1. Kavya Prakasa, or a Treatise on Sanskrita Rhetoric by Mammata Bhatta With notes Mahes Chandra Nyayratna 1866

Digitized by Google

A. or. 46534 Mammata

Digitized by Google

Digitized by Google

Digitized by Google

THE KAVYA PRAKASA,

OR

A TREATISE ON SANSKRITA RHETORIC,

BY

MAMMATA BHATTA,

WITH

EXPLANATORY AND ILLUSTRATIVE NOTES.

BY

MAHESA CHANDRA NYAYARATNA,

Professor of Rhetoric in the Calcutta Sanskrit College.

BY ORDER OF

E. B. COWELL, EsQ., M. A.

CALCUTTA:

PRINTED AT THE KAVYA PRAKASA PRESS.

Digitized by Google

Digitized by Google

काव्यप्रकाशः ।

अलद्वारसन्दर्भ: ।

मम्मटभट्ट-विर्राचतः।

कलिकाता-संस्क, तविद्यालयालङ्गारशास्त्राध्यापक-

श्रीम हेशचन्द्रन्यायरत्न-

सङ्कलित-तात्य र्य्य विवरणान्वितः ।

तेन च

संशोषित:

श्रीमद् दू० वि० काउएल साहेवस

कानमत्या

कलिकाता-राजधान्यां

काव्यप्रकाशयन्त्रे सुट्रितः ।

संबत् ११२३ ।

खृषटाब्द: १८६६।

Digitized by Google

RIBLIOTHECA

REGIA

MONACENSIS

4

1

Digitized by Google

PREFACE.

Or all the Hindu treatises on Rhetoric there is none which can be compared for originality and vigour with the Kávya Prakásá. Unfortunately its style is so terse that it is not unfrequently very obscure, and hence it is one of those books which lose half their value, if they are printed without a commentary. But in order that a commentary should be useful, it must be easier than the text which it is to explain ;- this is by no means the case with the one which I have seen, the Kavya Prakaasadarsa of Maheswara. My friend and teacher, Pandit Mohesh Chandra Nya- ratna, undertook, at my request, to prepare a commentary suitable for the students of the Sanskrit College; and I had hoped to have read the sheets with him as they were printed. Before the work, however, was half done, I was obliged from ill-health to leave India; but he has carried on the printing during my absence; and I feel confident that his commentary will contain all that can be required to understand the original text.

EDw. B. COWELL. LONDON,

The 28th June, 1866.

Digitized by Google

-4

Digitized by Google

विज्ञापनम्।

काव्यप्रकाशोऽयमलङ्कारशास्त्रेव्वेकतमो निबन्धः। यस्िन् खन्तवगते काव्यस्य निर्माणे रूपदोषगुणालङ्गारादीना- सवधारणे च शत्िरुन्मिपति, तदलङ्गारशास्त्रम्। यथा व व्याकरणम् भाषायां व्युत्पत्त्यै अपेच्यते, तथा अलङ्गार- शास्तरममि काव्ये नपुरयायेति(१) एतदप्यवश्यमध्येतव्यश्र्रेा- मन्तर्भावमर्हति। यसतु, चलङ्कारशासत्रमस्नीलतया नोपदेशाहमित्यर्वाचीना- नां भमः, तत्र केचन नवीना चलङ्कारनिबन्धकतएव मलम,

(१) न केवसमलङ्गारग्रास्तरं बिना काव्ये नैपुरायमेव न भवति, अामितु वाक्यदोषादोषडद्टिरपि न जायते। योहि अलक्वारशास्त्रं न जानाति केवलं व्याकरणकोषादिकञ्च जानाति, स कथं जानीयात् 'चिन्तारल्नमिव चतो2सि करतः' क्रति 'गुगरनष्येःप्रथितो रतैरिव महार्णावः' दति चानयो: तुल्चेरपि उपमानोपमेययोलिङ्गमेदे पूवं दुष्ट न परमिति? एवं जघनकाक्षी- कर्णावतंसपट्योरविभिष्टेपि पौनरुतये पव्वे दुष परमद्द्टमिति? यथाच पूव्वयोर्दुटटत्वं नपरयोः, तथा क्रमेय २२ पष्ायां १८४ ष्टषायाज्ज प्रकाशळ्ता प्रतिपादितम्।

Digitized by Google

[ २ ] ते हि काव्यमावनिरूपणाय प्रट तेपयल द्वारशास्त्र, प्रसङ्गात् सविसरं मङ्गाररसमपि निर्णिन्य:, उदाजहव्व प्रायशः उङ्गारविषयकारयेव काव्यानीति। वामनदिडप्रभ्तीना- न्ूर्द्तनानामालङ्कारिकाणां नैतादृशी रीतिः। तैहषिं अलङ्गारनिबन्धेष शृङ्गाररसादयोन निरूपिता:, नापि चाती- वाहीलानि उदाहरणानि प्रदर्शितानि। वस्तुतः प्रायः संस्कतकवीनामेष महान् दोष:, यत् सर्ववत्रैव वङ्गार- रसनेव व्यवहतुमीहन्ते सा, किमधिकम्, मङ्गलमाचरन्तोऽपि देवविषयकमपि शङ्गाररसमवरपा्यन(२), श्ानयंक्वाप्रासङ्रिके व्वपि विषयेष (अ्न्ततः हष्टान्तविधयापि) नङ्गाररसम(३)। अलङ्गारशास्त्रं कदा केन प्रथममाविष्कृतमिति निर्गोत न शक्यममाभिः। परन्तु, प्रसिद्वेषु सर्व्वष्वेव चलङ्कार- सन्दर्भेषु कालिदासकतेरुल्लेखात कालिदासादुत्तरकाल- मेवास्य वाजल्येन चर्ज्चाऽजनीति सम्भाव्यते। सत्यप्यस्मिन दोषगुणादीनामपि निरूपणीयत्वे अल्त- द्वारनान्नैव व्यपदेशवीजं वयं तत्त्वतो न विद्यः। परन्त, अलड्डिय तेऽनेनेतिकरणव्युत्म च्चिनिष्पन्न यमकोपदिबोषको

(२) दश्यतःम्, 'वक्काणि पञ्च कुचयो: प्रतिवि्वितानि दद्दा दशाननरुमा- गमनश्रमेग। भयोमि शैलपरिवततभयेन गाड़मालिङ्गितो गिरिजया गिरिभ: पुनाव' रति 'मान पनोदनविनोदनते गिरीथे ..... ' दत्यादि च। (२) दश्यताम्, 'चकोर्य्यएव चराखन्द्रिकापानकर्म्मयि। विनाटवन्चीन निपुणाः सुदय्ो रतनर्माणि दति॥

Digitized by Google

[ ₹ ]

नायमलङ्गारशब्द:, किन्तु अलङ्गतिरलङ्वार इतिभावव्युत्पन्त्ो

कत्वादेव अ्सालङ्गारनास्ता व्यपदेश इत्युङ्गावयामः। भत साधकञ् वामनसन्दर्भमत्र उदाइरामः, "काव्य" ग्राह्यमलङ्गारात्। १ ...... । सौन्दर्य्यमलङ्गारः।२।अल- दूतिरलङ्गारः। करणव्युत्पत्त्या पुनरलङ्गारशब्दो यमकोपमा- दिषु बत्तते। स दोषगणालङ्कारहानादानाभ्याम्। ३। स खल अलङ्गारो दोषानात् गणालङ्कारयोरादानाज सम्पाद: कवेः" दूति। चलङ्वारनिबन्धास्त बहवो विद्यन्ते,तेषु अ्म्दवलोकिता-

काव्यादर्श-भोजदेव ऊतसरखवतीकरठाभरण-मह्िमभट्टकत-

यू षवर्षकतचन्द्रालोकाप्यदीचिति ऊवतचित्र मीमांसा-तत्कृतकुव- लयानन्द-विश्वनाथ ऊतसाहित्य दर्पण-गोविन्दठक्वरकत-काव्य-

प्रभाकरऊतालङ्काररह्स्ानामूर्द्तनोऽयं काव्यप्रकाश: ।

(४) व्यक्तिविवेकालोचनयन्यौ वरत्न खगिडतावेव लद्ति न तौ सम्पूर्थ हटौ। भट्ुलोलटादीनां नितन्ता नातभिरधिगता दति नात तेषामुल्लेख: सतः। दशरूपादयक्ष अाभिनेयकाव्यमात्रप्रतिपादका, रसतरङ्गिगीप्रभ- तयच्न रमादिप्रतिपादकाः, नैते अलक्कारनामा व्यवदेशमर्हन्तीति न ते- 2 प्यत्रोल्िखिता: ।

Digitized by Google

[g] 50

सज्षामेवालङ्वारणास्त्राणां काव्यमेव प्रतिपाद्यमिति तदुपयोगितया सव्वत व (कुवलयानन्दं विहाय, तत्रा- लङ्कार एव निरूपितः) दोषगुणारलङ्गाराः(५) निरूपिताः, रसाद्यस्ु क्वचित् निरूपिता: क्वचिच्च न। तथाहि वाभटा- लङ्गारादौ रसो निरूपित:, वामनत्त्यादौ न। वामन- त्तौ काव्यसमयशब्दशुड्डी(६) निरूपिते अ्न्यल्न। वाभटा- लंङ्वारे काव्यकरणप्रणाली लिखिता, नान्यत। चन्द्रालोके काव्यधर्मो लक्षगां(७) न्यरूपि नान्यत। काव्यप्रकाशादौ अभिधालक णाव्यस्रनारूपा: शब्दटत्तय: (८) निरुपिता:, न

(५) रोतिरपि सर्व्वत्र निरु्पिता, किन्त कचित् स्ातन््येया कचिन्त गगालङ्कारयोरन्तरिति तस्याः न खातन्त्वेणोल्वेख: तः ।

(६) 'नैकं पदं दि:प्रयोज्यं प्रायेग दत्यादिनियमः काव्यसमयः । स च मनटादिम ते अनवोकतत्वदोषाभावादी पर्य्यवस्थति। 'रूद्रावित्येकश्रेषो नेव्यः' दतव्यादिवियाकरणासिद्वान्तः शन्दशुद्धिः। सा च व्याकरंगभास्त्र- विषयतया मेम्मटादिभिरुमेचिता।

(७) 'अत्पाक्षरा विचित्वार्थख्यातिर नररृंहतिः । उपाकान्तेनानुगतः प्रूरः कौरिरयं पुनः' द्त्याटिरुमम्। वक्षरसंहतिर्नाम लक्षगन्त वाभनादिमते व्यासरूमे अर्थगुरो क्रोजसि कान्त- भंतम्। मन्मटमते वेचित्रामालं तत् न खतन्त्राभिधानाईम्।

(८) पन्दयत्तीनां विचारोटतिप्राचीनेषु वामनवाभटटगिडभोजढेवादि- निबन्धेषु न दश्यते। तेषामधसतनेरेव एव विचार: प्रावर्ि।

Digitized by Google

[ ५ ]

वाभटालङ्कारादी। साहित्यदर्पणे दसकाव्यनाटकादि न्यरू- पि, नान्यत कुश्रचित। एवमन्येदपि दवेयम्। दोषगणालङ्का- राज्च सर्व्व एव न स्व्वत्र समाना:, वामनभोजादिमते अलंङ्कार- दोषा: खतन्त्रा: सन्ति, विधेयाविमर्पनामान: केचन दोषा: खतन्त्रा न सन्ति। मम्यटादिमते तद्वपरीत्यम्। दशिडमते दोषां दशैव, भोजमते पद्वाक्यवाक्यार्थगता: दोषः प्रत्येक घोड़श, अन्यमते चान्यसंख्यकाः । वामनमते गुणा: शब्द- गता अर्थगताच्च प्रत्येकं दश। भोजमते चतुर्विशतिः, एवं दोषाभावरूपा वैशेषिकनामानो बहवः। मम्यटादिमते न शब्दार्थगता: गुणा: किन्तु रसगतास्त्वएव। दशिडभो- जादिमते प्रहेलिकादय: बलङ्गाराः न वक्रोतादयः वामन- मम्मटादिमते तु बैपरीत्यम। एवं काव्यलच्णेपि परस्परं मतह्वैषं विद्यते, गुणाल- द्वारयुत्तौ शब्दार्थौ काव्यमिति वामनमतम्। अदोषावि- त्यधिकविशेषणयक्कौ तौ इति मस्टमतम्। एवमेव प्रभाकर- मतम्। निर्दोषं गुणालङ्गाररसवत् काव्यमिति भोजमतम् । गुणालङ्काररोतिरसोपेतः साधुशब्दार्थसन्दर्भ: काव्यमिति वाभटमतम। निर्दोषं गुणालङ्गारलचपरीतिवत्तिमत वाक्यं काव्यमिति पीयूषवर्षमतम्। रसादिमद्दाक्यं काव्यमिति शौद्ोदनिमतम्। एवमेव विशवनाथादिभतम। दूटार्थो- पेता पढ़ावली काव्यमिति दसिडमतम्। 'रमणीयार्थप्रति- पाद्कः शत्रं: काव्यम्' दूतिजगवाथमतस्। ध्न्यात्मकं वाक्यं

Digitized by Google

[ d ]

काव्यमिति महिमभट्टमतम्। रसालङ्गारयुत्तं सुखविशेष- साधनं वा काव्यमिति केशवमित्रमतम्। एवमन्यमतेऽप्यन्य- विषम(६)। अलङ्कारनिबन्धानां रचनाप्रणाल्योऽपि विविधा: । वा- मनसुत्रादी दोषगुणालङ्कारा: क्रमेण निरूपिता:। काव्या- दर्शादौ तुप्रथमं गुप: ततोऽलद्कार: ततब् दोष दूति, (किन्तु सभ्व्रैन प्रथम काव्यलचण मभ्यधायि)। वामनेन दर्शनशास्त्र सुतरीत्या सूताणि प्रणीय(१०) तेषां दत्तिरकारि,उदाहत- स्ान्यकृतं काव्यम। वाभटदशिडप्रभतिभि: पद्टेनैव लच्षण- मुदाइरणं लक्षपासमन्वयविचारादिकस सर्व्व म्रादर्शि(११)। (e) काव्ययन्दोध्यं गुणालङ्कारयुत्तयोः शव्दारथयोर्षसंत' दूति वामन- दृन्तिः। 'निर्दोषं गुणवत्काव्यमलङ्गारेरलपृतं रकान्वितं कविः कुर्धन् कीनि प्रोतिक्व विन्दति' दति सरखतोक खठाभरगाम्। 'माघुशव्दार्सन्दर्भ गुणालङ्गारभूषितं स्फारीतिरसोमेतं काव्यं कुर्ष्यीत कीरये' दति वाभटा- लद्वार: । 'निदोषा लचयावती सरीतिर्गुसभषिता। सालद्वाररसानेक- दृत्तिवांकु काव्यनामभाक' दति चन्द्रालोकः 1 'काव्य' रसादिमत् वाकयं

पदावली' दति काव्यादर्शः। 'आदिपदेन अनङगरपरियह, तथाच तदुभयान्यतरवष्वं सुखविभ्येषसाधनत्व वा लक्षगाम्' इति अलङ्कारशेखरः। (१०) सत्रं वाजनऊतमन्यक्तं वेति वामनदत्तितो न सायते, किन्त 'य न वामनेन उत्तम् रीतिरात्ा काव्यस्येति' द्रति साहित्यदर्पणादिदर्शनातु वामनऊतं सुत्रमिति व्यवलियते। रीतिरात्मा कावस्येति हि मत्रम्। (११) प्रसादवत् प्रमिद्धार्थम् (लचयाम्) इन्दोरिन्दीवरदाति। लच् लच्भों तनोनति (उदाहरगम्) प्रतीतिसुभगं वच: समन्वयः)' दतिदसडी।

Digitized by Google

[ ७]

एषैव पीयूषवर्षादीनां रीतिः। भोजदेवादिभि: लक्षणादिकं पद्मेन,विचारादिकं गद्योनाकारि। मम्टादिभिर्वत्तव्यविषयः कारिकया संचेपेण प्रदर्श्य टत्त्या विस्तारितः, उदाह्ारि च अन्यप्रणीतमेव काव्यम। जगन्नायादिभिसु उदाहरणा- दन्यत् सव्व गद्येनालेखि, व्यरचि च पद्मेन सर्व्वमेव नूतन- मुदाहरगाम (१२)। इत्येवं बजशो विभिन्नरूपलवेपयलङ्गार- निवन्धानां मुख्यफलांश प्रायस्तुल्यतव, यस-कस्चिदेव हि निवन्धस पाठात स्थूलतः काव्यतत्त्वावगतिर्भवत्वैवेति। प्राचीनतराणां वामनवाभटढगिडभोजदेवादीनां नि- बन्धाः अतीव प्रसन्नाः प्रायो विचारविचीनाच्च स्थूलतः प्रऊ्ृतविषयप्रतिपादनाथमेव हि ते प्रदृत्ताः, दति तदंशे तेषां निर्विवादएवोत्कर्षः। युक्या खोक्रिसुपपाद्यतां सून्लाथ्च विषयमाविष्कर्व्वतां पुनर्मम्मटादीनां कठिना भपि निबन्धा: प्रतिपाद्यांशे नितराम् उत्कर्षमात्रयन्ते। प्राचीनेषु चलङ्कारनिबन्धेषु (त्रस्तदवलोकितेष) वामन- वृत्तिरेव उत्कृष्टा, तसां हि क्वापि क्वापि खोतौ समीचीना युक्तिरुङ्भाविता, (शब्दशुद्धिं विना) अप्रासङ्गिकविषयो ना- वर्षि, नापि च मङ्गाररसः, यद्तुषङ्गात् त्रक्षीलतादोषस्य समभवः, अतएव नासिति तव्रास्वीलता-दोष:, नापि चेय

(१२) 'निर्माय नूतनमुदाहरयानरूपं काव्यं मयाटत्व निहितं न परस्य किज्ञित् । किं सेव्यते समनसां मनसापि गन्वः कस्तुरिकाजनमशतिभ्ता म्ृगेथ' दति रसगङ्गाधर: ।

Digitized by Google

[ = ]

दृत्तिरतीव विस्तुता। प्रसिद्धेषु तावदलङ्गारनिबन्धेषु बालानां प्रथमपाठोपयोगिनी एषैनेति मन्यामहे। नवीनेषु निजन्धेष रसगङ्गाघरएव प्रधानम्। अत्र हि नैकोऽपि विषय: (प्रायः) निर्युकिक उत्तः, प्रत्यृत सव्व एव ने अतीव सत्तानुसन्धानेव निर्णोताः, (नवीनत्वपि) नानीवा- शीजतादोष:, नापिच रचनाया: काठिन्यं, (यञ्च क्वापि क्रामि काठिन्यं हृसते, तत् प्रतिपाद्यविषयाणां दोषः, न ग्रन्थ- क्त्तुः)। याति नवीनानि उदाहरणानि प्रणीतानि, तानि भ्रतीव मनोहरणानि (तत प्स्यावलोकने प्रसङ्गादभिनवका- व्यावगतिरपि भवति)। इत्येवसस्य बहवो गुणाः विद्यन्ते, केवलमेको दोष:, यदनेकत्र नैयायिकसमयानुसारितर्केण दू षणाभषमाटिकर णमिति (१३)। फलतः अलङ्गारशास्तर व्युत्पित्सूना मेतदध्ययनमतीवावश्यकम्। काव्यप्रकाशोऽपि नापळष्टः, अव हि अ्क्जीलायः कोऽपि (दर्भसदव) न पतिपादितः, (केवलमुदाहरणान्येव कानि- चिदसीलानि), नापिच लक्माया: अलद्वाराणाञ् (दर्पप दूव) निरर्धमचमत्कारिण: ब्रहबः भेदा: प्रदर्शिताः, वामन- वाभटाद्यनालोचिता व्यज्जना दत्ति: वहार्थय्य सोपपत्ति

(१२) सरपिच काव्यमद्प्रट्टत्तिनिमित्त शब्दार्थयोर्व्यासक्नं, प्रत्येकपर्य्याम्ं वा ?' इत्यादि। एतज नालङ्वारशास्त्रीयविचाराईम् यद्क्रम् 'कठोर-

दति।

Digitized by Google

[e]

सविस्तरज्ज न्यरूपि। दोषाच् वामनदगिडवाभटभोजदेवादि- ऊताननेकनिबन्धानपेच्य अत समीचीनतया निरूपिता:,

सुष्ु युक्किकौशलं प्रादर्शि। प्रायशः उत्कृष्टा एवालङ्गारा निरूपिताः, अनेकत लिपे: सारवत्तापि विद्यते। दूत्यवमत् यथा बहवो गुणा विद्यन्ते, तथा दोषा अपि केचन। तथाहि काव्यानुपयोगी, सङ्केतः कुत्र म्टह्यते? गौर्वाच्ीक दत्यत कुत्र लक्षणा : इत्यादेविचार:, अनुप्रासोपमादीनल- द्वारान् अनिरुप्यैव तह्टटितध्वनिप्रभेदप्रदर्शनम्, योहि अनु- प्रासोपमादिकं न जानाति, स कथं तन्मूलकं व्वनिप्रभेदमव- बुध्येत, धन्योदाहरणासभ्भवेपि शङ्गारोदाहरणप्रदर्शनेन निरथमस्नीलीकरणम्, तथा उपमालङ्गारस (वेयाकरणरी- त्या) क्यचक्डनदिभेदेन अ्चमत्कारितया विभजनम्। सन्वेव- माद्यो दोषा: वडनिबन्धसाधारणा:, किन्वयमेको महान दोष:, यत् कस्यचित् कसचिदंशस्(१४) अभिप्रायो दुरधिगम दरति, यं छवतषियोऽपि कतिनस्तत्त्वतोऽधिगन्तु' नाईन्ति। किमधिकम् एकेन यदंशस्य(१५) योऽभिप्रायोऽवधारि, अन्येन तदंशखैव तद्विपरीतदूति। चतएवास बह्माष्टीका: विद्यन्ते। (सम्भावयामः) काव्यप्रकाशसय पसिडतसमाजे समादरणीय- तायां काठिन्यमप्येको हेतु:, प्रायो हि पसिडता: समीचीन- (१४) 'अनयोर्लव्यस्य लच्षकस्य च' (१५ पृष्ठा) दत्यादेः । (१५) श्लेषविचारादे: (२४० पृष्वा)।

Digitized by Google

[ १ ] विषयमपि प्रसादगुणवन्तं सन्दर्भ नाद्रियन्ते, निःसारमपि दुर्योषमेव बज्मन्यन्ते। आ्रासतां काठिन्यं, तथापयं घोऽप्यवश्सं

वश्यमङ्गीकुम्मः। काव्यप्रकाशस्य द्ववंशी कारिका टन्तिस्वेति, 'भरतसुनि- प्रणीता कारिका या अलङ्कारसूतनाम्ा व्यवसियते। मम्ाट- प्रणीता तु दत्ति: सैव काव्यप्रकाशनामभाक' इति वङ्गीयानां प्रवाद:। एनसेव प्रवाद्मवलम्वा काव्यप्रकाशादर्शनामटीका- हता महेखरेणालेखि, 'मुकुमारान राजकुमारान खादु- प्रवत्तिद्वारा गहने तर्कादिशास्त्र प्रवर्त्नयितुभग्निपुराणा- दिय्य उहृत्य काव्यरसाखादकारणमलङ्गारशाखत भरतमुनि: कारिकाभि: संच्षिप्य प्रणिनाय। ...... मस्मटस्तु ताः कारि- का: सोदाहरणं व्याख्यातु कारिकाग्रन्यादिभूतां निरयति- कतनियमरच्वितामिति चादिकारिकां व्याख्यातुसुपन्यस्यति ग्रन्थारको दूति, दति। अविचारविजुम्ित एवायं प्रवाद:, यदि कारिकालदेव भरतमुनिः सात् तदा चतुर्थोज्नासे [३2 पृष्ठे] कारिकया उक्नस्ार्थस्य प्रमाणतया 'उत्ं कि भरतेन' दत्यादिना भरतोत्तिरुकृता न सात्। कः खल्तुन्त्तलद्क्कावेव तदुकिं प्रमाणतया उपन्यस्तति। अपि च नानसूतऊ्देव(१६) (१२) 'वं नान्वेदं वेदेभ्यः सारमादाय मझ्मा कतवान, यत्सम्बङ्मभि- नयं भरतक्षुकार' दतिद्मरूपम् ! ष०।

Digitized by Google

[ ११

अरतः प्रसङ्गात् रसादिविषयकारायपि सूत्राएयेव प्रणिनाय, नत्वलङ्गारसवायपि। अतएव नाव्याचार्य्यतयैव तस् प्रसिद्धि:(१७)। अलङ्कारसूत्रतया प्रसिद्धं दयमेवाधिगत- मस्माभि:, एकं शौद्दोदनिकतम्, अपरं वामनऊतम् (१८)। किन्तु शौछ्ोदनिसतोक्तकाव्यलक्णविलक्षणं काव्यलक्षण- माविस्कु ध्धन् वामनसूव् [२१४ प्ृष्ठा] दूषयन् मन्टो नानयो: प्रामाखमङ्गीकार। ततच् 'टत्तिक् न्म्ट एव कारिकामपि प्रणिनाय' इति पाच्चात्यानां प्रवाद एव साधीयान। कारिकया पनुक्ताया

'माला तु पूर्व्ववत्' [२८३ पृष्ठा। इति कारिकैवास प्रवादस प्रामारं व्यवस्थापयति, एषा हि 'पुर्व्ववत्' दूत्यनेन मालो- पमाया: पूर्ववोक्ततां व्यनक्ति, न प मालोपमा कारिकया पूव्व- मुक्ता, किन्तु द्टत्ववेति। अतानुकूलानि च बहनि ग्रन्थ- कृछ्विखनानि सन्ति। तथाहि "यन्तु येनासस्युदितेन ......

(१9) ..... भरतमयादिकतिनं नाव्याचार्यय नमखर्ममः' दति नाथप्रकाशः ।

(१८) 'अलङ्वारविद्यायाः सूत्रकारो भगवान् गौजोदनिः ..... काव्यस्य सरूपमाह काव्यं रसादिमत् वाक्यम्' दति वालङ्कारेखरः । ....... काव्यालद्वारमूत्रायं खर्था बत्िविधीयते' कति वामन- प्त्ति: ।

Digitized by Google

[ १२ ]

इृत्यत्व समासोक्रिरनुग्राष्िकेति मन्टभट्टैरुक्रम्, तत्र विचा- व्यते, अ्त्र विशेषणसास्यमहिस्त्रा प्रतीयमानः कापुरुष- वत्तान्त: किं प्रसुतः, आ्रहोखिदप्रसुतः: श्रद्य समासो- कर्विषय एव नासिति, 'परोक्रिभदकैः क्विष्टैः समासोकिः' दूति समासोक्ेलचणस ते रेवोक्त्वात्" दति रसगङ्गाघरः । 'प्रथमं कारणं विवस: सावतर्रणिक:(१६) कारिकामाइ, 'अस्य कारणमाह शक्रिर्निपुणता ...... दूति' दति निद- र्शनम(२०)। 'दुरितशान्तये ग्रन्यऊ्वत् संसौति, नियतिक्त दूति' दूति-काव्यप्रदीपव्याख्यानावसरे 'ग्रन्कृत् मम्रटः'

(१2) व्ववतरशिका त वृत्तिकपा, तथाच येनव दत्तिरकारि तेनैव कारिकेत्यायाति, उकिकत मम्सटः । (२0) अवत्ये निदर्शनग्रन्थे सन्थकतो नामानुल्लेखात को5सौ निदर्भन- हत्? दति वयंन जानीमः, हलुसाह्हेवस्त वासवद्न्ताविज्जापने (१६ पटष्ा ) 'पशिडता: किवदन्त्यनुसारियाः असमीच्कारियक्षेति कथयन अनुपद्मेव 'निद्र्शनं भितिकरठकतम्' द्ति कथमवधृत्य लिलेसेति वयं न जानीमः । निद्शनकारो हि खनामानुत्िख्य 'प्रगाम्य सारदां काव्यप्रकाशो बोध- सिद्धये। पदार्थविट्वतिद्दारा भितिकसस्य दृश्यते दति प्रतिन्ञाय भिति- करठस्य (शिवस्य) आ्गमप्रसिद्ञान् पटतिंयत्तत्वरूमान पदार्धान म्रदर्श्य काव्यप्रकाशं व्याचख्यो। प्रथमोल्लाससमाप्ती च 'दति श्रीकाव्यप्रकाशे भितिक एठविबोधने काव्योहेअद्शनं प्रथमप्' दति लिलेख। अन्तेदषि च सनाम नोक्िलेख। क्थ वा हलसाहेवोतिमालादेव व्याकरगमवज्ञानन्न: प्रतिनाशलोकस्थ-'भितिकरठस्य'-रत्यव षछोविभक्िः कर्त्तरि विहितेति खोकुम्मः ।

Digitized by Google

[ १३ ] दूति उद्द्योतः। 'तच्च तददोषौ शब्दार्थौ .... ' दूति प्रकाशकारेण(२१) उक्तम्' दूति रसप्रदीपः । सत्य' मन्मट एव कारिकाकत्, किन्तु नासौ सव्वा अ्रभि- नवाः कारिकास्चकार, कचिदविकलां क्वचिच्च अंशतो विकलां कृत्वा अन्यकतिमपि (तत्तत्कृतिनां नामान्यतुल्लिख्येव), ख- ऊतावन्तर्भावयामास, तथाहि रसतरङ्गिरयां भानुदेवष्टतं 'मृङ्गारहास्य ...... ' दूति भरतसूवं 'रतिर्ड्ासच् ...... ' दति च ततसूतरं, वामनत्तिस्थं 'कर्णावतंसादिपदे ...... ' दूति झोकस अविकलमेव [यथाक्रमं ५२ प्ष्ठायां, ५७ पृष्ठायां, १८४ पृष्ठायाञ्च] खऊतेः कारिकाया: अन्तच्चिचेप, तथा 'प्रयान्ति रसरूपताम्' दृत्यन्त्वमंशं 'समाख्यातास्तु नामतः' इृत्यन्यथाऊ्तत्य व्यभिचारिभावविभाजकानि 'निव्वेदग्लानि ... ' दत्यादौनि भानुदेवष्टतानि भरतसताषि [५७ पृष्ठा] दूति। मन्गटेन वामनप्रदर्शिता एव शब्दार्थगुणा चलङ्गार- दोषास उहृत्य दूषिताः। काव्यस स्रूपं कारणज्च वाम- नोक्तपतिळ्व तिरूपमेव (२२) प्रदर्शितमिति (सम्भावयामः) (२१) हन्ते: प्रकाशरूपत्वे सर्व्वषामैकमत्वेन न तत्प्रामागयाय यतामह्े। (२२) तददोषौ शन्दार्थो सगणाविति खरुपाभिधायिका कारिका, 'काव्यं ग्राह्यमलद्वारात्। स दोषगुसालङ्वारहानाद नाभ्याम्' दतिवामनसनलइयम- नवदति। तथा पक्िनिपुणतेति कारणाभिधार्यिका कारिका, 'लोको विद्या प्रकोसज् कव्याङ्गानि। लोको लोकटत्तम्। लोक: स्यावरजङ्गमात्मा तस्य वर्त्तनं दत्तिरिति' दत्यारम्य, 'कवित्ववीजं प्रतिभानं। कवित्वस्य बीजं प्रति-

Digitized by Google

[ १४ ]

मम्मटस्य काव्यप्रकाशनिर्म्माणार्थमवलस्वनीयेषु निबन्धेधु एकतमो वामननिबन्ध दति। काव्यप्रकाशस उन्लासाभिधेया: दश विभागा:। तत्न प्रथमे विभागे क्रमेण काव्यस फलं कारणं स्रूपम् उत्तम- मध्यमाधमरूप-विविधप्रभेद्ख्व न्यरूपि। द्वितीये शब्दार्थ- विभाग:, चार्थो व्यञ्जना,वाचकशब्द:, मतभेदेन सङ्केतितार्थ:, लचणा, लचणामूला व्यञ्जना, अभिधामूला च सा। ततीये अर्थस्य व्यक्षकता। चतुर्य ध्वनिकाव्यप्रभेदा: रसभावादयः। पञ्चमे मध्यमकाव्यप्रभेदा: व्यक्षनावत्तिसंस्थापनयुल्िच्। षष्ठे अधमकाव्यप्रमेदयोः सरूपम्। सप्नमे दोषाः, कुतचित् तेषामदोषता च। घट्टमे गुणालङ्कारयोलेचणम्, तयो गुणाः, वामनोकदशगणानाञ्न सोक्रेष्वन्तर्भावः। नवमे रीतिसहितशब्दालङ्काराः । दशमे धर्थालङ्कारा: वामनो- कानामलङ्कारदोषणां खवोक्तेष्वन्तर्भावद्य न्यरूपि। काव्यप्रकाशऊवतो ममाटस्येतिटत्तं न किमप्यासादित- मसयाभि:, केवलं निदर्भनग्रन्थात्(२३) एतदवगस्यते, यत्

मानं जन्मान्तरागतसंस्कार:, यस्मात् बिना काव्यं न निम्पद्ते, निष्मवं वा हानायतनं स्ात् दयनं वामनसन्दर्भमनुवद्ति। वामटस्तु 'प्रतिभा कारमं तस्य व्युत्पन्तिस्त विभूषयम्। आभोत्मत्तिकदभ्यास: एवं काव्य- भवस्थितिः' दति प्राह। (२२) ...... 'दूति शिवागमप्रसिद्धया षड्विंधसस्वदी काचपितसकल- मनपटलः पकटितमत्मवरूपचिदानन्द्घनः सजानककुलको मनटनामा दैशिकवरः' दति ।

Digitized by Google

[ १५ ]

शैवोडयमासीढिति(२४)। मस्भटः कं देशं जन्मना अल- स्कारेति निर्णयप्रवृत्तः, कदाचित् 'कश्मीरदेशीयः' दति सन्ावयाम:, यदस मस्टेतिनाम देशान्तरासुलभेम

खितधन्त टेत्यादिनाम्नः सादृश्यमनुभवति। कदाचित्तु मिथि- लातिप्रसिद्देन भट्टेत्युपनास्त्रा 'मैथिलः' इति। किन्तु तत्वतः किमपि निर्णेत न शक्रुमः । एवं कदा प्रनेन काव्यप्रकाशो निरमायीत्यषि दुर्निरूप्यम्। कचित्तु रल्नावलीनाटिकासमयावधारणपरम् अ्ध्यापकव- रस होरेस् हिम्यान उदूलसन साहेवस्य सिद्धान्तं संसारन आव्यप्रकाशे रक्षावलीमुहतामालोक्य खृष्टीयात् १११२ परि- मिताब्दात् उत्तरकालमेष: सन्दर्भो मन्मटेन निरमायीति निरधारयत्। अध्यापकवर उद्ूलसन्साहेवोहि कक्षण- ऊते राजतरङ्गिणीनामनि काश्मीरेतिह्ासनिबन्धे, इर्षनपतेः 'सोऽशेषदेशभाषान: सर्व्वभाषासु सत्कविः। कवतस्तविद्यानिधि: प्राप ख्यातिं देशान्तरेव्वपि'।। (७मई११ सोकः) दूतिविशेषयां पश्यन्त्रेव (सम्भावयामः) रत्नावलीप्रसाव-

(२४) वस्तृत: मन्मटः शैवएवेति निख्चयो नासित। निदर्धनकताव जाल् शैवागमप्रदर्शनारथभेव मनाटस्य शैवत्वमारोप्य, इतिशवागभमनिद्धेतत्यादि विभ्ेषयं दस्तमिति सम्भावयामः ।

Digitized by Google

[ १ ६ ]

नायां, श्रीहर्षो निपुणः कविरितिलोकस्थितस्व श्रीहर्षपदस्य त्रिया (त्रीयुत्तः) हर्षः (हर्षनामा) दूति व्युत्मत्तिं मनसि कल्प- यन काश्मीराधिपतेईषस्यैव ऊतीरत्नावलीति समादवे(२६)। नि्चिकाय च काश्मीरेतिहासदर्शनेन, खृ० १११२ संख्यकान्दे हर्षः काश्मोरराजसिंहासनमारुरोहेति। परन्तु राजतरङ्गिरयां सविस्तरं वर्णितेऽपि हर्षदेवचरिते रत्नावल्या अनुल्लेखात्, श्रीह्षेतिसमुदितपदस्ैत्र (न तु हषत्येतावन्मातसय) रत्नावलीऊन्र्रामतया ग्रन्थकृद्गि:(२५) उत्तत्वाज्ज, न केवलं साधारणविशेषणमवलस्ब रत्नावली

वस्तुतः काश्मोराधिप तेर्ईर्षदेवस्य पूर्व्वमपि रत्नावली श्ासी- दित्यनुपद्मेव प्रतिपादयिष्यते, ततः स कथं तां निबबन्ध?

({4) IN HIS HINDU THEATRE.

(२६) 'श्रीहर्षादेर्धावकादीनामिव धनम्' दूति काव्यमकाभांभव्याख्याना- वसरे, 'श्रीहर्षो राजा। धावकेन रलनावली नाटिकां तन्नाम्ता ऊलवा बङघनं लश्षम्' द्रति प्रकाशादयं महेच्वरः। 'धावकःकविः। स हि श्रीहर्षनाम्रा रतावलीं लत्वा बड्धनं लब्ववान' दति उद्यगतेनागेभभट्ट। 'श्रीहर्षाख्यस्य राजो नामा रवावलीनाटिकां ऊत्वा धावकाव्यकविबद्धनं लव्धवान् दति प्रसिद्धम्' दति प्रकाशप्रभायां वैद्यनाथः। तथा 'धावकनाभा कविः खलतां रत्षावलीं नाम नाटिकां विक्रीय श्रीहर्षनास्तो न्मात बच्धनं प्रामेति पुरा- गाटत्तम्' दवति प्रकाशतिलके जयरामः ।

Digitized by Google

[ १ ]

मालवाधिपतिर्भोजः सरखतीकरठाभरणी(२७) बडशो रत्नावलीम दधार। भोजदेवस -दिनोत्तर- ७-मासाषिक - ५५ू-मिंतवर्षान्येव(२८) राज्यम् प्रत्यपालयत्। यदा च हहर्ष- देवपितामहोऽनन्तदेवः कश्मीर प्रतिपालयामास, तदैव भोजो मालवम्(२२)। ब्नन्तदेवस खृ० १०६५ मिताब्दस्या- भ्यन्तरे राजा बसीदिति(३०) भोजदेवस्यापि स एव राज्य- काल दूति निर्णीयते। इममेव किञ्चिन्ानाधिक भोजदेव-

(२७) मालवाधिपतेर्भोजदेवस्य क्वतिः मरसतीकराभरगामिति उद्ल्सन्साहेषोटपि मेमे, नाम्यत कस्यापि वैमत्यं उशयते। लिखितञ्च

(२८) 'पञ्चाभतपस्वर्षाणि सप मासा दिनत्वयम्। भोजराजेन भोक्तव्यम् सगौडं दं्ियापथम्' दति भोजप्रबन्धः । एवमेव भोजधरितादयः, ततख नालांगे भोजमबन्धस्याप्रामाययमड्का काया।

(२८) 'मालवाधिपतिर्भोज: प्रहितेः रलसशुयः । वकारयत् येन कुरडयोजनं कटकेव्र।।'

१२० शोकः। (३०) अनन्नदेषो हि अनन्तरं प्रतिपाद्यिव्यमानात् हर्षदेवरान्य- कालात् खृ० १०2१-मिताव्दात् २६-मितवर्षपूव्व कश्मीरन्पतिरासीदिति। एतज क० रा० त० ७ त० पाठात् किंया तरकस्य ११५ मिनशलोकावधि-

Digitized by Google

[ १८ ]

राज्यकालतया सर्व्चएव (इरंसगडीयानिंलग्डीयाः) दतिहास- वेत्तारो मेनिरे(३१)। उद्ल्सनसालेवेन दशकुमारविज्ञा- पने, '१०००-मितवर्षाभ्यन्तर एव भोजराज्यकालः' दति अनस्ुतिमवलम्बा दएडााचार्य्यस समयोवाधारि। ततब उइल्सनसाहेवनिर्योतात् दर्षदेवसय राज्याधिकारसमयात् १११२-मिताब्दात् पूव्व मेव राज्यमधिकुष्धता भोजदेवेन ष्टततया रत्नावली (हर्षदेवात्) प्राचीनेति प्रतिभाति। अपिच धनिकापरनामा धनन्नयो दशरूपनिद्न्वे बडशो रत्नावलीमुदाजहार। धनस्न्यत् सुन्जटपते: सभ्य भासीत्(३२)। सुख्जस भोजदेवस्य पूर्वव मालवराजसिंह्ा- सनमलस्नकार(३३)। अतएव दूतिह्ासवेत्तार: खृ० १०३०- मिताव्दाभ्यन्तर एव सुक्जस्य राज्यकाल इति निर्णयस्-

(₹1) See Asiatic Society's Journal of 1863, Vol. xxxii., Page 91. (२२) विष्णो: सुतेनापि धनस्लयेन विद्दनानोरागनिबन्धहेतुः। व्यात्रिष्कृतं मुक्जमहीपगोष्ठोवैदग्वाभाजा दगढूपमेतत्' दति दभ- रूप श्ेषांभः । (३३) भोजप्रबन्भोजचरितादिष एवमेव लिखितमस्ति, रतिह्हाम- विदामव्येतत् सम्मतम्। उबूल्सनसाङ्लेवस्यापि नात्र विम्रनिपत्तिः। सर- कतोक छलाभ रयाष्टतात् 'रौजन्याम्बुनिधे बुधम्रिय गुययाप्राकार धर्ममद्रूम ०००0 योम नुक् किमित्यमुं जनमुपम्रष्टं दमा नार्हमि' इति श्लोकादपि कवधार्ययते, यत् भोजदेवात् पूव्य मुक्ज ववासीदिति।

Digitized by Google

[ (2 ]

कु:(३४)। ततक् सुझ्जराजराज्यकाले इर्षदेवस्य जन्मापि ना- सीत् किन्तु तत् ऊतीरलावली आसीदित्यतीव कौतुकम्। बदिच 'श्रीहर्षा देर्षावकादीभामिव धनम्' दत्येव काव्य- प्रकाशपाठः(३५) खात् तखच 'श्ीहरषाख्यस राजो नामा रत्नावली ऊत्वा धावकाख्य कविर्बद्षनं लेभे' द्ृत्येवार्थः स्ात्, एवं मालविकाग्निमित्रप्रसावनर्या, 'प्रथितयशर्सा धावक-

(१४) एतज हिन्दुनाटकाभिधानपरे सन्दभे भवभूतिसमयावधारया- वेआयाम् उर्लसनसाहेवोतयापि संयदति।

(१५) 'काव्यप्रकाशनिद्धने श्रीहर्षादेयाख्यादोनामिय धनम्' इति पाठः। वासवद्त्ताविज्ञापने चौमता हल्साहेवेम एनभेव पाठं मूलीकत्य युतयन्तर- प्दर्शमेन 'रत्नावली वाकता' इति निरधारि। वस्ततस्तअदर्पिता युक्तयः संभयमेवोत्यापर्यितुं चमन्ते, न सनिर्यायमिति। एषा हि तस्य बलवनी युक्ति:, यत् रतावलीस्थः 'दीपास००००' रति पलोक: वायाकते हर्षचरिते- 5य्यसीति उभयोरेक एव कवयितेति । ववेदं मूम:, अविभेषेया रुवक्रव्यमर्थ प्रतिपादयन््या कान्यवतेरपि खऊतावन्तर्भावयाम संस्कृतकाव्यलतामम्यनुम- तम्। हहो हि विभिवकविविरचितयोरमि शिवपुराणकुमारसम्भवयोः 'तदिच्छ्रामि विभो०००००' रत्यादिशलरोक: एकरूप एवेति एवमन्यत्नापि। कधञ्च हल्साहेवेन खोति समर्थयितं 'कह्हो प्रभावो वागदेव्या यन्मरातङ्ग दिवाकर: । श्रीहर्षस्याभवत् सभ्यः समो वागामयूरयोः दति माक्गधर पङ्धतिस्थपलोकात् 'वागाः श्रीह्षस्यान्यतमः सभ्य वयसीत्' दति निर्णीतम्, तदपि न जानीमः, वयन्त उक्पलोकात् वागामयूरयोस्तल्य: (नत महितः) मातङ्गदिवाकर: श्रीहर्षस्य मभ्योटभवदित्वेव/वगष्छामः।

Digitized by Google

[ २० ]

सौमिल्लकविपुतादीनां प्रबन्धानतिक्रम्य वर्तमानकषे: कालि- दासस्य ऊतौ किंकृतो बडमान:' दत्येव पाठः(३६) स्यात्, तबुत् एव च धावकः रल्नावलीकार: सात्; तदा हर्षदेवो दूरे बासतां, कालिदासविक्रमादित्यादेरपि पुळें (समकालं वा) रत्नावली निरमायीत्यसंशयं वक्ुमुत्श्ामहे। कथज् भ्रव्यापकवरेण उट्ल्सन्साहेवेन कश्मीरेति- हासदर्श नात्, '१११२-मिताब्दे हर्षदेवो कश्मीरराजसिंहा- सनमारुरोह' दति निरधारि, तदपि वयं न जानीमः।

'हर्षदेवो खृ० १०६१-मितन्दादुत्तरं १०६७-मिताब्दाच्च पूर्व्व' कश्मीरराज्यमधिचकार' दूत्येव निरूपयामः। तथाष्िि कह्नणनामा कवि: १०७०-मितशकाब्दे ११४६ मिते खृषटाब्दे २४-चतुविशे लौकिकान्द(३७), राजतर्राङ्गणीमारभमान:

'भासकः' द्रति पाठोटसिः ।

(३७) 'लौकिकेटन्दे चतुविभे भककालस्य साम्पतम्। सपत्यात्यधिकं आतं महसं १०७० परिवत्सराः' दूति रा० त०१त० ५२ खोकः ।

(३८) 'तावत्येवाप्नराज्यस्य पक्षविभतिवत्सरे' इति रा0 त० टम त० ३५०५ खोकः ।

Digitized by Google

[ २ ]

वर्णयन् जयसिंहन्टपतिराज्यकाले(३६) एव तां समापया- मास। अत्रत्य २४ चतुविशलौकिकाव्दशब्देम, यस्या: १०० शूताब्दरा: ६५ पस्षषटाब्दादुत्तरं ७१ एकसप्ततितमाब्दमध्ये हर्षदेवो कश्मीराधिपत्यमाससाद, तदनन्तर-१०० शताब्दा: २४ चतुविशाब्दो ग्राह्य:(४०)। ततस्न हर्षदेवराज्यारम्काल-

गतानीति सिद्धनति, ततस्च दम राजतरङ्गि्रणीनिर्म्मिति- समयं पूर द्विपश्चाशता हीनीकृत्य यः समय श्रायाति, तस्ात् पूर्वय, यञ्च तं समयं, ५८ अ्रषटापन्चाशता हीनीकृत्य समय आयाति, तम्मादनन्तर हर्षदेवराज्यारमभकाल दति निर्णोयते, तथैव च यथोक्कसङ्गना सम्पनीपद्यते दत्यलमत्रा- विकावेशेन।

(१६) 'सुतः सुस्लभूभर्त्तः सम्मन्यप्रतिमक्चमः। नन्ट्यन मेदिनीमाले जयसिंहमहीपतिः' इति रा० त० टम त० २५५० गेषशरोकः ।

(80) एतस राजतरक्रि्रिणीद्यनात किंवा तस्या: मप्रमतरङ्गस् १२७। २२। २ई३ । ५७। ५ट८। ई७७। ७२४। १०४१। १२२१। १२६६-खोकानाम् एवं अट्टमतरक्ैस्य २४४। ६२६ । ६६८। ८११ ६४ई। १०५५। ११५६। १३५०१६४५ । २१८६। २१०।२७४२। ३२८०। ३५०५- खोकानाञ् दर्शनादपि स्फुट प्रतीयते।

Digitized by Google

[.२२ ]

'मम्म्रटेन कढा काव्यप्रकाशो निरमायि?' दूति प्रन्नस्ों- त्तरतया खृ० १२२५ मितादब्दात् पूर्ववमेव निरमायोत्येता- वन्मास्मवधृत्य उच्छते, यतः उत्तमिताब्दकालीनेन माघ- वाचार्य्येण सर्व्दर्शनसङ्गहे पातन्जलदर्शनप्रस्तावे 'तडुक्रं काव्यप्रकाशे' दत्यादिमा काव्यप्रकाशोऽधारि(४१) दति। एवं यदि काव्यप्रकाश-(३१८ पष्ठा)-धृत-' ...... भोज- टृपतेसत्त्यागलीलायितम्' दूति झोकोक्तभोजएव पुर्योत्त- मालवाधिपतिरासीदिति सात्, एवं काव्यप्रकाशवृतानि भोजप्रबन्धीयानि 'यदेतत् चन्द्रान्तर ...... ' दत्यादीनि पद्यानि मालवाधिमतिभोजराअसमकालीनकवेः भोजप्रबन्ध- रचयितुरेव वा सुः, तदा पूर्ववोक्तात् भोजराज्यकालात् १०६५-मिताब्दात् परमेव काव्यप्रकाशो निरमायीत्यपि वलुं शक्यते। भोजराजसम्वन्धिनामेषां पद्यानां भोजदेवात् पूर्व्व मसम्भवादिति (४२)। ब्ासामेतत् प्रकृतमनुसरामः । काव्यप्रकाशस्ास्य गढ़ाभिप्रायमाकलव्य अत्नत्यभूतपूर्व्वसंस्क, तविद्यालयाध्यचेण महता श्रीमता दू० वि० काउएलसाहेवेन कठिनतरेषु

(४१) १३३५-मितान्दे माधवाचार्य्य आसीदित्यत् सर्व्वेषामे कमन्य- मलि। (४२) सम्भावयाम्येतदेव तक्वम्। सधापि भोजप्रबन्वस्य निःसारतया तत्रन्यपद्यानामन्यत व्याहृतत्वसम्भावनया समंशयमेवमुक्रम् ।

Digitized by Google

२३

केषुचित् केषचित् स्वानेष प्रदोपाद्युसारेण संचेपतसा-

तदसुरोधवशंवदेन च मया तथैवात्तीयं, पुस्कचतुष्टयम् (एकं पूर्णमुद्रितम्, द्वितीयं इस्तलिखितं संस्क, तविद्यालय- सम, ततीयं श्रीमतां तारानाथतर्कवाचस्पतीनां इस्तलिखि- तम, चतुर्थे क्रीतं काशीप्रदेशीयम्) चवलोक्यास्य मुट्रगाम- कारि। तथापि सर्व्वतः काठिन्यानपगमसालोच्य विज्ञाप्य च श्र्रीमन्तम् दू० वि० काउएल्साहेवं, सर्व्वत्रैव विवरणसचे

जाने किं फलमजनि। अ्रसिंख तात्मर्थ्यविवरणाभिषे व्याख्याने कचित् पूर्व्वेषां व्याख्या ऊतां सन्दर्भा अविकला एवोषृता:, कचिच्च शब्दान्त- रेण तेषामभिप्रायाः बनूदिताः। यत्र च तेषां व्याख्यानं नास्मभ्यमरोचत, तत्रैव खाभिप्रायेण व्याख्याडकारि। प्रायः पूव्व षां व्याख्यानं न्यायादिभाषया लिखितमिति बालानां दुर्वोधम; मया तु बालानाम् बोषोपयोगिकरणारथमेव विशेषो यत्नोऽकारि। ग्रस्य सदसद्विवेचने संशोधने च त्र्येपितर्मद्गुरुणामन्य-

वाचस्पतिभिराद्योपान्तमलोकि समशोधिच, ततव् तैः सवि-

Digitized by Google

[ २४

एतज्जतीव दुःखाकरोति, यद् यस्य महात्मनः प्रयत्नात् इदं सम्पन्नम, सोडयं श्रोमाम् दू० वि० काउएलसाशेबो- डधुना अत् नाखीति। उत्साइवारि परितोऽर्पयतः प्रयत्नात् यस्यालमङ्कुरित एष तरुः फलाय। सोडयं चिराय निजदेशनिवासमिच्छन् हा हन्त! सम्प्रति जहाविभमेव देशम् ।।

कलिकाता-संस्क तविद्यालयः । संबत १८२३। खृषटाब्द: १८ ६६ ।

Digitized by Google

निहेशानुसारि सूचीपत्रम्।

विषयः पृष्ठाया: पड़ी विषय: पृष्ठाया: पड

प्रथमस् उल्लासस्य द्वितीयस्य उज्लासस काव्यप्रयोजनकारण- शब्दार्थनियये सरूपविशेषनियये तात्पर्ययम् तात्मर्य्यम् 6 पन्दभेदा: 6 तल्न प्रधमोल्लासारम: १ अथमेदा: 6 मङ्गलाचरगम् तात्पय्याथ: e 6 काव्यस्य प्रयोजनम् सार्थव्यञ्चकता N

AY कार गम् ६ वाचकशब्द: , सरूपम् वाच्यार्थनिर्यायः A

उत्तम-(ध्वनि)-काव्यम् अभिधाविचार: १०

लचखा काव्यम् १५ उपादानलचणा १२ वधम-(चित्र)काव्यम् लचणा-लचया

लचया 5000 - व वयायां प्रयोजनमतीति:१५ 8

Digitized by Google

२ ]

विषय: पृष्ठाया: पड़ा वियष: पृष्ठाया: पड्

सारोपा लचणा १६ अार्थ व्यञ्चकतार्यां गन्दस्य

साध्यवसाना १६ 4. साहाखम्

गोगी वनीयोक्लाससमाप्ि:

शुद्धा 9 3> गौर्वाह्होक द्रत्यल् लच्चार्थ- चतुर्थेस उल्लासखय निर्यय: रसादिनिरूपपास- लनगाया: षड्धत्वम् गूढ़व्यङ्गम् लचगाया: लैविध्यम् दनिरूपणे तात्- पर्य्यम् १४

लचगामनव्यञ्ञनाव्यव- तत्र चतुर्थोग्नासारमा: २४

स्थापनम् अविवच्ितवाच्यध्वनिः ३४ N

अभिधामूला व्यञ्जना कर्थान्तर संक्रमितवाच्य- संयोगादिनकार्यनियमनम् २५ 1 ध्वनिः ३४ ६

व्यञ्चकभन्द: २६ १०

ध्वनि: ३४ 4r 4 9 गन्दस्य व्यञ्चकतायामथेस्य सहकारिता १५ वातच्य क्रमव्यङ्तध्वनिः ३० विभावानुभावव्यभिचारिया:३८७

ततीयस उल्लासस रसखूपम् ३८ १३ रसनिष्मत्ति: भट्टलो- आार्थ व्यन्नकतायां लटादिसम्मता तात्मर्य्यम् "शोभड्ुकसम्मता 50

er e 5o 5 "भट्टनायकसम्मता 8२ A आर्थी व्यञ्जना २७ ४ का भिनय गुप्न समाता 88

वक्कादीनां वैघिचे व्यञ्ञनस्योदा- रसविभाग: ५र

हरगम् सम्भोग: पूर N

Digitized by Google

[ ₹ ]

विषय: पृष्ठायाः विषयः पृष्ठायाः

रसानामुदान्हरयानि ५₹ १ रसादेः पदैकदेश रचनावरसी-

विमलम: पूर ११ गतल्वम्

स्थायिभाषा: रसादे: प्रबन्धगतत्वम् ८४ व्यभिचारिभावा: ४७१२ ध्वने: शुद्धभेदसङ्गलनम् ६५ ध्वने :. संखट्टिसद्गरौ MY भान्तरस:

भाव: ध्वने: संसटिसङ्गराधीना A रसाभासभावाभासी 41. संख्या

भावस् शान्तिरुदय: ध्वनेभेद्मम्टि: १

सन्धि: शवलता च ६२ ६

प्राधान्यम् पच्चमस उल्लासस संलच्यक्रमव्य इ्तध्वनिः ६५ 1 भन्दभत्यु त्वध्वनि: प्रन्टशक््यु त्यालङ्वारध्ने- संस्थापनसह्ितध्वनि- मुदाहरगाम् पन्दश त्यु त्ववस्तध्वने- कदाहर गाम् संङ्गीर्ण भेदनिर्ये काथश तयु स्ध्वनिविभाग: ६६ तात्पर्यम् अ्धथ तयु स्ध्वनिप्रभेदानाम उदाहरणानि ७0 मशोभृतव्य पकाव्प- पन्दार्थोभयभ कयुत्य- प्रभेदाः 1०० २ ध्वनि: ११ वगूढ़व्यप्गयम् 1०० शन्दथक्र्य ्ा्धभ्रतुनस् ध्वनीनां कापराङ््व्य क्राम् पद्गतत्वम् ७७ वार्थ प्रक्कुत्थध्वनीनां प्रबन्ध- अस्फटव्यङ्गाम् १ ६ १० गतत्वम्

Digitized by Google

8 ]

विषय: पृष्ठाया: पङ्गी विषय: षाया: प

10 10 सत्रमस उल्लासस क्रसुन्दर व्यक्राम् 100 1७ काव्यदोषनिषये गुगीभतव्य क्स्य ध्वनिवत् े तात्मर्य्यम् प्रभेद: 1०८ ५ तत्र सप्रमोल्लासारम: १३० वस्तव्यङ्गालङ्कारख न गवी-

भतव्यङ्गता १०८ 1३०

ध्वनिगगोभृतव्यङ्गायो: पद्दोषविभाग: १३१ १

श्रुतिकटुता सदर: 102 1 प्रकारान्तरेण ध्वनेस्त्रवि- चुातसंक्कार: १२

ध्यम् न्प्रयुत्तत्वम् १३२ ८ १1० ३ अ्रासमर्थत्वम् १३२१३

१२ निहृतायलम् १३२ ३ अनुचितार्थता १३३ ८ निरधकता १३२ १४

षछस उल्लासस ग्रवाचकता १२३ १७ अशलोलता १३५ १

निर्यये तात्पर्य्यम् सन्दिग्धता १३५ १४ अप्रतीतत्वम् १३६ २ तत् पछोल्लासारमा: १२८ २ पाम्यलम् १३६ नेयार्थत्वम् १३६ w खरपम् १२८ २ क्लिटलम् अन्दार्थचित्रयो: क्रमेग १३७ २ विधेयाविमर्ष: २ उदाहरगो १३७ १२८ ४ विरुद्धमतिकारिता प्रब्दार्थचित्रयो: वङ्- १३२ عر मददोषाणां केषाज्चित वाक्य- भेदता १२६ १३ पटांभगवत्वम् १२२ १५ १४० वाक्यगतपद्दोषागामदा- हरगानि १४०

Digitized by Google

[ y]

विषय: पृष्ठायाः विषय: पृष्ठाया: पड्डौ यतच्छन्द्यो: साकाङ्निरा- काङताविचार: १४५ १ स्थने कवितपदस्य पदांभगतदोषायामुदा- गणता १६८ ८ हरगानि १४= १३ व्रकमता १७१ १४ अप्रयुकतादीनामसाम य्ेरु पतै2पि कमतपराथता १७२ १० प्ृथगुतिवीजम् १५२ १२ कार्थदोष: १७३ वाकदोषा: १५३ १ व्पुष्टार्थता १७ १६ प्रतिकूलवर्रोता १५३ ११ कषार्थता १७४ १ उपहृतविसगता १५४ १० व्याह़ताथत्वम् १७५ १ सन्धावपलीलता १५५ १३ पुनरुक्कत्वम् १७५ विसन्धि: १५४ १ इुष्कुमत्वम् १७५ १५ हतटसता १५ ६ साम्याथता १७६ न्यूनपद्त्वम् १५८ १ मन्दिग्वार्थता १७६ ear अधिकपद्त्वम् १५८ 9 निहेतता १५६ ८ १७६ १३ कवितपद्लम् प्रसिद्िविरोघ: १७६ १४ पततकर्ष: १५६ १३ प्रसिद्धिविरोधस्य कविसमया- समाप्रपुनरात्तता १ ६० ३ १६० सिद्धत्वे न दोष: १७७ ५ विद्याविरोष: १७० ११ साभवन्मतयोग: १६१ १ अनवील्लतता अनभिहितवाच्यता १६१ ११ १७८ ११ सनियमे नियम: oc १६५ १० १७६ वस्ानस्यपढ़ता व्नियमे सनियम: १७६ १० सखान सयसमासता १६६ विशेषेट विशेषः १८० १ सङ्ोयता १६६ १० अविशेषे विशेष: १६६ १७ १८० गभितता साकाङता १८१ १ विरुद्धनतिकारिता १६७१० व्पद्य तता १८१ प्रसिद्धिहतता १६७१३ सहचर भिन्नता १ भग्नमक्मता १६८ २ प्रकाशित विरुद्धता १८२

Digitized by Google

[ 4 ]

विषयः पृष्ठाया: पड्डा विषय: पष्ठाया: पड़डौ

विध्ययुत्तता १८२ न्यूनमदत्व' गुणाः १८२ १ अनुवादायुक्कता १८३ न्यूनमदत्व न गुणो न व्यक्पुनः स्रीकतत्वम् १८३ दोप: १२२ ६ अशलोलायता १८४ १ अधिकमदत्वं गुय: १६२ १३ कर्याावतंसादिपदे न मौन- कथितपदत गुय: १८३ ८ रुतय दोष: १८४ ई पतत्प्रकर्ष: गयः १६४ ५ कर्णावतंसाद्यन्यस्थखे मोन- सभाप्रपुनरात्ततव न वक्यदोष: १८५ १४ दोषों न गुख: 128 ¢ विशेषयदानाथं क्कचित् अ्रस्ानस्यसम.सः पीनरुतयम् न गया: दोष: १८६ गर्भितत्व गुपा: १८४ १० प्रसिद्धिसत्वे निहेतोरङ्- रसदोषा: टता १८६ व्यभिचारिया: खगन्दवाच्य- कानुकरमे सर्व्चेषामदोषता तभ् १८७ १ रसस्य खतन्द्वाच्यलम् ६६ १४ दोषागाम् कचिद्दोपता खाविन: खभन्द्वाच्य- गपता वा १८७ ५ त्वम् १२७ عر कष्टार्थताया: गुगता १८७ ८ अनभावस्य कष्टकल्पना१ ८७ १३ कष्टता न दोषो न विभावस्य कट्टकल्पना १२८ ५ गय: १८८ १४ प्रतिकूलविभावादि- परियह: १८६ १६८ ११ ३ पुनःपुनर्दीपि: १ अश्तोलत्वं गग: १८६ १६६ काकारड़े प्रधनम् मन्दिग्धत्वस्य गुयाता १६०१० चाकाबड़े चेद: 8 स्प्रतीतता गृण: १८१ १ मङस्यातिविस्तृति: साम्यत्व' गग: १६१ ११ 9

Digitized by Google

[ ']

विषय: पृष्ठाया: पडा विषय: पृठ्ठाया: पड़डौ

प्रक्तिविपर्य्यय: २०० क्ोजोगुगाल बगाम् २१६ or ty JE

चनङ्गस्याभिधानम् २०१ प्रसाद्गगालच्चगाम् २१७ १

व्यभिचारिय: खपद्वाच्यत्व- वामनाझातादभभन्द- मदोष: ५ू गुगासरीकार: २१७८ विरुद्ध रससज्जारिभावादीनां बाध्यतयोतिगर: २०३ १ गुणानां लचगानि विरुद्धयोरपि रसयोरेकल यस्तिंथ यस्यान्नर्भाव: निवेधप्रकार: २०५ १ यस्य चादोषखढपता२१७ विरुद्धयोरपि रसयो: अविरोष: २०ई 8 गणानां वग्तिंख यस्या-

सप्रमोल्लाससमापनम् २०६ १० न्वर्भाव: यस्य च

• अदोषता

चठ्टमस्य उल्लाससय माधुय्येगुवास्य व्यञ्चका: २२१

गुणालङ्गारभेद- कोजोगगास्य व्यअ्जका: २२२ ४ प्रसादगपास् व्यञ्चका: २२२ ११ रचनाया: कचित् तात्मय्यम् वैपरीत्यम् २२३ ७

तल्न अटमोम्मासारमा: २१० १ गपालच्चगाम् २१० २ गुणानां रसधम्मलम् २१० 8 नवमस उल्लासख २११ गुगालङ्गारयो: प्रभेद:२१३ रीतिसहितशब्दा- で लङ्गारनिष ये

खगडनम् २१४ तात्मर्य्यम् INY Ma गुणार्विभाग: २१५ माधुयगयालचगम् २१५ ई वक्रोकि: २२५ ३

Digitized by Google

[ =]

विषय: लषठाया: पङ्डौ विषय: पष्ठाया: प

कानुप्रास: दशमस उल्लासख टत्ति: २२७ ककानप्रास: २२७ अलङ्गारदोषनिय य-

उन्ानुपरास: २२८ १ उपनागरिका रीति: २२८ ये तात्मर्य्यम्। 50 परुषा रोति: २२८ कोमला रीति: २२८ तत्र दथमोल्लासारमभ: २५७ १

उपमा २५७ १

बधाक्रमं वेदर्भोगौड़ी- पूर्योपमा लुप्रोपमा च २५८ १

पाञ्चाजीति नाम २२६ १ न्रोती उपमा २६०

खाटानुप्राम: २२२ वार्थी उपमा १

यमकम् २३० १३ उपमाविचार: २६३ 50 खखेषः भब्द्गत: २३५ १० धमालोमे उपमा

श्लेषस्य नवमो भेद: २३६ ५ उपमानलोमे उपमा २६७ ७

श्लेषविचार: २४० द्रवादिलोपे उपमा २६८

दोषगुणालद्कारायां मन्दार्थ- धम्मवाद्युभयलोपे

गतत्वे नियामकम् २४१ उपभा १७० १

चित्रालङ्वार: २४८ धर्म्मोपमानलोमे उपभा७१

खङ्गबन्ध: २४2 ३ उपमेयेवादिखोमे

मुरजबन्ध: २५० १ उपमा १७१

पद्मबन्ध: २५२ १ धन्मोपमानेवादिलोमे

सव्वतोभट्रम् २५३ १ उपमा १७१

पुनरुततवदाभास: २५४ ३ उपमाया: पञ्चुविद्यति-

9 २५६ विधत्वम् २७१ AY D मालोपमा २७३ रसनोपमा २७४ १ वानन्वय: २७४ १०

Digitized by Google

[&]

विषय: पषाया: पड्की विषय: पष्ठाया: पत्रू

छपमेयोपमा २७५ उपमानस्याधिकत्व न

उतेचा 2 ७६ व्यतिरेक: ३०२ ममन्देह: २७७ व्यतिरेकस्य भेदा: ३०३ १

रूपकम् मालाष्यतिरेक: 50४

समस्लवस्तुविषय्ूपकम् २८० १ व्याक्षेप: ३०५ १ विभावना ३०६ १२ विभेषोकि: ३०७ निरङरूपकम् २८२ ११ ३०८ १

मालाूपकम् ३०८ परम्परितरूपकम् विरोष: ३०६ ७

रसनाकूपकम विरोधविभाग: ३०२१० न्पहति: २८६ खभाषोकि: ३१२ ५ स्लेष: सथगत: व्याजसति: श१२ १२ समासोकति : २ सहोकि: २१३ १० निदशना २८६ १० विनोकि ७१४ १ मालानिदशना २८० १६ परष्त्ति: ३१४ ह निर्दर्शना कन्यदपा २६०१७ भाषिकम् ३१५ कमस्ततमशंसा काव्यनिङ्गम् श१५ १२ २६१ १ पर्य्यायोक्तम् ३१६. १६ कनिभयोकति: उदात्तम् ३१८ ४ प्रतिवसतूपमा १ उदात्तम् अन्यविधम् ३१६ हटान्: समभय: ३१६ 9 १ दोपकम् समुचयः आान्यविध: ३२१ मानादीपकम् २०१ पर्याय: ३२२ वृस्ययोगिता ३०१ पर्ययाय: कान्यविधः ३२३ व्यतिरेक: वनमानम् ३२४

Digitized by Google

[ १0 ]

विषय: पष्ाया: पड्डौ विषय: पषाया: पड़डौ परिकर: ३२५ व्याघात: २४2 2 व्याजोकि: २२५ १२ संसष्टि: १५ परिस्ा ३५१ कार गमाला ३२७ ११ मन्दे हसङूर: ३५५ १ कान्योन्यम् ३२८ 2 मन्देहसङ्कर स्थलनि- उत्तरम् ३२2 गायः ३५६१ उत्तर सार्न्यािवलद्वार नान्तर्भावसम्भव: ३० १ र: ३५७ १२ सन्म् ३३०११ चलद्वाराणां गब्दाथगतत्व- सार: ३३१ १५ नियम: ३ असङ्गति: २३२ अलड्गारदोषा: पटथक न विरोधाद्सङ्गतेभद: श२२ सन्ति ३ ६० : समाधि: ३३२ 8 अनुप्रासदोषा:, तेवामुकेटन- समम् २३२ 2 र्भावस ३६० विषम: ३३४ ११ यमकदोष:, तस्य उत्तटन्न- अधिकम् ३३६ र्भावव ३६१ 1० प्रत्यनीकम् ३३७ उपमादोषा : तेषामुकतेटन्न- M मीलितम् ३३८ ३ र्भावख् ३ ई२ १ एकावली ३३६ उपमायां कचितृ लिङ्कवचनादि- oc सरगम् ३४० भेदस्यादुष्टता ३६३ १० म्वान्तिमान् ३४१ कालादिभेदे उपमाया: दुष्टता- प्रतोपम २४२ व्यवस्थापनम ३६४ सामान्यम ३४४ १० उपमायामपरौ दोषौ तयोकुती- विश्ेष: ३ ३६६ ६ तद्गुग: २४७ १२ उत्परेनादोष: तस्य उक्तेटन्न- ्ातङ्गण: ३४८ र्भावस ३६७ १२

Digitized by Google

११ )

विषय: पृष्ठाया: पक्कौ विषय: पृष्ठाया: पक्कौ

अर्थान्नरन्यासदोष: ३६७ १३ प्रस्ततप्रशंसाया: दोष: तस्य

समासोकिदोष: तस्य उत्रे- उक्केटन्नर्भावय ३६६८ 2 न्वर्भावद्य द्भमोल्लामसमापनम ३७० ५ काव्यप्रकाशसमापनम् ३७० ई

Digitized by Google

Digitized by Google

काव्यप्रकाशस् वर्णानुसारि निर्घएटपनम्।

.0

विषय: पठ्ठाया: पड्डौ विषय: पृष्ठाया: पडौ

अधिकमदता दो० १५८ अकागणे चोद: दो० १२६ ४ कधिकपद्ता कचित अकारड़े प्रथनम् दो०१६2 २ गण: १६२ १३ सक्रमता दो० १७१ १४ वा नङ्नस्याभिधानम् २०१ वगढ़व्यक्गाम् २० वानन्यय: म० २७४ १० वनभिहितवाच्यता 9 100 दो. १६१ ११ आलगांक्गिभाव: अनवोकवत्वम् दो० १७८११ सङ्कूर: ब० ३५१ कनियमे नियम: दो०२७६ १० अनुकरसे सर्व्ेषाम- दो० १६६ दोषता १८७. १ वातङप: २४८ अनचितार्थता दो० १३२ वतिशयोकि: २६६ चनुप्रास: ग्र० वत्यन्नतिरस्ृतवाच्य- अनुप्रासदोषाः २२६ عر ३ ६१ 10

ध्वनि: ३४ र्ई अनुभाव: ३८७

वधमकाव्यम् व्नुभावस्य कष्टकल्पना अधिकम् न्० २३६ दो० १६७

Digitized by Google

[ २ j

विषयः रृष्ठाया: पड्डा विषय: पृष्ठाया: पङ्ड

खनुमानम् ब्र० ३२४ अथव्यत्ति: गन्दगप: २१८ ३ अनुवादायुकतता दो० १८३ 8 कर्थव्यञ्चकता १ कान्योन्यम् स्र० ३२८ अर्थव्यझ्जकतायां मन्दस्य अपदयुक्कता दो० साहाय्यम

अपराङ्ग्व्यङ्ाम् १०१ १२ अर्थथ्तयुत्थध्निविभाग: ई६ २ अपप्ति: छा० २८६ व्पुष्टार्यता दो० १७३ १३ मदाहरगानि ७० ३ अप्रतीतत्वम् दो० २३६ २ व्थभ तयुस्थध्वनिप्रभे दानां अप्रनीतत्वं कचित् प्रबन्धगतत्वम १ गय: १६१ १ वर्धान्तरन्यास: ग्र० ३०८ ७ आाप्रयुक्तता दो० १३२ २ ३६७ नापयुक्तता कचित कर्थान्नरसंक्रमित-

न दोष: १८६ ३ वाच्यम ३४ अप्रयुक्ततादीनां पृथ- वर्द्धान्नरेकपदता दो० १६० गुक्किवीजम् १५२ १२ कालच्छक्रमव्य ङ्ाम ३७ अपस्ततप्रशंसा च० २६१ चलङ्कारदोषागामुतत- नम्रस्ततप्रभंसाभेदाः १६१ १० व्वन्नर्भाव: ३६० अभवन्ततयोग: दो० १६१ १ २११ अभिधामला व्यञ्जना २४ अलद्वारायां मन्दार्थ- अाभिधाविचार: १० १ गतत्वे नियामकम् २४१ ३

अमतपरार्थता दो० १७२ १४ ३५६ वथगयासीकार: २१८ वावाचकता दो० १३३ १७ 6

अर्थचित्रम् १२८ काविवच्तिचितवाच्यम् ३४ अर्धचित्रस् वङभेद्ता१२६ १३ अविशेषे विभेष: दो० १८० रद

काथदोषा: १७३ १३ कापलौलता दो० १२५ अर्थव्यक्ति: अर्धगुया: २२० २ अश्लीलता कचित गुप: १८६ ६

Digitized by Google

[ ३ ]

विषयः पृष्ठाया: पङ्गौ विषय: लषाया: पड्डौ

अश्लीलाथता दो० उतप्रेचादोष: ३६७ १२

असङ्कतिः दो० 1 उदान्तम् स्र० ३१८ 8

असमर्थता दो० १३२ १२ अन्यविधम् ३१२ १

ब्रसन्दरव्यक्गाम् १०७ १७ उदारता अर्थगया: २१२ वस्थानस्यपदता दो० १६५ १० , पब्दगप: २१७ सस्यानस्थसमासता

दो० १६६ ४ स्थल कथितपदस्ा-

मसानस्यसमासता दुष्टता १ ई८

कचित गुया: १८४ उपनागरिका रीति: २२८ १

कस्फटव्यक्गम् १०६ १० उपमा सर० २५७ २ २६१ उपमादोषा: ३६३ १ उपमादोषी अपरी ३६ई

व्राचेप: अ्र० २०५ १० उपमानस्य आधिको

न व्यतिरेक:

न लच्चणा १४ उपमायां कालादि- 50 ार्थो उपमा २६१ भेददोष: ३६४

वार्धी व्यज्जना २७ उपमाया कालादि- भेदस कचित् वदोषता ३६५ १२ उपमायां लिङ्गवचन-

उत्तमकाव्यम भेददोष: ३६२ ३ AJ

उत्तरस स्र० ३२२ ७ उपामा्या लिङ्गवचन-

उत्तरस् नान्यरि- भेदस्य मादोषता ३६४ २

न्रान्नभाव: उममाया पञ्चविंभति-

उतप्रचा श्र० १७६ १ विधत्वम २७२ ४

Digitized by Google

50

विषय: पृष्ठाया: पड्डौ विषय: पष्ठाया:

उपमा चौती १ उपमेमोपमा क्रा २७५ १ पौनरून्यम् १८४ ई उपहृतविसर्मता दो० १५४ १० कर्यावतं साद्यन्यस्थवे

उपादानलचणा पौनरक्यदोष: 40 १३ १८५ १४ कष्टार्यता दो० १७४ १ कष्टार्थताया: गुरता १८७ ए कटार्थता कचिन् न एकदेशविवर्त्ति गुगो न दोष: १८८ १४ रूपकम कर० २८१ १०७१ 50 एकावली क० कान्ति: नर्थगुय: २२० ,, गन्द्गुण: २१८ ५ संङ़र: म्र० ३५७ १३ कारएमाला स० ३२३ ११ काव्यलिक्कम क्र० ३१५ १

श्ो काव्यस्य कारयाम Al

शोजोगप: अथ- प्रयोजनम्

50 गत: २१८ खरूप

२१६ कोमला रीति: २२८ रसगतः श्रोजोगगासय व्यख्चका: २२२ ४ किटता दो० १३७

श्रोजोगणस लचच- २१६ ५ ख गाम खड्गबन्ध: ग्र० ३

क ग

कचित पदल्वम दो० १५८ १३ गर्मितत्वम् दो० १६ई १ कवितपदत्वस्य गगता १ ६८ ८ गर्भितत्वस कचित्

१२३ ८ गगा: १८४ १०

Digitized by Google

[ v]

वियष: पृष्ठायाः विषय: पृष्ठाया: पड़ी

गगलचगम २१० २ क

गृगाविभाग: २१५ ऊकान प्रास: २२७ ७ للرـ गुयानां रसधम्मोल्वम् २१० गुगानङ्गारयोभेद: २१३ गुगीभृतव्यङ्गाकाव्यस् ५१५ त

गणोभूत व्यक्षयकाव्य- ३४७ १२ प्रभेदा: १०० २ नात्म्य्यार्ष: ७

गुणोभृतव्यङ्गास्य ध्वनियत् प्रभेद: १०८ वन्ययोगिता का० ३०१

50 गढ़ व्यङ्गास् २० ३ गौड़ी रीति: गोगी लचगा १७. १ गौर्वाह्हीक दरत्यव लच्चार्थनिर्याय: १७ पू दोमकम स्र० २६६ ११ साम्यलम दो० १२६ ई दुष्कुमत्वम दो० १७५ १५ साम्यतवं कचित्, गुग: १६१ ११ टान्: म०

याम्या रीति २२८ ८ दोषगुपालङ्वारागां साम्यार्थता दो० १७६ ५ मन्दार्थ गतत्वे नियामकम २४१ ३ दोषलचगाम् १३० २ दोषाखां कचिद् अदोषता चित्रम् प्र० २४८ह गुगता वा १८७ १ चित्रकाव्यम् चित्रकाव्यस्य बङ्च- भेदता. १२८१ ध

व्युतसंस्कार: दो० १३१ १२ ध्वनिकाव्यम् ५. र

Digitized by Google

ई ]

विषय: पष्ठाया: पङ्की विषय: पृष्ठाया:

प सङ्र: १०६ १ घ्वने: भेटसर्म्ट्टः १ पतत्मरकर्ष: १५८ १३ ,एुडमेट्सङगलनम् ६५ १ पतत्रकम: क चित् गुय: १६8 ५ ,संहट्टिसङ्री ३ पददोषविभाग: १३१ १ " सहट्ाद्यधीना पददोषायां केचित् बाका-

मख्या पदांभगता: 6

ध्वनेस्त्रे विध्यम् ११० १ हरयानि १४८ १३ पद्वन्: म्र० २५२ १ न परम्परित्पकम् का० २८₹

निद्शना प्र० २८६ १० परिकर: सर० ३२५

कान्यविधा प्० २६०१७ परिदृत्ति: प्० ३१४

निरङ्गरपकम् न् २८२ ११ परिसक्म क० ३२ई निर्थकत्वम् दो० १३३ १४ परुष रीति: २२८ ५ू निर्हेतता दो० पर्याय: प्र० श२२ निर्हेतता कचित् न मथ्यायोक्तम् त्र० २१६ १६

दोष: १८६ पाख्ाली रीति: २२६ 8

निहतायता दो० १२२ पुनःपुनर्दीप्नि: दो० १ निह्हृताथता कचित् न पुनरुक्तवदाभास: श्र. २५४ للےے दोष: पुर्णोपमा क्० २७५ 9

नेयार्धता दो० १३६ पौनकुश्यम् न्यूनपद्तवम् दो० १५८ पौनरतयम् कचित् न

न्यनपद्त्वं कचित् गुय: १६२ दोष: १८६ १ 9 न्यूनपदत्वं कचित् न एव्ोनापिच दोष: १२२ ई मकतिविपर्य्ेय: दो० २०० ?

Digitized by Google

[ 6

विषय: पष्ठाया: पड़ी विषय: रछाया: पङ्

प्रतिकूलव्गाता दो० १४८ १ म

प्रतिकूलविभावादिपरि- मकलाचरगाम् यह: दो० ११८७ मध्यमकाव्यम् १५ प्रतिवसतपमा क० २६८ १ माधुर्य्यगुयाः अथगतः २१२ ५ प्रतीपम् प्र० ३४२ "रसगतः २१५ प्रत्यनौकम् न्र० २३७ "पब्दगतः २१८ AlI प्रसादगुयाः व्धेगतः २१६ माधुर्य्यगरास्य व्यञ्जकाः नर २ 20 "रसगतः - २१७ १ मालादीपकम् न्र० ३०१ १ "भब्दगतः २१८ १ मालानिदर्गना क्रा० २६० १७ प्रमाद्गगस् व्यक्ञका: २२२ ११ मालाहूपकम् क्र० मसिद्धिविरोध: दो १७६ १४ मालाव्यतिरेक: क्र० ३०४ 9 प्रसिद्धिविरोषस्य कचि- मातोपमा बरा० २७३ T w ददोषता १७७ ५ मीलितम् स्र० ३ पसिद्धिहतत्वम् दो० १६७ ११ मरजवन्ध: प्० २५० १ भ

भग्नप्रक्रमता दो० १ ६८ २ य भाव:

भावस्य उदय: ई२ यत्तत्पद्यो: साकाङ्ग- 2

"भवलता ई२ निराकाङ्कताविचार: १४५ १

"पान्तिः ६२ यथासख्काम् म्र० ३०८ !

"मान्यादोनां कचित् ב यमकम् ञ्रर २३० १३ यमकदोष: प्राधान्यम् ६४ ६ ३६१ १०

"मखिि: ६२ र N L भावाभास:

भाविकम् क्र० ३१५ रचनाया: कचित्

मान्निमान व्रा० ३४१ 8 वपरीत्यम् २२३

Digitized by Google

[ = ]

विषय: पष्ठाया: पडौ विषय: पष्ठाया: पक्तौ

रसदोषविभाग: "उपमानलोपे २६७ عر रसनोपमा प्र० २०४ १ "उपमे षेवादिलोमे२७१ ३

रसविभाग: 20 पूर "धम्मनोमे २६ई

रसस्य सभन्टवाच्यता "धर्म्मैवादिलोमे २७० दो० १६६ १४ रसागामुदाहरयानि ५र १ रसादे: पदैकदेभरचना- लोपे २७र ४ वयागनत्वम् ८७ १ रसादे: प्रबन्धगतत्वम् ८४१०

रसाभास: २ वक्कादीनां वैभिक व्यक्षनो-

रूपकम् श्र० २७६ ११ दाहरगानि २८ ₹

वक्रोकि: प्र0 २२५ ₹

ल मुगोभृतव्यङ्गाता १०८ ६

लचचगालचया १३ वाक्यदोषा: १५३

लचचगा १२ वाक्यनिष्ठपद्दोषागामदा-

लचणामलव्यञ्जनाव्यव- हरयानि १४0 2

w स्थानम् २१ २ वाचकभव्दः

लन्पायां प्रयोजन- 9

प्रतीति: १५ वाच्यार्थनिराय:

लचयाया: षड्रिघल्वम् १६ ह वामनाातणपालङ्गारलच्-

२० गखगडनम् २१४ ३

लाचगिकभन्द: २० १४ लाटानप्रास: व्र० २२६ खीकार: २१७ ८ लुप्नोपमा प्र० २५६ दूवादिलोपे ३ गुगाखोकार: २११ १

Digitized by Google

[2 ]

विषय: पृष्ठाया: पड़ग विषय: पृष्ठाया: पङ्कौ

विद्याविरोध: दो०: १७७ ११ छन्ति: २२७ ४

विधेयाविमर्ष: दो० १३७ दृथ्यनप्रास: न्० २२८ १

विध्ययुक्तता दो० १८२ ६ वदर्भीरीति: २२६ १

विनोकि: प्० २१४ १ २६ १०

विप्रलन्भविभाग:

विभाव: ३८ ७ व्यतिरेक: क्र०

विभावना स्र० ३०६ १२ व्यतिरेक्कविभाग: ३०४ विभावस्य कष्टकत्पना व्यभिचारिग: सशन्द

दो० १ वाच्यत्वं दो० १६६ ५ विरुङ्धमतिकारिता दो० १२६ ५ व्यभिचारिय: खगगन्दवा-

विरुद्धयोरपि रसयो: च्यतवं कचितृ न दोष: २०२ ५

कचिदविरोध: २०६ ४ व्यभिचारिभाष: ३८.७

विरुद्धयोरपि रसयोरेकत् व्यभिचारिभावविभाव: ५७ ११

समावेभप्रकार: २०५ १ व्याघात: प० ३४२:२ व्याजसतति: व० ३१२१२ बाध्यलेनोकिगुंग: २०३ व्याजोकि: स० ३२५ १२ विरोध: ना० ३०६ व्याहतायता दो० १७५ १ 6

विरोधविभाग: ३०६ १० ३३२ विवच्चितान्यपरचाच्य- पा

ध्वनि: मन्दचित्रस्य बहवो विशेष: स्र० ३४६ ३ भेदा: १२६१२ विशेषेट विभेष: दो० १८० १ मन्दचित्रसरूपम् १२८ २ विशेषोकि: म्र० ३०७ पन्दचिल्रोदाहरगम् १२६ १ 20 विषम: क्र० ३३४ ११ भन्दभे दा: २

निमन्धि: दो० १५४ १३ भन्द्भ तयुत्थध्वनि ६५ ८

Digitized by Google

[ १० ]

विषय: पष्ठाया: पत्री विषय: पृष्ठाया: पड्ी

मदोगता दो० १६६ १० कदाहरगम् ६८ २ सनियमेट नियम: दो०१७६ ४ मन्दम कुरत्याथंत्र कुपत्थ- सन्दिग्वलम् दो० १२५ १४ ध्वनीनां पदगतत्वम् ७७ ६ सन्दिग्यत्वं क चित गुया:१८० १० १०६ १५ मदाहरगाम् ईई १ सन्दिग्वार्यता दो० १७६ ई भन्दस्य व्यञ्ञकतायामर्थ- सन्देहसङूर: ३५५ १ साहायम् २६ १२ समता अगण: २२० 50 पन्दार्थोभयम क्ुात्यध्वनि: ७५ ११ "भब्दगगा: २१८ ३ पान्तरस: १ समम् क्र० ३३२ गडा लचपा १७ १ समस्वस्तविषयरूपकरम् भुतिकदुतवम् दो० १३१ २८० १ स्रौतो उपमा पा० २६० १ सम.धि: स० ३३३ 8 श्लेष: भब्दगत: क० २८८ समाधि: अथगण: २२७ "अर्थगतः घर० २२५ १ ,,गन्दगय: २१७ स्ेषगुग: अथगत: २२० ३ समाप्रपुनरात्तता दो० १ ६० All , भन्द्गत: २१७ १० समाप्रपुनरात्तता कचित् शलेषविचार: २४० न दोष: للع श्लेषस्य नवमो भेद: २३६ समासोकि: व्० समासोक्रिदोष: ३६८ L समुच्चय: प्र० ३१६ 9 स , अन्यविध: क्र० ३२ १ सं योगादिन कार्थनियमनम् २ ५ १ सभ्भोग: ५२ १० सध्वतोभट्रम् अ्र० २५₹ १ संसटि: म्र० ३४६ १५ ससन्देह: क० २७७ 9

सङर: प० ३५१ १ सहचरभिन्नता दो० १८२ १

Digitized by Google

११ )

विषय: पृष्ठाया: पड्डो विषय: पृष्ठाया: पड्डर

महोकि: स० ३१३ १० स्थायिनः खभन्दवाच्यत्वम् साकाङ्गता दो० १८१ १ दो० १६५ ५ साङ्गरूपकम् स्र० ३८२ स्याविभावा: ५७ साध्यवसाना लचणा सारगाम् ३४० ८

सामान्यम् प्र० ३४४ १० सभावोकति: न्र० ३१२ ५ सार: व० ३३१ १५ सारोपा लचसा १६ १

सच्म् प्र० ३० ११ सौकमार्य्यम् अर्थगुया: २१२ ५ " पब्द्गुया: २१८ ५ हतषत्तता दो० १५६ ₹

Digitized by Google

कारिकासङया

प्रथमे उल्लामे द्वितीये १५ ततीये चतुर्थे २१ पञ्चमे ३

सप्तमे " १७ भ्रष्टमे १२ मवमे

दशमे "

१४२ ममष्टि:

Digitized by Google

॥ श्रीगणेशाय नमः ॥

॥ काव्यप्रकाशः ॥

ग्रन्थारसे विप्नविघाताय समुचितेष्देवती ग्रन्थक्वत परा- मृशति।

ह्वादैकमयोमनन्यपरतन्त्राम्। नवरसरचिरां निर्म्मिति- माद्धती भारती कवेर्ज्जयति।।१।।

नियतिशक्ा नियतरूपा, सुखदुःखमोहखवभावा,परमा-

हृदैव तैः, तादृशी ब्रह्मणोनिर्भ्ितिर्निर्म्म्ाणम्, एतद्वि- लच्णा तु कविवाङ्रिम्मितिः, अतएव जयति, जयत्यथन च नमस्कार आचिप्यतदूति ताम्प्रत्यस्ि प्रपात दति लभ्यते। क

Digitized by Google

२ काव्यप्रकाशः ।

दूह्हाभिषेयं सप्रयोजनमित्याह्ह

काव्यं यशसेऽर्थकते (१) व्यवहारविदे शिवेतरक्षतये। सद्ःपरनिर्वृतये कान्तासम्म्िततयोपदेशयुजे ॥२॥

कालिदासादीनामिव यश:(२) श्रीहर्षा देर्धावकादीना- मिव धनं, राजादिगतोचिताचारपरिज्ञानम्, आदित्यादे- मयूरादीनाभिवानर्थनिवारणं, सकलप्रयोजनमौलिभूतं स- मनन्तरमेव रसाखादनसमुङ्गतं(३) विगलितवेद्यान्तरमानन्दं,

(१) भावक्किप्प्रत्ययनिष्यन्नं चतुर्थ्यन्तमिदं एवं परच। (२) यशदत्यादिकर्म्मणां करोतीत्यनेनान्वयः। धावकः किल त्रीहर्षटपनास्रा रत्नावलीं कत्वा बचधनं लब्धवानिति प्रसिद्धिः। प्रसिद्धिच्च मयूरकविः सूर्य्यपुतकेन कुष्ठान्त्नि- सीणदूति। (३) रसशब्दनात स्थायिभावउच्यते तथाच काव्यार्थ- स्रवणोत्तरमेव सर्व्वप्रयोजनेषूत्तमं स्ायिभावस विभा- वादिसम्वलनरूपेणास्वादेन निष्पन्नं सभिन्नन्जेयज्ञानशून्यं रसास्वादरूपमानन्दमिति समुदितार्थः ।

Digitized by Google

प्रथम उल्लासः ।

भू तव्यापारप्रवणतया(४) विलच्णं यत्काव्यं लोकोत्तरवर्ण- नानिपुणकविकर्म्, तत् कान्तेव सरसतापादनेनाभिमुखीक्त्य रामादिवत् वर्तितव्यं न रावणादिवदित्युपदेशन्न, यथायोगं कवे: सहृदयस्य च करोतीति सव्बथा तत्र यतनीयम्।।

शस्य कारणमाह

शक्रिनिपुणता लोकशास्त्रकाव्याद्यवेक्षणात्। काव्यन्नशिक्षयाव्याम दूति हेतुस्तदुङ्गवे ॥३॥

शक्ति: कवित्ववीजरूप: संस्कारविशेषः, यां बिना काव्यं न प्रसरेत प्रसृतं वा उपहसनीयं स्ात्, लोकस स्यावर- जङ्गमात्मकलोकउत्तस, शास्त्राणां छन्दोव्याकरणाभिधान- कोषकलाचतुर्यरग गजतुरगखङ्गादिलच्णग्रन्थानां, काव्याना-

विभर्शनाद्युत्पत्तिः, काव्यं कत्तु विचारयितुञ्च ये जानन्ति तदुपदेशेन करणे योजने च पौनःपुन्येन प्रृत्तिरिति तयः समुदिता: न तु व्यस्ासस्य काव्यसोङ्गवे निर्म्माणे समुझासे च हेतुर्नतु हेतवः ।

(४) रसस्य चङ्गभूतउपायस्वरूप: व्यापारः विभावादि- संयोजनं व्यञ्षना वा तस प्राबल्येन तन्त्निष्याद्यरसस्यैव प्राधान्यात्।

Digitized by Google

काव्यप्रकाशः । oc

एवमस्य कारणमुकका स्रूपमाह्ह तददोषौ(५) शब्दार्थी सगुणावनलङ्कती पुनः क्वापि। दोषगुणालद्कारा वच्न्ते, क्वापीत्यनेनैतदाह् यत् सर्व्वत्र सालङ्वारौ क चित्तु सुटालङ्कारविवहऽपि न काव्यत्वहानि: । यथा यः कौमारहर: स एव हि वरसा एव चैत् कपा- से चोन्मीलितमालतीसुरभयः प्रौढ़ा: कदखानिलाः। सा चैवास्ि तथापि तत् सुरतव्यापारलीलाविधौ रेवारोधसि वेतसीतकुतले चेतः समुत्करठते।। अत स्फुटो न कदलङ्कार:(६) रसस्य च प्राधान्याब्ना- लङ्ारता। (५) काव्यत्वविघट कच्युतसंस्कारादिप्रबलदोपरहितौ, अ्र्र- नलङ्कती इत्यादि न लक्षणघटकं किन्तु सालङ्काराविति विशे- षएं ग्राह्यति, एतच्च अनलङ्कती इति नञोऽस्ुट तारूपेषदर्थ- तावललभ्यमिति, रसात्मकमिति लच्णं रसाभासाद्यात्मक- काव्ये त्व्याप्तमिति सर्व्वसंग्राह्हकमिदं ऊतं। (६) अब हि हरोवरद्त्याद्यनुप्रासस्य सुटस्यापि प्रक्ृत- रसप्रतिकूलवर्ण घटितत्वेम नालङ्वारता। विभावनाविशेषो- की सत्यावपि न सफुटे कारणकार्य्ययोरकथनस्य आर्थस्यापि त्वाचकनत्रादिनानुपात्तत्वात्। अतएव अनयोरस्फुटतेन एतन्मूलकसन्देहसङ्गरोऽपस्फुटद्रति निर्विविवादस। ननु रस- वदलङ्कारोडसु दत्यतब्राह्ट रसस्ेति।

Digitized by Google

प्रथम उल्ासः ।

तङ्गेदान् क्रमेणाह ददमुत्तममतिशयिनि व्यड्गो वाच्याद्धनिर्बुधेः कथितः ॥४ ॥

दूदमिति काव्यं, बुधैवैयाकरण: प्रधानभूतसोटरूपव्यज्ध व्यन्जकस्य शव्दस् ध्वनिरिति व्यवहार: कतः, (७) तत-

श्दार्थयुगलस्। यथा निःशेषच्युतचन्दनं स्नतटं निर्म्ृटरागोऽवरो नेत्रे दूरमनखने पुलकिता तन्वी तवेयं तनुः । मिध्यावादिनि! दूति! बान्धवजनस्याज्ञातपीड़ागमे! वापीं सातुमितो गतासि न पुनसतस्ाधमस्यान्तिकम्।।

अ्त्र तदन्तिकमेव रन्तु गतासीति प्राधान्येनाधमपदेन व्यज्यते।।

अतादृशि गुसीभूतव्यङ्धं व्यड्गे तु मध्यमम्।

(७) पटादिभिः वर्णसमुदायरूपैः नषिकैः पदैः सोटरूप: नित्यः शब्द: व्यज्यते, तेन च चभिव्यक्ेन अर्थ: प्रतीयते दति तादशस् प्रधानीभूतसोटव्यञ्जकस वर्णसमु- दायसरूपस् पटादिशब्दस ध्वनिरिति संसेति वैया- करणनिर्य्यास: ।

Digitized by Google

काव्यप्रकाश: ।

अताददशि वाच्याद्मतिशयिनि। यथा

ग्रामतरुणं तरुरया नववञ्तुलभन्जरीसनाथकरम। पश्यन्ता भवति मुजर्न्त्ितरां मलिना सुखच्छाया ।

अत्र वच्चुललताग्टहे दत्तसङ्कता नागतेति व्यड्ञ्ं गुणी- भूतं तदपेचया वाच्यस्यैव चमत्कारित्वात्। शब्दचित्ं वाच्यचित्रमव्य्न्ववरं सृतम्॥५ ।। चितमिति गुणालङ्गारयत्तम, श्रव्यञ्ञमिति स्फुटप्रतीय- मानार्थरहितम, अवरमधमं। यथा खच्छन्दोच्छ्लदच्छकच्छकुहर च्छातेतरासच्छटा

ट्रोहोट्रकमहोर्म्भिमेदुरमदा मन्दाकिनी मन्दताम।।

विनिर्गतं मानद्मात्ममन्दिराङ्गवत्युपसुत्य यटच्कयाडपि यम।(८) ससम्भ्रमेन्द्रद्रुतपातितार्गला निमीलिताचीव भियाऽमरावती।।

इति काव्यप्रकाशे काव्यस प्रयोजनकारणखरूपविशेषनियायो नाम प्रथम उल्लास: ।। * ।।

(८) यं इयग्रीवन्टपम् ।

Digitized by Google

॥ द्वितीय उन्लास: ॥

क्रमेण शब्दार्थयो: खरूपकाइ खाइाचको लाक्षणिक: शब्दोऽत व्यञ्कस्त्रिधा। अत्रेति काव्ये। एषां स्वरूपं वच्चते। वाच्यादयस्तदर्थाः सुः वाच्यलच्यव्यन््घाः। तात्मर्य्यार्थोऽपि केषुचित्॥ ६॥

र्थानां समन्वये (१) तात्पय्यार्थो विशेषवपुरपदारयोऽपि वाक्यार्थः समुल्लसतीत्यभिह्हितान्वयवादिनां मतम्, (२) वाच्यएव वाक्यार्थदूत्यन्विताभिधानवादिनः ।(३)

(१) समन्वये परस्परसंसर्गबोषे। (२) अभिह्हितानां पदार्थानां अ्रन्वयवादिनो नैया- यिकाः। तेषामयमाशयः घटं करोतीत्यादौ घटटत्तिकर्म्मत्वा- नुकूलऊ्वतिमान् दूत्यर्थो बोष्यते तत्र च घटशव्दस्य घटोऽर्य: अम्प्रत्ययस च कम्मता दत्तिता तु न कखापि दूत्यपदार्थोऽपि त्तिता तात्मर्य्यवशात् अनयोः संसर्गविधया भासते इति। (३) अ्रन्वितानामेव अभिधानं शब्दबोध्यत्व तद्दादिनो मीमांसकाः, तेषां मते अन्त्नितघटादावेव घटादिपदानां शकि:

Digitized by Google

काव्यप्रकाशः । Is

मर्व्वेषां प्रायशोऽर्थानां व्यञ्तकत्वमपीष्यते।

तत्र वाच्यस यधा

माए घरोवअरणं श्रज्ज ज ण त्थत्ति साहितं तुमए। ता भण किं करणिज्जं एमेश ए वासरो ठादू।(४)

अत्र खैरविह्यारार्थिनीति व्यज्यते।

लच्यस्य यथा

साहेन्ती सहि! सुहनं खणे खगो दूणिआासि मन्फ कए। सम्भावगेहकरणिज्जसरिसतं दाव विरदूअं तुमए।।(५)

अत मत्प्रियं रमयन्त्या त्वया शत्रुत्वमाचरितमिति लक्ष्यं, तेन च कामुकविषयं सापराधत्वप्रकाशनं व्यज्रम्।।

शाव्दबोधे तु आकाङ्कादिवशात् वृत्तितादिविशेषरूपमेव भासते दति नापदार्थोवाक्यार्थः । (8) मातर्गृहोपकरणं त्रद्य खलु नासीति साधितं त्या। तङ्गण किं करणीयमेवमेव न वासरस्तिष्ठतीति स०। (५) साधयन्ती सखि! सुभगं चरो चणे दूनासि मतुकते। सङ्गावसेडकरणीयसटश तावद्विरचितं त्वयेति स०।

Digitized by Google

द्वितीय उल्लासः । ٤

व्यन्सं यथा।

उभ्र पिज्चल ! गिम्मन्दा भिसिणीपत्तम्त्ि रेहद वलाचा।

अत्र निष्मन्दतवेनाश्स्तत्वं तेन च जनरह्ितत्वम अतः सङ्ग्रतस्थानमेतदिति कयाचित् कश्चित्प्रत्युच्यते। चथवा मिथ्या वद्सि न त्वमतागतोऽभूरिति व्यज्यते।।

वाचकादीनां क्रमेण सरूपमाइ्ट

साचात्मक्कतितं (७) योऽर्थ- मभिघत्ते स वाचक: ।।७।।

इहहाग्टचीतसङ्ृतस शब्दसार्थप्रतीतेरभावात् सङ्कत- सहाय एव शब्दोऽर्थविशेषं प्रतिपाद्यतीति यस् यत्राव्यव- धानेन सङ्क्ेतो ग्ट्ह्यते स तसय वाचक: ।

रङ्गतितश्चतुर्भेदो जात्यादिर्जातिरव वा।

(६) पश्य निसल ! निष्यन्दा विसिनीपत्रे राजते वला- का। निम्मलमरकतभाजनपरिस्थिता शङ्गशुत्िरिव इति स०। (७) साचात्मङ्गतितं श्रव्यवधानेन मटहहीतसङ्केतं। ख

Digitized by Google

१० काव्यप्रकाशः ।

यद्यप्र्थक्रियाकारितया(८) प्रदृत्तिनिटृत्तियोग्या व्यक्ति रेव, तथाप्यानन्याद्यभिचाराज्च(2) तत सङ्गतः क्तें न सुज्यत दति, गौ: शुक्चलो, डित्य इत्यादीनां विषयविभागो न प्राप्नो- तीति च तदुपाधावेव सङकृतः । उपाधिस्व द्विविध: वस्तुषर्म्ो वनृयदच्छया सन्निवेशितच्। वस्तुषर्म्ीपि द्विविषः सिद्धः साध्यक, सिद्धोऽपि द्विविष: पदार्थस्य प्राणप्रदो विशेषावान- हेतुच, तताद्यो जाति:, उतां हि वाक्यपदीये न ि गौः ख- रूपेण गौर्नाप्यगौः गोत्वाभिसम्बन्धात्तु गौः' दूति। द्वितीयो गण: शुक्कादिना हि लव्वसत्ताकं वस्तु विशिव्यते। साध्यः पूर्व्वापरीभूतावयवः क्रियारूपः। डित्वादिशब्दानाम् (१०)

(८) अर्थः दुग्धादिरूपप्रयोजनं तसौ क्रिया गोरानयना- दिरूपा तत्कारितवेन, प्रदृत्तिनिटृत्त्योर्योग्या विषयीभूता द्रत्यर्थः । दति तब सङ्केतो युक्त दति शेषः । (८) सर्व्वासु व्यत्तिषु सङ्ग्तग्रहः उत कस्याक्षित एक- व्यक्नौ। शद्ये आानन्वदोषः। द्वितीये बखां सङ्केतग्रह्हः खीकत: तद्तिरिक्काया: गोव्यकगोशन्दात भानं न सा- दिति व्यमिचारः। उसयपचे च विषयविभागाप्ाप्तिदोष:, तथाहि यदि गोशब्द्शुक्तशब्दचलशब्दडित्यशब्दानां सव्वेषां गोव्यत्िरर्थः सात् तदैतेषां शब्दानां एकार्थकतया पर्यायता सादिति भाव: । (१०) डित्वादिशब्दानां प्रथमादिवर्णबुद्या क्रमशः कि- ज्वित् किश्चिदभिव्यतं चरमवर्णवुद्या तु निःशेषतो ग्रह्ां

Digitized by Google

द्वितीय उल्लासः । ११

अन्तबुद्दिनिर्ग्राह्यं संहतक्रमं स्रूपं वक्का यटच्कया डित्ा- दिष्वथेषूपाधित्वेन सन्निवेश्वत इति सोडयं संचारूपो यहच्ा- त्मक दति। 'गौः शुक्सलो डित्य इत्यादौ चतुष्यी शब्दानां प्रटत्तिः' दूति महाभाव्यकारः। परमाादीनान्तु (११) गुणमध्यपाठात् पारिभाषिकं गुपालं। गुणक्रियायहच्छानां वसतुत एकरूपाणामप्यान्यमेदाङ्वेद इ्रव लक्ष्यते यथैकसय मुखस खङ्गमुकुरतैलाद्यालम्नमेदात। हिमपयःशङ्गाद्याश्रवेषु परमार्थतो भिन्नेषु शुक्कादिषु यद्दशेन शुक्ञः शुह्त इत्याद्यमिन्नाभिषानप्रत्ययोत्मत्तिखत शुक्कत्वादि सामान्यं, गुड़तराजुलादिपाकादिष्वेवमेव पाक- त्वादि, बालटद्दशुकाद्युदीरितेषु डित्थादिश्देषु च, प्रति- चर्णं भिद्यमानेषु डित्याद्यर्थषु वा डित्त्वाद्यसीति सव्वेषां शब्दानां जातिरेव प्रत्तिनिभित्तमित्वन्ये।

सुटतरमभिव्यत्ं नानावर्णातकध्वनिशब्द्वत् वर्णक्रमशून्यं सोटाख्यं सरूपं शन्दानामिति शेष:, डित्वादिषु प्रर्थेषु उपाधित्वेन नामतया वक्का पालकाटिना यहच्काय सेच्छया सन्निवेश्यते कलप्यते दतिसमुदितारथः ।

(११) ननु उत्तरीत्या परमाणुलवस प्राणप्रदल्वेन जातितया परमाएादिशव्दानामपि जातिशब्दतया कथ गुणाभब्दलवेन व्यवहार इत्यत ्राह परमाखादीनामिति जातिशब्द एवायं, वैशेषिकनयानुसारेश्षैव तथाव्यवचार: स तु भात इति भाव: ।

Digitized by Google

१२ काव्यप्रकाशः ।

तद्वान(१२) अपोह्हो वा शब्दार्थ: कैखिदुत्र दति ग्रन्थ- गौरवभयात् प्रक्तानु पयोगाज्च न दर्भितम्। स मुख्योऽर्थस्तव मख्यो

स दूति साचात्मङ्केतित:, अस्येति शब्दस।।

मुख्यार्थबाघे(१३) तद्योगे रुढ़ितोऽथ प्रयोजनात्। अन्योरऽर्थों लच्यत यत् सा लक्षसाऽडरोपिता क्रिया ॥ ६ ॥

(१२) व्यत्तिविशेषमनुपादाय तद्दान् सामान्यतो जाति- मान शब्दार्थ दति न्यायमतम्। गोशब्दत्रवणात् सव्वासां गोव्यक्ञीनासुपस्थितेरतस्ात् प्रशादित: व्यादत्तिदर्शनाज अतद्याटत्तिरुपोडपोड़ो वाच्य इत्यसौ सौगती गतिः । (१३) मुख्यार्थस्य बासे तद्रू पेण तात्पर्य्याविषयत्वे, श्रथ किंवा, लच्यते प्रतिपाद्यते, यदिति लुप्नकरणतटतीयान्तमव्ययं क्रियाविशेषणं वा, तथाच मुख्यार्थबाधादिहेतुत्रयसहका- रेण मुख्यार्थातिरिक्कार्थप्रतिमादनातिका या आरोपिता नि- यततद्विषयविधुरापि तद्विषयकतया कल्पिता शब्दस क्रिया उत्ति: सा लचणा दत्यर्थः । सा च शाक्सम्वन्धरूपा वक्ता- त्प्व्यरूपा पदार्थान्तरं वा दत्यन्यदेतत्।

Digitized by Google

द्वितीय उल्लासः । १२ कर्ममणि कुशल इत्यादौ(१४) दर्भग्रह्णाद्ययोगात् गङ्गायां घोष दत्यादौ च मङ्गादीनां घोषाद्याधारत्वासन्भवात् मुख्यार्थस्य बाघे, विवेचकत्वादौ सामीप्ये च सम्वन्धे, रूढ़ितः प्रसिद्धेः तथा गङ्गातटे घोष दत्यादे: प्रयोगात् येषां न(१५) तथा प्रतिपत्तिः तेषां पावनत्वादीनां धर्म््राणां तथाप्रतिपा- दनात्मनः प्रयोजनाज्ज मुख्येनामुख्योऽ्थो लच्ष्यते यत स आरोपितः शब्दव्यापारः सान्तराथनिष्ठो(१६) लक्णा। खरसिद्धये(१७) पराच्ेप:, परार्थ खसमर्पगम्। उपादानं लक्षणञ्ते- त्युक्ता शुद्धैव सा हिधा॥ १० ॥

(१४) कुशं साति ग्टहतातीति कुशलः। (१५) तथा विशेषतो तीरगततवैन। (१६) सान्तर: मुख्यार्थबाधाद्युपस्थित्या व्यवहितः योऽर्थः लच्चरूप: तन्तिष्ठः तद्विषयक: व्यापारो दत्तिः । (१७) खमुख्यार्थस्यान्वयबोषाय परसापि आ्रचपात् उपादानात उप्रादानेति नाम, परार्थमात्रान्वयबोधाय ख- समर्पणात् खार्थपरित्यागेनापरार्थकल्पनरूपलच्णात् लच- सोति नाम च दूति दूत्यमुभाभ्यां उपाधिक्यां द्विविधा लच्णा शुद्धव उक्ता न तु वच्माणा गौरयपि श्सस्तवादिति शेष: ।

Digitized by Google

१४ काव्यप्रकाशः ।

कुन्ता: प्रविशन्ति यष्ट्यः प्रविशन्ति इत्यादौ कुन्तादि- भिरात्मनः प्रवेशसिद्धर्थं खसंयोगिनः पुरुषा चाचिप्यन्ते, तदुपादानेनेयं लचणा। 'गौरनुबन्ध्यः' दत्वादौ श्रुतिससनोहितिमनुबन्धनं कथं मे सयादिति(१८) जात्या व्यतिराचिप्यते नतु शब्देनोचचते 'विशेव्यं नाभिधा गच्छेत् चीणशत्तिविशेषणे' दति न्याया- दित्युपादानलचणा तुनोदाहर्तव्या, नह्यत प्रयोजनमखि न वा रूढ़िरियं, व्यक्त्विनाभावित्वात तु(१२) जाता व्यक्तिराचियते, यथा क्रियतामित्यत्र कर्त्ता, कुर्ब्वित्यत कर्म्म, प्रविश पिएडमित्यादौ ग्टह्हं भच्येत्यादि च। पीनो देवदत्तो दिवा न भुड्रे दत्यत्न च रात्रिभोजनं न लच्यते युतार्थापत्तेरर्थापत्तेवा(२०) तस विषयत्वात्।

(१८) गोशन्दस् गोत्वजातिशक्तलेन तस्ा त्नुबन्धना- समवादिति शेष:, आचिप्यते जाययते, लक्षणाटत्त्येति शेष:, उच्चते अभिधया बोध्यते, विशेष्यं व्यत्तिं, विशेषणे जातौ। (१६) सत्यमाचिय्यते जात्या, किन्तु न लचणया अपि तु अविनाभावसस्न्घेनेत्याह व्यक्षीति। अविनाभावित्वात् व्यक्तिप्रतीतिं बिना तखा: प्रतीत्यसस्भवात्। (२०) यत्र अनुपपद्यमान: शब्द: शब्दान्तरं कल्पयति सा सुतार्थापत्ति: यथा द्वारमिति शब्द: पिषेहीति क्रियापदं, ड्यमेव पढाध्याहारः। यत्र प हष्ट: स्ुतो वार्डर्योडनुपपन्न्रोड र्थान्तरं कल्पयति सा अर्थापत्तिः यथा तत्ैव द्वारमित्वर्धोड

Digitized by Google

द्वितीय उल्लासः। १५

गङ्गायां घोष इत्यत्र तटस्य घोषाधिकरणत्वसिङ्डये गङ्गा- शब्दः खार्थमर्पयति दूत्येवमादौ लक्षणनैषा लच्णा। उभयरूपा चेयं शुद्धा उपचारेण(२१) अमिश्रितत्वात्। अनयो:(२२) लत्यस्य लक्षकस्य च न मेदरूपं ताटस्थ्यं, तटादीनां गङ्गादिशब्दैः प्रतिपादने तत्त्वप्रतिपत्तौ(२३) हि प्रतिपिपाद्यिषितप्रयोजनसंप्रत्यय:, गङ्गासम्बन्धमात्रप्रतीतौ गङ्गातटे घोष इति मुख्यशब्दाभिषानाल्लचणायाः को भेद:।

नुपपन्न्रः पिषेह्ीति क्रियां कल्पयति, दयमेव अर्थाध्याह्ार इूति, मतभेदेन उभयं। (२१) उपचारेण साहृश्यसम्वन्धमूलकारोपेण। (२२) उपचारामित्रणं न शुद्धेत्यत्र प्रयोजकं, किन्तु शक्यार्थलच््चार्थयोः भेदप्रतीतिपर्य्यवसन्नं चदासीन्यापर- मर्य्यायं ताटस््यमेव तथेति परमतं निराकरोति, अनयोरिति।

भे दप्रतीतिरेव न तु भेदप्रतीतिरूपं ताटस्थं चसीति शेष: । (२३) तत्त्वप्रतिपत्तौ शक्यलच्य योर्गङ्गातीरयोरभेदप्रतीतौ सत्यामेव, प्रतिपाद्यितुमिष्टस्य प्रयोजनस गङ्गागतपावन- न्वादे: प्रतीतिः तीरादौ दति शेषः । सा हि अनयोभेदम- तीतौ सत्यां असत्याञ्जाभेदप्रतोतौ नेतिभाव:। पावनत्वादीनां प्रयोजनज्ञानविषयत्वेन प्रयोजनत्वव्यपदेशः प्रत्यच्विषयतया विषयस् प्रत्यक्तत्वव्यपदेश द्रव।

Digitized by Google

१६ काव्यप्रकाश: । सारोपाऽन्या तु यचोक्तौ विषयी विषयस्तथा(२४)।

आरोप्यमाणः(२५) आरोपविषयय् यत्रानपन्गतमेदौ सामानाधिकररयेन निर्हिशेते सा लचणा सारोपा।

सा स्ात्माध्यवसानिका ॥ ११॥

विर्षायणाSSरोप्यमाणीनान्तःऊते निगोणे(२र्द) श्रन्य- सिन्नारोपविषये सति सा साध्यवसाना सात(२७)।।

(२४) तथा समानविभक्तिकेन शव्देन स्खधनप्रकारेण वा उक्तावित्यन्वयः । (२५) आरोप्यमाणो गवादि: आारोपख विषय आय््यो वाहिकादि:, अनपह्नतभेदौ मेदो वैधम्म्यं तच्च गोत्ववाह्िक- त्वादि, प्रकाशितव धर्व्यावित्वर्थः। सामानाधिकररयेन समा- नविभक्िकपदेन निर्दिशेते उक्ञौ सप्रयोजनमिति शेषः । (२६) निगीणें खशब्दादिनाऽनुक्रि, विषयिषीति करण- al.

