गद्यातटे घोष द्रति मुख्यशब्दाभिधानाल्लचणाया: को भेदः ॥

सुप्तनः विवक्षित क्रिया कल्प्यते, इत्थमेव श्यथाध्याहार इति, मतभेदेन उभयं ।

(२१) उपचारेण साहचर्यसम्बन्धमूलकारोपेण ।

(२२) उपचारामिश्रणं न शुद्ध्येयत्र प्रयोजकं, किन्तु मुख्यार्थलच्यार्थयोः भेदप्रतीतिप्रयवसानं शाब्दासोन्यापर्योयं ताटस्थ्यमेव तथेति परम्तं निराकरोति, अनयोरिति । उक्तहिविधलचणास्यलेडपि लचकसरुपमुख्यार्थलच्यार्थयारभेदप्रतीतरव न तु भेदप्रतीतिरुपं ताटस्थ्य श्यति ग्रेषः ।

(२३) तत्त्वप्रतिपत्तौ शक्यलच्ययोगज्ञातीर्योरभेदप्रतीतो सत्यामेव, प्रतिपादयितुमिष्टस्य प्रयोजनस्य गद्यागतपावनत्वादे: प्रतीति: तीरादौ इति शेषः । सा चि अनयोरभेदप्रतिपत्तौ नेतिभावः । पावनत्वादीनां प्रयोजनज्ञानविषयत्वेन प्रयोजनत्वव्यपदेशः प्रत्यचाविषयतया विषयस्य प्रत्यचत्वव्यपदेश हव ।

१६

काव्यप्रकाशः।

शब्दोऽपि द्विविधस्तत्र विषयी विषयस्तथा(२४)।

शारोप्यमाणः(२५) शारोपविषयस्तत्सादृश्यतभेदैः सामानाधिकरण्येन निर्दिश्यते सा लक्षणा सारोपा।

विपर्यन्तः सतेन्यकिस्मिन् सा ख्याताऽध्यवसानिका ॥ ११ ॥

विपर्ययेण शारोप्यमाणेनान्तःसते निगोध्ये(२६) अन्य-स्मिन्नारोपविषये सति सा साध्यवसाना ख्यात(२७) ॥

(२४) तथा समानविभक्तिकेन प्रबुदेन लक्षणप्रकारेण वा उक्तावित्यन्वयः ।

(२५) शारोप्यमाणो गवादिः शारोप्य विषय शाब्यो वाच्यिकादिः; शनपच्‍छुतभेदौ भेदो वैधर्म्यं तच्च गोत्वादिक-त्वादिः प्रकारोऽतद्भर्म्यविलर्थः । सामानाधिकररखेन समानविभक्तिकपदेन निर्दिश्यते उक्तौ सप्रयोजनमिति श्रेषः ।

(२६) निगोध्ये शब्‍दादिनाऽडुक्ते, विषयिष्येति करण-त्वं श्राक्तौ निगरणलारोपप्रयुक्तमौपचारिकम् ।

(२७) सारोपसाध्यसानास्वले यत्न लच्‍छणा नाभिप्रेता ख्यात तदा यथाक्रामं रूपकातिशयोक्ती सम्भवत: ।

द्वितीय उक्तामः १

१७

भेदाविमौ च साधार्यात्स्वभान्तरतस्तथा । गौणौ मुख्यौ च विज्ञेयौ

स्वारोपाध्वसानरूपौ(२८) साहस्रहेतू भेदौ गौरवाधिक इत्यतत् गौरवमित्यत् च ।

यत् हि स्वार्थसहचारिणो युष्मा जाद्याद्यादयो लक्ष्यमाणाः यपि गोशब्दस्य परार्थाभिधाने प्रयत्तिनिमित्त- त्वसुपयान्तीति केचित्(२९) । स्वार्थसहचारिण्यपाभेदेन परार्थंगता युष्मा एव लक्ष्यन्ते नतु परार्थोऽभिधीयते(३०)

(२८) विकल्पधर्मरूपेण प्रतीतयोरपि सामान्याधिकर- क्षेन्ते सम्प्रयोगेन निर्देशः 'स्वारोपः', तदन्ययोरतथानिदशेप्रो- त्यसानम् । एताहस्वारोपाध्वसानरूपभेदयोः शुद्धत्व- गौणत्वाभ्यां एताहश्रभेदभिन्ने यपि लचण्णे शुद्धे गौण्यौ चेति भावः ।

(२९) स्वार्थस्य गोत्वादिजाते: सहचारिण्यः: समान- धिकरण्याः;, परार्थोवार्थिकादि:, प्रयत्तिनिमित्तं प्राक्तिनिमि- त्तम् । लचण्यया प्रयमं जाद्याद्युपस्थित: ततः श्यभिधया वाचिकस्य बोधदिति भावः ।

(३०) गोत्वादपि गोपदात् यथा गोबोध: तथा जाड्या लचकादपि तस्मात् जाड्यादिरुपेण वाचिकस्य बोधदिति प्रोचः ।

ग

१५

काव्यप्रकाष:।

इतन्ये। साधारण्युपायत्वेन परार्थे एव वच्यत इत्य-

परे(३१)। उक्तञ्जान्त "श्रभिधेयाविनाभूतप्रतीतिरलंव्यपोच्य- ते। सत्यमाणैपरीयोगाहतेरिष्टा तु गौषता" इति(३२)॥

अविनाभावोऽपि सन्निकर्षात् नतु नान्तरीयकात्वं, तथात्वे हि मत्वा: क्रोशन्तीतादौ न वाच्यपा स्वातः, अविनाभावे वाच्येपीऽइव लक्षणया नोपयोग इत्युक्तम(३३)। श्रायुष्मृतम्, श्रासुरेेदम(३४) इत्यादौ च साहस्राद- न्यात् कार्यकारणभावादि सम्बन्धान्तरम्। एवमादौ च

(३१) साधारणः गोवाचिकोभयगतः गुणो जाड्यादिः तदाश्रयत्वेन तद्रूपेष जाड्यादिगुणावविशिष्टे लक्ष्येति मतनि- ष्कर्षः।

(३२) यथा 'मानान्तरविरोधे तु सुखार्थस्वापरिग्रहे' इत्यादिः। श्रभिधेयाविनाभूतस्य श्राश्यसम्बन्धस्य प्रतीतिर्यतः सा, लक्ष्यमाणा उत्तरीया लक्ष्यार्थविशेषणतया लक्ष्यैक- बोधविषया ये गुणा जाड्यादयः तैर्योगात् मुख्यम्यात्।

(३३) यथा अभिधेयाविनाभूतत्वेन, नान्तरीयकत्वं व्य- कि:, अविनाभावे च व्याप्तौ सत्यां तु, श्राश्येपी श्रथुमानेन।

उक्तं गौरववच्यदत्पन।

(३४) यथा इदंशब्देन पुरोवर्तिन्कुरूपेपऽइव छतादेरुप- स्थितिः यत् तु इदंमा छतत्वेन उपस्थति: तत्र सारोपैव।

दितीय उन्मेषः ।

कार्यकारणभावादिसदृशापूर्वमारोपाध्यवसाने । छत गौप-

भेदयोरभेदपि तादृश्यप्रतीति: सर्वथैवाभेदवगमच्च प्रयो-

जनस(३५) । शुद्ध भेदयो र्लनयवै लच्ययेनाव्यभिचारेण(३६)

च कार्यकारित्वाद् । उच्यते तादृश्यादुपचार: यथेन्द्रौ:

सूक्ष्मा इन्द्र:;, कचित् स्वामिभावात् यथा राजकीय:

पुरुषो राजा, कचिद्वयवायविवभावात् यथा स्यगृहसद्-

लताग्रमातडयवे ह्रत:;, कचित् ताक्रम्यात् यथा छतचाः

तथा ।

लचया तेन षड्‌धा ॥ १३२॥

साध्यभेदात्(३७) स च । स च

व्यञ्जन रचिता रूढो सहितो तु प्रयोजने ।

(३५) छतेति स्थाने इति शेष:, भेदेऽपि तादृश्यप्रतीति:

पूर्वोक्तरीत्या गत्वाच्छकत्वादिवैधर्म्यप्रतीतावपि नोवा-

धिक्योरभेदप्रतीति: । सर्वथैव एताहशभेदमतीतिं विनैव

उक्तोभेदप्रतीतिकारिति यावत् ।

(३६) अन्यभिचारेण नियमेन ।

(३७) उपादानसच्वाचक्रुपो-

पाधिश्र्याम । तथाचि लचया प्रयम्तो द्विवधा षड्‌धा गौणी च, शुद्धापि पुनस्‍तुर्यधा

उपादानलचणारोपाध्यवसानभेदात, गौण्यपि सारोपा सा-

ध्यवसानेऽति द्वेधेत षड्‌धा ।

२०

काव्यप्रकाशः ।

प्रयोजनं च व्युत्पत्तिव्यापारगम्यमेव ॥

तद् गूढमगूढं वा

तत्त्वेति नैयायिकाः । गूढं यथा ।

सुखं विकसिताक्षितं वशितवश्रियम् प्रेप्सितं

समुच्चालितविस्मया गतिरपारासंख्या मति: ।

उरो मुकुलिततनुं जघनमंसबन्धोपगूढं

वतेन्दुकादनातनो तरुणिमोद्र्मो मोदते ॥

अगूढं यथा

शीपरिचयाद्र्घा स्त्रीप भवन्त्याभिज्ञा विदग्धचारितानाम् ।

उपदिशति कामिनीनाॅं यौवनमद एवं ललितानि ॥

मतोपदिश्यत इति(३८) ।

तदेषा कथिता रिधा ॥ ९३ ॥

अव्यज्ञा गूढवत्या अगूढव्यज्ञा च ।

तत्रालोचनगीकः:

शब्द दूति सपव्यते, तद्वूश्रादान्र्रयः ।

तच व्यापारो व्यज्नात्मकः ।

(३८) 'चत्न जनायासेन शिच्चादानस् म्रभिधेयवत् स्कुटं

मतोयते' इति काश्चित् पाठः ।

दितीय उन्नासः।

२१

कुत इत्याशङ्कय

यस्य प्रतीतिमाघातुं

लाघवात्समपेक्षते ॥ १४ ॥

फले शाब्देकगम्ये च

व्यज्ञानानपरा क्रिया ।

प्रयोजनप्रतिपिपादयिषया यत्न लघयितया शाब्दप्रयोगस्तत् नान्यतस्तत्प्रतिपत्तिरपि तु तस्मादेव शाब्दात्, न शाब्दात् व्यतिरिक्तो व्यापारः ।

तयाश्च

नाविषया वाक्याभावात्

गङ्गायां घोष इत्यादौ ये पावनत्वादयो धर्मास्तटादौ प्रतीयन्ते, न तत् गङ्गादिशब्दा: सङ्केतिताः ॥

हेत्वभावान्न लघ्यते ॥ १५ ॥

मुख्यार्थबाधादितयं हेतुः ।

तथा च

लक्ष्यं न मुख्यं नाप्यन्व-

बाध्रो योगः फलेन नो ।

न प्रयोजनमेतस्य-

न्न च शब्दः लक्षणद्रति:(३५)॥ १६ ॥

(३५) लक्षणद्रति: सामर्थ्यं यस्स स मुख्यतसामर्थः प्रयोजने प्रति शेषः ।

२२

काव्यप्रकाशः

यया गूढाभिधः खोतसि सबाध इति तटं सङ्चयति, तहि यदि तटेऽपि सबाधः स्यात् तत् प्रयोजनं लक्ष्यते, न च तटं मुख्योर्थः, नाप्यत्न बाधः, न च गूढाभिधस्य तटस्य पावनत्वादेरच्‍छब्दीयैः सम्बन्धः, नापि प्रयोजने लक्ष्‍ये किञ्चित् प्रयोजनस्, नापि(४०) गूढाभिदस्याटमिव प्रयोजनं प्रतिपादयितुमसमर्थः।

एवमप्यनवस्था खाड् या मूर्छादितिकारिणी।

एवमपि प्रयोजनं चेल्‍लक्ष्यते तत् प्रयोजनान्तरेषु तद्वपि प्रयोजनान्तरेषु सति प्रस्तुतप्रतीतेरिति(४१) श्रनवस्था भवति। नतु पावनत्वादिमिर्युक्तमेव तटं लक्ष्‍यते गूढायासटे घो-पात्यतोडधिकवार्थस्य प्रतिपत्तिषु प्रयोजनमिति विधिटे लक्ष्‍यतां तात्‍कं व्यञ्जनेनैवाख्‍

(४०) वसुतः प्रयोजनबोधे बाधाद्यपेक्षैव । नार्थतोऽपि न-पीति, मुख्यार्थबाधादिकं विनापि श्रेष्ठः । इदं च न च प्रोक्तः स्वलक्‍कारतिरित्यस्य व्याख्यानम् । कश्चित् 'समर्थः' इति पाठः तदा मुख्यार्थबाधादिकमपेक्ष्यैवति श्रेषः ।

(४१)'मूर्छादितिकारिणीलयस्य व्याख्या प्रक्तेत्, प्रयोजनेष्वप्यर्थप्रवसानेन प्रस्तुतस्य पावनत्वादेर्‌शा बोधानुदयप्रसङ्गो हृत्ति भावः ।

द्वितीय उल्लासः।

प्रयोजनेन(४२) सहितं

बाध्यते न युज्यते ॥ १७ ॥

कृत इत्यादि

ज्ञानस्य विषयो ध्यान्यः फलमन्यदुद्देश्यतमं(४३) ।

प्रत्यक्षादेर्नोऽपादिविषयः फलन्तु प्रकटता संविच्छितत्वा(४४) ।

(४२) प्रयोजनैन प्रयोजनीभूतज्ञानविषयैन पावनत्वादिना।

(४३) ज्ञान्य इति पदं ज्ञानादन्यदित्यर्थकम्, एवमन्यदित्यत्रापि । ज्ञानस्य विषय इत्य हन्तान्तविषयात् उक्तं यथा ज्ञानात् तदिष्योज्यः तथा फलमपि फलफलिनोः समसमयसमुत्पादासम्भवात् इति भावः ।

(४४) एतयोः प्रत्यक्षविषयफलयोः प्रत्यक्षादिक्रमत्वं यथा सुव्यक्तं तथा लघणाज्ञानयोग्यात् तत्फलस्य पावनत्वादिप्रतितेरन्यत्वमवश्यमेवश्यमेधित्व्यम् । घटज्ञानानन्तरं ज्ञातो घट इति प्रययात् तज्ज्ञानन तत्साक्षात् ज्ञाततापरमार्था प्रकटता जायते इति शाबरमीमांसकमीमांसा । घटज्ञातता न पदार्थोऽन्तरं किन्तु ज्ञानविषयता साक्षात् च ज्ञानात् न जायते, सति च घटज्ञानने घटमहं जानामिति प्रत्ययरूपा अनुव्यवसायापरपथ्योया संविच्छिन्नीतात् जायते इति तार्किकतर्कः । ज्ञानं तावहिविधं भवत्कार्याकारतद्वक्तिरुपं फलरुपापेक्षि तत् तत्तिज्ञानने विषयस्य ब्रज्याने निवर्तते

२४

काव्यप्रकाश: ।

विषये वाच्यतैवं

व्याख्यातम् ।

विशेष: ख्यातु लक्षिते ॥ १५ ॥

तटादौ ये विशेषा: पावनत्वादय:(४५) ते शाब्दाभिधातात्पर्य-लचणाभ्यो व्यापारान्तरेप गम्या: । तत्र व्यञ्जनव्यञ्जना-दिशब्दवाच्यार्थमवस्थमेपितव्यम् ।

एवं लचणामूलं व्यञ्जकत्वमुक्तम् ॥ अभिधामूलन्त्वाह

ज्ञनेकार्थस्य शब्दस्य वाचकत्वे नियत्नते ।

संयोगादेरवाच्यार्थेऽप्युपरक्तत्वनियमम् ॥ १६ ॥

"संयोगो विप्रयोगञ्च साहचर्यं विरोधिता ।

अर्थ: प्रकरणं लिङ्गं शब्दस्यान्यस्य सन्निधि: ॥

सामर्थ्यमौचिती देश: कालो व्यक्तिः स्वरादय: ।

शब्दार्थस्यानवच्छेदे(४६) विशेषस्मृतिहेतव:"

विषयप्रकाशात्मकं संवित्तिनामकं फलञ्ज्ञानं जायते इति

वैदान्तिकसिद्धान्त: । विषयप्रकाशात्मिका एव संवित्ति-

रिति सांझानामपि सम्मतम् ।

(४५) प्रतीतने इति शेष: ।

(४६) अनवच्छेदे अन्यस्मिन्नर्ये एव अतद्वाचकस्य तात्पर्येऽन-

ति स्मनिष्यये विशेषस्मृतिहेतव: ताहश्यातात्पर्येनिर्यायका: ।

द्वितीय उल्लासः।

सगडूचक्रो हरिः सगडूचक्रो हरिरित्यच्युतेः। रामलच्य-यावित साधारथौ। रामार्जुनगतिस्थायोरिति भागवकाव्य-वोच्ययोः। स्वाथमुखभवच्चिदेऽति हरे। सर्वे जानाति देव इति स्वाथदेव्हे। कुपितो मकरध्वज इति कामे(४७)। देवस्य पुरारातेरिति घाम्बौ। मधुना मत्तः कोकिल इति वसन्ते। पाटव वो दवितामुखमिति सामुखे। भात्यन परमेभ्वर इति राजधानीरूपात् देशाद्राजनि। चितभानु-विभातौति दिवे रवौ, रात्रौ वच्हौ। मिलभ्भातौति सुहृद्भि,(४८) मिलबो मातौति रवौ। इन्द्रशत्रुरित्यादौ(४९) वदे दूव काव्य न शरोरा विध्रुप्रतीतिकृत। शादितगृहेषु तु

एह्हमेत्यत्पश्र्चा एह्हमेत्येऽप्य च्छिवन्तेऽहिं ।

एह्हमेतावल्या एह्हमेत्येऽप्य दित्स्रएहिं(५०)

(४७) न तु समुद्रे तस्य कोपासम्भवात।

(४८) नपुंसकलिङ्गोऽरुपव्यक्ता दूति श्रेष्ठः।

(४९) इन्द्रः शत्रुः घातयिता यस्येति बड्कवीशहो व्याख-पदोदात्तत्वं तेन च इन्द्रस्य घातनकर्मत्वं बोध्यते, इन्द्रस्य घातुरिति पठ्ठीसामस्पच्चे अन्यपदोदात्तत्वं तेन च इन्द्रस्य घातनकर्मतयाड़वगमः।

(५०) एतावन्माचसानिका एतावन्मातैरचिपतैः। ए-तावन्मात्रावस्या एतावन्मातैद्विसैरिति सः।

२६

काव्यप्रकाश:।

इत्यादावभिनयादय:(५९)। इत्यं संयोगादिभिरर्थान्त-राभिधायकत्वे निवारितेऽप्यनेकार्थस्य शब्दस्य यत् क्रचिदर्थान्तरप्रतिपादनं, तत् नाभिधा नियमनात्स्यात्; न च लङ्गया मुख्यार्थीबाधादभावात्, श्रपितवाच्यं व्यञ्जनमेव व्यापारः।

यथा

भद्रश्रानो दुरधिरोहतनोर्ब्विभ्रालवंगोनते: सतशिलीमुखसंग्रहस्य । यस्याहुप्रुतगते: परवारणस्य दानाम्बुचेहसुभग: सततं करोऽभूत(५२) ॥

तद्युक्तो व्यञ्जकः शब्द:

तद्युक्तो व्यञ्जनाव्यापारयुक्तः।

यस्योऽर्थान्तरयुकू तथा। श्रर्थेऽपि व्यञ्जकत्वं सहकारितया मतः। तथेति व्यञ्जकः।

॥ २० ॥

इति श्रीकाव्यप्रकाशे शब्दनिरूपणो नाम द्वितीय उल्लास: ॥ * ॥

(५९) चभिनय: इत्यादिक्रियाविभेष:।

(५२) राजपदे भद्रश्रीलोमुखवारणदानकरशब्दा: यथाक्रमं शोभनवाच्चानिवारकवितरणशोषका:, इत्सि-पच्ते तु भदृजातिमम्रहसिमदजलश्रौदार्यडार्ज्जोषका:।

॥ हठीय उज्न्यासः ॥

अर्थोः प्रज्ञा: पुरा तेषाम्

अर्थो वाच्यलक्ष्यव्यङ्ग्याः। तेषां वाचकलाच्छणिकव्यङ्ग-कानाम्।

अर्थव्यञ्जकतोच्यते।

कीहश्रीताच

वक्तृबोद्धव्यकोनूना

वाक्यवाच्यान्यसन्निधे:(१) ॥ २१ ॥

प्रस्तावदेष्टकालादे-

वैशिष्ट्यात् प्रतिभाजुषाम(२) ।

योद्यर्थित्वान्यार्थधोर्हेतु-

व्यापारोव्यञ्जिरेव(३) सा ॥ २२ ॥

(१) वाक्यवाच्याभ्यां सहितः ज्ञनसन्निधिः वाक्यवाच्या-नysannidhistha इति न बङ्जवचनम्।

(२) नवनवोन्मेषशालिनी प्रज्ञा प्रतिभा सैव भावनेत्य-च्यते।

(३) व्यज्यतेsन्येति करणव्युत्पच्या व्यक्तिव्यङ्ग्जना।

२५

काव्यप्रकार:।

बोद्धव्यः प्रतिपाद्यः(8)। काकुर्दनैर्विकारः। प्रस्तावः प्रकारणास्। अर्थैष वाच्यलक्ष्यव्यङ्ग्यार्थान्। क्रमेणोदाहृरषानि मदविभ्रमं जलकुम्भं श्रृङ्गारदृष्टिं सङ्गि! त्वरितम्। समवेप्सरशिलप्रपीसासर्पिसिचा विस्माभि खरपं(५)। सत चौर्यरतगोपनं गम्यते।

श्रोषिहं दोषभृतां चिन्ता श्रवणसक्तस्य सख्या सिच्छ्रं। मद मन्दभाग्येऽपि केरं सङ्गि तुहुंवि श्रहह! परिभवड(६)। श्रुत दूत्यासक्तकामुकोपमोगो व्यज्यते॥

तथाभूतां दृष्टा चपसदसि पाश्श्वालतनयां वने व्याधैः सार्द्धं सुचिरमुपितं वल्कलधरैः। विराटखवासे स्थितमनुचितारम्भनिरतं गुरुः खेदं खिन्ने मचि भजति नाय्याडपि कुरङु॥

(८) यं बोधयितुं श्राद्ध उद्यतार्यते स प्रतिपाद्यः।

(५) श्रृङ्गारपुञ्जं जलकुम्भं स्त्रियोत्कर्षं समागता सङ्गि! त्वरितम्। समखेप्रसविलनिःखासनिःसच्चा विस्म- स्यामि चप्सर इति स०।

(६) श्रवणत्रयं दौर्बल्यं चिन्ताड्वलस्य सनिःश्वसितम्। मद मन्दभागिन्या हते सङ्गि! त्वामपि श्रहह परिभवति इति सं०। तुहुबीति पदं तवापीति जला केचित् व्याकु- व्यन्ति। सचह! इति काचिन्नाऽपि।

हतीय उज्जासः।

२५

शत मतयि न योग्यः खेदः कुरुषु तु योग्य हति काक्रा प्रकाश्यते(७)। न च वाच्यसिद्धौऽमत काकुरिति युष्मीभूतव्यञ्जत्वं श्राव्यम, प्रश्नमात्रेऽपि काकोर्विश्रान्ते(८)॥

तद्र्रश्नां मद गरुडक्षतलमिलितां दिष्टिं च पेसि चसततो। एहिं सच्चेष्ट श्राहं ते श्र कवोला चा सा दिष्टि(९)॥

शत मत्तसखीं कोपोलप्रतिविम्बितां पक्सतस्ले हष्टिरन्यैवाभूत् चलितायानु तस्यामन्यैव जातेत्यदो प्रचचुङ्कासुकत्वं ते इति व्यज्यते॥

(७) श्रप्रियतेन ज्ञानं खेदः, प्रकाश्यते व्यज्यते।

(८) पूर्वंपचतुरयमभिप्रायः पातापातचैपरौल्येन खेदस्य करषणाकरणरूपवाक्यार्थस्य प्रयुक्ततयाडपय्यंवसानस्य पर्यवसानरुपसिद्धौ व्यज्ज्योपस्थापनद्वारा काकुरेव प्रभवतीति काकोर्वोच्यसिद्धौऽच तद्वारोभूतस्य व्यज्जस्यापि तथात्वेन युष्मीभूततया युष्मीभूतव्यज्जत्वं सुप्रसिद्धमति। सिद्धान्तनिरूपणाभिप्रायः श्रात काकोर्वोच्यसिद्धौऽन व्यज्ज्यार्थचेपद्वारा श्रपि तु न भजति? दूति प्रश्नमात्रोपस्थापनद्वारैव, तेन हि वाच्यार्थे पर्यवसाने सति व्यज्ज्यप्रतीतिरिति कुतो युष्मीभूतव्यज्जत्वग्रहा। काकोरिति हेतुपक्ष्मी, विश्रान्ते

पय्यवसानात्, वाच्यार्थस्यैव श्रेषः।

(९) तदा मद गरुडक्षतमिलितां दृष्टिं नानेपोरन्य-त॥ इद्दानिं सैवाचं तौ च कोपोलौ न सा दृष्टिः दूति स०।

९०

काव्यप्रकाशः १

उदे्शोऽयं सरसकवितोशेषोभातिष्यायी

कुञ्जोलकषांङुरितरमणीविलासिनो नायिकाया: ।

किश्वैतस्मिन् सुरतसुहृदर्शन्ति ! ते वान्ति वाताः

येषामत्र सरति कलिताकारङकोपो मनोभूः ॥

श्रुत रतार्थं प्रविश्रेति व्याज्ञाम् ।

योऽसौ शनैःष्णमपाश्र नत्ता मं घरभरमाश्र शन्रलम्भ ।

खणमेतं जड संचार छोड़ या व छोड़ वीसामो(१०) ॥

जत रस्स्थारार्क्षेकाल हति तरस्सां(११) प्रति कयाजियोगस्ते ।

सुम्द्र समागमिष्यादि तुज्क पिट्टो बृजु पहरमेतेष ।

एमेघ कित्ति चित्तसि ता सखि सज्जेसु करणिज्जं(१२)॥

(१०) नुचिन्यनाटून्मनः खम्सूर्म णटूभरे सकले । च्छपा-

मातं यदि सन्ध्यायां भरति न वा भरति विश्राम इति स० ।

च्छपासमप्या इति पाटे घेनन्यसन द्रति स० ।

(११) तटस्थं सम्बोध्यादिभिन्नमुदासीनमुपनायकम् ।

(१२) सूयते समागमिष्यति तव प्रियोत्सव प्रष्ठरमालेष ।

एवसेव कित्ति तिष्ठसि तत् सखि ! सज्जय करणीय-

मिति स० ।

हतीय उज्जासः ।

२१

श्रतोपपत्तिं प्रत्यभिस्नुं प्रस्तुता न चुक्तमिति कयाचिन्नि-

वार्यंते ॥

चन्यत यूयं कुसुमावचायं कुरुष्वमात्सु करोमि सख्या ।

नाचं हि दूरं अमितं समयाः प्रसीदताडयं रचितोऽस्मि लिर्वः ॥

श्रत विविक्तोदयं देशद्रुतिं प्रच्छन्नकामुकस्याडभिसार्यं-

तामिति श्राख्यसां प्रति कयाचिन्निवेद्यते ।

गुरुतरपरवश पित्र ! किं

भणामि तुह मन्दभाग्यो सख्या ।

श्रज्ज पवासं व्रजसि वधू

सख्या जीव् सुप्तासि करुणाऽज्जं(१३) ॥

श्रताद्ध मधुरसये यदि ब्रजसि तदाडहं तावत् न

भवामि(१४) तब तु न जानामि गतिमिति व्यज्यते । श्रादि-

ग्रहणाच्चेष्टते: ।

(१३) गुरजनपरवश प्रिय ! किं भणामि तव मन्त-

भागिनी श्रज्जकं । श्रद्धा प्रवासं व्रजसि व्रज खलु मे ज्ञास्यसि

करणीयमिति स० ।

(१४) भवामि जीवामि ।

३२

काव्यप्रकाशः

तत्र चेष्टया: यथा

द्वारोपान्तनिरन्तरे मयि तथा सौन्दर्यश्रियां मोक्तव्योऽपि युगं परस्परसमासक्तं समासदितम्‌।

ज्ञानोतं पुरतः शिरोऽधरुकमध्ये चले लोचने वाचस्पच्च निवारितं प्रसरुणं सद्योचिते दोर्बते ॥

अत्र चेष्टया प्रच्क्नकान्तविषयप्राणितविशेषो(१५) ध्य‑

न्यते। निराकाङ्क्षप्रतिपत्तये(१६) प्राप्तावसरतया च पुनःपुन‑

रुद्रादियते। वाक्यादीनां मिथःसंयोगे द्विकादिमेदेन, (१७)

ज्ञानेन क्रमेण लक्ष्यव्यङ्ग्ययोगे व्यङ्ग्यत्वमुदाहार्यम्(१८)।

(१५) प्राणितविशेष: स्वाभिप्रायविशेष: स चात्र प्रालिङ्ग‑

नादिविषयक एव ।

(१६) ननु एकस्मिन्नपि उभयवैशिष्ट्यसम्प्रवेन कथं प्रत्येकं

उद्दाहृतमित्यत स्वाङ्ग निराकाङ्क्षग्रेन्ति प्रत्येकं किं उदाहरणम्‌?

द्वितिज्ञासानिटत्तये इत्यर्थः ।

(१७) अत्र व्यङ्गकत्वमित्यनेनैव:। न केवलं एपां

प्रत्येकमेव व्यङ्गकत्वमपि तु मिलितयो: इदयो: मिलितानां

वा बहुनामपीति भाव: ।

(१८) अत्र 'दिक्मेदे वाक्यवोधक्यभेदे' यथा भत्ता एतय

पुमज्जड एतय स्वहृ दिश्रहए अवलोएहि। मा पश्चित्प रत्ति‑

सन्निध! सज्जाद मच्छो पुमज्जहिसि' इति क्रचित् स्वधिक‑

मति, तत् शुम्भूरत निमज्जति भताचं दिवसके अवलोकय

मा पथिक रात्रयन्स! ध्यायायामावयो: निमिच्यसीति स० ।

हतीय उन्नासः ।

शब्दप्रमाणवेद्योऽर्थो

व्यक्तत्र्यर्थान्तरं यतः ।

स्रथकेन व्यक्तकाले तत्

शाब्दस्य सहकारिता ॥ २३ ॥

शब्देति न चि प्रमाणान्तर वेद्योऽर्थो व्यक्तकः ।

इति श्रीकाव्यप्रकाशोऽर्थनिर्णयसृतोय उन्नासः ॥ * ॥

॥ चतुर्थ उद्दासः ॥

यद्यपि शब्दार्थयोर्निर्णये कृते दोषगुणालङ्काराणां स्वरूपमभिधानीयसू, तथापि धर्मोभिष्य प्रदर्शिते,(१) धर्मोभ्यां हेयोपादेयता ज्ञायते इति (२) प्रयत्नं काव्यभेदान् (३) वाच ।

श्रविवक्षितवाच्यो यस्तत्र वाच्यो भवेद्धनो । श्रर्थान्तरे संक्रान्तमतयन्तं वा तिरस्कृतम् ॥२४॥

(१) प्रदर्शिते प्रकर्षेण सावान्तरप्रभेदं निर्दिष्टे ।

(२) ज्ञायते इति केषाश्चिद्धर्म्माणां विशेषनिष्ठत्वात् दोषः श्रेष्ठः, तथाहि श्रेष्ठारिष्ठनां श्रौतिकटुत्वं दोषः, मध्यस्थगुणः न तु रौद्रश्रनौ, चित्रभेदे तु यमकादिलक्छारः, न तु रसभङ्यादौ ।

(३) काव्यभेदान् उत्तकण्यादिरुपकाव्यतयप्रभेदान्, तत्रापि प्रयत्नं धने: प्रभेदः, धनिच्छि प्रयमततो द्विविधः श्रविवक्षितवाच्यो विवक्षितान्यपरवाच्यश्चेति, श्राद्यो लक्छणामूलोद्न्योडभिधामूलः ।

चतुर्थे उद्देशः।

३५०

सद्रव्यामलकूद्यज्यप्राभृ(८)त्येव विवक्षितं वाच्यं यत् स 'ध्यौ' इत्यचुवादात् (५) ध्यानिरिति श्रेयः ।

तत् च वाच्यं केचिदनुपपद्यमानत्वाद्यो मन्तव्यार्थो न्तरे परिषामि- तम् (६) ।

यथा

त्वमक्षि वक्मि विदुपां समवायोडन्त तिडति ।

श्रात्मीयां मतिमास्याय स्थितिमत् विशेषेइ तत् ॥

(८) ध्यन्यातसम्मवात् इति शेषः ।

(५) ध्यानावित्यचुवादात् 'य:' इति यच्छब्दसाकाङ्क्ष 'तत्' इति तत्छब्दस्य विशेषणतया कथनात् ।

(६) ध्यानुपसज्यमानत्वात् यदृपेक्षा वाच्यं तदृपेक्षा प्रज्ञता- न्वयेडनभिप्रेतत्वात्, श्रथान्तरे ध्यानप्रकारेऽपि वाच्यलच्यसाधारण्येऽपि, परिणामितं परिणामितमिव, तादृशार्थस्य लच्यकार्मित यावत्, यत्न वाच्योडपि प्रकारान्तरेऽपि लच्य इति तु समुद्धिता- थे:, यथा काकेभ्यो दधि रच्यतामित्यादौ वाच्योडपि काक: श्रध्युपघातकरूपेऽपि लच्यः ।

श्रयच उपादानलच्यास्तलएव संभवति ।

३६

काव्यप्रकाशः ।

श्रुत वचनात् उपदेशादिरूपतया परिणमतिः (७) ।

क्वचिदुपपद्यमानतया श्रत्यन्तं तिरस्कृतम् (८) ।

यथा

उपकृतं वडु नाम किमुच्यते

सुजनता प्रथिता भवता परम् ।

विदुपदीशश्रमेव सद् सखे !

सुखितमास्त ततः शरदां शतम् ॥

एतदपकारिषां प्रति विपरीतलक्षणया कवित्वम् ।

विवक्षितान्यपरवाच्यव्दयन् वाच्यं यथापरम्(९) यः ।

(७) संबोध्यसुहृद्भिस् वाक्यार्थविषयकयनेनैव सिद्धे पुनः

'त्वामक्नि वचिम्' इति कथनमनुपयुक्तमिति त्वाम् उपदेश्यं

त्वाम्, यक्ष्मा चापोहिम्, वचिम् उपदिश्यामि इति लक्यम्, तेन

च हितसाधनत्वं व्यज्यते ।

एवं विधत्प्रत्यचेऽपि 'विदुषाम्'

इति, श्रात्ममते: सार्वकालिकत्वेऽपि 'श्रात्मीयाम्' इति च

यथाक्रमं सर्वत्र श्लेषालंकारद्रुपेक्षा प्रमाणपरतन्त्रपरतया च

परिणतं तेन च ज्ञन्यातिशयने उपइशनोयत्वं व्यज्यते ।

(८) पूर्वोक्तरीत्याsपि प्रकृतान्वयातुपयोगितया इतकार्थ-

मात्रलचकत्व, वाच्यमिति घोषः, यथा गङ्गायाः तीरे ।

श्रयच्

उपादानलचणातिरिक्तलचणार्श्ल एव संभवति ।

(९) श्रपरः विवक्षितान्यपरवाच्यव्दयन् ।

एष च श्रभि-

भामसागुडवयज्यप्राधान्ये सति भवति ।

चतुर्थ उन्मासः।

२९

अन्यपरं व्यङ्ग्यनिष्ठम्(१०)। एष च(११)

कोऽप्यलङ्कारमव्यङ्ग्यो(१२)

लक्ष्यव्यङ्ग्योऽक्रमः परः॥ २५ ॥

अलङ्केतिन न कश्चन विभावानुभावव्यभिचारिणा एव रसः;, भवति तु रसस्थैः इलङ्क्ति क्रमः;, स तु लाघवान्न लच्यते(१३)।

तत्र

रसभावतदाभास-

भावशान्त्यादिरक्रमः।

भिन्नो रसादलङ्कारा-

दलङ्कार्यतया स्थितः(१४)॥ २६ ॥

(१०) व्यङ्ग्यतत्पर्येकम्।

(११) एष च भाविवचितान्यपरवाच्यव्यङ्गनिष्ठ।

(१२) न लच्योडनुभूयमानः कमो निप्पत्तिक्रमो यस्तादृशं व्यङ्ग्यं यस्मिन् सः।

(१३) रसस्थैरिति निष्पद्यते इति श्रेषः;, लाघवान्न भवति सम्पन्नत्वात्।

(१४) तयोः रसभावयोराभासः तदाभासः। प्रक्रमः अलङ्कार्यकमः;, रसादशङ्कारात् रसवदलङ्कारात्, स्थित इति यत्र स्थितः स अलङ्कारमव्यङ्ग्यचिनिरिति श्रेषः।

३८

काव्यप्रकाशः

आदिग्रहणाद्भावोदयभावसंविभावभाववत्त्वानि । प्रधान-

नतया यत् मिसतो रसादिसत्त्वालड्कार्यः ययोदाहिरियते ।

अन्यत् तु प्रधाने वाक्यार्थे यताङ्गभूतो रसादिसतत् गुप्तीभूत-

व्यक्ते रसवत्यर्जितः खिसमाहिताद्योदाहृतारः । ते च

गुप्तीभूतव्यङ्ग्याभिधाने उदाहिरियन्ते ।

तत् रसस्वरूपमाह

कारणान्यथ कार्योऽपि

सङ्कारीऽपि यानि च ।

स्थायिनो लोक

तानि चेन्त्राव्यकाव्ययोः(१५) ॥ २७ ॥

विभावा अनुभावाश्च

व्यभिचारिणः ।

व्यक्तः स तैर्भावादेः

स्थायी भावो रसः स्मृतः(१६) ॥ २८ ॥

(१५) नायिकाव्यतिरेकिति निषध्यन्ते द्रति प्रोक्तः ।

(१६) कारणामिह द्विविधं जनकं परिपोषकक्ष्येत, यमालम्ब्य रत्यादिराविर्भवति स एव नायकललनादिरूप आलम्बनपदाभिधेयो जनकः, प्रादुर्भूते च तस्मिन् यथास्य पुष्टिरुपोद्दीपनकारी चन्द्रोद्यादिः स उद्दीपनपदव्यपदेशः

चतुर्थ उन्मासः ।

३५

उक्तं हि भरतेन 'विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगात्(१७) रसनिष्पत्तिः' इति । एतद्विघटते(१८) विभावैर्वैलनोद्या-नादिभिरालम्बनोद्दीपनकारणैः स्थायी रत्यादिको भावो जनितः । श्रतुभावैः नटाचेष्टादिभि: प्रतीयते । कार्यः प्रतीति-योग्यः । ततः व्यभिचारिभिरिन्द्रियादिभिः सच्चकारिभिरूप-चितो सुखया हत्यया रामादावनुकायै तद्रूपतादृशानानु-त्त्कटेऽपि प्रतीयमानो रस इति भट्टलोक्तमप्रतयः(१९) ।

परिपोषक इति । कार्यं तु रत्यादिजन्यं कटादिवदिरूप-कायिकवाचिकमानसिकभेदेन नानैव वच्यते । सच्चकारौप्णरुपादेरक्लिष्टताकार्यत्वात् । जघने भरतिवि प्रतीतौ तु मुख्य-भूतानि वच्यमानानि निर्वेदादीनि, स्थायिनः स्थायी-भावापरनाम्नः, व्यक्तः स्वाश्रयादमानः । विश्रणप्रतीतिविषय-दूति यावत् । तत्प्रणाली च मतभेदेन श्रुतुपदमेव स्फुटोभ-विष्यति ।

(१७) संयोगात् संबन्धात्, स च मतभेदेन नानात्विधो वच्यते ।

(१८) विच्छटतेतस्य 'भट्टलोक्तमप्रतयः' इत्यनेनान्वयः ।

(१९) उपचिहः परिपुष्टौ मतः, सुखया हत्यया वार्तावि-केन सम्वन्धेन, नटकाये नाट्येनाभिनेयनायके स्पितोडपिति श्रेष्ठः, एतच्च नाट्याभिप्रायेषा । तद्रूपतानुसन्धानात् राम-स्थेव वेश्रविशेषश्वाविधदायिनि नटके तत्कालं रामत्वाभिमा-नात्, प्रतीयमानः व्यङ्गचयाद्व्यक्तः । तदयं निर्गलितार्थः, यथा श्रसत्यपि सर्पे सर्पतयावलोकितात् दार्तीडपि भ्रति-

रामएवायं प्रयमेव राम इति,(२०) 'न रामोऽयम्-

इत्योत्तरकालिके वाघे रामोऽयमिति,(२१) रामः स्वाद्धा न रददेति, तथा सीताविषयिष्यी पतुरागरुपा रामरतिरविद्य-

मानाडपि नर्त्तके नाय्यैनिपुखेन तस्मिन् स्थितेव प्रतीयमानासहृदयहृदये चमत्कारमपियन्थेव रसपदवीमधिरोहतीति रतेर्योंज्ञयादभिव्यक्तिरेव रसनिष्पत्तिरिति ।

(२०) यत्तु विषयनियमविषयापरनाम्नो सम्यक्प्रतीति:,

तयाहि एकत्वार्थतयं यदुक्तं 'चयोगमन्ययोगस्य प्रत्य-

न्तायोगसेव च । व्यवच्छिन्नत्तु धर्म्मस्य एककारक्लिधा मतः' इति, सभ्रमद:, यत्तु विशेषणामितत् एककारस्तत्

विप्रेये विशेष्यस्य श्सम्बन्धरूपयोगं निषेधति, यथा राम एवायमित्यत्न रामस्य विशेष्यालेन तद्विशिष्टेनैवकारेऽपि

इदमथै विशेष्ये रामत्वायोगं व्यवच्छिन्दन् शस्य रामत्वं नियमयति, यत्तु पुनर्विशेष्यगत एकारस्तत् विधेये-

तरसिन् विशेषणभूतधर्म्मसम्बन्धं वारयति, यथा प्रयमेव राम इत्यत्न एतदिन्ने रामत्वसम्बन्धं वारयन् शसिन् रामत्वं

नियमयति, उभयरहपैवेयं प्रतीतिरवधारणापरतया सम्यक्प्रतीति: ।

यत्तु क्रियान्वित एकारस्तत् भत्यन्वतः सर्वंदा योऽयो-

गस्तस्य निषेधकः, तत्क्रियाश्रये कुतश्चिदपि सम्बन्धबोधकद्रति तु फलितार्थः यथा नीरं कमलं भवत्येव इति, भयल हि न

सकले कमले नीरत्वं नियम्यते नाप्यकमलेऽनीलत्वम् भवति तु यद्वान् कमलेऽपि कमले नीलत्वसम्बन्ध द्रुति मसज्ञादुक्तम् ।

(२१) पक्षा तु शनन्तरावतीर्ष्यविपरीतप्रतीतिकतया मिथ्याप्रतीति: ।

चतुर्थ उन्मेषः ।

वाड्यमिति, रामसहोदरयमिति च समयद्धथ्यारसंघयसाहक्ष-प्रतोतिभ्यो विलक्षणया चित्ततुरगादिन्यायेन(२२) रामोऽ-यमितिप्रतिपच्चया प्राच्चो नटे(२३)

'सेयं ममाज्ञेषु सुभगसटटा सुपूरकपोलप्रालाकिका हस्त्रोः । मनोरथश्रीर्मनसः शरीरिरूपी प्राणेश्वरी लोचनगोचररत्ता ॥

दैवादृशमल तथा चपलायतनेत्रया वियुक्तश्च । अविरलाविलोचनजलदः कालः समुपागतवायुः' ॥

इत्यादिकाव्यालुसनस्थानबलाच्चिच्छासानिर्झरितस्वकार्यप्रकटनेन च (२४) नटेनैव प्रकाशितैः कारैकाव्यैसहकारिभिः कतिमैरपि तथाडनभिनयमानैः (२५) विभा-

(२२) मुच्चालितेऽक्ष्णि नयनपथवर्तिन्येव चि 'अभखोडयम्' इत्येवं प्रतीतिरुदेति ।

(२३) प्रतिपत्त्या प्रतीया, नटे इत्यक्षाग्रिश्राणुमीयमानोपीत्पनेनान्वयः ।

(२४) श्रिच्चया अभ्यासेन (पुनःपुनरनुभीलनेन) च निर्वर्तितं सम्पादितं यत् स्वकार्यस्य चाभिनयस्य प्रकटनं प्रकाशनं तेन करणभूतेन ।

(२५) कतिमलिनानुपलकैः ।

४२

काव्यप्रकाशः १

वादिप्रतिवाद्यपदेशैः 'संयोगात्' गय्यगमकभावकृपात् (२६) समुचीयमानेऽपि वच्युसौन्दर्यंवशाद्वासनामीयत्वेनान्यासुमीयमानविलष्पा:(२७) स्वादिलेन सम्भाव्यमाने रत्यादिभाव-

सन्नपि(२८) सामाजिकानां वासनया चर्यमाणो(३०) रस इति श्रीशङ्कुकः ।

न तात्स्थ्येन नात्मगतत्वेन रसः प्रतीयते नोत्पद्यते

(२६) विभावादिसचिवे रतिरवश्यंभावीत्येवंरूपव्याप्तिनामकसूत्राच्च ।

(२७) वच्युनोऽनुमीयमानाया रते: सौन्दर्यं समुत्कर्षयति-स्त्रियां, रसनविषयतया ग्राह्यतया च, अन्यो वच्युरादिरूपे शौकिकविषयः तस्मात् विशदतया विभिन्नः ।

(३०) तत् नटे, रसननपि वासनवशाद्भमानोऽपि, रस-निष्ठेन नटगतत्वेन सम्भाव्यमानः ज्ञेयमान इति पूर्वैः-न्यायः ।

(२८) वासनया भावनया, करुणादिः शोकादिमानः । एतन्मतस्य निष्कर्षः; यथा कुशीलवकाक्षिते देशेऽप्तोऽपि भूम्नाभिमानात् भूयसीयतस्य वृद्धतरुमानसु, तथा नटनेव सुनिपुणः 'ममैवते विभावादयः' इति प्रकाशितेऽतत्सदृशरपि विभावादिसन्नियततया रतिरनुमीयमानाऽपि निजसौन्दर्यवशात् सामाजिकानामाश्वादतया समुत्कारमादधती रसतात्वमेति तदनुमितिरेव रसनिष्पत्तिरिति ।

नाभिव्यज्यते,(३०) अपि तु काव्ये नाट्ये चाभिषतो हितीयेम(३१) विमावादिसाधारण्यीकरणयेनैव शाबकत्वापारेदृशभाव्यमान:(३२) स्थायी सत्त्वोद्रेकप्रकाशाग्रन्थसंविदिताश्रान्ततत्त्वेन(३३) भोगेन मुज्यते इति भट्टनायक:(३४)।

(३०) तत्रैखेन तत्र स्थ उदासीनः स च प्रथते नटो नायककरामादिचेष्टित द्विविधः, तद्भयतत्त्वेन, शृङ्गारतत्त्वेन सामाजिकसंबन्धित्वेन, न प्रतीयते नायुमीयते, तद्वानिं रामादीनामभावेन तद्रूपादेरपभावात् प्रसतत् शृङ्खेनानुसन्धप्रभाषाविषयत्वात्, वस्तुतोराममतया नटगतस्येनातुमित्यादि रत्या सामाजिकेडस्या तन्मुखारजकत्वेनासंभावाच्च। नोत्पद्यते न जन्यते, विभावादीनां वासनिकत्वाभावात् । नाभिव्यज्यते न व्यक्ततया उपस्थाप्यते, सिद्धस्वैक तत्वसभावादिति भावः।

(३१) द्वितोयेन भन्येन ।

(३२) भाव्यमानः साधारण्यीकरणयाषः।

(३३) सत्त्वस्य उद्रेकेण रजस्तमसी अभिभूयाविभोष्य यः प्रकाशः स एवानन्दाश्रितया संवित् ज्ञानं, तस्य विश्रान्तिर्ज्ञेयान्तररसम्पर्कराहित्येनावस्थानं, शृङ्गारप्रकदमावतया ग्रविश्रिताहमसंविदिति फलितार्थः, तत्त्वतत्त्वेन तद्रूपेक्ष ।

(३४) भट्टनायकमतखण्डनं सारः, प्रदर्श्य प्रभिधांव्यापारवत् काव्यनाट्योस्तदिहिलदृश्यं भावकत्वमोजकत्वनात्मकं व्यापारद्वयमितिर्कितमस्ति, तेनैवेन व्यापारेण व्यक्तिविशेषस-

लोके प्रमादादिभिः स्थायिनुमानेऽभ्यासपाटववताम् (३५) काव्ये नाट्ये च तैरेब (३६) कारणत्वादिपरिहारेष (३७) विभावनादिव्यापारवत्त्वात् (३८) श्लौकिकविभावादिग्रहण-

स्वन्वलेनासाधारणत्व विभावादे: स्थायिनस्य व्यक्तिविशेषां-ग्रापरिहारेष उपस्थापनरूपं साधारण्यीकरणम्, स्वन्वेन तु विभावादिसत्त्वेन रतिरास्वाद्यते (श्रसल्या श्रपि रतेरास्वाद: शलौकिकल्वादुपपन्नः)। तथाचि कार्यार्थबोधोत्तरमेव भावकत्वव्यापारेष विभावादिरूपसीतादयो रामसम्बन्धिनीरतिद्व सोतास्वरामस्सम्बन्धांश्रपमहाय सामान्तः कामिनोत्वर-

तिलादिह वैरोप्यायत्ते, भोजकत्वव्यापारेष तु उत्तरौला साधारण्यीकरणविभावादिसह्ह्रत्लेन सा रति: सह्हृदयैरास्वाद्यते इति रतेरास्वाद एव रसनिष्पत्तिरिति।

(३५) स्थायिनो रतेरसुमाने श्रनुमानविषये प्रभ्यास: पुनःपुनरनुशीलनं तेन पाटवं पटुता नैपुण्यम् ।

(३६) तैरेब प्रमदादिभिरेव, श्रस्य च ‘अभिव्यक्तः’ इत्य-ग्रिमेपान्वयः ।

(३७) कारणत्वादिपरिहार: कारणत्वादिनो व्यपदेश-परित्यागः ।

(३८) ग्रादिपदेन ग्रनुभावनव्यभिचारण्यापारव्य-ग्रन्छास । वासनात्मकादति सूक्ष्मरूपेषारस्स्थितानां रत्या-दीनां ग्रास्वादयोस्सत्कानयनरूपाविभावनं विभावनं, तेषां तु ग्रनुभवविशेषीकरणम्नुभावनं, काव्ये विशेषेषा ग्रभितः रत्यादीनां संचरणं व्यभिचारण्य त एव व्यापाराः ।

चतुर्थ उन्मासः।

व्यवहारैः(३९) ममैवैते घातोरेवैते तटस्थैवैते,(४०) न ममैवैते न घातोरेवैते न तटस्थैवैते इतिसम्बन्धविशेषस्वीकारपरिहारनियमनिश्चयात् साधारखेन प्रतीतैः(४१)

(३९) लोके हर्षशोककारणेभ्यो हर्षशोकावेव हि जायेते न्नात्र पुनः सर्वेभ्य एव तेभ्यः सुखमित्यलौकिकत्वम् ।

(४०) एते विभावादयः, एतदन्तेन सम्बन्धविशेषस्य ‘चमुक्स्थैवैते’ इत्येवंरूपस्य स्वीकारनियमः । उत्तराध्दैन तु तस्य परिहारनियमः ।

(४१) ज्ञानस्वभावात् ध्वंसखभावात्, साधारखेन सीता-त्वादिविशेषांशकारहितेन कामिनीत्वादिना प्रतोतैः ज्ञायमाने:, लोके हि तज्ञोविधाः, कानिचिद् वस्तूनि स्वस्वैव, कानि च घातोरेब, कानि पुनः घातुमिल-विलच्चयस्य उदासीनापरनाम्नः तटस्थैवै (मिलवस्वनोडपि ज्ञात्रीयसम्बन्धत्वेन स्वकीयत्वमिति न विभाग्यनता)।

तत् यदि स्वकीयत्वेन विभावादयः प्रतीयेरन्, तर्हि डतरसामाजिकसनिधौ सरतिप्रकाशोऽनुचित इति हीरेवोदियात्, रसास्वादस्तु दूर एवास्ताम् । घतुसम्बन्धित्वेन प्रतोता च विशेषाविभावस्वभावस्थ भावितया रसास्वादप्रत्याभैव कथम् ।

उदासीनसम्बन्धप्रतोतावपि स्वस्मान् तदसज्ज्ञावाभि-सन्धानप्रसङ्गेन नितरामेव तदास्वादोऽनुपपन्नः ।

इति सम्बन्धविशेषस्वीकारसमनियः स्वीकार्यः । एवं तत्परिहार-नियमनिरूपयोगपि नास्तीतज्ज्ञोकार्येमु, ज्ञेयथा ‘नैते कस्यापि’ इति सम्बन्धपरिहारनियमनिश्चये ‘रसस्विनोडसत्त्वम्’

४६

काव्यप्रकाशः १

प्रभियक्तः सामाजिकानां वासनात्मकतया स्थितः(४२) स्थायी रत्यादिको नियतप्रमातृगतत्वेन (४३) स्थितोऽपि साधारण्योपायबलात(४४) तत्तालविर्गतलत्परिमितप्रमातृभाववशोन्वितवेद्यान्तरसम्पकेशून्यापरिमितभावेन प्रमाता (४५)

इतिनियमेन प्रलीकतलघूभूया गमनकुसुमगन्धोपलब्ध्ये प्रधत्ते न्वत् रसाक्षादप्रतीतिरेव न स्थात्, तस्मात् तदुभयवधारणावैलक्षण्येन सामान्यतः 'कामिनीम्' इति कत्था कामिनीत्वादिना प्रतीतिरिति ।

(४२) सामाजिकानां संस्काररुपेषा स्थ्थातया पूर्वमेवार्वाक्तः पधुना तु साधारण्यीकरणविभावादिभिर्यविर्भावमात्रं । श्रत एव येषां वेद्यान्तरसङ्गानां वैत्यकरणादीनान्नात्र ताहग्संस्काराभावः, तेषां रसाक्षादोऽपि न भवति ।

(४३) नियतः रसाक्षाद्यिततया निश्चितो यः प्रमाता सामाजिकः तततत्वेन तत्सम्बन्धित्वेन ।

(४४) साधारणः व्यक्तिविशेषसम्बन्धित्वेनाप्रतीतिमानो रसोपाया विभावादि: ।

(४५) तत्तालं रसाक्षादकानां विगलितोप्रतीतो यः परिमितप्रमातृभावः 'ममैवैतद्रह्मैव रसाक्षाद्यता' इत्थंवरीत्या ज्ञानभूमिमानो यो व्यक्तिविशेषसम्बन्धः तद्वशेन उन्मज्जितः, प्रादुर्भूतः;, एवं वेद्यान्तरस्य लौकिकषटादिविषयस्य सम्पर्केश ज्ञानरुपसम्पन्नेन मूल्योदपरिमितो भावविश्त्तटत्निविशेषो यस्य तेन प्रमाता रसाक्षादचिता कर्ता ।

चतुर्थ उन्न्यासः १

सकलसहृदयसंवादभाजां साधारखेन (४६) खाकारे द्वाभिन्नोडपि (४७) गोचरीकृतः (४८) चर्यमा|णतैकप्राणको(४९) विभागादिजीवितावधि: (५०) पानकरसन्यायेन

(४६) सकलतानां सहृदयानां संवादभाजा 'एकत्र हृदयस्थान्यत तथा दर्शने संवाद:' इत्युक्ते: सुभाषितशालिना साधारखेन कामिनीवादिसाधारणधर्म्मप्रकारेणोपस्थित्या, तस्य 'गोचरीकृत:' इत्यनेनान्य: ।

(४७) ननु विभक्तिनिबन्धनविवेचने रत्यादिसाम्येऽपि तद्रूपतया किं रसस्थ शाखाद: शाखादशाखादयोस्तैलचण्यदर्शनादित्यत श्राह स्वाकार इति, 'स्वस्य ज्ञानस्य स्वाकार-विशेष एव विप्रय: न तु ज्ञानादन्य:' इति चि योगाचारमतेयथा वस्तुतो ज्ञानस्वरूपस्य विषयस्य ज्ञेयत्वं, तथा ज्ञान-

ज्ञानात्मकारसाद स्वरूपस्यापि रसस्य शाखाद्यत्वमविरुद्धुमिति भाव: ।

(४८) गोचरीकृत; विषयीकृत; ।

(४९) चर्यमा|णता श्राखाद: एक: श्रादितीय: प्राणैरखरूपनिम्मित्तो हेतुर्यस्य स: ।

(५०) उत्तरोत्तरविभागादिरेव जीवितस्य जीवनस्य प्रव-चि: मूर्मीमश्रेणी यथ स: । विभागादिकार्मावस्था-योति परमार्थ: ।

४८

काव्यप्रकाशः |

चर्व्यमाणः(४१) पुरन्दर परिष्कुरन् हृदयेनिक प्रविशन् सर्वा-ज्ञातमिवालिङ्गन् शन्यत् सर्वमिव तिरोदधत् चर्व्यास्वाद-सिवानुभाव्यन् अलौकिकचमत्कारकारी नित्यारादिको रसः (४२) | स च न कार्यः विभावादिविनाशेऽपि तस्य सम्भवप्रसज्ञात् (४३), नापि ज्ञाप्यः सिध्यति तस्यासम्भ-

वव्यात् ।

(४१) पानकरसो हि मरीचिप्रकराकारपूरादिविलचण्णवकुसंपादितोपि मरीचादिरसवैलक्षण्येन तत्तद्रायसंव-लनसम्पादितेनानिर्वचनीयेनास्वादेनास्वादते यथा; तथा विभावादिवैलक्षण्येन लोकातीतेन स्वास्वादेन चर्व्यमाणः स्वास्वादमान् इत्यर्थः ।

(४२) एतत्तस्य स्थूलत इदं मर्म, रतिकार्णादीनामनुभवादसकृत्सुमिता रतिः संस्काररूपेण सहृदयच्हदय-मधिरोहति, श्वाथ कियता कालेन सुनिपुणमुष्टितयोः रामादिव्यक्तिविशेषस्म्न्तरतिकारणविभावादिमतिपादकयोरपि काव्यनाट्योः पूर्वोक्तभावकत्वापारेष रामसीतादिविधे-ग्रांशपरिहारेऽपि रतिकारण्यसाधारणीकामिनीव्वादिना प्रतोतेः विभावादिभिः सहृदयहृदयावस्थिततया रतिर्यैक्ज्ञनया ग्रभिव्यक्ता सामाजिकानाम् स्वास्वादतामयातीति एताहश्रास्वाद एव रसनिष्पत्तिरिति । पूर्वमते घसत्या घपि रतेरास्वादः; श्वततु वासनया स्थितया एवेयनयोभेदः ।

(४३) श्वव्यवदिृपोपादानकारणाद्वारतिक्कारणप्र-ग्रोडपि कार्येनाङ्गस्यावस्मभावानियमात् दृश्यनाङ्ग्रोऽपि घट-स्वितेरिति ग्रोधः ।

चतुर्थे उन्नासः।

वात् (४८)। यपि तु विभावादिभिर्येक्षितस्यर्षीणां। कारकत्वापकास्यामन्वत् क हस्तमिति चेत्, न कौचहस्तमित्यौकिकसिद्धेभूषणमेतन्न दूषणायम् । चर्च्यषानिष्पच्यास्तस्य निष्पत्ति रुपचरितेति कार्योद्द्योच्यताम्,(४५) लौकिकप्रत्यक्षदिप्रमाणतात्स्याव शाब्दालिमितयोगिज्ञानवेदान्तरसंसर्गरहित स्वात्ममात्रपेक्ष्य वसति परिमितेतरयोगिसंवेदनविलक्षणलोकोत्तर रक्षसंवेदनगोचर इति प्रत्येयोऽप्यभिधीयताम्(४६)। तद्ग्राहकस्य न निर्विकल्पकं विभावादिपरामर्शप्रधान-

(४८) जातो हि घटादिज्ञायते न तु जायमान एव ज्ञायते ।

(४५) तथाच चर्च्यषोत्पत्तिमादाय रसस्य उत्पत्ति र्यपदेशः ।

(४६) लौकिकं यत् प्रत्यक्षादि ज्ञानं यच्च प्रमाणतात्स्थेन प्रमाणौदारसीनैन (चक्षुरादिलौकिकप्रमाणमनेपे च्छैवैति यावत्), श्रावबोधः ज्ञानं, तद्ततां मितयोगिनां चपक्‌योगिनां (ध्यानजं) ज्ञानं, यदपि च वेदान्तरस्य ज्ञेयान्तरस्य लौकिकविषयस्य संसर्गेन रहितं स्वरूपात्मातविषयकं परिमितेतरयोगिनां पक्‌योगिनां संवेदनं ज्ञानं, एतत्तितयविलक्षणं श्यातएव च लोकातोतं यत् स्वात्सकं संवेदनं तस्य विषय इत्यर्थः । इति प्रत्येयो ज्ञेयः ।

पृ० काव्यप्रकाशः ।

त्वात्(४७) । नापि सविकल्पकं चर्या माणस्यालौकिक-

मन्द्रमयस्य स्वसंवेदनसिद्धत्वात्(४८) । उभयाभावस्वरूपपक्ष-

पोमयात्मकत्वापि(४९) पूर्वोक्तोकोत्तरतामेव गमयति न

तु विरोधमिति श्रीमदाचार्योभिनवगुप्तादिभिः ।

व्याप्रादयो विभावा भयानकक्षेव वीराद्भुतरौद्राणाम्,

भृशुपातादयो ऽनुभावा: शृङ्गारक्षेव करुणभयानकयोः,

चिन्तादयो व्यभिचारिणः शृङ्गारक्षेव वीरकरुणभयान-

कान्तामिति स्थगने कान्तिकत्वात् सूत्रे (६०) मिलिता

निह्न्टा: ॥

(४७) ज्ञानमिति द्विविधं सविकल्पकं निर्विकल्पकञ्चेति

नामरूपजात्यादिविशेषशून्यं ज्ञानं निर्विकल्पकं, तदिपरीतं

सविकल्पकम् । विभावादिपरामर्शेऽति विभावादिपरामर्शस्य

सविकल्पकत्वाद् निर्विकल्पकज्ञानयोग्यत्वात् ।

(४८) शाब्दकप्रतीतिमात्रसिद्धत्वात् । प्रयंभावः, त-

दानीं ज्ञानतरासम्भवात्, रसमात्रविशेष्येषु च शब्देष्यां

नामरूपाद्युद्भिखासम्भवान्न कुतः सविकल्पकत्वमिति ।

(४९) उभयाभावस्वरूपपक्ष उभयाभिन्नस्य । 'विरुद्धयो-

रेकतरनिषेधेपर्यवसानम्' इति नियसेन सविकल्प-

कत्वनिषेधे निर्विकल्पकत्वं, निर्विकल्पकत्वनिषेधे च सवि-

कल्पकत्वमायाति इति उभयात्मकत्वम् ।

(६०) कृत्स्ने पूर्वोक्तो भरतकृत्कृत्ने ।

चतुर्थ उन्मासः .।

विददलिमलिनाम्बुरगर्भमेघं,

मधुकरकोकिलकूजितैर्दिग्यां श्रीः ।

धराधराभिनवाज्जुराजटका,(६१)

पृथ्वतिपरे हयिते प्रसोद मृगधे !

इत्यादौ

परिरम्भदतकपोलोल्लासमडं, प्रहत्तः

कथमपि परिवारप्रार्थनाभिः क्रियाभिः ।

कलयति च हिमांशोर्निष्कलङ्कस्य लक्मी-

मभिनवकरिदन्तच्छेदकान्तः कपोलः

इत्यादौ

दूरादितस्तुकमागते विवलितं, सभ्राषिषि स्कारितं,

संदृश्यतेऽपरं, घटोहतवसने किम्वाद्वितभूषितम् ।

मानिन्याद्वरणानतिवतिकरे वासांस्वपुण्येऽप्ययं

चबुर्जातमचो ! प्रपञ्चचतुरं जाताग्नि प्रेयसी

इत्यादौ च

यद्यापि विभावानमनुभावानमालम्ब्य कुत्रोपासू-

यामसाद्गानास्व यविचारिणां केवलानामव स्थितिः,(६२)

नतनासूर एव श्रद्दे कोटौ टङ्का दुर्भेदत्वात्

पाषाणमेदकाक्रान्तविशेषो यस्या: सा ।

(६२) प्रतीत चत्र यथाक्रममुक्तोदाहरपातये । स्थितिः

साभ्रादुल्लेखः ।

५२

काव्यप्रकाशः ।

तथाप्येतेषामसाधारणत्वमित्यनित्यतद्भयाद्वेपकत्वे सति मानैकान्तिकत्वमिति(६३) ।

घटज्ञानरहस्यकारण- रौद्रोरमयानका: ।

बोभत्साद्भुतसंज्ञौ चेत्यष्टौ नाट्ये(६४) रसा: स्मृताः ॥१२५॥

तत्र शृङ्गाररस हि भेदौ, सम्भोगो विप्रलम्भश्च । तत्राद्यः

परस्परावलोकनालिङ्गनाधरपानपरिरम्भनाद्यन्तभेदत्वाद्विप्रलम्भोऽनेक एव गण्यते,

(६३) असाधारणत्वं प्रकाराणकरतिनियतावस्थितिकत्वम् ।

प्रन्यतमेषु विभावानुभावव्यभिचारिषु दयस्य उत्क्षितभिन्नस्य श्राद्धेपकत्वे प्रत्यायकत्वे ।

नानैकान्तिकत्वं न मिलितानां तेषां रसनिष्पत्तिहेतुत्व्यभिचारः ।

तदयं सिसृक्षु:, मिलितानामेव रसनिष्पत्तिहेतुत्वं, यत तु एक एव निर्दिष्टः, तत्रापि तेनैवान्ययोर्द्वयोरेव चेप्य रसनिष्पत्तिरिति ।

(६४) स्थायिनस्य रोमाञ्चादिविरहेष्वाभिनेयत्वात् कायान्तरविषयत्वमिति नाट्येष्टावियुक्तम् इति प्रदीपः, वस्तुत उपलक्षणम् ।

चतुर्थ उन्मासः ।

यथा

घ्रून्यं वासगृहं विलोक्य धयानडुल्याय किश्चित्चने-

निद्राव्याजसुपागतस्य सुचिरं निर्भर्रं पतस्मृशः ।

विस्रब्धं परिष्वज्य जातपुलकामालोक्य गरुडमिव्रों

लज्जानम्रसुखी प्रियेषा हसता बाला चिरं चुम्बिता ॥

तथा

त्वं मुग्धे ! विनैव कशुलिकया धत्से मनोहारिणीं

लक्ष्मीमिवलभिधायिनि प्रियतमे तद्दीटिकासंलृ(ङ्‌प्‌) ।

ध्याव्योपान्तनिविष्टसक्वितसुखो नेत्रोत्सवानन्दितो

नियौतः ध्वनकैरलोकवचनोपन्यासमालेजनः ॥

अपरस्तु श्रमभिलाषविरहहर्षप्रवासघ्रापहेतुक इति पञ्च-

विषः(ङ्‌ङ्‌) । क्रमेष्टोदाहरणं

प्रेमाट्रोः प्रपयसृशा: परिचयादुद्भदरागोदया-

स्वासा सुग्धहसो निसर्गमधुरास्वादेष्टा भवेदुच्चयः ।

याख्यान्तःकरणस्य वाच्यकरशव्यापाररोधी चषा-

दार्घंसापरिकल्पिताखपि भवत्यालन्दसन्द्रो तयः ॥

(ङ्‌प्‌) तस्या: नायिकाया: वीटिका वसनग्रन्थि: ।

(ङ्‌ङ्‌) अथपरः विप्रलम्भः । यथा श्रमभिलाषः पूर्वराग-

मात्रं; विरहस्थ एकतरस्यासुरागात, अनुरागे सत्यपि वा

दैवप्रतिषन्धात, गुरुवल्लादिवश्राभाससंयोग: ; ईर्ष्यो मान-

४८

काव्यप्रकाशः ।

प्रन्यत व्रजतोति का खलु कया, नायस्य ताहक् सुहृद् यो मां नेचरति, नागतस्य हृदयं कया! कोयं विषये: प्रयमः । इत्यलेतरेतरकम्पनाकम्पितहृदन्तरान्तरे बालां हृदयविवर्त्तनयतिकरा नायोति निद्रां नयिषि ॥

एषा विरहोत्क्षिप्ता(६७)।

सा मत्युः प्रथमापराधसमये सख्योपदेशं विना नो जानाति सविभ्रमावलननवक्रोकिसंवृच्‍नम् । स्वच्छैरचकपोलमूलमुसलितैः पर्य्यन्वनेतोत्पल्खा बालां वेदनसेल रोदिति सुठमोलाकुलदृष्टिषु: ॥

प्रस्तोतुं वसति: सतं, प्रियसखैरशैर्जसं गतं, धृत्या न ध्यायमासितं, व्यवसितं चित्तेन गत्तुं पुरः । यातुं निश्चितचेतसि प्रितयसे सर्वे समं प्रस्थिताः, गन्तव्ये सति जीवित ! प्रियसुहृद्वार्थे: किमु त्यज्यते ॥

हेतुमात्तम्, प्रवासः अनुरुध्योरपि कार्य्यनिरवश्रात् विविधदेशस्थितिं:, सच् भूतभविष्यहृत्त्सामान्य: ; श्वापः एतावतं कालं तब नायिकासंयोगे मादृक्ष्यादिरूप: सिध्युपरुषादिवाग्विशेषः ।

(६७) न स्वाद्वादुरागवती प्रोषितपतिका वेति शेषः ।

चतुर्थ उवास:।

४४

त्वामालिख्य प्राणयकुपितो घातुरागैः शिलाया-मालागन्ते चरणपतितं यावदिच्छामि कर्त्तुम्‌।

प्रहैस्तावन्मुष्टिरपचितैर्हस्तिराष्ट्रुप्ते मे सूरद्विष्टानपि न शक्कते सदृशं नौ सतांन्तः(६५)।

रात्र्यादीनां क्रमेणोदाइरणम्‌

प्राकृतत्र पाशिमशुचिं मम मूर्ढि वेध्रा मन्नाम्रेसां प्रतिपदं षटतैः पवित्रे।

तारस्वरं प्रतिधयुत्क्रमदातप्रचारं तारस्वरा हतोजहमिति रोदिति विष्णुग्रामः॥

इति मातृसरितादिस कुल? किमिदं! इह देवता! काश्रिष:!

धिकुं प्राप्नानं, पतितोदरामि:, उतवचहरोद्ग्रेषु! दगधे हशौ!

द्वयं घर्षरमध्येुरुकरषा: पौराजनानां गिर-शिलवस्यानपि रोदयन्ति, श्रातधा कुर्वन्ति भित्तीरपि(६६)॥

सतनुमतं हतं वा यैरिदं युत्प पातकं मत्सुयवश्विनामिति म्रथ्यदिनवृद्धेषुचः।

नरकैरिपुणा साक्ष्यं तेषां सभूमकिरीटिना-मथमथिमस्थिरेदोमांसै: करोमी दिग्भां बलिम्‌॥

(६५) सतान्तो दैवम्‌। कुबेरस्यापेन विगुक्तभार्यस्य यच्वराजस्य प्रियामुद्दिश्य मेघरुपदूतं प्रत्युक्तिरियम्‌।

(६६) राजपत्नां स्वर्यांतायां तत्परिजनोक्तिरियम्‌।

४६ काव्यप्रकाश:।

बुद्र:! सन्तासमेते विजयित हरय:! भुशुण्डाश्रीमकुभा-

युध्देहेपु लज्जां दृढति परमो सायका निष्पतन्त:! ।

सौमिते! तिष्ठ! पातं त्वमसि नचि रघां, न्वयं मेघनाद:;,

किं चित्रकूटो कानियतजलधि राममन्वेष यामी(७०)॥

ग्रीवामज्ञाभिरामं सुज्झरनुपतति स्वन्दने दत्तहष्ठि:

पश्चाद्बेन प्रविष्ट:! शरपतनभयादूयसा पूर्वकायम्।

शष्पैरपृष्टविलोेध:! श्रमविटतसुखं मंशिभि: कीर्ष्यवल्मो

पश्चोदग्रुमतावदियति वृजतरं शोकसुय्ये प्रयाति॥

उत्क्लोक्तिय कुत्विं प्रथममथ रथस्थेषभयांस्ति मांसा-

न्यंससिकृकुशपिटकग्राहावयवसुलभान्युगपृत्तीनी जग्मा।

शार्त्त:! पर्याशनेभ: प्रकटितदशन:! प्रेतरड्ढ: करड्ढा-

दृक्श्यादशिसंसं स्वपुटगतमपि क्रव्यमच्यप्रसक्त्र(७१)॥

(७०) कार्योरमेपु स्थिरतर: संरंभ उत्साह: तत्प्रस-

तिको वीर: स च विधा युद्धवीर: दानवीर: दयावीरखेति।

दर्पणाकारमते धर्म्मवीरोऽपि व्यधिकोदक्ङ्खि, तत्सादृख्खैवेदमुदा-

हरणाम्।

(७१) श्लाघ्य उत्सेध-चंस-सिकतु-रष्ठपिशीट-रड्ढ-करड्ढ-स्वपुट-

शब्दा: यथात्रिमं उच्चनतव-स्कन्ध-ड मूलसन्विळेष्ठभागोभय-

जङ्घोङ्काभाग-दरिड्र-भावशिरो-गभीरविपसमभागार्थका:।

चतुर्थ उन्मासः।

चित्तं ! महानेष वतावतार:;,

क कान्तरेषाड्मिनवैव भक्ति: ।

लोकोत्तरं धैर्यमषो प्रभाव:!

