1. Kavya Prakasa Sampradaya Prakashini Vidya Chakravarti Shaitya Chudmani Bhatta Goapla Ed. Samba Siva Sastri Part 2 Travancore 100

TRIVANDRUM SANSKRIT SERIES.

No. C.

Śri Setu Laksmi Prasadamala No. XII.

THE KAVYAPRAKASA OF MAMMATABHATTA

with the two commentaries, Sampradayaprakasini of Srividyaoskravirtin and Sahitya- cudamani of Bhattagopala 23972

EDITED BY K. SĀMBAŠIVA SĀSTRĪ

Curator of the Department for the Publication of Sanskrit Manuscripts, Trivandrum, .

Part II. 6-10 Ullasas:

PUBLISHED UNDER THE AUTHORITY OF THE GOVERNMENS OE HER HIGHNESS THE MAHARANI REGENT OF TRAVANCORE.

TRIVANDRUM:

PRINTED BY THE SUPERINTENDENT, GOVERNMENT PRESS, 1930.

OENTR. TOGIOAL L.IB! DELHL Aoc. No 23972 Date. 3.7.56. Sa 4A / MamlSam

अनन्तशयनसंस्कृतग्रन्थावलिः।

ग्रन्थाङ्क: १००. श्रीसेतुलक्ष्मीप्रसादमाला। ग्रन्थाङ्ग: १२.

श्रीमम्मटभट्टप्रणीतः

काव्यप्रकाश:

श्रीविद्याचक्रवर्तिग्रणीतया सम्प्रदायप्रकाशिन्याख्यया बृहड्टीकया श्रीभटटगोपालप्रणीतया साहित्यचूडामण्याख्यया विमर्शिन्या च समेतः

संस्कृतग्रन्थप्रकाशसकार्याध्यक्षेण के. साम्बशिवशास्त्रिणा संशोधितः । THE ON ECTOR GEM TRAL OF

Library Re N FF

द्वितीय: सम्पुट :- ६-१० उल्लासाः।

स च अनन्तशयने महामहिमश्रीसेतुलक्ष्मीमहाराज्ञीशासनेन राजकीयमुद्रणयन्त्रालये तदध्यक्षेण मुद्रयित्वा प्रकाशितः ।

कोलम्बाब्दा: ११०५. कै

॥ श्रीः।l

श्रीपद्यनाभसेवि- न्यखिलश्रीवर्धनी महाराजी। श्री सेतुलक्ष्म्यभिख्या प्रत्यक्षा जयति वश्चिभूलक्ष्मीः ॥

ग्रन्थावलिरियमिन्धे प्रसाधिता तत्प्रसादगुणगुम्फा। श्रीसहितसेतुलक्ष्मी- प्रसादमाला सुवर्णमणिचित्रा॥

INTRODUCTION.

This is the second part of the Kavyaprakasa accom- panied by two commentaries viz., Sampradayaprakasini of ŚrI Vidyacakravartin and Sahityacudamaņi of Bhatțagopala. The first part containing the first five Ullasas have already been published as No. 88 of the Trivandrum Sanskrit Series and the present part beginning with the sixth Ullasa con- tinues the work to its close. The author seems to have given an appropriate title to the work in having begun it with the words कवेभारती which means ara in the introductory verse, Kavyaprekasa. "नियतिकृतनियमरहितां ह्रादैकमयीमनन्यपरतन्त्राम् । नवरसरुचिरां निर्मितिमादधती भारती कवेर्जयति।" and closed it with the word प्रतिभास which is the same as प्रकाश in the concluding verse, "इत्येष मार्गो विदुषां विभिन्नो- डप्यभिन्नरूपः प्रतिभासते यत्। न तद्विचित्रं यदमुत्र सम्यग् विनिर्मिता सङ्गटनैव हेतु: ।l The word विदुषा in the above verse shows that his work which deals with the views of Bhamaha Udbhata, Anandavardhana and other *ancient Alankarikas on the doctrine of Dhvani is very important in the Alankara Sastra. The author is a well known figure in the history of Alankara literature

• तथाहि उद्भटभामहप्रभृतयः सर्व व्यङ्ञयमर्थ वाच्योपस्कारकारणाद् अलङ्कारक- क्ष्यानिक्षिप्तमाचक्षते-येन पर्यायोकाप्रस्ततप्रशंसादौ वस्तुमात्र, रूपकदीपकादावुपमाल- करः, रसवत्प्रेय आदौ रसादिरपि वाच्योपस्काराय कल्पत इति त्रिविधमपि व्यङ्गथमल- कारपारतन्त्र्येण प्रत्यपादयन्। वामनोSि सादृश्यनिबन्धनायां लक्षणायां 'सादृश्याल्लक्षणा वक्रोक्तिः' (अधि० x, अ० ३, सू० ८) इति वकोक्त्यलङ्कारमलक्षयत्। भावालह्कारभिव रुद्रटो व्वनिविशेष एवालङ्कारशरीरमनुप्रावीर्विशत्। कुन्तकोऽपि वैदग्ध्यभङ्गिभाणतिस्वभावां वक्रोक्तिमेव काव्यजीवितमुपस्थापयन् व्यापारप्राधान्यादुक्तिवेचित्र्यलक्षणालक्कारमुखेन चम- त्कारमूरीचकार। आचार्यानन्दवर्धनः पुनरभिधातात्पर्यलक्षणाश्रयोत्तर्णस्य ध्वननव्यापार- स्यावश्याम्युपगन्तव्यत्वाद् व्यापारस्य च वाक्यार्थत्वायोगात् व्वनिलक्षणस्य गुणालङ्कारोप- स्कार्यस्य व्यापार्यस्य रसादे: काव्यशरीरगोचरमात्मत्वं समर्थयांचक्रे। इत्थं च तत्तद्प्रन्ये- प्वसारविस्तरपरित्यागेन सारसक्कोचस्वीकारेण सौष्ठवोत्तरमुपकल्पिता सङ्गटनैव हेतुः । (Vide sahityacudamani Part II. p. 449.)

2

and as such we need not add anything to what has already been said by scholars regarding his date, nativity and other particulars, except that the passage in the Sampradayapraka- sini, "यद्वा मन्मथग्रन्थशेषं परिपूरितवतोऽयमलर्कस्य स्वापेक्षः श्रोकः। एष मार्गः ग्रन्थसन्दर्भसरणि: विदुषां विभिन्नोऽपि अभिन्नरूपो यत् प्रतिभासते मन्मथसन्दर्भ- समानरूपो यत् प्रतीयते न तद्विचित्रं, यतोSत्राभिन्नरूपप्रतिभासे चित्रं विनिर्मिता स्वां रेखां परित्यज्य मन्मथविच्छित्यनुसारेण विविधमस्माभिर्विरचिता ग्रन्थसङ्गटनैव हेतु: 1" (Part II, pp. 449-50). raads his name as Manmatha instead of Mammata. It appears that the former was the author's original name and the latter a corruption thereof. The name Manmatha may also be taken as a title of distinction bestowed on the author who, from his prominent place in the Alankara Sastra, allures the minds of Sahrdayas to his attractive views. The passage cited above also lends support to the view that the closing portion of the Kavyaprakasa was left incomplete by the author but filled up by one Alarka.

Sampradayapra- "काव्यप्रकाशेऽलङ्कारसर्वस्वे च सचेतसाम्। kāšini. येनादरो महांस्तेन व्याख्यातमुभयं सह॥ सम्यक् समापिता चेयं श्रीविद्याचक्रवर्तिना। टीका काव्यप्रकाशस्य सम्प्रदायप्रकाशिनी॥" The above verses in the Sampradayaprakasini reveal the name of the commentator, the commentary and the work com- mented upon. By the statement 'वयाख्यातमुभयं सह' the com- mentator seems to imply that he commented upon both the kindered works viz., Kavyaprakasa and Alankārasarvasva with undivided devotion and that his commentaries should therefore be regarded authoritative ones. As regards Sri Vi- dyacakravartin we have nothing more to add to the inform- ation given in the preface to the first part of the work. The following verse in his Alankarasarvasva Sanjivini testifies to his great proficiency in various branches of learning. "साङ्गथं वेश्मनि वेश्मनि श्रुतिशिरः कक्ष्यासु कक्ष्यासु च द्वारि द्वारि शिवागमा: पथि पथि प्राचां कवीनां गिरः। पठ्यन्ते यदसूयुभिर्जडतरप्रज्ञैर्जरत्तार्ककिकै- स्तत्सर्व खलु चक्र्वर्तिकवितुर्विद्यायशोडिण्डिम: ॥I" That the commentary Sahityacudamani of Bhattagopala

Sahityactıdamani. is also known as Kavyaprakasavimarsinī is suggested by the invocatory stanza,

3

साहित्यं शिवयो: अरोह्यतु नः सौहित्यमव्याहतम्। यत्रान्योन्यमुखावलोकनसुखं सम्पद्यते सस्मितं मङ्गल्ये मणिदर्पणे महति चायोगे विमर्शोत्तरम्।' This may be regarded as a significant name of the comment- ary in as much as it seeks to establish its views after repudi- ating those opposed to its own. Though the anumana theory of Mahima Bhatta who attempts to demolish the Dhvani school in his Vyaktiviveka is criticised by the com- mentator, "ऐतेन-

मुरव्य र्बाधे सोऽप्यार्थ सम्बन्धमनुमापयेत्।। तत्साम्यतत्सम्बन्धौ हि तर्वारेपिककारणम्।

गुणवृत्तौ गिरां यावत्सामग्रीष्टा निबन्धनम्। सैव लिङ्गतयास्माभिरिष्यतेऽर्थान्तर प्रति॥" "किञ् तुल्यादिषु हि लोकोऽर्थेष्वर्थ तद्दर्शनस्मृतम्। आरोपयेन्न शब्दं तु स्वार्थमात्रानुयायिनम्। इत्थमर्थान्तरे शब्दवृत्तेरनुपपत्तितः । फले लिङ्गैकगम्ये स्यात् कुतः ज्ञब्द: स्खलद्गतिः ॥ प्रधानेतरभावेनावस्थानादर्थशब्दयोः। समशीर्षिकयारोपो न तयोरुपपद्यते।। इति ध्वनिवादनिराकरणे पादप्रसारिकायमाणो व्यक्तिविवेकखण्डः प्रत्याख्यातः" (Part I, pp. 59-60) he has very great regard for the author of the Vyaktiviveka as is evident from the verse, "रसामृतनदीमन्ने ध्वनिकारे महागुरौ अनुमायांपि महिमा काव्यगोष्ठीं न मुज्जति ॥" (Part J, p. 3) From these considerations we are inclined to regard the Sa- hityacudamanī as the crest-jewel of all the commentaries on the Kavyaprakasa. Regarding the date of the commentator, it was said in the preface to the first part of the work that if he is identical with Bhattagopala, the father of Sarada- tanaya who wrote the Bhavaprakasa, he must have livod prior to Sri Vidyacakravartin who lived in the beginning of

the 14th century A. D. and who refers to the Bhavaprakasa in his Alankarasarvasvasanjīvini. From the lines "एषां हन्ता भ्रूणहेति भट्टगोपालकोऽब्रवीत्। यदर्वाचीनमत्यापि श्रुत्यर्थ व्याचिकीर्षता॥ माधवार्येण हि भ्रृणो वेदत्रयविदुच्यते।" found in the Smartaprayascitta a manuscript of which is available here, it is seen that there lived a Bhattagopala who was earlier than Venkatamadhava who commented on the Rg-Veda. If this Bhattagopala was the same as the present commentator then he must have been earlier than Venkata- madhava who flourished in the 12th century A. D. We also learn from the passage,

(2) வஸஸ், (3) விஜறுஸ், ஜனலை" founnd in the manuscript of Keralotpatti existing in the library of the Malayalam branch of my Office that a great pandit named Bhattagopala migrated to Kerala from another country and that he was a protege of the famous Kulasekhara Perumal who is known to have ruled over the Kerala country in the early part of the 12th century A. D.

From the following verses which are met with the introduction "यथा ममैव" in the Sahityacudamani, "सोडयं नीलस्तुरङ्गो मम यवनपतिः प्राभृतं प्राहिणोद्यं भद्र: सोऽयं गजो मे समिति विलुलिता थेन सौवीरसेना। सेयं मे वामनेत्रा समजनि समरो यत्कृते राजपुत्रै- रेवं कारागवाक्षे कुलतिलक! भवद्वैरिणो व्याहरन्ति॥" (Part I, p. 143)

आलमापि तमालगुच्छरुचिरे वक्षःस्थले शार्ड्गिणो लक्ष्मीसत्वां कुलशेखरक्षितिपते! शौर्योत्तर ध्यायति। यस्यास्त्वद्गुणवासना वितनुते तामेव कान्ति तनो-

(Part IL, p. 414) it is evident that the commentator was also a protege of the king Kulasekhara. If these two Bhattagopalas are identical

5

then the date of the commentator is not later than the first half of the 12th century A. D, and this date is not inconsistent with his priority to Venkatamadhava, the Vedic commentator. As the Kavyaprakasa is known to have been written in the 1ith century A. D. it is quite possible that Bhattagopala who lived in the 12th century A. D. might have commented on the work. From the following illus- trative stanzas found among others in the Sahityacudamaņi it can be gathered that Bhattagopala travelled in various coun- tries to spread the fame of his learning. "आविर्भूतं बलभिदुपलश्यामलादम्बुवाहाद् विद्युद्दान्नो विजयनृपते! विभ्रमं प्रेक्षमाणा:। स्मार स्मारं नवयवनिकामुलसत्खड्गलेखां दुःखायन्ते रिपुनृपतयः प्रावृषोऽपि प्रसङ्गे॥" (Part II, p. 394) "आरब्धामपराह्न एव मह(ति?ती) श्रीवल्लभक्ष्मापते ! गायन्तीं विगद यशस्तव मुदा गोष्टीं दिवौकस्पतेः । अज्ञानादुद्यस्य चन्द्रमहसामामध्यरात्रं स्थिता- मुल्लासेन सुगन्धिना विघटयत्युद्यानशेफालिका॥" (Part II, p. 402) "न सा कीर्ती राष्टे दिशि दिशि न सौधे स्फुरति या न ते सौधा नार्यों विदधति न यत्र व्यतिकरम्। न ता नायों यासां विलसति न गीति: श्रुतिमती न सा गीतिर्यस्यां तव सुभग! मुद्रा न घटते॥" (Part Il, p. 393) "कालं वा कालकूटं वा कल्पाझि वा खलं तु वा। तव देव! कृपाणस्य विधाता किमुपाददे।।" (Part II, p. 418) "व्यालस्येव विषाणो दंष्टराङ्कूर इव दन्दशूकस्य। खड्गो वीर कठोरो नख इव सिंहस्य सहजमखं ते।।" (Part II, p. 418) It has not been possible for us to ascertain if Gopalakavi referred to in the verse, "कविलोंके वाग्मी गमक इति येकेचन गुणै- रसर्व गर्वेयुः परपरिभवारम्भसुभटाः। समायोगे तेषां सह सदसि गोपालकविना कथक्ारं तिष्ठेदशिथिलमहङ्कारगरिमा॥" (p. 181)

6

was the same as the commentator himself. But in view of the fact that the various accomplishments said to have been possessed by Gopalakavi fit in with the author of the Sahityacudamani which bristles with stanzas worthy of a great poet, we are inclined to regard both of them as identical. The commentator cites a number of his own stanzas from which it can be gathered that he must have written many other works. But only one other work is mentioned by him by name and that is Camatkaracintamani which appears to be a treatise on Sahitya from the follow- ing lines,

"यथाचोकं मया चमतकारचिन्तामणौ वस्तुचेत्तत्कथमित्यारभ्य- रजतानुभवे शुक्तिर्न चिन्तामधिरोहति। शुक्तिप्रतीतौ च तथा दूरे रजतवासना ॥ बाधेन मेलके भाव्यं सकदाचिल्लभ्यते(?)। एवं बाधस्य दौर्बल्याद् भ्रान्तत्वं संविदो वृथा ।।"

The edition of the work is based on twelve manus- cripts. The text was collated with three manuscripts. Of these, the first two marked # and belong to the Palace library, Trivandrum and are about four centuries old. The third named ", about two centuries old, was obtained from Panthalam Raja.

Sampradayaprakasini was examined with the help of the following five manuscripts.

1. #. Belonging to the Palace library, Trivandrum. 2. ख Do. Narayana Pisharoti, Kitangur. 3 .. Do. Paramesvaran Potti, Chan- garappalli. 4. घ. Do. the library at the mutt of Mun- chira Svamiyar. 5. ङ. Do. Chirakkal Raja.

Of these, the second and the last are three centuries old, and the rest four centuries old.

Sahityacudamani was examined with the help of the following four manuscripts.

7

1. . Belonging to Mr. Govinda Pisharoti, Kailasa- puram

2. ख. Do. Do.

3. ग. Do. Panthalam Raja. The first few leaves are missing. 4. घ. Do. Mr. Chandran Rama Varyar, Antinadu Minachil. It con- tains the first 7 Ullāsas. All these four manuscripts are four centuries old. It is a matter for extreme satisfaction for us that, with the publication of this volume, the Trivandrum Sanskrit Series reaches its 100th number.

Trivandrum, ? 27-3-1105. K. SĀMBAŠIVA ŠĀSTRI.

उपोद्घातः ।

श्रीमम्मटभट्टकृतस्य काव्यप्रकाशस्य, श्रीविद्याचक्रवर्ति-श्रीमट्ट- गोपालप्रणीताभ्यां सम्प्रदायप्रकाशिनीसाहित्य चूडा मणिभ्यामुभाभ्यां व्या- ख्याभ्यामुपेतस्यायमुत्तरो भागः । अत्र षष्ठादिदशमान्ता उत्तरे पञ्चोल्लासाः सं- घटिताः। इतः पूर्वमस्मादधिकरणात् प्रकाशितेन अष्टाशीतितमाङ्केन पूर्व- भागेणानेन च दशोल्लासी काव्यप्रकाशः सम्पूर्णः । "नियतिकृतनियमरहितां ह्रादैकमयीमनन्यपरतन्त्राम् । नवरसरुचिरां निर्मितिमादधती भारती कवेर्जयति।।" इति कविभारत्याम् (काव्य) उपकम्य "इत्येष मार्गो विदुषां विभिन्ना-

काव्यप्रकाशः । डप्यमिन्नरूप: प्रतिभासते यत्। न तद्विचित्रं यदमुत्र सम्यग् विनिर्मिता सङ्घटनैव हेतु: ।।" इति प्रकाशापरपर्याये प्रतिभास उपसंहारमुपगुम्फता श्रीमम्मटभट्टेन यत काव्यप्रकाश इति समुचितं नाम प्राकाशि, स एष सर्वतःप्रकाशोऽर्थः साहितीस्वयंगृहीतानां सहृदयग्रामण्याम् । अत्रैव 'विदुषामि'त्यनेन प्राक्तनानाम् *उन्भट-भामहानन्दवर्धनादीनां प्रतिपत्तिसाक्षिकं ध्वनिदर्शनसङ्गतमिङ्गित- * तथाचोक्त्तं साहित्य चूडामणौ- "तथाहि उद्टभामहप्रभृतयः सर्व व्यङ्गयमर्थ वाच्योपस्कारकारणाद् अलक्कार- कक्ष्यानिक्षिप्तमाचक्षते। येन पर्यायोक्ताप्रस्तुतप्रशंसादौ वस्तुमात्रं, रूपकदीपकादावुनमाल- क्वारः, रसवत्प्रेयआदौ रसादिरपि वाच्योपस्काराय कल्पत इति त्रिविघमपि व्यङ्ञय- मलङ्गारपारतन्त्र्येण प्रत्यपादयन्। वामनोऽपि सादृश्यनिबन्धनायां लक्षणायां 'सादृ- श्याल्लक्षणा वक्रोक्तिः' (अधि० ४ अ० ३. सू० ८) इति वकोक्त्यलङ्कारमलक्षयत्। भावालङ्कारमिव रुद्रटी ध्वनिविशेष एवालङ्कारशरीरमनुप्रावीविशत। कुन्तकोऽपि वैदग्ध्य- भङिभणतिस्वभावां वकोक्तिमेव काव्यजीवितमुपस्थापयन् व्यापारप्राधान्यादुक्तिवैचित्र्य- लक्षणालङ्कारमुखेन चमत्कारमूरीचकार। आचार्यानन्दवर्धनः पुनरभिघातात्र्यलक्षणाश्रयो- त्तीर्णस्य ध्वननव्य।पारस्यावश्याभ्युपगन्तव्यत्वाद् व्यापारस्य च वाक्यार्थत्वायोगात् ध्वनि- लक्षणस्य गुणालङ्कारोपस्कार्यस्य व्यापार्यस्य रसादे: काव्यशरीरगोचरमात्मत्वं समर्थया- श्चक्े। इत्थं च तत्तदन्थेष्वसारविस्तरपरित्यागेन सारसक्कोचस्वीकारेण सौष्टवोत्तरसुपक- स्पिता सङ्गटनैव हेतुः'

सारं भङ्गचन्तरेण निरूप्य समुल्लसित प्रकाशे सौष्ठवोत्तरया सङ्कटनया निकाम- मन्यादृशः कोऽप्युपादेयतामहिमा समभिव्यब्जितो भवति। एतादशः प्रका- शस्य समुल्लासयिता श्रीमम्मटभट्टाचार्यो बहुशः सुविदितः संस्कृतज्ञलोकस्य। अतो न तदीयदेश-जीवितसमयादिकमनभिनवं किश्चिन्निश्चेतव्यमास्ते। कि- न्त्वस्मदुपलब्ध आदर्शे श्रीविद्याचकवर्तिकृतसम्प्रदायपकाशिन्यां- "यद्वा मन्मथग्रन्थशेषं परिपूरितवतोऽयमलर्कस्य स्वापेक्ष: श्लोकः। एष मार्ग: ग्रन्थसन्दर्मसरणिः विदुषां विभिन्नोऽपि परस्परविलक्षणोऽपि अभिन्नरूपो यत् प्रतिभासते मन्मथसन्दर्मसमानरूपो यत् प्रतीयते न तद् विचित्रं, यतोत्राभिन्नरूपप्रतिभासे चित्रं विनिर्मिता स्वां रेखां परित्यज्य मन्मथविच्छित्त्यनुसारेण विविधमस्माभिर्विरचिता ग्रन्थसङ्गटनैव हेतुः ।" (उत्तरभाग: पृ० ४४९, ४५०) इति दर्शनात् प्रकाशकर्तु: मम्मटभट्ट इति विवर्तनामघेयस्यानुगुणं 'मन्मथ' इति मूलनामधेयं सुप्रसिद्धमासीदित्यभिनवं किश्चिद् वस्तु सतां समक्षं समु- द्वाटनीयं दृश्यत । साम्प्रतं च मन्ये तदिदं ध्वनिराज्यसाम्राज्यभुजोऽस्य सम- स्तसहृदयलोकवशीकारचतुरस्य 'मन्मथ' इति समनुगुणं किमप्यपदानं नाम। किश्च समुद्धृतः सम्पदायप्रकाशिनीभाग: प्रकाशग्रन्थस्य शेष किश्चिदल- र्कामिधेन परिपूरितमिति प्रथायां प्रमाणमपि भवति। "काव्यप्रकाशेSलङ्कारसवस्वे च सचेतसाम्। येनादरो महांस्तेन व्याख्यातमुभयं सह।। सम्प्रदायप्रकाशिनी। सम्यक् समापिता सेयं श्रीविद्याचक्रवर्तिना। टीका काव्यमकाशस्य सम्प्रदायप्रकाशिनी ।।" (उत्तरभाग: पृ० ४५०) इति प्रतिजानानेन श्रीविद्याचकवर्तिना स्वस्य, स्वव्याख्यायाः, मूलग्रन्थस्य च निस्तर्क नामघेयानि प्राकाशिषत। तत्रापि 'व्याख्यातमुभयं सह' इति भागेन परस्परालिङ्गितप्रकृत्यो: सुश्किष्टयोः प्रकाशसर्वरस्वयोर्यौगपद्येन व्याख्यानं गम- यता निरवच्छिन्नधारासन्तानेन प्रतिभानेन वितुषीकृत्य विषयशोधन कृतमि- त्यवगमयता निरुपाधिकं प्रामाणिकत्वं व्यवस्थाप्यते । श्रीविद्याचक्र्कवर्तिनो जीवितसमयादिकं तु पूर्वभागोपोद्धातकथितान्नाधिकं किमप्यवगम्यते। अस्य पाण्डित्यप्रशस्ताविति ह नाम श्रूयते श्रोक :-

"साङ्गयं वेश्मनि वेश्मनि श्रुतिशिरः कक्ष्यासु कक्ष्यासु च द्वारि द्वारि शिवागमा: पथि पथि प्राचां कवीनां गिरः। पठ्यन्ते यदसूयुभिर्जडतरप्रज्ञैर्जर ततार्किकै- स्तत्सर्व खलु चक्र्वर्तिकवितुर्विद्यायशोडिण्डिम: ।I" (सर्वस्वसञ्जीविन्याम्) साहित्यचूडामणि: । श्रीभट्टगोपालप्रणीतायाः साहित्य चूडामण्याख्याया व्याख्याया: काव्यप्रकाशविमर्शिनीति नामधेयं

साहित्यं शिवयो: प्ररोहयतु नः सौहित्यमव्याहृतम्। यत्रान्योन्यमुखावलोकनसुखं सम्पद्यते सस्मितं मज्चल्ये मणिदर्पणे महति चायोगे विमर्शोत्तरे ॥" (पूर्वभागः पृ० १) इति मझ्लपद् एव व्यङ्ञयगर्भमन्तारहितं भाति। पर पक्षप्रत्याख्यानपुरस्सरमभिमतस्वपक्षस्थापनाय प्रबलतरैः प्रमाणैः प्रति- छमानेयं व्याख्या तदिदं विमर्शिनीनामधेयमर्थवत् करोतीति सुविशदोऽय- मर्थः सुधियाम्। विशिष्य व्यक्तिप्रस्थानशिथिलीकरणाय समुद्युआनं विवेकं, मूलप्रकाश एव समुपपत्तिकल्पनानुगुणं रमणीयं वर्त्म समुद्धाव्य, "एतेन 'यस्तु तत्त्वसमारोपस्तत्सम्बन्धनिबन्धनः । मुख्यार्थबाधे सोऽप्यार्थ सम्बन्धमनुमापयेत्। तत्साम्यतत्सम्बन्धौ हि तत्त्वारोपैककारणम्। गुणवृत्तेर्द्विरूपायास्तत्प्रतीतिरतोऽनुमा ॥।' 'गुणवृत्तौ गिरां यावत्सामत्रीष्ठा निबन्धनम्। सैव लिक्तयास्माभिरिष्यतेऽर्थान्तरं प्रति॥" 'किश्व - तुल्यादिषु हि लोकोऽर्थेष्वर्थ तद्दर्शनस्मृतम्। आरोपयेन्न शब्दं तु स्वार्थमात्रानुयायिनम् ।। इत्थमर्थान्तरे शब्दवृत्तेरनुपपत्तितः । फले लिङ्गैकगम्ये स्यात् कुतः शब्द: स्खलद्गतिः ॥

प्रधानेतरभावेनावस्थानादर्थशब्दयोः । समशीर्षिकयारोपो न तयोरुपपद्यते ।I' इति ध्वनिवादनिराकरणे पादप्रसारिकायमाणो व्यक्तिविवेकखण्ड: पत्या- ख्यातः" (पूर्वभा० पृ० ५९, ६०) इत्यादिभि: स्वरूपव्याक्रिययैव पराकुर्व- तीयं विमर्शिनी महिमानमसाधारणमात्मनो वशयन्ती स्थाने वल्गति। एव- मपि व्यक्तिविवेककारे महिमभट्टेडस्यासामान्यो बहुमानः, "रसामृतनदीमसे ध्वनिकारे महागुरौ अनुमायापि महिमा काव्यगोष्ठीं न मुञ्चति ॥" (पूर्वभाग: पृ० ३) इति पद्येन स्पष्टं प्रतीयते। सर्वथा सर्वासामपि काव्यप्रकाशव्याख्यानां चू- डामणिरेवासौ साहित्यचूडामणिः । अय साहित्यचक्र्कवर्तिभट्टगोपालः भावप्रकाशकर्तृश्रीशारदातनयजनकादभिन्न इति सम्भावनायां भावप्रकाशं स्वकृतालङ्गारसर्वस्वसञ्जीविन्यां स्मृतवतः किस्त्वब्दीयचतुर्दशशतकारम्भ- जीविनः श्रीविद्याचकवर्तिनः पूर्वकालभव इति पूर्वभागोपोद्धाते निरूपि- तम्। अस्मदधिकरणदष्टस्मार्तप्रायश्चित्तादर्शे दृश्यमानाद्- "एषां हन्ता भ्रूणहेति भट्टगोपालकोऽब्रवीत्। यदर्वाचीनमत्यापि श्रुत्यर्थ व्याचिकीर्षता ।। *माधवार्येण हि भ्रूणो वेदत्रयविदुच्यते।" इति भागाद् वेदव्याख्यानकर्तुः श्रीवेङ्कटमाधवार्यात् प्राचीनतया स्वीक्रिय- माण: कोऽपि भट्टगोपालो यदि साहित्यचूडामणिकार एव प्रस्तुतः सम्भ- वेत् तदा करिस्त्वब्दीयद्वादशशतकजीविनो वेदभाष्यकृतो माधवार्यादप्ययं प्राचीन इति सिध्यति। अन्यच्च, अस्मदधीनकैरलीयप्राचीनअन्थप्रकाशनाधिकरणसङ्गृहीते केरलोत्पत्तिनामनि अ्रन्थे

கக வட

• 'आयोगपदतया असकृत्तदुपयुक्तव्याचिक षतिपदस्वारस्याच्चायं वेङ्कटमाधवार्य इत्यम्यूह: ।'

इति दृश्यमाने भागेऽनुस्मर्यमाण: कोऽप्यन्यतमो देशान्तरीयः सुप्रसिद्धश्रीकुल- शेखर(पेरुमाळ्)भूपालाश्रितो भट्टगोपालमहापण्डितः प्रकृतसाहित्यचक्र- वर्तिभट्टगोपालपण्डितादभिन्नो यदि स्यात् तदैतस्यां साहित्यचूडामणि- व्याख्यायामेव 'यथा ममैवे'त्युपकम्य- "सोडयं नीलस्तुरङ्गो मम यवनपतिः प्राभृत प्राहिणोद् यं भद्रः सोडयं गजो मे समिति विलुलिता येन सौवीरसेना। सेयं भे वामनेत्रा समजनि समरो यत्कृते राजपुत्रै- रेवं कारागवाक्षे कुलतिलक! भवद्वैरिणो व्याहरन्ति ।" (पूर्वभाग: पृ० १४३) "आलम्नापि तमालगुच्छरुचिरे वक्षःस्थले शार्ङिणो लक्ष्मीस्त्वां कुलशेखरक्षितिपते! शौर्योत्तरं ध्यायति । यस्यास्त्वद्गुणवासना वितनुते तामेव कान्ति तनो-

(उत्तरभाग: पृ० ४१४) इत्युदाहि्यमाणयोः श्ोकयोरुपजीव्यतया जाप्यमानस्य कुलतिलकस्य तदपर- पर्यायस्य कुलशेखरस्य चावरतः करिस्त्वब्दीयद्वादशशतकपूर्वार्धजीविनः सम- समयजीवी साहित्य चूडामणिकारोऽप्येष ततोऽनर्वाचीन इति फलति। इदश् मन्ये, पूर्वो क्वेदव्याख्यातृमाधवार्योत् प्राचीनतया साधितया निकाममनुरु- ध्यते। क्रिस्त्वब्दीयैकादशशतके काव्यप्रकाशस्यास्य विरचनमासीदिति रूढमूल: सिद्धान्तः । तदनन्तरस्य द्वादशशतकजीविनः श्रीभट्टगोपालस्य व्याख्यानकरणं नासङ्गतमलमभिधातुम्। "आविर्भूतं बलभिदुपलश्यामलादम्बुवाहाद् विद्युद्दान्नो विजयनृपते! विभ्रमं प्रेक्षमाणाः । स्मारं स्मारं नवयवनिकामुल्लसत्खड्गलेखां दुःखायन्ते रिपुनृपतयः प्रावृषोऽपि प्रसङ्गे॥I" (उत्तरभाग: पृ० ३९४) "आरब्घामपराह्न एव महतीं श्रीवल्लभक्ष्मापते ! गायन्तीं विशदं यशस्तव मुदा गोष्ठीं दिचौकस्पतेः। सकी

अज्ञानादुदयस्य चन्द्रमहसामामध्यरात्रं स्थिता- मुल्लासेन सुगन्धिना विघटयत्युद्यानशेफालिका ।।" (उत्तरभाग: पृ० ४०२) "न सा कीर्ती राष्ट्रे दिशि दिशि न सौधे स्फुरति या न ते सौधा नार्यो विदधति न यत्र व्यतिकरम्। न ता नार्यो यासां विलसति न गीतिः श्रुतिमती न सा गीतिर्यस्यां तव सुभग! मुद्रा न घटते।।" (उत्तरभाग: पृ० ३९३) "कालं वा कालकूटं वा कल्पामिं वा खलं तु वा। तव देव ! कृपाणस्य विधाता किमुपाददे॥" (उत्तरभाग: पृं० ४१८) "व्यालस्येव विषाणो दंष्ट्राङ्कूर इव दन्दशूकस्य। खड्गो वीर! कठोरो नख इव सिंहस्य सहजमस्त्रं ते ।।" (उत्तरभाग: पृ० ४१८) इत्येवमादिभिस्तत्र तत्र समुदाहियमाणैः श्रोकैरयमेष भट्टगोपाल: सकीयं पाण्डित्यं डिण्डिमायतुं ततस्ततः कृतसञ्चार इति शक्यमभ्यूहितुम्, यद्येवमयमभ्यूहः पूर्वोद्धृतकेरलोत्पत्तिदिशा विदेशागतेषु पण्डितेषु निकाम- मस्यान्यतमतामभिव्यनक्ति। अष्टमोलासे "कविलोके वाग्म्मी गमक इति ये केचन गुणै- रखर्व गर्वेयुः परपरिभवारम्भसुभटाः । समायोगे तेषां सह सदासे गोपालकविना कथक्कारं तिष्ठेदशिथिलमह्कारगरिमा ॥" (पृ० १८१) इति साहित्यचूडामणिगते समाधिगुणोदाहरणपद्ये घटितो गोपालकविः किमयमेव श्रीभट्ठगोपाल: आहोखिदन्य एव वेति निर्धारणाय न विशदो मार्ग उपलभ्यते। असाधारणेन कवित्वेन, तदनुगुणेन पाण्डित्यप्रकर्षेण च स्वयं वृतेऽस्मिन्नाद्यकल्पस्यैव न्याय्योऽवसर इत्यस्माकमभिमानः । अस्याभिमानस्य

समुत्तम्भिकास्तास्ताः कविताविलाससुभाषितावलय इहैव तत्र तत्र विदुषा- मपरोक्षाः। तत्र तत्र ममैवेत्युपक्रम्य नैकविधसन्दर्भानुरूपाणि पद्यान्युदाहरता स्वस्य बहुग्रन्थकर्तृत्वे निगम्यमानेऽपि "यथाचोक्ततं मया चमत्कारचिन्तामणौ वस्तुचेत्तत्कथमित्यारभ्य- रजतानुभवे शुक्तिर्न चिन्तामधिरोहति। शुक्तिप्रतीतौ च + + दूरे रजतवासना ॥ बाधेन मेलके भाव्यं स कदाचिल्लभ्यते(?)। एवं बाधस्य दौर्बल्याद् भ्रान्तत्वं संविदो वृथा।।" (उत्तरभाग: पृ० ४०२) इति कथयता चमत्कारचिन्तामणिनामकः साहित्यनिबन्धोडनेन नामग्राहं गृह्ते। अस्य अ्न्थस्य परिशोधनमादर्शान् द्वादश समाश्रित्य निरवर्ति। तत्र काव्यप्रकाशस्य समुचितपाठभेदसंघटनार्थम् अनन्तशयनमहाराजग्रन्थशालीयौ क-ख-संज्ञौ द्ौ, पन्तलराजस- म्बन्धी ग-संज्ञ इति त्रयः एषु प्रथमौ चतुश्शतवर्षीपर्युषितौ तृतीयश्च द्विशतसंवत्सरवृद्धः । सम्प्रदायप्रकाशिन्या :- १. अनन्तशयनमहाराजग्रन्थशालीय: क-संज्ञः, २. किटड्डूर् श्रीमद्रामपिषारोटिस्वामिक: ख-संज्ञः, ३. चड्डारप्पळिळि ब्रह्मश्रीपरमेश्वरन्पोत्तिस्वामिक: ग-संज्ञः, ४. मुश्चिरस्वामियारमठग्रन्थशालीय: घ-संज्ञः, ५. चिरक्कल्राजसम्बन्धी ङ-संज्ञः, इति पञ्च। तेषु त्रिशतवर्षवृद्धौ ख-ड-संज्ञौ। अपरे त्रयश्चतुश्शतवर्षस्थवीयांसः। साहित्यचूडामणे :- १,२. कैलासपुरगोविन्दपिषारोटिस्वामिकौ क-रू-संज्ञौ, ३. पन्तलराजसम्बन्धी ग-संज्ञः (आदौ किञ्चिन्न्यूनः), ४. मीनचिल अन्तिनाद्टुवार्यत्तु श्रीमच्चन्द्रन्रामवार्यर अ- न्थशालीय: घ-संज्ञः (आदितः सप्तमोल्लासान्तः) इति चत्वारः। सर्व एते चतुश्शतवर्षज्येषाः ।

एवमनेन व्याख्याद्वयसमेतेन काव्यपकाशोत्तरभागेणानन्तशयनसंस्कृ- तग्रन्थावले: प्रथमशतकं सोपानं परिपूर्ण प्रसाधितमिति सोऽयमस्माकं शुभो- दर्कः कोऽप्यसामान्यो धन्यवादावसरः । परिपूर्णश्च प्रकाशो ग्रन्थावलिमिमां द्वितीयशतकसोपानमस्खलद्ृति समधिरोपयितुमनुकूलो जात इत्यहोनुखलु !! दिष्टया सर्व सुसम्पन्नम् । २७-२-०५. के. साम्बशिवशास्त्री.

विषयानुक्रमणी। विषयः पृष्ठमं.

षष्ठ उल्लास :- १-६ शब्दचित्रार्थचित्रकाव्ययोः स्वरूपम् १

शब्दचित्रोदाहरणम् ४ अर्थाचत्रादाहरणम् ५

सप्म उल्लास :- ७-१६५ दोषसामान्यलक्षणम् पद्दोषलक्षणं, तद्विभागश्च ८ श्रुतिकटु ९ च्युतसंस्कृति १०

अप्रयुक्तम् १२ असमर्थम् १३ निहतार्थम् १४ अनुचितार्थम् निरर्थकम् १५

अवाचकम् अश्लीलं त्रिप्रकारम् १७

सन्दिग्धम् १९

अप्रतीतम् २०

आ्म्यम् नेयार्थम् क्विष्टम् २१ अविमृष्टविधेयांशम् २२ विरुद्धमतिकृत् २७ समासगतं श्रुतिकट २९ पददोषाणां वाक्ये पदांशेऽपि यथायोगं सम्भवः ३०

विषयः पृष्ठम्.

वाक्यगतं श्रुतिकटु ३१

अप्रयुक्तम् निहतार्थम् ", अनुचितार्थम् ३२

अवाचकम् अक्लीलं त्रिप्रकारम् ३३ सन्दिग्धम् ३४

अप्रतीतम् ३५

" ग्राम्यम् ३६ नेयार्थम्

" क्विष्टम्

" अविमृष्टविधयांशम् ३७

यत्तच्छब्दप्रघट्टक: ३८ वाक्यगतं विरुद्धमतिकृत् ५२ पदैकदेशगतं श्रुतिकट ५३ निहतार्थम् निरर्थकम् ५४

" अवाचकम् ५५ अश्रलीलं त्रिप्रकारम् १६ सन्दिग्धम् ५७ नेयार्थम् वाक्यैकनिबन्धना दोषाः ५८ प्रतिकूलवर्णम् ५९ उपहतलुप्तविसर्गम् ६१ विसन्धि हृतवृत्तं त्रिप्रकारम् ६३ न्यूनपदम् ६५

विषय: पृष्ठम्.

अधिकपदम् ६६ कथितपदम् ६७ पतत्प्रकर्षम् ६८

समांप्तंपुनरात्तम् अर्धान्तरैकवाचकम् ६९

अभवन्मतयोगम् ७०

अनभिहितवाच्यम् ७४

अस्थानस्थपदम् ७६

अस्थानस्थसमासम् ७८

सङ्कीर्णम् ७९

गर्ितम् प्रसिद्धिधुतम् ८१

भगनप्रकमम्

अक्रमम् ८८

अमतपरार्थम् ९०

अर्थदोषाः ९१

अपुष्टः

कष्टः ९२

व्याहत: ९३

पुनरुक्त:

दुष्क्रम: ९४

ग्राम्यः ९५

सन्दिग्धः निर्हेतु: ९६

प्रसिद्धिविरुद्धः कविसमयविरुद्धः ९७

विद्याविरुद्धेषु धर्मशास्त्रविरुद्धः १८ अर्थशास्त्रविरुद्धः २९

विषय :. पृष्ठम्.

कामशास्त्रविरुद्ध: ९९ योगशास्त्रविरुद्धः १००

अनवीकृत: १०१ सनियमपरिवृत्तः १०२ अनियमपरिवृत्तः १०४ विशेषपरिवृत्तः अविशेषपरिवृत्तः १०५

साकाङ्क: अपदमुक्त: १०६

सहचरभिन्नः १०८ प्रकाशितविरुद्ध: विध्ययुक्त: १०९ अनुवादायुक्त: ११० त्यक्तपुनःस्वीकृत: १११ अश्लील: उक्तदोषाणां यथासम्भवमदुष्टत्वप्रदर्शनम् ११३ तत्र वृद्धप्रयोगस्य प्रामाण्यकथनम् निर्हेतोरदुष्टता ११६ ११८ अनुकरणे सर्वेषामदोषत्वम् ११९ वक्त्रादयौचित्यवशाद् दोषस्यापि क्वचिद् गुणत्वम् अदुष्टत्वं च कष्टस्य गुणत्वम् १२० अप्रयुक्तनिहताथेयोरदुष्टत्वम् १२३ अश्लीलस्य गुणत्वम् १२४ सन्दग्घस्य १२६

अप्रतीतस्य १२७

प्राम्यस्य १२९

विषय: पृष्ठमू.

न्यूनपदस्य गुणत्वम् १३० कचित् तस्यानुभयात्मता १३१ अधिकपदस्य गुणत्वम् १३२ कथितपदस्य १३३ पतत्प्रकर्षस्य १३४ समाप्तपुनरात्तस्यानुभयात्मत्वम् अपदस्थसमासस्य गुणत्वम् गर्भितस्य १३५ रसदोषा: १३६ व्यभिचारिण: स्वशब्दवाच्यता १३८ रसस्य १३९ स्थायिन: १४०

अनुभावस्य कष्टकल्पना विभावस्य १४१ प्रतिकूलविभावादिग्रहः रसस्म पुनःपुनर्दीप्तिः १४३ अकाण्डे प्रथनम् अकाण्डे छेद: १४४

१४५ प्रकृतीनां त्रिविधानां विपर्ययः रसानुपकारकस्याभिधानम् १५० रसदोषाणां क्वचिददुष्टत्वम् १५१ स्वपदवाच्यस्य सञ्चारिणोडदुष्टत्वम् विरुद्धरससश्चारिणो बाध्यत्वेनोक्तेर्गुणावहत्वम् १५२ विरुद्धरसयोरेकत्र समावेशप्रकार: १५६ अष्टम उल्लास :- १६६- १९८ गुणलक्षणम् १६६

विषयः पृष्ठमू.

अलङ्कारलक्षणम् १६९

गुणप्रभेदास्तल्लक्षणानि च १७६

माधुर्येम् ओज: १७७

प्रसाद: १७८ गुणानां शब्दार्थनिष्ठतया प्रतीतौ पातिमदर्शनम् १७९ परैरुक्तानां गुणान्तराणामत्रैवान्तर्भावप्रदर्शनपूर्वकरं तन्मत्- खण्डनम् १८०

गुणव्यञ्जका वर्णादयः १९०

माधुर्यव्यञ्जकाः " १९१

ओजोव्यञ्ञाकाः १९२

प्रसादव्यञ्ञकाः १९३

रचनादीनां क्वचित् कचिद् वैपरीत्यस्येष्टत्वम् १९५

नवम उल्लास :- १९९-२४८

शब्दालद्कारे वक्रोक्ति: १९९

अनुप्रास: २०२

तस्य द्वैविध्यम् २०३

तत्र छेकानुप्रास: २०४

वृत्त्यनुप्रास: उपनागरिका परुषा च वृत्ति: २०५

कोमला वृत्ति: २०६

आसां मतभेदेन नामान्तरकल्पनम् २०७

शब्दानुप्रासे लाटानुप्रास: २०८

तद्गेदाः २०९

यमकसामान्यलक्षणम् २११

तद्दिशषा: रपोऽष्टविध: २११

विषयः पृष्ठम्. कलेषस्य नवमो भेद: २२७ शब्दार्थ-श्लेषयोर्भिन्नविषयत्वनिरूपणम् २२८ चित्रालक्कारः २४० तद्भेदेषु खड्गबन्धः २४१

मुरजबन्ध: २४२

पद्मबन्ध: २४३ सर्वतोभद्रम् २४४

पुनरुक्तवदाभास: २४५ तद्भेदाः २४६

दशम उल्लास: २४९-४५१

उपमा २५० पूर्णालुप्ताभेदेन तस्या द्वैविध्यम् २५१ पूर्णायाः पट् प्रकारा: २५२ लुप्ताभेदाः २६० उपमानानुपादाने द्विप्रकारत्वम् २६२ उपमाप्रतिपादकलोपे षट् प्रकारत्वम् २६३ धर्मद्योतकलोपे उपमा २६५ धर्मोपमानलोपे उपमा २६६ वाचकोपमेयलोपे उपमा २६७ त्रिलोपे उपमा २६८ उपमाभेदस ड्ख्यानिगमनम् २६९ मालोपमादीनामत्रैवान्तर्भूतत्वकथनम् २७०

अनन्वय: २७२ उपमेयोपमा २७३ उत्प्रेक्षा २७४ सन्देह: २७६ रूपकम् २७९ समस्तवस्तुविषयं रूपकम्

विषय :. पृष्ठमू

एकदेशविवर्तिरूपकम् २८१

साङ्गरूपकम् २८३ निरङ्गरूपकम्

मालारूपकम् परम्परितरूपकम् २८४ अपह्तिः २८९ श्लेष: २९२ समासोक्ति: २९३ निदर्शना २९५ अस्या: प्रकारान्तरम् २९७ अप्रस्तुतप्रशंसा २९८ तद्धेदा: पञ्च २९९ अतिशयोक्ति: चतुष्प्रकारा ३०७

प्रतिवस्तूपमा ३१०

दष्टान्त: ३११ दीपकं द्विप्रकारम् ३१३

मालादीपकम् ३१५ तुल्ययोगिता ३१६ व्यतिरेक: ३१७

३१८ आक्षेपो द्विप्रकार: ३२२ विभावना ३२४ विशेषोक्तिः ३२६ यथासङ्कयम् LT ३२८ अर्थान्तरन्यास: ३२९ 3e विरोध: ३३२ तस्य दश प्रकाराः स्वभावाक्ति: ३३६

९ विषय: पृष्ठम् .

व्याजस्तुतिः ३४० सहोक्ति: ३४२ विनोक्ति: ४४ परिवृत्ति: ३४५ भाविकम् ३४६ काव्यलिङ्गम् ३४९ पर्यायोक्तम् ३५१ उदात्तम् ३५३ तरयैव प्रकारान्तरम् ३५४ समुच्चय: ३५५ तस्य प्रकारान्तरम ३५८ पर्यायः ३६० तस्य प्रकारान्तरम् ३६२ अनुमानम् ३६४ परिकर: ३६७ व्याजोक्ति: ३६८ परिसङ्खया ३७० कारणमाला ३७२ अन्योन्यम् ३७४

उत्तरम् ३७५ सूक्ष्मम् ३७८ सार: ३७९ असङ्गतिः ३८० विरोधादसङ्गतर्मेदः ३८१ समाधि: ३८२ समम् ३८३ विषमः सप्रकार: ३८४ अधिकम् ३८७

१० विषय :- पृष्ठम्.

प्रत्यनीकम् ३८८ मीलितम् ३९०

एकावली ३९२

स्मरणम् ३९३ भ्रान्तिमान् ३९५ प्रतीपम् ३९६ सामान्यम् ३९९ विशेष: सप्रकारः ४०२

तद्गुणः ४०५

अतद्गुणः ४०६

व्याघातः ४०८ संसृष्टिः ४१० अङ्गा्रिभावसक्करः ४१३

सन्देहसङ्कर: ४१९ सन्देहसक्करस्थलनिणर्यः ४२२ एकवाचकानुप्रवेशसक्करः ४२५ अलक्काराणां शब्दार्थगतत्वविषयप्रतिनियम: ४२६ अलङ्कारदोषाणामुक्तदोषेष्वन्तर्भावप्रदर्शनम् ४२९ तत्रानुप्रासदोषाः तेषामन्तर्भावश्च यमकदोष: तस्यान्तर्भावश्च ४३१ उपमादोष: तेषामन्तर्भावश्च ४३२ उपमायां कचित् लिक्ादिभेदस्यादुष्टता ४३७ कालादिभेदे उपमाया दुष्टता ४३८ असादृश्यासम्भवयोरुक्तदोषेष्वन्तर्मावप्रदर्शनम् ४४२ उत्प्रेक्षादोष: तस्योक्तेष्वन्तर्भावप्रदर्शन च ४४३ समासोक्तिदोषस्तदन्तर्भावप्रदर्शनं च ४४५ अप्रस्तुतप्रशंसादोषस्तदन्तर्भावप्रदर्शनं च ४४६ अ्रन्थोपसंहार:

॥ श्री:॥ श्रीमम्मटमट्टकृतः काव्यप्रकाशः श्रीविद्याचकरवर्तिप्रणीतया सम्प्रदायप्रकाशिन्याख्यया बृह्ीकया श्रीभट्टगोपालप्रणीतया साहित्यचूडामण्याख्यया व्याख्यया च समेतः।

(द्वितीयो भाग: ।

अथ षष्ठ उल्लास:। शब्दार्थचित्रं यत् पूर्व काव्यद्वयमुदाहृतम्। गुणप्राधान्यतस्तत्र स्थितिश्चित्रार्थशब्दयोः॥१॥ सम्प्रदायप्रकाशिनी अथ षष्ठ उल्लास: । क्रमेप्रास्त चित्रकाव्यं लिलक्षयिषुः शब्दार्थहेतुकतयों द्वैविध्यं तावदनुस्मारयितुं सूत्रमेवावतारयति-शब्दार्थचित्रमिति। शब्द- साहित्यचूडामणि: अथ षष्ठ उल्लास: । अथ परिपाटीप्राप्तं तृतीयं काव्यं प्रकटयिष्यन्नल्पप्रमेयतया कारिका- मेव पठति-शब्देति। नन्वादिमोल्लासपर्यन्ते द्वैरूप्येण तृतीयं काव्यमुदा- जहे। किमत्र पौनरुक्त्येन। उच्यते। आलक्कारिकेषु केचन शब्दालक्कारैकता- त्पर्यशालिनः केचिदर्थालङ्कारैकप्रवणाः एके तदुभयावश्यम्भावभव्यबुद्धय इति त्रैविध्यम्। तत्रैकैकपक्षोपक्षेपानुगुण्यादाद्योल्लासोदाहरणद्वयं, यतः "स्वच्छ- न्दोचलदि"'त्यादौ न काचिदर्थस्यालक्कारस्य शङ्का, "विनिर्गतमि"त्यादौ न १. 'तिः शब्दार्थचित्रयोः क पाठ :. २. 'मेण चि' ख. ग. पाठ: ३. 'तुत' क ख. घ. पाठ :. ४. 'या वैचित्यं ता' ग. पाठ: G. P. T 4800. 50). 9-4-1102. B

२ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे नतु शब्दचित्रेऽर्थस्याचित्रत्वम्, अर्थचित्रे वा शब्दस्य। तथाचोक्तं- सम्प्रदाय प्रकाशिनी चित्रमर्थचित्रं चेति यत प्रथमोल्लासे काव्यद्वयमुदाहृतम्, उभयत्रापि तत्र प्रत्येकसुभयवैचित्र्येऽपि गुणप्राधान्यतो विभाग: एकत्र शब्दस्य साक्षाद् वैचित्र्यम् अर्थस्य तद्द्वारा, अन्यत्र पुनरर्थस्य साक्षात् शब्दस्य तद्वारेति गुणप्रधानभावेन निगित्तेनानुप्रासादि शब्दचित्रमुपमादिस्त्व- र्थचित्रमिति शब्दार्थयोवैचित्र्यविभागेनावस्थानम्। यत एवं शब्दा- थयोश्ित्रा स्थितिरतश्चित्रं काव्यं द्विधोपदर्शनीयमिति कारिकार्थनि- ष्कर्षः । तदेतदुपपादयितुमुपक्रमते-नतु शब्दचित्र इति। मिथः प्रतिबर्द्धत्वादित्यर्थः । किं शब्दार्थयोर्मिलितयोरेव वैचित्र्यादविभागेन चित्रकाव्यमेक- माहोस्विद् विभागशो द्विरूपमिति सन्देह उद्धावितः, येन सन्दिग्धेडर्थे प्रवर्तनार्हाणां पूर्वाचार्यन्यायकारिकाणामवतरणिका कृता भवतीति कारिका: समवतारयति-तथाचोक्तं रूपकादिरित्यादिना। तिसृ- ष्वेतासु कारिकासु लिलक्षयिषितस्य चित्रकाव्यस्य स्वरूपतः सिद्धिरर्था- लङ्कारेकात्मकत्वं च प्रथमकारिकया दर्शितम्। अथ द्वितीयकारिकाप्रथ- मार्धेन तु शब्दार्थयोवैचित्र्यस्य मिथः प्रतिबन्धादविभ्ञाग इति, रूपका- दिरलङ्कारोऽपि अनुप्रासादिवद् बाह्य एवेति प्रतिपादितम्। इत्थं पूर्वप- क्षमुत्थाप्य समनन्तरया त्वर्धान्तरसहितया कारिकया बाह्याभ्यन्तरत्वे- नालङ्कारभेद: सोपपत्तिकं दर्शित इति कारिकात्रयस्य पिण्डितार्थः।अथ साहित्य चूडामणि: शाब्दस्य। इह तु तदुभयमेलकानुसारो अन्थकारस्य, यत्र प्राधान्याप्राधान्य- विवेक: परिशिष्यते । गुणेति। उद्रिकानजोपादानात् कचित् केनचिद् व्यप- देश इति शब्दार्थयोरपि वैचित्र्यं प्रसिद्धमित्येतद् वादिविप्रतिपत्तिपूर्व संचाव- यति- तथाचेति। रूपकादिरित्यर्थालङ्कारप्राधान्यवादिनां पक्ष: रूपका-

१. 'न्ध सं. ग. पाठः २'व्यात्मक' ग. पाठंः. ३. 'ति-रू'ख, पाठः

षष्ठ उल्लासः ।

न कान्तमपि निर्भूषं विभाति वनितामुखम्।। रूपकादिमलङ्कारं बाह्यमाचक्षते परे। सुपां तिडं च व्युत्पत्ति वाचां वाञ्छन्त्लङ्कृतिम्।। सम्परदायप्रकाशिनी शब्दसङ्गत्या व्याकुर्म :- रूपकादिरर्थालङ्गारवर्गः। तस्य काव्यस्यान्यै- राचार्यैर्वह्ुधोदितः नानाप्रकारमुपदर्शित इत्यनेन शब्दालङ्कारानभ्युप- गमः सूचितः। ननु रसप्रकर्षशालिनस्तदनुगुणगुणसभवायोपशोभिनः संघटनासमुन्मीलितसौभाग्यातिरयस्य काव्यस्य किं रूपकाद्यलङ्गारयो गेनेति प्रत्यवतिष्ठमानान् व्यतिरेकद्ृष्टान्तेन प्रत्याच्टे-न कान्तम- पीति। नहि कान्तं सदपि वनितामुखमलङ्गतवदनलङ्गतं विशिष्य भाति।

क्वारात्मनश्चित्रकाव्यस्यारम्भणीयत्वसुपपादितम्, उपपादयिष्यमाणस्य च गुणालङ्गारविभागस्य बीजमप्युपक्षिप्म्। अथ शब्दचित्रमर्थचित्रं चेति विभागमसहमानैरन्यैरर्थालङ्ारवर्गापलापें: पूर्वपक्ष उत्थाप्यत इत्या- ह-रूपकादिमिति। यो ह्ययं रूपकादिरर्थालङ्कारस्तमनुप्रासादिश- ब्दालङ्कारवतँ केचिद् बाह्यमाचक्षते। तत्र मिथो वैचित्र्यतिबन्धरूपो हेतु: स्फुटत्वात् कारिकया नोपात्तः। अथ सिद्धान्तयति-सुपां तिडां चेति। यदेतदाभ्यां मिथो वैचित्र्यगतिबन्धमात्रेण शब्दार्थचित्रयोर- विशेषेण बाह्यत्वमाभ्यन्तरत्वमेव वाशडितं, न तदुपपद्यते । शब्दार्थ- वैचित्र्ययोर्विजातीयत्वात। वाचां वैचित्ये हि सुपां तिडां च व्यु- त्पत्तिः। सुपां तिडां च तत्तद्विच्छित्यनुगुणतयी वाचि विनिवेशनं हि शब्दालङ्गारः। अतः शब्दधमत्वात शब्दालङ्गार एवायम् । तमिमं साहित्यचूडामणि: दिमिति पुनरितरेषाम्। तदेतत् सुप्तिङ्व्युत्पत्तिरूपम्। ईदशी शब्दस्वरूप- प. 'ननम्' ख. पाठ २. 'पीति व' क, ग. पाठ: ३. 'वदस्य चि' ग. पाठः, ४. 'पः क्रियत' ख. ग. पाठ :. ५. 'रादिव' क. ग. घ. पाठ :: ६. 'द् वा' रा. पाट :. ७. 'नोक्त: । अ' ख. ण.पाठ :. ८. 'तं त' ग. पाठः. ९. 'वचित्रयो' क. घ. पाठ:, १०. 'यं' क. ख. घ. पाठः: ११, या वि', १२. 'नरे' ग. पाठ:

४. व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे तदेतदाहु: सौशब्धं नार्थव्युत्पत्तिरीदशी। शब्दाभिधेयालङ्कारभेदादिषं द्यं तुनः॥" इति। शब्दचित्रं यथा- प्रथममरुणच्छायस्तावत् ततः कनकप्रभ- स्तदनु विरहोत्ताम्यत्तन्वीकपोलतलद्युतिः। सम्प्रदायप्रकाशिनी शब्दधर्मत्वेनैवामनन्तीत्याह-तदेतदाह: सौशब्द्यमिति। योडयं सुपिङ्च्युत्पच्यात्मा शब्दालङ्गारस्तमिम सौशब्यं सुशब्दत्वमेवाम- नन्ति। कविशब्दत्वमेव शब्दालङ्गार इति निष्कर्षः । नहि सुशब्दत्व- मर्थधर्म इति कश्चित् सचेतनः शङ्कते। तर्ह्यर्थवैचित्र्यं कीदृदगित्यत आह- नार्थव्युत्पत्तिरीद्ृशीति। नेदृशी शब्दव्युत्पत्तिसधर्मा न भवति। शब्दव्युत्पत्तिर्हि समुचिततिङ्सुबव्युत्पत्तिरूपा। अर्थव्युत्व- त्तिस्तु जातिगुणादिधर्मविशेषविच्छित्तिविवेचनरूपा । अतोऽनुभासा- दिरूपायाः शब्दधर्मविच्छित्तेरन्यैव ह्यौपम्यादिरर्थधर्मविच्छित्तिरिति सिद्धम्। यत इत्थं वैचित्र्यभेद:, ततः स्वसिद्धान्तं निगमयति- शब्दाभिधेयालङ्गारभेदादिष्टं दयं तु नः इति। शब्दालङ्कारो डर्थोलङ्कारक्रेति भेदसम्भवादुभयमपि चित्रकाव्यमस्माकमभिमतम् । एतासु कारिकास्वर्थ परिच्छेत्तुमपारयन्। पदेपदे पलायिष्ट सान्धिविग्रहिक: स्खलन् ।। प्रथममरुणेति । अत्र तावत् ततस्तदन्वित्यादौ केवलव्यञ्ञन- साम्याद् वृत्यनुप्रास एवार्थवैचित्र्याद् विशिष्य भातीति शब्दचित्रम्। साहित्यचूडामणि: पर्यवसिता। अर्थव्युत्पत्त्या च काव्यम्। काव्ये द्वयं शाब्द्ार्थी च व्युत्पत्ति- रित्येकैकपक्षव्युदासाय। अ्रथममिति। ततः सरसबिसिनीकन्दच्छेदच्छविरित्यन्वयः । अन्रानु- प्रासः प्रघानम्, उपमोपसर्जनम्। ओजश्र गुणः । १. 'ति। अतो ने' ख. ग. पाठ: २. 'दिवि', ३. 'मान्याद्' ग, पाठ

षष्ठ उल्लासः । ५ उदयति ततो ध्वान्तध्वंसक्षमः क्षणदामुखे सरसबिसिनीकन्दच्छेदच्छविर्मृगलाञ्छन:॥ अर्थचित्रं यथा- ते दृष्टिमात्रपतिता अपि कस्य नात्र क्षोभाय पक्ष्मलद्दशामलकाः खलाश्च। नीचा: सदैव सविलासमलीकलमा ये कालतां कुटिलतामिव न त्यजन्ति॥ यद्यपि सर्वत्र काव्येऽन्ततो विभावादिरूपतया रस- पर्यवसानं, तथापि स्फुटस्य रसस्यानुपलम्भादव्यङ्गयमेतत् सम्पदायप्रकाशिनी ते दष्टीति। नीचा अवाक्स्वभावा: तुच्छशीलाथ्र । अली- कलग्ा: ललाटावलम्बिनः अनृर्ताभिरताश्। अत्र समुच्चयादेरर्थाल- ङ्कारस्य माधान्यम् । नन्वनयोरप्युदाहरणयोः सूक्ष्मेक्षिकया निरूपणे रसादिरूपं व्यङ्ग्यमस्त्येव। अतः कथं चित्रत्वमित्यत आह-यद्यपीति। ननु चित्रेमपि ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गयन्यायेन निरवशेष कि न प्रदर्शित- साहित्यचूडामणि: त इति। नीचा: प्रलम्बाः अघमाश्च। अलीकं ललाटं, दैर्ध्येडपि सौश- ब्द्यमित्याप्ताः। तत्र सविलासं लगनाः। अपिच यदलीकमसत्यं तत्र सौजन्यना- टितकपूर्व लमाः। कालत्वं कुटिलता चाकारहृदययोर्यथासङ्र्थम् । अत्र समु- चयस्य प्राधान्यम् अनुप्रासस्योपसर्जनत्वं, माधुर्य च गुणः। ननु शब्दचित्रे चन्द्रोदयस्योद्दीपनस्य वर्णनीयतया शृक्गारो व्यङ्गयः । अर्थचित्रे च कामिनीलक्षणस्यालम्बनस्येति कथमव्यङ्गयमिति चेत् तत्राह- यद्यपीति। स्फुटस्येति। विवक्षोपारूढ एव हि काव्ये शब्दानामर्थः। यदाह- "रसभावादिविषयविवक्षाविरहे सति। अलङ्कारनिबन्धो यः स चित्रविषयो मतः ॥ 1. 'कछ्टशी', २. 'तनिर' ख. ग. पाठः. ३. 'दर्था' क. ख, पाठः. ४. 'त्रचित्रम' ५. 'षं न प्र' क. पाठ :. ६. 'वैद्ग्ध्येऽपि सौ' ग. पाठ:,

व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे काव्यद्वयमुक्तम्।अत्र तु शब्दार्थालङ्कारभेदाद् बहवो भेदाः। ते चालङ्गारनिर्णये निर्णेष्यन्ते। इति काव्यप्रकाशे शब्दार्थचित्रनिरूपणं नाम षछठ उल्लास:

सम्प्रदायप्रकाशिनी मित्यत आह-अत्र तु शब्दार्थेत्यादि। अलङ्गाररूपधर्ममात्रत्रीणकं हि चित्रं धर्मिग्रस्तावादिह दिआ्ात्रेण दर्शितम्। अलङ्कारनिर्णये तु पाप्तावसरतया निरवशेषं निर्णेष्यते ॥ १॥

काव्यमीमांसाप्रभाकरकविसहृदयशिरोमणिसहजसर्वज्ञपरम- योगीश्वरश्रीम्रिभुवनविद्याच क्रवर्तिवंशावतंसमहाकवि- श्रीविद्याचकवर्तिकृतौ सम्प्रदायप्रकाशिन्यां काव्यप्रकाशबृहट्टीकायों षष्ठ उल्लासः ।

साहित्यचूडामणि: रसादिषु विवक्षा तु स्यात् तात्पर्यवती यदा। तदा नास्त्येव तत् काव्यं ध्वनेर्यत्र न गोचरः ॥" इति। इत्थमस्य काव्यस्याधमत्वमनुसन्धेयं, न सर्वथा। यदाह- "रसभावाञ्भावस्तु यमकार्देर्न वार्यते। ध्वन्यात्मभूते शृज्गारे त्वज्गता नोपपद्यते।।" इति। अलक्कारनिर्णये नवमे दशमे चेति सिद्धम् ॥ १ ॥ शब्दार्थचित्रघटनापटवः कर्वान्द्राः संस्थानवर्णगतिबन्धविभक्तशोभाम्। अल्पोदरामनुदरामिव राजकन्यामल्पध्वनिं भितिमध्वनिमामनन्ति। इति साहित्यचक्रवर्तिलौ हित्यभद्टगोपालविर चितायां साहित्यचूडामणौ काव्यप्रकाशविमर्शिन्यां षष्ठ उल्लासं:।

1. 'च' स. पाठः २. 'दि । रसाल' ग, पाठ: ३. 'प्रमाणकं' क्. घ. पाठ :. ४. 'योऽपरा' क., 'ये निणे' ख. ग. पाठ :. , ५. 'यां चित्रविवेचन: ष' क, ख. पाठः

अथ सक्षम उह्लास:। काव्यस्वरूप निरूप्य दोषाणां सामान्यलक्षणमाह- मुख्यार्थहतिर्दोषो रसश्च मुख्यस्तदाश्रयाद् वाच्य:। सम्प्रदायप्रकाशिनी अथ सप्म उल्लास:। इत्थं धर्मिणि प्रदर्शिते धर्माणां सम्प्रति निरूपणावसरः। तत्र दोषलवोऽप्यकाव्यतायै कल्पत इत्यवश्यहेयताज्ञापनाय दोषनिरूप्रणमेव प्राथम्यमर्हतीत्यभिप्रायेणाह वृत्तिकार :- काव्यस्वरूपं निरूप्ये- त्यादि। सामान्यलक्षणमिति। विशेषलक्षणानां तन्मूलत्वात्। मुखयार्थहतिरिति। रसस्यापकर्षो दोषः। स विभावानुभा- वव्यभिचारिणामयथायथं विनिवेशात् साक्षादेव भवतीति रसदोषो महान् दोष:। रसाश्रयत्वेन द्वारा भवतीत्यर्थदोषस्तदपेक्षया निकृष्ट अर्थाश्रयत्वात्। पदपदैकदेशदोषाः परिपाठा दविष्ठा इति निकृष्टतराः। सङ्केतितौर्थो हि लक्ष्याद्यपेक्षया सुखमिव प्राग् भवतीति कृत्वा मुख्य इत्युक्तं प्राक्। इहापि तथा भ्रमो मा भूदित्युक्तं रसश् मुख्य इति। मुख्य: प्रधानभूत इत्यथः। चोडवचारणे। ननु यदि रस एव मुख्योजर्थ- स्तदा वाच्योद्यपकर्षस्यादुष्टता प्राप्तेत्यत आह-तदाश्रयाद् वाच्य साहित्यचूडामणि: अथ सप्तम उल्लास:। अकलङ्कशाशिच्छाया जीयाद् देवी सरस्वती। यया कविचकोराणां पारणा परिपूर्यते॥ उल्लाससङ्गतिमासूत्रयति- काव्येति। दोषाणामिति। 'तददोषौ शब्दार्थावि'त्युक्तक्रमेण दोषाणां गुणानामलङ्काराणां च लक्षणीयत्वात्। सामान्यलक्षणमिति। तदुपक्रमत्वाद् विशेषलक्षणस्य। मुख्येति। मुख्यार्थस्य हतिर्दोषः। ननु स मुख्योऽर्थ इत्युक्तयुक्त्या किं साक्षात्सक्केतितस्यार्थस्य, नेत्याह-रसश्चेति। चस्त्वर्थे। गुणवृत्तिरमुख्यो १. 'तया ज्ञा' ग. पाठ :.. २. 'णा य' क, 'णां य' ख. पाठ: ३. 'तो' ग. पाठ :. ४, 'पि' क. घ. पाठः. ५. 'च्याप' क. पाठः

व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे उभयोपयोगिन: स्युः शब्दाद्यास्तेन तेष्वपि सः ॥१॥ हतिरपकर्षः । शब्दाद्या इत्याद्यग्रहणाद् वर्णरचने॥१॥ विशेषलक्षणमाह- दुष्ट पदं श्रुतिकट्ठ च्युतसंस्कृत्यप्रयुक्तमसमर्थम्। सम्प्रदायप्रकाशनी इति। रसाश्रयभूतत्वाद् वाच्योऽपि मुख्यार्थ इति तदपकर्षो दोष एव। तदुभयाश्रयत्वात् पदपदैकदेशादेरपि दुष्टता बोदव्या। तदेतद् यथोपयोगं व्याचष्टे-हतिरपकर्ष इत्यादि ॥१॥ तत्र रसो वाक्यार्थग्रतीतिपूर्वकः, वाक्यार्थप्रतीतिर्वाक्यात्, वाक्यं च पदारब्धं, पदैकदेशादयोऽपि पदपूर्वका इति प्रथमतः पददोष- लक्षणेंमारभते-दुष्टं पदमित्यादि। श्रुतिकटु च्युतसंस्कृतीत्यादिपु षोडशसु लक्ष्यपदेषु दुष्टमिति प्रत्येकमभिसम्बन्धैः । साहित्यचूडामणि: व्यापार: अभिधाव्यञ्जनयोरुभयोरपि मुख्यत्वमिति भावः । तदाह- "यद- मुख्यतया व्यापारो गुणवृत्तिर्व्यञ्जनं तु मुख्यतये"ति। यद्वा वाच्यस्य मुख्यत्वं लक्ष्यादेरर्थात् प्राथमिकत्वं, रसस्य तु सर्वाकारेण प्रार्थम्यम्। तस्य च विव- क्षितरसभावादिप्रतीतिविन्नविधायित्वं नाम सामान्यलक्षणमिति व्यक्तिविवेक- युक्त्या रसचमत्कारतिरोधानं दोष इति यावत्। ननु 'व्यभिचारिरसे'त्यादि- वक्ष्यमाणक्रमेण कतिपय एव रसदोषाः, अपुष्टत्वादयस्त्वर्थभागभागिन इत्य- प्यव्याप्तिर्लक्षण(स्य) इति चेत् तत्राह-तदाश्रयादिति। रसाश्रयभूतत्वाद- भिधेयो(क्तरापवक्त ? रसोपरक्त)रूपमुख्यभूतः । आपचारिकं तन्मुख्यत्वमिति भावः । तेन हि शब्दादिविषयेषु (तावतादिषु? तावद)व्याप्तिरित्याशङ्कयाह- उभयेति। रसस्य वाच्यस्य चोपयोगिनः व्यञ्जकत्ववाचकत्वादिनोपकारकाः शब्दवर्णादयः । तेन हेतुना तेषु शब्दादिष्वपि स दोषो दृश्यते। अयं भावः प्रतिकूलविभावादिग्रहादिवद् दुष्टत्वादयोऽपि रसस्यैव दोषाः। उपचारादर्थ- शब्दादीनामिति। हतिशब्दो लक्षणीय इत्याह -- अपकर्ष इति ।। १ । १. 'ताद्' ग. पाठ :. २, ३. 'च्या', ४. 'णं-दु' क. स. घ. पाठः. ५. 'च्यते ग' ख, ग. पाठ: ६. 'धान्यम्' घ. पाठ:

सप्तम उल्लासः । ९ निहतार्थमनुचितार्थ निरर्थकमवाचकं त्रिवाश्लीलम्। सन्दिग्धमप्रतीतं ग्राम्यं नेयार्थमथ भवेत् क्विष्टम्। अविमृष्टविधेयांशं विरुद्धमतिकृत समासगतमेव॥ ३॥ श्रुतिकटु परुषवर्ण रूपम्। यथा- अनङ्गमङ्गलगृहापाङ्गभङ्गितरङ्गितैः। आलिङ्गितः स तन्वङ्ग्या कार्तार्थ्यं लभते कदा॥ अत्र कार्तार्थ्यमिति।

सम्प्रदायप्रकाशिनी यथोपयोगं लक्ष्यपदं विवृण्वन् क्रमेणोदाहरति -श्रुतिकटु परुषवर्णरूपं यथेत्यादिना। परुषवर्णस्यार्थपर्यालोचननैरपेक्ष्येण श्रवणमात्राद् रसभङ्गहेतुत्वमिति निर्देशे प्राथम्यम्। अनङ्गेति। अनङ्गमङ्गलगृहभूते अपाङ्गे या एता भङ्गयः वक्रि- मोत्तरा विच्छित्तिविशेषा: तासां तरक्गितैरालि्गितः कटाक्षैर्वीक्षित इत्यर्थः । कार्तार्थ्य कृतार्थता। एवम्पार्यं श्रुतिकट रौद्रादावपि न शोभत इति शृङ्गारे सुतरां दोष:। साहित्यचूडामणि: तत्र दुष्टस्थलोपलक्षणीयत्वाद् दोषाणां दुष्टादिपदान्युद्दिशति- दुष्टमिति। पदवाक्यतदुभयार्थादिभेदादमीषां बाहुविध्यं स्वयमनुसन्धेयम्। तत्तत्संज्ञया विशेषलक्षणमूह्दनीयमित्याशयादाह -श्रुतिकद्विति । यस्य कष्टमिति व्यपदेशान्तरम्। कार्ताथ्यमिति। आदिवृद्धिप्रयुक्त कष्टत्वम्। च्युतेति। संस्कृतिव्याकरणलक्षणं, सा गलिता यस्माद् असाधुरपश- व्दश्चेति। तदुक्तम्- "असाधुरपशब्दश्र द्विषा शब्द: प्रकीर्तितः । तत्रासाधुरसाध्यो यः प्रकृतिप्रत्ययादिभि: । १. 'श' ख, ग, पाठ:, २. 'य' क. घ. पाठ :. * 'रपं कषटं यथे'ति मूलकोशपाठ:,

व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे च्युतसंस्कृति व्याकरणलक्षणहीनम्। यथा- एतन्मन्दविपक्कतिन्दुकफलश्यामोद रापाण्डर- प्रान्तं हन्त पुलिन्दसुन्दरकरस्पर्शक्षमं लक्ष्यते। तत् पल्लीपतिपुत्रि! कुञ्जरकुलं कुम्भाभयाभ्यर्थना- दीनं त्वामनुनाथते कुचयुगं पत्रावृतं मा कृथाः ॥ सम्प्रदायप्रकाशिनी च्युतसंस्कृतीति । संस्कृतिर्च्याकरणलक्षणम् । अप्रयुक्तापे- क्षया तत्रानीचित्यप्रतीति: स्फुटेति पाथम्यम्। एवं सर्वत्र क्रमे विव क्षानुसन्धेया। एतन्मन्देति। भो: पल्लीपतिपुत्रि! मन्दविपकतिन्दुकफलवदुदरे इयामं प्ान्तभागे (आ)पाण्डरं तवैतत् कुचयुगं पुलिन्दयूनां करोपला- लनाई दृश्यते। अनेनास्या: माथमिकसम्भोगार्हता व्यज्यते। तस्मात् साहित्य चूडामणि: शब्दादपेतोऽपंशब्दः शब्दनाकरणात्मनः। शब्दना हि परामर्शो वाच्यार्थविषयोऽस्य यः ॥ एवञ्चासाघुशब्दोडपि नापशब्दत्वमर्हति। न सोऽप्यभ्ये(त्वा?त्य)साधुत्वं तयोर्विषयभेदतः ।।" इति ।""अस्मान् प्रति पुनरविषये प्रयुज्यमान: शब्दोऽपशब्द एवे"ति व्यक्ति- विवेकयुक्त्या प्रकृतिप्रत्ययाद्यसिद्धस्यासाधुत्वं, गुणसामग्री(क!ह)तस्य तत्रा- प्यविषयप्रयुक्तस्यापशब्दत्वम्। तद्वैविध्यं तु विधायैवमुक्तिर्यस्मादसाधोरप्यनु- मानाद् वाचकत्वमरिति। यदाहु :- "असाधुरनुमानेन वाचकः कैश्चिदिप्यते। वाचकत्वाविशेषेऽपि विशेष पुव्यपापयोः॥ अस्वगोण्यादयः शब्दाः साधवो विषयान्तरे। निमित्तमेदात् सर्वत्र साधुत्वं च व्यवस्थितम् ।।" इति। कुम्भाभयेति। कुञ्जराणां कुम्भेप्वेव पुलिन्दशरपातौचित्यात् पत्रावृतं मा कृथाः । अनावृते हि कुचकुम्भे पुलिन्दसुन्दराणां रणरणकवशात् १. 'द्धेरस', २. 'था' घ. पाठः. i (mmar' इति मलकोशपाठ :-

सप्तम उल्लासः । ११ अन्रानुनाथत इति। 'सर्पिषो नाथत' इत्यादावाशिष्येव नाथतेरात्मनेपदं नियमितम् 'आशिषि नाथः' (वा०१.३.२१)

सम्प्रदायप्रकाशिनी कुम्भाभयाभ्यर्थनादीनं कुञ्जरकुलं त्वां याचते। तदेतत् कुचयुगं पत्रैर्मा संवृणु। पत्रावरणरहितं कुचयुग करस्पर्शनेनोपलालपत्सु पुलिन्दसुन्द- रेषु मृगयाभावात् कुम्भाभयं भवेदित्यम्यर्थनया दीनं कुञ्जरकुलं त्वां याचते। अतो मा संदृण्वित्यर्थः। अन्रानुनाथते इति। च्युतसंस्कृतीति शेष: । च्युतसंस्कृतित्वं समर्थयति- सर्पिष इत्यादिना।, सर्पिपो नाथते' 'मधुनो नाथत' इत्यादावाशिष्येवार्थे नाथतेरात्मनेपद व्यवस्थापितम् 'आशिषि नाथः' (वा०१.३.२१) इति सूत्रेण । इह त्वर्थो याचनैमिति च्युतसंस्क- तित्वम्। यन्तु सान्धिविग्रहिकेण 'आत्मनेपदिन: पुनरात्मनेपर्देविधा- नमाशिषि नियमार्थ याचनादौ तु विकल्पो ज्ञाप्यत इति नैतत च्युत- संस्कृत्युदाहरणमि'ति उदाहरणान्तर दर्शितं, तदतीव साइसम, आ- चार्यहृदयापरिज्ञानात्। तथाहि- 'आशिष्येवात्मनेपदं नियमित- मि'ति वदन यत्रोनियमॅने्र्थान्तरेऽर्थाक्षिपं कामचार नहि न वेदा- साहित्यचूडामणि: क्षीणशक्तित्वेन गजकुम्भविदारणपटीयस्त्वं न भवतीत्यर्थः। अनुनाथत इत्येतदसाधु 'आशिषि नाथ' इत्याशिष्येव स्वाभिलषितवस्त्वाशंसनलक्षणा- यामात्मनेपदस्य नियन्त्रितत्वाद्, यत्प्रयोगे चापशब्दप्रस्जो दोषः। यथोक्त- "यस्तु प्रयुङ्क्ते कुशलो विशेषे शब्दान् यथावद् व्यवहारकाले। सोऽनन्तमामनोति जयं परत्र वाग्योगविद् दुष्यति चापशब्दैः ।I" इति। अपशब्दो वैतदुदाहरणमस्तु आशीर्विधायकस्यात्मनेपदस्य सामग्रीवैगु- ण्यशालिनो याचने प्रयुज्यमानत्वाद्, यथा 'मधुकरैरपवादकरैरिव' (मा० ६. ९) इत्यादौ च रजितशब्दः ।

१. 'नया दी' ख. ग. पाठ :. २. 'त्यर्थनादी', र. 'त इ', ४. 'दमा' ग. पाठः. ५. 'त्र च नि' क. पाठ :. ६. 'मेनार्था' ख. पाठः ७. 'रे आक्षि' ख. ग. पाठा. 4. 'रं न वेदाचार्य: । नाथत इत्यादौ कष्टवलप्या गतिरस्तीति नहि' क, घ, पाठ:,

१२ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे इति। अत्र च याचनमर्थः। तस्माद् 'नाथति *स्तनयुगमि'ति पठनीयम्। अप्रयुक्तं तथाम्न्नातमपि कविभिरनाद्तम्। यथा-

सम्प्रदायप्रकाशिनी चार्यः। किन्तु यत्र दोषत्वे विवादसान तोपवेनोदाहते साक्षाद् दुषट दुष्टतया कैमुत्येन सिध्यतीत्यभिवायेणैवमाधुदाहरति, रसपतीतिपरि- स्खलनस्याविशेषात्। इतरथा वाक्यदोपेषु हतृत्तत्वं साक्षात् छन्दो- भङ्गाभावेऽपि तद्ुद्विजनकतया नोदाहरिष्यत, तथा विसन्धित्वमपि। नहि प्रमाणविरुद्ध एव दोप:, अपितु प्रतीतिपरिस्खलनहेतुः। प्रतीतिप- रिस्खलनहेतुत्वं च प्रकते परिस्फुट, विवादादेवें। तारतम्यपदर्शनायैव च पाठान्यथीकरणं 'नाथति स्तनयुगमि'ति। अतः च्युतसंस्कृतित्वादे- र्नित्यदोषत्वादू विशिष्योजजागरितव्यं कविनेत्युपदिष्ट भवति। इत्थमा- चार्यहृदयान्वेषणमेवैतदादौ शोभते व्याख्यातृणां, नतु दूषणम्। नहि कथिन्महाभाष्यकृति म(न्मथा१ममटा)चार्ये च रखलनोद्भावनं प्रेक्षा- वाननुमन्यत इत्यलम्। अप्रयुक्तमिति । तथाम्नातं तेन रूपेणाभिधानकोशादिषु पठितमपीत्यर्थेः। साहित्यचूडामणि: नचा (न्र! त्रा)शि(वो१ षो)ऽर्थ इत्याह-अत्र चेति। आशीर्याचनयोरे- कार्थताभ्रान्तिरविदग्धानाम् । 'आशिषि नाथः' (२.३.५५) इति सूत्रेण नाथनीयस्य सर्पिरादेः षष्ठया हि भवितव्यम्। सम्भाक्तिं चैतद्, यद् विशेष- लक्षणानवसायादात्मनेपदप्रयोगेणापशब्दत्वमिति। अन्यथा "बाधति स्कन्ध" इत्यादौ कवे: शब्दवृत्तवर्णानभिज्ञत्वप्रसङ्गः । गुणीकाराय प्रयास इति यत्रत्यः परिहार: । श्रोकस्य (सोष्मवान्: सौष्ठवाय) पाठं परिवर्तयति-तस्मा- दिति। बन्धदार्ढ्याद् गुणान्तरलाभश्च। तथाम्नातमपीति। यथाशास्त्रं लक्षणयोग इति भावः । १. 'ति. सरप्र' क. घ. पाठः. २. 'तिस्ख' क. पाठः. ३. 'टम्। प्रतीतिता' ख. ग. पाठ: ४. 'व । विप्रतीतिता' घ, पाठः, ५. 'ति आचा' क. घ. पाठ: ६· 'वार्तान' ख. पाठ:

सप्तम उल्लास: । १३ यथायं दारुणाचारः सर्वदैव विभाव्यते। तथा मन्ये दैवतोऽस्य पिशाचो राक्षसोऽथवा॥ अत्र दैवतशब्दो 'दैवतानि पुंसि वा' इति पुंस्या- म्नातोऽपि न केनचित् प्रयुज्यते। असमर्थं यत तदर्थं पठ्यते नच तत्रा तस्य शक्तिः। यथा- तीर्थान्तरेषु स्नानेन समुपार्जितसत्कृतः । सुरस्रोतस्विनीमेष हन्ति सम्प्रति सादरम् ।। अत्र हन्तीति गमनार्थम्। सम्प्रदायप्रकाशिनी यथायमिति। सर्वदा क्रूराचारत्वाद् दैवतपिशाचराक्षसेष्व- न्यतमेन नूनं गृहीतो भवेदित्यर्थः। असमर्थमिति। तदर्थम् अभिमतार्थप्रतिपत्यर्थमित्यर्थः। तीर्थान्तरेष्विति। सत्कृतं सुकतम् । कस्यचिच्छ्रोत्रियस्य परोक्षश्लोकेऽत्रे सुरस्रोतस्विनीगमनमुत्प्रेक्ष्यते। गमनार्थमिति। गमनवचनतामभिप्रेत्य प्रयुक्त हन्तीति पदं हिंसालक्षण एवार्ये समर्थम्। साहित्यचूडामणि:

कविमिर्न प्रयुक्त: । यथेति। यथातथयोर्ज्ञाप्यज्ञापकभावोऽर्थः । दैवत इति पुलिज्गशब्दः

पुंस्त्वस्य शास्त्रसिद्धतां द्योतयितुं 'वृन्दारका दैवतानी' त्यादौ च याव- दुपयुक्तं तावदुपादत्ते-दैवतानीति। सोऽर्थो यस्तदर्थम्। पठ्यते धातुपारायणादौ। तत्र अर्थे। तस्य शक्तिर्वा- चकत्वरूपा शक्तिः। परीक्षया विना पाठविश्वासात् पदं न योज्यमिति याचत्। हन्तीति। 'हन हिंसागत्योरि'ति पाठः । हिंसायामेवास्य शक्तिः न गमने। १. 'दु' ख. ग. पाठ :. २. 'मत्वेन' क. र. घ. पाठ :. ३. 'मत', ४. 'व्व- पीति' क. घ. पाठः. ५. 'त्र त्रिस्नोत' ग. पाठः. ६. 'समर्थः यस्य तत् तद', ७. 'किपरीक्षयाद् वि' ग. पाठ :.

१४ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे निहतार्थं यदुभयार्थमप्रसिद्धे प्रयुक्तम्। यथा- यावकरसार्द्रपादप्रहारशोणितकचेन दयितेन। मुग्धा साध्वसतरला विलोक्य परिरभ्य चुम्बिता सहसा॥ अत्र शोणितशब्दस्य रुधिरलक्षणेनार्थेनोज्जवलीकृत- त्वरूपोऽर्थो व्यवधीयते अनुचितार्थं यथा- तपस्विमिर्या सुचिरेण लभ्यते प्रयत्नतः सत्रिभिरिष्यते च या। प्रयान्ति तामाशु गति यशस्विनो रणाश्रमेधे पशुतामुपागताः।। अत्र पशुपदं कातरतामभिव्यनक्तीति अनुचितार्थम्।

सम्पदायप्रकाशिनी निहृतार्थमिति। अप्रसिद्धो ह्यर्थः प्रसिद्धेन निहन्यते। यावकरसेति। अत्र साध्वसतरलेत्येतदपि रुधिरार्थमेव प्रसा- धयति। अथानुचितार्थ-तपस्विभिरिति। सत्रिभिर्याज्ञिकैः। महा- वीराणां स्वर्गावाप्ति: सुलभेति तात्पर्यार्थः । साहित्यचूडामणि: उभयार्थमिति । प्रसिद्धाप्रसिद्धार्थवत्। उज्ज्वलीकृतत्वमरुणीकृतत्वम्। व्यवधीयत इति। पादप्रहृते शिरसि रुधिरस्य सम्भावितत्वात् मतिविरोधश्र तदनुगुणा मुग्धा साध्वसतरलेति वाक्यच्छाया। अनुचितेति। प्रस्तुतचमत्कारभञ्जकत्वात् पश्चुपदमिति। नहि कातर्ये सुगतिसिद्धिः। "रणे चाभिमुखो हत" इत्युक्तत्वात् 'गप्राप्तिः' ख. ग. पाठः.

सप्तम उल्लासः । १५ निरर्थकं पूरणमात्रप्रयोजनं चादिपदम् । यथा- उत्फुल्लकमलकेसरपरागगौरद्युते! मम हि गौरि!। अभिवाञ्छितं प्रसिध्यतु भगवति! युष्मत्प्रसादेन। अत्र हिशब्दः। अवाचकं यथा- अवन्ध्यकोपस्य निहन्तुरापदां भवन्ति वश्याः स्वयमेव देहिनः। अमर्षशून्येन जनस्य जन्तुना न जातहार्देन न विद्विषादरः ॥

सम्प्रदायप्रकाशिनी निरर्थकमिति। उत्फुल्लेति । अत्र हीत्यस्य न कुत्रचिदर्थवत्ता । गौरधुते हीति, गौरि हीत्यादि प्रतिपदं योजनेऽपि नैरर्थक्याद्। अथावाचकम् - अवन्ध्यकोपस्थेति। निहन्तुरापदाम् अव- न्ध्य प्रसादस्य चेत्यर्थः । अमर्षशून्येनेति अवन्व्यकोपतायाः प्रति- साहित्यचूडामणि: पूरणेति। न पुनर्धयोतनीयार्थोपक्षीणम्। हिशब्द:इति। पादपूरणफलत्वात्। अवकरभूता(दिः) निपाताः शोका- दीन् द्योतयन्ति वक्तृगतान्। त(त्राःत्र) दोतनीयार्थापे(क्ष?क्षा)या (अ)भा- वे(ति?) निपाता न प्रयोज्या इति भावः । किञ्च प्रसिध्यत्विति प्रोपसर्गो- Sवाचकः । भगवतीत्येकवचनेन सम्बोध्य युष्मत्प्रसादेनेति बहुवचनमप्य- नुचितमित्यलमप्रासङ्गिकचिन्तया। अवन्ध्येति। शत्रुपक्षे फलपर्यन्तक्रोधस्य आपदां दौर्गत्यादीनां प्रति- कर्तुर्वर्णनीयस्य देहिनो मित्रादयः स्वयमेव वश्या भवन्ति। यस्मादमर्षशून्येन

१. रा, क ख, घ, पाठः.

१६ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे अत्र जन्तुपदमदातर्यर्थे विवक्षितम्। तत्र च नाभि- धायकम्। यथावा- हा घिक् सा किल तामसी शशिमुखी दष्टा मया यत्र सा तद्विश्लेषरुजान्धकारितमिदं दग्धं दिनं कल्पितम्। किं कुर्मः कुशले सदैव विधुरो धाता नचेत् तत् कथं तादग्यामवतीमयो भवति मे नो जीवलोकोऽधुना ।। सम्प्रदायप्रकाशिनी योगी, जन्तुनेति निहन्तुरापदामितीत्यस्य। यो ह्यपरारध दृष्ट्राप्यमर्ष- शून्यस्तेन विद्विषापि ने दरः भयं नास्ति। यस्तु जन्तुरदाता तेन जातहार्देनापि आदरो नास्तीत्यर्थः। हा धिक् सेति। तादग्यामवतीमयः यस्यां यामवत्यां दष्टा सा, तथाविधयामवतीमय इत्यर्थः । पूर्वोदाहरणे गुणद्वारापि जन्तुपदस्य साहित्यचूडाम णि: बन्ध्यकोपेन जन्तुना जननमात्रधर्मत्वादापत्प्रतिक्रियायामकुशलेनेति योजना । यी हि पुंसां गतिर्जातहार्द: सुहृद्भूतः विपक्षभूतश्र । तयोरादिमेन नादरो नास्था द्वितीयेन तु न दरो न भीतिः। पञ्चम्यभावश्चिन्त्यः । तृतीयापि नौचि- त्यवती। जन्तुपदमिति । विपत्प्रतीकारस्य दातृत्वोपायकत्वात्। यथोक्तम्- "अर्थस्य पुरुषो दासो दासस्त्वर्थो न कस्यचित्।" इति। केवलं विवक्षैवास्मिन् नच सामर्थ्यमित्याह-तत्रेति। नाभिधायकम् अस(म्मि' क्वेति)तत्वादिति भावः । लक्षणीयत्वपक्षे नेयार्थत्वं वक्ष्यते। सङ्केताभार्वविषयतया किश्विद् भेदा(वु.यो)दाहरति-हा धिगिति। शशशिमुख्यां दृष्टायामपि तदा तस्या रात्रेस्तामसीत्वम् अन्धकारितस्य च कथं दिनत्वमिति तादश्या यामवत्या प्रकृतो जीवलोको दिनमित्यस्य प्रका- शमयमित्यत्रार्थे सङ्केताभावः । अविनाभावसम्भावनायाश्च कल्पनामात्रपि-

१. 'च्छेदरु' ख. पाठ :. २. 'वि' ख. ग. पाठः. ३. 'नू' क. पाठ :. ४. 'ना' क. घ. पाठः. ५. 'स', ६. 'थास्या' घ. पाठः.