(२७) सारोपासाध्यसानास्थले यत्र लचणा नाभिप्रेता सात तदा यथाक्रमं रूपकातिशयोक्ी सम्भवतः ।

Digitized by Google

. द्वितीय उल्लासः । १७

गौसौ शुद्धौ च विन्नेयौ

दूमावारोपाध्यवसानरूपौ(२८) साहसयहेतू भेदौ गौर्वाच्िक दत्यत्न गौरयमित्यत्र च। अत हि खार्थसहचारिणो गुणा जाद्यमान्दयादयो लच्यमाणा अपि गोशव्दस परार्थाभिषाने प्रषृत्तिनिमित्त- त्वमुपयान्तीति केचित(२६)। सार्थसहचारिगणाभेदेन परार्थगता गुणा एव लच्चन्ते नतु परार्थोडभिषीयते(३०)

(२८) विरुद्धधर्मरूपेण प्रतीतयोरपि सामानाधिकर- रयेन सम्रयोजनो निर्ईश [आरोप:, तदन्ययोसयानिशोऽ- ध्यवसानम। एतादृशारोपाध्यवसानसवरूपभेदयो: शुद्धत्व- गौपत्वाभ्यां एताटशभेदभिन्ने यपि लक्षणे शुद्धे गौसयौ चेति भाव:।

(२६) खार्थस् गोत्वादिजातेः सहचारिणः समाना- विकरणा:, परार्थोवाह्िकादि:, प्रदत्तिनिभित्तं शक्रिमिमि- नम। लक्षपया प्रथमं जाद्याद्युपस्ितिः ततः अभिधया वाहिकस बोधदूति भावः ।

(३०) गोत्वशक्तादृपि गोपढात यथा गोर्बोष: तथा जाद्य लच्कादपि तम्मात् जाध्यादिरूपेण वाच्िकस् बोषदति शेष: । ग

Digitized by Google

१८ काव्यप्रकाशः ।

इरत्यन्ये। साधारणसुणात्रयत्वेन परार्थ एव लक्ष्यत दत्य-

ते। लक्ष्यमाणगुणर्योंगाहृत्तेरिषा तु गौणता" दति(३२)।। अविनाभावोडत्र सम्वन्धमातं नतु नान्तरीयकत्वं, तथात्वे हि मस्ाः क्रोशन्तीत्यादौ न लचणा सात्, अविनाभावे चाचेपेणैव सिद्धरलेच्णाया नोपयोग इरत्युक्तम(३३)। आयुर्षृतम्, आयुरेवेदम(३४) दत्यादौ च साहखाद- न्यत् कार्य्यकारणभावादि सम्बन्धान्तरम्। एवमादौ च

(३१) साधारण: गोवाष्िकोभयगतः गणो जाद्यादि: तदान्त्रयत्वेन तद्रपेण जाद्यादिगणविशिष्टे लक्षण ति मतनि- ष्कर्षः ।

(३२) ग्रस्य 'मानानतारविरोषे तु मुख्यार्थस्ापरिग्रहे' इत्यादि:। अभिधेयाविनाभूतस् शक्यसम्बद्दस्य प्रतीतिर्यतः सा, लच्यमाणा उक्तरीत्या लच्ष्याथविशेषणतया लाच्णिक- बोषविषया ये गुणा जाद्यादय: तैर्योगात् सम्बन्धात।

(३३) अतर अ्भिवेयाविनाभूतेत्यत्र, नान्तरीयकत्वं व्या- पनिः,अविनाभावे च व्याप्तौ सत्यां तु, आचपेय अतुमानेन।

(३४) चत्र दरदंशव्देन पुरोवर्ततित्वरूपेणैव प्टतादेरुप- स्थितिः यत्र तु ददमा ष्टतत्वेन उपस्थितिः तत्र सारोपैव।

Digitized by Google

द्वितीय उल्लामः । १६

कार्य्यकारणभावादिलक्षणपूर्वमारोपाध्यवसाने। अत्न गौष- भेदयोर्भेंदैऽमि तादरूप्यप्रतीतिः सव्थैवाभेदावगमच् प्रयो- जनमु(३५)। शुद्ध भेदयो स्वन्यवैलचरयेमाव्यभिचारेण(३६) च कार्य्यकारित्वादि। कचित् तादर्ध्यादुपचार: यथेन्द्रार्थाः स्यूणा इन्द्र:, क्वचित् खखामिभावात् यथा राजकीयः पुरुषो राजा, क्चिद्वयवावयविभावात् यथा भ्रग्रहसद- त्यताग्रमाल्ेऽ्वयवे हस्तः, क्वचित् ताकम्म्यात् यथा पतचा: तचा: ।

लक्षणा तेन षड़िधा॥ १२॥

भाद्यमेदाभ्यां(३७) सह। साच

व्यङ्गघेन रहिता रूढ़ौ सहिता तु प्रयोजने।

(३५) अत्रेति स्थाने इति शेष:, भेदेऽपि ताद्रप्यप्रतीति:

चिकयोरभेदप्रतीतिः। सव्वयव एताटृशभेद्प्रतीतिं विनैव उत्कटाभेदप्रतीतिरिति यावत्। (३६) अव्यभिचारेण नियमेन। (३७) उपादानलचपरूमोपाधिश्यास। तयाह्ि लचणा प्रथमतो द्विविधा शुद्धा गौगी प, शुद्धामि पुनसतुर्व्वधि उपादानलक्षणारोपाध्यवस्ानभेदात, ौगयपि सारोमा सा- व्यवसानेति द्विधेति पड्डिषा।

Digitized by Google

२० काव्यप्रकाशः ।

प्रयोजमं ह्ि व्यन्जनव्यापारगम्यमेव ।। तच्च गूढ़मगूढ़' बा तज्जेति व्यङ्चाम। गुढं थथा। मुखं विकसितस्पितं वशितवक्रिम प्रेचितं समुच्कलितविन्वमा गतिरपाससंस्या मतिः । उरो मुकुलितसनं जघनमंसबन्धोद्चुरं वतेन्दुवदनातनौ तरुणििमोद्गमो मोदते।।

ब्रगूढं यथा

त्रीपरिचयाज्जड़ा अपि भवन्त्यभित्षा विद्ग्धचरितानाम्। उपदिशति काभिनीनां यौवनमद एव खलितानि।

तदेषा कथिता िधा ॥ १३॥

प्रत्यन्या गूढ़व्यस्ा अगूढ़व्यज्जा च। तङ्गर्लाचणिक: शब्द इति सम्बध्यते, तङ्कूसदाम्यः। तत व्यापारो व्यञ्ज्नात्मक: ।

(३८) 'अत्र अनायासेन शिचादानम अभिधेयवत् स्फुटं प्रतोयते' इति क्वचित् पाठः ।

Digitized by Google

द्वितीय उल्लासः । २१

कुत इत्याह यस्य प्रतीतिमाधातुं लक्षणा समुपाखते ॥ १४ ॥ फले शब्दैकगम्ये च व्यञ्ज्नान्नापरा क्रिया। प्रयोजनप्रतिपिपाद्यिषया यत्र लक्पया शब्दप्रयोगसत नान्यतसत्प्रतिपत्तिरमि तु तस्ादेव श्दात्, न चात्र व्यक्न- नाहृतेऽन्यो व्यापारः। तथाहि नाभिधा समयाभावात् गङ्गायां घोष इत्यादी ये पावनत्वादयो धर्म्मासतटादौ प्रतीयन्ते, न तत्र गङ्गादिशब्दा: सङ्कतिताः । हेत्वभावान्न लचया ॥ १५॥ मुख्यार्थबाधादितयं हेतुः । तथा च लच्यं न मुख्यं नाप्यत्र बाधो योग: फलेन नो। न प्रयोजनमेतस्मि- नच शब्द: खलङ्गतिः(३६)॥ १६।। (३८) सुवलन्ती गतिः सामथ्यें यस्य स प्रच्युतसामर्ष्यः प्रयोजने दति शेष: ।

Digitized by Google

काव्यप्रकाशः ।

यथा गङ्गाशब्द: स्ोतसि सबाध दति तटं लचयति, तद्दत् यदि तटैडपि सवाः स्ात् तत् प्रयोजनं लचयेत्, न च तटं मुख्योऽर्थ:, नाप्यत बाघः, न च गङ्गाशन्दार्थसय तटखय पावन- त्वादलचषणीयैः सम्बन्धः, नामि प्रयोजने लच्चे किश्वित् प्रयोजनम्, नापि(४०) गङ्गाभब्दसटमिव प्रयोजनं प्रतिपाद- यितुमसमर्थः ।

एवम्यनवस्था खाद् या मूलच्ततिकारिणी।

एवमपि प्रयोजनं चेल्लच्वते तत् प्रयोजनान्तरेण तदपि प्रयोजनान्तरेपेति प्रछ्वताप्रतीतिकतु(४१) तनवस्था भवेत्। ननु पावनत्वादिघर्नरयुक्कमेव तटं लच्चते गङ्गायाखटे घो- षद्ृत्यतोऽविकस्यार्थस्य प्रतिपत्तिञ्व प्रयोजनमिति विशिष्टे लचणा तत्किं व्यञ्ननेनेलाइ

(४०) वसतुतः प्रयोजनजोधे बाषाद्यपेच्चेव. नासीत्याइ ना- पीति, मुख्यार्थबावादिकं विनेति शेषः । द्दश् न च शब्द: सूवलङ्गतिरित्यस व्याख्यानम् । क्वचित्तु 'समर्थः' दति पाठ: तदा मुख्यार्थबाधादिकमपेच्यैवेति शेषः ।

(४१) मूलच्तिकारिणीत्यस व्याख्या प्रक्कतेति, प्रयोज- मान्वेषपास्यामर्य्यवसानेन प्रस्ुतस् पावनत्वादे: तीरादेवा बोषानुद्यप्रसङ्ग दूति भाष: ।

Digitized by Google

द्वितीय उन्लासः । २३ प्रयोजनेन (४२) सहितं लक्ष सीयं न युज्यते ॥१७॥

कुत इत्याड ज्ञानस विषयो ह्यन्य: फलमन्यदुदाहृतम्(४२)। प्रत्यचादेरनीलादिर्विषयः फलन्तु प्रकटता संवित्तिर्व्वा(४४)।

(४२) प्रयोजनेन प्रयोजनीभूतज्ञानविषयेन पावनत्वा- दिना।

(४३) अ्न्य इति पढं ज्ञानादन्यद्वत्यर्थकम्, एवमन्यदि- त्यन्रापि। ज्ञानसय विषय इति दष्ान्तविधया उक्तं यथा ज्ञानात् तद्विषयोऽन्यः तथा फलमपि फलफलिनोः समसमय- समुत्पादासम्भ्रवादिति भाव: ।

(8४) एतयो: प्रत्यक्षविषयफलयोः प्रत्यचाद्गिन्नत्व' यथा सुव्यक्नं तथा लच्णाजन्यबोधात् तत्फलस्य पावनत्वादिप्रती- तेरन्यत्वभवश्यमेषितव्यम। घटज्जानानन्तरं ज्ञातो बट इति प्रत्ययात् तजज्ञानेन तस्िन ज्ञाततापरनान्नी प्रकटता जायते दति अध्वरमीमांसकमीमांसा। अत्र ज्ञातता न पदार्थान्तरं किन्तु ज्ञानविषयता सापि च ज्ञानात न जायते, सति च घटज्ाने घटमहं जानामीति + प्रत्ययरूपा अनुव्यवसायापरपर्य्याया संवित्तिर्ज्षानात जायते दूति तार्किकतर्कः। ज्वानं तावद्दिविधम अन्तःकरपटत्तिरूपं फलरूपस्ेति तत्र वत्तिच्ञानेन विषयस् अज्ञाने निवारिते

Digitized by Google

२४ काव्यम्रकाशः ।

विशिष्टे लक्षणा नैवं

व्याख्यातम। विशेषा: सस्तु लचिते ॥१८॥ तटादौ ये विशेषा: पावनत्वादय:(४५) ते चाभिषातात्पर्यय- सक्षणाभ्यो व्यापारान्तरेण गम्याः । तच्च व्यञ्जनध्वनना-

एवं लच्णामूलं व्यञ्कत्वमुक्तम्।। अ्रभिधामूलन्वाड अ्रनेकार्थस शब्दस वाचकत्वे निर्यनन्त्रते।

"संयोगो विप्रयोगस् साक्तचर्य्यं विरोिता। पर्थः प्रकरणं लिङ्गं शब्दस्यान्यस्य सन्न्निषि:। सामर्थ्यमौचिती देश: कालोव्यक्ति: खरादयः । शब्दार्थसयानवच्क्ेदे(8ई) विशेषसृतिहेतवः" द्रत्युक्तदिशा

विषयप्रकाशात्मकं संवित्तिनामकं फलज्ञानं जायते दूति वैदान्तिकसि्दान्तः। विषयप्रकाशाल्मिका एव संवित्ति- रिति साझ्यानामपि सम्मतम्। (४५) प्रतीयन्ते दति शेष:। (४६) धनवच्छेदे अ्स्मिन्तर्थ एव एतद्वाक्ास तात्पर्य्यमि- ति भनिर्णये विशेषस्ृतिहेतव: ताटृशतात्मर्य्निर्षायकाः ।

Digitized by Google

द्वितोय उल्लासः । २५

सशङ्गचक्रो हरि: अ्रशङ्गचक्रो इरिरित्यच्युते। रामलक्ा- खाविति दाशरथौ। रामार्ज्जुनगतिसयोरिति भार्गवकार्- वीर्य्ययोः। सायुभज भवच्छिदे इति हरे। सवें जानाति देव दवति सुपदयें। कुपितो मक़रध्वज इति क्रामे(४७)। देवस पुरारातेरिति शमौ। मधुना मत्तः कोकिल दति वसन्ते। मातु वो दयितामुखमिति सांमुख्ये। भात्यत्र परमेखवर इति राजधानीरूपात् देशाड्राजनि। चित्रभातु- रविभातीति दिने खवौ, रातौ वहौ। मित्रस्नातीति सुहृदि,(४८), मितरो भातीति रवौ। इरन्द्रशतुरित्यादौ(४2) वेदे दूव काव्ये न खरो विशेषप्रतीतिऊत्। आदिग्रहृणात्

एहहमेत्तत्यणिय एहहमेन्तेहिं अच्छिवत्तेहिं। एहहमेत्तावत्या एहहमेत्तेहिं टिग्एहिं(५०)

(8७) न तु समुद्रे तस् कोपासन्भवात्। (४८) नमुंसकलिङ्गरूपव्यत्या दूति शेषः । (82) दून्द्रः शतुः शातयिता यस्य इति बङ्वीहौ श्राद्य- पदोदान्ततवं तेन च इन्द्रस शातनकर्ततवं बोध्यते, इन्द्रस् शत्रुरिति षठीसमासपच्चे अन्तपदोदात्ततवं तेन च इन्द्रस

(५०) एतावन्मावसनिका एतावन्मातैरचिपतैः । ए- तावन्मात्रावस्था एतावन्मालैदिवसैरिति स०।

Digitized by Google

२६ काव्यप्रकाशः ।

दूत्यादावभिनयादय:(५१)। दत्यं संयोगादिभिरर्थान्त- राभिधायकत्वे निवारितेऽ्यनेकार्थसय शब्दस्य यत् क्वचिदर्या- न्तरप्रतिपादनं, तत्र नाभिधा नियमनात्तसाः, न च लचणा मुख्यार्थवाधाद्यभावात्, अपित्वञ्जनं व्यञ्ञनमेव व्यापारः।

यथा भट्रात्मनो दुरविरोइ्ततनोविविशाल- वंशोन्नतेः ऊ्वतशिलीमुखसंग्रह्स्य। यस्यानुपन्नुतगते: परवारएस दानाखुसेकसुभग: सततं करोऽभूत् (५२)।। तद्युक्तो व्यञ्तकः शब्दः तद्युक्तो व्यञ्जनाव्यापारयुक्तः । यत्सोडर्थान्तरयुक् तथा। अर्थोऽपि व्यञ्तकस्तनं सहकारितया मतः ॥२०॥ तथेति व्यञ्नकः ।

दूति श्रीकाव्यप्रकाशे शब्दनिर्णयो नाम द्वितीय उल्लासः ॥ #॥

(५१) अभिनयः इसादिक्रियाविशेषः । (५२) राजपच्चे भद्रशिलीमुखवारणदानकरशब्दा: यथाक्रमं शोभनवाणनिवारकवितरणइसबोधकाः, इस्ति-

Digitized by Google

॥ ततीय उन्लामः ॥

अर्थाः प्रोक्ता: पुरा तेषाम् अर्था वाच्यलच्यव्यस्घाः। तेषां वाचकलानणिकव्यञ्न- ्कानाम ।

कीहशीत्याइ

प्रस्तावदेश कालादे- वैंशिध्यात् प्रतिभाजुषाम्(२)।

व्योपारोव्यत्िरव(३) सा ॥ २२।।

(१) वाक्यवाच्याभ्यां सहितः अ्न्यसन्तिधि: वाक्यवाच्या- न्यसननिषिसत इति न बच्वचनम्। (२) नवनवोन्मेषशालिनी प्रज्ञा प्रतिभा सैव भावनेत्य- चते। (३) व्यज्यतेऽनयेति करणव्युत्मन्त्या व्यत्िर्व्यस्जना।

Digitized by Google

२८ काव्यप्रकाशः ।

बोद्दव्यः प्रतिपाद्यः(४)। काकुर्ष्वनेर्विकारः। प्रस्ताव: प्रकरणम। वस्य वाच्यलच्लव्य्वालनः। क्रमेणोदाहरणानि

चटूविउलं जलकुमं घेत्तूय समागदन्नि सहि ! तुरिअं। समसे असलिलणीसासणीसडा वीसमामि ख्यां (५)।। अत चौर्यरतगोपनं गम्यते।

ओसिहं दोव्बललं चिन्ता अलसत्तवं सगीससिच्नं। मह मन्दभादणीए केरं सत्ि तुहबि ब्रहह! परिहवद(ई)।। अत्र दूत्यासत्कामुकोपभोगो व्यज्यते।।

तथाभूतां हष्टा नपसदसि पाञ्चालतनयां वने व्याधैः सार्द्धं सुचिरमुषितं वल्कलघरैः। विराटसयावासे स्थितमनु चितारअ्निमृतं गुरुः खेदं खिन्ने मयि भजति नाद्याि कुरुषु।

(४) यं बोधयितं शब्द उच्चार्य्यते स प्रतिपाद्यः। (५) अ्रतिविपुलं जलकुम्ं उ्टहीत्वा समागताऽस्पि सखि! त्वरितम्। न्रमखेदसलिलनिःखासनिःसहा विश्रा- न्यामि चणम इति स०। (६) शौन्त्िद्रंग दौर्बबल्यं चिन्ताऽलसत्व' सनिःखवसितम्। भम मन्दभागिन्या: ऊते सखि ! त्वामपि श्रहह परिभवति दति सं०। तुबीति पदं, तवापीति लत्वा केचित व्याकु- वर्वन्ति। चहड! इति कचिव्ासि।

Digitized by Google

ततीय उज्लासः । २६

अत्र मयि न योग्यः खेद: कुरुषु तु योग्य इति काक्का प्रकाश्यते(७)। न च वाच्यसिद्ङ्गमत्न काकुरिति गुणीभूत- व्यष्त्वं शङ्काम, प्रश्नमातेण्ापि काकोवित्रानते:(८)॥।

तदूत् मह गराडत्यलमिलितं दिट्विं ण गोसि अमत्तो। एहिं सज्जेत्त अहं ते त कबोला पा सा दिट्ठी (६)।। अत् मत्सखीं कमोलप्रतिविम्वितां मश्यतस्ते दृष्टिरन्यैवा- भूत् चलितायान्तु तस्यामन्यैव जातेत्यहो प्रच्छून्त्रकामुकत्वं ते दूति व्यज्यते।।

(७) अप्रियत्वेन ज्ञानं खेद:, प्रकाश्यते व्यज्यते।

खेदस्य करणाकरणरूपवाक्यार्थस्य अ्रयुक्कतयाऽपर्य्यवसन्स् पर्य्यवसानरूपसिङ्धौ व्यज्चोपसथापनद्वारा काकुरेव प्रभवतीति काकोर्वाच्यसिद्यङ्गत्व तद्दारीभृतस्य व्यज्ञस्ापि तथालेन गुणीभूततया गुणीभूतव्य्चत्वं सुस्पटमिति। सिद्धान्ति- नस्वयमभिसन्विः त्रत्र काकोर्वाच्यसिद्दङ्गत्व' न व्यञ्चार्था- चेपद्वारा अपि तु न भजति ? दूति प्रश्नमात्वोपस्थापनद्वारव, तेन हि वाच्यार्थे पय्यवसन्न्ने सति व्यङ्ञप्रतीतिरिति कुतो गुणीभूतव्यज्मत्वशङ्का। काकोरिति हेतुपक्षमी, विश्रान्तेः पर्य्यवसानात, वाच्याथसेति शेषः । (2) तदा मम गएडस्थलमिलितां हृष्टिं नानैषीरन्य- तर। ददानीं सैवाहं तौ च कपोलौ न सा दृष्टि: दूति स०।

Digitized by Google

३० काव्यप्रकाशः ।

उदेशोऽयं सरसकदलीश्रेषिशोभातिशायी

किस्नैतस्िन सुरतसुहदसन्वि ! ते वान्ति वाता: येषामग्रे सरति कलिताकाएडकोपो मनोभू: ।।

अत्र रताथं प्रविशेति व्यङ्गाम।

णोल्लेड चणहमणा अत्ता मं चरभरम्मि सत्लम्मि। खणमेत्तं जदू संज्ाद होट् ण व होट वीसामो(१०)।।

अत्र सन्ध्यासङ्गेतकाल इति तटस्थं(११) प्रति कयाचिद्योत्यते।

सुम्बदू समागिसादि तुज्फ पित्ो अज्ज पहरमेत्तेण। एमेतर कित्ति चिट्ठसि ता सष्ि सञ्जेसु करणिञ्जं(१२)।।

(१०) नुदत्यनार्ट्रमना: खसूमा स्टहभरे सकले। चण- मात्रं यदि सन्ध्यायां भवति न वा भवति विश्राम दूति स०। अणसमणा इति पाठे अंनन्यमना दति स०।

(११) तटस्थं सम्बोध्यादिभिन्नमुदासीनमुपनायकम।

(१२) श्रूयते समागमिष्यति तव प्रियोऽद्य प्रहरमात्रेण। एवमेव किमिति तिष्ठसि तत् सखि ! सज्जय करणीय- मिति स० ।

Digitized by Google

ततीय उल्लासः । ३१

अत्नोपपतिं प्रत्यभिसर्त्ु प्रस्तुता न युक्तमिति कयाचिन्निि- वार्ययते ।

अन्यत् यूयं कुसुभावचायं कुरुध्वमतास्ति करोमि सख्य: । नाहं हि दूरं सभितं समर्था प्रसीदतायं रचितोऽञ्जलिव: ।।

अत्र विविक्कोऽयं देशदूति प्रच्छन्तकामुकस्याभिसार्य्य- तामिति आ्शस्तां प्रति कयाचिन्त्निवेद्यते।

गुरुत्रणपरवस मित्र ! किं भणामि तुह मन्द्भाइणी श्रडअं। भ्रज्ज पवासं वच्चसि वञ्च सचं ज्जेव् सुपासि करणिज्जं(१२)।।

प्रत्नाद्य मधुसमये यदि ब्रजसि तदाहं तावत् न भवामि(१४) तव तु न जानाि गतिमिति व्यज्यते। शादि-

(१३) गुरुजनपरवश प्रिय ! किं भणामि तव मन्द- भागिनी भ्रहकं। अ्रद्य प्रवासं व्रजसि व्रज खयमेव ज्ाखसि करणीयमिति स०।

(१४) भवामि जीवामि।

Digitized by Google

३२ काव्यप्रकाशः ।

तत् चेषटाया: यथा द्वारोपान्त निरन्तरे मयि तया सौन्दर्य्यसारत्रिया प्रोज्लासोरयुगं परस्परसभासतं समासादितम। आनीतं पुरतः भिरोऽशुकमधःचिप्रे चले लोचने वाचसज् निवारितं प्रसरणं सङ्कोचिते दोर्लते।।

चत चेटया प्रच्छन्त्रकान्तविषय तकृतविशेषो(१५) ध्व -- न्यते। निराकाङ्कप्रतिपत्तये(१ई) प्राप्तावसरतया च पुनःपुन- रुदाहियते। वक्कादीनां मिथःसंयोगे द्विकादिभेटेन, (१७) ्रनेन क्रमेण लच्ष्यव्यज्चयोक्य व्यक्षकत्वमुदाह्टार्य्यम(१८)।

(१५) आ्कृतविशेषः खाभिप्रायविशेषः स चात्र आ्रलिङ्ग- नादिविषयक एव। (१६) ननु एकस्तिन्नपि उयवैशिध्यसन्भवेन कथं प्रत्येकं उदाहृतमित्यत ब्राह निराकाङ्कति प्रत्येकं किं उदाहरपम? दूतिजिन्वासानिटत्तये दत्यर्थः । (१७) अ्रस्य व्यञ्षजकत्वमित्यनेनान्वयः। न केवलं एषां प्रत्येकमेव व्यञ्जकत्वमपि तु मिलितयोः इयोः मिलितानां वा बव्हनाममीति भाव:। (१८) अत्र 'द्विकभेदे वत्रृबोष्दव्यभेदे यथा अत्ता एत्व ुमज्जद एत्य शहं दिग्नहए अवलोएहि। मा पहित्र रत्ति- अन्धित्! सज्जाद महत्रो गुभज्जिहिसि' इति क्वचित् अधिक- मसि, तत्न शुसूरत निमज्जति अताहं दिवसके अवलोकय मा पथिक रात्यन्व ! शय्यायामावयोः निमंच्यसीति स०।

Digitized by Google

ततीय उज्लामः । ३३

व्यनतपर्थान्तरं यतः । अरथंस्य व्यञ्तकत्वे तत् शब्दसय सहकारिता ॥२३॥

पन्देति न हि प्रमाणान्तरवेद्योऽर्थो व्यञ्जकः।

इति श्रीकाव्यप्रकाशोऽर्थनिर्सायस्तुतीय उल्लास: ।।*।।

Digitized by Google

॥ चतुर्थ उल्लाम: ।I

यद्यपि शब्दाथयोन्निषये ऊते दोषगुणालङ्काराणां सरूपमभिधानीयम, तथापि धन्िणि प्रदर्शित,(१) धर्म्गाणां हेयोपादेयता चायत दति (२) प्रथमं काव्यभेदान (३) ब्राइ।

अविवच्ितवाच्यो यस्तत्र वाच्यं भवेङ्नौ। अर्थान्तर संक्रमितमत्यन्तं वा तिरस्कृतम्।।२४।।

(१) प्रदर्शिते प्रकर्षेण सावान्तरप्रभेदं निर्हिषे।

(२) ज्ञायते दति केषा्चिद्वर्म्नाणां विशेषनिष्ठत्वात् दूति शेष:, तथाहि मृङ्गारध्वनौ श्रुतिकटुत्वं दोष: माधुयें गुणः न तु रौदरध्वनौ, चित्रभेदे तु यमकादिरलङ्कार:, न तु रसध्वन्यादौ।

(३) काव्यभेदान् उक्नध्वन्यादिरूपकाव्यत्यप्रभेदान्, तत्नापि प्रथमं ध्वनेः प्रभेद:, ध्वनिष्ि प्रथमतो द्विविषः अविरवच्ितवाच्ो विवचितान्यपरवाच्यसेति, तद्यो लच्णा-

Digitized by Google

चतुर्थ उल्लासः । ३५

लक्षणामूलगूढ़व्यङ्ञप्राधान्ये सत्येव(8) अविवच्ितं वाच यत्र स 'ध्वनौ' इत्यनुवादात् (५) ध्वनिरिति ज्ञेयः। तत्र च वाच्यं कचिदनुपयुव्यमानत्वादर्थान्तरे परिणमि- तम्(६)।

यथा त्वामस्मि वच्मि विदुषां समवायोऽत्र तिष्ठति। त्ात्मीयां मतिमास्थाय स्थितिमत्र विषेष्ि तत्।।

(४) अन्यतासमभवात् इति शेषः ।

(५) ध्वनावित्यनुवादात् 'यः' दूति यच्छब्दसाकाङ्गसय 'तत' इति तच्छूव्दस विशेषणतया कथनात्।

(३) अनुपयुज्यमानत्वात् यद्रूपेण वाच्यं तद्रूपेण प्रक्ता- न्वयेऽनभिप्रेतत्वात, अर्थान्तरे ब्रन्यप्रकारेण वाच्यलच््यसाधा- रणोऽर्य, परिणामितं परिणामितमिव, ताहशार्थस्य लक्षकिति यावत्, यत्र वाच्योऽपि प्रकारान्तरेण लच्य इतितु समुदिता- र्थः, यथा काकेभ्यो दषि रच्यतामित्यादौ वाच्योऽपि काकः दध्युपधातकरूपेण लक्ष्यः। अयश्न उपादानलच्णासयलएव संभवति।

Digitized by Google

३६ काव्यप्रकाश: ।

पत्र वचनादि उपदेशादिरूपतया परिणमति(७)। क्कचिदनुपपद्यमानतया अत्यन्तं तिरस्कृतम्(८)।

यथा उपऊतं बड नाम किमुच्यते सुजनता प्रथिता भवता परस। विद्दीटृशमेव सदा सखे! सुखितमारख ततः शरदां शतम् ॥

एतदपकारियं प्रति विपरीतलच्णया कखिद्दक्ि।

विवतितञ्ज्वान्यपरं वाच्यं यत्रापरसु(६) सः।

(७) संबोध्यमुहिश्य वत्तव्यविषयकथनेनैव सिद्धे पुनः 'त्वामसि वचि' द्रति कथनमनुपयुक्मिति त्वाम् उपदेशं त्वाम, अस्मि आप्तोडइम्, वच्मि उपदिशामि दति लच्चम्, तेन च हितसाधनत्वं व्यड्डाम। एवं विद्वत्प्रत्यचेपि 'विद्ुषाम्' दूति, आत्ममतेः सार्व्वकालिकत्वेऽमि 'आत्मीयाम्' इति च यथा क्रमंसव्वशास्त्रविशारदर्पेण प्रमाणपरतन्त्रपरतया च परिणतं तेन च अन्यथाचरणे उपहसनीयत्वं व्यङ्चम। (८) पूर्वोकरीत्यापि प्रळ्वतान्वयानुपयोगितया दूतरार्थ- मात्रलक्षकम्, वाच्यमिति शेष:, यथा गङ्गार्थः तीरे। चयस्न उपादानलच्णातिरिक्कलचणास्थल एव संभवति। (2) अपरः विवच्वितान्यपरवाच्यध्वनिः । एष च त्रभि- धामूलगूढ़व्यज़्प्राधान्ये सति भवति।

Digitized by Google

चतुर्थ उल्लासः। ३७

अन्यपरं व्यञ्ञनिष्ठम् (१०)। एष च(११)

लत्यव्यड्गक्रम: पर: ॥२५॥

बलच्चेति न खलु विभावानुभावव्यभिचारिण एव रस:, अपि तु रसस्तेः द्रत्यर्ति क्रम:, स तु लाघवान्न लच्यते(१३)।

तत्न रसभावतदाभास- भावशान्त्यादिरक्रमः । भिन्नो रसादयलङ्गारा- दलङ्कार्य्यतया स्थित:(१४) ॥ २६।।

(१०) व्यन्तात्मर्व्यकम।

(१२) न लच्चोऽनुभूयमानः क्रभो निष्पत्तिक्रमो यस् ताटशं व्यञ्चं यस्िन् सः । (१३) रससतैरिति निष्पद्यते इति शेष:, लाघवात् भटिति सम्पन्नत्वात्। (१४) तयोः रसभावयोराभास: तढाभासः। ध्रक्रमः चलच्यक्रमः, रसाद्यलङ्कारात् रसवदाद्यलङ्गारात्, सथित इति यत्र स्थितः स सलच्यक्रमव्यङ्गध्वनिरिति शेष:।

Digitized by Google

३८ काव्यप्रकाश: ।

नतया यत्र स्थितो रसादिसतालङ्कार्यः यथोदाइरिययते। अन्यत्र तु प्रवाने वाक्यार्थ यत्राङ्गभूतो रसादिसत गुणीभूत- aV 4 गुणीभूतव्यञ्चाभिषाने उदाइरिय्यन्ते।

तत्र रसखरूपमाच कारणान्यथ कार्य्याशि सहकारीि यानि च। रत्यादेः स्थायिनो लोके तानि चेन्ाव्यकाव्ययो:(१५)॥२७॥

विभावा अनुभावास् कथ्यन्ते व्यभिचारियः। व्यक्त: म तैर्विभावादौ: खथायी भावो रसः स्मृत:(१६)॥२८॥

(१५) नाव्काव्ययारिति निवध्यन्ते दति शेष: । (१६) कारणमिन्ह द्विविषं जनकं परिपोषकक्चेति, यमा- लम्व्य रत्यादिराविर्भवति स एव नायकललनादिरूप आालम्वनपदाभिधेयो जनक:, प्रादुर्भूते च तस्तिमिन् यसस्य पुष्टिरूपोद्दीपनकारी चन्द्रोदयादि: स उद्दीपनपदव्यपदेश्य:

Digitized by Google

चतुर्थ उल्लासः। ३६

उत्तं कि भरतेन 'विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगात(१७) रसनिश्यत्तिः' दति। एतद्विरणवते(१८) विभावैर्ललनोद्या- नादिभिरालम्बनोहीपनकारण: सथायी रत्यादिको भावो जनितः अतुभावैः कटाकमुजाक्षेपप्रभतिभि: कार्ययः प्रतीति- योग्यः ऊतः व्यभिचारिभिर्निवदादिभिः सहकारिभिरुप- चितो मुख्यया टत्त्या रामादावनुकारययें तट्रूपतातुसन्धानान्न- त्तकऽपि प्रतीयमानो रस दूतिभट्टलोज्जटप्रभ्तय:(१६)।

परिपोषक दति। कार्य्यं तु रत्यादिजन्यं कटाचादिरूप- कायिकवाचिकमानसिकभेटैन नानेव वच्चते। सहकारीणि रत्यादेरुल्लिखितकार्य्यस्य जनने भटिति प्रतीतौ वा सह्ाय- भूतानि वच्यमाणानि निर्वेदादीनि, स्थायिनः स्थायि- भावापरनानः, व्यक्ः आखाद्यमानः विलक्णप्रतीतिविषय दूति यावत्, तत्प्रणाली च मतभेदेन ब्नुपदमेव स्फुटीभ- विष्यति। (१७) संयोगात् संबन्धात्, सच मतभेदेन नानातिधो वच्यते। (१८) विृटखतद्रत्यस्य 'भट्टलोल्वटप्रभतयः' द्रत्यनेनान्वयः। (१८) उपचतः परिपुष्टीकतः, मुख्यया उत्त्या वासवि- केन सम्वन्धेन, अनुकार्य्य नाव्ेनाभिनेयनायके स्थितोऽपीति शेष:, एतज् नावाभिप्रायेण। तट्रपतानुसन्धानात् राम- स्येव वेशविशेषवाग्विषायिनि नर्तके तत्कालं रामत्वाभिमा- नात, प्रतीयमान: व्यञ्ज्रनयाऽभिव्यक्तः। तदयं निर्गलितार्थः, यथा असत्यपि समें सर्पतयाऽवलोकितात् दाम्ोऽपि भीति-

Digitized by Google

काव्यप्रकाशः ।

रामएवायम भयमेव राम दति, (२०) 'न रामोऽयम् ' - दूत्यौत्तरकालिके बाधे रामोऽयमिति, (२२) राम: खाद्वा न

रुदेति, तथा सीताविषयिणी अनुरागरूपा रामरतिरविद्य मानाऽमि नर्न्तके नावनैपुरयेन तस्िन स्थितेव प्रतीयमाना सहृद्यहृदये चमत्कारमर्पयन्त्येव रसपद्वीमधिरोहतीति रतेर्व्यञ्जनयाऽभिव्यक्किरेव रसनिष्पत्तिरिति। (२०) अत्र विषयनियमविषयापरनास्न्री सम्यक्प्रतीति:, तथाहि एवकारस्ार्थत्रयं यदुक्तम् 'अयोगमन्ययोगञ्न अ्रत्य- न्तायोगमेव च। व्यवच्छ्िनत्ति धर्मरस एवकारस्व्रिया मतः' दति, चयमर्थः, यत्र विशेषणान्वित एवकारखत्र विशेव्ये विशेषणस असम्वन्वरूपमयोगं निषेधति, यथा राम एवायमित्यन रामस विशेषपालवेन तदन्वितेनैवकारेण दूदमर्थ विशेष्ये रामत्वायोगं व्यवच्छिन्दन् चस रामत्वं नियमयति, यत्र पुनव्विशेष्यगत एवकारसत्र विशेष्येतरसिन् विशेषणीभूतवर्मसम्वन्धं वारयति, यथा चयमेव राम इत्यत्र एतङ्गिन्ते रामत्वसम्बन्धं वारयन् अस्ििन् रामत्वं नियमयति, उभयरूपैवेयं प्रतोतिरववारणपरतया सम्यकप्रतीतिः । यत्र तु क्रियान्वित एवकारसत् अत्यन्तः स्व्वदा योऽयो- • गरूस्य निषेधकः, तत् क्रियाम्रये कुत्रचिदपि सम्वन्धबोधकदति तु फलितार्थ: यथा नीलं कमलं भवत्येव दूति, पत् हि न सकले कमले नीलत्वं नियम्यते नाप्यकमलेऽनीलत्वम् अ्रपि तु यस्िन कस्मिन्नमि कमले नीलत्वसम्बन्ध दति प्रसङ्गादुक्कम्। (२१) एषा तु अरनन्तरावतीर्य विपरीतप्रतीतिकतया मिध्याप्रतीतिः।

Digitized by Google

चतुर्थ उल्लासः। ४१

वाऽ्यमिति, रामसदशोऽयभिति च सम्यझमिथ्यासंशयसाहृश्य- प्रतीतिभ्यो विलचणया चित्रतुरगादिन्यामेन(२२) रामोऽ- यमितिप्रतिपत्त्या ग्राजे नटे(२)

'सेयं ममाङ्गेषु सुधारसच्छटा सुपूरकर्पूरशलाकिका हशोः । मनोरथत्रीर्म्नसः शरीरिणी प्राणेखरी लोचनगोचरङ्गता।।

दैवादहमत्र तया चपलायतनेत्रया वियुक्श्व। अविरलविलोलजलढः कालः समुपागतव्ायम।।

कटनेन च (२४) नटेनैव प्रकाशितैः कारणकार्य्यसह्- कारिभिः कत्रिमैरपि तथाऽनभिसन्यमानः (२५) विभा-

(२२) सुचितरितेऽख नयनपथवर्त्तिन्येव हि 'अशोऽयम्' दत्येवं प्रतीतिरुदेति।

(२३) प्रतिपत्त्या प्रतीत्या, नटे दूत्यस्याग्रिमेणानुमीय- मानोपीत्यनेनान्वयः ।

(२४) शिक्या अभ्यासेन (पुनःपुनरनुशीलनेन) च निर्वन्तितं सम्पादितं यत् स्वकार्य्यस अभिनयस्य प्रकटनं प्रकाशनं तेन करणभूतेन।

च

Digitized by Google

४२ काव्यम्रकाशः ।

वादिभन्दव्यपदेश्यः 'संयोगात्' गम्यगमकभावरूपात् (२६)

मानविलचय:(२७) सायित्वेम सम्भाव्यमानो रत्यादिर्भाव- सत्रासन्नपि(२८) सामाजिकानां वासनया चर्ब्यमाणो(२2) रस इति श्रीशङ्ुक: । न ताटथ्ेन नात्मगतलवैन रस: प्रतीयते नोत्मद्यते

(२६) विभावादिसत्त्वे रतेरवश्यंभाव द्रत्यवंरूपव्याप्ति- नामकसम्बन्वात्। (२७) वसुनोऽनुभीयमानाया रतेः सौन्दर्थ् चमत्का- रिता, रसनीयतेन आासाद्यमानतवेन, चन्यो वह्मादिकपो लौकिकविषय: तम्मात् विसच्ण: विभिन्नः ।

(२८) तत्र नटे, वसनमि वासवमविद्यमानोडमि, सा- विलवेन नटगततेन सन्भाव्यमान: नेयमान दति पूर्व्वणा- न्वयः।

(२2) बासनया भावनया, चर्व्यमामाः आाखाद्यमानः । एतन्तस्ायं निष्कर्षः, यथा कुष्फाटिकाकुलिते देशेऽमतोमि धूमस्याभिमानात् धूमनियतस्य वह्तरतुमानम, तथा नटेनैव सुनिपुषां 'भमैवते विभावादयः' दति प्रकाशितैसत्रासद्विरपि विभावादिभिसन्त्ियता रतिरतुमीयमानाि निजसौन्द र्य्यवनात् सामाजिकानामासाद्यतया चमत्कारमाद्वती रसतामेतीति रतेरनुमितिरेव रसनि्पत्तिरिति।

Digitized by Google

चतुर्थ उन्लासः ।

नाभिव्यज्यत, (३०) अपि तु काव्ये नाने पाभिवातो द्वितीये- न(२१) विभावादिसाधारणीकरणालना भावकत्वव्यापारेण भाव्यमान:(३२) खायी सत्ोद्रेकप्रकाशानन्दमयसंविड्धिया- न्तिसतत्वेन(३३) भोगेन भुज्यते इति भट्टनायक:(३४)।

(३०) नाटस्थेन तटस्य उदासीन: स प प्रक्ते नटो नायकरामादिच्चेति द्विविष:, तत्सस्वन्वित्वेन, ग्ात्मगतलेन सामाजिकसस्न्वित्वेन, न प्रतीयते नानुमीयते, तदानी रामादीनामभावेन तद्रत्यादेरप्यभावात् असतः सखेनातुमा- नप्रभाणाविषयत्वात्, वस्तुतोरामगतया मटगतत्वेमानुमित- याऽषि रत्या सामाजिकेऽसत्या तञ्चमत्कारजमनासन्न्नवाच्। नोत्मद्यते न जन्यते, विभावादीनां वासविकत्वाभावात्। नाभिव्यज्यते न व्यञ्षनया उपसथाप्यते, सिद्धसैव तत्सभभवा- दिति भाव:। (३९) द्वितोयेन स्रन्येन । (३२) भाव्यमान: साधारणीक्रियमाय:। (२३) सत्वगुणास्य उद्रेकेण रजसमसी अ्रभिभूयाविर्भा- वेष यः प्रकाश: स एवानन्दात्का संवित ज्ञानं, तख

हिंतभावतया अवस्थितताहशसंविदिति फलितार्थः, तत्मृत- चेन तत्खरूपेष। (३४) भट्टनायकमतस्यैषः सार:, शव्दस अ्रभिषांव्या पारवत् काव्यनाव्योसद्विलचणं भावकत्वभोजकत्वनामकं व्यापारद्दयमतिरिक्कमसि, तवाद्येन व्यापारेण व्यक्तिविशेषस-

Digitized by Google

88 काव्यप्रकाशः ।

लोके प्रमंदादिभि: सथाय्यनुमानेभ्यासपाटववताम्(३५) काव्ये नाथे च तैरेव(३ई) कारणत्वादिपरिह्ारेण (३७) विभावनादिव्यापारवत्वात्(३८) अलौकिक विभावादिश्द-

खन्धित्वेनासाधारपास विभावादे: स्थायिनस व्यत्तिविशेषाँ- शपरिद्ारेण उपसथापनरूपं साधारणीकरपाम, अन्लेन तु वि- भावादिसच्क्वतेन रतिराखाद्यते (असत्या अपि रतेराखाद: अलौकिकत्वादुपपन्त्रः)। तथाहि काव्यार्थबोषोत्तरमेव भावकत्वव्यापारेण विभावादिरूपसीतादयो रामसम्वन्विनी रतिच्च सीतात्वरामसम्वन्धांशमपहाय सामान्यतः कामिनीत्वर- तित्वादिनवोपस्थाप्यते, भोजकत्वव्यापारेण तु उक्करीत्या साधारणी ऊतविभावादिसहकतेन सा रतिः सहदयैराखाद्यते दरति रतेराखाद एव रसनिष्पत्तिरिति। (३५) स्थायिनो रतेरसुमाने अरनुमानविषये प्रभ्यासः पुनःपुनरतुशीसनं तेन पाटवं पटुता नेपुरम। (३६) तैरेव प्रमदादिभिरेव, शस् च 'अभिव्यक्क:' दृत्य- ग्रिमेणान्वयः । (३७) कारणत्वादिपरिहार: कारणत्वादिना व्यपदेश- परित्याग: । (३८) आदिपदेन अनुभावनव्यभिचारणव्यापारयो- ग्रंहणम्। वासनात्मतयाऽतिसूच्ारूपेणावस्यितानां रत्या- दीनां आाखादयोग्यतानयनरूपाविर्भावनं विभावनं, तेषां तु अनुभवविषयीकरणमनुभावनं, काये विशेषेण अभितः रत्यादीनां संचारणं व्यभिचारणं त एव व्यापारा: ।

Digitized by Google

चतुर्थ उन्लासः । ४५

व्यवहार्ययै:(३2) ममैवैते शवोरेवैते तटस्थस्यैवैते,(४०) न समैवते न शत्रोरेवैते न तटस्थस्ैवैते द्तिसम्वन्धविशेषस्वी- कारपरिह्ारनियमानध्यवसायात् साधारएेन प्रतीतैः(४१)

(३६) लोके हर्षशोककारणेभ्यो हर्षशोकावेव हि जायेते अत्र पुनः स्व्वेभ्य एव तेभ्यः सुखमित्यलौकिकत्वम्।

(४०) एते विभावादयः, एतदन्तेन सम्न्धविशेषस्य 'ग्रमुकस्यैवैते' दत्येवंरूपस्य खवीकारनियमः। उत्तरार्वेन तु तसय परिहारनियम: ।

(४१) अनध्यवसायात् अ्निर्णयात्, साधारगेन सीता- त्वादिविशेषांशरहितेन कामिनीत्वादिना प्रतीतैः जायमा- नः। चवायमाशयः, लोके हि तिस्रोविधाः, कानिचिद् वस्तनि खस्यैव, कानि च शत्रोरेव, कानि पुनः शतुमित्र- विलन्णस् उदासीनापरनाम्नः तटस्थस्यैव (मित्रवसुनोपि आात्मीयसम्बन्वित्वेन सवकीयत्वमिति न विभागन्यनता)। ततव यदि स्वकीयत्वन विभावादय: प्रतीयेरन, तर्हि दूतरसामा- जिकसन्निधौ खवरतिप्रकाशोऽनुचित इति हीरेवोदियात्, रसाखादस्तु दूर एवास्ाम। शत्रुसस्वन्धित्वेन प्रतीतौ च विद्वेषाविर्भावस्यैवावश्यभभावितया रसास्ादप्रत्याशैव कथम्। उदासीनसम्बन्धप्रतीतावपि स्वस्मिन् तदसङ्गावाभि- सन्धानप्रसङ्गेन नितराभेव तदाखादोऽनुपपन्त्र: इति सम्बन्ध- विशेषखीकारस्ानित्चयः खीकर्त्तव्यः। एवं तत्परिह्वार- नियमनिर्णयोऽपि नासीत्यङ्गीकार्व्यम, अन्यथा 'नैते कस्यापि'

Digitized by Google

काव्यप्रकाश: ।

अभिव्यक्क: सामाजिकानां वासनात्तया खिवतः(४२) खायी रत्यादिको नियतप्रमातगतत्वेन (४३) सितोषि साषा- रणोपायबलात्(४४) तत्कालविगालितपरिमितप्रमात्टभावव- शोन्मिषितवैद्यान्तरसम्पर्कशून्यापरिमितभावेन प्रमाता (४५)

द्ूतिनियमेन अलीकत्वशङ्तया गगनकुसुमगन्धोपलब्धये प्रट- तिवत् रसाखादप्रत्तिरेव न स्यात्, तम्पात् तदुभया- वधारणवैलचरयेन सामान्यतः 'कामिनीयम्' इति लत्वा कामिनीत्वादिना प्रतीतैरिति। (४२) सामाजिकानां संस्काररूपेण सूच्तातया पूर्वव- मेवावस्यितः अधुना तु साधारणी ऊतविभावादिभिस्तस्यै- वाविर्भावमान्रम्। अत एव येषां वेदाभ्यासजड़ानां वैया- करणादीनास् तादृशसंस्काराभाव:, तेषां रसाखादोपि न भवति। (8३) नियतः रसासादयिततया नि्ितो यः प्रमाता सामाजिक: तङ्गतत्वेन तत्सम्बन्धित्वेन। (88) साधारण: व्यक्तिविशेषसस्वन्धित्वेनाप्रतीयमानो यउपायो विभावादि:। (४५) तत्कालं रसाखादकालं विगलितोप्रतीतो यः परि- मितप्रमात्टभाव: 'ममैवैतेऽहमेव रसाखादयिता' द्रत्येवंरीत्या अननुभूयमानो यो व्यत्तिविशेषसम्बन्धः तद्दशेन उन्मिषितः प्रादुर्भूत:, एवं वेद्यान्तरस् लौकिकषटादिविषयस् सम्परकष

यस तेन प्रमाता रसास्ादयित्ा कर्चा।

Digitized by Google

चतुर्थ उल्लासः। ४७

संकलसहृद्यसंवादभाजा साधाररयेन (४ई) खाकारे दूवाभिन्नोऽपि (४७) गोचरीळतः (४८) चर्व्यमाषतैकप्रा- . बो(४2) विभावादिजीवितावधि: (५०) पानकरसन्यावेन

(४६) सकलानां सहदयानां संवादभाजा 'एकत्र हृष्टखान्यत तथादर्शनं संवाद:' दत्युक्ने: सम्पतिशालिना साधारखेन कामिनीत्वादिसाधारणधम्प्रकारेणोपस्थित्या, अख् 'गोचरीऊतः' इत्यनेनान्वयः ।

(४७) ननु विवच्ितविवेचने रत्याद्यास्वादस्यैव रसरूप- तया कथं रसस्य आ्रखाद: श्राखादाखाद्ययोलों के वैलचरय- दर्शनादित्यत श्ह साकार इति, 'खस्य ज्ञानसय आकार- विशेष एव विषय: न तु ज्ञानादन्यः' दूति हि योगाचारमते यथा वस्तुतो ज्ानस्वरूपस्य विषयस्य नेयत्वं, तथा श्रान-

भाव:।

(४८) गोचरीकतः विषयीलतः ।

(४८) चर्व्यमाणता आ्रसवाद: एकः अद्धितीयः प्राण दव सरूपनिष्मत्ति हेतुर्यस्य सः ।

(५ू०) उत्तरुपविभावादिरेव जीवितस्य जीवनस्य भ्रव- षि: पूर्वापरसीमा यख सः1 विभावादिकालमावस्या- यीति परमाथ: ।

Digitized by Google

४८ काव्यप्रकाशः ।

चर्व्यभाण:(५१) पुरद्व परिसुरन् हृदयभिव प्रविशन् सर्वा- ङ्रीणामिवालिङ्गन् अ्रन्यत् सर्व्वभिव तिरोदधत् ब्रह्मासाद- मिवानुभावयन् चलौकिकचमत्कारकारी उङ्गारादिको रस: (५२)। सचन कार्य्यः विभावादिविनाशोडमि तख सन्भवप्रसङ्गात् (५२), नापि न्ाप्यः सिद्स्य तस्यासम्न-

(५१) पानकरसो हि मरीचशर्कराकर्पूरादिविलच्ण वस्तुसंपादितोऽपि मरीचादिरसवैलच्रयेन तत्ममुदायसंव-

विभावादिवैलक्षएयेन लोकातीतेन आ्राखादेन चर्व्यमाण: भ्राखाद्यमान दत्यर्थ: । (५२) एतन्ातस्य स्थुलत इदं अर्मम, रतिकारणादीना- मनुभवादसकदनुमिता रतिः संस्काररूपेण सहद्यत्तदय- मधिरोहति, अ्रथ कियता कालेन सुनिपुणमनुष्ठितयो: रामा-

काव्यनाथ्यो: पूर्ववोक्कभावकत्वव्यामारेण रामसीतादिविशे- षांशपरिहारेण रतिकारणासाधारणकामिनीत्वाढिना प्रतीतैः विभावादिभि: सहद्यहृदयावस्थिता सा रतिर्व्यञ्जनया अभिव्यक्ता सामाजिकानास आ्खाद्यतामायातीति एता- दशास्वाद एव रसनिष्न्तिरिति। पूर्व्वमते असत्या अपि रतेराखाद:, चत्र तु वासमया सिपिताया एवेत्यनयोभेदः ।

(५३) अवयवादिरूपोपादानकारणाद्यतिरिक्ककारणना- शेडपि कार्य्यनाशस्यावशभ्भावानियमात् दएडनाशेडपि घट- स्थितेरिति शेष: ।

Digitized by Google

चतुर्थ उल्लामः।

वात् (५४)। अषि तु विभावादिभिर्व्यन्ितवर्व्वणीयः। कारकन्तापकाभ्यामन्यत् क हष्टमिति चेत, न क्वचिहृष्टमित्य-

निष्मत्ति रुपचरितेति कार्य्योडप्युच्यताम,(५५) लौकिकप्रत्यक्षा- दिप्रमाणताटस्थाव बोधशालिमितयोगिज्ञानवद्यान्तरसंस्पर्श- रहित खात्ममात्रपर्य्य व सितपरिमितेतरयोगिसंवेदनविलच्ण- लोकोत्तरखसंवेदनगोचर दति प्रत्येयोऽप्यभिधीयताम्(५६)। तद्ग्राहकस्च न निर्व्विकल्पकं विभावादिपरामर्शप्रधान-

(५४) जातो हि घटादिरज्ञायते न तु जायमान एव ज्ञायते।

(५५) तथाच चर्व्वणोत्पत्तिमादाय रसस्य उत्पत्तिव्यप- देशः ।

(५ई) लौकिकं यत् प्रत्यचादि ज्ञानं यञ्च प्रमाणताट- स्थेन प्रमाणौदासीन्येन (चच्तुरादिलौकिकप्रमाएमनपेच्चैवेति यावत्), अवबोषः ज्ञानं, तद्दतां मितयोगिनां अपक्वयोगिनां (ध्यानजन्यं) ज्ञानं, यदपि च वद्यान्तरस तेयान्तरस लौ- किकविषयस्य सम्वन्धेन रहितं खखरूपात्ममात्रविघयकं परिमितेतरयोगिनां पक्कयोगिनां संवेदनं ज्ञानं, एतत्तितय- विलक्णम अतएव च लोकातोतं यत् स्ात्मकं संवेदनं तस्य विषय इत्यर्थः । प्रत्येयो न्ेयः ।

Digitized by Google

काव्यप्रकाशः ।

त्वात्(५७)। नापि सविकल्पकं चर्व्यमापस्यालौकिका- नन्ट्मयस्य खसंवेदनसिद्धत्वात्(५८)। उभयाभावसरूपस

तु विरोषमिति श्रीमढाचार्य्याभिनवनुप्तपादा: । व्याप्रादयो विभावा भयानकस्थेव वीराड्डुतरौट्राणास्, भ्न्युपातादयोऽनुभावाः मङ्गारस्ेव करुणभयानकयोः, चिन्तादयो व्यभिचारिणः बङ्गारस्ेव वीरकरुणभयान- कानामिति प्ृथगनैकान्तिकत्वात् सूत्र (६०) मिलिता निर्हिष्टा:।।

(५७) ज्ञानमिन्ट द्विविषं सविकल्पकं निर्व्धिकल्पकञ्जेति नामरूपजात्यादिविशेषम्पून्यं ज्ञानं निर्व्िकल्पकं, तद्विपरीत सविकल्पकम्। विभावादिपरामपति विभावादिपरामर्शस्य सविकल्पकतथा निव्विकल्पवजननायोग्यलवात।

(५८) खात्मकप्रतीतिमात्रसिद्दत्वात् । अ्रयंभाव:, त- दानीं जानान्तरासन्रवात्, रसमात्रविषयिएयां चव्बणायां नामरूपाधयुललेखासन्भ्वाज्च कुतः सविकल्पकत्वमिति। (५2) उभयाभावस्वरूपस्य उभयभिन्नस्य। 'विरुद्धयो- रेकतरनिषेधेऽपरस्मिन मर्य्यवसानम्' दति नियमेन सविकल्प- कत्वनिषेधे नि्व्धिकल्पकत्वं, निर्व्विकल्पकत्वनिषेधे च सवि- कल्पकत्वमायातीति उभयात्मकत्वम् । (६०) सूले पूर्वोक्तमरतसूवे।

Digitized by Google

चतुर्थ उल्लासः। ५१

वियद्लिमलिना सुगर्भमेघं, मधुकर कोकिलकूजितैर्दिगां श्रीः।

प्रणतिपरे दयिते प्रसीढ सुग्धे!

इत्यादो परिमदितम्णालीस्नानमङ्ग, प्रवत्ति: कथमपि परिवारप्रार्थनाभि: क्रियासु। कालयति च हिमांशोर्निष्कलङ्गस लक्षमी-

इतादी दूरादुत्मुकमागते विवलितं, समभाषिणि स्ारितं, सं्विव्यत्यरुणं, गटहीतवसने किज्चाञ्चितम्ूलतम्। मानिन्याश्चरणानतिव्यतिकरे वासाखुपूणेचणं चचुर्जातमहो ! प्रपञ्नचतुर जातागसि प्रेयसि

इत्ादो च

याप्रसादानाज्ज व्यभिचारिणां केवलानाभव स्थिति:, (ई२)

(६१) नूतनाङुर एव अङ्के क्रोड़े टङ्का दुर्भेद्यत्वात् पाषाणभेद्कास्त्रविशेषो यस्या: सा। (६२) प्रत्रेति चत्र यथाक्रममुक्तोदाहरपत्रये। सि्थिति: साचादुल्लेख: ।

Digitized by Google

काव्यप्रकाशः ।

तथाप्येतेषामसाधारणत्वमित्यन्यतमद्दयाचेपकत्वे सति मानै- कान्तिकत्वमिति(ई ) । तद्विशेषानाड

पूट ङ्गार हासयकरुण- रौद्रवोरभयानका: ।

त्यष्टौ नाव्ये(६४) रसा: सृताः ॥२८॥ तब मुङ्गारस्य दौ भेदौ, सम्भोगो विप्रलसभच। तव्ाद्यः

रिच्छेद्य एक एव गखते,

(६३) अ्साधारणत्वं प्राकर्राणकरतिनियतावस्थितिक- त्वम्। ग्रन्यतमेषु विभावानुभावव्यभिचारिष इयस उल्लि- खितभिन्नस्य श्रच्ेपकत्वे प्रत्यायकत्वे। नानकान्तिकत्वं न मिलितानां तेषां रसनिष्पन्तिहेतुत्वव्यभिचारः। तदयं सि- द्वान्त:, मिलितानामेव रसनिष्पत्तिहेतुत्वं, यत्र तु एक एव निर्हिष्टः, तत्रापि तेनैवान्ययोई्योराच्ेपेण रसनिष्यत्तिरिति।

(६४) शान्तस रोमाञ्जादिविरहेणानभिनेयत्वात् का- व्यमात्रविषयत्वमिति नाथेऽटावित्युक्तम इति प्रदीप:, वसतुत उपलच्णम्।

Digitized by Google

चतुर्थ उज्लासः।

यथा शून्यं वासग्टहं विलोक्य शयनादुत्याय किस्िच्छूनै- रनिद्राव्याजमुपागतस्य सुचिरं निर्व्वरार्य पत्युम्मुखम। विश्रव्धं परिचुम््य जातपुलकामालोक्य गएडस्थलीं लज्जानस्त्रमुखी प्रियेण इसता बाला चिरं चुग्विता।।

तथा त्वं मुग्धाचि : विनैव कसुलिकया वत्से मनोहारिणीं लक्ष्मीमित्यभिधायिनि प्रियतमे तद्ीटिकासंसृभि(६पू)। शय्योपान्तनिविष्टसस्मितमुखो नेत्रोत्सवानन्दितो निर्यातः शनकैरलीकवचनोपन्यासालीजनः ।।

भपरस्तु अभिलाषविरहेरषाप्रवासशापहेतुक इति पञ्च- विष:(६६)। क्रमेणोदाहरपम प्रेमार्द्रा: प्रपायसृशः परिचयादुद्गाढ़रागोदया- सासा मुग्दशो निसर्गमचुरासेष्टा भवेयुस्यि। याखन्तःकरणस वाह्यकरणव्यापाररोषी चणा- दाशंसापरिकल्पिताखपि भवत्यानन्दसान्द्रो लयः ।।

(६५) तस्या: नायिकायाः वीटिका वसनग्रन्थि: । (३ई) अपरः विप्रलन्भः। अरत्र अभिलाषः पूर्व्वराग- मात्रम; विरहस्तु एकतरसाननुरागात्, अ्तुरागे सत्यपि वा दैवप्रतिबन्धात्, गुरुलज्जादिवशाच्चासंयोग :; ईर्षा मान-

Digitized by Google

काव्यप्रकाशः ।

अ्रन्यत व्रजतीति का खलु कथा, नाप्यस ताहक् सुहद् यो मां नेच्छूति, नागतच इह हा! कोऽयं विषे: प्रक्रमः। दूत्य ल्पेतरकल्पनाकवलितखान्ता निशान्तान्तरे बाला टत्तविवर्जनव्यतिकरा नाप्नोति निट्रां भिथि।

सा मत्यु: प्रथमापराधसमये सख्योपदेशं विना नो जानाति सविस्नमाङवलनावक्रोक्िसंसचनम।

बाला केवलमेव रोढिति लुठल्लोलालक रसुमि:।।

प्रस्थानं वलबैः ऊतं, प्रियसखैरसैरजसं मतं, धृत्या न चणमासितं, व्यवसितं चित्तेन गन्तुं पुरः । यातुं निश्चितचेतसि प्रितयमे सव्व समं प्रस्थिता:, गन्तव्ये सति जीवित ! प्रियसुहत्मार्थ: किसु त्यज्यते।।

हेतुमात्रम, प्रवास: अनुरक्कयोरमि कार्य्यान्तरवशात् बि- भिन्नदेशस्थिति:, सच भूतभविष्यद्दर्त्तमानसाधारणः; शापः एतावन्तं कालं तव नायिकासंयोगो माऽस्वित्यादिरूप: सिद्ध पुरुषादिवाग्विशेष: ।

(६७) न त्वाद्यानुरागवती प्रोषितपतिका वेति शेषः ।

Digitized by Google

चतुर्थ उल्लासः । ५५

त्वामालिख्य प्रणायकुपिता वातुराैः शिलाया- मातमानन्ते चरणपतितं यावदिच्छ्रामि कर्त्तुस।

क्रूरसस्िव्नमि न सड़ते सङ़गमं नौ कतान्त:(६८)। हासादीनां क्रमेणोदाहरपम् आाकुक्चा पाणिमशुन्िं मम मूर्द्धि वेशा मन्त्राम्पसां प्रतिपदं प्टषतैः पवित्रे।

हाडा इतो हमिति रोदिति विष्णुभम्मा।।

हा मातस्वरिताऽसि कुत्र ? किमिदं! हा देवताः! क्वाशिष :! विक प्राणान्, पतितोऽ्शनिः, डतवहस्ेडक्रेषु! दग्धे हशौ! दूत्यं वर्षरमध्यरुद्डकरुणा: पौराङ्गनानां गिर- चित्रस्थानपि रोदयन्नि, शतथा कुर्व्वन्ति भित्तीरपि(६६)।।

कतमनुमतं हष्ट वा यैरिदं गुरू पातकं

नरकरिपुणा साष्डें तेषां सभीमकिरीटिना- मयमइमस्ोदोमांसै: करोमि दिशां बलिम्।। (ई८) ऊतान्तो दैवम्। कुबेरशापेन वियुक्तमार्य्यस्य यकराजस प्रियामुद्दीश मेवरूपदूतं प्रत्युत्तिरियम् । (ई:) राजपल्यां सवय्यातायां तत्मरिजनोक्िरियम्।

Digitized by Google

काव्यप्रकाशः ।

चुद्रा: संत्रासमेते विजाित हरय: ! चुमशब्रेभकुम्भा युषहेहेषु लज्जां दपति परममी सायका निष्पतन्तः । सौमित्रे! तिष्ठ! पात्रं त्वमसि नषि रुषां, नन्वहं मेघनाद:, किश्चिडभङ्गलीलानियमितजलविं राममन्वेष यामि(७0)।।

ग्रीवाभङ्गाभिरामं मुज्रनुपतति स्न्दने दत्तहृष्टिः पश्चार्द्ेन प्रविष्टः शरपतनभयाङ्गयसा पूर्व्वकायम्। पृष्मैरद्विलीढ़: न्र्रमविद्ृतमुखमंश्निभि: कीर्णवर्त्मा पश्योदग्रश्टुतत्वाद्वियति वच्तरं सोकसुव्यां प्रयाति।। उत्कृत्योत्कृत्य कत्तिं प्रथममथ प्ृथूत्सेषभूयांसि मांसा-

आार्त: पर्य्थसनेतः प्रकटितद्शनः प्रेतरङ्ग: करङ्गा- दङ्कस्यादस्थिसंस्ं स्यपुटगतमपि क्रव्यमव्य ग्रमत्ति(७१)।।

(७०) कार्य्यारमोषु स्थिरतरः संरभ्ष उत्साइ्: तत्प्रक्व- तिको वीर: स च तिया युद्धवीर: दानवीर: दयावीरस्ेति। दर्पणकारमते धर्ममवीरोऽपि अधिकोऽसि्ति, तत्राद्यसयैवेदमुदा- इरगम्।

शब्दा: यथाक्रमं उच्छ नत्व-स्कन्ध-उरुमूलसन्विष्टष्ठभागोभय-

Digitized by Google

चतुर्थ उब्लानः। ५७

चिवं! महानेष वतावतार:, क कान्तिरेषाडभिनवैव भङ्गि: । लोकोत्तरं पैर्य्यमड्ो प्रभाव :! काडप्याऊृतिर्नूतन एष सर्ग:(७२)।। एवां सथायिभावानाड्ट रतिर्हासस शोकस्र क्रोधोत्माहौ भयन्तथा। जुगुप्सा विस्तयसैव स्थायिभावा: प्रकीर्ततिता:(७३)॥३०॥ सट्टम् । व्यभिचारिणो बते

स्थाऽमयामद्यमाः। आ्रलस्यन्नैव दैन्यञ्न चिन्ता मोड़: सृतिर्धृतिः।।३१॥

(७२) दूयं किल वामनसुदिसय वलेरुकिः। (७३) सक्सूतन्यायेन नियतावस्थानं स्थायिनः, व्यमि-

ज

Digitized by Google

५८ काव्यप्रकाशः । वोड़ा चपलता हर्ष आवेगो जड़ता तथा। गर्व्ो विषाद श्र्रौत्सुकं निद्राऽपस्मार एव च । ३२ ॥

सुप्नं प्रबोघोऽमर्षख्ा- प्यर्वाहित्यमथोग्रता। मतिर्व्याधिस्तथोन्माद- स्था मरगमेव च ।।-३३।।

वासखैव वितर्कच्च विज्जेया व्यभिचारिख:। चयस्त्रिंश दमी भावा: समाख्यातास्तु नामतः(४)॥ ३४॥

व्यनिचारित्वेपि स्थायिताSभिषानार्थम्। तेन

(७४) नामत उद्देशमाल्रेण, न तु लचणोदाइरणप्रद- शंनादिना, तक्ु साह्टित्यदर्पपाततीयपरिच्छेदादितोऽव- गन्तव्यम।

Digitized by Google

चतुर्थ उल्लासः । निव्वेदसथायिभावोऽस्ति शान्तोऽपि नवमो रस:(७५)।

यथा चहौ वा हारे वा, कुसुमशयने वा हषदि वा, मणौ वा लोड्टे वा, बलवति रिपौ वा सुहृदि वा। तणे वा खैणे(७ई) वा, मम समदृशो यान्तु दिवसाः कचित् पुरायेऽरराये शिव शिव शिवेति प्रलमतः ।।

रतिर्देवादिविषया व्यभिचारी तथाऽञ्जित:(७)॥।३५।।

(०५) शान्तस्य आ्लखवनम् अनित्वत्वादिदोषदुट्टस विषयस्य निःसारतादि, उद्दीपनं पुरायात्त्रमसत् पुरुषसङ्गादि, अनुभावो रोमाव्जादि:, हर्षादयस्तु व्यभिचारिण:, काव्य- प्रदीपकारादिमते तु शान्तस शमः स्थायी भाव:। (७६) स्त्रैयं खवरीसमूह्ः।

(७७) रतिमदं सकलस्थायिभावीपलन्तणम, देवादि- विषयेत्यपि अप्राप्तरसावसथोपलच्षणं, तेन देवादिविषया सर्व्वप्रकारा, कान्तादिविषया तु अपुष्टा रतिः, हासादयस् अप्राप्तरसावस्था:, प्राधान्येन अञ्चितोव्यञ्ितो व्यभिचारी च 'भाव:' इत्यवगन्तव्यमिति एवमेव काव्यप्रदोपः ।

Digitized by Goc-lel

ई० काव्यप्रकाशः । भाव: प्रोक्त: भादिभन्दान्युनिगुरुटृपपुतादिविषया। कान्ताविषया तु व्यक्ता ङगारः। उदाइरणम् कएठकोणविनिविष्टमीण! ते कालकूटमपि मे महामृतम्। पथयुपात्तमदतं भवद्पुरभेदर्द्टात्त यदि, मे न रोचते(७८)।। हरत्यवं सम्प्रति, हेतुरैव्यतः शुभस्य, पूर्ववाचरितेः ऊतं शुभै:। परीरभाजां भवदीयदर्शनं व्यनत्ति कालतितयेऽपि योग्यताम्।। एवमन्यदप्युदाहार्थम् (७2)।

व्यभिचारी यथा जाने कोपपराझुखी प्रियतमा खप्नेडद् हष्टा मया मा मां संस्पश पाणिनेति रुदती गन्तु प्रट्क्षा पुर:ः। नो यावत्मरिरुद्य चाटुशतकैराखासयामि प्रियां आातसावदहं शठेन विधिना निट्रादरिट्रीऊतः ।।

(७८) भवद्रपुषो भेदेन सह वृत्तिरवस्थितिर्यस्य ताट्- गम्, त्वदन्यगामीति यावत्। अयं भाव: ब्नन्यगामित्वेन कालकूटस्य प्रियत्वं अतथाभूतत्वेनामतस्य अप्रियत्वमिति। (७2) अत्र 'युत्रविषया रतिर्यथा'-दत्यादिकोऽषिकः पाठः कचिदरिति, स तु टीकालद्विरष्टततया उपेचितः ।

Digitized by Google

चतुर्थ उल्लासः । ६१

पतर विधिं प्रत्यसूया(८०)। तदाभामा अनौचित्य प्रवर्तिता:(८१)।

तढाभासा रसाभासा भावाभासाच। तत् रसाभासो यथा सुमः कं? वामाचि! चणमपि बिना यं न रमसे, विलेभे कः प्राणान् रगामखमुखे ? यं मगयसे। सुलग्ने को जातः ? पशिमुखि! यमालिङ्गसि बलात्, तपःश्री: कसैषा? मदननगरि! ध्यायसि तु यम(८२)।। अत्रानेककामुकविषयमभिलाषं तस्याः 'सुमः' इत्याद्यनुगतं वच्व्यापारोपादानं व्यनक्ि(८३)।

(८0) प्राधान्येन प्रतीयते दति श्ेषः । (८) श्रनौचित्यं कि प्रतिषिद्द विषयकत्वादिरूपं सामा- जिकसंवेद्यम, तच्च चङ्गारे बङ्विषयत्वेन उपनायकादिगततवेन गुरुजनगतत्वेन तिर्य्यगादिगतत्वादिना च नानैव, एवं वीरा- दावपि जेयम्। (८२) पूर्ववपूर्ववव्यवच्छेदारयकेन तुभव्देन नानाव्यत्ि- विषयकत्वप्रतीतिः । (८३) सभिलाषं कर्मम, सुम इत्यादिवु अ्तुगतं सम्बस्धं बचषु व्यापारोपादानं कर्तृ, व्यनक्ति व्यन्नयति, चमिला- वेण च अभिव्यलेन बच्डविषया रतिरभिव्यज्यते द्रत्यर्थात् सिद्दम् ।

Digitized by Google

ई२ काव्यप्रकाशः ।

भावाभासो यथा राकासुषाकरसुखी तरलायताची

तत् किं करोमि ? कथमत तनोमि मैवी ? तत्सवीक्वतिव्यतिकरे क दडाय्युपाय: । चत चिन्ता अनौचित्यम्रवर्नतिता(८४)। एवमन्येयुदा- हार्या: ।।

भावस शान्तिरदय: सन्वि:(ट५ू) शवलता तथा॥ ३५ ॥ कमेणोदाहरपम्

किं वचचरणानतिव्यतिकरव्याजेन गोपाय्यते?। इत्युत्ते क तदित्युदीर्य्य सहसा तत् सम्प्रमार्ष्ट' मया संश्षिष्टा रभसेन, तत्मुखवशात् तन्व्याऽपि तट् विष्मृतम।।

(८४) 'ब्रादौ वाच्यस्त्रियोरागः पच्चात् पुंससदिद्गितैः' दूति न्ि शौचित्यम, तद्वैपरीत्येन अननुरक्तायाभनुरागोडयक्त इति। व्यभिचारिभावस चिन्ताया: प्राधान्येनाभिव्यक्- त्वात् भावत्वम् । (८५) समकालमेव विरुद्धयोरपि तुल्यरूपयोराखाद: सन्धि: ।

Digitized by Google

चतुर्थ उल्लासः । ६३

अ्त कोपस्य (८ई) एकस्मिन शयने विपयरम शीनामग्रहे सुग्धया सद्:कोपपरिग्रइ्ग्लपितया चाटूनि कुर्व्बन्तमि। भवेगाद्वधीरितः प्रियतमसूष्णी स्यितसत्चणं मा भूत सुप्रद्वेत्यमन्दवलितग्रीवं पुनर्वीचित:।।

पत्र श्रौतुक्ास्य(८७)।

सत्यङगप्रियता च वीररमसोत्फाल मां कर्षतः।

भानन्ही परिचन्दनेन्दुभिशिर: सिग्धो रुणद्यन्यतः (ट८)।।

(८६) शान्तावेव चमत्कारवित्रामदूति शान्तिरिति- शेष: 1

(८७) उदय दति शेष: ।

(८८) पत्र उत्सिक्रभसोत्फालशब्दा: यथाक्रमम्

विख्यातहर्षोट्रकपराः ।

Digitized by Google

काव्यप्रकाशः ।

क्वाकार्य्यं, शशलक्ाणः क च कुखं! भूयोऽपि हम्सेत सा! दोषायां प्रशमाय नः खुतमन्हो ! कोपेऽपि कान्तं मुखम। किं वच्चन्तपकलाषा: लतवियः ? खप्नेऽपि सा दुर्लभा ! चेतः खास्थ्यमुपेदि, कः खन्ु युवा धन्योऽधरं धास्यति।(0)।।

लता(८१)। भावस्थितिसूक्का चोदाहता प(६२)। मुख्ये रसेऽपि तेऽद्वित्वं प्रापुर्वन्ति कदाचन(६३)।। ते भावशान्त्यादयः, अक्त्वं राजानुमतविवाहपटत्त- मत्यवत्।

(८2) पुर्व्वाच्ै संरभ्ात्मकस्ावेगसय, उत्तराच्टेतु हर्षस्य तुल्यकालमेवाखाढ: इति एतयोमिलनरूपा सन्धिः । (८०) वास्यति पास्ति। (८१) अत्व हि पूर्व्वपूर्व्वोपमहेन उत्तरोत्तरं प्रतीयमानं चमत्कारमाद्वतीति तत् खरूपा भवलता। (२) ननु आवस शान्त्ादिवत् स्ितिरपि पटथक् वयं नोक्ा इत्यत ब्राह भावेति, पयंभाव; भावस्थितेर्वखुतो भावाभिन्नतया पूर्ववोपदशितेन तेनैव तस्य गतार्थत्वमिति। (२३) यदा तएवाङ्गित्वेन विवच्चन्ते।

Digitized by Google

चतुर्थ उल्लासः। ई५ू

च्नुखानाभसंलच्-

शब्दार्थोभयश कुरत्थ- स्त्रिधा स कथितो ध्वनि:(६४)।

रूपव्यञ्ाः, उभयभत्तिमूलानुरणनरूपव्यञ्ञस्वेति तिविध: ।

तत्र अलङ्गारोऽथ वस्त्वेव शब्दात् यत्रावभायते॥३७॥ प्रधानत्वेन स ज्ञेय: शब्दशक्रुरङ्वो दिधा।

वस्वेवेति अनलङ्गारवसतुमाचम।

(२8) घरटायां वाद्यमानायां प्रधानशन्दप्रतीत्यनन्तरं यथा चोदीयानपरोनुरणनानुखानादिपदाभिधेय: शब्दवि- शेष: प्रतीयते, तस्ेव संलच््यः क्रमो यख, ताटृशस व्यन्स्य

यथाक्रमं शब्दशक्तिमूलत्वार्थशक्तिमूलत्वे दति प्रदोपमतम्।

Digitized by Google

६६ काव्यप्रकाशः।

आाद्यो यथा उल्लास कालकर बा जमहाखुबाहं देवेन येन जरठोज्जिंतगज्जितेन। निर्वापितः सकल एव रणे रिपूणां धाराजलैस्तिरिजगति ज्ववितः प्रताप: (२५)।।

प्राकरणिकाप्राकरणिकयोरुपमानोपसेयभाव: कल्पनीय दरत्य- वोपमालङ्वारो व्यञ्ः ।

तिग्मरुचिरप्रतापो विधुरनिशाऊद्विमो मघुरलीलः। मतिमानतत्त्वर्टात्तः प्रतिपद्पचाग्रणीविभाति भवान्(२७)।।

(६५) प्राकरणिकटपतिपचे कालोऽरिकुलसंफत्ती यः करवालः स एव महद्खु वारारूपजलं वहहतीति तम्। जरठं कठोरम् ऊज्जितं बलवत् ग्ज्जितं सिंहनादो यस तेन। धाराजलैः खद्गधाराकान्तिभिः। अ्रप्राकरणिकेन्द्रपच्चे तु कालकरः वर्षन्तुकालसूचकः। वालो नवीनः। गज्जिते- नोपलच्ितमित्यर्थः । (2६) करवालमुद्लास्थेत्येतावन्माले वक्रव्ये कालेत्यादिवि- शेषणादिपदप्रयोगो निरर्थकदूति श्रसम्बद्वार्थकत्वप्रसलिः । पवेदं बोध्यं, यत एकस प्राकरणिकत्वं तत्रैवास विषय:, यत तु उभयोरमि प्राकरणिकत्वाद्यनियमसव स्ेषः। (८७) प्रसुतपचे विधुराणां शत्णां निशेव निशा मरणं, तत्कर्त्ता; मतिः वस्तुतृत्त्वाववारणच्मा बुद्धि: मानं

Digitized by Google

चतुर्थ उल्लास: । ६७

अत्वैककस्य पदस्य द्विपदतवे विरोषाभास:। श्रमितः समितः प्राप्तरुत्कषैर्वर्षंद! प्रभो!। अ्रहितः सहितः साधुयशोभिरसतामसि(६८)।।

पतापि विरोषाभास: ।

निरुपादानसन्भारमभित्तावेव तन्वते। जगज्ञितं नमस्तस्मै कलास्षाष्याय मूलिने(६६)।।

प्रमाणं, ताभ्यां तत्त्वे याथा्व्ये दृत्तिरनुसरणं यस् सः । प्रतिपदं प्रतिस्थानं पचाणामात्मीयानामग्रणीरग्रसरः। अ्रत्न पद्भङ्गेन विरोधसथा हि तिग्मरुचि: सूर्य्यः भ्रथच अप्रतापः म्रतापरहितः, विधुसन्द्रः अ्रथ च अनिशाऊमत, विभः दीति- र्रह्ितः त्रथ च विभाति दीप्यते, मघुर्वसन्तः अ्रथ च अलीलः लीलारहित:, मतिमान् अ्रथ च अतत्वे अवस्तुभुते विषये वर्त्तते, प्रतिपत् प्रथमा तिथिः अथ च अपचाग्रणीः पच- सादीभता न। (६८) प्रस्तुतपचे समितो युद्धात् माप्तरुत्कषैरमितोऽप- रिच्छ्िन्न: असतामहित: दडविधायकत्वेन शत्रु:, अत्र पद- भङ्ग्रेन विरोष:, तथाह्ि श्मितः परिमाणाशुन्यः ्रथन समित: परिमाणासहितः । एवमह्हितदृत्यादावपि बोध्यम्। (22) उपादानम् उपकरणं तूलिकादिकं, तस्य सम्भार: सम्पत्तिः समूहो वा, तदरडितं यथा स्ात्तथा; चितनं नानाकारं, कला चन्द्रकला। पच्े चित्रमालेख्यं, कला आलेख्य-क्रियाकौशलम्। चत्र हि चित्रकरेभ्यः शूलिन

Digitized by Google

काव्यप्रकाशः ।

अत्र व्यतिरेक: । चलङ्गार्य्सापि ब्राह्मणत्रमणन्याये- नालक्कारता(१००)।

वसुमातं यथा पंथित्र! ण एत्य सत्यरमत्थि म्णं पत्वरत्थले गामे। उसन्रपतोह्तरं पेक्सित उण् जदू वससि ता वससु(१०१) ।।

अत्र यद्युपभोगचमोऽसि तदाSडस्सेति व्यज्यते। शनिरशनिस्व तमुज्चन्न्न्रि न्ति, कुप्यसि नरेन्द्र ! यसौ त्वम्। यत्र प्रसीदसि पुनः, स भात्यदारोऽनुदारस(१०२)।।

उत्कर्षो व्यज्यते, तञ्न चित्रकलादिशब्दसामर्थ्यादेव चित्रका- रोपस्थित्यैव भवतीति प्रक्ृतोदाहरणत्वम् । शिष्यबुद्धिवैशद्याय बहदाहतम्।

(१००) स्रमण: बौद्दसन्ासी, तस्य तदानीं ब्राह्मरा- भावेपि पूर्व्वकालिकब्राह्मरयमाढाय ब्राह्मरयव्यवहार: । (१०१) पथिक! नात्र ससरमसि मनाक प्रसरस्थले ग्रामे। उन्न्नतपयोषरं प्रेच्य पुनर्यदि वससि तद्दस दति स०। ससरं शयनार्थासनादि, पयोधरो मेघ: चथ च खनः। ब्रत् पयोषरशब्दमूलं व्यष्घम्।

(१०२) पूनिः शनिग्रहः, अशनिर्वज्म्; उदारोमहान्, अ्नुगता दारा वनिता यस् इति व्युत्पत्त्या अनुदार: वशीकतवनितः ।

Digitized by Google

चतुर्थ उज्लासः । अत्र विरुद्धावपि त्वदनुवर्ज्तनार्थनेकं कार्य्य कुरुत दूति ध्वन्यते।

व्यञ्त्रकः समभवी खतः ॥। ३८।। प्रौढ़ोक्रिमानात् सिद्धो वा कबेः, तेनोन्भितस वा। वस्तु वाऽलङ्कतिवेति षड्भेदोऽसौ व्यनक्ि(१०४) यत् ॥३६॥ वसुवलङ्गारमथवा तेनायं डादशात्मकः। खतः-सम्भवी न केवलं भणितिमात्रनिष्पन्नो यावद्व्ि- रपोचित्यन स्भाव्यमान:। कविना प्रतिभामाव्रेण वड्ि- रसन्नपि निर्म्ित:, कविनिबद्ेन वा वक्कति द्विविघोऽपर- दूति विविध: (१०५), वस्तु वाहलङ्कारो वाऽसाविति षोढ़ा (१०३) अमिरयं भिन्नक्रमेणान्वेति, अर्थोऽपि व्यक्षक- इ्त्यथ:। (१०४) व्यनति व्यञ्नयति। (१०५) अर्थोहि प्रथमतो द्विषा, खतः-सम्भवी, प्रौढ़ो- क्रिमातसिङ्य्य; तत्वापि चरमः कवेः, कविना निबद्दस्य नायकादिरूपवक्कुरवा प्रतिभामात्वनिष्यन्नलेन द्विषा दति मिलित्वा अर्थस् त्ैविध्यभ्।

4

Digitized by Google

७0 काव्यप्रकाशः ।

व्यक्षक:, तस्य वसु वालङ्वारो वा व्यद्ञ इति द्वादशमेदोऽर्थ- शतयुङ्गवो ध्वनि: । क्रमेणोदाहरपम चलससिरोमणि घुत्ताणं अ्म्गिमो पुत्ति! धणसभिद्धिमत्रो । दूश भणिएण पबङ्गी पप्फुन्लविलोतणा जात्रा(१०६) ।। चत्न ममैवोपभोग्यदूति वस्तुना वस्तु व्यज्यते।

धन्यासि, या कथयसि प्रियसङ्ग्सेऽपि वि्ञ्चचा टुकशतानि रतान्तरेषु। नीवीं प्रति प्रणिद्िते तु करे प्रियेण सख्य: शपामि यदि किञ्विदपि सपरामि।।

अत्र त्वमधन्या च्रहन्तु धन्येति व्यतिरेकालङ्कार:।

संक्रान्तनिम्नघनशोणितशोणशेचि:। वीरैव्यलोकि युधि कोपकषायकान्ति: कालीकटाक्षद्व यस्य करे लपाण:(१०७)।।

(१०६) अलसशिरोमणिषुर्त्तानामग्रिम: पुत्रि! धन- सर्माङ्ममयः । इति अणितेन नताङ्ी प्रफुल्लविलोचना जातेति स०। पूर्व्वार्न्तु खयं पतिंवरां प्रति धात्या: प्ररो- चनायोक्ति, उत्तरार्द्टन्तु कबेः। (१०७) यस्य राज्ज: करे ऊपाणः खड्: युधि सुद्धे वीनै: कोपेन कषाया अतिशयरक्का कान्तिर्यस् ताटृश: काल्या

Digitized by Google

चतुर्थ उल्लारुः। ७१

अतोपमालङ्कारेण सकलरिपुबलचयः चणात् करिष्यते दूति वसतु।

भ्ोष्टविद्रुमदल्तान्यमोचयन्निरईशन् युधि रुषा निजाधरम।। अन विरोषालङ्कारेणाधरनिर्ईशनसमकालमेव शत्रवो व्यापा- दिता इति तुल्ययोगिता(१०८), भम चत्याऽप्यन्यस्य क्षतिर्निनि-

देव्या: कटाचद्व व्यलोकि हष्टः, कीटशः दर्पेण मदेन बन्व उद्रिक्कस्थ गन्धगजस्य (यस् गन्धं समाघ्राय पलायन्तऽपरे गजा:) कुम्भयोर्गरडस्लयो: कपाटं विशालत्वाहुभेद्यत्वात् कपाटमिव मध्यभाग: तस्य कूटमप्रभाग: तदेव कठिनत्वात् कूटं लौहमुद्गर: दूव तत्र संक्रान्त्या पतनेन निम्नं हढ़रद्धं घनं निविड़' यच्छोणितं तेन शोषशोचि: रक्ककान्तिर्यस्य सः ।

(१०८) ओ्ष्ठदंशनेन श्ष्ठदंशव्यथामोचनं विरुद्धम्, विरुद्दस् श्रष्ठदंशनव्यथामोचनक्रिययोः कार्य्यकारणयोरपि समकालिकत्वमिति, तेन च खाधरदंशनशतुव्यापादनयोः

सन्ध एव तुल्ययोगिता" इति प्राचीनमतेनेदम; एवमेव नागोजीभट्टादयः, प्रदीपकाराद्यस्तु विरोधपदस्य कार्य्य- कारणयोः पौरव्ापीर्य्य विपर्यययरूपातिशयोक्तिपरत्वं, 'तुल्य- मेककालमेव युनक्ति' दतिव्युत्पत्त्या तुल्ययोगितापदस् समु- 7 चयपरमिति व्याचचिरे, महेशवरेग्ाप्येव मेवाभिदये।

Digitized by Google

७२ काव्यप्रकाश: ।

वर्न्ततामिति तद्बुद्धिरुत्प्रेच्चते इत्युत्प्रेच्ा वा। एषूदाहरणपु, खत :- सम्भवी व्यञ्जकः । कैलासस्य प्रथमशिखरे वेणुसंमूर्च्छनाभि: ुत्वा कीति विबुधरमणीगीयमानां यदीयाम्।

दिझ्ातङ्गा: त्वणपुलिने इसमाव तंयन्ति ॥ भत्र वसतुना(१०२) येषामप्यर्थाभिगमो नासि, तेषामप्येव- मादिबुह्धिजननेन चमत्कारं करोति त्वत्कीर्ततिरिति वस्तु ध्वन्यते। केसेसु वलामोड़िश्र तेण समरन्मि जअ्नसिरी गविचा। जइ कन्दराहिं विडरा तस्ा दिढं कंठश्रम्गि संठविद्या(११०)।। (१०६) कविप्रतिभामावनिष्पन्नात् यशसः त्र्रवणप्रवे शात् विसिनीसम्भावनया कर्णे इसावर्त्तनरूपेण कविप्रति- भामावनिष्यन्नेन वसुना। अ्रत्र संशयम्रान्तिमद्न्यतरा- लङ्गारस सङ्गावेपि तन्न्िरपेच्चेणव व्यञ्कत्वमिति यथोक्ञो- दाहरणत्वम्। (११०) केशेषु बलात्कारेण तेन समरे जयश्रीरगुहीता। यथा कन्दराभिविधुरा: तस्य हढं करठे संस्थापिता दति स०। वलामोड़िअ्रशन्दो बलात्कारे देशीति उदाहरणचन्द्रिका- दयः । 'वला मोडिय' बलात् सुटित्वा (शऊष्य) द्रत्यपि कचित। विधुरा: शबवः ।

Digitized by Google

चतुर्थ उल्लासः ।

चत् केशग्रहणावलोकनोटीपितमढना द्रव कन्दरास्द्विपु- रान् करठे ग्टश्न्ति इतयुत्प्रेचा, एकत्र संग्रामे विजयदर्शना- त्तसारयः पलाय्य गुहासु तिष्ठन्तीति काव्यहेतुरलङ्कार:, न पलाय्य गतासद्वैरिणोऽपि तु ततः पराभवं सम्भाव्य तान्

गाढ़ालिङ्गणरहसुज्जत्रम्मि ददए लड समोसरद। माणंसिणीएं माणो पीलणभीत्रव्व हिश्नश्राह्ति (११२)।। अत्ोतोक्षया प्रत्यालिङ्गनादि तत्र विजृ्त इति वसतु। जा ठेरं व हसन्ती कद्वअणंवुरुहवद्दविणिवेसा। दावेदि भुतणमएडलमस' विअ् जअ्रद सा वाणी(११३) ।। अत्ोत्प्रेचया चमत्कारैककारणाम नवं नवं जगत् अजड़ा- सनस्था(११४) निर्मिमीत इति व्यतिरेक:। एषु कविग्रौ- ढ़ौक्किमातनिष्पन्नो व्यञ्षजकः । (१११) कन्दराणां कराठस्थापनरूपकविप्रतिभामात्नि- ष्यन्नेन वसतुना व्यज्यत दूति शेष: । (११२) गाढ़ालिङ्गनरभसोद्यते दयिते लवु समपसरति। मनख्विनीनां मान: पीड़नभीतद्व हृदयादिति स०। (११३) या स्थविरमिव इसन्ती कविवदनाम्ुरुहबद्द- विनिवेशा। दर्भयति भुवनमएडलमन्यदिव जयति, सा वाणीति स०। (११४) जड़' जलजम् त्रथच जड़पदार्थरूपं यद्ब्रह्मा- सनं, तदन्यत्ििन्नासने तिष्ठति या सा। ञञ