कायासतिर्यनूतन एष सर्ग:(३२) ॥

एषां स्वाथभावानाच

रतिहोषस्व प्रोक्ष

क्रोधोत्याहो भयन्तथा ।

जुगुप्सा विस्मयस्तैव

स्थायिभावा: प्रकृतितः.(३३) ॥ ३० ॥

सष्टस्।

व्यभिषारिणो ब्रते

निर्वेदम्लानिधृद्धास्या-

स्थाथक्लयामदश्शमा: ।

ग्राक्लास्यन्नैव दैन्यञ्च

चिन्ता मोह: स्मृतिधृति: ॥ ३१ ॥

(३२) दयं किल वामनसूदित्य वलेदक्तिः ।

(३३) स्थासूचन्यायेन नियतावस्थानं स्थायिन:, व्यभि-

चारिषु चेष्टादुदन्यानोेनानियतावस्थानित्यनथोभेद: ।

४८

काव्यप्रकाश:।

मोड़ा चपलता इर्ष्ये

स्वाविगो जड़ता तथा।

गव्यों विपाद श्रान्तुषु

निद्रापस्मार एव च॥३२॥

शून्यं प्रबोधोदर्शस्य-

प्यवचित्यमथो ग्रता।

मत्वर्थीऽभक्तथोन्माद-

स्वथा मरणमेव च॥-३३॥

चातस्मैश वितर्कस्य

विच्चेया व्यभिचारिणः।

अयस्विङ्गदमी भावाः

समाख्यातास्तु नामतः(७४)॥७४॥

निर्वेदस्यामर्षलप्रायस्य प्रयत्नसनुपातिवचेडपुपादानं

व्यानिश्चारिल्वेडिप स्यायिताइभिधानार्थम्। तेन

(७४) नामत उद्देशमालेष, न तु लचणोदाहरणप्रद-

श्यानादिना, तत्कु साचित्वदपेक्षाहततैयपरिक्केदीदितोदव-

गन्तव्यम्।

चतुर्थे उल्लासः।

निर्देशकस्यायिभावोदक्तिग्रान्तोऽपि नवमो रसः(७५)।

यथा

श्रृणुो वा हारे वा, कुसुमचयने वा हृदि वा, मयूरे वा खोे्टे वा, वसन्ति रिपौ वा सुच्छदि वा।

हृपो वा क्लैै(७६) वा, मम समहशो यान्तु दिवसाः कचित् पुष्पेऽरर्े शिव शिव शिवेति प्रसर्पतः॥

रतिदेवादिविषया।

व्यभिचारो तदाड्चितः(७७)।।३५।।

(७५) ग्रान्तस्य श्यामलत्वादिदोषबुद्धस्य विषयस्य नि:सारतादि, उद्दीपनं पुष्ट्यास्त्रमसत्पुरुषसंज्ञादि, ग्रनुभावो रोमाञ्चादि:, हर्षोदयस्तु व्यभिचारिण:, काव्यप्रदीपकारादिमते तु ग्रान्तस्य ग्राम: स्थायी भाव:।

(७६) क्लैै्यं क्लेशमूर्ख:।

(७७) रतिपदं सकलरस्यायिभावोपलक्षणम्, देवादिविषयेत्यपि अप्राप्तरसानस्थोपलक्षणं, तेन देवादिविषया सर्वेप्रकारा, कान्तादिविषया तु शृृङ्गा रति:, हासादयस्तु अप्राप्तरसानस्थाः;, प्राधान्येन शृङ्गितोऽ्यजितो व्यभिचारी च 'भाव:' इत्यगन्तव्यमिति एवंसेव काव्यप्रदीप:।

ॐ काव्यप्रकाशः ।

भावः प्रोक्तः

प्रादिग्देशामुनिकविप्रपुत्रादिविषयया । कान्ताविषयया तु व्यक्ता रसकारः । उदाहरणम्

करहकोषनिविष्टमौष्ठौ! ते काशकूटमपि मे मृत्तासक्तम् ।

मयुपात्तमदतं अबद्धपुमांसदर्शनात्त यद्, मे न रोचते(७८) ॥

इरतस्यं सम्प्रति, हेतुरैयत: शुभस्य, पूर्वंचरिते: कतं शुभे: ।

धरारमणां अबधीपरंपरानं व्यगत्कि कान्तिदर्शेऽपि योगाताम् ॥

एवमन्यतरपुमांसार्यम्(७९) ।

व्यभिचारी यथा

जाने कोपपराङ्मुखी प्रियतमां स्वप्नेऽपि हष्ठा मया मा मां संग्रम पापिनेतिं रहती गन्तुं । प्रत्तस्त पुरः ।

नो यावत्तत्कृधा चाटुश्रतकैराख्यासयामि प्रियां भातसाक्षीदृशं ग्रहणं विधिना निद्रादोषेरूज्झितः ॥

(७८) अबद्धपुङ्गो भेदेन सहरत्नतरवस्थितिर्येस ताह-ग्राम्, त्वदन्यगामीति यावत् । भावः चिनन्यगामित्वेन काशकूटस्य प्रियत्वं ऋतथाभूतलेनास्मतस्य चप्रियत्वमिति ।

(७९) ऋत ‘पुंविषया रतिर्यथै।’-इत्यादिकोऽधिक: पाठः क्रचिदृक्षति, स तु टीकाकारकृतिरसक्ततया उपेक्षितः ।

चतुर्थ उद्दामः।

प्रतन विधिं प्रत्यसूया(८०)।

तदाभासा ज्ञानौचित्यप्रवर्तिता:(८१)।

तदाभासा वेभासा भावाभासाच्च ।

तत्र रसाभासो

यथा

शृङ्गारः कां ? वामाद्रिः ! छष्यमपि विना यं न रमसे,

विलेपे कः प्राणान् रक्षामखसुखे ? यं करगतं ।

सुस्नगे को जातः ? श्वश्रिसुखी ! यमाश्रित्यसि बलात्,

तपःश्रीः कस्यैषा? मदननगरी! ध्यायति तु यम्(८२)॥

सतानकामुकविषयमभिलाषं तस्याः 'शृङ्गारः' इत्यादिगडं वेभासारोपादानं व्यनक्ति(८३)।

(८०) प्राघान्येन प्रतीयते इति श्रेषः ।

(८१) ज्ञानौचित्यं हि प्रतिषिद्ध विषयकल्वादिरूपं साम्य-

जिकसवेदनं, तत्क् झझारे बडविषयत्वेन उपनायकादिगतत्वेन

गुरजनगतत्वेन तिर्यंगादिगतत्वादिना च नानेव, एवं वीरा-

द्वापि च्छेयम् ।

(८२) पूर्वपुष्टव्यवच्छेदार्थंकेन तुष्टदेन नानाव्यक्ति-

विषयकाल्पमतीति: ।

(८३) अभिख्यायं कर्म्म, शृङ्गार इत्यादिगु गुगतं सम्बन्धुं

बडपु व्यापारोपादानं कर्तुं, व्यनक्ति वच्यते, अभिख्या-

शेष च वेभियादेन बडविषया रतिरभिव्यज्यते इत्यर्थात्

सिद्धम् ।

८२

काव्यप्रकाशः ।

भावाभासो यथा

राकासुधाकरमुखी तरलायताची

सस्मोरयैवनतरङ्गितविस्ममाख्या ।

तत् किं करोमि ? कयमत्न तनोमि मैत्रीं ?

तत्स्वीकृतिव्यतिकरे क दृश्यतुपायः ॥

घ्रत चिन्ता घनौचित्यप्रवणचिन्ता(८४) । एवमन्येऽप्युदा-

हaryo: ॥

भावस्य शान्तिकदयः

सन्धिः(८५) श्राव्यता तथा ॥ ३५ ॥

क्रमेषोदाहरणम्

तस्मा: सान्द्रविलेपनस्नानसुगन्धस्रस्तसुन्दरद्रविणतं

किं वचचर्याशान्तिव्यतिकरवाजेन गोपाय्यते? ।

इत्युक्ते का तदित्युत्तरीय सहसा तत् सम्प्राप्तं मया

संक्षिप्ता रक्षितेन, तन्मुखवशात् तन्यानुपि तद् विस्मृतम् ॥

(८४) 'श्रदधौ वाच्यवाच्ययोररागः पद्याद् पुंसस्तदिति तेः'

इति हि श्रौचित्यम्, तदैपरित्येन धनुरक्ततायामसुरागोऽयुक्त

इति । व्यभिचारिभावस्थ चिन्ताया: प्राधान्येनाभिव्यक्त-

त्वात् भावत्वम् ।

(८५) सकामस्यैव विरक्त्योरपि मूलतदपयोराक्षाद:

सन्धिः ।

चतुर्थ उन्मासः ।

अत्र कोपस्य(७६)

एकाकिनं प्रायने विपद्वरं योनामग्रहे सुग्धयत्

सद्यःकोपपरिग्रहब्धपतया भाटूनि कुर्वीत्नपि ।

शावेगा दकधीरत: प्रियतमसूक्ष्मीं श्वेतस्रत्कचाप्यं

मा भूत् समद्वकेल्मनद्वाशितग्रीवं पुनर्वीक्षत: ॥

अत्र पौत्सुक्यस्य(७७) ।

उद्विग्नस्य तप:परान्नमनिघेरभ्यागमादेकत:

सत्यप्रियता व वीररसोत्फालबद्धा मा कर्थीत: ।

वैदेशीपरित्यक्त एष च मुहुचैतन्यमामीलयन्

शानकन्ही करिष्यन्दिन्दुशिर: स्विग्धो रसज्ञान्यत:(७८) ॥

(७९) ध्यान्तावेव चमत्कारविश्रान्त इति ध्यान्तरित-

श्वेष: ।

(८०) उदय द्रति घोष: ।

(८१) अत्र उत्कसिक्करमसोत्फालाबद्ध: यथाक्रमम्

विख्यातचर्षोत्रेकम्परा: ।

ई४

काव्यप्रकाशः.

स्ववेवगर्षयो:(७८).

काकायं, श्यधलच्याया: कं च कुषं ! भूयोडपि हस्खेत सा ! दोषाप्पां प्रश्नमाय नः स्युतमहो ! कोपेऽपि कान्तं सुखं. किं वन्ध्यन्सपवकाषा: सतषिय:? स्वप्रेडपि सा दुरेभा ! चेतः स्वास्यमुपैषि, कः खडु सुवा धन्योऽधरं धास्यति!(७०)

पत्र वितर्कोऽप्युच्यतेऽतिरागप्रशमादैन्यच्युतिचिन्तानां घाव-

लता(७१).

भावस्थिरतिलूक्षा प्रोताहता व (७२).

मुख्य रसेऽपि तेनैकत्वं प्रतिवुबन्ति कवयः(७३).

ते भावस्थान्यादयः, प्रकृतिं राजानुरतविवाहप्रसक्त-

मत्यवत्.

(७८) पुष्पेषु संरम्भात्मकस्ववेगस, उत्तरार्धे तु वर्षस्य तुल्यकालमेवाक्षाद: इति एतयोर्मिलनरूपा सम्भि:. (७०) धास्यति भास्यति.

(७१) सत्त चि पूर्वपूर्वोपमेैन उत्तरोत्तरं प्रतीम्यानं चमत्कारमात्रघतोति तत् खलु सा भाव्यता.

(७२) अनु भावस घान्यादिवत् स्स्थितिरूपि घ्यकं कयं नोक्ता इत्यतं प्राह भावेति, प्रयंभाव ; भावस्सितरेष्स्थुतो भावाभिन्नतया पूर्वोपदर्शितेन तेनैव तत् गतार्थत्वस्मिति.

(७३) यदा तेनवाक्येन विवक्ष्यन्ते.

चतुर्थ उल्लासः ।

ज्ञानुसंधानाभसंलच्य-क्रमवज्ञास्यतिस्तु यः ॥ ३६ ॥

शब्दार्थोभयसंनुप्रतिव-स्तिष्ठा स कथितो ध्वनिः(४८) ।

शब्दशक्तिमूलानुरणनरूपव्यङ्ग्य;, अर्थशक्तिमूलानुरणन-रूपव्यङ्ग्य;, उभयशक्तिमूलानुरणनरूपव्यङ्ग्यश्चेति विविधः ।

तत्र

शब्दशक्त्योदय वक्ष्ये

शब्दत् यथावभासते ॥ ३७ ॥

प्रधानत्वेन स ज्ञेयः

शब्दव्यञ्जकत्वो विधा ।

वक्ष्येति शब्दलक्षणवक्ष्युमारम्भः ।

(४८) घटाद्यां वाच्यमानायां प्रधानशब्दप्रतीतनन्तरं

यथा बोधीयानुरणनानुप्रदानादिपदाभिधेयः प्राब्दवि-शेषः प्रतीयते, तथ्केव संलच्यः क्रमो यस्य, ताह्यस्य व्यङ्ग्यस्य स्थितिर्यस्मिन्निति विग्रहः ।

यथाक्रमं शब्दशक्तिमूलत्वेऽर्थशक्तिमूलत्वे इति प्रदीपमतम् ।

शब्दव्यञ्जनार्थव्यञ्जनाभ्यामनयोरभेद इति महेश्वरः ।

ईई

काव्यप्रकाश: १

स्वाद्यो यथा

उक्कास्य कालकरनारसमहास्वादं देवेन येन जरठोज्ज्वलंतर्गज्ज्जतेन ।

निव्वोपित: सकल एव रक्षे रिपूष्यां

धाराजलै: स्वजगति ज्वलित: प्रताप:(२५) ॥

श्रव वाक्यस्यार्थसम्बद्धार्थाभिधायकत्वं मा प्रसक्ष्यीदिति(२६)

प्रकारणिकाम्रकारणिकयोरुपमानोपसेतभाव: कल्पनीय इत्य-

नोपमालंकारो व्याख्य: ।

तिग्मरुचिरप्रतापो विधुरनिशालोकाद्धि भो मधुरलील: ।

मतिमानतस्वष्टित्ति: प्रतिपदपचायग्रंथिर्विंभाति भवान्(२७)॥

(२५) प्रकारणिकडपतिपच कालोडरिदुलसंहर्ता य:

करवाल: स एव महदस्य धारारुपजलं वचतोति तम् ।

जरठं कठोरमर्ज्जितं बलवत् गर्ज्जितं संहनादो यस्य तेन । धाराजलै: खड्गधाराकान्तिभि: ।

श्रप्रकारणिकेन्द्रपच तु कालकर: वघ्र्यंकालस्वचक: । बालो नवीण: । गर्ज्जते-

नोपलज्जितमिति: ।

(२६) करवालमुन्नतयेतावन्नाते वाक्यं कालेत्यादिव-

श्रेष्यादिपदप्रयोगे निरर्थकमिति चासम्बद्धार्थकत्वप्रसक्ति: ।

अनेदं बोधं, यत्न एकस्य प्रकारणिकत्वं तलेवास्य विषय:,

यत्न तु उभयोरपि प्रकारणिकत्वादानियमस्तत्र शेष: ।

(२७) प्रकृतपच विधुराप्यां श्रभाव्यां निशेव निशा

मरणं, तत्कत्ती; मति: वस्तुतस्वावधारणक्षमा बुद्धि:, मानं

चतुर्थे उल्लासः।

प्रतैकैकस्य पदस्य द्विपदत्वे विरोधाभासः।

प्रमितः समितः प्राप्तैरत्कर्षैरपि! प्रभो!!

प्रमितः सहितः साधुभिरघोभिरसतामसि(७३)।

अतापि विरोधाभासः।

निरुपादानसम्भारमभित्तावेव तन्वते।

जगद्विलयं नमस्तसै कालाल्लास्याय मृलिने(७४)।।

प्रमाणं, तत्त्वं याथार्थ्ये हेतिरनुसरणं यस्य सः।

प्रतिपदं प्रतिष्ठानं पद्याश्रयाल्लीयानामग्रहीतप्रसरः।

अत्र पदभेदेऽन विरोधक्त्येऽपि तन्मराचेः सङ्यः श्रय च श्रतापः प्रतापरचितः, विधुशुन्द्रः श्रय च श्रनिशाक्त, विभः दीप्तिरचितः श्रय च विभाति दीयते, मधुरसन्तः श्रय च श्रलोलः लीलारचितः, मतिमानः श्रय च श्रतत्वे श्रवणभूते विषयेऽवर्त्तते, प्रतिपत् प्रयमा तिथिः श्रय च श्रपच्वाग्रहीः पद्यादिमूता न।

(७८) प्रकृतपचे समतो युग्मात् प्राप्तैरकर्षैरमितोऽप्यधिक्कुल्लः श्रतारासहितः दरडविधायकल्पेन ग्राह्यः, श्रत पदभेदेऽन विरोधः, तथापि श्रमितः परिमाणसन्यः श्रयच समितः परिमाणसचितः एवमचितद्रव्यादावपि बोधयम्।

(७९) उपादानम् उपकरणं तूलिकादिकं, तस्य सम्भारः सम्पत्ति: समूहो वा, तद्रचितं यथा स्वान्तस्था; चित्रं नानाकारं, कला चन्द्रकला। पद्ये चित्रमालेख्यं, कला शालेख्य-क्रियाकौशलम्। श्रत्र हि चित्रकरेप्यः मृलिन

ईड

काव्यप्रकाशः ।

षन्न व्यतिरेकः । घनड्डार्यस्यापि ब्राज्ञप्रसङ्गान्यायेनाश्रयारता(१००) ।

वस्तुमात्रं यथा पंथित्र! यं अत्य स्यरमस्य मणां पतयरखले गामे ।

उज्झपप्रमोहरं पेक्खिअ मउ जइ वससि ता वससु(१०१) ॥

षन्न यदुपभोगचमोडसि तदाड्डसुखेति व्यजते ।

षानिरणनिवि तसुज्चैव्अहन्ति, कुपयसि नरेन्द्र! यस्सै त्वं ।

यन प्रसोदिसि पुनः, स भायुदारोमुदारच्व(१०२) ॥

उत्कर्षो व्यज्यते, तज्ज्ञ चित्रकलादिशब्दसामर्थ्यादेव चित्रकारोपस्थितैव भवतीति प्रकृतोदाहरणत्वं । गीथ्यबुज्झिवैशद्याय बुद्धाद्द्हतम् ।

(१००) श्रमणः बौद्धवसन्नप्रासी, तस्य तदानीं ब्राज्ञाख्या- भावेऽपि पूर्व्वकालिकब्राझ्झण्यप्रमादाय ब्राज्ञाख्यव्यववहारः ।

(१०१) पथिक! नात्र स्सररमस्यि मनाक् प्रस्सररस्थले ग्रामे। उन्नतपयोधर प्रच्च्य पुनयदिअ वससि तदस इति स०। हस्सरं ध्ययनार्थोसनादि, पयोषरो मेषः रथ प च स्सनः । पनव पयोधरशब्दमूर्लं व्यज्ज्ञाम।

(१०२) प्रनिः पानिग्रहः;, पाणिनिर्वेज्जुम; उदारोमञ्जानु, प्रजुगता द्वारा वनिता यस्स इति व्युत्पत्त्या भवुदारः वघीकृतवनितः ।

चतुर्थ उन्न्यासः।

६५

मत विरुद्धावपि त्वदनुवर्त्तनार्थसेकं कार्य्यं कुरुत इति चिन्यते।

अर्थेऽर्थकृद्वोधप्यर्थो(१०३)

व्यञ्जकः सम्भवी खतः ॥ ३८ ॥

प्रौढोक्तिमात्रात् सिद्धो वा कवे:, तेनोक्ततस्य वा ।

वस्तु वाच्यडितिर्वैति षड्भेदोऽसौ व्यनक्तिः(१०४) यतः ॥ ३९ ॥

वस्त्वनङ्गुरमथवा तेनाऽयं हृदयात्मकः ।

स्वतः-सम्भवी न केवलं भणितिमात्रनिष्पन्नो यावद्राङ्‌चि-लेन सम्भाव्यमानः। कविना प्रतिभामात्रेष वद्ध-रन्नपि निर्बन्धतः, कविनिबन्धेन वा वक्त्रिति द्विविधोऽपर-इति त्रिविधः(१०५), वस्तु वाच्यडकारो वाड्विति षोढा (१०३) भिपिरयं भिन्नक्रमेषान्वेति, अर्थोऽपि व्यञ्जक-इत्यर्थः ।

(१०४) व्यनक्ती व्यज्यते ।

(१०५) अर्थोऽपि प्रथमतो द्विधा, स्वतः-सम्भवी, प्रौढो-क्तिमात्रसिद्धः; तत्परिप चरमः कवे:, कविना निबन्धस्य नायकादिरूपवत्त्वे प्रतिभामात्रनिष्पन्नत्वेन दिशेति मिलित्वा अर्थस्त्रिविधः ।

७०

काव्यप्रकाशः ।

व्यङ्ग्यं, तस्य वस्तु वाच्यार्थीरो वा व्यङ्ग्य इति द्वादशभेदोऽर्थ-

प्रत्युदाहरणं धनः ।

रामेऽपोदाहरणं

मलसशिरोमणिर्धृत्तानां भमिम्मो पुत्ति! धन्यसमिद्धिमग्नो ।

इति भाषितेऽथ नताक्षी प्रफुल्लविशालाक्षा जाता(१०६) ॥

अत्र समभिवोपयोग्यद्रवति वाच्येन वस्तु व्यज्यते ।

धन्यासी, या कथयसि प्रियसख्खलेऽपि

विमृश्रचाटुकथातानि रतान्तरेष ।

नीवीं प्रति प्रविष्टिते तु करे प्रियेष

सख्यः प्रापामि यदि किञ्चिदपि स्वरामि ॥

अत्र त्वदन्या रहन्तु धन्येति व्यतिरेकालङ्कारः ।

दर्पोन्नसगन्धगजकुम्भकपाटकूट-

संक्रान्तनिःष्णातघनघोपितमोपशोचः ।

वीरैर्यलोकि युधि कोपकषायितान्तः

कालीकटाहदूतव यस्य करे रपाशः(१०७) ॥

(१०६) मलसशिरोमणिर्धृत्तोनामगिमः पुति! धन-

समृद्धिमयः । इति भाषितेन नताक्षी प्रफुल्लविलोचना

जातेऽति स० । पूर्वार्धेऽत्रु स्वयं पतिंवरां प्रति धाव्या: प्ररो-

चनायोक्ति:, उत्तरार्धेऽत्रु कवे: ।

(१०७) यस्य राज्ञः करे रपाशः खड्गः युधि वीरैः

कोपेन कषाया प्रतिशययुक्ता कान्तिर्यस्य काल्या

चतुर्थ उन्मासः ।

शस्त्रोपमालड्कारेप सकलरिपुवलचयः चपात् करिष्यते इति वचु ।

गाढकान्तदशनचतुर्थ्यासङ्कटादरिवधूजनस्य यः ।

शोणितविद्रुमदलानामोचननिर्झरान् युद्ध कया निजाधरम् ॥

अन्व विरोधालड्कारेपाधर्ननिर्झरसमकालमेव शस्त्रवो व्यापार्दिता इति तुल्ययोगिता(१०८), मम चेत्याड्पनस्य चतिनि-

देव्या: कटाक्षादव व्यलोकि हृदः, कीहश्रः दर्शेऽप मदेन अन्वस्थ

उद्वृत्तस्य गन्सगस्य (यस्म गन्सं समाग्राय पलायनेऽपरे गजा:) कुभयोगेऽङ्ग स्यलयो: कपाटं विद्ध्यालवद्भैरचवात्

कपाटमिव मधभागः तस्य कूटम प्रभागः तदेव कठिनत्वात् कूटं लौहसूच्याः द्वव तत्र संक्रान्या पतनेन निम्मं हृदङ्गदं घनं

निविडं यच्छोषितं तेन शोणघोचः रक्तकान्तिर्यस सः ।

(१०८) शस्त्रदङ्गानेन शस्त्रदङ्गप्रव्यामोचनं विरुद्धम्,

विरुद्धश्र शस्त्रदङ्गनव्यामोचनक्रिययो: कार्यकारणयोरपि समकालिकत्वमिति, तेन च स्वाधरदङ्गानप्रतुव्यापादनयो:

एककालिकत्वरूपैकधर्मससवन्धातुल्योगिता, “एकधर्मस

सन्व एव तुल्योगिता” इति प्राचीनमतेनेचु; एवञेव नागोजीभट्टादय:, प्रदीपकारादयस्तु विरोधपक्ष कार्य-

कारणयो: पौर्वापौर्य विपर्ययरूपातिशयोक्तिपरत्वं, ‘तुल्य-

मेककालसेब झुनकि’ इतिव्युत्पत्त्या तुल्योगितापदङ्ग सङ्ग-

व्यपरमिति व्याचचिरे, महेश्वरेऽप्येवसेवाभिधे ।

७२

काव्यप्रकाशः ।

वक्तृतामिति तद्रुचि रत्नेच्छते इत्स्त्रीषु वा । एघूद्वारपेषु

स्वतः-सम्भवी व्यञ्जकः ।

कैलासस्य प्रथमशिखरे वेष्टु संमज्जनीनाभिः

स्तत्वा कीर्तिं विजुधरमयीगेयमानां यदीयाम् ।

स्वप्नाज्ञा: सरस्वतिनोकाडसझातभङ्गा

दिग्यातज्ज्ञः स्वप्नपुलिने हरामाव तयनित्त ॥

श्रत वस्तुना(१०२) येषामप्यर्थाभिगमो नास्ति, तेषामध्येव-

मादिबुद्धिजनेन चमत्कारं करोति त्वकौत्कत्सिरिति वस्तु ध्वन्यते ।

केचिद् वलामोऽपि

तेषा समरम्भ जघसिरी गविष्ठा ।

जड कन्दराहिं विडुरा

तस्मा दिढं कंठशय्मि संठविस्था(११०)॥

(१०२) कविप्रतिभामातनिष्पत्तिनात् यग्रसः स्वप्नप्रवे-

श्रत विसिनोसम्भावनया कपी इहावचिनरुपेप्ठा कविप्रति-

भामातनिष्पन्नेन वस्तुना । श्रव संघयभान्तिमदन्यतरा-

लडारस सझावेडपि तनिरपेचेप्यौव व्यक्जक्ल्वमिति यथोको-

दाइरणास्वम् ।

(११०) केषु बलात्कारेप्ठा तेन समरे जयस्रीगृंहीता ।

यया कन्दराहिविडुरा: तस्ख हढं करठे संसथापिता इति स० ।

वलामोड ्यग्रबद्धो वलात्कारे देश्रीति उद्दाइरणाचन्द्रका-

दयः । 'वला मोडिप्ठ' बलात सुटित्वा (ग्राक्षय) इत्यपि

कावित। विडुरा: ग्रनवः ।

चतुर्थे उल्लासः।

अत्न केशग्रहणावलोकनोहीपितमदना इव कन्दराधिदैव-'रान् कषहे स्फुटनित इहुलमेच्छा, एकत संघ्रामे विजयदर्शना-

तत्सारयः पलायव गुडासु तिष्ठन्तीति काव्यहितुरलक्ष्यार;', न पलाय्य गतावशिष्टरिपव इव ततः पराभवं सभार्य तान्

कन्दरा न त्यजन्त्यल्पचत्कतिथि(१११)।

गाढालिङ्गारहतसज्जनाभा दइए लहु समोसरइ।

माषांसिष्पीषं माषो पीलषभीषव हिदिम्राभि(११२)।

अतोलेच्चया प्रत्यालिङ्गनादि तत विजृम्भत इति वस्तु।

जा ठेरं व हसन्ती कलवयणांउरुअवदविणिवेसा।

हावेति भणणमहलमसं विहि जइडू सा वाणी(११३)।

अतोलेच्चया चमत्कारैककारणषां नवं नवं जगत् भज्जड़-

सनख्या(११४) निर्मिमीत इति व्यतिरेकः। एपु कविप्रौ-

दौक्तिमातनिष्पन्नो व्यङ्ककः।

(१११) कन्दराणां करकृतस्थापनरूपकविप्रतिभामातनि-

पनेन वसुनुना विजयत इति श्लेषः।

(११२) गाढालिङ्गनरभसोद्यते दयिते लघु समपसरति।

मनस्विनोनां माऩः पीडनभीतदव हृदयादिति स०।

(११३) या सविरमिव हसन्ती कविवदनासुरहबद्द-

विनिवेशा। दर्शन्यति भुवनमडकलमन्यदिव जयति, सा वाणीतिऽऽ स०।

(११४) जड़ जलजं पथच जड़पदार्थरूपं यद्ब्रह्मा-

सनं, तद्न्यसिद्धानसने तिष्ठति या सा।

७४

काव्यप्रकाश: १

जे लड्नागिरिसिलामु खलित्था सम्भोगबिस्सोभरि-

पारपुञ्जफणावलोकवलप्पे पत्ता दरिद्रप्पं ।

ते एकिहं मलयानिला विरहिप्पीणीसासन्पकियो

जात्ता भत्ति सिसुत्तप्पा वि बड्ढला तारिस्सुप्पा विच्छ(११४)॥

अत निःखासइः प्राप्तेहव्र्यो वायवः किं किं न कुर्वन्तीति

वस्तुना(११५) वस्तु व्यक्यते ।

सहि ! विरहिजणा माझ्ख

मक्क धीरत्तणप्पेआ साससं ।

पिस्सदंसणाविहलंखलखप्पामि

सहसक्ति तेस्स सासारिस्स(११६) ॥

अत वस्तुनाडतेइपि प्रार्थने प्रसनेति विभावना,

प्रियदरिसणस्स सौभागयवलं घेइप्पेस सोडुं न मक्यते इत्युप्रेचा

वेइ ।

(११४) ये लड्नागिरिमेखलालु खलित्ता सम्भोगबिस्सो-

रगीस्सारोतफुञ्जफणावलोकवलणे प्राप्ता दरिट्टस्सम् ।

ते इद्दानिं मलयानिला विरहिप्पीणि:खाससम्पकियो जाता

भत्ति ति विस्सुलेपि बड्ढला तारिस्सुप्पा हव इति स० ।

(११५) वखुना कविनिवड्ढकपूरमअरोनागनायिका-

प्रौढोत्तिमातसिद्धवस्तुना ।

(११७) सखि विरहचर्य मानस्स मम घीरखेनाअखसम् ।

प्रियदरिसणविस्सुब्भल्खप्पो सहस्सेति तेनापत्तम इति स० ।

चतुर्थे उज्ज्वासः।

उज्ज्वलकरकुजरप्रणयाकुल्लहृदिं तुह लोचणपेसहु महं दिसं।

रत्तंसुअणं पसाण्रो कोवेण पुण्णो इमे पा सक्किमिस्से(११८)।।

अण्ण किमिति लोचने कुपिते वच्चसि ? इति (११८) उत्त-

रालक्खारेण (१२०) ने करुणमाण्ट्रनिखचेताणं गोपियासि याव-

त्तेसामहं प्रसादपत्तं जातेति वच्चु।

महिलासहस्सभरिए तुह हिअए सुहग्ग ! सा णमाचन्ती।

अणुदिसामणअसुहब्भा ज्झं तं पुअबि ! तं पुअए (१२१) ।।

अण्ण हेल्वद्धारेसु तणोसणूकरपोस्सि तव हिअये ण

वच्चते इति विशेषोक्तिः । एसु कविनिबद्धवक्रोक्तिमाल-

निष्ठाभगीरो अज्झकः । एसु वादेसु नेताणं ।

शब्दार्थोभयभूरेवः(१२२)

(११८) शत्रूद्रौकरजरदनचतैस्तव नयनयोमेम दन्त्तम्।

रक्तांशुकं प्रसादः कोपेन पुनरिसे नाक्रान्ते इति स०।

प्रतिनाथिकासंसग्जनितनखचहतादिचिह्नयुक्कं नायकं प्रति

कुपितनाथिकाया इयमुक्तिः ।

(११९) इति प्रश्ने नयनादित्यर्थः ।

(१२०) कोपेन पुनरिसे नाक्रान्ते इत्यपच्नुत्यलक्खार-

सहितेन ।

(१२१) महिलासहस्सभरिते तव हिअये सुहग्ग ! सा णमा-

न्ती । अणुदिनमणन्यकाम्मा ज्झं तण्णपि तण्णयति इति स० ।

(१२२) प्रधान्थेन व्यज्जार्थोपस्थापकपदागालं चंग्रविशेषे

परित्तत्तिसहुअसहुअाभ्यां शब्दार्थोभयभ्याप्रकृतिमूलत्वं ज्जेयं ।

७६

काव्यप्रकाशः ।

यथा

भ्रान्तिचन्द्राभरणया समुद्धीपितमन्यथा ।

ताराकतरखा स्वामा सानन्दं न करोति काम(१२३) ॥

भेदा दृष्टान्तदर्शक(१२४) तत् ॥४०॥

अत्रेति बन्धे ।

नतु रसादीनां बऽभेदत्वेन कथमष्टादशेतम्राच

रसादीनामननतत्त्वात् भेदएकोऽपि गण्यते ।

अनन्तत्वादिति, तथाऽपि, नव रसा:; तत्र चतु:षारस द्वौ

भेदौ, सम्भोगो विप्रलम्भश्च; सम्भोगस्याऽपि परस्परावलोक-

नालिङ्गनपरिरस्वनादिकुसुमोचयाजलकेलिर्योस्मयचन्द्रो-

दयमङ्गृणुवर्णनादयो बहवो भेदा:; विप्रलम्भस्याऽभिलाषादय

उक्ता:; तयोःरपि विभावाद्यनुभावव्यभिचारिवैचित्रं; तत्राऽपि

नायकयो:( १२५)उत्तममध्यमाधमप्रकृतित्वं; तत्राऽपि देश-

(१२३) अत्र भ्रान्तिचन्द्राभरणेत्यादिश्लोक: परिदृश्य-

साहित्याद् समुद्दीपनतादेशे उत्तंसितत्वात् त्वम् ।

(१२४) अर्थोऽन्तरसंकरितवाच्यातन्ततिरक्ततवाच्यासंल-

द्याक्रमविर्यश्रावयः ; श्रब्दशक्तिमूलो दू, श्रथंश्रक्तिमूला द्वि-

दशा, उभयभक्त्ययुक्तवैचित्र्येति संक्षेप्यक्रमव्यक्यः पञ्चदशप्रक-

ठादश ।

(१२५) नायिका च नायककृतया ।

चतुर्थ उत्साहः ।

३३

कालावस्थादिभेदा इत्येकशैव रसस्यानन्व्यं, का ष्णना त्वन्य-

पाम् । असंभाव्यत्वान्तु सामान्यमाश्रित्य रसादिव्यनिभेद

एक एव गृखते ।

वाक्य भुत्यः

भुत्य इति शब्दार्थोभयशक्तिमूलः ।

पदेऽप्यन्ये (१२६)।

शपिप्रसादादाच्चेपि । एकावयववस्थितेन भूषणेन कामि-

नीव पदचोत्पेन व्यज्यते वाक्यव्यज्ज्या भारती भाषते(१२७) ।

तत् पदप्रकाश्यत्वे क्रमेषोदाहरष्यानि ।

यस्य मिनापि मिनापि, श्रतत्वः श्रतवस्तया ।

अतुकम्प्रोडनुकम्प्रास, स जातः स च जोवति ।[९]

(१२६) अन्ये सप्तदश भेदाः, एकशैव पदस्य परितत्ति-

संहृत्यसहृत्योरसंभावान्नौभयशक्तिमूलभेदस्य संभव इति

भावः । अन्येदं वोध्यं, यत्न एकशैव पदस्य प्राधान्येन व्यज्या-

र्थोपस्थितावनुगुण्यं अन्येपान्तु सहकारितामात्रं, ततैव पद-

निष्ठत्वं, नानापदानां तथारूपत्वे तु वाक्यगतत्वमिति ।

(१२७) नतु पदस्य व्यज्यार्थचोतकत्वे पदार्थसैव चार-

तया पदखैव वरं धनितमासां नतु काव्यस्य, काव्यात्कयो-

वाक्यतदर्थयोः चात्वाधायकत्वचारुत्वयोरभावात्, अन्यत् च्याह

एकैव । भारती काव्यार्थखरूपपयत्नस्यालिमका वाषी ।

तेनायं फलितोऽर्थः, यदन्र्तगतेन पदेनद्योतितशयितोडर्थः

चारतया व्यज्यते तसैव धनितत्वमिति ।

७८

काव्यप्रकाशः ।

ग्रन्थ हितीयमितादिग्रन्था ग्राह्यखल्विनयन्त्प्रातिव्येऽपा-लत्नादिसंक्रान्तवाच्या:(१२८) ।

खलाववचार दीसन्ति हारुष्या

जडवि तडवि धीराषाम् ।

हिच्छप्रवचचूडमच्रा

या ऋ॥ ववसाया विसुज्कान्ति(१२९) ॥[२]

ग्रन्थ विसुज्यान्तोति

लावख्यं तदसौ कान्तराट्टूपं स वचःक्रमः ।

तदा सुढासदमभूषणा तु च्वरो महान् ॥

ग्रन्थ तदादिपदैरुनुभवैकगोचरा भव्योः प्रकाश्यन्ते ।

(१२८) नियन्नपाथवं कम्मप्रत्ययेपण नि:शेषम् श्रासप्यीच-

त्वम्, ग्रनुकम्प्रस्थापकारे देशोङ्कुम्पा, सदैवोपकार्योऽड्यमिति

ज्ञानन्तु श्रेष्ठ इति मच्छेश्वरः । ग्रन्थ fि विन्नादि प्रत्येकमेव

पदं लचकं सत् नायकस्य उचितव्यवचारित्वादिकं प्रकाश्य-

तीति यथोक्तोहच्टप्रन्थम् । लामग्र्योहारौ तु न्याय्योप-

स्थितिः सर्वैरैव पदैरिति तत् वाक्यप्रकाशत्वम् ।

(१२९) खलव्यवचार हस्सन्ते हारुषा यद्यपि, तथापि

धीराषाम् । हृदयवयस्ववचॗमतः न खलु व्यवसाया विसु-

च्यन्तोति । ग्रन्थ विमोशेन विरामो लच्यते, तेन च इष्ट-

कार्यकारित्वं व्यज्यम् ।

चतुर्थे उल्लासः।

यथा वा

सुगधे! सुगन्धतवैव नेतुमखिलः कामः किमारस्यते ? मानं धत्स्ख ! छतिं बधान ! चञ्जुतां दूरे कुरु ! प्रेयसि। सख्ये प्रतिलोभिता प्रतिबन्धसमाधिक मोत्स्न्ना, नीचैः शंस ! छतिं स्थितोहि ननु से प्राणेश्वरः शोच्यति ॥[३]

यत् भवाननेत, एतेन हि नीचैःशंसनविधानस्य युक्तता गम्यते। भावादीनां पदप्रकाशत्वेऽपिकं न वैचित्य-मिति न तदुदाहयते।

ऋषिरविसरप्रसारितकरवालकरालहिरभुजपरिघः। भटिति भुकुटिविटपित्तललाटपट्टो विभाति कपभीमः ॥[४]

यत् भीषणोऽस्य भीमसेन उपमानम्। मुक्तिसुक्तिप्रदेकान्तसमादेशतत्परः। कस्य नानन्दनिस्यन्दं विदधाति सद्ग्रगमः ? ॥[५]

काचित्सज्जेतद्वायिनमेवं मुख्या हृद्या शंसति। सायं खानमुपासितं, मलयजनाञ्छ समालेपितं यातोऽस्राच्छलमौलिमस्वरमरतिं स्रग्भमण्डा गति: ।[६]

प्रायं तव मन्मार्थमभितः क्रोशाल्लोभि नेत्राभ्यां मीलनव्यतिकरं शक्कोति तेनासितुम् ॥

यत् वखुना कतपरपुरुषपरिचया ख्याताऽसीति वस्तु न्रधुनापदद्योतं व्यज्यते। तद्प्राप्तिमझाङ्‌खविच्छीनाघेषपातका। तच्चिन्ताविषुबाहुर्द्विषापुष्कचया तथा ॥

५०

काव्यप्रकाशः ।

चिन्तयन्तो जगत्सूतिं परमच्छक्तिरूपिणम् ।

निरच्छासतया(१३०) मुक्तिं गताडन्या गोपकन्यकाः ॥[७]

स्नत जन्मार्त्तहृदयपमोक्तव्यानी दुष्कृतदुषितफलानि वि-योगिदुःखाच्चित्तनो हृदयेषु भवन्तोनालिखन्, एवं श्रवण-

चयपदद्योभे भतिययोक्ती(१३१) ॥

षषदाड्सावचषदा, वनमवनं, व्यसनमव्यसनम् ।

वत वीर ! तब दिषतां पराभुखे त्वयि पराभुखं सर्वम् ॥[८]

मत शब्धशक्तिमूर्छविरोधाज्जेनाथोन्तरन्यावेन (१३२)

विधिरपि त्वामवर्त्ततदति सर्वपद्योतं वधु ।

तुङ्ग कलङ्क्म गोसम्भि झामि

श्रयतो मिलाषकमलदलो ।

दूष्र णववडग्र सोऊष

कुपात्र वचणं महीससुखम्(१३३) ॥(८)

(१३०) निरच्छासतया निरदप्राणवायुतया 'नास् प्राणा: सदुक्तमन्ति, श्वासैव समवलीयन्त इति शुतेर्मोचकाले निरच्छासत्वम् ।

(१३१) दुष्कृतदुषितसफलजनकत्वेन दुष्कृतदुषिततादालख्येनाथवसिते वियोगाच्चित्तने प्रतीयते दूति भतिययोक्ती वज्यते ।

(१३२) शब्धशक्तिमूलकस्य शषदस्य शषपदेः आदिविरोधक्ष

पडेन उपपादकेन पराभुखे त्वयीत्याद्यर्थान्तरन्यावेनेऽर्थः ।

(१३३) तव बन्धभय्य प्रातरासीदधरो म्लानकमलदलम् ।

इति नवबधूः शुक्ता करोति बदनं महीसमुखम् इति सं ।

चतुर्थ उलासः ।

अत्र रूपकाणि तयादृश सुप्रबुद्धः परिपूर्वकं तथा तं, येन ध्यानत्वमिति मिलानादिपदद्योतं काव्यसिद्ध । एषु स्वतःसभवी व्युत्कः ।

रात्रौ चन्द्रधवलासु ललितमणिप्रवालिउषि जो चावं । एककरतं विद्रुम कुञ्ज मुच्यारज्जं विद्रुमभल्लो(१२४) रF [१०]

अत्र वक्षुना येषां कामिनामसो राजा स्वारस्तैयो न क्विदपि तदादेशपराज्युख इति जाग्रद्विपभोगपरैरेव तैरनि- म्रतिवाच्चते इति भुक्तमुचारज्जपदद्योतं वक्षु प्रकाशते ।

निशितशरार्धियार्प्रयत्नजो हृदि सुहृदः स्ववरं वयस्यराले । दिशि निपतति यत सा च, तत् व्यतिकरमेल्य समुनिमील्यववस्या: ॥ [११]

अत्र वक्षुना सुगपदवश्या: परस्परविरुब्धा अपि प्रभव- न्नीतिं व्यतिकरपदद्योत्यो विरोधः ।

गोसलिमशब्दो प्रभाते देशीति नागोजिभट्टादयः, महेश्वरस्तु गोसकीतिपदं गोग्रे इत्थुधा गौ: प्रेते अस्मिन्नितियोगेन प्रभातपरं वक्ष्येअंककार, प्राहते किडानियमात् तदो इतरस्य पुंस्त्वमित्यपयवदत् ।

(१२४) रात्रिषु चन्द्रधवलासु ललितमणिप्रवालस्य यच्चापम् । एककरतमित्र करोति निभुवनराज्यं विजुम्भमाप्राति सः ।

९२

काव्यप्रकाशः ।

वारिज्जन्तोवि उज्जो

सन्तावकस्सतिएण हिअअएण ।

तस्साचरअवस्सएण

विसुब्भाएण व अलदे कावो(१३२) ॥ [९२]

तत् विषुब्जातितद्रव्यहेतुसंस्कारेण द्वारोद्घाटनवतं

कम्पमान एवास्ते इति पाचलादुपद्योतायं वस्तु ।

सो मुत्तासामलाझो धम्मिल्लो

कलिम्पलिलिस्सपिअप्पदेहो ।

तिए खंधाइहि बलं गहिम्र

सरोरुहेसु कदलो जाइ(१३३) ॥ [९३]

तत् रूपकेण मुग्धसुन्दराकारध्वेन तथा केशपाशः

स्कन्धयोः प्राप्तः, यथा रतिविरताव्यपनिहताभिलाषः का-

सुकोड्भूर्दिति खंधपद्योत्या विभावना(१३३)। एषु कवि-

प्रौढोक्तिमात्रनिष्पन्नमशरीरः ।

(१३४) वाथेमाणोडपि पुनः सन्तापकदर्थितेन हृदयेन ।

सानभरवयसत्वेन विषुब्जातिरेव चलतस्य द्वारद्वार्ति स० ।

(१३५) स मुग्धस्खामलाझोघमिल्लः कलितललितनिज-

देहः । तस्य स्कान्दादिलं मृग्वीला मारः सुरतसङ्करे जय-

तीति स० ।

(१३७) विभावनेति प्रकार्यते रतिः शेषः, अतदेव रूपके-

त्वस्याम्मयः । शायद्भावः, रत्यानिष्पत्तिरुपाभिलाषहेतुभावे-

चतुर्थ उन्मेषः।

यावपुष्करमाभोगद्रवस्रुतच्य ! कोन्त्सि ?- भयासु सच्चं । का सौभाग्यसमग्रा पञ्चोसरुहाऽपि तुहु सज्ज ?(१३८)॥ [१४]

भयत् वसुना मयीवान्यस्थामपि प्रयत्नमसुरत्कत्वं न ततइति पञ्चेत्यादिपञ्चोशेत्यादिपदद्योतं(१३८) वस्तु व्यज्यते । सहि ! एवंचक्वप्यासमर्थेऽपि शृङ्गारालीसहेऽपि निविड़ाए। द्वारो शिवार्थेऽपि वित्त उच्चैरत्नौ तदा कधं रमिष्यं(१४०)॥ [१५]

उपि अभिलाषोदयात् विभावना, रतिनिष्पत्तिश्च खंधपदेनैव द्योतिता, शृङ्गारेण हि धर्मादिस्व स्कन्धप्राप्तेः प्रायशो रतिनिष्पत्तिं विनाऽऽसम्भवाऽदिति ।

(१३८) नवपुष्पितमागाढ्य सुभग ! कस्त्वमसि ?- भाषा सत्यम् । का सौभाग्यसमग्रा प्रद्योत्करजनीव त्वादृशेऽति स० ।

(१३९) स्ववायं विभागः, एवंतनेन प्रयत्नमसुरत्कत्व- मिति, पञ्चोसरुहनेन तु न तत इति व्यज्यते ।

(१४०) सखि नवनिधुवनसमरे शृङ्गारपालीसख्या निविड़- या । द्वारो निवारित एव उच्चैर्यमाऽऽस्तत्कधं रमर्तामिति स० । निधुवनं सुरतं, शृङ्गारपाली शृङ्गारिणीम् । उच्चैर्य- भाषा: हयोसृतीयरतयाडिको भवन्ति नागोजीभट्टादयः ।

58

काव्यप्रकाशः।

प्रत वस्तुना हारशेदादनन्तरमन्यदेव रतमवश्यमभूत्,

तत्कथय कोहिगति व्यतिरेकः कचंपदगम्यः(१४१)।

पवित्रान्ती घरवारं

विवशविश्वकथया विशोकजुषा पदं।

खन्ने चेतोऽपि घड़ं

श्वा पडोत्त रश्मिषु सखि ! किमिति ? (१४२)॥

प्रत हेत्वर्थारेष सझेतनिकेतनं गच्छन्तं हृ्ट्वा यदि तत्

गन्तुं इच्छसि, तदा सपरं घटं गट्ठीत्वा गच्छेतिवद्रु किच्च-

पद्योत्थम्(१४३)। यथावा

विष्कम्भखलु त्वं सखि !

दिठ्ठा कुडेस तरलतरदिठ्ठिं।

वारपफंससमिट्ठेस

पयारुड्ढमोत्ति पाडिद्र्व विभिषो(१४४)॥ [९६]

(१४१) कचंपदेन जिज्ञासावगम्यते, चिन्तासा च प्रस्-

व्य नोदेतीति तद्विलचणैवेयं रतिर्यिंतिति जिज्ञासया

व्यज्यतदूति भावः।

(१४२) प्रविशन्ती हृ्टद्वारं विवालतव्दना विलोक्य

पुनः पत्मानम्। स्कन्धे गट्ठीत्वा घटं श्वा नटदूति रोदिति

सखि ! किमिति दूति स०।

(१४३) व्यज्यते इतिशेषः; श्वाबैव चेत्वर्थादारेषेलस्थानायः।

(१४४) विष्टक्खलु त्वां सखि ! हृ्ट्वा कुडे त्तरलतर-

ष्टिम्। द्वारसंस्यमिट्ठेया माल्ला हरकदूति पातद्विस्वा विभिन्न

दूति स०। कुडेव घट्टेन।

चतुर्थ उन्मेषः ।

व्रत नदीकूले व्रताग्रहणे ऋतसन्ध्येतमप्राप्तं महप्रवेशावसरे पश्चादागतं दृष्ट्वा पुनर्नदीगमनाय द्वारोपघातत्याजेन बुद्धि-

पूर्वं व्याकुलया त्वया घटः स्पोटित इति मया चिन्तितम्, तत्किमिति नाशबसिषि ? तत्समोचितसिद्ध्ये व्रज, च्छ्रहं ते खमूनिकटे सर्वं समर्थयिष्ये इति द्वारस्पर्शानवाजेनैतयपद्धुल्या वस्तु (१४५)।

जोहार मडररसेपा घ विद्धुरतारुमडलमुग्रमणा सा । बुद्धावि पवोढे व परवधू ब्रह्म हरतु तुज हिय्यारं(१४६) ॥ [१७]

व्रत काव्यलिडेन(१४७) रक्त्वां परवधूं त्वमस्यां च्छकितवाडभिलाषसीत त्वद्रीयाचारितं वतुं न प्रकटयमित्याच्चेप: परवधूपद-

प्रकाशः । एपु कविनिबन्धवक्रप्रौढोक्किमात्रनम्रशरीरः । वाक्यप्रकाशे तु पूर्वमुदाहृतम् । शब्दार्थयोः शशकुरुढवस्तु पदप्रकाशो न भवतीति पश्चात्प्रतिपादेदः ।

(१४५) वारांशं समिसेनेतपदद्योत्पत्तिमिति प्रदीपप्रभा । सखी तिपदद्योल्पत्तिमिति माचेश्वरमतम् ।

(१४६) ज्योत्स्नया मधुरश्रेन च वितीर्यतालुरुर्यौत्सुकमनाः सा । रक्त्वापि नवोदेव परवधूरक्ख च हरति तव छद्यमिति सः ।

(१४७) परवधूवेनैव ते चिन्ताहररामिति हेत्बाडारेषु प्राचेपाळड्ढारो व्यज्यते इत्यर्थः ।

ट६६

काव्यप्रकायः ।

प्रवन्धेsपि श्रृङ्गाराद्भूः ॥ ४१ ॥

यथा सङ्ग्रहोमायुसंवादादौ

बलं सिथवा श्रृङ्गारोऽत्रिन सङ्ग्रहोमायुसंवादे ।

कदाचिद्वधले घोरे सर्वप्राणिभयङ्करे ।

न चेह जीवतः कविचत कालधर्म्मसुपागतः ।

प्रियो वा यदि वा द्वेष्यः, प्राप्तिनां गतिमोक्षधीः ॥

इति दिवाप्रवतो sङ्ग्रस्य पुरुषविसर्ज्जनपरमिदं (१४८)

वचनम् ।

ग्रादित्योऽयं स्थितो मूढः ! कोsहं कुरुत साम्प्रतम् ।

बध्वविच्चो मुहुर्त्तोऽयं जीवेsपि कदाचन ॥

क्षमं कनकवर्षाभं बालमप्राप्तयौवनम् ।

सङ्ग्रवाक्यात्थयं मूढाराजधर्म्मविराधिता ॥

इति निष्ठं विजृम्भमाणस्य गोमायोर्ज्जनव्यावर्त्तननिष्ठं

(१४२)वचनमिति प्रवन्धैव प्रयते । अत्रैवैकादशभेदा

ग्रन्थविस्तारभयान्नोदाच्चता;, स्वयम्भु लच्यतोडनुसर्त्तव्या ।

स्वविषय्यादपद्वाक्ययोः ।

(१४८) पुरुषस्य मतसम्भ्रजनस्य, विसर्ज्जनं घसशान-

तोऽपसारषम्, सङ्ग्रहं प्रतीनिवर्त्तनमिति फलितोऽर्थः ।

(१४२) जनस्य महालोयजनस्य, व्यावर्त्तनं घसशानपरि-

त्यागात् निवर्त्तनं, तन्निष्ठं तत्तात्प्रयंकम् ।

चतुर्थ उन्मासः ।

पदैकदेशरचनावशेष्पि रसादयः(९५०) ।

तत्र प्रकृत्या यथा ।

रत्केलिहिमांश्रप्रसरकरकिसलयश्रृङ्गारकुसुम्रयुग्मलक्ष्म् ।

रुद्रस्य तद्ब्रह्मश्रृङ्गं पन्चैपरिचुम्बितं जगद्ग्र(९५१) ॥

श्रृङ्ग जयतीति नतु श्रोमते इत्यादि(९५२), समानेsपि हि

श्रृङ्गनयापारे लोकोत्तररपैव व्यापारहपेक्षास्य पिधानमिति

तदेवोक्तृष्टं ।

(९५०) पदस्यां तिङ्सुवन्तरुपायां एकदेशेषु प्रकृतिप्रत्ययोपसर्गरुपांशवयेषु, रचनासु दीर्घसमासादिरुपविन्यासविभेषु, वय्येषु च्छन्दविशेषेषुच, रसादयः प्रथसंलच्यक्त्रमवज्याः सम्भवन्तीतयः ।

(९५१) रतिकेलिहत्निवसनाकारकिसलयरङ्गुनयनयुगलस्य ।

रुद्रस्य हततीयनयनं पार्वतीपरिरचुम्बितं जयतीति सः ।

प्राक्ते समासेन निवसनेत्यस्य हस्य ।

(९५२) उत्तमित श्रेष्ठः, समाने करकतनयनपिधानतुल्ये,

श्रृङ्गनयापारे हततीयनयनपिधानक्रियायां, लोकोत्तरेषु श्रलौकिकेन चुम्बनादिकं, श्रृङ्ग हततीयनयनस्य ।

ध्यम्भावः, जयत्ययेन उत्कर्षोदयगम्यते हततीयनयनस्य उत्कर्षस्य उत्कृष्टपिधानवत्तया, पिधानस्योत्कर्षं चुम्बनरुपालौकिककतया, चुम्बनेन पिधानं रसोत्कर्षादेव भवतीति जिधातुरेव प्रयोक्तदत्ती, श्रोमते इत्युक्तो तु उत्कर्षकार्याचिन्ताद्रुद्येन वाच्यार्थपैव विस्मान्ति इदं तु सद्दय-

हृदयसेव प्रमाणम् ।

८८

काव्यप्रकाशः ।

यथा वा

प्रेयान्सोऽयमपासतः सग्रहपयं पादानतः कान्तया,

द्वित्राख्येव पदानि वासवद्बावन्न यालुन्वना: ।

तावत्सुत पाणिसंपुटनसनिवीनिवसनं हततो

भावित्तैव डतप्रणामकम्होप्रेप्सो विच्चिता गति: ॥

शत पदानोति नतु द्वाराणीति(१५३) ।

पथि पथि मुकुटचूडाहराभडुराप्यां,

दिशि दिशि पवमानोवोढां लासकद्र ।

नरि नरि किरति ट्राकुसायकानुप्रघन्वा,

पुरी पुरी विनिटता मानिनीमानच्चा ॥

शत्र किरीति किरणस्ख साध्यमानत्वं, निटत्तेति निर्भरं

नस्य सिञ्चत्वं तिडा सुपा च, तवापि हप्रत्ययेनातोतत्वं

दोतते ।

यथा वा

लिखन्नाक्शो मूर्मि वहिरवनत: प्राणादयित:,

निराचारा: सख्या: सततरदितोश्रूष्कलनला: ।

परित्यक्कं सर्वं हसितपतितं पञ्जरशुकी:

तवावस्था चेयं, विरुज कठिने! मानमधुना ॥

(१५३) उक्तानोति श्रेष:, एवबगेयडपि, द्वारादिपदमपहाय

पदपदग्रहण्यात् द्वारपर्ष्यनलगमनासहिष्णुतया उत्कर्षह्रासति-

प्रयोवज्यते । भतत नामप्रकतिगम्यत्वम्।

चतुर्थे उन्नासः।

श्रुतं लिखन्रित न तु लिखतेऽति; तथा श्रुतदिति न तु श्रासीदिति, श्रपितु प्रसादपर्यन्तमात्रिति; भूमिसिति न तु भूमाविति; नहि बुद्धिपूर्वकमपरं किञ्चिल्लिखतीति तिर्यङ्सुबिमत्कोऽनु व्याख्यात् (१५४)।

ग्रामरहस्मिह गामे वसामि पञ्चराद्धिक्रं ध जास्सामि। पाध्यापित्थायं पड्ङ्ङसो हरेऽसि जा होसि सा होसि (१५५) ॥

श्रुत नागरिकाषामिति पञ्चग्रः (१५६)।

(१५४) श्रयम्भावः, लिखन्रितिशब्दा लिखनक्रियाया श्रप्राधान्यावगमात् श्रतत्प्रत्यविषयत्वेन श्राजुबुद्धिपूर्वकत्वं श्रनितम्, श्रास्ते द्रति प्रारम्भापरिसमाप्तिपर्यन्तताबोधकवत्-मानतिङडवस्थासु प्रसादपर्यन्तततालाभः, एवं भूमिमिति द्वितीयाविभक्त्यादिकरणस्य कर्मत्वप्रतिपत्तेः लेखनोयमपरं कम्मान्तरं नास्तीति प्रतीयते, एतेनापि च मोहातिशयो व्यज्यते इति। श्रुत तिर्यङ्सुपोः प्रस्नावे लिखन्रितिश्रुतप्रत्यवैशिष्ट्यमदर्शनं प्रासङ्किकमिति न दोपः।

(१५५) ग्रामरहस्स्क्रि ग्रामे वसामि नागरक्खितिं न जा-नामि। नागरकानां पतिनं हरामि या भवामि सा भवामि-कं कहे का लम्सरामग्गे इत्यधिष्ठितपल्लीनां नागरिकां प्रति ग्रामोषायां दयसुत्तिः।

(१५६) नागरिका नित्यपञ्चाय नागरिकाषाम्पत्तो निति उत्तमं; तेन च स्खलन्स्पष्टतया तच्छ्रुत्वञ्चेन पतितु चातुर्याति-श्रयो दोत्यते, तेन च तस्मादपि स्वस्यातिशयातिश्रात्यं व्यज्जम्। श्रुत नागरिकाषामित्यादरे पञ्ची, ता श्रनाहल्य इत्यर्थे वर्षयन्ति बहवः।

५०

काव्यप्रकाशः

रमणीया: श्वनियकुमार प्रासोदिति कानस्य, एवा हि भानमहेखरकार्मुकं दाशरथिं प्रति क्रुपितख्य मार्गवश्वोक्ति: (१५७) ।

वचनस्य यथा

तास्यां रुषाग्रहस्याप्यं तास्यां उकांठस्याप्यं तस्य प्रेम्नः ।

तास्यां भणित्रस्यां सुन्दर ! एरिसिष्ठं जातमवसायं (१५८) ॥

मत रुषाग्रहस्यादीनां वृत्तत्वं, प्रेम्णश्चैतद्व्य जोलते (१५२) ।

पुरुषव्यतयस्य यथा

रेरे चर्वनलोचनास्वितरचे! चेतः ! प्रमुख स्थिर-

प्रेम्णां निशिमानमेपनयनमालोक्य किं ख्यति:? ।

किं मन्ये विचरिष्यचे? वत हतां सुसान्तराघ्यानिमासु, एपा कषहतटे सता खलु शिला संसारवार्तां निष्ठौ (१६०) ॥

(१५७) प्रासोदित्यीतकालबोधकबन्ध, मत क्रोधकावलित-

स्वास रमणीयलम्भतोतं न तु वर्तमानं भविष्यद्वेति व्यज्यते,

तेन चषादेनं संघरामीतिप्रतीत्या क्रोषातिगयो व्यज्ञः ।

(१५८) तेषां रुषाग्रहाणां तासान्तकण्वानां तस्य प्रेम्नः ।

तासां भणितीनां सुन्दर! इदं हृदयं जातमवसायमिति सः ।

(१५२) बघत्वं बघविभत्वम् एकत्वम् एकविषत्वम् । तयाच

रुषाग्रहस्यादीनां प्रेमहेतूनां बघकिश्त्वेऽपि कार्यं प्रेमैकजा-

तीयेव न कदाचिदन्यथाभावं प्राप्नोमिति बघवचनैककवच-

नाभ्यां व्यज्यते इति प्रदीपः ।

(१६०) स्थिरम् प्रेम वच, ताहश्र्च मधिमानम् विषयानास-

चतुर्थ उन्मासः ।

सत् प्रकाशः (९६१) ।

पूर्व निपातस्स यथा

येषां दुर्बलमेन, दुर्बलतया ते सम्मता:; तैरपि

प्रायः केवलगीतिरीतिधारणैः कार्यं किमुब्भरीखरैः ? ।

ये स्वाश्रयक् ! पुनः पराक्रमनचक्षीकारकारणमा:,

ते सुनैव भविष्यद्याक्तिजगति दिवा: पवित्रा: परम् ।

सत् पराक्रमस्स प्राधान्यमवगम्यते (९६२) ।

विभक्तिविशेषस्स यथा

प्रधनाच्छनि धैरधैर्यनिमित्ति विश्वुरैरयोधि तव दिवसस् ।

दिवसेन तु नृप! भवानयच् विश्वसिमित्ससाध्वादपदस् ॥

अथ दिवसनेल्पवर्गे हततोया फलप्राप्तिं चोतयति (९६३) ।

स्यादिजनितमुल्कर्षं, घनतराष्मां घनतर्विद्यमानमाश्रां, एषा

ख्वो, भाषा वा ।

(९६१) श्रयं भावं;, 'त्वं मने विचरिख्ये' इत्यस्स 'सहं विचरिख्ये

इत्यिकिं त्वं मन्यसे ? इत्यर्थ:, अत् 'प्रहायै च मन्योपपदे मन्यते-

रत्तं एकवच्' इति (१४१९०६) सूत्रेऽषदसोऽर्योऽगे उत्त-

मध्यमयोर्विपर्ययेप्सा विधानं, तेन च मुख्यामोद्भिय्य इति ।

(९६२) पराक्रमनयेल्यत शलभाष्येऽपि नयपदात् पराक्रम-

पदस्स 'आभ्यर्हितत्वं' इति (१।२।३४) सूत्रवार्तिकेऽपि पूर्वोन-

पातः पराक्रमस्स प्राधान्यरूपमभ्यर्हितत्वं चोतयति ।

(९६३) 'ज्ञापवर्गे हततोया' (२।३।६५ सू०) इति सूत्रेऽपि

फलप्राप्तौ चोतायामेव हतोयाविधानात् । अत् दिवस

निति द्वितीयाविक्किरपि रिपूणां फलप्राप्तिं सूच्यति ।

९२

काव्यप्रकाश: ।

भूयोभय: सविष्णुगरीरथया पर्यन्तं

हृ्ट्रा हृ्ट्रा भवनवलभीतुङ्गवातायनस्थ ।

साक्षात्कामं नवमिव रतिमावती माधवं यत्

गाढेत्कटाहालसितखुचितेरङ्के: साम्यतीत (१९८४) ।

घन अनुकम्पाटते: करुपतद्वितस्य (१९८५) ।

परिच्छेदातीत: सकलवचनानामविघ्नय:

पुनर्जन्मन्यक्षिननुभवपथं यो न गतवान् ।

विवेकप्रहंसादुपचितमहामोहगहनो

विकार: कोप्यन्तर्जडयति च तापद्र्ध कुते ॥

घन प्रह्लादखोपसर्गस्य ।

सततं गवांभिसुखं मनस्खया,

किमन्यदेवं निष्फलताच्च नो द्रिष: ।

तमांसि तिष्ठन्ति हि तावदंशुमान्

न यावदायातद्यादत्रिमौषिताम् ॥

(१९८४) इततोत। इति यत् तत् लवङ्कया कवितमिति

पूर्वकेप्यन्यथा: । भवनवलभी भवनोपरिनिर्ज्जनम्राडप:,

सौधश्रृङ्गा वा इति बहव:, घट्टाच्छादनकदर्थादिति तु

नागोजीभट्ट: । लुलितं खिन्नं कम्पितं वा ।

(१९८५) अनुकम्पाटते: श्रमुकम्पाद्योतक्ष, घट्टकैरित्यत्

'घनुकम्पायां' (प्रै।१७३) इति सूत्रेष विहितात् कम्पत्याद-

भुकम्पातिष्योयज्यते ।

चतुर्थे उन्मेषः ।

षष्ठं तुल्ययोगिताद्योतकस्य 'च' इति निपातस्य (१६५५) । रामोऽपि सुवनेषु विक्रमयुष्मत्प्राप्तः प्रसिद्धं पराम्-

चसुज्ञा गयविफलयै रादिपरं (१६७) देवो न जानाति तम् । वन्दौवंश यशासि गायति मरुद्गायकवर्गाच्चति-

षष्ठीभूतविशलालाबिविरोष्टीषुः खरैः सषभिः ॥

षष्ठासाविधुभवनेप्वतिपुषैरिति सर्वै नाम-

प्रातिपदिकवचनानां (१६५८) ; न त्वदिति न अदिति षषषि तु षस्सादिति (१६५९) षषस सर्वाचेपिप्ठ; भाव्यविपर्थयादित्य-

न्यायासम्पत्तिसुखेन (१७०), नतभावमुखेनाभिधानसु ।

(१६६) चकारैषा मनोग्लयाभिसुखाकरेष्वारहनेप्वथः प्रकारषिकयोरे काळकत्वलदृशो कधर्मे संस्म्बात तुल्ययोगितेति प्राचीनमतनेदं । चेतिनिपातरुपप्रातिपादिकमाच्चैव व्य-

ककत्वं, न तु प्रत्ययसचकतस्य तस्मैत पढैकदेशतैति निद्द-शनेननिर्दशेनम । प्रदीपकारादयस्तु तुल्ययोगितापदं समुदचयपरमिति, चकारस्य पढैकदेशत्वाभावेऽपि केवलस्य

तस्यामयोगात पढैकदेशत्वोपचार इति च व्याचक्रु: । (१६७) यथिपरंशाब्दोधधारस्यै निपातः ।

(१६८) व्यककत्वमिति प्रांशु; एवं सर्वत्र । भुवनेपु न तु देशेपु भुवने वा ; पुषौ: न तु दोपै: पुषेन वेति उभयतैव

प्रातिपादिकवचनयो र्यचकत्वम । (१६९) उक्तामिति प्रांशु । 'षषस' वज्जवचनान्ना खच्चब्द-

घटितसमासांग्रांख षसतमदादादेशस्यासादित्यस्य, सर्वाचेपिप्ठ: समस्तरद्ब:कुलोपसकस्य ।

(१७०) षषष च 'षषभिधानसु' इत्यग्रिमेप्यन्वय:, ष-

६४

काव्यप्रकाशः।

तत्प्रपमनि कक्व्यति कलामतुमदनधनुम्बोः पठत्यग्रे ।

स्वधिवसति सकललनामौलिमियं चकितहरिणीषु चकनयनाः ॥

यत् तदनिजव्यय्यीभावकर्मभूताधाराणां स्वरूपस्य;

तत्स्वातन्त्र्यद्रति-धनुःसमोपत्रति-मौलौ वसतोस्त्वदिमिखुल्ये

एसां वाचकत्वे भ्राप्तौ काचित् स्वरूपस्य विप्रषो यस्यमत्कार-

कारी, स एव व्यङ्गकत्वं प्रामोति (१७१)। ।एवमन्येषामपि

वोधव्यम्।

वर्णरचनानां व्यञ्जकत्वं युष्मस्सरूपनिरूपणेषु उदाहरण-

यते ।

स्वपिषुब्धात् (१७२) प्रवन्धेषु नाटकादिषु। एवं रसा-

दीनां पूर्वंगपातभेदाभ्यां (१७२) सङ् गृहीमेदाः ।

न्यथासम्पत्ति: दुर्भाग्यरूपेष परिषमनम्, सभावसुखेन झ-

भाग्यादितिरोल्या; तथाच श्रमाकं भाग्यं नासोति न, परन्तु

येनैव भवड्ढालस्यादनुभवस्निना भाग्येन स्राज्ञसुखिनो वयं,

तदेव स्रधुना इहःखफलदम्साकमिति ध्वनितम्।

(१७१) ईदृनिजा तद्वितेन सुकुमाराच्चरेष ताहशमेव नवं

वयः प्रतोयते, “तत्प्रवालैः” इत्युक्तौ तु त्वप्रत्ययस्य प्रौढाच्चरतया

वयसोऽपि प्रौढत्वं प्रत्योत । धनुमदनधनुम्बोति पञ्चपदार्थ-

प्रधानाव्ययीभावेन उत्तरपदार्थीमूतध्वङ्गोडप्राधान्यं प्रकाश-

यता तन्निरपेचवशीकरणासमार्थ्यं मृ खाताग्रस्य प्रत्याय्यते;

तथा मौसिलितिकम्प्रप्रत्ययेन कवोर्भूतसकलस्सनानौलि-

व्याप्रिसूचनद्वारा सौन्दर्योतिष्ययो व्यज्यतेदिते ।

(१७२) 'वर्णपपि'-इत्यपिशब्दात् ।

(१७३) पदकाव्यप्रकाशाभ्यांमित्यर्थः । पद-वाक्य-पदैकदेश

चतुर्थ उन्नासः।

भेदास्तदेकपञ्चाशत्

व्याख्याता: (१७४)।

तेषां चान्योन्ययोगेनम् ॥ ४२ ॥

सङ्करेऽपि चिह्नेषु संस्था चैक रूपया ।

न केवलं मुख्याः एवै कष्याग्रभेदा भवन्ति, यावत्तेषां स्व-प्रभेदैरेकपञ्चाशता (संग्रहस्यादवलेनानुरोध्यालुप्राहकतयैक-व्याख्यानुप्रवेशेन चेति) त्रिविधेन सङ्करेण, परस्परनिरपेक्ष-पये कप्रकारया संस्था चेति चतुर्भिर्ये णने (१७५)

रचना-वर्ण-प्रवन्ध-प्रकाख्तया पदभेदोरसादिरिल्यर्थः।

(१७४) व्याख्याता: व्याख्यातप्रायाः, तथाहि श्रावि-चित्रवाच्यस्य च्याख्यान्तरसङ्क्रमितायन्न्तरितरङ्कृतवाच्यतया द्वौ भेदौ, तौ च पदवाक्ययोरिति चत्वारः ; विवक्षितान्यपर-वाच्येषु श्रसङ्कल्यक्रमव्यज्यस्य उत्तरोल्या पट्ट; संलक्ष्य क्रम-

व्याख्यास्य तु एकच्वारिंशत् भेदाः, (प्रस्तुतप्रस्तिमूलकस्य द्वौ भेदौ, तौच पदवाक्ययोरिति चत्वारः ; श्रथश्रुत्युद्भवस्य वादश्र भेदाः प्रत्यंकं पदवाक्यप्रवन्धगतारिति पट्टलिंशत्;

उभयश्रप्रत्युद्भवस्यैक (इति एकचत्वारिंशत्) इति मिलित्वा षट्त्रिंशत् धनरेकपञ्चाशत् भेदाः।

(१७५) तेषां एकपञ्चाशतो भेदानां, स्वप्रभेदैरेकपञ्चा-शता चतुर्भिर्ये णने इत्थंवयः । साच्चात् परम्परया वा यथा-कथञ्चित् परस्परसापेचाः संयोगः सङ्करः, तत्रिनः स संधि: । संकरस्थले हि चिह्नं साधकवाधकमानाभावादेक-तरानवधारणेन प्रयं श्रयां वा इति भवति सङ्गयः, क्वचिद्-

रत एवोपादेयतया प्रधानयोरपि एकस्म कर्थञ्चिदपरान्-

५७ काव्यप्रकाशः ।

वेदखानिविवयचन्द्रः [१०४०४] १(७६)

शुभभेदैः सह

गुणभावेन श्लाघ्यडिमभावापनामकानुप्राणितग्राहकभावः, कश्चित् एकव्यक्तिकवयःकृतया एकात्मकयानुप्रवेशद्रवति सकरस्र तैविध्यम। इदमवधेयं, प्रधानयज्ञोः संबृष्टिसंकराभ्यासेव धने स्यात्वाभावेऽपि तथात्व्यपदेशद्रति एतत् सर्वं उद्दा-

हरणेन स्फुटोभविष्यति ।

(७६) 'प्राकृतः वामतो गति:' इतिनियमेन चतुरत्तरच-

तुःश्रताधिकृतपरिमिता:(१०४०४) भेदाः सम्पद्रन्तेऽत्यर्थः;, तथाच्छ एकपदार्थतो भेदानां एकपदार्थता गुणेन एकाधिक-

षट्श्रातोत्तरसहस्रदयं (२६०१) भवति, योजनेन संबृद्ध्या-

दिष्टतुःप्रकारैरिति तावतां चतुर्भिर्युप्तने यथोक्तसंख्या

(१०४०४) सम्पद्यते । एकस्मिन्नपि लोके एकविधध्वनिद्रयस-

म्रवेन स्वस्य स्वेन योजनं नासम्भावि । यत्र "स्वभावोचीना:,

[गुणानेयमुक्ता, यथ्रिमाग्रिमभेदस्य योजने एकैकभेदहासात्,

तथाच्छ श्रधन्तरसंक्रमितवाच्या श्रत्यन्तरश्रातवाच्या

योजने यो भेदः सएव श्रत्यन्तरश्रुतवाच्यस्यार्थोऽन्तरसंक-

रितवाच्येन योजनायाम, एवमन्यतापि, तस्मात् 'एको-

राशिर्विधा स्वाप्य एकमेकाधिकं कुरू । समासोऽनासमोगुणः;,

एतत् संकलितं लघु' इत्युक्तादिग्रा द्विपदार्थद्वैन पदं श्राल्या

एकपदार्थतं गुण्यतेत, तथाच रसपचाग्निमेदिन्यद्रति तयो-

दशश्रातानि श्राधिका (१३२६) जायन्ते, योगस्तु:-

प्रकारद्रति तेषु चतुर्भिर्युप्तिषु वेदान्तद्रनेषुधद्रति पद्य-

सह्याणि चतुरधिकं श्राततयं (४३०४) संकीर्ष्यभेदाः इत्येव

चतुर्थ उन्मासः १.

५७

प्रातः षयुगखेन्द्रवः (१०४५५) ॥ ४३ ॥

तत्र दिश्वामुदाच्चिते

कृष्णाजिनोपविष्टो देवर! जिज्ञासुः सुश्रेष्ठ! किंचित्प्रविष्टो ।

कृष्णाजिनोहरवल्लीश्वरम्मा श्रपुष्पिज्जल वरार्चे (१७७) ॥

ज्यायः इति वदन्ति । यत् भूमिः, यत् अनुभवसिद्धै तावत् पुरत्केचिदुरसेचिव ध्यनिष्पपि च्छतत्यातिशयान्तरग्रयौ, तथा चायान्तरसत्कूमितवाच्यस्य यततातिशयस्तत्स्वालन्ततिरस्कृत-

वाच्येन तत्र्योजनया, यत् तु तदैपरौत्यं, तत्सालन्ततिरस्कृत-

वाच्यस्येतरेषा योजनमिति व्यवदे्शः, एवमन्यततायुक्त्याम, एतदेव प्राधान्यवादाय गृह्णन्ति सन्तः । नन्व यतोऽभियो-

शुल्यमेव चारुत्वं, तस्य भेदान्तरतं स्वादिति, मैवं, झ्रप-कुंर्मोभावस्वातिशयपदेन ख्वोकारात्, ततोऽभयेनिदसदृशस्वी-

कारात् । एताहशे वास्याने पदालम्बनमेव महत् पौरुष-

मिति सहृदयभावमाश्रयालोचनायमिति" इति प्रदीप-

प्रभया सुतरामेव दृप्टान्तमालिन्यमजनि । यत् "पदैकदेश-

पदवाक्यमहावाक्यानामेक्यज्ञप्त्यन्तरेप्यवधानात् कयं तेषामेकय ज्ञकानुप्रवेशः ? इत्येतावडपि बृंहितरहासः" इति-

महेश्वराच्चेप्टेदं समाधानम्,-‘एकव्यक्तानुप्रवेशः’ इत्यतद् व्यकृतं व्यक्जने यथैकत्वादनुगुरुभिरित्यवश्र्यमझीकार्येस्,

यतएव रामोक्षीतादौ लक्ष्यार्थस्य व्यक्तकतां सझकारि-

तामतेपैव रामपदं व्यक्तक्रमिति वच्य्यत, एवञ्च वाक्य-

व्यक्तेऽपि तदेकदेशपदादे: सझकारितारूपेण व्यक्तकतया,

यत् वाच्यतदेकदेशपदयोर्हयोरेव ‘व्यक्तधरमस्तक, ततैव तत्-

पदर्हपैकय ज्ञकानुप्रवेशः सम्भवति, इत्यलम् । ॥

(१७७) नताश्रयाश्रिका देवर । जायया सुभग !