सप्तम उल्लास: १७ अत्र दिनमिति प्रकाशमयमित्यत्रार्थे अवाचकम्। यच्चोपसर्गससर्गादर्थान्तरगतं यथा - जङ्गाकाण्डोरुनालो नखकिरणलसत्केसरालीकराल: प्रत्यग्रालक्तकाभाप्रसरकिसलयो मञ्जुमज्जीरभृङ्ग:। भर्तुरनृत्तानुकारे जयति निजतनुस्वच्छलावण्यवापी- सम्भूताम्भोजशोभां विदधदभिनवो दण्डपादो भवान्याः।। अत्र दधदित्यत्रार्थे विदधदिति। त्रिधेति, व्रीडाजुगुप्सामङ्गलव्यञ्जकत्वात्। यथा- सम्प्रदायप्रकाशिनी नाभिमतार्थे संस्पर्श इत्यवाचकत्वम्, अत्र गुणद्वारा संस्पर्शेऽपीत्युदा- हरणद्वयमे। अवाचकं पकारान्तरेणापि दर्शयति-यच्चोपसर्गेति। जङ्गाकाण्डेति । निजेति देव्यपेक्षयां, नतु दण्डपादापेक्षया। अत्र दधदित्यत्रेति। व्युपसृष्टो हि दधाति: करोत्यर्थः। अथे 'त्रिधाश्लीलमि'त्युक्तं त्रैविध्यं विभज्य दर्शययतुं पतीक- सुपादत्ते-त्रिधेति॥ साहित्यचूडामणि: कल्पितत्वात्। तर्ध्स्य दिनं चेत् प्रकाशमयमिति यथा तामसीति प्रकृत्यंशे(न) रात्रेरप्रकाशमयत्वम् एवं दिनशब्देन प्रकाशबहुलत्वं निर्वाद्यम्। तच्च न शक्यं शक्त्यभावात्। यच्चेति। तदप्यवाचकम् । दण्डपादः ऋज्वायतोर्ध्वप्रसारितः (दार्जवादि।) .... । विपूर्वस्य दधाते करोत्यर्थत्वाद् धारणं प्रत्यवाचकम्। तथा शोभामन्यदीयां करोति न स्वयं वहतीति स्यात्। किञ्च दण्डपादस्य समासोक्त्या कमलसाधर्म्यनिर्वाहस्या- नौचित्यं, किं वार्थ्य समासोक्त्यपेक्षायां च कथश्चिद् रूपकस्यानुगुण्यं यत्रोरुनाल- १. 'व्यर्थान्तरे चि' खं. पाठ :. २. 'म् । प्र' ग. पाठः. ३. 'शो'क. र. ग. घ. पाठः. ४. 'या । अ' ग. पाठः, ५. 'त्र' क. घ. पाठ:, ६. 'य्ये' ख. पाठ. ७. 'ति । सा' ग. पाठ :. ८ 'ततू आर्ज' घ, पाठ :. D

१८ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे साधनं सुमहद् यस्य यन्नान्यस्य विलोक्यते। तस्य धीशालिन: कोऽन्यः सहेतारालितां भ्रुवम्॥ लीलातामरसाहतोऽन्यवनितानिरशङ्कदष्टाघरः कश्षित केसरदूषितेक्षण इव व्यामील्य नेत्रे स्थितः । मुग्धा कुड्मलिताननेन ददती वायुं स्थिता तस्य सा भ्रान्त्या घूर्ततयाथवा* नतिमृते तेनानिशं चुम्बिता ॥ मृदुपवनविभिन्नो मत्प्रियाया विनाशाद् घनरुचिरकलापो निस्सपत्नोऽय जातः। रतिविगलितबन्धे केशहस्ते सुकेश्याः सति कुसुमसनाथे के हरेदेष बहीं॥ सम्परदायप्रकाशिनी व्रीडाव्यञ्जकत्वेनोदाहरति-साधनमिति। साधनशब्द: सेमाभिप्रायेण प्रयुक्त: पुंव्यञ्ञनं व्यनक्ति। जुगुप्साद्योतकत्वेनोदाहरति-लीलातामरसेति। भ्रान्त्या तदीयेन मौग्ध्येन। धूर्ततया स्वकीयया। उभयमपि नैति विना चुम्बने हेतुः। अमङ्गलद्योतकत्वेनाप्युदाहरति-मृदुपवनेति । कं हरेतू कं नॉम प्रीणयेत् इत्यर्थः। साहित्य चूडामणि: त्वादिविशेषणानामनौन्मुख्यं दोषभूयिष्ठत्वं च। एतदुपर्यपि तत्र तत्रोदाहरिप्यते साधनं बलम्। अरालितां कुटिलिताम्। निश्शङ्कदष्टेत्ति। कृतमस्माकमस्य स्वभार्याकलहचिन्तयेति। इचेति। तथा नाटयन। (भवत्विति चीप्सयासूया द्योत्यते। दृष्ठमिति। सोल्लण्ठं)। कुसुमसनाथे। अन्यथा पिञ्छसादश्यासिद्धिः। १. 'कि करोत्वेष' ख. पाठः. २. 'नं तु व्य' घ. पाठा. ३. 'कि। ली' ग. पाठ :. ४. 'नाप्युदा' ख. पाठ :. ५. 'म' क. घ. पाठ, ६. 'तुः 1 मृ' ग. पाठ :. ७ 'न प्री' क. ख, 'नरं प्री' घ. पाठ:

सप्तम उल्लास: । एषु* साधनवायुविनाशशब्दा व्रीडादिव्यञ्जकाः। सन्दिग्धं यथा- आलिङ्गितस्तत्रभवान् सम्पराये जयश्रिया। आशी:परम्परां वन्दां कर्णे कृत्वा कृपां कुरु।। अत्र वन्धां किं हठहृतमहिलायां कि वा नमस्यामिति सन्देहः। सम्प्रदायप्रकाशिनी उदाहरणत्रयेऽपि लक्ष्यांशं दर्शयति-एषु साधनेति।

सन्देहं विविच्य दर्शयति-अत्र बन्दामिति। नमस्यां वन्द- नीयाम्। साहित्यचूडामणि: उदाहरणं व्याचष्टे-एष्विति। साधनशब्देन पुंव्यज्जनपरतीत्या व्रीडा। मुखमारुतप्रदाने पर्दनप्रतीत्या जुगुप्सा । विनाशादिति विश्लेषदशायां मरणानुस्मरणादमङ्गलातङ्कशङ्का। एतेन व्रीडादिवाचकत्वं कैमुत्येन परिहर्तव्य- तया व्याख्यातम्। यथा - यः खण्डेन्दुकिरीटकैटभजितोः कामैश्रियं कर्षति। पर्दते हदते स्तुत्य वमत्येष स्तनन्धयः। मुँहुः कौतुकिनी पैत्त्यत्तगहा पुनर्वधू: (!)। पाहि विसमुत्तं वि अण्ण कुमारटि एव चद्ध उदे। बैमैदं तु खण्डि अनेनि आखि ऊणसुम् असव इमा आ (?) इति बन्धां बलात्कारपरिगृहीतायामञ्कनायां कृपां कुरु, किं कृत्वा, आशीः- परम्परां कर्णे कृत्वेति किं योजना, उत वन्दामभिवाद्यां नमस्यामाशी:परम्परां कर्णे कृत्वा कृपां कुरु तदुचिते विषय इति सन्देहवस्तुवृत्त्या न सप्तमीसन्देह: अर्थद्वयेन बाधितत्वात् (?)। तस्मात् 'स. एष हि महादेव' इत्यादि शुद्धमुदाह- र्तव्यम्। १. 'ति। अ' ख. पाठः. २. 'ति। आ', ३. 'ट' ग. पाठ :. ४. 'मुहुरुत्कौतु किनीपु प' ग. पाठ: ५. 'पत्यगुहा', ६. 'बर्ण ज सुमारि ए पडउदे', ७. 'वं मेदं', ८. 'तुरखडि अ', ९. 'थणि आवि ऊ', १०. 'सु अस्सव इमा आयति ख. पाठ.। F .*

२० व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे अप्रतीतं यत् केवले शास्त्रे प्रसिद्धम्। यथा- सम्यगज्ञानमहाज्योतिर्दलिताशयताजुषः। विधीयमानमप्येतन्न भवेत् कर्म बन्धनम्॥ अत्राशयशब्दो वासनापर्यायो योगशास्त्रादावेव प्र० युक्त: । श्राम्यं केवले लोके स्थितम्। यथा- राकाविभावरीकान्तसंकान्तद्युति ते मुखम्। तपनीयशिलाशोभा कटिश्र हरते मनः ॥ अत्र कटिरिति। नेयार्थ 'काश्विन्नैव त्वशक्तित' इति यन्निषिद्धं लाक्षणि- कम्। यथा - सम्प्रदायप्रकाशिनी अप्रतीतमिति। सम्यगज्ञानेति। आशयः संस्कार:। ग्राम्यमिति। केवले लोके, नतु शास्त्रादौ। राकाविभावरीति। कटिरिति शास्त्ादौ न प्रसिद्धः । नेयार्थमिति। सर्वा एव हरूढा लक्षणा: प्रयोजनादेव भवन्ति। साहित्य चूडामणि: सम्यगिति। कञ्चित् पारदारिकैमविनये नियुञ्जानस्य सुहृद इय- मुक्तिः। समीहितेन ज्ञानमहाज्योतिषा खण्डित आशयो यस्य तस्य भावसतत्ता तां जुषमाणस्य। सुपरिद्ृष्टोपायघटितत्वाद् दुश्शक्काङ्कुरगोचरीकारायोग्यस्येति यावत्। योगेऽपि "केशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वर" इत्युक्त- त्वात्।

मिति। यथा केवलशास्त्रप्रसिद्धमप्रतीतं दोष: इत्थं केवललोकप्रसिद्धं ग्राम्य-

कटिरिति। नितम्बवाचिपद ग्रम्यमव्युत्पन्नत्वाच्छासे। नेयार्थमिति। बुद्धिबलादाक्षेप्रव्यो नतु खारसिकलक्षणासन्धुक्षितोऽर्थो यस्य। 'निरूढा लक्षणा' इत्यादौ यत् सामर्थ्यवैकल्यान्निषिद्धम्।

सप्तम उल्लासः । २१ शरत्कालसमुल्लासिपूर्णिमाशर्वरीप्रियम्। करोति ते मुखं तन्वि ! चपेटापोतनातिथिम्। अत्र चपेटापोतनेन निर्जितत्वं लक्ष्यते। 'अथ समासगतमेव दुष्टमि'ति सम्बन्धः । अन्यत् तु केवलं समासगतं च। कविष्टं य(थो?तोऽ)र्थप्रतिपत्तिर्व्यव- हिता। यथा- अत्रिलोचनसम्भूतज्योतिरुद्रमभासिभिः। सदशं शोभतेऽत्यर्थं भूपाल! तव चेष्टितम्॥ अत्रात्रिलोचनसम्भूतस्य चन्द्रस्य ज्योतिरुद्रमेन भासिभि: कुमुदैरित्यर्थः । सम्प्रदायप्रकाशिनी मुख्ये मयोगासामर्थ्यात् ते सर्वा एव निषिद्धा इत्यशक्तिकृतं लाक्ष- णिकं नेयार्थमुच्यते, अर्थस्योन्नेयत्वात्। शरत्कालेति। मुखं कर्त। चपेटः प्रसृतो हस्तः। अथ क्िष्टादित्रयं समस्तत्वेनैव दुष्टम्, अन्यत् तु समस्त व्यस्तं च। तन्न यतः पदार्थप्रतिपत्तिर्व्यवधीयते तत् क्विष्टम्। अत्निलोचनेति। क्िष्टत्वं दर्शयति-अत्रात्निलोचनेत्यादि। साहित्यचूडामणि: शरदिति। त्वन्मुखं पूर्णचन्द्रमध:करोतीति यावत् । चपेटस्य हस्त- विशेषस्यापातनमर्पणं तत्रातिथिं पूर्वभोक्तारं करोति। अथशब्दः क्विष्टादित्रयस्य समासगामित्वमवस्थापयति। एवकारं व्या- चष्टे-अन्यच्विति। केवलमसमस्तम्। क्िष्टमिति। अर्थप्रतीतिव्यवधानादते कोऽन्यः क्ेशः । अत्रीति। तव चरित्रं कुमुदैः सदशं शोभते। १. 'पेटनाति', २. 'पेटने', ३. 'षं यथा' क. पाउ :. ४. 'तु नि' ग, पाठः,

२२ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे अविमृष्टः प्राधान्येनानिर्दिष्टो विधेयांशो यत्र तत् । यथा-

धौतेशाङघिप्रसादोपनतजयजगज्जातमिथ्यामहिन्नाम्।

दोष्णां चैषां किमेतत् फलमिह नगरीरक्षणे यत् प्रयासं:॥ अत्र मिथ्यामहिमत्वं नानुवाद्यम्, अपितु विधेयम्। यथा च- सम्प्रदायप्रकाशिनी अविमृष्टविधेयांशं निर्वक्ति-अविमृष्टः प्राधान्येनेत्यादि। मूर्भामिति । इयं रामोवरुद्धलङ्कारक्षणपस्तावे दशकन्धर- स्योक्ति: । अत्र मिथ्यामहिमत्वमिति। नहि मिथ्यामहिमत्वं पूर्व- सिद्धम्, अपितु सत्यमहिमशालिनामेव मूर्धा सम्पति मिथ्यामहि- मत्वं जायत इति विधेयमेव सदनुवाद्यत्वेनोपनिबद्धमिति मिथ्यामहि- स्रामिति पदमविमृष्टविधेयांशम्। साहित्य चूडामणि: विधेयाविमर्श दोषमुन्मेषयति-(अविमृष्ट इति।) द्विविधा हि वाक्ये प्रमेयपरिकल्पना विधेयश्रानुवाद्यश्चेति। तयोरनुवाद्याद् विध्रेयस्य प्राधान्येन विमर्श: कर्तव्यः । यदकरणं दोषः । मूर्भामिति। मिथ्यामहिमत्वं नानुवाद्यम् अपितु विधेयम् । तथाच समासानुप- पत्तिरित्याकृतम्। समासे च विघेयो भागो न विमृष्ट इति तस्यानुवाद्यत्वमात्रं परिशिष्येत। तथाच लक्कोपरोघादेः प्रागपि शिरसां मिथ्यामहिमत्वप्रसङ्गः। तच्च वाक्यादेवावसीयते, न वृत्तेः, तयोः साध्यसिद्धविषयभिन्नार्थकत्वात्। तदिदं विधेयाविमर्शस्य रहस्यम्। भविष्यति चैतद् वाक्यदोषोन्मेषे "द्विविधो विधेयाविमर्शः पदवाक्यवृत्तिभेदादि"ति। नेदं नेदीयः ।

1. 'र' क. पाठ :. २. 'मरु' ख. पाठ :. ३. '्थत्वा' घ. पाठ:,

सप्तम उल्लास: । २३ स्त्रस्तां नितम्बादवलम्बमाना पुनः पुनः केसरदामकाश्चीम्। न्यासीकृतां स्थानविदा स्मरेण द्वितीयमौवींमिव कार्मुकस्य॥ अत्र 'मौर्वी द्वितीयामि'ति द्वितीयंत्वमात्रमुत्प्रेक्ष्यम्। यथा च- वपुर्विरूपाक्षमलक्ष्यजन्मता दिगम्बरत्वेन निवेदितं वसु। वरेषु यद् बालमृगाक्षि! मृग्यते तदरित किं व्यस्तमपि त्रिलोचने ॥।

सम्परदायप्रकाशिनी समासान्तरगतत्वेनापि दर्शयति- स्स्तां नितम्बादितति। अन्र 'मौर्वी द्वितीयामि'ति पाठं विपर्यासेयता मसीतौ तारतम्यं दर्शितम्। उत्प्रेक्ष्यमिति ण्यता विधेयत्वं द्योतितम्। अत्रैव समासे प्रत्ययान्तरव्यवधानादप्यविभृष्टता विधेर्यस्य दर्शयति-वपुर्विरूपाक्षमिति। साहित्यचूडामणि: अर्थशिक्षायै भूय उदाहरति- स्रस्तामिति। न्यासीकृतां निक्षि- साम् । द्वितीयत्वमात्रमिति। प्राचीनाया मौर्व्या निक्षेप्रव्यत्वानौचित्याल्। सतब्ध समासो नोपपद्त। उत्तरपदार्थप्रधानो हि तपुरुषः। पूर्वपदर्र्थ च द्विती- यत्वमात्रे प्राधान्यौचित्यमिति समासे किमुक्तं स्यात् । ततश् 'मौवी द्वितीया- मि'ति पठनीयम्। उपजात्यनुप्रवेशन न वृत्तभज्जशंक्का। घपुरिति। , '्वामि' क. ग. घ. पाठः, २. 'सतया प्र' क. घ. पाठ, ३. 'तीयता' क.घ., 'ति वि' ग. पाठ :. ४. 'यतायां द' ख. ग. पाठ,

• 'यात्व' इति मूलकोशपाठ :.

२४ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे अत्र 'अलक्षिता जनिरि'ति वाच्यम्। यथा च- आनन्दसिन्धुरतिचापलशालिचित्त- सन्दाननैकसदनं क्षणमप्यमुक्ता। या सर्वदैव भवता तदुदन्तचिन्ता तान्ति तनोति तव सम्प्रति धिगूधिगस्मान्॥

सम्प्रदायप्रकाशिनी अत्र 'अलक्ष्यजन्मे'त्युक्तेऽपि विधेयावमर्शः। 'अलक्ष्यजन्म ते'ति तला प्रत्युत विधेयत्वं तिरोधीयते। न केवलं तलो विधेया- विमर्शहेतुता, अपितु पक्रमभेदहेतुत्वं चेत्यभिप्रेत्य तलं परित्यज्यैव पाठमन्यथा दर्शयति-अलक्षिता जनिरिति वाच्यमिति। नञ्समासगतत्वेनापि दर्शयति-आनन्दसिन्धुरिति। अत्र 'न मुक्ते'ति निषेधस्य विधेयत्वात् 'अमुक्ते'ति न पर्युदासो न्याय्यः। पर्युदासे हि विधेरेव पाधान्यं, न निषेधस्य। यदाह- साहित्यचूडामणि: "कन्या वरयते रूपं माता वित्तं पिता श्रतम्। बान्धवाः कुलमिच्छन्ति मृष्टान्नमितरे जनाः ।।" इति नीत्या वरगुणेषु गवेषणीयेष्वपि साकल्यं तावदास्तां नैकदेशिकोऽपि लाभोडस्यास्तत्युक्तं व्यस्तमपीति । यथा वपुरित्यनूद्य विरूपाक्षत्वं पृथग् विहितं व्यासेन, एवं जन्मेत्यनूद्य विधे(यमशं? येंडशे) विम्रष्ट(व्यं? व्ये) समासो नाज्जीकार्य इति 'अलक्षिता जनिरि'त्यर्थशिक्षार्थ: पाठः, कालिदासपरिचिताया बन्धच्छायाया (अ)विघटमानत्वात्। किन्तु 'न लक्षिता जनिरि'ति वाच्यं,

तत्रैव दर्शयति-आनन्देति। अन्यस्त्रीविरहविह्लं नायकं काचिद- सूयाशालिन्युपालभते।

१. 'नमतेत्यु' ग. पाठ :. २. 'के वि' क, घ. पाठः . ३. 'धेराधित्वं', ४. 'ति प', ५. 'सो नाथ्यः' क. घ. पाठः

सप्तम उल्लास: । २५ अत्र 'न मुक्तेति निषेधो विधेयः, यथा=" नवजलधरः सन्नद्ोऽयं न इप्तनिशाचरः सुरधनुरिदं दूराकृष्टं न नाम शरासनम्। अयमपि पटुर्धारासारो न बाणपरम्परा कनकनिकषेस्तिग्धा विद्युत् प्रिया न ममोर्वशी॥ इत्यत्र। नत्वमुक्ततानुवादेनान्यदत्र किञ्चिद् विहितं, यथा-

सम्प्रदायप्रकाशिनी "प्रधानत्वं विधेर्यत्र प्रतिषेधेऽप्धानता। पर्युदास: स विज्ञेयो यत्रोत्तरपदेन नञ्।।" इति। प्रसज्यप्रतिषेधे तु निषेधस्यैव माधान्यं, न विधेः। यदाह- "अप्राधान्यं विधेर्यत्र प्रतिषेधे प्रधानता। प्रसज्यप्रतिषेधोऽसौ क्रियया सह यत्र नञ् ।" इति। तदेतदभिप्रेत्याह-अत्र 'न मुक्ते'ति। उक्तमर्थ प्रत्युदाहरणेन द्रढयति-नवजलघर इति। यद्यमुक्ततानुवादेन विधेयान्तरं स्यात, तदा न दोपः। प्रकृते तदपि नास्तीत्याह-नत्वमुक्ततानुवादनेत्यादि। साहित्यचूडामणि: नज्समासवैशसव्युदासेन निषेधो विधातव्यतया विश्रैष्टव्य इत्याह- न मुक्तेति। यथेति। व्यासौचित्यं दृष्टान्तेन दृश्यत इति यावत्। न दप्तनिशाचर इत्यादौ यथा व्यासलक्षणं सौभाग्यं तद्वदत्रापि कार्यम्। नन्वमुक्तेत्यनुवाद एवास्तु का हानिरित्यत्राह-नत्विति। न खल्ब- मुक्तत्वं तस्थानुभाष्य किञ्चिदन्यद् विधीयते। तत्रापि समासौचित्यं दृष्टान्तेन दृश्यत इत्याह-यथेति। ,' ख. पाठ :. २. 'ना समासे स', ३. 'मृष्ट इ' घ. पाठः

२६ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे जुगोपात्मानमत्रस्तो भेजे धर्ममनातुरः। अगृध्नुराददे सोरऽर्थमसक्त: सुखमन्वभूत् ॥ इत्यत्रात्रस्ततानुवादेनात्मनो गोपनादि। सम्प्रदायप्रकाशिनी एतदपि प्रत्युदाहरणेन द्रढयति-जुगोपेति। आत्मनो गोपनादीति। विहितमिति शेप: । साहित्यचूडामणिः जुगोपेति। आत्मरक्षापुरस्सरं त्रिवर्गप्रतिपत्तिमन्वभूदिति यावत्। यथा ह्यत्रस्ते इत्यनुवादपूर्वकमात्मनो गोपनं विहितम्, एवममुक्ततानुवा- देन न कस्यचिदप्यर्थस्यात्र विधानम्। किन्त्वानन्दसिन्धुत्वाद्यनुवादेनामुक्त- त्वस्यैव वाक्यार्थे विधेयत्वात्। अन्यथा तद्वृत्तनरपेक्ष्येण पूर्णवाक्यतापत्तेः । अयं भाव :- अमुक्तेति नञा सह समासो नोपपन्नः, तस्य पर्युदासैकविषय- त्वाद्, यथा "जुगोपात्मानमत्रस्त" इति। प्रसज्यप्रतिषेधानुकूलश्चायं प्रयोग: यत्र समासानौचित्यं, यथा "नवजलघरः सन्नद्धोडयं न हप्तनिशाचर" इति। पर्युदासस्य हि स विषयः यत्र विधौ प्राधान्यं न प्रतिषेधे। तदुक्तं- "प्रधानत्वं विधेर्यत्र प्रतिषेधऽप्रधानता। पयुंदास: स विज्ञोयो यत्रोत्तरपदेन नज ॥" इति। तद्विपरीतः प्रसज्यप्रतिषेधः । त्नोक्त्तम् "अप्राधान्यं विधेर्यत्र प्रतिषेधे प्रधानता। प्रसज्यप्रतिषेधोडसौ क्रियया सह यत्र नज॥" इति। एवञ्च न मुक्तेति प्रसज्यप्रतिपेधोचिते प्रयोगे यदमुक्तेति पर्युदसनं तत् खलु कवेरुक्तेरकौशलमुलििङ्गयति असामअस्यप्रसज्वादर्थस्य, यदत्र मुक्तताप्रति- षेधो विवाक्षितः नत्वमुक्तताविधिः । तदुक्- "नञर्थस्य विधेयत्वे निषेर्धेस्य विपरयये। समासो नेप्यतेऽर्थस्य विपर्यासप्रसङ्गतः ॥" इति। समासे सति तस्य विध्यनुवादभावस्यास्तङ्गमनप्रसङ्गः । तदुक्तं- "क्रियाकर्त्रशभागर्थो वाक्येडपोह्यो नञा यदि। क्रियांश एवापो्यः स्यान्नेष्टवानितिवत् तदा ।। १. 'त्मगो' क. पाठ १. 'स्तादयनु' क. ख. ग. पाठः ३. 'नन', ४. 'ध्य' घ. पाठ :.

सप्तम उल्लास: । २७

विरुद्धमतिकृद् यथा- सुधाकरकराकारविशारदविचेष्टितः। अकार्यमित्रमेकोऽसौ तस्य कि वर्णयामहे॥ अत्र कार्य विना मित्रमिति विवक्षितम्। अकार्येषु मित्रमिति तु प्रतातिः। यथावा- चिरकालपरिप्राप्तिलोचनानन्ददायिनः। कान्ता कान्तसव सहता विदधाति गलग्रहम्॥ अत्र कण्ठग्रहमिति वाच्यम। तथा-

सम्प्रदायपकाशिनी अथ विरुद्धमतिकृत् -सुधाकरकरेनि। विरुद्धमतिकृत्वं दर्शयति-अन्न कार्य चिनेत्यादि। कार्य बिना मित्रम् अकार्येषु मित्रं चेति समासभेदादिह विरोध:। समासैक्येऽपि दर्शयति- चिरकालेति। 'गलग्रहे'त्येतत कण्ठालिङ्गने विवक्षितं रोगविशेषे धियं जनयतीत्यतः 'कण्ठग्रहे'ति पठनीयम्। साहित्यचूढामणि: अकुम्भकार इतिवद् वृत्तौ तु स्याद् विपर्ययः।" इति। कर्तृग्रहणं कर्मणोऽप्युपलक्षणमित्याकृतम्। "प्रसज्यप्रतिषेद्धव्यं विषयं विग्रहोचितम् । समस्य पर्युदस्यन्तमव्युत्पन्नं विदुः कथम् ॥!" इति सङ्ग्रहश्लोकः । विरुद्ेति। कार्यं प्रयोजनं विना मित्रमकृत्रिमसुहृदित्यभिधातुमिच्छा अकार्येषु अन्याय्येबु कर्मसु मित्रमिति विरुद्धां बुद्धिमुत्पादयति। अयमार्थो मतिविरोधः । शाब्दमप्याह-चिरकालेति। गलग्रहो रोगविशेषः । कण्ठग्रहमालिङ्गनम्। अपर्यनुयोज्या हि शब्दशक्ति: । १. 'थः । क' ग. पाठ :.

२८ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे न त्रस्तं यदिनाम भूतकरुणासन्तानशान्तात्मन- स्तेन व्यारुजता धनुर्भगवतो देवाद् भवानीपतेः। तत्पुत्रस्तु मदान्धतारकवधाद् विश्रवस्य दत्तोत्सवः स्कन्द: स्कन्द इव प्रियोऽहमथवा शिष्यः कथं विस्मृतः॥ अत्र भवानीपतिशव्दो वान्याः पत्यन्तरे* प्रतीतिं करोति। तथा सम्प्रदायप्रकाशिनी अवान्तरप्रत्ययमुखतोऽपि विरुद्धमतिकृत्त्वं दर्शयितुमुदाहरति- न त्स्तमिति। भूतकरुणासन्तान: प्राणिषु कृपाया अविच्छिन्नप्रस- रता। व्यारुजता दलयता। विदलितशङ्गरशरासनं दाशरथिं निशम्य कुपितस्य भार्गवस्योक्तिरेषा। पत्यन्तरे इति । भवस्य स्त्रीत्यस्मिन्नर्थे अनुशासनात् पति- शब्दात् पत्यन्तरप्रतीतिः। ननु भवान्या: पतिरित्युक्तेऽप्ययमेव दोष इति कथ 'समासगतमेवे'त्युक्तम्। सत्यमेतत् । किन्तु व्यासे वाक्य- दोष एव स्याद् नतु पददोष:। अत्र पदं यदि दुष्ट स्यात, तदा समासगतमेवेंति नियमः। एवं क्िष्टे। अविमृष्टविधेये तु व्यासे दुष्ट- मेव न भेवतीति नियमः। ननु तर्हि 'न्यकारो हययमेवे'त्यादौ कथ व्यासेऽप्यविमृष्टविधेयांशता। प्रकारान्तरेणेति बरूमः । नहि 'न्यक्कारो ह्ययमेवे'त्यादौ समासव्यासनिबन्धनो विधेयाविमर्शः, अपितुँ पाठा- पेक्षया विध्युद्देश्यविपर्यासनिबन्धन इति । सर्वदा हिशिरस्कतया विधि्रतिबन्धात्। यदाहु :- 'यद्यादयो विधिपतिबन्धका' इति। साहित्यचूडामणिः न त्रस्तमिति। भवस्य पत्नी भवानी तस्याः पतिरित्युक्तः स एव भवो न भवितुमर्हति वैयर्थ्यप्रसज्ात्। भवानीशब्दस्य गौर्यादिपर्यायत्वेSपि भवस्य पत्नीति शब्दस्वरूपतात्पर्य परिहीयेत 'पुंयोगादाख्यायाम्' (४-१-४८) इत्युक्तत्वात्। १. 'णिनि कृ' ख., 'णिकृ' ग. पाठः. २. 'अवद' ख. पाठः. ३. 'तः' क. ख. घ. पाठ :. ४. 'वेत्यादौ कथ व्यासेऽप्यविमृष्टविधेयांशादौ व्या' ख, ग. पाठ:, ५. 'चति' ख., 'वेति' क. घ. पाठः. ६. 'से वाक्यदोष एव स्यादवि', ७. 'तु हि' ग. पाठ :. ८. 'श' ख. पाठ :. * 'रपा' इति इति मलकोशपाठः.

सप्तम उल्लासः। २९

गोरपि यद्वाहनतां प्राप्तवतः सोऽपि गिरिसुतासिंहः। निकटे निरहङ्कारः पायाद् वः सोऽम्बिकारमणः ॥ अन्नाम्बिकारमण इति विरुद्धां धियमुत्पादयति। श्रुतिकट समासगतं यथा- सा दूरे च सुधासान्द्रतरङ्गितविलोचना। बर्हिनिदूदिनार्होडयं कालश्र समुपागतः ।। सम्प्रदायप्रकाशिनी क्वचिद् वाच्यमुखान्मतिविरोधाविर्भाव इत्याह-गोरपीति। अत्र गोरपीति सोऽपीति च अपिशब्दाभ्यामघटनीयघटनादतर्क्यमहि- मत्वम्। दोषत्रयस्य समासगतत्वनियमानुशासनात् तदितरस्य कामचार आसूचित इति श्रुतिकदुत्वादि समासगतत्वेनापि दिख्जात्रतो दर्श- यति-श्रुतिकट समासगतं यथेति। सा दूर इति। नह्यत्र बर्हीत्यादौ समास इवे व्यासेऽपि श्रुति- कटुत्वम्। साहित्यचूडामणि: गोरपीति। बलीवर्दस्यापि सतः । स इति प्रसिद्धौ। यथा किल- "संरम्भ: करिकीटमेघशकलोद्देशेन सिंहस्य यः सर्वस्यैव स जातिमात्रनियतो हेवाकलेश: किल।

योऽसौ कुत्र चमत्कृतेरतिशयं यात्वम्बिकाकेसरी ॥।" इति। विरुद्धामिति। अम्बिकाशब्दस्य वेदभाषयो: स्वसृजननीवाचकत्वात्। अन्यत्तु केवलं समासगतं चेति यदुक्तं तत्र कैवल्येनोदाहारि । समा- सेनोदाहियते-श्रुतिकट समासगतं यथेति। मयूरकेकानुकूल इत्यर्थे बर्हि- निर्द्ादनार्ह इत्युक्तत्वाद्। १. 'वाक्यविरोधान्म', २. 'वतया द्विधा प्रदर्श्यं त एवैते वाक्ये व्या (?)' क. घ. पाठ :. ३. 'विहित विहितो घ. पाठ,

३० व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे एवमन्यदपि ज्ञेयम् ॥ २, ३ ॥ अपास्य च्युतसंस्कारमसमर्थ निरर्थकम्। वाक्येऽपि दोषा: सन्त्येते पदस्यांशेऽपि केचन॥४।।

सम्प्रदायप्रकाशिनी अनया दिशा दोपान्तरमपि समासगतत्वेन स्वैयमुन्नेयमित्या - ह-एवमन्यद्पीति ॥२ ३॥ इत्थं पददोषान् यथायोगं व्याससमासविषयतया द्विया प्रदर्श्य त एवैते वाक्ये पदांशे च यथायोगं संभवन्तीत्याह-अपास्य च्युतेत्यादि। नहि वाक्यमेव च्युतसंस्कृतित्वेनासमर्थत्वेन नैरर्थक्येन वा सम्भवति। वाक्यस्यैव च्युतसंस्कृतित्वे वाचकशब्दात्मकत्वमेव न स्यात्। असमर्थत्वे तु सत्यपि वाचकत्वे न तदभिव्यक्तिः। निरर्थत्वे पुनर्वाचकत्वाभिव्यक्तावप्युन्मत्तोक्तिप्रायतैवेति त्रिधापि काव्यतैव न साहित्यचूडामणि: एकमन्यदपीति। तत्र च्युतसंस्कृतिर्यथा-'अन्यकारकवैयर्थ्यमि'ति। 'अषष्ठयतृतीयास्थस्या-(६-३ -९९) इत्यादिना दुक्प्रसज्गात्। अश्लीलं यथा-"तत्पश्येयमनञ्जमङ्कलगृहं भूयोऽपि तस्या मुखमि"ति। अत्र प्रशस्त- स्त्रीव्यञ्जनप्रतीतिरिति ॥ २, ३ ॥ एते च कतिपयव्यतिरेकेण वाक्येऽपि विद्यन्त इत्याह-अपास्येति। च्युतसंस्कारत्वं वाक्ये न सङ्गच्छते, पदद्वयस्य युगपदसाधुत्वासम्भवात्। सम्भ- वेऽपि ययोरन्योन्यमन्वयस्तत्र पदस्य दोष इति युक्तं वक्तुं स्यान्न वाक्यस्येति। एतेन यदुक्तं शब्दहीनसंज्ञया भोजेन- "गाण्डीवी विकटशिलानिमं भुजाभ्या- माजनने विषमविलोचनस्य वक्षः" इत्यत्र हन्तेः स्वाङ्गकर्मकादात्मनेपदस्य व्यक्षवक्षस्सम्बन्धनिबन्धनत्वाद् वाक्य- प्रयुक्तमसाधुत्वमिति, तत् प्रत्युक्तं, यतो युक्तिचिन्तायामाजन्ञ इति पदस्यैवात्रा- १. 'सून्ने' क. घ. पाठ :. २. 'याप्र' ख. पाठः. ३. 'वं', ४. 'ववं स' क. च, 'त्वेन स' ख. पाठ:, ५. 'त्वेन तदनभि' क. ग. घ. पाठः, ६. 'तिः ॥'क. ख. पाठः,

ससम उल्लास:। ३१ केचन, न पुनः सर्वे। क्रमेणोदाहरणानि- सोऽध्यैष्ट वेदांस्त्रिदशानयष्ट पितृनतार्प्सीत सममंस्त बन्धून्। व्यजेष्ट षड्वर्गमरंस्त नीतौ समूलघातं न्यवधीदरींश्च॥ स रातु वो दुश्च्यवनो भावुकानां परम्पराम्। अनेडमूकतादयैश्र द्यतु दोषैरसम्मतान्।। अत्र दुश्च्यवन इन्द्रः । मूकबधिरः अनेडमूक: । सायकसहायबाहोर्मकरध्वजनियमितक्षमाधिपतेः। अब्जरुचिभास्वरस्ते भातितरामवनिप! श्रलोक: ॥

सम्प्रदायप्रकाशिनी स्यात्। अतो दोपत्रयमिदं वर्जयित्वा दोपान्तराणि वाक्येऽपि सन्ति पदस्याशे तु.यथासम्भवम्। सोऽध्यैष्ठेति। अन्र हि वाक्यमेव श्रुतिकटु। स रातु व इति। रातु ददातु। भावुकानां कल्याणानाम्। द्यतु अवसादयतु। अप्रयुक्ततां दर्शयितुं व्याचष-सुश्च्यवन इन्द्र इत्यादि । अथ निहृतार्थ-सायकसहायेति। साहित्म्चूडासणणि: साधुत्वम्। असमर्थमपि पदमेव । यत् पुनर्वाक्यमन्वयवैयाकुल्यादसमर्थ तद- भवन्मतयोगादौ पर्यवस्यति। निरर्थकं चादिपदं पदतयैव दुष्टमिति स्पष्टम्। सोडव्यैष्टेति। क्रियाकारकव्याप्तत्वादयं वाक्यदोषः । रातु ददातु। भावुकानां भद्राणाम्। दतु अवखण्डयतु। दुश्च्यवना- दिशब्दानामिन्द्रादिपर्यायत्वेडपि महाकविभिरुपेक्षितत्वादप्रयुक्तमेतद् वाक्यम्। सायकमकरध्वजक्षमाब्जश्लोकाः शरमदनसहिष्णुत्वपद्मपद्यार्थतया प्र- सिद्धाः खड्गादिपर्यायतया प्रयुक्ता इति निहतार्थाः। १. 'णयपि वा', २ 'शे हि तु' क. घ, पाठ:,

३२ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे अत्र सायकादय: शब्दाः खंड्गाब्धिभूचन्द्रयशः- पर्यायाः शराद्यर्थतया प्रसिद्धाः । कुविन्दसत्वं तावत् पटयास गुणग्राममभितो यशो गायन्त्येते दिशि दिशि च नमास्तव विभो!। शरज्ज्योत्सागौरस्फुटविकटसर्वाङ्गसुभगा तथापि त्वत्कीर्त्तिर्य्रमति विगताच्छादनमिह*॥ अत्र कुविन्दादिशब्दोऽर्थान्तरं प्रतिपादयन्नुपश्रलोक्य- मानस्य तिरस्कारं व्यनक्तीत्यनुचितार्थत्वम्। प्राभ्रभ्राड् विष्णुधामाप्य विषमाश्रः करोत्ययम्। निद्रां सहस्रपर्णानां पलायनपरायणाम् ।। सम्प्रदायप्रकाशिनी उभयार्थानां पदानामप्रसिद्धानर्थान् पत्येकं, प्रसिद्धांस्तु प्रतीको- पादानेन दर्शयति- अन्र सायकादय इत्यादि। अथानुचितार्थ-कुविन्द इति। कुविन्दो भुवं लब्धवान् तन्तुवायश्च। पटयसि पडुं करोषि पटं करोषि च । गुणग्रामं शौर्यादि- गुणसार्थ सूत्रसंघातं च। नभा वन्दिनो दिगम्बराश्। विगताच्छादनं निष्पतिबन्धम् अपगतवसनं चं। अथावाचकं-प्राभ्रेति। पकष्टैरम्रैभ्राजमानं विष्णुधाम व्योम साहित्य चूडामकि: कुविन्द इति। कु: पृथिवी तां लब्धवान्। गुणग्रामम् औदार्यादीनां गुणानां गणम्। पटयसि पटुं करोपि। नमाश्चारणाः । कुविन्दस्तन्तुवायः । गुणानां ग्मं समूहम्। पटयसि पटं करोषि। नमा दिगम्बराः । सर्वाङ्वेति चराङ्गपर्यन्तम्। विगताच्छादनं विलसदङं यथा भवति इत्येवमर्थ प्रतिपादयन् वर्ण्यमानस्य वैजात्यकार्पण्यादिप्रयुक्तम श्लाष्यत्वमभिव्यनक्ति। प्राश्रेति। सूर्यः पद्मानि विकासयतीति यावत् । प्राभ्रभ्राडिति प्रकृष्टे १. 'र्थम् ।' क. पाठ :. २. 'नू प्र' क. ग. पाठ :. ३. 'द' क. ख, 'टी' ग. पाठ :. ४. 'षि। गु', ५. 'न्धनम्', ६. 'चाप्रा' ग. पाठः * 'व' इति मूलकोशपाठः,

सप्तम उल्लास: । ३३ अत्र प्राम्रभ्राड्विष्णुधामविषमाश्वनिद्रापर्णशब्दाः प्रकृ- ष्टजलदगगनसप्ताश्वसङ्कोचपत्राणामवाचकाः । भूपतेरुपसर्पन्ती कम्पना वामलोचना। तत्तत्प्रहणनोत्साहवती मोहनमादधौ। अत्रोपसर्पणप्रहणनमोहनशब्दा व्रीडाव्येञ्जकत्वादश्लीलाः। तेऽन्यैर्वान्तं समक्षन्ति परोत्सर्ग च भुञ्जते। इतरार्थग्रहे येषां कवीनां स्यात् प्रवर्तनम्। सम्प्रदायप्रकाशिनी प्राप्य विपमाश्चो रविः सहस्रपर्णानीं निद्रां पद्मानां सङ्गोचं पलायन- परायणां करोति अपसारयतीत्यवाचकता। अथाश्लीलैत्रयं-भूपतेरिति। उपसर्पणं समीपावाप्ति: रता- र्थमुपगतिश्र। कम्पना सेना कम्पवती च। वामलोचना प्रतिकूलदृष्टिः वनिता च। अहणनं शस्त्रघातो वक्षस्ताडनादि च । मोहनं व्याकुलता सुरतं च। अत्र व्रीडाव्यञ्जकता। तेऽन्यैरिति। उत्सर्गः उर्र्च्छिष्टः कुत्सितवायुविसर्गश्र। अत्र जुगुप्साद्योतकत्वम्। साहित्यचूडामणि: जलदे भ्राजत इत्यस्यावाचकेम्। पदशब्दार्थे धामपदम्। सप्तसक्कोचशब्द- वाच्ययोर्विषमनिद्राशब्दौ लाक्षणिकौ, यत्र नेयार्थता । पर्णशब्दो जीर्णपत्रे निरूढ इति सर्वेषामवाचकत्वम्। कम्पना सेना। उपसर्पन्ती विपक्षव्यूहमभियुञ्जाना। प्रहणनं खड्गा- दिप्रहारः। उपसर्पणं दम्पत्योः सम्भोगारम्भः, प्रहणनं च तत्रत्यं हस्तास्फाल- नादि, मोहनं भावप्राप्तिरिति ब्रीडादायित्वम्। वान्तमश्नन्ति उत्सर्ग पुरीषं प्रवर्तनं मलोदीरणमिति जुगुप्सावाच- कानि। प्रवर्तनमित्यत्र किश्चिद् व्यञ्जकत्वसम्भावना। तस्मादिदं न शुद्धमुदा- हरणम्। १. 'दायित्वा' ख. पाठः. २. 'ना' क. पाठः ३. 'व्या' क. घ. पाठ: ४. 'नां पद्मानां नि'क पाठ :. ५. 'वसायय' ग., 'पासय' घ. पाठः. ६. 'लत्वत्र', ७, 'रणं शब्दघा' क, घ. पाठ :. ८. 'च्छेषः कु' ख. ग. पाठ:, ९. 'कत्वम्' ग. पाठः,

३४ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे अत्र वान्तोत्सर्गप्रवर्तनशब्दा जुगुप्सादायिनः । पितृवसतिमहं व्रजामि तां सह परिवारजनेन यत्र मे। भवति सपदि पावकान्वये हृदयमशेषितशोकशल्यकम्॥ अत्र पितृगृहमित्यादौ विवक्षिते इमशानादिप्रतीता- वमङ्गलार्थत्वम। सुरालयोल्लासपरः* प्राप्तपर्याप्तकम्पनः । मार्गणप्रवणो भास्वद्भूतिरेष विराजते।। + अत्र सुरादिशब्दाः किं देवसेनाशरविभूत्यर्थाः, किं मदिराद्यर्था इति सन्देहः।

सम्प्रदायप्रकाशिनी पितृवसतिमिति। पितृवसतिः जनककुलं इमशानं च । पाव कान्वये पावनकुले अग्निसंयोगे च। अत्रामङ्गलद्योतकता। सुरालयेति। सुरालयो देवकुलं पक्कणेश्र। मार्गणा बाणाः मार्गणं तत्तदर्थगवेषणं च । भूति(विभूति) र्भैसं चेति सन्दिग्धम्। साहित्यचूडामणि: पितृभवनमिति कस्याश्चन स्नुषाया उक्तिः। तातस्य भवनं व्रजामि। वनवंशे हृदयं यत्र निश्शेषितश्चश्रपारतन्त्र्यादिक्केशं भवतीति विवक्षिते पितृ- भवनं प्रेतभूमि: पावकान्वये चिताझनिसस्पर्शे सत्यशेषितं निरवशेषीकृतं शोक-

सुरादिशब्दाः सुरकम्पनमार्गणप्रभृतयः । किं देवेति। देवानां सुरा- णामालयस्थोद्भावने तात्पर्यवान अधिगतपूर्णसेनो यः सायकेष्वनुरक्त उञ्ज्वलै- श्वर्य इति किं योजना, किं वा मदिरागृहोल्लासपरः प्राप्तपूर्णचलनः अर्थार्जन- व्यापृतः उज्ज्वलभस्मेति च सन्देहः । १. 'लत्वम्' क. पाठ: २. 'ति।पा' क. घ. पाठः ३. 'ना' ग पाठः 'णकश्च' ग, 'णंच। मा' क ख. पाठः ५ 'रमेति' ख. पाठ :. 'कर' इति, 'अत्र कि सुरादिशब्दा दे' इति च मूलकोशपाठ ;.

सप्तम उल्लास: । ३५

तस्याधिमात्रोपायस्य तीव्रसंवेगताजुषः । दृढभूमिप्रियः प्राप्तौ यत्न: स फलितः सखे!॥ अत्र अधिमात्रोपायादयः शब्दा योगशास्त्रमात्रप्रयु- क्त्वादप्रतीताः । सम्प्रदायप्रकाशिनी

मृद्पायो मध्योपायोधिमात्रोपाथ इति यमनियमार्दयुपायानां मन्द- मध्यमप्रकृष्टतावशात्। तें एते योगभूमिकाधिरोहणाभिनिवेशतार- तम्यात् प्रत्येकं पुनस्त्रिधा-मृदूपायमृदुसंवेगो मृदूपायमध्यसवेगो मृद्ू- पायतीव्रसंवेग इति प्रक्रियया। नवस्वेतेषु गोऽधिमात्रोपायतीव्रसंवेग- स्तस्यासन्नतमा सिद्धिः। तदेतदभिमेत्योक्तम्-अधिमात्रोपायस्य तीव्रसंवेगताजुष इति । तस्य यतो योगाभिनिवेशविशेष:। की- दश:, दृढभूमिप्रियः । तस्यैव यलस्य दीर्घकालनैरन्तर्यासेवनेन तपो- ब्रह्मचर्य विद्याश्रद्धाभिरुपबृंहणेन च व्युत्थानसंस्कारैर्द्रागित्येवानभिभूतः विषया संस्कारवत्ता दृढभूमि: तत्प्रियः तदेकपरेः । प्राप्तौ फलितः स्वरूपस्य साक्षात्सिद्धी सफलोऽभूत् । साहित्यचूडामणि: तस्येति कस्यचित्रायकस्य नायकया सह सङ्कटनार्थ मिथः सुहृदी- रुक्तिः। अतिलोकयलस्य प्रबद्धवैराग्यवत्त्वसेवितुः सर्वात्मना यो यत् उत्साह: स फलित इति। एतद् योगशास्त्रप्रसिद्धत्वादप्रतीतम्। तथाहि 'योगश्चित- धृत्तिनिरोध' इति नीत्या शुभाशुभफलकरणवृत्त्या नियन्त्र(णा:णया) पश्यति। 'तदा*दष्टे स्वरूपेऽवस्थानम्' (यो. सू. १. ३) इति स्थित्या कूटस्थशून्यसाक्षि- चैतन्यमात्रावस्थानपरमार्थस्य पुरुषार्थम्य यो यलोऽभ्यासपर्याय उपायः तस्या तिमा(त्रं: त्रत्वं) मृदुमध्यातिक्रान्तत्वम्। उक्त्तं हि 'मृदुमध्यातिमात्रत्वात् ततो विशेष' इति। संवेगः परमं वैराग्यं तस्य तीव्रत्वं सद्यःकार्यकारितया। यदाहु :- १. 'गि' क. पाठ :. २. 'ति', ३., ४. 'भयु' क. घ. पाठ: ५. 'तत ए' क. ख. घ. पाठ: ६. 'ध्यमतीव्रसं' क घ. पाठ: . 'ति कि' ग. पाठः. ८. 'क्रिया', ९. 'रः यतः प्रा', १०. 'तं' क. ध. पाठः ५१. 'ग्यपदसे' ग. पाठः. १२. 'लाक' घ. पाउ: १३. 'त्यादिनि' ख. पाठः. "द्रष्' इति मुद्रितपुस्त कपाठ:,

३६ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे ताम्बूलभृतगल्लोऽयं तह्लं जल्पति मार्नुषः । करोति खादनं पानं सदैव तु यथा तथा। अत्र गल्लादयः शब्दा ग्रम्याः। वस्त्रवैदूर्यचरणैः क्षतसत्वरजःपरा। निष्कम्पा रचिता नेत्रयुद्धं वेदय साम्प्रतम् । अत्राम्बररत्नपादैः हततमाः अचला भूः कृता, नेत्रद्वन्द्वं बोधयेति नेयार्थता। धम्मिल्लस्य न कस्य प्रेक्ष्य निकामं कुरङ्गशाबाक्ष्याः। रज्यत्यपूर्वबन्धव्युत्पत्तेर्मानसं शोभाम् ।। सम्प्रदायप्रकाशिनी ताम्बूलेति। तहं शोभनमित्यर्थः। इदं ग्राम्यम् । वस्त्रवैदूर्येति। वस्त्रवैदूर्यमित्यम्बररत्नं तेन चार्क इति लक्षित- लक्षणा। एवं चरणा इति पादास्तिः अंशवः । सत्वरजोभ्यां परं तमः अन्तःकरणधर्मः तेन तिमिरम्। निष्कम्पेत्यचला ततो भूः । युद्धमिति द्वन्द्वाख्यो युद्धविशेष: तेन द्विसंख्याँ। तेन नेयार्थमिदम् । अथ धम्मिल्लस्येति क्रिर्ष्टम्। साहित्यचूडामणि: 'तीव्रसंवेगो नामासन्न' इति। दीर्घकालनैरन्तर्यात् सद्धिरासेवितो दृढभूमिरिति। गल्लादय: शब्दा: केवललोकोपलालितत्वाद् आम्याः । वस्त्रेति। वस्त्रेणाम्बरं लक्ष्यते । एकार्थवाचकत्वं सम्बन्धः । वैदूर्येण तत्सामान्यं रत्नं सम्भूयादित्यः तस्य चरणाः पादाः किरणाः। सत्त्वरजसोः परो गुणस्तमः तत् क्षतं यस्याः । निष्कम्पा अचला भूः। रचिता कृता। युद्वं युगलम्। वेदनं बोधना विकासमिति। धम्मिल्लस्येति। पूर्वमविद्यमाना बन्धस्य अथनस्य व्युत्पत्तिश्रातुर्यं यस्य। १. 'नवः र. पाठः. २. 'बोधय' क पाठः ३. 'माः अंचला भूः' ख. पाठः ४. 'भ', १. '्यमिति' क ग. घ. पाठः. ६. 'स्तेनांश' क, घ., 'ते अंश' ग. पाठ :. ७, 'ख्या । ने' ग. पाठः- 6. 'ष्टम् । न्य' ख. ग. पाठः.

सप्तम उल्लास: । ३७

अत्र धम्मिल्लस्य शोभां प्रेक्ष्य कस्य मानसं न रज्य- तीति सम्बन्धे क्विष्टत्वम्। न्यक्कारो ह्ययमेव मे यदरयस्तत्राप्यसौ तापसः सोऽप्यत्रैव निहन्ति राक्षसभटाज् जीवत्यहो रावणः। धिगधिक्छकजितं प्रबोधितवता किं कुम्भकर्णेन वा स्वर्गग्रामटिकाविलुण्ठनवृथोच्छूनैः किमेभिर्भुजैः ॥

सम्प्रदायप्रकाशिनी अथाविमृष्टविधेयांशं-न्यक्कारो ह्ययमिति। अत्रे हि 'धार्मण- मुद्दिश्य धर्मो विधीयत' इति नीत्या न्यकारलक्ष(णे?णो)धर्मः 'अय- मेव हि न्यक्ार' इति धर्मिसमनन्तरमेवोपादनमर्हति, विधेयत्वात्। न्यकारो विधेयः। स तु हिशिरस्कतया पागुपाँत्त इत्युद्देश्यधियं जन- यति। तथा दोष्णामुच्छनत्वमात्रमनुवाद्यं, न वृथात्वविशेषितम्। तस्मादविमृष्टविधेयांशता। साहित्य चूडामणि: क्रिष्टतां स्पष्टयितुं कविविवक्षितमन्वयमाह-धम्मिल्लस्येत्यादिना। एवं सम्बन्धे यथानिर्दिष्टस्य वाक्यस्य क्रिष्टत्वम्। अत्र चैतत् प्रतीतिमात्रं व्याकुलयति। क्रचित् पुनरर्थानौचित्यमुत्थापयति। यथा "तव कण्ठासृजा सिक्ता करवाललता द्विषाम्। प्रसूते समरारण्ये यश:कुसुमसम्पदम् ।।" इति। अत्र युष्मदर्थस्य लडर्थस्य च पौर्वापर्यविपर्ययो न्याय्यः । तदुक्तं- "पदानामभिसम्बन्धस्यान्यथाभावमात्रतः । यत्र नेष्टा प्रतीति: स्याद् रचनां तां परित्यजेत् ।I" इति। धिगूधिगिति। प्रबोधितं प्रबोधनं तद्वता तत्कर्मभूतेनेति मत्वन्तो निर्देशः । अयमेवेत्यनुभूयमानमरातिसद्धावमनूद्य तस्य न्यक्कारता विधेया। तद्वि- परीता च वाक्यवृत्तिरासीदिति विधेयाविमर्शः । तदुक्तं- १. 'वि' क. पाठ :. २. 'त्र न्यक्कारो' ख. ग. पाठः. ३. 'दाहृत इ' ग. पाठ:,

व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाश V अत्रायमेव न्यक्कार इति वाच्यम्। उच्छूनत्वमात्रं चानुवादयं, न वृथात्वविशेषितम्। अत्र *तु शब्दरचना विप- रीता कृतेति वाक्यस्यैव दोषो, न वाक्यार्थस्य। यथा वा- अपाङ्गसंसङ्गि तरङ्गितं दशो- भ्रुवोररालान्तविलासि वेल्लनम्। विसारिरोभाञ्चनकञ्चुकं तनो- स्तनोति योऽसौ सुभगे! ससिमागतः ॥ सम्प्रदायप्रकाशिनी नन्वर्थपर्यालोचनायत्तो विध्युद्देश्यभाव इति कथमयं वाक्य दोष इत्यत आह-अत्रं तु शब्दरचनेत्यादि। अथ प्रकोरान्तरेणापि विधेयाविमर्श दर्शयितुं यत्तत्प्रघट्टकमा- रभते-अपाङ्गसंसङ्गीति। अत्र तनोति यः असौ समागत इत्य- न्वयः। साहित्य चूडामणि: "अनुवाद्यमनुक्त्वैव न विधेयमुदीरयेत्। नह्यलब्धास्पदं किश्चित् कुत्रचित् प्रतितिष्ठति।" इति। अवयवविपर्यासलक्षणमप्राप्तकालमिदं निग्रहस्थानमिति नैयायिकाः । नियमकथायामेतन्निग्रहस्थानं न सर्वदेति चेत्। सत्यं। मत्विति (?) स्थिता हि निर्वा(हा? ह्या) काव्यगुम्फनेति कविसमयेः। प्रसङ्गात् पद्गतमप्याह-उच्छूनत्वमात्रमिति । मिथ्यामहिमत्व- चत्। ननु वाक्यार्थस्य दोषोडयं न वाक्यस्येत्यत्राह-अत्र चेति। शब्द- रचनाया एव वैपरीत्यम् अर्थस्य तादवस्थ्यात्। तद् व्यक्तिविवेकरीत्या भूय उदाहरति- अपाङ्गेति। तरङ्गितं तर- ऋणम्। रोमाश्वनं रोमाश्चकरणम्। १. 'र्गि' क. पाठ :. २. 'न श' क. घ. पाठः ३. 'दि। प्र', ४. 'करणान्तरे' ख. ग. पाठ :. ५. 'त' क.ध. पाठः ६. 'त्यं त्विता निर्वहा', ७. 'पि', ८. 'म्फे', १. 'या' ख. पाठ :. 'च' इति, i 'तवाग' इति च मूलकोशपाठ:

सप्तम उल्लासः । ३९ अत्र 'योऽसावि'ति पदद्वयमनुवाद्यविधेयर्थतया विव- क्षितमनुवाद्यमात्रप्रतीतिकृत। तथाहि-प्रक्रान्तप्रसिद्धानु- भूतार्थविषयस्तच्छब्दो यच्छब्दोपादानं नापेक्षते। क्रमेणो- दाहरणं- कातर्य केवला नीतिः शौर्य श्वापदचेष्टितम् । अतः सिद्धिं समेताभ्यामुभाभ्यामन्वियेष सः॥ सम्प्रदायप्रकाशिनी विधेयाविमर्शमुद्धावयति-अत्र योऽसावितीति। अनु- वाद्यमात्रेति। करोति योऽसावित्यतो हि पूर्ववाक्यस्यैव पारिपूर्ण्य प्रतीयते। आगत इत्युत्तरवाक्यं तु तच्छब्दसव्यपेक्षमेव। अत इदमवि मृष्टविधेयांशम्। ननु यत्तदोर्नित्यमभिसम्बन्धात् तच्छब्दोपादानम- न्तरेणापि पारिपूर्ण्यमेवेत्याशङ्क्य विषयविशेष एवान्यतरानुपादाने पारिपूर्ण्य नतु प्रकृतोदाहरण इति दर्शयितुं तच्छब्दस्य यच्छब्दोपा- दाननैरपेक्ष्यमुपदर्शयति तावत्-तथाहि प्रक्रान्तप्रसिद्धेत्यादि। प्रक्ान्तार्थविषयः प्रसिद्धार्थविषयोऽनुभूतार्थविषयश्च तच्छब्दी यच्छ- ब्दोपादाननैरपेक्ष्येणैव पारिपूर्ण्य लभते। कातर्य केवलेत्यत्र स इति प्रक्रान्तराजविषयस्तच्छब्दो यच्छब्दोपादाननिरपेक्षः । साहित्यचूडामणि: पदद्वयमिति । दृशोः तरङ्गितादिकं यस्तनोति असावागत इति यद्वृत्तमनुवाद्यार्थमदोवृत्तं च विधेयार्थमिति कविविवक्षा। तदुभयं सम्भूयानु- वाद्यमात्रस्य प्रतीति करोति। प्रस्तुतशिक्षायै यत्तदादिकं निस्तुषयितुमाह- तथाहीति। प्रक्रान्तः प्रकृतः, प्रसिद्धः प्रख्यातः, अनुभूतः स्वानुभवैकगोचरः। एवं त्रिधार्थविषयस्तच्छब्दो यत्तदोर्नित्यसम्बन्धापवादेन यच्छब्दोपादानं नापे क्षत। कातर्यमिति। स इति प्रकृतोऽतिथिर्नाम राजा। नात्र यद्वृत्तोपादा- नापेक्षा। १. 'यत' क. पाठः २. 'त्रे घियं क' ग. पाठ: ३. 'त्याभि' ख. ग. पाठ:, ४. 'ब्दोऽयं य' क. घ. पाठः,

व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे द्वयं गतं सम्प्रति शोचनीयतां समागमप्रार्थनया कपालिनः । कला च सा कान्तिमती कलावत- स्त्वमस्य लोकस्य च नेत्रकौमुदी॥ उत्कम्पिनी भयपरिस्खलितांशुकान्ता ते लोचने प्रतिदिशं विधुरे क्षिपन्ती। क्रूरेण दारुणतया सहसैव दग्धा धूमान्धितेन दहनेन न वीक्षितासि॥ यच्छब्दस्तूत्तर*वाक्यगतत्वनोपात्तः सामर्थ्यात् पूर्व- वाक्यगतस्य तच्छब्दस्योपादानं नापेक्षते। यथा- सम्प्रदायप्रकाशिनी द्वयं गतं सम्प्रति शोचनीयताम् इत्यत्र प्रसिद्धार्थविषयः। उत्कम्पिनी भयेति। धूमान्धितेन दग्धासि। स एव यदि स्वधूमान्धो न भवेत्, तदा त्वां त्रिजगदेकरत्नभूतां न दहेदित्याशयः। अत्र ते लोचने इत्यनुभूतार्थविषयः। इत्थं तदो विषयत्रये यदुपादाननैरपेक्ष्यं प्रदर्श्य यदस्तु तदुपा- दाननैरपेक्ष्यमेकत्रैवेति दर्शयति-यच्छव्दस्तूत्तरेत्यादि। साम- साहित्यचूडामणि: कला च सेति शशिकलायाः प्रसिद्धत्वान्न यदपेक्षा। उत्कम्पिनीति । वासवदत्तादाहाकर्णनप्रवृद्धशोकस्य वत्सराजस्येय- मुक्तिः। ते सातिशयविभ्रमायतने अपि विधुरे लोचने कान्दिशीकतया कस्त्राता कात्रेति निर्लक्षे क्षिपन्ती। अत्र तद्वृत्तव्यङ्गयलोचनगोचराणां वाचामगोचराणां गुणानां स्मरणं रसस्योंसाधारणं निबन्धनम्। एवं 'तद्गेहं नतमित्ती' त्यादावपि द्रष्टव्यम् । एवं तदो यदनपेक्षामुक्त्वा यदोऽपि तदनपेक्षामाह-यच्छब्दस्त्विति। उत्तरेति । पूर्ववाक्यार्थगतस्य यद्वृत्तस्य तद्वृत्तापेक्षायाः साधयिष्यमाणत्वात्। १. 'न्वि' क. पाठ: २. 'दि धू', ३. 'व द' ख. ग. पाठः. ४. 'स्य', ५. 'ण' ख. पाठ: * + 'वाक्यार्थग' इति मूलकोशपाठ:

सप्तम उल्लासः । ४.१

साधु चन्द्रमास पुष्करैः कृतं मीलितं यदभिरामतािके। उद्यता जयिनि कामिनीमुखे तेन साहसमनुष्ठितं पुनः॥ प्रागुपात्तस्तु यच्छब्दस्तच्छब्दोपादानं विना साकाङ्क:। यथा ह्यन्रैव श्लोके आद्यद्वितीयपादयोर्व्यत्यासे। इ्योरुपादाने

सम्प्रदायप्रकाशिनी थ्यात् शब्दशक्तेरिति शेष:। पूर्ववाक्यगतस्थेति। पूर्ववाक्यगत त्वेनोपादानं नापेक्षत इत्यर्थ: । साधु चन्द्रमसीति। अत्र हि 'मीलितं यदि'त्युत्तरवाक्यार्थ- गतो यच्छब्दः 'साधु चन्द्रमसीति' पूर्ववाक्ये तदित्युपादानं नापेक्षते पूर्ववाक्यार्थगतत्वेनोपात्तस्त्वपेक्षत एवेत्याह-प्रागुपात्त- स्त्विति। अत्रापि पागुदाहरणमेव वाक्यवैपरीत्यादुदाहर्तव्यमित्या- ह-यथा ह्यत्रैव छ्रोक इति। उभयोपादाने त्वविवाद एवेत्याह- साहित्य चूडामणि: साध्विति। चन्द्रमसि विषये पझ्मैरुचितमाचरितमिति पूर्वो वाक्यार्थः। यतो रामणीयकोत्तरे तत्र सैति मीलितं सङ्कुचितं तिरोहितं च। अत्र यच्छब्दस्य भविष्यदर्थस्य तच्छब्दापेक्षा न सम्पद्ते। एवम् "आत्मा जानाति यत् पापं माता जानाति यत् पिता।" इत्यादावप्यवगन्तव्यम्। तदात्मा जानाति यत् पापभूतं. माता जानाति, येत् पितृभूत इति। अपेक्षोचितं स्थानमाह - प्रागिति। पूर्ववाक्यार्थवर्ती यच्छब्दः तच्छब्दोपादानमन्तरेण साकाङ्क्षः न वाक्यार्थपर्यवसायी। आद्येति। प्रथम- द्वितीयपादयोर्व्यत्यासे "मीलितं यदभिरामताधिके साधु चन्द्रमसि पुष्करैः कृतम्।"

१. 'योपा' क. पाठः २. 'त्वोपा' ग. पाठः. ३. 'संमी', ४. 'य: पि' घ. पाठः. G

४२ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे तु निराकाङ्मत्वं प्रसिद्धम्। अनुपादानेऽपि द्वयमपि क्वचिद् सामर्थ्याद् गम्यते। यथा- ये नाम केचिदिह नः प्रथयन्त्यवज्ञां जानन्ति ते किमपि तान् प्रति नैष यत्न:। उत्पत्स्यते भम तु कोडपि समानधर्मा कालो ह्ययं निरवधिर्विपुला च पृथ्वी।

सम्परदायप्रकाशिनी द्वयोरिति। कचिदनुपात्तयोई्वयोरप्यर्थात् सिद्धिरित्याह-अनुपा- दानेऽपीति। ये नाम केचिदिति। साहित्यचूडामणि: इति विमुखोदते पाठे। दयोरिति। यत्तदोरुभयोरुपादाने निराकाङ्क्षत्वं वाक्यार्थस्य खण्डिकोपाध्यायैरभ्युपगन्तव्यम्। यथा- "यदुवाच न तन्मिथ्या यद् ददौ न जहार तद्" इति। एतद् यदुपक्रमं तदुपसंहारं च वाक्यम्। विपर्ययेण यथा 'सा न काचिद् या न भवसी'ति। उभयमेकत्र यथा ममैव- "ये शिलाशकलशङ्कया रसस्राविणीषु करकासु निःसपहाः। अर्थिनश्र सलिले त एव ते ये हि विश्वविमुखास्त्वदुन्मुखाः ॥" इति। अनुपादानेऽपीति। द्विविधो हि यत्तदोरुपक्रमोपसंहारक्रमः शाब्द आर्थश्चेति। तत्र द्वयोरुपादाने शाब्दः । एकतरोपादाने आर्थः। द्वयोरँनुपादा- नेडप्यार्थ इति चतुर्थः प्रकारः । ये नामेति। प्रमुखे विनयप्रदर्शनम्, अन्ततः कवित्वगर्वौद्धत्यं च । साधर्म्यशाली य उद्धविष्यति तं प्रति प्रकरणारम्भसंरम्भ इति यत्तदयुगलमर्थ- सामर्थ्यलभ्यम्। १. 'प्यु', २. 'दन्या भ' घ. पाठः. ३. 'रुपा' क. ग. पाठः.

सप्तम उल्लास: । ४३

अत्र य उत्पत्स्यते, तं प्रतीति। एवञ्च तच्छब्दानुपा- दानेऽत्र साकाह्ृत्वं प्रसिद्धम्। नचासाविति तच्छब्दार्थमाह। असौ मरुच्चुम्बितचारुकेसर: प्रसन्नताराधिपमण्डलाग्रणी: । वियुक्तरामातुरदृष्टिवीक्षितो वसन्तकालो हनुमानिवागतः ॥

सम्प्रदायप्रकाशिनी

तीत्याह-अत्र य उत्पत्स्यत इति। इत्थं तदों विपयत्रये केवल- स्योपादानं, यदरउूत्तरवाक्यगतस्यैव, कचिदुभयमप्यर्थात सिध्यतीति न्यायव्यवस्थायां प्रकृते साकाङक्षत्वमेवेल्याह-एवच्र तच्छव्देति। ननूपात्तप्राय एवेह तच्छब्द:, तदर्यधुरन्धरस्यादसः प्रयोगादित्यत आह-नचासावितीति। कथ न तच्छन्दार्थमाहेत्येतः पत्युदाहरति-असौ मरुच्चु- स्वितेति। असाविति प्रकृतं वसन्तकालमभिनयेन निर्दिशति। केस- रशब्द एकदा वकुलवचनः अन्यदा तु स्कन्धसटावचनः । एवं तारा- धिपश्चन्द्रमा: सुग्रीवश्च। मण्डलं बिम्वं राष्ट्र च । रामाः ख्तियः रामो दाशरथः। साहित्यचूडामणि: प्रस्तुतं प्रमेयं प्रत्यवेक्षते-एवश्चेति। 'योऽसौ सुभगे! तवागत' इत्यत्र यत्पदमेकमेवावलोक्यते न तत्प्रतिसम्बन्धि तत्पदं, तदनुपादाने च वाक्यस्य साकाह्ृत्वम्। ननु यद: केवलर्यात्र प्रयोग: न तद इति कोडयं दोषः । यावता तदभिन्नार्थमदोवृत्तं प्रयुज्यत इत्याशङ्क्याह-नचेति। तददश्शब्दयोर्भिन्नार्थत्वं प्रकटयाते-असाविति। मरुता मलया- निलेन चुम्बितानि चारूणि केसराणि वकुलकुसुमानि यत्र। प्रसन्नः स्वच्छः ताराधिपस्य चन्द्रमसो मण्डल एवाग्रणी: प्रधानभूतो यस्य। वियुक्तानां १. 'थं तच्छन्दमाहेति प्र' ग. पाठः. २. 'ति प्र' ख. पाठ :. ३. 'ह्वितत्वम्।' ग. पाठ: ४. 'णि वकुलानि' घ. पाठः. 'एवं त' इति मूलकोअपाठा।

४४ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे अत्र हि न तच्छब्दार्थप्रतीतिः । प्रतीतौ वा, करवालकरालदोस्सहायो युधि योऽसा विजयार्जनैकमल्ः । यदि भूपतिना स तत्र कार्ये विनियुज्येत ततः कृतं कृतं स्यात्। अत्र स इत्यस्यानर्थक्यं भवेत्। अथ- सम्प्रदायप्रकाशिनी प्रतीत्येकशरणत्वाच्छ्दशक्तेरनपह्ववनीयां अतीतिं प्रमाणयितु- माह-अत्र हि (न) तच्छन्दार्थेति। प्रतीत्यपलापसाहसमपि यदङ्गीकरोषि तदा तवैतदनिष्ट स्यादि- त्याह-प्रतीतौ वा करवालकरालेति। योडसौ करवालकराल- दोर्मात्रसहायः सन्नेव विजयार्जने निष्पतिद्वन्द्वः, स चेत् कार्ये नियु- ज्येत तदा कृतं कृतं स्यादिति। अत्र निस्सामान्यत्वमकाशनपरस्यादसो यदि तच्छब्दार्थत्वं, साहित्यचूडामणि: विरहिणीनां रामाणों रमणीयानाम् आतुरया दृष्टया वीक्षितो वसन्तकालः । अथच मरुता तातेन चुम्बिता आघ्राताः चारवः केसराः स्कन्धरोमाणि यस्य। प्रसन्नस्य वालिवधेन विगलितविरोधस्य ताराधिपस्य सुग्रीवस्य यन्मण्डलं सेना- चक्रं तस्याग्रणी: प्रथमगः । वियुक्तस्य सीताविप्रलम्भिनो रामस्यातुरया दष्टया वीक्षितो हनुमान्। स इवासावागत इति प्रत्यक्षेण निर्दिश्यमानत्वात् कथं तच्छब्दार्थप्रतीतिः । तस्माददसरतदभिन्नार्थतानुपपत्तिः । यदि च तामपहुत्य गतानुगतिकत्वादनयोरेकार्थत्वभ्रमः, तदभ्युपग- म्यापि ब्रूम इत्याह -प्रतीतौ वेति। विजयस्यार्जने सम्पादने प्राधान्येन समर्थः । स इत्यस्यानर्थेक्यमिति। अदश्शब्देनैव तत्कार्यसिद्धेः । नन्विदं- १. 'त्यै' ग. पाठ:, २. 'थ' ख. पाठः. ३. 'दै' क. घ. पाठः. ४. 'चैव का', ५. 'णामू, आ', ६. 'तरो', ७. 'णो', ८. 'ह' घ, पाठ :.

सप्तम उल्लासः । ४५

पश्यतीश! निखिलं भवद्पु: । स्वात्मपक्षपरिपूरिते जग- त्यस्य नित्यसुखिन: कुतो भयम् ॥

सम्प्रदायप्रकाशिनी तदा 'स तत्रे'ति तच्छब्दः पुनःप्रयोगार्हतोमेव नासादयेदिति दर्श- यति-अत्र स इतीत्यादि। नतुँ वयमीदृशि विषये तदर्थत्वमदसो ब्रूम:, अपित्वन्यत्रेति दर्शयितुमारभते-अथ घोऽविकल्पमिति। ईश! ईशितव्यजनाधि- पते! इदमर्थमण्डलम् अनाश्रितादिभूम्यन्तमि्म तत्त्वग्राममखिलं तत्त- द्रुवनभोगायतनभोग्याद्यवान्तर प्रभेदसधीचीनं यः अविकल्प भवद्वपुः पश्यति निस्सन्देहं त्वदात्मकमित्यवधारयति, अस्य त्वदेकशेषीभूते जगति वस्त्वन्तरासम्भवान्नित्यसुखिन: कुतो भयं भयस्य कारणमेव

साहित्यचूडामणि: शब्दस्य तच्छब्दस्य सादृश्यादभियुक्तपरयोगोऽस्ति, तद्वददश्शब्दस्यापि भवतु इदमेतददसां समानयोगक्षेमत्वादित्याशक्कते -अथेति। य इति। हे ईश! परमेश्वर! इदं सर्वसंवादेन साक्षात्किरियमाणम् अर्थ- मण्डलं प्रमेयप्रपञ्चम् अविकल्पं हानोपादानादिप्रवृत्तिरहितं कृत्वा भवद्वपुः पश्यति; ओदनं पचतीतिवत् ; संवित्स्वभावमेव यथा भवति तथानुसन्धत्ते, स्वैस्य यौगिकस्यात्मनो यः पक्ष ऐक्यप्रथा तेन परितः पूरिते "संप्लुतेदम्पदद्वीपे प्रास्तैकध्ये चिदम्बुधौ। मज्जतां नैव चेत्यानामस्ति हस्तावलम्बनम् ॥" इतिस्थित्या स्वात्मामेदमात्रपात्रीकृते जगति नित्यसुखिनो भेदशङ्काकलक्कत्रोट- १. 'हन्त सु' क. पाठः. २. 'तां ना' क. घ, पाठ: ३. 'नु' क. ख. घ. पाठ :. ४. 'दं' क. घ. पाठ :. ५. 'ल्पनं भ', ६. 'स्य सा' घ. पाठ: ७. 'त'क, पाठः

४६ व्याख्याद्रयोपेते काव्यप्रकाशे

इतीदंशब्दवददश्शब्दस्तच्छब्दार्थमभिधत्त इत्युच्यते, तर्ह्य- त्रेव वाक्यान्तरे उपादानमर्हति, न तत्रेव। यच्छब्दस्य हि निकटे स्थितः प्रसिद्धिं परामृशति। यथा- सम्प्रदायपकाशिनी हारस्य वस्त्वन्तरकथैव स्वम्नग्राया, भयं नामैतद्वारकं कुतो लभ्यत इत्यथ:। अत्रादेस्समानयोगक्षेमकतामवधार्येदमस्तदर्थत्वं दर्शयति-इ- तीदंशब्दवदित्यादि। परिहरति-तर्ह्यत्रेवेति। शब्दशक्तेरयं महिमा यद् वाक्यान्तरोपात्ता इदमादयस्तच्छब्दवद् यच्छब्दाकाङ्क्षां पूरयन्ति। सामानाधिकरण्येन यच्छव्दनिकटस्थितास्तु पसिद्धिमात्र- मेव दयोतयन्तीति तच्छब्द: पृथगुपादेय एव। साहित्यचूडामणि: नात् परमाह्लादचमत्कारघनस्य कुतो भयं, न कुतश्चिदपि। "द्वितीयाद् वै भयं भवती"ति श्रुतेः। इदंशब्दवदिति। इदंशब्दो यद्वत् तच्छब्दार्थमभिधत्ते तद्वददश्शब्दो- डपि। एतदेतच्छब्दस्याप्युपलक्षणम्। दूषयति-तहीति। अत्रेव यथादर्शनं 'योऽविकल्पमि'त्यादाविव वाक्यान्तर उपादातुं युज्यते। न तत्रेवेति। न तुं यत्र यद्वृत्तं तस्यैव समीपे। निकटोपादानमेव दोष इति यावत्। अयं भाव :- 'योऽसौ सुभग' इत्यत्र यद्वृत्तेन सममदोवृत्तस्यैकवाक्यार्थत्वानुपपत्तिः, एव- मिदमेतदोरपि। उपपत्तौ वा यथादर्शनं व्यवहितानामेव, अव्यवहितत्वे वा भिन्नविभक्तिकानामेवोपादानं न्याय्यं, यथा- "आजनमनः शाठ्यमशिक्षितो यस्तस्याप्रमाणं वचनं जनस्य।" इति। विभक्तिर्लिङ्गस्याप्युपलक्षणम्। तेन भिन्नलिङ्गस्याव्यवहितत्वे न दोषः । यथा "शैत्यं हि यत् सा प्रकृतिर्जलस्ये"ति। ननु तत्रैवोपादाने को दोषः इत्यत्राह-यच्छब्दस्येति। निकटे अव्यवहिते स्थाने स्थितः सन् तच्छब्दः प्रसिद्धिं परामृशति, नतु प्रतिसम्बन्धितां प्रतिपद्यते। १. तरै' क. पाठ :. २. 'दसस्स', ३. 'थै द' ग. पाठ. ४. 'त्रै' ग, घ. पाठः ५. 'त्रै' क. ग. पाठः. ६. 'यत् तत्र य' क. पाठः.

सप्तम उल्लास: । ४५

यत्तदूर्जितमत्युग्रं क्षात्रं तेजोडस्य भूपतेः। दीव्यताक्षैस्तदानेन नूनं तदपि हारितम्। इत्यत्र तच्छब्दः। ननु कथं, कल्याणानां त्वमसि महसां भाजनं विश्वमूर्ते! घुर्या लक्ष्मीमथ माये भृशं धेह देव! प्रसीद। यधत् पापं प्रतिजहि जगन्नाथ! नम्रस्य तन्मे भद्रं भद्रं वितर भगवन्! भूयसे मङ्गलाय॥ सम्प्रदायप्रकाशिनी का कथेदमादीनां, यावता यच्छब्दनिकटस्थितस्तच्छब्दोऽपि प्रसिद्धिमात्रे पर्यवस्यतीति तच्छव्दान्तरयुपादेयमेवेति दर्शयति- यथा यत्तदूर्जितमिति । अस्य युधिष्ठिरस्य यत्तदूर्जितं तेजः अक्षै- रदीव्यता तदपि हारितं, न केवलं राज्यम्। अत्र हि यत्तदिति तच्छ- ब्दोऽपि प्रसिद्धिमात्रे पर्यवस्यति । 'तदपि हारितमि'ति तदः पुन- रुपादानं कथामेतरथा संगच्छते। पूर्ववारक्यगतो यच्छब्द उत्तरवाक्ये तच्छब्दोपादानं नियमेना- काङ्क्षतीति यत् सिद्धान्तितं, तत्र व्यभिचारमाशङ्कते-ननु करथं कल्याणानामिति। साहित्यचूडामणि: यत्तदिति। राज्यादिवत् तदपि तेजो हारितमिति यच्छब्दनिकटे तिष्ठस्तच्छब्दः प्रसिद्धमेव परामर्ष्ट प्रगल्भते, इतरथा पुनः स्वशब्दप्रयोगा- नौचित्याद्, यस्मादत्र तदो द्विरुपादानं सकृच्च थदः। ननु 'यत्तदोर्नित्यसम्बन्ध' इति न्यायापवादोडयं यथा भवति प्रयोग इत्याह-नन्घिति। यद्यत्पापमिति। यतः कारणभूतस्य पापकर्मलक्षणस्य दुरितस्य प्रति- घातः ततो हेतोरखिलमापे कुशलजातीयं विश्राणय। यत् श्रुतिः "विश्वानि- १. 'पि तं हा' क. घ. पाठ :. २. 'क्यार्थग' क. पाठ :. ३. 'यभावोऽयं' ख घ. पाठ :.

४८ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे *अत्र हि यद्यदित्युक्त्वा तन्मे इत्युक्तम्। उच्यते। यद्यदिति येनकेनचिद्रपेण स्थितं सर्वात्मकं वस्त्वाक्षिप्तं, तथाभूतमेव तच्छब्देन परामृश्यते। तथा-

सम्प्रदायप्रकाशिनी अन्र व्यभिचारमद्धावयति-अत्र हीति । यद्दिति हविरु पादानादुत्तरवाक्येऽपि तत्तदिति युक्तम्। अतोऽन्यतरस्य यद: भति- योगित्वेन तच्छब्दान्तरानुपादानात् सव्यभिचारस्त्वया दर्शितो नय इत्याक्षेपनिष्कर्षः । परिहरति - उच्यते यद्यदित्यादि । यद्दिति द्विरुपादाने हि विवक्षा द्विधों दृश्यते प्रत्यर्थनिष्ठतया सर्वार्थनिष्ठतया च। यदा प्रत्यर्थनिष्ठतया, तदा तदोऽपि नियमेन द्विरुपादानम्। यदा तु सर्वार्थनिष्ठतया, तदैकेनैव तदा पारिपूर्ण्यम्। क्चित् सामानाघिकर- ण्येने यच्छब्दसन्निकृष्टस्यापि तदो विभागव्यवस्थापकप्रमाणान्तरस- द्द्ावे यच्छब्दप्रतियोगित्वमेव, नतु प्रसिद्धिमात्रे पर्यवसानम्। यथा- "न केवलं यो महतोऽपभाषते शृणोति तस्मादपि यः स पापभाक।" इति। अत्र 'न केवलं य' इति पूर्ववाक्येनैव साकमभिसम्बन्धस्य माक्प्रतीतत्वाद् 'यः स' इति सन्निधानेऽपि तदो न प्रसिद्धिपर्यवसान- साहित्यचू डामणिः देवसवितरि" इत्यादि। तदनुवदति-यद्यत्पापमिति। वीप्सया यदो द्विरु- पादानं सकृच्च तदः। तत्र विज्ञायते एकस्य यद्वृत्तस्य नैराकाङ्क्ष्यम् अन्यस्य विपर्यय इति। परिहरति-उच्यत इति। सर्वात्मकं सर्वाकारेण प्रक्रान्तम्। अतो द्वितीयतच्छब्दानपेक्षा, वीप्सया सर्वात्मकस्यैव सतः पापस्य तच्छब्देन परा- मशात्। १. 'त्पा' ख. ग. पाठः. २. 'दितीति' क. घ. पाठः. ३. 'ति द्विधा विवक्षा ह' ग. पाठ: ४. 'धा वीप्सा ' क. घ. पाठः. ५. 'न यदा य', ६. 'र्स' क. घ. पाठ: ७. 'तीतिकत्वा' ग. पाठ :. ८. 'द्विमात्रप' क. घ. पाठः. * 'अत्र य' इति मूलकोशपाठ:

सप्तम उल्लासः । ४९ किं लोभेन विलद्गितः स भरतो येनैतदेवं कृत मात्रा स्त्रीलघुतां गता किमथवा मातैव मे मध्यमा। मिथ्यैतन्मम चिन्तितं द्वितयमप्यार्यानुजोसौ गुरु- ्माता तातकलत्रमित्यनुचितं सन्ये विधात्रा कृतम्॥ अत्रार्यस्येति तातस्येति च वाच्यम्। नत्वनयोः समासे गुणीभावः कार्यः । एवं समासान्तरेष्वप्युदाहार्यम्। सम्परदायप्रकाशिनी मिति पारिपूर्ण्यमेव। ईदशी यत्तद्वृत्तवैचि्त्र्यविचारवक्ष्मेक्षिका व्यक्ति विवेकव्याख्यायां रुचकेन वितत्य कृता। इहानुपयोगान लिख्यते। किं लोभेनेति। रामनिर्वासनहेतुं विमृशतः शधुन्नस्योक्तिरेषा। मात्रा उपायभूतया। येनैवं कृतमित्यर्थः । अत्र तातसम्बन्धान्मातु:, आर्यानुजत्वाद् भरतस्य च प्राधान्यं विवक्षितमिति न तौ समासेन गुणीभावमर्हतः । नचेहं समासगतत्वमात्रादवाक्यदोषत्वं शङ्कयम्। वाक्यपर्यालोचनायत्तत्वात्ँ प्राधान्यस्य।अतो वाक्ये कामचारः, पदा- श्रयत्वे समासगतत्वमेवेति नियम्यते। साहित्यचूडामणि: प्रकारान्तरेण विधेयाविमर्शमेवोदाहरति-किमिति। स भरतः प्रख्या- तसौशील्यः लोमेन राज्यश्रंद्धया किमाक्रान्तः। येन पुत्रलोभरूपेण हेतुना मात्रा कैकेय्या एतद् रामाभिषेकप्रत्यूहरूपं कृतम्। यद्वा किमन्यस्य लोभाद- न्यस्यानौचित्यप्रवृत्त्या। माता कैकेय्येव किमेवं कृतवतीति वितर्कः । या स्त्रीणां प्रसिद्धा लघुता 'किं क्रूरं स्त्रीहृदयमि'ति नीत्या तां गतेति। अनयोश्चि- न्तितयोरर्थयोर्द्वितयमपि मिथ्या बाधयोग्यम् । असौ यो लोभादाक्रान्त इत्य- शङ्कि। आर्यस्य सुग्रहीतनान्नो रामस्यानुजः । एवं तातस्य दशरथस्य कलत्रम्। वाच्यमिति व्यासेन भाव्यम्। नन्वयमपि पददोषः पादद्ये वर्तत इत्येतावान् विशेष: इति चेत्। न। किंप्रयुक्तमेतदिति चिन्तायामिदमिदं वेति १. '5्यसू' ख. ग. पाठ :. २. 'सहे', ३. 'आचार्या' क. घ. पाठः. ४. 'क्ष्यत इति' ग. पाठ :. ५. 'से गु' क. ख. घ. पाठ :. ६. 'दप्रा' क. पाठः. ७. 'प' घ. पाठ :.

५० व्याख्याद्वयोपेते काव्यपरकाशे

साहित्य चूडामणि: द्योरन्वयानुप्रविष्टत्वम्। तद्वारा च तयोराचरितयोरेकार्थीभावात्। अतएव युग- पदनयोरुपादानम्। नत्विति। यदि समासः, अवश्यमनयोरगुणीभावः। विग्रह- वाक्यवासनावशादविदग्धानां केषाश्चिदवैषम्यभ्रान्तिः । ननु विशेष्यं प्रधानं विशेषणमप्रधानमिति हि प्रसिद्धिः । तामवधूय विशेषणस्थ प्राधान्येन भवितव्य- मिति कोडयं न्याय इति चेत्। उच्यते। द्विविधं प्राधान्यं शाब्दमार्थ च। तत्र विशेषणस्य शाब्दे गुणभावेऽप्यार्थ प्राधान्यं तथा विशेष्यस्य शाब्दे प्राधान्ये- डप्यार्थो गुणभाव उत्कर्षापकर्षफलतया विधीयमानत्वादनूद्यमानत्वाच्च। तदुक्तं 'यत् कथश्चिदपि प्रधानतया विवक्षित न तन्नियमेनेतरेण सह समासमर्हति'। तथा- "विनोत्कर्षापकर्षाभ्यां स्वदन्तेऽर्था न जातुचित्। तदर्थमेव कवयोSलक्कारान् पर्युपासते। तौ विधेयानुवाद्यत्वविवक्षैकनिबन्धनौ। सा समासेऽस्तमायातीत्यसकृत् प्रतिपादितम् । अत एव हि वैदर्भी रीतिरेकैव शस्यते। यतः समाससंस्पर्शस्तत्र नैवोपपद्यते । सम्बन्धमात्रमर्थानां समासोऽप्यवबोधयेत्। नोत्कर्षमपकर्ष वा वाक्यात् तूभयमप्यदः ॥" इति। विध्यनुवादभावोऽपि विशेषणविशेष्यभावसमानयोगक्षेम इति तत्रापि न समासार्हता। यथा 'चापाचार्यस्त्रिपुरविजयी कार्ततिकेयो विजेय' इति। प्रत्यु- दाहरणं तु "हिमकरसितच्छत्रं ++++++ + + कृशतनुधनुर्वल्ली लीलाकटाक्षशरावलि: ॥।" इति। तदुक्त- "लोहितस्तक्षक इति समासो नोपपद्यते लौहित्यस्य विधावुक्तन्यायात् तस्याप्रवृत्तितः ॥ १. 'कृतशतध' घ. पाठः.