Digitized by Google

काव्यप्रकाश:। जे लङ्गागिरिमेहलासु खलिया सम्भोत्खिमोरई- फारपुल्लफणावलीकवलणी पत्ता दरिदत्तणं। ते एषहं मलभानिला विर्राहणीणीसाससम्पकियो जाता कत्ति सिसुत्तणी वि बहला तारुमपुसा विभ्या११५)।। अत्न निःखासै: प्राप्तैखर्य्या वायवः किं किं न कुर्व्वन्तीति वसतुना ११६) वस्तु व्यज्यते। सहि! विरदूऊण मापस मन्फ धीरत्तगेण बासासं।

सइसत्ति तेण ओसरियं(११७)।। भ्रत्न वस्तुनाऽऊ्वतेऽपि प्राथने प्रसन्नेति विभावना, प्रियदर्शनस्य सौभाग्यवलं वैथ्येण सोढुं न शक्यते इत्यत्प्रेचा वेति।

(११५) ये लङ्गागिरिमेखलासु सुवलिता स्भोगचिसो- रगीसारोतफुल्लफणावलीकवलने प्राप्ता दरिदत्वम्। ते दूदानीं मलयानिला विर्रािणीनि:खाससम्पर्किणो जाता अटिति शिशुत्वेऽपि बडला तारुरायपूर्णा दव इति स०। (११५) वखुना कविनिबड्टकर्पूरमञ्जरीनामनायिका-

(११७) सखि विरचर्य्य मानस्य मम्र वीरतवेनाखसम्। प्रियदर्शनवियृङ्गलक्षणे सहसेति तेनापसृतम् इति स० ।

Digitized by Google

चतुर्थ उल्लासः।

उल्लोलकरत्रयपक्खएहिं तुह लोगणोसु मह दिया। रत्तंसुझं पसाओ कोवेण पुणो इमे पा अक्षमिशे(११८)।। चत्र किमिति लोचने कुमिते बहसि? इति (११६) उत्त- रालङ्कारेण (१२०) न केवलमार्ट्रनखचतानि गोपयसि याव- न्तेषामहं प्रसादपात्रं जातेति वसु। महिलासहसभरिए तुह हिअए सुहत्र! सा अ्माअन्ती। अ्रणु दिपामणमश्रम्मा चङ्गं तणुंभबि/तजुएद्व (१२१) ।। अत्र हेत्लङ्गारेण तनोसनूकरणऽपि तव हृदये न वन्तते दति विशेषोक्िः। एवु कविनिबद्गवक्क प्रौढ़ोकिमाल- निष्पन्नशरीरो व्यञ्जकः। एवं द्वादश भेदा: । शब्दार्थोभयभूरक:(१२२) (११८) ब्ाद्रारट्रवरजरदनचतैखव नयनयोर्मम दत्तम्। रक्नांशुकं प्रसाद: कोपेन पुनरिमे नाक्रान्ते दति स०।

कुपितनायिकाया द्यमुक्ति:। (११६) इतिप्रन्नोन्नयनादित्यथ: । (१२०) कोपेन पुनरिसे नाक्रान्त दवत्यपह्नत्यलङ्गार- सचितेन। (१२१) मह्िलासइसमरिते तव हृदये सुभग ! सा अमा- न्ती। अनुदिनमनन्यकर्म्मा अ्रङ्ग तन्वपि तनवति इति स०। (१२२) प्राधान्येम व्यञ्चार्थोपस्थापकपदानाम् अंशविशेषे

Digitized by Google

७ई काव्यप्रकाश: ।

यथा अतन्द्रचन्द्राभरणा समुदीपितमन्था। तारकातरला शामा सानन्दं न करोति कम् (१२३) ।। अत्नोपमा व्यञ्ा। भेदा अ्ष्टादथाऽख(१२४) तत्।।४०।। अ्रस्येति ध्वने: । नतु रसादीनां बज्मेदतवेन कथमट्टाद्शेत्तभ्राद रसादीनामनन्तत्वात् भेदएकोहि गखयते। अनन्तत्वादिति, तथाहि, नव रसाः; तत्र वृङ्गारख हौ भेदौ, सम्भोगो विप्रलमभच्; समभोगस्ापि परस्परावलोक-

दयषड्तुवर्णनादयो बहवो भेदा :; विप्रलनभस्याभिलाषादय उक्ता :; तयोरमि विभावानुभावव्यभिचारिवैचित्रंत्र ; तल्ापि

(१२३) अ्रत्र अतन्द्रचन्द्राभरणेत्यादिशब्दस परिटृत्त्य- सहत्वात् समुद्ीमितेत्यादेव ततसहत्वात् यथोक्तोदाहरण- त्वम्।

दश, उमयपतयुद्गवसकदृति संजच्क्रमव्यञ्ाः पत्चद्शद्त्य- शादभ। (१२५) नायिका च नायकसतया: ।

Digitized by Google

चतुर्थ उल्लास: ।

कालावस्थादिभेदा द्रत्येकस्यैव रसस्यानन््यं, का गणना त्वन्ये- पाम्। गसंलच्यक्रमत्वन्तु सामान्यमान्रित्य रसादिध्वनिभेद एक एव गखते। वाक्ये द्युत्यः दयुत्य इति शब्दार्थोभयशक्तिमूलः । पदेडप्यन्ये (१२६)। अपिशब्दाद्वाक्येऽपि। एकावयवस्थितेन भूषणेन कामि- नीव पद्द्योत्येन व्यञ्चेन वाक्यव्यन्ा भारती भासते(१२७)। तत्र पद्प्रकाशत्वे क्रमेणोदाहरणानि।

यस्य मित्राणि मित्राणि, शत्रवः शत्रवसथा। अतुकम्पोऽनुकम्पास्, स जातः स च जीवति ।। [१]

(१२६) अन्ये सप्रदश भेदा:, एकस्यैव पदस्य परिषृत्ति-

भाव:। अत्रेदं बोष्यं, यत्र एकस्यव पदस्य प्राधान्येन व्यज्ञा- र्थोपस्थितावानुगुरयं अन्येषान्तु सहकारिताभात्रं, तत्वैव पद- निष्ठत्वं, नानापदानां तथारूपत्वे तु वाक्यगतत्वमिति। (१२७) ननु पदस्य व्यज्ार्थद्येतकत्वे पदार्थस्यैव चारू- तया पदस्यैव वरं ध्वनित्वमासतां नतु काव्यस्य, काव्यात्मकयो- र्वाक्यतदर्थयोः चारुत्वाधायकत्वचारुत्वयोरभावात, अत श्राह्ह एकेति। भारती काव्यार्थसरूपव्यत्तव्यात्मिका वाणी। तेनायं फलितोऽर्थः, यदन्तर्गतेन पदेनद्योत्योऽतिशयितोऽयं: चारुतया व्यज्यते तस्यैव ध्वनित्वमिति।

Digitized by Google

७८ काव्यप्रकाश: ।

तत्वादिसंक्रमितवाच्या:(१२८)।

खलववहारा दीसन्ति दारुणा जहवि तहवि धीराणम्।

पज ववसाता विसुष्फन्ति(१२२)।।[२]

पत्र विमुह्यन्नीति लावएं तदसौ कान्तिसट्रपं स वच:क्रमः । तदा सुधास्पद्मभूदघुना तु ज्वरो महान्।।

पत तदादिपदैरनुभवैकगोचरा धर्थाः प्रकाश्न्ते।

(१२८) नियन्त्रणत्वं कर्माप्रत्ययेण निःशेषम् शामणीय- त्वम, अनुकम्पास्ापकारे द्वेषोऽमुकम्पा, सदैवोपकार्य्योयमिति न्ञानन्तु स्नेह इति महेखरः। अत्र हि मित्रादि प्रत्येकमेव पदं लचकं सत् नायकस् उचितव्यवहारित्वादिकं प्रकाशय- तीति यथोक्कोदाहरणत्वम्। त्वामस्ीत्यादौ तु व्यन्ार्थोप- स्थिति: सर्व्वेरेव पद्रिति ततव वाक्यप्रकासत्वम् । (१२२) खलव्यवहारा दृश्यन्ते दारुणा यद्यमि, तथापि धीराणाम्। हृदयवयखबच्डमता: न खलु व्यवसाया विसु- हन्नीतिसं। चतर विमोहेन विरामो लच्षयते, तेन च दूष्ठ- कार्य्यकारित्वं व्यक्चाम्।

Digitized by Google

चतुर्थ उल्लासः ।

यथा वा सुन्धे! मुग्धतवैव नेतुमखिलः काल: किमारभ्यते? मानं धत्स! ष्टतिं बधान! कजुतां दूरे कुरु! प्रेयसि। सख्यैवं प्रतिबोधिता प्रतिवचसतामाह भीतानना, नीनेः शंस! हृदि स्थितोहि नतु मे प्राणेखवरः श्रोष्यति॥[३] अत्र भीताननेति, एतेन हि नीचैःशंसनविधानस्य युक्कता गस्यते। भावादीनां पदप्रकाश्यत्वेऽ्धिक न वैचित्य- मिति न तदुदाहियते। रुधिरविसर प्रसाधितकरवालकरालरुचिरभुजपरिघः । भटिति सुकुटिविटङ्ङितललाटपट्टो विभाति वपभीम: ।।[४] अत् भीषणीयस्य भीममेन उपमानम्। भुक्तिमुक्तिक्रदेकान्तसभा देशनतत्पर: । कस्य नानन्दनिस्यन्दं विद्धाति सदागम: ?।।[५] काचित्मङ्केतदायिनमेवं सुख्यया उत्त्या शंसति। साय खानमुपासितं, मलयजेनाङ्ग समालेपितम्

आखर्य्यं तव सौकुमार्थ्यमभितः क्रान्ताऽसि येनाधुना नेवद्वन्दममीलनव्यतिकर शक्कोति तेनासितुम।। चत्र वखुना कतपरपुरुषपरिचया सातासीति वस्तु अ्रधुनापदद्योत्ं व्यज्यते।

Digitized by Google

८० काव्यप्रकाशः ।

चिन्तयन्ती जगत्मूतिं परब्रह्मस्रूपिय्म्। निरुच्कूासतया(१३०) मुक्किं गताऽन्या गोपकन्यका।[]

चयपद्द्योत्ये पतिशयोक्की (१३१)।। चणदाऽसावचपदा, वनमवनं, व्यसनभव्यसनम्। वत वीर! तव द्विषतां पराझुखे त्वयि पराझु खं सर्व्वम्।[८]

विधिरमि त्वामनुवर्त्ततदूति सर्व्वपद्योत्यं वस्ु। तुह वख्लइस्त गोसमि आसि श्हरो मिलाणकमलद्लो। दूस पववडन्ना सोऊण कुणाद वञ्रपं महीससुहम (१३३)।।(2)

(१३०) निरुच्छासतया निरुद्धप्राणवायुतया 'नास्य प्राणा: समुत्क्रमन्ति, धत्रैव समवलीयन्ते' दतिश्रुतेर्मोंचकाले निरुच्छूासत्वम्।

व्यवसिते वियोगचिन्तने प्रतीयेते दति अतिशयोत्ती व्यज्येते। (१३२) शब्दशत्िमूलस्य चणदा शचणदेत्यादिविरोषस चङ्गेन उपपादकेन पराजाखे त्वयीत्याद्यर्थान्तरन्यासेनेत्यर्थ: । (१२३) तव बद्लभस प्रातरासीदघरो स्न्नानकमलट्लम्। इति नवबधू: सुत्वा करोति वदनं महीसम्मुखम् इति स०।

Digitized by Google

चतुर्थ उल्लासः ।

चत्र रूपकेण त्वयाऽस मुड्म्मुडः परिचुम्वनं तथा ऊतं, येन म्तानत्वमिति मिलानादिपद्द्योत्यं काव्यलिङ्गस। एप खतःसम्भवी व्यन्नकः ।

राटसु चन्द्धवलासु ललिअमाप्फालिऊण जो चावं। एकछत्तं वित्र कुणद भुशपारज्ं विश्यम्भन्तो(१₹४) ।F [९०] अत वसुना येषां कामिनामसौ राजा सरसव्यो न क- विदपि तदादेशपराझु ख दति जाग्रद्विरूपभोगपरैरेव तैर्नि- शाउतिवाहते इति भुनपरज्जपद्द्योत्यं वस्तु प्रकाश्ते।

हशि सुदृश: खबलं वयखराले। दिशि निपतति यत्र सा च, तत्न व्यतिकरमेत्य समुन्मिषन्तवस्थाः ॥ [११

अत वसुना युगपद्वस्था: परस्परविरुद्दा अपि प्रभव- न्तीति व्यतिकरपद्द्योत्यो विरोष:।

गोसभिभिशब्दो प्रभाते देशीति नागोजीमट्टादय:, महेश्वरसु गोसम्भीतिपदं गोशे दत्यनुद्य गौः शेते अस्मिन्नितियोगेन प्रभातपरं वर्षयांचकार, प्राऊते लिङ्गानियमात् दलो इत्यस पुंस्वमित्यप्यवदत्। (१२४) रावरिषु चन्द्रधवलासु ललितमासाल्य यव्ापम्। एकच्कलमित्र करोति व्रिभुवनराज्यं विजुममाषदति स०।

Digitized by Goagle

काव्यप्रकाशः ।

वारिज्जन्तोवि उणो सन्दावकस्त्विएण हिश्रएण।

विसुहजादू णा चलडू से हारो(१३५) ।। [१२]

कम्पमान एवासे दति पचलद्पद्द्यात्यं वसतु।

सो मुद्दसामलाङ्गो धम्मिल्लो

तीए खंघाहि बलं गवित सरोसुरअ्सङ्गरे जन्नद्ू (१३६)।। [१३] अत्व रूपकेण मुजर्मुड्राकर्षपेन तथा केशपाश: स्कन्योः प्राप्त:, यथा रतिविरतावप्यनिटत्ताभिलाषः का- सुकोऽभूदिति खंधपदद्योत्या विभावना(१३७)। एषु कवि-

(१३५) वार्य्यमाणोऽपि पुनः सन्तापकदर्थितेन हृदयेन। सनभरवयस्यलवेन विशुद्धजातिर्न चलत्यस्या हारदति स०। (१३६) स मुग्धशयामलाङ्गोघन्प्रिद्ल: कलितललितनिज - देइः। तस्या सकन्दाइलं म्टहीता सार: सुरतसङ्गरे जय- तीति स० । (१३७) विभावनेति प्रकाश्यते दति शेष:, अत्नैव रुपके- पेत्यस्ान्बयः। ग्रयंभाव:, रत्यनिव्मत्तिरुपाभित्ताष हेत्वभावे

Digitized by Google

चतुर्थ उख्वासः । ८३

सुहत्! कोत्तंसि :- भणासु सच्चं। का सोह्हग्गसमग्गा पत्मोसरत्तणिव्व तुह अज्ज ?(१३८)।।[१४]

अत्र वसुना मयीवान्यस्यामपि प्रथममनुरक्तस्वंन ततदूति यवेत्यादिपत्रोसेत्यादिपद्द्योत्यं(१३२) वसु व्यज्यते। सहि! एवणिच्वणसमरम्मि अङ्गवालीसहीए निविड़ाए। इारो विवारियो विश्र उच्छेरन्ो तदा कहं रमिअं(१४०)।। [१५]

5पि अभिलाषोदयात् विभावना, रतिनिष्पत्तिक्व खंधपदेनैव दोतिता, श्ाकर्षणेन हि धम्मिल्लस्य सन्धप्राप्तेः प्रायशो रतिनिष्यत्तिं विनाऽसनभवादिति। (१३८) नवपूर्णिमामृगाङ्गसय सुभग ! कस्वमसि ?- भण सत्यम। का सौभाग्यसमग्रा प्रदोषरजनीव तवाद्येति स०। (१३८-) अ्रत्नायं विभाग:, पवेत्यनेन ग्रथममनुरक्तस्व- भिति, पत्रोसेत्यनेन तुन तत इति व्यज्यते। (१४°) सखि नवनिघुवनसमरे अङ्गपालीसख्या निविड़- या। हारो निवारित एव उच्क्रियमाणसतः कथं रमितमिति स०। निधुवनं सुरतं, अङ्कपाली आलिङ्गनम्। उच्छ्रिय- भागा: इयोस्तृतीयतयाऽधिको भवन्निति नागोजीभट्टादयः ।

Digitized by Goargle

काव्यप्रकाशः ।

अत्र वसुना हारछेदादनन्तरमन्यदेव रतमवश्यमभूत, तत्कथय कीटृगिति व्यतिरेक: कहंपद्गम्य:(१४१)। पविसन्ती घरवारं विवलियवत्रणा विलोइऊण पदं। खन्धे घेतूण घड़' हाडा गट्ठोत्ति रुतसि सहि! कित्ति ? (१२)॥। पत्र हेतलङ्गारेण संङ्क्रतनिकेतनं गच्छन्तं टृष्डा यदि तत्र गन्तुं इच्छसि, तदा अपरं घटं ग्टहीता गच्केतिवस्तु कित्ति- पद्द्यात्यम्(१४३)। यथावा विहलंखलं तुमं सह्ि! दिद्ूय कुडेण तरलतरढिट्ठिं। वारप्फंसभिसेण धप्ागुरुतोत्ति पाड़ित्र विभिम्ो(१४४)।। [१d]

(१४१) कहंपदेन जिज्ञासावगस्यते, जिन्नासा व प्रसि- इस नोदेतीति तद्िलचणवेय रतिर्जातेति जिज्ञासया व्यव्यतइति भाव: । (१४२) प्रविशन्ती गटहद्वारं विवलितवटना विलोक्य पुनः पन्थानम्। स्कन्धे गटहीत्वा घटं हाह्ा नष्दूति रीदिषि सखि! किमिति इति स० । (१४३) व्यज्यते इतिभेष:, श्ववैव हेत्वलङ्गारेपतसान्बयः। (१४४) विन्ङ्गलां त्वां सखि! दड्डा कुटेन तरलतरह- टिम। द्वारस्र्शमिषेय वाता सुरुकदृति पातित्वा विभिन्न दूति स० । कुडेन घटैन।

Digitized by Google

चतुर्थ उल्लासः।

अत नदीकूले लतागहने ऊतसङ्गेतमप्राप्तं ग्टहहप्रवेशावसरे पच्चादागतं दृद्ा पुनर्नदीगमनाय द्वारोपघातव्याजेन बुद्धि- पुव्वें व्याकुलया त्वया घटः सोटित इति मया चिन्तितम्, तत्किमिति नाश्वसिषि ? तत्ममीहितसिद्दये व्रज, श्रहं ते खस्रूनिकटे सव्बें समर्थयिष्ये दूति द्वारस्पर्नव्याजेनेत्यपह्नत्या वस्तु (१४५)। जोल्लाद मडरमेण अ्

वुढ्ढावि पवोढ़ व्व परवह् ब्रहह हरद तुह हिअ्अं(१४६)।। [१] अत काव्यलिङ्गेन(१४७) टद्दां परबधूं त्वमस्मानुन्फ्रित्वाSभि- लषसीति त्वदीयमाचरितं वत्तुं न शक्यमित्याच्ेपः परवहूपद-

वाक्यप्रकाशे तु पूर्व्वमुदाह्नतम्। शब्दार्थोभयशकुनङ्गवस्तु पदप्रकाशो न भवतीति पञ्चतिंशङ्गेदाः ।

(१४५) वारप्फंसमिसेनेतिपदद्योत्यमिति प्रदीपप्रभा। सखीतिपदद्योत्यमिति माहहेखरमतम्। (१४६) ज्योत्सया मधुरसेन च वितीर्णतारूरयौत्सुक- मनाः सा। रह्दाऽपि नवोढ़ेव परबधूरचष हरति तव हद- यमिति स० । (१४७) परवधूत्वेनैव ते चित्तहरणमिति हेत्वलङ्गारेष प्राचेपालङ्गारो व्यज्यते इत्यर्थः ।

Digitized by Google

८ई काव्यप्रकाशः ।

यथा म्टधुगोमायुसंवादादौ अलं स्थित्वा शमशानेऽरस्सिरिन् ग्टघ्रगोमायुसङ्कले। कङ्गालवडले घोरे सर्व्वप्राणिभयङ्गरे। न चेह जीवितः कश्वित् कालवर्म्सुपागतः । प्रियो वा यदि वा द्वेष्यः, प्राणिनां गतिमीदृशी।।

दूति दिवाप्रनवतो ग्टघ्रस्य पुरुषविसर्जनपरमिदं (१४८) वचनम। भादित्योऽयं सिथितो मूढ़ा :! स्नेहं कुरुत सामातम। बङविन्नो मुदर्त्तोडयं जीवेदपि कदाचन ।। अ्मुं कनकवर्णाभं बालमप्राप्यौवनम्। ग्टघ्रवाक्यात्कयं मढ़ासनजध्वमविशङ्किताः । इति निशि विजृभभमापास गोभायोर्जनव्यावर्त्तननिष्ठज् (१४2)वचनमिति प्रबन्धएव प्रथते। अन्ये त्वेकादशभेदा ग्रन्थविस्तरभयान्त्रोदाहताः, खयन्तु लच्णतोऽनुसर्त्तवयाः।

(१४८) पुरूषस्य मृतसस्वन्विजनस्य, विसर्जनं अमशान- तोऽपसारणम्, ग्टहं प्रतिनिवर्तनमिति फलितोऽर्थः । (१४६) जनस्य मतात्मीयजनस्य, व्यावर्त्तनं रमशानपरि- त्यागात् निवरत्तनं, तन्तिष्ठं तत्तात्मव्यंकम्।

Digitized by Google

चतुर्थ उल्लासः । ८७

पदैकदेश रचनावर्गोष्वपि रसादय: (१५०)।

तत्र प्रऊत्या यथा। रदू केलिहित्णितसणकर किसलत्ररुद्दणत्र पाजुअलस्। रुहस्म तर्ईअणन्रणं पव्वईपरिचुंविकं जअ्रद्र (१५१)।। भ्रत्न जयतीति नतु शोभत इत्यादि(१५२), समानेऽपिहि स्थगनव्यापारे लोकोत्तरेशैव व्यापाररुपेणास पिधानमिति तदेवोत्कृष्टं।

(१५०) पदानां तिङ्सुवन्तरूपायां एकदेशेषु प्रक्वति- प्रत्ययोपसर्ग रूपांशतयेष, रचनासु दीघंसमासादिरूपविन्यास- विशेषेष, वर्णेषु अ्तरविशेषेषुच, रसाद्य: अ्रसंलच्यक्रम- व्यन्ा: सम्भवन्तीत्यथ: ।

लस्य। रुद्रस्य ततीयनयनं पार्व्वतीपररिचुम्वितं जयतीति स०। प्राऊ्ृते समास्षेन निवसनेत्यस्य हसवः। (१५२) उक्तमिति शेषः, समाने करक्वतनयनपिधानतुल्ये, स्थगनव्यापारे ततीयनयनपिधानक्रियायां, लोकोत्तरेण अलौ- किकेन चुख्वनात्मकेन, शस्य ततीयनयनस्। धयम्भावः, जयत्यर्थन उत्कर्षोऽवगम्यते ततीयनयनस्य उत्कर्षच उत्कष्ट- पिधानवत्तया, पिधानस्योत्कषंच चुम्बनरूपालौकिककरणक- तया, चुम्बनेन पिधानन्तु रसोत्कर्षादेव भवतीति जिषातुरेव रसोत्कर्षप्रतीते: प्रयोजकदूति, शोभते द्रत्युक्तौ तु उत्कर्षकार- पचिन्तानुदयेन वाच्यार्थएव विश्रान्तिः; दवतुसहदय- हृदयमेव प्रमाणम्।

Digitized by Goagle

काव्यप्रकाश: ।

यथा वा प्रेयान्सोऽयमपाऊतः सशपथं पाढानतः कान्तया, द्वितारयेव पदानि वासभवनाद्यावन्त्र यात्युननाः। तावत्प्रत्युत पाणिसंपुटलसन्तनीवीनिबन्धं पृतो धावित्वैव कवतप्रणामकमहोप्रेग्णो विचित्ा गतिः ।। चत पदानीति नतु द्वाराणीति(१५२)। तिङ्सुमोर्यथा

दिशि दिशि पवमानोवीवषां लासकच। नरि नरि किरति ट्राक्सायकान्पुष्पधन्वा, पुरि पुरि विनिटत्ता मानिनीमानचर्चा।। अ्त्र किरतीति किरणस साध्यमानत्वं, निटन्तेति निवर्स्- नस्य सिद्धत्वं तिडना सुपा च, तत्नापि क्प्रत्ययेनातीतत्वं द्योत्यते। यथा वा लिखन्नासे भूमिं वहिरवनतः प्रापदयित:, निराहारा: सख्यः सततरूदितोच्छूननयना:। परित्यक्तं सबें इसितपठितं पन्जरणुक: तवावस्था चेयं, विसृज कठिने! मानमचुना।।

(१५३) उक्तानीति शेष:, एवमग्रेऽपि, द्वारादिपद्मपडाय पद्पढग्रणात् द्वारपर्थन्तगमनासद्िष्णुतया उत्करहाति- भयोव्यज्यते। पत्र नामप्रकतिगम्यत्वम्।

Digitized by Google

चतुर्थ उल्लामः ।

अत्र लिखन्निति न तु लिखतीति; तथा व्रासदति नतु आसीढिति, अपितु प्रसादपर्ययन्तमासदूति; भूमि- मिति नतु भूमाविति; नष्ि बुद्धिपूर्वकमपरं किञ्ञिल्लिखतीति तिङ्सुब्बिभक्रीनां व्यज्म् (१५४)। गामरुहमिहट गामे वसामि एअरट्ट' ए जाणामि। पातरिञाणं पट्णो हर्रोम जा होमि सा होमि अत नागरिकाणामिति पठा:(१५६)। (१५४) अयसभावः, लिखन्न्ितिश त्रा ्लिनक्रया या अग्राधान्यावगमात् अतात्मर्य्यविषयतवेन अ्बुद्धिपूर्व्वकत्वम् ध्वनितम, आसे इति प्रारव्ापरिसमाश्निपर्थ्यन्तताबोघकवर्त- मानतिडाऽवस्थानस्य प्रसादपर्य्न्ततालाभः, एवं भूमिमिति द्वितीयाविभक्ताऽषिकरणास् कर्म्मत्वप्रतीतेः लेखनीयमपर कम्मान्तरं नाखीति प्रतीयते, एतेनापि च मोहातिशयो व्यज्यते इति। अ्रत्र तिङ्सुपो: प्रसावे लिखन्निनितिशत्प्रत्यय- वैशिष्यप्रदर्शनं प्रासङ्गिकमिति न दोपः । :(१५५) ग्रामरुहाम्म ग्रामे वसामि नगरस्थितिं न जा- नाभि। नागरिकाणां पतीन हरामि या भवामि सा भवामी- तिस०। कलहे का त्वमस्यस्दग् दत्यवित्िपन्तीं नागरिकां प्रति ग्रामीणाया दूयमुत्ति:। (१५६) नागरिकानित्यपहाय नागरिकाणाव्पतीनिति उत्तम्; तेन च सब्बन्धषछा तच्छम्वन्धेन पतिषु चातुर्य्याति- शयो द्योत्यते, तेन च तस्मादपि खस्ातिचातुय्यें व्यड्म्। अ्रत्र 'नागरिकाणामित्यनादरे पठ्ठी, ता अनाहृत्य' इत्ययें वर्षयन्ति वहव:। ठ

Digitized by Google

६० काव्यप्रकाशः ।

रमणीय: चतरियकुमार बासीदिति कालस, एवाहि भग्नम देखरकार्मुकं दाशरथिं प्रति कुपितस्य भार्गवस्योक्ति: (१५७)। वचनस यथा ताणं गुणगढणायं ताणं उद्यठायं तसा पेव्प्रसा। तामं भणितायं सुन्दर ! एरिसियं आश्रमवसाथं (१५८)।। भत गुपग्रहणादीनां बच्त्वं, पेम्सैकत्वं दोल्यते(१५२)। पुरुषव्यत्ययस्य यथा रेरे चस्ललोचनाश्वितरुचे! चेतः ! प्रमुच् खिर- प्रेमाणं मह्िमानमेणनयनामालोक्य किं वृत्यसि? । किं मन्ये विहरिष्यसे? वत इतां मुझ्ान्तराशाभिसास, एवा कसतटे ऊंता खलु शिला संसारवारां निघो(१६०)।।

(१५७) शासीदित्यतीतकालबोधकलडग, मत्क्रोधकवलित- सास रमणीयत्वमतीतं न तु वत्तंमानं भविष्यद्वेति व्यव्यते, तेन चणादेनं संहरामीतिप्रतीत्या क्रोषतिशयो व्यञ्ञः । (१५८) तेषां गुप प्रदणानां तासासुत्कएठानां तस प्रेमः। तासां भणितीनां सुन्दर! ईटशं जातमवसानमिति स०। (१५८) बच्त्वं वच्विधत्वम एकत्वम एकविधत्वम। तथाच गुपग्रहणादीनां प्रेमहेतूनां बजक्वित्वेपि कार्यं प्रेमैकजा- तीयमेत्र न कदाचिदृन्यथाभावं प्राप्तमिति बच्वचनैकवच- माभ्यां व्यज्यते दति प्रदीप: । (१६०) सथिरम प्रेम यत, ताहथम् मच्िमानम् विषयानास-

Digitized by Google

चतुर्थ उन्लासः।

चव प्रडास:(१६१)। पूर्व निपातख यथा येषां दोर्बलमेव, दुर्बलतया ते सन्पता :; तैरपि प्रायः केवलनीतिरीतिशरणः कार्य्यं किमुर्व्ीखरैः ?। ये च्माशक ! पुनः पराक्रमनयसीकारकान्तक्रमा: ते सुनैव भवादृभास्त्रिजगति डिया: पवित्रा: परम ।। भत पराक्रमसय प्राधान्यमवगस्यत (१६२)। विभत्तिविशेषस यथा प्रधनाध्वनि धीरधतुर्ध्वनिमति विघुरै रयोधि तव दिवसम। दिवसेन तु नरप! भवानयुद्ध विधिसिद्द साधुवादपट्स् ।। चत्र दिवसेनेत्यपवर्गे ततीया फलप्राप्तिं द्योतयति (१६३)। च्यादिजनितमुत्कषें, अन्तराशं अन्तर्व्विद्यमानामाशां, एषा स्त्री, आाशा वा। (१६९) अयं भाव:, 'त्वं मन्ये विहरिव्ये' इत्यस्य त्रहं विहवरिष्ये दूति किं त्वं भन्य से ? दत्यर्थ:, भत्र 'प्रहासे व मन्योपपदे मन्यते- रुत्तम एकवञ्च'दति(१।४।१०ई)सूतरेष यपदसदोर्योंगे उत्त- ममध्यमयोर्व्विपर्य्ययेण विधानं, तेन च प्रहासोऽभिव्यत्त इति। (१६२) पराक्रामनयेत्यत्र अल्पाचोऽपि नयपढात् पराक्रम- पदस्य 'अभ्यर्ह्ितञ्न' दति (१।२।३४) सूतवार्तिकेण पूर्वनि- पातः पराक्रमख प्राधान्यरूपमभ्यहितत्वं द्योतयति। (१६३) 'अपवर्गे तृतोया' (शशई सू०) इति सूतेष फलप्राप्ौ द्योत्यायामेव ततीयाविधानास्। अ्रत्र दिवस मिति द्वितीयाविरभक्िरपि रिपूणां फलाप्राप्तिं सूचयति।

Digitized by Google

काव्यप्रकाशः ।

भूयोभूय: सविघनगरीरथ्यया पर्य्यटन्तं दष्टा दष्टा भवनवलभीतुङ्गवातायनस्था। साक्षात्कामं, नवभिव रतिर्मालती माधवं यत् गाढ़ोत्करठाललितलु लितैरङ्गकै स्ाम्यतीति (१६४)। अत्र धनुकम्पाट त्ते: करूपतद्ितस् (१६५)।

परिच्छेदातीत: सकलवचनानामविषय: पुनर्जन्ान्यस्मिन्नतुभवपयं यो न गतवान्। विवेकप्रध्वंसादुपचितम हामोहगहनो विकार: कोऽप्यन्तर्जड़यति च तापक्न कुरुते।। अत्र प्रशव्दसोपसर्गस्य। उतख् गर्वाभिसुखं मनस्वया, किमन्यदेवं निह्ृताच्च नो द्विषः । तर्मासि तिष्ठन्ति हि तावदंशुमान् न यावढायालयुदयाट्रिमौलिताम।।

(१ ६४) दतीति, दति यत् तत् लवङ्गिकया कथितमिति चूर्णाकेणान्वयः। भवनवलभी भवनोपरिनिज्जनमएडप:, सौधचूड़ा वा दूति बहवः, ग्टहाच्छादनवक्रदारुद्रति तु नागोजीभट्टाः । लुलितं खिविन्तन्रं कम्पितं वा। (१६५) अनुकम्पाटत्तेः अमुकम्पाद्योतस्, अङ्गकैरित्यत् 'अनुकम्पायां' (५।३।७३) दति सूत्रेण विद्ितात् कप्रत्ययाद- नुकम्पातिशयोव्यज्यते।

Digitized by Google

चतुर्थ उन्लासः ।

चत्र तुल्ययोगिताद्योतकस्य 'च' इति निपातस्य (१६ई)। रामोऽसौ भुवनेषु विक्रमगुण: प्राप्तः प्रसिद्धिं पराम् अस्ङ्भाग्यविपर्ययाद्यदिपरं (१६७) देवो न जानाति तम। वन्दीवैष यशांसि गायति मरुदस्यैकवाण्ाइति- श्रेणीभूतषिशाजतालविव रोड्रीफै: खरैः सप्तभिः ।। अवासावितिभुवनेव्वितिगुणीरिति सर्व्वनाम- प्रातिपदिकवचनानां (१ई८); न तवदिति न मदिति अपि तु अम्दिति (१६६) श्स सर्वाच्तेपियः; भाग्यविपर्य्ययादित्य- न्यथासम्पत्तिमुखेन (१७०), नत्वभावसुखेनाभिधानख।

(१६६) चकारेण मनोगर्व्वाभिमुखीकरणारिह्ननयो : प्राकरणिकयोरेककालत्वलक्षण कवर्म सम्वन्धात् तुल्ययोगितेति प्राचीनमतेनेदम्। चेतिनिपातरूपप्रातिपादिकमाव्रस्वैव व्य- चकत्वं, न तु प्रत्ययसहकतस्य तस्थेति पदैकदेशतेति निद- पनिकन्निदर्भनम्। प्रदीपकाराद्यस्तु तुल्ययोगितापदं समुज्चयपरमिति, चकारस पदैकदेशत्वाभावेपि केवलस् तसाप्रयोगात् पदैकदेशत्वोपचार इति च व्याचक्ु: । (१६७) यदिपरंशब्दोऽवधारणाथ निपातः । (१ई८) व्यञ्जकत्वमिति शेष: एवं स्व्त्र। भुवनेषु न तु देशेष भुवने वा; गुणैः न तु दोषैः गुणेन वेति उभयत्नैव

(१६२) उक्तमिति शेषः । 'अस' वज्जवचनान्तास्च्क्द-

समस्रच: कुलोपस्यापकसय। (१७०) अ्स्य च 'अभिधानस्य' दृत्यग्रिमेणान्वय:, अ्र-

Digitized by Google

काव्यप्रकाशः ।

तरुग्िमनि कलयति कलामतुमदनधतुर्सुवोः पठत्यग्र। अधिवसति सकलललनामौलिमियं चकितहरिषचलनयना ।। पव दूमनिजव्ययीभावकर्मभूताधाराणां सरूपस ; तरुणत्वदूति-धनुषःसमीपद्रति-मौलौ बसतीति त्वादिभिस्तुल्ये एषां वाचकत्वे असति कच्ित् सरूपस् विभेषो यक्चमत्कार- कारी, स एव व्यञ्नकत्वं प्राम्ोति (१७१)।.।एवमन्येषाभपि

वर्णरचनानां व्यञ्नवत्वं गुणसरूपनिरूपण उदाहरि- व्यते। अपिशन्दात् (१७२) प्रबन्धेधु नाटकादिष। एवं रसा- दीनां भूव्वगणितमेदाभ्यां (१७२) सह षड़मेदा:। न्यथासम्पत्ति: दुर्भाग्यरूपेण परिणमनम्, च्भावमुखेन त्र- भाग्यादितिरीत्या; तथाच त्रम्माकं भाग्यं नासीति न, परन्तु येनैव अवङ्गात्टत्वाद्यनुबन्धिना भाग्येन बाजन्मसुखिनो वयं, तदेव पधुना दुःखफलद्मस्पाकमिति ध्वनितम्। (१७१) दूमनिजा तद्ितेन सुकुमाराचरेण ताह्शमेव नवं वयः प्रतीयते, 'तरुणत्वे' इत्युक्तौ तु त्वप्रत्ययस् प्रौढ़ाचरतया वयसोपि प्रौढ़त्व' प्रतीयेत। अनुमदनधनुरिति पुर्व्वपदार्थ- प्रधानाव्ययोभावेन उत्तरपदार्थीमूतधसुषोSप्राधान्यं प्रकाश- यता तन्तनिरपेक्षवशीकरणसमाव्यं स् लताग्रस् प्रत्याय्यते; तथा भौलिभितिकर्ममप्रत्ययेन कर्म्मीभूतसकलललनामौलि- व्यापिसूचनद्वारा सौन्दर्य्यातिशयो व्यज्यतेद्दति। (१७२) 'वर्णेष्वपि'-दृत्यपिश न्दात्। (१७२) पद्वाक्यप्रकाश्याभ्यामित्यर्थः। पद-वाक्य-पटैकदेश

Digitized by Google

चतुर्थ उज्लासः ।

भेदाम्तदेकपञ्वात् व्याक्काता: (१७४)। तेषां चान्योन्ययोजनम्॥४२॥ सङ्गरंण निरूपेण संसध्या चैक रुपया। न केवलं शुद्दा एवकपञ्चाशङ्वेदा भवन्ति, यावत्तेषां ख- प्रभे दैरेकपञ्चाशता (संशयास्पद त्वेनातुग्राह्यानुप्राइकतयैक- व्यञ्षकानुप्रवेशेन चेति)निविधेन सङ्गरेण, परस्परनिरपेच्षरू- पयैकप्रकारया संसथ्था चेति चतुभिगुणने (१७५) रचना-वर्ण-प्रवन्ध-प्रकाश्यतया षड्भेदोरसादिरित्यर्थः। (१७४) व्याख्याता: व्याख्यातप्रायाः, तथाहि अविव- चितवाच्यस्य अर्थान्तरसंक्रमितात्यन्ततिरस्कृतवाच्यतया दौ भेदौ, तौ च पदवाक्ययोरिति चत्वारः ; विवचितान्यपर- वाच्चेषु असंलच्यक्रमव्यञ्ञस्य उत्नरीत्या पट् ; संलच्यक्रम- व्यङ्कस तु एकचत्वारिंशत भेदा:, (शव्दशत्रिमूलस्य दौ भेदौ, तौच पदवाक्ययोरिति चत्वारः; अ्रथशतयुङ्गवस्य द्वादश भेदा: प्रत्येकं पदवाक्यप्रबन्धगतादति षट्तिंशत् ; i उभयशत्युङ्गवस्तेक इति एकचत्वारिंशत्) दति मिलित्वा शुद्दस्य ध्वनेरेकपञ्चाशत भेदा: । (१७५) तेषां एकपञ्चाशतो भेदानां, खप्रभे दैरेकपञ्चा- शता चतुर्भिगुणने इत्यन्वयः । साच्ात् परम्परया वा यथा- कर्था्वित् परस्परसापेच: संयोग: संकरः, तङ्गिन्तः स संस- डिः। संकरसथले हि क्वचित साधकबाधकमानाभावादेक- तरानवधारसेन चय चयं वा दूति भवति संशयः, कचिच्च खत एवोपादेयतया प्रधानयोरपि एकसय कथशिदपरातु-

Digitized by Google

काव्यप्रकाशः ।

वेदखाब्धिवियच्चन्द्रा: [१०४०४]१(७६) शुद्धभेदैः सह

गुरयमात्रेण अङ्गाङ्गिभावापरनामकानुग्राह्यान ग्राइकभाव:, ककचित्त एकव्यञ्तवव्यक्तया एकान्रयानुप्रवेशदति संकरस् वैविध्यम्। इद्मवधेयं, प्रधानव्यङ्मयोः संकृष्टिसंकराभ्यासेव ध्वनेसथात्वाभावेपि तथात्वव्यपदेशद्ति एतत् सव्ं उदा- हरणेन सुटीभविष्यति। (१७६) 'अङ्कसय वामतो गतिः' इतिनियमेन चतुरुत्तरच- तुःशताधिकायुतपरिमिता:(१०४०४) भेदा: सम्पद्यन्तेदत्यर्थः, तथाहि एकमस्चाशतो भेदानां एकपश्चाशता गुणने एकाि- वषट्शतोत्तरसहसद्यं (२६०१) भवति, योजनस्न संसृष्या- दिषतुःप्रकारैरिति तावतां चतुर्भिगुणने यथोक्कसंख्या (१०४०४) सम्पद्यते। एकम्मिन्नपि छोके एकविधध्वनिद्दयस- स्ावेन खस्य खेन योजनं नाससभवि। अ्रत्र "अवार्वाचीनाः, [गणनेयमयुक्का, अग्रिमाग्रिमभेदस्य योजने एकैकभेदद्यासात्, तथाहि अर्थान्तरसंक्रमितवाच्यस्य अत्यन्ततिरसकृतवाच्चेन योजने यो भेद: सएव भत्यन्ततिरसृतवाच्यसार्यान्तरसं- क्र मितवाच्येन योजनायाम, एवमन्यत्ापि, तस्मात् 'एको- राशिर्द्विधा स्थाप्य एकमेकाधिकं कुरु। समाष्नासमोगुरय:, एतत संकलितं लघु' इत्युक्तदिशा द्विपस्नाशदद्वेन षड़िंपत्या एकपस्चाशतं गुपायेत्, तथाच रसपच्ाग्निमेदिन्यद्रति तयो- दशशतानि षङ्डिपत्यधिकानि (१३२६) जायन्ते, योगच्तु :- प्रकारदति तेषु चतुभिगुणितेषु वेदाम्नदह्नेषवदूति पञ्च- सहस्राणि चतुरधिकं शतलयं (५३०४) संकीर्पाभेदा: द्रत्येव

Digitized by Google

चतुर्थ उल्लासः।

शरेषुयुगखेन्दव: (१०४५५) ।। ४३ ।।

खणपाऊणिय्ा देयर! जाशाए सुहत्र! किं पिटेभणित्रा। रुत्द् पड़ोहरवलहीघरम्मि त्रणुणिज्जउ वराई (१७७)।

ज्याय: इति वदन्ति। अ्रत्र ब्रूमः, अनुभवसिद्ठौ तावत् पुराड्रकेक्ुरसेव्विव ध्वनिष्वमि हृद्यत्वातिशयानतिशयौ, तथा चार्यान्तरसङ्मितवाचख यत्रातिशयसतात्यन्ततिरस्कृत- वाच्येन तद्योजना, यत्र तु तद्वैपरीत्यं, तत्रात्यन्ततिरस्कृत- वाच्यस्ेतरेण योजनमिति व्यादेशः, एवमन्यत्ाप्यूह्म्, एतदेव प्राधान्यमादाय गणना सौत्री। नन्वेवं यत्ोभयो- सुल्यमेव चारुत्वं, तस्य भेदान्तरत्वं स्यादिति, मैवं, अप- करषाभावस्यातिशयप देन सीकारात्, तत्ोभयमेदसङ्करखी- कारात्। एताहशे चास्याने पदालम्वनमेव महत् पौरुष- मिति सहृद्यभावमास्थायालोचनीयमिति" दति प्रदीप- प्रभया सुतरामेव दर्पणमालिन्यमजनि। अ्रत्र "पदैकदेश-

तेषामेकत्य ञ्चकानुप्रवेश: ? दृत्येतावताऽपि बडतरह्वासः" दूति- महेशराचेपस्ेदं समाधानम्,-'एकव्यञ्षकानुप्रवेश:' द्रत्यत्न व्यक्षकत्वं व्यञ्जने यथाकथञ्चिदानुगुरमित्यवश्यमङ्गीकार्व्यम्, अतएव रामोऽस्ीत्यादौ लच्यार्थस्य व्यञ्कतायां सहकारि- तामावेशव रामपदं व्यञ्षकमिति वत््यति, एवस् वाक्य- व्य्जेऽपि तदेकदेशपदादे: सहकारितारूपेण व्यञ्ञकतया, यतर वाक्यतदेकदेशपदयोई्वयोरेव 'व्यङ्राह्वयमर्ति, तव्वैव तत्- पदरूपैकव्यञ्चकानुप्रवेश: सम्भवति, इत्यलम् ।। (१७७) चणप्राघुणिका देवर! जायया सुभग! ड

Digitized by Google

काव्यप्रकाशः ।

अत्रानुमय: किमुपभोगलच्षणेऽर्थान्तरे सङ्गरमितः, किमनु- रणनन्यायेनोपभोगे एव व्यङ्रत व्यञ्कः: दति सन्देष:(१७८)। सििग्धशामलकान्तिलिप्नवियतो वेल्लइलाका चनाः, वाताः शीकरिणः पयोदसुहदामानन्दकेका: कलाः। कामं सन्तु, दृढ़ कठोरहृदयो रामोऽसित्रि, सर्व' सहे, (क्रिया) वैदेही तु कथं भविष्यति, हहा हा देवि ! धीरा भव।। अत्र लिप्नेति पयोदसुहदामिति च अत्यन्ततिरस्कृतवाच्य- यो: संसृष्टि: (१७६)। ताभ्यां सह रामोऽस््रीत्यर्थान्तरसङ्र मितवाच्यस्यानु ग्राह्यानुग्राहकभावेन (१८०) रामपदलच्णै-

किमपि ते भणिता। रोदिति म्टहपश्चात्भागबलभीग्टहेऽनु- नीयतां वराकीति सं०। चणे उत्सवे, प्राघुषिका निमन्व्रणेन समागता। पड़ोहरव्दो गटहपक्चा तृभागे देशीति बड़वः । (१७८) तथाचात्र व्यज्ञसन्देह्ेनैतन्लक एवाविवच्चित-

(१७६) द्रवटव्यसंयोगविशेषस्य लेपनस् अ्रमूत्ते वियति कान्त्याइसस्वात्, अचेतने तु मेवे चित्तवत्तिविशेषस्य सौह- दस्यासभ्भवाच्च लेपन व्यापने, सौहदस् केकाद्यनुबन्धित्वे दत्यन्ततिरस्कृतम्, अत् च लच्ष्यार्थयोरातिशय्ये व्यडा, तयोक्ष परस्परं निरपेक्षतयाऽवस्थानात् संसृष्टिः, तन्मूलकेव ध्वन्यो- रपि संसृष्टि: । (१८०) ताभ्यां अत्यन्ततिरस्कृतवाच्चध्वनिभ्यां सह अर्था-

न्वयः, तथाहि रामपदस्य सकलदुःखपात्रतया प्रसिद्धरूपो- डर्थो लच्ष्यः, तेन च रामस्य स्वावधीरणं त्यड्ंा, तदानीं तस्य

Digitized by Google

चतुर्थ उन्लासः।

वाव्यक्जकानुप्रवेशेन चार्थान्तरसंक्रमितवाच्यरसध्वन्योः (१८१) सङ्करः। एवमन्यदपुदाह्हार्यम्।। दूतिकाव्यप्रकाशे ध्वनिनिर्यायो नाम चतुर्थ उल्लासः ।।

सावधीरणं तु लिप्नपदसुहत् पदव्यड्यो: मेवसाकाशव्याप- नकेकाद्यनुवन्दित्वातिशय्ययोर्हीपकयोः प्रयोज्यमेवेति, तयोर- नुग्रान्हकत्व, खावधीरसास् तु अनुग्राह्त्वमिति व्यस्धाभ्यां व्यह्गास उत्तरूपसङ्गरमुलक एव ध्वनिभ्यां ध्वनेसद्यपदेशः । (१८१) उत्तरुपेण खावधीरणमिव विप्रलसास्ापि कथ- च्षित् रामपदव्यङ्ञत्वात्, वाक्यव्यङ्स्य विप्रलवस् तदेकदेश-

यो रामपदरूपैकव्यञ्तकानु प्रवेशरूप: संकरोऽखीति तन्मूल- को ध्वन्योरमि तथाव्यपदेशः ।

Digitized by Google

। पञ्चम उल्लाम: ॥

एवं ध्वनौ नियोते गुणीभूतव्यञ्प्रभेदानाढ् शगूढ़मपर स्ाङ्गं वाच्यसिद्दाङ्गमस्फुटम्।

व्यङ्गमेवं (१) गुणीभूतव्यङ्गासाष्टौ मिदा:खृताः। कामिनीकुचकलशवत् गूढ़' चमत्करोति, भ्रगूढ़न्तु स्फुट- तया वाच्यायमानिति गुणीभृतमेव। भगूढ़' यथा

सूचिव्यवव्यतिकरेण युनक्ति कणोा।

जीवन्न्र संप्रति भवामि किमावहामि ! (२)।। भत्र जीवन्नत्यर्थान्तरसंक्रमितवाचस् (३)।

(१) एवं एतेन कारगेन।

तिरस्ति: पराभवो वस् सः। मरणागतस रियोः तप्नवोह्मलाकया कर्मबेधो देशाचारसिद्ध इन्युदाहरगाचन्द्रिकादय: सव्ें। (२) व्यज्नंत व्यगूढ़मित्यन्वय:, एवं परत्र। अव्र जीवनं अभिमत- कार्य्याक्षमत्वेनाप्रशस्तजीवनं लक्षयति, तेन च मरयामेव श्रेयः दति व्यपु ममडृद्येरपि गम्यमिति।

Digitized by Google

पञ्चम उल्लास: । १०१

गायन्ति मन्जु भघुपा ग्ददीर्षिकासु। एतज्जकारित च, रवेर्नवबन्तुजीव- पुष्पछढाभमुदयाचलचुम्नि विस्बम।।

पत्रासीत् फणिपाशबन्धनविधि:, शक्रया भवहेवरे गाढ़' वचसि ताड़िते इतुमता द्रोणाद्रिरवाहतः । दिव्यैरिन्द्रजिदत लक्ष्णशरलोकान्रं प्रापितः, केनाय्त सगाधि। राजसपतेः ऊत्ता च कएाटवी।।[१]

दूति युक्त पाठ: (५)। 'अपरस्' रसादेवाच्यस्य वा (वाक्यार्यीभूतख) अ्रङ्गं रसादि अनुरणनरूपं वा (६)

(v) अत्र चुम्बतिर्वकूतसंयोगरूमे मुख्यारयें सबाधः सन् संयोगत्वर्- मैगा उदयाचलसर्य्यविम्बसंयोमं लक्षयन् प्रभातं वाच्यवत् प्रकाशयति। संयोगत्वसामान्यकपेणापि वक्वसंयोग रूपमुख्यार्थ स्यान्वयाग्रवेद्यात् अत्यन्नतिर- स्कृतवाच्यत्वम्। (५) अल्नानुनायकोपनायकप्रतिनायकेषु निर्दिटेधु, चतुर्थवाकये नायको राम एवार्थभकृत्या प्रतीयते, सच 'केनामि' दत्युपादानेन वाच्यायमानतयाटगूढ़ कतः, तस्याम्यलेति पाठे गूढ़तया ध्वनित्वमव्याहतमेवेति म्रदीपः । (१) वाक्यार्थीभतस्य वाक्यतात्पर्व्यविषयतया प्रधानस्य, निष्मनरसभावस्य बाङलवाभावात् रसमदं स्थायिभावमरम्। चल्र यथासंख्यान्वयस्त प्रमायाशन्य- तथा उमेव्य:, उदान्तालहारोदाहरयो "नाल बीरो रबः,

Digitized by Google

१०२ काव्यप्रकाशः ।

अ्यं स रसनोत्कर्षी पीनलनविमर्दनः । नाभ्यूरुजघनस्पर्शो नीवीविन्रंसनः करः ॥ ऋत यङ्गार: करुपस। के लासालयभाललोचनरुचा निवर्तितालक्क- व्यक्तिः पादनखद्युतिर्गिरिभुवः सा वः सदा वायताम। स्पर्द्धाबन्धसमङ्धयेव सुदृढ़ रूढ़ा यया नेत्रयो: कान्तिः कोकनदानुकारसरसा सद्यः समुत्सार्य्यते (७)।। प्रत् भावस रसः । अ्रत्युच्चा: परितः स्ुरन्ति गिरयः, सारासथाम्भोषय, तानेतानपि बि्ती किमपि न क्रान्तासि तुभ्यं नमः । आक्र्य्यण मुङ्मुङ्ज: सुतिमिति प्रस्तौमि यावङुष:, तावद्विन्तदिमां सातसव भुजो वाचसतो सुद्रिताः । पत्र भुविषयो रत्याख्योभावो राजविषयस् रतिभावस्य। वन्दोऊत्य टप! द्विषां मगहशखा: पश्यतां प्रेयसाम्, व्निष्यन्ति प्रणमन्ति लान्ति परितयुस्बन्ति ते सैनिकाः ।

विध्वस्ता विपदोऽखिलासदिति तैः प्रत्यर्थिभि: सूयसे (८) ॥

तस्वेहाङ्गत्वात्" द्ति वदता यन्यकवतैव रसादेवाच्याङ्गतायाः खीकतलन तस्यात्रानन्नर्भावे टृथक्पभे दत्वापत्ति: । (७) पगातिपरे भगवति भवे भवान्या मानभङ्गेन नेत्रारूपयनाशवर्णनमिदम्। (८) प्रेयसामिति अनादरे घष्ठी। नान्ति ग्टहहन्नि।

Digitized by Google

पञ्चम उल्लासः । १०३ घतर भावस्य रसाभासभावाभासौ (६) प्रथमद्वितीयार्च- दोतौ।

द दशे तव वैरिणां मद:, स गतः क्वापि तवेचणे चणात्।। अन्र भावस् भावप्रशुम: (१०)। साकं कुरङ्रकटृणा मधुपानलीलां कत्तु सुन्तद्गिरमि वैरिणि ते प्रटत्ते।. अ्न्याभिधायि तव नाम विभो ! ग्टह्हीतं केनापि तबर विषसामकरोदवस्थाम्।। पत्र वासोदयः । अ्सोढ़ा तत्कालोल्लसदसहभावस्य तपस:, कथानां विश्रमभेष्वथ च रसिक: शौलदुच्ितुः । प्रमोदं वो दिश्यात्कपटवट्वेशापनयने त्वराशैथिल्याभ्यां युगपद्भियक्त: सरचरः ।। अ्त्रावेगधैय्ययोः सन्धिः। पश्येत्कश्चित चल चपल रे! का त्वराहं कुमारी, इसालखं वितर, इइड़ा, व्युत्क्रम:, क्वासि यासि। दूत्यं पृथ्वीपरिदृढ़ ! भवद्विद्दिषोSर एयटत्ते : कन्या कश्चित फलकिसलयान्याददानाऽभिषत्ते।।

(e) प्रथमाईं पहड्गारोटननुरक्तविषयकतया, द्वितीयाज्चै त रतिरूपो भाव: भत्रुविषयकतया आ्रभास:।

Digitized by Google

१०४ काव्यप्रकाशः ।

भत शङ्गासूयाष्टतिस्मृतित्र्रमदैन्यविबोषी त्ुक्यानां शवलता। एते च रसवदाद्यलङ्वारा: (११); यद्यपि भावोदय- भावसन्विभावशवलत्वानि नालङ्वारतयोक्कानि (१२), तथापि कच्चित् (१२) ब्रयादित्येवमुत्तम्। यद्यपि स नारित कव्विद्विषय:, यत्र ध्वनिगुणीभूतव्यञ्चयोः सप्रभेदादिभि: स सङ्करः संृ- टिवा नासि, तथापि प्राधान्येन व्यपदेशा भवन्तीति क्चि- त्केनचिद्यवहार: (१४)।। जनस्थाने म्ान्तं कनकमगतप्शान्वितषिया, वचो वैदेहीति प्रतिपद्मुदशु प्रलपितम्। ऊतालङ्काभर्त्तुर्वदनपरिपाटीपुघटना मयाप्तं रामत्वं, कुशलवसुता न त्वधिगता (१५)।। त्र शब्दभक्तिमूलानुरणनरूपो रामेष सहोपमानोपमे- यभावो वाच्याङ्गतां नीतः (१६) ।

(११) एते गणीभता रसाद्य:, गुणीभतोरसो रसवत्, भावस्त प्रेय:, रसाभासभावाभासी ऊज्जखि, भावधान्तगादि: समाहित दति। (१२) व्यक्तिविवेकलद्रिः । (१२) ध्वनिकार: । (१४) प्राधान्यञ्च अतिभवितथमत्क्ञतिमत्तया; तथाच काक्गीभूतरसा- दीनां चमत्ळत्यातिपय्ये राणोभृतव्यङ्गात्ं, त्रङ्गिस्षात्वे ध्वनित्वमिति। (१५) कनकविषये म्टमतण्णा, देहीतिवच:, भर्नु: मालकस्य मरिाटीपु सेवारचनासु का घटना आयास: वालं अात्वयं न लता तदद, कुशलं वसु धनं यस् तस्य भावसत्ता, अथच कुमलवी सुतौ यस्या सा खोता। (१२) म्रन्दभकृतिमहिमा पादलयद्योत्या उपमा वाच्याया रामावमाप्ते:

Digitized by Google

पञ्नम उल्लास: । १०५

श्रागत्य संग्रति वियोगविसंडुलाङ्गीम अम्भोजिनीं क्वचिदपि चपितत्नियामः । एतां प्रसाद्यति पश्य शुन: प्रभाते तन्वङ्गि! पादपतनेन सहसरश्मिः । अ्रत्र नायकटत्तान्तोऽर्थशक्तिमूलो वस्तुरूपो निरपेचरवि- कमलिनीटृत्तान्ताध्यारोपपोनैव स्थित: (१७)।।[२] वाच्चसिद्दाङ्गं यथा भ्रमिभरतिमलसहृदयता प्रलयं भूर्छी तमः शरीरसादम्। रपास जलदभुजगजं प्रसह्म कुरुते विषं वियोगिनीनाम्।।

रुपकारकतयव कनेरभिप्रेतेत्यइगत्वम्। 'रामत्वं आ्रप्तम्' द्ृत्यनेनैव वाच्यार्थसि- हिरिति नास्या: वाच्यसिद्धाङ्कतवम्, उपमाया वाच्यत्वाभावानावोपमालंद्वार:। 'वाच्यतां नीतः' दतिपाठे त 'पादलयद्योत्यापि रामेण सहोपमा मयामं राम- त्वमित्यनेन वाच्यतां नीता, तदब्ष्व पन्दभकृतिमूलानुरयनरूपो द्वितीयोटय:' इति प्रदीपानुसरगामेव साधोयः । (१७) दर्भितोदाहरणे विनैवानुनयं कपगतमाना नायिका सख्या उपाल- भ्यते, वर्धाहि सहसरशििरिति बज्नायिकावत्वं ध्वन्यते, कचिदेवेति उपना- विकास्टहऐवेति निश्याभाव:, तत्नापि यामत्रयमेव नाधिकमिति, तथाम्ययं पाद्पतनेनानुनयति, ईदशोहि कामिनोवीवहार:, त्वं पुनर्वडकालं परनायि- कासकते विनैवानुनयं प्रसननासीत्युपालमभः, एवज् नायकनायिकाटत्तान्नकथन- मेवाभिग्रेतम्, सच छत्तान्नो व्यव्यमान: वाच्ये रविकमलिनीट्टच्तान्न 2भिन्रतया च आरोप्यमाय: तस्य प्रकतार्थतां सम्पाट्यन् तदत्कर्षमाधने द्रव्यङ्गतयैवासे। यत्र खतएव सिद्धरूमस्य वाच्यस्य व्यङ्गपनोत्कर्षाधानमालं तवायं प्रभेद:, यत्र

ढ

Digitized by Google

१०६ काव्यप्रकाशः।

भत हालाइसं व्यङ्डं भुजगरूपख वाच्यस सिद्धि- ऊत (१८)। यथा वा गच्छाम्यच्ुत! दर्शनेन भवतः किं त्प्तिरत्पद्यते: किं त्वेवं विजनस्थयोई्तजनः सम्भावयत्वन्यथा।

पान्निष्यम् पुल्कोत्कराश्च्िततनुर्गोपीं हरि: पातु वः ।।

एतच्चकत एकवत्तृगतत्वेन अपरत्र भिन्नवक्ृगतत्वेनेत्यनयो- भैदः। [३] बस्फुटं यथा प्रटृष्टे दर्शनोत्कएठा दृष्टे विच्कूदभीरता। नाटट्टेन म दष्टेन भवता लभ्यते सुखम्।। प्रवादृषटे यथा न भवसि, वियोगभयञ्न यथा नोत्पद्यते, तथा कुर्य्या दति क्िटम्। [४] सन्दिग्धप्राधान्यं यथा पुनर्व्यङ्का बिना वाच्यमेवात्मानं न लभते तल् वाच्यसिद्धाङगत्वमिति व्यद्ा- साभेवनिरपेच्तसिद्धिभ्यामनयोर्भेदः। यमेव समासोकलहारः । (१८) जलद एव भुजग इतिरूपयां वाच्यं तावत न सिझ्ाति याबत विष- मित्यनेन जलवाचकेन हालाहलं वाज्यत दति। निहतारथत्वं शेषादौन दोषः । (१६) अच्युत ! मद्िधनायिकासविधावषि असवलितधैयय! यतो नोम- भोगाय यतसे, दर्शनेन न तप्रि: किन्त उपभोगेन, उपभोगे सति दुर्जनसम्भा- वमामि न दुःखायेति वाङ्गाम, सिद्धिकदिति ग्रेष: ।

Digitized by Google

पञ्चम उल्लाम: । १०७

हरसु किश्चित्मरिष्टत्तवैर्य्य चन्द्रोदयारम्भ द्रवाखुराशि: । उमामुखे विश्वफलाधरोष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि। अत्र परिचुम्वितु मैच्छदिति किं प्रतीयमानं, किंवा विलो- चनव्यापारणं वाच्य प्रधानमिति सन्देहः । [५] तुल्यप्राधान्यं यथा ब्राह्मणातिक्रमत्यागो भवतामेव भूतये। जामद्ग्न्यसथा मित्रम्, अन्यथा दुर्मनायते।। ऋत जामद्ग्न्यः सव्वेर्षा चतरियाणामिव रचसां चणात् चयं करिष्यतीति व्यञ्चस् वाच्चस्य च समं प्राधान्यम्। [६] काक्काचिप्ं यथा मथामि कौरवशतं समरे न कोपात्, दुःशासनस्य रुधिरं न पिवाभ्युरखः । संचर्पायामि गदया न सुयोधनोरु, सन्वि करोतु भवतां वपतिः पगेन । अ्त् मथाम्येवेत्यादि व्यञ्ञं वाच्यनिषेधसह्भावेन स्थितम् (२०) ।[] ब्रसुन्दरं यथा

(२) कौरवकुलनिधननिहितप्रतिप्नस् भौमस्य न मथामोत्याद्युत्तिरेव बाधिता, अातो न मथामीति काकुः न मथामोति नेत्येवं मथननिषेधनिषेधेन मधनावधारणात्कं व्यङ्ंत हठेनेव उपस्यामयत् मथननिषेधस्य वाक्यार्थाभूतस्य प्रतीतिसमकालमेव प्रत्याययवि, काकुं बिना वाक्यार्थस्य बाधितत्वेनाप्रतीतेः।

Digitized by Google

१०८ काव्यप्रकाश: ।

वाणीरकुडंगुड्डीपसउणिकोलाइलं सुपन्तीए। घरकम्मवावड़ाए बहहए सोचन्ति बड्गाद् (२१) ।। ऋत्र दत्तसङ्केतः कचिन्वतागहनं प्रविष्टद्धतिव्य ्वात् सीद- न्यङ्गानीति वाच्य सचमत्कारम्।। [८] ऐषां भैदा यथायोगं वेदितव्यास् पुर्व्ववत्॥२॥। यथायोगमिति 'व्यज्यन्ते वस्तुमात्रेण यहालंकतयसदा। भवं ध्वन्यङ्गता तासां काव्यटस्तेसदाच्यात (२२)'दति ध्वनि- कारोक्ंदिशा वसतुमात्रेण यत्रालङ्गारो व्यज्यते न तत गुणी- भूतव्यङ्त्वम (२३)।

काकाचितपं वाइतं वाक्यार्थेस्य सिद्धदपस्य वाधमपाकरोति, वाच्यसिद्धाक्के त पदार्थस्य सिद्धिकदिति ।

बध्वा: सोदन्यङ्गानोति स० । (२२) ध्वन्यङ्गता वाच्यवरुवमे कयाटलङ्कारत्वेनवाविद्यायितया ध्वनित्वनि- र्खांहकता, कावट्ते: कायावावहारस, तदात्रयात् अलङ्गारसामेचलात्। अयं भाव:, वाच्यात् वस्तनोटलङ्गारस् चारुत्वनियमेन क्रा गूढ़त्वादिना वाङ्गात्वाधीन- चारुत्वापनयेटपि अलङ्कारत्वलता चारुता2वाहतवेति सव्वलेष वरषाङ्गपालङ्गार- स्थे ध्वनित्वस।

दाराजां पद्वावयप्रवन्वगतलवेन तिरुपतया वस्सुव्यङ्गालङ्वरस्य नवविधत्वमिति ध्वनिभे दसं स्यैकपक्षाभ्तो नवन्यूनेन कट्टानां भेदानां प्रत्येकं डाचत्वारिंगद्दिध- त्वंमिति मिलित्वा गगोभूतव्यङ्गपस्य घट्लिंशदधिकव्रिभतभेदा: (२२६) शुद्धाः,

Digitized by Google

पञ्चम उल्लासः । १०६ सालङ्गारैध्वनस्तेन योग: संस्टिसङ्गरैः । सालङ्गारैरिति तैरेवालद्वारै: (२४) अलङ्गारयुक्कैन्व तैः, तदुकं ध्वनिक्लता 'स गुणीभूतव्यञ्चैः सालङ्वार: स्ह मरभेदैः खैः। सङ्गरसंसृष्टिय्यां पुनरणुद्योतते वचषा' दूति। अन्योन्ययोगादेवं स्यात् भेटसङ्काडतिभूयसी।।३॥ 'एवम् अ्रनेन प्रकारेण श्वान्तरभेद्गणनेनातिप्रभुततरा गणना, तथाहि उङ्गारसेव भेदप्रभेदगणनायामानन्तं, का

(महेत्ररक्ष वस्तुव्यङ्गवालङ्वारस्य प्रभेदान् विस्वारन् 'सप्नाधिकचतु पतरुपस ४०७' दति बग्नाम) एवमस्य संसष्टिसंकराभ्यां चतुरशीत्यधिकपञ्चथताधिकेक- पञ्चाभत्सहस्त्रो त्तरचतुर्ल नमेदा: (४५१५८४) संकीर्णाः, शुद्धैः ह विंभत्यधिक- नवग्रतोस्तरैकपञ्चाभत्महसाधिकचतुल च्मेदा: (४५१६२०), रयनप्रकारस्त

(२४) तैरेव गणोभूतव्य ड्गमभेदैरेव, ालद्वार: रमवदादिपदाभिधेयैः। अत घ सालङ्गारैरिति मिनार्थकयोरकरूमपट्योरकग्रेपः, एकत्र (अलङ्गारपद्स्य भावप्राधान्येन निर्हिटस्यालङ्कारत्वार्धकतया) सालद्वारपट्सा अलङ्गारोटर्य:,

द्वारासंकोर्गों ध्वनिरागोभूतव्यङ्गयोरन्योन्ययोगएव दुर्लभ दत्याभङ्कापनुत्तये रसवदाद्यलं कार स्थलएव सभिव्ालद्वारान्तराभावसमभवेन तलसाव दति प्रदर्श- नार्थमित्यमुक्तम्। वस्तृतः गुणोभृतव्यङ्गेन अालङ्गारेंग च ध्वनेरन्योन्ययोग उत्येव परमार्थ:। एतः प्रभेदैरूपनिबद्धमान: पुरातनोटप्यर्थो नवनवीभवतीति समयोजनं ध्वनिभेद्प्रदर्भनमिति प्रदीपः ।

Digitized by Goggle

११० काव्यप्रकाशः ।

गणना तु सर्व्वेषाम्। सङ्कलनेन पुनरस ध्वनेस्त्रयो भेदा:, व्यज्स्य विरूपत्वात्, तथाह्ि किञ्िद्वाच्यतां सहते, कि्वि- खवन्यथा, तन्र वाच्यतासहमविचितं विचित्वं चेति; अविचितं वस्तुमातं, विचित्वं त्वलङ्काररूपं (यर्द्यपि प्राधान्येन तदल- ङ्वार्य्यं, तथापि ब्राह्मणत्रमणन्यायेन तथो वयते); रसादि- लचणस्त्वरधः सप्नेऽपि न वाच्य:, सहि रसादिशब्देन सङ्गा- रादिशब्देन वाडभिषीयेत! नचाभिषीयते, तत्प्रयोगेऽपि विभावाद्यप्रयोगे तस्य अप्रतिपत्तसदप्रयो गेऽपि विभावादिप्- योगे तस् प्रतिपत्तेक्वेत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां विभावाद्यभिधान- द्वारेणैव प्रतीयत दूति निचचोयते, तेनासौ व्यञ् एव, मुख्यार्थवाधाद्यभावान्नन पुन्लचणीयः । अरथान्तरसंक्रमितात्यन्ततिरस्कृतवाच्चयोर्व सुमातरूपं व्यज्ञ्ं विना लचणैव न भवतीति प्राकृ[२१।२] प्रतिपादितम्। शब्दर्शाक्तिमूले तु अभिधाया नियन्त्रणेनानभिषेयस्ार्थान्त- रस, तेन सहोपमादेरलङ्कारस च निर्विवादं व्यञ्ञ्त्वम। धर्थशक्तिमुलेऽपि, विशोषे संङ्केतः कत्तं न युज्यत दूति (२५) सामान्यरूपाणां पदार्थानामाकाङ्कासन्तनिधियोग्यतावशात्म- रस्परसंसर्गो यत्रापदार्थोऽि विशेषरूपो वाक्यार्थसवाभि- हितान्वयवाढे का वार्त्ता व्यञ्ञस्याभिधेयतायाम (२६)।

(२५) विश्नेे सन्निहितगवादिव्यक्तौ, व्रानन्तगादिदोषात् न तल्र भकृति: । (२६) 'सामान्यरूपायां' सामान्यतो गोत्वादिना सव्वैषां गवादिव्यकृतीनां,

Digitized by Google

पञ्चम उल्लास: । १११

येडप्याङ: (२७), 'शब्दटद्दाभिधेयां् प्रत्यचेषात पश्यति। श्रोतुच्च प्रतिपन्न्नत्वमनुमानेन चेष्टया। अन्यथानुपपत्त्या तु बोधेच्छत्तिं इयात्मिकाम्। अ्रथापत्तयाऽवज्ुध्येत सम्बन्धन्त्रिप्र- मापकम्' (२८) दति प्रतिपादितदिश 'देवदत्त ! गामानय'-

'यत्र' मते, 'विश्रेषरूपः' दृत्तित्वानुकूलत्वादिविश्रेषात्मकः, 'अपदार्थः' अभिधयाटनुपस्थितः, 'वाक्यार्थः' तात्पर्य्यटत्या वाक्यप्रतिपाद्यः। अपदा- र्घोट पीत्य पिर्भिन्रक्रमे, वाक्यार्थोटपि कापदार्थ द्रत्यन्वयः । अयम्भावः, यन्म्मते

भासयतोति तदयं तात्पर्य्यवत्तिरवलम्बाते, तन्नते वाक्यार्थबोधोत्तरकानीनायां व्यय्योपस्थितौ नैवाभिधाप्रभाव कति किम वक्तव्यम्। (२७) ये 'अन्विताभिधानवादिनः' आ्रऊ्जरित्यन्वयः । (२८) 'भब्द:' देवदत्त ! गामानयेत्यादि वाक्य, 'एृद्ौ' उत्तममध्यमौ प्रयोज्यम्रयोजकौ, 'अभिघेयः' गवानयनादिरपः। 'श्रोतः' मध्यमबृद्दस्य, 'प्रतिपव्ृत्वं' वाक्यार्थाभिव्वत्वं, 'घेटया' गवानयनानुकूलव्यापारेग(हेतुना), 'अनु- मानेन' "सुतादेव गामानयेति वाक्यात् मध्यमदद्को 'गवानयनं मत्कर्त्व्यतया उत्तमउद्धानुमतम्' दति जानाति"-दति रीत्याटनुमानेन बुध्यत द्रत्यन्वयः । 'द्दयात्मिकां' वाचकत्वं वाच्यत्वक्जेति दिविरधा, 'भति" सङ्गेतापरनामकं वाक्य- वाक्याधयो: सम्बन्धं, 'स्रन्यथानुपपच्या' 'गामानयेत्यादिवाक्यत्रवणात् गवानय- नादर्थनानं एतड्ाकयोनेतदर्थस्य वाच्यवाचकसम्बन्वं विना कानुपमन्रम्'-दत्यनुप- पच्या (हेतुभूतया), 'अर्थापच्या' प्रमाणेन बोधेदित्यन्वयः । वयानन्नरक्ष 'वरिमा- सकं' उत्तरोत्या प्रत्य च्ञानुमानार्थापत्तिरपप्रमायवयाधिगतं, 'सम्बन्धं' सङ्ेतं 'अवबोधेत' कवापोद्दापाभां गोभव्दस्य गौरेवार्यः, अभ्विभक् : कर्म्मत्वमिति रीत्या विभेषतो पदपदार्थनिष्ठतया निर्यायित, सर्व्बत्र बालकः कर्त्ता। एतत् सव्बें हत्ती स्टटम्।

Digitized by Google

११२ काव्यप्रकाशः ।

मध्यमटृद्दे नयति सति 'अनेगास्माद्वाक्या देवं विधाऽर्थःप्रतिपन्त्न:'-

वाच्यवाचकभावलक पासव्वन्धमवधार्य्य बालसत व्युत्पद्यते; परतः 'चैत्र : गामानय, देवदत्ताखमानय, देवदत्त! गां नय' दूत्यादिवाक्यप्रयोगे तस्य तस्य शब्दस्य तं तमर्थमवधारय- तीति (२६) भ्रन्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रदृटत्तिनिवृत्तिकारि वाक्य- मेव प्रयोगयोग्यमिति वाक्यस्थितानामेव मदानां अ्रन्वितैः पदाथरन्वितानामेव संकेतो म्टह्यते इति विशिष्टा एव पदाथी वाक्यार्थः, नतु पदर्थानां वैभिष्यम् (३०)। यद्यपि वाक्यान्तर-

(२६) आ्रयापोद्दापाभ्यां विश्ेषे सव्नं दर्भयति परतक्ृति, चैत्र ! गामा- नप्रेति आवाप:, देवदत्तेत्यादिकस्त उद्दापः। अयमभिसन्विः, गोपदसत्व एव गवार्धप्रतीतिः, तदसच्वे च तदप्रतीतिरिति गोपपदस्ेव गौरर्थ:, एवमन्यलापि। (३०) 'अन्वितानां' कन्वितेषु पदार्वेष, 'विगिष्टाः' अन्विताः, 'पदार्थाः' पद्भक्याः, 'वाक्यार्थः' वाक्यप्रतिपाद्यः, 'वैभिव्व" सम्बन्धः, सच पदाभक्यो- पि नात्मर्य्यटच्या वाकाप्रतिपाद्य रत्यर्थः। अ्रायं निष्कर्ष:, सङ्तपहो हि उक्तरीत्या व्यवहारादेव प्रथमतो भवति (व्याकरगादीनामन्येषां सङ्ग्ेतमा- हकायां भाव्ट्बोधसामे वतया म्रायम्याभावात्), व्यवहारय् मध्यमहदस्य गवा- नयनप्रच्यादिरुप: सव्वेदैव उत्तमटक्कोक् वगामानयेतिवाकयन्वणगादेव भवति, न कदापि गोपद्मात्रन्नवात् वाक्यस्थितानान्त मदानामर्या: (गामानयेत्यादौ आनयनेन, गां रव्ेत्यादौ रखगोनेन्देवं रीत्या) नियतमेवापरपदार्थान्विताः, कतो व्यवहारमलक: मङ्क्रेतय्रहोटन्वितगवादिव्वेव भवनीति तद्ुन्तरभाविनोटमि

Digitized by Google

पञ्चम उल्लास: । ११३

प्रयुज्यमानान्यपि प्रत्यभिन्ताप्रय्यवेन तान्येवैतानि पदानीति निश्चीयन्तदृति पदार्थान्तरमात्रेणान्वितः पदार्थः संकेतगो- चरः, तथापि सामान्यावच्छादितो विशेषरूप एवासौ प्रतिप- दते, व्यतिसक्कानां पदारथानां तथाभूतत्वात् (२१)-दत्यन्विता- भिधानवादिनः । तेषामपि मते सामान्यविशेषरूप: पदार्थ: संकेतविषय दृत्यतिविशेषभूतो वाक्यार्थान्तर्गतोऽसक्करेतितत्वा- दवाचं एव यत्र पदार्थ: प्रतिपद्यते, तत दूरे अर्थान्तरभूतस

व्याकरणादिभ्यः अक्िमहालयेवान्वितपदार्थविधयका कति नान्वयबोधायें तातर्यउत्ति: खोकार्खेति। (२१) कयं सार:, गामानयेत्यादी यदेव व्यानयपदं, तदेव वश्वमानयेत्या- दावपोति-(पूर्व्वन्तातस्य ज्ञानं प्रत्यभित्जा)-प्रत्यभिन्वाबलेनोभयले कमेवानयमद् मिति निर्यीयते, एवज व्ानयपदस्य गवान्वितत्व कश्ान्वितत्व' वा नार्यः, किन्त उभय- साधाररायाय सामान्यतोटपर पदार्थान्वितानयनत्वेनापर पदार्थान्वितानयनभेवार्थ: दत्येव वाच्यं, तथाच गामानयेत्यादौ गवान्वयरूपविभ्ेषान्वयबोधनाय तात्मर्य- छत्ति: खीकार्य्येत्यापङ्का, यथा न्यायमते गोलेन सामान्यतः पक्ियहेपि आकाङ्गादिवभात् गोविभेषबोधसथा सामान्यतोटपरपदर्थान्वितत्वेन विशेषे प्रतियहेमि आकाङ्कादिवथात् समभिव्याह्तगामितिपदार्थान्वयवलाज् गवान्वि- तत्व कपविशेषान्वयस्य बोध:, गामितिपदार्थेन अन्वितस्यानयपदार्थस्येव गवा- च्वतानयन रूपत्वादिति परिहरति यद्यपीति। वाक्यान्तरम्रयुज्यमानानि गामा- नयेतिवाक्यमिन्ने अश्वमानयेतिवाक्ये उक्कानि, सामान्यावच्छादित: गोलेन सक-

सव्वएव आानयनाद्यर्थः, व्यतिसक्वानां परस्परमन्वितानां, तथाभूतत्वात् विशे- परूपतात। पा

Digitized by Google

११४ काव्यप्रकाशः ।

निःशेषच्युतेत्यादौ विध्यादेख्वर्चा (३२) ; अ्रनन्वितो(३३)येो अभिह्ितान्वये, पदाथान्तरमात्रेप्षान्वितस्वन्विताभिषाने, त्र- न्वितविशेषस्ववाच्य एव, इत्युभयनयेऽ्यपदार्थएव वाक्यार्थः। यदपयुच्यते, 'नैमित्तिकानुसारेण निमित्तानिकल्पान्त'- द्रति (३४)। तत निभित्तत्वं कारकत्वं जापकत्वं वा ? शब्दस्य प्रकाशकत्वान्त् कारकत्वम् ; ज्ञापकत्वन्तु पज्नातस् कथं? चातत्वं च सङ्केतेनैव, स चान्वितमात्रे, एवञ् निमित्तस

(२२) 'सामान्येन' अपर पदार्थान्वितानयनत्वादिसाधार याधमोंया, 'विश्े- वरुप:' वस्तुगत्या गवानयनादिछपोटर्यः, 'यत्र' मते अतिविश्ेषभूतः (गवा-

वाक्यार्थान्तर्गतः (गामानयेत्यादिवाक्यार्थमध्यनिर्विष्टः) प्रतिपद्यते दत्यन्वयः, चर्चा अनुसन्वानं, वाच्यत्वस्येति प्रेष:। अयं भाव:, वस्तत्वेन वस्तषद्वाच्योपि घटो यथा घटतवेन तद्वाच्य, तथा अपरपदार्थान्वितानयनलेन (अभिहिता- न्वयवादे केवखेनानयनत्व न) आनयमद्वाच्यमपि गवानयनं मवानयनतवेन तद- वाच्यमेनेत्यसङ्केतिते तस्मिन् वाकयगम्ये प्राथमिकबोधविषयोकतेपि नाभिधा व्यापार दवि नितरामेव अनन्तरभाविनि व्यक्यबोघेभिधाविराम: । (२२) उभयमतसारमनूद्य दोषमुह्दाटयति श्रनन्वित दति, बनन्तरो- ताभावार्थेन व्याख्यातप्रायमेतत्। (१४) यस्चिन् सति जाते वा यावान् अर्थो जायते जायते वा तावत्येव तस्िन् तस्य (यथाक्रमं कारकत्वरूपो जामकत्वरूपो वा) निमित्तभाव दति- न्यायेन शन्दन्रवखानन्तरं यावानर्थः (वाच्यो वा व्यङ्गो वा) प्रतीयते तल्र सव्वलेव उपस्थितत्वात् शब्द एव निमित्तमिति किमनेन विचाराड़म्बरेग इति पुव्चेपचः ।

Digitized by Google

पञ्चम उल्लास: । ११५

नियतत्वं यावन्त्र निच्ितं, तावन्तैमित्तिकस् प्रतीतिरेव कथ- म् दति 'नैमित्तिकानुसारेण निमित्तानि कलप्यन्त दूति चविचारिताभिधानम् (३५)। ये (३ई) त्वभिद्धति, 'सोधयमिषोरिव दीर्षदीर्घतरो व्या- पार:' दूति, 'यत्परः शब्द: स शब्दार्थः' दति च विधिरेवात्र वाच्य दूति। तेऽप्यतात्मर्य्यन्ास्तात्मर्य्यवाचो युक्नदेवानां-

(३५) 'प्रकाशकत्वात्' अर्थबोधकत्वात्, 'न कारकत" नार्धजनकत्वम्, 'सङ्ट्तेन' भक्िरुपसम्न्तवत्तया, 'नियतनिमिन्तत्व" अव्यभिचरितनिभित्तभावः, 'नैमित्तिकस्य प्रतीति:' ददमेतनिमित्तकमिति ज्ानम्। जयं सिद्धान्नसार:, व्यड्गोपस्थिती शन्टस्य नामकत्वरपं निमित्ततवमस्माकमपि सम्त, तल नास्माकं विवाद:, परन्त व्यञ्जनाया अलीकारे तन्न सम्भवति, श्रव्दस्य ार्- निर्मित्तत्व हि व्यापारसामेकषमेव नियतम्, यथा वाच्यार्थलच्सार्थयोरभिघा- लक्षगे व्यापारी, तथा दहामि कोटि व्यापारोटवश्यमङ्गीकार्यः, अन्यथा ह्ि प्रन्दस्य निमिन्तत्वानिक्येन नैमित्िको वाङ्गमार्थ द्त्वेष भवद्भिमतोर्थप न सिदाति, व्दि त व्यापारं विनाटमि पव्दस्य निमित्तत्वं स्यात् तदा काभि- धालचसे अपि दत्तजलाञ्ली स्यातामित्यम्ाभिरुच्यते, दत्यभिग्रायमवुद्ध्वा- भिधानं अविचार विजुम्भितमेव। (३६) यथा सुनिपुणेन संहितेघुरेक एकेनैव वेगरूपव्यापारेग रियोवम- के दम म्यभेद्मायापयाणानि विधत्ते, तथा कविप्रयुत्त एक एव शन्द एकेनैवाभिधा- वापारेय पदार्थोपस्थित्यन्वयबोधव्यङ्गाप्रतीतो: जनवतीति बाच्य एव व्यङ्यार्थः, अपिच यत्र यद्यें यस्य भन्दस्य तात्पय्ें, तत्र सएव तच्छन्दरार्थ द्रत्यर्थकेन 'यत्पर:'-द्ूतिनियमेन निःशेषेत्वादी अान्तिकगमनविधिस्तात्मय विषयतया वाच्च एवेति निधीयते, दति मतमुत्यापर्यात ये लिति।

Digitized by Google

११६ काव्यप्रकाशः ।

प्रिया: (३७), तथाहि (३८) 'भूतभव्यसमुच्ारणे भूतं भव्या- योपदिश्यते' दति कारकपदाथा: क्रियापदाथनान्वीयमानाः

वन्ति (३2), ततव्ादग्घदहनन्यायेन यावदप्राप्तं तावद्वि- धीयते (४०), यथा ऋत्विकप्रचरण प्रमाणान्तरात् (४१) सिद्धे

(२७) तात्मर्य्यवाच: 'वत्पर:' दति मोमांसकनियमोत्ेः, देवानांप्रिया: पशवः । (३८) 'यत्मर:' द्रति नियमस्वेत्वमर्धो मोमांसकैर्निरगावि, वाक्यान्नर्वन्ति- पदाथिषूपस्थि तेषु सिद्धरूपायां प्राप्नतया विधानमनथंकमिति साध्यरूपसयेव विधे- यत्वं, यस्य च विधेयत्वं तल्रेव तद्दाकयस् तात्मये वत्मिंख तात्य् स एव वाक्यार्थः, तद्र्धबोधनायैव तद्दाकां प्रयुत्नं, तदंभस्य प्रामाखान्तरापाप्ततया तदंभएव तद्ाकय स्यानवगतायबोधकत्व न प्रामारयनिर्व्वाह्हः, एवदेव म्रथमतः तथा हीत्यादिना 'उपात्तशव्दाथएव तात्म्य्यम्' कत्यन्तेन दर्भयति। (१८) भूतं सिंद्धं कारकादि, भव्यं साध्यं क्रियाकपं, समुज्ारशो महहोज्चा- रगे, का रकपदार्था: गामानबेत्यादौ गामित्यादयः, क्रियामदार्थिन व्यानयपदार्घेन, अन्पीयमाना: सम्वद्धा:, प्रधानक्रियाया आनयनरूमाया, निर्वनतिका सम्पाद- यिलनी, या खस्य गोः क्रिया चलनरूपा, तस्या अभिसम्वन्धात् आम्रयत्वात् साध्यायमानतां प्रामुवन्ति, साध्या दव भवन्ति; यथा पूव्वमुत्पवस्यापि घटस्य रकतादथायां रक्ो घटो जात दति व्यवहार:, तथा सिद्धरूपायाममि कार- कानां साध्यक्रियासम्बन्वात साध्यरूपत्व भाकममिति भाव: । (४०) 'ततख्' उपदेभवा भव्याधकत्वादेव। यधा तणान्वितमदाराणा- वग्निरद्ग्वमेव टगं दहतति न भक्षा, तथा साध्यान्वितमिद्वेषु साध्यमेव विधो- यते न विद्मिति। (४१) 'सोप्हीपा विनोतवसना क्टत्विजः प्रचरन्ति' दतिवाक्यात, लोहितो- षणोषमावं उष्पोपसा लौहिित्यमालम्।

Digitized by Google

पञ्चम उल्लास: । ११७

'लोह्िताष्णीषा कत्विजः प्रचरन्ति' इत्यव लोहितोष्णीषत्व- मात्रं विषेयं, हवनस्यान्यतः (४२) सिज्े 'दबाजुहोति' इत्यादौ दध्यादे: करणत्वमात्रं विधेयं; क्वचिदुभयविधिः, क्वचित्ति- विधिरपि, यथा रक्नां पटं वयेत्यादौ एकविधिद्विविधिस्तिवि- धिर्वा, (8३) ततब 'यदेव विधेयन्तत्रैव तात्पर्य्यम्' द्ृत्युपात्त- स्ैव शब्दस्याथें तात्मय्यं नतु प्रतीतमाले, एवं हि पूर्जो धाव- तीत्या दौ अपराद्यथेडपि कचित्तात्मरय्ं स्ात् (४४)। यच्तु (४५)

(४२) 'अग्निहोतं जुहोति' इति वाक्यात्। (४३) रकग्डसपटभाववयनानां मध्ये एकसा दयोखयायां वा असिद्वा- विति ग्रेष: । (४४) उमात्तमत उच्चरितमप्र, अर्थ वत्त्योपस्थितेटयें, प्रतीतमाले तत्कालं येन केनापि सायमाने, पूरषत्व हि नियंतमेवामरसामेक्षमिति पूर्वत्वज्ञानकाल- सायमान: पश्चिमार्थ: कदाचित तात्मर्य्यविषय: सन् पूर्वभ्रब्दवाच्यता भजेत। (४५) य्दि हि उपात्तशन्दार्थ एव तात्मर्य सवात्, तदा विष भच्र्येतति मा चास्य उ्टहे भुड्यया इति च आ्ाख्यातान्तक्रियाद्दयघटितत्व न वाक्यद्दयसता एकस्िमिन् एतजडे न भोकषामित्ययें सात्यं न सत! वरस्पारथसत् विष मच्चयेति वाक्यार्थत्वाभावादिति पूर्षपच्ः। सिद्धान्तरवयं, मा चास्पेति चकारेनानन्यम- योजनके नानयो ऐकवाकत्वमेव लभ्यते, एकवाकयत्वज्ञाख्यातक्रियाद्दयान्वितयोर्य- वाश्रुतार्थ निरमेकयोरनयोर्न सम्भवति, नामिच विषभक्षयां सहदपदेशयोग्य- मिति विषं अक्येति वाक्यं खार्धे सवाधं सत् विषभवयाद्मि दुष्टमेतडुहे भोज- नमित्यथें लक्षयत् मा चास्येति वाकयस्य हेतत्व नाङगृसामापनञ् सत् परस्परमे- कषाकयात्व भजत दति एकवाक्यान्तव्वर्तिमदार्थि एव तात्मर्व्यमिति नियमसर न व्यभिचार: ।

Digitized by Google

११८ काव्यप्रकायः ।

'विषं अक्षय मा चास गहे भुड्या:'-दत्यत् 'एतडृहे न भोक्तव्यम्'-दत्यत् तात्मव्यमिति सएव वाक्यार्थद्रत्युच्यते, तत्व चकार एकवाक्यतासूचनार्थ:, नचाख्यातवाक्ययोई्दयोरङ्गाद्रि- भाव दूति विषभच्णवाक्यस्य सुहद्दाक्यतवेनाङ्गता कल्पनीयेति 'विषभकणादपि दुष्टमेतड्ृह्े भोजन मिति सव्वथा मास्य गहे भुङ्या:' दति उपान्तशब्दार्थे एव तात्मर्य्म्। यदि च शब्दञ्युतेरनन्तरं यावानर्थो लभ्यते, तावति शब्दस्याभिषैव व्यापारः, ततः कथं ब्राह्मण! पवसे जातः, ब्राह्मण! कन्यका ते गर्भिणीत्वादौ इषशोकादीनामपि न वाच्यत्वम्? कममाच्च लच्णा? लच्णीयेऽ्यथें दीर्घदीर्घतरा- भिधाव्यापारेणव प्रतीतिसिद्धेः, किभितिच श्रुतिलिङ्गवाक्यम्र- करणस्थानसमाख्यानां पूर्वमूर्वबलीयस्म्? (४६) दृत्यन्वि- (४६) भगवता जैमिनिना "युविलिङ्गवाकयप्रकर पस्थानसमाख्यानां सम- वाये पारदौर्बल्यमर्धविप्रकर्षात्" दति सूलेग यधाक्रममुक्तानां एकल्र उपनि- माते परपरसा विज्ञम्बेनार्थोपस्थापकतया दुर्बलत्वमभिद्धता पूर्वपुर्व्वसता सुत्यादे: माबल्यं निरगायि, यदि पव्दशृतेरनन्तरोपस्थितान् सर्व्वानेव प्रत्ययान प्रति अभिधैव व्यापार: सात्, तदा मृत्युपस्थितार्थसेव लिक्गाद्यनुम्टह्हीतार्थानाम- सभिधेयतया सव्वैषां समकालमर्थोपस्थामकत्वप्रसत्र्या अथेविप्रकर्षाभिधानं मुने- रनुचितं सत्। सरतार्थस्त मीमांसाभाष्यादी प्रदीमे च विभ्ेयतः मोदाहरयां प्रदर्भितोःपि पकतानुपयोगितयोमेचितः, सुन्याट्यस्त "शुतिद्धिंतीया, चम- ता च लिङ्गं, वाक्यं मदान्येवतु संहतानि, सा प्रक्रिया या कथमित्यमेचा, स्थानं क्रमो, योगबलं समाख्या" दति सामान्यतो सेयाः। अव्विकमुदाहरामि, "कटाचनसरीरमि" दव्यादिकाया ऋच: विनियोजनाय मृतिरियं प्रव्तते

Digitized by Google

पञ्चम उज्लासः । ११६

ताभिवानवादेपि(४७)विधेरमि सिद्धं व्यञ्ञत्वम्। किञ्ज, कुरु रुचिमिति पदयोवैंपरीत्ये काव्यान्तव्वर्तिनि कथं दुषत्वम्? नहलासभ्योऽर्थः पदाथान्तवरन्वितः : दत्यनभिषेयएवेति एवमादि अपरित्याज्यं खात् ! (४८)। यदि च वाच्यवाचकत्वव्यतिरेकेण व्यड्चव्यञ्चकभावा नाभ्यु- पेयते, तदाऽसाधुत्वादीनां नित्यदोषत्वं कष्त्वादीनामनित्य- दोषत्वमितिविभागकरणमनुमपन्त्रं सात् ! न चानुपपन्त्रं,

"ऐन्ट्रा गार्हपत्यमुपतिष्ठते" दति, तत्र सन्देहः, किं ऐन्द्री द्रन्द्रसम्बन्धिनी- तोन्द्रप्रकाशनसामर्थ्यात् लिङ्गात् गाहपत्वपदस्येन्द्रपरत्व प्रकल्प इन्द्रोप- सापनएव विनियोग:, किंवा गार्हपत्वमिति द्वितीयारूपया मुत्या ऐन्द्रीपटस्य गौपार्थलेन गार्हपत्याग्नामस्थापनएव विनियोग: : द्रति सन्देहे मृत्या सामथ्यें वाध्यत इति सिद्धान्तः, तथाहि द्वितीया हि कारकविभत्ति: कामपि क्रियाम- मेचन्ो उपस्थापयेदितिक्रिययाटन्विता सतो प्रयमत एवाभिधया अम्न्गपस्थापने इमाम्टचं विनियोजयति, नैवं सामर्थ्यम्, ऐन्द्रीति पदं दन्द्रमकाम्रकमिति प्रथमं ज्ञानं, ततः अन्यप्रकाशकमन्त्रसा नान्यत विनियोग: सम्भवतोत्यनुपपकिज्ञानं, ततख इन्द्रोपस्थापन एव विनियोग दरति रीत्या सामर्थ्ेन कल्पनीयमिति विलम्बः। तस्म्ात् मुतेः प्रबलतया तदानुगरयेन सामये नीयमाने दन्द्रपदं ऐश्र्यवत्पर- तया गार्हपत्यतात्मर्य्यकमिति कल्पनीयम्। (४७) विधेसदन्निकगमनसा । (४८) व्ययं निर्गनितार्थः, रुचिङ्ुवित्युत्तौ स्त्रीगह्याङ्गवाचकचिङुपद्त- ल्येन चिड््कित्यनेन व्यञ्जनया स्त्रीगह्याङ्गोपस्थित्याटशलीलल्वदोष इति नैवमु- च्यते, तह्ञ 'अन्वित एवार्थोटभिधेयः' दृत्यन्विताभिधानमते व्यञ्जनाया अखीकार न सम्भवति, ताहभार्थसा कैनाप्यनन्वितत्वेनानभिधेयत्वादिति।

Digitized by Google

१२० काव्यप्रकाशः ।

सर्व्वस्यैव विभक्कतया प्रतिभासात्, वाच्यवाचकभावव्यतिरेकेण व्यञ्चव्यन्जकताम्रयेण तु व्यञ्च बच्विधत्वात् क्चिदेव कसय- चिदेवौचित्येनपपद्यत एव विभागव्यवस्था (४२)। "इयं गतं सम्प्रति शाचनीयतां समागमप्रार्धनया कपालिनः"- इत्यादौ पिनाक्यादिपदवैल्च्षरयेन किमिति कपाल्यादिपदानां काव्यानुगुणत्वं (५०)?। अपिच वाच्योऽ्थः सव्वान् प्रतिपत्ृत् प्रति एकरूप एवेति नियतोऽसौ, नह्ि 'गताऽस्तमर्कः' दत्यादौ वाच्योऽर्थः क्वचिदन्यथा भवति, प्रतीयमानस्तु तत्तत्प्रकरण- वत्तृप्रतिपत्तादिविशेषसहायतया नानात्वं भजते; तथा च, गताऽसमर्कदूत्यतः सपत्नं प्रत्यवस्कन्दनावसरदति, अभिसरण- सुपक्रम्यतामिति, प्राप्तम्रायसे प्रेयानिति, कर्मकरणान्त्िव- र्तामह द्रति, सानध्या विधिरुपक्रम्यतामिति, दूरं मा गादूति, सुरभयो ग्टह प्रवेश्वन्नामिति, सन्तापोचुना न भवतीति, विक्रोयवसूनि संत्ियन्तामिति, नागतोऽद्य प्रेयानित्यादिरन- वधिर्व्यंन्धाऽ्थ: तत्र तत्व प्रतिभाति।

(४६) असाधुत्वादयोहि सवदैव ह्ेयाद्ृति नित्यदोषा:, कष्टत्वाट्यस्त पटक्गारादयभिव्यक्विप्रतिकूलतया तलनैव हेया अपि रौद्रादौ व्यक्ोटनुगपतयो- पादेया एवेत्यनित्यदोषा:, इत्यक्च व्यङ्ाव्यअ्जकभावे प्रातिकूल्यानुकूल्याभ्यामेव नित्यानित्यदोषविभाग:, सच व्यञ्जनाया कासत्वे नोमपन्नः, वाच्यवाचकभावे हि कहल्वादोनामौदासोन्येन सर्वलैव दुष्टत्वमद्ट्टत्व वा कान्यतरत नियतमेव स्ात्। (५०) व्य वनाङ्गीका रे कपालिपदेन जुखभा व्यज्यते दरति तस्वैव उपयोगः ।

Digitized by Google

पञ्चम उल्लाम: । १२१

बाच्यव्यड्योः (५१) (निःशषत्यादौ निषेधविध्यालना, "मात्मर्ययमुत्सार्थ्य विचार्य्य काय्य- मार्य्या: समर्य्यादमुदाहरन्तु। सेव्या नितम्बा: किमु भूधराणाम् उत खरसेरविलासिनीनाम्" दूत्यादौ संशयशान्तस्ङ्गार्य्यन्यतरगतनिव्वयरूपेण (५२), "कथमवनिप! दर्पो यन्निशातासिधारा- दलनगलितमूधा विद्िषां खीक्वता श्रीः। ननु तव निहतारेर्पसौ किं न नीता

दूत्यादा निन्दासुतिवपुषा) सरूंपस्य, (पूर्वपच्चाङ्गावेन प्रतीते:) कालस्य, (शब्दान्र्रयत्वन, शब्दतदेकदेशतदर्थवर्ण- संघटनान््यत्वेन च) आश्रयस, (शब्दानुशासनज्ञानेन, प्रक- रणादिसह्हायप्रतिभानैमैल्यसव्ितेन तेन चावगम दूति) निमित्तस, (बोहमात्रविद्ग्धव्यपदेशयेः प्रतीतिमात्रचम-

(५१) वाच्यव्यङ्गयोः सरूपसा भेदेवपीत्याद्यमिमेणान्वयः, एवं का- लसेतत्यादावषि । (५२) संभयो वाच्यः, शान्ते इङ्गारिगि वा वह्तरि तदचित एव भूध- रगामिति विलासिनीनामिति वा निक्चयो व्यङ्ा: ।

त

Digitized by Google

१२२ काव्यप्रकाश।

त्वायव करणात्) (५३) कार्य्यस्य, (गताऽसमर्कदत्यादौ प्रद- शितनयेन) संख्यायाः, ("कसा व ण होद रोसो दडूय बिचाए सव्वयं ब्रहरं। सभमरपउमग्घार्दृि! वारिशवामे ! सहसुएषिहं"- (५४) दूत्यादौ सखीतत्कान्तादिगतत्वेन) विषयस्य च भेदेऽपि वद्येकत्वं, तत्कचिदपि (नीलानीलादौ) भेदा न खात् ! उकं हि, "अयमेव हि भेदो भेदहेतुर्वा यद्िरुद्दषर्माध्यास: कार- पभेद्ख" दूति। वाचकानामर्थापेचा, व्यञ्षकानान्तुन तद- पेचत्वमिति न वाचकत्वमेव व्यन्नकत्वम्। किश् वाणीरकुड़ंग्वित्यादा म्रतीयमानमर्थमभिव्यज्य वाचयं सरूप एव यत्र विश्रास्यति (५५), तत गुणीभूतव्य्च््र इतात्मर्ययभूतोऽप्यर्थः सश्दानभिषेयः प्रतीतिपथमवतरन् कस्य व्यापारस विषयताम् अवलम्बताम् ? दति । मनु रामडस्मि सवें सह दूति, रामेण प्रियजीवितेन तु

(५२) वाच्येन सर्वचोज्साधारगो प्रतोतिरेव केषला, व्यद्टोन सहृदया-

(५४) कसा वा न भवति रोषो दद्दा प्रियाया सत्रगमधरम्। सम्- मरपद्याम्नायिगि! वारितवामे ! सहखेदानीमिति स० । (५५) विश्वास्यति चारुतवेन तात्मर्वविषयीभवन व्याखाद्यो भर्वात, काय- मभिसन्विः, वलर सगीभतव्यक्षेत वाच्यका प्राधान्येव तात्र्कविषयत्व, तत्र व्यजय्ार्थेट भिधातात्मयाटटनयोरुमयोर थभावेन कथमव्तो पस्ितिरिति तदर्थमवाय व्यञ्जना सरीकार्या।

Digitized by Google

पञ्नम उल्लासः । १२३

ऊतं प्रेमुष: प्रिये! नचितभिति, रामोऽसौ भुवनेषु विक्रमगुप: प्राप्तः प्रसिद्धिं परामित्यादा लचषीयोऽप्यर्थो नानात्वं भजते, विशेषव्यपदेशहेतुय भवति, तद्वग्भक्च शब्दायन्त:, प्रकर- पादिसव्यपेक्षक्चेति केडयं नतनः प्रतोयमानो नाम? (५ूई)। उच्यते, लचषीयस्यार्थस बानात्वेऽप्यनेकार्यशन्द्राभिषेयवन्ति- यतत्वमेव, न खलु मुख्येनार्येनानियतसम्न्धो (५७) लच्यित शुक्यते, पतीयमानस्तु प्रकरणादिविशेषवशेन नियतससन्ध:, अ्नियतसस्वन्ध:, सम्बह्धसम्वन्धञ्च द्योतवते। मच, "पत्ता एत्य गिमउ्जड एत् ब्रहं दिश्वसत्ं मलोएहि। मा पहित्र! रत्तिबंधच्च सेज्जाए महं पुभज्जह्िसि (५८)" दत्यादौ विवक्ितान्यपरवाच्चे ध्वनौ मुख्यार्थबाव :! तत्क- यमत्र लचणा? लक्षणायामपि व्यक्षनमवश्यमाश्रयितत्र्यमिति