ह

९८

काव्यप्रकाशः I

श्रद्यामुनयः किमुपभोगलचणोः्यन्तरे सदृशमितः, किमनुरञ्जननायेनोपभोगे एव व्यङ्ग्य वाचकः ? इति सन्देहः (१७८)।

द्विगुणस्वभावकान्तिश्लिष्टवियतो वेध्रुह्नाकी चना:, वाता: भीकरिणः पयोधसुहृदामानन्दलीकाः । कामं सन्तु, हृदयं कठोरच्हदयो रामोऽपि, सर्वे सद्हे, (क्रिया) वैदेही तु कयं भविष्यति, हहा हा देहि ! घोरा भव ॥

श्रत लिलिति पयोधसुहृदामिति च श्रत्यन्वतिरसूत्रितवाच्ययोः संरृष्टिः (१७९)।

ताभ्यां सङ्घ रामोऽप्योत्यर्थान्तरसङ्घ-मितवाच्यस्यानुप्राहकभावेन (१८०) रामपदलचणैक-किमपि ते भविता । रोदिति रघपत्नातर्भागवलभोग्टहे डयन्तां वरावीति सं०।

चषे उत्सवे, प्राघुषिकां निमन्त्रणेन समागता । पडोहरब्दो रघपत्ना तुभागे देह्योति बध्वः । (१७८) तथाचात्र व्यङ्ग्यसन्देहेनैतद्बलक एवाविवक्षितवाच्यध्वनिविवक्षितान्यपरवाच्यध्वनयोरपि सन्देहसद्भावः ।

(१७९) ट्रवद्रव्यसंयोगविशेषस्य लेपनस्य अमूत्तें वियति कान्त्याडसम्भवात्, श्रचेतने तु मेघे चित्तशक्तिविशेषस्य सौहृ-द्यादिसम्भवाच्च लेपनं स्थापनं, सौहृदेवश्राद्धाद्यन्वितस्यैत्यन्वतिरसूत्रितम्, श्रत च लच्यार्थयोरातिशाय्ये व्यङ्ग्ये, तयोः परस्परं निरीचतया डवस्थानात् संरृष्टिः, तन्मूलकैव ध्वन्यो-रपि संरृष्टिः ।

(१८०) ताभ्यां श्रत्यन्वतिरसूत्रितवाच्यध्वनिर्यां सङ्घ श्रर्थ-नरशब्दमितवाच्यध्वनेऽनुप्राहकभावेन सदृश इत्य-त्वयः, तथाहि रामपदस्य सकलदुःखप्राप्ततया प्रसिद्धरूपो-ड्योः लच्यः, तेन च रामस्य स्वावधोरगां न्यङ्गं, तदानीं तस्य

चतुर्थ उन्मासः।

स्वव्यक्तज्ञानुम्रवेशेन साधांतरसंक्रमितवाच्यररश्वन्थोः (१९१) सद्भूरः । एवमव्यक्तपुद्गलार्थ्यस्‌ ॥

द्वितिकाव्यपकाशे ध्याननिर्णयो नाम चतुर्थ उन्मासः ॥

स्वावधीरराणं तु चित्तपदसुहतत् पदव्यञ्ज्योः मेघ्याकाशव्यापनवेकादानुवन्धातिशय्योऽरहीपकथोः प्रयोज्यसेदेति तयोनुग्राहकत्वं, स्वावधीरराणस्य तु अनुग्राह्यत्वमिति व्यञ्ज्याभ्यां व्यञ्ज्यस्य उत्तरूपर सद्भूरमूलक एव ध्यानिश्यां छने सद्ग्रहपदेशः । (१९१) उक्तरूपेण स्वावधीरराणमिव विप्रलम्भार्वाप कतिचित् रामपदव्यञ्ज्यत्वात्, वाक्यव्यञ्ज्यस्य विप्रलम्भस्य तदेकदेश-रामपदव्यञ्जनपायाद्वा व्यञ्ज्योः स्वावधीरराणविप्रलम्भार्वस्योः रामपदरूपैकव्य झ्ञानु प्रवेग्गारूपः संकरोऽस्तीति तन्मूलको ध्यान्योरपि तथाव्यपदेशः ।

॥ पञ्चम उल्लासः ॥

एवं ध्वनौ निष्पत्तौ सुप्तोभूतव्यङ्ग्यप्रभेदानां

श्रृङ्गारमपरसाधां वाच्यसिद्धाङ्गमस्फुटम्।

सन्दिग्धतुल्यप्राधान्ये कार्याचिन्त्यमसुन्दरम् ॥ १ ॥

व्यङ्ग्यमेवं (१) गुणीभूतव्यङ्ग्यराशौ मिदा: स्मृताः।

कामिनी-कुच-कलशवत् गूढं चमत्कारोहित, श्रृङ्गारन्तु स्फुट-

तया वाच्यायमानमिति गुणीभृतमेव ।

गूढं यथा

यस्यासुहृद्लृततिरेकृतिरेव तन्व-

सूचिव्यधव्यतिकरेषु सुनक्ति कर्णैः।

काक्षीव्रणप्रथनभाजनमेष सोढचि

जीवन् सम्प्रति भवामि किमावचामि ! (२) ॥

मत जीवन्तर्यन्तरसंस्कृतिवाच्यस्य (३)।

(१) एवं रसनं कार्यान् ।

(२) हृदयावमिप्रेयोवस्थितसार्जुनस्वाचेपोकतिरियम्। भवति हता

तिटकृतिः पराभवो वस्य सः। घरस्यागतस्य रिपोः तस्मालोच्यगृह्याकवा

कक्षवेधो देयाच्चासिद्ध द्रुमुदाहृतगचान्द्रिकादयः सधैव ।

(३) व्यङ्ग्यं श्रृङ्गारमित्यन्वयः, एवं परत् । श्लिष्ट जीवनं चाभिमत-

कार्योऽचमत्कुलेनाप्रसजजीवनं वच्यति, तेन व मरस्येव सेवः रति व्यक्त

मशकद्यैरपि गम्यमिति ।

पञ्चम उल्लासः।

उन्निद्रकोकनदरेखपुटिताझा:

गायन्ति मञ्जु मधुपा मृदुदीर्घिकासु ।

एतच्चकाक्षि च ,रवेर्नववधूजीव-

पुष्पप्रदारमुदयाचलशुभ्रि विल्हम्।।

आत्म चुम्बनसातन्तिरकृतवाच्यस (४) ।

आत्मासीत् फफिपापभवन्सनविधि:, शृङ्गार भवेदेवरे

गाढ़ं वदति तादृते हनुमता द्रोणाद्रिरकाहत: ।

दिव्यैरिन्द्रजितल्ल लङ्कापररैशोकोनन्तं प्राप्ति:,

केनाप्यन मगाद्व! राघवपते: कथा च काठाटवो ।। [९]

तस्यापत्र' इति मुक्त पाठ: (५)।

'अपपरस्य' रसादेरोचस्य वा (वाक्यार्थीभूतस्य) श्रद्धं

रसादि शृङ्गारादपं वा (६)

(४) आत्त चुम्बनादिर्वलत्संयोगरुपे मुख्यार्थे सबाध: सन् संयogatतत्-

मेया उदयाचलस्यर्थिमन्संयोगं नबन्धनं प्रभातं वाच्यवत् प्रकारयति ।

संयोगतत्सामान्ययुयुत्सामेप्यपि वाक्,त्संयोगरुपमुख्यार्थस्थानव्यभिच्चात्

व्यत्पन्नतिर-

कृतवाच्यतद्म् ।

(५) ध्वनानुनायकोपनायकप्रतिनायकेषु निहिंरेपु, पात्रुधंवाके नायको

राम एवार्थग्रकृता प्रतीयते, श च 'केनापि' इत्युपादानेन वाच्यायमानतयागूढ:

कत:, तस्याप्रेलिति पाटे गूढतया ध्वनितमयाहतमेवेति प्रदीप: ।

(६) वाक्यार्थीभतस्य वाक्यातात्पर्यविषयतया प्रधानस्य, निष्पद्वरसभावस्य

अकृत्स्नभावात् रसपतं शृङ्गारं परम् । कान् यथाशंख्यायवसुत् प्रमाख्याग्न्य-

तथा उपेक्ष्य:, उदात्ताद्बह्कारोदाहरपे "नाम वीरो मत:";

१०२

काव्यप्रकाशः ।

अयं स रसनोत्कर्षी पौंश्चल्यनविमर्दिनः ।

नायूरुजघनस्पर्शो नोवीविप्रव्सनः करः ॥

अत ऊर्ध्वः करस्यास्य ।

कलासालम्बनेच्छानिवृत्तितालहर्ष-

व्यक्तिः पादनखोत्सर्गरिस्रुवः सा वः सदा तायतास् ।

शब्दाबन्धसमर्थ्ययेव सुहृदं रूढा या नेत्रयोः

कान्तिः कोकनदाकारसरसा सद्यः समुत्प्रायते (९) ॥

अत्र भावः रसः ।

अत्युच्चः परितः सुरन्ति गिरयः, स्वारास्यतां प्राप्यधः,

तानेतान्पि विमृत्तो किमपि न जानाति तृष्णं नमः ।

ग्रासावयेऽपि कुड्मुञ्चः शुतिमिति प्रहौमि यावड्युवः,

तावहिन्दिमां शतस्रवं भुजो वाचसते मुद्रिता ॥

अत्र भविपयो रत्याख्यो भावो राजविषयस्य रतिभावस्य ।

वन्देसत्य वपुः ! दिशां मगहश्रासः पश्यतां प्रेयसाम्,

शिष्यन्ति प्रणमन्ति शान्ति परितः सुभ्रुन्ति ते सैनिकाः ।

भस्माकं सुखतैर्हेषोर्निपतितोक्षौचिल्यवारां निधे !

विध्वस्ता विपलोङ्खिलास्वादिति तेः म्ल्र्याधिभिः स्तूयसे (८) ॥

तस्येहाकृतात्” इति वदता चम्यकतैव रसादेवाचाकृताया: स्वीकारतदेन

तस्यात्रानन्तर्भावे ध्वकप्रभे दत्वापत्तिः ।

(९) प्रख्यातिपरे भगवति भवे भवान्या मानभङ्केन नेत्राक्ष्षणाग्रवर्णेनमिदम् ।

(८) प्रेयसामिति चनादरे पष्ठी । कान्ति वटकुल्नि ।

पञ्चम उल्लासः।

१०३

छत भावस्थ रसाभासभावाभासौ (९) प्रयमादितोयार्द्र-

चोलौ।

श्रविरलकरवालकम्पनैर्मुकुटोर्तर्जनगर्जनैः सृजः।

द्रहश्रे तव वैरिणां मदः;, स गतः कापि तवेच्छणो छष्यात्॥

छत भावस्थ भावप्रशमः (१०)।

साकं कुरङ्कहश्रया मधुपानलीलां कर्तुं सुहृदिरपि वैरिषि ते प्रहत्ते।

ज्ञ्याचिअधायि तव नाम विभो ! ग्यज्ञोतें केनापि तव विषमामकरोदवस्थाम्॥

छत वासोदयः।

श्रसोढा तत्कालोकोमसदसहभावस्य तपसः;, कथनां विरोष्य च रसिकः श्रैलदक्षिणः।

प्रमोदं वो दिश्यात्पटवटुवेगशापनयने त्वराश्रैथिल्याश्रयां युगपदभियुक्तः श्वरश्वरः॥

छनावावेधैर्ययोः सन्धिः।

पश्रेर्त्क्षणात् चल चपल रे ! का त्वराछं कुमारी,

इश्शालक्ष्व वितर, हृश्याहा, व्युत्क्रमं;, वाचसि यासि।

दुत्यं श्रख्बोपरितः ! भवदिदिपोडरपथ्यनतेः कन्या कचित् फलकिसलयान्याददानाभिषत्ते॥

(९) प्रयमादौ श्टङ्कारोटनुरकृतविपयकतया, द्वितीयादौ तु रतिकुपो भावः श्रातुनिषयकतया श्राभाषः।

(१०) वैरिष्योङ्कुप्रभोभावस्थस्य प्रथमः राजविभवकारतिभावेष्टक्रम्।

१०४

काव्यप्रकाशः।

अथ शब्दासूयास्तुतिमृत्यसदैव्न्यविबोधौत्सुक्यानां श्वसनता।

एते च रसवदाद्यलङ्काराः (११); यद्यपि भावोदय-

भावसन्धिभावशवलत्स्वानि नालङ्कारतयोक्तानि (१२), तथापि काव्यित (१३) भूयादित्यवसक्तम्।

यद्यापि स नोक्तः काव्यदोषयः,

यत् धनिङ्गुप्त्यादिभूतव्यञ्जयोः स्वप्रभेदादिमिः सह सङ्क्ष-

ष्टिर्वो नास्ति, तथापि प्राधान्येन व्यवदेशा भवन्तीति कचि-

त्लेनचिद्वचारः (१४)।

जनस्थाने सानुं वनकदम्बगह्वरान्तर्गभीरधिया,

वचो वैदेहीति प्रतिपदमुदितस्य प्रभापितम्।

कुतालङ्कारत्ववन्दनपरिपाटीषु घटन-

मयारां रामत्वं, कुशलवसुता न त्वधिगता (१५)।

अथ शब्दशक्तिमूलानुरणनरुपो रामेष सङ्घोपमानोपमे-

यभावो वाच्यार्थानां नीतः (१६)।

(११) एते कचिद्भूता रसादयः, मुखीभूतोरसो यथात्, भावस्तु प्रेयः,

रसाभासाभावाभासौ रज्जौसि, भावाभासप्रादि: समाहित इति।

(१२) व्यक्तित्वविवेकलक्षणः।

(१३) काव्यत्वकारः।

(१४) प्राधान्येन स्फुटप्रतिभयितचमत्कृतितमस्सया; तथाच मुखीभूतरस-

दीनां चमत्कृत्यादिष्ये मुखीभूतव्यङ्गचक्रलं, मज्जिनस्सभावे धनितत्वमिति।

(१५) कनकविषये म्रगतृष्णा, देहोऽतिवचः; भर्तुः पाचकस्य परिपाटीषु

सेवार्चनादौ का घटना चायासः च्युतं वसुर्थ्य न कतावदद्, कुशलं वचु धनं

यस्य तस्य भावस्तत्ता, यद्यच कुशलवौ श्वतौ वस्या मा श्वता।

(१६) शब्दशक्तिमहिम्ना पदेन यद्योक्ष्य उपमा वाच्यार्था रामसप्राप्तः;

पञ्चम उल्लासः ।

स्वागत्य संग्राति वियोगविसंधुलाञ्जीम्

प्रभोजिनों क्रचिदपि चपिततिर्याम् ।

एतां प्रसादयति पश्य गानेः प्रभाते

तन्त्रज्ञः । पादपतनेन सखीवशात्क्षिः ॥

अत्र नायकतन्तान्तो डर्थशक्तिमूलो वश्तुरूपे निरपेक्षरविः-

कमलिनीवत्सान्ताधारोपपनेव स्थितः (१७) ॥ [२]

वाच्यसिद्धौ यथा

भमिररतिमलसहृदयतां प्रलयं मूर्छीं तमः शरीररसादम् ।

मरगप्सु जलदभुजगं प्रसत्थं कुरते विप्रं वियोगिनीनाम् ॥

रूपकारकतयैव कचेरभिप्रेतेयझलम् । 'रामतं स्वाप्रं' इत्यनेनैव वाच्यार्थस-

द्विरिति नास्या: वाच्यसिद्धौ कुलम्, उपमाया वाच्यत्वभावावलोपमालङ्कारः ।

'वाच्यतां नीत:' इति पठे तु 'पादवद्योऽप्यपि रामेऽपि सच्छेपमा वयाप्रं राम-

त्वमियनेन वाच्यतां नीता, तदकृत्रिमद्गकृतिमूलानुरूपो हितीयोऽर्थः'

इति प्रदीपानुसारस्यमेव साधोयः ।

(१७) दर्शितोदाहरखे विनैवानुनयं स्वगतमान नायिका सख्या उपाल-

म्यते, तथाधि मुखेन तिरसिृति तु वचननायिकाङ्कं भवत्यते कचिदेवेति उपन-

यिकाङ्कयैवैति निश्चयाभावः, तत्रापि यामत्रयमेव नाधिकमिति, तथाप्ययं

पादपतनेनानुनयति, इहड्योहि कामिनोर्विप्रवहारः; तं पुनर्वडक्कालं परनायि-

काकृते विनैवानुनयं प्रसद्यतावित्युपालम्भः; एवश्च नायकनायिकाहन्तानकथन-

मेवाभिप्रेतम्, सच हृत्तान्नो व्यज्यमानः वाच्ये रविकमलिनीप्ठान्ते ऽभिद्यतया

च श्यारोष्मायाः तस्य प्रकृतार्थतां सम्पादयन् तटत्कर्पमाघते इत्यङ्कृतयैवाक्षे ।

यत् स्ततएव सिद्धरुपस्य वाच्यस्य व्यज्येनेोकपाङ्गानामन् तलायं प्रभेदः; यत्

१०६

काव्यप्रकाशः ।

अत एवालं व्यङ्ग्यं सुजगत्प्रकाश वाच्यस्य सिद्धि-सत् (१५) । यथा वा

गच्छाम्यच्युत ! दर्शनेन मवतः किं हृदयस्थितं वदते ?

किं त्वेवं विज्ञस्योचितजनः सभावयत्यन्यया ।

इत्यामन्त्रणम्रङ्गिसूचितटयावस्थानखेदालसां

प्रासिथ्यन् पुष्कराकृष्टतनुरुरोगोपीं हरिः पातु वः ॥

अत्र वाच्यतादिपदवाच्यममन्योऽप्येत्यादिवाच्यस्य (१६) ।

एतच्चैकव एकत्रृगतत्वेन घपरत भिन्नवृत्तिगतत्वेनैत्नयो-

भेदः। [३]

शकुन्तं यथा

म्रहषे दर्शन्मोक्तकथा हषे विच्छेदभोक्ता ।

नाहषेन न हषेन मवता लभ्यते सुखम् ॥

अत्राहषे यथा न भवसि, वियोगभयस्य यथा नोत्पद्यते,

तथा कुय्यो हति क्लिष्टम् । [४]

सन्दिग्धप्राप्तान्य यथा

पुनर्व्याकुं विना वाच्यसेवात्तानं न लभते तद् वाच्यसिद्धौ कुत्स्वमिति व्यू-

सामे वनिरपेक्षविस्मृत्यभ्यमानयोर्भेदः। चयमेव समाश्रयत्नल्कारः ।

(१५) जबदैव भुजग प्रतिरुपकं वाच्यं तावत् न सिद्ध्यति यावत् विष-

मित्यनेन जववाच्येन ह्लादाहलं याज्यत हति । निह्नतार्थं खेदादैन दोषः ।

(१६) वाच्युत ! मदनघनायिकासंविधावपि कस्सक्लितधैर्य ! यतो नोष-

भोगाव यतथे, दर्शनैन न हषिः किन्तु उपभोगेन, उपभोगे सति दुर्जनसम्पा-

वमपि न डुःखायिति याक्कासु, सिद्धिरदिति श्रेयः ।

हरशु किश्चित्परिरत्नस्थैये चन्द्रोदयारम्भ इवारुणराशि: ।

उमामुखे विम्बफलसाधरोष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि ॥

ध्वन परिश्रुतिमतु मैच्छदिति किं प्रतीमन्, किंवात्रिलो-

चनयापारेषु वाच्य' प्रधानमिति सन्देह: । [४]

तुल्यप्राधान्यं यथा

ब्राह्मणातिक्रमत्यागो भवतामेव भूतये ।

जामदग्न्यस्यतया तिरस्म, ऋतन्यथा दुम्नीयते ॥

श्रुत जामदग्न्य: सर्वेषां छतियाषामिव रक्षसां वप्यात्

छायं करियतौति व्यङ्ग्यस्य वाच्यस्य च समं प्राधान्यम् । [५]

काक्वाचिन्म यथा

मध्यम कौतवशतं समरे न कोपात,

दुःशासनस्य रधिरं न पिवास्युरक्त: ।

संचूर्णीयामि गदया न सुयोधनोरू,

सन्धि' करोत्विति भवतां नृपतिः पश्येन ॥

ध्वन मध्यम्येवादि व्यङ्ग्यं वाच्यनिषेधसद्भावेन

स्यितम् (२०) । [६]

असुन्दरं यथा

(२०) कौतवकथनिषणनिहितप्रतिपस्य भीमस्य न मध्यमोत्यायुक्तिरेव

बाधिता, श्रतो न मध्यमोति काकु:, न मध्यमोति नेक्षेवं

मथनावधारपातकं व्यङ्ग्यं हठेनैव उपस्थापयतं मथननिषेधस्य वाक्यार्थाभूतस्य

प्रतीतिसमकालेैव प्रत्याययति, काकुं विना वाक्यार्थस्य बाधितत्वेनाप्रतीते: ।

१०५

काव्यप्रकाश: ।

वाच्यीरकुङ्गुङ्गडोःसङ्कोचोलाहलं स्फुटन्नोऽ ।

वरकञ्चावाकाडाए वऋए सोषन्ति झझारं (२१) ॥

अत्र दत्तसङ्केतः काचिस्स्त्रीतागहनं प्रविष्टस्त्रियज्ञात् सोद-

न्यक्ज्ञानोति वाच्यं सचमत्कारम्॥ [५]

ऐषां भेदा यथायोगं वेदितव्यास्त्व पूर्बेवत्॥ २ ॥

यथायोगमिति 'व्यज्यन्ते वस्तुमातेष यथालङ्कतयस्तथा ।

भुवं ध्वन्यक्तता तासां काव्यत्वमेव तादृश्यात् (२२)' इति ध्वनि-

कारोक्तदिग्रा वस्तुमातेष यत्नालङ्कारो व्यज्यते न तत्र गुष्णी-

भतव्यक्तत्वम् (२३) ।

काकाविमं व्यङ्गं वाक्यार्थस्य सिद्धिरूपस्य बाधमपाकरोति, वाच्यसिद्ध्यर्थे तु पदार्थस्य सिद्धिरदिति ।

(२१) वाच्योरकुज्झडोःसङ्कोचेनिकोलाहलं महास्फुल्लन्या व्यञ्जकर्मव्याप्तताया बध्याः सोदन्यज्ञानोति स० ।

(२२) ध्वन्यक्तता वाच्यव्यतिरेकव्यङ्गचमत्कारेणैवातिप्राचितया ध्वनित्वनि-

वोधकता, काव्यत्वात्तः काव्यावावहारस्य, तदायवात् स्वलङ्कारसामेवत्वात् । ययं भावः वाच्यात् वस्तुनोटलङ्कारस्य चारुत्वनियमेन ब्यागदतादिमा वाच्यप्रताधीन-

चारुतापयेरटिप व्यलङ्कारत्वकता चारुताय्याहतेति सर्वथैव वस्तुप्रतिब्यङ्ग-

स्थले ध्वनित्वम् ।

(२३) सत्वःसम्भवि-कविप्रौढोक्तिसिद्ध-कविनिबन्धोद्देश्चित्रस्फुटत्वप्रकाश-

झारार्कां पदवाक्यप्रबन्धगततदेन त्रिरूपतया वहव्यङ्गानङ्गरस्य नवविधत्वमिति भ्वनिभेदश्च व्येकपदार्थप्रस्ततो नवन्वोनेऽप्यतानो भेदानां प्रत्येकं द्वात्वारिङ्यदिध-

त्वमिति मिलित्त्वा युजोऽभुत्वयङ्गस्य पट्टनिङ्यदिचविशेषभेदः (१२५) युब्या:,

पञ्चम उल्लासः।

मालड्वारैश्चिन्तनैस्तैस्योगः संहृष्टिसाधू रैः।

सालड्वारैरिति तैरेबालड्वारैः-(२४) श्रलड्वारयुक्तैस्तैः,

तद्योगं ध्यनिज्जता

'स गुषीभूतव्यक्तः सालड्वारैः सह प्रबन्धैः खैः।

सड्वारसंस्तिथ्यां पुनरप्युद्यते वड्घया' इति।

ज्ञान्योन्ययोगातैवं ख्यातं भेदसड्घाडतिभूयसी ॥ ३ ॥

'एवम्' ध्यानेल प्रकारैष स्वान्तरभेदगणनैलातिप्रभूततरा

गणना, तथाचि श्रलड्वारस्यैव भेदप्रभेदगणनायामानन्त्यं, का

(माधवरक्त वल्लभकलड्वारस्य प्रभेदान् विस्तारत 'सम्प्राधिक्त चतुः गतवपसु

४०७' इति बह्माम) एवमस्य सड्घटितसङ्कराभ्या बहुरशीत्यधिकपञ्चशताधिक-

मध्यागतमसह्योत्तरचतुर्भेदाः (४५१५४४) संकोप्याः; गुषैः सह विंशत्यधिक-

नवशतोसरैकपञ्चाशद्युतमश्वाधिकचतुर्हशचतुर्भेदाः (४५१५२०), रस्यानप्रकारस्तु

भ्निनिष्ठोयोग्तिद्रियाथैशेयः १

(२४) तैरेब गुषीभूतव्यक्तप्रभेदैरेव, श्रलड्वारैः रसवादिप्रभिधेयैः।

च सालड्वारैरिति भिञार्थकयोगैकरूपपदयोरेतेषु, एकत्न ( जलड्वारपदस्य

भावप्राधान्येन निर्दिष्टस्यालड्वारत्वार्थः) सालड्वारपदया जलड्वारोरर्थः;

व्यपरत तु श्रलड्वारसहितोर्थः।

सर्वलैव काव्येष्टलड्वारस्वावनियमेन च्यल-

जारासकोप्या भ्वनिगुषीभूतव्यक्तियड्योरन्योन्ययोगएव हरतम रत्यागक्यापनुक्क्ये

रसवाद्यलङ्कारैव श्वभिन्नालङ्कारान्तराभावसम्भवेन तत्वम्भाव रति प्रदर्श-

नार्थेस्यमुक्तम्।

वस्तुतः गुषीभूतव्यक्तियड्येन श्रलड्वारेया च ध्यानेरन्योन्ययोग

रत्येव परमार्थः। एतैः प्रभेदैरपनिबद्धमानः पुरातनोऽप्यथेऽपि नवनवीभवतीति

समप्रयोगं भ्वनिभेदप्रदर्शनसति भद्दीपः।

११०

काव्यप्रकाशः ।

गणना तु सर्वेषाम् । सङ्केतनेन पुनरस्स ध्वनेरव्यो भेदः;, व्यङ्ग्यस्य विकल्पत्वात्, तयाश्च किश्चित्व्याचतां सङ्गते, किश्चित्स्व-

न्यथा, तन वाच्यतासङ्गमविचितं विचितं चेत ; भवविचितं वक्रोक्तिमात्, विचितं, स्वलङ्काररूप (यद्यपि प्राधान्येन तद्ल-

ङ्कार्यं, तथापि ब्राह्मणग्रंथानन्यायेन तथोच्यते) ; रसादिलक्षणास्वर्ध: सङ्ग्रेपि न वाच्यः;, स चि रसादिशब्देन व्याख्या-

रादिशब्देन वाङ्मिधीयेत! नचाभिधीयते, तत्प्रयोगेऽपि विभावाद्यप्रयोगे तस्य अप्रतीतत्वसदप्रयोगेऽपि विभावादिप्र-

योगे तस्य प्रतिपत्तेः। इत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां विभावाद्यभिधानद्वारेऽपि प्रतीत इति निश्चीयते, तेनासौ व्यङ्ग्य एव,

मुख्यार्थबाधादभावान्न पुनलक्षणीयः ।

अर्थान्तरसङ्क्रमितात्यन्ततिरसकृतवाच्ययोः खुमातृरूपं व्यङ्ग्यं विना लङ्कारैव न भवतीति प्राक्[२१ । २ ] प्रतिपादितम् ।

शब्दशक्तिमूले तु स्रभिधया नियन्न्र्योनाभिधेयस्यार्थान्त-

रसः, तेन सहोपमादिरलङ्कारस्य च निर्विवादं व्यङ्गत्वम् ।

अर्थशक्तिमूलेडपि, विप्रेषु संज्ञ्ञेतः कुतो न सुझ्यत इति (२५) सामान्यरूपाश्च पदार्थानामाकाशादिसन्निधौ यतावस्थात्म-

रस्सरसंसर्गो यतापदार्थोःप विशेषरूपो वाक्यार्थस्तनाभिधितान्त्यवाचो व्यङ्ग्यस्याभिधेयतायाम् (२६) ।

(२५) विप्रेषु सद्धितगवादिव्यवकृतौ, ध्यानग्रादितोषात् न तत्न भक्ति: 1

(२६) 'सामान्यरूपाश्चा' सामान्यतो गोवादिना सर्बीचा गवादिव्यवकृतौ,

पञ्चम उल्लासः ।

१११

येषाञ्जः (२७), 'शाब्दबाधाभिधेयानां प्रत्यक्षादेशात पश्चात् । श्रोतुञ्ज प्रतिबोधनमनुमानेन चेष्टया । अन्यथानुपपत्त्या तु बोधेच्छक्ति द्योतिताकाम। अर्थापत्त्यादवबुध्येत सङ्केतान्तप्रमा णकम' (२८) इति प्रतिपादितदिशा 'देवदत्त गामानय'-

'यत्' मते, 'विप्रेषरूपः' हेत्वानुरोधलादिविप्रेषणात्मकः, 'व्यपदेशः' व्यभिधयाटनुपस्थितः, 'वाक्यार्थः' तात्पर्यविषयस्य वाक्यप्रतिपाद्यः । व्यपदेशोऽप्यपरिभिन्नक्रमे, वाक्यार्थोऽपि स्वपदार्थ इत्थंन्यः । क्रियन्तभावः, यत्नात वाच्यार्थबोधविषयीकृतरपि सङ्सगेः शक्योपस्थापनपरिच्छेदाशक्तिरविधा नाव-भासयतोति तदर्थं शक्तिरवलम्ब्यते, तन्नाते वाच्यार्थबोधोत्तरकालीनायां व्यक्तौ रूपस्थितौ नैवाभिधाप्रभाव प्रति किम वक्तव्यम्

(२७) ये 'शाब्दिताभिधानवादिनः' श्राद्धरित्यनुयः ।

(२८) 'शब्दः' देवदत्त ! गामानयेत्यादि वाक्यं, 'शब्दौ' उत्तममध्यमौ प्रयोज्यप्रयोक्तारौ, 'अभिधेयः' गवानयनादिरूपः । 'श्रोतुः' मध्यमबुद्धया 'प्रतिपत्तव्यं' वाक्यार्थाभिधान्तं, 'चेष्टया' गवानयनानुकूलव्यापारा (चेष्टना), 'अनु-मानेन' 'सुतातदेव गामनयति वाक्यात् मध्यमसत्त्वो गवानयं मकर्तव्यतया उत्तमसद्बुद्धानुमतम्' इति जानाति"-इति तौर्थ्यातुमानेन बुध्दयत इत्यन्वयः । 'द्योतिताकां' वाचकत्वं व्यतिरेकति द्विविधां, 'शक्ति' सङ्केततापरनामकं वाक्य-वाच्यार्थयोः सङ्केतानुपलम्भात् गवानयसङ्केतात् गवानय-

नादर्थज्ञानं अतदाकारेगतदर्थस्य वाच्यवाचकसम्बन्धं विना श्रुतुपदन्रम्'-इत्यनुप-पत्या (हेतूभूया), 'वृथापत्त्या' प्रमाणेन बोधे दित्यन्वयः । स्वनन्तरस्य 'विप्रमायाकं' उत्तरीत्या प्रत्यचानुमानार्थमपतिरूपमाणाय्याधिगतं, 'सङ्केत' सङ्ङेतं 'स्वबोधे त' स्वावापोदापाभां गोष्पदस्य गौरेवायः, श्राविभक्तीः कर्म्मैवमिति रैत्या विशेषतो दृष्टार्थनिष्ठतया निरीक्ष्यत, स्याश्च बालकः कर्ता । एतत्

सर्वं हन्तौ सास्तम् ।

११२ काव्यप्रकाशः I

इत्याद्युक्तमतद्वाक्यप्रयोगाहेशाहेशान्तरं साक्षादिमन्त्रमध्ये मध्यमशब्दे नयति सति 'चनेगाक्षादाक्यादेवंविषयार्थ: प्रतिपन्न:' इति तज्ञेष्ट्याडनुमाय तयोरखण्डवाक्यवाक्यार्थयोरर्थोपत्या वाच्यवाचकभावसिद्धौ पसमन्वयवधार्य वाक्यार्थ व्युत्पद्यते; परतः 'चैत ! गामानय, देवदत्ताक्षानय, देवदत्त ! गा नय' इत्यादिवाक्यप्रयोगे तस्य तस्य शब्दस्य तं तमर्थमवधारय तिति (२९) शाब्दबोधयतिरेकाभ्यां प्रशत्तिनिरुक्तिक्कार्ति वाक्यमेव प्रयोगयोमिति वाक्यसिद्धान्तसैव पदाना चान्वितै: पदाथैरन्वितानामेव संकेतो इत्यते इति विशिष्टा एव पदाथी वाक्यार्थ:, न तु पदाथानां वैशिष्ट्यं (३०) I यदपि वाक्यान्तर

(२९) शाब्दबोधोदपायाभ्या विशेषे सद्भेतं दर्शयति परत्रापि, चैत ! गामानयेत, देवदत्तेत्यादिकल्ल उद्धाप:। शब्याभिसन्धि:, गोपदसक्थ एव गवार्थप्रतीति:, तदक्षल्ल च तदप्रतीतिरिति गोपदसैव गोरर्थ:, एवमन्यत्रापि ।

(३०) 'चान्वितानां' वान्वितेषु पदार्थेषु, 'विशिष्ट:' वान्विता:, 'पदार्थ:' पदगत्या:, 'वाक्यार्थ:' वाक्यप्रतिपाद्य:, 'वैशिष्ट्य' सम्बन्ध:, स च पदार्थान्तरोपि तात्पयहेतुस्सा वाक्यप्रतिपाद्योऽर्थ:। स्वार्थाय निष्पर्क:, सद्देतत्पाहो हि उक्तरीत्या व्यवहारादेव प्रथमतो भवति (व्याकरणादीनामन्येषा सद्देतत्पाहेतुकार्यां प्राथम्याभावात्), व्यवहातरख मध्यमशब्दस्य गव-नयनप्रहणादिहू: सदैवैवोत्तमशब्दकोत्पत्तिगमाननयेतिवाक्यस्यवाक्यार्थदेव भवति, न कदापि गोपदादीनामेवसकात् वाक्यसिद्धान्त पदनामर्थ: (गामानयेत्यादौ गा चोध्यादौ गखयोनेऽपि तौ) नियतमेवपरपदार्थान्विता:, श्यततो व्यवहामूलक: सद्देतत्पाहोऽन्वितगवादिष्वेव भवतीति तदुक्तरमभाविनोऽपि

षष्ठम उल्लासः ।

९१३

प्रयुज्यमानान्यपि प्रत्यभिज्ञाप्रत्ययेन तान्येवतानि पदानीति निश्चीयन्तेति पदान्योऽनुसारमात्रेऽप्यस्मिन् पदार्थ: संकेतगोचर:, तथापि सामान्यावच्छादितो विशेषरूप एवासौ प्रतिपत्ते, व्यतिसक्तानां पदाथीनां तथाभूतत्वात् (३१)-इत्यन्नितात्वादिभानवादिन: । तेषामपि मते सामान्यविशेषरूप: पदार्थ: संकेतविषय इत्यतिविशेषभूतो वाक्यार्थान्तर्गतोडसृक्षेति तत्स्थैदवाच्यं एव यत्न पदार्थ: प्रतिपद्यते, तत दूरेऽसर्थान्तरभूतस्य

व्याकरणादिभि: ग्रकृतिपदाथौैच विभक्तपदार्थविषयकका तात्पयॅडति: स्वीकायेंति ।

(३१) व्ययं सार:; गामानयेत्यादौ यदेव खानयपदं, तदेव व्योमयानयेत्यदावपीति-(पूर्वस्मात्स ज्ञान प्रत्यभिज्ञा)-प्रत्यभिज्ञासहेलनोभय(लैकमेव न्यायपद मिति निरीयते, एवञ्ज्ञानयपदस्य गवाच्चितत्वं स्वाश्रितत्वं वा नार्थ:; किन्तु उभय-साधारखाय सामान्यतोऽपरपदार्थोन्चितानयनमेवार्थ:; द्रथेव वाच्यं, तथाच गामानयेत्यादौ गवाच्चुरूपविशेषबोधनाय तात्पयॅ-

डति: खीकार्येंत्यादिषु, यथा न्यायमते गोत्वेन सामान्यत: यत्किपिहेटपि व्याकृतादिव्यतिरेक गोव्यष्टबोधस्तथा सामान्यतोडपरपदार्थोन्चितानयनव्यतिरेकेऽपि शक्तिप्रखेटपि शक्तिप्रखेटपि शाक्ताझादिव्यात समभिव्याहतगामितिपदार्थोन्चितानयबोधलाञ्ज गवाच्चित-तत्व रूपविशेषे ज्ञानय खा बोध:; गामितिपदाथॅन स्वाश्रितसामानयपदार्थस्वैव तवा-न्वितानयन रूपतादिति परिहरति यदापीत। वाक्यानुरप्रयुज्यमानानि गामा-नयेतिवाक्यमभिन्ने व्याकमानयेतिवाक्ये उच्चानि, सामान्यावच्छादित: गोत्वेन सक-लग एव, व्यपरपदार्थोन्चितानयनतवादिसामान्यधमॅंपकारेण मत्त्वीतसडेत: सक्षैव ज्ञानानाद्यर्थी:, व्यतिसक्ज्ञानां परस्परमन्चतानां, तथाभूतत्वात् विशेष-

घरुपत्वात् ।

१९४

काव्यप्रकाशः ९

नि:शेष्यन्तेत्यादौ विध्यादेश्च (३२) ; ज्ञानम्नितो(३३)य्याभिधितान्वये, पदार्थान्तरमातेषान्नतरस्लिङ्गताभिधाने, च्व-न्नतवि शेषस्वलाच्य एव, इत्युभयनयेऽपपदार्थै एव वाक्यार्थ: । यदप्यच्यते, 'नैमित्तिकानुसारेण निमित्तानि कल्प्यन्ते'-इति (३४)। तह निमित्तत्वं कारकत्वं चापकत्वं वा? शब्दस्य प्रकाशकत्वान्न कारकत्वम्; ज्ञापकत्वन्तु ज्ञातत्वस्य कथं? ज्ञातत्वं च सड्ङेतनेनैव, स चान्वितमाले, एवञ्च निमित्तस्य

(३२) 'शामानयेन' वपरपदार्थान्वितानयनलादिसाधारण्यभङ्गेनैव, 'विधे-परूप:' वस्तुगत्या ववानयनादिरूपोऽर्थ:; 'यत्' मते क्रतिविग्रेभूत: (गवा-नयनत्वादिना गवानयनादिरूपविप्रकर्षरूप:) पदार्थार्थड इतितत्पादवाच्य एव वाक्यार्थान्तर्गत: (नामयेतादिवाकार्थमध्ये न्विष्ट:) प्रतिपद्यते इत्सन्वय:, वच्चोऽनुसन्धानं, वाच्यत्वस्येति शेष:। न्रयं भाव:, वस्तुत:लेन वस्तुपदवाच्योऽटदि घटो यथा घटत्वेन तद्वाच्य:, तथा वपरपदार्थान्वितानयनलेन (अभिहिता-न्यवदे केवक्षेनानयनलेन) ज्ञानपदवाच्योऽपि गवानयनं गवानयनलेन तद्-वाच्यमपेतेर्यस्सङ्ङतेनैते तद्वानू वाक्यागये प्राथमि कवोधवियाकतेरपि नाभिधा व्यापार इति नितरामेव ज्ञानन्तरभाविनि व्यक्तिग्रहेपि मिधाविराम: ।

(३३) उभयमतसारमन्व दोषमूलहात्वयति ज्ञानान्वित इति, ज्ञानान्तरो-त्पादवार्थन व्याख्यातु मायमेतत्।

(३४) यद्वान् सति ज्ञाते वा यावान् अर्थे जायते ज्ञाते वा तावत्सेव तावान् तस्य (यथाग्रां कारकत्लकपो ज्ञापकत्लकपो वा) निमित्तभाव इति-न्यायेन शब्दसवखानन्तरं वावानर्थ: (वाच्यो वा व्यक्तिग्रो वा) प्रतीते तत्तत् सङ्ङेतैव उपस्थिततत्लात् शब्द एव निमित्तमिति किमनेन विचाराडम्बरेण इति पूर्वपक्ष: ।

पश्चिम उत्तरासः ।

नियतत्वं यावन्न निधितं, तावन्नैमित्तिकस्य प्रतीतिरेव कथम् ? इति 'नैमित्तिकानुसारेण निमित्तानि कल्प्यन्ते' इति व्यवचारितामिधानम् (३५) ।

ये (३६) त्वमिधधात, 'सोड्यमिशोरिव दीर्घदीर्घतरौ व्यपार:' इति, 'यत्परः शब्दः स शब्दार्थः' इति च विधिरेवात्र वाच्य इति । तद्योग्यतार्थ्येन वाक्यार्थे वाचो युक्ते देवतानांवाच्य द्वति ।

(३५) 'प्रकाशकत्वात' व्यवधायकत्वात, 'न कारकत्व' नार्थजनकत्वम्, 'सहतेन' यत्किञ्चिद्रूपसद्वस्तुतया, 'नियतनिमित्तत्व' व्यवभिचारितानिमित्तभावः; 'नैमित्तिकस्य प्रतीतेः' इदमेतदर्थान्तरकमिति ज्ञानम् । कयं सिद्धान्तसारः, व्यक्तोपस्थितौ यत्स्य व्यापकत्वं निमित्तत्वमकाक्षमपि सम्मतं, तत् तु नास्त्याकं विवादः; परन्तु ब्रह्मनाया शक्तिकारे तत्र समार्वात, ग्रहदस्यार्थ-निमित्तत्वं हि व्यापारसापेचमेव नियतम्, यथा वाच्यार्थैकच्वार्थयोर्विविध-लब्धयो व्यापारे, तथा रहस्यपि कोशपि व्यापारोट्पत्तिविशेषार्थः; वन्यथा हि ग्रहदस्य निमित्तवानिष्येन नैमित्तिको वाक्यार्थ इलेव भवदभिमतोऽपि न सिद्ध्यति, वादि तु व्यापारं विनारपि ग्रहदस्य निमित्तत्वं स्वात् तदा व्यभि-धारकत्वेऽपि दत्तजलाकल्लोली स्वातिमित्याभिरुच्यते, तद्यभिमायमबुदूध्यार-

मिधानं व्यवविचारविधुरत्वमेव ।

(३६) यथा सुनिपुणेन सहितेपुरेक एकैव वेगरूपव्यापारेण त्रिपोर्वक्छे-

दनम्भेदप्रायापानि विधत्ते, तथा कविप्रयुक्त एक एव ग्रह्द एकैवाभिधावापारेणैव पदार्थोपस्थित्यन्वयबोधकृत्प्रतीतेः जन्यतयोतीत वाच्य एव व्यङ्ग्यार्थः, व्यपिच यत् यदैव यत् ग्रहदस्य तात्पयं, तत् सदेव तच्छब्दार्थ इत्यर्थकोन 'यत्परः'-इत्यनियमेन निःशेषत्वादौ चान्तिकगमनविधिलास्तस्र्यविषयतया वाच्य एवैति निश्चीयते, इति मतमुख्यापर्यंत ये वृत्ति ।

११६

काव्यप्रकाशः

प्रियाः (३७), तथाऽपि (३८) 'भूतमव्यस्मुच्चारणे भूतं भव्या-

योपदिश्यते' इति कारकपदार्थाः क्रियापदार्थेनान्वीयमानाः

प्रधानक्रियानिर्वृत्तिकथक्रियाभिसम्बन्धात्साध्यायमानतां प्रापु-

वन्ति (३९), तत्सादृश्यदर्शनन्यायेन यावदप्राप्तं तावद्-

धीयते (४०), यथा रतिकुम्भचरणि प्रमात्यान्तरात् (४१) सिद्धे

(३७)तत्पर्यवाचः 'यत्परः' इति सोमांसकनियमोक्तेः, देवानांप्रियाः पद्यवः ।

(३८) 'यत्परः' इति नियमखण्डनमर्थे भीमांसकैर्निराकृतिः, वाक्यान्तरवाक्य-

पदार्थोपरक्षिते ऽपु विरुपाख्यां प्राप्तत्वया विधानमनर्थकमिति साध्यरूपतैव विधे-

यत्वं, यस्य च निर्धारणं तस्यैव तत्प्रकृत्य तत्पर्ये वाक्यार्थः; तदर्थबोधनायैव तत्प्रकृतं प्रयुक्तं, तदंगस्य प्रामाण्यान्निराकृतिः, एतदेव प्रयमतः

तथा होत्यादिना 'चपत्तगदाद्येऽपि तत्पर्यम्' इत्यस्यैव वेध्रयति ।

(३९) भूतं सिधं कारकादि, भव्यं साध्यं क्रियारूपं, समुच्चारणे महोक्ष-

रखे, कारकपदार्थः गामानवे्यादौ गामित्याद्यः; क्रियापदार्थेन ज्ञानयपदार्थेन,

चन्नीयमानाः सम्भ्रान्तः, प्रधानक्रियावा ज्ञानयरुपया:, निर्वृत्तिक्रिया सम्पाद-

यित्री, या स्वस्य गौः; द्वितीया चलनरुपा, तथा चाभिसम्बन्धात् ज्ञानयत्वात्

साध्यायमानतां प्राप्नुवन्ति, साध्याश्चैव भवन्ति; यथा पूर्वमुत्पन्नस्यापि घटस्य

रक्ततादृश्यानां रक्तो घटो जात इति व्यवहारः; तथा कचिदुपायेऽपि कार-

कानां साध्यक्रियासम्बन्धात् साध्यरूपत्वं भास्रयति भाषः ।

(४०) 'तत्स्थ' उपदेशेऽपि भव्यार्थकलादेव । यथा तस्याऽन्वितभस्मराशि-

वमिरदक्षमेव टखं दहति न मृन्मयं, तथा साध्यान्वितसिद्धेषु साध्यमेव विधो-

यते न सिद्धमिति ।

(४१) 'चोष्योषमा विनोतवचना कृतविजः प्रशस्यन्ते' इति वाक्यात्, लोहितो-

ष्योषमात्रं उष्णीषसप नौहित्यमात्रं ।

पञ्चम उल्लासः।

११७

‘लोभितोऽपि निष्पीड्यः प्रचरन्ति’ इत्यन्न लोभितोष्णीषत्व-

मात्रं विधेयं, हव्यकव्यन्तः (४२) सिद्धे ‘दभ्नाजुहोति’ इत्यादौ

दभ्यादेः कारयितुमात्रं विधेयं; क्वचिदुभयविधिः, क्वचित्-

विधिरुपि, यथा नक्तं पठं नयेत्यादौ एकाविधित्वविधिकृतावि-

ध्रुवः, (४३) ततश्च ‘यदेव विधेयन्तत्ै तात्पर्य्यं’ इत्युपान्त-

सैव श्राब्दबोधे तात्पर्य्यं न तु प्रतीतमात्रे, एवं च्चि पूर्वो भाव-

तत्यादौ अपपराच्चैडपि क्वचित्तात्पर्य्यं ख्यात् (४४)। यत्ु (४५)

(४२) ‘कामिन्होतीं जुहोति’ इति वाक्यात्।

(४३) तात्पर्य्यपटभाववचनानां मध्ये एकत्र दयोकथ्यायां वा वसिद्धा-

विति शेषः।

(४४) उपान्तस्त्र उक्तरितस्त्र, यत्र हेत्योपस्थिते तत्र, प्रतीतमात्रे तत्त्वार्थं

येन केनापि ज्ञायमाने, पूर्वं तु नियतत्मेवापरसाथेच्चमिति पूर्वज्ञनाकाङ्‌

ज्ञायमानः पश्चमार्थः कदाचित् तात्पर्य्यविषयः सन् पूर्वश्राब्दबोध्यतां भजेत।

(४५) यदि च्चि उपासग्रबदार्थ एव तात्पर्य्यं स्यात्, तदा विषं भच्य्रेति

मा चास्स्ट्ट्रे मुहूर्त्ते तु च शाख्यातान्नक्रियाद्यर्थगटितस्त्वेन वाक्यार्थयस्र

एकाक्षर्‌ एककृशे नभोक्तव्यामित्यर्थे तात्पर्य्यं न स्यात् ! वसग्रादस्त्र विषं भच्य्रेति

वाक्यार्थलाभावादिति पूर्वपक्षः। विध्यादिलकष्यं, मा चास्स्त्रेति चकारेनानन्वय-

योगेनानन्वयोतैकवाक्यत्वसाक्षात्कियाद्याभ्रितयोर्योः-

याश्रुतार्थ्य निरपेक्ष्योऽन्वयोनेऽभ्रक्वति, नापिच विग्रहच्याशं च्छहृडपदेययोग्य-

मिति विषं भच्य्रेति वाकं स्वार्थे सबाधं सत् विषभच्य्रादपि डुष्टमेतत्कृशे भोज-

नमित्यै हच्छयत् मा चास्स्त्रोति वाक्यस हेतुत्व नाङ्‌श्रित्यामपन्न चत् परस्सरमे-

कवाक्यलं भजत रति एकवाक्यान्तर्गतस्मदोः एव तात्पर्य्यमिति नियमस्त्र न

व्यभिचारः।

११६

काव्यप्रकाशः ।

'विपं मच्चय मा चाख मृहे भुझ्झथा:'-इत्यत्व 'एतडृहे न भोक्रव्यम्'-इत्यत्र तात्पर्येमिति सएव वाक्यार्थ इत्युच्यते, तत् चकार एकवाक्यतापूर्वनार्थ;, नचाख्यातवाक्ययोःरप्याकाङ्क्ष-भाव' द्वातो विशिष्टवाक्यार्थसिद्धावन्विताभिधानं कल्पनीयात् 'विपभच्चणादपि दुष्टमेतडृहे भोजनमिति सव्वीया माडंस मृहे सुट्ठया:' इति उपात्तशब्दार्थ एव तात्पर्यम् ।

यदि च शब्दश्रुतेरनन्तरं यावानर्था अभ्यते, तावति शब्दसामभिषैव व्यापार;, ततः कथं ब्राह्मणः! पुथव्सो जातः;, ब्राह्मण! कन्यका ते गर्भिप्पीलादो हर्षप्रकादीनामपि न वाच्यत्वम्? कसाअ लचणा? लचणीयेऽर्थे दीर्घदीर्घतर-भिधाव्यापारेऽपि प्रतीतिसिद्धे;, किमितिच स्मृतिलिङ्गवाक्यप्रकरास्यानसमाख्यानां पूर्वपूर्वबलीयस्त्वम्? (४६) इत्यन्व-

घाये पारदौबल्यादविमर्शतः" इति हूलेप यथाक्रममुक्तानां एकल उपनिपाते परपरसत्र विदधेन्नार्थोपस्थापकतया दुर्बलत्वस्मितिद्घता पूर्वपूर्ववश्र मुखादे: प्राप्तव्यं निरपेक्षत्वम्; यदि श्राद्धश्रुतेरनन्तरोपस्थितान् सव्वानेव प्रत्ययान् प्रति व्यापातः स्यात्, तदा ह्युपस्थितार्थस्सेव लक्षणानुमितिहेतुतार्थोनाम-स्मभिदेवतया सव्वेषां समकालमर्थोपस्थापकत्वप्रयोजकं व्यधिविप्रकर्षाभिधानं मुनिरनुचितं स्यात् । हूलार्थस्तु मीमांसाभाष्यादौ प्रदर्शो च विद्वेपतः सोदाहरंणं प्रदर्शितोऽत्रि प्रकटानुपयोगितयोपेचितः, श्रुत्यादयस्तु " श्रुतिद्दितीया, जम-ता च बिड्ढं, वाकं पदान्येध तु संहृतानि, सा क्रिया वा कथमित्यमेचा, स्थानं ऋमो, योगबलं समाख्या" इति सामान्यवो श्रेया: । व्यावेकमुदाहरामि, "कताचचनसरीसमी" इत्यादिकाया ह्रचः विनियोजनाय युक्तिरियं प्रवर्त्तते

पञ्चम उल्लासः ।

ताभिधानवादेपि(४७)विधेरपि सिद्धं व्यञ्जत्वम् । किंच, कुरु रचिमिति पदयोः परस्परे काव्यान्तरैरपि कथं दुष्टत्वम् ? न ह्यतासत्योर्धः पद्यार्थान्तरैरन्तः ! इत्थंभिषेयएवेत एवमादि शपरित्याज्यं स्वात् ! (४८) ।

यदि च वाच्यवाचकत्वयोरेकेषा व्यञ्जव्यञ्जकभावो नाऽऽप्य- घेयते, तदाडSश्रयलवादीनां नित्यदोषत्वं कष्ठवादीनामनित्य- दोषत्वमितिविभागकरणमनुपपनं स्वात् ! न चानुपपनं,

"चन्द्रा गाहपत्यमुपतिष्ठते" इति, तत् सन्देहः; किं ऐन्द्रा इन्द्रसम्बन्धिनो- त्न्न्न्रमकाग्नसामर्थ्यात् लिख्यात् "गार्हपत्यपदेन्त्रपरत्वं" प्रकल्प्य इन्द्रोप- स्थापनएव विनियोगः; किम्वा गार्हपत्यपदित दितीयारूपया सत्या ऐन्द्रौपदस्य गौणार्थलेन गाईपत्याग्नुपस्थापनएव विनियोगः ? इति मन्त्रेऽहि सत्या सामर्थ्ये बाध्यते इति सिद्धान्तः, तथाहि द्वितीया हि कारकविभक्ति: कामपि क्रियाम- पेच्यैव उपस्थापयेदितिक्रियारम्भिता सती प्रथमम एवाभिधया ग्रन्थुपस्थापने स्माऽऽश्च विनियोजयति, नैवं सामर्थ्यम्, ऐन्द्रेति पदं इन्द्रप्रकाग्रकर्मिति प्रथमं ज्ञानं, ततः अन्यप्रकाशकमन्त्रग्र नान्यत्र विनियोगः सम्भवत्यनुपपत्तिज्ञानं, तत्सु इन्द्रोपस्थान एव विनियोग प्रति रीत्या सामर्थेन कल्पनीयमिति विलम्भः ।

'तच्चात्र सूते: प्रभवतया तदानुगुण्येन सामर्थ्ये नीमाने इन्द्रदं येष्य्यचतपर- तथा गाईपत्यतात्प्र्यंकर्मिति कल्पनीयम् ।

(४७) विधेक्षादनिकगमनश्र ।

(४८) चायं निर्गनितार्थः, रचिरहुरुक्तौ स्त्रीलिङ्गुहाझवाचकाचिह्नुपदख- व्येन विशिष्टकिल्यनेन व्यङ्गनया स्त्रीलिङ्गुहाझनोपस्थित्याऽऽह्नीललद्यो इति नैवमु- च्यते, तत् 'अभ्वित एवार्थभिधेय:' हत्यभ्विताभिधानमते व्यङ्गनाया व्यवहारे न सम्भवति, ताहगर्थस्प केनाथनबिततवेनानभिधेयतावादिति ।

१२०

काव्यप्रकाशः।

सर्वथैव विभक्तया प्रतिभासात्, वाच्यवाचकभावव्यतिरेकेषु व्यङ्गव्यञ्जकतास्वयेपु तु व्यङ्गयस्य वृत्तिविभतया क्वचिदेव कस्यचिदेवौचित्येनोपपद्यत एव विभागव्यवस्था (४९)। "दयं गतं सम्प्रति श्रोचनीयतां समागमप्रार्थनया कपालिनः"- इत्यादौ पिनाक्यादिपदवैलचक्ष्येन किमिति कपाल्यादिपदानां काव्याङ्गुष्पल्वं (५०)?। अपिच वाच्योऽर्थः सर्वत्र प्रतिपद्यत प्रतिरूप एवेति नियतोऽसौ, नहि 'गते ऽस्मर्र्कः' इत्यादौ वाच्योऽर्थः काचिदन्यथा भवति, प्रतीयमानस्तु तत्तत्प्रकारणवाक्यप्रतिपत्तिदिविशेषसहायतया नानात्वं भजते ; तथा च, गतेऽस्मर्र्के विलतः सुप्रथमप्रत्यवस्थानावृतिः, शमशिमरप- सुप्रक्रम्यतामिति, प्राप्तप्रायस्थे प्रेयानिति, कर्म्मकरण्यान्नित- त्तोमह इति, सान्ध्यो विधिरुपक्रम्यतामिति, दूरं मा गा इति, सुरभयो रटन् प्रवेशयन्नामिति, सन्तापेऽधुना न भवतीति, विक्रेयवस्तूनि संचियन्तामिति, नागतोऽद्य प्रेयानिलादिरन- वर्धीर्यङ्गोऽर्थैः तत् तत् प्रतिभाति।

(४९) च्छायाधुलादयोर्हि सर्वदेव चेयास्ति नियदोषः;, कष्टलादवस्थ मद्गाराद्यभिव्यक्तिप्रतिकूलतया तैलैव चेया रूपौद्रादौ व्यवेष्टनुरूपतयो-पादेया एवैन्यदोषः;, अतथ्यस्य व्यङ्गव्य झकभावे प्रतिकूल्यानुरूल्याभ्यामेव नित्यानित्यदोषविभागः, सु च व्यङ्गनाया व्यसक्ते नोपपद्य:, वाच्यवाचकभावे हि कटलादीनामौदासीन्येन सर्वथैव उदितमडलं वा अन्यतरतत नियतमेव स्वात्।

(५०) व्य फ़णाक्रीकादे कपालिपदेन जुगुप्सा व्यङ्ग्यते इति तस्यैव उपयोगः।

पञ्चम उल्लासः।

वाच्यवाचकयोः (५१) (निःशेषेतरादौ निवेशविध्यात्मना, “मात्सर्यमुत्सार्य विचार्य कार्य-मार्थ्योः समयोद्भसुदाहरण।

सेयं नितम्बाः किं भूधराणाम् उत स्वक्‍मेरविलासिनीनाम” इत्यादौ संघयघान्तर्जघार्यन्यतरगतनिश्चयरूपेप्य (५२),

“कयमवनिप! दर्पो यनिष्णातासिद्धार-दर्शनगलितमूर्ध्नं विदिपां स्वीक्षता श्रीः।

नहु तव निष्ठातरेऽप्यसो किं नीता त्रिदिवमपगतार्कवसुभा कोत्तिरभिः”

इत्यादौ (निन्दाऽशुतिपुष्पा) खरपुष्प, (पूर्वपश्चाद्भावेन प्रतीते:) कालस्य, (शब्दासयत्नेन, श्रुततदेकदेशतदर्ध-संघटनासयत्नेन च) ग्राम्यस्य, (श्रव्दानुशासनज्ञानेन, प्रक-र्‌णादिसहायप्रतिभाने मेध्यसचितेन तेन चावगम इति) (बोभुजाविदग्धव्यपदेश्ये: प्रतीतिमात्रच-

(५१) वाच्यवाचकयोः स्वरूपसप्र भेदेऽप्याद्यपिमेयान्त्रयः, एवं का-लक्षेत्र्यादावपि।

(५२) संघयो वाच्यः, श्रान्ते हृदयारिरिया वा वक्रोक्ति तदुचित एवं भूध-राक्षामिति विश्चासिनीनामिति वा निश्चयो व्यकृतः।

त

१२३

काव्यप्रकाश. ।

त्कृत्याद् (करणात्) (४३) कार्यस्य, (गतोत्पत्तिमर्क इत्यादौ प्रदर्शितनयेन) संख्याया:,

("कस्य व च्छेद रोदो ददूष विष्प्राप्ते सर्वथा घृणरं । सभ्रमपुद्गलादिषु ! वारितवामे ! सह मु एप्टिं"-(४४) इत्यादौ सखीत्वान्नादिगतत्वेन) विषयस्य च भेदेऽपि न्यायोक्तं, तत्कथिदपि (नीलानोलादौ) भेदो न स्वात् ! उक्तं हि, "प्रयमेव हि भेदो भेदहेतुर्वा यदिरप्यधर्म्मोऽध्यास: कार-

पभेदव" इति । वाचकानामर्थापेक्षा, व्यङ्गकानान्तु न तद-पेक्षत्वमिति न वाचकत्वसैव व्यङ्गकत्वम् ।

किश्च वाच्यार्थप्रकटंङ्गिलादौ प्रतीतिमर्थेऽभिव्यज्य वाच्यं स्वरूप एव यत् व्याप्त्यति (४५), तत्तु रूपीभूतव्यङ्ग-

्यात्पर्य्यभूतोऽर्थ: स्वप्रतीतिपयमवतरन् कस्य व्यापारस्य विषयतां प्रविलम्बतां? इति ॥

नतु रामेष्टक्म सर्वं सह इति, रामेष प्रियजीवितेन तु

(४३) वाच्येन सर्ववृत्तिसामार्ध्यो प्रतीतिरेक कोषला, व्यङ्ग्येन सद्धदया-नामेव प्रतीतितत्त्वं कृतिश्वेत ।

(४४) कस्य व न भवति रोदो ददृ प्रियाया वियोगेऽधरम् । सज्ज-

मरपुद्गलादिषु ! वारितवामे ! रघुरुदानीमिति ह ॥

(४५) विम्वायति वाच्यवेन तात्पर्य्यविषयीभवन् व्यासादो भवति, व्यय-

मभिस्नः:, बल्ल कुत्रभितव्यङ्गचेष्ट वाच्याश्र प्राधान्येन तात्पर्य्यविषयत्वं', तत् व्यङ्ग्यार्थेऽभिधातात्पर्य्यङ्गस्योभयोरुभयान्वितेति तदर्थमप्यस्माभिरपि प्रतिपादितमेवि तदर्थमप्यस्माकं

पञ्चम उल्लासः ।

श्रतं प्रेम्णा: प्रिये ! नेत्रचितामणि, रामोऽसौ भुवनेषु विक्रमगुण्णः प्राप्तः प्रसिद्धिं परामियादैव सद्यःपातोऽप्यर्थो नगात्वं भजते, विशेषव्यपदेशहेतुत्वं भवति, तद्वशगमत्वं श्राद्धचत्नः;, प्रकार-

यादिसवपेक्ष्यच्वेति केवद्यं न तनः प्रतीमामनो नाम ? (पृ०५)। उच्यते, लचण्योयसार्थक बानात्वेऽप्यनेकार्थच्वादाभिधेयवचि-

यतत्वमेव, न खलु मुख्येनार्थेनानियतसंबन्धः (प्र०७) सद्बाचितुं शक्यते, प्रतीमामनु प्रकरणादिविशेषव्यवच्छेदेन न यतसंबन्धः, अनियतसंबन्धः श्रोतव्यः । न च,

"श्रत्ता एष्य पामरौ एतत् श्राहं दिग्वसनं पलोएहि । मा पाङ्किलि ! रात्रिर्यंध्या सज्जैए मच्हुं प्रभुरियिसिस (पृ०८)"

इत्यादौ विवादितान्यपरवाच्ये मुख्यार्थबाधः ! तत्व-

यमन्व लचण्य? लचण्यायामपि व्यञ्जनावच्वभावितच्र्यमिति

(५६) कयं पूर्वपचः;, व्यञ्जकशेव ल चचया वनियतत्वं ( यसंलच्यचक्र-स्वादिनेवार्थोऽनरसंक्रमिलाच्छेत्यादिना) कायस्ता विशेषव्यवचारशेवलं, प्रक-

र्षादिधीनगब्दजन्यप्रतीतिविषयत्वलच्वाच्चोति उभयनेव ल चचया व्यापारोटच्व । लवयार्थच्व अनियतत्वं उदूतोदाहरमयेऽपि सद्भं, त.त्रहि यथाकामं दुःखहिष्णु-

त्वेन प्रसिद्धे, निष्प्रयच्वे, खरादिदिन्द्र्वादि पर्येैकस्मैच राष्पप्रसंग वचच्या ।

(९७) च्वनियतत्नः शाब्दोयसादृश्यादिमिश्रसंबन्धान्नः काचिद्विक्तिको वा शब्बो वच्त्र सः, नहि वदनकदाचित्नु गङ्गामनुचरन्ती गोतनुचरस्यासंबन्धेन

गङ्गाप्रदृचच्या भवति ।

(५८) समूर्तब निमज्जति क्ल्लाहं दिवचकं प्रबोधय । मा पधिक ! रात्रिग्रण्थ ! पथ्यायानाववोचिमकुरलीति च० ।

[२१] प्रतिपादितम्। यथाच समयसव्यपेक्षा प्रभिधा, तथा सुखार्थबाधादितयसमयविधेषसव्यपेचा लचया; तत्र एवंभिधापुच्चभूता शेत्याङ्ः (५०) ।

नच लच्चालकमेव ध्वननं, तदनुगमेन (६०) तस्य दर्शंनात्; नच तददुगतसेव, प्रभिधावलम्बनेनापि तस्य भावात्, न चोभयानुसायित्व, श्रवाचकवर्णानुसारेषापितस्य हृ्टे:, नच श्रद्दानुसायित्व, श्रद्धादातकनेतविभागवलोकनादिगतत्वेनापि तस्य प्रसिद्धेरिति प्रभिधातात्पर्थ्यलच्च्यात्मकव्यापारत्व्यातिरिक्तो ध्वननादिपर्य्यायो व्यापारोऽनपह्नवनीय एव ।

तत्र शक्ता एक्षेत्यादौ नियतसम्बन्धः (६१), काव्य व या ध्वनि रसौ इत्यादौ अनियतसम्बन्धः,

"विपरीतत्रए लच्च्यो वचां दट्ठया प्राञ्चिकमलट्ठं । इरिप्पो दाहिणपच्ययं रसाउला भक्ति ठक्केउ (६२)"

(५०) समय: सद्देतः, समयाविशेष: मुख्यार्थै संचेातः, यतः संकेतापेचा, व्रतः व्यभिधानुविधायिनीत्पर्थ: ।

(६०) तदनुगमेन लच्च्यामनुस्यूधे लच्चणापस्स्वादानेन ।

(६१) यथ्याप्रवेशरुपे वयत्तेत्र तदप्रवेशरुपस्या वाच्यस्य विरोधसम्भवोऽटच्चि, स च प्रशिद्धतया कुम्र इति नियतत्वम् । उत्तरोदाहरप्खो तु नायकोनावगते 'भ्रमरेचास्मा कासं दहं नहपपतिना' इति व्यङ्ग्यार्थे न कोटिप्रसिद्धसम्भवोऽटच्चीति कोटिपि कल्चनीय इति नियमतत्वम् ।

(६२) विपरीतरत्ते लच्च्योर्ज्ज्वायां दट्टा नामिकमलस्थं । हरेंदचियामयनं रसाकुला भक्तिति स्वगवतीति स० ।

पञ्चम उल्लासः।

इत्यादौँ रूपकथासम्भवः, ज्ञात्र हि इरिप्रतेन दृश्यमान-

यनस्य दृश्यात्मकता व्यज्यते, तन्निमीलनेन दृश्योऽस्तमयः, तेन

पदस्य संकोचः, ततः ब्रत्न्याया: स्वगनं, तत् सति गोपीजक्खा-

दर्शनेप्सा भनियतेवैं (६३) निधुवनविलासितमिति ।

'अखराडबुधनिग्रहो वाक्यार्थ एव वाच्यार्थः, वाक्यमेव

च वाचकाम' इति येडप्याहुः, तैरप्यविद्यांपदपतितैः पदपदार्थ-

कल्पना कर्त्तव्यैवेत तत्तच्छब्द्यव्यवस्थासुक्तोदाहरशादौँ विध्यादि-

व्यज्ञ एव (६४)। ननु वाच्यादसंग्रहं तावन्न प्रतीतते, यत्-

कृताचित् यक्षकश्चिदर्थेसु प्रतीते: प्रसज्यते, एवश्च सभ्-

न्मात व्यज्ञावयवकभावोप्रतिवन्धे सवश्यं न भवतीति व्याप्तस्वेन

नियतधर्म्मीर्निष्ठत्वेन च विरुपाकाङ्क्षिक्षिन्ननमनुसानं यत्,

तद्रूप: पर्यवस्यति (६५), तथाहि

(६३) अनियन्त्र्यां अप्रतिबन्धम्, यत्र 'चन्द्रमुखी तमके विष्पो: चञ्चुपी

यामद्विच्छो' इति पैराथिकी गाढानुसृत्यव्या।

(६४) क्रियाकारकभावमुरीकृत्य जायमाना धी: खरडा, तदन्या अखरडा।

चाविद्यापयपतितै: संसारदशायामविद्यकवयवहारावलम्बिभिः । न चय भावः,

क्रियाकारकभावोऽहि धर्म्मोधर्म्मिभावमपुरस्कृत्य न सक्क्षरति, धर्म्मोधर्म्मिभावस्य

संसारस्य मिथ्यात्वेन न सम्भवति, नापि च ब्रद्वयाः, निर्धर्म्मत्वात्, यत्: पदपदार्थविभागमन्तरीपैव सत्यं ज्ञानमित्यादिमहावाक्यामखरडं ब्रद्व

बोधयतीति वैदान्तिकमतानुसारेखा व्यज्ञेऽटिप वाक्यागस्ये वाक्यस्य युक्तिरेवेति

पृथक् पथः । सिद्धान्तस्तु, संसारदशायां वैदान्तिकैरपि क्रियाकारकभावस्लोका-

रेषा नैव सम्भवति ।

(६५) सम्बन्धादिति व्यकृतव्यक्तभावान्वयि, चप्रतिबन्धेनियतसम्बन्धे

१२॥

काव्यप्रकाशः ।

"भम धरित्रि ! विसखो सो सुपखो भज्जा मारिओ देओ ।

गोसालार्ज्जीकच्छकुडक्वासिण्हा तरिस्ससीहेव" (हेहे)

षत घटहे खनिटत्था भमरणं विदितं गोदावरतीरे

सिंहोपालभेरभमणानुमापयति, यत् यत् भीरारमणं तत्‌तत्‌जय-

कारण्णनिष्ठस्युपलस्सिपूर्वकम्, गोदावरतीरे च सिंहोपालस्सि-

रिति व्यापकविरुद्धोपलस्सिः (६७) । शत्रोवोच्यते (६८) भोरोरपि

गुरोः प्रभोच्चो निदेशेन, प्रियानुरागेस्स, शत्रुन चैवंभूतन

हेतुना सत्यपि भयकारणे स्मतित्यानैकान्तिको हेतुः; पुनो

व्याघ्रिस्सनन्वरहिते रिति वावत्, व्यापत्तेन (वाक्यार्थस्य) व्यतिरेकार्थव्याप्तिमत्तया,

नियतधर्म्मान्वितेन (व्याप्तिप्रतिपादको वाक्यार्थो न स्वानिष्ठो व्याप्तिं

तोति) व्यतिरेकान्वयाश्रितत्लेन च हेतुना, हततीयानन्वयस्य पर्य्यवस्यतोत्यचिमे-

स्याम्यः । विरुपात् पचधूमवदपचारस्वरुपाचासत्त्वनिश्चयारुपतयवतत्‌ः, वदूपः

(तेन अनमानेन बद्यते इति व्यतक्ख्या) अनुमेवानुमापकत्वादिो विधेयः, च्वात

व्यक्तृव्यतिरेकभावः । रिति उद्देस्सपदमूल्लूम ।

(६६) भम धार्ज्जिक ! विसत्थः व सा क्ख्या मारितक्खो । गोदावरी-

कच्छकुडवासिणा डप्पसिंहेणेति सः ।

(६७) भीरुमारणक्खभयकारण्णान्वयक्खस्स विरुब्बा सिंहो-

परासिंहः, तस्साच विरुब्बया सिंहोपालक्ख्या भयकारस्सानिरस्सुपलक्खो निदिट्ठो तां

तद्द्वाराध्यमपि भमखं निदिट्ठिस्सेति ।

(६८) सबं विस्सानं; भीरोत्पीएरस मोरक्ख का क्खमप्यामनुमितं ?