सपमउल्लासः । ५१

साहित्य चूडामणि: स्वरूपमात्रस्योक्तौ च लौहित्याव्यभिचारतः । उष्णोऽभिरिति तत्पक्षो नचान्यस्तत्समन्वये॥" इति। एवमिति। विशेषणविशेष्यभावोपचितशरीरत्वं समासानां सामान्यल- क्षणम्, अन्यथा सामर्थ्यानुपपत्तेः । तत्र तत्पुरुषे कर्तुर्यथा- "यस्यावमत्य गुरुदत्तमिमं कुठारं डिम्भोऽपि राम इति नाम पदस्य हर्ता।" इति। गुरुणा दत्तमिति व्यास: कार्यः । कर्मणो यथा- "प्रदक्षिणक्रियातीतस्तस्याः कोपमजीजनः ।" इति। प्रदकषिणक्रियामतीत इति वाच्यम्। एवं 'यथाकामार्चितार्थिनामि- त्यादि। करणस्य यथा - "घात्रा स्वहस्तलिखितानि ललाटपट्टे को वाक्षराणि परिमार्जयितुं समर्थः ।" इति। स्वहस्तेनति वाच्यम्। अपादानस्य यथा-'कौर्य कृतान्ताधिकमि'ति। कृतान्तादिति वाच्यम्। एवम् 'आसमुद्रक्षितीशानामि'त्यादि। अधिकरणस्य यथा 'अन्यसङ्क्रान्तसौभाग्ये'ति। अ(न्यः न्यस्मिन्) सङ्क्रान्तेति वाच्यम्। बहु्रीहौ यथा- "यः स्थलीकृतविन्ध्याद्विराचान्तापारवारिधिः । यश्च तापितवातापिः स मुनिः श्रेयसेऽस्तु वः॥।" इति। "येन स्थलीकृतो विन्ध्यो येनाचान्तः पयोनिधिः । वातापिस्तापितो येन" इति वाच्यम्। न खल्वत्र किश्चिदन्तरं प्रतिपत्स्यामह इति चेत्। सत्यम्। कवीनामेवैष विषयो न खण्डिकोपाध्यायानामिति। अव्ययीभावे यथा- 'निष्प्रत्यूहमुपास्मह' इति । प्रत्यूहाभावायेति वाच्यम्। द्वन्द्वे यथा - "सीताया ऊर्मिलायाश्च सदशौ रामलक्ष्मणौ।" इति। रामश्च लक्ष्मणश्चेति वाच्यम्। द्विगौ यथा- "ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च त्रिलोकीमधिकुर्वते।" इति। १. 'चास्य हयन्यस्तत्समये' ख., 'चान्यस्तदत्यन्वये' घ. पाठः. 23972

५२ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे

श्रितक्षमा रक्तमुवः शिवालिङ्गितमूर्तयः। विग्रहक्षपणेनाद्य शेरते ते गतासुखाः ॥ अत्र क्षमादिगुणयुक्ताः सुखमासत इति विवक्षिते हता इति विरुद्धार्थप्रतीतिः

सममदायप्रकाशिनी अथ विरुद्धगतिक्कत्-श्रितक्षमा इति। क्षमा क्षान्ति: पृथ्वी च। रक्तथुवोडनुरक्तमण्डला रुविरा श्रय भुताथ्र। शिवानि कल्याणानि शिवा जरज्जम्बुकाश। विग्रहो युद्ध वपुश्च। गतासुखाः अपगतदुःखाः उपरतप्राणेन्द्रियाथ। अन् यद्यपि जुशुप्साद्योतकर्त्वमपि, तथापि 'सुखं शेरत' इति विवक्षिते 'मृता' इति विरोषमतीतेरुद्धुरंभावाद् विरोधमतिकृत्व- मिति दर्शयति-अन्न क्षमादीति साहित्य चूडामणणिः त्रीन् लोकानिति वाच्यम्। अन्यथा सङ्ख्यायाः सङ््येयेषु निरवकाशता न प्रकाशेत। अमुक्तेति नज्समासो व्याख्यातः । तत्र यथा प्रसज्यप्रति- षेधे पर्युदासस्यानौचित्यम्, एवं विपर्ययेऽपि । यथा 'गृहीतं येनासीः परिभव- भयान्नोचितमपी'ति। अनुचितमपीति वाच्यम् । इत्यलमेकप्रघट्टनोद्घाटना- टोपेन। श्रितेति। प्राप्तसहिष्णुभावा अनुरक्तभूमयो मङ्गलाश्रिष्टमूर्तयो विरोध- विगलनेन क्षीणदुःखाः शेरत इति विवक्षिते शरीरपातात् प्राप्तभूमयः क्षतजार्द्र- तया रक्तभूमयो गोमायुपरिगृहीतशरीरा विग्रहस्य शरीरस्य विनाशेन गतासुखाः असवः प्राणाः खानीन्द्रियाणीति विरुद्धोऽर्ः प्रतीयत इति। एतावता वा- क्येडपि दोषा: सन्त्येवेति समर्थितम्।

१. 'तिकृत्। प' ख. पाठः. २. 'कत्तभूम', ३. 'स्पदभू' ग. पाठ :. ४. 'त्वं त' क. घ. पाठ: ५. 'री' ग. पाठ: ६. 'ते इ' घ. पाठः

सप्तम उल्लासः । ५३ पदैंकदेशे यथासम्भवम् । अलमतिचपलत्वात् स्वप्नमायोपमत्वात् परिणतिविरसत्वात् सङ्गमेन प्रियायाः। इति यदि शतकृत्वस्तत्वमालोचयाम- स्तदपि न हरिणाक्षीं विस्मरत्यन्तरात्मा ॥ अत्र त्वात् त्वादिति, यथा वा- तद् गच्छ सिद्धै कुरु देवकार्यमर्थोऽयमर्थान्तरभाव्य एव। अपेक्षते प्रत्ययमङ्गलब्ध्यै बीजाङ्कुरः प्रागुदयादिवाम्भः ॥ अत्रे ज्ै ब्ध्यै इति च श्रुतिकटु* यश्चाप्सरोविभ्रममण्डनानां सम्पादयित्रीं शिखरैर्बिभर्ति। वलाहकच्छेदविभक्तरागामकालसन्ध्यामिव धातुमत्ताम्।। सम्प्रदायप्रकाशिनी अथ पदस्यांश उदाहरणप्रस्ताव: - अलमतीति तद् गच्छेति च। अत्ययविशेषयोः ध्ुतिकदुत्वम्। यश्चाप्सर इति। साहित्य चूडामणि: अथ 'पदस्यांशेऽपि केचने'त्येतद् व्याचष्टे-पदेति। केचन, न सर्वे। अत आह-यथासम्भवमिति। अलमिति। स्वन्नश्चित्तवृत्तिमात्रपरिकल्पिता सृष्टिः। मन्त्रादेरविद्यमानार्थ- प्रकाशनं माया। त्वा्छिरस्कः प्रयोग: श्रुतिकटुः। असकृदावृत्त्या दोषौल्बण्यम्। अर्थोडयं देवकार्यकरणलक्षण: अर्थान्तरेण पार्वतीपरमेश्वरसङ्गटनारू- पेण भाव्य: लब्घसत्ताक: कार्यः। एवकार: कार्यनिष्कर्षमभिव्यनक्ति। आत्म- लब्ध्यै स्वरूपलाभाय। प्रत्ययं कारणम्। उदयादुच्छूनतारूपात्। द्वयै ब्ध्यै इत्यर्धद्वयेऽपि भावाद् दोषौल्बण्यम्। १. 'त्र सिद्धयै लब्ध्यै' क. पाठः. २. 'मिति' ख. ग. पाठः. ३. 'ति विरोधः अ' क. घ. पाठ :. * 'कष्टम्' इति मूलकोशपाठः ।

48 व्यार्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे

अत्र मत्ताशब्दः क्षीबार्थेन निहतार्थः।

प्रोत्सर्पद्विरहानलेन च ततः सन्तापितानां दशाम्। सम्प्रत्येव निषेकमश्रुपयसा देवस्य चेतोभुवो भल्लीनामिव पानकर्म कुरुते कामं कुरङ्गेक्षणा ॥ अत्र दशामिति बहुवचनं निरर्थकं, कुरङ्गेक्षणाया एक- स्या एवोपादानात्। नच 'अलसवलितैः प्रेमार्द्राद्रैरि'त्यादिवद् व्यापारभेदाद् बहुत्वम्। व्यापाराणा मनुपादानात् । नच

सम्परदायप्रकाशिनी अत्र मन्तेति। स्षैव्यलक्षणेनार्थेनार्थान्तरं निहन्यत इति। आदावञ्ञन इति। भल्लीनां भल्लकानाम्। नैरर्थक्यमुद्धावयति-अत्र दशामिति। ननु व्यापारपरत्वे सार्थकत्वमित्यत आह-अनुपादानादिति। अत्र हि व्यापारवतो- साहित्यचूडामणि: मत्ताशब्द इति। धातुमतो भाव इति विवक्षायां क्षीबशब्दार्थेन निह- तार्थः । आदाविति लोहकारसमाधिनोक्तिः । बहुवचनमिति। दशोरिति द्विवचनस्यौचित्यम्। यथाह-'हस्तादीनां द्वित्वाविष्टा जातिरि'ति। ननु 'अलसवलितैरि'त्यादावीक्षणैरिति यथा बहुवच- नम्, एवमत्रापीति चेत् तत्राह-नचेति। हृदयेऽन्तःकरणे निहितं निगूहितं भावरूपमौत्सुक्यलक्षणमाकूतमवहित्थानुभावं वमद्धिरिवेति योजना। व्यापा- रेति। न खल्वलसा वा वलिता वा मुकुला वेति युक्तं वक्तुं भिन्नलक्षणत्वाद् ९. 'तीत्यादि । न', २. 'दित्यादि । अ' ग. पाठ :. ३. 'ल्वस्यैव वलितावलितै- वालसा भु' घ. पाठ :. * 'अनर्थकम्' 8 'मनुपात्तत्वात्' इति मूलकोशपाठः ।

सप्तम उल्लासः। ५५

व्यापारेऽत्र दकूशब्दो वर्तते। अत्रैव 'कुरुत' इत्यात्मनेपदम- प्यनर्थकं, प्रधानक्रियाफलस्य कर्त्रसम्बन्धे कर्त्रभिप्रायक्रिया- फलाभावात् चापाचार्यस्त्रिपुरविजयी कार्ततिकेयो विजेयः शस्त्रव्यस्तः सदनमुदधिर्भूरियं हन्तकारः। अस्त्येवैतत् किमु कृतवता रेणुकाकण्ठबाधां बद्धस्पर्धस्तव परशुना लज्जते चन्द्रहासः ॥

सम्प्रदायपकाशिनी रेवोपादानम्। व्यापारोपादाने को दोष इत्यत आह-नच व्या- पारेऽत्रेति। व्यापारवृत्तित्वे ह्ेअ्जनलेपनाद्यसम्भवः । च्युतसंस्कृतित्व- मप्युद्धावयति-अन्रैत कुरुत इत्यादि। कत्रमिआायताभावात् अत्ययांश एव दुष्ट इति पदैकदेशदोषोऽयम्। 'नाथत' इति तु आशिपि धातोरेवात्मनेपदित्वेनियम इति पदमेव दुष्टम्। चापाचार्य इति। साहित्यचूडामणि: दृष्टीनाम्। अत्रापि व्यापारबहुत्वमिति चेत् तत्राह - व्यापाराणामिति। नन्वञ्जनपुञ्जलेपादिर्व्यापार इत्यत्राह - नचेति। ईक्षणशब्दो यथा व्यापारे वर्तते न तथा दक्शब्दः, प्रयोगाभावात्। कुरुत इत्यात्मनेपदमपीति। दङ्निषेकलक्षणायाः क्रियायाः द्ृक्सम्बन्धमात्रसारत्वात् कुरङ्रेक्षणायाः सम्ब- न्घाभावे कर्त्रभिप्रायक्रियाफलाभावात् 'स्वरितजित :- ' (१-३-७२) इत्यात्मने- पदनिमित्ताभावान्निरर्थकमात्मनेपदमिति। चापेति। हन्तकार: पूर्णभिक्षा। किमु किन्तु। विजेय इत्यस्य विजित इत्यत्र सङ्केतो नास्ति भूतत्रैकाल्यार्थयोर्निष्ठाकृत्यप्रत्यययोर्भिन्नार्थकत्वात्।

१. 'रो' क. ग. घ. पाठः. २. 'व्य' क. घ. पाठः. ३. 'त्याशि' क. ख. भ. पाठः. ४. 'त्वपरस्मैपदित्वनि' ग. पाठ:

५६ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे

अत्र विजेय इति कृत्यप्रत्ययः क्तप्रत्ययार्थेडवाचकः । अतिपेलवमतिपरिमितवर्णं लघुतरमुदाहरति शठः। परमार्थतः स हृदयं वहति पुनः कालकूटघटितमिव॥ अत्र पेलवशब्दः । यः पूयते सुरसरिन्मुखतीर्थसार्थ- स्नानेन शास्त्रपरिशीलनकीलनेन। सौजन्यमान्यजनिरूर्जितमूर्जितानां सोडयं दशो: पतति कस्यचिदेव पुंसः ॥ अत्र पूयशब्द: । विनयप्रणयैककेतनं सततं योऽभवदङ्ग! तादशः। कथमद्य स तद्वदीक्ष्यतां तैदभिप्रेतपदं समागतः ॥ सम्प्रदायप्रकाशिनी अवाचकतां दर्शयति-अत्र विजेय इत्यादि। अतिपेलवमिति । अत्र पेलवशब्द एकदेशे बीडाद्योतर्केः पुरीषप्रतीतिकरणात्। यः परूयत इति। कीलन दार्ढ्यम्। अत्र पूयशब्दो जुगुप्सां व्यनक्ति। विनयप्रणयेति । यः पूर्व मय्यनुरक्तः स सम्पति तस्याः साहित्यचूडामणि: अतिपेलवमिति। खले: खलु धीरोदात्तवदतिकोमलमतिपरिमेयाक्षरं च व्यवहरति, अन्तर्वृत्तचिन्तायां कालकूटेन कल्पितमिव हृदयं वहति। पेलव- शब्दो वर्च: स्मारकतया ज्रीळादायी। य इति। पूयशब्दो व्रणनिःष्यन्दप्रत्यायकतया जुगुप्साव्यञ्जकः । १. 'मा', २. 'त्व' क. पाठः. ३. 'कं द' ख. पाठ :. ४. 'कः ॥ यः' क ख. घ. पाठ. ५. 'लजनः' ख.घ. पाठः,

सप्तम उल्लासः । ५७

अन्न प्रेतशब्द:। कस्मिन् कर्मणि सामर्थ्यमस्य नोत्तपतेतराम्। अयं साधुचरस्तस्मादञ्जलिर्बध्यतामिह॥ अत्र किं पूर्वं साधुरुत साधुषु चरतीति सन्देहः। किमुच्यतेऽस्य भूपालमौलिमालामहामणेः। सुदुर्लभं वचोबाणैस्तेजों यस्य विभाव्यते ॥। अत्र वचशशब्देन गीश्शब्दो लक्ष्यते। अत्र खलु न सम्प्रदायप्रकाशिनी सपत््या अभिग्रायास्पदमिति पूर्ववत् कथं विलोक्यतामित्यर्थः। अत्र प्रेतेत्यमङ्गलाभिव्यक्तिः । कस्मिन्निति। अत्र साधुचर इत्यंशे सन्देहं दर्शयति-अन्न किमिति । चरडजर्थयो: (?) सन्देदः। किमुच्यत इति। अत्र गीर्वाणैरिति पतिपत्तये वचश्शब्देन गीशशब्दो लक्ष्यते। गीरेव येषां बाण इति योगेऽपि व्यवहारस्य व्युत्पत्तिप्रतिबन्ध- ताभावात् प्रयोगानुसारेण पर्यायपरिवृत्यनर्हता तदहर्ता च भवतीत्यैत आह-अन्न खल्विति । न खलु 'गीधरा' इत्यपि युक्तम् । साहित्य चूडामणि: प्रेतशब्दो मरणप्रतिभासादमङ्गलार्थः । किं पूर्व साधुरिति 'भूतपूर्वे चरट्' (५. ३. ५३), उत साधुषु चरतीति 'चरेष्टः' (३. २. १६) इति सन्देहः चचोवाणैर्देवैरपि सुदुष्प्रापम् । वचसा गीर्लक्ष्यते। अतो वचोवाण- शब्दो गीर्वाणार्थे नेयार्थः। प्रसङ्गात् प्रमेयान्तरं शिक्षयति-अत्रेति। गीर्वाणशब्दे न केवलं पूर्व- १. 'चान्धजळयोरर्थयोः', २. 'त्तिबन्धको भा', ३. 'त्याह' ख. ग. पाठ:,

५८ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे केवलं पूर्वपर्दमेव, यावदुत्तरपदमपि पर्यायपरिवर्तनं न सेहते। जलध्यादावुत्तरपदमेव। बडवानलादौ च पूर्वपदमेव। यद्यप्य- समर्थस्यैवाप्रयुक्तादयः केचन मेदा:, तथाप्यन्यैरलङ्कारकारै- र्विभागेन दर्शिता इति, भेदप्रदर्शनेनोदाहर्तव्या इति च विभज्योक्ताः॥।४ ॥ प्रतिकूलवर्णमुपहतलुप्तविसर्ग विसन्धि हृतवृत्तम्। न्यूनाधिककथितपदं पतत्प्रकर्ष समापपुनरात्तम्॥।५।। सम्प्रदायप्रकाशिनी जलध्यादावुत्तरपदमेव परिवर्तनानह, बडवानलादौ तु पूर्वपदमेवॅ। मही- रुह इत्यादौ पुनरुभयस्यापि परिवर्तनाहत्वं पसिद्धमिति न दर्शितम् । अथापयुक्तनिहतार्थादेरसमर्थाद् वस्तुतो न भेद इत्याह -यद्यप्य- समर्थस्यैवेत्यादि॥ इत्थं पदेवाक्यपदैकदेशसाधारणान् दोषानुक्त्वा वाक्यैकनिब द्वानाह-प्रतिकूलवर्णेत्यादिना सार्घेन कारिकायुगलेन । प्रति कूलवर्णमुपहृतविसर्गमित्यादीन्येकविंशतिर्दुष्टानि वाक्यानि। उपहत- साहित्यचूडामणि: पदमेव वचोरूपं पर्यायपरिवर्तनं न सहते। यावदिति। वाणरूपमुत्तरपद्मपि न सहते। तेन वचोबाण इव गीःसायकोऽपि नेयार्थः। कीटगेकैकपदं परि- वृत्त्यक्षममित्यपेक्षायामाह-जलध्यादाविति। जलनिधिदिनकरादावुत्तरपद- मेव, सलिलनिधिदिवसकरादेरदोषत्वात्। न पुनर्जलधरदिनामना(!)दावदुष्टत्वं समुद्रादित्ययोरवाचकत्वात्। बडवानलमलयोद्धवादौ पूर्वपदमेव पर्यायपरिवर्तनं न क्षमते। उत्तरपदं तु क्षमत एव। नन्वसमर्थस्यैवायं प्रपञ्चः किमर्थमप्रयुक्तावाचकत्वादेः पृथक् परीक्षेत्य- त्राह-यद्यपीति। आदिपदान्निहतार्थादि। असमर्थस्य बहुविधं लक्षयतुं शक्यत्वात् ॥ ४ ।। अथ वाक्यविषयानेव दोषानुद्दिशति प्रतिकूलेति । वाक्यमेव, न तु पदं तदेकदेशो वा। तथति दुष्टमित्येव। १ 'दं या', २. 'क्षमते' ख. पाठः. ३. 'ति वि' क. पाठः. ४. 'नाईे' क. घ. पाठ :. ५. 'व परिवर्तनार्हम्। म' क. पाठ ६. 'दो सामथ्यांद' क.घ. पाठः, ७, 'र्थत्वाद' ख. पाठ:, ८. 'पिस', ९. 'दप' ग. पाठः

सप्तम उल्लासः। ५९ अर्धोन्तरैकवाचकमभवन्मतयोगमनभिहितवाच्यम्। अपदस्थपदसमासं सङ्कीर्ण गर्भितं प्रसिद्धिधुतम्।। ६।। भग्नप्रक्रममक्रमममतपरार्थ चे वाक्येमेव तथा। रसानुगुणत्वं वर्णानां वक्ष्यते। तद्विपरीतत्वं प्रतिकूलत्वम्। यथा शृङ्गार - अकुण्ठोत्कण्डया पूर्णमाकण्ठं कलकण्ठि! मामू। कम्बुकण्ठ्याः क्षणं कण्ठे कुरु कण्ठार्तिमुद्दर॥

सम्परदायप्रकाशिनी लुप्तेत्यत्र विसर्गशब्द:, न्यूनाधिकेत्यत्र पदशब्द:, अपदस्थपदेत्यत्रा- पदस्थशब्दश्च प्रत्येकमभिसम्बध्यते। नच वाच्यं 'दन्द्वान्ते श्रूयमाणः मत्येकमभिसम्बध्यत' इति न्यायादादौ भ्ुतस्यापदस्थपदस्य कथं प्रत्ये- कमभिसम्बन्ध इति। इन्दे हि आद्यन्तश्रुतयोद्वयोरविशेषेण प्रत्येकाभि- सम्बन्धदर्शनात्। "प्रत्येकमभिसम्बन्धं यदादौ च श्रुतोऽहति तदन्ते श्रूयमाणत्वं नयेऽस्मिन्तुपलक्षणम्।।" यथोपयोगं लक्ष्यपदं विवृण्वन् क्रमेणोदाहर्तुमाह-रसानुग- णत्वमित्यादिना। वक्ष्यते, गुणविवेचनावसर इति शेष: । अकुण्ठेति। शृङ्गारे टवर्गनिषेधादिह प्रतिकूलवर्णता। साहित्यचूडामणि: रसापेक्षया विरुद्धाक्षरं यद्वाक्यं तद् दुष्टं, किं तद् वर्णानामानुकूल्यं यद्विपर्ययो दोष इत्यत्राह-रसेति। वक्ष्यते उत्तरोल्लासे । तद्विपरीतमानुकूल्या- पेक्षया हि प्रातिकूल्यम्। शङ्गार इति। यत्र माधुर्य गुणः । माघुर्यगुणशिक्षा- याम् 'अटवर्गा' इति वक्ष्यते।

१. 'क्यगतमे' क, पाउ:, २ नधः' क ध. पाठः ३. 'दौ हीति' क. पाठः, ४. 'तौ हीति', ५. 'त्वमन' ख. पाठः. ६ 'ति' ख. ग. पाठ :-

६० व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे रौद्रे- देशः सोऽयमरातिशोणितजलैर्यस्मिन् ह्वदाः पूरिताः क्षत्रादेव तथाविध: परिभवस्तातस्य केशग्रहः । तान्येवाहितशस्त्रघस्मरगुरूण्यस्राणि भास्वन्ति मे यद् रामेण कृतं तदेव कुरुते द्रौणायनिः क्रोधनः ॥ अत्र हि विकटवर्णत्वं दीर्घसमासत्वं चोचितम् । यथा

त्क्ोधप्रेरितभीमभार्गवभुजस्तम्भापविद्द: क्षणात् उज्ज्वाल: परशुर्भवत्वशिथिलैत्वत्कण्ठपीठातिथि- र्येनानेन जगत्सु खण्डपरशुर्देवो हरः ख्याप्यते। सम्प्रदायप्रकाशिनी रौद्रे ललितत्वमेव प्रतिकूलवर्णतेत्याह-देशः सोऽयमिति। विकटवर्णत्वं दीर्घसमासत्वं चेहोचितमिति प्रत्युदाहरणेन द्रढ-

साहित्यचूडामणि: व्यतिरेकव्युत्पत्तये रौद्र उदाहरति-देशः सोध्यमिति। अयमेव स देश इति यावत् उत्तरत्रावधारणनिर्वाहात्। शस्त्राणि शरासनादीनि। अस्त्राणि मन्त्रदेवतारूपाणि। विकटवर्णत्वमोजानुगुणाक्षरत्वम्। दीर्घेति। वर्णपदेन वृत्तिरचने उप- लक्ष्येते। तेन प्रतिकूलवृत्ति पतिकूलरचनं च वाक्यं दुष्टम्। रौद्रे खल्वोजो गुणः । यत्र 'टादि: शषौ वृत्तिदैर्ष्यमि'ति वक्ष्यते व्यतिरेकोदाहरणमाह -- प्रागिति । निशुम्भ: परिभवः। द्वेधाविधा द्वेधाकरणम्। 'ले त्व' ख. पाठः २. 'द्वि' ग. पाठ'.

सप्तम उल्लास:। ६१ यत्र तु न क्रोधस्तत्र चतुर्थपादाभिधाने तथैव शब्द- प्रयोग:। उपहृत ओत्वं प्राप्तो लुपो वा विसर्गो यत्र तत्। धीरो विनीतो निपुणो वराकारो नृपोऽत्र सः। यस्य भृत्या बलोत्सिक्ता भक्ता बुद्धिप्रभाविताः ॥ सन्धेवैरूप्यं विश्लेषोऽश्लीलत्वं कष्टत्वं चे। आद्यं यथा- सम्पदायप्रकाशिनी तैत्रापि चतुर्थपादे विकटवर्णत्वाद्यभाव एवोचित इति सोपप- त्तिकमाह-यत्र तुन क्रोध इति। उपहृतविसग लुप्तविसर्ग चोदाहर्तुमाह-उपहृत ओत्वमिति। धीरो विनीत इति। अत्र प्रथमं द्वितीयं चार्ध कमेणोदाहरणुम्। विसन्धित्वं चतुर्धा दर्शयितुमाह-सन्धेवैरुप्यमित्यादि। साहित्य चूडामणि: ननु 'प्रागप्राप्ते'त्यादिपादत्रय इव 'येनानेन जगत्खि'त्यादौ तुरीयपादेऽपि भवितव्यं वर्णानामौद्धत्येनेत्यत्राह-यत्र त्विति। तथैव विकटवर्णव्यतिरेके- णैव। न खलु कामचारेण कवीनां वर्णगुम्फः, किंतर्हि, रसानुगुण्यात्। तेन यत्र क्रोधो न विद्यते तत्र तथैव शब्दप्रयोगः, यत्र न किश्चिदौद्धत्यं तत्र खलु गुरुप्रशंसापरायणे कथं क्रोघौचित्यम्। उपहत इति। सन्धिकार्यवशादोत्वं प्राप्तो विसर्गो यत्र। तथा लुप्तो विसर्गो यत्रेति द्वितीयम्। यथाह- "यत्रालुप्तविसर्गान्तैः पंदेः प्रोतैः परस्परम् । हृस्वैः संयोगपूर्वेश्च लावण्यमतिरच्यते॥" इति। अर्धद्वयेऽपि बन्धशैथिल्यं दोषान्तरम्। विसन्धिपद त्रिधा व्याचष्टे-सन्घेरिति। व्युपसर्गार्थों वैरूप्यं, तस्य श्रैविध्यं-विश्लेषो विकर्षः (सं)हिताकरणम्, अश्लीलत्वमसभ्यत्वं, कष्टत्वं श्रुति- कटुत्वं च। १. 'वी', २ 'चाय' क. पाठः ३. 'अ' स. ग. पाठः ४ ५ 'ैं' क. ख. घ, पाठः. ६. 'दि । अत्र ता' ग. पाठः. ७. 'पा' क. पाठः,

६२ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे राजन्! विभान्ति भवतश्चरितानि तानि इन्दोर्दुति दधति यानि रसातलेडन्तः । धीदोर्बले अतितते उचितार्थवृत्ती आतन्वती विजयसम्पदमेत्य* भातः ॥ यथावा- तत उदित उदारहोरहारिद्युतिरु ्चैरुदयाचलादिवेन्दुः । निजवंश उदात्तकान्तकान्तिर्बत सुक्तामणिवच्चकारत्यनर्घ:॥ अत्र संहितां न करोमीति स्वेच्छया सकृदृपि दोषः। प्रगृह्यादिहेतुकत्वेन त्वसकृत्। वेगादुड्डीय गगने चरण्डामरचेष्टितः । अयमुत्तपते पत्री ततोऽन्ैव रुचि कुरु॥ सन्मदायप्रकाशिनी राजन ! विभान्तीति । अन्र 'तानि इन्दोरि'ति इच्छया संहितापरित्यागः, 'दोर्बले अतितते' इत्यादौ तु प्रगृह्यादिहेतुकतया संहिताभाव इत्युभयथा वैरूप्यं दर्शितम्। विश्षेषं दर्शयति-तत उदि(ते!त इ) ति। अत्रोदाहरणद्वये कविसमयमुपदिशति-संहितां नेत्यादि। अश्लीलं दर्शयति-वेगादुड्डीयेत्यादि।अत्र 'दुड्डी' 'चिंकु' इति चे कश्मीरादिभाषापेक्षया, 'रण्डे'ति तु संस्कृतापेक्षयाप्यइलीलत्वम्। साहित्य चूडामणि: संहितां न करोमीति कामचार: सकृदपि दोग: । यथा-तानि इन्दो- रिति। विसन्धिवशादसाधुत्वप्रसङ्गश्च। प्रगृह्यादिनिबन्धनत्वे पुनरसकृत्। यथा-धीदोर्बले इत्यादि। सकृत्तु न दोषः । यथा-"समुद्रगारूपविपर्ययेऽपि सहंसपाते इव लक्ष्यमाणे" इति। १ 'त', २. 'ता' ख. पाठ :. ३. 'दि। वे' ख. ग, पाठ :. ४. 'र्वि' क. ख. घ. पाठ :. ५. 'व क्कचिदिति क', ६. 'ति स' ख. पाठः ७, 'त्वम्। उ' ग. पाठः, * 'षु' इति मूलकोशपाठः,

सप्तम उल्लास:1 ६३ अत्र सन्धावश्लीलता। उर्वर्यसावत्र तर्वाली मर्वन्ते चार्ववस्थितिः नान्नर्जु युज्यते गन्तुं शिरो नमय तन्मनाक्। हतं लक्षणानुसरणेऽप्यश्रेव्यम, अप्राप्तगुरुभावान्तलघु, रसाननुगुणं च वृत्तं यत्र । क्र्मेणोदाहरणम्- अमृतममृतं क: सन्देहो मधून्यपि नान्यथा मधुरमधिकं चूतस्यापि प्रसन्नरसं फलम्। सकृदपि पुनर्मध्यस्थः सन् रसान्तरविज्जनो वदतु यदिहान्यत् स्वादु स्यात् प्रियादशनच्छदात्।। सम्प्रदायप्रकशिनी कष्ट्त्वं दर्शयति- उर्व्यसाविति। अत्र हि सन्धेरेव कष्टता। हतवृत्तं त्रिधाह- हतं लक्षणेत्यादि। अमृतभवृतमति । अत्र स्वादुशब्दस्य व्वक्षरत्वात् मध्ये अयतेरभ्यनुज्ञानेऽप्यश्रॅव्यता। साहित्यचूडामणि:

संहिता सन्धावश्रीलतेति। सन्धिरत्र पदयोरमिथः संश्रेषमात्रं, न तु शास्त्रीया

उर्वीति। अत्र देशे ऋजु सरलं कृत्वा गन्तुं न युज्यते। हतवृत्तेऽपि त्रैविध्यमाह-हतमिति। सर्वत्र हतिरपकर्षः । शास्त्रानु- धावनेऽप्यश्रव्यं वृत्तं यत्र तदेकम्। अन्तश्चायं लघुश्च अन्तलघुः । अप्रापतं गुरुत्वं येन स तथोक्तः । तादगन्तलघुपर्यन्तं द्वितीयम्। पादान्तवृत्तीनां 'बा पादान्त' इति नीत्या गुरुत्वं विभाषितम्। तथापि यत्र तेषां गुरुत्वं नास्ति तद् दुष्टम्। रसाननुगुणं वृत्तं यत्र तत् तृतीयम्। अमृतमिति। नान्यथा मधून्येव । रसान्तरविद् रसतारतम्यवेदी। यदि- हान्यदित्यतद्यतिभङ्गे स्वरसन्धी कृते सवर्णदीर्वलक्षणानुसरणेडपि न श्रव्यत्वम्। ।' क. पाठ: ३. 'धा उपदर्शयितुमाह', ४. 'लयभ्य' ख. पाठ :. ५ 'श्रा' क. घ. पाठ :. * 'हतवृत्तं ल' इति मूलकोशपाठ:

६४ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे अन्र यदिहान्यत् स्वादु स्याद् इत्यश्रव्यम्। यथावा - जं परिहरिउं तीरइ मणअं पि ण सुन्दरत्तणगुणेण। अह णवर जस्स दोसो पडिवक्खेहिं पि पडिवण्णो॥ अत्र द्वितीयतृतीयगणौ सकारभकारौ।

नवकिसलयचारुचामरश्रीर्हरति मुनेरपि मानसं वसन्त:॥ अत्र 'हारिप्रमुदितसौरभे'ति पाठो युक्तक। यथावा- सम्प्रदायप्रकाशिनी एतदेव (गु१ग)णापेक्षयोदाहरति-जं परिहरिउमिति। यत् परिहर्तु शक्यते मनागपि न सुन्दरत्वगुणेन। अथ केवलं यस्य दोषः प्रतिपक्षैरपि प्रतिपन्रः ॥ सौन्दर्यगुणै: परिहर्तुमशक्यत्वात् प्रतिपक्षा अपि यस्य दोषमन्वमंस- तेति मन्मथोपवर्णनमिदम्। अत्र द्वितीयतृतीयगणयोः सकारभकार- त्वाद् यदेतद् वृत्तवैरूप्यं, तदन्यथात्वे तु या रुचिरता, तत्र सचेतसां प्रतीतिरेवे निष्कर्षनिकष: । विकसितेति। अत्र 'वा पादान्त' इति गुरुत्वाभ्यनुज्ञानेऽपि वैरूप्यमेवेति पाठान्तरं दर्शयति-अत्र हारिप्रमुदितेति। साहित्यचूडामणि: प्रकारान्तरादुदाहरति -जं परीति। यः सौन्दर्यगुणेन हेतुना परिहर्तु न शक्यते न पार्यते। यमिति द्वितीयया निर्देश: प्राकृतत्वात्। किश्च यत्सम्ब- न्ध्यपि दोष एव स च शत्रुमिरपि प्रतिपन्नः । दोषान्वेषिणो हि शत्रवः । अत्र हरिउं इति सकारः अन्तगुरुत्वात् । तीरह इति भकारः आदिगुरुत्वाद्। एव- मार्यायां गणद्वययोग: शास्त्रसिद्ध: अप्रतिषेधात् । अश्रव्यत्वं पुनर्दोषः । सकार- भकारयोरेकतरस्य द्विगुणत्वापत्तौ श्रव्यत्वसंभवो वृत्तस्य। यत्र न संरम्भ: कवेः। हारीति। पादान्तलघोरिकारस्य गौरवेण भाव्यं, तथाच कवेर्न संरम्भ- इति वृत्तहतिः । 'हारिप्रमुदिते'ति पाठे 'संयोगे गुरु' (१.४. ११) इति गुरुत्व: लाभ: । १. 'र' ग. पाठः. २. 'ष निप्कर्षः । वि' क. घ. पाठः. ३. 'यतः सौ' घ. पाठ :. ४. 'तुन पा' क. ख. ग. पाठः. ५. 'दि' क. पाठ :. ६. 'न्ध्यप्रतिपदो', ७. 'पि न प्र' घ. पाठ :. ८. 'गु' क. ख, पाठः, ९. 'स्या' क. पाठ: १०. 'त्र सं' घ, पाठः,

सप्तम उल्लासः । ६५ अन्यास्ता गुणरत्नरोहणभुवो धन्या मृदन्यैव सा सम्भारा: खलु तेऽन्य एव विधिना यैरेष सृष्टो युवा। श्रीमत्कान्तिजुषां द्विषां करतलात् स्त्रीणां नितम्बस्थलाद् दृष्टे यत्र पतन्ति मूढमनसामस्त्राणि वस्त्राणि च।। अत्र 'अस्त्राणि वस्त्राण्यपी'ति पाठे लघुरपि गुरुत्वं भजते। हा नृप! हा बुध! हा कविबन्धो! वीरसहस्रसमाश्रय! देव!। मुग्ध! विद्ग्ध ! सभान्तररत्न ! क्वासि गतः क वयं च तवैते।। हास्यरसव्यञ्जकमेतद् वृत्तम्। न्यूनपदं यथा- सम्प्रदायप्रकाशिनी अन्त्यपादगतत्वेन दर्शयति-अन्यास्ता इति। अत्र 'वस्त्राणि चेति लघुनि परिसमाप्त्या धावतः सन्दर्भस्य स्खलनमिव ग्रती'- यते। 'वस्त्नाण्यपी'ति पाठे तु मात्राधिक्याद् विलम्व्ये परिसमासौ पती- यते गुरुत्वम्। रसाननुगुणत्वं दर्शयति-हा नृपोते।अत्र हि यतिविच्छिसि- वशाद् विदूषकनृत्ताईता प्रतीयते, न करुणाङता। साहित्यचूडामणि: अन्या इति। मृदुपादानकारणम्। अत्र चतुर्थपादस्याप्राप्तगुरुभावान्त- लघुत्वं दोषः । 'वस्त्नाण्यपी'ति पाठे लघुरैपि पूर्वाक्षरस्य संयुक्तत्वादुपसेहन्यायेन गुरुत्वमसदपि प्रतीतिसंवादादवलम्बते। हास्येति। नतु करुणोचितम्। पदशब्दस्य द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणत्वाद् न्यूनपदादीनि त्रीणि दुष्टानि। १. 'ति। सतु पाठे मा', २. 'प्यो', ३. 'हि वि' क. घ. पाठः ४. 'तिवैकड्यय' ग. पाठ: ५ 'लै', ६ 'रपू', ७. 'स्य यु' घ. पाटः.

६६ व्याख्याद्वयोपेसे काव्यप्रकाशे

तथाभूतां द्ृष्टा नृपसदसि पाञ्चालतनयां वने व्याधैः सार्धे सुचिरमुषितं वल्कलधरैः। विराटस्यावासे स्थितमनुचितारम्भनिभृतं गुरुः खेदं खिन्ने मयि भजति नाद्यापि कुरुषु।। अत्रास्माभिरिति, खिन्ने इत्यस्मात् पूर्वमित्थमिति च। अधिकपदं यथा- स्फटिकाकृतिनिर्मल: प्रकामं प्रतिसंक्रान्तनिशातशास्त्रतत्वः । अनिरुद्धसमन्वितोक्तियुक्ति: प्रतिमल्लास्तमयोदयः स कोऽपि । अत्राकृतिशब्दः । यथावा-

सम्प्रदायप्रकाशिनी तथाभूतामिति। पदद्रयस्य न्यूनतां दर्शयति - अन्नास्माभिरित्यादि। स्फटिकाकृतीति। अत्राकृतिपदमधिकम् । साहित्मचूडामणि: तथाभूतेति। अत्रास्माभिरिति पदं न्यूनं, वल्कलधरैरिति विशेषणस्य वैयर्थ्यप्रसङ्भात्। इत्थमिति च न्यूनं, वाक्यावयवभूतत्वात्। तस्ब स्थानं निश्चिनोति- खिन्न इति। नचैतदनभिहितवाच्यं, तस्य पदोपस्कारगोचरतया समर्थयिप्यमाणत्वाद्, अधिकपदस्य च निर्दोषत्व- प्रसङ्गात्। स्फटिकेति। निर्मल इत्येतावतैव वाक्यं पूर्णम्। आकृतिशब्द उप- लक्षणं, तेन प्रकाममिति प्रतीति तत्त्व इति युक्तिरिति उदय इति च पदाना- मवकरतैव शरणम्।

सप्तम उल्लास: । ६७ इदमनुचितमक्रमश्र पुंसां यदिह जरत्स्वैपि मान्मथो विकार: । यदपिच न कृतं नितम्बिनीनां स्तनपतनावधि जीवितं रतं वा॥ अत्र कृतमिति। कृतं प्रत्युत क्रमभङ्गमावहति । तथाच 'यदपिच न कुरङ्गलोचनानामि'ति पाठे निराकाङ्क्षैव प्रतीतिः । कथितपदं यथा - अधिकरतलतल्पं कल्पितस्वापलीला परिमेलननिमीलत्पाण्डिमा गण्डपाली। सम्प्रदायप्रकाशिनी व्वासेऽप्याधिक्यं दर्शयति-इदमनुचितमिति। अत्र कृतमित्येतस्य न केवलमाधिक्यं, यावता दोषान्तरहेतुत्वं चेत्याह-अत्र कृतमित्यादि। तदप्रयोगे तूभयथापि निरामयत्व- मिति पाठान्तरं दर्शपति-यदपिच न कुरङ्रेति। कथितपद पुनरुक्तपदम्। अधिकरतलेति। अत्र द्वितीयलीलापदं कथितम् । साहित्य चूडामणि: इदमिति। अनौचित्यं जरत्सु स्त्रीणां भावबन्धानुपपत्तेः। अक्रमत्वं लोक- गर्हितत्वात्। एवमुत्तरत्रापि। कृतमिति यत् प्रयुक्तं तदधिकं, पूर्वार्घे तथानुक्तेः। प्रसङ्गाद् वक्ष्यमाणदोषान्तरमाह-प्रत्युतेति। तथाचेति। वाक्ये र्न्यूनत्वमिव पदस्याधिक्यमपि वैयाकुल्यं प्रयोजयति। पूर्वत्र प्रतीतिः साकाङ्ा, अत्रतु पाठे न तथा। अपि चेति निपातद्वयं क्िष्टम्। तस्माद् 'यदपि न मृगशाबलोचनानामि'ति पाठ: श्रयान्। कथितं प्राक् प्रयुक्तं पदं यत्र। अधीति। अत्र लीलेति पदं कथितं द्वि: प्रयुक्तम्। उक्तञ्न-'नैकं १. 'स्य' ख. पाठः. २. 'मि' क पाठ :. ३. 'सेनापि पदावि' ग. पाठ :. ४. 'भिन्नत्वमितीव प' घ. पाठः

६८ व्याख्याहयापत काव्यत्रकारा सुतनु! कथय कस्य व्यञ्जयत्यञ्जसैव

अत्र लीलेति। पतत्प्रकर्ष यथा- क: कः कुत्र न घुर्धुरायितघुरीयोरो घुरेत् सूकरः कः क: कं कमलाकरं विकमलं कर्तु करी नोद्यतः। के के कानि वनान्यरण्यमहिषा नोन्मूलयेयुर्यतः सिंहीस्ेहविलासबद्धवसतिः पञ्ञाननो वर्तते॥ समाप्तपुनरात्तं यथा- क्रेङ्कारः स्मरकार्मुकस्य सुरतक्रीडापिकीनां रवो झङ्कारो रतिमञ्जरीमधुलिहां लीलाचकोरीध्वनिः । सम्पदायप्रकाशिनी कः कः कुत्रेति। घुरी सूकरगुर्जा। अत्र करिमाहिपसूकरवृत्ता- न्तानां क्रमोपस्थितावेव सिंहीस्रेहेप्रकर्षो तुक्तः इति वैपरीत्यं पातः। क्रेक्कार इति। अत्र तनोतु व इते समाप्तमपि वाक्यं नववय इत्यादिना पुनरुपात्तम् । साहित्य चूडामणि: पदं द्विः प्रयोज्यं प्रायेणे'ति। 'स्मरनरपतिलक्ष्मी'ति पाठः श्रयान्। पतन् पदात् पदमवरोहन् प्रकर्षो बन्धच्छाया यरय। घुर्धुरायितं शब्दानुकारः । घुरी वाद्यविशेषः । सर्वोडापे सूकरः करी महिषो वा सर्वत्र संक्षों कर्तु क्षमः । अत्र विकटाक्षरत्वरूपः प्रकर्षश्चरणाच्चर- णमवरोहति। एवमर्थौज्ज्वल्यलक्षणरयापि प्रकर्षस्य पातोऽनुसन्घेयः । यथा 'लीनेव प्रतिबिम्बितेव लिखितेवे'त्यादि। अत्रोपर्युपरि निश्चमत्कारत्वमौपम्यस्य सचेतोभिरनुचिन्त्यम् । समाप्तेति। संपूर्णमपि भूय: स्वीकृतम्। ९. 'मावस्थि' क. स. घ. पाठः. २. 'हः न प्र' क. घ. पाठ. ३ 'र्षः इ' ख., 'षैयु' ग. पाठः. ४. 'क्त: प्रकट इति' क, घ. पाठः

सतम प्रसास।

तन्व्या: कञ्चुलिकापसारणभुजाक्षपरखलत्कङ्कण- काण: प्रेम तनोतु वो नववयोलास्थाय वेणुखनः॥ द्वितीयार्धगतैकवाचकशेषं प्रथमार्ध यथा- मसृणचरणपातं गम्यतां भू: सदर्भा विरचय सिचयान्तं मूर्झि घर्मः कठोरः। तदिति जनकपुत्री लोचनैरश्रुपूरणैः पथि पथिकवधूभिवीक्षिता शिक्षिता च।।

समादायप्रकाशिनी

एक एव वाचकेशेषो द्वितीयार्धगतो यस्य। मसृणचरणेति। अत्र यतः सदर्भा तन्मसृणं गम्यतामित्य- न्वयः। पथमार्धगतैकवाचकमप्यनेन न्यायेन द्रष्टव्यम्। 'नार्घे किञ्चि- *तसमाप्वाक्यं दुष्टम्' इति वामनः। साहित्यचूडासणि: क्रेङ्कार इ।ते। तन्व्या: कञ्चुलिकापसारणे यद् दोर्लतावेल्लनं तेन स्खलतः कङ्कणस्य क्वाण इति विशेष्यं पदम्। अत्र प्रेम तनोतु व इत्येतावति श्रोतृणां चित्तं विश्राम्यति। तथापि नववय इत्यादि यद् भूयो विशेषणं तन्न चमत्काराय। अर्धान्तरैकवाचकं द्विधा विभज्योदाहरते-द्वितीयेति। अर्धान्तर- मन्यदर्ध तत्रासहायं पदं यर्य। यथाह-'नार्घे किश्चिद्वाक्यं समाप्त- मि'ति। तद् द्विधा द्वितीयार्धगतैकवाचकं प्रथमार्ध, विपरीतं च। तत्र प्रथमं यथेति यावत् तदिति। यतो भू: सदर्भा तस्मान्मसृणचरणपातं गम्यतानिति। अन्र तदिति पदं पूर्वार्धेकशेषम् उत्तरार्धारम्भे सार्थभ्रष्टस्तनन्धयन्यायेनास्ते। विपरीतं यथा ममैव-

१. 'कविशे' सर. ग. पाठः. २, 'मेता त' ग. पाठ :. ३. 'यः । अभ' क. स. घ. पाठः,

• 'दसमाप्तप्रायं वाक्यम्' (५. १. ६) इति मुद्रितिपुस्तकपाठ:

अभवन् मत इष्टो योग: सम्बन्धो यत्र। यथा - येषां तास्त्रिदशेभदानसारेतः पीताः प्रतापोष्मभि र्लीलापानभुवश्च नन्दनतरुच्छायासु थैः कल्पिताः। येषों हुङ्कृतयः कृतामरपतिक्षोभाः क्षपाचारिणां किं तैस्त्वत्परितोषकारि विहितं केश्चित् प्रवादोचितम्॥ अत्र 'गुणानां च परार्थत्वादसम्बन्धः समत्वात् स्यात्' इत्यु- क्तनयेन यच्छब्दनिर्देश्यानामर्थानां परस्परमसमन्वये यैरित्यत्र

सम्प्रदायप्रकाशिनी अभवन्मतयोगं निर्वक्ति-अभवन्निति। येषां ता इति। अत्र क्षपाचारिणामिति विशेष्यम्। गुणवाक्यान्वयि गुणवाक्यान्तरेणें न समन्वयमर्हतीति न्यायतो दर्शयति-गुणानां चेत्यादि। परार्थत्वं समत्वं चासम्बन्धहेतुः । अनया नीत्या यच्छब्दनिर्देश्यानामर्थानां परस्परेमसमन्वये 'वैः पान- धुवः कल्पिता' इति वाक्ये यैरित्यस्य किं विशेष्यमस्तु। प्रधान- साहित्यचूडामागे: वक्ष:स्थलं मुकुन्दस्य कौस्तुभाङ्कं कपर्दिनः । चूडालो बालचन्द्रेण जटाजूटश्र पातु वः ॥ इति। अत्र पूर्वार्धगतैकवाचकमुत्तरार्घम्। अभवन्निति। अभवन् अविद्यमानः इष्टः सम्बन्धो यत्र। येषां क्षपाचारिणामिति सर्वत्रान्वयः कार्यः। यदेतन्मध्ये यैरित्युक्तं तद्वाक्यशेष(:१) विशेष्यस्याप्रतीतेः षष्ठीतृतीययोः सम्बन्धः समान इति कवे- रिच्छा तयोर्वाक्यार्थ घटयति। संवादपूर्वकं व्याचष्टे-अत्रेति। 'अरुणया पिङ्गाक्ष्या एकहायन्या गवा सोमं क्रीणाति' इत्यत्र गुणानामारुण्यादीनां क्रयणार्थतया सम्ब(न्धत्वा? न्धा)- दन्योन्यमन्वयो नास्तीति न्यायेन विशेष्यद्वारा वाक्यार्थपर्यवसायिनां यच्छब्द- १. 'षामाकृत' ख. पाठः. २. 'ते विशेषः वि' क. घ. पाठः. ३. 'यी' ख. पाठ :. ४. 'णस' क घ. पाठः ५. 'रस' क. ख. घ. पाठ:

सप्तम उल्लासः । ७१

विशेष्यस्याप्रतीतिरिति। 'क्षपाचारिभिरि' तिपाठे युज्यते सम- न्वयः। यथावा- त्वमेवंसौन्दर्या स च रुचिरतायाः परिचितः कलानां सीमानं परमिह युवामेव भजथः । अपि इन्द्ं दिष््या तदिह सुभगे! संवदति वा- मतः शेषं यत् स्याज्जितमिह तदानीं गुणितया॥ अत्र यदित्यत्र तदिति, तदानीमित्यत्र यदेति वचनं नास्ति। 'चेत् स्यादि'ति युक्त: पाठः। यथावा- सम्मदायप्रकाशिनी वाक्यान्वयिनि तु विशेष्ये गुणवाक्येषु विशेष्यप्तीतिः स्वारस्येन जायत इति पाठमन्यथा दर्शयति-क्षपाचारिभिरित्यादि। त्वमेव मिति।अत्र हि यच्छेषं तच्चेत् स्यादिति योगो मतः। तन्न भवतीति दर्शयति-अत्र यदित्यत्र तदिति तदानी- मित्यादि। इह न्यूनपदत्वभ्रमो मा भूदिति पाठमन्यथयति-चेत् स्थादिति। इदं यत्तवृत्तनैरपेक्ष्येण दर्शितम् । साहित्यचूडामणि: निर्देश्यानां विशेषणार्थानामन्वयस्याभावे क्षपाचारिणामित्येतद् येषामित्यनेन सम्बध्यते, नतु यैरित्यनेनापि। अत्र विशेप्यस्याप्रतिपत्तिः । 'क्षपाचारिभिरि'ति पाठे क्षपाचारिशब्दो गुणकक्ष्यामतिक्रम्य वाक्यार्थकोटिमध्यारोहति। तत्रास्य शाब्द: समन्वयः, गुणवाक्येषु पुनरार्थः, यथा पूर्वपाठे गुणवाक्येषु शाब्दः, प्रेधानवाक्ये त्वार्थः । त्वमिति। एवंसौन्दर्या अनपह्मवनीयाभिरूप्या। अतशशोषं यदित्यत्र यद्वत्तस्य तद्ढत्तं नास्ति। तदानीपदस्य वा यद्वत्तं ना्ति इत्युभयत: पाशा रज्जुः । चेत् स्यादिति। यद्ृत्तस्थाने चेच्छब्दो निवेशनीयः । येन तदानी शब्दस्य नैराकाङ्लयम् । १. 'यि' क. पाठ :. २, 'स्ये जा', ३. 'सद्वृ' क. घ, पाठ, ४. 'प्रथमवा' घ. पाठः

७२ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे सङ्गामाङ्गणसङ्गतेन भवता चापे समारोपिते देवाकर्णय येन येन सहसा यद्यत् समासादितम। कोदण्डेन शरा: शरैररिशिरस्तेनापि भूमण्डलं तेन त्वं भवता च कीत्तिरतुला कीर्त्या च लोकत्रयम्। अत्राकर्णनक्रियाकर्मत्वे 'कोदण्डं शरानि'त्यादि, वाक्या- र्थस्य कर्मत्वे 'कोदण्डः शर' इत्यादि प्राप्तम्। नच यच्छब्दा- र्स्तद्विशेषणं वा कोदण्डादि। नच केन केनेत्यादिप्रश्नः । सम्प्रदायप्रकाशिनी सङ्गामाङ्गणेति।अत्राकर्णनक्रियां प्रति कोदण्डादे: प्रत्येफं कर्मता, उत तदतेदाकर्णयोते वाक्यार्थस्यैव कर्मता। न तावदार्द:, कोदण्डं शरान् इत्यप्रयोगाद । नापि द्वितीय:, कोदण्डः क्रा इत्यप्रयोगात् । नर्तु नोभयमपि, अपितु यद्यदिति प्रधानार्थपरामर्शिनो यच्छ- बदस्यार्थ एव कोदण्डादिरित्यत आह-नथ यच्छव्दार्थ इति । कोदण्डेनेत्यादितृतीयान्तेत्वेन निर्ेष्टस्य तथात्वासम्भवादिति भावः। तर्हि येन येनेति यच्छब्दार्थविशेषणमस्त्वित्यत आह -ताद्विशे- षणं वेति। येन येनेत्यनेन रूपेण विशेषणत्वमपि न सङ्गच्छते, शरा इति प्रथमान्ततयाँ निर्देशेन वैयधिकरण्यादिति भावः। ननु येन येन यद्यदासादितमिति सामान्योपकमे केन केनेत्यादिप्रश्नोत्तरत्वेन विशेषा- साहित्य चूडामणि: सङ्गामेति। आकर्णनक्रियायाः किं कोदण्डादिपदार्थः कर्म, उत वाक्यार्थः आद्ये दोषमाह- कोदण्डमित्यादि। कोदण्डं शरानित्यादिक्रेमेण द्वि- तीया युक्ता नतु युक्ता कोदण्डेन शरारेति तृतीयापि। द्वितीये दोष- माह-वाक्यार्थस्येति। कोदण्डः शरा इत्यादिक्रमेण सर्वत्र प्रथमाया १. 'द्ा' क. घ. पाठः. २. 'तूभ', ३. 'पीति अ', ४. 'ति । तृ' क. ख. घ. पाठः. ५. 'न्तस्य त' ख. ग. पाठः ६. 'ति तु प्र' क. घ. पाठः ७. 'या वै', ८. 'मे विशेषानुप्रयोगमर्हतीति के' क. ख. घ. पाठ :. ९. 'सर्वत्र द्वि' घ. पाठः.

सप्तम उल्लासः । ७३

यथावा-'चापाचार्यस्त्रिपुरविजयी' इत्यादि। अत्र भार्गवस्य निन्दायां तात्पर्यम्। 'कृतवते'ति परशौ सा प्रती- यते। 'कृतवत' इति पाठे मतयोगो भवति। यथावा- चत्वारो वयमृत्विजः स भगवान् कर्मोपदेष्टा हरिः सङ्गामाध्वरदीक्षितो नरपतिः पत्नी गृहीतव्रता। कौरव्या: पशवः प्रियापरिभवक्केशोपशान्तिः फलं राजन्योपनिमन्त्रणाय रसति स्फीतं यशोदुन्दुभि: ॥

सम्प्रदायप्रकाशिनी नुप्रयोगरूप उत्तरवाक्यार्थ इत्यत आह - नच केन केनेत्यादि। विशेषजिज्ञासोत्थापकप्श्नाभावादित्थमप्यनुपपत्तिरिति यावत्। चापाचार्य इति। अत्रे प्रकृतीननुसन्धानाद् दुष्ट्त्वमिति दर्श- यति-भार्गवस्येत्यादि। चत्वार इति। साहित्य चूडामणि: एवौचित्यम्। अविभक्तिकत्वपरित्यामे सौशब्यमात्रस्य साध्यत्ात्। एवमभि- हितः सम्बन्धो न संभवति। किश्च पूर्वार्धवर्तिभ्यां यद्धत्ाभ्यामुत्तरार्धस्थानां कोदण्डादीनां विशेष्यतया विशेषणतया चान्वयो न घटत इत्याह-नचेति। ननु केन केनेत्यादिप्रश्नद्वारा उत्तरार्धस्यान्वय इति चेन्नेत्याह-नचेति। भार्गवस्येति। प्रहरणवतो निन्दायां चेत् तात्पर्यम् उक्तेऽत्रैव तदव- श्यम(न्योऽयं न१ न्व)यः न प्रहरणे वैयधिकरण्येन वैरस्यप्रसक्गात्। अतः कृतवत इति षष्ठयन्तः पाठ: यत्र मतयोग: स्यात्। सङ्गामाध्वरेत्यादिसमासकर्दमनिममस्याध्वरपदस्य योऽर्थरतस्य सर्वैः

१. 'दि भा' क. पाठ :. २. 'ग इ' ग. पाठ :. ३. 'र्थः तेनेत्यादिप्रदनोत्तरत्वेन विशेषानुप्रयोग इ' क, घ. पाठः, ४. 'त्र क' ख, ग. पाठः, ५. 'तानु' ख. पाठ: ६. 'मतस्न', ७. 'रस्तस्य' घ. पाठ :.

७४ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे अत्राध्वरशब्दः समासे गुणीभूत इति न तदर्थ: सर्वैः संयुज्यते। तथा-'जङ्गाकाण्डोरुनाल' इत्यादि । अत्र दण्डपादगता निजतनुः प्रतीयते। भवानीसम्बन्धिनी तु विवक्षिता। अवश्यवक्तव्यमनुक्तं यत्र। यथा- अप्राकृतस्य चरितातिशयैश्र दृष्टै- रत्यद्हुतैर्मम हृतस्य तथापि नास्था। सम्प्रदायप्रकाशिनी अन्नाङ्गानां प्रधानसमन्वयासभ्भवान्मतयोगाभावं दर्शयति- अत्राध्वरशब्द इत्यादि। जड्गाकाण्डेति । अत्र निजतनुशब्दस्य पादविशेषर्णत्वस्य प्रतीतेः भवानीयोगो न भवतीत्याह-अन्न दण्डपादेत्यादि। अनभिहितवाच्यं निर्वक्ति-अवश्यवक्तव्यमिति। अव- श्येति ण्यदर्थोद्धाटनम्। अप्राकृतस्येति । साहित्यचूडामणि: ऋत्विगादिभि: सम्बन्धो न घटत इति विधेयाविमर्शव्यतिरिक्तोऽयं दोषः । शुद्धे तत्र सङ्कमाध्वरशब्दस्यैव दुष्टत्वम्, अत्र पुनः ऋत्विगादेरपीति विवेकः। भवानीसम्बन्धिनीति । निजतन्वित्यादौ भवान्याः पाद इत्यनयोः प्रधानेन पादेनैव निजशब्दस्यान्वयो न्याय्यः । गुणोभूतयापि भवान्या सम- न्वय इति कविविवक्षा। एवञ्च मतयोगो न स्यात्। अवश्येत्यनभिहितवाच्यमित्यस्य व्याख्या। अप्राकृतेति। लोकोत्तरस्य पौलस्त्यस्य चरितातिशयैः कैलासचालना- दिभिः। कोऽप्येष इति रामं प्रत्युक्तिः । अप्रमेयानामचिन्तनीयानां माहात्म्य- १. 'णस्य' ख. ग. पाठः, २. 'तेरतो भ' क. ख. घ., 'तो भ', ३. 'ति। अमा' ग. पाठ:

सप्तम,उल्लासः। ७५ कोऽप्येष वीरशिशुकाकृतिरप्रमेय- माहात्म्यसारसमुदायमयः पदार्थः ॥ अत्रापहृतोऽस्मीत्यपहृतत्वस्य विधिर्वाच्यः, तथापीत्यस्य द्वितीयवाक्यगतत्वेनैवोपपत्तेः। यथावा- एषोऽहमद्रितनयामुखपद्मजन्मा प्राप्तः सुरासुरमनोरथदूरवतीं।

लक्ष्मीफलामसुरराजसुतां विधाय॥। अन्र मनोरथानामपि दूरवरतींति अप्यर्थो वाच्यः । यथाच- सम्प्रदायप्रकाशिनी वाच्यानभिधानं दर्शयति - अत्रापहृतोऽस्मीति। कथ विधेरवश्यवक्तव्यतेत्यत आह-तथापीत्यस्येति।

स्योक्ति:। एषोऽहमिति। इयमुपेरचितोषानिरुद्घटनासन्तुष्टस्य मन्मय

अत्र वाच्यस्यानभिधानमव्ययनिष्ठतया दर्शयति -अत्र मनोरथानामपीत्यादि। साहित्य चूडामणि: साराणां महानुभावतासम्बन्धिनाम् उत्कृष्टांशानां यः समुदायः तर्त्पेकृत इति। अपहृतोऽस्मीति पृथग्वाक्यं कार्यम्, अन्यथा तस्य विधेरनुक्तत्वात्। एकवाक्यतायामपिशब्दस्यौचित्यं नतु तथापीतिनिपातसमुदायस्य । एष इति। अप्यर्थोऽपिशब्दस्यार्थो वाच्यः । सच तत्पयोगादते न स्यात्। मनो- रथानामपि दूरवर्तीति वक्तव्यत्वात्। १. 'त्वेनोप' क. पाठः. २. 'पचरितो' ग. पाठ. ३. 'च्यान' ख. ग. पाठः, ४. '(परा' घ. पाठः

ज्यार्थासपायत काण्यनकारा

त्वयि निबद्धरतेः प्रियवादिन: प्रणयभङ्गपराङ्मुखचेतसः। कमपराधलवं मम पश्यास त्यजसि मानिनि! दासजनं यतः ॥ अत्रापराधस्य लवमपीति वाच्यम्। अस्थानस्थपदं यथा- प्रियेण संग्रथ्य विपक्षसन्निधौ निवेशितां वक्षसि पीवरस्तने। स्नजं न काचिद् विजहीं जलाविलां वसन्ति हि प्रेन्णि गुणा न वस्तुनि॥

सम्प्रदायप्रकाशिनी त्वय नियद्धेति। अत्राप्यव्ययस्यैव प्रकारान्तरेणानाभ- धानम्। इतरथा पूर्णानपराधान् पश्यसीत्यपि स्यात्। प्रियेणेति। साहित्यचूडामणिः अपराधस्य लवमपीति। पूर्ववद्प्यर्थर प्र वाच्यत्त्रम्, इतरथा स्थूलो ममापराधो नेक्षित इत्यनौचित्यापातात्। नैतन्न्यूनपदं, प्रधानपदरय न्यूनत्वा- भावात्। यावन्निपातस्यात्राप्रयोगः। अप्राकृतस्येत्यादौ सोऽपि पठ्चते। केवल- मेकवाक्यताकरणं दोषः। अस्थानेति। अपदस्थपदमपदस्थसमासं चेति द्वे। पदशब्दः स्थान- बाची। तत्राद्यं यथा-प्रियेणेति। 4वरस्तने अन्यथा सपलीनामसूयानौचि- त्यात्। अत्र हानक्रिया निषेध्या येन तदुपरागेण भाव्यं नकारैरय। द्विविधं १. 'त्र विभक्केरव्यवसत् चान' क. स. घ. पाठः, २. 'नैव त' घ पाठः ३. 'रेण 1 द्वि' क. ख. पाठः

सप्तम उल्लासः । ७७

अत्र 'काचिन्न विजहावि'ति वाच्यम्। यथावा

सम्प्रदायप्रकाशिनी अस्थानस्थपदत्वं दर्शयति-अत्र काचिन्न विजहाविति। 'न काचिदि'ति तूक्ते सवा जहुरिते स्यात्। साहित्यचूडामणि: विशेषणमिष्टमन्तरञ्ज बहिरङ्गं च। तत्राद्यमव्यवहितम् अर्थक्रियाकारि च लाक्षा- दिवत् स्फटिकादेः। द्वितीयमुभयरूपम् अयस्कार्न्तैमिव लोहस्य। तद्धि व्यव- हितमपि लोहे सवां शक्तिमुपदधाति। विशेष्यमपि द्विविवं धात्वर्थो नामार्थ- श्रेति। ततश्र नकारस्य जहावित्येतस्य सन्निकर्षेण भाव्यम्। यदि च क्रम- विलङ्गनादन्वयः, तथापि शब्दवृत्तविपर्यासाद् वाच्यावस्थापरिस्खलच्चेतसां स- चेतसां रसास्वादप्रत्यूहः। तदुक्तं :- "विशेषणं हि द्विविधमान्तरं बाह्यमेव च। तत्राव्यवहितं यँद्यदर्थकारि तदान्तरम्॥। सकटिक त्येव लाक्षादि द्वितीयमुभयात्मकम् । आयसरयेव तत्कान्तं तदपि द्विविधं मतम्॥ असमानसमानाधिकरणत्वविभेदतः । विशेप्योऽपि द्विा ज्ञेयो धातुनामार्थभेदतः ॥ अतएव व्यवहितैर्दुधा नेच्छन्ति चादिभिः। सम्बन्धं ते ह शक्तिं खवामुपदघ्युरनतरे। सतश्रार्थासमञ्जस्यादनौचित्यं प्रसज्यते ।" इति। इत्थं च न काचिद् विजहौ सर्वा एव विजहुरिति वाक्यार्थस्यासमञ्ज- सत्वप्रसङ्ग: ।

१ 'त्र ज' क ग. पाठ: २ 'ति । का' ग पाठः ३. 'चनज' क. घ, पाठः, ४. 'न्त इव', ५. 'तलो', ६. 'व्दे', ७. 'सम्यगर्थ' क. ख. पाठः

७८ व्याख्यानयापत काव्यप्रकाश लभ्न: केलिकचग्रहैश्लथजटालम्बेन निद्रान्तरे मुद्राङ्क: शितिकन्धरेन्दुशकलेनान्तःकपोलस्थलम्। पार्वत्या नखलक्ष्मशङ्गितसखीनर्मस्मितद्दीतया प्रोन्मृष्टः करपल्लवेन कुटिलाताम्रच्छविः पातु वः ॥ अत्र 'नखलक्ष्मे'त्यतः पूर्वं 'कुटिलाताम्रे'ति वाच्यम्। अस्थानस्थसमासं यथा- अद्यापि स्तनशैलदुर्गविषमे सीमन्तिनीनां हृदि स्थातुं वाञ्छति मान एष धिगिति क्रोधादिवालोहितः । प्रोद्यद्दूरतरप्रसारितकर: कर्षत्यसौ तत्क्षणो- कुल्लत्कैरवकोशनिस्सरद लिश्रेणीकृपाणं शशी।।

समप्रदायप्रकाशिनी लग्न इति। श्रथजटालेम्बेनेन्टुशकलेन कपोले लगः इन्दुकला- मुद्रारूपोऽङ: पायादित्यन्वयः । अत्र कुटिलाताम्रेत्येतद् नखलक्ष्मशङ्काहेतुत्वेन ततोऽर्वागुपादेय- मित्याह-अत्र नखलक्ष्मेत्यादि। अथापदस्थसमासम्-अद्यापि स्तनेति। अत्र यत्र क्रोध: न तत्र समासः कृतः, अन्यत्र तु कृत इत्यपदस्थसमासता। साहित्यचूडामणि: लग्न इति। पार्वतीकपोले हरशिरश्चन्द्रशकलमुद्राक्कं प्रति सखीनां नख- लक्ष्मशङ्कायां यत् कारणं कुटिलाताम्रच्छवित्वं तन्नखलक्ष्मेत्यतः प्राग् वक्तव्य, कार्योत्प(त्तिक? त्ेः प)रं कारणोपन्यासस्य वैयर्थ्यात्। अस्थानेति। न खलु समास: कवीनां कामचारेण। (अद्यापीति।) शशिनो मानस्य च नायकप्रतिनायकत्वसमाधिः । १. 'हे' क. पाठ: २. 'बन्धेने' ग. पाटः. ३. 'पा' क. घ. पाठः. ४. 'त्यत आह' ख, ग. पाठ :. ५. 'दि । अद्या' ग. पाठः ६ 'त्रई' क घ. पाठः,

सप्तम उल्लासः । ७९ अत्र क्ुद्धस्योक्तौ समासो न कृतः, कवेरुक्तौ तु कृतः। सङ्कार्णं, यत्र वाक्यान्तरपदानि वाक्यान्तरेऽनुप्रवि- शन्ति। यथा- किमिति न पश्यसि कोपं पादगतं बहुगुणं गृहाणेमम्। ननु मुञ्च हृदयनाथं कण्ठे मनसस्तमोरूपम् ॥ अत्र पादगतं बहुगुणं हृदयनाथं किमिति न पश्यसि। इमं कण्ठे गृहाण। मनसस्तमोरूपं कोपं मुञ्च। एकवाक्य- तायाँ तु क्विष्टमिति भेदः। गर्मितं, यत्र वाक्यस्य मध्ये वाक्यान्तरमनुप्रविशति। यथा

सम्प्रदायप्रकाशिनी सङ्कीर्ण निर्वक्ति-यत्र वाक्यान्तरेति। किमिति न पशयसीति। सङ्कीर्णतां दर्शयति-अत्र पादगतमित्यादि। ननु कि- षाद् वाक्यदोषात् कोऽस्य भेद इत्यत आह -एकवाक्यतायां त्विति। पदैकवाक्यतायां क्विष्टम्। गर्भित निर्वक्ति-यत्र वाक्येति। साहित्यचूडामणि: क्रुद्धस्येति। शशिनो बुद्धिरुत्पेक्ष्या। तस्य च कुद्धस्योक्तौ समासो न कृतः, कवेरुक्तौ तु कृत इति समासस्यास्थानस्थत्वम्। किमितीति। मानिनीमानव्युदासाय सख्या उक्तिः । विवक्षितमन्वयमुपदर्शयति- अत्रेति। एतेन यथानिर्दिष्टस्यान्वयस्य संकीर्णतया दुष्टत्वं स्पष्टीकृतम्। क्किष्टाद् वावयादस्य भेदमाह-एकेति। १. 'तः ।स' क. पाठ :. २. 'क्ये गर्भेति' ग. पाठः. ३. 'थादर्शतस्य नि' घ. पाठः. * 'यां क्वि' इति मूलकोशपाठ :.

८० व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे परापवादनिरतैर्दुर्जनैः सह सङ्गतिः। वदामि भवतस्तत्वं न विधेया कदाचन ।। अन्र तृतीयपादो वाक्यान्तरमध्येऽनुप्रविष्टः।यथावा- लम्नं रागावृताङ्गया सुदृढमिह यथैवासियष्ट्यारिकण्ठे मातङ्गानामपीहोपरि परपुरुषैर्या च दृष्टा पतन्ती। तत्सक्तोडयं न किञ्चिद् गणयति विदितं तेऽस्तु तेनास्मि दत्ता भृत्येभ्यः श्रीनियोगाद् गदितुमिति गतेवाम्बुधिं यस्य [कीरचि:॥ अत्र 'विदितं तेऽरित्व'ति। एतत् कृतं प्रत्युत लक्ष्मी- स्ततोऽपसरतीति विरुद्धमतिकृत्

सम्प्रदायभ्काशिनी परोपवादेति। गर्भितत्वं दर्शयति-अत्र तृतीयेति। लग्नं रागेति। अत्र गर्भितत्वं दोपान्तरानुवतीति दर्शयति-एतत् कृतं प्रत्युतेति। साहित्य चूडामणि: तृतीयपाद इति। वदामीत्यादिवाक्यान्तरं स्वतन्त्रं वाक्यं भूत्वानुप्रविष्टं बाक्यार्थप्रतीतिमकाण्डे खण्डायतुं प्रवृत्तम्। लग्नामेति। रागो रुधिरं सेहश्र। मातज्मा: कुञ्जस नीचजातयश्च। विदितमित्यादिवाक्यं महावाक्यमध्ये तदर्थप्रतीति खण्डयदुक्तम्। प्रसज्गाद् दोषान्तरमप्याह-प्रत्युतेति ! पूत्कुर्वाणाया इव श्रियो वचनेन सा वर्णनी- यापसरतीति विरुद्धमतिकृत्। १. 'तै' क. पाठ: २. 'रोपकारेति', ३. 'बन्धीति' ग. पाठ :.

सतम उछास:। ८१ मञ्जीरादिषु रणितप्रायं पक्षिषु च कूजितप्रभृति। स्तनितमणितादि सुरते मेधादिषु गर्जितप्रमुखम्॥ इति प्रसिद्धिमतिक्रान्तम्। यथा- महाप्रलयमारुतक्षुभितपुष्कलावर्तक- प्रचण्डघनगर्जितप्रतिरवानुकारी मुहुः। रवः श्रवणभैरवः स्थगितरोदसीकन्दरः कुतोऽद्य समरोदघेरयमभूतपूर्वोदयः॥ अत्र हि रवो मण्डूकादिषु प्रसिद्धः, नतूक्तविशेषणे सिंहनादे। भझः प्रकम: प्रस्तावो यत्र। यथा -

सम्प्रदायप्रकाशिनी अथ प्रसिद्धिधुतं लिलक्षयिषुः प्रसिद्धिप्रकारं वृद्धसंवादेन विवे- चयति-मञ्जीरादिष्विति। महाप्रलयेति। प्रसिद्धिविरोध दर्शयति-मण्डूकादिष्विति। साहित्यचूडामणि: प्रसिद्धिधुत व्याख्यातुं प्रसिद्धिं प्रस्तौति-मञ्जीरादिष्विति। महाप्रलयेति। मण्डूकादिक्षुद्रसत्त्वोच्चारणीयस्य रवस्य यथोक्तविशेषैणे सिंहनादे प्रयोगानौचित्यात् । एवमन्यदुन्नेयम् । यथा 'त्रिभुवनमुपकारश्रेणिभिः प्रीणयन्त' इत्यत्र मूर्तद्रव्यानुगुणश्रेणिशब्दः । भग्न इति। सर्वत्र शब्दार्थव्यवहारे लौकिकसरणिरनुसरणीया। लोकश्च मा भूद् रसास्वादपरिम्लानप्रसङ्ग इति यथाप्रक्रममाद्वियते। नान्यथा। स च प्रकृतिप्रत्ययादिभेदादनेकविधः । १. 'द्' क. ख. पाठः. २. 'ति।ना' ग. पाठः. ३. 'षसि' क, ख. पाठ :. ४. 'मुक्तद्र' क. ख. ग. पाठ :. M

८२ व्यार्याद्वयापंत काव्यप्रकाश

नाथे निशाया नियतेर्नियोगादस्तंगते हन्त निशापि याता। कुलाङ्गनानां हि दशानुरूपं नातःपरं भद्रतरं समस्ति॥ अत्र 'गते'ति प्रक्रान्ते 'याते'ति प्रकृतेः। 'गता निशा- पी'ति युक्तम्। ननु 'नैकं पदं द्विः प्रयोज्यं प्रायेण' इत्यन्यत्र, कथितपदं दुष्टमितीहैवे चोक्तेः कथमेकस्य पदस्य द्वि: प्रयोगः । उच्यते। उद्देश्यप्रतिनिर्देश्यव्यतिरिक्तो विषय एक- सम्प्रदायप्रकाशिनी अथ भग्रप्रक्रम :- नाथे निशाया इति। प्रस्तावभङ्ग प्रकृत्यंशे दर्शयति-अन्न गतेत्यादि। ननु प- दैक्ये पौनरुक्त्यं किं न स्यादिति चोदयति- ननु नैकं पदमि त्यादि। अन्यत्र वामनालङ्कारे। परिहरति-उद्देश्येति। येन रूपे- णोद्देशस्तेनैव प्रतिनिर्देशान्नायं पौनरुक्त्यदोष इति यावद। साहित्यचूडामणि: नाथ इति। अत्र पतिमरणमनुमरणं च पत्न्या उद्धाव्यते।

भङ्ज: भकृतेरिति। गत इति गच्छतिरूपा प्रकृतिः प्रस्तुता। तस्या यातेति घात्वन्तरेण निर्देशात्। निष्ठादेरविशेषात् प्रकृतिनिष्ठोऽयं प्रक्रमभङ्गः । गच्छतियात्योरेकस्या एव प्रकृतेरावृत्त्या भाव्यम्। प्रकृत्यन्तर- प्रयोगो दोषः । अत्र पूर्वाचार्यविप्रतिपत्तिं स्वग्रन्थे पौर्वापर्यविरोधं च शक्कते- नन्विति। अन्यत्रेति। वामनालङ्कारे यत्र 'नैकं पदमि'ति सूत्रम्। तत्र यत् प्रायेणेत्युक्तं तच्चादिनिपाताभिप्रायेणेति चोदम्। इहैवेति। स्वग्रन्थ एव। उक्तेरिति उक्तत्वात्। अनवीकृतस्य दुष्टतया वक्ष्यमाणत्वाच्चेति भावः । तैत् कथमेकस्य पदस्य द्विः प्रयोगः । पदावयवोऽपि पदमेव। प्रक्रमभेदपरिहारार्था आवृत्तिः पौनरुक्त्यमुत्थापयतीति भावः । परिहरति-उच्यत इति। पूर्व- १. 'वोक्ते:' ख. पाठः. २. 'थेति नि' क. घ. पाठः ३. 'तु नै' ग. पाठः ४. 'न्थ', ५. 'ति भाववा (?)', ६. 'अविकृ' क. ख. ग. पाठः ७ 'एकस्येति प' क. ख. पाठ :. * 'गः । उद्दे' इति मूलकोशपाठ :.

सप्तम उल्लासः । ८३ पदप्रयोगनिषेधस्य। तद्वति तु विषये प्रत्युत तस्यैव पदस्य सर्वनाम्नो वा प्रयोगं विना दोषः । तथाहि उदेति सविता ताम्रस्ताम्र एवास्तमेति च। सम्पत्तौ च विपत्तौ च महतामेकरूपता ।। अत्र 'रक्त एवास्तमेती'ति यदि क्रियेत, तत् पदान्तर- प्रतिपादितः स एवार्थोऽर्थान्तरतयैव प्रतिभासमानः प्रतीति स्थगयति।

सम्प्रदायप्रकाशिमी

यद्यत्र पदान्तरं तदा प्रत्युत दोष इत्याह-अत्र रक्त एवे- त्यादि। अर्थान्तरतयैवेति। एकार्थपराणामपि पर्यायपदानां प्रवृत्ति- निमित्तभेदाद् अर्थस्यार्थान्तरतयैव प्रतिभासनम्। साहित्यचूडामणि: मनुवादेन प्रस्तूयमानमुद्देश्यं, पश्चाच्च विधिनोपयुज्यमानं प्रतिनिर्देश्यं, तत्स्व- भावव्यपोहो विषय एकपदप्रयोगनिषेधस्य। तद्वतीति। उद्देश्यप्रतिनिर्देश्यभाव- वति तु विषये तस्य प्रक्रान्तस्यैव पदस्य, तत्परामर्शिनः सर्वनाम्नो वा प्रयोग- मन्तरेण दोषः। उक्तमुदाहरणान्तरेण स्पष्टयति-तथाहीति। ताम्ररक्तयोः पर्यायत्वेन भेदाभावभ्रान्त्या रक्त एवास्तमेतीत्युच्येत चेत् तदा भाविनमनर्थमाह-तदिति। आरुण्यलक्षण एवार्थः प्रक्रान्तात् ताम्र- पदादन्येन रक्तरूपेण प्रतिपादितः सन्नन्यार्थतयैव प्रतिभासमानो वाक्यार्थ- विषयां प्रतीतिं तिरोधत्ते । कुतो हेतो कविरुदये सवितुः प्रकरान्तं ताम्रत्वं परित्यज्य रक्तत्वमस्तमय उपादत्ते। नूनमनयोः परिमलसौरभादिवत् किश्चिद् भिन्नार्थत्वमस्तीति प्रतीयेत। तन्निरासार्थोडयं प्रयासः। तत्रापि नासत्यर्थभेदे शब्दभेदमाद्रियन्ते वक्तार इति युक्त्या पर्यन्ततः 'सम्पत्तौ च विपत्तौ च महतामेकरूपते'त्यर्थान्तरन्यासस्य वैयर्थ्यप्रसङ्गः । एकस्याः प्रतीतेः परिस्ल- नात्।

१. 'ये' क. ग. पाठ :. २. 'इ' क. ख. ग. पाठ:,

८४ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे यशोऽधिगन्तुं सुखलिप्सया वा मनुष्यसङ्ख्यामतिवर्तितुंवा। निरुत्सुकानामभियोगभाजां समुत्सुकेवाङ्कमुपैति सिद्धि: ॥ अत्र प्रत्ययस्य। 'सुखमीहितुं वे'ति तु युक्त: पाठः। ते हिमालयमामन्त्र्य पुनः प्रेक्ष्य च शूलिनम्। सिद्धं चास्मै निवेद्यार्थं तद्विसृष्टाः खमुद्ययुः॥ अत्र सर्वनाम्नः । 'अनेन विसृष्टा' इति तु वाच्यम्। महीभृत: पुत्रवतोऽपि दृष्टिस्तस्मिन्नपत्ये न जगाम तृप्तिम्। इत्यादि। अत्र पर्यायस्य। 'महीभृतोऽपत्यवतोऽपी'ति युक्तम्। अत्र सत्यपि पुत्रे कन्यारूपेऽपत्ये सस्ेहोऽभूदिति केचित् समर्थयन्ते। सम्प्रदायप्रकाशिनी प्रत्ययापेक्षया दर्शयति-यशोऽधिगन्तुमिति। पत्ययस्येति। तृतीयारूपस्य । सर्वनास्रो दर्शयति-ते हिमालयमिति। पर्यायस्य दर्शयति-महीभृत इति। समाधानदिशं दशयति-अत्र सत्यपीति। साहित्यचूडामणि: यश इति। मनुष्यसंख्यातिवृत्तिः प्राकृतपुरुषजातिलङ्घनम्। मत्ययस्येति। अधिगन्तुमिति तुमुन् प्रक्रान्तः, अतिवर्तितुमिति निर्व्यू- दश्च, मध्ये तद्वत् सुखं लब्धुमिति वक्तव्ये सुखलिप्सयेति सनः प्रयोगात्। त इति। आमन्व्य आपृच्छ्य । सर्वनाम्न इति। अस्मा इति प्रक्रान्तस्मेदंशब्दस्य प्रक्रमभक्कः । शूलिनं प्रक्रान्तमिदमास्मै इति परामृश्य पुनस्तेनैव परामर्शः कर्तुमुचितः, न तदा, तयोः स्तम्भकुम्भयोरिव मिन्नार्थत्वात्। नचासौ कृत इति। अनेन विसृष्टा हदविसृष्टा इति वाच्यमित्यर्थशिक्षामात्रमेत्तत्। 'पर्यायस्ये'ति। 'पुत्रवतोऽपी'ति प्रकान्तस्य पुत्ररूपस्य पर्यायस्य प्रक्रमो भग्मः। 'तस्मिन्नपत्य' इत्युक्तत्वात्। व्यक्तिविवेकरीत्या पाठमन्यथा करोति- अपत्यवतोऽपीति। कोट्यन्तरस्यान्यथाकर्तुमशक्यत्वात्। १. 'पि', २. 'त्यादौ प' क. पाठः. ३. 'ध्ये सु' घ. पाठ:,

सप्तम उल्लास: । ८५ विपदोऽभिभवन्त्यविक्रमं रहयत्यापदुपेतमायतिः। नियता लघुता निरायतेरगरीयानपदं नृप! श्रियः॥ अत्रोपसर्गस्य पर्यायस्य च। 'तदभिभवः कुरुते निरा- यतिम्। लघुतां भजते निरायतिर्लघुताभाङ् न पदम्' इति युक्तम्। काचित् कीर्णा रजोभिर्दिवमनुविदधौ* मन्दवक्रेन्दुलक्ष्मी- रश्रीका: काश्चिदन्तर्दिश इव दधिरे दाहमुद्भ्रान्तसत्त्वाः। भ्रमुर्वात्या इवान्याः प्रतिपथमपरा भूमिवत् कम्पमानाः प्रस्थाने पार्थिवानामशुभमिति पुरोभावि नार्यः शशंसु:॥ सम्प्रदायप्रकाशिनी अथोपसर्गस्य-विपदोऽभिभवन्तीति। अत्रागरीयानिति पर्यायस्यापि। दार्ढ्यार्य व्यतिरेकं दर्शयति-तदभिभव इत्यादि। अथ वचनस्य-काचित् कीर्णेति। साहित्य चूडामणिः प्रकारान्तरेण प्राक्पाठं निर्दोषमाह-पुत्र इति। पुत्रो मैनाकः तद्व- तोऽपि तस्मिन्नपत्ये कन्यालक्षणे सस्रेहोऽभूदिति केंचिद् वाक्यविद आहुः। अपत्यशब्दस्य शेषविवक्षया कन्यायां विश्रान्तिरिति भावः । उपसर्गपर्यायावेकत्रोदाहरति-विषद इति। (विपद इति) प्रक्रम्य पश्चादापदुपेतमित्युक्तत्वादापदपेक्षया व्युपसर्गभेदः। लघुतेति प्रक्रमे पुनरगरीया- नित्युक्तत्वात् पर्यायस्य। तद्भिभव इति। अभ्युपगताया विपदः सर्वनाम्ना परामर्शः। अनेनोप- सर्गभेद: परिहृतः, लघुताभागिति पर्यायमेदश्च। १. 'य पाठमन्यथयति, व्यततिरेकं दर्शयति-त' क. घ., 'य पाठमन्यथयति-त' ग. पाठ :. * 'घे' इति मूलकोशपाठ:

८६ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे अत्र वचनस्य। 'काश्चित् कीर्णा रजोभिर्दिवमनुविद्धु- र्मन्दवक्रेन्दुशोभा निशश्रीका' इति, कम्पमाना इत्यत्र 'कम्प- मापुरिति च पठनीयम्। गाहन्तां महिषा निपानसलिलं शद्गैर्मुहुस्ताडितं छायाबद्धदकदम्बकं मृगकुलं रोमन्थमभ्यस्यतु। विस्नब्धैः* क्रियतां वराहपतिभिर्मुस्ताक्षतिः पल्वले विश्रान्ति लभतामिदं च शिथिलज्याबन्धमस्मद्धनुः॥ अत्र कारकस्य। 'विस्नब्धा रचयन्तु सूकरवरा' इत्य- दुष्टम्।

सम्प्रदायप्रकाशिनी पाठमन्यथयति-काश्चित् कीर्णा इत्यादि। 'कम्पमापुरि'ति प्रत्ययेप्रक्रमभङ्गोऽपि निवारितः। अथ कारकस्य-गाहन्तां महिषा इति। अत्र कर्तकर्मणो- स्तिङ्सुब्वाच्येत्वप्रकमो भिन्न इति पाठान्यथीकरणम्। साहित्य चूडामणि: वचनस्येति । 'काचिद् दिवमनुविदधावि'त्येकवचनस्य प्रक्रमः । 'काश्चिदन्तर्दाहं दधिर' इति बहुवचनेनास्य भेदः । कप्रत्ययविप्रतिपत्तिपरि- हाराय लक्ष्मीस्थाने शोभाप्रयोगः, तत्रापि बहुवचनेन विग्रहे कवेर्भाव इत्यत्रा- नादरः। प्रसक्गाद् भेदान्तरमपि परिहरति-कम्पमापुरिति। क्रियाकारक- युगलकेन व्याख्यानं प्रक्रान्तत्वात्। कारकस्येति। महिषा गाहन्तामिति प्रथमाया विस्रब्धैः क्रियतामिति तृतीयया व्यत्यासात्। ननु कर्तृप्रक्रमभेदः किं नोदाहृत इति चेत्, असंभवा-

१. 'यक' क. ख. घ. पाठः, २. 'च्यक्र' क. घ. पाठः.

• 'विस्नब्धं कि' इति मूलकोशपाठः-

सप्तम उल्लासः । अकलिततपस्तेजोवीर्यप्रथिम्नि यशोनिधा- ववितथमदाध्माते रोषान्मुनावभिधावति। अभिनवधनुर्विद्यादर्पक्षमाय च कर्मणे स्फुरति रभसात् पाणिः पादोपसङ्गहणाय च।। अत्र क्रमस्य। 'पादोपसङ्गहणाये'ति पूर्व वाच्यम्। एवमन्यत्राप्यनुसर्तव्यम्।

सम्प्रदायप्रकाशिनी अकलिततप इति। क्रमप्रक्रमभङ्ग विशदयति-पूर्व वाच्यमिति। तपोमाहा- त्म्यस्य पूर्वप्रतीततत्वादिति भावः । दोषस्यास्य विषयवैपुल्यं सूच- यति-एवमन्यत्रापीति। साहित्यचूडामणि: दिति ब्रूमः। यस्तु क्वचित् कविभिः प्रयुज्यते, स कर्तृव्यत्ययो नाम चमत्कार- कोरी गुणः, न दोषः। तत्र युष्मदर्थस्य यथा-'यथाह सप्तमो वैकुण्ठा- वतार' इति। अस्मदर्थस्य यथा-'नाभिवादनप्रसादयो रेणुकापुत्र' इति। क्रमस्येति। तपस्तेजोवीर्यप्रथिम्नो(य?य)शोमदयोश्च क्रमादुपन्यासे मुनिं प्रति पूर्व पादोपसंग्रह: कथनीयः, पश्चादभिनवधनुर्विद्यागरवोचितं कर्म, नतु विपर्ययादित्यत्र क्रमप्रक्रमभङ्गः। एवमन्यत्रापि। तत्र धर्मिणो यथा- "इयं गेहे लक्ष्मीरियममृतवर्तिर्नयनयो- रसावस्याः स्पर्शो वपुषि बहुलश्चन्दनरसः।" इत्यत्र प्रथमपादे नायिकायाः स्वरूपं वर्णयितुमुपक्रम्य द्वितीयादिपादेषु तदीयाः स्पर्शादयो वर्णिता इति। किश्च द्विविध: प्रक्रमभेद: शाब्द आर्थश्र। तत्र

१. 'ति। 'प्रक्रमक्रमभ' ख. पाठः. २. 'अमपि दर्शय' ग. पाठः. ३. 'विद- शेय', ४. 'ति । दू' ख. ग. पाठ :. ५. 'कारणं न', ६. 'यं' म. पाठ :.

व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे अविद्यमानः क्रमो यत्र। यथा-'दय गतं सम्प्रति शोचनीयताम्' इत्यादौ। अत्र त्वंशब्दानन्तरं चकारो युक्त:। यथावा-

सम्प्रदायप्रकाशिनी अथाक्रमं-दवयं गतमिति। क्रमाभावमुद्भावयति-अत्र त्वंशब्दानन्तरमिति। यद्धि समुच्चीयते, तदनन्तरमेव चकारो न्याय्यः । नह्यत्र लोक: समुच्चीयते। नच शङ्कनीयं तथान्वयो- इस्त्विति। सन्निहित पदेष्वन्वयायोग्यतायामेव व्यवहितान्वर्यसम्भवात। साहित्यचूडामणि: शाब्द उक्तः, आर्थ ऊहनीयः। यथा- "सस्नुः पयः पपुरनेनिजुरम्बराणि जक्षुर्बिसं धृतविकासिबिसप्रसूनाः।" इत्यत्र पयः पपुरित्यादिवद् विकासिबिसप्रसूनं धारयामासुरिति वाच्यम्। तदुक्त-"जक्षुर्विसं विकचमस्य दधुः प्रसूनमि"ति पाठः श्रयान्। एवञ्च आर्थः प्रक्रमभेददोषोऽपि परि(गृहीःह)तो भवती"ति। अक्रममाह-अविद्यमान इति। क्रमः पौर्वापर्येणावस्थानं, स न विद्यते यत्र। त्वंशब्दादिति। द्वयं गतं संप्रति शोचनीयतामित्यत्र। किञ्च किश्चे- त्यपेक्षायां कलावतः कला च त्वं चति समुचयो वाच्यः, एत्वैपरीत्याच्च वाक्य- मक्रममेतत्। तदुक्तं- "कैश्विदेव हि केषाश्चिद् दूरस्थैरपि सङ्गतिः । न जातु सर्वैः सर्वेषामित्येतदभिधास्यते ।" इति।

१. 'या' क. घ. पाठ :.

• 'दौ स्वंश' इति मूलकोशपाठ :.