(५६) वययं पूर्वपच:, व्यङ्रास्येव ल्समा अनियतत्वम् (कसंलव्यक्रम- व्वादिनेवार्धा न्वरसंक्रमित वाच्यत्वादिना) काव्यसा विश्ेषव्यवह्ारप्ेतत्व', प्रक-

लच्चार्थमा कनिय तत्वं उड्ूतोदाहरमनर ये स्पटं, त. प्रहि यधाक्रमं दुःससहिष्ण- तेन असिद्े, मिष्मरुमे, खरादिहन्वरि पायें एकस्वेव रामपट्सा लनषगा। (५०) अनियतः सामीप्यसाडरयादिमसिकसन्बन्धान्य: कादाचित्को वा सम्बन्धो यसा सा, नहि यदाकदाचित् गक्गामनुसरन्ी गौरनुसरयासस्वन्धेन गङ्गापद्लच्चा भवति। (५८) ववभूरत निमज्जति वाबाहं दियसकं मलोकय। मा मधिक ! रात्रान् ! पयायामावयोनिमङ्ासीति स० ।

Digitized by Google

१२४ काव्यप्रकाशः ।

[२१] प्रतिपादितम्। यथाच समयसव्यपेचा अभिषा, तथा मुख्यार्थबाषादितयसमयविशेषसव्यपेच्षा लक्षणा; अत एवा- भिषापुच्कभूता सेत्याङ्: (५२)। नच लक्षणात्मकमेव ध्वननं, तदनुगमेन (६०) तस्य दर्भ- नात् ; नच तद्नुगतमेव, अभिषावलम्बनेनापि तस्य भावात्, न चोभयानुसार्य्येव, अवाचकवर्णानुसारेण्ापितस्य दष्टेः, नच

नापि तख प्रसिद्धेरिति अभिषातात्पर्य्यलच्णात्मकव्यापारत- यातिवर्त्ती ध्वननादिपर्य्यायो व्यापारोऽनमह्वनीय एव। तत्र अत्ता एतेत्यादा नियतसम्बन्ध: (६९), कस व पा होडू रोसो इत्यादौ अ्रनियतसम्वन्धः, "विपरीतरए लच्छी बहां दद्दूण पाह्िकमलट्ठं। इरिणो दाहिणपत्रणं रसाउला भत्ति ढक्केद (६२)"

(५८) समय: सङ्कृतः, समर्यावग्रेष: मुख्याथें संकेतः, यतः संकेतामेक्षा, वातः अभिधानुविधायिनीत्यर्थः । (६०) तदनुगमेन लच्यामलस्थने लच्णापस्ाङ्गावेन। (६१) पय्याप्रवेशरूपे व्यप्षेत तद्मरवेधरूपसा वाच्यसा विरोधसम्बन्धोटसि, स च प्रसिद्धतया क्रुप्न दति नियतत्वम्। उत्तरोदाहरयो तु नायकेनावगते 'भम रेगामय आसं दर्ह नतूपपतिना' कति व्यङ्तार्चे वाच्यार्थसा न कोटपि प्रमिङ्धम म्वन्धोटसीति कोटपि कल्पनीय दति व्नियतत्वम्। (६२) विपरीतरते लच्ोर्ज हगां हड्ा नाभिकमलस्थम्। हरदजिया- नयनं रसाकुला भटिति स्यगयतीति स० ।

Digitized by Google

पञ्चम उल्लासः । १२५

इत्यादा सम्बद्धसम्बन्ध:, अत्र ह्वि इरिपदेन दचिणन- यनस्य सूर्य्यात्मकता व्यज्यते, तन्त्रिंमीलनेन सूर्य्यासमयः, तेन पद्मस्य संकोच:, ततो ब्रह्मणः सगनं, तत्र सति गोपाङ्गस्या- दर्शनेण अनिर्यन्त्रएं (ई३) निघुवनविलसितमिति। 'अखएडबुद्धिनिग्राह्यो वाक्यार्थ एव वाच्यार्थः, वाक्यमेव च वाचकम्' दूति येऽ्याङ्ः, तैरप्यविद्यापथपतितैः पदपदार्थ- कल्पना कर्त्तव्यैवेति तत्मचेप्यवशयमुक्कोदाहरणादौ विध्यादि- र्व्यन् एव (ई४)। ननुवाच्यादसंत्रद्धं तावन्त्र प्रतीयते, यतः- कुतच्चित् यस्यकस्यचिदर्यस्य प्रतीते: प्रसङ्गात्, एवञ्च सम्ब- न्वात् व्यञ्व्यञ्षकभावोऽप्रतिबन्धे अवश्ं नभवतीति व्याप्तलवेन

तट्रूप: पर्य्यवस्तति (६५), तथाहि (६१) अनिर्यन्त्रयं अप्रतिबन्धम्, जत 'चन्द्रसूर्यात्मके विष्णोः चचुषी वामदचिया दति पौराणिकी गाधाटनुद्ात्तव्या: । (६४) क्रियाकारकभावमुरीलत्य जायमाना धी: खगड़ा, तदन्या साखगड़ा। व्यविद्यापघपतितैः संसारदशायामाविद्िकव्यवहारवलम्बिभिः। सयं भावः, क्रियाकारकभावोटहि धर्मधर्म्मिभावमपुर स्कृत्य न सम्भवति, धर्ममधर्म्मिभावख् संसारस् मिथ्यात्वेन न सम्भवति, नाषि च ब्रह्मयाः, निर्धन्मत्वात, व्ातः पद्मदार्थविभागमन्नरेयैव सत्यं ज्ानमित्यादिमहावाक्य मखराड मेवाखगडं ब्रह्म बोधयतीति वैदान्तिकमतानुसारेय व्यड्गपपि वाक्यगम्ये वाक्यस्य अक्िरेवेति पव्नेः पक्ः। सिद्धान्वस्त, संसारदभायां वैदान्तिकैरपि क्रियाकारकभावखोका- रेग नैवं सम्भवति।

Digitized by Google

१२६ काव्यप्रकाशः ।

"भम धम्मित् ! वीसत्यो सो सुषओ अञ्ज मारियो देग। गोलापरईकच्छकुडङ्रवासिणा दरिश्रसीहेव" (ईड) परत्र म्हे खनिटत्त्या स्मणं विहितं गोदावरीतीरे सिंहोपलब्धेरभ्मणमनुमापयति, यत् यत् भीरूमामणं तत्तङ्गय- कारणनिटृटत्त्युपलब्धिपुर्वकम्, गोदावरीतोरे च सिंहोपलब्धि- रिति व्यापकविरुद्दोपलब्धि: (६७)। अतोच्यते (ई८) भीरोरपि गुरो: प्रभोव्वा निदेशेन, प्रियानुरागेण, अ्रन्येन चैवंभूतेन हेतुना सत्यपि भयकारण सरमतीत्यनैकान्तिका हेतु, शुनो

व्याप्निसम्बन्वरहिते दति वावत्, व्याप्तत्वेन (वाच्चार्थस्य) व्यङ्पार्थव्याप्निमत्तया, नियतध्न्मिनिष्ठत्वेन (व्याप्योि वाक्यार्थों न खानास्त्रये व्यह्ञयं प्रतिपादय- तोति) व्यङ्यार्थान्त्रयाश्रितत्वेन च हेतुना, त्टतीयान्नड्यस्य पर्यवस्तोत्यग्रिमे- गान्वयः। लिरुमात् पच्चसत्त्वसमच्तसत्वविपच्चासच्वलच्गारुपलयवतः, तदूप: (तेन अानुमानेन रुपते दवि व्युत्पच्या) अानुभेयानुमामकभावो विधेय:, चात्र

(६६) खम धाम्मिक! विश्वसः स या कद्य मारितलेन। गोदावरी- कच्छ्रकुश्जवासिना उप्नसिंहेनेति स० । (६७) भीरुमामणव्यापकस भयकार गनिवृच्युपतन्रिरूपस्य विरुद्धा सिंहो- पवन्धिः, तवाच विरुडया सिंहोपलव्ा भवकारयनिटृस्तुपलब्धी निद्ठत्ताबां तह्ाम्यममि भ्रमयां निवत्तिमेतीति। (६८) वयं सिद्ान्न:, भोरोरवीरस वौरस्य वा कमामयामनुमितं ? काघ्येटनैकान:, बन्ते विरोध:, सर्भादिङ्गया काणौकमेवत्वपङ्गया वा शुनो विभ्यतोरपि वीरस्य मगवादिकुतूहलतया वीररसोचितस्व सिंहवति देशे भाम गरयेव सन्भरवात्।

Digitized by Google

पञ्चम उल्लासः । १२७

वरिभ्यदृपि वीरतेन सिंहान्न विभेतीति विरुद्दोपि। गोदावरी तीरे सिंहसङ्गावः प्रत्यचादनुमानाद्वा न निश्चितः, अपि तु वचनात्, न च वचनस्य प्रमासयमर्ति अथनाप्रतिबन्धात्(ई२) दूत्यसिङ्च्त; तत् कथमेवंविधात् हेतो: साध्यसिद्धिः। तथा निःशेषचुतेत्यादौ गमकतया यानि चन्दनच्यवनादीन्युपा- न्तानि, तानि कारणान्तरतोऽपि भवन्ति, अतच्चात्रैव खानका- यर्य त्वे नोक्कानीति नोपभोग एव प्रतिबद्दानि दूत्यनैकान्तिकानि। व्यत्रिवादिना (७) चाधमपदसहायानामेषां व्यञ्षक- त्वमुक्कं ; नचात्राधमत्वं प्रभाणप्रतिपत्रमिति कथमनुमानम्? एवंविधादर्थादेवंविधोऽ्थ उपप्त्त्यनपेक्षत्वेपि प्रकाशत दति- व्यक्किवाहिः पुनसत् त्रदूषणम्।। दूति काव्यप्रकाशे ध्वनिगुणीभुतव्यदासङ्कीर्ण- भेदनिर्षयो नाम पञ्चम उल्लासः।।

(६६) अपततिबन्धात् (पुंसुलीवाक्लवेन) कार्थेन सम्बन्धनियमाभावात्। (७) ननु कन्तिकगमनस्य व्यञ्जनरूपा व्यत्तिरेव कथमति जात ब्ाह व्यक्नोति, एवां चन्दनच्यवनादीनां। अ्धमपद्सहायानाभेषां हेतृत्वमेवास्त दरति पर्व्वपचं मनसि निधाय, नायकस्य वधमत्वानिक्चयेन सन्दिग्वासिदिदोष दति परिहरति नचेति, व्यअ्जनर्मव्यक्िमचे त नते दोषाः सम्भवन्ति, व्यञ्जनायां व्याप्ादेरन मेवमादित्याह एवं विधेति उपपत्तिव्या प्रादि:,तत् अनैकान्नादि।

Digitized by Google

। षठठ उल्लास: ।।

शब्दार्थचित्रं यत्पूव्वं काव्यद्दयमुदाहृतम्। गुणप्राधान्यतस्तच स्थिति: शब्दार्थचित्रयोः ॥१॥

न तु शब्दचिव्ेऽर्थस्याचित्रत्वम्, चर्थचित्रे वा शब्दस, तथा चोक्तम्,

न कान्तमपि निर्भूषं विभाति वनिताननम्। रूपकादिमलङ्वारं वाह्यमाचचते परे। सुपां तिडाञ्च व्युत्पत्तिं वाचां वाक्कन्त्यलङ्कतिम्। 41 तदेतदाड़: सौशन्दंग नार्थव्युत्पत्तिरीहशी। शब्दाभिषेयालङ्गारभेदाढिष्टं द्वयन्तु नः" (१) दूति । शब्दचित्रं यथा

(१) वाह्यं काव्यार्थप्रतीत्युत्तरबर्त्तिनं, शब्दत्रवणानन्तरं शब्दालद्वारेण चिस्ते आ्रलष्टटर्थप्रतोत्यनन्वरं हि रूपकाद्यनुसन्वानमिति। व्युत्पत्ति: विभेषेय अनुपासादिरूपेय सव्रिवेधः । सौधन्दंा योभनशब्दस काव्यस्य गोभनत्वम् । अभिधेयोटर्यः, नः ध्वनिकारागाम्।

Digitized by Google

षठठ उल्लासः । १२६

प्रथममरुणच्छायसावत्ततः कनकप्रभः, तदनु विरहोत्ताम्यत्तन्वीकपोलतलद्यातिः । उद्यति ततो ध्वान्तध्वंसचम: चपदामुखे सरसविसिनीकन्दच्केदच्छविर्म गलाव्छन: ।। अर्थचितं यथा, ते ृष्टिमात्रपतिता अपि कसय नात्र चोभाय पच्तालट्शामलकाः खलाख्। नीचा: सदैव सविलासमलीकलग्ना ये कालतां कुटिलतामिव न त्यजन्ति (२)।। यद्यपि सर्व्वत् काव्येऽन्ततो विभावादिरूपतया पर्य्य- वसानम्, तथापि सुटस्य रसस्यानुपलम्भादव्यङ्चमेतत्काव्यद्दय- मुक्म्। अत्र च शब्दार्थालङ्गारभेदाङ्वह्वो भेदा:, ते चालङ्वार- निषये निर्येष्यन्ते॥

दति काव्यप्रकाश षठ्ठ उल्लास: ।।

• (१) अल्लोकं ललाटं मिथ्या च, कालता कष्णरूपता भयानकत्वेन यम- सरूपता च, कुटिलता वक्रता कापयं च। अल दीपकमलङ्कारः।

थ

Digitized by Google

। मप्तम उल्लास: ।।

काव्यस्वरूपं निरप्य दोषाणां सामान्यलचणमाह मुख्यार्थहतिदोषो रसश्च मुख्यस्तदाथ्याद्वाच्यः। उभयोपयोगिन: खुः शब्दाद्यासेन तेष्वपि(१)सः।।१।। इतिरमकर्ष: (२), शब्दाद्या :- दत्याद्यग्रहणाद्वर्णरचने।

(१) मुख्यार्धकृति: मुख्यस प्राधान्येन उद्देश्यस्, अर्धस्य प्रबोजनस्य हतिर्य्यम्म्ात्, सः। रसः (रसनीयः) रसभावादि:, तदात्रयात् (आच्रय चात्- यखममे वयं, रसेनोपकारकतयाटमेवणान्) वाच्यः (गन्दवोष्यः) मुख्य दरत्यन्वयः। उभौ रसवाच्यौ, स रसः । (२) अपकर्ष उद्देश्यप्रतीतिविघातः, उद्श्याच प्रतीतिः रसवति क्ानम- सष्टरसविषया, नीरसे तव अर्थविषयामि चमत्कारिणीत्युभयरुमारविलम्विता प्रतोतिः, दुष्टेषु हि कचित् रससार्थसा वा प्रतोतिरेव न, कचित् विलम्बेन प्रतोतिः, कचित् रससन नोत्कर्षः, कचिरदर्यप्रतीतिरमि न चमत्कारियी, तत्का- रगञ् तन्तत्खसे तत्तहोष एव, तन्र रसदोषाया साक्षातविधातकत्वम्, कार्षदो- षार्या कचित् साच्ात् कचिच् परम्परया, पन्ददोषागान्त परम्परयैव, तल्लापि ससमर्थादौ वर्धोपस्यिति रेव न, निहतार्थादौ उपस्थितिविलम्बः, च्युतसंस्कृत्यादौ वाक्याथबोधाभाव:, लिष्टादीं तड्िलम्बः, निरर्यकादौ सहृद्यवमुख्यव्यय्ता- पाट्नेन व्याघातः, विरुद्धमतिकश्वादो त विपरीतार्थोपस्यापनेन व्याघातः। विवातकत्वञ्ज कसाचित् भातस्थ यथा व्याहतत्वादे:, कस्यचितवरूंपसत एव, वचा

Digitized by Google

सप्तम उल्लास: । १३१

दुषं पदं (३) शुतिकटु

निहतार्थमनुचितारथं निरर्थकमवाचकं तिघाऽलीलम् ॥२॥ सन्दिग्धमप्रतीतम् ग्राम्यं नेयार्थमथ भवेत् क्रिटम्ं।

सृतिकटु (परुषवर्णारूपं) दुषट यथा,

भ्ालिद्ितः स तन्वन्ा कार्तार्थ्यं लभते कदा। भत्र कार्तार्य्यममिति (४) । चयुतसंस्ृति (व्याकरपलच्- पाहीनं) यथा, निहहतार्थत्वादेः। सेनेदं दोषसामान्यलच्रां, उद्देश्यमनीतिविधानको दोष- रति। मचायं दिविध: नित्ययानित्यय, सव्वेदैव हेयो नित्यः यथा च्युत- संक्कारादिः, वदन्यक्तनित्यः यथा पटङ्गारादौ हेयममि चुनिकट रौद्रादौ उपादेयमेवेति। (१) दुषंमदमिति विधेयं सव्त्रान्वयि, सुतिकटुपदाद्यन्यतमत्वं पददोषसा- आान्यवसयमपि तन्मालल वयालेन दोषविभ्ेमलक्ञपामेवेति न प्रतिसाहानि: । (४) निरयं प्रयुक्तो दुःन्रवः गन्दः शोतव्विरत्रिमापाद्यति। वमका- घर्ष म्युक्स्त न दुष्टकूति बोध्यम्।

Digitized by Google

१३२ काव्यप्रकाशः ।

प्रान्तं इन्त पुलिन्दसुन्दरकरसर्शचमं लच्चते। तत्पज्वोपतिपुत्ि ! कुञ्जरकुलं कुम्भाभयाभ्यर्थना- दीनं ल्वामनुनाथते कुचयुगं पत्राटतं मा लथा:(५) ।। अ्त्नानुनाथते दूति, सर्पिषो नायते दद्यादावाशिष्येव नाथतेरातनेपदं विहितम्, 'वाशिषि नाथः' दति, (१३। २१ सू० वा०) भत् तु याचनमर्थः; (तस्मादनुनाथति सन- सुगमिति पठनीयम्) ।। अ्रप्रयुत्नं (तथास्त्नातमपि कविभिर्ना- हतं) यथा, यथायन्दरुणाचार: सव्वदैव विभाव्यते। तथा मन्ये दैवतोऽस् पिशाचो राचसोऽथवा।। अत दैवतशब्दो "दैवतानि मुंसि वा" (त०को०१व०) इति पुंसास्न्रातोऽमि न केनचितायुज्यते (ई) । भ्रसमथं (यत्तदयं पच्ते न च तत्राऽस्य शक्तिः (७)) यथा, (५) सनयोरनाटटतत्वे तदालष्टमनस: पुलिन्दसा प्रहारपाटवं न भवतोति, अनयो: कतर: कुम्भकति संभवेन, तत्ाइश्येन कुम्भस्य म्रहारायोग्यत्वबुद्दरा वा कुम्भाभयं स्यादिति भाव: याचनस्य च माऊ्थाद्रत्यन्नवाक्यार्थ: करमा। (६) वत्र वाविेो््ा ्रि विधातः । यमकादिप्रयोजनसत्त्वे त नायं दोषः । (७) तदथेरभिधारूपभतिविधुर स्यापि तद्यतया माठोटन्यसहकारेगा तद- धबोधनाय, अतएव गतौ अक्तिसून्योपि हन्निः मदादिपदमहकारेग पङ्ती- न्यादो निरहढ़लच्चगाया गति वक्ि (निरुढ़लक्षणासम्पादकख् पदादिपदसह्-

Digitized by Google

मप्नम उल्लास: । १३३

तीर्थान्तरेषु स्त्रानेन समुपार्जितसत्कृतिः। सुरस्रोतखिविनीमेष इन्ति सम्प्रति सादरम् ।। अत्र हन्तीति गमनार्थम्। निह्ृतायं (यदुभयार्थमम्र- सिद्धे्ये प्रयुत्नं) यथा, यावकरसार्ट्रपादप्रह्वारशोषितकचेन दयितेन। मुग्धा साध्वसतरला विलोक्य परिचुम्विता सहसा॥ अत्र शोणितशब्दस्य रुधिरलक्षणनारथनोज्वलीक्तत्व- रूपोरऽर्थो (८) व्यवधीयते।। अनुचितार्यं यथा, तपख्विभिया सुचिरेण लभ्यते, प्रयत्न्तः सत्िभिरिष्यते च या। प्रयान्ति तामाशु गति यशस्विनो रणाश्मेवे पशुतासुपागता: ।। अत्र पशुपदं कातरताभभिव्यनक्ञीत्यनुचितार्थम् (६)।। निरर्थकं (पादपूरणमात्रप्रयोजनं चादिपदं) यथा, उत् फुल्लकमलकेसरपरागगौरद्युते ! मम हि गौरि ! । अभिवाञ्छितं प्रसिद्यतु भगवति ! युगत्प्रसा देन ।। अ्त्र हिशब्द: । त्वाचकं यथा,

कार एव, तेन न केवलात हन्नेगतिबोध:) वतएव च व्वाचकात् भेद: क्वाचकं हि विवच्ितायं कुत्नापि न वकि। नित्यदोषोठयमिति। (र) ईषदारक्रोलतत्वखरूपः ।

Digitized by Google

१३४ काव्यप्रकाश: ।

अ्रबन्ध्यकोपस विहन्तुरापदां भ्वन्ति वश्या: खयमेव देहिनः । भ्मर्षून्येन जनस्य जन्तुना, न जातहाईन न विद्विषादरः ।। पत्र जन्तुपद्मदातर्य्यथे (१०) विवचितं, तत च नाभि- धायकं; यथा वा, हा षिक सा किल तामसी! भशिमुखी हषटा मया यत्र सा, तद्विच्केदरजाऽन्धकारितमिदं दग्वं दिनं कल्पितम्!। किं कुर्म:, कुशले सदैव विचुरो धाता, न चेत्तत्कथं ताहृग्यामवतीमयो भवति मे नो जीवलोकोऽचुना।। अब दिनमिति प्रकाशमयमित्यरथ (११) अ्वाचकं ; यज्चो- पसर्गसंसर्गादर्थान्तरगतं, यथा, जङ्गाकाएडोरुनालो नखकिरणालसत्केसरालीकरालः

भत्तुर्नृत्तानुकारे जर्यात निजतनुखच्छलावरयवापी- सम्भूतास्भोजगोभां विदधदभिनवो दएडपादो भवान्या:(१२)।।

(१०) पूव्वाबें आपद्िधातकतया दात्टत्मु क्रमिति द्वितीये तद्वपरीत्यम्रद- भंकं जन्तपद्मदातरि प्रयुक्तमिति प्रदोपः । (11) वामसीत्यनेन लब्स्य तमोमयत्वस्य वे परीतेन दिनपदेन प्रकाश्रमयत्वं बोधनीयम्। (१२) "न्टत्यं पदार्थाभिनयो न्न्तं ताललवान्तितम्" दति, "प्रमह्णो- र्ीकतः मादो दखपादोटभिघीयते" दति च चन्द्रिकाष्टतम्।

Digitized by Google

सप्तम उल्लास: । १३५

अत्र दषदित्यर्य विद्धदिति (१३) । तरिषेति ब्रीड़ाजु-

साधनं सुमहत् य यन्न्रान्यस्य विलोक्यते। तस्य वीशालिन: कोऽन्यः सहेतारालितां सुवम्।। [१]

कश्चित्केसरदूषितेच्षण दव व्यामील्य नेत्रे स्थितः । मुग्धा कुद्लिताननेन दधती वायुं स्थिता तत्र सा वान्या पूर्त्ततयाऽथ वा नतिमते तेनानिशं चुम्बिता।।[२] मृदुपवनविभिन्नो मत्ग्रियाया विनाशात् घनरुचिरकलापो निःसपत्नो्द्य जातः। रतिविगलितबन्धे केशपाशे सुकेश्ा: सति कुसुमसनाथे कं हरेदेष वईः ।[३] एघु साधनवायुविनाशशन्दा ब्रीड़ादिव्यन्जकाः (१४)। सन्दिग्धं यथा, आलिङ्गितस्तत्रभवान् संपराये जयग्रिया। भ्राशीःपरम्परां वन्दां कर्णे ऊत्वा ऊपां कुरु।।

(१२) दघातेर्धारयो पत्तिरपसामर्थ्यसनवेटपि उमसर्गेग करया एव पते- नियनितत्वेन विद्धातिर्धारसोटघे2वाचकः न त्वसमर्थ दति। (१४) अशलोसार्ोपस्थित्या त्रोतवे मुख्यं दूषयावीजं, मेषां पुनः शिवलि- भगगिनीजर झ्मायजदिभव्दानां विवद्चितार्थस्य प्रसिंत्धतयाट शलीलार्थो नोमतिष्ठते, न तेषु दुषत्वम्।

Digitized by Google

१३६ काव्यप्रकाशः ।

अत्र वन्धां किं इठहृतमहिलायां, किं वा नमस्यामिति सन्देहः ॥ अप्रतीतं (यत्केवले शास्त्रे प्रसिद्धं) यथा, स्यक् ज्ञानमहाज्योतिर्दलिताशयताजुषः। विधीयमानमप्येतन्त्र भवेत्कर्मा वन्धनम्। अत्नाशयशब्दो वासनापर्यायो योगशास्त्रादावेव प्रयु- कः (१५) । ग्राम्यं (यत्केवले लोके स्थितं) यथा, राकाविभावरीकान्तसंक्रान्तद्युति ते मुखम्। तपनीयशिलाशोभा कटिच हरते मनः ॥ अत्र कटिरिति (१ई) ।। नेयाथं ("निरूढ़ा लच्णाः काच्वित्सामर्थ्यादभिधानवत्। क्रियन्ते साम्प्रतं (१७) कासिि- त्काय्विन्त्रव त्वशक्रितः" इति यन्निषिद्ठं लाचिकं) यथा, पारत्कालसमुल्लासिपूर्णिमाशर्वरीप्रियम्। करोति ते मुखं तन्वि! चपेटापातनातिथिम्।। अत्र चपेटापातनेन निर्जितत्वं लच्यते॥ त्रथ (१८) स-

(१५) वासना चात्र संभारनिदानं मिथ्याज्ञानजन्यः संस्कारविश्ेषः । (१६) सामाजिकैर्नितम्वादिकमेव प्रयुञ्धते न त कटिरिति साम्यत्वम् । याम्यभ्दयवयाद्कुरवे दग्घोन्नयनात् श्रोतवै मुख्यं दूषरावीजम्। (१७) प्रयोजनेनेति प्रेषः, रुढिप्रयोजनविभ्ेषयोरभवेर्शप अपरवि- धरचनासाम्ध्यनिबन्धनं लक्षकमिति समुदायार्थः, तथाहि कस्योदाहरगे न रूढ़िः नापि च कविसमय सिद्धनिज्नितत्वल चकपट्समुदायपरित्यागेन चमेटापा- तनपदोक्तो प्रयोजनविभ्येषः । (१८) अथ भवेत्क्विष्टमिति कारिकांशं व्याचषे अधेति ल्रिषादित्यायां

Digitized by Google

सप्रम उल्लासः । १३७

मासगतमेव दुष्टमिति सम्वन्ध:, अन्यत् केवलं, समासगतच्च ।।

सटशं शोभतेऽत्यथं भूपाल ! तव चेष्टितम।। भ्रत्र अत्िलोचनसंभूतस्य चन्द्रस्य ज्योतिरुद्मेन भासिभि: कुमुदैरित्यर्थ: । प्विसृष्टः प्राधान्येनानिर्दिष्टो (१६) विषेयांशो यत्र तत्, यथा,

दोष्णां चैषां किमेतत् फलमिह नगरीरच्षणे यत्प्रयास:।। पत्र मिथ्यामह्िमत्वं (२०) नानुवाद्यं, अपि तु विधेयम्।

विवन्ितविदिट्टार्थप्रतिपत्तिव्याधातो दूषकतावीजम्. केवलपदस विभिट्टार्थ एव न सम्भवतीति नासमासे एतेषां समभाय: । (१६) म्राधान्यक्च विधिम्रतीतियोग्यता, मा च कुल्रास्ति कुल्ल वा नेत्वल विददनुभव एव प्रमारां, केवलमुदाहरगौरेतत्रपरदर्शितं,-विधेयस्य, समास्ान्नर्गत- त्वेन तरविश्ेषणतयोपस्थितौ, (एकस्िन् वाब्ये) 'अानुवाद्यमनकवैव न विधेय- मुदीरयेत्' दति नियमविपरीतमिहेधे, उदेश्यगतविभ्रेषगान्तरमहिस्ता विधा- नात पूर्व्वमेव सिंद्ौ, यच्न्द्साव्रिष्येन प्रसिद्धार्थ एव नियर्मितशत्िकेन तदा- दिपदेन निर्हेशे च विधेयतानयगम दवि, एतज् वाक्योदाहरगोषु सुस्पटम्। (२०) मिथ्यामह्िमत्वं 'महिमा मिष्या' दतिरीत्या महिम्रो मिथ्यातम, अनुवाद्यम् उद्शं, माप्तस्य धर्म्मान्तरमाप्तये कथनमुहेः; विषेयं साध्यम,

Digitized by Google

१३८ काव्यप्रकाशः।

यधा वा, सस्तां नितम्वादवरोषयन्तो पुनःपुनः केशरपुष्पकास्चीम्। न्यासीकतां स्थानविदा सरेण द्वितीयमौर्व्वोमिव कार्मुकस ।।

पाठः)। यथा वा, वपुर्विरपाचमलच्यजन्मता दिगम्वरत्वेन निवेदितं वसु। वरेषु यह्ालमगाचि ! मग्यते तदसिति किं व्यस्तमपि त्रिलोचने ! ॥ अन्रालचिता जनिरिति वाच्यम्। यथा वा, आनन्दसिन्धुरतिचापलशालिचित्त- संदाननैकसदनं कणमप्यमुत्ता। या सर्व्वदैव भवता, तदुदन्तचिन्ता तान्तिं तनोति तव सम्प्रति, विग्धिगमान्।। प्त्र न सुक्ेति निषेधो विषेय:, (यथा, नवजलधर: सन्नद्दोऽयं, न दत्निशाचर: ; सुरधनुरिदं दूराकष्टं, न तस शरासनम्। भयमपि पटुर्धारासार:, न वाणपरम्परा; कनकनिकषसत्रिग्धा विद्युत्, प्रिया न ममोळशी।।

अप्राप्तस्य प्राप्नये कधनं विधानम। उहेश्वविधेययो: ट्टथबिरहेय एवोडेशयविधे- यभावप्रतीति: ।

Digitized by Google

सप्नम उल्लास: । १२६

इत्यत्न) मत्वमुक्ततानुवादेनान्यदत किञ्चिद्विहितं, (यथा, जुगोपात्मानमत्रस्तो भेजे धर्म्ममनातुरः। ्रम्टभुराददे सोडर्थानसक्त: सुखमन्वभूत् । दत्यत वत्सत्वाद्यनुवादेनातनो गोपनादि)।।

सुधाकरकराकारविशारदविचेष्टितः । भ्कार्य्यमित्रमेकोसा तस् किं वर्णयामहे।। अत्र कार्य्यं बिना मिलमिति विवचितम्, पकाय्यषु मित्रमिति प्रतीतिः । यथा वा, चिरकालपरिप्राप्निलोचनानन्ददायिनः । कान्ता कान्तस्य सहसा विदवाति गलग्रहम्।। चत्र कसट ग्रहमिति वाच्यम् (२१)। यथा वा, न तसं यदि नाम भूतकरुणासन्तानशान्तालन: तेन व्यारुजता धनुर्भगवतो देवाङ्गवानीपतेः। तत्पुवखु मदान्वतारकबधाद्दिश्वस्य दत्तोत्सव: स्कन्द:, स्न्द दव प्रियोऽहमथवा शिव्य: कथं विस्मृतः!। अ्त्र भवानीपतिशब्दा भवान्या: पत्यन्तरे प्रतीति करोति। यथा वा, गोरपि यद्ाइनतां प्राप्तवतः सोऽपि गिरिसुतासिंह: । सविधे निरहङ्गार: पायाद्ः स्रोडम्बिकारमण ।।

(२१) रोगविभेषोटर्अचन्द्रदानं वा मतीयते।

Digitized by Google

१४० काव्यप्रकाशः ।

वताष्विकारमण इति विरुड्धां वियमुत्पाद्यति (२२)।। श्रुतिकटु समासगतं (२३) यथा, सा दूरे च सुधासान्द्रतरङ्गितविलोचना। वर्षिनिर्सादनार्ोडयं कालन समुपागतः ।। एतमन्यदृपि नेयम्।। अपास्य च्युतसंस्कारमसमर्घें निरर्थकम्। वाक्येऽपि दोषाः(२४)सन्येते, पदस्यांभेडपि केचन।।8।। केचन, न पुनः सब्ें। क्रमेणोदाहरणम्, सोडध्यैष्ट वेदांस्त्रिदशानयष्ट पितृनतार्भोक्षममंस्त बन्धून्। व्यजेष्ट षड्गर्गमरंस नीतौ समूलषातं न्यबधीदरींच्ष।। (श्रुति) स रातु वो दुशावनो भावुकानां परम्पराम्। भनेड़मूकताद्यैन्व द्यतु दोषैरसंमतान ।। (त्रम्रयु०)

(२२) अम्विकापदस् गौरीव माताम्यर्थः, एवं रभगमदस्य प्रीतिकर-

(२२) क्ञिटादीनां समासगतत्वनियमनादन्येषाभनियमः उक्प्ाय रति सूचयन् असमासगतमुक्का समासगतमाह कुतीति। (२४) विशिष्टकार्धतात्मर्व्यकमदसमहो वाक्यम्, तदयेवदोषत्वमेव वाक्यदोषतं, तदमेवत्वज्ज कोषाश्चिदात्लाभाय केषाज्वित्ञ सोत्कर्षाय, तवाहि ये वोवला वाक्यदोषा: येदपि व विधेयाविमर्षादयो वाक्यगतासते वाक्य एव सन्भवन्तीत्यात्ालाभाय वाक्यमपेकषन्ते; ये पुनः सुतिकङ्वादयः पददोषा अपि

वाकसापेकषा कति। च्युतसंक्कारासमर्ययो: खत एवातियदोषयोरन वाक्य-

Digitized by Google

सप्तम उल्लाम: । १४१

चतर दुचावन इन्द्र:, ग्नेड़मूको मूकबषिर: (२५)। सायकसहायवाहो! मकरध्वजनियमितक्षमाधिपते ।। प्रज्जरुचिाखरसे भातितरामवनिप! ोकः ।। (निह्ह०) भव सायकादय: शन्दा: खङ्गाब्विभूचन्द्रयशःपर्य्यायाः शराद्यर्थतया प्रसिद्दा: । कुविन्दस्वं तावत्पटयसि गुणा पामममित: यशो गायन्त्यते दिशिदिशि च लग्नासव विभो !। शरज्जोत्सागोरसट विकटसव्वा ङसुभगा तथापि त्वत्कीत्तिरयमति विगताच्छादनमिइ।।

नस्य तिरस्कारं व्यनक्ीत्यनुचितार्थ: (२६)। प्राम्वादिषणुधामाप्य विषमाशः करोत्ययम्। निट्रां सहसपर्णानां पलायनपरायणाम् ।। घटकमदद्यादिगतत्वेन कोटपि विश्रेष:, निरयेकमदस्य वाक्यघटकत्वमेव ना- स्ोति नेषां वाक्यदोषत्वम्। एकस्य विरवननतार्थावाचकपदस्य मरसिद्धार्थमादा- यामि कथज्ञित वाक्यायबोधोपपत्ति: सम्भवतीति नावाचकलवदोषस खतएवा- विभय दति पद्ड्यादिगतत्वेनातिभयितो वाक्यदोषोटयम् इति यथाकचक्चित् विभजनीयम् । (२५) 'वनेड़मक उड्टः यठे वाक्शुतिबन्जिते' रति मेदिनी। (२६) चम्म कुविन्दः लव्च्चितिकः, पटयसि पट्करोषि (म्रख्यापयसि), लम्ना: स्ततिपाठका ऋति विवनिमार्थ:। अन्यार्थस्त कुविन्द: तन्तवायः, पटयसि पटं (वस्त्रं) करोषि, गुगपामं तन्तममुहम् अभितः सव्यापमव्य- तुरोचालनेन।

Digitized by Google

१४२ काव्यप्रकाश।

अत्र प्रामभादि षाधाभविषमाश्निद्रापर्षशब्दा: प्रक्-

वृपतेरुपसर्पन्ती कम्पना वामलोचना। तत्त त्हरणोत्साइवती मोहनमादषै।। अत्नोपसर्पणप्रह्णनमोहनशब्दा व्रीड़ादायित्वाद सीला:। तेऽन्यैर्वान्तं समत्न्ति परोत्मर्गज्ज भुन्जते। दूतराथ प्रहे येपां कवीनां सात्प्रवर्त्तनम्। चत्र वान्तोत्मर्गप्रवर्तनशब्दा जुगुसादायिनः । पितवसतिमहं व्रजामि तां सह परिवारजनेन, यत्र मे। भवति सर्पादि पावकान्वये(२८)हृद्यमशेषितशोकशल्यकम्।। चत्र पिटटग्टहमित्यादौ विवचते शमशानादिप्रतीताव- मङ्गलाधत्वम् ॥ सुरालयोल्लासपर: प्राप्तपर्य्याप्तकम्पनः । मार्गपाप्रवणो भाखङ्गतिरेष विलोक्ते।। भ्रत्न किं सुरादिशब्दा देवसेनाशरविभूत्यर्थाः, किं मदि- राधर्थाः ? इति सन्देहः ।

(२७) अम्नमाज्शब्दस्य संजाशब्दलेन तेन सह प्रभन्दस्यान्वयायोग:, विष्णुपद्पदस्ैव गगनवाचकतव न त हरिपद्विष्णुधामादीनाम्, एकलिपक्ञा- व्वानाममि विषमाच्वतया न सप्राच्च एव विषमान्त्रपद्वाच्य दति। (२८) पावकान्वये मवित्रवं मे, अाल वह्मिसम्बन्धे द्रति व्यज्यते।

Digitized by Google

मप्तम उल्लास:। १४३

तस्ाषिमात्ोपायसय तीव्रसंवेगताजुषः । दृढ़भूमि: प्रियप्राप्तौ यत्र: स फलितः प्रभो ! (२२) ।

दप्रतीता: । ताम्बूलभ्तगल्लोडयं भझ्गं जल्पति मातुषः । करोति खादनं पानं सदैव तु यथा, तथा।। चतर गल्लादय: शब्दा ग्राम्या:।। वस्त्रवदूर्य्यचरणे: चतसत्वरजःपरा। निष्कम्पा रचिता, नेत्रयुद्धं वेदय साम्प्रतम् ।। अ्वराम्बररत्नपादैःचततमाः तचला (भूः) कता, नेतद्वन्दवं बोषयेति नेयार्थता (३०) ।।

(२६) अधिमात्रसव्रामक: (उत्कठः) उपायः न्रद्ादिर्यस्, तथा- भूतस्य; दढ़ा व्युत्धानसंस्काराद्यरनभिभूता भूमि: चिन्तैकाय्तारूपविषयो यस्य सः। अत्र "उपायाः ब्रद्धाद्यः मदुमध्याधिमाल्रा: संनेगो वैराग्यं, तस् मदुमध्यतोव्रता" इति पातअ्लभाव्यव्याख्यायां वाचस्पत्युतं "तौ्रसंे- गानामासन्रः" द्वति सूवञ्ञानमन्धेयम्।

व्यवस्तादिवाचकत्वसम्बन्धेन यथाक्रमं सम्बररत्नपादतमोट चलाइनुद्दबोघयेति पदानि लच्चन्ते, तैख क्रमेग आकाश-मगि (स्र्य्य)-किरण-अं्वकार-प्टथिवी- युगल-उन्मीलयेत्यर्था उपस्थाप्यन्ते दति केचित्। कपरे त वस्तादि- मदैरेव खवाच्यवस्त्रादिवाचकाम्वरादिपद्वाच्यत्वसम्बन्धेन आ्राकाशाद्य एव लच्चन्ते दति वदन्ति; उमयमते2पोहशललणाड्गीकार रढ़िप्रयोजनविभेषयो

Digitized by Google

१४४ काव्यप्रकाशः ।

धम्म्िल्लस्य न कस्य प्रेच्य निकामङ्ुरङ्गशावाच्या: । रज्यत्यपूर्व्व बन्धव्युत्प न्तर्मानसं शोभाम् ।। अत्र धन्मिव्वस्शोभां प्रेकषय कसय मानसं न रज्यतीति सम्बन्धे क्रिष्टत्वम्।। न्यकारो हायमेव मे, यदरयसन्ाप्यसौ तापसः : सोऽपवैव निहन्ति राचसकुलं! जीवत्यहो रावणः ।। धिकृ धिक् पक्रजितं, प्रबोधितवता किं कुम्भकर्णेन वा, खर्गग्रामटिकाविलुएनटथोच्छूनेः किमेभिर्भुजैः।

प्रवायमेव न्यक्कार दति वाच्यम्, उच्छूनत्वमात्रं चातु वाद्यं, न उथात्वविशेषितम् (२१)। अत्र च शब्दरचना विपरीता कतेति वाक्यसैव दोषो न वाक्यार्थस्। यथा वा,

भ्पाङ्गसंसर्गि तरङ्गितं दशो- रमुवोररालान्तविलासि वेह्लनम्। विसारि रोमाश्चितकञ्जकं तनो- सनोति योऽसौ सुभगे! तवागतः ।।

भत्र योऽसावितिपद्द्वयमनुवाद्यमात्प्रतीतिऊत् ;

(३१) वयंभाव:, करिमेमिरित्यनेन दृथात्वविधाने नील वटस्य नीलत्वविधि- वत् टृथोच्छूनस्य दथात्वविधानमसङ्गतम् स्वात ; वेफल्यविधाने व हृथोक्छ- नस्य वैफत्यम् औवित्येन सिद्धमेवेति तद्िधानमनरथकमिति उथात्वविशेषयामत्वे विधेयत्वप्रनीतिव्यावात दतीत्वममि विधेया विमर्षदोषः ।

Digitized by Google

मप्तम उल्लाम: । १४५

[तथाहि (३२), प्रक्रान्तप्रसिद्धान्ुभूतार्थविषयस्च्छव्दो यच्छ- ब्दोपादानं नापेचते, क्रमेणोदाहरणम्, कातय्यें केवला नीतिः, शौथ्यें खापदचेट्टितम्। अ्रतः सिद्धिं समेताभ्यामुभाभ्यामन्व्रियेष सः॥(प्रका०) इवयं गतं सम्प्रति शोचनीयताम् समागमप्रार्थनया कपालिनः । कला च.सा कान्तिमती कलावत- स्वमस्य लोकस्य च नेत्रकौमुदी ॥ (प्रसि०) उत्कम्पिनी भयपरिखवलितांशुकान्ता ते लोचने प्रतिदिशं विधुरे चिपन्ती। क्रूरेण दारुणतया सहसैव दग्धा धुमान्धितेन ददनेन, न वीचिताऽसि! ॥ (अनु०) यच्कब्द्स्तुत्तरवाक्यानुगतत्वेनोपाप्तः सामर्थ्यात् पूर्ववा- क्यानुगतस तच्छन्दखोपादानं नापेचते,

(३२) 'यत्तदर्थयोनित्योटभिसम्बन्वः' द्वति नियमेन पूर्वनिर्हिटोहेश्यवा- क गतो यच्छ्न्दो नियतमेव विधेयवाक्यगतं तच्छन्दं तच्छब्दसमानाधकं वा कद :- पव्दादिकममेवते, ाल च विधेयवाक्ये तच्छन्दो नोपान्तः, यक् 'गमौ' दति उक्त:, सोटमि यच्छन्दसावरिध्यात यदर्थविभेषयतया प्रभिद्धार्थमभिद्धत् उद्देश्स- वाक्य एवान्तभवति न त विधेयवाक्ये, कति विधेयवाक्यस्यासंपूखुतया उद्देश्य- विधेयभावानवगम दरति। रमभेवायें यत्तदर्थयोः साकाङ्त्वप्रतिपाद्मपूर्ष्वक 4. प्रदर्भयति तथाहीत्यादिना 'तथाभूतमेव तच्छव्देन पराम्टश्यते' दत्यन्तेन।

Digitized by Google

१४६ काव्यप्रकाशः ।

यथा, साधु चन्द्रमसि पुष्करः ऊतं मीलितं यदभिरामताषिके। उद्यता जयिनि कामिनीमुखे तेन साहसमनुष्ठितं पुनः।। प्रागुपात्तसतु यच्कब्दसच्छव्दोपादानं बिना साकाङ्:, यथा, अतैव ोके आद्यपादयोर्व्यत्यासे, इयोरुपादाने तु

माि गम्यते, यथा, ये नाम केचिदिच् नः प्रथयन्त्यवज्ञां, जानन्ति ते किमपि, तानु प्रति नैष यबः। उत्पत्सातेऽरस्ति मम कोपि समानवर्मा कालोह्मयं निरवधिर्विपुला च पृथ्वी।। अ्त्र य उत्पत्साते तं प्रतीति। एवस ] तच्छ्दानुपा- दानेडत् (३२) साकाङ्मत्वम्। नचासाविति तच्छन्दार्थमाइ, असौ मरुचुम्वितचारुकेसर: प्रसन्न्ताराधिपमएडलाग्रणी:। वियुक्करामातुरद्ृष्टिवीचितो वसन्तकालो इनुमानिवागतः ।। अत्र हि न तच्छव्दार्थप्रतीतिः, प्रतीतौ बा, करवालकरालदोःसहायो सुधि योसौ विजयार्जमैकमन्लः। यदि भूपतिना स तन्न कार्य्य विनियुज्येत ततः ऊतं ऊतं खात्। अत्र स इत्यस्यानर्थक्ं स्यात्।

(१२) अत्र अपाङ्गसंसर्गीति श्लोके।

Digitized by Google

सप्तम उल्लास: । १४७

च्थ योऽविकल्पमिदमर्थमएडलं पश्यतीश ! निखिलं भवद्दपुः । आात्मपक्तपरिपूरिते जगत्यस्य नित्यसुखिन: कुतो भयम् । इतीदंशब्दवदद:शब्दसच्छन्दार्थमभिषन्ते दति। उच्यते, नर्ह्यत्वैव वाक्यान्तरे उपादानमईति न तत्नैव, यच्छूव्दस् हि निकटे सिथितः प्रसिद्िं परामशति, यथा, यत्तदूर्जितमत्युग्र' चात्रं तेजोऽस्य भूपतेः । दीव्यताचैसदानेन नूनं तदपि हहारितम् । इतयत्र तच्छब्दः । नतु कथं कल्याणानां त्वमसि महसां भाजनं विश्वसूत्ते! घुर्य्यां लक्ष्मीमथ मयि भशं धेहि देव! प्रसीद। यद्यत्मापं प्रतिजह्ि जगनाथ ! नमखय तन्मे भदटं भटूं वितर भगवन् ! भयसे मङ्गलाय।। चत्र यद्यदित्युक्का तन्मे दृत्युक्म् : (३४) । उच्चते, यद्य- दिति येनकेनचिद्र पेण स्थितं सर्ववात्मक वस्वाचिप्तं, तथा- भूतमेव तच्छष्देन परामश्यते (३५)।

(३५) यदि यच्न्द्स्य नियतमेव तच्छन्दमाकाडचता, तदा कथमत्र शोके निराकाङ्गतानिर्व्वाहः, वात् हि एकेन तत्पदेन एकस्य यत्पदस्य निराकाङ्कलेपि द्वितीयस्य माकाङ्ृत्वमस्येनेति पुव्वेपचः । (३५) पूर्व्योपस्थितार्यपरामर्थकेन तत्मदेन पूर्वोक्तानां रर्व्वेषामेवाविश्रे- वेग परामर्शसम्भवादवत्येन तत्मदेन एकेनापि यत्पदद्दयोक्रज्षातान्ञातरुपसर्व- प्रकारं पापकुपं वस्तु परामटमता यद्यत्मद्द्दयमेव निराकाङ्गोकियते द्रति

Digitized by Google

१४८ काव्यप्रकाशः ।

यथा वा, किं लोभेन विलङ्धितः स भरतो येनैतदेवं ऊतं मात्रा, स्त्रीलघुतां गता किमथवा मातैव से मध्यमा। मिथ्यैतन्यस चिन्तितं द्वितयमप्यार्य्यातुओोऽसौ, गुरु- माता तातकलत्रमित्यनुचितं मन्ये विधाचा कतम् । भ्रव्वार्य्यस्येति तातस्थेति च वाच्यं, नत्वनयोः समासे गुणीभाव: कार्य्य :; एवं समासान्तरेव्वपुदा्ह्टार्य्यम्। विरु- द्वमतिक्वययथा, वितचमा रक्भुवः शिवालिङ्गितमूर्तयः। विग्रहक्षपणेनाद्य शेरते ते गतासुखा: (३६)।। अत्र चमादिगुणयुक्ता: सुखभासत इति विवचिते हता दूति विरुद्दा प्रतीति: (३७) ।। पदैकदेशे यथासम्भवं क्रमेणोदाहरणम्,

परिणतिविरसत्वात्मङ्गमेनाइगनायाः ।

भाव:। प्रदीपरतस्त 'यद्यदिति न पदद्दयं किन्त नित्यवीभयोरितिसतवरेण वोभायां यदो दित्वापनोटयमादेशः, तथाचादेशिना वत्मदेन तत्पदेन च हाभ्यामय्रोकेनैव रपेण पापपरामर्ग:, व्यादेभस्त साकल्येन सम्बन्धपरता- याहकः, एकलैव तेन तटपपत्ती न तच्छ्न्देपि तद्मेचा' दूति प्राङ्: । (२६) विरुद्धपच्े गता असवः प्राणा: खानि इन्द्रियानि चयेषां ते। (२७) ग्रमतपरायें विरुद्धोटप्यर्थो विवचितः, प्रकाभितविरुद्धेटर्स्य व्यझकत्वम् कम्म त परब्दसेति वभ्यामस्य भेद इति प्रदोपः ।

Digitized by Google

मप्रम उज्वामः । १४६

इति यदि तऊत्वसत्त्वमालोचयाम- सदपि न हरिणाचीं विसुरत्यन्तरात्ा ।। अत्र त्वादिति। यथा वा, तङ्गच्छ सिद्धौ कुरु देवकार्थ्यमर्थोयमर्थान्तरलस् एव। अपेक्षते प्रत्ययमङ्ग लब्धन वीजाङ्कर: प्रागुदयादिवाम्ः ॥ अन्र औै खैन दति कट (३८)।

सम्पादयित्रीं शिखरैविभर्त्ति।

कालसन्ध्यामिव धातुमत्ताम्।। अत्र मत्ताशब्द: चीवार्थे निहहताध: ।

प्रोत्मर्पद्विरहानलेन च ततः सन्तापितानां दशाम्। समात्येव निषेकमन्तुपयसा देवस चेतोभुवो भज्जीनाभिव पानकर्म (३६) कुरुते कामं कुरङ्ेचणा॥ अत्र हशामिति बञ्वचनं निरर्थकं, कुरङ्ेचणाया

(श८) एकत्र पढ़े बच्चवर्णानां कटुत्ये पददोषत्वं, तेन हि पदस्थैव कटुत्वप्रतीतेः, एकस्य वर्सास्य तथात्वे च पदैकदेभदोषत्वम्। (२६) धाराया: वैश्ायें इस्त्रं पड्ठेन लिम्राटग्नौ सन्नाम्य पयसि निवि- : म्यने द्रति, एनदेव पानकर्म्मेन्युच्य ते द्रति नागोजीभट्टाः ।

Digitized by Google

१५० काव्यप्रकाशः ।

एकस्या एवोपादानात्, जचालसवलितेत्यादिवत् (४०) व्या- पारभेदाइडतं; व्यापाराणामनुपात्तत्वात्, न च, व्यापारे- Sत्र हकशव्दो व सते। अववैव 'कुरुते' दत्यात्मनेपद्मय्यनर्थ- कम्, प्रधानक्रियाफलस् कर्तसम्बन्धे कर्चभिप्रायक्रियाफ- लाभावात् (४१)। चापाचर्य्य सवपुरविजयी, कार्तिकेयो विजेय:, पास्त्रव्यसः सदनमुदषिभूरियं हन्तकार: ।

(४०) अलसवलनितै: प्रेमारट्रोट्रेमुड्मुकलोलतै: नगमति खखैलज्जालो- लैर्निमेषपराखुखेः। हृदयनिहितं भााकृतं रमद्विरिवेक्षगाः कथय सुकती को2यं मुग्धे ! त्वयाद्य विलोक्यते दरत्यल्रेवेत्वर्थः । (४१) प्रधानस्य मुख्यस्य क्रियाफलस्य (पकते) सकलविलासिजन विजय- रपस्य, कत्तरि कुरङ्रेचणालचगो असम्बन्धेटविद्यमानत्वे। ननु दीनं त्वामनु- नायते दचन्रेव च्युतसंस्कृतिरेवात दोष आ्सतामिति चेत्। न, वैषम्यात् तर्थाहि, 'वशिषि नाथः' दति खूलेग आभिषि आत्मनेपटं नियमयता तद्िवे याचनाद्यर्थे विवविते आत्मनेपदं व्यवच्छिद्यते दति याचनार्यें प्रयुक्तं अमनेपदं च्युतसंस्कृतमस्त, प्रक्ते त एकत्वादिसंख्याविशेषाविवत्तायां किया- फलस्य पराभिग्रेतत्वाद्यविवच्चायान्ज प्रयुततं बच्धवचनमात्मनेपदं च न च्युत- संस्कृतं, 'बङ्षु बङ्वचनम्' दत्यनेन 'खरितजितः कर्वभिप्राये क्रियाफले' दरत्यनेन च सूलेग यथाक्रमं बज्जषु बच्वचनं कर्ल्निप्रेतक्रियाफले विवा्िते आत्मनेपद्ञ्च नियमयता एकत्वादिविवच्ायां बञ्वचनं, पराभिम्रेतक्रिया- फलविव क्वायाञ्जात्मनेपट्स् व्यवन्किद्य ते, न त तत्तदविवच्ास्यलेट पि तस्य तस्य व्यवच्कदः, परन्त तत्तदर्थाविषक्षायां तेषां प्रयोगो निरर्थक दति यथोक्कमेव सम्यक, एवमेव प्रदीप: ।

Digitized by Google

सप्नम उज्ास: । १५१

अस्येवैतत्, किमु कतवता रेणुकाकरठवाधाम् बद्दसरद्धलव परशुना लज्जते चन्द्रहास: (४२)।। पत्र विजेय दूति कत्यप्रत्ययः क्ञप्रत्ययाथऽवाचक: (४३)।। अतिपेलवमतिपरिमित- वर्ष लघुतरमुदाहरति शठः । परमार्थतः स हृदयं वह्ृति पुनः कालकूटघटितमिव ।। (व्रीड़ा०) चत पेजत्रशब्द: ।। यः पूयते सुरसरिन्मुखतीर्थसार्थ- स्रानेन शास्त्रपरिशीलनकीलनेन। सौजन्यमान्यजनिरूर्जितमूर्जितानां सोऽयं दशो: पतति कस्यचिदेव पुंसः ॥ (जुगु०) अत्र पूयशब्द: ।

(४२) हन्नकार: षोड़गमासात्मिका मिक्षा, 'यासप्रमाया भिच्ा स्यादमन्त्रा तज्तुषटयम्। कमं चतुर्गुरां प्राङ्गर्हन्नकारं द्विजोत्तमा:' दति मार्कगडेयात्। पुरा किल परशुराम: कार्निकं विजितवान्, कश्यपाय प्ृथिवरों द्स्वा पस्त्रेष समुद्रमुत्ार्य्य तत्रावासं चकार, परशुना रेगुकानान्ों समातरं जधान चेति पौराणिकी गाथा। (४३) गरहार्षे विहितेन यअ्रत्ययेनातीतकालोपस्थापनासस्भवः । यत्रत्यय- मात्रगतत्वेनाल् पदैकदेभदोषोटयम्। 'विद्धदभिनवः द्रत्यादौ' त धातूप सर्गयो: सम्बन्धात् सम्पस्नोटयं दोषसद्भयगतत्वात् पद्दोष:।

Digitized by Google

१५२ काव्यप्रकाशः ।

विनयप्रणायैककेतनं सततं योभवद्ङ्ग ताटशः। कथमद्य स तद्ददीच्यतां तदभिप्रेतपदं समागतः ।। (त्मङ्ग०) अ्त्र प्रेतभब्द: ।। कस्मिन कर्ममणि सामर्थ्यमस्य नोत्तपतेतराम्।

अत किं पूखें साधुरुत साधुपु चरतीति सन्देष्ः (४8)।। किमुच्यतेऽस्य भूपालमौलिमालामह्ामणे:। सुदुर्लभं वचोवाणस्ेजो यस्य विभाव्यते ॥। (नेया०) अव वचःशब्देन गोःशब्दो लच्चते। अत् खलु न केवलं पुर्व्वपदं, यावदुत्तरपदमपि पर्य्यायपरिवर्त्तनं न चमते। जल- व्यादावुत्तरपदमेव, वड़वानलादौ पूर्वपदनेव।। यद्यप्यसमर्थस्यैवाप्रयुकादयः केचन भैदा: ; तथाप्यन्यैर- लङ्गारकारैर्विभागेन दर्शिता दति, भेदप्रदर्शनेनोदाहर्त्तव्या दूति च विभज्योक्ता: (४५) ।।

(४४) अन्र चरभागो 'भूतपूर्जव चरट्' दति चरट्प्रत्यय: किंवा 'परेष्टः' दति टान्तवरधात: 2 द्रति सन्देहाद्वताथेसन्देहः। (४५) सामान्यतो विवच्धितार्थप्रतीतिसामर्थ्यविर हएवासामर्थ्यपदेनो- च्यतां, स च उपरयुक्वावाचकनिहतार्थसाधारय दति किमुकरूच्प्रभेदकरगे-

उदाहरया जञापनानुरोधेन च एवं ऊतमिति विद्धान्यति यद्यपीति।

Digitized by Google

सप्नम उद्लायः । १५२

लुप्नविसगं विसन्धि हतटत्तम्। न्यूनाधिककथितपदम् पतत्प्रकष समाप्नपुनरात्तम् ।। ५ ।।

अपदस्थपट्समासं सङ्कोगीं गर्भितं प्रसिद्धिहतम् ।।६्।

भग्नप्रक्रममक्रमम् स्मतपराधं च वाक्यमेव तथा (४६)। रसानुगुणत्व वर्णानां वच्यते, तद्विपरीतं प्रतिकूलवषें, यथा मङ्गारे, भ्रकुरटोत्कएठया पूर्णमाकराठ ङकलकरिट! माम्। कमुकराठना: चफ कएठे कुरु कराठार्तितमुद्दर।। रौद्रे यथा, देशः सोधयमरातिशोणितजलैर्यसिन् हदा: पूरिता:, चत्रादेव तथाविध: परिभवस्तातस्य केशग्रहः।

(४६) ददमत्ावधेयम्, क्विट्टत्मिय प्रतिकूलवर्गादीनाममि केषाक्चित् समासग तत्वेन पद्दोवत्व सम्भवतीति म्रदीपः । न

Digitized by Google

काव्यप्रकाश: ।

यट्रामेण ऊतं, तदेव कुरुते ट्रोणातनः क्रोधनः ।। अब कि विकटवर्णत्वं दीर्घसमासत्वं चोचितम्। (यथा,

उज्ज्वाल: परशुर्भवत्वशिथिलस्वत्क एठपीठातिथि- र्य्येनानेन जगत्मु खएडपरशुर्देवो हर: ख्याप्यते (४७) ।। यत्र तु न क्रोषसत्र चतुर्थपादाभिधाने तथैक शब्दप्रयोग: । ) उपहत उत्वं (४८) प्राप्तो लुप्नो वा विसर्गो यत्र तत्, धीरो विनीतो निपुणो वराकारो वपोऽत्र सः। यस्य भत्या बलोत्सिक्ता भक्ता बुद्धिप्रभाविता: (४2) ।। विसन्धि: सन्धेव रूपं,-विश्लेषो-(५०) -S त्ीलत्वं कष्टत्वक्व ।

(४७) निशुम्ो नमनं। हरेग खपरशोरेक: खगड़: परशुरामाय दत्त रति चन्द्रिका। (४८) 'व्रतो रोरपुतादमुते' (६।१। ११३ पा०) दति सरवेण उत्वपापिः। (४2) बुद्धिप्रभावयुक्ताः, (दत्तच्म्रत्ययः)। पूर्व्वारजें उपहृतविसर्गत्व, उत्तराडें त लुप्रविसगत्वमिति। उपहतविसर्गायां लुप्रविशर्गायाज्च वहनां मिलने दोषः। (५०) असन्विरुमविश्ल्ेष: पुनद्विविधः, 'वाक्ये ु साविवच्ञाममेमते' दत्यनुसारेण ऐच्ट्रिक:, आ्ानुभासनिकश्चेति, तल्ान्योटपि प्रम्टचहेतकोटसिद्धि-

Digitized by Google

सप्नम उल्लास: 1 १५५

चाद्यं यथा, राजन्विभान्ति भवतच्चरितानि तानि, 1- दून्दोर्द्युतिं दषति यानि रसातलेऽन्तः । धीदोबले अतितते उचितानुरत्ती आातन्वती विजयसम्पदमेत्य भात: ।। यथा वा,

निजवंश उदाक्षकान्तकान्तिर्वत मुक्तामणिवच्चकास्नर्घः ॥ (संहितां न करोमीति सेच्छ्या सकदपि दोष:, मग्ट- ह्यादिहेतुकत्वे त्वसल्तत् ।। ) बेगादुड्डीय गगने, चलएडामरचेट्टित:। अयमुत्पतते पत्री ततोऽलैव रुचिङुरु (५१)।। अत्र सन्धावलौलता।।

हेतुकक्षेति द्विविध:, तत्रोदाहृतपूर्व्वश्लोकस्य पूर्व्वाद्क तानि इन्दोरित्यलेच्कि- को2सन्विः। उत्तराजे त 'ददूदेत् द्विवचनं प्रम्टह्यम्' (१। १। ११) द्रत्य- नेन द्विवचनस्य प्रवह्यसंन्नकस्य 'प्रुतः म्स्टह्यार अचि नित्यम्' (६।११२५)

उत्तरश्लोके त 'लोपः भाकत्यस्य' (८।२। १६) दति सूलेया विहित- स्यापि लोमस्य 'ब्राहुखः' (३।१। =३) द्रत्यनेन विहतं गुरां प्रति 'पूर्व्वत्रा- सिङ्धम्' (८२१) दत्यनेनासिद्धिविधानादसिद्धिह्े तुकोर ट सन्धिरि ति (५१) नावकाधिष्टितं सङ्ेतस्थानं बौधयन्त्या दूत्या द्रयमुक्तिः । लएेवि जगभाव्यञ्जकः, चिङ्ु दति बीड़ाव्यअ्जकः।

Digitized by Google

१५६ काव्यप्रकाशः ।

सर्व्यसावत तर्वाली मर्वन्ते चार्व्ववस्थिति: । नावर्जु सुज्यते गन्तुं शिरो नमय तन्मनाक।। (स०न्रु.क०)

रसाननुगुपाञ्च टत्त' यत्र, तत् इतटत्त ; क्रमेणोदाहरणम्, भम्तमम्तं क: सन्देहो मधुन्यपि नान्यथा, मधुरमधिकं चूतस्यापि प्रसन्नरसम्फलम्। सकदृपि पुनर्मध्यस्यः सन् रसान्तरविज्जनो

चत्र यदिहान्यत्खादु सात् इत्यम्रव्यम् (५३)। यथा वा, जो परिहरिठं तीरद मगन्पि प सुन्दरन्तणगपेण। च्रह गवर जम दोसो पडिवच्कूहिम्पिपड़िवसो (५४)।। [१] अत्र द्वितीयहतीयगणौ सकारभकारौ।।

(५२) लक्षयं गुर्व्वादिनियामकम्, कपिभन्दात् तटननुसरगां समुज्जीयते। वत्तस्य अन्रव्यत्वक् उन्दोभङ्गात् तिभङ्गात् स्थानविश्ेषे गगविभेषयोगाज्ज, तव्राद्यं प्रसिज्धत्वादुमेव्चान्ये उदाहते। (५२) अत्र हि हरिगो्छन्दवि 'वदत यदिहा' दति पछाचरस्थाने उचिताटपि यतिभग्ना, षछावरस् 'हा-इत्यस्य परमद्मन्धानामेचलात्। 'न समरस ला गः पड्वेटैहयेहरिणी मता' दति हरिणोलचगम्। (५४) यः परिष्र्तु तीर्यते मनागपि न सन्दरत्वगद्ोन। ऊथ केवलं यस्य दोष: । प्रतिपचैरपि प्रतिपत्र दति सं०। नवरधन्दो केवलवाची, अभिरेवार्थः। अत् आर्या्यां द्वितीयस् हरिएं दत्यन्नगरो: सगयास्य, व्टतीयस्य च तोरड उत्यादिगरोभगगासय अव्यवधानादत्रव्यत्वमानभविकम्।

Digitized by Google

सप्नम उज्लासः । १५७

नवकिसलयचारुचामरत्री- ईरति मुनेरमि मानसं वसन्तः ।। प्रत्र हारिभब्द:, (हारि-प्रमुदितसौरमेति पाठो युक्कः)। यथा वा, धन्यासा गुणरत्नरोड्टणभुवो धन्या मृदन्यैव सा, सम्भारा: खलु तेऽन्य एव, विधिना यैरेष सृष्टो युवा। श्रीमत्कान्तिजुषां द्विषां करतलात्, स्त्रीणां नितम्वस्लात् टष्टे यत्र पतन्ति मूढ़मनसामस्त्राणि वस्तराणि च ।। अत्र वस्त्रारयपीति पाठे लघुरपि गुरुतां भजते (५५) ।। [२] डानृप! हा बुध! हा कविबन्धो! विप्रसहससमात्ररय! देव!। सुग्धविदग्धसभान्तररत्न! क्वासि गतः क्व वयञ्न तवैते ।। [३] हासरसव्यञ्कमेतहृत्तम् (५ू६)॥

(५५) प्रथमं पुष्पितायाठत्तं, 'अ्युजि नयुगरेफतो यकारो युजि त नजौ जरगाव् पुष्पिताय' इति तह्लनगम्। उत्तरन्त गार्टूलविक्रोड़ितं दस, सूर्य्याश्पैर्यदि मः सजी सततगाः शादूसविक्रोड़ितमिति तह्णगम्। ज्या.त्र 'तथा पादान्नकोटपि वा' दति गुरुत्वनियामकलच्णानुसरसोटपि बन्ध- शैथिल्यात् गुरुकार्य्यकरयानतमतवेन दोष:, वस्तरारावपीति पाठे त बन्धदाव्घेंन गुरुभावप्रापिरिति न दोषः। तथाच पादान्तलधोर्गुरुते बन्धदार्व्मेव हेतुः। (५६) करुये पुष्पितापादीनां, मुङ्गारादौ पृथ्वीसग्वरादीनां, बोरे भिखरिगीमन्दाकानादीनां, हास्ये च दोधकसय आनुगसयमिति नागोजीभट्टाः।

Digitized by Google

१५८ काव्यप्रकाशः ।

न्यूनपदं यथा, तथाभूतां हष्टा नपसदसि पाश्चालतनयां, वने व्याषैः सार्द्ठं सुचिरमुषितं वल्कलवरैः। विराटस्यावासे स्थितमनुचितारअ्वनिभतम्, गुरुः खेदं खिन्ने मयि अजति नाद्यापि कुरुष! । अत्रास्म्ाभिरिति, 'खिन्ने'-दृत्यस्मात्पूर्व्व मित्यमिति (५७) च । अषिकं यथा, स्फटिकाऊ्कतिनिर्मल: प्रकामं

अविरुद्द समन्वितोक्रियुत्त: प्रतिमल्लासतमयोदयः स कोऽपि (५८)॥

वालतिशब्द:।

(५७) येन बिना वाक्यत्वहानि: क्रियाकारकाद्यन्यतमरूपस्य तस्य पदस्य, तत् पदं यत पदं बिना साकाङं, तस्यच अकधन एव न्यूनपदत्वं, यधो- दाहरगे, अम्माभिरिति कारकपदस्य, खिद्ने दति कारकपट्साकाइ्स्य दत्यमिति पदस्य चानभिधानम्। एतद्तिरिक्कमदानभिधानं वाच्यानभिधानस्य विषयः । उभयल्नैव प्रकरणादिवो विवन्धितार्थप्रतीतिभवति। साकाङ्सयले नु नैवमिति भेद: ।

(५८) प्रतिमल्लानामसमयस्य (परामवस्) उदय: प्रारम्भो यम्मात्, सः । पव्न कैनाव्यपराभतानामषि ततः पराभवारम् द्त्यर्थ:, सच उद्य- पदादेव लभ्यत दरति नोद्यपद्व्यर्थता।

Digitized by Google

सप्नम उल्लासः। १५६

यथा वा, दूद्मनुचितमक्रमख्र पुंसां, यदिह जराखपि मानथा विकारा:। यदपि च न ऊतं नितम्बिनीनां सनपतनावधि जीवितं रतं वा ॥। अत्र ऊतमिति ऊतं (५2), प्रत्युत प्रक्रमभङ्गमावहति। तथाच, यदपि च न कुरङ्लोचनानामितिपाठे निराकाङ्गव प्रतीतिः ॥। कथितपद यथा, अधिकरतलतल्पं कल्पित खापलीला- परिमिलननिमीलत्मासिडिमा गएडपाली। सुतनु ! कथय कस्य क्वन्ज्रयत्यन्ज्नसैव सारनरपतिलीलायौवराज्यानिषेकम् (ई०) ।। - अत्र लीलेति॥ पतत्प्रकरषं यथा, कः कः कुत न घुर्घुरायितघुरी घोरो घुरेच्क्रकरः, क: क: कं कमलाकरं विकमलं कत्तंकरी नोद्यतः।

(५६) ऊतं अाधिकं ऊतं; पूव्वाद्विं विकार रूपधमास्यानौचित्यमुक्तम्; उत्तरार्जत जीवतरतयोधेन्मयोः सनपतनावधित्वाकरयास्तेवति प्रक्रमभङ्गः। एवं यद्मि चेतिसमुच्चयार्थकेय चकारेगा समुन्तितमन्यत् किममि न अतमित्य-

-(६०) दृद्: खार: सेनाप्यवशीलतां त्वां वशोकुर्द्दन्तं तं जनमवलोकया ववश्यमेव रमगोजयलच्षपो खराज्येभिषेव्सनीति भावः।

Digitized by Google

१६० काव्यप्रकाशः ।

के के कानि वनान्यररयमह्िषा नोन्मूलयेयुर्यत: सिंहीस्ेहविलासबद्दवसतिः पञ्चाननो वत्तते।। समाप्तपुनरात्तं (६१) यथा, क्रेद्धार: सरकार्मुकस्य, सुरतक्रीड़ापिकीनां रव:, भङ्कारो रतिमञ्ज्रीमधुलिहां, लीलाचकोरीध्वनिः ।

क्वाण: प्रेम तनोतु वो नववयोलास्ाय वेपुखनः ।। द्वितीया ईगतैकवाचकशेषप्रथमा्ग' यथा(६२), मसृणचरणपातं गम्यतां, भू: सदर्भा, विरचय सिचयान्तं मूर्धि, धर्मः कठोरः। तदिति जनकपुत्री लोचनैरन्पूणै: पथि पथिकवधूभि: शिचिता वीचिता च।।

(६१) क्रियाकार कान्वयेन समाप्रेटपि वाक्ये विशेषाभिधित्तां बिना पुन- लदाक्य न्वयिपदाभिधानं यत्र, तत्। तथाह्यसोदाहरगो 'एताउभ: काग: प्रेम तनोत वः' -दृत्यनेन वाक्यममाप्ावमि पुनः तत्कागस्य कर्तुः नवेत्यादि- वरिशेषणाभिधानं, न च तल विशेषणदाना्न्यत् प्रयोजनमस्ि। (६२) द्वितीयाङगतम् एकं वाचकं घेषम् (अर्वमिट्म्) यस्, नाटमं प्रथमाईं यत्र, तस्; यत प्रथमाङ्गतवाक्यं, द्वितीयार्ज्गतेन एकेन मदेन परिपूर्ययते; तत् वर्द्धान्तरैकवाचकमिति फलितम्। तथाहि भूः मदर्भा: तत् (तक्षात्) महणचरगपातं गम्यतामिति प्रथमाईगनं वाक्य, द्वितीयार्ई- गतेन तदित्यनेन परिपूर्य्यते दति।

Digitized by Google

सप्नम उल्लास: । १६१

अभवन् मतः (दूष्टः) योगः (सम्बन्धः) यत्र, तत् (ई३), यथा, येषान्तास्व्रिदभैभदानसरितः पीता: प्रतापोषाभि- र्लीलापानभुवच्च नन्दनतरुच्छ्ायासु यैः कल्पिताः । येपां जङ्कतयः लताभरपतिचोभा: चपाचारिणं, किन्तैश्वत्परितोषकारि विह्ितं किश्ित्प्रवादोचितम्।। अत्र "गुणानाश् परार्थत्वाद्सम्बन्धः समत्वात्मगात्"- इत्युक्तनयेन यच्छ्दनिर्देश्ानामर्थानां परस्परमसमन्वयेन यैरित्यव विशेष्यस्ाप्रतीतिरिति। (चपाचारिभिरिति पाठे युज्यते समन्वयः (ई४) )।

(६२) व.त्र पदार्थायोरन्वय स्ेवासमभवः ; विधेयाविमर्षस्यखे त ब्न्वय- सम्भवेपि उद्देश्यविधेयभावानवगम कति भेद: । (६४) गुणानामभ्धानानां, पराथत्वात् प्रधानान्वयामेचित्वात्, असम्बन्ध: परस्रमनन्वयः, समत्वात् प्रधानामेजित्वता यात्। गमानां परसरमनाका- इतया न परस्परमन्वय:, किन्त प्रधानेनैव गुणानामिति सिद्धान्नः। मकते त यरिति यरदर्थस्य विभरेष्यतया चपाचारिसम्बन्वो विवच्चितः, सच न घटते, विभिन्नविभक्ञिकत्वात् । यदपि [ 'यो गणवान् तस्य यथः' कत्यादौ यत्तदर्थ- योरिव यद्र्थयोरपि भिननविभक्िकयोरभेदान्वयः खीक्रीयतामिति बेषां प्रता- पोभमि: पीताः, यैः मानभव: कल्पिताः, येषां लड्डतय दतिरीता सव्वेषामेव यदर्थानामभेदान्वये सति एकल चपाचारिपदार्थस्य विभेय्यत्वे सव्वलैव तस्य

रमन्वयासम्भरवादिति। चपाचारिभिरिति पाठे तु चमाचारि पदार्थस्य तैरिति तत्मदारधविशेष्य तथा प्रतीतौ ततुपदार्धानां सर्व्वेषाभेव यदरयानां विभ्ेव्यताप्रतीतिः। प

Digitized by Google

काव्यप्रकाशः ।

यथा वा, त्वमेवं सौन्दर्य्या, सच रुचिरताया: परिचितः, कलानां सीमानं परमिह्ट युवासेव भजय: । अपि इन्दं दि्या तदिति सुभगे! संवदति वाम्, अतः शेषं यत् स्ाज्जितमिह तदानीं गुणितया (दपू) ॥ अत्र र यदित्यत्र तदिति, तदानीमित्यत्र यदेति वचनं नासि। चेत्सादिति युक्क: पाठः। यथा वा, संग्रामाङ्गणमागतेन भवता चापे समारोपिते :देवाकर्षय येन येन सहसा यद्यत्समासादितम्। कोटएडेन शूराः, शरैररिशिरसेनापि भूमएडलं, तेन त्वं, भवता च कीर्शिरतुला, कीर्च्या च लोकतयम्।। अवाकर्णनक्रियाकर्म्मत्वे कोदएडं भरानित्यादि (६ई), (६५) वतु तस्मात्, दति एवंविधं, वां युषयो:, दन्दं मिथुनं, दिन्या भाग्येन, संवद्त्यपि योग्यमषि भवति, अतः पूर्णोक्तात्, ग्रेषं अवा्ग्िहं, समा- गमरूपं, यदि सयात्, तदानीम दह इन्दे गवितया सौन्दर्ययादिना, जितम्, अान्यथा योग्यसमागमाभावे रुयावत्वमेव विफलमित्यर्थः । काल यत् शेषं, तत् बदा स्वादित्यर्यों न भवति तत्मदयदामदयोरभावादतो यदर्घस्य तदानींपदेनै- वान्पयोटभिधित्ितः, सच न सन्भवति वत्पदेन तदानींपदस्यान्वये निराक्ा- इल्वादिति। (६६) अस्य म्राप्नमित्यनेनान्वयः । अत्र ह्ि प्रथमार्द्वाक्यार्थे उत्तरा- इस सम्बन्धो विवचितः, सच न सम्पद्यते, तवाहि व्याकर्गानक्रियायां कोद- गडादिमातिपदिकार्धानां प्रत्येकं कम्मतयाटन्वये कोदसडं भरानिति द्वितीया स्ात्। अथ [कोट्राडादीनां सव्वेषाम् परस्परमनन्वितानामपि एकदैव वाक्या-

Digitized by Google

मप्तम उख्ासः । १६३

वाक्यार्थस्य कर्मात्वे कोदएडः शरादूति प्राप्तम्। नच यच्छव्दा- थसद्विशेषयं वा कोदएडादि। नच केन केनेत्यादिप्रभ्नः । यथा बा, "चामाचार्य्य सि्त्रिपुरविजयी"-दत्यादौ भार्गवस्य निन्दायां तात्मय्यें, ऊतवतेति परशौ सा प्रतीयते (६७)। (कतवत इति तु पाठे मतयोगो भवति)। यथा वा, चत्वारो वयमत्विजः, स भगवान् कर्मोपटेषा हरिः, संग्रामाध्वरदीक्षितो नरपतिः, पत्नी म्टह्हीतव्रता।

धविधया कर्म्मत्वमिति न द्वितीयाप्रसङ्क:, प्रातिपदिकादेव द्वितीयाविधानेन वाक्यात्तदसम्भवादिति चेत]। न, "यो यो वीर: समायातसांस्ान ग्रुणु महोपते! । भीओो ट्रोणो ऊप: कर्सः सोमदत्तिर्धनन्नयः"-इत्यादिवत् परस्र- मनन्वितायकत्वात् कोदएडादियव्देभ्यः कोदरडा: भरा इति प्रथमा सयात। यदमि [यच्छन्दस्य बुद्धिस्यवाचकतया कोदगडादिपदार्थएव यच्छन्दार्थ द्रति वच्छ ्दार्थस्य क्रियान्वयें कोदगडादीनामन्वयो लभ्यव एवंति]। तब, एवं सति कोदएड़ादीनां पुनरुमादानं व्यर्य सात, यच्छन्द्स्य साकाङ्त्वप्रसङ्गख्त। [उ्रथ यदर्थयो: कर्तुकरममग्रोर्जिग्नेषणानि कोदगडादीनीति नेत्। म, तथा सति वेन कोदरडेन यत् मरा: समासादितं तदाकर्गायेति वाक्यार्थपर्यवसानेन पुनर्व्वशे- वाकाङ्लाया करनिदत्ते:, भिन्नविभत्िकतया यत् भरा: समासादितमित्यन्वया- सम्भनाह्। [ननु येन यदिति सामान्यतोटवगमेन केन केन किं किमिति विभेषप्रश्ने सति तदुत्तरतया कोदगठेन परा इरत्युत्तराज मुक्तमिति]। न, प्रश्न- वाचकपदाभातात्, बेन येन यत् यदासादितं तदाकर्णायेतिप्रतिन्नयैव कोटग्ज्- दीनामुत्तत्वादिति। (६७) अत्न पर गुनिन्दामुखेन भार्गवनिन्दायां वैदग्वपातिभय दति वहे- वाभिप्रेतमिति न वाच्यं, यथा स्पर्ङ्ायोग्यत्वोपपत्तये परशुख्ाभिनः शिवशि-

Digitized by Google

१६४ काव्यप्रकाशः ।

कौरव्या: पशवः, प्रियापरिभवल्केशेपशान्ति: फल, राजन्योपनिभन्त्रणाय रसति सीतं यशोदुन्दुभि: ।। चत्राध्वरशब्द: समासे गुणीभूत दरति न तदर्थ: सर्वः संयु- व्यते। यथा वा, जहगाकारडोयनालो नखकिरणालसत्केसरालीकराल:

अर्त्तर्नृत्तानुकारे जयति निजतनुसच्छलावसयवापी- सन्भूताभ्भोजशोभां विद्षद्भिनवो दएडपादो भवान्याः।। अत्र दएडपादगता निजतनुः प्रतीयते, भवान्या: सम्ब- न्विनी तु विवचिता (ई८) ।। धवशयंवत्तव्यमनुततं यत्र, यथा, अप्राऊृतस् चरितातिपरयैच टष्टै- रत्यङ्गुतैरपहृतस तथापि नासया । कोऽप्येष वीरशिशुकाऊ्ततिरप्रमेय- माह्ात्यसारसमुदायमयः पदार्थः । अतापहतोऽसीत्यपहतत्वस्य विधिर्वाच्यः । तथापीत्यस् द्वितीयवाक्यगत त्वेनैवोमपत्ते: (६६) । वयत्वादीनि विशेषणानि, तथा तदयोग्यत्वप्रतिपादनाय तस्यैव कविद्वर्म्मो बत्ु- सुचितः, अन्यथा प्रक्रमभङ्ग: स्यादिति, यथोक्कमेव सम्यक्। (६5) 'ससम्बन्धिकानां निजादिपदार्धानां क्रियान्वयिकारकपदाथ एवा- न्वय:' द्रतिभियमेन निजपदार्थस् दएडपाढ़ एवान्वयः स्यादिति। (६६) तथापीति तच्छन्दार्थ: पूर्ववाक्योत्तं क्रिमप्पर्थमपेचते द्रति षृथक्-

Digitized by Google

मप्तम उल्लास: । १६५

यथा वा,

प्राप्तः सुरासुरमनोरथदूरवर्त्ती।

लक्ष्मोफलाम सुरराजसुतां विधाय।। भतर मनोरथानाममि दूरवर्त्तीत्यप्यर्थो वाच्य: । यथा वा, त्वयि निबद्दरतेः प्रियवादिन: प्रणयभङ्गपराङखच्चेतसः । कमपराधलवं ममपश्यसि? त्यजसि मानिनि! दासजनं यतः।

अत्रापराधस्य लवमपीति वाच्यम्।। प्स्थानस्यपद यथा, प्रियेण संग्रथ्थ विपक्षसन्नत्िधौ उपाह्ितां वच्सि पीवरखने। स्रजन्न्र काचिद्विजहौ जलाविलां, वसन्ति हि प्रेमृणि गुणा न वसतुनि। प्त्र काचिन्त्र विजहावितिवाच्यम् (७०)। यथा वा, लग्नः केलिकच ग्रहस्तथजटालख्वेन निद्रान्तरे

वाक्यसम्पादयित्री प्रथमा विभतिरवावशयंवाच्या। अत्र विधेयाविमर्षाभव- नातयोगावपि सः । (७) यथामुते, नकाचित् विजहौ, वपि त, सर्व्वा एव विजड्रिति प्रतीयेत।

Digitized by Google

१६६ काव्यम्रकाश: ।

पार्व्वत्या नखलच्शद्ित सखीनम्स्तितवीड़या प्रोन्ृष्टः करपल्लवेन कुटिलाताम्तरच्कवि: मातु वः ।।

ऋ्त्र नखलक्ष्ोत्यतः पूर्व कुटिलातान्रेति वाच्म् । प्रस्थानससमासं यथा,

अ्रद्यापि सनशैलदुर्गविषमे सीमन्तिनीनां हृदि सातं वाष्कति मान एष धििति क्रोषदिवालोहितः । 4 प्रोद्यद्दूरतरप्रसारितकर: कर्षत्यसौ तत्चणात्

अत्र क्रुद्दस्योकतौ समासो न ऊत, कवेरुक्ौ तु लतः॥ संकीणं, यत्र वाक्यान्तरस पदानि वाक्यान्तरमनुप्रवि- शन्ति। यथा, किमिति न पश्यसि कोपं पाद्गतं बज्गुणं ग्टडाणेभम्। नतु मुन्न हृद्यनाथं करठे मनससमोरूपम्।। अत् पादगतं बह्गुणं हृदयनाथं किमिति न पशसि, दूमं करठे स्ट हाष, मनससमोरूपं कोपं मुक्षेति। (एकवाक्य- तायान्तु क्विष्टमिति भेद: )।। गर्भितं, यत्र वाक्यस्य (१) मध्ये वाक्यान्तरमनुप्रविशति।

(७१) वाक्यस्य सभावत एकवाकयस्य, वाक्यकवाक्यताक्रमेवा एकवाक्य- तापब्रस्य वा वाक्यममदास्य, रषाक्रममदाहरपाद्दयम्।

Digitized by Google

सप्नम उल्लास: । १६७

यथा, परापकारनिरतैर्दु जैनः सह सङ्गतिः। 'वदामि भवतस्त्त्वं' न विधेया कदाचन । अत्र ततीयपादो वाक्यान्तरमध्ये प्रविष्टः। यथा वा, लग्नं रागाटताञ्का सुदढ़मिह्ह ययैवासियध्यारिकरढे, मातङ्गानामपीहोपरि परपुरुषैर्या च दष्टा पतन्ती। तत्मक्ोऽयं न किश्चिद्रणयति, विदितं तेऽसु, तेनास्मि दत्ता भत्येभ्यः, श्रीनियोगाद्गदितुमिव गतेत्यम्ुधिं यस् कीति:॥ अत्र विदितं तेऽस्तिति, एतत्कृतं (७२), प्रत्युत लक्ष्मीस- नोऽपसरतीति विरुद्दमतिकत्।। "मश्तीरादिषु रणितप्रार्यं, पचिषु च कूजितप्रभति, स्नितमणितादि सुरते, मेवादिषु गर्जितप्रमुखम्"-इति असिद्धिमतिक्रान्तं, यथा, महाप्रलयमारुतच्ुभितपुष्करावर्त्तक- प्रचराड वनगर्जित प्रतिरुतानुकारी मुङ्: । रवः स्वणाभेरवः स्थगितरोदसीकन्दर: कुतोऽद्य समरोदधेरयमभूतपूर्व्व: पुरः ॥

(७२) 'ऊतं' प्रयोजनं विनैव गर्भितं कतं। 'विदितं ते2स्त'-कत्यने- नाथभ्क्तिमहिस्त्रा 'उत्तरकालं पतिपरित्यागोत्यमपराधं त्वं माटभिदध्या :- हति पर्व्व मेत मया पत्यसङग त्ततां नापितस्तवम्' दत्यर्थाभिव्यत्िद्वारा ततोटपसरतीति व्यज्यते दति भाव: ।

Digitized by Google

१६८ काव्यप्रकाशः ।

अत्र रवो मराडूकादिषु प्रसिङ्धो नतू क्रविशेषण के सिंह- नादे।। भग्न: प्रक्रम: (प्रस्ाव:(७२)) यत्र, यथा, नाथे निशाया: नियतेनियोगात् भ्म्तं गते हन्त निशाऽमि याता। कुलाङ़नानां दि दशानुरुपं नात: परं भद्रतरं समखिति।। ्त् गतेतिप्रक्रान्ते यातेतिप्रऊवतेः । (गता (७४) निशा- 5्पीति तु युक्कम्) । [ननु 'नैकं पदं द्विःप्रयोज्यं प्रायेण'-इत्य- न्यत् (७५), कथितपदं दुष्टमिति चेहेवोक्रं, तत्कथमेकस पदस्य द्विःप्रयोग: ]। उच्यते, उदेश्यप्रतिनिदेश्व्यतिरिक्को विषय एकपदप्रयोगनिषेषस्य (७६), तद्वति विषये प्रत्युत तस्वैव पदस्य सर्व्वनास्त्रो वा प्रयोगं विना दोषः ।

(०३) प्रस्ाव: उपक्रमः, येन रूमेगोपक्रमः तेनोपसंहार द्ति निय- मस्य भङ्क दत्यर्थः, । (७४) अल हि, विभिव्रभन्दाभ्यां गम-या-प्ररतिभ्यामुपस्थित एको2मर्थों भिन्नवदामाततो भातीति। अत्र 'न सोटसि प्रत्ययो लोके यत्र मन्दो न भासते' दूति हरिवाक्यानुसारेय, च्ाने भन्दस्यापि आानमङ्गीकुर्ष्जन्नः केचन यधाभुतमेव सन्थं सङ्ग्मयन्ति। अस्िन मते, सर्व्वनास्रा पूर्वपद्विभिष्ट एवार्थ: पराम्टश्यते, एवभेव नागोजीमट्टाः। (७५) अन्यत्र वामनसूते। (७६) प्रतिनिर्हेश्यमिति व्यावश्यके यवत्त्ययः । (उदृश्यः) निर्देश्योटर्थः, (प्रतिनिर्हेश्यः) पुनरष्यवश्यंवत्तव्यो यत्र, तक्माद्तिरिक्क, पूर्वापरयोरैकरुप्य- रचायें यत्र पूर्वनिहि एस्यार्थस्य तेन शव्देन तेन चरूमेण पुनर्सिह शावश्यकत्वं

Digitized by Google

सप्नम उज्लास:। १ ६ट

तथाषि, उदेति सविता ताम्साम्र एवास्मेति च। सम्पन्तौ च विपत्तौ च महतामेकरूपता।। अत्र, रक्त एवासमेतीति यदि क्रियेत, तदा पदान्तरप्र- तिपादितः स एवार्थोऽर्थान्तरतवेव प्रतिभासमान: प्रतीतिं खगयति। यथा वा, यशोऽधिगन्तु', सुखलिभया वा,

निरुत्मुकानामभियोगभाजां समुत्मु केवाङ्गसुमैति सिद्धिः ।। अत्र प्रत्ययस । (सुखमीह्हितुं वेति युक्कः पाठः । ) ते हिमालयमामन्त्य पुनः प्रेच्य च मूलिनम्। सिद्धं चास्ै निवेद्याथें तद्विसृष्टाः खमुद्ययः ॥ ऋ्रत्न सर्व्वनाम्त्ः । (ग्रनेन विस्ष्टा इति तु वाच्यम्।) तट्न्यत दोष इति फलितोटर्थ:। तस्यावश्यकत्वञ्ञ कुत्र भवति कुत्र वा नेत्यल विदद्नुभव एव प्रमाराम्। तथापि किश्चित् संचितष्योच्यते, वाक्यडये यद्येकस्य उद्देशयत्वं, विधेयत्वं वा स्यात, यदि वा पूर्व्वस्त्िन विधेयस्य उद्देश्यस्य वा परस्िन् उद्देश्यत्व विधेयत्व वा भवेत्, तदा तदावश्यकम्। यथा उदेति सवितेत्यादी उभयल्रैव सवितरु देश्यत्वं ताम्तत्वस्य विधेयत्वं। कोटरडेन भरा उत्वादौ पर्ज्वत् विधेयस्य धरादे: परस्िन् वाक्ये उद्देश्यत्वम्। एवं 'चन्द्रायते शुक्करुचापि हंसः, हंसायते चारुगतेन कान्ता' दत्यादौ पूष्वाकये उद्देश्यस्य हंसस्य परस्िन् विधेयतेति। उद्देश्यविधेयान्नर्गतानाममि उद्देश्य- विधेयत्वं वाच्यम्। फ

Digitized by Google

काव्यप्रकाश: ।

महीमतः पुतवतोऽपि दष्टिसस्िन्त्रपत्ये न जगाम तप्तिम्। भनन्तपुष्पस् मधोि चूते द्विरेफमाना सविशेषसङ्गा।। ्रत्न पर्य्यायस्य। (महीभ्तोऽपत्यवतोऽपीति सुक्तम्(७)।) अत्र सत्यपि पुत्रे कन्यारूपेऽय्यपते स्ेहोभूदिति कचि- स्समथयन्ते (७८)। विपदोऽभिभवन्त्यविक्रमं, रहयत्यापदुपेतमायतिः । नियता लघुता निरायतेरगरीयान्त पढं वृपन्रिय: । अत्वोपसर्गस्य पर्य्यायस्य च। (तदभिनवः कुरुते निरा- यतिं, लघुतां भजते निरायतिः, लचुतावान्त पढं उपत्तिय: दूति युक्तम् (७६)।) काचित्कीर्णं रजोभिदिवमनुविदषौ मन्दवक्रेन्दुलच्ी:, अत्रीका: कािदन्तर्दिश दव दधिरे दाहमुड्गान्तसत्ा:। भ्ेमुर्वात्या दवान्या:, प्रतिपद्मपरा भूमिवत्कम्पमाना: प्रस्थाने पार्थिवानामशिवमिति पुरो भावि नार्य्यः प्रशंसु:।। चत वचनस्य। (काय्ित्कीर्णा रजोभिर्दिवमनुविदधु-

(७७) वत्र पुलापत्यमन्दी पुत्रकन्योभयसाधारणौ। पुत्रा कस सन्नीति बद्त्वविवच्चारयां मतप् । (७८) केचिटित्यखरस:, दटाने प्रदर्गितस्य सामान्यविशेषभावस्य दार्शान्तिके2पि प्रदर्भवितुभुचितत्वादिति। (७) मछ्यतदोषजिद्हीषयैव कल्पितेट खविन पाठे कन्दोभङ्गोन दोषाय

Digitized by Google

सप्पम उल्लासः ।

र्मन्दवक्ेन्दुशोभा निःश्रीका इति, कम्पमाना इतत्र कम्प- मापुरिति च (८०) षठनीयम्। ) गाइन्तां मच्िषा निपानसलिलं यङ्मुडखाड़ितम्, शयाबड्दकदम्वकं मगकुलं रोमन्यमभ्यसतु। विश्रव्धैः क्रियतां वराइपतिभिमुखाच्ति: पखले, विश्ान्तिं लभतामिदृस् शिथिलव्याबन्धमस्द्दनु: ।। अत्र कारकसय। (विश्रब्धा रचयन्तु मूकरवरा मुसा- चतिमित्यदुट्टम्।) अकलिततपस्तेजोवीर्य्य प्रथिस्त्रि यशोनिषा- ववितथमदाभाते रोषान्मुनावभिषावति। अभिनवधनुर्व्विद्यादर्पचमाय च कर्म्मण सुरति रभसात्माणिः पादोपसंग्रहणाय च (८२)। भत्व क्रमस्य, पादोपसंग्र्णायेति पूर्व वाच्म्। एव- मन्यताप्यनुसर्त्तव्यम्। अ्रविद्यमान: क्रमो यत्र (८२), यथा, इयं गत सम्प्रति शोचनीयतां समागभप्रार्थनया कपालिन: ।

(50) अन्यथा वाख्यातप्रक्रमभङ्क:स्यादिति प्रसङ्गादुत्तम्। (८१) अकलितः कपरिमितः। प्रथमद्दितीयपादार्थौं यथाक्रमं प्राद- पहपधनराकर्षगायो्हवेत, कति तनिहेभक्रमेगोव निर्डेगो युक्तः ।

प्रत्यायकत्वेटप्यनौचिते स्थानसयपदता, अर्थक्रमस्थानौचित्ये त इष्कमल्म्, उप- क्रमोक्तकमस्योपसंहारे भङ्गे प्रक्रमभङ्क दल्देतेषां भेद: ।

Digitized by Google

१७२ काव्यप्रकाशः ।

कला च सा कान्तिमती कलावतः, त्वमस्य लोकस्य च नेतकौमुदो।। अत्र त्वंशब्दानन्तरं चकारो युक्कः। यथा वा, शक्तिर्निसविंशजयं तव भुजयुगले, नाथ! दोषाकरत्री- वक्ना, पार्खे तथैषा प्रतिवसति महाकुट्टिनी खङ्गयष्टिः। आ्रज्जयं सर्व्वगा ते विलसति च पुनः, किं मया वृद्दया ते, प्रोच्येवेतं, प्रकोपा च्कशिकरसितया यस् कौर्च्या प्रयातम्(८३)।। अत्र दत्यं प्रोच्येवेति न्याय्यम् ।-तथा, लग्नं रागाटटता- सेत्यादौ इतिश्रीनियोगाढिति वाच्यम् ।। 'अमतः' प्रऊृतविरुद्ः (८४) परार्धो यत्र, यथा, राममन्यथशरेण ताड़िता दुःसहेन हृदये निशाचरी। गन्धवद्रुधिर चन्दनोचिता जीवितेशवसर्ति जगाम सा । पत्व प्रकते रसे विरुद्दस्य उङ्गारस व्यञ्तकोऽपरोडर्थः।।

पस्थापयन्ति। (८४ ) प्रऊ्यतविरुद्ध: प्राकरगिकरसादिमतिकूल:, परार्थः रसादिकृप- व्यङ्नार्थो यत्र तदिति। (पराधः नतु वाच्याथे दरति प्रतिकूलविभावादि- पहाद्वेदः ।) 'तयौ बृङ्गारबीभत्ौ, तथा वोरभयानकौ। रौद्राह्ुतौ, तथा हासयकरुगौ बैरियौ मिथः दति।

Digitized by Google

सप्तम उल्लास: । १७३

चर्थदोषानाह, अर्थोऽपुष्ट: कष्टो

सन्दिग्धो निर्हेतः

अनवोक्कत: सनियमा- नियमविशेषाविशेषपरिष्टत्ताः ॥८॥ साका्कोऽपद्युक्त सहचरभिन्नः प्रकाशितविरुङ्धः । विध्यनुवादायुत्त-

दुष्ट इति सम्वध्यते। क्रमेणोदाहरणम्,

न बाधन्त इत्यपुष्टाः, न त्वसङ्गता: पुनरुका वा (८पू)।।

(८५) अत्न अातिविततत्वमतिविस्तीर्गातवं व्ृहदाकारत्वमिति यावत् (नत दीर्घत्वम्)। गगनरुद्वार एव त्रमहेतने तलतिविततत्वं सरगित्वक्चोपयुज्धते। एवं मरुदल्लासितेत्यादावि। [नन्वेवं चेत्, अनिविततत्वादि हेतुगरभविशेषण- तथा सरूपविभेषसृतया वाल्राभिप्रेतम्? आध्ो अप्रसिद्धि, द्वितीये गगन-

Digitized by Google

१७४ काव्यप्रकाशः।

सदा मध्ये यासामियममतनिव्यन्दसरसा सरखत्युद्दाभा वति बडमार्गा परिमलम्। प्रसादं ता एता घनपरिचिता: केन महतां महाकाव्यव्योक्ति सुरितमचुरा यान्तु रुचय: (८६)।। पत्न यासाङ्कविरुचीनां मध्ये मुकुमारविचित्रमध्यभात्मक- विमार्गा (८७) भारती चमत्कारं वहति, ताः गम्भीरकाव्य- परिचिता: कथमितरकाव्यवत्प्सन्न्ना भवन्तु; यासामादित्य- प्रभाणां मध्ये विपयगा वहति, ता मेघपरिचिता: कथं प्रसन्ना भवन्तीति सङ्पार्थ: (ट) ।।

स्यातिविततत्वम् अग्नेरौष्णामिव प्रसिद्धत्वात् प्राप्तभेवेति तत्कवने पुनरुक्रिदोष:] दति त न वाच्य, पूर्व्ोक्कस्य पुनरुतिरेव पुनरुक्िनंत पूर्वपाप्रस्यार्धस्यापीति

खुरुपकथनाधं प्रस्ततानुपयोगिनोट प्यर्थस्य विवक्ञायामपुष्टार्थत्वमित्यनयोर्भेद:। (र६) खकाव्यस् गभीराधकतयाट स्फुटार्थत्व्ूव्यमिति समर्थय तुं कस्यचिदुशिरियम्। म्रकृतपच्े रूचयोटभिमायाः, प्रसाद स्फुटतां यान्तित्य- न्वयः। वप्स्तुतपणे सरखती नद, परिमल: सम्बन्ध: (परिगतो मलो यस्यां क्रियायामिति व्युतन्या परिमलं सचत्वं वा क्रियाविभेषयं) म्रसाद: सच्छ्कान्तिता। (८9) वैदर्भीगौड़ोपाङ्चाल्याख्य रीतित्रयवती। (रद) आदित्यप्रभारूमो द्वितीयोटर्यः उपमानं, तेन वह वाच्यार्थस्य उपमा व्यङ्कया। अ.त्र हि विवज्ितार्थः मव्दान्तरेगोपनिबध्यमानोटपि केशेनैव प्रतीयते; लिटादो त गव्दान्तरेय अन्वयान्तरेय वा विव्चितार्थ: सुखेनैव प्रतोयत क्रति भेट्: ।

Digitized by Google

मप्ररम उल्लामः । १७५

जगति जयिनसे ते, भावा नवेन्दुकलादयः प्रक्ृतिमधुरा: सन्तेवान्ये,मनोमद्यन्ति ये। मम तु यदियं याता लोके विलोचनचन्द्रिका नयनविषयं, जन्नमन्येकः स एव महोत्सवः ।। अ्ब्नेन्दुकलादयो यं प्रति पस्पशप्रायाः स एव चन्द्रिका- त्वमुत्कर्षार्थमारोपयतीति व्याहतत्वम् (८२)।। ऊतमनुमतमित्यादि, अबार्जुनाजुनेति (20) अवद्धिरिति चोत् सभीमकिरी- ठिनामिति किरीटिपदार्थ: पुनरुकः। यथा वा, पस्त्वालावलीढ़प्रतिबलजलवेर न्तरौर्वयमाण मेनानाये स्थितेऽस्मिन्म पितरि, गुरौ सर्व्वधन्वीखवराणाम्।. कर्णालं सम्भामेण, व्रज ऊप ! समरं, मुझ हार्टिक् ! ङ्गाम्, ताते चापद्वितीये वह़ति रणधुरं को भयसावकाशः । त्र चतुर्थपादवाक्यार्थः पुनरुकः॥ भूपालरत्न ! निर्देन्यप्रदानप्रसृतोत्सव! । विन्वाणय तुरङ्गं मे, मातङ्रं वा महालसम् ॥ (दुष्क०) प मातङ्रस्य प्राङनिर्देशो युक्कः ।।

(र६) पस्पशमाया: तककपायाः। 'उत्कर्षों वाटमकर्षो वा माम्यसेव निगद्यते। तस्थैवाथ तदन्यस्षेत् व्याहतोटर्थसदा भवेतु' दूति। (20) अर्जुनं सम्बोध्य वैर्भवद्धिस्ेमामित्यनेन किरोटिपदार्थस्यार्वर्जुनस्योते:।

Digitized by Google

१७६ काव्यप्रकाशः ।

खपिति यावद्यं निकटे जन:, खपिमि तावदहं, किमपैति ते। तदपि साम्प्रतमाहर कूर्परं त्वरितमूरुमुदृश्वय कुश्चितम् ।। (ग्रा०) -एषोडऽविदग्घः॥

ऋत्र प्रकरणाद्यभावे सन्देषः (शान्तसङ्गार्यर्यन्यतराभि- धाने तु निश्य:) । म्टह्ीतं येनासी: परिभवभयान्त्रोचितमपि, प्रभावाद्यस्याभून्त खलु तव कच्िन्न विषय: । परित्यकं तेन त्वमसि सुतशोकान्त्र तु भयात्, विमोच्ये शस्त्र ! त्वामइमपि, यतः खस्ति भवते।। चत्र शस्त्रमोचने हेतुर्नोपात्: ।। दूदन्ते केनोतं कथय कमलातङ्कवदने! यदेतम्मिन् हेम्त्र: कटकमिति धत्से खलु धियम्। ददं तद्दुःसाधाक्रमणपरमास्त्रं सृतिभुवा तव प्रीत्या चक्रं करकमलमूले विनिह्हितम् ।। अतर कामसय चक्रं लोकेप्रसिङ्रम्। यथा वा, उपपरिसरं गोदावर्य्याः परित्यजताध्वगा: ! सरणिमपरो मार्गसावङ्गवद्विरिह्ेष्यताम्।