चादोटनेकान्तः, कान्ले विरोधः, सग्योदीचक्खवा सपौचरुपतवग्गक्खुया वा पुनो

विव्यतोऽपि वीरस्स चगयादिक्खहलतवा वीररसोचितस्स सिंडवति देस्से भाम

वासेव सम्भावात् ।

पञ्चम उद्देशः ।

त्रिभ्यदपि वीरत्वेन सिंहान्न बिभेतीति विडम्बोडपि । गोदावरतीरे सिंहसद्धावः प्रत्यक्षादुमानाद्दा न निश्चितः, नापि तु वचनात्, न च वचनस्य प्रमाणयमस्ति इत्येनाम्रतिबन्धात्(६५) इत्यसिद्धत्वं; तत् कथमेवंविधात् हेतोः साध्यसिद्धिः । तथा निःप्रदेश्यतेत्यादि गमकतया यानि चन्दनचवनादीन्युपस्थानी, तानि कारणान्तरतोडपि भवन्ति, श्रुतत्वैव ध्वनिकव्यतिरेकान्नोपभोग एव प्रतिबन्ध इत्यनेकान्तिकानि ।

व्यक्तिवादिना (७०) चाछमपडसहायानामेपां व्यव्यकत्वमुक्तं; नचानुष्मतं प्रमाणाप्रतिपन्नर्मिति कथमनुमानम् ? एवंविधाद्रथोर्देविविधोपघंतेपि प्रकाघ्रत इति-

व्यक्तिवादिनः पुनसात् श्रदृढष्यम् ॥

इति कायप्रकाशे धनिगुणभीतवयपदर्शकद्वितीय-पर्थ-

भेदनिर्ययो नाम पञ्चम उद्देशः ॥

(६५) यद्प्रतिपत्तौ (पुंसोल्लेखकथन) व्यर्थेन सम्बन्धनियमाभावात् ।

(७०) ननु कान्तिकगमनस्य व्यव्यकतुपा व्यक्तिरेव कथ्यमिति व्यत व्याख्याति, एपां चन्दनचवनादीनां। श्राछमपडसहायानामेपां चेष्टत्वमेवास्तु प्रति पञ्चपञ्चं मनसि निधाय, नायकस्य श्राछमतामिक्कयेन सन्धिग्धाश्चिदोष इति परिहरति नचेत्, व्यव्यकनरूपव्यक्तिपचे हि निते दोषाः सम्भवन्ति, व्यवनायां व्याप्तप्रादेर्नभव्यात इत्याह एवंविधेति उपपत्तिम्यामप्यादिः, तत् श्रनेकान्नादि ।

॥ षष्ठ उल्लासः ॥

ग्रन्थार्थिचिन्तं यत्पूर्वं काव्यदूयमुदाहृतम् ।

गुरुप्राप्तान्यतस्तच्च स्फुरति: ग्रन्थार्थिचिन्तयो: ॥१॥

न तु ग्रन्थचिन्तेर्द्रव्यस्याचितत्वम्, अर्थेचिते वा ग्रन्थस्य,

तथा चोक्तम्,

“रूपकादिरलङ्काररस्यानैर्वैचोधोदितः ।

न कान्तमपि निर्भूषं विभाति वनिताननम् ।

रूपकादिमलङ्कारं वाच्यमाश्रयते परे ।

सुपां तिडष्ट व्युत्पत्तिं वाचां वाचकयोरपि तिम् ।

तदेतदाढः सौभाग्यं नार्थव्युत्पत्तिरीहभगी ।

ग्रन्थाभिधेयालङ्कारभेदादिष्टं द्वयन्तु नः” (१) इति ।

ग्रन्थे चित्तं यथा

(१) वाच्यं काव्यार्थप्रतीत्युत्तरवर्त्तिनं, ग्रन्थमन्ववगान्तरं ग्रन्थालङ्कारेगा

चित्ते साक्षादर्थप्रतीतिसन्नन्तरं हि रूपकाद्यनुसन्धानमिति । व्युत्पत्ति: विशिष्टेपा

अनुप्रासादिरूपेऽपि सङ्कीरेप: । सौभाग्यं शोभनग्रन्थस

काव्यस्य शोभनत्वम् ।

अभिधेयोभयः, न च व निकारायाम् ।

षष्ट उल्लासः।

१२६

प्रथममरुणाच्छायसावत्तः कनकप्रभः,

तदवयविरचोत्तम्यत्तन्नीकपोलतलद्युति:

उदयति ततों ध्वान्तध्वंसचचमः धणदामुखे

सरस्वतिसिन्धौन्दुरेच्चन्द्रविम्बगलासचनः ।

पर्थंचितं यथा,

ते हस्तिमात्रापतिता श्रपि कस्य नात

चोभाय पच्चमहाभ्रामलका: खलास्व ।

नीचा: सदैव सविलासमलोकलग्रा

ये कालतां कुटिलतातामिव न त्यजन्ति (२) ॥

यदपि सकलं काव्येन्ततो विभावादिरूपतया पर्य्य-

वसानम्, तथापि स्फुटस्य रसस्यानुपलभ्यादव्यङ्ग्यमेतत्काव्यदय-

सूक्तम् ।

यत्न च श्राद्धार्योल्लासारभेदाद्दवो भेदा:, ते चालड़ार-

निर्धये निर्षोंध्यन्ते ॥

इति काव्यप्रकाशे षष्ट उल्लास: ॥

(२) श्रलौकं खलाटं मिथ्या च, कालता कषायरूपता भयानकत्वेन यम-

स्वरुपता च, कुटिलता वक्रता कापथ्यं च । यत्न दोषकमलज्ञारः ।

|| वस्न्रम् उत्पादः ||

काव्यस्वरूपं निरूप्य दोषाणां सामान्यलक्षणमाच

मुख्यार्थहतिदोषो रसस्य मुख्यत्वदूषयाद्वाच्यः।

उभयोपयोगिनः खलु: शब्ददोषास्तेन तेषपि(१)सः॥१॥

इतिपक्षे: (२), शब्ददोषा:-इत्यादिप्रपञ्चाद्यर्थरचने ।

विमृशेपक्षचतुर्थमाच

(१) मुख्यार्थहतिः मुख्यस्य प्राधान्येन उद्देष्टव्यस्य, अर्थस्य प्रवृत्तिन्य

तियैकश्रात्, यतः । रसः (रसनीयः) रसभावादिः, तद्वाच्यात् (आत्मव्याप्य

यथामपेक्ष्यं, रसेनोपकारकतयार्थप्रेयव्यात्) वाच्यः (प्रद्योध्यः) मुख्य

प्रत्ययः। उभौ रसवाच्यौ, स रसः ।

(२) व्यपकार्य प्रतीतिविघातः, उद्देष्टव्यस्य च प्रतीतिः रसवति खनप

कटरसविषया, नीरसै च अर्थविषयार्थपि चमत्कारविषयतुभयरूपाटविलम्बिता

प्रतीतिः, डष्टेऽपि कचित् रसस्यार्थस्य वा प्रतीतिरेव न, कचित् विलम्बेन

प्रतीतिः, कचित् रसस्त्र नोत्त्कर्षः; कचिदप्रतीतिरपि न चमत्कारिष्योः; तत्का

रसस्य तत्तत्स्खवे तत्तदोष एव, तन्न रसदोषयां वाच्यातुरिघातकत्लम्, अर्थदोषा

प्यां कचित् सार्थात कचित् परमरया, शब्ददोषयाल्लु परमरयैव, तत्तापि

चसमर्थादै अर्थोऽपक्षितिरेव न, निहितार्थदै उपस्थितिविलम्बः; च्युतसंस्कृतादै

वाक्यार्थबोधाभावः; क्लिष्टादै तद्दर्शनम्:, निरर्थकादौ सुचिहृदयैवमुखव्याप्तता-

पादनेन व्याघातः, विरुद्धमर्थकतादै च विपरीतार्थोपसापनेभ व्याघातः ।

विवातकत्वस्य कस्याचित् श्लातस्य यथा व्याघाततादे:, कस्यचिल्लकंपसन एव, यच्चा

सप्तम उल्लासः।

दुष्टं पदं (३) श्रुतिकटु च्युतसंधृत्रयप्रयुक्तमसमर्थम्‌। निश्चितार्थमनुचितार्थं निरर्थकमवाचकं निधाडम्बरम्‌॥ २ ॥

सन्दिग्धमप्रमीतं ग्राह्यं नेयार्थमय भवेत् क्लिष्टम्‌। श्रविमृष्टविषेयेऽपि विकृतमतिकृत्स्नमासक्तमेव ॥ ३ ॥

श्रुतिकटु (परुषवर्णरूपं) दुष्टं यथा, अनझमनझखट्वापाङ्गभितरङ्गितैः । आलिङ्गितः स तमझज्ञा कार्तार्यै समते कदा ॥ मत कार्तार्यमिति (४) ॥

च्युतसंधृति (व्याकरणालच-पाठोने) यथा, तेनदं दोषषमान्यलचयन्‌, उदह्येऽप्रतीविवघातको दोष-हति । स च भाव रविच्छः निसर्गविलासः, सलदेह रेयो दिसः यथा कुल-संस्कारादिः, बदन्यस्निग्धः यथा सक्कारादौ हेयमपि श्रुतिकटु रोचतेव चोपादेयमेवेति ।

(३) इदं पदमिति विधेयं सब्बत्रान्वितमपि, श्रुतिकटुपदाद्यन्वतमतमपि पददोषष-मात्रन्यलचयथ्यालेन दोषविषयेप्य च्छन्द्यमवेति न प्रतिषिधानिः ।

(४) निरर्थं प्रयुक्तो इदंनवः श्रब्दः शोभार्थिरकृतिमापाद्यति । वयककार्थ प्रयुक्तस न इदर्थति बोधयम्‌ ।

१३२

काव्यप्रकाशः १

एतन्मान्द्विपक्वतिन्दुकफललक्ष्यामोदरापान्तर-

प्रान्तं इन्त्त पुञ्जिन्दुसुन्दरकसरस्रन्द्धं लच्यते ।

तत्पक्षोपहितिपुष्टि ! कुञ्जरकुलं कुञ्जाभयास्यर्थना-

दीनं त्वामनुनाथते कुञ्जयुगं पतत्ततं मा कथा:(४) ॥

श्रान्तानुनाथते द्रति, सर्पिङ्गो नाथते 'इवादावाश्रियेव

नाथतेराक्षमनेऽपि विचित्रम्, 'श्राश्रिति नाथ:' इति, (११३१

२१ सू० वा०) श्रान्त तु याचनमर्थे; (तस्मादनुनाथति स्तन-

युग्मिति पठनीयम्) ॥ छ्रमयुक्तं (तथाम्नातमपि कविभिर्-

हतं) यथा,

यथायन्ड्रुषाचारः सद्ब्देव विभाध्यते ।

तथा मञ्चे दैवतोऽस्य पिशाचो राजासोऽयवा ॥

श्रान्त दैवतशब्दो "दैवतानि पुँसि वा" (छ०को०१व०)

इति पुँसाम्नातोऽपि न केनचिदायुक्ते (६) ॥ छ्रस्मर्थं

(यत्तदर्थं पर्यते न च तत्साक्ष शक्तिः (७) ) यथा,

(४) तनयोरनतत्वे तदाह्टमनसः पुलिन्दस्य प्रहारपाटवं न भवतोति,

तनयोः कतरः कुभर्त्ति संघ्रयेन, तदाह्टयेन कुभस्यैव प्रछारपाटवेन्युक्त्वा 'वा

कुभाभयं स्वादिति भावः याचनस्य च माक्षायित्यन्वयार्थः कम्प्रे ।

(६) श्रान्त ताद्हकविषयकलहकुने प्रयोजनानुस्मरणव्यपतया प्रतोति-

विघातः । यमकार्द्रप्रयोजनसक्ने ह नायं दोषः ।

(७) तदर्थेऽभारूपप्रकृतिविधुरस्यापि तदर्थतया पाठोऽनुसङ्कारेण तद्-

ध्वबोधनाय, श्रान्तएक गतौ यत्तिन्न्योरपि ह्न्तः पदादिपदसङ्कारेण पद्यतो-

त्यादौ निरूढलचया गति वक्ति, (निरूढलचयासम्प्रताक्क्ष पदादिपदसङ्क-

सम्प्रम् उन्नामः ।

तीर्थान्तरेषु खानेन समुपार्जितसत्कृतिः । सुरस्रोतखनीसेप इन्ति सम्प्रति साधरम् ॥

श्रुत हन्तोति गमनार्थम् ॥ निश्चतार्थं (यदुभयार्थमप्र-सिद्धेऽये प्रयुक्तं) यथा,

यावकरसात्रैः पादप्रहारशोषितकच्चेन दच्यतेन । मुग्धा साध्वसततला विलोक्य परितुम्बिता सहसा ॥

श्रुत भोषितप्रसदस्य रधिरलचयोनार्थेनोच्चलोः सतत्क- रुपोऽयः (ए) व्यवधीयते ॥ श्रनुचितार्थ यथा,

तपःखिभिर्या सुचिरेष लभ्यते, प्रयत्नतः सर्वभिरिष्यते च या । प्रयान्ति तामशु गतिं यशस्विनो रसाक्षमेधे पशुतामुपागता: ॥

श्रुत पशुपदं कातरतामभिव्यननकतीयबुध्चितार्थम् (ए) ॥ निरर्थकं (पादपूरणमात्रप्रयोजनं चादिपदं) यथा,

उत्फुल्लकुसुमकलकेसरपररागगौरयुते ! मम चित्त गौरि ! । अमरवध्वनितं प्रतिष्ठितु भगवति ! शुभतत्सादरम् ॥

श्रुत हि ग्रदः ॥ स्ववाचकं यथा,

कार एव, तेन न केवलात् हन्तोति बोधः) श्रत एव च स्ववाचकात् भेदः व्यवाचकं हि विवचनीयं कुत्रापि न वक्ति । नित्यदोषोऽयमिति ।

(ए) द्वैपदारत्वीकतत्वस्वरूपः ।

(ए) विवचनीयार्थप्रकर्षव्यङ्ग्यात्मनुचितार्थेलनिति विश्रनुमतिकस्वाद्रवः ।

१३४

काव्यप्रकाशः ।

अथवन्धकोपस्स विहितनुरापदां अवनितवध्या: खलु यमेव देहिन: ।

ग्रामवृद्धमूढेन जनस्य जन्तुना, न जातु ज्ञानेन न विद्विषादर: ॥

अत्र जन्तुपदमदार्थ्ये (१०) विवक्षितं, तत्र च नाभिधायकं; यथा वा,

हा धिक् सा किल तामसी! शशिसुखी हषा मया यत्सदा,

तदिच्छेदकरान्तकारितमिदं दग्धं दिनं कल्पितम् ! ।

किं कुर्मः;, कुषले सदैव विधुरो धाता, न चेत्तत्कायं

ताहरयामवतीमयो भवति मे नो जीवकोऽपि ध्रुवना ॥

अत्र दिनमिति प्रकारान्तयमित्यर्थे (११) चवाचकं; यच्चो-

पर्गेसंसर्गद्योन्तरगतं, यथा,

जडाकाडोेकनालो नखाकिरणलसत्केसरालीकराल:

प्रत्यग्रालक्तकाक्षापसरकिशलयो मञ्जुमञ्जीररटृ: ।

भर्तुर्नृत्यत्नुकारे जयति निजतनु: सच्चलावेवापी-

सम्भूताम्भोजशोभां विद्रुमदभिनवो दरडपादो भवान्या:(१२) ॥

(१०) पूर्वस्मिन्नपि विधातकतया दाहतन्मुखरिते दितीये तहैपरौौ्यमद-

ग्रयं जन्तुपददालतिं प्रयुक्तमिति प्रदीप: ।

(११) तामसीस्खेन ह्यवस्थ तमोमयतस्य चैपरौौ्येन दिनपदेन प्रकारान्तवतं

बोधनीयम् ।

(१२) "नृत्यं पदार्थोमिनयो नक्तं तालमयाश्रितम्" इति, "प्रसहो-

द्वीकृत: मादो दखपादोटशिभीवते" इति च चन्द्रिकाश्रितम् ।

Digitized by Google

सप्तम उल्लासः ।

१३५

मत दृढदित्यै विदृढदिति(१३) ॥ त्रिधेतु ब्रीडाज-

गुप्तामङ्गलव्यञ्जकस्तात्, यथा,

साधनं सुमहत् यस्य यत्नान्यस्य विलोक्यते ।

तस्य धीष्यालिनः कोदन्यः सहितेतारालितां भुवम् ॥ [१]

लीलातामरसाहतोड्डयनतानि:श्रद्दधताशयः ।

कश्चित्केसरदूषितेच्छण इव व्यामील्य नेत्रे स्थितः ।

मुग्धा कुद्वासिताननेन दृशती वायं स्थिता ताव सा

मान्या भूर्ततयाड्य वा नतिमते तेनानिषं सुभ्रिता ॥[२]

सदुपवनविभिन्नो मत्प्रयाया विनाशात्तु

घनदचिरकलापो नि:सपत्नोऽपि जातः ।

रतिविगलितवन्धे केशपाशे सुकेस्रा:

सति कुसुमसनाये कं हरेष्टेष वृक्षे: ॥[३]

एषु साधनविनाशाघन्टा ब्रीडादिव्यञ्जकाः (१४) ॥

सन्दिग्धं यथा,

प्रावृत्ततस्तवभावान् संपराये जयश्रिया ।

श्रीशो:परम्परावन्या काष्ठा को वा न कुरूते ॥

(१३) दृढातोर्धारयो गति:रूपसामर्थ्यन्वेति उपसंघेय करष्या एव धैर्य-

नियमिततलेन विदधातिर्धैर्यखेटेर्ध्वावचक: न तस्यमर्थ इति ।

(१४) क्रक्चोहारोपसिथल्या श्रोत्रवै सुख्यं दूषणवीजं, विशेषां पुनः शिवनि-

ऋभगिनीमद्वायड्यादिमद्वानां विवेचितार्थेस प्रशिततयात खलु श्लाघ्योऽनुपतिष्ठते,

न तेषु इडतलम् ।

१३२

काव्यप्रकाश: ।

श्रत वन्दां किं हठहतमहिलायां, किं वा नमस्यामिति सन्देह: ॥ श्रप्रत्नोतं (यत्कैवले श्राद्धे प्रतिष्ठितं) यथा, सम्यक्ज्ञानमहाज्योतिरेवाश्चिताभयताजुष: । विधेयमात्रमपयेतन्न भवेत्कर्म वन्धनम् ॥

श्रताश्रयबन्धो वासनापर्यायो योगग्रास्वादावेव प्रयुत्नो: (१५) ॥ ग्राम्यं (यत्कैवले लोके स्थितं) यथा, राकाविभावरोकान्तसंक्रान्तद्युतिं ते मुखम् । तपनीयाशिलाश्रोभा कण्टकैरहरते मन: ॥

श्रत कविररति (१६) ॥ नेयार्थं (" निर्ह्रृता लल्षणा: काचित्स्वामध्यवृन्दभिधानवत् । क्रियन्ते सामृतं (१७) काचित्काचिन्नैव त्वशक्तित:" इति यनिषिध्यं लाघविकं) यथा, भारतालसमुज्झासिपूर्षिमागध्वरीप्रियम् । करोति ते सुखं तन्वि ! चपेटापातनातिथिम् ॥ श्रन चपेटापातनेन निर्जितत्वं लच्यते ॥ श्रथ (१८) स-

(१५) वासना चातल संसारनिदानं मिथ्याज्ञानजन्य: संस्कारविप्रेष: ।

(१६) साम्याज्ञानतत्प्रादुर्भावमेव प्रयुज्यते न तु कोटिरतित मोह्यते । यास्यमदृश्यवशात्कुरवैदग्धोदयनात् श्रोठचै मुखं दूष्यवीजम् ।

(१७) प्रयोजननेति श्रेष:, किञ्चिद्रयोजनविप्रेषोऽभावेऽपि व्यपदधनासामर्थ्यनिबन्धनं लचकक्मिति समुदायार्थ:, तथाहि वस्योदाहरयो न किञ्चिदपि कविसमयसिद्धचिनिर्ज्जितैस्तल लचकपदसमुदायपरित्यागेन चपेटाप-

तनपदोक्तौ प्रयोजनविप्रेष: ।

(१८) ऋथ भवेत्क्वित्थमिति कारिकांशं व्याचष्टे च्रथेति क्लिष्टादित्वायां

सप्तम उल्लासः।

मासगतसेव दुष्टस्तिि सम्वन्धः, धन्यत् केवलं, समासगतच ॥

क्षिटं (यथार्थप्रतिपत्तिर्यवच्छिता) यथा,

चतिलोचनसंभूतज्योतिरिदमभासिमि: ।

सहर्षं प्रोभतेर्लये भूपाल ! तव चेष्टितम् ॥

घतत् प्रतिलोचनसंभूतस्य चन्द्रस्य ज्योतिरिदमिन भासिमि: कुमुदैरितरथै: ॥

अविशष्ट: प्राधान्येनानिर्दिष्टे (१४) विधेयांगो यत् तत्, यथा,

मूर्खोसुहृत्ककृताविरलगलगनटुक्तसंस्कृधार-

धौतेधाडन्विप्रमतादोपनतजयजगज्जातमिथ्यावादिनाम् ।

कैलासोऽक्षाननेच्छातिकरपिशुनोऽपिर्मेदृधुराष्ट्रान्

दोष्यां चैवां किमेतत् फलमिह नगरीदृश्ये कतृप्रयासः ॥

घत मिथ्यामिषमत्व (२०) अनुवाद्यं, अपि तु विधेयम्।

विवक्षितविपरीटार्थप्रतिपत्तिव्याघातो दूषकतावीजम्। केवलपदस्य विपरीटार्थ-

एव न सम्भवतीति नास्माके एतदर्था सम्भवः ।

(१५) प्राधान्यस्य, विधेयत्वियोग्यता, सा च कुलाकृत कुल वा नेत्रल

विहटनभव एव प्रमाणं, केवलमदाहकैरेव रेतत्मद्रिगितं - विधेयस्य, समासान्तर्गत-

स्येन परत्रविधेयत्वातयोग्र्थितौ, (यत्कचित् वाक्ये) 'अनुवाद्यमनुब्रैव न विधेय-

मुदोभयेत' यत् नियमितपर्यीतनिर्देशे, उद्देश्यगतयिद्रेऽ्यान्तरमचिन्ना विधर-

नात् पूर्वमेव सिद्धौ, वचनदर्शाविधेयेन प्रसिद्धार्थ एव नियमितस्यक्तिकेन तदा-

दिप्रेन निर्दीयते च विधेयतावगम हति ; एतत् वाक्योदाहृत्योषु हस्वरतम् ।

(२०) मिथ्यामिषमत्वं 'महिमा मिथ्या' इतिरीत्या मचिन्नो मिथ्यात्वम्,

अनुवाद्याम उद्देश्या, प्राप्तस्य धनोल्लप्रमाप्रये कयथनमुद्देश्यः ; विधेयं साध्यम्,

१३५

काव्यप्रकाशः १

यथा वा,

स्वतां नितस्वादवरोधयन्तो पुनःपुनः केशरपुष्ककाद्दीन् ।

न्यासोज्ज्वतां स्थानविदा कारेषु द्वितीयमौर्वीमिव कार्मुकस्य ॥

स्वन द्वितीयमात्रमतुरप्रेप्सितं, (मौर्वीम्चितोयामिति युक्तः पाठः)।

यथा वा,

वपुरिवाच्चलचञ्जनतया दिग्बररत्नेन निवेदितं वसु ।

वरेपु यद्वारसर्गाद्धि ! व्रज्यते तदेव किं व्यस्तमपि त्रिलोचने ! ॥

श्रुतानुप्चित्ता जनयति वाच्यं ।

यथा वा,

ज्ञानन्दसन्सुरतिचापलग्रासविच्चिस्संदानने कसदनं च्छायामपयसुता ।

या सर्वदैव भवता, तदुदन्तचिन्ता तान्तं तनोति तव सम्प्रति, धिङ्ङङ्कसान्॥

स्वन न सुक्तिति निषेधो विधेयः, ( यथा,

नवजलधरः सकृज्ज्वलोयं, न हृदयमिष्याचरः ;

सुरपतिरिदं दूराकृष्टं, न तस्य शरासनम् ।

शयमपि पटुधीरासारः, न वाष्पपरम्परा ;

कनकानिकषविग्रहा विद्धुत्, प्रिया न समोच्यश्रीः ॥

अप्राप्तप्रस्तु प्राप्तये कथनं विधानम् ।

उद्देश्यविभेययोः स्वदृशंय एवोदे शविधे-

यभरवप्रतीति: ।

षष्ठम उल्लासः ।

इत्यत्त) नत्वमुक्ततानुवादेनान्यदत किश्चित् विचितं, (यथा,

जुगोपात्कानमतखो भेजे धर्म्मंनातुरः ।

अग्टमुराद्दे सोडयोनसक्तः सुखमन्नभूत् ॥

इत्यत्त) श्रवस्त्वाधिनुवादेनात्मनो गोपनादि) ॥

विरद्वमति कथया,

सुधाकरकाराविशारदविचेष्टितः ।

प्रकार्यीमिवमेकौसै तस्य किं वर्षयामहे ॥

अन्न काञ्यं बिना मिलामति विवेचितं, प्रकार्येषु

मिलामति प्रतीति: । यथा वा,

चिरकालपरिप्राप्तसिलोचनानन्ददायिनः ।

कान्ता कान्तस्य सहसा विद्धाति गलग्रहम् ॥

अथत कराटग्रहमिति वाच्यम् (२१)। यथा वा,

न तस्मिन् यदि नाम भूतकार्यासन्तानज्ञानात्‌नः

तेन व्यारूजता धर्म्मभगवतो देवाज्ञ्वानिपते: ।

तत्पुरस्थ मदाक्तारकषादिश्वस दत्तोल्लसवः

स्कन्दः, स्कन्द इव प्रियोडह्मयवा शिष्यः कथं विस्मृतः ! ॥

अथत भदारण्योपनिषदेः । भवान्या: पतन्तरे प्रतिपाति करोति ।

यथा वा,

गोरपि यद्वाहनतां प्राप्तवतः सोडपि गिरिसुतासिंचः ।

सविधे निरपेक्षारः पायादः सोड्विकारमणाः ॥

(२१) रोगनिग्रेहोर्वाचन्द्रद्रान् वा मतीयते ।

१४०

काव्यप्रकाशः ।

प्रतिभाकारमण इति विरुद्वां धियसुप्रसादयति (२२)॥

स्मृतिकंतु समासगतं (२३) यथा, सा दूरेऽपि सुभासान्तरर्रितविलोचना । वचि निरर्गादनर्घोडयं काव्यं समुपागतः ॥ एतदन्यदपि क्षेयम्॥

अपाक्ष च्युतसंस्कारमसमर्थं निरर्थकम् । वाक्येऽपि दोषा:(२४) सन्त्येते, पदसङ्घेडपि केचन॥४॥

केचन, न पुनः सर्वे । क्रमेषोदाहरिष्यम्, सोड्येष्ट वेदान्तदर्शने यष्ट पित्रनतार्पितोऽसमंस्त वत्सून् । व्यजेष्ट पद्‌द्र्गमरक्ष नीतौ समूष्षातं न्यवधीदरींचा॥ (स्मृति०)

स रात्रौ वो दुश्रवणो भावुकानां परम्पराम् । चनेद्‌मुक्तादैश्च वधु दोषैरसंमतान्॥ (चमसू०)

(२२) च्विभ्रान्तापदस्य गौरीव मातापय्रे:; एवं रमणापदस्य प्रीतिकर- त्वासभ्योऽप्यर्थेऽस्ति लोभः।

(२३) जितादीनां समासगतविनियमनादन्येषामनियमः उत्तमप्राय इति ह्रस्वेन ह्रस्वमासगतत्वा समासगतसाम ह्रस्वेति ।

(२४) विशिष्टार्थतया तद्‌व्यर्थकपदसमहो वाक्यम्, तद्‌पेऽर्थदोषत्वमेव वाक्यदोषत्वं, तद्‌पेऽतद्‌भावविदात्मलाभाय कोपश्चिदर्थ खोभर्वीय, तथाऽहि ये केचला वाक्यदोषा: येतदपि व विधेयानिर्मोचयो वाक्यगतातस्ते वाक्य एव सन्त्वन्नोभयात्मकलाभाय वाक्यमपेचलने ; ये पुनः स्मृतिकादयः पददोषा अपि वाक्य वटकपदत्वाद्यादिगतेनातीशयदोषतामापद्यन्ते, ते खोभर्वणलाभयैव वाक्याश्रयेषा इति । च्युतसं ख्यातारसर्थयोः खलु एवान्तर्गतदोषयोरेव वाक्य- दोषेषा इति ।

सप्तम उत्रासः ।

सत्त इन्द्रवन इन्द्रः, बनेड़मूको मूकविधि: (२५) । सायकसह्हायवाहो ! मकरध्वजनियमितच्वमाधिपते ! । षजरविभास्वररखे भातितरामवनिप ! लोके: ॥ (निघ०)

सत्त सायकादय: प्राद्रा: खड्गाधिभूषन्द्रयशा:पय्यौया: शरार्यर्थतया प्रसिद्धा: । कुविद्रवं तावत्पटयसि रुणा गाममित: यशो गायन्वते दिशिदिशि च लग्नस्ताव विभो ! । शरज्ज्योत्स्नागौरसटविकटसर्व्वेइरुभगा तथापि तत्त्वकोविद्र्म्मति विगताच्छादनमिच्छ ॥

सत्त कुविद्रादिशब्दोद्दोयैरन्तरं प्रतिपादयन्नपक्षोक्यम- नस्य तिरस्कारं व्यनक्तिरीमुचितार्थ: (२६) ॥ प्राम्भमाद्रि विषुभामाप्य विषमाष: करोत्ययं । नित्रां सहस्रप्योनां पलायनपरायण्शाम् ॥

घटकप्रदत्तयादिगतत्लेन कोऽपि विशेष:, निर्घृणकपदस्य घाक्म्यघटकत्वभेद ना- स्तोति नैशां वाक्प्रदोषतत्वम् । एकस्या विविधनितार्थौवाक्पदस्य प्रविभ्ज्यार्थमादाय- वापि कयचित् वाक्यार्थबोधोपपत्त: सद्धावतीति नावाच्चतद्वोपकस सत्तऽवा- तिग्रय इति पदह्यादिगतत्लेनातिमतयितो याक्षोघोषोटरम् इति यथाकथञ्चित् विभजनीयम् ।

(२५) ‘बनेड़मूक’ उह्रि: यथे वाक्सङ्कुतिरविक्लि ते’ प्रति मेदिनो । (२६) च्छल कुविद्र: लब्यावतिक:, पटयसि पटकारोपि (प्रख्यापयसि), लब्ना: स्वातिपाठका प्रति विवादवार्य: । अन्यार्थस्थ कुविद्र: तन्त्रवाय:, पटयसि पटं (वस्त्रं) करोति, रुणापामं तन्त्रमूहम् अभित: सत्यापसव्य- तुरोचकारनेन ।

१४२

काव्यप्रकाशः ।

स्वत प्रामाण्यादि शूधांशविषमांशनिबिडौ परस्पर्शब्दौः प्रकृष्टजलद्गगनसाश्लेषसदृशौ चदलांशामवाचकौः (२७) ।

चपतेरपसर्पन्ती कम्पना वामलोचनात ।

तत्तह्रपहरिष्यत्स्वाहवता मोहिनीमदोद्धते ॥

घतोपसर्पणप्रह्यनमोहशब्दा व्रीडादिय्वादश्वोलाः ।

तेडनेवोक्त समनन्ति परोऽपिर्गन्ध मुज्झते ।

इतरार्थे प्रहे येपां कवोनां स्वातप्रवृत्तीनम् ॥

स्वत वान्तोऽर्गप्रवृत्तेनशब्दा युष्मादियिनः ॥

पिटवसतिमहं वजामि तां सह परिवारजनेन, यत्न मे ।

भवति सपदि पावकान्नये(२८)हृदयमग्रिहितपाकिगल्येशम् ॥

स्वतः पिटतमहमिलादौ विवद्विते श्वशानादिम्रतोताव-

मड्लार्थत्वम् ।

सुरासयोल्लासपरः प्राप्तपयॆस्कम्पनः ।

मार्गे ऽप्रवणो भाष्डतिरेष विलोक्यते ॥

स्वतः किं सुरादिशब्दा देवसेनागारविभूत्यर्थोः, किं मदिरा-

द्यार्थः ? इति सन्देहः ।

(२७) वक्त्राजशब्दस्य संचागद्वलेन तेन सह प्रभदस्स्थानव्ययायोगः,

विष्णुपदपदसैव गगनवाचकल' न तु हरिपदविषयुधामदीनाम्, एकालिपद्याव-

वानामपि विषयास्तलया न वस्न्राश्रय एव विषयान्यपदस्य वृत्ति ।

(२८) पावकान्नये पतिववंगे, स्तान वधिसुरक्षले इति व्यज्यते ।

मत्र्रम उक्त्वासः ।

तस्वाधिमातोपायस्स तीतत्रसंवेगताजुषः ।

हृद्भूमिः प्रयमप्राप्तौ यत्नः स फलितः प्रभोः ! (२९) ॥

घनाधिमातोपायादयः श्राव्टाः योगशास्त्रान्तप्रयुक्तत्वादमतोताः ॥

ताम्बूलभस्ततग्लोडयं भक्ष्यं जल्पति मानुषः ।

करोति खादनं पानं सदैव तु यथा, तथाः ॥

घनत गज्ञादयः श्राव्टा ग्राम्याः ॥

वस्तुवैदूर्यचरपैः घतसत्परजःपरा ।

निष्कम्पा राचिता, नेत्रयुग्मं वेदय साम्प्रतम् ॥

घताम्बररत्नपादैः घततमा झचला (भः) झुता, नेत्रहगुं

बोधयेतित नेयार्येता (३०) ॥

(२९) घधिमात्रस्स्तनामकः (उक्तः) उपायः श्राव्टादयेस, तथाभूतस्स ; हृद्रा व्याख्यानश्काराद्यैरभिभूता भूमिः चित्तैकाग्यतारूपविपयो यस्स सः ।

घतत् "उपाया श्रद्दादयः घनुमध्याधिमाताः संवेगो वैराग्यं,

तस्व घनुमध्यतीव्रता" इति पातञ्जलाभाष्यव्याख्यायां वाचस्पत्युक्तं "तीव्रसं-

गेनानासन्नः" इति । हृतद्वज्ञानसूत्रेयम् ।

(३०) घतत् वस्तुवैदूर्यचरपस्सत्परजःपरा|निष्कम्पाजपाद्वेदयेतित पदैः रूव-

व्यवस्थादिवाचकातशसम्बन्धेन यथाक्रमं घम्बररत्नपादतमत्कलादनुस्सबोधयेतित

पदानि लच्यन्ते, वैश्व ऋमेण व्याकाश-मणि (सूर्य)-किरणा-अम्भकार-शशिवी-

युगल-उद्कीलनेयेत्यर्था उपक्षायन्ने इति केचित् ।

व्यपरे तु वस्त्वादि-

पदैरेव स्वाच्यवस्तादिवाचकाम्बरादिपदवाच्यात्मकसम्बन्धेन काकाग्यादय एव .

लच्यन्ते इति यदन्ति ; उभयमतेऽपोह्यालच्यप्रकारे हृदिग्रंयोजनाश्रेयो-

तमवाद्वेयार्थता ।

१४४

काव्यप्रकाशः ।

धन्या न कस्य प्रेक्ष्य निकाममुररीशभावाच्चया: ।

राज्यत्पूर्ववधूसुतप्तनर्मासं शोमाम् ॥

अत्र धर्माख्यस्य शोभां प्रेक्ष्य कस्य मानस न रज्यतीति

समस्ते क्लिष्टत्वम् ॥

न्यक्कारो न्वयमेव मे, बदरयस्तानावाप्ससौ तापस: !

सोऽप्यतैव निर्जन्ति राक्षसकुलं ! जीवत्यहो रावण: ! ।

धिक् धिक् धिक् शत्रुजितं, प्रबोधितवता किं कुम्भकर्णेन वा,

स्वर्गग्रामटिकाविलुङ्घनघटोच्चूनै: किसेमिरुजै: ॥

अत्रायमेव न्यक्कार इति वाक्यम्, उच्चूनत्वमात्रं वादु

वादं, न वार्थविप्रेप्सितम् (२१) । अत्र च प्रौढरचना

विपरीता सतेति वाक्यशैव दोषो न वाक्यार्थेsस्य । यथा वा,

म्रपाङ्गसर्गि तरङ्कितं हषो-

म्रुवोरालान्तविलासि वेष्टनम् ।

विसारि रोमाञ्चितकस्मुकं तनो-

स्तनोति यौडसौ सुभगे ! तवाग्रत: ॥

अत्र यौडसाविति पदद्वयमनुवास्यमावप्रतीतितक् ;

(२१) व्यर्थभावः, किमेभिरित्यनेन उच्चात्वविधाने नीरवटस्य नीलत्वविधि-

वत् इत्योच्चूनस्य ध्यात्वविधानमसङ्कतम् स्वात् ; वैफल्यविधाने च इत्योच्चू-

नस्य वैफल्यम् औचित्येन विधेयमेति तदिधानमनर्थकं भवति ध्यात्वविग्रेप्सस्से

विधेयत्वप्रतीति यावात इत्थं यमपि विधेयाविमर्शदोष: ।

सप्तम उल्लास:॥

१८५

[तथाहि (३२), प्रकान्तप्रसिद्धानुभूतार्थविषयस्तच्छब्दो यच्छब्दोपादानं नापेच्छते, क्रमेषोदाहरणं, कतर्थ्यं केवला नीति:, श्रौथ्यं श्बापदचेष्टितम् ।

श्रतः सिद्धिं समेताभ्यासुभाभ्यामन्वियेष सः॥ (प्रका॰)

दयं गतं समप्रति प्रोचनीयताम्

समागसमप्रार्थनया कपालिन: ।

कला च सा कान्तिमती कलावत्स्वमस्य लोकस्य च नेत्रकौमुदी ॥ (प्रसी॰)

उत्कम्पिनो भयपरिश्वलितांशुकान्त्ता ते लोचने प्रतिदिशं विधुरे विपन्नी ।

कुरेष दार्षटया सहसैव दग्धा भूमाव्थितेन दृगनेन, न वीचिताड़सि ॥ (अनु॰)

यच्छब्दशास्त्रवाक्यानुगतत्वेनोपात्तः: सामर्थ्यात् पूर्वव-क्यानुगतस्य तच्छब्दोपादानं नापेच्छते,

(३२) ‘यत्तदर्थयोर्नित्योरभिसम्बन्ध:' इति नियमेन पूर्वनिर्दिष्टोद्देश्यव-कागतः यच्छब्दो नियतच्वेव विधेयवाक्यगतं तच्छब्दं तच्छब्दसमनार्थकं वा क्तद्:-गत्वादिकं अपेक्षते, श्ब्द च विधेयवाक्ये तच्छब्दो नोपात्तः, यद्य ‘चसौ’ इति उक्तः, सोरपि यच्छब्दस्यानिध्यात् यदर्थविज्ञेयतया प्रसिद्धार्थमभिदधत् उद्देश्य-वाक्येऽनन्तर्भवति न हि विधेयवाक्ये, रति विधेयवाक्यस्यासम्पूस्तया उद्देश्य-विधेयभावनवर्ग इति ।

'रमयेदर्थं यत्तदर्थयो: साकाङ्क्षत्वप्रतिपादनपूर्वकं प्रदर्शयति तथाहीदिना 'तथाभूतमेव तच्छब्देन परामृश्यते' इत्यनेन ।

१४८

काव्यप्रकारः।

यथा,

साधु चन्द्रमा पुष्करैः कृतं मोक्षिणं यदभिरामताधिके।

उद्यता जयेन कामिनीसुखे तेन साक्षमनुष्ठितं पुनः॥

प्रागुपात्तस्तु यचक्षुस्तच्चक्षुर्दोपादानं बिना साकाक्षः,

यथा, शतैव शोकैः श्राद्धपादयोर्विलासे, द्वयोरुपादाने तु

निरीकाक्षत्वमसिद्धम्। श्राद्धुपादानेऽपि सामर्थ्यात्कृच्छ्रिमत्य-

मप गम्यते, यथा,

ये नाम केचिदिच नः प्रथयन्तव्यवचां,

जानन्ति ते किंपि, तान् प्रति नैष यत्नः।

उत्कर्षवचनेन सम कोऽपि समानधर्मास्त्व-

कालोऽयं निरवधिरिपुला च शक्ती।

श्रत य उत्तम्भते नं प्रतीति। एकस्य ] तच्चद्वानुपा-

दानेन (३३) साकाक्षत्वम्। नचासाविति तच्चद्वार्थमाच,

असौ मरुचुम्बितचारुकेसरः प्रसन्नताराधिपमण्डलाग्रणीः।

वियुक्तरामातुरया हृश्टवीचितो वसन्तकालो हनुमानिवागतः॥

श्रत ति न तच्चद्रार्थप्रतीति:, प्रतीतौ वा,

करवालकरालासदो:सहायो बुधि योत्सौ विजयार्जुनैककक्षः।

यदि भूपतिना स तत्र काव्ये विनियुज्येत ततः सतं स्वात्॥

श्रन स द्वयस्यार्थक्यं स्वात्।

(३३) श्रत श्रपाक्षुसंर्गीति खलोके।

सप्तम उल्लासः ।

स्थय

योगविकल्पमिदं यथेमं कडलं पक्वतोषं ! निखिलं भवद्रुपः ।

श्रात्मपचपरिपूरिते जगत्यस्य नित्यसुखिनः कुतो भयम् ॥

इतोध्रुवं बलवतः श्रेष्ठं तच्च्वदस्याधिमभणत इति ।

उच्यते, तद्भवैव वाक्यान्तरे उपादानमर्हति न तद्भवैव, यच्च्वदस्य हि निकटे स्थितः परिज्ञां परामृशति, यथा,

यत्तदूर्जितमत्यग्रं चातं तेजोऽक्ष भूतेः ।

दीव्यताच्चैश्वर्य्यानेन नूनं तदपि हारितम् ॥

इत्यतत् तच्च्वदः । ननु कथं

कल्याणानां त्वमसि महसां भाजनं विघ्नरहितं !

भुयां लक्यीमथ मयि भवां श्रेधि देव ! प्रसाद ।

यद्यत्पापं प्रतिजघि जगन्नाथ ! नम्रस्य तनो

भद्रं भद्रं वितर भगवान् ! भूयसे मझलाय ॥

यत यदिल्युक्ता तन्वो इत्युक्तम् ? (३४) ।

उच्यते, यद्दिति येनकेनचिद्रपेण स्थितं सर्वालकं वस्वारचिं, तथा-

भूतमेव तच्च्वदेन परामृश्यते (३५) ।

(३४) यदि वच्च्वदस्य नियतमेव तच्च्वदसाकाङ्क्षदतां, तदा कथं मल-

खलोके निराकारूतान्वितोऽहः, यतः हि एकेन तत्पदेन प्रकृतस्य यत्पदस्य

निराकारूत्वेऽपि दितीयस्य साकारूत्वमस्येति पूर्वपचः ।

(३५) पूर्वपक्षतार्थपरामर्शकौ तत्तदेन पूर्वोक्तानां रक्जोयामिवाविषये-

षा परामर्शसम्भवादतद्वस्तुन तत्पदेन एकेनापि यतददद्योक्त्यतादतरूपसर्व-

प्रकारं पापकुपं वस्तु परामृश्यता यद्यस्यतदद्यमेव निराकारूत्नियते इति

१४५

काव्यप्रकाशः

यथा वा,

किं लोभेन विलज्जितः स भरतो येनैतदेवं कतं

माता, स्वोष्टघुतां गता किमयवा मातैव से मध्यमा ।

मिथ्यैतत्किं चिन्त्यं द्वितयमप्यायोःसुजोडसो, गुरु-

माता तातकलत्रमित्युचितं मन्ये विधात्रा स्ततम् ॥

पुनार्यसंति तातस्वेति च वाचं, न तनयोः समासे

गुणीभावः काव्ये:; एवं समासान्तरेऽप्यर्थद्वयार्थम् । विर-

चितिधियायाथा,

विततवमा रक्भुवः शिवावलिङ्गितमूर्त्तयः ।

विप्रइचुपसर्गेनाद्य भेरते ते गतासुखाः (३६) ॥

श्रुत चामादिगुणयुक्ता: सुखभासत इति विरचिते हता

इति विरुद्धा प्रतीतिः (३७) ॥

पदैकदेशे यथासम्भवं क्रियेऽपोदाहरणं,

श्रुतमति चपलत्वात्स्वश्रमायोपमत्वात्

परिपतिविरसत्वादृक्‌शब्दमेनाऽऽनिनायाः ।

भावः । प्रदीपकतत्कृत्‌ 'यदुदिति न पदद्रयं किन्तु नित्योस्म्योरितिहद्रेश

वोष्यां यदो हितापकोटवमादेशः;, तथाचादेशिनि यत्पदेन तत्पदेन च

वाक्यामध्यगतैनेव रूपेण पापपरिहारः;, स्वादेशस्थ शाकल्येन सम्बन्धस्परत्वा-

पाठकः; एकतैव तेन तडपपत्तौ न तम्चलेटपि तद्मेलाः' इति प्राहुः ।

(३६) विप्रइच गताः क्रसवः प्रायाः खानि इन्द्रियाणि च येषां ते ।

(३७) व्रतमपार्थं विकृतोऽप्यर्थो विद्यचतिः, प्रकार्शितविकृतेऽथेस्स

व्यञ्जकत्वं श्रान तु श्रव्यत्सेति व्याख्यासक मेद इति प्रदीपः ।

सप्तम उल्लासः ।

१४६

इति यद् गीतसदृशत्वमालोचयाम-

सदृपि न हिरण्याचीनं विस्मरत्यनन्तरालम् ॥

मत त्वादिति । यथा वा,

तदृक्छ सिद्धैर् कुरू देवकाव्यमर्योदयमर्यादान्तरभ्य एतत् ।

अपेचते प्रत्ययम् लक्ष्यैर् वीजडुरः प्रागुदयादिवाचः ॥

मत द्वै क्षैत्र इति कट्ट (३४) ।

यथाम्भोविषममेघनानां

सम्पादितां शिखरैर् विभर्ति ।

वलाकच्छेदविभक्तरागाम्

अकालरन्ध्राभिव धातुमत्ताम् ॥

मत मत्ताघुः छीवायै निघ्नताधः ।

ध्यादावज्ञानपुटलिलिपवपुः खासानिलोक्षासित-

प्रोत्सर्पदिरह्नालेन च ततः सन्तापितानां हृशाम् ।

सम्पत्येव निवेशक्रमुपयसा देवस्य चेतोभुवो

बल्लीनाामिव पानकर्म (३५) कुरते कामं कुरङ्गदृशा ॥

मत हश्शामिति बड्लवचन निरर्थकं, कुरङ्गदृशाया

(३५) एकत पढे बड्लवर्णानां कटुत्वं पददोषत्वं, तेन चि पदस्वै-

कटुत्वप्रतीतेः, एकस्य वर्णस्य तथाले च परैकदेशदोषत्वम् ।

(३५) भारायः तैषैरयं ग्रस्तं पद्देन लिम्प्रायग्नौ बननाया पयसि निवि-

श्यते इति, एतदेव पानकर्म्मोुच्यते इति नागोजीभट्टः ।

१५० काव्यप्रकाश: ।

एकस्या एवोपादानात्, नचालसर्वत्रलितेत्यादिवत् (४०) व्यापारमेदाद्वयत्‌; व्याप्याराशामनुप्राप्तत्वात्, न च, व्यापारे- ऽपि हक्शब्दो वत्ते । अत एव 'कुत्रते' इत्यात्मनेपदमध्यनर्थ- कार्थ, प्रधानाधिक्रियाफलस्य क्रियासमभिव्याहारात् (४१)।

चापार्यैः क्षुपुरविजयी, कार्तिकेयो विजेयः, प्रास्यस्यः सदनमुदधिमूर्तियं हन्तकारः ।

(४०) अलसवलितैः: प्रेमाद्रौद्रैर्मुंडर्मकुलोचकैः ख्यातमति॒मुखैर्न ज्जालो- लैनिमेषपराङ्मुखैः । हृद्यनिहितं भाषाकूतं रमयद्विरेच्चयैः कवयः शुक्ती कोटयां मुखे । त्वयदा विनोच्यते इत्यवेवेद्यः ।

(४१) प्रधानस्य मुख्यस्य क्रियाफलस्य (प्रकृतेः) सकलविलासिजनविजय- रुपसः, कर्त्तरि कुरूद्धेन्चापलस्यो श्रमबन्धनेशविद्युमानते । ननु दीने त्वामनु- नायते तुयनेव चुतसंस्कृतेरेवात् दोष वास्तामिति चेत् । न, वैपम्यात् तथाचिः, 'व्याश्रिव नाथः' प्रति क्रूलेप्सा आश्रिवि आत्मनेपदं नियमयता तद्धने याचनाद्योः विवक्षिते आत्मनेपदं व्यवचिचीयते कति याचनार्थ प्रयुक्तं चात्मनेपदं चुतसंस्कृतमहं, प्रकृतेः तु एकत्वादिसंब्याप्योभाविवक्षायां क्रिया- फलस्य पराभिप्रेततदायिवचचायाः प्रयुक्तं वहुवचनमात्मनेपदं च न च्युत- संस्कृतं, 'बहुपु वहुवचनम्' इत्यनन 'स्वरिताजितः कर्त्रभिप्रेतक्रियाफले' इत्यन च क्रूलेपा यथाक्रमं बहुपु वहुवचनं कर्त्रभिप्रेतक्रियाफले विवक्षिते आत्मनेपदं नियमयता एकत्वादिविवक्षायां बहुवचनं, पराभिप्रेतक्रिया- फलविवक्षायाः्मनेपदस्य व्यवचिचीयते, न तु तत्तद्विवक्षास्वलेटपि तस्य तस्य व्यवच्छेदः; परन्तु तत्तदर्थोभविवक्षायां तेषां प्रयोगो निःर्थक इति यथोक्तमेव सम्यक्, एवमेव प्रदीपः ।

सप्तम उल्लासः !

१५१

प्रस्खेवैतत्, किमु नतवता रेपुकाकडनाधाम्

बध्द्वा रसप्रसव परमुना लज्जते चन्द्रांशः (४२) ॥

अत विजेय द्रुति कतप्रत्यय: ऋप्रत्ययायैदवाचक: (४३) ॥

अतिपेसवमतिपरिमित-

वर्षं लघुतरमुदाहरति ग्रहः ।

परमार्थतः स हृदयं

वहति पुनः कालकूटघटितमिव ॥ (जो०)

अत पेसवशब्द: ॥

य: पूयते सुरसरित्मुखत:र्षिसार्य-

खानेन शास्त्रपरिशीलनकोलनन ।

सौजन्यमान्यजनिहृर्जितमूर्जितानां

सोडयं हशो: पतति कस्यचिदेव पुंस: ॥ (जुगु०)

अत पूयशब्द: ॥

(४२) ह्नककार: जोडग्रपासालिका भित्ता, 'प्रासप्रमाखा भिच्चा स्वादमन्ता तसहष्यमन्‌ । कयं चसुरगुयं प्राहडह्नककारं दिवोत्तमा:' इति मारक्खेयात‌ । पुरा किल परशुराम: कार्तिकं विजितवान्‌, कश्यपाय

अथवीं दत्ता प्रक्लेप समुद्रमुखार्च्य तत्कावासं चकार, परशुना रेपुकानाक्री

श्रमातरं जक्खान चेति पौराणिकी गाथा ।

(४३) प्रछोर्षे विहितेन यमत्रयनेनातीतकाचोपस्थापनसम्भव: । यभ्रतय-

मालगतलेनालं पदैकदेशदोषोट्टयम‌ । 'विदग्धदभिनव: क्र्यादो' ह धाहप

सगयो: सम्बन्धात‌ सद्दोषयं दोषसद्भयगत्लात‌ पददोष: ।

१५२

काव्यप्रकाश: ।

विनयप्रपत्यैव केतनं सततं योऽभवदृङ ताहघ्नः ।

कथमय स तद्धृश्यतां तदभिप्रेतपदं समागतमः ॥ (छामर०)

छत्र प्रेतशब्दः ॥

कचित्किनू कर्म्मणि सामर्थ्यमस्य नोत्तपतेतराम् ।

प्रयं साधुचरितस्यादृशादलिरिध्यतामिच्छ ॥

छत्र किं पूर्वं साधुरुत, साधुषु चरतीति सन्देहः (४४) ॥

किमुच्यतेन स्फूर्तिमौलिमालामहामपोः ।

सुदृढेभं वचोवाग्भिरेजो यस्य विभाव्यते ॥ (नेपा०)

छत्र वचःशब्देन गोःशब्दो लक्ष्यते । छत्र न खलु न केवलं

पूर्वपदं, यावदुत्तरपदमपि पर्यायपरिवर्त्तनं न चमते । जल-

ध्यादावुत्तरपदमेव, वडवानलादौ पूर्वपदस्येव ॥

यद्यप्यसमर्थश्चैवामप्युक्तादयः केचन भेदाः ; तथाप्यन्वैर-

लड्धारकारैरविभागेन दर्शितां इति, भेदप्रदर्शनेनोदाहृत्यैव

इति च विभज्योक्ता: (४५) ॥

(४४) छत्रशब्दाभोगी 'भूतपूर्व चरति' इति चरटप्रत्ययः किंवा 'चरति':

इति टानसुरघातः ? इति सन्देहादिक्कार्यमसन्देहः ।

(४५) सामान्ततो विरुध्दार्थप्रतोतिसामर्थ्यविरहयवासामर्थ्यपदेनो-

च्यतां, स च छत्रप्रयुक्तावाचकनिहितार्थस्य साधारण्य इति किमुक्ताहृच्चसप्रभेदकरखे-

नेति पूर्वोक्तचर्विता, प्राचीनप्रथालव्यवस्थानेन, शिष्याणां प्रभेदप्रदर्शनद्वारा

चदाहरणज्ञानानुरोधेन च एवं कतमतिति सिध्दानयति यद्यपीति ।

सप्तम उद्दासः।

१५२

प्रतिकूलवर्षामपहृत- लुम्पकिसृगं विपन्नस्य हतटत्तम् । न्याताधिककथितपदं पतत्प्रकर्षं समात्तपुनरात्तम् ॥ ४ ॥

श्रद्धान्तरैकवाचकम् श्रमवन्तमयोगसन्नभिहितवाच्यम् । श्रपदखपदसमासं श्रद्धीषु गर्भितं प्रतिदिश्तम् ॥ ६ ॥

भन्नप्रक्रममक्रमं श्रमतपरार्थं च वाक्यमेव तथा (४६) ।

रसादृश्यात्सं वर्षाणां वच्यते, तदिपरीतं प्रतिकूलवर्षं, yatha शुष्कारे, प्रकृष्टोत्कर्षा हya पूर्षमाकर्षडुर्लक्षिण! माम् । कषुकरठग्रा: वर्षं करषे कुरू करहर्त्तिमुच्यते ॥

रौद्रे यथा, देशः सोड्यमरातिशोषितजलैर्यक्न शुषा: पूरिता:, चन्द्रादेव तथा विधः परिभवस्तातस्य केशाग्रग्रः ।

(४६) ऋदमलावघेयम् । क्रिष्टलमिव प्रतिकूलवर्षादीनामपि कौपाश्रित_ समाश्रिततलेन पददोषत्वं सम्भवतीति प्रदीपः ।

न

७५८

काव्यप्रकाशः

तान्त्रेवाचितथक्स्त्रशस्त्रगुरुरुक्स्त्रापि भाषन्ति मे, यद्रामेषा हरन्तं तदेव कुरते द्रोषालम्नः कोषनः ॥ यत्न हि विकटवर्ष्मत्वं दीर्घेषमासत्वं चोचिचतं । (यथा, प्रागप्राप्तनिशुम्भशुम्भामर्षवशात्तुद्रेर्धाविधाविभ्रव- क्रोधप्रेरितभस्मार्गेऽभुजसद्भापविद्धः चष्णात् । उज्ज्वालः परशुभयत्संधीतिलस्वक्छ पीतामिथ- चैनामेन जगत्सु खड्गपरशुदेवो हरः खाण्यते (४७) ॥

यत् तु न क्रोषस्तत् चतुर्थपादाभिधाने तथैव शब्दप्रयोगः ।

उपहतं उतलं (४८) प्राप्तो नुष्ट्रो वा विसर्गो यत्र तत्, धीरो विनीतो निपुणो वराकारो वपोक्त्र सः । यस्य भत्या बलोत्सिक्ता भक्ता बुद्धिप्रभाविता: (४२) ॥ विस्नतः सन्त्रेधं कुर्यं,-विलेपो-(५०)-श्लीलत्वं कष्टत्वञ्च ।

(४७) निगुम्भो नमन् । हरेऽपि शरश्शोरेरः खड्गः परशुरामाय एतत् रति चन्द्रिका ।

(४८) 'अतो रोषतुदच्यते' (६।२।१३४पा०) इति स्वरेर्या उत्तमप्राप्तिः ।

(४९) बुद्धिभावयुक्ता:, (इतच्प्रत्ययः) । पूर्वस्मिन् उपहतविसर्गत्वं, उत्तरार्धे तु लुप्तविसर्गतवमिति । उपहतकविसर्गोऽत्र बहुवचने दोषः ।

(५०) व्यसनित्वरपविभेषः पुनर्द्विविधः; 'वाक्ये तु सा विवक्षामपेक्षते' इत्यनुसारदर्शने रोच्चत्वम्, 'ज्ञानुषासनिकश्वेति, तन्नान्योटपि प्रत्याहहेतुकोविदि-'

सप्तम उल्लासः १

१४४

स्वाद्यं यथा,

राजन्मि कान्ति भवतश्चरितानि तानि,

इन्दोर्बिम्ब इति दर्शति यानि रसातलेऽन्तः ।

धीरोदरेर्लतितते उचितानुरक्तो

शातन्नती विजयसम्पदमेय भातः ॥

यथा वा,

तत उदित उदारझहारियुतिरुचै रुदयाचलादिवेन्दुः ।

निजवंश उदात्तकान्तिकान्तर्वत मुक्तामणिवच्चकास्ति नृपः ॥

(संचितां न करोमीति स्वेच्छया सदृरपि दोषः, प्रष्ट-

व्यादिहेतुकत्व लवसरितं ॥ )

वेगाडीय गगने’चलरङ्गारचेष्टितः ।

शयमुत्पतते पत्नो ततोऽपवै कचिद्गुरू (४९) ॥

श्रात सम्भावखोलता ॥

हेलकक्षेति द्विविधः, तथोदाहृतपूर्वखलोकस्स पूर्वोक्तै र्तानि इन्दोरित्यैवै-

कोटस्मिः । उत्तरार्ध व इन्दोरिते दिवचनं प्रष्टव्यम्’ (१११११) इत्य-

नेन दिवचनस्य प्रष्टव्यमंचकस्य ‘श्रतः प्रसङ्गा श्रृङि नित्यम’’ (ह।११२४)

इति ख्वलेपा प्रदर्शितद्धावविधानात् प्रष्टव्यहेलकानुशासनिकोटस्मिः ।

उत्तरखलोके तु ‘लोपः पाकल्यस्य’ (६।१।१९) इति ख्वलेपा विहित-

स्वापि लोपस्स ‘ग्रातस्यः’ (२।१।४२) इति ख्वलेपा विहितं गुर्यं प्रति ‘पूर्वत्रा-

सिद्धम’ (६।२।१) इत्यनेनाश्रितविधानादचिह्नेहेलकोटस्मिनिरीत ।

(५१) नायकाग्रिचितं सङ्गेतस्थानं बौधगन्या दूता इयमुक्तिः । लसङ्गेति

जुगुप्साभझकः, चिह्नं इति श्रीडाव्यझकः ।

१५६

काव्यप्रकाश: ।

उद्योतवत् तर्वाली मर्वन्ते चारुवस्थिति: ।

नातर्ज युज्यते गन्तुं शिरो नमय तन्मनाकू ॥ (स०प्र०क०)

इतं लच्यपानुसरङ्गपेडप्यश्रव्यं (४२), अप्राप्तगुरुमावान्नलचु,

रसानुगुणपदवृत्तं यत्, तत् इतनत्तत् ; क्रमेपोदाहरिष्यम्,

प्रसतममततं कः सन्देहो मधुन्यपि नान्यथा,

मधुरमधिकं श्रोतुरपि प्रसन्नरससंप्लम् ।

ससदपि पुनरमध्यस्थः सन् रसान्तराविज्ञाने

वदति, यदिचान्यत्नादु स्यात्प्रियवादनकृद्वात् ॥

अत यदिचान्यत्नादु स्यात् इत्यश्रव्यम् (४३) । यथा वा,

जो परिहरिउं तौर्दु मञ्यमि या सुन्दरतणगुणपेषणा ।

अहु यावर जस्स दोसो पडिवक्खेइम्पि पड्ढिक्खो (४४) ॥ [९]

अत दितीयहत्तीयगणौ आकारमकारौ ॥

(४२) लच्यं गुरूक्तिनियामकम्, कपिशब्दात् तदनुसृतस्यान् समुज्जीयते ।

छत्तस्स अण्हवयलद्धा छन्दोभङ्गात् यतिभङ्गतु ख्वानविभमे गयाणिग्रेषयोगाज्ज्,

तद्वादं प्रतिषिद्धाव्मिेश्यान्ये उदाहरते ।

(४३) वल्ल हि हरिवंशकाव्ये 'वदतु यदिहा' द्रिते वाच्यवाचकसंबन्धे

अचितार्तपि यतिमेन्ना, पछाच्चरस्स 'हा'-इत्यस्स परप्पदस्सानपेच्चत्वात् ।

'न स म ट स ला गः' पढवेदेइहंरिणो मता' इति हरिपोलकसायम् ।

(४४) यः परिहत्तुं तोर्यते मनागपि न सुन्दरतरसुपेन ।

रच्य केवचं यस्य दोषः । प्रतिपक्खैरपि प्रतिपन्न रति सं० ।

नवरसदो केवलबाच्ची,

च्यात्पिरेवार्थे । चरित झार्याणां दितीयस्स हरिउं द्विस्नलगुरोः सगपास्स,

हत्थोयस्स च तोर्दु रत्यादिगुरोरभङ्गणास्स व्यववधानाद्नव्यतिमानुभविकम् ।

षष्ठम उल्लासः ।

विकसितसस्नेहकारभारधारी- परिमलपुष्टितगुक्जितदिरेफः । नवकुसुमयचारुरूपसमृद्धि- हेरति मुनेरपि मानसं वसन्तः ॥ षत शारिष्वदः; (हारि-प्रसादितसौरभेति पाठो युक्तः) ।

यथा वा, धन्यास्ता सुप्रतरोज्ज्वलभुवो धन्या मदनैर्व सा, सम्भारा: खलु तेऽन्य एव, विधिना यैरेष दृष्टो युवा । शीमालोकितुंषां दिशां करतलात्, क्लीषां नितम्बस्थलात् हस्ते यत्न पतन्ति मूढमनसामिक्ष्वाक्षी वधूषु च ॥ षत वस्त्रायपीत पाढे लघुरपि गुरुतां भजते (५५) ॥ [२]

हा चप! हा बुध! हा कविवरो! विप्रसद्धिस्समासादय! देव! । सुग्धविदगधसभान्तररत्न! कासि गतः क वयझ तवैते ॥ [३] हास्यरसव्यङ्कामेतहस्तं (५६) ॥

(५५) प्रथमं पुष्टितमायात्तं, ‘चयुजि नयुगरेतोडिकारो युजि तनकौ अरसावच पुष्टिताभा’ इति तर्कव्यासङ्गः । उत्कटेन मादनविधैर्निकैतिनं हतं, स्हयोनैरैैद मः सजेए सततगः सादृश्यविक्रीडितमिति तत्त्स्यश्रयाम् । चत ‘तथा पादान्तकोटपि वा’ इति गुरुत्वनियामकल्चयाऽनुसारकोटपि वस्तु- गैचिल्लात् गुरुकायंकृत्याचमत्कृतेः दोषः, वस्त्राऽख्यपीत पाढे तु वस्त्रदार्घ्ये- गुरुभावप्राप्तिरिति न दोषः । तथाच पादान्तलङ्गोगुरुत्वे वस्तदार्घ्यमेव हेतः ।

(५६) करषे पुष्टितमापादीनां, सङ्क्षारादौ षष्ठीसङ्गरादीनां, वीरे- प्रिखरिदीमन्दाकान्तीनां, हास्ये च दोषकस्स आनुगुण्यानिति नागोजीभट्टः ।

१५८

काव्यप्रकाशः

न्यूनपदं यथा,

तथाभूतां दृष्टा रूपसदृशि पाश्वालतनयां,

वने व्याधैः साज्ञां सुशिरमुपितं वल्कलभरैः।

विराटसुतावासे श्वितमधुसितारम्भानिभृतम्,

गुरुः खेदं खिन्ने मति भजति नान्यापि कुरुष्व!॥

ज्ञातास्वामिरिति, ‘खिन्ने’-इत्यस्य पूर्वं मित्यमिति(५७)च॥

अधिकं यथा,

स्फुटिकाकृतिनिर्मेलः प्रकारं

प्रतिसंक्रान्तनिग्रातग्राह्यतत्वः।

अविदितसमन्वितोक्तियुक्तः

प्रतिमानास्तमयोदयः स कोडपि (५८)॥

ज्ञातासतिगदः।

(५७) येन बिना वाक्यार्थहानिः क्रियाकारकाद्यन्यतमकपदस् तस्य

पदस्, तत् पदं यत् पदं बिना शाकार्थं, तस्य च व्याघ्रण यत् न्यूनपदत्, यथो-

दाहरखे। ज्ञातास्वामिरिति कारकपदस्य। खिद्ने इति कारकपदशाकार्थ-

इत्यमिति पदस्य वानभिधानम्। यतदतिरिक्कपददानभिधानं वाच्यानभिधानस्-

विषयः। उभयनेव प्रकारणादितो विरचितार्थप्रतीविरभर्वति। शाकार्थस्थे

तु नैवमिति भेदः।

(५८) प्रतिमास्नानामस्नलमवस्य (पराभवस्य) उदयः प्रकारको यक्यात्,

सः। पूर्वं केनाप्यपराभतानामपि ततः पराभवाख्य इत्यर्थः; स च उदय-

पदादेव सभ्यत इति नोदयपदव्यर्थता।

सम्रम उज्जासः ।

यथा वा,

इदमतुचितमन्र्रमर्थपुंसां,

यदिपि निरर्थपि मात्रया विकारा: ॥

यदपि च न सतं नितरामवीनां

सनपतनावधि जीवितं रतं वा ॥

अ्रत ज्ञातमिति सतं (४८), प्रत्युत प्रक्रमभङमावर्जति ।

तयाच, यदपि च न कुत्राप्योचनानामितिपाठे निराकाङ्क्षैव

प्रतीति: ॥ कवितपदं यथा,

अ्रधिकरत्नकतलं कल्पितस्वापलीला-

परिमलनिमीलत्प्रायिकदमा गाढ़पाली ।

सुततु ! काय कस्य कच्जयतस्सैव

स्वरनरपतिलीलायौवराज्याभिषेकं (५०)॥

अ्रत लीलति ज्ञतं ।। पतत्प्रकर्षं यथा,

क: क: कुत्र न घृष्णुरायितघुरी घोरो घुरेच्छङ्कर;

क: क: कां कमलाकरं विकमलं कुर्वन् करो नोद्वत: ।

(४९) सतं व्रधिकं सतं ; पूसांश्च विकाररुपधस्सानौचित्यसुक्तम्;

उत्तरार्डेँ तु जीवतरतयोर्धमयो:

सनपतनावधिलाघवकथनेति प्रक्रमभङ्क: ।

एवं यदपि चेतिष्मुसुयार्थकोष चकारेष समुचितमन्यत किंपि न ज्ञतमित्य-

नेनानेतुभाकाङ्क्षितमस्तीत ।

(५०) हृद: स्वार: स्नेहाप्यवशोकतां तां वशीकृतिन्तं तं जनमवलोक्य

व्यवस्यमेव रमयोजयलचचयो खराज्येऽभिषेच्चयति भाव: ।

१६०

काव्यप्रकाशः ।

के के कानि वनान्यरक्ष्यमचिषा नोन्मूलयेयुर्यंतः सिंचेष्टेहविलासमभूवसति: पन्नागनो वर्त्तते ॥ समाप्तप्रणयातं (६१) यथा, क्रो‌ॅदार: शृङ्गारमुखस्य, सुरतक्रीडापिकोनां रब:, भड्ढारो रतिमजरीमधुलिहां, लीलाचकोरीष्ठनि: । तन्त्रग्रः काद्बलिकापासारष्यभुजाम्बेपस्कत्काष्ठा-काषा: प्रेम तनोतु वो नववयोलास्याय वेष्टुक्षण: ॥ द्वितोयादृग्गतेकैकवाचकशब्देप्रथमार्थ' यथा(६२), मधुश्चरस्यापातं गस्यतां, भः सद्भो:, विरचय सिचयान्तं मूर्छि:, धर्मः कठोर: । तर्दिति जनकपुत्री लोचनैरस्पृश्री: पथि पथिकवधूभि: श्वश्रुता वीचिता' च ॥

(६१) क्रियाकारकान्वयेन समाप्रेपि वाक्ये विशेषाभिधित्सां दिना पुन-स्तदाक्रन्वयिपदार्थाभिधानं वल, तत् । तथाहि—श्लो‌ॅदाहरणे 'एताहश्र:काया: प्रोम तनोति वः'-इत्यनेन वाक्येनमप्रकाश्य पुनः तत्क्रियाकाङ्क्षं कर्त्तु: नवयौव-निश्रेष्याभिधानं, न च तत् विशेषणदानादन्यत् प्रवोजनमसति ।

(६२) द्वितोयादृग्गतमेकं वाचकं श्रेपम (व्यपिश्रयम्) यस्य, तादृयं प्रथमादृग्गतं वल, ततू; यनं प्रथमादृग्गतवाक्यं, द्वितोयादृग्गतेन एकेन मदेन परिपूर्यंते; तत् व्यर्थो‌ॅन्नरेकवाचककमिति फलितम् । तथाहि भः सदर्भो; तत् (तत्क्रात्) मधुश्चरस्यापातं गस्यतामिति प्रथमादृग्गतं वाक्यं, द्वितोयार्दृ-गतेन तर्दित्यनेन परिपूर्यंते इति ।

सप्तम उल्लासः ।

१६१

प्रभवन् मतः (दृष्टः) योगः (सम्बन्धः) यतः, तत् (ईश), यथा,

येऽन्तः कलांशे भेदानुसारितः पीताः प्रतापोष्मभि-

रोलापानमुखस्थ नन्दनतरुच्छायासु येः कलिपताः ।

येषां उद्भूतयः सतामरपतिच्छोभाः चपाचारिप्यां,

किन्तैषत्परितोषकारि विहितं किश्चित्प्रवादोचितम् ॥

ज्ञानाश्रु परार्थत्वादसम्बन्धः समलालस्रात्-

इत्युक्तानयेन यथोक्तनिर्देशानामर्थानां परस्परमसमन्वयेन

यैरित्यन विशेषव्यसाप्रतीतिरिति । (चपाचारिभिरिति पाढे सुब्बते सम्बन्धः (हैम)) ।

(७३) व.प. पदार्थावोरन्वयसदृशवाक्यभाः ; विधेयाविमर्शस्यैव तु मन्तव्य-

सम्बन्धेऽपि उद्भेद्यविभेदभावनागम प्रतिभेदः ।

(७४) गुप्यानामप्रधानानां, परार्थत्वात् प्रधानान्वयेच्छ्वात्, व्यसस्यन्वः

परस्परमनन्वयः; समत्वात् प्रधानाश्रयेच्छ्वात् । गुप्यानां परस्परमनाक-

कृतया न परस्परमवः; किन्तु प्रधानैरेव गुप्यान्विति शिद्वान्तः । मकते

तु यैरिति यदर्थेसु विशेषेऽथतया चपाचारिसम्पदो विरुध्दाचातः; सच न घटते,

निमित्तविभक्तिकलावात्तथापि [ 'यो रसभावः तस्य यतः' ] इत्यादौ यत्स्थ-

धोरिव यदर्थयोरपि भिन्नविभक्तिकयोरभेदान्वयः श्लोकीयरामिति येऽपां प्रताप-

ोष्मभिः पीताः, यैः मानभुवः कलिपताः, येषां उद्भृतय रति रीख्या सब्बैःपामेव

वदर्थानामभेदान्वये सति एकल चपाचारिपदार्थेसु विशेष्यले सब्बलेव तस्य

विश्रेश्याताप्रतीतितिरभेदान्ति] । तदपि न, यदर्थानामुहेप्स्वतात्याप्रधानानां परस्प-

रमन्वयासंभवादिति । चपाचारितभिरिति पाढे तु चपाचारिपदार्थेसु तैरिति

तत्पदार्थानां सब्बैःपामेषु यदर्थानां विशेष्याताप्रतीति ।

५

१५२ काव्यप्रकाशः ।

यथा वा, त्वमेव सौन्दर्यं, सच रुचिरतया: परिचितः, कलानां सीमां परमित युवासेव भजयः ।

श्रपि हृदं दिच्छा तदिति सुमगे! संवदति वाम, शत: श्रेपं यत् स्वाज्जतमिति तदानों रुपपतया (६५) ॥

श्रत यदितत्र तदिति, तदानीमिल्यत यदेत वचनं नास्ति । चेतर्या दिति युक्तः पाठः । यथा वा,

संग्रामाङ्घयागतेन भवता चापे समारोपिते देवाक्षय येन येन सच्चा यथात्मासादितम् ।

कोदण्डेन प्रहता: घरैगैरकथनेनपि भूराशलं, तेन त्वं, भवता च कोधिरतुला, कोश्यो च लोकतयम् ॥

श्राकार्षनक्रियाकर्मकत्वे कोदण्ड प्रहरणियादि (६५),

(६५) तत् तु स्वाखात्, रति एवविभं, वां युबयो:, हृदं मिथुनं, दिच्छा माग्येन, संवदत्यपि योग्यमपि भवति, शत: पूर्वोक्तात् । गोषं श्रवणिग्रहं, समा-

गरुपं, यदि स्वात, तदानों हृद हृचितया सौन्दर्योदिना, जितम, अन्यथा योग्यसमागमभावे रुषावस्मेव विफलमित्यर्थ: । श्रब यत श्रेष्ठं, तत् सदा श्यादृशो न भवति तसडयदापदयोरभावादतो रुष्येस तदानोंपरेन:;

मान्योऽभिधीयते;, स च न सम्भवति वस्त्रेन तदानोंपदस्वन्ये निराकाकुलादिति ।

(६६) श्रस्य प्राभ्रभित्सनेनान्नय: । श्रत हि प्रधमाद्वावाक्यार्थे उत्तर-

द्रस सम्बन्धो विचिच्छत:, स च न सम्पद्यते, तथाहि श्राकार्षनक्रियायां कोद-

बादिमातिपदिकार्थोनां प्रत्येकं कर्मतयाटन्वये कोदण्डं घरान्वित हितीया स्वात । श्रथ [कोदण्डादीनां सबें: काम परसर्गमन्वितानामपि एकदै वाक्या-

सप्तम उल्लासः ।

वाक्यार्थेस्य कर्मणस्ते कोदण्डः शराद्दति प्राप्तम् । नच यच्छब्दार्थ-

थेस्तदिग्रेष्यं वा कोदण्डादि । नच केन केनेत्यादिप्रश्नः ।

यथा वा, “चापाचार्थे स्किपरविभक्ति”-रित्यादौ भागवस्य निन्दायां तात्पर्य्यं, ज्ञतवतेति परमौ सा प्रतीयते (६७)।

