1. Kavya Prakasa Rahasaya Sitaram Jayram Joshi, Devadatta Shastri Vidya Nidhi Chowkambha.djvu

काव्यप्रकारा-रहस्यम्

साहित्यनालाचार्य: श्रीसीताराम-जयारामजोशी, एम० ए० काशीोाहिन्दु विश्वविद्यालयसंस्कृतालङ्कार्येकचर:

चौखम्बा संस्कृत सीरीज आफिस, वाराणसी

१९४७

पण्डित देवदत्तशास्त्री विद्यावारिधि: अम्बालास्थ दी॰ कृ॰ कि॰ स॰ घ॰ संस्कृतकालेजाआपक:

काव्यप्रकाश-रहस्य

चौखम्बा संस्कृत सीरोज आफिस

२०८३

चौखम्बा संस्कृत सीरोज आफिस

प्रकाशक : चौखम्बा संस्कृत सीरोज आफिस, वाराणसी

मुद्रक : चौखम्बा प्रेस, वाराणसी

संस्करण : दशम, वि० सं० २०८३

मूल्य : रु० ०००/-

© चौखम्बा संस्कृत सीरोज आफिस

कै० २७/९९, गोपाल मन्दिर लेन

पो० वाराणसी-२२१००१ (भारत)

फोन : ६३१८५१

प्रधान वितरक

कृष्णदास अकादमी

पो० बा० नं० ११२८

चौक, (चित्रा सिनेमा बिल्डिंग), वाराणसी-२२१००१ (भारत)

KAVYAPRAKASA-RAHASYAM

Pt. Sita Rama Jaya Rama Joshi M. A. and Pt. Devadatta Shastri Vidyanicni

CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES OFFICE

1987

Questions and Answers of Mammata's Kavyaprakasha

Kavyaprakasha-Rahasya

Chowkhamba Sanskrit Series Office

1987

Tenth Edition

K. 37/99, Gopal Mandir Lane

Post Box 1008, Varanasi-221001 (India) Phone : 63145

Tenth Edition 1987 Price Rs. 80-00

Krishnadas Academy

Oriental Publishers and Distributors Post Box No. 1118 Chowk, (Chitra Cinema Building), Varanasi-221001 (INDIA)

काव्यप्रकाशरहस्य

नमस्त्र जगद्गुरुं देवं विद्यां तां ब्रह्मणः कलाम् । काव्यप्रकाशरहस्यं प्रस्तुतः क्रियते मया ॥ काव्यप्रकाशरहस्यस्य नामाड्यमेतत् प्रन्थः पूर्वसूत्रं परिकृत्य किंचित्-नूतनेऽपिपदार्थानामुच्चया जिज्ञासूनां विद्यार्थिनां तथा शान्याविचक्षणानां पुरतां हरौवत्ति । नचस्तत्रः प्रथमभण्टुल्लासात् अतिसंक्षिप्ततया द्विहितत्स्वात् परीक्षार्थिनां क्षात्राणां धर्मार्थरहस्यावबोधनायातिवैयर्थ्यात् इति मत्वा ग्रन्थप्रकाशकलिबन्धादेव दरिसंप्रकाशा यथाभवे युतथा कुत्वा तेऽत्र विनिवेशिनः । अपरख्यातत्रे सारांशिनिर्देशी मधिता काडपि स्फुरणोय-तरम्वराडपि माधितुं पारिसेति जिन्मासुतां तहत्सीव मुद्रमावहे दिव्याशासे । सतमोल्लासादारभ्य प्रन्थसमाप्तिपर्यन्तं हु श्रीदेवतत्सारसङ्क्लता रचना पूर्वसदेव सन्निधानम् ! अन्थलोकार्थव्यात् तु भाङ्गोडनुस्यूयो वतते । ग्रन्थे;वस्तुतस्तु तन्नुल्लयम्;द स्वरसादिनिबन्धनेव च्छन्दलावृत्तयातथाश्रूते च सति निःस्वच्छात्राजां कवते ग्रन्थप्रापणकराठिन्यं जायेसेतित प्रधानभाग एवात्र परिबर्त्तलभिप्रत्तति । आहांसे कर्थं नूतनरुपेण जिन्माजसूनां मनोरञ्जने तथा ग्रन्थस्य सम्यरकाङ्क्षेशारे प्रभवेदिति । ग्रन्थकृत् परिचयस्तत्र चारित्र्यदेश-काललक्षणेनैत समाशेनैवात्र विहितद्वेतसोऽपि तेनाऽप्युपकारकमो सम्पघ्यतेति मत्वाडतिसङ्क्षेपेणैवात्र विवीयते । ग्रन्थस्यास्य प्रणेता राजानरूपदलालचन्द्रः श्रीमान् सम्मटभट्टः; कारमीरानलक्षणकार स्वनिवासेनैवमत्र न वैमत्यं विन्दुषाम् । भूमसेन-दीक्षितानामतसुतुब्धागीरहियेया ग्रन्थस्यारूप टाङ्कयोऽसौ विदितं यः 'अस्य पिता जैयग्रटनामधेयः । क्याकरजमहाभाष्यदीपकृत्कैयटस्तथा बेदभाष्यकृदुव्वटवटक्षास्वैव द्वौ कन्ट्रीयांशौ भ्रातरावास्ताम् । स स्वध्धात्रुभ्यां सह वाराणस्यामध्ययनाध्यापनमकुरांदेऽति । तथा च भूमसेनः— श्रीमान् कैयट ओखटो द्वावरजो यच्छात्रतामागतः । भाष्याडिंध निगसं यथाक्रममनुध्यार्वाय सिद्धिं गतः ॥

काव्यप्रकाश-रहस्य

इति स्वटीकाया: प्रस्तावरितलोकेपु कश्यप्ति । अत्र केचिदुपाध्यायो: वैच्याकरण: सन्तु स्वप्रदीपोपप्रस्तावेदे आत्मानं जैमिन्याटत्मसमभिधत्ते । उच्यते तु स्वकीयेऽभाष्ये वृत्तातात्माऽऽत्मसमभिधनलिन । अतोडस्य मम्मटभट्टालुत्वं विद्वद्भिर्विंशाद्धितं सदनिरर्णीतं वतते ।

सर्वच्याकरणविशारदै:डित्य भम्मटाटत्मीयोडित्य प्रथितवते: वैच्याकरणभाजीरेख बभूव, यदूदढीकरणं काव्यप्रकाशारस्थिततने:विविधप्रमा:परम्परय? सुशकम् । न केवलं भीमसेननेव किन्तु तस्पूर्वे:रपि टीका:लकारानन्ददेवेनाथतके:पदन लनमभूतिमिरयं सम्भटभट्टो वार्तिकेच्या अजततारवेन वर्जित: ।

उच्यतेऽत्र सन्नवभ्रंशप्रस्ततावकार फलोकेन ( 'ओजे पुष्टयं प्रशास्ति' इत्युक्तत्वात् ) मम्मटस्य भोजराजसमकालिकस्यपि ज्ञापितं यथति । अयं जरेश्वरो' भोजराज: खृष्टाब्दीय १०१६-१०६० व रेदेन्तं महीं लाघासेति शिलालेखस्यवताने कुलकलोचनप्राणतुल्यमुनिकैक-निष्प्रप्रचम् ! काव्यप्रकाशोऽपि सममटभट्टनेनैवोक्तस्तारोदाहरजानसरे 'यद्विद्युद्दवनेषु भोजयुपतेरसृत्यागर्हीतरलिसम्' इति भोजयुपतेर्र्पनं कृतवा तस्यमकालिकरसं प्रकटीकुतम ।

यदि भोजत्रते: समकालिकत्वमस्य मम्मटाटत्म्यर्स्य न स्वोक्रियेत ताहि तस्पादर्राचीनत्वं तर्करहितमेवाऽऽीकरणीयम् । एनमयं काव्यप्रकाशस्य निर्माणता खृष्टाब्दीयेकादशशतकस्योत्तरार्धांत् ( ई० १०५० ). प्राचीनो न । खृष्टाच्चीयद्वादशशतकस्य पूर्वार्धांत् ( ई० ११४० ) वर्तमान-राजानत्कथयकारेण काव्यप्रकाशस्य टीका सड़्जेतनानिका विरचितेतित, साप्यधुना पुणयक्तन् भाण्डारकरसंशोधनमहालये उपलभ्यते इति द्वादशशतकारंभात्पूर्वमेव काव्यप्रकाशस्य प्रचारोभदित्यकगन्तव्यम् ।

काव्यप्रकाशस्यापरा टीका संकेतनानिका गुजरदेरस्थ माणिक्यचन्द्रसूरिणा विरचिताSधुना समुप्रुद्रय प्रकाशितोपलब्धे अतो द्वादशशतकस्यारम्भादेव काव्यारम्भादेव काव्यप्रकाशस्य पठनपाठनत्प्रसाळी भारतवर्षे प्रचलिताSSसीदित्यनुमेयम् । एवं सम्भटभट्टेनायं काव्यप्रकाशग्रन्थ: खृष्टाब्दीयै-

काव्यप्रकाश-रहस्य

कादश्वरतकस्योत्तरार्धभागे (ई० १०५०-११००) कदाचिद्धिद्रनिर्मित इति जिज्ञासुभिः सम्भ्युपेयम्। अलङ्कारतये काव्यप्रकाशस्य तदेव स्थानं यद् वैयाकरणे महाभाष्यस्य वेदान्ते वा शाङ्करभाष्यस्य वेदान्तस्य हृदयते अतोडस्य नाम आकार इत्थं सुप्रसिद्धम्। अस्यापि ग्रन्थस्यालोचकाः सन्ति ‘कारिकावृत्तिह्याहारणे चेदं’ इति। तत्र हि द्वाचतुवारिकर-ध्वकेकशतसड्ख्याकाः कारिकाः सूत्रवदूदाहरसुर्भि वर्तन्ते। वृत्तिरूपि गद्यात्मकं मिताक्षरा सारभूतो दुरूहः अत एव परिजायते। दुःशकं वर्तते। ग्रन्थोऽयं मम्मटभट्टैरेव रथ्यासं समाप्नि न तोलः परिकरालङ्काराविधेरेव विराज्चित। शेषरहु तच्चिछछक्यभूषेल राजानकललक-सूरणालट्टाचार्येण वा समाप्नि नीत इति ग्रन्थस्यास्याङ्गतिसमझोःक-सन्दर्भेणाननदर्‌कत्वात्। कारिकोरकेन राजानकललकलल-सूरणचन्द्रसूरिणाडपि प्रकटीकृतम्। श्रीमदानन्दः स्वोपज्ञां चन्द्रालव्यटीकां कृत्वा कथयति—‘कृतः श्रीमम्मटाचार्यवर्यैः परिकरावृधिः। प्रबन्धः पूरितः शेषो विधायाल्लटसूरिणा’ इति। इत्ययमेव खोमेश्वर-उजयन्तभृङ्गमलकार-सरस्वतीतीर्थप्रभृतिभिरप्युच्यते।

ग्रन्थस्यास्याङ्गत्रितये तत्त्रीयांश उदाहरणात्स्थो मम्मटकर्तृकृतिन्। तेन तत्समयप्राप्तसिद्धकवीना ग्रन्थत उदाहरणोदस्ति शेषांशाङ्कद्यविषयेडपि तदेक-कतृत्वं द्विकतृत्वम् इत्यत्र टीकाकाराणा वैमत्स्यं हृश्यते। प्रायेण वदनीयाः कारिकाः कर्तृस्त्वं भरतमुनो समारोप्यन्ति। तदितरे न क्षमन्ते। भिन्न-कर्तृकत्वस्य प्रतिवादयितारस्तु कथयन्ति ‘काव्यप्रकारकः प्रकृत-ग्रन्थगता भरतप्रणीतनाट्यशास्त्रोद्घुनोपलम्यन्ते। तथा च ग्रन्थस्यास्य प्रथमकारिकावृत्युपक्रमावसरे ‘ग्रन्थकृत्परामृशति’ इति प्रथमपुरुष-पूर्वकनिर्देशः कारिकाकर्तुः कृतचिद्वृत्स्तच्चन्द्राद्वयत्समुपपादयति। दशमोल्लासो च रुपकलक्षणे ‘समस्तवस्तुविषयं श्रौता आरोपिता यद्य’ इति कारिकायां बहुवचनग्रहणं तथा चास्या वृत्तौ ‘बहुवचनमभिवक्षितम्’ इत्युपपादनं कर्तृपृथकत्वबोधमेवोति।

काव्यप्रकाश-रहस्य

दीपावली

वि० सं० २०१६

इतरेऽत्रैस्थं समादधते-सादृश्यातकारिकासु द्वे तिस्रो वा कारिका भरतमुनिप्रणीता नाट्यशास्त्रे सन्दृश्यन्ते। तास्तत एव बुद्धिपूर्वं सममट्टाचार्येणोदृधृता इत्यवसेया:। कुतः, तैरेब वामनानन्दवर्धनाचार्यग्रन्थेष्यो-डपोदेशे एव कारिकाश्लोका इन्द्रियै लिखिता अपरेति सुधीबिमृश्यश्या: प्रथमपुरुषनिर्देशस्तु महापुरुषाणामात्मस्थलावादोषदूषीकरणार्थमेव। समस्तवस्तुविषयरूपके तत्रारोप्यमाणानां बाहुल्याद् बहुवचनसुकम्। वृत्तावपि प्रथमं यदूक्तबहुत्वं मलवद्यगेव स्पष्टोक्तियते, यत्र तु बहुवचनमिवक्षतं मितयुक्तितत्रारोप्यमाणानां द्वित्वग्रहणात् द्वित्रवेडपि समस्तवस्तुविषयमरूपकस्य प्राप्तिप्रतिबोधनार्थम्। प्रयुक्त कारिकावृत्तयुभयात्मकस्य समस्तभट्टैककर्तृत्ववे प्रमाणानि स्वतन्त्राण्युपलब्धभयन्ते।

(क) यदि़ वृत्तौभिन्नकर्तृकत्वमपेक्ष्यते तर्हि तत्र पृथड्‌मेज्ज्ञलाचरणेन भाल्यं यत्तन्न हृश्यते।

(ख) यदि कारिकाकर्तृकं भरतमुनिरेष्टं तर्हि ‘तदुक्तं भरतेन’ इति वृत्तिकारोक्तिर् न सदृच्छेत।

(ग) दशमोल्लासे सालारूपककारिका त्वेषम् ‘वाङ्मेतत्रिरिजं तु शुद्धं माला तु पूर्वोक्तं’ इत्यत्र पूर्वोक्त-मदृष्टं यन्मालालूपकं निर्दिष्टं तद्वृत्तिगतमालालक्षणं ज्योतयति स्वयं कारिकागतं सत् यदेकमेव प्रमाणमुभयो: कारिकावृत्तयोरेककर्तृकत्वप्रतिपादने डलम्, इत्थं परिकरा-वधि कारिकावृत्तिग्रन्थयो समस्तभट्टकर्तृक एवेति सिद्धम्।

सोऽतारामजयरामजोशी

दीपावली विद्वद्विच्चेय: वि० सं० २०१६ सोऽतारामजयरामजोशी

काव्यप्रकाश-रहस्य

प्रश्नोत्तर-सूची

प्रथमोल्लास:

प्रश्न:

१. काव्यप्रकाशस्यपद्यैरलौकिकस्य वग्रन्थ्याप्रसङ्ग न तन्महत्त्व प्रतिपाद्य तत्स्वपदानां विप्रहव्याकृतिपुरःसरं समालोचनं कार्यम् ।

उत्तरम्

३

२. काव्यस्य किं प्रयोजनम् ?

४

३. 'सकलप्रयोजनमेलिभूतं समनन्तरमेव रसादिस्वादसमुद्रूत्तं निगलितवेदान्तरमन्त्रदम्' इति वृत्तिः कारिकागततस्य कस्य सम्बन्धति इति व्यवपायातां समीचीनतया सर्वमिदम् ।

६

४. काव्यप्रस्य कारणमभिधाय काव्यादीनां कारणत्व तृगारिममिन्यायेन दण्डदृश्रोच्योवरनयेन देहि प्रतिपादयत ।

६

५. कारिकायां 'इति हेतुदूदूरे' इति यदुच्यते तथा च वृत्तौ 'न्यः समृद्धिता न तु वक्तव्यस्तस्य काव्यस्योद्भवे निर्माणे समुल्लासे च हेतुत्व तु हेतवः' इति यदुक्तं तस्याशयं विशदं प्रतिपादयत ।

९

६. काव्यस्थ लक्षणं सोपपत्तिकं निपुणं निरूपयत ।

११

७. अनलङ्कृतो पुनः काव्यम्' इति काव्यलक्षणाङ्ग प्रतिपाद्य सोदाहरणाविमर्शोपरः सरं सुष्टु वग्राख्यायताम् ।

१२

८. काव्यमेदानुकवा अभिनिगुणभूतस्य ध्वन्यस्य स्वरूपं प्रदर्श्य सोदाहरणं सर्वस्मतं विशदोचिकताम् ।

१३

९. व्याख्यापयतामियं निम्नोदघुना वृत्तिगता पद्धतिः काव्ये ध्वानिरूपणह्नारस्य समूलताप्रतिपादनाय—इदमिति काव्यम् । 'कुत्रेदंयाकरणे: प्रधनाभूतस्फोटतय्यद्ययस्य कस्य शब्दस्य ध्वनिनिरिते व्यवहारः कृतः । ततस्तन्मतानुसारिमिरन्यैरपि नैयमावितताचप्रपञ्च गप्। व्यस्तनक्षरमस्य शब्दार्थयुगलस्य' इति ।

१५

९. शब्दानां कतिधा वृत्ति: स्वोक्रियते? अलङ्कारैस्तरमङ्गेषु अलङ्कारनये को विशेष:? इत्थंप्रस्तुतं स्त्रयं सोपपत्तिकं प्रतिपादयत्।

१०. सोपपत्तिकं व्याख्यायतेतामू—'तत्रपदार्थौचित्यं केनुचिन्दू' तथा 'वाच्य एव वाच्यार्थ:' इत्यादिवतारिमभाणद्वादिमन्।

११. 'सारसङ्करे'तितं यौग्यंसमभिधत्ते स वाचक:' इति तद्वाचकशब्दलक्ष्यगस्य निदर्शतां प्रतिपादयताम्।

१२. व्याख्याप्रतांपियं पडित्करस्तस्या आक्षयं बोधयितुं, 'इहःमुहूर्तसंकेततस्य शब्दस्यार्थप्रतीतेरभावात्सङ्केतसहाय एव शब्दोर्थदिशोर्व प्रतिपादयतीति यस्य यत्राध्यवसायेन सङ्केतो गृह्यते तस्य वाचक:' इति।

१३. नैयाय्यायतात् 'सङ्केति'तश्रुतुमेवो जात्यादितिरेक स्त इति।

१४. (१) स्वसिद्धये पराक्षेप: परार्थं स्वसमर्पणम्। उपादानं लक्षणं चेत्युक्ता गुढदेव सा द्विधा॥

(२) सारोपपत्त्या तु यत्रोक्तो विषयो विषयस्तथा। विषयत: कृतोऽन्यलिङ्गमन्न सा स्वार्थाध्यवसायिन्का॥

(३) भेदाभिमौ च सारथ्यात्प्रस्तुतन्यार्थरतस्तथा। गोणो गुढदेवो च विज्ञेयो लक्षणा तेन षड्विधा॥

१५. 'गौरतुरङ्ग:' इत्यादिकं जातिशक्तिवादिनो मोमांसका उपादानलक्षणामुदाहरनित। काव्यप्रकादी तन्निरास:। कुत: तथा च 'पीतौ देवदत्तो दिवा न मुहूर्ते' इत्यन्नापि तादृपादानलक्षणेव स्वोक्तता। तदेतदुमयं प्रकाराकरोक्तरीत्या सोपपत्तिकं निराकरणीयम्।

१८ 'अनयोगोलक्ष्यस्य लक्षणस्य च न भेदत्वं तत्रटदयं।' टटदोलांगड्वादि-शब्दैः प्रतिपादने तत्वप्रतिपत्तौ हि प्रतिपत्तिविधिपूर्वकप्रयोजनसम्प्रत्ययः । नञ्जारसम्बन्धवचनप्रतীতौ तु 'नञ्जुसते घोंघः' इति मुख्यशब्दार्थसङ्घानालक्षणायाः को वेद? । उक्तरीत्या पृथक् प्रकरणप्रस्तुतौ द्वितीयोक्तरीत्या मुख्यत्वं के वेदा? ।

१९ विशदं व्याख्यायते— निम्नोक्तदृश्। । 'अत्र हि स्वार्थसहितचारिणो गुणा ज्ञातव्य इत्यादयो लक्षणप्रकारा हेतुर्नोक्तदृश्य परार्थप्रवृत्तिनिमित्ततत्त्वमुपयुञ्जते । हृत्ति केचित् । 'स्वार्थसहितोऽङ्गगुणैः लक्षणैर्न तु परार्थप्रवृत्तिनिमित्तैः । सामान्यगुणाश्रयस्थेन पराणां तु लक्षणं हरत्प्रसरे' इति ।

२० 'तत्र व्याख्यातरो व्याख्यातात्मक:' हृत्ति कारिकाद्वयेन लक्षणस्य सूलव्युत्पन्नव्यापारं प्रस्तुत्य ग्रंथकृतता प्रयुक्तं 'विशेषः स्वार्थः लक्षणं' सन्नादौ ये विशेषाः पावनत्वादयस्ते चारिभूतत्वेन सम्भाव्यमानाः व्याख्यापारान्न्द्रेरेम गम्या । तुच्छ स्वार्थजनद्भवन्नव्योतनादिरूपत्वेन लक्षणमेशितव्ययं । इत्येतद् ग्रंथकृत्प्रतिपादनं सदुक्तसरसद्भिः कृत्वासमर्थनपूर्वकं सम्प्रदायविच्छेदताम् ।

२१ व्याख्यातामियं कारिका—

२२ 'हेतुमान्न लक्षणा' इत्यस्य क आाशयः ।

२३ समुपपाद्यताम् 'एवमध्यनवस्था स्वाद् या मूलकृत्करिषी:' इति कारिकाशः ।

२४ 'प्रयोजनेन सहितं लक्षणीयं न भुज्यते' इत्यस्य क्रोष्टुः ।

२५ व्याख्याततां सूत्रमिदं 'ज्ञानस्य विषयो हान्यः फलमस्य हुतम्' इति ।

२६ समिधामूलव्युत्पत्तिग्रन्थकारोक्तदिशा प्रतिपाद्यताम् ।

तृतीयोल्लासः

२७ अन्यव्युत्कतताप्रतिपादनाय व्याख्याततां निम्नोक्तदृश्‌नुवचनम् ।

वक्त्रलो मल्य-माकू रां नं कव्यपवाच्यं प्यसनिंयेये । प्रस्तुतवदेकालारं यं यिष्ठयातप्रतिमाजुषाम् । योड्येस्यान्यार्थवीहेंगुरुप्यपारो व्यक्तिरेव सा ॥

२८ अत्र तृतीयोल्लासे 'तथाभूतां हृढत्वरा०' इत्युदाहृरणे वृतावुक्तम्- 'अन्न मधु न योगः शे्द: कुन्तु तु योगः इति क कथा प्रकाश्यते' इति । तत्र क आशयो ग्रन्थकृतः स संप्रति चोननत्या प्रतिपाद्यताम् ।

चतुर्थोऽल्लासः

२९ लक्षणामूलन्वयश्चद्वनेन भानामूलन्वयचद्वनेनैव रसद्वयं सोपपत्तिकं निरीप्य तयोमेदानपि सोदाहरण प्रतिपादपत ।

३० रसलक्षणनिरूपणाय व्यक्तिरव्ययेतामिमे कारिके- कारणाम्यथ कार्याणि सहकारिरीणि यान्ति च । रस्यादे: स्थायिनो लोके तान्ति चेत्नाद्रकार्ययो: ॥ विभावा अनुभावास्तलक्षणेन्ते व्यक्तिचारिण: । व्यक्त: स तैर्विभावादि: स्थायी भावो रस: स्मृत: ॥

३१ काव्यप्रकाशकारै: करुणाद्रप्रपञ्चनप्रसङ्गेऽपि संयोगविप्रलम्भौ व्यभिचारिणौ तेषां हेमो- पद्देयते लपि सविस्तरं प्रतिपादयत ।

३२ काव्यप्रकाशकृदुत्करसरप्रपञ्चनिःकृशन्तो रसस्वरूपं चरणं निर्धारिरतं मधुरोति सोमांशरूपेण सविस्तरं प्रतिपादयत ।

३३ व्यक्तिरव्यतातां निमित्तोद्गृद्यपदपड्क्तः: सोदाहरणं स्पष्टीकृत्य 'यच्चापि विभावानामुत्पादानामो:सुकुमारव्रीडाहरङ्कोपासूयाप्रसादातां च व्यक्तिचारिणां केषलानामग्र इत्यतिसतथाप्येतेपामसाधारणतयामित्यन्वयतद्भ- द्व्यादेशकत्वे सति नाने कस्मिन्नितद्वयम् ।'

३४ शृङ्गारहास्यकरुणरोदरसयानका: । वीमत्साद्भुतसंज्ञौ चेत्यष्टौ नाट्ये रसाः स्मृताः:' इति कारिकोक्तरोत्या प्रतिपाद्यस्यावस्स विभावादीनाञ्च स्पष्टतया निर्देश: कार्यं । 'शान्तोऽपि नवमो रस:' इत्यम्युपपत्त समावेश: कार्यं ।

३५ पूर्वोक्तनवरसानां लक्षणोदाहरणानि विशिष्टयोदाहरणेनैव तेषु विभावादीनां स्थायिमावपूर्वकं सुविशदनिदेश: कार्यं ।

३६ व्यक्तिभावारिस्थायिन् नामतो विशिष्टय तेषां लक्षणान्यपि प्रदर्शंयत ।

३७ अथ 'भावस्य' किं लक्षणम् । सोदाहरणं सपप्रपञ्च: स प्रतिपाद्यताम् ।

३८ रसानामभावामासयोगरपि स्वरूपं सोदाहरणं चिलिखलु ।

३९ व्याख्यायातां 'मभावस्य शान्तिरसदयः सन्धिः शब्दलतया तथ्य' इति । अनुसन्धानां संलक्ष्यक्रमव्यङ्गचस्यातिस्तु यः । शब्दार्थोर्यसक्त्युत्थस्याऽऽध स कथितो ध्वनि: ।।

४० कारिकास्विमां सूत्रगतांऽख्याय तत्र निर्दिष्टलुंलक्षणञ्च मध्यड्ढचस्य त्रिविधं तत्रस्वरुपप्रपञ्चोदार्हणपुरःसरं प्रतिपादयत !

४१ निम्नोद्घृतपद्यां ध्वनिनिर्देशं प्रदर्शयै पद्याभ्याख्यातप्रसङ्गेन भवन्मतं सोपपत्तिकं समथ्यंताम् । चतुर्धोऽल्लासे पद्यसंख्या ७४, ७६, ८०, ८९, ८४, ८७, ९१, ९९, १००, १०९, ११० ।

पञ्चमोल्लासः

४२ सोदाहरणा गुणीभूतव्यङ्गचभेदा लेख्या: ।

४३ गुणीभूतव्यङ्गचस्याश्रयु मेदेसु द्वितीयस्य 'अपरस्याज्ञम्' इत्याख्यस्य भेदस्य स्वरुप, लक्षण सप्तपद्यैः सोदाहरणं निपुणं निरूप्यताम् ।

४४ व्याख्यायते निम्नोद्घृता पदपदृक्तिस्तदग्र्योजनपुरःसरम् 'यच्च स नास्पित कश्चिदिरयः यत्र ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गचयोः स्वप्रभेदादिमिः सह सदृरः ससृष्टिर्वा नास्पित तथाऽपि प्राधान्येन त्वपदेशा भवन्तीति कवचित्के नाऽचदू व्यवहारः' ।

४५ 'एषां भेदा यथायोगं वेदितव्याश्र पूर्ववदू' व्याख्यायातमिद सूत्रंघ 'वृत्तयुक्तकथनविरोधं लक्ष्यीकृत्य वस्तुमात्रेण यत्रालङ्कारो ध्वज्यते न तत्र गुणीभूतव्यङ्गचघतत्वम्' इति ।

४६ 'सालङ्कारेऽश्वनेस्तैलेच्चे'ति सूत्रस्य व्याख्याने वृत्तो मूलग्रन्थे कवितं तावत् 'शृङ्गारस्यैव मेदप्रतिपादनायामित्यन्वयः । का गर्जन तु सर्वेषाम् ? सङ्कुलनेन पुनरस्य ध्वनेराश्रयो भेदः । व्यङ्गचस्य त्रिरुपत्वाद्' इत्युक्तवा कथम् तत् त्रिविधं प्रदर्शितम् ? तथा च यः: प्रतिपक्षिमः 'न तु व्यज्यनाया: शाब्दविषयामानन्तवात् कुतेा व्यङ्गचप्रे-रुपकृतो भेदः' इत्युक्त्वा 'इत्युक्तवा व्यज्यञ्च' व्याख्यानायापार एव वा शाब्दस्य न स्वीकार्यते तेषां मते का विप्रतिपत्तयस्तथा च तासां विप्रतिपत्तीनां निरासक्रम ग्रन्थे कथमुपदर्शितः इत्येतत्तसर्वं समासेनानूद्यताम् ।

४७ व्याख्यायातामित्यमुखश्रुता पंङ्क्तकस्त्रतत्यातायं सुविशदीकुवंता—'अर्थ-शक्तिमूलेsपि वाच्येऽपि सङ्केतः कतुं न युज्यते' इति सामान्य-रूपाणां पदार्थानामकार्ष्मस्मृतिविधयोगतावशात् परस्परसंसरिणो यत्राप्यारोप्योsपि वाच्यार्थस्तत्राभिहितान्वयवादे का वार्ता व्यञ्जकस्याभिधेयतायाम्' इति ।

४८ अन्विताभिधानवतं परामृशता व्याख्यायेतामिमे कारिके ग्रन्थकृत्तप्रतिपादितदिशा—

शब्दबुद्ध्याभिधेयांश प्रत्यक्षेणात्र परप्रति । श्रोलतुज्रे प्रतिपदार्थमनुमानेन नेsत्रया ॥ अर्थाडन्वयप्रवेशस्तु बोधेच्छांक्रित द्र्वातिमकाम् । अध्याह्यत्याडन्वनेsघेते सम्बन्ध श्रप्रतिप्राणकम् ॥

४९ 'नेमित्तिकानुपमारेण लिङ्गितत्नि कल्क्ष्यते' इत्यस्य क आशय: ? कथम् च तत्रिराक्रियते ?

५० परामृशप्रतामियश्रुति: 'श्रोsव्यभिचोरेsत्र दोषेऽदोषेऽतरौषमध्यापार:' इति, 'यत्पर: शब्द: स शब्दार्थ:' इति । 'विचारवक्त्रे वाच्य:' इति ।

५१ यत्तु 'विर्षं भाक्षय मा छाsप्य गुदे मुडश्र्या.' इत्पन्न षष्ठात् स्प शब्द-स्वार्थे तात्पयं कथं सङ्कुचछते तत्सुष्टूपपादय ।

५२ यदिद वाक्यश्रावकत्वातिरेकेण व्यञ्जकत्वग्राहकामावो नामुपेये त तर्हि मा हानिरिति सोदाहरणं सुविशदं प्रतिपाद्यताम् ।

५३ तनु लक्षणानुगतस्वं व्यञ्जनाया: कुतो न ?

५४ व्यञ्जनाविषये वेदान्तदवैयाकरणानां मतमतोऽपि खण्डयत ।

५५ व्यञ्जनाविषये महिमभट्टमतमनूद्य खण्डयत ।

षष्टोsल्लास: ५६ ग्रन्थसन्दर्भमपुरःसरं व्याख्यायेतां निम्नोदृधृतपद्याभि— हरकादिरलङ्काररसतस्वादीन् बहुचोदित: । न कान्तमपि निभ्रंशं विमाति वनिताननम् ॥ हरकादिमलङ्कारं बाह्यो ग्राह्यते परे । सुधां टिडा च गुरुस्पर्कात् वाचां वाच्यत्वलङ्कृतिम् ॥ तदेतदाहुः सोsश्रव्यं नार्थो व्युत्पत्तिरोहशी । शब्दाभियेयालङ्कारभेदादृष्ट' द्वयं तु नः ।

५७ दोषसामान्यस्य लक्षणं प्रतिपाद्य सोदाहरणं सोपपत्तिकान् पदमतान् दोषान् प्रतिपादयत् ।

५८ पदांशदोषान् सोदाहरणान् प्रतिपादयत् ।

५९ सामान्यान् वाक्यगतान् दोषान् सोदाहरणान् प्रतिपाद्य सामान्यान् वाक्यगतान् सोदाहरणान् दोषान् प्रतिपादयत् ।

६० अर्थदोषान् प्रतिपाद्योदाहरणेपु सङ्ग्रभयत् ।

६१ सोदाहरणं रसदोषा लेख्याः ।

६२ के दोषाः कुतदोषाः कुत्र गुणाः कुत्र च दोषगुणरहिताः ? इति सोदाहरणं लिखित ।

६३ रसयोः विरोधपरिहारः कथम् भवति ?

६४ 'वस्तदोषनिरासः सम्बन्धः' स्पष्टोऽक्रियताम् । यथार्थ 'अगाधसंवृत्ति' दृष्यादि पद्ये योजसावृत्तिमतुचमात्रप्रतीतितृकृत काव्यम् ?

६५ अनौचित्यनक्रियाक्रमंत्वे कोऽर्थः धारयितव्यादि नात्र्यर्थ कमंतवे कोऽर्थः कार्या इत्थं भवतम् ! तत्र च यच्छब्दार्थयोः स्फुटौषणं वा कोऽर्थः इति । न च केन केनस्याऽऽदर्शनः ! उपरिसतनं सन्दर्भे स्पष्टयत् ।

६६ 'नैकं पदं हि: प्रयोज्यं प्रायेण' इत्यस्य क आशयः ।

६७ गुणालड्कारयोमतनिगूढकरमसाहंत सलक्षणमंतरं प्रतिपादयत् ।

६८ गुणाः कति सन्ति ? कस्मिन् कस्मिन् रसे तेषां स्थिति: ? किं तेषां लक्षणम् ?

६९ प्राचीनोक्तान् दशाऽलङ्कारगुणान् दशार्थगुणानाऽत्र कृतं त्रिधु गुणेष्वन्तर्भाव: ?

७० कस्य गुणस्य के वर्णा व्यासङ्गका इति सोदाहरणं प्रतिपादते ।

७१ रचनात्रृत्ति वर्णनाऽमुख्यार्थं काव्यं भवतीति सोदाहरणं प्रतिपादयत् ।

७२ वृत्तयः कति भवन्ति, किं तासां लक्षणं, किं वृत्तोदाहरणम् ?

७३ सलक्षणान् संबेदान् सोदाहरणान् शब्दालङ्कारान् प्रतिपादयत् ।

७४ 'अर्थभेदेन शब्दभेद:'-'काव्यमार्गे स्वरो न गण्यते' अनयोः क आशयः ।

७५ तमभ्रूलेशः ध्वनिदलङ्कारोऽलङ्कारो वा ? श्लेष उपमालङ्कारबाधको न वा ? शब्ददृशपोडर्थपक्षपात् श्लेषोडलङ्कारोऽस्ति न वा ? १३५

दशम उल्लासः

७६ सलक्षणं न सम्भेदान्न सोदाहरणं न अर्थालङ्कारान्न प्रतिपादयत् । १३६

अथ शब्दोक्तिः केचित् प्रदर्शितः

१ 'अत्र ऐरावणसादृश्य मद्गानमुक्तो जातो' इत्यादिसन्दर्भे तस्य क आशयः । १४६

२ स्वाधीनपतिकेत्यादि-शृङ्गारिक्रियातम् । १४६

३ के रसवदलङ्काराः । १४७

४ अथ के शब्दालङ्काराणां भेदाः । १४७

५ के वयभिचारिणः ? व्यभिचारिस्वरूपिणः के भेदाः । १४८

६ सोदाहरणं लक्षणाया: षड् भेदा लेख्याः । १४८

७ गौणीशुद्धयोर्मेदं प्रतिपाद्य लक्षणाभेदविवर्त्तं किमर्थंमुक्त्वा मिति प्रतिपादयत् । १४८

८ हेत्वलङ्कारः पृथगलङ्कारोऽस्ति न वा ? १४९

९ व्यतिरेकालङ्कारभेदाः । १४९

१० 'व्यजयन्ते वस्तुमात्रेण' इति व्याख्यायिततम् । १४९

११ रूपकादिरलङ्कारः १५०

१२ गुणः कुतास्तमस्कारः १५०

१३ कर्णादिदृश्वदानां सारङ्कानर्थकव्यवस्य १५०

१४ सर्वत्र एतद्विधविषये १५१

१५ एषा च विरोधविधिनो १५१

१६ तत्र समानप्रतिचारतम् १५१

१७ सालङ्कारैरध्वनेस्तत्वे १५१

१८ वायःशूलिक इत्यत्र लुब्धोऽमार्स्ति न वा ? १५१

१९ 'निःशङ्कं लक्षणा: कार्या' इति व्याख्यायिततम् । १५१

२० गुणानां च परार्थत्वात् १५२

२१ प्रकृतपत्राणि ( १९६६-७९ ) १५३-१६३

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

श्रीरामप्रणीहितधियोविहितगुरुप्रणतिराततत्प्रणुतिः । श्रेयस्कामो युष्जे प्रकाशरहस्यावबोधाय ।। यस्स्या: कटाक्षमात्रेण शेमुषी सम्प्रसीदति । तां चिच्छक्तिमयीं देवों शारदां समुपास्महे ।।

अथ प्रथमोल्लासः

प्रश्नः १—काव्यप्रकाशस्थमज्जलश्लोकस्य कियारख्याप्रसङ्गेन तन्म-हत्त्वं प्रतिपाद्य तत्स्थपदानां विम्रहाद्याकृतिपुरःसरं समालोचनं कार्यं ।

उ० १—'ग्रन्थारम्भे विध्नविघाताय समुचितेष्टदेवतां ग्रन्थकृत्तर्परामृशाति' इति प्रास्ताविकी वृत्तिः । तदनन्तरं— नियतिकृतनियममरहितां ह्लादैकमयीमनन्यपरतन्त्राम् । नवरसरंचिरां निर्मितिमाददतो भारती कवेर्जीयति ।।

इति मज्जलश्लोके । एकप्रयोजनोददेशयप्रवृत्तावनेकपदसमुदायो ग्रन्थः, तदा-रम्भे च विध्नविघाताय समाश्रये वा स्वेष्टदेवतामज्जलस्यार्घकतया प्रकृतग्रन्थस्य काव्यपरतया कविनिर्मितत्वसारतया तद्योग्यत्वात् तद्विष्ठाधीनिर्भं भगवतीं वाश्रयेदं विघ्नातुरसृष्टिटो व्यतिरेकेणोपलोक्रयाति । तत्र सृष्टिटस्ताव्‌ नियत्या दैवेन कृतो ये नियमास्तैः सहितां मर्यादि, कवेर्‌डनिर्मितिस्तु तद्दिलक्षणा । नियतिश्र पदार्था-नामसाधारणो धर्मः; यदहष्टं वा 'दैवं दिष्टं मागधेयं भाग्यं द्लो नियतिर्‌विधिः' इत्यमरोक्तप्रकारेण देवम् अदृष्टपदबोध्या वा नियति: । चन्द्रस्य नियतिकृतनिय-मस्तु तदाह्लादकत्वं श्रोतुंरश्मित्वं च । कविस्तु तदवमान्य विरहोपीडितानां

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

कृते चन्द्रस्य दाहकत्वमुष्णरहिमत्वं च वर्णंयति । वतः कविनिर्मितो नियतिकृत-नियमो नास्ति तेषामप्रतिहतगतित्वात् ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

तथा च व्रत्थणः सृ्ट्टो त्रिगुणादिमका प्रकृति: सरजस्तमोमयी अत एव सुखदुःखमोहात्मक भावसांख्यनये सुप्रसिद्धा सर्वेषां चानुमवैसिद्धा 'सत्वप्रकते: सुखजननं, रजसो दु:खमू, तमसो मोह' इति सांख्यै: प्रतिपाच्यते । काव्ये तु करुणमयानकयो रसयोरपि दु:खमोहो न भवत: किंतु सर्वदै:सहृदयमात्रसामेव- कर्थमति चेत् ? सुरते दन्तनखक्षतादिस्प ह्व । अत: कविसृष्टि: सदैै हृदैक-

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

मयी । आह्लादमात्रस्वभावाडनुमता । दु:खमोहयोरभावात् ब्रह्मण: सृष्टेरलकृष्ट-तराडमीष्ठतमा च ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

घटस्य निर्माणे कार्ये द्रषकतु: कुलालस्य स्वातंत्र्यं न दृश्यते । तत्र कर्ता कारणपरतन्त्रोदसित । तत्र घटस्योपादानकारणं मृत्तिकैव । सहकारिकारण-नामपि घटनिर्माणेऽतीववर्यवकतासिसित । यथा दण्डचक्रचीवरादीनाममावैदे कुलालो घटं निमोंलुं न प्रभवतेत् । इत्थं तत्र कर्ता स्याद् व कार्याननि यान्ति कारणाननि तेषां परतन्त्रो भवति । कविनिर्मितो न कविप्रतिभासाद: परं न किकोंदर्पतश्रोपेक्ष्यते । अत: कवे: सृष्टिटरन्यपरतन्या मता । 'परतन्त्र' शब्दोऽत्राधीन-

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

पर्याय एवैति समालोचनयाsग्रे स्पष्टीक्रियते ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

ततश्र व्रत्थणः सृष्टो पड्रसा एव सुविश्रुता: । अत्र काव्ये रसानामाधियं नव इति । ते श्रृंगाराया न वा । अथवा प्रतिपाद्यं नवीनां वा । लोके ये पड्रसा: सन्ति ते तवै एव पञिमात्राणां हृदया न प्रतियन्ते । यथा कटुकवादीनां हेयतया-सनिमहदने: । अत: सा सृष्टिट: पड्रसाधिका इति वक्तुं न शाक्या ? काव्ये तु सर्वे

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

रसा: सदैव हृद्या एव । अतो रचिरा मनस आह्लादमात्रजनका: । अत एव कविता नवरसरचिरेति । एताद्शों विलक्षणस्वलूपं कविनिर्मितिमादधतो कविमारती जयति, सवतोंककषणं वहन्ते । स्वाधिदैविकप्रतीकारकसनजनकासूत्रा-व्यापारो नम: पादार्थ: । भगवान्वा: सर्वोत्त्कृष्टटया वर्णनात् सर्वान्त:पातन: कवेतैमसकार आख्याप्यते इति तौ प्रत्यस्मि प्रणत इति ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

अत्रेदमपि विशेषं बोद्धध्यम् । 'नियति0' इत्यादिविच्छौषणै: सौमांसान्याय-साङ्ख्यदैशिक वेदान्तामिमतत्प्रपञ्चसृष्टचपेक्षया कविसृष्टेविच्चियं प्रतिपाद्यते ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

तथा हि नियतिदैवम् । तच्च स्वकृतसुकृतदुष्कृतकर्मल्बुपम् । तैश्र कमंकरातमनि मोगानुकूला शक्त्ति: साध्यते । तदनुसारिणी च गतिरिति सा नियतिदैनियतेति

काव्यप्रकाश-रहस्य

सीमांसकसृष्टि: । कविसृष्टिरस्तु न जन्मांतरकर्माधीनता । तस्य तत्कालप्रतिमासात्नजन्यत्वात् । सुखदुःखमोहादिमवत् साध्यमतेऽपि प्रकृतिधर्माणां सत्स्वरजस्तमसां परिणाामेन सर्वस्यापि सुखदुःखमोहात्मकता । इत्यन्तु ह्लादेकमयो । बीभत्सादिषु सर्वेष्वोभिषु सुखदुःखयोः प्रसत्तत: । परमप्रणादौ तु नैवार्थिकिमिततसृष्टेवे लक्षणयं प्राणिय प्रतिद्रविाहिनसु । शब्दमात्राणां वैचित्र्यकमात्रसृष्टौलकारवैचित्र्यं प्रदर्शितम् । नयासूत्रेऽपि प्रमाणप्रमेयादिविचारो, न पदार्थविभागः। स वैचित्र्य एव हर्यते । वेदान्तसृष्टचपेक्षया वैचित्र्यमाह——न च हृदयैव तैरिति । वेदान्तनये ब्रह्मणः सुखस्वरूपता । कथमिति चेत् इच्छानतरणाधीनेच्छाविषयत्वं तावत्सुखस्वम् । इतराां जलेच्छादीनां तृप्तोच्छादीनां च तद्विपरीतम् । तृप्तोच्छादौ च तृप्तौ सुखेच्छाधीनत्वम् । सुखेच्छा त्वादमाधीना । तस्य द्विखेच्छान्तराधीनत्वं नास्ति इति तत्नैव सुखस्य विश्रामात् । तस्य सुखस्वरूपत्वात जगत्च्छा ब्रह्माण एवं परिणाामत्वात् सर्वस्यापि जड़ाभिन्नत्वया सुखवेद्य् । तस्यैव ब्रह्मणो वृत्तिकारिदपरिणाामेन न सुखरूंतता । लपि त्वात्मत्वेन रूपेणयुक्तं न च हृदयं वेत्ति ।

काव्यप्रकाश-रहस्य

अत्र इलोकेरडस्मिन् त्रीण्येव पदान्यति विग्रहमग्याकुलिपूर्वकं विशेषेण समालोचनाहांनि । तानि त्रीणि——१ ह्लादेकमयोम् । २ क्षतन्यपरतन्त्रााम् । ३ नवरसचि-राम्, इति । त्रीणि प्रमीयाानि पदान्यति 'निर्मितिमुं' पदस्य विशेषणानि । निर्मितिमु पदंतु 'आदचती'ति क्रियापदस्य कर्म मवति । अतः सर्वाणि द्वितोयान्तानि :

काव्यप्रकाश-रहस्य

१. ह्लादेकमयीम्——अत्र त्रिपदं: ह्लादेन एकमयी ह्लादेकमयो ताम्, सुप्सुपेति समास: । अभेदवचने तृतीया 'प्रकृत्यादिभ्य उपसंध्यानम्' इति वार्तिकात् । यथा 'धान्येन धनमयो ग्राम:' इत्यवत् ; तत्र 'एकमयी' इति तिपदं संख्यावाचकैकशब्दात् 'तत्प्रकृतवचने मयट्' इति सूत्रेण प्रकृतायै तद्धित 'मयट्' प्रत्यय: । मकृतमिमतस्य प्राचुर्येण प्रस्तुतमित्यर्थो बोध्य: । एकमेव वस्तु प्रकृतं प्राचुर्येण प्रस्तुतं यसां सा एकमयी । केचिद् एकपदं संख्यावाचि न गृहोतत्वा मात्रपर्योयं गृहू्लन्ति । तदा 'ह्लादेकमयी' इहस्य ह्लादमात्रस्वभावा इत्यर्थो भवति । अननेत दुःखमोहौ निराकृतौ भवतः ।

काव्यप्रकाश-रहस्य

२. अनन्यपरतन्त्रााम्——अनन्यस्य कविमारतीमिन्नस्य ( समवाय्यसमवायीमित्तरहपकारणस्य ) परतन्त्रा अघोना न मवति ताम् अन्यपरतन्त्रााम् । तत्नैस्यं विच्चाराणा मवति यत् अनन्यपरशब्दयोः पुनहकितदोषः रसमवति वा न वेत्ति ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

तत्र बोजं किल 'परतन्त्र' शब्ददय कोऽयं: पराधीनाधीनपदयोर्मिन्नपर्यायो वा न तत्रामरस्तु-'परतन्त्र: पराधीन: परवशायावानपि । अधीना निधन आयत्तो-स्वच्छन्दो गुल्याकोड्यसो' इति वक्ति, तत्र केचित् छःवारिर पूर्वपदार्थान पराधीनवाचकानि । तथा च पश्चानन्तरोदाहृतपदानि अवीनवाचकानि भविति प्रतिप्ठन्ते । तेषां मतेऽन्यपर' शब्दयोरमिन्नार्थत्वेन पौनरुक्यापत्ति: ! तद्परिहाराय कवेः प्रतिभायाश्रग्यो य आत्मन: ( मारतथाः ) पर: तदायतत्वरहिताम्, इति वदन्ति । यदृृत्तिकविशद्धं तथा किलष्ठतमपि प्रतीयते । अमरोकतानामपि पदाना-मेकपर्यायत्वे स्वीकृतेऽप्रस्तुतोऽयं न सम्बध्यतेव । अन्वेष्थ तथा स्वीकृतमस्तीति तदृृत्तमनुसारितयाडतिव समीचीनमिति प्रतिभाति ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

३. नवरसरचिराम्—नव नवसंख्याका रस: शृङ्गारादयो यस्यां सा अथवा नवा: प्रतिका व्या नवीना रसा यस्यान्निति वा 'नवरसा सा चासौ रचिरा मनोहरा च ताम्'—एवं बहुत्रोहिगर्भं कर्मधारय: । 'शोोष्यं जलस् 'इत्यादिवत् विशेषण्योरपि मिथो गुणवचनसावनिवक्षया 'विशेषणं विशेष्येण बहुलम्' इति कर्मधारय: समास: । नवानां रसानां समाहार: इति समाहाररस् तु न । 'अकारान्तोत्तरपदो द्विगु: स्त्रियामिष्ट:' इति 'त्रिलोकी' 'पञ्चमूली' इत्यवत् 'नवरसा' इत्यापत्ति । अथवा नवरसेन रचिरा इति तृतीयातत्पुरुष: । नवरसेतद्न्र्र्र पाञ्चवादिस्वाद मध्यमपदलोपी कर्मधारय: । अथवा नवा: प्रतिका व्या नवीना रसा:, तत्र नवाश्रया रसाश्चेति कर्मधारये 'नवरस:' इति बहुवचनान्त-समास: । तदनन्तरं तृतीयाया:तत्पुरुषे कृते नवरसे: रचिरा नवरसरचिरेति समास:, ताम् नवरसरचिराम् । वृत्तो च 'न च ह्रस्वं तै:' इति । दृश्य इति बहुत्रोहि-गर्भकर्मधारयस्य तथा तैरान्त तृतीयातत्पुरुषस्य सङ्केतितत्वात्तु ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

नन्वेतादृशे गुर्वकर्मणि प्रक्षालयता मिष्टदेवता प्रणतिरवश्यं दृश्यते मुक्तिरमपि च वदन्ति । अथ कृतेव, ताविक स्तुतिमात्रमाचरता यत्न कृता, तदवलेपानादज्ञानाद्वा, उमयथाडप्यनवद्य-वचनतां प्रसक्ता । किन्तोपरबधेति चेद् उच्चयते t न खलु नतिमात्रोपनिबद्धे स्तुतिनबधे तु अथोंनतरपि निवद्धैव । यतो जयतयर्थेन वस्तुविषयस्य वैशिष्टचा-नमस्कार शाक्षिप्यते । तेन 'तां प्रत्यस्मि प्रणत' इति लभ्यते । यत् तूतमकाड

स्वसिद्धये व्यक्ज्ञयँ दर्शंयति—जयतयपेन चेत्यादि इति कुसुमवतारणं तदयुक्तम् । प्रणामरूपध्यानतिशयरवेन ध्वनिस्वाप्रयोजकत्वात्, तदर्थं चातिशयिनो व्यक्तिरेकालङ्कारस्येवोपन्यासोचित्याद । इति ।

प्र० २—काव्यस्य किं प्रयोजनम् ?

उ० २—इह्हेतुप्रतिपेधाभ्यां सप्रयोजनं इत्यादि । अत्र चेदमुदीर्यते सप्रयोजनत्वं हेत्वादि । अस्मिँघेयं प्रतिपाद्यो विषयः काव्यलक्षणादिरूपः सफलम् । अन्यथा निष्फले कर्मणि प्रवृत्तिनं स्यात् । ततश्चैतदग्रन्थस्य काव्याङ्गुतया काव्यसाफल्यद्वारेरपि सफलयमिति काव्यस्य तावत् सफल्यं दर्शयति काव्यमिति—

काव्यं यशसेर्हकृते व्यवहारविदे शिवेतरक्षतये । सद्यःपरनिर्वृतये कान्तासम्मिततयोपदेशयुजे ॥ इति ॥

अत्र 'कृत्' 'विद्' 'युज्' शब्दा माने किवसन्ता । काव्यं लोकोत्तरवर्णनाप्रतिपुणयसे कवेः कर्म लोकसत्त्वरवर्णनममस्यर्थः । इतररफलीप्सया प्रीतौनियतं यशसे । आयंकृते द्वितीयपुरुषार्थमलाभाय । सम्पादितत्वाद्रवे निपुण । व्यवहाारविदारदार्त्तानाम् । स हि कुष्टरोगपरिपीडितः पद्माशतकेन सूर्यं स्तुत्वा

'दिव्यं वपुरासवान्नित्य लोके प्रसिद्धिः । सहृदयस्य तु काव्यश्रवणानन्तरमेव सकलप्रयोजनेभूतं स्यादिमावास्वादानसमुद्भूतं वेदान्तरसंपक्गुर्णयं रसास्वादरूपमाजन्मसच्यःपरनिरन्तं निर्मिमीते । उपदेशयुजे इति राजादिगतपुण्यपापरज्जनादिसमुचिताच्चारपरिज्ञानं रामादिवदततंनमिष्टसाधनं न तु राजादिवदित्युपदेशाय दुष्कृत्येषु निवृत्युपदेशाय मुक्ति च । काव्यारस्वादनकाले कवेरपि सहृदयान्तःप्रातितया रसास्वादः ।

ननु नीतिशास्त्रादपि उपदेशपरतया तत्रैव प्रवृत्तिः स्वादु । किमिति काव्ये इत्यत आह—'कान्तासम्मिततयेतिं' । तयाहि शब्दरसतावन्मनिविघः प्रमुदसम्मतः, मुहुर्त्तसम्मितः कान्तासम्मिततश्र । तन्नाद्यो यथा शब्दप्रधानो वेदः स हि प्रमुदित

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

तवमित्यं कुरु' इति नः समाझापर्याप्ति । ततश्र नियुक्तानां संध्यावंदनादौ प्रवृत्तिमंवति । सुहृदरसम्मितो यथा पुराणेतिहासादि:। स तु सुहृदिव 'एवं कृते इष्टं, एवं कृते चानिष्टम्' इति सदसन्मार्गमात्रं प्रदर्शयति । न त्वादिशति । तृतीयस्तु तात्पयां लक्षण: काव्यलक्षण:। स हि कान्तेव सरसकोमलैवचोभि: स्वाभिमुखीकृत्योपदेशं प्राहर्यात। ततश्र सुकुमारमतोनां नीरसशुष्कश्रवणश्रयप्रवेशानां राजकुमाराणां सौकर्येण कृत्याकृत्यप्रवृत्तिनिवृत्त्युपदेशायास्योपयोगः। कदुकोष्ठागादिव बालानां हितकरोऽपि इतरापेक्षया साधाराप्रवृत्तिः स्यादिति सर्वथैव काव्यस्य स्फुटत्वम्। यदाहुः 'धर्मार्थकाममोक्षेषु वैचक्षण्यं कलासु च । करोति प्रीतिं कीर्तिं च साधुकाव्यनिषेवणम्' इति।

काव्यादर्शः

प्रभृति लक्ष्यते इति एतद् दृश्यान्तेन दर्शयति—कालिदासादीनामिति । श्रीहर्षदिरपादानात् । धावक इति कविः हि रत्नावलीनाटिकां श्रीहर्षन्नाम्ना प्रणीय बहुधनमदास्वार्निति लोकवादः । समनन्तरमेवेति सघः । पदस्यार्थः, काव्यश्रवणस्य च बहिोत्तरक्षण इत्यर्थः । विरालितमपकान्तम-त्यद्रेर्हि घट्टादि यस्मिन्न् आनन्दं चर्चयांदिपर्यादध्मु । प्रसुसमिततशब्दप्रधानवेदादि-मित्यन्नवेदस्य वि लक्षण-मिल्यन्न्रान्वयः । वैलक्षण्ये हेतुमाह—शब्दार्थयोःरिति । रसस्य मृदूरादेरज्झभूतो व्यापारो व्याक्षनादिशब्दार्थयोःल्तनिष्पाद्यरसा|मिध्यङ्कमात्रया डःधानत्वाद् गुण-मावेन रसस्यैव प्रधान्यमिल्यर्थः । अत एव शब्दार्थप्रधानवेदपुराणादिष्योडस्य वैलक्षण्यम् । यथायोगमिति—कवेरपि सहृदयाल्नरगंततत्वेन रसास्वाद इति मानः । रसस्य तदेकवेद्यत्वात् ।

शब्दप्रधानवेदादि

अस्य द्वेधा व्याख्यायानम् । तथा हि वेदस्याडपोरुषेयत्वात्तदूगता: शब्दा एव प्रयोजका इति शब्दी भावनां प्रवर्त्तिकेतु वेदस्य शब्दप्रधानत्वम् । यद्वा वेदगतानुपूर्वीगाठनेनैव पुरुषायते न तु पर्यायशब्दैः । यथा 'अङ्गिरोमील' इत्यन्न वेदस्य 'वाङ्मील' इति । अतस्तस्य शब्दप्रधानत्वम् । यत्नेदं बोधयम् । शब्दप्रधान-वेदस्य नियतं प्रवर्त्तकवेदपि नरकादिम्र्गतसंध्यावंदनादौ प्रवृत्तिः न पुनरहसा-हाद् । गुरूणांज्ञानन्यप्रवृत्तिवत् । पुराणेतिहासानां सुहृदरसम्मतायंतापर्यंवस्तुच्वेन प्रबतंकत्वेऽपि न तैस्यो नियमेन प्रवृत्तिः, काच्चे तु निषमेन प्रवृत्ति रस्साहपूरिका चेति विशेषः । न तु केशाद्वृत काव्येऽपि प्रवृत्तिनं दृश्यते तत्कथंमिति चेत्

रसास्वादे वासनाया: कारणस्वात्तदुक्तम् 'निर्वासनास्तु रसज्ञान्त: काष्ठकुड्याश्मसन्निभा:' इति ।

प्र० ३—'सकलप्रयोजनमौलिभूतं रसनन्तरमेव रसास्वादसमुद्भूतं विगलितवेद्यान्तरमानन्ददं' इति वृत्ति: कारिकागतस्य करस्य सप्रभवति इति व्याख्यायते 'तत्समीचीनतया सत्त्वविहितम्' ।

उ० ३—कारिकायां 'काव्यं यदसे' इति प्रयोजननिवेदनावसरे 'सत्य:परनिवृत्तये' इत्यपि प्रयोजनमन्यतरदुक्तम् । तस्य वृत्तिग्रन्थे यद्वयाख्यानं तदू-पोद्यं प्रबल:

अत्र सत्य:शब्देन 'समस्तरमेव काव्यश्रवणाऽव्यवहितोत्तरक्षण एव' इति परखण्डनेन 'विगलितवेद्यान्तरम्' इति निष्पन्नतन्मू । 'सकलप्रयोजनमौलिभूतम्' इत्यपि 'पर'शब्ददेव निष्पद्यते । 'निवृत्ति' पदस्याऽनन्दपर्याय: सर्वंविश्रुत: । स च रसास्वादनसमुद्भूत: । सकलेषु यद्:प्रभृति तृप्रु प्रयोजनेषु फलेषु मौलिभूतं शेष-रायभाष्यमिति सकलप्रयोजनमौलिभूतम् । सत्य: समनन्तरमेव काव्यश्रवणसमनन्तरमेव विलम्बादिहेतव: काव्यश्रवणाद्यवहितोत्तरक्षण एव रसास्वादनसमुद्भूतम् रस्यते आस्वाद्यते प्रकाश्यते डेनैनैतत् रसो रस्यादिस्याऽप्यमाव: । तस्याऽथवा: रस्यते इति रसा पानकरसाद्येन चव्यमाण: । आस्वादनमास्वाद: मुखस्वरूपम्, समुद्भूत: स्वप्रकाशो ज्ञानरूपोऽनुभूयमानरूपो वा । अत्र रसास्वादनसमुद्भूता अपि श्रृङ्गा रादय: पदद्यानां कर्मधाराय: । रसश्र तदास्वादनकृत् तत्समुद्भूत-

त्वेति । विगलितवेद्यान्तरं विगलितमस्त्वादितं वेद्यान्तरं स्वातिरक्तविषया-नन्तरं यत्नेऽपि । अन्यद् वेद्यं वेद्याऽन्तरम् । स्वस्वादमनो ज्ञानरूपविषयादन्यद् घटपटादि तज्ज्ञानेनैव यत्न नास्त्येव तथा । पदार्थज्ञाने घटो विषय: ज्ञानं विषयि । अत्र ज्ञानरूप आनन्द एव विषयो विषयी चेदि उभौ तदात्मकावेव । अत एवोच्यते 'स्वविषयातिरक्तवेद्यान्तरसम्पर्काङ्ग्यनन्यमू' इति । अत: सर्वेऽयं पङ्ति: समासेनैवैत्थं व्याख्यायते । सत्स्वप्येतादृशेषु फलेषु सकलफलमूर्ध्वोऽभिषिक्त: काव्यश्रवणाऽव्यवहितोत्तरक्षण एव विमावानुमावव्यमिचारिपरिपोषित: सामान्यीकरणात्मकेनालौकिककवयापारेग स्वत:परतवादीना प्रमा-

वेण स्वेतरसकलानुमवशून्यो ब्रह्मास्वाद इव रसास्वादो मर्वाति । स एव रसास्वाद: परा-

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

प्रधानतया निवृत्तिरानन्दः प्रधानकाव्यफलम् । यदाह साहित्यदपणकारो रसस्वरूपवर्णने—‘अस्य स्वरूपकथनगमं आस्वादनप्रकारः कथ्यते’ इत्युपक्रम्याह— सत्वोद्रेकादखण्डस्वप्रकाशानन्दचिन्मयः । वेद्यान्तरसंस्पर्शशून्यो ब्रह्मास्वादसहोदरः ॥ लोकोत्तरचमत्कारप्राणः कैश्चित्प्रसादभिः । स्वाकारवदभिन्नत्वेनायमास्वाद्यते रसः ॥ इति ॥ प्र० ४—काव्यस्य कारणमभिधाय शक्त्यादीनां कारणत्वं तृणारणिमणीन्यायेन दण्डचक्रचोवरन्थायेन वेति प्रतिपादयत । उ० ४—काव्यस्य प्रयोजनं प्रतिपाद्य कारणमाह—‘शक्तिनिपुणता लोकशास्त्रकाव्याद्यदेक्षणात् । काव्यज्ञशिक्षयाडस्मास इति हेतुस्तदुद्रवे’ इति कारिका । शक्नोति पुमान् काव्यनिरमाणायास्वादानुभावानयेनिति शक्ति: कवित्वबीजभूता प्रतिभाडपरपर्याया संस्काररूपा । तदुक्तम्—‘प्रतिभा कारणं तत्र नगुप्तप्तिस्तु विभूषणम् । भृगो: पतत्कुचद्म्यास इत्येते काव्यहेतवः’ इति सा च प्रतिभा पूर्वसुकृतपरिपाके दृष्टानुभवप्रसादादाक्लिश्यतां सुदुल्लभा च । तदुक्तम्—‘नरत्वं दुल्लभं लोके विद्या तत्र सुदुल्लभा । कवित्वं दुल्लभं तत्र शक्तिस्तत्र सुदुल्लमा’ इति । नचेतस्याः शक्ते: काव्यनिर्माणहेतुत्वे किं प्रमाणम् ? इति चेत् निपुणतादिसमवधानेडपि शक्त्यभावात् काव्यादौ आकृष्ट: पदैरनिर्मितानां पद्यानामुन्नीयते । न हि ‘शुष्को वृक्ष: स्थापितस्त्वयि तदुपरि तिष्ठत्येक: काक:’ इति वृत्तपूरोऽपिनिर्माणेन काव्यत्वम् । चमत्कारलेश्यापि तत्राभावात् । अन्य प्रकारान्तरे ण‘अस्त्यर्ण्यं तरण्यगुसरण्यन्तर्विकारणम् । हरोदत्तपरीरसमदरीसुतसरूपम् ।’ इति वनवर्णने च चमत्कारो मवर्त्तति । तत्र शक्तिरेव बीजम् । न च कारणान्तरमिति वाच्यम् । तत्रैव कल्पितकारणे शक्तिस्थच्यवहारात् । यां विनेति—न तु कवित्वबीजभूता: शक्तेरभावे सति काव्यस्यैकानसम्भवाद् । किमुक्तं प्रसृतं वेति चेदत्र ब्रूमः । शक्तिद्विविधा । उत्पादिका व्युत्पादिका च । तत्राद्या रसायनगुणशब्दार्थौदयोजनहेतु: । व्युत्पादिका तु तद्गतरसमावगुणालङ्कारादिनिगुरपादनहेतुर्निपुणतापरपर्याया ! तत्राद्या काव्ये प्रसृतेऽपि द्वितीयशक्तिविरहेण रसादीनां व्युत्पादनाभावादुपहसनीयत्वमिति तद्भिप्राय: निपुणता विसृज्यतिचातुर्यं द्वितीयं काव्यकारणम् ! तत्र हेतुमाह--लोकेति ।

काव्यप्रकाश-रहस्य

तत्र स्थावरजङ्गमात्मक्रो लोक:। तस्य चोपचारात् लोकवृत्ते पर्यवसानम् । लोकव्यवहारानभिज्ञस्य वर्णनाविसतारचातुयंस्यासम्भवात्। शास्त्रं व्याकरणादि । अशास्त्रनिर्मितकावस्य च्युतिसंस्कृतत्वं छन्दोभङ्गादिदोषप्रसक्ततयोपहासनीयतैव । काव्यं महाकविसम्बन्धि: रघुवंशादि । काव्यस्य निर्माणे विस्तृतो च पन्था:पुन्येन प्रयुज्यते। काव्यस्य त्रितयं कारणम् । तत्र हेतुनहेतु—काव्यहेतु । काव्यज्ञा: काव्यनिर्मातार: काव्यवेत्तारहच । तेषां शिक्षया रहस्योपदेशेन अकाव्यज्ञानाॅं शिक्षया कविसमयादिकं न जायेत । 'हेतु' शब्द: सकलोप- स्वापनाय । तस्य काव्योद्भवे निर्माणे विस्तारे च हेतु: । काव्यत्वावच्छेदक- जन्यतानिरूपितजनकताकवच्छेदकताप्रतियोगिकपर्यायत्वानुयोगितावच्छेदकं त्रित्वामिति भाव: । एतदेव वृत्तावाह 'हेतुत्वं तु हेतुत्वम्' इति । प्रयोजकपर्यायस्त्वे हेतुत्वं इति स्यात् । 'न तु हेतुत्व:' इत्यनेन तु स्वरूपयोग्यतायाॅं निषेध: । किन्तु फलोपधायक- तायाॅं । तृणारणिमग्नस्थले तृणाङ्गारटतफुल्लकारादिसामग्रीसामप्रयत्नेन दाहकत्वं यत्न शक्त्याद्यन्वयतन्मग्नतिरिक्तलेखन्यादिसामग्रोसत्स्वे लोकोत्तरवर्ण रामकं काव्यं न जायते ! कारणत्वं कार्यवियवहित्रप्राकर्षणवश्वस्यान्तभावप्रतियोगित्वं व्यापकत्वस्वरूपसम् । यत्न यत्न कारणं तत्र तत्र सर्वत्र कार्यमिति न नियम:। कपालादीनां सत्त्वेऽपि घटाद्यभावदर्शनात् । सामग्रोस्त्वे तु व्याप्यत्वं रूपम् । सामग्रीसत्त्वेऽद्रव्यं तत्सत्त्ववात् । तत्सामग्रौ शक्त्यादिषु प्रत्येकं स्वरूपयोग्यतारूपकारणत्वे सहर्यपि च तत्र सामग्रोत्थं दण्डचक्रादौरादौंतारिमित् । अथपि तु 'सत्समुदायवृत्ति:' तत्तत् काव्यत्वावच्छेद- जन्यतानिरूपितजनकताकवच्छेदकतावमेकत्वविशिष्टं समुदायलशम् । तद्धेतुन:शक्ति- निपुणताम्यासात्, इति बोघ: ।

काव्यप्रकाश-रहस्य

प्र० ५—कारिकायाम् 'इति हेतुस्तदुद्भवे' इति यदुदितं तथा च वृत्तौ 'त्रय: समुदिता न तु व्यस्तास्तस्य काव्यस्योद्भवे निर्माणे समुद्भासे च हेतुत्वं तु हेतुत्वम्:' इति यदुक्तं तस्याशयं विशदं प्रतिपादयत् ।

काव्यप्रकाश-रहस्य

उ० ५—'इति हेतुस्तदुद्भवे' इति । इति शब्द: पूर्वोक्तपरामर्शंक: । शक्तितरेकदचनार्थ: । एकत्वं तस्य कुतोऽन्वय इत्याशङ्कयां प्रयोजकं प्रकृत्यर्थान्वित- स्वार्थबोधकत्वनियममान् । हेतुपदार्थे हेतुबविशिष्टोऽप्यक्तो हेतुत्वे वा अन्ययो वाच्य: परं पदार्थेनान्वयेति न तु पदार्थैकदेशो नेतेयेव वयुरपत्तिस्तत्स्वार्थ: ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

प्रकारताधिकरणत्वेन व्याप्तितिविरोधेऽपि हेतुर्नि‌ष्ठेष्टे कार्यादावेकस्याऽन्वयोन्यो बाध्यः । स च वाधितः । अतः अस्यां व्युत्पत्तौ सति प्रयोजने संख्याऽतिरिकतेति विशेषणं देयम् । तेन 'वेदाः प्रमाणम्' इत्यादौ प्रमाणपदोत्तरङ्कतवस्य प्रतितकरणत्वेऽपि तदन्वयः । तथा च एकत्वेऽपि शक्तं यत्प्रप्रतितकरणत्वेन तादृशप्रप्रतितकरणतादृशो वेदाः इति बोधः । प्रयोजनं चाश्र वेदानामृगयुःसाम्नामतिरात्रे षोडशिनं गृह्णाति, उदिते जुहोति इत्यादिकृदृशभः परस्परं विरोधेनाप्रामाण्यमिति चार्वाकौक्तिनिरासः । प्रकृतेऽपि तृणार्थौणनरङणस्थले दाहं प्रतितृणस्य अन्यत्र 'प्रत्येकपयांसा फलोपघायक्ता' इति न तथा, किन्तु अन्य फलोपघादक्ता वृत्तिःतिरेव ( घटे प्रति कुलालचक्रणडणचक्रचो‌बरादीनां फलोपघायकराणानां व्यासज्ज्यवृत्तित्वेन तत्कस्यचदेकस्याऽप्यमावे घटरूपकार्यानुपपत्ति‌मत् ) इति बोधनमेव प्रयोजनम् । तथा च घटं प्रति करणानां दण्डानामाश्रयणसादिभेदेन बहुत्रेऽपि कारणतावच्छेदकं दण्डत्वं यथा एकं तथैवान्त्रापि करणतावच्छेदकमेकत्ववविशिष्टं समुदायत्वमेकमेवेत्येवं बोधः पर्यवस्यति । 'कार्यत्ववन्निच्छेदककार्यंतनिलुप्त-फलोपघायक्ता‌वच्छेदकं यदेकत्ववदिविशिष्टं समुदायत्वं तद्वदन्तःशक्तिनिपुणता-स्वासा' इति । ननु 'नह्यो‌कं कारणं पर्याप्तं कार्यं साधयितुम्' इत्ययुक्त्या कार्यमात्रं प्रति कालः ईश्वरेच्छा इत्यादीनां कारणत्वेन तत्राङ्गिमनिस्थलेऽपि तत्रस्य कालः ईश्वरेच्छा इत्यादीनां समुदायत्वेन करणतास्तीति कथम् तदपेक्षयात्र भेदः इति चेदुच्यते । घटं प्रति कुलालदण्डचक्रचो‌बरादीनां यथा समुदायत्वेन कारण-तेति तत्कस्याऽप्यमावे कार्यं नोत्पद्यते इति भवतुमशक्यम् । प्रकृते तु एवं कालः ईश्वरेच्छादिसहितशक्त्याद्यन्वितमस्य लोकोत्तररखणानारूपकाध्योस्पदति प्रति कारण-तया नास्ति । किन्तु शक्तिनिपुणतास्यासां चक्रचो‌बरादिवत् समुदायत्वेन कारणतेऽप्येवं वैलक्षण्यमदगन्तव्यम्

प्रथमोल्लास:

प्र० ६—काव्यस्य लक्षणं सोपपत्तिकं निपुणं निरूपयत । उ० ६—'तददोषौ शब्दार्थौं सगुणावनलङ्कृती पुनः काव्यम्' इति कारिका । एवञ्च काव्यमुक्त्वा सम्प्रति काव्यस्वरूपमाह—'तददोषौ' इति । शब्दार्थयो- र्दोष: साक्षात्परम्परया वा रसप्रतिबन्धक: गुण: । समवायाद्वृत्त्या काव्यस्योषकारक: । गुणानां रसनिष्ठत्वात् तदव्यवश्यकमुररीदर्शनपरं चकारात् । ननु सालङ्कारत्वविधेयत्वानुपपत्त्या सति अनलङ्कृती काव्यलक्षणमतिदुर- मिस्यत आह 'अनलङ्कृती पुनः काव्यम्' इति । सदंश सालङ्कारावेव शब्दार्थो- काव्यम् । कचिद् विशिष्टालङ्कारविरहे डपि न काव्यस्वभाव: । न दोषल्पपार्यकत्वात् । तस्यास्फुटत्वे एव पर्यवसानात् । यत्तु नोरसे डप्यस्फुटालङ्कारे काव्यस्यमिति तत्र । रसालङ्कारयोरेव चमत्कारहेतुत्वात् । तथा च रसवते स्फुटालङ्कारविरहे डपि न काव्यत्वहानिर्न तु रसाभावे । काव्यीयस्य यत्र रसादीनामवस्थानं तत्रेत्र्यर्थ: । नोरसे डप्यनलङ्कारे किंनिमित्तकश्चमत्कार: स्वातन्त्र्यादलङ्कारमात्रस्यं वा न विशेषणम् । किन्तु स्फुटालङ्कारसान्यतरत्वम् । यत्तु नवीनां दोषाणां दुष्परिहरतया 'वाक्यं रसात्मकं काव्यम्' इति सदोष- स्यापि काव्यत्वमज्झोकुर्वन्ति । तथा हि निर्दोषं काव्यं प्रबन्धविषयं वा स्यात् त- 'कोटानुविद्धरत्नादिसादृश्येन काव्यता । दुष्टेष्टेऽपि मत्न रसादनुगम: ऋकुर्- ' इति । तत्र दोषसामन्या भावस्यैव तल्लक्षणत्वात् । अथ विशिष्टस्वरूपमाह—तददोषाविति । न दोषौ शब्दार्थौ काव्यम् । अत्र '- दोषपदेन दोषसामन्या भाववत्त्वं चेत्काव्यलक्षणमुच्यते तदा 'न्यङ्कारो हृयमेवे' इत्यादिर्लोकस्य विधेयाविमर्शदोषदुष्टतया काव्यत्वं न स्पादिति चेदिदंप्राप्ति: । ताहशकाव्यस्यैतल्लक्षणोद्देश्यतावच्छेदकानाकान्तत्वान्नैतत्काव्यसामान्यलक्षणम् आह- तु काव्याक्त्यप्रवृत्तिनिवर्त्यत्वपदेशपर्यवसानस्याप्यधिकारादिप्रयोजकलोकोत्तरवर्णनात्मकस्य काव्यस्य । न हि दुष्टेष्टु काव्येऽपि यशआदिप्रयोजकता सम्भवति । तत्रैवं तर्हि दुष्टं काव्यमिति व्यवहार: कथम्, तस्य मत्वर्थे डकाव्यत्वाविति चेत्, न, दुष्टो हेतुरिति वत् तस्योपचारिकत्वेनादोषात् । तत्र च हेतुपदेन हेतुत्वाभिमतस्य ग्रहणात् । ततश्च 'न्यङ्कारो हृयमेवे' र्यादित ताहशविशिष्टकाव्यमित्येव सिद्धान्त: । एतेन 'कोटानुविद्धरत्नादिसादृश्येन काव्यते' र्स्यादिमतंपास्तम् । शब्दार्थाविति । तच्च काव्यत्वं शब्दार्थो मयग्याविष्टतम् । तथा हि काव्यं