Digitized by Google

सप्नम उल्लासः। १७७

दूह हि विहिती रक्ताशोक: कयापि इताशया

पादाघातेनाशोकस्य पुष्पोज्गमः कविषु प्रसिल्लो न पुनर- ङुरोङ्मः । (सुसितवसनालङ्कारायां कदाचन कौमुदी- महसि सुदृशि खैरं यान्त्यां गतोऽस्तमभुद्विघुः। तदनु भवतः कीरतिः केनाप्पगीयत येन सा प्रियम्टहमगान्मुकाशङ्गा, क् नासि शुभप्रदः ।। अत्ामूर्त्तापि कीर्तति: ज्योत्स्तावत्प्रकाशरूपा कथितेति लोकविरुङ्मपि कविग्रसिद्हैर्न दुट्टम् (६१)।) सदा खातवा निशीथिन्यां सकलं वासरं बुधः। नानाविधानि शास्त्राणि व्याचषटे च ऋणोति च ।। (वि०वि०) ग्रहोपरागादिकं विना रातौ खनानं धममशास्त्रेण विरुद्हम्। अनन्यसटशं यस्य बलं वाहो: समीच्चते। बाड् स्यानुसतिसस्य (८२) सत्यं सा निष्ययोजना।। 4 एतत् अर्थशास्त्रेण।

(६१) एवञ्च लोकविरुद्धस्यापि कविसमयप्रसिद्धिविरोधएव दोषः । (६२) सन्विविग्हयानासनद्वैधसंश्रवाः षट्। षाड्गुरयमिति खार्धे व्ज। ब

Digitized by Google

१७८ काव्यप्रकाशः ।

विधायं टूरे केयूरमनङ्गाङ्रणमङ्गना।. बभार कान्तेन ऊतां करओोज्जेखमालिकाम्।। अत्र, केयूरपढे नखचतं न विहितमिति, एतत्कामभाखेय।

दुःसाधसिद्टिसविधं विदवद्िदूरे। आसाद्यन्न्भिमतामधुना विवेक- ख्यातिं समाषिधनमौलिमणिर्निविमुक्त: (२३) ।। अत्र, विवेकख्यातिसतः सम्प्रन्तातसमाधि: पश्चाद्संप्र- जातसतो मुक्तिरनतु विवेकख्यातौ, एतत् योगशास्त्रेष। एवं विद्यान्तरैरपि विरुद्दमुदाह्ार्ययम्॥ प्राप्ता: श्रियः सकलकामदुषासतः किम्, दत्त' पद शिरसि विद्विषतां ततः किम् । सन्तर्पिता: प्रणयिनो विभवैखतः किं, कल्पं स्थितं तनुभ्टतां तनुभिसतः किम्। अत ततः किमिति न नवीकतम् (६४)।

डानि। दुःसाधाया इःप्राप्यायाः विज्ेः भत्तर्मुकर्षा सविधं निकटस्थितं पुरु-

योभदज्ानम् । (a४) भङ्गान्तरेय निर्हेश्यत्व नवोळवतत्वम्। किं ततः इत्यव 'बिं वम्मात'-इत्यादिरमेय शव्दपरिवर्त्तनेटमि उत्कर्षान्तराभावात् अानवोक्यतत्व- मिति कषितमदात् भेद: ।

Digitized by Google

सप्नम उल्लास: । १७६

(तज्ु यथा, यदि दहत्यनलोऽन किमसुतं, यदि च गौरवमद्रिषु किं ततः। लवणमख्ु सदैव महोदयेः, प्रक्ृतिरेव सतामविषाढिता ।।) यत्ानुल्लिखिताख्यभेव निखिलं निर्म्भाणमेतद्विषे:, उत्कर्षप्रतियोगिकल्पनममि न्यक्वारकोटि: परा। याता: प्राणभतां मनोरयगतीरुल्लड्म यत्सम्पद:,

भत्, छयामात्रमणीलतापमसु मणोस्तस्याश्मतैवोचितेति सनियमत्वं वाच्यम् (६६)।। वक्कामभोजं सरसत्यधिवसति सदा, शोप एवाधरसे, बाज्: काकुत्सवीर्य्यस्ृतिकरणपटुर्दचियसे ससुद्रः। वाडिन्यः पाशमेता: चणमपि भवतो नैव सुखत्यभीच्ां, सच्छेऽन्तर्मानसेऽस्म्रिन् कथमवनिपते! तेऽखुपानाभिलाषः॥ भत्र शोण एवेति नियमो न वाच्य: (६७)।।

(e५) चिन्नामगोराभासेनैव मणोकतै: पाषायैः सह चिन्नामयोर्गयाने चिन्तामगोरेव वरं पाषागात्वमस्त, तेषान्त मगित्वमिति सोपहासोकिः। (६६) सनियमोकी हि कारगान्तरव्यवच्छेदेन पाषागानां निन्दाति- भयः प्रतीयते। अर्थविभेषस्य विवचितत्व2पि ततप्रतिपादकपदानभिधाने न्यूनपदत्वानभिहितवाच्यते दोषो, वतएव तौ भन्दगती, अर्विभेषाविवच्चा- यान्त व्ययमिति भेद: । (८9) अधविभेषानरिव चायां अधिकपदत्वं विवच्ायां तु अयमिति भेद:।

Digitized by Google

१८० काव्यप्रकाशः ।

शामां शामलिमानमानयत मोः! सान्ट्रैमेसीकूर्चकैः, मन्त्रं तन्त्रमय प्रयुज्य हरत सेतोत्मलानां त्रियम। चन्द्रं चूर्यायत चणाज्च कणभः लत्वा शिलापट्टके, येन टूट्टमहं चमे दश दिशखद्दक्कमुद्राङ्गिता: (६८)।।

भत्र ज्योत्स्तीमिति साभाविशेषो वाच्य: ।

रल्नान्यभूनि मकरालय ! माऽवमंसाः । किं कौसुमेन विहितो भवतो न नाम क्षे

याज्ञाप्रसारितकर: पुरुषोत्तमोऽपि।। चन्र, एकेन किं न विच्ितो भवतः स नामेति सामान्यं

प्रस्ततोत्कर्षामकर्षयोरनुमयोगिनि खरूपकथन एवापुटत्व, व्ययन् प्रद्ञतापकरषे सरूपकथनाभावेटपि च भवनोति भेदः। तथाहि शोग एवेति नियमनेटन्य-

मकथनम्। (ह) विद्यालभञ्चिकारया विद्याधरमल्लदेवस्येयमुक्तिः। ख्यामा रातरिः। कूजकैस्त्विकाभिः। तन्त्रम् औ्रषधं। मुद्राङ्क: (अन्यसम्पर्कादप- रव समुदूतं चिह्लं मुट्राङ:) जातो यास, ताः ; चिन्नोपनीतां तां दिनु पश्यतो मम उद्दोपका एते प्रतिबन्धकायन्तेट तस्तानपहरत इतिभाव: । (ec) यथामृते कौस्तभमालस्योपकार कतवे नान्यावमानननिषेधहेत्वनव- गम: । एवेनेति पाठे व भेदानवगमाद्दोष:।

Digitized by Google

सप्तम उल्लास: । १८१

पर्थित्वे प्रकटी ऊतेऽपि न पालप्राप्तिः प्रभो:, प्रत्युत द्रुत्न्दाशरथिर्विरुद्धचरितो युत्तस्या कन्यया। उत्कर्षन् परस्य, मानयभसोर्विश्रंसनं चातनः, सव्रीरत्स्ष जगत्मतिर्दशसुखो देव: कथं सव्ते ? ॥ भत्र खवोरत्नमुपेचितुमित्याकाङ्गति। नहि परसेत्यनेन सम्न्धो योग्य: (१००) ।। पाज्ञा शक्रशिखामणिप्रपयिनी, शास्त्राणि चच्तुर्नवं, अत्तिसूंतपतौ पिनाकिनि, पदं लङ्कतिदिव्या पुरी। उत्पत्तिर्द्रुह्टिणान्वये च, तदहो! क्वेहग्वरो लभ्यते! साच्चेदेष न रावणः, कतुपुनः सर्व्वत्र सरवे गुणाः ।। भत्र साच्चेदेष न रावण इरत्यत एव समाप्यम (१०१)।

(१००) नहि उपादेये स्त्रोरलेटमर्षसमभवः, किन्त तद्ुमेक्षायामिति।

स्ेत्यस्य जनितान्वयतया, बातान दत्यनेन व्यवहिततया च पुनरन्वयायोगात्। वत परस्थेति पदं वा उभेचितमिति वा अन्यद्दा किममि मदं कल्पामिति नियमाभावात् विवचितप्रतीतिविरह्ो दूषकतावीजम्। (१०१) यत्र यद्भिधानं विवच्चितमतोतिविघटकं ताडेटनुप्रयुक्ने खथाने तदभिधानम् अपदयुक्तता, यथोदाहरगो, सान्नेदेष न रावरा द्रत्यनन्तरं क नु पुनरित्याद्यभिधानं समाधाने पर्यवस्यत् रावरस्य त्याज्यत्वप्रतीति स्थमयति। मकाशितविरुद्धेटर्थस्य नाभिधानं नवा विवचितप्रतीतिप्रतिरोध:, इत्यनवोभेंदः। केचिन्तु अपद्मुक्तनामाटयं दोष इति वदन्ति।

Digitized by Google

१८२ काव्यप्रकाशः ।

खुतेन बुद्धिर्व्यसनेन सूर्खता, मटेन नारी, सलिलेन निब्गा। निग्रा शशाङ्न, प्ृति: समाधिना, नयेन चालङ्ियते नरेन्द्रता ।।

योर्भिन्नत्वम् (१०२) ।। लग्नं रागाटताङ्त्यत विदितं तेऽस्वित्यनेन श्रीखम्मादप- सरतीति विरुद्धं प्रकाश्ते (१०३) ।। प्रयत्नपरिबोषितः सुतिभिरद्य शेषे निशा- मकेशवमपाएडवं भुवनमद्य निःसोमकम्। दूयं परिसमाप्यते रणकथाउद्य दो:शालिनास, अपैतु रिपुकाननातिगुरुरद्य भारो भुवः (१०४) ।। चतर शयितः प्रयत्नेन बोध्यसे इति विधेयम्। यथा वा, वाताहारतया जगद्विषधर राखास्य निःशेषितं,

(१०३) सहचरितानां हि प्रायम ऐकरूप्येय सर्व्वेषाम् उपादेयत्व'हेयत्व' वा प्रतीयेत, एतदेव दूषकतावोजम् । (१०२) यथा च विरुद्ध प्रकाश्यते, तथोक्नं माक (१६७)। (१०४) गेषे कति क्रियापदम्। गयितो हि बोष्यते, न त बोधितः येते। विधेयाविमरषे विधेयतया विर्वाश्तस्य्र विधेयत्वेनानवगमः, काल त विधातमनुचितस्य विधानमित्यनयोभेंदः ।

Digitized by Google

सप्तम उल्लास: । १८

तेऽपि क्रूरचमूरुचमांवसनैर्नीता: चयं लुब्धकः, दमभस्य सरितं विदन्तपि जनो जालो गुणानीहते (१०५)।। त्र वाताहारादितयं व्युत्क्रमेव वाच्चम्।। अरे रामाहसामरण! भसलन्रेणिशरण! सरक्रीड़ावीड़ाशमन! विरहिप्रापद्मन !। सरोइंसोत्तंस ! प्रचलद्ल नीलोत्पल! सखे! सखेदोऽइं, मोहं सथय, कथय, क्वेन्टुवदना?।। अत् विरहिप्रापद्मनेति नानुवाद्यम्।। लग्नं रागाटताज्ोत्यादि, अत्र विदितुं तेऽस्वित्युपसंहतोऽपि तेनेत्यादिना पुन- रुपात्त: (१०६)।।

(१०५) दम्भस्य परापकाराद्यसत्फक्षाभिसन्धानपूर्व्वकधर्म्ाचरयरूप- कामव्स्य स्फरितं विश्वव्यापित्वम्। सयान्धाम्मिकत्वादीन ईहते सम्भावयति, अर्धात् जनेषु। सव्व एव दुरभिसन्विपूर्व्वकभेव धम्मेंर कर्म्मानुतिष्ठन्ति, न त धर्म्मबुद्धता, द्रत्यधार्म्मिका एव सव्जें दृति चतर्थपाद्तात्मर्यार्यः, एव एवार्थ: पाद्लयेगा समथितः, एवञ्र जगत् निःभ्ेषयितुं वाताहार: खीक्वतः, तान् यसितुमम्वकणिकाव्तमङ्गीङ्वतं, तान् चयं नेतं चम्मेवसनं स्टहीतमितिरीत्या असदभिसन्धिपु्व्यकधम्ाचर यामेव विधातमुचितमिति तदन्यधाभावात् दोषः । यथासृतवृटच्यनुसारिरास्त महगचम्मवसनं मेघतोयकणिकापानं वायुभचगत्च यथोत्तरं तीव्रमिति तत्कृमेग विधिर्युक्तः न त अन्यथेति, एतदेव व्युतकम- विधानमित्याङ्डः । (१०६) क्रियाकारकान्वयेन निराकाङतया समाप्रेटपि व्याकये पुनः कारकान्तराभिधानं त्यकपुन:खोकतल, ययोदाहरयो, न किश्चिद्पायती-

Digitized by Google

१८४ काव्यप्रकाशः ।

इन्तुमेव प्रटत्तस सब्वस्य विवरौषिय: । यथाऽशु जायते पातो न तथा पुनरुन्तिः ।। भत पुंव्यञ्जनस्यापि प्रतीतिः। यत्रैको दोपः प्रदर्शितसत्र दोषान्तराखपि सन्ति, तथापि तेषां तत्राप्रक्वतत्वात्पकाशनं न लतम्। कर्ावतंसादिपदे कर्ादिध्वनिनिम्मिति: (१०७)। सन्निधानादिबोघार्थम्; अवतंसादीनि कर्णाद्याभरणान्येवोच्यन्ते, तत्र कर्णादि- शब्दा: कर्णादिस्थितिप्रतिपत्तये, यथा, अस्या: कर्णावतंसेन जितं सव्ें विभूषणम्। तथैव शोभतेऽत्यर्थमस्या: त्रवणकुएडलम् ।।

आययुर्भ्टङ्रमुखरा: शिरःश्ेखरशालिनः ।।

न्यन्तेन कर्म्मकारकेय विदिक्रियान्वये समाप्रेटपि अत्येभ्य दत्यादिना पुनः कर्म्यकारकाभिधानम्। समाप्रपुनरान्ते त पूर्ोक्तस्ेव कारकस्य विश्येषय- दानमिति भेद्: । (१०७) ध्वनि: भब्दः, निर्मिति: प्रयोगः । (१०८) तया च मतीत्या कावतंसादे: खरपतो न जेन्ता, किन्त वास्या: कर्णादिस्थित्या इति ववगस्यते, तद्वगमे च वर्णनोयाया उत्कर्ष: ।

Digitized by Google

सप्तम उल्लार: । १८५

विदीर्शा भिसुखारातिकराले सङ्गरान्तरे। धनुज्याकिणचि्नेन दोष्णा विस्ुरितं तव।। ऋत्र धनुःशब्द आारूढ़त्वावगतये। (अ्न्यत्र तु,

काराग्टहे निर्जितवासवेन लङ्गेखरेणोषितमाप्रसादात्।। -दूत्यत् केवलो ज्याशन्दः 1)

मुत्ताहारेण लसता इसतीव सनइयम् (१०२)।।

सौन्दर्य्यसम्पत्, तारुएयं यस्यास्ते, ते च विश्रमाः । षट्पदानपुष्पमालेव, कान्ताकर्षति सा सखे! । अत्नोत्कृष्टपुष्पविषये पुष्पशब्द:, निरुपपढो (११०) हि मालाशब्द: पुष्पसनमेवाभिषसी ।। स्थितेष्वेतत्ममर्थनम्॥१० ॥

न खलु कर्णावतंसादिवज्जधनकाश्चीत्यादि क्रियते। जंगाढ मधुरां वाचं विभदाचरशालिनीम्।

(१६) हारो मुकाव्लाविति विश्वः 1हार एव सनदयस हास: । (११०) निरुममट्: विभरेषगरहितःः । भ

Digitized by Google

१८६ काव्यप्रकाश:।

"गतार्थस्ापि विशे्यस विशेषणदानायें करचित्मयोग: कार्य्यः" दूति न सुक्तम् (१११)। सुतत्वे वा,

पादाभ्यां दूरमध्वानं व्रजन्नेष न खिद्यते (११२)।।

ख्यातेऽर्ये निर्हेतो- रदुष्टता- यथा, चन्द्रं गता पद्मगुणान्न भुक्के, पझ्माचिता चान्द्रमसीमभिख्याम्। 1

उमामुखन्तु प्रतिपद्य लोला द्विसंन्नयां प्रीतिमवाम लच्मी:।। 4 अत रात्रौ पद्मस्य सङ्कोच:, दिवा चन्द्रमसच निष्यभत्वं लोकप्रसिद्धममिति 'न मुङ्गे -इति हेतुं नापेचषते॥

(१११) सिद्धाविति हेतौ सप्नी, ब्स्य न युक्तमित्यमेनान्वयः। गतार्थस्य मदान्नरेगोक्तार्यस्य। वयं निष्कर्ष:, जगादेति क्रियया उत्तायर्वामि वाच- मित्यस्य नानर्धक्यां मधुरामित्यादिविश्रेषगदानाथें तदुमादानादिति वामनमतम्। मधुरं विभदाचरं जगादेतिरीतया क्रियाविभेषसतया विवचिताथप्रतीतिसन्- वात् वाचमित्यनथेकमेवेति प्रकामनन्परतम्। (११२) वब चरगवादीति विभ्रेषयां न क्रियाविभ्ेषयाईमिति उत्तर- देशसंयोगानुकूलपादविहर वार्यनेन अजधातना उक्तार्थस्यापि पादाव्यामित्यस्य नानरवकाम् उत्तविभ्रेषमादानार्थमुपान्ततवादिति। तथा चायं सिद्ान्तः, बल्र यद्ुपादानं विना विशेषवादानासन्भवेन विरवाचचवपनोतिविघातसलैव गवार्थ- स्ामि तस्योपादानं दुक, नान्यलेवि।

Digitized by Google

सप्नम उल्लास: । १८७

नुकरणी त सर्व्वेषाम्। सब्ेषां शुिकटुप्रभ्टतीनां दोषाणाम्, यथा, मृगचचुषमट्राच्चमित्यादि कथयत्ययम्। पश्सैष च गवित्वाह सुत्रामानं यजेति च (११३) ।।

दोषोऽ्पि गुखः क्वचित्कचिन्त्रोभौ ।।११।।

कचिद्रुयः (११४), कचिन्तर दोषो न गुएः। तत् वैयाकर- पादौ वक्रि प्रतिपाटी च, रौद्रादी च रसे व्यच्े कषटतव गुणः; क्रमेणोदाइरणम, दीषीवेवोट्सम: कच्िद्रु मटद्योरभाजनम् । क्विप्पत्ययनिभ: कविद्यत सन्निह्िते न ते (११५) ।। यदा त्वामइमट्राचं शब्दविद्याविभारद्म्। उपाध्यायं तदामावं समस्याचन समादम्।।

(११२) अवाट्राचंमिति शुतिकटु, (गौरिति वक्रव्ये) गविति ध्युत- संसति, सलामानमिति अपयुक्तम्। (११४) गयः प्रश्यतोत्कर्पकः । (११५) दोघीवेवीटाम् (१।१।६) दति, झषिति य (१।१।५) इति सूलेग व तव्रिषेध:।

Digitized by Google

१८८ काव्यप्रकाश: ।

वाच्यवशादया, मातङ्गा: ! किसु वलिितैः, किमफलैराड़खरैनखुका :! सारङ्गा :! महिषाः ! मदं वजत किं। सून्येष मूरा न के।

सिन्धुध्वानिनि जक्कृते स्कुरति यत् तङर्जित गर्जितम्।। भत सिंहे वाच्चे परुषा: शब्दा: । प्रकरणवशाद्वा, रक्ाशोक! ऊशोदरी क्व नु गता त्यक्कातुरक्तं जनम् ? नो दष्टेति मुघैव चालयसि किं वातावधतं शिर :? । उत्कराठाघटमानष ट्पद्घटासंघट्टदष्टच्छद- सत्पादाहतिमन्तरेण भवतः पुष्पोजमोऽयं कुतः ? ॥ अत्र शिरोधूननेन कुपितस्य वचसि। क्वचिन्तीरसे न गुणो न दोष:, यथा,

दोर्षाघ्रातानघौघैः, पुनरपि घटयत्येक उल्लाघयन् यः ।

(११६) अन्तैः 'प्रातानि' सधितानि दृहन्ति 'कपालानि' मिरोस्थीनि 'नवकानि' जङ्गाखोनि च यानि, तान्येव क्ररं कपान्ति, कङ्ूणानि, 'तत्मयागि' तह्डलानि 'प्रेद्वितानि' चलितानि यानि भूरिभूषखानि तेषां रवैः। पूर्णं पीवं पद्यात् क्डितं रक्तमेव कर्दमस्तेन 'घने' व्यापे 'म्राम्भार' उत्तरकाये घोरम् उन्लमन्नौ व्यालोलो यौ सनौ तयोभरेग भैरवं भोषयां वपुर्सस्या: 4 सा। अत बीभत्ो रसः ।

Digitized by Google

सप्नम उज्लास: । १८६

दत्ार्षां: सिद्धसंघैर्विदवतु ष्णयः शोघ्रमंहोविधातम्(११७)।। भ्प्रयुत्तनिह्तार्थीं सेषादावदुष्टौ, यथा, येन ध्वसमनोभवेन वलिजित्काय: पुराखीन्ततो ययोद्दत्त भुजङग्हारवलयोगङ्गाञ्च योडवारयत्। यस्याऊ्: शशिमच्छिरोहरद्वति सुत्यस्व नामामरा:, पायात्म खयमन्धकचयकरस्वां सर्वदोमाधव: (११८) ।।

भ्रत्मीलं कचिङ्णः, यथा, सुरतारम्गोभ्ाम, ("धर्थः पदैः मिशुनयेज्च रहसवस्तु"-इतिकामशास्त्रस्थितौ)

(१७) 'षृगिभि:' जुगभासदैः 'अपघनैः' पयैः अर्धाद्वयवैरुपल- च्वितानि, 'घटयति' नूतनावयवः संबभ्नाति, 'उल्लाघयन्' नोरोगीवुर्व्धन 'अन्तः' हृदये दिसया 'घना' निविड़ा या 'टणा' कपा 'तविप्रा' तदायन्ता 'निव्चिन्ना' विम्रविनागिनी 'दत्तिः' व्यवसायो यस्। षृगायः किरणाः अ्रंहो दुरितम्। पन्दचिल्रेटम्न् काव्ये सतोटमिं भावसय न म्राधान्यमिति नीरसत्वव्यपदेशः । (११८) माधवमचे, 'अ्ाभवेन' वाजनाना 'अनः' भकटं ध्वसम् । खस्' वलिजित्काय: 'सतरोनत:' मोहिनीकपतां प्रापितः । 'उड्गन्तभुजङ्स्य' कालि- यसर्मस्य हन्ना। 'रवाना' शब्दानां (नामां) लयो बत्र सा, नामरूपात्मक- जगतो जहागि लय इति वेदान्वविद्नुमतम्। 'बगं' मोबर्डनं 'गां' पृथ्वीं। प्शिनं मथातीति पगिमयो राहो: मिरोहर दति, 'अन्वकानां' यादवाना चयस्य निवासस्य कर्तेत्यर्थ:। भिवपचे सव्वदा उमाधव: । वलिजित्काय: विष्णुशरीरं 'पुरा' विपुरासुरबधकाने 'असीकत:' वागरूपतां प्रामितः । 'अ्रन्वकच्तय:' अन्वकासरस बाभ कत्यर्थः।

Digitized by Google

१६० काव्यप्रकाश: ।

करिइसेन सम्वाधे प्रविश्वान्तर्विद्तोड़िते। उपसर्प्पन् ध्वज:पुंसः साधनान्तर्विराजते (११८)।(बीड़ा०) शूमकथासु,

केदिनि स्वीवरणे सक्िरळमे: कस जायते॥। (जगु०) निर्वाणवैरदहना: प्रशमादरीणाल नन्टन्तु पाएडुतनया: सह माधवेन। रक्तप्रसाषितभुवः चतविग्रहाच खस्था भवन्तु कुरुराजसुता: सभ्त्या: (१२१) ।। अत्न भाव्यमङ्गलसूचकम् । सन्दिग्धमपि वाच्यमहिसा क्चिन्नियतार्थप्रतीतिक्वत्वेन व्याजस्तुतिपर्य्यवसायित्वे गुणः, यथा, पृथुकार्ततखरपालं भूषितनिः श्रेषपरिजनं देव !। विलसत्करेणुगहनं संप्रति सममावयो: सदनम्(१२२)।।

(११६) प्रऊ्वतपचे पुंसो ध्वज: केतः, साधनं सेना। (१२०) उन्तान: वेपरोत्येन स्थितः सच्छून: सोथवान्। (१२१) म्रृतपचे, प्रभमात् मान्त्यवलम्बनात्, 'रक्ा' नुरक्ता मकर्षेग साधिता च भूयै: । 'वतो' निटृत्तो 'विपह्हः' कबहो येषाम्। खस्था निख्चिन्ना इत्यथः । च्थ व परथमात् नागात्, रुधिरेय मणडतभुवः चवभरीराख खगस्था भवन्त दत्वर्थो व्यच्यते। (१२२) कविम के पटथुकार्णं वालानामान्तेखरस् पालं, भुवि उपिता:

Digitized by Google

सप्म उल्लास:। १६१

प्रतिपाद्यप्रतिपाद्कयोन्नसवे सत्यप्रतीतं गुथा:, यथा, पात्मारामा विह्वितरतयो निर्व्धिकल्पे समाधौ, ज्ानोट्रेकाद्विघटितमनोग्रन्यय: सख्वनिष्ठाः । संवीचन्ते कमपि तमसां ज्योतिषां वा परखात्, तं मोहान्व: कथमयममं वेत्ति देवं पुरागम् ।। खयं वा परामर्शे, यथा,

हदि विनिडितरूप: सिद्धिदसद्विदां यः । अविचलितमनोभि:साधकरमग्यमाणः स जयति परिषद्दः शकिभि: भक्िनाथः।। सधमप्रकत्युत्िष ग्राम्यो गुपः, यथा, फुल्लुकरं कलमकूर्रणहं वहन्ति जे सिन्धुवारविड़वा महवललह्ा दे। जे गालिदस मह्िसीदहिणोसरिच्छा:, दे किंच मुद्ध विभ्रदज्यपसूणपुन्जा (१२४) ।। भत्र, कलमकूरमह्िसीदा्िशन्दा ग्राम्या अपि विदूषकोकौ।।

भयिता भूषिता:, विलसत्कानां भूषिकानां रगुभिरित्यर्थः । राजपच्चे द्थूनि कासखरख सुवर्गास्य पात्रागि यत्र, करेशु: इसी। (१२२) पड़विका दश बोड़म या नाघ्य: डरडा-पिड्ग्लाद्यस्तासां चक्रं मगिपूराख्यं (हृदयस्यितं) तन्रष्ये स्थतं चात्मा सरूपं यस। (१२४) पुष्पोत्करं कलमभक्कनिमं वहनन्न ये विन्ुषारबिटया मम वस्-

Digitized by Google

१६२ काव्यप्रकाशः ।

न्यूनपढं वचिदुओो, यथा,

मामामानद! माति ममलमिति चाभाचरोज्वापिनी सुप्ना किं नु!मता नु किं! मनसि किं लीना!विलोना मुकिम!॥ क्वचिन्त्र गुणो न दोष:, यथा, तिष्ेत्कोमवशात्प्रभावपिच्िता! दीर्घं न सा कुप्यति, खर्गायोत्पतिता! भवेन्ययि पुनर्भावार्ट्रमख्या अनः । तां इर्त्तुं विदुषद्धिघोऽपि न च मे शक्का: पुरोवर्त्तिनीं, सा चात्यन्तमगोचरं नयनयोय्यंतिति कोऽयं विधि: ॥ अतर पिहितेत्यतोऽनन्तरं नैतद्यतइत्येतैन्ूनै: पटैविशे- षविधेरकरणान्त गुएः, उत्तरा प्रतिपत्ति: पूर्वा प्रतिपत्तिं बाधतदूति न दोष: (१२५) । अधिकपदं क्वचिडुष, यथा,

कार्य्योन्मुख: खलजनः ऊवतकं ब्रवीति।

भासे। ये गालितस्य महिषीदम: सहच्ा:, ते किज्च मुग्धविचकिल्लमसूनपुन्जा दति स० 1 कलम: शाविधान्य, कुरं भक्गमिति देशी । विचकिस्ठं मललिका। (१२५) उनतरा दीर्घं न सा कुथ्यतीत्वाटिकमा, प्रविमनतिर्ज्ञानं, पूवी

निषेधहेतभूतस्य दोघें न सा कुम्यतीत्यादेरुज्यैय निषेधी वाच्यवत् प्रतीयते, ववस्द्नुपादानं न दोषाय।

Digitized by Google

सप्तम उल्लास: । १६३

तत्साधवो न, न विदृन्ति, विदन्ति, किन्तु, कमे उथा प्रणयमस्य न पारयन्ति । अत्र, विदन्तीति द्वितीयमन्ययोगव्यवच्छदपरम्(१२६)। यथा वा, वद वद ! जितः स शतुः ? न इतो जल्पंच तव तवास्मीति। चितरं चित्रम् ! अरोदीद्वाहेति परं मते पुत्रे।। -दूत्येवमादौ हर्षमयादियुत्त वक्करि (१२७) ।। कथितपदं कचिड्यः, (जाटानुप्रासे, अर्थान्तरसंक्र- मितवाच्े, विहितस्यानुवाद्यत्वे च) क्रमेणोदाहरणम्, सितकरकररुचिरविभा विभाकराकारधरणिधरकीर्त्ति: । पौरुषकमला, कमला सापि तवैवारित नान्यस (१२८) ।। (लाटा०) ताला जाशन्ति गुणा:, जाला दे सच्िच्यएह्िं घेप्यन्ति।

होन्ति कमलाडूं कमलादं (१२६)।। (घर्था०)

(१२६) साधव एव विदन्ति नान्ये ऋत्यर्घपरम्। (१२७) "विस्त्ाये च विवाढे च तथा दैन्ये2वधारये। प्रसादने तथा हमें वाक्यमेकं दिरुच्यते" दति। (१२८) पराक्रमलच्मी: ल्गीय्ेतयथ:। (१६) तदा जायन्ते गया:, यदा से सहद्यैर््टख्चन्ने । रविकिरया-

Digitized by Google

काव्यप्रकाशः ।

जितेन्दियत्वं विनयस् कारणं, गुणप्रकर्षो विनयादवायते। गुणप्रकषण जनोनुरव्यते, जनानुरागप्रभवा हि सम्पद्: ।। (वि०अ०) पतत्प्रकर्षभपि कचिद्ुप, यथा, उदाहते १५४८्ृ०]प्राग- प्राप्तत्यादौ (१३०) । समाप्तपुनरात्ं कचिन्न्र गुणों ने दोष, (यत्र न विशेषणमातदानाथें पुनर्ग्रहणम्, अपि तु वाक्या- न्तरमेव क्रियते), यथाऽल्रैव प्रागप्राप्नतादौ(१३१)। अप- दस्थसमासो कचिद्रणः, यथा, उदाहते१८२ष०रक्ाशोंके- त्यादौ (१३२) । गर्भितं तथैव, यथा, होमि अवहत्यिअ्ररेहो पिरङुसो श्रह विवेअरडिय्योवि।

नुव्टहीतानि भवन्ति कमलानि कमलानीति सं०। द्वितीयकमनपद विकाश-

(१२०) अत्र हि चतथें माढे क्रोधाभावात् मटगामेव मदं युक्तम् । (१२१) अस्य दूषकतावोजं हि जनितान्वयस्य पुनरन्वये निराकाङ्कता, सा च वाक्यान्तरकरगो न भवति, तल जनितान्वयेन वेनास्यनन्वयात्; विशेषमदाने त तेन विभेषरोन पुनरन्वये, जनितान्वयस्य विभेष्धस् माका- कंति दोष:।

उद्दोपकं प्रति कोममुत्कर्षयन विप्रलम्भमेव पुष्णातोति गयः।

Digitized by Google

सप्नम उल्लास: । १८५

सिविशोवि तुमन्ति पुणो पत्तिष्ि भत्तिं या पसुमरामि (१३३) ।। भत्र, प्रतीष्ीति मध्ये, दृढ़प्रत्ययोत्पादनाय । एवमन्य- दपि लच्चाल्लत्चम् (१३४) ।। व्यभिचारिरसस्थायि- भावानां (१३५) शब्दवाच्यता। कष्टकल्पनया व्यक्ति- रनुभावविभावयोः ॥१२॥ प्रतिकलविभावादि- ग्रहो दीप्ि: पुनःपुनः । अकाराडे प्रथनच्केदौ (१३६),

(१२२) भवाम्यपहत्तितरेखो निरहुयोटय विवेकरहितोटपि। सप्नेपि त्वयि पुनः प्रतीहि भक्ि न प्रह्मारामोति सं०। अमहसितता रेखा मर्यादा येन सः । बङुशोटनुरोध: । (१२४) अ्ान्यत् अदोषत्वादि, लच्छात् उदाहरगात्, लच्यम् निरुपणीयम्। (१२५) सिद्धान्त रसस्य व्यरखादात्मकस्य सामाजिकनिष्ठतया अवा- च्यतया च रसशव्देनाल्र व्राखाद्यमानोटनुभावादिसम्बलित: स्ायिभाव उच्यते, रसादिशब्दस्य तत्नव पत्ेः, निविधेषणस्थायिभावस्य खनन्दवाच्यतायां वटतीयो दोषः, रत्यादिपदानां केवलरत्यादावेव मते: दति नाभेद: । (१२६) म्रथनच्करेदौ रसस्ेव।

Digitized by Google

१९६ काव्यप्रकाशः ।

प्रछ्वतीनां विषर्य्ययः ।

रसे (१३७) दोषा: खुरीदृशाः ॥ १४ ॥ खशब्दोपादानं व्यभिचारिणो (१३८) यथा, सवीड़ा दयितानने, सकरूणा मातङ्गचर्म्म्ाम्बरे, सत्रासा भुजगे, सविसायरसा चन्द्रेमृतखन्दिनि। सेषा जहसुतावलोकनविधौ, दीना कपालोदरे, पार्ववत्या नवसङ्गमप्रणयिनी दृष्टिः शिवायास्तु वः।। अत व्रीड़ादीनाम्, (व्यानमा दयितानने, सुकुलिता मातङ्गचर्माम्वरे, सोत्कम्पा भुजगे, निमेषरहिता चन्द्रेमत- खन्दिनि। मोलद्भू: सुरसिन्धुदर्शनविधौ, न्ाना कपालोदरे -दूत्यादि तु युक्तम्) ।। रसस्य खशब्देन यङ्गारादिशब्देन वा वाच्यत्वम्, कमे- गोदाहरणम्,

नेतयो: छतवतोऽस् गोचरे काप्यजायत रसो निरन्तरः।।

(१२७) 'रसे' रस्ते-द्रति व्युत्मच्या रसभावादिमालरे आ्रखाद्यमाने। (१२८) अलेदं दूषरावीजम् -सर्ति सम्भवेट नुभावादिनाट मिव्यक्वावेव चम- त्काराखादयोकत्कर्ष:, तत्र वाच्यत्वे व अगूढ़त्वापन्तेसयोरपकर्ष दति। एवञ्ज यत्र यस्थानुभावादिना स्फुटतरं नाभिष्यक्किससवः, तत तस्य वाच्यत्वेदि

Digitized by Google

सप्तम उल्लास: । १६७

भालोक्य कोमलकपोलतलाभिषिक्क- व्यक्तानुरागसुभगामभिरामरूपाम्। पश्यैष बाल्यमतिवृत्य विवर्त्तमान: ृङ्गारसीमनि तरङ्गितमातनोति। सायिनो यथा, संप्रहारे प्रहरणै: प्रहाराणां परस्परम् । उपत्कारैः स्रुतिगतैरुत्साइस्स्य कोउप्यभूत्।। अत्ोताइख ॥

दिफ्एडले शिशिररोचिषि तख यून:।

व्यक्तसनोन्नतिरभून्नयनावनी सा ।। अत्नोहीपनालम्वनरूपा: यङ्गारयोग्या विभावा अनुभाव- प्य्यवसायिन: स्थिता दति कट्टकल्पना (१३६)।।

न तयोरमकर्ष ति खपदोक्तिन दोष कति [२०२] वच्हति। एवमेषामा- खाद्यत्वएव दोषो नत्वितराङ्ग्ृतयाटनाखाद्यत्वे2पीति। एवं परवापि वाखा - दाभावो दूषयावीजम् । (१२६) अनुभावं पर्य्थवसायवन्ति प्रकरणाद्यनुसन्धानसामेचतया विनम्बे- नावगमयन्ति ये ते। कयं भावः, ताटभचन्द्रनायिकयोरवलोकने2पि सस्य, यूनोररसिकले रतेरनदयस्यापि सम्भवेन प्रथमं तस्य रसिकत्वमनसन्धेयं, ततो रत्यनुभावप्रतीतिरिति विलम्बः । म्रदीपकतस्त 'अनुभावापर्य्यवसायिनः' दति पाठं मन्यमाना 'अनुभावाप्रतीत्या व्राखादापर्ययवसायिनः' द्त्यर्थमाङ्ः ।

Digitized by Google

१६८ काव्यप्रकाशः ।

परिहरति रतिं, मति लुनीते, सवलति भशं, परिवर्त्तते च भूयः । दूति वत विषमा दशाइस देहं परिभवति प्रसभं, किमत्न कुर्म्यः । अत्र, रतिपरिद्वारादीनामनुभावानां करुणादावपि सम्भवात्कामिनीरूपो विभावो यत्नतः प्रतिपाद्य: । प्रसादे वर्त्तख्र, प्रकटय मुदं, सन्तज रुषं, प्रिये ! शुष्यन्त्यङ्गान्यम्तमिव ते सि्व तु वचः । निदानं सौख्यानां चणमभिमुखं सापय सुखं, न सुग्धे ! प्रत्येतं प्रभवति गतः कालहरिण: । अत्र, टङ्गारे प्रतिकूलस्य शान्तसानित्यताप्रकाशनरूपो विभावसत्प्रकाशितो निवदच्व व्यभिचारी (१४०) उपात्तः । णिडयरमगम्मि लोअणपइम्मि पड़िए गुरुषणमज्कन्मि। सच्लपरिहारड़िश्नया वणगमणं एव्व इच्छदि बद (१४१) ।। अत्न सकलपरिहारवनगमने शान्तातुभावौ। (इन्धना- द्यानयनव्याजेनोपभोगायें वनगमनं चेत्, न (१४२) दोषः) ।

(१४०) मृङ्गारे उमात्ततेनास्यासथायितया व्यभिचारित्म्। तेन विभावा- दिना प्रति कूलर सस्याय्युपस्थिया विरोधेन प्रकतरसानाखादम्सङ्ग इति दोषः। (१४१) निभ्टतरमयो लोचनपथं पतिते गुरुजनमध्ये। सकलपरिहवार- हृदया वनगमनमेवेच्ति बधूरिति सैं० । (१४२) निबध्यते कति श्रेषः । तवाते हि सक्गार एव मथ्यवसानं न

Digitized by Google

सप्नम उल्लास: । १६६

दीप्निः पुनःपुनर्यथा (१४३), कुमारसन्भवेरतिविलापे ।। अकासडे प्रथनं यथा, वेणीसंहारे द्वितीयेक्केनेकवीरसं- चये, प्रटत्ते, भानुमत्या सह दुर्योधनस्य श्ङ्गारवर्णनम्१४४)।। अ्रकारडे केदो यथा, वीरचरिते द्वितीऽयेङ्गे कङ्गणमोच- नाय गच्छामीति राघवस्योक्रौ (१४५) । अङ्गस्याप्रधानस्ातिविस्तरेण वर्णनं (१४६), यथा, हहयग्रोवबषे इयग्रीवस । अङ्गिनोऽननुसन्धानं (१४७) यथा, रत्नावल्यां चतुर्थक्के वाम्रव्यागमने सागरिकाया विस्मृतिः ।

त यान्न दति न दोष:। अत, गुरुजनसव्नियौ निभ्धतरमणदर्शने प्रकाश- मङ्या वैराग्यस्यापि सम्भवात् न निभ्टतेत्यादिपदादेव पक्गारप्रतीतिः । (१४२) पुनःपुनर्दीप्निर्दोपितस्यान्तरा विछिधि विछिध सहगाम्, तन्तु अङ्करसादीनामेव्, नत्वक्रिन इति। कुमारसम्भवे, कथ मोहपरायणा मती- व्यादिना दीपितोपि करुयः, काथ सा पुनरेवेत्यादिना पुनर्ीपितः । अल्रै- कसय पुनःपुनराखादो वैरस्यायेति दूषणाबोजम्। (१४४) तदानीं करुणवोरादिरेवाखाद्यते न त मङ्गार दति दोष: । (१४५) तद्ुक्िहि व्याजेन निर्गमं प्रतिपाद्यन्ती रामस्यावीरत्वे पर्यथ- वस्यतीति नायके रामे वीररसो नासद्येत दति दोषः। कङ्यामोचनं विवाहद्थमदिनोत्सवभेद्:। (मुट्रितवीरचरिते कक्यामोचनाय गष्कामीति पाठो नासिि) । (१४६) अङ्गस्य प्रतिनायकारदेनायकामेच्षया बज्वराने हि तङ्गत एव रस: प्राधान्येनाखाद्येत, न त नायकगतो प्रधानो रस दवि दोष: । (१४७) प्रधानस्य नायकस्य नायिकाया वा, अयननुसन्धाने तह्गतरस- विचेद दति दोष:।

Digitized by Google

२०० काव्यप्रकाश:

प्रक्तयो दिव्या अदिव्या दिव्यादिव्याच्च, वीररौद्र

शान्ताः, उत्तमाधममध्यमाच (१४८); तत्र रतिहासशोका- द्वुतानि अदिव्योत्तमप्रक्वतिवत् दिव्येष्वपि (१४८), किन्तु रतिः सम्भोगन्टङ्गाररूपा उत्तमदेवताविषया न वर्णनीया, तद्वर्णनं हि पित्रोः सम्भोगवर्णनमिवात्यन्तमनुचितम्। क्रोषं प्रभो! संहर संहरेति यावद्गिरः खे मरुतां चरन्ति। तावत्म व्िर्भवनेत्रजन्मा भत्मावशेषं मदनं चकार। -द्ूत्युक्तवत् सूकुद्यादिविकारवर्जितः क्रोष: सद्य:फलदः

व्येषु तु यावदवदानं (१५०) प्रसिद्धमुचितं वा, तावदेवोप- निवद्दव्यम्, अधिकन्तु निवध्यमानमसत्यप्रतिभासेन, 'नायक- वद्दर्त्तितव्यं, न प्रतिनायकवत्'-दृत्युपदेशे न पर्य्यवस्येत्। दिव्या- दिव्येषु उभयथापि। एवमुक्तस्यौचित्यस् दिव्यादीनामिव

(१४८) प्रक्ृतयो नायकाटयः । दिव्या देवतैकरूपाः (द्रन्द्रादय: ), अदिव्या मानुषैकरूपाः (वत्सराजादयः), दिव्यादिव्याः मानुषरमेाप्यव- तोर्खा देवाः (रामादयः)। ते पुनर्धीरोदान्तादिभेदेन प्रत्येकं चतर्विधा भूत्वा पुनः (गणोत्कर्षापकर्षतद्गभयात्मकेन) उत्तमादिभेदेन प्रत्येकं विधा भूत्वा पटलिंभद्िधा: प्रळ्तय: सम्पद्यन्ते । (२४८) वर्णनीयानीति श्रेष: । (१५०) अवदानं इत्तं कर्म्म मूछें केनाम्यनुधितमिति यावत्।

Digitized by Google

सप्नम उल्लास:। २०१

धीरोदान्तादीनामयन्यथावर्णनं विपर्ययय: (५११)। तलभ- वन् भगवन्नित्युत्तमेन, न अधमेन; सुनिप्रभतौ, न राजादौ; भट्टारकेति नोत्तमेन राजादौ (१५२), प्रक्वतिविपर्य्ययापत्ते- र्वांचम्। एवं देशकालवयोजात्यादीनां वेषव्यवह्ारादिक-

अनङ्गस् (रसानुपकारकस्) वर्णनं यथा, कर्प्पूरमन्जय्ा नायिकया खातना च ऊतं वसन्तवर्णनमनाहृत्य वन्दिवर्णि- तस राज्ञा प्रशंसनम् । 'दूहशा:'-इति(१५३) नायिकापादप्रहारादिना नायक- कोपादिवर्यनम्।

दोनाम थ्यौचित्यस्यान्यथावर्गनं विपर्य्यय दत्यन्वयः । (१५२) अत्ल प्रतिपुस्तकं विभिन्नः पाठ, तथाहि कचित "भट्टार- वेति राजादो परमेत्वरेंति च न मनिग्रभती" इति पाठः, कचितृत्वन्यथा। अयन्त पाठो प्रदीपतट्टीकानुसारी, "तत्रभवन् भगवब्रिन्युत्तमेनैव मयोक्कव्यं, नाधमेन, उत्तमेनाषि मुनिभ्रभ्टतावेव न त राजादौ। भट्टारकेति न राजा- . दावुत्तमेन, किन्त देवादावेव" दति प्रदोपः, "न राजादाविति, ब्धमेन त राजादावेव न मुनिदेवादाविति केचित्" द्वति तट्टीका; यदि 'न मुनिम्र- भती' द्रति दत्तिरेव स्यात्, तदा 'केचित'-इत्यनुपपत्नं स्यात्, स्याञ्च तदा प्रदोपे2पि एतत्मानार्थक: कोटपि पाठः, दत्तेम्छायारूपत्ात् प्रदीपस्। (१५९) एवंविधा वानौचित्यहेतवो रसदोषा भवन्तीत्वर्थपरेण कारि- कायाम् 'ईटयाः'-इतिपदेन एतदक्कं भवति, अनौचित्यहेतवः सव्वें एव दोषा भवन्ति, मरिगश्ितप्रकारस प्रदर्भनाथमुत्न इति परिगाताद्न्यल्र उदाहरति।

Digitized by Google

२०२ काव्यप्रकाशः ।

उत् हि धनिकता,Tf अनौचित्याडते नान्यत् रसभङ्गस्य कारणम्। औौचित्योपनितन्धस्तु रसस्योपनिषत्यरेति (१५४)।।* दूदानीं कचिददोषा अ्पते, इत्युच्यन्ते, न दोष: खपदेनोक्तावपि सञ्ज्वारिसः क्वचित्। यथा, औौतसुक्येन ऊतत्वरा, सहभुवा व्यावसमाना हिया, तैसैवर्यन्धु बधूजनस्य वचनैर्नी ताभिमुख्यं पुनः। हष्टाग्रे वरमान्तसाध्वसरसा, गौरी नवे सङ्गे संरोहत्पुलका हरेण इसता विषा, शिवायासु वः ॥। अ्रत्रौत्सुक्यशन्द दव तदनुभावो न तथाप्रतीतिळत् (१५५)। अतएव "दूरादुतुकम्"(५१ प्ृ०)- इत्यादौ ब्रीड़ाग्रेमाद्यतु-

पसरणादिरूपस्य तथाप्रतिपत्तिकारित्वाभावादुत्मुकमिति क्कतम्॥

(१५४) उपनिषत् वेदमारभाग:, नित्यरससरूपज्रझ्मोपसथापकवेदभाग द्रव रसोपस्थितिनिदानमिति फनितार्थः। (१५५) अतोस्ुक्यस्य ने कोटमि ताटघोटमाधारखोटनुभावादिरस्, येभ उपात्तेन त्यौमुकयामसंभयं प्रतोयेत, वेपि च त्वरादय:, ते नासाधारया:, गुरुजनगञ्जनाभयादिनामि तेषां सम्भवात्, दति तयुकां समदेनोपादीयते, ब्रीड़ादीनान्त मसाधारणानुभावसस्यात् जनभावमुखेनेव उमादानं युत्तम, अतएब अमर कविटू रादुलुकमितिशलोके कतुकामेव केवल सपदेनामिट्चत

Digitized by Google

सप्तम उल्लास: । २०२

बाध्यस्योक्ति: न, न परं दोष:, यावत्प्रकवतरसपरिपोषकत्। यथा, क्वाकाय्ें, शशलत्ण: क्व च कुलम्-(६४ष०)-दत्यादौ, अत्र, वितर्कादीषु उद्गतेष्वपि चिन्तायामेव विश्रान्ति- रिति प्रऊ्लतरसपरिपोष: (१५६) ॥ (पाएड चामं वदनं, हृदयं सरसं, तवालसञ्ज वपुः । श्रावेदयति नितान्तं च्ेतरियरोगं सखि! हदन्तः (१५७)॥

-दूत्यादौ साधारणत्वं पाएडुतादीनामिति न विरुड्धम्।)

ब्रीड़ादीन अनुभावमुखेन प्रतिपाट्यति रा । तेनायं सिद्धान्तः, येषां व्यभिचा- रियां नासाधारगान भावाटिसम्ध्रवल एव खभव्देनोपादीयन्ते न त्वन्ये2पीति। (१५६) वत्र हि प्रतिचरया पूर्ववभागोज्ञानां ग्रमाङ्गमन्वारियां वितर्का- दोनाम्, उत्तरभागप्रतिपादितानाज् मुङ्गाराङ्ट्रसज्जारियामौतु क्ादीनां बध्रो- सरं बाधकतया चरमोतायां चिन्तायामेव वाधकत्वं पय्येवसस्तमिति (विपचज- वात् मैनिकोत्कर्षद्वारा राज दरव) चिन्तोत्कषद्वारा दक्गारस्ेवोत्कर्षदति। स चोत्कर्षः वितर्कादोनां बाध्यतयोक्तावेव भवतीति गुगत्वं। तैख्व बाध्यमानै: भान्तस्य प्रतोत्यनुद्यात् प्रहतम्ङ्गाररसाखाद विघातो नाजीति न दोषत्वमिति। (१५७) सरसं अमरससहितं सानुरागज्ज। 'बेलरियं चेत्रजतरी पर- दाररतेपि च। कन्यदेहचिकित्सार्हेटसाध्यरोगे च जायते' कति विश्वः। वत् 'मागडत्वाद्यनुभावपोषितस्य रोगस्य करुयाव्कतया विरुद्धत्वे2पि विप्रखस्भे समावेद्यात सङ्गभावप्राप्ता दोषत्वाभावः-दति ध्वनिलनातम्। 'एतद्यत्ं,

Digitized by Google

काव्यप्रकाशः ।

सत्यं मनोरमा रामाः, सत्यं रम्या विभूतयः। किन्तु मत्ताङ्नापाड्भङ्गलोलं हि जीवितम् ।। (विरु०वि०) -दूत्यताद्यमह्व बाध्यत्वेनैवोक्तम्। जीवितादपि (१५८)

पानं शान्तमेव पुष्णाति; न पुनः टङ्गारसात प्रतीतिसद-

शान्तषङ्गारयोनेंरन्तर्य्यस्याभावात्, नापि काव्यशोभाकरयम्, रसान्तराद्नुप्रासमात्ाद्दा तथाभावात्।।

पाखडत्वादीनां ('व्याध्युन्ादाद्परमारजाद्यप्रसर गादिभिर्विग्लम्भोट भिनेतव्यः'- इति भरतोक्र्या) रोगस्य विम्रखन्भसाधारयातया विरोधस्यैवासिद्के: कति प्रकाभकन्मतम् । (१५८) मसाक्नापाङ्गेत्यनेन सुङ्गारम्तीत्या विरोधमाशड्क परिहरति जीवितादिति, वयं परिहार:, शङ्गारस्यानुभावाद्यप्तीत्या न एवस्ालेय भृङ्गारम्रतीतिरिति न विरोध:, प्रस्युत उममानतया उमान्तं तब् लस प्रसिद्भ- पुरतवं तदानिभव्यक्च उपसापयत् मान्तमेवोपकरोति, तथाहि, भङ्ुरत्वोपमायां मरसिद्धमङ्करस्येव उपमानतानियमेन, उपमानस्य आतिभय्यनियमेन च तस्य उपमानतया उपादानादेव प्रमिद्धभक्करत्वतदातिभय्ये उपस्ीयेते दवि। असिद्वेति प्रमिङ्भङ्ुरञ्ज तत् उपमानक्ेति तस्य भाव दति विसह्ह: । (१५६) अवत्येवाल मुङ्गारप्रतीतिः, परन्त तया गुड़जिद्चिकान्यावेन शिव्या अभिमुखीतत्य यान्ते निवेशयन्ते दत्यदोषता। यड्ा काव्यभोभानिमि- नमेव तद्ुमादानमतोटदोषता-रूति ध्वनिकारसमाधानं दूषयति न तिवति। सभावादिति विरोधेनेति घ्ेष:। तथाभावात् काव्यशोभासस्वात्।

Digitized by Google

सप्नम उल्लासः । २०५

आ्राथयैकये विरुद्धोयः, स कार्य्यो भिन्नसंशय:(१६०)। रसान्तरगान्तरितः, नैरन्तय्येण यो रसः ॥१६।। वीरनयानकयोरेकान्रयतवेन विरोध इति प्रतिपचगत्वेन भयानको निवेशयितव्यः। शान्तषङ्गारयोस्तु नैरन्तर्य्येण विरोष दूति रसान्तरमन्तरे काय्यें। यथा नागानन्दे, पान्तस्य जीमूतवाहनस, ब्रहो गीतम् ! बहो वादितम् ! -दत्यङ्गुतमन्तरनिवेश मलयवतों प्रति सङ्गारो निबङ्द: । न परं प्रबन्धे, यावदेकस्िमिन्नपि वाक्े रसान्तरव्यवधिना विरो- धो निवर्तते। यथा, भूरेणुदिग्धान्, नवपारिजात-

गाढ़ं शिवाभि: परिरभ्यमाणान्,

सशोगितैः क्रव्यभुजां सुरद्धि: पचैः खगानासुमवीज्यमानान्।

सुगन्धिभि: कल्पलतादुकूलैः ।। विमानपर्य्यङ्गतले निषमाः कुतूइलाविष्टतया तदानीम्।

(१६०) अलाश्त्रयसंश्रयशन्दौ आ्रज्तम्बनाधारोभयपरौ, तेनालम्बनै क्येन विरोधे भिव्रालम्बनतया निवेश्यः, आधारैकोन व विरोधे भिव्राधारतयेति।

Digitized by Google

२०र६ काव्यप्रकाशः ।

निर्दिशमानान् खलनाड़ लौभि- र्बौरा: खदेहान् पतितानपशन्।। अत्र, वीभत्मन्टङ्गारयोरन्तर्वीररसो निवेशित: (१६१) ।। सर्य्यमाणो विरुद्धोऽपि, साम्येनाथ विर्वान्ततः। अङ्गिन्यङ्गत्वमाप्नौ यौ, तौ न दुष्टौ परस्परम् ॥१७।। अयं स रसनोत्कर्षी पीनखनविमर्हनः । नाभ्यूरुजघनस्र्शो नीवीविस्त्रंसन: करः । एतत् भूरित्रवसः समरभुवि पतितं इसमालोक्य तद्दषू- रभिद्धौ; अव पूर्जावस्थासरणम् उङ्गाराङ्ग्रमपि करूणं परिपोषयति (१ ६२) । दन्तेः च्तानि, करजैव विपाटितानि, प्रोद्िन्नसान्द्रपुलके नवतः शरीरे।

(१६१) भू रेगुदिग्धेत्यादिना कर्म्मविभ्येषगोन बौभत्सः, नवपारिजातेत्या- दिना कर्टविभेषगोन शृङ्गारः, अनयोक् निर्हेधक्रमेय प्रतोतिः। एवं भूरेणु- दिग्धत्वादेः, नवपारिजातमालारजोवामितत्वादेख रणोत्माहमूनकतया रगो- त्माहप्रतीत्या वीर रसः । एवज्ज प्रथनो बीभत्मः, ततो वीर:, ततख पड्गार:, तत : पुनवीर दति व्यवधानम्। तेनानन्वर्य्याभावात् बीभतास्टङ्गारवोरविरोध:। वीरस् वलम्वनमत्र प्रतियोड्गा, इङ्गारस त खर्गाङ्गना दति व्रलम्वन- भे दादनयोरप्यविरोधः । "यद्यपि वात् वीर एव प्रधानोट्न्यो च तद्यभिचारि- गाविति न विरोधसयाम्येवमव्यविरोध: सम्भवतीत्युदाहृतम्" दति प्रदोप:। (१६२) भोच्यावस्थायां पूर्व्वावस्थानार पास्य करुणोदीपकत्वात्। नङ्गारा- T क्म्मृत्या युङ्गारोटपि सावः । सृतस्य तस्य प्राधान्येनाखाद्यल्वाभावादविरोघ:।

Digitized by Google

सप्नम उल्लासः । २०७ दत्तानि रकमनसा मृगराजबध्ा जातस्मृ ्टैमुनिभिरययवलोकितानि॥ (१ई३) अत्र कामुकस्य दन्तक्षतादीनि यथा चमत्कारकारीणि तथा जिनस। यथा वा, पर: श्ङ्गारी तद्वलोकनात्सस्पुह्टः तद्दत् एतद्द्दशो मुनय इति साम्यविवचा (१६४) ।। क्रामन्यः चतकोमलाङ्लिगलद्रक्कै: सदर्भा: स्थलीः पादैः, पातितयावकैरिव; पतद्वाष्पाखुधौताननाः ।

दावारिनिं परितो समन्ति पुनरपयुद्यद्विवाह्ा दव (१६५) ।।[१] अतर, चाटुके राजविषया रतिः प्रतीयते, तत करुण दूव (१६२) प्रसूय बुभुचया खापत्यं जिघांसवे सिह्े खशरीरं दत्तवन्तं जिनदेवं प्रतीयमुक्तिः। एकल्र परपरित्रागहर्पात् अपरत्रानुरागात पुलकः । (१६४) व्ङ्गयो: साम्यविवच्तया अङ्िनोरमि रसयो: साम्यं विवच्ित- मितयावाति। अत्र हि प्रकररोन जिनस्य दयावीररस दरव भ्दभकिमहिम्ता शृङ्गारोटपि उपसथीयते, उभयोरेव सिंही आलम्वनं, न च विरोधिनोरनयो- रेकालम्बनतया प्रतोतिसम्भव कति, एवं मुनिभिरित्यनेन मुनिषु भान्त द्रव जात- सृहेरित्यादिना भन्दमक्रिमहिमा मृङ्गारोटपि म्तीयते, न चानयोरेकनेककालं प्रवोतिसन्भव दति विरोधसमभावना। साम्यविवत्तायान्त पटङ्गारस्य उपमान- त्वेन नायिकालग्वनतया, नायकनिष्ठतया, पूव्सिद्धतया च प्रतीतिः, वोरस्य सिंह्यालम्वनतया जिननिष्ठतया च प्रतोतिः, गान्मस्य च मुनिगततवेन तत्का- लोनलेन च प्रतीतिरिति न विरोध:। द्यावोरस् जिमस्य नेटवं कममी विस्मृयज्ञनकमिति नात्राङ्गुतो रसः, नामिच वत्ुर्जिनविषया रतिरत्ाभि- मेतेति वीर एव प्रधान:। (१६५) विवाहाङलाजहोमे प्रायो बधुनाभेताृभी अवस्था भवति।

Digitized by Google

२०८ काव्यप्रकाशः।

वृङ्गारोऽप्यङ्गमिति तयोरन विरोष: (२६६), (यथा (१६७), एडि, गच्छ ; पतोत्तिष्ठ; वद, मौनं समाचर। एवमाशाग्रहग्रस्ैः क्रीड़न्ति धनिनोऽर्थिमि:।। अत, एह्ीति क्रोड़न्ति, गच्केति क्रीड़न्तीति क्रीड़नापे- चयोरागमनगमनयोर्न विरोष: । चिप्तो इसावलग्न:, प्रसभमभिह्तोऽ्याददानाऽशुकान्तं, ग्ङ्गन् केशेष्वपासच्चरणनिपतितो नेचितः संभमेण।

कामीवार्ट्रपराध: सदहतु दुरितं पाम्भवोवः शराग्नि: ।।२ -दूत्यत्न त्रिपुररिपुप्रभावातिशयस् करुणोडङ्रम् (१ईट), A

(१६६) योच्यावस्थात करुगा, विवाहावस्थातय मृङ्गारः, इयोरम्न- योर्नृपविषयक रतिभावे2 कृता, 'एतादमो हि अस्य राज्ज: प्रताप:, येनैषामीडशी वावस्था जाता, येन चैपां पुनर्विवाह उत्पेव्झते' दति प्रत्ययात्। एवझैककार्य्व्य ययोर्नृपम्टत्ययोरियानयो: (खभवतो विरोधिनोरपि) नाव विरोध: प्रसरति। (१६७) प्रधानाक्कभूतवोविरोधिनोरय्यविरोधं हट्टान्ेन द्रड़यति ययेति। (१६८) करुणोट कमिति करुणोद्दीपनविभावस्य त्रिपुरपुरस्त्रीव ्रव्यस्य

करुणोटङ्गमिति पर्य्यवस्यति। एवं पूव्वं परायी यथा करालम्वनादिकम- कार्शीत्, तथेदानीं भराग्निरित्युपमानभावेन, पूर्जावस्थाप्रतोतेरुद्दीपकलेन च मृङ्ग रकरुणङ्ग सत् परम्परया प्रधानस्य भावस्याङ्गमिति विरोधिनोरय नयोः प्रधानेटङ्भावेनाविरोधः । यद्यपि मङ्गारामेचया करुगोटडी, तथापि तल्र प्रकर्ष यामर्य्यवसानं नास्ति, तेनापि भावप्रकर्षखादित्यङ्गमेव तदिति तात्मर्यम्।

i

Digitized by Google |

सप्नम उल्लासः । २०६

तसय तु मङ्गारः; तथापि न करुपी विश्वान्तिरिति तस्याङ्ग तैव। अथ वा (१ई६), प्राक् यथा कामुक ्ाचरति सा, तथा शराग्निरिति टङ्गारपोषितेन करुणेन सुख्य एवार्थ उपोइ्ल्यते। उतं हि, 'गुपः ऊतात्मसंस्कारः प्रधानं प्रतिपद्यते। प्रधानसोपकारे हि तथा भूयसि व्त्तते॥' (१७०) इति।। प्राक् (४उ०) प्रतिमादितरूपस रसस्य रसान्तरेण न विरोष:, नाप्यङ्गाङ्गिभावो भवति (१७१), दति रसशब्देनात स्थायिभाव उपलच्चते ॥

इति काव्यप्रकाशे दोषदर्भनो नाम सप्रम उल्लासः ।।

(१६६) ननु यथा केदे कौदासीन्येन खङ्गनिम्माता तमुत्कर्षयन् वा शिल्पी नाङ, तथा करुगामुत्कर्षयन्पि मृङ्गारो नाङिनिभावेटङ्गमिति केवलकरुग सेष भावाङृतया तल्र मङ्गारस् औदासोन्यादित्यायद्का पच्ान्तरमुपन्यस्यति सथ वेति, यथा केवल: खड्गो न केटेटक् किन्त निपातितः स दति निमा- तयित: छेदेटक्रभावः, तथा केवलः करुणो नालाङ्गतया विवचितः, किन्त इक्गारेगोत्क्षितः सः, दति तदत्कर्षयितुः घटङ्गारस्याङ्गभावो2च्वतः दति सिद्धान्तः। उदाहरणद्येनैतत् प्रतिपादितम्, यत् अङ्गिनि साच्षात् परम्प- रया वा ववत्वमाप्रयोन विरोध दृति। (१०) गणोटङ्ं, संस्कार: उत्कर्ष:, तथा कतात्मसंस्कारतवे। (११) रसस्य बैद्यान्नरसम्पर्कन्ून्यतया रसान्तरस्ेवाप्रटटत्ते: ।

र

Digitized by Google

। त्ट्टम उल्लास: ।।

एवं दोषानुका गुणालङ्गारविवेकमाइ्,- ये रसस्याङ्िनो धर्म्माः शौर्य्यादय द्वात्मनः । उत्कर्ष हे तवस्ते खुरचलस्यितयो गुरा:(१)।।१।। आातन एत्र हि यथा शौर्ययादय:, नाकारस्; तथा, रसस्यैव माधुर्ययादयो गुणाः, न वर्णनाम्। कचित्तु शौर्य्या- दिसमुमचितस्याकारमहच्ादेदर्शनात् 'आकार एवासय

'मूरः' दूति (२), क्वापि मूरपि मूर्ततिलाघवमालेण 'अमू दूति अविश्रान्तप्रतीतयो (३) यथा व्यवहरन्ति; तद्दनाघु- प्रयूर:'-

(१) अचलस्यितयः नियतावस्थाना:, नैयत्यञ्स रसेन तद्पकारेय च बोष्यम्, तेन रसं बिना वे न तिष्ठन्ति, तिछठन्तख्ावश्यं रसमुपक्कर्व्धन्तीत्वर्थः। ददश सरूपकथनम्, लक्षपान्त रसोत्कयकत्वे सति रसधर्म्मत्वम्, तवात्वे सति रसनियतस्थितिकत्वं, नियमेन रसोपकार कत्वं बेनि लितयं बोध्यमिति प्रदीपः। (३) अ्स्य व्यवहरन्तीत्यभिमेयान्वय:, एवं परत्र माघुर्य्ादि-दत्यस्यापि। (१) न विश्वान्ता याथाथ्यें पर्य्यवसन्ना प्रतीतिर्येषाम् ते, अदूरदर्भिन दति। ----

Digitized by Google

ऋष्टम उल्लास: । २११

मधुरादिरसाङ्गानां वर्णानां सौकुमार्य्यादिमाल्रेव माघु- य्यादि, मधुरादिरसोपकरणानां तेषामसौकुमार्य्यादेरमाघु- रय्यादि रसपर्य्यन्तविन्वान्तप्रतीतिबन्ध्या व्यवहरन्ति(४)। त्त- एव माधुर्य्यादयो रसवर्म्माः समुचितैव्वसे र्व्यंज्यन्ते, नतु वर्ण- मात्रायया: (५) । यथेषां व्यञ्षकत्वं, तथोदाइरिय्यते।। उपकुर्व्वन्ति तं सन्नं येडद्रद्वारेण जातुचित्।

ये वाचकवाच्यलच्णाङ्गातिश्यमुखेन मुख्यं रसं सम्भवि- नमुपकुर्वन्ति, ते करठाद्यङ्गानामुत्कर्षाधानद्वारेण शरीरि- णोऽपि उपकारका ह्ारादय दवालङ्वारा: ; यत्र तु नाखि

(४) अयं. भाव:, वितताकारस् सकुमारवर्यादीनाक्षान्यवैलच्रायन व्यञ्चकत्वप्रतिपत्तये उपचारेग अस्यायमाकार एव मूरः, एते वर्गा एव मधुराः उ्त्यादि कचित् अभियुक्ता व्यवहरन्ति, तमवलोकयन्नोटनभिन्ना: वितताकारस्वेव मूरत्वं, सुकुमारवर्गादीनाभेव माधुर्य्यादि मन्यमाना तथैष व्यवहरन्नि, नैतावता सुगास्य वर्णाधर्म्ात्वसिद्धिरिति। (५) अभ्युपगन्त भक्या दति भ्रेषः। मधुरा रचना दत्यादिव्यव- हारादविशेषेय रचनायामपि तदव्युपगमपसङ्गादिति भावः। तथाच गुपास्य रसे कधर्म्ात्वे लाघवं, वर्गारचनोभयव्त्तित्वे गौरवमिति सूचिनम्, एत- दर्थमेव वर्गामाल्रात्या द्रत्युक्तम्। (६) सन्त स्फुटतयावसितम्, एवं मरत्र। अङ्गव्वारगोति, व्यनेन रसधन्मत्व निरस्म्। दद्मपि सरूपकथनम्, लच्गन्त रसोपकारकत्वै2पि तद्दत्तित्वम्, तथात्व सति रसानियतावस्थितिकतवम्, अनियमेन रसोपकार- कत्व वा कति प्रदीप: ।

Digitized by Google

२१२ काव्यप्रकाश: ।

रसस्ततोक्किवैचित्यमात्वपर्य्यवसायिनः; क्वचित्त सन्तमपि नोपकुर्व्बन्ति। यथाक्रममुदाहरणानि, अपसारय घनसारं, कुरु हारं दूर एव, किं कमलैः। अलमलमालि! मणालैः, इति वदति दिवानिशं बाला । -दत्यादौ वाचकमुखेन, मनोरागस्तीवं विषभिव विसर्षपत्यविरतं, प्रमाथी निर्धूसं ज्वलति विधुतः पावक दूव। िनस्ति प्रत्यङ्ग ज्वर दव गरीयानितद्तः, न मां तातुं तातः प्रभवति, न चाम्बा, न भवती।। -इूत्यादौ वाच्यमुखेन अलङ्गारौ रसमुपकुरुतः (७)॥ चित्ते विहद्ृदि, ण टुद्टदि सा गुणेसुं सेज्जासु लोटदि, विसदृदि दिम्मुहेसुं। वोलम्मि वट्टदि, पवद्ृटदि कव्ववन्धे, धाणे ण तुर्द्टदि चिरं, तरुणी तरट्टी (८)।।

(७) पर्वत्र, पङ्गारव्यञ्जकरेफानुप्रासः पन्टमलङुर्व्न् पटङ्गारमस्युप-

विग्रलम्बोत्कर्ष दति प्रदोपः। सचछन्दोच्लदित्यादौ चिल्रकाव्ये स्फुटरसं विनाटपि अालङ्कारपदर्यनादव पुनर्नोदाह्ृतम्। (८) चित्त विघटते, न लुव्यति सा गुरोष पय्यासु लुठति, विसर्पति दिखुखेषु। वचने वत्तते, प्रवर्त्तते काव्यबन्धे, ध्याने न लुनति चिरं तरणो प्रगबभा दति सं०। विघटते चमत्करोति, चित्तानुरूपं कर्म्म करोतीत्वर्थ दति उद्योतलम्। तरट्टी प्रगस्भेति देशीति महेत्रः ।

Digitized by Google

अ्ष्टम उल्लास: । २१३

-इत्यादौ वाचकमेव (2), मितरे क्वापि गते, सरोरहवने बद्ानने ताम्यति, क्रन्दत्मु समरेषु, वीच्य दवितासनं पुरः सारसम्। चक्राहेन वियोगिना विसलता नासवादिता नोज्किता, कराठे केवलमर्गलेव निडिता जीवस्य निर्गच्छूतः ॥ -दूत्यादौ वाच्यमेव, नतु रसम्। अत्र विसलता न जोवं रोजुं क्षमेति प्रक्ृताननुगुणोपमा (१०) ।। एष एव (११) च गुणालङ्कारप्रविभागः । एवस् (१२) 'समवायटत्त्या शौर्य्यादयः, संयोगटत्त्या तु हारादय इत्यसतु

(६) उपकरोनोति प्रेषः। न त रसमिति परंणान्वयः। अत्र हि सड्रारो रसः, तत्रतिकूल: टवर्गानुप्रासोटलङ्कार दति। (१०) 'अ. त्र' एताडशविप्रलम्भावस्थायां, जीवं रोहु' जीवनिरोधाय, न चमा नार्मयितं योग्या। जीवननिरोधनिमिन्तं कराठे विसलतार्पगामनुचित- मित्यर्थः : विप्रलम्भोत्कर्षे हि जीवनिगमोपाय एवावलम्वाते, नत तनिरो- धोपाय द्ति दयमुपमा मकतं विप्रलम्भं रसममकर्षयतोति भावः । (११) 'एष एव' पूर्व्योत्त एव, नान्य: अन्योक्तमकारः, नापि च विभागाभावः। (१२) एवञ्च (गुणालङ्कारयोकुत्तरीत्या प्रविभागसत्वे च) द्रत्यभिधान- मसदित्यन्वयः। तदभिधानमिदम्,लौकिका गुणालङ्गारा: सम्बन्धभेदेन तिष्ठन्नीति तेषां भेदोटस्त, काव्ये पुनरलौकिकानां गुयालङ्गारागामेकेनेव समवायसम्बन्वेनावस्थितिरिति भेदोटनपपन्नः । योटपि व भेदव्यवहार:, स गड्डुलिकाम्रवाहन्यायेन, यथाहि, केनापि कारगोन पुरोटनुसरन्तीं कार्माप गड्डलिकां (मेघो) विनेव निभित्तविच्वारमितरा अनुगक्कन्ति, श्म्े पतितामपि च ताममुपतन्ति, तथा, कन प्राक्कनः केनचिद्प्यभिप्रायेय गणालद्कारयोभद-

Digitized by Google

२१४ काव्यप्रकाशः ।

भयेषामपि समवायटत्त्या स्थितिरिति गड्डलिकाप्रवाहेणषां भेद:'-दृत्यभिधानमसत्। यदप्युत्तं, 'काव्यभोभायाः कर्त्तारो धर्म्मा गुणासदतिशयहेतवस्वलङ्गारा:(१३)-दूति; तदपि न युक्तं, यतः, किं समस्ेगुण: काव्यव्यवहारः, उत कतिपयैः, यदि समस्ः, तत्कथमसमखगणा गौड़ी पाञ्लाली च रीति: काव्यसयात्ा: (१४) । ध्रथ कतिपयैः, ततः, चट्रावत प्रज्वलत्यग्निरुच्चः,प्राज्यः प्राद्न्नुक्षसत्येष धूमः। -इूत्यादावोज: प्रभतिषु(१५)गुणपेषु सत्मु काव्यव्यवहारप्राप्तिः। खर्गप्राप्तिरनेनैव देहेन वरवर्णिनो। बसा रदच्छदरसो न्यक्करोतितरां सुधाम्।

माहत, तदनुसारेग विनैव निमित्तविचारं केचनाधुनिकासथैव व्यवहरन्नीति।

कखन सम्बन्धः, न पुनवशेषिककल्पितः समवाय दति। (१२) उक्तम् वामनेन । 'काव्यगोभा' काव्यव्यवहारनिदानमत्कर्षः । तदविभयः तस्या गगळतयोभाया अतिभय: आधिकाम्। (१४) वामनेन हि 'रीविरात्मा काव्यस्य, सा च पद्सङ्गटनात्मिका विविधा, वदर्भी गौड़ी पाञ्चाली च, समसगणा वैदर्भो, प्रसादोजोगणा गौड़ी ; भावुर्य्यप्रसादगणा त पाञ्जाली-दत्युक्म्। एतनाते गणा न रस- धर्म्माः, नापि च ल्य एव, किन्त दभ दत्मनुपदं व्यक्तीभवष्यति। (१५) वामनोक्लज: प्रसादार्थव्यक्िमु। एवां खरूपं वच्छते।

Digitized by Google

अट्टम उल्लार:। २१५

-इूत्यादौ विशेषोत्तिव्यतिरेकौ गुपनिरपेचौ काव्यव्यव- ारस प्रवर्त्तकौ (१६) ।। माधुय्यौज: प्रसादाख्या- स्त्रयस्ते न पुनर्दश (१७)। एवां क्रमेष लक्षणमाइ्त, श्ह्हादकत्व' (१८) माधुय्यं 7 पटङ्गार द्रुतिकार राम् ॥ ३ ॥

(१६) पब्वीर्द्धि विभेषोत्तिरत्तराई व्यतिरेक: । 'एकगराहानिकल्पनया शेषगुरदार्व्धकल्पना विश्ेषोक्ति :- दति, 'उपभेयस्य गसातिरेकत्वं व्यतिरेकः'- दति च वामनेनैवोक्तम्। अयमभिसन्धिः, वावह्ि काव्यव्यवहारनिदानशोभा- जनका न केि गुसा: सन्ति, बेटमिच वामनमतसिद्वा: प्रसादादयः सन्ति, ते हि रौद्रादिरसव्यञ्षका: नासिमिन इङ्गारप्रधाने फोके काव्यव्यवहारप्रव- ननाय प्रभवन्वीति एतावेवालद्वारी काव्यव्यवहारं प्रवत्तयत इत्यवश्यम् भय- ताङ्गीकार्य्यम, एवज् अस्िन् अलक्वारद्दये गुसालच्चमातिव्याप्तिरव्याप्रिय अल- दारलक्षगस्य, आभ्यां गुरऊतभोभाया अनतिशायनादिति। अरन्यस्ता यत् काव्यखरूपनिरुकौ 'सगगौ-दति विभ्रेषयं दत्तं, तत् न वामनाद्युक्गुप- योगाभिप्रायम्, अभि तु खोक्तरसधम्मग्रायोगाभिप्रायमिति रसरुश्वे तद्- चनमिति न दोषः । (१७) 'शवेषः प्रसाद: समता माधुयं सुकुमारता। अर्थव्यक्िरुदारत्व- मोज:कान्तिसमाधयः' अति वामनायुक्ता दय प्ब्दसखा अथगुशास्त। (१८) श्ाह्लादकत्वम् (खारये कप्रत्ययात्) आ्रानन्दखरूपता दरति प्रदीप: । आ्रासत्राद्यमानरत्यादेरेव रसरूपतया आ्रानन्दात्काखादहेत: रत्या-

Digitized by Gopgle

२१६ काव्य प्रकाशः ।

मृङ्गारे (अर्थात्) समभोगे, द्रुतिर्गलितत्वमिव (१२)। श्रव्यत्वं (२०) पुनरोजः प्रसादयोरपि ।। करूरो विप्रलन्भे तच्छान्ते चातिशयान्वितम्(२१)।

दो प्तात्मविस्तृते हैतुरोजो वीररसस्थिति ॥।।। चित्तस् विसाररूपदीप्नत्वजनकमोजः (२२)।। बोभत्मरौट्ररसयोस्तस्ाधिकयं क्रमेग च। 1 वीरात् बीभत्मे, ततो रौद्रे सातिशयमोजः (२३)।

दिगतः कखन धम्म दति महेश्वरः । दुतिकाररां ब्रल्हाद्कत्व' माधुखें, तज्र मुङ्गारे द्रत्यन्वयः, एवं परत् । (१६) सामाजिकानुभवसिद्ध: सुक्ुमारख्वित्तस्यावस्याविश्ेष: द्रूतिः, स च मधुर रसाखादादेव (मनःकाठिन्याद्यपगमे) जायते, न त माधुर्य्यभेव सदूति। (२०) तेन 'श्रव्यत्व' (नवणानुद्देगकरत्व') माघुर्यम्' दति भाखकरोक्नं दुष्टम्। (२१) क्रमादिति श्ेष: (२२) सिग्वस्वापि सामाजिकमनसो द्वेषाद्यात्मकविषयविश्ेषसम्पर्केय (सूर्य्यकान्नस्यार्ककिरएसम्पर्केय ज्वलनमिव) तेजखावस्याविग्रेषो विस्ारः। (२२) मारिश्ेष्यात् उव्वेतरेष हास्यभयानकाङ्कतेषु उभयोरेव माषुय्यों- जसोः स्थितिरिति बोध्यम्। तत्र हास्यादोनां इड्राराङ्ग्विभावादिप्रभवत्व माधुयें प्रधानं, वोराद्यङ्गविभावादिप्रभवत्वे त.बरोज: प्रधानमिति उद्योतलत् । एवज् तल्र तत् रचनापि ताटभी कार्य्या। 'हास्ये सव्वदैव प्रक्ष्ट' माघुयं खल्पं ओ्ोजः, मयानकेद्हुते च न्योजः प्रधानं खल्पं माधुर्थयम् दतित निर्दर्यनकत्।

Digitized by Google

अ्रष्टम उन्लास: । २१७

शुष्केन्धनाग्निवत् खच्छ जलवत्सहसैव य:(२४)।।५।। व्याप्रोत्यन्यत्पसादोऽमौ सर्व्वन् विहितस्थितिः ।

अन्यदिति व्यापयमिन्ह चिन्तम। सर्व्वत्रति सर्व्ेषु रसेषु, सर्व्यासु रचनासु च ।। गुसटत्ताा पुनस्तेषां उत्ति: शब्दार्थयोर्मता ।।६।। ॥5 गुषटत्त्या उपचारेण (२५), तेषां गुणानाम्, (आकारे शौर्य्वसेव) ।। कुतस्त्रय एव, न दश? इत्याह, केचिदन्तर्भवन्त्ेषु, दोषत्यागात्पर यिताः। अन्ये भर्जान्त दोषतवं कुतचित्, न ततो दश।।७।।

बव्नामपि पानामेकपद्वङ्गासनाला य: ेषः, यव्चारो हावरोहक्रमरूप:(२६)समाधि:,या च विकटत्वलचणा (२७)

(२४) ओ्जसि गुष्केन्धनाग्निवत्, माधुर्य्ये सच्छवस्त्रजलवदिति, आश्य- तया रसे, व्यञ्जकतया च रचनायामिति च विभाग:। बेन गुणेन रसाः सह- सेव चिसं व्यापुवन्ति, स प्रसाद दति फलितार्थः। 'व्याप्रोति यः रति कर्टतया निरई भोटन्यवैल्लचरवेन करयात्वावगतये । ।'5 (२५) उपचारेग खव्यञ्जकतादिसम्बन्धेन लचगाया, मधुर: शब्दः मधु- रोटथ इति व्यवहार दति भाव: । (२६) आरोड़ो गाढ़ता, अवरोहः शैथिल्यं, तयोः क्रमः, वैरस्याज- नको विन्यास:, स च आरोहपूर्व्वकोटवरोहः, अवरोह्पूव्यको वा आरोहः। (२७) विकटत्वं विच्छेदात् पदानां न्ृत्वतायत्वम्। ल

Digitized by Gogale "

२१८ काव्यप्रकाशः ।

उदारता, यन्चौज़ोमिव्नितशै थिल्यात्ा प्रसाद :; तेषाभोजस- नर्भाव:(२८)। पथकपदत्वरूपं माघुर्य्य भज्या(२६) साक्षा- दुपात्तम्। प्रसादेनार्थव्यक्रिर्ग्टहीता (३०)। मार्गाभेदरूपा समता कचिदोष:, तथाहि, मातङ्रा: किमु वलितै :- [१८८ष०] -दूत्यादौ, सिंहाभिधाने मसृणमार्गत्यागो गुणः । कष्टत्व-

व्यम, औौज्ज्वल्यरुपा (३१) कान्तिच खीछता।-एवं न दश पब्दगुणा: । 'पदार्थ वाक्यरचर्न, वाक्यार्थे च पढाभिधा। प्रौढ़िव्याससमासौ च, साभिप्रायत्वमस्य च' (३२) ।।

(८) वामनाद्युक्तस्य ओरोजस द्रव एषाममि गाढ़बन्वलेन गोजोगुय- व्यक्ष कवसासाडश्येन कोजोगगोट न्वर्भावः। एवमन्यल्लामि।

कारान्तरेग।

(२१) कटत्व सुतिकटुत्वम्, अपारुष्यं शुतिसुखावहतम्, औष्चल्यं हालिकादिसाधार यापद विन्यासवै लक्षगये न अलोकिकचमत्कार थ्ालिल्वम्। (२२) उक्कखवेषादिनामकान दश अधगमान् दूषयति पदार्थे दृति। अस्य विभ्ेषगास्य। उक्तमन्चम्कारा मौढिरित्ययः । तत्राद्या यथा, चन्द्रे वक्नव्ये अिलोचनसमुत्यं ज्योतिरिति वाक्यकथनम्। द्वितीया यथा, कान्ना- िनी सङ्क्ेतस्थानं गच्छतीति वाक्यार्थे वक्कव्ये अभिसारिका दरति पदाभि- धानम्। ततोया परखं नामहर्त्तव्यमिति एकस्मिन वाक्यार्थे वक्रव्ये परावं 1

Digitized by Google

अष्टम उल्लासः । २१६

-दूति या प्रौढ़ि:, ओोज द्रत्युत्तम् (३२) तत् वैचित्यमालं न गुपः, तद्भावेपि काव्यव्यवहारप्रटत्ते: (३४)। अ्पुष्टा- ये त्वाविकपद्त्वानवी ऊतत्वामङ्गलरूपास्वीलग्राम्याणां निराक- रणेन च साभिप्रायत्वरूपमोजः(३५), अर्थवैमल्यात्मा (३ई) प्रसाद:, उत्तिवैचित्यरूपं माघुर्व्यम्, अपारुष्यरूपं (३७) सौकुभार्व्यम, श्रग्रास्वत्वरूपा उदारता च सीलता।

नामहर्त्तव्यं, परवस्तापहारो अनुचितः, पराभरगहरगाम् दहामुलानिट- करमित्यादिना व्यासेन (नानावाकयेन) प्रतिपादनम्। चतुर्थी यथा, ते हिमा- लयमामन्त्येत्यादिना एकेनैव वाकयेन नानावाक्यार्थीभूतस्यामन्त्रपादेरुकिः । पञ्चमी यथा, कुय्बां हरस्यापि मिनाकमायोरित्यादी पिनाकमायेरिति विशे- पगास्य सारथकत्वम्। महेत्वरानयायिनस्त साभिम्रायत्वमस्य चेति पाठं नाङी- कुख्बन्ति, तन्मते चतुव्विधव प्रोढ़िः । (२२) 'दूवि' उत्तपस्चविधा या मौदि: ब्रोज :- दृत्युक्रं (वामनाद्युक्ार्य -: गुयाखरूपं) तत् वैचित्रमाव्वमित्वन्वयः । (२४) अत्र तत्मक्वेपि रसाद्यभावे काव्यव्यवहाराप्रटत्ते-दत्यपि बोध्यम्। वयमभिप्रायः काव्यव्यवहार हेतुभतानामेव गुगात्वमङ्गोकुव्वतां वाम नादीनामताडश्रेट सिन् ओजसि काव्यताङ्गीकारो बाधित एवेति। (२५) एवञ्चान्तिन् ओोजसि त्रोजोन्नरभ्यो विशेषोटयम्। वस्ततस्त त्र विशेषकथनात् सामान्यविभेषन्यायेन चतुर्व्वेव ओजःस वैचितामालं पय्येवस्यति । (२६) अरथ वै मल्यम् कामेचिितार्थमात्रपरिग्रहः । (२७) अपारुव्यं परुषेटप्यर्थे वाच्येटपरुपरु मेणाभिधानं, यथा मृत दति वक्कव्ये कीर्ततिय्ेषं गत दृत्युतिरिति प्रदीप: ।

Digitized by Google

२२० काव्यप्रकाशः।

धभिवास्यमानखभावोत्त्यलङ्गारेण रसध्वनिगुणी भूतव्यञ्घा- भ्यां (३८) च वस्तुखभावसुटत्वरूपा अर्थव्यत्ति, दीप्रसत्व- रूपा कान्तिच खीछता। क्रमकौटिल्यानुत्पात्ोपपत्तियोग- रूपघटनाता(३२) श्ेषोडपि विचित्रत्वमात्रम्। अवैषस्यख- रूपा (80) समता दोषाभावमातं न पुनर्गुस:, क: खल: नुन्मत्तोऽन्यस्य प्रस्ावेऽन्यदभिदध्यात्। अथखायोनेरन्यच्छा यायोनेववा यदि न भवति दर्शनं तत्कथं काव्यम् (४१), -दूत्यरथदृष्टिरूप: समाधिरमिन गुखः । (श८) रसस्य प्राधान्ये रसध्वनिना, अप्राधान्ये रसगुगोभतव्यप्रेन रसवट्लङ्कारेगोति विशेषः । (२६) क्रमकोटिल्यं अतिक्रमः, तस्य अनुल्वगात्वम् अस्फटता, तल्लोप- A

पत्तिर्युक्तिसतस्या योग दति, यथा दद्दैकासनसंस्थिते प्रियतमे पखादपेत्यादराद एकस्या नयने पिधाय विहितक्रीड़ानुबन्धच्छलः । दपद्क्रितकन्वर: सपुलक- प्रेमोज्यसन्मानसामन्न्हामलसत्कमोलफलकां धूर्त्तोटपरां चुम्बतोत्यत्र पिहित- नयनामतिक्रम्यान्याचुम्बनादृतिक्रम:, अस्य अस्फुटतवम्, अनया तद्चानात्, तत्नोपपत्तिरेवमनया तुन जातव्यमिति प्रदीपतद्द्योतकतः। दर्पगानिद- शनादर्भतस्तु, क्रमः क्रियापरम्मरा, कौटिल्यं विद्ग्धचेहटितम्, अनुल्वसात्व: प्रसिद्धि:, उपपत्तिः उपपाट्कयुक्िविन्यासः, तेषां योगो भेलनं, स एव रूपं यस्या: सा घटना वात्मा यस्य सः। तथाहि उत्तश्लोके क्वान्ता क्रियापर- म्परा, पश्चाद्गमेत्य नयनमिधानादि विदग्धचेट्टितम्, अयमर्थो लोकप्रसिद्ध:, एकासनसंस्थिते, पश्चाद्गपेत्य, नयने पिधाय, ईषद्दक्रितकन्वर दति चोप- पाद्कानि, एषामल्र योग दत्याङ्: । (४०) उपक्रान्नस्य उपसंहारे परित्यागः (प्रक्रमभङ्गदोषखरूपः) वैषम्यम्। (४१) अयोनिः केनाप्यनुल्विसितपूर्वयः, यथा, मद्योमुगिडतमत्तन-

Digitized by Google

्रष्टम उल्लास: । २२१

तेन नार्थगुणा: वाच्या:, वाच्या वक्तव्या: ।। प्रोक्ता: शब्दगुखाच्च ये (४२)। वर्णाः समासो रचना तेषां व्यञ्त्कतामिताः।।८।। के कस्य? दत्याह, मूर्द्धि वर्गान्तगा: सर्शा तटवर्गाः, रखौ लघू। अ्ट्टत्तिर्मध्यटत्तवा माधुय्ये घटना तथा।६।। टठउढवर्ज्जिता: कादयो मान्ता: शिरसि निजवर्गान्त- युक्का:, तथा रेफणकारी ह्ृखवान्तरिताविति वर्णाः ; समासा- भावो मध्यमः समासो वेति समासः; 'तथा' माधुर्य्यवती (पढा- न्तरयोगेन(४३), रचना मापुर्य्यसय व्यञ्जिका।

चिवुकप्रस्पर्दि नारङ्गकमित्यादि। अान्यच्क्ायायोनि: क्रान्यैरुल्विखितमुलको - 2 मिनवोटर्थः, यथा, निजनयनप्रतिविम्बैरम्बुनि बङशः प्रतारिता कापि नोलोत्मलेपि विम्षति करमर्मयित कुसुमलावीत्यादि; अत्र हि नयननीलो- त्मलयो: प्रसिद्धामेवोपमामवलम्वायमर्थ उङ्भावितः। अायम्भावः, लोकशास्त्र- काव्यादिदर्भनजन्यनिपुणाताया काव्यहेतुतया अर्थदर्शनाभावे काव्यशरीरभेव न निष्मद् ते दत्यर्थट है: काव्यभरीरनिर्व्वाहकत्वभेव न त (पुव्रे पितरिव) गुगत्वमिति। (४२) ये माधुर्य्योजःप्रसादाख्या (गुयदृत्या) शब्दगुगास्च प्रोत्ताः, तेषामित्यन्वयः । भन्दगणा द्रत्युक्िस्त भब्दातानां वर्गादीनां व्यञ्जकत्वसम्भव- प्रद्शनाय। (४२) मदान्तरयोग: सन्विः, यथा प्रतिमं तद्ङ्गम्-दति पदयोः सन्वो

Digitized by Google

२२२ काव्यप्रकाश: ।

उदाइरणम्,

कुर्व्बन्ति यूनां सहसा यथैता: खान्तानिशान्तापरचिन्तनानि।। योग आद्यततीयाभ्यामन्त्ययोः, रंख, तुल्ययोः। टादि:, शषौ, दत्तिदैष्यें, गुक्फ उद्दत शोजसि।१०॥ वर्ग प्रथमत्तीयाभ्यामन्त्ययोः (द्वितीयचतुर्थयोः), रेफेष अध उपरि उभयत्र वा यस्-कस्यचित्, तुल्ययो: (तेन तस्ैव) सम्बन्धः, टवर्गो (अर्थात्) एकारवज्ज, शकारष- कारौ; दीर्घसमासः; विकटा सङ्टना शोजसः (१४) उदाहरणम्, मूर्द्रामुद्दत्तकत्तेत्यादि [१३७ष०] श्रुतिमाल्रेर श्दान्त येनार्थप्रत्ययो भवेत् (४५)। साधारयः समग्रायां, म प्रमादो गुगो मतः।।११।।

'न्त'-दति मधुरवर्णोत्पततिरिति महेत्वरः। वस्तुतः सन्विं विनामि पौव्धोपरय- विशरेषेसापि रचना मधुरा भवति। (४४) व्यक्षिका दति घ्रेष: द्वितोयततीय योर्जिजातोययोरपि सम्बन्नः,T (नेन तस्वेच्यस्य प्रथमेन एथमस्य, द्वितीयेन द्वितीयस्वेत्वाद्यरथं कल्पयित्वा) विजातीयेन प्रथमादिना विजातीय प्रथमादेरपि योगोटस्य व्यञ्षकः, गकारस् लघोरेव वर्ज्जनमिति महेय्वरः। दीर्घसमासोटपि विकट एवास्य व्यञ्जक इत्युद्योतळत्। (४५) तथाच सुतिमाल्रेण्यार्थबोधका: सर्व् एव (सुकुमारा वा विकटा 1 वा) वर्गादयः प्सादगपास्य व्यञ्चका दत्वर्थाल्लम्यते।

Digitized by Google

ष्टम उल्लास: । २२३

समग्राणां रसानां सङ्टनानाज्न, उदाहरणम, परिस्तानं पीनसनजघनसङ्गाडुभयतः,

दूदं व्यखन्यासं सथभुजलताच्ेपवलनैः, ऊशाञ्ाः सन्तापं वढति विसिनीपत्रशयनम्। यद्यपि गुणपरतन्त्रा: सङ्टनाद्यसथापि, वत्तृवाच्यप्रबन्धानामौचित्येन क्वचित् कचित्।

क्वचिद्वाच्यप्रबन्धानपेचया वक्कौचित्यादेव रचनादयः यथा,

कोणाघातेषु (४ई) गर्जत्प्रलयघनघटान्योन्यसंघट्टचएड: । कष्णाक्रोषाग्रदूतः कुरुकुलनिधनोत्पातनिर्घातवातः, केनाश्िन सिंहनादप्रतिरसितसखो दुन्दुभिसताड़ितोऽसौः।। अत्र हि नवाच्यं क्रोषादिव्यञ्नकम (४७), अ्भिनेयार्थस्न काव्यमिति तत्प्रतिकूला उद्दता रचनाद्य:, वक्ता चात्र भीमसेन: ।।

(४६) कोय: वादनदराड:, केचित्तु 'ढंक्काभतमहसत्रागि मेरीभतभतानि च। एकदा यत्र वाद्यन्ते कोणाधातः स उच्यते दति पारिभाषिकेषु भव्देषु

(५७) वतर वाच्यस्य प्रश्नरूपत्वात्। अभिनेय: अाभिनयबोधनोयोटयों

Digitized by Google

काव्यप्रकाशः ।

क्वचिद्वनृप्रबन्धानपेचया वाच्यौचित्यादेव रचनाद्य: । यथा, प्रौढ़च्छेदा नुरूपोच्छलनरयभवत्सैंहि के योपषात-

कुर्वत्का कुत्स्वीर्य्यसतुतिमिव मरुतां कन्धरारन््रभाजाम् भाङ्कारर्भीममेतन्न्िपतति वियतः कुम्भकर्णोत्तमाङ्गम्।। क्कचिद्वक्ृवाच्यानपेत्षा: प्रबन्धोचिता एव ते, तथाह्ि, आख्यायिकायां वङ्गारेपि न मसृणवर्णादयः, कथायां रौट्रेऽपि नात्यन्तमुद्दताः, नाटकादौ रौट्रेडपिन दीर्घसमामा-

दूति काव्यप्रकाशे गुणालङ्कारभेदनियतगुण- निर्णयो नाम त्ष्टम उल्लास: ।।

यस्य तत नाटकादीत्यर्थ:, अभिनयस्थले हि भटिति अर्थप्रत्यायनमेवोचितं, दीर्घ समासादिना तु तद्िलम्बः । (४८) व्रास्यायिकायां गद्यप्राधान्यात्, गद्ये च विकटवर्गास्येव काभ्य- हितत्वात न मसयावर्गादय: । विम्रलम्भकरुणयोस्त तस्याममि न दोघममा- सादि तयोरतिसौकुमार्य्यात्। कथायान्त वर्गानीयस्य सुखप्रतिमत्तेरेवोहेश्य- तात न उङ्ता वर्गादयः । नाटकादौ विच्छेदेन अाभिनयसौकर्य्यात् न दोर्ध- समासाद्य द्ति प्रदीप: ।

Digitized by Google

॥ नवम उल्लाम: ।

गुणविवेचने ऊतेऽलङ्गारा: प्राप्तावसराः, दति संप्रति शब्दालङ्कारानाह (१) यदुक्मन्यथा वाक्यमन्यथाऽन्येन योज्यते (२)। सेषेण काक्का वा, जेया सा वक्रोक्िस्तथा िधा॥१।।

तरथेति श्ेषवक्रोक्ि:, काकुवक्रोकिस। तत्र पट्भङ्गस्वेषेण यथा, नारीणामनुकूलमाचरसि चेज्जानासि, कस्ेतनो वामानां प्रियमादषाति, हितलन्तैवावलानां भवान्?।

(१) वक्रोक्ञ्यर्थान्तरन्यासी यमक सेषचित्रके। पुनरुतवदाभास: पब्दालङ्कतयस्त षट। (२) एजो नान्याभिप्रायेगोक्तम् वाक्यम् अन्येन यदि अान्याभिप्रायकं कल्थते, तदा वक्रोकिः। अन्येनेति खयमन्यथाकरणरूपात् अपकुतेव्यवच्छेदः। अत च तत्तत्मदानां परिद्ृत्यसहलेन, शव्दस्येव चमत्काराधायकतया च पव्दालङ्गारत्वमस्य । व

Digitized by Google

२२६ काव्यप्रकाश:।

युक्नं किं हितकर्तनं ननु बलाभावप्रसिद्धातमनः ? सामथ्यं भवतः पुरन्दरमतच्छ्ेदं विधातं कुतः (३)।। चभङ्गस्नेषेण यथा, शह्ो! केनेदृशी बुद्धिर्दारुणा तव निर्म्मिता?। विगुणा शूयते बुद्धिर्नतु दारुमयी क्वचित् (४)।।

काक्का यथा, गुरुजनपरतन्त्रतया दूरतरं देशसुद्यतो गम्तुम्। अलिकुलकोकिलललिते नैष्यति सखि! सुरभिसमयेसौ (पू)।

(२) जानासि अभिन्नोटसि । मतम् दूष्टम् । लर नारीगामिति पदं कामिनीपरतया वका उत्म्, प्रतिवक्रा त न अरीगामित्यर्घपरतवा योजि- नम्, ततस्ेन अत्रुपर तयोक्तम् वामानामिति पदम् वक्रा नारीपर तथा योजितं, ततस्जेन हितकारिपरतया हितकदिति, नारीपरतया अबलानामिति चोक्म्, प्रतिब क्ा यथाक्रमं हितच्केत्तृपरतया दुब्बलपरतया कल्पितम, ततसतेन दुब्बल- परतयोकं 'बलाभावप्रसिद्धात्मनः' इति पदं वक्का बलासुरनाशक-(दन्द्र)- परतया योजितम्। अत्र नारीगामित्यल्र अबलानामित्र च ममङ्ग: श्लेषः । यद्यपि आल्नैव वामानामित्यादिष व्यभङ्ग:श्वेष: समभवति, तथापि केवला-

(४) तिगएा सत्वरजसमोगयालिका। अत्र दारुणा क्रूरा, काछ्ठे- नेत्युभयार्थपच्ेमि दारूगोति पस् नभङ्ग: । (५) अत्न नैव्यतीवि निषेधाभिम्रायेग नायिकयोक्तम, सख्या त काका न एव्यति, अपि त एव्यत्येवेत्यर्थकतया योज्यते दति प्रदीप: ।

Digitized by Google

नक्म उल्लास: । २२७

खरवैसादृसेडपि व्यञ्जनसटशत्वं वर्णसाम्यम्। रसा- दनुगतः प्रक्ष्टो न्यासोऽनुप्रास: (६)। केकटत्तिगतो हिधा ()। छेका: विदग्धा, वत्तिरनियतवर्णगतो रसविषयो व्या- पार:, गत इति केकानुप्रासो उतत्त्यनुप्रासच्च। किं तयो: सरूपम्? दत्याच, सोऽनेकस्य सकत्पूर्व्व:, चनेकस (चर्थात्) व्यञ्ननस, सऊदेकवारं सादृभयं केकानुप्रासः। उदाहरणम्,

दभ्रे कामपरिचामकामिनीगएडपाएडताम् (८)।। (६) रसाद्यनगत: म्रळ्जतरसव्य अ्ञकवरास्म्वन्वित्वेन म्रळ्वतरसानुकूलय ः । प्रछषटः अनतिव्यवहिततया चमत्कृत्याधायक: न्यास व्याषृटन्तिः । तथा चानति- व्यवहितत्वेन चमत्कृत्याधायिका प्रकतरसव्यञ्ञाकसदभ्रवर्गाटत्तिरनपास: दति फलितम्, अलेव वर्सासाम्यपदस्य तात्मर्य्यम्। श्रब्दस्य साम्ये तदन्वर्गतवर्गस्य साम्यम्यव्वतमिति लाटामप्राससंगहः। प्रकतरसम्रतिकूखेटपि अानुपासव्यव- हारो भाक दवि। (७) अनुप्रासी हि द्विविध: वर्णानुप्रासः शाब्दानप्रासद्ेति निरर्धक- वर्गानुप्रास: प्रथम:, द्वितोयस्तु साथकवर्णानुमासखरूपः । तत्र प्रथमं वर्णां- नुप्रामं विभजति छ्ेक दति। क्वेकगनः क्ेकानां प्रचुरग्रयोज्य:, छृन्तिगतः

दिरसोपकारक: भब्टस्य सङनटनाख्यो व्यापारविशेषः । (८) स्यन्द मन्ट दत्यत्र, गएड़ पागड दत्यत्र चानेकव्यञ्जनस्य साम्यम्।

Digitized by Google

२२८ काव्यप्रकाशः ।

एकस्ाप्यसऊत्पर: ।२। एकस्य, अपिशब्दादनेकस व्यञ्ननस् द्विर्बच्लत्वो वा सादृशम् उत्त्यनुप्रास: (२) । तत्र (१०),

त्रोज:प्रकाशकैस्तैसु परुषा, उभतापि प्रागुदाहृतम् [२२२ पृ० । २ एवं ११ प०]। कोमला परैः ॥ ३ ॥ परैः शेषैः, तामेव केचित् ग्राम्येति वदन्ति। उदाहरणम्, अपसारय घनसारं, कुरु हारं दूर एव, किं कमलैः। अलमलमालि! मणालैरिति वदति दिवानिशं बाला(११) ।।