(कतवंत इति तु पाढे मतयोगो भवति) । यथा वा,

चत्वारो वयकर्तृविजः, स भगवान् कर्मोपपदेष्टा हरिः,

संग्रामाध्वरदधीचितो नरपतिः, पत्नी ऋषीश्वरता ।

थविविधया कार्यातमिति न दितीयाप्रसङ्गः, प्रातिपदिकादैय दितीयाविधानेन

वाक्यादत्वमपवादिति नेद्] । न, “यो यो धीरः शमयात्किलान् शत्रू-

महोपते ! । भोभो त्रायो कपः कर्हि शोमदत्तर्धनकः”-रत्यादिवत् परस्मै-

मन्वितार्थकल्वाद् कोदण्डादिप्रदेशेः कोदण्डः शरा हृति प्रयमा स्वात् ।

यदपि [यच्छन्दस्सुधिष्ठितवाचकतया कोदण्डादिपदाथै रति

वच्छन्दार्थेस क्रियान्वयेन कोदण्डादीना मान्नयोऽभ्यन्वेति] । तेन, एवं सति

कोदण्डादीनां पुनरुपादानं व्यर्थं स्वात्, यच्छन्दस्साकार्थत्वप्रसङ्गश्च ।

[ यघ यदर्थयोः कर्तृकर्म्मयोगित्वेन ध्रयाणि कोदण्डादीनोति नेद्

कोदण्डेन यत् घराः समासादितं तदार्घ्रय्येति वाक्यार्थपर्यवसानेन पुनर्विग्रे-

वाक्याद्वैया श्रवणतः, भिदाविभक्तिकतया यत् घराः समासादितस्तमत्यन्व-

सम्भवात् । [ननु येन यदिति सामान्यतोऽवगमेन केन केन किं किमिति

विप्रेप्रम्ने सति तदतदतया कोदण्डेन घरा इत्यकुर्व्वद्राई मुक्तमिति] ।

न, प्रश्न-

वाचकपदाभावात्, बेन येन यत् बदासादितं तदार्घ्रय्येति प्रतिबिन्यैव कोदण्ड-

दीनामुक्तत्वादिति ।

(६७) स्वान्न परगुनिन्दामुखेन भागवसिन्दायां वैदग्ध्यप्रातिग्राय इति तदे-

वाभिप्रेतमिति न वाच्यं, यथा सद्धोयोग्यलोपपत्तये परशुरामिनः शिवगि-

१६४

काव्यप्रकाशः

कौरव्यः पशवः, प्रियापरितवक्रो घोपश्रान्तः फलं,

राजन्योपनिमन्त्रणाय रसति स्वोतं यघोदनुधि: ॥

सन्नाश्वरधुर्यः समासे सुप्रीभृत इति न तदर्थः सर्वे: संयु-

क्यते। यथा वा,

जह्नाकडोरणालो नखकिरणप्रसरालीकरालः

मृत्यप्राप्तक्तकाभाप्रसरकिसलयो मधुमज्जीरमद्‌ः ।

भर्ज्जुनृत्यत्ककारे जयति निजतनुच्छकलावयवापी-

सम्भूताम्भोग्योभां विद्धदधिनवो दहडपादो भवान्या: ॥

अत्र दृश्यपादगता निजतनुः प्रतीयते, भवान्या: सम्-

स्तविनी तु विवक्षित (६५) ॥

सवश्यवक्तव्यमनुक्तं यत्, यथा,

अप्राप्तस्य चरितातिशयैश्च हृदय-

रत्यदुतैरपहृतस्य तथापि नास्या ।

कोट्येन वीरशिरुकाकारतरप्रसेय-

माहाल्यसारसमुदायमयः पदार्थः ॥

अत्रापहतेोडप्येतदपहृतस्य विधिवाच्यः । तथापीतस्य

द्वितीयवाक्यगतत्वेनैवोपपत्ते: (६५) ।

यतलादीनि विशेषणानि, तथा तद्योग्यताप्रतिपादनाय तसैव कश्चिदन्यों मत्व-

मुचिन्तः, अन्यथा प्रक्रमभङ्गः स्वादिति, यथोक्तमेव सम्यक् ।

(६५) 'वस्मादृशिकानां निजादिपदार्थानां क्रियान्वयिकारकपदाथै एवा-

न्याय:' इति नियमेन निजपदार्थस्य दहडपाद एवान्वयः स्वादिति ।

(६५) तथापीत तच्छन्दार्थे: पूर्ववाक्योतं किमप्यर्थमपेचते इति यथक्-

सप्तम उल्लासः।

९८४

यथा वा,

एषोऽपि मद्वृत्तिनयामुखपद्मजन्मा प्राप्तः सुरासुरमनोरथदूरवर्ती।

स्वप्रेरणाकृतकृत्यघटनाधिगताभिरूपलच्योफलामसुरराजसुतां विधाय ॥

स्वप्न मनोरथानामपि दूरवर्त्तीत्यप्यर्थो वाच्यः । यथा वा,

स्वयि निबद्धरते: प्रियवादिन: प्रणयभङ्गपराण् खचेतसः ।

कामपराधीनव् मम पक्षसि? त्यजसि मानिनि! दासजनं यतः ॥

स्वतापराधस् तवमपीति वाच्यम् ॥

स्वस्थानस्पन्दं यथा,

प्रियेषु संगृह्य विपच्चसनिर्धौ

उपादितां वचसि पीवरस्तने ।

सृजन् काचिदिज्जडै जलाविलां,

वर्षन्ति हि प्रेम्णि गुषा न वस्तुनी ॥

स्वत: काचिन् विजहावितवाच्यम् (७०) । यथा वा,

सग्नः केलिकचग्रहणस्खलज्जटालम्बेन नित्डानरे

सुदृशां प्रतिकन्थरेगुद्गकलेनान्तःकपोलस्थलम् ।

ध्वाक्यसम्पादविल्ही प्रथमा विभक्तिरतावश्यंवाच्या ।

स्वतयोगापि स्तः ।

(७०) यथास्मुते, नकाचित् विजहा, क्वपि ह, सर्वोऽपि विजहदरिति प्रसीयेत ।

१३५५

काव्यप्रकाशः

पार्व्वतया नखक्षताङ्घ्रिदत्तसखीनर्मोक्कितपत्रीडया

प्रोन्नृष्टः करपल्लवेन कुडिलवातामुच्चचिवः पातु वः ॥

यत् नखलक्ष्योलतः पूयं कुडिलवातामोदेः वाज्छ्यम् ॥

श्यामास्यसमासं यथा,

श्रद्यापि रुधिरैर्लदुर्गविपसे सीमन्तिनीं हृदि

स्यातं वार्षति मान एघ धिगिति क्रोधादिवालोहितः ।

प्रोद्यदूदूरतत्प्रसारितकरः कदल्यस्तौ तत्क्षणात्

फुल्लत्कैररवकोग्रानिः सरडल्लिलेषोऽपाष्णां ग्रही ॥

यत् श्रुतिश्रुतौ शक्ती समासो न जतैः, कविकत्तृकौ तौ जतैः ॥

संकोषं, यत्र वाक्यान्तरस्य पद्दानि वाक्यान्तरमनुप्र-

पान्ति । यथा,

किमिति न पश्यसि कोपं पादगतं बड्गुष्यं म्टहाणेमम् ।

नतु सुत्थ हृदयनायं कर्हि मनस्सामोरुपम् ॥

सत् पादगतं बड्गुष्यं हृदयनायं किमिति न पश्यसि,

ईषं कर्हि म्टहाणं, मनस्सामोरुपं कोपं मुञ्चति । (एकवाक्य-

तायान्तु क्रियमिति भेदः )॥

गर्भितं, यत्र वाक्यस्य (७१) मध्ये वाक्यान्तरमनुप्रविष्टाति ।

(७१) वाक्यस्य स्वभावत एकवाक्यस्य, वाकैकवाक्यताक्त्रनेया एकवाक्य-

तापत्रास्व वा वाक्यसमुदायस्य ; यथाक्रममुदाहृतस्याद्यम् ॥

सप्तम उल्लासः।

१६७

यथा,

परापकारनिरतैर्‌दूर्जनैः सह सङ्गतिः ।

‘वड्रामि अवतस्ताव्‌न्‌’ न विधेया कदाचन ॥

छत्‍न हतैयपातो वाक्यान्तरमध्ये प्रविटः ।

यथा वा,

लग्नं रागाद्‌हताज्ज्ञा सुहृद्‌गणमिच ययैवासिच्यारिकण्टे,

मातृज्ञानामपीह परपुरुषैर्या च हृता पतन्ती ।

तत्सक्तोडयं न किश्चिद्‌भयाति, विदितं तेऽखु, तेनास्मि दत्तो

भयेभ्यः, स्त्रियोद्योगाद्‌दितुमिव गतेऽस्माकं यस्य कीर्ति॥

छत्‍न विदितं तेऽखिल्वति, एतत्कृतं (७२), प्रयुत लच्‍छीस्त-

तोऽपसरतोति विरुध्यतेऽतिसत्‌॥

“मञ्जीरादिषु रत्नत्मप्रायं, पदिष्णु च कूजितप्रसक्तित,

स्तनितमयितादि सुरते, मेघादिषु गर्जितप्रमुखम्‌”-इति

प्रसिद्धिमतिक्रान्तं;, यथा,

मध्यप्रलयमकरद्‌भितपुष्करावर्त्तक-

प्रचण्डवनर्जितप्रतिच्छतानुकारी मुग्ध ।

रवः स्वप्‍नेर‌वः स्वगितरोदसीकन्दरः

कुतोडय समरोद्‌धेरयमभूतपूर्व्वः पुरः ॥

(७२) ‘तातं’ प्रयोजनं विनैव गर्भितं तातं । ‘विदितं तेऽखु’-इत्यने-

नार्थघटनमहिक्ना ‘दत्तरकालं’ पतिपरित्यागोऽस्यमपराधं तं मातृभिद्‌घ्या:-इति

पूर्व्वमेव मया पत्यस्‍हृत्‌तां प्राप्ततस्‍लम्‌ इत्यर्थोऽभिव्यज्यतिद्वारा तत्‌तोऽपसरतीति

व्यज्यते इत्‍ति भावः ।

१६५

काव्यप्रकाशः ।

छत्न रवो मरडुकादिषु प्रसिद्धो नटूक्तविशेषष्यके सिंध-

नादे ॥ भणः प्रक्रमः (प्रस्तावः(७३)) यत्, यथा, नाद्धे निष्पाया: नियतेर्नियोगात्

छत्न गते हन्त निष्पादपि याता ।

कुलाकुलानां हि दशातुरुपं

नातः परं भदूततरं समक्षि ॥

छत्न गतेऽतिप्रकर्षान्ने यातेऽतिप्रसते: । (गता (७४) निष्पा-

डीति तु युक्तम्)। [ नतु 'नैकं पदं द्विःप्रयोग्यं प्रायेण'-इत्य-

न्यत् (७५), वस्थितपदं दुष्टमिति चेदैवोक्तं, तत्कथमेकस्थ पदस्य

द्विःप्रयोगः । ] उच्यते, उद्देश्यप्रतिनिदेशव्यतिरिक्तो विषय

एकपदप्रयोगनिषेधस्य (७६), तद्वति विषये प्रयुत तसैव

पदस्य सर्वनाम्नो वा प्रयोगं विना दोषः ।

(७३) प्रस्ताव: उपक्रमः, येन क्रमेयोपक्रमः तेनोपसंहार इति निय-

मस भद्र इत्यर्थः ।

(७४) छत्न हि, विविधवस्तुसंब्या गम-या-प्रकृतियामुपस्थित एकोऽप्यर्थो

भिक्षादापाततो भातीति । छत्न 'न शक्तित प्रस्ययो लोके यत शब्दो न

भासते' इति हरवृत्तानुसारेण, स्त्रीलिंग शब्दोऽपि नपुंसकलिङ्गेनः । तेन

यथाश्रुतमेव पश्यं सक्कमयन्न । यक्षिलन मते, सर्वनाम्ना पूर्वपदविमृष्ट

एवार्थः परामृश्यते, एवमेव नागोजीभट्टः ।

(७५) न्यत्न यामनकुले ।

(७६) प्रतिनिर्देश्यमिति व्यवस्यकोऽयमतत् । (उद्देश्य:) निर्देश्य:

(प्रतिनिर्देश्य:) पुनरप्यवस्यवक्तव्यो यत्, तद्वद्गतिरिक्तः, पूर्वोपरयोरैकष्य-

रच्यार्थं यत्न पूर्वनिर्दिष्टस्यार्थस्य तेन शब्देन तेन च रूपेण पुनरिंद्दे ग्रामवश्यकतं

सप्तमम उद्द्योतः ।

तथाहि,

उद्देति सविता ताम्रसाल्न एवात्रमेति च ।

सम्पत्तौ च विपत्तौ च महतामेकरूपता ॥

घृण, रक्त एवात्रमेतीति यदि क्रियेत, तदा पदान्तरप्र-

तिपादितः स एवार्योड्यन्तरतवेव प्रतिबिम्बमानः प्रतीतिं

स्वगयति । यथा वा,

यज्ञोद्भिग्नं, सुखलिप्सया वा,

मनुष्यसङ्घातमात्रवर्त्तितं वा ।

निरत्सुकानामयोगभाजां

सतुल्यनोचैकरूपता सिद्धिः ॥

घृण प्रत्ययः । (सुखमोहितं वेति सूक्तः पाठः । )

ते हिमालयमक्न्य पुनः प्रेच्य च मूलिनम् ।

सिष्ठं चासै निवेद्यार्थं तद्विरष्टः खमुदयः ॥

घृण सर्वनाम । (घृणेन विरुष्टा इति तु वाच्यम् । )

तदन्वयदोष इत फलितोऽर्थः। तस्यावयवकल्पनं कुलं भवति कुलं वा

नेत्थं विधदनुभव एव प्रमाणम् । तथापि विशिष्टिं संशिमोच्यते, वाक्यदये

यदिैकस्य उद्देश्यं, विधेयत्वं वा स्वातः, यदि वा पूर्वस्मिन् विधेयस्य उद्देशस्य

वा परकिस्न उद्देश्यं विधेयत्वं वा भवेत्, तदा तदवयवकल्पं । यथा उद्देति

सवितेत्यादौ उमयलेव विशिष्टुमेत्तलं तामतस्य विधेयत्वं । कोदण्डेन भव्रा

ऋत्वादौ पूज्येल विधेयस्य धरादेः परकीय वाक्यो उद्देश्यतम । एवं

'चन्द्रायते युक्करचापि हंसः, हंसायते चारुगते कान्ता' इत्यादौ पूर्ववाक्यो

उद्देश्यस्य हि परकीय विधेयतेति । उद्देशविधेयान्तर्गतानामपि उद्देश-

विधेयत्वं वाच्यम ।

फ

१७०

काव्यप्रकाशः १

मझीष्टत: पुत्रवतोऽपि हृदिततसिन्नमले न जगाम हसिम् । मननापयस्य मधोर्य चूते विरेफमाकां सविग्रोषसझा ॥ अत्र पर्यायस्य । (मझीष्टतोडपलवतोऽपीति वृत्तम्(७७)।)

अत्र सल्यपि पुते कन्यारुपेडप्यपले केशोडभूदिति केचि- समर्धयन्ते (७८)।

विपदोऽडिमवन्त्यविक्रमं, रहस्यलापदुपैतमावति: । नियता कझृता निरायतेरगरीर्यान्न पदं वपस्रिय: ॥ अतोपसंख्य पर्योयस्य च । (तदभिनवः कुरते निरायाति:, कझुतावान्न पदं वपस्रिय: इति वृत्तम् (७९)।)

काचित्कीर्ष्या रजोमिःदिवमधुविदधै मन्दवक्रोग्डइच्यो:; अश्रुका: काविदन्तद्रिश इव दधिरे दाडिमुद्यान्तसत्या: । भेसुर्वोया इवान्या:, प्रतिपदममरा भूमिवल्कम्यमाना: प्रस्याने पार्थिवानामशिवमिति पुरो भावि नार्यै: प्राधंसु: ॥ अत्र वचनस्य । (काचित्कीर्ष्या रजोमिःदिवमधुविदध- गु- दै मन्दवक्रोऽडिच्यो: इति वृत्तम्(७७)।)

(७७) अत्र पुलापत्वमद्यदो पुलकानोऽभयसाधार्यम्। पुना कस्य चन्नीति वझतत्वविवचयां महपू ।

(७८) केचिदिव्यश्वरस:, हट्टाने प्रदशितस तस सामान्नविधेषभावस दाडिम्निकोटपि प्रदश्यिथमुचितत्वादिति ।

(७९) प्रदत्तदोषस्य हि शीर्यैयैव कलितेतखिनुन पाढे चल्रोमझोन दोषाव निर्दोषवाक्यमात्रसमर्थनपरत्वादस ।

सप्तम उल्लासः।

१३१

मन्दवक्रेण दृग्योभा निःश्रेया इति, कम्पमाना इत्यत कम्प-मापुरिति च (८०) घटनीयम्।)

गाहन्तां मधुरा निपानसलिलं स्रग्भिर्मुज्कृतारितम्, क्षायाब्धेरिव दृग्बकं मृगकुलं रोमञ्चमयस्थत्।

विस्रब्धैः क्रियतां वराश्रुपतिभिर्मुक्ताचति: पख्खले,

विस्रान्तं लभतामिदं शिथिलज्याबन्धमस्माकनु:॥

पत्त कारकस्य। (विस्रब्धा रचयन्तु सूकरवरा मुक्ता-चतिमित्यडष्टम्।)

प्रकलिततपश्वेजोवीर्यप्रधितिनि यशो निष्ठ-नवितयमुदाराभितो रोचनानुविभावात्।

प्रभिनवभनुरव्वीदर्पंचमाय च कर्म्मणो सुरति रमसातङ्गाः पादोपसङ्ग्रहणाय च (८१)॥

अत्र नायस्, पादोपसंग्रहणायेतित पूर्वं वाच्यम्। एव-मन्यतायानुसारस्त्र्यम्॥

अविद्यमानः क्रामो यत्न (८२), वथा, द्वयं गर्तं सम्प्रति प्रोचनीयतां समागमप्रार्थनया कपालिनः।

(८०) अन्यथा व्याख्यातप्रकरमभङ्क्ष: स्वादिति प्रक्षिप्तदितकम्।

(८१) अकलितः चपरिमितः। प्रथमद्वितीयपादाभ्यां यथाक्रमं पाद-प्रहर्षणुरतारक्ययोर्जोेढे, रति तदिदंरकमभेयौ निरीङ्गयो युक्तः।

(८२) पदसादृश्येन परवचनया: प्रस्तुतार्थस्याप्रतीकत्पे ग्राममत्वं, प्रस्तायाकलेप्यनौचिच्येष्टसानुस्पदता, अर्थक्रमस्थानौचिच्ये तु दृश्यमतमव्, उप-कमोत्त्क्रमस्योपसंहारे भङ्क्षे प्रक्रमभङ्क्ष इदंतेपां भेदः।

१७२

काव्यप्रकाशः ।

कला च सा कान्तिमती कलावतः,

त्वन्मयः लोकस्य च नेत्रकौमुदो ॥

अत्र त्वं शब्दान्तरं चकारो सुकृतः । यथा वा,

शक्तिनिर्सृतिं प्रजहि तव भुजुगले, नाथ ! दोषाकरम्भो-

वेल्लो, पाखण्ड तथैषा प्रतिवसति महाकुट्टिनीव खड्गयष्टिः ।

आज्ज्ञेयं सर्वथा ते विलसति च पुनः, किं मया हृदया ते,

प्रोच्यतेवं, प्रकोपाच्च शिखरसितया यस्मे कौत्स्यो प्रयातम(५३)॥

अत्र इलं प्रोच्यवेत्यन्यायम् । तथा, रागान्न रागादता-

त्यादौ द्वितीया न योगादिति वाच्यम् ॥

'अत्रत:' प्रकृतविरुद्धः (७४) परार्थो यत्र, यथा,

राममन्त्रघरेषु ताडिता दुःसहेन हृदये निप्याच्छरी ।

गन्धवदूधिरचन्दनोचित जीवितेश्वसति जगाम सा ॥

अत्र मते रषे विरुद्धस्य झंकारस्य वज्ञकोडपरोद्यः ॥

( ५३ ) निखिलं- दोषाकर-कुट्टिनी-सर्वंग-हृदा-प्रवातघदा: यथाक्रमं

खड्ग-नेत्र-क्लेश-दैनिका-समधिकृत्या न-हेतुना प्रकृतेः पदेन युक्त्या स्वप् ग्रहृद्गतिमनोहरा तिङर्थाधिक-दोषनिधान-जारयोग्यतिलो-कुलटा-जरती-प्रलय-नरुपानम्यर्थान-

पश्यपर्यन्त ।

( ७४ ) प्रकृतविरुद्धः प्रकारविरसादिप्रतिकूलः, परार्थः रसादिरुप-

व्यग्रार्थो यत् तदिति । (परार्थः नह वाच्यार्थे द्रित । प्रतिकूलविमावादि-

पहुद्रे: । ) 'चेत्यो झंकारवीभत्सौ, तथा वीरभयानको । रौद्राकृतौ, तथा

हासकरप्यो वैरिपक्षौ निप:' इति ।

षष्ठम उल्लासः।

१७३

पथ्यदोषानाह्,

पथ्येऽपुष्टः कष्टो

न्यानुप्रकृतकृशकशमग्रास्या:॥ ९ ॥

सन्धिब्धो निःस्रेहः

प्रतिबिद्धविवाविरुद्धरस ।

ज्ञानवैकृतः सनियम-

नियमविग्रेषाविशेषपरिटत्त्ता: ॥ १५ ॥

शाकाहारोपदयुक्तः

सहुचराभिन्नः प्रकामितविरुद्धः ।

विध्यनुवादयुक्त-

रुत्यनुपुनःशोचितोद्विग्नशीलः॥ ८ ॥

दुष्ट इति समास्यते । क्रमेषोद्गहरुणं,

प्रतिविततगगनसरसीप्रसरपरिमुक्तविश्रमानन्दः ।

महदुप्तितसौरभकलमलाकारहासकरट्रुटिचीयते ॥ १६ ॥

यत् प्रतिविततत्वाद्योऽनुपादानेपि प्रतिपाद्यमानमर्थे

न बाधन्त इत्यपुष्टः, न त्वसृजता: पुनरक्ता वा (तु) ॥ १४ ॥

(तु) यथा प्रतिवितततत्वमतिर्विशीर्णम् इहृदाकारितामिति यावत् (नह दीर्घतम)। । गमनरश्वार एव भ्रमश्रेष्ठने तनातिवितततं सबलितश्वोपयुज्यते ।

एवं महदुप्तितेत्यादावपि । [नवयं चेतु,

प्रतिवितततत्वादि हेतुगर्भप्योच्यते-

तथा शाब्दुप्रपेचयातया वाभिप्रेतम् ? शाब्योऽभ्रभिः, द्वितीये गगन-

सदा मध्ये यासामियमहतनिष्ठन्सरसासरसत्युदाम वचति बडुमार्गे परिमलम् । प्रसादं तु एतत् घनपरिचितः केन नहुता महाकाव्ययोग्नि सुरितमधुरा यान्तु काव्यः (८६) ॥

यत्न यासाद्विरचीनां मध्ये मुखुमारवचितमध्यमात्रकतिमार्गो (८७) भारती चमत्कारं वहति, तः गभीरकाव्यपरिचिता: कथमितरकाव्यवत्प्रसन्ना भवन्तु; यासामदित्यप्रभायां मध्ये चिपतगा वहति, तः मेघपरिचिताः कथं प्रसन्ना भवन्तोति सड्घेपार्थः (८८) ॥

स्यातिविततत्वम् व्यग्रनैरौष्यामिति प्रशिद्वतात् प्राप्नुमेवेति तत्कथने पुनरुक्तिदोषः । इति तु न वाच्यं, पूर्वोक्तस्य पुनरुक्तिरेव पुनरुक्तिर्नैव पूर्वप्रप्तस्यार्थस्यापीति भावः । प्रयोजनान्तराभावात् सदृशविवक्षायामपि तत्तदाभिधानेट्टधिपदत्वं, स्वरूपकथनार्थं प्रस्तुतानुपयोगिनोऽर्थस्य विवक्षायामुपस्थार्थमित्यनयोर्भेदः । (८९) क्लाकाव्यस्य गभोरार्थकथाटकुटार्थतत्परद्युमिति समर्यादहंकृत्यवदतिरियम् ॥

प्रस्तुतपक्षे कस्योऽटभियाया:, प्रसादे स्कुटतां वान्त्यत्वयः । व्याप्तप्रस्तुतपक्षे सरस्वती नदी, परिमलः समस्तवः (परिगतो मसो यत्र त्रियाव्योमिति सुप्त्या परिमल श्वेतकृत वा क्रियाविभक्तः) प्रसादः श्वेतकान्तिता । (९०) वैदर्भीगडौपाश्रव्याख्यातोऽतिलयवती ।

(९९) वादित्यप्रभृत्पो दितीयोऽर्थः उपमानं, तेन सदृश वाच्यार्थस्य उपमा वाक्या । यत्न हि विशिष्टवितार्थः सादृश्येनोपनिबध्यमानोऽपि केशेनैव प्रतीवते; निटादो हि सादृश्येन सादृश्येनोपनिबध्यमानोऽपि विशिष्टवितार्थः मुखेनैव प्रतीत मति मेपः ।

सप्तम उक्नासः ।

जगति जयिनस्ते ते'भावा नवेन्दुकलादया:

प्रसृतिमधुराः सन्त्येवान्ये मनोऽनुमदयन्ति ये ।

मम तु यदियं याता लोके'विशेषणचन्द्रिका

नयनविषयं, जन्मान्येकः स एव मदोत्तरः ।।

प्रतेन्दुकलादयो यं प्रति पश्यप्रपायाः स एव चन्द्रिकातमुत्कर्षोर्थमारोपयतीति व्याख्याततम् (५९) ।।

अतमतुमतिल्यादि,

अर्जुनाज्जुनेभि (५०) भवद्धिरिति चोदने समीक्ष्य-

ठिनामिति किरीटिपदारथे: पुनरुक्तः । यथा वा,

प्रहज्ज्वालावलीदीप्तप्रतिबलजलधेरन्तर्निरौवोमयाणां

वेधनाथे स्थितेऽस्मिन् पितरि, गुरौ सर्वबन्धनौश्वराणाम् ।

कप्यालं सक्त्रमेष, वज्र रूप ! समरं, शुद्ध हार्दिक्य ! यज्ञाम्,

ताते चापधितीये वहति रपाभुरं को भयस्यावकाशः ।।

अत्र चतुर्थपादवाक्यार्थे: पुनरुक्तः ।।

भूपालरत्न ! निर्देयनुप्रदानप्रसुतोत्सव !

विस्राण्णाय तुर्ण मे, मातॄण वा मदाश्रयन् ।। (बुद्रू०)

अत्र मातृकृ प्राश्निदेधो युक्तः ।।

( ५९ ) पश्यप्रपायाः लब्धप्रपायाः । 'उत्कर्षो वाटमकर्णो वा प्राग्यस्यैव

निगद्यते । तथैवाथ तदन्वयेऽह व्याख्यतोऽर्थसदा भवेतु' इति ।

(५०) अर्जुनाज्जुनेभ्यो यैर्भवद्विक्रियौशनन किरीटिपदारथेऽसार्जुनसोतः ।

१७६

काव्यप्रकाशः |

स्वपतिं यावदयं निकटे जनः,

स्वपतिमि तावदयं, किमपैति ते ।

तद्विप्र साम्रतमाश्र कूपरं

त्वरितमूर्छासु तद्वय कुच्वितम् ॥ (ग्रा॰)

एषोडविदग्धः ॥

मात्सर्येमत्यावयेत्यादि,

भत प्रकरणाद्भावे सन्देहः (ग्रान्तराद्येन सतरा|म-

धाने तु निश्चयः ) ॥

स्थिरतं येनासीः परिषवमयान्नोचितमपि,

प्रभावाद्याभूनं खुलु तव कञ्चन विषयः ।

परित्यकं तेन त्वमसि सुतधोकान्त तु भयात्,

विमोच्ये श्वसन् ! त्वामहमपि, यतः स्वसित भवते ॥

भत शास्त्रमोचने हेतुरोपात्तः ॥

ईदृशे केनोक्तं कथमय कमलात्कुसुमदने !

यदेतत्स्मितन् हेतोः कटकामिति हस्मे खुलु धियम् ।

ईदृं तद्वैः साधारणपरमार्थं स्मृतिभुवा

तव प्रीत्या चक्रं करककमलमूले विनिहितम् ॥

भत कामस्य चक्रं लोके|मप्रसिद्धम् । यथा वा,

उपपरिसरं गोदावर्याः परित्यजताध्वगा: !

सरसि|मपती मार्गेस्वावद्धद्रिरिहेष्यताम् ॥

सप्तमम उल्लासः ।

दूष हि विचितो रक्ताभ्रोकः कयापि इत्थाथया चरपानलिननयासोदयचन्वाशु रकद्रुकः ॥

पादाघातेन गोकस्य पशुपोऽसौः कविषु प्रसिद्धो न पुनः कुरोक्कमः ।

(सुसितवसनालङ्कारायां कदाचन कौमुदी-

महति सुहृधि खैरं यान्त्यां गतोदयाम्भोधिः ।

तदनु भवतः कीर्तिः केनाप्यगीयत येन सा प्रियग्टहमगानुकार्य्या, क नासि शुभप्रदः ॥

भुवामत्तौषधि कीर्तिः ज्योत्क्नावत्ककाघृतप कयितेति लोकविरहवमपि कपिप्रसिद्धेन दुष्कम (९१) ।

सदा खात्वा निश्रोधिन्यां सकलं वासरं बुधः ।

नानाविधानि व्यासायि व्याचष्टे च रसोतति च ॥ (वि०वि०)

ग्रन्थोपरागादिकं बिना रातौ खानं धर्म्मश्लेष विरसकम ।

धनन्यासहृदयं यक्षं बलं वाहोः समाश्रिते ।

मात्राख्यानुसहृत्कस्य (९२) सतं सा निष्प्रयोजना ॥ एतत् अर्थश्लेष ।

(९१) एवञ्च लोकविरकस्यापि कविषयप्रसिद्धिविरोध एव दोषः ।

(९२) वत्सविषपह्याननद्धेःसंनवा: घट्ट । शाठचुरखमिति स्वार्थे खज्ञ ।

१७८

काव्यप्रकाश: ।

विधायं दूरे केयूरमनङ्गाराङ्गमण्डनं ।

बभार कान्तेन ऋतां करजोझलेखमालिकाम् ॥

मत, केयुरपदे नखच्छतं न विशिष्टमिति, परत्कामप्याक्लेषा ।

आष्टाङ्गयोगपरिशीलनकोलनेन

दुःसाधासिद्धिसविधं विद्रषदिदूरे ।

म्रासादयन्नभिमतामधुना विवेक-

ख्यातिं समाधिधनौलिमपिर्विमुक्तः (९३) ॥

मत, विवेकख्यातिरत: सम्प्रज्ञातसमाधि: पश्चादसंप्र-

ज्ञातस्तो मुक्तिरन्तु विवेकख्यातौ, एतत् योगप्रास्तेष ।

एवं विद्यन्तरेऽपि विद्रषसुहृदायं ॥

प्राप्तः श्रिय: सकलकामदुघासतः किम्,

दत्तं पदं शिरसि विधिषतां ततः किम् ।

सन्तर्पिता: प्राणिनो विभवैषातः किं,

कल्पं स्थितं तनुभृतां तदुभिसतः 'किम् ॥

मत ततः किमिति न नवीतम् (९४) ।

(९३) यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्या-

नसमाधयोऽष्टौ क्र-

माणि । डुःसाधवा डुःप्राप्यवा: विद्धे: यत्नेनुकेर्षा वधिं निकटस्थितं पुं-

ष्मातविव्यान्तमनोदत्तिविशेषरूपसंप्राप्तस्वमाधिम् । विवेकख्यातिं प्रकृतिपुरुष-

योर्भेदज्ञानम् ।

(९४) भक्त्यनुरेपा निर्द्देष्यात् नवोकततवम् । किं ततः ऋतत्व 'किं

तत्त्वात्'-इत्यादिकमेषा श्रुत्परिवर्तनेपि उत्कर्षोनताभावात् श्रनवोक्ततत्व-

मिति कथितपदात् भेदः ।

सप्तम उन्नासः । १७६

(तत् तया,

यदि रत्नलोलुपि किंकुलं, यदि च गौरवमदिर्‌पु किं ततः।

कथासम्भ्रमु सदैव सङ्गरे; प्रकटिते च सात्त्विकविस्पष्टीत॥ )॥

यताभिनिर्झरिताख्यमेव निखिलं निर्मोक्ष्यामेतद्धि मे;

उत्कर्षप्रतियोधिकल्पनमपि व्याक्कारकोटिः परा ।

याता: प्राभृतां मनोरथगतीमसद्य यत्क्षणं;

तस्याभाससमाकुलताश्वसु मपे रक्षत्मेवोचिन्तम् (५५)॥

श्रुत, छायागतमभीहाताश्वसु मपे रक्ष्यास्तावेवोचितेति

सनियमत्वं वाच्यं (५६) ॥

वक्त्रारम्भोयं सरखत्यविषसति सदा, श्रोषा एकाघरक्षे,

बाढं काकुत्स्वीर्यशृङ्कितकरणापटुर्दर्शितासक्तुद्रः ।

वादिन्य: पार्श्वमेताः चप्यमपि भवतो नैव सुश्ल्यपोक्त्यां,

स्वच्छन्दर्मनुवेधान्न्‌ कयमवनिपते ! तेड्‌खुपानाभिवाद्यः ? ॥

भ्रत षोषा एवेति नियमो न वाच्यः (५७) ॥

(५५) चिन्तामणेरत्नासनेव मध्यक्कते: पाषाणै: सह चिन्तामणेरगेैष्याने

चिन्तामणिरेव वरं पालयात्यमरकृत्‌, तेऽपान्तु मधितवमिति शोभाष्योक्तिः ।

(५६) सनियमोक्तो हि काठच्यादनरकव्यवच्छेदेन पालयानां निन्दाति-

मय: प्रतीयते । शरविशेषस्य विश्चिततलेपि तत्प्रतिपादकपदानुभिधाने

न्यूनपदत्लानभिहितथाच्यते दोषे, शतएव तौ श्रद्दधतौ, च्यर्थैरपि श्रेधाविच्छा-

वान्‌ च्ययमिति भेदः ।

(५७) श्रवणविषयवचचायां श्रधिकपदत्लं विवक्ष्यां तु च्ययमिति भेदः ।

१५०

काव्यप्रकाशः

श्यामां श्यामलिमानमानयत मोः ! सानन्दैर्मसौकूर्मकैः,

मन्त्रैस्तन्मय प्रयुक्त हरत क्षेतोत्पलानां श्रियं ।

बन्दे चूर्णयत चूर्णकृत् कपयः कृत्वा विभावापदके,

येन द्रुष्टमयं वने दय दिशः शङ्खाम्बुरुद्राक्षिता (७४)।।

घन ज्योतिरिमिति श्यामाविशेषो वाच्यः ।

कक्खोलवकोलितहतपटहप्रभहारः:

रलानन्यमुनि मकारालय ! मादवमंसः ।

किं कौशुभेन विहितो भवतो न नाम

याइबाम्बारतिकरः पुरुषोत्तमोऽपि ।

पुन, एकेन किं न विहितो भवतः सु नामेति सामान्य

वाचम् (१५)।।

प्रकृतोत्कर्षपक्षयोः प्रतिकूलतयोक्तिः श्लेषैकपक्षं, व्यवस्य प्रकृतापकर्षे श्लेषैकपक्षनभावेष्टि च भवतीति भेदः । तथाहि योषा यमेति नियमनेतन्य-

जलादयानातानामकर्तृतोतौ पिमाशानौचित्यातिगयायप्रतिषेधपक्षे, नेदृक्ष श्ले-

पक्षनम् ।

( ७५ ) विद्यावारम्भशिक्षकायां विद्याधरमणुल्लदेवसेयमुक्तिः ।

श्यामा रातिः । भूषंकेवल्लभामिः । तन्वम् वयोधनं । मुद्रा(कः (ऋऽयसम्पकांदप-

रल समुकृतं चिच्चं मुद्राः) जातो याषु, ताः ; चिल्लोपनीतां तां दिवु

पश्यतो मम उद्दीयमा यते प्रतिबिम्बकावलेटतत्सानपद्मर इतिहासः ।

(७६) यथाहते कौशुभमालसोपकारकत्वेनार्यावमानननिषेधहेतनय-

गमः । एकेनति पाढे हि भेदानवमाद्दोषः ।

सप्तम उल्लासः ।

१५१

अथिल्ये प्रकटीकृतेऽपि न फलप्राप्तिः प्रभोः, प्रत्युत दुच्चान्द्राश्रयाद्विरूपचरितो भुक्ताख्या कन्यया ।

उत्कर्षेण परस्य। सानुयायप्रसविर्निगमनं चालति;

खोरतदृश जगत्प्रतिदृशसुखो देवः कथं मह्यते ? ॥

अत्र खोरतमुपेचितुमित्याकार्ज्जति । नकिँ परक्षेत्रन

सभवेद योगः (१००) ॥

साध्या धात्वग्रिहितामपि प्रसर्पयित्री, शाखाङ्गैः सचचुरनृत्यैः, भक्तिभूतपतौ पिनाकिनि, पदं लब्ध्वेतिदिव्या पुरी ।

उत्पत्तिदृष्टचिह्नाभ्यये च, तदहो ! कोहग्वरो लभ्यते ! स्वाङ्गदेष न रावणः; क्वापुनः सर्व्वे गुप्ता: ॥

अत्र स्वाङ्गदेष न रावण इत्यत एव समास्यम् (१०९) ।

(१००) नहि उपादेये खोरलेटमप्यसद्भावः; किन्तु तद्मेच्छायामिति ।

यदमुच्यते,-[परक्षेत्रनान्वयात् परक्षीणार्थो युज्यत एवति] । तत्र, परक्षेत्रस्य जनितान्वयतया, स्वात्मन् इत्थनेन व्यवहिततया च पुनरन्वययोगात् ।

स्वत परक्षोति पद वा उच्चैर्विहितमिति वा छान्दसो किन्तु पद कल्प्यमिति नियमाभावात् विरचितमतीतिविरहो दूषणतावीजम् ।

(१०१) यत्तु यद्भिधानं विवक्षितप्रतितिविघटितं तादृशेष्टनपयुक्ते स्थाने

तद्भिधानम् छपदयुक्तता, व्योदाघृण्णये, स्वाङ्गदेष न रावण इत्यन्नन्तरं क तु पुनरित्याद्यभिधानं समाधाने पर्यवसस्र रावणस्य त्याज्यताप्रतीतिं स्वगयति ।

प्रकाघितविकृतेष्टधस्य नामिधानं नवा विवक्षितप्रतितिप्रतिरोधः; रथनवोभेदः ।

केविन्तु छपदसुत्तानामाट्यं दोष इति वर्दन्ति ।

१५२

काव्यप्रकाशः ।

सुतेन बुद्धया च सनेन सूखता, मदेन नारी, सलिलेन निःसृता ।

निप्रा प्रज्ञाख्यया, शतिः समाधिना, नयेन चातुर्य्यते नरेंद्रता ॥

अत्र सूतातिभिरलंकृते: सहचरितैर्यानमूखतयोर्निष्ट- योर्भिन्नत्वम् (१०२) ॥

लग्नं राघाटताज्ज्ञेयं विदितं तेजस्वलनेन श्रीस्तस्सादप- सरतीति विरद्धं प्रकाश्यते (१०३) ॥

प्रयत्नपरिवोषितः सुतभिरद्य श्रेणी निष्पादितोऽपि च सुवन्मय नि:सोमकम् ।

दूयं परिसमाप्त्यते रसकथाद्व दो: श्राविनाश, छपेतु रिपुकनानातिगुरुरध भारो भुवः (१०४) ॥

अत्र प्रकारितः प्रयत्नेन बोध्यश्च इति विधेयम् । यथा वा, वाताहारतया जगदिषधरैरारक्षास् नि:शेषितं,

ते ग्रस्रा: पुनरस्मत्कक्शातितीव्रतैरहिभि: ।

(१०२) सहरत्नितानां हि प्रयाग्र ऐकरुयेया सर्वेपाम् उपादेवलं श्रेयतं वा पत्नीयेत, पतलेव दूषकतावोजम् ।

(१०३) यथा च विरद्धं प्रकाश्यते, तथोकं प्राकू (१६७) ।

(१०४) श्रेणी इति क्रियापदम् । श्रवितो हि बोध्यते, न तु बोधित: श्रेते । विधेयाविमर्शे विधेयतया विवक्षितस्य विधेयत्वेनानवगम:, यत्न तु विधातमनुचितत्व विधानमित्थनयोभेद: ।

सप्तम उल्लासः।

तेऽपि शूरचमूक्ष्मोभवसनेनैवताः जयं सुकविकैः, दम्भस्य स्कुरितं विदन्नपि जनो जाखो युष्मानीष्टे(१०४)।।

जन्तु वाताद्यारादिवयं व्यक्तमेषा वाच्यम्।।

घरे रामाच्चसाभरणं ! भस्मस्थानेपि शिरोभरणं ! स्वर्णक्रीड़ात्रीडाश्रयणं ! विरहिग्रासाहमन ! । सरोषंस्तोषसं ! प्रचलद्ल नीलोत्पलं ! सखे ! सखेदोदचं, मोचं सय्यय, कथय, केन्दुवदन ? ।।

आत्म विरहिग्रासादमनेः नायुवाद्याम्।।

लग्नं रागादिताद्र्यादि, जन्तु विदितं तेऽक्लित्युपसंचितोऽपि तेनेयादिना पुनरुपात्तः (१०५) ।।

(१०४) दम्भस्य परापकारायवस्तुतःफण्टाभिसन्धानपूर्वकाधम्र्मोचारणरूपकापचास्य स्कुरितं विवव्याप्तिमन्। युष्मानी धानिकलादीन् श्रृणते सम्भावयति, चर्षात जनेषु ।

सर्वे एव दरभिसन्धिपूर्वकमेव धर्मं कुर्वानुतिष्ठन्ति, न तु धर्म्मवक्त्रा, इत्यधुनिकाः एव तु रतिं चलच्पादतात्पर्यार्थः; एव एवार्थः मादृकयेषा समर्पितः, एवं च जगत् निःश्रेयितुं वाताहारः श्लाघत:, तान् पतितमहस्रकायिकान्तर्गतं तान् चयं नेतुं शम्भुसं नष्टहीनमतिरोऽधा वयदभिसन्धिपूर्वकमेव विधातमुचितमिति तदन्यथाभावात् दोषः ।

यथास्वतत्स्थानुसारियास्वं श्याचाम्म्रवसनं मेधतोऽकयैकापानं वादभच्ययस्य यघोत्तरं तीव्रमिति तक्रभेषा विधियुक्ता; न तु अन्ययेऽत, एतदेव व्यकूमविषानमिवाद्धः ।

(१०६) क्रियाकाङ्क्षावलेन निराकाङ्क्षतया चमप्रेतीपि व्याक्तो पुनः कारकान्तराभिधानं तक्रपुनःश्लाघतलं, यथोदाहृतं, न किश्चित्प्रययतो-

१८४

काव्यप्रकाश:।

इत्थमेव प्रपञ्चस्य समस्तस्य विवादविषयत्वात् ।

व्याध्यादि जायते पातो न तथा पुनरक्तता: ॥

अत पञ्चपञ्चनस्यापि प्रतीति:।

यत्केको दोष: प्रदर्शितस्तत्र दोषान्तराश्रयपि सन्ति,

तथापि तेषां तत्ताप्रकृतत्वात्प्रधानं न सत् ।

कार्यावतंशादिपदे

कार्यादिद्वयानिर्मिते: (१०७)।

सद्निधानादिवोधार्यम्;

श्रवत्सादृशे कार्यादिविभक्त्यन्वयाच्चनते, तत् कार्यादि-

शब्दा: कार्यादिदृष्टयितप्रतिपत्त्ये, यथा,

श्रस्य: कार्यावतंशेन जितं सर्व विभूषणम् ।

तथैक शोभते डटर्थमस्या: स्वर्णकुण्डलचस् ॥

श्रपुण्यवधूरामोदप्रमोदितदिशश्रकात् ।

श्रायुष्म श्रसुखरा: शिर: श्रेखरराश्रयिन: ॥

अत्र कार्य शब्दाश्रय: शब्द: सद्निधानप्रतीर्यर्थ: (१०८) ॥

तस्नेन कत्र्मकारकौषा विदिक्ष्रियान्वये समाप्रेति भस्नेभ्य रस्नादिना पुन:

कत्मकारकाभिधानम् । समाप्रपुनरात्रे तु पूर्वोक्तसैक कारकस्य विशेष्य-

दारमिति भेद: ।

(१०७) ध्वनि: शब्द:, निमिति: प्रयोग: ।

(१०८) तथा च प्रतीया श्रपतस्नादे: श्रक्रमतो न जेहता, किन्त अस्या:

कत्योदिस्थया हृति श्रवगम्यते, तदवगमे च व कथनीयावा उत्कर्ष: ।

सप्तम उल्लासः।

विधींरिभिसुखारातिरकराले सङ्झरान्तरे।

धनुर्ज्याकिणचिच्छेदै दोषा विरुरुधिरं तव ॥

जत भुजु.ष्ठत भारद्वाजवते। (भुजं वत्

ज्याबन्धनिसनद्भुजेन यस्थ विमिखसदृशापरम्परेप ।

काराम्ठहे निर्जितवासवेन लब्धेश्वरेखोषितमाप्रसादात् ॥

-इत्यत केवलो ज्याखब्दः। )

प्राप्येष्वरपरिष्वङ्गविमुखमप्रतिपत्तिभिः।

मुक्ताहारेष लसता हृतीय हृदयम् (९०२) ॥

प्रते मुक्तामणेरहलाभिरचिततनोविचिन्त्य सुक्ताफलैः।

सौन्दर्यसम्पत्, तारक्यं यस्यासे, ते च विग्रमा:।

घट्पदानपुष्पमालेव, कान्ताकार्षेतिं सा सखे! ॥

प्रतोल्कृष्टपुष्पविषये पुष्पसन्दः, निरुपद्रवो (९९०) चि

मालाघन्दः पुष्पसन्देवाभिषज्यते ॥

स्थितेश्चेतत्समार्धनम् ॥ १० ॥

न खलु कस्यावित्सादिव्याघनकाष्ठीयादि क्रियते।

जंगाद मधुरां वाचं विधृताचारघालितीम्।

-इलादौ क्रियाविशेषस्यैवेधि विवादितार्थप्रतीतिसिद्धौ,

(१०९), झारो मुक्तावलीवृति विदः। झार एव जनदयस्स झावः।

(११०) निरुपद्रवः विशेषार्थहितः।

अथ

१५६ काव्यप्रकाशः

"गतार्थेष्वानि विशेषेष्व विशेषप्रदानां कृचिद्रयोगः कार्यः" इति न सूत्रम् (१११)। सूत्रत्के का, चरणावपरिलाषारक्षितार्थामपि पूतत् । पादाभ्यां दूरमस्थानं वचनेऽपि न खिद्यते (११२) ॥ -इत्युदाहृत्यम् ॥

स्वातंत्र्ये निर्हेतो- रदुष्टता-

यथा, चन्द्रम् गता पद्मष्यादन्न भृङ्ग, पद्माश्रिता चान्द्रमसीमभिख्याम् । उमासुखनतु प्रतिपद लोला दिसंश्रयां प्रीतिमवाप लक्ष्मीः ॥ अत्र रात्रौ पद्माख्य सदृशोचः, दिवा चन्द्रमसदृ निष्प्रभत्स लोकप्रसिद्धुमति 'न मुध्ध' इति हेतु नापेक्षते ॥

(१११) शब्दार्थवति हेतौ सपन्नी, वच्यन युक्तिमित्यमेनान्नयः । गतार्थेषु पदनरेऽप्यर्धेषु । ययं निष्कर्षः; जागादेति क्रियाया उत्कार्थस्यापि वाच्य मिलस्य नारथकं मधुरामिल्यादिप्रवादानार्य तदुपादानादिति वामनमतम् । मधुरं विगदाचारं जागादेतिरीत्या क्रियाविम्रेक्षतया विधाचितार्यप्रतीतिस्थ वात वाचमिल्यनेकमेवेति प्रकाशनकतम् ।

(११२) यत्र वरण्यादितो विशेषस्य न क्रियाविशेषप्रतिपादिमिति छत्र- देशरव्योगानुरूपपादविरहर्थकोन प्रजधावना उत्कार्थस्यापि नारथक काम् उत्कपिग्रपदानार्थमुपाक्तत्वादिति । तथा चायं सिद्धानः; यत्र यदर्थदानं विने विशपप्रदानसाम्येन विवक्षितप्रतीतिस्थाततैव गतार्थ- स्वापि तस्योपादानं दुष्कं, नान्वेति ।

षष्ठम उल्लासः।

अनुकार्यो नु सर्वेषाम्।

सर्वेषां सुप्रसिद्धतीनां दोषाप्याम्, यथा,

भवभूतेर्द्रष्टान्तोऽत्र चमत्कारित्वेन ।

पस्मैष च गवितायां सुतामानं यजति च (११३) ॥

वक्त्रादौचित्यवधाद्

दोषोऽपि गुणः काचित्काचिन्नोभौ ।१११।।

वक्तृमपतिपाद्यस्य वाच्यस्याप्रकार्षाद्दोषोऽपि

कचित्प्रशः (११४), काचिन्न दोषो न गुणः ।

तत् वैचाकर्यादि वक्त्तरि प्रतिपाद्यं च, नाट्ट्रादि च रस व्यक्ती कृत्वा

गुणः ; ऋमेपोदाहरिष्यम्,

दोषीवेोटसमः कचित्ु वध्योरभाजनम् ।

निष्पत्त्यनिमः कविवर निबन्धते न ते (११५) ॥

यदा स्वाभमद्राचं शब्दविद्याविग्रारद्रुम् ।

उपाध्यायं तदाम्राचं समस्न्राच्च सम्भ्रमम् ॥

प्रायप्रेद्रितमूर्तिरभूष्पररवै राघोषयन्थस्स्मरम् ।

(११३) स्वाताद्रोंचमिति श्रुतिकटु, (गौरिति वक्तव्ये) गविति मृद-

वंश्रुतिः, श्लाघ्यमानमिति च्छमयुक्तम् ।

(११४) गुणः प्रकाशोत्तरकः ।

(११५) दोषीवेोटसाम (१ १ १ ६) प्रति, ऋचित् च (१ १ १ ४)

पति श्लेष च तद्विषेधः ।

१५५

काव्यप्रकाश: १

पीतच्छविरंतरक्तकाइंमघनप्रभभारघोरोक्कमद्-

व्यालोकनभभारमैरवपुरंदरपौष्टं धावति(११५ई)॥

वाच्यवस्त्वादाया,

मातङ्गाः ! किं वदति:, किं फलैराढ्यैरेध्मुकाः !

सारङ्गाः ! मृगिषाः ! मदं ब्रजत किं ! नूत्येष नूरण के ।

कोपाटोपसृज्झटोल्कटसटाकोटेरिमारे: पुनः

सिन्धुस्थाननि झट्कुते सुरति यत् तत्रजितं गर्जितम् ।

अल सिंहे वाच्चे परमाः शब्दाः॥ प्रकरणवधाद्वा,

रक्ताशोक ! कशोदरी क तु गता त्यागविरक्तं जनसं ?

नो हस्ततलि सुधव चालयास कि वातावधूतं शिरः ?॥

उत्कटाठघटमानघटपघटासंसृष्टष्टक्छट्द-

रत्पादघहितमनंतरेष भवतः पुण्योऽमोदयं कुतः ?॥

अत्र शिरोधूननेन कुपितस्य वचसि

कचिन्नीरे न पुष्पो न दोषः, यथा,

शीर्षग्राषालिकुपादानं स्पर्शाभिरपघनेहेधरार्क्तरघोषान्

दोर्ष्यग्रातानघेघे:, पुनरपि घटयत्येक उत्कटाघन यः ।

(११६) चनैः 'प्रेतानि' यथितानि रफहुन्ति 'कपालान्' गिरोक्षीनि

'नबकानि' जद्ग्रक्षोभि च यानि, तान्येष कुरूञ् कपान्ति, कड्ययानि, 'तन्वायाधि'

वहडवानि 'प्रेतानि' चितानि यानि भूरिभूषाणि तेषां रवे:। पूर्वं

पीतं पश्वात् क्िरितं रक्तमेव कदमेक्तं 'घने' व्याप्ते 'प्राम्भारे' उत्तरकाये

घोरम् उत्क्षणनौ व्याबोलौ यौ स्तनौ तयोर्मारेष भैरवं भोष्यं वपुय्येः

वा। च्यन नीमलो रसः ।

सप्तम उल्लासः।

१५२

धर्मींश्रोतास्य वोढुमर्द्रेऽपषणेष्टाननिम्ननिर्झरे मक्केईसाप्नोः विद्धुवंधैर्विदघतु चषपायः धीप्रांचोविघातम्(११७)।।

अप्रयुक्तनियतार्थैः शेषादावडुष्टौ, यथा, येन धरामनोभवेन वशिजित्कायः पुराख्रीकृतो यश्रोहरत्त भुजङ्गहारवलयोगद्राश्र योधारयत्। यस्याःः प्राथिमचक्रोहरत्तति कुल्यश्च नामामराः, पायात् अस्वयम्भकचयकरश्वा सर्वदोभाधवः (११८) ।।

सत् माध्यमपदे श्राधिमदनकचयग्रन्थावप्रयुक्तनिहतार्थैः ।। प्रशस्तं कश्चिदृष्टः, यथा, सुरतारम्भगोष्ठ्याम्, ("चर्यः पदैः पिहुनयेऽच रहस्यवस्तु"-दौतिकामर्शाक्रोश्यते)

(११७) 'एविभिः' जुगुप्सासद्भिः 'अपघने:' ऋतुथेः वर्षादवयवैरपच-चितानि, 'घटयति' नूतनायवैः संबभ्रति, 'उद्घाटयन्' नीरोगीकृत्यन् 'घन्नः' हृदये विरया 'घना' निविड़या या 'छाया' रूपा 'तदनुगा' तदयत्ता 'निविड़िता' विप्रविनाशिनी 'दृक्तः' व्यवसायो यस्य । छायाः: किर्या: छंघो इरितम् । शव्दचिनेशकृत् काये सातोटपि भावस्य न प्राधान्यमिति नीरसत्वपदेशः ।

(११८) माध्यमपदे, 'अभवेन' वचनाना 'घनः' प्रकटे वस्तम् । तस्य वशिजित्कायः 'श्लोकत:' मोहनीकृतां प्रापितः । 'उद्भटभुजङ्गस' कावि-वरपेसु हन्ता । 'दानं' प्रयदानी (नाम्नां) कयो वत वहः, नामरूपात्मक-जगतो मध्येsपि जय कृति वेदानविदनुसतम् । 'वृक्ष' गोवृक्षेण 'गां' गृह्णी । श्रग्रिमं सद्यांतोति यथिरमयो राहोः म्रिदोहर वति, 'व्रजदानां' वात्तवानां चवस्य निवासस्य कर्त्तव्ये । शिवपक्षे सर्वदा उमाधवः । यविजित्कायः विष्णुगरीतं 'पुरा' त्रिपुरारातिरनभकाव्ये 'अख्रीकृत:' व्याख्यातां प्रापितः । 'व्रजकचयः' व्यसनकृतस नाम इत्यर्थः ।

१५०

काव्यप्रकाशः

करिष्योन शब्दार्थे प्रविश्यन्ताविव सोऽडिते ।

उपसर्यैन श्लाघ्यपुंसः साधनान्तरभिराजते (१९९) ॥(वी०)

प्रकाशकाहू,

उत्तानोऽकुनमचूडपाटितोदरसंनिभे (१२०)।

कोदिनि क्लीतृषे सक्तिरलसे: कस्य जायते ॥ (जु०)

निर्वीणवैरदहनाः प्रघमादरोषाम्,

नन्त्रनु पार्डुतनया: स च माधवेन ।

रक्तप्रसाधितभुव: चतुविग्रहाश्र

खस्या भवन्तु कुरराअसुताः सभेत्यः (१२१) ॥

पुनः भाव्यमजलस्चक्रम् ॥ सन्दिग्धमपि वाच्यमहिमा

क्वचिन्नियतार्थप्रतीतिरह्येन व्याजसुतिपर्यवसायित्वे गुणः,

यथा,

पथुकान्तस्वरपातं भूषितनिः श्रेष्ठपरिजनं देव ! ।

विलसत्करोपगहनं संप्रति सममावयोः सदनम्(१२२) ॥

(१९९) प्रकटयितुं पुंसो भ्राजः नेहः, साधनं सनेहः ।

(१२०) उत्तानः वैपरोल्लेन स्थितः उचकूनः शोशकान् ।

(१२१) प्रकृतपचे, प्रघमात्रे । शान्यवबम्भनात्, ‘रक्ता’ अनुरुत्ता प्रकृतेप

साधिता च भूः । ‘चतुः’ निहितो ‘विपदः’ कथमहो येषाम् । खस्या नित्यिन्त्रा

कुगैषा भवन्तु इत्यर्थो व्यज्यते ।

(१२२) काविपचे यथुकायां वावानामत्तिसररत्न पालं, भुवि उपचिता:

सप्तम उल्लासः ।

१६१

प्रतिपाद्यप्रतिपादकयोश्चैव सङ्ग्रहः यथा, शास्त्रार्था विचित्रतयो निष्पिकल्पे समाधौ, ज्ञानोद्रेकाहि च्छटितमनोभ्रान्तौ सत्यनिष्ठा । संवीच्यनेऽपि कमपि तमसां ज्योतिषां वा परस्तात्, तं मोहान्धः कथमयमुं वेत्ति देवं पुरातनम् ॥

स्वयं वा परामर्शे, यथा,

श्रद्धाधिकदृशना डिम्भोऽत्रामध्यस्थितात्मा (१२३) दृदि निश्चितरूपः सिद्धिदर्शिदर्शिदं च । अविचालितमनोभिः साधकैरव्यभिचारात् स जयति परिषद्भः श्रद्धिभिः श्रद्धिनाध्यः ॥

श्रद्धामप्रत्युक्तिषु ग्राह्यो यथा,

मुखुकारं कलमकूर्मवाचं वहन्ति जे सिन्धुवारीडवा मदवक्क्षा दे । जे गालिदक्श मदिसीदृडिप्सोरिक्का; दे किंच शुद्ध विषयेसु पडित्तप्पुन्ना (१२८) ॥

मत, कलमकूर्ममचिसीदृडिप्सोऽग्राह्योऽपि विदूषकोत्तमः ।

श्रविता भूषिता; विवादकानां भूषणानां रक्षभिदर्थः । राजपचे श्रथूनि काव्येषरस स्वर्णस्य पावापि यथा, रक्षेपुः हस्सो ।

(१२३) श्रद्धाधिक दय गोडी या नायः हृदा-पिक्रकादयक्खासु चक्कं मधिपूराखं ( हृदयस्थितं) तनाघ्यो स्थितं शाल्ला शरुपं यस्स ।

(१२८) पुण्योक्कयं कलमभट्टनिनं वहन्ति ये सिन्धुवारीडिपा मद वच-

१९२ काव्यप्रकाशः I

नूनपदं काचिदुभो, यथा, गाढाभिलाषवशंनीक्षतकुचमोक्षतरोमोदकमा सान्द्रहर्षातिरेकविगलदक्षौमनितस्यास्यम्वरT I मा मा मानद! माति मामनलमिति द्वामाचरोक्ष्मापिनी सुत्का किं नु! कता नु किं! मनसि किं लोना! विलोना नु किं! II

कचिन्न गुषो न दोष:, यथा, तिष्ठतेकोमवशात्पभावपिश्रिता ! दीर्घं न सा कुप्यति, स्वर्गायोत्पत्तिता ! भवेद्य पुनर्भवाट्री मख्या मनः I तां इहं विभुषहीषोडपि न व मे प्रक्का: पुरोवर्तिनीं, सा चातनतमगोचरं नयनयोऽप्योतति कोऽपि विधि: II

ग्रन पिपिहते यतोडनन्तरं नैतद्वात इत्यतेर्नूनै: पढैर्विश्रे-पविधेरकरषान्त गुष:, उत्तरा प्रतिपत्ति: पूर्वा प्रतिपत्ति वाधतेति न दोष: (१२५) II

अधिकपदं काचिदुचो:, यथा, यदृश्नाच्छितमर्तबर्ङ चाटुगर्भे काव्यो नमुख: खलजन: सतकं ब्रवीति I भास्के । ये गालितस महिषोदभः सहचका:, ते किमु मूर्खाविचकित्सुप्रहूनपुच्छा दूति घो I कलम: ग्रालिधान्यं, कुरं भञ्ञामिति देशी । विप्रकृतं मलिका !

(१२५) उत्तरा दीर्घं न सा ज्ञात्वीसादृशा, प्रतिपत्तिरर्ज्ञां, पूर्वां तिष्ठते कोपष्मादिकुपाम । क्रायंभव; नैतदित्यादेरनुपादानेऽपि निषेधश्रेतभूतस्य दीर्घं न वा कुप्यतोऽदेरकैव निषेधो वाच्यवत् मनोयते, स्ववशादनुपादानं न दोषाय ।

सप्तम उल्लासः ।

१८३

तत्साधको न, न विदन्ति, विदन्ति, विद्नु, विद्नु, कत्थं यथा प्रपयमुखं न पारयन्ति ॥

घन, विदन्नीति द्वितीयमन्ययोगववच्छेदपरम्(१२६) ।

यथा वा,

वद वद ! जितः स यातुः ? न इतो जल्पंस्तव तवाक्तीति ।

चित्रं चित्रम् ! चोरदीप्ताहेति परं करते पुत्ते ॥

-इत्येवमादौ पर्षभ्यादियुक्ते वाक्यारि (१२७) ॥

कथितपदं काचिद्यथा:, ( शाटानुप्रासे, अर्थान्तरसङ्क्रमितवाच्ये, विशिष्टख्यातिरुवादालं च) कवेः पदाचार्यः,

सङ्केतकककचाराविभाविभाकरकचाराविभा-

विभाकराकारधरपिधरकीर्तिः ।

पौषककला, कमला

सापि तबैकवाचि नान्यस्य (१२८) ॥ (शाटा०)

ताला जायन्ति युष्या:,

जाता दे सद्दिष्यऐहिं घेष्यन्ति ।

रट्किरणाणांपुगतिग्राइं

होति कमलादयं कमलादि (१२९) ॥ (अर्था०)

(१२६) साधव एव विदन्नी नाम्ये परार्थपरम् ।

(१२७) "विवादे च विवादे च तथा दैन्येष्टवधारण्ये । प्रसादने तथा

हमें वाक्यमेकं हिरुग्यते" इति ।

(१२८) पराक्रमलच्ची: वच्चीसक्षेतव्यः ।

(१२९) तदा जायतने गुप्ता:, यदा ते सहदृश्यैर्मृग्यन्ते । रविकिरणा-

न

१६८

काव्यप्रकाशः ।

जितेन्द्रियत्वं विनयस्य कारणं,

गुणप्रकर्षो विनयादवाप्यते ।

गुणप्रकर्षेण जनोऽनुरज्यते,

जनानुरागप्रभावा हि सम्पदः ॥ (वि०च०)

पतत्प्रकर्षमपि काचिदुषा:, यथा, उदाहरणे[१५४५०]प्राग-

प्राप्तेऽपादौ (१३०) ॥ समाप्तपुनरुक्तं कचिद्गुणो न दोषः;,

(यत् न विशेषेष्वमातिदानादि पुनर्ग्रहणम्, अपि तु वाक्यान-

न्तरमेव क्रियते), यथाडतैव प्रागप्राप्तेऽपादौ (१३१) ॥ अप-

दस्यमासो कचिदुषा:, यथा, उदाहरणे[१२३०]रक्ताधोके-

त्वादौ (१३२)॥ गर्भितं तथैव, यथा,

धोभि ज्ञवचालितप्ररेहो

पिशङ्गुसो ग्रह विवेषराश्चिग्रोवि ।

नष्टहोतानि भवन्ति कमलानि कमलान्वित सं । दृष्ट्वैककमलपदे विकार-

शोभ्रमौन्द्र्योदितमकसपरम् ।

(१३०) यत् हि चतुर्थे पदे कोधाभावात् सक्रोधमेव पदं यत्नम् ।

(१३१)अस्य दुष्कवितावोलं हि जनितानन्वयस्य पुनरप्ये निराकाङ्क्षता,

सा च वाक्यानन्वयरूपे न भवति, तत्र जनितान्वयेन कान्वयनम्वयात् ;

विरोषपदाने हि तेन विरोषेण पुनरुच्ये, जनितान्वयस्य विरोषस्य नाका-

ङ्कति दोषः ।

(१३२) यत् हि रक्तादौ दोषेऽम्लस्यातिचमत्कृत्यपदस्यमावोऽपि

उद्दीपकं प्रति कोमलुत्कर्षणं विप्रतिप्रभमेव पुष्ट्यतेऽति गुक्ता: ।

सत्रम उन्नासः ।

१३३

सिविप्पेवि तुमच्चि पुष्पो

पत्तिअ भत्तिं य प्रसुमरामि (१३३) ॥

सल, प्रतीषीति मध्ये, हृद्प्रल्योत्पादनाय ॥ एवमन्या-

दपि लच्याल च्छयम् (१३४) ॥

व्यभिचारिरसस्खाय-

भावानां (१३५) शब्दवाच्यता ।

कटकल्पनया व्यक्ति-

रनुभावविमावयोः ॥ १२ ॥

प्रतिप्लुबविभावार्दि-

ग्राहो दोषः पुनःपुनः ।

श्रृङ्गारदे प्रथनच्छेदौ (१३६),

श्रृङ्गारस्यातिविस्तृतिः ॥ १३ ॥

(१३३) भवास्यपह्नितरेखो निरङ्गुयोठपि विवेकरहिंचोरपि । स्वप्रेष्टपि

लवि पुनः प्रतीहि भत्तिं न प्रकटमरामोति सं । । स्वामह्निता रेखा मर्यादा

येन सः । श्रृङ्गारोत्तरोग्धः ।

(१३४) चन्यात् चवेषलादि, लच्याल उदाहरर्यात्, लच्यं निकटपपीयम् ।

(१३५) सिङ्गान्ले रसस्य व्याख्यातात्ककस्य सामाजिकल्निष्टतया च्वा-

व्यतया च रसप्रबन्धन व्याख्यायमानोऽनुभावादिसंलितः स्थाविभाव

उच्यते, रसादिगदस्य तहैव पक्तेः, निर्विघ्नेप्यस्खायिभावस्य शब्दद्वाच्यतायां

हतियो दोषः, रस्यादिप्रदानां त्रैकचर्यादवावेश यतेः इूति नामेदः ।

(१३६) प्रथनच्छेदौ रससैव ।

१२८

काव्यप्रकाशः ।

चक्षुर्नोऽननुसन्धानं,

प्रतीतोनां विपर्ययः ।

अनङस्याभिधानञ्च

रसे (१३७) दोषाः सुरीहशाः ॥ १४ ॥

स्वशब्दोपादानं व्यभिचारिणो (१३८) यथा,

सत्वीड़ा दयिताने, सकरुणा मातृचन्द्रोखरे,

सत्तासा भुजगे, सविष्णुयरसा चन्द्रेष्टतस्नन्दिनि ।

शेषो जह्मुतावलोकनविधौ, दीना कपालोदरे,

पार्वत्या नवसङ्केतप्रस्थायिनो हृदि: शिवायास्तु वः ॥

अत्र व्रीडादीनाम् (व्यानक्ता दयिताने, सुकुविचा

मातृचन्द्रोखरे, सौत्कम्पा भुजगे, निमेषरहिता चन्द्रेष्ट-

स्नन्दिनि । मूलद्रुमः सुरसिन्धुदर्शनविधौ, दीनाः कपालोदरे

-इत्यादि तु युक्तम्) ॥

रसस्य स्वशब्देन व्यपारादिमब्देन वा वाच्यत्वं, क्रमे-

योद्भिरपम्, तन्मनडूज्यमडूषलत्रिय किंदुदुर्भुजमूल्लोचिकाम् ।

नेतयोः खतवोदस्य गोचरे काव्यजातं रसो निरन्तरः ॥

(१३७) 'रसे' रसत्वे-रति व्युत्पच्या रसभावादिमाने च्याख्यादामने ।

(१३८) च्याख्यादं दूष्यावीजम् -सति सम्भवे'नुभावादिना'भिय्यक्त्वादेव चम-

त्काराख्वादयोक्तकथः, तत्र वाच्यले तु व्यङ्ग्यलाप्तने'स्यायोपकर्षे दृर्ति । एवञ्च

यत् यस्यनुभावादिना स्फुटतरं नामिय्यक्तिरस्यवः, तत्र तस्य वाच्यतेश्रु

सप्तम उल्लासः ।

श्रालोक्य कोमलकपोलतलाभिषिक्त-

वक्तानुरागसुमगामभिरामरूपाम् ।

पक्वैष बाल्यमतिरत्य विवर्ज्जमान:

श्टङ्गारसीमनि तरङ्गितमातनोति ॥

स्थायिनो यथा,

संप्रचारे प्रहररपै: प्रहाराणां परस्परम् ।

ठप्पत्कारैः स्थुतिगतैरस्थाइभावस्य कोटिभूत् ॥

कर्पूरभूषितवलद्युतिपूरभौत-

दिश्वरङ्गले शशिररोज्ज्वलि तस्य यूनः ।

लीलाभिरङ्गमुकनिवेशविशेषकृसि-

व्यक्तसनोन्नतिरभून्नयनावनौ सा ॥

श्टङ्गारोपनालनकृपा: श्टङ्गारयोग्या विभागा चानुभाव-

पय्यवसायिनः स्थिता इति कष्टकल्पना (१३१) ॥

न तयोरपकारे नति स्वादोक्तिनो दोष इति [२०३] वक्ष्यति। एवं भावाम-

स्वादात्प्रच दोषो नलितराङ्गतया नाखाद्यलेशभोति। एवं परत्रापि स्वाख्या-

दाभावो दृश्यावबीजम् ।

(१३९) चानुभावं पर्यवसायबन्ति प्रकारादनुरञ्जनसाम्येन चेतया विशद्बे-

नावगमयन्ति ये ते । श्टङ्ग भावः, तादृशचन्द्रनायकियोरवलोकनेपि तस्य

यूनोरररशिकले रतेनुदयस्थापि सम्भावेन प्रथमं तस्य रसिकतमनुसरेयं, ततो

रस्यानुभावप्रतीतिरिति विकल्पः । प्रदीपमतस्तु 'चानुभावापर्यवसायिनः' इति

पाठं मन्यमाना 'चानुभावप्रतीत्या व्याख्यातापर्यवसायिनः' इत्यर्थमाहुः ।

१६५

काव्यप्रकाशः:

परिरमति रतिं, मतिं लुनोति,

स्वललति श्रमं, परिवर्त्तते च भूयः ।

इत्थं वत विषमा दशाऽस्य दृष्टा

परिभवति प्रमभं, क्रिमत कुर्म्मः ॥

श्रृणु, रतिपरिहारादीनामनुभावानां कारणाद्वापि

सम्भवात्कारिनीरूपो विभावो यत्नतः प्रतिपाद्यः ।

प्रसादे वर्त्तिष्य, प्रकटय सुदं, सन्नय रक्षं,

प्रियेऽपि ! शुश्रूष्यनुज्ञां मतमिव ते सिद्धं तु वचः ।

निदानं सौख्यानां चषकमभिमुखं स्थापय मुखं,

न सुग्धे ! प्रत्येतुं प्रभवति गतः कालहरिणः ॥

श्रृणु, स्तनारे प्रतिकूलस्य शान्तस्यातिप्रकाशनरूपो

विभावस्तत्प्रकाशितो निर्वेदश्च व्यभिचारी (१४०) उपात्तः ।

पिहितेऽग्रेऽमपि लोचनपथं पचछिमे पिहिते ऽग्रे

गुरुतरमणकान्तिमन् ।

सकलपरिहारहिम्नत्रा वयागमयां एव इच्छुद्रि बन्ध (१४१) ॥

श्रृण सकालपरिहारवनगमने शान्तानुभावो ।

(इत्थान-

स्थाननिर्यानोपभोगार्हं वनगमनं चेतू, न (१४२) दोषः) ॥

(१४०) न्यक्कारे उपात्ततया साक्षाद्वियता व्यभिचारित्वम् ।

तेन विभावा-

दिना प्रतिकूलत्वसायुपचक्ष्या विरोधेन प्रकटतरतया शादप्रसङ्ग इति दोषः ।

(१४१) निबर्हतरमयो लोचनपथं पतिते गुरुतरमणकान्तिमध्ये ।

सकलपरिहार-

हृदया च वनगमनने चकृतिः बन्धुरिति सं० ।

(१४२) निबध्यते इति बन्धः ।

तथाहि न न्यक्कार एव मध्यवसानं न

सप्तम उल्लासः ।

दीप्तिः पुनःसुनयेया(१४३), कुमारसम्भवेति विशेषापे ॥ प्रकाङ्के प्रथमं यथा, वेधीसंहारे द्वितीयेऽनेकवीरसंचयेप्रस्तुत्ने, मातुमता सह दुर्योधनस्य सङ्घारवर्णनम्(१४४)॥ प्रकाङ्के केदो यथा, वीरचरिते द्वितीयेऽङ्केऽमोचनाय गच्छामीति राघवस्योक्तो (१४५) ॥

सङ्घसाप्रधानस्यातिविस्तरेण वर्षणं (१४६), यथा, हयग्रीववधे हयग्रीवस्य ॥ शत्रिनोऽनुसन्धानं (१४७) यथा, रत्नावल्यां चतुर्थेऽङ्के वासवदत्तागमने सागरिकाया विस्तृतिः ॥

तत् स्थानं इति न दोषः । श्रुत्वा, सुरजनसद्भिश्चैव निष्ठतरङ्गादश्वने प्रकाश-प्रदया वैराग्यस्यापि सम्भवात् न निष्ठतेत्यादिप्रदादेव सङ्क्षरप्रतीतिः ।

(१४३) पुनःपुनदृष्टिदीपितस्यन्नरा विच्छिद्य विच्छिद्य प्रकाश्यं, तत्तु चक्ररुबादीनामेव, नत्क्कुजिन रति । कुमारसम्भवे, यत्र मोहपरायणया स्त्री-त्यादिना दीपितोऽपि करुणः, यत्र सा पुनरेव्सादिना पुनदीपितः । अत्नैक-कस्स पुनःपुनरास्वादो जैरस्यायेत दृश्यावोज्ज्वलम् ।

(१४४) तदानीन्तं यथावीरादिरेवास्वाद्यते न तु स्थायिर रति दोषः ।

(१४५) तदक्तिहि व्याजेन निगमं प्रतिपादयन्ती रामसावीरत्वे पर्य-वस्यतीति नायकं तारो नास्वादितं रतौ दोषः । कड्क्ष्यामोचन-विवाहदशमदिनोत्सवमेदः । (मुद्रितवीरचरिते कड्क्ष्यामोचनाय गच्छामीति पठो नास्ति)।

(१४६) चक्रकस्स प्रतिनायकादेरनायकाभाव्यया बन्छवर्थने हि सद्भत एव रसः प्राधान्येनास्वाद्येत, न तु नायकगतो प्रधनो रस इति दोषः ।

(१४७) प्रधानस्य नायकस्य नायिकाया वा, जननुसन्धाने तद्गतरस-विक्छेद इति दोषः ।

२००

काव्यप्रकाश:

प्रकृतयो दिवा श्रदिव्या दिव्यादिव्या, वीररौद्रशृङ्गारशान्तरसप्रधानाः धीरोदात्तधीरौद्रधीरलक्षितधीरप्रशान्ता:, उत्तमाधममध्यमाः (१४८); तत्र रतिहासप्रोत्कृष्टानि श्रदिव्योत्तमप्रकृतितत् दिव्येष्वपि (१४९), किन्तु रतिः सम्भोगशृङ्गाररूपा उत्तमदेवताविषया न वर्णनीया, तद्दर्शनं हि फिलो: सम्भोगवर्षनमिवात्यन्तमनुचितम् ।

क्रोधं प्रभो ! संहर संहरोति यावद्विर: खे मरुतां चरन्ति ।

तावत् वज्रभिवनेतजन्मा भस्मावशेषं मदनं चकार ॥ -इत्युक्तवत् 'मूर्ख्यादिविकारवर्जितः क्रोधः सद्यःफलदः खड्गपातालगनसूद्रोहक्षुन्नाद्युल्साहव दिव्येषु । श्रदिव्येषु तु यावद्वदानं (१५०) प्रसिद्धसुचितं वा, तावदेवोपनिवद्धव्यम्, श्रधिकन्तु निवध्यमानमतत्प्रतिभासेन, 'नायकवदन्र्तितव्यं, न पतिनायकवत्'-इत्युपदेशे न पर्यवसेथ। दिव्यादिव्येषु उभयथापि । एवमुक्तस्सौचिल्यस्य दिव्यादोनामिव

(१४८) प्रकृतयो नायकादयः । दिव्या देवलैकशः (इन्द्रादेवः), श्रदिव्या मानुषैकशः (वस्रराजादयः), दिव्यादिव्या: मानुषदेवौपेयाततोर्या देवाः (रामादयः) । ते पुन्धीरौद्रादिभेदेन प्रत्येकं चतुर्विधा भूत्वा पुनः (उपोत्कर्षापकर्षतद्भयात्सङ्केन) उत्तमादिभेदेन प्रत्येकं त्रिधा भूत्वा षट्त्रिंशद्विधाः प्रकृतयः सम्पद्यन्ते ।

(२४९) वर्णनीया नोति श्रेषः ।

(१५०) श्रवदानं हतं कर्म पूर्षं कोनायानुचितमिति यावत् ।

सप्तम उल्लासः ।

धीरोरात्तादीनामप्यनन्यथावर्णनं विपर्ययः (५११) । तत्रभवन् भगवन्नित्युत्तमेन, न साधसेन; मुनिप्रभृतौ, न राजादौ; भट्टारकेऽति नोत्तमेन राजादौ (५१२), प्रकृतिविपर्ययापत्तेर्वाच्यम् । एवं देशकालादिव्याजालादीनां वेषव्यवहारादिकमुचितमेवोपनिबद्धव्यम् ॥

घनझझ (रसानुपकारकः) वर्णनं यथा, कपूरमञ्जर्यों नायिकया खातनं च झरतं वसन्तवर्णनमनाहत्य वन्त्रवर्णितस्य राज्ञः प्रधानसंम् ॥

'ईहशा:'-इति(५१३) नायिकापादप्रहारादिगा नायककोपादिवर्णनम् ।

(५११) एवं दिव्यादीनामुक्तशोभिचतुःसन्याधावर्णनमिव धीरोरात्तादोनामकौचित्यस्यान्यधावर्णनं विपर्ययः इत्यन्यः ।