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

पठतोत्यादि्रयोगदर्शनैनाथं स्य पठनासम्भवाच्छब्दपाठमात्रेण तथा व्यवहारच्छब्दे, शब्दपाठमात्रेण काव्यप्रयोजनस्य रसाद्वादस्य प्रवृत्तिनिबन्ध्योर्वा अमावेशानाथेऽपोत्युपयथानाविश्यं स्वीकार्यंमिति भावः। यत्तु केषिच्छछब्दमात्र एव काव्यस्वमित्युक्तम्, तन्न। मूलमात्राधेयेतुः काव्यज्ञ इति व्यवह्रादसंनात्। किन्तु शब्दापेक्षया अर्थप्रथितानमलङ्काराणां गुणानां दोषाणामर्थे।शक्तिमूलद्वने: आविष्कृतेन प्रतिपादनादथेंस्प काव्यत्वे विस्ततरस्यानुपयोगात्तत्रापि काव्यत्वमवश्यं स्वीकार्यमेव। 'काव्यं श्रुतंऽऽर्थो न ज्ञात:' इत्यादौ प्रयोगोपपत्तिस्तु 'समुदाये एकदेशे'रडपि वतंते' इति भाष्योक्त्या एकदेशे व्यवह्रारमादाय, स्य वा वस्त्रैकदेशे दर्शने वस्त्र'दर्शनमिति तथा तैलं मुख्तं, घृतं मुख्तं, पूर्वं पाचालो ह्रादौ। सगुणाविति। ननु गुणानामुक्तषमात्राधायकतया काव्यलक्षणे तदुपन्यासोऽव्यर्थ इति चेन्न। दोषामात्रस्य हेतुतापादकत्वामावेडपि नोपादेयतापादकत्वम्; अपि तूपेक्षणीयकत्वम्। न हि निर्गुणस्य दोषामावमात्रेऽपोपादेयता ह्रदयते। लाघवोपेक्षणीयविप्राणां बहुलो वर्त्मानत्वात्। सगुणत्वं तु सम्भाव्यवस्त्रु काव्यशोभामकारत्वं लक्षणेऽदरयं वाच्यम्। अलङ्काराणां तु लोकवत् सर्वंदाडनव-स्थाना्त् तेषां संयोगवुर्या वर्त्मानत्वा कचचव ( यत्र रसस्य स्कुटं प्रतीति: ) तदूद्रेडपि न काव्यत्वहानि। तथापि 'न काव्यमनूर्ष्य विमूर्ति वनिता-मनम्' इति दिशालङ्कारा: काव्यशोभामकाराः इति तेषां निवेशरस्यकोति-अत उक्तं 'अनलङ्कृती पुनः काव्पि' इति। प्र० ७—'अनलङ्कृती पुनः काविपि' इति काव्यलक्षणाऽज्ञान प्रतिपाद्य सोदाहरणविमर्शोपुर:सरं सुष्ठु न्यायाययाताम्। टि० ७—'तददोषौ शब्दार्थौं' सगुणावनलङ्कृती पुनः काविपि' इति काव्यलक्षणम्। तत्र 'अनलङ्कृती' इति द्विवचतं 'शब्दार्थो'लक्षणमति। अतस्तस्य विग्रह: न विद्यते।लङ्कृतीयंयोगस्तो इति सम्पद्यते। अत्र नगूपदसमलङ्गार्यंकत्वेन बोधयम्, न त्वमावश्यकम्। ननोक्त्या: षट् प्रकार्शितता:, यथा-'तत्सादृश्यं तदन्यत्वं तेनलप्तवं विरोभितम् । अप्राशस्त्यमसामर्र्ये'ति । अल्पार्थंकत्वमत्र 'अस्फुटार्यंकत्वम्' लेन सह पुनः काविपि इति पदद्वयेन वृत्ति दर्शनयति-यत्सर्वत्र सालङ्कारो, कचिद् रसस्फुटालङ्कारविरहेडपि ( रसत्नवे ) न काव्यत्वहानिर्निति । अत्रेदं बोधयम्। यत्तु नोचसे डप्यस्फुटालङ्कारे कावद्यत्वर्मिति तन्न। रसालङ्कारचोरेक चमत्कारहेतुत्वात्

काव्यप्रकाश-रहस्य

तथा च रसवत्स्वे स्फुटालङ्कारविरहेऽपि न काव्यत्ववक्षति: न तु रसाभाने । अत: 'काव्य' इत्यस्य यत्र रसादीनामवस्थानं तत्रैष्यर्थ: । तत्र से काव्यप्रकाशोलङ्काराणामभावो न विधोषणम् । किन्तु स्फुटालङ्कारेऽलङ्कारे रसान्तरतत्स्वम् । अलङ्काराणां तु लोकवत्सवदर्शनवस्थानात् तेषां संयोजनिवृत्तौ वत्संविततया कवित् ( यत्र रसस्य स्फुटप्रतीतिः ) तदभावेऽपि न काव्यत्वहानि: । तथा च 'न काव्यरूपी निभृतं विभाति वनितासङ्गननम्' इति दिशाऽलङ्कारा: काव्यशोभामकारा इति तत्सत्ताऽपेक्षतां ? अत: स्फुटम्-- 'अनलङ्कृती पुन: काव्यम्' इति । अत एव चन्द्रालोककारकृतोद्यमालरोप:-- 'अलङ्करोति य: काव्यं शब्दार्थावनलङ्कृती । अमौ न मच्यते कस्मादनुष्पममनलं कृती' इति, अत्र चरितार्थो न भवति । अत्र नलङ्काराभावं मनसि निधायोक्तं तेन । काव्यप्रकाशोलङ्काराणामभावो न कदापि प्रतिपादित: । रसादिसद्भले स्फुटालङ्कारविरहेऽपि

काव्यप्रकाश-रहस्य

अत्रोदाहरणेन स्वामिमतं विशदीकरोति तथा--'य: कोमारहर:' इति पद्यम् नन्वेतत् चन्द्रलोकस्य मालतीकदम्बयो: कस्यम् ? तयो: प्रविभज्यते न चेत् । वसन्तस्य कुसुमाकरत्वात् सर्वेषां कुसुमानां तत्र विकारसम्भवादिति केचित्, परन्तु वसन्ते मालतीवर्णनस्य कविसमयविरुद्धतया नैतत् सम्यक् । अत एव कदम्बानिला इत्यस्य 'कदम्बाकारा अनिला' इति व्याख्यानेन न निर्वाह: । कदम्बसममाधानेsपि मालतीवर्णनस्य 'मालत्यास्तु विशेषत:' इति विशेष्य कविसमयविरुद्धत्वात् । अत: चित्रानक्षत्रयुक्ता: क्षपा इत्येवोत्तरं वस्तुतयम् । ततश्च वर्षावसाने चित्रानक्षत्रयुक्तासु क्षपासु मालतीकदम्बवर्णनं संगमेव ।

काव्यप्रकाश-रहस्य

अत्रोदाहरणे स्फुटो न कश्चिदलङ्कार: । तथाहि कारणाभावेऽपि कार्योत्पत्ति-- विभावना । उत्कण्ठां प्रति वरगतनोत्कादि कारणम् । तथच्लेडयुत्क. ठारूप-- कारणेऽर्चि विभावना । मु च न महीहृदयाश्रितो हास्यमुखेन 'मु पुन हि वर:' इत्या-दिना वर्णित इति तस्यास्फुटत्वम् । अथवा 'कारणाभावे कार्योत्पत्तिविभावना' इत्यन्त्र 'कारणतावच्छेदकधर्माविच्छेदेनप्रतियोगिताकामभाववर्णनं विभावने'ति तदर्थ: । उत्कण्ठां प्रति कारणस्य वरगतनोत्काद्यभावे यद्यपि 'स एव हि वर:' इत्यादि-द्वार्ऽद्यभावात्प्रतस्तदपि

काव्यप्रकाश-रहस्य

कारणसत्त्वेऽपि कार्यानुत्पत्ति:--विशेषोक्ति: । तथा च प्रकृतेऽनुत्क. ठाकारणानां सत्त्वेऽपि कार्यानुत्पत्ति: । यद्यपि द्वितीय--वरगतोपमुक्तवादीनां सत्त्वेऽपि उत्कण्ठामावारूपकार्यानुत्पत्ति: ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

"मावलय पूर्वामावप्रतियोगितवरपरवदतुलकणठामावामाव: उभकणठारुह: 'चेत: समुत्कणठते' हत्पादिनोक्त:, तथापि नोक्तकणठामावामाववरुपेन तस्या अस्फुटतस्वम् । यद्वा कार्यांतावचछेदकधर्मवाच्छतनामाववर्णने त्रिशेषोक्त: । ततश्वात्रोत्कणठामाव-रूपकर्योभावस्याथोपरतितत्वात् अस्या रूपि अस्फुटतस्वम् । 'चेतो न समुत्कणठते इति न' इत्युक्ता तु सा स्यात् । यत्स्वत्र रसंपकार: सत्र विभावताविशेषोक्तिमूलस्य सन्देहसकूाराद् अल-कारस्य ( सड्करालड्कारस्य ) स्फुटतस्वमिति तप्रामादिकम् । विभावना-त्रिशेषोक्त्योरस्फुटत्वेन तयो: सड्करसयार्थस्फुटत्वात् । तत्र रसस्यात्र प्राधान्यात् अप्राधान्यं एव तस्यालड्कारस्याङ्गीकारस्वात् । इति । प्र०८--काव्यभेदानुक्रवा ध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्ययोषित् स्वरूपं

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

उ०८--काव्यप्रकाशकृता काव्यस्य त्रयो भेदा: प्रतिपादिता: उत्तम मध्य-माधमेमदन । तत्रास्ति काव्यस्येह ध्वनिकाव्यामति अपरपर्याय: । तत्स्वरूपमोह-'इदं उत्तममतिशायिति ध्वनिरुच्यते: कवित:' इति । अत्र स्वार्थ-यार्थं एवं भवति । इदं काव्यमु वाच्याद् आक्षिप्तप्रतिपाद्यार्थाद् वाच्यार्थ-व्यङ्गयत्वप्रतिपाद्यं मतिशायिनी अचिकचमत्कारकारिणि सति उत्तमम् । तदेव बुचवै: ध्वनिरिति प्रतिपादिते: 'ध्वनिरनुरणनं' इत्युच्यते । यथा-उदाहरणम्--'निःशेषच्युत-चन्दनं' पद्यम् । अत्र 'चन्दनस्य स्तनतटे निःशेषच्यप्रवनमघरस्य रागराहित्यम्, नेत्रयो: प्रान्त-मार्गनक्षनत्वम्, ततो: शरीररसस्य कृशता तथा च रोमाञ्चोद्गम:' एतादृश लक्षणानि दूतोसम्भोगादपि तथा वापीस्तनादृशय च समाना अनि । अत्र नायिका तस्या प्रतिपररमकाव्यो हूति प्रतीयते । इति 'धृति' सम्बन्धिनि सूचितं सचति सा दूति नायिकां प्रत्यगः 'मया नायकं प्रति गत्वा बहुधा प्रसादितोऽपि नागत: स: अतोडहं वापी स्तनातुं गता तदनन्तरममत्रागते'ति दूत्य: कवनं 'मिध्यावादिति' इत्युक्तस्वान्नायिका तदनृतं मन्यते कथमिति च तयाडसहशाच्चरणेन बान्धवजनानां कोध: पोड़ाग्र । सक्ज्ञातम् । इति न ज्ञातम् । अतिपीडाकरं तवाचरणमिदानीं सज्जातम् । इति कवितस्वा नायकस्य प्रतारणां दूतोसम्भोगेन नायिकाया:

काव्यप्रकाश-रहस्य

प्रयोगं करोति । येन त्वं वापीं रशतुं न गताडसी, तस्याघमस्यास्तिकमेव रन्तुं गताडसीति वाच्यादविशेषेऽपि व्यंग्ये सति तथ्योत्तमकाव्यस्य ध्वननिकाव्यत्वं वा । गुणीभूतव्यंग्यस्य मध्यमकाव्यस्य लक्षणं तु प्रथक्कृत्य एवमुक्तम् — 'अतादृशि गुणीभूतदृश्यं वदंग्ये तु मध्यमम्' इति । अतादृशि वाच्यादनतिशयिते वाच्य-परीक्षयोरतिशयितचमत्कारकारकत्वेन व्यंग्ये तु मध्यमकाव्यस्य लक्षणम् । 'अतादृशि गुणीभूतदृश्येऽतिशयितचमत्कारकारकत्वेन व्यंग्ये तु मध्यमकाव्यस्य लक्षणम्' इति तात्कालिकं मध्यमं गुणीभूतदृश्यं वोच्यते ।

काव्यप्रकाश-रहस्य

व्यंग्यव्यस्य वाच्यादनतिशयस्तु द्विप्रकारको न्यूनतयेन तुल्यतयेन च । अत्र व्यंग्योदाहरणं दत्तम् । 'ग्रामतरुणं तरुण्या तन्वङ्गुलमज्जरोसनाधकरम् । परयन्त्रया भर्याति मुहुर्नितरां सलिल्ना मुखच्छायया' । इति अत्र 'नववेतसमक्षरोमण्डितकरं प्रगल्भलक्षणं मुहुः परयन्त्रयास्तनया मुखच्छायया नितरां सलिन्ना मुखच्छायया' इति वाच्यार्थः । अत्र व्यंग्र्यार्थस्य दत्तसकेता वाग्जलसुतादिकां तथा न गताः, उपनायिकस्याऽधुनैव वडजुलसुतासंकेतस्थाने गतत्वे प्रतिनिवृत्तः इति 'नवे'तिपदेन 'पथ्यरीसनापकरम्' इति पदेन च व्यज्यते । व्यंग्यस्योदाहृता मुखच्छाया मलिनाऽऽभाति' इति तात्पर्यार्थोपातिकथितम् । अत एव चमत्कारकारकत्वं एकशृंगारजनकत्वं । वड्ग्यगतं गुणीभूतवाच्यसेवातिशयितम् । एकशृंगारजनकत्वं वड्ग्यगतं गुणीभूतवाच्यसेवातिशयितम् । तुल्यप्राधान्यस्योदाहृणं 'ब्राह्मणान्तिक्रम-

काव्यप्रकाश-रहस्य

स्याद्गो भवतानेव श्लाघ्ये । जामदग्न्यस्यस्थया मिन्र्मनस्याथा दुरंनायते' इति पड्नोमोल्लासे दत्तम् । अत्र जामदग्न्यः सर्वेषां क्षत्रियाणां शत्रुः रक्षसां क्षणात्मकं करिष्यतोति वाच्यस्य समं चमत्काररत्न्वमिति तयोस्तुल्यप्राधान्यस्योदाहृणमेव । इदमपि गुणीभूतव्यंग्यमेव ।

काव्यप्रकाश-रहस्य

प्र० ९—व्याख्यातारामिर्यं निम्नोदाहृता वृत्तिगता पड्नक्ति: काव्ये ध्वनितव्यवहारस्य समूलताप्रतिपादनाय—इदमस्मिन् काव्यम् । 'बधेँद्वैया कुलते' इत्यादिमूत्कृष्टतरुप्रबन्धस्यैव स्फुटतरं शब्दार्थो व्याप्ति-रिति व्यवहारः कृतः । ततस्तन्मतत्नुसारिभिरन्यैरपि न्यायभावित-वाच्योऽयड्गयड्ययकुनक्ष्मस्य श्लाघ्यार्थयुगलस्य' इति ।

काव्यप्रकाश-रहस्य

उ० ९—अन्तराले 'शब्दार्थयुगलस्ये'त्यनन्तरं 'ध्वननिरति व्यवहारः क्रियते' इत्यध्याहृत्य बोध्यम् । इदं पदेन काव्यमिति प्रोक्तमेव । अत्र ध्वनितकाव्यस्य समूलतामाह—बुधा वन्त्र वैयाकरणाः पतञ्जलिस्मृतभूतयः तथा च तदनुसारिणोडपि मालकूषिकां मानन्दवर्षनाचा-

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

यादयः। वैयाकरणानां मते हवनिशब्दस्य प्रयोगः प्रतिपाद्यते। प्रधानभूतस्फोट-रूपवच्यदृश्यस्यकस्य शब्दस्येति। अस्य विप्रकः ‘प्रधानभूतो यः स्फोटः तद्रूपं यद्वच्यदृश्यं तद्रघस्यकस्य शब्दस्ये'ति, अर्थप्रत्ययरूपफलोदयादकर्तृत्वात् स्फोटस्य प्राधान्यम्। स्फोटयति प्रकाशयति अर्थमिति स्फोटः। शब्देषु ये वर्णाः सन्ति ते श्रुयिकां आश्रयविनाशिनः। अर्थबोधे प्रत्येकवर्णानां कारणत्वे राजादिपदार्थटतैक-वर्णादपि राजविषयकबोधापत्तिः। वर्णसमुदायस्य कारणत्वे योग्यविशेषगुणानां स्वोत्तरौत्पन्नगुणनाशत्वादुतरोरवरवणोत्यत्तिकक्षणे पूर्वपूर्ववर्णवन्धवसेन कारणभावाद् बोधो न स्यात्। अतः पूर्वपूर्ववर्णसंस्कारसहितचरमवर्णश्रवणप्रत्यक्षस्य कारण-त्वस्वीकारेsपि! संस्कारस्थिरेक्रमिकतया एकस्माच्छब्दादाततनिमित्तव्युत्क्रम-वचछब्दजन्यार्थबोधः स्यात्। ततश्च 'नदी' 'दोन' इत्येषयोः समानवर्णतयाडSद्यो-न्यमन्योयं बोधयेत्। इत्यर्थबोधे स्फोटाख्यं ब्रह्मैव ( शब्दनरूपं ब्रह्म ) कारणम्। नातो घटादिमर्वर्णसमुदायवत्‌पः क्षणिकः पदेः स्फोटरूपो नित्यः शब्ददो अव्यज्यते। अत एव वैयाकरणानां मते शब्ददो नित्यः। तेन चाभिधव्यक्तीनार्थे प्रतोयते। तादृशं प्रधानभूतस्फोटद्रव्यस्यकस्य वर्णसमुदायरूपस्य घटादिशब्दस्य

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

'ध्वनि:' इति वैयाकरणानां संज्ञा। अस्यादायस्तु शब्दानुशासने स्पष्टोक्तः-त द्रव्या—'अयं गो:' इत्यत्र कः शब्दः किं यत्सास्नालाङ्गूलककुदखुरविषाणार्थं-रूपं स शब्दः? नेत्याह। द्रव्यं नाम तत् कस्तर्हि शब्दः। यत्नोच्चारितेन सास्ना-लाङ्गूलककुदखुरविषाणवत्‌ समप्रत्ययो भवति स शब्दः। स एव लोके ध्वनिपर्यायः यथा 'शब्दं मा कुुरु, शब्दकारयं मा कुुरु;' इत्यत्र ध्वनिं मा कुुरु. ध्वनिकायं मा कुुरु इत्येवार्थो बोध्यते। अतो 'ध्वनि: शब्दः' इति महाभाष्ये प्रतिपादितम्। ततश्च यतो वैयाकरणैरपि व्यवहारः कृतस्तस्मादन्यैरपि बुचैरा-चार्यैरानुशासनप्रतिपादितमिति नालोच्यते। मुख्योऽयं न्यायभूत-श्रुतिसामर्थ्यसदृशार्थं शब्दार्थंयुगलस्य तद्रूपस्योत्पत्तिकाव्यस्य ध्वनिरिति व्यवहारः क्रियते इत्यर्थः। रसस्यात्र काव्ये प्राधान्यात् शब्दार्थयोरपि तद्रघसकर-त्वाद् अस्मामिरपि तद्योग्यव्वेनिरिति व्यवहारः कृतः इत्यापनम्।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

इति प्रथमोल्लासः समाप्तः।

Kavyaprakasha-Rahasya

अथ द्वितीयोल्लासः

Kavyaprakasha-Rahasya

प्र० १--शब्दानां कतिधा वृत्ति: स्वीक्रियते ? अलङ्कारेतरनयेपु अस्मिन् विषये किमभिप्रेतम् ? अलङ्कारनये को विशेषः ? इत्येतत् सर्वं सोपपत्तिकं प्रतिपादयति।

Kavyaprakasha-Rahasya

उ० १—'स्वाद्वाचको लक्षणिक:' शब्दोऽत्र व्यञ्जकसङ्केतधा' इति कारिका । अत्रैव काव्ये । शास्त्रे तु ध्वनिकरणानां मतेऽपि बोधजनकत्वात्त्र शक्तिः । 'गङ्गायां घोष:' इत्यादौ गङ्गाशब्दस्य तात्पर्यबोधकतास्तीति तदुपस्थितिः शक्तिलङ्ग्येव । सा च शक्तिद्विविधा प्रसिद्धाडप्रसिद्धा च । तत्राद्यामधिकृत्येच्यते । द्वितीया लक्षणेति च । व्यञ्जनानुरूपि यद्यपि तेः स्वीकृता, परन्तु तस्याः स्फोटप्रतीत्यनुकूलता, नार्थप्रतीत्यनुकूलता । अर्थाभिधायकत्वं तु स्फोटस्यैव, शब्दस्य शक्त्यात्मकत्वादेकविध्यम् ।

Kavyaprakasha-Rahasya

नैयायिकास्तु 'गङ्गायां घोष:' इत्यत्र शक्त्या प्रवाहादिच्छन्नविषयकोपासितो सत्यामेकसङ्घन्धज्ञानान तात्पर्यविषयकोपासितो निर्घृण्टाद्यां तत्नेच्छाकल्पनप्रयासो व्यर्थः इति वदन्ति ।

Kavyaprakasha-Rahasya

तन्नालङ्कारिका: । गङ्गाशब्देन शक्त्या प्रवाहज्ञाने सति लक्षणया च तीर-स्योपस्थितो वृत्तायो हेत्वर्थपावनत्वादिप्रतीतिनं स्यादिति तत्प्रतीतये 'व्यञ्जना' नामिका तृतीया वृत्तिरुपास्यते । न च शौत्पावनत्वादिप्रतीतिरिमांनसोऽति वाच्यम् । सर्वासामिव एतस्या अपि मानसत्वेऽपि गङ्गाशब्दान्वयव्यतिरेक-श्यामेव तज्जन्यत्ववस्थया वाक्यव्यतया प्रतीते शृत्ति विना शब्दजन्यत्वासम्भावात्त्मध्ये तत्प्रयोजिका व्यञ्जनाबृत्तिः स्वीक्रियते । इति वाचकव्यञ्जकलक्षकात्मकतया त्रिविधं शब्दस्य ।

Kavyaprakasha-Rahasya

तात्पर्योऽपि केशुचिद् । आकारकायोग्यतासन्निकृष्टवशाद्यच्यादोनामर्थानां तत्तत्पदैरबोधे सति सम्बन्धज्ञानं वाक्येन मवति । तत्र शक्ते: 'शब्दबन्धकरर्मणां विरम्य व्याप्रारामक:' इति नयेन क्षोणतया सम्बन्धप्रोतये वाक्यपर्याया तदनु। प्रतीतेच्छडानुरूपितत्वे सति तत्प्रतीतिजनननययोग्यत्वस्य हेतोः तत्प्रयोजिका वृत्तिः स्वीक्रियते इति मीमांसका: । तत्र पदपर्यायां ध्वनिभा ज्ञाता सती कारणम् । तात्पर्याख्येयृत्तिस्तु स्वरूपसती कारणमिति विशोष: । एवमस्वीकारेप्सृतपूर्व-भिनवकविविरचिताह्याद्यकदम्बकाद् बोषो न स्यात् । न च नैयायिकामिमतत्-

Kavyaprakasha-Rahasya

२ काः प्र०

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

काड्क्षैव सम्बन्धज्ञानेननिर्वाह्येऽपि तत्पर्यार्थियावृत्या इति वाच्यम्। देवदत्तस्य दर्शनमित्यादौ देवदत्तकृतंकृतकं कोभयवोधानुकूलकाड्क्षासक्तवेन तत्रान्यतरबोधस्य दुरुपपादत्वात्। ननु वक्तृच्छारूपतत्पर्यंज्ञानेनैवान्यतरबोधे किमर्थमितरिका वृत्तिः स्वीक्रियते इति चेत्। ताहशोच्छाया लोकिकवाक्येषु वक्तं काऽऽयत्नेनेऽपि वैदिकवाक्येऽप्यष्टाप्रुष्टेयाणां तेषां वक्तुरभावात्। तदिच्छाज्ञानसम्प्रतीतौ न वाऽध्यापकेच्छाज्ञानमेव तज्ज्ञानमिति वाच्यम्। अध्यापकस्याव्युत्पन्नदशायामपि व्युत्पन्नानां तदुच्चारितवाक्यात् बोधदर्शनात्। अत आङ्क्षानिबन्धा। वक्तृच्छारूपतत्पर्यज्ञानेनैवान्तरबोधे किमर्थमितरिका वृत्ति स्वीक्रियते--इति अभिहितविषयतासम्बन्धेन वृत्तिज्ञानाघीनोपस्थितेः कारणत्वाद् पदनिष्ठशक्यनिरूपकस्य सम्बन्धस्य प्रतीतिर्‌स्याद्, यदि संसर्गतामिन्नविषयतासम्बन्धेन वृत्तिज्ञानाधीनोपस्थितेः कारणत्वं स्यात्, तदा कारणतावच्छेदकविषययुक्तं गौरवं स्यात्। अतो लाघवात्पूर्वोक्त एव कार्यकारणभावो वाच्यः। तत्रैव पदनिष्ठशक्यनिरूपकरूपकार्ये सम्बन्धप्रतीतिर्‌स्यात्। इति सम्बन्धविशिष्टायां एव पदनां शक्तिः ननु तर्हि तस्याऽपि वृत्तिनिरूपकत्वे पदनेव सम्बन्धज्ञानेच्छाद्बोधस्यापूर्वानुपपत्तिरिति चेत्। सम्बन्धत्वरूपेण सम्बन्धे ज्ञातेऽपि सम्बन्धविशेषस्य पदेऽप्रतीतेः।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

प्र० २--सविषयं सोपपत्तिकं व्याख्यायते--‘तात्पर्योर्थोडपि केषुचित्’, तथा ‘वाच्य एव वाक्यार्थ’ इत्यन्विताभिधानवादिनः। उ० २--तात्पर्योर्थोडपि केषुचित्। अत्र पदैः; शक्त्या उपस्थितानामर्थानां ‘गडूायां ग्लौष’ इत्यादौ शक्यत्वप्रवाहरूपायैः उपस्थितैः ‘शब्दबुद्धिकर्मणां विरम्य व्यापाराभाव’ इति नयेन शक्तेरतरतत्स्थललक्षणया तीररूपेर्ड्वै ज्ञाते प्रयोजनस्य शक्त्यपावनस्वादेवग्यञ्जनया प्रतीतिरभवति। अन्र च सम्बन्धप्रतीतिः केनेऽयाशब्दूया नैैयायिका:–‘यत्पदेन विना यस्याऽनुभावकता सदेव आङ्क्षा’, इत्युक्त्वाऽऽङ्क्षाज्ञानानेवाऽधिकरणरूपाऽ‌ऽपाद्य

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

परस्यैव स्वीकारे देवदत्तस्य दर्शनमित्यादौ ‘कर्तृकर्मणोः कृति’ इति सूत्रेण कर्तृंकमयोः क्रियाहलूपपाद्यं षष्ठ्या विवक्षानत्संदेहोत्पत्या सम्बन्धप्रतीत्यभाव-

द्वितीयोल्लास:

प्रसङ्गः। यदि च नेयार्थिकाभिमततर्ककितिच्छलरूपतात्पर्यज्ञानस्यैव कारणत्वमुख्यते तदपि मीमांसकमतेऽरोचेयवेदे शुक्राद्युक्त्यारितताक्ये च वकितिच्छाया अमावात्तादृशवाक्ये तादृग्ज्ञानं न स्वात्। न च तत्राध्यापकेच्छाजानेनैव तात्पर्यबोध इति वाच्यम्। अथ्यापकानामध्युत्पत्तिदर्शायामपि वक्तुरसच्छात्राणां बोध-इशन्तात।

ततश्च मीमांसकाभिमते—‘तदर्थप्रतीतीच्छासहितचारितत्वे सति तत्प्रतीतिजननयोग्यत्वात्तात्पर्याभिधा चतुर्थी वृत्ति:’ सम्भवेऽज्ञानायावदयं कल्पनोये’त्याहुः। एवञ्च देवदत्तस्य दर्शनान्तरितयोदो न दोषः। तदेवोपपादयति—‘आकाड्क्षायोग्यतावेदिना। प्रदर्श्यप्रक्रियावशात्तन्माकाड्क्षा। अर्थवाच्यो योग्यता। पदाना-मध्यवधार्चानेऽपि स्वातिः सन्निधिः।

सेवासत्तिनरप इत्यादि। इत्यादिदशहकारिकारथताज्ञानानेन वाक्यमात्रजातितत्सङ्घटनामनयोः सम्भवेऽपि जनयितव्ये तात्पर्यार्थः तात्पर्याख्यवृत्तिः, तथा प्रतीतः विशेषपूः वाक्याद्यपेक्षया लक्षण-शरीरः घटमात्रेतदादृघटपदेन समोपस्थछन्नद्वैविधविलक्षणघटप्रतिप्तिकर्मतद्वा-दशमङ्कहलपोःपदाथोंडपि शक्त्यादप्रतिपाद्यमानो वाक्यार्थः। समबन्धः समुद्रसति अन्विताभिधानवादिनस्तु आवापोद्रापास्यामेव घटादेबोधदर्शनानात्तु कयाप्रसंगे उच्चारितानां घटादिपदानां वैदेशिकस्य बोधजनकत्वात् पदाथोंन्तरेणान्वितानामेवाभिधानं बोधः।

ततश्रान्वितो घटो घटपदशक्य इति तेषां मतम्। तन्मते च न विषयतासम्बन्धेन शाब्दबुद्धिस्थारवच्छिन्नं प्रति विषयतासम्बन्धेन वृत्तिज्ञानाधीनोपरस्थितिः कारणामिति नियमः। तदुक्तं ‘शब्देनैव प्रपूर्यते’ इति। एवञ्च सम्बन्धज्ञानं वृत्तिज्ञानाधीनोपरस्थितिप्रयोगयुज्यते। वास्ति। वृत्तिश्र शक्तिर्लक्षणा वा। तयोश्र स्वस्वार्थमुपस्थायामपि विरतत्वाद्विधिर-प्रतीतेहच न समबन्धविशिष्टेडपि पदाथों शक्तिरिति वर्दन्ति।

तदेवोक्तं ‘वाच्य एव वाक्यार्थ’ इति। प्र० ३—‘साक्षात्सङ्केतितं योडर्थमभिधत्ते स्व वाचकः’ इति वाचकशब्दलक्षणस्य निर्दोशता प्रतिपाद्यताम्। उ० ३—अत्र ‘अभिधत्ते’ इत्यस्य अभिधया बोधयतीत्येवमेवार्थस्वीकरणे स्वज्ञानस्थापेक्षितत्वात् आत्माश्रयो दोषः स्वात्। अतः केवलं बोधयतीत्येवायों वाच्यः। अर्थं बोधयति स वाचक

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

इत्थेगे च्यमाने 'गज्झियं घोस:' इत्यादौ तिररूार्यंबकतव्वाद् गज्झाशब्दस्य वाचकत्वं स्पात् । अतः सड्केतीतितरमिति । सड्केतश्र ईश्वरेच्छा अनादितद्रव्य-रूपो वा प्राङ्नः प्रकते गज्झाशब्दे मतभेदेनोमयोः पद्यमावान् दोषः । एवमपि पञ्झवट्यादिपदेशु पञ्झचानां वटानां समाहारः पञ्झवटोति समासात् पञ्झाविम्नवट-समुदायविनिर्वाहस्य वेधसामान्यबोधादतिव्यासः । अत उक्तं साक्षादिति । उप-स्पष्यातरनाग्यवधानेनैत्यर्थः । एवं च देशविशेषस्यैव प्ररोतेः सत्वान्नातिव्याप्तिः । साक्षादयं बोधयतीत्यमुच्यते तदा द्वे ड़ङ्गुल्यो निर्दिष्टं आनयेत्यस्याद्यचारिते द्वितीयसह्याकपदार्थानन्वयस्य बोधाच्चेष्टायामतिग्याप्तिः स्थादत सड्केतीतितरमिति । चेष्टास्वले आधुनिकानां संज्ञया परिमाषात्वं न तु सड्केतीतत्वर्मात न दोषः ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

प्र० ४—ठ्याख्यायत्तामियं पदिकृतस्तस्या आशयं बोधयितुम् । 'ईहागृहीतसकेतस्य शब्दस्यार्थप्रतौसेरभावात्सड्केतसहाय एव शब्दोऽर्थ-विशेषं प्रतिपादयतीति यस्य यत्राङ्यवधानेन सड्केतो गृह्यते स तस्य वाचकः' इति ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

उ० ४--सड्केत एव शक्तिः, सा च कृतचित्त स्वरूपसत्तो कारणमू । यथा वक्तो दाहानुकूलशक्तिः मझ्जातादिपि वत्तिसमबन्धमात्रेऽप्ययं दाहं जनयति । पदे अर्थबोधानुकूलशक्तिस्तु ज्ञाता सत्येव कारणमू । अत एव मतोपविभागस्याने-पदे अर्थबोधानुकूलशक्तिस्थु ज्ञाता सत्येव कारणम् । अत एव मतोपविभागस्याने-कपदानां सड्केतीप्रह्मामये न बोधः । सा शक्तियंस्य शब्दस्यापबहिरोत्तरं यमथे बोधयति तस्मिन्नथे तस्य वाब्दस्येति स छब्दततदर्थनाचकः । तदेवाह इह्हेति निर्दिष्टपड्कघा ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

प्र० ५—ठ्याख्यायातां 'सड्केतीतरचतुर्भेदो जात्यादिजोभितरेक-वा' इति ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

उ० ५--सड्केतीविषयोभूतोदर्यः कतिविध इति विमागं दशंयति-'सकेतित-इचतंमेद:' इति । सकेतप्रह्मविरयोद्योदशिचतुर्विधो मर्यादि जात्यादिरिति । जातिगुण-क्रियासंज्ञारूपेणैत्यर्थः । अत्रेदं विचार्यंते । किं व्यक्तो शक्तिरिति जातो ? ननु प्रवृत्तिनिवृत्तिमोग्यमत्यर्थंक्रियाकारितया व्यक्तावेव शक्तिरिति । गामानयेत्यादि-प्रयोगकरेवाननादिदशंनात् । जातेस्त्वानयननासम्भवाद् अप्रयोजकत्वाच्च गोपदस्य साक्षादिविशिष्टगोग्यक्तावेव शक्तिरिति केचिद्र्रन्ति । परमेवमुख्यमाने गोग्यक्तेरनातवाद् प्रतिव्यक्ति शक्तिकल्पनेन शक्त्यानन्त्यप्रसङ्गः । एकस्मिन् गकि गोत्वज्ञाने जाते कालान्तरेडन्योगोदशंनेन गोरूपार्थस्योपस्पत्तेः सत्वात् साध्या-

Kavyaprakasha-Rahasya

Kavyaprakasha-Rahasya

Kavyaprakasha-Rahasya

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

करणा: | शक्रमस्फोटतार्यं शाब्दस्वरूपं वक्त्रात यर्हच्छाया डित्याद्यर्थोपपदविरुदेव्हर कलप्यत इति सोऽपि संज्ञारूपो यर्हच्छातमक इति । अत्र प्रमाणमाह—‘गौ: घुमलश्रलो डित्य’ इत्यादौ चतुष्टयो शब्दानां प्रवृत्तित्तिर’ति महासाध्यकार: इति । शाब्दानामर्थे या प्रवृत्ति: सेत्थं प्रकारचतुष्टयवती । तत्रैव सति परमाण्वादीनां जातिरेव स्वार्थे न तु गुणत्वव्यपदेश: । जातिबन्धा एवैते । वैशेषिकमतानुसारेण तु तत् गुणवत्वव्यपदेश: । जात्यादिरिति पक्षविषयं व्याख्यायेदानीं जातिरेव देहांत पक्षं निरूपयति । ननु पटादिनिष्ठानां शुक्लादिगुणानां गुडतण्डुलादिनिष्ठानां पाकार्द्धक्रियाणां भेदस्य प्रत्यक्षत: सिद्घो नानार्थं स्यादिरिति चेत् । वस्तुतस्तेषामेकरूपत्वमेव । यथा एकस्येव मुखस्य खड्गेन ताडितादि- विभिन्ना, मुकुरे स्वच्छा, तैले मलिना प्रतीति:, न तु तत् मुखानां वस्तुतो भेद: । एवं हि तद्रातशोक्ल्यं चाकचक्यादिविशिष्टं दुर्ग्रहमं स्वच्छे घृण्णगतं मलिनमिति भेदेऽपि अभिन्नार्थप्रत्ययोपाधि: । गुडलादिना तत्सामान्ये नाम जाती: । तत्रैव लाघवात्संकेतोड्योफर्तव्य: । क्रियायामपि गुडतण्डुलसूपपाकादीनां वस्तुतो भेदेऽपि येन पाकत्वादिमेद: प्रतीयते तदपि जातिरेवान्तभूतम् । संज्ञाशब्द- स्थले बाक्तरुणवृद्धशकोदोरितानां डित्यादिशब्दानां भेद: शाब्दरणमवयव- जयापचयसदृशावात् व्यक्तिभेद एव वा, एवं सत्र्यपि येन डित्यत्वादिमेद- प्रतीति:, तदपि सामान्यमेवैति जातिरेव प्रवृत्तिनिमित्तमस्याहुः । नैयायिक- दयस्तु—न व्यक्तिमात्रे शक्त:, नापि जातिमात्रे, आद्ये आननस्यादृश्यमिचाराच्च, अन्ये व्यक्तिप्रतीतिसमयेऽप्यप्रसङ्गात् । तस्माज्जातिविशिष्टचस्तावचेव शक्त: । ततश्च शक्त्यावच्छेदकं गोत्वादिकं जातिरिति नानस्यति । तदाहिनि व्यक्ती नाम नैयाजातेश्वानयनादिसम्भवाज्जातिविशिष्टव्यक्तिवेच शक्तिरिति । बौद्धास्तु—( सोगता: ) ‘यत्सत्तत्क्षणिकं यथा जलधर: सन्ततेऽपि भावो अमो तस्मात्ते क्षणिका:’ इति सिद्दान्तरीत्या भावमात्रस्य क्षणिकत्वाज्जातिव्यत्स्थे- रुपि तथात्वान्निरस्यभावाद् आनल्याच्च जातो व्यक्तो वा सड्केतस्य वक्तु- महावयतया तद्भेदभावे तदनुक्तदायामतद्रव्यावृत्तो लाघवात्सङ्केत इति वदन्ति । तत्र किमयुक्तं किं युक्तमित्यादिरसनिरूपणहलपप्रकृतानुयोगमादच न. प्रदर्श्यते ।

Kavyaprakasha-Rahasya

नतु डित्यमानयेत्युक्ते सङ्केतसम्बन्धेन डित्यपदवाच्यमानयेति बोधदर्शनात् तत्र डित्यपदसङ्ख्य प्रकृतिभूतत्वात् तस्य जातित्वमावेन कथम् जातावन्तर्भाव: इत्यशङ्केराह-प्रतिक्षणं भिद्यमानेषु डित्याद्यर्थेषु वेति । वस्तुतस्तु यत्र साक्षादजाते: प्रकारत्वमावस्तत्न परस्परया जाति: प्रकारत्वं स्वोक्रियते, यथा दण्डोत्यादौ प्रकारिभूतस्य दण्डस्य जातित्वमावेन महाभाष्योक्तरीत्या जातिगुणक्रियासञ्ज्ञारुपचतुविधशाब्दे एकार्थमवस्यावश्यं वाचकगतया गुणै: क्रियाभि: संज्ञाभि: वा सर्वथाडनत्नमावासम्भवात्। डण् डे प्रकारोभूतस्य दण्डत्वस्य जातित्वसादाय परम्परया दण्डिडित्यादस्यापि जातिवाचकरुत्वान्तर्भावो भवति तथैवान्रापि 'डित्य'-पदस्य जातित्वमावेवपि डित्यपदे प्रकारिभूतस्य डित्यपदार्थस्य जातित्वेन परम्परया डित्यपदार्थस्य जातिवाचकरुत्वान्तर्भावो भवितव्येनेति न दोष: ।

Kavyaprakasha-Rahasya

प्र० ६--सोपपत्तिकं व्याख्याततामियं करिका-मुख्यार्थबाधे तद्योगे रूढितोडथ प्रयोजनात् । अन्योऽर्थो लक्ष्यते यत्सै लक्षणाडरापता क्रिया ॥

Kavyaprakasha-Rahasya

उ० ६--मुख्यार्थबाधे इति । मुख्यमिव मुख्य: शाब्दित्स्वाच्चत् । प्राप्तमिकप्रतीतिविषयो वाच्यार्थ इत्यर्थ: । तस्य बाधे:शून्येन सह योगे सम्बन्धे, रूढित: प्रयोजनादन्योऽर्थो लक्ष्यते स लक्ष्यते सा लक्षणा नाम । 'अध्य'शाब्दस्यार्थ: अध्यवा वेति । 'लक्ष्यते—यत्सा' इत्यनेन 'यया वृत्त्या लक्ष्यते सा' इति बोधयम् । इति कारिकाया अन्वय: । अथ विशेषप्रदर्शनम् । मुख्यार्थबाधे इति । अत्र मुख्ययोऽर्थो न व्युत्पत्तिलभ्य: । गौशब्देन 'गच्छतीति गो:' इति व्युत्पत्या गमनक्रियाकारकत्वरुपार्थे प्रतीते: गौव्यतिरेकसिद्धये लक्षणाडश्रयणीयां स्यात् । लोके तु व्युत्पत्तिलभ्योऽर्थो न प्रतियते । अपि तु गौशब्दश्रवणप्रत्यक्षव्यवहितोत्तरकालं गौरुपार्थस्य बोधो भवति इति तत् गौशब्दस्य वाचकत्वमेव । तस्य बाधे वाच्यार्थस्य बाधे सतीति याबत् ।

Kavyaprakasha-Rahasya

तद्योगे । तेन मुख्यार्थेन योगे सम्बन्धे सति । सर्वथाडसम्बद्धार्थप्रतीतो तत्न शब्दे उपस्नितिशाब्दबोधानुकूलव्यापारद्वयकल्पनेन गौरवं स्यात् । सम्बन्धे च सति तज्ज्ञानाघीनलक्ष्यार्थस्योपस्नितो तत्न शब्दबोधानुकूलव्यापारमात्रपरिग्रहेनो-तज्ज्ञानाधीनलक्ष्यार्थस्योपस्थितो

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

पदविपर्यनुकूललवयापा रकलनारहिल्यप्रयुक्तं लाघवम् । तत्र लक्षणायां कैश्चिदन्वयानुपपत्तिस्तात्पर्यानुपपत्तिश्च कारणमित्युच्यते । तत्र । तात्पर्यानुपपत्त्यैव कार्येनिवर्हणं उमयत्र कारणद्वयकल्पने गौरवात् । तथाहि—‘काकेम्यो दधि रक्ष्यताम्’ इत्यादौ तावत् ‘यष्ट्या: प्रवेश्य’ इत्यत्रापि तात्पर्यानुपपत्तिरस्त्येव । न हि यष्ट्या: वह्नि: सृष्ट्या: वह्नि: सृष्ट्या: प्रवेशविश्लेष्त्तु यष्ट्या: प्रवेशयेतित प्रयोग: क्रियते । आवृत्तदेशावच्छिन्नसंयोग: प्रवेशपदार्थ: स च यष्टिधारिणामिव यष्टीनामप्यस्तीति तात्पर्यानुपपत्तिरस्त्येव तस्या एवोपादानलक्षणाभीजता । रूढित: इति—‘कर्मणि कुशल’ इत्यादौ कुशप्राहिलूपमुख्यार्थंप्रह्ममन्तरैव समुदायशक्त्या विवेचकत्वादिरूपोद्यं: प्रतोयते । ‘राजपुरुष’ इत्यादिवद्यवयवशक्तिप्रहोतारमेव समुदायशक्तिप्रहो मत्वाति तथापि न तत्रैवावयवार्थोडत्र समुदायार्थंवघटक: रथान्तरादिपदेभु रथत्रयादिजन्यतत्सापदार्थोपस्थितिपूर्वंक एवं समुदायशक्त्या सामविसेषरूपोद्यो बोध्यते । परन्तु न तत्र रथादीनां समुदायार्थैव कश्चित् सम्बन्ध: । यत्र तु कुशप्राहिलूपार्थेन सावधानस्वादिसम्बन्धो विवेचकत्वादिरूपोद्य: रूढित: । पूर्वत्र तु न रूढिरेवाति भेद: । ‘कर्मणि कुशल’ इत्यादौ कुशालादिलक्षणया प्रतोत: । यत्र च ‘निरूढा लक्षणा: काव्यश्रुतिसामध्यादिमिचानवत्’ इत्युक्तदिशा प्राधान्वतो लक्ष्यार्थंसम्ब बोध: । यत् तु ‘कलिङ्ग: साहसिक:’ इत्यत्र ‘जनपदशब्दात्क्षत्रियादल् इति सूत्रे जनपदक्षत्रियवाचकयोरित्युक्त्या कलिङ्गादिशब्दानां देशो देशावासिनि च वाचकस्यैव स्वीकारात् । अनादितास्पर्यवतो निरूढा लक्षणा । तदुदाहरणं ‘कर्मणि कुशल’ इति । ततश्र तत्र मुख्यार्थप्रतीतिदश्वाहितत्वान्निरूढिस्वम् तेन च सम्बन्धाल्लक्षणया तद्वेदेशवासिनि लक्षणेऽयुक्तम् ।

अथ प्रयोजनात्—अथवा ‘गद्यांयां घोष:' इत्यत्र तु प्रवाहे बोधाधारत्वमनुपपन्नम् । प्रवाहस्य तदरे सामीप्यादिसम्बन्ध: । श्रोत्पावनत्वादितिशयप्रतौति: प्रयोजनमितोयं प्रयोजनवती लक्षणा । स च व्यापारो यद्यपि अर्थनिष्ठस्तथापि स शब्दे आरोप्यते इति साक्षरोपिता क्रियेस्याहु: ।

प्र० ७—द्याख्यान्तान्तनिर्मास्तित्यै: कारिका मन्थकृदुक्तकसरण्या चाक्षेपसमाधानपूर्वकं यत्र तयोराविष्कता प्रतौयेत ।

द्वितीयोल्लास:

( १ ) स्वसिद्धये पराक्षेप: परार्थं स्वसमर्पणम् । उपादानं लक्षणं चेत्युक्ता शुद्धैव सा द्विषा ॥ ( २ ) सारोपादन्या तु यत्रोकौ विषयी विषयस्थथा । विषय्यनत: कृतेडन्यस्मिन् सा स्यात्साध्यावसानिका ॥ ( ३ ) भेदाभेदै च सादृश्यादात्मन्यन्वयांतरतस्तथा । गौणो मुख्यदौ च विषयौ लक्षणा तेन पड्विधा ॥ उ० ७—यदा प्रयोजनवत्या लक्षणाया: प्रवाहहरुडपार्थैन तौर्विषयकोपस्थित- पतिनं भवति तदा कथम् गडद्रुपदनिश्चछलक्षणाज्ञानाधीनतैरविषयकोपस्थयतिरिति चेदत्र ब्रूम:। 'शब्दी काक्ष्षा शब्दनेनैव प्रपूपंते' इति सिदान्तात् शब्दं विनाड्यं- बोधनासम्मवात् गडडाशब्दे उपस्थापकता आरोप्येत इति। सादृश्य लक्षणा द्विविधा। यत्र श्क्यार्थस्यान्वयासिद्धये परार्थास्वोपस्थापतं सा उपादानलक्षणा। यत्र परार्थान्वयबोधार्थस्य त्याग: सा लक्षणलक्षणा चेति। 'कुन्ता: प्रविशान्ति' इत्यादौ (आवृतदेवादिच्छन्नत्संयोगानुकुलो वदापार: प्रवेशपदार्थ: ) प्रवेश: कुन्त- द्वारिपुरुषाणामिव कुन्तानामप्यस्ति। न खलु कुन्तधारिपुरुषा: कुन्तान् वहि: संस्थाप्य प्रविशान्ति कुन्तानुपादाय कुन्तधारिपुरुषा लक्षणयस्ते इत्येषोपादान- लक्षणा। अत्र हि नैयायिका:—अअरणादिपदानामारुण्ये शक्त: आरुप्यविशिष्टे चेत्, शक्तिन्वमेश्वरेच्छा सा वानुमेया। घटपदोच्चारणेन घटरूपार्थस्योपस्थि्तया 'घटहरपार्थे ईश्वरेच्छा' कल्पयितुं शक्या। आरुप्यविशिष्टे तु 'गुणगुणिनो: समवाय:' इति ससवायसम्बन्धज्ञानाधीनोपस्थि्तिमविषयत्वेनैवति 'अन्यलस्यो हि शब्दार्थ:' इत्युक्त्या तत्र लक्षणैव शक्तिरिति वदन्ति। तथैव जातिशक्तिवादिनो मीमांसका- गोत्रे शक्तिं: गोत्रप्रविभाग्यकरी 'विरोधां नाभिद्या मक्लेश्रेणकारकत्विकोशणे' इत्युक्त्या शक्तेवंक्कुमशक्यत्वेन जातिव्यक्तयो: समवायसम्बन्धस्य कल्पसत्पाच्छकय- सम्वन्धरुपा लक्षणेत्याहु:। परन्तु लक्षणाया: कारणत्वं प्रयोजनत्वं ईश्वरे- च्छाया अनादितात्पयरुपरुहेर्या अमावेन तत्र लक्षणाया अनवसराव। व्यकते: प्रतीतिस्तु व्याक्तिर्विना जातेर्मुपपन्नत्वेन 'येन बिना यदनुपपन्नं तत्सेन तद्रूप्यते' इति आक्षेपादेव तदेवानुमानम्। व्याव्येन गोत्रवेन व्यपकत्व गोत्रवि- शिष्टस्य व्यकतेरनुमानम्। 'कुन्ता: प्रविशन्ति'इत्यादौ कुन्ता: कुन्तधारिपुरुष-

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

व्याख्या न मवतीति नानुमानावसरः। अनुत्पन्नस्याशयाक्षेपे दृष्टान्तादर्शोयति । क्रियतामित्यत्रैति । आध्यातार्थः कर्म कुगाश्रयः कृति;, यस्याश्रय साक्ष्यतवेन कतुंराक्षेपः। कुत्रवितत्रू कृतेः सविषयत्वेन कर्मण आक्षेप एवं 'प्रविश् विण्डीमि' त्यादावपि क्षेयम् । यत्तु 'पोनो देवदत्तो दिवा न भुङ्क्ते' इत्यादौ दिनाश्रोजनरूपमुख्यकृत्यर्थमादाय लक्ष्यं रक्षितुमोजं प्रयोत इत्येषोपादानलक्षणेत्याहुः। तन्न । तयाविधाश्रयप्रकर्षस्थले पदाभावाल्लक्षणाया वक्तुमशक्यतया दृष्टार्था रक्ष्येते श्रुतिस्थलेपद्वा पिस्यैष कार्येर्निर्वाहि लक्षणाया व्यर्थत्वात्। 'गड्नाया घोषः' इत्यादौ तोरसद् घोषाधारत्वसिद्धये शाब्दार्थस्य प्रवाहस्य सर्वथा त्याग इत्येष लक्षणलक्षण ! एतत् चोपलक्षणहेतुत्वाद् लक्षणलक्षणेत्युच्यते। तदुक्तं सारहयदपण्णे---'उसक्षणहेतुंरादेर्लक्षणलक्षणे'ति। उपलक्षणार्थं च---अविच्छिन्नानं सन्ध्याद्यवर्तकम्। तदुक्तं काव्यप्रमू---'कावस्तो देवदत्तस्य गृहः' इति। तत्र तदानीं दृष्टसद् काकपयेदानो दिशो नास्त्वेऽपि देवदत्तस्य गृहस्यैतर गृहादपेक्षया व्यवस्थित;, एवं 'गड्नायां घोषः' इत्यत्र गड्नाशब्देन तोरसद् गड्नातीरस्यैव प्रतीतिः, यत्रास्ति दिनो रात्रौ व्यावृत्तिरिति लक्षणलक्षणेति। अन्रोदाहरवक्ष्येपी गुढेऽर्थे लक्षणा। तदुक्तं---'भेदा|विमो चेद्' इति। साहयदसम्बन्धलक्षणं गोणो तदितरस्मादेव गुढेऽर्थः। 'गड्नायां घोषः' इत्यत्र प्रवाहत्तीरयोः परस्परगुणाततयर्मकारकत्वेऽपि ताटस्थ्यम् बोधस्य नास्तीति शाब्दयसाक्षच्छेदकप्रकारकतत्क्ष्यचोधकः प्रवाहत्वेन तोरसद् बोधः, न तु प्रवाहत्वेन प्रवाहस्थ तोरसत्वेति। ननु तोरे प्रवाहह्र्व बाधितत्वाति कथम् प्रवाहस्य बाधिततत्वेऽपि स्वप्रकारकतरोन विशेष्यत्वेन सम्बन्धेन तोरे प्रवाहस्थ बाधितत्वाति कथम् प्रवाहस्य बाधिततत्वेऽपि स्वप्रकारकतरोन विशेष्यत्वेन सम्बन्धेन तोरे प्रवाहस्थ बाधितत्वाति कथम् प्रवाहस्य बाधिततत्वेऽपि स्वप्रकारकतरोन विशेष्यत्वेन सम्बन्धेन बावामावात्। तोरद्वयं गड्नातीरवद्। प्रतीपदर्शने तद्वचनं प्रवाहत्वेन तोरसथ्यापस्थिता शौक्यपावनत्वादेल्लमः। गड्नातटे घोषः---दयवदुच्चावचांरपदेऽप्यैयेव तोरादेशपरस्थितिरिति प्रयोजनस्य शौक्यपावनत्वादेर्लमः। गड्नातटे घोषः---दयवदुच्चावचांरपदेऽप्यैयेव तोरादेशलक्षणाया भेदः। एवं शुद्धालक्षणायां भेददयमुक्त्वा गोणीलक्षणाभेदानाह--सारोपाद्येति । यत्रारोपविषयतावच्छेदकप्रकारिका आरोप्यमाणतावच्छेदकप्रकारिकां च भेदेनोपस्थितिस्तत्र सारोपा लक्षणा। आरोप्यमाणेतारोपविषये विगीर्णों सति साध्यवसन्ना लक्षणा। 'घोषस्तीरक्' इति सारोपाया उदाहरणम्। अत्नोच्यते। गोवाहीक

काव्यप्रकाशरहस्य

एतद्य्न गोत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदामाववान् वाह्हीक इति बोधः, वाह्हीक-एवावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदामाववान् वाह्हीक इति बोधो वा। माचेडसम्भवः, माह्हीके गोत्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदस्यैव सद्वात्। अस्त्ये घटो घट इत्यवद-भेदान्वयानुपपत्तिः। प्रकृतावच्छेदकविशोष्यतावच्छेदकभेद एवभेदान्वस् तियमान् केचित् लक्षणाया जायते। अन्यादयो गुणा लक्षणाश्रया: प्रतिप्रियन्ते ? गोगता वाह्हीकगता वा। गोगताश्रेतं सर्वथा बाधः: गोगतगुणस्यान्यत्राविध्यमान-त्वाद्। वाह्हीकगताश्रितं सामान्याधकरणयं न सङ्च्चेत शक्येन साकं सम्बन्धा-मादध्र नहि गुणाश्रितनस्त्वं वाह्हीकस्यास्ति तयोगुणगुणितोः सम्बन्धायसम्बन्धस्य नियतत्वात्। यदि च गोगतजाडच्यवृत्या जाडच्यस्यवद्जाडच्यपर्यन्तं लक्षणाड्क्रि-यते तदापि सङ्वातोयगुणाश्रयत्वेन वाह्हीकार्थ एव लक्ष्यते इत्येव सङुः। तथा च गोगतजाडच्यवृत्या डच्यवद्वाद्हीकगतजाडच्यवती लक्षणा। ततश्च तयोरभेदान्वये स्वप्रकारकाद्यपविषेयत्ववसम्बन्धेन गोत्वावच्छिन्नो वाह्हीक-इति बोधः। जाडच्याद्यादिप्रतीतिश्र लक्षणाया: प्रयोजनम्। उत्तद्य भट्टटे-व्वात्तिके—‘मानान्तरविरोधे तु मुख्यार्थस्य परिग्रहे। असिद्धेयाविना सूतप्रतोतित-लक्षणेत्यच्यते। लक्षणमणगुणैर्योगाद् वरोेरिष्ठा तु गोणता'। ‘गङ्गायां घोषः-इत्यादौ मुख्यार्थदय प्रवाहस्य स्वीकारे प्रवाहे घोषाधारतया सम्बवात् प्रत्यक्ष-दिग्रमाणान्तरेण विरोधे सति अमिधेयेन प्रवाहरूपार्थनावसूतं सम्बद्धं यत्, तत्रादि तत्प्रतीतकरणीभूतो व्यापारो लक्षणेत्यच्यते। गोर्वाह्हीक इत्यन्न लक्ष्य-मणस्य वाह्हीकस्य गुणजाडच्यादिमत्यादिमयोगाच्छक्यसम्बन्धाद् वृत्तेगोणता इष्टा, गौणी लक्षणा भवतीर्थः। अविनाभावश्चात्र सम्बन्धमात्रं न तु व्याप्तिः। तथा सति मड्खा: क्रोशान्तरीयादो। मड्खस्यपुत्राणां मड्खेन साकं व्या्प्यव्ययापक-भावस्यासत्त्वात् लक्षणा न स्व्यात्। तत्र क्रोशान्तर्यक्रियायाश्चेतनकतृकत्वेन क्रोशानकाले मड्खस्थपुरुषाणां मड्खेन साकं व्याप्तव्ययापकभावोऽस्त्येवेति चेद्, अनुमानेनैव प्रतीतिसिद्धो लक्षणाया व्यर्थत्वं स्व्यात्। 'आयुक्तंतमम्' इत्यन्न आयुशकाघरणं घृतामति कार्यंकरणसम्बन्धसद्भावेन तुध्दा लक्षणा। चतुष्पूक्तोदाहरऐषु रुढ्यमावात् प्रयोजनमाह अत्रैति। गोर्वाह्हीक इति वारोप्यमाणारोपविषय-योरुपादानात् सारोपास्पले तादृप्यप्रतीतिः प्रयोजनम्। गोरस्यमित्यारोप्यमाण--नारोपविषये निगोर्णस्वरूपे साध्यवसानोदाहरणे अभेदप्रतीतिश्र प्रयोजनम्॥

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

अत्रमायुधं तन्मितयत्नोपपादान तु सारोपदाहरणे दूष्यदपेक्षया वं पृथग्प्रेक्ष्य प्रतोति: । आयुरेवद्यिति साध्यवसानोदाहरण नियमानुगुर्जनकत्वप्रतोति: प्रयोजजनम् । समन्वयान्तरे शुद्धा लक्षणेत्युत्ते तत्र समन्वान्तराण्याह—कावितादृश्यादुपचार इत्यादि: । तथा च उपादानलक्षणा, लक्षणलक्षणा, सारोपा, साध्यवसाना, शुद्धा, गौणीत्युक्तभेदेन षड्विधा लक्षणा । इति ।

प्र० ८—‘गौरतुरङ्गोऽस्य:’ इत्यादिकं जातिशङ्कावादिनो मोमांसका उपादानलक्षणामुदाहरन्ति । काव्यप्रकाशे तन्निरासः कृतः । तथा च ‘पीनो देवदत्तो दिवा न भुङ्क्ते’ इत्यत्रापि तैःपादानलक्षणैव स्तोकृता । तदेतदुभयं प्रकाशकारोत्तरार्द्धया सोपपत्तिकं निरकरणोयम् ।

उ० ८—मण्डनभाषा: ‘गोरनुबन्धोऽस्य:’ इत्यादिकमुपादानलक्षणाया उदाहरणमाहू: । अनुवन्ध: आलम्बन: हेतुद्रव्यं इत्यर्थ: । ‘गोरनुबन्धोऽस्य मोक्षोऽस्ति’ इत्यादिश्रुतिविदं वचनम् । मोक्षां सकारान् मते जाते शक्त: । गौरनुबन्ध इत्यत्र गोत्वविशिष्टानुवन्धनक्रियया यम् उपपाद्यति जाते-रत्नबन्धप्रानहंवात् शास्त्रेग्र ‘विशेषो नामिधेया स्याच्छेद्‌यो लक्षणाक्तिविशेषणे’ इति वदति । तदेतदपशम् । लक्षणाकारणस्य रूढे: प्रयोजनस्यात्राभावात् । न ह्यत्र प्रयोजनं किञ्चिदस्ति । रूढिरा का चित् । येन लक्षणाया अग्रसर: । न तर्हि सवनमते ऽपि उपक्ते: प्रतोति: कथमिति चेदाक्षो गादेवेति वदाम: । न तु लक्षणा । व्यक्‍ति विना जाते रनुपपन्नत्वादित्यविनाभावेन व्यक्तिरेव लक्षणम् । यथा च व्यक्तेरो-त्वातिशयेन प्रतोतिस्तुदाहरणेन स्कुटोकरोति । यथा ‘क्रियारूपम्’ इत्यनेन कर्ता ( कृति: साक्ष्या गुणत्वादित्यनुपानेन कतुंलाम: ), कुर्वन्नित्यन्न कर्तृ ( कृति: सर्विषया कृतित्वादित्यनुमानेन कमंलाम: ) अथवा तत्राद्रव्यत्वेन कमंलाम:, द्वितीये ऽत्रु: लक्षणाराभिधानात् कतृंकमंगोरेवाक्षे पादप्रतीतिरिति । उत्तरोर्या सुरोमंते ऽर्थाक्षे पे हृशान्तमुचवा । मड्ढमते शब्दाक्षे पे हृशान्तमाह—‘प्रविश्’ इत्यत्र ‘पिण्डोऽमू’ इत्यत्र ‘मक्षय’ इति क्रियापदम् यथाडSक्षिप्यते तथैव जात्या व्यक्तिराक्षिष्यते इति ।

Kavyaprakasha-Rahasya

अपरेऽपि 'पोनो देवदत्तो दिवा न मुच्यते' इत्यादौ रात्रिभोजनं लक्ष्यते भोजनमात्रस्य मानाधिकारणपोनस्वयुक्तोत्कर्षस्य प्रत्योतेः प्रयोजनस्य सर्वत्र, तत्र 'दिवाभोजनरूपमुख्यार्थमदायैव लक्ष्यं रात्रिभोजनं प्रत्योतेः' इत्येषोपादानलक्षण-लक्ष्यार्थः। तत्र 'पोनो देवदत्तो दिवा न मुच्यते' इति प्रकारस्यलिङ्दिवाभोजननामावक्तः। पोनत्वं रात्रिभोजनं विनापि उपपद्यतेऽतिर्यक्त्वपर्यायोः रात्रिभोजनप्रतीतेः। तथा चात्र पदावाललक्षणाया वक्तुमशक्यतया हेत्वर्थपतयेव श्रुतस्यलेपि अर्थाप-पर्यैवकार्यनिर्वाहे लक्षणाया व्यर्थत्वात्। यत्रानुपपद्यमानः शब्दः शब्दान्तर-कलप्यतिसाश्रुतार्थंपत्ति:। यथा 'द्वारम्'इति शब्दे: 'विर्गेइह' इति काशिकादमुना च दृष्टः श्रुतो वाड्योनुपपन्नोऽर्थोऽन्तरं कलप्यतिसाश्रुतार्थंपत्तिरिति, स्थलेदत्र मतभेदेनोभयमापि सम्भवति।

Kavyaprakasha-Rahasya

प्र० ९—'अन्वयोलक्‍ष्यस्य लक्षणस्य च न भेदरूपं ताटस्थ्यम्‌। तट-दीयां गङ्‌गादिशब्दैः प्रतिपादने तत्वप्रतिपत्तौ हि प्रतिपिपादयिषित--प्रयोजनसम्प्रत्‍ययः। गङ्‌गासम्बन्धधर्मात्रप्रतीतौ तु 'गङ्‌गातटे घोष' इति मुख्यशब्दाभिधानाल्लक्षणाया: का भेदः? इत्योयपौंडित्‍यो: प्रकाश-मन्थाश्रयं विशदीहृवता भवता समीचीनतया व्याख्येया।

Kavyaprakasha-Rahasya

उ० ९—'गङ्‌गायां घोष' इत्यत्र तटतस्य घोषाधिकारगर्भसिद्धये गङ्‌गाशब्दः स्वार्थं प्रवाहहूपं सर्वथाऽऽदपयतोति सैषा लक्षणितलक्षणा। तन्मूलकृत् श्लेषप्रतीति-स्वार्थातिशयप्रतीतिः प्रयोजनम्‌। इत्यमुख्यरूपा उपादानलक्षणा लक्षणलक्षणा-चेतिनि गुद्दैव। तत्र साहश्यसम्बन्धधर्ममूला लक्षणा गौणी, तदितरस-म्बन्धधर्ममूला शुद्धा। 'गङ्‌गायां घोष' इत्यत्र प्रवाहितोरयोः परस्परख्यावृतत्वमुपकारकवोधविषयता--टस्थ्येनोदासीन्यमिति मुकुलमद्रः। ते तु 'गौरवहीनः' इत्यादिगोष्ठां लक्षणायां वाक्यार्थललक्षणार्थयोः सादृश्याद्यस्यसुरवैचेनाभेदप्रतीतिरस्ति। शुद्धायां तु वाच्यार्थ--लक्ष्यार्थयोर्मेदः प्रतीयते तदेवौदासीन्यापरपर्योयं भेदप्रतीतिरूपं तटस्थ्यं शुद्धाया गौणीतो भेदकम्‌। न तूपचारामिश्रणमिस्यादृशः। तदेव निराकतुंमाहान्धोलेक्ष्यस्य तटस्थ्य लक्षणस्य प्रवाहस्य न परस्परख्यावतंकरूपं तटस्थ्यमिति 'गङ्‌गायां घोष' इत्यत्र प्रवाहत्वेन तीरस्योपस्थितिमवति। न तु प्रवाहत्वेन प्रवाहस्य तीरस्वेन तीरस्योपस्थियति। तथा सति विरकलितयोस्तयोर्मेदारूपं तटस्थ्यं स्मात्‌। अतः शाब्यतावच्छेदकप्रकारकलक्ष्यविदोष्यक एवं बोधो भवति। ननु तीरे प्रवाहस्य

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

बारवितं तत्कथमुच्यते प्रवाहत्वेन तीरस्योपस्थितिरिति केचित् । समवायसम्बन्धेन तोरे प्रवाहस्य वाच्यतत्संवेदपि स्वप्रकाशकारोपविभाव्यत्वसम्बन्धेन तत्स्थितो वाच्यभावात् । तीरादीनां गङ्गादिशब्दैः प्रतिपादने तस्मै प्रवाहत्वेन प्रतिपत्तो श्रोतृपावनत्वादेर् भावः । गङ्गासम्बन्धधनत्वमात्रोत्प्रोत्पत्तिप्रयोजनसमप्रत्ययः । गङ्गातत्प्रतिपादनेऽप्यस्थितप्रयोजनसम्प्रत्ययैव तीरादेरुपस्थितिरिति प्रयोजनस्य श्रोतृपावनत्वादेर् भावः ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

प्र० १०—विशदं व्याख्यायान्तां निम्नोक्तलिखितपङ्क्तयः । 'अत्र हि स्वार्थेसहचारिणो गुणा जाड्यमान्यादयो लक्ष्यमाणा अपि गौशब्दस्य परार्थोभिधाने प्रधक्तिनिमित्तमुपयान्ति इति केचित् । स्वार्थेसहचारिगुणाभेदेन परार्थतया गुणा एव लक्ष्यन्ते न तु परार्थोडमिधीयते इत्यन्ये । साधारणगुणाश्रयत्वेन परार्थ एव लक्ष्यत इत्यपरैः ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

उ० १०—'अत्र'-शब्देन 'गोवाहीक:' इत्यत्रैव वोच्यते । स्वार्थेन्दादि । अत्र मुख्यार्थस्य गौस्वस्य वाच्यतया वाच्यतत्सम्बन्धेन तत्सम्बन्धिरणो गुणा जाड्यमान्यादयो लक्ष्यमाणा गौशब्दस्यविधाने प्रवृत्तिनिमित्तमभिधान्ति । शब्दस्यवच्छेदकर्तवं प्राप्तुमवतोर्यर्थः । ततस्तु जडो वाहीक इति केविदाहुः सदसम्मत् ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

तयापि गौशब्देन तात्वं किञ्चित् । गुणा लक्ष्यन्ते ? गोगतं वाहीकगता वा ? गोगतत्वे हि वाचः प्रसज्यते । न हि गोगता गुणा वाहीके सम्भवन्ति । अथ वाहीकगतास्तत्सामान्याधिकरण्यं न सङ्कुच्यते । नहि गुणाभिन्नत्वं वाहीकस्वास्स्त तयोर्गुणगुजिजोः समवायस्य क्लृप्तत्वात् ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

अथेदं पुनरत्र तथवम् । गौशब्देन सामान्यं लक्ष्यतावच्चेदकं जाड्यमान्यादिकमाश्रित्य साधारणं गोवाहीकोऽप्यगतजाड्यगतजाड्यस्वभावत्स्वेन । गौशब्दस्य गोगतजाड्यगुणस्ववृत्तिजाड्यस्ववृत्ति लक्षणा । तदुक्तमन्यत्र—'अभिधेय-अङ्ग मुख्यार्थस्य गोस्वस्य वाच्यतया वाच्यतत्सम्बन्धेन तत्सम्बन्धिरणो गुणा जाड्यमान्यादयो लक्ष्यमाणा गौशब्दस्यविधाने प्रवृत्तिनिमित्तमभिधान्ति ।

काव्यप्रकाश-रहस्य

पुनरुक्तप्रतिप्रतीतिलक्षणोच्चते । लक्ष्यमाणगुणीयोगाद् वृत्तेरिष्ठं तु गोणता' इति । लक्ष्यमाणा जाड्यमान्चादयो गुणास्तैयोंगे शाक्यसम्बन्धे सति गोणी लक्षणेऽन्त तदर्थं । अत्र चाविनामावः सम्बन्धधर्मान्त्रम् । न तु व्यापारः । 'गड्नायां घोष' इत्यादौ प्रवाहतोऽरयोर्यौसिप्रहेपद् मत्वा: क्रोशान्ती'ल्यादौ तदभावाद् न खलु मत्वर्थान् तद्भपुरविनिर्वाहः । किन्तु तयोरविनाभावे हेताव्ौपपौद् तत्रप्रतीतं तत् लक्षणोपयोगः ।

काव्यप्रकाश-रहस्य

प्र० १९—'तत्र व्यापारो व्यज्ञनात्मक:' इति कारिकांशेन लक्षणा, मूलग्रन्थनोक्तव्यापारं प्रस्तुत्य ग्रन्थकर्ता प्रयुक्तं 'विशेषा: स्युस్తు लक्षण' तत्रादौ ये विशेषा: पावनत्वादयस्ते चाभिधातृस्पयलक्षणाभ्यां व्यापारान्तरेरण गम्या । तच्च व्यज्ञनध्वननद्योतनादिशदवाच्यमवश्यमसेपितव्यम् । इत्येतद् ग्रन्थखलप्रतिपादनं तदुक्त- सरणयैव शङ्कासमाधानपूर्वकं सम्यग्विविच्यताम् ।

काव्यप्रकाश-रहस्य

उ० १९—तत्र लक्षणिके शब्दे प्रयोजनप्रतीतिसमर्थो व्यञ्जनात्मको व्यापारः । ननु लक्षणयैव प्रतीतिमविषयाति किंमते व्यञ्जनं स्वोक्रियते इत्यत आह—यस्य प्रतीतिमिति । यस्य शाब्द्यपावनत्वादि: प्रतीतिमात्रात् जनयितुं लक्षणा स्वो'क्रियते 'गङ्गायां घोष:' इतरेवंरूपो लक्षणाकः प्रयोग: क्रियते तत्र लक्षणिकशब्दकक्रम्ये गङ्गाशब्ददानयव्यतिरेकानुविधायि'वाचिति मावः । शाब्द्य-पावनत्वादिरूपे फले व्यञ्जनादपरां क्रिया व्यापारो नेतव्यं । तथाहि नामिधा-व्यापारो वक्तुं शाक्य:, समयभावात् । समय: सङ्केतः । 'गङ्गायां घोष:' इत्यादौ गङ्गादिगदानां शाब्द्यपावनत्वादि: सङ्केताभावात् सङ्केतितार्थ एवामि-घाया: प्रसरात् । नापि लक्षणव्यापारः । लक्षणाहेतूनां मुख्यभित्यादिना तीरहपोंड्यों गङ्गापदशक्यो नास्ति । न वा तादृशव्यवहारस्तोरमिव पावनत्वादिना तोरस्य सम्प्रत्य-: प्रयोजनान्तरं वा, किञ्च गङ्गाशब्दस्तोरमिव पावनत्वादिकं बोधयितुं नाहं'ति इति न । वाच्यार्थस्य बाधे सति इतवार्थप्रतीतेवक्तुं शाक्येत्वान्न चात्र तथा शब्द: स्वलदू'गति: । स्वाभाविक्ती गतिर्यस्य एबंमूतः । वाच्यग्रह एव नास्तीति तात्पर्यें । किञ्च लक्षणायां क्रथचित् स्वोक्रियमानायामपि तत् रूढिमावाद् प्रयोजनान्तरं वक्तव्यम् । तस्यापि प्रयोजनान्तरमित्थनवस्थास्यात् । 'ननु मास्तु प्रयोजनमात्रे लक्षणा । पावनत्वादिविशिष्टे तारे लक्षणां नोक्तदोष:' । 'न च तत्र प्रयोजन्ं-

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

माय इति वाच्यम् । 'गङ्गायास्तटे घोष:' इत्यतोऽधिकाच्यप्रतीतिरेव प्रयोजनस्वादत आहु—प्रयोजननेति । प्रयोजनविशिष्टे तौरे लक्षणा न सम्मवति, कुत:? इत्याह—ज्ञाप्येति । अयं भाव: । कार्यंकारणयो: पोर्वापर्यस्य व्यवस्थितत्वेन 'नीलो घट' इत्यादौ घटविषयकप्रतीक्षोत्तरं ( ज्ञातो घट इति ) विषये ज्ञातृतोपचिरूपं फल मवतोति माव: । सैव प्रकटतां नाम । घटविषयकज्ञानवानहमित्याकारानुध्यवसायापपर्याया संवित्तिरेव फलमिति मुरारिमिश्रमतानुसार्यन: । एवं च तीरूपस्यरमुतरमाविन्या: शाब्दपापवत्प्रतीतोते: समनकाळिकत्वं न सम्मवतोति न प्रयोजनविशिष्टे लक्षणा वक्तुं शाक्यते, तदाह विशिष्टे लक्षणा नैवमति । तटादौ लक्षणे सति पावनत्वादयो विशेषा: प्रयोयंति तत्प्रतीतिकरणौभूतो व्यापारो व्यञ्जनद्वननद्योतनादिशब्दवाच्य: अवइर्य स्वोकार्य: ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

प्र० १२—व्याख्यातातामियां कारिक— यस्य प्रतीतिमाधातुं लक्षणा समुपास्यते । फलेऽपि शब्दैकगम्येडन व्यञ्जनाऽऽपरा क्रिया ॥

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

उ० १२—व्यञ्जनानरूपणावसरे सा व्यञ्जना द्विधा—शब्दनिष्ठा अर्थनिष्ठा चेति वक्ष्यते । तत्र शब्दनिष्ठा पुनरपि द्विधा—वामिधामूला लक्षणामूला च । तत्र यत्राप्यनिषायाः प्राथम्यादुपजोव्यत्वाच तन्मूला प्रथमं निरूपयितुमुचिता तथापि सुप्रसिद्धवालक्षणाया: प्रकृतत्वाच तन्मूलामेव प्रथमं निरूप्यते 'तत्र व्यञ्जनात्मक:' इति । तत्र लक्षणिकशब्दे व्यापारो व्यञ्जनानुकूल: । लक्षणादिनेैव तत्प्रतीतो कि तयेय्यत आह—यस्य प्रतीतिमिति । अनया कारिकया(र्थं)पत्ति(कृ)रूपप्रमा(ण)ं प्रदर्शितं मर्वाति । अत्र 'लक्षणा' इति पदं लक्षणया लक्षणिकशब्दपरम । यस्य शाब्दपावनत्वादिरुपपफलस्य प्रतीति: अनम्वरूपमाधातु जनयितुं लक्षणा लक्षणिक: शब्द: समुपास्यते वाश्रीयते । सत्र्यपि वाचकशब्दे ( 'गङ्गायां घोष:' इत्यत्र ) तं विहायाद्रियते । शब्ददैकगम्ये ( तस्मिन्नैव फले ( नान्यतस्तत्प्रतीतिरपि तु तस्मादेव शब्दाद् ) अत्र तस्मिन्न् फले ( नान्यतस्तत्प्रतीतिरपि ) तु तस्मादेव शब्दात् ) शाब्दत्वात् ) शाब्दाद् ( तस्मादेव शब्दात् ) शाब्दाद् ( तस्मादेव ) इति माव: । एवं लक्षणके शब्दे प्रयोजनबोधकत्वात् व्यञ्जनाऽमिधो व्यापार:?