(e) "वस्ततस्त केकानुप्रासभिन्न' लच्म्, अन्यथैकस्य सकदाष्टन्ते- रसंग्रहापत्तिरेवञ्च एकस्थैव सक्कदसऊत्, अानेकस्य त गसकत् साम्यम् दत्य- नग्राम द्रवि पर्यवसन्रम्" दूति प्रदोपः । एकस्य सलत्साम्यं न चमत्कारजन- कमिति नास्यानुप्रासत्व सन्थऊदनुमतमिति यथामुतभेव सम्यगिति त केचित्। (१०) दृत्यनुप्रासघटकतयोद्टड्डितां दृत्ति प्रसङ्गात् विभजत तल्नेति । (११) वव न केटपि वर्ा माधुर्य्यव्यञ्ञजकाः, बेटपि च लयो लघुर- कारा:, ते त्वतिव्यवहिता न माधुयें व्यञ्जयितमीयाः । नेदं माधुरययौंजसो- रव्यञ्जकतया प्रागदाह्वमिति काल्लोदाहहृतम्।

Digitized by Google

नवम उद्लासः । २२६

कषान्निदेता वैदर्मी- प्रमुखा रीतयो मताः। एतासिसरो उत्तय: वामनादीनां मते वैदर्भी-गौड़ी- पाञ्चाल्याख्या रीतयो मताः ॥ शाब्दस्तु लाटानुप्रासो भेदे तात्पर्य्यमाचतः (१२)॥8 ॥

लाटजनवल्लभत्वाज्च लाटानुप्रासः । एष पढानुप्रास इत्यन्ये।। पदानां स:, स दति लाटानुंप्रासः। उदाहरणम्, यस् न सविधे दयिता, द्वद्हनसुहिनदीधितिसख। यस्य च सविधे दयिता, दवद्हनस्तुहिनदीषितिसस्।। (१२)

(१२) शब्द: सार्थकवरयागतः । उद्देश्यविधेयभावादि:, कर्तृत्वकर्म्म- त्वादिकपस पदार्थयो: सम्बन्धोटन्वयः, तदेवाल तात्पय्यें, तन्मालस्य भेदे (न तु खरतोत्थंतः क्रमतख् भेदे2पि)। अल्नापि वर्गासाम्यमित्यनुषज्यते। तेन विभिव्नान्वयपरायां समानानुपूर्ववीकायां तत्यखरूपानाभेकार्थानां वर्गानां (वर्गायोवा) अनतिव्यवधानेनाव्टत्ति: शाब्दानुप्रासः, स च लाटानुप्रास दत्यु- च्यते। शान्दानुप्रासस्त प्रथमतो द्विषिधः, पद्गतो नामगतद्ेति। तल्ा- द्योटपि एकानेकपद्गतलवेन द्विविध:, ज्यन्त्यक् असमासगतत्वेन, एकसमासगत- त्वेन विभिनसमासगतत्वेन च लिविध: द्ति मिलित्वा शाव्दानुप्ास: पञ्चुविधः । एतदेव 'पदानां सः' दन्यादिना 'तदेवं पञ्चधा मतः' दृत्यन्तेन दर्शयिव्यते। (१२) अम सविधे दयितेत्यादीनां बह्हनां पदानां तात्मर्थमाल्रभेंदेना-

Digitized by Google

२३० काव्यप्रकाशः ।

पद्स्थापि, अपिशव्देन स दति समुच्चीयते। उदाहरणम्, वदनं वरवर्णिन्यास्तस्या: सत्यं सुधाकरः । सुधाकरः क नु पुनः कलङ्कविकलो भवेत्:। हत्तावन्यन, तचर वा। नाम्: स दत्ताटत्तोञ्च, एकसिन समासे, भिन्ने वा समासे, समासासमास- योव्ा नाम्नः प्रातिपदिकस्य, (न तु पदस्), सारूप्म्(१४)। उदाइरणम्, सितकरकररुचिरविभा विभाकराकार! धरणिधर! कीजिः। पौरुषकमला कमला सामि तवैवारि नान्यख।। म तदेवं पञ्नधा मवः ॥ ५॥ अथे सत्यर्थभिन्नानां वर्णानां सा पुनःश्तुतिः ।

दत्तिः। पव्वीर्द्धि दवहनस्थैव, उत्तरारई तहिनदीितेरेव च विधेयतया आरोपगं, न तु लचसाया यथाक्रमं तापकरत्वस्य शीतलत्वस् च विधेयत्व विव्धितं, तथात्व भिन्राथंत्वापच्या लाटानुमासो न स्यात्। लाटानपासादौ उहेशयविधेययोव परीत्येन निर्हेयो न दोषाय। (१४) "अत समास दत्युपलच्गाम्, पश्चविधट्टत्त रपि, एतेन हंसायते चारुगतेन कान्ना, कान्तायते स्भसुखेन वायुरित्यादिसंयह: द्रति," "नाम् दरत्युपलच्चगाम, जिता विवं भवानत्र विहरत्यवरोधनैः, विहरत्यभरोमिले रिपुवरगो दिवं गत दति केचित्" दति च उद्योतऊत्।

Digitized by Google

नवम उल्लासः । २३१

यमकम् (१५), समरसमरसो्यमित्यादावेकेषामर्थवत्त्वे अन्येषामनर्थकत्वे भिन्नार्थानामिति न युज्यते वक्कुम्,-दति अथ सतीत्युक्म्। सेति सरो रस दत्यादिवैलचरयेन तेनैव क्रमेण सिता।

पादृतङ्गागदत्ति तद्यात्यनेकताम् । ६॥।

प्रथमो द्वितीयादौ [३] द्वितीयसतृतीयादौ [२1, ततीय- चतुथें [१', प्रथमस्विषु [१], अपीति (१६) सप्त। प्रथमो द्वितीये, ततीयच्तुर्थे; प्रथमस्ततुर्थे, द्वितीयस्तुतीये दरति है। तदेवं पादजं नवभेदम्(१७)। अर्द्धाटत्तिः, सोकाटत्तिक्वेति

(१५) अर्धभिव्वानां विभिन्नार्थानां (तेन लाटानुप्रामाङ्वेदः)। सा तत्- क्रमिका। एकेन क्रमेणासमानार्थानां समानवर्णानां (वर्सायोर्वा) आउत्तिर्यम- कमिति फलितोटर्यः । 'यमकादौ भवेदैकयम डलयोः रलयोः पशोः बवयो- रानयोक्यान्ते सविसर्गाविसर्गयो:, सविन्दुकाविन्दुकयो:' .. ० इ्रत्युद्योत्तलत्। (१६) द्विनीयादौ द्वितीये वतीये चतुर्थे वा। हतीयादौ हनोये चतुथें वा (न त प्रथमेपि, तस्य 'प्रथमो द्वितोयादौ'-दृत्यनेन गतार्थत्वात)। ल्रिम्वपि द्वितोये वतीये चतुर्थेदपि। 'यमकन्त विधातव्यं न कदाचिद्पि विपात्' दति नियमात् एकस्यापरपाद्ड्यगतल्वेन भेदो न अतः इत्यसंकीसं पादगत यसकं सप्तविधमेव। संकीर्गान्त पादगतं अनन्तरोक्तम चतुविधम्। (१) पाट्जम् एकदैकपादमाल्राटत्तिरुपम्। एकदानेकमादाबन्ति- कूपन्त बनन्तरोकभेदद्दयमिति भेदेनोक्नम्।

Digitized by Google

२३२ काव्यप्रकाशः ।

डे (१८)। द्विषा विभक्के पादे प्रथमपादादिभाग: पुर्व्व-

विंशतिभेदाः, (सोकान्तरे हि नासौ भागाषत्तिः (२०)। त्रिखएडे विंशत्, चतुःखगडे चत्वारिंशत्(२१)। 'प्रथमपादा- दिगतान्यार्द्वादिभागो द्वितीयपादादिगते आाद्यार्वादिभागे यम्यते'-द्ृत्याद्यन्वर्थतानुसरणेनानेकभेदम् (२२), अन्तादिकम् आद्यन्तिकम्, तत्ममुश्यः; मध्यादिकम्, आ्रदिमध्यम, अन्तमध्यं, मध्यान्तिकं, तेषां समुच्चयः। तथा तम्तिनेव पादे आद्यादिभागानां मध्यादिभागेव, अनियते च साने श्राट-

(१८) अर्ई्धस्य पादद्दयात्मकतया, शलोक्षस्य पाद्चतुष्टयात्मकनया च एते अमि पादगते। तेन पाद्गतमेकादशविधम। एतेषां नामानि प्रदीपादव- गन्नव्यानि। (१६) पर्ववत् पादाष्टत्तिरीत्या। प्रथमपादसय आदिभागोटन्भागख यथाक्रमं द्वितीयादिपादानां आरटी अन्ने च भागे आवर्च्यते, एवं द्वितीयस्या- घन्नभागी एवीयादीनामाद्यन्वभागेटपीति बोध्यम। द्दञ् आध्यभागोटप- रसाद्य एव भागेटन्वभामोट न््ये एव भागे दति सजानीयभागाटन्तिरुपस । (२०) तेन न प्रत्येकमेकादभविधत्वेन द्वाविंभत्याप्ति: ।

(२२) विजातीयभागाट्टप्तिमाह प्रथमेति। अन्वधता योगार्थता। प्रथमादिपादानाम न्नादिभागयोद्ितीवादिपादानामादावन्ने च यथाक्रममाठत्ती अन्नादिकम् आधन्तिकञ्न थमकम्, एवयोरेकल समावेथे समुज्चयः । एवं मध्यादिकाद्यपि ऊह्यम् । आद्यादिकादि तुन विज्ञतीयमिति वात्र नोक्रम्।

Digitized by Google

नवम उल्लास: । २३२

चिरिति प्रभूततमभेदम्। तदेतत्काव्यान्तर्गड़भूतम् (२३), इति नासयभेदलचणम् कतम्। दिव्ातमुदाह्ियते, सन्नारीभरणोमायमाराव्य विधुशेखरम्। सन्तारीभर खोऽमायसतस्वं प्रथिवीं जय(२४)।। [ए०पा०भ०] विनाडयमेनो नयताऽसुखादिना विना यमेनोनयता सुखादिना। महाजनोऽदीयत मानसादरम् महाजनोटी यतमानसादरम् (२५) ।। [धर्द्ट०भा०] स त्वारभारतोऽवश्यमबलम् विततारवम्।

(२२) रसाखादविलम्वकतया दचचोरिव सन्थिभूतम् । (२४) सतीनां नारीयां भरगमाभरणखरपाम उमां याति भरोराई- रपेगा प्राप्नोति यस्मईनारीखकपम्। आाराध्य आराधय। ततः बारा- धनात्, सन्रा अवसव्ा नरीगामिभा यत्र, ताढमो रखो यस् सः सन् बामा- योट कपटः । (२५) विना वयम् एन: नयता असुखादिना बिना यमेन ऊनयता सुखादिना। महाजन: अटीयत मानसात् परम् महाजनोदी यतमान-साद- रम् कति क्वेदः । अयं विना (पचिसरुप: पुरुषः) यमेन यजमानसादरं (यतमानानां रचितमुद्यतां सादं विषादं राति ददानीति तत्) यथा स्वात् तथा करं (शोघ) मानसात् (मानसं चित्तमेव मानसं मानससरसम्मात्) अदोयत (अखरडात)। व्ययं किम्भूतः, महाजन: (महात्मा), महाज-नोदी च (महम् उत्मवम् वजन्ति विपन्ति ये दुर्जनासनरोदो तदपसारकः), यमेन किम्भूतेन एनो विना (अपराधम्ते) नयता (खपुरं प्रापयता) अ्रास्खादिना (प्रायाभ वकेगा), सुखादिना अनयता च (हीनं कुर्व्वता च) उत्यर्षः ।

Digitized by Google

२३४ काव्यप्रकाशः ।

सर्वदा रणमानेघीदवानलसमस्थितः ।।

सर्व्वदारणमानैषी दवानलसमस्थितः (२६) ॥ [झो०आ०] भ्नन्तमह्टिमव्याप्रविश्वाम् वेधा न वेद याम। या च मातेव भजते प्रणते मानवे दयाम् ॥ [अन्त०ना०आा०] यदानतोऽ्यदानतो नयात्ययं न यात्ययभ्। शिवे हितां शिवेहितां सुरामितां सारामि ताम्(२७)।।[युग्भकम]

(२६) स त आरम् भरतः त्य-वश्यम् अाबलं विततारवम्। सव्वेदा रगम् आनैषीत व्यवान् अलसस का-स्थितः। सत्वारमारतः व्वश्यम् लम्विततारवम्। सव्वेदारयामानेयो दवानलसमस्थितः ददि क्वेदः । स त कारं (अरिसमहम्) अबलं, (सैन्यमून्यं), विततारवं (विस्तृतार्न्तनादम), व्वलन्विततारवज्च (अवलम्बितं तारवं तरुसमूहो वनं येन तत) यथा स्ात् तथा सर्व्वदा रगां आनैषीत (मापयामास), आरं कीहशम्, भरतः (अति- यवेन) व-वश्यम्। स किम्भृतः अलसं यथा तथा क्-वान् (अ-गच्छन् शीघ्र- गामी), अ-स्थितः (ए विष्णी स्थितः विष्ुपरायखः), अ्वश्यं (नियतम्) सत्वारम्भरतः (सात्विककर्म्मानुष्टाननिरतः), सर्व्वदारयमानेपी (सकलजन-

(२७) यस्यामानतोटयं जनः नयात्वयं (नीतिविश्लेषं), न याति, कुतः चयदानतः (अर्धात् तवैवास शुभावहविधिदानात्)। थिवे मङगखे ह्िताम् अनुकूलाम्, भिवेन महादेवेन ईहिताम् प्राथनीयाम्, सारेग कन्द- पेंगा कमिताम् मातुमयोग्याम् अनभिभूतामित्यर्थः। अात्र एकस्िन्रेव पाटे वद्यन्तिकं भागाष्ृत्तियमकम् ।

Digitized by Google

नवम उल्लास:। २३५

सर खति प्रसादं मे, स्थितिं चित्तसरखति। सरखति! कुरु चेत-कुरुचेत-सरखति! (२८)। संसार साकन्दपण कन्दपेण स-सारसा। शरन्वाना विभ्ाया नाविख्ाणा शरनवा(२६)।। मधुपराजि-पराजित-मानिनी- जनमनःसुमनः सुरभिन्नियम। भ्ष्टत वारित-वारिजविश्नवं स्फुटित-ताम्न-तताखवनं जगत् (३०)।। एवं वैचित्यसइस्तेः स्थितमन्यदुन्नेयम्।। वाच्यभेदेन भिन्ना यत् युगपद्वाषरासृयः।

(२८) खतिप्रसादस (चन्दरातिप्रसन्नताम्) सर (भापुहि) चित्तसर- स्ति चित्तसमुद्े। नेत्रं शरीरमेव कुरुचेतं, तत्र सरखत्याख्यनदीरुये। नद्या: समुदस्थितेरौवित्येन मम चित्तसमुट्र स्थितिं कुर्न्ित्वर्थः । बत्र प्रथ- मार्ये कादयन्तिकमेव केवलं, उत्तराजें त आदन्तिकम अन्तादिकक्चोभयमिति तेषां समुच्यः । (२६) न वा घरत् कन्दर्प रूमेया दर्पेग साकं ससार। किम्भूता, स-सारसा (सारसेन पचिविभेषेया पदमोन वा सहिता), रं (कागड) विम्रा (पोष- यन्नी परिषाकं प्रापयन्नीत्यर्थः), नवाना (नवमनः एकटं कईमाभावेन पथि यस्यां सा), न अविब्वागा (वीनां पचियां भ्रायः शब्दः, न तेन रहिता) च। जत इयोरप्यडयोरदयन्तिकम अन्तादिकज्चोभयमिति तत्मच्यः । (२०) सुरभिवसन्तकालः। ततं विस्तृतम्। कलानियतभागे मध्य- मध्यकयमकसमुख्यः।

Digitized by Google

२३६ काव्यप्रकाशः ।

सिष्यन्ति शब्दाः, स्ेषोऽसावचरादिभिरट्टधा॥७। 'अर्थमेदेन शब्दभेदः' (३१)-दति दर्शने, 'काव्यमागे खरो न गसयते' दति च नये वाच्यभेदेन भिन्ना अपि शब्दा यत् युगपदुच्चारणेन स्विष्यन्ति (भिन्नं स्वरूपमपह्नवते), स श्षेषः ।

भेदादषट्धा (३२)। क्रमेणोदाहरणम्, अलङ्वार: शूङ्खाकर-नरकपालं, परिजनो विशीर्षाङ्गो भङ्गी, वसु च टष एको बच्वयाः ।

(२१) सक्कदुज्जरितः शब्दः सकदधें गमयतीतिनियमेन एकेन अन्द्रेनार्थ- द्यप्रतोत्यसन्भवात् अर्थड्यप्रतीत्ययं (श्लेपस्थले) एकाकारौ गन्दौ दौ सः- दत्यवश्यमङ्गोकाव्यम्, तौ च एकेन प्रयत्नेनकदोच्चार्य्यतया ष्टथक्तया नानु- भूयेते, तथाच एकप्रयत्नोच्चार्य्यतया भिन्नत्वेन वयननुभूयमानत्वमेव शलेष: ति फलितम्। विभिन्नसमासादीनामुदान्तादिखरभेदनियमात् तदनुसारेग उच्चारगे श्लेषाभावप्रसङ्गस्तु, 'काव्ये दान्तादिखर विशेषमनाहत्य सव्ेख्वेव समासादिष्वेकविधमेवोद्वारगम्' द्रव्यङ्गीकारेय निराऊवतः । "यत्रानेकस्िरिन् अथें प्रकरणादिकं युगपद्वतरति, तत्र शलेष: ०००००० यत्र तु एकल्रैय, तत्र व्यञ्ञना" दति उद्योतकत्। यत्र कस्पित्नपि अार्थे न प्रकरगादिनियम- सलापि श्लेष: दति तु वयम्। अत एव "यत्र प्रकरणादिनियमाभावात् द्वावप्यर्थौ वाच्यौ" दत्यनुपदं सन्थलदाह ा। (२२) विजातीयत्वेटपि विभिन्नखरुमामह्लवो हि चमत्कारातिभयं पुष्छा- तोति वर्णादोनां मध्ये यस्त वेजात्येपि (विभक्िविभ्ेषयोगसमासाटिना ऐक- रुप्येग) श्लिटतम्, तत्र तच्केषनामैव व्यपदेशः। यथोदाहरणे विधु- विधिगव्दयोः श्विट्लेन तदन्वर्गतयोर्विवजातीययोरपि उकारेकारवरगयो: (सप्रमीविभत्ियोगेन औकारत्वापव्वतयैकरूप्यात्) शलेषः, सएव चमत्कारा-

Digitized by Google

नवम उज्लास: । २३७

प्रवस्थेयं स्याणोरमि भवति सर्वामरगुरोर्, विधौ वक्रो मूर्द्धि स्थितवति वयं के पुनरमी ॥ [वर्ण०] पृयुकार्न्तखरपावं भूषितनिःशेषपरिजन देव! । विलसत्करेणुगहनं संप्रति सममावयो: सदनम् ॥ [पद०]

ध्यानालम्वनतां समाधिनिरतैर्नोतेहितप्राप्तये। लावरायकमहानिधीरसिकतां लक्ष्मोद्टशोसन्वती युष्ाकं कुरुतां भवार्त्तिशूमनं नेले तनुर्वा हरे:(३३)।।लिङ्ग०] एष वचनसेषोऽपि।

विशयजनकतया व्यपदेश्यः। एवं परत्रामि। मरहत्यादिघटकानां एकस्य वर्शास्य विज्ातीयतवे वर्णाश्लेषः, कानेकस्य तथात्वे प्रकत्यादिशलेषः । विभ- क्य न्वसमुदायस्य विभिन्नखरूपत्वे पद्श्ल षः, तदन्तर्गताया: केवलायाः प्रकते: प्रत्ययस्य वा तथात्वे तु यथाययं प्रश्त्यादिश्त पः । विभत्िद्विविधा सपृतिड्- मत्ययभेदात्, एवज् सामान्यविभेषन्यायेन विभत्िखरूपयो: सपृतिड्मत्यययोः सि्लट्त विभक्िश्ल पः, तदन्यत्र प्रत्ययश् पः दति विभेष: । (२२) भक्तिप्रङ्गः भत्तिनम्ब्रः, सच नेतपचे विलोकनस्य कर्म्म, तनुपचे कर्त्ता। ध्यानालम्बनतां ध्यानविषयतां, नेतुपचे हितप्राप्तये नोते, (सर्व्ा- कृस्य ध्येयतेन नेवयोरपि ध्येयत्वादिति महेवरः), तनुपचे ईहितम्राप्तये नीता। एवं तनुपचे महानिधी त्यत 'ढलोपे पूर्ववस्य दीर्घोटयः' [। ३। १११ पा०] इति सूलेया रकारे परे दौर्घ: दति विभ्ेष:। अत् प्रयायिनी- दव्यादिषु नमुंसकस्त्रीलिङ्गयोद्विवचनैकवचनयोव् श्वेघः, एवस् तयोरल्न सङ्ूर:। महानिधी-दत्यल् पथमाद्िवचनकवचनयोः, कुरुतामित्यल पर स्रपद्द्िवचना-

Digitized by Google

२३८ काव्यप्रकाशः ।

हरबदसरणं तं चित्तमोइमवसरउमे ससा (३४)।। [भाषा०] अयं सर्व्वाणि शास्तराणि हृदि न्ेषु च वच्यति।

रजनिरमणमौले: पादपद्मावलोक- चणसमयपराप्तापूर्व्व सम्पतहसम्।

त्मनेपदैकवचनयोक्य लिक्कालेषरहितयो: क्लेपः । एवं 'हरिसन्राम चाघनुत्' द्त्य न्र वचनस्लेषनिरमेज्षयोलिङ्गस्वेष दति वनयो: पृथत्िः । (३४) अत्म 'संस्कृतप्राऊ्ृतयो: पल्र षः' इति प्रदौपादयः, 'संस्कृतमह्रा- राष्ट्रोरिति दर्मणाद्यः। वयन्त प्राऊतप्रकाथसंचितिप्रसारा ट्टमपरादियसुला गामुभल्रैवानुसरणाननुसरमदर्मनाददामीना एवास। तत्र संस्कृतपचे महदे! सर-सन्ं मे तम् ववसमासङ्गम् आगमाहरगे। हर बड्सरगाम तम चित्तमोहं अयसरे उसे! सहसा दति केदः। महः उत्वः । सुरसन्धं सुरैः सन्धा मिलनं यस्मात् तम्, सराणामव्यभिलसनीयमिति बा, जव रच। सागमाहरण विद्योपज्जने। बड् वारंवारं सरग संसारो यम्मात् तं। पव्ान्नरे, महदेख रसं धर्म्में तमवसम आ्सं गमागमा हर सो। हरबड !- सरगां सं चित्तमोहम् कवसरउ मे सहसा दति क्वेदः। मम देहि रसम धम्में तमोवग्ामाधास गमागमात हर नः । हरबधु ! भरयां त्व' चित्तमोहोप- सरतु मे सहसा दति सं०। रसं म्रीतिं, गमागमात संसारादित्वर्थः । कार सहहसेति पदादन्यत सर्व्वल्धैष भाषार षः । (२५) वच्यनि धारयिप्यति कथयिष्यति च । सामथ्यकत सामर्थ्यक्क्रेत्ता तत्कारकक्ष यथाक्रममथः। अन्न वहिवच्योः, कन्ततिकरोत्योख् प्रक्ृत्योरेव विभिन्नखरूपता, न त म्रत्ययस्यामीति प्रकतिश्त्र पः ।

Digitized by Google

नवम उ्लास: । २३६

प्रमथनिवहमध्ये जातुचित् त्वत्प्नसादात् ग्रहमुचितरुचिः खान्नन्दिता सा तथा मे (३६) ।। [प्रत्यय०] सर्व्सं हर सर्व्वस्य, त्वं भवच्छेदतत्परः। नयोपकारसांमुख्यमायासि तनुवर्त्तनम् (३७) ।। [विभकि०] भेदाभावातऊ्वत्यादर्भेदोऽपि नवमो भवेत् (३८)। नवमोऽपीत्यपिर्भिन्नक्रमः । उदाहरणम्,

(२६) चगाः उत्वः। सहसत्रमिति क्रियाविभेषराम्। अाल्र नन्दिता (आ्ानन्द्क:) स्याम्, तथा नन्दिता (नन्दिनसन्नामकगणाधिपस्य भावः नन्दिता) सादित्यथेः। एवञ् स्याम् स्यात् दति उत्तमपुरूषप्रथमपुरुषयोः इलेष:, (तस्य च ष्टथगनुक्केः प्रत्ययश्ेषान्तर्भावः) तथा नन्दितेत्यव त्टच्- तलयोः कत्तद्ितप्रत्यययो: श्लेषः । (२७) थिवं प्रति भक्तस्, पुत्रं प्रति दस्योख्योतिरियम्। तनु प्रथमपचे हर ! गिव! भवच्छेदतत्पर: संसारनिवत्तक:। नयोपकारसाम्मुख्यं (नीते- रुपकारस्य च माम्मुख्यमानुकूत्यं यर्मात् तत्) तनुवतनं (भरीरावस्थितिम) आयासि (प्रापोषि) दति। पच्ान्तरे च हर इतिभव दति च क्रियापदम्। उपकारसाम्मुख्यं (प्रत्युपकारकरसं) नय (चपनय), वर्त्तनम् (जीविकाम्) व्याधि (परेषाम आ्याम-(केग)-दायकम) तनु (विस्तारय) उत्यथः। कत्र हर द्रत्याटि्पट्म् एकल्र सबन्तम, अपरत्र व तिडन्नतमिति विभततिश्लेष: एवमायासि तनु-दत्यादावषि बोध्यम। (१८) पूर्ववम् "अचरादिभिरष्ट्धा" इत्युक्ेः अत्ञ,भेदाभावादचरादे- रिति पाठो भवितिमुचितः ।

Digitized by Google

२४० काव्यप्रकाश:

शतकोटिदतां बिभ्रद्धिबुषेन्द्र: स राजते (३2) ।। शत्र प्रकरणादिनियमाभावात् द्वावपर्थौ वाचयौ। ननु (४०) खरितादिगुणभेदात् भिन्नप्रयत्नोच्चार्य्याणां,

(२८) चगचमः चगामाल्रेगैव समर्थः । राजपच्चे परगोवाणां मलु- कुलानां पच्स्य सहायस्य। गतकोटिना वज्नतल्येन अस्त्रेग दवां (द्यति खराडयति यः तस्य भावसत्ता) छेदकतामिति, विबुधेन्द्र: परिडतराज दवि चार्थः । दन्द्रपके परगोलाणां श्रेष्ठपर्व्वतानां पक्षस्य पतन्तुस्य दति, विभुधेन्द्र: देवराज दति चार्य: । राजपचे गतकोटिद्तामित्यस्य भतकोटेर्दात्टतामित्य- धकत्वेट्विन् अंगे नायं प्रभेद:, किन्त पूर्ववोक्तावेव म्रत्ययश्लेषप्रकतिश्लेषौ। (४०) पल घो द्विविधः, सभक्गोटमङ्गय्येति। तत्राद्यः पटथुकार्त्तखर- पात्रमित्यादौ, अत्र हि प्टथुकार्न्तखरस्य पात्रमिति, पटथुकानामार्त्तखरस् पात्रमिति च पट्मङ्ग:। अान्त्यस्तु यो2सळत्परगोल्रागामित्यादौ, अत हि उभयन्मिन् पच्चे एकरूपभेव पदम्। तत्र सभङ्गश्लेपो विजातीयभब्दयोः श्लेपत्वेन शब्दश्लेषः, तत्र हि उदान्तानुदात्तखरितात्मका नैकः खरः, किन्त भिनौ दो, म च खरभेढे उज्चारयामयलस्य ऐकम्, अपि तु विभिन्न- त्वमेव, विभिन्नमयत्रोच्वारपयोग्यानाञ्ज विजातीयत्वभेव नियतम्, तथापि "काव्यमांर्गे खरो न गसयते"-दति नियममान्तिित्य खरविभ्ेषमननसन्धायोञ्चा- रणात् श्विटत्वमिति। अभक्रस्त अर्थस्लेष एव, तत्र खराभेदेन उज्चारग- मरयत्नस्यै क्यात् न शन्दानामपि वैजात्यम्, किन्त्वथयोरेव। तथा, ल्लेषस उप- माद्यलङ्कारान्तरसंकोगा एव नियतः, उपमाद्यस रेषासंकोर्या कापि सम- वन्नीति सामान्यविश्रेषन्यायेन, इषः उपमाद्यलङ्कारान्तरबाधक दति उपमाद्यलद्गारान्वरायां प्रतिभाया: (आ्भासत्वेन प्रतीतेः) उत्पत्तौ हेतः, सेषो हि विभेषतया अलङ्कारपट्वीमधिकुख्यन उप्रमगीन सम्भाव्यमानानपि

Digitized by Google

नवम उल्लासः । २४१

न्तरप्रतिभोत्मत्तिहेतु: (४१) शब्दल्नेषोऽर्थल्लेषस्तेति द्विविधो- जप्यर्थालङ्कारमध्ये गणितोऽन्यैरिति कथमयं शब्दालङ्कार: ?। उच्यते, इ (४२) दोषगुणालङ्गाराणां शब्दार्थगतत्वेन यो विभाग:, स अन्वयव्यतिरेकाभ्यामेव व्यवतिष्टते, तथाहि,

स्थाप्यन्ते।

प्रतिबध्ञन तेषामलङ्गाराभासत्वम् प्रत्याययतोति। हविविघोटपि शलेषोटर्थे- सापेवतया वस्तुतोटथालद्वार एवेति अालङ्गारसव्वखकारादिभिरर्थालङ्कार- मध्ये संग्दहीत: दति वास्य पव्दालङ्कारत्वकथनं नोचितमिति पूवपचः । क्रस मूव्वप वस्य चांगल्रयम्, अमकश्लेषस्यार्थालङ्कारत्वमित्येक:, क्ेप उपमाद्यल- ड्ारबाधक दत्वपर:, उभयरुपसार्थालङ्कार इति चान्य इति। (४१) वत्र अलद्वारान्तरस प्रतिभोत्पत्तिहेतरिति षछोसमास: कार्य्यः, 'ए कप्रय त्ो च्ार्य्यायां तच्छ्ायाञ्जैय विम्रताम्। सरितादियगभिस बन्व: स्लट द्होच्यते। अलङ्वारान्तरगतां प्रमोवि जनयत् पदै: दिविधे रथमन्दोक्िविभिषं

वविभत्िकतया सन्बकता (२४६ । २ म०) निहश्यमानतवाच्। एवज् महे- शरादायाससम्पादितो2पि बञब्रीहिर्नाव्ास्यं रोचते। (४२) तत्न प्रथमतः पव्पच्तप्रथमांत दूर्षयित दोषगणालङ्गाराणां मन्दार्थगतत्वे नियामक दर्ययति द्रक्षेति। अयमत्र सिद्धान्नः, ग्रव्दार्थयोमध्ये बस्िन (यब्दे अर्धे वा) सति वे दोषगग्ालङ्वारा: सन्ति, असति चन सन्वि, ते तद्धीनखकूपतया तदीया दति व्यवस्थायने। एतन्दूलक एव

Digitized by Google

२४२ काव्यप्रकाशः ।

खयञ्ज पज्लवातास्त्रभाखत्करविराजिता। (द्रव्यभङ्ग: गन्दश्लेषः) प्रभातसनध्येवा स्वापफललुब्धेह्ितप्रदा (४३)।।(दति समङ्ग: पन्दश्ेषख) -दति ह्ावपि शब्दैकसमात्रयाविति इयोरपि शब्दस्नेषत्व- मुपपन्न्रं, न त्वाद्यस्ारथल्नेषत्वम्।अरथक्षेषस् तु स विषयः, यत्र शव्दपरिवर्त्तनऽपि न सेषलवखसडना, यथा,९:पशर

श्रहो सुसदशी दत्तिस्तुलाकोटे: खलस्य च ।।

दानेि सम्भवासन्भवाभ्याम्) शव्टाथगतत्वव्यवस्थितिः' दवि प्राचां प्रवाद:। एवञ्ज यथा, सुतिकदुत्वादयो दोपाः, ओोजआद्यपर नामानो (वासनादुता:) गाढ़तादयो गुगाः, अनुप्रासाद्यसालङ्वारा: तत्तच््दे सति मन्ति, अयसति न मन्ति चेति प्रब्दगता इत्युच्यन्ते, यथा च, अपुष्टार्थत्वाद्यो दोषा:, योजादा- परनामानो (यामनादुक्ताः) प्रौढिप्रव्ृतयो गुगाः, उपमादयश्चालङ्वारा; सति तत्तिवर्ध सन्ति, कसति च तक्ित न सन्ति च, तन्तचदपरिवर्त्तनसमि च सहन्े दत्यर्यगता इति नियम्यने। तथा उभयशलेपोदाहरमतया निर्गीतेदपि ख्वयञ्ज पत्जवेत्यादौ, पराई दरव प्रथमार्वे2पि तत्तच्छव्दे सति वस्तति च श्लेषस्य

चैतावता अर्थश्लेषस्य निव्विषयत्वम् ग्रङ्काम्, लोकेनेत्यादौ सोकादिपदपरिव-

व्यायज्ज सिद्धान्तः, दहेत्यादि-'खलस्य च'-दत्यन्त-प्रतीकप्रतिपाद्यः । (४३) माव्यतीपचे व्ाखापं (न सुखेन आ्प्यते इति व्युत्पच्या) सुदसमं यत् फलं मोचादि, तन्लुश्ानामीहितस्य व.ञ्क्वितस्य प्रदालीत्यर्थः। प्रभात- सनध्यापचे अन्तापम् निद्राभावः, अ्न्यत् समानम् ।

Digitized by Google

नवम उल्लास: । २४२

न च (88) अयमुपमाप्रतिभोत्पत्तिहेतु: श्ेषः, अपि तु सेषप्रतिभोत्पत्ति हेतुरुपमा। तथाह्ि (४५) यथा, कमल- मिव सुखं मनोन्जमेतत्कचतितरामित्यादौ गुणसाम्ये, क्रिया- साम्ये, उभयसास्ये वा उपमा ; तथा, सकलकलं पुरमेत- ज्जातं सम्प्रति सुधांशुविस्वमिवेत्यादिशब्दमात्रसा्म्येपि सा युत्तैव (४६)। तथाह्यक्त रुट्रूटेन, स्फुटमर्थालङ्गारावेता- वुपमासमुच्चयौ, किन्तु आश्रित्य शब्दमात्रं साभान्यम्, दूहापि (४७) सभभवत दति। न च (४८), कमलमिव मुख-

(४४) पूर्वमक्वस्य द्वितीयमंश निराकरोति न वेति। उपमाया या प्रतिभा आभासत्वेन प्रतीतिः, तस्या उत्पत्तिह्हेत सम्पादकः, एवमेवाथ: परतापि सव्ेव। यथा चाव उपमाया एवालङ्कारतं, स्लेपस्य न्वाभासत्व' तथा 'उपपत्तिपर्य्यालोचने तु'-द्रति (२४४। ६प०) वच्मायायन्यावसर एव

रमिति अवोपमैव नातीत्यापङ्डां निराकरोति तथाहीत्यादिना, 'सम्भवत- द्ति-दृत्यन्नेन। कचतितरां दीप्यतेतराम् । सकलकलतमिति सुधांशुविम्बपचे मकला कला यस् नत्. पच्चे कलकखेतिशब्देन सहितं तदिति चार्थः । (४६) गुणक्रिययोरिव वाचकतासम्वन्वेन समानभव्टस, समानभब्द- वाच्यत्वस्य वा साधारयधर्मात्वात्, गुयाक्रिययोरेव उपमाम्रयोजकत्व माना- भावाञ्ञेति श्ेष: । (४७) द्रहापि शन्दालङ्गारमध्ये2पीत्युद्योतरत्। (४८) ननु उपमाद्यमकोर्गास् श्लेषस्यासम्भवात्, उपमादीनाज्ज श्लेषं विनापि सम्भवात् सामान्यविशेषन्यावेन श्लेषस्वोममादियाधकत्वमिति, कमल-

Digitized by Google

२४४ काव्यप्रकाशः ।

मित्यादि: साधारणधमाप्रयोगमून्य उममाविषय दूति वत्ुं युक्कम्, पूर्णोपमाया निर्विषयत्वापत्ते: (४६)।। देव! त्वमेव पातालमाशानां त्वं निबन्धनम् । त्वं चामरमरुङ्गमिरेको लोकत्रयात्मक: (५ू०) ॥ -दूत्यादि: व्वेषस्य चोपमाद्यलङ्गारविविक्कोऽसिति विषय दति; इयोयोंगे (५१) सङ्कर एव। उपपत्तिपर्य्यालोचने (५२)

मिव सुखं मनोक्षमित्यादावमि अर्थपूक्षेष एवालङ्वार:, मनोत्तत्वस्य उपमानो- ममेययोछ्न्द्रमुखयोभेदेन भिन्न्तया शिलट्त्वात। यत्र त न साधारपघनो- मादानं, तल्र श्लेषाभावादुपमैवालद्वार इत्याक्ेमे समाद्धाति नचेति:।:।

(५०) उपमाद्यनङ्गारायां श्लेपस्य च सामान्यविशेषभावं, श्लेषख निर्विविषयत्वभड्का्यापनेत श्लेपस्यासंकीरमोदाहरगा दर्भयति देवेति। एकस्म्रिन पच्चे आशानां दियां, निबन्धनं नियमनस्थानं, भलोक दति यावत्, भूलोके एव सूय्यगत्या दिगवधारणात्। अमरागां देवानां, मरतां मरुदणानाल् भुमिरावासस्थानम्, खर्लोक दति यावत्। पच्ान्तरे च कालं (अत्वर्थं) पाता, आ्भानाम्(अाभिलाषागां) निबन्धनं (कारगं), चामरमरुनाज् भमिः(पात्रम्) दति। अत उपमाया नासंकीर्गोदाहरणम्रदर्भनस्यैव प्रऊ्वतोपयोगितया सदपि रुमकं न दोषाय। तेनाम्यसंकीगोदाहरगान्त येन ध्वसमित्यादि; अतएव

(५१) एवज्ज श्लेपस्य उपमाद्यमंकीर्याविषयसत्वात् सामान्यविशेषभावो नासोति नोममाबाधकत्व श्लेपस्य, वरमलङ्गारान्रयोरिवानयोरप्ेकलोप- निपाते सङ्कर एव युक्क इत्याह इयोरिति। (५२) नन्वेवं चेतु ख्वयञ्ज पत्चवेत्यादावपि श्लेषसयोपमायास सस्वात्

Digitized by Googl

नवम उल्लाम: । २४५

तु उपभाया एवायं सुक्तो विषय:, श्न्यथा विषयापहार एव पूणापमायाः खात् ॥ म च, अबिन्दुसुन्दरी नित्यं गलल्वावरायविन्दु केत्यादौ(५३)

हेतुर्विरोष:, न हयवार्थद्यप्रतिपादकः(५४) शब्दक्ेषः, द्विती-

सडूर एवासां नतूपमा दत्याक्ेमे आाह उपपन्तीति। दयमल्नोपपत्ति:, प्रधानयोई्ययोरेकत्र समावेधो हि सङ्करः, न चाल्र इयोरेव प्राधान्यं, येन सङ्र: स्वात्, प्राधान्यश्वालोपमायाः, शेपक् तन्निर्व्वाहकतया तदङ्गमित्य- प्रधान एव, न हि श्ल्ेषं विना साधारगाधम्समवः, नच तं बिना उपमा सम्भवति; यज् यविर्वाहकं, त्तदङ्गम्, अङ्गश्वाप्रधानभेव; न चाप्रधामेन व्यवदेश, 'प्रधानेन हि व्यपदेशा भवन्ति'-इूति नियमात्, अात्र उपमेव प्रधा- नभूता व्यपदेशहेतरिति। 'अन्यया' उपपत्तिसक्वेपि सङ्रखीकार। स्यादिति, अविभ्ेषेया कमलमिव मुखं मनोत्तमित्याद्यर्थ श्लेषमूलकपूणोपमास्थने 2पि सङरखीकारप्रसङ्ग:, सङरसालङ्वारान्तरम्, दति मङ्गरेगोव तल्र तवापि व्यपदेश व्रासाम्, न त पूर्णोपमयेति भावः । (५२) एवमलङ्गारान्तराणामपि श्लेषबाधकत्व दर्भयति न चेति । अविन्दरपि लावरयविन्दुरिति विरोध:, अभ्ु प्रतिविम्बित दन्दुरिति विरोधभङ्ग. । (५४) अषद्दयप्रतिपादकः उभयविधार्थस्यान्वयबोधकतया अभिप्रेतः। द्वितीय धस्य विन्दुरहितविन्दसहिंतरुपार्थस्य। प्रतिभातमात्रस्य भब्दभत्ति- महिम्ा आपातत उपस्थितस्। प्ररोहाभावात् पर्ययन्ते अ्रन्वयाप्रवेभात्। कयं भाव:, उभयविधार्थस्य विवत्धितत्व एव 'अर्थभेदेन शन्दभेद:'-दति निय- मातृ गन्दपो: श्ेष: खीक्रियते, न चाल्र उभयविधार्थान्वयो विवच्ितः,

Digitized by Google

२४६ काव्यप्रकाशः ।

यार्थस् प्रतिभातमात्रस्य प्ररोहाभावात्। न च (५५) विरो- धाभास दूव विरोष:, शेषाभास: लेषः; तदेवमादिषु वाक्येषु सषप्रतिभोत्पत्तिहेतुरलङ्कारान्तरमेव। तथा च, सद्वंशमुक्तामणि: (५६) । [१] नाल्प: कविरिव खल्पस्नोको देव! महान् भवान्(५७)। [२] अनुरागवती सनध्या दिवससतत्पुर:सरः । श्हो दैवगतिच्चिता तथापि न समागमः (५८) ॥ श 37F

द्वितीयार्थस्यापि अन्वये प्रवेशे वासतविकविरोधप्रसङ्गादिति तात्विक: शलेष एवात्र नासि, दूरे चसामख विरोधितेति। (५५) ननु विशोधाभासस्य विरोधालङ्कारत्वमिव श्लेषाभासस्यापि शलेनाल क्वारत्वमस्त दत्याच्ेमे समादधाति न चेति। अयं भाव:, वासविक- विरोधस्य दोपतया विरोधाभासस्थेव विरोधालङ्कारत्वं खोक्रियते, शलषस्य तु वासविकस्य सम्भवेन तस्येवालङ्गारत्व युत्ाम् न त तदाभासस्यापीति। (५६) सद्ंभः सत्कुलमेव सददेगरत मुक्ामणिः, एवज्चाल वंशशन्दे श्लेवप्रयुकरं वेशाकलयो: रूपकमेव मुक्तामगितवारोमे हेतुरिति श्लिष्टपरम्परि- त हपकम्, दरद्मेव एकदेश्वियत्तिरूपकमित्युच्यते। श्लेपस्त तननिर्वाहकतया तदङ्गल्ेन अप्रधानमेवेति। (५७) श्लोक: पद्यं यशस। महान् भवान्, अल्पः कविरिव न खल्प- श्लोक द्रत्यथः । अत्रान्यकवितो व्यतिरेक: शलोकपनद्श्लेषप्रयुक्त द्रति श्लेष- व्यतिरेकोट यम। श्लेषस्तु तदङ्गतया वयप्रधान एव । (५८) अनुराग: प्ररायविशेषः, लौहित्यज्ज। पुर: सरोठ्यगामी सम्भु- खश्च। समागमो मिलनं स्त्रीमुंसङ्गमक्च । कालाभिधाया नियमनेनार्थद्दयान्वय-

Digitized by Google

नवम उल्लास: । २४७

शादाय चापमचलं, लत्वाऽहोनं गुयां विषमर्टृष्टि: । यश्वित्रमच्युतशरो लच्यमभाङ्गीन्तमखसै (५६)।। [४]

-इत्यादावेकदेश विवर्त्ति रूपक-ल्ेषव्यतिरेक-समासोत्ति विरोध- न्वमुचितम्, न तु स्नेषत्वम् ।। शब्दस्ेष :- (६०) दूति चोच्य ते, सर्थालङ्कारमध्ये च लच्ष्यते दूति कोडयं नयः। किञ्ज (६१) वैचित्त्यमलङ्गार दूति, य एव कविप्रतिभासंरक्षगोचरसतवैव विचित्रता, दूति मैवालङ्कारभूमिः। अर्थमुखप्रेचितत्वमेतेषां शब्दानामिति

बोधस्याभावात् न श्लेषः, किन्त शि्लि्टविभेषगामहिस्तरा नायकछत्तान्तप्रतीति- मात्रमिति समासोत्िरेवालद्वारः । (५2) त्रिलोचनः हिमाचलं धनुः, वासुकिं ज्यां, विष्णुं परञ्च विधाय तरिपुरासरं जवानेति मछ्तोटथः। चलनमून्यं धनः हीनो जीगोः, अथवा अहीनो धनुर्दरडादन्यूनो गएः, विषमा लच्चादन्यत्र निहिता हष्टिः, तथापि लच्यभङ्क दति विरोधाभास:, स एव प्रधान: शेषस्य प्रोहाभावादित्युत्तमेव। (६०) पष्वनच्वस्य ततोयमंशं दूषयति शब्दश्लेष दूति। (६१) ननु शब्दालङ्कारतया न शन्दश्लषव्यपयेशः, किन्त विजातीययो: पन्दयोः श्लेषरूपतया तथा व्यमदेगः, चर्थालङ्गाररूपतया च अर्थालङ्कार- मध्ये गरयते दति को दोष दरत्यत व्राह किज्जेति। य एव (गन्दो वा अार्धों वा) कविप्रतिभाया: कविवुद्धिकौशलस्य संरम्भः पर्य्यवसानं, तस्य गोचरो विषयः, तल्रैव (शब्दे वा कयें वा) विचित्रता, दति हेतोः, सैव (गन्दो वा कर्धों वा) अलङ्कारभमिरलङ्कारस्यान्रय: विचित्रताया एवालङ्कारतया यत्र विचि- तता, तत्रैव सुतरामलद्वार दवि फलितार्थ: । एवज्च उक्कोमयविधश्लेषस्थने

Digitized by Google

२४८ काव्यप्रकाश: ।

चेत् (६२), अनुप्रासादीनामपि तथैवेति तेऽप्यर्थालङ्वारा: किं नोच्यन्ते? रसादिव्यञ्जकस्वरूप-वाच्य विशेषसव्यपेच्षत्वे- 5ि ह्यनुप्रासादोनामलङ्कारता (ई३)। शब्दगुणदोषाणा मप्यर्थापेकयैव गुणदोषता। अर्थगुण दोषालद्काराणां शब्दा मेचयैव (६४) व्यवस्थितिरिति तेऽपि पब्दगतत्वेनोच्चन्ताम् ।। विधौ (६५) वक्रे मूर्द्गीत्यादौ च वर्णादिक्षेषे एकप्रयत्नो-

विचार्यम्।। तच्चित्ं यत्र वर्णानां खङ्गाद्याऊतिहेतुता।।८।। सन्निनवेशविशेषेण यत्र न्यसा वर्णाः खङ्गसुरजपझ्माद्या-

कविम्रतिभासंरम्भविषयतया शब्दसयैव वैचित्रामिति तङ्गत एव तल श्लेष दति भावः । अलङ्कारभूमिरिति विधेयामेच्ततया सैवेति स्त्रीलिक्गतेति। (६२) मनु निरर्थकशव्दानां श्लेषासम्भवेन श्लेषस्यार्थसामेचतया कर्था-

(६२) रसादिव्यञ्जकं यत् सरूपं, यक् वाच्यविश्ेष:, तवोः सव्यपचत्वे वाधीनत्वे, सतीति श्रेष: । अपिर्भिन्नक्रमेणान्वेति, अनुपासादीनामपि रसादि- व्यञ्जकसरूपवाच्य विशेषसव्यमे वषत्व सति हि अलङ्गार तेत्यन्वयः। अानुप्रासो हि रसादिव्यक्षकं खर्पमपेवते, बानुप्रासशव्दस्य तथैव व्युत्पत्तेः। रसादयख असत्वथें न सम्भवन्नीति अनुप्रासस्यार्थामेक्षा। लाटानप्रासवक्रोतयाद्यक्ष वाच्यविशेषं साच्चादेवामेचन्ते दति। (६N) पव्देनार्थबोषं विना तेषामसम्भवात्। (६५) एकमय त्रो हार्ययतमे वार्थश्ल्वे पत्वे ननियाम कमित्वाह विधाविति।

Digitized by Google

नवम उल्लास: । २४६

कारमुल्लासयन्ति, तज्चितं काव्यम् (६६)। कष्टं काव्यमेत- दिति दिज्ावं प्रदर्भते। उदाहरणम्,

सारारव्सवा, नित्यं तदर्ततिहरणचमा।। माता नतानां, सङ्ङः त्रियां, बाधितसंखमा । मान्याथ, सीमा रामाणां, शं मे दिश्ादुमादिमा(६७)।। (खङ्गबन्धः) (६६) चित्रं चित्रालङ्वारयुत्तम् ; कचित् 'चित्रमलङ्कार:' -इत्येव पाठः। यद्यपि शन्दात्मकानां वर्णानां सम्टाद्याकारहेतुता नासि, तथापि तद्व्यञ्जकानां लिप्यात्मकवगनां तथालवेन तेषु तथात्वमुपचर्यते। (६७) सङ्गबन्दो बचा,-

सु व रासा र र ह रारिभक् रार भ स्त वा नि व्यत द् ततिंह र राच। न्याय सोसाटिस रामा ाक नधितसम्र : ता नताना स दक मदश्याद

सङ्गबन्धनप्रकारो यथा, मुष्टेकुपरि वाघस शाखाद्दयवान् खड्गो लेख्य:, तल्र उमरिभाखाचतुष्पयमध्ये मा-इवि प्रायमिकं वसं विन्यस्य, तटूईमारोहक्रमेवा (उपरि कधो वा) एकस्यां धारायां रा-इत्यादीन ह-दत्यन्तान चतहशवर्धान् न्यसेत, खड्नस्याये च सा-दति वर्गों विन्यासय, तत्र व क्परः सा-दति वयाः प्रविषः। ततोट परधारायामवरोहक्रमेय रा-दत्यादीन् न-दस्यन्तान चत ईशवर्णान् विन्यसेत् (मा-वर्गाः प्राथमिके मावय मर्विटिः)। ततख खङस्य स

Digitized by Google

२५० काव्यप्रकाशः ।

सरला बडलारमतरलालिबलारवा। वारलाबडलामन्दकरलाबडलामला (६८)।। (मुरजबन्ध:)

एकस्यां उपरिभाखायां निष्कमणक्रमेय ता-इत्यादीन दृः-दत्यन्नान सप्वर्णान् विन्यस्य, अपरस्यामुपरिभाखायां प्रवेधक्रमेय तरि-दत्यादीन् भ्व-इत्यन्तान सप्रवर्णान न्यसेत्। माकार: म्राथमिके माकारे प्रविष्टः। ततस खन्रमुष्टी मागव्दादध:क्रमेगा न्या-दत्यादि सी-दृत्यन्तं वर्गालयं विन्यस्य तदघच्चतम्मये माकारो विन्यासयः। ततख तदूद्ध भाखायां निष्कमणक्रमेय रा-इत्यादौन् ग्म-इत्वन्तान् चतरो वर्गान विन्यस् अपरमाखायां प्रबेधक्रमेण मे-इत्यादि दु-दत्यन्त' वरचतुटयं विन्यसेत्। माकारोटघसतव्पयस्थमाकारे प्रविष्टः। ततख मुट्टेमूलभागे माकारस्याध:कमेगा दिमा-दति वर्षाद्दयं न्यसेतु। शोकयोरयमर्थः, मारस्य कन्दर्पस्य करि: गिवः, एक इन्द्रः, रामो रघुनन्दन: परशुरामो वा दभमुखो गगोगः, एतैरासाररंडसा धारासम्पात- तत्यवेगेन सारमनिशयम् वारक्: सवो यस्या: सा। तेषां मारारिभक्रा- दीनां नित्यं पीड़ाहरगासमर्था। त्रिया संघट्टः संभेलनस्थानम्। बाधितः निरस: संभ्म उड्देगो यस्या: सा। रामायां नारीणां सोमा परा काठा। कान्यत सुगमम् । (६८) मुरजबन्दो यथा,- .

व ला

त ला लि मं वा।

वा ला बं ला

कं ला जा ला।

Digitized by Google

नवम उज्लास: । २५१

वस्य न्यासप्रकारस्वयम्, पडत्िक्रमेय प्रथमपादवर्यान लिखिता, तेषा- मधोदघलयैवापरपादवयवर्गान लिखेत, ततसेपु रेखाविभेषदानेन शलोको- दारो मुरजोत्मादनज्ज कार्य्येम्, यथा, प्रथमादिपाद्चतुध्ट्यस यधाक्रमं प्रथम-द्वितीय-वृतीयचतुर्थवर्शोष वाधोगत्या एका रेखा देया, ततक् तद्रखा- पतः चतुर्धादिपाद्चतट्यस्य व्युत्क्रमेय पञ्चम-पठ्सप्रमाष्टभेप ऊर्द्द गत्या एका रेखा देया ; एवं रेखाइ्येन प्थमपादोत्पत्तिः। ततक् द्वितीयपाद- प्रथमवर्गा-प्रथमपादद्वितीयवर्यायोरेका रेखा, तद्यतः प्रथमपादत्टतीयवर्षा-

रेखाचनुष्टयेन द्वितीयपादोद्वार: । यथैव प्रथम-द्वितीयपादयोर्येषु येषु वर्गोष रेखाचतुष्टयदानेन द्वितीयपादोद्वार:, तथैव ततीय-चतुर्थपादयोस्तेषु तेव वर्गोषु रेखाचतुष्टयेन ततीयपादोद्वार: कार्ययः। एवं चतरषादिपाद्चतध्यस्य व्युत्क्रमेण प्रथम-द्वितीय-तृतीय-चतुर्थवर्गोष ऊईगत्या एका रेखा, एका च रेखा तद्मतः प्रथमादिपादचतुट्टयस्य क्रमेणाधोगत्या पञ्चम-पष्ठ-सप्नमाष्टम- वर्गोष देया, एवं रेखाइ्येन चतुर्थमादोत्मन्तिः। एवंक्ते रेखाभिमुरजषट्- कस्योत्पत्तिः । श्लोकस्थायमर्थ:, प्रकरयगम्या भरत् विशेष्या। सरला मेघादिकौटि- त्यरहिता। बज्लैरारम्मैसरलानाम् अलिबलानांभमरसमूहानाम् बारव: कोलाहलो वस्यां, सा। वारला हंस्य: बड्ला वस्याम्, सा। ब्मन्दा उद्योगिन: (अर्थात् रगाय) करला (करं खामियाह्यं भागं लान्ति स्टक्- न्ोति) राजानः यस्यां सा। अबडले शुक्कपचे अमला निर्मला, (बड्ले कष्णपक्षेमि अमला दति वार्घ:)। मरलेतिाठे(र रकागड़' लाि वादन्ते दति व्यत्मच्या) गरकागडोङ्गमवतीति महेश्वरः ।

Digitized by Google

३५२ काव्यप्रकाशः ।

भासते प्रतिभासार! रसाभाताइताविभा। भाविताला, शुभा वाढे, देवाभा वत ते सभा (६2) ।। '(पद्मबन्ध:)

(६) पझमबन्दो यथा,-

उत्तरदिक वायुविदिक ईमानविरिक तमाश म्मा वादे वत पश्चिमदिक् दावि भा सते पूर्वदिक ताइ सा र मतति

नैकरतविदिक शा शेयविदिक दव्तिपदिक

श्रस् न्यासो यथा, अाटद्लमझं लेख्यम्, तत्र कर्णिाकायाम् श्लोकस्यादिमो वर्गः स्याय्य:, स च अष्धा खिट्टः। दने दखे दौ दौ वर्गो लेख्यौ, तल दिग्ट्वेषु निर्गमप्रवेधा्यां खिट्टी वर्गों, विदिग्दलेवु तु न श्लिर्टौ। तत्न प्राच्यद्बे वादो निर्गम: खोकान्त चप्रवेशः, ददियोत्तरदलयोनिर्गन्यव

Digitized by Google

नवम उल्लास: । २५३

रसासार ! रसा सारसायताच! चतायसा। सातावात! तवातासा रचतस्वस्वतचर ! (७०)।। (सर्व्वतोभटूम्)

प्रवेश:, पश्चिमदले त मविशयेव निर्गमः, आ्ग्नेयवायव्यद्लयोः प्रवेश एव, नैवतेशानयोस्त निर्गम एवं। तथाहि प्रकते कर्णिकायां भा-दति, पूर्वदखे निर्गमक्रमेय सते-दति, कग्नेयदसे प्रवेशक्रमेय प्रति-दूति चैते वर्गा लेख्याः, भा-कति वर्याः कर्णिकास्थे प्रविष्टः, ततो दच्िपदखे निष्क्रमणक्रमेय सार- दति वर्षाद्यम् लेख्यम्, तस्िन् वर्गाडये कर्णिकास्थवरों च प्रवेभक्रमेय रसाभा-दृति वर्ालयं प्रविष्टम्, एवमयेटपि उक्कदिशाटवसेयम्। खोकस्यायमर्थः, रसरामाता शोमिता। गरहता अमततहता आविभा सम्यगुदीपिर्यस्या: सा। भावितः निर्णीत वात्मा यस्यां सा। वाढे तत्व- कथायां शुभा। देवाभा देवतल्या द्रत्यर्थः । (७) सर्व्वतोभद्रस्य न्यासप्रकार विभेष्रदर्भनं निरर्थकं, माद्चतुट्यस् क्रमेपाधोटधोलिखनभेव पर्याप्रम् ; तथा लते एव हि "तदिएं सब्बतो भद्रं भ्भगं यदि सर्व्वतः"-कति ट्गडातस्य सव्वतोन्तमयास्य मनोतिसम्भवात्। सव्वतोन्नमयाञ्च अानुलोभेन, प्रतिलोभेन, अनुलोमप्रतिलोमाभ्यां, प्रतिलोमा- नुलोमाभ्याञ्च; अध:क्रमेरा, उपरिक्रमेगा, अधउपरिक्रमेग, उपययंध :- क्रमेए च उज्ारगे स एव शलोक आयातीत्ेवंरूपम् । यथा-

र सा सा र र सा सा र सा य ता न न ता य सा सा ता वा त त वा ता सा र क्षत स ख त क्ष र अस हि प्रथमाटिपादानामनुलोमेनेव परतिलोमेनोज्ञारगोटपि त एव पाटा:

Digitized by Google

२५४ काव्यप्रकाशः ।

सन्भविनोऽप्यन्ये प्रभेदा: शतिमात्रप्रकाशका नतु काव्य- रूपतां दपतीति न प्रदर्शन्ते।। पुनरक्तवदाभासो विभिन्नाकार शब्दगा। एकार्थतव, भिन्नरूपसार्थकानर्थंकशब्दनिष्ठमेकार्यत्वेन सुखे भासनं(७१) पुनरुत्तवदाभासः । स च, शव्दस्य,

आयान्ति। एवं प्रतिपादं प्रथमादिवर्गाचतष्टयस् पञ्चमादिवर्राचतद्टयस् वा अनुल्लोमप्रतिलोमाभ्याम्, प्रतिलोमानुलोमाभ्यां वा त एव मादाः 1 एवं, माद्चनुष्टयस्य प्रथमानां अट्टमानान्न वर्गानां अधःक्रमेय उपरिक्रमेय वा उज्ारये प्रथमपादः, अथवा प्रथमव्गाचतुटटयस्य अष्टमवराचतुष्टयस् वा केवलस्य उपयंध:क्रमेपा, अधउपरिक्रमेय वा उच्चारये प्रथम: पादः। एवं- रोत्या प्रत्येकपादानाम् द्वितीयवयाचतुष्टयेन सप्रमवर्गाचतृष्टयेन च द्वितीयपादस्य, वटतीयवसीचतुष्टयेन षछवसाचनुष्टयेन च ततीयपादस्, एवं चतुर्थवर्सचतष्टयेन पञ्ञमवर्रचतुष्टयेन च चतुर्थपादस्य च उत्पत्तिरित्येवं बङ्जविधं भमगामह्यम्। रच्षत: तअस्त वतचर दति गूढ़पट चछेदः । हे रसासार ! (पृथ्वीग्रेष्ठ! ) रच्तसव रसा (पृथ्वी) चतायसा (चवः नामित: अयः शुभावहविधियै:, तान स्यति ब्यस्त प्रापयति या, सा सोटन्तकनमगि दत्यस्य रूपम्), अतासा (अनुपचया तसु उपचये-दत्यस्य रूपम्) त (च) वस्तु-द्ृत्यन्वयः । त्वं किम्भूत: सारसायताच्! (सारसवत् पझ्मवत् आयते च अचिणी यस्य स ! ), सातावात ! (साते सुखे अवात अाचस्चल ! अनासक्त !), अातबर ! च (अनल्पद् ! तच तनूकरगो, राला दाने द्रत्यनयो: रुपम्)। (७१) मुखे आ्पाततः। भासनम् प्रतीतिः, तथा च कारिकास्थम्

Digitized by Google

नवम उब्लास: । २५५

सभङ्गाभङ्गरूपकेवलशब्दनिष्ठः । उदाहरणम्,

'भाति सदानत्यागः सिथिरतायामवनितलतिलक: (७२)।। चकासत्यङ्गनारामा: कौतुकानन्दहेतवः । तसय राज्सुमनसो विबुधा: पार्श्वरवार्तनः (७३)।। तथा शब्दार्थयोरयम् ।। ८॥।

एकार्थतेवेतिमदम् एकार्थतया आ्मानतोभासनपरमिति। विभिव्वरपयोर्व- स्त्रतोमिव्वार्थयोरपि शब्दयोरमातत एकाथेतया प्रतोति: पुनरुकवदाभामः। (७२) अरिबधदा ई्रहां (चेष्टा) येषाम्, तान् भरियः (मरयुक्तानु योधान्) ईरयति (प्रेरयति) यः सः । सहसा रविमि: सूताः (सुष्ठ ऊताः सम्बदi) तरगा पादावाक् (पदातिकाः) यस्य, रः। खिरतायाम् ागः (पर्व्वत द्रव) ववनितलतिलक: सताम् विषये आनत्या (अतिनम्त्रभावेन सन्नोषजननेन वा) भातोत्यथः । (७३) अङ्गने एव क्रा (सम्यक) रमन्ने दति अङ्गनारामा: (काप्रवा- सिन:) । कौतुकेन (सत्कममयि अभिलाषेय न्ृत्यगीतादिना वा) अ्रस्य (विष्णोः) नन्दस्य सन्तोषस्य, हेतवः । (कौतुकेन आ्नन्दहेतवः-रति यथाश्रुतार्थकरये

'ख' (शोभनानि) मनासि येषां ते। विबुधा: पणिड़नाः । अ्रत्र ललोकडये भब्दगत एवायमलङ्कार:, तथाहि देह-परीर-दति ड्ावेव शन्दौ सार्थको सभङ्गौ च। सारधि-सूत-दृति द्दयोराद्यो निरर्धक:, अन्त्यव सार्थकः, उभावेव सभङ्गौ। दान-त्याग-द्रति उभावषि निरर्थकौ सभङ्गौ च । अङ्गनारामाशन्दयो: पूर्वः सभङ्ग: निरथकस, उत्तरस्त अ्भङ्ग: सार्थकक्ष। कौतकानन्द्शन्दयो: पूर्ववोटभङ्ग:, उत्तरस्त समङ्कः, उभावषि सार्थकौ।

Digitized by Google

२५६ काव्यप्रकाश: ।

उदाइरणम्,

तेजोषाम महःप्टथुमनसामिन्द्रो हरिर्जिष्णु: (७४) ।। अवैकम्िन पढे परिवर्निते नालङ्वार इति शब्दाम्त्रय:, अपरत्मिरिंसु परिवर्त्तितेपि स न हीयते-दत्यर्थनिष्ठ इत्युभया- लङ्कारोऽयम्।।

। दति काव्यप्रकाशे शब्दालक्कारनिर्ययो नाम नवम उल्लास: ।।

समनसो विबुधा दति दावेव कामक्की सार्थको चेति गन्दगतस्यास्य घड्विध- त्वम्। एतेषां भव्दानां परिवृत्यमहत्वात् पन्दालङ्वारत्वम् । (७) वयसौ हरि: (सिंहः), तनुवपुरपि (बोपधरीरोटपि) वाजघन्यः (वेशः) दति विधेयम्। किम्भूतः करिकुक्जरागाम् (गजश्ेष्ठानाम्) रुधिरेय रक्ा: (लोहिताः) खरा: (वीक्षाः) च नखरा वस्य सः, तेजसाम धाम (आन्र्रयः), महसा (तेजसा) प्टथुमनसाम् (विपुलान्न:करयानाम्) इन्द्र: (मभुः), जिष्णुध् (जयशीलस) इति। वव्र तनु-कुअ्र-रक्-धाम-हरि- मदानि परिषृत्यमहानि, वपुरादिपदानि त तत्महानीत्युभयालङ्वारत्वम् । धाम-महः-दत्यत्र हरिजिष्ु :- इत्यल च ग्व्दगतत्वमेव, उभयोरेव श्रब्दयोः परिषृत्यमहत्वादिति त विभावनीयम्।

Digitized by Google

।। ट्भम उल्लास: ॥

अर्थालङ्वारानाइ (१), साधरव्यसुपभा भेदे, उपमानोपमेययोरेव (२), ( न कार्य्यकारणादिकयोः)

(१) "उपमाटनन्वयलददपमेयोपमा ततः । उत्प्ेचाटथ समन्देस्टे रूप- कापकती तथा। श्लेषसथा समासोकि: प्रोक्ता चैव निदधना। अप्रस्तत- प्रभंसाटतिशयोक्ती परिकीनिते। प्रतिवसतपा तद्दद्टष्टान्तो दोपकं तथा। तत्ययोगितया चैव व्यतिरेक: प्रकीततितः । व्न्रेमो विभावना च विशेषो- क्िस्तथेव च। यथासंख्यमर्धान्तरन्यास: सातां विरोधवत्। सभावोकि- सधा व्याजस्तृतिः प्रोत्ता महोतिवत्। विनोकिपरिठठत्ती व भाविकं काव्य- लिङ्गवत्। पर्य्यायोक्तमुदान्तञ्व समुच्चय उदीरितः। पर्य्यायद्वानुमानञ्न प्रोक्त: परिकरसथा। व्याजोक्तिपरिसंस्ये व विन्नेये चेतुमालया। अ्ान्योन्य- मुत्तरं सूच्जमारी वद्दमङ्गृतिः । समाधिख् समेन स्वात् विषमस्लधिकेन च। म्रत्यनीकं मीलितज्च स्यातामेकावलीखाती। म्रान्तिमांख प्रतीमेन सामान्यञ्ञ विभेभवत्। तङुणातङुणी चेव व्याघातः परिकोर्तितः। मंसट्टिसङ्रौ चैवमे कषट्टरूदीरिता:" दति प्रदीपः । (२) ननु साधमोग हि साडश्यापरनामक: सम्बन्धविभेष:, सम्बन्धख एकप्रतियोगिकोटपरानुयोगिक एव नियतः, (यस् यत्र यः सम्बन्धः, यथा- क्रमं तौ तस्य सम्बन्धस्य प्रतियोग्यनुयोगिनो; यथा, रगूडस्य कुरडे संयोग:,

Digitized by Google

२५८ काव्यप्रकाशः ।

साधम्यें भवतीति तयोरेव समानधर्म्मेण (३) सम्वन्ध उपमा। भेदग्रह णमनन्वयव्यवच्कूदाय (४)।।

दशडस्य कलसे कार्य्यत्वञ्च सम्बन्ध दति तस् तस्य सम्बन्धस्यं यथाक्रमं तो खराडदरडी प्रतियोगिनो तावपि कुएाड़कलसौ अनुपयोगिनाविति) एवज्च व्.त्र, साधन्मासम्वन्वस्य कौ प्रतियोग्यनुयोगिनाविति। यदि यौ-कौचिद्पि तौ कल्पो ते-द्रत्युच्य ते, तदा कार्य्यकारणाटिरपौ तौ किमिति न कब्परते? -द्रत्याशङ्कां निराकरोति उपमानेति। इदमत्र निराकरगाम्, सव्ब एव न सव्ेषां सम्बन्धानां प्रतियोग्यनयोगिनः, किन् कौचित् कस्यचित् द्रति कार्य- त्वादिसम्वन्वस प्रतियोग्य नयोगिनावपि कार्य्यकारगादिकौ न साधर्म्मासम्बन्वस्य, तथा सम्भवत दति न तौ अव कल्योते, किन्त योग्यतया उपमानोपमेये एव प्रतियोग्यनुयोगितया नियतमाच्िप्येते इति तदनुपादानं न दोषायेति। (३) समान: (एक: तल्यो वा) धर्म्मः (गगक्रियादिरूपः)ययोः (बर्थात् उपमानोपमेययो:) तयोर्भावः (तेन समानेन धर्म्मेग सम्बन्धः) साधर्मामिति व्युत्पत्तिलभ्यं साधम्यपदार्थमाह समानेति। साधर्म्यभेव परे: मादश्यपदेनोच्यते। (४) अनन्वये उपमानस्ैवोपमेयतया तयोभेंदाभावादिति ग्रेषः। वत्नालक्कारत्वे सतीति विभेषणामनुक्कमपि प्रकरणात् प्राप्तमेव, तेन गौरिव गवय दत्यादौ सदभि साधम्यं नोपमालद्वार: वैचित्गभावात्। एवं रूपका- दिस्यलेपि नोपमालङ्वारप्रसङ्ग:, तत्र रूपकादिवेचित्रास्थैव चमत्काराति- भयजनकतया तेनोपमावैचित्रपस्य तिरोधानात्। एवं कराठे केवलमर्गलेवे- न्यादौ उपमायाः प्रक्ृतरसानुपकारकतया वालङ्गारत्वमेव नासिति, तथापि तद्मवहारो भाक्त एवेति। एवञ्चोक्करीत्यैव अनन्वयवारगासम्भवे भेद- महगामनर्थकमिव प्रतिभाति। अतएव रसगङ्गाधरलद्विरस्य दूपणावसरे

सम्यक। उपमास्ये च उपमानम्, उपमेयं, साधारणो धर्म्मः, साधम्यक्चेवि

Digitized by Google

दशम उज्लासः । २५ट

पूर्णा लुप्ना च, उपमानोपमेयसाधारणधमोपमा-प्रतिपादकानामुपादाने पूर्णा, एकस द्योस््रयाणां वा लोपे लुप्ता। साडग्रिमा। औौत्यार्थी च भवेद्दाक्ो समासे तड्िते तथा(५ू)।।१।। अग्रिमा पूर्णा।

चतुष्टयममेव्ते। साधारगाधर्मवस्वेन प्रसिद्ध पदार्थ: उपमानं तङ्गर्भेवत्तया वर्णनीय: पदार्थ उपमेय:, उभयत्र (उपमाने उपमेवे च) सङ्गतो ध्मः साधा- रगो धर्म:, यस्य धर्मस्य सम्बन्धात येन सह यदपमीयते, स साधारणो धर्म:, तद् उपमानम्, तज्ञ उपभेयमिति त परमार्थ: यथा, कमलमिव मुखं मनोज्- मित्यादौ मनोनत्वधर्मसम्बन्धात् तद्त्तया प्रसिद्वेन कमलेन सह मुखमुपमीयते द्रति मनोजत्वं साधारणो धर्मः, कमलमुपमानम्, मुखमुपमेयमिति । उपमानादिचतुष्टयञ्ज सद्सदपि, वाच्यं मतीयमानमपि च भवति। वतएव त्वयि कोमो ममाभाति सुधाभाविव मावक दत्यादो सधांशी पावकस्यासतो- 2पि उपमानत्वसिद्धि:, कमलमिव मुखमित्यादी लुप्नोममास्थले प्रसिद्धतया साधारयधमस्यानुपात्तत्वे2पि उपमासिद्विद्वेति। अतएव उमभालचरा वाच्य- पदप्रचेषो दर्पवातामनुचितद्रव प्रतिभाति । (५) उपमानादिमदानि चत्वायपि यद्यसमख्तानि तदा वाक्यगा, तेषु कयोरमि समस्त्वे समासगा, तद्धितप्रत्ययान्तस्य न वाक्यत्वम् न वा समासत्व- मिति प्टथयक्किः । लिविधाटपि पूर्णोपमा, स्रौती आर्यी चेति म्रत्येकं द्विधा भत्वा पड्विधेति। उपमायाः श्रौतत्वक्ष शब्दगम्यत्वम्, वाच्यत्वमिति यावत्, तज्ञ यथेववादिशब्दोमादाने द्रवाथविहितवतेख्वोपादाने भवति, यथादिशव्दानां

Digitized by Google

२६० काव्यप्रकाशः ।

यथेववादिशब्दा (६) यत्प रासतस्यैवोपमानताप्रतीतिरिति यद्यपुपमानविशेषणान्येते; तथापि शब्दशक्रिमहिम्रा सुत्यैव षष्ठोवत्मम्बन्धं प्रतिपाद्यन्तीति तत्मङ्गावे त्रौती उपमा। तथैव, "तत्र तस्ेव"-[५।१।११ईपा०सू०]-इत्यनेनेवार्ये विद्छि- तख वतेरुपादाने।

मुख्यतयोषस्थितेः। आार्धत्म् अर्थवशलभ्यत्वम्, तञ्च तल्यादिभव्ानां तल्या-

धर्मिवाचकतया तत्ङ्गावे ताडभधमियः (उपमानस्य, उपमेयस्य, उभयस वा) एव मुख्यतयोपस्यितेः साधर्स्यस्य वर्थाचिप्रत्वात्। एतत् सव्वमनपदं स्फुटीभविव्यति। (६) यधादिभन्दानां साधम्यसम्बन्घवाचकत्व' प्रतिपाट्यन् तत्मङ्गावे नौततवं प्रतिपाद्यति यथेवेति। यतमराः यदनन्रमुपात्ताः । तस्ैव तदर्य- स्ैव। सुत्यैव त्रवगमाल्रेय। सम्बन्धं प्रकते उपमानोपभेययो: साधारयाधर्म- सम्बन्धरूप साधम्यम् । अयमत्र पूर्व्वपच:, यद्धि यदयें धर्मविभ्ेषं प्रत्याययति, नत् तद्विभेषराम् ; एकविशेषराञ्च नापरत् खायें प्रत्याययतीति नियम:, यथा, नीलमुत्मलमित्यादौ नीलपटम् उत्पलपदायें खार्यं प्रत्याययत् उत्पलपदस्य विशेषरं भवति, ततक्ष नान्यव खार्थम् प्रत्याययति, तथा, 'मुखं मनोज्र' कमलं यथतत्' इत्यादो यथाभन्द: कमलपदोत्तरमुपात्तल्वेन कमलपदर्थि उपमानतां प्रत्याययतौति कमलपटस्य विभनेषामिति उपमानभूते कमळे एव साधारय- धर्मसम्बन्वं बोधयत, तदन्यत्तिन् उपभेये मुखे कथं तद्वगमयेत् ? द्रति उपमानोपमेययो: साधम्यस्य शव्दागम्यत्वात् कथं श्रौतत्वमिति। सिद्धान्त- स्वयम्, राजो राज्यमित्वादौ सप्रजत्यनन्तरभुपात्ता घछोविभक्ि: सप्रक्- त्यर्थ राजनि साभित्वं म्रत्याययन्ती तद्िभ्रेषयां भवन्त्यमि यथा राजराज्ययो: खखामिभावं सम्बन्धं प्रत्याययति, तथा उपमाने उपमानतां प्रत्याययन्नोरमि

Digitized by Google

दशम उ्लास: । २६१

तेन तुल्यम् (७) मुखमित्यादावुपमेय एव, तत्तुलमस्ये- त्यादौ चोपमान एव, ददञ् त्च तुल्यमित्युभयतापि तुल्यादि- शब्दानां विश्वान्तिरिति साव्यपर्य्यालोचनया तुल्यताप्रतीति- रिति साधर्व्यस्यार्थत्वात्तुल्यादिपदोपादाने आर्थो; तद्दत्, "तेन तुल्यम क्रिया चेत् वतिः-"५।१।११५पा०स्०]-इत्यनेन विह्हितस् वतेः खितौ।

यथादिभव्दा उपमानोममेययो: साधर्मतासम्बन्धं न्रवयमाल्रेय उपस्यापय- न्येपेति, व्व त हेतु: भन्दशत्रेवे चित्रामेव । विशेषणात्वमभ्युमेत्यायं सिद्धान्तः, वस्तुतः यथाद्य: पन्दा नोममानविभेषणानि, न हि, 'यत् यदयें धर्मविशेषं प्रत्याययति, तत् तद्वियेषगाम्'-दति नियम:, किन्त यदर्थस्य यदर्घटन्वयबोधः, तत् तद्िभेषयामित्येव नियम:, न च यथादय: शब्दा उपमानताथकाः, येन उपमाने तदन्वयबोधं जनयन्तो उपमानविभेषणानि स्युः, यथादिशन्दैरूप- मानताप्रतोतिस्तु नान्वयबोघरूपा, किम्लधवशसम्पन्नेति। (७) तुत्यादिशब्दानां धभिवाचकत्व प्रतिपाट्यन तत्मङ्गावे क्ार्थत्वं व्यवस्थापयति तेन तत्यमिति। अत्र सव्येत्र तत्मदार्थः कमलम् ददम्पदार्यक्व मखम्। उपमेये दति, उपमाने दति च विश्वान्तिरित्यनेनान्वेति । उभयत्र उपमाने उपमेये च । विश्वान्ति: पर्य्यवसानम्, तात्पय्येमिति फलिताथः । साम्यस्य साधमास । पर्य्यालोचना अनुसन्धानम्। तल्यता साधम्मासम्बन्ध- सम्वन्धिता, सा च तेन तल्यं मुखमित्यादी उपमेयनारृपा, तत्तुल्यमस्येत्यादी उपमानतारूपा, ददश तज्ञ तल्यमित्यादी उभयरूपेव पर्य्यवस्यतीति न साध- मामेत तुल्यता। सयं भाव:, तुल्यादिभव्दानां उत्तरूपधर्भिवाचकतया यद्यपि नत्मद्वावे साधम्यं भव्दात् न प्रतीयते, तधापि अर्थादाचिष्यत एव तदिति मार्थत्वम्, तधाहि कमखेन तल्यं मुखमित्यत्र प्रथमत एवं भव्दात् त्यमुख-

Digitized by Google 1

काव्यप्रकाशः ।

'दूवेन नित्यसमासो (८) विभत्यलोपः पुर्व्वपदप्रक्ृतिस्व- रत्व' च' दूति नित्यसमासे दवशव्दयोगे समासगा। क्रमे- णोदाहरणम्, खप्नऽपि समरेषु त्वां विजयश्ीरन सुस्जति। प्रभावप्रभवं कान्तं खाधीनपतिका यथा॥ [वा०श्ौ०]

चकितहरिणलोललोचनाया: क्रुषि तरुणारुणतारह्ारकान्ति।

सममिति चेतसि संमद वित्त।। [वा०त्०]

अत्यायतैनियमकारिभिरुद्दतानाम्, दिव्यैः प्रभाभिरनपायमयैरूपायैः । शौरिभुजैरिव चतुर्भिरद: सदा यो लक्ष्मीविलासभवनैर्भुवनं बभार । [स०श्रौ०]

योरभेदान्वयबोध:, ततक्च मुख्यस्य कमलतुल्यताप्रतीतिरिति निर्ध्विवादम्, सा तु प्रतीतिः कमलमुखयोः साधर््यानुमन्धानं विनाटनुपपन्ना, कमलमुखयोः साधमंत्र बिना कमलेन मुखस्य तल्यताया (साधमासम्बन्धमम्बन्वितारूपायाः) एवानिष्मत्तेरिति तुत्यताप्रतीत्यन्ययानुपपच्या अर्धादाचिम्यत एव साधर्मामिति। (८) अत्र "समो धातुप्रातिमदिकयो:" (२४1७) पा० ) दति सरल् - व्याख्यानावसर "द्रवेन समास: विभक्तलोपः पर्वपदप्रलतिरुरत्वक्ञ"-दूति वार्त्तिकदर्शनेन, "व्याकरसे वकल्मिकतवाङ्गीकारात वार्तिके तथोपादानाच्च नित्यपदप्रच्चेपोटप्रामारणिक:" दत्युद्योतलत् म्राहस्त, एवमेवाड्रीकुष्वन रस-

Digitized by Google

दशम उज्लारु: । २६३

अ्रवितथमनोरथपथप्रथनेषु प्रगुणगरिमगीतत्रीः । सुरतरुसटश: स भवान् अभिलषणीयः चितीखरो न कसय ॥ [स०ता०] गाम्भीर्य्गरिमा तस्य सत्यं गङ्गाभुजङ्गवत्। [त०त्रौ०] दुरालोकः स समरे निदाघाख्ररत्वत्।। [त०आ०] खाधीनपतिका (६) कान्तं भजमाना यथा लोकोत्तरच- त्कारभू:, तथा, जयश्रीखदासेवनेनेत्यादिना प्रतीयमानेन

गङ्गाधरकदपि प्राष्टघेगय द्रव वारिधरो मे वेदनां हरत दृष्णिवरेरयः' द्रत्यादौ (मादषेरायो वारिधर द्रव द्त्येवान्वयस्य कर्त्तव्यत्वात्) वाक्यगत द्वभब्द इत्युदाजहार। (2)। ननु पछोल्लासे "अत्र च शव्दार्थालङ्गारभेदात् बहवो भेदाः" दत्यभिहितम्, तञ्ञाभिधानं तदैवावितयं स्यात, यद्यलङ्कारप्रभेदेष विद्य- मानेषु चित्रकाव्यत्वस्य समभवः स्यात; स एवन, उपमादीनामर्थालङ्का- रा्गा व्यङ्गासरूपतया तत्सङ्वावे (तादशव्यङ्गस्य प्राधान्ये) ध्वनित्वस्, (वमाधान्ये) गुणोभृतव्यङ्गात्वस्य वा सम्भवेन व्राव्यङ्गात्वरूपस्य चित्रकाव्य- वस्य दुरुपपादत्वात्; तथाहि सप्ेमोत्यादावदाहरग, 'खाधीनपतिका काननं भजमाना यथा लोकोत्तरचमत्कारविषय:, तथा जयलच्तीस्वदासेवनेन'- इत्यादि व्यङ्गमेव वाच्यार्थस्य (उत्कर्षाधायकवे लक्षरयरूपं) वैचित्रामिति स

सक्वे न चित्रकाव्यत्वम्, चित्रकाव्यत्वे च नोक्ोपमाद्यलङ्कारसम्भव दति पूर्व्वाभिधानेनालोपमालङ्काराभिधानं विरुद्धमिति मूर्ळमच्चयति साधीन- मतिकेति ।

Digitized by Google

२६४ काव्यप्रकाशः ।

विना यद्यपि नोत्ेवैंचित्यं, वैचित्यश्ञालङ्कार:, तथापि (१०)

मर्शादव चारुताप्रतीति:, अपि तु वाच्यवैचित्यप्रतिभासा- देव। रसादिस्तु (११) व्यञ्थोऽर्थोडलङ्कारान्तरक्ष सर्व्वचा-

(१०) वत् वैचितगन्तरस्यासत्वमेवासत्, वाच्यसैव उपमारूपवैचि- वास् सच्वात्, तज्ञ श्ुतिमालेय प्रतीतं सत् वक्रव्यमयें सावि्यमुत्कर्षयत् प्रथमत एवालङ्कारपद्वीमधिकरोति, उत्तव्यङ्गारूपं वैचित्ाम् जानुसन्वानसा- वितं सद्पि मखात्मतीततया अास्फुटतया च सदम्यकि्चित्करमेवेति, एवज्जोम- मादयलङ्काराखां वाच्यखरूपतया तत्ज्गावे चित्रकाव्यत्व नासन्भवीति सिद्धा- न्तयति तथामोति। संस्पर्य: सम्वन्धः। परामर्थोटनुसन्वानम्। बव्र उप- मादलङ्कारस्पये। चारुता उत्कर्ष: । (११) नन तथापि पूर्व्वापरविरुद्धाभिधानद्दयमसि, तथाहि "ते चान- ड्ारनिर्याये निर्ोव्यन्ते"-दत्यनेन, यान्येवालङ्कारोदाहरातया उपन्यस- व्यानि, तान्येव चित्रकाव्यस्योदाहरमतयाट गन्तव्यानीत्यभिहितम्(4 उज्ाe), वात्र तु यानि सप्रेपीत्वादीनि उपमोदाहरसातयाटभिहितानि, तान्येनानि चित्रकाव्योदाहरयानि भवितुं नाहन्ति, एतेषु राजविषयकभावादिरपसय

विरुद्धाभिधानम् । तथा कालङ्कारद्दयस्य एकत्र उपनिपाते, "सैघा संसष्टिरे- तेषां भेदेन यदिह स्थितिः । अविश्रान्तिजुपामात्मन्यङ्गाङ्गित्वन्त सखर:"- इत्यनेन संसप्टसङ्गरक्पं खतन्त्रमलङ्गारइ्दयं वच्चते, तदनुसारेय खप्रेटपी- त्वादी प्रभावप्रभवेत्याद्यनुपराससयापि सच्वेन उममानप्रासयो: संसष्टिसङ्करयो- रन्यतर एवास्त अलद्वारो नं त उपमेति असोममोदारयत्वाभिधानमसङ्गत- भित्यपरं पूर्व्वापरविरुद्धाभिधानमिति पूवपच्मंभतोटङ्गरीत्य समाधानमाह्ह रसादिरिति। अव्यभिचारि नियतावस्थितिकम्। अगरायित्वा (कनावशयक-

Digitized by Google

दशम उल्लासः।

तथा) कनालोच्य। तद्लङ्वारा: काव्यालङ्गारा: । चलेदं समाधानम्, दहा- लङ्गारसेव पळततया तस्देव विवेचनममेचितम्, रसादिरुपस्त व्यक्रो2र्थो- (2न्ततो)2लङ्वारइयक्ष सर्व्वद्धिान्नेव काव्ये सम्भवति, तत खपरटपोत्यादो राजविषयकभावादेरयदि स्फटलम ङ्रोकरोषि, तदा ध्वनित्वं, गणीभूतव्यङ्गत्वं वा आास्त, अथास्फुटलं चेत, तदा चिलत्मस्त (अ्राव्यङ्गंनत्ववरं स्मृतमिति चिल्र- काव्यलकरया व्व्यक्ापट्स अस्फटव्यकपरत्वादिति) । एतद्विवेचनमल्ाप्रक्त- तया उमेव्स, प्रस्तता: काव्यालङ्गारभता उपमादय: केवलं प्रदर्शिताः, न त चित्रकाव्यप्रभेदा अ्पीति। "ते चालङ्वार निर्याये निर्योष्धन्े"-कत्यनेन तु नैवम- भिहितम्, 'यान्येवालड्ारोदाहरगानि, तान्येव चित्रकाव्यप्रभेदोदाहरयानि-

(वात एव, निर्शोष्यन्ते-इत्युत्तम्, न तदाहरिव्यन्नेरति), अलङ्कारमभेदे हि निरृषित चित्रकाव्यमभेदनिरुमणाय नामरं किश्चिद्मेचितं स्ात्, तवाद्ि

मनुप्रासोपमादिनिकुपयमेवामेचन्ते, रवरांभ्स्य विज्ञातत्ात्; ततख् खपे- 2पीत्यादी चित्रकाव्यत्वाभावे2पि न प्राथमिकं पूर्व्वापरविरुद्धाभिधानमिति। एवं न द्वितीयममि, तर्थाहि सत्याभेवोपभायां तथा सह अपरस् संसृषिः सङूरो या सम्भवतीति गुद्योपमारल दव संदष्तादिस्यल्ेपि उपमासत्वमाव- श्यकमेव, द्र्वास्त विभेषः, चमत्कारितायां वद्यलङ्गारान्रस उपमया तुल्यक वत्वं, तदा संसष्टा संकीर्णा वा उपमा भवति, तुत्यकच्चत्व नो चेत्, शुद्वैव उपमा भवतीति ; एतद्िवेचनन्त कावाम्रऊततया उपेव्य प्रकृतत्वात् काव्यालङ्कारभूता उपेव केवलं प्रदर्शिता दति। ततक् सप्रेटपीत्यादौ अानु- प्रासस्य यद्युपमातृत्यक च्ञत्मङ्गीकरोषि, तटाङ्गरीक्रियताम् संपषा संकीर्गा वा उपमा, अथ अातुल्यक ववत्वं नेत, तदा शुद्धैव उपमेति कुतः पूर्जापरविरुद्धा- भिधानमिति। वस्तुतस्त मलोपमालतचमत्कारेग सातिशसरेन सयानुप्रासरत- चमत्कारस् तिरोधानात् गुद्धोपमेवालद्वार: द्रति कालमधिकेन।

Digitized by Google

२६६ काव्यप्रकाश: !

-व्यभिचारीत्यगवयित्वैव तदलङ्वारा उदाहता: । तद्रहित- त्वेन (१२) तु उदाहियमाणा विरसताभावहन्तीति पूर्वा- परविरुद्धाभिषानमिति न चोदनीयम् ।। तद्दत्धर्मस्य लोपे खात्, न थौती तद्विते पुनः (१३)।५] धम्मः साधारणः, तद्धिते कल्पबादौ (१४) चाय्येव। igh

तेन पञ्च (१५)। उदाहरणम्,

करणीयं वचश्वेतः ! सत्यं तसामतं यथा॥ [वा०औौ०]

(१२) ननु चित्रकाव्योदाहर गायोग्यतया रसादिर हितान्येव उपमोदा - हरयानि किमिति नोमन्यसानीति वात आह तद्रहिततैनेति। (१३) अवायमभिसन्विः, दवार्यविह्ितवतिरुप एव हि तडिते ब्रौती भवेत्, स च वतिप्रत्ययः "तत्र तस्येव" (५।१।११६।)-दति सूलरेया षछीसप- म्यन्नादेवोममानपदात् विहिततया साधारयाधर्मे एव खार्थान्वयवोधं जनयन् नियतमेव साधारगधर्मसाकाङ्ड दति माधारणध्म्मोंपादानं विना ताडमस तद्ितस्यासम्भवात् न तत्कत उपभाभेद दति। (१४) तुल्यार्थवतिर्हि, "तेन तत्यं क्रिया चेत् वतिः"-(५।१। ११५) दत्यनेन विहित दति तदर्यस्य साधारगाध्मकपायां तल्यक्रियायाभेष पर्य्येव- सानात् साधारयधमोपादानं विना नैव तल्याथवतेः समभव दति तद्ितान्तर दर्भयति कल्पवादाविति। (१4) वाक्यगा समासगेति द्िविधा त्रौती, वाक्यसमासतद्िनगेति विविधा आर्धीति मिलितवा धर्मलोमे लुप्ा पञ्चविधा।

Digitized by Google

दशम उल्लास: । २६७

बाऊट्ट्करवालोऽसौ सम्पराये परिश्ामन्। प्रत्यर्थिसेनया हष्टः छ्वतान्तेन समः प्रभु: ॥ [वा० शा०] करवालडूवाचार: [स० तौ०] तस वागमतोपमा (१६)। [स० भ्रा०] विषकल्पं मनो वेत्सि, [त० भ्रा०] यदि जीवसि तत्सखे! ।। उपमानानुपादाने वाक्यगाऽय समासगा (१७)।।२।।[२]

दीसद श्रह वा गिसम्ट सरिसं अंसंसमेत्तेय (१८)।।

(1६) अम्टतोपमेति अम्तेनोपमोयते या, अाम्तमुपभा (सपमानं) यस्या दति वा समासः। विषकल्पमिति ऋात्र "ईषद्समानौ कव्मन्देश्यदे- मोयर:"-(५/३।६७ पा०)- इति सुलेग विहितस्य कल्पपप्रत्ययस्य (विष- कत्पं मन दति सामानाधिकरसयेन निर्हेमात) ईषट्समाप्निविभिट्टो धम्मों चर्थ:, दषद्समाप्रिय् किश्चिनूानसकलधमेसम्वन्वरूपा उपमैवेति बाल उपमायाः (तुल्यादिभन्द्वत्) विभेषणातया वाच्यत्वात् कर्यीति। (१७) उपमानपदादेव उपभाप्रतिपाट्कस्य वतिप्रभतितद्ितस्य विधानात् तदन पादाने तद्वितस्यासमभबेनाल न तडितगा सम्भवति, नामि चौती, दवा- दोनां उममानान्विततयैव सायबोधकत्वनियभेन उपमानानुपादाने तेषामुपा- दानासनभवात्, अातो द्विविधैष। एवमेव म्रदीप:, वतख् दर्परालद्ङ्गाविवं बोलयार्थोभेटेन चातविध्यं न रुचिरम् । (१८) सकलकर गापर विश्वामन्नीवितरयां न सरसकाव्यस्य । हश्यतेरव

Digitized by Google

काव्यप्रकाश: ।

कव्यसेत्यत कव्यसममिति, सरिसमित्वत्र प षुणमिति पाठे एषैव समासगा । वादरलोपे (१८) समासे सा कर्माधारक्यचि क्ाङ। कर्मकर्चोर्यामुलि (२०), [ ई] वाशब्द उपमाद्योतक दूति वादेरूपमाप्रतिपादकस्य लोपे

वा निशम्यते सदभमंशांभमल्रगोति सं०। 'अवास््नदर्मनत्रवमाविषयत्वेन दुर्लभतया उत्कृष्टगगम् यतदगोचरं किश्चित् उपमानं भविव्यतोति साडग्य- पर्य्वसानादुपमानलुप्रेयमुममा' इति उद्योतकत्। उपमानवाचकात् यत्- पदानन्तरम् दवादे: सन्भवस्तदनुपादानमेवोपमानानुपादानम्, तेनाव सह- भमदेन सामान्यत उपमानोक्तावर्षि न चतिः महभगव्दाटि्वाद्यनुत्मत्तररिंति त महेचवर: । (१६) अत्र उपमायाक्यया न सम्भवति, मुखं चन्द्रखकाशते द्रत्येता- वन्नालेय उपमाया अप्रवीतेः, नापि तङ्िवगा चोती वा ससवति, वन्या- दोनां तद्वितानाम्, दयादीनाज्ज औ्यपस्यप्रतिपादकतया तत्पयोगे कौपस्यप्रति- पाट्कलोपासम्भवादित्यन्यथा विभजते वादेरिति एवमेव प्रदोप: । "उपमाना- दाचार"-दति-(३।१।१पा०) सूलेगा कर्ममपदात्, "अधिकरगाज्"-इति तल- त्यवात्तिकेन च अधिकरगामादात् च कयच विहितः। एवं "कर्तुः काड़ सलोपक्ष"-रति(२१११पा०) सूवेय कर्त्तपदात् कड् विहितः। तथा "उपमाने कम्मगि च" दति (श४ा४५। पा०) सूलेय कम्मसि कत्तरि उपपढे नमुल् विहितः। ततक् यद्यपि क्ाचक्यड्मामुखषां प्रयोगे उपमा प्रतीयते, तथापि चैषां यथा नोममावाचवत्व', तथोदाहरगाव्याख्यानावसरे एव प्रतिपादयिव्यामः। (२०) 'कम्य क ल्तोर्यामुल्येतदुद्िलोमे किशमासगा' -रवि बन्धिमत्रवात् नाल चन्दोभङ्गगङ्गा कार्या।

Digitized by Google

दगम उल्लारू: 1

षट्,-समासेन, कम्मणोऽधिकरणाज्जोत्मन्नेन क्ाचा, कत्तुः क्यडा, कर्मकर्तोरुपपद्योर्णमुला च भवेत्। उदाहरणम्, ततः कुमुदनाथेन कामिनीगएडपाएडना। नेवानन्देन चन्द्रेण माहेन्द्री दिगलङ्कता।। [इयो:स०] तथा, असितसुजगभीष णासिपत्रो

पुलकिततनुरुत्कपोलकान्ति: [बह्नां स०] पौरं सुतीयति जनं, समरान्तरेऽसौ [क०क्यच्] अन्तःपुरीयति विचित्रचरित्रचसुः । [भ्रवव्यच] नारीयते समरसीस्तनि लपाणपाणे: [क्यङ ] आालोक्य तस्य चरितानि सपल्नसेना । मृषे निदाघघमांशुदरशं पश्यन्ति तं परे। [कर्म्म०पासुल] स पुनः पार्थसस्तारं सस्तुरत्यवनीपतिः (२१) । [कर्तृ•यामुल्]

(२1) कासुकाङ्पाम लामुपमावाचकत्वाभावेन एवु उममाप्रतिपादकस्य लोप:, तवाह़ि काच्काडगे: केवल वाचारस्तत्याचारो वा बामान्यतो2यं: (विशेषाचारस्तु तस्तत्पदमाविध्यात् प्रनोयते, यधा, पौरं जनं सुतोयतीत्यस्स सुतक म्पकाचार तल्यपौर जनकर्मकाचार कर्त्ेत्यर्य:, चलाचार: खेहपालनादि:। बमरान्न रेटन्व:पुरीयतोत्यस्य अन्न:पुराधिकरवकाचा रत्व्थसमरान्तराधिक- रखकाचारकर्त्तेत्वर्थ:, बल्राचार: सच्न्दषिहारादिः। एवं नारीयते रत्यस्य नारीकर्लकाचारतत्याचारकर्तेत्यर्य:, अवाचार: बकातर्य्यबिन-

Digitized by Google

२७० काव्यप्रकाशः ।

एतट्- द्विलोपे क्विप्समासगा (२२)।।३।।[२] एतयोर्धर्मवाद्योः। उदाहरणम, सविता विधवति, विघुरपि सवितरति, तथा दिनन्ति याभिन्यः। यामिनयन्ति दिनानि च सुखदुःखवशीक ते मनसि (२३) ।। [ककिप]

यादि:)), ततक् काड्काडनेराचारगततुल्यतापतिपद्कत्वमेवासि, न ढ मऊतोदाहरतया विवद्चिताया: सुतादिना (उपमानेन) पौरजनादे: (उप- मेयस्य) उपमाया: प्रतिमाद्कत्वमिति। माथ उपमा तुल्याचारम्तीत्यनन्तरं. 7

(तुल्याचारं साधाररधम्मोकत्य) पद्चात् प्रतीयते। एवं गामलोपि क्रिया- गत तुल्यत्वमर्धः ((तथाहि निदाधघन्मांशुदमें पश्यन्ति तं परे उत्यस्य निदाध- घन्म्रींशुकर्मकदर्शनक्रियातत्यतत्कर्मकदर्भनकर्त्तारः परे द्त्येवमर्थः, पार्थस-

उपमानाभ्याम् कवनीमतेरुपभेयस्य) उपमायाः प्रतिपाद्कत्व नासि, उत्त- रकालन्त तुत्यक्रियाप्रतीतिमूच्ा तत्पतोतिर्भवति। एवज दर्ममे यदल दोष- दर्मनम् तत् (सच्छेपि मुखे मविमेक्षयमिव) दपरामाजिन्यविजृम्धितमिति । (२२) 'अथ दिलोमे विभजनीया, तत धर्मवाद्योगोंमे बाक्यगा न बन्धवति, मिट्योमुखं चन्द्र दत्येतावन्मालयोरपादाने उपमाया वनवगमात्। नापि तद्वितगा, सडितसयाि कव्वादित्वेन तत्ृत्वे द्विलोपासम्भवात्। नामि तौवी, दवाद्यभावादित्यन्यथा विभजते एतदिति' इनि प्रदीपः । (२२) नब्र "कर्नुः काड्मलोपख" (२।१।११) दति सूतव्याख्यानाव-

Digitized by Google

ट्शम उल्लास: I। २७१

परिपन्थिमनोराज्यशतैरपि दुराक्रमः । संपरायप्रटत्तोऽसौ राजते राजकुञ्जरः(२४)।।[स०] धर्मोपमानयोर्लोंपे हत्तौ वाक्ये च दृश्यते (२५)।[२] टुएटुमन्तो मरिहिसि कठत्रकलिच्ादूं केअद्रवणाूं। मालदूकुसुमसरिछं भमर ! भमन्तो ए पाबिड्रिसि (२६)।। कुसुमेण सममिति पाठे वाक्यगा। क्यच वादुपमेयासे, [१] आमे निरासे।

सरे "सर्व्यप्रातिपदिकेभ्यः किय वा वक्कव्यः"-दति वार्तिकेन विहितः किय्- प्रत्यय एव तत्याचार रूपसाधार गाधमवाचक पति तस् (बेरषकस्य (६।१।६७) दति सूलेग नित्वं लुपत्वात् ध्मलोप:। (२४) राजा कुक्चर द्रवेति "उपमितं व्यात्रादिभि: सामान्याप्रयोगे"- (२३५६। पा०) दति सुलरेय समासः। दुराघर्षल्स्य साधारयाधमास्याति- पसिद्धतया वदनुपादानेटपि नोपमाप्रतीतिव्याचात: । (२५) तङ्विते तु नेयं, उपमाननोमे तड्धितसेवाभावात्। नामि चौतो उपमानाप्रयोगे दवाटेरप्रयोगादिति प्रदीप: । छत्ती समासे । (२६) टुसटुनायमानो मरिव्यसि कराटककलितानि केतकीवनानि। माल- तोकुसुमसटशं समर : श्रमनमि न प्राश्यसीति सं०। टुसट्ुनायमान: टुग्ट- नित्याकारशन्देन प्रार्थयन् दवि निदर्धनकत्। वत प्रतत्वात् मालती

प्रतीतेर सोपमितिक्रिययानिष्मन्तिरिति उद्योतकत्।

Digitized by Google

२७२ काव्यप्रकाशः ।

ऊपाणोद ग्रदोईएड: स सपसायुषीयति (२७) ।। प्वाला उपमेय:।ीनि चिलोपे च समासगा।।8 ।। 5 [१] वयाणां वादिधर्मोपमानानाम्। उदाहरणम्, तरुणमनि उतावलोकना ललिततरिलासविलव्धविग्रहा। सरभरविसराचितान्तरा मगनयना हरति मुनेमन:।। चत सप्व्युपमानेत्यादिना यदा समासलोपौ भवतः, तदोदाहरणम् (२८)। क्रूरख (२८) आचारसायःम्पूलतयाऽध्यवसायात्, च्य :- (२७) हस्त्रमायुधानि वस्, तमिव्रात्मानमाचरतीव्यर्थात् कर्मतवेनोपन मेयभूत व्ात्मा कर्मलेन नोपान्ः। प्रदीमे त महस्त्रारायुधीयतौति पाठः, तस्य, महस्वरारं चक्रमायुधं यस् (विष्णो:), तमिवाचरतीत्यर्थः। फनंकुषकौशय (२८) "अत्र यदि मगभव्देन लजगाया तल्लोचने विवच्चेते, सदा नेद- मुदाहरया' [म्गपदस्थय उममानप्रतिपादकस्य सत्त्वमसङ्गात्], यदा तु मग- लोचने दव (चञ्जले) नयने यस्या दत्यर्थो विवच्यते, तदा सप्रव्यपमानप्व्यपदस्य बडब्रीहिकत्तरपदलोपक्च दरति (२।२।२४। पा.सू.) वार्तिकेन उपमानपुर्च- पदस्य नयनशव्देन बञ्व्रीही उपमानवाचिम्टगलोचनेतिपूर्खपढे उत्तरपद- भतस्य नयनशन्दस्य लोमे उपभेयभतस्य नयनमात्रस्योपादानात् द्रदमुदाहर गम्" दवि प्रदीप: । विलोमेटन्यविधासम्भवात् एकविधेयोक्का। (२६) चल 'उपमानमाल्रोमादानेटपि तिलोपा सम्भरवति, यथा क्रायः- मूलिक इति, अव हि क्रराचार उपमेय:, तीक्षात्वादिक्य: साधारगो धर्मः, दवादिक्च नोपान्तः, केतलमुपमानभूतमयःसूल्मेवोपान्तम्' दवि

Digitized by Google

दगम उल्लास: । २७३

मूलेनान्विच्छूतीत्यायःमूलिक :- द्त्यनिशयोक्रिनतु क्रूराधारो पमेय-तैन्तधर्म-वादीनां लोपे तिलोपेयसुपमा। एवमेकोनविंशतिर्जुप्ता:(३०), पूर्णाभिः सह्ह पञ्चरविभतिः ।। "अनयेनेव (३१) राज्यश्रीदैन्येनेव म्नास्वता। मन्लौ साथ विषादेन, पद्िनीव हिमानसा । -दूत्यभिन्ने साधारण धम्में, ज्योत्स्ेत् नयनानन्दः, सुरेव मदकारणम्। प्रभुतेव समाऊष्टसव्वलोका नितम्बिनी । -दूति भिन्ने च तस्मिन, एकस्यैव बह्पमानोपादाने मालोपमा,

केचिदाङ्:, तविराकरोवि कररसेति। अन्तिक्कृति व्यवहरति। इद्मत्र निराकरगम, नेह उपमानोपमेयभाव: प्रतीयते, तद्घोधकाभावात्, किन्त करुराचार एव निगीर्गाखरृप: अयःमूलतादालान (आरीपास) निर्हिष्ट दत्य-

(३०) धर्म्मलोमे प्च, उममानलोमे डो, द्रवादिलोमे षट्, धर्मेवादिलोमे दौ, धर्म्मोपमानयोलोंमे डौ, द्रवोपमेययोलोंमे एक, त्रिलोमे च एक दति मिलित्वोनषिंभतिर्लुप्नोपमाप्रभेदाः। उपमानोपमेयादीनां लोपे उमभेव न सम्भवतीति तत्कवप्रभेदो नोक्रः । (२१) ननु अन्येदपि उपमामभेदा: पचीनरत्ता:, तथाहि एकस्य उपभेयस्य बहपमानसम्बन्धे मालोपमा, पूर्वपूर्वस्य उपमेयस्य उत्तरोत्तरम- पमानत्वे रसनोपमा चेति दौ भेदौ, तयोरपि यथाक्रमं बह्पमानानाम् उन्त- रोत्तरोपमानानाक्ष साधारयाधमस्स एकलेन भिन्नल्वेन च प्रत्येकं द्वैविध्यमिति मिलित्वा चत्वारो भेदा :- दत्येवं म्राचीनप्रदर्शितबङ्जभेदमन्व कथ पञ्चवित्ति-

क क

Digitized by Google

काव्यप्रकाशः ।

यथोत्तर मुपमेयसयोपमानत्वे, (पूर्व्ववद्भिन्नभिन्नवसात्वे, अनवरतकनकवितरण- जललवभ्तकरतरङ्गिताथिततेः । भणितिरिव भतिर्मतिरिव चेष्टा, चेष्टेव कीर्ततिरतिविमला।। [अभि०घ०] मतिरिव मूर्ततिर्मधुरा, मूर्तिरिव सभा प्रभावचिता। तस्य सभेव जयश्ररीः शक्या जेतु नृपस न परेषाम् ।[भि०ध०] -दत्याढिका) रसनोपमा प" न लचिता, एवंविधवैचित्य-

उपमानोपमेयत्वे एकस्येवेकवाकयगे। अ्नन्वय:, उपमानान्तरसस्वन्धाभावो-(३२)नन्वयः। उदाहरणम्,

न केवलं भाति नितान्तकान्ति- र्नितम्बिनी सैव नितम्बिनीव। यावद्िलासायुधलाखवासा- से तद्िलासा दव तद्िलासाः।

मादाय प्रभेदकररो आनन्यदोषप्रसङ्गेन, पूर्व्वात्तमभेदेव यथासमवमेतेभामन्व- र्भावेय च) निराकरोति अनयेनेति। (१२) अतर बञ्वीहि: समासः। एतज्ञानन्वयमद्व्यत्पादनं, लक्षगान्त

Digitized by Google

दशम उज्लासः । २७५

विपर्य्यास उपमेयोपमा तयोः ॥५ ॥ तयोरुपमानोपमेययोः, (३३) परिषृत्तिः (पर्थात्) वाक्य- इये, दतरोपमानव्यवच्केदपरा (उपमेयेनोपमा दति) उप- मेयोपमा। उदाहरणम्,

कमलेव सतिर्मतिरिव कमला, तनुरिव विभा, विभेव तनुः । धरणीव ष्टतिर्ष्टतिरिव धरणी सततं विभाति वत यख।।

उपमानोममेयभावोटनन्वय दत्येव साह्यम्। उपमायां न एकस्येव उपमानोप- मेयभाव:, उपमेयोपमायान्त वाकयडये स दरति तयोव्येधचछेदः। खेन खस्य उपमाटनन्वय इति त निष्कषः । (२१) परिवृत्तिरिति विर्व्यासपदस्ार्थः । एकवाकयो परिवर्चना- सम्भवात्, अर्थात् वाक्यडये रति उक्कम्। दतरोपमानेति विग्ेषयाम्, एकस्य उभयन्र साधारगाधर्मत्व सतोति विशेषय याह्यति, एजेन हि धर्मेग तस्य साम्बेटपरव वर्णिते, तेन धर्मेण कापरस्य तत साम्यमर्थमाप्तमपि पुनः शब्दे- नोच्यमानं तेन धर्मेया तयोः सगं ततोयं वस्तु व्य्वच्छ्रिनन्तोति उद्योतकत प्राह् का । अत एव सविता विधवतीत्यादी सत्यपि उपमानोपभेययोर्वाकाड्ये विषय्यासे साधारणधर्मस्य भिव्रतया नोममेयोममा, तत्र हि सविता विधवती- त्यत् शोतकरत्वादि: साधारणो धर्मः, विधुरमि सवितरतीत्यत्रत उष्पकिर- यत्वादि: साधारणो धर्म: इति। अयमल निम्कर्ष:, पूर्ववाक्योकसाधारय-

Digitized by Google

२७६ काव्यप्रकाश: !