(५१२) यथा प्रतिपुरुषकं विविधः पाठः, तथाहि कचित् "भट्टारकेति न राजादौ परमेश्वरेच न मुनिप्रभृतौ" 'रति पाठः, कवितत्वन्यथा । व्यन्त पाठो प्रदीपतद्वीकानुसारो, "तत्भवन् भगवद्वित्युत्तमेनैव प्रयोक्तव्यं, नाधमेन; उत्तमेनापि मुनिप्रभृतावेव न तु राजादौ । भट्टारकेऽति न राजदौक्तमेन, किन्तु देवद्वावेव" इति प्रदीपः, "न राजादाविति, साधसेन तु राजादावेव न मुनिदेवादाविति केचित्" इति तट्टीका; यदि 'न मुनिप्रभृतौ' इत्यत्रैव स्वातः, तदा 'केचित्'-रत्यनुपपन्नं स्वात् । स्वाच तदा प्रदीपेऽपि एतस्यमानार्थकः कोऽपि पाठः, इत्थंव्याख्यारूपपलाक्ष प्रदीपस्थ ।

(५१३) एवंविधा स्तनौचित्यश्रेतवो रसदोषा भवन्तीहेधं परेषा कारिकायाम् 'ईहशा:'-इतिपदेन एतदुक्तं भवति, स्तनौचित्यश्रेतवः सन्तं एवं दोषा भवन्ति, मड्गावितप्रकारस्त प्रदर्श्यार्थमुक्ता रति परिगणितादन्यत्र उदाहृतवति ।

२०२

काव्यप्रकाश: १

उक्तं चि ध्वनिनिर्णया,

ध्वनौ हित्याहते नान्यत् रसभङ्गस्य कारणम् ।

शौबिल्योपनिबन्धनसुकुमार रसख्योपनिषत्प्रहति (११८) ॥

द्दानां कविकदोषा अप्यते, इत्थच्यनं,

न दोष: शब्देनोक्तावपि सच्चारित्र्य: कावित्।

यया,

ध्वौत्कुकेन सतत्वरा, सहभुवा व्यावचिमाना टिया,

तैसैष्कत्सुचभूजनस्य वचनैर्नीताभिमुखं पुनः ।

हृश्याग्रे वरमाच्छसद्रससा, गौरी नचे सङने

संरोहतुं का हरेष हसता दिष्ट, ध्वनौयास्तु वः ॥

श्रवोक्तुक्यप्रस्त इव तद्गुभावोन तयाप्रतीत्कृत(१५५)।

चतेव “दूग्दुकुमं”(५९०)-इत्यादौ श्रीडाप्रेमाघकू-

भावानां विवक्षितत्वादीनामिवोत्स्मुक्लावुभावस्य सहसा-

प्रसरखादिकुपस्य तथाप्रतिपत्तिकारित्वभावादुत्सुकमिति

ऋतम्॥

(१५४) उपनिषत् वेदसारभाग:, नियर्ससर्हपचङोपख्यापकसवेदभाग

इव रसोपस्थितिनिदानर्निति फलितार्थः ।

(१५५) श्रवोक्तुकस्य नैकोटिपि ताडग्योमाधार्योटनुभावादिरक्ति, येन

उपात्तेन श्रौत्कुव्यमंशंय प्रतिप्रेते, येतं च भरादयः, ते नामाधारख्या:,

गुरूजनग्ज्ञानाभयादिनापि तेषां सम्भावातु, रति चौकुमं सपदेनोपदीयते,

श्रीडादीनान्त श्रृङ्गारख्यानुभावस्वातू च्चनभावमुखेनैव उपादानं युक्तम्;

चतेव च्यमकृत्कृं रसाद्सुकमिति श्लोको श्रौत्कुमकेव क्वरं रसपदेनामितद्धत्

षष्ठम उल्लासः ।

२०३

सज्जार्यादेः किं चिद्वस बाध्यस्योत्तीर्णगुसावहा ॥१५५॥

बाध्यस्योक्तिः न, न परं दोषः, यावत्त्रसरतरसपरिपोषकत्।

यथां,

कार्यं, श्रवणेच्छा च का च कुलस्त्री-(१५५)-इत्यादौ,

शान्त, वीतकांक्षीषु उद्धतेष्वपि चिन्तायामेव विस्रान्तिरिति प्रकृतरसपरिपोषः (१५६)॥

(पाखडु द्वामं वदनं, हृदयं सरसं, तवासस्स वपुः ।

स्वावेद्यति नितान्तं चेतियरोगं सखि ! हदनतः (१५७)॥

-इत्यादौ साधारण्यं पाखडुतादीनामिति न विवादः ।)

ब्रीडादीन् चनभावमुखेन प्रतिपादयति कः । तेनायं शृङ्गारः, येषां व्यभिचा-

रिषां नायाघाताद्यान् भावादिसंभवक्त एव शृङ्गारद्येनोपादीयते न त्वन्यैरपीति ।

(१५६) छल हि प्रतिशरखं पूर्वभागोत्कानां श्रृङ्गारसंस्वारिषां वितर्क-

दीयाम, उत्तरभागप्रतिपादितनायिकास्वङ्कारारम्भस्वारिर्यामौसुक्यादीनां मद्रो-

सरं बाधकतया चरमोक्त्यां चिन्तायामेव बाधकत्वं पर्यवसन्नमिति (विप्रल-

ञ्जनिकौतुकप्रसङ्गात् रसात् रस) चिन्लोकप्रसङ्गात् हृदयार्तस्वैवोकप्रकृति ।

च चोत्कर्षः वितर्कोदीनां बाध्यतयोत्कावेव भवतीति रुष्यात् । तैषु बाध्यमाने:

शान्तस्य प्रतीत्यनुद्यात् प्रकटटङ्कारसाहादाविच्छातो नायिति.न दोषत्वमिति ।

(१५७) सरसं चन्द्रनससहितं मानुरागद्र ।

'चेतियं चेतनजल्पे पर-

दारडतेतपि च । चनयदेहचिकित्स्याहं साध्यरोगे च जायते' इति विनः ।

सति 'पाखडुताद्यनुभावोत्पत्तस्य रोगस्य करुणाद्रकृतया विरक्त्वेsपि विप्रलमखे

समावेश्यात् श्रृङ्गारभावप्रसार दोषत्वभावः'-इति हृदनिश्रनकतम् । '..एतदुक्तं,

२०४

काव्यप्रकाशः

सत्यं मनोरमा रामा:, सत्यं रक्या विभूतिय: ।

किन्तु मत्ताङ्गनापाङ्गभ्रूखोलं हि जीवितम् ॥ (विर०वि०)

-इत्यालम्बनेऽपि व्यतिरेकवृत्तिः । कीर्तितावद्य (१५६)

अधिकमपादूभङ्गस्याशिरत्वमिति प्रसिद्धभङ्गुरोपमानतयो-पात्तं शान्तमेव पुष्णाति ; न पुनः शृङ्गारस्थात प्रतीतिसदृप्रतिपत्ते: । न तु(१५७)विनेयोमुखीकरणमत परिहारः,

शान्तस्य ध्वनिरयोनैरन्तर्यस्याभावात्, नापि काव्यशोभाकरणम्,

रसान्तरादकुप्रासमानाद्दा तथाभावात् ॥

मार्गद्वादशां ('व्याध्यनाद्यपकर्षणादिभिरप्रकर्षकोटिमिमेतव्य:'-

प्रति भरतोक्त्या ) रोगस्य विप्रलम्भसाधारण्यात् 'हितोऽपि खलु वाक्ये:'-

द्रति मकार्ष्टक्रमतत् ।

(१५७) माशङ्कानापाङ्गेक्ष्येण नृकारप्रतीक्षा विरोधमाशङ्कते जीवितादिति, यद्यं परिहारः, शृङ्गारानुभाव्यत्वात् न एवम्यालेश्

शृङ्गारप्रतीतिरिति न विरोधः, प्रकृत उपमानतया उपमानं तद् खलु प्रविवक्षित-

कुरतं तदातिशय्यैव उपक्षापवत् शान्तमेवोपकरोति, तथाचि, भण्णुरत्नोपमायां

प्रविष्टमकुरस्यैव उपमानितानियमन, उपमानस्य शान्तस्यैवानियमन च तथ्य

उपमानतया उपादानादेव प्रविवक्षितभुरतदातिशयै उपक्षीयते इति ।

प्रसिद्धेति प्रसिद्धभङ्गुरत्व तु उपमानखेति तस्य भाव चति विपचः ।

(१५८) 'भवत्येवाल शृङ्गारप्रतीति:, परन्तु तथा हृद्यजडिकान्येन

शिष्य श्याभिमुखीकरण श्याने निवेश्याने रत्यदोषता । यद्दा काव्यशोभाभिनि-

कत्तेव तदुपादानमोटदोषता'-इति ध्वनिकारसमाधानं दूषयति न त्विति ।

प्रभावादिति विरोधेनेति श्रेयः । तथाभावात् काव्यशोभास्कत्वात् ।

सप्तम उल्लासः।

२०५

श्रास्यैकस्ये विरोधो.य:, स कार्यो भिन्नसंशय:(१६०)। रसान्तरेषान्तरत:, नैरन्तर्येणैव यो रसः ॥१६॥

विरोधयागोश्रेकास्यन्वेन विरोध इति प्रतिपन्नतल्लेन भयानको निवेधियतव्य: । श्रान्तस्यज्ञारयौचु नैरन्तर्येऽपि विरोध इति रसान्तरमनन्तरे कार्यं । यथा नागानन्दे,

ध्यानस्थ जोमूतवाहनस्, श्रहो गीतम्! श्रहो वादितम्! -इत्यडुतमन्त्रानिवेध मलयवतीं प्रति श्रद्दारो निवद्ध:। न परं प्रवन्धे, यावदेकस्मिन्नपि वाक्ये रसान्तरव्यवधिना विरोधो निवर्त्तते। यथा,

भूरेऽपुदृग्धानं, नवपारिजात-मालारजोवासितवातमध्य: । गाढं शिवाभिः परिरथ्यमाणं, सुरारिनासिष्टभुजान्तरालात् ॥

सघोपतिस्तैः क्रव्यभुजां सुरद्धिः पद्दैः खानासुपवेष्ट्यमानान् । संवीततांबूलतवादिसेऽहः सुगन्धिभिः कल्पतरूक्कूलेः ॥

विमानपयँजूतले निष्प्या: कुतोऽहलाविष्टतया तदानोम् ।

(१६०) वक्तास्यसंशयस्याद्दौ श्यालम्बनाधारोमयपरतै, तेनालम्बनैक्येन विरोधे भिन्नालम्बनतया निवेशः;, श्राधारैक्येन न विरोधे भिन्नाधारतयैति ।

२०६

काव्यप्रकाशः।

निदर्शकमानेन सजनाजुबोभि-

मौरः खदेव्हान पतितानपक्ष्मन्।।

प्रत, वीभत्सज्ञारयोरन्तर्वोररसो निवेशितः (९६१) ॥

सत्येमाषो विरोधोडपि, साम्येनाथ विरुज्यते।।

श्रृङ्गिन्यजलमासौ यौ, तौ न दुष्टौ परस्परम् ११३॥

ग्रयं स रसनोत्कर्षी पौनः पुनविमृशिनः।

नास्त्यरुजघनस्त्रग्भो नीवीविवर्त्तनः करः।।

एतत् भ्रूभङ्गयः समरभुङि पतितं हरतमालोक्य तद्भू-

रभिदधे; श्रुत परकीयस्वाधीनं स्कुराराज्ञमपि करुण

प्यारिपोषयति(९६२)।

दन्तेः चतानि, करजैश्च विप्रटितानि,

प्रोदितनसात्र्पुलकके नवतः शररीः।।

(९६१) भौरेरुदिग्धलेख्यादिना कर्मविशेषोण बीभत्सः, नवपारिजातेत्या-

दिना कर्त्तिविशेषयोन सङ्कारः; अन्ययोग्य निर्बन्धक्रमेया प्रतोतिः। एवं भूरेः-

दिग्धलादेः; नवपारिजातमालारजोवसिततादेश रसोत्पाचाहेतुकतया रस्यो-

ल्क्ष्मीप्रतीत्या वार्त्तेयः; एवश्च प्रतीतः बौमिः; ततो व बीरः; ततश्च शृङ्गारः,

तत पुनर्वीं रसति व्यवधानम्। तेनान्तर्यानुप्रावात् बीभत्सस्कारयोरविरोधः।

वीरस्य श्यालम्बनवत् प्रतियोगित्व, स्कुरारस्य हि स्वगत्कुचादि हति श्यालम्बन-

भेदादनयोरप्यविरोधः। “यद्यपि स्थाल वीर एव प्रधानोऽन्यौ च तद्राभिचारि-

भाव्यति न विरोधस्तथाप्यमयविरोधः सम्भवतेल्युदाचितम्” इति प्रदीपः।।

(९६२) श्योच्यावस्थायां पूर्वावस्थाश्रयणस्य करुणाद्योपकल्वात्। स्कुरारा-

कृतृत्या स्कुरारोचपि श्रुतः। श्रुतस्य तस्य प्राधान्येनालम्बनभावादविरोधः।।

सप्तम उल्लासः ।

२०७

इत्तानि रक्तमनसा मगराजवध्या जातस्रृहेर्मुनिर्निभिरयवलोकितानि । (१६३)

श्रुत कासुकस्य दन्तचताद्दीनि यथा चमत्कारकारिणी तथा जिनस्य । यथा वा, परः शृङ्गारी तद्वल्लोकनात्स्पृरः तद्वत् एतदृ दृश्यो मुनय इति साम्यविवच्चा (१६४) ॥

नामन्यः चतकोमलाज्जिगलद्रक्तः सदर्भःः स्थलोः पादैः, पातितयावकैरिव ; पतदाष्पाम्बुधौताना । भौता भृङ्करावलस्थितकरास्स्वच्तुनायैःडुनाद दावाग्निं परितो भ्रमन्ति पुनरष्युदधिवाशा द्वा(१६५) ॥[१]

श्राय, पाटुक रजोवचया रतः: प्रतीतेः, तद्वत् करणं द्वव

(१६२) प्रकृत्य मुनिचया स्वापत्यं जिघांसवे सिंहो स्वगरीयं दत्तवक्त्रं जिनदेवं प्रतीपमुक्तिः । एकाल परपरिणतया हर्म्यतलवपरलानुरागात्पुसकः ।

(१६४) शक्क्रयोः शास्यविवचया ऋजुकिनोरपि रसयोः साम्यं विचिन्त- मियायाति । चतल हि प्रकारणो जिनस्य दयावीररसैर सद्धृदयगत्माहिम्ना शृङ्गारोऽपि उपस्क्रीयते, उभयोरेक सिंहो ग्राहम्मनं, न च विरोधिनोरनयो- रेकालम्बनतया प्रतोतिष्यभव प्रतिः, एवं मुनिभिरित्यनेन मुनिषु श्रान्त हृदय जात- स्पृहैरित्यादिना श्रान्दगतिमहिमा शृङ्गारोऽपि प्रतीयते, न चानयोरेकने कव्वालं प्रतीतिसम्भव इति विरोधसम्भावना । साम्यविवचयाऽन्ते शृङ्गारस्य उपमान- त्वेन नायिकालम्बनतया, नायककनिष्ठतया, पूर्वसिद्धतया च प्रतीतिः; वीरस्य सिंहद्वालम्बनतया जिननिष्ठतया च प्रतीतिः; यान्त्रस्य च मुनिगतत्वेन तत्का- लेन च प्रतीतितिति न विरोधः । दयावोरस जिनस्य नेहग्रं कम्मं चिक्कुर्यजनकर्मिति नाह्वयतुो रसः, नामिच वज्ज्रिनविषया रतिरताभि- प्रेतेति वीर एव प्रधानः ।

(१६५) विवाहकृताज्ञहोमे प्रायो बन्धुनामेताहश्री क्रियास्वा भवति ।

२०८

काव्यप्रकाश: १

शृङ्गारोदयद्रुमति तयोर्न विरोध: (१६६), (यथा (१६७), एतत्, गच्छ ; पतोन्तिष्ठ ; वद, मौनं समाचर।

एवमाश्रयप्रश्रययोः क्रोड़नादि विरोधश्चित् ॥

अत्र, एहि इति क्रोड़न्ति, गच्छेति क्रीड़न्ति इति क्रीडनापे- चयोरागमनगमनयोर्न विरोधः ।

चिसो हस्सावल्गन्:, प्रसभमभिचेतोड्याददानोन्डसुकान्तं, गट्छन् केशेष्वपास्यव्यरषणनिपतितो नेच्चितः संभ्रमेष ।

श्वालिड्गन योजयत्वक्सुपुरयुवतिभिः साश्रुनेत्रामिः, कामोवाद्रोपपाथः सदृशतु दुरितं शापवो वः शरान्नः ॥[२]

-इत्यव निपुररिपुप्रभावातिशयस्य करुणोदयम् (१६८),

(१६६) गোচावस्स्यात् करुणा, विवाहावस्स्यातस्स स्कृरः; द्वयोरसन- योर्र्पविमयकरतिभावेरृता, ‘एतादृशो हि शस्य राघः प्रतापः, नैवैषामीडृशी

चवस्था जाता, येन चैषां पुनर्विवाह उदोच्यते’ इति प्रत्ययात् । यदृइडेककार्य्य- पयर्रोपपभयवोतिवादयोः (श्रभवतो विरोधिनोरपि) नात्र विरोधः प्रसजति।

(१६७) प्रधानैकभूतयोर्विरोधिनोराविरोधं हृदयेन ध्रुवयति यथेति ।

(१६८) करुणोट्कटमिति करुणोचिपनविभावस्स विपुरपुरस्सोर्वि च क्रव्यस्स निपुररिपुप्रभावातिशयाधीनत्वात् । एवश्च निपुररिपुप्रभावातिशयस्स निपुर- स्पिपुरविषयकरतिभावोचिपनविभावत्वात् क्रोधिनि निपुररिपुप्रविभयवातिभावे

करुणोट्कटमिति पर्यवस्सति । एवं पूर्वं प्रयायो यथा। करुणाभवनादिकस- कार्य्यन्त, तथेदानीं घरारामिरुपमानभावेन, पुङ्खीवस्सम्प्रतोतेर्होपकलेन व

स्कृरः करुणाज्ञं सत् परम्परया प्रधानस्स भावस्साज्ञमिति विरोधिनोरष- नयोः प्रधानेट्कभानेनाविरोधः। यद्यपि शृङ्गारोऽपेचया करुणोट्कटौ, तथापि

तत् प्रकर्ष्याप्यवस्थानं नास्ति, तेनापि भावप्रकर्ष्यादिचक्ष्येव तदिति तात्पर्य्यम्।

सप्तम उल्लासः ।

२०६

तस्य तु स्थायारः ; तथापि न करुणे विस्यान्तरिरिति तस्याज्ञतैव । यथा वा (१६५), प्राक् यथा कामुक श्राचरति सा, तथा ध्वानिनिर्ति स्थायारोपितेन करुणेन मुख्य गवाथं उपोद्ल्यते। उचिं हि,

'युषः सतात्मसंस्कारः प्रधानं प्रतिपद्यते ।

प्रधानस्योपकारे हितथा भूसि वर्त्तते ॥'(१७०) इति ॥

प्राक् (४७०) प्रतिपादितरुपस्य रसस्य समान्तरेष न विरोधः, नाप्यज्ञाझिभावो भवति (१७१), इति रसाभ्देनात्र स्थायिभाव उपलच्यते ॥

इति काव्यप्रकाशे दोषदर्शिनो नाम सप्तम उल्लासः ॥

(१६५) ननु यथा छेदे कौदासीन्येन खड्गनिमर्मात तमुत्कर्षयन् वा श्लिसो नाक्षं, तथा करुणामुक्त्येनपि स्थायारो नायिनि भावेझकिंति केवककरुणा-स्वै भावाझकृतया तन स्थायारस्य कौदासीन्यादियझकर पचान्तरमुपनयस्वति साध वेति, यथा चोवकः खड्ग्रो न छेदेझकिन्तु निपातितः स इत निपातिथेझकेटककुभावः, तथा केशलः करुणो नानाझकृतया विभावितः किन्तु स्थायारेझोपकपितः सः; इति तद्नकार्येझितः स्थायारस्याझभावेझटचत इति विज्ञान्त । उदाहृतपद्येनैतत प्रतिपादितम, यत् वाक्यिनि श्राचात् परम्प-रया वा च्यकृत्मामप्योनि विरोध इति ।

(१७०) गुप्योट्कर्ष, संस्कारः उत्कर्ष; तथा सात्त्वसंस्कारत्वे ।

(१७१) रसस्य वेदान्तरसम्पक्नसत्त्वतया रसान्तरस्यैवपहत्ते ।

|| अष्टम उल्लास: ||

एवं दोषानुरक्ता गुणालड्कारविवेकमाच्-

ये रसखण्डिनो धर्म्मा: शौर्योदय इवात्मन: | उत्कर्षं हि तवस्ते सुरचलस्थितयो गुच्हा:(१) १११॥

आत्मन एव हि यथा शौर्यादय:, न आकारस्थ; तथा, रसस्वैव माधुर्यादयो गुच्हा:, न वचोनाम्‌ | यच्चित्त शौर्यो-

दिसमुपन्चितसाकारमत्त्वादेदृश्रानात ‘आकार एवास्स्पूर:'-इत्यादेदृश्वहारादन्वयासुरेडपि वितताज्जतिल्यमातेषा 'स्पूर:' इति (२), क्वापि स्पूरेपि मूर्तिक्षाशवमातेषा 'अस्पूर'-इति (३) यथा व्यवहरन्ति ; तद्नुसार-

दिव्यक्ककुमारादिवर्षानां मधुरादिव्यवहारमद्न्त्तोर-

(१) स्वचलस्थितय: नित्यतावस्थानात्; नैयत्यस्थ रक्षेन तद्पकारेख च बोध्यम्‌, तेन रसं विना ये न तिष्ठन्ति, तिष्ठन्त्स्वावश्यं रसगुप्तार्वन्नतोर्थ: |

तदवद सदृुपकथनम्‌, लघुयान्‌ रसोत्कर्षकलवे शति रसध्वग्यतवम्‌, तथावले शति रसनियतस्स्थितिकं, नियमेन रसोपकारकत्वं येनि नितियं बोध्यमिति प्रदीप:।

(२) यस्य व्यवहारन्तोऽप्यभिमेयानय:; एवं परत्र माधुर्योदित-इत्यस्यापि।

(३) न विम्रान्ता याथार्थ्य पर्यवसन्ना प्रवेतिरीयेऽपि त:, सदूरदर्शिन नति।

अष्टम उल्लासः ।

मधुरादिरसाझ्ञानां वर्णानां सौकुमार्योदिमातेश माधुर्योदि, मधुरादिरसोपकरषानां तेषामसौकुमार्यादेरमाधुर्योदि रसप्यैतद्विज्ञानप्रतीतिबस्न्या व्यवहर्तव्य(४)। श्रत-एव माधुर्योदयो रसधर्म्मोः समुचितैर्यों वृंञ्ज्यते, न तु वर्ण-

मात्रास्या: (५)। ययैषां व्यक्तक्त्वं, तयोदाह्रियते ।।

उपकुष्टैन्त तं सन्तं येऽङ्झहारेया जार्घचित् । हारादिद्वदलङ्कारैर्दनुप्राप्ते पमातय:(६)।।२१।।

ये वाचकवाच्यलक्षणाझातिशयमुखेन मुख्यं रसं सम्भाव-नमुपकुर्वेन्ति, ते करषायज्ञातमुत्कर्षोषानदारेष घरोर-

पोडपि उपकारका हारादय इवालङ्कारा: ; यन तु नास्ति

(४) चयं . भाव:, वितताकारस्स सङ्कुमारवर्णावीनाश्वाद्वैलचचक्खन व्यज्जक्त्वप्रतिपत्तये उपचारेया रस्ख्यवमाकार एव स्फुर:; एते वर्णा एव मधुरा: इत्यादि कचित् अभियुक्ता व्यवहर्त्तन, तमवलोयन्तोऽनभिज्ञा: वितताकारस्सैव स्फुरतं, च्छुकुमारवर्णावीटीनामेव माधुर्योदि मन्यमाना तथैव व्यवहरन्ति, नैतावता रसास्य वर्णधर्म्मोल्लसिदिरिति ।

(५) चभ्युपगन्तं शक्या रति श्रेष: । मधुरा रचना इत्यादिव्य-हारादिविषये ऽपि रचनायास्मिं तद्भ्युपगमप्रसङ्गादिति भाव: । तथाच गुरुरास्स रसैकधर्म्मातले लाघवं, वर्ण्यरचनोभयवृत्तितले गौरवमिति श्रुचितमू, एत-दर्थमेव वर्ण्यामात्रान्वयादिति सूक्तम् ।

(६) सन्तं स्फुटतयारस्खतमं, एवं परतं । श्रङ्गहारेषु, च्यनेन रसधर्म्मलं निरस्तम् । इतदपि श्रङ्गुपकारणं, वचय्यान्तं त्लोपकारकलेटपि तदङ्गत्तितमं, तथात्रे श्रति रसान्वितावस्स्थितिकतमं, च्यनियमेन रसोपकार-कतवं वा रति प्रदीपक ।

२१२

काव्यप्रकाश: १

रसस्वादैकिवेचित्यमात्रपर्थ्यवसायिन: ; हृदयितं सन्तमपि नोपकुर्वन्ति । यथाक्रममुदाहरणानि, जलमार्गं, घरमारं, कुरु द्वारं, दूर एव, किं कमलै:। जलमलमालिनि! कषायालै:; इति वदति दिवानिशं बाला ॥ -इत्यादौ वाच्यमुखेन, मनोरागस्त्रीत्वं विषमिव विसर्प्यलयविरतं, प्रमादो निर्घूमं चरति विधुत: पावक इव । छिनत्ति प्रत्ययं चर इव गरीयानितदुत:, न मां तातं तात: प्रभवति, न चापि, न भवती ॥ -इत्यादौ वाच्यमुखेन चलद्धारी रसमुपकुरुत: (३) ॥

चित्ते विचित्रे, पृ टृदृदि सा रुपसेसं सेज्जासु लोटति, विसदृदि दिदृमुहिसं । वोलम्बा वद्धति, पवद्धति काव्यवन्धे, धाणे पृ टृदृदि चिरं, तरुणी तरट्टी (४) ॥

(३) पर्वल, शृङ्गाररेफानुप्रास: श्लेषमलङ्कृत्य शृङ्कारसमुप- करोति । उत्तमस्तथ, विप्रलम्भाद्युपमावग्रो विसर्पादिरेतदिग्रम्प्रतीत्या विप्रलम्भोऽलङ्कार इति प्रदीप: । शश्वद्वन्दोऽलदलिवादौ चितकाव्ये स्फुटतरं विनाटपि कविक्कारप्रदर्शनादल पुननौङ्काच्छतम् ।

(४) चित्ते विघटते, न लुचति सा रूपसे घ्यायाश्रु लुठति, विसर्पति दिशृसुखेपू। वचने वद्धते, प्रवद्धते काव्यवन्धे, ध्याने न लुठति चिरं तरुणी प्रगभा रति सं।। विघटते चमत्करोति, चित्तानुरूपं कर्म करोतीत्यर्थे रति उद्योतकर । तरट्टी प्रगरभेति देशीति महेश्वर: ।

ग्रंथम उद्देशः ।

२१₹

-इत्यादौ वाच्यसेव (८),

मित्ते कापि गते, सरोवरहने वध्यानने तास्यति;

कन्दर्पसमरोष. कीचद्धपिताम्बुं पुरः मारसं ।

चक्राहेन वियोगिना विसलता नाखादिता नोऽखिता,

कराठे केवलसंगलेख निधिता जीवस्य निर्ग कृतः ॥

-इत्यादौ वाच्यसेव, नतु रसम् । ग्रन्थ विसलता न जोवं

रोधुं चमेति प्रकृतानुरूपोपमा (१०) ॥

एष एव (११) च गुपालद्धारप्रविभागः । एवच (१२)

'समवायटत्था भौर्योदयः', संयोगटत्था तु हारादय इत्यपु

(८) उपकरणोक्तिति शेषः । न तु रसमिति परेषांचयः । ग्रल हि

हद्यारो रसः, तत्रतिशूलः टप्पर्यामुपोटलङ्घार रति ।

(१०) 'ग्रन्थ' एताहश्विप्रलम्भभावस्वायां, जीवं रोदुं

न चमा नापयितुं योग्यो । जीवननिरोधनिमित्तं कराठे विसलतार्पियामनुचित-

मित्ये: ; विप्रलम्भोक्तिं हि जीवनिर्गमोपाय एवावनम्रते, न तु तनिरो-

धोपाय हति हयमुपमा प्रदर्शतं विप्रलम्भं रसमपकर्षयतोति भावः ।

(११) 'एष एव' पूर्वोक्तत्त एव, नान्यः अन्योक्तप्रकारः; नापि च विभागाभावः ।

(१२) एवच (गुपालद्धारयोक्तरीत्या प्रविभागस्तुचे) रत्यमिधान-

मसदित्यन्वयः । तदभिधानमिदं,-लौकिका गुपालद्धाराः समस्तस्वभेदेन

तिष्ठन्तीति तेषां भेदोऽटल, काव्ये पुनरतलौकिकानां गुपालद्धाराणामेकनेैव

समवायसम्भूतेनार्वस्वतितदिति भेदोऽटतुपपतः । योटपि च भेदव्यवहारः, स

गडुलिकाप्रवाचन्यायेन, यथार्थ, केनापि कारणेन पुरोटनुसरत्निं कामपि

गडुलिकां (सेप्त्रीं) विनैव निमित्तविलासामितररा अनुग चक्लनि, स्यभ्रे पतितामपि

च तामनुपत्रन्ति, तत्या, काकन प्राज्ञत्नः केनचिद्यभिप्रायेण गुपालद्धारयोभद्र-

२१४

काव्यप्रकाशः

गुणालङ्काराणां भेदः, श्रोजःप्रभृतिनामसुधासोपमादीनाच्चोभयेषामपि समवायहत्वा स्थितिरिति गृहीतिकारप्रवाहेऽपि भेदः'-इत्यभिधानमसद् ॥ यद्यपि 'काव्योभाया: कर्ज्जारो धर्मा गुणवत्प्रतिभायहेतवस्वलक्षणा:(१३)'-इति; तदपि न युक्तं, यतः, किं समस्तैर्गुणैः: काव्यव्यवहारः, उत कतिपयैः, यदि समस्तैः;, तत्कायमसमस्तगुणा गौड़ो पाञ्चाली च रीतिः काव्यात्मा ? (१४) । भय कतिपयैः, ततः,

छत्रावलि प्रचलत्यग्निरुचैः; प्राज्यं प्रेचान्नु कुसुमेष भूः । स्वल्पप्रामिर्नेनैव देहेभिर्वरवरिणो । श्राया रदच्छदरसो नकरोति तां सुधाम् ॥

माधुर्य्यं, तदनुसारेखा विनैव निमित्तविचारं केचनाधुनिकास्तथैव व्यवहरन्तोति । समवायर्हान्तरत्व व्युत-(व्यष्टिक-)सिद्धग्रामकः, तत्सत्तानियतसत्ताकत्वपो वा कस्यचन सम्बन्धः, न पुनर्वै श्रेपिकत्वितः समवाय इति । (१३) उक्तं वामनेन । 'काव्यशोभा' काव्यव्यवहारानदानिमित्तः । तदतिगयः तस्यागुणकत्वोभाया वतिगयः व्याधिकपम् ।

(१४) वामनेन हि 'रीतिरात्मा काव्यस्य, सा च पदसङ्घटनात्मक्का निविधा, वैदर्भी गौड़ी पाञ्चाली च ; समस्तगुणा वैदर्भी, प्रसादोजोगुणा गौड़ी ; भाखुय्यादागुणया तु पाञ्चाली,-इत्युक्तम् । एतन्मते गुणा न रसधर्मा:, नापि च तय एव, किन्तु दश इतरनुपदं व्यक्तिभविष्यति ।

(१५) वामनोक्तोजः:प्रसादार्थव्यक्तिः । एथां श्लोकं वच्यते ।

षष्टम उल्लासः १

२१५

-इत्यादौ विशेषोक्तियतिरेकौ गुणनिरपेक्षौ काव्यव्यव-

धारस्य प्रवर्तकौ (१६) ॥

सादृश्यप्रसादाभ्या-

स्त्यक्ते न पुनर्देश (१७) ।

एपां कवेश्रेष्ठयामाह,

ग्राह्यादकत्वं (१८) माधुर्यं

षट्पदारे द्रुतिकारसाम् ॥ ३ ॥

(१६) पञ्चादि विषय पृथकृतराज व्यतिरेकः 'एकगुणाधानकलयनया

श्रेषगुणादृश्ये कथन विग्रहोक्तिः'-रति, 'उपमेयस्य गुर्यातिरेकतं व्यतिरेकः'-

रति च वामनेनैवोक्तम्। 'व्ययमभिसन्धिः, यत् हि काव्यव्यवहारनिदानशोभ-

जनका न केटपि गुराः सन्ति, वेटपिच वामनमतसिद्धः: प्रसादादयः सन्ति,

ते हि रसादिरसव्यक्ताः: नास्मिन् च शृङ्गारप्रधाने खलोके काव्यव्यवहारप्रधा-

नाय प्रभवन्तोति एतदेवालङ्कारद्वयस्य काव्यव्यवहारं प्रवर्तयत्। इत्यवश्यं भव-

ताङ्कार्यम्, एवच यद्यपि अनलङ्कारदयेऽपि गुणालङ्कारप्रायातिव्याप्तिरनिति श्वाल-

ङ्कारलक्ष्यस्य, व्याप्त्यां शृङ्गारतग्रोभाया चमत्किगायनादिति । यस्य यत्

काव्यसरूपनिरुक्तौ 'सगुणौ'-इति विशेषयां दत्तं, तत् न वामनादियुक्तगुणा-

योगाभिप्रायम्, यत्पि तु श्रोक्तरसङ्गमप्रयुक्तयोगाभिप्रायमिति रसरुच्ये तद-

चनमिति न दोषः ।

(१७) 'श्लेषः प्रसादः समता माधुर्यं छेकुकुमारता । अर्थव्यक्तिरुदारत्व-

मोजः कान्तिसमाध्यः:' रति वामनायुक्ता दय श्रोष्यदृश्या चर्थगुणास् ।

(१८) ग्राह्यादकलम ( श्लाघ्यं कप्रत्ययातः) ज्ञानन्दकरुपता रति

प्रदीपः । व्याख्यावमानरक्षादिरेव रसकुपतया ज्ञानन्दात्मकाषादशेहः रत्या-

२१६

काव्यप्रकाश:।

युक्त्यारे (युक्त्यांत) सयोगे, दुतिगेलितत्वमिव (१९) । श्रव्यत्वं (२०) पुनरोजःप्रसादयोरपि ॥

करुणे विप्रलम्भे तच्चान्ते चारुत्विषायान्वितम (२१) । श्रत्यन्तदुतिच्छेतुत्वात् ॥

दोप्रात्मकिसृतेऽहंवरोजो वीरो रसस्स्थिति ॥४॥

चित्तस्य विस्ताररूपदीप्तत्वजनकोजः (२२) ॥ बोभत्सरौद्रसयोस्तस्याधिक्यं क्रमेश्ञ च । वीरात् बीभत्से, ततो रौद्रे सातिशयमोजः (२३) ।

दिगतः कष्णं धर्मं रति नश्शेवरः । द्रुतिकार्यं चाङ्गादिकृतं माधुर्यं, तच्च शृङ्गारे रसस्न्रयः; एवं परन्त्र ।

(१९) सामानिकानुभवसिद्धः शृङ्गारश्चित्तस्स्वाकाशाविग्रेषः द्रुतिः, स च मधुररसाखादादेव (मनःकादिन्याद्यपगमे) जायते, न तु माधुर्यमेव स द्रुतिः ।

(२०) तेन 'श्रव्यत्वं' (श्रवणानुयोगकर्तृत्व) माधुर्यं' रति भाष्यरोक्तं दृष्टम् ।

(२१) क्रमादिति श्रेष्ठः ।

(२२) विस्तारोऽपि सामानिकमनसो देशाद्यात्मकविषयविप्रेषसम्पर्केक्शा (हृद्येकान्तसार्केकिरणासम्पर्केज्ञ चलनमिव) तेजस्वप्रस्साविग्रेषो विस्तारः । तञ् हास्यादीनां रस्स्नान्तरविवादिमप्रबलं तु ओजः प्रधानमिति उद्योतकर् ।

एकस्स तत्तत् रचयापि तादग्र्यी कार्यो । 'हास्ये सद्दैशे प्रकट' माधुर्यं स्त्र्यं ओजः; मद्यनेकश्रहते च ओजः प्रधानं स्त्र्यं माधुर्यं कति तु निदर्शनबार्त्र ।

वष्टम उल्लासः।

२१७

शुष्केऽननाम्निवत् शुद्धजलवत्तथैव यः(२४)१५।

व्याप्रोतन्यत्प्रसादोऽसौ सर्वत्र विहितस्थितिः।

प्रन्यदिति व्याप्तिमिच चित्तम्। सर्वैलैति सर्वैषु रसेषु,

सर्वेषु रचनासु च॥

गुरुप्रसत्त्या पुनः शक्तिः शब्दार्थयोर्म्मता ॥१६॥

यदे गुरुप्रत्न्या उपचारेप्य (२५), तेषां गुषानाम् (ग्राकारे

प्रोच्यते )॥ कुतस्त्वयैक, न द्वेष? इत्याच,

केचिदन्तर्लक्ष्यन्ते, दोषलाभात्तरे चितः।

अन्ये भर्जान्त दोषत्वं कुचचित्, न ततो द्विषा।७।।

बचनामपि पदानामेकपदवजासनालत्या यः शेषः, यद्वारो-

हक्रमरूपः(२६)समाधिः; या च विकटतत्स्वचया (२७)

(२४) व्योजसि गुष्केऽननाम्निवत्, माझ्ये शुद्धवस्तुजलवदिति, व्याप्त-

तया रसे, व्यज्जक्तया च रचनावामिति च विभागः। येन गुष्णेन रसे? शुच-

शैव चित्तं व्याप्तवति, स प्रसाद रति फलितार्थः। 'व्याप्तोति यः'रति कहेतया

निहेग्रोत्र्यवै खच्येन कर्यात्प्रावगतये

(२५) उपचारेप्य शब्दव्यक्तादिसम्भस्सेन लच्यपाया, मधुरः शब्दः मधु-

रोषे इति ब्यवहार प्रति भावः।

(२६) द्वारोहो गाढ़ता, द्ववरोहः शैविल्यं, ततोः क्रमः, वैरस्साज-

नको विन्यासः, स च द्वारोहपूर्वकोऽवरोहः; द्ववरोहपूर्वको वा द्वारोहः।

(२७) विकटतं विच्छेदात् पदानां वलयप्रायतम्।

२१८

काव्यप्रकाश: ।

उद्दारता, यौजोमिश्रितग्रैथिल्याल्ला प्रसाद: ; तेषामोजस्व-

न्भाव:(२८) । पृथक्पदत्वरूपं माधुर्यं भज्यते(२९) साध्व-

इपास्तम् । प्रसादेनार्थव्यक्तिर्यद्भवति (३०) । मार्गोचितरुपा

समता कोविदेष:, तथाऽपि, मातृभ्र: किं नु विलीयते:-[१८ष्ट०]

-इत्यादौ, सिङ्गाभिधाने माधुर्यमार्गत्यागो गुणः । कष्टत्व-

ग्राह्यत्वयोदृष्टतामिधानान्निराकरणेनापि रस्चरूपं सौकुमार्ये

स्यमू, शौज्यलयरुपा (३१) कान्तिरेव क्षीक्षता ।-एवं न दश

शब्दगुणाः ॥

'पदाद्ये वाक्यरचनं, वाक्यार्थे च पदाभिधा ।

प्रौदिव्यारिसमासौ च, साहिप्रायत्वमस्य च' (३२) ॥

(२८) वामनाद्युक्तस्तु ओजस्तु रस एवमपि ग्राह्यत्वलेन ओजोगुण-

व्यक्तिकवर्गसाधनैष्येन ओजोगुणोऽन्तर्भावः । एवमन्यत्रापि ।

(२९) 'भक्ता' माधुर्यव्यक्तिकमध्येष्टसमासार्थकत्वादपदोपादानरूपप्र-

कारान्तरेऽपि ।

(३०) अर्थव्यक्तिर्यदृटिस्थयोपस्थापनसामर्थ्यम् ।

(३१) कडत्वं श्लाघ्यकटुत्वं, रूपकार्यं श्लाघ्यसुखावहत्वं, शौष्ठवंल्यं

हाविकादिसाधारकपदविन्यासवैचिल्यसेन यदौचित्यचमत्कारप्रािलतं ।

(३२) उत्कर्षेऽप्यादिनामकानां दश 'अर्थयुक्तानां' दूषर्यति पदोर्ष इति ।

उत्कर्षप्रकारा प्रौढिर्यर्थः । तत्राद्या यथा, चन्द्रे

वक्ये व्यातिलोचनत्वमुख्यं ज्योतिरिति वाक्यकथनं । द्वितीया यथा, कान्ता-

र्थिनो सक्के तस्यानं गचरतीति वाक्यार्थे वाक्ये च अभिहितत्वा इति पदाभि-

धानं । हतोत्पा परसं नापहत्तव्यमिति एकस्मिन् वाक्यार्थे पकाये पराचं

श्रष्टम उल्लासः।

२१६

-द्रुति या प्रौढिः, श्लोज इत्युक्तं (३३) तत् वैचित्र्यमात्रं न युष्मः, तदभावेऽपि काव्यव्यवहारप्रवृत्तेः (३४)। श्रपुष्ट-श्लिष्टाविप्रतिद्वन्द्विता नैकश्लाघ्यतां निराकर-रक्षेन च साभिप्रायलरूपमोजः (३५), श्रर्थवैमल्यालंमा (३६) प्रसादः, उक्तिवैचित्र्यरूपं माधुर्यम्, श्रपारुष्यरूपं (३७) सौकुमार्यम्, श्रग्राम्यत्वरूपा उद्भारता च स्वीकार्या।

नापह्नवत्यं, परवस्त्वापहारो ऽनुचितः, पराभिप्रहारस्यामुनानिष्ट-कारमित्वादिना व्यासेन (नानावाक्येन) प्रतिपादनम् । यथा हि-लयमान्नत्येत्यादिना एकेनैव वाक्येन नानावाक्यार्थीभूतस्वान्त्यादेरक्तिः । पञ्चमी यथा, कुर्यां हृत्स्वापि पिनाकपाणेरित्यादौ पिनाकपाणेरिति विषयेघ्यस्य सार्यकत्नम् । महेश्वरानुयायिनस्तु साभिप्रायलत्वमस्य चेति पाठं नाधु-कुर्वन्ति, तन्मते चत्वार्येधैव प्रौढिः ।

(३३) 'द्रुति' उद्भटप्रसिद्धा या प्रौढिः श्लोजः-इत्युक्तं ( वामनाद्युक्तार्थ-रुपास्वरुपं) तत् वैचित्र्यालंकारमुखेनोयः ।

(३४) श्रत्र तु श्रभावेऽपि रसाद्यभावे काव्यव्यवहाराप्रवृत्तेऽत्रपि बोध्यम् । श्रयमभिप्रायः काव्यव्यवहारश्रेतत्प्रधानमनेकवेतां वामनादीनामताद्भुतश्रक्तान् श्लोजसि काव्यलाञ्कारो बाधित एवेति ।

(३५) एवञ्ज्ञाक्षीरं श्लोजसि श्लोजोत्तरेष्यो विशेषोऽयम् । वस्तुतस्तु श्रत्र विशेषकथनात् सामान्यविशेषण्यायेन चतुर्थ्येव श्लोजः-हु वैचिलग्रामातं पर्यवस्यति ।

(३६) श्रर्थवैमल्यालं श्रपेक्षितार्थमात्रपरिग्रहः ।

(३७) व्यपारुष्यं परुषेतरस्यर्थे वाच्येत परपुरमेष्याभिधानं, यथा मृत द्रुतिवक्तव्ये कीर्त्यर्थेषु गत श्रयुक्तिरिति प्रदीपः ।

२२०

काव्यप्रकाशः।

समिषासुमाखभावोक्तिलज्जारेषा रसध्वनियुष्टी भूतव्यञ्ज्य-

स्यां (३९) च वचुस्वभावस्फुटतवरूपा ध्वन्योक्ति;, दोषरसत्क-

रूपा कान्तिच स्वीकता । क्रमकौटिल्यादुरलश्लोपपत्तियोग-

रूपघटनात्मा(३८) सैषोडपि विच्छित्तसमात्म् । सर्वैष्यस्यस्व-

रूपा (४०) समता दोषाभावमात्रं न पुनगुणः;, का; खलु-

सुन्रक्तोडन्यस्य प्रश्रावेडन्यदभिदध्यात् । अर्थस्यायोनेरन्यच्चो-

यायोनेर्वा यदिन न भवति दर्शानं तत्काव्यं (४१),

-इत्यर्थहरेःरूपः समाधिरपिन गुणः: ॥

(३९) रसस्य प्राधान्ये रसध्वनिना, व्यग्राधान्ये रसगुणाभूतव्यङ्ग्येन

रसवदलङ्कारख्याति विशिष्टः ।

(३८) क्रमकौटिल्यं व्यतिक्रमः, तस्य अनुल्प्यात्मम अस्पुटता, ततोपप-

त्तिर्युक्तिरस्य योग इति, यथा टोडकासनसंस्थिते प्रियतमे पङ्काडमेल्योदाराड्

एकस्या नयने पिधाय विहितक्रिडानुसन्धकः । डिंपदकृतकन्सरः सुपुलक-

प्रेमोऽसृजनमानसालर्हशकटपोतफक्फां धूतोत्तपर्ण चुम्बतीसक्तं पिहित-

नयनमतिक्रम्याचुम्बनादितक्रमः, चस्य वक्त्रस्फुटतया, चञ्चया तद्नानात्,

तत्पोंपत्तिरेवमनया ह न ज्ञातव्यमिति प्रदीपतद्योतकृतः । दृश्यनिद-

र्शानादर्शकत्व, क्रमः क्रियापरम्परा, कौटिल्यं विदग्धचेष्टितम, चनुल्प्यात्मः

प्रसिद्धिः, उपपत्तिः उपपादकयुक्तिविन्यासः; तेषां योगो मेघनं, स एव रूपं

यस्याः सा घटना ज्ञातमा यस्य शः । तथाहि उत्तमखोके ज्ञाना क्रियापर-

म्परा, पङ्काडमेल्य नयनपिधानादि विदग्धचेष्टितम, व्यमर्थीं लोकर्रसिद्धः,

एकासनसंस्थिते, पङ्काडमेल्य, नयने पिधाय, डिंपदकृतकन्सर इति चोप-

पादकानि, एषामेव योग इत्यादः ।

(४०) उपमात्रस्य उपसंहारे परित्यागः (प्रक्रमभङ्गदोषखरूपः) वैषम्यम् ।

(४१) व्ययोनी: केनायनुसन्धितपूर्वः;, यथा, सद्योमुविहितमत्तह्न-

ऋष्टम उज्जासः।

२२१

तेन नार्थगुष्पा: वाच्या:,

वाच्या वक्तव्याः ॥

प्रोक्ता: शब्दगुणाढ़्ये (४२) ।

वर्गा: समासो रचना तेषां व्यञ्जकतामिता: ॥४८॥

के कस्य ? श्‍ल्यादि,

मडि वर्गान्त्यग: सङ्की षटवर्गो:, रसौ लघू ।

षट्तत्त्वमध्येष्टतत्त्वौ माघुर्ये घटना तयौ ॥४९॥

टढढहवर्ज्जीतः कादयो मान्ताः शिरसि निजवर्गोत्त-

क्चा:, तथा रेफाकारे ह्रस्वाक्षरितावपि वर्गौ: ; समास-

भावो मध्यमः समासो वेति समास:; ‘तथा’ माधुर्य्यवती (पद-

नतरयोगेन (४३), रचना माधुर्य्येषु व्यज्जिका ।

चित्रकप्रसादि नाटककुमित्यादि । अन्यच्चारायोभि: श्रान्तैररल्लिखितमूलको-

शिनवोटर्थ:, यथा, निजनयनप्रतिबिम्बेरमपुनि बडग: प्रतारितो कामि-

नोऽपि स्फुटेऽपि व्यक्ततिं करटर्मपयितुं कुशुमलावीत्यादि; यत्र हि नयननीलो-

त्सलयो: प्रसिद्धामेधोपमावलष्यायमर्थे उद्द्भावित: । व्यङ्ग्याव:, लोकशास्त्र-

काव्यादिग्रहणजन्येनिपुणताया काव्यश्रवैतया अर्थदर्शनाभावे काव्यगरोत्कण्ठे-

न निन्मद्यते इस्थ्येऽह्टे: काव्यशरीरनिर्वाहकत्वमेव न तु (पुते पिठरिङ्ग)

गुप्यत्वमिति ।

(४२) ये माधुर्य्योज: प्रसादाढ़्या (गुष्पाढ़्या) शब्दगुणाढ़्य प्रोक्ता:,

तेषामित्यन्वय: । शब्दगुष्पा इत्युक्तिसृष्ट प्रदत्तमना वर्गादीनां व्यञ्जकतासम्बद्ध-

प्रदर्शनाय ।

(४३) पदनतरयोग: सम्भि:, यथा। प्रतिमं तदक्षण-

रति पदयो: सक्तौ

२२२

काव्यप्रकाश: |

उदाहरणास्‍म,

घनडरड्रप्रतिमत्तडक्मभ्राजोभिरजीकतमानताज्ञा: ।

कुर्वन्ति यूनां चक्षसा यथैता: शान्तानि शान्तापरचिन्तनानि ।।

योग श्राद्धततीयाव्यामनन्ययो:, रेफ, तुल्ययो: ।

टादि:, घणपै, रत्तदैश्‍यं, गुरुफ उद्दत श्रोजसि ।।१०।।

वर्गप्रथमहततीयाव्यामनन्ययो: (द्वितीयचतुर्थयो:), रेफेष

वृध उपरि चभवत वा यस्य-कस्यचित, तुल्ययो: (तेन

तस्‍ैव) सम्बन्ध:, टवर्गे (अर्थात) आकारवर्ज:, आकारच-

कारौ ; दीर्घसमास: ; विकटा सटुटना श्रोजस: (४४)

उदाहरणास्‍म, मज्जो:सुहत्तक्तेतोसादि [१३७७०]

श्रुतिमातेश शब्दास्त येनार्थप्रत्ययो भवेत् (४५) ।

साधारया; समयाश्रां, स प्रसादो गुरो मत:।।११।।

'न'-द्रति मधुरवर्गोपरतिरिति महेश्वर: । वस्तुत: सन्नि विनापि पौर्वापर्य-

विरोधेपि रचना मधुरा भवति ।

(४४) व्याकृत इति भव: । द्वितीयह्रततीयोभयोरजातीयोहारूप सम्बन्ध:,

(तेन तस्यैवस्य प्रथमेन मध्यमस्य, द्वितीयेन द्वितीयस्याद्यादयं कल्पयितला )

विजातीयेन प्रयमादिना विजातीयप्रथमादेरपि योगोऽस्य व्यज्ञक:, आकारस्य

लघोरेव. वर्जनमिति महेश्वर: । दीर्घसमासोऽपि विकट एवास्य व्यज्ञक

हत्युद्योतकत् ।

(४५) तयाच श्रुतिमानेनार्थबोधक: सर्ब एव (शकुमारा वा विकटा

वा) वर्णोदय: प्रसादगुणास्य व्यज्ञका हत्यर्थासुभते ।

अष्टम उल्लासः ।

समग्राणां रसानां सदृटुनानाप्त, उद्दाइराणां, परिन्तानं पौनर्रानजघनसड्ढादुभयतः, तनोर्मध्ये स्थानतः परिमितरसप्राय ह्रस्वत्वम् । दृढं व्यक्तन्यासं श्यामजलताच्चेपवेल्लनैः, लघ्रास्यैः सन्तापं वहति विशिनीतपद्राघ्यनम् ॥

यद्यापि गुणापरत्वा: सदृटुनाद्यस्तयापि, वक्त्रवाच्यप्रबन्धानामौचित्येन काचित् काचित् । रचना शत्तिवशोनामन्यथात्वमपीष्यते ॥ १२ ॥

काचिद्राक्त्या अप्रबन्धेनापचयात् कवेः शिल्पादेव रचनादयः, यथा,

मन्यायसार्प्पैवाभःमुतिकुहरचलन्मन्दरशिखानधीरः, कोपाघातेऽपु (४६) गर्जत्प्रलयघनघटानोर्यसंवृत्तचकडः । कषायाक्रोशाग्रदूत्तः कुरुकुलनिषणोर्मातर्निर्झरावातः, केनासिन् सिंङनादमतिर्सितसखो हुन्दुभिस्ताड़ितोऽसौ?॥

मत हि नवाच्यं क्रोधादिव्यञ्जकं (४७), श्रमिनेयार्यस्स काव्यमिति तत्प्रतिकूला उत्तृता रचनादयः, वक्ता चात भीमसेनः ॥

(४६) कोपाघातः वादनदण्डः, वैचित्तु 'डकाघातरसहस्राभि भीरूयतगतानी व । एकदा यत् वादनकें कोपाघातः स उच्यते' इति पारिभाषिकेषु शब्देष मत्सरीपत्यर्थमाचडः ।

(४७) मत वाच्यस्य प्रयत्नरुपलात् । श्रमिनेवः श्रमिनयनबोधनायोक्तधों

२२४

काव्यप्रकाश: |

काचिदतुप्रबन्धानपेचया वाच्यौचिन्याटेव रचनादय: |

यथा,

प्रौढप्रतापरुपोक्तनुनयभवत्सिंहदेयोपषात-

तासाज्जलाशङ्कितयैर्गालितरविरयथेनार्पणेच्छमाश्रयम् ।

कुत्रत्काकुत्स्ववीर्य्यखुतिमिव मरुतां कन्धरान्न्र्भाजाम्

भाझारैरौममेतनिपतति वियतः कुञ्चकर्णोत्तमाङ्गम् ॥

काचिदतुकवाच्यानपेचा: प्रभन्धोचिता एव ते, तथाच,

श्राख्यायिकायां श्लाघारेडपि न मधुरवर्णोदय:। कथायां

रौद्रेऽपि नात्यन्तमुद्यता:, नाटकादौ रौद्रेऽपिन दीर्घसमासा-

दय: (४८) । एवमन्यदयौचिन्यमनुसर्त्तव्यम् ॥

दूति काव्यप्रकाशे गुणालङ्कारभेदनियतगुण-

निर्णयो नाम षष्टम उल्लास: ॥

यस्य तत् नाटकादौर्थ:, व्यभिनयस्थले हि भवति श्रर्थप्रत्यायनमेवोचितं,

दीर्घे समासादिनान तदिलम्ब: ।

(४८) श्राख्यायिकायां गद्यप्राधान्यात्, गद्य च विकटवर्णनसेव श्रभ्य-

हितलात् न मधुरवर्णोदय: । विप्रलम्भकरुणयोक्तु तस्यामपि न दीर्घेसमा-

सादि तयोरतिशोभनार्य्यतः । कथायान्त वर्णनोक्तस्य शोकप्रतिपत्तिरेवोद्देश्य-

त्वात् न उद्दता वर्णादय: । नाटकादौ विच्छेदेन श्रभिनयसौकर्य्यत् न दीर्घे-

सामासादय इति प्रदीप ।

॥ नवम उल्लासः ॥

गुणाविवेचने कतेषुकाराः प्राप्तावसरा:, इति संप्रति ग्रन्थालङ्काराणाम-, (१)

यदुक्तमन्यथा वाक्यमन्यथाडन्येन यौच्यते (२) । सेषेष काका वा, जिह्वा सा वक्रोक्तिस्था द्विघा ॥१॥

तत्रैत सेषवकोक्तिः, काकुवक्रोक्तिश्च ।

तत पदभङ्गसेषेष यथा,

नारीषामनुकूलमाचरसि चेज्जानासि, कर्हितनो वामनां प्रियमादधाति, चित्तस्तनैवावलानां भवान् ? ।

(१) वक्रोक्त्यर्थान्तरन्यासौ यमकं छेदश्चितनके । पुनरुक्तिवदाभास: ग्रन्थालङ्कृतयस्थ पट्ट ।

(२) एकेनान्यामिप्रायेषोक्तं वाक्यं अन्येन यदि अन्याभिप्रायकं कल्प्यते, तदा वक्रोक्तिः । अन्येनैति श्यमन्यथाकारगानुरपात् व्यपकुतेर्‌व्यवच्छेदः ।

व्यम च तत्सददानां परिहस्सबहुलेन, ग्रन्थद्र्शेव चमत्काराधायकतया च ग्रन्थालङ्कारत्वमस्स ।

२२६

काव्यप्रकाश: १

युक्तं किं हितकर्त्तनं ननु बलाभावप्रसिद्ध्यात्मनः ?

सामर्थ्यं भवतः पुरन्दरमतच्चेदं विषातुं कुतः (३) ॥

चमत्करोपेक्षा यथा,

सखे ! केनेभश्री बुद्धिदारिद्र्या तव निश्चिताः ? ।

तिगुणा श्वयते बुद्धिर्न्तु द्वारमयी क्रचित् (४) ॥

काकी यथा,

गुरजनपरतन्त्रतया दूरतरं देशसुदूरतों गम्मुम् ।

श्यलिकुलकोकिलकलकलिते नैष्यति सखि ! सुरभिसमयेऽसौ (५) ॥

वृत्तिसादृश्येनुप्रासः,

(३) जानाति च्यभिच्चोट्टसि । मतम् हृत्सुम् । श्वान् नारीपामिति पदं कामिनीपरतया वह्ना उत्तमं, प्रतियक्ला ह न शरोरपामित्यर्थेपरतवा योजनतं, तत्सेन श्वुपरतयोत्कम् वामानामिति पदं क्त्तया नारीपरतया योजितं, तत्सेन हितकारितया हितकदिति, नारीपरतया श्वलानामिति चोक्तम्, प्रतिबक्ला यथाक्रमं हितच्छेद्नपरतया दुर्ब्बलपरतया कल्पितं, तत्सेन दुर्ब्बलपरतयोतं ‘बलाभावप्रसिद्ध्यात्मनः' इति पदं क्त्तया बलाभावनाशक-(हिन्त्र)-परतया योजितम् । श्वान् नारीपामित्यल श्वलानामिति च समक्लुः ख्लेपः ।

यद्यपि श्वालैव वामानामित्यादिषु श्यमक्लुःख्लेपः सम्भवति, तथापि केवल-

भकृक्लुःखेप्रदर्शनार्थमुक्तोदाहरणम् ।

(४) तिगुणा श्वतरजसमोह्यालिका । श्वान् द्वारस्या क्रूरा, काके-

नेय्यभयार्थम्च्चेटपि द्वारख्येति पदस्य न भङ्कः ।

(५) श्वान् नैष्यत इति निषेधाभिप्रायेण नायिकयोक्तम्, सख्या ह काकी

न एष्यति, यपि तु श्यस्येव्यर्थकतया योज्यते इति प्रदीपः ।

नवम उल्लासः ।

२२७

स्वरवैसादृश्येऽपि व्यञ्जनसहशब्दं वर्षसाम्यम् । रसाच्चुगतः प्रकृष्टो न्यासोऽनुप्रासः (६)।

एकटत्तिगतौ हि ध्वा (७) ।

एकाः विदग्धाः, रसनिर्णयवर्णगतो रसविषयो व्याख्यापारः, गत इति एकानुप्रासो ह्यन्यनुप्रासत्वप्रसङ्ग । किं तयोः स्वरूपम् ? इत्याह,

षोडनेकस्य सहस्रपूर्वः, चतुनेकस्य (अर्थात्) व्यञ्जनस्य, सकृदेकवारं साहश्यं एकानुप्रासः । उदाहरणानि,

ततोडयंपरिस्फुटमन्द्रीकृतवपुः श्रेष्ठो ।

दश्रे कामपरिच्छामकामिनोगडपाडुताम् (८) ॥

(६) रसावगतः प्रकटतरस्यैकवर्णैकश्लेषलक्षितः । प्रकृष्टः चमत्कृतिहेतुतया चमत्कृत्याधायकः न्यासः तः । तथा चानतिव्यवहितत्वेन चमत्कृत्याधायिका प्रकटतरस्यैकवर्णैकश्लेषलक्षितानुप्रासः इति फलितम्, चलैव वर्षसाम्यपदस् तात्पर्यम् । ग्रहणसाम्ये तदनर्गलतवर्णस्य साम्यमध्यवतमिति वातानुप्रासचष्पः । प्रकटतरस्यैटपि चानुप्रासव्यवहारो भाक्त इति ।

(७) चानुप्रासो हि द्विविधः वर्णानुप्रास इति निरर्थकवर्णानुप्रासः प्रथमः, दितीयस्तु सार्थकवर्णानुप्रासरूपः । तल प्रथमं वर्णानुप्रासं विभजति एक इति । एकगतः एकानां प्रकटतरोऽप्यः, ह्यनागतः हत्क्तिगतः माधुर्यादिविभावककृतकुमारादिव्यङ्गतत्वेन मधुरादिदिरसोपकारकः स्वदस्य सदृटुनाख्यो व्यापारविशेषः ।

(८) सान्द्रमान्द इत्यादि, मधुरे पागड इत्यादि चानेकव्यञ्जनस्य साम्यम् ।

३२८

काव्यप्रकाशः ।

एकस्याप्यसकृत्परः ॥ २ ॥

एकस्य, अपि श्रवणाद एकस्य व्यञ्जनस्य हिर्बुद्धिकालो वा साहस्रम टंकणप्रासः (९) । तत्र (१०)।

माधुर्यैकैकैव श्लाघ्योपनागरिकोच्यते ।

श्रोजःप्रकाशकैस्तेन तु परुषा,

उभयापि प्रायुदाहतम् [२२२ पृ० १ ९ एवं १९ पृ०] ।

कोमला परैः ॥ ३ ॥

परः, येषु, तेषु कोचित् श्राङ्यते वधूभिः ।

उदाहरणानि,

ग्रपसारय घनसारं, कुरु हारं दूर एव, किं कमलैः ।

ग्रलमलमालि ! कण्ठालिङ्गित वद्धति दिवानिशं बाला(१९) ॥

(९) “वहतस्तु श्रेकानुप्रासमिन्नं लचछम्, छाययैकस्य सक्तदृष्टे-

रसंपघारप्तिरेवडु एकस्यैव सकृत्सकृत्, अन्येकस्य तु प्रकृतं साम्यम् हृद्य-

नुप्रास इति पर्यवसानम्” इति प्रदीपः । एकस्य सकृत्सकस्य न चमत्कारजन-

कमिति नाख्यानुप्रासल् यनस्यादनुमिति यथास्युतमेव सम्यगिति तु केचित् ।

(१०) हृद्युप्रासघटकतयोद्दिष्टान् हृत्तिः प्रस्फुटत्कृत विम्बति तल्लनेति ।

(१९) यत्र न केपि वर्णा माधुर्यव्यञ्जका;, तेषु व तयोः वधूतर-

कारः, ते स्रतिश्रहिता न माधुर्यं व्यञ्जयितुमीशा: । इनेदं माधुर्योजसो-

व्यञ्जकतया प्रायुदाहतमिति वलोदाहतम् ।

Digitized by Google

नवम उल्लासः।

केषाञ्चिद्देत वैदर्भी-

प्रमुखा रीतयो मता:।

एतासां च हेतवः बभ्नादीनां मत इति वैदर्भी-गौड़ी-

पाञ्चाल्याख्या रीतयो मता:॥

शाब्दत्व लाटानुप्रासो

भेदे तात्पर्यमाचत: (१२) ॥ ८ ॥

शब्दगतो अनुप्रासः, शब्दार्थयोरभेदेऽप्यन्वयमात्रभेदात्,

लाटजनवश्रभङ्गवाच लाटानुप्रासः । एष पदानुप्रास इत्यन्ये ॥

पदानां मः,

स इति लाटानुप्रासः । उदाहरणानि,

यस्य न सविधे दयिता, दवदहनखुशिनदीधितिस्तस्य ।

यस्य च सविधे दयिता, दवदहनखुशिनदीधितिस्तस्य ॥ (१३)

(१२) शब्दः शब्दकस्ययोगतः । उद्देश्यविधेयभावादि:, कर्तृकर्म-

त्वादिरुपस्ख पदार्थयोः सम्बन्धोऽटन्यः, तदेवान तात्पर्यं, तनप्रासस्य भेदे (न

तु ध्वनतोऽर्थतः । क्रमतस्तु भेदेऽपि । ज्ञातापि वाक्यार्थासाम्यमित्यपज्यते । तेन

विधान्न्यपराख्यां समानुपूर्वीकाऽऽहुः खलु स्वरुपमानेकार्थानां वच्योनां

(वच्योऽर्थो) स्वनतिव्यवधानेऽपि: शब्दानुप्रासः; स च लाटानुप्रास इत्य-

चते । शब्दानुप्रासस्तु प्रथमतो द्विविधः, पदगतो नामगतश्चेति । तत्र-

द्वेऽपि एकाने कपदगतलेन द्विविधः, अन्यस्य चरसमाssगततलेन, एकसमासगत-

तलेन विभिन्नसमासगततलेन च विविधः इति मिशिता शब्दानुप्रासः पञ्चविधः ।

एतदेव 'पदानां मः' इत्यादिना 'तदेवं पञ्चधा मतः' इत्यन्नेन दर्शयिय्यते ।

(१२) ज्ञात सविधे दयितेत्यादीनां बहूनां पदानां तात्पर्यमात्रभेदेना-

२३०

काव्यप्रकाशः

पदकृप्ति,

चापिग्रहणं स इति सुच्योते। उदाहरणम्, वदनं वरवर्‌षिन्याकारख्या: सत्यं सुषाकारः । सुषाकारः क्‍व नु पुनः कलड्कदविक्लो भवेत् ॥ तत्त्वाव्‍लयच, तच वा ॥

नाम्नः स ह्रस्वह्रस्वग्रसच, एकैकपुं समासे, भिन्ने वा समासे, समासासमासयोर्वा नाम्नः प्रातिपदिकस्य, (न तु पदस्य), सारूप्यस(१४)। उदाहरणम्, सितकरकरचिरविभा विमाकराकार! धराधर! कोऽचिं। पौरुषकमला कमला सापि तवैवाक्षि नान्यस्य ॥

तदेवं पञ्चधा मतः ॥ ४ ॥

अथे सत्यर्थभिन्नानां वर्णानां सा पुनः श्रुति:

इति। प्रथमें दवड्गनसैव, उत्तरार्धे वह्निदीधितिरेव च विधेयतया व्यापारेण, न हि लच्याया यथाक्रमं तापकरत्वस्य शीतत्वस्य च विधेयत्वं विरुध्यतं, तथाच भिदार्थत्वापच्‍या वाटानुपाखो न स्वात। वाटानुप्रासादेः उद्देशयविधेयोभयपरोलेखे निर्हेत्यो न दोषाय।

(१४) “अत्र समास इत्युपलचयाम्, पश्‍वविधस्तत्स(र)पि, एतेन हंसावते चारुगतेन कान्ता, कान्नायिते सर्गंगुखेन वायुरित्यादिषंवपचः इति,” “नाम्न अत्युपलचयाम्, जिळा विधं भयानकं विहतयवरौप्यैः; विहतयस्स्थिरोमिल्‍ले त्रिपुरगो दिवं गत इति केचित्” इति च उद्योतकरः।

नवम उल्लासः।

२३१

यमकम् (१५),

समरससमरसोदयामित्यादावेकेषामर्थवत्त्वे ज्ञेयेऽमानर्थकत्वे

भिन्नार्थानामिति न युज्यते वक्तुम्-इति ग्रन्थे सतीत्युक्तम् ।

सेति सरो रस इत्यादिवैलक्षण्येन तेनैव क्रमेणा स्थिता ।

पादतद्गारशक्तितद्याल्यनेकताम्॥ ६ ॥

प्रथमो दितीयादौ [२] दितीयोऽपृतीयादौ [२], हतीय-

स्वतुथ्यै [१], प्रथमसख्यै [१], श्वपिति (१६) सप् । प्रथमो

दितीये, दितीयस्तृतीये, इति हे ।

तदेवं पादजं नवमेऽत्र(१७)। शाब्दबृत्तितः, लोकार्थतिश्चैति

(१५) व्यर्थमित्यानां विभिन्नार्थानां (तेन लाटानुप्रासादिवेल्लः)। सा तत्-

क्रमिका । एकेन क्रमेणासमानार्थानां समानवर्णानां (वर्णोयोवो)

श्राहततिर्यम-

कमिति फलितोऽर्थः । 'यमकदौ भवेदैक्यम् हलयोः रलयोः पद्मोः वयो-

ऽनयोः स्वाने सविषर्गविसर्गयोः, सविन्दुकाविन्दुकयोः' इत्युदोत्कट् ।

(१६) दितीयादौ दितीये हतीये चतुर्थ वा । हतीयादौ हतीये चतुर्थे

वा (न तु प्रथमेऽपि, तस्य 'प्रथमो दितीयादौ'-इत्येन गतार्थत्वात्)। विशेषत

दितीये हतीये चतुर्थेऽपि । 'यमकन्न विधातव्यं न कदाचन्विपात्'

इति नियमात् एकस्यापतादृशयगतत्वेन भेदो न कृतः इत्यशंक्योः पादगतं

यसकं स्वरविधमेव । संकरीयन्त पादगतं ज्ञाननरोक्तं चतुर्विधम् ।

(१७) पादजम् एकदैकपदमान्तरुपम् । एकानेपादादन्त-

कुपन्न ज्ञाननरोक्तभेदयमिति भेदोनेकम्।

२३२ काव्यप्रकाशः

ढे (१८) । द्विधा विभक्ते पादे प्रथमपादादिभागः पूर्ववत् (१८) द्वितीयादिपादादिभागेषु, चान्तभागोऽन्तभागेष्वति विंशातिभेदाः, (श्लोकान्तरे हि नासौ भागार्त्तः) (२०) । त्रिखण्डे विंशत्, चतुःखण्डे चत्वारिंशत् (२१)। 'प्रथमपाददिगतान्त्याद्योऽन्तभागो हितीयपादादिगते श्वाद्याद्योऽन्तभागे यम्यते'-इत्याद्यनर्थतासुरक्षणेनानेकभेदस् (२२), अन्तादिकम्, आद्यान्तिकम्, तत्त्समुच्चयः ; मध्यादिकम्, आदिमध्यम्, अन्तमध्ये, मध्यान्तिकम्, तेषां समुच्चयः । तथा तेषामेव पादे श्वादिभागानां मध्यादिभागेषु, श्वनियते च स्थाने श्वादि-

(१८) वृत्तिस् पादद्वयात्मकतया, श्लोकस् तु पादचतुष्ट्यात्मकतया च एते रूपि पादगते । तेन पादगतमेकादशविधम् । एतेषां नामानि प्रदीपादगनव्यानि ।

(१९) पूर्वस् तु पादाद्वितीयोऽत्र । प्रयमपादस् आदिभागोऽन्तभागस् यथाक्रमं द्वितीयादिपादानां आदौ अन्ते च भाव्यत्ते, एवं द्वितीयस्याद्वितीयादीनामाद्यन्तभागेटपीति बोध्यम् । इत्थं श्वाद्यादिभागोऽन्तभागेटनन्य एव भागे इति सजातीयभागादन्तरुपम् ।

(२०) तेन न प्रत्येकमेकादशविधत्वेन द्वाविंशत्याप्तिः ।

(२१) प्रतिभागमन्तर्गतेऽपि विधभेदात् ।

(२२) विजातीयभागार्धसमाहार प्रथमेति । चान्त्यर्थता योगार्थेता । प्रथमादिपादान्तान्तभागयोः्चितो द्विपादानामादादवले च यथाक्रममाद्योऽन्तादिकम्, आद्यादिकादि तन विज्ञेयम् । एवं मध्यादिकादिपि जझाम् । आद्यादिकादि तन विज्ञेयमिति ज्ञात नोक्ताम् ।

नवम उल्लासः ।

त्तथ्रिति प्रभूततमभेदम् । तदेतत्काव्यान्तर्गड्भूतम् (२३), इति नास्य भेदकथनम् कतम् । दिग्वातसुदार्चियते, महारोसमरोमाथमनास्य विभुपोभवम् । सन्नारीभरपोडमायस्ततस्सं शथिबीं जय(२४) ॥ [ए०पा०चा०]

विनाड्यसेनो नयताड्सुखादिना

विना यमेनोयता सुखादिना ।

महाजनोडदीयत मानसादरम्

महाजनोदी यतमानसादरम् (२५) ॥ [षट्क्० प्रा०]

से त्वारिम्भरताड्वमखबलेन विततारवम् ।

(२३) रसाखलदिलम्बकतया ह्यचोरिव पनिभूतम् ।

(२४) सतीनां नारीषु भरपामभरपयशकुपास् उभयां याति भरोखार्ड- रुपेऽया प्राप्तोति यस्समर्दिनारोखरूपम् । धारारध्य धारारध्व । ततः धारा- धनात्, सदा च्यवसस्स महरोषामिभा वल्, ताडग्रो रपो यस्स सः शनू चमा- योटकपटः ।

(२५) विना यमं एनः नयता असुखादिना बिना यमेन जनयता सुखादिना । महाजनः उदीयत मानसादरम् महाजनोदी यतमानसादरम् इति हेतः । वयं बिना (पचिस्वरूपः पुरुषः) यचेन यतमानसादरं (यतमानानां रपितमुच्यतां शबदं रति तद्दातोति तत्) यथा स्वात् तथा शरं (श्रीकं ) मानसात् (मानसं चित्तमेव मानसं मानससरख्यात्) नदीयत (नखड्यात) । श्ययं शिम्भूतः, महाजनः (महात्मा ), महाज-नोदो च (महान् उद्यवम् व्यज्जान्न विपन्नि ये दुर्जनासदोदो तदपासटकः ), यमेन किम्भूतेन एनो बिना (अपराधच्‌छते) नयता (सुपुरं प्रापयता ) असुखादिना (प्राप्यभवकेया), सुखादिना नयता (हीनं कुब्बता च ) इत्यर्थः ।

२३४

काव्यप्रकाशः

सर्वेदा रसमानैवोदवानलसमस्थितः॥

सत्वारम्भरतोदवस्थमनवलम्बिततारकम्।

सर्वदारासमानैवो देवतानलसमस्थितः (२५)॥ [श्लो॰भा॰]

मनन्तमद्विमानाविबिखाम वेधा न वेद यासु।

या च व मातेव भजते प्रणते मानवे दयाम्॥ [घन्त॰ना॰प्रा॰]

यदानतोऽन्यानतो नयात्ययं न यात्ययम्।

शिवे दितां शिवेक्षितां सुरामितां सुरामि ताम्(२७)॥[युगमकस]

(२६) स तु राष्ट्रं भरतः व-वसुमन् ववलं विततारवम्।सर्वेदा रसाम्नैपीत ववानुन वलस्मन् व-स्थितः। सत्वारम्भरतः ववस्थम् व्ववलम्बिततारवम्। सर्वदारासमानैपी देवतानलसमस्थितः रसद छेदः। स तु द्वारं (व्यतिसम्हुम) ववलं, (सैन्यनुग्र्यं), विततारवं (विस्तृतान्तराद्म्), व्ववलम्बिततारवकु (ववलम्बितं तारवं तरुसमूहो वनं येन तत्) वस्या स्वात तया सर्वेदा रसां व्वानैपीत (प्रापयामास), व्यारं कीदृशम्, भरतः (व्यति-मूयेन) व-वस्मन्। स किम्भूतः ववलसं यथा तथा व-वान् (व-गच्छन् प्राप्र-गामी), व-स्थितः (ए विषयो स्थितः: विष्णुपरायणः), व्यवस्थं (नियतम्) सत्वारम्भरतः (सकलकर्मानुष्ठानिरतः), सर्वदारासमानैपी (सकलजन-हृदयविदारकमानेनैषु), त्वदानलसमस्थितख्वेयः।

(२७) यस्सामनोऽटयं जनः नयात्ययं (नीतिविशेषैः) न याति, कृतः व्वायदानतः (वृथातः तवैवास्य शुभवर्हिविधदानात्)। शिवे मक्खे दिताम् अनकूणाम्, शिवेन महादेवेन द्रंहिताम् प्रार्थनीयाम्, स्वरेगा कान्द-पेया व्वमिताम् महामयोग्याम् व्वनभिमूतामित्यर्थः। व्वल एकादशदेव पादे व्वाद्यानिकं भागारत्तियकम्।

नवम उल्लासः।

सर स्वति प्रसादे मे, स्थितिं चित्तसरस्वति।

सरस्वति! गुरु चेतः-कुरचेतः-सरस्वति ! (२५)

मसार साकिनदेहेषु कन्दर्पेषु सम-सारसा।

शृङ्गारवाना विभ्राषा नाविभ्राषा शृङ्गारवत्(२६)

मधुपरागि-पराजित-मानिनी-

जनमनःसुमनः सुरभिश्रियः।

प्रष्टत वारित-वारिजविश्वं

स्फुटित-ताम्र-तताम्रवनं जगत् (३०)

एवं वाचित्वयेऽसौः स्थितमन्येदुनन्यथा।

वाच्यभेदेन भिन्ना यत् युगपज्ज्ञायासृभाः।

(२५) स्वति प्रसादे (चन्द्रादिति प्रसन्नतया) सर (प्रामुख्य) चित्तसर-

स्वति वित्तसमुद्रे। चेतं (चेतनमेव कुर्चेतःं, तत्त सरस्वत्याख्यानदीप्ये।

नव्या: समुद्रस्थितेतरौष्ठ्येन मम चित्तसमुद्रे स्थितिं (अर्ज्जित्यधः)।

अत्र प्रथमार्द्रं वात्यानिकामेव कौतुकं, उत्तरार्धे तु वात्यानिकाम चमत्कादिकञ्जोभयमिति

तेषां समुदयः।

(२६) न वा गरलकन्दर्पेकुटिलेया दर्पेण्य साकं संसार।

विमूता, स-सारसा (वारसेन पचिविग्रहेधेया पदनेन वा सहित्या), घरं (काङ्क्षं') विग्राघ्या (पोष-

वत्नी परिपाकं प्राप्तव्यस्याः:), नवाना (नवमनः श्रकटं कहिामावेन पथि

वस्यां तु), न च्वविभाषा (द्विनां पचिव्र्यां भाषा: श्रष्टः, न तेन रधिता)

च। चत्र दयोरसद्योराद्यनिकम् चमत्कादिकञ्जोभयमिति तत्समुचयः।

(३०) सुरभिरिवसनकालः।

ततं विस्तृतम्।

च्वानियतभागे मध्य-

मध्यकयमकसमुचयः।

२३६ काव्यप्रकाशः ।

शिष्यन्ति शब्‍दा:, शेषोडप्यवच्छरारिमिरष्ठा॥७॥ 'पर्थमेतेन शब्दभेद:'(३१)-इति दर्शने, 'काव्यमार्गे शरो न गण्यते' इति च नये वाच्यभेदेन भिन्ना अपि शब्‍दा यत्‌ युगपदुच्चारखेन द्विष्यन्ति (भिन्नं स्वरूपमपभुवते), स शेष: । स च वर्ण-प्रकृति-प्रत्यय-विभक्ति-वचनानां भेदादष्ठा (३२)। क्रमेषोदाहराम्, शलड्ढार: शब्‍दाकर-नरकपालं, परिजनो विश्रोषीझो भट्टी, वसु च रस एको बड्ढवया: ।

(३१) मकारदर्शित: शब्‍द: मुकादर्शं गमयतीति नियमेन एकैक शब्देर्थ-द्वयप्रतीत्यसम्भवात् एकाकारौ शब्‍दौ हो तौ:-इत्यवश्यमझ्झोकाव्यं, तौ च एकेन प्रयत्नेनैकदोज्झायितया यथकृतया नानुभूयते, तथाच एकप्रयत्नोज्झायितया भिन्नत्वेन व्यनुभूयमानत्वमेव शेष: इति फलितम् । विभिन्नसमासादीनामुदात्तादिखरभेदेनियमात् तदनुसारेण उद्दारखे शेषाभावप्रसङ्गेऽपि, 'काव्ये उद्दात्तादिविशेषमनात्त्य सर्वेष्वेव समासादिष्वेकविधनेवोञ्जारखं' इत्यड्झकारेण निराकृतः । "यताने कषिम्न् व्ययें प्रकरणादिकं युगपदवतरति, तत् शेष: ; यत् तु एकतैव, तत् व्यञ्जना" इति उद्घोतकृत् । यत् कषिमपि व्ययं न प्रकरणादिनियम-श्लथापि शेष: इति हि वयम् । यत् एव "तत् प्रकरणादिनियमभावात् दावपार्थे वाच्यौ" इत्यनुपदं पश्यतदाचार कः ।

(३२) विजातीयलट्‌पि विभिन्नस्वरुपमपभुवो हि पमकारातिगयं पुष्ट-तौति वर्णादीनां मध्ये वस् व जै जायेतपि (विभक्तिविशेषवोगसमासादिना एक-रुपेषा) भिषटतं, तत् तचुपणामकेव व्यपदेश: । यथोदाहरखे विधि-विधघ्झयो: भिषटत्वेन तद्र्गतयोर्‌विजातीयोर्पि ठकारेकारवर्णयो: ( सप्तमीविभक्तियोगेन व्योकारत्वापत्तयैकत्वमात्) शेष:, स एव चमत्कार-दावपार्थे वाच्यौ

नवम उल्लासः।

२३७

प्रवेशेयं स्थास्नोरपि भवति सर्वोऽमरगुरोरपि।

विभो वक्त्रे मूर्छा स्थितवति वयं के पुनरमी ॥ [वृत्त०]

प्तुकाज्ञास्वप्नावलि भूतिनि:शेषपरिजनं देव!! ।

विलसत्करेषु गहनं संप्रति सममावयो: सदृनम् ॥ [पद०]

भक्तिप्रहविलोकनप्रसादिनी नीलेात्पलस्पर्धिनी।

ध्यानासक्तमनतां समाधिनिरतैनोते चितप्राप्तये ।

लावण्यैकमहानिधी रसिकतां लब्ध्वा भोगेषु स्थिती

युष्माकं कुरुतां भावनिं शमनं नेले ततुर्वी हरेः(३३)॥[लिङ्ग०]

एष वचनद्वेषोडपि ।

तत्रयजनकतया व्यपदेशः। एवं परत्रापि । प्रकृत्यादिगटकानां एकस्य वर्णस्य विजातीयले वचोर्येषु:, चने कस्स तथाले प्रकृत्यादिखेषु: । विभ-

क्तिन समुदायस्य विभिन्नरुपले पदश्रे ष:, तदनुरूपतया: नीचश्राया: प्ररते: प्रत्ययस्य वा तथाले ह यथावचयं प्रकृत्यादिखे ष: । विभक्तिद्विविधा चुपतिष-

प्रत्ययभेदात्, एवञ्च वाक्यान्यविग्रहणायेन विभक्तिखरुपयो: चुपतिष्ठ-दुप्रत्ययो: क्षिप्रत्वे विभक्तिक्किले ष:, तदनुरूप प्रत्ययक्षे ष: ऋति विशेष: ।

(३३) भक्तिप्रे: भक्तिनं:, स्तच नेत्रपचे विलोकनस्स कर्म, तनुपचे कर्त्ता । ध्यानासक्तमनतां ध्यानविपयतां, नेत्रपचे हितप्राप्ते नोते, (सर्व्व-

कृष्स ध्येयलेन नेदयोरपि ध्येयतादिति मधुश्वर:) , तनुपचे देंहितप्राप्तये नीता । एवं तनुपचे महानिधी रत्नवल् 'दृशोमे मूर्यन्स दीर्घोऽत्ना:' [६। ३ ।

१११ पा०] इति कुलवेबा रकारे परे दीर्घ: इति विशेष: । श्वान प्रथाविनी-

रत्यादिषु नपुंसकलिङ्गोऽत्रयोहवचनैकवचनयोस् श्लेष;, ऐक्व तयोगल सदूरत: । महानिधी-रत्नत्वल् प्रयमादिवचनैकवचनयो:, कुरुतामित्यत्र परत्वो पदव्दिवच-

२३८ काव्यप्रकाश: ।

मद्वे:सुरसनधम्मे तमवसमासडमागमाहरप्पे । हरइडसरइणं तं चित्तमोहिमवसरउमे सहसा(३४)॥ [भाषा०]

अयं सर्वोऽपि ग्राह्योऽपि हृदि ज्ञेयु च वच्यते । सामर्थ्यैकदर्शिनां मते नान्यत्र नुपालमज:(३५) ॥ [प्रकति०]

रजनिरमणतले: पादपद्मावलोक-

ण्यासमयपरतापूर्वं सम्पत्स्वहससम् ।

तनपदैकवचनयोस्व लिखितुंशेषपरहितयो: स्वेप: । एवं 'हरिहरद्वाम वाघनुर्

इत्यत वचनसुपिरमेचयोलिस्वेप हृति जनयो: स्थगयुत्ति: ।

(३४) यथा 'संस्कृतप्राकृतयो: स्वेप:' इति पदद्वयादर्श:, 'संस्कृतनह-राष्ट्रेरिति दर्शयादय:' वयन्त प्राकृतप्रकाशसंप्रकाशाराष्ट्रमपादीयहलाल-खामभतवैनुसरसानुसरशदंनाइदासोना एवाहा । तत् संस्कृतमच्चे

महदे ! सुर-सब्भं मे तम् व्यवसायमासडं आगमाहरप्पो । हर बड्डसरइणं

तम् चित्तमोहं वयसरेउ मे ! सहसा इत्थि हेड: । मह: उत्सवहो ! सुरसरइं

सुरे: सव्वा मिलणं वस्साल तमु, सुराणामयभिलसनीयमिति वा, अव वच्चा ।

आगमाहरप्पे विद्योपार्ज्जने । बड्ढ वारवारं सरखं संसारो यक्खात तं ।

पबान्लरे, महदेव रसं धन्ते तमवससु आवस गमागमा हर यो । हरवड्ढ !