सप्तम उल्लासः । ८९ शक्तिर्निस्त्रिंशजेयं तव भुजयुगले नाथ! दोषाकरश्री वक्रे पार्श्वे तथैषा प्रतिवसति महाकुट्टिनी खड्गयष्टिः। आज्ञेयं सर्वगा ते विलसति च पुरः कि मया वृद्धया ते प्रोच्येवेत्थं प्रकोपाच्छशिकरसितया यस्य कर्तिर्या प्रयातैम्।। 'अत्र इत्थं प्रोच्येवे'ति न्याय्यम्। तथा 'लभं रागावृता- ङ्गये'त्यादौ 'इति श्रीनियोगादि'ति वाच्यम्।

सम्प्रदायप्रकाशिनी शक्तिर्निख्तिंशजेति। निख्निंशोऽसिर्नृशंसश्। दोषाकरश्न्द्रः दोषाणामाकरश्र। कुट्टिनी आस्फालनशीला दूती च । सर्वगा व्याप्ा सर्वोपभोगिनी च। वृद्धा सम्पन्ना प्रवयस्का च। अत्र क्रमाभावमुद्भावयति-इत्थं प्रोच्येति। इतरथा प्ोच्ये- वेत्यस्यापि वक्तव्यकोटिश्वैश: स्यात्। अयमेव दोषप्रकार: लगं रागा- वृताङ्ग्येत्यत्रा(पि! पीति) दर्शयति-इति श्रीनियोगादितीति। साहित्यचूडामणि: शक्तिरिति। निसित्िंशः खड्गः क्रूरश्च कश्चित्। दोषाकरश्चन्द्रः दोषां निशां करोतीति, अवदयानामाकरश्च। कुट्टयति खण्टयतीति कुट्टिनी शम्फळी च। सर्वगा विश्वव्यापिनी अशेषपुरुषस्वीकारिणी च। वृद्धया परिपूर्णया वर्षी- यस्या च। उभयथापि शशिकरसितया। इत्थं प्रोच्येवेति। अनेन प्रकारेण प्रवचनमिति प्राथम्येन भाव्यम्। न्याय्यमिति । अन्यथा नैरर्थक्यापत्ते: इत्थंशव्दस्य कालातीतत्वात्। एवं 'तुञ्गत्वमितरा नाद्रौ नेदं सिन्धावगाधते'त्यत्र परामर्शनीयामगाघतामनुक्त्वा योऽयमितरेति स्त्रीलिङ्गतया; प्राङ् निर्देशः स क्रमभङ्गः । तस्य हि प्रक्ान्त एवार्थो विषयः न प्रकंस्यमानः । तदुक्त "परामृश्यमनुक्त्वैव परामर्शोऽस्य यस्तदा। स दोषो वक्ष्यमाणार्थसंवित्तावक्षमो हि सः॥" इति। तदेति सर्वनाम्नामुपलक्षणम्। १. 'तम्। इ', २. 'ति च वा' क. पाठ: N

९० व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे

अमतः प्रकृतविरुद्धः परोऽर्थो यत्र। यथा राममन्मथशरेण ताडिता दुर्सहेन हृदये निशाचरी। गन्धवद्रुधिरचन्दनोक्षिता जीवितेशवसति जगाम सा।। इति। अत्र प्रकृते रसे विरुद्धस्य शृङ्गारस्य व्यञ्ञको- डपरोऽर्थः ॥ ५-६३॥

सम्प्रदायप्रकाशिनी अमतपरार्थ निर्वक्ति-अमतः प्रकृतेति। राममन्मथेति। अनभिमतपरार्थतां दर्शयति-अत्र प्रकृत इति । प्रकृतो रसो बीभत्सः। (अ) परः सम्भोगशङ्गारः। तयोरविरोधादनभिमतपरा- र्थता॥ ५६३॥ साहित्ययूडामणि: अमत इति। अनिष्टः प्रस्तुतरसापेक्षया विपर्यस्तः पर इतरोऽर्थो यत्र। रामेति। गन्धवदिति निन्दायां प्रशंसायां (च) मतुप्। जीवितेशो यम: प्रियतमश्च। प्रकृते रसे वीररूपेऽपरोऽर्थो रामस्य मन्मथेनौपम्यं, रुधिरस्य चन्द- नेन, जीवितेशेन वल्लभस्यार्थ(स्य) प्रत्यायनमित्यादि। नचात्र 'दन्तक्षतानि करजैश्र विपाटितानि' इत्यादाविव वक्ष्यमाणक्रमेण साम्यविवक्षया परिहारः। प्रकृतस्यार्थस्यापरिपोषात् । तत्र बोधिसत्त्वस्य परार्थ शरीरवितरणे लौकिक- स्त्रीसंभोगसाद्श्यादक्किष्टता प्रकृतं शान्तं परिपुष्णाति । अत्रतु रामस्य मन्मथ- सोदश्यान्न वीरोत्कर्षः कश्चित् । प्रत्युत स्त्रियं ताटकां हतवानिति वीरस्या- भासीकरणलक्षणमनौचित्यमुज्जृम्भते। नन्वितिवृत्तप्रसिद्धे स्त्रीवधे कथं दोष इति चेत्, 'इतिवृत्तवशायातां त्यक्त्वाननुगुणां स्थितिमि'ति स्थित्या यस्य प्रय- लेन परिहर्तव्यता तत्र कवेरयं स्वयं संरम्भारम्भोSनौचित्यायेति॥५-६३॥ १. 'तेरिति' क. घ. पाठ: २. 'साध्म्यान्', ३. 'वेस्त्वयं स' घ. पाठः,

सप्तम उल्लासः । ९१ अर्थदोषानाह- अर्थोऽपुष्टः कष्टो व्याहतपुनरुक्तदुष्क्रमग्राम्याः।।७।। सन्दिग्धो निर्हेतु: प्रसिद्धिविद्याविरुद्धश्च। अनवीकृत: सनियमानियमविशेषाविशेषपरिवृत्ताः॥।८। साकाङ्क्षोऽपदमुक्त: सहचरभिन्नः प्रकाशितविरुद्धः।

दुष्ट इति सम्बध्यते। क्रमेणोदाहरणम्- अतिविततगगनसरणिप्रसरणपरिमुक्तविश्रमानन्दः । मरुदुल्लासित सौरभकमलाकरहासकृद् रविर्जयति॥ अत्रातिविततत्वादयोऽनुपादानेऽपि प्रतिपाद्यमानमर्थ

सम्प्रदायप्रकाशिनी अर्थदोषान् प्रस्तौति-अर्थोऽपुष्ट इत्यादिना अश्लील इत्य- न्तेन। प्रसिद्धिविद्येत्यत्र विरुद्धशब्दः प्रत्येकमभिसम्वध्यते। तथा सनियमेत्यत्र चतुर्ष्वपि परिवृत्तज्ञब्दः। विध्यनुवादेत्यत्राप्ययुक्तशब्दः। व्याहतः स्वोक्तिविरुद्धः । अपदमुक्तोऽस्थानमुक्तः । सहचरभिन्नः सह चरविसद्ृशः । त एते (दा ! त्रयो)विंशतिः। अतिविततेति। अत्रार्थस्यापुष्टतां सोपपत्तिकं दर्शयति-अत्रातिविततेति। साहित्यचूडामणि: अर्थदोषानाह-अर्थेति। कचित् पदस्यार्थः कुत्रचिद् वाक्यस्येति यथायोगमूहनीयम् । संवध्यत इति। दुष्टमित्यधिकारात्। अर्थालिङ्गविपरिणामः । अतिविततेति । गगनस्य विभुतया वैतत्यम्। विश्रमस्य दुःखाभाव- त्वादानन्दत्वम् । कमलाकराणां, विकासमात्रकरणं, सौरभ्योल्लासश्च स्वभाव- सिद्ध(मि? इ)ति न तत्रार्थदोषः । १. 'ण- अ', २, रोधः । अ' क. ख. घ. पाठः

९२ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे न बाधन्त इत्यपुष्टाः, नत्वसङ्गताः पुनरुक्ता वा। सदा मध्ये यासामियममृतनिःष्यन्दसरसं सरस्वत्युद्दामा वहति बहुमार्गा परिमलम्। प्रसादं ता एता घनपरिचयाः केन महतां महाकाव्यव्योम्नि स्फुरितमधुरा यान्तु रुचयः ॥ अत्र योसां कविरुचीनां मध्ये सुकुमारविचित्रमध्यमा- त्मकत्रिमार्गा भारती चमत्कारं वहति, ता गम्भीरकाव्य- परिचिता: कथमितरकाव्यवत् प्रसन्ना भवन्तु।यासामादित्य- प्रभाणां मध्ये त्रिपथगा वहति, ता मेघपरिचिताः कथं प्रसन्ना भवन्तीति संक्षपार्थः ।

सम्प्रदायप्रकाशिनी नच दोषान्तरत्वं शङ्गनीयमित्याह-नत्वसङ्गताः पुनरुक्ता वेति। कष्टमुदाहरति-सदा मध्य इति। कष्टत्वमेव दर्शयितुं व्याचषे-यासां कविरुचीनामि- त्यादि। बहुमार्गेत्येतद् व्याँचष्टे- (सुकुमारेति।) चमत्कारमिति (परिमलशब्दार्थम्)। गभीरकाव्येति घनशब्दार्थम्। अर्थान्तरमाह- यासामादित्येत्यादि। त्रिपथगेति बहुमार्गत्वम्ँ।। साहित्यचूडामणि: तत्र लाक्षणिकविप्रतिपत्तिमपाकरोति-नत्विति। गगनादौ वित- तत्वादेरव्याहतत्वादसंगतिर्नास्ति। गगनादेर्विततत्वादेश्च भिन्नप्रमेयतया न पौनरुक्त्यम्। 'सामर्थ्यसिद्धस्यार्थस्य तथार्थी पुनरुक्तते'त्येतदिदानीमनभिमत- मिति यावत्। सदेति। कविरुचीनां भिन्नस्वभावानां कवि(वि)वक्षाणां मध्ये वैदर्भ्यादिव्यति- रेकेण सुकुमारचित्रमध्यमलक्षणमागत्रययोगितया त्रिमार्गा सरस्वती। परिमलं १. 'ष्टार्थत्वं, न', २. येषां कवीनां स', ३. 'रमाव' क. पाठः. ४. 'ष्टे गभीर- काव्येति घनशब्दार्थः । चमत्कारमिति। अ', ५. 'म्। सरस्वतीदार्थः । व्या' क, घ. पाठः

सप्तम उल्लासः ।

जगति जयिनस्ते ते भावा नवेन्दुकलादयः प्रकृतिमधुराः सन्त्येवान्ये मनो मदयन्ति ये। मम तु यदियं याता लोके विलोचनचन्द्रिका नयनविषयं जन्मन्येकः स एव महोत्सवः ॥ इति। अत्रेन्दुकलादयो यं प्रति पस्पशप्रायाः, स एव चन्द्रिकात्वमुत्कर्षार्थमारोपयतीति व्याहतत्वम्। 'कृतमनुमतम्' इत्यादि। अत्र 'अर्जुनार्जुने'ति 'भवद्विरि'ति चोक्त्ते 'सभीमकिरीटि - नामि'ति किरीटिपदार्थः पुनरुक्तः। यथावा- सम्प्रदायप्रकाशिनी व्याहतमुदाहरति-जगति जमिन इति। स्ववचनव्याघातं दर्शयति-अश्रेन्दुकलादय इत्यादि। यं प्रति यमेव वक्तारं प्रति। पस्पशग्रायाः असारकल्पोः । अथ पुनरुक्ता :- कृतमनुमतमिति। अन्राश्वत्थाम्न उक्तौ। 'अर्जुनार्जुने'ति आ्रगाह्वानाद् भवद्भि- रित्युक्तत्वाच किरीटिपदार्थपौनरुक्त्यम्। साहित्यचूढामणि: व्याचष्टे-चमत्कारमिति। घनपरिचया इत्यस्य व्याख्या गम्भीरकाव्य- परिचिता इति। (तः कथमिति क)स्य हेतोरित्यर्थः । (कथमितिः) । (इतर- काव्यवत्) इतरेषु काव्येष्विव, अनितरसाधारणो हि प्रसादः। अत्रैवार्थान्तर- च्छायामाह- यासामिति। रुचयो दीप्यः । एकैकोऽपि वाक्यार्थ: स्फुटं न प्रतीयते किमुतोभयार्थघटनापरिक्लेश इति यावत्। जगतीति। इन्दुकलादयः स्वभावमधुरास्ते ते पदार्था यं माधवं प्रति तुच्छतया निस्सारकल्पाः स्थापिताः, सन्त्येवान्य इति सावज्ञमुक्तत्वात्, स एव चन्द्रिकात्वं मालत्या उत्कर्षार्थमारोपयतीति। १. 'ल्पाः । कृ' ग. पाठः. २. 'त् तदर्थार्थ दर्शयति कि' क. घ. पाठः. * 'पस्परशै'ति मूलकोशपाठ :-

९४ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे अस्त्रज्वालावलीढैप्रतिबलज लधेरन्तरौर्वायमाणे सेनानाथे स्थितेऽस्मिन् मम पितरि गुरौ सर्वधन्वीश्र- [राणाम्। कर्णालं सम्भ्रमेण व्रज कृप! समरं मुञ्च हार्दिक्य! शङ्गां ताते चापद्वितीये वहति रणधुरं को भयस्यावकाशः॥ अत्र चतुर्थपादवाक्यार्थः भूपालरत्न ! निर्दैन्यप्रदानप्रथितोत्सव!। विश्राणय तुरङ्गं मे मातङ्गं वा मदालस्म्।। सम्प्रदायप्रकाशिनी अस्त्नज्वालेति। अत्र चतुर्थपादवाक्यार्थः साकल्येने पुनरुक्त:। अथ दुष्टक्रम :- भूपालरत्नेति। साहित्य चूडामणि: किरीटिपदार्थः पुनरुक्त इति। अर्जुनार्जुनेति पूर्वमामन्त्रितत्वात्। ताते चापद्वितीये इत्यादिचतुर्थपादार्थ: पूर्वार्धापेक्षया पुनरुक्तः। ननु शब्दपौनरुक्त्यं कथ दोष इति चेत्, न, स्थूलत्वादस्य। यदाह भामहः- "न शब्दपौनरुक्त्यं तु स्थौल्यादत्रोपवर्ण्यते। कथमाक्षिप्तचित्तोऽपि तदेकमभिधास्यते ॥" इति। तस्मान् - "उत्कानुन्मनयन्त्येत गम्भीराः स्तनयित्रवः । अम्भोधरास्तटित्वन्तो गम्भीराः स्तनयिल्वः ।I" इति बालशिक्षामात्रोपक्षीणमित्यवगन्तव्यम्। किञ्च पौनरुक्त्यमशेषं दोष इत्यपि न शक्यं वक्तुं, तस्यानुप्रासादिस्वभावतयालङ्कारत्वेनाप्यक्गीकारात्। एतावदालो- चनीयं-सर्वनामपरामर्शयोग्यस्यार्थस्य यत् पुनः स्वशब्देनाभिधानं सा शब्दस्य पुनरुक्तता। यथा 'जक्षुर्विसं धृतविकासिविसप्रसूना' इत्यत्र विसशब्दस्य पौन- रुक्त्यमिति। अतएवहि 'विकचमस्य दधुः प्रसूनमि'त्यपाठि। एवमलक्कारेऽप्यू- ह्यम्। यथा -

१. 'िः' क. पाठः. २. 'न पुनः पुन' ग. पाठः.

सप्तम उल्लासः । ९५ अत्र मातङ्गस्य प्राङ् निर्देशो न्यायः। स्वपिति यावदयं निकटे जनः स्वपिमि तावदहं किमपैति ते। तद्यि साम्प्रतमाहर रूपकं त्वरितमूरुमुदञ्चय कुञ्चितम् ॥ एषोडविद्ग्धः । 'मात्सर्यमुत्सार्ये'त्यादि। अन्र प्रकरणाद्यभावे सन्देहः। सम्प्रदायप्रकाशिनी स्वपिति यावदिति ग्राम्यः। आत्सर्यमुत्सार्येति सन्दिग्धः। साहित्यचूडामणि: "उमावृषाङ्कौ शरजन्मना यथा यथा जयन्तेन शचीपुरन्दरौ। तथा नृपः सा च सुतेन मागधी ननन्दतुस्तत्सद्ृशेन तत्समौ।।" इति। अत्र चतुर्थपादः पुनरुक्तः । श्रौत्यैवोपमया वाक्यार्थस्य पूर्णत्वे पुनः किमर्थमार्थ्या उपन्यासप्रयासः । मातङ्गस्येति । मातक्कं तुरङ्कं वा विश्राणयेति वक्तव्यम्। अन्यथा कवे: पदार्थतारतम्यानभिज्ञत्वग्रसङ्गात्। रूपकं (दिनाकारीति रूपकं?) मदनागारम्। एपोऽविदग्ध इति। अस्य वाक्यस्य वक्ता न विदग्ध इति ग्रम्य- त्वम्। अग्राम्यत्वं च समस्ति तत्र कविवैदग्ध्यात्। यथा दण्डी- "कन्ये! कामयमानं मां न त्वं कामयसे कथम्। इति आ्रम्योऽयमर्थात्मा वैरस्यायैव कल्पते॥ कामं कन्दर्पचण्डालो मयि वामाक्षि! निर्दयः । त्वयि निर्मत्सरो दिष्टयेत्यग्राम्योऽर्थो रसावहः ॥" इति। मात्सर्यमिति । (केयोः?) प्रकरणादीत्यादिपदाद् वक्तृबोद्धव्यादि। १. 'रिति। ए', २. 'त' घ. पाठः-

९६ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे शान्तशृङ्गार्यन्यतराभिधाने तु निश्चयः। गृहीतं येनासी: परिभवभयान्नोचितमपि प्रभावाद् यस्याभून्नखलु तव कश्चिन्न विषयः । परित्यक्तं तेन त्वमसि सुतशोकान्नतु भयाद् विमोक्ष्ये शस्त्र! त्वामहमपि यतः स्वस्ति भवते॥। अत्र शस्त्रमोचने हेतुर्नोपाच्तः। इदं ते केनोक्तं कथय कमलातङ्कवदने! यदेतरिमन् हेम्नः कटकमिति धत्से खलु धियम्। इदं तत् दुर्साधाक्रमणपरमास्त्रं स्मृतिभुवा तव प्रीत्या चक्रं करकमलमूले विनिहितम् ॥

सम्प्रदायप्रकाशिनी अथ निर्हेतु :- गृहततिं येनेति। अत्र शस्त्रमोचनहेत्वनुपादाना- न्निर्हेतु:। इदं त इति। अत्र कामायुधत्वेन चक्रमप्रसिद्धमिति प्रसिद्धि गिरुद्वम्। अयं लोकापेक्षया। साहित्य चूडामणिः वक्रोः शान्तशृङ्गारिणोरन्यतरनिश्चये व्यङ्गयतया वाक्यार्थनिश्चयः। सर्वथा वाच्यकक्ष्यायां संशय एव। हेतुर्नोपात्त इति। अश्वत्थामकर्तृके शस्त्रमोचने हेतुरुपादातव्यः, यथा- त्रैव द्रोणाचार्यकर्तृके 'सुतशोकान्नतु भयादि'त्यन्वयव्यतिरेकाभ्यामुपात्तः । तदभावादत्र निर्हेतुत्वम्। प्रसिद्धिविरुद्धो विद्याविरुद्धश्वेति द्वौ। इदमिति। कमलानां साक्षादातक्को वदन यस्याः । विनिहितं निक्षि- १. 'सी' क. पाठ :.

सप्म उल्लास:। ९७

अन्र कामस्य चक्रं लोकेऽप्रसिद्धम्। यथावा - उपपरिसरं गोदावर्याः परित्यजताध्वगा :! सरणिमपरो मार्गस्तावद् भवद्िरवेक्ष्यताम्। इह हि विहितो रक्ताशोक: कयापि हताशया

अत्र पादाघातेनाशोकस्य पुष्पोद्गमः कविषु प्रसिद्धः।

सम्परदायप्काशिनी कविसमयापेक्षयापि दर्शयति- उपपरिसरमिति । अत्र वनितापादाघातेन पुष्पोद्गमः प्रसिद्धो, नत्वङ्कुरोद्गमः । साहित्यचूडामणि: सम्। अत्र चक्रायुधतया प्रसिद्धिर्भगवतो वासुदेवस्य, नतु प्रद्युम्नस्य । यदाह कश्चित्- "त्वदालेख्ये कौतूहलतरलहस्ते विरचिते विधायैका चक्रं रचयति सुपर्णासुतमपि। अथ स्विद्यत्पाणिस्त्वरितमपमृज्यैतदपरा करे पौष्पं चापं मकरमुपरिष्टाच्च लिखति॥" इति। देशकालविरोधोऽपि स्थूल: प्रसिद्धिविरोध एव। यथा- "आसीद् वाराणसी नाम चोलेषु महती पुरी। मधुरुत्फुल्लनिचुलो निदाघो मेघदुर्दिनः॥" इति। स चातिस्थौल्यादुपेक्षितो अन्थकारेण। काव्ये च मध्यदेशनिबन्धनो विभाग आदरणीयः। देशान्तरेष्वव्यवस्थादर्शनात्। येन सिंहलद्वीपे प्रावृष्यपि सहकारप्रसूनं, कश्मीरेषु ग्रीष्मेऽपि कुमुदानि वर्षास्वपि कमलानीति। लोक इब कविमर्यादायामपि प्रसिद्धिविरोधमाह-उपपरिसरमिति। इताशयेति प्रशंसागर्भ उपालम्भः । पुष्पेति। न पुनरङ्कुरोद्गमः । १. 'दि', २. 'दी' घ. पाठः. 0

९८ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे सुसितवसनालङ्कारायां कदाचन कौमुदी- महसि सुदृशि स्वैरं यान्त्यां गतोऽस्तमभूद विधुः। तदनु भवतः कीर्ततिः केनाप्यगीयत येन सा त्रियगृहमगान्मुक्ताशङ्का क नासि शुभप्रदः।। अत्रामूर्तापि कीत्तिर्ज्योत्सावत् प्रकाशरूपा कथतेति लोकविरुद्धमपि कविप्रसिद्धेर्न दुष्टम। सदा सनात्वा निशीथिन्यां सकलं वासरं बुघः । नानाविधानि शास्त्राणि व्याचष्टे च शृणोति च।। सम्प्रदायप्रकाशिनी नन्वैयं पुष्पोद्गमोऽपि लोकविरुद्ध इति कथमिह प्रसिद्धिविरोध इत्यतः प्रत्युदाहरति-सुसितवसनेति। अथ विद्यासु धर्मशास्त्रस्य माथम्यात् तदविरुद्धं प्रागुदाहरति- सदा स्नात्वेति। साहित्यचूडामणि: लोकयात्राकविमर्यादयोर्विप्रतिषेधे पूर्वदौर्बल्यमित्याह-सुसितेति। अमूर्ताया अपि कीर्तेः श्वैत्यविशिष्टत्वं लोकविरुद्धम्। लोकश्र 'लोको वेद- स्तथाध्यात्मं प्रमाणं त्रिविधं स्मृतम्' इति व्यक्तिविवेकयुक्त्या मुख्यं प्रमाणम्। तथापि कविप्रसिद्धेः प्रबलाया विद्यमानत्वान्न दुष्टत्वम्। सदेति। अहोपरागं बिना रात्रौ खनानं निषिद्धम्। 'रात्रौ खनानं न कुर्वीत राहोरन्यत्र दर्शनात्' इति स्मृतेर्धर्मशास्त्रविरुद्धमेतत् । अर्थशास्त्रमान्वीक्षिकी दण्डनीतिश्र। यत्र त्रिवर्गस्य पर्रेस्परस्य विरोधो- दुपयोगोपदेशः सा आान्वीक्षिकी, यस्या भगवान् भार्गवः प्रणेता, यत्र पुनरर्थ- कामौ प्रधानं लोकानुवृत्तिमार्त्राय धर्मः, सा दण्डनीतिः, यस्या भगवान् बृह- स्पतिः । १. 'नुपु', २. 'त्येतत् प्र' ख. ग. पाठा, ३. 'विरुद्ध' क. ख. ग. पाठः. ४. 'रस्थ', ५. 'धोपयो', ६. 'त्र यत्र घ' क. घ. पाठ:,

सप्तम उल़ासः। ९९

अ्रहोपरागं बिना रात्रौ स्नानं धर्मशास्त्रेण विरुद्धम्। अनन्यसदृशं यस्य बलं बाह्नो: समीक्ष्यते। षाड्गुण्यानुसृतिस्तस्य सत्यं सा निष्प्रयोजना।। एतदर्थशास्त्रेण। विधाय दूरे केयूरमनङ्गाङ्कनमङ्गना। बभार कान्तेन कृतां करजोल्लेखमालिकाम्॥ अत्र केयूरपदे नखक्षतं न विहितम्।

सम्प्रदायप्रकाशिनी अथार्थशास्त्रविरुद्ध :- अनन्यसदृशमिति। पाड्गुण्यापेक्षया विक्रमस्य दुर्बलत्वादर्थशास्त्रविरोधः। विधाय दूर इति। अत्र केयूरपदे नखलेखो न विहित इति कामशास्त्रविरोधः। साहित्य चूडामणि: अनन्येति । वलते संवृणोत्यात्मानमिति बलम्। षड्गुणा एव षाड्- गुण्यं सन्धिर्वित्रहो यानमासनं द्वैधीभावः समाश्रयश्च, तस्यानुसृतिरनुसरणं निष्फलेत्येतदर्भशास्त्रविरुद्धम् । यदाह वामनः- 'अहक्कारेण जीयन्ते द्विषन्तः किं (तया?नय)श्रिया इत्यादौ यद् द्विषज्जयस्य नय (कू: मू)लत्वं स्थित दण्डनीतौ, तद्विरोधादर्थशास्त्रविरुद्धमि'ति। अनङ्गाङ्गनं मन्मथस्य चिह्नभूतम्। करजोलेखो नखक्षतम्। केयूर- स्थाने वखक्षतं न विहितम्। यदाहु :- "कक्षाकरोरुजघनस्तनपार्श्वपृष्ठहृत्कन्धरासु नखराः खैरवेगयोः स्युः । अप्यन्ययोनृपं! रते कलहे च शान्ते पुष्पे मदे प्रवसने विरहे च योज्याः॥" इति।

१. 'देषु न' क. पाठः. २. 'श्र' घ पाठ :. ३. 'यातुकू', ४. 'करवेगिनः स्युः' क. ख. ग. पाठ :. ५. 'नैरपते' घ. पाठ ६. 'व' क. ख, पाठः

१०० व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे अष्टाइगयोगपरिशीलनकीलनेन दुस्साधसिद्धिसविधं विदधद् विदूरे। आसादयन्नभिमतामधुना विवेक- ख्यातिं समाधिधनमौलिमणिर्विमुक्त:॥। अत्र विवेकख्यातिः सम्प्रज्ञाते। पश्चादसम्प्रज्ञातः । ततो मुक्तिः। नतु विवेकख्यातौ। एवं विद्यान्तरविरुद्धमुदा- हार्यम्। सम्प्रदायप्रकाशिनी अष्टाङ्गयोगेति। दृष्टदर्शनभेदावधारणं विवेकख्यातिः। अत्र विरोधमुद्धावयति- विवेकख्यातिः सम्प्रज्ञात इ- त्यादि। सम्प्रज्ञातः सबीजः समाधिः। तैत्र जाते विवेकख्यात्युदय:, विवेकख्यातावपिरुद्धायां निर्बीजः समाधि:, ततो मुक्तिरिति योग- शास्त्रस्थितिः। इह तु विवेकख्यातिर्मुक्तिहेतुरुक्त्ेति मोक्षशास्त्रविरोधः। एवं विद्यान्तरेति। मीमांसादिशास्त्राणि विद्यान्तराणि। साहित्यचूडामणि: अष्टाङ्केति। योगेति। 'योगश्चित्तवृत्तिनिरोध' इत्युक्तम्। तस्य चाष्टाव- आानि। तदनुष्ठानान्मोक्षः। उक्त्तं हि-'योगाङ्गानामनुष्ठानादशुद्धिक्षये ज्ञानदी- प्तिरा विवेकख्यातेरि'ति। 'यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यानसमाघ- योSष्टावज्ञानी'ति च। एवमष्टाङ्गस्य योगस्य परिशीळनमभ्यासः। तस्य कीलनेन दृढभूमितापादनेन दुस्साधा सिद्धिर्मोक्षः, अणिमादीनां क्षुद्रसिद्धित्वात्, तस्याः सविध: प्रत्यासन्नो योग: यः असम्प्रज्ञात इत्याम्नायते तं विदूरे विदधत् अन- पेक्षमाणः। विवेकखव्यातिः प्रकृत्यादेः पुरुषेश्वरयोरन्यत्वप्रतिपत्तिः या वैराग्यहेतुः। उक्त्त च-'विवेकख्यातिरविद्याहानोपाय' इति। एवश्च कश्चित् समाधिघनानां मौलिमणिर्योगिश्रेष्ठो मुक्तोऽभूदिति। दोषशेषमुन्मेषयति-विवेकख्यातिरिति। योगो हि द्विधा संप्रज्ञातो- १. 'नयो: मे' ख. ग. पाठः. २. 'ता' ग. पाठः ३. 'ते'ख. पाठ :. ४. 'अ', ५. रित्युक्ते' ख. ग. पाठ :. ६. 'णि। प्रा' ख., 'णीति। प्रा' ग. पाठः. * 'विवेकख्यातिरविप्ठवा हानोपायः' इति मुद्रितपाठः ।(पा० १. २६).

सप्तम उल्लासः । प्राप्ताः श्रियः सकलकामदुघास्ततः किं दत्तं पदं शिरसि विद्विषतां ततः किम्। सन्तर्पिताः प्रणयिनो विभवैस्ततः किं कल्पं स्थितं तनुभृतां तनुभिस्ततः किम्॥

सम्प्रदायप्रकाशिनी अथानवीकृतं-प्राप्ताः श्रिय इति। साहित्यचूडामणि: Sसंप्रज्ञातश्र । तत्र 'बितर्कविचारानन्दास्मिताद्यनुगमात् संप्रज्ञातः'। 'विराम- प्रत्ययाभ्यासपूर्वकः *संस्कारविशेषोSसंग्रज्ञातः' । + + + भूततन्मात्रकराणां + स्वरूपगाः । वितर्काद्या धियोऽक्षार्थाः संप्रज्ञाताख्ययोजिताः॥ परवैराग्यजाभ्यासपूर्वः सं(सृ: स्कृ)तिमात्रकः । अस्तवृत्तितया योग(स्त्व)संप्रज्ञात इष्यते ।।" इत्यन्तरश्रोकौ । तत्र पूर्व संप्रज्ञातः, ततो विवेकर्यातिः, पश्चादसंप्रज्ञातः, ततो मुक्तिरिति क्रमः। एतद्वैपरीत्यादस्य योगशास्त्रविरुद्धत्वमित्यलमलौकि- कार्थसमर्थनेन। एवमिति। भरतकलाविरोधो यथा- "रणद्भिराघट्टनया नभस्वतः पृथग्विभिन्नश्रुतिमण्डलै: स्वरैः ।" इत्यादौ। आनुलोम्येन प्रातिलोम्येन वा नमस्वत्संचारे क्रमेण स्वरा उत्पद्यन्ते, न पुनर्वैचित्र्येणेति कुतो रागसम्बन्धिनीनामन्तर्वर्णानां मूर्छनानां स्फुटीभावः। पत्रकलाविरोधो यथा- "कालिजनं लिखितमिदं वयस्य ! पत्रं पत्रज्ञैरपतितकोटिकण्टकाश्रि।" इति। 'कालिक्ं पतिताश्रिकण्टकमि'ति हि पत्रविदान्नायः ।

१. 'षोऽन्यः ।' घ. पाठः. २. ग 'इत्यसं' क. ख. ग. पाठ:

'संस्कारशेष' इति मुद्ितयोगसूत्रपाठः (पाद:ः १. सू० १८).

१०२ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे अत्र 'ततः किमि'त्यनवीकृतम् । तत्तु यथा - यदि दहत्यनलोऽत्र किमद्भुतं यदि च गौरवमद्विषु किं ततः। लवणमम्बु सदैव मंहोदधे: प्रकृतिरेव सतामविषादिता॥ यत्रानुल्लिखिताक्षमेव निखिलं निर्माणमेतद् विधे- रुत्कर्षप्रतियोगिकल्पनमपि न्यक्कारकोटि: परा। सम्प्रदायप्रकाशिनी अनवीकरणं दर्शयति-अत्र तत इत्यादि। पतीतिवैशदाय प्रत्युदाहरति -यदि दहतीति। अथ सनियमपरिवृत्त(य?) :- यन्रानुल्विखितेति। यत्रे सुमणौ जाते सति विधेरेतन्निर्माणमनुल्लिखिताक्षमनुन्मीलितलोचनमेव अर्धनिष्पादितवत्ँ प्रतीयत इत्यर्थः। एतदुत्कर्षाय प्रतियोगिकल्पनम् अस्मादिदं निकृष्टमिति प्रतियोगिपरिग्रहोऽप्यस्य परा न्यकारकोटि: साहित्यचूडामणि: अनवीकृतमिति। 'ततः किमि'त्यस्य पर्युषितप्रतीतिकृतया चमत्कार- शून्यत्वात्। तच्विति। दोषस्य प्रत्युदाहरणं नवीकृतं यथा'किमद्भुतं' 'कि ततः' 'सदैव' 'प्रकृतिरेवे'ति नवीकारः ।

दुष्टाः सनियमादनियमाद् विशेषादविशेषाच् परिवृत्ता विपर्यस्ताश्चत्वारोडर्था

यत्रेति विषये। मेन्यत्र भावो विषयार्थः । विधेर्निर्माणं लोकसर्गः । अनुल्लिखितं विषयावगाहनविमुखम् अक्षि लोचनं यत्र। मध्याह्मार्ताण्डावलो- कनन्यायेन तरलितबहलमरीचिनिचयखचितचाकचक्यं माणिक्यमेतदुत्कृष्टमिति निश्चेतुमशक्यं स्वान्य(वि!)भावशून्यं दुर्निरीक्षमिति यावत् । यत्र चोत्कर्षस्य त्रासराहित्यादाभिजात्यस्वमावस्य यत् प्रतियोगि प्रतिसंबन्धि कौस्तुभस्यम- न्तकादिमाणिक्यान्तरं तस्य कल्पनमुत्प्रेक्षामात्रेण संभावनमपि परा न्यककार- १. 'ति। यत्रा' ख. ग. पाठ: २. 'त्र सति विधेस्तन्नि' ख. पाठ :. १. 'ध', ४. 'सु' क्. घ. पाठ. ५. 'अनन्य' घ. पाठः ६ 'काचकच्य' क. ख. ग, पाठ:

सप्तम उल्लास: । १०१ याता: प्राणभृतां मनोरथगतीरुल्लङ्मय यत्सम्पद- स्तस्याभासमणीकृताश्मसु मणेरश्मत्वमेवोचितम् ।। अन्र 'छायामात्रमणीकृताश्मसु मणेस्तस्याश्मतैवोचि- ते'ति सनियमार्थत्वं वाच्यम्। सम्प्रदायप्रकाशिनी मेरोर्लोष्टो निकृष्ट इतिवत् । यस्य च सम्पदः प्राणभृतां मनोरथ- गतीरूल्ङ्डय याताः मनोरथा अपि न गोचरैयेयुरित्यर्थः। तस्य मणेः। अश्मत्वमेवोचितं किमनया जात्याचतनयेत्यर्थः । कीहगश्मत्वम्। आ- भासमणीकृताइमसु छायया मणीकृतेषु सविधवर्तिषु अश्मसु । यस्य छायामात्रेण ये ग्रावाणो मणीभवन्ति, तेषां मध्येऽशमत्वं कथं न पर्याप्- मिति भाव:। सनियमपरिवृत्तिं दर्शयति -अत्र छायामात्रेत्यादि। साहित्यचूडामणि: कोटिः अवज्ञापात्रत्वतारतम्यविश्रान्तिभूमिः । यस्य मङ्गल्यत्वप्रभाबहुळत्वमूल्य- महत्त्वादय: सर्वेषां जन्तूनां या बहुमुखप्रसाराणां मनोरथानां गतयो निर्यन्त्रणाः प्रवृत्तय: ता उल्लङ्क्यातिक्रम्य याता: अनुपभोग्यतया अलीकप्रायाः संवृत्ताः । तस्य सर्वाकारेण लोकोत्तरस्य मणे: 'िक् सामान्यमचेतनं प्रभुमिवानामृष्टतत्त्वा- न्तरमि'ति नीत्या मणित्वसामान्यानुप्रवेशपीडितस्येति । आभासमणीकृता- इमस्विति। अमणयो मणयः कर्त्रा विधात्रा कथं मणीकृताः आभासेनास्फु- टेन स्फुरणेन वस्तुतश्रमत्कारशून्यत्वात्। अतएवाश्मानः शिलाशकलानि, तेष्विति निर्धारणे सप्तमी। विधेयाविमर्शोऽप्यत्र सम्भवी, अश्मसमशीर्षिका- मुखादुत्कर्षालाभेने। पाठप्रतिसंस्कारद्वारा नियन्तव्यमंशं विशदयति-छायामात्रेति। वर्ण- नीयस्य मणेरुत्कर्षो हि तद्यतिरिक्तानामाभासान्मणीनामपकर्षाधीनः। अपकर्षश्च छायामात्रेण मणीकृतत्वात् न पुनर्वस्तुत इति नियन्तव्यत्वमर्थस्य। अत- एवाह - सनियमार्थत्वं वाच्यमिति। मात्रग्रहणेन भाव्यमिति भावः । 9. 'रेात', २ 'तम्। की' ख. पाठः. ३. 'ल्मयाचे' क. घ. पाठः. ४. 'ति यावत् । आ' ग. पाठः. ५. 'सु । छा' क. ख. घ. पाठः. ६ 'कि न' ग, पाठ :. ७ 'दि। व' ख. ग. पाठ:, 6. 'जा' घ. पाउ: ९. 'न नास्फु', १०. 'न स्फुटेन स्फुर', ११. 'वी । तस्याश्मत्वमेवोचितम् अलं सम' क. ख. ग. पाठः. १२. 'न वा।'क

१०४ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे वक्राम्भोजं सरस्वत्यधिवसति सदा शोण एवाधरस्ते बाहुः काकुत्स्थवीर्यस्मृतिकरणपदर्दक्षिणस्ते समुद्र:। वाहिन्यः पार्श्वमेताः क्षणमपि भवतो नैव मुञ्जन्त्यभीक्षणं स्वच्छेऽन्तर्मानसेडस्मिन् कथमवनिपते! तेऽम्बुपानाभि- अत्र 'शोण एवेति नियमो न वाच्यः। [लाषः।। श्यामां श्यामलिमानमानयत भो: सान्द्रैर्मषीकूर्चकै- र्मन्त्रं तन्त्रमथ प्रयुज्य हरत श्वेतोत्पलानां स्मितम्। चन्द्रं चूर्णयत क्षणाच्च कणशः कृत्वा शिलापट्टके येन द्रष्टुमहं क्षमे दश दिशस्तद्वक्रमुद्राङगिताः॥ सम्प्रदायप्रकाशिनी अथानियमपरिवृत्त :- वक्राम्भोजमिति। सरस्वती वाक् सरिद्विशेषश्र । शोणोऽरुणो नदश् । समुद्रो मुद्रासहित: सागरश्र। वाहिन्यः सेना: सरितश्र। मानसं मनः कैलासदीर्घिका च। अत्रानियमपरिवृत्ति दर्शयति-अत्र शोण एवेति। नह्यत्र नियमेनार्थ: कश्ित्, प्रत्युत प्रकमभेदाद्यनर्थ एव। अथ विशेषपरिवृत्त :- इ्यामां श्यामलिमानमिति। इयं विरहिणो रावणस्योक्तिः । तद्वक्रेति। तच्छब्देन जानकीपरामर्शः । साहित्यचूडामणि: वक्रेति। सरस्वती वाक् नदीविशेषश्र। शोण: पाटलः हिरण्यबाहु- नामा नदविशेषश्र। वाहिन्यः सेना नदश्। मानसं चित्तं सरोविशेषश्च। नियमो न वाच्य इति। राजावयववर्णने नदीप्रसङ्गे वा नियन्तव्य- स्याभावात्। पाटल एवाघरः न श्वेतः कृष्णो वा, शोणाख्यो नद एव न पुनर्नदेनयन्तरमिति हि नियमः। उभयथाप्यनौचित्याद् आम्यत्वस्य विरुद्धत्वस्य च प्रसज्जात्। तस्मान्नियमेSवाच्ये तद्यतिरेको दोषः। नचैतदधिकपदमात्रम् आधिक्यादुपरि दोषान्तरस्योल्िख्यमानत्वात्। इयामामिति। श्यामायाः श्यामलिमा न कश्चिदानेतव्यः। कृतस्य करणायोगात्। (ज्यो: ज्यौ)त्स्नीमिति तूच्यमाने श्यामलीकरणमपेक्षितं स्याद्। . 'र्र. ' अ' क ख. घ. पाठः. २. 'दं' घ. पाठ:,

सप्तम उल्लासः । १०५ अत्र ज्यौत्स्नीमिति श्यामाविशेषो वाच्यः। कल्ठोलवेलित दषत्परुष प्रहारै रत्नान्यमूनि मकरालय! मावमंस्थाः किं कौस्तुभेन विहितो भवता न नाम याच्जाप्रसारितकरः पुरुषोत्तमोऽपि ।। अत्र 'एकेन किं न विहितो भवता स नामेति सामान्यं वाच्यम्। अर्थित्वे प्रकटीकृतेऽपि न फलप्राप्ति: प्रभो: प्रत्युत न्यूनो दाशरथिर्विरुद्चरितो युक्तस्तया कन्यया। सम्प्रदायप्रकाशिनी विशेषपरिवृत्ति दर्शयति-अत्र ज्योत्स्नीमिति। तस्या एव वेदनातिशयहेतुतया श्यामीकरणार्हत्वात्। कल्ोलवेल्लितेति। अविशेषपरिवृत्तिमुद्धावयति-एकेन किं नेत्यादि। इतरथा कौस्तुभप्राशस्त्यादेकं याचितं किमन्यैर्वराकैरिति प्रतीति: स्यात् । अर्थित्व इति। दशाननदूतसयोक्तिरेपा। साहित्यचूडामणि: कल्लोलेति। 'अतिपरिचयादवज्ञे'ति नीत्या प्राचीनपरिजनावमानप्रवृत्तं प्रभुं प्रत्यप्रस्तुतप्रशंसा। सामान्यं वाच्यमिति। विशेषो न वाच्यः, योडयं कौस्तुमो नाम प्रातिस्विकः पुरुषोत्तमस्योपहारः कृतोऽभूत् तद्यतिरिक्तानां दषत्परुषप्रहारैरव- मत्यनुज्ञाया अभ्युपगमप्रसङ्गात्, यतो विशेषनिषेधे शेषाभ्यनुज्ञानम्। यो हि सामान्यात्मतया वक्तुमुपक्रान्तः तस्य विशेषाभिधाथी शब्द: सम्यग वाचकतां प्रतिपद्यत इति यावत्। 'एकेन किं न विहित' इत्युक्तौ तु व्यक्तिनिर्देशस्त- ननिर्धारणानुक्तिश्चेति रत्नसामान्यावमानपरिहारौचित्यम्। १. 'ज्यो' क पाठः २. 'त्र हि ज्योत्स्नी' ख. ग. पाठः ३. 'अत्र वि' गं. पाठ :. ४. 'नुजयाभ्यु' क., 'वताया' घ. पाठ :.

१०६ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे उत्कर्ष च परस्य मानयशसोर्विस्रंसनं चात्मनः स्त्रीरत्नं च जगत्पतिर्दशमुखो देवः कथं सृष्यते॥ अत्र 'स्त्रीरत्नमुपेक्षितुमि'त्याकाङ्कति। नहि परस्येत्य- नेन सम्बन्धो योग्यः । आज्ञा शकशिखामणिप्रणयिनी शास्त्राणि चक्षुर्नवं भक्तिर्भूतपतौ पिनाकिनि पदं लङ्केति दिव्या पुरी।

सम्प्रदायप्रकाशिनी स्त्रीरतं चेत्युक्तं, नतुँ तत्र क्रिया काचिद्। अतः साकाङक्षत्व- मिति दर्शयति-अत्र स्त्रीरत्नमित्यादि।ननु परस्येति वाक्ये उत्कर्ष च स्त्रीरतं चेत्यनुषज्यताम्। मैवमू। 'मानयव्ञसोविस्त्रसन चात्मन' इति विजातीयव्यवधानात्। तदेतदभिप्रेत्याह-नहि परस्येत्यादि। आज्ञा शक्रेत्यादि। अत्र यदि रावणो न स्यात् तदा सर्व- मस्तीति वदता सर्व एव गुणाः पत्युत दोषतां नीताः। अतो नासौ वर साहित्यचूडामणि: स्त्रीरत्नमिति। अमर्षणो रावण: स्त्रीरत्नमुपेक्षितुं कथं मन्यत इति वि- वक्षा। नचैतद् न्यूनपदम्, अध्याहारनिरपेक्षमन्विततया वाक्यस्य पूर्णत्वात्। इयत् पुनश्चिन्तनीयम् -- मा तावद् दशमुखः परोत्कर्षादिकं मार्षीत्। कथम- भिूषितं स्त्रीरलं प्रत्यमर्षौचित्यम्। तस्यामर्षणीयतामुचितयितुमुपेक्षितुमित्यर्थ वाक्यार्थ आकाङ्क्षति, नतु शब्दम्। ननु यथा (उत्कर्ष:) परस्य तथा स्रीरत्नमपि परस्येति समन्वये को दोष इत्यत्राह-नहीति। व्यवहितत्वादन्वयस्येति प्रथमो दोषः। परस्येति। स्त्रीरल्नसंबन्धिनः कस्यचिदनवधारितत्वादिति द्वितीयः । अपदमुक्तमस्थानमुक्तमाह-आज्ञेति। स्याच्चेदेष न रावण इति। प्रत्युत रावण एवाभूत्। यो लोकरावण इति प्रसिद्धः । १. 'हप्ः', २. 'ति' ख. पाठः. ३. 'तु करि ग. पाठः, ४. 'षेस्त्री' क. घ, पाठ :- ५. 'दि। य' ख. पाठ :. ६. 'द्यव रा' क. घ, पाठ:

सप्तम उल्लासः । १०७

उत्पत्तिर्द्रुहिणान्वये च तदहो नेदृग् वरो लभ्यते स्याच्चेदेष न रावणः क्वनु पुनः सर्वत्र सर्वे गुणाः॥। अत्र 'स्याच्चेदेष न रावण' इत्येतावत्येव समाप्यम्।

सम्प्रदायप्रकाशिनी इति विवक्षितसिद्धेरिदमेव वाक्यसमापनस्थानम्। प्रकृतान्ुसन्धान- वन्ध्येन कविना छन्दःपूरणाय केवलं 'कनु पुनरि'ति वाक्यान्तरं कृतम्। तदर्थो न केवलं समाप्तपुनरात्तः, यावता वरः स्यादिति विरो- धमप्याविष्करोति। तदेतदभिसन्धायाह-अत्र स्वाध्ेदिति।

साहित्यचूडामणि: "स्याद् वपुः सुन्दरमपि श्वित्रेणैकेन दुर्भगम्" इति न्यायादशेषगुणदूषण प्रवीणमेतद्रावणत्वम्। एतावत्येव समाप्यमिति। न पुनरुपरि 'कनु पुनरि'त्यादिरर्थान्तर- न्यास: प्रयोज्यः । तथात्वे "एको हि दोषो गुणसन्निपात निमज्जतीन्दोः किरणेष्विवाङ्कः ।"

इति नीत्या रावणस्यापि वरणीयतया वरणीयत्वप्रसञ्क इत्यस्थानमुक्तत्वमार्थो दोषः। नचेदं समाप्तपुनरात्तम् । तत्र हि 'नववयोलास्याय वेणुध्वनि'रित्यस्य नानुपादेयत्वम्, अपितु 'प्रेम तनोतु व' इत्यस्य प्रागेवोपादेयत्वं, येन 'क्रेक्कारः स्मरकार्मुकस्ये'त्याि कारककदम्बकं कविराख्यातेन संगृह्न् वाक्यस्य समाप्ति- शक्कामुद्धाव्य भूय: प्रस्तुतस्मरणन्यायादेकं विशेषणमुपात्तवान् । एकानेकवाक्य- प्रयुक्तश्र भेद: स्पष्टः।

१. 'स्मृ' घ, पाठ:

१०८ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे श्रुतेन बुद्धिर्व्यसनेन मूर्खता मदेन नारी सलिलेन निम्नगा। निशा शशाङ्केन धृति: समाधिना नयेन चालङ्रियते नरेन्द्रता॥ अत्र श्रुतिबुद्दादिभिरुत्कृष्टैः सहचरैर्व्यसनमूखेंतयो- निकृष्टयोर्मिन्नत्वम्। 'लमं रागावृताङ्गये'त्यत्र 'विदितं तेऽस्त्व'त्यनेन श्री- स्तस्मादपसरतीति विरुद्धं प्रकाश्यते।

सम्प्रदायप्रकाशिनी श्रुतेन बुद्धिरिति। समाधिना समाधानेन अव्यग्रतयेत्यर्थः । सहचरभिन्नत्वं दर्शयति-अत्र श्रुतिबुद्धीत्यादि। अथ प्रकाशितविरुद्धं-लग्नं रागेति। 'विदितं तेऽस्त्व'त्यनु- कोशादर्थान्तरप्रतीतिरिति दर्शयति-अत्र विदितं तेऽस्त्विति। साहित्यचूडामणिः श्रुतेनेति उत्कृष्टैरुपादेयतयोपदेष्टव्यैः श्रुतबुद्धयादिभिः सह निकृष्टयोः परि- हार्यतया प्रतिपाद्ययोर्व्यसनमूर्खतयोर्भिन्नत्वं विजातीयत्वमिति सहचरभदः । 'विनयेन वीरते'ति पाठः श्रयान्। एवम् 'असारं संसारं परिमुषितरत्नं त्रिभु- वनमि'त्यादौ 'मरणशरणं बान्धवजनमि'त्यत्राप्ययं दोप उन्नेयः । विदितं तेऽस्त्विति। यदेतत् फूत्कुर्वाणाया इव लक्ष्म्या वाक्यं, तेन ततः श्रीरपसरतीति विरुद्धं प्रकाश्यते। व्याख्यातं चैतत्। नचात्र 'श्रितक्षमा' इत्यादिवत् शब्दशक्तिमूला विरुद्धा प्रतीतिः। किन्त्वर्थसामर्थ्यनिबन्धनेति ततो भेद: । १. 'त' क. पाठः २. 'दि।ल', 'ति।प्र' ख. ग.पाठ. ४ 'दः । 'विनयेति वि' घ. पाठ:

सप्तम उल्लास: १०९ प्रयत्नपरिबोधित: स्तुतिभिरद्य शेषे निशा- मकेशवमपाण्डवं भुवनमद्य निस्सोमकम्। इयं परिसमाप्यते रणकथाद्य दो्शालिना- मपैतु नृपकाननातिगुरुरद्य भारो भुवः ॥ अन्र 'शयितः प्रयत्नेन बोध्यसे' इति विधेयम् । यथावा - वाताहारतया जगद् विषधरैरास्वाद्य निश्शेषितं ते ग्रस्ताः पुनरभ्रतोयकणिकातीवत्रतैर्बर्हिभिः। तेऽपि क्रूरचमूरुचर्मवसनैनींताः क्षयं लुब्धकै- र्दम्मस्य स्फुरितं विदन्नपि जनो जाल्मो गुणानीहते॥

सम्प्रदायप्रकाशिनी अथ विध्ययुक्त :- प्रथन्नेति। अत्र 'प्रयन्नपरिबोधित' इत्यनूद 'शेष' इति विहितम्। न तद् युक्तं, तथा विर्ध्यप्रयोगात्। अपित्वन्यथाकरणीयमिति दर्श- यति-अत्र शयित इत्यादि। वाताहारेति। साहित्य चूडानाण: प्रयत्नेति। अत्र प्रबोधनस्यानुवाद्यत्वं शयनस्य विधेयत्वं चोक्तं, तदनु- चितं, प्रत्युत शयितत्वमनूद्य परिबोधितत्वस्य विधेयत्वात्। यतः पाण्डवसोमका- दिसकंलविपक्षप्रतिक्षेपादुपलब्धनिश्चिन्तनिद्रासुखस्य तव सूतमागधादिभिर्यथा कृच्छेण बोधनीयता तथा करिप्यामीति यावत् तात्पर्यम्। 'सुखेन शयितश्चिरा- दुषसि बोध्यसे मागधैरि'ति युक्तः पाठः । इदं शाब्दं विध्यनुवादानौचित्यम्। आर्थमप्याह-वातेति।

९. 'ध्ययो' ख. ग. पाठः. २. 'ति ता' क. ख. ग, पाठा,

११० व्याख्यादयोपेते काव्यप्रकाशे अत्र वाताहारादित्रयं व्युत्कमेण वाच्यम्। अरे रामाहस्ताभरण! भसलश्रेणिशरण! स्मरक्रीडाव्रीडाशमन! विरहिपाणदमन!। सरोहंसोत्तंस ! प्रचलदल ! नीलोत्पल ! सखे! सखेदोऽहं मोहं श्रथय कथय क्ेन्दुवदना ॥ अत्र 'विरहिप्राणदमने'ति नानुवाद्यम्। सम्प्रदायप्रकाशिनी अत्र ह्युत्तरोत्तरं दम्भातिशयो विवक्ष्यते। सच व्रताभासपरिग्रह निबन्धनः। व्रतेषु चेह चर्मवसनतापेक्षया तोयकणिकार्व्रतत्वं, तदपे क्षया च वाताहारत्वं वेश्चने प्रकृष्यत इति परिपाठ्या विधेयमिति दर्श- यति-अत्र वाताहारेति। वाच्य, नच तथोक्तम्, अतो विध्ययुक्त इति शेष: । अथानुवादायुक्त :- अरे रामेति। अत्र कार्याकाङ्क्षिणा स्तुवता 'प्रणदमन' इति नीलोत्पलाधि- क्षेपोऽनुवादत्वेन न युक्त:, अपितूत्तर कालमभ्यर्थनावैयर्थ्ये विधेयत्वे- नैव युक्त:। तदेतदाह-अत्र विरहिप्राणेत्यादि। साहित्य चूडामणि: व्युत्क्रमेण वाच्यमिति। कृष्णाजिनधारिणो डाम्भिकादनन्तरमब्भ- क्षस्य, ततो वायुभक्षस्य विन्यासो न्याय्यः। उत्तरोत्तरमुत्कृष्टडम्भत्वात्। तेन वाताहारस्य मेघतोयकणिकातीवत्रतस्य चमूरुचर्मवसनस्य च व्युत्कमेण वा- च्यत्वम्। तच्च न शक्यं, वाच्यकक्ष्यायां विषधरैर्जगत्पीडा विषधराणां च बर्हि- भिर्निवर्हणं बर्हिणां च लुब्धकैरुपसंहार इति क्रमरयान्यथाकर्तुमशक्यत्वात्। तस्मादचिकित्स्योडयं दोषः। तारतम्यचिन्तायां विध्यनुवादभावस्यायुक्तत्वात्। अथ शब्दार्थोभयाधीनमेतदाह-अरे रामेति । भसला भृज्ञाः । विरहिप्राणदमनेति नानुवाद्यं विरहिणां प्राणान् दमयसीति विधेयस्यार्थस्यौ- १. 'वृत्तत्वं त', २. 'बन्धने' क. घ. पाठः. ३. च्यमिति न' ख. ग. पाठ :. ४. 'र्हरणं' घ. पाठ :.

सप्तम उल्लासः । १११

"लझनं रागावृताङ्गये"त्यादि। अत्र 'विदितं तेऽस्तु' इत्युपसंहते 'तेने' त्यादिना पुनरुपात्तः। हन्तुमेव प्रवृत्तस्य स्तब्धस्य विवरैषिणः । यथाशु जायते पातो न तथा पुनरुन्नतिः॥

सम्प्रदायप्रकाशिनो लग्ं रागेति। त्यक्तस्य गुनः स्वीकरणं दर्शयति-अन्न विदितं तेऽसिमत्यादि। नन्वपदसुकात् कोडस्न मेद:। उच्यते। अपदमुक्ते यत्र विवितार्थपरिश्ान्तिस्तदेव वाक्यसमापनस्थानम्। इह त्वेतदेव स्थानमिति न नियमा, अपितु समाप्ो न पुनः स्वीक- र्तव्य इति। एतदेवाभिसन्धाय 'अपदमुक्तः' 'त्यक्तपुन:स्वीकृत' इति सार्था संज्ञा।

हन्तुमेवेति। हन्तुं मारयितुं प्राचण्डयेन रन्तुं च। स्तब्स्य गर्वोन्नतस्य उदज्चितस्य च । विवर परच्छिद्रं स्तरीगुह्यं च। साहित्यचूडामणि

चित्यात्। प्रचलदलत्वादिवत् स्वाभाविकविशेषगुणमात्रेणोपन्यासस्यायोग्यत्वात्। त्यक्तपुनःस्वीकृतमाह-लग्नमिति तेनेत्यादिनेति। विदितं तेऽस्त्वत्यनेन सर्ववाक्यपर्यन्तप्रयोज्येनापि मध्ये गर्भीकृतेन वाक्यार्थ उपसंहृतोऽभूत्। पुनस्तेनास्म दत्तेत्युपात्तश्र। तेनाय- मर्थदोषः । एकवाक्यतायां समाप्तपुनरात्तः । भिन्नवाक्यान्तरस्य व्यक्तमयो- ग्यतायामपदमुक्तः । विपर्यये वाक्योपसंहारशङ्कामुत्थाप्य पुनररथोपन्यासे त्यक्त- पुनःस्वीकृत इति विवेक: ।

१. 'थे विश्रा' ख. ग. पाठ :. २. 'ति नि' क. घ. पाठ :. ३. 'कः' ख, ग. पाठ :. ४. 'स्वा' क. घ. पाठ:

११२ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे

अत्र पुंव्यञ्जनस्यापि प्रतीतिः । यत्रैको दोषः प्रदर्शितस्तन्र दोषान्तराण्यपि सन्ति। तथापि तेषां तत्राप्रकृतत्वात् प्रकाशनं न कृतम् ॥ ७-॥

समपदायप्रकाशिनी अश्लीलतां दर्शयति -अत्र पुंव्यञ्ञनस्थापीति। अपि- शब्दात् प्रकतदुजनस्य। नन्वेषु पदादिदोषोदाहरणेषु उदाजिहीर्षितादन्येऽपि दोषा दृश्यन्ते, तेऽपि किं न दर्शिता इत्यत आह-यत्रैको दोष इत्यादि। प्रोक्तेषु सर्वेषूदाहरणेषु सर्व एव प्रदर्शितप्राया एवेति भावः । ये एते इयन्तो दोषा:, अयं रसदोषापेक्षया बहिरङ्ो वर्ग:॥७॥ साहित्यचूडामणि:

पूंव्यञ्जनस्यापीति। हन्तुमेव प्रवृत्तस्येति प्रसभप्रयोगारम्भस्य, स्त- ब्धस्य विवरैषिण इति यन्त्रघटनस्य, यथा जायते पात इति रेतोविसर्गस्य, न तथा पुनरुन्नतिरिति नष्टरागतायाश्च प्रकाशमानत्वात्। शूरस्य पुंसः श्वा- पदचेष्टितमनुचितमिति विवक्षितोऽर्थः । तत्र पुंव्यञ्जनस्य प्रतीतिरश्रीलत्वप्रती- तये भवतीति वाक्यार्थविषयोऽयं दोषः । एतानि दोषोदाहरणानि चायोगव्यवच्छेदमात्रेण, न पुनरन्ययोगव्यव- च्छेदेनापीत्याह-यत्रैक इति । तथाहि- 'अनङ्गमञ्गलगरृहे ' ्या ौी ा क ार्तार्थ्य - मिति श्रुतिकटु प्रथमं अन्थकारेणैवोक्तम्। तद्वदस्यँ धातुविसृष्टिलक्षणत्वाद श्री- लत्वमपि। अनङ्गस्य मङ्गलगृहमिति प्रशस्तस्मरमन्दिरप्रतीतेरप्यश्रीलत्वम्। भङ्गि- तरङ्गितैरिति यथा तन्वङ्गीकटाक्षाणां तारल्यम् एवमनङ्गस्यास्थिरास्पदत्वमिति मतिविरोधकृत्। गृहापाङ्गेति पादसन्धौ श्रव्यताभावेन हतवृत्तत्वम्। यथा वा 'लसं

. 'ति। नन्वे' क. स. घ. पाठः. २. 'तेषां प्रत्युदाहरणं न' क. घ. पाठः. ३. 'प्रान्तेषु', ४. 'यत इयन्तः पदवाक्यपदैकदेशार्थनिष्ठा दो' ग. पाठः. ५. 'गतोडयं', ६. 'न्ययो' ७. 'न्यथा तु' घ. पाठः

सप्तम उल्लासः । ११३ कर्णावतंसादिपदे कर्णादिध्वनिनिर्मितिः। सन्निधानादिबोघार्थ सम्परदायप्रकाशिनी एषां यथासम्भवमदुष्टत्वविषयं दर्शयितुमारभते-कर्णावतं सादीति। अवतंसशेखरादीनि हि नियमेन कर्णमूर्धादिपरिष्काररूपा- णीति न कर्णमूर्धादिशब्दोपादानसव्यपेक्षाणि। तथाप्युँपादीयन्ते प्रे- क्षावत्प्रयोगेषु। कर्णावतंसः शिरश्शेखरमित्यादिषु कर्णादिशब्दा नें कर्णाद्यर्थविवक्षयोपादीयन्ते, अपितु कर्णसम्बद्धोऽयमवतंस इत्याद्यर्थ- विशेषप्रतिपत्तये। साहित्य चूडामणि: रागावृताङ्गये'त्यादि। अत्रापि तावत् कष्टो वाक्यार्थः । तत्रापि कोऽयं रागो नाम। आरुण्यं स्त्रहविशेषश्रेति चेर्द् उभयथाप्यावृत्तत्वं नेयार्थम्। अङ्गपदमधिकम्। आरुण्येन रुधिरप्रतीतिश्र सुदुर्लभा। सुदृढमिहेति च पदद्वयं पादपूरणमात्र- फलम्। ययैवेत्येवकारो व्यर्थः । अवैयर्थ्ये तद्वत्तेऽपि यद्वत्तवत् प्रयोगप्रसङ्गात्। अरिकण्ठ इत्यत्र विधेयाविमर्शोऽपि स्यात्। तत्सक्त इति विरुद्धमतिकृद् दुष्परिहर: यस्मिन् नकिश्चिदणकत्वं शून्यहृदयताद्योतनादुपयुज्येत। अपीहेति पुनरिहपदं व्यर्थ कथितं च। परपुरुषैरित्युभयथापि पुरुषपदं व्यर्थम् अवकर- प्रायमिति। यथावा 'वक्त्राम्भोजमि'त्यादि। अत्र सदा क्षणमपि एव अभीक्ष्ण- मन्तरित्येतेषां नैरर्थक्यम्। स्मरणकारितया च नतत्वलाभे दक्षिण इति पक्ष व्यर्थः । समुद्रो भुज इति लाञ्छितत्वप्रतीतिश्च। तेऽम्बु इत्यत्र विसन्धित्वम्। वाहिन्य इत्यत्र पक्षे अन्या इति नोक्तं सरस्वत्या नदीत्वात्। स्वच्छेऽन्तीरि- त्यादौ प्रक्रमो भम्नः । अधरस्त इति दक्षिणस्त इति क्षणमपि भवतः (इति) अवनिपते ते इति युष्मद्वृत्तस्य पौनरुक्त्यं प्रक्रमभेदश्च। अस्मिन्निति मान- सस्य प्रत्यक्षतया निर्देशश्चानुचितः। वक्त्रमानसाद्यवयवप्रसङ्के सेनानिर्देशस्य सहचरमेदश्चेत्यलमाग्रहौन्मुख्येन। इत्थ च सर्वत्र सौलभ्येन दोषाणां प्रस्तुत- मात्रोपक्षेप इति तात्पर्यम्। ७-९॥ १. 'मदुष्टविषयत्वं द' ग., 'मुद्दिष्टविषयत्वं द' ख. पाठः. २. 'तिक', ३. 'तु' क. घ. पाठ :. ४. 'न ते क' ग. पाठ, ५. 'न्धो' क. ख. घ. पाठः. ६. 'तू ने क. ख, ग. पाठः ७. 'रुक्तप्रतीतिश्व। वक्राम्भोजमित्यन्न सिन्धुत्वं वाहि' घ. पाठः, Q

११४ व्याख्याद्योपेते काव्यप्रकाशे अवतंसादीनि कर्णाद्याभरणान्येवोच्यन्ते। तत्र कर्णादि- शब्दा: कर्णादिस्थितिप्रतिपत्तये। यथा- अस्या: कर्णावतंसेन जितं सर्वं विभूषणम्। तथैव शोभतेऽत्यर्थमस्याः श्रवणकुण्डलम् ॥ अपूर्वमधुरामोद प्रमोदितदिशस्ततः। आययुर्भृङ्गमुखराः शिरश्शेखरशालिनः ॥ अत्र कर्णश्रवणशिरश्शब्दाः सन्निधानप्रतीत्यर्थम्।

सम्प्रदायप्रकाशिनी तदेतत् सोदाहरणं व्याचष्टे-अवतंसादीनीत्यादिना। अस्या: कर्णेति। अत्र हि सर्वविभूषणविजयोऽसन्निदितेन न शक्यत इति सन्निधिराक्षिप्यते। अपूर्वमधुरेत्युदाहरणान्तरं प्रसिद्धप्रयोगवैविध्यप्रकाशनाय। अत्र कर्णश्रवणेति। यँत इत्थम्, अत एवंविधे विषये न दोष इत्युपदिष्ट भवति। साहित्यचूडामणि: अथ दोषेषु यथासम्भवं गुणीकारोपाधिमभिधातुकामः प्रथममपुष्टार्थ- तया शङ्कितमदुष्टं समर्थयति-कर्णेति। कर्णादिध्वनिनिर्मितिः कर्णादिशब्दो- पादानम्। अस्या इति। अत्र विशेष(ण)त्रयं गतार्थ(म्/म)दुष्टमिति भावः । युक्तिं दर्शयति-कर्णश्रवणशिर:शब्दा इति। यथाह-'कर्णा- वतंसश्रवणकुण्डलशिर: शेखरेषु कर्णादिनिर्देश: सन्निधरि'ति। प्रतिपत्तय इति सम्बन्धः । नहि तन्निर्देशमन्तरेण तत्सन्निहितानामवतंसादीनां युक्ता प्रति पत्तिः ।

१. 'म्त' क. पाठः. २. 'तेन श', ३. 'क्रियत इत्यर्थः। अ' क. घ. पाठा, ४. 'ते' घ. पाठ :. ५. 'षयेत् गतार्थ दुष्ठमिति वा । यु' घ. पाठ:

सप्तम उल्लासः । ११५ विदीर्णाभिमुखारातिकराले सङ्गरान्तरे। धनुर्ज्याकिणचिह्नेन दोष्णा विष्फुरितं तव।। अत्र धनुश्शब्द आरूढत्वावगतये। अन्यन्रे तु "ज्याबन्धनिष्पन्दभुजेने"त्यादौ केवलो ज्याशब्दः । प्राणेश्वरपरिष्वङ्गविभ्रमप्रतिपत्तिभिः। मुक्ताहारेण लसता हसतीव स्तनद्यम्॥ अत्र मुक्तानामन्यरत्नामिश्रितत्वबोधनाय मुक्ता- शब्द:। सम्प्रदाय प्रकाशिनी विदीर्णाभिमुखेति । अत्र हि धनुश्श्देन ज्यारूढत्वं धनुषः प्रत्याय्यते। अनारूढत्वे तु सङ्रोपयोगकिणजननायोगात्। तदेतदाह-अन्न धनुःश(ब्दे?ब्द इ)ति। प्रतीतिसौकर्याय प्रत्युदाहरति- ज्याबन्धेति । अत्र हि केवला ज्योपयोगिनीति सैवोपात्ता महाकविना। प्राणेश्वरेति। अत्र मुक्तानामन्यरवामिश्चितत्वं मुक्ताशब्दो- डवबोधयति। मिश्रिते हाससावर्ण्यासम्भवात्। साहित्यचूडामणि: धनुर्ज्येत्यत्र धनुष्पदं तस्या आरूढत्वप्रतिपत्तये। 'धनुर्ज्याध्वनौ धनुः- श्रुतिरारूढे: प्रतिपत्यै' इत्युक्तत्वात्। अन्यत्र त्विति। आरूढत्वाभावे। केवलो ज्याशब्द इति। बन्धनं प्रति मौर्व्या एवोपयोगः, न धनुष्काण्ड- स्यापि। अन्यरत्नेति। अन्यैः पद्मरागादिभिर्मणिभिर्यदंमिश्रणमसङ्कीर्णत्वं त- द्वाघनाय। यदाह 'मुक्ताहारे मुक्ताशब्द: शुद्धेः' इति।

१. 'त्र ज्या', २. 'किरण' ख. पाठः. ३. 'श्रत्वं' ख. ग. पाठः ४. 'ति। अ्रमि' ख. पाठ: ५. 'श्रितत्वे हा' ख., 'श्रत्वे हा' ग. पाठ :. ६. 'साम्यस्ू' र, गाठ़ :.

११६ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे सौन्दर्यसम्पत् तारुण्यं यस्यास्ते ते च विभ्रमाः । षट्पदान् पुष्पमालेव कान् नाकर्षति सा सखे!। अत्रोत्कृष्टपुष्पधिये पुष्पशब्दः। निरुपपदो हि माला- शब्द: पुष्पस्रजमेवाभिधत्ते।। स्थितेष्वेतत् समर्थनम् ॥ १० ॥

सम्प्रदायप्रकाशिनी सौन्दर्येति। षद्पदाकृष्टिरुत्कर्षे लिङ्गम्। ननु मणिमालेत्याद्यपि दृश्यते, अतो मालाशब्द: साधारण इत्येत आह-निरुपपदो हीति प्रसिद्धिर्दर्शिता। एवेत्यर्थान्तर- निवृत्तिः । अभिधत्त इति तु मणिमालादौ लक्षणेति सूचैयितुम्॥ नन्वेवं विवक्षाविशेषाश्रर्यणस्य सुशकत्वात् पुनरुक्तजातस्यैवा दुष्टत्वं प्राप्तमित्यत आह-स्थितेष्वेतत् समर्थनम्। वृद्धप्रयोग- साहित्यचूडामणि: उत्कृष्टेति। उत्कृष्टानां पुष्पाणां घिये संविदे। यथाह 'पुष्पमाला- शब्दे पुप्पपदमुत्कर्षाय'। ननु मालाशब्दोऽन्यत्रापि वर्तते रत्नमाला शब्द- मालेति चेत् तत्राह-निरुपपद इति। मालाशब्दः पुप्पविषय एव मुख्यः । अन्यत्र त्वौपचारिक इति भावः। एव करिकलभशब्दस्ताद्रूप्यप्रतिपत्तय इत्यादि मन्तव्यम्। यथा ममैव - स्वैराटोपसहिष्णु हन्त विजहौ स्वं सल्लकीनां वनं लेमे डिण्डिमपट्टबन्धललितां लक्ष्मीं न राजाङ्कणे वातव्याकुलिते जरत्प्रवहणे बद्धो विघूर्णन् मुहु- मध्येवारिधि कुञ्जरेन्द्रकलभ: कष्टां दशामश्नुते॥ अत्र कलभस्य कुञ्जरेन्द्रेण ताद्रूप्यमत्यन्तश्राध्यत्वनिबन्धनं तादात्विकी शो- च्यता च प्रतिपद्यते। स्थितेष्वेतदिति। परिग्रृहीतचरेषु प्रयोगेषु संविधानमेतत्।

१. 'ल्याह' क. ख. पाठ: २. 'ति म', ३. 'चितम्', ४. 'यस्य' ख, ग. पाठ:, ५. 'g' क. घ. पाठ:

सप्तम उल्लासः । ११७ नखलु कर्णावतंसादिवज्जघनकाञ्चीत्यादि क्रियते। जगाद मधुरां वाचं विशदाक्षरशालिनीम्। इत्यादौ क्रियाविशेषणत्वेऽपि विवक्षितार्थप्रतीतिसिद्धौ गता- र्थस्यापि विशेष्यस्य विशेषणदानार्थ प्रयोग: कार्य इति न युक्तमुक्तम्। युक्तत्वे वा चरणत्रपरित्राणरहिताभ्यामपि द्रुतम्। पादाभ्यां दूरमध्वानं व्रजन्नेष न खिद्यते।। सम्पदायप्रकाशिनी सिद्धेष्वेवंविधविवक्षाविशेषैः समर्थनं, प्रामाणिकस्य वृद्धप्रयोगस्यानति- लङ्दयत्वात्। व्यतिरेकमुदाहरति-नखलु कर्णेत्यादि। यत्तु वामनादिभिरुक्तं तदयुक्तमिति दर्शयति-जगाद मधु- रामित्यादि।अत्र विशेष्याया वाचो गदनाव्यभिचारात् पुनरनुपादे- यत्वेऽपि मधुरामिति विशेषणदानार्थ पुनरुपादानमिति यदुक्तं तदयु- क्तम्। तत्र हेतु :- क्रियाविशेषणत्वेऽपीति। नहि गदनाव्यभि- चारिण्या वाचो गदनमाधुर्योन्माधुर्याप्रतीतिः । नंच वाच्यं माधुर्य- प्रतीतिः शाब्दी न स्यादिति। अपर्यवसानसिद्धोऽपि शब्द एवेत्युप पादितत्वात्। अतो नैवमादि युक्तम्। यदि च युक्तं स्यात् तदा विष- यान्तर एवेत्याह-युक्तत्वे वेति। चरणन्नेति । चरणत्रमुपानत् । नहि चरणत्रपरित्राणराहितत्वं साहित्यचूडामणि: एवं वामनालङ्कारे संप्रतिपन्नमुक्त्वा विप्रतिपन्नमंशमाह-जगादेति। न युक्तमुक्तमिति। मधुरं जगादेति क्रियाविशेषणत्वेSपि विवक्षितार्थप्रतीतौ सत्यां व्यर्थो विशेष्यप्रयोगः। अभ्युपगम्याप्याह-युक्तत्वे वेति। १. 'कत्ृ' ख. पाठ :. २. 'स्यान' ग. पाठ :. ३. 'ध्यत्वाद् वा' क. घ, 'ध्यया वाचा ग' ख. पाठः. ४ 'याप्र' क. ख. घ. पाठः. ५. 'नखलु वा' ख. पाठ ६. 'दा विशेषास्ता वि' क. घ. पाठः. * 'हजेनापि' इति मूलकोशपाठ :.

११८ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे इत्युदाहार्यम् ॥१०॥ ख्यातेऽर्थें निर्हेतोरदुष्टता यथा- चन्द्रं गता पद्मगुणान् न भुङ्के पद्माश्रिता चान्द्रमसीभभिख्याम्। उमामुखं तु प्रतिपद्य लोला द्विसंश्रयां प्रीतिमवाप लक्ष्मीः ॥ अत्र रात्रौ पद्मस्य सङ्कोचः, दिवा चन्द्रमसश्च निष्प्र- भत्वं लोकप्रसिद्धमिति 'न भुङ्गे' इति हेतुं नापेक्षते।।

सम्प्रदायप्रकाशिनी व्रजनक्रियाविशेषणतया सम्भवति ॥१० ॥ क्वचिन्निर्हे तोरदुष्टतां दर्शयति-ख्यातेऽर्थ इति। चन्द्रं गतेति। ख्यातिमुद्धावयति-अत्र रात्रावित्यादि। न भुङ्क इति। एतद्वक्यमिति शेष: ।। साहित्यचूडामणि: चरणत्रेति। पादव्यतिरेकेण वाहनादिनापि मार्गगमनस्य सम्भावित- त्वादध्वानं त्रजन्नित्युक्तेऽपि भूयः पद्धयामिति वक्तव्यम्। तदवतरणिकया चरण- त्रेत्यादेरपि विशेषणस्य वक्तव्यत्वमिति। उदाहार्यमिति। न पुनर्जगाद मधुरां वाचमिति ॥ १०॥ अथ निर्हेतावुदाहरति- ख्यातेऽर्थ इति। इदमेतन्निमित्तकमिति लोकम्रसिद्धे प्रमेये निर्हेतोरदुष्टता, न पुनर्गुणीभावः । भविष्यत्येतत्। चन्द्रमिति। उमामुखप्रतिपत्तेः पूर्व लोला। लोकग्रसिद्धमिति। लोकलक्षणात् प्रमाणात् प्रसिद्धम्। हेतुं नापेक्षत इति। चन्द्रं गता पद्मगुणान् न भुङ्क्ते पझमाश्रिता चान्द्रमसीमभिख्यां न

१. 'क्य इति' ख. ग. पाठ :.

सप्तम उल्लासः । ११९ अनुकरणे तु सर्वेषाम्। श्रुतिकटुप्रभृतीनां दोषाणाम्। यथा- मृगचक्षुषमद्राक्षमित्यादि कथयत्ययम्। पश्यैष च गवित्याह सुत्रामाणं यजेति च।। वक्त्राद्यौचित्यवशाद दोषोऽपि गुणः क्वचित् क्रचि- [न्नोभौ ॥ ११॥

सम्प्रदायप्रकाशिनी अनुकरणे त्विति। अनुकरणशब्दानोमपशब्दार्थकसुशब्दान्त- रत्वाददुष्टता। मृगचक्षुषमिति । गवित्याहेति च्युतसंस्कृतिः । सुत्रामाणे- मित्यप्रयुक्तम् । एवमन्यत् ज्ञेयम् । सम्प्रति दोषाणां गुणीभावं दर्शयति-वक्राद्यौचित्येति। नोभौ, गुणदोषावुभावपि न भवतः। साहित्य चूडामणि: भुड्क्ते। कुतः। रात्रौ पद्मस्य सक्कोचाद् दिवा शशाङ्कस्य निष्प्रभत्वाद् इत्या- स्त्रीबालं प्रसिद्धो हेतुः। तत्र किं शब्दोपादानक्केशेन।। अथ सामान्येन सर्वेषां दोषाणामदोषतवनिबन्धनमाह-अनुकरण इति। शब्दस्य ताद्रूप्येणाभिधानमनुकरणम्। मृगचक्षुषमद्राक्षमिति श्रुतिकटु । गौरिति वक्तव्ये गविति गावीति- वदुक्तत्वादसाधु। यजेत्यत्रात्मनेपदस्य प्रयोज्यत्वात्। एषामनुकरणतायां न दोष:।। अथ व्यक्तिनिष्ठतया यथायोगं दोषाणामदोषत्वोपाधिमाह-वक्त्रा- दीति। दोषोडपि क्कचिद् गुण: कचिन्न दोषो न गुण:, यावत् ताटस्थ्येनाव- स्थानम् ।

१. 'क्षीरित्या' क. पाठ: २. 'नो परशब्दार्थकमपरशब्दपदार्थक' क.घ. पाठः, ३. 'बदपदार्य' ख. पाठ :. ४. 'ण इ' क. घ. पाठः. ५. 'त्वमा' क. ख. ग. पाठ:

१२० व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे वक्तृप्रतिपाद्यव्यङ्गयवाच्यप्रकरणादीनां महिम्रा दोषोऽपि क्कचिद् गुणः, क्वचिन्न दोषो न गुणः । तत्र वैयाकरणादौ वक्तरि प्रतिपादे वा रौद्रादौ च रसे व्यङ्गये कष्टत्वं गुणः। क्रमेणोदाहरणम्। दीधीवेवीङ्समः कश्रिद् गुणवृद्दयोरभाजनम्। कूडित्प्रत्ययनिभ: कश्चिद् यत्र सन्निहिते न ते।। यदा त्वामहमद्राक्षं पद्विद्याविशारदम्। उपाध्यायं तदास्मार्ष समस्प्राक्षं च सम्मदम् ।

सम्प्रदायप्रकाशिनी तदेतद् व्याचष्टे-वक्तृप्(करणे? तिपाधे)त्यादि। वैया- करणादावित्यादि। दीघीवेवीडिति। गुणः औदार्यादि: अदेड् च / वृद्धिरभि- वृद्धिः आदैच। गुणवृद्धी 'दीधीवेवीटाम्' (१.१.६). इति सूत्रेण प्रतिषिध्येते। 'क्डिति च' (१.१.५) इत्यनेन तु कडित्प्रत्ययसन्निधा- वपि। अत्र वक्तुर्वैयाकरणत्व्रकर्षद्योतकमिति वक्त्रौचित्यात् कष्टत्वं गुणः । प्रतिपाद्यौचित्यादुदाहरति-यदा त्वामिति। समस्प्राक्षं संस्पृष्टवानहमभूवम् । सम्मदो हर्षः । साहित्यचूडामणि: कश्चिन्मन्दभाग्यो दीधीवेव्योर्घात्वोः समः सन् गुणस्यौदार्यादेः सम्पत्ति लक्षणायाश्र वृद्धेरभाजनमपात्रं स्यात्, यथा 'दीघीङ् दीप्तिदेवनयोः', 'वेवीङ् वेतिना तुल्ये' इति पठितौ धातू गुणस्यादेङ्लक्षणस्य वृद्धेरादैज्लक्षणायाश्च पात्रं न स्तः, 'दीधीवेवीटामि'ति सूत्रात्। अन्यश्च दौर्जन्यशाली कूडित्प्रत्यय- सहशः । यत्र सति परे च ते न सन्निहिते गुणवृद्धी 'कूडिति चे'ति प्रति- १. 'टामिति' ख. पाठ :. २. 'द्धीति दी' क. घ. पाठ :.

सप्तम उल्लासः। १२१ आन्त्रप्रोतबृहत्कपालनलकक्रूरक्णत्कङ्कण-

पीतच्छर्दितरक्तकर्दमघनप्राग्भारघोरोल्लल-

वाच्यवशात्- मातङ्गा :! किमु वल्गितैः किमफलैराडम्बरैर्जम्बुका :! सारङ्गा महिषा मदं ब्रजथ किं शून्येऽथ शूरा न के। कोपाटोपसमुद्धटोत्कैटसटाकोटेरिभारे: शनैः सिन्धुध्वानिनि हुङ्कृते स्फुरति यत्तद्रर्जित गर्जितम्॥ अत्र सिंहे वाच्ये परुषा: शब्दाः। प्रकरणवशाद् यथा - रक्ताशोक! कृशोदरी क्वनु गता त्यक्त्वानुरक्तं जनं नो दृष्टेति मुधैव चालयसि किं वातावधूतं शिरः। सम्प्रदायप्रकाशिनी रौद्ररसे व्यङ्गये उदाहरति-आन्त्रप्रोतेति। इदं ताटका- वर्णनम्॥ अथ वाच्यौचित्याद्-मातङ्गा इति। परुषा: शब्दां इति। गुण इति शेष:। साहित्यचूडामणि: षेधात् तत्प्रत्ययासन्नायाः प्रकृतेर्न स्तः। अत्र कष्टत्वं गुणः, न दोष: येन वैयाकरणो वक्ता। यदा त्वामहमित्यादौ स एव प्रतिपाद्यः। शून्य इति। शून्ये स्थाने के न शूरा इति प्रश्ने सर्वेडपि शूराः। सिंहे वाच्य इति। सिंहो हि सत्त्वोत्कर्षाद् उत्साहशाली वीररौद्रादि- रसोचित इति परुषा अपि शब्दा: प्रयुक्ताः । १. 'बद्ोद्ध', २. 'न्येषु शू', २. 'द्र' ख. पाठ :. ४. 'सादिव्य', ५. 'बदा: गु' ख. ग. पाठ :. * 'ताभिभूतं' इति मूलकोशपाठ:।

१२२ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे उत्कण्ठाघटमानषट्पद्घटासंघट्टदष्टच्छद- स्तत्पादाहतिमन्तरेण भवतः पुष्पोद्रमोऽयं कुतः॥ अत्र शिरोधूननेन कुपितस्ये वचसि। *क्वचित्तु नीरसे न गुणो न दोषः। यथा - शीर्णघ्राणाङ्ध्रिपाणीन् व्रणिभिरपघनैर्धर्घराव्यक्तघोषान् दीर्घाघ्रातानघौघैः पुनरपि घटयत्येक उल्लाघयन् यः। घर्मांशोस्तस्य वोऽन्तर्द्विगुणघनघृणानिन्ननिर्विन्नवृत्ते- र्दत्तार्घा: सिद्धसङ्गैर्विदधतु घृणयः शीघ्रमंहोविघातम्॥ सम्प्रदायप्रकाशिनी प्रकरणवशादुदाहरति-रक्ताशोकेति। षद्पद्घटा षद्पद- समूहः। कोपस्य प्राकरणिकतां दर्शयति-अत्र शिरोधूननेनेति। नोभावित्येतदुदाहरति- शीर्णघ्राणेति। अपघनैः अङ्गः। दीर्घाघ्रातान् अतिवेलमुपहतान् । उल्लाघयन् आमयान्मोचयन्। घृणा करुणा तन्निघ्रा निर्विधा वृत्तिर्वर्त्तनं यस्य ।। साहित्य चूडामणि: शिरोधूननेनेति। प्रकृतेन रक्ताशोककर्तृकेण शिरोधूननेन कुपितस्य कस्यचिद्रागोन्मत्तस्य वचास उत्कण्ठाघटमानेत्यादौ श्रुतिकट्ठशब्दप्रयोगो गुणः। अन्यानुन्मीलितमर्थमुन्मीलयति-क्वचिच्विति। उद्धतशब्दप्रयोगोप- बृंहणस्य वीरादेरसम्भवान्न गुणः । मसृणपदरचनोचितस्य शृङ्गारादेरेसम्भवात् न दोषः । शीर्णेति। अत्र नीरसे शब्दपारुष्यं गुणदोषद्वितयकक्ष्यामतिक्रम्य ताटस्थ्येन वर्तते। १. 'स्य कस्यचिद् व' क. पाठ :. २. 'गादुप', ३, 'नौचित्यस्य', ४. 'रभावा' घ. पाठ: * 'क्चिन्नीरसे', + 'पाणीन् इत्यादौ।' इति मूलकोशपाठः।

सप्तम उल्लासः । १२३ अप्रयुक्तनिहतार्थौ श्रेषादौ न दुष्टौ। यथा- येन ध्वस्तमनोभवेन बलिजित्कायः पुरास्त्रीकृतो यश्रोड्दत्तभुजङ्गहारवलयो गङ्गां च योऽधारयत्। यस्याहुः शशिमच्छिरो हर इति स्तुत्यं च नामामराः पायात् स स्वयमन्धकक्षयकरसत्वां सर्वदोमाधवः ॥ सम्प्रदायप्रकाशिनी

निहृतार्थावित्यादि। येन व्वस्तेति। ध्वस्तमनोभवेन निर्नाशितकामेन बलिजि- त्काय: विष्णोर्वपुः पुरास्त्रीकृतः पुरेषु त्रिप्वस्त्रतां नीतः, यश्ोद्वृत्त- भुजङ्गहारवलयः, यश्च गङ्गामधारयत, यस्य शिरः शशिमदाहुः अमरा: स्तुत्यं नाम च हर इति, अन्धकासुरक्षयकरः उमाधवः त्वां सर्वदा पाया- दित्येका योजना। अथाभवेन निस्संसारेण येन अनः शकट ध्वस्तं येन च बलिजित् त्रिविकरमदशावस्थो महापुरुषाकार: कायः पुरा अमृत- संविभागसमये स्त्रीकृतः स्त्रीत्वं नीतः, यश्रोद्वत्तं भुज्ङ्गं कालियाखयं साहि त्यचूडामणि: येनेति। त्वामुमाधवः पार्वतीपतिः सर्वकालं पायात् ध्वस्तमनोभवेन निह्तमन्मथेन येने बलिजित्कायः वैरोचनिविमाथिनः पुरुषोत्तमस्य शरीरं पुरा बाणीकृतः । उद्वृत्ता भयक्करा भुजङ्गा एव हाराः कण्ठाभरणं वलयः कटकश्चै यस्य। गङ्गां भागीरथीं यः शिरस्यधारयत् यस्य च शिरः शशिमदाहु:। शशी विद्यतेऽत्र इति शाशिमत्। किश्च यस्य नाम सकलदुरितहारितया हर इत्याहुः। अन्धकाख्यस्यासुरस्य विनाशकरः सः पायादिति । अथ सर्वदः समस्ताभिलषितप्रदायी मांधवो मुकुन्दः पायात्। अभवेन येनावतारपरम्पराया- मपि तत्त्वचिन्तायामजन्मना अनः शकटं ध्वस्तम् अस्तम् अग्रपदेन निक्षिप्तम्। बलिनो दानवान् जितवान् काय: स्वं शरीरं पुरेत्यमृतमथनवेलायां स्त्रीकृतः नारीकृतः । अमृतापहारिणो दानवान् अङ्गनारूपो भगवान् व्यामोह्यामासेति १. 'य: गभ्गां च योड्धा' ख. ग. पाठः, २ 'न वै', ३. 'ञ', ४. 'वि' घ. पाटः

१२४ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे अत्र माधवपक्षे शशिमदन्धकक्षयकरशब्दावप्रयुक्त- निहतार्थौ। अश्लीलं क्चिद् गुणः। यथा सुरतारम्भगोश्ठ्यां 'द्यर्थैःपदैः पिशुनयेच्च रहस्यवस्तु' इति कामशास्त्रस्थितौ- सम्प्रदायप्रकाशिनी हतवान्, रवे शब्दब्रह्मणि लयस्तादूप्यापत्तिर्यस्य, यद्वोद्वत्तेभुजङ्गं हत- बद् अरवलयं यस्य, अरग गोवर्धनं पृथ्वीं च योजधारयत्, यस्य च स्तुत्यं नाम शशिमच्छिरोहर इत्याहुः। शशिनं मभ्राति यो राहुस्त च्छिरोहर इत्यर्थः । अन्धकानां वृष्णिसहचराणां क्षयकरः निवासकृत्, सर्वपद: स माधवः पायाद् इति द्विताया योजना। अत्र माधवपक्ष इति। शशिमच्छब्दो हि राहावप्रयुक्तः। अ- न्धकक्षयकरशब्दश्च निहतार्थः॥ अथाश्लीलस्य गुणीभावार्थमाह-अश्रीलं क्चिदित्यादि। साहित्यचूडामणि: पौराणिकांः । उद्वृत्तो लोकातिक्रान्तचरित्रो यो भुजङ्ग: कालियः तस्य हारवः फणाफलकताण्डवे श्रमप्रयुक्त: शब्दः स एव लयस्तालावच्छेदो यस्य। अगं पर्वतं गोवर्धनार्यं पर्वतं मन्दरं वा गां भुवमम्बुधिमन्रां च योऽधारयत्। यस्य नाम शशिमच्छिरोहर इत्याहुः। शशिनं मभातीति शशिमत् विधुन्तुदः तस्य शिरो हृतवानिति। अन्धकानां यादवानां क्षयमावासं कृतवानिति । माधवपक्ष इति। शशिमदन्धकक्षयकरशब्दौ क्रमादप्रयुक्तनिहतार्थौ। शशिमदिति राहावप्रयुक्तः। अन्धकक्षयशब्दो निहतार्थः । अन्धकस्य यादवे- भ्योऽपि दैत्यविशेषे क्षयस्य निवासादपि विनाशे प्रसिद्धिबाहुल्यात्। श्रेषालङ्का- रोपगृहीतत्वादनयोरदुष्टत्वम् अर्थद्वयानुकूला शब्दरचनात्रं क्रेषः नपुन र्बाच्य- भेदेन मिन्ना' इत्यादिना लक्षयिष्यमाणः। शब्दार्थनिबन्धनत्वात् ्लेषस्यैव बल- वत्त्वमनुक्तमप्यङ्गीकार्य ध्वनिवैलक्षण्याय।

१. 'लत्वं क' ख. पाठः. २. 'तं', ३. 'कं हारवलयं' क. ध. पाठः. ४. 'षणीनांक्ष' ख. ग, पाठ: ५. 'कः', ६. 'चा', ७. 'दोडस्य', ८. 'स्यं म', ९. 'मबुद्धिमतां च', १०. 'तु' घ. पाठ :.

सप्तम उल्लासः। १२५ कारहस्तेन सम्बाधे प्रविश्यान्तर्विलोडिते। उपसर्पन् ध्वजः पुंसः साधनान्तर्विराजते॥ शमकथासु- उत्तानोच्छूनमण्डूकपाटितोदर सन्निमे। क्केदिनि स्त्रीव्रणे सक्तिरक्रिमे: कस्य जायते॥ निर्वाणवैरदहनाः प्रशमादरीणां नन्दन्तु पाण्डुतनयाः सह माधवेन। सम्प्रदायप्रकाशिनी "इर्थैः पदैः पिशुनयेच्च रहस्यवस्त्वि"ति कामशास्त्र श्लोकाङ्घ्रिः। संवादाय-करिहस्तेति। करिहस्तः शुण्डा मदनमन्दिरमर्द- नायोपरचितः करसन्निवेशविशेषश्र। यदुक्तं- "तर्जन्यनामिके श्िष्टे मध्या पृष्ठस्थिता तयोः। करिहस्तेः" इति। ध्वज: पताका पुंव्यञ्जनं च । साधनं सेना स्त्रीव्यञ्जनं च। अथ जुगुप्साश्लीलस्य शमकथासु गुणत्वम् - उत्तानोच्छू- नेति। स्त्रीवणं योनिः। तत्र सक्त: क्रिमिरेवेति भाव:। अमङ्गलाश्लीलस्योदाहरति-निर्वाणवैरेति। रक्ता अनुरक्ता साहित्यचूडामणि: करिहस्तेनेति। कामतन्त्रोक्तेन हस्तविशेषेण संबाधे मदनमन्दिरे विलोलिते क्वेदिते पुंसो ध्वजो मेहनदण्डः साधनान्तर्विराजते योन्यन्तराले शोभत इति सुरतारम्भोचितं वस्तु। तच् ध्यर्थरुमयार्थैर्गोपनीयमर्थ सूचयेदिति कामशास्त्रस्थितौ सत्यां कस्यचिद् ध्वजः केतुः संबाधे सैन्यसंमर्दे करिहस्तेन गजशुण्डया क्षोभिते सति उपसर्पन् स्वपक्षं प्रत्यावर्तमानः साधनान्तः बलमध्ये विराजत इत्यनेन वाक्येन त्रीडापरिहारार्थ व्यवह्ियते। जुगुप्सा श्रीलं शमकथासु गुणः । उत्तानेति। क्रिमेश्वेज्ायेतापि नाम। अक्रिमेर्न कस्यापि जायते। १. 'गाहते' क. पाठः. २. 'स्तस्त्विति' क. घ. पाठ :. ३. 'तै शो', ४. 'जः सं', ५. 'कृमिश्चे', ६ 'कृ' घ. पाठः.