सम्भावनमथोत्गेक्षा प्रक्तस्य समेन यत् (३१)। 1 समेन उपमानेन। उदाइरगम्,

1. उन्मेषं यो मम न सहते जातिवैरी निशायाम्, दून्दोरिन्दीवरदलदृशा तस्य सौन्दर्व्यदर्पः । नीतः शान्तिं प्रसभमनया वक्ककान्तेति हर्षात् लग्नां मन्ये ललिततनु! ते पादयोः पझमलच्ष्मी:।।

धर्मभेव साधारयाधर्मीक्तत्य पूर्व्ववाक्योत्तोन उपमेयेन पूर्वववाक्योत्तसय उपमा- नस्य उपमा उपमेयोपमेति। (२४) सम्भावनं वितकः । ग्रऊतस्य (उपभेयस्य) । समेन समात्तया। उपमेयस्य उपमानत्वेन सम्भावना उत्प्रेचा दति त निष्कर्षः, यथोदाहरगो उममेयभूता पाद्योभा उपमानभूत-यधोक्कहर्ष हेतुकपादपतित-पद्मभोभालेन सम्भाविता। अतरालद्कारत्वे सतीतिविभेषयां प्रकरगमाप्रमसयेव, तैन प्रविभा- नत्थापिताया: वास्तविकसम्भावनायाः, व्ासन्दरसाधान्याधर्मसूलाया: सम्भा वनायाख् चमत्काराजनकतया अलद्कारत्वाभावेन नोतेघ्यालप्रसङ्ग:, रमगोय धर्मनिबन्धना प्रतिभोखामितेव हि सम्भावना चमत्करोतीति सेवालद्वार:।

इत्वेवमादयो बहब:, एवं 'उपमानस्य कालोकमिद्ृत्व द्रवशव्दोपि'-कृति चक्रवर्त्ती। 'तिड-न्तसमभिव्याक्ृत द्रवभन्द: सव्वत्रवोत्प्रेचावचकः, नामसमभि- व्याहहृतस्त दवभव्द्सलेव उत्पे्ाबोधकः, यत्र सम्भावनोपयुक्तविभेषगादानं, (यथा, बाेन्दुवकारायविकाश्यभावात् बभः पलाभान्यतिलोहितानि। मद्यो वसन्तेन समागतानां नखच्चतानीव बनस्थलीनामित्यादौ यत्र-कचित् स्ितैरपि नखचतवक्रत्वलौहित्यादिना उपमाया वत् अकात् 2पि सद्योवसन्तनायक- समागत-वनस्यलीसम्वन्वित्वरूप विशेषखकल्पनम् उतमरे जागमकं)। तदन्यस्थये

Digitized by Google!

दशम उल्लास: । २७७

लिम्पतीव तमोऽङ्गानि, वर्षतीवाञ्जनं नभः (३५)। -दूत्यादौ व्यापनादि लेपनादिरूपतया सम्भावितम् (३६)। समन्देहस्तु (भेदोकौ तदनुक्ौ च) संशय:(३७)।।६।।

सूवभन्दः उपमाबोधकः' दति तु उद्योतकत्। दर्पगाकतस्त, नुभब्दोटपि उत्प्रे व्ावाचक दति, एवम् उतमेक्षावाचकानामेषां सम्भावनाबोधकत्वाभावे नायमलङ्गार:, यथा, यदेतज्चन्द्रान्तर्जलटलवलीरलां वितन ते, तदाचट्टे लोक: भभक दति नो मां प्रति तथा। बरहन्लिन्द मन्ये लदरिविरहाक्रान्ततरु-

मजद्ुार दरति, तथा उत्पेक्षाबोधकेवग्न्दख् कचित् प्रतीयमानोटपि भवति, यथा 'तन्वङ्वयासतनयुग्मेन सुखं न प्रकटीलतम्। हाराय गगिने स्यानं न दन्तमितिलज्लया'-द्रत्यल लज्जयेवेतयुपेच्यबोधक दवभन्दो भटिति प्रतोयते, सनयोलज्जाया वासम्भवात् तेन बिना वाक्यार्थस्याप्रतीतेरिति च ब्राङ्ड: । (३५) असतपुरुष सेवेव दट्टिर्निष्फलतां गतेति वन्त्यमईम्। जवोपमा।

तम् युक्तम्, व्यापनस्य लेपनतयोश्ेच्षयोनव चमत्कारपर्व्यवमानात् तत्वतत्व- पर्थन्नोते कगे प्रयोजनविरहेण तस्याव्वाविवचितत्वादिति ग्रेषः । (२७) वत्न प्रकतस्य समेनेति पूर्व्वस्मादनुवर्त्तते, तेन, उपमेयस्य उप- मानरूपतया संगय: समन्देहालङ्वार इति लक्षगम्। अ्रत्मापि अलद्वारत्व सतीति विभेषगास्य स्त्वात् मतिभानुत्थापिते2चमत्कारिगिं स्पाणुर्वा पुरुषो घेति संभये नालद्वारत्वप्रसङ्ग: । संगयक उभयम्तिन मच्चे तल्रूपो याहा, तेन सम्भावनाया अपि संशयविभेषरूपतया मोतमरेचालङ्वारे समन्देहालङ्कार- त्वमसङ्:, सम्भावनाया एकस्त्िन पक्चे आधिकयेन उभयत्र तुस्थरूपत्ा- भावादिति। ग्रस्य च ससन्देह दति नाम महेत्वरं बिना ग्रायः सर्व् एवाक्गी- चक्रः, ततक् (अल अनेकरुपमानः अनेकसन्देहसम्भवेन) सन्देहेन वह वर्च-

Digitized by Google

२७८ काव्यप्रकाशः ।

भेदोकौ यथा, त्रयं मार्त्तएड: किं? स खलु तुरगैः सप्तभिरित:, ऊशातुः किं? सव्ाः प्रसरति दिशो नैष नियतम्। ऊतान्तः किं? साचान्ह्िषवहनोऽसाविति चिरं समालोक्याजौ त्वां विद्धति विकल्पान् प्रतिभटा:॥

मान: (सन्देहः) ससन्देह दति यथाकथञ्चित् नामव्युत्पत्ति: कार्या। वायसेव

स चायं भेदोक्यनुक्तिम्यां दिविधः । भेदो वैध्व्यम्, तज्ञ उपमानोपमेय यो रेक स्मिन्नव र्त्तमानम परल वत्तमानं धर्मविभेषरपम् गाह्यं, यधोदाहरयडवे, यथाक्रमं सप्ान्नसम्बन्ध उपभेये राजनि तरव्त्तमानः सूर्य एव वल्तते, एवं सलितमविलासवचनं चन्द्रादाववरन्त मानं उपमेये मुखे एवं वत्त ते दति तथो- रुतिरव वैधम्योंकिरिति। अयमाद्ः प्रभेदोपि दविविधः, निख्यगर्भों नियव- यान्वक्षेति। निश्चयः ग्भे (मध्ये) यस्येतिव्युत्पच्या वाडमसंथयान्तरं निझ्षये जाते2पि पुनः संगयः, स निक्षयगमः । निक्यस्ात्र उपमानभिन्नत्वन उप- मेयावधारणरूपो गाहयः, एकोपमानभिन्नतेनावधारगोपि उपमानान्ररुमेग संशयोदयसस्भवात्, यथोदाहरणे, सूययें सप्राश्वसम्वन्वरूपवधम्यादर्भनेन रात सूययभिवत्वावधार गेटमि लथानुत्वरूमेणामि पुनः संग्यः, दत्यमेव निश्यगभत्- मुपपद्यते। निश्चयः अन्ते (समाप्ी) यस्सेतिव्युत्मच्या याउमसंशयान्तरं निक्चये जाते (निक्षयस्यव :घयनित्त कतया) पुनः संभयानुदय: स निक्धयान्तः । उम- मेयख रूपेया उपभेयावधार गमेव उपमेये उपमानसंभयनिवन्त कमिति तदेवाल निश्चयमदेनोच्य ते, नाडभ्निक्चयानन्तरमेव हि संधयानद्येन निक्यान्नत्वमुप- मद्यते, ययोदाहरग, ललितसविलासवचनादिरृपवैधम्यदर्भनात् मुखत्वरू मेया मुखस्य निक्चये पुनः केनापि रुपेया न संगयः । परन्त 'वाच्यस्य संभयस्य वाच्चेनैव निश्चयेन निदृत्तिवर्णानमुचितमिति निव्वयान्तस्वले निक्चयस् वाच्यतव-

Digitized by Google

दशम उल्लार: । २७६

भेदोक्तावित्यनेन न केवलमयं निच्चयगर्भा, यावन्निच्चया- न्तोऽपि सन्देहः सीक्कतः । यथा, दरन्दु: किं? क कलङ्ग: ! सरसिजमेतत् किमस्ु कुत गतम्!। ललितसविलासवचन मुखमिति इरिणाचि निव्चितं परतः ॥ किन्तु निश्चयगर्भ दूव नाव निश्चयः प्रतीयमान दूति उपेचितो भट्टोङ्गटेन। तदनुक्तौ यथा, भ्रस्या: सर्गविधौ प्रजापतिरभूच्चन्द्रो तु कान्तिप्रदः ? सृङ्गारैकरसः खयं तु मदनो ? मासो नु पुष्पाकरः ?। वेदाभ्यासजड़: कथं नु (३८) विषयव्याटत्तकौतुहलो निर्म्मातं प्रभवेन्ननोहरमिदं रूपं पुराणो मुनिः ?।। तद्रूपकमभैदो य उपमानोपमेययो:। अ्रतिसाम्यात् (चनपरुतभेदयोः) अभेद: (३2)।

मावश्यकम्, तस्य वाच्यत्वे च न ताउभचमत्कारित्वम्'-दति मन्यमानेन भट्टोड्गटेनायं निश्चयान्तप्रभेट् उपेक्षितः, (वस्ततो सन्यकतमातः)। एततमें छत्ती स्टम्। (३८) कर्थ नु प्रभवेत्, जैव प्रभवेदित्वर्षः, एवज्चात्र उत्तराव्ें सम्बन्धे- 2 सम्बन्ध कपातिभयोकि: । (२८) परस्रविरुद्धधर्मावच्वेन उपस्थिततया प्रकाम्ितविभिन्नखरूपयो- रमि उपमानोपभेययोर तिसाम्यप्रदर्भनाय काल्निकोटमेदारोपो रूपकमिति निष्कर्ष:, यथा मुखचन्द्रं पश्य-इत्यादौ मुखत्व-चन्द्रत्व रूपप रस्पर विरुद्धधम्म- वत्तया उपस्थितयोर्मुखचन्द्रयोरभेदारोप दति। अतिथयोत्तौ उपभेयख न

Digitized by Google

२८० काव्यप्रकाशः ।

समस्तवस्तुविषयम्, थौता आारोपिता यदा।७। आरोपविषया दूव(४०)आरोप्यमाणा यदा श्दोपात्ता:, तदा (समस्तानि वस्तूनि विषयोऽस्येति) समस्तवस्तुविषयम् । शारोपिता दूति-बच्वचनमविवचितम्। यथा, ज्योत्स्ताभसच्छ रणधवला विस्नती तारकासी- न्यन्तर्धानव्यसनरसिका रात्रिकापालिकीयम्।

उपमेयगतधर्मवत्तया उपस्थितिरिति ततो भेद:, अपन्तौ त उपभेयगोपनेन भेदस्याप्यपह्षवः, अमतन सकतितवोपि भेद: । सारोपलचयासम्भवस्वे रूपकम्, साध्यवसानल चगासम्भवस्थसे त अतिशयोकिः। एवं मुखपद्मोत्यादि- समासस्थले विश्रेषयास्य मुख्यतया-उपमानगतत्वे रूपकम्, उपमेयगतत्वे उपमा, उभयल सत्वरूपतवे त्वमयो: सङ्गरः, चत्र यथाक्रममुदाहरगल्रयम्, विकमितं मुखपद्ममिति, सहास्यं मुखपद्ममिति, रमयोयं मुखपद्ममिति चेति। तत्र रूपकं तावत् विविधं साङ्ग, निरङ्ग, मरम्परितञ्जेति। वल्नापि साङ्कं समस्तवस्तुविषयम, एकदेवविवन्ति चेति द्विविधम्। निरङ्श्स केवलं मालारूपज्जति द्विविधम्। परम्परितन्त सिटाश्लिदभन्द्निबन्धनतया द्विविधं सत्पत्येकं केवलं मालारूपञ्जेति चतर्व्विधमिति मिलित्वा रूपकस्ाही भेदाः। ततर प्रथमं समस्ेत्यादिना साङ्मेतदित्यन्तेन साङ्गस् प्रभेद्द्दयं क्रमेा प्रदर्थयता साङ्ग निरूपितम्। (४०) आरोपविषय स्यानुपादानेरविभ्रयोक्वेरेव म्रसङ्ग:, व्तः रुपके व्वारोपविषय सयोपादानं नियतमेवेति कारोपविषया द्रवेति दट्टान्नतया उत्तम्, वसूनि आरोथमानानि, विषय: भन्दप्रतिपाद्यः। अविविच्तितमिति सन्वथा कारोग्रमाणस दिमात्त्वे2स्यवासन्भवः स्ादिवि भ्रेष:।

Digitized by Google

दभम उल्लास: । २८१

द्वीपाद्वीपं सरमति द्वती चन्द्रमुट्राकपाले न्यखं सिद्धाञ्जनपरिमलं लाष्ठनस च्छलेन (8९) ।। अत (8२) पाद्लये, अन्तर्वानव्यसनरसिकत्वमारोपित- धर्मम एवेति रूपकपरिग्रहे साधकमस्तीति तत्सङ्गराशङ्गा न कार्या।। खौता आर्थास्त ते यस्मिन्नेकदेश विवर्त्ति तत्।

(४१) छूरगामङ्गचेपः । व्यसनं कौतुकम्। कापानिकी नक्वक्पा विशेषयोगिनो। मुद्राकपालं दोक्षाकालम्टहीतोपकरगाम्। धरिमलसूख: । चल कारोप्यागां भम्गादीनां सव्वेषां श्ब्दोपान्तत्वात् समस्तवस्तुविषयरूपकम्, एवं कामालिक्या आरोप द्रव तद्कानां (तद्गमकरणानां तदानुषङ्गिकायां) भतदीनामप्यारोपालतस्य साकलम्। 'भग्गाभिवा ज्योतसा रत्वादिरीत्या उपमानविभेषयाक एव मयूरव्यंसकादित्ात् समासः कार्य्य दति नोपमानप- दस्य प्राग्भावनियम:, मयरव्यंसकादिमदेन सर्ववागयेव रृपकोदाहरयानि म्टह्यान्ने' -इत्मुद्योतऊवामाभयः । अस्य तव चतुर्थपादेट पन्कतिः । (४२) ननु ज्योतसा भनेवेत्यादिरीत्या उपमितसमासस्यापि सम्भवेन अम उपमा या स्वास् रूपक वेति संभयोद्येन उपमया रूपकस सन्देह- सङ्ूर एव स्यात्, न त रूपकमित्यायङ्ां निराकरोति सरवेति। इदमल निराकरगम्, अन्नर्धानव्यसनरसिकत्वं हि कापालिक्या एव सम्भवति, नत रात्रे:, उपमापरिकल्पने ते उपभेयभताया राल्ेरेव प्राधान्येन सल् नान्त- धर्ानव्यवसनरसिकत्वस्य मुख्यतवाटन्वयः स्यादिति रपकमेवास्थीयते। वत्र

प्रदमिति चतुर्थ: मादः, एवं रूपकेराव निर्वाह्ः"-द्रति कचित् पाठः, स च बडमिष्टीकाऊद्विरष्टततया अनाकर दवाभाति। ख ख

Digitized by Google

२८२ काव्यम्रकाशः ।

केचिदारोपमाणा: शब्दोपान्ता:, केचिदर्थसामथ्यी- दवसेया :- दूत्येकदेशविवर्त्तनात् एकदेशविवर्तति। यथा, जंसा रणंतउरए करे कुणांतस मएडलमलनं। रससंमुड्ी ति सहसा परंमुही होड रिउसेणा(४३)।। अत्र रणस्यान्तःपुरत्वमारोप्यमाणं शब्दोपात्ं, मएडला- गलताया नायिकात्वं, रिपुसेनायाञ्च प्रतिनायिकात्वम अर्थ- सामर्थ्यात् (88) अवसीयते-दत्येकदेशे विशेषेण वर्त्तनात् एकदेशविवर्त्ति। साङ्गमेतत्, उक्कद्विभेदं सावयवम् (४५) ।। निरङ्गन्तु शुद्धम् (४६), यथा, कुरङ्गीवाङ्गानि खििमितयति गीतध्वनिषु यत्, सखों कान्तोदन्तं श्रुतमपि पुनः प्रन्नयति यत्।

(४३) यस्य रखान्त:पुरे करें कुर्व्वतो मगडलायलताम्। रससम्मुख्यमि सहसा पराझुखी भवति रिपुसेनेति सं० । मरडलाय: खङ्ग्: । (४४) पाणियहोतरपि बोधकं करे-कुव्वंत दति विभेषयां, रसम्मुखी- त्यादिस्त्रीलिङ्गं, रखेटन्:पुरत्वारोपखेति लयमत्र सामर्थ्यम्। (४५) खत एव वर्णनीयतया अाङ्गिनः (प्रधानस्य) अवयवानां (मुख्यत- सवावर्नीयतया काप्रधानानां तत्सम्पर्किणां) रृपगोः सहितं यत् तस्य रूपगां, जतु सावयवं रूपकम्। (४६) निरङ्गम् अङ्गानामारोपरहितं केवलस्याङ्गिनो यद्रमगम्।

Digitized by Google I

द्शम उल्लास: ।

अनिद्रं यञ्चान्त: खपिति, तदहो वेद्याभिनवां प्रटत्तोऽसाः सेतुं हृदि मनसिजः प्रेमलतिकाम्। माला तु पूर्व्ववत् (8७)।।८ ।। मालोपमायाभिवैकस्ििन बहव आरोपिताः । यथा, सौन्दर्थस तरङ्गिणी, तरुणिमोत्कर्षस्य हर्षोद्रमः, कान्ते: कार्ममणकर्मम, नर्मभरहसामुन्लासनावासभू:। विद्या वक्रगिरां, विधेरनवधिप्रावीरायसाचात्क्रिया, वाणा: पञशिलीमुखस्य, ललनाचूड़ामणि: सा प्रिया(४८)।। नियतारोपणोपायः सादारोप: परख यः । तत् परम्परितं सिष्टे वाचके भेदभाजि वा (४६)।।६।।

(४७) एतेन य एव कारिकाकार: स एव दत्तिकार दत्यायाति, अान्यथा कारिकालता दत्तिकतदशिताया मालोपमाया अलचितलेन, बाल पूव्ववदिति तस्या उष्टान्ततयोङ्गावनमनपपव्रं स्वादिति । (N८) कान्मणकम्म वशीकरगाक्रिया। नम्मरहसाम् रहसयपरिहा- सानाम्। उल्लासना विजम्भगम् । (४६) नियतस्य वर्शानीयतया ववश्यामे चणोयस्य यत् आरोपगाम्, तस्य उपायः (साधारयाधमसम्पाद्कतया) निमिन्तं यः परस्य (अन्यस्य) क्ारोप: तत् परम्परितम्, (कार्य्यकाररभावरूपा परम्परा जाता कनेति व्युत्पत्तेः)। यत् वर्षनोयारोपगं प्रति अन्यारोपगामेव केवलं कारणतया विवचितं, तत् परम्परितमिति त निष्कषः । तज्व द्विविधम्, उपायभूते रूपके बारोप्या- रोपविषययोर्वाचकस्य शिप्तात् मिन्रसरूपत्वाज्वेति। साङ्गरृपके त वर्गा- नीय स वङ्गिनः रूपयां सुप्रसिद्धसाधम्यनिमित्तकमेव, न त तल्र अङ्गरूपपमेव

Digitized by Google

२५४ काव्यप्रकाशः ।

यथा, विद्दनानसइंस ! वैरिकमलासङ्कोचदीप्रद्युते ! दुर्गामार्गवनीललोहित! समित्सीकारवैखानर।। सत्यप्रीतिविधानद्च ! विजयप्रम्भावभीम! प्रनो ! साम्राज्यं वरवीर! वत्सरशतं वैरित्मुज्जैः क्रियाः ।। [(र.प०मा०] अत्र मानसमेव मानसम, कमलाया: सङ्कोच एव कमला- नामसङ्कोच:, दुर्गाखां मार्गणमेव दुर्गाया भार्गगं, समितां खीकार एव समिधां खीकार:, सत्ये प्रीतिरेव सत्यामप्रीतिः, विजय: (परपराभव एव) विजयो: (अर्जुनः)-एक्मारोपणनि- मित्तो हंसादेरारोप:। यद्यमि शव्दार्थालङ्गारोऽयमित्यतां (५०) वच्चते च, तथापि प्रसिद्धानुरोषादतोक्र:, एकदेशविवर्ति होदमन्यैर- भिधीयते (५१)।

निमित्, तस्य तं विनापि उपपन्तः, तत्र अङ्गरूपकन्त सुप्रभिद्साधम्यैनि- मित्तकस्य अङ्गिरूपकस्य परिपोषकमात्वमिति साङ्गकूमकादखय भेद:।॥ (५०) मानसादिपदस परिष्त्यसहत्वात् हंसादिपटस्य च तमाहत्ादु- अयालङ्कारत्वमिति 'उतं (क्ेपनिरुपगाप्रजावे (२४३।३ प०) द्ृह दोष- गगालद्वाराणामित्यादिना) उक्तपायम्। 'वच्ते' (सङ्रालङ्गारनिरपय- प्रस्तावे 'उत्तमत यथा काव्ये'-इत्यादिना, 'यवञ्च यथा पुनरुकवदाभास:

व्यवस्थाप्यते। (५१) प्रसिद्धिरत्र चलद्गारसव्लकारादोनामन्येपामालङ्कारिकाग्ाम-

Digitized by Google

द्शम उल्लास: ।

भेदभाजि यथा, चालानं जयकुञ्जरस् (५२), हषदां सेतुर्विपद्दारिये:, पूर्व्वाट्रि: करवालचराडमइसो, लीलोपधानं शिया। संग्रामामतसागरप्रमथनक्रीड़ाविधौ मन्दरो, राजन् ! राजतिवीरवैरिवनितावैधव्यदसे सुजः॥ [बश्लि०प०मा०] चत्र जयादेर्भिन्नशब्दवाच्यस कुन्वरत्वाद्यारोपे भुजसय आालानत्वाद्यारोपो युज्यते।

सूयते देव! सद्वंशमुक्तारतं न कैर्भवाम(५३)।। [सि०प०के०]

र्थालङ्वारमध्ये गयानदप याह्या। "यथा रगोटेन्त:पुरत्वारोंमे तडिमिटट- सम्बन्वस्य मएडलामलतादावयोग्यतया तइलादेव नायिकात्वारोप:, तथा (राजनि हंसत्वारोमे तद्िगि टस्यान्त:करगासम्बन्वायोग्यतया तइलात् मानसे मानसमरस्वारोप इत्येकदेशविवर्त्तीत्युच्य ते" इत्युत्तम् उत्युद्योतकत्। नेवं- रीत्वा एकदेशविवर्त्तित्वं यन्थकतम्मतम् दत्यन्यैरित्युक्तम्। (५२) अव जये कुञ्जरत्वारोमे भजे आलानत्वारोपो निमित्तम्, भुजे च आलानत्वारोपे जये कुञ्जरत्वारोपो निमित्तमिति परस्परसामेन-

मिव) न दोषाय इत्यद्योतकत्। (५२) व्यलौकिकस्य महस्य उत्पवस् (व्ालोकः) (प्रदर्शनम्) एव अालौ- किको महान् कालोकसेन प्रकाभितं जगस्यं येन स भवान्। मुकारतप्रभया जगन्तयप्रकाशासम्भवात्, नेदं राजनि मुहारललवारोमें निमित्ततयोपात्तम्, शिन् तद्पेक्षया उत्कर्षप्रदर्धनावैवोक्मिति सत्ुखे वेगालारोप एव तन्रि- मित्तमिति।

Digitized by Google

२८६ काव्यप्रकाशः ।

निरवधि च निराश्चयक्ष यस्

प्रथम दूड़ भवान स कूर्ममूर्त्ति- जयति चतुर्दशलोकवल्लिकन्दः(५४) ।" [ननि०प०के०] -दूति च अमालारूपकमपि (५५) परम्परितं दष्टव्यम् ॥ "किसलयकरैर्लतानां, करकमलैः कामिनां मनो जयति। नलिनीनां कमलमुखैः, मुखेन्दुभिर्योपितां मदन:(पूर्६)।।" -दूत्यादिरशनारूपकं न वैचिव्यवदिति(५७)न लचितम्।। प्रछ्वतं यन्तनिषिध्यान्यत्माध्यते सा त्वपहुतिः।

1 (५४) निरवधि कालपरिच्छेदसून्यम्। निराश्यञ्च स्व्वाधःस्थितलादु आामयम्पून्यद्य। स्थितम् जयवस्थानम्। वयतएव अनिवर्त्तितः कौतुकस्य व्यासुर्यस प्रपज्चो विस्ारो यममात् सः। विष्णु प्रति भतसोक्तिरियमिति चन्द्रिका । (५५) गत मालारूपकमपीति पाठं मन्यमानेन, 'प्रक्रतारोयं प्रति यदि बहवोटपरारोपा: साज्ात् परमारया वा निमित्ततया उपात्तासयामि

रूपकविषयमिति प्रतिपादितम्, तज्च तत एवावगन्तव्यम् । (५.६) योषितामित्यस् व्यवहितस्यामि करकमलेरित्यनेनापि योग्यत्वा- दन्वयः । वतर (रथनोपसायामिव) पूर्व्वपूर्व्वारोप्यमायानां परत्रपरत्र का- रोपविषयत्वात् रसनारूपकमिटम्। परिणामानङ्गारस रूपक एवान्नर्भवति। (५७) उत्कर्षात्तयतया उपमानीकतानां पुनरूपमेयोकरण तद्ुत्कर्ष- खगनमिति न वैचित्ावदिति उद्योतलत्।

Digitized by Google

दशम उल्लास: । २८७

उपमेयमसत्यं लत्वोपमानं सत्यतया यत्साप्यते, सा त्वप- ह्नतिः (५८)। उदाइरपम्, पवापः प्राग्भ्यं परिपातरुच: शैलतनये! कलङ्को नैवायं विलसति शशाङ्स्य वपुषि। अ्सुष्येयं मन्ये विगलदमतस्न्दभिशिर रतित्रान्ता शेते रजनिरमणी गाढ़मुरसि।। [वा०अप०] दूत्यं वा, वत सखि! कियदेतत्वश्य बैरं सारस, प्रियविरइऊ्तशेडस्मिन रागिलोके तथाहि।

प्रतिविशिखमनेनोदङ्कितं कालकूटम् ।। [प्र०भप०] अत्र हि न समङ्गाणि सडकाराणि, अपि तु सकालकूटा: शरा प्रति प्रतीतिः । एवं वा, अमुष्िल्लावसयामतसरसि नूनं मगद्श: सर: शर्वभ्ुष्टः पथुजघनभागे निपतितः ।

(५८) निषिध्येति क्वाप्रत्ययार्थ आनन्वर्ययमविवच्चितम्, तेन पूव्नें पखाद्

लड्टारत्वे सतोति विशेषगामस्येव, तेन प्रतिभानुत्वापितेन दोषः । अपभ्ुतिस्व दिविधा वाच्या प्रतीयमाना चेति। म्रतोयमाना त बञ्भिभङ्गीभिनिबध्यते, तथाहि, कचित् कपटारथेकश्रन्दोपादानात्, कचित् परिणामार्थकथन्दोपादा- नात, ककिज् अन्यथेति खयमूहनीयम्। वत 'उपमेयमिति, ददमुपलच्च-

Digitized by Google

२८८ काव्यप्रकाशः ।

यद्ङ्गाङ्गाराणां प्रशमपिशुना नाभिकुड्रे शिखा धूमस्येयं परिणमति रोभावलिवपु: ॥ [प्र०अप०] अत्र न रोमावलि:, धूमशिखेयमिति प्रतिपत्ञिः । एवमियं भज्न्तररप्ूह्या।। स्ेष: स वाकये एकस्तिन् यत्रानेकार्थता भवेत् ॥१०।। एकार्थप्रतिपादकानामेव शब्दानां यत्रानेकोडर्थः, स स्ेष: (५६)। उदाहरणम्, उदयमयते, दिव्ालिन्यं निराकुरुतेतराम्, नयति निधनं निद्रामुद्रां, प्रवज्तयति क्रियाः । रचयतितरां खैराचारप्रवर्त्तनकर्तनम् वत वत लसत्तेज:पुञ्जो विभाति विभाकर: (६०) ।।

(५६) एकार्थप्रतिपाद्कानाम् 'अर्थभेदेन मब्दभेट:'-द्वतिनियमेन एकारथस्येव प्रतिपादने समर्थानाम्। यत्र यस्िन बानद्वारे विद्यमाने रवि पेपः । अनेकोटर्थः, प्रकरणादेरनियमेन बुध्यते-दृति श्रेषः। 'अन्वेका- ्प्रतिपादकानां कथमनेकोर्टर्थों वाच्य :? '। तथाविधाकाररपर: गन्दः सह सिव्तयेति बुमः । 'एवं चेतु अस्य धन्दालङ्गारत्वे किं बाधकम् ?'। ग्रन्द- परिष्टत्तिसहत्वमिति महाय। परिटत्तिमहानां श्लिट्टानां मव्दानां प्रकर- यादिनियमाभावाद्नेकार्थप्रतिपाद्कत्व 2र्वश्लेष दति फलितम्। कैचित्तु एकार्थप्रविपादकानां सामान्यैकधर्मवत्तया सामान्यरूमकस्य अर्थस्य वाचका- नाम्। वनेकोटर्थ: विशेषरूपो नाना अर्थ: । यथोदाहरर उदवरूपय

नीतिरिति बाङ्: । (६०) राजपचे दिख्वालिन्यं दारिट्रगन। निद्रामुद्रा निद्रा दव मुद्रा

Digitized by Google

दशम उल्लारू:। २८६

पवाभिधाया ब्रनियन्त्रणात् द्वावपर्कभूपौ वाच्यौ। परोतिभेंदके: स्िष्टैः समासोकिः, प्रछ्लतार्थ प्रतिपादकवाक्येन क्विष्टविशेषणमाह्ालयात्(६१) (न तु विशेष्यस् सामर्थ्यादपि) यत् अप्रक्तस्ार्थस्याभिधानं, सा (समासेन सङ्गपेणार्थदयकथनात्) समासोकिः। उदाइ़रगम्, लहिऊण तुमन बाज्पफसं जीए स कोबि उल्लासो। जन्नलच्छी तुह विरहे ण व्ज्जला दुब्बलाणां सा(ई२)।। अत्र जयलन्त्मीशब्दस केवलं कान्नावाचकत्वं नाखि। निदर्शना। त्रभवन् वस्तुसम्बन्ध उपभापरिकल्पक: (६३) ॥११।।

(निरुक्ाहता)। खैराचारो यवेटाचार:। विभाकरसव्रामकभप: । एवज विभाकर भन्दस्य परिवृत्यसहतया अ्मिवंसे भन्दसेप एव। अन्यल्र त

(६१) श्विटम् मकताप्रक्तार्थोभयसङ्गतम्। ग्रकतार्थस्य विभेषयमात्र- महिम्ा यद्प्रल्वतारथबोधनं, सा समासोकिरिति। विभेष्यस्यापि उभयार्थ- सङृतत्वे तु श्लेष दति विग्रेषः । (६२) लबध्वा तव बाज्स्पनें, यस्याः स कोढप्युल्लासः। जयलन्सोसतव विरसे न खलूज्जुला दु्ष्बलानां सेति सं०। (६२) अभवन् अानपपद्यमान: नात्मर्ययाविषय दति यावत्। वस्तनो- र्याकाथयो: पदार्थयोव्या सम्बन्धोटन्वयः। यथोदाहरगी सूर्ययवंशवर्गने- 2हं सागरं तितीर्षुर म्ीति सम्बन्धोटनुपपन्नो वच्यमायामुपमां कल्पयति। ग ग

Digitized by Google

काव्यप्रकाशः ।

निदर्शनं दृष्टान्तकरणम्। उदाहरणम्, क्क सूर्य्यप्रभवो वंशः, क्व चाल्पविषया सतिः। तितीपुर्दुस्तरं मोहाडुड़ुपेनास्ि सागरम्। [वा०नि०]

अत्र उडुपेन सागरतरणमिव मन्नत्या सूर्य्यवंशवर्णन- मित्युपमायां पर्य्थवस्यति। यथा वा, उद्यति विततोर्ध्वरशि्मिरज्जौ भ्रहिमरुचौ, हिमधान्त याति चासम्। वहति गिरिरयं (६४) विलम्बिघगटा-

प्रत्र कथमन्यस्य लीलषामन्यो बहतीति तत्सहशोमित्युम मायां पर्य्यवसानम। 'दोभ्या तितीर्षति तरङ्गवतोभुजङ्गम्, परादातुमिच्कति करे हरिणाङ्कविम्वम् सेरं लिलङ्डयिषति प्रवमेष देब ! यस्े गुणान् गदितुमुद्यममादषाति ।।'

-दूत्यादौ मालारूपाप्येषा दरषटवा ।। खखहेत्वन्वयस्योक्ि: क्रिययैव च सापरा।

(६४) गिरि: रैवतपर्व्वतः । अत्र समस्ैकपद्बोध्येन वारगेन्द्रलीखा- मदार्थेन गिरिपदार्थस्यान्वयोटनुपपद्न दति यथोकसाडश्यकत्पनम्।

Digitized by Google

दभम उज्लासः । २६१

क्रिययैव खस्रूप-सकारणयो: सम्बन्धो यदवगम्यते, सा अपरा निदर्शना (६५)। यथा, उन्नतं पद्मवाप्य यो लघुः, ह्हेलयैव स पतेदिति बुवन्। पालशरोखरगतो हषत्कणच्चारुमारुतधुतः पतत्यष:(६ई)।। अत्र पातक्रियया पतनस्, लाघवे सति उन्नतपद्प्राप्षि- रुपस च सखन्ध: ख्याप्यते। तप्रस्तुतप्रशंसा सा, या सैव प्रस्तुताथ्तया(६७)।।१२।।

प्रशंसा। कार्य्ये निमित्ते सामान्ये विशेषे प्रस्तुते सति। तदन्यख वचस्तुल्ये तुख्यस्येति च पञनवा (ईट)।।१३॥। (६५) क्रिया रूमेण खेनेव कार्य्येंग खस्य (क्रियारूपकार्य्यस्य) खकाररोन यत् सम्बन्धस्य (कार्य्यकारगाभावदपस्य) प्रतिपादनं, सा अपरा निद्र्भनेत्वर्थः। (६६) युवन् प्रतिपाद्यन्। वयत हि पततीतिपतनक्रियारूपेय कार्येगा सेनैव, पतेत्मदपतिपाद्यस्य खस्य (पतनरूपकार्य्स्य) खकारगोन (लघीयस उन्नतपद्पाप्रिरुपेण) सम्बन्धः (कार्य्यकारगभावात्मकः) प्रतिपाद्यते। तथाच लाघवे सति उव्ततपद्प्राप्निः पाते हेतः, धा ढपत्कगस्येति दष्टान्त पर्य्थवसानादिदमपि निरदर्शनम् । (१७) सैव नप्रस्ततप्रसंगव। प्रस्तुतान्त्रया प्राकरगिकार्धप्रतिपत्तिपरा। प्राकरगिकेनाम्राकरगिकाचेप: समासोक्तिः, द्रयन्त कमाकरशिकेन प्राकर- सिकार्याच्तेपरूमेति भेद:। (६5) निमित्त कारयो। कार्य्ये प्रस्तते कारगास्य अम्स्ततस्य, कारसे कार्यस, सामान्ये विशेषस्य, विशेषे सामान्दास्य, एवं तल्ये तल्यस्ेति पक्ष।

Digitized by Google

२९२ काव्यप्रकाशः ।

तदन्यस् कारणादे:। क्रमेणोदाहरणम्, याता: किं न मिलन्ति सुन्दरि ! पुनचिन्ता त्वया मत्कृते नो कार्य्या, नितरां लशासि, कथयत्येवं सवास्पे मयि। लज्जामन्यरतारकेण निपतत्मीताश्रुणा चन्ुषा टष्टा मां, हहसितेन भाविभरणोत्साइसया सूचितः ।। अत्र प्रस्थानात्किमिति निटृत्तोऽसीति कार्य्ये पृष्टे कारण- मभिहितम। राजम ! राजसुता न पाटयति मां, देव्योडपि तूष्णों स्यिता:, कुञे! भोजय मां, कुमारसचिवैर्नाद्यापि किं भुज्यते ।र दूतं नाथ ! मूकस्तवा रिभवने मुक्ोऽध्वगैः पञ्नरात्:

अत्र प्रस्थानोद्यतं भवन्तं जाल्वा सवहसैव तवदरयः पलाय्य गता इति कारणे (ई2) प्रस्तुते कार्य्यमुक्तम । एतत् तख मुखात्कियत् ! कमलिनीपत्रे कमं वारिणो यन्मुक्तामणरित्यमंस स जड़:, यखन्यदस्ादपि।

कुतोड्डीय गतो ममेत्यनुदिनं निद्राति नार्न: शुचा(७०)।। अन्राखथाने जड़ानां ममत्वसम्भावना भवतीति सामान्ये प्रसुते विशेष: कथितः ।

(६c) कारसे अतुपनायनरूपे। कार्ययं मथिकमुकतशुकाभाषणरूपम्। (७) मुखादिति मुतमिति भेषः। अब जड़सामान्यप्रस्ावे.जड़विभेमकत्यमुक्तम्।

Digitized by Google

टशम उल्लासः । २६३

करोति वैरप्रतियातनेन यः । स एव पूज्य:, स पुमान्, स नीतिमान, सुजीवनं तस्, स भाजनं त्रियः ।। प्त ऊष्णं निष्ृत्य नरकासुरबधूनां यदि दुःखं प्रशुमयसि, तत् त्वमेव स्ाष्य :- दतिविशेषे प्रऊ्वते सामान्यमभिद्वितम्। तुल्ये प्रस्तुते तुल्याभिषाने तयः प्रकारा:,-सेषः, समासो- किः, साहृभ्यमातं वा तुल्यात् तुल्यस् ह्याच्ेपे हेतु: (७१)। क्रमेणोदाहरणम्, पुंस्वादृपि प्रविचलेत् यदि, यद्यधोऽपि यायात्, यदि प्रणायने न महानपि खात्। अभ्युद्दरेत्तदृपि विश्वमितीदृशीयं केनापि दिक प्रकटिता पुरुषोत्तमेन (७२) ।। [झे०हे०]

रसमभवात् का. त्र श्लेषपद्म् विभेषयाविश्यय्यवाचिश्न्दानां सर्ववेषाभेव उम- यार्थवोवकत्वपरम्, समासोक्िपदश्च विभेषणमालस्य तथात्वपरमिति। (७२) अप्रस्तुतविष्णुपच्चे मुंस्वं पुंचिह्हं, (नारीभूयान्टतहरण्ात्)। वधः पातालं (पथ्वीर चगाय वराहमर्च्या पातालगमनात्)। प्रयायने याचने न महान् वामनः, (वलिसकाशात प्रार्थनसमये तथाभावात्) । पुरुषोत्तम: नाराययः। राजपच्चे पुरुवं मौरुषम्। अधः खपद्संग्ः। क्रन्यत् सुगमम्। उभयमचे दिक् पन्याः रीतिरिति यावत्। नन 'प्रकरगोन राज- रूप: प्रस्ततोटर्थएव प्थममुपस्थीयते, दति कथमत्र व्यमस्ततप्रशंसा, करापस्तता-

Digitized by Google

२६४ काव्यप्रकाशः ।

येनासभ्युदितेन चन्द्र! गमितः क्रान्तिं, रवौ तत्र ते युज्येत प्रतिकतुमेव, न पुनस्तस्ैव पादग्रहः। चीगेनैतदनुष्टितं यदि, ततः किं लज्जसे नो मनाक् ? अस्तवेवं जड़वामता तुभवतो यद्योन्ति विस्फुृव्जसे(७३)।।[म.हे०]

श्ादाय वारि परितः सरितां मुखेभ्यः, किं तावट्कितमनेन दुरसवेन। चारीऊतं प, वड़वादहने डतञ् पातालकुचिकुहरे विनिवेशितञ्व ।। [सा०हे०] द्यज् काचित् वाच्चे प्रतीयमानार्थानव्यारोपेणैव भवति(७४)।

र्थस्य प्रथमत उपस्ित्याभेव तत्सम्भवात्'। उच्यते, पुरुषोत्तमादिभब्दानां सतपुरुषादिर्पम्रऊतार्थे यौगिकी (पररुतिप्रत्यवलभ्या) अतिरिति प्रकरणदि- सह्ितामपि तां बाधित्वा अभिधाश किरना रायमादिरपमप्रस्तुतमर्थें प्रथममेवोप- सापयति, ततक प्रऊतायबोध दति। यत्र हि उभयस्मिनषि अर्थ अाभिधा- वृत्ते: सम्भवललय प्रकरण दिकं निवामकम्, यत्र पुनरेक्िन् अभिधा, कपरहनिन् यौगिको भक्िः, तत अभिषेत बलवती कपरां प्रकरगादि- सहितामपि बाधते, चन्न च मूलं "अवयवथकेः समदायर्थत्र्बलीयसो" द्ति नियमः। अतएव नाल्र स्लेषोटपि उभवाथस्यानभिधेयत्वात्, प्रकरगाद्य- नियमाभावाज्जेति। (७३) पादो ररि: चरगध (सूर्ययकिरयापारतेनेव चन्द्रस्य तेजस्तित्व- मिति) जड़धामता हिमाच्च्रयता, सखत्वाच्यता च (जड़पद्स्य भावप्राधान्येन निर्हेभात्) दूति चन्द्रिका। (४) वाच्यस्य व्माकरग्रिकार्थसय सम्भवित्व न तत्व प्रतीयमानस्य प्राकर-

Digitized by Google

दशम उल्लाम: । २हपू

यथा,

पोतोपाया दूह हि बहवो लङ्ुनेऽपि क्षमन्ते। आहो! रिक्नः कथममि भवेदेष दैवात्, तदानीं को माम सादवटकुहरालोकनेऽप्यस्य कल्प: (७५)।। काचिदव्यारोपेणेव। यथा, कस्वं भोः? कथयामि,-दैवहतकं मां विद्ि शाकोटकम्, वैराग्यादिव वच्चि? साधु विदितं, कम्मादिदं: कथ्यते,- वासेनात वटसमध्गजनः सर्वात्मना सेवते, न च्छायापि परोपकारकरणी मार्गस्थतस्यापि मे (७६)।। क्वचित्त्वंशेष्व्यारोपेण। यथा,

दृष्टि: सा मद्विस्मृतखपरदिक, किं भूयसोक्ेन वा।

खिकार्थस्य आरोप:, तस्य असम्भवित्व स तदारोप आवश्यक एव, अन्यथा ग्ययोग्यत्वमुद्ा अरथबोध एव न स्यात् एतज् उदाहरसेन स्फुटीभविष्यति। (७५) अम्भसा सगितो भुवनस्य आभोग: (विस्तार:) पातालस् कुश्िः (मध्यम्) चयेन, तस्य। अवटः खातः कुहरं गभीरभागः। जात्र उपमर्ईनशोलस्य दुःप्रभो: पूरातव वरम्, न निःख्ता, अ्त्यन्तोपमर्हनापने- रिति प्रस्तुतम् प्रतीयमानम्। वत्र वाच्याधेसय खतएव सम्भवितया न तवन प्रतीयमानार्थाध्यारोप:। (७६) अत्र अधम जातिर्दित्मः कक्चित् पुरुष: प्रस्तुतः प्रयेे तनेन वाच्यार्थेन माकोटकेन सह उत्तिपत्युततसम्भवात् वाच्चार्थे गाकोटका- दिरूपे प्रतीयमानाथस्य नधमजातिदितसुप्रभतेः वरोप: आवश्यक:।

Digitized by Google

काव्यप्रकाश: ।

सवें विस्मृतवानसि समर है! यद्वारणोऽद्याप्यसौ अ्न्तःभून्यकरो निषेव्यत इति सातः ! क एष ग्रहः!(७)।। अत्र रसनाविपर्य्यास: मून्यकरत्वञ्न मरस्यासेवने न हेतुः, कर्णचापलन्तु हेतु:, मदः प्रत्युत सेवने निमित्तम्(७८)।। निगीर्य्याध्यवसानन्तु प्रऊतस परंस यत्। प्रस्तुतस यदन्यत्वं, यद्यरथौकौ च कल्पनम्॥।१३।

उपमानेनान्तर्निगीर्णस् (७2) उपमेयस्य यदध्यवसानं सैका।

(७७) रसनाविपर्ययासः जिल्वापरिटत्तिः, (अग्निभापात् करीगाम् उपकरं रसनायम् दति समृतेः), पूर्व्वविपरीताभिधानक्ष। चापलं चपनता, परवचनविश्वासित्वक्ञ। खपरदिक निजपरमार्ग:, आात्मीयानात्मीयविभागस्त। भून्यकर: स्च्छिद्रशुरडादरड:, धनसन्यहतक। यहः बापहः। (७८) तथाच करसचापलांभे न म्रतोयमानार्थस्य अध्यारोप: बावखयक:, तदन्यत्र त रसनाविपर्य्यादिकपांशल्ये ववारोप: आवश्यक दति गेषः। (७)अन्तर्निगीर्गास्य ्त र्गिलितसेव वुप यानस्तस् (्दा- नुपात्तस्य)। वध्यवसानम् (सखर्मेण्ानुपस्यिततया) सर्व्वथेवाभेदप्रतीति- रूप उत्कटारोप: । कयज्ज प्रभेद: साध्यवमानलचणासम्भवस्थल एव सम्भव- तोत्युक्तम् म्राक्। दर्मणाकतस्त व्यन्ननिगीर्शमद्स्य काप्रधानीलतस्वेत्यथें मन्य- माना मुखं द्ितीयकन्द्र इत्यादौ विषयस्य मुखस्योमादानेटपि एनमतिभयोतो: प्रभेदमाङ्क: ।

Digitized by Google

दशम उल्लासः ।

यथा, कमलमनम्भसि, कमले च कुवलये, तानि कनकलतिकायाम्। सा च सुकुमारसुभगेतयुत्पातपरम्परा केयम्।। अत्र मुखादि कमलादिरूपतया अध्यवसितम् । यञ्च तदेवान्यतवेनाध्यवसीयते, सा अपरा। यथा, अस लउइत्तपायं अ्सब्ब क कादू वत्तपछाचा। सामा सामसपशावद्ूणो रेहब्वि का ण छोड (८०)। 'यद्यर्थस्य' यदिशब्देन चेच्ळब्देन वा उक्तौ यत् कल्पनम् (पर्थात् असमभाविनोऽ्थख्य), सा लतीया। यथा,

तस्या मुखं तदा साग्यपराभवमवाप्ुयात्।। कारणस शीत्रकारितां वतुं कार्य्यस्य पूर्व्वमुत्तौ (८१) चतुर्थी। यथा, हृदयमधिष्ठितमादौ मालत्या: कुसुमचापवाणेन। चरमं रमणीवल्लभ! लोचनविषयं त्वया भजता ।।

(८0) अन्यत् सौकुमार्य्यम् कन्या च कापि वत्तनच्छाया। ख्यामा सामान्यप्रजापतेः रेखैव च न भवतीति सं०। लउहत्तगात्र-शन्द: सौकुमाययें देभी। वर्ज्तनं मरीरम्। 'मीतकाले भवेदष्णा ग्रोगे च सुखशीतला। सर्व्वा- वयषशोभाव्या सा श्यामा परिकीर्तिता'। रेखा निर्म्माग्यपरिपाटीलेगसब्बड्ा। (८१) पूववें कार्य्योत्मन्युपयुक्कालात् पूर्व्यम, तज्ञ कार्य्यस्य कार एासहमावेन वर्णानेदमि भवति। यथा सममेव समाक्रान्त इय द्विरद्गामिना। तेन सिंहासनं मित्न मराडलज्ज महीक्षितामित्यवेति दर्पयाः।

Digitized by Google

२६८ काव्यप्रकाशः ।

प्रतिवस्तृपमा तु सा ।१५।। सामान्यस हिरक यत वाक्यइये स्थितिः।

साधारणो धर्म्म उपमेयवाकये, उपभानवाक्ये च (कथित- पदसय दुष्टतयाऽभिन्हितत्वात्(८२)) शब्दभेदेन यत् उपादीयते, सा (वसतुनो वाक्याथसोपमानत्वात्) प्रतिवसतूपमा ।4/यथा, देवीभावङ्गमिता परिवारपढं कथं भजत्वेषा।: न खलु परिभोगयोग्य दैवतरूपाङ्कितं रत्नम् ।। 7' 'यदि दहत्यनलोऽत किमङ्गुतम्, यदि च गौरवभद्रिषु किततः। लवणमख सदैव महोदघेः, प्रक्तिरेव सतामविषाढिता।।' -दूत्यादि मालाप्रतिवसतुपभा दरध्वा। एवन्यतापि (८३) अ्रनुसर्त्तव्यम्।

(८२) तथाच पन्दमेदेनेति विशेषणामनुक्तमपि अार्थवशलभ्यम् बोध्यम्। "अत् (कारिकायाम्) दिरिति हये दृति च पटे वानेकोपलचचके मालान रोघात्"-दूति प्रदोप: । तेन वाक्यार्थयोर्वाक्यार्धानां वा उपमासम्पादकस्य एकस्यापि धर्म्मस्य विभिन्नशव्दोपान्तत्व प्रतिवसूपमा इति फलितम्। उप- मायान्त पदा्थयोः साम्यं, अ्त्र त वाक्यार्थयोरिति ततो भेदः। साम्यप्रति- पादकानामिवादीनाम् पदत्वेन तैः पदार्थयोरेव साम्यं बोध्यते, पदार्थ: पदार्थेन वन्वेतीति नियमात्, वाक्या र्थयोः साम्यं गम्यमेव नियतमिति बव दर्पकतो वाच्य साम्यव्यावत्तकं गम्यसाम्येतिविभेषखदानं किमर्थमिति न जानीमहे। (८३) अन्यलापि वैध्म्यस्थलेपि। यथा, चकोर्ख एव चतुराश्षन्द्रिका- पानकर्मरयि। विनावन्वीर्न निपुणा: सबशो रतकमाग्ि करवि, दर्धगोर व्येवम्।

Digitized by Google

दशम उल्लासः । २६६

दष्टान्त: पुररेतेषां सव्वेषां प्रतिबिम्बनम्(८४)।।१६।। एतेषां साधारणषर्मादीनां (८५), हष्टोन्तः (निव्वयो) यत्र स दष्टान्त: । त्वयि दृष्ट एव तस्या निर्वाति मनो मनोभवज्वलितम। आ्ालोके हि हिमांशोर्विकसति कुसुमं कुमुइत्याः।। एष साधस्येण। वैधम्वेण तु तवाचवे साष्हसकर्म्मशर्माण: करं ऊपाणान्तिकमानिनीषतः । भटा: परेषां विशरारुतामगु: दधत्यवाते सिथिरतां हि पांशव: (८६)।।

सऊदृत्तिस्तु धर्म्मस प्रछ्वताप्रऊतात्मनाम्।

(८४) वत वाक इये दति पूर्वम्पादनुवर्सते। म्रतिविम्बनं विम्बप्रति- विम्बभावः, उपमानोपमेयभाव दति यावत्। प्रतिवाकयं विभिन्नस्यापि धर्म्मस्य तुल्य कूपतया वाक्य धयोरूपमासम्पाद्कत्वे दषान दति फलितम्। प्रति- वल्तपमायां धर्मस्य ऐक्मिति तस्या भेद: । (८५) आर्दिना उपमानोपमेयपरियहः। निश्चयः प्रस्ततस् निःमन्देहा (निश्चितप्रामागया) प्रतोतिः, सोदाहरयावाकेन प्रतिपाद्यमानो हार्य: हेतवा- कङ्ानिटत्या वसंभयमेव प्रवीयते। तदियं संज्ञा योगरूढ़ि: । (=६) विधराकता विशीयाताम्। वाते स स्थिरता न दधतीति- व्यतिरेवेन साधम्ये पय्यवसानात् दट्टान्नवोपपत्तिरिति चन्द्रिका।

Digitized by Google

३०० काव्यप्रकाशः ।

सैव(८७)क्रियासु बह्ोषु कारकस्ेति दीपकम्।।१७।। प्रावरषिकाप्रावरणिकानाम् (धर्थात्(८ट)) उपमानो- पमेयार्मा, धर्म्मः क्रियादि:, एकवारमेव यदुपादीयते, तन् (एकसथस्यैव समस्तवाक्यदीपनात्) दीपकम्। यथा,कतरी कित्रणाणं धर्णं गाचाव फणमणी केसरादू' सीहाणम्। कुलबालिश्ाणं क सखा कुतो चक्िप्पन्ति अमुआारं(८ट)।। कारकस च बहीयु क्रियासु सलहत्तिर्दीपकम्। यथा, खिद्यति कूषति वेज्वति विबलति निभिषति विलोकयति तिर्य्यक्। अन्तर्नन्दति चुस्वितुमिच्छति नवपरिणया बधू: शयने (६०)।।

(८9) सेव सकदुष्टा्तिरेष। तथाच दीपक द्विविधं, एकस्य धमस्य एकवार प्रस्तुताप्रस्ततोभयव्वत्तित्व एकम्, कपरक् एकस्य कारकस्य एकवारमेवानेकास क्रियासु सम्बन्धे दति। वल प्रथमप्रभेदस्यवे उपमाप्रतीति विनापि वाक्या- धस्य पर्य्यवसानात् नोपमा प्रथमं प्रतोयते दति नालोपमा। एकस्ापि धर्मस्व द्विरटत्ते: वाकयड्यस्याभावेनच न प्रतिवलपमाउट्टानी। (रद) यस्य धमस्य माकरगिकाप्राकरणिकोभवटत्तित्वम्, तमेव

(र2) ऊपणाना धनं नागारना फगमणि: केभरायि सिंहानाम्। कुलपालिकानाज्ज सना: कुतः सुख्यन्नेटम्टतारमिति सं० । (20) कूयाति सक्ुचति। बेस्यति परिदृत्य ेते। विबलति विशेषत- खुपलायते।

Digitizad by Google

दशम उल्लास: । ३०१

पूर्व्वेण्पूव्वेपा (६१) वसुना उन्तरमुत्तरं चेदुपक्रियते, तत् मालादीपकम्। यथा, सङ्गामाङ्गनमागतेन भवता चापे समारोपिते, देवाकर्णय येन येन ससा यत् यत् समासादितम्। कोटएडेन शरा:, शरैररिशिरसेनापि भूमएडलम्, तेन त्वं, भवता च कीर्चिरतुला, कीर्च्या च लोकवयम्।। नियतानां सऊइमभ:(६२),सा पुनस्तुल्ययोगिता।।१८।। नियतानां प्राकरणिकानामेव, अप्राकर्रणिनामेव वा। क्रमेणोदाहरणम्, पाएडु चामं वदनं, हृदयं सरसं, तवालसन्ज वपुः । आ्वेद्यति नितान्तं चेवियरोगं सखि ! ह्दन्तः । [प्रा०] कुमुदकमलनीलनीरजा लिर्ललितविलासजुषो्ईशो: पुरः का। अ्म्टतमम्तरश्मिरख्ुजन्म प्रतिहतमेकपदे तवाननस्य।। [अप्रा०]

(६t) कारिकायां ययोत्तरमिति वीभानुतेराद्यमित्यव्वापि वीभेति प्रतिपाद्यति पुर्व्वेगापूर्व्वेसेति। उपक्रियते तत्म्बद्धक्रियाइात्पाटनादिना सोपकारीकरियते। यथोदाहरणे पूर्णोत्तन कोदराडेन परसम्बद्दां समासादन- क्रियां सम्पाद्यता परोक्ा: भराउपक्रियन्ते, तैख्वारिभिर: एवं परतापि। 'तत' तदा। मालादीपकमिदन्द न मालोपमादीनामिवेति षथगक्म्। (६x) यद्गपादीयते इति श्ेमः। सा धमेस्य सलदुपादानरूपा। प्रक्र- ताप्रक्वतयोरुभयोरेव एकदा सलजमसम्बन्धे दीपकम् तयोरेकस् (प्रऊ्नस्वव वाप्रऊवतस्येव वा) तथात्वे तल्ययोगितेत्वनयोर्भेदः।

Digitized by Google

३०२ काव्यप्रकाशः ।

उपमानाद्यदन्यख व्यतिरंक: स एव स: (१३)। अन्यस्ोपमेयस्य व्यतिरेक श्रधिकाम्। 'चीपः चीणोपि पशी भूयोभूयोऽभिवर्द्धते सत्यम्। विरम प्रसीद सुन्दरि! यौवनमनिवर्ति यातन्तु ।।'

तदयुक्तम्, अत्र यौवनगतास्थैय्याधिक्यं हि विवचितम्(२५)।

(६२) यदित्यव्ययं व्यतिरेकपदान्वयि। व्यतिरेक उत्कर्षः । म एव व्यतिरेक एव। स व्यतिरेकनामालङ्कार: । (a४) आधिक्य मुककर्ष:, जात्र हि उपमानस्य यशिन: चसये2पि पुन- वृद्िरित्युत्कर्ष:, उपमेयं यौवनन्त न पुनरावत्तते मत्यमऊटम्। केनचचित्, 'उपमानात् उपमेयस्य आधिको विपय्यये या व्यतिरेक:' दृत्यङ्रीकुष्चता अान- द्ारमव्यखकारग। एतन्तेउममानात् उपमेयस्य न्यूनतायाममि व्याततरेकः। (a५) अयमभिसन्धिः, उत्कर्षापकर्षों हि प्रकरगानुसारियौ न लनु- गतौ, तथाहि यदेव कचिद्पकर्षकं तदेवान्यत्र उत्कर्षकमपि भवति, यथा सानिविवेचने वर्णाज्ञानरहितत्वमपकर्षकं भवदपि मूर्खनिरृपणो तदेवोत्कर्षकं भवति। ततक् मलते मानापनोदनानुकूलतया यौवनास्थैर्य्स्ैव उत्कर्षो वत्तव्यः, अस्थेय्यस्योत्कर्षस्त पुनराटतिराहित्यमेव, अपकर्षक्च तत्साहित्यमिति, यौवनास्थेर थयमपुनराटटस्तमित्युत्कट्टम्। एवं 'हमूमदाद यशसा मया पुनर्द्विषां हमैर्दूतपथः मितोकतः दत्यपि नोपमेयस्य न्यूनतोदाहरगाम्, बव हि व्यात्मा- वमाननस्येव प्रऊततया वत्मनो दूतापसद्त्वमेव विवचितम्, तदुत्कर्कञ्च आत्मनः भत्रपहसनीयत्वमिति। वस्तृतः उपमानात् उपमेयस्य न्यूनत्व घसटापथवत् सावजनोनमेवेति न तत्कतम् चमत्कारान्रमिति तमद्वावे उपमादिरेव।

Digitized by Google

दशम उल्लासः । १०₹ हेत्वोरुक्तावनुक्कीनां चये, साम्ये निवेदिते ॥१८। शब्दार्थाव्यामथाचिप्त, सिष्टे तइत्िरष्ट तत्। व्यतिरेकस्य हेतु: उममेयगतमुत्कर्षनिमित्तम्, उपभान- गतमपकर्षकारणं, तयोई्योरुक्तिः, एकतरस् इयोर्षा अनु-

शज्दन प्रतिपादिते; आथन चक्रमेणोक्काचत्वार एव मेदा :; आचिप्र चौपम्ये तावन्त एव; एवं द्वादश। एते लेपेपि भवन्तीति चतुविविंशतिभेदाः । क्रमेणोदाहरणम्, असिमात्रसहायस्य प्रभूतारिपराभवे। अ्न्यतुच्छजनस्येव न सायोऽस महाषटतेः ॥ [भम्षे०शा०] चल्नैव तुच्कृति महाष्टतेरित्यनयो: पर्य्यायेण युगपद्दाऽनु- पादानेऽन्यत् भेदतयम् ; एवमन्येष्वपि दरष्ट्व्यम्। अत्रेवश- व्दस् सङ्गावाच्छान्दमौप्वम्। असिमात्रसहायोऽपि प्रभूतारिपराभवे। नैवान्यतुच्छूजनवत्मगर्वोडयं महाष्टतिः ।। [अक्षे०सा०] अत्र तुल्यार्यें वतिरित्यार्थमौपम्यम्। दूयं सुनयना दासी ऊतताम रसन्निया। य्ाननेनाकलङ् न जयतीन्दुं कलङ्किनम्।। अत्र 'आचि०] अत्रेवादितुल्यादिपद्विरहेन ्रचिप्तैवोपमा।

(६६) एकतरस्य उत्कर्षनिमित्तमाल्रस्य, अपकर्षनिमित्तमालस्य वा, एतयोईयोर्वानुकिरित्यनुक्रिलयम्। शन्दन द्रवादिना। आर्थेन क्रमे तुल्या-

Digitized by Google

३०४ काव्यप्रकाशः ।

जितेन्ट्रियतया सम्यग्विद्याटद्दनिषेविय: । अतिगाढ़गुपासास नाअवङ्गड्र रा गुणाः ।। (ले०शा०] प्रत्रेवार्थे वतिः, गुणशब्द: क्षिष्टः, शाब्दमौपम्यम्। अखएाडमएडलः श्रीमान् पश्ैष टथिवीपतिः । न निशाकरवज्जातु कलावैकल्यमागतः ।। [से०भ्०] अ्त्र तुल्यार्थे वतिः, कलाशब्दः क्विष्टः। मालाप्रति- वसतूपमावन्ालाव्यतिरेकोऽपि सम्भवति, तस्यापि भेदा एव- मूह्या:(२७) दिज्वावओोदात्ियते, यथा, हरवन्न विषमदृष्टिर्हरिवन्त्र विभो ! विधूतविततटपः। रविवन्न्न चातिदुःसह-करतापितभ: कदाचिदसि॥ अत तुल्यार्थे वतिः, विषमादयक्ष शब्दा: सिषा:(८)।[श्ले.आ०मा०] नित्योदितप्रतापेन तियामामीलितप्रभः । भाखतानेन भूपेन भाखानेष विनिर्ज्जितः ॥ [सचि०]

दिपदेन। चत्वार दति पूर्ज्यवत् हेतोरुत्तरनुक्तितयल्वता दति ग्रेष:। ताव- नवतवारः । एते द्वादथ। श्लेषे2 मीत्यपिना अाश्लेभसमुच्चयः। (७) द्यज्च पाठप्रणाली विस्तारिजाप्रदीपन्पमहेच्वरादिबड्वादिस- मयततया अङ्गोकता। निद्धनकतस्तु क्रमप्राप्नतया श्लेषे व्चिप्तोपम्यप्रद- र्श्नमेव प्रथममुचितमिति मन्यमानाः, 'मालाप्रतिवस्पमावत्' दत्यादिं 'विषमा- दयक् शन्दा: श्लिष्टा: दत्यन्त' सन्दर्भ, 'श्लिष्टविशेषणाचिप्रवोममा प्रतीयते' दत्यनन्तरं साधु पठन्ति। अन्यक्वालान्यविधं पाठमङ्गीचकार। (६८) एकत् विषम-दृष-करशव्दा: यथाक्रमम् वयग्मट्घनामासुर- किरणार्थकाः, अपरत् असम-धर्म-राजयोग्यांपराः।

Digitized by Goog

दशम उलास: । ३०५

पत ह्याचिप्तवोपमा, भखतेति सिष्टः । यथा वा,

यूनामतीव पिवतां रजनीषु यत्र तष्णां जहार मधु नाननमङ्गनानाम्(६६)।। [श०भ्राचि०] पत्रेवादीनां तुल्यादीनाव्न पदानामभावेमि स्विष्टविश- षणाच्िप्नवोपमा प्रतीयते। एवञ्रातीयका: स्विष्टोत्तियोग्यख पद्स पृथक (१००) उपादानेऽन्येपि भेदा: सन्भवन्ति, तेऽपि अनयैव दिशा दष्व्या: ।। निषेधोवक्ुमिष्टसयो विशेषाभिधित्सया(१०१)।।२०। वक्यमाणोक्तविषयः स त्रान्नेपो द्विधा मतः । विवचितस् प्राकरणिकत्वाद तुपसर्ज्जनीकार्य्यस् (१०२),

(2) मसुपाने वित्टष्ण व्ासन, नत्वङ्गनाननपाने दतिभाषः। चल्र उत्कर्षापकर्ष हेतू उपभोगे2पि वैरस्यानावहत्वावहत्वे द्ति महेतरः । (१००) ष्टथक् खातत्त्येण उपमानविशेषणातया उपमेयविश्रेषपवयाच। (१०१) अवश्यवत्ञव्यस्यार्थस्य विधितात्पर्य्यकं विश्येषप्रतिपत्तये निषेधा- भिधानम् आच्चेपः। 'केचित्तु, वत्तुमित्युपल्चयं करिव्यमायस्यापि निषेध आजेप:, तां सुन्दरी वर्गायितु न मे वाणी पवर्नते दत्यल् करिव्यमाणाषा- गोप्रटत्त निषेधो वर्गानीयस्यानिर्वाच्यतां व्यनक्नीति ब्राञ्ज: इतिउद्योतकन। कनिहसार्थस्य निषेधतात्मर्य्कं विशेषप्रतिपमये विधाननपर वक्षेपः, यथा गचछ गच्कसि चेतृ कान्त इत्यादीति दर्मयाः ।

मुपल वपां, दर्मयाडट्स्य अन्यस्यापि विभेषस्य समभवात्।

Digitized by Google

३०६ काव्यप्रकाशः ।

भ्शक्यवत्ञव्यत्वमतिप्रसिद्धत्व वा विशेषं वत्रं निषेधो (निषेध ्व) यः, स वच्यमाणविषय उत्तविषयक्षेति द्विषा बाचेप: । क्रमेणोदाइरणम्, ए ! एहि किं बि कीए बि कए पिकिन! भणामि अलमह वा।

आारिणी मरउ वा भणिरं(१०३)।। [व०ग्रश०] ज्योत्क्षा मौक्रिकदाम चन्दनरसः शीतांशुकान्तद्रूव: कर्पूरं कदली मणालवलयान्यम्ोजिनीपल्लवा:। अन्तर्मानसमास्वया प्रभवता तस्या: स्फुलिङ्गोत्कर- व्यापाराय भवन्ति हन्त ! किमनेनोकेन न ब्रूमहे।।[उ०श्रति०] क्रियायाः प्रतिषेधेऽपि फलव्यक्तिर्विभावना(१०४।२१।।

हेतुरूपक्रियाया निषेधेपि तत्फलप्रकाशनं विभावना।

(१३) ए ! एहि किममि कस्या अपि कते निष्कुप! भगरामि अलमथवा। अविचारितकार्यारमकारियो म्यतां म भयिव्यामीति सं०। (१४) क्रिय तेट नयेति क्रियाशब्द: असिद्धहेतुपरः । विभावयति कारणान्तरं कल्पयवीति विभावनाशन्दोरपि अन्वर्थः, प्रसिद्धकारगाभावेटपि कार्ययोत्पनिर्हि सस्य कारणान्तरं कल्पयति। विरोधाभासे उभयमेव परस्परं बाध्यतया म्रतीयते, दह त कारयाभावेन कार्य्यमेव बाध्यतया म्रतीयते, नत कार्य्येग कारणाभावोटपि वाध्यतया म्रतोयते दति भेदः। इत्यभेव उद्योतः।

Digitized by Google

टशम उल्लास: । ३०७

थथा,

परिवर्त्ततेसा नलिनी-लहरीभिरलोलिताप्यघुर्षत सा।। विशेषोक्किरखराडेषु कारगेष फलावचः । मिलितेष्वपि कारणेषु(१०५)कार्य्यस्याकथनं विशेषोकि:, अनुक्कनिमित्ता, उत्ञनिमित्ता, अचिन्त्यनिमित्ता च(१०ई)। क्रमेणोदाहरणम्, निद्रानिटृत्तावुदिते दयुरन्ने सखीजने द्वारपदं परापे। प्रथो कताश्लेषरसे भुजङ्गे चचाल नालिङ्गनतोऽङ्गना सा।।[अनुवनि०] कर्पूरद्व दग्धोपि शक्िमान यो जनेजने। नमोऽस्ववार्य्यवीर्य्याय तसौ मकरकेतवे।। [उ०नि०] स एकस्त्रीणि जयति जगन्ति कुसुमायुध:। हरतापि तनु यस्य शम्भुना नबलं हतम् ॥ अचि०नि०]

(१५) कारशेषु प्रसिद्हेतुषु। अत्न बचत्वमविव्ितम् । अ्कध नम् व्यभावप्रतिपादनम्, तह्ट कचित् नजादिना साचात्, कचित्व कार्य्यविरोधिन उत्तया परम्परया, यथा द्वितीयोदाहरगे अक्तिध्वंमरूपकार्य्यविरोधिनी शक्ति- रभिहिता। सावाद्का स्फुतम् परम्परयोता अस्फुउत्वमिति विशेष: यथा यः कौमारहर इत्यादि। विरोधाभासादस्य विभावनावत् भेद: । (१०६) प्रकरणादिना सातस्य निमिन्तस्यावचने अानुक्कनिमित्तता, दुरधिगमस्य अवचने अचिन्त्यनिमिक्ता, अन्त्योदाहरगो तनुंहरता हरया कथं बबा न हतमियल हेतविभिष्य वत्रं न गकाते दति उद्योतपदीपौ।

Digitized by Google

३०८ काव्यम्रकाशः ।

यथामङ् क्र मेयीव क्रमिकाणां समन्वय. (१०७)।।२२ 1

यथा, एकस्त्रिषा वससि चेतसि चित्रमत देव! द्विषास् विदुषास मगीहशास । तापस्च सम्परदभरस रतिज्ज पुष्णन् शौर्य्योप्यणा च विनयेन च लीलया च।। सामान्यं वा विशेषो वा तदन्येन समर्थ्यते। यन सोऽर्यान्तरन्याम: साधव्ये गेतरश वा।।२३।। साधस्येण वैधर्स्येण वा सामान्यं विशेषेण यत्ममर्थ्यते (१०८), विशेषो वा सामान्येन, सोऽर्थान्तरन्यासः। क्रमेणोदाहरणम, निजदोषाटतमनसामतिपुन्दरमेव भाति विपरीतम्। पश्यति पित्तोपहतः शशिशुभं शङ्गमपि पीतम्।। [सा०सा०वि०] सुसितवसनालङ्कारायां कदाचन कौमुदी- महसि सुदृशि खैरं यान्त्यां गतोऽसमभूद्दिघुः। तदनु भवतः कीर्ति: केनाप्यगीयत, येन सा प्रियस्ट इमगान्मुक्ाशङ्गा, क्व नासि शुभप्रदः।। सा०वि०सा०]

(१०9) येन क्रमेण ये प्रथम मुहिट्टाक्ेनैव क्रमेण मदादपि तेषामपर- पदार्थसम्बन्धो यथामङ्कालद्कारः। (१०८) सम य्यते सोपप तीक्रिय ते। अनुपपद्यमानतया सम्भाव्यमानयोः

Digitized by Google

दशम उल्लास: । ३०६

गुणानामेव दौरालयात् धुरि धुर्य्यो नियुज्यते। असस्जातकिण स्कन्धः सुखं खपिति गौर्गलि: (१०६)।। वैःसा०वि.] अ्रहो हि मे बहपराहमायुषा, यदप्रियं वाच्यमिदं मयेदशम। त एव धन्या: सुहद: पराभवं जगत्यदड्टव हि ये चयं गता: ॥ [वै० वि०सा०] विरोध: सोरविरोघेपि विरुद्धत्वेन यहच:। वसुटत्तेन(११०) अविरोषेडपि विरुङ्धयोरिव यदभिधानं, स विरोष: ।

क्रिया दाभ्यामपि द्रव्यं द्रव्ये णैवेति ते दय(१११)।

न्यास:। कार्य्यकारगायोः परस्परं टट्टान्वदार्ान्तिकभावविरहातु नेव तयो: समर्व्यसमर्यंकभाव: सम्भवतीत न तत्कतप्रमे दो2 ड्रीलतः। (१2) गलि: कुत्सित कति चन्द्रिका। समर्थौट म्यघुष्व हो दुष द्रतिमहेत्वरः। (१०) वस्तुदृत्तेन वस्तगत्या। अन्यव तात्पय्यमोधानन्तरं विरोधनि- षत्तावपि व्यापाततः विरोधप्रतीतिविरोधनामा अलद्धारः, कायमेव विरो- धाभास इत्युच्यते। (१११) जात्यान्य: जातिगमक्रियाद्रव्यैः । वरिभिः गुयक्रियाद्रव्यैः। गुशेन जातेविरोध एव जात्या मयविरोध दति नट्टयटक्कः। परत्राम्धेवम्। जा यादयो द्वितीयोल्लासे दर्यिताः । विरोषस् भिन्नदेशतया प्रसिद्दयोरेकदेश- सम्बन्धादिरुपः, वथोदाहरगो नजिनीत्वादिजात्या दवदहनत्व जातेविरोधः।

Digitized by Google

२१० काव्यप्रकाशः ।

अ्भिनवनलिनोकिसलय- 1 मणालवलयादि दवदहनराशि:(१११)। सुभग ! कुरङ्दशोऽसाः विधिवशृतस्वद्वियोगपविपाते॥ [जा०जा०

विशवस्भराप्यतिलघुरन रनाथ! तवान्तिके नियतम्। [जागुल] येषां कराठपरिग्रहप्रणयिता सम्प्राप्य धाराघर: तीच्ाः सोऽप्यनुरज्यते च कमपि स्ेहं पराप्ोति च(१३)। तेषां सङ्गररङ्रसक्तमनसां राज्जां त्वया भूपते ! पांमूनां पटलै: प्रसाधन विधिनिरवत्यते कौतुकम्। जाकं० सृजति च जगदिदमवति च संहरतिच ह्ेलयैव यो नियतम्। अवसरवशतः शफरो जनार्दनः सोपि चित्रमिदम्(११४)।। [जा०्ट्रग]

(१२) अत्र नलिन्यादिषु दवद्हनारोपसत्वेपि न रूपकम्, यो हि यत्र चम कारी सएव तलालद्कार:, यथा, मुखचन्द्र इत्यादौ चन्द्रगवगुवागयाना मुखे प्रतिपत्तिरमिपेतेति तल्ोपयोगी वरोप एवं चमतकारीति स एवं तल रूपकनामा अलङ्कार:, सृपि च मुखत्वचन्द्रत्योर्विरोधोटचमत्कारितया नालकवार:, तथा दहापि विरह्ावस्थायामयद्धतार्थस्य प्रतिपिपाद्यिवितस्य अनगुसो विरोध एव चमत्कारीति स एवालद्वार:, दति उद्योतलदाभयः। ( ११२) 'अत्र धाराधरत्व-(खङ्गत्व)-जातेरनुरग स्ेह परा पिकरिया विशोष:, लौहित्यचैकगयार्थकत्वादविरोध:' दति प्रदीप: । (११५) अत गफरत्वजा जैनाईनेन ट्रव्येण विरोध:।

Digitized by Google

द्शम उल्लासः । ३११

सततं मुसलासक्का बजतरग्टह्कर्मघटनया वृपते!। द्विजपत्नीनां कठिना: सति भवति करा: सरोजसुकुमारा। गु०गु०] पेशलमपि खलवचनं दृह्हतितरां मानसं सुतत्त्वविदाम्। मरुषमपि सुजनवाक्यं मलयजरसवत्प्रमोद्यति॥ [गु०क्रि०]

यन्मार्गणानर्गलशतपाते। अभून्तवासोजदलाभिजातः, स भार्गवः सत्यमपूर्वसर्ग: (११५)॥गु०द्र०] परिच्छेदातीतः सकलवचनानामविषय: पुनर्जनन्यस्मिन्ननुभवपथं यो न गतवान्। विवेकप्रध्व सादुपचितमहामोहगहनो विकार: कोऽप्यन्तर्जड़यति च तापस्ज कुरुते॥ क्रि०क्रि०] अयं वारामेको निलय दति रत्नाकर दति

क एवं जानीते निजकरपुटीकोट रगतं चषणादेनं ताम्यत्ति मिमकरमापास्यति मुनिः(११६)।। क्रि०ट्र०]

(११५) अभिजातः कोमलः । कोमललेन गुगोन क्रौज्जाद्रिद्रव्यस्य। (११६) मुनिरगस्यः। पानक्रियायाः कगस्यन कर्त्ता, समद्रेग कर्मगा च द्रव्येग विरोधः ।/

Digitized by Google

३१२ काव्यप्रकाशः ।

चितितिलक! त्वयि तटजुषि शङ्गरचूड़ापगापि कालिन्दी॥ [द्रू०द्र०] खभावोक्रिस्त डिम्भादे:(११७) स्वक्रिया रूपवर्गानम् ॥।२५॥ खयोस्तदेकान्ययोः। रूपं वर्णः संस्थानस। उदाहरणम्, पश्चादड्गी प्रसार्थ् तरिकनतिविततं द्राघयित्वाङ्रमुच्च:,स आसज्याभुग्नकरठो मुखमुरसि सटा धुलिषम्त्रां विषूय ।T घासग्रासाभिलाषादनवरतचलत्प्रोथतुएडसुरड्गो मन्दं शन्दायमानो विलिखति शयनादुत्वितः न्तां खुरेख।।[क्रि०] व्याजस्तुतिर्मुखे निन्दा स्तुतिर्वा रूढिर न्यथा(११८)।

(१७) डिम्भादेरित्यादिना विवेकधकिरहितानां तिर्य्यगादीनां पहणा- मिति महेत्वरोद्योतौ। वस्ततः उपलच्धगज्जतत्, एवं क्रियारपेत्यपि उपल- चगम्, तेन यस्य कस्यचित वस्तनोटसाधारयाधम्मोत्िरेव खभावोकिरिति। (११८) मुखे आ्पाततः । रूद़ि: पर्थ्यवस्ानम्। अन्यथा (यथाक्रमं) स्तुत्या निन्या वा। स्ततिपर्य्थवसायिनी निन्दा, निन्दामखवसायिनी वा स्तुतिव्याजोकिरिति फवितम्। व्याजस्ततिपद्लभ्यं एतदर्षद्वं इन्तौ सटम्।

Digitized by Googl

द्शम उल्लासः । २१२

व्याजरूपा व्याजेन वा सुतिः। क्रमेधोदाहरणम्, हित्वा त्वामुपरोधबन्ध्यमनसां मन्ये न मौलि: पर:, लज्जावर्जनमन्तरेण न रसामन्यत सन्दृश्सते। यख्यागं तनुतेतरां मुखशतैरेत्या्तिताया: त्रिया, प्राप्य त्यागऊतावमाननमपि त्वव्येव यस्ा: स्थितिः ॥। स्तु०] हे हेलाजित बोधिसत्व ! वचसां किं विस्तरैखोयषे! नारिति त्वत्सटश: पर: परहिताषाने ग्टह्ीतव्रतः ।

भारप्रोद्ृहने करोषि कपया साहायकं यनारों:।। [नि०] सा महोकि: सहार्थस्य बलादेकं द्विवाचकम् ॥२६॥ एकाथाभिषायकमपि सहार्थबलात् यद् उभयस्यावगभ्कं सा सहहोकि:। यथा, सप दिशसणिसाहिं दीइरा सासदगडा:, सह मणिबलएहिं वाप्मवारा गलन्ति। तुह सुहत्र! विशोए तीत्र उब्वेश्नणीए सह क तणुलदाए दुब्बला जीविदासा(११६)।। खासदगडादिगतं दीर्घत्वादि शाब्दम्, दिवसनिशादि गतं तु सहार्थसामर्थ्याततिपद्यते।

(११2) वह दिवसनिग्ामिर्दीघा शामदगडा, मह मगिवलयैर्वावधारा गलन्ति। तब सुभग! वियोगे तस्या उद्देगिन्या मह च तनलतया दुम्बेला जीविताया ररतिस

च च

Digitized by Google

३१४ काव्यप्रकाशः ।

विनोक्ि: सा विनान्येन, यचान्य: सन्त्, नेतर:(१२०)। क्वचिदशेभनः, कचिच्छोनः। क्रमेयोदाहरणम्, प्ररुचिर्निशया विभा शशी, पशिना सापि विना महन्तमः । उभयेन बिना मनोभव- स्ुरितं नैव चकारिति कामिनोः ॥ [भशो०] मगलोचनया विना विचित्रव्यवह्कारप्रतिभाप्रभाप्रगक्भ: । भ्मतदुातिसुन्दराशयोऽयं सुहदा तेन विना नरेन्द्रसनुः।।[भो०] परिष्टत्तिर्विनिमयो योरऽर्यानां स्वात्ममासमै:२७॥ मरिटत्तिरलङ्गार: (१२१)। उदाइरपम्, लतानामेतासामुदितकुसुमानां मरुदयं मतं लाखयं दत्वा त््यति भृशमामोट्मसमम् । लतास्वध्वन्यानामहह! हशमाढाय सइसा

अत्न, प्रथमेऽष् समेन समस; द्वितीये उत्तमेन न्यूनस् । (१२०) सन् थोमन:, दतर: अथोभनः। गोभन दति वक्तव्ये काभो-

म्रतीयते, तत् परसनिधिदोषविजुम्भितभेव, वर्यानीयस् वस्तुनः पुनः खाभा- विकमेव शोभनत्वमिति दर्पणाभिप्रायः। (१२१) कारिकायाम्, विनिमय: केनचित् वस्तना दसेन कस्यचित् वस्तन वाटानम्। समत्वासमत्वे उपादेयत्वानुपादेयत्वाभ्या बोध्ये। समासमयोरन्य- तरस्य दानपूर्ष्वकमन्यतरस्यादानं कविकल्पितम् परिष्ठत्तिरलङ्कारः ।

Digitized by Google

दशम उल्लासः । ३१५

नानाविधप्रहरणैर्नृप! सम्प्रहारे खीकत्य दारुणनिनाद्वतः प्रहारान्। हप्तारिवीरविसरेण वसुन्धरेयं

चत्र न्यूनेनोत्तमख ।। प्रत्यक्षा दूव यङ्गावाः क्रियन्ने भृतभाविनः । तङ्गाविकम्, भूताच्च भाविनस्चेति इन्दः । भावः कवेरभिप्रायो-(१२२)- इस्तीति भाविकम्। उदाहरणम्, शासौदञ्जनमत्रेति पश्ामि तव लोचने। भाविभूषणसमभारां साक्षात्कुवे तवाऊ्ृतिम् ।। अ्त्नाद्ये भूतस्य, द्वितये भाविनो दर्शनम्। काव्यलिङ्ग' हेतोर्वाक्यपदार्थता(१२३)।२८।। वाक्यार्थता यथा, वपुःप्रादुर्भावादनुमितमिदं, जन्मनि पुरा पुरारे! न प्रायः क्वचिदपि भवन्तं प्रपतवान्।

(१२२) अभिप्रायः भूतभाविनोरपि म्रत्यव्ततयेव बोधनेक्का। (१२२) हेतुत्वस्य हिपद्पज्जमीविभत्यादिना वाच्यत्वे2 गूढ़तवेमाचमत्का- रितया नायमनङ्गार:, किन् उपात्तयोः कार्व्यहेतवोरनुपातापि सेतुता वाक्य- वेशिच्चादिना वाच्यवत् यत्र स्फुट प्रतोयते, तल्नेयायमलद्वार दति बहवः । मेचित्तु, हेतत्स्य वाच्यत्वेपि दममनद्कारमङ्ट्रीकुर्व्बन्नि।

4

Digitized by Google

३१६ काव्यप्रकाशः ।

नमन्मुत्तः सम्प्रत्यह्मतनुरग्र पप्यनतिभाक्, महेश! चन्नव्य तदिदमपराषङ्यमपि(१२४) । अ्नेकपदार्थता यथा, प्रणयसखीसलीलपरिह्हासर साषिगतै- ललितशिरीष पुष्पहहननैरपि ताम्यति यत्। वपुषि वधाय तत्र तव शस्तमुपत्तिपतः पततु शिरस्यकाराडयमदराड द्वैष भुज(१२५)। एकपदाथता यथा, भस्मोहनन ! भद्रमस्तु भवते रुद्राचमाले! शुभम्, हा! सोपानपरम्परां गिरिसुताकान्तालयालङ्कतिम। अद्याराधनतोषितेन विभुना युष्त्सपर्य्यासुखा- लोकोच्क्ेदिनि मोचनामनि महामोहे निधीयामहे।। एपु, अपराधद्दये पूर्वापरजन्मनोरनमनं, भुजपाते शस्त्रो - पचेप:, महामोहे सुखालोकोच्केदित्वज् यथाक्रममुत्तरूपो हेतुः। पर्यायोकतं विना वाच्यवाचकत्वेन, यद्वचः।

(१२४) अपराध: दवडार्हत्म्। अत भूनभाविजननोरनमनरूपहेतोः, न प्रगुतवानिति अानतिभागिति च क्रियाड्येन समाप्रयोः वाक्ययोरर्थता। (१२५) वपुषि गस्त्रमुपच्िपत इति प्रातिपदिकानां क्रियासाकाङतया

Digitized by Googld

दगम उल्लास: । ३१७

प्रतिपादनं, तत् (पर्य्ायेष भङ्गान्तरेण कथनात्) पर्य्यायो- कम्। उदाहरणम्, यं प्रेस्य चिररूढ़ापि निवासमरीतिरुन्किता। मदेनरावणामुखे मानेन हृदये इरे: ।। भत्(१२७), ऐरावणशक्रौ मदमानमुक्कौ जाताविति व्यज्- मपि प्रान्देनोच्यते, तेन, यदेवोच्चते, तदेव व्यञ्ञ्, यथा(१२८) तु व्यञ्ं न तथोच्यते ; यथा (१२६) गवि शुल्के चलति दृष्टे,

(१२६) अ्वगमनं व्यञ्चना। प्रतिपादनम् अर्धात् वत्रव्यस् अर्थस्य। भद्गिः प्रकारः । विवच्धितमर्य साक्षात (खवाचकपदेन) व्यकथयित्वा (बचि- लाविभ्ेषप्रतिपत्तये) प्रकारान्तरेग कथनम् पर्ययायोक्कमिति फलितम्, तदक्वम् दस्डिना 'वरय मिट्टमनास्याय साज्ात्, तस्व मिद्धये। यत्राकारान्तराख्यानं पर्य्यायोक्तम् तदिव्यते' इति। (१२७) नन्वत्न विवद्ितार्थस् व्यज्रात्ये ध्वन्यादिरेवास्त, कतं खतन्त्रा- लक्कारकत्पनवेत्याघ्द्का निराकरोति अवेादिना, तदेव व्यङ्मित्न्ेन। रद्मव निराकरणम्, यत्र वाच्यव्यकयो: मा्धकं, तलैव ध्वन्यादिः, यत्र त पर्ययवसाने तयोरेक्याम् तल्ायमलङ्कार: दति विभागः, चत तदाहरणे जनो गच्छति, जनेन गम्यते उत्यादाविव पर्धवसाने वाच्यव्यङ्गयोरैकयसेव, मदेन मानेन च निवासप्रोतिकष्किता; मद्मानवियुक्कौ जातावित्यनयोर्व स्तगत्या अपार्थव्ात्, वातसाल पर्यायोक्तमेव युक्तमिति । (११८) एकस्य वाच्यत्व व्यक्रात्वञ्च किमशमिति मंशरये प्रकारभेदेन मतिमक्यर्थमिति सिद्धान्त्यति यथेति। (१२६) एकपकारेग म्रतीतस्यापि प्रकारान्रेग प्रतीतो दट्टान्तमुद्रा-

Digitized by Google

३१८ काव्यप्रकाशः ।

गौः शुक्सलतीति विकल्प:, यदेव हट्ट तदेव विकल्पयति, नतु यथा हष्ट तथा, यतो भिन्नासंस्प्टलेन हष्टम, भेदसंस- र्गाभ्यां विकलारयति, उदात्तं वस्तनः सम्पत्, सम्पत् सर्माद्धियोग: । यधा, मुक्ता: केलिविसूवहारगलिता: सम्माज्जनीभिर्ता: प्रातः प्राङ्गणसीन्त्रि मन्यरचलडवालाड्डिलाचारुणा: । दूराहाड़िमवीअशङ्ितषियः कर्षन्ति केलीशुका: यद्िद्वङ्गवनेषु, भोजनपतेसत् त्यागलीलांयितम् ।।

वयति वथेति। अयं भाव:, गौः शुक्र: चलतीति विशिट्ज्ञानं प्रथमत एव न जायते, नास्टहोतविशेषणा बुद्धिविगिट्टम् (सविशेषग्रम्) उपसक्रामनीति नियमात्, नह्यविदिताग्निन रोटग्निमान देश दति जानाति, ततक् भ्रथमन् गौरिति शुक्क दति चनतीति रीत्या विभ्रेषणविभेव्यभावानापन्ञानां गो-व्यक्ति- शुक्रछुग-च ननक्रियाणां प्रत्येकमेव ज्ञानं जायते, तदनन्तरज्ज गौः शुल्: चन- नीति विशेषणविशेष्यभावावलम्बि विद्िटज्तानं भवति, सएव विकल्पः; कायमेज सविकत दत्युव्यते। विकले च जाने गौः शुक्कउण-चजनक्रियाभ्यां मिन्नलेन तथो: सम्बन्वित्वन च प्रकारेग भासते, (गौः शुङ्गः चजवीति विशिट्ट- ज्ञानानन्तरं गवि शुह्धमुणाद्भेदसम्बन्वयो: संगवाद्यनुदयात्), म्राथमिके त जाने भे दसम्बन्धौ न प्रकाराविति, यधा पूव्ें प्रतीतानामपि गवादीनां बिक लपव्नाने प्रकारान्नरेग पुनः प्रतोतिः, तथा परुते वाच्यस्यापि प्रकारभेदेन व्यञ्जनया पुनः प्रतोतिरिति। यवादडं, येन प्रकारेग हट्टम्। तघेति तेनैव म्रकारेगोचर्यः। अभिव्वासंहटलेन उद्टमिययस् भेदेन सम्बत्ेन च प्रकारेगाडटमिति फलितोटर्थ:।

Digitized by Google

दशभ उज्लास: । ३१६

महतां चोपलक्षगम् ॥२६।। उपलक्णमङ्गभावः । र्थादुपलच्षणीयेये (१३०)। उदाइरणम्, तदिदमरएं य्िन्दशरथवचनातुपालनव्यसनी। निवसन बाजसहायवकार रच :- चयं रामः ।। नचात्र वीरो रस:(१३१), तसेह्ाङगत्वात्।। तत्सिद्धिहेतावेकस्तिन् यत्रान्यत्तत्कर भवेत्।

तस्य (प्रस्तुतस्य कार्य्यस्य) एकस्िन साके स्थिते साध- कान्तराणि यत्र सम्भवन्ति, स समुच्यः । उदाहरणम्, दुर्व्वारा: सारभार्गणा:, प्रियतमो दूरे, मनोऽत्यृत्मुकं, गाढ़म् प्रेम, नवं वयोऽतिकठिना: प्राणाः, कुलं निर्मलम।

(१२०) उपलन्धदीयेट ङ्रिनि वर्गानीये। वर्गानीयस्यार्थस्य विशेषकतया महत उपादानेटपरमुदान्तमित्यर्थ: । (१२१) वाच्मात्रसाहहाय्यात् रच:चयकरयारमेया अनुभावेन अ्रभि- व्यक्स उत्पाहस्ेत्र चमत्कारित्वादिति ग्रेषः । तथाच वीररसध्वनिरेवाय- मिति पूर्षपन्ञः। अक्रववात् परम्परया उत्कर्षकत्वात्, उत्पाह्ेन उत्कर्षितो ड्ि राम: वर्यानीयमरगयमुत्कर्ष यति। अयमत्र सिद्धान्तः, नाल वीररसो वर्णनीय:, किन्त अरययमतो न वीररसध्वनिरिति । (१२२) काव्यलिक्के हेतृत्वमाले विवच्ितम्, वच्चमायासमाध्यनक्वारे एवेन हेनुना कार्ये निष्माद्यमाने आगन्त केनापरेय कार्य्यस्य सौकव्यंकररां विवचितं, वत्र त बज्नां कार्य्यकरणाचमायां साहित्यं विव्धितमिति परस्परं भेद:।

Digitized by Google

२२० काव्यप्रकाशः ।

स्त्रीत्वं धैर्य्यविरोधि, मन्तथसुहत्काल:, ऊतान्तोऽचमी, नो सख्यय्तुराः, कथं नु विरहः सोढ़त्य दत्यं शठः ॥ अत्र विरहासहत्वं सपरमार्गणा एव कुर्वन्ति, तदुपरि प्रियतमदूरस्यित्यादि उपात्तम्। एष एव समुज्जयः सद्यो- गेऽसद्योगे सदसद्योगे च पर्य्यवस्यतीति न पृशक् लच्ते। तथाहि, कुलममलिनं, भट्रा मूर्त्तिरमति: स्रुतशालिनी, भुजवलमलं, स्फीता लक्मी:, प्रभत्वमखगिडतम्। प्रक्ृतिसुभगा: हेते भावा, अमीभिरयं जनो व्रजति सुतरां दर्पं, राजन्! त एव तवाङ्कुशाः। अ्त्र सतां योगः । उक्कोदाहरणे त्वसतां योग: ॥ पशी दिवसघूसरो, गलितयौवना कामिनी, सरो विगतवारिजं, मुखमनचरं खाऊतेः। प्रभुर्वनपरायण:, सततदुर्गतः सज्जनो, नृपाङ्गनगतः खलो मनसि सप्न शल्यानि मे ॥ अत्र, शशिनि घूसरे शाल्ये शल्यान्तराणीति(१३३), शोभ- नाशोभनयोग:(१३४)।।

(१२२) घूसरभशिरुपग्रत्यभेव मर्मभेदं करोति, तदुपरि गञितयौवना- दीनि उपात्तानीति सामन्यलच्यासमन्वय द्रत्यर्थः। (१२४) यशिन: खनःशोभनस्यापि दिवसधूसरत्वादयोभनल्वेन योभ- नाशोमनरूपस्य, ताडभ्रेरेव कामिनोम्रभतिभि: समुच्यः। पाङ्गनगतः खल-

Digitized by Google

दभम उल्लाः । ३२१

स त्वन्या युगपढ्या गुगाक्रिया:॥३०। गुणौ च क्रिये च गुपक्रिये प, गुयक्रिया: (१३५)। क्रमेोदाइरणम्, विद्लितसकलारिकुल तव बलमिद्मभवदाशु विमलस। प्रखलमुखानि नराधिप! मलिनानि च तानि जातानि॥। [गु०गु०] अयमेकपदे तया वियोग: प्रियया चोपनतः सुदुःसहो मे।

भवितव्यस् निरातपत्वरम्यैः ॥ [क्रि०क्रि०]

रत्यत् तु न्पाङ्नगतत्वेन योभनत्वम्, खलल्व न अशोभनत्वमिति रीत्या सदस- दपनासमर्धनेटपि काढ्िासंगे नायमलडटार:, किन्त खतःशोभनरूपस्य सद्- सतः प्रकरये खतोट शोभनरूपस्य खलस्य पाठात् सहचरभिन्रत्वम्रक्रमभककत्व- दोषावेवस्तः। द्रह सदसत्वम् उपादेयानुमादेयतया वक्ुरभिप्रेतलम्, डर्बारा दत्यल मियतमादय: खतःशोभना कषि वक्रा: विरा्ियया: दुःखडे- ततया तदानीमनुपाटेयतयैव विवचिता इत्यसत्वम्। रह त यगिप्रभतय उभयरूपतथैव विवचिता कति मदसत्त्वम्। एवमेव चन्द्रिकायाम् । (१२५) तथाच सूल खगयक्रिया इति पदम् एकशरेषनिम्मसम्, यथा, णी व क्रिये व रुणक्रिया:, गुपक्ष क्रिया च गुगाक्रिये, गुशक्रियाद्य गुय- क्रिये च गपक्रिया पति । गुयक्रियासाहित्यं समुचयः । दीपके तु सतीष्वपि बजीणु क्रियास साहित्यं न विवय्िितमिति ततो भेद: ।

Digitized by Google

३२२ काव्यप्रकाशः ।

कलुषञ्ज तवाद्ितेष्व कम्पात्

पतितञ्व महीपतीन्द्र ! तेषां वपुषि प्रस्फुटमामदाङटाच्ैः ॥ [गु०क्रि०] 'धुमोति चासिं तनुते च कीर्त्तिम्' द्त्यादे:, 'कपाण- पाषिय भवान् रणचितौ ससाधुवादाच्च सुरा: सुराजये- दत्यादेख(१३६) दर्शनात्, 'व्यधिकरणी' दरति, 'एकष््िन्देशे' इूति च न वाच्यम्(१३७)। एकं क्रमेानेकस्तिन् पर्य्याय: एकं वस्तु क्रमेणानेकस्तिन भवत क्रियते वा(१३८), स पर्य्यायः। क्रमेणोदाहरणम्(१३६), नन्वास्यस्थितिरियं तव कालकूट !