वरहे तं दिसमोहम्मे वयसरउ मे बड्डसा इत्थि हेड: । मम रेहि रसम् धन्ते

तमोवसमागाराम् गमागमातु हर न: । हरवड्ढ ! घरहां तवं चित्तमोहोटप-

सरह मे सहसा इत्थि चङ । रसं प्रोतिं, गमागमातु संसारादित्थ: । अलं

सहसेति पदादन्यात्व सर्वत्रैव भाषाल्लु च: ।

(३५) वच्यते धारयिष्यति कथविष्यति च । सामर्थ्यक्तत सामर्थ्यचकत्ता

तकारकस्य यथात्रकमय: । यथा वहिवच्यो:, कन्नतिकारोल्योदय प्रकत्योरेव

विभिन्नहुपता, न हि प्रत्ययस्यापोती प्रकटयिष्य च: ।

नवम उल्लासः ।

२३५

प्रसय निवन्धसङ्गे जाते चित्त त्वत्प्रसादात् । स्वाहमुचितराऽपि: खानन्दिता सा तथा से (३६) ।। [प्रत्यय०]

सर्वेषु हृर मज्जेय, त्वं भवक्के दतामृत: । नयोपकारसामुख्यायास्ति तववर्त्तनम् (३७) ।। [विभक्ति०]

भेदाभावात्प्रकृत्यादेः भेदोऽपि नवमो भवेत् (३८) । नवमोऽपील्यपि भिन्नक्रमः । उदाहरणम्,

योऽसकतपरगोताया पञ्चच्छेददशाक्षरामः ।

(३६) लया: शब्द: । सहखमिति क्रियाविशेष्यस्य । श्रान नन्दिता (ज्ञानदृक्:) स्वाम्, तथा नन्विता (नन्दिनस्सद्रामकाष्याधिपस्य भाव: नन्विता) स्वादित्यर्थ: । एवं च स्वाम् स्वात् रति इति उत्तमपुरषप्रथमपुरुषयो: रलेश:, (तस्य च रघानुक्के: प्रत्ययभेदे पान्तरभाव:) तथा नन्वितेत्यत्र हृटतबयो: सत्त्जितप्रत्यययो: श्लेष: ।

(३७) शिवं प्रतिं भक्तास्य, पुंवं प्रतिं द्रक्ष्योक्तिरियम् । तत् प्रथमपचे हृर ! शिव ! भवक्के दतत्पर: संहारनिवर्त्तक: । नयोपकारसामुख्यं (नोते-रुपकारस्य व वास्तुमुख्यमानुकूल्यं यथात् तत्) तनुकत्तनं (घरोपचार्यस्वस्तितः) स्वायासि (प्राणोऽपि) रति । पञ्चान्तरे च हृर इति भव इति च क्रियापदम् । उपकारसामुख्यं (प्रत्युपकारकरख्यं) नय (अयनय), वर्त्तनम् (जीविकाम्) स्वायासि (परेधाम् चायास-(क्लेश)-दायकस्) तनु (विस्तारय) इत्यर्थ: । यत् हृर इत्यादिपद्म् एकत् शवन्नम्, वपरेतत् तु डनलम्भिति विभक्तिक्श्लेष: एवमायासि तनु-डत्यादावपि बोध्यम् ।

(३८) पूर्वम् “उच्चरादिमिररङ्गा” इत्युक्ते: शाबल,भेदाभावाद्वरादेर्- रिति पाठो भवितुमुचितः ।

२४०

काव्यप्रकाशः

घातकोटिदतां विभ्रदिबुधेन्त्रः स राजते (३५) ॥

पुनः प्रकरणादिनियमाभावात् द्वावम्यौ वाच्यौ ।

ननु (४०) खरितादिगुणभेदात् भिन्नप्रयत्नोज्झार्योऽपां, तदभावादभिन्नप्रयत्नोज्झार्योऽपां श्रुतानां बन्धेऽप्यारत्नानां

(३५) चपाचमः चषमालेयपैव समर्थः । राजपचे परगोदाव्यां गत-

जलानां पचस्य सहायस्य । घातकोटिना वज्रतुल्येन वक्त्रेभ्य दतां (यति खरडयति यः तस्य भावस्तता) भेदकतामिति, विभुधेन्त्रः पविडतराज इति चाथे: । इन्द्रपचे परगोदाव्यां श्रेष्ठपर्वतानां पचस्य पत्नुस्य इति, विभुधेन्त्रः देवराज इति चाथे: । राजपचे घातकोटिदतामिल्यस्य घातकोटेरद्भुतामिल्य-

घकटस्य इत्यर्थः । किन्तु पूर्वाक्तिरेव प्रयत्नभेदप्रकृतित्वभेदो ।

(४०) श्रुयते पो द्विविधः, समग्रोजमकृतेति । तत्राद्यः पथुकात्स्वर-

पातमिल्यादौ, श्रुत हि पथुकात्स्वरस्य पातमिति, पथुकानामात्रस्खरस्य पातमिति च पदभेदः । अन्यस्तु योऽसकत्परगोवार्यामिल्यादौ, यत्न हि उभयत्रैन पचे एकरूपमेव पदम् । ततः समग्रोजमकृतेपो विजातीयग्रदयोः श्रुयतेपदेन श्रुतश्रिपः, तत् हि उदात्तानुदात्तस्वरितात्मकौ नैकः स्वरः, किन्तु भिदा होतु, न च खरभेदे उज्जारप्रयत्नस्य भेद्यम्, चपि तु विभिन्न-

तमेव, विभिन्नप्रयत्नोहारयोग्यानाञ्च विजातीयत्वमिव नियतम्, तथापि "काव्यमार्गे स्वरो न गण्यते"-इति नियममाश्रिल्य स्वरविग्रेभमनुसन्धायोज्ज्ञ-

र्यात् क्षुद्रतलमिति । प्रभुजुतेप वर्थश्लेष एव, ततः खराभेदेन उज्जारस्य-

प्रयत्नस्यैव्यात् न श्रुतानामपि वैजात्यम्, किन्त्वर्थयोरेक इति । तथा, श्रेष्ष उप-

मादलज्जारान्तरसङ्कीर्ष एव नियतः, उपमादवस्य श्रेषासङ्कीर्षा चपि सक्थ-

वन्नीति धामान्यविशेषपन्यायेन, यथेषः उपमादलज्जारान्तरबाधक इति

स्पमादलज्जारान्तराश्रायां प्रतिबाया: (स्वाभास्लेन प्रतिते:) उत्पत्तौ श्रेभः,

शेषो हि विशेषया शलज्जारपदीमिञ्चितेन उपमाग्नि सक्भाव्यमानानपि

नवम उक्तावः।

२४९

श्लेषप्रतिभोत्पत्तिहेतुः (४१) श्लेषोद्योद्यसेपेक्ष इति द्विविधोपर्यालङ्कारमध्ये गपितोऽन्यैरिति कथमयं शाब्दालङ्कारः ? । उच्यते, यद् (४१) दोप्युद्योःखालङ्काराणां शब्दार्थगतत्वेन यो विभागः, स ज्ञानव्यतिरेकाभ्यामेव व्यवतिष्ठते, तथाहि, कष्टत्वादिगाढत्वाच्चानुप्रासादयः, व्यर्थत्वादिपौर्वाद्युपमा-दृश्याद्यावतदभावानुविधायित्वादेव शाब्दार्थगतत्वेन व्यव-स्थापन्ते ।

प्रतिभानं तेषामालङ्काराभासत्वं प्रत्याययतीति । द्विधोऽपि श्लेषोऽर्थ-प्रतिपत्तौ तेषामालङ्कारत्वसङ्कारादिमिरर्थोल्लङ्कारमध्ये सङ्क्रान्तः । अथ कस्य शब्दालङ्कारत्वं नोचिन्तामिति पूर्वपक्षः । कस्य मूर्धन्यलक्ष्य चाङ्गलक्षणम्, -अभङ्गुरखेचरार्थालङ्कारत्वमित्येकः; श्लेष उपमाद्यल-ङ्कारबाधक इत्यपरः, उभयदप्यालङ्कार्यालङ्कार रति चान्य रति ।

(४१) यत् तु शाब्दानरस्य प्रतिभोत्पत्तिहेतुत्वेन पाठोऽन्यासः कार्यः;, 'एकप्रयत्नोल्लोकार्योऽपि' न तद्वाच्य एव विमताम् । स्वरितादिरप्यमिवैवेन्यः श्लिष्ट इत्योच्यते । शाब्दालङ्कारगतां प्रनोतिं जनयत् पदे: द्विविधैरर्थशब्दो-क्तिविशिष्टं तन्मतोयताम'-इत्युक्ते:, "श्लेषप्रतिभोत्पत्तिहेतुत्वेन"-इति वि-नविभक्तिकतया च व्यवस्थता (२४९ । ३ पं.) निर्णयसमनन्तरात् । एवञ्च मध्ये-वर्तिनोऽयमालसम्पादितोऽपि वाक्यप्रभेदश्लेषोऽध्याये रोचते ।

(४२) तत् प्रयत्नः पूर्वपक्षप्रथममङ्ग दूषणविह दोषगुण्यालङ्काराणां शब्दार्थगतले नियमकं दूषयति । अर्थवल विझानन, शब्दार्थयोर्मध्ये वाक्यम् (शब्दे अर्थ वाच) सति ये दोषोत्यालङ्काराः सन्ति, व्यसति च न सन्ति, ते तदधोनस्थपतया तद्वीयां इति व्यवस्थाप्यन्ते । एतदभूक एव 'शब्दपरित्यत्तिसमह्नासहत्वाभ्यां (तच्चरितमनुपादाय तच्चरितसमानार्थकशब्दोप-

२४२

काव्यप्रकाशः।

स्वयङ्ग पल्लववाताम्रभाखण्डकरविराजिता। (रतिभङ्गः गद्यखलेषः)

प्रभातसन्ध्येवापङ्कलुब्धवैहित्रप्रदा(४२)। (इति समग्रः गद्यखलेषः)

-इति द्वावपि शब्दैकसमास्याविति ह्योरपि शब्दलेशत्व-मुपपन्नं, न त्वादृश्यार्थलेशत्वम्। श्रद्दधे लेश्य तु स विषयः,

यत श्राद्धपरिवर्त्तनेऽपि न शेषत्वखण्डना, यथा,

शोकेनोन्नतिमायाति शोकेनायात्यधोगतिम्।

अहो सुदृश्री रिक्तिस्मुलाकोटेः खलस्य च ॥

दानेष्टि महादानाभ्यासम्) श्रद्धावन्तलभ्यवृत्तितः। इति प्राञ्चः प्रवदन्ति।

अत्र च यथा, श्रुतिकटुत्वादयो दोषाः, श्रोजस्त्वाद्युपरमानामानो (वामनादुक्ताः)

गाढत्वादयो गुणाः, यथाप्रासाद्यसुलङ्घाराः; तत्तच्छब्दे सति सन्ति, न

सन्ति चेति श्रद्द्धगता इवृच्यते, यथा च, अपुरार्थतादयो दोषाः, श्रोजस्वाद-

परनामानो (यामनादुक्ताः) प्रोद्भटप्रभवतयो गुणाः, उपमादयस्सुलङ्घाराः; सति

तत्तच्छब्दे सन्ति, न सति च तच्छब्दे न सन्ति च, तत्तच्छब्दपरिरवृत्तेऽपि च

सहृने इत्यर्थगता इव निबध्यते। तथा श्रभक्तिप्रदर्शयतया निश्चितेष्टपि

स्वयङ्ग पल्लववेल्यादौ, परार्थ इव प्रयमार्थेऽपि तत्तच्छब्दे सति व्यसति च श्रलेषस्य

स्वस्मै स्वस्मिन्निति श्रद्धावचनं वाच्यम्, न

चैतावता श्रर्थललेषस्य निश्चितत्वम श्रद्धाम्, शोकेनैत्यादौ श्रोकादिपदपरिव-

त्तनेनाल्पादिपदोपादानेऽपि श्रलेषसार्थखलेपविषयतादिति।

स्वयङ्ग सिद्धान्तः, इहैत्यादि-'खलस्य च'-इत्यनु-प्रतीकारितया।

(४२) पादतीपचे श्राख्यापं (न सुखेन व्याप्त्यते इति व्यत्पत्त्या) उदक्स्रेभं

यत् फले मोदादि, तदुच्यान्मोहितस्य म.चित्तस्य प्रदात्रीप्यर्थः। प्रभात-

सम्यापचे श्राख्यापम् निद्राभावः, ज्ञात्यत् समानम्।

नवम उल्लासः।

न च (४४) श्रध्युपमाप्रतिभोत्पत्तिहेतुः शेषः, श्रपि तु शेषप्रतिभोत्पत्तिहेतुरुपमा । तथाचि (४५) यथा, कमलमिव सुखं मनोज्ञमत्क्क्कातरमिवोदयः सुखसाक्षे, क्रियासाक्षे, उभयसाक्ष्ये वा उपमा ; तथा, सकलकलं पुरमेतज्जातं सम्प्रति सुषांशुविस्मिवेयादिशब्दमात्साक्ष्येपि साक्ष्युक्तेव (४६) । तथाचक्त रुद्रटेन, 'सटुमर्थीभद्धारावेतुपमासमुच्चयौ, किन्तु श्राश्रित्य श्राद्धमातं सामान्यम्, इहापि (४७) सम्भवत इति । न च (४८), कमलमिव सुख-

(४४) पूज्यपचस्र द्वितीयमंशं निराकररोति न वेतित । उपायया या प्रतिभा श्राभासन प्रतियोति:, तथैव उत्पत्तिहेतुः सम्प्रददकः, एवमेवाथे: मरतापि सङ्केत् । वधा चात्र उपमाया एवलक्षणरलं, श्र्लेपस्य श्राभासत्वं तथोपपत्तिपर्य्यालोचने तु'-इति (२४४ । १५) वच्यमाण्यनुसार एव प्रतिपाद्यविष्यते । पत्तु वात्स्यायनादिग्रन्थसाम्येनेयमुपमा ।

(४५) ननु गुक्रियामास्यैवोपमाप्रयोजकलेन शब्दाश्रयमकिश्चित्करमिति कतोपसेव निराकररोति तथाहीद्यादिना, 'सम्भवत्कलितरं दोष्यतेनराम् । सकलकलामिति सुभाषयुविम्बपच्चे सकला कला यस्स तत् । पच्चे कलकलैरिति ग्राद्देन सहितं तदिति चार्यः ।

(४६) गुखाक्रिययोति वाचकतासम्बन्धेन समानग्रब्दस्य, समानग्रब्दवाच्यत्वस्य वा साधारण्यमाल्यात, गुखक्रिययोरेव उपमाप्रयोजकत्वे माना-भावाज्जेति ग्रेपः ।

(४७) इहापि श्रेष्टामङ्गारमध्येsपियोद्योतकत् ।

(४८) ननु उपमायास्कोरस्य श्लेषस्यासम्भवात्, उपमादीनाsज्ञ श्लेषं विनापि सम्भावात् सामान्यव्यपदेशेन्यावेन श्लेषस्योपमादिवाधकत्वमिति, कमल-

२४४

काव्यप्रकाश: १

मित्यादि: साधारण्यधर्मप्रयोगमून्य उपमाविषय इति वत्सुं युक्तम्, पूषोपमाया निर्विषयत्वापत्ते: (४२) ॥

देव ! त्वमेव पातालमाधारस्त्वं निधिवत्सरः ।

त्वं चामरकरड्कुमरेको लोकतयात्मक: (५०) ॥

-इत्यादि: श्लेषस्य चोपमायलङ्काराविकल्पीभूत्वा विषय इति;

दयोयोगे (५१) सद्भर एव । उपपत्तिपय्यालोचने (५२)

सिव मुखं मनोज्ञमित्यादावपि व्यस्तश्लेष एवालङ्कार:, मनोज्ञात्वस्य उपमानोपमेययोर्धनुर्मुखयोर्भेदेन भिन्नतया छिलष्टत्वात । यत्र तु न साधारण्यधर्मो-पादानं, तत्र श्लेषाभावपक्षे एवालङ्कार इत्याच्चमे समाधत्ते ।

(४९) तथ्सा: साधारण्यधर्मोपादानियतत्वात् ।

(५०) उपमायलङ्कारायां श्लेषस्य च सामान्यविशेषभावं, श्लेषस्य

निर्विषयत्वेऽप्यध्वापनेऽथ श्लेषस्यांकरीयोदाहरस्य द्योतिति देहनेति । एकस्मिन्

पचे श्राशानां दिशां, निवेशानं नियमनस्थानं, भूलोके इति यावत्, भूलोके

एव शृङ्गगत्या दिग्वधारत्वात् । चमरस्यां देवानां, मरुतां मरुतामाश्रु

भूमिरावासस्थानस्, शरणोऽक इति यावत् । पचान्तरे च वत्सं (व्यत्स्यं) पाता,

श्राशानाम् (वभिलाष्यां) निवेशानं (कारणं), चामरमरुतामाश्रु भूमि: (पालनं)

इति । यत्र उपमाया श्लङ्करीयोदाहरप्रदर्शनस्यैव प्रकृतोपयोगितया सदृपि

रूपकं न दोषायति । तेनाम्यश्लङ्करीयोदाहरण्त येन ध्वस्तमित्यादि ; व्यत्सेव

'इत्यादि:'-इत्यतादिपदसङ्क्रवान् ।

(५१) एव श्लेषस्य उपमादासङ्करीयविषयत्वात् सामान्यविशेषभावो

नास्तोति नोपमानाधिकारं श्लेषस्य, वरमञ्जरीयादारोहद्वानयोरेकत्लोप-

निपाते मज्जूटर एव युक्त रत्याद दयोरिति ।

(५२) नगेन्द्रं चेत शृङ्गस्य पद्मावलेचनावपि श्लेषस्योपमावास्य स्वतः

नवम उल्लासः।

तु उपमाया एवायं मुख्यो विषयः, अन्यथा विषयापहार एव पूषोपमाया: स्वात्॥

न च, अविन्दुरसुन्दरी नित्यं गजक्रीडावश्यविन्दुकेलादौ(५३) विरोधप्रतिभोत्पत्तिहेतुः, अपि तु शेषप्रतिभोत्पत्ति-हेतुर्विरोधः, न तु शाब्दार्थहयप्रतिपादकः(५४)ग्रन्थशेषः, दितो-

सदृशर अशक्तां नह्यपमा दृश्याच्छेपे बाह्य उपपत्तिः। इयमत्रोपपत्ति;, प्रधानयोरेकेन समानेऽयो चि सदृशः; न चात्र हयोरेकं प्राधान्मं, येन सदृशः स्वात्, प्रधान्याश्रयालोपमाया:, शेषस्य तद्रिवृंहितया तदृक्‌मिल्य-प्रधान यक, न हि शेषं बिना साधारसामर्थ्यसाक्षात्; न च तं बिना लोप-

सम्भवति ; यत् वाक्यवोघकम्, तत्‌तदृशं, यक्‌स्वप्रधानमेव ; न चाप्रधानेन स्वदेशः;, 'प्रधानेन चि ब्यपदेशा भवन्ति'-इति नियमात्, अत् उपमैव प्रधा-नभूता ब्यपदेशहेतुरिति। 'अन्यथा' उपपत्तिस्चेपि सदृशरखीकारे।

स्वादिति, जयविभेषा'चमत्कारविव मुखं मनोहारिमित्याद्यर्थश्लेषमेकपूर्यो‌पमायस्ये रपि सदृशरखीकारप्रसङ्गः;, सदृशरखालङ्कारान्तरम्, इतिसदृशरेऽपि तत्‌तथापि ब्यपदेशे स्वातम्, न तु पूर्वो‌पमयेत्येव भावः।

(५३) एवमलङ्कारान्तराश्रायामपि श्लेषबाधाकालं दश्श्यति न चेतिं। अविन्दुरपि नायखविन्दुरिति विरोधः, यत्सु प्रतिविम्बित इन्दुरिति विरोधभङ्ग।

(५४) शाब्दयप्रतिपादकः उभयविभार्थस्याश्रानयबोधकतया ब्यभिप्रेतः। दितोयार्थस्य विन्दुरहितविन्दुसहितरूपार्थस्य। प्रतिभातमालस्य शब्दगत्कि-महिम्ना व्यापातत उपस्थितस्य। प्ररोचाभावात पर्यन्ते ब्यनुयाप्रवेघात।

कयं भावः, उभयविभार्थस्य विरोधविवृतत्व एव 'अर्थभेदेन शद्भेदः'-इति निय-मत् सदृशो: श्लोक्रियते, न चात्र उभयविभार्थान्वयो विरव्चितः;,

२४६

काव्यप्रकाश: ।

यार्थस्य प्रतिभातमात्रस्य प्ररोहाभावात् । न च (५५) विरोधाभास इव विरोध:, शेषाभास: शेष: ; तदेवमादिषु वाक्येषु सप्रतिभोत्पत्तिहेतुरभिहितार्तरमेव । तथा च, सद्द्र्शमुक्तामणि: (५६)। [१]

नाल्प: कविरिव खलस्य लोको देव ! महान् भगवान्(५७)। [२]

अतुरागवती सन्ध्या दिवससस्तपुर:सर: । अथो दैवगतिस्थितां तथापि न समागम: (५८) ॥. [३]

दिनीयार्थस्यापि च्वन्यये प्रवेग्रे वास्तविकविरोधप्रसङ्गादिति तात्विक: शेष एवास्ति, नोक्तेस्तत्क्षोभविरोधितात्

(५५) ननु विरोधाभासस्य विरोधालङ्कारत्वेन शेषाभासस्यापि शेषे शालङ्कारत्वसद्भावे समाधाति न चेतिं । कथम् भाव:, वास्तविकविरोधस्य दोषतया विरोधाभासस्यैव विरोधालङ्कारत्वं स्वीक्रियते, शेषस्य तु वास्तविकस्य सद्भावेन तस्यैवालङ्कारत्वं युक्तं न हि तटाभासस्याप्रतीतौ ।

(५६) सद्दर्श: सकलुमेव सद्दर्शेयुक्तं मुक्तामणि:, यवक्ष्वाल वंशग्रहणे भलेप्रमुक्तं वेगकुलयो: रूपकमेव मुक्तामणिगतरारोचे हेतुत्वेन तत्रिष्टपरम्परिततदुपक्रम इदमेवैकदेशवर्त्ती रूपकमिश्रयते । इलक्ष्यक्त तद्विरोधकतया तदङ्कुलेन व्यवधानमिवेति ।

(५७) खलोक: पद्यं यशस्व । महान् भगवान्, खलप: कविरिव न खल्सखलोक इत्यर्थ: । शब्दान्यकवितो व्यतिरेक: खलोकगदखलेपप्रयुक्ता इति खलेपव्यतिरेकोऽयम् । खलेषु तद्वृतया च प्रधान एव ।

(५८) अनुराग: प्रयाणविधेष:, लौहित्यवश्न । पुट:सरोटपयागामी सम्मुखस्न । समागमो मिलनं स्त्रीपुंसयोसङ्ग । वनाभिधाया नियमनेनार्थद्वयान्वय-

नवम उल्लासः।

ग्राद्दाय चापमचिनं, शतवेधी नं गुष्यं विषमधिद्रः । यश्चितमच्युतग्ररो शस्स्यमभाज्जीनमसाक्षै (५८) ॥ [8]

-इत्यादौ विकटोदेशवाचां रूपक-रूष्यांतरेक-समासोक्तिविरोध-त्वसुचितम्, न तु शेषत्वम् ॥

ग्राद्दलेशः-(६०) इति चोच्यते, अर्थालंकारमध्ये च लच्यते इति कोऽयं नयः । किश्च (६१) वैचिन्यमलंकार इति, य एव कविप्रतिभासंरंभगोचरस्तलेव विचितता, इति सैवालंकारभूमिः । अर्थसुखप्रेच्छितत्वसेतेयां ग्राद्दानामिति

बोधस्वभावात् न श्रलेषः, किन्तु ग्रिल्लोसतिविग्रे प्रयसमहिम्ना नायकडन्नानप्रतीति-

मात्रमिति समासोक्तिरेवालंकारः ।

(५९) त्रिलोचनः हिमाचलं धनुः, बाहु किं क्यां, विष्णुं शरस्थ विधाय निपुरात्तरं जयानेति प्रकटोर्थः । चलनमूल्यं धनुः हीनो जीवा:, व्यथवा ब्रह्मोनो धनुर्द्रखादनूनी रघा:, विषमा लच्यादन्वय निहिता दृष्टिः, तथापि लच्यभङ्क इति विरोधाभासः, स एव प्रधानः क्षेपस्य प्ररोधभावादित्युचुभेव ।

(६०) पुथ्वननस्य हस्तोयमङ्गं दूषयति ग्राद्दलोप इति ।

(६१) ननु ग्राद्दालंकारतया न ग्राद्दलोपव्यपदेशः, किन्तु विजातीययोः ग्राद्दयोः श्रलेषरूपतया तथा व्यपदेशः, अर्थालंकाररूपतया च अर्थालंकार-

मध्ये गचते इति को दोष इत्यत ग्राह किज्ञेति । य एव (ग्रद्दो वा ग्रथो वा) कविप्रतिभाया: कविविच्छिकौशलस्य संंरंभः पर्यवसानं, तस्य गोचरो विषयः, तलेव (ग्रब्दे वा ग्रथो वा) विचितता, प्रति च्छेदोः, सैव (ग्रब्दो वा ग्रथो वा) चलालंकारभूमिरलंकारसायः विचितताया एवालंकारतया यत्न विचि-

त्ता, तनैव सुतरामलंकार इति फलितार्थः । एवम्व उत्तोभयविधग्रलेषस्यै

२४५

काव्यप्रकाशः ।

चेत् (ई२), च्यनुप्रासादीनामपि तथैवेत तेऽप्यर्थालङ्काराः किं नोच्यन्ते ; रसादिव्यङ्गकसरूप-वाच्यविशेषसव्यपेक्षत्वेऽपि च्यनुप्रासादीनामलङ्कारता (ई३) । शब्दगुणादिदोषाश्रयार्थापे च शब्दैव गुणदोषता । अर्थगुणादिदोषाश्रयार्थालङ्काराश्रयाः शब्दा पेच्चयैव (ई४) व्यवस्थितिरिति तेऽपि शब्दगतलेनोच्यन्ताम् ॥

विभौ (ई५) वक्त्रे मूर्ध्नीयादौ च वर्णाविद्वेषे एकप्रयत्नो-

ऽऽार्थ्य तेऽर्थस्य चेत्सं शब्दमेतेपि प्रसज्यतामित्येवमादि खयं विचार्यम् ।

तद्वत् यत्र वर्णानां खड्गाद्याकृतिहेतुता ॥ ५॥

सन्निवेशविशेषेषु यत्र नयस्ता वर्णाः स्वज्ञसुरजपद्गद्यादि-

भावः । च्यलकृरारम्भेन तत्र विधेयापेक्षतया चैनेति श्लेषोऽनु-

प्रासादृशयेन खल्वार्थानां क्लेशार्थैषामपेचतया च्यर्थो-

लङ्कारत्वमियुक्तं चेतिं पूर्वपक्षयति व्यर्थमुखेतिं ।

(ई२) ननु निरर्थकपदानां क्लेशापरभवेन क्लेशार्थेषामपेचतया च्यर्थो-

लङ्कारत्वमियुक्तमेवेति ।

(ई३) रसादिव्यङ्गकं यत् खरूपं, यद् वाच्यविशेषः;, तयोः सव्यपेचले

व्यपेक्षते सतीनं शेभः । शब्दालङ्कारमात्रे तु तयोः सव्यपेचलं

न भवतीति ।

सति हि रसादिव्यङ्गकं खरूपमपेचतें, च्यनुप्रासशब्दस्य तथैव व्युत्पत्तेः । रसादिव्यङ्ग

स्यार्थे न सम्भवतीति च्यनुप्रासस्यार्थापेचा । कवाटानुप्रासवशकोत्पादयक्ष

वाच्यविशेषं साचादेवापेचलं इति ।

(ई४) शब्दार्थयोः विना तेषामसम्भवात् ।

(ई५) एकप्रयत्नोऽर्थस्यालमेव्यर्थेष्वलं चेकल्ते न नियमकःमित्यादि विधावितिं ।

नवम उल्लासः ।

कारसुखासयन्नि, तच्छिलं काव्यम् (५६)। कष्टं काव्यमेत-

दिति दिक्पालं प्रदर्श्यते । उदाहरणासु, मारारिष्णक्रमेभुखैरासाररंहसा ।

सारारवस्रावां, नित्यं तदनन्वेहरपचमा ॥

माता नतानां, सदृक्षः स्त्रियां, बाधितसंभ्रमा ।

मान्याय, सौमा रामाषां, घं मे दिक्ष्वादुमादिमा (५७)॥

(खड्गवंशः)

(६६) चित्रं चिलालड्कारयुक्तम्; कचित् ‘चित्रलड्कार:’ -दक्षेव

पाठः । यद्यपि ग्रन्थकाराणां कष्योर्नां खड्गादाकाररेखता नास्ति, तथापि

तदव्यत्कानां लिप्यात्मककष्योर्नां तथालेन तेषु तथात्मुपचर्यते ।

(६७) द्रष्टव्यो ग्रन्थः,—

खड्गवंशनप्रकारो यथा, मुतेरुपरि बद्धा शाखाद्वयवान् खड्ग्रो वेध्यः, तत्र

उपरित्राखाबद्धखस्यमध्ये मा-रति प्राथमिकं वयं विन्यासः, तदूर्ध्वमारोहक्रमेया

(उपर्ति बाधो वा) एकस्यां धारायां रा-रत्यादीन् ह-रत्यन्तान् चतुर्हैगवर्गान्

न्यसेत्, खड्ग्रसापे च सा-रति वयों विन्यासः, तत् च अपरः सा-रति

वर्गः प्रविटः । ततस्तत्परभारायामवरोहक्रमेया रा-रत्यादीन् च-रत्यन्तान्

चतुर्हैगवर्गान् विन्यसेत् (मा-वर्गः प्राथमिको वर्गः प्रविटः) । ततस्तु खड्गस्य

२५०

काव्यप्रकाशः ।

सरला वज्रारम्भतरलारलाबिवलारवा ।

वारखाबडुलामन्द्करलावडुलामला (चिट) ॥

(सुरजवंशः)

एकस्या उपरिस्थाख्यां निष्क्रान्ताक्रमेया तां-इत्यादीन् ऋ-इत्यन्नान् सप्तवर्णान्

विन्यस्य, न्यपरस्थामुपरिस्थाख्यां प्रवेशक्रमेया सि-इत्यादीन् भ-इत्यन्नान्

सप्तवर्णान् न्यसेत् । आकारः प्राचीनिके आकारे प्रविटः । ततस्तु खञ्जमुखे

मागब्दादधःक्रमेण या-इत्यादि शो-इत्यन्नं वर्णत्रयं विन्यस्य तदभवत्पय्ये

माकारो विन्यास्थः । ततस्तु तदूर्ध्वस्थाख्यां निष्क्रान्ताक्रमेया र-इत्यादीन्

रम्-इत्यन्नान् चतुर्षो वर्णान् विन्यस्य न्यपरस्थाख्यां प्रवेशक्रमेया मे-इत्यादि

ड-इत्यन्नं वर्णचतुष्टयं विन्यसेत् । आकारोटधस्थतस्थस्यमाकारे प्रविटः ।

ततस्तु मटेमेलभाते आकारस्वाधःक्रमेया दिमा-इति वर्णद्वयं न्यसेत् ।

ख्लोक्योरयमर्थः; मारस्य कन्दर्पस्य वधः; शिवः; यक्त इन्द्रः; रामो

रघुनन्दनः परशुरामो वा रभमुखो गद्येऽथ; एतैराशारंहसा धारासम्पात-

त्वव्यवेगेन सारमतिशयम् वारकः स्त्रियो यस्तः सा । तेषां मारडपिक्रा-

दीयां नित्यं पीडाहरखसमर्था । त्रियां संघट्टः संमेलनस्थानम् । वाधितः

निरस्तः संभ्रम उदिगो यस्तः सा । तामासां नारोयान् शोमा परा काष्ठा ।

विन्यतु सुगमम् ।

(३५) सुरजवन्द्रो यथा,—

नवम उल्लासः।

२५१

श्रास्य न्यासप्रकारत्वेन, पञ्चात्मकत्वेन प्रथमपादद्वयेन लिखिता, तेषामध्योभास्वैवापरत्वेन द्वितीयवर्णद्वयेन लिखेत्, ततस्तेन रेखाविशेषदानेन श्लोको-द्दारो मुद्रोत्सादनादि कार्यंम, यथा, प्रथमादिपादचतुष्टयस्य यथाक्रमं प्रथम-द्वितीय-तृतीय-चतुर्थवर्णैः श्लोकेनैका रेखा देया, ततस्तत् तद्रूप-पत्: चतुर्थादिपादचतुष्टयस्य व्युक्रमेण पञ्चम-चतुर्थप्राप्तमेषु ऋद्धं गत्या एका रेखा देया ; एवं रेखाद्वयेन प्रथमपादोत्तम्तिः। ततस्तु द्वितीयपाद-प्रथमवर्णे-प्रथमपादद्वितीयवर्णयोरेका रेखा, तद्पत्: प्रथमपादहततीयवर्ण-द्वितीयपादतृतीयवर्णयोरेका, तद्पत्: द्वितीयपादपञ्चमवर्णे-प्रथमपादमध्य-चतुर्थवर्णयोरेका, तद्पत्: प्रथमपादपञ्चमादितृतीयवर्णयोरेवं रेखाचतुष्टयेन द्वितीयपादोद्भारः। यथैव प्रथम-द्वितीयपादयोः येषु वर्णेषु रेखाचतुष्टयेन द्वितीयपादोद्भारः; तथैव हततीय-चतुर्थपादयोरेषु वर्णेषु रेखाचतुष्टयेन हततीपादोद्भारः कार्यः। एवं चतुर्थादिपादचतुष्टयस्य व्युक्रमेण प्रथम-द्वितीय-तृतीय-चतुर्थपञ्चमेषु ऋद्ध गत्या एका रेखा, एका च रेखा तद्पत्: प्रथमादिपादचतुष्टयस्य ऋमेणादोगत्या पञ्चम-चतुष्ट-त्रिप्राप्तम-वर्णेषु देया, यथा रेखाद्वयेन चतर्थपादोत्त्तिः। एवंकते रेखाभिरिं राजपत्-कस्सोत्त्तिः।

श्लोकस्यार्थः;, प्रकारस्याः घरत विग्रहेष्या। वल्ला मेघादिकौष्ण-ल्वराहिता। वडलाैरारम्भैकरलानाम् शलिबलानां भ्रमरसमूहानाम् क्षारवः कोलाहलो वध्यां मा। वारला डिंस्यः; वड्ला यस्यां मा। यमुन्दा उद्योगिनः (व्यर्थात् त्याग) करला (कर्ण श्यामिपद्याच्चां भाग सान्त मटत्-नोत) राजानः यस्यां सा। यबडले गुरुपचे कमला निर्मला, (वडले यस्यापचेषि कमचा इतति वाचः)। घरखेतिपाठे (घरं घरकार्ड बावि-स्वादते इतति ब्यपच्या) घरकार्ङोदेवमवतीति मच्छेवारः।

२५२

काव्यप्रकाश: I

भासते प्रतिभासार ! रसाभाताहताविभा ।

भावितालम्‍बा, शुभा वादे, देवास्‍मा वत ते सभा (ई? ।।

(पद‍्यबन्धः)

(ईट) पद‍्यबन्धो यथा,—

वस्य न्यासो यथा, वास्तदलपदं वेध्यम्‍, तत्र करिषिकायाम्‍ खुलोकस्वादिमो

वयोः स्वाध्यः, अ च वाष्टधा श्लिष्टः । दरे दरे हरे हरे वयो वेध्यौ, तन दिग्दरेषु निगमप्रवेश्यास्यां श्लिष्टो वयौः, विदिग्दरेषु ह न श्लिष्टे ।

तन प्राच्यदरे व्रादौ निगेमः खुलोकान्ते च प्रवेशः, दविप्योत्तरदरख्वोर्निगीचयैम्‍

नवम उल्लासः ।

२५३

रसासार ! रसा सारसायताच ! ख्यातायसा ! सातावात ! तवातासा रचतस्सखतचबर ! (७०) ॥ (सर्वतोमद्रं)

प्रवेशः; पश्चिमदृशे डु प्रविश्यैव निर्गमः; ध्यानेयवायव्यदिग्दयोः प्रवेश एव, नैऋत्यदिग्वानवोक्षु निर्गम एव । तथाहि प्रक्तते कर्णिकार्यां भा-रति, पूर्वंदृशे निर्गेमक्रमेणैव सते-रति, जाग्रदृशे प्रवेशक्रमेण प्रति-रति चैते वर्णा लेख्या:, भा-रति वक्षः कर्णिकाक्षे प्रविष्ट:, ततो दक्षिणपादृशे निष्क्रम्यक्रमेणैव सार-रति वर्णद्वयम् लेख्यम्, तस्मिन् वर्णद्वये कर्णिकार्यैव च प्रवेशक्रमेणैव रसाभा-रति वर्णद्वयं प्रविष्टम्, एवमपेरेपि उत्तदिशाटकसेवम् ।

ख्लोकस्यायमर्थः, रसैरारामाता प्रोभिता। च्यहता व्याप्रतिहता च्याविभा सम्यगृदयेऽभिव्यक्ता सा । भावितः निर्हींत च्यातमा यस्यां सा । वादे तत्त्व-कथायां शुाभा । देवाभा देवतुल्या इत्यर्थः ।

(७०) सर्वतोमद्रस्य न्यासप्रकारविप्रदर्शनं निरर्थकं, पादचतुष्टयस्य क्रमेयाघोटधोलीखनमेव पर्याप्तम् ; तथा हि एवं हि "तदितं सर्वतो भद्रं भवभयं यदि सर्वतः"-रति दृश्यप्रकृतस्य सर्वतोमद्रस्य प्रतीतिसंभवात् ।

सर्वतोभद्रमपास्तं ग्रन्थोन्तेन, प्रतिलोमेंन, अनुलोमप्रतिलोमान्यां, प्रतिलोमा-नुलोमाभ्यां; अधःक्रमेण, उपरिक्रमेण, अधरपतितक्रमेण, उपर्यधः-क्रमेण च उन्नारयोः स एव ख्लोक श्यातोलीख्यंकुरुष ।

तथा—

र सा सा र र सा सा र सा य ता च्ञ च्ञ ता य सा सा ता वा त त त वा ता सा र च्ञ त स्व् स्व् त च्ञ र

एषां हि प्रयमादिपादानामनुलोमेनैव प्रतिलोमेंनोज्ज्वारेखेपि त एव पादाः

२५८

काव्यप्रकाश: 1

सम्भविनोऽप्यनये प्रभेदा: शक्तिमात्रप्रकाशका नतु काव्य-

रूपतां दर्शत इति न प्रदर्शयन्ते ॥

पुनरकुक्तदाभासो विभिन्नाकारत्वल्गया ।

एकार्थतेव,

भिन्नरूपसार्थकानर्थकप्रबन्धनिष्ठसेकार्थतेन सुखे भासनं (७१)

पुनरुक्तवदाभासः । स च,

ग्रवदर्श्य,

काव्याद्नि । एवं प्रतिपादं प्रयमादिवर्ण्यचतुष्टयस्य पद्मादिवर्ण्यचतुष्टयस्य वा श्रृङ्खलितप्रतिपादनोभयाभ्यां वा तद् एवं पादः । एवं,

मादचतुष्टयस्य प्रयमानां वस्तुमानाश्र वर्ण्यानां सङ्क्रमेणोपक्रमेण वा उद्धारखे प्रथनपादः, अथवा प्रयमवर्ण्यचतुष्टयस्य वस्तमवर्ण्यचतुष्टयस्य वा केवलस्य उपक्रमः, सङ्क्रमेणोपक्रमेण वा उद्धारखो प्रथमः पादः । एवं-

रीत्या प्रत्येकपादानां द्वितीयवर्ण्यचतुष्टयेन सप्रथमवर्ण्यचतुष्टयेन च द्वितीयपादस,

हतीयवर्ण्यचतुष्टयेन घटवर्ण्योदयेन च हतीयपादस, एवं चतर्थवर्ण्यचतुष्टयेन च चतर्थपादस च उत्तरत्रियेयं वच्विविधं भनङ्गामह्याम् ।

रचत: तु प्रस्तुत वक्तुं रति गूढपदच्छेद: । हे रससार ! (शब्दीश्रेष्ठ ! )

रचतस्तव रसा (शब्दो) चतावसा । (चतः नामित: चय: श्रृङ्गारहरविधीय:,

तान् स्वाति वक्तुं प्राप्तयति या, सा शोभनकवय्या इत्यस्य रूपं), चतासा (चयनुपदया तस्य उपचये-इत्यस्य रूपं) तु (च) वक्तु-इत्यन्वय: । त्वं

किम्भूत ! सारसयताच ! (सारसवत् पद्मावत् च्रयते च व्रजिपो यस्स

स ! ), सातावात ! (साते सुखे श्रवात श्रचञ्जल ! श्रनासक्त ! ), श्रतनर !

च (च्रनत्सद ! तच तनूकरखे, राला दाने इत्थनयः रूपं)।

(७१) मुखे व्यापातत । भाषनं प्रतीति:, तथा च कारिकासूग्रं

नवम उल्लासः।

२५५

सम्भ्रमाद्धृदयकेवलग्राब्दनिष्ठः। उदाहृतषाम्, 'परिवधदेहभारोरः', सहसा रथिस्थतुरगपात्तातः।

भाति सदृश्यान्त्रागः स्थिरतायामवनितलतिलकः (७२)।

चकासत्ज्ञानरामा: कौतुकानन्दहेतवः।

तक्ष्य राजसुमनसो विधुधा: पाखर्वेन्दनः (७३)।

तथा शब्दार्थयोः सम्बन्धम् ॥ ५ ॥

एकार्थतेवेतिपदम् एकार्थतया व्यापाततोभासनपरमिति। विविधरुपयोर्‌व्‌-

स्वतोभि र्थारयोः अपि श्रृङ्खयोः रामात् एकार्थतया प्रतीति: पुनर्‌ज्ञावदाभासः।

(७२) क्रियाभद्रटा हृदयम् (हृदय) येषाम्, तान् भृशम् (भरतकवि-

योधान्) इहऱ्यात (प्रेरयति) यः सः। सहसा रथिभिः श्रुताः (श्रुतः

सम्भ्रमा:) तरङ्गा पादताताश्र (पदातिकाः) यस्य, सः। स्थिरतायाम् स्वगः

(पवृत इव) स्वानितलतिलकः सताम् विषये ज्ञानल्या (ज्ञानतया

सन्तोषजननेन वा) भातोर्थः।

(७३) चञ्चुने एव चा (सम्यक्) रमने इति चञ्चुनारामा: (चप्रवा-

सिनः)। कौतुकेन (सङ्केत्या चाभिलाषे या वत्सगीतातिदिना वा) चक्षु (विषयोः)

नन्दस्य सन्तोषस्य, हेतवः। (कौतुकोन ज्ञानन्दहेतवः:-इति यथामूतार्थकरेपो

ज्ञानन्दग्रदस्य परिदृश्यासहत्वेन चक्षु श्राद्धमालम्बारोदाक्ष्यालासङ्कृति)।

'स' (शोभनानि) मनांसि येषां ते। विधुधा: पण्डिताः।

अथल खोलकस्ये गब्दगत एवायमलङ्कार:, तथाहि देह-शरीर-रति द्वावेव

शब्दौ सारधिकौ समकृपौ। सारध्य-श्रुत-इति हयोः आद्यो निरर्थकः, मन्त्सस्य

सार्थकः; उभावेव समज्ञौ। दान-त्याग-र्‌वति उभावपि निरर्थकौ समकृपौ च।

चञ्चुनारामाश्रद्यो: पूर्वं: समकृपः, उत्तरर्‌क्तु श्राभकृपः सार्थकः।

कौतुकानन्दग्रद्यो: पूर्वोंऽभकृपः, उत्तरर्‌क्तु समज्ञः, उभावपि सार्थकौ।

२५६

काव्यप्रकाश: १.

उदाहरणम्,

तनुपुरजघन्योडसौ करिकुञ्जरकरधिरक्तखरतर:

तेजोषाम मध:स्थमनसामिन्द्रो हरिरजायत: (७४) ॥

पतैकशिन् पदे पदे परिवर्त्तिते नालक्ष्यते इति शब्दाशय:,

अपरास्तु स परिवर्त्तितेऽपि स न शोयते-इत्यर्थनिष्ठ इत्यभया-

द्धारोड्यम्॥

॥ इति काव्यप्रकाशे शब्दार्थनिरूपणो नाम

नवम उल्लास:॥

चमनसो विविधा इति द्वावेव शब्दकौ चार्थकौ चेत शब्धगतस्याश शब्धविध-

त्वम्। एतेषां श्रब्धानां परिछत्न्यसहत्वात् श्रब्धालङ्कारत्वम् ।

(७४) व्यश्रौ हरि: (सिंह:), तनुपुररिपि (वीरपुरौरिपि) वलघन्य:

(श्रेष्ठ:) इति विवरणम्। किंभूत: करिकुञ्जराश्रयाम् (गजश्रेष्ठाननम्) रुधिरे र-

क्ता: (लोहिता:) खरा: (तीक्ष्णा:) च नखरा वच सः, तेजोषाम् धाम

(शान्तय:), महशा (तेजसा) श्यमनसाम् (विपुलान्न:वरत्यानाम्) इन्दु:

(प्रभ:), जिष्णु इति (जयशोलक्ष इति। कथम् तनु-जघनर-रक्त-धाम-हरि-

पदानि परिछद्यसहत्वानि, स्पुरादिपदानि तु तत्सहानोऽलङ्कारत्वम् ।

घाम-मह:-इत्यलं हरिजिष्णु:-इत्यलं च श्रब्धगतत्वमेव, उभयोरपि श्रब्द्यो:

परिछद्यसहत्वादिति तु विभावनीयम् ।

|| दशम उल्लासः ||

अर्थालङ्कारानाह (९),

साघ्र्यमुपमा भेदे,

उपमानोपमेयोरेव (२), ( न कार्यकारणादिकयोः )

(१) “उपमातदनन्यसाधर्म्यदृष्टान्तपयोपमा ततः । उत्तरचाट्यससन्दृशे रूप-कापकृतती तथा । श्लेषस्तथा समासोक्तिः प्रोक्ता चैव निदर्शना । स्वप्रकृत-मग्रन्थाटतिशयोक्ती प्रतिकौत्सिते । प्रतिवस्तूपमा तदूदृष्टान्तो दीपकं तथा । तत्त्वयोगितदा चैव वस्तिरेकः प्रकौत्सितः । व्याचेयो विभाषना च विशेषो-

तिशयैव च । यथासंख्यमनुनरनेनाशः स्वातां विरोधवत् । स्वभावोक्ति-स्तथा व्याजस्तुतिः प्रोक्ता बहोक्तिवत् । विनोक्तिरपरिकृतौ च भाविकं काव्य-लिङ्गवत् । पर्यायोक्तमुदात्तस्य समुद्य उदीरितः । पर्यायस्यैवानुमानस्थ प्रोक्तः परिकरस्तथा । व्याजोक्तिरपरिसंख्ये च वच्यये श्लेषमलया । व्यन्योन्य-मुक्तरं हेत्वाभासेऽर्थापत्तिकृतिः । समाधिय समेन स्वात् विपमस्थधिकोचने च । प्रत्यनीकं मीलितस्य स्वातामेकावलीकृतौ । मालिनिमांश प्रतीमेन सामान्यस्य विशेषवत् । तदुच्यातदुपचैव व्याघातः परिकोच्तितः । संचटटिसङ्करतौ चैवमेकप्टिनुदीरिता:” इति प्रदीपः ।

(२) ननु साधर्म्यं हि साध्यसाधनपरनामकः सम्बन्धविशेषः, सम्बन्धस्व-रूपैकप्रतियोगिकोटपरानुयोगित्व एव नियतः; (यस्य यत् यः सम्बन्धः, यथा-क्रमं तौ तस्य सम्बन्धस्य प्रतियोगिनौ; यथा, हृदयस्य कवचेऽस्ति संयोगः,

२५८ काव्यप्रकाशः ।

साधरस्यं भवतीति तयोरेव समानधर्मोऽप (३) समस्तस्य उपमा । भेदग्रहणमन्वयवृत्तिवच्छेदाय (४) ॥

दर्शयिष्य कलस्य कार्यत्वस्य समस्तस्य इति तस्य तस्य समस्तस्य यथाक्रमं तौ खखडतदूढौ प्रतियोगिनौ तावपि कूण्डकलसौ वनुपयोगिनाविति ) अवस्थावत्र, साधनोभयस्स्थस्य कौ प्रतियोग्यनुयोगिनाविति । यदि यौ-कौचितपि तौ कल्योभ्याम्-उत्युच्यते, तदा कार्यंकारणादिरूपै तौ किंमिति न कल्पेते ? -इत्याग्रहां निराकरोति उपमानेतिः । तदवत निराकरणम्, सख्य एव न सर्वयां समस्तानां प्रतियोग्यनुयोगिनः, किन्तु कौचित् कस्यचिद् इति कार्य-त्वादिसमस्तस्य प्रतियोग्यनुयोगिनावपि कार्यकारणादिकौ न साधनोभयसमस्तस्य, तथा समस्तवत् द्वितीये न तौ च्यन कल्पेते, किन्तु योग्यतया उपमानोपमेयौ एव प्रतियोग्यनुयोगितया नियतमाच्चिप्यते इति तदनुपादानं न दोषायेतिः ।

(३) समानः (एकः तद्वो वा) धर्मः (रूपादिकदिरूपः) ययोः (वस्तुतिलक्यं साधार्यपदार्थमाह समानेति । साधरस्यमेव परैः साधरस्यपदेनोच्यते ।

(४) चनन्यये उपमानसैवोपमेयतया तयोरेभावादिति प्रेप्सः । च्यनान्यये उपमानत्वेनापि प्रकर्ष्यतां प्राप्तुमेव, तेन गौरिव गवय इत्यादौ सदृपि साधरस्यं नोपमालङ्कारः; वैचिव्र्यभावात् । एवं रूपकादि-ख्वटेपि नोपमालङ्कारः; तत् रूपकादिवैचिल्यप्रख्यैव चमत्कारातिशयजनकतया तेनोपमावैचिल्यप्रसङ्ग तिरोधानात् । एवं कचिद् कौशलमर्गखेचने-त्यादौ उपमायाः प्रकटतरमुपकारकतया खलुज्वारलमेव नास्ति, तथापि तद्ग्रहणरो भक्त एवेतिः । एवश्योक्तरीलेप चननव्यवार्थसमक्ष्वे भेद-ग्रहणमनर्थकामिव प्रतिभाति । च्यतएव रसगङ्गाधरालङ्किरस दृपणावसुरे "भेदप्रहास वैचित्र्योप्ते"-इत्युक्तम् । एवश्यालङ्कारलते सति साधरस्यमुपमेल्ये सख्यक् । उपमानस्य च उपमानम्, उपमेयं, साधारण्यो धर्मः, साधरस्यञ्चेतिः

दशम उल्लासः।

२५९

पूर्वा लुप्ता च,

उपमानोपमेयसाधारण्यधर्मोपमा-प्रतिपादकानासुपादाने

पूर्वा, एकदेशद्वयप्रख्याप्यां वा लोपे सुतौ।

साडग्रिमा।

श्रौतीयार्थी च भवेदाक्ये समासे तद्धिते तथा(यु) ॥९॥

श्रग्रिमा पूषा।

वह्न्यमपेक्षते। साधारण्यधर्मवचनेन प्रसिद्धः पदार्थः उपमानं तज्ज्ञमवत्तया वर्णनीयः पदार्थ उपमेयः, उभयत्र (उपमाने उपमेये च) सुकृतो धर्मः; साधारणको धर्मः; यस्य धर्मस्य सम्बन्धात् येन च्छाद्यते, स साधारण्यो धर्मः, तद् उपमानं, तज्ज्ञ उपमेयमिति ह परमार्थः यथा, कमलमिव मुखं मनोहारि मत्यादौ मनोहारिलधर्मसम्बन्धात् तद्धितया प्रसिद्धेन कमलेन च्छ मुखमुपमायते रति मनोहारिलं साधारण्यो धर्मः; कमलमुपमानं, मुखमुपमेयमिति।

उपमानादिच्छाद्यतया सदृशदपि, वाच्यं प्रतीयमानमपि च भवति । च्छतएव त्वयि कोपो मामाराति सुधांश्राविव पावक रत्यादौ सुधांश्रैः पावकस्यास्तो-रपि उपमानत्वसिद्धेः, कमलमिव मुखमित्यादौ लुप्तोपमास्वपे प्रसिद्धतया साधारण्यधर्मस्यांनुपलट्येऽपि उपमार्थे दिश्यते। च्छतएव उपमानच्छद्यो वाच्य-पदार्थचोपो दर्पहासतामुचिततद्व प्रतिभाति।

(यु) उपमानादिपदानि चत्वार्यपि यथासम्भावि तदा वाक्यगा, तेषु

कयोरपि समस्तले समासगा, तद्धितप्रत्ययान्तस्य न वाक्यलम् न वा समासल-मिति न शक्यक्तिः। विविधाटोऽपि पूर्वोपमा, श्रौती श्रार्थी चेति प्रत्येकं द्विधा भेदाः। उपमाया: श्रौतलक्ष्य श्रद्गस्यत्वम्, वाच्यार्थमिति यावत्, तज्ज्ञ यथेक्वादिशब्दोपादाने इवार्थविहितवतेर्थोपादाने भवति, यथादिशब्दानां साधर्म्येसम्भवस्तु हूपधर्मतया लक्ष्यतया

न लक्ष्यतये श्रवणमात्रेऽप्यर्थमात्रेऽपि। साधारण्येसम्भवस्तु हूपधर्मतया लक्ष्यतया

३६० काव्यप्रकाश: ।

यथेववादेशब्दा(₹) यत्परार्थस्वैवोपमानतामत्रीतिरिति यद्यप्युपमानविधेषणान्यते; तथापि शब्दशक्तिमूलहिन्दा सुत्यैव षष्टोक्त्यादिमन्नं प्रतिपादयन्तीति तत्सद्भावे श्रौती उपमा । तथैव, "तत् तस्मै"-[५।१।१९९ ईंपा.चू.]-इत्यनेनेवाथे विच्छित्तस्य वतेरुपादाने ।

मुख्यतयोपस्थिते: । च्यायेत्यन्नं च्यर्थेऽग्रलभ्यतलं, तस्य तद्यादिग्रहणानं तद्यधिविधतवतेषोपादाने भवति, तद्यादिग्रहदानां साधर्म्यसम्भन्वसम्भवाच्चिरुपधर्मिवाचकतया तत्सद्भावे तादृशधर्मिणः (उपमानस्य, उपमेयस्य, उभयस्य वा) एव मुख्यतयोपस्थिते: साधर्म्यस्य अर्थान्तरप्रतिपातात् । एतत् सदृशमनुपदं स्पष्टाभविष्यति ।

(₹) यथादिशब्दानां साधर्म्यसम्भन्ववाचकत्वं प्रतिपादयति यथेति । वत्तरा: बदननरमुपात्ता: । तथैव तद्यैष श्युत्पैष शाब्दमात्रेण । सम्भन्वं प्रकृत उपमानोपमेययो: साधारणस्यधर्म- सम्भन्वरूपं साधर्म्यम् । व्रयमत् पूर्वपक्ष:, यद्य वद्ये धर्मेविशेषणं प्रत्याययति, तत् तदिग्रेषणाम् ; एकविषये धर्मस्य नापरत्वं शस्यं प्रत्याययतीति नियम:, यथा, नीलमुत्पलमित्यादौ नीलपदम् उत्पलपदोशं श्ययं प्रत्याययत् उत्पलपदस्य नीलमुत्पलमित्यादौ विशिष्टा भवति, ततक्ष नान्यान् स्वार्थं प्रत्याययति, तथा, 'मुखं मनोज्ञ' कमलं यथतत् इत्यादौ यथाशब्द: कमलपदोक्तेरुपमानतां कमलपदस्य विशेषणमिति उपमानभूते कमले एव साधारण्या- धर्मेसम्भन्वं बोधयति, तदन्वक्षिन् उपमेये मुखे कथम् तद्वगमयेत्? इति उपमानोपमेययो: साधर्म्यस्य शब्दागम्यतया कथम् श्रोतत्निति । विज्ञान- श्यम्, राज्ञो राज्यमित्यादौ प्रकृत्ययन्तरमुपात्ता षष्टोविभक्ति: स्वप्रक- त्वर्य राजनि शामितं प्रत्याययन्नी तदिग्रेषणां भवन्त्यपि यथा राजराज्ययो: स्वामिभावं सम्भन्वं प्रत्याययति, तथा उपमाने उपमानतां प्रत्याययन्नोटपि

दशम उल्लासः।

तेन तुल्यं (७) मुखमित्यादावुपमेय एव, 'तत्तुल्यमस्य-

ल्यादौ चोपमान एव, इदं च तत् तुल्यमित्यत्रापि तुल्यादि-

शब्दानां विशिष्टार्थप्रतिपत्ति साम्यपर्यालोचनया न तुल्यताप्रतीति-

रिति साशर्यस्वार्थलाञ्जुल्यादिपदोपादाने श्रार्यो; तदत्, 'तेन तुल्यं क्रिया चेत् वति:-"प१।१।१९पआचू०]-इत्यनेन

विदितस् वते: शस्तौ ।

यथादिग्द्दा उपमानोपमेययो: साधर्म्यमुपसबन्धं श्रवयामात्रिया उपस्थापय-

न्येनेत, यत् तु श्रेष्टं चित्रमेव । विशेषप्रतिपत्त्यर्थमुपेयायं सिद्धान्त:,

वस्तुत: यथादय: श्रब्दा उपमानविशेष्याणि, न हि, 'यत् यदृशे धर्मविशेषं

प्रथाययति, तत् तदिग्रहणम्'-इति नियम:, किन्तु यदर्थे यदृशेष्टन्वयबोध:,

तत् तदिग्रहेप्यामित्येव नियम:, न च यथादय: श्रब्दा उपमानतार्थका:, येन

उपमाने तद्नयबोधं जनयन्नो उपमानविशेष्याणि स्वुः, यथादिग्दैरुप-

मानाने तद्नयबोधं जनयन्नो उपमानविशेष्याणि स्वुः, यथादिग्दैरूप-

मानताप्रतीतिस् नान्यबोधरूपा, किन्त्वर्थवशसम्पद्यतेति ।

(७) हृद्यादिग्द्दानां धर्मविचाचकत्वं प्रतिपादयन् तत्सदृशे श्रार्थत्वं

व्यवस्थापयति तेन हृद्यमिति । श्रात् सर्वत्र तत्पदार्थ: कमकम् इदम्पदार्थस्य

मक्षम् । उपमेये इति, उपमाने इति च व्यामिश्रित्येनैन्तेति । उभयत्

उपमाने उपमेये च । विश्रान्ति: पर्यवसानम्, तत्वर्यमिति फलिताथ: ।

साम्यस्य साधर्म्यस्य । पर्यालोचना अनुसन्धानम् । हृद्यता साधर्म्योसम्बन्ध-

सम्बन्धिता, सा च तेन हृद्यं मुखमित्यादौ उपमेयतारूपा, तत्तुल्यमस्यो-

पमानतारूपा, इदं च तत् हृद्यमित्यादौ उभयरूपैव पर्यवस्यतीति न साध-

र्म्यमेव हृद्यता । वयं भाव:, हृद्यादिग्द्दानां उत्कृष्टुपधर्मविचकतया यद्यपि

तत्सदृशे श्रार्थत्वम्, तथापि व्यर्थोद्वाच्यत्व एव तत्सिति

आर्थत्वम्, तथाहि कमकेन हृद्यं मुखमित्यल प्रथमद एव बन्धात् हृद्यमुख-

२६२

काव्यप्रकाशः

'द्वेवन नित्यसमासो (ट) विभक्त्यलोपः पूर्वपदप्रकृतिस्थ-

रत्वं च' इति नित्यसमासे द्विगुशब्द्योएगे समासगा। क्रम-

योगाद्‌ग्रहणम्‌

स्वम्रेडिप समरेपु त्वां विजयश्रीर्न सुष्टुति।

प्रभावप्रभवं कान्तं खादीनपतिका यथा॥ [वा०श्लो०]

चकितहरिणषोलोललोचनाया:

कृषि तरुणाकरपतारहारकान्ति।

सरसिजमिदमननङ्ग तस्या:

समस्मृति चेतसि संमर्दं विधत्ते॥ [वा०श्लो०]

प्रत्यायर्तिनियमकारिभिरुज्झतानाम्‌

दिव्यै: प्रभाभिरनपायमयैरुपायै:।

शौरिभुजैरिव चतुर्भिरद्र: सदैव यो

लक्ष्मीकिलासभवनैरभुवनं बभार॥ [स०श्लो०]

योरभेदान्नयबोध;, ततस्तु मुख्यस्य कमलत्वात्प्रतीतितदिति निश्चयवादं, सा

ह प्रतीतिः कमलमुख्यो: साधार्य्यादनुस्वानं विनाटनुपपन्ना, कमलमुख्यो:

साधर्म्मं विना कथमेन मुख्यस्तत्त्वताया (साधर्म्मसम्बन्धसमाश्रितारूपया:)

एवानिष्पत्तेरिति तत्त्वताप्रतीत्यन्यायानुपपत्त्या व्यर्थाद्‌विध्यत एव साधर्म्ममिति।

(ट) यथा 'द्वयोः समासः विभक्त्यलोपः पूर्वपदप्रकृतिस्थरतस्य' -इति ह्य्‌व-

व्याख्यानावसरे 'द्वेवन समासः विभक्त्यलोपः पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वस्य'-इति

वार्तिकदर्शनेन, 'व्याकरणे वैक्लिष्टालक्षणकारातु वात्तिके तथोपादानाच्‌

नित्यपदस्चे पोत्रप्रामाण्याच्‌' इत्युद्योतकृत् माहक्‌; एतमेवाल्लोकृत्य रस-

दशम उल्लासः ।

प्रवितत्यमनोरथपथप्रथनेषु प्रियप्रागारमगीतस्रीः ।

सुरतकुसुमग्रहः स भवान् प्रभिलषणीयः चितीश्वरो न कस्य ॥ [स०प्रा०]

गाम्भीर्यगरिमा तस्य सत्यं गाढामुज्झत् । [त०प्रो०]

दुरालोकः स समरे निदाघाम्बररत्नवत् । [त०प्रा०]

स्वाधीनपतिका (९) कान्तं भजमाना यथा लोकोत्तरच-

ल्कारभूः, तथा, जयश्रीस्कदाशेवनेनेत्यादिना प्रतीयमानेन

गाढाधररटमि प्राह्येष्टम् 'इव वारिधरो मे वेदनां कुरुत ऋषीवरेष्टः?'