१२६ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे रक्तप्रसाधितभुवः क्षतविग्रहाश्च स्वस्था भवन्तु कुरुराजसुताः सभृत्याः ॥ अत्र भाव्यमङ्गलसूचनम्। सन्दिग्धमपि वाच्यमहिन्ना क्वचिन्नियतार्थप्रतिपत्ति कृत्वैव व्याजस्तुतिपर्यवसायित्वे गुणः। यथा- पृथुकार्तस्वरपात्रं भूषितनिश्शेषपरिजनं देव!। विलसत्करेणुगहनं सम्प्रति सममावयोः सदनम् ॥ सम्प्रदायप्रकाशिनी प्रकर्षेण साधिता च भूर्यैस्ते च रुधिरेण प्रसाधितयुवश्च। क्षतविग्रहा उपरतयुद्धा: खण्डितवपुषश्र । स्वस्थाः अव्याकुला: स्वर्गताश्र। अमङ्गलस्य गुणत्वमुद्धावयति- अत्र भाव्यमङ्गलेति। कुरूणाममङ्गलं भावीत्यनेन सूच्यते। सन्दिग्धस्य गुणीभावविषयमाह-सन्दिग्धमपि वाच्ये- त्यादि पृथुकार्तस्वरेति। पृथु स्थिरं कार्तस्वरं कनकं, पृथुकानामर्भ- काणां क्षुधादिदु:खेनार्तस्वरं च। भूषितः परिष्कृतः, शयनाभावाद् साहित्यचूडामणिः भाव्यमङ्गलेति। रक्ता अनुरक्ता प्रसाधिता प्रकर्षेणे साधिता स्वीकृता मूर्यैः क्षतो विग्रहो विरोधो येषां स्वस्थाः प्रकृतिस्था इति प्रतीतौ यद्र- क्तेन रुधिरेण प्रसाधिता भूषिता भूर्येषां क्षता विग्रहाः शरीराणि येषां स्वस्थाः स्वर्गस्था इत्यमङ्गलेवस्तु तस्य शत्रुविषये भविष्यदमङ्गलसूचकतया गुणत्वम्। सन्दिग्धमपीति । वाच्यमहिन्नाभिधेयप्रभावेन नियतस्यैकार्थस्य प्रवृत्तिं कृत्वैव न कदाचिदकृत्वा तस्य वक्ष्यमाणव्याजस्तुतिपर्यवसायित्वे गुणत्वम्। पृथुकार्तस्वरेति । आवयोः सदनं सममिति यत्साम्यं तत्किमुभयो- रैशर्याद् आहोस्विद्दारिद्यादिति प्रमुखतः सन्देहेऽपि राजवेश्मन्यैश्वर्य स्वभवने १. 'लत्वगुणमु' ख. ग. पाठ :. १. 'ण स्वी', ३. 'तावि', ४. 'लौ प्रस्तु', ५. 'कस्यार्थ', ६. 'प्रतिपति', ७. 'त्ेति पृ', ८. 'पीति र' घ. पाठ:

सप्तम उल्लासः। १२७ प्रतिपाद्यप्रतिपादकयोर्ज्ञत्वे सत्यप्रतीतं गुणः। यथा- आत्मारामा विहितरतयो निर्विकल्पे समाधौ ज्ञानोत्कर्षाद् विघटिततमोग्रन्थयः सत्त्वनिष्ठाः । यं वीक्षन्ते कमपि तमसां ज्योतिषां वा परस्तात तं मोहान्ध: कथमयममुं वेत्ति देवं पुराणम्।। सम्प्रदायप्रकाशिनी भूमावुषितश्। विलसन्त्यः करेणवः, विलसत्कैर्विले वसद्भि: भूषि- कादिभि: कीर्णा रेणवश्च। अथाप्रतीतस्य गुणत्वम्-आत्मारामा इति। देहादिमित- प्रमातृतानिमञ्जने सति परानन्दसान्द्रे स्वात्मवस्तुन्येव ये रमन्ते ते आत्मारामा:। नीलादेविद्यान्ताद् विकल्पान्निष्क्रान्तो निर्विकल्पः समा- धिः। ज्ञानं स्वप्रकाशं तस्योत्कर्षोऽनवच्छिन्नताप्रत्यभिज्ञानम्। विघ- टिततमोग्रन्थयः उद्दलितभेदभ्रमदाढ्याः। अतएव सच्चनिष्ठाः जाग्र- दादिपु पदेषु न कदाचिदपि राजसादयुपरागदूषिताः। एवंविधास्तमसां साहित्यचूडामणि: दारिद्यमिति निष्कर्षः । ततश्चेयं व्याजरूपा स्तुतिः यत्र निन्दायां तात्पर्यम्। पृथूनि विशालानि कार्तस्वरपात्राणि यत भूषितोऽलंकृतः सर्वः परिजनो यत्र विलसन्तः शोभमानोः करेणवः करिणः तैर्गहनमिति राजमन्दिरे। दरिद्रगृहे च पृथुकानां बालानामर्थाद् बुभुक्षितानामार्तस्वरस्य दीनध्वनेः स्थानं भुवि भूमौ उषितः खट्वाद्यभावेन स्थण्डिलशायी निःशेष: मौलिमाल्यरहित: परिजनो यत्र विले रन्धे सीदन्ति विलसदो मूषिकादयः, कुत्सायां कन्, तेषां रेणुभिः पांसुभि: गहनम्। प्रतिपाद्यँपतिपादकयोरिति। बोद्धव्यस्य वक्तुश्च ज्ञत्वे व्युत्पन्नत्वे सति अप्रतीतं गुण: आत्मेति। आत्मनि स्वास्मिन् आरमन्ति बहिः प्रपश्चक्षोभव्यपोहेन १. 'लस', २. नं तेन वि', ३. 'दिप' ग. पाठः. ४. 'णि काश्चनपात्राणि य', ५. 'ना ये क', ६ 'न्तीति वि', ७. 'देति' घ. पाठ: * 'स्सेकाद्' इति मूलकोशपाठ:

१२८ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे स्वयं वा परामर्शे यथा- षडधिकदशनाडीचक्रमध्यस्थितात्मा हृदि विनिहितरूपः सिद्धिदस्तद्विदां यः । अविचलितमनोभि: साधकैर्मृग्यमाणः स जयति परिणद्धः शक्तिभि: शक्तिनाथः ॥ सम्प्रदायप्रकाशिनी ज्योतिषां च परस्तात् तत्तदवच्छेदकत्वात् तदतिलद्गिनं यं वीक्षन्ते तं पुराणं देवम् अनिदपूर्वकं परकाशैकधनं वस्तु क्थं मोहान्धो वेत्ति। अत्राभिज्ञेव्यवहारे केवलशास्त्रप्रसिद्धोऽपि गुणः। यदा चाभिज्ञ: स्वयमेव तच्ं परामृशति तदापि गुणः। तदुदा- हरति-षडधिकेति। शक्तेरादयाया विमर्शात्मिकायाः नाथ न्यग्भा- वनोद्द्ावनप्रभुः प्रकाशात्मा शिवो जयति विश्वस्मादुत्कृष्यते। जय- त्यर्थो हि निकृष्टस्य विश्वस्य नमस्काराक्षेपकः । तेन परिमितप्रमातृता- निमज्जनेन परमप्रमातरि तत्र सरसो भवामीति व्यज्यते। कीदशः, शक्ति- भिः परिणद्दः आदिशक्तिव्यष्टिभिः खेचरीगोचर्यादिभिः करणशक्ति- भिर्त्राह्मयादिक वर्गादिशक्तिभिश्च परितः सम्बद्धः। कुत्रायमँवस्थितः। षडधिकानां (दशानां) षोडशानां सुषुम्नेडापिङ्गलादिप्रधाननाडीनां साहित्यचूडामणिः क्रीडन्त्यात्मारामाः । अन्र विकल्पसमाधितमःसत्वादयः शब्दा योगशास्त्रादि- प्रसिद्धत्वादप्रतीता अपि वक्तृबोद्धव्ययोर्व्युत्पन्नत्वाद् गुणः । स्वयं वेति स्वहृदर्यपरामर्शवेलायामप्यप्रतीतं गुणः। षडधिकेति। घोडशनाडीनां यन्मण्डलं पिण्डरूपं तस्य मध्यं हृदयं तत्र स्थितः। तत एवात्म- भूतश्च। उक्तं हि- "इडा च पिङ्गला चैव सुषुन्ना च परा मता। गान्धारी हस्तिजिह्ा च यूषा च सुयशा तथा ।। अलम्बुसा कुहूश्रैव शङ्गिनी दशमी तथा। तालुजिह्वेभजिहे च विजया कामजापरा।। १. 'तद' ग. पाठ :. २. 'भि' क. घ. पाठ: ३. 'द' क. ख. घ. पाठ :- ४. 'नादिपू' क. घ, 'नादि पू' ख. पाठ :. ५. 'इस्य व्य' ख. ग. पाठ :. ६. 'भिः ब्राह्मया' ग, पाठ :. ७. 'मर्थः। ष' क. घ. पाठः, ८. 'यविम', ९. 'वि' घ. पाठ;

सप्तम उल्लासः । १२९ अधमप्रकृत्युक्तिषु ग्राम्यो गुणः । यथा- फुळ्ळुक्करं कळमकूरणिहं वहन्ति जे सिन्दुवारविडवा मह वळळहा दे। सम्प्रदायप्रकाशिनी यच्चक्रं नाभ्यात्मकं तत्र शक्तिसङ्गद्वात्मनि अवस्थितनिजस्वेरूपः । ध्यानपूजाद्यर्थ तु हृदि विनिहितरूप: अन्तःकरणविनिवेशितस्थूलसू- क्ष्माद्याकारः। एवं नित्यसन्निकृष्टोिता सिद्धि: उक्त्वू- विदां सिद्धानां भोगमोक्षप्रदः। साधकैः पुनरविचलितमनोभिरवृत्ति- कान्त:करणैरन्विष्यमाण इति संक्षेपार्थः। प्रपश्चोऽस्य रददस्यत्वादतु- पयोगाच न कृतः । अयं कपालकुण्डलाया: स्वयं परामर्शः। ग्राम्यस्य दर्शयितुमाह-अधमप्रकृतीति। फुळ्ळुक्करमिति। कुसुमोत्करं कलमभक्तनिभं वहन्ति ये सिन्दुवारविटपा मम वल्लभास्ते। साहित्यचूडामणि: अमृता बहुला नाम नाड्यो वायुसमीकृताः।" इति। यद्वा नाडीनां यानि षोडश चक्राणि मूलादय आधारौंश्च तेषां म्ध्य यंदनाहतरूपं तत्र स्थितात्मा शक्तीनामिच्छाज्ञानक्रियोपलक्षितपरिस्पन्दस्वभा- वानां नाथः प्रयोक्ता । परिणद्ध इति विषयव्याप्तिः। "शक्तिश्र शक्तिमांश्चेति पदार्थद्वयमुच्यते। शक्तयोऽस्य जगत् कृत्सं शक्तिमांश्र महेश्वरः ॥" इत्युक्तत्वात्। अत्र नाडीसिद्धयादिपदानामागममात्रप्रसिद्धानामपि स्वयं विभ्रष्ट- व्यतया गुणत्वम्। अधमप्रकृतयो नीचपात्राणि। तदुक्तिषु ग्राम्यो गुणः । फुळ्ळुकरमिति। कूरमन्नम् । विचकिलो मल्लिका। १. 'ड्या' ख. ग. पाठः. २. 'स्वपदध्या' ख. पाठः. ३. 'पवनथ्या' ग. पाठ :. ४. 'णे' क. घ., 'णनि' ख. ग. पाठः. ५. 'भिः पुनराव' ग. पाठः. ६. 'ति। कुसु- मोत्करमिति । कु' क.घ. पाठ :. ७. 'रा: ते', ८. 'ध्यमना', ९. 'तं' घ. पाठः १०. 'त्वा' क. ख. ग. पाठ :. ११. 'तस्वप', १२. 'सर्वे श' घ. पाठ: S

१३० व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे जे गाळिअस्स महिसीदहिणो सरिच्छा दे किश्च मुद्धविअइळळपसूणपुञ्जा।। अत्र कलमभक्तमहिषीदधिशब्दा आ्रम्या अपि विदूष- कोक्तौ। न्यूनपदं क्वचिद् गुणः । यथा -

सान्द्रस्नेहरसातिरेकविगलच्छ्रीमन्नितम्बाम्बरा। सम्प्रदायप्रकाशिनी ये गालितस्य महिषीदभ्नः सदृशा-

गालितं स्रावितम् स्ते किश्च मुग्धविचकिलग्रसूनपुञ्जाः।।

अत्र कलमेत्यादि। गुणा इति शेष:। न्यूनपदस्य गुणत्वं-गाढालिङ्गनेति। अत्र मा मेत्यादाव- र्धोक्तिरेव भावावसानशंसिनीति गुण:।। साहित्यचूडामणि: विदूषकोक्ताविति अधमप्रकृतित्वं सूच्यते। क्कचित् किलिकिश्चितादिवेलायां न्यूनपदं गुणः । प्रत्युत पूर्णपदस्य वैरस्यावहत्वात्। यत उक्तं-क्षामाक्षरोल्लापिनीति। जहि ताडय पीडय इत्यादिपदमत्र न्यूनम्। सुरतस्य मोहान्तत्वाद् अवस्थातारतम्यमुच्यते- सुप्तेति। शरीरभेदपक्षे शङ्काद्वयमेतत् । स्वापो बाह्येन्द्रियव्यापारव्युपरमः । सर्वेन्द्रियपरिस्पन्दवन्ध्यं मरणम्। एकशरीरतापरामर्शे मनसि मे लीना विलीना नु किमिति वितर्कद्वयम्। लयः शरीरैक्यम् । आत्मैक्यं तु विलयः । न्यूनपदस्यैव क्वचिन्नोभावित्येतद् विवृणुते-कचिदिति। १. 'वाभावाय' ग. पाठः २. 'नमरंसतीति' ख. पाठ :. ३. 'व', ४. 'तदव', ५. 'वि। प्र' घ. पाठ:ः

• 'कु' इति मूलकोशपाठ:

सप्तम उल्लास: । १३१ मा मा मानद! माति मामलमिति क्षामाक्षरोल्लापिनी सुप्ता किन्नु मृता नु किं मनासे मे लीना विलीना नु [किम्॥ क्वचिन्न गुणो न दोषः । यथा - तिष्ठेत् कोपवशात् प्रभावपिहिता दीर्घ न सा कुप्यति स्वर्गायोत्पतिता भवेन्माय पुनर्भावार्रमस्या मनः। तां हर्तु विबुधद्विषोऽपि न च मे शक्ता: पुरोवर्तिनीं सा चात्यन्तमगोचरं नयनयोर्यातेति कोऽयं विधि:॥ अत्र पिहितेत्यतोऽनन्तरं 'नैतद्त' इत्येतैर्न्यूनैः पदै- र्विशेषबुद्धेरकरणान्न गुणः । उत्तरा प्रतीतिः पूर्वां प्रतिपत्तिं बाधत इति न दोषः । सम्प्रदायप्रकाशिनी कचिद् न्यूनपदस्यानुभयात्मता-तिष्ठेत कोपेति। अत्र न्यूनत्वं तस्यानुभयात्मकत्वमप्युद्धावयति-अन्र पिहिते- त्यादिना। उत्तरा प्रतीतिः 'दीर्ध न सा कुप्यति' इत्यादिरूपा। पूर्वा प्रतिपत्ति 'तिष्ठेत् कोपे'त्यादिरूपाम्। साहित्यचूडामणि: तिष्ठेदिति। प्रभावेन दिव्यया शक्त्या तिरोहितेति। अत्र पिहितेति शब्दानन्तरं नैतद्यत इति पदानि न्यूनानि। तैर्न्यूनैरपि सैद्धिर्न गुणः । विशेषे विलक्षणे प्रमेयांशे बुद्धिः प्रतिभा तस्या अकरणात्। उत्तरेति। यथोक्ता नायिका तिष्ठेदिति दीर्घ न सा कुप्यतीति वाक्ययोः समुच्चयो न संगच्छते तिष्ठेच्च कुप्यति चेति, नापि विकल्पः तिष्ठेद्वा कुप्यति वेति अर्थस्यानौचित्यप्रसङ्गात्। लकारभेदोSपि समुच्चयविकल्पयोर्बा- धक इति भावः। तेन तयोर्बाध्यबाधकभावेनावस्थानमास्थातव्यम्। कोप- १. 'तिपत्तिः पू' क. पाठ :. २. 'येवमादिरू' ख. ग. पाठ :. ३. 'स हि न गु' घ. पाठ :. ४. 'रे।' क. ख. ग. पाठः

१३२ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे अधिकपदं क्वचिद् गुणः। यथा- यद्वञ्चनाहितमतिर्बहुचाटुगर्भं कार्योन्मुखः खलजनः कृतकं ब्रवीति। तत् साधवो न न विदन्ति विदन्ति किन्तु कतुं वृथा प्रणयमस्य न पारयन्ति॥ अन्र विदन्तीति द्वितीयमन्ययोगव्यवच्छेदपरम् । यथावा - वद वद जितः स शत्रुर्न हतो जल्पंश्र तव तवास्मीति। चित्रं चित्रमरोदीडाहेति परं मृते पुत्रे।। सम्प्रदायभ्काशिनी अथाधिकपदस्य-यद्श्चनाहितेति। अन्ययोगव्यवच्छेदेति। 'न न विदन्ती'त्यतो हि वाक्याद वेदनस्यायोगो व्यवच्छिद्यते। 'किन्तु विदन्ती'त्यतस्तु वेदनस्थगनहे- तोर्व्यमोहादेरन्येस्य योग:। विषयान्तरमपि दर्शयति-वद वदेति। साहित्यचूडामणि: वशेन तिरोभूयावस्थानात्मनो दीर्घकालकोपनिषेधवपुषश्र फलयोर्विरोधान्नावश्य- प्रयोज्यानि नैतदादीनि पदानि। नैतदिति पूर्ववाक्यप्रतिषेधे। यत इत्युत्तरवाक्य- साघने। अत्श्र न गुणो न दोष इति स्थितम् । अधिकपदमिति। न न विदन्ति खलव्यवहारान् सन्तो ने न जानन्ति यावद्दाक्षिण्यपरतन्त्रास्तानज्ञान- नाटितकादवधीरयन्ति। द्वितीयमिति। यथा न न विदन्तीति प्रथममयोगव्यवच्छेदप्रवणं, तथा विदन्तीति द्वितीयमन्ययोगव्यवच्छेदपरम् । अन्यथा साधूनां खलवाक्यापरि ज्ञानादवैदग्ध्यप्रसङ्क: ॥। वद वदेति। अत्र पादचतुष्ट(यं: ये) हर्षभयविस्मयशोकानां प्रत्याय कत्वेनाधिकपदं गुणः । १. 'तो वा' ख, ग. पाट :. २. 'न्ययो' ख. पाठ :. ३. 'श्व गु'घ. पाठः. ४. 'न्ति न ख', ५. न जा' क ख. ग. पाठ:, ६ 'न्ति प्र' ख. ग. पाठा ७. 'दत्वं गु' घ. पाठ :.

सप्तम उल्लासः । १३३ इत्येवमादौ हर्षभयादियुक्ते वक्तरि ॥ कथितपदं गुणो लाटानुप्रासे अर्थान्तरसंक्रमितवाच्ये विहितस्यानुवाद्यत्वे च। क्रमेणोदाहरणं- सितकरकररुचिरविभा विभाकराकार! धरणिघव! कीर्तिः। पौरुषकमला कमला सैव तवैवास्ति नान्यस्य॥। ताळा जाअन्ति गुणा जाळा ते सहिअएहि घेप्पन्ति । रइकिरणाणुग्गहिआइ होन्ति कमळाइ कमळाइ॥ सम्प्रदायप्रकाशिनी हर्षभयादियुक्त इति । हर्षयुक्ते 'वद वदे'ति, भययुक्त तु 'तवास्मि तवास्मी'ति अधिकपद गुणः। अथ कथितपदस्य त्रिषु विषयेषु दर्शयति-कथितपद गुणो लाटेत्यादिना। सितकरेति। अयं तात्पर्यमात्रमेदाल्लाटानुग्रासः। ताळेति। तदा जायन्ते गुणा यदा ते सहृदयैर्गृह्यन्ते रविकिरणानुगहीतानि भवन्ति कमलानि कमलानि॥

साहित्यचूडामण: कथितपदस्य गुणीभावे उपाधीनाह-लाटेति। 'शाब्दस्तु लाटा- नुप्रास' इति वक्ष्यमाणे। अर्थान्तरसंक्रमितवाच्यो ध्वनिरुक्तः तत्र च। किश् पूर्ववाक्यापेक्षया विहितस्योत्तरवाक्ययोगादनुवाद्यत्वे सति। सितकरेत्यादि। नवमे निर्णेष्यते। ताळेति। अत्र द्वितीय: कमलशब्दो विकाससौरभलक्ष्मीनिवासत्वा दिधर्मान्तरपरिणमितवाच्येः ।

१. 'रवा', २. 'दि । नन', ३. 'ळा इति। द्वि' घ. पाठः. ४. 'ष्यम्' क. ख. ग. पाठ:

१३४ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे जितेन्द्रियत्वं विनयस्य कारणं गुणप्रकर्षो विनयादवाप्यते। गुणेप्रकर्षेण जनोऽनुरज्यते जनानुरागप्रभवा हि सम्पद्ः ॥ पतत्प्रकर्षमपि क्चिद् गुणः । यथा उदाहते 'प्राग- प्राप्ते'त्यादौ। समाप्तपुनराप्तं कचिन्न गुणो न दोषः। यत्र न विशे- षणमात्रदानार्थ पुनर्ग्रहणम्, अपितु वाक्यान्तरमेव कियते। यथा 'प्रागप्राप्ते'त्यादौ। अपदस्थसमासं कचिद् गुणः। यथा उदाहते 'रक्ता- शोके'ल्यादौ। सम्प्रदायप्रकाशिनी जितेन्द्रियत्वमिति। अत्र विनयादेर्विहितस्यानुवाद्यत्वम्। अथ पतत्प्रकर्षस्य-प्रागप्राप्तेत्यादि । अत्र चतुर्थपादा- भिधाने विकटवर्णत्वादिग्रकर्षपात एव गुण इति दर्शितः। समाप्तपुनरात्तस्य क्वचिदनुभयात्मकता-यत्र न विशेषणे- त्यादि। 'प्रागमासे'त्यादौ हि चतुर्थपादवाक्यं न पूर्ववाक्यविशेषणम्, अपितु वाक्यान्तरमेव। अतो नोभयमपि । साहित्यचूडामणि: जितेन्द्रियतया यो विनयो विहितः पूर्ववाक्ये स एवोत्तरवाक्ये गुण- प्रकर्षावाप्तिनिमिततयानूदयते इति विनयादेः कथितस्य पदस्य गुणीकारः । प्रत्युत पर्यायपरिवर्तने प्रक्रमभङ्गदोष इत्युक्तम्। पतदिति। प्रस्तुतकोपादिपरित्यागोचिते स्थाने गुणः । प्रागित्यादि व्याख्यातम्। तत्र तुरीयपादे विकटबन्धत्यागेन मसृणरचनौचित्य(म्?)प्रत्य- यादिति भावः । समाप्तेति। उद्देश्यप्रतिनिर्देश्यभावादिशालिनि स्थाने न १. 'क्रुतातिरेको वि', २. 'णाधिके' पुंसि ज' ख. पाठः. ३. 'नी' क. घ. पाठ :. ४. 'दि । स' ग. पाठ: * 'दस' इति मूलकाश नाठः

सप्तम उल्लासः। १३५ गर्भितं तथैव। यथा- हुमि अवहट्टिअरेहो णिरङ्गुसो अह विवेअरहिओ वि। सिविणम्मि तुमम्मि पुणो पत्तिहि तन्ति ण पम्मुसिमि॥ अत्र 'प्रतीहि' इति मध्ये दृढप्रत्ययोत्पादनाय। एव- मन्यदपि लक्ष्यात प्रेक्ष्यम् ।। ११।। सम्प्रदायप्रकाशिनी अथापदस्थसमासस्य-रक्ताशोकेत्यादि। गर्मितस्य-हुमि अवहटटिएति। भवाम्यपहस्तितरेखो निरङकुशोऽथ विवेकरहितोऽपि। स्वमेपि त्वयि पुनः प्रतीहि चिन्ता न पमुष्णामि॥। अत्र सोपपत्तिकं गुणत्वं दर्शयति-अध्न पतीहीत्यादि। अनया दिशान्यदपि सूननेयमित्याह-एवमन्यदपीति। अन्यत् प्रसिद्धिधुतादि ॥ ११ ।। साहित्य चूडामणि: गुणः । तत्रापि प्रकृतमेवोदाहरणमित्याह-प्रागिति। ननु यदि वाक्यान्तरं क्रियते (तः) तस्यार्थस्य व्याघातश्कायामस्थानमुक्तिप्रसङ्गः । अन्यथा त्यक्त- पुनःस्वीकारापत्तिरिति चेत्। तन्न। येनानेनेत्यादौ स परशुरतिथिर्भवतु। येन हर: खण्डपरशुः ख्याप्यत इति यद्वृत्तवशादुद्देश्यप्रतिनिर्देश्यभावसम्बन्धान्त- रसद्भावान्न त्यक्तपुनःस्वीकारः। नच कनु पुनरितिवदुक्तार्थव्याघातः । रक्ताशोकेति। अस्थानस्थसमासत्वमत्र गुण इत्युक्तम्। हुमि इति। भवाम्यपहस्तितरेखो निरङ्कशस्तथा विवेकरहितोऽपि। खप्नेऽपि त्वयि पुनः प्रतीहि चिन्तां न (त्कि तात्पर्यम्!) प्रस्मरामि। इति। एष काम प्रति यौवनस्योक्तिः। प्रतीहीति यत्पदं वॉक्यमध्ये प्रयुक्तं तद् वाचं क्रमेवर्णितामसहमानस्य वक्तुर्विवक्षितवाक्यार्थप्रतिपत्तिमुद्घाटयतीति गर्भितस्य गुणत्वम्। १ 'अ', २. 'त्ति', ३ 'हु' ख. पाठ :. ४. 'दरि' क. घ. पाठः. ५. 'नेत्या', ५. 'वं क्चिद् गु' घ. पाठः, ७, 'काव्य' क. ख. पाठः, ८. 'चः', ९. 'मातवर्तिता' प. पाठ :.

१३६ न्माख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे व्यभिचारिरसस्थायिभावानां शब्दवाच्यता। कष्टकल्पनया व्यक्तिरतुभावविभावयो: ॥१२॥ सम्प्रदायप्रकाशिनी अथ रसदोषा:। ते च सूक्ष्मतया सहृदयपतीत्येकसमधिगम्या इति स्थूलदोषानन्तरं निरुप्यन्ते-व्यभिचारिरसेत्यादिना ईदशा इत्यन्तेन। व्यभिचारिस्थायिनो: शब्दवाच्यत्वे एका, अनुभावविभा- साहित्यचूडामणि: एवमन्यदपीति। तथाह- "यत् पादपूरणाद्यर्थ निरर्थकमुदाहृतम्। अदोषत्वं विजानन्ति तस्यापि यमकादिषु॥" यभा- "योषितामतितरां नखलूनं गात्रमुज्ज्वलतया न खलूनम्।" अत्र खलुशब्दस्यानर्थक्येऽपि यमकानुषज्जाददोषत्वम्। "पर्यायेण द्वयोर्यत्राधिक्यं प्रश्नोत्तरादिषु। सक्कीर्ण तन्न दोषाय वाक्यं वाक्यविदो विदुः ॥" यथा-बाले! नाथ! विमुश्च मानिनि! रुषमित्यादि। विधेयाविमर्शः कचिद् गुणः । यथा- 'कुविआओ पसण्णाओ ओरुण्णमुहीभो विहसमाणौओ। जहगहिआ तह हिअअं हरति उच्छिण्णमहिळाओ।।" इति। यत्र सत्युत्सन्ना महिला इति व्यास: तद्वस्तुवृत्त्या नष्टाः ्रिय इति मङ्गलातङ्कशङ्या शृङ्गारानौचित्यम्। एवं 'हतविधिलसितानां ही विचित्रो विपाकः' इत्यादि प्रसिद्धिविरोधे। देशविरोधः कचिद् गुणः । यथा- "मन्दाकिन्याः पयःशेष दिग्वारणमदाविलम्। हेमाम्बुरुहसस्यानां तद्वाप्यो धाम सांप्रतम्।।" इति। अत्र तारकप्रभाववर्णनतात्पर्याद् गुणत्वम्। कालविरोधः कचिद् गुणो १. 'र्थमनर्थ', २. 'अ', ३. 'णी' घ. पाठः.

सप्तम उल्लास: । १३७ प्रतिकूलविभावादिग्रहो दीप्तिः पुनःपुनः । अकाण्डे प्रथनच्छेदावङ्गस्याप्यतिविस्तृतिः॥१३॥ अद्गिनोऽननुसन्धानं प्रकृतीनां विपर्ययः। अनङ्गस्याभिधानं च रसदोषा: स्युरीदृशाः।।१४।। सम्प्रदायप्रकाशिनी वयोः कष्टक्लृप्त्या व्यक्तौ द्वे, प्रतिकूलविभावादिग्रह एका, प्रकृति- विपर्ययेऽप्येका, अङ्गातिविस्तृतावनङ्गाभिधाने च द्वे इति सप् व्यञ्जक- निबन्धना दोषजातयः । षडन्या व्यङ्गयनिबन्धनाः। व्यञ्जकनिब- न्धनेषु रसप्रतीतेः प्रतिबन्धः । अन्येषु तु प्रतीतस्योपहतिरिति वि- भाग:। ईदृशा इति सर्वनान्नोपसंग्राह्यान् वक्ष्यति। साहित्यचूडामणि: न दोष: । यथा- "राज्ञां विनाशपिशुनश्रचार खरमारुतः धून्वन् कदम्बरजसा सह सप्तच्छदोद्गमान्।।" इि। अत्रोत्पातरूपत्वात् ताटस्थ्यम्। एवं विद्याविरोधे। धर्मशास्त्रविरोधो यथा- "पञ्चानां पाण्डुपुत्राणां पत्नी पाञ्चालकन्यका। पत्नीनामग्रणीश्रासीद् दैवो हि विघिरीद्दशः ॥" इति। अन्र देवरहस्याधीनत्वात् ताटस्थ्यम्। इत्थमन्यदालोचनीयम्। इयत' रसाञ्भूतवाच्यादिव्यवहितो रसस्पर्शी दोष उन्मेषितः । अधुना रसस्यैव दोष सुन्मेषयितुमुद्दिशति - व्यभिचारीति। व्यभिचार्यादीनां त्रयाणां सामान्यते विशेषतो वा स्वशब्दवाच्यत्वं दोषः। कष्टकल्पनया क्वेशोत्तरया बुद्धया न पुनः स्वारसिकाक्षेपशालिन्या व्यक्तिः । प्रस्तुते रसे प्रतिकूलानां विभावा दीनां अहणं यथा शृङ्गारादौ शान्तादिसम्बन्धिनाम्। पुनःपुनर्दीतिः सहृदर्य १. 'हण ए' ग. पाठः. २. 'चै' ख. ग. पाठः. ३ 'दि' क. ग. पाठ: ४. 'झ्विनोऽननुसन्धाने' क. घ. पाठ :. ५. 'मो' ग. पाठ :. ६. 'योद्वे' न. पाठः. T

१३८ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे

स्वशब्दोपादानं व्यभिचारिणो यथा - सव्रीडा दयितानने सकरुणा मातङ्गचर्माम्बरे सत्रासा भुजगे सविस्मयरसा चन्द्रेऽमृतस्यन्दिनि। सेर्ष्या जहुसुतावलोकनविधौ दीना कपालोदरे पार्वत्या नवसङ्गमप्रणयिनी दृष्टिः शिवायास्तु वः ॥ "व्यानम्रा दयितानने मुकुलिता मातङ्गचर्माम्बरे सोत्कम्पा भुजगे निमेषरहिता चन्द्रेऽमृतस्यन्दिनि।

सम्प्रदायमकाशिनी यथोपदेशं लिलक्षयिपुराह-स्वशब्दोपादानमित्यादि। सव्रीडेति। नह्यत्र व्रीडादिशब्दैवीडादयो व्यभिचारिणः प्रती- यन्ते। कथ न प्रतीयन्त इत्यतः पत्युदाहरति-वयानग्रेति। आन- तित्रींडाया अनुभाव:। मुकुलीभाव: करुणस्य। एवमुत्कम्पादयस्त्नासा- साहित्य चूडामाण: हृदयोद्वेजनपर्यन्तं दीपनम्। अकाण्डोडकाल: अनुचितः कालश्र तत्र प्रथन- मुद्धावनं छेद: खण्डनं च। अङ्गस्याप्यतिविस्तृतिः। अङ्विनं प्रत्यङ्गस्य मात्रया विस्तृतिरौचित्याय नत्वतिरेकात्। अङ्विनः प्रधानभूतस्य नायकादेरननुसन्धान- मपरामर्शः। अनङ्गस्य रसानुपयोगिनो भावस्योपन्यास इति संक्षेपः । क्रमादुदाहरति- स्वशब्देति। सव्रीलेति। विस्मयस्य रसत्वं चमत्कारकारित्वादौपचारिकम्। न्ीला- त्रासेत्यादीनां स्वशब्दोपादानं दोषः । यद्यपि करुणो रसो विस्मयश्च स्थायी, तथापि प्राचुर्य व्यभिचारिणामिति तदुदाहरणत्वम्। व्यञ्जनानुकूलं पाठं परिवर्तयति-व्यानम्रेति।

१. 'ले', २. 'आ' क. घ. पाठः. ३. 'करस्य' ख. ग. पाठ:,

सप्तम उल्लास: । १३९ मीलद्भ्रू: सुरसिन्धुदर्शनविधौ म्लाना कपालोदरे" इत्यादि तु युक्तम्। रसस्य स्वशब्देन शृङ्गारादिशब्देन वा वाच्यत्वम्। क्रमेणोदाहरणं- तामनङ्गजयमङ्गलश्रियं किञ्चिदुच्चभुजमूललोकिताम्। नेत्रयोः कृतवतोऽस्य गोचरे कोऽप्यजायत रसो निरन्तरः॥ आलोक्य कोमलकपोलतलाभिषिक्त- व्यक्तानुरागसुभगामभिरामरूपाम्। सम्प्रदायप्रकाशिनी दिषु ज्ञेयाः । अनयोरुदाहरणप्रत्युदाहरणयोः प्रतीतितारतम्यं सहृद- यानामविवादसिद्धमेव। रसस्य स्वशब्दोपादाने इयी गति :- सामान्यवचनेन रसशब्देन विशेषवचनेन वा शृक्गारादिशन्देनेति। तदेतदाह-रसस्य स्वशब्दे नेत्यादि। तामनङ्गेति। नह्यत्र 'रसो जायत' इत्युक्ेनापि रसस्य प्रतीतिः। तदनुक्तावपि विभावादिसन्निवेशेवच्वे तु प्रतीतिः। यथा मम- समुलद्दयापाङ्क तरुि! तरुणाशोककलिका- कलापव्यापारं श्रवसि समुपादाय चलिताः । रिरंसां शंसन्तो वैद कतममुद्दिश्य कृतिनं कटाक्षा: क्षिप्यन्ते मधुमदकषायारुणरुचः॥ आलोक्येति। अत्र शृङ्गारेति रसविशेषवचनसन्भावेऽपि नहि भृङ्गारप्रतीतिः। साहित्य चूडामणि: निरन्तरो रस इति। सामान्येन खशब्दप्रयोगः । आलोक्येत्यादौ विशेषेण शृङ्गारशब्दस्य। १. 'दि यु', २. 'ष' ख. पाठ. ३. 'तिः । अपितु त' ग. पाठः. ४. 'शाः यथावत्वे' स. ग. पाठः. ५. 'सारागार्ताः व' ग. पाठः. ६. 'बत क' क. ख. घ, पाठ;,

१४० व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे पश्यैष बाल्यमतिवृत्य विवर्तमानः शृङ्गारसीमनि तरङ्गितमातनोति। स्थायिनो यथा- सम्प्रहारे प्रहरणैः प्रवीराणां परस्परम्। छणत्कारैः श्रुतिगतैरुत्साहस्तस्य कोऽप्यभूद । अत्रोत्साहस्य।। कर्पूरधूलिघवलद्युतिदूरधौत- दिञ्चण्डले शिशिररोचिषि तस्य यूनः । लीलाशिरोंशुकनिवेशविशेषक्लप्ति- व्यक्तस्तनोन्नतिरभून्नयनावनौ सा । अन्नोद्दीपनालम्बनरूपा: शृङ्गारयोग्या विभावा अनु- भावापर्यवसायिन: स्थिता इति कष्टकल्पना। सम्प्रदायप्रकाशिनी स्थायिनः शब्दवाच्यत्वं-सम्प्रहार इति। अत्रोत्साहस्य स्वशब्दवाच्यता।। अथानुभावस्य कष्टक्लप्त्या व्यक्ति :- कर्पूरधूलीति। कष्टक्प्ति दर्शयितुमाह-अत्रोद्दीपनालम्बनेति। कर्पूरे- त्यादय उद्दीपनरूपाः । सेति त्वालम्बनरूप: । 'लीलाशिरोशुके' त्यत्र

साहित्यचूडामणि: संग्रहार इति। उत्साहस्य वीररसस्थायिन: खशब्दोपादानम्। अनुभावस्य कष्टकल्पनेया व्यक्तिमुदाहरति-कर्पूरेति। उद्दीपनरूप- शरन्द्रोदयः । निर्दिष्टाकारा च कान्ता यून आलम्बनम्। अनुभावेति। तथाप्येतेषामसाधारणत्वमिति 'अन्यतमद्वयाक्षेपकत्वे सति १. 'दि' ग. पाठ :. २. 'ना' घ. पाठः,

सप्म उल्लास:। १४१ परिहरति रति मर्ति लुनीते स्खलतितरां परिवर्तते च भूयः । इति बत विषमा दशास्य देहं परिभवति प्रसभं किमत्र कुर्मः ॥ अत्र रतिपरिहारादीनामनुभावानां करुणादावपि सम्भ- वात् कामिनीरूपो विभावो यत्नतः प्रतिपाद्यः। प्रसादे वर्तस्व प्रकटय मुंदं सन्त्यज रुषं प्रिये! शुष्यन्त्यङ्गान्यमृतमिव ते सिञ्चतु वचः । निधानं सौख्यानां क्षणमभिमुखं स्थापय सुखं न मुग्धे! प्रत्येतुं प्रभवति गतः कालहरिणः ॥ सम्प्रदायप्रकाशिनी अथ विभावस्य-परिहरतीति। अत्र विभावस्य कृच्छव्यक्तिं दर्शयति-रतिपरिहारेत्यादि। अथ अतिकूलविभावग्रहस्य-प्रसाद इति। शुष्यन्त्यङ्गानि से- चनक्रियाकर्म, ममैतादृशान्यङ्गानि अमृतकल्पं ते वचः सिश्चत्विति । साहित्यचूडामणि: नानैकान्तिकत्वमि'ति तुरीयोल्लासोक्तयुक्त्या तस्य यूनो यस्तदा खोचितोऽनु- भाव: तत्रापर्यवसायिनः तद्यञ्जनव्यापारविमुखाः तदाक्षेपकत्वनैयत्यपराङ्मुखाः स्थिताः । एवं विभावेनानुभावस्य कष्टकल्पनया व्यक्तिमुदाहृत्य पुनरनुभावेन विभावस्योदाहरति- परिहरतीति। रतिपरिह्ृतिमतिच्छेदादीनां करुणे भया- नके च सद्भावादनैकान्तिकत्वात् कामिनीरूपो विभावो यततः कष्टकल्पनया प्रतिपाद्यः । प्रतिकूलविभावव्याचारिपरिग्रहमाह-प्रसाद इति। अङ्गानीति सेच- नकर्म, तद्विशेषणं शुष्यन्तीति। अत्र शृङ्गारे प्रस्तुते तत्प्रतिकूलस्य शान्तस्य १. 'दा' ख. पाठः. २. 'हः प्र' क ग. पाठः. ३. 'तेति' घ. पाठः. ४. 'त्वे' क. ख. पाठ :.

१४२ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे अत्र शृङ्गारे प्रतिकूलस्य शान्तस्यानित्यताप्रकाशन रूपो* विभावस्तत्प्रकाशितो निर्वेदश्र व्यभिचारी उपात्तः। णिहुअरमणम्मि ळोअणपहम्मि पडिए गुरूण मज्झम्मि । सअळपरिहारहिअआ वणगमणं चेअ महइ बहू॥

सम्प्रदायप्रकाशिनी प्रत्येतुं प्रत्यागन्तुम् । अत्रानित्यतामकाशनरूपो विभावस्तत्प्रकाशितो व्यभिचारी निर्वेदश् श्ान्तरसस्यैवोचिताविति शृङ्गारे प्रतिकूलौ। तदेतदाह-अत्र शृङ्गारे प्रतिकूलेत्यादि। अथ प्रतिकूलानुभावग्रहणं -णिहुअरमणेति। निभृतरमणे लोचनपथे पतिते गुरुणां मध्ये। सकलपरिहारहृदया वनगमनमेवेच्छति वधू:॥ साहित्यचूडामणि: योऽयमनित्यताप्रकाशनरूपः कालहरिणस्य हरिणजातिवैलक्षण्यादपुनःप्रतिगम- नख्वभाव उद्दीपनविभाव:, स च तदभिव्यञ्जितो निर्वेदश्चोपात्तः । परमनिर्वेद- स्थायिकस्य शान्तस्य मैत्रीकरुणादिमुखेन चर्वणायामवान्तरो निर्वेदः स्मृति- धृत्यादिवदुपयोगी। प्रतिकूलानुभावसङ्गहमाह- णिड्ठ इति। "निभृतरमणे लोचनपथे पतिते गुरूणां मध्ये। सकलपरिहारहृदया वनगमनमेवेच्छति वधू: ॥" इति। अत्र सकलपरिहारो वनगमनं च द्वे अपि शान्तस्यानुभावभूते। निर्वे- दानुवेधे हि रतिर्विद्यते। ज्ञातविषयसवभावस्य तत्र जीवितसर्वखतयाभिमाना- भावात्। नखलु विदितशुक्तिकलधौततत्त्वस्तदुपादानायोदुङ्के ऋते संवृति- मात्रात्।

१. 'ह: णि' ख. ग. पाठः.

'पोद्दीपनवि' इति मूलकोशपाठ:

सप्तम उल्लासः । १४३ अत्र सकलपरिहारवनगमने शान्तानुभावौ। इन्धना- द्यानयनव्याजेनोपभोगार्थ वनगमनं चेन्न दोषः। दीप्तिः पुनःपुनर्यथा कुमारसम्भवे रतिप्रलापेषु ॥ अकाण्डे प्रथनं यथा वेणीसंहारे द्वितीयेऽक्गेडनेकसं- क्षये संवृत्ते भानुमत्या सह दुर्योधनस्य शृङ्गारवर्णने।। सम्प्रदायप्रकाशिनी आतिकूल्यं दर्शयति-अन्न सकलपरिहारेति। प्रतीतिवैश- द्याय व्यतिरेकं दर्शयति-इन्धनादीति। अथ रसस्यातिपरिपुष्टिरूपा दीप्षि: पौनःपुन्येन पैद्येन सम्भव- तीति प्बन्धमुदाहरति-यथा कुमारसम्भव इति। तत्रहि 'अथ सा पुनरेव विह्वले'त्यादिना दीप्तिरतिमात्रं कृता। अकाण्डे रसग्रथनं दर्शयति-वेणीसंहार इत्यादि। साहित्यचूडामणि: प्रकारभेदाददोषत्वमाह-पुष्पेति। पुष्पपल्लवाद्यानयनव्याजेन सङ्वेतो- चितं वनगमनमिति केनचित् समथ्यते। तदास्माकं न दोषोद्वाटनाग्रहः। अथ कथं सकलपरिहारस्य शृङ्गारानुकूल्यमिति चंदरतिलक्षणानुभावादित्या- शयः। दीपतिरिति। कुमारसम्भवे हि शिवयो: सांमुख्ये मन्मथदाहेन विघ- टिते झटिति तत्संघटनसंविधानोन्मुखानां सहृदयानां व्यवधानविधायिनि रति- विलापसर्गे नात्यन्तमादरः, किमुत भूयो भूयः प्रदीपौ। यथाह ध्वनिकार :- "परिपोषं गतस्यापि पौनःपुन्येन दीपनम्। रसस्य स्याद् विरोधाय" इति। वृत्तिकारोऽप्याह- "उपभुक्तो हि रसः स्वसामग्रीलब्धपरिपोषः पौनः- पुन्येन परामृश्यमान: परिम्लानकुसुमकल्पः कल्पत" इति। अकाण्ड इति। अनेकसंक्षये दुर्योधनस्य संभोगवर्णनानौचित्याद-

१. 'वाक्येन' ख. ग. पाठ:

१४४ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे छेदो यथा महावीरचरिते द्वितीयेडङ्के राघवभार्गवयो- र्धाराधिरूढे वीररसे 'कङ्कणमोचनाय गच्छामी'ति राघव- स्योक्तौ ।। अङ्गस्याप्रधानस्यातिविस्तरेण वर्णनं यथा हयग्रीव- वधे हयग्रीवस्य।

सम्प्रदायप्रकाशिनी अकाण्डे रसच्छेदं दर्शयति-महावीरचरित इत्यादि। अप्रधानत्वादङ्गस्य विस्तृतिः हयग्रीवबधे। तत्र हयग्रीवस्यैव पतिनायकस्य भूयसा वर्णनम् ॥ साहित्यचूडामणि: काण्डत्वम्। यदुक्तं तत्रैव "कब्न्चुकी-योऽयमुद्यतेषु बलवत्स्वथवा किं बलवत्सु बासुदेवसहायेष्वरिषु अद्याप्यन्तःपुरविहरणमनुभवति। इदमपरमयथायथं खवा- मिनश्चेष्टितम् । आ शस्त्रग्रहणादकुण्ठपरशोरि"त्यादि। भानुमत्या सहेति। प्रतिमुखसन्ध्यङ्गविशेषस्य विलासस्य निबन्धे कवेनिर्बन्धः । स चानुचितः । "न तु केवळया शास्त्रस्थितिसम्पादनेच्छया।" इत्युक्तत्वात्। अत्र च "समीहा रतिभोगार्था विलासः परिकीर्तितः ।" इत्यत्र रतिभोगशब्द आधिकारिकरसोचितस्वभावोपबृंहकविभावाद्युपलक्षणार्थ इत्यर्थापरिज्ञानं हेतुः। नचात्र दैवव्यामोहितत्वं कथापुरुषस्य परिहारः यतो रसबन्ध एव निर्बन्ध: कवेः नेतिवृत्ते। छेदो यथेति। धाराधिरूढे वीररसे तद्विच्छेदस्य नौचित्यं, यथाह- "अकाण्ड एव विच्छित्तिरकाण्डे च प्रकाशनेम्। उद्दीपनप्रशमने यथावसरमन्तरा।।" इति।

१. 'ति वी' ख. ग. पाठः. २. 'ता।' घ. पाठः,

सप्तम उल्लासः । १४५ अड्रिनोऽननुसन्धानं यथा रत्नावल्यां चतुर्थेडङ्के बाभ्र- व्यागमने सागरिकाया विस्मृतिः प्रकृतयो दिव्या अदिव्या दिव्यादिव्याश्च। वीररौद्रश्- ङ्ारशान्तरसप्रधाना धीरोदात्तधीरोद्धतधीरललितधीर प्रशान्ता सम्प्रदायप्रकाशिनी अङ्विनः प्रधानस्य रसस्याननुसन्धान रलनावल्याम्। 'प्रकृतीनां विपर्यय' इत्युक्तम् । कास्ताः प्रकृतय इत्यत आह-प्रकृतयो दिव्या इत्यादि। दिव्यादिरूपतया त्रिया। धीरो- दात्तादिरूपतया चतुर्धा। तासां यथास्वं लक्षणं - वीररौद्रिति । वीर- प्रधाना धीरोदात्ताः। रौद्रप्रधाना धीरोदताः। शृङ्गारप्रधाना धीर- ललिताः। शान्तप्रधाना धीरप्रशान्ताः। ताश्रोत्तमादिमेदात् त्रिधा। इत्थश्च सति दिव्योद्यास्त्यः धीरोदात्तादिभेदेन द्वादराधा। उत्तम- त्वादिनां तु षद्त्रिंशद्धा जेयाः। तत्र दिव्यत्वाद्यपेक्षया धीरोदात्तत्वाद्य पेक्षयोसमत्वाद्यपेक्षया च प्रकृतेरन्यथात्वं त्रिधोपदर्वयितुकामः पकृते- साहित्यचूडामणि: अङ्गिन इति। प्रधानभूतस्यार्थस्यापरामर्शः। यदुक्त्त तत्रैव, 'वसु- भूति :- (निरूप्य) देव! कुत इयं कन्या। राजो-देवी जानाति। वासव- दत्ता -- एसा साअरादो पाविदत्ति भणिअ अमच्चेण जोअन्धरायणेण मह हत्थे णिक्खित्ता अदो एव्व साअरिअत्ति सद्दावीअदि' इति। नन्वज्विनो रसस्यानु- सन्धानं नायिकया निरुह्यत इति कोडयं निय(त?म) इति चेन्न।

इत्यत्र रसस्येति रसावगमकस्य यस्य कस्यापीति व्याख्यातत्वात्। प्रकृतिविपर्ययं व्याख्यातुं बहुप्रकारां प्रकृतिं प्रतिपादयति-प्रकृतय इति। दिव्या देवदानवादयः । अदिव्याश्चारुदत्तादयो मनुष्याः । दिव्या- १ 'ल्याम् । अथ प्र' क. घ. पाट :. २. 'व्याबिवा घी', ३. 'ना ष' ख. ग, पाठ: ४. 'जा' - अपि जा', ५. 'ग', ६ 'अ', ७. 'बजोअंधरा' ८. 'दि । न', ९. 'स्याननु' घ. पाठ: U

१४६ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे उत्तमाधममध्यमाश्च। तत्र रतिहासशोकाद्भुतानि अदिव्यो-

सम्प्रदायप्रकाशिनी रवि विपर्ययं यथावदुपदर्शयति तावत्-तन्न रतिहासशोकेत्या- दिना। यथा हि रत्यादय: स्थायिनः उत्तमप्रकृतावदिव्ये नायक उपवर्ण्यन्ते तथा दिव्येषु चोपवर्णनीयाः। रत्येंशे तु विशेष इत्याह- - साहित्यचूडामणि: दिव्या दशरथादयः । यथाक्रमं वीरादिप्रधाना धीरोदात्तादयः। तत्र वीरप्रधान उदात्तः रौद्रप्रधान उद्धतः शृङ्गारप्रधानो ललितः शान्तप्रधानः शान्तः इति चत्वारो नेतारः क्रमेण सात्वत्यारभटीकैशिकीभारतीलक्षणवृत्तिपधानाः। तत्र धरिोदात्ता रामादयः। यदाहु :- "महासस्वोऽतिगम्भीरः क्षमावानविकत्थनः । स्थिरो निरूढाहक्कारो धीरोदात्तो दढव्रतः ।I" इति। धीरोद्धता भीमसेनादयः । यचाहु :- "धीरोद्धतस्त्वहक्कारी चलश्रण्डो विकत्थनः ।" इति। धीरललिता वत्सराजादयः । यदप्याहु :- "निश्चिन्तो धीरललितः कलासक्तः सुखी मृदुः ।" इति। धीरशान्ता माधवप्रमुखाः। यदपिचाहु "सामान्यगुणयुक्तश्र धीरशान्तो द्विजादिकः ।"

इति। तत्रेति। अदिव्येषु नायकेषु, येषामुत्तमप्रकृतिकता। तद्वद् दिव्येष्वपि रतिहासशोकाद्भतानि न पुनर्मध्यमपरकृत्याद्युचितानि। यथा - "सुदुःस्थः सन् कृतार्थोऽपि निश्शेषैश्वर्यसम्पदा । निकामकमनीयेऽपि नरकीयति कानने ।।"

१. 'स', २. 'तिभावांशे तु' क. घ. पाठः. ३. 'वी', ४. 'नि वर्णनी- यानि न' घ. पाठ :.

सप्तम उल्लास: । १४७ त्तमप्रकृतिवेद् दिव्येष्वपि। किन्तु रतिः सम्भोगशृङ्गारेरूपा उत्तमदेवताविषया न वर्णनीया। तद्वर्णनं हि पित्रोः सम्भोग- वर्णनमिवात्यन्तमनुचितम्।

"कोपं प्रभो! संहर संहरेति यावद् गिरः खे मरुतां चरन्ति।"

सम्प्रदायप्रकाशिनी

किन्तु रतिः सम्भोगेत्यादि । उत्तमदेवता हरिहरहिरण्यगर्भाः । कुत इत्याह-तद्वर्णनं हीति । अनेनादिव्येष्वपि (तु१) गुर्वादिपु तथा वर्णननिषेधो ज्ञापित:। क्रोधभावस्त्वन्यथेति सोदाहरणमाइ-कोपं प्रभोइत्यादि।

साहित्यचूडामणि:

इति। नच तान्यवर्णनीयानि, भारतवर्षौचित्येन वर्णनमिति सम्प्रदायः । किन्त्विति। उत्तमदेवताविषया रतिः सम्भोगलक्षणा दिव्यप्रकृतित्वाद् दिव्यो- त्तमवदतिदिष्टापि न वर्णनीया। यथा कुमारसम्भवे- "दष्टमुक्तमधरोष्ठमम्बिका वेदनाविधुतहस्तपल्लवा। शीतलेन निरवापयत् क्षणं मौलिचन्द्रशकलेन शूलिनः ।।" इत्यादि। तत्रानौचित्यमाह-तदूर्णनं हीति। नच सम्भोगशृङ्गारस्य स- म्भोगलक्षण एवैकः प्रकार: यावदन्येऽपि जलक्रीडापुष्पोच्चयादयः सम्भवन्तीति।

सद्य:फलद इति। यथा-'कोपं प्रभो! संहर संहरे'ति। यथावा समैव -

१. 'वत्र दि' क. पा :. २. 'रविषया उ'ख. पाठः. ३. 'तारतिः', ४. 'पि पु', ५. 'रेत्यादि' घ. पाठः,

१४८ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे इत्युक्तवद् भ्रुकुट्यादिविकारवर्जितः सद्य:फलदः क्रोधः, स्व :- पातालगमनसमुद्रोल्ठङ्दनादावुत्साहश्र दिव्येष्वेव। अदिव्येषु तु यावदपदानं प्रसिद्धमुचितं वा तावदेवापनिबन्धव्यम्।*अधिकं तु बध्यमानमसत्यप्रतिभासेन नायकवद् वर्तितव्यं न प्रतिना- यकवद् इत्युपदेशे न पर्यतस्येत्। दिव्यादिव्येषु तूभयथापि।

सम्प्रदायप्रकाशिनी तथोत्साहमपि दर्शयति-स्वापातालगमनेति । अदिव्येषु त्वन्यथेत्याह-अदिव्येषु तु यावदित्यादि । यावदेव हि पूर्वे वृत्तं यावच्च पसिद्धसुचितं वा तावदेव वर्णनीयम् । अधिकोपनिबन्धे बाधकमाह-अधिकं तु धध्यमानमित्यादि । असत्यप्रतिभासेन असत्यबुद्धिजननेन। तर्हि दिव्यादिव्येषु कथमित्याह-दिव्या- दिव्येषु तूभयथापीति । द्वैरुप्यसम्भवादिति यावत्। यथैवं दि- व्यादिष्वौचित्यं व्युत्पादितं तथा धीरोदात्तादिष्वपि यथावद् ज्ञेयम्। साहित्यचूडामणि: "अक्ष्णः कोणेन विद्युत्कणकिरणमुचा पश्यति क्रोधवश्ये यस्मिन्नम्लानपुष्पस्तिमितमधुलिहो देवदारोरधस्तात्। उन्मीलद्धूमरेखाविलिखितगगनो लब्धवानिक्षुधन्वा दावज्वालावलीढस्फुटितफलद (शा? शां) शल्मलीगुल्मली लाम्।।" इति। स्व:पातालेति। अतएवहि मुनिना प्रख्यातवस्तुविषयत्वं प्रख्यातोदात्त- नायकत्वं च नाटकस्यावश्यकर्तव्यतया पर्यालोचितम्। यदाह- "विभावभावानुभावसश्चार्यौचित्यचारिणः । विधि: कथाशरीरस्य वृत्तस्योत्प्रेक्षितस्य वा ॥।" इति। तस्य भावौचित्यं प्रकृतौचित्यात्। एवं प्रकृति विचार्यामन्त्रणविषयं

१. 'ले', २. 'ब्यौ', ३. 'तीर्विचार्य तस्या भाम' घ. पाठ :.

• 'अधिकं ब' इति मूलकोशपाठः

सप्तम उल्लासः । १४९ एवमुक्तस्यौचित्यस्य दिव्यादीनामिव धीरोदात्तादीनामन्यथा- वर्णनं विपर्ययः । 'तत्रभवन् भगवन्नि'त्युत्तमेन नाधमेन मुनिप्रभृतौ न राजादौ, भट्टारकेति परमेश्वरति च राजादौ, न मुनिप्रभृतौ प्रकृतिविपर्ययापत्तेर्वाच्यम्। एवं देशकालवयो- जात्यादीनां वेषव्यवहारादि समुचितमेवोपनिबन्धव्यम्।

सम्प्रदायप्रकाशिनी अन्यथा विपर्यय इत्याह -एवमुक्तस्थेत्यादि। धीरोदात्तादिषु वी- रादिरसप्धानत्वमौचित्यम्ुक्तम्। तदन्यथाकरणे विपर्ययः । अथोत्त- माद्यपेक्षया विचारयति- तत्रभवन्नित्यादि। उत्तमेन हि मुनिप्र- भृतौ 'तत्रभवन्"भगवन्नि'ति वाच्यं नत्वधमेन। उत्तमेनापि मुनिप्र- भृतावेव न राजादौ। राजादौ हि 'प्रियसखे'त्यादि। किश्च न राजादौ 'भट्टारके'ति, अपितु देव एवैं। 'परमेश्वरे'ति न मुनिप्भृतौ । अपि- तु देव एव। अन्यथाकरणे तु प्रकृतिविपर्ययः स्यात। इत्थं देशकाला- द्यौचित्यमप्यनुसर्चव्यमित्याह-एवं देशकालेत्यादि। यस्य देशस्य कालस्य वयसो जातेः, आदिशब्दात् प्रस्तावादेश्व, यदेव वेषव्यव- हारचेष्टादिसमुचितं तदेवोपनिबन्धव्यम्। अन्यथा ग्रकृतिविपर्ययः। अस्य दोषस्य महाविषयत्वादौचित्यविदां परिस्फुटत्वॉच्च मंकरियैव दर्शिता, उदाहरणे ग्रन्थगौरवापचेः। साहित्यचूडामणि: विपर्ययमाह-तत्रेति। भवन् भगवन्नित्यादिकमामन्त्रितम्। उत्तममुनि- प्रभृतौ न कदाचिदुत्तमेऽपि राजादौ। भट्टारकेत्यादि च राजादौ न कदाचि- न्मुनिप्रभृतौ वाच्यम् । प्रकृतिविपर्ययप्रसङ्गात् । एतेन भाव ! मारिष! इत्यादि- नाट्यपरिभाषा व्याख्याताः । एवमिति।

१. 'मे नाधमेमु', २. 'त्यादि, अ', ३. 'व ।एवं प', ४. 'दोषत्वा', ५. 'खात् पर' ख. पाठ: ६. 'प्रतिक्रि' क्.घ. पाठः. ७. 'मे', ८. 'ता' घ. पाठ :.

१५० व्यास्याद्योपेते काव्यप्रकाशे अनङ्गस्य रसानुपकारकस्य वर्णनं यथा कर्पूरमञ्जर्या नायिकया स्वात्मना च वसन्तस्य वर्णनमनादृत्य वन्दि- वर्णितस्ये राज्ञा प्रशंसनम्। ईदशा इति नायिकापादप्रहारा- दिना नायककोपादिवर्णनम्। उक्तं हि ध्वनिकृता - "अनौचित्यादृते नान्यद् रसभङ्गस्य कारणम्। *प्रसिद्धौचित्यबन्धस्तु रसस्योपनिषत् परा।" इति॥ १४ ॥ सम्प्रदायप्रकाशिनी अथानङ्गस्य रसानुपकारकस्याभिधानं दर्शयति-यथा कर्पूरमञ्जर्यामित्यादि। नहि वन्दिवचोवर्णनं नायिकाव चोवर्णनापे- क्षया रसोपकारि। 'ईदृशा' इत्यनेनोपसंग्राहं दर्शयति-नायिका- पादेत्यादि। इत्थं रसेषु प्रदर्शितनयेनानौचित्यमेव दोष इति यदनुगतं तत् प्रामाणिकसंवादेन व्यवस्थापयति-उत्तं हि ध्वनिकृता अनौ- चित्यादित्यादिना। अन्यदिति रसदोषे हेत्वन्तरव्युदासः । उपनि- षद् रहस्यम्। अन्वयतो वतिरेकतश्र कथनं रसदोषभीरुणा रसपकर्ष- परेण च नित्यमौचित्यांश एवोज्जागरितव्यमित्युपदेशाय। १४॥ साहित्य चूडामणणि: अनङ्गस्येत्यादि स्पष्टम् । उपलक्षणं चैतदित्याह- ईदृशा इति । आदिपदेन रामस्य नाटिका- नायकत्वकरणमभिप्रेयते। यदुक्तं- "सन्ति सिद्धरसप्रख्या ये च रामायणादयः। कथाश्रया न तैर्योज्या स्वेच्छा रसविरोधिनी ।।" इति। तदयर्मेत्र परमार्थ इत्याह-उक्तं हीति ॥ १४ ।। १. 'ना व', २. 'स्य तस्य रा' ख. पाठः. ३. 'अकस्य उप', ४. 'मपर' घ. पाठ: # 'औित्योपनिबन्धस्तु' इति मुद्रितकोशपाठ :-

सप्तम उल्लासः । १५१ इदानीं क्वचिददोषा एत इत्युच्यन्ते- न दोष: सवपदेनोक्तावपि सश्वारिण: क्वचित्। यथा- औत्सुक्येन कृतत्वरों सहसुवा व्यावर्तमाना डिया तैस्तैबन्धुवधूजनस्य वचनैनींताभिमुख्यं पुनः। हष्ट्ाओ्रे वरमात्तसाध्वसरसा गौरी नवे सङ्गमे संरोहत्पुलका हरेण हसताश्िष्टा शिवायास्तु वः॥ अत्रौत्सुक्यशब्द इव तदनुभावो न तथा प्रतीतिकृद। सम्प्रदायप्रकाशिनी अथ रसदोषाणां क्वचिददुष्टतां क्रमेण दर्शयितुमारभते- इदानीं क्वचिदिति। न दोष इति। सन्जारिणो व्यभिचारिण:। औत्सुक्येनेति। अश्रौत्सुक्यस्य व्यभिचारिणः शब्दवाच्यत्वेऽप्यदुष्टतां समर्थ- यति-अन्रौत्सुक्येशब्द इवेत्यादि। तदनुभावः सहसा प्रसृत- त्वादि। नहि सहसापसृतेत्युक्ते स्फुटमौत्सुक्यपतीतिः। तदेतत् प्रत्यु- साहित्यंचूडामणि: अथोक्तानां दोषाणामुपाधिवशाददोषत्वं वक्तुसुपकमते - इदानी- मिति। कचित् तदुपाधिमति प्रयोगे। ने दोष इति। अनुभावप्रयोगादपि यत्र स्वशब्दोपादानस्यौचित्यं स- चेतोमिश्चिन्त्यते तत्र न दोष: । औत्सुक्यं वाञ्छालौल्याद्यनेकप्रकारम्। तत्प्र- काशनक्षमो नानुभाव: सम्भवी। तेन तस्य स्वशब्दरचनौचित्यम्। तदनुभाव इति। सपदि प्रसरणादिस्वभावः । तथेति। यथा खवशब्द- १. 'रत्यत्रौ' क. पाठ:, २. 'क्यं' क. घ. पाठ :. ३ 'क्ये' क. पाठः. ४. 'य: स्व' घ. पाठः,

१५२ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे अतएव 'दूरादुत्सुकमि'त्यादौ व्रीडाद्यनुभावानां वलितत्वा- दीनामिवोत्सुकत्वानुभावस्य सहसा प्रसरणादिरूपस्य तथा प्रतिपत्तिकारित्वाभावादुत्सुकमिति कृतम्।

सम्प्रदायप्रकाशिनी दाहरणेन स्फुटयितुमाह-अतएव दूरादुत्सुकमिति। तथा प्रतिपन्तीति। नहि यथा विवलितं स्फारितमित्याद्यनुभावोक्त्या व्री-

अथ रसस्थायिभावयोः शब्दवाच्यताया अनुभावविभावयोः कष्टक्लप्तिव्यक्तेश्र नित्यदोषत्वात् प्रतिकूलविभावादिग्रहस्यादुष्टतां दर्श- यति-सश्चार्थादेरिति। शृङ्गारादौ शान्तादौ च व्यभिचारिणो मिथो विरुद्धा इति सहोपादानमेषां प्रतिकूलव्यभिचारिग्रहाख्यो दोष इति स्थितम्। यदि कदाचित् शृङ्गारादौ शान्तादौ च व्यभिचारिणो बाध्यत्वेन भवेयुस्तदा न दोषः प्रत्युत गुण एवेत्यर्थः । साहित्यचूडामणि: प्रयोगे उक्त्तमर्थ प्रयोगान्तरेण सम्पादयति। अतएवेति। व्रीडादयो व्यि- चारिण: सर्वे विवलितत्वादिभिरनुभावैः प्रकाश्यन्ते। तद्वदौत्सुक्यस्यापि सहसा प्रसरणादिरूपेणानुभावेन प्रत्यायनं न्याय्यम्। तच्च न शक्यं व्रीलादेर्विवलित- त्वादेरिव औत्सुक्यप्रकाशने सदःप्रसरणादेः पाटवाभावात्। उत्सुकमिति कृतमिति। उत्सुकमित्येव प्रयुक्तं नपुनर्दूरादुत्थितमित्यनुभावेनाभिव्यज्जितम्। प्रतिकूलविभावादिग्रहं गुणीकर्तुमाह-सञ्चार्यादेरिति "विवक्षिते रसे लब्धप्रतिष्ठे तु विरोधिनाम् बाध्यानामङ्भावं वा पाप्तानामुक्तिरच्छला ।।"

१. 'ति । तत्र स' क पाठ २ 'क्यस्य प्र', ३. 'दो' ख. पाठः ४. 'दौ वलिि', ५. 'दिवद् औ' घ. पाठः.

सप्तम उल्लास: १५३ बाध्यत्वेनोक्ति: न परं न दोषः, यावत्प्रकृतरसपरि- पोषकृत्। यथा -'काकार्यं शशलक्ष्मणः क्च कुलम्' इ- त्यादौ। अत्र वितर्कादिषूद्रतेष्वपि चिन्तायामेव विश्रान्ति- रिति प्रकृतरसपरिपोष: । पाण्डु क्षामं वैदनं हृदयं सरसं तवालसं च वपुः। आवेदयति नितान्तं क्षेत्रियरोगं सखि! हृदन्तः॥

सम्प्रदायप्रकाशिनी तदेतत् सोदाहरणसुपपादयति-काकार्यमित्यादिना। चि- न्तायामेवेति। कः खल्वधरं पास्यतीत्येवमात्मिकायाम्। ननु बाधाभावेऽपि विरुद्धयोः समावेशं कचिन्ननु पश्याम:, नच दुष्टतामित्यत आह-पाण्डु क्षाममिति। परक्षेत्रे चिकित्स्यः क्षेत्रियरोगः। साहित्यचूडामणि: इति ध्वनिदृशा विरोधिनां भावानां बार्ध्येत्वेनावस्थानमज्नभावप्राप्तिर्वेति दवि- विधो गुणीकारः । तत्र प्रथममवबोधयति-बाध्यत्वेनोक्तिरिति। बाध्यत्वं हि विरो- धिनां शक्याभिभवत्वम्। गुणावहेत्येतद्याचष्टे-न परमिति। उक्तश्च मदीये वाक्ये- "कर्दमादपि यत् कार्ष्ण्यं कज्जलस्य विशिष्यते। गुणमेव हि तत् तस्य चक्षुष्मन्तः प्रचक्षते।I" इति। चिन्तायामेवेति। न पुनर्वीचीतरज्वन्यायादुन्ममनिमभे वितर्कौत्सु- क्यादौ। प्रकृर्तस्य रसस्य विप्रलम्भशृङ्गारस्य परिपोषः । एवं स्वाभाविकीमञ्भभावप्राप्तिमुक्त्वा समारोपितामुदाहरन्नत्र विमत- १. 'वक्त्रं हं', २. 'इ', ३. 'ना' ख. पाठ: ४. 'हुल्यतयाव', ५. 'ले गुणालाभे ... स्येत', ६. 'तर' घ, पाठः

१५४ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे इत्यादौ साधारणत्वं पाण्डत्वादीनामिति न विरुद्धत्वम्। सत्यं मनोरमाः कामाः सत्यं रम्या विभूतयः। किन्तु मत्ताङ्गनापाङ्गभङ्गलोलं हि जीवितम्॥ *अत्राद्यमर्ध बाध्यत्वेनैवोक्तम्। जीवितादप्यधिक- सम्प्रदायप्रकाशिनी अत्र परिहासोक्तावामयानुभावा: शृङ्गारे विरुध्यन्ते, नच बाधः, नापि दुष्टता। नैवमित्याह-इत्यादौ साधारणत्वमिति। नहि विरुद्धरसद्वयात्तपदत्वमात्रं विरोधो विभावादीनाम्, अपि त्वसाधार- णतया पतिकूल्यम्। यथा -'काकार्यमि'त्यादौ व्यभिचारिणाम्। इह तु पाण्डत्वादयोऽनुभावा: साधारणा इति न विरोध: कश्चित। ननु 'सत्यं मनोरमा: कामा' इत्यादौ प्रथमार्घे शृङ्गारः प्रतीयते, द्वितीयार्घे तु शान्त: । तत् कथमदुष्टतेत्यत आह-अत्राद्यमर्घ मित्यादि। सत्यमित्यर्धाङ्गीकाराद् बाध्यत्वेनोद्देशः। ननु तर्हि मत्ता- इनापाङ्भङ्गौपम्यं जीवितस्य न वाच्यं शृङ्गारदार्दर्यप्रसङ्गादित्यत आह-जीवितादप्यधिकमित्यादि। नेहे भृङ्गारविवक्षायामपाङ्ग- साहित्यचूडामणि: मर्थ समर्थयते-पाष्ट्िति। क्षेत्रियेति 'क्षत्रियच् परक्षेत्रे चिकित्स्य' इति शरीरान्तरचिकित्स्यमचिकित्स्यमामयमावेदयति । अत्र विरोधमङ्गीकृत्याङ्गत्वप्राप्त्या परिहारो ध्वनि्रन्थे। तद्वैमत्येन वि- रोष एव नास्तीत्याह-साधारणत्वमिति। रोगानुत्पत्तावपि पाण्डुत्वादि- सम्भवात्। अ(त्र! त) एव विरोध एव नास्ति। (कु?त)तो गुणीकारार्थमङ्क- त्वप्राप्तिश्चिन्त्येत्याकृतम्। सत्यमिति। वाध्यत्वेनैवेति। पूर्वार्घे तावदावयोन विप्रतिपत्तिरिति यावत्। विरुद्धरसस्पर्शानाचित्याभावात्। उत्तरार्घेडप्येवं विवक्षेत्याह-जीवितादधिक- १. 'कतरम' क. पाठः. २. 'कचित् । न' क व. पाठ. ३. '्द्यस' ख. पाठ :. १- 'ह तेन श' क. घ. पाठः. * 'इत्यत्राद' इति मूलकोशपाठ:

सप्तम उल्लास: । १५५ पाङ्गभङ्गस्यास्थिरत्वमिति प्रसि*द्वभङ्गरोपमानतयोपात्तं शा- न्तमेव पुष्णाति। न पुनः शृङ्गारस्यात्र प्रतीतिः, तदङ्गाशप्र- तीतेः। नच विनेयोन्मुखीकरणमत्र परिहारः। शान्तशृङ्गारयो-

सम्प्रदायप्रकाशिनी भज्गौपम्यपरिग्रहः, अपितु जीवितापेक्षया। प्रकष्टमङ्गनापाङ्कस्यास्थिर- त्वमिति प्रसिद्धभङ्गुरोपमानतयोपादीयमानं शान्तमेव पुष्णाति। न पुनरङ्गनादिपद परिग्रहमात्रेण शृङ्गारस्येह प्रतीतिः। कुतः, तदङ्गामतीतेः। नह्यत्र वक्तृबोद्धव्यपर्यालोचनायां शृङ्गाराङ्गं किश्चित् भतीयते। ननु 'स्त्रीति नामैव पेशलम्' इति नीत्या सानुपासमुपात्तेनाङनापाज्ा- दिना दुर्निह्ववैव भृङ्गारपतीतिः । तस्याश्रेह प्रयोजनमुपदेश्योन्मुखी- करणमित्यत आह-नच विनेयेति। यदि स्यात् को दोष इत्यत आह-शान्तशृङ्गारयोरित्यादि। इमौ हि नैरन्तर्यविरोधिनौ यद्ये- कत्रोपनिवध्येयातां तदा रसान्तरितावेव, नतु निरन्तरौ। (निरन्तरौ) साहित्य चूडामणि: मिति। उपमेयादुपमाने साधर्म्योत्कर्षस्य सिद्धत्वात् । प्रसिद्धं यद्गङ्गुरं सदु- पमानं तद्भावेनोक्तम्। तदङ्गेति। तत्रे शृङ्गारस्य यदञ्कं जीवितस्थैर्यादि तस्था- प्रतिपत्तेः। अत्र ध्वनिकारपदवीमपवदते-नत्विति। यदाह- "विनेयानुन्मुखीकर्तु काव्यशोभार्थमेव वा। तद्विरुद्धरसस्पर्शस्तदज्गानां न दुष्यति॥।" इति। शरृक्काराज्काणां विभावादीनां शृङ्गारविरुद्धरसस्पर्शो न केवलं प्रागुक्ती- विरोधलक्षणाददुष्टः यावद्विनेयानुन्मुखीकर्तुं काव्यशोभार्थमेव वा क्रियमाण इति कारिकार्थः । गुडजिहिकया शृज्जारेणोन्मुखीकृता विनेया: सुखं विनयो- पदेशं गृह्नन्ति। शान्तेति । कस्यचित् प्ररोचनासामान्यस्यातात्पर्येणैतन्नैरन्त यस्यावश्यम्भावः । तच्च न सिध्यि उभयविनाशप्रसङ्गात्। काव्यशोभार्थ- १. 'नया श' ख. पाठः. २. 'दा' क. ध. पाठा २. 'मे स. बाठ ४. 'स्य', ५ 'क', ६. 'धि' घ. पाठ :. * 'द्वं तद् गुणोपमा', 5 'प्रतिपत्तेः । नतु वि' इति मूल कोशपाठः

१५६ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे नैरन्त र्यस्याभावात्। नापि काव्यशोभाकरणं, रसान्तरादनु- प्रासमात्राद्दा तथाभावात् ॥१५ ॥ आश्रयैक्ये विरुद्धो यः स कार्यो भिन्नसंश्रयः। रसान्तरेणान्तरितो नैरन्तर्ये तु यो रसः ॥ १६॥ सम्प्रदायप्रकाशिनी हि काव्यशोभाजननायेत्यत आह-नापि काव्येति। शान्तेनानु- प्रासेन वा काव्यशोभाग्रकर्षस्य पर्याप्तत्वादित्यर्थः॥१५॥ अथ सहोवस्थाननैरन्तर्यविरोधिनोरदुष्टता-आश्रयैक्य इत्यादि। यो हि भयानकादिर्वीरादिना सहावस्थानविरोधी स प्रति- नायकगतत्वेन भिन्नाश्रयः कार्यः। शान्तशृङ्गारयोस्तु न सहायस्थान- लक्षणो विरोधः, अपितु नैरन्तर्यनिबन्धन इत्येकत्रैवाश्रये रसान्तरा- न्तरितौ निवेशनीयौ। साहित्यचूडामणिः मित्यंशं प्रतिक्षिपति - नापीति। रसनिर्बन्धे शृङ्गारव्यतिरिक्तादन्यस्माद्रसात्, तदभावे तु अनुप्रासमात्राद्वा तथाभावात् शोभमानत्वात्॥ १५ ॥ अथ रसविरोधे संक्षिप्य परिहारोपायमाह-आश्रयेति। द्विधा हि रसविरोधः । एकाश्रयत्वमूलो नैरन्तर्यमूलश्र। तत्र पूर्वस्मिन्नाश्रयभेद एव परि- हारः। यदुक्तं- "विरुद्वैकाश्रयो यस्तु विरोधी स्थायिनो भवेत्। स विभिन्नाश्रयः कार्यस्तस्य पोषेऽप्यदोषता ।I" इति। अन्यत्र रसान्तरेण विरुद्धरसद्वयाविरुद्धेनान्तरितो व्यवहितः कार्यः । यचोकं- "रसान्तरान्तरितयोरेकवाक्यस्थयोरपि। निवर्तते हि रसयोः समावेशे विरोधिता ॥" इति। तत्र वीरभयानकयोरेकाश्रयतया विरोधः । शान्तशृङ्गारयोस्तु नैरन्त- र्यात्। भयानक इति करुणस्याप्युपलक्षणम्। यतो नायकप्रभावातिशयवर्णने 1. 'हानव' ख. पाठ :. २. 'बद्धे श', ३. 'तु प्रा' घ. पाठ :. * 'याभा' इति मूलकोशपाठ :.

सप्तम उल्लास: । १५७ वीरभयानकयोरेकाश्रयत्वेन विरोध इति प्रतिपक्षगत- त्वेन भयानको निवेशयितव्यः। शान्तशृङ्गारयोस्तु नैरन्त- र्येण विरोध इति रसान्तरमन्तरे कार्यम्। यथा नागानन्दे शान्तस्य जीमूतवाहनस्य 'अहो गीतम्' 'अहो वादित्रम्' इत्यद्भुतमन्तर्निवेश्य मलयवतीं प्रति शृङ्गारोपनिबन्धः । न परं प्रबन्धे यावदेकस्मिन्नपि वाक्ये रसान्तरव्य- वधिना विरोधो निवर्तते। यथा- भूरेणुदिग्धान् नवपारिजात- मालारजोवासितबाहुमध्याः। सम्प्रदायप्रकाशिनी अत्रोदाहरणं-यथा नागानन्द इत्यादि। नागानन्दे हि पितृनियोगगौरवाजरीकतराज्यभरस्य निसर्गत एव विवेकिन: पितृपरि- चरणैकपरायणतया परमशान्तस्य मलयवतीदर्शनानुरागे प्रस्तोतव्ये दूराद तद्गीताद्याकर्णनेन 'अहो गीतमि'त्यादिनाद्युतरसोऽन्तरे निवे- शितः। यदेतदे(वं १ चम)विरुद्धत्वं रसान्तरान्तरितत्वे, तन्न केवलं प्रबन्धे अपित्वेकस्मिन्नपि वाक्ये सम्भवतीत्याह-न परं प्रबन्ध इत्यादि। भूरेणुदिग्धेति। करव्यभुजां खगानां गृधादीनाम्। साहित्यचूडामणि: तत्प्रतिपक्षाणां भयानकस्येव करुणस्याप्यौचित्यम्। यथा नागानन्द इति। 'रागस्यास्पदमित्यवैमि नच मे ध्वंसीति न प्रत्यय' इत्युपक्रम्य 'सिरामुखैः स्य- न्दत एव रक्तमद्यापि देहे मम मांसमस्ति' इत्यन्तं परार्थे शरीरवितरणावधि जीमूतवाहनस्य शान्तो रसः मलयवतीविषयश्च शृङ्गार इति। विरोधशङ्का च मध्ये निवेशितेन 'व्यक्तिव्यञ्जनधातुने'त्याद्युपबृंहितेनात्यद्वेतकेन प्रतिषिध्यते। नचात्र प्रबन्धनिर्बन्ध इत्याह-न परमिति। १. 'त्युप', २. 'यिके', ३. 'ब' घ. पाठ:,

१५८ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे गाढं शिवाभि: परिरभ्यमाणान्

सशोणितैः क्रव्यभुजां स्फुरद्भि: पक्षैः खगानामुपवीज्यमानान्। संवीजिताश्चन्दनवारिसेकैः सुगन्धिभिः कल्पलतादुकूलैः ॥ विमानपर्यङ्कतले निषण्णाः कुतूहलाविष्टतया तदानीम्। निर्दिश्यमानान् ललनाङ्गुलीभि- ्वीराः सवदेहान् पतितानपश्यन्।। अत्र बीभत्सशृङ्गारयोरन्तर्वीररसो निवेशितः॥१६॥ स्मर्यमाणो विरुद्धो यः साम्येनाथ विवक्षितः । अङ्गिन्यद्गत्वमातौ यौ तौ न दुष्टौ परस्परम् ॥१७॥ सम्प्रदायप्रकाशिनी अन्न बीभत्सेति। बीभत्सः पतितवपुर्वार्त्तविषयः। शृङ्गार- घीरौ तु स्फुटौ ।। १६ ॥

र्यमाण इत्यादि । अथ सामान्येन विरुद्योरदुष्टत्वं त्रिधा सम्भवतीत्याह-रम-

साहित्यचूडामणि: वीभत्सभृक्गारयोरन्तरिति । समरनिपतितकलेबरतया बीभत्सः । अप्सरसंक्षेषेण च शृक्कारः । मध्ये च तयोरुभयाविरुद्धो वीरेरस: । एक- श्लोकनिबन्धे यथा- "कश्चिद्विषतखड्गहतोत्तमाङ: सद्यो विमानप्रभुतामुपेत्य।

इति ॥। १६ । वामाङ्कसंसक्तसुराऊनः सन् नृत्यत्कबन्धं समरे ददर्श ॥"

९. 'त' क. घ, पाठ :. २. 'रो', ३. 'द्वे' घ. पाठ :.

सप्तम उल्लासः। १५९

अयं स रशनोत्कर्षी पीनस्तनविमर्दनः। नाभ्यूरुजघनस्पर्शी नीवीविस्रंसनः करः। एतद् भूरिश्रवसः समरभुवि पतितं हस्तमालोक्य तद्वधूभि- रभिदधे। अत्र पूर्वावस्थास्मरणं शृङ्गाराङ्गमपि करुणं परि- पोषयति। दन्तक्षतानि करजैश्र विपाटितानि प्रोद्विन्नसान्द्रपुलके भवतः शरीरे। दुत्तानि रक्तमनसा मृगराजवध्वा जातस्पृहैर्मुनिभिरप्यवलोकितानि ॥ अत्र कामुकस्य दन्तक्षतादीनि यथा चमत्कारकार- सम्प्रदायप्रकाशिनी एकस्मिन् रसेऽनुभूयमाने तद्विरुद्स्तदुपबृंहणाय चेदनुस्मर्यंते तदा न दोष:। यथा-अय स रशनेत्यादि। व्याख्यातं प्राक। अथ यदि विरुद्धोऽपि साम्येन विवक्ष्यते तदापि न दोषः। यथा-दन्तक्षतानीत्यादि। रक्तमनसा शोणिताभिलाषिण्या अनु- रक्तचेतसा च । शान्तशृङ्गारयोः साम्यविवक्षा विविच्य दर्शयति-अत्र का- मुकस्थेत्यादि। अत्र जिनकामुकयोरमृगराजवधूवध्वोस्तदवलोकिनां साहित्यचूडामणि: एतदिति। शृङ्गारोपकरणमपि प्रागवस्थास्मरणमनुभूयमानं करुणमुल्व- णयति। यदाह -'प्रकृतिमधुराः पदार्थाः शोचनीयतां प्राप्ताः भागवस्थाभा- विभि: सर्यमाणैर्विलासैरधिकतरं शोकमुपजमयन्ती'ति। साम्येन विवक्षायामञ्जभावप्राप्तो न विरोध इति द्वितीयं प्रकारमाह- दन्तैक्षतेति कामुकस्येत्यादिना दैष्टव्यनिष्ठाव्याजेनोचितं च (!) साम्यमुन्मील्यते। १. 'म्पी' क. पाठ :. २. 'थां विना स्म', १. 'वं', ४. 'पाववि', ५. 'नतेति', ६. 'दु'घ. पाठ;,

१६० व्याख्याद्वयोपैते काव्यप्रकाशे

णानि तथा जिनस्य, यथा च पर: शृङ्गारी तदवलोकनात् सस्पृहस्तद्देतद्दृशो मुनय इति साम्यविवक्षांतः। क्रामन्त्य: क्षतकोमलाङ्गुलिगलद्रक्तः सदर्भा: स्थली: पादैः पातितयावकैरिव पतद्वाष्पाम्बुधौताननाः ।

दावामिं परितो भ्रमन्ति पुनरप्युद्यद्दिवाहा इव । अत्र चाटुके राजविषया रतिर्या प्रतीयते, तत्र शृ*ङ्गार इव करुणोऽप्यङ्गमिति तयोर्न विरोधः । यथा-

सम्प्रदायप्रकाशिनी सुनिशङ्गारिणां च साम्यविवक्षया शान्तशृङ्गारौ तुलया विवक्ष्येते। यौ च विरुद्धावपि सन्तावङ्गिनि रसान्तरेऽङ्गभूतौ तावपि 'गु- णानां च परार्थत्वादि'ति नयेनाविरुद्धौ। यथा-क्रामन्त्य इति। अत्र राजविषयं रतिभावमङ्गिनं प्रति करुणशृङ्गारयोरङ्गतेत्या- ह-अन्र चाटुक इति। चाटुक उपश्लोकयिता। शृङ्गार इवेत्यनेन मिथो नैरपेक्ष्यं सूचितम्। साहित्यचूडामणि: एकस्मिन्नाधिकारिके प्रधाने वाक्यार्थे रसयोर्मिथो विरोधिनोरप्यऋ्जत्व- मिति तृतीयं प्रकारमाह-क्रामन्त्य इति। तयोर्न विरोध इति। द्वयोरप्यन्यपरत्वेनावस्थानात् । राजनिकटनिष- ण्णाततायिद्वयन्यायात्। विधौ हि विरुद्धसमावेशो दुष्यति नानुवाद इत्याह- यथेति।

१. 'क्षा।' ख. पाठः. २. 'क्ष्य' क. घ. पाठः. ३. 'योर्विरो' घ. पाठः

• 'करुण इव शङ्गारोऽप्य' इति मूलकोशपाठ:

सप्म उल्लास: । १६१

एहि गच्छ पतोत्तिष्ठ वद मौनं समाचर। एवमाशाग्रहग्रस्तैः क्रीडन्ति धनिनोऽर्थिभि:॥

अत्र एहीति कीडन्ति, गच्छेति क्रीडन्तीति कीडना- पेक्षयोरागमनगमनयोर्न विरोधः ।

सम्प्रदायप्रकाशिनी अङ्गिन्यङ्गत्वमाप्तयोर्न विरोध इत्येर्थ दृष्टान्तेन द्रढयति- यथा एहि गच्छेत्यादि। अत्र हौह्वानविसर्जनादिरूपयोः प्रैषयो- र्मिथो विरोधेऽपि क्ीडन्तीति पृथक प्रधानक्रियाभिसम्बन्धे मिथो नैर- पेक्ष्यात्र विरोध: कश्रित्। तदेतदाह-अन्न एहीत्यादि।

साहित्यचूडामणि:

क्रीडनापेक्षयोरिति। तद्यवहितत्वादागमनगमनक्रिययोः पतनोत्थान- योर्वदनमौनसमाचरणयोश्राविरोधात्। ननु प्राधान्मेन वाच्यत्वे विधिः । अ- प्राधान्येन त्वनुवादः । नच रसस्य विधेयत्वमनुवाद्यत्वं वा युक्तमिति चेत् । न। तस्य व्यक्यतायामपि वाच्यतायामिव विध्यनुवादयोरज्गीकारात्। यदि वा विधिना प्राधान्यमनुवादेन च तस्याप्राधान्यमुपपद्यते, विधि: प्राधान्यमन्या- अत्वं चानुवाद इत्युक्तत्वात् । विरुद्धफलोत्पादकत्वं हि युगपदेकस्यानुचितं, नतु विरुद्धोभयसहकारिणस्तस्य कार्यविशेषोत्पादकत्वं, यथा सलिलदहन- सहकारिणस्तण्डुलस्यौदनोत्पादकत्वम्।

अथ न केवलं मिथो निरपेक्षयोरेवाङ्गयोरङ्गिनि तात्पर्य, यावता सापेक्षयो-

१. 'विशोत्ति' ख. पाठः २. 'त्थं द' ख. ग. पाटः. ३. 'ह्यावाहन' ग. इं. पाठ: ४. 'प्रे' क. घ. पाठः. ५. 'त्पतन' घ. पाठ: W

१६२ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे क्षिप्तो हस्तावलन्नः प्रसभमभिहतोऽप्याददानोंऽशुकान्तं गृह्णन् केशेष्वपास्तश्ररणनिपतितो नेक्षितः सम्भ्रमेण। आलिङ्गन् योऽवधूतस्त्रिपुरयुवतिभिः साश्रुनेत्रोत्पलाभि: कामीवार्द्रापराधः स दहतु दुरितं शाम्भवो वः शराभि:॥ अत्र त्रिपुररिपुप्रभावातिशयस्य करुणोऽ्ङ्गं, तस्य तु शृङ्गारः । तथापि न करुणे विश्रान्तिरिति तस्याङ्गतैव । सम्प्रदायप्रकाशिनी अङ्गिन्यङ्गत्वमाप्तयो: प्रकारान्तरेणाप्यदुष्टत्वं दर्शयति-क्षिप्त इति। त्रिपुरयुवतिभिः क्षिप्तः अंशुकान्तमाददानः प्रसभमभिहृत इत्यादौ वाक्यार्थीभूतस्य त्रिपुररिपुप्रभावातिशयस्य त्रिपुरयुवतिचेष्टाभिव्यक्गयः करुणोऽडं, तस्य च कामिवृत्ताभिव्यङ्गयः शृङ्गारोडङ्गम्। इत्थं स्थिते प्रभावातिशयात्मनो रौंद्रस्य करुणेन न विरोधस्तत्र। तथा(पि) न करुणे विश्रान्तिरिति। अतोऽङ्गिनोऽपि साहित्यचूडामणि: रपीत्युदाहरणान्तरेणाह-क्षिप्त इति। अत्र परमेश्वरप्रभावातिशयस्य वाक्या- र्थतया प्राघान्यादीर्ष्याविप्रलम्भात्मा शृङ्कारः करुणश्र न विधेयकोटिमध्यासाते। अतो न तयोर्विरोधः। ननु विरुद्धपदार्थगोचरः कथमभिनयप्रयोग इति चेद् अनूदयमानैवंविधवाच्यविषयवद् भविष्यतीति न किश्चिदेतत्। एवश्च परमेश्वर- प्रभावस्य करुणोS, शराभिप्रयुक्तत्वाच्चमत्कारस्य । तस्य चौङ्गं शृङ्गारः । शरा- भिरार्द्रापराधकामिसामान्येन त्रिपुरस्त्रीषु व्यवहृतवानित्युच्यमानत्वात्। तर्हि न प्रधाने विश्रान्तिरिति चेद् नेत्याह-तथापीति। यद्यपि श्रृक्कारः करुणस्याञ्ञमित्युक्तं, तथापि न तत्र विश्राम्यति। अपितु भगवत एव प्रभावातिशये। इतरथा करुणस्यैव वाक्यार्थत्वापातः । (तस्य?) मिथः साकाङ्योरेव करुणशृङ्गारयोविरुद्धयोः परमेश्वरप्रभावोद्देशादङ्गभावप्राप्तिः। यद्वा १. 'ननु यत्राज्ञिनः सतो रसान्तरं प्रत्यज्गता, तत्राङ्गिनः प्रधानतमापेक्षया किं वृत्तम्, इत्यतद् विचारयितुमाह-क्षिप्तो हस्तेति। शाम्भवः शरामिः वो दुरितं दहतु। कीटक्, भभिनवापराध: कामीव हस्तावलम्नः त्रिपु' ङ. पाठः. २. 'अतोऽपि' घ. पाठ :. ३. 'णमाइ' क. ख. ग पाठः. ४. 'भावः श' घ, पाठः.

सप्तम उल्लास: । १६३ अथवा प्राग् यथा कामुक आचरति स्म तथाद्य शराभिरिति *

हि- शृङ्गारपरिपोषितेन करुणेन मुख्य एवार्थ उपोद्दल्यते। उक्त्तं

"गुणः कृतात्मसंस्कारः प्रधानं प्रतिपद्यते। प्रधानस्योपकारे हि तथा भूयसि वर्तते॥" इति। सम्प्रदायप्रकाशिनी करुणस्याङ्गतैव। अरकारान्तरेणाप्यविरोधं दर्शयति-अथवा प्रा ग्यथेत्यादि। भाग् यथा तथा शराभिरिति वदता शृङ्गारस्योपमा- लङ्गरवृत्या करुणाङ्गभावो दर्शितः । तदुपकृतेन तु करुणन मुख्यार्थ- भूतो रौद्र एवोपोद्वल्यते। इत्थं च सति न केवलमविरोध:, अपितु भूयानुपकारोऽपीत्यत्र संवादायाह-उक्तं हि गुणः कृतेत्यादि। गुणः उपसर्जनभूतोऽर्थः कृतात्मसंस्कार: गुणान्तरेणोपकृतस्वरूपः प्रधानं प्रतिपद्यते प्रधानं प्रत्यङ्गतासुपैति नतु पृथक् प्रधान्येनावतिष्ठते । तथा चेत् प्रतिपद्यते, भूयसि पधानोपकारे वर्तते। साहित्यचूडामणि: साकाङ्क्षतायामेव शृङ्गारस्य करुणे विश्रान्तिरस्तु, तथापि दवयोः परमेश्वरस्य प्रभावातिशये तात्पर्यमित्याह-अथवेति। श्रृङ्गारपरिपोषितेनेति। नखलु पूर्व शृद्गारेण करुणस्ये परिपोषः, यावत् परमेश्वरप्रभावस्मैव। अत्र तु शृक्कारे- णास्य करुणस्य परिपोषणम् । ताद्दशेन च करुणेन परमेश्वरप्रभावस्योपबृंहण- मिति। अत्राभियुक्तोक्तिं संवादयति-गुण इति। तथाहि प्रधानस्य भूय- स्युपकारे वर्तते, नान्यथा। ननु तुरीयोल्लासनिर्णातस्य ब्रह्मानन्दाखादसब्रह्मचारिणो विगलितवेद्या- न्तरस्य रसस्य कोडयं विरोधाङ्गाङ्गिभावप्रमुखः खलीकारकलङ्क इत्याशक्कते १. 'रतापत्या' ड. पाठ :- २. 'स्य पोषणम्।' क. ख. ग. पाठ:, * 'ृङ्ारपोषितेन' इति मूलकोशपाठ :-

१६४ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे प्राक् प्रतिपादितरूपस्य रसस्य रसान्तरेण न विरोधो नाप्यङ्गाङ्गिभावो भवतीति। रसशब्देनात्र स्थायिभाव उप- लक्ष्यते ॥ १७ ॥

इति काव्यप्रकाशे दोषप्रदर्शनो नाम सप्तम उल्लास:।

सम्प्रदायप्रकाशिनी ननु विगलितवेद्यान्तरत्वेन पतीयमाने रसे विरोधप्रतीतेरनव- काश इति को विरोध: का वाङ्गाद्गितेत्यत आह-प्राक्पतिपादि- सेति। रसान्तरेण रौद्रेण। इतिः समाप्तिं रसदोषचर्चानिबन्धनामाह। ननु रस: स्वशब्दानभिधेय इति कर्थ व्यवहियते इत्यत आर्ह-रस- शब्देनात्रेति। अत्र ईदृशव्यवहारे ॥ १७॥

काव्यमीमांसाप्रभाकरकविसहृदयशिरोमणिसह जसर्वज्ञपरम- योगीश्वरश्रीमत्रिभुवनविद्याचक्रवर्तिवंशावतंसमहाकवि- श्रीविद्याचक्वर्तिकृतौ सम्प्रदायप्रकाशिन्यां

सप्तम उल्लास:।

१. 'नु प्राक् प्रतिपादितरूपस्य शक्ारस्य रौद्रेण सह कि वृत्तम् इत्य' क. घ. उ. पाठ: २. 'इंते' ग. पाठः. ३. 'तेत्याह प्रा' ख. पाठ :. ४. 'ति', ५. 'पिः' क. ख. घ. पाठ :. ६. 'ह विगलितवेद्यान्तरत्वेन प्रतीयमाने रसे विरेधप्रतीतेरनव- काश इति को विरोध: का वाङ्राज्वितत्याह प्राकू प्रतिपादितेआ्यदि। इतिर्हेतौ। यतो विग- लितवेद्यान्तरत्वेन प्रतिपादिवस्वरूपस्य रसस्य रसा नतरेण विरोधाद्युपपत्तिः रस' क.घ.पाठ :. . 'रे दोषादिमीमांसारयां स्थायिभावोपलक्षणम्। इति' क. सं. घ. पाठ :. ८. 'मा दोषविवेचनो नाम स' क. ख. पाठ:

सप्तम उल्लास:। १६५

साहित्यचूडामणि: प्रागिति। तर्हि कथ प्रकरान्तप्रमेयनिर्वाह इत्यत्राह -रसशब्देनेति। तत्र वीरशृङ्गारयोः शृङ्गारहास्ययो रौद्रशृङ्गारयोर्वीरा्ुतयोः वीररौद्रयोः शृङ्गाराद्ुत- योश्च मिथो न विरेधः । अथ शृङ्गारबीभत्सयोर्वीरभैयानकयो रौद्रशान्तयोः शान्तशृङ्गारयोः शरृङ्कारकरुणयोश्र मिथो विरोध इति तत्र परिहारौचित्यम् । परिहारश्र कस्यचित् प्राधान्यविवक्षणात्। यदाह- "प्रसिद्धेऽपि प्रबन्धानां नानारसनिबन्धने। एको रसोऽड्री कर्तव्यस्तेषामुत्कर्षमिच्छता ।। कार्यमेकं यथा व्यापि प्रबन्धस्य विधीयते। तथा रसस्यापि विधौ विरोधो नैव विद्यते। एकाश्रयत्वे निर्दोषो नैरन्तर्ये विरोधवान्।

इति। तैदियमत्रोपनिषत् रसान्तरव्यवधिना रसो व्यक्ञयः सुमेधसा॥"

"अविरोधी विरोधी वा रसोऽद्विनि रसान्तरे। परिपोष न नेतव्यस्तथा स्यादविरोधिता ।।" इति। अज्ञिनो रसस्य यावान् परिपोषस्तावानङ्ञभूतस्य न प्रयोज्यः । अभ्वि- नस्तु सर्वथा प्रयोज्य इति सिद्धम् ॥ १७ ॥ "दोषस्य मात्रा: प्रभवन्तु कामं काव्ये रसज्ञो म जहाति विद्वान्। अलं कलक्को जडिमा क्षयो वा चमत्कियां चन्द्रमसो न हन्तुम् ॥" दोषान् मनागधिगतानपि सूक्ष्मदृष्टया जिह्े! कदाचिदपि मा सदसि प्रसाङ्कीः। जानन्ति कोमलधियः कवयो न तत्त्वं निःश्वस्य नः खलयितुं परमारभन्ते ।। इति साहित्यच क्रवर्तिलौहित्य भद्वगोपालविरचितार्यो साहित्य चूडामणौ काव्यप्रकाशविमर्शिन्यां सप्तम उल्लासः ।।

१. 'गोश्' क. ख. ग. पाठः. २. 'रौदरशा', ३. 'तदीयमतोप', ४, 'शर' ष. पाठ ..