Kavyaprakasha-Rahasya

ननु लक्षणयैव प्रयोजनोपस्थितिनिर्वाहंलं व्यक्जनयेल्याह-यस्य प्रतीतिमाधातुमिति । केवलं टटमटं यदि़ि प्रतिपिपादयिषितं तहि, गडुड़ातटे घोष' इत्येव वाच्यम् । अतस्तत्स्य प्रयोजनान्तरं वक्तव्यम् । तत्र सिद्धये एव लक्षणिकशब्दप्रयोगः । सा च प्रयोजननिबद्धा गडुड़शब्दे सत्येय मवति, नान्यथा । अतः गडुड़-निष्ठो व्यक्जतासिद्धो व्यापारः । तत्प्रतीयं स्वीक्रियते । यतस्तस्य व्यक्जनान्तरेऽपि प्रतीतिवंकतु न शक्यमिति ।

Kavyaprakasha-Rahasya

प्र० १३—'हेतौ भावानां लक्षणा' इत्यस्य क आशयः । उ० १३—'गडुड़ायां घोष:' इत्यत्र गडुड़ाशब्दस्य लक्षणिकप्रयोगः शौत्पपावनत्वादिप्रयोजनप्रतिपत्तये कृतः । तत्र व्यक्जनाहते नान्यो व्यापारस्तप्रतीतमावातुं प्रभवति । तथा हि नानिष्या समयामावात् । समयः संकेतः । अभिधा संकेतसहायेनोपगुज्यते । 'गडुड़ायां घोष:' इत्यादौ गडुड़ादिपददानां शौत्पपावनत्वादि संकेता-भावात् संकेतितार्थ एवाभिषीयते: प्रसरात् । नापि लक्षणाध्यापारः । अत उक्तं 'हेतौ भावान्तु लक्षणा' इति । लक्षणया: किं मुख्यार्थबाध-तथाऽङ्गुलिधप्रयोजनास्य-तरच कारणम् । हदेतन्मुख्यार्थबाषचनयम् । न ह्यत्र तेषां सत्ता तदेतोपपादयति फलं नो । न प्रयोजनमेतस्मिन् न च शब्द: स्खलदूर्गति: ' इति । 'गडुड़ायां घोष' इत्यत्र गडुड़ाशब्दस्य प्रवाहो मुख्योड्यः । तद्वाबस्थितोसम्बन्धध्व्रे । तौर्स्य लक्षणयोपस्थ्यान्तं मुख्यशब्देन प्रतिपाद्यितुं शक्यस्य शौत्पपावनत्वादि संकेता-

Kavyaprakasha-Rahasya

भावात् संकेतितार्थ एवाभिषीयते: प्रसरात् । नापि लक्षणाध्यापार: । अत उक्तं 'हेतौ भावान्तु लक्षणा' इति । लक्षणया: किं मुख्यार्थबाध-तथाऽङ्गुलिधप्रयोजनास्य-तरच कारणम् । हदेतन्मुख्यार्थबाषचनयम् । न ह्यत्र तेषां सत्ता तदेतोपपादयति फलं नो । न प्रयोजनमेतस्मिन् न च शब्द: स्खलदूर्गति: ' इति । 'गडुड़ायां घोष' इत्यत्र गडुड़ाशब्दस्य प्रवाहो मुख्योड्यः । तद्वाबस्थितोसम्बन्धध्व्रे । तौर्स्य लक्षणयोपस्थ्यान्तं मुख्यशब्देन प्रतिपाद्यितुं शक्यस्य शौत्पपावनत्वादि संकेता-

Kavyaprakasha-Rahasya

तस्य च प्रयोजनान्तरं च शौत्यादेशततेन समबन्ध: स्यात्, तस्य च प्रयोजनान्तरं च किञ्चिद्धद्वैत्तदा गडुड़ाशब्द: प्रयोजनं लक्ष्येत् । न ह्यत्र तत् मुख्योऽ्य: नापि तत्र बाध: । तत्र घोषाध्यासस्स्य सस्वादि । स च गडुड़ाशब्दोऽस्य तत्स्य पावन-यत्वादिलक्षणोऽव्यघं: समबन्ध: ( योग: फलं नो ) तदते तेषामावात् । नापि प्रयोजनान्तरं येन लक्षणा स्यात् । किञ्च गडुड़ाशब्दो न तटदिव प्रयोजितं प्रति-पादयितुमसमर्थ: । वाच्यार्थस्य वाघे सति इत:रार्थप्रतीतेवैंकतु श्क्यत्वान्न वाच्यार्थस्य वाध: ।

Kavyaprakasha-Rahasya

तथा शब्द: स्खलदूर्गति: । स्खलनित गति:र्यस्य । एवंभूत: वाच्यग्रह एवं नास्तीति ताल्पर्यम् ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

प्र० १४--समुपपाद्यताम् 'एवमप्यनवस्था स्याद् या मूलक्षयकारिणी' इति कारिकांशः। उ० १४—प्रयोजनस्य लक्षणस्येव नाम्तोति 'हेतुमात्राणि लक्षणे'त्यादिना प्रतिपादितम् । किंच लक्षणायां कयचित् स्वोक्तियमानायां तत्र हेतुभावात्प्रयोजनास्तरं वक्तव्यम् । तस्य पृथः प्रयोजनास्तरमिति अन्वयस्य स्यात् । वोजा-डकुरन्यायेन अनवस्था न दोषायेत्याशङ्क्याह--'या मूलक्षयकारिणी वे'ति प्रयोजनपरम्परायां लक्षणस्वीकारे प्रयोजनान्वेषण स्यापर्यवसानेऽनप्रस्तुतस्य पावनत्वादेष्टोरादेर्वा बोधानुदयप्रसङ्गः । 'मूलक्षतिकरेऽच'हुरनवस्वां च दूषणम्' इति बीजाडकुरवदनवस्था न दूषणम्|मध्यपापस्तम् ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

प्र० १५--'प्रयोजनैन सहितं लक्षणीयं न युज्यते' इत्यस्य कोऽर्थः । उ० १५—नतु न केवलं प्रयोजनं लक्ष्यते किन्तु प्रयोजनसहितं तटालद, इत्यतो नोक्तदोषप्रसङ्गः । अत आह--पावनत्वादिगुणमयुक्तमेव तटं लक्ष्यते । 'गङ्गा-यास्तटे घोष:' इत्यतोऽविकसकाऽर्थस्य प्रतिपत्तौ प्रयोजनहित, इति श्रोतृपावनादि-दिविशिष्टे हि लक्ष्ये लक्षणा, तर्हि वयसनमयेति । नतु गङ्गायास्तटे इत्युक्तमेव तटं गङ्गाशब्देन लक्ष्यते तर्हि वयसनया? न चात्र प्रयोजनाभाव इति वाच्यमु-सहितेति । अत्न लक्षणीयं लक्षणाजन्यज्ञानविषयः ( तटम् ), प्रयोजनैन प्रयोजनो-भूतज्ञानविषेषण ( पावनत्वादिमन् ) सहितं न युज्यते इत्यत्र । कुत इत्याह--अयमर्थः कारणकार्ययोः पौर्वापर्य कलृत्तम् । प्रत्यक्षादेर्नीलादिविषयः । तत्कलक््य विषयेऽनातत्पत्ति-विषयविनाशिनाशिस्मृत्युपपत्तेरस्ति वा नीलान्तवयक-ज्ञानवातह्मिति अत्कव्यवसायः । तादृशपावनत्वादिप्रतीतिस्थैरोपमेयत्वाज्ज्ञानस्या-विनीत तयोः सामान्याधीकरण्यं न सम्भवतीति ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

प्र० १६--तथाख्यायातां सूत्रमिदं 'ज्ञानस्य विषयो ध्यान्य फलमन्य-दुराहततम्' इति । उ० १६--अत्र 'हि' शब्द: प्रसिद्धार्थकतया हेत्वर्थकः । 'अन्य' शब्दो ज्ञानादन्य इत्यर्थकः । एवमन्यदिरपि ज्ञानादन्यदित्यर्थकम् । तथा च यथा ज्ञानस्य विषयो ज्ञानादन्यस्थां ज्ञानस्य फलमपि ज्ञानादन्यत् । फलफलिनो-ज्ञानज्ञानातिरिक्तावेव ।

काव्यप्रकाश-रहस्य

समसमयसमुत्पादाससमवात् । तत्र हष्टान्तमाह—प्रत्यक्षादेरिति । अक्षैरिन्द्रियैः प्रति यदुपचयते ज्ञानं तदप्रत्यक्षम् । इन्द्रियार्थजन्यज्ञानमितरस्यः । आदिन्देनानुमानादेग्रंहणम् । अध्यवस्योमांसकमतेनाह—प्रकटतेति । घटज्ञानानन्तरं 'ज्ञातो घटः' इति प्रतीत्यात् तज्ज्ञानेन तस्मिन्न् घटे ज्ञातताडपरामर्शी प्रकटता जायते इति अङ्गीकारेमांसकमतेनाह । एवञ्च 'क्षयेधमः प्रकटतां पूर्वमांसिकः प्रत्यक्षादिज्ञानस्य फलम् इत्युच्यते' इति भावः । तार्किकमतेऽनाह—'सर्व्वित्ति-पर्याया संविदितिर्घटज्ञानोज्जायते इति तार्किकतर्कः । एवञ्च 'ज्ञातृधर्मः संविदिति-जार्ङ्किकैः मुरारिमिथादृशिभिः प्रत्यक्षादिज्ञानस्य फलमित्युच्यते' इति भावः । तथाहि एतयोः ( प्रत्यक्षस्य ) विषयफलयोः प्रत्यक्षान्तर्गतत्वं यथा सुध्यर्तं तथा लक्षणजन्यज्ञानात् तदफलस्य पावनत्वादिज्ञानस्याऽप्रत्यम्वरूपमेविति भावः । यथा कारणतः ज्ञाताद् विषयाो मित्यते तथा कार्यान्चैत् फलमित्यर्थः । अन्यथा तोरस्वपावनस्वज्ञानयोरभेदे जन्यजनकभावानुपपत्तेरिति । एवञ्च लक्षणाजन्यज्ञानविषयत्वेन यत्फलस्य श्रोतृपार्श्वनिवर्त्यलक्षणविषयकं न युक्तिमत्यर्थः ।

काव्यप्रकाश-रहस्य

प्र० १७—अभिधामूलकयोजना ग्रन्थकारोक्तदिशा प्रतिपाद्यताम् । उ० १७—तत्र कारिकाः—'अनेकार्थस्य शब्दस्य वाचकत्वे नियन्निते । सयोगादेः विरोधिता । अर्थः प्रकरणं लिङ्गं शब्दस्यान्यस्य सन्निधिः । सामर्थ्यमौचतो देशः कालो व्यक्तिः स्वरादयः । शब्दार्थस्य च्छेदकर्मेदे विशेषास्मृतिहेतवः' इत्युक्तदिशा ग्रे व्याख्यानाय प्रक्रमते । इत्थं लक्षणामूलं प्रकरञ्ज कत्स्नमुक्त्वाSस्मिधा-मूलमाह—अनेकेति । अनेकेऽर्थाः वाच्यत्वेन यस्यानेकार्थस्य नानार्थ-कस्य शब्दस्य वाचकत्वे नियन्निते एकत्र सीमिते सति अवाच्यार्थः तदामिशया प्रतिपाद्यवितुमशक्यः । तदोक्तं तत्प्रतिपादकैः । या च व्याप्तिः व्याख्यापारः सा अङ्गजन्तं व्यङ्गजनमिश्यर्थः । अर्थः प्रयं भावः । एकस्य वर्ण-समूहात्मन् पदस्याने कानेकत्रैव शक्तिः । शक्यताद्व्याच्छेदकमेवे तद्भेदात् । ततश्च यत्स्मिन्नर्थे तात्पर्यंग्राहकं प्रकरणादिकमवतरति तद्गोचररशक्या तदर्थोपस्थापनम् । अन्यस्याश्र तिरोधानम् । तथा निश्चेतयाऽभिधया बोधयितुमशक्या अर्थस्य बोधने प्रभवन्तो वृत्त्यर्थस्य न नाम ! इयच्चाभिधामूला शब्दो व्यङ्गजनैतद्य्यच्यते इति

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

बोधयम् । न तु श्लेषपदाभिधान एव द्वितीयार्थप्रग्रहः स्वादिति शाब्दानिवारणायोक्तं--ञ्चावकर्तव्ये नियन्निते हेतु । 'न च संयोगादिनामिधानवद्द व्यङजनं निधनियताद्यतामिति वाच्यम् । संययोगादिकर्मतिक्रम्य बोधकर्तवेन तत्सिद्धे । संययोगादीनां ञ्चावकत्वनिमित्तकत्वे मत्वर्थहारसमाप्तिमाह--संयोग' इत्यादिन। सेयोगः प्रसिद्धसम्बन्धः । विप्रयोगो विरागः । साहचर्यं सभूयावस्थानम् । साहस्यं वा । विरोधिता सहानवस्थानम् । अर्थः प्रयोजनम् । प्रकरणं वक्तृश्रोतृबुद्धिस्थता । लिङ्गं संययोगातिरिक्तसम्बन्धेन परपक्षव्यावृत्तो धर्मः मसाधारणो धर्मो वा । व्यक्तिलिङ्गं पुंस्त्वादि । सामर्थ्यकारणता । औचिती योग्यता । देशकालौ तद्विशेषौ । स्वरः उदात्तादिः । एकवेतैः शाब्दवा च्यार्थस्यानवच्छेदे कत मोद--सत्र विशिष्ट इत्थं संदेहे सति विशेषस्मृतिहेतुत्वाद् विशेषस्य विवक्षितत्वे न स्मृतिज्ञान तद्वेतवस्तजनकता मवन्तीहस्मर्थः ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

तत्र संयोजः प्रसिद्धायस्य गुणविशेषलिङ्गः सम्वन्धस्तेनाभिधानियमनं यथा 'सशब्दचक्रो' हरिरित्यन्न राहूदिसंयोगेनानेकार्थस्य हरिरित्यवस्य हरिसम्बन्ध्यञ्चुतेस्मिच्च। नियध्यते । अन्यहेरिपदायं तत्संयोगाभावात् । विप्रयोगस्तावत्तत्सम्बन्धवध्वंसः तेन यथा 'अशब्दचक्रो' हरिरित्युच्यते । सम्बन्धस्तु प्रातियोगिपूर्वकत्वात् । साहचर्यं तेन यथा रामलक्ष्मणाभ्यांविति रामपदस्य लक्ष्मणसाहचर्येण दाशरथी। विरोषः सहानवस्थानं वधव्यतिरिक्तमवश्र यथा रामाजुर्नपतिस्थयोरिति श्रोतृबुद्धिस्थता, तेन यथा 'सर्व जानाति देव' इत्यन्न देवशब्दस्य राजनि । यत्तु 'गुहमदघे' इत्थं वाच्यया तस्पा अपि प्रकृते राजादावित्यर्थः । किंवा सम्बोध्ये राजादावित्यर्थः । लिङ्गं संययोगातिरिक्तसम्बन्धेन परपक्षव्यावृत्तो धर्मः । तेन यथा 'कुपितो मकरध्वजः' इत्यन्न मकरकामःध्वजसमुद्राश्रयां वानुत्तेन सभवायसम्बन्धवती। कोपेन मकरध्वजशब्दस्य कामे, यत्तु लिङ्गं विशिष्टमिति तत्र कोपस्य कामचिन्तत्वभावात् । असाधारणधर्मस्य चिन्तस्वान्त । सशब्दचक्र इत्यन्रातिव्याप्तिप्रसङ्जाच्च शब्दस्यान्यस्य सन्निधिः । नियतार्थकशब्दान्तरसमनन्तरसमनानधिकरण्याद् करणयम् । अतो विशिष्टे इत्यादावप्रसङ्गः । न च सशब्दचक्रो हरिरित्यन्नातिव्याप्तिः । शब्दचक्रशब्दसमनानाधिकरण्याभावात् । यद्वा हरः शाब्दचक्रे सन्ति संयोजोदाहरणे तात्पर्यं तेन यथा 'देवस्य त्रिपुराराते'ऽरित्यन्न त्रिपुरारातिदेवशब्दस्य रामभुलपेक्षपरे, अन्यस्य देवशब्दार्थस्य

काव्यप्रकाश-रहस्य

राझ खपुरातिकषाभातात्। यत् तु देवःशररम्यातथ्यामावाच्छक्तिनिदमनं शाब्माविति तन्न युक्तम्। देवार्तरे देवशब्दस्य शक्तिभेदामावाद् उदाहरणसामक्लस्यार्पात्तः। सामध्यं कारणत्वम्। येन यथा 'मधुरा मत्तः कोकिलः' इति। अत्र मधुरशब्दस्य वसन्ते। अन्यस्य मधुरशब्दार्थस्य कोकिलमादनासामध्यात्। औचिती अहंतया तथा यथा 'पद्य दो हिताहितसुखम्' इति। मनोऽक्लप्तितमनोरथसामर्थ्योचित्येन 'मुख' शब्दस्य साम्ये न तूपायादो; यद्यप्यत्रापि सामध्यं सम्भवत्येव तथापि मधुरेत्यत्र तृतीयेयव तद्बोधकामवेदपि औचितीमात्रज्ञानादेव शक्तिनियमनसङ्कोभणम् इति। देशेन यथा 'मातयन्त परमेश्वरः' इति। अत्रेति राजभावानोःपाद देशात् परमेश्वरपदस्य राजनि। कालेन यथा 'चित्रमानुविमाति' इति। अत्र दिवसया यथा 'मित्रे सातोति' अत्र नयुनःकलिङ्गाद् मित्रदस्य सुहृदि। 'मित्रे मातो' द्यत्र पुंल्लिङ्गतया हि। स्वरसतोदारतादिवेगे बाहुल्येनार्थप्रतीतिनि कुद हृदयते। यथा 'इन्द्रशत्रो वधं हरेत्' इति। अत्र 'इन्द्रशत्रो' इत्यस्यां त्वान्तोदात्तस्वर ऋषी-तत्पुरुषव्यक्तो इन्द्रस्य शातनकर्तुं स्वं लक्ष्यते। पूर्वपदात् त्वान्तोदात्तादबहुल्योह न 'इन्द्रः शातयिता यस्य' इति इन्द्रस्य शातनकर्तुं स्वं लक्ष्यते। काव्ये तु नैवं बाहुल्यम्। काव्येपूर्वादातोदोनां नार्थविशेषणियामकता। अत एवोक्तं--'काव्यमार्गे स्वरो न गण्यते' इति। अत्र स्वरपदेनोदात्तादतस्वारिताल्लयः। नतु काव्येडपि स्वरो विशेषप्रतीतिकुदस्त्येन। यथा 'मधुरामि कोरशतम्' हृयादो काकुस्त्ररादिना विशेषार्थावगतेरिहष्टवात्। अतोडन स्वरशब्देनोदातादेरेक विरक्षितत्व्यात्। यथा अभिशानियामको स्वरः वेद एवानुशासनात् न तु काव्ये। 'स्वरादयः' इत्यादिप्रहणादमिनयादपदेशो गृह्यते। अथ चोक्तान्तभूयात। साक्षादिर्थप्रकारादिप्रदर्शिका हस्तादिक्रिया तथा यथा 'एतर्हमेतो' इति प्राकृतं पद्यम्। अस्य छाया--'एतावन्मात्रैदिवसे:' इति। अत्र विकसतमुकुलतामिनवविशेषस्तनस्य पीतस्मुकुलिताच्यर्धविशेषेडमिधा नियम्यते। एवं द्विशेषपादनय्रेडपि अपदेशोऽस्मिन्निदर्शनः तेन यथा। 'इतः स देश्यः प्राप्तशोनेत एवाहं ति क्षयम्। 'विष्णुकोपि सन्ध्यं स्वयं छेतुमसाम्प्रतं तम्'। अत्रापदेशेनैव शब्दस्यामिन्रा वक्त्र नियन्यते। इह तु संयुगादिनाड्यन्तरामिधायकर्तव्ये निवारितेरडपि यत्र कचिदनेकार्थसाधनदेनार्यान्तरप्रतिपादनम्

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

तत्र नामिध्या:, एकत्रार्थे तस्या: नियतत्वात् । नाॅपि लक्षणा, मुख्यार्थबाधाद्-भावात् । कि तर्हि व्यञ्जनमेव व्यापार: । तस्य च शब्दान्वयवत्यतिरेकास्यं शब्दतस्त्वमिति उपरिष्टात्प्रतिपादितम् । 'मद्वार्तम्' इत्यमिधामूलव्यञ्जनाया उदाहरणम् । अत्र प्रकरणाद् राजरूपायां नियतत्रे द्वितीयगजरूपार्यप्रतीतिरमिधा-मूलव्यञ्जनाया । तथाहि व्यञ्जनाख्यापारयुक्त: शब्दे व्यञ्जक: । मनुशब्दमात्रस्य मूलव्यञ्जनाया । तथुक्तो व्यञ्जनाव्यापारयुक्त: शब्दार्थंयुगलस्य काव्यस्य द्वनित्यत्वमित्यत आह—यद्विति, तथेति । व्यङ्ग्यकत्वे कथम् शब्दार्थयो: सहकारित्व-मित्यर्थ: ।

इति द्वितीयोल्लास: समाप्त: ।

अथ तृतीयोऽध्यास:

प्र० ९—अर्थव्यङ्जकताप्रतिपादनाय काव्यप्रायत्तां निम्नोक्तखितसूत्रवचनम् । वक्तृ-वोध्र्य-काकूनां वाक्यवाच्यान्यसन्निधे: । प्रस्तुतादेशकाकादेवंशिष्यते प्रतिभाजुषाम् । योडर्थस्यार्थोहेतुत्वेनोपारो व्यक्तिरेव सा ॥ इति । उ० ९—पूर्वं शाब्दे निर्ह्रिते उभयो:प्रतीतेन शाब्दव्यङ्जनायां निरूपितायां प्रसड्गेनार्थव्यङ्जनता निरूपणीय । तदेवं दर्शयिष्यते—शाब्दे निर्ह्रितेऽवसरेऽर्थ- निर्ह्रषणास्य । किं तु अर्थे धर्मिणि निर्ह्रप्ते तद्र्मों व्यङ्जन: सुनिह्रपिता भवति । तत्कु नस्तत्मनादेरगाह-व्यङ्जनानानिह्रुपणामति । तदेनां शाब्दामपनिनोद्धुकतं स्मारयति—'अर्थ: प्रोक्त:' इति । अर्थ: वाच्यलक्ष्यव्यङ्गयच: । अर्थस्य सन्निकृष्टतरवेदिप तेषामस्त्यनेन योगस्तया वाचकादय: शब्दा: परामृश्यन्ते । शिष्यावधानाय प्रतिजानीते—'अर्थव्यङ्जकतोंच्यते' इति । नतु सर्वेषामित्यादिना ( सर्वेषां प्रायशोडर्थानां व्यङ्जकतवमपोष्यते' इति कारिकार्थेन यत्पूर्वमुक्तम् । ) पूर्वंसमर्थानां व्यङ्जकता प्रोक्तेतत् । तदन्या कीदृशी सेयाकाड्क्षायामाह—वक्तृबोध- व्येतित । य: परप्रतिपत्तये वाक्यमुच्यआररयति स वक्ता । त च कविसत्निबद्धो नायकादिकश । बोद्धव्य: प्रतिपादनीयो जन: अन्तर्मीविततदर्थैवात् । कायस्य- र्थान्तरमिति काकु: । 'कै शब्बे:' इति घातु: । अथवा कारकजिह्वा । तद्र्यापार- विशेषसम्पाद्यतया्वात् शोकमोदयादिभिघटनेनिकार: । तथा च साकाड्क्षाणां पदाना समूर्हो वाक्यम् । शाब्योऽर्थो वाच्य । अन्यस्य वक्तृबोधव्यामिन्नस्य सन्निधि: । वाक्यवाच्याभ्यां सहितोऽन्यससन्निध: वाक्यवाच्यान्यसन्निधि: । तेनैतरतरद्वन्द्वे एकवद्भावो न भवुसकत्वं न । प्रस्ताव: प्रकरणम् । देवो विजयादि । कालो वसन्तादि: । आदिशब्दग्राह्याद्रवशेषादि: । तेषां वैशिष्यचादैलक्षणयात् । तत्क च वक्त्रादि प्रत्येकं सम्बध्यते । प्रतिभाजुषाम् प्रतिमा वासना । नवनवोन्मेषशालिनो बुद्धि: प्रजा वा । तदतां काव्यवासनापरिपकबुद्धीनाम् । सहृदयानार्मिति यावत् । व्यङ्ग्यार्थेभ्योऽन्यो वाच्यलक्ष्यव्यङ्गयतिरक्तो योऽर्थ: स शब्दरूपप्रस्तुतोऽस्तप्रतीति: तद्व्येतुर्योंऽर्थस्य वाच्यलक्ष्यव्यङ्गयहरुपस्य त्रिविधस्यायंस्य व्यापारो व्यक्तिरेव ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

व्यज्यते न तु येनैति करणमुपसर्या व्यङ्ग्यनैनैति सूत्रार्थः । अत्र वैशिष्ट्यादिति पद्येऽप्यंः सहकारिरूपं हेतुत्वमू । तच्च तद्रूपैव व्यङ्गजनानुद्याद् बोधयम् । एवं वक्त्रादिवैलक्षण्यहेतुका या प्रतिभाश्रालिनामन्व्यार्थवोष्ठद्रेतुध्यापारत्वमस्या स्वरूपमिति बोधयम् ।

वक्ष्यमाणोदाहरणेषु वैशिष्टचादिविषयौदविदग्धचानां दूतीय इति सुचयन्नुक्ति-कृञाह—क्रमेणोदाहरणानीति । वक्तृवैशिष्ट्याद्याचस्य व्यङ्जकत्वमुदाहरति—‘अतिपीनस्तनौ’ इति उदाहरण । अस्य छाया—‘अतिपीनस्तनौ जलकुम्भौ’ गृहोत्वा समागतोडसिम सखि त्वरितम् । श्रमवेदसलिललोचने:श्वासानि:सहा विश्वाम्यामि क्षणम्’ इति । जलाहरणवत्मनि नदोगहने उपनतायकोपमुक्त्या: घमंजलनि:श्वासाधुपमोगचिह्ने नोपभोगं सम्मावयन्ती सखी सम्वोधय कस्याश्रिदुक्तिरियम् । अत्र प्रमाणान्तरेणासतोदेवगते सति व्यङ्ग्यचारणो वदतोति वक्तृवैशिष्ट्याद्वाच्यार्थाटतवाक्यार्थस्य चोयेण कृतं रतं गोपयतीति सामाजिका: प्रतिभाशालिन: प्रति व्यङ्ग्यध्वमिति भाव: । अत्र वक्त्री कामिनी । तस्या दु:शील-स्वरूपवैशिष्ट्यं विजानन्त्ते चौर्यरतगोपनं व्यक्तीभवति । अत्र शब्दपरिवृत्तिसहत्वादर्थस्यैवेयं वृत्ति: ।

बोधग्यवैशिष्ट्याद्याचस्य व्यङ्जकत्वमुदाहरति—‘ओष्णिहस्तं’ इति पद्येन अस्य छाया—‘ओन्निद्रघ’ दोषां यं चिन्ताजलसतवं सनि:श्वसितस्म । मम मनसाभिगन्या: कृते सखि त्वामपि वहह परिभवति ॥’ इति । कृतस्वकामुकस्यमोगां दूतीय प्रष्युपमार्गचिह्न्त्तं स्त्तं सम्मोगं ज्ञातवत्या नारिकाया उक्तिरियम् । अत्र दूतीय बोधग्या । तस्या अन्यदापि दृष्टदुष्टचेष्टाया: वैशिष्ट्ये न तस्या: कामुकोपभोगां व्यज्यते ।

कामुक्रवैशिष्ट्याद्याचस्य व्यङ्जकत्वमुदाहरति—‘तथारुतां०’ इति वेङोसंहार-नाटकस्यपद्येस । तत्र पथमार्किके कुरुतिप्रहायाद्यमेन युधि शिरमुपालभमान्तं भीमं प्रति सहदेवस्य ‘भार्यं, कदाचित् क्षीयते गुरू:’ इत्युपालम्भनिषेधपरवाक्यस्योत्तरे ‘गुरू: किं खेदमपि जानाति’ इत्युपक्रम्य भोमसेनोक्किरियम् । ‘क्षिन्ने’ इत्यस्येयेत्य-मिल्यादि: गुरू: साक्षादनमियोग्रे युधि क्षित: ! इत्यममुता कारणेन क्षिन्ने म्लाने मयि खेदं मात्सयं न मजति मद्यापि एवंविधुरवसायामिप मयवा प्रत्यपकारक्ष-मकाले डपि कुरूषु खेदं मात्सयं न मजतीति सोपहास: काक: प्रकाशते । अत्र ‘नमि’ काक: । तद्वैशिष्ट्यादत ‘मयि न योष्यं मात्स्यं, कुरूषु तु योष्यम्’ इति

ततोयोगोलास:

वृत्तौ योगोलास: ४१ व्यज्यते । ननु पात्रापात्रवैपरीत्येन खेदस्य करणाकरणरूपपक्षैक्यस्य अयुक्ततयाऽप्ययंवसत्नस्य ययंव सानरूपपैसिद्धो व्यज्ज्यचोपस्थापनद्धारा काकुरेव प्रभवतीति काकोरप्यसिद्धघटृदृते तदृदृारोमूतस्यापि व्यज्ज्यचस्यापि तथात्वेन गुणोमूततया गुणोमूतवग्रहृदृचमिदमुदाहरति न तु धननिरित्याशङ्कच निराकरोति—'न च वाच्यसिद्धघटृन्मत्रे' इत्यादिना वृत्तौ । अन तेन प्रकृतकाव्यपि नायकाङ्गप्रतीति-वाच्यसिद्धघटृन्मत्रे' इति । ययंवसानात्, यां काकुं विना वाच्यार्थबोध एव नोपपद्येत तथैवासितस्य गुणोमावात् । यया 'मथनादि कोरयताम्' इत्यन्न सोमसेनादिशब्दशवक्तिर । तदेतदुक्तं वाक्यवैपिश्टचादाचप्रस्य व्यज्ज्यकतचमुदाहरति—'तदिया मह' इति प्रकृतपचेन वाक्यवैपिश्टचादाचप्रस्य व्यज्ज्यकतचमुदाहरति—'तदिया मह' इति । इदानों सैवाहं तो च कपोलौ न सा दृष्टि:' इति । नायिकामुखय 'श्रृङ्गारवदिनो' मन्या प्रियतमां साक्षाद्-वहाय नाधिकाकपोलगतं तत्प्रतिबिम्ब नायिकामुखवलोकनसिवेण सादरं हृष्टवा तत्प्रतिविम्बादगमे ताहशानिरोक्षणनिवृतं नायकं प्रति हृदयविकारेण ज्ञातरहस्यायां नायिकाया उत्किरियम् । तथा न वाक्यमन्येकं पदम् । तेनात्र तदेतदां पदात्मक-वाक्यवैपिश्टचात् 'रसकल् कपोलविमितां परयतस्ते हृदयरवयाहशा', चलितायां तु लस्यामन्या हशीरतयहो प्रच्छलकाकुम् कुर्तं तथे'ति व्यज्यते । वाक्यवैपिश्टचादाचप्रस्य व्यज्ज्यकतचमुदाहरति—'उदूदेशोडयं सरस०' इति पदयम् । अत्र नमदोद्देशाहृपस्य तदृदृशेषणीमूतवातकुजादिलुपसय च वाच्यस्य ययोक्तविशेषणस्य वै शिष्टचाद् 'मुरतार्थं प्रविशे' इति व्यज्यते । अन्यसत्रिविवैपिष्टचादाचप्रस्य व्यज्ज्यकतचमुदाहरति—'पोललद्द अणो०' इति प्राकृतं पदयम् । अस्य छाया—'नुदस्यानांदम्मनाः श्वश्रूर्मा गृहमरे सकले । क्षणमात्रं यद् सन्धयां लदाकि न वा पदाति विराम:' इति । गूढजनमात्रिध्येयो विशिष्टो यदि सन्धयां लदाकि न वा पदाति विराम:' इति । तटस्थयेग सत्रिहितमुपनायकं प्रति सङ्केतकालसूचनाय प्रतिवेशिनों सम्बोधय श्वश्रूपालमम्ममाह । अन्यसत्रिधि: सत्रिहितोडन्र्य: तेनाहं प्रतिवेशिनों प्रति प्रवर्तिते वाक्ये प्रच्छलकपुहरूपपस्य सत्रिधेवैपिश्टचात् सत्रिहितं प्रति सङ्घ्यासङ्केतसमय इति व्यज्यते ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

प्राहरमान्रेण । एवमेकः किमिति तिष्ठसि तत्रैव सज्जय करणीयम्' इति । उपरंति प्रत्युपसृतं प्रसृत्यतां नायिकां प्रति प्रियप्रत्यागमनवां-ही श्रुत्वास्त्यास्तत्सख्या जानांतर-सन्निधानेडभिसरणनिस्वारणेात्किरियम् । अत्र प्रकरणस्य प्रसतावस्यामिसाररसम्बन्ध-स्वरूपवैशिष्टघाटुपपंति प्रत्यभिसतुं न योग्यमिति ब्यज्यते इति । दೇಶवैशिष्टघाद्वाच्यस्य ब्यञ्जकत्वमुदाहृतम्--- 'अह्यत्र कूयः कुसुमावली' इति पद्येन सखीवेश्यारिणा स्वोपनायकेन सहागतां प्रियसखीं दृष्ट्वा' सखीं प्रति नायिकाया उक्तिरियम् । अत्र देशस्यातिविविक्ततादिरूपवैशिष्टघाद् वक्तुंप्रेक्षिष्यचा-दिसहितात्सख्या 'प्रहच्हन्नकामुको युष्माभिः प्रहेयः' इति प्रियसखीं प्रतिद्यज्यते इति । अत्र कुसुमावचयमुद्रितस्यादेशाधिकारणकत्वस्य विधेयत्वेन प्रतीयाद् देशवैलक्षण्यादेव ब्यञ्जकत्वम् । 'उदुदेशडोडयम्' इत्युदाहरणे तु देशस्य विशेषत्वेनाप्राधान्यात्प्रतीय- नोभूतवां-ड्यस्यैव ब्यञ्जकत्वमिति भेदः । कालवैशिष्टघाद्वाच्यस्य ब्यञ्जकत्वमुदाहृतम्--- 'गुरुजनपरवश प्रिय किं मणामि तव मन्मशागिनोऽहकम् । मधु प्रवासि ब्रज स्वयमेव श्रेष्ठोऽसि करणीयम्' इति । अत्र 'अद्य' पदप्रतिपाद्यमधुसमय- वैशिष्टघाद् वक्तुरस्याविशेषसहितोदितादिविदग्धानां यदि दृशसि तदा अहं तावन्न जोवामि, तव तु न जानामि गतिमिति प्रियं प्रत्यनुरक्तया ब्यज्यते इति । मादिग्रहणाच्छे ट्टालीकादेः । अत्र चेष्टा यथा-( चेष्टावैशिष्टघाद्राच्यस्य ब्यञ्ज- कत्वम् ) 'द्वारोपान्तनिरस्तरो' इति पद्यम् । स्वगोचरचेष्टाविशेषेण नायिकाया: स्वविषयकमावमवधारितवतो नायकस्य सख्यायं प्रत्युक्तिरियम् । अत्रोसरमासज्जूादि-चेष्टावैशिष्टघात् प्रच्छन्नकामुकविषय आकूतविशेषो ध्वन्यते । तत्र प्रयमार्जीत स्पष्ट- कमालिङ्गनम् । शिरोऽञ्चुकं पुरत मानोत्कमित्यनेन गूढमानच्छेरिति, अथ किंक्षिते चले लोचने वाचस्तन्न निवारीतं प्रसरणमित्येतास्यां सुप्तिसमये कोलाहल- रहिते काले समागन्तव्यमिति सज्जोचते इत्यनेन पारितोषिकमालिङ्गनं करो- मोति ब्यज्यते । यदाप्येकत्रैवोदाहरणे भेदान्तराण्यपि सन्तीति तदेवोदाहरणान्तरं सम्भवति, तथापि नि:संदेहङ्युस्पत्तये प्राप्तावसरतया पुनः पुनरुदाहियते । वक्तृबोद्धव्यादीनां प्रयेकमेव न ब्यङ्ग्यकरवं, किन्तु मिलितानामपिति दृश्यव्यम् । तत्र द्वयोर्थ्यङ्गजकत्वं यथा--- 'अत्ता एंय०' इति प्राकृतपद्यम् । छाया 'श्वशूरेरत्न- निमज्जति मन्नाहं दिवसे प्रलोकय । मा पथिक रात्रीन्ध्य शध्यायामवयोनिम-

काव्यप्रकाश-रहस्य

डक्ष्यत्स्; इति । यत्र गुहे श्वसनोरहं च । श्वश्रूश्वश्र जत्तरे वैन वधिरा, निष्पन्द्र: च । जनान्तरसंब्वारस्तु नास्र्येव । अतो यथेष्टं मम वाङ्मायामेव स्वप्नोहोतु व्यङ्ग्य व्रजिन्चारिणोऽङ्कत्रुबोधव्योऽराष्टघात् प्रतिभाजुषां प्रतोयते । एवं त्रिकादिमेदा: स्वयमवरास्तव्यया।

काव्यप्रकाश-रहस्य

ननु स्यमत्रिव्यङ्ग्यजकत्वे शब्दार्थयुगलरूपकाऽध्यस्य व्यङ्ग्यकत्वं न सिद्ध्यत्यते वाह—

काव्यप्रकाश-रहस्य

शब्दप्रमाणवेद्योऽर्थो व्यङ्क्तव्योऽन्तरं यतः । अर्थस्य व्यङ्ग्यकत्वेन तच्छब्दवस्य सहकारिता ॥

काव्यप्रकाश-रहस्य

इति शब्दरूपप्रमाणेन वेद्य: प्रतिपादितोऽर्थ: वाच्यलक्ष्यव्यङ्ग्यचतुप: अर्थान्तरं व्यङ्ग्यललक्षणं वदनतिक प्रकाशयति तत् तस्मात्कारणात् अर्थस्य व्यङ्ग्यकत्वे शब्दस्य सहकारिता विशेषणोक्तिः इति सूत्रार्थ्यं।

काव्यप्रकाश-रहस्य

प्र० २--अत्र तृतीयोल्लासे 'तथाभूतां हृश्वचाः' इत्युदाहरणे: वृत्तानुवादकम्--अत्र भाति न योग्यः खेदः कुरुषु तु योग्यः इति कोऽपि प्रकाशयते' इति । तत्र क आशयो मन्थकृतः ससम्भीचीनतया प्रतिपाद्यताम्।

काव्यप्रकाश-रहस्य

उ० २--अत्र 'गुरु: खेदं मयि म्रजति नाद्यापि कुरुषु' इति काकोर्यविशिष्टचार्मनधि योग्य:, कुरुषु पुनर्योऽयं मात्सर्यमिति वच्यते । नन्वोक्तेन काकुन्यजृङ्गे न वाच्यस्य सिद्ध: शोधनरविनिष्पत्ति: क्रियते । तथ चापराङ्कूतयां व्यङ्ग्यस्य गुणो: भूतम् । भतो न ध्वन्यसूत्रं काकुरिति, चेत् न, उत्कव्यड्ङ्यस्य क्रोधप्रकर्षपर्यवसान्ततया न च्यस्यैव तदङ्कुरवात ( ध्वन्यङ्गत्ववाद ) । न तु काकोर्यच्यासिद्धव्यङ्गत्वम्, यथोक्तं श्लकोरकारमहाशयै: स्वीये व्याख्याने यथा-'अत्र काकोर्यच्यासिद्धव्यङ्गत्वं न व्यङ्ग्यार्थाङ्क्षेपदार अपि तु न म्रजति इति प्रश्नमाचोपस्यापनद्वारेण । तेन हि वाच्यार्थे पर्यवसान्ने सति व्यङ्ग्यप्रतीतिरिति कुतो गुणीभूतव्यङ्गयत्वशङ्का ?' इति । तदेतदुक्तं न च वाच्यसिद्धचङ्गमत्र काकुरिति गुणीभूतव्यङ्गयं शाङ्क्यम्; इति । तथापि काकाक्षिश्रव्यजृङ्गुणोभूतव्यङ्गचयो: प्रभेदता कथमपनेतया इति चेत्, वसानात् यां काकुं विदञा वाच्यार्थबोध एव नोपपद्यते तथैवारक्षतं गुरणीभावात् न

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

यथा 'मध्नामि करवाणतम्' इत्यादौ भीमसेनादो तादृशे वक्तरि । तद्वेददुत्कम् । प्रहनमात्रेणापि क्राकोविशान्तेक्षित । अत्रान्तये एवं कियता—कृशं नु मज्जति इति ननूकाकु: किमर्था ततः पदक्रमः: किमर्थं चैवहासिक हति तस्माद् गुणीभूतोऽव्यात्म:, न तु क्रमणोडपि काकाक व्यङ्गयो गुणीभूतो भवति । भत एवं गुणीभूत-विभागे काकाक्षिस्थमिति आाहुः ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

इनि तृतीयोल्लास: समाप्त: ।

काव्यप्रकाश-रहस्य

अथ चतुर्थोल्लास: प्र० १—लक्षणामूलकयत्नच्यध्वनेरमिधामूलवच्यच्यध्वनेरेच स्वरूपैः सोपपत्तिकं निरूप्य तयोर्मेदानपि सोदाहरणं प्रतिपाद्यत । उ० १—अत्र काव्यप्रकाशे द्वितीयतृतीयोल्लासयोः कवदर्थनिर्णयः प्रतिपादितः। 'तददोषो:' इति काव्यलक्षणे निरूपितो गुणदोषौौ निर्लप्य दोषगुणालो-ड्कारौौ। स्वरूपसमिधानतया क्रमप्राप्तौौमित कृत्वा दोषौौ हि अपेक्ष्यजनकौौ:-गुणौौ श्रोतृपुंहेतवः। तयाथ अलङ्काराश्रपाकारका इति तेषां निरविकरणस्य सम्मवात्करिस्मिन्नविचरण एते उत्कर्ष जनयन्ति इत्यादि जिज्ञासा जायते एव। अत आश्रयतदेन धर्मिणः प्राधान्यम्। अत एवाहुः। उद्दे शयताच्छेदकत्वपेक्षये ज्ञाते सति एव किंन्विद्विषानं निपेधकुं वा शङ्क्यते इति तन्मातृ काव्यस्वरूपसमनिहृ- द्यामिताताच्छेदकरूपेण धर्मिणमसंसाध्य तद्गता धर्मी विद्यातुं न शक्यन्त इत्युपजीव्यतत्प्रवाद ध्वनिरूपकत्वस्यम्वरूपं निर्लप्यते। अविवक्षितवाच्यो यथोक्त। अन सामन्यरूपेणाज्ञातस्य विमागो न सम्मवति; विमागो नाम स्वस्वमिध्याहूत- पदार्थताच्छेदककव्यप्यपरस्परासामानाधिकरणयव्दंदमप्त्रकार ज्ञातान्तकरे व्याप्तः। यावत्पयंस्तं पदार्थताच्छेदकं न ज्ञायते तावत्पयंस्तं सदृश्याद्वैधर्म्यज्ञानं न जायते इति पदार्थताच्छेदकज्ञानात पूर्वमपेक्षितम्। अतश्र धर्मिनिपदार्थताच्छेदकस्याज्ञाने 'तददो- व्दैविध्यविमागकक्यनमसज्ज्ञातिमित तदाहु—यत्र ध्वनिनिवृत्त यत्रापि पूर्व ध्वनित- लक्षण न कृत परन्तु यत्पदार्थगहितवाक्योेन ध्वनेस्तद्वेदेश्यतत्प्रोधनानुद्देश्यतत्प्रच्- छेदकरूपेणाज्ञाते सति तस्योद्वेदेश्यता न सम्मवतय्नुदादासामधोद्वेदेशयतत्प्रच्- छेदककृतं प्रथानकवितात्प्र्यविषयोमूत तद्वृद्बनिरिति कलपनोयमपि माकः। लक्षणाया तात्पर्यानुपपत्ति: अन्वयानुपपत्तिरिति बोधव्यम्। तत्र तात्पर्या- नुपपत्तौ सशयार्थान्तरसंङ्क्रमितवाच्चयो ध्वनि:। 'स्वामिस्म वच्मी'इति इलोकेन नान्वयानुपपत्ति: किन्तु यया कचनस्यनुपयोगमात्रं। अतएतत्न वचनस्वेन सामन्येन वचनविशेष्यस्य उपदेशस्य प्रातोतिर्लित वाच्यं। अर्थान्तरे त्वदि- शेषे संङ्क्रमित। अतोऽन्वयानुपपत्तिमूलस्थले तु 'उपकृत'इत्यादौ उपकारादिवा- च्योड्यः। अतएतत्न तिरस्कुतो नाम वाधितः। अतो वाच्यार्थोद्दनचदेवापकारादिके लक्षणयतीत सोड्यन्वतिरस्कृतवाच्च्यो ध्वनि:। अत एवात्र जहल्लक्षणा। पूर्वत्र तु अजहल्लक्षणा।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

अभिषामूलकडूचप्रकाशे 'शृङ्गं वासगृहेऽपि'त्यादौ वाक्यार्थेप्रतीते: रसप्रतीति: प्रति कारणत्वात् तत्रान्ययानुपपत्तितात्पर्यैरनुपपत्तो न स्तः । अपि तु तन्न तात्पर्यं सत्या'पि तावन्मात्रे तात्पर्ये'विश्रामाभावात् तद्गतेन व्यक्जनाव्यापारेण रसादिरपि प्रत्याय्यत इति विवक्षितानन्यपरवाच्यो नाम ध्वनि: स चासंलक्षणक्रमच्युतद्रुच: कधंकृतयोरुच्चनेति द्विविध: । ज्ञायो रसादि: । यतस्तत्र 'विमावानभावव्यभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्ति:'रिति सूत्रानुसारेण संयोगस्य रस: प्रति हेतुत्वप्रतीत्या हेतोश्च पूर्वभावित्वनियमेन क्रमोदयस्थेयव । परं सामानिककाव्यार्थप्रतीतौप्यात्ममकत्वेनैव रसादिप्रतीतेरनुभववात्क्रमो न प्रतीयते । उत्तरत्र तु अनुरागान्यायेन 'उद्बणिच्छले'-रसादि निष्पादयद्वेनाश्वस्तत्वम् । इत्यादिक्रमेणैव प्रतीयत इति संलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्य-भावाश्रबलता वा प्रतीयते सा च 'सदा न्रायता'मिति 'त्वद्दृशोदरण्यकृत्से'रिति च पदोपस्यान्वितपदार्थीतराजादिविषयकरत्वादिकमुपकरोतीति 'उपक'रकलक्षण-मलङ्कारत्वं तेषां तच्च गुणोभूतव्यङ्गप्राधान्याने वक्यते । 'शृङ्गं वासगृहेऽपि'त्यादि-श्लोके 'काकार्थी'ति श्लोके च शृङ्गार: श्रावशबलता वा प्राधान्येन प्रतीयते न तु तदपेक्षयापि श्लोकप्रतिपार्यं प्रशंसां किन्वदन्ति सतः स एव सर्वेऽपक्रियते तस्वन्य-श्रुपकरोतीति सोडलङ्कार्य: ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

प्र० २—रसलक्षणनिरूपणाय व्याख्यायेतासिमे कारिके—कारणान्यथ कार्याणि सहकारिणि यानि च । रस्यादे: स्थायिनो लोके तानि चेतनाल्यकाव्ययो: ।। विभावा अनुभावास्तक्कथ्यन्ते व्यभिचारिण: । तथ्यक्त: स तैर्विभावाद्यै: स्थायी भावो रस: स्मृत: ।।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

इह० २—तत्रादिसं पारसम्बन्धानुभूततन्नामभावानां प्रत्यातमसंस्काररत्पतया स्थितिवन्तंते सत्सु नैतेभ्य: कारणकलापसमव्वाने तेषामुद्बोधो भवति । अत एव ते स्थायिन: उच्चयन्ते । यद्वा काव्य आभ्रवन्वसमासि: अविच्छेदेनैतेतररसविरुद्ध-विरुद्धभावैरतिरसकृतत्वेन च वतं मानतया ते तथोच्यन्ते । यदाहु:—विवृद्धा विरुद्धा वा यं तिरोधातुमक्षम: । आस्वादैककुरकन्दोऽसौ भाव: स्थायिति सम्मत: ।। तेषादृश स्थायिनां यथालम्भोद्गमो भवति यैश्र ते उद्दीप्यन्ते ते लोके

काव्यप्रकाशरहस्य

कारणपदवाक्यवह्नौ्याः काचिद् विमावयन्तोति च्युत्रपत्यैSSलम्बनोद्दीपनरूपा विमावा उच्यन्ते । तत्र नायिकादिरालम्बनविमावः । उद्योतादिकमुद्दीपनविमावः । तत्कार्यं पूँश्चानुमावः । अनुवावयन्ति स्वभातान् रत्यादीन् परात्मस्वापादय-स्तोत्यनुमावः अथवा अनु मारस्वादे: पुष्टा ड्युदयन्तोति सहकारिकारिणः । पुक्तमु-‘दिदोषाद्रद्रव्यादेरत्रैकात् नहि रत्युपपत्तिमात्रेण वित्तोन्मादादीनामवसरः । आङ्गिमुख्येनानुकूलमेन । एतद्विश्व विमावानुमाव-वपभिचारिभावनिलितैरव्यक्त आास्वादयोग्यतामापादितो रस्यादो रसः । व्याख्या-तमनयत् ।

काव्यप्रकाशरहस्य

प्र० ३ —काव्यप्रकाशोक्तरसवादप्रपञ्च स्तेनैवोक्तदिशा व्याख्याय तेऽपं हेयोपादेयते अपि सविस्तरं प्रतिपादयत ।

काव्यप्रकाशरहस्य

उ० ३ —मत्नेदें वितृण्वत इति । मट्टृलोललटप्रभृतयः इति सम्बन्धः । विमा-यानुमाव्यादिमप्यारस्यागोद्रसादिनिरूपणमप्यधुनिज्ञः' इति । भरतस्युक्तौ पञ्चमौ । हेतुत्वेन कारकत्वं ज्ञापकत्वं वा । ज्ञापकत्वेऽपि तद्विषयकानुमितिजनकज्ञाने विषयरत्वं वा, तद्विषयकशाब्दजनकज्ञाने विषयरत्वं वा । तन्न कारकत्वमतानुगयिनो मट्टृलोललटप्रभृतयः । तेऽप्यमवादयः—

काव्यप्रकाशरहस्य

रत्यादयो हि न समवायेन नते सामाजिके वा सम्भवन्ति ! तदर्थीं तयोस्त-दुःपादकसामग्र्यमप्रच मावात् । शिक्षास्याऽसादिमात्रेण रामादिरूपतां दर्शयतो न तटस्य रत्युपपादकसामग्र्या लेशोऽपि न शक्यते वक्तुम् । सामाजिकेऽपि सीतादिगतपुष्टयरस-खुर्देज्ञारूकतया प्रतिपुत वैरसप्रसङ्गः । यत् सीतादिश्रितेन तत्कार्यंभूतेन भ्रूविभेदिनाडुनमावेन सहकारिणा चोत्प्रुयादिनाडुनकायें रामादवेव रतिहुत्पच्यते । सैव चरति निरतिशयमुखास्वादरूपो रसो नाम । नते तु न तस्य वास्तविको रियाति । किन्तु तस्य तद्रूपेण रूपितत्वाद्यनन्तं सहशयोस्तयोर्मेदस्याप्रतीते सा 'ग्रमहपै । कथमध्यदीयसुखकारणैरस्य रसोल्पत्तिः स्वादिति ।

काव्यप्रकाशरहस्य

ततश्र सूत्रे कारकहेतुस्तुभ्यं तन्मते विवक्षितम् । निष्पत्तिः उत्पत्तिः । एतदेव वाह—चृत्तो विमावैरत्यादिना । तत्र वासनारूपतया सूक्ष्मतया वर्तमान मानान् स्था-यिनो रत्यादीन् विमावयन्ति आस्वादीकुरयोग्यतां नयन्निति वयुत्पत्यैSSल-

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

मवनोद्दीपनमेदेन द्विविधो ललनोद्यानादिविमाव:। तथाविधांस्ताननुमादर्शयति॥ दरयन्नुमावा: कटाक्षादय:। प्रभृतिं पदात्तु॥ स्तम्भ: स्वेदोदय रोमाञ्च: स्वररुक्कुठोदय विपथु:। वैदर्यमश्रुप्रलय इत्यष्टौ सात्त्विकाः स्मृताः॥ इति सात्त्विकानां सङ्ग्रहः। तथाविधांस्तु रसादीन् विशेषेण चारयन्नोऽति व्यभिचारिणो निर्वेदादय:। यदाहु:-‘विशेषादिभिमुच्यते चरन्तो व्यभिचारिण:’ इति॥

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

अत्राहु:-अनुकार्ये रामादौ रसोपपत्त्यनुसारेण कथम् सामाजिकोऽहु रसोद्बोध:? कथम् तेषां नाट्यादौ प्रवृत्त्त:? न च रामादिशृङ्गारादीनैव सामाजिकारां रसोद्बोध:। हृदि वत्कुं युक्तम्। लौकिकशृङ्गारादिवत्सु चमत्कारहेतुत्वात् किं वा रामादिगततैरेक रसस्थै रसस्यैकत्वान्नदारमकथादतद्गतक्रोधमोहादेरपि सुखत्वं याचयम्! तच्चेदतदव्यभिचारद्धम्। न हि लौकिकतु:खकारणे: सुखोर्पत्ति:। नापि सूत्रे कारकहेतुत्वमथे: किंतु विमावादिमिरक्तरूप: सेयमुद्यमनुपद्यमनुमवकभावसम्बन्धात् रसस्य निष्पत्ति रनुमितिरिति सूत्रस्यार्थ:। इति श्रोदृढकुकादोनां द्वितीयं मतं तदाहु--‘राम’ इत्यादिना॥

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

अथ ह्यर्थ:। प्रथमं नटे लोकप्रतीतिस्थयो विलक्षणतया रामोऽयमिति प्रति-पद्यते। तथाङ्गहीते च तस्मिन्नपेक्षे भ्रूविक्षेपादिकार्यकारितया हेतुना ‘सौताविषय-करतिमान् भ्रूविक्षेपादिकारितया हेतुना ‘सोताविषयकरतिमान् भ्रूविक्षेपादिकारितवात्’ इति रतिमत्क्वं मूयो गृहीतथ्याशिके: सामाज-करनुमीयते। ननु नटे भ्रूविक्षेपादीनां क्रत्रिमत्व्यात् कथम् तैरगुमितिरिति चेन्न। अन्यासपाटववशेन रोमाञ्चोत्कण्ठादीनामपत्तथाद्रुत:। क्रत्रिमैरपि भावनासुबचनादि तत्रप्रतिपत्तेलोंकलयै वैलक्षण्यं प्रदर्श्यंयाति। राम एवेति। इदं तावत् निश्श्रयार्थंक-ज्ञानम्। तत्र राम एवायमित्यत्रैयोगदयवच्छेद:। अयमेव राम: इत्यत्रान्ययोग-व्यवच्छेद: सूचित:। मिध्याज्ञानमहाःरयज्ञानम्। तच्च न रामोऽयमित्योत्तर-कालिके बाधे रामोऽयमित्यनेकोत्कम्। बाधकाले नमिक्छाजन्यं ज्ञानमहाःयं। राम: स्यात् वा न वाड्यमिति संशय:। रामसहशोऽयमिति साहयधो:। एषो

काव्यप्रकाश-रहस्य

विलक्षणा नटे रामोऽयमिति प्रतिपत्ति: । सा च नटे रामस्वभावग्रहणेऽपि राम-सहृदयाकारेण चित्रगतेनडवेप्याकृतिमदेनाऽऽश्व इतिवद्रूवतोति । दृष्टस्य जातेर्बोधे आकारतिप्रकारो बोध: । यथा पृष्टंमद्यो गाव: क्रियन्तामिलादौ ज्ञाप्याकृतिव्यक्तिकम् । पदार्था इति तस्य पदार्थस्वादृश्नकारात् । अत्राहुर्मण्डनाचार्य: । नटस्य हि नटत्वेन ज्ञाने तत्र सीताविषयकरतिबीजं हितं, चिन्तितुरगन्यायेन रामत्वेन गृहीतेऽपि राम: सीताविषयकरतिमान्न इत्यनुमित्या सामाजिकानां कथम् रसोदबोध: तत्र तेषामुदासीनत्वात् । स्वात्ममनि रतिमस्वज्ञाने च सशयानां शड्कातद्रूपप्रसड्ग: केन वार्यते । एवड्य पक्षोड्र्रत्यक्क्ष: । न च पक्षे विनाडनुमितिवङ्कतुं शक्यते । अनुमित्यसमन्ववे च कुतो रसास्वादायिनां सामाजिक-कानां तत्र प्रवृत्ति: स्यात् । किं च चमत्कारहेतुनानुमितिरित्यनुमतविरोधश्र । तथा सति कथं रसं साक्षात्करोसी इत्यनुभवसाय: स्यात् । तस्माद्य पूर्वोक्तं सम्यक् । वापि तु विभावादिमिः संयोगाद्रोज्यमोजकमावारूपाद्रसस्य निष्पत्तिर्भोंग इति सूत्रार्थ: । ननु कथमन्यगतंविमावादिमिरनन्यगत एव स्थायी अन्योन मोक्षस्य इति चेदाशड्क्यते तत्र वदाम:-इहु खलु काव्यस्थ शब्दार्थात्मकस्य अर्थो व्यापारा:-अभिधा, भावकरवं, मोजकत्वं चेति । तत्राभिधा-तत्पदार्थी रसिप्रत्य-प्रयोजिका । भावकरवं सामान्योकरनापरपर्यायमु । तेन व्यापारेण विभावादय: स्यायों च साधारणीक्रियन्ते । अर्थात् कामिनोत्कादिसामन्येनोपस्थाप्यन्ते । ततश्र भावनावशेन स्वगतपरगतांश्रवयोर्मोजाद्रतित्वमान्नुपुरस्कारेग बोधो मन्तति, तैश्र सामान्योकरतिविभावादिमिरस्थायाकृत एव स्थायी भुज्यते । मोजश्रानन्दात्मको रसपदार्थवहायं । एवड्य प्रत्यक्ष एव रस: । न च शब्दान्वव्यतिरेकानु-विधापितया तत्र शब्दत्वमपोति वाच्यम् । सड्करप्रसड्गाद् इति शब्दतयप्रत्यक्षयोयिं-पदनवस्थानात् ।

काव्यप्रकाश-रहस्य

एतदेवाह—न ताटस्थ्येनैति । तटस्थ उदासीनो नटो रामादिवां । नटगतत्वे नायो, रामादिगतत्वे सम्यग्ननुमितिसामग्रीभूयात् । कृतौ च भावना न रसत्वात् नास्वाद्यते । किं तु अनुमितिरिति विषयीक्रियते तथा सति सामाजिकानां शड्कातद्रूपप्रसड्गाद्-व्रीडानामवस्थानात् । रसस्य च समूहात्मकत्वात् । नाभियङ्यते न व्यज्जन-योपस्थाप्यते । रसस्य पूर्वंमसिद्धत्वात् । सिद्धस्यैव तत्रसस्वादिति भाव: । वापि तु काव्ये नाट्ये चाभिधातो ( लक्षणातोडपि ) अन्येन प्रकारत्वान्ना साधारणी-

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

करणेनालौकिकव्यापारेण भावप्रमानः सामान्योऽक्रियामाणः सर्वोऽपि दृश्यते सरस्वत्यो। दृश्यते रजस्तमसी अभिभूयाविभावितं प्रकाशयमानो य आनन्दः तदित्थंकेन संवित् ज्ञानं तस्य विश्वामितवेद्यान्तरसंविकर्षणू न्यतया डवस्थानं तत्र स्वयेन स्वहुपेण भोजकत्वभावपारेणेति । अभिनवगुप्तपादयोस्तु मतं मट्टनायकवदेव । यदौषस्त 'दशमस्वरसो'-त्यादौ एकत्रैव शब्दप्रत्यक्षयोर्हेतुतया शब्दार्थयस्यातिरेकानुविधानदेव च शब्द-स्वप्रयोजकत्वेन, तस्य च श्रद्धये वत्समानतया भान्सवादेशे विरतत्वेन तन्न व्यहृत्य-स्वर्मिति । नापि तन्मते भावकत्वभोजकत्वाख्यं व्यापारद्वयं कल्प्यते प्रमाण-भावात् । मुक्तेऽर्जुनातिरिक्तवस्यस्यानुवमवचिरहृदयवात् । इति तदेतद्द्वयुपपत्ते लोक इति प्रमादादिमि: प्रमदोऽज्ञानकटाक्षोऽकण्ठादिमिरालम्बनोद्धोपनकारणकायं-सहकारिमिः स्थायिनो रयादेरनुमानेऽस्यासपाटववतां सामाजिकारिमतयग्रि-णेणान्वयः । अत एवं सवासनानामेव रसास्वादो नेतरेरामरसिकानामित्युच्यतं मवति । यदाहुः—

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

सवासनानां सस्यतानां रसास्वादवतां स वेत्तु निर्यासतास्तु रज्जान्तः काष्ठकुठ्याश्मसत्रिमा: ॥ इति । काव्य उत्कटपे नाट्ये 'आङ्गिको वाचिकश्चैवमाहार्यं साच्विकस्तथा' इत्युक्त-वर्तिविधाभिनयात्मकै हर्यकादये तैरेष प्रमादादिमिरेव कारगत्वादिपरिहारेण लोकिककारणत्वकाव्यत्सहकारितववपदेशपरित्यागेन विभावनादिध्यापारवत्ववाद आदिपदादनु भावसच्वारिणो । ननु तर्यापि कथमयंनिष्ठेर्वभावादिमिरसत्य निष्ठस्य स्वाध्यिनोऽभियक्तिरित्यत आह—ममैवंते—इत्यादि स्वगतत्वपरतत्ववाशयोर्मेक्कत् साधारणयेन प्रतीतैस्तैः स्वाद्यमियक्ती बाधकामावादिति भावः । अत एव च वोभत्सादिम्यः सुखशेव सक्षायत इत्यत्र न विरोधः ! वसाधारणीकृतैस्तैः सुखोऽप तेऽहिंवचतत् । तदुक्तविगलितेति—तककाले रसास्वादवेलायां विप्रलितोऽग्रहीतो यः परिमितप्रमातृभावः ममैवैते अहंमेव रसास्वादयिता इत्येवंरूपेणानुभूयमानो यो व्यक्तिविशेषसम्बन्धः तद्रशेनोन्मिषितो वेद्यान्तरसंविकर्षणूयोपे रिमितभावो यस्य तेन प्रमात्रा सामाजिकेन सकलसहृदयसंवादमाज प्र मातृविशेषसम्बन्धनिवृत्त तत्समवेततत्स्वाप्र हरूपेण साधारणयेन ( साधारणीकरणव्यापारेण ) स्थायी च व्यंते 'विभावादिजो वितावचिरिः' त्यनेनैव चर्वणाया अनित्यत्वमुक्तं । पुर एव प्रविशन् हत्यादि रससत्वः । रोषं स्पष्टम् ।

काव्यप्रकाशरहस्य

प्र० ४-काव्यप्रकाशरहस्युद्भुतरसप्रपञ्चनिष्पर्षितो रसस्वरूपं कथं निर्धारितं भवतोति सामान्यरूपेण सर्विस्थरं प्रतिपाद्यत।

काव्यप्रकाशरहस्य

उ० ४-स्थ रसस्वरूपमाहु 'कारणाद्यथ कार्याणि'ति कारिकाद्वयेन ।

काव्यप्रकाशरहस्य

स्वाद्यते: स्वादनशीलस्य रस्यादिसंस्कारस्येति यावत् । रस्यादीनां हि ज्ञानरूप-स्वादत् तृतीयादशं एवं सारत्वं सिथतिसौकर्यं न सम्भवति हि रत्यादिनानुमवज्ञाननित-संस्कार एव स्थायिपदेनोच्यते इति स्वशास्त्रसङ्केतः। यद्यपि संस्कारे कारण-मनुसव एव तथापत्र संस्कारोद्बोधे कारणामति जेयम् । विशेषेण भावयन्ति संस्काररूपेण स्थिते रत्यादिकं रतित्स्वादिनानुमवगोचरतामापदयन्ति इति विमावः तायिकादर्शानात्पूर्वं व्याप्तिदर्शनान्त् पूर्वं वा अनादौ संसारे जनादीनां जोवानां पूर्वपूर्वजन्यस्मु कदाचित्कदाचिच्चिन्नायिकाद्यग्रादिदर्शोन्जनितरतिमीत्या-दिसंस्कारारां वततमानत्वेऽपि इदानीन्त् नायिकादर्शान्त् विनाऽहं रतिमान् इति संस्कारमुत्पादयन्तो विमावा उच्यन्ते । तत्र समवायसम्बन्धेन रत्यादुद्बोधं प्रति यद्विषयकं ज्ञानं कारणं स आलम्बनविमाव इत्यच्यते । समूहालम्बनं ज्ञानमित्यादौ विषयस्यालम्बनपदेन प्रसिद्धे। उद्बुद्धस्य रत्यादेश्व रसकलावृतितव-सम्पादक उत्तोपनविमाव इत्यच्यते । न हि नायिकादर्शान्मात्रेऽपोद्बुद्धाऽपि रति:पुण्यक्षेत्रे पवंकाले वा चिरं तिष्ठति अपितु उपवनवसन्तादिष्वेव । अतस्तत् उद्बोपन-विमावा उच्यन्ते । यद्यपि नायिकादर्शानेन संस्कारोद्बोधात् तज्जनिताऽपि रति-ज्ञानत्वादेव तृतीयक्षणे नश्यति तथापि ताहशरत्यादिपूर्वजनितज्ञानबाधकविजातोयज्ञानानन्तरितपूर्वज्ञानसजातीयज्ञानपरम्पराराधारोपादानमेवात्र चिरकालवृत्ति-स्वपदेन बोध्यम् ।

काव्यप्रकाशरहस्य

अनुमावयन्नीति व्युत्पत्त्या 'कार्यात्मकरणं गम्यत' इति न्यायेन ते एव परात्म-समवेतां रति परैः प्रत्यक्षीकृतमयोग्यानुमापयन्नीति अनुमावा। । व्यवमिच्चा-रिणस्तु मनियतत्वादतो सत्यामालम्बनविमावस्य नायिकादेरिवोन्मादेरनियत-द्वादश्यपकर्षा व्यभिचारिण इत्यच्यन्ते । यद्यवा रत्यादीनां विशेषादाधिक्यादा-भिमुख्येन चरण्ति रस्यानुकूल्येनैवोपचासते इति व्युत्पत्तिद्वयेन तथोच्यन्ते । नहि सर्वदा रतो सत्यामुनुमादो भवत्यपे वेति नियमः । यापि तु परिपुष्टनत्न्येवति भवत्यपि जायमानाऽपि न रन्ति विनाशयन्ति । यदेवाह—'रत्कुसुमवृत्तयेति भावानामि'ति तैः विमावादीन्यप्यन्तः

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

व्यअन्वाध्यापारेण प्रत्यायित: रस्यादि: रसपदवाच्य: । असंललक्ष्यक्रमव्युद्भेदे क्रमस्य सत्तायां भरतसूत्रसममेलनिसाह—विमावानुमावेतव्यादि । अन्न संयोगादिति हेतौ पञ्चम्या तस्य प्राग्वृत्तितवं बोधिततम् । तेन क्रमोडसिद्ध: । पौर्वापर्यु न प्रत्येतेयते इति भाव: । अन्न सूत्रस्य व्याख्यानचतुष्टयम् । हेतौ पञ्चमी संयोगस्य कारकहेतुत्वमाह । तेन रसनिष्पत्तिरिह रसस्य रसोत्पत्तिरितिर्य: । अयं च कार्येतद्वाद: मटृलोललटादीनाम् । एतेषां मतेऽनुकार्ये रामादौवेद्य रस: सीतोपवनो-तरसुखादिसंयोगस्य राम एव सम्भवात् । सामाजिकानान्तु तदनुकरणटदर्शनेन रसप्रतीतिः श्रमालमकव । एतन्मते रामसमवेताया रतेः सुखात्मकरवमिव मोद्यादेवु:खातमकरवपोतति सर्वेषां रसानामानन्दात्मकत्वं न सिद्धघति । किञ्च विमावादीनां कारणत्वं हि न समवायिकारणत्वं ज्ञातालमकं रति प्रति राम-व्यैव समवायित्वात् । नापि असमवायिकारणभूतायां रतौ असमवायिकारण-तसम्भवाच्च । अतः निमित्तकारणत्वमेव वाच्यम् । सया च तस्यौौपपि रस: सिध्यति प्राप्नोति । न हि निमित्तकारणे दण्डादौ विशिष्टे घटस्यापि नाश: । अन्न तु विमावादिजन्योत्पत्तित्वं वक्ष्यते । किञ्च रामादौत्ति समवेता या रतेरेह रसत्वे सामाजिकानां तत्प्रत्यक्षासम्भवात् तदावादनै ये तेषां प्रवृत्तिरप्यनुपपन्ना स्यात् । न ह्यारोपितररव्यादिप्रत्यक्षाय कश्चिदपि प्रवत्ते इति हृद्यम् । तस्माद्रसकार्यत्ववादो न युक्त: । अपि संयोजगादिति ज्ञाप्यतेहतो पञ्चमी । तत्र ज्ञातत्वं तज्जन्यज्ञानविषयत्वम्, तज्जन्यज्ञानमनुमितिरिति श्रौषडकुक: । प्रत्यक्षात्मकमिति मटृनायक: । आदावमते नतंकगते रस: अन्वये सामाजिकगत: । निष्पत्तिरितिरस्यानुमितिरिति आदावमते । मुक्तिरिति चान्ये । साक्षात्कार एवं च मोदपदेनोच्यते सुखमोग इत्यादो तथा दर्शनात् । साक्षात्कारस्त्वेदप-दशमस्त्वमसीत्यादो प्रत्यक्षत्वशाब्दत्वयोर्दर्शनानात् । इन्द्रियप्रतिनिर्पोन्दिपदप्रत्यक्षा-दिसामग्रीकृतनिति एकस्माद्वा ज्ञानशाब्दत्वप्रत्यक्षत्वेऽपि राविराधोज्जात-साङ्ख्यस्य दोषात्प्रायकरवाच्छादनतत्वप्रत्यक्षत्वयोग्जातितवानगीकाराद्वा एकज्ञाने द्वयो: सङ्घेऽपि न दोष: । अन्न हि सामाजिकानामात्मन: संयोजगादि-सामग्र्यां सत्यामेव यथा रसप्रत्यक्षमेव 'जूयं वासगृहं' इत्यादिलोकार्य-ज्ञानेऽ सत्येव तादृशा । अतः प्रत्यक्षकरणस्यैव शब्दबोधकारणस्याप्यन्वयाद्यतिरेकौ स्त इव । तत्र शब्देन रसप्रतीतो जननीयायां न शब्दगत-अभिधाव्यापार: । तस्यां वाच्यार्थबोधनमात्रेणैव विरतत्वात् । विरस्य व्यापार-