इत्यादौ (प्राह्येष्टयो वारिधर इव इत्येवान्वयस्य कर्त्तव्यत्वात्) वाक्यगत

इवशब्द इत्युदाजहार ।

(९) । ननु पछोस्से 'ज्ञान च शब्दार्थोन्जारभेदत् बहयो भेदा:'

इत्यमिःहितम्, तत्राभिधानं तदैवावितथं स्वात्, यथालूकारप्रभेदेषु विद्य-

मानेषु चितकाव्यलक्ष्य सम्भवः स्वात्; स एव न, उपमादीनामर्थालङ्-

कारां व्यञ्जकस्वरूपतया तज्ज्ञावे (ताहगव्यङ्ग्यस्य प्राधान्ये) ध्यानतस्य, (स्वप्राधान्ये) गुणीभूतव्यङ्ग्यालस्य वा सम्भवेन व्यङ्गचमत्कारसस्य चितकाव्य-

लक्ष्ये दुरुपपादत्वात् ; तथाहि 'स्वप्रतीपादिविदादिहर्षः, 'स्वाधीनपतिका

कान्तं भजमाना यथा लोकोत्तरचमत्कारविषयः; तथा जयलक्ष्मीस्कदाशेवनेन'-

त्यादि व्यङ्ग्रमेव वाच्यार्थेस (उत्तराधायकवच वच्यवरूपं) वैचित्र्यामति स

एवालङ्कारः, तेन विना वैचित्र्यग्रामरस्यास्वादिति उत्तरोपमाद्यर्थोल्लास-

रस्से न चितकाव्यलमु, चितकाव्यले च नोक्तोपमाद्यलङ्कारसम्भव इति

पूर्वाभिधानेनालोपमालङ्काराभिधानं विरुध्यत इति पूर्वपचयति स्वाधीन-

पतिकोति ।

२६४ काव्यप्रकाशः ।

विना यद्यपि नोत्कर्षंचिलयं, वैचित्र्यव्याघातलक्ष्मारः, तथापि (१०) न ध्वनिरुपपीतव्यङ्ग्यव्यवहारः, न खलु व्यङ्ग्यसंसर्गपरामर्शोद्भवचमत्कारप्रतीति:, यदपि तु वाच्यवैचित्र्यप्रतिभास-देव । रसादिरस्तु (११) व्यङ्ग्योद्योद्दारान्तरस्थ सर्ववाच्य-

(१०) यत्र वैचित्र्यनिरासरसरचवैचित्र्यं, वाच्यमेव उपमारूपवैचि-लास्य सङ्क्षात्, तस्य श्रुतिमात्रेया प्रतीतं सत् वक्तव्यमयं सातिश्रयमुक्तर्षयत्प्रथमतर एवालङ्कारपदवीमधिरोति, उत्कर्षवत्त्वादुपं वैचित्र्यं चानुसन्धानस-वितं सदपि पंक्षात्प्रतीततया अस्फुटतया च सद्यःप्रकर्षितरमवेति, एकश्लोप-मादालङ्कारस्यां वाच्यश्रुपतया तस्याद्रवे चिलकाव्यत्वं नामच्यवीति सिद्ध-न्यति तथापीति । संसर्गः; सम्बन्धः । परामर्शोऽनुसन्धानम् । ज्ञात उप-मादालङ्कारस्यैव । चारुत्वम् उत्कर्षः ।

(११) ननु तथापि पूर्वोपरविरुध्दाभिधानवयमकिः, तथाहि "ते चालन-द्दारनिर्यये निर्यन्धने"-रसेन, यान्येवालङ्कारोदाहरणस्योत्पन्यकृत-व्यानि, तान्येव चिलकाव्यशोद्दाहरणसदृशारग्नव्यालीभिहितं (इहदक्ष्षो), व्यान् तु यानि स्फुटप्रतीतिवादीनि उपमोदाहरणसदृशारग्निहव्यानि, तान्येतानि चिलकाव्योदाहरणस्यनि भवितुं नाइ्नन्, अतेषु रसाविषयकभावादिरूपस्स व्यङ्ग्यस्य सत्त्वेनावश्यकृतलचयस्य चिलकाव्यत्वशास्त्रासम्भवादियेके पूर्वोपर-विकुदाभिधानम् । तथा खल्वारोदाहरण एकत्र उपनिबते "वैषा सन्ध्याहे-तेपां भेदेन यदिह स्थिति: । रविशशिनिजुपमात्रान्तर्गकित्किल्विध स्वरः"-

इत्यनेन सन्ध्यादिसदृशं खतन्नमचद्वारदयं वच्यते, तदनुसारेया स्फुटप्रो-त्वादपे प्रभावप्रभेदव्याजनुप्रासस्यापि सच्चेन उपमानानुप्रासयोः सन्धदिसदृशरयो-रन्यतर एवास्तु व्यतिरो न हि उपमेति अस्योपमोदाहरणत्वाभिधानमसङ्कृत-सिल्यपरं पूर्वोपरविकुदाभिधानमिति पूर्वोपरसंशयतोऽन्य समाधनमाहु रसादिरिति । व्यभिचार्ति नियतावस्थितिकाम् । व्यग्रपयितला (ज्ञानवश्यक-

दशम उल्लासः ।

तया) काव्यालोच्य । तदकाव्यारा: काव्यालङ्कारा: । अलङ्केतं समाधनम्, हेतु- लङ्कारस्तैव प्रकृततया तस्यैव विशेषणमपेत्तम्, रसादिरूपस्थ व्यङ्ग्योत्तर्थो- (२न्तो)२लङ्कारदयस्य सर्वकाव्येच्चेव काव्ये सम्भवति, तत् खप्रेतोऽप्यादौ रागविषयकभावादेरवदिति स्फुटतमझीकारोऽपि, तदा भवन्तं युष्माभूतव्यङ्ग्यलं वा वस्तु, व्याथास्फुटतं चेत्त, तदा चित्रममत् (व्यङ्ग्यग्रन्थवरं मृतमिति चित- काव्यलक्ष्ये व्यङ्ग्यप्रपद्य वस्तुटव्यवपरत्वादिति) । एतद्विवेचनमात्रप्रकृत- तया उपमेयस्य, प्रकृतता: काव्यालङ्कारभूता उपमादय: नैवलं प्रदर्शिता:, न हि चित्रकाव्यप्रभेदा व्यपोहिते । "ते चावलङ्कारनियये निर्हेत्थने"-इत्यनेन ह नैवम- भितम्, 'यान्येवालङ्कारोदाहृत्यपानि, तान्येव चित्रकाव्यप्रभेदोदाहृत्यपानि- रति, किन्तु यदेवालङ्कारनिरूपणम्, तदेव चित्रकाव्यप्रभेदनिरूपणमित्येवोक्तम्, (मत एव निर्हेत्थने-त्युक्तम्, न तूदाहृत्यपस्थने-रति)। काव्यालङ्कारप्रभेदे हि निर्हेतिते चित्रकाव्यप्रभेदनिरूपणं नापरं किश्चित्प्रेक्ष्यते स्वात्, तथाचि ग्रन्थप्राम्चित्रमुपमालाचितमित्येवमादयश्चित्रकाव्यप्रभेदा: स्वनिरूपणायैवल- मनुप्राप्तोपमादिनिरूपणैवेच्छेन्ते, इतस्तदङ्गस्य विश्नाततया; ततस्य खप्रे- स्पीयादौ चित्रकाव्यतालावेटपि न प्राथमिकं पूर्वोपरिविरुब्धाभिधानमिति ।

एहं न द्वितीयमपि, तथाच्छि सत्यामेवोपमायां तयासहु यपरस्य संश्रिट्टः: सङ्करो वा सम्भवतीति न्यायोपनयस्सैव सङ्केतादिखेटपि उपमानस्समा- वश्यकमेव, इत्यङ्क्त विशेष:, चमत्कारितयां यद्यलङ्कारान्तरस्य उपमया तद्वयकचल्ल, तदा सङ्कीर्णा वा उपमा भवति, तद्वचकचल्ल नो चेत्, युद्बेव उपमा भवतीति; एतद्विवेचनन्त स्वाभाविकतया उपमेय्च प्रकतत्वात् काव्यालङ्कारभूता उपमैव नैवलं प्रदर्शिता इति । ततस्य खप्रेतोऽप्यादौ व्यन- प्राप्तस्य यदुपमातुल्यकार्तमझीकारोऽपि, तदाश्रितक्रियातम् संश्रिट्ट संकीर्णा वा उपमा, व्यथ स्वह्यवक्चलं चेत्त, तदा युद्बेव उपमेति कुतः पूर्वोपरिविरुब्धा- भिधानमिति । वक्षतल्ल अलङ्कारतत्समलकाररेया सातिशयेन चानुप्रासक्त- चमत्कारस्य तिरोधानात् युदोपमैवाङ्गीकार: इति कावलधिकेन ।

२६८

काव्यप्रकाशः

-व्यभिचारीत्वव्याप्तत्वैव तदलङ्कारोदाहरणता। तद्रुष्टित्सेन (१२) तु उदाहरणमात्रा विरसतामवछन्तीति पूर्वोक्तपरिवृत्त्याभिधानमिति न चोदनीयम्॥

तदितरधर्मेषु लोके स्वात्, न श्रौती तद्धिते पुनः (१३)॥[५]

धर्मः सामान्यः, तद्धिते कल्पवादेः (१४) वाध्यत्व ।

तेन पञ्च (१५)। उदाहरणम्, धन्यस्थानन्यसामान्यसौजन्योत्कर्षप्रह्लादिनः। करणीयं वच्यतेत्। सत्यं तत्सामर्थ्य यथा॥[वा०मौ०]

(१२) ननु चिरकाव्योदाहरणयोग्यतया रसादिरहितान्येष उपमोदाहरणानि किमिति नोपन्यासान्नीतिः। व्रत श्राद्ध तद्रुष्टित्सेनैति।

(१३) श्रवणाभिधान्वि:, इह्वार्याविहितवर्तितरहप एव हि तद्धिते श्रौती भवेत्, स च वातिवदयः “तत् तस्येव” (५।१।११६)-रति ह्वलयेया पष्ठीसम्प्रदायादेवोपसर्जनपदात् विहिततया सामान्याङ्गेषु एव स्वार्थोऽन्यबोधं जनयन्नियतमेव सामान्यधर्मसाकाङ्क्ष एव ति सामान्यधर्मोपादानं विना तादृशस्तद्धितस्यासम्भवात् नै तद्धिते उपमानोद् द्वार्ति।

(१४) तात्स्थ्यार्थवतिर्हि, “तेन तस्य क्रिया चेत् वति:”-(५।१।११५) इत्यनेन विहित रति तदर्थ सामान्याङ्गमुपपायां तात्स्थ्यक्रियायामेव पर्याप्तसमानात् सामान्यधर्मोपादानं विना नैव तात्स्थ्यार्थवते: शक्ताव प्रति तद्धितान्तरे धर्मवति कल्पवादविति।

(१५) वाच्यगा समासगतेति द्विविधा श्रौती, वाक्यसमासतद्वितगैति विविधा श्राधीतिः मिथिला धर्ममध्ये लुप्ता पञ्चविधा।

Digitized by Google

दशम उल्लासः ।

२६७

मालस्तकरवालोडसौ सम्प्रराये परिक्षमन ।

प्रत्यर्थिषेनया हष्ठः कतान्तेन समः प्रभुः ॥ [वा० प्रा०]

करवालडवारः

[स० प्र०]

तस्य वामरतोन्मा (१६) ।

[स० प्रा०]

विपकल्पं मनो वेधि,

[त० प्रा०]

यदि जीवति तत्स्वदे ! ॥

उपमानानुपादाने

वाक्यगाड्य समासगा (१७) ॥२॥ [२]

सङ्कलकरपापरवीनामसिरिविद्यररप्यं या सरकव्वक्शा ।

दोसड बन्ध वा पिसम्माद सरिसं झंसंसनेत्तेषा (१८) ॥

(१६) क्च्चतोन्नेति च्चतेनोपमीयते या, च्चततुमुपमा (उपमानं)

वक्या इति वा चमासः । विपकल्मिति ज्ञात "द्वैपदयाम्रो कल्सदेक्यरते-

शोयर:"-( ५।२।१७ पा०)-इति शूलेय विहितस कलुप्रत्ययस ( विप-

कलं मन प्रति सामानाधिकरखेन निङ्ङात) द्वैपदसमास्विविधिटो धर्मो

स्वर्थे, द्वैपदसमास्विविधिटो धर्मो

स्यर्थ:, द्वैपदसमासिनिष्पन्ना क्यिमूनून्लुपा उपमेयेति क्यात उपमाया:

(तक्यादिग्बद्बवत) विशेषयतया वाच्यतत् क्यायिति ।

(१७) उपमानपदादेव उपमाप्रतिपादकस्स वतिप्रभृति तकिततस्य विधानात्

तदनुपादाने तकितस्साम्भवेन्नाल न तदितगा सम्भवति, नापि श्रोती, द्वा-

दीनां उपमानान्विततयैव सार्यबोधकत्निबन्धनं उपमानानुपादाने तेषामुपा-

दानास्मभावात्, ज्ञतेो दिविघेऽव । यक्मेव प्रदीपः, च्यन्तस दर्पेप्याकडक्नाविचं

श्रोतृच्योभेदेन पाठविष्यं न कचिरम ।

(१८) सकलकरपापरविसामश्रीविततरण्यं न सरकव्वक्शा । हस्सतेरष

२६५

काव्यप्रकाश: १

कव्यक्केतवत कव्यसममिति, सरिरसमित्यव च पूषसमिति पाढे एघैव समासगा ॥ वादेरूपे (१९) समासे वा कर्मधारक्यचि कुप् । कर्मकर्त्रोर्थमूल्ल (२०),

[ ६ ]

वाक्यार्थ उपमायोतक इति वादेरूपमाप्रतिपादकस्य लोपे वा निश्रयते सदृशमंगांशमात्रलेयोति सं० । 'अनन्वयेऽंगनवयवस्याविषयत्वेन दुर्नभतया उत्कृष्टगुणाम् चक्ष्वादगोचरं किंचित् उपमानं भविष्यतीति साधृश्य- पर्यवसानाडपमानत्नुप्रेयसुपमा' इति उद्योतकर् । उपमानवाचकात् यत्-पठाननतरम् ह्वादे: सद्धृवस्तुनुपादानमेवोपमानुनुपाटनम्, तेनात्र सह- शपदेन सामान्यत उपमानोल्लावपि न च्यवति: सहशब्दादिवाच्यानुपपत्ति:सति तु महेश्वर: ।

(१९) यत्र उपमायाकार्यो न संभवति, मुखं चंद्रस्यकार्ते ह्येताव- ब्नालेया उपमाया अप्रतीते:, नापि तादृशा शौती वा ससृपवति, कस्या- दोनां तादृतानाम् । तवादीनात्र औपस्यप्रतिपादकतया तम्रयोगे औपस्यप्रति- पादकोपासम्भवात् इत्यन्वर्था विभजते वादेरिति एवमेव प्रदीप: । "उपमाना- दाचारे"-इति-(२।२१।९।पा०)-ह्वदेवया कर्मेपदात्, "विधिकरण्याः"-इति तन्व- स्वारिकृत न झादिकारमादात च कुप् विहित: । यद्व "कर्तः कुप्, तद्धृ- सलोपस्थ" -इति(३।१।१९।पा०) ह्वदेवया कर्तुपदात् कुप् विहित: । तथा "उपमाने कर्मण्यि च" इति (३।४।५२। पा०) ह्वदेवया कर्मण्यि कर्त्तरि उपपदे नमुल् विहित: । ततस्व यद्यपि कचुकृत्यादिसमुचां प्रयोके उपमा प्रतीयते, तथापि चैमां यथा नोपमावाचकत्वं, तथोदाहरप्रयाख्यानावश्वरे एव प्रतिपादविश्र्वास: ।

(२०) 'कर्मकर्त्रोर्थमूलेतद्विषये किप्समासगा'-इति शम्भिसक्वाद- माल च्छन्दोमज्ञगण्ठा कार्या ।

दशम उद्देशः १

२८७

घट्-समासेन, कर्म्मपोधिकरणाच्चोत्पद्यते क्यचा, कर्तुः कचङा, कर्म्मकर्त्तोरुपपदयोरपि मूलं च भवेत् । इन्दाइरणाम्,

तत् कमुण्डेन कमिनोग्राह्यपारिणा । नेवानन्देन चन्द्रेष माहेन्द्री दिगलङ्कृता ।। [द्वयोःस०] तथा,

घ्रासितमुजगभीष्य्यप्तासिपतो रइरधिकाचितचित्तदूष्यचारः । पुलकिततनुरक्तपोलकान्तिः प्रतिबटविक्रमदर्शनेड्यमासोत् ॥ [बालकां स०]

पैरं सुतावीत जनं, समरान्तरेड्यै । [काव्यदय पु०]

अन्नःपुरोयति विचित्रचरितचच्यु: । [ ष०कयालु]

नारीयते समरसौक्न रुपाष्टपायैः । [क्यड्]

आलोक तस्य चरितानि सपत्नषेना ।।

यधे निद्राघनांशुभदर्शं पश्यन्ति तं परे । [कर्म्म०पासु०]

स पुनः पार्थसद्वारं सद्वरतनवीपति: (२१) ॥ [कर्तृ०पामुल्ल]

(२१) काश्चकपेष्टमुला मुपमावाचक्विभावेन यथु उपमाप्रतिपदकस्य क्षोपः, तयाचि कडुकाडोः केवड इचारकस्याचारो ता सामान्यतोऽर्थः

(( विग्रेषवारक्ल तत्पदार्थवाचिष्यात प्रतिपदते, यथा, पौरं जनं शुतीवतीवस्य सुतकर्म्माचाटउल्खपैरजनकर्म्मचारकर्म्मर्त्तर्थः, आलाचारः वेधपालनादिः :- समरान्तरेटनःपुरीयदितस्य सन्नःपुराधिकारकस्य चमरान्तराराधिक-

रथकाचाटकर्म्मर्त्तर्थः;, आलाचारः शस्त्रकलहविहारादिः । एवं नारीयते रत्वस्य नारोकवकाचतथ्याचारकर्त्त्रर्थः;, वावाचारः, वकातथ्य विन-

Digitized by Google

२७०

काव्यप्रकाश: १

एतद्-

दिलोपे क्षिप्रसमासगा (२२) ॥ ३ ॥ [२]

एतद्योः संबन्धोः । उदाहरतम्, सकृता विधवति, विधुरापि सकृततराति, तथा दिनन्ति यामिन्यः । यामिनर्यन्त दिनानि च सुखदःखप्रसक्ते मनसि (२३) ॥ [किं]

यादि:)), ततस्तु ककुत्स्थड्गेराचारगतत्वात्प्रतिपटकत्वमेवास्ति, न तु मृतोत्कृष्टान्वयतया विशिष्टताया; मुतातिना (उपमान) पौरणतादे; (उपमेयस्य) उपमाया: प्रतिपादकत्वमिति । सा च उपमा तत्त्वाचारंप्रतीत्यानन्तरं (तुल्याचारं साधारण्याधिकृत्य) पश्चात् प्रतीयते । यत्र यामलोरपि क्रिया-गतत्वस्यलमर्थे ((तथाहि नितरांघनन्मयुग्मं पश्यन्ति तं परे इत्थ्यस्य निदाघ-चन्द्रांशुकभि: कदर्थनक्रियागत्वस्तत्कर्मकदर्थनकत्वात् परे इत्थ्येवमर्थे;, पाथे-स्-ख्वारं सद्यरतीत्वस्य पाथेयकृत्सद्यविकारत्वस्य सद्यवचार्चे;त्यर्थ: )), ततस्तु गाम्भल: क्रियागतत्वप्रतिपादकत्वेऽपि प्रकृताया (निदाघचन्द्रांशूपार्योयस्याम् उपमानाभ्याम् स्वभावीपतेरुपमेयस्य) उपमाया: प्रतिपादकत्वं नास्ति, उत्त-रैकाविन्त तथ्याक्रियाप्रतीतिमूला तत्रतात्प्रभावात् । एवम् दर्पणं यदतद् दर्श-नम् तत् (स्वच्छेऽपि मुखे मलिनेष्यमिव) दर्पणमालिन्यविजृम्भितमिति ।

(२२) 'अ्रय द्विलोपे विभजनीयौ, सत्र धर्मवादोर्वोचि वाक्यगा न सम्भवति, शिष्टयोर्मुखं चन्द्र रक्षेतावन्मालयोर्मपादने चपमाया वनवग्नात् । नापि तद्वितगा, तद्वितस्यापि कल्पवादित्वेन तत्स्थे द्विलोपाश्र्रवात् । नापि नैतौ, रूपाव्यभिचारित्वेन च विभजते एतदिवि' इति प्रदोषः ।

(२३) ज्राल 'कर्तुः कचचुसमवस्य' (२।१।११) इति ह्लवव्यास्यान्र्रास-

दशम उल्लास: ॥

२७१

परिपत्रिमनोराज्यघातैरपि दुराक्रमः ।

संपरायप्रदचोदसो राजते राजकुमारः(२४) ॥[स०]

[२]

भग्रोर्मनोऽनयोल्लेपे

इत्तौ वाक्ये च हस्तते (२५) ।

टुष्टुक्षन्तो मरिढ्विस करडककलिङ्गारं केशरवयाईं ।

मालडकुसुमसरिअं अमर ! भमन्तो या पाविअइत्ति (२६)॥

कुसुमेसु समिति पाठे वाक्यगा ।

कयाचि वाद्युपमेयासे,

शामे निराये ।

[१]

सरे "सब्बप्रातिपादिकेभ्यः किम् वा कत्थव्यः"-रति वाच्यिकेन विहितः किम्प्रत्मय एव तत्त्वाचारमपाघारयाघमंबाचक प्रतितस्य (नेपथ्यतस् (ह.१.६७) प्रति ह्वलेश नित्यं लुप्तात् धर्मलोपः ।

(२४) राजा कुमार इवेति "उपमितं व्याम्नादिमिः सामान्याप्रयोगे"-(२.१.५६.ह.पा.) हति ह्वलेश समासः । दुरादप्यतत्स्व भावात्पाघच्यस्वातिप्रसिद्धतवा वदनुपादानेऽपि नोपमाप्रतीतिव्याघातः ।

(२५) तर्हिते हि नेद्, उपमानहोमि तर्हितस्य वाघभावात् । नापि सती उपमानाप्रयोगे हवादेरप्रयोगादिति प्रदीपः । इत्थे हि समासे ।

(२६) टुष्टुनायमानो मरिस्यवि कडटककलिङ्गारि केतरकवनानि । मातृकुसुमसदृशं भ्रमर ! भ्रमरपि न प्राख्यातीति सं०। टुष्टुनायमानः टुष्टु-नित्याकारघदेन प्राथिनं हति निर्दशनकतु । यत् प्रकारत्लात् मालती उपमेया, उच्चमानतास्याप्रुपपदेहेन लदप्रायमुक्तृपकसखेऽपलाननिति प्रतीतर खोपमितिक्रियानिमित्तनिरिति उद्योतकत् ।

१७२

काव्यप्रकाश: १

चरातिविक्रमालोकनिकासरविस्लोषन: ।

रूपाणोदग्रदोहीड: स सदृशायुदीयति (२७) ॥

अनन्वया उपमेय: ।

चिल्लोपे च समासगा ॥ ४ ॥ [१]

तयोर्यां वादिषर्मोपमानानाम् । उदाहरणराम्,

तस्याऽप्यननु क्तावलोकना ललितविलासविलासविग्रहा ।

सारङ्गरविसारचितान्तरा मृगनयना हरति सुनेत्र: ॥

चत् सदृश्युपमानेत्यादिना यदाऽऽसाद्योपपो भवत:,

तदोदाहरराम (२८) ।

अनुरस (२९) 'आचारारम्य:ज्वलतयोध्वसङ्घात्, श्रय:-

(२७) महामायुधानी वस्य, तमिवात्मानमाचरतीत्यर्थात् कमलवेनोप-

शेभूत श्चाक्ता कम्बेन नोपपत्तः । प्रदीपमे तु महाशरायुधीतयोरिति पाठ:,

तस्य, सहस्रार्च्चञ्चलकमायुध यस्य (विष्णो:), तमिवाचरतीत्यर्थ: ।

(२८) “अत्र यदि मृगश्र्चनेन सदृश्याया तल्लोचने विचक्ष्यते, तदा नेद-

मुदाहरर्या” [मृगपदस्यैव उपमानप्रतिपादकस्य सत्वप्रकर्षात्], यदाऽत्र मृग-

लोचने इयम् (चञ्चलो) नयने वस्या इत्यर्थो विचक्ष्यते, तदा रूपस्स्युपमानपद्यपदस्य

बैकृत्या[?]कृत्स्नरपदस्यैव [तारावत्या पादपू.] वाच्यत्वेन उपमानपद्य-

पदस्य नयनप्रच्देन वाक्यत्रीहो उपमानवाचित्वङ्गलोचनेऽतिपूर्वपदे उत्तरपद-

भतस्य नयनप्रच्दस्य लोभे उपमेयभतस्य नवनमात्रस्योपादानात् तदमुदाहर

याम्” इति प्रदीप: । विलोपेऽन्वविधासम्भवात् एकविधैवोक्ता ।

(२९) चत् “उपमानालोपादमेटपि त्रिलोभा भवति, यथा च्वाय:-

मूलिक इति, च्वात् हि क्रूराचार उपमेय:, तीव्रालादिकप: साधाररयो

धर्म:, श्रुवादिव नोपपत्त:, क्रूरस्युपमानभूतमय:स्खमेवोपपात्तम्’ इति

दशम उल्लासः १

२७३

मूलेनाम्विच्छतोल्लायःमूलोऽत्रिकः-इत्यतिप्रयोगिकृत्नेनु मूषारोपमेय-तत्स्वधर्म-वादेनां लोपे तिलोपेयसुपमा ।

एवंकोनविंशोऽत्रिल्लासः (३०), पूर्वार्धिः सद्‌ पदाविंशति: ।।

"ज्ञानयेनेब (३१) राज्यप्रदीपैर्दैन्येनेब मनःस्वता ।

मक्को सहाय विषादेन, पड्‌ननो च विमानभसा ।।

-इत्थमिने साधार्षे धर्म्मे,

ज्योतूष्षेत्र नयनानन्दः, सुरेव मदकारणषम् ।

प्रभुतेव समाक्ष्षसर्व्वलोका नित्यम्विनो ।।

-इति भिन्ने च तस्मिन्, एकस्सैव बृहपमानोपादाने मालोपमा,

केचिदाढः; तत्रतकारतोति कुरस्वेति । अन्विच्छति व्यवहरति । इदमव निराकारषम्, नेह उपमानोपमेयभावः प्रतीयते, तद्धोधकभावात्, किन्तु कूटराचार एव निर्गीर्यार्करूपः चयःमूलतादात्म्येन (च्यारोपात्) निर्दिष्ट तत्यतिम्रयोत्किरलाब्धकारःष्रति ।

(३०) 'धर्म्मोलो मे पञ्च, उपमानलो मे हौ, इवादिषिलो मे घट, धर्म्मैवदिलो मे

दौ, धर्म्मोपमानयोर्में दौ, इवोपमेययोर्‌लो मे एकः; तिलो पे च एक इति मिलितोऽविग्रतिलुन्प्रोभेदाः: । उपमानोपमेयादीनां लोपे उपमैव न

सम्भवतीति तत्कृतप्रभेदो नोक्तः ।

(३१) ननु चान्यतपि उपमाभेदः: प्राचीनैरक्तः; तथाहि एकस्य

उपमेयस्य बृहपमानसमक्षे मालोपमा, पूर्व्वपूर्व्वस्य उपमेयस्य उत्तरोत्तरमुपमानत्वे रसनोपमा चेति दौ भेदौ, तयोरपि यथाक्रमं बृहपमानानाम् उत्तरोत्तरोपमानानास्स्व साधार्ष्यसाम्येन एकत्वेन भिन्नत्वेन च प्रत्येकं द्विविध्यमिति

मिलित्वा चत्वारो भेदाः:-इत्येवं प्राचीनोप्रदर्शितवहुविधभेदस्सहैव कथं पञ्चविंशतिविधतामिलाग्रकथं उच्यतेःप्रदर्शनपूर्व्वकस्सम् (एवंविधतुर्किक्वचित्‌

क क

२७४

काव्यप्रकाश: १

यथोत्तरमुपमेयसोपमानत्वे, (पूर्ववदभिन्नभिन्नधर्मत्वे,

चननवरतनरकावितरण्ण-अनन्वयवत्कचिद्विराजितत्वे'१।

भणितिरिव मतिरिव मतिरिव

चेष्टा, चेष्टेव कीर्तिरतिविमला ॥ [श्रभि०छ०]

मतिरिव मूर्तिरभूषुरा, मूर्तिरिव सभा प्रभावचिता ।

तस्मै सभेव जयश्री: प्रक्या जेतुं चपस्य न परेषाम् ॥[भि०छ०]

-इत्यादिका) रसनोपमा च" न लक्षिता, एवंविधवैचित्र्य-

सहस्रसमन्वानू, उत्कमेद्योतविक्रमाज ॥

उपमानोपमेयत्वे एकसैवैकवाक्यगे ।

ञ्जननन्य:,

उपमानान्तरसमन्वभावो-(१२)ञ्जनन्य: । उदाइरराम्;

न केवलं भाति नितान्तकान्त-

नितान्भिनी सैव नितान्तनीव ।

यावद्दिलासासुभलास्खवासा-

स्ते तदिलासा इव तदिलासा: ॥

मादाय प्रभेदकरये ञ्जानन्यदोषप्रसङ्कन, पूर्वोक्तप्रभेदेषु यथासन्ख्यवमतेषामनल-

मांपेक्ष च) निराकारोति ञ्जानयेनैति ।

(१२) काव्य वद्धतीहि: समासः । एतद्जानन्ययपदस्युत्पादनं, वच्यध्यान्त

दशम उल्लासः।

विपर्य्योस उपमेयोपमा तयोः ॥ ५ ॥

तयोरुपमानोपमेयोः, (१३) परितत्तेः (पर्य्याप्त) वाक्यद्वये, इतरोपमानव्यवच्छेदपरः (उपमेयेनोपमा इति) उपमेयोपमा । उदाहरणम्,

कमलेक मतिर् मतिर् इव कमला, तनुरिर्विभा, विभेव तनुः । धरणीव शतिर् शतिर् इव धरणी सततं विभाति वत यक्ष ॥

कारिकोत्तम्,-एकस्मिन् वाक्ये एकशैव (तत्सादृश्यवशान्नार्थस्वप्रतिपादनाय) उपमानोपमेयभावोत्तनय इत्येव याथातथ्यम् । उपमायां न एकशैव उपमानोपमेयभावः, उपमेयोपमायान्तु वाक्यद्वये स इति तयोर्य्वच्छेदः । खलु खस्य उपमात्रन्वय रति हि निष्कर्षः ।

(१३) परिदृष्टिदर्शित विपर्य्योसपदार्थार्थे । एकवाक्ये परिवर्तन-सम्भवात्, व्यर्थोऽतु वाक्यद्वये इति उक्तम् । इतरोपमानेऽति विशेषः, एकस् उभयम् साधारण्याधर्मे स्तोति विशेषः प्रादुर्भवति, एकेन हि धर्मेण तस्य साध्येऽपरतय् व्यपिते, तेन धर्मेण चपरस्य तत् साध्यमपि पुनः शब्देनोच्यमानं तेन धर्मेण तदग्रं हतोर्यं वस्तु व्यवच्छिन्नम् भवति । अत एव सविता विधवतीर् अपि उपमानोपमेययोर् अवक्यद्वये विपर्य्योस साधारण्याधर्मेस् भवतया नोपमेयोपमा, तत् हि सविता विधवती-तया लाघवीकरत्वादिः साधार्यदयो धर्मः; विधुरूप सवितरतस्याद् हि उच्याकिर्यादिः साधारण्यो धर्मः इति । व्यर्थम् निष्कर्षः; पूर्ववाक्योक्तसाधारण्य-

२७६

काव्यप्रकाश: !

सम्भावनमथोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य समेन यत् (३४) ।

समेन उपमानेन । उदाहरणम्,

उत्कर्ष यो वा मन न सहेत जातिवैरिणी निषादिनाम्‌,

इन्दोरिन्दीवरदलहशा तस्य सौन्दर्यदर्प: ।

नीत: शान्तिं प्रसभमनया वञ्जकान्येन हृपोत्

लङ्गनां मन्ये लब्धिततमु ! ते पादयो: पञ्जरच्शी: ॥

धर्ममेव साधारण्येन पूर्ववाक्योत्थयोरेव उपमा-

नस्य उपमा उपचीयोपमेति ।

(३५) सम्भावनं विलर्क: । प्रकृतस्य (उपमेयस्य) । समेन समासतया

उपमेयस्य उपमानत्वेन सम्भावना उत्प्रेक्षा इति निष्कर्ष: , यथोदाहरण-

योपमेयभूता पदार्थोभा उपमानभूत-यथोक्तहृदयकपोतपतित-पद्मभूभाजेन

सम्भाविता । यताहदारत्वे सतीतिविशेष्यां प्रकृत्यगणप्राप्तमस्येव, तेन प्रतिबि-

नुध्यापिताया: वास्तविकसम्भावनाया: , यथोक्तहृदयसाधारण्यधर्मसूलाया: सका-

रयाश्र चमत्काराजनकतया यथोक्तहृदयलाभेन नोभेदात्प्रसृकृ:, रमयोर्य-

धर्मनिवसनना प्रतिभोक्त्याभिवेव चि सम्भावना चमत्करोतति चैवाज्ज्वलत्: ।

तद्वाचकस्य धुरम-प्रायोऽनूनम्‌-सदृशे-ह्यपि-लक्ष्य-लर्कयासि-जाने-ऽथोऽचे-

इत्येवमादयो बहव: , एव ‘उपमानस्य अलौकिकसिद्धत्व’ इत्यग्रनोटपि-इति

चक्रवर्त्ती । ‘तिङन्तसमभिव्याहृत इवप्रकृत्: सर्ववैचोत्प्रेक्षावचक:! , नामसमभि-

व्याहृतस्तु इवग्रस्तलवै उत्कृष्टाद्योधक:, यत्र सम्भावनोपयुक्तविशेष्यादानं,

(यथा, बालेन्दुद्युति-आख्यविकार्यभावात् बभू: पलाशान्यतिलोहितानि । सद्यो

चसन्त्ते समागतानां नखचञ्चतानीव वनस्थलीनामित्यादौ यत्र-काचित् स्वैरपि

नखचतैवेकृतललौहृदयादिना उपमाया: वच्कुं शक्रल्‌थेति सद्योवसन्तनायक-

समागत-वनस्थलीकम्वन्तरलुप्रतिप्रेपकल्पनम्‌ उत्कृष्टच्वागमकं)। तदनन्यस्वे

दशमः उन्मेषः।

लिम्पतीव तमोद्भवान् वर्षत इवांशुभिः (३५) । -इत्यादि व्यपानादि लेपनादिरूपतया सम्भावितम् (३६) । सन्देहस्तु (भेदोक्तौ तदनुक्तौ च) सम्भवः (३७) ।

इवशब्दः उपमानोघकः' इति तु उद्योतकरः । दर्शयिष्यते तु, नुषद्बोधेऽपि उत्प्रेक्षावाचक इवांत, एवम् उतप्रेक्षावाचकानामेपां सम्भावनावोधकत्वाभावे नायमलङ्कारः, यथा, यथेतसन्दर्भान्नलदशवलीलां वितनुते, तद्वाच्छ्टे लोकः शयक इति नो मां प्रति तथा । व्यहन्विन्दं मये लदरिविरहाक्रान्ततनु-शीकटाशोकापातमयपलिकियकलकष्ठितनुमः-रत्यादौ (निषयार्थकतया) नाय-

मलङ्कार इति, तथा चमत्कारबोधकोऽपि रसादृश्व कचित् प्रतियमानोऽपि भवति; यथा 'तन्वङ्गराङ्गनयुग्मेन मुखं न प्रकटीकृतम् । हाराय मुखपने स्थानं न दत्तमिति लज्जया'-इत्यव लज्जैष्ये चायोधक रसप्रबन्धो भवति तेन विना वाक्यार्थस्यामतौ तदिति च व्याङ्गः ।

(३५) व्यस्ततपुरुषं चैव दृष्टान्तिकतां गतेति च व्यामिश्रालङ्कारः । अतोपमा।

(३६) न तु, 'तमसो लेपनकर्तुं नमतोऽप्रच्येष्टम्'-इत्यलङ्कारवृत्त्येकारो-काम् युक्तं, व्यपानस लेपनतयोक्ते चमत्कारपर्यवसानात् तत्कृतत्व-प्येन्तोऽत्रैवयो प्रयोजनविरहेऽया तस्यालङ्कारितालदिति ग्रेऽः ।

(३७) चान्त प्रकृतस्य समनेऽपि पूर्व्वादनुवृत्तेः, तेन, उपमेयस्य उप-मानरूपतया संग्रयः ससंदेहालङ्कार इति लब्यते । चात्रापि कादर्थे सतीति विशेषणस्य सत्वात् प्रतिबिम्बानुयायितेऽचमत्कारिरपि सायंवो पुरुपो येऽति संग्रये नालङ्कारतयप्रसङ्गः । संग्रयस्य उभयकिङ्करिणौ पचे दृश्यरूपो यास्यः, तेन सम्भावनाया व्यपि संशयविपर्ययहपतया नोत्प्रे चायोऽलङ्कारते ।

स्वप्रसङ्गः, सम्भावनाया एकस्मिन् पचे व्याधिकोन उभयतत् तस्यरूपतया-भावादिति । चस्य च सन्देह इति नाम महेश्वरं बिना प्रायः सर्व एवाक्री-चक्रः; ततस्य (चाल चनैरुपमानेः चनेकसन्देहसम्भवेन) सन्दृष्टेन सह वच्-

२७८

काव्यप्रकाश: १

मेदोक्तौ यथा,

अयं मातङ्गः किं? स खलु तुरगः! रसाभिरितः,

लघानु किं? सभ्वः प्रसरति दिशो नैष नियतम् ।

ततांतः किं? साचान्नादिषवदनोदावितं चिरं

समालोक्याजौ त्वां विदधति विकल्पान् प्रतिभटा: ॥

मानः (सन्देहः) मसन्देह रति यथाकथंचित् नामव्युत्पत्तिः काव्यो । व्यवहृतौ सन्देहालङ्कारमध्यालङ्कारप्रभृत्याभ्यां व्यवहर्यते ।

स चायं भेदोक्त्यनुक्तिभ्यां द्विविधः । भेदो वैधस्यं, तत्र उपमानोपमेययोरे कस्यचिद्वर्तमानं धर्मविशेषरूपमुप पाच्यां, यथोदाहरयिष्ये, यथाक्रमेंडन्वयादिसंभवद् उपमेये राजादि श्रवणात् मानं क्रियते, यथा चन्द्रादाववर्तमानं मानमुपमेये मुखे एव च वत्तंते इति तयोरुतिरल वैधस्योक्तिरिति ।

व्यामत्यः प्रमेदोऽपि द्विविधः, निश्चयगर्भो निश्च-

यान्तर्गत । निश्चयः गर्भ (मध्ये) यस्मिन्निति व्युत्पच्या यादृशसंग्रयान्तरं निश्चवे जातेsपि पुनः संशयः, स निश्चयगर्भः । निश्चयाश्राव उपमानभिन्नत्वेन उप-

मेयावधारणरूपो याहा; एकोपमानभिन्नेनवधारणेष्टपि उपमानान्तररूपमेया

संगयोदयसंभवात्, यथोदाहरिष्ये, दृष्टंय सपादसंभवपवैधस्यप्रदर्शनन । यत्तु रूप्याभिन्नतया वाधारखेटपि कशान्तरुपमेयापि पुनः संशयः, रत्यमेव निश्चयगर्भेत-

मुपपद्यते । निश्चयः यत्र (समाप्तौ) यस्मिन्निति व्युत्पच्या यादृशसंग्रयान्तरं निश्चये जाते (निश्चयसौव प्रयान्ति कतया) पुनः संशयानुदयः स निश्चयान्तः । उप-

मेयावधारणारूपेयामेव उपमेये उपमानसंग्रयानिवर्त्त कमिति तदेवालं निश्चयपदेनोच्यते, तादृशनिश्चयानन्तरमेव हि संशयानुदयेन निश्चयान्तमुप-पद्यते, यथोदाहरिष्ये, बहितरविनाशवचनादिरूपवैधस्यप्रदर्शननात् । मुखतुल्ये या

मुखस्य निश्चवे पुनः कोनापि रूपेश न संशयः । परन्तु 'वाच्यस्य संशयस्य वाच्यो नैव निश्चयान्त्वेन मुनिचरितमिति निश्चयालक्ष्ये निश्चवस्य वाच्यत-

दशम उल्लासः।

भेदोक्ताविलनेन न केवलमयं निश्चयगर्भो, यावन्निश्चया-

न्तोऽपि सन्देहे लीकत:। यथा,

ईदृक् किं ? का कल्पना ? सरसिजसेतु किं स्याद् विलम्बनम् ! ।

ललितसविलासवचनैर्मुखमिति हरिणाच्च निश्चितं परत: ॥

किन्तु निश्चयगर्भ द्व नात निश्चय: प्रतीयमान द्वति

उपेचितो भट्टोज्जटेन। तदवुक्तौ यथा,

कस्या: सर्गविधौ प्रजापतिरभूच्चन्द्रौ नु कान्तिप्रद: ?

व्याघ्रारेकरस: स्वयङ नु मदनो ? मासो नु पुण्याकर: ? ।

वेदाश्चास्मज्जड: कमङ नु (इदं) विश्रव्यव्यात्तकण्ठो हशो

निर्मातुं प्रभविष्णोऽरमिदं रूपं पुराणो मुनि: ? ॥

तदृपकामभेदो य उपमानोपमेययो:।

प्रतिसाम्यात (अनपहतभेदयो:) सभेद: (इति)।

नावश्यककम, तस्य वाच्यत्वे च न तादृग्यथात्मकारित्वं'-इति मन्यमानेन

भट्टोज्जटेनायं निश्चयप्रभेद उपेचित:, (वस्तुतोऽन्यथासिद्धत्वात)। एतदव्ये

हस्तौ सप्तम् ।

(इदं) कथं न प्रभवेत्, नैव प्रभवेदित्यर्थे; अवश्याल उत्तरार्घं सम्भव-

न्स्वरूपातिप्रतघयौक्तिक:।

(इदं) परस्मरवृत्तधर्मवैवक्षेन उपस्थिततया प्रकार्ग्रितविभिन्नस्वरूपयो-

रपि उपमानोपमेयोरतिसाम्यप्रदर्शनाय काल्पनिकोटभेददारोपो रूपकर्मिति

निर्मर्ष; यथा मुखचन्द्रं पद्म-प्रत्यादौ मुखतल-चन्द्रतलयोरुपमस्सरविच्छेदधर्म-

वत्तया उपस्थितयोर्मुखचन्द्रयोरभेदारोप इति। अतिप्रायोक्तौ उपमेयस्य न

२५०

काव्यप्रकाशः

समस्तवस्तुविषयम्, शौता आरोपिता यद्‌ा ॥७॥

शारोपविषया इव(४०)शारोप्यमाणो यदा शब्दोपात्ता:, तदा (समस्तं वस्तूनि विषयीकृत) समस्तवस्तुविषयम् । आरोपिता इति-बहुवचनमविवक्षितम् । यथा, ज्योत्स्नाभमसच्चरणाधवला शिम्बती तारकाश्ची-

न्यन्तर्भानव्यसनरसिका रात्रीकापालिकीयम् ।

उपमेयगतधर्म्मवत्तया उपस्थितिरिति वतो भेदः, शपपृथुत्व हि उपमेयगोपनेन भेदस्याप्यपचछुयः; चलतत्न न हि प्रतितत्सोपि भेदः शारोप्यत्वादासंप्रवस्वेहे रूपकम्, साधयवसान ह्यवसाम्प्रवस्वे हे हि प्रतिप्रयोक्कि; एवं मुखपद्मोत्यादि-

सनास्वे हे विषयप्रायस मुख्यतया-उपमानतत्ते रूपकम्, उपमेयगतत्वे उपमा, उभयत्न वैश्वरुपते तनयोः सदृशः, यत्न यात्रकममुदाहरशपलयम्, विराजितं मुखपद्ममिति, बहुलस्य मुखपद्मामिति, रमणीयं मुखपद्ममिति चेति ।

तत्र रूपकं तावत् त्रिविधं शाक्तं, निरझं, परम्परितझ्शेति । तत्रापि शाक्तं समस्तवस्तुविषयम्, एकदेशविवर्ति चेति द्विविधम् । निरझश्च केवलं

मालारूपप्रेति द्विविधम् । परम्परितन्त्र शिखटाक्षि(क्ष)यादनिवसनतया द्विधे समप्रत्यके केवल मालारूपप्रेति चत्वारिविधोर्मिति मिलित्वा रूपकस्वारो भेदाः । तत्र प्रयमं समस्ते(स्से)लादिना शाक्तमेवदिल्येन तेन शाक्तुस प्रभेदवय क्रमेशा प्रदर्श्येत तत्र शाक्तं निरुपितम् ।

(४०) आरोपविषयस्यानुपादानेरप्यतद्योक्तेरेव प्रसङ्गः; च्यतत्न कुपको आरोपविषयस्वोपादानं नियतमेवेति कारोपविषया इवेति हष्टान्ततया उक्तं, वस्तूनि आरोप्यमानानि, विषयः शब्दप्रतिपाद्यः । विववचितमिति न्यथा आरोप्यमाणस्य विमातलेर्यासम्प्रवः स्वादिति श्रेषः ।

दशम उल्लासः।

दीपाद्दीपं स्मृति दृशती चन्द्रमुद्राकपालेऽन्यत्‌ं सिध्याच्चनपरिमसं शाश्चनस्य चक्रेण (४१) ॥

चित्रे (४२) पदार्थे, चान्वयान्वयसंश्लेषसंश्लेषाभ्यां रूपक-

धर्मैरवेति रूपकपरिग्रहे साधकस्सीति तत्वैरारोप्यते न कार्ये॥

श्रौता श्रार्थस् ते यक्ष्मनेकदेशाविकृत्तिं तत्‌।

(४१) छुरण्यमुखेपः। वयसनं कौथुकं। कपालिका तत्त्वरूपा विशेषयोगिनी। मुद्राकपालं द्वेधाकालमध्योभयात्मकं। परिमलश्रृङ्गः। कवच वीरवीर्या भेदद्वयेन श्लेषशया श्लेषोभयश्ररूपकं, एवं कपालिकया श्रारोप एव तदकुर्वाणां (तडपकरयां तदनुषङ्गिकायां) भङ्गाद्देशमप्यारोपात्तस्य श्लाङ्गितम्‌। 'भङ्गाभिधा ज्योत्कथा इत्यादिरीत्या उपमानविशेषयाक एवं मयूूरव्यंसकादित्वात्‌ समासः कार्य इति नोयमानप-

दृश प्राभावनियमः, मयूूरव्यंसकादिपदेन शवोच्यखेद्‌ रूपकोदाहरयांनि मद्धान्ते'-इत्युद्योतकारमाग्रभः। यस्य ह च्छचपाटेष्टपकृति:।

(४२) ननु ज्योत्कथा भङ्गोदेवीयादिरीत्या उपमयसमासस्यापि सम्भवेन स्तन उपमा वा स्वात्‌ रूपकं वेति संशयेऽयेन उपमया रूपकस्स सन्देह-

सूचक एवं स्वात्‌, न तु रूपकसिल्याग्रहं निराकरोति व्वतेति। उद्दमव निराकारयां, अनर्धान्वयसन्रसिकलं हि कपालिक्या एव सन्भवति, न तु राले:, उपमापरिकल्पने ह उपपेैयभूतया तादृशेरेव प्राधान्येन तत्‌ नान्त-

र्धोन्यवसनरसिकलस्य मुख्यतया टन्वयः स्वादिति रूपकसेऽप्योयते। कचन 'न कार्ये'-इत्यनन्तरं "श्राथ वा न्यक्‌ शाश्चनमजसं जसमुदिनौप्रोभ्याश्चिद्द-

प्रदमिति चतुर्थः पादः; एवं रूपकेपैव निर्वाहः"-इति कृचित्‌ पाठः;, स च वद्भिरप्योक्कारोद्धृततया चानाकार रवाभाति।

ख ख

२८२

काव्यप्रकाश: I

केचिदारोषमाश्रित्य:, श्रद्दोपकान्ता:, केचिदर्थसामर्थ्य-

दवसेप्या:-इलेकदेशविवर्त्तनात् एकदेशविवृत्ति। यथा,

जन्म रकतोपेत् करे कुचांतकक्ष मदनकलहं।

रससमुच्चयी व सहसा परंकुही होत् रिपुचेष्टा(४३)।।

चत्न रकस्यान्त:पुरत्कमारोषमाश्रितं श्रद्दोपकान्तं, मदनक-

प्रचतया नायिकात्वं, रिपुचेनायाच्च प्रतिनायिकात्वम् अर्थ-

सामर्थ्यात् (४४) श्रवसोयते-इत्येकदेशे विशेषेप्ट वर्त्तनात्

एकदेशविवृत्ति।

साझमेतत्,

उक्तिभेदें सावयवं (४५)।।

निरंजन्तु युद्धं (४६),

यथा,

कुरज्ञाझानि क्षितितयति गीतषनिपु यत्,

सखीं कान्तोदन्तं सुतमपि पुन: प्रयति यत्।

(४३) यस्य रकस्यान्त:पुरे करे कृत्वतो मदनकलहं तत:। रससमुख्यपि

सहसा पराक्षुखी भवति रिपुचेन्तीति सं। मदनकलहा: क्रत्द्र:

(४४) पातिपहोहापि बोधकं करे-कुचेत् प्रति विशेषयां, रसन्मुखी-

स्वादिक्लोलिकं; पटेन्त:पुरत्करोपक्षेति वयमन सामर्थ्यम्।

(४५) स्वल एव चर्यानोयतया चाझिन: (प्रधानस) च्वयवानां (मुख्यत-

स्वावश्यक्नोयतया स्वामधानानां तथैम्पक्रियां) रुपपे: सहितं यत् तस्य रुपयं,

तत् सावयवं रुपकम्।

(४६) निरझकं श्रकुनानमारोपपरहितं केवचसाकिनो बदूपपयाम्।

दशम उल्लासः ।

२८३

चित्रं यथान्तः स्वपिति, तद्रहो वेदाभिनवां प्रटक्तोक्त्या: श्रेष्ठं हृदि मनसिजः प्रेमप्रतिकाम् ।। मालातु पूर्ववत् (४७) ॥ ५ ॥

मालोपमायामिवैकस्थां वहवः स्वारोपिताः । यथा, सौन्दर्येऽस्थ तरलितया, तदुपमोल्कर्षस्य हर्षोन्मः:, कान्तेः कामप्रकर्षे, नर्मरहसासज्जासनावासभूः । विद्या वक्रगिरां, विधेरनवधिम्रावीक्ष्यसाक्षात्क्रिया, वाचा: पत्यग्रिलीमुखस्य, ललनाचूडामणेः सा प्रिया(४८)।।

नियतारोप्यारोपायः स्वादारोपः परस्य यः । तत् परम्परितं सिष्टे वाचके भेदभावं वा(४९)॥५॥

(४७) एतद् य एव कारिकारः स एव ह्रितकार इत्यायाति, अन्यथा कारिकाकृतात् ध्वनिकामपद्ग्रिताया मालोपमाया न्यास्चिततलेन, यत् पूर्ववदिति तस्य व ह्यान्तयोल्लभनमनुप्राप्तं स्वादिति ।

(४८) कामप्रकर्षे वभ्नीकृत्यप्रक्रिया । नम्ररहसाम् रहस्यपतिहा- सानाम् । उन्मादना विजृम्भयास् ।

(४९) नियतस्य व्यतिरेकतोऽन्यव्यसोपि यत्रावस्थ यत् स्वारोप्यारोप्यं तस्योपायः (साधारण्याभिसम्पादकतया) निमित्तं यः परस्य (स्वस्य) स्वारोपः तत् परम्परितम्, (कार्यकारणभावरूपा परम्परा जाता व्युत्पत्ति:) । यत् वचनीयारोप्यं प्रति चन्यारोप्यामेव नैकलं कारयति विवक्षितं, तत् परम्परितमिति हि निश्र्चयः । तस्य द्विविधम्, उपायभूते रूपके व्वारोप्या- रोपविषययोवोचकस्य सिष्टत्वात् भिन्नरूपतया भवति । साक्षात्कुपको ह वचनी- यस्य वाक्किनः रूपकस्य उपप्रदर्श्यसाधनायनिमित्तकमेव, न ह तत् व्यतिरूपकमेव

२५४

काव्यप्रकाश: १

यथा,

विद्वान्‌संसत्सु ! वैरिकमलासदृशोषदीप्तद्युते !

दुर्गोमार्गेषुनीकवोचित ! समित्स्वाकारवैष्कानर !!

सत्यप्रतीतिविधानदक्ष ! विजयप्रभामावभोम ! प्रभो !

साम्राज्यं वरवीर! वसुमरधतं वैरिषुमुचे: क्रिया: !! [क्षि०प०मा०]

ध्रुव मानसमेव मानसं, कमलाया: सदृशोच एव कमल--

नामसदृशो:, दुर्गोशां मार्गेषामेव दुर्गोया मार्गषं, समितां

स्वोकार एव सविधां स्वीकार:, सत्ये प्रीतिरेव सत्याम्प्रीतिः,

विजय: (परपराभव एव) विजयो: (अर्जुनः)-एवमारोपणन-

मित्तो हि संदीपरोप:।

यद्यपि शब्दार्थोलक्‍कारोड्यमित्युक्तं (५०) वच्यते यत्‌,

तथापि प्रसिद्धानुरोधादलोक्त:, एकदेशाविकृतिर्‌

छोेदमत्येः-

मिधोयते (५१)।

निमित्तं, तस्य तु विनापि उपपत्तेः, तत्त्‍व च्छद्रदूपकत्व सुप्रसिद्धसाधस्स्येन-

मितकस्य व्यक्तिदूपकस्स परिपोषकमारम्भिति साङ्करुमकादस्स भेद:।

(५१) मानवीपदस्य परिह्हृलक्षणत्वात्‌ शंकारादिपदस्य च तत्क्ष्षाद-

भयाद्‌विकारत्वमिति 'उक्तं' (क्षेषणिरूपणप्रक्‍रणे (२४११३प०) हृदय दोष-

गुणाद्‌हारायामित्यादिना) उक्तप्रायम्‌। 'वच्यते' (श्लेषालङ्कारनिरूपण-

प्रकरणे 'उक्तंवत यत्‌ कारे'-इत्यादिना, 'यद्वा यथा पुनरुक्तवदामास्‌:

परम्परितहुमकस्योभयोभयावभावानुविधायितया उमयालङ्कारौ--रयत्नेन )

व्यवस्थाप्यते।

(५१) प्रकारान्तर शाब्‍दारसङ्कारादोनामनयेपामालङ्कारिकयााम-

दशम उत्साहः ।

२९५

भेदभाजि यथा,

मालानं जयकृष्णरक्ष (५२), हृदयं चेतुर्विपदाविषे:,

पुत्रोद्भव: करवालकाडमचसो, लीलोपधानं स्रियः ।

संग्रामास्तसागरप्रमथनकरीडाविषौ मन्दरो,

राजन् ! राजति धीरवैरिवनितावैधव्यदशो मुजः ॥ [श्र०प०मा०]

अत्र जादेमिनभूद्वाच्यस्य कुष्णरवायारोपे मुजस्य

मालान्वयारोपो युज्यते ।

"अत्रौकिकमहाह्लोकप्रकाशितजगत्रयः ।

स्तूयते देव ! सहंसामुक्तारलं न कैर्मवान्(५३) ॥ [क्षि०प०के०]

थांबडधारमध्ये गयानुरूपा पाच्छा । "यथा रत्नैःपुरलवारोपे तद्विग्रह-

स्स्वस्य महद्धयापकतदारोयोजयतया तद्ब्लादेव नायिकाल्लारोपः, तथा

(राजनि हंसलारोभे तद्भिन्ना धीसानःकरयास्मभायोगयतया तद्ब्लाद् माने

मानसरक्लारोप रलंकदेशविवर्त्तीभुज्यते" इत्युक्कं रत्नप्तोतकत् । नैवं-

रीत्या एकदेशविवस्तितं पम्यक्कसनन्तरम् हत्स्यैरिकुत्तम ।

(५२) अत्र अलं जयेत्यादि अलंकारतवारोमे भुजे मालान्तवारोपो निमित्तम्,

भुजे च मालान्तवारोपे जयेत्यादि अलंकारतवारोपो निमित्तमिति परस्परमेक-

सिद्धिरपि (परस्पराघनमूलाधीनस्थितिकाभिस्तिकाभिहितकामिह्निवर्गपतिम्रोचि-

मिव) न दोषाय हेत्वोतकत् ।

(५३) अत्रौकिकस्य महत्स उत्सवस्य (व्याहोक्षः)(प्रदर्श्नम) एव चरमौ-

किको महान् ब्यालोकतेन प्रकाशितं जगत्रयं येन स भगवान् ।

मुक्तारलप्रभया जगत्रयप्रकाशनभवात्, नेदं राजनि मुक्तारलवारोमे निमित्ततयोपात्तम्,

किन्तु तद्रपेच्चया उत्कर्षप्रदर्शनायैवोक्कमिति शसूत्रे वेद्युलारोप एव तच-

मित्तमिति ।

२८६

काव्यप्रकाशः

निरवधि च निराश्रयञ्च यस्य

स्थितमचिन्तितकौतुकप्रपञ्चम् ।

प्रथमं दृश्वान् स कुर्ममूर्त्ति-

र्जयति चतुर्दशशोकवद्‌ग्नकनः(५४) ॥” [श्लो०प०के०]

-इति च मालारूपकमपि (५५) परम्परितं दृष्टव्यम् ॥

‘किसलयकरैर्‌हृतानां, करकमलैः कार्मिनां मनो जयन्ति ।

नलिनोनां कमलमुखे;, मुबेन्दुभिर्‌भियोजितां मदनः(५६)॥”

-इत्यादिरूपकं न वैचित्र्यवदिति(५७)न बवचितम् ॥

प्रकृतं यन्निषिध्यान्यत्साध्यते मा त्वपह्नुति:।

(५४) निरवधि कालपरिच्छेदम्‌ज्ञेयम् । निराश्रयञ्च सर्वोऽपि श्लितलाद्‌

व्यामोहन्युज्यते । स्थितम्‌ चावस्थानम् । चिरतएव वृत्तिनिवृत्तः कौतुकस्य

व्यास्यस्य प्रपञ्चो विस्तारो यस्मात् सः । विष्णुं प्रति भक्तस्योक्तिद्यमिति

चन्द्रिका ।

(५५) इति मालारूपकमपीति पाठं मन्यमानेऽन, ‘मालातरोपं प्रति

यदि बहयोरपरारोपः साच्चात् परम्परया वा निमित्ततया उपमानास्यापि

मालारूपकम्’-इत्य्‌अत्रोक्तम्‌ग्रन्थेन महेश्वरेप उक्तोदात्तरगाह्यमेतादृग्रामाला-

रूपकविपर्ययमिति प्रतिपादितम्, तञ्‌ञ तत एवावगन्तव्यम् ।

(५६) योरपितस्य व्यवहितस्यापि करकमलैर्‌दित्यनेनापि योग्यताद्‌

त्व्यः । इत्थं ( रसगोपमायामिव) पूर्वपूर्वारोप्यमानां परस्परतः चा-

रोपविषयतया स्थितारूपकमिदम् । परिभामावल्‍धारहू रूपक यथान्तर्भवति ।

(५७) उत्कर्षास्पदतया उपमानीकतानां पुनरूपमेवीकारस्ये तद्‌त्कर्ष-

स्यगनमिति न वैचित्र्यवदिति उद्योतकरः ।

दृगम उन्नास्रः ।

२८७

उपमेयमसल्यं सत्वोपमानं सत्वतया यतस्थाप्यते, सा त्वप-

्तिः (४८) । उदाहररामः,

स्वाप्नः प्रागर्थं परिषातरुचः प्रैततनये !

कलङ्को नैवायं विलसति ग्रहाङ्कस्य वपुरपि ।

असत्येयं मन्ये विगलदमतस्तत्क्षणदंशिगिरे

रतिरान्ता श्वेते रजनिरमणी गाढमुरसि ॥ [वा०च्रप०]

इत्यं वा,

वत सखि ! कियदेततस्य वैरं स्वरसः,

प्रियविरहकृशेऽस्मिन् रागिलोके तथाहि ।

उपवनसंचाराङ्गणसंचरच्चन्चल-

मतिविशिखमनेनोहर्जितं कालकूटम् ॥ [म०च्रप०]

अत्र हि न सदृक्षाथि सङ्काराणि, अत्रि तु

सकाळकूटाः स्फुटा इति प्रतोति: । एवं वा,

असुधिमान्वयासक्तसरसि नूनं मगह्रः

स्वारः शर्वबुद्धः श्युञ्जनभागे निपतितः ।

(४८) निबध्यते द्विप्रतिययोध द्वाननस्मयाविवाचितमं, तेन पूर्व पंचाद्रि

वा उपमेयस्वरूपनिषेधसहितमुपमानरूपताव्यवस्थानमपपुर्हतिरिरित । च्वा-

ङ्कारतले सतोति विश्रेष्यामकृत्स्वेप, तेन प्रतिमानुरुपितेन दोषः । च्यपकृतितद्ध

दिविधा वाच्या प्रतीयमाना चेति । प्रतीयमाना तु वडिभिर्बहुधोभिरिनिबध्यते,

तथाहि, कचित् कपटार्थक्यन्दोपादानात्, कचित् परिषामार्थकथदोपादा-

नात्, कचित् अन्यर्थेति स्यमूहुनीयम् । यथा 'उपमेयमिति, इददमुपलब्ध-

्याम, किश्चित्पकृत्य कस्माचित् प्रदर्शमपकृतितिर्येव हचचामः'-इत्युदोतकृत् ।

२५५

. काव्यप्रकाश: ।

यद्राज्ञां राज्ञां प्रशमपिसुना नामिकुचकरे

शिखा भूषक्षेयं परिषमति रोमावलिपु: ।। [प्र०चप०]

छत्र न रोमावलि:, भूमशिखेयमिति प्रतिपत्ति: ।

एवमियं भज्यनतरैरपृच्छा ।।

शेष: स वाक्ये एकस्मिन् यचानेकार्थता भवेत् ॥९१॥

एकार्थप्रतिपादकानामेव शब्दानां यतानेकोडर्य:, स

शेष: (५९) । उदाहरणं,

उदयमयते, दिग्वासिन्यं निराकुरुतेतरां,

नयति निधनं निद्रामुद्रां, प्रवर्त्तयति क्रियां ।

रपयातितरां शौर्यप्रवणनायकतां नृपं

वत वत शस्त्रेज:पुञ्जो विभाति विभाकर: (६०) ॥

(५९) एकार्थप्रतिपादकानाम् 'व्यर्थभेदेन शब्दभेद:'-प्रतिनियमेन

एकार्थस्यैव प्रतिपादने समर्योनाम् । यत्न यक्विन्नु शब्दक्वारे विद्यमाने क्ति

शेम: । चनेककोर्थ:, प्रकटर्थादेरनियमेन बुधयते-नति शेम: । 'चनेक-

धंप्रतिपाटकानां कथमनेकोटर्थो वाच्य:? । तथाविधाकारैरपरे: शब्दे: सह

क्षिततयेऽत्र वूम: । 'एवं चेत् कस्य शब्दाद्बहुत्वात् किं वाधकम् ?' । शब्द-

परिच्छेदवशेनात्र मत्वर्थीय: । पर्याप्तत्वसहकारिना श्लिष्टत्वा शब्दस्य प्रकार-

यार्दिनियमाभावादनेकार्थप्रतिपादकत्वे ऽर्थक्षेप इति फलितम् । केवित्नु

एकार्थप्रतिपादकानां सामान्यैकधर्मवत्त्वया सामान्यरूपैकस्य व्रर्थस्य वाचका-

नाम् । चनेककोर्थ:, विशेषरूपेण नाना व्रर्थ: । यथोदाहरखे उदवकरूपेया

सामान्योदयवाचकादिस्मपदार्थकोडर्यराजोदययोरद्बुदयोरप्योरचैयो: प्र-

तीतिरिति व्याख्: ।

(६०) राजपचे दिग्वासिन्यं दारिद्र्यग्रेन । निद्रामुद्रा निद्रा रप मुद्रा

दशम उल्लासः ।

२५९

षताभिधाया झनियन्त्यस्मात् द्वावयकौ भूपौ वाच्यौ ।

परोक्किभेदके: शिष्टै: समासोक्तिः,

प्रकृतार्थप्रतिपादकवाक्येन शिष्टविषयषष्ठ्याद्यालम्ब्यात् (६१)

(नतु विशेष्यस्य समास्यादपि) यत् चप्रकृतस्यार्थस्याभिधानं,

सा (समासेन सक्लेशार्थद्ययकथनात्) समासोक्तिः ।

उदाहरराम, लहिउप तुम्हा बाझपफसं जिए स कोवि उक्खासो ।

जसलच्छी तुह विरहे ण कज्जला दुहलाणं सा (६२)।

षत् जयलच्छीगद्दस केवलं कान्तावाचकत्वं नास्ति ।

निदर्शना ।

समभवन् वस्तुसम्बन्ध उपमापरिकलपक: (६३) ॥११॥

(निदर्शनता)। सैरावारो यथेष्टाचारः ।

विभाकरखदामकभुपः ।

यवच विभाकरखदस परिदृश्यसहृतया व्याकुलदृशे गन्धखेप एव ।

अन्यत्र तु सर्वत्रार्थखेपः ।

(६१) श्लिष्टम् प्रकृताप्रकृतार्थाभ्यामयसङ्कृतम् ।

प्रकृतार्थस्य विशेष्यसामात्-

महिम्ना बदप्रकृतार्थबोधनं, सा समासोक्तिरिति ।

विशेष्यस्यापि उभयार्थ-

सङ्क्षते तु व खेप णति विशेषः ।

(६२) नवव्वा तव बाङ्गसगे, यस्या: स कोट्युल्लास: ।

जयलच्छीस्सव विरहे ण खलूज्जला दव्वलाणं सेति सं० ।

(६३) समभवन् कनुपपदमानः तात्पर्यविषय णति वावत् ।

वस्तुनो-

वोकार्थयो: पदार्थयोर्वा सम्बन्धोऽटन्वयः ।

यथोदाहरखे सूर्यवंशवर्य्यान-

रहं सागरं तितोर्षुरक्रीत सम्भ्रमोऽटनुपपदो वच्मि भाषामुपमां कलयति ।

३५०

काव्यप्रकाशः १

निदर्शनं हृ्टान्तकस्यम् । उदाइरणम्, क सूच्यप्रभवो वंशः, क चाल्पविषया मतिः । तितोर्षुर्दुस्तरं मोहादुग्रेनाक्ति मार्गम् ॥ [वा०नि०]

श्रुत उपेन सागरतरङ्गमिव मन्यालया शौर्यवंशावर्जन-मित्युपमायां पर्यवस्वति । यथा वा, उदयति विततोध्दररश्मिरज्जौ प्रातिमरुचौ, हिमधाक्ति याति चास्तम् । वर्चति गिरिरयं (६४) विरलावशिष्टा-द्वयपरिवारितवारणन्द्रलोचाम् ॥ [प०नि०]

श्रुत कथमन्यस्य लोलामन्यो बढतोति तद्भह्योमित्युपमायां पर्येवसानम् ।

'दोर्भ्या तितोर्षति तरङ्गवतोभुजङ्गम्, प्रादातुमिच्छति करे हरिणाक्षींविस्रम् । सेरं लिलासयिषति भुवमेष देव ! यस्तं गुणान् गदितुमुच्यममादधाति ॥'-इत्यादै मालारुपापयेषा दृष्ट्या ॥

ख्वच्छेदेतद्वन्यासोक्तिः क्रिययैव च साधपरा ।

(६४) गिरिः रैवतपर्वतः । यत्न समख्खेकपदवोधेन वारणेन्द्रलोचाफदर्थेन गिरिरिपदार्थस्यात्र योटनुपपदव रति ययोक्तसादृश्यकल्पनम् ।

ष्टग्रंम उल्लासः १

२५१

क्रिययैव स्वरूप-स्वकारणयोः सम्बन्धो यदवगम्यते, सा चापरा निदर्शना (६५) । यथा, चिन्तितं पदमवाप्य यो लाघः, छेदयैव स प्रतीदिति ब्रुवन् । प्रौढोखरगतो हयत्क्षेपाच्छामातत्फूतः पतत्यधः (६६) ॥ अन् पातक्रियया पतनस्य, लाघवे सति उन्नतपदप्राप्सि-

रूपस्य च सत्त्वेऽपि ख्याप्यते । अप्रस्तुतप्रभंसा सा, या सैव प्रस्तुतताश्रया (६७) ॥ १२ ॥ अप्रकारणिकस्याभिधानेन प्रकारणिकस्याच्चेपोऽप्रस्तुत-

प्रभंसा ।

कार्यनिर्मित्त सामान्य विशेष प्रस्तुत सन्ति ।

तदन्यस्य वाक्यस्य तुल्यस्थले च प्रज्ञ्ञधा (६८) ॥ १३ ॥

(६५) क्रियारूपेणैव कार्येण सस्य (क्रियारूपकार्यस्य) स्वकारणेन यत् सम्बन्धस्य (कार्यकारणभावरूपः) प्रतिपादनं, सा चापरा निदर्शनेत्यर्थः ।

(६६) भुवन प्रतिपादनं । यत्न हि पततोत्पतनक्रियारूपेपा कार्येणा शेनैव, पतत्यधप्रतिपाद्यस्य स्वस्य (पतनरूपकार्यस्य) स्वकारणेन (लघीयस्सेनैव = लाघवाख्येन कारणेन) प्रतिपाद्यते । तथाच लाघवे सति उन्नतपदप्राप्सिः पाते छ्छेदः; यथा हयक्चेपाच्छामातत्फूते हयान्त पर्यवसानादिमपि निर्देशेन ।

(६७) सैव अप्रस्तुतप्रसंगैव । प्रस्तुताम्ववा प्रकारणिकार्थप्रतिपत्तिपरा । प्रकारणिकेनाप्रकारणिकाच्चेपः- समासोक्तिः, इयन्न प्रकारणिकेन प्रकार-

णिकार्थाच्चेपऽपेति भेदः ।

(६८) निमित्ते कार्ये । कार्यं प्रस्तुते कारणस्य अप्रस्तुततस्य, कार्ये कारणस्य, सामान्ये विशेषस्य, विशेषे सामान्यस्य, एवं तद्स्थे तत्वस्थले पञ्च ।

२५२

काव्यप्रकाश: I

तदनुकारणकारणादे:। क्रमेषोदाहरिष्यमाणम्,

यात: किं न बिस्नन्ति सुन्दरि ! पुनश्चिन्ता कव्या मस्कृते

नो कार्यो, नितरां कष्यासी, कथयतयेवं सवास्मे मवि ।

सज्जामस्यरतारकेषा निपतत्यपि लास्यप्ता चचुधा

हृ्टा मां, हरितेन भाविमरणोल्लासहतया स्वचित:॥

अत्र प्रस्त्यानात्किमिति नितरामोदसोत कार्ये हृते कारण-

मभिचितम् ।

राजन् ! राजसुता न पाटयति मां, देवोऽपि तुष्टोऽपि स्थित:;,

कुजे ! भोजय मां, कुमारसचिवैरादापि किं मुच्यते

दूतक नाथ ! मुक्त्वा त्वां परिरम्यन् मुक्तिमार्ग: पथिकैरात्

चितस्थलनवलोक्य मूत्यबलभावेकैकमाभाषते॥

अत्र प्रस्थानोतं भवन्तं ज्ञात्वा सत्वसेव सदरय: पलायय

गता इति कारणे (६२) प्रस्तुते कार्यमुक्तम् ।

एतत् तस्य सुखात्कियत् ! कमलिनीपत्ने कषं वारिषो

यन्मुक्तामणिपालित्यमन्स स जड:, शङ्कव्यदक्ष्मादपि ।

श्रद्धाल्यग्रलयुक्रियाप्रविलयिन्यादीयमाने शने:

कुतोडीय गतो समेत्यनुदिनं निद्राति नालं: शुचा (७०)॥

अत्रास्थाने जड़ानां ममत्सम्भावना मवतीति सामान्पे

प्रस्तुते विशेष: कवित: ।

(६५) कारणे म्रतुपमाननरूये । कार्ये पथिकमुक्तगुकाभाष्यादपम् ।

(७०) मुखादिति शोकमिति मेष:। श्वान जड़सामान्यप्रस्ताने. जड़विशेषकथ्यमुक्तम्।

दशम उल्लासः।

२८३

सुहृद्‌बुद्धौ व्यजलप्रमा‌र्ज्जनं

करोति वैरप्रतियातनेन यः ।

स एव पूज्यः, स एव साधुः, स नीतिमान्,

सुजीवनस्तस्य, स भाजनं श्रियः ॥

ग्रन्थ लष्षं निश्चित्य नरकासुरवधूनां यदि दु:खं प्रथयसि,

तत् त्वमेव स्वाध्यः-इतिविशेषे प्रक्तते सामान्यमभिधितम् ।

तुल्ये प्रश्नुते तुल्याभिधाने तयः प्रकाराः:-श्लेषः, समासो-

ति:, साहस्समात् वा तुल्यात् तुल्यस्य व्याच्चेे हेति: (७१)।

क्रमेषोदाहरणम्, पुंस्तादपि प्रचलत् यदि, यदाघोडपि

यायात्, यदि प्रथयने न महानपि स्वात् ।

श्रयुजुरे सदपि विश्रमितीहश्रियोः

केनापि दिक् प्रकटिता पुरुषोत्तमेन (७२) ॥ [ले०हे०]

(७१) चाप्रस्तुतोक्त्या प्रकृताचेपस्यैवोत्तयोः खलेषमात्रेक्ष्यब‌ज्जारयो-

तस्मादेव अतः खलेषपदं विशिष्टे विशिष्टोक्त्या विशिष्टान्तानां खलेषपामेव उभ-

यार्थवोधकलपरम्, समासोक्तिपदं विशेषोक्तिमात्स तद्वात्परामिति ।

(७२) चाप्रस्तुतविप्युपचे पुंस्कं पुंविक्लृं, (नारीभूयाचहतऱस्यात्) ।

व्यधः पातालं (श्वो‌ऽरकष्णाय वराहमुर्यो पातालगमनात्) । प्रथयने याचने

व्यध: पातालं (श्वो‌ऽरकष्णाय वराहमुर्यो पातालगमनात्) । प्रथयने याचने

न महान् वामनः, (विश्यकाग्रातु प्राथनसमये तथाभावात्) । पुरुषोत्तमः

नारायणः । राजपक्षे पुंस्कं पौरुषम् । व्यधः स्वपदस्मृशः । चनयत्

सुगमम् । उभयपक्षे दिक् पन्या: रो‌ऽतिरिति यावत् । ननु 'प्रकटयोन राज-

रूपः प्रकटतो‌ऽर्थैव प्रथमुपस्सीयते, द्रति कथमेतत् चप्रस्तुतद्रवंश, चप्रकृतता-

रूपः प्रकटतो‌ऽर्थैव प्रथमुपस्सीयते, द्रति कथमेतत् चप्रस्तुतद्रवंश, चप्रकृतता-

२९४

काव्यप्रकाशः I

येनास्यमुदितेन चन्द्र ! गमितः कान्तं, रवौ तत् ते युज्येत प्रतिकर्म्मणेव, न पुनरस्खैव पादग्रहः ।

छोणेनैतदन्वितं यदि, ततः किं लज्जसे नो मनाक् ? स्वखेवं जड़धामता तु भवतो यद्योनि विस्रब्धसे (७३) ॥ [सं० छे०]

मादाय वारि परितः सरितां सुखेभ्यः, किं तावदर्हीतमननेन दुरर्थवेग ।

वारीकतं यथा, वडवाग्निना छतस्य पातालकुक्षिकुहरेऽपि विनिवेशितस्य ॥ [सा० हे०]

दूयस्व काचित्तु वाच्ये प्रतीमाने यौगिकीपेशलं च भवति (७४) ।

ध्वनस्य प्रयमत उपक्ष्यतामेव तत्सम्भववात् । उच्यते, पुरुपोत्तमादिशब्दानां कस्यपुरुषादिकप्रकृतानां योगिकी (प्रकृतिप्रकवलभ्या) मर्तिरिति प्रकारादि-

च्चितामपि तांबाधितया श्रमिधाशक्तिनारायादिरुपमप्रस्तुतमर्य प्रथममेवोप- स्थापयति, ततश्च प्रकृतार्थबोध इति । यत् हि उपचारादपि व्यर्थेऽभिधा-

हते: सम्भववशात्त्वेव प्रकट्यादिकं नियामकं, यत् पुनरेकैक्येऽप्यभिधा, उपचारेण योगिकी शक्तिः, तत् स्वभेदैव बलवती उपचारं प्रकटयादि-

व्रहितामपि बाधते, यत् च मुख्यं “अवयववृत्तेः समुद्रावयवत्वाद्वाच्योऽसो” इति नियमः । यतत्प्रव नात्र खल्वेष्टोपि उपचार्यस्यानिधेयत्वात्, प्रकटयादि-

नियमाभावाचैव ।

(७३) पादो रस्मिः चरवश्र ( सूर्य किरणापातेनैव चन्द्रस्य तेजस्वित- मिति) जड़धामता हिमांशुत्वता, मुखत्वाश्रयता च (जड़पतस्य भावप्राधान्येन निर्देशात्) रति चन्द्रिका ।

(७४) वाच्यस्य व्यङ्गचाकरस्यार्थस्य सङ्क्षभवित्ले न तत् प्रतीमानेन प्राकट-