१६६ अथाष्टम उल्लास:। एवं दोषानुक्त्वा गुणालङ्कारविवेकमाह ये रसस्याद्गिनो धर्माः शौर्यादय इवात्मनः । उत्कर्षहेतवस्ते स्युरचलस्थितयो गुणाः ॥ १॥ सम्प्रदायप्रकाशिनी अथाष्टम उल्लास:। इत्थं दोषविवेचने कृते यद्यपि गुणविवेचनमवसरागतम्। अंथापि कैशचिद् गुणालङ्गारयोरभेद एवोक्त:, अन्यैः पुनरयथावद् भेद उक्त इति गुणालङ्कारविवेक एवादौ करणीय इत्यभिप्रेत्याह वृत्तिकार :- एवं दोषानित्यादि। तत्र गुणलक्षणमाह- ये रसस्येति । अग्गिनोऽङ्गभूतशब्दा- र्थापेक्षयान्तरतमस्यात्मभूतस्य रसस्य धर्मा आत्मनः शौर्याद्य इव। शौर्यादयो ह्यात्मन एव धर्मा:, नतु करचरणाद्यङ्गानाम् । ते गुणाः कीदशाः, उत्कर्षहेतवः। सत्स्वेव हि शौर्यादिषु आत्मोत्कृष्यते नासत्सु यथा, तथा माधुर्यादिषु सत्स्वेव रसोत्कर्षः नान्यथा। ननूत्कर्षहेतु- त्वमलङ्गाराणामपीत्यत आह - अचलस्थितय इति। समवाय- साहित्यचूडामणि: अथाष्टम उल्लास: ।

प्रौढां सरस्वतीं वन्दे शुद्धलावण्यवर्षिणीम्।। गुणालङ्कारोभयभेदापलापवृत्तान्तेनालङ्कारिकानभिभवाय पूर्वापरोल्लास- सङ्कटनाद्वारेणाह -गुणेति । विवेक: पृथकारः । तत्र गुणलक्षणमाह-य इति । अज्ञिनः शरीरिणः आत्मभूतस्य उत्कर्षहेतवो ये धर्माः ते गुणाः। यदाह- "तमर्थमवलम्बन्ते येडझ्रिनं ते गुणाः स्मृताः ।" इति। अचलस्थितयः समवायवृत्त्या वर्तमानाः । अज्विन इत्यात्मद्ष्टान्तेन शब्दार्थयुगललक्षणं काव्यं शरीरमिव, श्रुतिकटत्वादयो दोषाः शवित्रादय इव, १. 'त' ख, पाठः. २. 'ते की' ख. ग. पाठ: ३. 'र' घ. पाठः.

अष्टम उल्लासः । १६७ आत्मन एवे हि शौर्यादयो नाकारस्य यथा, तथा रसस्यैव माधुर्यादयः, न वर्णानाम्। कचित् तु शौर्यादिसमु- चितस्याकारमहत्वादेर्दर्शनाद् 'आकार एवास्य शूरः' इत्या-

सम्प्रदायप्रकाशिनी वृत्तय इत्यर्थः । शौर्यादिवत् समवायवृत्या रसमुत्कर्षयन्तो धर्मा गुणा इत्यर्थः । तदेतद् व्याचष्टे-आत्मन एव हीत्यादिना। न वर्णाना- मिति वामनादिकटाक्षेणोक्तिः। ते हि वर्णधर्मानिमान् मन्यन्ते। ननु ललितादिवर्णान्वयव्यतिरेकानुविधायिनो हि माधुर्यादयः। तत् कथ- मुच्यते न वर्णानामित्यत आह-क्चितु शौर्यादीति। यदयं वर्णान्वयव्यतिरेकानुविधानभ्रमो गुणेषु तस्यैतन्मूलं-यथा शौर्या साहित्यचूडामणि: माधुर्यादयो गुणाः शौर्यादय इव, अनुप्ासोपमादयोऽलद्काराः कक्कणहारादय इव, रसादिध्वनिरात्मेवेति काव्यवृत्तान्तो व्यवस्थाप्यते। ननु गुणवदितिवृत्तं रसादयश्र गुणा इति प्रक्रियया गुण इति व्यवहार एवास्तु, अलमुक्तरूपात्म- शरीरव्यवहारनिर्बन्धेनेति चेत्। न। किं शरीरवर्तिशौर्यादिसाधर्म्येण रसानां वाच्यघर्मत्वमुत तत्त्वसादृश्येन। न प्रथमः । सहृदयहृदयविशेषव्युदसनेन सर्वस्यापि तत्प्रतीतिप्रसङ्गात्। यथा पामरादिसाधर्म्येण शरीरे शौर्यादिप्रतीतिः। न द्वितीयः । माणिक्यजातित्ववदपृथक्त्वेन तत्प्रतीतिप्रसङ्गात्। नखलु शरीरे शौर्यस्येव माणिक्ये जातित्वस्य स्फुरत्तायामुन्मसत्वम् अत्यन्तलीन- स्वभावत्वात्। वाच्ये तु विभावादौ रसादेरुन्मज्जनमेव स्वभाव इत्युक्तम्। ना- कारस्येति। शवशरीरे शौर्याद्यमावात्। एवं रसस्यैव माधुर्यादयो गुणाः न त्ववयवस्थानीयानां वर्णानाम्। एतदन्वयव्यतिरेकाभ्यामवबोधयति-क्वचि- च्विति। आकारसौष्ठवशौर्यगुणद्वययोगिनि पुरुषे आकारमहत्त्ववेषौज्ज्वल्यादे- रपरोक्षीकरणात्। तदेतद् वक्ष्यमाणाया आ्रान्तेर्मूलम् । व्यवहाराद् औपचारि- १. 'व शौ' क, पाठः. २. 'णा' क. ख. पाठः. ३. 'रनिबन्धनेने', ४, ५. 'गौरत्वादि', ६. 'रूपस्ये', ७. 'त्य' घ. पाठ :.

१६८ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे देर्व्यवहाराद् अन्यत्राशूरेऽपि वितताकृतित्वमात्रेण शूर इति, कापि शूरेऽपि मूर्त्तिलाघवमात्रेणाशूर इति, अविश्रान्तप्रती- तयो यथा व्यवहरन्ति, तद्दद् मधुरादिरसव्यञ्जकसुकुमारौदिव- र्णानां माधुर्यादिव्यवहारप्रवृत्तेः अमधुरादिरसाङ्गानां वर्णानां सौकुमार्यादिमात्रेण माधुर्यादि, मधुरादिरसोपकरणानां तेषा- मसौकुमार्यादेरमाघुर्यादि च रसपर्यन्तविश्रान्तप्रतीतिवन्ध्या व्यवहरन्ति। अत एव माधुर्यादयो रसधर्मा: समुचितैर्वर्णैव्य- सम्प्रदायप्रकाशिनी दिसमुचिताकारवतः शूर इति प्रसिद्धिमाचुर्यादाकार एवास्य शूर इति व्यवहारप्रवृत्तेः भीरावप्याकारवैपुल्यमात्राच्छूर इति, यथाच शूरेऽपि मूर्तिलाघवमात्रादशूर इत्युत्प्रेक्षाव्यवहार:, तथा मधुरादिरस- व्यञ्जकसुकुमारवर्णेषु माधुर्यव्यवहारपव्टत्तर्मधुरादिरसा भा वे प ेु वर्णेषु माधुर्यव्यवहार:, मधुररससद्भावेऽपि कचिद् अललितेषु वर्णेष्वे- माधुर्यव्यवहारश्व। एवं विवेकविधुराणामेव। अतो रसधर्मा एव माधु- र्यादय: समुचितैस्तु वर्णैर्व्यज्यन्ते, नतु वर्णमात्राश्रयाः। व्यञ्जकत्वात् तु व्यङ्गथगुणसंस्पर्शोSस्तीति मात्रशब्दाकृतम्। इतरथा भ्रमस्यैवानु- दर्यः। ननु आधुर्यव्यञ्जका एवैते ने मधुरा इति युक्तिमात्रेण कर्थ प्रतीमं साहित्यचूडामणि: कान । अन्यत्रेति। शौर्यव्यतिरेकेण केवलाकारसौष्ठवशालिनि। क्वापीति। आकारसौष्ठवव्यतिरेकेण केवलशौर्यधर्मिणि। अविश्रान्तप्रतीतयः अप्रतिष्ठित- बुद्धय: अप्रामाणिकप्तिपत्तय: यथा व्यवहरन्ति तथा केचिदालक्कारिका अपि। मधुरादीत्यादिपदादाजस्वि प्रसन्नं च । सुकुमारादीति। शूरस्याकारमहत्वस्थाने रसस्य वर्णसौकुमार्यादि। अत्राप्येतद् भ्रान्तिमूलं यदत्र रसमाघुर्यादेर्वर्ण- सौकुमार्यादेश्र कचिन्मेलकानुभूतिः। रसपर्यन्तं विश्रान्तया प्रतिष्ठितया प्रतीत्या वन्ध्याः केवळशब्दार्थभागोपक्षीणा व्यवहरन्ति। अतएवेति। यतः शौर्या- १. 'खव' ख. पाठः. २. 'द्विः' क. ख. घ. पाठः. ३. 'यात् तदा', ४. 'क्षाव- द्यव', ५. 'पु'ड. पाठ:, ६. 'र्यादिव्य' ख. पाठः 'शस्तद् द्वारकोऽस्ती', ८. 'यात्', ९, 'नतु म', १०. 'तिः' ड. पाड:

अष्टम उल्लास: । १६९ अयन्ते, नतु वर्णमात्राश्रयाः। यथैषां व्यञ्जकत्वं तथोदाह- रिष्यते ॥ १॥ उपकुर्वन्ति तं सन्तं येडङ्गद्वारेण जातुचित्। हारादिवदलङ्कारास्तेऽनुप्रासोपमादयः ॥२॥

सम्प्रदायप्रकाशिनी इत्यत आह-यथैषामित्यादि। उदाहरिष्यते, न केवलसुपपत्ति- मात्रेण अपितु प्रतिपिपादयिषितगुणा लङ्कारविवेकसिद्धाबुदाहरणतोऽपि दर्शयिष्यत इत्यर्थः ॥१॥ अलङ्गारा: पुनरन्य एवेत्याह-उपकुर्वन्ति तमिति। ये हि धर्माः सन्तं रसमुपकुर्वन्ति। अनेन रसं विनाप्यवस्थानमेषां सूचितम्। गुणोस्त्वपृथण्वृत्तय:। किञ्च यदुपकुर्वन्ति, नचैत् गुणा इव साक्षाद्, अपितु शब्दार्थरूपातिशयाधानद्वारेण । किञ्च जातुचित् कदाचित् सन्तमपि नोपकुर्वन्ति। गुणास्तु नित्योपकारिणः । साहित्यचूडामणि: देरात्मधर्मत्वनियम: अतएव माधुर्यादयो रसधर्माः । किमन्तर्गडभिर्वर्णैरि- त्याह-समुचितैरिति। यथा समुचितैराकारैः शौर्यादयो व्यज्यन्ते, एवम्। नतु वर्णमात्राश्रयाः, माधुर्यादयः । उदाहरिष्यत इति। अत्रैवोल्लासे ॥ १॥ गुणालक्कारविवेकस्य वक्तव्यत्वात् तस्य च तदुभयसद्भावपरिज्ञानपूर्व- कत्वादकाण्डेऽप्यलङ्कारलक्षणमुपक्षिपति - उपकुर्चन्तीति । तम् अज्विनं रसम्। सन्तमिति न पुनरविद्यमानम् उपकाराप(क्ष?क्षा)या अभावाद। जातु- चित्, न सर्वदा, क्चित्तु सन्तमपि नोपकुर्वन्तीति वक्ष्यमाणत्वात् । संयोग- वृत्त्या तमुपकुर्वन्त्यलक्काराः नतु गुणवत् समवायवृत्त्या। यदाह- "अङ्गाश्रितास्त्वलङ्कारा मन्तव्याः कटकादिवत्" इति। ध्वनिरात्मभूतोऽलक्कार्यः यश्चित्तवृत्तिविशेषं सूचयति। कटकादिभिरपि शरीरवर्तिभिरात्मैवालक्कार्यः नत्वचेतनं शवशरीरम्। यदि शरीरं च कटकादि- १. 'त्रम् ) अ', 'विमर्श', ३. 'अन्नाल' ड. पाठ:, ४. 'नाव' ग. पाठः ५. 'ण: पृ' ङ. पा5. ६. 'न चेन सतुगा' क. ख. घ, पाठ,

१७० व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे ये वाचकवाच्यलक्षणाङ्गातिशयमुखेन मुख्यं रसं स- म्भविनभुपकुर्वन्ति, ते कण्ठाद्यङ्गानामुत्कर्षाधानद्वारेण शरी- रिणोडपि उपकारका हारादय इवालङ्काराः । यत्र तु नार्ति रसस्तत्रोक्तिवैचित्र्यमात्रपर्यवसिताः। क्रचित्तु सन्तमपि नोप- कुर्वन्ति। अपसारय घनसारं कुरु हारं दूर एव किं कमलैः। अलमलमालि! मृणालैरिति वदति दिवानिशं बाला ॥ इत्यादौ वाचकमुखेन,

सम्प्रदायप्रकाशिनी तदेतद् व्याचष्टे-ये वाचकेत्यादि। ननु सन्तमित्युक्तम्, असति रसे का स्थितिरित्यत आह-यत्र तु नास्तीत्यादि। शब्दार्थद्वारेणोपकुर्वन्ति, सन्तमुपकुर्वन्ति, जातुचिदुपक्ुर्वन्तीति त्रितयमप्युदाहृत्य दर्शयति-अपसारयेत्यादिना। वाचकमुखेनेति। अनुपासादीनां शब्दालङ्कारत्वात्। साहित्यचूडामणि: युक्तं हास्यावहम् अनौचित्यात्। नच देहस्य किश्चिदनौचित्य(?)मित्यात्मैवाल कार्य: अहमलड्कृत इत्यभिमानात्। ननु यत्र रसो नास्ति तत्रें किमलक्काराणां कृतमित्याह-यत्र त्विति। यत्र काव्ये स्फुटप्रतीतिको रसो नास्ति तत्र शिल्पभणितिमात्रविश्रान्ताः यथा चित्रवर्तिनो राजादेरलक्काराः । रसस्य सत्त्वेऽपि क दाचिदलक्काराणामनुपयोगः

रसस्य सम्भवत उपकारस्थानमुदाहरति- अपसारयेति। अत्र वाचकमुखेनानुप्रासो रसस्य विप्रलम्भशृङ्गारात्मन उपकारी।

१. 'सायिता । क्' ख. पाठ :. २. '्थाङद्वा' ख. ग. पाठ :. ३. 'त्यात्मैवा' घ. पाठ; ४. 'तू', ५. 'व्यन्राह', ६. 'दो' ग. पाट:,

अष्टम उल्लासंः। १७१ मनोरोगस्तीव्रं विषमिव विसर्पन्नविरतं प्रमाथी निर्धूमं ज्वलति विधुतः पावक इव। हिनस्ति प्रत्यङ्गं ज्वर इव गैरीयानत इतो न मां त्रातुं तातः प्रभवति न चाम्बा न भवती।। इत्यादौ वाच्यमुखेनालक्कारौ रसमुपकुरुतः । चित्ते पैहुद्टदि ण खुद्ृदि सा गुणेसु सेज्जाए लुद्ददि विहुद्टदि दिम्मुहेसु। वोळम्मि वद्ृटदि पेवद्टदि कव्वबन्धे झाणे ण तुद्ददि चिरं तरुणी तरट्टी॥

मनोरोग इति। सम्प्रदायप्रकाशिनी

वाच्यमुखेनेत्युपमालङकृतिसूचनम्। चित्ते पँहुद्ृदीति। चित्ते निर्खन्यत न स्खलति सा गुणेषु शय्यायां लुठति विकसति दिङ्मुखेषु। भणिते वर्तते प्रवर्तते काव्यबन्धे ध्याने न त्रुख्यति चिरं तरुणी प्रगल्भा ।। साहित्यचूडामणि: मनोरोग इत्यादौ वाच्यद्वारोपमा। अथ विद्यमानस्यापि रसस्यालक्कारैरनुपकारमुदाहरति - चित्त इति। चित्ते प्रलुठति न त्रुट्यति सा गुणेषु शय्यायां लुठति विसर्पति दिङ्मुखेपु। अपक्रैमणे वर्तते प्रवर्तते काव्यबन्धे ध्यानेन तुष्यति चिरं तरुणी विदग्धा॥ इति। १. 'बलीया' क. पाठ :. २. 'पखु्', ३. 'सिणेहे से' ख. पाठ :. ४. 'ढो' क. पाठ :. ५. 'विपट्ट' ख. पाठा. ६. 'जा' क पाठः ७. 'वहद्डूति' ख. पाठ :. ८. 'हू' ग. पाठ: ९. 'च्याधारो', १०. 'रूप' घ. पाठ :. ११. 'रकमु', १२. 'का' ग. पाठ :.

१७२ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे इत्यादौ वाचकमेव, मित्रे क्वापि गते सरोरुहवने बद्धानने ताम्यति क्रन्दत्सु भ्रमरेषु वीक्ष्य दयितासन्नं पुरः सारसम्। चकाह्वेण वियोगिना बिसलता नास्वादिता नोज्झिता वक्रे केवलमर्गलेव निहिता जीवस्य निर्गच्छतः ॥ इत्यादौ वाच्यमेव, नतु रसम्। अत्र *च बिसलता जीवं रोडुं न क्षमेति प्रकृताननुगुणोपमा। सम्प्रदायप्रकाशिनी इत्यादौ शब्दवैचित्र्य एव कविसंरम्भ इति रसाभावाद् वाचकमेवोप- करोत्यनुप्नासादि:। मित्रे कापीति। मित्रेडर्के सुहृदि च । मित्रास्तमयादिना विपदु- पनिपातोऽभिव्यज्यते। दितासन्नमिति। तथाविधसारसेदर्शनमपि दुःखोत्तेजनाय। 2

नन्यत्रोपमा वाच्यमेवोपकरोति नतु रसमित्युच्यते, तत् कथ- मित्यत आह-अत्र च बिसलतेति साहित्य चूडामणि: अन्र वाचकमेत नतु सन्तमपि रसमुपकरोत्यनुमासः। मित्र इति। सूर्ये सुहृदि च । योडयमनास्वादनानुज्झनवेलायां चक्रवाक- वक्त्रवर्तिन्या मृणाललताया उत्क्रान्तं जीवं निरोद्धुमर्गलया सादृश्यादुपमाल क्वारो वाच्यमवार्थमलङ्कर्तुमलं न पुना रसम्। मृणाललता हि चक्रवाकेण नास्वादिता, कुतः, चक्रवाकीचञ्चुपुटार्घोपयोगासिद्धेः । नचोज्झिता, कुतः, आलस्यात्। सा च विरहिणो विह्गस्य कामिसृष्टिसाधारण्यादुद्दीपनतया हृद यव्यथावहत्वाज्जीवं हठान्निर्गमयितुमुत्सहते नतु निरोद्धुमित्युपमा प्रकृता ननुगुणा प्रकृतं चक्रवाकविप्रलम्भं प्रत्यनुचिता । किश्च प्राणोत्कान्तिकाले कण्ठे तृणादिसङ्गः प्राणस्थापक इत्युक्तः च्केंातयोत्मेक्ष्यमाणत्वेनाप्य्रनौचित्यं किमन् पुनरौपम्येऽपि शापे(!) इति वामनो दूषितवान्। १. 'ा' ग. घ पाठः. २. 'सी' क, ग. ड. पाठ:, ३. 'ज्चित् प्रा', ४. 'तदुत्प्रे', ५. 'त्वेऽप्य', १. 'शा। अ' घ. पाठः. * 'त्र वि' इति मूलकोरा पाठभ।

अष्टम उल्लास:। १७३ एष एवच गुणालङ्कारप्रविभागः । एवञ्च 'समवाय- वृत्त्या शौर्यादयः, संयोगवृत्त्या तु हारादय इत्यस्तु गुणाल- ङ्ाराणां भेद:। ओजःप्रभृतीनामनुप्रासादीनां चोभयेषामपि समवायवृत्त्या स्थितिरिति गड्डुरिकाप्रवाहेणैषां मेद' इत्यमि-

सम्प्रदायप्रकाशिनी इत्थं सिद्धं गुणालङ्कारप्रविभागं निगमयति- एष एव चेति। नतु वक्ष्यमाणो वामनादयुपदर्शित इति यावद। इत्थं विभाग- सिद्धौ योयमभेदवादिनामुपहासः सर्तोनेव स्पृशतीत्याह-एवश्च समवाधवृत्त्येत्यादि । अस्तु गुणालङ्गाराणामिति। लौकिकानां विभागमुपगच्छाम इत्यर्थ। काव्यगुणालङ्गाराणां त्वैमेद एवेत्याह ओज:भृतीनामित्यादि। इतिर्हेतौ। यत उभयेषामपि समवाय- वृँच्या स्थिति:, अतो भेदाभिधानं गड्डरिकाप्रवाहेण बरकरप्रयाणनयेन। एकस्यां गड्डेरिकायामर्थपर्यालोचनं विनैव पुरःप्रयातायां सर्वैव पङ्कि- स्तमेव पन्थानं प्रमाणीकृत्य प्रवर्तते। प्रकृतेऽप्येतदेवींभाणकमायात- मिति यावत्। इति स्वरूपावच्छेदः । इति यदेतत् सोपहासमभिधानं तदसत्। तत्पशुत्वं तेषामेव स्यात्। भेदस्य सम्यग्विवेचितत्वादिति भावा। इत्थं सुणालङ्कारयोरैक्यं निसकृत्य यद् वामनादिभिर्भेदोडन्यथा साहित्य चूडामाणे: अथ दष्टान्तीकृतानां गुणालक्काराणां वृत्तिभेदमभ्युपगच्छामः । दार्घ्टा- न्तिकानां पुनस्तदभेद एव। तद्भेदस्तु गतानुगतिकतामात्रप्रयुक्त इति परकीयं प्रत्यवस्थान परास्त पत्ये(मित्यत आः मीत्या)ह-एवश्रेति। अस्त्विति कामन्चरिकरणे लोट्। उभयेषामिति। गुणानामलङ्काराणां च । समवाय वृत्त्या न पुनरलक्काराणां संयोगवृत्त्येति विशेषात्। गड्डरिकाप्रवाहेण मेष- जातिगमनन्यायेन गतानुगतिकतामात्रेण भेद इत्यभिधानमसाधु। तत्र युक्तय १. 'स्ति', २. 'हडु' स. पाठः. ३. 'रवि' क. घ. पाठ :. ४. 'तेपामेव मूर्मि वसतीत्या, ५. 'च', ६ 'ना्या स्थि' ड. पाठा. ७. 'इड' ग. पाठ, ८. 'यकुर' क. भ. पाठ ९. 'डडु' क. ख. म. पाठः १०. 'व भाणकमित्याशय इति स्व' क. ख. ग. म. पाठ :. ११. 'ब । भे' ड. पाठा, १२. 'रणे', १३. 'त्या यदा पु' घ. पाठ.

१७४ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे धानमसत्। यदप्युक्तं 'काव्यशोभायाः कर्तारो धर्मा गुणाः तदतिशयहेतवस्त्वलङ्कारा' इति, तदपि न युक्तम्। यतः, किं समस्तैर्गुणैः काव्यव्यवहारः उत कतिपयैः। यदि समस्तैः, तत् कथमसमस्तगुणा गौडीया पाञ्चाली च रीति: काव्य- स्यात्मा। अथ कतिपयैः, तत् "अद्रावत्र प्रज्वलत्यग्निरुच्चैः प्राज्यः प्रोद्यन्नुल्लसत्येष धूमः।" इत्यादावोज:प्रभृतिषु गुणेषु सत्सु काव्यव्यवहारप्राप्तिः । सम्प्रदायप्रकाशिनी दर्शितस्तदुद्दलयितुमाह-यदप्युक्तमित्यादिना। यदिदं काव्यशो- भाकर्तृत्वेन काव्यव्यपदेशहेतवो गुणा: लब्धतथाव्यपेदेशस्य त्वतिशय- हेतवोऽलङ्गारा इति विभाग उच्यते, न तद् युक्तं विकल्पासइत्वात्।त- थाहि-किं समस्तैर्गुणैः काव्यव्यवहारः क्रियते, उत कतिपयैः। नादः। असमस्तगुणयोर्गौडीपाश्चाल्योः काव्यात्मत्वाभ्युपगमविरोधात। न द्वितीयः। 'अद्रावत्रे'त्यादावोज:प्रमुखकतिपयगुणसम्भवात् काव्यव्यप- देशप्रसकेः। इत्थं तावन्नास्ति काव्यव्यपदेशहेतुता गुणानामिति अव्या- साहित्यचूडामणि: उक्ताः । अथ वामनालक्कारनिर्णीतं गुणालङ्कारभागमधिक्षिपति - यद- पीति। यत इति। रीतिरात्मा काव्यस्य। रीतिश्र विशिष्टा पदरचना। वैशिष्टयं च गुणरूपम् । विशेषो गुणात्मेत्युक्तत्वात्। तत्र प्रथमा समग्रगुणा वैदर्भी, ओज:प्रभृतिकतिपयगुणा गौडीया, माघुर्यादिकतिपयगुणा पाश्चालीति तिस्रोऽपि ताः काव्यस्यात्मभूता इति वामनीया मर्यादा। तत्र दूषणाय विक ल्पयति-किमिति। आद्ये कल्पे दोषमाह-तदिति। वैदर्भी केवला काव्यस्यात्मा स्यात्। न गौडी वा पाञ्चाली वा। द्वितीयं कल्पं कन्दलयति-

गुणेषु कतिपयेषु सत्सु काव्यव्यपदेशः प्राप्नोति। अनिष्टं च तत्। १. 'ळघव्य' क. ख. घ. पाठः. २. 'वहारस्याति' ख. पाठः. ३ 'स्य है', 4, 'हीति स' क. घ. पाठ: ५. 'तिक्न्नो' घ. पाठ :. ६. 'या' ग. पाठा .. ७. 'यं कन्द', 6. 'दि' घ. पाठा.

अष्टम उल्लासः । १७५

स्वर्गप्राप्तिरनेनैव देहेन वरवर्णिनी। अस्या रदच्छदरसो न्यक्करोतितरां सुधाम्। इत्यादौ विशेषोक्तिव्यतिरेकौ गुणनिरपेक्षौ काव्यव्यवहार- प्रवर्तकौ ॥ २ ॥ इदानीं गुणानां भेदमाह-

सम्प्रदायप्रकाशिनी प्रिर्दोषः। अतिव्याप्तिरपि। तथाहि-स्वर्गप्राप्तिरित्यादौ पूर्वापरवाक्या- थीभूतविशेषोक्तिव्यतिरेकालङ्काराभ्यामेव गुणनैरपेक्ष्येण काव्यव्यपदे- शदर्शनात्। नन्वत्रापि शृङ्गारानुगतमधुरगुणसापेक्षयोरेवानयो: काव्य- व्यपदेशहेतुतेति चेत्। मन्दमिदम्। अभिव्यञ्जकललितवर्णाभावान्मधुर- गुणव्यक्तिरेव नास्ति। दूरे तव्यपेक्षों निस्सपत्नचमत्कारातिशयका- रिणोर्विशेषोक्तिव्यतिरेकयोः । अतोऽस्माभिरुपदर्शित एव विभाग: श्रेयान्॥ २ ॥ अथ भेदविवेचनप्रसक्त्यैव सामान्यतो लक्षितानां गुणानामयं विशेषलक्षणावसर इत्याह-इदानीमित्यादि। साहित्यचूडामणिः किश्च तदतिशयहतवः खल्वलङ्काराः। गुणासिद्धौ कथमतिशयकार- णस्यालक्कारस्यौचित्यमित्याह - स्वर्गेति। वरवर्णिनीति सामानािकरण्ये- नोक्तिः । पूर्वार्धे विशेषोक्तिः । यत् स एवाह -एकगुणहानिकल्पनायां साम्यदार्ढ्यं विशेषोक्तिः । उत्तरत्र व्यतिरेकः । गुणनिरपेक्षौ स्फुटप्रकाशमानगुणसंस्पर्शशून्यौ अनावश्यकतयापरा- मृष्टौ ॥ २ ॥ अथ स्वमतानुगुणं गुणविभागमाह-इदानीमिति। १. 'पूर्वोत्तर', २, 'थ' ड. पाठ :. ३. 'स्ति । अदू' क. ख. घ. पाठ :. ४. 'क्षया नि' क.घ. पाठः. ५. 'यो: । एकाऽतो' ङ. पाठ :. ६. 'द्वोऽयमिति क', ७. 'फि- रिति उ़'घ. पाठ:,

१७१ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे

माधुर्योज:प्रसादाख्यास्त्रयस्ते न पुनर्दश। एषां क्रमेण लक्षणमाह- आह्लादकतवं माधुर्य शृङ्गारे द्ुतिकारणम् ॥ ३ ॥ शृङ्गारे अर्थात् सम्भोगे। द्रुतिर्गलितत्वमिवे। श्रव्यत्वं पुनरोज:प्रसादयोरपि ॥ ३॥ सम्प्रदायप्रकाशिनी माधुर्योज इति। त्रय एवेतीयतैव नियमे सिद्धेऽपि न पुनर्द- शेत्युक्तिर्निराचिकीर्षया प्रतिज्ञा। एतत्स्वरूपविवेचनपूर्व कमेवान्यनिराकरण न्याय्यमित्यभिमाये- णाह-एषां क्रमेणेति॥ २३।। आह्लादकत्वमनिति। यदेतत् सम्भोगशङ्गारे आस्वाद्यमाने सहृदयहृदयाहलादकत्वलक्षणस्तदूर्म: पतीयते स माधुर्य गुणः, यत्र सति मनो गलितमिव भवति तदास्वादनसमये निर्मनस्कतैव जायत इत्यर्थः । विप्रलम्भस्य पृथगुपादानाद् गोबलीवर्दन्यायेन शृङ्गारशब्द- स्यार्थः संकुचतीत्याह-अर्थात् संभोग इति। श्रेव्यत्वं माधुर्यमिति यदुक्तमन्यैस्तदनैकान्तिकमित्याह-श्व्यत्वं पुनरित्यादि।। ३।। साहित्यचूडामणि: माधुर्येति। एते त्रय एव गुणाः न पुनर्दशति वामनालद्ारीक्तमभि- सन्धायोक्ति: ॥२३॥ आह्लादकत्वमिति । चित्तस्य यदाह्वादनिबन्धनं तन्माघुर्यम्। द्रुति- पर्याय आह्राद: यः प्राचीनकाठिन्यपर्युदासे पर्यवस्यति। अर्थादिति। विप्रलम्भे सातिशयस्य तस्य वक्ष्यमाणत्वात्।ननु द्रुति- र्द्रवद्रव्यस्वभाव: कथमन्तःकरणस्योपपत्तिमानित्यत्राह- गलितत्वमिवेति। औपचारिक: प्रयोग इति यावत्। माघुर्यवर्णनायां हि सहदयानां हृदयमार्द्रीं- भवति। ननु, "श्रव्यं नातिसमस्तार्थशब्दमाघुर्यमिष्यते।" इति भामहेनाभाणि, तत् किमभिनवलक्षणकरणक्केशेनेत्यत आह =श्रव्य- १. 'व सुश्राव्य' क. पाठ: २., ३. 'श्रा' क. घ. पाठः. ४. 'रम' च. पाठ:,

अष्टम उल्लासः । १७७

करुणे विप्रलम्भे तच्छान्ते चातिशयान्वितम्। अत्यन्तद्रुतिहेतुत्वात् ॥ ३३॥ दीप्त्यात्मविस्तृतेर्हैतुरोजो वीररसस्थिति ॥४॥ सम्प्रदायप्रकाशिनी करुण इति। तदेव माधुर्य करुणादिषु त्रिष्वत्यन्तद्रुति हेतुत्वात् सातिशयम्। तेषु हि शून्यमनस्कतैव जायते॥ ३३ ॥ अथौज :- दीप्त्यात्मेति। ओजो बीररससमवायि, येन चित्तस्य ज्वलद्रपो विस्तारो जायते।। ४ ॥ साहित्यचूदामणि: त्वमिति। व्यभिचारादेतन्न लक्षणम् । नखल्वोजसः प्रसादस्य वा किश्विद- श्रव्यत्वं, तद्गुणकस्य काव्यस्य दुष्टतापतेः ॥ ३ ॥ करुण इति। तद् माधुर्य करुणविप्रलम्भशान्तेषु यथोत्तरमतिशयेना- न्वीयते। कोऽयमतिशयान्वय इत्यत्राह- अत्यन्वेति। द्रवणातिशयो हि चेतसश्चर्वणीयमाघुर्यधाराघिरूढिः। यदाह- "शृज्ञार एव मधुरः परः प्रह्रादनो रसः । तन्मयं काव्यमाश्रित्य माघुर्य प्रतितिष्ठति॥ शक्कारे विप्रलम्भारव्ये करुणे च प्रकर्षवत्। माधुर्यमार्द्रतां याति यतस्तत्राधिकं मनः ॥" इति। ननु कथं शृक्कार एव मधुर इत्यवधारणमिति चेत्। न। परमार्थतः शृज्गारस्यैव माधुर्यम्, उपचारेण शब्दार्थयोरित्याकूतादित्यलं रसान्तरव्यावर्तन- श्रमेण, करुणादेरमधुरत्वप्रसक्ञात् । करुणस्यैवें च सर्वरसोत्कर्षात्।। ३१।। अथौजो लक्षयति- दीप्त्यात्मेति । दीप्त्यात्मन औज्ज्वल्यस्वभा- वाया विस्तृतेः प्रसरद्रूपतायाः कारणम्। वीररसे स्थितिर्यस्य । दीप्तिविस्तारयोः

१. 'तिः' क. ख. पाठ :. २. बलोत', ३. 'ह। तद्यदि द्र' घ. पाठ :. ४. 'ब स' ग. पाठ:, ५. 'रो रसः स्थि' घ. पाठ :.

१७८ व्याख्याद्वयोपंते काव्यप्रकाश चित्तस्य विस्ताररूपदीप्तत्वजनकत्वमोजः ॥। ४॥ बीभत्सरौद्ररसयोस्तस्याधिक्यं क्रमेण च। वीराद् बीभत्से, ततोऽपि रौद्रे सातिशयमोज:॥४३॥ शुष्केन्धनाभ्निवत् स्वच्छजलवत् सहसैव यः ॥५॥ व्यान्नोत्यन्यत् प्रसादोऽसौ सर्वत्र विहितस्थितिः।

बीभत्सरौद्रेति। सम्प्रदायप्रकाशिनी

क्रमेणतद् व्याचष्टे-वीरादू बीभत्स इत्यादि। अतिवि-

अथ प्रसाद :- शुष्केन्धनेत्यादि। यथा शुष्केन्धनेमग्निः, यथाँ च स्वच्छजलमन्यद् व्यामोति तथा चित्तं यः सहसा व्यामोति स प्रसाद:। स च सर्वत्र साधारण्येन वर्तते। यदा वीररौद्रादिषु चित्तं व्याप्नोति तदा शुष्केन्धनाभ्निवत्, यदा शृङ्गारकरुणादिषु तदा स्वच्छजलवंदिति। साहित्य चूडामणि: पृथगर्थतायां कारिकायां दीप्त्या विस्तृतिः वृत्तौ विस्तारेण दीप्तिर्व्याख्यातेति नात्मन्तं वैषम्यम्। यदाह- "रौद्रादयो रसा दीप्त्या लक्ष्यन्ते काव्यवर्तिनः । तद्यक्तिहेतू शब्दार्थावाश्रित्यौजो व्यवस्थितम्।।" इति ॥ ४ ॥ अथ प्रसादं प्रकटयति-शुष्केति 1 व्याप्यमनुद्दिष्टमभिधीयते। व्याप्यमिति व्यामोतीत्यनेन प्रसादवाचक- तया सिध्यति। तस्य यत् कर्मभूतं चित्तम्। सर्वेष्विति। नहि माघुर्यस्या- जोनुगुणा रचना सञ्च्छते, नाप्योजसो माघुर्यानुकूला। प्रसादस्य तु तदुभयं तदतिरिक्त्तं च विषयः । यदाह-

१. 'ध्कमिन्ध' ग. पाठः. २. 'नाभिः' क. घ., 'नोऽमिः' ख. पाठ :. ३. 'था स्वच्छं क्षीरादि वस्तु जलं त', ४. 'ण्ये व', ५ .- 'दा तु श' ड. पाठ :. ६. 'वदन्यदि' ख. ग. ङ. पाठः, ७. 'ति व्याप्नो' घ. पाठः. 6. र्थेडप्योजो' घ. पाठः,

अष्टम उल्लासः । १७९ अन्यदिति व्याप्यमिह चित्तम्। सर्वत्रेति सर्वेषु रसेषु सर्वासु रचनासु च ।। ५३॥ गुणवृत्त्या पुनस्तेषां वृत्तिः शब्दार्थयोर्मता॥६॥ गुणवृत्त्या उपचारेण। तेषां गुणानाम्। आकारे शौ- र्यस्येवेति ॥ ६ ॥ कुतस्त्रय एव न दशेत्याह- सम्प्रदायप्रकाशिनी सामान्येनोक्तं व्याप्यं प्रसादकर्तृकतायां विशिनष्टि-अन्य- दितीत्यादि। इह प्रसादे। सर्वशब्देन योग्यार्थसाकल्यमित्याह- सर्वत्रेत्यादिना ॥ ५३।। ननु शब्दार्थनिष्ठतया तेषां प्रतीतौ का गतिरित्यत आह- गुणवृत्त्या पुनरिति। नहि व्यञ्ञके व्यङ्गचधर्मसंक्रान्तिर्वास्तवीति यावत्। आकारे शौर्यस्येवेति भागुपपादितार्थानुस्मारणम्॥ ६॥ साहित्यचूडामणि: "समर्पकत्वं काव्यस्य यत्तु सर्वरसान् प्रति। स प्रसादो गुणो ज्ञेयः सर्वसाधारणक्रिय: ॥" इति। यतः शुष्केन्धनािवदिति प्रसादस्यौजसा संप्टव उक्तः, स्वच्छजल- वदिति माधुर्येण ॥ ५३ ॥ ननु कथं शब्दार्थयोर्माधुर्यादिव्यपदेश इति चेदाह-गुणवृत्त्येति। तत्राप्युक्तस्यैव दृष्टान्तस्यानुषङ्ग इत्याह -- आकार इति ॥ ६ ॥ अथालक्कारान्तरोक्तां गुणपरिपाटीमात्मोपपादितायां त्रिगुण्यामन्तर्भाव- यितुमाह-कुत इति। १. 'न्योकं वाच्यं प्र' क, घ., 'न्योक्तमपि वाच्यं प्र' ड. पाठ :. २. 'तृता' ड. पाठ: ३. ष्टि। व्यापनकियाबलादभिमतविशेष एव पर्यवस्यतीत्यह-अन्य' ड. पाठ :. ४. 'दि । न' ख. ग. ड. पाठः, ५. 'दि तद्व्यप' ग. पाठ :. ६. 'रोकां' क. ख, ग. पाठ ..

१८० व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाश केचिदन्तर्भवन्त्येषु दोषत्यागात् परे श्रिताः । अन्ये भजन्ति दोषतवं कुत्रचिन्न ततो दश ॥ ७॥ बहूनामपि पदानामेकपदवद्भासनात्मा यः श्रेषः, यश्चारोहावरोहकरमरूपः समाधिः, या च विकटत्वलक्षणोदा- रता, यश्चौजोमिश्रितशैथिल्यात्मा प्रसादः, तेषामोजस्यन्त-

सम्प्रदायप्रकाशिनी ननु न दशेत्युक्ततं तत् कथमित्यत आह -केचिदन्तर्भेव- न्तीत्यादि। ये हि शब्दगुणा दश दण्ड्यादिभिदर्शिता:, तेषु केचिदे- ष्वेव त्रिष्वन्तर्भवन्ति। केचिद् दोषत्यागमात्ररूपाः। अन्ये तुन केवलमदोषात्मान: यावता विषयविशेषे दोषाश्च भवन्तीति न दशर्धा सम्भवन्ति। तन्रान्तर्भावं तावद् दर्शयति- बहनामपीत्यादि। सन्धि- सौष्ठववलेवशाद् बहूनां यदेकपदवदवभासनं स क्लेष: । यश्चेषामारो- हावरोहात्मा क्रमः स समाधिः। या तु विकटता सा उदारता। यच्च समासमिश्रितं शैथिल्यं स पसाद इति। य एते चत्वारो गुणास्ते निरुप्यमाणा ओजस्येवान्तर्भवन्ति, दीप्त्यात्मविस्तृतिहेतुत्वानति- साहित्य चुढासणि: केचिदिति। अनुक्ता: कचिदुक्तेषु अन्तर्भवन्तीति। उपलक्षणं चैतत्। अलक्कारे ध्वनौ वान्तर्भवन्ति। तथा वक्ष्यति-'अभिधास्यमानस्वभावोक्त्यल- कारेणे'त्यादिना। केचन वैचित्यमात्रपर्यवसिता इत्यनुसन्घेयम् । परे इतरे गुणा दोषाणां लिखितपठितानां त्यागात् पारिशेष्येण स्वीकृताः । अन्ये गुण- तयाभिमन्यमानाश्र केचिद् दोषत्वं भजन्ते । कुत्रचिदुदाहरणविशेषे। अहो मह्दान् खल्वविवेको गुणबाहुल्यवादिनामिति यावत्। यत एवं ततो न दश। अपितु त्रय एव। बहूनामिति। १. 'या तत्र स' क ख. ग, पाठ :. २. 'बादू' ख, ग. ङ. पाठः. ३. 'नामेक' ड. पाठ :.

अष्टम उल्लासः । १८१ र्भावः । पृथकृपदत्वरूपं माधुर्ये भङ्ग्या साक्षादुपात्तम् ।

सम्परदायप्रकाशिनी क्रमात्। पृथक्पदत्वरूपं तु माधुर्य पर्यायान्तरेण स्वीकृतम्। साहित्य चूडाअणि: "यत्रैकपद्वद् भान्ति पदानि सुबहून्यपि। अनालक्षितसन्धीनि स क्लेषः परमो गुणः । आरोहन्त्यवरोहन्ति क्रमेण यतयो हि यत्। समाधिर्नाम स गुण: पूता तेन सरस्वती ॥ विकटत्वं च बन्धस्य कथयन्ति ह्युदारताम्। शैथिल्यमोजसा मिश्रं प्रसादं च प्रचक्षते ॥ पदन्यासस्य गाढत्वं वदन्त्योज: कवीश्वराः । बन्धे पृथक्पदत्वं च भाधुर्यमुदितं बुधैः ॥ यत्रार्थव्यक्तिहेतुत्वं सोऽर्थव्यक्तिः स्मृतो गुणः । प्रतिपादं प्रतिश्लोकमेकमार्गपरिग्रहः ॥ दुर्बलो दुर्विवादश्र समेतेति गुणः स्मृतः । बन्धस्याजरठत्वं च सौकुमायमिति स्मृतम् ॥ औज्ज्वल्यं कान्तिरित्याडुर्गुणं गुणविपश्चितः ।" इति स्थित्या, "वनान्तराले तव वीर ! वैरी निर्मक्षिको नित्यमचामरोऽपि। अचन्दनार्द्रोऽपि विपाण्डराङो निरातपत्रोऽपि भवत्यनूष्मा।" अत्रं यः क्लेषो मासृण्यलक्षणः, "कविलोके वाग्मी गमक इति ये केचन गुणै- रखर्व ग्वेयुः परपरिभवारम्भसुभटाः । समायोगे तेषां सह सदसि गोपालकविना कथक्कारं तिष्ठेदशिथिलमहक्कारगरिमा ॥" इत्यत्र यश्च समाधिः, १. 'त्वं तु' क. घ. पाठः. २ 'मो नाम गु' घ. पाठ :. २. 'त्रोपक्ले' ग. घ. पाठ :.

१८२ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे

साहित्य-चृढामणि:

प्रकृतिकलुषां ग्राहंग्राहं मषीमिव शमुषीम्। इह कतिपये वल्गज्जिह्वातलाञ्चलतूलिकाः

इस्यत्र या चोदारता, पवनपदवीतालीपत्रे लिखन्ति सुभाषितम् ।।"

"प्रासादाग्रवितर्दिकाविहृतिषु प्रालेयिनीर्वल्लकी- रध्यारोप्य गवाक्षभागफलकं बालातपालोहिनीः । शुष्यन्तीरबला: परीक्षितुममूरुच्चैः क्वणन्तीः क्रमात् ऋन्दन्तीरिव ताडयन्ति तरलास्तन्त्रीरतन्द्रैर्नखैः ॥" इत्यत्र यश्च प्रसादः, तेषामोजस्यन्तःपातः । शैथिल्यं हि प्रसादः। तस्य न यद्यो- जसा मिश्रणं तदा शुद्धां दोषपदवीमवतरतीति तत्परिहारायोक्तम्-ओजोमि- श्रितेति। यथाह वामन :- प्रसादो* गुणसम्पवादि'ति। सम्परवः करुणप्रेक्षणीये सुखदुःखसम्पवादनुभवसिद्धः। एतेन शुद्धमोजो व्याख्यातम्। यथा ममैव - खलजिह्नावलीढस्य काव्यस्य श्रवणार्हता। श्वदंष्ट्रया विमृष्टस्य कुणपस्येव कल्पते।। इति। यस्या वृत्तत एव कल्पितमभूदारोपितास्ते गुणाः सङ्कोचं व्यपनीय पल्लवतया लक्ष्म्या परिष्कार्यसे। धिक् ते तां च तदस्य लङ्गनधियं मूर्धानमुद्दिश्य या वृत्त्या यच्च दिवापि दर्शयसि नच्छायेति गाढं तमः ॥ इत्यत्र माधुर्यम्। साक्षादुपात्तं कण्ठेनोक्तम्। नन्वाह्रादकत्वं माघुर्यमिति यौष्माकीणं लक्षणं, वामनीयं तु पृथक्पदत्वमिति। तत् कथमनेन तस्य साक्षादुपादानमित्याशङ्कयाह-भङ्गतेति । प्रकारभेदेन पृथक्पदत्वनिबन्ध नोऽपि कश्चिदाहादोऽस्तीति मतान्तरे माधुर्यमस्य माधुर्यानुप्रवेशीति यावत्। १. 'जोविि', २. 'वः । क' घ. पाठः. ३. 'ते। य' ग. पाठ. ४. 'युक्तं ता', ५. 'रछा', ६. 'चितम् । क' घ. पाठ :. * 'गुण: संश्नवाद्' इति मुद्ितपुस्तकपाठः-

अष्टम उल्लासः । १८३ प्रसादेनार्थव्यक्तिरमिहिता। मार्गाभेदरूपा समता कचिद् दोषः। तथाहि-'मातङ्गा: किमु वल्गितिर'त्यादौ सिंहाभि- धाने मसृणमार्गत्यागो गुणः। कष्टत्वग्राम्यत्वयोर्दुष्टताभि- धानात् तन्निराकरणेनापारुष्यरूपं सौकुमार्यम्, औज्ज्ल्यरूपा कान्तिश्च स्वीकृते। एवं न दश शब्दगुणाः। सम्प्रदायप्रकाशिनी प्रसादार्थव्यक्तचोर्न भेद: कश्चित् । मार्गाभेदरूपा तु समता 'मातङ्गा: किमु वल्गितैरि'त्यादौ दोषः। तत्र सिंहाभिधानावसरे मार्गभेद एव गुणः। यत् त्वपारुष्यरूपं सौकुमार्ये स दोषाभाव एव, पारुष्ये कष्ट- त्वापत्तेः। औज्ज्वल्यरूपा कान्तिरपि अनौज्ज्वल्ये ग्राम्यत्वोपत्तिरिति दोषपरिहारात्मिकैव। इत्थं शब्दगुणा दश न सम्भवन्ति। साहित्यनूडामणि "क्रीडालोला कनकवलभौ साकमालीभिरेषा यातायातैरधिकमधिकं पश्यतः पश्यतो मे। स्निग्धों दृष्टयोः स्तनमुकुलयोरुन्नतामानतभ्रू- रन्यामन्यामवयवदशामश्नुते पक्ष्मलाक्षी ।I" इत्यत्रार्थव्यक्तिरास्माकीनेन प्रसादेन सङ्गृहीता। तेन तस्या अन्तःपातः । कचिद् दोष इति। "एको यज्जलमानुषेषु भगवान् नारायणो गण्यते शुक्ति: काचन यस्य खण्डपरशोः श्लाध्यं शिखामण्डनम्। यस्मिन् बुहुदशय्यया परिचितौ चन्द्रार्कयोर्मण्डलौ कस्तं रेचयितुं क्षमश्चुलकयन्नार्यादगस्त्याद्टते।।" इत्यत्र यो मा(ग?र्गा)भेदो गुणतयाभिमन्यते स क्वचिदन्यत्र दोषो भवति। तदेवोपपादयति-मातङ्ा इति। मार्गभेदस्यैवात्र रसावहत्वात्। मसृणस्या- नुद्धतस्य मार्गस्य यस्त्यागः स प्रत्युत गुणः । महासत्त्वस्य सिंहस्म वाच्यत्वा- दिति व्याख्यातचरम्। कष्टत्वेति। १. 'ततो न' क. पाठः. २. 'त्वोत्पत्ति' ख. ग. पाठः. ३. 'गघा', ४. 'ति। मा' ब. पाठ :.

१८४ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे "पदार्थे वाक्यरचनं वाक्यार्थे च पदाभिधा। प्रौढिर्व्याससमासौ च" सम्प्रदायप्रकाशिनी अर्थगुणास्तु न केवलं न दश, अपितु स्वरूपत एव न सन्ती- त्याह -पदार्थे वाक्येत्यादि। य(ये१दे)कस्य पदार्थस्याभिधाने वाक्यमारच्यते, यब वाक्यार्थे पदमात्रमभिधीयते, यौ च व्यासस- साहित्यचूडामणि: "शत्रून् निपात्य चपलः शलभानुपैति निर्वापणेन पवनेन पटुर्बभूव । किं कथ्यते मसृणशीतलधन्यधान्नो माणिक्यदीपमुकुलस्य महान् प्रभाव:।।" इत्यत्र यत् सौकुमार्थ तत् कष्टत्वस्य श्रुतिकटताया दोषस्य निराकरणादूरीचक्रे। "त्वयि सकृदपि श्राघारम्भश्रथन्मणिकुण्डले झटिति लभते व्याचक्षाण: कृती कृपणो गृहान्।

तरलनयनच्छायासंचारचन्द्रकिताक्कणान्।।" इत्यत्र या कान्तिः सा आम्यताया अवैदग्ध्यरूपायाः प्रतिक्षेपादुपलब्धा। निग- मयति- एवमिति। अथार्थगुणानन्तर्भावयति - पदार्थ इति। "पदार्थे वाक्यवचनं वाक्यार्थे च पदाभिधा। प्रौढिर्व्याससमासौ च साभिप्रायत्वमस्य च।।" इत्युक्तत्वात्। तत्र पदार्थे वाक्यवचनं यथा ममैव- "लोचनेनैव जानन्ति लोके ये केचन ध्वनिम्। भुजन्जा एव ते किन्तु वमन्त्यमृतमाननैः ॥।" इत्यत्र चक्षु:श्रवोलक्षणे पदार्थे पूर्वाधीकारं वाक्यं रचितम्। वाक्यार्थे पदाभिधा यथा- १. 'नवेति', २. 'ना', ३. 'ष्टस्य' घ. पाठ :. * 'वचनम्' इति मूलकोशपाठ :.

अष्टम उल्लासः । १८५ इति या प्रौढिः ओज इत्युक्तं, तद् वैचित्र्यमात्रं, न गुणः। तदभावेऽपि काव्यव्यवहारप्रवृत्तेः । अपुष्टार्थत्वाधिकपदत्वा- नवीकृतत्वामङ्गलरूपाश्लीलग्राम्याणां निराकरणेन साभि- सम्प्रदायप्रकाशिनी मासौ तदात्मिका ग्रौढिरोज इत्यपि न सम्भवति, यतस्तद् वैचित्र्यमात्रं, न गुण:। इतरथा तदभावे काव्यव्यवहारो न प्वर्तेत। नच तथा न प्रव- तते। अतो न गुणः। यञ्च साभिप्रायत्वरूपमोज:, तदपुष्टार्थत्वपरिहार- साहित्यचूडामणि: "किं ते गण्डे कितव ! कुटिलाताम्रमालग्नमेतत् किं तन्मुग्धे! परिमृशतु ते पाणिरज्ञातमाः किम्। प्रष्टन्योऽयं प्रणयकलहेष्वस्त्रमधेः सुधांशो- रित्यालापो रहसि शिवयोः पेशलस्त्नायतां वः ॥।" इत्यत्र कपोलस्थले मम लग्नचन्द्रलेखामृद्राङ्कस्त्वां नखक्षतशङ्कया क्षोभयतीति बाक्यार्थेऽज्ञातमिति पदमभिहितम्। इत्थं धारणस्योपरि न तत्परिज्ञानमपीत्यहो ते भाष्टर्यातिशय इति वाक्यार्थे आः किमिति पदमभिहितम् । व्यासो यथा- "बीजस्यार्पणमालवालघटना कुल्याम्भसो योजनं रक्षा कण्टकशाखयेति सकलस्तुल्यः क्रियासंग्रहः । दुर्लङ्वो विषमः स्वभावमहिमा पत्रप्रकाण्डोदयो माधुर्ये विपरीत इक्षुरभवन्निम्बश्च निम्बः स्वयम् ॥" इति । अस्यैव समासो यथा- "एकस्मादेव सरसो वृक्षाणामम्बुसारणी। स रसो विषमः कस्मादुभयोरिक्षुनिम्बयोः ॥" इति। एवंविधा पौढिर्या तल्लक्षणमोजो न गुणः, यावद् वचित्यमात्रम्। तदेवो- पपादयति-तदभावेऽपीति। यदभावे काव्यव्यवहारस्यैव विसंवाद: स गुण इति रहस्यम्। अथ दोषपञ्चकनिरासेन प्रौदिशेषस्य पुनर्गुणचतुष्कस्य च लाभ इत्याह - अपुष्टेतति। १. 'सु' ख. ग. पाठ:, २. 'तते । न' क. घ., 'र्तेत । अ' ड. पाठ :. ३. 'च प्र' क. घ. 'च न' क्र. ख. पाठ :. ४. 'मिदमिति', ५. 'ति हि र' घ. पाठ:,

१८६ व्यार्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे प्रायत्वरूपमोजः, अर्थवैमल्यात्मा प्रसाद:, उक्तिवैचित्र्यरूपं माधुर्यम्, अपारुष्यरूपं सौकुमार्यम्, अग्राम्यत्ववपुरुदारता च स्वीकृतानि। अभिधास्यमानस्वभावोक्त्यल क्कारेण , रस - सम्प्रदायप्रकाशिनी रूपम्। अर्थवैमल्यात्मकः प्रसादो यः तदनधिकपदत्वमेव। उक्तिवैचित्र्य रूपं तु भाघुर्य नवीकरणमात्रम्। अपारुष्यरूपं सौकुमार्यम् अमशलत्वप- साहित्यचूडामणि: *"गहिरमहुरत्थगब्भो असिढिळघडणोपसण्णसोमाळो। वक्को च्चिअ जइ रुच्चइ कव्वाळावो व्व कामिणिकडक्खो।।" इस्पत्र विशेषणानां यत् साभिप्रायत्वं तदपुष्टार्भत्वपरिहारादाक्षिप्यते। "ताम्रातटान्तपुलिने तव कुञ्जरेन्द्रानाधारणा: श्रवणतालशिखाघिरूढाः । मुक्ताशिला शकलकण्टकवेधखिन्नानुल्लाघयन्ति कनकाङ्कुशकोटिसूच्या।।" इत्यत्न अर्थवैमल्यात्मा यः प्रसादस्तस्याधिकपदत्वापाकरणादूर्रीकारः। "आस्तां सत्त्वमनुक्रिया बेत महामेरोः किमिक्षोर्लता दूरे दो:पटिमा कथन्नु फणिनां पत्युः पदे षट्पदाः। शौर्य तिष्ठतु शौरये स्थिरमरुत्पुङ्काय पुष्पं कियँद् धन्वी हन्त हरौऽपि काव्यसुभटः कामोऽपि धन्वी कथम्॥" इत्यन्र यदुक्तिवैचित्यरूपं माधुर्य तदनवीकारव्युदासादासीदिति। तत्र वाच्य- मनतिवर्तमाने 'पुत्रेण पित्रा पुनरध्यरोहि सुत्रामराजधानी'त्यत्र यत् सौकुमार्य तत् त्रिविधेऽश्लीले तृतीयभेदनिरासद्वाराँ सिध्यति। "धम्मिल्लकुण्डलितकेवलकेसराणां कर्पूरगर्भकलसीत्करणाक्षराणाम्। अूभङ्गजिहमदरकूणितलोचनानां वक्त्रे शुचौ निवसति स्वयमिक्षुधन्वा।।" इत्यत्र यदग्राम्यत्वाकारमौदार्ये तद् आ्म्यत्वपरिवर्जनादार्जजितमिति। अभिधा- स्यमानेति। १. 'दधि खं. पाठा. २. 'धपुरुषाथत्व', ३. 'व', ४. 'तावदनु' ग. पांठ :. ५. 'वद म', . 'द, ७. 'मान् घ', ८. 'तेति का', ९. 'रेण सि' घ. पाठ:

वक्र एव यदि रोचते काव्यालाप इव कामिनीकटाक्ष:।।

अष्टम उ्ास:। १८७ ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गयाभ्यां च वस्तुखवभावरफुटत्वरूपा अर्थ-

सम्प्रदायप्रकाशिनी रिहाररूपम्। अग्राम्यत्ववपुरुदारता तु प्राम्येतरत्वम्। अतो नैते गुणाः। या तु वस्तुस्वभावस्फुटत्वरूपार्थव्यक्ति: सा वक्ष्ममाणेन स्वभावोकत्य- साहित्य चूडामणि: "मन्दाकिन्याः पयसि भगवान् क्लप्तनित्याभिषेको बिभ्रद् दोष्णा तटभुवि जटाः शीकरानुद्दमन्तीः। रेखामिन्दोर्भुजगवलयं भस्म शार्दूलकृत्तिं मालामस्थ्नामपि परिजनादाददानः पुनाव॥" इत्यत्र यार्थव्यक्तिः तस्याः स्वभावोक्त्या विषयापहारः । वामनमर्यादया त्वर्थ- व्यक्त्या स्वभावोक्त्यपलापः । भोजस्य पुनरुभयोपसङ्गहः। बोक्तं विषयविभा- गाय- "अर्थव्यक्तरियं भेदमियता प्रतिपथते। जायमानमियं बक्ति रूपं सा सार्यकालिकम् ।।" इवि। "मीनैरन्तः शबलितभुवः स्पष्टदृष्टैः प्रसत्त्या हंसद्वन्द्वैः सविधपुलिनादादरेणावगाढाः। मन्दोलासे मरुति ललितानुद्रहन्तस्तरज्का- नालिप्यन्ते कथमिव मया नर्मदायाः प्रवाहाः ॥"

इत्यत्र, "कीडातल्पे दुकूले कुसुमपरिकरे चामराणां च पार्धे वैलक्ष्याकारशाली विवलितनयनः स्मेरवक्त्रो विचिन्वन् चूडालह्कारमिन्दुं रहसि विगलितं निह्दुतं हैमवत्या नर्मान्ते दत्तमीशः पुनरपि शिरसि स्थापयन् वः पुनातु ॥" इत्यत्र च या दीप्तरसत्वाकारा कान्तिः सा रसध्वनिना पूर्वत्र उत्तरत्र गुणीभूत- व्यअ्येन च सङ्गृद्यते । १. 'म', २. 'नीरसस्वाका' ब. पाठः

१८८ न्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे व्यक्तिः दीप्तरसत्वरूपा कान्तिश्च स्वीकृते। क्रमकौटिल्या- नुल्बणत्वोपपत्तियोगरूपघटनात्मा श्रलेषोऽपि विचित्रत्वमा- त्रम्। अवैषम्यस्वरूपा समता दोषाभावमात्रं, न पुनर्गुणः । क: खल्वनुन्मत्तोऽन्यप्रस्तावेऽन्यदभिदध्यात्। अर्थस्यायो-

सम्प्रदायप्रकाशिनी ळङ्कारेण, या तु दीप्रसत्वरूपा कान्तिः सापि रसध्वनिगुणीभूतव्य- डधाभ्यां स्वीकता । यश्र क्रमः कौटिल्यमनुल्बणत्वमुपपत्तियोगश्रेति चतुर्णा धर्माणां घटनात्मा क्षेषः, स वैचित्र्यमात्रम्। तदभावेऽपि काव्यव्यवहारप्रवृत्तेः । या च प्रस्तावावैषम्यरूपा समता, सा दोषा- साहित्य चूडामणि: "महति जनिता वंशे पाणौ कृतासि सकौतुकं कथमिव मुखं रागी पास्यामि ते कलभाषिणि!। इति विजयते राधातल्पे हरे: स्मरतः प्रियां जनकतनयां स्वमालापः स्ववेणुलतान्वयी।।" इत्यत्र क्रमैस्य कर्तव्यतया निर्णीतस्य वस्तुनो यत् कौटिल्यमुपाध्यन्तरात् प्रकार- भेद: तस्य यदनुल्बणत्वमनुद्रेक: (तत्र या) प्रतातिपारुष्यव्यपोहेन प्रतिपत्तिरौचित्यं तस्य योग उपायः तद्धटनात्मा श्रेषोऽपि पूर्ववद् विचित्रत्वमात्रं, न पुनर्गुणः । "भत्सत्यं वद बुद्बुदेन किमपां वज्रोपलः स्पर्धते पिञ्छस्य प्रतिगर्जितुं सुरधनुर्लेखा न कि लज्जते। खद्योतेन नखंपचस्य खदिराज्जारस्य को मत्सरो धिक् सादृश्यकथामिमां कवयतः पापीयसः प्रेयसीम्॥" इत्यत्र यदवैषम्यलक्षणं साम्यं तस्य दोषगुणद्वितयव्यतिरेकेण ताटस्थ्य- लक्षणा कोटिरन्या विषयः न गुणाकारा। अन्रोपपत्तिः-कः खल्विति। अर्थ- दृष्टिखभाव : समाधिरपि न गुणः । 'अर्थदृष्टिः समाधिः' (अघि० ३. अ० २. सू० ७) इति सूत्रम्। अर्थश्च द्विविध उक्तः, अयोनिरन्यच्छायायोनिश्च । तत्राद्यो यथा- १. 'वैषम्याभावरूपा' ख. पाठः. २. 'तु'ङ. पाठः, ३. 'मवक्तन्म' क. रू. पाठ :. ४. 'वरि', ५. 'वृत्ति', ६. 'षटिः स्व' च. पाठ :.

अष्टम उल्लास: । १८९ नेरन्यच्छायायोनेर्वा यदि न भवति दर्शनं तत् कथ न दोषा- करं काव्यमिति अर्थदृष्टिरूपः समाधिरपि न गुणः ।। ७।

सम्प्रदायप्रकाशिनी भाव एव। नह्यनुन्मत्तोऽन्यप्रस्तावेऽन्यदभिदधाति। अर्थदृष्टिरूप: सभाधिरपि न गुण:, अयोनेर्नूतनस्य अन्यच्छायायोनेरन्यार्थानुसा- रिणो वाक्यार्थस्य दर्शनाभावे काव्यत्वभङ्परसज्गाद॥७॥ साहित्यचूडामणि: "आमेखलं सञ्चरतां बनानां छायामधःसानुगतां निषेव्य।" इत्यादि हिमवद्दूर्णने। द्वितीयो यथा "यत्र प्रियाणामिसारकाले ब्यह्ः प्रकाशं प्रति साभ्यसूयाः । उदत्प्रदोषानुपकण्ठसानून् सिद्धाज्वनाः सस्पृहमाश्रयन्ते ।।" इति मेरुवर्णने। यद्वा "निश्शेषच्युतचन्दने"त्याद्यः "सत्यं नित्नपमौनगर्भवदनव्याख्यातभावाक्षरं भझभ्रूलतमेकलक्षहृदयं चश्चत्कटाक्षाञ्चलम्। आरादम्बुजकोशदेश्यमलिके सन्दर्शयन्नञ्जलिं सन्ध्यां वन्दितुमुन्मुखोऽसि न पुनर्वातायनस्थां प्रियाम् ।।" इति द्वितीयः। अनुपपन्नं चैतद् विभागकरणम्। तत्र यदाह- "संवादास्तु भवन्त्येव बाहुल्येन सुमेधसाम्। नैकरूपतया सर्वे ते मन्तव्या विपश्चिता।। संवादो धन्यसाद्शयं तत् पुनः प्रतिबिम्बवत्। आलेख्याकारवत् तुल्यदेहवच्च शरीरिणाम्।। तन् पूर्वमनन्यात्म तुच्छात्म तदनन्तरम्। तृतीयं तु प्रसिद्धात्म नान्यसाम्यं त्यजेत् कविः॥"

१. 'थस्यानुसारेणैव वार्थ' क. घ. पाठः २. 'नादिराययः' घ. पाठ: ३. 'ताम्' क्र. ख. घ. पाठ :.

१९० व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे तेन नार्थगुणा वाच्या:

वाच्याः वक्तव्याः। प्रोक्ता: शब्दगुणास्तु ये। वर्णाः समासो रचना *तेषां व्यञ्जकतामिताः॥।८।।

सम्परदायप्रकाशिनी यत एवमसम्भवः, तेन नार्थगुणा वाच्या:, वक्तव्या एव न भवन्ति। ये तु शब्दगुणत्वेनान्यैरुक्ता ओज:प्रभृतयस्त्रयो रसगुणास्तेषां वर्णादयो व्यञ्जका इत्याह-प्रोक्ता: शब्देत्यादि। तेषां वर्णाः समासो रचना चेति त्रितयं सम्भूय व्यञ्जकमू ॥८॥ साहित्य चूडायणि:

निगमयति -तेनेति। "राजा भोजो गुणानाह विंश(तिश्र?तिं च)तुरश्च यान्। वामनो दश तत्सारानाह त्रीनेव भामहः ॥ त्रैगुण्यमेतदवलम्ब्य गुणान्तराणामुत्पत्तिरूंपमुपकल्पितवैश्वरूप्यम्। आात्मा रसध्वनिरयं कलयन्नभिख्यां लोकोत्तर: स्फुरति काव्यमये शरीरे॥" इत्यन्तरश्लोकौ। अथ माधुर्यादिव्यञ्जकं वर्णादिविभागमाह-वर्णा इति ॥ ८॥

१. 'न अर्थगुणा न वा' ख. ग. पाठ :. २. 'यो गु' क. ब. पाठ: 'तानाह ... स्रीने', ४. 'मूळमु' घ. पाठ:

• 'स्तेषाम्' इति मूळकोश्पाठ :.

अष्टम उल्लास:। १९१ के कस्येत्याह- मूर्षि वर्गान्त्यगा: स्पर्शा अटवर्गा रणौ लघू। अवृत्तिर्मध्यवृत्तिर्वा ाधुर्ये घटना तथा॥ ९ ॥ टठडढवर्जा: स्पर्शाः कादयो मान्ता: शिरसि निज- वर्गान्त्ययुक्ता:, तथा रेफणकारौ हस्वान्तरिताविति वर्णाः, समासाभावो मध्यमः समासो वेति समास:, 'तथा' माधुर्यवती पदान्तरयोगे च रचना माधुर्यस्य व्यञ्जिका। उदाहरणम्-

समप्रदायग्रकाशिनी कीदृशा वर्णादयः कस्य गुणस्य व्यञ्जका :- मूर्षि वर्गा- न्त्यगा इति । वर्णेषु तावड् मूर्भि स्वस्ववर्गान्त्ययुक्ता: टवर्गरहिताः कादयो मावसाना: लघू रेफणकारौ चेति वर्णा:, मध्यमः समासः समासाभावो वा, मधुरा पदघटना चेति माघुर्यव्यञ्जको वर्गः। तदेतद् व्याचष्टे-टठडढेत्यादि। पदान्तरयोग इति। पदान्तरयोगे सति माधुर्यवती सन्धिसौभाग्यवतीत्यर्थः। साहित्य चूडामणि: के इति। कस्य गुणस्य के वर्णादयो व्यञ्ञकत्वं प्राप्ता इत्यपेक्षाया माहेति यावत्। मूध्नि स्वशिरसि। वर्गाणां कुचुटुतुपूनां येऽन्त्या: ्ञ्णनमाः तान् गच्छन्तीति। अटवर्गा: टवर्गरहिताः । रणौ वर्ण लघू । वृत्तिः समासः । तस्या अभावो वा। अवृत्तिमतिवृत्ति च विहाय मध्यमवर्तिनी वृत्तिर्वा। तथेति। माधुर्यानुगुणा। तदुपायश्च तादक्पदान्तरयोगः । टवर्गनिषेधे फलितमा- टठेति। रणाविति णकारस्याज्कीकारात्। कादयो मान्ता: स्पर्शपदस्याभिधेयाः ।

१. 'र्जाः का', २. 'गेर' ख. पाठा. ३. 'दिगुणा: ।' क, ख. ग. पाठ:,

११२ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाश अनङ्गरङ्गप्रतिमं तदङ्गं भङ्गीभिरङ्गीकृतमानताङ्गयाः। कुर्वन्ति यूनां सेहसा यथैताः स्वान्तानि शान्तापरचिन्तितानि ॥ योग आधतृतीयाभ्यामन्त्ययो रेण तुल्ययोः। टादि: शषौ वृत्तिदैर्ध्य गुम्फ उद्धत ओजसि॥१०॥ वर्गप्रथमतृतीयाभ्यां तद्द्वितीयचतुर्थयोः, रेफेण अध सम्प्रदायप्रकाशिनी अनङ्गरद्गेति। अत्रानङ्गरङ्गेत्यादौ मूर्ध्नि वर्गान्त्यगा अटवर्गा: स्पर्शा:, रेफश्र लघुः, पदान्तरयोगे घटना च मधुरा ॥ ९॥ ओजस आह-योग आद्येति। वर्गाद्यतृतीयाभ्यां वर्णाभ्यां सह अन्त्ययो (स्तृ१ दवि)तीयचतुर्थयोर्योगः। कीदृशयोः, रेण तुल्ययोः। अध उपरि उभयत्र च रेफसहितयोः*। टवर्गश, शकारषकारौ चेति वर्णाः, दीर्घः समासः, उद्धता च घटना ओजसि व्यञ्जको वर्गः । साहित्य चूडामणि: अनङ्गेति। अत्र गकारतकारौ स्पर्शविशेषौ स्वस्वशिरसि डकारनकारौ भारयतः । 'अपसारये'त्यादौ रेफश्र ह्स्वान्तरितः ॥ ९ ॥ अथौजोव्यञ्जकमाह-योग इति। वर्गेषु य आद्यः प्रथमो वर्णः ककारादिः, यश्च तृतीयो गकारादिः, ताभ्यां सहान्त्ययोः खघयोयोगो नैरन्त- र्यम्। अन्त्यत्वं च स्वस्वापेक्षया । ततश्र प्रथमस्यान्त्मः खकारादिः, तृती- यस्य घकारादिः। किश्च रेफेण योग: स्थाननिर्देशाभावाद् वर्णस्याध उपर्युरभयत्र बा। अर्केत्यधः वक्रेत्युपरि वर्धेत्युभयत्र। यस्य कस्यचिदक्षरस्य रेफेण योग:, न पुनर्नियतस्य।

१. 'तरसा', २. 'न्तनानि' स. पाठः ३. 'न्य' क. पाठ :. ४. 'गः श', ५. 'घस' ख. पाठ :.

• वृत्तिविरुद्रमिद व्याययानं दश्यते।

अष्टम उल्लासः । १९३ उपरि उभयत्र वा यस्यकस्यचित्, तुल्ययोः तेन तस्येव सम्बन्धः, टवर्गः अर्थात् णकारवर्जः, शकारषकारौ, दीर्घः समास:, विकटा सङ्घटना ओजसः । उदाहरणं-"मूर्दभना- मुद्वृत्तकृत्ते"त्यादि॥ १० ॥ श्रुतिमात्रेण शब्दानां येनार्थप्रत्ययो भवेत्। साधारण: समग्राणां स प्रसादो गुण: स्मृतः।११।। सम्प्रदायप्रकाशिनी तदेतद् व्याचष्टे-वर्गप्रथमेत्यादि। अर्थाण्णकारवर्ज इति। माधुर्ये णकारस्य स्वीकारात् सामान्यविशेषभावन्यायेन तर्दूज इत्यर्थः । मूर्दभामुद्वृत्तेति। अत्र मूर्दभ्नामित्यादौ (द्वि१ त)तीयस्य (नृती! तुरी) ययोग: रेण तुल्यता च। उद्धुराणामित्यत्र दीर्घों रेफ- णकारौ। 'ईशाङ्गिदोष्णामि'त्यादौ शषौ, वृत्तिदैर्ध्यमुद्धतो गुम्फश्च स्फुट: ॥१० ॥ अथ प्रसाद :- श्रुतिमात्रेणेति। शब्दानां श्रवणमात्रेणार्थ- प्रतीतिर्यस्य महिम्रा जायते, स सर्वेषु रसेषु सर्वत्र समासे सर्वासु च घटनासु साधारण: प्रसादो गुण:। साहित्यचूडामणि: किञ्च तुल्ययोरयोगः। नेह स्थानप्रयलसाद्ृश्यं तुल्यत्वं, किं तर्हि, (अक्ष- रस्य) कस्यचिदक्षरेण केनचिद् योग इत्याशयवानाह-तेन तस्यैवेति। टवर्ग इति। यो माधुर्ये निषिद्धः। णकारवर्ज इति। माधुर्ये लघोर्णकारस्योपयोगात्। शषौ तालव्यमूर्धन्यावूष्माणौ। मूर्द्धनामित्यत्र तवर्गतृतीयेन दकारणे तच्चतुर्थस्य धकारस्य योगः। मित्थ्येत्यत्र तवर्गप्रथमेन तकारेण द्वितीयस्य थकारस्य योग:। मूद्ग्नामिति रेफेणादौ योगः । अङ्घ्रात्युपरि। उद्धत्तेति तकारस्य तकारेणैव योगः । ईशपिशुनशब्दयोः शकारः । दोप्णामिति षकारः। पटुरटत्क्ूर- धारः कुठार' इति टवर्गः । समासदैर्य सङ्गटनौद्धत्यं च स्पष्टम् ॥ १०॥ अथ प्रसादव्यञ्जकमाह-श्रुतीति। नहि प्रसादे वर्णनैयत्यं केव- लम्। यत्र शब्दश्रवणसमनन्तरमर्थप्रतीतिः स प्रसादः। १. 'गेति । शब्दानां श्रवणमात्रेणार्थ' ख. ग. पाठः, २, 'हि, दकारे केन', ३. 'तवर्गस्य तृतीयद' घ. पाठः, ४. 'षणामेषामि' क ख, ग. पाठ: ५. '्थनप्रती' घ, पाठ:,

१९४ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे समग्राणां रसोनों समासानां संघटनानां च। उदा- हरणं-

परिम्लानं पीनस्तनजघनसङ्गादुभयत- स्तनोर्मध्यस्यान्तः परिमिलनमप्राप्य हरितम् । इदं व्यस्तन्यासं श्रलथभुजलताक्षेपवलनैः कृशाङ्गयाः सन्तापं वदति बिसिनीपत्रशयनम् ॥

सम्प्रदायप्रकाशिनी परिम्लानमिति । अत्र श्रतिमात्रेणार्थप्रत्ययेंः प्रसादादेव । ११ ॥

साहित्य चूडामणि:

परिम्लानमिति। अत्र शब्दानामहमहमिकयार्थप्रत्यायनौन्मुख्यात् प्र- सादः। प्रसद्गात् कृशाङ्ञया, इत्यादौ माधुर्योचिता वर्णाः, तनोर्मध्यस्येत्यादा- वोजानुकूल:, मध्यमः समासः, संघटना चानुद्धता। यदाह- "शषौ सेरफसंयोगौ टकारश्ापि भूयसा। विरोधिन: स्युः शृक्कारे ते न वर्णा रसश्च्युतः ॥ त एव तु निवेश्यन्ते बीभत्सादौ रसे यदा। तदा तं दीपयन्त्येव तेन वर्णा रसश्च्युतः । असमासा समासेन मध्यमेन च भूषिता। तथा दीर्घसमासेति त्रिधा सङ्गटनोदिता ॥ गुणानाश्रित्य तिष्ठन्ती माधुर्यादीन् व्यनक्ति सा।" इांत ॥ १ १ ॥

१. 'सादीनां' ख. पाठः २. 'नां स' क. पाठ:, ३. 'ति। श्रु, ४. 'यः अन्न प्रंसादत्वादे' ड. पाठ :-

अष्टम उल्लास: । १९५ यद्यपि गुणपरतन्त्राः संघटनादयस्तथापि, वक्तृवाच्यप्रबन्धानामौचित्येन क्वचित् क्चित्। रचनावृत्तिवर्णानामन्यथात्वमपीष्यते॥ १२ ॥ क्कचिद् वाच्यप्रबन्धानपेक्षया वक्रौचित्यादेव रचना- दयः। यथा-

कोणाघातेषु गर्जत्प्रलयघनघटान्यान्यसङ्कट्टचण्डः । कृष्णाक्रोधाग्रदूतः कुरुकुलनिधनोत्पातनिर्घातवातः केनास्मत्सिह नादप्रतिरसितसखो दुन्दुभिस्ताडितोऽयम्।।

सम्प्रदायप्रकाशिनी ननु सङ्गटनादीनां गुणव्यञ्जकत्वात् तत्पारतन्त्र्ये युक्ते क्वचित् स्वतन्त्रा अपि दृश्यन्ते, तत् कथमित्यत आह-यद्यपीति । परिहरति-तथापि वक्तृवाच्येत्यादि। अन्यथात्वं गुण- पारतन्व्र्याभाव:। तत्र वक्त्रौचित्याद् दर्शयितुमाह-कचिद् वाच्येत्यादि। रचनादयः, स्वतन्त्रा दृश्यन्त इति शेप:। मन्थायस्तेति। कृष्णा द्रौपदी। साहित्यचूडामणिं: अथोक्तप्रकारव्यत्यासोSपि क्वचिदुपाधिवशेन शोभत इत्याह-म- द्यपीति अन्यथात्वमपीति। किमुत तथात्वम्। अन्योन्यव्यतिरेकादुदाहरण- प्रपञ्च: स्पष्टः ।

१. 'न्यं', २. 'क्तम् । क' ङ, पाठ: ३. 'मु तथा' घ. पाठः,

१९६ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे अत्र हि न वाच्यं क्रोधादिव्यञ्जकम्, अभिनेयार्थ च काव्यमिति तत्प्रतिकूला उद्धता रचनादयः । वक्ता चात्र भीमसेनः। क्वचिद् वक्तृप्रबन्धानपेक्षया वाच्यौचित्यादेव रचना- दयः। यथा- प्रौढच्छेदानुरूपोच्च लनरयभवत्सैंहिकेयोपघोत-

सम्प्रदायप्रकाशिनी वाच्यप्रबन्धानपेक्षतां दर्शयति-अन्रहि न वाच्यम त्यादि। वाच्यं प्रश्नरूपम्। अभिनेयार्थ चेति। अभिनेयार्थे हि नाटकादौ उद्धतरचनादयो नेष्यन्ते, अपितु वक्त्रौचित्यादेवम्भाव इति दर्शयति-वक्ता चात्रेति। भीमसेनो हि धीरोद्वत इति युक्ता- स्तदुक्तावुद्धतरचनादयः। क्वचिद् वाच्यमहिन्नैव दर्शयितुमाह-फचिद् वक्तृप्रबन्धे- त्यादि। प्रौढच्छेदेति। निर्व्याक्षेपखण्डनानुरूपेणोत्पतनरयेण भवता

साहित्यचूडामणि: रचनौद्धत्ये उपाधिमाह-अत्रहीति। ननु वाच्यस्य क्रोधव्यञ्जक- त्वेऽपि प्रबन्धौचित्यादस्तु रचनौद्धत्यमित्यत्राह-अभिनेयार्थेमिति। न पुन- राख्यायिकादिश्रव्यम्। नाटकादौ रौद्रेपि न समासदैर्घ्यम्। यथा-'यो यः शस्त्रं बिभर्ती'त्यादौ। नन्वेतत् प्रतिकूलवर्णविवेके दूषितम्। अन्रतु भूष्यत एवेति महती व्याहतिरिति चेत्। सत्यम् । "गुणानाश्रित्य तिष्ठन्ती माधुर्यादीन् व्यनक्ति सा। रसस्तन्नियमे हेतुरौचित्यं वक्तृवाच्ययोः॥" १. 'च्योचिता एते । य', २. 'रोधत्रा' क पाठः ३. 'थमिति', ४. 'परोधन्ना' ग. पाठ: ५. 'गतस्त्रासे सत्याक' ङ. पाठ:, ६. 'दौ तु रौ', ७. 'सांस्त'

अष्टम उल्लास: । १९७

कुर्वत् काकुत्स्थवीर्यस्तुतिमिव मरुतां कन्धरारन्त्रभाजां भाङ्कारैर्भीममेतन्निपतति वियतः कुम्भकर्णोत्तमाङ्गम् ।।

क्वचिद् वक्तृवाच्यानपेक्षया प्रबन्धोचिता एते। तथाहि-आख्यायिकायां शृङ्गारेऽपि न मसृणा वर्णादयः । कथायां रौद्रेऽपि नात्यन्तमुद्धताः । नाटकादौ रौड्रेडपि न

सम्पदायप्रकाशिनी अत्रहि वकतृप्रबन्धनैरपेक्ष्येण वाच्यस्यासुरशिरसो महिम्नैव रचनादि पारुष्यम्। प्रबन्धौचित्यादाह- क्वचिद् वक्तृवाच्येत्यादि। तथा- ह्याख्यायिकायामित्यादि। आख्यायिका हर्षचरितादि: । कथा

साहित्य चूडामणि:

इत्यत्र गुणा: सङ्घटना चैक तत्वमिति पक्षे रसादयो वाच्यादयो वा नियम- निबन्धनानि । गुणवक्त्रन्तरपरतन्त्रसंघटनोपक्षे तु रसादय एव नियमहेतवः । यतो नीरसे कवौ तन्निबद्धे वा वक्तरि संघटनायाः कामचारः। रसभावसम्पन्न- योस्तु तयोरसमासा मध्यमसमासा वा सङ्गटना । अथ सङ्गटनापरतन्त्रगुणपक्षे सङ्गटनानियामका वक्तृवाच्यप्रबन्धा एव गुणनियमनिमित्तानि। इत्थं च पक्ष- त्रयेऽपि नोपप्टवः कश्चित्। अतश्च गुणपरतन्त्रसंघटनापक्षेण दोषोद्धावनं, विपर्ययेण गुणत्वाज्गीकार इति। यद्वा नात्रौजो गुण: मसृणवर्णत्वादसमासत्वा- दनुद्धतरचनत्वाच्च। नापि माधुर्य रौद्ररसप्राधान्याद्। अस्तु तर्हि गुण: प्रसाद इति ब्रूमः । यदाहु :- 'समर्पकत्वं काव्यस्य' इत्यलमतिवैचक्षण्येन ।

१. 'दि। 'क. ख, घ. पाठ:, २. ने' घ. पाठः. ३. 'न' क. ख. घ. पाठः.

१९८ व्याख्याद्योपेते काव्यप्रकाशे दीर्घसमासादयः । एवमन्यदप्यौचित्यमनुसर्तव्यम् ॥१२॥ इति काव्यप्रकाशे गुणालक्कारभेदनियतगुणनिर्णयो नाम अष्टम उठ्लास:।

सम्प्रदायप्रकाशिनी बृहस्कथादिः। नाटकादावित्यादिशब्दात् प्रकरणभाणादयः । एव- मन्यदपीति। चम्प्वादौ वक्त्राद्यतुसारेणौचित्यमनुसर्तव्यम्।। १२ ।।

काव्यमीमांसाप्रभाकरकविसहृदयशिरोमणिसहजसर्वज्ञपरम- योगीश्वरश्रीमत्रिभुवनविद्याचक्रवर्तिवंशावतंसमहाकवि- श्रीविद्याचक्रवर्तिकृतौ सम्प्रदायप्रकाशिन्यां काव्यप्रकाशबृदट्टीकार्याम् अष्टम उल्लास:।

साहित्यचूडामणि: एवमन्यदपीति। कपटपात्रप्रवेशादौ प्रतीते पात्रानुगुण्येन वर्णसंघट- नादि स्वयमूहनीयं, यथा रत्नावल्यादाविति सिद्धम् ॥ १२ ।। मौलौ घार्य प्रसूनं यदि कृतमितरैर्मूलपत्रप्रकाण्डै- रालेहं माक्षिकं चेदलमिह सरघाकोशमृत्कीटकल्कैः। एवं काव्ये गुणांश्चेदभिलषथ वृथा सबन्चितः किं प्रपञ्चै- र्माधुर्यौज:प्रसादानुचितपरिचयानाद्वियध्वं विदग्धाः !॥

साहि त्यचूडामणौ काव्यप्रकाशविमर्शिन्याम् अष्टम उल्लासः ।

१. 'दि।' क. ख. घ. पाठ :. २. 'यां गुणविवेचनो नाम अ' क. पाठ :. ३. 'के', ४. 'हा', ५. 'लोड्यं मा' घ. पाठः

१९९

अथ नवम उललास:।

गुणविवेचने कृते अलङ्कारा: प्रातावसरा इति सम्प्ति शब्दालङ्गारा- नाह- यदुक्तमन्यथा वाक्यमन्यथान्येन योज्यते। श्लेषेण काका वा जेया ला वकोक्तिस्तथा दविधा॥१।

सम्प्रदायप्रकाशिनी अथ नवम उल्लास: । उल्लासयो: सङ्गतिमाह वृत्तिकार: गुणविवेचने कृत इ- त्यादिना। प्रतीतौ ग्राथम्यादिहोल्लासे शब्दालङ्गारनिरुपणम् । तत्राप्यु- क्तान्यथाकरणलक्षणाया विच्छिते: स्थूळत्ादादौ वक्रोक्िं लक्ष- यति-यदुक्तमन्यथेत्यादि । एकेनान्याभिपायेणोक्तं वाक्यमितर: साहित्यचूदामणि: अथ नवम उल्लास:।

कवीनां रसनारञ्े नृत्यन्तीं भारतीं भजे।। अथ शब्दैकविषयानलक्कारान् प्रचक्ष्महे। यावतः प्राहुराचार्याः संक्षेपेण चिरन्तनाः ॥ तत्रापि यमकादीनामस्पृष्टरससम्पदाम्। काव्यानां गड्डभूतत्वाद् दिङ्भात्रमुपवर्ण्यते॥ को नाम रसिको लोके लावण्यामृतवर्षिणि। कपोलफलके तन्व्याः कुर्यादेरण्डकुण्डलम् ॥ पठन्ति शब्दालङ्कारान् बहूनन्ये मनीषिणः । परिवृत्तिसहिष्णुत्वान्न ते शब्दैकभागिनः ॥ ते च वक्रोक्त्यनुप्रासौ यमकं श्लेष इत्यापे। चित्रं च पञ्चमः षछ्ठश्राभासः पुनरुक्तवत्। इति। १. 'णे विवेच्िते अ' क. पाठः.

2०० व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे

तथेति श्लेषवक्रोक्ति: काकुवक्रोक्तिश्। तत्रे सभङ्ग- श्लेषेण यथा - नारीणामनुकूलमाचरसि चेज्जानासि कश्चेतनो वामानां प्रियमादधाति हितकृन्नैवाबलानां भवान्।

सम्प्रदायप्रकाशिनी इलेषेण काक्वा वा यदितरार्थपरतया योजयति, सा वक्रोक्ति: श्लेष- काकुमूलतया द्विधा झेया। तत्र श्लेषवक्रोक्ति: सभङ्गाभङ्गपदनिबन्ध- नतया द्विधेति त्रिभेदैषा। तत्र सभङ्गपदां श्लेषवक्रोक्तिदाहरति-नारीणामिति। यदि नारीणामनुकूलँतामाचरसि तदा त्वमभिज्ञोऽसीति कयाचिदुक्ते, अरी- णामनुकूलं नाचरसीत्युक्तमिति कृत्वा परिहासपरो दयितोऽन्यथयितु माह-कश्चेतनो वामानां प्रतिकूलानां भियमादधातीति। वामाः स्तिय इति कृत्वा सा तदप्यन्यथयति-तर्हवलानां हितकृन् भवानिति। साहित्य चूडामणि: यदुक्तमिति। अन्येन जनेनान्यथोक्तमन्येनान्यथा योज्यते इत्यावृत्त्या योज्यम्। श्रेषो वक्ष्यते। काकुरुक्ता। पदभङ्गेति। श्रेषो हि द्विघा भग्नपदोडभमपदश्च। यत्र भट्टोद्गटमर्या- दया क्रमेण शाब्दत्वमार्थत्वं च समर्थयिष्यते। नारीणामिति। अङ्गनानामनुकूलमाचरसि चेत् जानासि ज्ञातेति लोके परिगृह्यसे। तदेतदरीणां वैरिणामनुकूलं नाचरसि चेदित्यन्यथा कुर्वाण आह- कश्चेतन इति । एवश्च नारीणामित्यस्य न वैरिणामिति पदभङ्गेनान्यथा यो जना। वामानां प्रतिकूलानामित्यतद् महिलार्थतयान्यथा क्रियते-हितक- दिति। भवान् महिलानां न हितकारी। अथ करोत्यर्थ कर्तनार्थत्वेनाङ्गनार्थ

१. 'त्र भ' क. पाठ :. २. 'त्वाद् द्वि' ड. पाठः. ३. 'लमा' ख. ग. पाठ :. ४. 'लमाच' ग. पाठ :.