काव्यप्रकाश-रहस्य

भावाद्। नापि लक्षणा मुख्यार्थबाधायामावात्। मीमांसकैरिममतततार्योऽव्यभिचारिवृत्ति-स्तु पदार्थोः संगमात्रबोधनेतोपक्षोण। न रसबोभूपयोगिनो। अतः व्यक्तिनाम व्यक्तिनाव्यापारोद्भितवृत्तिप्रादादिमिराश्रितः। एतद् उत्पत्तिः; अनुमितिः; भुक्तिः व्यक्तिरिति क्रमेंण चतुवारो वादाः। तत्रानुमितिपक्षे पक्षतावच्छेदकरूपेण पक्षप्रत्यक्षे सत्या च तद्विशिष्टेनैव विशिष्टेन साध्यायानुमितिमतौ। अतः पक्षप्रत्यक्षमुपपादयति---रति---राम एवायमत्यादिना। अत्रैत्रतर्काळीने नटे त्रेताकालोत्पन्नरामभेदस्य निश्चितत्वादयं नटः रामायो नेति ज्ञानं न सम्भवति। नापि रामो नटान्यो नेति ज्ञानं, नाप्ययं रामो न वेत्ति संव्यायात्मकं तथैव स्फुट पक्षतावच्छेदकरूपेण पक्षप्रत्यक्षामावादनुमित्यावप्रसज्जात्। नापि न रामोऽयमिति सत्यं भेदज्ञानां पूर्वोक्तदोषादेव। अत एवं न रामसदृशोऽयमिति ज्ञानम्। नहि पक्षसादृश्यमात्रतानेन अनुमितिहेतुष्टा। अपिं तु रामत्वबाधप्रहेतु सति रामगताव्यवसंघानदर्शनेनाकृंतिमाकारकं रामोऽयमिति ज्ञानं यथा दिन्नतुरंगे जाते बाधे आकृतिमात्रप्रकारिका प्रतीति: अत्र एवं हि---'जात्याकृतिवदव्यक्तयः पदार्थाः' इति। एतेन पक्षप्रत्यक्षमुपपादितम्। 'सेयं नमाड़गे'स्पादिता। तत्र हेतुप्रत्यक्षमुपपादयति। यद्यपि नटः रत्यादिव्यङ्ग्यो-व्यङ्ग्यसमात्रे तया प्रकार्यत एव केवलम्। तथापि सामाजिकारस्तद्गतान् हेतून् कुत्निमत्स्वेन व जानन्ति। एतद् कुत्निमत्वेनैवांतेः रत्यादिकायं भूतेः विलापहर्षादिदशादिमः नटादनु रतिरनुभीयते! अनुमीयमानां रतिरेव रसः। यद्यपि नटे रतिनानुमितोऽपि इति साराजि ज्ञानमनुध्येयसाध्यो युक्तः; तथापि तस्या: अनुमितेः सुहृदिवेषजनकरदान्या नुमितदैलक्षण्येन रति साक्षात्करोमीत्येवानुभवसाय इति श्रीरङ्कुकुलस्मु।

रसस्यानुमे रसक्षे---नटः सोऽपि विषयकरतिमानु' हदरादिव्यङ्ग्याने सति से सम्भवति, सर्वे हि सामाजिकाः नटे शिक्षाम्यासार्दिमात्रेण तथाऽपि तदनुकुर्वन्त-सेव जानन्ति न रसिमत्यादिमन्। किंच कन्या रसंगतरस्यानुमानेन सामाजिकानां कथमात्रः। नहि प्रत्यक्षेण जायमानानां फलमनुमानमात्रेण सर्वति। तथाऽपि सति मोदकभोजनाच्चनुमानेऽपि तृप्त्यादिप्रसज्जात्। अतः रसस्य प्रत्यक्ष्मेव वाच्यम्। तच्चेत्यं, काव्यप्रकाश निरन्तरालोचनैर्नाव्यद्य सन्तदर्शनैः सामाजिकानां प्रथमं 'रामः सीताविषयकृतिमानु' इत्यादि विरिष्टवैशिष्ट्यावगाहिज्ञानमेव जायते।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

तस्यैव च तिरनवरामपादशायां सीतारविषयत्वैरामसमवेतैरंशप्रणोषो भवति | ज्ञानाम्यासे हि विविधमपि सामर्थ्यमस्ति । पूर्वपक्षान्नान्तरेण सहोत्तररत्नैः अधिकविषयत्वं यथा चरुप्तिसुरुरसायां पूर्वमेकैकं पदार्थं मनसिकृत्य पश्चार्द्वितीयादिपदार्थः सह तावत् चिन्त्यतनू चरुप्तिसु: क्रमेण महावाक्यार्थमाप एकत्रपे एव जानाति । पूतं विशिष्टवैशिष्ट्यावगाहिज्ञाने सुत्यपि तृतीयांशाप्रमोषेण चरमज्ञानदशायामेकपदार्थमात्रं । भूविदिक्षेपकटाक्षकारितदिक्संनुनाकारो वाक्यः । स च नटो न रतिमानू जानाति । यया कोटिभ्रमरस्थले वह्निसाक्षात्कारे वा प्रथमं कोटो भ्रमरो मामागत्य वक्ष्यतोति जानन्नपि ऋमेणैकैकांशप्रणोषे भ्रमरमात्रं विषयीकुर्वन् स्वयं भ्रमररूपो भवति तथैव ब्रह्मोऽदपि । इत्यच सीतारविषयकत्वांशप्रणोषे सति रतिरवेन न्यायमानां रति: स्वार्थमन्न संस्काररूपेण रति विषयंकरोत्येव । अथमेव साधारणीकरणात्मा व्यापारः इत्युच्यते । 'अहं सीतारविषयकरतिमानि'त्याकारक्ज्ञाने उच्चयमाने सामाजानां तादृश्श्टदृश्यते 'दि प्राप्तोऽति । 'रामः सीताविषयकरतिमान्' इति ज्ञाने तु परार्थत्तमवेतरतयादीनाम् प्रत्यक्षतापातः । नहः एतदृशज्ञानेत्पत्तौ च सर्वोन्दकौ निवर्तते । ततश्र्व व्यक्तिविशेषव्यक्तित्ववशव्यक्तिविशेषसमवेतत्वासप्रणोषवती रतिरवेन न्यायमानां जनयति न म्रायविकम् । पुत्रमरणादीनां राजयालाभादीनां वा स्वार्थमतान्वेन प्रतिसन्धोयमानानेव दुःखादिहेतुत्वं लोके प्रसिद्धम् । अत आत्मसमवन्धित्वेन ज्ञायमानानेव तेभां लोकोदिहेतुत्वं वाच्यम् । तच्चात्र नास्तीति न कोऽपि दोषः, अपमेव मुक्तिवादः ।

प्र० ५—व्याख्यायातां निम्नोदृधृतपदपदार्थौ: सोदाहरणं स्पष्टीकृत्य 'यद्यापि विभावानामनुभावानामौत्सुक्यतदाहकपाशुपासूयप्रसादिनां व्‌व्यभिचारिणां केवलानामत्र स्थितिरस्तथाप्येतेषामसाधारणत्वमित्यन्यतमद्र्याक्षेपकत्वे सति नानैकान्तित्वम् ।'

उ० ५—अत्र ग्रन्यकृता त्रोणि पद्यान्युज्झाहतुं केवलविमावातिमका, केवलानुमावातिमका तथा केवलकतिपयव्यभिचारिमावातिमका स्थितितत्र 'वियदलिमालिन्' इदं, केवलानुभावानामस्तित्वं

काव्यप्रकाश-रहस्य

‘परिमृदितमृणालो’ इति पद्ये। तथोक्तम्–‘उत्कृष्टनीरडाहष्पकोपास्याप्रसादातां व्यभिचारिमात्राणां स्थितत्वं ‘दूरादुंसुरकाम’ इति पद्ये प्रदर्शितमस्ति। तत्र आद्ये पद्ये ‘प्रणयितिप्रेप्रयसी’ति कार्मिनोगतात्पा रतेरालम्बनविभावस्य ‘विदग्धसुगर्ममेधस्मृ’ इति मधुकर•••दिङ्नां श्रोः, घराणि•••टङ्क इति उद्दीपनविभावानामेव केवलानां स्थितिः। तथा द्वितीये पद्येऽङ्कुरातां म्लानत्वं, क्रियासु प्रवृत्तिजाड्यं तथा क्रपोलस्य पाण्डुत्वापि केवलानुभावानामेवोल्लेखः, तथा च तृतीयेऽप्ये ‘दूरादुसुक्रे’त्यादिद्विशेषणैः क्रमेण व्यक्तिजातामोचसुक्रयलज्जाहृदयकोपास्याप्रसादानां व्यभिचारिमात्राणामुल्लेखः यद्यपि प्रसादस्य व्रजमिचारिमार्गपतिना न गुह्यते, तथापि मनःप्रसादस्य हर्षापरपर्यायतया व्यभिचारिर्योऽपि तृतीयोदाहर्रणे यद्यपि प्रेयसीति आलम्बनविभावस्य निर्देशासत्नादनस्ति प्रायो नेष्यम्। विमावानुमनचर्यमिचारिर्योभिनिर्देशासत्नादितरेव तत्रः स्थायिभावो रसः स्मृतः इत्थं प्राक् तर्हिरसस्योःपत्तिरिति चेत्नेषम्। पूर्वोक्त्रणेषु त्रिष्वपि पदेषु विमावानामेव केवलानां प्रयमे, अनुभावमात्राणां द्वितीये, व्यभिचारिमात्राणां च तृतीये असाधारणसरवेदपि दृपमन्यदपि तथाड्क्षिप्यते एव। असाधारणत्वं नाम मुखरत्वं, हृदयतयाल्यापकत्वं अथ प्रकारणिकनियतास्विकतत्‌वं वा नेष्यम्। अनैकान्तिकत्वं, व्यभिचारित्वम्। तद्रसनिष्पत्तौहेतुत्वे अनैकान्तिकत्वं नेति नानैकान्तिकत्कत्वम्। अन्रायं भावः। रसस्य समूहालुस्वनरुपत्वादेकैकस्मद्रसस्यैकस्यभावात् मिलितानामेव नायानां वच्यक्तत्वम्। अनोऽसाधारणेनैव रसदयमाक्षिप्यत इति मिलितैस्तद्भियक्तिरिति नाने-कान्तिकत्वम्।

प्र० ६—'श्रृङ्गारहास्यकरुणरौद्रवीरभयानकाः। बीभत्साद्भुतसंज्ञौ चेत्यष्टौ नाम्न्ये रसाः स्मृताः' इति कारिकोक्तरोत्या प्रतिरसस्थायिभावस्य विभावादोनाछ्र स्पष्टतया निर्देशः कार्यः। 'शान्तोऽपि नवमो रसः' इत्यस्याद्यत्र समावेशः कार्यः।

उ० ६—अत्र 'स्वायोमावो रसः स्मृतः' इति निर्देशात् श्रृङ्गारस्य रतिरेव स्थायी। कान्ताद्यालम्बनविभावः। सचन्दनाद्युद्दीपनविभवः। कटाक्षाद्यनुभावः। द्वौद्वस्त्र खारितः श्रृङ्गारः इत्यं कोष्ठकहपेणात्र प्रदर्शयिते—

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

रस: | स्थायिभाव: | आलम्बन वि० उद्दीपन वि० | अनुभावा: | मन्दारीभावा: | शृङ्गार: रति: | कान्तादि: लब्धचन्दनादि: कटाक्षादय: | उद्धतकूजित: भ्रमादि: | हास्य: हास: | विकृताकृति: वैकृतादि: | ग्लानिर्जनादि: | भ्रमादि: | करुण: शोक: | सुरतादि: मृतगृप्तादि: | रोदनादि: | दैन्यादय: | रौद्र: क्रोध: | क्रोध: त्रिपदादिक्रोधादपकार: | विकृताननादि: | क्रोधादय: | वीर: उत्साह: | दृप्ताश्वद्रजान: | भयकुरादि: | प्रतिकारादय: | हर्षादिवेगाचिन्तादय: | भयानक: भयम् | विकटादि: | विकट करुणादि: | प्रयानादि: | जडतादय: | वीभत्स: जुगुप्सा | घृणोत्पत्तिदि: | जुगुप्त्यादि: | निष्ठीवनादि: | रलान्वादय: | अद्भुत: विस्मय: | कमकर्त्रा विस्मय जनक: | विस्मयकार्म | चकितादि: | हर्षादय: | शान्त: निर्वेद:शमो | मिथ्यार्लवेन परिस्खलानं जगत् | नष्पोलनादि: | अद्भुतार्चय: | मतिदृढति- समरसत्वम् | हर्षादय:

प्र० ७-पूर्वोक्तनवरसानां लक्षणानिदर्शनानि वात्सल्योदाहरणेपु तत्र विभावादीनां स्थायिभावपूर्वकं सुप्रतिपादितत्वात् कार्य:।

उ० ७-शृङ्गारादीनां लक्षणं च तत्रैवोक्तम्। तत्र 'नरोडनु- दुश्चेष्टरपेक्षु सुखसन्दर्शनं रति:' इति तच्छ्रुतिको रस: शृङ्गार:। अत्र शृङ्गारस्य श्रृङ्गारस्य धी मेद: 'असम्भोगो विप्रलम्भ:' इति लक्षणमख्य तत्र 'अनुन् तु? निपेनेत् यद्यपि नो जात:। दर्शनादि सस्मयो द्रुमो न सम्भोगो हृदयादिरित:।' इति द्वार: 'चन्दन नु- त्कृत्स्नतया तु— न्युदयं हि नयनयोरपेक्षितदर्शनाहेतु:। दुष्प्रेक्षणदृष्टया स्मरकरिद्रसादृशो: करणो: 'लोचने यत्र सृप्तस्यति' दोषस्यु।

इत्युक्तदिशा समरकरिद्रसादृश:करणो: 'लोचने यत्र सृप्तस्यति' दोषस्यु। ललाटिकत्कदर्श्यति' स्त्रियां रति:। यद्यपि रतिना प्रकटं निंगच्छति। न तत्राच्छति चाशोष्टं विनृतममस्तवदोषोदय:। इति ललितम्: सुम्मोद-मुखरत्वादिलोमेन विशेपण प्रलम्वने डाहना यत्र नु विप्रलम्भ:। अपरिच्छेद: परिरम्यादवेदनीयतां करतुंमकृत्य। तत्रैच: सस्मयो: परस्परालम्बपरिस्पन्द|घनतारस्वादपरिस्खेद एक एव मलयहे। एक एवेति- मित्यैक एव।

काव्यप्रकाश-रहस्य

नायिकारङ्धतकेन नायिकारङ्धरकेन च सम्भोगस्य द्विविध्यस् । तत्राद्यमाह—'जूयं वासगृहं०' इति पद्यम् । अत्र च नायक आलम्बनम् । जूयगृहेतनायकनिद्रादि उद्दीपनम् । मुखानिर्वणं चुम्बनादि अनुभावः । लज्जा-हासाद्यं रहस्यादिवर्ग्यामचारि-भावः । रतिः स्थायिभावः । तज्जे सामान्जिके नायकनिष्ठस्यैव रसस्य निष्पत्तिः । आलोक्येतित लज्जा सम्भाव्यते कम् ।

द्वितीयं सम्भोगमुदाहरति—'श्वं मुरवाक्षी०' इति पद्यम् । अत्र मुरवाक्षी आलम्बनम् । नयनसौन्दर्यादिसोऽपि उद्दीपनम् । आसावणवोटिकास्पर्शानुमावो उदकण्ठादयो व्यभिचारिणः । रतिः स्थायिभावः । तज्जे सामाजिके नायिकानिष्ठ-रतिविषयकरसनिष्पत्तिः ।

अपरो विप्रलम्भः । अभिलाषो विरहेहद्योः—प्रवास-विप्रहेतुक इति पद्यविधः । अभिलाषादग्रे सम्भोगयोस्—परस्परप्राप्तौ इच्छा, विरहोऽनुरागो द्वैप्रतिबन्ध्याल्लज्जा-दिवसान्त संयोगः; मानकारणमीक्ष्य, प्रवासो दिवि निन्द्यतेऽस्ति; स्वापः एतर-कृताल्लोपर्यन्तं तव संयोगो मा सिध्यति सिद्धपुरुप्राप्तिविचित्रः । एतानेनाश्रित्य जायमानः । तत्राभिलाषहेतुकमाह—'प्रेमाद्रः प्रणयस्पुरः' इति पद्यम् । अत्र प्रियतम आलम्बनम् । तत्रिलासानुरणत्समुदोपनम् । आशंसानुमावः । तद्रथ्य-व्यतिकरणा व्यभिचारिणः । रतिः स्थायिभावः । विरहेहेतुकमाह—'अन्यत्र व्रजसो०' इति पद्यम् । क्रतसङ्केतनायिक्य रात्रीभावगमने विरहोत्कण्ठ-नादया विरतकं वर्णनमिदम् । अत्रानङ्गलपतिरालम्बनम् । अनङ्गमदिदृक्षोपनम् । विरतं दिवरतुमावः । हृहरहेतिं सूचितो विस्मयो व्यभिचारिमावः । रतिः स्थायिभावः ।

ईदृशहेतुकमर्ह—'सा पत्मु०' इति पद्यम् । स्वप्रेयस्या त्वो-दाया दु:खसहमानां का चित् कार्षिद्विप्रत्याह—अत्र पतिरालम्बनम्‌। अपराङ्गोद्दीपनम् । रोदनादिलक्षणः । तद्रुप्रतीकार्यद्वयभिचारिणः । रतिः स्थायिभावः । प्रवासहेतुकमाह—'प्रस्थितं वलयेः ऋतं०' इति पद्यम् । अत्र प्रियतमम् आलम्बनम् । तत्प्रयाणमुद्दीपनम् । कार्याद्वेषानुमावः । चिन्ता व्यभिचारिणः । रतिः स्थायिभावः । श्रा हेतुकमाह—'स्वामीलिख्य प्रणपकुपितां०' इति पद्यम् । मेधाविन्द्रियं प्रति यक्षस्योक्ति । अत्र नायिका आलम्बनम् । तत्प्रणयकोप उद्दीपनम् । चरणपातेच्छादिरतुमावः कृतान्तेडसूया ऋतामिचारिणी । रतिः स्थायिभावः ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

‘व्यंग्यग्रहीतादिविच्छेतोऽविकासो हास उच्यते ।’ व्यंग्यं वाच्यतन्म । तेन हास्य॑कु॒ । तिको हास्य: । तथा—‘शकु॑च्य पाणिमशुचि०’ इति पद्यम् । अत्र त॑द्य॑तत॒ । विष्णुशर्मा माल॑वनम् । तत्क॑नदनमुढ़ोपनम् । रसाश्र॑स्यैतद॑क्यमनुभाव: । चाप-लादिव्य॑मिचारोत । हास: स्थायिमाव: ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

‘हास्याहारतिरोहितो॑ह्लादभ॑क॑ । आदिग्रहणादनिद॑वपत्ते: । शोक-प्रकृतिक: करुण: । यथा—‘हा मात॑स्वरितासि’ इति पद्यम् । राजपत्नो॑मर॑ण॑त्परिजनविलापो॑क्रियंम् । अत्र नायिका माल॑वननम् । विप॑ना काचिदो॑श्वरी सम्बो॑ध्या । त॑ाहाहृद॑योपनम् । रोदनमनुभाव: । मु॑च्छ॑दयो व्यभिचारिण: । शोक: स्थायिमाव: । शोकप्रकृतिक: करुणो रस: सामाजिके व्यज॑यते ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

‘प्रतिकूलेषु तैक्ष्ण्यस्य प्रबोध: क्रोध उच्यते ।’ तत्प्रकृतिको रौद्र: यथा—‘कृतमनुमतं दुष्टं०’ इति पद्यम् । द्रोणवध॑कृद॑स्य॑स्वाम्नो॑जु॑नादौ॒प्रस॑यु॑क्ति: । अत्रापकारिणो॑जु॑नादय: आल॑म्बननम् । अक्रूरादय॑दमनुदोपनम् । प्रतिकूलानुस॑भाव: । अन्य॑न॑रपेक्ष॑गम्यो गर्वो॑ व्यभिचारि । क्रोध: स्थायिमाव: । को॑धप्रकृतिको रौद्र: रस: सामाजिके व्यज॑यते ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

वीररस॑ुद॑ह॑र्ते यथा—‘शूरा: सन्न॑ासम॑ते०’ इति पद्यम् । ‘कार्यारम॑॑षु संरम्भ: स्थेयानुत्साह उच्यते ।’ उत्साहप्रकृतिको वीर: । स तु त्रिधा—युद्धवीरो, दानवीरो, दयावीरो॑ । अत्र पूर्वो॑कोद॑ह॑र॑णं युद्धवीरो रस: । हनुम॑न॑टके मेघनाद-पराक्रमशालिनि रामे स्पर्धा चानुभावो । ऐरावतकु॑भ॑ चूर्णन॑स्मृति: लज्जां दघती॑तगम्यगव॑श्र व॑मिचारिण: । उत्साह: स्थायिमाव: त॑ज्ज॑सामाजिके उत्साह-प्रकृतिको वीररसो व्यज॑यते । अपराव॑ह॑नो॑यो ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

‘रोद्रश॑क्या तु जनितं चित्तवैकल॑यं भयम्’ तत्प्रकृतिको भयानक: । यथा—‘श्रीवा॑म॑गामिरामं०’ इति पद्यम् । मृगानुसा॑रिणो दुष॑न॑तस॑यो॑क॑रियम् । अत्र पश्रा॑द॑गच्छ॑न् स॑नन्दो न॑जा व॑स्सल॑म॑नम् । शरप॑त॑न् चौ॑दोपन॑ । श्रीवा-म॑गादयो॑नुस॑भाव: । म॑यं च स्थायिमाव:, त॑ज्ज॑सामाजिके भयप्रकृतिको भयानको रसो व्यज॑यते ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

‘जुगुप्सा ग॑ह॑णार्या॑न् दोष॑ाहात्म्य॑द॑शा॑न॑त् ।’ तत्प्रकृतिको बीभत्स: । तमु.

Kavyaprakasha-Rahasya

दाहरन्ति — 'उत्कृत्योत्कृत्य कृतिं' इति पद्येन । स्थपुटं निस्तनविषमम् । हिफकि लहरन्ते, पृथुरपिठीं । जंधोदवंशमागमु । जरठा मक्षयित्वा । करड्कु: प्रेतशरीरमु प्रेतमस्तकं व? । क्रव्यं पक्वमांसमु । अन्र शब्द: आलम्बनमु । मांसाशनमुद्रौपनमु । नासिकुब्जनादयोऽनुभावा: । उद्धेगादयो व्यभिचारिमावा: । जुगुप्सा स्थायिभाव: । जुगुप्साजनितो बीभत्सो रसस्तज्जे सामाजिके व्यज्यते ।

Kavyaprakasha-Rahasya

'विस्मयश्रस्ततिवारो वस्तुमाहात्म्यवचांनात्' तत्प्रकृतिकतोडस्मुत: । यथा — 'चित्रं महानेष वस्तुवार:' इति पद्यम् । वामनं प्रति बलेशक्तिरियम् । अन्र वामन: आलम्बनम् । क्रतन्यविहायां जुगुप्सौपनमु । स्तवादयोऽनुभावा: । चित्तिहर्षादयो व्यभिचारिरिज्ञ: । विस्मय: स्थायिभाव: । विस्मयजनितोऽस्मुतो रसोद्भवे सामाजिके व्यज्यते ।

Kavyaprakasha-Rahasya

'निद्रेस्थायिभावोद्भवि शान्तोऽपि नवमो रस:' । तत्प्रकृतिकतव्वात् । यथा — 'अहौ व! हारे व!' इति पद्यम् । कामोरदेवास्यस्थस्य श्रीमदुत्पलराजस्य पद्यामिदम् । अन्र मिथ्यात्वेन परिमीयमानं जगदालम्बनम् । तपोवनाद्युदीपनम् । आहिहादयोऽनु- समदर्शनमनुभाव: । मतिगृद्रेतहर्षा: व्यभिचारिमावा: । निवेद: स्थायिभाव: । तज्जने सामाजिके शान्तरसनिर्भरपतिव्यज्यते ।

Kavyaprakasha-Rahasya

अन्र वदन्ति — शान्तो नाम रसस्तावदनुमर्वासिद्धतया कुरपलक्षण: । न चास्य स्थायी निवेदो युज्यते । तस्य विषयेप्ठवलंप्रसयपयरूपसादृश्याननरूपत्वाच्च । निखिलविषयपरिहारजनितारमवश्रमानन्दप्रादुर्भावमयत्वानुभावात् । तदुक्तं 'यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम् । तृप्णाक्षयसुखस्यैते नाहंत: पोङ्क्षु कलाम्' इति । वस एव सर्वप्रुतिविरामोऽस्य स्थायोति निरस्तम् । तस्माच्छनोऽस्य स्थायो । निवेदादयरतु व्यभिचारणि: । स च 'रामो निरोधाव- स्थायामातत्' इति ।

Kavyaprakasha-Rahasya

एवं स्थायिभावानाह—'रतिहासौ शोकश्र क्रोधोसाहो मयनतथ । जुगुप्सा विस्मयश्चैति स्थायिभावा: प्रकोत्तिता:' इति । स्थायिलक्षणमाह—'विरुद्रा कविरुद्रा वा यं तिरोधातुमक्षममा: । आनन्दादुकुरकदोदसो भाव: स्थायोति संज्ञित:' ॥* इति सामान्यलक्षणम् । अवसिवतिहचेवां सक्तिसूचकन्याेन फेनबुद्बुदन्यायेन तु व्यभिचा- रिणमितवनयोर्मेद: विशेषलक्षणान्वितान्न ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

प्र० ८—ठ्यभिचारिभावान् नामतो विंलिख्य तेषां लक्षणान्यपि प्रदर्शोयत् । उ० ८—निकेन्द॰ गलानि॰ झङ्काद्य॰ यासूय॰ मद॰ श्रमः । आलस्यं चैव दृप्तं च चिन्ता मोहः स्मृतिर॰ त्रुटिः ॥ शङ्का-चपलता-हर्ष-आवेगो जड़ता तथा । गर्वो विषादो ग्लानि॰ निद्रा डरुमार एव च । स्वप्न-विक्ल॰ डमरु॰ श्रा॰ प्रय॰ हित॰ य॰ थ॰ प्र॰ । मति व॰ निष्ठा॰ य॰ नाद॰ त॰ मरण॰ मेव च ॥ त्रास॰ चैव वित॰ क॰ वि॰ थ॰ प्र॰ । नामत एव समा-जग्यता न तु लक्षणतः । तल्लक्षणानि यथा— तत्त्वज्ञानापद॰ दैन्य॰ स्वा॰ मा॰ न॰ मु । ( तत्त्वज्ञानं निश्चयानिद॰ य॰ तु विवेकः ) त॰ चि॰ श्रुति॰ श्या॰ वे॰ य॰ च्छ॰ रस॰ त॰ मा । ( स्वादमातनं रस॰ आत्मनि तुच्छ॰ बुद्धिः ) 'चित्तस्य खेदो 'त्रि॰ न॰ त॰ ज्ञा॰ तो॰ य॰ दि॰ शि'ति के॰ चि॰ ॥ १ ॥ र॰ त्या॰ य॰ डर॰ मन॰ स्था॰ श॰ झु॰ ह॰ पासा॰ दि॰ म॰ म॰ वा । ग्ला॰ नी॰ म॰ प्रा॰ नीता॰ क॰ म॰ का॰ हि॰ त॰ दि॰ के॰ त् ॥ २ ॥ अन॰ प्रतिमा शा॰ डा॰ पर॰ यों॰ तु॰ न॰ य॰ त॰ । वै॰ प॰ कृ॰ प॰ वैमु॰ य॰ पार्थ्या॰ लो॰ का॰ त्य॰ शो॰ प॰ ॥ ३ ॥ परो॰ डि॰ न॰ म॰ पू॰ ग॰ य॰ ज॰ न॰ म॰ युजः । दोषे॰ डो॰ भू॰ श॰ म॰ दा॰ जा॰ क्रो॰ धे॰ डु॰ त॰ द॰ ॥ saम्मोहा॰ न॰ द॰ स॰ म॰ दे॰ डल॰ द॰ न॰ व॰ च॰ ग॰ तिः । म॰ जु॰ ग॰ ति॰ दि॰ न॰ डो॰ य॰ म॰ दो॰ वि॰ दि॰ म॰ न॰ कृ॰ तु च उत्तमसत्त्वः प्रह॰ स॰ ति न॰ डर॰ म॰ डु॰ म॰ कृ॰ तिः । पु॰ प॰ व॰ त॰ न॰ मि॰ था॰ यो॰ ते रो॰ दि॰ व॰ प॰ स॰ त॰ ॥ ४ ॥ : त्र॰ दो र॰ त॰ च॰ ग॰ त्या॰ दे॰ श्या॰ स॰ ति॰ द्वा॰ विकृ॰ च्छु॰ नः । श्रम॰ ला॰ यो॰ शि॰ मे॰ द॰ तु च॰ क्रे॰ का॰ र॰ प॰ यं तः ॥ अम॰ स्वा॰ ति॰ श॰ या॰ व॰ श्या॰ म॰ य॰ वा । श्ला॰ ति॰ न॰ मुं॰ च॰ रे । ब॰ ले॰ त्यो॰ प॰ च॰ या । ग॰ ला॰ नि रो॰ द॰ यो॰ चि॰ प्र॰ शूः ॥ इत्य॰ क॰ ॥ ५ ॥ : आ॰ ल॰ स्यं श्रम॰ भ॰ दे॰ डे॰ ह्मूच् । ज॰ डू॰ म॰ कृ॰ या॰ दि॰ कृ॰ त् ॥ ७ ॥ दो॰ ग॰ ल॰ पा॰ दे॰ र॰ नो॰ जः स्वा॰ द॰ दै॰ य॰ का॰ श्य॰ मृ॰ जा॰ दि॰ म॰ त॰ ॥ ८ ॥ घ्या॰ नं चि॰ ता हि॰ त॰ ना॰ शे॰ झू॰ न॰ य॰ त॰ श्या॰ स्था॰ प॰ कृ॰ त् । प्र॰ त॰ न॰ पू॰ वि॰ का॰ र॰ य॰ च्छ॰ स्मृ॰ ति॰ श्रि॰ न्ते॰ ति के॰ च॰ न॥ ९ ॥ : मो॰ हो विंचि॰ त॰ ता मो॰ ति॰ दु॰ ला॰ वे॰ गा॰ नु॰ वि॰ स॰ नः । ( विचित्ता चित्तेन ज्ञानाज्ञाननमू ) घृ॰ णां॰ न॰ ज्ञा॰ न॰ प॰ त॰ म॰ न॰ अ॰ म॰ गा॰ द॰ शां॰ न॰ दि॰ कृ॰ त॥ १०॥

काव्यप्रकाशरहस्य

सदृशज्ञानाचिन्तायैश्रूभसमुन्नमनादिकृत् । स्मृतिः पूर्वानुभूतार्थविषयं ज्ञानमुच्यते ॥ ११ ॥

काव्यप्रकाशरहस्य

अमीष्वर्थेषु सम्प्राप्तौ रूपहापयसिता धृतिः । ( रूपहापयसिता इच्छानिवृत्ति: ) सोहि त्यवदनोल्लासहहासवचना ( प्रतिभा ) दिकृत् ॥ १२ ॥

काव्यप्रकाशरहस्य

सङ्कोचवित्तसोऽपि क्रोधो वैष्णवजोमुखवृत्त् । मदः । दुराचारादिमिर्रीडां धाष्टर्यामावोऽमिधीयते । वक्राड्गुलीयकस्पर्शोमूरेरेखाद्योमुखादिकृत् ( धाष्टर्यामावः चेतसः सङ्कोचः )

काव्यप्रकाशरहस्य

चेतोऽनिमीलनं क्रोधो यंगरागरतवावदिमि: । इति केचित् ॥ १३ ॥ ( नयं वैकृतं विकारः ) मात्सर्यंड्रेशरागादे:श्रावलं त्वनवस्थितात । ( त्वनवस्थितातः अभिमृशयकारितः ) 'आत्मप्रकाशनपराः चेष्टा चपलतोच्यते' इति केचित् ।

काव्यप्रकाशरहस्य

तत्र मात्सर्यादिरुच्यस्वच्छन्दचारणादयरजादः ॥ मनप्रसादो हर्षः स्यादिष्टावाप्तिस्वादिमि । यद्वा मनःप्रसादो लामादेहं पौडश्रवेदगद्गदः ॥ १५ ॥

काव्यप्रकाशरहस्य

'अनर्थागातिशयाच्चेतस्यावेगः सम्भ्रमो मतः' । यद्वा अवेगो रागविद्रावरसादे सम्भ्रमो मतः ।

काव्यप्रकाशरहस्य

तत्र विस्मरणं स्तम्मः स्वेदः कम्पः स्वरदूगति । क्रियास्वपाटवं जाड्यं चिन्तोरकण्ठामयादिमि ॥ १६ ॥

काव्यप्रकाशरहस्य

मालस्यं तु क्रियाद्वेषो न त्वक्तेति भिदा ततः । 'अप्रतिपत्तिजड़तता स्यादिष्टानिष्टदशंश्रुतिमि' । अनिमिषनयननिरीक्षणतूष्णीभावादयस्त्रथा ' ॥ १७ ॥

काव्यप्रकाशरहस्य

गवोंडमिजनलावण्यघनैश्वर्यादिमिमंदः । सविलासार्ज्जवीक्षाग्विनयावर्जनादिकृत् । सः ॥ यद्वा गवों मदप्रमादश्रोविद्यासत्कुलजन्मिमः । अवज्ञा सविलासांगादर्शनाविनयादिकृत् ॥

काव्यप्रकाशरहस्य

प्रारब्धकार्योसद्यादेविषादःसत्वसंक्षयः ( सत्वसंक्षयः = उत्साहनाशः ) निश्वासोच्छ्वासहृततापसहायान्वेषणादयः ॥ १९ ॥

काव्यप्रकाशरहस्य

ओत्सुक्यं वार्चिछतप्राप्तौ कालक्षेपसहिष्णुता । चित्ततापत्वरास्वेददीर्घनि:श्वासतादिकृत् । यद्वा कालक्षमतमोऽत्सुक्यं रम्येच्छारतिसंभ्रमैः ।

काव्यप्रकाशरहस्य

तत्रोच्छ्वासतरवाराभासहृततापस्वेदविभ्रमाः ॥ २० ॥

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

निद्रां व्यापारवचैमुख्यमिन्द्रियाणां प्रमादिदम्भः । तत्र जृम्भांगमे गाधिकं मोहनोच्छ्वासितादया: ॥ २९ ॥ (इन्द्रियां प्रमित्युपलक्षणम्, तेन मनसोऽपि । तेन स्वप्नाद्भेदः । 'मनः क्षेत्रेस्वपसमारो ग्राह्यावेशादि सम्मतः' इति केचित् ॥ ( बीमांससमयानुसारेण )

क्वचतु 'अपस्मार'स्थाने विस्मृतिः पठिता तथा । विरोधाभावात्पूर्वसय प्रस्मृतित्विस्मृतिभवेदत् । ध्यानजाड्याच्चप्रमोहASSष्वपरितापादिकृतु सा ॥ (प्रगता स्मृतिः प्रस्मृतिः)

स्वप्न निद्रामुपेतस्य विषयानुसवस्तु यः । (विषयानुभवः स्वाप्नज्ञानम्) कोषावेशमयग्लानिसुखवधःखादिकारकः ॥ २३ ॥

'निद्रागमहेतुतुः्यः प्रभवोश्वचेतनात्नगम् । जृम्भामांगनयनमीलनांगावलोकनृत् ॥ 'कॉप एवं स्थिरतरतो ह्यमार्ष इति कथ्यते । यद्वा अधिक्षेपममानादेरमार्षोऽपिनिविष्टता । (अधिनिविष्टता स्थिरकृतोषः)

तत्र स्वेदशिरःकम्पनेत्ररागांगाविक्रिया: ॥ २५ ॥ लज्जादेःSपिक्रियागोपोडत्रहिस्वारSSस्मन्रयाविक्रिया: ।

व्यापारान्तरसंगितवचदनातमननदयः ॥ २६ ॥ (अन्वहिस्याश्रितरगुतिः) अधिक्षेपममानादेरश्रित चण्डत्वमुप्रता । यद्वा 'दृष्टेटारागदेऽमुंध्यचयोऽश्रणडत्वमुप्रता ॥ ( चण्डत्वं साहंकारदवसहितष्णुतवम् )

अत्र स्वेदशिरःकम्पताडनातजंनादयः ॥ २७ ॥ शाल्योपदेशमन्र्यादेरस्यंनिर्धारणं मति: । यद्वा भ्रान्तिच्छेदोपदेशाश्रयां शास्त्रादेशतत्चोर्मितः ॥

स्मेरता व्रीडासन्तोषो बहुमानस्त्यागातमननि ॥ २८ ॥ विरहादेरम्नस्तापो व्याघिदुःस्थ्यांगतादिकृत् । यद्वा व्याघयः सम्निपाताद्यास्तेषामनन्यत्र विस्तारः ।

प्रस्वेदस्कम्पतापाद्या यत्नुमावतमोदिता: ॥ २९ ॥ सन्निपातग्रहादिश्य उन्मादश्रितविभ्रमः । यद्वा उत्कण्ठाहरुषोकादेरुमादश्रितविभलषः । ( चित्तविभलषः चित्तविभ्रमः । वासितमवस्र्यानम् )

Kavyaprakasha-Rahasya

तस्मिन्मनसि स्थानं हृदितगोतहासास्सिसितादय: ॥ ३० ॥ जोक्ष्येप्रोद्गमनारम्भो मरणं परिकोर्तितम् । सम्मोहहेन्द्रियसंघातनिगात्रविक्षेपणादिकृत् ॥ यद्वा रोगाद्यै: प्रागवस्थ्या तु मरणस्य मृतिमन्ता ॥ ३१ ॥ (मुख्यमरणस्यालंवेनोच्छेदेन माऽवस्त्वयोगाद् । मूच्छोत्तरं मरणामस्थान्ये न स्वाश्रयन्त्र सन्ध्यारितवादू गणनं फलवदिति वाच्यप्रम् । स्थाय्यनतरसाधारणत्वात् । तेऽपि हि कचन सस्वारिण: । श्रृंगारवीरयोर्हासो वीरे क्रोधस्तथा मतः । हान्ते जुगुप्सा कथिता व्यभिचारितया पुनः । इत्याद्यन्यत् समुन्नेयं स्वयं मावितबुदिभि: । इति ॥ गजितादिमंन्: क्षोमक्नासोड्नोत्कम्पितादय: । यद्वा ओल्नातिकैर्मन्:क्षोम सन्रस:कम्पादिकारक: । (श्रोत्पातिकैस्त्रातजन्यै: गजितादिमि:) पूर्वपरविचारोऽरथं भयं त्रासातु पृथग्मवेत् ॥ ३२ ॥ कहो वितर्कं: सन्देहो भूषिरोड्डुलिनत्तंक: । (तर्कों 'विचार: सन्देहो' इति पठेऽपि विचारो विमर्श: । यथा च प्राह 'रसगंगाधरकार:' सन्देहावधानन्तरं जायमान ऊहो वितर्कं: इति । स च निश्वयानुकूल:) प्र० ९ —अथ 'भावस्य' किं लक्षणम् । सोदाहरणं सप्रपञ्च्र: स प्रतिपाद्यताम् । उ० ९ —'रसभावतदामासो' इति सूत्रे मावोऽव्यलक्षणक्रमेषु पठित: । स किं रूप:, इति चेत् 'रतिदेवादिविषया' व्यभिचारी तथाऽऽक्षित: माव: प्रोक्त:' इति । वादिशब्दामुनिगुरुहरिभपुत्रादिविषया । कान्ताविषया तु व्यक्ना श्रृंगार: । रत्यादीनां रसरूपत्वात्, व्यभिचारिणां रसांगतानियमेन प्राधान्याभावात्, साधिकानामवर्यंगचर्वादिष्यत: क्रमप्राप्तं मावं लक्षणयति — 'रतिर' इति । रति- रिति सकलस्याप्यभावोपलक्षणम् । देवादिविषयेत्यपि श्रृंगारसादृश्योपलक्षणम् । तथा शब्दश्रार्थे । तेन देवादिविषया सर्वप्रकारा तथा कान्तादिविषयापि भुश्रा रति: हासादयश्र अप्राप्तरसावस्या: विभावादिमि: प्राधान्येनाक्षितो व्यक्नितो

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

व्यभिचारो च भाव: प्रोक्तः भावपदाश्रितेय: कथित इति सूत्रार्थः यदुक्तम्—‘रत्यादिरेवेन्द्रियै रंग: स्वाहारैर्दिविपयैर्यदवत् । अन्यैरंगैर्भाव्य: स्वायं तदर्थस्य शब्दमाक्’ इति । तदेतदाहु: वृत्तिकार:—‘कान्तादिविषया तु व्यक्ता रतिरुच्यते--कण्ठकोपादिविशिष्टो’ इति पद्यम् । तत्र देहविषया रतिरुच्यते--कण्ठकोपादिविशिष्टो’ इति पद्यम् । तत्र देहविषया रतिरुच्यते--कण्ठकोपादिविशिष्टो’ इति पद्यम् । तत्र देहविषया रतिरुच्यते--कण्ठकोपादिविशिष्टो’ इति पद्यम् । श्रीमदत्पलाचार्यप्रणीतपरमेश्वरवृत्तावली पचमिदम् । यथा महादेव आलम्बनम् । ईशपदप्रतिपाद्याभ्याहृतेश्रयमुद्रोपनम् । स्त्रकोडनुमान: । वृतिमाहात्म्यस्मरणादयो व्यभिचारिण: । अत्रैतेरनुमितस्स्तावकरतेनां सामाजिकार्तां तैरेक विभावादिमिरव्यजितां रतिमां एवेति बोधयम् । मुनिविषया यया--‘हरस्वघं सम्र्रति हेतुरेष्यत:’ इति पद्यम् । अत्र श्रोकृष्णस्य मुनिविषयाया रतेर्मुनिरालम्बनम् । दशांयोग्यताद्यक्षनमुद्रोपनम् । श्रीकृष्णस्येवमुक्तिरेवानुमान: । तद्वद्वयंगगदहर्षादि व्यभिचारी । मुनिविषयकश्रोकृष्णरतौ सामाजिके भावनिष्पत्तिरेवमेव गुरुवषया, नृपाविषया, पुत्रविषया च रतिरुदाहरेणेषु टीकास्वदत्तेष्वबलोकनीयां ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

कान्तादिविषयादृषु रतिरथवा-कुमारसम्भवे ‘हरस्तु किंचित्परिलुठ्यवेश्र:द्रि-’ द्यारस्म इवाम्बुराशि: । उमामुखे विम्बफलारोहतेष्टे व्याप्तारामाल विलोचनान्ति" प्रधानतया वर्णितं व्यभिचारिणमुदाहृतम्—‘जाने कोपपराड्मुखी’ इति पद्यम् । विमुक्तस्य कर्याचित् स्वस्मिन्रें प्रत्युक्तिरियम् । अनन विधि: प्रांत असूया प्राधान्येन प्रतीयेते जाने इठेत्यनेन निर्णयतापकरेतवेना सूचापकर्ष: । विविधिरत्रालम्बनम् । विविधोद्र्ज्यमुद्रोपनम् । द्रठतयोक्तिरनुमान: प्राधान्येन व्यक्जिततोडसूयारूपे व्यभिचारो भावपदाश्रितेय: ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

ननु नायिकालम्बनस्य तर्कोपोद्रोपितस्य स्वप्नादृष्टचमत्कारावितस्य विप्रलम्भस्य सत्त्वाद्दष्णजित्वमेव स्यात् नाह—‘अस्रुतेति’ इठपदाद्यस्या प्राधान्येन प्रतीयते इति । पर्यन्ते तु रसस्यैव प्राधान्यम् । मध्वस्मयडरुयमादायैन नित्यादिग्यवस्त्य-तेरिति बोधयम् । नन्वन इठेवन विधिनेतिवत् । ‘स्वामालिल्य प्रणयकुपितां’ इति पद्ये कूर्पदेनासूया प्राधान्येन व्यज्यते तन्नापि भावचवनिरक्रियेव । तत्कथं विप्रलम्भो-द्दाहरगमिति चेत् । तत्र ‘हदिरालुष्यते मे’ इत्यनेन विप्रलम्भावगमेडनन्त: प्रतीममानाया असूयाया विप्रलम्भमागत्वस्येवोदिश्यात् ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

प्र० १०—रसानुभासभावाभासचोरपि स्वरूपं सद्दाहरगं विद्धि खलु ।

काव्यप्रकाश-रहस्य

उ० १०—‘तदामासा अनौचित्यप्रवृत्तितः’ इति सूत्रं ‘औचित्यानौचित्येन प्रवर्तितः | तदामासा रसामासाश्रयेत तान् लक्ष्यति । तत्पदेन रसमावयोः परामर्शः न तु संनिहितस्वेन भावस्यैवेदृश्याह—‘रसामासा भावामासाश्रयेत । अनौचित्यं हि शास्त्रलोकातिक्रमात् प्रतिसिद्धविषयकरवा।दिरूपं सामाजिकसंवेद्यम् । तच्च सहृदयस्यैवहारतो ज्ञेयम् यत्र तेषामनुचितमिति धीः । तच्च भ्रान्तारे बहुविषयत्वेन उपनायकादिरतस्त्वेन नायकनायिकाग्रण्यतरमात्रविषयत्वेन, गुरूजनगतत्वेन नानैव । तदुक्तम—‘उपनायकसंस्थायां मुनिगुरुपत्नोगतत्वयां च । बहुनायकविषयतायां रतो तदनुरचनिष्ठायाम् ॥ आमासत्वं तथैव च त्रियंगादिविषयतायाम्’ इति । तथा हि गुरूणांलम्बनतया हासस्य वोतरागाद्याश्रयप्रतिपत्त्या करुणस्य, विनोदालम्बनतया रौद्रवीरयोः, वीरगतत्वेन भयानकस्य, यज्ञादिपशुवधाद्यालम्बनतया वीभत्सस्य, ऐन्द्रजालिकाद्यालम्बनतयाद्भुतस्य, चण्डाललिङ्गिगतत्वेन घृणातस्य च मासत्वं ज्ञेयम् । अत्र रसामासरत्वं यथा—‘स्त्रीणां कः वशवर्ती।’ इति पद्यम् । अत्र बहुषु व्यापारोपादाने बहुविषया रतिग्यंज्यते । न चात्र व्यापारस्य बहुविषयत्वमात्रसिद्धम् । एकत्र तद्गतव्यापारसंभवाद् । यस्तु अनेककमपदद्वादानमनेकविषयत्वं क्रियाणां प्रकटयति । एकविषयत्वाभिप्राये त्वेकशेव कमपद-मुपादपिर्तेऽतत् तुच्छम् । स्तुमो विलेम इत्यादीनां मिलनवाक्यानाेकविमलद्यन्त पदोपस्थापितेनानन्वये तद्वद्यिनोडश्रिस्म्यापि कं क इत्यादिपदैरुपस्थापने मिलनकमपदैरेकवोपस्थापनाह्णतात । अत्र नू म—‘तु’ शब्देन व्यवच्छेदार्येन व्यापारस्या-नेकविषयस्यं लभ्यते । एकमेकत्र भेदामिप्राये डपि तथैवावगम्यते, बहुपद-मनेकपरं वा।

काव्यप्रकाश-रहस्य

भावामासो यथा—‘राकामुखाकरमुखो।’ इति पद्यम् । सौतामुद्रिश्य रावणोक्तिरियम् । अत्र स्त्रियोंमचारिरूषा विना डनौचित्यप्रवर्तिता । नायिकाया अननुरक्ततया रतेरनुरूपत्वेन तदृश्यमचारिणोडपि तथात्वात् । एकमन्येडप्यू-दाहार्यः ।

काव्यप्रकाश-रहस्य

प्र० ११—ड्यास्वायतां ‘भावस्य शान्तिरुद्रयः सन्धिः शवलतया तथा’ इति ।

काव्यप्रकाश-रहस्य

उ० ११—‘मावशान्त्यादिरक्रमः’ इत्यत्र मावशान्त्यादिपदप्रतिपाद्यमाह—५ का० प्र०

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

‘नावस्य शान्ति'रित्यादिना । सङ्घेरेककालमेन्न तुल्यप्रकृतिप्रस्तावात् । शाबलता तु कार्यमेदेन निरन्तरतया पूर्वपूर्वचरणप्रस्तुताम् । न च नावस्य शाबलताया: शान्तस्यद्वास्यामविशेष: । शान्ते: पदस्य वा एकस्यास्वादे तद्भेदद्योपगमात् । एवं शान्तयुदया'वृप्तिकालाविछिन्ना'वैच चमत्कारिणाविंति बोध्यम् । स्वायिनां रवेते न सममुखवर्ति तेषां सततमविच्छेदात । तत्र नावस्य शान्तियंया—‘तस्या: सान्द्रविलेपन०’ इति पद्यम् । अमरुशतके स्विडतताया: स्वाभाविकाया: कोपतच्छान्ति नृत्तं वयस्यं प्रति कवयतो दृष्टान्ततयकल्पोक्तिरियम् । अत्र केपलरूपमात्रवस्य शान्तिरेव चमत्कारविश्राम: । न तु विद्यमानेऽपि प्रसादोदये तदनुभावानुलेखादिति बोध्यम् । तदेवाह्न—कोपस्येऽपि शान्तिररिंत शोभ: । भावस्योदयो यथा—‘एकस्मिन्नधयने त्रिपक्ष०’इति पद्यम् । अमरुशतके पद्य-श्रिदम् । अत्र सुरतविपयस्योक्तिसुसूक्ष्मद्वयादृशृङ्गाररोति न तु सत्यमपि कोपशान्ति: तदनुभावानुपादानात् । तदेवाह—‘अत्रो:सुखस्यच' इति उदय: इति शेष: । भावस्य सन्धियंया ‘उत्सक्तकव्य तप:पराक्रन०’ इति पद्यम् । महावीरचरितनाटके द्विती. येडुक्के सीता'मालिङ्गनश्र: श्रो'रामसदृश परङ्गुरामगमनने उत्कितीर्यम् । अत्र मुनावित्यादरณีया'त्वज्ञा'नजन्यत्वराविशेष: पूर्वा'ङ्गमस्य । हृपंनूत्तरार्धगमस्य । अनयो:स्तुल्यत्कारलमे'दस्वाद इति तयो: ( अवे'गहृपयो: ) मिलनरूप: सन्धि: । अत्र परिरमशृङ्कृतहृपेण सत्सझृङ्ग'प्रियतोऽस्माहोमयकृतत्वादवे'गस्तुल्य इति बोध्यम् । तदेवाह—‘अत्राहृपेण सत्सझृङ्गप्रियतोऽस्माहोमयकृतत्वादवे'गस्तुल्य इति बोध्यम् । तदेवाह—‘अत्रा-वेगस्तवरावशेष: । भावशाबलता यथा—‘क'कार्य शशलक्षणा' इति पद्यम् । विक्रमोर्वशीये । चतुर्थेऽङ्के उदयन्तों हृष्ट्वा पुरुरवस: उत्किरियम् । अत्र ‘ककार्य'मित्यादौ वितर्क:, भुवोऽपोत्या'स्तुसुखयम्, दोपाणा'मिति मति:, कोपे'डपोति स्मृति:, किं वक्ष्यतीति शङ्का, स्वप्नेऽपोति दैन्यं, चेतस: स्वास्म्य'मिति धृति:, क: खादृत्ति चिन्ता, स्फुटं पूर्वपूर्वचोपमदर्शनप्रतीमाना शाबलता चमत्कारसारूम: । नतु भावस्य शान्तियादिवतिन:श्यातिरपि प्रकार: सम्भवत्येव, तर्कयं नोक्त इति चेत्न । भावो'कृत्यैव तदुक्ते: । मात्रस्थितेर्मावामिवलवाद । नतु व्यविचारिरस्थले नियमतो मुख्यस्य रसस्याव-स्थां तर्कयं मावोदाहरणमेतत्, कथम वा मावध्वनितवं, रसाङ्गेन तेषां गुणीभात्रादित्यत आह--‘मुझे रसेऽपि तेऽङ्गित्वं प्राप्तुमर्हति कदाचन’ इति ते भावशान्त्यादय: कदाचन यदा त एवाङ्गित्वेन विराजन्ते, राजानुगतविवाहप्रवृत्त-

काव्यप्रकाश-रहस्य

मृत्युवद् ! नावशान्त्यादय: मावश्र शान्त्यादग्रहेत हेत्द्र: मावसि:तिशान्त्यादय. इचेतित पाठ: सुगम: ।

काव्यप्रकाश-रहस्य

प्र० १२—‘अनुस्वानामसं तद्यैकमडयद्ध यसस्थितिस्तु य: । शब्दार्थो भयशकस्युत्थत्रिधा स क्थितितो ध्वनि: ॥’

काव्यप्रकाश-रहस्य

कारिकासंम्रसं वैयधिकरण्य तत्र ‘निप्रपंचमुख्यकमडयहद्यस्य

काव्यप्रकाश-रहस्य

तैविध्रयं तत्स्वरूपम्र श्रोदाहरनपुर:शरंं प्रतिपादयत ।

काव्यप्रकाश-रहस्य

उ० १२—अनुस्वान्ति । घण्टायां हन्यमानायां मुख्यशब्दानन्तरं क्षोदोयान-तरेउरणनतलय: शब्‍दर: प्रतोयते तद्रदस्स लक्ष्यग्रमा व्यतिरिच्यतियंत्र स शब्‍दश्र-व्यद्चेतिं शब्‍दार्यो च उपमेयं चेतिं तेषां शक्तिकश्र शब्‍दार्योमयशक्तिः, तस्या उत्थं तदुत्तश्रतीति शब्‍दार्योभेदकस्ययुक्तद्र: त्रिधा त्रिप्रकारको ध्वनििरित्यर्थ: ।

काव्यप्रकाश-रहस्य

तथा च उक्तश्रतीति शब्‍दार्योभेदकस्ययुक्तद्र: त्रिधा त्रिप्रकारको ध्वनिरित्यर्थ: । तथा च शब्‍दशक्तिमूलक्यद्रच्य: शब्‍दशक्तिमूलक्यद्रच्येरथर्‌य: ।

काव्यप्रकाश-रहस्य

शब्‍दशक्तिमूलक्व चेत्तद्रद्र यत्तनेनैव शब्‍देन तदर्थप्रतीति: न तु पर्यायान्तरेगापि ।

काव्यप्रकाश-रहस्य

शब्‍दशक्तिमूलक्व चेत्तद्रद्रोत्यं चार्थ शक्तिमूलकत्वं न तद्रद्रभिव्या स तप्रतीतिरिति । एतेन ‘अभिवाया यन्त्र

काव्यप्रकाश-रहस्य

न नियमानं तत्रैव सेइदो द्रष्टव्य: ।

काव्यप्रकाश-रहस्य

तन्नयमने तु नामिभामूलत्वं किन्तु वप्रथानानूल-रकमेव ‘मद्रातमन’०, इति तदोत्रेवेति० ‘ति यत्तनेनैचिहुकं तन्नादेशम् ।

काव्यप्रकाश-रहस्य

'मद्रातमन' इत्यादेरित अदोभेदतवेनेष्टत्रात् । अन्यया तस्य सर्वेभेदबहिर्भावपत्ते ।

काव्यप्रकाश-रहस्य

किच शब्‍दशक्तिमूलध्वनिरिति इति त्रिष्वभयुदाहरनेपु मूलशब्दोऽहरणेपु क्रमेग प्रकारणिकारणिकयोरिति व्याख्यानेन, मवानित्यनेन तथा च असंस्कृतनेन प्रकारणस्याभिवानियंकरसव स्पष्टतबातोेषमुदाहरनतवं विधेयेत तस्माद्योक्तमेव स्याव्यम् ।

काव्यप्रकाश-रहस्य

तेषु मध्ये शब्‍दशक्तिमू लानुरणनह्रपचयद्रचयो द्विधा । यथा—‘अलक्‍क्‍ारोऽयवस्त्वेव शब्‍दचयात्रवमानते । प्रथानत्वेन स क्षेय: शब्‍दशक्‍तूद्मचो द्विधा ॥’ इति ।

काव्यप्रकाश-रहस्य

अलक्‍क्‍ारध्वनित्वं सुधनिश्रेतिंति द्विप्रकारक: । अलक्‍क्‍ृतस्यानलक्‍कृतवस्तुमात्रस्य वा प्राधान्येन प्रकाशात् ।

काव्यप्रकाश-रहस्य

प्राधान्येनैस्यनेन शब्‍दस्य यत्न प्राधान्यमथंस्यापि साच्चि:य-मथवा प्राधान्येनैस्यनेन गुणीभूतव्यक्ज्चानिरास: ध्वनिनिद्रि:स्यर्थ: ।

काव्यप्रकाश-रहस्य

तत्र शब्‍दशक्‍तिमूलालक्‍क्‍ारध्वनिमुदाहरनति: उल्‍लास्येनैनेन । कालकरवाल-महाम्बुवाहमू—कालो वैरसिंहर्ता य: करवाल: स एव महदम्‍बुवाहराजलं वहतोति महाम्बुवाह: तम् । यद्वा मह: उत्सव: स एवाम्बु तद्‌राह, जरठोजितर्गाजितेन—

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

जरठं कठोरमूर्जितं बलवत् गर्जितं सिंहनादो यस्य तथाविधेन । अप्राकृतनिक ( अत्यद्भुतघ ) पक्षेयेन देवेन मेघाधिपतिना ( प्रकारणिके देवो राजा ) इन्द्रेण जरठं गम्भोरमूर्जितं यत् गर्जितं गजं तेनोपलक्षितम् । कालकरं कृष्णरंहिम वषतुंकालसूचकं बालं (वालं) ( वयोरमेधात ) नवोनमं महामनुजाहं मेघमल्लास्य प्रकाराय रूपे अंगारादिषु जले पाक्रमाने जायमाने कादंबः रूपः ( प्रकारणिके युद्धसूचो ) तस्मिन् सति धाराजले: धाराकृतितिम जंलेः त्रिसुवर्णे रिपूणामर्थात् जलशोषणां तेजसा सकलः प्रकृष्टः तापः ओष्यं निर्जापितः शमितः इत्यर्थः । अत्र प्रकारणेन प्रयमार्चे ( राजार्थे ) अभिधाय नियतण्णात् तथा वोषपितुमशक्या वसतुःहो द्वितीयार्थो ( इन्द्रविषयकः ) व्यंग्य एव । अत्र 'करवालमुल्लास्ये' तावन्मात्रे वक्तव्ये यदेताहशाहृदयंगमस्त्वासमृद्धार्थंकततां मा प्रसज्यतामित्य आकारणकैरिन्द्रैरिवाहदिनः प्रकारणिकां राजकरवालदीयमानुपमानोऽपमेय मावं किलितार्प्यनित्युपमानड्क्कारो व्यंग्यः । स च शब्दवृत्तिमूलः । पर्वांतरेण भूपादिनां यदाहंपूर्वततो तदप्रतीतः । एवमग्रेऽप्यूह्यम् । तथा 'विनायककुमारपातो' इत्यत्र तिङर्थेन तिङमहेतु: प्रकारणः यत्र्याति प्राकरणिकार्थं । तिङर्थश्च: अप्रताप: इति एवं क्रमेण विदुः अनिद्याकृत, मधु: मल्लीत् मतिमान् अतनवकृतिरिति एकैकपदस्य द्विपदार्थे विरोधामासा व्यंग्यः । अत्रोदाहरणे पदमेदेन विरोधामासो योतितः । पदामेदेऽपि विरोधामासो यथा--'आमृतः समितः' इत्यत्र । अत्र विचार्यंते किं विरोधस्य सर्वत्र व्यंग्यत्वमेव, नेत्युच्यते । अपिशब्दाद्दारेद्विरोधव्यतिरेकस्य माने सति वाच्यत्वम् तद्वाचे व्यंग्यत्वम् इति । अधुना व्यतिरेकालङ्कारविवृतिहेत्वाहिपते यथा 'निरुपादानसम्भारे' इति । अत्र चित्र नानाकारमालेयं च कलाचन्द्रस्य पोषशो मागः । अन्यत्र कौशलश्र अत्रोपादानैः तूलिकाद्युपकरणः मित्तावेव चित्रपदादिहेतवेलेख्यकारस्य: कलाविद्याभ्या जगच्चित्र नानाकारम् इमत्तावेव जूयते एवं तत्त्वत: शूनिनो व्यतिरेको व्यंग्यः । अत्र चित्रकलाशब्दयो: परिवृत्तिसहस्त्वेन घटदशक्तिमूलता ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

अथ 'वृत्तिगलवार्ङयमलङ्कार्यस्यापि ज्ञाह्मणश्रमणन्यायेनालङ्कारता' इति व्याख्य्यति । ननूदाहृतेश्श्लोकमादोनां प्राधान्यं न वा प्राधान्ये चेत् कुतस्तेषामलङ्कारत्वम् । भन्यानलङ्करणात् । अप्राधान्ये कुतोडस्य काव्यस्य ध्वानित्वम् । व्यंग्यप्रस्याप्राधान्यात् । इति चेत्नमेवम् । पूर्वमयमलङ्कार आसोदित्येतत्सहृदयार्त्तव्यप

काव्यप्रकाश-रहस्य

दर्शात्। यथेहादीनां श्रवणः बीजत्वसंघ्यासीदपूर्वं ब्राह्मण आसोत इति हति स ब्राह्मण इति वध्यते तथा। न चैवं व्यपदेशेसमर्थ्यंने डप्यलंकारध्वनितवं न समर्प्यतामिति चेत्। न। अलंकारपदेन तद्योपनतताया विवक्षिततत्वात्। न चैवं रसादिध्वनावपि अलंकारध्वनितत्वप्रसंगः संलक्ष्यक्रम्यैव तार्हश्रुत्य तथाsप्रतत्वात्। वस्तुतस्तु प्राधान्यप्राप्तान्ये तदपेशया सवंत्र गौणीभावात्। न तु रसादिप्राप्तौ। तदपेशया सवंत्र गौणीभावात्। वाच्यापेक्षया प्राधान्यं चेत न दोषलेशावकाशः।

काव्यप्रकाश-रहस्य

एवं शाब्दशक्तिमूलालंकारध्वनिमुदाहृत्याघुनादर्शकतिमूलवस्तुरूपध्वनिमुशाहरति, यथा---'पृथिव' इति। पर्युक्त नात्र स्फुटतरमेति मनाकं प्रस्तुतस्थले ग्रामे। उद्दतपयोधरं प्रेक्ष्य यदि वत्सस तदा वस॥ इति छाया॥

काव्यप्रकाश-रहस्य

स्फुटतरम्-(१) कटाक्ष्यास्तरङ्गस्य, (२) शाखं कामशास्त्रेऽन्विति वा। प्रस्तुतस्थले-(१) पर्याप्तपयोधरे स्थले। (२) प्रापणानां तत्स्वेनाऽध्यवसितानां मूर्खाणां स्थले तन्मये ग्रame.

काव्यप्रकाश-रहस्य

अत्र शाब्दभावादकारे ज्ञातानधिकरणे ग्रame, सति चैवविधे उद्दोपने घेसे अलेशमर्थादिया उद्दतमतनदर्शने च को नाम उपमोगक्षमोऽस्ति गन्तुमर्हतोति वाक्यार्थमिप्रायो व्यङ्गचर्थः प्रकाशते इत्यर्थः। इह च पर्योर्धरेऽति शाब्दशक्तिमूलमेव। तथा---'नानिराशांनिर' इति। अज्ञाsनिदर्शः। न तावित्। अनुदारः---अनुगता द्वारा: यस्य न उदारः। इति। न तानिः। अनुदारः---हतिः। अत्र पयमार्मे 'नानिराशानिरिचेरतेन' विचार्यापि तदनुर्वतनार्थमेक-काव्यं कुरुतः' इति वस्तुं ध्वन्यते न तु विरोधालङ्कारः। 'नानिराशानिरित्थनयोः सामानाधिकरण्यासम्भावात्। विरोधस्य तन्नैव विश्रान्तिः द्वितीयार्थे तु नोदाहरणम्।

काव्यप्रकाश-रहस्य

तत्र 'च' शब्दोऽय अप्यर्थत्वे विरोधस्य वाच्यत्वेऽपि। समुच्चयमात्रार्थत्वे विरोधस्यैव अव्यक्तत्वादिति।

काव्यप्रकाश-रहस्य

इत्यं शाब्दशक्तिमूलं द्विविधं ध्वनिं निरूप्येदानोमर्थशक्तिमूलानुरणनरूपव्यङ्गचर्थद्वाराविघटतवे विभजते। तथा च कारिकाद्र पम्-अर्थशक्त्युद्भवोऽडप्यर्थों व्यङ्गयकः सम्भवी स्वतः। प्रोढोक्तिमात्ररिसदृशो वा कवेश्तेनोममत्सय वा॥

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

वस्तु वाच्यत्वकृतित्येति षडभेदैरड्कसौ ध्वनत्तिक यत् । वस्त्वलङ्कारमथवा तेनायं द्वादशात्मकः ॥ वस्तु वाच्यत्वकृतित्येति । (१) स्वतःसम्पवो, न केवलं भणितिनिष्पन्नरोचिरु तु बहिरङ्गपि गोचीयेन प्रतीप्यमानः सम्भाद्यसम्भः । (२) प्रौढोक्तिमात्रनिबद्धबहिरसङ्गपि वचनप्रतिभामात्रेण तयैव निर्मितः, (३) कविनिबद्धेन वचनैव तथा निर्मित इति त्रिधा । हायमर्यः व्यङ्क्यकोट्यनिबद्धः । (१) वत्सःसम्भवी, (२) कविप्रौढोक्तिमात्रसिद्धः, (३) कविनिबद्धनायकादिवततुत्रप्रौढोक्तिमात्रसिद्धसचेतितः । इतन प्रौढोक्तिः चमत्कारानुगुणोत्कर्षदीय्या । एवं त्रिविधोऽपि ध्वनस्तं वच्युसामनलङ्कृतित्येव षड्विधो व्यङ्क्यः । एतेषां पण्णां व्यङ्क्यधर्माप प्रसिद्धं कत्सु वाच्यलङ्कृतिषुचिन्ति द्वादशभेदा भवन्ति । तत्र स्वतःसम्भविनर्थे भेदस्तुयुध्ये । (१) वच्युन तु वच्युसो उदस्तयंः--अलसङ्गिरोमपोत्पत्त्र । इतं पदं, तस्य च्छायार- 'संपित' जयूसंनितप्रिन पत्त्र चलसमृद्धिनयः । इतिन मुझितेन ततोऽपि प्रबलत हेतुना यत्नः ।' अन्वालु सत्पेन प्रवासो नाधिकान्तरङ्गे च मन्तुमनिश्चितः, ततोऽपि रमेशवनादिसुगुपो, धनसमृद्धिमयतयकृपणः मुखो वेति निबन्ध पत्तुलदनन्दनरसकं हृदयङ्गकं वस्तु तेन यासत्समन!कर्णयोः इतं, मनोदोषभोगाद इतं वतु वच्युत्ने । (२) वस्तुनाऽलङ्कारस्य व्यङ्क्यत्वाद्-- 'धन्येति या कयसे'रित उदहरणम् । अतिकाछो तं स्वप्रियांलापं काव्यतत्सों कश्चिदुदहंसनः । तस्मिन्मिन स्वरहितानिमो कच येतित सखीप्रेरितया उक्तिरिदन् । अन्र ध्वनप्रेम नहिं प्रति भण्यस्तकोलितपेक्ष वस्तुनां स्वस्य महत्त्वादिहिसूचनाद्रौ 'स्वमभ्येति' वदितरेकालङ्करो कदजपते । (३) अलङ्कारे वस्तुनो व्यङ्ग्यत्वाद्-- 'दपोऽनङ्गस्य मज्जकुम्भकपालोद्धरेषु' इतिन पदस्यैव 'कुम्भोऽनङ्गविजयकुम्भकपालोद्धरेषु' इतिसंस्कारविशेषकोपितरोचिः । इतिन पदमेव विग्रहतः-- 'दप्पोऽन मदेनाव्य मदोद्रिक्तः यो मनसिजः, तस्य कुम्भयोः गण्डस्थलयोः कपाटं विशालतया दुरमावर्ताद कपाटमिव मध्यभागः तस्य कूटमप्रभागः तदेव कठिनत्वाद कूटं लोहमुद्गर इत तन संक्रात्त्या सम्भाव्येन (वसनेन) सम्यक् प्रापघनेत वाऽनिधनं हृदयसम्बन्धि धनं निबिडं यत् शोणितं रक्तं रोचिः कान्तिर्यस्य यत्र वाऽताहश इत्थ्यं । अन्र 'कालेकटाक्ष इत कुपाणि व्यलोक्ति इत्पुपमा, न पुनक्वत्प्रक्षा सम्भावनादिरहःत् । शोफरो रोचः, कवायदरिदया

वृत्तौ प्रतिविम्बनावेने समानधर्मंवान् सर च स्वतःसम्भाविनेऽपि, साधारण्यलोकेडपि सत्त्वाद् तयाऽप्यपथ्यां 'सकलरिपुक्षयः क्षणात्कारिरिध्यते' इति वरतु व्यज्यते । (v) अलङ्कारेऽप्यलङ्कारस्व व्यतिर्यङ्गताम्--'मालाङ्कन्तदर्शनेः' त्युदाहरणे । अन्न श्लोप्रतिष्यकेऽपि दरशनमोचनतयेऽपि विरोधः । ये हि निजमप्यशरं दर्शयति स कर्थं परेऽप्यशरान्भोच्यवृत्तिति स्वतःसम्भाविनो विरोधासमर्थेऽपि हारेग प्रकटयोः स्वाधर-दशनशातु यापादनयो रेकराललनेपि धर्मंसमवधेयन् मुलःमोनितालङ्कारे व्यज्यते । एव मम राज्ञो दन्तक्षतया अन्यस्यापि नृपवधूजनस्यापि हसिति निवर्तंतामिति नृप-वधूदृशोःक्षयते । इत्युप्रेक्षालङ्कारेपि व्यज्यते । एपु चतुर्थोऽहररगेपु वृत्तजकोऽर्थः स्वतःसमर्थी इति ।

कविभ्रोढोक्किसिद्धे वयलङ्कारेयं मेदचतुथये । वहतुसा वस्तुनो व्यक्तिर्यंया---'कैलासस्य प्रथमशिखरे' त्युदाहरणम् । वयलङ्कच्य दर्शोदित--अन्न कविप्रतिमामात्रनिष्पन्नेन वस्तुना येषां जडानामपि दिग्जानामथःधिगमः गोतार्थंज्ञातं नागिरित तेषामप्येवं कविवचूःसंसृष्टादिवाक्षमलङ्कार-तोति वस्तुमात्रं व्यज्यते । अन्न च कोपितश्रवणानन्तरं करण हस्सावर्त्तनं हस्तिनो न स्वतःसम्भवि किंतु कविसम्प्रदायाद् कविना वर्ण्यसमिति कविभ्रोढोक्किसिद्ध-त्वम् । २. कविभ्रोढोक्किमात्रसिद्धेन वस्तुनालङ्कारे यथा---'केशेयु बलाकारेग तेन च समरे जयश्रीःगुज्जिता । यथा करदराभिःदुररात्रस्य हृद कण्ठे संरपितः' इति । तेन पराजिता शात्रवो गुहास्वेव तिष्ठन्तीति भावः । अन्न करदराभिः कण्ठे स्वापितः इत्येवंवृपेण कविप्रतिमामात्रसिद्धेन वस्तुना केशग्रहणावलोकनेऽपितमदन इव कन्दरास्तदिदधुरारत्नू कण्ठे गृहीन्ति दरयुप्रेक्ष । एकैव सङ्ग्र मे विजय-दर्शनान्तस्मार्यः पलाय्र गुहासु लिस्सान्ति इति कवयलिङ्गम्, न पलाय्र गतास्स्त-द्वारणोऽपि तु ततः पारश्वं सम्भाव्य ताः कन्दरा एव न तांस्यजन्ति इति अपह्नु तुतिश्र अलङ्कार व्यजयन्ते । ३. कविभ्रोढोक्किमात्रसिद्धेनालङ्कारे वस्तुनो व्यक्तिमुदाहरति यथा--'गाढालिङ्गनरम- सोऽयते दयिते लघु समपसरति । मनसि र्न्या मानः पीडनभीत इव हृदयाद' इति । अन्न पीडनभीरवेतयुप्रेक्षालङ्कारे 'जा ठेरं व हस्सतो' इति प्राकृत-पदयम् । अथ्य छाया--

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

या स्वविरामिव हसन्ती कविवदनास्वुहूषबद्धविनिवेशा । दर्शंयति मुखतणडलमऩ्यादिव जऽयात सा वाणी ॥ अत्र 'जो ठेरें व हसन्ती'युरप्रेक्षालङ्कारेण चमत्कारैककारणं नवं नवं जगत् अम्नुजासन॑ (जडजास्मित डलयोरभेदात्) कविवदनस्थ्या ( अजडासन॑ ) निर्मि- मिते इति वाण्या ण्वोतिरेकः प्रकार्यते । यद्यप्युरप्रेक्षां विनापि ण्वोतिरेकोऽयं प्रकाशते नियतिऋतियेन्त्वादिसतु तयापि न भङ्कुटे भवसति । यद्वा तावन्मात्रस्य व णजकत्वेऽपि उत्प्रेक्षाऽन्यजकारवं न त्रिहन्यते इति यद्वृतो चमत्कारैककारणं नवं नवं जगत् अजडासत्था इत्युक्तं तत्र स्वविरमिव हसन्तोतेन चमत्कारैककारण. स्वांशालाऽभः । अन्यदिवेत्युप्रेक्ष्याः सवनववल्लाऽभः । कविवदनेस्वादिना अजडासन- स्थेयंशलाऽभः । एषु पूर्वोक्तचतुर्पूःराहरपेऽु कविप्रोडाlक्तिमात्रनिष्पत्तेऽो ण्वजकः । एवं कविप्रोडाlक्तिमात्रनिष्पन्नमेदचतुष्पयमुदाहःय माlसिद्धवणजकाष्थस्य दवनेश्रुतुपु मेदेपु मङ्गयेड्गुना वस्तुतां वस्तु वणज्यते—यथा 'जे लकाङ्गिरिमेहलसु' इति प्राकृतपचमुदाहतम् । तस्य छायाऽ—'ये लकूाङ्गिरि- मेहलातु' स्वालिताऽ सम्भाव्याऽlङ्गिरोऽर्फ रसिकुलफणिविलोकेवल्लभे प्राप्ता दरिद्रत्वम् । त इदानों मलयाद्रिला विरहिगोlनिःश्वाससम्भूlकिणो जाता द्वार्तित दिशुतेऽपि बहुलास्तारण्यपूर्या हव ॥' इति । ये वाताः लकूाङ्गिरेहेंपकूटस्य नितम्बदेशु सपत्रासातु स्वालिताः सम्योगेन श्रान्तानां सर्पिणीनां चितता ऊध्वंप्रसृता या फणापडिक्तः तयाऽ कवलने मक्षणे सन्तं क्षोणतयं प्राप्तः ( स्वल्पावशिष्टः ) इदानों विरहिणीlनिःश्वैःसैरोगतसम्बद्धा एवं प्राप्ततैश्वर्या शीतिमेय दिशुतेऽपि ताह्णोतेन पुष्टावयवा हव जाता: इत्थर्थः । अत्र वस्तुना वाच्यार्थंलपेण 'निश्वासेः प्राप्तैश्वर्या शाऽयवः 'क किं न' कुर्वन्ति' इति वस्तु वणज्यते । २। वस्तुनाऽऽडकूारस्य वक्तियैयाऽ—'सहि विरहड्कुज' इति प्राकृतपचमुदाहरणम् । छायाऽ—'सकि विरचटु मानस्य मम घोरतहेताश्वlसम् । प्रयदर्शनविश्रुतङ्कुक्षणे सहसेति तेनाऽपसृतम्' इति । किर्मिति मानं न्यक्कवतोति वदःतीः सखीः प्रति नायिकाया उक्तिरियम् । घैयेण मम मानस्आश्वlसनं कृत्वा प्रयदर्शनविश्रुतङ्कुलक्षणे सहसाऽपसृतवम् । इति वाच्येते वस्तुनाऽऽकृतेऽपि प्रयपार्थेन सा प्रसन्ना कारण- मावेऽपि कार्योऽपत्तिरूपविमावनाऽlलकूारः । ननु प्रयदर्शनसोमागवलं धैयेण सो दें न शक्यते इति चोत्प्रेक्षालङ्कारेण वणज्यते । ३।