आगर्णवस्य हृदये, टषलक्षणोऽथ कराठेघुना वससि वाचि पुनः खलानाम्।। [भ०]

(१२७) न वाच्यं लचचगो न निवेशसम। तथाच गयक्रियामाहित्यमालं समुजय इत्यङ्गीकाय्यम्। (१८) एकस्य वस्तनोटनेकल सम्बन्धे प्रयोजको यत्र नोत्ः, तत एकं वस्तु व्नेकत भवति, यत्र तु स उक्रः तत्र कियते इति विशेष: । (१२६) 'श्रोगीभारस्यजति तनुवां, सेवते मध्यभागः, पङ्गगां मुकास्तर-

Digitized by Google

दशम उल्लाम: । १२३

यथा वा, विख्वौष्ठ एव रागस तन्वि ! पूर्ज्मटृस्यत। अधुना हृदयेचयेष मगशावाच्ति ! लच्ष्यते ॥ [भ०] रागस्य वसतुतो भेदेषययेकतयाऽव्यवसितत्वादिकत्वमवि- रुद्स (१8०) RI

विंबाइरे पिश्राएं गिवेसिअं कुसुमवा योणा(१४१)।।[क्रि०] अन्यस्ततोऽन्यथा (१४२)। भनेकमेकस्िन् क्रमेण भवति क्रियते वा सोऽन्यः । क्रमेणोदाइरणम्, मधुरिमरुचिरं वचः खलानाम् भ्रम्तमह्तो प्रथमं पृथु व्यनक्ि।

लगतयः संश्नितालोचनाभ्याम्। धन्ते वचचः कुचमचिवतामद्वितीयञ्च वत्नां तङ्गा- वारयां गुगविनिमय: कल्पितो यौवनेनेति मद्यम्, म्रदोपोद्योतनिदर्भनलद्गिरत्र नोदाहृतम् क्रमभङ्गभीक्या महेश्वरेण च विम्बौष्ठ एवेति मद्यस्यानन्तव, "क्रिय।' रत्यस उदाहरणतयाटधारि, चन्द्रिकायान्त प्रथममेवेदमुदाहरण- तथा व्याख्यातम् । वस्तुतः प्रयोजनाभावात प्रदोपाद्यनसरगामेव श्रेयः। (१४०) तथाच श्लेषमूलकातिभवोतिरेवालास्य मूलं बोध्यम्। (१४१) तत्तेषां श्रीमहोदररत्राभरसे हृदयमेकरसम्। विम्बाधरे प्रियाणां निवेशितम् कुक्षुमवादोनेतिसं। न्मनोदररत्नम् कौस्तमसदाभरयो हरौ रति उद्योतचन्द्रिकाल इग्डीदासा: । (१४२) पर्ययायोन्यम्नतोटव्ययेति सन्विसत््वात् नाल इन्दोभङ्ग: ।

Digitized by Google

३२४ काव्यप्रकाश: ।

भ्रथ कथयति मोहहेतुमन्त- रगतमिव हालाइलं विषं तदेव ।। [भ०] नङ्गेवं नतभित्ति, मन्दिरमिदं लव्ावकाशं दिव: ! सा षेनुर्जरती, नदन्ति करिणामेता बनाभा घटा: ! । स चुट्रो मुशलध्वनिः, कलमिद सङ्गीतकं योषिताम! प्ाच्यें दिवसैर्द्िजोऽयमियती भूमिं समारोपितः।।[क्रि०] प्रवैकस्वैव हानोपाढानयोर विवचचितत्वा त् न परिटृत्ति:।। अ्नुमानं तदुतां यत्साध्यसाधनयोवेच: ।।३१।। पचवर्मान्वयव्यतिरेकितवेन(१४२) निरूपो हेतु: साधनं, धर्मिषि प्रयोगव्यवच्केदो व्यापकस, साध्यत्वम्। यथा, यत्रैता लह्रीचकाचलटभो व्यापारयन्ति सुवं, यत् तत्वैव पतन्ति सन्ततममी मर्मस्पृशो मार्गणाः । तच्च क्री त-चापमज्ञितपर-प्रेङ्कत्कर: क्रोधनो धावत्यग्रत एव शासनधरः सत्यं सदासां सारः।।

(१५२) मचर्धर्मत्वम्, पत्चे (यत्मानुमीयते स पक्ञः, पर्वती वाहिमान् धूमात् दत्यादो पर्ण्तादि:) उत्तित्वम्। अन्वयित्वम् समचे (निश्धितमाध्यबति महानसादा) उत्तितम्। व्यतिरेकित्वम् विपचे (निश्चित साध्यवद्विसे जलादौ) ऋद्धनित्वम्। धर्मिगि पच्चे (पर्वतादी) व्यापकस्य ।प्ेतमेकया अान्यनदेश- स्वतस्य वहाढेः) अयोगव्यवच्केद: नियतसम्बन्धः। कव्रिप्रतिभाकलिपितम् वत् साधमेन साध्यस्य उचयनम् तदभुमानमिति फनितम्।

Digitized by Google

दशम उल्लाम: । ३२५

साध्यसाधनयो:(१४४) पौर्व्वापर्य्यविकलो न किश्िद्वैचि- व्यमिति न तथा दर्शितम्। विशेषसैर्यत्माकूतैकक्रि: परिकरस्तु सः । अर्थाद्विशेष्स। उदाहहरणम, महोजसो मानवना धनार्चिता धनुर्भतः संयति लब्वकीर्त्तयः । न संहतासख न भेदटस्तय: प्रियाणि वाष्कन्लसुभि: समीहहितुम ।। यद्यप्पुदार्थसय दोषतामिषानात्तनििराकरेन पुष्टार्थ- ीकार: उतः, तथाप्येकनिष्ठलेन वहनां विशेषणानामेवसु- पन्यासे वैचित्यमित्यलङ्कारमध्ये गणितः (१४५)।

निगूढ़मपि(१४६) वस्तुनो रूपं कथमपि प्रभिन्नं केनापि

(१४४) ननु साध्यस्य परूव्वमुक एक:, साध्यस्य चरममुत्ता चैक द्रवि भेद्दयसम्भवात् कचं विभागों न लत दत्यत वाह साध्येति। (१४५) तथाच एकल साथकबङविशषणोमन्यास: परिकर दति फलि- तम्। बपुषाथत्वदोषाभावस्य निर्विश्ेषयातयाटसुपपत्त रेक्वितपि सार्थके विश्ेषयो चमत्कारानुभवाज् तल्राध्ययसिति प्रदीप:। (१४६) निगद़मपि वास्फुटममि। उङ्धियम् स्फुटम्। व्यपदेमेन काल्पनिककार पाुपन्यासेन । साम्यमूलकोटपच्वो:पक्कुतिः अल त्न साम्य- विवन्ेति भेद:। ददमुपलक्गाम्, तल्लोपभाननिषेधपूर्व्वकमुपमानव्यवस्थापनम्,

Digitized by Google

३२६ काव्यप्रकाशः ।

व्यपदेशेन यदपङ्जयते, सा व्याजोकिः। न चैषा त्पक्ुतिः, प्रछ्ृताप्रक्वतोभयनिष्ठस्य साम्यसेहासनन्ात्। उदाहरणम

द्रोमाज्जादिविसंधु लाखिलविधिव्यासङ्गभङ्गाकुलः । प्ाः शैत्यं तुहिनाचलस् करयोरित्यूचिवान्, सस्मितं पौलान्त:पुरमात्मएउलगपैर्ई ट्टोऽवताइ: शिवः।। पत्र पुलकवेपय् सात्विकरूपतया प्रसतौ शैत्यकारणतया प्रकाशितत्वादपलपितसवरूपौ व्याजोकिं प्रयोजयतः । किञ्चित्मृष्टमष्टष्ट वा कथितं यत्पकल्पते। तादृगन्यव्यपोहाय परिसङ्या तु सा स ता।।३३।। प्रमाणान्तरावगतमपि वस्तु श्देन प्रतिपादितं (प्रयोज- नान्तराभावात्) सदृशवस्तवन्तरव्यवच्छेदाय यत् पर्य्यवस्यति, सा भवेत्रिसल्ला(१४७)अव चकथनं प्रन्नपुर्वकं तदन्यथा च परिट्टष्टं, तथा उभयत्र व्यपोह्यमानस् प्रतीयमानता वाच्यत्वं चेति चत्वारो मेदा: । क्रमेणोदाहरपम्, किमासेव्य पुसां सविधमनवद्यं दासरितः, किमेकान्ते व्येयं : चरणयुगलं कौस्तुभभ्तः ।

(१४७) तदन्यनिषेधाय तस्योति: परिसन्जति फलितम्। यधोदा- हरये, गङ्गातोरदे: सेव्यत्वादि सर्व्ावगतमेवेति न तद्वगमायेदं पद्यमत्तम्,

Digitized by Google

टशम उज्लास: । २२७

किमाराध्यं पुरायं, किमभिलषणीयञ्च: करुषा, यदासत्ता नेतो निरवधि विमुक्कौ प्रभवति ॥ [प्र०प्र०] 4 किं भूषां ? सुदृढ़मत्र यशो, न रत्नं, किं कार्य्यमार्य्यचरितं सुकतं, न दोषः । किं चकरप्रतिह्हतं विषणा, न नेतं, जानाति कस्वद्पर: सदसद्विवेकम् ।।। प्र०वा] कौटिल्यं कचनिचये, करचरणाधरदलेव रागखे। काठिन्यं कुचयुगले तरलत्वं नयनयोवसति(१४८)॥ अ्र०प्र०] भक्तिभवे, न विभवे, व्यसनं शास्त्रे, न युवति-कामास्ते। चिन्ता यशसि, न वपुषि, प्रायः परिदृश्य ते महताम्।।[अ०वा०] यथोत्तरं चेत् पूर्वस्यपूर्वख्वार्थस्य हेतुता। तदा कारणमाला खात् उत्ताम् उत्तरं प्रति यथोस्तरम। उदावरणम् जितेन्द्रियत्वं विनयस्य कारणं, गुणप्रकर्षो विनयादवापयते। गुषप्रकरषण जनोऽनुरज्यते, जनानुरागप्रभवा चि सम्पद: (१४2)।।F

(१४८) न हृदयादिषु इति व्यक्यम्। वत्र श्लेषमूलेयम् । (१६) विनयस्य कारणमित्युपक्रम्य विनयाद्वाप्यते द्रत्युपमंहारादल भग्नप्रकमतादोषोऽसीति विभावनीयम्।

Digitized by Google

३२८ काव्यप्रकाशः ।

'हेतुमता सह हेतोरभिषानमभेदतो हेतुः' इति हेत्वल- द्वारो(१५०) न लचितः आ्रयुर्ष्टतमित्यादिरूपो होष न भूष- णतां कदाचिदर्ई्ति वैचित्याभावात्। 'अविरलकमलविकास: सकलालिमदच् कोकिलानन्दः। रम्योज्यमेति सम्पति लोकोत्करठाकर: कालः ।।' -इत्यत्व काव्यरूपतां कोमलानुप्रासमह्िन्रैव समान्ना-

हेतु: (१५१) क्रियया तु परस्परम् ॥३४।। वस्तुनोर्जननेऽन्योन्यम्, अर्थयोरेकक्रियामुखेन (१५२) परस्परं कारणत्वे सति अन्योन्यनामा अलङ्गारः। उदाहहरणम,

(१५०) भट्टोङ्गटप्रदशितः । (१५१) अयं भाव:, प्राचीना वस्य शलोकस्य सालङ्वारतया यत् काव्य- त्वमूचः, तत् न उक्तहेत्वल्वारवत्तया, येन तत्खीकार व्ावश्यकः, किन्त वनुप्रासादिमत्तयेति। हेतरिति नाम च काव्यलिङ्गस्येवेति । (१५२) एकजातीयक्रियाजननद्दारा। कारणत्व कारगात्वकल्पने। परस्परं जन्यजनकभावाभावेटपि परसरगतक्रियाजननमादाय परसरं जन्य- जनकभाव: कल्पाते रत्यथः । मरस्परं परसरगतयोरेकजातीयक्रिययोजन- नेटन्योन्यमिति। वात किययेति मुगस्यापि उपनदयामिति उद्योतकत।

Digitized by Google

दशम उल्लासः । ३२६

इंसाएं सरोहिं सिरी सारिज्जद यह सरायं इंसेहिं। अ्म्मोगं विश्र एए अ्रप्याणं पावर गरुश्रन्ति (१५३) ।। अत्व उभयेषामषि परस्परजनकता मिथः श्ीस्ारतास- म्पादनद्रारेप ।। उत्तरुतिमानतः । प्रस्नसोन्नयनं यत्र क्रियते, तत्र वा सति ॥३५।।

प्रतिवचनोपलम्भादेव पूर्वववाक्यं यत्र कल्याते, तदेकं तावदुत्तरम्। उदाहरणम्, वाणियम्र! इत्यिदन्ता कुतो श्रह्मायं वग्घकत्तीच्। जाव ललिभालत्रमु्ी वरम्गि परिसमद् सोपका(१५५)।। सितिदन्तव्याघ्रऊ्वत्तीनामहमर्थी, ताः मूल्येन प्रयच्केति क्रेतुर्वचनम् (१५६) त्मुना वाक्ेन समुन्नीयते। नचैतत्

(१५३) हंसानों सरोभि: श्री: साखते, कथ सरसां हंसेः । वान्योन्य- मिय एसे वात्मानं केवलं गरयन्नीति सं०। गरयन्ति गरुकुर्मन्नि। (१५४) असम्भाव्यम् भवजनासंबेद्याम् । (१५५) वागिजक इस्तिदन्ना: कुतोटस्ाकं व्यात्रजत्तयक्। यावत् ललितालकमखी स्टहे मरिष्वकते सुषेति सं. । बधुसमामकः सतः मगयाथं न गच्छतीति भाव: । (१६) गस्य मश्नर्पत्वाभावेटपि प्रन्नपदं पूर्ष्ववाक मात्रपर मित्यदोषः। यहा हसिदन्तव्याघ्रकत्तय: किं तब न सन्नीति प्रन्नवाकमिहोब्ेयमिति म्रदीप:।

ज ज

Digitized by Google

३३० काव्यप्रकाशः ।

काव्यलिङ्गम्, उत्तरस ताद्रूप्यानुपपन्ते:(१५७), न हि प्रन्नसय प्रतिवचनं जनको हेतु:, नापीदम नुमानम्, ए कषर्म्मिनिष्ठतया साध्यसाधनयोरनिदेशादित्यनङ्गारान्तर मेवोत्तरं साधीयः । प्रश्नादनन्तरं लोकातिक्रान्तगोचरतया यत् बसन्भाव्यरुपं प्रतिवचनं स्ात् तत् अपरमुत्तरम्। बनयोघ् (१५८) सक्वदु- पादाने न चारुताप्रतीतिरित्यसक्वदित्युक्कम् । उदाहरणम्, का विसमा देव्वगई, किं दुलईं? जं जनो गुणग्गाढ़दी। किं सोक्ख ? सुकलनं, किं दुःखं जं खली लोभो(१५२)॥ प्रन्नपरिसल्लायामन्यव्यपोह् एव तात्पर्थयम्, दह तुवाच्च

धर्म्भेग केनचिद्यन तत्म च्त' परिचचते।

(१५७) ताद्रूखं कारगता। एकधर्न्िनिष्ठतया एकव्यक्तिषत्तितया। प्रक्ते साध्यं प्न्ननः, साधनम् उत्तरम् । कनिहेमादिति प्रश्नस् कपरव्यत्ति- गतत्वेन उद्रयमानत्वादिति ग्रेष: । (१८) वनयोक् पन्नप्रतिवचनयोक्ष। प्रन्नो त्तर योरन्यतरस्ा कूतग्भले सलदुपादानेटवि चमत्कारोटस्येव, यथा किमिति कमामि कमोदरि ? किं तब परकीयवचनैरित्वादी प्रश्नेन प्रतिकारसामर्थ्थम्, उत्तरेय च मातिज्त्यं व्यज्यते इति उद्योतकत्। (१५६) का विषमा ? दैवगतिः, किं दुर्मभं ? यत् जनो गयपाह़ी। किं सौख्यम् ? सकललम्, किं दुःखं १ बत् खलो लोक दति सं०। (१३०) विश्वान्ति: तात्मर्थम्, दैषमत्वादीनामुत्तरायां सम्पज्ञनावेद्यलात्।

Digitized by Google

दशम उल्ला: । ३३१

वेद्यः । उदारणम्, वक्रखन्दि खेदविन्दप्रबन्धै ईद्ा भिन्नं कुङ्डमं कापि करढे। पुस्वं तन्वरा व्यन्नयन्ती वयस्या सित्वा पाणी खडलेखां लिलेख ॥ [श्रा०] अताऊतिमालोक्य कयापि वितर्कितं पुरुषायितम् असि- लतालेखनेन वैदग्ववादभिव्यत्किमुपनीतं, पुंसामेव ऊपाण- पाणिता, योग्यत्वात्। यथा वा सङ्गतकालमनसं विटं चात्वा विदग्धया। ईषन्नेबार्पिताकूतं लीलापढ्म निमीलितम् ॥ [इ०] प्रव जिन्नासित: सङ्केतकालः कयाचिदिङ्गितमात्रेण वि- दितो निशासमयशंसिना कमलनिमीलनेन लीलया प्रति- पादित: । उत्तरोत्तरमुत्कर्षो भवेत्सार: परावधि: ।।३७।। पर: पर्य्यन्तभाग:(१ई२), अवधिर्यस्य वाराधिरोहितया तत्रैवोत्कर्षस्य विश्रान्तेः । उदाहरणम्, राज्ये सारं वसुषा, वसुषायां पुरं, पुरे सौधम्। सौधे तल्पं, तल्पे वराङ्गनाऽनङ्गसर्व्वस्म्।।

(१६१) रूपादेरन्ययात्माकार:, चेष्टाविशेष: दङ्गितम् दति प्रदीपः । (१६२) (चर्थात् काव्यस्य) ग्रेषांपः। कबधिः उत्कर्षसीमा, सर्कोत्-

Digitized by Google

३३२ काव्यप्रकाशः ।

भिन्नदेशतयाऽत्यन्तं कार्य्यकारसभूतयोः । युगपद्दम्मयोर्यन ख्यातिः मा स्यादसङ्गतिः।।३८।। इह यहेशङ्गारणं, तद्ेशमेव कार्य्यमुन्पद्यमानं दृष्टम्, यथा धूमादि, यत्र हेतुफलरूपयोरपि धर्म्मयोः केनाप्यति- शयेन(१ई३) नानादेशतया युगपदवभासनं, सा तयोः खभा- वोपन्न्नपरस्परसङ्गतित्यागादसङ्गतिः। उदाहरणम्, जन्गेत्र वणो तम्म त्र वेत्रणा भणद, जणो तं अलिय्यरं । दन्तक्खन्ं कवोले बह्हए वेश्रणा सवत्तीणं (१६४) ॥ एषा(१६५) च विरोषवाधिनी न विरोष:, भिन्नाधरतयैव

कष्ण द्रत्यर्थः । धाराधिरोहितया प्रवाहरूमेग। विश्रान्ते: पर्यवसानात्। उत्कर्षक्व श्लाष्यग मानामशलाध्यग यानाञ्च सम्भवति, तव्ाद्यमुदाहृतम्, अन्यं यथा, तगाल्लवुतरसूलः, तूलादपि च याचकः । वायुना किं न नीतो- 2सौ ? मामयं प्रार्थविष्यते' दति उद्योतः। (१६२) अतिशबेन कारयान्नरेभ्यो वैलनरयेन। युगपदिति खकपकथ- नम्। आ्रभासनम् प्रतिपाटनम्। कारगान्तरात् बैलकषगयमभिसन्वाय कार्य्य- कारगयोर्भिन्नस्थानस्थितिकथनम् व्यसङ्गतिः। सभावोत्पन्ना खाभार्बिकी। मकृतिः एकदेशत्वनचणाः सम्बन्धः। काय्यकारगायोरित्युपलनगम्, एकदे- मस्थितत्वेन प्रसिद्योरिति बोष्यम्। तेन नेलरे निरञ्जने तन्वताः सून्यास्त वयमह्भुतमित्यस्य सङ्कह दति केचित् प्राङ्जः । (१६४) य स्यैत्र व्रणः तस्थेव वेदनाः भगति जनसदलीकम्। दन्नवतं कपोले बध्वाः, वेदना सपत्रीनामिति सं० । अत जयावतपदयोः प्रक्रमभङ्ग: चिन्त्यः। (१६५) नन्वत् विरोधाभास एवास्त, अनुपपत्तिर्हि विरोध:, सा

Digitized by Google

दगम उल्लास: । ३३२

इयोरिह विरोधितायाः प्रतिभासात्, विरोषे तु विरोषित्व- मेकाञ्यनिष्ठमनुक्तमपि पर्य्यवसितम, अपवाद विषयपरिहारे- णोत्सर्गस्य व्यवस्थितेः, तथा चैवं निदरशितम्। समाधि: सुकर' काय्यें कारणान्तरयोगतः। साधनान्तरोपऊ्वततेन (१६६) कर्चा तदक शेन कार्य्यम् भ्रारव्वं समाधीयते, स समाधिर्नाम। उदाहरणम्, मानमस्या निराकन्े पादयोमें पतिष्यतः । उपकाराय दिष्येदमुदीषं धनगज्जितम्।। समं योग्यतया योगो यदि सम्भावितः क्वचित्ा।३६।। द्रद्मनयो: साध्यमिति योग्यतया(१६७) सम्बन्धस नियत- भिव्रदेशयोरेकदेशत्वे द्रव, एकदेशयोर्भिन्न देशत्व 2पि समानेति पुव्ेपच निरा करोति एषा चेति, ददमत्र निराकरगाम्, एकदेभयोर्भिन्नदेशतवे एवासङ्गतिः सम्भवति, विशोषस्त वान्यत्रापीति, चमत्कारान्तर विधायिनी विशेषरूपा काम- इति: सामान्यविशेषन्यायेन विरोधं बाधते, सुतरां विरोधाभासो भिव्देशयो- रेकटेशत्व एव पय्पवस्यति, अतएव विरोधाभासोदाहरयाम् पूवं नथेष दत्त- मिति। एकाश्रयनिष्ठं भिवदेशयोरेकदेशत्वप्रयुक्तम्। अनुत्तम् विरोधल- चयो इति ग्ेष: । अपवादो विशेषः । उत्मुगः सामान्यम्। 'एवम्' भिन्न- देगयोरेकदेशत्वप्रयुक्या विरोषः। निदर्शितम् विरोधोदाहर यातयेति शेषः । विशोधवाधिनीत्यत्र विरोषबोधिनीति पाठ: प्रदीमसम्मतः, तदर्धसङ्गतिक्व ततएव बोध्या। (१६६) तथाच यत्र एकमेवर कारयां प्रधानतया विवचितम्, अपरञ्च सहकारितया, तत्रवायमलद्वारः। उभयोः ग्राधान्ये विवचिते समुच्चय दति। (१६७) योग्यतया प्रथंसनीयलेन दमेपा, कस्य अ्राध्यवसानमित्यनेन

Digitized by Google

३३४ काव्यप्रकाश: ।

विषयमध्यवसानं चेत्तदा समम। तत् सद्योगेऽसद्योगे च। उदाइरगम्, धातु: शिल्पा-तिशयनिकषस्ानमेषा मगाची, रूपे देवोडप्ययमनुपमो दत्तपत्रः सरख। जातं दैवात्मदशमनयो: सङ्गतं यत्, तदेतन् ङ्गारसोपनतमधुना राव्यमेा् चिव्रं चिवं वत वत महच्चिवमेतद्विचिव! जातो दैवादुचितरचनासंविधाता विधाता। यन्निम्बानां परिणतफललीतिराखादनीया, यज्ञैतस्ा: कवलनकलाकोविद: काकलोकः।[शस] क्कचिद्यदतिवैधर्स्यान्त श्रषो घटनामियात्(१६८)।

गुणक्रियाम्यां कार्य्यस्य कारस गुर्णक्रिये। क्रमेण च विरुद्धे यत् स एष विषमो मतः ।8।।

अन्यः। सम्यन्वस् (अनुरुपयोः) लेजनस्। नियतविषयं निश्ववरपम्। व्ध्यवमानं प्रतीतिः। सम समनामा वालङ्वार: बनरुपयोर्योंगो हि श्लाध्यः, स च सनोरिव व्यसतोरपि सम्भवतीत्याह तदिति । (१६८) व्यतिवैधर्म्यात् क्त्यन्तवसाहरयात् । श्लेष: सम्बन्धः। घटनाम् साध्यत्वरूपासपपद्यमानताम्। क्रमेम्ेति कार्यस्य गुगेन कारणगुणो विरुद द्व्येक:, कार्य्स्य क्रियया कारगस्य क्रिया विरुद्वेन्यपर दति दौ, एतद्- भेदडये च कार्कारगायोर्विरुङ्गुयक्रियायोग एव चमत्कारी, विरोध त

Digitized by Google

दशम उल्लासः । ३३५

द्वयोरत्यन्तविलचणतया यत् अनुपपद्यमानतयैव योग: प्रतीयते [१, यञ्च किश्िदारभमाणः कर्त्ता क्रियायाः प्रणा- शात्(१६६)न केवलमभीष्टं यत् फलं न लभेत, यावदप्रार्थित- मप्यनथें विषयमासाद्येत् [२',तथा सत्यपि कार्थ्यस्य कारणरू- पानुकारे यत् तयोगुणी क्रिये च परस्परविरुद्धतां व्रजतः [३।४।], स विपर्य्ययात्मा चतूरूपो विषन: । क्रमेगोदारणम्, शिरीपादृपि मडक्गी के यमायतलोचना। अयं कच कुफूलाग्निकर्कशो मदनानलः ।। [१]

जग्रसे साम्यं तत्र तमन्यः सिंह्िकासुतः ॥ [२] सद्य:करस्पर्शमवाप्य चित्र'! रणे रणे यस कपायरेखा । तमालनीला शरदिन्दुपाराडु यशस्तिकोक्याभरकं प्रसूते। [३] शानन्द्ममन्दमिमं कुवलयद्ललोचने! द्दासि त्वम्। विरइस्वयैव जनितस्तापयतितरां शरोबं मे।। [४] पवानन्ददानं शरीरतापेन विरुष्यते। एवं,

भिवदेमयो रेकदेशलम्, ब्रमक्त्यलङ्वारे एकदेशयोभिव्देशत्वमेव चमत्कारीति विशेषः । (१६) प्रयामत् उद्ेख्वफवजननासामर्थ्यात्। कारपाढ्पानकार

Digitized by Google

३३६ काव्यप्रकाशः ।

विपुलेन सागरशयस् कुचिणा भुवनानि यस्य पपिरे युगक्षये । मदविश्रमासकलया पपे पुनः स पुरस्वियैकतमयैकया हशा।। -द्ूत्यादावपि विषमत्वं यथायोगमवगन्तव्यम् (१७०)। महतोर्यन्महीयांसावाश्चिताथययो: क्रमात् १७१)। आथ्याथ्यिगौ स्ातां तनुत्वेऽप्यधिकन्तु तत्॥।४२।। आ्श्रितमाधेयम् आ्त्रयसदाधरः तयोर्महतोरपि विषये(१७२),

दति जनकानरूपभेव जन्यमिति नियमात्, न ह्विकदाचिद्पि भेकसुतो गगनोड्यनाय प्रभवति, काकशिशुर्वा शुक्कीभवितम् । (१७०) जगत्मानक ्तुरववयस्य कनिगा: असमयस्त्रीडट्टिपोतेन अवयविना (विषणुना) अवयवावयविभावः सम्बन्वोटनपपद्यमान दति प्रथमप्रकारोटल विषम दति प्रदीपाभिप्रायः। उपादानकारयरूपस्य कुचिया: जगत्मानक्रिया उपादेयस्य (विष्णुशरीरस्य) एकतमस्त्रीकन्तेकपानक्रियया विरुद्धेति चतुर्थ- प्रकारो विषम दति तु महेश्रः । (१७१) महतोर्बृहतोः। महीयांसौ महत्तया विवचितौ। क्रमादिति वस्ततोमहानपि महत वन्रिरितस्यान्यत्वेन महत्तया विव्ित व्याच्य द्रत्येकः, वस्तुतोटम हानपि महदाव्यान्नितत्वेन महत्तया विवचित आश्रित इत्यपर ति । (१७२) विषये सम्बन्धे।

Digitized by Google

दाम उन्लास: । ३३७

यथाक्रमं यत् अधिकतरतां व्रजतः, तदिदं द्विविधम् अधिकं नाम। क्रमेणोदाइरगम्, अ्रहहो विशासं भूपाल! भुवनतितयोदरम्। माति सातुमशकयोऽपि यशोराशिर्यदत ते।। [भात्र०त०] युगान्तकासप्रतिसंहतालनो जगन्ति यस्यां सविकाशसासत। तनौ मसुखव न कैटभद्िष- सपोधनाभ्यागमसन्भवा मुदः ॥ पायित्त०] प्रतिपत्रमश त्ोन प्रतिकरस तिरस्किया। या तदीयसय तत्स्तुत्यै प्रत्यनोकं तटुच्यते ॥४३।। न्यक्ृतिपरमपि विपचनं साच्ानिरसितुमभक्ेन केनापि यत्, तमेत्र प्रतिपचमुत्कषयितं तद्राम्रितम् विरस्करणं, तत् (नीकप्रतिनिधितुल्य त्वात्) प्रत्यनीकमभिषीयते। यथाऽनीके अ्भियोज्ये तत्प्रतिनिधीभूतमपरं मूढ़तया केनचिदभियुज्यते, तथेह् प्रतियोगिनि विजेये तदीयोऽन्यो विजीयते दत्यर्थः । उदाइणरम्, व्वं विनिर्जितमनोभवरूपः, सा चसुन्दर ! भवत्यतुरक्का। 1 पस्चभियुगपदेव शरखां तापयत्यनुशयादिव कामः । यथा वा, यस्य किश्विदपक र्त्तुमच्म: का यनिग्र इग्टहीतविग्रह:(१७३)। (१७३) यस्य त्रोऊशास्थ। विशाराजकमिरविदेति पुरायगाधा।

Digitized by Google

३३८ काव्यप्रकाशः ।

कान्तवक्तसदशाऊतिं छती राजरिन्दमधुनापि बाधते।। दून्दोरत तदीयता सम्वन्धिसस्वन्धात् (१७४)।। समेन लच्मए वस्तु वस्तुना यत् निगह्यते। मक निजेनागन्ुना वापि तन्मोलितमिति स्ृतम्॥४8॥ सहजम् (१७५) आगन्तुकं वा किसपि साधारणं यत् लच्णं, तद्वारेण यत्, किश्चित्केनचिद्वस्तु वस्तुस्थित्यैव बलीय- सया तिरोधीयते, तत् मीलितमिति द्विषा स्रन्ति। क्रमेण उदाहरणम्, च्पाद्ग-तरले दशौ, मधुर-वक्रवर्णा गिरो, विलासभरमन्थरा गतिरतीव कान्त मुखम्। दति सरितमङगके सगदश: खतो लीलया तदत न मदोदय: ऊतपदोपि संलच्चते ॥ [स०] अव टक्तरलतादिकमङगस्य लिङ स्वाभाविक, साधारणज् मदोदयेन, तत्ाप्येतस्य दर्शनात्। ये कन्दरासु निवसन्ति सदा हिमाद्रू- स्वत्पातशङ्ितधियो विवशा द्विषसे। सकम्प तेषामहो वत भियां न बुधोऽप्यभिन्ः ॥ [श्ा०]

(१७४) न्ीलण्ासम्बन्विनो मुखस्य साहरलचयासम्बन्वात्। (१७५) सहजं वस्तुखभावसिङ्धम्। व्यागन्तकं निमित्तान्तव्सम्पर्कजनितम्। साधारगम् तिरोधीयमानतिरोधायकयो: धर्ममः। लचगम् चिह्हम। वस्तु-

Digitized by Google

दशम उल्लासः । ३३६

अत्र तु सामर्थ्यात्(१७६) अवसिस्यत शैत्यस्यागन्तुकत्वात् तत्प्रभवयोरपि कम्पपुलकयोखाटप्यं समानता च, भयेष्वपि तयोरुपलच्ितत्वात्। स्थाप्यतेऽपोह्ते वावि यथापूर् परम्परम्। विशेषणतया यत्र वस्तु, सैकावलो द्विशा।।४५।। पूव्वें पूव्वें प्रति यथोत्तरख वसतुनो वीपया (१७७) विशे- षणभावेन यत् स्थापनं निषेधो वा सम्भवति, सा द्विया बुधे: एकावली भएयते। क्रमेणोदाहरणम्, पुराणि यस्यां सवराङ्ग्नानि, वराङ़गना रूपपुरस्कृतान्यः। रूपं समुन्मीलित सड्िलासम्, प्रस्तं विलासा: कुसुमायुषस्य।। [स्था०]

स्थित्या वस्तखभावेन। व्याजोक्तो तिरोधानं न वस्तस्भावजनितं किन्त अतिरोहितसयापि निरोधानेककमालं विरवाचितम्, दह त वासविकं तिरोधानं विव्धितमिति भेढ: । (१७६) मामर्य्यात हिमाट्रिकन्दरनिवामकमात् हेतोः। अवसितस्य अधिगतस्य। ताट्रयम् व्यागन्तकत्वम्। समानता प्त्यभयोभयसाधारयता। उपलच्ितत्वात् कानुभवात। (१७७) वीपया बाङ्ल्वेन। स्यापनं विधानम्। 'विश्रेष्यतवेत्यपि बोष्यम्, यथा, धर्म्मेण बुद्धिस्तव देव शुद्धा, बुझ्धा निबद्धा सहसैव लच्मी: । लक्षत च तुष्टा भुवि सर्व्वनोका, लोकेश्व नीता भुवनेष कीर्तिरिति दति उद्योतः । दक्योटव्येवम्।

Digitized by Google

३४० काव्यप्रकाश: ।

न तव्जलं, यन्न सुचारुपङ्कजं, न पङ्गनं तत, यदलीगषट्पद्म्। न घट्पदोऽसौ, कलगुन्ितो न यः, न गु्जितं तत्, न जहार यननः । नि०] पूर्व्वत्र, पुराणां वराङ्गगा:, तासाम् (चङ्गविशेषण- मुखेन(१७८)) रूपं, तस्य विलासा:, तेषामयखतमितयसुना क्रमेण विशेषयां विषीयते। उत्तरत्न प्रतिषेधेयवं योज्यम्। यथानुभवमर्थस्य टृष्ट तत्मदृथे स्पतिः। स्रगम् यः पदार्थ: केनचिदाकारेण नियत:(२७६) यदा-कदा- चित् अनुभतोऽभूत्, स कालान्तरे सृतिप्रतिबोषाधायिनि तत्समाने वस्तुनि दृष्टे सति यत्, तथैव सार्थ्यते, तत् भवेत् सरगम्। उढाइरणम्,

आावितं चलटशां लहरीभि:। तङ्गवैः कुञ्रुतैः सुरनार्य्य: मारिता: सुरतकरठरुतानाम्।।

(१०८) चङ्गस्य विघेषयभावद्दारा। (१७६) नियत: विभेषितः । स्पृतिप्रतिबोध, धायिमि सृनौ (सारग- नुगुयः) यः प्रतिबोध: (संखारोहोषः) तदाधाविनि (तज्जनके)। अाल्रायं सार:, याहमं वस्त एकटा अानुभूयते, ताउप्रमेय तत् अन्यदा सर्यते दति

Digitized by Google

दभम उल्लास: । ३४१

यधा वा,

समरित-पश्चजमसा गमह कणइंस रोमस्रम्(१८०)।। भान्तिमान् श्रन्य-संवित्तत्तुल्यदर्शने ॥४६॥ तदिति (१८१) अन्यत् भ्रम्राकरणिकं निर्दिस्यते, तेन समानम् (भर्थादिच्) प्राकर्रणिकम् (आात्रीयते), तस्य तथाविधस्य हष्टौ सत्या यत, भ्रप्राकरणिकतया संवेदनम्, स

नियमात् स्पृतौ अयनुभवः कारयाम्। अानुभवस् न खतएव कारगाम्, (कन्य- मनलाख पवि टटतजादेरखारगात) किन्त संस्कारद्वारा (ततख तलोपेकया व्यादेदर्भनात् न संकार दति न सृतिः), संस्कारोपि उद्मुद्तएव स्तिं जनयति, न त्वनुद्वद्: (अन्यथा संस्कारस्य सर्ववदा सच्वेन सरव्दा सगति- प्रसुङग:)। उद्दोधकास सम्बन्विज्ञानादिकपा नाना, यथा हस्तिदर्भनात् संखरोडोघद्वारा हसितिमकस्य सवरयमिति स्मृतिप्रणाली। एवञ्च साहरय- सम्बन्धमूलकमेव सम्बन्धिनः सारयाम् सारसालद्वार इति मकाशाभिप्रायः। वस्ततः वैचित्रजनकं खारयामात्रमेव सारयालद्गार दति युत्तम्।

जन्यस्य नमत कम्पस्य रोमान्चम् दति सं०। (१८२) 'तततत्यदयने' इत्यल्व सतादेन पूर्ववोक्कम् कान्यपदबोध्यमपाकर- शिकमेब परामटमयते इत्यर्थः । तेन व्यमाकरगिकेन। तस्य प्राकरशिकस्य । नधाविधस्य कप्राकरगिकसमानस्य। डटी डटटपथपतने। कप्राकरखिकतया कमाकरणिकसरपेण। संवेदनम् अवधारगम्। तथाच साहय्यमुलः मछ्ते- 2 थैट परहतार्थव्वमो मान्विमानिति फलितम् । वस्ततः, वस्तखभावसिद्ध-रङ्ट- रजतादिम्मविलच्तयां चमत्क्तिमत्म्ममाल्रमेव तथेति युक्तम्।

Digitized by Google

३४२ काव्यप्रकाशः ।

खान्तिमान्, नचैष रूपकं प्रथमातिशयोक्िवा (१८२), तव वस्तुतो अप्रस्यभावात् दह च (अर्थातुगमनेन संज्ञायाः प्रटटत्ते) तस स्पष्टमेव प्रतिपन्नत्वात्। उदाहरणम्, कपाले मार्जार: पय इति करान् लेढ़ि पशिन:, तरुच्छ्िदरप्रातान् विसमिति करी सह्लयति। रतान्ते तल्पसान् हरति वनिताऽपं्रशुकमिति, प्रभामत्तच्न्द्रो जगदिदमहो! विद्ववयति।। आन्षेप उपमानस्य, प्रतोपमपमेयता। तग्यैव यदि वा कल्पा तिरस्कारनिबन्धनम्॥४७। अ्म्य (१८३) पुरं सुतरासुपमेयमेव वोटु प्रैढ़मिति कैमथेन यत् उपमानमाक्चिप्यते, यदपि, तस्यैवोपमानतया प्रसिद्ध स्योपमानान्तर विवक्षयाऽनादरार्थमुममेयभावःकल्परते, तत् (उपेयस्ोपमानप्रतिकूलवर्ततित्वात्) उभयरूपँ मतीपम्। क्रमेणोदाइरणम्, लावरयौकसि सप्रतापगरिमरयग्रेसरे त्यागिनाम्, देव! त्वय्यवनीभर-क्म-भुजे निष्मादिते वेषसा।

(१८२) प्रथमातिथयोकि: निगीर्याध्यवसानरूपा। अर्थानुगमेन अम- सम्बन्ध छपार्थानुसन्वानेन (सच सम्वन्ध: अ्रभेदो घटकत्वं वा बोध्यम्), संजञाया: मान्तिमदिति नाम्ः । तख समख्य । (१८३) असय उपमानस्य। धुरम् प्रयोजनम्। मौढ़ं समर्थम् । कैमर्थन किमर्थमिद्मिति न्यायेन प्रयोजनविरहेग वा। वानिष्यते निन्दाते।

Digitized by Google

दशम उज्लामः । ३४३

दन्ुः किं घटितः, किमेष विह्ितः पृषा, किमुत्पादितं चिन्तारत्नमदो, सुषैव किममी सृष्टा: कुलच्माभतः(१८४)।।बा०] ए! एहि दाव सुंदरि! कम दाऊण सुणासु वत्रणिज्जं। तुम्ह मुहेण किसोअरि! चंदो उश्मिञ्जड जगोण (१८५ू)।। अनि• अत्र मुखेनोपमीयमानस्य शशिनः खल्पतरगुतवात्

स्कार (१८६)। कचित्त निष्पन्नवोपमितिक्रिया अनादर- निबन्धनम्। यथा, गर्वमसंवाह्यमिमं लोचनयुगलेन किं वहसि मुग्धे! सन्तीदृशानि दिशि-दिशि सरःसु नतु नील-नलिनानि।। नि०]

उपमेयसत्वे उपमानस्य वैफल्येन निन्दा एकं प्रतीपमित्यर्षः। तस्य उपमानस्य। उपमानान्तरमत्र वर्णानोयम् उपभेयमेव। उपमाननिन्दारथम् उपमानस्य उपमेयेन उपमाकत्पनम् अपरं प्रतीपमिति फलितम् ! उपमान- तिरस्कारक कचित् कल्पिताया उममाया अनिम्मरिद्वारा, कचित्च निष्मन्रया उपमयैवेति उदाहरगोनेतत् स्फुटीभविव्यत्ति। -(१८४) चिन्नारत्रम् चिन्तामणिनामा मणिः। अत यथासंख्यमप्यस्। (१5५) अयि एहि तावत् सुन्दरि । कणों द्च्वा पटयाष्व वचनीयम्। नव मुखेन लथोदरि। चन्द्र उपमीयते जनेनेति सं० । वचनीयम् निन्दाम्। तवेति उभयत्न (वचनीयमिति मुखेनेत्यत्र) क्रन्वेति। (१८६) वश्रगिव्जमित्यनेन उपमित्यनिष्या्तिः, तयाच यशिनः खत्प- गुणत्वरूपस्िरस्कार दति तांत्मर्यार्थ: ।

Digitized by Google

३४४ काव्यप्रकाशः ।

रीत्या यत् (१८८),व्स्तामान्यगुण्योगात्, न, उपमानभावमपि अनुभूतपूर्व सहते, तस्य तत्कल्पनायाअपि भवति प्रतोपमिति प्रत्येतव्यम। यथा, ब्हमेव गुरुः सुढारुणानाम् -इति हालाहल! तात ! मा स हप्यः । नतु सन्ति भवाद्शानि भयो भुवनेऽस्तिन् वचनानि दुर्ज्जनानाम्।।

प्रस्तुतस यद्न्येन (१६०) गुणसाम्यविवक्तया।

(१८७) न्यूनगुग स्येव उपमेवत्वात्। (१८८) यत् असामान्यगगायोगात् (असाधारयाययामम्बन्वात् कर्थात अभिहितात्) अनुभूतपुव्वममि उपमानभावं न सहते उत्यन्वयः। उपमानतव न

उपमानत्वकल्पनं (उपभेयस्यापि ताटृभगगासम्वन्धं ख्यामयत् तस्यासाधारगयं व्याहनोति) उपमानप्रतिकूलतया प्रतोपतिति तात्मर्येम्। तथाच सूले 'उपमेवता' -दत्युपलच्याम् उममानतापि बोध्या। (1=2) (पूर्व्वम् कहमेवेः्यादिना कासाधार गयाभिधानेन) सम्भावनानर्ईम्। (१६०) अन्येन अमस्ततेन। ऐकातााम् ऐकक्पम्। बध्यते प्रतिषाद्यते । योगात् सम्बन्धात्। तल्यतवा विवन्ितवोषस्तुनोमलनात् तथोक्मयोरव एकतया प्रतीती मामान्यमिति फबितार्थ:। मीनितेत एकस्वेव प्रतीतिरन्यस्य तु विशेधानमिति ततो भेद्रः। रृपकातिभयोत्तयोय उपभेवस उप्रमानतया प्रतोतिरत्र त न तधेति तनोधप भेद दूति उद्योतः ।

Digitized by Google

दगम उल्लाम: । ३४५

ऐकात्मा'बध्यते योगात्तत्सामान्यमिति खृतम॥।४८ू।। वताद्टशमपि(१८१) ताटभतया विवचितं यत्, अम्रस्तुता- वैन संषटक्तमपरित्यक्ञनिवगुयमेव (१२२) त देकात्मतया निब- द्वते, तत् (समानगुप्निबन्धनात्) सामान्यम। उदाइरपस, मलयज-रस-विलिप्न-तनवो नव-हार-लता-विभूषिताः सिततर-दन्तपत्र-ऊत-वक्न-रुचो रचिरामलांशुकाः। शशभ्ति विततधान्ति धवलयति धरामविभाव्यतां गताः प्रियवसतिं प्रयान्ति सुखमेव निरसभियोऽभिसारिकाः॥

6 धवलत्वमेकात्मता्ेतु:, अत एव पृथग्भावेन न तयो: उपलचणम्। यथा वा (१६४), वेतत्वचा तुल्यदचां बघूनां कर्षाग्रतो नएडतलागतानि। भङ्गा: सहलं यदि नापतिव्यन् को वेदयिष्यन्नवचम्पकानि । पत निमिन्तान्तरजनितापि (१६५) नानात्वप्रतीति: (२६१) अताउशमपि वस्तुतोट प्रस्तुताथीसमानममि। (१२) तेन बच्चमाखात् तडुषालङ्गारात् भेद: । (१६२) प्रस्तताप्रस्तृतवोरमिसारिकाचन्द्रिकयोः । उपलच्यन् प्रतीतिः । (१६४) ख त्तरकालं भेदवतीत्या पूर्व्वकालिकाया ऐकाप्रवोतेयब्रीयमानल वषि एतत् सम्भवतीत्वाह् यथा वेति। (१2५) निमित्तानरं भङ्ग्पतनम्। म्रतीतेरित्यस उत्पवाया रति वादिः। वयं भाव:, ब. धोटनुत्पाद: उत्पव्ावास नानत्ाद: सनभवतौति पचम् उत्मव्रया ऐकामतीत्या एव सामान्यालड्गारस सम्भव इति। ञ ञ

Digitized by Google

३४६ काव्यप्रकाशः ।

प्रथमप्रतिपन्तरमश्रेदं न वुरदसितुमुत्मह्तते, प्रतीतत्वास्तस्, 7

प्रतीतेच बाधायोगात्। विना प्रसिद्वमाधारमाधेयस्य व्यवस्थिति:(१६६)। एकात्मा युगपट्ट्टत्तिर कस्यानेकगोचरा।४६। अन्यत्मकुर्श्तः कार्य्यमशक्ान्यस वस्तुनः। तथैव करयां चेति विशेषस्त्रिविध: स्पृतः॥।५०।। प्रसिद्धाधारपरिह्ारेण यत्, आाधेयसय विभिष्टा स्थिति: सभिधीयते, स प्रथमो विशेष: । उदाहरणम्, दिवम पुरपयातानामाकल्पमनल्पगुपगणा येवाम्। रमयन्ति जगन्ति गिर: कथमिह कवयो न ते वन्दा।। एकमपि वस्तु यत् एकेनैव खभावेन युगपद्नेकत्र वत्तते, स द्वितीयः। उदाइरणम्, सा वसद तुम्ह हिअए, सा चेत चछ्ीसु, सा ध वब्रणेसु। धन्हारिसाएं सुन्दर! चोभासो पत्वि पाबायं (१२७)।।

(१2६) आ्धारान्रगततव नाधेयवर्गानेट प्यं, यथा, गतेशपि सूयें दोमस्या- समन्द्न्दन्नि तत्करा इति उद्योतः। एकात्मेति एक व्ात्ा खभावो बस्ा सा, तेन यथासङ्गत् भेद:, युगमदिति पर्ययायनिवारणाय। तथवेति धुनोनि चासिं तनुते च कीर्निमित्याटि्समुच्यव्यावर्सनायेति प्दौप: । (१89) सा वसति तव हृदये सा चैवाचिष सा च वचनेतु। वसाटमानां सन्दर : कवकाशो नास् पापानामिति सं० ।

I

Digitized by Google

टशम उल्लास: । ३४७

यदपि विश्विद्नचेनारभमाणसेनैव यल्नेनाशक्यमपि कार्य्यान्तरमारभते, सोपरोविशेषः। उदाहरणम् सफुरदङ्गतरूपसुन्प्रताप-ज्वजनं त्वां सृजतानवद्यविद्यम्। विधिना सकृजे नवो मनोभू-भैवि सत्यं सविता टह्स्पतिक्व।। बथा वा, ग्टह्हिणी सचिवः सखी मिथः, प्रियशिय्या ललिते कलाविधौ। करुणाविमुखेन मत्युना हरता तवां वद किन्न् से हृतम्।। सर्वत (१६८) एवंविधविषयेतिशयोक्तिरेव प्राखत्वेन अवतिष्ठते, तां विना प्रायेणालङ्कारत्वायोमात्. अ्त एवोत, सेषा सर्वत्र वक्रोक्ि: अनयाडर्यो विभाव्यते (१६६)। यत्नोऽस्ां कविना कार्यय, कोऽलङ्कारोऽनया बिना-दूति ।। खमुत्सृज्य गुगां योगादत्युवज्वलगा एस यत्।

(१८) मनु आधारं बिना आधेयस्यावस्थानम्, एकस्य एकदा चनेक- लावस्थानम्, एवेन यत्ेन कार्य्यडयकरयञ्च वस्तृतो नोपपन्रमिति कथमेतेषा- मलङ्कारत्वमिति पूर्वमचे उत्तरम् सर्वत्रेति। व्वयमत्र उत्तराभिप्रायः, वास्तविकानामेतेषालनुपपद्यमानत्वमस्तु, वैचित्रविशेषप्रतिपत्तये प्रतिभाकल्पि- सानामेतेषामलङ्गारत्वे का हानिः, कविई गिरां वासविको नाधारः, किन्तु आधारतया कविसमयसिद् दति ताडभाधारं बिना वाधेयानां गिरामव- स्थितिर्नानुपपन्नेति। अ्रतिभयोक्ति अतिशयेन (वैचित्राविशेषप्रतिपत्तये) लोकसोमातिक्रमेय उक्ति: कथनम्। खभावोत्यादौ अस्या वसमभवात् प्रायेगोति उत्तम् । (122) वक्रोकि: वक्रा वचित्रगधायिका लोकातित्ायिनी पक्रि: कथनम्। विभाव्यते अलक्डियते।

Digitized by Google

३४८ काव्यम्रकाशः ।

वस्तु तङ्गुगातामति, भरयते म तु तङ्गु ख. ।।५ १ ।। वस्तु तिरस्कृतनिजरूपं केनापि समीपगतैन प्रगुषतया खगुणसम्पदोपरत् तत्प्रतिभासमेव (२००) यत्पमासादयति, स तङ्गुप:, (तस् भ्रम्रकृतस गुबोऽवासीति)। उदाहरणम, विभिन्नवर्णा गरुड़ाग्रजेन सूर्यंस्य रथ्ा: परितक्रन्या । रत्नैः पुनर्यत्र रुचा रूचं खामानिन्यिरे वंशकरीरनीलैः।। अतर रवितुरगापेच्षया गरुड़ाग्रजस्, तदपेच्षया च इरिन्ाणीनां प्रशुखवर्षता (२०१)।। तट्ट पाननुहारवेदसय, तत् सादतद्गुगः । यदि तु तदीयं (२०२) वर्ष सम्नवन्त्यामपि योग्यतायाम् दूदं न्यूमगुपं न स्टशीयात, तदा भवेद्तद्ुणो नाम। उदाहरणम, धवलोऽसि जइवि सुंदर! तइवि तुए मन्फ रंजिय्ं ह्िश्नं।

(२०) तत्प्रतिभाष तद्रपताम्। मीजिते धर््िगोटपि तिरकार:,

तिरकार:, धर्म्मिगद्ट पथगवभास दति भेद इति उद्योतः। (२०1) तथाचाल गरुड़ापजवर्यास्याप्ि: नीलरलवररास्ाप्तिक्ेति तहुगाड्यं बोध्यम्। (२०२) तदीयं प्रस्ततसम्बन्धि। योग्यतार्या तद्दर्गायहमोपाये। ददम् चनस्तुतम् कसृ। गुमापहणदपविचित्िविशेषात्रवद्यात् विशेषोक्केभेंद रति दर्पया: ।

Digitized by Google

दशम उल्लारूः । ३४६

राधभरिए बि हिश्रए सुहत ! पिहितो य र्तोऽसि(२०३)।। भवातिरत्ेनापि मनसा संयुक्तो न रकतासुपगत द्रत्यतदुपः। किज्ज तदिति अप्रकतम्, अ्रखेति च प्रऊ्ृतमत्र निर्दिश्यते, तेन यत्, अम्रलतस्य रूपं प्रक्वतेन कुतोऽपि निभित्तात् न चनुविधीयते, सोऽतङ्गुप द्रत्यपि प्रतिपत्तव्यम् (२०४)। यथा, गाङ्ग्मख्ु सितमखु यामुनं कज्जलाभसुभयत्र मज्जतः । राजहंस ! तव सैव शुन्ता चीयते नच नवापचीयते।। यद्यथा साधितं केनाप्यपरंण तदन्यथा ॥५२।। तथैव यद्विधीयेत, स व्याघात इूति स्मृतः। येनोपायेन यत् एकेनोपकल्पितं, तस्ान्येन जिगीषुतया तदुपायकमेव यत् अन्यधाकरणं, स (स्साधितव सुव्याइति- हेतुत्वात्(२०५)व्याघातः। उदाइरणम, दृशा दग्वं मनसिजं जीवयन्ति दृशैव या: । विरूपाचसय जयिनीसा: सुमो वामलोचना: । सैषा संसृष्टिर तेषां भेदेन यदिह स्थिति: ॥५३।। (२ ०३) धवलो2सि यद्यपि सन्दर! तर्थापि त्वया रज्चितं मम हृदयम्। रागभरितेटपि हृदये सभग। निहितो न रक्ोटसीति सं० । उत्तराईमेयोदा हरकम्। तत्र सहृद्यज्ञापनमेवाभिप्रेतमिति हृदय प्रकतम्। सेषोटव मूलम् । (२०४) तथा च कारिकायां तद्रमेत्यल तत्पदम्, वस्ेत्यत्न चेदम्पदं प्रस्ततापस्ततोभयपरम् बीध्यम् । (२4) सेन उपायेम। देनुत्वादिति उपायस्येति ग्रेषः ।

Digitized by Google

३५० काव्यप्रकाशः ।

एतेषां (समनन्तरमेवोत्र खवरुपाखां) यथासभभावम न्योन्य- निरपेक्षतया यत एकत्र (पत्दभाग एव, चर्थविषय एव, उभयत्रापि वा) अवस्थानं, सा (एकार्थ(२०६)-समवाय- खभावा) संसृष्टिः। ततर शब्दालङ्कारसंसृष्टि: यथा,

चलितया विद्वे कल-मेखला-कलकलोऽलकलोलटटशाऽन्यया।।

लिम्पतीव तमोऽक्गानि वर्षतीवाञ्जनं नभः । [उत्०] असत्पुरुष के वेव दष्टिर्निष्फलतां गता। [उप० पव्यत् परस्परनिरपेचौ यमकानुप्रासौ संसृटिं प्रयोज- यतः; उत्तरत्र तु तथाविधे उपमोतेच्चे। श्दार्थानङ्कार- योस्तु संमृष्टि, सो पात्यि एत्य गामे जो एव महमहत्तलाश्रस। तरुणाणं हिश्नभलुडिं परिसकन्तीं गिवारेद्(३०७)।। अवातुप्रासी रूपक्तान्योन्यानपेस्चे, संसर्गस्च तयोरेकत वाक्ये कन्दसि वा समवेतत्वात्।

(२०६) एकअनु अयें,बाक्े श्लोकरूमे कन्दसि वा) समवायः (कर्था- दलद्वारयो: सम्बन्धः) एव खभावः (सरूपं) यस्ा: सा, मंहटिरलङ्कार इत्यर्थ: । लौकिकानां कटककुणडलादीनां समवधानं न चमत्कारान्तरं जन- यतोति तत् अनङ्वारान्तरं मास्तु कलौकिकाना पुनः काव्यालदरायां समवधानं चमत्कारान्तरमादघट्लङ्गारान्तरमेव द्त्यभिमायः । (२०७) सो नास्यव गरामे वएनां महमहीयमानलावसयास। तरयाना

Digitized by Google

दशम उल्लारः । ३५१

अविय्ान्ति जुषामात्मन्य ङ्गाद्गित्वन्तु सङ्गरः। एते एव (२०८) यत्रात्मनि चनासादित ख्वतन्त्रभावाः परस्परम् अ्नुग्राह्यानुग्राह्टकतां दवति, स (एषां सङ्गीर्य- माणसरूपत्वात, सङरः। उदाहरणम्, प्रात्ते सीमन्तरल्ने मरकतिनि, हते हेमताटङ्कपत्रे, लुप्तायां मेखलायां, कटिति मणि-तुलाकोटियुग्म गहीते। शोणं विम्बौष्ठकान्त्ा, त्वट्रिमगटशामित्वरीणासररये, राजन्! गुन्नाफलानां सज इूति शवरा नैव हारं इरन्ति। धयो:] अत तड्पामपेक्य आवान्तिमता प्रादुर्भुतं, तदाय्रयेण व तङ्ुणः सचेतसां प्रभूतचमत्कृतिनिमित्त मित्यनयोरङ्गाङ्गि- भाव:(२०२)। यथा वा, हृदय नुखठारकीं परिष्वक्षमागाम् निवारयतीति सं०। महमहीयमानम् उत्सवो- त्यसनायमानम्। परिष्वक्माणां सङचन्तौम। निवारयति उप्रभोगेकत दति ग्रेषः । हृदयल खाकीमित्यत्र रूपकम्। (१०८) एते अलङ्गाराः । सतन्त्रभाव दतरानमेचिता। वनप्राह्मा- नगाइ़कता खतःपरट्टत्तानां यथाकथज्ञिदपकार्य्योपकारकभावः, तेन यत्र एकस्य निष्मन्यर्थमेवापर: प्रद्टत्तस्त्र नायं सङ्र:, यथा, रदंभम क्रामगि- रित्यादौ कृपक निष्मत्यर्थमेव श्लेषस्य प्रद्टत्तेन श्लेपरूपकयो: सड्कर:, किन्त रूपकमेव। खतःम्रटृत्तानामलङ्वारागां यथाकथ्चित परस्रमुपकार्यो पकारकभाव: सङर दति फलितम् । (२०६) विम्बोछकान्या योगार्मिति तह्ुयाः खकतवैचित्रविश्रेषप्रतिपत्तये सत एव म्रछत्तः, गुञ्जाफनानां सज दतिम्ान्तिमन्तम् सरूपनिष्पस्तावनु- गहाति, आ्न्निमत्ाहायेन व सहुगास्य चारुत्वातिशय दत्यभिग्रायः ।

Digitized by Google

३५२ काव्यप्रकाणः ।

जटाभाभिर्भाभि: करपृतकलङ्काच्चवलयो वियोगिव्यापन्तेरिव ककितवैराव्यविभद: । परिप्रेङ्टत्तारापरिकर-कपालाङ्ित-तले प्रभी भसापाएड़ः पितवन द्ूव व्योक्त चरति(२१०)।।,वळ-] उपमा रूपकम् उत्प्रेक्षा ेपस्ेति चत्वारोऽव पूर्जवत् अङ्गाङ्गितया प्रतीयन्ते (२११)। कलङ्कएवाच्वलयमिति- (२१०) भाभिरुपलण्ितः । करः किरगम् हसक्। वियोगी विरही (वियोकु' ग्रीसमस्येति) विषयक्ष। व्यापत्तिर्बिनाएः। बराग्यम विगत- रकवा विषयस्पृहाराह्तित्यय्। विभद: गुभः शुद्धध। पितवनम् रमानम। चव योगिघनसमारोपात् स्यितापि समासोकिरतिस्फुटत्वात प्रकायलता नोतेनि प्रदीप: । वस्तुतः व्योम्नीति भाभिरिति व विभेषयास योगिनि न सम्भवतीति नाव समासोकिरिति। पिसवन दव व्योस्तीति वाधारयोकपमा- मस्वात् तारापरिकर कमासेत्यवापि व्राधेययोरुपमेव नव रूपकस्। (२११) चन्द्रे योगिधर्मसमारोपाय खकतचारुताप्रतोतये च खुतःम्रटत्त: कलितवैराग्यविभद कति श्लेष:, वियोगिव्यापन्तेरिवेत्युतेच्याभुपकरोति, एक् स्ले पसमविगत विषय निस्पु हत्वकूपद्वितीयार्थ मवलम्वाय उत्ेचाया: महसेः। तथा च उपरेया स शेष उपक्रिय ते, तथा द्वितीयार्थानुसन्वानवभ्रेन वस्य स्फुड प्रतीयमानत्वान्। एवं जटाभाभिर्भाभिरिति पिलवन दरव व्योमीति च उपमा, करषृटतकलङाच्वलय इति रूपकञ्च तं श्लेषमुपकरोति; सच श्लेषः ते उपमे तन् रूपकच् उपकरोति, यतः उपमादिवदागतं जटादिमस्वं श्ेष- वमागतसय वेराग्यसोपकरगाम, जडादिघारगाख व वैराम्येगेव सम्भव दरति। यदि च मित्टवन दरव व्योम्तीतुपमानिष्य्त्यर्थमेव तारापरिकरकमले- त्युपमा नोपात्ता, किन्त खतक्षमकारितया करति विभाव्यते, तदा खनबो- रुपमयोरपि परस्रमन्ाक्तानुथाहकृत्वमेवेति ग्रलाषि सङूर हति।

Digitized by Google

दशम उद्लास: । ३५२

रूपकपरिग्रहे(२१२)करष्टतत्वमेव्र साधकप्रमाणतां प्रतिपद्यते, अस्य ह्ि रूपकत्वे तिरोहितकलङ्गरूपम् अचवलयमेव मुख्य- तयाऽवगम्यते, तस्ैव च करग्रह्णयोग्यतायां साव्बत्रिकी प्रसिद्धिः; सेषच्छ्ायया तु कलङ्गस्य करधारणम् अ्रसदेव

(२१२) कलङ्कएवाक्वलयमिति कलङ्गोटचवलयमिवेति चोभयरूपस्यापि समासस्य सम्भवेन किम करष्टतकलङ्काच्तवलयमित्यल्ांगे वच्तमायोटनयोः मन्देहसङ्ूर: उत रूपकमेषेति संभयं निराकरोति कलङ् इति। द्रदमत्र निराकरगाम, कालद्वारागामेकतर साधक बाधकप्रमायाभावे एव मन्देहसङ्रो भर्वतत, न चाल तथा, करष्टतेतिविशेषयास्येव रूपकसाधकत्वात्, तथा हि उपमायाम् (चन्द्रसटभं मुखम द्ति रीत्या) साहशयांगे उपमानं विभेषणीकत्य उपभेयमेव प्राधान्येन निर्दिश्यते दति उपमेये मुख्यतया सम्भवदेव विश्ेषण- मुपादीय ते, रूनके त (चन्द्र एव मुखमितिरोत्या) उपमेयं तिरोधाय उपमानमेव म्राधान्येन निर्दिश्यते इति उपमाने मुख्यतया अन्वययोग्यभेव विश्रेषगामुपा- दीयते, तव् विभ्ेषगम उपमेये क्थज्ञिदुपच्य्यते दति नियमः, एवञ् प्रशते करष्तत्वविशेषयाम उपमानीभतेटचवलय एव मुख्यतया सम्भवत् रूपकमेव म्राहयति। कलङ्कस्य मएडलात्मकमत्येव धारणात् कलक्के करष्टतत्वमसदेव, तथापि करशन्दश्लेषवभ्रादपस्थितस्य किरयास्य कलङ्काधारमगडलमाविष्य- सम्बन्धेन कलककाधारत्वमुपचारेय परिकल्पा उपमेवे कलक्केे करष्टतत्वं सम्बोध्यते। यद्यत् उपमा स्यात्, तदा कलङ्व एव मुख्यतया उपस्थीयेत, तथा सति च मख्यतया उपस्थितवि तस्िमिन् करषतत्वविशेषगाम गौयातयेवान्वियात्, नच तटुय कम, मुख्येन मुख्यान्वयसम्भवे गौणान्वयस्यान्याय्यत्वादिति। श्लेषच्क्ायेति, किरणटतरूपद्वितोयार्थस्य असदूपतया मरोहाभावात् वासबिको नात् श्लेष दति श्लेषच्छायेत्युक्म्। प्रत्यासत्यत कलङ्काधारमएडलस्य सान्रिध्यस- म्वखेन। डकटतया मुख्यतया।

ट ट

Digitized by Google

३५४ काव्यक्रकाशः ।

प्रत्यासत्त्या उपचर्य्य योज्यते, शशाङ्गेन केवलं कलङ्गस्य मूर्त्चैव उद्दहनात् ; कलङ्कोऽचवलयमिवेति तु उपमायां कलङस उत्कटतया प्रतिपत्ति:, नचास करष्टतत्व तत्त्वतो 5स्तोति मुख्येऽपुामचार एव शरणं खात्। एवंरूपच सङ्कर: शब्दालङ्कारयोरपि परिदृस्यते। यथा, राजति तटोयमभिइत-दानव-रासातिपाति-साराव-नदा। गजताच यूथमविरत-दान-वरा सातिपाति सारा वनदा(२११। अत्र यमकमनुलोमप्रतिलोमस्(२१४) चित्रभेद: पाढद्य- गते परस्रापेचे।।

(११२) व्यभि्ट्तोट मिधातं म्राप्त: दानवाना रासः सिंहनाद्भव्दो यस्याम् मा अभिहृतदानवरामा। अतिपाती गोघगामी सारावक् (बारा- वेगा पन्देन सहितः) नदो यस्याम् सा अतिपातिसारावनदा। सागजता (गजसमूह:) यथम् (खकुलम्) कतिपाति (अतिभयम् रक्षति) चेत्यन्वयः । अविरतेन दानेन (मद्जलेन) वरा (श्रेशा) अविरतदानवरा। सारा वलिष्ठा। वनदा (वनं द्ति खगडयति) वनखणिड़का। (२१४) अत्र द्वितीयचतुर्थपादयो: प्रथमाच्षरमारम्य अानलोमेन (अनु- क्रमेख) पठने याहकु, तयोरन््याच्तरमाटाय प्रतिलोमेन (व्युत्क्रमेय) पाठे- 5भि ताडगेवायातीति। पाट्द्दयगतञ्ञ पादद्यगतसेतिरीत्या एकशेषे 'नमुंसक- मनपुंस के नैकवज्ञान्यतरस्याम्' (१२/६६मा सू०) दत्यनेन लीवमेव भिव्यते, व्यतः पादद्दयगते दति नमुंसकतोपपत्तिः, एवं परत्र। पाट्यमकानलोम- प्रतिलोमयोः प्रत्येकभेव दुष्करतया विदग्धमनोटनुरञ्जकम्, तयोः साहित्यन्त अतिदुष्करतया अतिपवेन विद्ग्धमनोटनरञ्जकमिति परस्परचारृत्वातिभये परस्परममेजेते द्रत्यभिग्रायः ।

Digitized by Google

दशम उल्लासः । ३५ ५

एकस च ग्रहे न्यायदोषाभावादनिख्चय:।।५४।। इयोर्बहनां वा अलद्वाराणाम् एकत् समावेशेऽपि विरोषात् न (२१५) यत्र युगपदवस्थानं, नचैकतरस्य परिग्रहे साध्कं, तदितरस्य परिहारे बाधकमर्ति, येनैकतर एव परि- ग्टह्ेत, स निश्चयाभावरूपो द्वितीय: सङ्गरः, समुच्चयेन सङ्करस्यैवाचेपात्। उदाहरणम्, जहह गहिरो जह रअपाणिव्भरो जह त पिम्मलच्छाओ। तह किं विहिणा एसो सरसवाणिओ्रो जहगिही ण किओो(२१६)।। अत्र, समुद्र प्रस्तुते (विशेषणसाम्यादप्रसुतार्थप्रतीतेः, किमसौ समासोकि:, किम् (त्रळ्ेरप्रसुतस मुखेन, कस्यापि तत्ममगुणतया प्रस्तुतस्य प्रतीते:) दयमप्रस्तुतप्रशंसा :- दति सन्देहः। यथा वा,

(२१५) विरोधात अहिनकुलयोरिव एकल्रावस्यानमहनसभावलात्। समुजयेन 'एकस्य च' दति चकारेया। आ्च्ेपात् पूववेकारिकातोटनछत्तेः। (२१६) यथा गभीरो यथा रल्ननिर्भरो यथा च निर्मलच्छायः । तथा किं विधिना एषः सरसमानीयो जलनिधिन लतः १ दति सं०। पुरुषपचे सरसपानीयशब्देन परोपभोग्यवस्तुमत्वम् लच्ते दति महेशरः ।

Digitized by Google

३५ ६ काव्यप्रकाशः ।

अत्र किं (कामस्यादीपकः कालो वर्न्तते दतिभक्कान्तरेण अभिषानात्) पर्य्यायोक्तम्, उत, (वदनस्येन्द्रविम्वतया अ्ध्यव- सानात्) अतिशयोक्नि, किंवा (एतदिति वतनं निर्दिस तद्रू- पारोपवशात्) रूपकं, अ्रथवा (तयोः समुज्चयविवच्ायां(२१७) दीपकम्, चथ वा तुल्ययोगिता, किसु (प्रदोषसमये विशेषण- साम्यादाननस्यावगतौ) समासोकिः बहोखिवत मुखनै- मल्यप्रस्तावात्) अ्प्रसतुतप्रशंसा :- इति बक्नां सन्देहादय- मेव सङ्कर:। यत्र तु न्यायदोषयोरन्यतरस्यावतार, तत्र एकतरस निश्यात् न संशयः । न्यायस साधकत्वम् (अ्तु- कूलता) दोषोडपि बाधकत्वं (प्रतिकूलता)। तत्र सौभाग्यं वितनोति वक्कभशिनो ज्योत्स्तेव हासदयतिः -दूत्यत्न मुख्यतया अवग्यमाना इासद्युतिर्वक्ञ एवानु- कूल्यं भजते इत्युपमाया: साधकं, पशिनि तुन तथा प्रति- कूलेति रूपकं प्रति तस्य अ्बाधकता (२१८)। वक्नेन्दौ तव सत्ययं यदपरः शीतांशुरभ्युद्यतः (२१ ) समुज्चयार्थकच काराटिकल्पनया विम्वं प्रसोद्ति, एतद्वाश् प्रसीदतीति विवन्ायाम् एकतरस्थेव प्रकतत्वं दीपकम्, उभयोरेव प्रक्लतत्वे तुल्ययोगितेत्यर्थः । प्रदोषसमये वर्गनीये दति ग्रेषः । विम्बपचे आाथा दिक। तमोटन्कारः। वक्रपचे आमा अभिलाषः, तमो विरहजन्यमढ़ता। (२१८) वक्लो वक्कस्य प्राधान्येनोपस्थितौ, एवं परत्रापि। तश आनुकूल्यानरूपा। प्रतिकूलेति हासपदस्योमचारात् विकारशेपि वचभ: प्रयोगादिति ग्रेप: ।

Digitized by Google

दशम उल्लामः । ३५७

-इृत्यत्वापरत्वमिन्दोरतुगुणां (२१६) न तु वक्रसय प्रति- कूलमिति रूपकस् साधकता प्रतिपद्यते, न तूपमाया बाध- कताम्। राजनारायणं लक्ष्मीस्वामालिङ्गति निर्भरम्। -दूत्यव पुनरालिङ्गनसुपमां निरस्ति, सटृशं प्रति पर- प्रेयसोप्रय तसयालिङ्गनस्यासन्भवात्। पाढाखुजं भवतु नो विजयाय मञ्जु-

दूत्यत्न मञ्जीरशिञ्ज्रितम् ब्रखुजे प्रतिकूलम्, असस्भवा- दिति रूपकस्य बाधकं, न तु(२२०), पाटेऽनुकूल्तमित्युपमायाः साधकमभिषीयते, विध्युपमर्दिनो बाधकस तदपेच्षयोत्कट- त्वेन प्रतिपत्तेः। एवमन्यत्ापि सुषीभि: परीच्यम्। स्फुढमेकन विषये शब्दार्थालङ्कतिद्दयम्।

अपरत्वबोधकतानियम:, यथा कायमपर: पणिडत दत्यल् मरिडतान्रापे- व्व यैवापरत्व प्रतीय ते, तथा अपरः शीतांशुरित्यवापि शीतांखमेक्षयैवापरत्व- प्रतीतिकुचितेति। प्रतिकूनमिति सामान्यभन्दस विश्रेषपरत्वम्युपगम्य अपरणव्दस्य वक्कामेया अपर इति समुदितस्वार्थस्यार्पि कल्पनसम्भवात्। (२२०) ननु मझ्जीरशिक्षितं यथा अम्बुजपतिकूलत्वेन बाधकतया व्यप- दिखयते, तथा पाढेटनुकूलत्वेन साधकतयापि कथं न व्यपदिश्यते दति प्रङ्गां निराकरोति न तिति। ददं निराकरगाम्, प्राधान्यं हि व्यपदेश नियामकं, प्राधान्येन व्यपदेशा भवन्नीति नियमात्, माधान्यञ्ज बलवत्वम्, तब्व मऊते

Digitized by Google

३५८ काव्यप्रकाशः ।

व्यवस्थितञ्च अभिन्न एव पढे सुटतया यत् उभावपि शब्दार्था- लङ्कारौ (२२१) व्यवस्थां समासाद्यतः सोऽययपर: सङ्करः। उदाहरणम्,

विस्तीर्ण कर्णिकमथो दिवसारविन्दम्

वद्दान्वकारमधुपावलि सञ्जुकोच ।। प्र वैकपदानुप्रविष्टौ रूपकानुप्रासौ। तेनासौ निरूपः परिकीर्ततितः ।५५।। तद्यमतुग्राह्यातुग्राइकतया, सन्देहेन, एकपदप्रतिपाद्य- तया च व्यवस्थितत्वात्तिप्रकारएव सङ्करो व्याऊतः। प्रकारा- न्तरेण तु(२२२) न शायो व्याकर्त्तुम्, बानन्तयात्तत्पभेदाना-

(खप क्ष र चकसैन्यात् परपज्षनिराकर्तु: सैन्यस्येव) उपमामाधकात् रूपक बाधकस्यैव बलीयस्वमिति बाधकतयैव व्यवदेशो युत्त दति। विधे: परमच- विधानस्य (प्कते रूपकविधानस्य)। उपमहिनः निराकर्न:। उतकटतवेन बलीयस्नया। (२२१) मन्द्राथाल क्वारावित्युपल क्षगाम्, कलकलोटलकलोलढ पाटन्यये-

न्यमी वकुजवझ्जुलकुञ्जमध्ये दत्यादावर्थालद्वारयो: रूपकातिभयोतयख्ायमेव सङ्गरी2वधेय: । (२२२ ) "मंसतिरिति वित्नेया सर्व्याल्तक्वारसंङगरः। सातु व्यक्ता

Digitized by Google

दगम उल्लासः । [३५६

मिति प्रतिपादिता: शब्दार्थोभयगतत्वेन तैविध्यजुषो- लङ्कारा: । कुतः पुनरेष नियमो यदेतेषां तुल्येपि काव्यशोभातिशय- हेतुत्वे कसिदलङ्वार: शब्दस, कसिदर्यस् कव्िच्चोभयस्य? -इति चेत्। उक्तम् [२४१ष०] अ्रत्र, यथा कारव्य दोषगुणा- लङ्गाराणां शब्दार्थोभयगतत्वेन व्यवस्थायामन्वयव्यतिरेका- वेव प्रभवतः, निभित्तान्तरस्ाभावात्, ततस् योलङ्गारो यदीयान्वयव्यतिरेकावनुविधत्ते, स तदलङ्गारो व्यवस्थाप्यते- दूति, एवञ्च यथा पुनरुत्वढाभास: परम्परितरूपकं चोभयो- र्भावाभावानुविधायितया चभयालङ्गारौ, तथा शब्दहेतु- कार्थान्तरन्यासप्रभृतयोपि (२२३) दष्व्या:, अरधस तु तत्र वैचिव्यम् उत्कटतया प्रतिभासते इति वाच्यालङ्कारमध्ये वस्तुस्थितिमनपेच्यैव लचिताः। 'योऽलङ्गारो यदाश्रितः। स तदलङ्गार द्ृत्यपि कल्पनायाम् (२२४) अन्वयव्यतिरेकावेव

तथा2व्यक्ता व्यक्ताव्यक्ेति च विधा। तिलतगडलवद्दका छायादर्यवदेव च वव्यक्ञा चीरजनवत् पांशुपानीयवज्च सा। व्यक्ताव्यका च संस्टि- नरसिंहवदिय्यते। चित्रवयावदन्यस्िन् नानालङ्वारसङ्गर" दति भोज- राजोतप्रकारेय। (२२२) "उत्मादयति लोकस्य प्रीतिं मलयमारुतः। ननु दाकिगय- सम्पन्ः सव्वस्य भवति प्रियः" दति दाशिगयभब्दमलोटर्थान्तरन्यास: । प्रभ्टतिपदात् सकन्कलं पुरमेतत् जातमित्युपमादीनां सङ्हः । (२२४) अल ङ्का रसळ खकारा दमिमतायाम्। तत् पुर्व्वोक्कम् । आाश्रयगाम्

Digitized by Google

३६० काव्यप्रकाशः ।

भावस्याभावादित्यलङ्काराणां यथोक्तनिमित्त एव परस्पर- व्यतिरेको ज्यायान्।। एषां दोषा यथायोगं सभ्भवन्तोऽनि केचन। उक्रेष्वन्तर्भवन्तीति न पृथक् प्रतिपादिताः॥।५६।। तथा ह्वि अनुप्रासस्य प्रसिद्धभावो वैफल्यं वत्तिवि- रोध: (२२५) दूति ये त्यो दोषा:, ते प्रसिद्धिविरुद्धताम्, अपुष्टार्थत्वं, प्रतिकूलवर्णताञ्च यथाक्रमं न व्यतिक्रामन्ति, तत्खभावत्वात्। क्रमेणोदाहरणम्, चक्री चक्रारपङ्रिं, इरिरपि च हरोन, धूर्जटिर्धुर्ध्वजान्तान् अरचं नचवनाथोऽरुणमपि वरुणः, कूवराग्र कुबेरः। रंह: सङ्ग: सुराणां, जगदुपक्वतये नित्ययुक्तस यस सौति प्रीतिप्रसन्न्नोऽन्वहमह्िमरुचेः सोवतात्स्यन्दनो वः(२२६) चत्र कर्ट कर्भप्रतिनियमेन (२२७) सुतिः अतुप्रासातु- रोधेनव छता, न पुरागोतिहासादिषु तथा प्रतीतेति प्रसिद्धिविरोष: ।।

सम्भावनादिरपस्य उ्ेचवादेरात्माटि्गततवनार्थाश्रितत्वविरहात्। (२२५) दत्तेः उपनागरिकादेः (२२८०), विरोधः प्रतिकूलता। (२२६) अत्र वार-धुर-अज्ञ-कूवर-रंहश्रब्दाः क्रमेग कीलक- यानमुख-चक्र-युगन्वर-वेगाथकाः । हरिरिन्द्रः। हरीन छञ्चान्। (२२७) चक्री चक्रारपड़्किं सौनीतिरीता।

Digitized by Google

दशम उल्लामः । ३६१

भण तरुणि! रमणमन्दिरम् श्रानन्दसन्दिमुन्दरेन्दुमुखि ! यदि सल्लीलोल्लापिनि ! गच्छसि तत् किं त्वदीयं मे।।

परिसरणमरुणचरयी ! रणरणकमकारणं कुरुते(२२८)।। अत्र वाच्यस्य विचिन्त्यमानं न किश्विदपि चारुत्वं प्रती- यते दृत्यपुष्टार्थतैवातुप्रासस्य बैफल्यम्(२२६)। अकुराठोत्कराडयेति [१५३८०११प०], अत दङ्गारे परुष- वर्णाड़म्वरः पूर्वोक्करीत्या (२३०) विरुष्यते दूति परुषातुप्रा- सोऽच प्रतिकूलवरणांतैव दत्तिविरोष: ।। यमकस्य पादतयगतत्वेन यमनमप्रयुक्कत्वं दोषः । यथा, भुजङ्गमस्येव मणिः सदभभाः, ग्राहावकीर्णेव नदी सदस्भाः । दुरन्ततां निर्यायतोऽपि जन्तोः कर्न्ति चेतः प्रसभ सदम्भाः(२१)। (२२८) भत्तृग्टहगमनाय ऊतावधारयां प्रति उपनावकस्योकिरियम्। युग्मम् (श्लाकद्दयात्मकम्) ददम्। हे तरुगि ! यदि रमगामन्दिरं गच्ळसि, तन् (तदा) त्वदीयं परिसरणम् (गमनम्) मे (मम) कारयां (निमित्त' बिना) रगरणकम् (उत्कगठाम्) किम् (कुतः) कुरुते, (तत) भग (वद) द्रव्यन्वय द्रति चन्द्रिका। (२२) अत परिसरमाविश्योषणानि, 'लटीय परिसरगामकारगां रगरणक कुरुते-दति-वाच्यार्थस्य, तेन व्यङ्गास्य भाविविरहस्य च न किञ्चि- दुपकारे व्त न्े, केवलमनमासार्थभेव तान्युपान्तानीति भाव: । (२१०) अष्टमोल्लामे गुराविवेचनप्रस्तावानुमारेय। (२२१) सदम्भा दति पटत्रयस्य यथाक्रममिद्मधल्रयम्, तेजोविशेष- सहितः, समीचीनजला, दुष्टाभिसन्धानयुक्तास्ेति। ठ ठ

Digitized by Google

काव्यप्रकाशः ।

उपमायाम्, उपमानस्य जाति-प्रभाण-गतन्यूनत्वम्, अ्रधिकता वा तादृशी अनुचितार्थत्वं दोषः ; धर्म्ात्त्रये तु न्यूनाषिकत्वे यथाक्रमं हीनपदत्वमधिकपद्त्वञ्ज न व्यभिचरतः। क्रमेणोदाहरणम्, चारडालैरिव युप्गाभि: साह्हसं परमं ऊतम्। [जा०न्यू०] वड्गिस्फुलिङ्ग दूव भानुरयं चकासित॥ [प्र०न्य०] अयं पद्मासनासीनव्चक्रवाको विराजते। युगादौ भगवान् वेधा विनिर्मित्सरिव प्रजाः।। [जा०त्र०] पातालमिव ते नाभि :; खनौ चितिघरोपमौ। वेणीदएडः पुनरयं कालिन्दीपातसन्न्िभः ॥। प्र०अ्०] अव चाएडालादिभिरुपमानै: प्रस्ुतोऽर्थोऽत्यर्थमेव कढ धितः(२३२) दत्यनुचितार्थता ।। स सुनिर्लाष्छितो मौञ्वरा लष्णाजिनपट वहन्। व्यराजन्रीलजीमृतभागास्निष्ट दवांशुमान् ।। [घ०न्यू०] अतोपमानस मौन्नीस्ानीयसड़िल्लक्षणो धर्म्मः केनापि पदेन न प्रतिपादित इति हीनपढत्वम्। स पीतवासा: प्रग्टह्तीतशार्ङ्गो मनोज्भीमं वपुराप कष्पः ।

संकृज्यमान: शशिनेव मेघ: ॥ [ध०अ्०]

(२२२) निन्दोपहासादिप्रतीतेरिति प्रदीपः ।

Digitized by Google

दशम उल्लास: । ३६३

पत्रोपमेयस्य(२३३)शङ्गादेरनिदेशे शशिनो ग्रहणमति-

लिङ्गवचनमेदोऽपि (२३४) उपमानोपमेययो: साधारणं चेत् धर्ममन्यरूप कुर्य्यात्, तदा एकतरस्ैव तद््मसम- न्वयावगते: सविशेषणस्यैव तस्योपमानत्वसुपमेयत्व वा प्रतीयमानेन धर्म्पपेण प्रतीयते दति प्रक्रान्तस्ार्थस्य स्फुटमनि- बाह्हादस भग्नप्रक्रमरूपत्वम्। यथा, चिन्तारत्नमिव च्युतोऽपि करतो धिक् मन्दभाग्यस्य मे। [लि०भे०] शक्वो भचिता देव शुद्धा: कुलबधूरिव। [ब०भे०] यत्र तु नानात डपि लिङ्गवचनयो:, सामान्याभिवायिपदं

(२२२) उपमेयस्य श्रीलशास्। (२श४) साधारयाधमवाचकमदस्य, विभिन्नलिङ्गवचनयोरुपमानोपमेय योरेकतरानमारिलिंङ्गवचनले, मिनलिङ्ग भिन्नवचनक्जेति दोषड्यं भोज राजादिसन्मतम्, तद्दीजन्त, यल्लिङ्गवचनानुसारि साधम्यं स्ात, तनैव तस्यान्वयः स्ात्, न तूभाभ्यामपि: विशेपणाविश्येष्यभावान्वये ममानलिङ्ग- वचनयोस्न्ततवात्, उभयत्र (उपमानोपमेययोः ) अन्वयाभावे च तस्य साधम्यत्वमेव व्याहन्येत, तत्खरूपत्वात् नस्य, तद्भावे च कथमुपमा ? उपात्तस्य साधार गाधमेखय एकल (उपमेवे उपमाने वा) अन्वयवलेन, अपरत्न प्रतोतित्रलेन सम्वन्धमग्गीकन्य उपमानिर्वाहस्त न सम्यक्, समत्र भटिति प्रतीत्यनुद्यादिति। एतच् दोषद्वयं भग्नप्रक्रमतायामेवान्तर्भवति, उत्गरीत्या उपमाने प्रतोयमानतया वाच्यतया वा उपक्रान्तस्व साधम्यस्स उपमेये तदन्यथा (वाच्यतया प्रतोयमानतया वा) उपसंहारादिति प्रकाशलत्पतम् दूति वात्मर्ययार्थः ।

Digitized by Google

३६४ काव्यप्रकाशः ।

सरूपभेदं नापद्यते, न तत्रैतद्दूषणावतारः, उभयथापि

गुणरनषैं: प्रथितो रल्नैरिव मह्हार्यंवः ।

दपते स परां शोभां तदोया विस्मा दूव ॥ कालपुरुषविध्यादिभे देऽपिन तथा(२३७)प्रतीतिरसवलि- तरूपतया विश्रान्तिमासाद्यतोत्यसावपि भग्नप्रक्रमतयैव व्याप्ः । यथा, प्रतिथिं नाम काकुत्स्थात् पुत्रमाप कुमुद्दती। पच्चिमात् यामिनीयाभात् प्रसादमिव चेतना ।।

(२२1) भोजराजादयस्तु, पर्यायान्तराभावे लिङ्गपचनभेदो न दोषाय दत्याङ्जः, यथा, यस्य वरिवरगसून्यामि दिनान्यायान्ति यान्ति च। स लोह- कारभस्त्रेव असवपि न जीवति। वात्र भस्त्राया: पर्यायान्तराभावादिति । दशिडनापि "न लिङ्गवचने मिखे न हीनाधिकतापि वा। उपमादूषणायालं य.ब्रोद्देगो न धीमताम्। प्राणा दरव प्रियोटयं मे, विद्या धनमिवाज्जिता। भवानिव महीपाल: देवराजो विराजते। अालमंशुमतः कच्ामारोदं तेजसा न्प:" दत्यनेनेघोटर्थोटङ्रीकतः । (२२६) मतुरतया भतः पूरितः, पच्चे मधुरतां धारयन्ति ये, ते मधुरताम्टतः । दधते दति दध-धाज-धालोरेकवचनबङ्गवचननिष्मन्रम् । (२३७) कालो भतभविष्यद्दर्तमानरूपः। पुरुषः प्रथममध्यमोत्तमरूपः । विधिः प्रवर्त्तनारूप लिडिप्रत्ययार्थः । तथा कालादीनामक्यास्यल दूब। असवलित क पतया अप रिवर्ततितववरपेग। विश्रान्तिं परिसमाप्रिम्। प्रथमं यथा उपमानं प्रतीयते, चरमं तथा नोमभेयं प्रतीय दति स्लार्ध:।

Digitized by Google

दगम उल्लास: । ३ई५

अत्र चेतना प्रसादमाप्नोति न पुरा आपेति कालभेदः। प्रत्य ग्रमज्जनविशेषविवित्तमूत्ति:

विब्ाजसे मकरकेतनमर्चयन्ती बालप्रबालविटपप्रभवा लतेव।। अत्र, लता विस्राजते नतु विभ्ाजसे इति सम्ोध्यमान- निष्ठस् परभागस्(२श८)असम्बोष्यमानविषयतया व्यत्यासात् पुरुषभेद: । गङ्गव प्रवहतु ते सदैव कीतिरित्यादौ चगङ्गा प्रवह्ति न तु प्रवहतु-इति अ्प्रट्टत्तप्रवत्तनात्मनो विधेः। एवआ्जातोयकस्

"ननु समानम् उच्चारितं प्रतीयमानं धर्म््ान्तरम् उपादाय पर्थ्यवसितायाम् उपमायाम् उपलेयस् प्रक्ृतधम्ाभिसम्न्धान्न कच्वित्कालभेदोऽसिति (२४०)।

(२८) परभागस्य माजसे दति क्रियाशेषांशभूतस्य के-न्रत्यस् व्यत्या- सातृ परिवत्त नातु । (२३2) 'चिरं जीवत ते पुत्रो मार्क एडेयमुनियथा' दत्याशीर्बादादिरपस्य। (२४०) काम दूव सुन्दर: सः रराज दव्यटो, काम द्रव स रराजे- न्यादी च यथाक्रमं उज्जरितं प्रतीयमानञ्ज सौन्दर्थरूपं धर्म्मान्तरमवलम्बा उनमा प्रतीयते, रराजेति क्रिया च उपमेये तत्िमन्नेव चयन्वेति, न तूपमामीभते कामेटपीति समुदायार्थः ।

Digitized by Google

३६ई काव्यप्रकाशः ।

यताप्युपान्तेनैव (२४१)सामान्यवर्म्मरेण उपमा अवगम्यते, यथा, सुषिष्टिर दूवायं सत्यं वदतीति, तत युषिष्ठिर द्रव सत्य- वाद्ययं सत्यं वदतीति प्रतिपत्सगमहे। सत्यवादी सत्यंवदतीति च न पौनरुत््यम् ग्ापङ्गनीयम्, रैपोषं पुष्णातीतिवत्(२४२) युषिष्टिरद्व सत्यवदनेन सत्यवाद्ययमित्वर्थावगमात् (२४३)"। सत्यमेवैतत्, किंतु स्थितेषु प्रयोगेषु समर्थनमिदं नतु सव्वथा निरवद्यम्, प्रस्तुतवस्तुप्रतीतिविघातात्(२४४) दूति, सचेतस एवात प्रमाणम् । प्रसादृश्यासम्भ्वावप्युपमायाम् अ्रनुचितार्थतायामेव पर्य्यवस्यतः । यथा, ग्रथाति काव्यशशिनं विततार्थरशिमिस्, [असा०] -अत्र काव्यस्य शशिना, अर्थानाञ् रश्मिभि: साधम्ये कुवापि न प्रतीतमित्यनुचितार्थत्वम्।

(२४१) यत्र साधारणधर्न्ान्तरासत्वस्यले। उपान्तेन भिन्नकालादितया

(२४२) तथा च सत्यं वदतीति न साधारगाधनावाचकम्, किन्त प्रतीय- मानं सत्यवाटित्वमेव साधारयाधमाः । (२४३) रपोषं पुष्पातीत्यत् यथा (काभिकान्यासकारादिमते) धनकरग- कनोषणाभिता पुदिरिति रीत्या धात्वर्थस्य सामान्यविशेषभावेन विशेषया- विभेव्यभावात्र मौनरुतयम्, तथाल्ामीति। एवमेव निदर्भनम्। मत्र युधिष्िर द्वेत्वनेन सत्यवटनखभावत्व प्रतीयते। (२४४) प्रस्ततस्य प्राकरणिकस् वस्तन: उपमारुपस्य । साधर्म्यस्यपा भटिति प्रतोत्यनुदयेन म्रतीतेरवि लम्बरूपो विघानः ।

Digitized by Google

दगम उल्लासः । ३६७

निपेतुरास्यादिव तस्य दीक्षा: शरा धनुर्मएडलमध्यभाज: । जाज्वल्यमाना दव वारिधारा दिनार्वभाज: परिवेषियोडर्कात्।। [अस०] अवापि ज्वलन्तोऽखुधारा: सूर्ययमसडलात् निष्पतन्त्यो न

उत्प्रेचायामपि, सम्भावनं ध्रवेवादय एव शब्दा वत्ं, सन्ते, न यथाशब्दोऽपि, केवलस्य (२४५) भ्रस्य साधर्स्वमेव प्रतिपाद्यितं पर्य्यात्त्वात्, तस चास्यामविवचितत्वादिति तत्राशक्तिरसावाचकत्व दोषः। यथा, उद्ययौ दीर्षिकागर्भात् मुकुलं मेचकोत्पलम्।

उत्प्रेचितमपि तात्विकेन रूपेण परिवर्जितत्वात् निरुपाख्यप्रख्यं (२४६), तत्समर्थनाय यदर्था न्तरन्यासोपादानं, तत् आलेख्यमिव गगनतलेऽत्यन्तमसमीचीनमिति निव्विषयत्व- मेतस्य, अनुचितार्थतैव दोषः । यथा,

(२४५) केवलस्य पदान्नरेगासमस्स्य, समसस्य त ययोचितयथा र्थादिषु अन्यार्थत्वमस्य बेति मह्ेत्वरः । (२४६) निरुमाख्यम् अलीकम् गगनकुसुमादि, तत्प्रख्यं तत्तत्यम्। निर्शिषयत्वम् (अनन्तरोक्खरुपम्) निव्धिषयत्वनाम दूषयाम्। एतस्य कर्था- न्रन्यामस्य।

Digitized by Google

३६८ काळप्र काशः ।

दिवाकराद्रक्षति यो गुहासु लीनं दिवाभीतमिवान्वकारम्। चुद्रेऽपि नूनं शरणं प्रपन्नने ममत्वमुज्चैःशिरसां सतीव।। अवाचेतनस्य तमसो दिवाकरात्तासएव न सम्भवतीति कुतएव तत्प्रयोजितमद्रिणा परिताणं, सम्भावितेन तु रुपेष प्रतिभासमानस्यास्य न काचिदनुपपत्तिरवतरतीति व्यर्थएव तत्ममर्थनायां यत्न: (२४७)। साधारणविशेषणवशादेव समासोक्रिरनुकमप्युपमानविशेषं प्रकाशयतीति तस्ात्र पुन- रुपादाने प्रयोजनाभावात् अनुपादेयत्वं यत् तत् त्रपुष्टार्थत्ं पुंनरुक्तता वा (२४८) दोषः। यथा, स्पुशति तिग्मरुचौ ककुभ: करै- दयितयेव विजुन्भिततापया। अ्-तनु-मान-परिग्रह्या स्थितम् रुचिरया चिरयापि दिनस्िया।। प्त्र तिग्मरुचे: ककुभाञ्ज यथा सटभविशेषणवशेन व्यक्ति:

(२४७) अनुपपत्तिनिवार गायें हि अरर्थान्वरमुपन्यस्यते, न चात्रानुप- पतिः अनवधारितिख छपलात्। निश्चितसरृपस्ैव हि उपपादनं सम्भवति। यत्र तु अतात्विकमपि कविप्रीढ़ोक्या निश्चितमरूपम, तत्न सुसितवसना- लद्वारायामित्यादी वतात्त्विकस्यापि समर्थनं न दोषायेति बोध्यम्। (२४८) प्रतीतस्यापि पुनरुपादानं न प्रस्तुताथें पुष्णातीत्यपुष्टार्थत्वम् । "यदि अर्थतः प्रतीतस्यापि उपादाने पुनरूत्िसदा व्यर्थपुनरुत्तत्वं दोषः" दति प्रदीप: ।

Digitized by Google

दशम उल्लास: । ३६६

विशेषपरिग्रहेण(२४2) च नायकतया नायिकात्वेन व्यक्ति:, तथा ग्रीषादिवसन्नियोऽपि प्रतिनायिकात्व भविष्यतीति किं दयितयेति खशब्दोपादानेन। स्ेषोपमायास्तु(२५०) स विषयः, यत्र उपमानस्ोपादानमन्तरेण साधारणेष्वपि विशेषणेषु न तथा प्रतीतिः, यथा,

प्रभातसन्ध्येवास्ापफललुब्ेहितप्रदा ।। -इति। अ्प्रस्तुतप्रशंसायामपि उपमेयम् अनयैव रीत्या प्रतीतं न पुनः प्रयोगेण कदयंतां नेयम्। यथा, त्रव्तेषु विषङ्गमेषु मशको नायान् पुरो वार्य्यते. मध्येवारिधि वा वसंस्तुपमणिर्धन्ते मणीनां रुचम्। खद्योतोऽपि न कम्पते प्रचलितु मध्येऽपि तेजखिवनां विक सामान्यमचेतर्स प्रभुमिवानामष्टतत्त्त्वान्तरम् (२५१)।। घत्र, अचेतनस प्रभोरप्रस्तुत-विशिष्ट-सामान्य-द्वारेण(२५२)

(२४६) व्यक्तिविशेष: पुंस्त्रीलिङ्गविशेषः । व्यक्ति: प्रतीतिः । (२५०) नन्वत् श्लेषोपमैव स्यादित्यत व्राह स्रेषेति। साधारण- विशेषगाबलात् कुत्र तथा उपमाप्रतीतिः कुत्र नेत्यल् सहृदय एव प्रमागाम्। (२५१) तटगमणि: काचादिमगिः प्रबालं वा । द्वेत्यस्य सामान्य- मित्यनेनान्वय: मध्ये वा घुरि वेति कचित् पाठः। (२५२) अप्रस्तृतं यद् विशिट्टम् (ब्रहहतेष्वित्यादिविशेषरायत्ञम्) सामान्यं, तद्द्वारेग तन्ुखेन; धिक सामान्यमित्यनेनेवेत्यर्थः ।

ड ड

Digitized by Google

३७० काव्यप्रकाशः ।

भ्रभिव्यक्तौ न युक्तमेव पुनःकथनम्। तहेतेऽलङ्गारदोष: यथा- सम्भविनोऽन्येप्यवन्जातीयका: (२५३) पूर्वोक्कयैव दोषजात्या अन्तर्भाविताः, न पृथक् प्रतिपादनमईन्तीति सम्पूर्णभिदं काव्यलचणम्।

द्शम उल्लासः । ॥ समाप्नव्वायं स्ीममटभट्टक्कतः काव्यप्रकाशः ।।

(२५२) समासोता नमुंसके नायकव्यवह्ारसमारोप:, उपमायां उपमा- विरुद्दोक्ति, एवं विरोधे भिवाधरयोर्न्विरोधवर्यानमित्येवज्गातीयकाः। एते- 2 नुचितार्थत्वादौ वन्नभावमर्हन्ति। दत्यास्तां विस्तरः। कल्ैव शिवम्

कलिकातासंस्कृतविद्यालय: संबत् १६२२। खु० ब्रब्द: १८६६।

Digitized by Google

शुद्विप नम्।

प्रशुद्दम् शुद्दम् रष्ठाया: पड़े

एमेक एक्रमेग्र

दूगिन्रासि दूम्मिक्यासि 9

सहश्रं मदभ्क १६ यहच्काय यह चया ११ १ ६ परारथ पराथम् १२ वाहिकादि: वाहीकादि: (एवं सवत्र) १२ वातच्ा: तचा: अतचा तचा

गाम ज्नदू जिमच्जद (एवं परत्र) ३२ १६ शुध् ३२ २१ अविर्वच्चित विवचित ३७ १२ नूतनाक़ूर नूतनाडूर ५१ १८ प्रितयमे प्रियतमे ५४ १२ उच्नत्व-सन्ध उरु उच्छनतव-खन्ध-करू ५ूर्द १७ रूपा रूप: ई४ १३ दवाद्याकत्म: दादभात्मक: १० व्यतव्यात्मिका वक्तव्यात्मका ७७ २० तेनासितम्। ते नासितम्। [ ई ] १८ मद्योलयं पद्द्योत्यं मुदसामलाङ़को धम्मिल्लो सामलाङ्गो

Digitized by Google

[ ₹ ]

्रशुद्दम् शुद्दम् पठाया:

कलिका धम्मिल्लो कलिञा

बलं र्गािक बलं

सरो गहिव भरो दर १०

मोगी रीटभी

प्रम्न: प्रमग: (एवं टीकायां)

टहमला ढहचला १०० १४

विन्रंसन: विस्रंसन: १०२ व्यज्यते न व्यन्यते १० ई १८

बध्येत बोषेत १११

इत्यन्वय: इति ग्रेष: १११ १६

नात्मपय्यटच्या न तात्मय्ळच्या ११२ १ ई मपेचन्ी ममेचमाना ११2 १३

गामज्जहिसि गिमव्जहिसि १२३ १०

भोरोरपि भीरुरमि १२६

रस: दोष: १३०

लग्ना नग्ना (एवं दीकायां) १४१ पादान्नको पादान्तगो १५७ १८

कोट्गडा: कोदरड: १६३ ११

सस्थानसय सखानस्य १६५ १०

सात खात १६६

समदासय समुदायस्य ऐ १2

अनुप्रयुती बनुपयुके १७

विवरोषिया: विवषिया: १८४ १

सवामानं सलामानं १८७ 8

Digitized by Google

[३ ]

भ्रशुद्दम् शुद्दम् रष्ठाया: पड्डौ

सोधवान् भोथयान् १२० १ ६ [ २०३ ] [ २०२ ] १६७ १५ सर्भी सर्धो २०ई 6

प्रथतो प्रथमतो

तरयी तरुणी २१२ २० वक्रोतिरथथनप्रासो २२५ परिखन्द परिसन्द (एवं टोकायां) २२२ 10 कासमासगतत्वेन समासासमासगतत्वेन १८

न प्रत्येकमेकाद्भविधतवेन नेकपद्याद्यादिभागस्य अन्यपद्यादिभागे यमनेन - ३२२ १२ सनाधिकाम् [अई० वा० ] [दि०पा०व्रा० ] न वा नवा २३५ १ ६ वावस्येयं कवसेयं २३७ १ वसमासक्कम् क्व समासक्कम २३८ १२ स एव प्रधान: तदेव प्रधानं २४७ १४ वन्दो बन्धो (एवं परल) २५० १७ ससन्देहे ससन्दहो २५७ अनपयोगिना अनुयोगिना २५८ वाचकात् यत्- वाचकयत्- चश्ु १० क्रियया क्रिया २२ संभवान्तरं संगयोत्तरं(एवं १८ पंतौ) २७८ १₹ सकदेवविवर्त्ति एकदेशविवर्त्ति २८० 18

Digitized by Google

[ g ]

भ्रशुड्दम् शुद्दम् पृष्ठायाः पङ्डौ

मग्भाव मागभाव: २८४

बैरिख २८४

मार्गयामेव ग्रमार्गरामेव २८४ 618

रभना रसना (एवं परल)

भक शुक २६२ १०

यत्र यन्त २८८ २

एवन्यलापि एवमन्यव्वापि १०

NW पुर: पुनः

अप्राकर गिनामेव कमाकरणिकाग्ामेव ३०१

यत्र यत्त ३०८ ८

सरेग ख़रेण ३१२ ११

50 वस्न: वस्तुन: ३१८

त्वन्या त्वन्यो ३२१ १

मुपमान भुपमेव ३२५ २१

सभावोपद्र सभावोत्मन

सावसिस्यत कावसितस्य ३३६

यत्र यन्तु ३३६

ममस्य भमस्या ३४२

व्यक्ति: व्यक्ति- ३ ६८ १₹

यासाम शुद्धिशुज्जीनामवलोकनमालादेवावगतिभवति तासां म्दर्भनमनर्थम्।

Digitized by Google

Digitized by Google

Digitized by Google

Digitized by Schulz

Digitized by Google