नवम उल्लासः । २०१ युक्तं किं हितकर्तनं ननु बलाभावप्रसिद्धात्मनेः सामर्थ्यं भवतः पुरन्दरमतच्छेदं विधातुं कुतः॥ अभद्गल्लेषण यथा - अहो केनेदशी बुद्धिर्दारुणा तव निर्मिता। त्रिगुणा श्रूयते बुद्धिर्नतु दारुमयी क्वचित्।। सम्प्रदायप्रकाशिनी अवला बलरहिता इति, हितं कन्ततीति हितकृदिति च कृत्वा स पुन- स्तरामन्यथयति- किं बलाभावप्रसिद्धात्मनो हितकर्तनं युक्तमिति। बलोऽसुरस्तदभावेन प्रसिद्ध: शक्र इति कृत्वा सा भूयोऽप्यन्यथयति- पुरन्दरमर्तेच्छेदं विधातुं भवतः सामर्थ्य कुत इति। अत्र विच्छित्ति- र्वाक्यमात्रे स्फुटमेव पर्यवसिता व्यङ्गयोऽर्यस्तु न कश्चित् प्रतीयत इति चित्रोदाहरणत्वेन आागुपादानम्। अनुप्रासादीनां तु रसानुगुण- त्वेन व्यङ्गचसंस्पर्श इति सामनन्तर्यम्। इतरथाँ तुवर्णालङ्गाराणामेव प्राथम्यं युक्तम् । अथाभङ्गक्षेप :- अहो केनेति। अत्र क्रूरा केन निर्मितेति- विवक्षिते केन दारुणा काष्ठेनेति कत्वान्यथयति - बुद्धि: सत्चादि- गुणत्रयात्मिका नतु दारुमयी। साहित्यचूडामणि: दुर्बलार्थतया चान्यथा करोति-युक्तमिति। बलस्य शरीरसारभूतस्याभावेन प्रसिद्धात्मनामित्येतद् वलस्यासुरविशेषस्य पराजयेन प्रख्यातः स्वभावो यस्येति पुरन्दरार्थतया विपर्यस्यन्नाह-सामर्थ्यमिति। अथाभङ्गश्लेषेणोदाहरति -अहो इति। दारुणा भीषणेत्येतद् दारु- भूतेन करणेनेत्यन्यथाक्रियते। त्रिगुणा सत्त्वरजस्तमोमयी। १. 'ना' ख. पाठः २. 'ति कर' क, घ. ड. पाठ:, ३. 'किमबलभा', ४. 'द' ग. पाठ :. ५. 'ठैव' क. घ. पाठ: ६. 'समशरम्' क. घ., 'समगन्तरम्' ख., समर- रीरम्' ङ. पाठ :. ७. 'थाव' ख. ग. ङ, पाठ:, ८. 'याश्रयात्मि' ग, पाठः, ९. 'णी' घ. पाठ: BB

२०२ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे

काका यथा- गुरुपरतन्त्रतया बत दूरतरं देशमुद्यतो गन्तुम्। अलिकुलकोकिलललिते नैष्यति सखि! सुरभिसमयेSसौ। वर्णसाम्यमनुप्रासः स्वरवैसादरयेऽपि व्यअ्नेमात्रसदशत्वं वर्णसाम्यम्। रसाद्यनुगतः प्रकृष्टो न्यासोऽनुप्रासः। सम्प्रदायप्रकाशिनी अथ काकुवक्रोक्ति :- गुरुपरतन्त्रेति। अत्र दूर गन्तुमुद्यत इत्येतन्नैष्यतीति काका नासौ परतन्त्रता गमिष्यतीत्यन्यथात्वं नी- यते ॥ १ ॥ अथ प्राथम्याद् वर्णालङ्कारप्रस्ताव :- वर्णसाम्यमिति। स्वरनैरपेक्ष्येण व्यञ्जनमात्रसाम्यं वर्णसाम्यम्। तदेतदाह-स्वरवैसादृश्य इति। लक्ष्यपदं निर्वक्ति- रसादयनुगत इति। आदिशब्देन भावादयो गृह्यन्ते। रसभावाद्यनु- सारी 'मूर्ति वर्गान्त्यग' इत्यादनतिलङ्गनेन पकृष्टो वर्णानां विनि- वेशोऽनुप्रास इत्यर्थ:। साहित्यचूडामणि: अथ काक्वोदाहरति- गुर्विति। नैष्यतीति नायिकोक्तौ प्रत्युताग- मनं संभवीत्याकूतम्। सख्युक्तौ तु नकारशिरसि काकुप्रयोगात् सर्वाकारमेष्य- त्येवेति·। १ ।। अनुप्रासं लक्षयति - वर्णेति। स्वराणामचां वैळक्षण्येऽपि यद् व्यञ्ञ नानां हलां सादृश्यं तदिह वर्णसाम्यं विवक्षितम्। इह खल्वर्थपौनरुक्तयं शन्दपौनरुक्तयं शब्दार्थपौनरुक्तयं चेति। तत्रार्थपनरुक्तयं मरूढं दोषः। (शब्दपौनरुक्तये व्यज्ञनपौनसकयमनुप्रास: स्वरव्यज्जनपौनरुत्तयं च अरुढं दोष :! ) शब्दपौनरुक्तचे व्यञ्जनपौनरुक्तयमनुप्रासः, स्वरव्यञ्जनपौनरुक्तयं च अमकं, केवलस्वरपौनरुक्तयम् अचारुखान्न गण्यते। यथाह- १. 'यायं दू', २. 'नस' क. पाठ:, ३, 'गमयिष्य' 'क. ग, घ. पाठ:, ४, 'प्रत्या- गमनसं' ग. पाठ

नवम उल्लास: । २०३ छेकवृत्तिगतो द्विधा। छेका विदग्धाः। वृत्तिर्नियतवर्णगतो रसविषयो व्या- पारः। गत इति छेकानुप्रासो वृत्त्यनुप्रासश्च। सम्प्रदायप्रकाशिनी तं विशेषतो लक्षयति-छेकवृत्तीति। कश्छेकः का वृत्तिरित्यत आह-छेका विदग्धा इत्यादि। नियतति। यथावन्नियतेषु वर्णेषु रसविषयो योऽयं व्यञ्जनव्यापार: सा वृत्तिरित्यर्थः। द्वन्द्वान्तश्रुतविशेषणद्वाराँ प्रत्येकाभिंसम्बन्धी द्विरूप इत्याह-गत इत्यादि। छेकवृत्युपलक्षितत्वात् तथा व्यपदिश्यत इत्यर्थः । साहित्य चूडामणि: "नानेर्थवन्तोऽनुप्रासा नचाप्यसदशाक्षराः।" इति। अनुपरासशब्दं निर्वक्ति- रसादीति। छेकपदमप्रसिद्धं व्याचष्टे- विदग्धा इति । गृहचराः पक्षिमृगा- दयः छेका इति केचित् । वृत्तिः रसविषयो व्यापारः। अत्र तु तद्वती वर्णरचना वृत्तिः । सा च परुषादिवर्णारब्धत्वात् त्रिधा। अनुप्रासानामेव दीप्मसृण- मध्यमवर्णनीयोपयोगितया पारुष्यलालित्यमध्यमत्वस्वरूपविवेचनाय वर्गत्रय- न्युत्पादनार्थ तिस्रोऽनुप्रासजातयो वृत्तय इत्युक्ता: वर्तन्तेऽनुआसजातय आ- स्विति। यथाह भामह :- "सरूपव्यञ्जनन्यासं तिसृष्वेतासु वृत्तिषु। पृथकूपृथगनुप्रासमुशन्ति कवयस्तथा ॥" इतिः। ननु जातिमति जातेवृत्तिरिति शाखराय्या। तत् कथ जातौ जातिमतो वृत्तिरिति चेत्। न। "लोकोत्तरे हि गाम्भीर्ये वर्तन्ते पृथिवीभुजः ।" इत्युक्तवत् तदनुग्रेहस्यैवात्र वृत्तिशब्दार्थत्वात् । तस्माद् वृत्तयोऽनुप्रासाय- मानाः । यदुक्त 'जातिर्जातिमतो नान्ये'ति १. 'स' क. घ. ङ पाठ :. २. 'न्द्वान्तरश्रु' ख., 'न्द्वानन्तरश्र' ग. पाठः. ३. 'रं' क. घ. पाठः. ४. 'ना', ५. 'सानुप्राणायः' ग. पाठः

२०४ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे किं तयो: स्वरूपमित्याह- सोडनेकस्य सक्कृत् पूर्वः अनेकस्यार्थाद् व्यञ्ञनस्य सकृदेकवारं सादृश्यं छेका- नुप्रासः । उदाहरणं - ततोऽरुणपरिस्पन्दमन्दीकृतवपुः शशी। दधे कामपरिक्षामकामिनीगण्डपाण्डुताम्॥ एकस्याप्यसकृत् परः ॥ २ ॥

सम्प्रदायप्रकाशिनी तयोः स्वरूपजिज्ञासायामाह-किं तयोरिति। सोऽनेकस्येति। सकृदित्यत्र साम्यमित्यनुषज्यते। अनेकस्य वर्णस्य सकत् साम्यं छेकानुप्रास इत्यर्थः । व्याचष्टे-अनेकस्थेत्यादि। अर्थात् आकरणिकत्वरूपाद्। ततोऽरुणेति। अत्र कामकामिनीत्यनेकस्य सकृत् साम्यम्। अथ वृत्यनुप्रास :- एकस्थापीति। एकस्यानेकस्य च व्य- कजनस्य मुहुः साम्यं वृत्त्यनुगास:। साहित्यचूडामणि: अर्थाद् व्यञ्जनस्येति। स्वरवैसादृश्ये इत्युक्तत्वात्। एकवारमिति 'संख्यानियमे पूर्व छेकानुप्रास: (सू ० ४)। द्वयोर्व्यञ्जनसमुदाययोः परस्परमे- कधा सादृश्यं संख्यानियम' इत्यलक्कारसर्वस्वसूत्रस्थित्या द्वयोः सादृश्योक्तौ छेकानुप्रासः । तत इति। स्पन्दमन्दीति नकारदकारात्मकस्य व्यञ्जनसमुदायस्य सकृत् सादृश्यम्। एवं कामक्षामेति ककारमकाररूपस्य गण्डपाण्डिति णकार- डकाराकारस्यापि मन्तव्यम् । एकस्यापीति। 'अन्यर्था तु वृत्त्यनुपासः (सू० ५) इति सूत्रस्थित्या पूर्वस्माद् वैपरीत्यमस्य लक्षणम्।

१. 'रसू', २. 'था वृ' घ. पाठ:

नवम उल्लास: । २०५ एकस्य अपिशब्दादनेकस्य व्यञ्ञनस्य दिर्बहुकृत्वो वा सादृश्यं वृत्त्यनुप्रासः । तन्र माधुर्यव्य अ्जकैर्वर्णैरुपनागरिकेष्यते। ओज:प्रकाशकैस्तैस्तु परुषा

सम्प्रदायप्रकाशिनी तदेतद् व्याचषे-एकस्यापिशव्दादिति । द्विर्षहुकृत्वो वेति। उभयथापि सकृत्वाभावो दर्शितः ॥ २।। ननु वृ्युपलक्षितोऽयमनुग्रास इत्युच्यते, किंरूपास्ता किय- त्यश्चेत्यत आह-माधुर्येत्यादि। 'मूर्ि वर्गान्त्यगा' इत्यादिना प्राक् पदर्शितैर्माघुर्यव्यञ्जकैर्वणैरुपलक्षिता चेत् सा वृत्तिरुपनागरिके- ष्यते हृदयावर्जने नागरिकाकल्पेयमिति कृत्वा। 'योग आद्यतृतीये'- त्यनुशासनानुसाराद् ओज:प्रकाशकैर्वर्णैरुपलक्षिता परुषा। साहित्यचूडामणि: उक्तसमुच्चयार्थोडयमपिशब्द इत्याह-अपिशन्दादिति । अस- कृत्त्वं निश्चिनोति- द्विर्वङ्ुकृत्वो चेति ॥। २ ।। अथ वृत्ति विविनक्ति-माघुर्येति। 'मूर्ध्नि वर्गान्त्यगा' इत्यादिप्रति- पादितैः उपनागरिका नागरिकयोपमिता। *'उपादयः कुष्टादर्थे तृतीयया' (वा० २. २. १८) इति समासः । यदाहोङ्धटः "सरूपसंयोगयुक्तां मूर्धि वर्गान्त्ययोगिभिः । स्पशैर्युतां च मन्यन्त उपनागरिकां बुधाः।"

इति। ओजाप्रकाशकैरिति। 'योग आद्यतृतीयाभ्यामि'ति निर्णातैः।

१. 'द्विर्वा बहु' घ. पाठ :. २. 'स्व' ग. पाठ:, ३. 'त्यादिनि' घ. पाठ :.

• 'अवादयः-' इति मुद्रितपुस्तकपाठ:

२०६ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाश उभयत्रापि प्रागुदाहृतम्। कोमला परैः ॥ ३ ॥ परैः शेषैः। तामेव केचिद् आ्रम्येति वदन्ति। उदा. हरणम्- अपसारय घनसारं कुरु हारं दूर एव किं कमलैः। अलमलमालि! मृणालैरिति वदति दिवानिशं बाला॥ सम्प्रदायप्रकाशिनी वृत्तिद्वयमिदं गुणप्रस्तावे प्रसभ्गादुदाहृतमित्यनुस्मारयति - उभयत्रापीति। कोमला परैरिति। परैः अमधुरैः अपरुषैः प्रसादविशेषप्रका- शकैरित्यर्थः । अस्या: संज्ञान्तरमाह-तामेवेति। तामिमां ग्राम्यकल्पतया ग्राम्येति चाहुः। अतो वृत्यन्तरत्रमो न कार्य इति यावत्। तत्र मा घुर्यप्रकाशकत्वेन मधुरवर्णविषयप्रसादमकाशकत्वेन चोपनागरिकैवो- दाहता 'अनझरक्रे'ति, 'परिम्लानमि'ति च। अतो माधुयौजोविषय- त्वेनैवोदाहरणमनुस्मारितम् । प्रसादविशेषप्रकाशकत्वादनुदाहृतचरी- मिमामुदाजिहीर्पुराइ- उदाहरणमिति। अफ्सारयेति। अत्रहि वर्णा नातिकोमलपरुषाः॥ ३ ॥ साहित्य चूडामणि: प्रागिति। 'अनक्रक्गे'ति 'मूर्ध्नामुद्वृत्ते'ति च। कोमलेति। प्रसादप्रत्यायकैः कोमला नाम वृत्तिः। तां कोमलामेव केचिदुद्धटादयो आम्येति वदन्ति। यथाह- "शेषैर्वणैर्यथायोंगं ग्रथितां कोमलाख्यया।

इति। आ्म्यां वृत्तिं प्रशंसन्ति काव्येष्वादृतबुद्धय: ।।"

अपसारयेति। अत्र रेफस्य लकारस्य बहुकृत्वः सादृश्याद् वृत्त्यनु- प्रासः सारादेर्व्यन्जनसमुदायस्य चासकृत् सादृश्यात् ।। ३.।। १. 'प्रायिक' क. ख. घ. पाठः

नवम उल्लास:। २०७ केषाञ्चिदेता वैदर्भीप्रमुखा रीतयो मताः। एतास्तिस्रो वृत्तय: वामनादीनां मते वैदर्भींगौडीया- पाञ्चाल्याख्या रीतय उच्यन्ते।

सम्प्रदायप्रकाशिनी या एता बहिरङ्गतरस्य वर्णालङ्गारस्याङ्गभूता एव वामनादि- भिर्वैदर्भीप्रमुखा रीतयः काव्यात्मत्वेनोक्ताः। तस्यायमुपद्दासावसर इत्याह-केषाश्चिदिति। एता इति अङ्गतां साभिनयं दर्शयति। व्याचष्टे-एतास्तिस्र इत्यादि। कथं वर्णालङ्गाराङ्गभूतो वर्णधर्मः काव्यात्मत्वेन सिद्धान्तितो मुग्घैरिति यावत्। एवं वृत्ति- त्रयोदाहरणमुखेन वृत्यनुप्ासस्त्रिभेदक इति स्पष्टमुपदिष्टम्। साहित्यचूडामणि: प्रसज्नेन रीतिमालोचयति -केवाश्चिद्रिति। एताः उपनागरिका परुषा कोमला। माधुर्यादीनां गुणानामुचितवृत्त्यर्पणप्रवीणानां ललितदीप्- मध्यमवर्णनयविषयाणां विदर्भगौडपेथ्चालदेशहेवाकप्राचुर्येण त्रैविध्यम्। सैव रीतिर्गुणसमुदाययोरिति याव 'ज्जातिर्जातिमतो नान्या''समुदायश्र समुदायिभ्यो नान्य' इति रीतिवृत्तयो न गुणाल्ारव्यतिरिक्तका इति रहस्यम्। यदाह- "रसाद्यनुगुणतवेन व्यवहारोऽर्थशब्दयोः। औचित्यवान् यस्ता एता वृत्तयो द्विविधा: स्थिता: ॥ शब्दतत्त्वाश्रयाः काश्चिदर्थतत्त्वयुजोऽपराः । वृत्तयोऽपि प्रकाशन्ते ज्ञातेऽस्मिन् काव्यलक्षणे।। अस्फुटस्फुरितं काव्यतत्त्वमेतद् यथोदितम् । अशकनुवद्िर्व्याकर्तु रीतयः संप्रवर्तिताः ॥" इति। तत्र शब्दगता वृत्तय एताः उपनागरिकानागरिकाआम्याः । अर्थ- गत्तास्तु कैशिक्यादय: प्रसिद्धाः ।

१. 'ह्यभिप्रायणाह', २. 'थं निर्दिशति' ड. पाठ :. ३. 'काः', ४. 'पा' ग. घ. पाठ, ५ 'तू। यदुक्तं -स' घ. पाठ:

२०८ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे शाब्दस्तु लाटानुप्रासो भेदे तात्पर्यमात्रतः ॥ ४ ॥ शब्दगतोऽनुप्रासः शब्दार्थयोरभेदेऽप्यन्वयमात्रभे- दात्। लाटजनवल्लभत्वोच्च लाटानुप्रासः । एष पदानुप्रास इत्यन्ये । ४ ॥

सम्प्रदायप्रकाशिनी इत्थं वर्णानुमासं निरुप्य शब्दानुप्रासं प्रस्तौति-शाब्द- स्त्विति। शब्दगतोज्यमनुप्रासः। ननु शब्दसाभ्ये सत्यर्थैक्यात् पौन- रुक्तयं आप्तमित्यत उक्तं-तात्पर्यमात्रतो भेदे सतीति। तात्पर्य- मात्रेति कथनाननार्थभेदः। अर्थभेदे यमकत्वप्राप्तेः। व्याचष्टे-शब्दगत इत्यादि । शब्दगत इति निरुक्तया संज्ञा नियमिता। शब्दार्थयोरिति यमकादू व्यावृत्तिर्द र्शिता।अन्वय- मात्रेति पौनरुक्तयं परिहृतम्। लाटजने त्यवैचित्र्यादसार्वजनीनता दयोतिताँ। शब्दानुप्रास इति संज्ञा। इ(दं! मम्) अनिषुणाः केचित् पदानुग्रास इत्याहु:, तद् दूषयिष्यत इत्यभिग्रायेणाह-एष पदानु- प्रास इति ॥४ ॥ साहित्यचूडामणि: एवं वार्णमुक्त्वा शाब्दमनुप्रासमाह-शाब्दस्त्वति । शब्दार्थयोरभेदेऽपि समयत्रहणादिना भेदाभावेऽपि पार्यन्तिकवाक्यार्थ- मात्रमेदादयमनुप्रासः शाब्दः, लाटदेशदष्टत्वात् तत्समाख्या यथा विदर्भीदिषु दष्टतया रीतीनां वैदर्भ्यादिसमाख्या। तत्त्वतस्तु देशनिर्देशैर्न किश्चिदुपक्रियते काव्यानाम्। यदाहोङ्भट :- "स्वरूपार्थाविशेषेऽपि पुनरुक्ति: फलान्तरात्। शब्दानां वा पदानां वा लाटानुप्रास इष्यते ।।" इति। यच्च सूत्र 'तात्पर्यभेदवत् तु लाटानुप्रासः' (सू० ८) इति। तन्रानुप- लक्ष्यमाणसुपिडन्ताः शब्दाः, तेष्वेवोपलक्ष्यमाणेषु पदानि ॥ ४॥ १, 'त्वाल्लाटा ख. पाठ २. 'रपीति' ग. उ. पाठ :. ३. 'ता । अ' क. ख, घ. ङ. पाठ:

नवम उल्लास:। २०९ पदानां सः सः लाटानुप्रासः । उदाहरणं - यस्य न सविधे वयिता दवदहनस्तुहिनदीधितिस्तस्य। यस्य च सविधे दयिता दवदहनस्तुहिनदीधितिस्तस्य।। पदल्यापि अपिशब्देन स इति समुच्चीयते। उदाहरणं - वदनं वरवर्णिन्यास्तस्याः सत्यं सुधाकरः । सुधाकर: कनुपुनः कलङ्कविकलो भवेत्।।

सम्प्रदायप्रकाशिनी पदानामिति।सङ्ख्याप्रधानेकोऽयं विभक्त्यर्थः। स लाटानु- प्रासो बहूनां पदानां साम्ये सम्भवति। यस्येति। अत्र द्वितीयचतुर्थपादयोः पदान्युद्देश्यविधेयभाव- विपर्यसनेन भिन्नतात्पर्याणि। एकस्याप्याह- पैदस्यापीति। अन्तरितं समुच्चेयं स्मारयति -अपिशव्देनेति। वदनमिति। अत्र वदनमेव सुधाकर:, निष्कलङ्गः सुधाकर: कान्यत्रेति तात्पर्यभेदः। इत्थं पदनिबन्धनौ द्रौ भेदौ। साहित्यचूडामणि: पदानां स इति। कदाचित् पदानां सः लाटानुप्रासः सम्भवी। यस्येति। अस्त्रीकस्य चन्द्रो दावानलः। सस्त्रीकस्य तु दावानलश्चन्द्र इत्यन्वयमात्रभेदादयमनुप्रासः प्रवर्तते। पदस्यापीति। न केवलं पदानामेव यावदेकस्यापि पदस्यायमनु- प्रासः। वदनमिति। अत्र सुधाकरपदस्य कदाचिद् वदनसामानािकरण्याद् अन्यदो कलङ्कवैकल्यानौचित्याच्चान्वयः । १. 'नोडयं', २. 'स्य', ३. 'एकस्या' इ. पाठा, ४. 'ब' क, ग, घ. पाठ :. ५. 'था', ६. 'दौ' घ. पाठः

२१० व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे वृत्तावन्यत्र तत्र वा। नाम्न: सवृत्त्यवृर्योश्च एकस्मिन् समासे, मिन्ने वा समासे, समासासमास- योवा नाम्नः प्रातिपदिकस्य, नतु पदस्य, सारुप्यम्। उदा- हरणं- सम्प्रदायप्रकाशिनी अथ पातिपदिकनिबन्धना :- वृत्तावन्यत्रंत्यादि । तैत्रा- न्यत्र वेति क्रमः। सोरडयं प्रातिपदिकेलाम्यनिवन्धनो लाटानुप्रासः एकं- समासगतत्वेन भिन्नसमातगतत्वेन समासासमासगतत्वेन च त्रिधा सम्भवति। तदेतद् व्याचष्टे-एकस्मिन्नित्यादि। नतु पदस्येति वदता पदानुप्रास इति व्यवहॅतवन्तो मन्दा इति सूचितम्। नचे पातिपदिक- निबन्धनतायां पदानुमास:, अतः शब्दानुप्रास इत्येवं प्रेक्षावर्ता व्य- बहार:, येन वर्णानुनासव्यावृत्तिरपि भवते, पदप्रातिपदिकनिबन्धन- मेददवयोपसंग्रहोऽपि सम्पद्यते। साहित्यचूडामणि: "लोचने तव चकोरलोचने! वारुणीमदविलासचारुणी।" इत्यादौ विभक्तयादेरपौनरुक्तयेSप शब्दार्थपौनरुक्तयमात्रेण लाटानुप्रासत्वम्। ननु "त्वन्मुख त्वन्मुखमिव त्वद्दृशौ त्वद्दृशाविव।" इत्यादावनन्वयेनास्थ विषयापहारापतिः, अनेन वा तत्येति चेतूँ। न। अन्योन्या- पेक्षशब्दार्थगतत्वैनार्थमात्रगतत्वेन च व्यवस्थितेः भिन्नविषयत्वात्। कारिकायां व्युत्क्रमेणोक्त क्रमेण व्याचष्टे-एकस्मिन्निति तत्रेत्यस्य टीका। भिन्न इत्यन्यत्रत्यस्य । अर्थाद् वाकारस्यापि स्थानचलनम्। पाति- पदिकस्यति। सुबन्तत्वे पदत्वम्, अन्यथा प्रातिपदिकत्वं सुपो लोपात्। १. 'अ' क. घ. पाटः, २. 'कनि' ग. ड. पाठः, ३. 'ष' क. घ, पाठः, ४. 'हरन्तो' ह. पाठ :. ५. 'तु प्रा' ख. ग .. 'वधा प्रा' ङ. पाठ :. ६. 'पि बहुतरश' ग. पाठ :. ७. 'तू अ' घ. पाठः, ८, 'उदग' ग. पाठः,

नवम उल्लास: । २११ सितकरकररुचिरविभा विभाकराकार! वरणधव! कीर्तिः । पौरुषकमला कमला साच तवैवार्ति नान्यस्य ॥

तदेवं पञ्चधा मतः ॥ ५॥ अर्थे सत्यर्थभिन्नानां वर्णानां सा पुनःश्रुतिः। यमकं

सम्प्रदायप्रकाशिनी सितकरेति। अत्र करकरेत्येकत्र समाले, रुचिरविभा विभा- करेति भिन्ने, पौरुषकमला कमलेति समासासमासयोः । प्रस्तावं निगमयति-तदेवमिति॥५॥ अथ शब्दसाम्यगस्तावाद् यमकम्-अथे सतीत्यादि। अर्थ- भेदेन भिननानां शब्दानां पुनाश्ुतिर्यमकम्। अर्थ.भेन्नानामिति लाटानु- प्रासो व्यावर्तितः । यम्यमानस्यांशस्य कचिदनर्थकत्वांल्लक्षणमव्यापक साहित्य चूडामणि: सितेति। अत्र करशब्दयोरेकत्र सनासे सादृश्यम्। विभाकराकारेत्या मन्त्रितम्। विभाशब्दयोभिन्ने समासे सादृश्यम्। पौरुषकमला पुरुषकारसम्पत्। कमला सा च छत्रचामरादिचिह्ा प्रसिद्धा लक्ष्मीश्च। कमलाशब्दयो: प्रथमः समासे, अन्यस्त्वसमास इति त्रविध्यम्। पञचघेति। पदविषयस्य द्वैविध्यस्योक्तत्वात् ॥ ५॥ अथ यमकं लक्षयति-अर्थ इांते। अर्थभिन्नानां भिन्नार्थानाम्, आ- हिताग्न्यादिपाठात्। यदाह भामहः- "तुल्यश्रुतीनां भिन्नानामभिधेयेः परस्परम् । वर्णानां यः पुनर्वादो यमक तन्निगद्यते ।।"

१. 'त्वादिलक्ष' ग. पाठ :.

'पि' इति मूलकोशपाठः ।

२१२ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाश

कत्वे भिन्नार्थानामिति न यु्यते वक्तुमित्यर्थे सतीत्युक्तम् । सेति, सरो रस इत्यादिवैलक्षण्येन तेनैव क्रमेण स्थिता।

सम्प्रदायप्रकाशिनी स्यात्। अत उक्तम्-अर्थे सतीति। यदा वर्णविन्यासवैपरीत्येऽपि पुनाक्षतित्वं भवति तदातिव्यासतिर्मा भूदिति सेत्युक्तम्। तदेतद् व्याचष्टे-समरसमरसेत्यादि। अत्रहि समर- समरेति यमकम्। तत्र समरशब्दोऽर्थवान्। द्वितीया तु समरश्रुतिर्ना- थवती, समरस इत्युत्तरवर्णसहितस्यैवार्थवत्वात्। एवंविधे विषयेडर्थ भिन्नानामितीयदेव यदि लक्षणं क्रियेत, तदा स्यादव्याप्तिः। अतोऽर्थे सतीत्युक्तमित्यर्थः। सरो रस इत्यादौ तु भिन्नार्थत्वेऽपि पुनःश्षुति- सद्भावेऽपि नास्ति यमकत्वं, पुनःक्रुतेवैरुप्यात्। अत उक्तं-सेति। सा तेनैव क्रमेण स्थिता। साहित्यचूडामणि: इति। स्वरव्यञ्जनसमुदायपौनरुक्तयं यमकम्' (अल०-सू०-६) इति सूत्रम्। नन्वर्थभिन्नानामित्येतावत्युक्त 'समरसमरसोऽयमि'त्यादौ यमकत्वं न स्यादित्यव्याश्तिर्लक्षणदोष: येन प्राथमिकस्यैव समरशब्दस्यार्थवत्त्वं न द्विती यस्य, सम एकरूपो रसः प्रीतिर्यस्येति सकारावधौ तस्यार्थवत्त्वाभावात्। उभयोरर्थवत्त्वाभावे कथ भिन्नार्थत्वमित्याशङ्कयाह-अर्थे सतीति। सरामि तां स्मरामितामित्यादिवद् यत्र द्वयोरथवत्ता तन्र मुख्यं नार्थवत्त्वम्। तेनैव क्रमेणेति। येनेव क्रमेण पूर्वश्रुतिः, तनैव पुनःश्षुतिरिति प्रकाशयितुं सेत्यनु- भूतार्थविषयस्य तद्वृत्तस्य प्रयोगः । अन्यथा पिकः कपिः जारा राजा रसः सरः हरः रह इत्यादावपि थमकत्वप्रसङ्गः, पुनः श्रुतित्वाविशषात्। एतेन, "आवृत्तिमेव संघातगोचरां यमकं विदुः।" इत्यादि प्रत्युक्तम्।

१. 'त्ये पु' क, पाठ: २. 'रसेति', ३. 'कम्।' इ. पाठ :. ४. खवै, ५. 'क: न पु' ग. पाठा,

नवम उल्लासः । २१३ पादतद्व्ागवृत्ति तद यात्यनेकतामू॥ ६॥ प्रथमो द्वितीयादौ, द्वितीयस्तृतीयादौ, तृतायश्चतुर्थे, प्रथमस्त्रिष्वपीति सत। प्रथमो द्वितीये तृतीयश्चतुर्थे इति, प्रथमश्चतुर्थे द्वितीयस्तृतीय इति द्वे। तदेवं पादानां नवभेद- त्वम्। अर्धावृत्तिः श्रलोकावृत्तिश्रेति द्वे। द्विधा विभक्ते पादे सम्पदायप्रकाशिनी एवं सामान्यलक्षणमुक्त्वा विशेषानाह-पादतद्भागेत्यादि। तद् यमकं पादवृत्ति पादभागवृत्ति चेति द्विधाभूय पुनरवान्तरविशेष- वैचित्र्येण वैविध्यं भजते। तत्र तावत् पादवृत्ति सप्तधा सम्भवतीति दर्शयति-प्रथमो द्वितीयादावित्यादि। प्रथम: पादो द्वितीयादिषु त्रिषु यम्यत इति त्रयो मेदाः। तत्र यदा प्रथमो द्वितीये यभ्यते तदामुखं नाम यमकम्। यदा तृतीये तदा सन्दंशः। चतुर्थे आवृत्तिः। यदाँ द्वितीयस्तृतीये तदा गर्भः। चतुर्थे सन्दष्टकम्। यदाँ तृतीयँश्रतुर्थे तदा पुच्छः। यदा तुप्र- थमस्त्रिष्वपि तदा पङ्गि:। त एते पादावृत्तिरूपाः सप्। अथ ह्ी सङ्की- र्णावाह-प्रथमो द्विनीये तृतीय इत्यादि। यदा तु प्रथमतृतीययोः परिपाठ्या द्वितीय चतुर्थयोर्यमन तदा युग्मकम्। पदा तु ग्रथमद्वितीययो- श्रतुर्थतृतीयान्यां तदा परिवृत्तिः। इसौ संकीणों। इत्थ नव। अर्धा- साहित्य चूडामणि: अस्थ च विभागमनन्तप्रकारमासूत्रयितुमाह-पादेति। प्रथमः पादो द्वितीये तृतीये चतुर्थे च यम्यते। एवं द्वितीयस्तृतीये चतुर्थे च, तृतीय- श्रतुर्थे। तथा प्रथमस्निप्वपि द्वितीयतृतीयचतुर्थेषु यौगपद्येन यम्यते। सप्नेति। प्रथमस्य त्रयः, द्वितीयस्य द्वा, तृतीयस्यैकः, प्रथमस्य योगपद्या- देक इति। द्विधेति। पादचतुष्कस्य प्रत्येकं द्वेधीकरणे। पूर्ववत् पादभेदवत्। आदिपदैस्तत्प्रकारबाहुल्यमुन्मील्यत । प्रथमस्य पादस्य प्राथमिक: खण्ड; १. 'तिद्वेधा' ख. पाठः, २. 'या' क. ग. ध. ङ, पाठः, ३. 'त्र प्र' क. ख. ग, घ. पाठ :. ४. 'या' क. ग. घ. ङ. पाठ :. ५. 'ख्यं' क. घ. पाठा. ६. 'दा स द्वि' क. घ., 'दा तदिती' स. पाठः. s. 'दा तु तृ' क. ङ. पाठ :. ८, 'यचतुर्थौ त', ९. 'क'

२१४ व्याख्याद्ूयोपेते काव्यप्रकाशे प्रथमादिपादादिभाग: पूर्ववद् द्वितीयादिपादादिभागेषु, अ- न्तभागोऽन्तभागेष्विति विशतिरमेदाः। श्लोकान्तरे हि न भागावृत्तिः। त्रिखण्डे त्रिंशत। चतुःखण्डे चत्वारिंशत्। प्र- थमपादादिगतान्त्यार्घादिभागो द्वितीयपादादिगते आद्यार्धा- दिभागे यम्यत इत्यादन्वर्थतानुसारेणानेकमेदम्। अन्ता- दिकम्, आद्यन्तिक, तत्समुच्चय:, मध्यादिकम्, आदि सम्परदायप्रकाशिनी वृत्ति: श्लोकावृत्तिश्वेत्येकादश। अथ पादभागवृत्तिविशेषान् विवेच- यति-द्विधा विभक इत्यादि। यदा पादानां द्विभागक्रिया तदा पथमो भागः पादावृत्तिन्यायेन यम्यत इति नवविध:, अर्धयो- र्भागस्यैकरूपैयमनेऽधीघृत्तिन्यायेनैक इति भागनिबन्धनः प्रतिभाग दशविधः। इत्थं च सति द्विधा विभक्तेषु पादेषु विशतिः। ननु श्रोकावृ- नावपि कि न भागधिवन्ननो भेद इत्यत आह-शोकान्तरे हीति। इत्थं त्रिखण्डे त्रिंशत् । चतुःखण्डे चत्वारिंशत् । एते शुद्धाः। अथ भागनिबन्धना: सङ्कीणो :- प्रथमपादादीति। यदा तु पथमस्य पादस्यान्त्यार्वरूपो भागो द्वितीयस्याद्यार्धरूपे यम्यते तदान्त आदौ यम्यत इत्यन्वर्थाश्रयणादन्तादिकम्। एवमादिभागस्यान्तभागेनाद- न्तिकम्। यदानयोरर्धद्ये समावेशस्तदा द्विया ससुच्चयः। एवं पाद- मध्यभागस्य पादान्तरादिभागैर्यमने मध्यादिकम्। आदिभागस्य साहित्य चूडामणि: क्रमादुपरितनपादत्रयादिखण्डेपु यम्यत इत्यादि। श्ोकान्तरे भागावृत्तिर्नास्ति, चमत्कारविशेषाभावात्, पादान्तर पुनरत्त्येवेति भावः। अन्वर्थतेति। गुण- नार्थो हि यमिः, यथा यमौ कुशलवाविति। अन्तादिकमिति। पूर्वपादान्तो- त्तरपादादिभागयोर्यमनात्। तद्विपर्ययादाद्यन्तिकम्। एवमन्यत्रापि। गड्ड: शरारे

१. 'दग' ख. पाठः. २. 'घ' क. ख. पाठः. ३. 'त्यन्व' ख, पाठः. ४. 'प्य' ख. ग. पाठ:, ५. 'ति विभा' क. पाठ: ६. 'दियमकम्', ७. 'धन्तयमकम्', ८. 'न्त' घ. पाठ :. ९. 'र' ग. पाठः.

नवम उल्लास: । २१५

मध्येम्, अन्तमध्यं, मध्यान्तकं, तेषां समुच्चयोः, तस्मिन्नेव पाढे आद्यादि भागानां मध्यादिभागेषु अनियते च स्थाने आवृत्तिरिति प्रभूततमभेदम् । तदेतत् काव्यगड्भूतमिति नास्य भेदलक्षणं कृतम्। दिङ्मात्रं चोदाह्टियते -

सम्प्रदायप्रकाशिनी मध्यभागैरादिमध्यम्। अन्तभागस्य मध्यभागै: अन्तमध्यम्। मध्य- भागस्यान्तभागैमेध्यान्तकम् । प्रतिस्वं हैरूप्ये चत्वारः समुच्चयाः। त एते पादभागानां पादान्तरभागापेत्रया मेदा: । अथैकस्मिननेव पादे वैचित्र्यमार्हे-तस्मिन्रेवेत्यादि। यदा त्वेककत्े पादे आदिमध्या न्तभागानां नियतानियतक्रमतया यमनं, तदैतद् यमकं अ्रभूततम- मेदम्। तथाहि- पादावृत्तिनिबन्धनाः अभूततमाः । पादभागानां पादान्तरभागनिबन्धना: प्रभूततराः। एकैकर्त्र तु पादे भागानां मिथो- यमननिबन्धनास्तु प्रभूततमा एव। तर्ि को लक्षणाकरणहेतुरित्यत आह-तदेतत् काव्येलादिना। गड्डः शयथुः। दिङ्मात्रं चेति। यस्यापि वृत्तौ प्रस्तावः कृतस्तदपि साकल्येन नोदाहियत इति भाव:। साहित्य चुडामणि: मेदोग्रन्थिः । यदाह- "यमकादिनिबन्धेवुं पृथग् यत्नोडस्थ जायते। शर्क्तंस्यापि रसेऽऋत्वं तस्मादेषां न विद्यते॥ रसाक्षिप्ततया यस्य बन्धः शक्यक्रियो भवेत्। अपृथग्यत्ननिर्वर्त्यः सोडलक्कारो ध्वनौ मतः ॥" इति।

१. 'ध्यकम्', २. 'यः', ३. 'त ख. पाठ :. ४. 'ह-'एकास्मि' ड. पाठः. ५ 'त्रादि' क. घ. पाठ :. ६. 'द' क स ग. ड पाठ:, ७. 'विधावृत्ति' क. घ. पाठ: ८. 'त्र पा' के. पाठ :. ९. 'तु' घ. पाठः. १०. 'न्द' ग. पाठा. * 'न्ति' इति, + 'दिभागो म' इति च मूलकोशपाठ:

व्याख्याद्वयापत काव्यप्रकाश सन्नारीभरणोमायमाराध्य विधुशेखरम्। सन्नारीभरणोSमायस्ततरत्वं पृथिवीं जये।। विनायमेनो नयतासुखादिना विना यमेनोनयता सुखादिना महाजनोऽदीयत मानसादरं महाजनोदी यतमानसादरम्।

सम्प्रदायप्रकाशिनी सन्नारीति। साध्वीं नारीं विभर्ति पुष्णाि या उमा गौरी तां यातीति सन्नारीभरणोभायः तं विधुशेखरमाराध्य सन्ना व्यापादिता: अरीणामिभरणा गजयुद्धानि येन स त्वम् अमायो मायारहित: पृथिवीं जय। अयं प्रथमपादस्य तृतीये यमनलक्षण: सन्दंशः। षडन्ये शुद्धा: पादावृत्तिभेदा द्रष्टव्या:। विनायमेने इति। विना ऋते। अयमसौ। एनः अपराधम्। नयता अपनयता। असुखादिना आणभक्षकेण। विना पुंविहगकल्पः यमेन अन्तकेन। ऊनयता ऊन कुर्वता । सुखादिना सुखादन- शीलेन । महाजनः सर्व एवायं लोक । अदीयत अखण्डयत । मानसान्मनसः । अर क्षिप्रम्। महाजनोदी महानुत्सवान् अजन्ति साहित्यचूडामणि: तत्र प्रथमतृतीयपादयोर्यथा-सन्नारीति। सतीर्नारीः। बिभ्राणामुमां याति अयत इति वा सन्नारीभरणोमायः तं विघुशेखरमाराध्य सन्नारीभरण: नष्टशत्रुगजसमर इति। प्रथमो द्वितीये तृतीयश्चतुर्थ इत्येतद् यथा-विनेति। मरणाद् बि- भ्यतः कस्यचिदुक्तिः। अयमपराधं विना नयता मारयता असुखादिना प्राणा- निन्द्रियाणि च खादितुं शीलवता। विनेति। विशब्दो वैफल्ये, निष्फलो ना भवन्ँ यमेन कृतान्तेन ऊनयता ऊनं कुर्वता सुखमानन्दमत्ति नाशयतीति सु- खादित्वात् सुखादिना सम्मदं प्रमुखे ऊनयता तेनायं महाजन: अदीयत अख- ण्ड्यत मानसात् चित्ताद् अर झटिति महताम् अजानां क्षेपाणामुपक्षेपाणां १. 'यः'। ख. पाठः. २. 'यः' ङ. पाठः. ३. 'नेति' क. ख. ग. पाठ :. ४. 'ल्पा', ५. 'राशिशे', ६. 'मनुर' घ. पाठ ७. 'त', ८. 'अवा ख', ९. 'आ' ग. पाठ ;. १०. 'क्षणानां नो' घ. पाठ:

नवम उल्लास: । २१७ स त्वारं भरतोऽवश्यमबलं विततारवम्। सर्वदा रणमानैषीदवानलसमस्थितः ॥ सत्वारम्भरतोऽवश्यमवलम्बिततारवम् सर्वदारणमानैषी दवानलसमस्थितः ॥

सम्प्रदायप्रकाशिनी भक्षयन्ति ये महाजाः खलाः तेषां नोदनशीलः। यतमानसादर यत- मानानां सादं राति ददाति यत् कर्मेति क्रियाविशेषणमिदम्। महा- जनोदी अयं महाजन: एनो विना नयता असुखादिना ऊनयता सु- खादिना यतमानसादरं यथा भवति तथा अरं मानसाद् विनृकल्पो- डदीयत। इदं प्रथमतृतीययोः द्वितीयचतुर्थाभ्यां युग्कम्। एवं परि- वृत्तिर्ज्ेया। अथ श्रोकावृत्ति :- सत्वारम्भेति। युगलकम् । स तु व- णर्यमानो नायकस्तु आरं शत्रुसमूहं भरतः भौरात् अवश्यमवशवर्तिनम् अबलं बलरहितं विततारवं दीर्घस्वनं सर्वदा अनिशं रणं युद्धम् आनै- षीत् अगमयत् अवान् अगच्छन् अलसं सतन्द्रम् अस्थितः अस्थीनि तस्यतीति अस्थीं खण्डयितेत्येकदा श्लोकार्थः । अन्यदा च सच्वा- रम्भरतः सत्वगुणोपलक्षितेष्वारम्भेषु अनुरक्तः अवश्यं सर्वथा अब- लम्बिततारवं परिगृहीततरुविकारभूतवल्कलं सर्वदारणमानैषी सर्वेषां साहित्यचूडामणि: नोदी मरणव्यतिरिक्तदुरितपरिहारक्षमः । यतमानतया यत्नयोगितया साद- रमास्थासहितं कृत्वेति। श्लोकावृत्तिर्यथा - सच्वेति। सत्त्वप्रधानेष्वारम्भेषु कार्येषु निरतः अवश्यं सर्वथा अबलं गजतुरगादिशून्यं विततारवं विस्तृताक्ोशं सर्वेषां दारणो

१. 'ये ते म' ङ. पाठः. २. 'भ' ख. ग. उ. पाठः. ३. 'स्प्रा ख जयतीत्य' ङ. पाठ :. ४. 'दी र' ग. पाठः DD

२१८ व्याख्याद्वयापेते काव्यप्रकाशे

अनन्तमहिमव्याप्तविश्वां वेधा न वेद याम्। या च मातेव भेजते प्रणते मानवे दयाम्॥

सम्प्रदायप्रकाशिनी दोरणानां मानं मान्यतामिच्छन् सः दवानलसमस्थित: दावाग्निसदृश- स्थितिकः। अँलसमेबान् अस्थितः अवश्यं सत्चारम्भरतः सर्वदारण- मानैषी दवानलसमस्थितः स तु अवश्यम् अवलम्बिततारवम् आरं सर्वदा भरतो रणमानैषीत्। एवमर्धावृत्तिरुदाहर्तव्या। अथ भागावृत्तिनिबन्धनम्-अनन्तमहिमेति। वेधा न वेद यां यां ब्रह्मापि न वेद या च मानवे पणते दयां भजते। इदं द्वितीय- चतुर्थयो: सन्दष्टकम्। साहित्यचूडामणि: विनाशनो यो मानो गर्वः तमेषितुं शीलवान् दवानलसमः दावपावकसहशः स्थित: स्थास्नुरित्येक: श्लोकः। अन्यस्तु-स त्विति वर्णनीयः आरम् अरीणां समूहं भरतः सन्नाहात् अवश्यम् अविधेयं सत् अवलम्बितानि वस्त्रतयाँ स्वीकृतानि तारवाणि वल्कलानि येन तत् सर्वदा नित्यं रणं समरम् आनैषीदा- नीतवान् अवान् अगच्छन्। वातिर्गतिकर्मा। अलसमित्यालस्यविशिष्टं अग- च्छन् अस्थीनि तस्यतीत्यस्थितः । सुबन्तत्वेऽपि धातुत्वाद् दीर्घाभावः । सात्त्विकोदयोगनिरतः सर्वविनाशनाहक्कारकौतूहली दवाभिसदृशः शीघ्रगामी मर्मभेदी स वर्णनीयो नृपतिः अविधेयं फलशून्यं विकटाक्रन्दं परिगृहीत- वल्कलमरिसमूहं सर्वकालं रणमानीतवान् । इति श्रोकद्वयार्थः । अथ पादखण्डयमकेषु द्वितीयपादान्तभागस्य तुरीयपादान्तभागे सा- रूप्यं यथा -- अनन्तेति। यां वेधा न वेद अद्यापि ब्रक्मा न जानाति, या च प्रणते मानवे मनुष्ये दयां कृपां कुरुते।

९. 'दधते' ख. पाठ २. 'दाराणां मा', ३. 'अनल' क. घ. ङ. पाठ: ४. 'मं' क. घ. इ. पाठ :. ५. 'हनानू भ', १. 'या कृ', ७. 'ह सर्वदा स' ब. पाठः,

नवम उल्लास: । २१९ यदानतोऽयदानतो नयात्ययं न यात्ययम्। शिवेहितां शिवे हितां स्मरामितां स्मरामि ताम्।। सरस्वति! प्रसादं मे स्थिते! चित्तसरस्वति सर स्वति कुरु क्षेत्रकुरुक्षेत्रसरस्वति !॥

सम्पदायप्रकाशिनी यदानत इति। यदानतः यस्यै पणतः अयदानतः शुभावह- विधिदानात् नयात्ययं विनयात्ययं न याति न गच्छति अयमसौ। शिवेहितां कल्याणसमीहितां शिवे शङ्करे हिताम् आप्ां स्मरामितां कामेनापरिच्छिनां स्मरामि अनुचिन्तयामि तां गौरीम्। अयमर्धावृत्ति- स्थानीयो दशमो भागवृत्तिभेद: समुद्धकाख्यः । अथ भागावृत्तिषु सङ्कीर्णाः । सरस्वति! वागाशवरि! चित्त- सरस्वति हैत्समुद्रे स्थिते! मम मसादं कुरु। सर उपगच्छ। कर्थ, सु सुष्ठु अति अतिशयेन च। क्षेत्रकुरुक्षेत्रसरस्वति ! शरीररूपे कुरुक्षेत्रे सर- स्वत्याख्यसरिद्भूते!। साहित्य चूडामणि: अथ सर्वपादेष्वादिभागान्त्यभागेषु यमकं यथा-यदानत इति। यस्यै प्रणतः अयः शुभावहो विधिः तस्य वितरणात् नयात्ययं नीतिव्यत्यासं न याति न प्राप्नोति अयं पुमान, शिवेहितां कल्याणचेष्टां शिवे परमेश्वरे- डनुकूलां स्मरामिताम् अमितस्मराम् अलौकिकश्क्कारां स्मरामि चिन्तयामि तां देवीम्। अथ सक्कीर्णभेदो यथा-सरस्वतीति। सरस्वति! वाग्वादिनि! चि- तसरस्वति हृदयसमुद्रे स्थिते! क्षेत्रं शरीरं तदेव कुरुक्षेत्रं समन्तपश्चकप्रदेशः तस्य सरखति ! नदीविशेषभूते! मे प्रसादं कुरु। ततश्र सर प्रसर स्वति अधिकतरम्। उत्कर्षार्थम् उपसर्गद्वयप्रयोगः । अर्धद्वयेऽपि प्रथमादिभागो द्वितीयान्तभागे, प्रथमान्तभागो द्वितीयादि-

1. 'णेः ड. पाठः. २. 'ती', ३ 'री', ४. 'चि' क. घ. पाठ :.

२२० व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे ससार साकं दर्पेण कन्दर्पेण ससारसा। शरं नवाना विभ्राणा नाविभ्राणा शरन्नवा।

अभृत वारितवारिजविप्ठुवं स्फुटितताम्रतताम्रवणं जगत्॥

सम्प्रदायप्रकाशिनी ससारेति। ससार जगाम। साकं सह। दर्पेण कन्दर्पेण च। ससारसा सारससहिता। शरं नलम्। नवानाः नूतनशकटा। बिभ्राणा दधती। नाविभ्राणा अवीनाम् उरभ्राणां आ्रणः शब्दो न विद्यते यस्यां सा। ईदशी शरद् ऋतुविशेष: ससारेति समन्वयः। अथैकस्मिन् पादे-मधुपराजीति । अ्रमरपङ्क्त्या पराजितं मानिनीजनस्य मनो याभिस्तासां सुभनसां पुष्पाणं सुरभिश्रियं सौ- रभ्यलक्ष्मी जगदिदं लोकोऽयमधारयत्। कीदग् जगत्, वारितवारिज- विप्ठुवं निवारितपद्योपपुवं, तथा स्फुटितताम्रतताम्रवणं विकसिता- रुणविततचूतारामं च। साहित्यचूडामणि: भागे यम्यते। यथा-ससारेति। (ससार) प्रससार। शरद् ऋतुविशेषः । दर्पेण मानेन, कन्दर्पेण मन्मथेन च साकं समम्। ससारसा सारसाख्यविहञ्- मसहिता। नवानाः नवं कर्दमशान्त्या नूतनं शकटं यस्याम्। शरं काशं बिभ्राणा धारयन्ती। वयः पक्षिणस्तषां भ्राणः शब्दः स न विद्यते य्स्योंम् इत्यविभ्राणा तादृशी न भवति। पुनर्निषेधो विधौ विश्राम्यति। नवेति। ससार वा नवा इति सन्देहः। पादानां चर्तुष्खण्डतायां सर्वत्र द्वितीयखण्डानां तृतीयखण्डे यमनं यथा-मधुपेति। मधुपानां भृङ्गाणां राज्या पङ्मया पराजितं कदर्थितं मानि- नीजनमन: मनखिनीलोकचित्तं याभिस्ताभि: सुमनोभि: पुष्पैः सुरभि सुगान्ध जगद्। वारितवारिजविष्ठवं वारितो निरस्तः वारिजानां विष्ठवो विनाशो येन, स्फुटितानि विकसितानि ताम्राणि शोणानि ततानि विस्तीर्णानि आ्रवणानि चूतकाननानि यत्र तादृक्षं जगत् श्रियमभृत शोभामवहृत् ॥ ६ ॥ १. 'नां बराणां' क, ग. घ. ङ, पाठः २. "श' ख. ग. ङ, पाठः. ३,, ४. श: ' ग, घ, पाट, ५ 'तुःखण्ड', ६. 'तथा स' ग. पाठ:, ७. 'रि' घ.पाठ :.

नवम उल्लास: । २२१ एवं वैचित्र्यसहस्त्रैः स्थितमन्यदप्युन्नेयम् ॥६॥ वाच्यभेदेन भिन्ना यद् युगपद्भाषणस्पृशः। श्लिष्यन्ति शब्दा: श्ेषोऽसावक्षरादिभिरष्टधा॥७॥ 'अर्थभेदेन शब्दभेद' इति दर्शने 'काव्यमार्गे स्वरो न गण्यते' इति च नये वाच्यभेदेन मिन्ना अपि शब्दा यद् सम्प्रदायप्रकाशिनी तदेतत् कवे: शक्तिमत्वमात्रपकाशनफलं, नतु सहरदयहृदया- वर्जकमित्यभिग्रायेणोपसंहरति-एवं वैचिन्धेत्यादि॥६॥ अथ शब्दविच्छित्तिप्रस्तावच्छलेष: - वाच्यभेदेनेत्यादि। 'पत्यर्थ शब्दनिवेश(न?ना)' इति न्यायाद अर्थभेदेन भिन्ना: शब्दाः यंत्रोच्चारणे यद् भिन्नं स्वरूपं निहुवते स श्रेपालङ्गारः । व्याचष्टे-अर्थभेदेनेत्यादि। ननु एकवृन्तगतफलद्यनयेन एक एव शब्दो नानार्थप्रतिपादने प्रभवतीति कर्थ वाच्यभेदात् शब्द भेद:, भेदाभ्युपगमेऽपि अर्थभेदात् स्वरेसननिवेशो भिन्न इति कथ युगपदुच्चारणाहतेत्याशङ्कयार्थमदेनेत्याय्युक्तम्। यव् तावद् 'अर्थभे- देन शब्दभेद' इति दर्शनं तदाश्रयणे शब्दमेद:। स्वरभेद: काव्यमार्गे साहित्यचूडामणि: इदानीं श्लेषमुन्मेषयति-वाच्येति। अर्थभेदेन स्वयमपि भिन्नाः शब्दा युगपत् पृथक् प्रयासशून्यं भाषणमुच्चारणं स्पृशन्ति। नन्वेकरूपाणामपि शब्दानामनेकार्थाभिधानसामर्थ्यमञ्जीचके कैश्रित। तत् कथं क्लेषशब्दार्थस्य शब्दद्वयनिष्ठत्ववैयात्यमित्याशङ्कयाह- अर्थेति। अर्थभेदेन हेतुना शब्दानामपि भेद इति दर्शने क्रेषोडयमलङ्कारः, नान्यत्रानुप- पत्तिशङ्काँ। नन्विन्द्रशत्रुप्रभृतौ उच्चारणवेलायां कदाचिदुदात्तखरः, अन्यदान्य इति वेदे स्वरस्य भेद(व)त्वाङ्गीकारे शब्दैकत्वपारिशेष्येण क्विष्यमाणशब्द- द्वयासिद्धरयं न सङ्घटत इति चेत् तत्राह-काव्यमार्ग इति। शब्दार्थ १. 'दया' क. घ. पाठः. २. 'त' ग. घ. ऊ. पाठ: ३. 'नो भ', ४, 'त- 'दभ्यु', ५. 'रनिवे' ड. पाठ :. ६. 'नम' घ. पाठः ७. 'इया। न' ग. पाठ:

२२२ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे युगपदुच्चारणेन श्िष्यन्ति भिन्नं स्वरूपमपह्नुवते स श्लेष: । से च वर्ण-पद-लिङ्ग-भाषा-प्रकृति-प्रत्यय-विभक्ति-वचनानां भेदादष्टधा। क्रमेणोदाहरणम्- अलङ्कारः शङ्काकरनरकपालं परिजनो विशर्णणिाङ्गो भृङ्गी वसु च वृष एको गतवयाः। अवस्थेयं स्थाणोरपि भवति सर्वामरगुरो- विधौ वक्रे मूर्ति स्थितवति वयं के पुनरमी॥

सम्प्रदायप्रकाशिनी न गण्यत इति न्यायबलाच्च: युगपदुच्चारणोपपत्तिः। अतो भिन्नं स्वरूपं यदपह्ववते स श्रेषालङ्गारः। अक्षरादीनि विभज्याह-सच वर्णपदेत्यादि। एमिरष्टधा वर्णश्लेषः पदश्लेष इत्यादि। क्रमेणोदाहरति-अलक्गार इत्यादिना। शङ्जाकरम् एतद्योगी किमभिगम्यो न वेति शङ्ाकृदित्यर्थः । विधौ कर्मणि। वक्रे अभि- लषितार्थपरिपन्थिनि। मूर्त्षि स्थितवति परिपाकोन्मुखतया प्रत्यासभे। अन्यदा विधौ चन्द्रे। अत्र विधिविधुशब्दयोः सप्तमीविभक्तावन्त्य- वर्णयो: क्षेष:। साहित्यचूडामणि: निश्चिनोति- भिन्नमिति। क्षीरनीरन्यायेन सम्भवतोऽपि भेदस्यापलापः क्लेषः । अथैनं रुद्रटदृष्टया विभजते-स इति। वर्णादीनां भेदादष्टविधः । अलङ्कार इति। विधौ बके प्रतिकूलस्वभावे विधातरि मूर्ध्नि स्थितव- तीति लोकोक्तिः । तत्त्वतस्तु विधौ बालचन्द्रे कुटिलाकारे मौलौ स्थितवतीति। अत्र विधिविधुरिति द्वयोः श्रेषः, विधाविति यौगपद्येनोक्तत्वात्।

4. 'स च', २. 'धा । उदा' क. पाठ: ३. 'दू' क. घ. पाठः. ४. 'धनुते' ग. पाठ ५. 'नरक्षीरन्या' घ. पाठ :.

नवम उल्लासः । २२३ पृथुकार्तस्वरपात्रं भूषितनिश्शेषपरिजनं देव!। विलसत्करेणुगहनं सम्प्रति सममावयोः सदनम्॥ भक्तिप्रह्वविलोकनप्रणयिनी नीलोत्पलस्पर्धिनी ध्यानालम्बनतां समाधिनिरतैर्नीते हितप्राप्तये। लावण्यस्य महानिधी रसिकतां लक्ष्मीद्दशोस्तन्वती युष्माकं कुरुतां भवार्तिशमनं नेत्रे तनुर्वा हरे:॥ सम्प्रदायप्रकाशिनी परथुकेति। व्याख्यातं पराक्। अत्र पृथुकार्तस्वरमिति पृथुका- नामार्तस्वर इति पदानाम्। भक्तिप्रह्वेति। भक्तिप्रह्वानां विलोकने प्रणययुक्ते इति नेत्रा- पेक्षया नपुंसकलिङ्गद्विवचनं, प्रणययुक्तति तन्वपेक्षया स्त्रीलिङ्गैकवच- नम्। एवमुत्तरत्रापि। नीते हितप्राप्तये, नीता ईहितप्राप्तये इति च । निधी रसिकतां, निधि: रसिकताममिति च सन्धेरैकरूप्यम्। कुरुता- मिति नेत्रापेक्षया परस्मैपदद्विवचनं, तन्वपेक्षयात्मनेपदैकवचनम् । क्त्रभिपायत्वं वैवक्षिकेम्। तनुर्वेति वाशब्द: समुचचये, नतु विकल्पे। नह्यन्यतरतोऽभिमतार्थमाशास्ते, अपितु प्रतिपत्तिदार्ढ्येनोभयतोऽपि। अत्र लिङ्ग श्लेष: स्फुटः । साहित्यचूडामणि: पृथुकेति। व्याख्यातम् । पृथुपदविशिष्टकार्तस्वरपात्रस्य, पृथुकशब्द- (स्य!) विशिष्टार्तस्वरस्य च पदयोः श्लेषः। एवमुत्तरत्रापि। भक्तीति। विलोकनं प्रति नेत्रपक्षे भक्तिप्रह्वाः कर्मभूताः तनुपक्षे तु कर्तारः। नीलोत्पलस्पर्धित्वं सन्निवेशादिवैशिष्टयेन, श्यामलिममात्रेण च। नपुंस- कपक्षे हितप्राप्तये अनुकूलार्थसिद्धयै, अन्यथा पुनरीहितस्याभिलषितस्म प्राप्तये। महानिधी रसिकतामित्यत्र तनुविशेषणैकवचनत्वे 'ढूलोपे-' (६-३-१११) इति दीर्घः। कुरुतामिति लोटि परस्मैपदे द्विवचनम्, आत्मनेपदे पुनरेकव- चनम्। वाकार: समुचये। १ 'नत्वं', २. 'त' ड. पाठ :. ३. 'पीति।' घ. पाठश

२२४ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे एष वचनश्रलेषोडपि । मह देसु रसं धम्मे तमवसमासं गमागमा हर णे। हरवहु! सरणं तं चित्तमोहमवसरउ मे सहसा॥

सम्प्रदायप्रकाशिनी लाघवाय श्रेषान्तरमप्युदाहृतमित्याह-एष वघनेति। नानयोर्लिंङ्गवचनयोर्नित्यसंसृष्टता, विविक्तविषयताया: सुलभत्वात्। महदे इति। मह्यं देहि रसं धर्मे तमोवशामाशां गमागमादूर नः। हरवधु! शरणं त्वं चित्तमंओघोऽपसरतु मे सहसा ।। पुहिँय्गानामपि भाकृते क्वचिन्रपुंसकलिङ्गत्वमभ्यनुज्ञायते। तेन चित्त- मोहमिति नपुंसकता। भो हरवधु! मह्यं धर्मे रसं देहि। तमोवशामवि- चेकपरतन्त्रामाशां लिप्सां गमागमात् प्रवृत्तिपानःपुन्यात् हर अपनय, नः निराशान् कुर्वित्यर्थः । त्वं शरणम् । सहसा सदः मे चित्तमओघः चिदावरणानां तमसां प्रवाहोऽपसरतु। संस्कृतापेक्षया तु महदे! उत्स- बदे! सुरसन्धं येन सुरैः सन्धानं दैवाह कूल्यं, तम् अव रक्ष। समासङ्गम् साहहित्यचूडामणि:

प्रकाशते। इदमेव वचनश्लेष इत्याह-एप इति। स च नेत्रे तनुर्वेति स्फुटं

"प्राज्यप्रभावः प्रभवो धर्मस्यास्तरजस्तमाः । मुक्तात्मानः शिवं नेमिरन्येऽपि ददतां जिनों: ।I" इत्यादि केवलो वचनश्ेष उदाहार्यः। महदे इति। हे उमे! गौरि! महदे उत्सवदे। आगमानामाम्नायाना- माहरणमानयनं यया। मे मम सुरसन्ध सुराणां देवानां सन्धेन सन्धा प्रतिज्ञा मत्र समासओ्ञो भक्ति: तम् अव पालय। किञ्च बहुसरणमनेकप्रसरणं चित्तमोहं हृदयकालुष्यम् अवसरे तदुचिते काले हर क्षपयेति संस्कृतम् । प्राकृतं तु मम दत्स्व रसं धर्मे तमोवशामाशां गमागमाद्धरैताम् । हरवधु ! शरणं त्वं चित्तमो (हं! ह:) अपसरतु मे सहसा ।।

1. 'मयोघो' क, घ., 'मोहोऽप' ख. पाठः- २. 'तमयोघः' क., 'त्तमोहः अप' ख. उ., 'तमोहूं चि' ड. पाठ:, ३. 'म', ४. 'ताः' घ. पाठः.

नवम उल्लास:। २२५ अयं सर्वाणि शास्त्राणि हृदि ज्ञेषु च वक्ष्यति। सामर्थ्यकृदमित्राणां मित्राणां च नृपात्मजः॥ रजनिरमणमौले: पादपझ्मावलोक- क्षणसमयपराप्तापूर्वसम्पत्सहस्त्रम्। सम्प्रदायप्रकाशिनी आसक्त्यतिशयम्। आगमाहरणे शास्त्राणां स्वीकरणे। हर अपनय। बहुसरणं विविधसंसारयोगिनम् । तमनुभवैकगोचर दुःखदायिनम् । चित्तमोहं मनोभ्रमम्। अवसरे यथोचितकाले। उमे भवानि। सहसा बलेन। भो महदे उमे! आगमाहरणे सुरसन्धं मे समासङ्गमव। बङु- सरणं तं चित्तमोहमवसरे सहसा इर। अयं सर्वाणीति। हृदि वक्ष्यति धारयिष्यति, ज्ञेषु विद्वत्सु वक्ष्यति कथयिष्यतीति लूटि वहिवच्योः प्रकृतेरैकरूप्यम्। अमित्राणां सामर्थ्य कृन्तति, मित्राणां सामर्थ्य करोति चेति सामर्थ्यकृत्। अत्र कन्ततिकरोत्यो: किपि सारूप्यम्। इत्थं तिङ्सुपूप्रकृत्यपेक्षया प्रकृति- शेषो द्विधा दर्शित: । रजनिरमणेति। प्रथमार्ध क्रियाविशेषणम्। स्यामित्येकदोत्तम- पुरुषः। अन्यदा स्यादिति प्रथमपुरुषः। नन्दितेत्येकदा तृन, आनन्द- साहित्यचूडामणि: इति। हे हरवधु!त्वं मे शरणम्। मम वर्मे रसं प्रीतिं दत्स्व वितर। गमागमात् संसारात् तमोगुणाधीनामिच्छां हर अपनय। चित्तस्य मोहेः सहसा अप-

अयमिति। ज्ञेषु विद्वत्सु वक्ष्यतीति वहतेर्वक्तेश् लटि रूपम्। सामर्थ्य कन्तति करोतीति च सामर्थ्यकृदित्युभयर्था क्विप्प्रत्यय इति प्रकृत्योः श्रेषः । रजनीति। रजनिरमणमौले: इन्दुशेखरस्य पादपद्मेत्यादि क्रियाविशेष- नम्। क्षण उत्सवः । अहं नन्दिता स्यामिति तृचि रूपम्। अथच तथा सति १. 'र' ग. ङ. पाठ :. २. 'ते' ङ. पाठ: ३. 'तच्चित्त' क. ङ. पाठ:, ४, 'हिर्दर्शि' र. ग. पाठ:, ५. 'ई' घ. पाठ: ६. 'थापि कि' ग. घ. पाठ :. EE

२२६ व्याख्यान्योपेते काव्यप्रकाशे प्रमथनिवहमध्ये जातुचित् तत्प्रसादा- दहमुचितरुचिः स्यान्नन्दिता सा तथा मे ॥ सर्वस्वं हर सर्वस्य त्वं भवच्छेदतत्परः। नयोपकारसाम्मुख्यमायासि तनुवर्तनम् ॥७॥

सम्प्रदायप्रकाशिनी भील: कदा स्यामित्यर्थः। अन्यदा नन्दिनो भावो नन्दितेति तल्। नन्दित्वं कदा स्यादित्यर्थः। सर्वस्वमित्यादि। सर्व स्वम् अपहर, छेदनतत्परो भूया:, उपकारसाम्मुख्यमायासबद् देहवर्तनं यथा भवति तथापनयेत्येकदा। अन्यदा भो हर! त्वं सर्वस्वं, त्वमेव संसारच्छेदतत्परः, नीतेरुप- कारस्य च यथा साम्मुख्यं तथा शरीरवृत्तिमनुप्रयासीति। अत्र हरे- त्यादौ तिङ्सुब्विभक्ती किष्टे। अनयोः प्रत्ययत्वाविशेषेऽपि वाक्य विषयत्वाद भेदान्तरत्वंम्। बचनश्लेष: प्रागुदाहरणे दर्शितेः। इत्थं सभङ्रपदत्वे अष्टधा।। ७ ।। साहित्यचूडामणि: मे नन्दिता स्यात् नन्दिन: शैलादेर्भावः स्यादिति तल्प्रत्यये रूपमिति प्रत्य- ययो: लेषः । सर्वस्वमिति। अत्र खलनिन्दापरमेश्वरस्तुत्युभयशालिनि सर्वत्र सुप्तिके रूपयोर्विभक्तयोः श्र्लेषः । हरेत्याभन्त्रितं लोटो रूपं च । भवेति कदांचि- कोटि अन्यदा भवस्य संसारस्य छेदे तत्पर इति। नयेत्यपि लोटि, उपकारेण सह साम्मुख्यम् आयासि आढौकसे आयासयितृ च। तन्वित्यपि लोटि, तनों: शरीरस्य वर्तनं च ।। ७ ॥

१. 'ता' क. ख. ग. पाठ: २. 'रव', ३. 'त्वम् । इ' क. घ. ड, पाठ: ४, 'तः। प्रकयादिभेदसम्भवाद्ष्टविध: । इ', ५. 'उन्तरू' ग. पाठः.

नवम उल्लास: । २२७ भेदाभावात् प्रकृत्यादेर्भेदोऽपि नवमो भवेत्।

योऽसकृत परगोत्राणां पक्षच्छेदक्षणक्षमः । शतकोटिदतां बिभ्रद् विबुधेन्द्रः स राजते।। अत्र प्रकरणादिनियमाभावाद् द्वावप्यर्थौ वाच्यौ। सम्प्रदायप्रकाशिनी

स्याभावः। अभङ्गपदत्वमाह-भेदाआवादित्यादि। भेदस्य भङ्गरूपे-

त्यादि। अपिशब्दं समु(च्च! च्े)यशिरसि निवेशयितुमाह-नवमोऽपी-

योऽसकृदिति। गोत्रा गिरय:, गोत्राणि कुलानि च। पक्षा गरुतः, स्ववर्ग्याथ। शतकोटिना वज्रेण खण्डयतीति, शतानां कोटी- र्ददातीति च शतकोटिदः । विबुधानामनिभिषाणां विदुषां चेन्द्रः ।

नन्वत्र प्राकरणिकत्वेन नायकः प्रतीयत इति कथमयं क्ेष इत्यत आह-अन्र प्रकरणादीति। ताटस्थ्येनोक्ते: प्रकरणाद्यभावः। साहित्यचूडामणि: अथ रुद्रटोक्ताद् भेदाष्टकादधिकोडपि कश्चिदुत्मेक्षितुं शक्य इत्याह- भेदाभावादिति। य इति। परगोत्राणां शत्रुवंशानां प्रतिभटभूतानां शैलानां च। पक्षो बलं गरुच, तच्छेद एव क्षण उत्सवः नियमो वा तन्न क्षमः । शतकोटिमपरिमित- मर्थ ददाति, अथ शतकोटिना दम्भोलिना द्यति खण्डयति इति शतको- दिदः। तद्धावं बिभ्रत्। अत्र शतकोटिद इति न कश्चिदुक्तेप्वेकतमो भेदः। मेलकपक्षस्तु नवमं प्रकारं प्रयोजयिष्यति। नन्वत्र कस्यचिदरथस्य वाच्यत्वमन्यस्य च व्यक्ञयत्वमस्तु। अलमनेन ल्लेषशब्देनेति चेत् तत्राह-अन्रेति। अथोद्गटेमर्याया चोदयति- 1. 'पत्वादभा' क स. प.ढपाठ. २. 'गो' ड. पाठ ३. 'कः' क. घ. इ. पाठ :. ४ 'तः', ५. 'टस्य म' घ. पाठ:

२२८ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे ननु स्वरितादिगुणभेदौद् भिन्नप्रयत्नोच्च्ार्याणां तदर्भावादभि- न्नप्रयत्नोच्चार्याणां च शब्दानां बन्ेऽलङ्कारान्तरप्रतिभोत्पचि- हेतु: शब्दश्लेषोऽर्थश्लेषश्चेति द्विविधोऽप्ययमर्थालङ्कारमध्ये ग- णितोऽन्यैरिति कथमयं शब्दालङ्गारः। उध्यते। इह दोषगुणा-

सम्प्रदायप्रकाशिनी अथ शब्दैकालद्वारतामस्य समर्थयितुं विचारमारभते-ननु स्वरिते- त्यादिना। श्लेषस्तावद् द्रिरूपः सभङ्गपदोऽभङ्गपद्श्रेति। तत्रें प्रतीतिवै- षम्यपनुपरपामः। तथाहि-यदा सभङ्गपदत्वं तदा प्रत्यर्थ स्वरिता- दिगुणभेदाहुच्ारणे प्रयत्नभेदः।अतः शब्द एव भेदसमधिगमाच्छब्द- श्लेषो युक्तः। अभङ्गपदत्वे तु स्वरभेदाभावादुच्ारणे प्रयत्नैक्यमिति न शब्दतो मेदावगमा, अपितु एकट्ृन्तगतफलदयन्यायेन अर्थतः । अतो- ड्यमर्थश्लेपो युक्तः। इत्थं द्वैरुप्यसम्भवाद् द्विविधोऽयमर्थालङ्कारमभ्ये गणितश्चिरन्तनैः। अतः कथमयं शब्दालङ्गारः। कथ च शब्दालङ्कार प्रस्तावे सङ्गच्छते । किञ्च नियमेनासावलङ्गारान्तरप्रतिभोत्पत्तिहेतु- स्तेषां मतेः । तव तदपि नेष्टमित्याक्षेपनिष्कर्षः । परिहरति -उ- चयते इह दोषगुणेत्यादिना। इह हि न केवलमलङ्गाराणां, यावता साहित्यचूडामणिः नन्विति। खवरितोदात्तादिगुणवैलक्षण्यात् केचिद् भिन्नप्रयत्नोच्चार्याः, अन्ये तस्य खरितादरभेदाद् अभिन्नप्रयलोच्चार्याश्र। तत्र पूर्वत्र शाब्दत्वं श्लेषस्य यत्र प्रायेण पदभङ्कः, उत्तरत्रार्थत्वं यत्र न पदभज्गः । उभयविधाऽप्ययमुपमादे- रलङ्कारान्तरस्य प्रतिभामुत्थापयति। अतश्रास्यार्थालङ्कारत्वं युक्तं, न शब्दा- लक्कारत्वमिति। परिहरति-उच्यत इति। सामान्येन काव्यव्यवहारे शौ- व्दाथत्वे निबन्धनं निश्चेतव्यं, यदनुगुणोऽयमत्रत्यो विभाग इत्याकूत्याह- इह हीति। न केवलमलक्कार एवायं नियम:, यावद् गुणदोषयोरपीत्याह- १. 'दोद्रिन', २. 'भेदाद' ख. पाठः. ३, 'ब्दाल' ड. पाठ :. ४. 'ब वै' क. ध. पाठ: ५. 'तः । तद' ड. पाठ :. ६. 'हि के' क. घ. पाठः. ५. शाण्य- ख्वार्थ' घ. पाठश

नवम उल्लासः । २२९

लङ्काराणां शब्दार्थगतत्वेन यो विभागः सोऽन्वयव्यतिरेकाभ्या- मेव व्यवतिष्ठते। तथाहि-कष्टत्वादिगाढत्वाद्यनुप्रासादयो व्यर्थत्वादिप्रौढयाद्युपमादयेश्र तद्भावतदभावानुविधायित्वा- देव शब्दार्थगतत्वेन व्यवस्थाप्यन्ते।

सम्प्रदायप्रकाशिनी दोषादीनां सर्वेषामेव धर्माणों यो विभागः, स तत्तच्छब्दार्थान्वय- व्यतिरेकाभ्यामेव व्यवस्थिति लभते। यत्र शब्दे सति ये दोषगुणादयः सन्ति, असति तु न सन्ति, ते शब्दान्वयव्यतिरेका नुविधानाच्छन्द- धर्माः। एवमर्थान्वयव्यतिरेकानुविधायिनश्चेदर्थधर्मा इतीयमेव विभा- गव्यवस्था, नपुनरुच्चारणप्रयत्नभेदाभेदनिबन्धैना। तमिमं विभागं दृष्टान्तेन हृदयङ्गमीकरोति-तथाहि कष्ठत्वेत्यादि। कष्टत्वं श्रुति- कटुत्वम्। आदिशब्दात च्युतसंस्कृत्यादे: शब्ददोषान्तरग्य परिग्रहः। गाढत्वं शब्दगुण: । आदिशब्दाल्ललितत्वादे: शब्दगुणान्तरस्य। अनु- प्रासादय इत्यादिशब्दाद् यमकादेः शब्दालङ्कारान्तरस्य। त एते हि शन्दे सति सन्ति, असति तु न सन्तीति शब्दभावाभावानुविधायित्वा च्छन्दधर्मा इत्येव व्यवस्थाप्यन्ते। व्यर्थत्वमपुष्टत्वमर्थदोषः । ग्रौढि- वैदग्ध्यमर्थगुणः । आदिशब्दात् साभिनायत्वादीनां परिग्रहः। उप- मादय इत्यादिशब्दाद् रूपकादेरर्थालङ्कारान्तरस्य। एतेऽपि ह्यर्थान्वय- व्यतिरेकानुविधोनादर्थधर्मतया व्यवस्थाप्यन्ते। साहित्यचूडामणि: दोषेति। उद्देशानुगुण्याद् दोषगुणालङ्काराणामित्युक्तिः । अन्वयव्यतिरेका- भ्यामेवेति। आश्रयाश्रयिभावनिबन्धनतायामपि तयोरवर्जनीयत्वस्य वक्ष्य- माणत्वात्। कष्टत्वं शाब्दो दोषः । गाढतवं गुणः । अनुप्रासोऽलक्कारः । एकस्य व्यर्थत्वमार्थो दोषः । प्रौदिर्गुणः । उपमा अलक्कारः । तज्जातीयपरि- अहार्थ सर्वत्रादिपदप्रयोगः । प्रौढिगाढत्वयोर्गुणत्वं पराभ्युपगमेनैव । स्वपक्षे

१. 'यस्तद्धा' ख. पाठ :. २. 'दीनां यो' ङ. पाठ :. ३. 'न्घाः।' क. घ., 'द।' ग. पाठ: ४. 'ते ह', ५ 'भाधिर्वाद' न. पाठ:,

२३० व्याख्याद्योपेते काव्यप्रकाशे

स्वयं च पल्लवाताम्रभास्वत्करविराजिता। इत्यभङ्गश्लेषः, प्रभातसन्ध्येवास्वापफललुब्धेहितप्रदा ।। इति सभङ्गश्लेषश्रेति द्वावपि शब्दैकसमाश्रयाविति इ्योरपि

सम्प्रदायप्रकाशिनी इत्थं प्रकतेऽपि व्यवस्था युक्तेति प्रसिद्धोदाहरणपुरस्सरमाह- स्वयं च पल्लवेत्यादि। भास्वन्वयामुद्द्योतमानाभ्यां कराभ्यां पा- णिभ्यामित्येकदा। भास्वतः सूर्यस्य करैः किरणैरित्यन्यदा। सुखेनासुं शक्यं स्वापं, तथाविधं न भवतीत्यस्वापं दुर्लभं यत् फलं कैवल्यादि तत्र लुब्धानां महात्मनामीहितप्रदेत्येकदा। अन्यदा तु स्वापस्य निद्रायाः फलं स्तैमित्यादि, तत्र यो लुब्धो न भवति तस्मिन् जने हितपदेति। अत्र भास्वत्करेत्यभङ्गश्लेषः। अस्वापफललुब्धे हितेति सभङ्ग:। तेदेतदुभयं शब्दैकान्वयव्यतिरेकानुविधायीति शब्दालद्गार

साहित्य चूडामणि: तयोरोजस्यन्तर्भावात् । तत्र दुष्टत्वस्य 'कार्तार्थ्य क्हि लप्स्यत' इति तद्भावः। 'आह्रादं लभते कदे'ति तदभावः । 'मालतीदाम लद्वितं श्रमरैरि'ति, 'मालतीमालालोलालिकलीला यथा' (?) इति च गाढत्वस्य तद्भावतदभावौ। एवं 'रावणो लोकरावणः, 'लोकनादने' इत्यनुप्रासस्य। इत्थं व्यर्थतादावप्यूद्यम् । औज्जटीयमेवात्रोदाहरणद्वयमुपादत्ते-स्वयं चेति। न केवलमुक्त- रूपस्य हिमाद्रेस्तनया, यावत् स्वयमप्येवंविधेति प्रकरणावसेयोऽर्थः। गौरीपक्षे किसलयवदारक्ताभ्यां भास्वदम्यां कान्तिमद्भ्यां पाणिभ्यां विराजिता, सुखेनाप्तुं लब्धुमशक्यं यत् फलं तत्र लुब्धानाममिलाषवतामभिमतं प्रददाति। सन्ध्यापक्षे तु किसलयवदातामैरुदयारुणिमशालिमि: भार्वतः सूर्यस्य करैः किरणैर्िरा- १ 'ष इति क, पाठः. २. 'तडु' क. ष. पाठः. ३. 'त' गा. पाठः. ४, 'स', ५. 'द' च. पाठ :.

नवम उक़कास: । २३१

शब्दश्लेषत्वमुपपन्नं, नत्वाद्यस्यार्थश्लेषत्वम्। अर्थश्लेषस्य तु स विषयः, यत्र शब्दपरिवर्तनेऽपि न श्लेषत्वखण्डनी। यथा- स्तोकेनोन्नतिमायाति स्तोकेनायात्यधोगतिम्। अहो सुसदशी वृत्तिस्तुलाकोट: खलस्य च।।

सम्प्रदायप्रकाशिनी ननु तहयर्थक्रेषस्य विषयापहार इत्यत आह-अर्थश्ेषस्य त्विति। परिवर्तनेऽपीति तदन्वयव्यतिरेकानुविधानाभाव उक्तः । उदाहृत्य दर्शयति-स्तोकेनेत्यादि। स्तोकेन, दत्तेनार्थेनेति शेषः । अंत्रहि स्वल्पेनेत्यादिपर्यायपरिवर्तनेऽपि नार्थयो: क्षेष: खण्ड्यते। साहित्य चूडामणि: जिता, स्वापफले आलस्यादौ यो न लुब्धः । तस्मिन् हितमनुकूलत्वं प्रददाति। अत्र पूर्वार्षे क्षेष आर्थः। उत्तरत्र शाब्द: । अत्रास्वापादौ यद्यैकपद्यं तदा भाभादि स्वरेणान्तोदात्तत्वं लघुप्रयत्नत्वं च, यदा तु पदद्यं तदा कि आदे 'तत्पुरुषे तुल्यार्थ' (६-२-२) इति पूर्वपद प्रक्कतिस्वरेणाद्युदात्तत्वं गुरुप्रयत्नत्वं च। द्वावपीत्यर्थद्वयगामिनौ। नपुनः पाश्चात्त्यः सभज्श्लेष एव, पूर्वार्षे भास्वत्करशब्दयोरपि सूर्यकिरणादिना परिवर्तने क्रेषाभावाद्। फलितमर्थ- माह-नत्विति। -9 तर्हि कथमर्थश्ेषस्य विषय इति चेत् तत्राह-स्तोकेनेति। मत्र शब्दपरिवर्तनेऽपि न श्लेषखण्डना। एवमर्थालँडारत्वमस्य निराकारिन अथ "अलक्कारान्तरगतां प्रतिभां जनयत् पदैः। द्विविधैरर्थशब्दोक्तिविशिष्टं तत् प्रतीयताम् ।।"

१. 'ना ) स्तो' ख. पाठः २. 'त', ३. 'ने ना' स. ग. उ. पाठ :. ४. 'त', ५. 'ये पादे त', ६. 'तत्र हि श' घ, पाठः ७. 'न्तरत्व', ८. 'करोति। भ' पाठ:

२३२ ज्याख्याद्वयापत काव्यप्रकाश

इति। नचायमुपमाप्रतिभोत्पत्तिहेतुः श्लेषः, अपितु श्लेषप्रति- भोत्पत्तिहेतुरुपमा। तथाहि-यथा 'कमलमिव मुखं मनोज्ञमे- तत् कचतितरामि'त्यादौ गुणसाम्ये क्रियासाम्ये उभयसाम्ये वा उपमा, तथा 'सकलकलं पुरमेतज्जातं सम्प्रति सुधांशु-

सम्प्रदायप्रकाशिनी इत्थमभङ्गपदस्यापि शब्दालङ्गारतां व्यवस्थाप्यालङ्कारान्तर- प्रतिभोत्पत्तिहेतुतापि नास्तीत्युपक्रमते-नचायमुपमेत्यादिना । अयमिति पकतोदाहरणद्वयस्थं परामृशति। 'स्वयं च पल्लवे'ति 'स्तो- केनोन्तिमि'त्यनयोर्हि श्रेष उपमा च प्रतीयते । तत्रोपमाप्रतिभो- त्पत्तिहेतुस्तङाधका इलेष इति चिरन्तनाः । तत् तथा न भवतीति प्रतिज्ञाय, कर्थ तर्हीत्यत आह-अपितु श्लेषेत्यादि। इह न श्लेषालङ्कारः, अपितु श्लेषप्रतिभोत्पत्तिहेतु: श्रलेषवाधिकोपमैव, उपमा- लक्षणसम्भवादिति यावत्। ननु गुणक्रियासाम्ये सत्युपमा, शब्दसाम्ये तु श्लेष:, प्रकृतोदाहरणे तूभयसाम्यसम्भवात कथस्रुपमैवेति शङ्कां ्रसिद्धोदाहरणप्रदर्शनेनोन्मूलयति-तथाहि यथेत्यादिना। मनो- ज्ञमिति गुणसाम्ये । कचतितरामिति क्रियासाम्ये तदुभयसाम्ये ा। साहित्यचूडामणि:

हेतुत्वमपहस्तयितुमाह-नचेति । अयं प्रकृतोदाहरणयुगलवर्ती। अपि- त्विति। उक्तार्थवैपरीत्येन श्लेषप्रतिभोत्पत्तिनिमित्तमुपमादि, येन शब्दालक्कार स्वोपपत्तिरिति भाव: । उक्तमर्थमुदाहरणेन शोधयति-कमलमिवेति। मनो- ज्ञत्वं गुणः । कचनं क्रिया। वाकारेण सर्वथोपमायां साम्येन भाव्यं, तत्प्रति- पादनं तु बहुप्रकारमिति प्रत्याय्यते । तेनेति। येनोपमायां साम्यमात्रे निर्बन्धः ।

१. 'द्ा' ग. इ. पाठ:, २. 'षः। क' ग. पाठः

नवम उल्लासः । २३३ बिम्बमिवे'त्यादिश्दमात्रसाम्येऽपि सा युक्तैव। तथाह्युक्त रुद्रटेन - "स्फुटमर्थालङ्कारावेतावुपमासमुच्चयौ किन्तु। आश्रित्य शब्दमात्रं सामान्यमिहापि सम्भवतः॥"

सम्प्रदायप्रकाशिनी यथेयमुपमा केवलगुणक्रियासाम्यदेतुका, तथा 'सकलकलमि'त्यादौ कलकलसहितं पुरं बिम्बं तु निश्शेपकलायुक्तममिति शब्दमात्रसाम्ये- 5पि, पूर्वाचार्याणां तथाभ्युपगमादिति शेषः। अभ्युपगमं दर्शयति- तथाह्यक्तमिति। स्फुटमर्थेति। इहापीति। गुणक्रियासाम्यरहिते केवलशब्द- साम्यवति सकलकलमित्यादावित्यर्थः। उपमासमुच्चययोरर्थालङ्कारयोः सतोरपि शर्ब्दसाम्यमात्रात प्रवृत्तिदर्शनादुपमायास्तथीनभ्युपगमे समु- व्चयरस्याप्यनभ्युपगमः प्रसजेदिति सूचितम् । एवं गुणक्रियासाम्य- शब्दसाम्ययोरुपमापयोजकत्वं समानयोगक्षेमम् । साहित्य चूडामणि: सकलकलमिति। कलकलेन सह वर्तते अथच सकला: कला यत्र। शब्द- मात्रेति। पुरस्य चन्द्रबिम्बस्य च साम्यं शब्दोल्लेखमात्रलक्षणमपि द्वयोरुपमां अयोजयतीति किं तस्यार्थत्वनिर्बन्धेन। यथा

इति। "बालेवोद्यानमालेयं सालकाननशोमिनी।"

अत्र रुद्रटोक्तिं संवादायोद्धाटयति-स्फुटमिति। प्राचुर्यादर्थालक्कारा- वेवोपमा समुचयश्र। कचितु शब्दमात्रादपि तौ निर्वाहयौ। तस्माद् इहापीति शब्दालक्कारपक्षेऽपि भवतः। 'पुरं सुधांशुबिम्बं चे'ति 'बाला चोद्यानमाला चे'ति

१. 'पि तदुभयसाम्ये पू' ङ. पाठः. २. 'ति शेष्यत इ' क. घ. पाठ :. ३ 'ति। के' क. ख. घ. ड. पाठ :. ४. 'व्दमानसाम्यात्' क. घ. पाठः. ५. '्थाभ्यु' ख. पाठः. ६. 'स्यान' क, ध., 'स्याभ्यु ख. पाठः. ७. 'ति स' घ. पाठ:, FF

२३४ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे इति। नच 'कमलमिव मुखमि'त्यादिसाधारणवर्मप्रयोग- शून्य उपमाया विषय इति वक्तुं युक्तम्। पूर्णोपमाया निर्विष- यत्वापत्तेः देव! त्वमेव पातालमाशानां त्वं निबन्धनम्। त्वं चामरमरुद्भूमिरेको लोकत्रयात्मकः ॥ सम्प्रदायप्रकाशिनी ननु साधारणधर्मः शब्दार्थ श्रेषात्मेति तद्वान् श्षेषस्य विषयोऽस्तु, तच्छून्यस्तूपमाया इत्यत आह-नथ कमलमिवेत्यादि। शब्दार्थश्षे- परूपसाधारणधर्मशून्यः 'कमलमिव मुखमि' त्येतावानेव सन्दर्भो विषय इति न वक्तुं युक्तम्। कुत इत्यत आह-पूर्णोपमाया इति। ननूं- पमायाः सम्भवति श्लेपविविक्तो विषयः। श्लेषस्य विषय उपमाद्यल- क्ारविविक्त एव। तथा न तावदिहोपमा रूपकादि वा। तदात्मकत्वो- क्था लोकत्रयस्यापि पाकरणिकत्वात् पाकरणिकाप्राकरणिकत्वाविव- क्षणाननोपमा। नापि रूपकम्, अभेदस्य साध्यत्वात्। रूपके हि सिद्ध- तयारोपः। एकस्योपपत्या त्रैयात्मकस्योक्तेन विरोध: । अत एकोऽपी- त्यनुक्तिः। विशेष्ये पृथगुपादानोद न ध्वनिः। इत्थं कविसंरम्भाच्छूले- षस्य विविक्तविषयता सम्भवति यतः, अतः 'स्वयं च पल्लवे'त्यादी सावकाशयोद्वयोर्योगात् सङ्कर एव, नतु श्लेषस्योपमाबाधकत्वम् । साहित्यचूडामणि: पाठे समुच्चयालङ्कारः। ननु यत्र मनोज्ञत्वकचनादिसाधर्म्यप्रयोग: तत्र श्रेष एव। अन्यः पुनरुपमाया विषय इत्याशङ्कयाह-नचेति। पूर्णा लुप्तेत्युपमाप्रभेदो दशमे समर्थयिष्यते। ननु पूर्णोपमाया इव श्लेषस्यापि निर्विषयत्वप्रसङ्ग इत्यत्राह -देवेति। पाता रक्षिता अलं पर्याप्ं कृत्वा, पातालं नागलोकश्च। आशानां मनोरथानां नि- बन्धनं, दिङ्निबन्धनमन्तरिक्षं च। चामरमरुतां प्रकीर्णकपवनानां भूमिरास्पदम्, अमरमरुद्भूमि: स्वर्गश्च अमराणां सर्वेषां विशेषतो मरुद्गणस्य च भूमिः । १. 'णशब्दसधर्मश' क. घ. पाठः. २. 'तू' क, पाठ :. ३. 'मर्थ्यात्' क. घ. पाठ :. ४. 'श्र' क. घ. पाठ :. ५. 'नध्व' क, घ., 'नाध्व' ख., 'नाद् ध्व' ग. पाठः. ६. 'तियोगः', ७. 'मा दशमोद्योते स' घ. पाठः

नवम उल्लासः । २३५ इत्यादि श्रेषस्य चोपमाद्यलङ्कारविविक्तोऽस्ति विषय इति द्व- योर्योगे सङ्कर एव। उपपत्तिपर्यालोचने तु उपमाया एवायं युक्को विषयः । अन्यथा विषयापहार एव पूर्णोपमायाः स्यात्। नच 'अबिन्दुसुन्दरी नित्यगलल्लावण्यबिन्दुके'त्यादौ विरोध- प्रतिभोत्पत्तिहेतुः श्रेषः, अपितु श्रेषप्रतिभोत्पत्तिहेतुर्विरोधः। नह्यत्रार्थद्वय प्रतिपादकेः शब्दश्लेषः, द्वितीयस्यार्थस्य प्रतिभात-

सम्प्रदायप्रकाशिनी सूक्ष्मोपपत्तिपर्यालोचने तु न सङ्करः, अपितूपमाया एवायं विषयः। का सोपपत्तिरित्यत आह-अन्यथा विषयेत्यादि। अन्यथा सङ्क- राभ्युपगम इत्यर्थः । इत्थं प्रकृतोदाहरणादावुपमाबाधकत्वं श्लेषस्य निरस्यालङ्कारान्तरवाधकत्वमपि नास्तीति दर्शयति-नचाबिन्दु- सुन्दरीत्यादि। अप्सु इन्दुः अबिन्दुः इन्दोः प्रतिबिम्बमित्यर्थः । तद्धि सातिशयसुभगम् । अत्राबिन्दु बिन्दिति योऽयं विरोधाभासः न स क्षेषेण वाध्यते, अपितु श्रेषप्रतिभोत्पत्तिहेतुना विरोधेन श्षेष एव वाध्यते। कथमित्यत आह-नह्यत्रार्थद्वयेति। बिन्दुर्न भवति भवति चेत्यर्थरद्वयम्। नहि तत्प्रतिपादकोऽत्र श्लेषः, बिन्दुर्न भवतत्य- साहित्यचूडामणि: द्वयोर्योग उपमाश्लेषयोरेकत्र सन्निपाते सक्कर एव वक्ष्यमाणालक्कारः, न पुनरेक एवोपमा क्रेषो वा। ननु कथं श्लेषप्रतिभोत्पत्तिनिमित्तत्वादुपमायां पर्यवसानमिति चेत् तत्राह-उपपत्तीति। उपपत्तिर्युक्तिः । तत्पयालोचने पुन- रुपमाया एव गोचरो भवितुमर्हति। विपर्यये बाधे उक्त एवेत्याह-अन्यथेति। व्याख्यातम् । अथालङ्कारान्तरेष्वपि युक्तिमेनां योजयिष्यन् विरोधे तावदाह- नचेति। अप्सु सलिले प्रतिफलन्निन्दुरबिन्दुः तद्वत् सुन्दरी। कचकचायमानला- वण्यत्वं साधर्म्यम्। बिन्दुराहित्यं च व्यङ्गयम्। विरोधे न श्रेषस्य प्रतिभेत्यत्र युक्तिमाह-नहीति। अर्थद्यप्रतिपादक इति। प्रतिपादर्नमभिधानम्। द्विती-

१. 'कश', २. 'तिभासभा' ख. पाठ :. ३. 'दि । अबि' क. घ. पाठः, ४, 'द्वितयं' ग. पाठा, ५. 'धक उ', ६. 'क' घ. पाठ :.