काव्यप्रकाश-रहस्य

व्यज्यते यथा 'ओल्लेलकर ओ' इति प्राकृतं पदमुदाहरणम् । छाया—'आाद्रेर्द्रि क-रजरदनखक्षतैः' तव लोचनयोरम दत्तम् । रक्तांगुकप्रसादः कोपेन पुनररमे नाक्रान्ते इति ।

काव्यप्रकाश-रहस्य

भरतैर सपस्यैः कृतं तृखक्षतैर्दिकं हृटत्वा कोपारक्तशया मतुं प्रश्नमुतररयति ननु । अत्र किंचित् कपिते लोचने वह्निस्फिति 'अत्नोत्पतनादुतरालड्कारेण तु केवलमाद्रक्षरान्न गोपायसि देवामहं प्रसादपात्रसपि जाता इति वस्तु व्यज्यते, कोपेन पुनरिमे नाक्रान्त इति अपह्नु तिसहितेन वस्तुतद्यक्तः । यत् अत्रैवालड्का-रेणालड्कारस्य यथा 'महिलासहस्समरिये' इति प्राकृतपद्यमुदाहरणम् । छाया—'महिलासहस्मरते तव हृदये सुभग सा अमात्वी । अनुदितमनस्यकर्मा अडर्ग तन्वपि तनयति' । अत्र विरहकृतां नायिकां नायकाय वेदयित्या: सख्या उक्तिरियम् । अन्रान्तरीयत्वान् महिलासहस्मरिततन्व हेतुः । तनूकरणे च अमात्वं हेतुः । अतः महिलासहस्मरिततन्वात्तव हृदि स्यातं न लभ्यते, ततोऽड्गं तन्वपि तनयतोति 'हे वलड्काराम्यां तनोस्तनूकरणेऽपि तव हृदये न वतंते इति कारणसूचकैवडपि कार्यानुप्रप्तिरुपो विशिष्टोऽत्नलड्कारो ध्वन्यते । एषु चतुष्प्रकारदाहरेणषु कविनिबद्धवक्तृप्रोक्तिमात्रसिद्धव्यज्यकायं । एवम् अर्थशक्त्युद्भवधनेः द्वोदार्श्व भेदः ।

काव्यप्रकाश-रहस्य

एवं द्विविधं शब्दशक्तिमूलं द्वादशविधमर्यशक्तिमूलं च संलक्ष्यक्रम पदपडरयं निर्हपेदानीमेकविषयप्रशक्तिमूलं निरूपयति 'अतद्रचंद्रामरपे' इति उदाहरणेन । शब्दाश्रायश्र शब्दार्थों तदूपं यदुमयं तद्भूः तच्छक्यगृदूद्वः एको वस्तुनाडSलड्काररूप इति कारिकार्थः । ननु शब्दशक्तिमूलेडव्यर्थ स्प, अर्थशक्तिमूलेडपि शाब्दस्य व्यक्जककत्वमस्तोति उमयशक्तिमूलकत्वं सर्वंचैवास्तोति चेन्न । तत् तयोर्गुणप्रधानभावेन व्यक्जककत्वं प्रतिपादितम् । अत्र तु द्वयोरेव प्राधान्येन व्यक्जकत्वं मयशक्ति-मूलकवमिति भेदम् । अत्रोदाहरेण अतंद्रः स्फुरदूरः चंद्रः एवामर रणं भूषण यस्या: सा अतंद्रा: सुरतादावालस्यरहिता सा चासो चंद्रः । कपूर सुवर्ण निर्मितशिरोभूषणविशेषो वा आमरणं यस्या: सा । मुदा हर्षेण सहित समुद्धपितो दोष्ति प्रापितो मनमथो यथा सा दीपितमनमथा तारका नक्षिगता कुष्ण-

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

कनकनिका तरला चञ्चला यस्म!: सा । यद्रा तारकावन्त नभ्रनवद्योभ: तरलो हार-मध्यमणियंस्वरा: सा । एवम्भूता हरामौ पोड़शवार्षिकों नायिका कं पुङ्खं सातन्वं न करोतिोति नायिकापक्षेऽप्य: । अन्रैव रीत्या ड्यप्रतीपो ध्वनिवदेव हि रसाभिरिति, उदात्तनो: राधिक नायिकेति वा उदयप्रोपमालङ्कार: प्रतिपाद्यते वयडुप्रते, तदवह——अन्रोपमा वयडुप्रतिगैति । अन्र च वच्रतारकतरलह्यामाशब्दा: परिकुष्ट्यसहा: । पर्यायान्तरोपदानेऽपरार्थवोधासम्भवात् । अतद्राभरणसमुद्रेरितमननयसावदाक्ष परिकुष्टिसहा: अनिद्राभूषणसमुत्तेजितकामादिद्योत्पादित रतेऽपि तदयंप्रबोतेरिति उदयनशक्तिमूलस्वरुपिति ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

प्र० १३—तिम्नोदृश्यतपस्यानां ध्वनिनिमेदं प्रदर्श्ये पद्यचतुयायातद्रसज्ञेन भवन्तमतं सोपपत्तिकं समर्ध्येताम् । चतुर्थोऽल्लासे पद्यसङ्ख्या ७४, ७६, ८०, ८१, ८४, ८७, ९१, ९९, १००, १०९, ११० ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

उ० १३—अत्र पद्य ७४ यथा——खलयवहारा दोसन्ति दारणा जहृवि तहवि घोराणम् । हिअअवअसवहुमआ पा हु ववसआ विमुज्झान्ति ॥

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

अस्य छायैवम्——‘खलयवहारा हरयन्ते दारणा यचपि तया घोराणाम् : हृदयवयस्यबहुमता न खलु व्यकसायि विमुह्यान्ति’ इति ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

इदं पदं पदप्रकाशयत्वे अभिवक्षितवच=ध्वनिनिमेदमयन्ततिरसृतवाच्यमुदाहरति । पदचतुयायातद्रवेम्——यचपि खलानां घूर्तानां जाठानां व्यकहार: चरितान्ति दारणा दुःखदा: अन्येष्टप्रतिबन्धका: हरयन्ते तयापि सद्यप्राप्तिहेतया हृदयमेव वयस: निश्चितं तेन बहुमता अनुमोदिता: धोराणां महतां अप्रवसाय: उद्योगा: खलु विमुह्यान्ति न प्रतिबद्धभवन्तीत्यर्थ: ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

वद्रा न विरामं प्राप्नुवन्तीत्यर्य: । मन्त्र अचेतने वयवसाये मुष्यो विमोह: वाधिर: सनुं कार्यकरणमात्रसम्भ-न्याद् प्रतिबन्धरूपं विरामरूपं वाथं लक्ष्यति । तेन स सर्वथा इष्टकार्यकारितवं व्यङ्जचम् लक्ष्यणलक्षणाफलम् । तथा च विमुह्यान्तीति पदमत्यन्ततिरसृतवाच्यं सद् व्यङ्जकतेति पदप्रकाशयत्वम् ।

काव्यप्रकाशरहस्य

उदृतं तद्वचस्तत्र हि पद्ये तु सर्वेषां पदावलि वाक्यार्थमभिति हन्त वाक्यार्थप्रकाशनिज भेदः । ९६ तद्वचः कथमपि मुग्धं यद्यपि नेदृशाङ्गलः कालः किन्तरमपेते, मानं हरतु युक्ति वदन्ति न तज्ज्ञाः दूरीकुरू प्रेप्सिति । सक्यं प्रतिपादयितुं मुनिवरप्रस्थावलोकाहू मोतीमत्नो, नीचेः श्लाघं हृदि निश्चले हि न तदु मे श्लेषेsप्यश्वरः श्लाघति ॥ न नेवलं शवशब्दानमेव मुखदर्शयति किं तु श्लेषेऽप्यति ध्वननर अन्वे पद्येऽत्र संलक्ष्यक्रमः एव निःश्वासहरति — इब्जतरहुःखं मातोभवेः कुव्लिन्दः सद्धि रसपस्रयः । मतोऽत्र पद्येऽत्रमवरतः न विकारः मज्जनर रेखा तां प्रथमुस्तरिङ्गमू; हे मुधे उपदेशेऽतिमिति इव श्लेषलः रेखः कालः मुग्ध, तयैव यस्योपरि नाथपेलैष मनसः सुन्दूनरदृशो वाञ्छा ने तुं श्लाघ्यतुं किं तु मानतं धारय देयं वस्थाः प्रेप्सिति विशिष्टाविषये न्वजुर; सरलतां त्यज दूरीकुरु । इतरेरं सख्या प्रतिपेधिता मुनिमुखोद्विष्टा शक्रत्नम्-तुरागा न।ध्यक्ता मोतीमत्ना मयर्जुनितदेहलङ्कृत ब्रदतां सुतः साॅं प्रतिपोत्कर्षर सह्यो प्रतिप्रचः उत्तममाह । उत्तरं दशोऽत्र — हे सखि स्वं नीचैर्दशं श्लाघ कथम हि यस्नादृ प्राणिनः प्राणामां तयाधृतसखाजोऽलिसर्वसंसारमजः अन्तः एव मम हृदि हृदये सिथलो विद्वमानः श्लाघ्यपत्ल चालणविचार्त । ननु श्लाघ्याभु, अत्र सख्या अपरिहव्यवाद्यमय नोचेः शंसनर विधाने कृतमु, मैवं शंसेऽतु नोक्तम । अत्र भोतामनेति पदं नोचेः सांलरविधानरय युक्ततां प्रकारयतु यथा-न्येन नयप्रतिपाद्याक्रिन्मानुररेण रागातिशय सम्भोगःललयं वा ( भुझाररस ) व्यङ्ग्यनोत्पत्त्यर्थः ।

पयं ६०.८१ यथा—तदप्राप्तसहिताहुःलवलीनौषपातका । तथिच्छन्ताविपुल ह्लादक्षोषपुष्यसधरा तथा ॥ चिन्तयन्तो जगत्सूत्ति परब्रह्मस्वरूपिणम् । निरुच्छ्वासतया मुक्तिं गताड्या गोपकन्यका ॥

अत्र युगमके स्वत्वःसम्भविना वस्तुना अलङ्कारस्य व्याप्तिमुदाहरति——हृदः संलक्ष्यक्रमध्यचमत्कारमूलकम । अध्युना पदरस्य व्याख्यानं यथा——अभ्या उत्ताम्यो मिल्ना काञ्चिद् गोपकन्यका निरुच्छ्वासतया निरस्तप्राणदायिनी परब्रह्मस्वरूपि णम् ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

सच्चिदानन्दहर्पं जगत: सं पारस्य सूतिहेतुत्तत: यत्माततदर्शं श्रो कृष्णं चिन्तयती भावयन्ती सने मुक्त मोक्षं गताः। कोऽहं तस्य कृपणस्याप्राप्तध्वा वियोगेन यन्महारदुःखं तेन द्विलोकान्त नत: सानिन अशेपाणि पारकारनि यस्या: सा पुन: तस्य श्रो कृपणस्य चिन्तया शाशनया धयानेन यो विपुलो महान् आानन्द: श्रानन्दतेन श्रोणो नष्ट: पुनरस्य चय: समुन्नो यस्या: सा इति वाच्यार्थ:। अत्र जयससकर्ष- रुपमोक्ष्यार्नि दुष्कृतमुक्तयो: फलान्नि वियोगदु:खं चिरतनाततदास्यां काव्योद्यनु- भूदान्तियुक्तम्। एतद् दुष्कृतसुक्तफलराजिसदास्येनार्घ्यवश्लितो भगवानद्रियोग- कु.ख्चिन्नुनातालंदो प्रतोयते इति निगीरोधिदयवसानरूपातिशयोक्तिद्रयमशेषचय- पदास्यां घोयते।

पद्यं ८४ यत्र-- राइिमु चंदखवलसु मलिममप्फालिङ्ग जो चाइम् । एकच्छत्त विर्म कुञइ मुअणरउज्जं विज्जमंतो ॥ अध्य छाया--रात्रौ चन्द्रवदलासु लज्जितमास्फालय धरण्यापस्म् । ekच्छत्रश्रिव करोलि सुजयराउज्जे विज्जममाण: ॥

अनन्यमूलहं लखवक्पवज्जंधे करिकप्रोहदोक्तिमारवणिप्पवणसारोरे ववस्सके डय्ये वस्तु उप्पययने । मार्तिनों पंति मरनरिसोह: कठिन: इप्पेदंसु विकसकुरुरुरियं । व्याख्या--य: प्रकृत: स्मर: चंदेण धवलं तु उज्जलासु रात्रौपु उज्जलस्सो- हस्सति यावत्त् । लज्जितं सुहुमरमेस कुप्पणयमेस ( न तु कनठपुष्टकठोरस्सु ) चापं तनु आस्फारयेत, न तु बाणदि संधरय सुत्तनां राजयसु एकमेव छत्तं यत्त तथा- भूतमिव अद्वितोयमवेति यावत्त करोति । अत एव त्रिजगममाण: विस्फुरमाण: अतिसाहंकारतया वत्तमान इत्यर्थ:। अत्र चागस्फालनेन एक छत्रनिमि भुअणराज्यं करोलि करिप्पोडोक्तिसिद्धने वस्सनां वस्सासक नज्जारकस्सेने कुञले: कामिमिरि- ज्जप्रदिः उपमोगपरिरेव निगार्तिवाह्हाते इति वस्तु भुअणराज्यपदेन प्राप्ताग्येन उदययते ।

'कामिनाम्' इत्यन्न कामिनियश्र कामिनहंवेति कामित: ! 'पुमान् क्रिये'. त्वेकदेस:। न कोडिप ततदेसपराड्मुख: कामाज्ञ मस्सक: आसीदिति हेतो: उपमोग- परेहपमोगास्करेव निस्सार नीयते इत्ययं । लक्खडालासिविषयो हि सान्नाजयम् । अन्न सुवणराउयपदस्य प्राप्ताग्याद पदप्रकाइयता । 'केलास्स प्रथमशिखरे' इत्यादी तु नेदंस किरंपि पदंनिति वाक्यप्रकाइयपतेहिं भेद: ।

काव्यप्रकाश-रहस्य

द्वार्थ: उप्रेक्षा सः न व व्यंजनोपयोगी, प्रस्तुत तत्परित्यागेऽतिशयो गम्यते निश्चित-रितार्थप्रतीते: । अत्र वृत्तेऽर्थाभ्यां यथा—असो प्रजापालनपरो राजा स्मर: तेऽस्य तदर्थ-कंदर्पप्रजाहुपकारमुकरीयर्थंमिति यावत् । तावदयं चतुर्थी । 'तेऽपु मधये' इति व्याख्यानं नातोप संमोचीनम् । यतः कविकृद्वा कवि-पुरषह्मको जतु विरक्तोऽपि तदादेशपराङ्मुख: कामाज्ञामजक: सुरतांबमुख: नासोत् अत्र एवं जाग्रद्‌द्रुस्फ-मोगपरंरेब तन्निराङ्गितवाऽऽह्यते इति । पद्यं ८९ यथा— सो मुद्दसमलंगो वम्मिल्ललो कलिअलिअणिआदेहो । तीए खंधाह बलं महिह सरो सुरखसंगरे जाइउ ।। छाया—स मुग्धस्यामलाङ्गो वर्म्ममिलितलो कलितललितनिजदेहः । तस्या: स्कंधाद बलं गृहीतवां स्मर: सुरतसज्जने जयति ।। तस्यां: सकन्यााद बलं गृहींतवा स्मर: सुरतसज्जने जयति ।। तदयं कविप्रौढोक्तिमात्रसिद्धेनारडकारेणाडकाकारस्य व्याप्तमुदाहरति । पदस्य व्याख्यातंमु.स धीर्यतल: मे'चापाश: एवं स्मर: कामस्तस्यो नीयक्वाया: सकन्धोऽत्र-मार्ग: एवं स्कन्ध: सेनानिदेशरतस्माद् बलं सामध्य्यमेव बलं सैन्यं गृहींतवा सुरत-सज्जरे सुरतस्थपे सडग्रमपे जयति सर्वोत्तक्पेण वत्तंते । किञ्चा: मुग्धं सुंदरं दयास-लमू भडगं यस्मात् । कलित: पुनरापादितो ललितो मनोहरो निजदेह: स्वकरीर-वम्मिल्ललहपं येन सः । इति वाच्यार्थ: । तादृश्यस्य हि महापुरुषबुद्धचा स्वकीयबलदानैन साहाऽऽयकमाचरन्न्ति लोका इति बोधयम् । घम्मिल्लल: स्मर इति रूपकम् । सकन्याादिति बलमिति च श्लिष्टरूपके सुरतसज्जरे इति रूपकम् । इतत युज्झादिनिरवयवंमाननमपि कञ्चिद् कविकृद्विनिम्रभूतोऽन्यत: सकन्धाद् बलं गृहींतवां ( लड्ढवा ) तं प्रोदाहयति तथा अस्या नायिकाया: पूर्वंसरतवेलायां महुमुंहु: कृपणगेऽपि सकन्धपतितकेकशपाश: साक्षात्समर एवं सकन्धाद् बलं गृहींतवा ( लड्ढवा ) सुरतमोगानिदृत्तमपि मां मन:प्रोत्साहनेन सुरते प्रवतंयतोति भाव: । अत्र रूपकेऽपि एकवचनं जात्यमिप्रायेणानेकेषां रूपकाणां सत्वाव् । सुरतसज्जरे-इति धम्मिल्लल: स्मर इति रूपकालड्काराभ्यांमित्यर्थ: । घम्मिल्ललस्य स्कन्ध-सम्बन्धेन शोभातिशयलामात् स्कन्धपदस्य प्राधान्यम् । तथोपर्युक्तरूपकाम्यां रतय-विपत्तिरूपामिलाषहेतुमांवेदपि वमिलाषोदयात् विमावनाडलड्कारो व्यज्यते ।

काव्यप्रकाश रहस्यम्

रतिनिर्हस्पतिश्रु श्रृंगपदपतेनैव ज्योतिताः । आकपंनेन हि ध्वनिलसस्य श्रृंगप्राणेः प्राप्यो रतिनिर्हस्पतिः दिनारडमरमज्ञात् । अन्र हरकं रसजोडपमश्रिति द्विविप्रोदोक्तिमत्नसिद्धम् ।

काव्यप्रकाश रहस्यम्

पद्यं ९१ यथा— विहलंकलं तुमं महि हडतणां कूडेग तरलतरदिठिम् । वारइफंनिमिसेण अ अज्जइ गुरे आत्ति पाइ अ विहुज्जइ ॥

काव्यप्रकाश रहस्यम्

अत्र छाया-विश्रुत्वेन त्वत् सर्वि हडतणां कूडेग तरलतरदिठ्ठिम् । द्वारस्पशामिसेज चहेसा गुहइ इति पातिवस्वा विमिन्दः ॥

काव्यप्रकाश रहस्यम्

अन्र पद्यं कविकनबदवकतप्रोडोक्तिमतसिद्धेनाल जूरेपि वस्तुनो व्यक्तिमुद-दरति । व्याख्यातं पदस्य यय'—नदं कूरे लतागहने कृतसडकेतंप्राप्तं गुहइप्रवेश-समये पद्मादागच्छतं कामुकं हृदयेन पुनर्नंदोगमनाय बुद्धिपूर्वं द्वारस्पशामिजेज सर्वि स्कोभितवतां नायिकां प्रति मुख्या:—'तवदाइप्रिया वतो मया तंवत्संग्रासं विषयाद् गमीहिंरिसदृदये व्रज । कहं तवच्छवयशूनिकटे सदं समत्थासे' इति रसप्रायोगमो अविदरबजनप्रसाररजायोक्तिरियम् । हे माझे, दिसण्ट्रहि वि मेत्ति मारवद्धाद् विकला व्याकुला वा । अत्र एवं तरलतरदिठ्ठिमिति । अतिव्याहितचकडजरंसि नारवद्धाद् विकला व्याकुला वा । तवां हृट्ठइ कुटेइ घटेइ ( कत्रा ) अतमा स्थलरपं हसदवपदेसइ: कम्मु गोसइमंतु मुन्ुप्पओ देह इति भावत् गुरुफः गरीओइत् इति त्वाहरवा: अंप कडदायक इति दु.सेनेति भावः । द्वारस्पर्शाज्ज सिपेग व्याजेन पातिवस्वा विमिन्न: स्कोभितदु.दयं । अन्रर्मादितणयप्रोडपदुम् । नायं द्वारस्पशाज्ज घटनाहसत्वया कृतः किन्तु गुहइतया परपीडकत्वाद् घट्टनेव त्वातमा विभेदितः इयपह्ुुनरपलक्खारः ।

काव्यप्रकाश रहस्यम्

विप्पहुल्लां कामपरवशामिति हूदि स्थितोऽयं । वृत्तेगपिंध्यानं तु 'गुहइप्रवेशाअमरेअत्थं कामुकं हृट्ठइवा पुनर्नंदोगमनाय द्वारेअत्थवायाजेम बुद्धिपूर्वं घट्टनेव त्वातमा विभेदित? इति मया चिन्तितमव-तणाकुलपो तहवा घट्ट: स्कोभित स्त्रैव बुद्धिपूर्वं विमेदित? इति मया चिन्तितमव-गतम् । तत्तु तन्मादृ व्रजे गच्छइ । अत्रोपरिप्रदाशितअपह्ुुनरपलक्खार: ( अतिव्याप्तिप्रदशि-तगतो मया, तरतमाश्रासं विधाय सरीहितसिद्धये व्रज कहं तवच्छवयशूनिकटे सर्व मनर्थ्यविषये, इति वस्तुन: वारइफंनिमिसेनेति पदप्राधान्यात् पदप्रकाशयता । अन्रादेतेन घटे त्वातमविमेदानरूपचेतनध्वनिरोप इति तन्मूलकतयाडपह्ु, तुने प्रोदोक्तिसिद्धत्वम् ।

काव्यप्रकाश रहस्यम्

पद्यं ९१ यथा— पंथि पंथि शुकच्छूणाहरामाडुकुराणां दिसि दिसि पवमानो वोहत्थां लासकस्स ।

काव्यप्रकाश-रहस्य

नति नति किरति द्राक् सायकान् पुष्पधन्वा पुरि पुरि विनिवृत्ता मानिनोमावचर्चा ॥ अत्र प्रत्ययारूपदैकदेशयोः तिड्ढसुरोः सम्भोगशृङ्गारसय व्यक्तिमुदाहरति पद्यांशे-वसन्तवर्णनमिदम् । पथि-पथि प्रतिमारांसु अडकुरुषु नूतनप्ररोहशाणाम् आम्र काञ्चिः शुचङचूचूनामिव चारुमन्नोहरा ( अस्ति ) । एवं दिशि प्रतिदिशि वीरुधां लततानां लताक नर्तकः पद्ममानो वायुश्वालित । आस्यां व वाक्यशया नूनमडकुरशोमाश्लिष्यतुनः सर्वदिक्कृततया रिमदमाहतयोरप-कमोः सम्पत्तिरक्ता । तर्कार्यमाह-नति नरोति ! नति नति प्रतिपुरुष्य पुष्पं घनुर्यस्य स पुष्पधन्वा कामः द्राग् द्रर्टित सायकान् पथ्यापि वाणान् किरति क्षिपतिोत्यर्यः ( एवं कामोद्भवने सति ) पुरि पुरि प्रतिनगरं मानिनीषां नानवतोना खलोभिः मानसस्य दच्वा वार्ता प्रसृज्यो वा विनिवृत्ता विशौपेण निवृत्ता गनेत्यर्थः । अत्र नति नति पुरि पुरि इत्येतयोः स्थानाख्यप्रमाणेन एकैकस्या पूरि एकैकस्मिन् नति सायकपातेन सम्पूर्णनभरे व्यासात् सर्वासां मानसभड्कस्य पुरूषेषु वाणरातेन मानसननामिः स्त्रीमिरप मानसत्वक्त इति अतिवालण्डनाद्गालितव मन्तव्यस्थ चोद्यते । अन्र किरतीति तिड्डीयोगे व्यजननया साधपतयेन वातव्योपस्निते: निवृत्तेति सुप्रत्ययेन निवृत्ते सिद्धत्वम् सुब्व्यये वध्यनया तथैव प्रकृत्यर्थप्रतीते: । तत्र सिद्धत्वेऽपि 'कृत'प्रत्ययेन कतोतत्कं व्यज्यते इति । करणनिवृत्योः पूर्वार्यविपर्ययेलपपातिश्रयोम्त्र्यलड्कारप्रकाश रसोत्कर्षे पर्यवस्यति तथा च किरतीति वृत्तेति तिड्डुपेयः प्रत्ययात्मकपदैकदेशयोः क्रमेण प्रत्ययार्थगतसाऽध्यर्वसिद्धत्वाभिव्यक्तिद्वारा रत्युदीपने।तिशयपर्यवसायात् । प्राधान्यम् माननिवृत्तो वाक्किरणां तस्य सिद्धत्वे वक्तव्ये किरतोति तिड्डप्रत्ययेन साध्यत्वोक्तिः । माननिवृत्तो च कार्यमूतायां साध्यत्वे वक्तव्ये सिद्धत्वोक्तिस्तथा च करणानिवृत्योः करणकार्यमूतयोः पूर्वापर्यविपर्ययेनयुक्तपर्यायोम्कारलड्कारप्रकाशः । स च निवृत्तः शृङ्गारसवोधनद्वारा वसन्तस्योद्दीपकातिशयाभिव्यक्तः रसोत्कर्ष पर्यवस्यति इति 'कृत' प्रत्ययेनातीतत्वं शक्स्या बोध्यते हेतोःपन्नस्वरूपं सिद्धत्वं व्यज्यचम् । तथा च प्रकृत्या प्रत्ययितस्याडध्ययतीतत्वस्य पुनः कृत्यप्रत्ययेन प्रत्ययितमतिशयावगमाय ।

पद्यं १०० यथा—लिखननास्ते शृङ्गं बहिरवनत्: प्राणददितो । निराहारा: सत्य: सततशुदितोऽच्यूननयना: ॥

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

परिरक्षितं सर्वं हसितपठितं पक्करशुके-स्त्वभावस्था चेयं विसृज कठिने मानमघुना ॥

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

अन्न प्रत्ययरूपपदैकदेशेपु सुस्थितविशेषेपु विप्रलम्भपुष्टोदारस्य व्यक्तिमुदाहरति । हे कठिने निधये तव प्राणानां दयितः प्रियः । तेन दयितदृशेन त्वत्प्राणस्वपि दृशिता मतिस्यात्प्राप्ति कथमये । यदा तव प्राणः हतत सोढ्यमाकं हसितः तया च त्वत्प्राण इव सोढ्यस्माकं रक्षकोऽयमिति भावः । ईदृशोढपि अवनतः नम्रः भूमौ न तु सूच्यो । तेनाकाड्क्षितस्म कमंणः अनुद्रुत्वं च्वनयते । लिखनं गूण्यहृदयतया । लिखितं न तु लिखतोति । तेन नायकस्यालुब्धेपूर्वकर्तृकहंप्राघान्यं च्वन्यते । बहिः बाह्यादेशे न तु गृह्यध्ये । तेन नायकस्यालुब्धेगो च्वन्यते । तथा सखः सर्वाः वास्या निर्गतः आहारो यास्तां तयासूताः सतः सततं निरन्तरं यत् रचितं तेनोच्हूनो जातशोको नयने चकूशो याता तथाहूता । सन्तोति शेषः । तथा पक्ररस्थे चुकेः कोरे हसितं हसनं पठितं पठनमु । अन्यच्च सर्वं शरोरश्वारकापयोगिनं भोजनादिकनपि परिरक्षित्तमु, उज्ज्वलतनु अज्ञातामपौदृश्यवत्या इति पुनरस्माकामिति भावः पक्ररेत्थेनैवान्यन्न गमनासामर्थ्यं दृश्यते शुकेत्येकवचनं त इष्टम् । एकस्य शिक्षादिनापि तया ज्ञानसम्प्रवात् । तन चैषमुत्तरवर्गमानासह्यपीडाजनिका अवस्था दशा । जातेति दोषः । अतः अधुना वसन्तचन्द्रादिमिरहृद्यामे मन्त्रप्यावलासते सतोषव्यः । मानं विसृज विशेषेण त्यजेतव्यः । अन्न लिख्यामित्युक्तं न तु लिखतोति तेन शतुप्रत्ययेन लिखनस्पार्घान्यमदुर्दपूर्वकर्तृकहंप्र । आस्ते हत्प्युक्तं न त्वासीदिति । तेन यथाद्यव-धानस्य प्रसादपर्यन्तां तिड्रुविमर्श्या व्यजुध्यते । भूमिप्रयुक्तं न तु भूमार्विति तेन बुर्द्धिपूर्वकं भूमौ किश्चित् लिखयते इति सुबिदितमत्या वध्यते । तेन व्यजूध्ये च नायकस्य मोहातिशयो व्यज्यते तेन च विप्रलम्भोभयकृद्रुच इति भावः ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

पचं १०९ यथा--

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

रामोऽसौ मुवतेपु विक्रमगुणैः प्राप्तः प्रसिद्धिपरामसम्भदृदृागपिपयंयाद्यादि परं देवो न जानाति तम् । वन्दोवैश यशांसि गायति महदस्यैकराणा[ह]हति। श्रेणीभूतविशालतालबिदरोगोणः स्वरैः सस्समि

काव्यप्रकाशरहस्य

पदं कवेःशररचनात्रयोःषड्विधं रसादयः इति यदुक्तं तत्र तेषां बहूनां रसादीनां कतवं । अत्र पदं बहूनां वीररसप्रकटंकतवं मुग्धाहृदहरति । तस्य व्याख्यानम् । रघुवंशे नटनाटके रावणमुखदर्पे विशेषणोत्किरियम् । रामः सकलभुवि रमणोरमणः एतेन सर्वे तद्वितकाःरिणा इति वद्यते । असौ खरदूषणादिदुष्टहृदयस्तेन अतिप्रसिद्धः चिलक्षण-वीरःपारमार्थिकःलोके । तस्य मातनया प्रथक्षायमानापेक्ष । विक्रमादपि रिद्वि । केवलं ध्वन्यालोकेःपरिष्कृतालोके । प्रसिद्धौ प्राप्त इत्युक्ते सरोषगुणैरपि प्रसिद्धिरस्सदः यत् सम्वोधयरसपस्य । तन्निवृत्यर्थे गुणैरिति ; न केवलं गुणैः अपि तु विक्रमजैः । एतेन सौता दूतादिस्पाद्‌वश्यकतवं वदुत्वते । सति (प्रसिद्धिरपि) न ग्रामे न नगरे नार्पि अवने किं तु भूतलेपु, तेभ्यो न कदां किं तु पराम् । तेनैजिततवदनिरसः । यदा विकृतपुः: प्रकृष्टां सिर्दिधि जयलक्षणां मुग्धेषु प्राप्त इष्यर्थः । एतेन सर्ष्यवादैषु मुखेऽपि देवतं हननये । तमपि यद् देवो दिव्यज्ञानवानरपि मवान्त न जानाति तद् अस्माकं सारस्वत महापुस्तकहस्तेन मरणादपि मेऽक्षलक्ष्मीचिलासलाभेन तस्यापि माझ्यफलतवाद अस्त्याकं पुनः चिकालजैःविताना त्वादृशप्रभुपदपद्मानंद त्वदृव्यगोचरैः निरन्तरदुःखदा-वानलपच्यमानानां परं माझ्यविपर्ययं । यदिं परामित निपातसमुदायोऽनधार-गाथ्यं । अन्र माझ्यनिरयादिवयुक्तं न तु अभाग्यादिति । तेन त्वाहगप्रभृलामात् सार्वत्रिकातिशयसुखलाभेनामाझ्यविरहेनुमितेऽपि माझ्यायेव विपरीतफलत्वेन परिणतांलीति ध्वनि । अस्मदियनेन समस्तरक्षकुलश्रेष्ठे तया त्वं प्रदीयते । एवं महद्द वायुः वंद्यो वेताल-लिल इव सताभिः स्वरैः पड्‌जातादिभिः यस्थ रामस्य यशांसि गायतीवेत्युद्रेक-गर्भमू । ससस्सरार्क्रोक्ता ‘निषादर्शमगान्वारषड्‌जमध्यमदैवता’ । पञ्चमश्रुतेस्यमौ सप्त तन्त्रीकण्ठोदिव्यता स्वराः १०” इति । कोऽहौः स्वरैः एकबाणहत्याजातानि यानि श्रेङ्गोषूतवविशालतालानां विवरणि रसंध्राणि तैः उद्गीर्णाः प्रकाशितासतेस्तया-भूतैरित्यर्थः ।

अत्रासाविति सर्वनाम्ना मुवनेष्टवति गुणैरिति उपमयत्रैव प्राप्तिपदिकबहुवचनयोः, अस्मादिति सर्वक्षेपिणो, माझ्यविपर्ययादिति अन्यथाविपरिणाममुखेनाभि-वानस्य च वीररसदृपंकतवं सहृदयपवेद्यम् । अन्यथासम्स्पतेः दुःखादिरूपेण परिण-

६ काव्यप्रकाशरहस्य

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

मननं । न तन्मात्रावृत्ति अभावमुखेन । अतस्तथ्याद्वैधेनास्माद्विरहेऽपि 'स गुणोऽस्येव तादृशत्वेन परिणतत्वान्निर्णयते । पदं १९० यथा—तर्हि णिसनि कलयति कलामनुमदनानुभूयेः पठद्यप्रे । अभिवसति सकलललनाशैलिनियं चकितहरिणाचलनयनं ॥ बहुधा श्रुजारससूत्रनिबद्धकथं इह दर्शयिष्यते । इयमेषा चकितस्य मोतस्य हरिणस्य मृगस्य चले चञ्चले नयने इह नयने यस्या: सा यद्वा चकितस्य हरिणस्य चले नयने यस्मादिति अथ विप्रहः । तथाभूता ताविका सकलललनानां नोऽपि मधिवसति । 'उपानद्वयादिवल:' सृत्रेणाधारस्य कर्मसंज्ञा सर्वसुंदरौत्सरिस तिष्ठनोऽर्थ: । ततोमात्रकूटाननिर्धं प्राप्तनोऽपि यावत् । कलिङ्गल्लति । तर्हिण- मति नःरप्ये कलां कृतःसविलेपपदिकुरां कलयति शिक्षयति हरि सःन्ना दिकायै । यद्वा तर्हिणस्नेन कलामुपचयं ( वृत्तौ ) कलयति प्राप्नोति मतोऽस्यार्थ: । पुनः करिङ्नु मति भूलताप्रे अनुमदघनु: नदनघनुषः कामचारस्य समीपे पठति मति अर्थात्कला: । उक्त चकितहरिणनेत्र वक्ष्युरेश्र्चादृश्यतया तज्जयने । वृत्तेःव्यतिरिक्ता: । यथा-- अत्र इमनिचप्रस्थयाद्यप्यो मावसना सकर्मकं भूताद्याराणां प्रयुक्तरद्यञ्जकर्तृ दृशं- यति अत्रेमानिजादिना तर्हिणिमनि हन्ते 'इम निच' प्रत्ययः । अनुमदघनुरुन्निय- व्ययीभावः । मौलिमिति कर्मभूताधारस्तेषामित्यर्थः । स्वरूपसप्येति । श्रुजारस्य उज्जृम्भित मिति वेषः । तदेवाह—ञ्जरजत्वे इति । एषाम् इमनिजादीनां वाचकत्वे सवार्द्र- मिद्रप्रतयादिभिस्तुल्येऽपि अस्मिन् कश्चिल्लस्वरूपस्य विशेषः । इति । श्रुतिकल्वादि- होनो माधुर्यादिगुयुक्तो वचनारोचकः सहृदयसवेद्य इत्यर्थः । यश्रमत्कारकारो स एकः व्यञ्जकत्वं प्राप्नोति । ययं सादृश्यात्—इमनिचा तद्धितेन सुकुमाराराक्षरेषा तादृश- नेत्र नवं वयः प्रतोयते । तरुणत्वे इयमुपो तु प्रत्ययस्य मोलाद्वारस्यां वयमोदपि प्रोढःवं प्रतोयेत । यत् अनुमदघनुरुन्नति पूर्वपरार्थप्रधानाव्ययीभावेन उत्तरपदार्थीभूत- चतुष्पाद् राक्षण्यं प्रकटयता तन्निरपेक्षं वाकीकरणसामध्ये भूलताम्रस्य प्रत्यायप्रते । तथा मौलिमिति कर्मप्रत्ययेन कर्मीभूतसकलललनामौलिम्यातिसूचकत्वाद्वारा सोऽद- यां तेजयो व्यज्यते । मौलो इत्युक्ते तु आधारस्यैकदेशवृत्तिताया अपि सम्भवाइच्य- तिर्यं प्रतोयेत । एवम् इमनिजादोनामेवोक्तव्यञ्जकचयजनद्वारारभूज्नाररस- व्यञ्जकत्वमिति ।

चतुर्थोल्लास:

अस्योल्लासस्य सर्वोऽयं विषय: कोष्ठरूपेण प्रदर्श्यते—रसानां नव सन्ति नवैव च तेषां स्थायिभाव:। तद्यथा—

रसंनाम | स्थायिभाव: | उदाहरणम्

१. श्रृङ्गार: (क) सम्मोग: (ख) विप्रलम्भ: १.अमिलाषहेतुक: २.विरहहेतुक: ३. ईर्ष्याहेतुक: ४. प्रवासहेतुक: ५. शापहेतुक | रति: ,, ,, ,, ,, | रत्यैव विलगुहं || ३० || प्रेम तत्री: प्रणय अन्यत्र नब्जसोति || ३२ || सा पथ्युः प्रयमा || ३४ || प्रस्यातं वलयै: || ३५ || त्वामालिलिङ्ग्य || ३६ ||

२. हास्यम् | हास: | शाकुच्य पाणि || ३७ ||

३. करुण: | शोक: | हा मातस्त्वरिता || ३८ ||

४. रौद्र: | क्रोध: | कृतमनुमर्तं हस्दं || ३९ ||

५. वीर: | उत्साह: | क्षुद्रा: सन्त्रासमेते || ४० ||

६. अद्भुत: | विस्मय: | चित्तं महान्तं दशावत || ४३ ||

७. भावादीनां लक्षणमुदाहरणं च।

भावनाम | लक्षणम् | उदाहरणम्

१. भाव: (क) देवविषया रति: (ख) अग्नि-रव्यभिचारी | रतिदेवादिविषया ,, | कुणकोषावनिष्ठनाशा || ४५ || जाने कोपपराड्मुखी || ४६ || स्तुम: कं नामाक्षि || ४८ ||

७. भावसन्धि: | भावयोरे कालयोर्मेव तुल्यक- क्षयो रास्वाद: सकाळ- मेव विरहद्रभोरपि तुल्य- रसयो रास्वादो वा | तिवे रस्यानन्देकत: || ७२ ||

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

ध्वनेर्भेदा उदाहरणानि च यथाऽ‌ऽ

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

ध्वनिभेदाः

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

१. अर्थान्तरसङ्क्रमिततद्वाच्यो ध्वनिः

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

तवामनिन वाच्यं विदुषाम्

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

॥ २३ ॥

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

२. अत्यन्ततिरस्कृततद्वाच्यः

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

उपकृतं बहु तत्र किमुच्यते

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

॥ २४ ॥

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

३. असंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यः

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

चूस्यं वामगृह्णीं विलोक्य

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

॥ ३० ॥

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

४. शब्दशक्तिमूलकाव्यध्वनि/रसध्वनि

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

उल्लासय कालिदासवाक्

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

॥ ४७ ॥

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

५. शब्दशक्तिमूलकवस्तुतत्त्वः

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

पथिक ! नाम्नः सस्तरमस्ति

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

॥ ४८ ॥

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

६. स्वतः स्फूर्तिविना वस्तुनः/वस्तुनो व्यक्तिः

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

अनुरागिरोमणिभूत्ताननामू

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

॥ ६० ॥

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

७. ,, ,, अलङ्कारस्य

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

वच्यार्सि माऽ‌ऽ कयप्सि

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

॥ ६१ ॥

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

८. ,, ,, अलङ्कारेण वस्तुनः

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

दरपाण्डुगगनव्रजकुमुदपाट

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

॥ ६२ ॥

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

९. ,, ,, अलङ्कारस्य

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

गाढकान्तदशननखक्षतदयया

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

॥ ६३ ॥

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

१०.कविप्रौढोक्तिसिद्धेनवस्तुनां वस्तुनः

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

कैलासस्य प्रयत्नशिखरे

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

॥ ६४ ॥

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

११. ,, ,, अलङ्कारस्य

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

केशव ! वलात्किनेय तेन क

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

॥ ६५ ॥

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

१२. कविप्रौढोक्तौ अलङ्कारेण वस्तुनः

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

गाढालिङ्गनरमणोःचकरे

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

॥ ६६ ॥

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

१३. ,, ,, अलङ्कारस्य

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

या स्तनद्युतिमिव हन्ति

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

॥ ६७ ॥

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

१४. कविनिबद्धवचनेपि‌ऽ‌ऽ

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

वस्तुना वस्तुनः

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

ये लड्‌डूागिरिमेखलासु

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

॥ ६८ ॥

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

१५. ,, ,, अलङ्कारस्य

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

सखि ! विरच्यममानस्य

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

॥ ६९ ॥

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

१६. ,, अलङ्कारेण वस्तुनः

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

आद्येन्दीकरजरदनखक्षतैस्तत

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

॥ ७० ॥

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

१७. ,, अलङ्कारस्य

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

महिलासहस्रमरिते तव

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

॥ ७१ ॥

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

१८. शब्दार्थयोःपयप्तिनि‌ऽ‌ऽ

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

अतन्द्रचन्द्रान्तरतया

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

॥ ७२ ॥

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

१९.पदप्रकृत्योदात्तसङ्क्रमितवाच्यः

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

यस्य मिन्राणि मिन्राणि

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

॥ ७३ ॥

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

२०. अत्यन्ततिरस्कृतवाच्यः

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

खलस्यवधीर ! हृदयन्ते

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

॥ ७४ ॥

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

२१. अलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यः

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

लादप्यं तदसो कऽ‌ऽन्तिः

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

॥ ७५ ॥

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

२२. वस्तुनः/वस्तुनो व्यक्तिः

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

सविरसविरसप्रसाधित

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

॥ ७६ ॥

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

२३. वस्तुनः

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

मातृमक्तिक्रोडेकान्त

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

॥ ७७ ॥

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

२४. स्वतः स्फूर्तिविना वचो‌ऽ‌ऽ

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

सायं स्वानमुबासितमू

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

॥ ७९ ॥

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

२५. ,, अलङ्कारस्य

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

तदप्राप्तिमहारुद्विलीनाः

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

॥ ८० ॥

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

२६. अलङ्कारेण वस्तुनः

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

क्षपादृशो‌ऽ‌ऽवक्षयादृशः

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

॥ ८२ ॥

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

२७. ,, अलङ्कारस्य

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

तव वलितास्य प्रभाते

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

॥ ८३ ॥

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

२८. कविप्रौढोक्तिसिद्धेन वचो‌ऽ‌ऽ

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

राज्ञःपु चन्द्रवद्वलासु

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

॥ ८४ ॥

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

२९. ,, ,, अलङ्कारस्य

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

निश्चितशरवियाडपं यथनद्रू

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

॥ ८५ ॥

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

३०. ,, अलङ्कारेण वस्तुनः

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

वायंमानोडपि पुनः सन्ताप

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

॥ ८६ ॥

स मुग्धस्यामलकड्यो धरिमललः ॥८७॥ नवपूर्र्णिमामृगाड्करस्य सखि ! तव निधुवनतसमरे प्रविष्टस्तो गृह्हृदरमम् ॥९०॥ उद्योतस्ता मधुरसेन च अलं स्थिरवरा इमचानेडडस्मिन् रतिकेलिल्हुततनिसनकरो । प्रेयान् सोड्यमदाकृतः पथि पथि शुचकड्कजुवाहो क्षणप्राभृजुन्क्षा देवरजायया ॥९१॥ सिनरवरस्यामलकडान्तिलिल्स ॥९२॥

१ लक्षणामूलका। अविवक्षित १ १ अर्थ। १ २ पद वाक्य ८ २ अर्थान्त- १ २ पद वाक्य संलक्ष्य १ शब्द २ अर्थ २ अमिधा विवक्षित २ १ अर्थ। पद १ वाक्य २ प्रबन्ध ३ पदैकदेश ४ रचना ४ वर्ण ६ १ उपम० वाक्य १

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

वस्तु १ स्वतः ० कविप्रो० कविनि०
वस्तुना वस्तु १ व० व० १ व० व० १
अलं २ अलंकारेण वस्तु २ व० अलं० २ प० अलं० २
पदं ३ वस्तुनालंकारः ३ अलं० व० ३ अलं० वस्तु ३
वाक्य ४ अलंकारेणालंकारः ४ अलं० अलं० ४ अलं० अलं० ४
४ ४ ४
पदवाक्यप्रबन्ध ३ १२ १२ १२ १२
स्वतः: १२ १२
कविप्रो० १२ १२
कविनि० १२ १२
३६
अविवक्षित० ८
असं० ६
शब्द० ८
उभय० १
५१
अन्योन्ययोजने ५१
२६०१
त्रिरूपेण संकरेण गुणेन ३
७८०३
एकैकस्य संख्यया २६०१
१०४०८
५१
सकलमेदाः १०४५५
इति चतुर्थोऽन्यासः ।

काव्यप्रकाश-रहस्य

अथ पञ्चमोल्लास: प्र० ९—सोदाहरणं गुणीभूतव्यङ्ग्यच्यमेदा लेश्याः । टि० ९—किञ्चित् गुणं भूतमिति गुणीभूतं गुणीभूतत्वं तद् व्यङ्ग्यचर्वणेऽपि गुणीभूतव्यङ्ग्यम् । यत्र वाच्यार्थापेक्षया विचिकित्साकारि व्यङ्ग्यं न भवेत् तत्र गुणीभूतव्यङ्ग्यमिति व्यवहारः । तस्य द्विविधत्वाद् भेदाः सन्ति ।

काव्यप्रकाश-रहस्य

व्यङ्ग्यच्यमेदाः उदाहरणानि व्यङ्ग्यच्यमेदाः उदाहरणानि १. अगूढव्यङ्ग्यम् (क) अर्थान्तरसंक्रमितम् यस्मात्सुदूरं हतत् (ख) अत्यन्ततिरस्कृतम् उत्सृज्य कोकनद । (ग) अर्थगौक्तिमम् अन्त्रासौत काञ्चिपुरः । २. अपरस्याङ्गम् अयं स रसशोकऽऽकुलः । ३. वाच्यसिद्धच्यङ्ग्यम् पतिमिमिरातिमल ७. अस्फुटम् अदर्शने दर्शयोरकण्ठा ८. सन्दिग्धप्राधान्यम हरस्तुकिंवदन्तीपरिलुठन् ९. तुल्यप्राधान्यम नाहं गतिक्रममद्य वः । ६. काङ्क्षितम् सधनास्मि कौस्तुभधनम् । ७. असुन्दरम् वातो रकुज्जोडयोति ।

काव्यप्रकाश-रहस्य

प्र० २—गुणीभूतव्यङ्ग्यस्याष्टौ भेदेषु ‘अपरस्याङ्गम्’ इत्याख्यस्य भेदस्य स्वरूपं, लक्षणं सप्रपञ्चं सोदाहरणं निपुणं निरूप्यताम् । टि० २—अपरस्याङ्गमिति द्विविधो भेदः । अङ्गस्य रसादेरित्यादि-वृत्तिगतस्य व्याध्यपेक्षया वा ( वाक्यार्थीभूत-स्येत् ) । रसादेरित्यादिपदेन रसारास-मावामास-मावशान्ति-मावोदय-मावसन्धि-मावशवललाहपस्यान्तर्लक्ष्यक्रमस्य व प्रपञ्चम् । वाच्यप्रस्य वाच्यार्थस्य कोऽधस्य रसादेर्यस्य वेत्याकाड्क्ष्यायामाह—वाक्यार्थीभूतस्येति । वाक्यतत्-तपर्यविषयतया प्रधानस्यैव चासलक्ष्यक्रमस्य, संलक्ष्यक्रमस्य वाच्यवस्तु-चेतित त्रिविधोऽत्रपरशब्दार्थः । अत एव अपरस्याङ्गम् अपपरस्य रसादेः तन्नैकप-श्येष लक्षणसिद्धेशकारकम् । तत्र रसपदं असंलक्ष्यक्रमोपालक्षणम् । आदिना सङलक्ष्यक्रमस्य वाच्यवस्तुनःश सङ्ग्रहः । एतेषां प्रथानानाम मङ्गे रसमाखवाक्य-रूपस्य त्रिविधस्यैव प्राधानस्योदाहरणानि मूलकृताड्गे प्रदर्शितानि । रसामास-चालक्ष्यक्रमरुपस्य, संलक्ष्यक्रमरुपस्य च प्राधानस्योदाहरणानि सुधीभिः स्वय-मुज्जानी । मङ्गम उपकारकं उत्कर्षपक्षमिति यावत् । रसादीति । असंलक्ष्य-क्रमलक्षणमुपलक्षणम् ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

क्रमरूपमित्यर्थः । निष्ठेन रसभावस्याऽङ्गस्वभावान् । रसपदमन्र स्थायिभाव. पदम् अनुरणनरूपमिति संलक्ष्यक्रममित्यर्थः । एवं च संलक्ष्यक्रममम् अनुस्वानाम् । संलक्ष्यक्रममिति द्विविधम्‌ अपरा‌ङ्गं चाङ्ग्यचम्‌ । रसस्य चाङ्गाङ्गस्वम्‌ दशमेऽलासे उदात्तालङ्कारवशंने महुतां चोपलक्षणमित्यत्र तदिदमरण्यो इत्युदाहरणे प्रदर्श. अधुना रसस्य रसाङ्गतयाऽमपरस्वाङ्गं मच्यमकारप्रुदाहरणति—

अयं स रजनीतकरेभ्यः पोतस्तननविमर्दनः । नाभ्योभूर्जघनस्थलीभिः नीवीविस्तृतः सन्‌ करः ॥ इति ॥

महाभारते शृङ्गारिणि चतुर्दशेऽङ्गदये रणभूमिमपिततं भूरिशरवसविच्छिन्नं हस्तमादाय तद्भयप्रलयोत्किरियम् । अयं सः पूर्ं नभूमुतरशानोत्कर्षणादिततचचूषा- रावस्थः अधुना हृयमादुदुरवतः करः हस्तः रसानुगः काञ्चनया उररी आकर्षंकः तथा पोतयः पुष्टयः स्फीतयः दिमर्दनः दिमंकरी । नाभिमिश्र उरु व जघनं चेतालिनि स्फुरति तच्छोलः नीचया नाभिस्थलवस्तनग्रथे: विम्न सन्‌ मोचक: इव गत याथः ।

अत्र किं करुणाङ्गमित्याकार्धायामाह—शृङ्गारः करुणस्येभति । शृङ्गारः नायिकाविषये नायकाश्रयः तस्मिन्नपि नायिकादोप्रकर्षकतया तु करुणस्य नायिकाश्रयस्याङ्गम् । एवं चात्र भूरिशरवसविच्छिन्नं हस्तमादाय तद्भयूनां प्रलापे शृङ्गारो- चित्रेऽनङ्गार्कविसृदि बिलासस्सरणं विगलदहुदयप्रततवाऽच्छेदेगमधीरमुत्पादयतीति शृङ्गारस्य करुणपोषकत्वाऽच्छेदगारः करुणस्याङ्गमिति मुख्यार्थः । अत्र करुणस्य एवं प्रधानम् शोकस्योल्लासतया करुणस्यैवाङ्गस्वादगम् चरस्वात् । शृङ्गारस्यवडङ्गम् प्राणुृतशृङ्गारोचितरसानुपादिविलाससमर रसस्य शोकपोषकत्वात् । अतिप्रियनारीशोकातिशयदर्शनात् । एवं च करुणसादृश्यास्य काव्यस्य ध्वनितत्वम् । शृङ्गारस्यापि न प्रधानत्वं गुणीभूतव्यङ्ग्यत्वमिति ध्वेसम् । शोकावेशादेव शृङ्गारो- स्पृष्टः । निधनस्थस्य रसस्याऽपराङ्गतया‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌मात्राद् रसपदेनात्र रसप्यते व्यस्तव्यते इति रसस्याऽपरत्ववाद् ।

पृष्टः । निधनस्थस्य रसस्याऽपराङ्गतया‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌मात्राद् रसपदेनात्र रसप्यते व्यस्तव्यते इति रसस्याऽपरत्ववाद् ।

कैलासादिमाललोचनहृद्र निर्बन्धितालत्कक- व्यक्तिः पादनसद्युतिगिरिमुनः मा वः सदाऽऽयताम् ।

स्पष्टीकरणग्रन्थसमृद्धयैव सुहृदं हृढं । यथा नेत्रयोः कान्तिः कोकनदातुकारसरसा सध्या समुत्सार्यते ॥

प्रणतिपरेऽपि भगवति मवे मवान्याः मानभङ्गेन नेत्रारुणताशवर्णन्निमदम् । गिरिशुभ्रः पावंस्याः सा पदनखानां द्युति: कान्तिर्वा युष्मान् सदा जायतां रक्षितव्यान्वयः । कीदृशी । कैलासः आलयः स्थानं यस्य तथाभूतस्य ( शर्वणाः ) मालसम्बन्धिन्यो लोचनस्य वन्तिर्हुपस्य हृन्ना अरणकान्त्या निर्वर्तिता निष्पादिता सम्पादिता । अलक्तकस्य लाक्षारसस्य व्यक्तिः प्रकटतता यस्यां तथाभूता, मानिन्याः पदरत्ने सान्निध्येन लाक्षारुणललाटनेत्रप्रभासम्पर्कादिति भावः । तेन शिरसि पदरत्नं हृदयत इति सा का । यथा नखच्युता सुटहं यथा स्वात्तुं तया हृढं गिरिजापादपतनं हृदयत इति सा का । यथा नखच्युता सुटहं यथा स्वात्तुं तया हृढं गिरिजापादपतनं हृदनयते । सा का । यथा नखच्युता सुटहं यथा स्वात्तुं तया हृढं गिरिजापादपतनं हृदयत इति सा का । यथा नखच्युता सुटहं यथा स्वात्तुं तया हृढं

प्रवृद्धा कोकनदस्य रक्तोत्पलस्य अनुरागः सादृश्यं यस्यां कोकनदसहशोऽस्त्यर्थः । अत एव सरसातिशयिता नेत्रयोः कान्तिः कोपजनिता शोणायुन्ति: सध्या: तत्स्वर्यं समुत्सार्यते निःशेषं दूरोक्रियते । अत्र गिरिशुभ्रः कोपान्तेन नेत्रयोः शोणा कान्तिरासीन्तसीत् सा । प्रादुर्भणते निखेषप्रकटनातत्क्षणम् । तत्क्षेमप्रसङ्गेन तद्रूपा: विजोगीषया: बन्धेन सातत्येन समृद्ध्यातिदीषयैव ।

अत्र किमप्यादरमिति चेतु न्यायामित्यतः प्रतोत्सुक कविनिबन्धस्प पावंतोविषयकरत्याद्य भावस्य महादेवविष्ट: पार्वतीविषयकः सरमोगरूप: शृङ्गार: कञ्जम् । तस्य शृंगारस्य भावप्रकर्षायंमेवोपादानाद् पुष्टिमान् वाचा रत्स्यामवाज्ज्ञता । अत्रापि रसवदलङ्कार एव ।

अत्युच्चा: परित: स्फुरन्ति गिरय: स्कारास्यार्हमोदघयस्तानतानपि विभ्रती किमपि न कलान्तरासि तुभ्यं नम: । आश्रर्येण मुहुर्मुद: सुतरिमिति प्रस्तौमि यावद् मुव-स्तावद्विनिर्भ्रदिमां स्मृतस्तव मुजो वाचस्ततो मुद्रिता: ।।

पञ्चाक्षरोनामा कवि: अननेन श्लोकेन भोजराजं सुनतवान् । हे पृथिन अत्युच्चा: गिरय: परित: स्फुरन्ति समन्ताद् व्याप्र तिष्ठन्ति । एवम् स्कारा अतिविस्तृता: अम्भोमोगय: समुद्रा: तथा स्फुरन्ति । हे पृथिवि तानेतान् गिरिसमुद्रान् विभ्रत्यपि हि एवं किमपि किञ्चिदपि न कलान्तरासि श्रान्तासि अत: तुभ्यं नम: इति मुव: पृथिव्या: स्तुतिम् आश्रयेण मुहुर्मुद: वारं वारं स्तुतिमिति प्रस्तौमि यावद् मुव-स्तावद्विनिर्भ्रदिमां स्मृतस्तव मुजो वाचस्ततो मुद्रिता: ।।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

प्रस्तौमि तावत्। हे राजन् इमाम् एतद्विशिष्टां मुवं विश्रुत पालयन्तेव विभ्रष्ट धारयन्नेव तव मुजः स्मृतः ( न तु मुजो ) ततः मुजस्मरणात् वाचः पृष्ठश्रोस्तुदितहृपा: मुद्रिता: सङ्कुचितता: इति वाच्यार्थः। अत्र भूविषयकः कविनिष्ठो रतिमावो राजविषयकस्य कविनिष्ठस्य रविषयस्यालम्बनम्। रसाभासमावासो: मावाज्ज्ञता यथा— बन्दीकृतय नुपद्रिष्यां मृगयवहासता: पश्यतां प्रेयसां शिलध्यान्ति प्रणमन्ति लामन्ति परितरचुम्बन्ति ते सैनिकाः। अस्माकं सुकुतेदं शोनिपवितोदस्यौचित्यवारांनिधे विद्वस्ता विपदोऽखिलास्तदिति तैः प्रत्यायिभि: स्तूयसे ॥ कवाश्रित कविः राजानं स्तौति। हे नृप ते तव सैनिकाः मटा: येषां दृष्टि शत्रूणां मृगदृशः कतरतया मृगयवहासहृद्यः द्विपः बन्दीकृत्य हृदादादृत्य पश्यतः नतिप्रकामानुगतया नृः मगदृशा: शिलध्यान्ति अर्धोन्मिलित प्रणमन्ति तमसुकुर्वन्ति लान्ति गृद्लन्ति च। इत्थमनुचितप्रवर्तंयिताभिप्रयं तैः प्रस्तुताभिमिः स्तूयसे हे औचित्यवारांनिधे औचित्यसमृद्ध त्वम् अस्माकं सर्वेषां सुकृतेः पुण्यैः हशोः निपतितोर्ग्निस्। तद् तस्मात् त्वदर्शानात् अखिला: विपदः अस्माकं ध्वस्ताः नष्टा इति वाच्यार्थः। अत्र प्रयमार्वे सैनिकनिष्ठ: श्रृङ्गारोद्गनुरक्त श्रोविषयकतया परकीयविषयकतया च प्रकृतः, द्वितीयार्थे तु प्रस्तुताभिनिष्ठो रसिरूपो मावः प्रकृतरजरूपपश्नुत्रविषयकतया ह्यायंत्वेन प्रकृतः। एवमनौचित्यप्रवृत्तितवादुभावपि रसाभासमावासमावसो राजविषयकस्य कविनिष्ठस्य रस्याज्ज्ञमावस्याज्ञभूतः। माधुर्य्यन्ते भावाढ्ङ्गतय यथा— मविरलकरवालकम्पनेन भ्रुकुटोऽतजन्मगरर्जनेन मूर्छः। दहशो तत्र वैरिणां मदः स गतः कापि तवेक्षणे क्षणात् ॥ हे राजन् अविरलं निरस्तरं करवालस्य खड्गस्य कम्पनेन भ्रुकुटोकरणकं तर्जने: अस्माभिमिमुंहुसुंहुः वारंवारं दहशो हृक्षः। स तवेक्षणे तव दर्शने सति क्षणाद् कापि मतः इति वाच्यार्थः।

पञ्चमोल्लास:

लक्ष वैरिणो मदावयो मर्वस्वपो मावरतस्य प्रथम: शान्ति: कविभिनिष्ठुराजविप य- करतिसावेडकुम् । मावोदयस्य माथाज्जता यथा— साकं कुरङ्ककदलां मधुपानलोलां कतुं सुरहिद्रुरपि वैरिणि ते प्रवृत्ते । अन्याभिमर्षात्तव नासं गुहोतां केतापि तनु विपमामकरोदवस्थाम् । हे दिवो प्रथो राजन् ते तद् वैरिणी रात्रि: कुरङ्ककदशा बालमृगनेत्रया (कान्तया) सुहृद्नू: सिनरधैरप साकं साधं मधुपानलीलां मधुपानरूपां क्रोडां कतुं प्रवृत्ते सति अन्याभिमर्षात् अनेकान्तया त्वद्दुन्नसयापि बोधकं तव नाम केतापि जनेन गुहोतम् उच्चारितं सत् तत्र वैरिणि क्रीडामन्दिरे विषमां कम्पादिकत्रीम् अवस्थां दशामक- रोत् इति वाच्यार्थ: ।

अत्र विषमावस्थादडयस्य नासरूपमावस्योदय: शविनिष्ठुरस्य राजविषय- कस्य रत्याद्यभ्रावस्थादगम् । मावसङ्येमोवार्ज्जता यथा— असोढा तकालोल्लसदसहमावस्य तपस: । कलयन्तां विश्वस्मेषव्य च रसिक: शैलदुहितु: ॥ प्रमोदं वो दिव्यात्तु कपटबटुनेत्रापयने । त्वरागीहिल्याभ्यां युगपदाभियुक्त: स्मरहर: ॥

तप: कुर्वतां पार्वतीनां वटुवेषेण छलयतो महादेवस्य वर्णनमिदम् । कपटेन छलेन यो- बटोर्नामवाचरण: वेष: आकारविशेष: तस्य अपनयनं त्यागे युगपद् समकालमेव स्वराशेधिल्याभ्यामभियुक्त: स्मरहर: शिव. वञ् युग्मभ्यां प्रमोदं आनन्दं दिशयात्तु दद्यात् इति वाच्यार्थ: । स्वरराशेधिल्ययोर्हेतुगमे विशेषणे असोढेति चरण- द्वयेन—तत्काले पार्वत्या: बाल्यावस्थाने उरुलतया प्रौढभावेन समहमावो ह:सुख- हेतवम् यस्य तादृशस्य तपस: वसोढा सोढुमसमर्थो य: फलदाने विलम्बयितुमक्षम इत्यर्थ: । 'अत्र' च समुच्चये शैलदुहितु: पार्वत्या: कयाविश्वस्मेषु ( विश्वस्ततया ) प्रणयेषु वा रसिक: प्रीतिमान् स्मरजेतारपि यां दृष्ट्वा यत्क्षणं कुरु- अन्न स्मरहररगतो: स्वरूपदगम्योऽरवेगद्वैयरिययो: भावयो: सन्धि: कवि- निष्ठस्य शिवविषयकरतिमावस्याज्जम् ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

मत्वर्थीयतया मार्मज्ञतया — पद्मेते कश्चिच्चल चपल रे का स्वराडहं कुमारो हस्तालङ्कं वितर हंहं! गुरुचक्र मः कासि यासि । इत्यं पुष्टरोपप्तित! मवद्विद्विदोषरप्रवृत्ते : करुया कासित फलकिंलयादग्रपातिस्मिकत्ते ॥ किंबुध्दीनयोनयै : प्रकटतुनरोधिं इरनितव्वासिनू कन्यकायै : फलाद्या ! हरणसमये काविमश्रिकमुके जातातुरागाया उक्तित्रणान्निमदमू । हे पुष्टरीमिरिटू भूस्वामिनू राजन् भरण्ये वृत्तिवन्तं न यस्य तथ्यारण्यवृत्ते : मवद्विद्विष : सद्च्छत्रो : कन्या कुमारो क रान्ति किसलयान्ति कोमलवल्ल्यांश आाददानाः मुग्धूते सतौ कविभत् कामुकमू इत्याश्रित्ते । कश्चिज्जन : परमेविदित साक्षा, रे चल स्वचछन्दाचरगशील वः इति मन्सर असूया । का स्वरतेत सत्प्ररं जिगमिषावारणायेद वृत्ति : अहं कुमारो इति सन तावद्वयं स्वातन्यपुञ्चनम् इति स्मरणमू । हस्तलपतालम्वनं वितर देहेइति रूप : ! हंहेइहो देह्यमू । तुञ्चकप : काव्यागमतद्विरोहतारणमू । अयं विवोध : रसेऽपि हति स्वमयें विगतप्रतिलङ्कमध्ययमू । तवं क कुश यासि इति औत्सुन्यमू । जान्न साधकडनूपाध्रितस्मृतिश मर्दैन्यविनोदोचोसुक्येनां शबलता नृपविषयके रतिमावेढकूम । एते एव गुणीभूता रसादय : रसवदादलङ्कारवप्रदेशं लमगन्ते । रसदप्रेयडजसद्विसमारहितमयोदयमावसनिज मावशबलताश्रिति रसवदादयो येडलडू- कारा : पूर्वमुक्तास्तेऽत्रोदाहृताः । ननु 'गुणीभूतो रसो रसवत्त मावस्तु प्रेय : रसामासमावासौ ऊर्जस्वि, माव- न्तित : समाहितः' इत्यप्येव पूर्वेऽप्यलडू रसव्वहार : अतो रसादिचतुष्टयस्य रस-द्वादालङ्कारत्वं युक्तं न तु भावोदयादीनाम् इत्याशङ्कचातुबदति । यच्चापि मावो- दय माननस्निग्मभावलस्नानि नालङ्काररसयोग्त्वानि तमपि कश्चिद्दू नैयायिकदियेय- मुक्तमू ! नालङ्कारतयोक्तानि व्याप्तितविवेक कौतुन्द्रमिह मतू : स्वे विवरणे । श्रीमत्पर- मटमते रसवदादीनामपि नालङ्कारत्वम् । परमतमेवदत्रानूदितम् इति । जय साध्दशक्तिमूलानुरणनहपोपमालङ्कारस्य ( लक्षणक्रमस्य ) वाच्याजृतात- मानरालङ्कव्यूच* मधुमककाव्यमुदाहरति—जनस्याने इति । जनस्याने भान्तं कनकमृगतृष्णामन्वविधिया वचो वैदेर्होति प्रतिपदमुद्भू प्रलपितम् ।

काव्यप्रकाशरहस्य

कृता लड्‌डाचार्यवंदनपरिपाटीषु घटसामध्यप्तं रामसकुशलवसुता न तु विध्नासार । राजसेवाविनिर्वाहस्य कविसक्तिरियं । पचास्य वदान्यता नमेयम् । मया रामस्य रामधर्म आप्तं प्राप्तं परन्तु कुशलं शरणागमसुरसं उद्रेकानिरसनिपुणं व आयाति कुतः । वा वसु धने यस्य तत्रैव । कुशलवसुता सेयं कुत इवासुतां यस्य । इत्थं वदतो रामसीता सा तु न नातिसतां न प्राप्ता । रामस्य कथम् प्राप्त्यन्तरह-कनकस्रु सुवर्णमृगो मार्जारम् ( आनन्देषणं ) प्रार्थनां वा यत्न या र रुचया । अथवा कनके वा यन्मृगतृष्णा निष्फलतया सैव कनकमृगो मारीचे तृण्णा तयाऽन्विता विवेकरहितः धीः । धीयंसि तादृशेन मया । वयम् अन्विष्यतया धिया जनान्* तया सने प्राप्तुमरावीं श्र तिभ्रमणमेव जनस्थाने वणडकारण्ये ऽभ्रमं पत्तु कृतम् । नै निष्फलयेन देहि प्रयच्छ हि तिवचः वचनमेव वचनेहिंति सीतासम्बोधनवचनं, तद् प्रतिपदं प्रतिस्वानमू उद्गतमेवउद्भूतम् अश्रु अश्रुजलं यत्न यद्यया भवति तथा प्रलोभितं वचैयोक्तं, मतुंः श्र रकर्तुः धनिकस्य परिपाटीषु सेवारचनासु मलम् अर्थं* हि घटना न कृता वद । अथवा कामतुंः कृतिसमंतुंः वदनपरिपाटीषु मिथ्याभाण्डणप्रकारेषु घटना उपपत्ति । सा एव लड्‌डकामतुः रावणस्य वदनपरिपाट्यां मुखपङ‌डरक्तो ध्रुवघटना सारसंयोजनं सा अलम् अतार्थं कता इत्थं श्लेषपदस्थितपदार्थानाममेदारोपद्रवमत्नोपपत्ति । ह दवाच्यार्थः ।

काव्यप्रकाशरहस्य

अत्र शब्दशक्तिमहिम्ना पदनयचयोः प्राकृतप्रकृतयोः कवितुरामयोः उपम-मयाप्तं रामतत्मू इति वाच्याथा। रामस्वप्राप्तेरुपकारकतयैव कवेरीमप्रेतेति । उपमा वाच्यांगत्वम् । उपमानोपमेयभावः सादृश्यं । जनस्थानेवदीनां परिदृश्य-सहृत्स्वादु शब्दशक्तिमूलतां । 'रामस्वमाततम्' इदतनेनैव वाच्यार्थसिद्धिरिति नोप-माथा वाच्यसिद्धेरुपरक्तत्वं । इदचायावेतनोपमाया वाच्यत्वाद्वाच्यत्वाभावात्‌प्रोपमालंकृतिः ।

काव्यप्रकाशरहस्य

किन्तु मध्यमकाव्यस्येव । अर्थशक्तिमूलानुरणनरूपस्य ( लक्षणक्रमस्य ) वस्तुनो वाच्याज्जतयाज्जुपराल-व्यङ्‌ग्यं मध्यमकाव्यमुदाहरति । आागत्येऽति—आगस्य सम्प्रति वियोगविसंष्ठुलाज्जीमम्मोजिनीं कचिदपि क्षपितश्रियाम् । एतां प्रसादयति पदय दाने प्रभा तंवाज्जू पादपतनेन स हलरश्मि ॥

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

दृप इह'चिदेते ( द्वीपहरेएव नाधिकांतर्गतुहे ) क्षपिते: क्षांतवातिलता नियामरात्रिंषंत तथाभूतः सहलररिप: सूर्यं: सम्प्रति अधुना प्रभातेः जाते सति द्वाने: अति-सीत हततिलज्जित इव सर्द्ध मन्थरम् आगत्य एनाम् अम्भोजिनीसं लीनं कर्णलोभेन न।गिरां पादपतनेन किरकृसंयोसनेनैव चरणपतनेन ( रजान्तन ) प्रसादर्यति विकसत्कति प्रकाशतगति। किञ्चन पदव्यतनुस्वयः कीदृशीम् दिस्न्नों दीपावतारे सूर्यस्थ तद्वा-ररेएतत् समासमध्यास्रः: स एवं विरोधो विरहः तेन निषधु:'कुज्जों सकुण्डल-ररेएतत् सन्तापकारिथदिना विपमालङ्कोमितव्ययः।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

अन्न दिनेशानुनयदवसततथा नाधिकासहया उपक्रमते। तथाहि तहल्ल-अन्न रतिरत्यनेन बहुलनाराथकृतं हननदते। अम्भोजिनीसंलोनन वर्ण्याया: पथिनो-ऽस्मूः काञ्चिदपि काञ्चिदेवेःयनेन उपनायिका गृहे एतेन रेख्रदामाव:। इ तन्रापि यान मपयमेव न तु.शेकमू रदे नेदरोप्य इहलोः स्वदनेनैव तु पादरतनेनैवत्पति उद्देशो हि कामिनोवेदमूार:। तुयं पुनर्वबहुत्तरकान्तं परन्त-'स्स्ते धूर्त्ते विनैशनुनयं मानं त्यकर्त्तव्या प्रसन्नतत्स्थयुनातनम्। एवं नायकत.निद्रारुतः नतकथनप्रेवा'मि-प्रेमु स च वृत्तान्तो हनुजग्रनातः नाच्च्य रविकमनेनवृत्तान्तः।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

व च आरोप्यमाणस्त्य प्रकटनायंतां सम्पादयन् तदुरकपक्षावत्तं इत्यडुरतंतः । अधमेऽपि समासोकिलकुारः! एतदरसञ्चमभिप्रेत्याह—दूतो। नायकवृत्तनार्धवि-स्तेकशेष:। नायिकावृततनार्धवि-वस्तु'लुपः। वचन स्वतन्त्रशेषण धर्मिद्रयमवगम्यते तनैकर्थमान्नीयेय सत् उपमाड़गीकारान्न एवं धर्मद्रयावृतावेव तादात्म्यारोपे रसकाङ्गोकारान्न व्यंग्यं किन्तु वस्तुतुद्दारतेव मिन्न:। यद्यपि ताहशब्दस्य हिलष्ट्वार्द्ध पर'कृत्यसहभावात् चाक्षो-लो'मूर्त्तं समन्वान्ति तयापि अर्थशक्तिमूलैव व्यंग्येश:। परिकुत्तिसह-करर्र्तां बाहुल्येन तेनां प्राहुण्येन व्यपदेवो नवमतांपिंते नीयातः। रविकत-हिलि वृत्तान्तस्य नाधिक:वृत्तान्तापेक्षत्वात् अप्रकृतः:यत्कनाधिकावृत्तान्तोपनिहिर्ति विनाऽपि वाक्यार्थेन पर्याप्तसनाथ् न वाच्यार्थसिद्धचडूगतवत् वचि तु प्रतीतस्य वाच्य व प्रयुज्येन शोभामात्रमाधीयते इत्यपरोऽङ्गत्वमेश। यत्र पुनर्धंग्येन विनाऽपि वाच्यार्थ प्रयुज्येन तन्न वाच्यमेवादिमन् न लभते तन्र वाच्यार्थसिद्धचडूगरत्वर्मिति वयड् रससापेक्षसिदिविःयां तयोमेदः मध्यारोपेणैव उत्कर्षकतयैवैतय्यः।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

एवं च वाच्य रविकमलिनीवृत्तान्तो। न तु प्रथानतया इति।

पञ्चमोल्लास:

प्र० ३—व्याहृतयायतां निम्नोदाहृता पदपङ्क्तिस्तत्प्रयोजनपुरःसरम् 'यद्यपि स नास्ति कश्चिद्विषयः यत्र ध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्योः स्वप्रभेदादिभिः सह सङ्कीर्णः संसृष्टितयोः नास्ति तथापि प्राधान्येन व्यपदेशा भवन्तीति कश्चिदर्थकेचिद्व्यवहारः' ।

पञ्चमोल्लास:

उ० ई—ननु अयं से रसान्तरोऽकरोति? इत्यनुक्तप्रकारणप्रस्तुतकरणस्य प्राधान्येन व्याख्येयं सम्भवति दर्शयितुं कथम् गुणीभूतव्यङ्गयगतयेस्यादृक्षे—'यद्यपि स' इत्यादिः । यद्वा ननु रसध्वनयोः भावध्वनिरवश्यं वाच्यः । तथा च कवन्तः प्राधानव्यङ्ग्यगुण-भावाद्विनिगमनादिगिरह्ये कथम् व्यपदेशानियमः इत्यादृक्षेते—'यद्यपि स' इत्यादि । कश्चिद्विषयः कश्चिद्रक्ष्यः ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गयोः उत्तरसमध्यकाव्ययोः स्वप्रभेदादिभिरिति । स्वप्रभेदैर्द्व्यन्तरभेदः । सङ्कीर्णः संसृष्टितयोः अङ्गाङ्गित्वात् । द्वयोः प्राधान्ये सङ्कीर्णः । अवान्तरध्वनयोः प्राधानध्वनिरूपेतराङ्गतया गुणीभूतव्यङ्गयगतस्य चाप-त्तिरिति । यद्यपि साक्षात्कर्यकमस्ति तथापि 'प्राधान्येन व्यपदेशा भवन्ती'ति न्यायेन यत्र यन्मुखेने चमत्कारास्तत्तेनैव व्यवहारः । प्राधान्यं च चमत्कार-प्रयोजकत्वम् । तथा चाङ्गीभूतरसादीनां चमत्कृयातिशयेन गुणीभूतव्यङ्गयत्व-मङ्गीभावेऽपि गुणीभूतव्यङ्गयगतस्यैव चमत्कार इति तेनैव व्यवहारो न ध्वनित्वेन सहृदयहृदयसमक्षिकः । एतेनोक्तोदाहरणे मुख्यत्वेन करणस्यैव प्राधान्येऽपि निःरसम् । शृङ्गारवर्णने कवे: संसम्मात्र !

पञ्चमोल्लास:

प्र० ४—'प्रधाने श्रेष्ठा यथायोगं वेधितव्यङ्गच पूज्यते' इत्याख्याय-तामिदं सूत्रार्थे 'वृत्त्युक्तकथनविशेषं लक्षणोक्तकृत्य वस्तुमात्रेण यत्रालङ्कारो व्यङ्गयते न तत्र गुणीभूतव्यङ्ग्य-चत्वम्' इति ।

पञ्चमोल्लास:

उ० ४—अनेनोक्कानामशानामेव गुणीभूतव्यङ्गचयानमवान्तरभेदानाह—एषा-मुक्तप्रकाराणां गुणीभूतव्यङ्गचयानां भेदाः पूर्वमवचन् ध्वनिभेदवत्तु यथायोगं यथासम्भवं वेदितव्याः । बोद्धव्याः । ययं मातृ: । न केवलमेतेऽश्रववेदा गुणीभूतव्यङ्गचस्य भेदाः । किन्तु यत्रान्तरसङ्क्रमितवाच्य-न केवळमेते अश्रववेदा: ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

तथादिविसर्पाधिम: यथा ध्वनेर्मेदादस्त्यादसम्भविनो विरोधास्यापि तै रुपाधिम: शुद्धभेदा: सङ्करसंश्रुष्टिभ्यां योजने च तेषामिदैवां च सङ्करींभेदा अपि बोद्धव्या: असंर्माविनतश्र वस्तुमात्रेणालङ्कारनिबन्धन:। एवं च यत्र वस्तुनालङ्कारव्याप्ति: स्तत्र गुणीभूतव्यङ्ग्यत्वं मा प्रकरणादक्षोभति यथायोगमित्युक्तं व ध्यमू तत्र ध्वनि-कारसम्पतिमाह—'व्यज्यते' इति। यत्र 'व्यज्यन्ते वस्तुमात्रेण यदालङ्कार-यस्तत:। ध्रुवं ध्वस्यते जाता तासां काव्यवृत्तेस्तदाश्रयाद्'।। इति। अस्य व अर्थस्य नम्। यदा वस्तुमात्रेण वाच्यालङ्काररहिंतेनालङ्कृतसोऽलङ्कार व्यज्यन्ते तदा तासामलङ्कृतीनां निष्प्रयेत ध्वनिध्वंगता ध्वनिनियवहारप्रयोजकता। वाच्यवस्त्व-पेक्षयालङ्कारवेनैवातिशयितया ध्वनिस्त्वनिवारहलतेति यावत्। कृत: काव्यवृत्ते: काव्यच्यवहारस्य तदाश्रयाद् अलङ्कारसापेक्षत्वादित्यर्थ: इति ध्वनिकारोक्तिदिशा न तत्र गुणीभूतव्यङ्गचात्वमिति। अयं भाव:। वाच्याद्रस्तुनोऽलङ्कारस्य चास्तद्-नियमेन अगूढत्वादिता व्यङ्गचात्वाद्योचितस्वापनयेदपि अलङ्कारत्वकृता चाश्ता अव्याहततैवेत सर्वत्र वस्तुन्यग्यालङ्कारस्यले ध्वनित्वमेव न गुणीभूतव्यङ्गचात्वम्। वस्तुमात्रेण इत्थनेन वाच्यालङ्काररहिंतेनैतथ्यं: तत्रस्वहितवस्तुनोऽलङ्कारव्यञ्जनेऽपि यत्र यत्र वाच्यालङ्कारापेक्षया व्यङ्गचालङ्कारस्य चारुत्वं तत्र गुणीभूत-व्यङ्गचात्वमेव। तथा च वस्तुध्यङ्ग्यालङ्कृतिभेदहीन: द्विचस्वारिशातप्रकार: शुद्धो

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

एवं च स्वत:सम्भविकवि प्रौढोक्तिसिद्धकविनिबद्धवस्तुप्रोढोक्तिसिद्धवस्तुख्य-जघ्यालङ्काराणां पदवाच्यप्रबन्धगतवेन त्रिरूपतया वस्तु व्यङ्गचालङ्कारस्य तव विधस्त्वमिति ध्वनिमेदैकपक्षाश्रतो (९८) नवश्युनेन (५१—९) अश्वानां भेदानां प्रतिप्रयं द्विचस्वारिशदविधत्व (४२) मिति मिलित्त्वा गुणीभूतवयङ्गच् यस्य शट्कोऽभ्राद-धिकानिशते (२२२) मेद: (४२×७=३३६) ग्राह: पकाश्य संश्रिसमेकारास्या (३३६×८×५३६=९५८४) चतुरशीत्यधिकपक्षाश्राताधिकैकपक्षा-सरसहलोत्तरचतुलङ्कभेदा: संकीर्णा: शुद्धभेदै: सह (८१५८४+३३६) विशात्य-धिकनवशतोत्तरैकपक्षाश्रसरसहलोत्तरचतुलङ्कभेदा: (४५१९२०)। गुणनप्रकारन्तु ध्वनिस्थलीयोक्तदिशोडवशेय: इति।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

१. कारिकाविवरणप्रकरणेऽस्य प्रपञ्चो विस्तारशोऽवलोकनीय:।

पञ्चमोल्लास:

प्र० ५-'सारङ्कुरैरैर्वनेस्तैरचे'ति सूत्रस्य वृत्तौ मूलग्रन्थे कथितं तावत् 'अज्ञातार्थैव भेद॓मेदगणनायालम्बत्ययं'। का रचना तु संबन्धः? सङ्कलनतेन पुनरस्य ध्वनेरक्षययो भेदाः। उपज्ञातस्य त्रिरूपत्वात् 'इत्युक्तत्वा कथं तत् नैविंशयं प्रदर्शितम्? तथा च यैः प्रतिपक्षिभिः 'नतु उपज्ञनाया: शब्दविषाणायमानत्वात् कुतो व्यज्ञयत्नैरुप्यकृतो भेदः' इत्युक्तत्वा व्यज्ञातथैव व्यज्ञनातव्यापार एव वा शब्दस्य न स्वीक्रियते तेभां मत इति विमतिपत्तथरस्तथा च तासां विप्रतिपत्तीनां निरासरेच प्रन्ये कथमुपदर्शितः। इत्येतत् सर्वे समासेनोध्यताम्।

उ० ५-सालङ्कारैरिति

आगार्ध समप्रती:'यादिसूत्रींसूत्रवच्योदाहरणे द्विततैः समासोक्तथादिभिः अलङ्कारयुक्तैर्गुणैरीभूतध्यैश्च विर्गुणैस्तैश्चैकृत्यया संश्रष्ठचा त्रिविधेन संकेरेण गुणाने पुनः परस्परं योंगे निष्पन्नासंख्यायां अतिवाहुल्येन संख्यातुमशकयत्वाद संक्षेपविस्तराभ्यां शास्त्रप्रवृत्तिरस्युक्तदिशा संक्षेपेण गणनाप्रकार उच्यते। संकेलने पुनरिति। यस्त्ववलङ्काररसुप्रपञ्चन ध्वनेनैस्ततवत् तैविध्यम्। तत्रापि किञ्चिदमिध्यया वक्तुं शक्तिमत्। किञ्चिदनन्यथेति हैविध्यमेव। तत्र वस्तुलङ्कारयोः शक्तिप्रतिपाद्यत्वमस्ति। रसस्य व्यंग्यत्वावल शक्तिप्रतिपाद्यत्वम्। तस्य रसशब्देन व्यंग्यादिवृत्तेनाऽऽनिमिधाने च प्रत्युत दोषस्यैव वक्ष्यमाणत्वात्। 'शून्य वासगृहम्' इत्यादौ रसादिपदानामप्रयोगेऽपि विभावादिष्वमग्रसरवे रसचमत्कारविषयत्वमिति निश्चिते। लक्षणाहेतूनां मुख्यार्थबाधादीनामभावात् रसस्य लक्षणोयत्स्वं वक्तुमशक्यम् प्रतीतेतश्र सकलजनसंवेदितत्वात् वृत्तिं विना बोधदार्शनात् व्यञ्जनानामिका वृत्तिः रसप्रस्थानायावश्यकं कल्पनीयेतित रसस्य व्यंग्यत्वम्।

लक्षणामूलगूढव्यञ्जनप्राचुर्ये

'स्वामास्म'—उपकृतिमे' स्वादि। रसादृश्यभावी-त्प्रयोजनवस्यां प्रयोजनस्थ व्यञ्जनाध्यापारगम्यत्वमेवे युक्तं प्राङ्गिति वस्तुमात्ररूपे व्यंग्यमवश्यं सङ्केतितमिति तनमूलकत्वादेव वस्तुध्वनिरीतित व्यवहारः। शब्द-शक्तिमूले तु अभिधाया नियतत्रणेनानुप्रेयस्यार्थस्यार्थतरस्व तेन सहोपमादेरलङ्कारस्य च निर्विवादं व्यंग्यत्वम्। अर्थशक्तिमूलनानुरणनरूपव्यंग्यरस्यलिङ्गपि अभि-च निरीवादं व्यंग्यत्वम्। व्यंशक्तिमूलं तु अभिधादिमते हितान्वयवादिमते घटादिपदादां घटव्यक्तिमात्रबोधनेनोपक्षीणानां समीपस्थार्थान्तरादिमते

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

विच्छित्तिप्रतीतौ न अकड्कायोग्यतादीनां कारणत्वं वाच्यमिति वाक्यार्थोंडप-पदार्थस्तत्र तृतीयैककार्यां प्रतीतस्य वाक्यार्थस्य कथमिभिधाजन्यप्रतीति:। विषयत्वं वक्तुं शक्यते। अन्विताभिधानवादिन: 'विषयतासम्बन्धेन शब्दबुद्धि-स्वाराच्छन्नं प्रति विषयतासम्बन्धधेनैव वृत्तिज्ञानाधीनोऽस्य स्थितिः कारणम्' इति संमान्यतः कार्यकरणभावः। तन्न च संसर्गे शाब्दिकविषयताया अभान्नेच्छन्द-विषयताया अभावात्। तन्नापि पदातां सकिरमेश स्वीचक्रुः। उपरान्तं चात्र वदन्ति। ध्वनितप्राहकेषु मुख्यो वाक्यार्थ एव कोशादिप्रसाद्यादिमिरपि नित्यप्रहेो वसुहृदन्येजु पदेषु तान्ति जानतामेव सम्भवति। यो हि तारायणपदाभ्यां न जानाति तद् पदार्थं वाच्यत्वपदैर्या ह स 'विपयुजोरायणः कुष्णा' इति कोशाद्र 'अयं घटपदार्थोऽयम्' इति आप्तोपदेशाद्वा विपयुदस्य घटपदार्थ वां शक्तिं न शक्नोति। वयवहारेण न मत्वेन्ना अभिधानधनोऽपि ज्ञातुं शदनोति। तद्वाया स्वारिमना भ्रूस्यं प्रति 'घटप्रतीपे' शब्दुते रटनेघोड्योऽव्युप्रसस्तद्दीं सद्दं भुज्यतेति। वक्तारं भ्रूस्यं घटं शाब्दलोकस्य। भ्रूस्य च प्रभृत्ति पदस्यति। तथा प्रवृत्तया तदर्थननि कृतिमत्नुनोति। कुरयत् चिकीर्षा, चिकीर्षयेत्ससाघनसज्ज्ञाने एव-वाकियजन्यमेतद्विपद्यमानस्येव हेतुनाडनु-मिनोति। ततश्च घटतानन्यन् मद्धिद्वलावरमिति भ्रूस्यसम्बन्धतया एतद्वाक्यजन्य-स्वज्ञानेमवाखण्डयवाक्यार्थयोः प्राच्यमिकः शक्तिग्रहः। अत्रानयोर्वाच्यार्थयोः सम्वन्ध्यामके एतद्वाक्याधीना एतद्वाक्यप्रवृत्तिनं स्यादित्यपत्तेराकार। स च सम्बन्धः 'इदं वाक्यं वाचकम् अयमर्थो वाच्यः' इत्येतन्मान्नाकारकः एकत्र वाच्यमन्यत्र वाचकं चेत्यनरमध्य जायते चेतु पुनर्बोधनियमो न प्राप्नोति। अतः वाच्यवाचकमावूपरसम्बन्ध एवानयोः इत्यसौ द्व्यात्मकः। अनन्तरं पदात्तरा-वापोद्वापाश्यामात्र्यन्वयादतद्योजडपि घटादिज्ञाननेन साकं यथानियममस्तथा सम्वन्धज्ञाननेनापि। क्रियते केनापि असम्बद्धो घटः 'मृद्भूतमूर्तितिलिपयैः 'गौरवः पुरुषो हस्ती'त्यादिप्रतिपादकमात्रेभु स्वामिनोक्तेजु भूत्यप्रवृत्तिदर्शनात्। तत-श्वानयनादेरपि कमन्त्वादेरपि संसर्गस्य 'घटमानय घटेतानय, घटे आनये'स्यादौ व्यविचारदर्शनेऽपि सम्वन्धस्यामन्यस्याध्यविमचारात् पदाथान्तरसम्बन्धो 'घटो व्यवपदवाच्यः' इत्येव द्व्यितप्रकारः पर्यवस्यति। अत एव न शक्त्याननस्यं तथा न पदात्तरवैयस्यंमपि। एवं स्थिते लाघवेन बाधादिना शाब्दबोधोऽयां घट-न्वाविच्छाया विषयताया वस्तुतः अच्छन्दसममीपस्थघटवृत्तित्वेऽपि यथा घट-

Kavyaprakasha-Rahasya

निष्ठविषयताया| नाभिधाप्रयोज्यत्वे नानुपपत्तः, तथा संसर्गत्वान्नच्छन्नाया विषयताया| वस्तुतः कर्मत्वादितरसंगंविरोधनिष्ठत्वेऽपि नाभिधाप्रयोज्यताबाधः । एतन्मते ऽनच् छेदकांबी 'सामान्‍यमदच् छेद्यांचो विशेषश्रु शक्ति विषय इति फलितम् ।

Kavyaprakasha-Rahasya

अनच् छदस्ववादे सङ्केतामादेर्वपि घटस्वसामान्‍ये वस्तुतः अनच् छदघटविशेषे च सङ्केतग्रहणात् एवं संसर्गेऽपि । एतावता प्रबन्धेन सम्बन्धाच्छन्दो पदर्‌कतिसाधनेन पदेन पदार्थविशेषेण सह सम्बन्धविशेषेणान्वितघटविशेषस्य शक्र्या बोधनोत्तरं यः पदादन्योडर्थः प्रतीयते तत्र शक्तिविषया न सम्भवति पदय्यापारस्योपक्षीण-स्वात् । कार्यारिकरणां यस्यते इति घटपदानन्तरं घटबोधदशांनेन यथा घटपदे तद्-वोधकतारूपा शक्तिरनुचीयते तथा 'निःशेषे'र्‌यादौ तदनन्तरमेव गतासोति प्रतोत्य| तज्जनकम्‍तेन तत्रतत्कल्पनोयमेव बोधजनकतैव शक्तिरिदं व्यज्‍यतेति श्रोत्रकुक्ष्यादिरयः । यथाऽऽख्यातु तु दात्केहंविधयुपपादयन् पदनिष्ठराक्तेः स्वरूपं सर्‌या आकारणस्वाच्छक्तिग्रहस्यापेक्षितत्वात् शक्तिग्रहस्य च पूर्वंभावे कथमप्यनन्व-काविवेचोचितवादोऽस्ति । विशेषप्रतीतौ तात्प्रतीतौ शब्ददगतिः अभिधाभिन्नः व्यक्‍ख्य-नाध्यो व्यापार आावश्यक इत्याह ।

Kavyaprakasha-Rahasya

केचन मीमांसकाः—तास्पर्यंबोधजनकत्वरूपया अभिधाया एव व्यापार-विशेषं मन्यमानाः अर्थवादवाक्यनां प्राशस्त्ये निद्दाायां वाडशक्यतायामपि बोधो-पयोगित्वमालोचयन्तस्तद्रेव तात्पर्येणैव व्यंग्यार्थप्रतीतिसिद्धेः अलं व्यज्‍जनयेत्यक्षिपत्ति । तेऽप्यमाश्रयः—वेदस्वाच् छेदेऽ नेहि प्रामाण्यमिध्यते । न च सम्भवति । 'अग्निर्हिमस्य भेषज'मित्यादौनामबाितार्थकानामपि तदर्थस्य लोकावगतत्वाद् अनभिधगर्त्थंविषयकबोधजनकत्वरूपं प्रामाण्यसामस्र्रव एव । अत-स्तेषां प्रबन्धनोयक्रियाभिर्निवर्तनीयो वा विषये प्रज्ञासन्निद्र्यतरबोषणेन एव तात्पर्यंम् एवं व्यंग्ये रसादावपि मविष्यति । तत्रेदं वक्तव्यम् जातिगुण-द्रव्‍यानां लाक्षणिकतादिधिवाक्‍क्‍ोष्वपि तद्‌बोधकानां पदाना'न्विगतार्थ-विषयकप्रतीतिजनकत्वामावेऽपि प्रबर्त्तनोयक्रियान्वयेन क्रियाविशेषबोधनादन-घिगातंयेत्यादिवक्तव्यम् । न हि 'बृहिमिर्यजेत' इत्युक्तेते श्रोहिस्वरूपं प्रागनद-स्तं किन्तु याग एव । अतः स एव अपूर्वंबोधयत्प्रेन विधेयः । तदाह सूत्रकारः; 'मावार्याः कर्मशब्दाः तेष्यः क्रिया प्रतीयते एप ह्यार्थो विधीयत' इति । क्रियैव

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

कतुंमकर्तुंमन्यथाक़तुं वा शक्यत्वाद् त्रिवातुं योग्याः जात्यादयस्तु न तथा ? परन्तु कारकादिविशेषतस्य तस्य योग्यानत्वाद् विविधतत्स्वान्त् योगविरोधस्वरूप-ज्ञानानां जात्यादय उपयुक्तयन्ते। तदाह—'भूतं भव्यसमुचः रूपे भूतं भव्या-योपपादयते' इति सूत्रं सिद्धं जात्यादि। मव्याः जन्त्वेनैन प्रसिद्धप्राणिनां क्रियाः नच यद्यपि क्रियायाः इदं तत्क्रियान्वितोपात्तनोऽप्यादिनिष्ठकारकत्वादेरपि अनन्वय-तस्वान्त् करणत्वादिकुरस्कारेण क्रोधिरपि प्राणनवगत इति विभातुं शक्यः। तथापि क्रियायां रघे:पत्वे निषेधस्यैवान्वयेनानन्वयात् अन्विगातार्यविशेषकज्ज्ञानजन-कर्तवं सुलसमन्। दृंह्यादिददातान्तु निषेधो न बगलप्रयुक्तमिति परमपरया तदृकृत-व्यम्। तत्र साक्षात्प्रकाशणयसम्बन्धे परमपरदृश तर्कर्मिति नक्तदृशर्मिति। क्रियैव सदैवं विविधीयते इति सूत्रकृतादाश्। परं तु यत्र 'नौहिरण्यजाते'रिति।दनं क्रियादिविशेषोद्वारंमिः। तत्र पश्चाद् पठितेन 'समे न? जेते' त्यादिन? योगस्य विध्यात्मशक्यत्ववादगय? समे देशे तदविशकृत्स्वमान्तं विधीयते तदाह 'अदद्श-दर्शन'व्यपेन प्राप्तं तार्ंद्वीयीयते इति। साचवाक्ये तु करणत्वादाकारेग क्रोधिरोडपि योगोडपि नेतित हृदमनोधिगतंमेवं विचोयते। समे यजेतेत्यनेन तु समदेश एवेति। एयं जातीयको गुणविधिरितयुचयते। मादृशंनु विशिष्ट इति एवं विशेषणान्तरयोगेऽप्युह्यम्। यथा—'लोहितोष्णोषा ऋतुब्जः प्रदरन्ति' इदमन्न लोहितोष्णोषात्वमात्रे विशिष्टम्। यथा वा 'रक्तं पटं वय:' त्यादौ। यत्र तु विपं मक्षये'त्युचमते तत्राऽस्ययास्य विषमक्षणे प्रवृत्तेनास्मवदात् वाक्यैकवाक्यं तय? तार्ंर्यनुपपत्या तद्ग्रुहमोजनने निन्द्रायां लक्षणSश्रीयते तेन विषमक्षणा-दक्षिकानिष्ठजनकं तद्ग्रुह्मोजानमिति वाक्यैकवाक्यता सम्पद्यते। तदाह—'विदिचना त्वेकपदार्थान् स्वरूपयैव निषेधीं स्थ'रिति हेतुं प्रवृंरेशितत्रिविधार्थ-वाक्यानां स्तुतो निर्ादायां व? लक्षणेति पर्यवस्यति। एतावता सर्वंवैदिक-वाक्यानामनन्विगतार्यंविषयकज्जानजनकत्वं परिरक्षितं भवति। यत्र तु 'शून्यं वासगृंहम्' इत्यादो स्वार्थे तात्पर्यानुपपत्तिरेव नास्ति तादृशोSमिधामूलकव्यंमे कारणाभावेन लक्षणाया असम्भवात्। अभिवायाश्र से केतितार्थंमतत्रकोधनेनो-पक्षीणत्वात् पश्चाज्जायमानाः व्यंग्यार्थंप्रतीतिुंर्यान्तराश्रयणं बिना न सम्भवतोति आावश्यकौ व्याख्यना।

काव्यप्रकाशरहस्य

इदानों 'यदि च शब्दश्रुते'रित्यादिग्रन्थेन व्यञ्जनानुप्राणिकारे दोषतद्वि- माह शब्दश्रवणप्रतिप्लक्षव्यवहितोत्तरं यद्यं विषयकप्रतीति: सा शक्तिजन्यैवेष्ट- युक्तो 'श्रावण पुत्रस्ते जात:' कन्या ते गर्भिणी'रित्यादिषुले मुखप्रसादमुख-मालिन्यादिनाऽनुमिततहर्षशोककुधादोनाममिवाजन्यतवं स्यात् । किन्तु 'गर्जितायां मालिन्यादिनाऽनुमिततहर्षशोककुधादोनाममिवाजन्यतवं स्यात् । किन्तु 'गर्जितायां मालिन्यादिना नुमिततहर्षादिकं तारस्वरपीडितकर्णतादित्यो लक्ष्णायो दोष.' इत्यादिदोषैर दोषदूषणताभिप्रायेण तारस्वरपीडितकर्णतादित्यो लक्षणायो दोष.' इत्यादिदोषैर दोषदूषणताभिप्रायेण नैकस्मिन्निमित्तो लक्षणाया इति मत्वा लक्षणाया अनुपयुक्तत्वं स्यात् । किन्तु 'श्रुतिलिङ्गाद्यग्राह्यप्रकरणस्थारसमाख्यानां पारदौर्ल्य- मयंचिप्रकर्यादिति' जैमिनीयसूत्रेण लिङ्गादोनामुत्तरौत्तरं प्रबलत्वेन यौपस्थापक- तथा श्रुते श्र श्रपेक्षया आद्योपस्थिततया लिङ्गादिरपेक्षया बलवत्तरत्वमयुक्तम् । तत्र लिङ्गोपेक्षया श्रुतेवल्लवत्वे उदाहरलमु 'एन्द्रचागाहंपत्यमुरुतिष्ठते' इति । अन्रेन्द्रो देवता अस्मादेन्द्रोति व्युत्पत्या तस्या ऋत्विज इन्द्रोपस्थायान्निकर्षे प्राप्तेऽपि गाहंपत्य: स्तूयते । तत्र यदि श्रुतद्वयव्यसनतरोरपिस्थितसकलायां बोधनेनिधाद्वयापारः स्यात्तदा श्रुयुपस्थापितार्थं येयक लिङ्गाद्युपस्थापितार्थंस्याप्यमिधेयतया तौवेगां समकाल- सेनार्थोपस्थापकत्वेन मुनितिनोक्तमर्थं त्विप्रकर्यत्वमनुपपन्नं स्यात् । एवञ्च हेतुचले स्वलुपसतः कारणत्वेन तथा बदतुं शक्यतेदंकि पदेऽर्यबोधानुकूल- रसने: ज्ञाताय! एव कारकत्वादिस्नि शैष्यच्युतेऽथद्यो तद्वन्तिकमेव रत्नं तत्रेद्यादनिधे: अनिधा- प्रतिपाद्यरवामेवेन व्यंग्यत्वं सिद्धमेव ।

काव्यप्रकाशरहस्य

किन्चान्तरङ्गभावनाबलिमते व्यञ्जनानुप्राणिकारे कदाचिदोक्तानां नित्यदोषत्ववमु साधुर्वादीनामनित्यरोषत्वामिति विमर्शकरणमनुपपन्नं स्यात् । तद्जोकारे च भृङ्गाररसे व्यङ्गये पुष्टिकरस्य प्रतिकूलत्वेन दोषतवं, वीरादिरसे व्यङ्गयेनुकूल- रसेच गुणत्वामिति भवति नित्यानित्यदोषव्यवस्था । 'द्रव्य मर्तं समप्रति दोषनीयतां समागमप्रायच्यनया कदालिन:' इत्यादौ च कपालिनेरनाक्यपदयो: द्विवचनक- स्वेऽपि कपालिन इत्युक्त्या दारद्रुलुपार्थप्रतीत्या श्लेषणीयस्थे मुक्ततां सङ्जुच्छते ।

काव्यप्रकाशरहस्य

वाच्यवयङ्ग्यंघमेदमूलक एवं वाच्यवयङ्ग्यसङ्करवदयोमेद इति दर्शोयति । वाच- करकदस्य ह्रटाद्योपीक्षा संकेतीतयैव । एवञ्च मिश्रया उत्तत्लवाद्, व्यञ्जकस्तु न तया । किन्तु 'सुन्दरराक्षये गुजोभूतस्यंघयेद्वाहरणे 'वाणीरकुडकुन्तनि'रित्यादौ प्रतीमामं ह्यसंरव्यमपेक्ष्य सोदर्थ्यज्ञापनीति वाच्यमेव सङ्केतकारं भृङ्गार परिपोष्यति । तत्र तारस्वरूपीविषयः । दत्तत्संकेतः कविभ्रुतालङ्गनं प्रविट इति

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

व्यंग्यरूपो वाचकशाब्देनाप्रतिपाद्यमानोऽपि प्रतीतिगोचरीभूतः व्यङ्ग्यजननव्यापारं विनाऽकेन बोधयितुं शक्यः । न च 'गतोऽस्तमर्कः' इत्यादिस्थले व्यंग्यार्थस्य तान्त्रिकत्वात् प्रतीतिवत् लक्ष्यार्थेऽपि 'रामोऽत्र सुश्रनेहु', 'रामेण प्रियजीवितेन, 'रामोऽस्मिन् सर्वं सहेइत्यादौ क्रमेण एक एव रामशब्दः खरदूषणादिनिहततत्क्षेत अथयरत्निष्करणादितेन सर्वत्रःखरसदूषणादिहित प्रतीप्त इति तात्पर्यबोधकः, किञ्च व्यंग्यस्यैवले 'स्वार्मस्मिन्' इति इलोके स्वामित्वस्य प्रतीपात्रतवाद्यर्थान्तरसङ्क्रमणेन यथा विशेषस्यबहुलारकारणत्वं तथैवान्तरपि निष्करणतवादिबोधनेन विशेषवबहुलारहेतुरपि । किञ्च व्यङ्ग्यनानिमधामूला लक्षणा मूलतवादिबोधनेन विशेषवबहुलारहेतुरुचि । चेति शब्दार्थीयत्ता लक्षणा डपि शब्दे आरोप्यते इति शब्दीयत्ता । मुख्यार्थबाधजाने मुख्यार्थनातस्याश्रप्रकर्षवाद् अर्थीयत्ता च प्रकारान्तरापेक्षत्वमुख्ययन्त्रपि तुल्यमेवेति न लक्षणा डप्यजनयोरमेंद इति चेदुच्यते । रामशब्देन निष्करणत्वादीनां नानार्थानां प्रतीतावपि न तथा वक्तुं शक्यम् । एककाले उच्चारितरामशब्दस्य तादृशनानार्थबोधाजनकत्वात् । 'रामोऽस्मिन्'त्यग्रोच्चारितरामशब्देन सर्वत्रःखरसहिष्णुतेनैव बोधात् । एव नानार्थप्रतीतिरिति तदपेक्षया वैलक्षण्याय वैलक्षण्यप्रभृ किञ्च 'गजोऽयं घोप' इत्यादौ तीनेण साकं सामीप्यादिसम्बन्धस्य सस्वालक्षणेति सा नियतसम्बन्धे एव मतेति । व्यङ्ग्यनानि तु 'मत्स्याऽऽलेखे'रक्षादौ नियतसम्बन्धे 'कस्स बाण होइ रासो' इत्यादौ वक्तव्योचस्वानियतसम्बन्धे सम्बद्धस्यच 'वपरोरए' इत्याद्यनुरणनरूपध्यंसप्रसङ्गलेडरिति व्यङ्ग्यनालक्षगयोमेंडरयं वाच्य एव । अन्यथा 'अथया एवं'त्यादौ लक्षणाहेतूनां मुख्यार्थबाधादोनामभावात् 'यथेष्टं मम दार्प्यायामेव स्वपिहि'रयर्थः कथम् प्रतीप्यते ? किञ्च न लक्षणास्वरूपमेव हेतननम् । लक्षणानुपजोध्य हेतनेदर्शनात् । कार्यकारणयोस्तादात्म्यादन्यस्यामावात् । लक्षणानुरत्मैव हेतननमित्यपि न वाच्यम् । 'भद्रातमनो' इत्यादिलोके ममिधामूलव्यङ्ग्यनाया: सत्वाद् । अवाचकानां टकारठकारादीनां रौद्रादिप्रकरत्वादिभियालक्षणोभयानुसय्येदित्यपि न वक्तुं शक्यम् । नेत्रत्रिभागावलोकनादोलामपि व्यङ्ग्यध्वनेन शब्दानुसारित्यपि न शक्यते वक्तुमिति अभिधातात्पर्यलक्षणारिक्त: हेतननयोतातदिपर्याय: व्यङ्गनान्वयापारोडवधयमाश्रयणीय एव । अत्र चैथाकरणा: अखण्डबुद्ध्या पदे न वर्णा विद्यन्ते वर्णेऽनवयवा:

पक्षमोल्लास:

न चे'स्युकृत्या 'वाक्यस्फोटोऽतिनिर्णयेऽपि सिध्यतीति मततिथि:'रिति वाक्यस्फोटस्यैव सिद्धान्ततस्त्वात् स्यवण्टवाक्यस्य वाक्यार्थे शक्ते: सर्वतात् वाक्यगम्ये व्यङ्गचार्थे शक्तिरवेत्त्याहुः। परं तेषामपि मतेऽ'वाक्येषु प्रक्रियाभेदैरमिधैवोपवर्ण्यते। इति 'अस्यत्ये वाक्येति स्थितत्वात् तथा: सत्यं समोहतेऽ' इति स्वीकारात् पदपदार्थे न्वयव्युत्पत्ति-रेकां मोमांसका निरूपयन्ते। 'निःशेष'व्यादिकरोकेऽपि तदान्तिकक्रमे भतासीनति विधे: शक्त्यनुपस्थितत्वाल्लक्षणया आश्रानवसरात् विधर्थप्रत्यायनाय व्यङ्गनानुमिका वृत्तिरवश्यं स्वीकार्येव। अत्र केचित्—

'याड्यन्तराभिवक्तव्या वः सामग्रोसंनिबन्धनत्वम्। सैवानुमितिपक्षे नो गमकत्वेन सम्भते:'स्यादिति व्यङ्गचार्थस्याऽनुमानेनैव गतार्थत्वादान्त व्यङ्गचास्वीकारस्य प्रयोजन-मित्याहुः। तथाहि न खलु प्रतीतिविषयीभूतोड्यो वाक्यादसम्बद्धोऽर्थोऽस्ति तथात्वे सर्वस्माच्छब्दादर्थस्यैवोपलभदुप्रसङ्गात्। एवं सम्वन्धादृश्यत्क्रमान्वो व्यभिचारेऽपि नियमनैरपि भवतोऽति सपक्षसचिवेन विपक्षस्यादुतत्वेन चाऽलिङ्गादेतो: लिङ्गिन: ज्ञानं साध्यविषयकज्ञानं यत्तद्रूप एव व्यङ्गचव्यञ्जकभाव: पर्यवस्यति। तथो-दाहरणाति। 'मम धोर्म्मे'ऽति। मन्त्र यथोद्दष्टोऽत्रु हरणं तत् तत्रैव-कारणानुवृत्त्युपलधिपूर्वकं' इति नियम:।

गुरो: स्वामिन् आाज्ञया, कान्तानुरागेऽपि द्रव्यादिलाभाशया वा भोरोरपि गमनसम्भवात्। किन्तु शूरत्वेन लोकनिन्दा ऽमयाद्-स्थानं हन्तुमनिच्छन्नपि सिहमारणार्यं मयाडत्रयं गन्तव्यमिति गमने प्रवर्त्ततेऽ इति विरुद्ध:। किन्तु गोदावरतीरे सिहसत्ता न प्रत्यक्षेणानुमानाद्वा निश्चीयते किन्तु पुंस्र्रोल्लोचनात्। तथ्य च अर्थेन समं नियतसम्बन्धे 'नद्यास्तीरे फलानि सन्ति' इत्यादिवाक्यानां प्रामाण्यमिव प्रकृते ऽर्थेन समं नियतसम्बन्धाद्-भावाद् प्रामाण्यस्य वक्तुमशक्यतया हेतो: असिद्धत्वमपि। एवं हेतोरुद्घुष्टत्वात् कथं तेन भ्रमणा ऽभावस्य साध्यस्याऽनुमितिवलंकतुं शक्या। एवं 'निःशेषे:'स्यादौ उपमोगव्यभक्तयोक्तानां चन्द्रनद्यवनादीनां तन्नैवोक्कस्नानादिकारणान्तरेगाऽपि सदृशावादृश्याभिचारित्वेन नानुमितिसाधकत्वं वाच्यम्। अत् तत्र व्यतितरादिना दूषयित्वा दूनीप्रेरणात्पूर्वं

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

तदुक्तं कारणांतरस्वामिवेदिप्राश्रम इत्युक्त्वाऽSत्र रपदसहाह्वानां चन्दनाच्चवननादीनां व्यभिचारविमुक्ततया व्यज्जकत्वात्तस्यामवेदिपि वर्णनीयप्रतीते: सर्वसंमतत्वात्सोपपत्तिप्रदर्शना|दृष्ट|कृतेति सर्वंवदतातम्

प्र० ६—क्याहयायतात्प्रभुदृष्टान्त्र्या प्राहकृतस्त्रत्याश्रय सुविशदाकुर्वता—‘अर्थशक्तिमूलेsपि विशेषे सङ्केतः कुतो न युज्यते’ इति सानान्यरूपापां पदाथी|नामकाड्क्षासन्निधियौ गयतावशात् परस्परसंश्रयं यत्रापदार्थोंडपि विशेषलयौ वाक्यार्थेसतत्राभिहितान्वयवादे का वातों व्यज्ञ|च-स्याभिधेयतायाम्’ इति ।

उ० ६—अर्थशकिसमूलयोविंस्तुलचूडारद्योवाक्यार्थो|विंश्लेषतरगमयतार्ड्नं|हिता-व्यवर्विदमतेः वृत्तिस्तरेणी|वावर्गम इत्यमज|रिषधन् किमिहितान्वयवादे व्यं|रार्क्षि-घेयतां निराकरोति ‘अर्थाशकितमूले’|यादिना अभिधेयतायाम्’ इत्यस्तेन । द्वौपे तत्वद्वयोःकृतविरोधे; संस्रिंहितवां|दिंवश्यकतां|विंति यावत्त् । सङ्केतः सङ्केतग्रंहः । न युज्यते न पर्येते शक्यते वा । आनन्या|दृश्य|मिचरारोच्य व्यकतीनां| पद्या विशेषे पदार्थंसंगें न युज्यते । वाक्यार्थंस्यापूर्व|वेलं प्रागनुपस्थिततेः सन्निध्य-रूपापां जातिरूपाणां, जातिरेव पदार्थ इति मेमांसकसिद्ध|न्तात् । पदार्थोंनाम-काड्क्षासन्निधियौ यत्रातत्। प्रतीत्यपयवसानमाकाड्क्षा । अद्यपबद|नेनोप-सिद्धिः सन्निधिः । बाचारविरहो योगमत्ता । एतदशात् परस्परसम्बन्धः इत्यादि-सहकारिकारणतात्प्रात्तेन वाक्यमणज्ञातिगुणक्रियासंझ्ञालुपपादनलयो|क्षसकरचे जन-वितथ्ये अपदार्थोंडपि आकार्यादृतिपदच्यम|नो तत्पर्य|विंश्लुतहपो वाच्यार्थपेक्षया विलक्षणगोचरः द्वौपे हपौ; समुल्लसति, तत्र व्यंग्यरसच्य वाच्यार्थोंडपि दुर्लभ|वित-नादिं|वेयतायाः कः प्रसड्ग इत्यर्थः । अयं भाःवः—‘अर्थाशकितमूलेsपि यत् पदे|म्यः प्रयमपदार्थ|संस्कृतिः अथ तद्वा|विंचोशपाणनन्यवकाशो|रुपस्य वाक्यार्थ|संस्य प्रत्ययः तततो व्यंग्यप्रसोतिरिति तृतीयकक्षायां कुतोऽभिधायाः प्रसारणम् ।

द्वितीयकक्षा|यामेव तदनपेक्षणात् । यततोडभिहितान्वयवादे|डप्य एतदन्वयः आकाड्क्षादिवशेन प्रतीयते । ‘सकृद्नुएदकमंगा विरस्प क्यापारामाव’ इति च सर्वं सिद्धम्’ इति ।

पृथ्वमोल्लास:

प्र० ७—अन्विताभिधानमतं परामृशता व्याख्यायेतामिमे कारिके ग्रन्थकृत्प्रतिपादितदिशा—'ज्ञानदृृृृ्याभिधेयैरच प्रत्यक्षेणात्र पर्यायते । श्रोतुरच प्रतिपन्नत्वमनुमानेन चेष्टया ॥ अन्यथानुपपत्त्या तु द्वयेऽप्येकोऽत्र विकल्पिकाम् । अर्थांपत्त्याडवबोधेते सन्निधानं त्रिप्रकारकम् ॥'

उ० ७—येडप्यन्विताभिधानवदितः—'देवदत्तः गामनयेत्'र्थ्यादि प्रयोजकवृद्धद्रव्यं श्रुत्वा बालः तदनन्तरं प्रयोज्यवृद्धद्रव्यात् सास्नादिमत्तद्रव्यं देशान्तरं नीयमानमालोक्यायाननेद्विश्यकृतक्रियागोचरकरयताज्ञानवान्, तद्विषयकप्रवृत्तिमतवान्, महदादिति प्रयोज्यवृद्धद्रव्यं ज्ञानमपुमिमोते । ततः कारणं बिना कार्यानुपपत्त्याडज्ञानद्वारिकस्याज्ञानत्वेऽप्यतिरेकिणस्तज्ज्ञानेन कार्यत्वकारणत्वसदूपां शक्तिमदधारयति । यथ येयसंबन्धं बिना वाक्यस्य सः शक्तिरनुपपनत्वेऽर्थापत्त्या-शक्तद्रव्यार्यैंताखण्डस्य वाक्यस्य वाच्यवाचकभावारूपं सम्बन्धमवधारयति ।

येडपि तु प्रथमंवेतिकरपिक्या: 'शब्दवृद्ध'त्यादिना । त्रिप्रकारकोऽपि । जैत्र्यपक्षयोस्त्रितयं न तु व्यकृत्यपेक्षया । एवमखण्डयोः सम्बन्धमवधारयन् विशेषतोऽभ्युपचते इत्यम्—अनन्तरं तेनैव प्रयोजकेन 'चैत्रः' अश्वमानय, देवदत्त गामनय' इत्यादिवाक्येपु कस्यचिदन्यपदार्थैस्सहवापे कस्यचिदुद्दारे सति यस्य वाक्यार्थंसंगस्यान्वयातिरेकातुपलमते, तत्र तस्य शक्तिसमवधारणपनि्च्चित एव पदार्थे, प्रथममन्त्रय एव वाक्यस्य शक्तिग्राहात्, पदार्थमात्रे शक्तानुपजोधव्यविरोधात्, व्यबहारेगान्वितज्ञानस्यैवोपस्थापनाच्च, न च वाक्यं बिना कारणदाच्यव्युपपत्ति: व्यबहारेगैवाभ्युपपत्तेः, व्यबहारस्य च प्रवृत्तिनिवृत्ति-रूपस्य पदमात्रेण करणं शक्तिस्यात्, अतो वाक्यस्यततानेव पदाथानाम्नितेष्वेव पदार्थेषु सक्तिग्रहीतव्या एव पदशक्त्या:, ते एव च वाक्यार्थबोधशक्ताविरामः नत्वभिहितानां पदार्थानामन्वयोद्रकस्य एव प्रतीतते, योगप्रतादिव्युत्पत्तिदिति युक्तम् । ननु तवार्पि संगंविशेषोडराक्य एव, पदार्थसामान्याम्नित एव

शक्तिग्राहादव्यथा 'गामनयेत्'ति पदं श्रुत्वादृश्रगमनयेत्यादिवाक्ये तदेवेदम्‌नयपद-सामान्येन विशेषाणामेवान्वयस्य तदेवेदमपद-नार्थंभेदेन भेदादिति चैत्र, पदार्थैवेत सामान्येन विशेषाणामेव वाचकत्व शक्तिग्राहात्, पदाथैंत्वेन सामान्ज्येन विशेषाणामेवान्वय इति ।

तेशामपि मते सामान्येनैव रूपेण

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

विशेष: शाक्यो न तु विशेषरूपेण, तथा च पदार्थस्तरसामान्यान्वितपदानां शनित:, गवादिविशेषान्वितस्तु विशेषो वाच्य एव। तस्माद्विशेषितान्वयवादे नन्वित एवान्विताभिधानवादे तु पदार्थंसामान्यान्वित: स्वार्थ: संकेतविषयो, गवादिविशेषान्वितस्तनयादिरूपस्त्वसंकेकित एवेत्यवाच्यवाच्य एव वाक्यार्थ इति। प्र० ८-'नैमित्तिकानुसारेण निमित्तानि कल्प्यन्ते' इत्यस्य क आशय:? कथं च तन्निराक्रियते?

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

उ० ८-यद्यपि केचिद्रुच्यते 'शब्दद्वारेणानन्तरं यावानर्थ: प्रतीयते, तत्र सर्वत्रापि शब्द एव निमित्तम्। यतो नैमित्तिकानुरोधेन निमित्तानि कल्प्यन्ते' इति तदप्ययुक्ततम्। शब्दस्य ह्यार्थे निमित्तत्वं कारकत्वं ज्ञापकत्वं वा। न प्रथमं शब्दस्यार्थानुपादकत्वात्। चरमं पुनरनुमन्यते, परन्तु संकेतत्वेन ज्ञातस्य, अज्ञातस्य स्वरूपमात्रेण ज्ञातस्य वा ज्ञापकत्वेऽतिप्रसङ्गात्। न चान्वयविशेषे संकेतग्रह: अस्तु विशेष एव संकेतग्रह: इति चेद्, लौक्ष्यादन्वितान्वयनादेविशेष्योपस्थापकान्तराभावेन शब्दादेवोपस्थितितर्वाच्या। तथा च तत्र संकेतग्रहे शब्दतदुपस्थिति:, शब्दाच्च तदुपस्थितौ संकेतग्रह: इत्यन्योन्याश्रयत्वात् तस्मान्निमित्तिकानुरोधेन निमित्तानि कल्प्यन्ते इत्यविचारिताभिधानम्। प्र० ९-परामृश्यतामियुक्ति: 'सोडयमिषोरिव द्वौद्वीदृङ्तरोड-भिधानव्यापार:' इति, 'यत्पर: शब्द: स शब्दार्थ:' इति च 'विधिरेवात्र वाच्य:' इति।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

उ० ९-अथ 'सोडयमिषोरिवेल्यादि', 'यत्पर: शब्द: स शब्दार्थ:' इति च 'निःशेष'त्यादि विधिरेव वाच्य इति भट्टमतोपजीविनो भट्टोललटादय:। अस्यार्थ:- यथा बलवता प्रेरित: इषुरेकैनैव वेगाश्रयेन व्यापारेण वर्मच्छेदमुरोभेदं प्राणहर-षण्ढ्व रिपोर्विघत्ते तथा एक एव शब्द एकेनैवाभिधायमापारेण पदार्थंसमृत्ति वाक्यार्थ-श्रवणमात्रं न भिद्यते। अनयो: शब्दवाच्याभिधाश्रयाश्रयिभावेन द्वैक्यत्वमेक। किन्तु यत्र शब्दस्तात्पर्यं स शब्दार्थ इति 'निःशेष'शब्दौ तात्पर्यार्थविशयतया विधिवाच्य एवेति। ते तात्पर्यवाचोयुक्ततस्तात्पर्यंमजानन्त: पशव: (देवानां प्रिया: )। तद्राक्षयवृत्तिपदोपस्थापित एव हि तात्पर्यंमुख्यते, न प्रतीतमात्रे। तथाहि 'श्रोतृमध्यसमुचारेण मूतं मध्या्योपदिश्यते' इति। सिद्धान्त:। अस्यार्थ: मूतं सिद्धं, मव्यं साध्यम् तयो: समाभिव्याहारे मूतं सिद्धं मव्याय साध्यायोपदिश्यते इति कारकपदर्था: क्रियापदार्थान्वीयमानाः सिद्धा अपि प्रधनक्रिया-

नुकूलतया साध्योभूतया स्वक्रियया गोगादि साध्यावमानतामनुभवन्त: स्वरूपेण सिद्धा अपि साध्याक्रियाविशिष्टतया साध्या एव मन्ति । ततश्च दहनेऽनादग्धमात्रं यथा दह्यते, न तु दग्धर्मपि, तथा याबदेवाप्राप्त-तद्रदेव शब्देन विधीयते, यथा ऋतु विकप्रचरणे प्रमाणान्तरप्राप्ते 'लोहितोऽत्रीषा ऋतुविच प्रचरन्ती'-त्येन लोहेतरोपादानमात्रं विधीयते, न तु ऋतु विक प्रचरणं वा । उष्णोपेतनेन 'लोहितोऽत्रीषा'मात्रं स्वापि प्राहो तु लोहित्यमात्रं । हवनस्यास्ति: सिद्धो च 'दहनं जुहोती'-त्यनेन दहन: करणत्वं न तु दधि, हवनं वा । एवं 'रक्त' पटं वयेत्यादि रक्तत्वपटवयस्नातां मध्ये एकस्य द्वयोः करणत्वं वा सिद्धो एकाधिकरणद्वारादिव्यवस्थितिविधिवशात् । ततस्तच्च 'यावदेव विधेयं तावत्स्वेव तादृशं, विधेयं च शब्दोऽनतमेवेति सुष्ठूतं शब्दोपास्त एव तात्पर्यामिति । यदि च प्रतोतमान्रे तात्पर्यं, तदा पूर्वो भावतीत्यादि पूर्वादिसमानं संचितसंवेद्यतया प्रतोते परार्थव्युत्पादचित्तातत्पर्यं स्यात् । नतु तद्राक्यवातिपदोपस्थापित एव तात्पर्यामिति न ठ्याप्ति:, 'विषं मुडकृत्य मा चास्य गृहे मुडकृत्या' इत्यत्र विषं मुडकृत्येति वाक्यस्थ मा चेदयादिकायैष्वपि तात्पर्यामिति, नैवम्, यत एतदेकमेव वाक्यं चकारादैकवाक्यतामूचकार्त्वात् । अन्यथा तद्वाक्येऽन्यप्रसङ्गात् । न चालयातवाद्यचक्रिययो: साक्षादन्वय: सम्भवात, 'गुणानां च परार्थस्वादसम्बन्ध: समरवास्यादि'-ति स्वायात सुहृद्राक्यं चेदमतो मवितव्यमन्रान्वयेन, तथा च तद्राक्यस्यपदोपस्थापित एव तात्पर्यामिति सिद्धम् । तस्माद्यातपर: शब्द इत्यादि यदुक्तं तत्-तात्पर्याज्ञानात् । यद्यपि 'सोड्यमिषोरिवे'-ति शाब्दद्याभिच्चेव व्याप्तार: स्याततदा 'चेतन पुत्रस्ते जात:, कुमारो ते गाम्राणो'-त्यादिद्वाक्यश्रवणानन्तरं हर्षविषादयो: प्रतोतेऽरपि तद्राक्यस्याभिच्चार-ख्यात् । अथ तच्चोद्भतप्रतिग्राद्ये सर्वत्राभिधा, हर्षादिसत्त्व न तत्प्रत्यायकाः इत्यूच्रप्रते तर्हि लक्षणयेडप्यमिच्चेव स्यादिति लक्षणोच्छेद: । किमिति च 'श्रुति-लिङ्ग वाक्य-प्रकरण-स्थान-समाख्यानां समवाये पारदौल्यमर्थविप्रकर्षाद्'-इति सूत्रेण भगवड्जैमिनि: श्रुयादिगु पूर्ववलोयस्त्वं प्रतिपादयामासूत् । सर्वत्रैवामिधाप्रसङ्ग उत्तरस्या दोर्बल्ये बीजामावात् । पूर्वोक्त इपुष्टान्तो वैषम्यान्नुपपन्न: । तथाहि तत्र वेगध्यापारस्य स्वरूपसक्त एव जनकतया दीर्घदीर्घ-

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

नादित्यविदिताभिधानवादे'पि 'निःशेष' इत्यादौ विशेष्यं पदरथंमेवेति स्थितम् । किश्च यद् वस्तुगत्या पदार्थोन्तरेण योज.निःश्वतं सोऽभिधेयोऽपल्लाप्यत इति अनिवार्य्यतया मिश्रानम्, तदाडवश्यं वाच्यतया विवक्षितार्थप्रा । अन्यथा 'कचिद्‌कुरे' इति शब्दस्य दुष्टत्वं न स्यात् । हुंडिहेतोरसमर्थ्योपसिद्धतस्तत्राभिधानप्रसज्जात्, तदर्थस्यास्तान्निवृत्तत्वात् ।

प्र० १०—ननु 'विशेषणं मक्षयमो चादिय गुणेऽपि मुख्यया:' इत्यत्र 'उपात्तस्य हि वाद्यस्यार्थे तात्पयं न तु प्रतीतमात्रे हि० वदुक्तं तदसज्जलमिति पूर्वं सभि: 'दिपं लक्ष्ये' च्यस्तन्न द्वयमचारादिति शङ्कते 'विपं मक्षये'ति तात्पयं शरक्तिमिति चैलहद्ययवृतिपदोपहितवातिरिक्तेऽपि तात्पर्यंदर्शानाद द्वयं ज्ञातव्य-र्येऽपि तात्पर्ये न्यायिन्ति तत्परिहरहाति—'उच्यते' इत्यादिना । सुहृदुक्तस्य 'विपं मक्षये'हलस्य सकृद्देशिन्शास्त्रस्य सांप्रत्कतया समनसत्तवेतोचारितेतत् 'मा वे' त्यादिना एकत्वमप्यत स च 'स्कारेण सूच्यते । अनया तात्पर्येऽधप्रसज्जात् ।

वरसपरनिरपेक्षत्वेन प्रथतनूष्यो: 'मक्षय मुहुक्या' इत्यदेवं हृपाद्यायातान्तकियत् । पदार्थयोस्तादृशोःरशः 'डिण्णा:' इति शेाजद्विरोध्यमात्र: न तम्मवति । 'गुणानां च दराथ्यं नादसम्बन्ध: सन्तत्सम्बन्ध: 'इति न्यायेन यत्र समत्वेन गुणयोः परसपरस्सम्बन्धः स तया प्रतीयोरपि नास्तदेव नैव परसपरसम्बन्वयः स्वात् । अतः विपमक्षगद:'द्वस्य सुहृदः'क्येनाज्जता करनीयोति द्विषमक्षणां न सुहृदुद्देश्योरप्यमिति 'विपं मक्षये'ति वाक्ये सकृदर्थे सबार्थं सत् द्विरमक्षपादपि सुहृमेतद्गृदहे योजनमित्यर्थः लश्येत 'मा वास्ये'ति नास्मय हेतुद्देशेनाद्गतामपवतं च सत् परसपरमेकवाक्यतां भजत इत्येक-डण्मस्त्वेन पदर्थ एव तादृपं'मिति निवेश्यत (उदात्तशद्दार्थ एवं तात्पर्य्यनिमित्त) न व्यभिचारः दश न वाद्यार्थीरोधादिमतरसततद्वीयते तत्र व्यतिरेकेवेति निश्चिरतार्यः ।

प्र० ११—यदि वाक्यार्थचक्रकयतिरेकेण व्यङ्ग्ययथनयजकृभावो लक्ष्युपेयेत ताहि मा हानिरिति सोऽपादरणं सुविशदं प्रतिपादयतिमू ।

उ० ११—'वाक्यप्रदाचकमावातिरेकी व्यङ्गचयथप्रकाशकलावः' इत्यवरयं कथ-रञ्चादिप हशीकत्व्यम्; अन्यथा कष्टत्वाद्योःडनिसद्योशा:, सकृद्घुत्वादयो गमय-दोषा इति विभंगो न स्यात् । वाच्यस्यार्थस्याविशेषेण रूढत्वादौनमपि तद्वन्तं दुष्टवस्वादुष्टत्वं वा प्रसज्जात् । व्यङ्जनताश्रुप्रुपे तु व्यङ्गनोऽस्य नहु.

पञ्चमोल्लास:

विदग्धवदनद्वयोरव्यंगयेदनुकूलरवं, श्रृंगारादौ तु दुष्टरसामत्तियुज्यते विभागव्यवस्थया; एवं पर्यंतिष्ठ मध्येकस्यचिदेव कुतश्चित्काच्यंदनुजतस्वामिति व्यवस्थया न स्वातं वाच्यार्थस्याविशेषतः । हरयते चासौ यथा-‘द्वयंगतं समर्पयति शोभनीयन्तं सपत्निप्रार्थनया कपालिनः?’ इत्यत्र न द्वितीयकयादिपदमनुकूलम्, किंतु जल्पत्स्वाद्युक्ततया ‘कपालिन्’ पदमेव । ननु हरस्वपदेतद्युक्तं, अव्यंग्यार्थवेनाभिमतस्य वाक्यार्थस्योचकः‘एवंनुकूलतयैवमूलतयैवोषपत्तेरिहिति चैवं नाभिधानंदेकारे संकेतग्रहं किंततदनुपस्थितिप्रसज्यते? किंच करचेष्टया वात्रे वा वाच्यवयंगयोः प्रतिपत्तिहेतुरुच्यापारभेदेनिवनध्यनो भेदोऽन्र स्वीकृतव्यः; वैधर्म्यादानात् । वाच्ययोः अर्थः सर्वैरेक एव प्रतीयते इति नियतः व्यंग्यस्तु वक्तृप्रकरणादिविदग्धादनियत; । तथाहि ‘गतोऽस्तमर्कः’ इति वाक्येराजः सेनापतीनप्रति ‘ननूजगाह्वेनावमंदनानसरः’ इति दूतानामभिसारिकाःप्रत्यभिसरणमुपक्रम्यम्वार्तामिति, सख्या वासकसज्जां प्रति ‘प्राप्तप्रायस्ते प्रेयान्नू’ इति कुसंकरसस्य सहकर्म कुवन्तः प्रति ‘कर्मंकुरणान्निवर्ततिमे’ इति भ्रातृस्यार्तिकं प्रति ‘सार्धमयो विश्रफुर्यायोः’ इति, काकस्य कार्यंसोढुं नदियंकलनतप्रति ‘हू रं मा गा’ इति, गुरूषिणो गोपालकं प्रति ‘सुरभयो गृहं प्रवेक्ष्यस्ताम्?’ इति, दिवसे’डतिसंततस्य वर्ज्यूनं प्रति ‘संतापोऽधुना न मवती’ति आपणकानां भृत्यान्प्रति ‘विक्रेयवस्तुनि संहितार्वाम्’ इति, नायकाड्गमनप्रस्तावे प्रोषितभर्तृकायास्तरकथनं प्रति ‘नागतोऽपि प्रेयान्’ इति, एकस्यैव वक्तृकंहूनं प्रतीतत्प्रकरणव्वादेवमविदरनव्विध्यरुड्ङ्गयोः: प्रकाशयते, वाच्यस्तु सर्वैरप्रतिअविशिष्ट एव । ननु नेतद्राच्यवैधर्म्यम्नानार्थसंसंधवादिपे नानार्थावगतिदर्शानादिति चेत्‍न । एकाक्यव्वतिनस्तस्याप्यव्यंग्यस्यानियमात्, यत्रे वऽऽय्यति । ‘लक्षणाल्लकणिकरतिः; प्रति सकलस्वार्तिनः । सेयथमार्गोऽपि नयति पदत्रयोगस्तत्रानियतत्चंदुवारमेति चेत्‍न । तात्पर्यांजानात् । न ह्यात्र सर्वैर्वाच्यैः समं सर्वव्यंग्यग्यनां भेदःप्रतिपाद्यते, किंतु ‘गतोऽस्ततमर्कः’ इत्यम्र वाच्यव्यंगयोः । तथाच तदर्थ्यस्य नियतत्वं, तदर्थपुरस्कारेणैव सर्वेषां व्यंग्यस्यापि प्रतीते: । तदयं नियतत्वानित्यतत्वं, तदर्थपुरस्कारेणैव सर्वेषां व्यंग्यस्यापि प्रतीते: । तदयं नियतत्वानित्यतत्वं यततस्वरूपविसंरड्घर्मंसंर्गतिमिहित । एवं विलक्षणस्वरूपकालादिभेदोऽपि भेदको दृश्यः । वैधर्म्यसत्वेऽपि पदभेदः स्यात्तदा नीलपोतादेरपि न कचिद्भेदःस्यात् वैधर्म्यस्याविशेषात् । यदुक्तम्—‘अयमेव हि भेदो भेदहेतुर्वा, यत्रविशद

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

धर्माध्यासः कारणमिदर्शनेति। सुप्रसिद्धक्ष तत्र तत्र स्वरूपमेदेड्यंभेदः। तत्र तनि.शेषे'र्यादौ। 'मा्रस्यंमुल्सायं विचार्यं कार्यमाद्री: समर्यादिमिदं बद॑नु। सेयं नितम्बा: किंवु भुधराणामुत स्मरस्मेरेऽत्रिलक्षितीनामु' इत्यादौ। 'कर्णसर्वानुप दपों यिंश्रशातासिस्थारादलनगालितमूर्त्तीं विधिषां स्वोचकता श्री ! नतु नितनतरेऽत्रस्यो किं न शिंका विचित्रपरिगतिरङ्गवह्लेमां किऔरामिः। इत्यादौ स्वरूपमेदः। प्रपमे हि वाच्यो इंपेशहलपो व्युंग्यतु विशिष्टल;, द्वितीयेदा च्य: संशयः प्रतीयमानस्तु काम्ते श्रुंगारिरिंज व वक्ति तहुत॑कक॑ेःटिसंशयः, तृतीयो दा च्यो निम्दा॑हः प्रतीयमानस्तु स्तुलिहपः, कालमेदस्तु तचंञ्र पूर्वं हि दा च्य? प्रतीयसे पद॑नु व्यंगय हति। दा च्यस्य तु साव्दमान्नश्र्रिय; प्रतीयमानस्य तु परसद्दैकदेलेःभूतकाकवितदरंमंत्र्य॑स॑ च्चुतन इत्याङ्गयमेदः। वाच्यस्य व्याकरणकोविदिन॑नेजावगामः, प्रतीयमानस्य तु प्रतिभानै॑संल्गयेऽथ-र्विकेनेति ज्ञापकमेदः। वाच्येन ह्युदाहरमान्रस्य प्रतीयमानस्य, अन्येन तु विरुदथ-पदवाच्यस्य सह्हदयस्य चमत्कृरिरिति कार्यंभेदः, नतोडस्तमर्क' इत्यादौ र॑ग्नि-नग्येन वाच्य प्रकः क्रियोत्कर्षतम तावेतु सहृदयमेदः, 'कस्स वा न मर्वति रोशो हृट्दुवा प्रियाया: सज्ज्ञ-मधुरम्। सहृशमरपद॑नापि॑पि वारितबामे सहृदेदानीस' इत्यादौ वाच्यार्थस्य सम्बोध्यया सखी विषयः, तत्र हि वाच्योऽयं श्रोतु॑र्यवबिंच्छ॑ने। प्रतीयमानस्य तु 'भ्रमरेपास्त्या अधरः खडिदनः, न तूपपतिनेति तत्कालस्तः, 'ममैव वैदग॑ध्यमु' इत्यस्य प्रतिवेशिनो, 'इदानीं मया समाहितं पुनरेव स्वप्रा न विधेयमु' इत्यस्यो.परति: एवं सप्रल्यान्निदिविषयोऽपीति विषयस्य मेदः। एवं स्वरूपादिमेदादवशय-मझ्झोकत॑ङ्गयो वाच्याभ्यपयोभेदः। किंच वाचककृत्यजकयोरपि वैधर्म्यादि मेदो वक्त॑व्यः। यत्तो वाचकस्य संकेतितार्थापेक्षा, संकेतिते हि वार्थे॑स्मृथा प्रवर्त॑ने, नतु त्वयं व्युत्क्क॑नया प्रसृत्योजननात्तु। यच्चोक्तं—'तत्पये विषये शब्दः प्रमाणमु' इति तदितो॑ड्यनुपपन्नमु। यतो व्यंग्यस्य वाच्यता॑युपगमेऽपि प्रसंगात्त। तथा व यत्र 'वाणोकरुडकुड़ो' इत्यादौ व्यंग्यप्रतीतावपि वाच्य एव चाहत्वविश्रामसत्तत्न तात्पर्यीविषयो व्यहृंग्योऽर्थः कथम् प्रतीयते। 'यत्परः शब्‌दः' इत्युक्तमते तु सुरराम्। एतेन तात्पर्यंमेद व्यहृंग्यप्रतीतो व्याखारः इत्यपि निरस्तम्। तस्मात्तात्पर्यंमभिधा वा न प्रतीममानेऽर्थे व्याखारः।

पञ्चमोल्लास:

प्र० १२—नतु लक्षणानुगतत्वं वयज्ञनायाः कुतो न ? उ० १२—नत्वस्तु लक्षणा । नहि वाच्यवाचकलक्ष्योरपि वयवस्थितो विशेषः स्वपदेशाहेतुर्वा । यतो 'रामोऽस्ति सर्वं सहै' इत्यत्र 'रामः पदेन सर्वंदुःखमाजनत्वं, 'प्रत्याख्यानरुचेः कृतं समुचितं कूरणे ते रक्षसा' सोढं तच्च तथा त्वया नत्वं, प्रत्याख्यानरुचौ । हितः त्वां समर्पति विशिष्टया घनतरिदं लड्ध्रापदां कुलजनेा हेतुः यथार्थः । हितः त्वां समर्पति विशिष्टया घनतरिदं लड्घ्रापदां कुलजनेा हेतुः यथार्थः । साक्षिणा रामेण प्रिययावितेन तु कृतं प्रेप्सः प्रिये नोचितम् । इत्यत्र कातरत्वम्, 'रामोऽक्षो मुष्णते ऽपु विक्रमगुणैः' इत्यत्र खरदूषणादिहनतुर्वं च लक्ष्यते । नतो रामपदलक्ष्य एवानेको भवाति, अर्थात्स्तरङ्करमितयाादिविशेषड्यपदे हेतुश्र सर्वाति । एवमन्यत्रापि स्यात् । तदुक्तं—'भक्तिमागस्तदर्थन्यः' इति लक्षणीयविशेषावगमश्र प्रकरणादिदसापेक्षेऽपि लक्ष्यार्थेन स्याततो नात्यतिरिचतप्रतीममानो न । नैवम् । लक्षणीयस्य नानात्वेऽपि हि नानार्थसंबंधादिपदप्रतिपाद्यसंबंधनियतत्वमेव । न खलु नियतसम्बन्धो मुख्येनार्थेन लक्ष्यितुं शक्यते ! प्रतीपमानस्तु प्रकरणादिवशेन नियतसम्बन्धोऽनियतसम्बन्धः सम्बद्धःसम्बन्धः इवेति तत्त्वशब्दः सार्वहरणसम्प्रे प्रदर्शोविशिष्यते । किन्तु 'अत्रा एतद्य निमज्जदई'-

त्यादो विवक्षितान्यपरवाच्ये कथम् लक्षणा, मुख्यार्थबाधातमावात । ननु तत्रापि ताल्पचोोनान्वयाानुपपत्तिहेतुनात्रिपत्तिरक्षत्रिणो यान्तो त्यत्रेवेति चेत् लक्ष्याः प्रयोजननियमाात् । तस्य च व्यपारानन्तरागम्यत्वात्तदर्थं व्यज्जनस्वीकरे किं प्रयमयापि लक्षणया । अथ निरूढलक्षणायामिवान्यन्वयास्यस्तु प्रयोजनानपेक्षेऽति चेत् । यथाहि सङ्केतग्रहणापेक्षार्डभिधा, तथा मुख्यार्थबाधातद्येगरुढिप्रयोजनान्यतरस्य मुख्यार्थसङ्केतग्रहणापेक्षा सा । अत एवामिधापुच्छभूता से'स्याहुः । किन्तु न लक्षणाद्यव्यननयोरभेदः, लक्षणामुपजोव्य तद्र्शानात् । नापि लक्षणानुगमेव क्वचित्तन्मिति हवनतस्तल्लक्षणमिति वाच्यम् अमिधोपजीविनामावात । न च लक्षणामिधोभयानुसयंव । वर्णंमानानुसारेणामि हि हृश्यते रसादिव्यपकर्षणा । न च वर्णंमान्ने लक्षणाार्डभिधा वा । सारिप शब्दानुसायंव । विकसश्रेतंकीनेत्रत्रिमागबलेकवादिगतत्वेनामि प्रसिद्देः । तस्मादमिधा-लक्षणा तात्पर्यंबिलक्षणस्तुरोयो छवननध्यजद्योातनप्रकाशनादिपर्योयो व्यापारोडनुपपत्तवननीय एव । तन्न 'अत्रा एतद्य निमज्जदई'त्यादो व्यज्जकचाड्यों नियतवयज्जकप्रतीत्योरेवविषयतात्मकत्वम्, प्रयमे तस्य भावः पथकरूपैकविषयकत्वाव । द्वितीये तु तद्र्शावः, सक्षो-

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

तत्कान्तादिविषयमेदर्दिति केचित् । तत्र समयानाममति, लक्षणस्य नियतसम्बद्धत्वमेव, व्यङ्गचस्य तु तथारवं निध्यारवं केचित् पूर्वप्रतीपमिदतस्य हृदयमुदाहरणमिति लक्षणसाधारणं नियतसम्बद्धत्वं वाच्यम् । न चोक्तं तथापि भवति । अन्ये तु प्रथमे सर्वशामेव सङ्केतात्प्रतीति:, द्वितीये तु कान्तस्यैव सङ्केतया, अन्येषां तु सङ्केतवयेतिनियतत्वसम्बद्धत्वमुल्लङ्गाह: । तदपि तु मतोऽसमञ्जसम् । यतः एवं वाच्यप्रतीतेरेव सत्यतासरयताप्रतीतिद्विषयत्वलवं वैलक्षण्यमुच्यते, न तु थ्यन्यप्रतीते: । तस्मान्नियतसम्बद्धत्वं तेन वाच्येन सह रूपतद्रूपसम्बन्धनियम: ( वाच्यप्रवेशारूपे व्यतिरेकेऽपि तदप्रवेशेऽपसत्य वाच्यस्य विरोधार्थसम्बन्धोऽस्ति । स च प्रसिद्धतया क्लृप्त इति नियतत्वम् । द्वितीये नायकनायिकागते भ्रमरेणास्या आस्ये दृष्टं तत्प्रतिपतिनो व्यङ्गचर्थे । विनोततद्रूपत्वनाच्यार्थस्य न कोऽपि प्रसिद्धसम्बन्धोऽस्ति इति कोऽपि कल्पनीय इतरथाद्रवम् । ) इति युक्तमुत्पश्याम: । सम्बद्धमुस्बन्धो यथा: ‘विवरोऽरहटो’ इति श्राकृतं पदचम् । अन्य छायात—‘विपरीतरते लक्ष्मोर्न ह्यार्जु नष्टत्वा नामिकरलयम् । हरेःकिष्किन्धवतनं रसाकुला अटति स्खलति स्थगयति’ इति । अन्य हार्दरहिते दक्षिणात्यस्य सूत्रप्रतिमकत्वं तन्वङ्गीनोलनेन सूर्यास्तसमयास्तेन पदमसडोचस्ततो ब्रह्मरासस्यगतं तस्मिन्नस्ति गोपनोयङ्गस्यादर्शननेनियतत्रणं निधुवनविलसितरमति सम्बद्धरसवन्धानि धोतयन्ते ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

प्र० १३—व्यज्जनाविषये वेदान्तवैय्याकरणानां मतमनूय खण्डयत । उ० १३—वेदान्तिनस्तु-क्रियाकारकादिपुरस्कारेण वाच्यानां प्रवृत्तिनिवर्मचामभावमपुरस्कृत्य न सम्बभवति; धर्मार्थौपिमभावश्र प्रपञ्चगोचरौ वा स्याद्, ब्रह्मगोचरौ वा । नाध्य: प्रपञ्चस्य वाध्यत्वात् ) संसारस्य मिथ्यात्वेन धर्मार्थौपिमभावश्र न सम्भवति ), तात्त्व्य: रहस्यो धर्मचर्योयाद्वात् । अत: पदपदार्थविमागमन्तरेपि वाच्यस्य शक्तिरेव ( पदपदार्थविमागमन्तरेपि ‘सत्यं विक्षान’मित्यादि वाक्यसमन्वयडन्वयत्वाच्छकिमित्योतिष्ठते । अतस्तन्मतानुसारेण प्रतीपमानेऽपि वाच्यस्य वाच्यस्य व शक्तिरेवेति पूर्वपक्ष: ) ज्ञानमननन्तं ब्रह्मो ‘त्यादि महावाक्यखण्डमेव अखण्डं ब्रह्म बोध्यति इति वेदान्त-मतानुसारेण व्यङ्गचेऽपि वाच्यगम्ये वाच्यस्य व शक्तिरेव । यतो व्यवहारे मार्गे तैरपि पदपदार्थकल्पना अवश्यमङ्गी-कर्तव्या । व्यवहारे तेषां मट्टनाद्यस्वीकारात् । यदि च पदर्थकल्पना अविद्यादशायामपि वाङ्गीक्रियते, कुतस्तर्हि मुपपत्तिरड्युत्पत्तेरविमागव्यवहार: ? वाच्यार्थ एव-

पञ्चमोल्लास:

वाक्यस्य सङ्केतग्रहणाश्रितयेति चेत् । वाक्यार्थस्यापूर्ववंकेतनैष्य्यततत्र सङ्केत। ग्रहस्याशङ्कयत्वात् । अभिधा मार्गंतिरस्कारे च कवयमखण्ड्योरपि वाच्यवाचकभावः पारमार्थिकभेदासंभवात् । तस्मात् तन्मतेपि दिग्यादिग्यङ्ग्यच एव । प्र० १४—औचित्यजनानभिषये महिमभट्टमतमनूदू खण्डयत ।

उत्त० १४—माहिमभट्टस्त्रपु मं तावत्समभ्यधात् । एतत् पाक्षपक्षीभवति, सप्रपञ्चत्सवोंपलन्धिप्रसंगाव । सम्भन्धाच्च व्यङ्ग्यव्यञ्जकसंबो भवन्नियतातदूवतीति प्रतिबन्धादपेक्षते मक्षोत्याशङ्क्येयम् । सम्भद्रोधप्यर्थो न स्वाभिकरणत्वेनाड्ज्ञाते व्यङ्गयं प्रतिपादयति, सर्वत्र तत्प्रतीतिप्रसंगाव् एव च व्यङ्गयच व्यङ्जकभावोऽनु मेयानुमापकमाव एव पर्यवसन्न् । यतो व्याप्त्वेन सकलपक्षनिष्ठत्वेन च स पक्षसत्त्वविपक्षासतत्वलक्षणरूपपत्नयवती लिङ्गातिलङ्गिज्ञानमेवानुमानम् । तदेतदुत्कम् 'अनुमानं तत्कदूष:' इति ( अनुमित्यादिकमो व्यङ्गयव्यङ्जकभावः पर्यस्यति ) तेनानुमानेन लभ्यते न स्वातिरिकतया व्यङ्ज्येति तस्यार्थः । एकमनुमानादेव व्यङ्गयप्रतीति । तथाहि—'मम श्रमसिम्र:' इति प्राकृतं पद्यम् । छाया तु 'भ्रम धारिमक विश्वस्स स शुनकोऽ्य मारितस्तेन । गोदानदीक्च्छकुञ्जवासिनः ददस्सिहेन' इति । सङ्केतनिकेशनीभूतं गोदावरिनिकुञ्जं पुष्टपावचयादिहेतोः मदाचारसंघरतो शराम्मकसय निवाजयायाद्विनयवत्या इयमुक्तिः । तदत्र निकुञ्जवासिस्सिहकुत्या श्वानिवृत्या गुहे भ्रमजारीविवंच्यः स एवं निकुञ्जभ्रमणायो यततानुमित्यै प्रबभति ( अन्र गुहे श्वानिवृत्या भ्रमणं विहितं गोदावरीसिहोपलब्धेरस्मणानुमापर्यवात यद्यप्योरुहभ्रमणं तत्तद्र्वयकारणनिवृत्त्युपलब्धपूर्वकम्, निकुञ्जे च सिंहोपलब्धिविरतित्यपकविरुद्धोपालब्धी पर्यवसानात् । अन्र मोक्षभ्रमणस्य व्यापिकः मयकारणामावोपालब्धिः तद्विरुद्धं मयकारणमुपलन्धिः ( सप्रपञ्च क्यतिरेकद्वयामिमर्शिता सप्रति च या 'गोदावरतीरे सिहवत्स्वाद् यन्नेवं तन्नैव यथा गुहम्' ) अनुमानं चैवं वीरस्वभावस्य भ्रमणायोग्यत्वमत्र सूच्यम्, वीरस्वभावस्य वाः, विशेषोपदासोऽ्येन, तत्सामान्यस्यैव वा । आचे व्यभिचारः, ताद्हश्यापि प्रमेयगुरोर्वा निर्देशोन, प्रियानुरागेण, निधिलामादिशङ्कूया वा तत्र भ्रमणदर्शानात् । भत एव नान्त्योऽपि

का० प्र०

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

मध्ये तु विरोध: स्पष्टोदितैकैकपदैरौष्ठ्ये मतौ श्वेतो विश्वप्रोदपि मृगश्रादिकृतू हलेन सिंहवद्भ्यो दौ:स्प भ्रमजदर्शनात् । किंवात्र पक्षे सिंहसदृशावो न मानान्तरेणा वधारित: किंतु पुंस्त्वलीनाक्यादवगत: । न च तद्वचनं निश्चायकम्, अथेन्त समं सम्बन्धानियमादित्यसिद्धयैकपदसिद्धि: । एवं 'ति:शेषच्युतचन्दने' त्यादौ चन्दनच्यवनादौनि उपमोग्यस्स्कृतयोपपत्तानि । न च तानि तद्व्याप्यानि कारणन्तरतोऽपि सम्भवात् । अत एवात्र स्नानकायंवैनोपपात्तनि । अतोडनेकान्तिकत्वात् कथमिह नु मति: स्यात् । नतु ध्याक्किरपि कथम्? तैरिलि चेत् अधमपदसाहिल्यदिति नू मः । अस्माकमपि तत्र साहियेयेनानैकान्तिकताऽऽत्यन्तरेक इति चेद्, मवेदप्येवं यद्यघमत्वं प्रमाणावचारितं भवेत् न त्वेवमस्ति । व्यक्तिरपि कयं तर्हाश्रद्द्वेदिति चेद्, विधृं मूर्खं, व्यक्जनायां न धापेतेर्नापि पक्षधर्मताया निर्धारणमङ्गं किन्तु सम्भावितादप्येवंविग्रेडर्यः: प्रतीत इति मूर्खमव ।

इति पक्षस्मोल्लास: ।

काव्यप्रकाश-रहस्य

अथ पष्टोऽध्‍यास: प्र० १—ग्रन्थसंदर्भेपुरःसरं ध्याययान्तां निम्‍नोद्घृतपदानि— न कान्तमपि निर्भूषं विभाति वनिताननम् । रूपकादिरलङ्‍कारस्तस्यां वैवंहुधोदितः ॥ सुपं तिड्‌डा च व्‍युत्पत्तिर्वाचां वाग्‍छछलनयलङ्‍कृतिम् । तदेतदाहुः सौशब्‍दं नार्थव्‍युत्पत्तिरूदशी । शब्दाभिधेयालङ्‍कारमेदादिष्टं द्वयं तु नः ॥

काव्यप्रकाश-रहस्य

उ० १—'यद्यापि शब्दचित्रार्थचित्ररूपस्‍पेदद्वयं प्रथमोल्‍लासे एव दर्शितम्, तस्मेवार्थालङ्‍कारप्रबेदप्रदर्शनेन दर्शिता मविष्‍यन्‍ति' इति न कश्चिदस्‍ति तत्र प्रदर्शनीयम्, तथापि प्रदर्शितस्‍पेदह्‍दयमेव तावदनुपपत्तं शब्‍दालङ्‍कारयोरन्योन्‍यनैर- पेक्ष्‍यानुपलम्‍मात् ॥ तन्नाहुः—शब्‍दार्थालङ्‍कारयोरेकमात्रावस्‍थानपुरस्‍कारेण ताव्‍यव्‍मागः 'किन्‍तु प्राधान्यपुरस्‍कारेण । तथा च प्रथमोल्‍लासे 'स्वच्छन्‍द- च्‍छलित' इति पद्ये नद्यन्‍तराधियस्‍वरूपेण व्‍यतिरेकालङ्‍कारेणाथंस्‍प चित्रमत्‍वम् 'विनिर्गंतमि'त्‍यादौ च 'मणिमात्‍सममनिर्दशात्' इति मकारस्‍यासक्‍रदावृत्‍या वृत्‍यान्‍तु- प्रासेन शब्‍दस्‍य चित्रमत्‍वमस्‍ति तथापि तत्र काव्‍ये चित्रयङ्‍गब्‍दद्वोः चित्रौ च तद्‍वयङ्‍गब्‍दौ च तयोः गुणस्‍वेन प्राधान्येन चावस्‍थानम्‍नतत्‍कं 'न तु शब्‍दचित्रेड्‍यं- स्‍पाचित्रमत्‍वम् अर्थवित्रे च शब्‍दस्‍य' इति । अतः पूर्वोक्तोदाहरणद्‍ये 'प्राधान्येन व्‍यपदेशा भवन्‍ती'इति न्‍यायेनैतत्‍त्र—लङ्‍कारादिरस्‍यादिना शब्‍दालङ्‍काराणां च व्‍यस्‍तकारप्रयोजकत्‍वे प्रामाणिकसमम्‍मतिमाह—तस्‍य काव्‍यस्‍य रूपकादः रूपकादिमद्‍दरम् (व्‍योल्‍लङ्‍करे एव) भेद्‍दरे: अन्यः काश्‍वदालङ्‍कारकः बहुषु बहुप्रकारः उद्दतः उत्कृष्टः । अयंन्‍य विमावादिरूपस्‍य रसव्‍यस्‍कल्‍वेनायं- निष्‍ठो रूपकादिरेवालङ्‍कारः मुख्यस्‍य रसादेस्‍तकर्षकत्‍वाल् । शब्‍दालङ्‍काराणां तु विमावाद्‍युपनयमात्रप्रयोजकशब्‍दधर्मतया न मुख्यालङ्‍कारत्‍वम्, तत्‍व्‍यतिरेकहष्‍टान्‍तमाह —'न कान्‍तम्' इत्‍यादि । यथा वनिताया मुखं कान्‍तमपि सलावण्‍यप्रपि निर्भूषं निरलङ्‍कारं सत् न विमाति नाल्‍लादाय पर्याप्‍तं

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

तथा शब्दार्थशरीरं ( काव्यस्य ) सगुणमपि निरलङ्कारं न दुष्यति । विसंधिदोषदित्येन प्राधान्येनार्थामिष रसत्वमिति तेषां परिष्करणमुचिततमम् । अयं प्रत्याय्योपक्षीणानां शब्दानामलङ्काररस्यानुपदरर्णीयत्वात् । द्वितीये पदे 'रूपकादिमि-स्त्यादिना सादृश्यपक्षेन 'शब्दालङ्कार एवादरणीयो न स्वशब्दालङ्कार:' इति केषाञ्चिदाचारिकाणां मतमाह । परन्तु ये ( केषाञ्चिदाचारिकाः ) रूपकादिमर्थालङ्कारं बाह्यं काव्यंप्रतिपाद्युत्पत्तिवातिनीयं वाचक्षते कावयन्ति । शब्दश्रवणार्थनन्तरं शब्दालङ्कारेण चित्ते आकृष्टे अथप्रतीत्यात्मकं नन्तरं हि रूपकाद्यनुसन्धानान्तिमित तेषां बाह्यार्थम् । यतस्ते सुपां तिडां सुवन्तानां तिडन्ततानां च पदनां व्युत्पत्तिविधोपेणानुप्रासादिवृत्तपेणोक्त्या ( विशिष्टपत्तिः व्युत्पत्तिः ) संविदेशं वाचामलङ्कृति शब्दालङ्कार वाच्यत्वात् अर्थन्तोपादेयरूपेणामिलषन्तीत्यर्थः । तस्यां एवालङ्कृतत्वे हेतुमाह—तद्वेतदाहुरिति । सौशब्द्य शोमनशब्दस्य वयोलङ्कार: नेदृशो न शब्दवत् स्वतश्रुतमकारिका मपि तु विमवादायुक्तकवन्मुखेनैवेय्यर्थः । च ( शब्दाश्र ) माधुर्यादिगुणैः स्वककवर्णषांटतया अनुप्रासादितया रचिता एव तद्व्यतिरिक्तेन प्रबन्धे तेन शब्दालङ्काराणामवश्यकता पश्याद्‌ववानामर्थालङ्कारराश्वादानामविभक्ते । तदेवाह बाह्यामिति । 'आस्वादपत्तिदशायां तदनुपलम्मात्' इति । अधुना 'शब्दाभिधेये'-त्यादिना स्वासिद्धान्तमाह—प्रत्यकृत् । अभिधेय: अर्थः । यद्वा अभिधेय: प्रतिपाद्य: तेन लक्ष्यग्यशब्दयोरपि सङ्ग्रहः । 'तु'शब्द: पुनरर्थे । तथा च नः अस्माकं तु शब्दाभिधेयालङ्कारभेदात् शब्दार्थालङ्कारयोर्मेदात् द्वयं शब्दार्थालङ्कारयुगलम् इदम् अभिमतमिरर्थः । इदमात्राक्तम् । नहि शब्दे स्वरूपेऽलङ्कार: विर्यङ्केऽपि तदापत्ते । नाप्यर्थे सर्वदार्थसरवैन तदापत्ते । किन्तु शब्दबोधिते ड्योः ड्यम्बोधके शब्दे च चित्रता । यत एवं द्वे काव्ये तेन द्व्योरप्यस्वादोपकारकस्तवस्य सदृदयक-वैदग्यात् कविसंरम्भोक्तवत्स्वाच द्रावप्यलङ्कारो । इति ।

इति षष्ठोल्लास: ।

Kavyaprakasha-Rahasya

अथ सप्तमोल्लास: प्र० १ - दोषसामान्यस्य लक्षणं प्रतिपाद्य सोदाहरणं सोपपत्तिकान् पदगतान् दोषान् प्रतिपादयति । उ० १ - 'उद्यद्रव्यप्रतीतितिविषयत्वको दोष:' इति दोषसामान्यस्य लक्षणम् । दोषत्व पददोष: सन्नित । श्रुतिकटु १ - श्रुति कटु यद् भवति तद् श्रुतिकटुत्वच्यते । यथा - 'ऋतंगमंपगे' इत्यादिपद्ये 'कार्यार्थम्' इति श्रवणे कटु विदाने । च्युतसंस्कृति २ - ध्वनिरणलक्षणहेतौ यद् मरति तत् पदं च्युतसंस्कृततय्युच्यते । यथा - 'एतमन्दविन्दुजे' इत्यादिपद्ये 'अनुनास्यते' इति पदम् 'आर्जविल नः?' इति वार्तिक-विरुद्दत्वाच्च्युतसंस्कृतितः । अप्रयुक्तम् ३ - तथा पठिततथ्यपि कविसंमताहितम् । यथा - 'यथायं दारुणाचार' इत्यादिद्ये 'दैवत'शब्द: पुँल्ल पठिततथ्यपि यथा 'दैवतानि पुंसि वा' इत्यत्र पुँसि कविविमतिं प्रयुञ्जते । अश्लीलमर्थं ४ - शृङ्करहितं यस्मिन्नर्थे पठितस्तत् प्रतिपादयितुमशकतम् । यथा - 'लीलांतरेषु स्तानेन' इत्यत्र 'हंस:' पदम् । हनू आतुगंमनार्थे पठितलोऽपि सदर्थप्रतिपादनेऽशक्तः । निहतार्थं ५ - उपमार्थमप्रसिद्धेऽर्थे प्रयुक्तम् । 'यावकरसादृशे' इत्यादौ 'जोणिल'शब्द उज्ज्वलोकृतलुपदेशे निहतार्थः । अनुचितार्थं ६ - 'तपःस्त्रीष्वर्थ' इत्यत्र पदं कर्तरतामिथ्यप्रयुक्तत्वादनुचितार्थकम् । निरर्थकं ७ - पदं पूरणपदस्यान्नप्रयोग-जनकं । यथा - 'उतफुल्लकमलकेसर' इत्यत्र 'हि' पदम् । अवाचकम् ८ - यथा - 'अवरण्यकोप रे' इत्यादिपद्ये 'जन्तु:' पदमदातर्थ्यं तदर्थे जन्तुपदस्य शक्तिरेव नास्ति । मलोलम् ९ - श्रीरङ्ग्यास्तोऽपि श्रीर्ल इङ्यादित्यादिमतवर्थो रलचप्रत्यय: । रलयोरेह्यावृत्त इङोलं, त इङोलम् अदलीलम् । यथवा 'श्रियं लातोति श्रीङम् । स त्रीविधो डीडजुपसर्गकृतजु सादृश्याद् द्वयोरपि । 'साघनं तुमहद्रपथ्य', 'लोलातामरसा हत:' 'सदृशं यनत्रिभिः' इत्यादिषु क्रमे डीडाहरपाणि बोध्रान्नि । उत्कृष्टु त्रिपूदारहपेऽपि सधनस्यागुणचिनाहाकृतो बोडादिव्यभिचक्र: । संदिग्धम् १० - यथा - 'आलिङ्गितस्ततनु लब्धान्' इत्यत्र वध्यादिम्निति पदे वन्दी-भूतायासुत वन्दनीयार्मित संशय: । अप्रतीतम् ११ - हशिकवले रसाने प्रसिद्धम् । यथा - 'सदयंजानते' इत्यादिपद्ये आश्रयषड्दो वामनार्थो मोहाश्चादावेव प्रयुक्तः । अश्लीलम् १२ - लोक एव प्रसिद्धम् । यथा - 'राकाविमावरी' इत्यादिपद्ये कटु-

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

दसम् नेयार्थम् १३—रहस्य प्रयोजनं विनाशकव्यस्सम्वन्धमात्रेणाशकव्यार्योंपस्थानम् यथा—‘भारतकालसमुल्लासि’ इत्यादिम्र चपेटाताडनेन निर्जितरं लक्षणते । विशेषम् १४—पतोऽर्थप्रतीतियेन हितः । यथा—‘अत्रिलोचनसमभूतेः’स्यादिपचेन्द्रिलोचन- समभूतस्य चन्द्रस्य ज्योतिरुद्गमनेन मासिभः कुमारेरितयथो व्यवहितत्वात् किलष्टः । अविमृष्टविधेयांशम् १५—अविमृष्टः प्राधान्येनक्ति निःशेषो विधेयांशो यत्र तत् । यथा—‘मूर्ताममुददुतककते’’स्यादिपचे मिध्यामहितष्वं नानुवर्यमपि तु विधेयम् । विरुद्धमतिकृत् १६—विरुद्धा वाचो मतिर्श, तां करोतीति विरुद्ध- मतिकृत् । यथा—‘न त्रस्तं यदि नाम भूतकरणे’’स्यादिपचे भवान्तीपतिशब्दे: सवान्या: पतयन्तरे प्रतीति करोति । मवस्य श्रो भवानो तरथा: पतिरिति रीत्या भवान्तीपतिशब्दः यज्ञदत्तपत्या: पतिरितिवत् पतयन्तरप्रवर्तोंति करोति एवं प्रारम्भिकाक्षरयोर्दोषः केवलपदगलः समासगताे । अथये किलष्टादय. क्रियस्तु समासगता एव ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

प्र० २—पदांशदोषाण सोदाहरणान् प्रतिपादयत ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

उ० २—श्रुतिकदुः—‘तद् गच्छ सिद्धचये’ अन्र ‘द्वचै ऋध्यै’ इति कडु । ‘वाक्य- परो विग्रह’ इत्यादिपचे मत्ताशब्दः क्षोभार्थः निहतार्थः । ‘आदावग्रनिगुजजे’ त्यादिपचे हशार्मिति बहुवचनं निरर्थकम् । “चापाचार्यखिपुरविजयो’त्यादि पदे विजेय इति कल्पप्रसयैषद्वाचकः । ‘अतिपेलवमतिपरिरिमितकर्णम्’ ‘वा: पूयते’ ‘विनयप्रचैककेतनमू’ एषु पेलवपुयप्रेतशब्दा: कृशेऽपि द्वाडदिव्यक्कका: । ‘कस्मिन् कमणि’ इत्यादिपचे किं पूर्व साधु: उत साधु चरतीति सन्देहः । ‘किमुच्यते डस्मये’ त्यादिपचे वच.शब्देन गाः शब्दो लक्ष्यते ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

प्र० ३—साधारणाद् वाक्यगतान् दोषान सोदाहरणान् प्रति- पादयति ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

उ० ३—च्युतसंस्कारमसमर्थ निरर्थककृचेति नोतू दोषान् विहाय जयोदयः दोषः पूर्वमुक्ता वाक्येऽपि मवन्ति । ‘सोडघैष्ठ’, ‘स राजु’ ‘सायकसहायवाहोः’ ‘कुविदस्त्वम्’ ‘प्राभश्राड’ ‘भूपते रुपसरन्तो’ ‘टेढ़यैवान्तमू’ ‘पित्रवसतिमहं ब्रजामि’ ‘सुरालयोल्लासपरः’ ‘तस्याविमात्रोपायस्य’ ‘ताम्बूलभृतगल्लोड्यमू’ ‘वच्वदैदुऽयं- चरณีः’ ‘धमिंल्ललस्य न करय’ ‘अदाझूसंसगितरज्जितमू’ ‘श्रितकस्मा रक्तमुवः’ इत्यादिषु श्रुतिकदू.अप प्रयुक्त- निहतैर्यानुचितार्थ-अवाचक-त्रीड-जुगुप्सा-ममज्ज्ञ-

काव्यप्रकाश-रहस्य

लोलोल-सरदृश-अप्रतीत-ग्रास्य-नेयार्थ-विलरह-वविमृष्टविदग्धोक्तौ-विरुद्धमतिकदोषः क्रमेण वेद्यः। प्रतिकूलवर्णं हि—रसप्रतिकूला यत्र वाच्ये वर्णा मदेर्गुस्तदु, यथा—'अकुप्ठोत्कटत्वा' इत्यत्र। उपहततलुब्धविसर्गं २—३—उपहत उत्कं प्राप्तो लुब्धो वातिसर्गो यत्र तत्, यथा 'वीरो विनीत:' इत्यादौ। तिसृक्षु ४—विक्लेशः सुखदुःखसंघो कष्ठया वा 'तत उद्विस्त उदारहारहैर:' 'वेधादुद्भूतीय गगने' 'जुगुप्सासात्र तत्राली:' इत्यादौिन क्रमेण विसर्गद्युदाहरणानि। हतवृत्तम् ५—हतं वृत्तं यत्र तत्-लक्षणानुसारेणोदितस्रव्यम्, न प्राप्तं गुरुलाघवोक्ते लघुना यत्र तत्, रसानुरूपं वेति त्रिविधं हतवृत्तम्। यथा—'अमृतस्मृतलं' इत्यादिपचे हरिणीछन्दः तस्मिञ्र्र श्र प्रनिपदां वष्ठाक्षरे यतिरस्चिता ! परान्तद्न चतुर्थपादे 'हरि:' इति वष्ठाक्षरे परपदानुसंधानपेक्षांवेन यतिभङ्गादक्ष्यतद्म । 'विकसितसहकारतारहारिब्दोसरस्रिरगुज्यावाप्तलघुरसक्त । 'हा नुथ हा तुथ' इत्यादौ हार्दानुकूलं दोषकृतं विपरीतम् । यूनपदं ६—'त्यासूतां हि न्ना' इत्यत्र—स्मात् 'हिन्ते' इत्यस्मात् प्रवृत्तिमितर्थमति च यननम्। मध्यिकपदं ७—यथा—'स्फुटिकाकृतिनिमर्ल:' इत्यन्न 'कृतिशब्द:' कश्चित्पदं ८—'साधकरत्नलतपमु' इत्यन्न 'कृतिशब्द:'। लोलदार दः । पतत्प्रकर्षपदं ९—पतत्न ह्रस्वं प्रकर्षं उत्कर्षो यत्र वाक्ये तत्। अलङ्कारकृतस्य वन्घकृतस्य वा प्रकर्षेऽय यत्रोत्तरोत्तरं पातः । 'क: ककुत्र न' इत्यादिपचे यथा । समासगुनराततं १०—समाससमथ्र च पुनराततं । यथा—'कृच्छ्रार स्मरकामुकस्य' इत्यन्न 'तनोतु न:' इति समासमेव वाक्यं न वेत्यादिविरोधेन पुनरुपादीयतेतत्। द्वितीयार्थगतिमेकवाचकशेषप्रथमा र्थम् ११—द्वितीयार्थगतिमेकं वाच्यं शेषपदं अवशिष्टं यस्य तादृशं प्रथमार्थं यत्नवाक्ये ! यथा—'मसृणचरणपाततमु' 'भूः सदर्मा' तत् तस्नात् 'मसृणचरणपातं यत्नवाक्ये' ! यथा—'मसृणचरणपातं यत्नवाक्ये' इति वाक्य द्वितीयार्थगतेन तादृशननेन दूष्यते । अभवन्त् मथः ( इष्ट: ) योग: ( सम्बन्ध: ) यत्र । यथा—'त्वमेव सौन्दर्या' इत्यादौ यदित्थन्न तदानींमिरर्थत्र च यदेति वचनं नास्ति । वनाभिहितवाच्यं १२—अभवन्यवक्तव्यमनुक्तं तत्न । यथा—'स्वपदि निबद्धरते' इत्यादौ अपराजितस्य लबमपेति वाच्यम् । अस्याऽनस्यपदं १४—अस्याऽनेनस्यपदं यत्र । अस्याऽनस्यस्थ पदं यत्र । यथा—'प्रियेण संप्रधय' इत्यादिपचे 'काविन्द्र विगहो' इति वाच्यम् । अस्याऽनस्यसमासम् १५—यथा—

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

अद्यापि स्तनशैलदुर्गविममे हृदादिदृशो कुडस चन्द्रमा इव उक्तो समासो न कृतः कवेरेक्को तु कृतः । सकृद्गंगम् ९६—मत्त वाक्यार्थतरस्य पददानि वाक्यार्थतरमनुप्रविष्टानि । यथा—'किं तर्हित न पदहिम कोषमू' इत्यादौ पदगतं बहुगुणं हृदयहतायं किंमिति न पदरिस हम कण्ठे गृहीतस्यादिकं बोधयम् । नार्थतस् ९९—यत्र वाक्यस्य मध्येऽपि वाक्यार्थतरमनुप्रविष्टानि । यथा—'लभतां रागादिरञ्जच?' इत्यादौ 'विदितं तेन' एतत् प्रयोजनं विनैव निष्पतत कृतम् । प्रसिद्धिहतन् ९८—प्रसिद्धिमदितरस्तस्य । 'नजोःसदृश्यौ रिपितप्रायं परिक्षु च कूजन्ति प्रभृति । स्तननितम्बादिनितान्ति शुरते मेघादिपु च गर्जितप्रभृतयः' इयं प्रसिद्धिद्योद्या । यथा—'महाप्रलयमस्तके'त्यादौ तिमिरादिरेवः । ममत्प्रक्रमता ९९—ममतः प्रक्रमः प्रस्तुतो यत्र तस्य मावः । यथा—'नाहन्तां मधुरा' इत्यादिदृशे मारुतादिमिति कर्तुमतिडः प्रकारानात् क्रियान्तरमिसयत्र नदृश्यः । अक्रमः २०—अविद्यमानः क्रमो यत्र । यथा—'लभतां रागादिरञ्चयः' इत्यादौ 'इति श्रुत्वाशयान्त' इति निश्चयम् । अर्थतपरायणस् २१—अर्थतः प्रकृतोऽर्थः परार्थो यत्र । यथा—'रूपकमथ्य झरोखे'ररथिदृशे तादृक्श्रुते लोपे चोभयोरर्थयोर्विवृत्यैव प्रयोज्यतेरस्य क्रोधादप । प्र० शे—अर्थेऽपेक्ष्य प्रातिपाद्योदाहरणपेक्षु सादृश्यमयत ।

उ० अं—अत्रभवांस्तरस्यंदोपः मत्त । अनुजः १—मुखराय तुषकारी दया—'अतिदिततसगरजो'रिवादृशे अत्यादिततसंबद्यो मुखार्य नोपकुर्वन्ति । कक्षः २—तु कुनः । यथा—'सदा मध्ये यान्तिमि'त्यादौ यांसं कवयः श्लोकां मध्ये सुक्तुमरचिदचित्र पदनारिकिन्तिनामि भारती चमत्कारं वहति, तः न रोचक इराविदृशः कवयितॄणां प्रमादः ममिन्द्रियादिरथो दुर्धः । पूं० करणंविरिकनंपुंस्करः वः प्रतिरुपाय पुत्तनत्मयतकारमु । यथा—'जगति जगत्रपे ने हि' मत्त वें मःखप्रसूतोऽकुलादपःयुचद रपि: स माधक पद मःलकःकस्यचिद् भवतोःप्रति । यथा—'अलं कनकलालालोढे'त्यादौ चनुयंसाद्वारप्रायं पुत्तसक्तः । दुःक्रमः ५—दुष्टः अनुश्चितः क्रमो यत्र । यथा 'भूषालरत्ने'-तथादौ मातॄज्ञ य प्राङ्निदर्शेःोयुक्तः । ग्रास्यः ६—ग्रामे सदः यथा—'स्वरादिति यावदयं निऋटे जने' इयन्न हिरंसःयः: स्पष्टकयमु । सन्दिग्रः ७—प्रयः—'मत्स्यःनानमे'रराविदृशे प्र करगामात्त मत्नेहः । निहेंयुः ८—निष्कान्तो हेतुपंस्मात् हेतुरहित इत्यं । यथा—'गुहोतं येनालोः' इत्यादि

सम्प्र मोक्ष:

यथे तालःपंक्तौ हेतुर्न गृहीतः। प्रसिद्धिर्निरुद्धः ९—प्रथा—‘इदं ते केनोक्तम्‌’ इत्यत्र कामस्य चक्रं लोकेनडरसिद्धम्‌। विद्याविच्छेदः १०—प्रथा—‘सदा स्नानद्वा तिशोषिन्यामि’स्त्यादौ महोपचारामदिकं बिना रात्रौ स्नानं धर्मंशास्त्रे निषिद्धम्‌। सनवीकृतः ११—एकप्रकारेणैव निर्दिष्टः: यथा—‘प्रासा: श्रिय: सकलकामदुघास्त मः: ‘विलग्नं हि न तद्वाक्यम्‌’ इत्यादि। तत्र। सादृश्यपरिकल्पनः १२—सति सादृश्यवैचित्र्ये तदुक्तम्‌। वस्नुमुचितः अनियमपरिवृत्तोक्तः। यथा—‘यत्रानुल्लिखितार्थमेधे’स्त्यादौ छायामात्र. मणौ क्तातैस्मु मणे द्रव्याहमतैवोचिता? इति वाच्यम्‌। अनियमपरिवृत्तः १३—वकुंमुचितो नियमवर्जनेनोक्तः: यथा—‘वकुंनामोज्जमि’त्मादौ ‘शोभ एव’ इति नियमो न वाच्यः! विशेषपरिवृत्तः १४—विशेषेण वकुंमुचितोद्द्यि सामान्चेनोक्तः: यथा—‘इयत्ता ह्यामलिमात्रमानयते’ त्यादौ ‘ज्योत्स्नाम्‌’ इति सामान्येन वकुंमुचितोद्द्यि विशेषे गोक्तः। यथा—‘कलोलवेलिलतहशः’दत्यादौ ‘एकेन किं न बिहितो मवत: स्नानम्‌’ इति सामान्यं वाच्यम्‌। साकड्क्षः १६—‘अर्थत्वे प्रकटोकृतेऽपी’स्त्यादौ ‘अपरत्नम्‌ “उपेक्षितुम्‌” इत्याकाड्क्षति। अपदयुक्तः १७—अपदे ह्याने युक्तः संदर्भः। यथा ‘अज्ञा शश्वदिलोमग्नि:प्रणीयमान’स्त्यादौ ‘स्वाच्चेदेश न साधग्‌’ इत्यत एव समर्प्यम्‌। सहचरपरिक्षः १८—सहचरेऽस्य: सहहचरारितेऽस्यो ‘मित्राणि जातीयः यथा—‘भुनेन बुद्धिर’स्त्यादौ श्रुतादय लत्कृष्टा व्यमनमूचते व निकृष्टे। प्रकारितविक्छेदः १९—प्रकारितः विवक्षितार्थाद विधट्डोद्यों येन ! यथा—‘लतां रामावृताडरुणे’ त्यादौ ‘विंदितां पडिश्रव’स्त्यनेन श्रीस्तस्मादरसरतोति ‘निरद्धं प्रकारयते। विधघयुक्तः २०—यत्र विधातां मुक्तं न भवेत। यथा—‘प्रयत्न. परिबोचिता?’ इत्यादौ नायम्तः प्रयत्नेन बोधनसे हिति विधेयम्‌। अनुवादायुक्तः २१—अनुवाद्यनुबादको मक्तो न मवेत ! यथा—‘अहो रामाहहाज्जरण’ इत्यादौ ‘विरहि- सपदमन’ इति नानुबध्यम्‌। स्यक्तपुनः सनवीकृतः २२—‘लतां रामावृताडरुप्या’ इत्यादौ ‘विदितं लेभिस्नः’त्मुपसंहतोद्द्यि सेनेऽ्यादिना पुनरपातः। अश्लीलः २३—यथा ‘हंहुमेच मत्तस्ये’त्यादौ पुढुपलिङ्गस्ख्वल्डपि प्रतोति:।

प्र० ५—सोदाहरणा रसदोषा लेख्याः।

उ० ५ —रसदोषालंकारोदाह सन्ति । व्र्यमिचारिणो, रसस्य स्थायिमावश्य च वक्नव्येनोक्तो क्रमेण तत्र दोषा:। ‘समीप्डा दपितानने’ ‘तावन्मात्र यथा कुरू-

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

यथा—'दैन छवस्तमभवदे'त्यादौ । वक्त्राद्योचित्यात वचिच्चु दोषोऽपि गुणो भवति । दर्वाच्चित्त दोषो नापि गुणः । यथा—वैय्याकरणादौ वक्तारः प्रतिपद्ये च रोद्रादौ रसे व्यड्कुरये कष्टत्वं गुणः । 'दोधींऐवेग्वोऽडकुसुमम्' इत्याद्युदाहरणम् । नीरसेऽन गुणो नापि दोषः । यथा—'धीरंप्राणप्रडिग्रपाणिं तू' इत्यादौ । करलेलं सुरत-रम्मगेव्व्यां शमकत्वं गुणः । यथा—'करिहस्तेने'त्यादि, उत्तानोच्छूनतनमण्डूके'-त्यादि च । सविग्रवर्मपि वाच्यवमहिन्ना कविच्चित्प्रतीयप्रतीतिरुचेन व्याजस्तुतित-पर्यवसायिरचे गुणः । यथा—'पृथुकातैःस्वरपाणामिमि'त्यादौ । प्रतिपाद्यप्रतिपादकयोःऽन्तरे

काव्यप्रकाश-रहस्य

स्वयं परामर्शे वाच्यतितं गुणः। यथा-‘आत्मारामः’ ‘पड्‌धिकदर्शनैः’स्यादि । अधमप्रकृतियुक्तिषु प्राम्यो गुणः। यथा-‘पुष्पोत्करं कलममक्तनिमिमि’स्यादि । न्यूनपदं कचिद्‌गुणः। कचिन्नैव गुणो नापि दोषः। ‘गाढ़ालिङ्गनैः’स्यादि, ‘तिरठेन्, कोपवशान्‌दैः’स्यादि च। क्रमेंणोदाहरणं अवचिकपदं कचिद्‌गुणः। यथा-‘वद्‌दनितः’ इत्यादौ क्थितपदं लाटानुप्रासे अर्थान्तरसङ्क्रमतिवैयर्थ्यादौ विरोधाद्‌गुणु वाच्यांते च। ‘सितकरेविरविभा’। ‘तदा जयन्ते गुणाः:’ ‘जितेन्द्रियत्वं च विनयस्वल् कारणम्’ इत्यादिनी क्रमेंणोदाहरणानि। पतत्प्रकर्षं कवचिद्‌गुणः, यथा-‘प्राप्तप्राप्ते’त्यादौ। समासो पुनरात्त न कवचिद्‌दोषे; नापि गुणः। तत्र न विशेषो- मात्रदर्शनाथ् पुनःप्रहणमपि तु वाच्यान्तरमेव क्रियते। यथा-‘प्राप्तप्राप्ते’त्यादौ । अपदस्यसमासं कवचिद्‌गुणः। यथा-‘रक्ताशोके’त्यादौ। गमितरर्थपि कवचिद्‌गुणः। यथा-‘सवारम्यहुर्सितरेख.’ इत्यादि ! कवचिद्‌सख्या रिङः स्वपदोक्तावपि न दोषः। यथा-‘रोत्सुक्येन कृततवरा’ इत्यादि प्रकृतरसपरिपोषकृतो विरुद्धस्य सख्या यत्रेदृश्यते नोक्तिगुणावहा भवति। यथा-‘क्वाकायं श्वलक्षण.’ इत्यादौ।

प्र० ७—रसयोर्विरोधपरिहारः कथं भवति ?

उ० ७—रसयोर्विरोधो द्विविधोऽस्ति देशिकः कालिककृतः। ययोर्देशिको विरो- घोऽस्ति तयोरेको मिश्रसंश्रयः; कार्यं। ययोः कालिको विरोधोऽस्ति तयोर्मध्ये मुख्यो रसो निवेशनोयः। यथा वीरमयानकयोर्देशिकविरोधोऽस्ति तस्माद्‌ मुख्यो वीररसः निवेशनोयः। शान्तभयानकयोः कालिकविरोधोऽस्ति तत्रान्त्यो रसो मथ्ये निवेद्यः। यथा नागानन्दनाटके शान्तस्य जोमूतवाहनस्य ‘अहो गीतम्’ ‘अहो वादित्रम्’ इत्यद्‌भुतमनोभिनिवेश्य मलयवतीं प्रति श्रृङ्गारो निबद्धः। किन्तु— विरुद्धौषधि कश्चित् रसः प्रधानरसेन सह स्मयंमालचेत् तु दुष्टः। साम्येन विव- क्षितोऽर्थः प्रधानरसोपकारको विरुद्धो न द्रष्टः। ‘अयं सु न रसतोऽकरुणी’ ‘दन्तच्छदानि

करजंश्रु’—‘कामस्य क्षतकोमलाङ्गुलिगलद्‌द्रक्तैः’ इत्यादौति क्रमेंणोदाहरणानि ।

प्र० ८—‘युक्तिदोषनित्यः: सम्वन्धः’ स्पष्टोऽत्रियताम्। अथवा ‘अपाङ्गसंरम्भ श्रत्यादिपये योड्‌सर्गार्चित पदद्रव्यमथुवाच्यमात्रप्रतीति-कृत कथं ?

उ० ८—प्रकृत प्रसिद्धानुभूतार्थविषयस्तच्च्छब्दो यच्छब्दोपादानं नोपेक्षते तु ‘कार्तयं केवलां नीतिः:’—‘द्वयं गतं सम्प्रति’—‘उत्कम्पिनी’ इत्यादीनियुदाहरणानि ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

एवमुक्ते रुद्रट्ये गुणहीनो वचछन्दः पूर्वं यत्स्वरानुगतस्य तच्च्छन्दस्योपादानं नःक्षते । यथा-‘साधु चन्द्र मसि पुढकरैः’ इतिवादो पूर्वं पठितस्तु यच्छन्दसःसुच्छन्दैरपादानं तन्मपेक्षते । कविविदानुरागिनेः स्वादस्पदं हृदयस्य प्रह्लादनं । वचः-‘ये नाम केऽपिदह’ इत्यत्र न उपस्थिते नमस्कर्त्तोति पद्यते । यच्व् ‘अपांगसंसर्ग’ इत्यादिपद्यो यच्छन्दोरस्तच्छन्दश्छन्द आदर्शः । तं तादृग्वृत्तोदोपि तच्छन्दोऽर्थं प्रतिपादयतोति वाच्यं ‘असौ मरुचुम्बितः’ इत्यादौ यच्छन्दार्थप्रतिपादनं तत्करथां ‘करवालकराले’त्यादि ‘स’ इत्यस्यांतर्यस्यं स्वातं । तच ‘गोडीकल्पमिदंस्थंषण्ठलं’ इत्यत्र यथा हृदयादिस्थतच्छन्दोऽपि कवेःकुतुर्यर्हतोति चेतनाव चमतरेरुद्रसोऽपहणं कथम् न तु तन्नैव । यच्छन्दस्य समीपे दियतस्तु प्रासोंदिं परामृशति । यथा-‘ततहूंतमतयुम्भिमि’सररिदपद्ये ! न च ‘कल्याणानां तव नसोः’मदिद्ययेः-‘मृषूभिदेयैःसोऽरिहायों वच्छन्दःःयैकस्व रिनराकाडक्षवेधपि द्वितोऽस्य श्लाघाड्क्षराःदिदनि वाच्यप्रश, यद्यदिति द्येन केन-जिनुपेगा स्रियतं सकरीमकं वसतरःलेन तं तथाभूतरसेव तच्छन्देन परामृश्यते ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

उ० ९—आकाङ्क्षान्वितियक्रमत्मै कौडणडः श्लोकोऽनतर्यावृत्तौ । यद्यपि रार्थेस्व कमेर्वे कोडणड: शाराङ्मिति द्विरोयाल प्रज्नोति 'कर्माणि द्वितीयाः' इत्यनुशयासनतत् । यद्य कोड़णडादीनां वाक्र्यंविनियोगाद्वय-सिद्धिं 'यो यो श्रीदः समाग्रजः' इत्यादिसतत् 'कोडणड: शाराङ्' इति प्रथनां स्वातु कर्मस्वाधामनानावु प्रतिपदिकार्थः स्वते हि यद्मदियत्नाच्च ! ततु यच्छन्दादेन कोड़णडा-दिरेव प्रतीयते तथाच यमा! वच्छन्दःःतू त्रुतीय! उपैश्च कोड़णडादितस्नुतीया युक्तकैर्वेति चेन्त तया सति कोड़णडर्दिनां पुनरददानं घटो घट इदिदनव वपयं स्यातं । न च कोडणडादीनेऽच््छन्दैर्यों विरोषगयवना यच्छन्दःःयंडस्य कोःणुःदिदिव-शोषणामिति वाच्यं, साच्चे येन कोड़णडेन यत् शाराः समासादितं तत् आाकरणंविति सान्दायथंपयंद्र सानैव 'केन कोडणडेन के शाराः' इति विशेषाकाड्क्ष या अनिवृत्ति-भमसंः । कोडणडेन येन यत् शाराः समासादितं तदाकरणंविति द्वितोयकलपेडपि

Kavyaprakasha-Rahasya

पूर्वोक्त एव दोषः । ननु येन यदिति सामान्यतो बोधे केन केन किमिति विशेषप्रश्ने सति तच्छान्त्यर्थं क्रोढडेन शर इत्याद्युक्तमिति चेत् केन केनेति प्रशनभावात् ।

Kavyaprakasha-Rahasya

प्र० ऋ०—'ऋक पदैः क्रियते प्रयत्नः प्राचण' इत्यस्य का आशयः ।

Kavyaprakasha-Rahasya

उ० ऋ०—ननु भग्नप्रक्रमे तर्यैव क्रोढरय प्रयोगः क्रतङ्ग्य इति यदुक्तं हदू वदतो वाघातं नारितोते ताहशारथले कवितपदांगोकारात्, इति चेश्रेन्दुदेश्यप्रतिनिधेरश्या मसृरस्थल एवैकपदप्रयोगान्निषेधस्यांगीकारात् ।

Kavyaprakasha-Rahasya

तद्विषये तथ्यैदृशशब्दस्य सर्वनाम्नो वा प्रयोगो विना दोषांगीकारात् । यथा—'उद्देति सकिने' त्यादिपद्ये उद्देर्देश्यप्रतिनिधेश्यमावसरवात् तच्छदस्यैव पुनरुपादानम् । रक्तादि-

Kavyaprakasha-Rahasya

पदप्रहण तु यथ न्तरथेव प्रतिभासमानः प्रर्तीति स्फुयोदिति ।

Kavyaprakasha-Rahasya

इति सप्तमोल्लासः ।

अथ अष्टमोल्लास: प्र० १-गुणालङ्कारयो:रन्यमतनिराकरणसहितं सलक्षणमन्तरं प्रतिपादयत । उ० १-ये प्राधान्यक रसस्य धर्माः सन्ति, यत् इस्मिन् मव: शौर्यादिमो धमाः सन्ति, ये च रसोत्कर्षस्य हेतुभूताः;, ये च रसं विना नातिष्ठन्ते ते गुणा इत्युच्यन्ते । शौर्यादयो धर्मा आत्मनः एव न तु शरीरे रसस्यैवमे माधुर्यादयो रसस्यैव धर्माः न तु वर्णादीनाम् । ये हाराद्यन्धारेण सम्भवन्तं रसं कदाचिदुपकुर्वन्ति न तु सर्वदा । यथा हारादय: कण्ठादिक्नानामतिशोभादानध्दारेण अस्मन्नो ड्युपक रकास्वरूपं द्वारद्यन्धारेण ये कदाचित् सम्भवन्तं रसमुपकुर्वन्ति तेऽनुप्रासोभमादयो लङ्कार इति नाम्ना व्यवहियन्ते । गुणा रसं विना नावतिष्ठन्तेऽलङ्काराः कदाचिदेवति गुणालङ्कारभेदः । समवायवृत्या अपृथक् कृत्स्न्या न तु गुणालङ्कारयोगेनुलिकाप्रवाहैणत्र भेद: । समवायवृत्या अपृथक् कृत्स्न्यामसमवायवृतिदर्शनैव व्योमचारादिति नेह, गुणालङ्कारयोगेन हेतोरिति गुणालङ्कारभेदस्य ओज:प्रभृतो नामनुप्रासोपमादौ लमपेशामपि समवायवृतिदर्शनैव 'काव्यप्रभाया: कर्तारो धर्मा गुणास्तदतिशयहेतवस्तलङ्काराः' इति गुणालङ्कारयोलक्षणं स्वारदिति वाच्यम्, समस्तैर्गुणै: काव्यप्रबन्धार अरोहोस्वित् कतिपयैः । वाच्येऽपमस्तगुणा गोडी पाञ्चाली च रीतिः काव्यस्यात्मा, वामनमतेऽ'रीतिरात्मा काव्यस्य' इति काव्यलक्षणात् । अन्र्ये-'अलङ्कारवते' इत्यादिषु चोडलङ्कारामावेदपि ओज:प्रभृति-गुणानां सत्त्वात् काव्यप्रबन्धारप्रसिसः । अलङ्कारलक्षणमपि वामनोक्तं न युक्तं 'स्वगंप्रतिरननेनैव' इत्यन्न गुणामावाद् गुणकृतशोभातिशयहेतुत्वमात्रवाद. लङ्कारस्य । गुणिनि रपेक्ष्यो हि शौर्यादिकमपतिरेककावै 'स्वगंप्राति' रसादिप्रे काव्यप्रबन्धारस्य प्रवर्तको ।

प्र० २-गुणाः कति सन्ति ? किमिमन् काविमन् रसे तेषां रसिथति: ? किन्न तेषां लक्षणम् ? उ० २-गुणद्रय: सन्ति माधुर्योजःप्रसादाख्या: । 'आह्लादकत्वं माधुर्य माधुर्यं स्याद् द्रुतिकारणम्' अर्थाद् द्रुतिकारणम् आह्लादकत्वं नाम आनन्दस्वरूपत्वं

काव्यप्रकाश-रहस्य

बाधुयमुच्यते । अयं गुणः सममोगशृङ्गारे, करुणे, विप्रलम्भे, शान्ते च क्रमेणातिसमाधायकौ भवति । 'दीप्त्यात्मविसृततेहेतुरुजो वींररसस्यिति' दीप्तिरूपा या आत्मनः श्रृत्ततस्य विस्तारस्तस्य हेतुः । अयं च वीरे, बोभत्से, रौद्रे क्रमेणाधिकः । शुद्धेर्नन्धनाग्निवत् स्वच्छछ जलवत् सहसैव यः । त्यागान्नोल्केव गतः शोभते स चित्तवृत्तिष्यात् ॥१॥ इति प्रसादलक्षणम् । प्र० ३--प्राचीनोक्तानां दशाशब्दद्गुणानां दशार्थगुणान्तरच कृत्यं त्रिषु गुणोषवन्त्र्यांचः?

काव्यप्रकाश-रहस्य

उ० ३--बहूनां पदनानमेकपदवद्रासनत्वपो यः इलेषः; यत्र गाढताश्रयितलता-क्रमरूपः समाधिः; या च विकटतवलक्षणा उदारता, यत्रोजोमिश्रितशोभिल्य-रूपः प्रसादः; तेषामोजस्वन्तर्भावः । प्रयत्नपदनरहूपं माधुर्यं प्रकारान्तरेगण साक्षा-दुपात्तम् । प्रसादेनाथं यत्कचित्क्रथितं तार्यते । यत्र रोत्यादरन्ध्रं तथैव समापनमिति मार्गभिद्यल्वप समता न च्चिद्रोषः । यत्र--'मातृज्ञा किं न लिगते:' इत्यादौ गेवहाविधाने मसृणमार्थल्यपो गुणः कष्टत्वग्रामस्यवच्योदोषपु गजानादररस्यहरूपं सौकुमार्यमोजुषलल्र्या कान्तिकश्र स्वीकृता । इत्यं दशाशब्दगुणनामन्तभावो भवति । पञ्चविधा प्रौदिरसति । १--यथा पदार्थे वाच्यवचनं चन्द्र इति वक्तव्ये 'अत्रिलोचनसंभूतं जोति:' । वाच्यार्थे पदस्यार्थमिधानम् । २--पूर्वश्र्य वैपरित्य-मुदाहरणम् । ३--एकाक्षराथंस्पातने कवाच्येन प्रतिपादनम् । ४--अनेकवारिकाथंस्यैक-वाच्येन प्रतिपादनम् । ५--विशेषणस्य सार्थकत्वम् । इयं प्रौडिर्यंदोज इत्युक्तं तद् वैचिच्यमात्रं न तु गुणः । तदभावेऽपि काव्यव्यवहारप्रसुतः । अपुष्टार्थेनिराकरणेन सामिप्रयत्वरूपमोजः, अधिकपदसनिराकररेणार्थंचैमत्यात्मा प्रसादः, अनवीकृत-निराकरणेन उक्तिवैचिच्यहरूपं माधुर्यं, अमज्जलललपार्श्वेलनिराकरणेन अम राक्षय-रूपं सौकुमार्यम् । अप्राप्तस्योपोदात्ता च ग्राम्यतिराकरणेन तद्वोकता । स्वभावो-कथ्यलड्कारेण 'अध्यर्धपक्ति:', रसध्वनिना च रसदलड्कारस्थगुणोभूतथ्यड्कुचे न च दोषररूवा कान्तिः, क्रमस्य यौगतिक्रमस्तस्य याड्र्फुटता तत्र या मुक्तिस्तत्सम्बन्ध-रचनारूपः इलेपोदप विशिष्टररथमान्त्रम् । अवैषम्यहरूपा समता दोषाभावो न तु गुणः । यर्यंदशनाल्लपो यः समाधिः स न गुणो यतो हृश्येनार्वाणतस्य वाड्यंश्यानुसन्धानं बिना काव्यनिर्माणं न भवितुमर्हति । काव्यशोभाकरर्ण गुणो न भवितुमर्हति तस्मादर्थगुणा अपि पृथक् न वक्तव्या: ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

प्र० ४—काव्य गुणस्य के वाच्यो वृत्त्यनुजक इति सोदाहरणं प्रतिपादयत्! उ० ४—ट्ठडढवर्जिता: काव्यो मात्तृ निजवर्गान्त्ययुक्ता: शिरसि, तथा हस्वदीर्घयुतो रेफकारो अल्पसमासो मध्यमसमासो वा तथा च माघुयकवता रचना माधुर्यस्य व्यञ्जिका भवति यथा—'अनङ्गरुज्ज्वलतिमनि'त्यादि । आघ्रातृतीयाभ्यां सह द्वितीयचतुर्थयोर: सम्बन्ध: । तथा रेफस्याघ उपरि उदयत्र वा सम्बन्ध: समानाधिकरयो: कयोष्णित संयोज: । टठडढा: आकार: शकारो दीर्घ-समासो विकटरचना च ओजोनामकरवय गुणस्य व्यञ्जिका भवति, यथा—'मूर्छन्तो मुदवृत्तकृते'त्यादि । येन शब्देन समासेन रचनया वा श्राव्यमात्रे णार्थज्ञानं भवेत् स प्रसादव्यञ्जक:, यथा—'परिम्लानं पौनस्तनयधने'त्यादि ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

प्र० ५—रचनावृत्तिवर्णनानामन्यथात्वं कथं भवतीति सोदाहरणं प्रतिपादयत्! उ० ५—यदापि रचनादयो गुणाधीनास्तथापि वक्रोचित्यात् वाच्योचित्य-स्यात् प्रबन्धोचित्याच्च कवित् रचनादीनामन्यथात्वमपि भवति । यथा—'मन्य इयस्ताण्डवाम्म:' इत्यादि 'प्रौढशृङ्गारानुरूपोचछलन' इत्यादि च । आध्ये मोमसेनो वक्ता द्वितीये तु वाच्यं कुम्मकरणोन्मादकं तदपेक्षया रचना । एवं प्रबन्धापेक्षयाSSस्यादिकायां श्रुत्वारेऽप न मसृणवणिडय: कथायां रौद्रेऽपि नात्यन्तमुद्दता । न ठकारो रौद्रेऽपि न दीर्घसमासादय: ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

इत्यषष्मोल्लास: ।

Kavyaprakasha-Rahasya

अथ नवमोल्लास: प्र० १—वृत्तिः व ति अरवत्ल, वि क्ष तासां लक्षणं, वि क्षोद्दाहर णम्? उ० १—रसविन्दयव्यापारवती वर्णरचना वृत्ति: | तिसो वृत्तयः सन्ति उपनागरिकां पदष्य? कोमला च । 'माधुर्यव्यञ्जकवर्णः;हुपनागरिकोच्यते' 'ओजः-प्रकाशकैस्तु 'पद रुष:' 'कोमला' परैः' इति क्र मेण लक्षणानि । माधुर्योजोगुण' यैः उद्दाहर णे ते आदयेर उद्दाहरणे । कोमलाखास्तु—'अपसारय कनसारम्' त्यादिकम् । रतां एव देदृशां गोडीं पाञ्चालोंति नार्त्तन क्र मेण व्यवदियंते । कोमला तु ग्राम्येरवापि मण्यते वृत्तिरेव रोतिरिति कथ्यते । प्र० २—सत् लक्षणान् सभेदान् सोदाहरणान् शब्दालङ्कारान् प्रति-पादयत । उ० २—अस्योत्तरं निम्नप्रकोठे दृष्टव्यम् ।

शब्दालङ्कार: | लक्षणानि | भेदाः | उदाहरणानि | | अनुप्रासः | वर्णसाम्यमनु-प्रासः | छेकानुप्रासः वृत्यानुप्रासः लाटानुप्रासः | | | वक्रोक्ति: | यत्कुत्रमनन्यथा | १ श्लेषेण २ काकुना | नारीणामनुकूलमाचरति गुरूजनपरतन्त्र । | | छेकानुप्रासः | सोऽनेकस्य शव्दस्य | | तलोऽहं परिष्वदे ति | | वृत्यानुप्रासः | पदस्याप्यस्य- कृत परः | | | | लाटानुप्रासः | शब्दरस्तु | १ पदनाम् | यस्स न सविधे । |

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

अलङ्कारा: | लक्षणानि | भेदा: | उदाहरणानि | २ पदस्य | वदन्तं वदवगण्याः० | २ एकलमाले | सितकरकरके ति० | ४ विच्छलमाले | ५ लसालासमासयोः | (प्रतिपदिकस्य) इदं पदान्तं नवमेदसु,द्विधा | द्वित्थे पादे द्विरातिमेदसु, | तृ लप्डे त्रिरात्र, चतुःषड्‌डे | उदारसिंहाव, | यमकम्‌ | अर्थे सत्पदर्थ- | भिन्नानां | वर्णानां | स पुनः कृति: | इजरसीभरजोयाचमू | लने मदनस्य हृदये | दिनायसेनौ नयताद- | मूतिमदन भ्रूभङ्ग- | भ्यो रसाभ्यांसे | द्रितीयवादान्तनास्य | सरुहपदादान्तभानयस्मे- | आदिसावस्यान्तमागयस्मे- | अररदनिक पूर्वार्धे-उत्तरार्धे | यथ्थनिसकमननलदिकं चेतिं | द्योरप्यचय्यो राचानिल | सान्तायिके च | तुहू पादमिल० | हररारम्मरततौ। | वननतमहिमद्यालः | यदनतोंडय्यदानत: । | सरस्वती प्रसादं मे० | सरसारसाकमिल्यादि० | अलङ्कार: | लक्षणानि | भेदा: | उदाहरणानि | वाच्य भेदेस | अथिलमरसथाने कृ ति | सुपनालोक्यरथदि | भिन्ना तु | वर्ण-पद-लिङ्ग-भाणा- | प्रकार्ति-प्रत्यय-विसक्ति- | वचस्मेदात | प्रथयसयादृष्टसेदारभावाच्च | नवदिधः । | १ वर्णे | अलङ्कार: आङ्करोति०

नवसोल्लासः

प्रस्तुतः विषयानि | मेदः | उदाहरणानि

वित्रम् | तद्विधं द्रव्यं | स्वादुरो | हृदये | पद्मे | सर्वतोभद्रे | रष्यन्तामिति | मारार्धकुण्डेति- | सरसू बहुलरसेऽति- | नासने मधुमासरेऽति- | सरसकरसेऽति

युनरहस्यब्द- | भाषा | युनरहस्यब्द- | लापो विसि- | लाफतसहद- | मा एकार्थ- | तेव | संज्ञादर्थनिष्ठः | अमज्जादर्थनिष्ठः | रौद्रार्थनिष्ठः

अदेवादेहसरीरः | वृंलत्पज्ञनारामः- | ककुरहरजचनयोस्सो-

प्र०—'अधेरोऽत्रे लाघदभेदः'—'कावच्यमार्ग स्वरा न निषिध्यते' अन्योः क आशयः !

उ०—'अयं भेदः—' 'सकुजुच्वलितः शब्दः सकृदेवार्थं निबध्नाति' इति नये एकनबदेनैकवैपच्येनद्य प्रतीयसीरथंप्रतीययथं इलेपस्थले एकाकारौ दो शब्दौ स्त हृनरवदनम झोंकयन्मू । तौ चैकेन प्रयत्नेनैकदोच्चार्यंतया पुथकत्वं नानुमूयते । नतु

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

मन्त्रसमासानामिध्रश्रुतिप्रभृतोभ्यां हलेपे उदात्तानुदात्ताविस्वरभेदाद्दिरूपलसद्भासनमनुपदननिमिति चेत्, 'काव्यमार्गे सरोरो न गण्यते' इत्यज्ञोकारंव i अतएव 'विमाषा छन्दसि' ( ९:२:३६ ) इति पाणिनीयसूत्रे तन्त्रेण आख्यायते 'वादच्छन्दसीति' तज्ञे प्राशिलक्ष्य भाषायामपि वैकल्पिको एकश्रुतिरज्झोचक्रियते ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

प्र० ४—अभिन्नललेष: शब्दालङ्कारोऽर्थालङ्करो वा ? श्लेष उपमालङ्कारबाधको न वा ? शब्दरूपोऽर्थलङ्कश श्लेषोऽर्थालङ्कारोऽस्ति न वा ?

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

उ० ४—ननु अभिन्नश्लेष: स्वरितादिगुणभेदामावेदकप्रयत्नोच्चैर्यंत्नादर्थचमत्कृतिमतवाच्चार्यललेष: कवयं नाश्रुपगम्यते इति चेत्, दोषगुणालङ्कारविमर्श्यान्वयादर्थप्रतिरेकानुपविधायामिस्वाद । शब्दपरिकृत्तौ तहि 'स्तोकेनोन्नतिमाप्रयत्न:' इत्यादावेवार्थललेषस्य सत्त्वात् । न चोपमादीनां श्लेषासंकरोऽप्ततया श्लेषस्य चातलङ्कारान्तरसङ्कीर्णतयोपनालङ्कारबाधक: श्लेष इति वाच्यम्, गुणक्रियासंम्यवच्छेदसाम्यसाध्युपमाप्रयोजकत्वात्, 'स्फुटतर्यालिङ्गारवेतो:' इति सद्द्वतोक्तत्वाच्च । ननु 'कमलमिव मुखम्' इत्यादि: सामान्यगर्मप्रयोगोऽन्य उपमा|विषय इति चेत्, पूजोंपमाया निरत्रिष्यतस्वात् । 'देव त्वमेव पातालम्' इत्यादि: श्लेषस्य चोपमाचलङ्काराभिन्नो दृष्योऽस्ति । द्वयोयोगे संकर: । वस्तुत उपमाव्यपदेश एव वलीयात् 'प्रायोऽन्येन व्यपदेशा मवरतीति' नियमात् । श्लेषं बिना सामान्यरूपधर्मंसम्भवो नास्ति । साधारणगर्म विन चोपमा सविलुमहति 'साधर्म्यमुपमासाधनम्' इति चेत् तल्लक्ष्यपात । 'सादृश्यगुणकदर्थो भवललक्षणप्रसिद्धिकृत्' इत्यादि: विरोधज्ञानोत्पत्तिहेतुको विरोधोऽस्ति । न ह्यनर्थद्वयप्रतिपादन: श्लेषो द्वितीयार्थस्य प्रतिमातमान्रस्य शाब्दबोधाविषयत्वात् । ननूष्मादिवर्गशते श्वयर्थालङ्कारत्सं स्वार्द्धांत चेत् न वदतो व्याख्यातात् । द्वयवश्लेष: कथमेतेडर्थालङ्कारमङ्गये गण्यते । किश्च चमत्कारजनकता यत्र मवेत्सयैव|लङ्कारता युक्ता, शब्दस्य चमत्कारिरे शब्दालङ्कारतैवोचिता । अर्थंसापेक्षत्वादन शाब्दानाम्ना श्लेष इति चेदमुलासा

Kavyaprakasha-Rahasya

दोऽनामप्यर्थालिङ्गरत्पत्ते। रसाच्चनुमतः प्रकृष्टो रस इति वृत्तपथ्यनुसारमनु प्रासो रसध्वनजकं स्वरूपमपेक्षते रसध्वन्यं विनाऽन भवतीति तात्पर्यम्। शब्द-गुणदोषालङ्काराणां मध्यमेक्ष्यताडयं गुणदोषालङ्काराणां शब्दापेक्षया व्यवस्थातिरिति तेऽपि क्रमेप्यार्थंगतात्वेन च मण्येरत्नू। अन्यच्च--'वृक्षो मूर्छन' इत्यादि दर्शनादिलेखे एकप्रयत्नोचचार्यतवाऽच्छन्द मेदेऽप्यङ्गलेखत्वं प्रसज्येत तस्मादमङ्गलेखोऽप्यलङ्कारान्तरस्य चाङ्गाङ्गक एवेति स्थितम्।

इति नवमोल्लासः

०

Kavyaprakasha-Rahasya

अथ द्वितीय उल्लासः प्र० १-सङ्क्षेपान् सभेदान् सोदाहरणान् अथोल्लासान् प्रतिसंविद्यत् । उ० १ —अस्योत्तरं तिड्नप्रकोष्ठे दृश्यदयम् । अलङ्कारनाम | ललक्षणे | मेने: | उदाहृप्य,नि १. उपमा साध्यसाधनद्रुमः वाच्यगतश्रौती- वाच्यगतार्थी- समासगतश्रौती- समासगतार्थी- तद्धितगतश्रौती- तद्धितगतार्थी- वाक्यगतप्रथमतुल्यतुश्रौती- वाक्यगतार्थों धर्मे० समासगतश्रौती धर्मे० समासगतार्थीं धर्मे० तद्धितगतार्थीं धर्मे० वाक्यगतोपमानतुल्य- ( आर्थी ) उपमाप्रतिपादकलोके- ( त्रिपदसमासगा )- बहुप्रकारसमासगा उपमा- कर्मण्येकरणयोः क्यचि- क्यचि- चतुपमाप्रतिप्रतिपादकलापे- कर्मणि कर्तरि च गमुल्युपमप्रतिपादकलोके- धर्मे नाधयोः लोके किप्-रता समासगा च धर्मोपमानयोर्लिङि समास

दशमोल्लासः

लड्डार्तनाम | लक्षणानि | भेदाः | उदाहरणानि

१. अनन्वयः | उपमानोपमेय- | वाक्यार्थो च— | डपुमेण समन्वित पठो- | वाक्यार्थो० | अनन्वयादिदमः | यस्मे पक्वस्थे- | उपमेयातिरिक्कनियतपदोहेतु | तरुणिमनि हृदयसेवरो०कुन? | वैकुवाक्यरगे, | तर्हि केचलं भाति० | विपर्यस्त | उपकेयोपमा- | कुसलेब मतिमंति- | रिव कमलं० | उद्देपं यो मम न सहते०

२. उपमेयो- | तयोः | ३. उत्प्रेक्षा | संभावनम- | १ भेदोक्तौ दिश्यगर्भः- | अन्यं मार्तण्डं किं स खलु- | प्रोत्रेक्षा | २ भेदोक्तौ निश्रयान्तः- | इत्नुः किं वच कलङ्कः० | ३ भेदाजुक्तौ— | धिग्यः सन्दिग्धा प्रज- | १ समस्तवस्तुनिषयरूपकं | ज्योत्स्ना भरसमचुरग- | पतिरमूल० | धवलां० | यस्य रणान्तःपुरे करे० | कुरङ्गीदृशानि० | सुन्दर्यस्य तरङ्किणी० | विद्धान्मानसहंस० | आलानं जयकुञ्जरस्य०

६. रूपकं | तद्रूपपद्ममेदो | १ एकदेशविवर्ति- | मलोकमहत्लोक० | य उपमानो- | रूपकं— | २ निरङ्कुरूपम | निरवादि च निराश्रयं च० | पसेययोः | ३ निरङ्गमालारूपकम— | किल सल्यकरेैळंतानामू | श्रौता आर्थो | ४ त्रिलिष्टमालापरम्परित- | अद्याप्राप्तभङ्यमू० | श्व ते- | रूपकं— | ५ अश्लिष्टमालापरम्परित- | | रूपकमू— | ६ रशनारूपकमू— | | ७ श्लिष्टकेवलपरम्परित- | | ८ अश्लिष्टकेवलरूपकल | | | | |

परम्परित- | रूपकम | निश्रितारोप- | भेदाः | ० श्लिष्टमालापरम्परित- | | | | |

९. अपह्नुलिः | प्रहृतं यनिष्टि | द्यार्न्यत्र० | निरवाधि च निराश्रयं च० | किसलयकरैलंतानामू | अद्याप्राप्तभङ्यमू०

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

अलङ्कारनाम लक्षणानि भेदाः उदाहरणानि ९. श्लेषः श्लेषः सवैये एकविम्न्- परोक्तिभेदैः श्लिष्टैः। उद्यस्यसयत दिङ्मलिन्यसू० ९. समासो-क्ति: लुङ्वा तर्हि बाहुप्रशमू० कच सुर्यप्रसवो वंशः० दोभ्यों तितीर्षति० उद्गतं पद्मपाण्ण्य यो लघुः ९०. निदर्शना अभवनू वस्नु- सम्बन्धः- मालाद्या निदर्शान्न- याताः किं न मिलन्ति० निदर्शना (अपरा) sवस्त्वहेतवक्य- यस्सोक्ति:- अप्सुतप्र- जासूया या सा रजनू राजसुता न पाठयति ९१. अप्रस्तुत-प्रशंसा १ कार्यें प्रस्तुते कारणस्य वणॅनम्सू-- पुल्लतस्य सुखोद्रिकथमू० २ कारण प्रस्तुते कार्येस्य वणॅनम्सू-- suhदृयूषपजलप्रमाजैन० ३ सामान्ये प्रस्तुते विशेष- स्य च पुस्वादपि प्रविचलेट्रू० ४ विशेषे प्रस्तुते सामान्न्ये च नेनास्यभुयुदितेन० श्लेषहेतुकाप्रस्तुतप्रशंस- सामासोक्तिहेतुकाप्रस्तुत- प्रशंस- सादृश्यमात्रहेतुकाप्रस्तुत- प्रशंस- आदाय वारि परित० वाच्ये प्रतीममानार्थीऽनध्य- रोपेग- अबधे रमभः० अध्यारोपण- कस्चं भोः कथयामि, अंशोऽत्रध्यारोपेण- गोपीभिः स्मरतापि स्सं० उपमानैर निगीर्णीऽस्योपमेय- स्याद्यवसानमू-- कमलसनमभसि० प्रस्तुतस्यायन्ग्रहणमू-- अन्यत सौकुमार्यमू० यद्ययोल्कौ कल्पनम्स-- रकायामकडूषमू० कारणकार्येयोः पौवॅवपर्थ- विपर्ययः- हृदयमधिछतादौ० ९२. अतिश- योक्ति: निगीर्णीद्धच - यानं हि प्रकृतस्य विधिः

दशमोल्लास:

१३. प्रतिवस्तूपमा|प्रतिवस्तूपमा तु सा सामन्यद्रिरैकस्य ।अमाला प्रतिवस्तूपमा देवी भावं गमिता।

१४. दृष्टान्तः|हृद्रान्तः पुन:स्तेपां सवै्रां प्रतिबिम्ब वैषम्यें यत्र हृद एतत्स्यास्तथाहि साहसकर्मेशामग:?कुपात्रां धनं नयात्नां कुपाशनि:सिद्धयति कूगति।

१५. दीपकम्|सकृद्वृत्तिस्तु धर्मस्थ क्रियादीपकम् कारकदीपकम् मालादीपकर्माधेयचूडमाला प्रतिवस्तूपमा यत्र द्रहस्स्यनिलोडन्र्र।तत्र हृद एतद् तस्यास्तवाहवे साहसकर्मेशामग: कुपात्रां धनं नयात्नां कुपाशनि:सिद्धयति कूगति।मालादीपकसड्र्रामाज्ञगमागतेन।

१६. तुल्ययोगिता|नियतानां सकृदृर्म्म: सा प्राकरणिकानां सकृद् धर्म्म: अप्राकरणिकानां सकृद् धर्म्म: अशिलष्टे हेत्वोहकतौ शाब्दं साम्यम् अर्थे साम्यम् ।अथ हे। आक्षितं साम्यं शिलष्टे हेत्वोहकतौ शाब्द साम्यम् शिल.हे.उद.आर्थंसाम्ये माला-तिलकति। शिल.हे.उ.आक्षित साम्यम् पञ्चु नाम वदन्स्र्र।कुरुंकमलनील असिमात्रसहायस्य । अथ तुन्वेति महाकवितेरतयो:पथ्यंयेग युगपद् वाजुपादाने मेध्रयस्यम् । असिमात्रसहायोऽपि इदं सुनयनतां जितेन्द्रियतया सम्यकू अखण्डमण्डल: श्रोमानू हरतस निषमहोँ:। नित्या?दितवत:पेत।

१७. व्यतिरेक:|उपमानाद् यदून्यस्य वाच्यम् ।पु प्रहि किमपि कर्या:?उद्योगस्ता मोक्तिकद्राम ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

२०. विस्मयाद्यम् लक्षणानि सेया: उदाहरणानि | २०. विस्मयाद्यम् | क्रियाया: प्रतीघेघेडपि फलद्यादित: | ध्युनुमित्लतामिरहतां युयुत्सु:॥ अनुक्तानिमित्त? उक्तानिमित्त? अदृष्टानिमित्त? | निद्रातान्निवृतावुदिते कपूत इव दर्योदिते॰ स एकदोऽपि जयति॰ | २१. यथा-संस्थान् | यथासंध्यं क्रियामेव क्रियाकाण्डसमन्वय: | एकदृष्टा वर्चसि चेतसि॰ | २२. अर्थान्तरन्यास: | सामान्यं वा विशेषो वा सामान्येन समथेनम् विशे. स्ता. वैश्वर्येण समथेनम् सा. चि. साधारण्येन समथेनम् विशे. स्ता. वैधर्र्येण समथेनम् सा. चि. वैधर्र्येण समथेनम् | निजदोषावृतमरसामु० सुसितवचनालङ्का-रायते॰ गुणानामेव दौषात्म्यात् अहोहि मे बहुपराद्-मायुषा | २३. विरोधाभास: | सोडविरोधेडपि १. जातेर्जात्या २. जातेर्गुणेन ३. जातेः क्रियया ४. जातेद्रव्येण ५. गुणस्य गुणेन ६. गुणस्य क्रियया ७. गुणस्य द्रव्येण ८. क्रियाया: क्रियया ९. क्रियाया द्रव्येण १०. द्रव्यस्य द्रव्येण | स्तु डिम्भाढे अभिनवगुलिनी॰ निःशेष०प्यनुरतियुजः इदं कण्डर्पसृरिद्रहप्णम्॰ सुरततिच जगदीश-सरति॰ सततं मुसलासक्त?॰ पितामहमप्य रलवचनम्॰ इकोलाद्रिहदाम॰ परिछेद०रतीतः॰ अन्य वारामेको निलय? समदसमलज्जनमद॰ पक्षा डिम्भः प्रसाद्य॰

दशमोल्लाछ:

२५. व्याजस्तुतिः | व्याजस्तुति सुन्दरे निन्दा निन्दापर्यवसानयी निन्दा स्तुतिपर्यवसायिनी स्तुतिः | इह हेलाज्जितबोधितस्तत् । सहस्त्रवसानशोभितदिति: |

२६. सहोक्ति: | सा सहोक्तिः सहार्थस्य विनोक्तिः सा विनाड्येन भद्रोक्तिः शोभनः | अर्हद्निर्णया विनो मुग्धलोचनया विनो |

२७. विनोक्ति: | विनोक्तिः सा विनाड्येन भद्रोक्तिः शोभनः | अर्हद्निर्णया विनो मुग्धलोचनया विनो |

२८. परिवृत्ति: | परिवृत्तिद्व निन्दया: समसेन समस्थ उत्तमेन न्यूनस्य च- लतानामेतासामुदितकुसुम् । लतारस्वदूषण्यानो नानाविधिप्रहरणकुसुम् ।

२९. भाविकम् | प्रस्तुतो इव यक्नवा: न्यूनम् उत्तमस्थ वाक्यार्थंतः | आसीद्यज्ञनमद्योति पद्योऽपि |

३०. काव्यलिङ्कम् | क्रियन्ते काव्यलिङ्गं हेतोर्याविध्य पदार्थता अनेकपदार्थता एकपदार्थता | वाक्षःप्रभुद्भांवादितुसमित- मिदं जन्मनि। प्रणयिसखीसडोसडोळ। भस्मोद्भूलन भद्रमस्तु। यं प्रेऽयं चिररुढाडपि मुक्ता: केलिविसूत्रहार गलिताः।

३१. पर्यायोक्तम् | पर्यायोक्तं विना वाच्य वाक्यक्वेन | अस्मोदूढूलन भद्रमस्तु। यं प्रेऽयं चिररुढाडपि मुक्ता: केलिविसूत्रहार गलिताः।

३२. उदात्तम् | उदात्तं वस्तुनः सम्पत् महतां वाच्योप- लक्षणम् | तदिदस्मरणयं यस्तिन्नू दुवारा: स्मरमार्गेणा: कुलभमडिनमू । शशी दिवसदूसरः ।

३३. समुच्चय: | तदिसद्धिहेत॔र- असदयोग: सद्योग: सदसद्योग: | दुवारा: स्मरमार्गेणा: कुलभमडिनमू । शशी दिवसदूसरः ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

स स्वन्यो युगपद् वा गुणक्रियः| गुणयोगपद्यम् क्रियायोगपद्यम् गुणक्रियायोगपद्यम् एकं क्रियेतरेतरकर्मणि कस्यचिन्मनः एकमनेकत्र भवति एकमनेकत्र क्रियते अनेकमनेकत्र भवति अनेकमनेकत्र क्रियते अनुमार्तं तदुक्तं यत् विशेषणैर्यात् सांकर्ये हकितः क्रिक्चित् पृथक्-मपृथक्त्वं वा प्रचपनपूर्वकमप्रतीममानव्यव० प्रचनपूर्वंकवाच्यववच्छेद्या अप्रचपनपूर्वकमप्रतीम-मानव्यव० अप्रचपनपूर्वंकवाच्यववच्छेद्या यथोत्तरं चेत पूर्वस्य०

३४. पर्यायः| ३५. अनुमार्तं मानम्| ३६. परिकरः| ३७. दयाजोकितः| ३८. परिसंख्या| ३९. कारणमाला|

विदलितसकलारिकुलम् अत्यसेकपदे तयाः कुलुपं च तवाहितेश्वकस्मात् नन्वाश्रयस्थितिरियं तत्र० सश्रीसहोदररत्नाभरणे मधुरिमरुचिरं वचः० तदुगेहं नतमित्ति० यत्त्रैतालहरीचलाचलहः० महौजसो मानधना० इन्दैरन्द्रप्रतिपाद्यमान-नोरिजा० किं मासेन्यं पुंसाम० किं शूषणं सुहृदमत्न यशो न रत्नमू० कौटिल्यं ककनिच्चये० भक्तितभवे न विभवे० जितेन्द्रियस्य विनयस्य कारणमू०

दशमोल्लासः

अलङ्कारनाम| लक्षणानि | भेदाः | उदाहरणानि

४५. अन्योन्यम्

क्रियया तु न्यासम् | परस्परम्० |

हंसाना सरोरोभः श्रीः सर्थ्यते

४६. उत्तमम्

उत्तरश्रुतिमात्र व्रतः प्रशस्तस्थेम्योन्यनम् असकृत् प्रशस्त सति असम्भाव्यसुत्त्रमम्

दारुणिक हरितदत्तः कुतः० का विपसा दैवगतिः०

४७. सूक्ष्ममम्

कुतोऽपि लक्षितः सूक्ष्मोऽर्थः: | वक्रोक्तिन्द्रसवंदविन्दुः-प्रबन्धेः०

राङ्गये सारं वसुधा०

४८. सारः

उत्तरोत्तरम्-उत्कर्षेण भवेत् सारम् |

यस्मैव वणस्तस्यैव वेदनाः०

४९. असङ्कति:

मिश्रदर्शने-याडयन्तमम् |

मानमस्या निराकर्तुमम्०

५०. समाधि:समाधि: सुकरं कार्यकार-णान्तर०

घातुः द्विपपातद्वाय-चित्रं चित्रं वदत०

५१. समः

सम योग्य-तया योगः असयोगः |

श्रीरीषादपि हृद्गी०

५२. विषमः

सम योग्य-तया योगः (अतिवैषम्यग्यात्) समवन्धाघटनम् (क्रियाफलप्राप्तिरनर्थं च कर्तुः) कार्यस्य गुणेन कारणस्य गुणो विरु० कार्यक्रियया कारणक्रिया-विरुद्धा

सिंहिकासुत संत्रस्तः स्याद् करस्पर्शमवाप्यपुः० | आदनद मृगन्दमिस्मम्० दृढो विशालं भूपाल०

५३. अधिकम्

महतोऽन्यन्महः यांसारवाश्रिता | आधाराधिनयस्म् आधेयाधिक्यस्म्

युगान्तकालप्रति०

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

९५. प्रत्यनीकस्| प्रतिपक्षमशकतेन प्रतीपकुंभू॰|| स्वं विनिर्जितमनोभवद्रुप:||

९६. अलङ्कारनाम् | लक्षणानि | भेदा: | उदाहरणानि

९५. प्रत्यनीकस् | प्रतिपक्षमशकतेन प्रतीपकुंभू॰|| स्वं विनिर्जितमनोभवद्रुप:||

९६. मीलितम् समेनलक्षणा वस्तु | स्वाभाविकेन लक्षणा अपाकृततस्ते हत्सौ॰

९७. एकावल | स्थायितेदपो-हते चापि | पूर्वं पूर्वं प्रति परस्य परस्य पूं निशेषगतया स्था० | ये कन्दरासु निवसन्ति॰ पुषाणि यस्यां सबराइनेनानि

९८. स्मरणम् | स्थायितुमवस-श्रेयस हृदये | पूर्वं पूर्वं प्रति परस्य परस्य निशेषगतयातिपे० | न तज्जलं यत्र सुचास पंकजस॰ तेनाभिकहरेप यदभू कपाले माजीर: पय इति॰

९९आन्तिमान् | आननिमान-न्यसंवित्तत् तुथय० | लावण्यौकासि॰ अथि एवं तावत सुन्दरि अहमेंव गुरु: सुदारुणार-नवस॰

१००. प्रतीपम् | आचेप उप-मातस्थ्याचेप: उपमानस्थ्योपमेयताऽलसाधारणगुणयोगाद वस्त्योपमानस्थवं पूर्वनान-भूषम् | मलयजरसचिलिकषतनव:

१०१. सामान्यम् | प्रस्तुतस्य यदनेन- | दिवसमण्युपपयातानाम्

१०२. विशेष: | विनाऽप्रतिषेधप्रनिद्राधारं विना आधेयस्थ्यावस्थाम साधारमाधेयस्थ्य० | दिवसमण्युपपयातानाम्

दशमोल्लासः

अलङ्कारनाम लक्षणानि भेदाः उदाहरणानि

एकस्य वस्तुन एक नानेकत्र वतंनम्‌ अन्यत्न प्रकृतवत्‌ कायम्‌ शाक्यान्यनवस्तुनः करणम् सा वसति तव हृद्ये० गुहिणी सचिवः सखी० विभिन्नवर्णा गरुडाम्रजेन०

५७. तद्गुणः

स्वसमुद्रय गुणवत्त्‌

अप्रस्तुतेन प्रस्तुतरुपान जुहारः प्रस्तुतेनाप्रसुतल्कपानजुहारः छवलोडसि यद्यपि सुन्दर० मोंगमस्खु० दशा दरघं मनसिजमू०

५८. अतद्गुणः

तद्वाननुहान

५६. व्याजस्तुतिः

यथा साधि तस्म्‌

तादृशल्कारसंसृतिः अन्याल्कारसंसृतिः उनयाल्कारसंसृतिः वदनसौरभलोभ लिम्पतीव तमोज्ञानि० स नास्यतग्रामसे०

६०. संसृष्टिः

सेत्था संसृतिः रतेपां भेदेन

६१. सद्दरः (संदेह‌. संकर)

अविश्रान्तिजु पामनन्य डाड़िस्वम्‌ एकस्य च ग्रहे न्यस्य दोष १ अनुप्रायादुपमाहकलुपः २ संदेहलुपः ३ एकपदप्रतिपाद्यलुपः आते सोमनतरनने० यथा गंगोरे यथा रत्ननिभरे० स्पष्टोल्लसत्किरणकेसर

(एकपदप्रतिपाद्य‌. संक्रः)

भावाद्‌ स्फुटसेकत्र विपये डाड्र- थोलड्कृति:

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

प्रश्न: २—अलङ्कारदोषाणामुक्तेषु दोषेषु कथमन्यभेद: ? उ० २—अस्योत्तरं निम्नकोष्ठे द्रष्टव्यम् ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

अलङ्कारदोष नाम | यत्रिमन्त-भेद: | उदाहरणानि | विवरणम्

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

अनुप्रासे प्रसिद्धयभाव: अनुप्रासवैङल्यम् | १ सन्धिविरुद्धवाचो० अपुष्टार्थस्वम् प्रतिकूलवर्ण-स्वम् | चक्रं चक्रपङ्क्त० भण तरङ्गण रमण० अनणुरणनम् | अन्रस्यान्त सौ०: पुराण-निह्नासाद्दों न प्रसिद्धा० वाच्यस्य वि० न ल्यमानं किं० द्रपि चाकुत्वं न । अन्न श्रृङ्गारे परक्या वर्मोत प्रतिकूलः

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

अनु० वृत्ति-विरोध: यमकस्वपात् नये यमनस् | अप्रयुक्तस्वम् भुजङ्गमस्येव मणि:0 | चण्डालारवर्ण (जातिगत) वाङ्मूलो लिङ्ग इद० (प्र० गता) माण्डालादि विरुप-माने: म रुतोऽध्येत्यन्तं कदर्थित: !

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

उपमायाछुपमानस्य जातिप्रमाण-न्यूनीनता उपमानस्य जाति-विप्रमा-णता उपमानस्य धर्म-न्यूनीता उपमानस्य धर्मो-धिकता उपमायारुप-मनोपमेययोर्भिन्न-वचनत्वम् | क्रमेण हीनद्रस्वम् स मुनिरलौ० मौनज्य० । डमानस्य मौनो-स्थाधर्म: नोऽस्ततडिलचणो धर्म: |

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

उपमानस्य धर्माधिकता उपमायारुप-मनोपमेययोर्भिन्न-वचनत्वम् | अधिकपदस्वम् स पीतवासा: प्रगृहीत-जार्ज्ज:0 उपमेयका०देरनिर्देशे |

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

उपमायारुप-मनोपमेययोर्भिन्न-वचनत्वम् | अयं पदूमासनासीन:0 पातालमिव ते नासि:0 | चिन्तारतमिव च्युतोऽसि क्राशिनो ग्रहणमधिकम्

काव्यप्रकाश-रहस्य

अलङ्कारदोष नाम | यत्रिमान्तर्भावः | उदाहरणानि | विवरणम्

उपमायां कालभेदः | उप० पुरुषभेदः | उप० विवक्ष्यदित भेदः | उप० असादृश्यम् | उप० असंभवद् | उत्प्रेक्षायां यथा-शक्यस्य संभावना | वाचकता निर्विषय | उत्प्रेक्षितार्थसमर्थकार्थो-तरन्यासः | सामान्यान्तरे णेन समासोक्तौ उपमानप्रतीतौ तदुपादानम् | अप्रस्तुतप्रशंसा-स्यासुपमेयप्रतीतौ तत्कथनम्

भवन्नप्रक-स्त्वम् | ,, | अनुचितार्थ-स्त्वम् | ,, | अवाचकत्वम् | अनुचितार्थ-त्वम् | अपुष्टर्थैवम् | पुनरुक्तं वा | अपुष्टर्थैवम्

अतिथि नाम काकुरस्यात | प्रत्युप्रसज्यनिदाविशेषः | गृञ्जे प्रवहतु ते सदैव कीर्तिः | मृथनामि काव्यशशिनमू | निपेतुरास्यादिव | उदयौ दीधिका गमांत | दिवाकराद्रवति यो गृहासु | सृश्रुति तिरमलचो ककुभः | आहूतेषु विहङ्गमेषु मशकः

अत्र चेतनः प्रसादमाप्तोति न पुनरापेति | अत्र स्त्री विभ्राजते न तु विभ्रजते | गाङ्ग प्रवहति न तु प्रवहतु | काव्यरूपक शशिनाडर्थानां च रसिमभिन्नं साधरयम् | उवलनत्यो नद्नु धारा: | सूर्यमण्डलान्नि:ष्पतत्यो | अचेतनतमसो दिवाकरात् त्रास एव न सम्भवति | कुतो दृष्टिा तत् त्राणम् | अचेतनस्य प्रभोरप्रस्तुत-निश्चिद्टस्सामान्यान्यद्वारेगण-भियुक्तौ पुनः कथनमयुक्तम्

इति दशमोल्लासः

काव्यप्रकाश-रहस्य

अथ सङ्कीर्णा: केचित् प्रश्नाः

काव्यप्रकाश-रहस्य

प्र० ९--'अत्र ऐरावणशक्रौ मदमातनमुक्तौ जातौ' इत्यादिसन्दर्भेऽस्य क आशयः।

काव्यप्रकाश-रहस्य

उ० ९--'यस्मै चिरंढङ्गपि' इत्यादिपद्ये मदनैरावणमुखे मानेन च शक्रस्य हृदये निवासप्रोति: उज्झिता तयमतेति वाच्यार्थोंपि। व्यङ्ग्यचार्यस्तु 'ऐरावणशक्रौ मदमातनमुक्तौ जातौ' इत्यस्मिन्। अत्रो व्यङ्ग्यचार्थस्य प्रकारान्तरेण कथनात् पर्यायोक्तालङ्कारः। अन्र हि यदेवोच्यते तदेव व्यङ्ग्यमस्ति, परन्तु यथा व्यङ्ग्यं च न तथोच्यते। अर्थात् विशिष्टेन वाच्यार्थेन व्यङ्ग्यार्थो: कश्चिद्वैप भेदो नास्ति। केवलं प्रकारान्तरेणैव भेदः। तन्न हष्टान्तः--'या गवि शुके चलति यथा हष्टे 'गौ: शुक्लत्ववति' इति विकल्पः। तदेव हष्टं यदेव विकल्पयति न तु यथा हष्टं तथा। अन्य भावः--प्रत्यकं द्विविधमस्ति सविकल्पकं निर्विकल्पकञ्च--नामजात्यादिप्रकारयुक्तं ज्ञानं सविकल्पकं भवति। त्रिविधविषयतादृश्यं तुरीयविषयताशालि ज्ञानमर्थात् नामजात्यादिप्रकाररहितं ज्ञानं निर्विकल्पकं भवति। निर्विकल्पकसविकल्पकयोरस्ति, विषयस्य भेदः केवलं प्रकारस्यैव। यतौ हि भिन्नसवेगासंस्कृततवेग वा हष्टं भिन्नसवेग (बौद्धमते) संस्कृततवेग (वैयाकरणादि-मतेः) विशिष्टीक्रियते। अर्थात् निर्विकल्पके गोत्वप्रकारकं गोज्ञानं नास्ति, प्रत्युत गोज्ञानमात्रं। सविकल्पके तु गोत्वप्रकारकं गोज्ञानमस्ति। इत्यस्मादृ्टान्तादाष्टौ न्तिकयोर्विषयभेदो नास्ति। अपि तु प्रकारस्यैव।

काव्यप्रकाश-रहस्य

प्र० २--स्वाधीनपतिकेत्यादि-स्वप्टौक्रियातमू।

काव्यप्रकाश-रहस्य

उ० २--ननु 'गुणालङ्कारैयुक्तमग्यङ्गदृश्या' 'चित्रं' इति प्रथमोल्लासे गदितं विरहदतेऽलङ्कारस्थले व्यङ्गचस्याऽनुभवासिद्धतया तद्भाधान्ये ध्वनितवमप्राधान्ये गुणोभूतव्यङ्गचत्वरुपचित्रस्य दुरुपपादत्वादिति चेत्, स्वाधीनपतिरेत्यादौ व्यङ्गचसमनन्धान्न चारुताप्रतीतिरपि तु इवादिवाच्योपसावैच च्यातू। न च 'हे चालङ्कारनिर्णये निपुण्यन्ते' यान्यलङ्कारोदाहरणतयोऽन्यत्र प्रस्तुतानि तानि चित्र-काव्यस्योदाहरणानि निष्ठ उक्तमत्र तु 'स्वप्नेऽपि' इत्यादौ यानि उपमोदाहरणतया कथितानि तानि चित्रकाव्यस्य नोदाहरणानि राजविषयकभेदिहुपस्य व्यङ्गचस्य सत्क्वेनाद्यङ्गदतवलक्षणचित्रकाव्याऽसम्भववादिति पूर्वोक्तोपराविरुद्धाऽऽमिधान-

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

रति वाच्यमू, रसभवावदिरूपव्यङ्ग्यस्य सन्नन्त्राव्यभिचारिस्वातन्त्रौदासीन्यमद-लक्ष्य काव्यालङ्काराशाणमुदाहरतात् । तद्रहितानां विरसतात्पादनाच्च । नतु 'स्वप्नेऽपि' इत्यादौ उपमालङ्कारोदाहृतेऽपि पच्यो 'प्रभवप्रभव' इत्यनुप्रासोडप्यस्ति तस्मात् संश्रिटः संकरो वा वक्तुमुचितो न तूपमेति चेत्, उपमानुप्रासयोः संश्रिटौ संकरौ लोपसायां च मति सुतरां तत्रैवात् ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

प्र० ३—कै रसवदाद्यलङ्कारा: ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

उ० ३—रसवदाद्यलङ्कारा: सन्ति । गुणीभूतो रसो रसवत्, गुणीभूतो भावः प्रेयः, गुणीभूतौ रसाभासौ भावाभासौ ऊर्जस्वि, गुणीभूता भावोदय-भावसन्धि-भावशबलताश्र्व तन्नामान एव-ञमाहितः, एवं गुणीभूता भावोदयादिर्जेया: ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

प्र० ४—अर्थ केषांश्चिदलङ्काराणां भेदाः ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

उ० ४—१—उपमालङ्कारो:, उपमायामिवादिप्रयोगात् साधर्म्यं वाच्यं भवति, रूपकं तु तद्भेदोपलाभात् व्यङ्ग्यम् ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

२—तुल्ययोगितादिपकयो:, तुल्ययोगितार्या प्रकृतानामप्रकृतानां चैधर्म्येण सम्बन्धः, दीपके तु प्रकृताप्रकृतयोरेकधर्मंण सम्बन्धः ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

३—लाटानुप्रासयुनकतवदाभासयो:, लाटानुप्रासे समनाकारौ तात्पर्येण भिन्नौ शब्दौ भवतः पुनरुक्तवदाभासे भिन्नाकारौ ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

४—उत्प्रेक्षाश्रान्तिमतो:, उत्प्रेक्षायां सम्भावनाकृतुं विषयस्य ज्ञानं भवति, श्रान्तिमति विषयस्य ज्ञानं न भवति ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

५—सन्देहाश्रान्तिमतो:, सन्देहे उभयकोटिकं ज्ञानं श्रान्तिमत्येककोटिकम् ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

६—सन्देहोऽत्प्रेक्षयो:, सन्देहे द्वयोरपि कोट्योः समत्वेन प्रतीतिरस्प्रेक्षायामेककोटे: प्रधानत्वेन ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

७—उपमाऽत्नवययो:, उपमायां द्वयोः साम्योक्तिरन्यये ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

८—वक्रोक्तिद्वितीयापह्नुत्यो:, वक्रोक्तौ परोक्तेरन्यथाकारः, द्वितीयापह्नुत्योः द्वितीयाया महन्नुतौ स्वोक्तरेव ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

९—द्वितीयापह्नुतिव्याजोक्तयो:, द्वितीयापह्नुतौ गोपनकृतो गोपनीयार्थे: व्याजोक्तौ नुतौ गोपनीयार्थे: नोच्यते ।

Kavyaprakasha-Rahasya

१०—निदर्शनादृष्टान्तयोः; निदर्शनायां ह्योर्वास्यार्थयोः सापेक्षत्वम्, दृष्टान्ते तु निरपेक्षत्वम् ।

Kavyaprakasha-Rahasya

११—अप्रस्तुतप्रशंसासमासोक्तयोः अप्रस्तुतप्रशंसायां प्रस्तुतस्य गम्यत्वं समासोक्तौ तु प्रस्तुतस्य ।

Kavyaprakasha-Rahasya

१२—अर्थापत्तिनिदर्शनयोः अर्थापत्तौ ‘दण्ड्योरुपन्यायादन्यत्रनिवृत्तिमात्रं, निदर्शनायां वाध्यार्थस्य साध्यस्य पर्यवसानम् ।

Kavyaprakasha-Rahasya

१३—अप्रस्तुतप्रशंसादृष्टान्तयोः; अप्रस्तुतप्रशंसायां कदाचिदप्रसिद्धस्यापि वस्तुनः प्रतिबिम्बवत्‌नेपादानं दृष्टान्ते तु प्रसिद्धस्यैव ।

Kavyaprakasha-Rahasya

१४—उत्प्रेक्षानुमानयोः, उत्प्रेक्षायां विषयिणः (उपमानस्य) अनिर्विततया प्रतीतिरनुमाने तु निश्चिततया ।

Kavyaprakasha-Rahasya

१५—अनुमानोत्तरयोः; एकपक्षगतत्वेन साध्यसाधनयोर्‌द्वयो‌डनुमाने भवति । उत्तरेऽपि तु न भवति ।

Kavyaprakasha-Rahasya

प्र० ५—के वृदविचारिणः ? वृदविचारिस्थायिनोः को भेदः ।

Kavyaprakasha-Rahasya

उ० ५—निर्वेदः, ग्लानिः, शङ्का, असूया, मदः, श्रमः, आलस्यं, दैन्यम्, चिन्ता, मोहः स्मृतिः, धृतिः, ग्रीड़ा, चपलता, हर्षः, आवेगः कड्‌दता, गर्वः, विषादः, औत्सुक्यम्, निद्रा, अपस्मारः, सुप्तम्, प्रबोधः, अमर्षः अवहिस्थं, उग्रता, मति;, व्याधिः;, उन्मादः;, मरणम्, त्रासः, वितर्कः एते न यथास्वशाद्‌व्यभिचारिभावा: कथ्यन्ते । यद्जि सूत्रमिव स्थायिनो नियतावस्थानम् । व्यभिचारी तु फेनकुदुदकदनियतावस्थस्थितिको भवति !

Kavyaprakasha-Rahasya

प्र० ६—सोदाहरणं लक्षणायाः षड् भेदा लेख्या: ।

Kavyaprakasha-Rahasya

उ० ६—लक्षणा पूर्वं द्विविधा । शुद्धा गौणी च । शुद्धा चतुर्विधा मौपपत्तिक च द्विविधा ।

Kavyaprakasha-Rahasya

१—सारोपा उपादानलक्षणा, यथा-कुन्ताः पुरुषाः प्रविशन्ति ।

Kavyaprakasha-Rahasya

२—साध्यवसाना उपा० ल०, यथा-कुन्ताः प्रविशन्ति ।

Kavyaprakasha-Rahasya

३—सारोपा लक्षणलक्षणा, यथा-आयुधं तम् ।

Kavyaprakasha-Rahasya

४—साध्यवसाना लक्षणलक्षणा, यथा-आयुरेवेदम् ।

Kavyaprakasha-Rahasya

५—सारोपा गौणी, यथा-गौर्दाहकः ।

Kavyaprakasha-Rahasya

६—साध्यवसाना गौणी, यथा-गौरयम् ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

प्र० ७—गौणीशाब्द्योभेदं प्रतिपाद्य लक्षणाढ्यविभतवं किमर्थे-मुक्तत्मिति प्रतिपादयत् ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

उ० ७—यत्र साधययसम्बन्धो भवेतत्र गौणी, यत्र तु साध्य्यात् भिन्नः कश्चित् तादर्थ्यकारणभावावयवादयविभावादि: सम्बन्धो भवति तत्र शुद्धा । उपोद्घातलक्षणा--अर्थान्तरसङ्क्रान्तिमतवाच्यध्वन्युपयोगिनी । लक्षणलक्षणा--अत्यन्ततिरसकृतवाच्यध्वन्युपयोगिनी । गौणी साध्यवसाना--प्रथममातिशयोक्तिलक्षणा । शुद्धसाध्यवसाना--सहकारिनिरासेन कार्यकारित्वहपासामध्यातिशयरूप-व्यङ्ग्योपर्दाशका ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

प्र० ८—हेतुलङ्कारः पृथग्लङ्कारोदस्त न वा ?

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

उ० ८—ननु 'हेतुमता सह हेतोरभेदेनाभिधानं हेतुः' इति प्राचीनैर्हेतुल-लङ्कारः पृथग् लक्षितस्तस्माद्रपि हेतुलङ्कारो लक्षणीया इति नेह, भायुगृ'त-मित्यादिषु 'पोड्यां लङ्कारतामर्हन्ति चमत्काराभावात् । तत्र च 'अविरललक्षण-विकासः' इत्यत्र हेतुलङ्कारप्रयुक्तं काव्यं प्राचीनैरुक्तं हेतुलङ्कारानङ्गीकारे कथम् नाम सङ्गच्छतामिति वाच्यंयम्, तत्र काव्यत्वं केवलानुप्रासमर्हिन्नैव काव्यलिङ्गमेव च हेतुलङ्कारो न तु भिन्नः ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

प्र० ९—व्यातिरेकालङ्कारभेदाः ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

उ० ९—व्यातिरेकालङ्कारस्य चतुर्विंशतिभेदाः सन्ति । उपमेयगतोत्कर्ष-कारणमुपमानगतमपकर्षकारणं द्वयोरस्ति । ( १ ) उपमेयगतोत्कर्षकारणात्तिः । ( २ ) उपमानगतापकर्षकारणानुक्तिः । ( ३ ) उभयोर्नुक्तिः । ( ४ ) एतेऽपि उपमानोपमेयभावस्य शब्देन कथिते । चत्वारो भेदा आर्थे चत्वार एव व्यङ्गिते, इत्यथंम्रलेशे द्वादश । श्लेषे च द्वादश । मिलितवा चतुर्विंशति: ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

प्र० १०—'व्यज्यन्ते तद्वस्तुमात्रेण' इति व्याख्यायते ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

उ० १०—यत्र वस्तुमात्रेण वाच्यालङ्काररहितेन अलङ्कृतया अलङ्कार-व्यज्यन्ते तदा तासामरुड़तीनां ध्रुवं निश्चयेन ध्वन्यज्झुत्वात् ध्वानित्यच्वहारप्रये-

जकताः। काव्यवृत्तेः काव्यप्रयोजनाहारस्य तदाश्रयात् अलंकारसापेक्षत्वात् कस्तुमात्रे कत्रालंकारो व्यज्यते न तत्र गुणोभूततयाऽध्यस्तविमिति तत्स्वरूपम्।

११ रूपकादिरलंकारः—नेचिदलंकारिका खलु कादीनामिवेऽलंकारत्वं रलंकारयति यत्रो हि विभावादिप्रायोपस्कारकतया मुख्यस्य रतिशयादेष्टकर्षको रूपकादिरूपकादीनामिवालंकारत्वं वेत्थु नोलंकारम्। सुधियां सद्भिरपि वाग्वैदग्ध्यमलंकृततां न शोभते।

केचित्तु अनुगृहीतामिवालंकारतया वाच्यत्वं न यतो हि रूपकाद्यलंकारस्य काव्यप्रतीतिस्थनन्तरं प्रतीतिरभंवति। यत्र सुरां तिड़ा श्रानुप्रासादिल्यपेष्टोत्पत्तिरंवति तत्नैवाऽलंकारता। शदालंकाराणां स्वतत्त्वं सककारितयाsस्थ्यालंकारगामन्तु विशिष्टव्युत्कर्षमुनेनैव। कविकर्म च शदविषयकमेव न त्वर्थो विषयकं

तेनानुप्रासादीनामिवालंकारता रूपकादिषु त्वलंकारतयैवारो गौणः। ‘श्री- मस्मटमते तु दृश्योरप्यलंकारता। यतो हि शदे स्वरूपेणालंकारता नास्ति निरर्थकेsपि तदापत्तेः। नापि केवलेऽर्थेऽधंबोधके च शदेऽलंकारतेति दृश्योरपि शब्दार्थयोरास्वादोपकारकतयाभिन्नप्रायालंकारता।

१२ गुणः कृतकारमसंस्कारः—गुणैरप्रधानं कृत आत्मनः स्वस्य संस्कारः अन्येन परिपुष्ट्येन याहशः प्रधानं प्राप्नोति। आत्मसंस्कारेण च प्रधातस्य जहति उपकारे वत्तते। अयं भावः—गौणरसोद्भयेन परिपुष्टः सन् प्रधानं रस- युक्तरोति। अननेन रसनिरोधः परिहृतो भवति।

कर्णादिदशब्दानां सार्थकानल्थककदव्यस्था—यदपि अवतंसादीनि कर्ण-मरणान्वये भवन्ति तथापि कर्णादिदशब्दाः कर्णादिदश्वतितन्नाय। यथा—‘अस्या: कर्णावतंसेऽपि’ अनयोः पद्ययोः कर्णशब्देन शिरःशब्दः सामीप्य-

नार्थः। ‘विददीर्णाभिमुखाराति’ इत्यत्र रुढत्वज्ञानाय धनुः शब्दः तदविवक्षितो न ‘ज्यावान्निष्कर्षबहुलेन’ इत्यादौ केवलं व्यपदेशस्य प्रयोगः। ‘प्रागो- स्वर’ इत्यादौ अन्यतरत्नाभिश्रितस्वबोधनाय मुक्तशब्दः। ‘सौन्दर्यसंपत्’ इत्यादि-

युक्तकुष्टपुष्टविषये पुष्टशब्दः। उपपदरहितं मालापदं पुष्टशब्द जमेवाभि ह्रत्ते। ‘जगाद मधुरां वाचम्’ इत्यदौ क्रियाविशेषपत्वेऽपि विशक्षिततयोसिद्धिमेंवति।

अतः ‘गतार्थस्यापि विशेष्यस्य विशेषणदलानार्थं कचित् प्रयोगः’ इति न युक्तं, युक्तत्वे वा ‘चरणत्रयपरित्राख्यो’ त्याद्युदाहार्यम्। अर्थात् ‘जगाद मधुरो वाचमि’-

न्यन्न जगादेति क्रिययैव वाचो लभे विशेषणदानार्थं वाचमित्यस्य ग्रहणमिति

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

तद्विदितं तन्न, क्रियाविशेषणत्वेनैव निर्दिशे वाच्यमित्यस्य विशेषणद्वाराथं ग्रहूय न युक्तम् ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

१३ सर्वत्र एवंविधविषये—ननु आधारं विनाआधेयस्यावस्थानम् एकस्यानेत्रावस्थानम्, एकेन यत्नेन कार्यहयकरणं तत्तुते नोपपन्नमिति चेन्न । एवंविधविषयेsति शयेन लोकसीमातिक्रमेण उत्कृष्ट: कथनम् । उक्तञ्च—'रेषा सर्वत्र वक्रोक्तिरि'त्यादि । अत्रापि वक्रोक्तिरति शयोक्त... बों:या । सर्वत्र एषा अतिशयोक्किलोकसीमातिक्रमेणोक्किरेवालङ्कारकारणमस्ति : एतदयं कविना यत्न: कार्यं: । एनामन्तरेण प्रायेण कोऽप्यलङ्कारो नास्ति ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

१४ एषा च विरोधबाधिनी—असंगतिविरोधाभासबाधिकाsस्ति : असंगतां एकदेशकयोरभिन्नदेशकतद्वयपानुपपत्तिरस्ति अतो विरोधाभासे भिन्न- देशकयोरेकदेशकत्वानुपपत्तिः कथं विनापि सिद्धचति । 'प्रकृत्य द्वार- वादविषयं तत् उत्कर्गोडभिनिवशते' इति न्यायात् । अभावाद्विषयं परित्यज्य: सामान्च्यशास्त्रं प्रवर्तते । असज्जतिरपवादोऽस्ति विरोधाभास: सामान्च्यमस्ति : तस्मादसज्जूततविरोधाभास परित्यज्य विरोधाभास: प्रवर्तते ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

१५ ननु समनुच्चरितम्—ननु कालभेदेऽप्युपमायां भवतु प्रक्रमता न भवितुमर्हति । उच्चरितं गम्यं वा कालानुपहितधर्मास्तरमादाय कालभेदा- भावात् । यत्रोच्चारितेनैव सामान्च्यधर्मेणोपमा प्रदीयते तत्रापि 'युधिष्ठिर इवायं सत्यं वदति' इत्यादौ युधिष्ठिर इव सत्यवादी सत्यं वदतीति बोधविष्यामः : 'सत्यवादी सत्यं वदति' इत्यादौ युधिष्ठिर इव सत्यवादी सत्यं वदतीति बोध- विष्यामः । सत्यवादी सत्यं वदतीत्यनयत् पुनरुक्तिस्तु न शङ्कनीया । युधिष्ठिर: इव सत्यवादनेन सत्यवाद्यमित्यर्थथ्यविम्रार्थति चेन्न, साधुत्वार्थं नियमितेऽपि तस्मर्थं न तु सर्वथा निर्देष्टं, प्रकृतवस्तुप्रतीतिविनाशात् ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

१६ सालङ्कारद्वयनेततेश—सालङ्कारेत्यनेकशेषः । सालङ्काराश्र सालङ्कारास्ते: 'सरूपाणामेकशेष एकविभक्तौ' इत्येकशेषः । पूर्वमलङ्कारमादौ भवदन्त्तोलङ्करणमलङ्कारः शोभां तयासह वतर्त्त इति सालङ्काराः । अपरत्रालङ्कारशब्दः करणघनन्तः । अलङ्क्रियतेऽनेनेऽथ्यलङ्कार- उपमारादस्तेन सहिताः सालङ्काराः । ततथ्श्रायमर्यः—अलङ्कारातम्तां प्राप्ते: समासोक्किरसवदिददाविमध्ये: वाच्यालङ्कारयुक्तवाक्ये गुणीभूतवच्यस्यप्रभेदः शुद्धे: सह एकपश्वाशद्भेदस्य दवनेएकरूपया संश्रृध्दया त्रिभिः सङ्करैैैष योगेः भवन्त्त ।

Kavyaprakasha-Rahasya

प्र० १७--आयःश्लोक इत्यत्र लुप्तोपमाडश्लित न वा ? उ० १७--अत्र अभःश्लोमिव कुराच त रस्तेनान्विच्छति वयवहरतीति आयः-श्लोकः । अन्र हि कुराच उपमेयः, तं क्षणतवादिहप साधारणो धर्मः, साधारण-धर्मवाचक इवादिश्व नोपात्तः केवलमुरमानभूतमयःश्लुमेवोपात्तम् । अतश्च-लोप्यमुपमेयमिति चेत्न, कुराचकारस्य निगणानस्वरुपसायःशुल्लादात्म्येनारोपादित्रोति-शायोक्तिः । अन्यया निगोर्याद्यवसानमूलातिशयोक्तेरिन्द्विषयरत्वापत्ति ।

Kavyaprakasha-Rahasya

प्र० १८--'निरुढा लक्षणा: काश्चित्' इति इथाख्यायताम् । उ० १८--अभिधानवत् शक्तिवत् सामर्थ्यात् प्रसिद्धे शब्देस्वभावाद्वा निरुढा: अनादिप्रसिद्धाः काश्चिल्लक्षणा भवन्ति । यथा 'कर्मणि कुशलः' इत्यादौ । साम्प्रतम् अधुना काश्चित् प्रयोजनवशात् क्रियन्ते । यथा 'गड्गायां घोषः' इत्यादौ । अन्र शांतपावनत्वादिप्रतीतिस्यर्थ गङ्गादिपदस्य गङ्गातटादौ लक्षणा स्वीचक्रियते । काश्चित् लक्षणा रूढिप्रयोजनान्यतराभावात् अशक्तितः प्रयत्नात् सामर्थ्याभावात् नैव क्रियन्ते । यथा 'रूपो व्रजः' इत्यादौ । पददोषेषु नेयार्थदोष उत्कस्स्तत्र नेमत्वे प्रतिपादयितु 'निरुढा लक्षणा' इत्याच्युतम् । निषिद्ध-लक्षणाया विषयो नेयः । नेयेऽर्यों यस्य तत् पदं नेयार्थम् ।

Kavyaprakasha-Rahasya

१६ मुख्यार्थबात् परार्थे-वाचात्-गुणानां विशेषणानो परार्थेत्वात् प्रधान-न्वयापेक्षित्वात् असम्वन्धः परस्परमनन्वयः स्यात् समत्ववत् । गुणवप्रधानभावेनैव पदर्थानामन्चयो न तु गुणानां गुणैः सह, नापि प्रधानानां प्रधानैः सहान्वय इति तत्सवम् । इत्युक्तनयेन 'यासां त्रिदशेभि' इत्यादिप्रध्ये यचछदनिदेश्यानाम-स्थ्यानां गुणस्वात् । परस्परमन्वयाभावेन यैरिस्यत्र विशेष्यस्य प्रतीतर्नास्ति । यैरिति यदर्थस्य विशेष्यतया क्पाच्चारिसम्बन्धो विवक्षितः च न घटते क्पा-चारणामिति भिन्नविभक्त्यस्तकशपाच्चारमृदस्य रहणात् । तेनाभवन्तमतयोगत्वं स्पष्टमेव । क्पाच्चारिरभिरिति पाढे तन्वयः सुसिद्धो भवति ।

Kavyaprakasha-Rahasya

सुरजीगर्भसमुद्धवद्वेश्रीपण्डितदेवदत्तशास्त्राश्रिणा निर्मितं प्रथमोल्लासादारम्य दशमोल्लासपर्यन्तं काव्यप्रकाशरहस्यं समाप्तम् ।

प्रश्नपत्राणि

प्रथमं पत्रम् १९६६

१. निम्नलिखितेषु एकस्यांशस्य व्याख्या विधेया ।

( क ) बुद्धैर्वैयाकरणैः प्रधानभूतस्फोटतत्वपच्यंगड्ययलक्षणस्य शब्दस्य ध्वनिनिरिति-व्यवहारः कथम् ।

( ख ) साधारणगुणाश्रयत्वेन प्रधानगुण एव लक्षणीयते इत्यपरे ।

( ग ) ज्ञानस्य विषयो ह्यन्यः फलमन्यदुदाहृतम् ।

२. मम्मटोक्तदिशा काव्यप्रयोजनानि अभिधाय कस्यास्यहितत्स्वं ग्रन्थकृताऽप्युपगतमिति साधयताम् ।

३. ध्वननयाऽख्यस्य काव्यस्य किं लक्षणं सोदाहरणं विशदीक्रियताम् ।

४. संकेतिततार्थविषये मम्मटस्य किमतम् पूर्वपक्षनिरसनपूर्वकं उपपादयताम् ।

५. सर्वेषाम् प्रायशोऽर्थानाम् व्यक्कृतवमपीष्यते इति उदाहृतताम् ।

६. वक्त्रादीनां कैश्चित् त्र्याणां देशिश्र्च्याद् प्रतिबिम्बजुषाम् अन्यथो धीः कथं भवति ।

७. लक्षणास्वरूपं विशदयित्वा लक्षणाया यथा आरोपितशब्दव्यापारत्सं तथा प्रतिपादयताम् ।

द्वितीयं पत्रम्

१. व्यङ्ग्यार्थस्य वाच्यत्वसमर्था: के, संक्षेपात् तन्मतं प्रदर्श्यं यथासिद्धान्तं निरसनं विधीयताम् ।

२. अभिनवगुप्ताकृतं रसलक्षणं विलिख्यताम् ।

अथवा—रसः, कार्यः ज्ञाप्यो वा । तदग्रंहकं ज्ञानम् किम् निर्विकल्पकमुत सकलपकमिति सर्वं विलिख्यताम् ।

३. शब्दार्थंचित्रलक्षणं सोदाहरणमुपपादयताम् । तथैवास्य काव्यस्य 'अधमत्वे' किं प्रयोजनं तदपि विचिन्यताम् ।

११ काऽप्र०

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

अथवा—ध्वने: समग्रभेदान् लिखित्वा 'अच्वन्द्रचन्द्राभरणा समुद्रे-पितमरन्था । तारकातरलक्ष्मामा सानन्दं न करोति किंम् ।' इति लोकेऽस्मिन् ध्वनिप्रकारं प्रदर्शंयत ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

४. अज्ञोच्यते—भीरोरपि गुरो: प्रभोर्वा निर्देशेन प्रियानुरागेण, अन्येन चैवंभूतेन हेतुना सत्यपि व्यङ्ग्यारङ्गे असमतीतरेराक्तिको हेतु: । ज्ञातो विषयदपि जोर-स्थेन सिंहान्त विभेतीति विरुद्धोऽपि । तत्कथमेवंविधाद्धेतो: साध्यसिद्धि: । संदर्भेभावपूर्वकं गद्यालखण्डोडयं व्याख्येय: ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

५. रसविषयक-भरतसूत्रस्य भट्टनायकमतानुसारं व्याख्यानं क्रियताम् :

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

६. अविवक्षितवाच्यो यस्तत्र वाच्यं भवेद ध्वनौ । अर्थान्तरे संक्रमणमत्स्यन्तं वा तिरसृत्तम् ।। व्याख्यायातां कारिकेयमुदाहरणपूर्वकम् ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

तृतीयं पत्रम्

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

अभिधोर्निर्देशे हेतवपि पञ्च प्रश्ना: समाधेया: ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

१. दोषसामान्यलक्षणघटितकारिकायां प्रकाशादद्भिमत ( शब्दाद्या: ) इत्य-स्यार्थं सयुक्तिकं दर्श्यं श्रुति-प्रभृतिशब्दानां लक्षणपरत्वं लक्षणपरत्वं तदतिरिक्तत्वं केति सप्रमाणमुपन्यस्यत ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

२. द्वोडादित्रितयारुणगतमश्लीलत्वं व्युत्पाद्य 'आदावक्न्नपुङ्खलिङ्गत्पुषाम्' इति पद्ये निरर्थकत्वं संगमयत ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

३. अधिकपदत्व-अभवन्तमतयोग-पर्यायप्रक्रमभङ्ग-कष्टत्व-पुनरुक्तत्वदोषेषु त्रयाणामेव लक्षणानि लक्ष्येषु संयोज्य दृशकताबीजानि निर्दिशात ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

४. ग्राम्यत्ववैश्लीलत्वयो: विरुद्धमतीकृत्यावमतपरार्थंयो: अधिकपदत्वावप्यार्थं-त्वयो: न्यूनपदत्वानभिहितवाच्यत्वयो: उदाहरणमुखेन भेदं निरूपयत ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

५. 'संग्रामोंगणमागतेन भवता' इति पद्ये किं निर्बन्धनो दोष: कथं च तरसंगति-रिति पर्यालोचयत ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

६. समयंमाणो विरुद्धोऽपि साम्येनार्थेत्रिवक्षित: । अद्भिर्नियृत्तवमार्जौं यौ तौ न दुष्टौ परस्परम् । कारिकेयमुदाहरणमुखेन व्याख्यायाताम् ।

प्रथमपत्राणि

९. पञ्चप्रकाराया: प्रौढेर्‌गुणैर्‌त्वं निराकृत्य, 'वक्तृवाच्यप्रबन्धानामौचित्येन कवचित्‌ रचनादृश्‌न्ति वर्णनानमन्यथास्वपोष्यते' इति कारिकाया: तात्पर्यं प्रकटयत । = गुणालङ्कारयोर्मध्ये: प्रदर्श्यंताम् ।

चतुर्थं पत्रम्

समानार्थ: प्रश्ना: पञ्चैव केचन समाधेया: ।

१. यमकस्य लक्षणं विलिख्य, मुख्यांशे भेदान् नामप्राहंतो निर्दिश्य अनुप्रासस्य किं भेदकर्मिति सोदाहरणं निपुणं निरूप्यताम् ।

२. पुनरुक्तवदाभासस्य शब्दालङ्कारता मृष्टं विवेचनीया ।

३. उत्प्रेक्षालङ्कारस्य लक्षणं लक्ष्ये सङ्गमय, उपमातोडस्य वैशिष्‍ट्यं स्पष्टोचतु ।

४. निम्नाङ्कित कारिका, सोदाहरणं साधु व्याख्येया । 'नियतारोपपदस्य स्यात्सादृश्यारोप: परस्य यत् । तद्‌परमपरितं श्लिष्टे वाच्यके भेदमानी वा ॥'

५. सङ्करात् संसृष्टेर्मेद: सोदाहरणं विवेचनीय: ।

६. निम्नाङ्कितेष्वलङ्कारप्रकारेषु केषाञ्चन त्रयाणां लक्षणोदाहरणे लिखत—उपमेयोपमा, निदर्शना, प्रतिवस्तूपमा, विरोध:, दृष्टान्त:, भाविकम्, पर्यायोक्तम्, अतिशयोक्ति:, विभावना, विशेषोक्ति: ।

९. निम्ननिर्दिष्टेषु पञ्चोकेपु कयोक्षण द्वयोरलङ्कारप्रकारनिर्‌णय: करणीय: । ( क ) यौडमकृतं परगोत्राणां पक्षच्छेददक्षक्षणक्षम: ! मालाकोटिदत्तो विशिष्टविप्रुचक्रेन्द्र: स राजते ॥

( ख ) तत: कुमारदाथेन कामिनीनांगणडपाण्डुना । नेत्रानन्देन चन्द्रेण माहेन्द्रो दिगलंकृत: ॥

( ग ) सुधाध्वाबाषजलप्रमार्जनं करोति वैरप्रतिमार्जनं तु य: । स एक: पूज्य: स पुनाति मान् स नीतिमान् सुजोवितं तस्य समाजनप्रिय: ।

( घ ) निजदोषाधृतमनसामतिसुन्दरमेव भाति विपरीतम् । पश्यति पिज्जोपहत: शशिशुभ्रं शङ्खमपि पीतम् ॥

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

१८६७

समानांका: केचन पञ्च प्रश्ना: समाधेया:

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

१८६७

१—'नियतिरूक्त नियस्मरहिता मिति' मज्जल पद्यं व्याख्यायाम, कस्तावदत्तु जयत्यर्थः कया वृत्त्या तेन नमस्कार आखिप्रयते ? किमत्र प्रधानं व्यङ्गच्यचेतित ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

१८६७

२—'तददोषौ शब्दार्थों' इत्यादिकाऽलङ्क्षये यत्किश्चित्प्रतीयादोषभावो यद्वदोषाभावो वा विवक्षित इत्युल्लसदलक्ष्य 'यः कौमारहरः' इत्यादौ 'न कवि हृदलड्कार' इत्युक्तेराशयोऽम्युपपादयत । अथवा—काव्य प्रयोजनं वर्णयत ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

१८६७

३—'न हि गौः स्ववहेण गौर्नड्यगौर्गौस्त्वाऽभिस्सम्वन्धात्तु गौ:' पडित्तमेतत् प्रतिपद्याख्यायामुखेन विशादयत ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

१८६७

४—'मुखं विकसिततमम्' इत्याद्युदाहरणस्य तत्स्थललक्ष्य-व्यङ्गचमर्यादातं प्रपञ्चयत । अथवा—लक्ष्णगां लक्षणादिर्भिविवेचयत ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

१८६७

५—'तथा भूतान हृ्ट्टता' इत्युदाहरणस्य कथमत्र कारकर्वाच्यच्यङ्त्वदेवमित्युच्यत रयत । अथवा—'संयोगो विप्रयोगश्च' त्यादिकारिकार्थं निरूपयत ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

१८६७

६—शब्दप्र माणवेद्योऽर्थो व्यनकसर्थान्तरं यतः । अर्थेस्य व्यङ्क्कात्वे तत् शब्दस्य सहकारिता ।। कारिकामेतां सम्यगू विवृणुत ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

१८६७

द्वितीयं पत्रम्

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

१८६७

१ —अलक्ष्यक्रमद्यज्झस्य रसवदादिलड्कारस्वं निरसय लक्ष्य क्रमव्यङ्गस्य चोदाहृत्य् उपकृतं बहु तत्र किमुच्यते सुजनया प्रथितां भवता परम । विद्वद्वदीदृशमेव सदैव सखितमवासु ततः शरदां शतम् ।।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

१८६७

२—रसस्वरुपनिवँचने शृङ्कुकमतमुपकक्ष्य्य निरसय च मम्मटाभिमतं तत् सयुक्तिकं विशादयतात् ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

१८६७

३—नामग्राहं व्यभिचारिभावं विगणय्य कयोश्विदृद्यो: सोदाहरणं लक्षणं ब्रूत ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

१८६७

४—गुणीभूतव्यङ्गचस्य भेदान् प्रदर्श्य् अविरलकरवालस्पेनैवकुटौतर्जनगर्जैनैमु हः ।

ददृशे तव वैरिप्रियां मदैः स गतः क्वापि तवेक्ष्यते क्षणात् । काव्येष्वेतत् कथं कतमत् काव्यमिति सहेतुकमुपन्यस्यताम् ॥

४—शब्दबुद्धयाभिधेयांश प्रत्यक्षेणात्र पश्यति । इत्यादिकारिकया कस्य मतसुपदिश्यतं ग्रन्थकर्त्ता ? ।

अथवा—कस्य च तत्त्वं स्पष्टितमिति पदेशां द्विहेतुत्वेन; व्यंजनानुप्रवृत्तौ साध्यताम् ।

५—भ्रम धर्म्मिक विश्वासः स गुणकोऽप्य मारितस्तेन । गोदानदीकच्छकुज्जवासिना दृश्यतेहेन ॥

पद्यमिदं सप्रसड्गं व्याख्याय व्यंजनया| अनुमानानन्तर्भावं सम्पादयत ।

'९—शब्दार्थयोः सम्यकतया उभयोरेववत्र सन्दर्भानात् कथं शब्दाच्च त्र्यर्थाच्चिन्त्रयोर्भेदः, किन्तु तयोर्दाहरणमिति व्यक्तमभिधीयताम् ।

तृतीयं पत्रम्

सर्वे प्रद्नाः समानाध्रूः; केडपि च समाधेयाः ।

?—मुख्यार्थहतिदोषी रसज्ञ मुख्यस्तदार्थ्याद् वाच्यः । उभयोःपयोगिनः स्युः शब्दद्वास्तेन तेऽपि सः ॥ कारिकाया अस्या: सद्धतिनिदेशपूर्वकं व्याख्यां विधाय दोषसामान्यलक्षणं परिष्क्रयताम् !

२—शब्दार्थरसगतान् दोषान् विभागशः परिणणस्य शब्ददोषतिरूपणप्रसड्गे प्रथसोपरिस्थितान् पदांशदोषानुप्रेक्ष्य पदवाक्यपदांशदोषनिरूपणात्मको सममटाचार्यस्य क्रमभङ्गः कथं समर्थनीय इति साधु समाधीयताम् । अथवा—अवाच्यत्व लक्षणं सोदाहरणं निरूप्यताम् ।

३—भारतकालसमुल्लासी पूर्णिमाशर्वरीप्रियम् । करोति ते मुखं तन्वि जपेनापारनावातिथिम् ॥ अथ को दोषः कथं चेति विवेचनीयम् ।

'६—'वक्त्राद्यौचित्यशादोषोडपि गुणः सदचितं न चित्रोभौ' कारिकेयं यथा संभवादाहरणः व्याख्यायताम् ।

५—रसदोषः के कानि च तेषां लक्षणानि साधु प्रदर्शनीयानि ।

८—गुणा लड्कारयोगेऽपि विषयं वामनमतं समुन्नयस्य तत्खण्डनपुरःसरं प्रकाशकत्रुं मतं परिष्क्रियताम् ।

७--केचिदन्तर्भावलत्येषु दोषत्वमागान् परे श्रिता: । अन्ये भजन्ति दोषत्वं कुत्र-चित्रं तत्को दश ॥ इति कारिकानुसारं शब्दगुणकणडं विधीयताम् ! ८--पञ्चविधानामोजोगुणानां सौदाहरणानि लक्षणानि प्रदर्श्यं ग्रन्थादिशां तद्-स्तभाविस्थ वर्णय ।

चतुर्थं पत्रम्

समाप्तम्: । प्रश्ना: । हेतुना पञ्चैव समाधेया: ।

१--अनुप्राससम्बेदान् नामतो निर्दिश्य द्वयोर्दाहरणं प्रदर्श्यताम् ? २--यमकस्य लक्षणमनुप्रासाद् भेदं च प्रतिपाद्यादन्तान्तादियकयोध्दाहरणं निगद्यताम् ! ३--अलङ्कारान्तरप्रतिभोत्पत्तिहेतुः श्लेषः र्लेषप्रतिभोत्पत्तिहेतुरलङ्कारान्त बेति लिख । ४--पुनरुक्तवदाभासं सौदाहरणं निल्पय । ५--'पुरमेतज्जातं सम्प्रति सुधांशुविस्बमिव' अत्रोपमा श्लेषो वेति विचार्यं शब्दशास्त्रस्याप्यस्माप्रयोजकता युक्त्या प्रतिपाद्यताम् । ६--'साधर्म्यमुपमा भेदे' सन्न साधर्म्यपदं समस्यं व्याख्याय, 'मुखं चन्द्र' 'चन्द्र इव मुखम्' इत्यनयोरवयवावयवार्थे कोऽपि भेदो न वेति ?

७--अनन्वयोपमेयोपमयोलक्षणं सौदाहरणं लिख्यताम् । ८--प्रतीपवयतिरेकोद्दाहरणमुलेन भेदं प्रदर्श्यान्त चमत्कारबीजं प्रदर्शनोयम् ! ९--रूपकालङ्कारस्य लक्षणं प्रदर्श्यं तस्य कियन्तो भेदाः इति वाच्यम् । १०--समासोक्तावप्रस्तुततयवहारसमारोपस्य हेतुना, अताहोदप्रस्तुतप्रशंसातोदस्य भेदः प्रदर्शनोयः । हेतुतोऽति सम्यगुदाहरणमुलेन प्रदर्श्योप्रस्तुतप्रशंसातोदस्य भेदः प्रदर्शनोयः ।

११--पर्थायोक्तस्य लक्षणं सद्प्रकृत्यसमविध्यातानालङ्कारताबीजं प्रदर्शनोयम् । १२--संस्कृतिसंकरयोभेदं प्रदर्श्यार्ङ्ङभावसंकरस्योदाहरणं लिख्यम् ।

१९६८

प्रथमं पत्रम्

प्रथमः प्रश्नः नियतमेव समाधेय; । अन्ये च ये केचन चत्वार: समाधेया: । १--अधोलिखितेषु कस्यचिदेकस्यैवांशस्य प्रसङ्गप्रदर्शनपुरस्सरं व्याख्या विधेया ।

(क) बुधैवैयाकरणैः प्रधानभूतस्फोटरूपपदयड्घच व्ययलक्षण शव्ददस्य ध्वविनिरिति व्यवहारः कृतः । (ख) अन्योलक्षणस्य न भेदरूपं तादस्थ्यम् । (ग) ज्ञानस्य विषयो ह्यान्यः फलमन्यदुदाहृतम् ।

२—व्रह्मणो निर्मिते: कवेःवाड्.निर्मित: कथम् वैलक्षण्यं भजते इति प्रदर्शयंताम् ।

३—काव्यस्य प्रयोजनानि प्रदर्शयम्, तत्र काव्येऽस्ति कस्यापि प्रयोजनस्य अस्त्यर्थिहित-स्वम्-इत्यपि स्फुटीक्रियताम् ।

४—ध्वनन्याख्यं काव्यं नाम किम् ? सोदाहरणं प्रतिपाद्यताम् ।

५—'सर्वेषां प्रायशोऽड्नानां वच्.नखलतवंपीड्यते' इति स्फुटंमाविष्क्रियताम् ।

६—लक्षणाया स्वरूपं व्यवाछ्याय, कथमियमारोपिताक्रिया-इत्यपि व्यवाछ्या-यताम् ।

७—लक्षणाया: शड्.विचत्वं सोदाहरणं स्फुटीक्रियताम् ।

८—वक्तृबोद्धच्ययोर्विशिष्टचात् अन्यार्थप्रतीतिर्यथा भवति तथा विशदीक्रियताम् ।

द्वितीयं पत्रम्

सर्वे प्रश्ना: समानाझ्रा:, तत्र पञ्चैव समाधेया: ।

९—अधोलिखितगद्यखण्डयो: कस्यचिदेकस्य स्पष्टीकरणं सरलसुरंगिरा विधेयम् । (अ) यथापि सर्वत्र काव्येष्वनतो विभावादिरूपतया पर्यवसानं, तथापि स्फुटस्य रसस्याऽनुपलभामहद् अन्यझृङ्खचयमेतत्काव्यहम् ।

(ब) अखण्डनुभूतिाम्रप्रायो वाक्यार्थ एव वाच्य:, वाक्यमेव च वाचकम् इति येडम्याह:, तत्पक्षेऽड्यव्ययस्मुक्तोदाहरणादौ विध्यादिव्यंङ्खच एव ।

अथवा—रसभवावाभासत्वं कदा संशयतोति सोदाहरणं व्याख्यायाताम् ।

२—कथा|मूलकथान्तर्गतलक्षणानि लक्ष्यितवा तत्पकारनिरूपणं सोदाहरण करणीयम् ।

३—रसविषयं भरतसूत्रं विलिख्य पूर्वंमतेऽसंमतिप्रदर्शनपूर्वंकं श्रीशङ्कुकमतान-ुसारं तद् व्याख्येयम् ।

अथवा—कतिनि सन्ति रसा: । भक्तिवात्सल्यशान्तानां रसत्वं भवति वा नेति स्पष्टं कृत्वा, कयोश्चिद् द्वयो: रसयो: सोदाहरणं निरूपणं कर्तंव्यम् ।

४—गद्याख्यडसय व्याख्यानं क्रियतां भावपूर्वंकम् ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

'तथा नि:शेषच्युतैरैयादौ गमकतया यान्ति चन्दनचर्चादीन्युपात्तानि, तानि कारणान्तरेपि भवन्ति, अतश्र्चानेव स्नातकार्यंवेनोक्तानीति नोपभोगे एव प्रतिबद्धानीत्यानैकान्तिकानि', अथवा—स्वतःसंभविविधयकल्ककारवर्णनं सोदाहरणं कायंम् ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

५—व्यङ्गचस्य अभिधावत्तिगम्यत्वं कथम् न संभाव्यतीति यथाग्रयं लेखनीया: ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

६—'धर्म धर्माधिक विश्रब्धे' इत्यन्नानुमानाकार: कीदृशे अन्न व्यञ्जना नानु-मितिरिति युक्तियुक्तं प्रतिपाद्यताम् ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

तृतीयं पत्रम्

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

पंचव प्रश्ना: समाधेया: ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

१—निर्दुष्टं दोषसाम्यलक्षणं प्रदर्श्यताम् ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

२—अत्र दृश्यामिति बहूदृशं निस्रृक्षं कुरङ्गनेक्षणया एकस्या एवोपादानाद् । न चालसवहेरित्यादिवद् व्यपारभेदाद् बहुत्वम् व्यपाराणामनुपात्तत्वात् । न च व्यपाराणां हकूशब्दै: द्योतते । तेनैव कुशल इत्यादि: पदैरपि प्रधानक्रियाफलस्तत्त् कर्तृंशब्दे कर्तृंभिप्राये क्रियाफलाभावात् । उदाहरण-प्रदर्शनपुर:सरमयं ग्रन्थभागो हवाख्यायताम् ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

३—कथितपदत्वसमाप्तपुनरातत्स्वरगर्भितवेषु रुचोरपि दृयोचदाहरणे लिख्यताम् ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

४—अपुष्ट, निर्हेतु, प्रकाशितविरुद्धेषु अर्थदोषेषु कयोरपि दृयोलक्षणमुदाहरणश्च लिख्यताम् ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

५—सत्यं मनोरमा रामा सत्यं रम्या विभूतय: । किन्तु मत्ताझनपाझनझ्लोलं हि जोवितम् ॥ पचामिदं कल्पोदाहरगतयोपन्यस्तं मममतेनैति निर्धारिताम् ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

६—'आश्रयैक्ये विरुद्धो य:' इत्यादिकारीकाया: उदाहरणानि निरूप्यन्ताम् ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

७—गुणालङ्कारविभागविषये प्रन्थकारमतं निर्दिश्यताम् ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

८—रचनादीनामनन्यभाव: कुत्र कुत्र सम्भवतीति विशदी विविच्यताम् ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

चतुर्थ पत्रम्

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

सर्वे प्रश्ना: समानाझा: कैचन पंचव समाधेया: ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

१—पुनरुक्तवदाभासस्य लक्षणोदाहरणे लिख्यत ।

काव्यप्रकाशरहस्य

२—अनुप्रासस्य लक्षणं सोदाहरणं निरूपयत । ३—श्लेषः शब्दालङ्कारो न वा ? काव्यप्रकाशोक्तं मतं किंविधम् ? स्पष्टं प्रतिपादयत । ४—अयतिरेकस्यातिशयोक्तेर्वा स्वरूपं निश्चित्य प्रमुखांशतस्तकारान् सोदाहरणं प्रदर्शयत । ५—समासोक्तिलक्षणोदाहरणपुरस्सरं विशदयत । ६—निम्नाङ्कितेषु पदेषु काव्यशोभाकराणां धर्माणां युक्तियुक्तं निर्देशत—

(क) बदनं वरवर्णिन्यासत्स्या: सत्यं सुघाकरः । क्व नु पुनः कलङ्काविकलो भवेत् ।

(ख) अत्यायवैषम्यकारिभिरुदधितां दिव्यैः प्रभाविरनपायसयैवपायैः । शोरीरभुं जारिव चतुर्भिरदः सदा यो लक्ष्मीविलासभवनेभुं वतं बभाज ।

(ग) उन्नतं पदमवाप्य यो लघुनेलपयैव स पतेभदित इह वन् । शैलशेखररतो हृषटिक्नस्वारुमवस्थितधुतः पतत्यधः ।

(घ) गिरिराजनतचूतियजो मुरद्वयचलोडधयोज्ज्वलग्रासीराः । विश्वम्भराड्वयतिनिर्भरन्नरन्नाथ तवान्तिके नियतम् ।

७—अधोऽनिर्दिष्टामु कारिकामु कैचन द्वे साधु व्याख्ययये— (क) व्याजस्तुतिमुखे निन्दा स्तुतिरवा रुढिरन्यथा ।

(ख) पर्यायोक्तं विन वाच्यवाचकत्वेन यदृच्छया ।

(ग) यथानुभवमर्यस्य हृश्टे तत्सदृशो स्मृतिः ।

(घ) विपर्यांस उपमेयोपमा तयोः । ८—उपमोत्प्रेक्षयो: भेदनिर्णयं कुर्वत ।

प्रथमं पत्रम् प्रथमः प्रश्नः नियतमेव समाधान । अथ्ये च ये केचन चत्वारः स्वेच्छया समाधान ।

१—अथोलिखितेषु कस्चिदेकस्यैवांशस्य प्रसङ्गप्रदर्शनपुरस्सरं व्याख्या विषेया— (क) अत्र स्कुटो न कवितालङ्कारः रसस्य च प्राधान्यालङ्कारता ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

(ख) तद्वान् अपोहो वा शब्दार्थः कैश्चिदुक्तः । (ग) ज्ञानस्य विषयो ह्यान्यः फलमन्यदुदाहृतम् । २—(क) मम्मटोक्तिदिशा काव्यस्य कारणं विशदीक्रियताम् । (ख) काव्यस्य स्वरूपं काव्यप्रकाशमनुसृत्य स्फुटतया आविष्क्रियताम् । ३—गुणीभूतव्यङ्ग्यं काव्यं नाम किम् ? सोदाहरणं प्रतिपाद्यताम् । ४—कोऽसौ तात्पर्यार्थों नाम ? कस्येदंश्व मतम् इति निरूप्यताम् । ५—(क) संकेतिकतस्य चतुर्भेदत्वं यथा भवति तथा व्याक्रियताम् । (ख) गौरणुबन्धः इत्युपादानलक्षणाया: उदाहरणं भवितुमर्हति न वेति ? ६—'गौडाहीकः' इत्यादौ गवादिशब्दप्रकृतिनिमित्तविषये या विप्रतिपत्तयः ताः वैशद्येन व्याख्यान्ताम् । ७—काव्य-वाच्यवाचकशब्दाद् अन्यार्थप्रतीतिर्यथा भवति तथा विशदीक्रियताम् ।

द्वितीय पत्रम्

९—विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्तिरिति भरतसूत्रघटकसंयोगनिष्पत्ति- पदार्थस्तद्वाच्यमते विशदीकृत्य रसस्य कार्यत्वं निरस्यत । २—व्यङ्ग्यतत्त्वभिच्चारिभावाभासशाबलतवानां स्वहपोदाहरणानि प्रदर्श्य प्राधान्येन व्यङ्ग्यतत्त्वभिच्चारिस्थले नियमतो मुख्यस्य रसस्यावस्थानाद् भावाङ्गनित्वं कर्थं निति पर्यालोच्यत । ३—तिमिररहितप्रतापो विधुरनिशा कृत विनोदमधुरशीलः । मतिमानतत्त्ववृत्तिः प्रतिपदपक्षाग्रणीविभाति भावान् ॥ शनिरशनिश्व तमुच्चैनहन्ति कुष्यसि नरेन्द्र यस्मै त्वम् । यत्न प्रसोदति पुनः स भास्वदुदारजनुदारस्व ॥ सखी विरचय मानसय मम धीरत्वेनाश्वासम् । प्रियदर्शनविश्रृङ्खलक्षणे सहृसेति तेनापसृतम् ॥ पद्यानीमानि केषां च्वनिनामुदाहरणत्वेनोपन्यस्तानि इति स्पष्टं न्यादृश्यत

४—पुरुषार्थतयास्य, प्रत्ययनिपातत्वस्य च व्यङ्ग्यत्वमुदाहरणमुखेन स्फुटयत । ५—भट्टमतोपजीविनामिष्टं 'निष्पेष' इत्यादौ दिश्येऽच्यस्य निराकृत्य तस्य व्यङ्ग्यत्वं युक्त्या प्रतिपादयत । ६—व्यङ्ग्यस्य लक्ष्यत्वमनुमेयत्वं च सोपपत्तिभं सयुक्तिकं निराकृत । ७—शब्दाच्चिन्त्यार्थाच्चिन्त्यरूपभेदद्वयस्य प्रथमसोल्लसे दर्शितत्वात् तद्भेदानां स्वाभाव्यादर्शेऽप्यथमानत्वात् पुनरन्यतराभेदप्रतिपादनस्याप्रयोजकत्वं समाधत्त ।

समाधत्तुं केडपि पश्च प्रश्नाः समाधेयाः ।

१—क्रमप्राप्तं दोषाभावानिष्पणमुपेक्ष्य दोषविवेचसं कथमुकारं कर्तुं कथमे-कारेप्रेति विधस्योदाहरणं पदगताश्लीललक्षणमुल्लिख्यताम् ।

२—नैयार्थंत्वाप्रयुक्तत्वयोः अधिकपदत्वापुष्टार्थत्वयोः भेदः स्फुटं निर्दिश्यताम् ।

३—कुतः तच्छन्दो यच्छब्दोपादानं नापेक्षते हि तत्रादौ विशेषे विचिन्त्यताम् ।

४—'अत्र गुणानाश्रया पारार्थ्यवादसम्बन्धः समस्त्वात् स्यात्' इत्युक्तनयेन यच्छब्ददनिर्देश्यानामर्थीनां परस्परमसम्बन्ध्येव यैरित्येन विशेष्याप्रतीतिरिरित । अयं ग्रन्थभागः सप्रकरणं व्याख्यायाताम् ।

५—अन्वेष्टतत्व—सहचरभिन्नत्वयोरुदाहरणैः प्रदर्श्यं कचित्पदं कुत्र गुणतागच्छतीति सोदाहरणमुपपादयताम् ।

६—ब्रह्मानन्दस्वरूपस्य रसस्य रसान्तरेण विरोधः कथम् सम्भवतोति विचार्यं गुणानां रसघमेत्वं साधु निश्रीयताम् ।

७—पश्चविधाया: प्रौढेः सोदाहरणं स्वरूपं निरूपयताम् ।

सर्वे प्रश्नाः सममानांका:, केचन पंचैव समाधेयाः ।

१—यमकलाटानुप्रासौ सोदाहरणं सपदकृत्यस्स लक्षणित्वा तयोः परस्परं पार्थक्यञ्च प्रदर्श्यं तदेतद्वाव्यान्तर्गतभूतमिति मम्मटमतं साधु व्याख्यायताम् ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

२—जुबोपमालङ्कृतभेदः सोदाहरणं दर्शनीयः। ३—निदर्शनालङ्कारस्तयोः दीपकादीनिवसूत्रमयोऽपि मियो भेदः निहपणीयः। ४—निस्नलिखितेषु कतिस्मिन्पि पद्यत्रये डाकूदाराः सयुक्तिकिन्दर्शेया:--- ( क ) दिनमप्ययातानामाकल्पमनल्पगुणगण येषाम् । रमयन्ति जगदन्ति गिरः कथयिषु कवयो न ते वन्द्याः॥ ( ख ) गाङ्गमम्भुसिक्ततृष्णं यामुनं कज्जलाभमुभयतः मज्जतः । राजहंस ! तव नैव शुच्यता चीयते न च न चापचीयते ॥ ( ग ) हंसा दर्षं मनसिजं जोवयसि हशैव याः । विरूपाक्षस्य जयिनीसताः स्तुवे वामलोचनाः ॥ ( घ ) यं प्रेष्य चिररुढडपि नितरां प्रीतिहतजकत । मदनेरावणमुखे मानेन हृदये हरे: ॥ ( च ) क्लिप्तपतीव तमोडरानि वर्षतोदकाकुलं नभः । असुतुप्रहसेवेक हृदि्टन्विफलतां गता ॥ ५—अप्रस्तुतप्रशंसालङ्कारस्य विषमालङ्कारस्य वा प्रकाराः सुलक्ष्यो सोदाहरणं लेभ्याः। ६—'स्कुउमरथालङ्कार' इति कारिको व्याख्यायोपमालङ्कारस्य विशेषप्रति- भोत्पत्तिहेतुः संदर्शनीयम्। ७—अधो निर्दिष्टमु कारिकामु केचन द्वे सम्प्रङ् व्याख्येये। ( क ) तत्सदृहेतावेकस्मिन् यत्रान्यत्तत्करं भवेत् । ( ख ) व्माजोक्तिकछेदम नोभयद्रवतसुतुढराणि गूहनम् । ( ग ) तद्रूपानुनाहारुचेदस्य तत्स्यादतद्गुणः । ८—अनुप्रासोपमोप्रेक्षालङ्कारेपु काव्येषूपमालङ्कारस्य वामनोक्का दोषा मममट- मतेन कथं कुत्र जान्तर्भवति इति प्रदर्श्यताम् । ९—काव्य उत्तमहत्प्रयोजकं किमत्युपपाद्य हवनेःस्थनिष्ठत्वे सति शब्दे वप्रवहारः कथमित्युपपाद्यताम्

काव्यप्रकाश-रहस्य

यदि वा--वाच्यलक्ष्यव्यङ्गयार्थानां व्यङ्ग्यकतयैव सोदाहरणं प्रतिपादनीयम् । २--अनेकार्थकानां शब्दानां संयोजनप्रयोगादभिरर्थे नियतत्वे अर्थान्तरप्रतीतकया वृत्त्या संभवतीति सोदाहरणं विशदयत । यदि वा--काव्येष्टो: अभिप्रायविशेषव्यङ्गकत्वं सोदाहरणमभिधीयताम् । ३--अधोनिर्दिष्टयो: कामप्येकां कारिकां विदृणुत-- 'शक्तिनिपुणता लोक-शास्त्र-काव्यादिवेक्षणात् । काव्यज्ञशिक्षयाडम्ब्यास इति हेतुस्तदुदृद्वये ।।' 'लक्षणं न मुख्यं नाप्यन्वितं बाधो योग: फलं नो । न प्रयोगनमेतस्मिन्न् न च शब्द: स्वलदूषित: ।।' ४--अभिहितान्वयवादिनां भाट्टानां मतेऽस्वरसङ्गेऽभिधाय निवृत्तोऽपि पदेऽपि वाच्यार्थकथं संभवतीति निरूपयत । अथवा--अधोनिर्दिष्टं श्लोकं विदृणुत-- 'अभिधेयाविनाभूतप्रतीतिरलक्षणोच्यते । लक्ष्यमा णगुणीयोगादृक्तेरट्ठा तु गौणता ।।' ५--'गौर्वाहीक' इत्यत्र कस्य लक्षणा कुत्र संभावतीति यथाग्रहं प्रतिपादयंतु । यदि वा--'संकैतितश्वतुमेंदो जात्यादिर्जातिरेव वा' इति विवरणं विशदयंतु ।

द्वितीयं पत्रम्

सर्वे प्रश्ना: समानांकभाज: स्वेच्छया पंचैव समाधेया: । १--रसवदादीनामरलङ्कारतां कथं संभावतीति यथाग्रहं प्रतिपादयताम् । २--'लौकिकप्रत्यक्षदिप्रमाणताडस्थ्याद्वोधशालिमितयोगिज्ञान-वेदान्तरसंस्पर्श-रहितस्वात्ममात्रपयंचसिततनरिमिलनेततरयोगिसंवेदनविलक्षणलोकोत्तरस्वसंवेदन-गोचर:'--ग्रन्थांशस्यास्य सप्रमङ्गा व्याख्या विधेया । ३--अभिनवगुप्तपादाचार्यसम्प्रतस्य रससिद्धान्तस्य स्वरूपं निरूपणीयम् । ४--'शान्तोऽपि नवमो रस:' इति कारिकां स्फुटीकृत्य, भाव: क:? तस्य ध्वनित्वं कथं भवति कव्वाच्चुद्दाहरखये प्रतिपादनीयम् । ५--संदिग्धप्राधान्यतुल्यप्राधान्ययो: अपराङ्गव्यङ्गचर्यसङ्गयङ्गयो: पारस्परिकं प्रसिद्धं प्रदर्शंयत ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

२—'रसादिलक्षणस्वर्थः स्वप्नेऽपि न वाच्य:' । 'उभयनये ड्यपपदार्थ एव वाक्यार्थ:' । खण्डदूष्यस्य विशदैव व्याख्या विधेया । ९—'सोड्यमिषोरिव दीर्घदोर्घतरौ व्यापारौ:' । 'यत्परः शब्दः स शब्दार्थ:' । इति सतद्वये एकस्याैव पूर्वपक्षं प्रतिपाद्य संप्रतिपक्षं सिद्धान्तपक्षे संसाधनीयः । ७—'अयं तु खलु लक्षणागम्यत्वं सुसाधग्र्यम्'—मतस्यास्य समालोचनं कार्यम् ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

तृतीयं पत्रम् सर्वे प्रश्नाः सममानांकाः केचन पंचैव समाधानेयाः ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

१—'दीनं त्वामनुनाथते' इत्यत्र 'आशिषि नाथ' इति वार्तिकेन आशीरर्थे नाथते-रातमनपदेमेवेति नियमश्चेत्ु कियते तदा याच्चनेपदिनेन व रातमनपदं सिद्धयतीति कुतोऽत्र न्युतसंसकृतिनोऽमदोष इति समाधानयताम् ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

२—'येषां ताक्षिकदर्शेभदानसरितः' सौताः 'प्रतापोम्मदिरि:' इति पद्ये यैरिति यदर्थस्य विशेषयतया निवेशितः क्षपाचारिसमुच्यंद्रो न घटते निर्वक्तिकत्वात् किन्तु क्षपाचारिरभिरिति तृतीयान्ते सति युज्यते समन्वय इत्युक्तं परमत्र यैरित्यस्य सम्यक्‍ सतयपि येषामिति यदर्थस्य क्षपाचारिरभिरिति तृतीयान्ते कथम् वटतेति समाधानयताम् ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

३—अष्टाङ्गयोगपरिशीलनकौशलनेन दुस्साधसिद्धिसविधं विवादद्विदूरे । आसादयन्नभिमतामघुना विवेककव्यांति समाधाननौलिमणिर्नियुक्तः ॥ इति पद्यं सम्यगू व्याख्याय शास्त्रविद्धोडन कौरस्तित दोष इति निर्दिद्यतताम् ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

४—सत्यं मतोरमणं रामाः सत्यं रस्या निवेशयः । किन्तु मत्ताज्ञानपाज्ञानमदलोलाॅलं हि जीवितम् ॥ इति पद्ये विरुध्योः शान्तशृङ्गारविमावयोःशक्तिगुणमात्रहन्ति न तु दोष-मिति मतं मतान्तरनिरासपूर्वेकं व्यवस्थापयताम् ।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

५—उपकुवंन्ति तं सन्तं येडडद्धारेण जादुचित् । हारादिवदलङ्कारास्तेऽनुप्रासोपमादयः ॥ इति अलङ्कारलक्षणं व्याख्याराय लक्षये समन्वयोपि विधीप्सिताम् ।

काव्यप्रकाश-रहस्य

——माधुर्योजःप्रसादाख्यान् गुणान् लक्षयित्वा तेषां श्रृङ्गारकरुणशान्तादिवृत्तरोत्तरमतिशयितास्व प्रदर्श्य एषां रसभावनधर्मंत्वे प्रमाणमपि निर्दिशति ।

काव्यप्रकाश-रहस्य

चतुर्थः पत्रम्

काव्यप्रकाश-रहस्य

सर्वे प्रश्नाः सममानांकाः केचन पंचैव समाधियाः ।

काव्यप्रकाश-रहस्य

१—इलेपसयोपमाद्यलङ्कारप्रतिभोत्पत्तिहेतुत्वं सम्प्यड्निराकरणीयम् ।

काव्यप्रकाश-रहस्य

२—यमकलाटानुप्रासयोः दीपकतुल्ययोगितयौचकं मिथो भेदः सोदाहरणं निरूपणीयः ।

काव्यप्रकाश-रहस्य

३—'विशेषपैर्यात्साकूतैशक्तिः परिकरस्तु सः' इति यद् विशेषस्य सामिप्रायत्वे ममसटेन परिकराड्कुरालङ्कारः कथं न स्वीक्रियते ? 'विशेषपणै'रित्यत्र बहुवचनप्रयोगे च किं हेतवयते ?

काव्यप्रकाश-रहस्य

४—अथो निर्दिष्टेषु किमपि सन्दर्भसदयं साधु व्याख्येयम्——

काव्यप्रकाश-रहस्य

(क) आयःश्लोक इतिशयोक्तिर्य तु……त्रिलोचेयमुपमा ।

काव्यप्रकाश-रहस्य

(ख) 'घुनोति चर्चासि तनुतेऽ च कीर्तिम्' इत्यादेः 'रूपणपाणिकष भवान् रणक्षितौ साधुवादाश्र सुधाल सुधालये' इत्यादेश दशांनात् 'व्यधिकरणखे' इति 'एकस्मिन्न् देशे' इति च न वाच्यम् ।

काव्यप्रकाश-रहस्य

(ग) पक्षधर्मन्वयवतिरेकिल्वेन त्रिरुपो हेतुः साधनम् । धर्मिणि अयोगव्यवच्छेदो व्यापकस्य साध्यत्वम् ।

काव्यप्रकाश-रहस्य

(घ) यत्र तु नानात्वेऽपि लिङ्वचनयेः सामान्याsभिधायि पदं स्वरूपभेद् नापाधते, न तत्रोक्तदूषणापातः ।

काव्यप्रकाश-रहस्य

५—निम्नलिखितेषु कास्मिन्नपि पदच्ययेsलङ्कारा: सयुक्तिकिनिदर्श्याः:——

काव्यप्रकाश-रहस्य

(अ) लिम्पतीव तमोडजानि वर्षतीवाञ्जनं नभः । असत्पुरुषसेवेव दृष्टिरविफलता गता ।।

काव्यप्रकाश-रहस्य

(ब) दशा दगधं मनसिजं जीवयन्ति हशं यतः । विरूपाक्षस्य जयन्तीस्ताः स्तुवे वामलोचनाः ।।

काव्यप्रकाश-रहस्यम्

(स) दिवमप्युपयातानामाकल्पमनल्पगुणगणाः येषाम् । रमयन्ति जगन्ति गिरः कथमिह कवयो न ते दन्त्यः ॥ ६—प्राचीनैरमिहिता उपमादोषा मस्मटेन क्या रीत्या काव्यदोषेष्वन्तर्भाविता;, सोदाहरणमुख्यताम् । ७—पररसङ्यालङ्कारस्य परस्परितरुपकलङ्कारस्य वा सकलैर् वक्तॄन् प्रकाशितसलक्षणोदाहरणं लेख्याः । ८—पाणिनीयसम्प्रदाय-व्याकरणशास्त्रज्ञाने विना काव्य प्रकाशस्य रहस्यं बहुधा स्पष्टं न भवति॥ इति मतं सप्रमाাণं खण्डनीयं मण्डनीयं वा ।