२३६ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे

मात्रस्य प्ररोहाभावात्। नच विरोधाभास इव विरोध: श्रेषा- भास: श्रलेषः । तस्मादेवमादौ *श्ेषप्रतिभोत्पत्तिहेतुरलङ्गारा- न्तरमेव। तथाच-"सद्वंशमुक्तामणिः", नाल्प: कविरिव स्वल्पश्रलोको देव! महान् भवान्।

सम्प्रदायप्रकाशिनी स्यार्थस्य प्ररोहाभावात् । अतः श्ेषाभासोऽयमिति यावत्। ननु विरोध श्षेपयोद्योराभासत्वे कथमन्यतर इत्यत आह-नच विरोधा- भास इत्यादि। विरोधालङ्वारस्य हि विरोधाभासत्वमेव लक्षणं नतु श्लेपस्य क्लेपाभासत्वमित्यर्थः । निगमयति-तस्मादेवमादा- वित्यादि। एवमादाविति यदुक्तं तद् दर्शयितुमाह-सद्वंशेति।अत्र वंशशब्दे श्रेषो मुक्तामणित्वरूपणेऽङ्गम्। तथाहि-कथं मुक्तामणि- त्वमित्याकाङक्षायां वंशस्य वंशत्वादिति श्रेषो रूपकमवस्थापयति। अत एकदेशचिवर्तिरूपकेणेह श्रेषो बाध्यते। तथा 'नाल्पः(क्षोक? कविः) यशसः पद्यस्य च प्रतिपादक: श्रोकशब्दश्लेषो महानिति व्यतिरेका- साहित्यचूडामणि: यस्येति। बिन्दुराहित्यरूपस्य व्यञ्जनव्यापारमात्रलब्धस्य। प्ररोहाभावाद् अभिधावैचित्रयलक्षणालङ्कारपर्यन्तं प्रसर्पणाभावात् । नन्वयं विरोधेऽपि समः समाधिरित्यत्राह-नचेति। आभासताच्यतिरेकेण न विरो धो लकारः । ैे न्याय: श्रेषे। इतोऽपि बहुष्वलङ्कारेषु दर्शयितुमाह-तथाचेति। सन् विशु- द्वोऽन्वय एव वेणुः तस्य मुक्तामणिः। एतदेकदेशविवर्तिरूपकमित्यौद्भटाः। परम्परितमित्यपरे । भविष्यति चैतत् पद्यम्। यशश्च श्लोकः । अत्र व्यतिरेको- डलककार: ।

१. 'त्वम् । नि' क. घ. पाठः. २. 'उद' क. ख. घ. पाठः, ३. "दिरू(प)शे' क. घ. पाठ: ४. 'षएव न्या घ. पाठः.

'दिषु वाक्येषु 'े' इति मूलकोशपाठः,

नवम उल्लासः । २३७ अनुरागवती सन्ध्या दिवसस्तत्पुरस्सरः । आदाय चापमचलं कृत्वाहीनं गुणं विषमदृष्टिः। यश्चित्रमच्युतशरो लक्षमभौङ्क्षीन्नमस्तस्मै।।

मुचितं, नतु श्लेषत्वम्। सम्प्रदायप्रकाशिनी ङ्गमिति श्लेषमूलो व्यतिरेक एव। अनुरागवतीत्यत्र विशेष्यांशे शब्दद्वयाभावादप्राकरणिकोर्र्यो व्यङ्च एव। अतो न श्लेपः । श्रेषे द्वयोर्वाच्यत्वनियमात्। अतो विशेषणांशे प्रतीतस्य श्लेषस्य बाघिका समासोक्तिरेव। तथा 'आदाय चापमि' त्यत्र शैलरूपं चापमादाय अही- श्वरं गुणं कृत्वा विष्णुशरस्त्रिलोचनो लक्षमभाङ्क्षादिति वास्तवार्था- तिरिक्तो योडयं निश्चलं चापं गृहीत्वा गुणं हीनं कृत्वा दृष्टिसौष्ठव- रहितः सन्नमुक्तशर एव लक्षमभाङ्क्षीदिति विरोधाभास:, स श्लेषमा- भासयन् स्वयमलङ्कारत्वेनावतिष्ठते। साहित्यचूडामणि: अनुरागवतीति। अनुराग आरुण्यं स्नेहविशेषश्र। तस्याः सन्ध्यायाः पूर्व प्रवृत्तः, नायिकायाः प्रत्यासन्नवर्ती च। अत्र समासोक्तिरलक्कारः । आदायेति। अहीनां भुजङ्गानामिनं स्वामिनं, हीनं विकलं च। विषमा त्रित्वसंख्याना लक्षविमुखी च दृष्टिर्यस्य। अच्युतो लक्ष्मीपतिः अगलितश्च शरो मस्य । अत्र विरोधोऽलङ्कारः । एवं "ते मच्छन्ति महापदं भुवि परा भूति: समुत्पद्यते तेषां तैः समलङ्कृतं निजकुलं तैरेव लब्धा क्षितिः । तेषां द्वारि नदन्ति वाजिनिवहास्ते भूषिता नित्यशो ये दृष्टा: परमेश्वरेण भवता तुष्टेन रुष्टेन वा॥" इत्यत्र श्लेषप्रतिभोत्पत्तिहेतुर्व्याजस्तुतिरलज्कारः। श्लेषमात्रतात्पर्ये तुष्टेन रूष्टेन ेति चाटुकवाक्यबन्धस्य वैयर्थ्यप्रसञ्ज एव। यर्था ममैव- १. 'धाक्षी' क. पाठ :. २. 'त्र तु वि' क. ख. ड, पाठः. ३. 'न्दाद्वाच्यभा' क. ख. घ. पाउ :. ४. 'त्र यः शे', ५., ६. 'क्य' क. घ. ड. पाठ:, ७, 'नोपति' ढ. पाठ: ८. 'या बा म' ग. पाठ:

२३८ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे शब्दश्लेष इति चोच्यते, अर्थालङ्कारमध्ये च लक्ष्यते इति कोडयं नयः। किञ्च वैचित्र्यमलक्कार इति य एव कविप्रतिभा- संरम्भगोचरस्तत्रैव विचित्रतेति सैवालङ्कारभूमिः । अर्थमुख- प्रेक्षित्वमेषां शब्दानामिति चेद्, अनुप्रासादीनामपि तथैवेति सम्प्रदायप्रकाशिनी इत्थं नालङ्कारान्तरबाधकत्वं श्लेषस्य, प्रत्युत वाध्यत्वमेवेति समर्थ्य यदस्यार्थालङ्कारमध्ये गणनं तत् सुतरामसाम्प्रतमित्याह- शब्दक्षेप इत्यादि। चकारौ वचनलक्षणत्रिययोरेककर्तकतामाहतुः। भवद्द्िरेव शब्दत्वमभ्युपगम्यापि यदर्थालङ्कारमध्ये लक्ष्यते अयं को नयः। व्याहतेरतिप्रकाशत्वान्न्यायशङ्गैव नास्तीत्यर्थः । स्थूलदृशापि तावत् पश्येत्याह- किश्च वैचित्र्यमित्यादि । इतिर्हेतौ। यतो वैचित्र्यमलक्कारः, अतो वैचित्र्यवदेव कवे: संरम्भगोचरः । इह तु शब्दान्वयव्यतिरेकानुविधानाच्छब्द एव वैचित्र्यवानिति शब्दसंघट्टन एव कवि: संरभते । अतः श्लेषालङ्कारस्य शब्द एव भूमिर्नार्थः। चोदयति-अर्थमुखेति। वैचित्र्यशालिनामप्येषां शब्दानामर्थैक- पारतन्त्र्यात प्रधानभूतार्थालङ्गारतया श्लेषः किं नेष्यत इत्याक्षेपनि- ष्कर्षः । परिहरति-अनुप्रासादीनामित्यादि। रसानुगतप्रकृष्ट- साहित्यचूडामणि: "का लोऽयं हीनपुन्नागः केसरी वर्तते वने। प्रकाशन्ते नखा यस्य पलाशमुकुलच्छलात् ।।"

अथ जितकाशितया प्रमेयं च (युग)लप्रयोगेण व्याघातपर्यवसायितयोपसंह- रति- शब्देति। अर्थालङ्कारः शब्दश्लेषश्चेति यत् प्रतीतिपारुष्यं तदन्याय्यमिति भावः । इतोऽपि सामान्यतो युक्तिं वक्तुमुपक्रमते-किञ्चेति। उँक्तिगतं वैचित्यमलक्कारः तस्य भङ्गिभणितिरूपत्वात्, यत् प्रतीतिपरमार्थतया समर्थ- नीयम्। सैवेति। अत्रच श्लेषवाच्यभागादपि शब्दांश: कवेः संरम्भविषयः । तत्र प्रमाणं पर्यायपरिवर्तनासहिष्णुत्वम् इति शब्द एवात्रालङ्कारस्थानम्। चो दयति-अर्थेति। नहि कदाचिन्निरर्थकानां शब्दानां श्लेषौचित्यम्। परि- हरति-अनुप्रासादीनामिति। तथैवेति। अर्थमुखप्रेक्षणीयत्वस्वभावः। नहि १. 'मेव तेषां' क. पाठ: २. 'भावयो', ३. 'शब्दालक्कारत्व' ड. पाठः,

नवम उल्लासः। २३९ तेऽप्यर्थालङ्काराः किं नोच्यन्ते। रसादिव्यञ्जकस्वरूपवाच्य- विशषेसव्यपेक्षत्वे ह्यनुप्रासादीनामलङ्कारता। शब्दगुणदो- षाणामप्यर्थापेक्षयैव गुणदोषता। अर्थगुणदोषालङ्काराणां सम्प्रदायप्रकाशिनी

यतः श्लेषसाधर्म्ये सत्यप्यर्थालङ्कारा नोच्यन्त इत्युपालम्भः । नातु- प्रासादीनां साक्षादर्थमुखप्रेक्षित्वमनुपश्याम इत्यत आह-रसादि- व्यञ्जकेत्यादि। एते हि रसभावाद्यभिव्यञ्जनानुगुणमूर्निवर्गान्त्यगे- त्यादिनानुशिष्टचरं स्वरूपं यथा साक्षादपेक्षन्ते। तथा रसादेभिव्य- ञ्जकं धीरोदात्तादर्थविशेषं नियमेनापेक्षन्ते। एवमर्थसव्यपेक्षत्वेऽप्य- नुप्रासादीनामलङ्गारता शब्दालङ्कारत्वमेवेत्यर्थः । योऽयं शब्दार्था- लङ्कारविषयत्वेनातिग्रसङ्ग, स दोषगुणयोरि न्यायसाम्यात् प्रसजे - दित्याह - शब्दगुणेत्यादि। अर्थापेक्षयैवेति। नह्यर्थापेक्षामन्तरेण गुणानां वा दोषत्वं दोषाणां वा गुणत्वम् । कथमितरथा कचिद् गुणा एव दोषतां दोषा एव गुणतामनुप्रपद्यन्ते । प्रतियोगितया सिद्ध- मप्य(मृतम १ विस्म)रणाय पुनराह- अर्थगुणेत्यादि । किश्चाभङ्- साहित्यचूडामणिः कदाचिन्निरर्थकानां शब्दानाम् अनुप्रासौचित्यमपि वक्तुं श(क्यत्वात्: क्यम्)। तस्मादतिप्रसङ्गो दोषः । ननु कथं सार्थकत्वनैयत्यमनुप्रासगोचराणां शब्दाना- मिति चेत् तत्राह-रसादीति। वाच्यविशेषेति। "शक्यमञ्जलिभिः पातुं वाताः केतकगन्घिनः।" "दधे कामपरिक्षामकामिनीगण्डपाण्डुताम्।" इत्यादौ श्ृआरादिरसप्रकटनप्रेंगल्मस्य विभावप्रभृतेरभिधेयविशिष्टस्याभिधायक- भावेनाभिगुम्भितानां शब्दानामनुप्रासौचित्यं, नान्येषाम्। अलङ्गारतेति। शाब्द- त्वविशिष्टा। उक्तामुपपत्तिमलक्कार इव गुणदोषयोरपि संचारयति-शब्दगु- णेति। शब्दालङ्कारस्यैव पक्षीकृतत्वात्। अर्थगतयोस्तु गुणदोषयोरलह्कारस्यापि। १. 'दिव्यञ्जकधी', २. 'व्दालद्भारत्वे' क. घ. पाठः. ३. 'दि । किश्चा' क.ध. घ. ड. पाठ: ४. 'गर्भस्य' ग. पाठः. ५ 'भेषस्य' घ. पाठः.

२४० व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे शब्दापेक्षयैव स्थितिरिति तेऽपि शब्दगतत्वेनोच्यन्ताम्। 'विधौ वकरे मूझी त्यादौ च वर्णादिश्लेषे एकप्रयत्नोच्चार्यार्थत्वेऽर्थश्लेषत्वं शब्दभेदेऽपि प्रसजतीत्येवमादि स्वयं विचार्यम् ॥७॥ तच्चित्रं यत्र वर्णानां खड्गाद्याकृतिहेतुता॥८।।

सम्प्रदायप्रकाशिनी पदत्वे सत्यभिन्नप्रयत्नोच्चार्यत्वादर्थश्षेषत्वं सभङ्गपदत्वे तु वैपरीत्य- मिति यदेतद्विभाग लक्षणं, कृतं तदप्यनैकान्तिकमित्याह-विधौ वक्र इत्यादि। वर्णादीति। 'भक्तिप्रह्वे'त्यादौ वचनादिक्लेषे च। तत्र हि शब्दो भिन्न:, उच्चारणप्रयत्नस्त्वेकरूप इति सोपहासं निगमयति- एबमादि स्वयमिति। "ये हलङ्गारसर्वस्वे श्रेपालङ्गारपारगा । पूर्वपक्षविदस्ते स्युरिह श्लेषेऽधिकारिणः ॥।" अत इह विशिष्य रन्तव्यं विवेचेकैः ॥ ७॥ अथ शब्दविच्छित्तिप्रस्तावाच्चित्रं- तच्चित्रं यत्रेत । साहित्यचूडामणि: अथैकप्रयत्नोच्चार्याणामर्थश्लेषविषयत्वं व्यभिचरतीत्याह-विधौवक्र इति। शब्दभदेऽपि विधिर्विधुरिति शब्दयोर्मेदे सत्यपि॥ ७॥ अथ चित्रालङ्कारं लक्षयति तच्चित्रमिति। वर्णशब्देन तदनुस्मारि- काणां लिपीनामाक्षेपः । "लिफरिखेानुसन्धेया खड्गाद्याकृतिकल्पना। शब्दातमकेषु वणेषु गौण्या वृत्त्या प्रवर्तते।॥"

1. 'षा' क. घ. पाठः. २. 'चनकैः' ङ. पाठ :. ३. 'व्दा' घ. पाठः,

नवम उल्लासः २४१ सन्निवेशविशेषेण यत्र न्यस्ता वर्णाः खड्गमुरजपद्मा- द्याकारमुल्लासयन्ति, तच्चित्रं काव्यम्। कष्ट*काव्यमेतदिति दिङ्मात्रं प्रदर्श्यते। उदाहरणं- मारारिशकरामेभमुखैरासाररंहसा। सारारब्धस्तवा नित्यं तदार्तिहरणक्षमा ॥। माता नतानां सङ्गट्वा श्रियां बाधितसम्भ्रमा। मान्याथ सीमा रामाणां शं मे दिश्यादुमादिजा॥ खड्गबन्धः।

सम्प्रदायप्रकाशिनी ये हि श्रोत्राकाशसमवायि नस्ताल्वोष्ठपुटव्यापारेणाभिव्यज्यन्ते, न तेषां खड्गाद्याकृतिहेतुत्वमित्यत आह-सन्निवेशविशेषेणेति। रेखापरिकल्पिततत्तत्खड् गादिसंस्थानेनेत्यर्थः । विशेषविवेचनसङ्कोचे- हेतुमाह - कष्टं काव्यमित्यादि। मारारीति। मारारि: शिवः, शत्र् इन्द्रः, रामो बलभद्रादि:, इभमुखो विनायक:, एभिः।आसाररंहसा सारारब्धस्तवा धारासंपात- वेगेनोत्कृष्ट प्रक्रान्तस्तुतिः। नित्यं तेषामार्तेर्हरणक्षमा।नतानां माता। श्रियां सङ्ट्ट: सम्मिश्रीभावस्थानम्। बाधितसम्भ्रमा शमितव्यामोहा। साहित्य चूडामणि: इत्युक्तत्वात्। सन्निवेशविशेषेण वर्णविशेषेण नियमवत्तया शब्दान्तरपरिवृत्त्यसहि- प्णुना। खड्गमुरजेति। "यन्नाम नाम यत् स्यात् तदाकृतिर्लक्षणं तस्य।" इति रुद्रटोक्तयुक्त्या लोकप्रसिद्ध खड्गाद्याकारम् उल्लासयन्ति अनुष्मारयन्ति। मारारीति। मारारिरीश्वरः, रामो जामदग्न्यः, इभमुखो विनायक:, तैः आसारस्य वेगवतो वर्षस्य रंहसा वेगेन। सारमुत्कृष्ट कृत्वा आरब्ध: स्तवो १. 'द्रि' ख. पाठः. २. 'चनहे' क. ख. पाठः ३. 'हाटीभा' ख. ग., 'हीभा' ड. पाठ :. * 'g', इति, '६' इत च मूरकोशाठ: GG

२४२ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे सरला बहुलारम्भतरलालिबलारवा। वारलाबहुलामन्दकरला बहुलामला ॥ मुरजबन्ध: ।

सम्प्रदायप्रकाशिनी मान्या माननीया। अथसीमा रामाणां स्त्रीसृष्टेरवधिः। शं सुखं मे दि- श्यात्। उमा गौरी। आदिजा विरिश्चसृष्टेः प्राक् सिद्धा। खड्गबन्धो- डयम्। खड्गस्य हि फलकं मूलं, मुष्टिः ऊर्ध्व, फलकसन्धानपालिका द्राढिका, सुष्टिकाण्डे: खण्डिका, उपरिचकं गञ्जनकं, शङ्क: शिरः। तत्र ग्स्तार :- द्राढिकामध्ये माकारः साधारणः । वर्णाश्रतुर्दश सव्यधारायामघोधः । कोणे साकार: साधारणः । धारान्तरे चतुर्दश- कमूर्ध्वोर्घ्वम्। माकारः श्लोकसमासतिः। द्राढिकाया मध्याद् दक्षिणा- ग्रावधि सप्तकम्। सव्याग्रतो मध्यमावधि च सप्कम्। तत् श्रोकार्धम्। खण्डिकायां त्रयम्। गञ्जनकमध्ये माकार: साधारणः। ततो दक्षिणा- ग्रावधि चतुष्कम् । सव्याग्रान्मध्यमावधि चतुष्कम्। शिरस वर्णदय- मिति युगलकसमापि:। सरलेति। सरला अवक्रा। बहुलारम्भ: प्रभूतोपक्रमः तर- लानां चञ्चलानामलिबलानां अमरसैन्यानामारवो यत्र सा । वार- लाभिईसीभिबेहुला । अमन्दा उद्योगिन: करला: करं लान्तीति साहित्यचूडामणि: यस्याः। नतानां जनानां माता। सङ्गट्टो लोकोपरोध: तेन श्रीः सम्पद् येषां तेषां महिषादीनाम्। वाधितसंभ्रमा शमितव्यामोहा। अथति समुच्चये। सीमा रामाणामङ्गनानामवधिभूता । आदिजा पुरातनी। उमा गौरी में शं सुखं दि- श्यात्। अयं खड्गवन्धः । सरलेति। बहुलारम्भतरलानां प्रचुरसंरम्भचञ्चलानामलिकुलानां भृङ्ग- परिकराणाम् आरवो झक्कारो यस्याम्। वारला हंस्यः ताभिर्बहुला। करं बलिं १. 'विश्वसष्टेः प्रसि', २. '0ड] खण्ड', ३, 'बः' क. घ. पाठ :. ४. 'ति प्रा' ख. ग. पाठ :.

नवम उल्लासः । २४३ भासते प्रतिभासार! रसाभाता हताविभा। भावितात्मा शुभा वादे देवाभा बत ते सभा॥ पझ्मबन्धः ।

सम्प्रदायप्रकाशिनी दण्डग्राहिणो भूपा यस्यां सा। बहुलामला बहुलपक्षेऽपि निर्मला, मेघा- भावात्। शरदूर्णनमिदं मुरजबन्धः । यत्र पादैश्चतुर्भि: पङ्गिचतु-

द्वयेनैकां वधा।स प्रथमः पाद:। द्वितीयपङ्कयादि यावत् तृतीयपङ्कत्या- द्येकं सुखय्। यत्र प्रथमाया: पङ्गेर्द्वितीयतृतीययो:, द्वितीयायस्तृतीया- याश्चतुर्थयोः, चतुर्थ्यास्तृतीयद्वितीययोश्च रेखा भवन्ति। स द्वितीयः पाद:। द्वितीयपङ्कयन्तादि यावत् तृतीयपङ्कचन्तं द्वितीयं सुखम्। रेखा पूर्ववैलोम्येन। स तृतीयः पादः। चतुर्थपङ्क्तेरादितोऽन्ततश्र प्रथमवधावैलोम्येन वधरान्तरम्। स चतुर्थः पाद:। भासत इति। हे प्रतिभासार! पज्ञयोपादेयभूत!। रसाभाता रसेन समन्तादुपशोभिता। हताविया निराकृताज्ञाना। भावितात्मा सत्सस्कारोपरज्जञितहृदया। वादे शुभा विजिगीधायां तच्वमीमांसायां चाव्याकुला। अतएव देवाभा सुधर्मासदशी। तव सभा भासते त्वदी- या समज्या विभाति। बतेति कौतुके। अयं पद्मबन्धः । कर्णिकायामा दक्षर दलेपु द्वे द्वे इति सप्तदशकम्। दिग्दलेषु यथायोगं निर्गमप्रवेशौ। विदिग्द लेपु क्रमपाप्ः प्वेशो निर्गमो वा। साहित्य चूडामाणे: लान्ति आददत इति करला राजानः। अमन्दा: सन्नाह्वन्तः करला यंस्याम्। अबहुलेन शुक्कन पक्षेणामला विशदा शरदू। असो मुरजबन्धः । भासत इति। हे प्रतिभासार! प्रज्ञाविशेषानुप्राणनारसन प्रीतिरूपेण आभाता परितःशोमिता। हताविभा तिरस्कृतनिसेजस्का। भावितात्मा संस्कृ- तान्त:करणा। शुभा वादे वचने कल्याणी। देवाभा सुपर्वसहशी। ते सभा भासते। बतेत्यद्भुते। एतदष्टदलं पझ्मम्। १. 'कवन्ध्रा: स' क. घ., 'कावन्धा स' ख. पाठः. २. 'त्मा सं', ३. 'ता। शु' क. ष. पाठ: ४. '(न्दादो? शाहो)युक्ता भव', ५ 'णादर', ६. निराकृत' ध. पाठः

२४४ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशें

रसा साररसासार! सायताक्ष! क्षतायसा। सातावात! तवातासा रक्षतरत्वस्त्वतक्षर!॥ सर्वतोभद्रम् ।

सम्प्रदायप्रकाशिनी रसासारेति। रसा भूः। सारस्योत्कृष्टस्य रसस्य आसार! धारासम्पातभूत!। सा तादशी। आयताक्ष! दर्घनयन!। क्षतायंसा शमितक्लेशा। सात ! सुखात्मक!। अवात! अचपल!। तव ते। अतासा 'तैसु उपक्षये' अनुपक्षया। रक्षतस्तु अवतः पुनः । अस्तु भूयात। 'तक्षू तनूकरणे', अतक्षं वृद्धिं रातीत्यतक्षर। हे सारर- सासार! आयताक्ष! सात! अवात! अतक्षर! रक्षतस्तव तु सा क्षता- यसा रसा अतासास्तु। इद सर्वतोभद्रम्। यत्र पादैश्तुर्भिः पङ्क्ति- चतुष्कम्। अनुलोमप्रतिलोमपाठाभ्यां सैव पादस्थितिः । चतुर्ष्वपि पादेषु प्रथमपाद।दारभ्य आद्यैरधोधश्रतुर्मिः अन्त्यपदादारभ्योत्तरोत्त- ररन्त्यैश्रतुर्भि: प्रथम: पादः। एवं द्वितीयेः सपमैश्र द्वितीयः। तृतीयैः षष्ठैश्र तृतीयः। चतुर्थैः पश्चमैश्र चतुर्थः। क्रमव्युत्क्रमाभ्यां च श्रोकस्य द्विर्लेखे (१) प्रथमैरक्षरैः प्रथमः पादः।तथा द्वितीयतृतीयचतुर्थेर्द्वितीय- तृतीयचतुर्थाः । तथाष्टमैरादः। सतमषश्ठपश्चमैद्वितीयतृतीयचतुर्थाः इत्यादि वैचित्र्यं झ्ेयम्। साहित्यचूडामणि: हे साररसासार! उत्कृष्टशृङ्गारादिप्रसरणातिशय!। आयताक्ष! विशाल लोचन !! सात!। सुखस्वभाव! अवात! अतरल! । अतक्षर!, तक्ष्णोतिस्तनूकर- णार्थः, तक्षं राति ददातीति तक्षरः तद्वयतिरिक्त!। क्षतः खण्डितः आयो वार्ता- यतिर्यैः तानरातीन यति नाशयतीति (क्षतायसा)। अतासा अनुपक्षया। सा प्रक्रान्ता। रसा अन। तव रक्षतस्त्रायमाणस्य। अस्तु यथोक्ता भवत्वित्याशीः। इदं सर्वतोम्द्रद। १. 'या' ग. ङ. पाठ :. २. 'ता' ड, पाठ: ३. 'दा' ग. पाठः. ४, 'न्यै' क. घ. पाठ.

नवम उल्लास: । २४५ सम्भविनोऽप्यन्ये भेदाः शक्तिमात्रप्रकाशका नतु काव्यरूपतां दधतीति न प्रदर्श्यन्ते॥ ८॥ पुनरुक्तवदाभासो विभिन्नाकारशब्दगा। एकार्थतेव

भासनं पुनरुक्तवदाभासः ।सच,

सम्परदायप्रकाशिनी एवं चक्रादयो बन्धविशेषा वहषः सम्भवन्ति। तेपु शक्तिमत्व- मात्रप्रदर्शनाय कविना दिङमात्रेण रन्तर्व्य, नतु तत्र काव्यधीः कार्येत्याह - सम्भविनोडप्यन्य इत्यादि ॥ ८॥ एवं शब्दालङ्गारान् लक्षयित्वा उभयालङ्कारं पुनरुक्तवदाभासं लक्षयति-पुनरुक्तवदाभास इत्यादि। विभिन्नाकारेतु सार्थकेषु अनर्थकेर्षुं वा शब्देषु यदेतत् प्रमुखे पौनरुक्त्यावभासनं, स पुनरुक्त- वदाभास:। साहित्य चूडामणि: अत्र चित्रबन्धे न निर्बन्धो न्याय्य इत्याह-सम्भविनोऽपीति॥८॥ पुनरुक्तवदिति । इवशब्देन लक्ष्यगतो वतिप्रत्ययो व्याख्यायते । यत् सूत्रं 'पुनरुक्तवदाभासमभिन्नवस्त्विवोद्भासी'ति। सार्थकानर्थकेति। नखलु "तदाप्रभृति निस्सङ्को नागकुञ्जरकृत्तिभृत्। शितिकण्ठः कालगलैत्सतीशोकानलव्यथः ।" इत्यत्र शितिकण्ठशब्दापेक्षया पौनरुक्त्यशालिन: कालगलैच्छब्दस्याथवत्ता शत्रन्ततया पदान्तरत्वात् । नन्वन्यपौनरुक्त्यप्रतिभासपरमार्थत्वे किमित्येतद् दोषकक्ष्यामतिक्रम्य भूषणमध्यम(घ्या)स्त इति चेन्न। तात्पर्यानुसरणे पौनरु- क्त्यप्रतिभाया एव निवर्त्यमानत्वात्। एनं विभजते-स चेति। १. 'क्तिमत्त्वप्र' क.घ., 'क्त्तिमान्नप्र' ङ. पाठः. २. 'षुय', ३. 'ल: स', ४ 'लशन्द' ग. पाठः.

२४६ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाश

शब्दस्य सभङ्गाभङ्गरूप: केवलशब्दनिष्ठः । उदाहरणम् - अरिवधदेहशरीरः सहसारथिसूततुरगपादातः। भाति सदानत्यागः स्थिरतायामवनितलतिलकः ॥

सम्प्रदायप्रकाशिनी स च शब्दस्य शब्दमात्रस्य सम्भवति। सभङ्गश्लेषनिष्ठमुदाहरति-अरिवधदेहेत्यादि। अरिवर्धं ददा- तीति अरिविधदा ईहा इच्छा येषां तोद्दशान् शरिणो धानुष्कान् ईर- यति प्रेश्यति सोऽयमरिवधदेहशरीरः। सहसा झटिति रथिभिः सूताः सुष्धु प्रोतास्तुरगाः पादाताथ्च येन सः। सदानत्या साधुभ्यः प्रणा- मेन। स्थिरतायामग: स्थैर्ये पर्वतः अवनितलतिलको भाति। अत्र देहशरीरसारथिसूतैदानत्याग इत्येते एकार्थतयावभासन्ते। अ्र देह- शरीरशब्दौ सभजौ साथी। सारथिसू तशब्दौ अभङ्गौ साथौं। तथा दानत्यागशब्दौ अनर्थकौ सभङ्गौ। साहित्यचूडाभणि: शब्दस्येति। शब्दालङ्कारतयोद्दिष्टत्वात्। सभङ्गाभङ्गेति क्षेषच्छायया विभागः । उभयाश्रयतयापि वक्ष्यमाण- त्वात्। अरिवधेति। अरीणां शत्रूणां वध ददती ईहा चेष्टा येषां तादशा ये शरिणः शरवन्तः धानुप्काः तानीरयति प्रेरयतीति । सहसा सदः रथिभिः स्यन्दनारूढैः सूतं प्रेरितं तुरगपादातं यस्य। सदानत्या सतां महापुरुषाणां प्रणामेन। अगः स्थिरतायां स्थैर्ये पर्वतभूतः। अत्र देहशरीरयोः सारथिसूतयो- र्दानत्यागयोः सभङ्योर्निरर्थकयोरेव पौनरुक्त्यप्रतिभा।

१. 'दति' क. घ. पाठ. २. तच्छरीरि क ग. घ. ङ. पाठ :. ३. 'प्रारताः' क्. ख. घ. पाठ :. ४. 'तेत्यादावर्थीनपेक्षसभङ्गनिबन्धनोऽभिन्नार्थतवावभासः । च' क. ब., 'ते ...... भङ्गवत्निब ...... भासते । च' ग., 'ते ...... भङ्गपद ...... भासते। च' इ. पाठः,

नवम उल्लास: । २४७ चकासत्यङ्गनारामा: कौतुकानन्दहेतवः। तस्य राज: सुमनसो विबुधाः पार्श्ववर्तिनः॥ तथा शब्दार्थयोरयम् ॥९॥ उदाहरणं - तनुवपुरप्यन्योऽसौ करिकुञ्जररुिररक्तखरनखरः। तेजोधाम महःपृथुमनसामिन्द्रो हरिर्जिष्णुः ॥

सम्प्रदायप्रकाशिनी चकासतीति। रामा मनोरमाः। सुमनसः साधुचित्तस्थ। अत्राङ्गनारामा: सुमनसो विवुधा इत्यभङ्गपदनिबन्धनः। शब्दार्थनिबन्धनमाह-तथा शब्दार्थयोरिति। तनुवपुरिति। तनुवपुः कशदेह: । करिकुञ्जरः करिश्रेष्ठाः। रुधिररक्ताः शोणितारुणाः। तेजोधाम तेजोनिकेतनम । जिष्णुर्जय- शीलः। अत्र तनुवपु:करिकुञ्तररुधिररक्तेत्यादो शब्द थयोमिन्नार्थते- बावभास:। साहित्यचूडामणि: चकासतीति। अङ्गनेषु अजिरेषु आरामा: आक्रीडाः। कौतुकमुत्सव- विशेष: तद्रूपानन्ददायिनः । अत्राज्गनारामयोः कौतुकानन्दयोश्र निरर्थकसार्थ- कयोरामुखे पौनरुक्त्यम्। सुमनसः साधुहृदयाः । विबुधा विद्वांसः । अन- योर्निरर्थकयोरेवाभङ्योः पौनरुक्त्यप्रतिभा। उभयालक्कारत्वमप्यस्याह - तथेति। यथा केवलस्य शब्दस्य तथा शब्दार्थयोरुभयोरप्ययमलङ्कारः । तनुवपुरिति। अल्पशरीरः । करिकु्जरा गजश्रेष्ठाः । 'वृन्दारक- (२-१-६२) इत्यादिना समासः । रुधिरेण रक्ता: पाटलाः । तेजसो धाम स्थान- भूतः । पृथुमनसां सत्त्वोद्रिक्तानामिन्द्रः श्रेष्ठः । हरिः सिंहः। जिष्णुर्जयशीलः । अत्र तनुवपुषो: करिकुञ्जरयोः तेजोधाममहसाम् इन्द्रहरिजिष्णूनां च पौन- रुक्त्यस्फुरत्ता । 1. तै' द. पाठः. २. 'सज्ञात् 1.उ' घ. पाठ :. ३. 'सः । सः रु' ग. पाठ:

२४८ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे अत्रैकस्मिन् पदे परिवर्तिते नालङ्कार इति शब्दाश्रयः, अपरस्मिस्तु परिवर्तितेऽपि स न हीयते इत्यर्थनिष्ठ इत्यु- भयालङ्कारोऽयम् ॥९॥ इति काव्यप्रकाशे शब्दालङ्कारो नाम नवम उल्लास:।

सम्परदायप्रकाशिनी अस्योभयालङ्गारतां विविच्य दर्शयति-अन्रैकस्मिन्नि- त्यादि। एकस्मिन शिलि्टे। अनेन शब्दान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वं दर्शितम्। अपरस्मिन् अश्लिष्टे। न स हीयत इत्यनेन शब्दाश्रयत्व- विरहः । अत उभयालङ्कारोऽयम् ॥ ९ ॥

काव्यमीमांसाप्रभाकरकविसहृदयशिरोमणिसहजसर्वज्ञपरम-

श्रीविद्याचक्रवर्तिकृतौ सम्प्रदायप्रकाशिन्यां

नवम उल्लास:।

साहित्यचूडामणि: एकस्मिन् पद इति। तनुकुञ्जरधामहर्यादौ। अपरस्मिन्निति। वपुः- करितेजःप्रभृतौ । अतश्चायमुभयालक्कार इति सिद्धम् ॥ ९ ॥ इत्थं प्रणीतानि परीक्ष्य पूर्वैरुक्तानुसारीणि विभूषणानि। यदेवमन्यत् परिवृत्तिरेखापराङ्मुखं तत् स्वयमूहनीयम् ।। इति साहित्यनवर्तिलौहित्यभट्टगोपालविरचितायां साहित्यचू डामणौ काव्यप्रकाशविमर्रिन्यां नवम उल्लास: ।

. 'यां शब्दालङ्कारविवेचनो नाम न' ख. घ., 'यां शब्दालङ्गारविवेचनो नव' ग. ३. पाठः.

२४९ अथ दशम उल्लासः । अथालङ्कारानाह-

सम्प्रदायप्रकाशिनी अथ दशम उल्लास:। सङ्गतिमासूत्रयति-अर्थोलङ्कारानिति। साहित्य चू डामणि: अथ दशम उल्लास: । बन्दे वाणीं रसोत्कर्षमहोत्सवविहारिणीम्।

उपमानन्वयौ पूर्वमुपमेयोपमा ततः । अथोत्प्रेक्षा ससन्देहरूपकापह्ववा इति॥ क्ेप: सह समासोक्त्या द्विविधा च निदशना। अप्रस्तुतस्तुति: पञ्चमेदा सातिशयोक्तिका। प्रतिवस्तूपमा पश्चादुभे दृष्टान्तदीपके। तुल्ययोगो व्यतीरेक: सहाक्षेपी विभावना।। विशषोक्तिर्यथासङ्गयं न्यासश्चार्थान्तरस्य यः ।

विनोक्तिपरिवृत्ती द्वे भविकं काव्यलिङ्गकम्। पर्यायोक्तमुदात्तं च द्विप्रकारः समुच्चयः ॥ पर्यायश्चानुमानं च पश्चात् परिकरश्च यः । व्याजोक्तिपरिसङ्कये द्वे माला कारणपूर्विका।। अन्यान्यमुत्तरं सूक्ष्मसारासङ्गतयः पृथक। समाधियुक्तं च समं विषमं च सहाधिकम् । प्रत्यनीकं मीलितं च क्रमादेकावलीत्यपि । स्मरणभ्रान्तिमन्तौ च प्रतीपं च द्विधा ततः ॥ सामान्यं च विशेषश्र तद्गुणातद्ुणावपि। व्याघातश्चेत्यलङ्कारा येषां संसृष्टिसङ्करौ॥ १. 'अथार्था' क. पाठ :. २. 'ति। वै' ख. ग.ड. पाठ:, ३. 'ति' घ. पाठ: ४. 'पो' ग. पाठ: лн

२५० व्याख्याद्वयापत काव्यप्रकाश साधर्म्यमुपमा भेदे, उपमानोपमेयथोरेव, न कार्यकारणादिकयोः, साधम्य

सम्परदाय प्रकाशिनी प्रकारवैचित्र्येण बह्लङ्गारबीजभूतायुपमां प्रथमतो लक्षयति- साधर्म्यसुपमा भेद इति। उपमानोपमेययोर्भेदप्रतीतौ यत् साधर्म्य, स उपमालङ्वारा। व्याचष्टे-उपमानोपमेययोरित्यादि। साधर्म्येणोपमानो- साहित्य चूडामणि: इति षष्टिश्चतस्त्ुरश्च भूषा: काव्यार्थसम्पदः । बाच: सर्वीपि वैचित्री यदन्तः पर्यवस्यति॥ न साधर्म्येण खचितो वर्गशः क्रियते क्रमः। स्वातन्त्र्यादुद्धरीकर्तुमेकैकस्य चमत्क्रियाम् ॥ आसां भेदे प्रभेदे च तदुन्नेये च विस्तरे। A

न समस्ति यदन्तस्तद्वहिरप्यस्ति न क्रचित् ॥ भथ शब्दालङ्कारानुक्त्वा करमादार्थान् वक्तुमुपक्रमते-अर्थेति। आदौ तावद् "यतः सर्वेष्वलक्कारेषूपमा जीवितायते।

तत्प्रपञ्चतयाख्यातः केश्चित् तत्त्वार्थदर्शिभिः।" इति व्यक्तिविवेकयुक्त्या सर्वालक्कारजीवितभूतां भट्टवामनाद्युपलालितामुपमा- माह-साधर्म्येमिति। यत् सूत्रम्-'उपमानोपमेययोः साधर्म्ये भेदाभेद- तुल्यत्व उपमा' (राजानकसूत्रं ११) इति। यत्र किश्चित् सादृश्यं कश्चिच्च विशेषः, स विषयः साधर्म्यस्य । ननु किंसम्बन्धि किमेतत् साधर्म्यमित्यपेक्षायामाह-उपमानेति।

१. 'मर्ये भ' ख. पाठः. २ 'जन्मभू' क. घ. पाठ :. ३. 'द्ध' घ. पाठ :. ४. 'दर्थालङ्गारं व' क, ख, ग. पाठ:,

दशम उल्लासः । २५१ संभवतीति तयोरेव समानेन धर्मेण सम्बन्ध उपमा। भेद- ग्रहणमनन्वयव्यवच्छेदाये। पूर्णा लुप्ता च, सम्प्रदायप्रकाशिनी पमेययोराक्षेप इत्याह-तयोरेवेति। कार्यकारणयोर्नह्येकधर्मता। आदिशब्दाद् ज्ञाप्यज्ञापकयोविघर्षता। साध्म्यपद निर्वककति-समा- नेन धर्मेणेति। ननु साधर्न्यग्रहणादेव सम्भावनादिरुपोत्प्रेक्षादि- व्यवच्छेद: सिद्ध:, भेदपदेन कि व्यावत्यत इत्यत आह-भेदग्रह- णामत्यादि। अनन्वये हि साधर्म्यसम्भवेऽ्येकस्थैवोपमानोपमेयत्व मिति नास्ति भेद:। द्वैरुप्यमस्या दर्शयति-पूर्णा लुप्ता चेति। साहित्यचूडामणि: साधर्म्यस्वभावादेव तत्संबन्धिनोरुपमानोपमेययोः सिद्धिः । यतः साधर्म्यलक्षणः सम्बन्धः सम्बन्ध्यन्तरयोः कार्यकारणादिकयोर्न संघटते। तत्सूत्रे तु तथोपादान- मन्यतात्पर्येण व्याख्यातम्। ननु सादृश्यादयो आ्रन्तिगोचरा इति केषांचित् पक्ष:। यथाहु :- "संयुज्यन्ते न भिद्यन्ते स्वतोऽर्ाः पारमार्थिकाः । रूपमेकमनेकं तु तेषु बुद्धेरुपप्लवः ।।" इति। तत् कथमुपमाद्यलङ्कारचिन्तेति चेत्। न। स्थैर्यस्यार्थक्रियायाश्च विद्य- मानत्वात्। यथाचाहु: "क्रियासम्बन्धसामान्यद्रव्यदिकालवुद्धयः। सतां स्थैर्योपयोगार्थमेकानेकाश्रया मताः ॥" इति। किर्ञ्च काव्यव्यवहारे सत्यासत्यत्वनिरूपणमनुपयोगमित्यास्माकीन: पन्थाः। भेदग्रहणमनन्वयं व्यवच्छेत्तुमित्याह-अनन्वयेति। विभागमाह-पूर्णेति । उपमानमुपमेयं साधारणो धर्मः उपमाप्रति- १. 'र्थम्।' क. पाठ :. २. 'यार्हेक' स. ग.ब.ड. पाठ :. ३. 'म्य', ४. 'नारू' ग. पाठ :. ५. 'ने संघ' घ. पाठ: ६ 'ते। सूत्र' ग. घ, पाठः ७ 'न्या', ८. 'रर न्यव' ग. पाठ:,

२५२ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे उपमानोपमेयसाधारणधर्मोपमाप्रतिपादकानामुपादाने पूर्णा। एकस्य द्योस्त्रयाणां वा लोपे लुप्ा। साग्रिमा। औ्रत्यार्थी च भवेद्ाक्ये समासे तद्धिते तथा॥१॥ अग्रिमा पूर्णा। यथेववाशब्दा यत्परास्तस्यैवोपमानता-

सम्प्रदायप्रकाशिनी व्याचष्टे-उपमानोषमेयेत्यादि। उपमीयते सादृश्यं नीयते येन उत्कृष्टगुणेन तदुपमानम्। यत् पुनरुपमीयते सादृश्यं नीयते निकृष्टगुणं वस्तु, तदुपभेयम्। उभयत्र दत्तपद: साधारणो धर्मः । इवादय उपमाग्रतिपादकाः । एपां चतुर्णामपि शब्दसमर्पितत्वे पूर्णा। एष्वेकद्वित्यनुपादाने त्रिधा ुता। एवं पूर्णैका लुपास्तिस्रः इति सामा- न्यतश्चतुर्धा। पूर्णा षोढा दर्शयति-साग्रिमेत्यादि। वाक्ये समासे तद्धिते चेति त्रिषु विषयेषु श्रौती आर्थी चेति प्रतिस्वं द्विधा भिद्यमाना पोढो- पजायत इत्यर्थः। तत्रेवादिपदोपादाने श्रतत्वमाक्षेपपुरस्कारेण प्रतिष्ठापयति- यथेवेत्यादि। यथेववादयो हि शब्दा यतः परा: श्रूयन्ते तस्यैव शब्द- साहित्यचूडामणि: पादका इवादयश्चेति चतुर्णां कण्ठोक्तौ पूर्णा। तेषामेकद्वयादेः शास्त्रीये स्वार- सिके वा लोपे लुप्ता। अग्रिमा आद्या पूर्णा। यदुद्धट :- "यथेवशब्दयोगेन सा श्रुत्यान्वयमर्हति सदशादिपदा श्लेषादन्यथेत्युदिता द्विधा ।I"

१. 'र्ि' क. घ. पाठ :. २. 'ढा इव जा' ड. पाठ :.

दशम उल्लासः । २५३ प्रतीतिरिति यद्यप्युपमानविशेषणां एते, तथापि शब्दशक्ति- महिम्ना श्रुत्यैव षष्ठीवत सम्बन्धं प्रतिपादयन्तीति तत्सद्भावे श्रौती उपमा। तथैव 'तत्र तस्येव' (५-१-११६) इत्यनेनेवार्थे विहितस्य वतेरुपादाने। सम्प्रदायप्रकाशिनी स्यार्थ उपमानतया नियमेन अतीयत इत्युपमानस्यैव भेदका एते, उपमेयाभिसम्बन्धस्त्वार्थ इति यद्यपि प्रतिभासस्तथापि साधर्म्यस्यैक- त्वात् शब्देनैव साधर्म्य प्तिपादयन्ति। शब्दशक्ते: खल्वयं महिमा- यन्नियमेनोपमानविशेषणाश्र भवन्तीवादयः विष्वमपि सम्बन्धं श्रुत्यैव प्रतिपादयन्ति षष्ठीवतॅ। यथा पष्ठी नियमेनोपसर्जनविशेपर्णभूतापि राज: पुरुष इत्यादौ द्विष्ठमपि सम्बन्धं श्रुत्यैवावगमगति। अत्र श्रोक :- "भेदकत्वेऽपि नियते पष्ठीवदिववादयः। द्विष्ठं श्रत्यैव सम्वन्धं गमयन्ति स्वभावतः ।।" इत्थञ्च सति यथेवादिप्रयोगो यदा तदोपमा श्रौत्येवेति सिद्धम्। अथ यदा तद्विते शौती, तदा साक्षादिवाद्यभावेऽपि तदर्थवत्युपादानाद् भवतीत्याह-तथैवेत्यादि। 'तर्त्र तस्येव' (५-१-११६) इतीवार्थे साहित्यचूडामणि: इति। वाक्यं विग्रहरूपम्। पदानां विशेषणविशेष्यभावपर्यवसायि सामर्थ्य समास: । यथेववाशब्दानां सद्भावे श्रौती। (उपमानेति)। उपमानमुपमान- तया विशिषन्ति व्यवच्छिन्दन्तीति कृत्वा। ननु कथमेकत्र शृङ्गलितानामिवा- दीनामौभयिकसंबन्धप्रत्यायनप्रागल्भ्यमिति चेदाह- पष्ठीवदिति। यथा राजपुरुष इति राजनिष्ठा षष्टी पुरुषमप्याक्षिपति तदुभयनिष्ठं संबन्धं समर्प- यति एवमिवादयोऽपि। यथाहुः-'शब्दशक्तर्महिमा न पर्यनुयोगमर्हती'ति। एवमन्नापि। वाक्यवत् तद्धितेऽपि योजयति- तथवेति। यद्वदिवप्रयोगे १. 'णका ए' क. पाठः. २. 'दि' क. घ. पाठः. ३. 'सते तथा' ख. ग. पाठः ४. 'न्ति' क, घ. पाठः, ५ 'त्। ष' ङ. पाठ, ६. 'णनियमीभू' क. ख. ग. पाठः ७. 'नीयन्ते ष' ख. पाठः ८. 'तत्रैव तस्यैवेती' क. घ., 'तत्रैव तर्येवेती' स. पाटः,

२५४ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे तेन तुल्यभित्यादावुपमेय एव, तत् तुल्यमस्येत्य- दावुपमान एव, इदंच तच्च तुल्यमित्युभयत्रापि तुल्यादि- शब्दानां विश्रान्तरेति साम्यपर्यालोचनया तुल्यताप्रतीति- रिति तत्रे तत्र साधर्म्यस्यार्थत्वात् तुल्यादिपदोपादाने आर्थी। तद्वत् 'तेन तुल्यं-' (५-१-११५) इत्यादिना विहितस्य सम्बदायप्रकाशिनी योज्यं वतिरविधीयते तस्येवादिसमानन्यायत्वात् तत्सेद्ावेपि श्री त्येव। इत्थं वाक्यसमासयो: साक्षादुपादानमिवादे:, ताद्वेते तु तदर्थ- वतिसद्धाव इति सर्वत्र श्रीतत्वे प्रयोजकमिनादेवेति बोद्व्यम्। अथ यथा श्रौतत्वमिवादिसन्ध/वैकनिबन्धनं तद्वदार्थत्वमापे तुल्या- दिपदसद्भावैकनिबन्धनमित्यारभते-तेन तुल्यमित्यादिना। तुल्य- सदशादिकं पद तेनेद हल्यमित्यादावुपमेयविशेषणत्वेनैव विश्राम्यति। तत् तुल्यमस्येत्याद।वुपमानविशेषणत्वेनैव । इदं च तच्च तुल्यमित्यत्र तूभयत्र विश्राम्यति। अतो नियमेनैकतरविश्वेषर्णत्वाभावात् साँम्यपर्या- लोचनमुखेनैव तुल्यमतीतिर्व्यवतिष्ठते। अतः साधर्म्यमर्थादायातमिति तुल्यादिपदोपादाने आर्थ्येव। अथ यर्था तद्धितगतत्वेनार्थी तथा तुल्या- दिपदाभावेऽपि तदर्थवतिसं्ध्ाबाद् भवर्तीत्याह-तद्त् तेन तुल्य- साहित्यचूडामणि: वाक्ये श्रौती एवमिवार्थ 'तत्र तग्ये'ति विहितरय वतिप्रत्ययस्योपादाने अविशे- षात्। आर्थीमाह-तेनेति। इदं च तच्चेति चकारौ यौगपदे। साम्यम् औपम्यम् इवादिवु यच्छौत तस्य पर्यालोचनया। यथेवादीनामेकत उपादीय- मानानामपि प्रतियोगिसंबन्धाभिधानव्यतिरेकेण पर्यवसानाभावादन्यत्रापि वि श्रान्तिः, तुल्यादीनां पुनरेकत्र युगपदुभयत्र वा तात्पर्य नत्वन्यत्रापि, एवं तद्धितेऽपीत्याह -तद्वदिति । समासे श्रौतीमाह-इवेनेति। अत्रार्थी

१. 'त्र सा' क, पाठ: २. 'तसंभवे' ग. पाठ: ३. 'हि' इ. पाठ :. ४. 'वनि' ख. ग. उ. पाठ: ५. '्थम' क. घ. पाठ: ६. 'णाभा' ग. पाठः,७ 'साधर्म्यप'

दशम उल्लास: । २५५ वतेः स्थितौ। 'इवेन विभक्त्यलोपः पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं च' (वा० २-१-४) इति नित्यसमासे इवशब्दप्रयोगे समासगा। क्रमेणोदाहरति- स्वप्नेडापे समरेषु त्वां विजयश्रीर्न मुञ्चति। प्रभावप्रभवं कान्तं स्वाधीनपतिका यथा ॥

सम्प्रदायप्रकाशिनी मित्यादि। 'तेन तुल्यं क्रिया चेद्वति' (५-११-१५) इति तेन तुल्य- मित्यर्थे योड्यं वतिरविधीयते, तत्र सति तद्वितगतत्वेन भवत्यार्थी। इत्थश् सति साक्षादिवादिप्रयोगे वाक्यगा समासगा च, इचार्थवाते स्थितौ तु ताद्वित्गाँ चेति इवादिनिबन्धना श्रौती त्रिधा। तथा साक्षात् तुल्यादिपदोपादाने वाक्यगा समासगा च, तदर्थवतिस्थितौ तद्वितर्गा चेत्याथ्यपि तुल्यादिपदनिबन्धना त्रिया। इत्थ पूर्णा पोढा। नन्वि- वादिसद्भावे समासगा कथमित्यत आह-इवेन विभक्त्तीत्यादि। 'इवेन विभक्त्यलोपः पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं च वक्तव्यम्' इत्यनेनेव- शब्दयोगे यदा नित्यसभासस्तदा श्रौती समासगा। यथोद्देशमुदाहरणं - स्वप्रेऽपीति। अत्र वर्ण्यनायकस्योपमे- यत्वम्। कान्तः कामुकः तस्योपमानत्वम्। प्रभावस्य सामदण्डादि- साहित्यचूडामणि प्रसिद्धा। स्वम्रेऽपीति। प्रभावमभवत्वं समानो धर्मः । "स्वाधीनपतिका सा तु यस्याः पार्श्व न मुञ्चति । पतिश्चित्ररतक्रीडारसारवादनलोलुप: ।।" अत्र यथापदप्रयोगाद् वाक्य श्रौती पूर्णोपमा। १. 'रे त्व' वै वि' क. पाठ :. २. 'स्वतिस्तद्धि', ३. 'गतेति', ४. दि- पदनि' ङ. पाठ:, ५ 'ना त्रिवा श्रौती। त' क. घ. र, 'ना श्रौतीति त्रिया। त' ग. पाठ :. ६. 'गता चे' ग. ङ, पाठः, ७. 'णनना' ङ. पाठः.

२५६ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे चकितहरिणलोललोचनायाः करुधि तरुणारुणतारहारिकान्ति। सरसिजमिदमाननं च त्याः सममिति चेतास सम्मदं विधत्ते।। अत्यायतैर्नियमकारिभिरुद्धतानां दिव्यैः प्रभाभिरनपायमयैरुपायैः । शौरिर्भुजैरिव चतुर्मिरदः सहायो लक्ष्मीविलासभवनैर्सुवनं बभार॥

सम्प्रदायप्रकाशिनी परिज्ञानप्रकर्षस्य तथा लावण्यवैदग्ध्याद्यतिशयस्य च प्रभवेभुत्पत्ति-

औ्रौती पुर्णा। क्षेत्रम्। अयं साधारणो धर्मः । यथेत्युपमागतिपादक इति वाक्यगेयं

अथार्थी वाक्यगा-चकितहरिणेति। तारा उज्जवला। हारिणी हृदयङ्मा। सम्मदो हर्षः। अत्र सरसिजमाननं च सममिति समपदस्योभयत्र विश्रान्तिरिति साम्यपर्यालोचनादार्थी वाक्यगा। पूर्णत्वं प्राग्बदुपमेयादिचतुष्टयसद्भावाद। अथ समासगा भरौती-अत्यायतैरिति। अत्यायतत्वमुद्त- नियमकारित्वं, प्रभास्तेजांसि ताभिर्दिव्यत्वम्, अपायरहितत्वं, चतुष्टं लक्ष्मीविलासभवनत्व च उपायसुजयो:, आयेनागवनेन सह वर्तत इति तथा सहायभूत इति च शब्दसाध्म्यरूपं सहायत्वं भुवनभर्तृत्वं साहित्य चूडामणि: चकितेति। अत्र समशब्दप्रयोगादू वाक्य एवार्थी। अत्यायतैरिति। भुजैरिवेति नित्यसमासः । अत्र श्रौत्युपमा। विभ- कथलोप इत्यनेन विशेषणविशेष्यभावादिसंबन्धक्षमत्वं ज्ञाप्यते।

१. 'त' क. पाठ :. २. 'चिन्त्यैः प्रजाभि', ३. दा' क. खं. पा :. ४. 'भा' क. ख. म. पाठ :. ५. 'वत् । अ' ख. 'व क्षे' ग. पाठः. ६. 'ति प', ७. 'साधम्यैप' क. घ. पाठः. ८. 'दिसंभवा' ख. पाठ :.

दशम उल्लासः। २५७ अवितथमनोरथपथप्रथनेषु प्रगुणगरिमगीतश्रीः। सुरतरुसदशः सभवानभिलषणीयः क्षितीश्रवर! न कस्य। गाम्भीर्यगरिमा तस्य सत्यं गङ्गाभुजङ्गवत्। दुरालोक: स समरे निदाघाम्बररत्नवत्। सम्प्रदायप्रकाशिनी च नायकमुरार्योंः साधारणधर्माः। भुजैरिवेतीवशब्दो नित्यसमासगः। अत इयं समासगा पूर्णा औरौती। अवितथेति। अत्र चिन्तितार्थसम्पादनेषु श्रिरयः प्रगुणेगरिम- गीत्वं नायकसुरशाखिनो: साधर्म्यम्। सदशपदं समासगमित्यार्थी समासगा। गाम्भीर्यगरिमेति। अम्बररत्नं सूर्यः । अत्र प्रथमार्धे वतिः 'तस्येव' (५-१-११६) इति विहितः । अतः श्रतीयं तद्वितगा। उत्तरार्धे अम्बररलेन तुल्यं दुरालोक इति तु 'तेन तुल्यम्' (५-१- ११५) इति। अत्त आर्थी। इत्थं पूर्णा षड्विधा। अत्र श्लोका :- इवादिना निपातेन साधर्म्यप्रतिपादने। श्रौती पूर्णोपमा ज्ञेया द्विधा वाक्यसमासयोः ।। आर्थी नाम पदेनैषा साधर्म्यप्रतिपादने। तुल्यादिना तु विज्ञेया द्विधा वाक्यसमासयोः॥ तथा वतेरिवार्थत्वे श्रौती तद्ितगा मता। तुल्यार्थत्वे वतेस्तु स्यादार्थीयं षड्विधा ततः ।। साहित्यचूडामणि: सुरतरुसदृश इति समास आर्थी। गाम्भीर्येति । गङ्गाभुजङ्ञः समुद्रः। 'तस्येव' (५-१-११६) इति नतिरिति तद्धिते औौती। एवं कुरु कर्षूरवत् कौव्यं सत्यं (!) 1. 'या' ङ. पाठः. २. 'णगीतगदितत्व' ख., 'णगीतगरिमत्वं' ग,ङ. पाठः . 'त्वान्नाय' क. घ. पाठ:, ४. 'त्र' ख. ग. पाठः. ५. 'ति ते' क. घ. ङ, पाठ:, 4. 'ती । कु' ग. पाठ: ७. 'सत्ये काव्ये काव्याल' घ. पाठ :. KK

२५८ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाश स्वाधीनभर्तृका कान्तं भजमाना यथा लोकोत्तरचम- त्कारभू:, तथा जयश्रीस्तदासेवनेने त्यादिना प्रतीयमानेन विना यद्यपि नोक्तेवैचित्र्यं, वैचित्र्यं चालङ्कारः, तथापि न ध्वनिगु- णीभूतव्यङ्गयव्यवहारः। नखलु व्यङ्गयसंस्पर्शपरामर्शादत्र चा- रुताप्रतीतिः, अपितु वाच्यवैचित्र्य प्रतिभासादेव। रसादिरूपस्तु व्यङ्गयोऽर्थोऽलङ्कारान्तरं च सर्वत्राव्यभिचारीति अगणयित्वैव सम्प्रदायप्रकाशिनी नन्वव्यङ्गथं शब्दार्थविच्छित्तिमयं चित्रमित्युक्तम्, इह तु चि- त्रोदाहरणेषु व्यङ्गयप्रतीतिः स्फुटमुपलभ्यते। अतः पूर्वापरविरुद्धाभि- धानमित्यत आह-स्वाधीनभर्तृकेत्यादिना। अमोक्षौपम्यमात्रेण न लोकोत्तरश्चमत्कार:, किन्तु नित्यभजनरूपव्यङ्गयसहितेन। वैचित्र्यं हलङ्कारः। अतो व्यङ्गयमिह गुणीभवति। अस्ति च रसभावादि ध्वन्यन्तरम्। अतो ध्वनेर्गुणीभूतव्यङ्गयस्य वोदाहरणत्वेनैतानि सङ्ग- च्छन्ते, नतु शुद्धचित्रस्येत्याक्षेपनिष्कर्षः । परिहरति- तथापिन ध्वनिगुणीभूतेत्यादि। सत्यमेतत्। किन्तु न प्रतीयमानार्थसंस्पर्शे चित्रत्वभङ्ग:, अपितु शब्दार्थयो: अतीयमानार्थनैरपक्ष्येण वैचित्र्या- भावे। इह तु वैचित्यं प्रतीयमानर्थनिरपेक्षमेव, वाक्यकक्ष्यायामेवोप- मानोपमेयविच्छित्तिप्रतिभासात् । ननु रसान्तरं 'प्रभावप्रभवे'त्यादौ अळक्कारान्तरकृतं च चारुत्वमस्तीत्यत आह-रसादिरूपस्त्वि- त्यादि। अगणयित्वेति । अप्रस्तुतत्वादगणनम् । अलङ्कारा उदा- साहित्य चूडामणि: काव्ये व्यज्यालक्वारान्तरयोः सर्वत्राव्यभिचारात् अलक्कारा उदाहृता इति सामान्यादुल्लासार्थ: सिद्धप्राय उद्धाय्यते। ननु निर्व्यक्चचा उदाहियन्ताम लक्काराः, येन विषयविवेक इत्यत्राह-तद्रहितत्वेनेति। यद्यपि तृतीयं काव्यमलङ्काराणां शुद्धमुदाहरणं यथा निरलक्कांरमुत्तमं काव्यं रसध्वनेः, १. 'मनि' क. ख. पा., २. 'नेरपेक्ष्यमे', ३. 'रवं' उ. पाठः.

दशम उल्लास: । २५९

तदलङ्गारा उदाहताः। तद्रहितत्वेन तूदाहियमाणा विरसता- मावहन्तीति पूर्वापरविरुद्धाभिधानमिति न चोदनीयम्॥१ ॥

सम्प्रदायप्रकाशिनी हृता: केवलेमुपमादलङ्कारविशेषा एव दर्शिता इत्यर्थः। नतु व्यङ्गय- संस्पर्शरहितशुद्धचित्रोदाहरणसम्भवेऽपि किं व्यङ्गयादिसहितोदाहरण- प्रदर्शनेनेत्यत आह-तद्रहितत्वेनेत्यादि। विरसतां सहदैयहृद- योदजेकरतों, शास्त्रस्य कुर्बन्तीति शेष:। यव इत्थमतो न चोदनावकाश: कैश्ित् ॥ १ ॥ साहित्यचूडामणि: नखल्वालड्कारिकाणां रसध्वनौ निर्बन्धः यथा तृतीयकाव्ये ध्वनिवादिनां, तथापि तद्विषयविभागलोभादुदाद्वियमाणी न चमत्काराय यथा गौरिव गवय इत्युपमा। खलेवालीयूप इति रूपकम् । स्थाणु: पुरुषो वेति सन्देहः । नेदं रजतमित्यपह्रुतिः। पीनो दिवा न भुक्के इति पर्यायोक्तम्। समुद्रः कुण्डिकेत्य- तिशयोक्तिः। अद्रिरभिमानित्यनुमानम्। आदयन्तौ टक्विताविति यथासङ्ख्यम्। पुत्रेण सहागतः पितेति सहोक्तिः। श्वेतो धावतीति ऋ्रेषः । एवमन्यदपीति। इंत्थं गुणीभूतव्यञ्ञ्यालङ्कारान्तरयोः सह्करेऽप्यपोद्धारुद्धैरलक्कारा उन्नेतुं पार्यन्त इति तात्पर्यम्। यदौह "रसभावादितात्पर्यमाश्रित्य विनिवेशनम्। अळड्कृतीनां सर्वासामलह्कारत्वसाधनम्।।" "ध्वन्यात्मभूते शृङ्गारे समीक्ष्य विनिवेशितः । रूपकादिरलङ्कारवर्ग एति यथार्थताम्।।"

१. 'लोपमालङ्कारविशेषा एव स्थिता' ड.पाठ :. २. 'वे के' ख. ग. पाठा ३ 'दयों' क. पाठ :. ४. 'त्वं', ५. 'किच्चित्' ङ. पाठ :. ६ 'ल', ७. 'पाराणां' ग. पाठ :. ८. 'णं' घ. पाठ:, ९. 'वो ड. पाठः. १०. 'द्ये' घ पाठ, ११. 'थाहि र' क., 'दादि र' घ. पाठ:

२६० व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे तद्वद् धर्मस्य लोपे स्यान्न श्रौती तद्धिते पुनः ।

सम्प्रदायप्रकाशिनी अथ लप्ताप्रपश्चः। तत्र साधारणधर्मनिबन्धना: पूर्णान्यायेन वाक्यादिषु दर्शयति-तद्द्धर्मस्येत्यादि। तद्वदिति वाक्ये समासे तद्धिते च। तत्र वाक्यसमासयोः श्रौती चार्थी च। तद्विते पुनर्न धौती, अपित्वार्थ्येव। साहित्य चूडामणि: "वाच्याल्कारवर्गोडयं व्यङ्कयांशानुगमे सति। प्रायेणैव परां छायां बिभ्रल्लक्ष्ये निरीक्ष्यते ।।" इति। इत्थं स्थिते यदेतदलक्कार्यप्राधान्यावलम्बनेन प्रवृत्तस्य अ्न्थकृत इदानी- मलक्कारप्राधान्यपरिंग्रहौन्मुख्यं, न तदनवधानशक्कामुलिञ्जयति। गुणीभूतव्यज्ञय- ध्वनौ तु राजानुगतविवाहप्वृत्तभृत्यन्यायस्यानुस्मरतीति ॥ १॥ भूयो विभजते- तद्वदिति। यदुङ्गटः- "संक्षपाभिहिताप्येषा साम्यवाचकविच्युतेः । साम्योपमेयतद्वाचिविरहान निबध्यते॥ उपमानोपमेयोक्तौ साम्यतद्वाचिविच्यवात्। क्कचित् समासे तद्वाचिविरहेण क्वचिच्च सा ।। तथोपमानादाचारे क्यचूप्रत्ययबलोक्तितः । क्कचित् सा कर्तुराचारे क्यडा सा च क्िपा क्वचित्।। उपमाने कर्मणि वा कर्तर वा यो णमुल कषादिगतः । तद्वाच्या सा वतिना न कर्मसामान्यवचनेन । षष्ठीसप्तम्यन्ताच्च यो वतिर्नामतस्तदभिधेया। कल्पप्प्रभृतिभिरन्यैश्र तद्धितैः सा निबध्यते कविभिः ॥" इति। तद्वदिति पूर्णोपमातिदेशः। वैषम्यांशमाह-न श्रौतीति। साधारण- धर्मलोपिनि कल्पबादिप्रयोगे यथेवाद्यनुविधार्नोंभावाद्। १. 'नां' क. ख. ग. घ. पाठ :. २. 'रिच्यवाक्।' ग. पाठ :. ३. 'योगिनि', ४, 'नातू' घ. पाठ :.

दशम उल्लास: । २६१ धर्मः साधारणः । तद्धिते कल्पबादौ त्वार्थ्येव। तेन पञ्च। उदाहरणं - धन्यस्यानन्यसामान्यसौजन्योत्कर्षशालिनः। करणीयं वचश्चेत :! सत्यं तस्यामृतं यथा। आकृष्टकरवालोऽसौ साम्पराये परिभ्रमन्। प्रत्यर्थिसेनया दृष्टः कृतान्तेन समः प्रभु:॥ करवालइवाचारस्तस्य वागमृतोपमा। विषकल्पं मनो वेत्सि यदि जीवसि तत् सखे!॥ सम्प्रदायप्रकाशिनी व्याचष्टे-धर्मः साधारण इत्यादि। कल्पवादावित्यादि- शब्दादू देश्यदेशीयरोः परिग्रहः । अतो वाक्यसमासयोर्द्वौ द्वौ तद्धिते तु श्रौत्यभावादेक एव भेद:। तदेतदाह-तेन पञ्चेति। धन्यस्येति। चेत इति सम्बोधनम्। इयं धर्मलोपे श्रौती वा- क्यगा। अत्र हि सर्वप्रकारपथ्यत्वादिर्वचोमृतयोः साधारणो धर्मः प्रतीयत एव। आकृष्टकरवाल इति। इयं सम इत्युक्तेरार्थी। करवालइवेति नित्यसमासगा शौती। अमृतोपमेत्यार्थी। विषकल्पमिति तु तद्धितगा आर्थी। इत्थं धर्मलोपे पञ्च। साहित्यचूडामणि: आदिपदेन देश्यदेशीयरबहुचो गृद्यन्ते। तेनेति। पूर्णायां श्रौत्या- र्थीमेदेन षड् भेदाः, इह त्वेकहान्या पञ्च। धन्यस्येति। वचनममृतं यथेत्यत्र मधुरिमादेन प्रयोग:। यथाश्तुत्या श्रीतत्वम्। आकृष्टेति । कृतान्तेन सम इत्यत्र कौर्यादि न प्रयुज्यते। कर- वालाकृष्टिर्न समानधर्मः, यमस्य दण्डायुधत्वात्। करवालइवाचार इत्यत्र इवशब्दयोगे नित्यसमासः। इवश्रुत्या श्रौत- त्वम्। अमृतोपमेति समास आर्थी। विषकल्पमिवि तद्धित आर्थी। १. 'यो:' क, घ. पाठ:, २. 'ति त'इ. पाठः-

१६२ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे उपमानानुपादाने वाक्यगाथ समासगा॥ २ ॥ उदाहर णं- सअळकरणपरवीसामसिरिविअरणं ण सरसकव्वस्स। दीसइ अहव णिसम्मइ सरिसं अंसंसमत्तेण ।। कव्वस्सेत्यत्र कव्वसममिति, सरिसमित्यत्र च णूण- भिति पाठे एषैव समासगा ॥ २ ॥

सम्प्रदायप्रकाशिनी अथोपमानलोपे द्विरूपेत्याह-उपमानानुपादान इति। सअळकरणेति। सकल करणपेर विश्रामश्रीवितरणं न सरसकाव्यस्य। दृश्यतेऽथवा निशम्यते सदशमंशांशमात्रेण।। सर्वेन्द्रियाणां परमनिर्वृतिप्रदं काव्यसदशं न दृश्यते ने च श्रूयते। वाक्यगेयमार्थी उपोपमाना, सद्दशमित्युपमापिपादकमात्रग्रहणात्। अथेयमेव यथा समासगा स्यात् तथा पाठमन्यथाकृत्य दर्श- यति-कव्वस्सेत्यत्रेति। इत्थमुपमानलोपे वाक्यसमासगतत्वेन द्विरूपाप्याथर्येव ।। २।। साहित्य चूडामणि: उपमानेति। उपमितिकरणस्यानुपादाने वाक्यं समासं च गच्छति । सअळेति। सकलकरणपरेविश्रामश्रीवितरणं न सरसकाव्यस्य । दृश्यतेऽथवा निशम्यते सदृशमंशांशमात्रेण।। इति। अत्रोपमानस्य कस्यचिद् विशिष्टस्य नोपादानम् । एतदेव समासगोदाहरणतया प्रतिसंस्कार्यमित्याह -कव्वस्सेति। काव्यसममिति पाठे सहशमित्यस्य पौनरुक्त्यं स्यादित्यत्राह-णूणमिति ॥२॥ १. 'परिविश्रम' ख. ग. ङ. पाठः, २. 'नतूच' ख, ग. पाठ:, ३, 'हा' ङ, पाठ:, ४. 'रि',५. 'सीदा' घ. पाठ :.

दशम उल्लासः । २६३ वादेलोंपे समासे सा कर्माधारेक्यच क्यडि। कर्मकत्रोर्णमुलि वाशब्द उपमाद्योतक इति वादेरुपमाप्रतिपादकरय लोपे षट्। कर्मणोऽधिकरणाच्चोत्पन्नेन क्यचा, कर्तुः क्यडा च, कर्मकर्त्रोरुपपदयोर्णमुला च भवेत्। उदाहरणं-

सम्प्रदायप्रकाशिनी अथोपमाप्रतिपादकलोपे लुसा ोढा दर्शयति-वादेरलोप इत्यादि। समास इत्याद्या निमित्तसप्तम्यः । समासे, कर्मक्यचि, आधारक्यचि, क्यडि, कर्मोपपदे कर्तुपपदे च णसुलीति पोढा। तदेतद् व्याचष्टे-वाशब्द उपमेत्यादिना। पद्पकारेत्यर्थः। तत्र समासनिबन्धनाया: स्फुटत्वात् पश्चविधां विविच्य दर्शयति- कर्मणोऽधिकरणाच्चेति। साहित्य चूडामणि: वादेरिति। इवशब्द इव वाशब्दोऽप्युपमां द्योतयति। येन "मणी वोष्ट्रस्य लम्बेते प्रियौ वत्सतरौ मम।" इत्यत्र 'ईदादीनां प्रगृह्यत्व मणीवादीनां प्रतिषेधो वक्तव्य' इत्येतत् प्रत्याचि- ख्यासुस्तत्रभवान् पतञ्ञलिरेतदूरीचकरे। नचैतावता 'जाता मन्ये शिशिरमथिता पझ्मिनीवान्यरूपा' इत्यत्रान्यथाकरणं न्याय्यं, कालिदासोचिताया बन्धच्छायाया विघटनापते:। परसप्तमीभ्रान्तिनिवृत्तये क्यचा क्यडेति तृतीयया व्याख्या। 'उपमा- नादाचारे'(३-१-१०) इति कर्मणः । 'अधिकरणाच्च' (वा० ३-१-१०) इत्य- धिकरणात्। कर्तु: क्यडेति। 'कर्तु: कयड् सलोपश्र'(३-१-११) इत्युक्तत्वात्। कर्मकर्त्रोरिति। 'उपमाने कर्मणि च' (३-४-४५) इति णमुलू। चकारात् कर्तररि च।

1. 'रे' ख, पाठ:, २. 'दि नि' क, घ., 'दिना । स' ड. पाठ: ३. 'चि कर्तृ- न्य' 8. पाठ :.

२६४ व्याख्याद्रयोपेते काव्यप्रकाशे

ततः कुमुदनाथेन कामिनीगण्डपाण्डुना। नेत्रानन्देन चन्द्रेण माहेन्द्री दिगलङ्कृता॥

तथा, असित भुजगभीषणासिपत्रो रुहरुहिकाहितचित्ततूर्णचार:। पुलकिततनुरुत्कपोलकान्तिः प्रतिभटविक्रमदर्शनेऽयमासीत्।।

सम्प्रदायप्रकाशिनी ततः कुसुदेति। अत्र कामिनीगण्ड इव पाण्डरिति समासेने- वादिर्दुप्यते। असितेति। रुहेरुहिका उत्कण्ठा। अत्राप्यसितभुजग इव भीषणमसिपत्रं यस्येति समासेनैवेवादिलोपः। उपमानोपमेययोरेक- पदगतत्वेनेदमुदाहरणम्। पूर्व भिन्नपदगतत्वेन। साहित्यचूडामणि: समास उदाहरति-तत इति। कामिनीगण्डपाण्डुनेति। अत्र धोतकं पदं न दृश्यते। असितेति। रुहरुहिका उत्साहैः, उत्कण्ठेति केचित्। कृष्णसर्पवद् भीषणमसिपत्रं खड्गधेनुर्यस्य। 'उपमानानि सामान्यवचनैः' (२-१-५५) इति भुजगस्योपमानत्वम्, असिपत्रस्योपमेयत्वं, भीषणत्वस्य समानधर्मत्वं च सिध्य- तीति द्योतकानपेक्षया तदनुपादानम्। अनयोश्च पूर्वत्रोपमानोपमेययोः पृथक्- पदत्वम्, अत्र स्वेकपदतेति विवेक: ।

१. 'न' उ. पाठः. २. 'हु' ख. ग. पाठ :. ३. 'हः । कु' घ. पाठ :.

दशम उल्लासः । २६५ पौरं सुतीयति जनं समरान्तरेऽसा- वन्तःपुरीयति विचित्रचरित्रचेर्चः । नारीयते समरसीम्नि कूपाणपाणे- रालोक्य तस्य लसितानि *सपल्नसेना ॥ मृधे निदाघघर्मांशुदर्श पश्यन्ति तं परे। स पुनः पार्थसञ्चारं सञ्चरत्यवनीपतिः॥ एतद्द्विलोपे किप्समासगा ॥३॥ सम्प्रदायप्रकाशिनी पौरं सुतीयतीति। सुतीयति सुतमिवाचरति पौरं जनैम्। इयं कर्मक्यचा। अन्तःपुरीयति अन्तःपुर इवाचरति समरान्तरे। इय- मधिकरणक्यचा। नारीयते नारीवाचरति इयं विलोक्य सपलसेना। इँयं कर्तुः क्यडा। मृधे निदाघेति। धर्माशुदर्श घर्माशुमिव पश्यन्ति तम्। इयं कर्मोपपदेन णमुला। पार्थसश्चारं पार्थोरऽर्जुनः स इव सश्चरति। इयं कर्न्नुपपदेनें। अथ द्विलोपे लप्तधर्मोपमोप्रतिपादकमाह-एतद्द्विलोप इति। साहित्य चूडामणि: पौरमिति। सुतीयतीत्यत्र सुतमिवाचरतीति कर्मणि क्यच्। अन्तः- पुरीयति आयोधनभूमावन्तःपुर इवाचरतीत्यधिकरणात्। नारीयते अज्ञनायत इति कर्तु: क्यड्। मृध इति। निदाघघर्माशुः श्रीष्मसूर्य: तमिव पश्यन्तीति 'कषादिषु यथाविध्यनुप्रयोगः' (३-४-४६) । पूर्वस्मिन् पार्थसश्चारं सश्चरतीति कर्तरि णमुल्। पूर्ववच्चानुप्रयोगः । एतद्विलोप इति। एतयोर्धर्मद्योतकयोः लोपे। १. 'वचाः । ना', २. 'नम्। क' क. पाठः ३. 'नति।इ' क, घ. पाठः ४. 'न । द्वि' ख. पाठ :. ५ 'मानप्र' क, पाठः * 'विपक्षसेना' इति मूलकोशपाठ :. KK

२६६ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे एतयोर्धर्मवाद्योः । सविता विधवति विधुरपि सवितरति तथा दिनन्ति यामिन्यः। यामिनयन्ति दिनान्यपि सुखदुःखवशीकृते मनसि॥ परिपन्थिमनोराज्यशतैरपि दुराक्रमः । साम्परायप्रवृत्तोऽसौ राजते राजकुञ्जरः ॥ ३॥ धर्मोपमानयोलोपे वृत्तौ वाक्ये च दृश्यते। उदाहरणं- ढुड्दुळ्ळन्ते मरीहिसि कैण्टअकळिआइ केअ*इवणाइ। माळइकुसुमसरिच्छं भमर! भमन्तो ण पाविहिसि॥ सम्प्रदायप्रकाशिनी सवितेति। अत्र विधवति सवितरतीत्यादौ क्किपा उपमात्रति- पादकलोप: साधारणधर्माप्रेयोगश्चेति द्विलोप:। परिपन्थीति। अत्र राजा कुञ्जर इवेति समासेनेवादिलोप:, सामान्याप्योगश्चेति द्विलोप: ॥ ३॥ अथ लुप्तधर्मोपमाना-धर्मोपमानयोरित्यादि।

व्याचष्टे-धर्मवाद्योरिति। साहित्यचूडामणि:

विधवति विधुरिवाचरतीत्यत्र 'सर्वप्रातिपदिकेर्भ्यः-' इत्याचारे किप्। अत्रै शीतलत्वादिको न समानधर्मः, नच द्योतकशब्द इति द्विलोपः । एव- मुत्तरत्र । परिपन्थीति। राजा कुज्जर इवेति 'उपमितं व्याघ्रादिभिः- (२. १.५६) इति समास: महत्त्वादिसाधर्म्यात्। मनोराज्यसम्बन्धिपरिपन्थि- मत्त्वमुपमायाः साधकं येन कुञ्जरं तिरोघाय राजोन्मज्ज्यते ॥ ३ ॥ धर्मेति। वृत्तौ समासे। दुदढुळळन्तो इति। १. 'में' क. पाठ: २. 'न्तु' क. ख. पाठः ३. 'कीटअ' ख. पाठः, ४. 'प्रति पादकश्चे' ङ. पाठः ५. 'से इवा' ख. पाठ: १. 'भ्य इत्येक इ', 'तः', ८ .. 'ज्ञो', ९. 'न्त' ग. पाठ :.

दशम उल्लासः । २६७ कुंसुमेण सममिति पाठे वाक्यगा। क्यचि वादयुपमेयासे आसे निरासे।

सम्प्रदायप्रकाशिनी परिभ्रमन् भरिष्यसि कण्टककलितानि केतकीवनानि। मालतीकुसुमसदशं भ्रमर! भ्रमन् न प्राप्स्यसि।। अत्र सददशमिति सामान्यकथनादुपमानानुपादानं साधारणवर्माप्रयोग- श्चेति द्विलोपे समासगा। अथेयमेव यथा वाक्यगा स्यात् तथा पाठमन्यथयति-कुसु- मेरण सममित्यादि। अथ लुप्ोपमाग्रतिपादकोपमेया-क्यचि वादीत्यादि। साहित्यचूडामणि: "हुड्दुळ्ळन्त मरिष्यसि कण्टककलितानि केतकीवनानि। मालतीकुसुमसदृक्षं भ्रमर! भ्रमन् न प्राप्स्यसि ॥" इति पुष्पापचाये व्यग्रं दृष्ट्वा परकलत्राभिलाषिणं कस्यचिदुक्तिः। यदाह मुनि :- "यद्वामाभिनिवेशित्वं यतश्र विनिवार्यते। दुर्लभत्वं यदाँ नार्या: कामिनः सा परा रतिः ॥" इति। दुड्दुळ्ळणं दुस्तरेंतारल्यम्। अत्र मालतीत्यादिसमासे सौरभादिर्धमस्तदु- चितं चोपमानं न दश्यते। समासोदाहरणस्य वाक्योदाहरणतयोन्नयनमदुष्करमित्याह- कुसुमे- णेति। (कथमिः क्यची)ति। (पदोक्तः द्योतक)स्योपमेयस्य च लोपे। आसपदमनुपसर्गत्वादप्रसिद्धं विवृणुते- निरास इति।

१. 'न' ग. पाठः. २. 'क', ३. 'क्षं क. घ. पाठ :. ४. 'न' स. ग. ङ. पाठ:, ५. परिभ्रमन् म', ६. 'च', ७. 'तो', ८. 'ग', ९. 'रा' ग. पाठ:,

२६८ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे अरातिविक्रमालोकविकस्वरविलोचनः । कृपाणोदग्रदोर्दण्डः स सहस्रायुधीयति॥ अत्रात्मा उपमेयः। त्रिलोपे च समासगा ॥४॥ तरुणिमनि कृतावलोकना ललितविलासविलब्धविग्रहा। स्मरशरविशरारितान्तरा मृगनयना हरते मुनेर्मन:॥

सम्प्रदायप्रकाशिनी अरातिविक्रमेति।अन्र सहस्रायुधीयति आयुधसहस्त्रवानिवा- चरतीति क्यचो इवादिलोप: उपमेयस्याप्रयोग इति दिलोप:। अप्रयुक्तमुपमेयमुद्घाटयति- अत्रात्मेति। य इह कर्ता क्रियावाच्यः प्रतीयते स एवोपमेय इत्यर्थः । अथ त्रिलोपे समासगतत्वेनैकैव। तरुणिमनीति । अत्र मृगस्य नयने इच नयने यस्या इति समासेनोपमानस्योपमाप्रतिपादकस्य च लोपः धर्मस्यापयोगश्चेति त्रिलोप:। साहित्यचूडामणि: सहस्रायुधीयति आत्मानं सहस्रायुधमिवाचरति खड्गाद्येकप्रहरणोSपीति यावत्। आत्मपदाप्रयोगादुपमेयलोपः । द्योतकलोप: स्पष्टः। सहस्रायुध उप- मानम्। आचरणं समानधर्मः । एतदासूत्रयति - आत्मोपमेय इति। त्रिलोप इति। एकपारिशेष्येण समासवर्तिनि। तरुणिमनीति । विलब्धो विभक्तः। मृगनयने इव नयने यस्या इत्यत्र धर्मद्योतकोपमौनानां धर्मद्योतकोपमेयानां वा त्रयाणां लोपः। तस्मादुपमानस्यो- पमेयस्य वा नयनपदस्यात्र लोप इति विचक्षणकपरीक्ष्योSयमर्थः। सर्वथा त्रिलो- पैषा। ननु चात्रावयवावयविनोरभेदविवक्षया यदा मृग एव नयनतयोपचर्यते तदा रूपकानुगुणं समासान्तरमनुगुणमिति कथमियं त्रिलोपेति चेद् आह- १. 'गा। उदा-त' क. ग. पाठः, २. 'चि' क. घ. ड. पाठ:, ३, 'मेया' घ. पाठः

दशम उल्लासः । २६९ अत्र 'सप्तम्युपमान-'इत्यादिना यदा समासलोपौ। क्रूरस्याचारस्यायःशूलतयाध्यवसानात् अय:शूलेनान्विच्छति आयःशूलिक इत्यतिशयोक्ति:, नतु क्ूराचारोपमेयतैक्ष्ण्यधर्म- वादीनां लोपे त्रिलोपेयमुपमा। एवमेकोनविंशतिर्लुप्ताः। पू- र्णाभिः सह पञ्चविंशतिः।

सम्प्रदायप्रकाशिनी तदेतत् स्पष्टयति-सपम्युपभानेत्यादि। उपमानपूर्वपद- त्वाद् बहुव्रीहिरुपमानेवादिलोपश्च यदा विवक्ष्यते तदा त्रिलोप इ- त्यर्थः । नन्वेवम् 'आय:शूलिक' इत्यादावपि त्रिलोपः प्रसक्त इत्यत आह-कूरस्याचारस्येत्यादि। कूर एवं ह्याचारः परोपद्रवाधायि- त्वेनायश्शूलतयाध्यवसीयते। तथाच सत्ययश्शूलेनान्विच्छति स्वार्थ- मिति 'आय:शूलिकः खल' इत्यतिशयोक्तिरेवैषा, न पुनः कूराचार- लक्षणस्य (उपमेयस्य तैक्ष्ण्यरूपसाधारण)धर्मस्य वादीनां च लोपे त्रिलोपा। उपमाभेदसङ्गयां निगमयति- एवमेकोनविंशतिरि- त्यादि। धर्मलोपे पञ्च, उपमानलोपे वाक्यसमासगतत्वेन द्वौ, वादिलोपे साहित्यचूडामणि: अत्रेति। सप्तम्यन्तोपमानवाचिनी पूर्वपदे यस्य तस्य बहुव्रीहिः। उत्तरपदस्य च लोप इति येषां पक्ष: तदनुसरणादियं त्रिलोपा। मतान्तरे तु मा नाम भूत्। त्रिलोपामन्येषामतिशयोक्तितयोदाहर्तुमाह-क्ररस्येति। आयःशूलिक इत्यत्रायःशूलेनान्विच्छति । 'अयःशूलदण्डाजिनाभ्यां ठक् ठनौ' (५-२-७६) इति ठगुस्पत्तिः। अतिशयोक्तिरिति। नोपमा, अथोर्जनोपायरूपस्य कूराचार- स्योपमेयस्य अयःशूललक्षणेनोपमानेन निगीर्याध्यवसानात्। क्रूरेति। क्रूराचार- रूपस्योपमेयस्य तैक्ष्ण्यलक्षणस्य धर्मस्य वादेश् लोप इति चिरन्तनानां विवक्षा। उक्तमुपमाप्रपञ्चं सङ्कलयति-एवमिति। पूर्णाभि: सह, षड्भिरिति शेषः।

१. 'वाचा' क. घ. पाठः. २. 'प' घ. पाठः,

२७० व्यार्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे अनयेनेव राज्यश्रीदैन्येनेव मनस्विता। मम्लौ सा च विषादेन प्मिनीव हिमाम्भसा। इत्यभिन्ने साधारणे धर्मे, ज्योत्सेव नयनानन्द: सुरेव मदकारणम्। प्रभुतेव समाकृष्टसर्वलोका नितम्बिनी॥ इति भिन्ने वा तस्मिन एकस्यैव बहूपमानोपादाने मालोपमा, यथोत्तरमुपमेयस्योपमानत्वे पूर्ववदभिन्नभिन्नधर्मत्वे *- सम्प्रदायप्रकाशिनी तु समासकर्मक्यजादिगतत्वेन षडित्येकलोपे त्रयोदश। धर्मोपमाप्रति पादकलोपे किप्समासगतौ दौ, धर्मोपमानलोपे वृत्तिवाक्यगौ दवौ, उप- मापतिपादकोपमेयलोपे क्यच्येका, त्रिलोपे समासगतैस्त्वेक इति लुप्ता एकोनविंशति: पूर्णाः षडिति सम्भूय पञ्चविंशतिः। अथ वैचित्र्यान्तरस्य परिगणितभेदेष्वन्तर्भाव इति सोदाहरणं दर्शयति- अनयेनेवेत्यादि। इयसुपमानवाक्यानां मालारूपेणाव- स्थानान्मालोपमा म्लानिरूपाभिन्नधर्मा। ज्योत्लेवेति। इयं नयनानन्दत्वमदकारणत्वादिभिन्नधर्मा। एवं रशनोपमामपि द्विधा दर्शयितुमाह-यथोत्तरमुपमेयस्ये- त्यादि। उपमेयस्योपमानभावापत्तौ शृङ्गलान्यायेन चर्तमाना रशनो- पमा। साहित्यचूडामणि:

भिद्यते मालोपमामुपदर्शयति-अनयेनेति। अत्र म्लानिलक्षणो धरमों न

ज्योत्स्नेति। अत्र नयनान्दत्व(मद)कारणत्वादिको धर्मः प्रत्येकं भिद्यत इति विशेष: । तस्मिन्निति। साधारणे धर्मे। मालोपमाया लक्षणमाह-एकस्येति। एकस्यैवोपमेयस्य बहूपमानोपादाने मालोपमा। रशनोपमाया लक्षणमाह-यथो- १. 'डविघेत्य' क. ष. ङ. पाठ: २. 'पात् त्र' ग. पाठः. ३. 'तत्वेनैकश्रेति' ख., 'तस्त्वेकश्वेति' ग. पाठः * 'ले उदा-अन' इति मूलकोशपाठ :.

दशम उल्लासः । २७१

भणितिरिव मतिर्मतिरिव चेष्टा चेष्टेव कीर्तिरतिविमला॥ मतिरिव मधुरा मूर्त्तिर्मूर्चिरिव सभा प्रभाप्रभावचिता। तस्य सभेव जयश्रीः शक्या जेतुं नृपस्य न परेषाम्।। इत्यादिका रशनोपमा च न लक्षिता, एवंविधवैचित्र्यसहस्त्र- सम्भवादुक्तमेदानतिक्रमाच्च ॥४ ॥

सम्प्रदायप्रकाशिनी अनवरतेति। अत्र मतिर्भणित्यपेक्षयोपमेया, चेष्टापेक्षया तूप- मानम्। इयं वैमल्यरूपाभिन्नधर्मा। मतिरिव मधुरा मूर्तितिरिति। इयं मधुरत्वमभावचितत्वादि- भिन्नधर्मा। एतास्तु न लक्षिता: सूत्रकता । कुत इत्याह - एवंविध- वैचित्र्येत्यादि । वैचित्र्यबाहुल्यादू ग्रन्थगौरवमुक्तलक्षणानतिक्रमश्रो- पेक्षणे हेतु: ।। ४।। साहित्यचूडामणि: सरमिति। पूर्वपूर्वस्योपमेयभूतस्य उत्तरोत्तरकक्ष्यायामुपमानतयोपादाने। पूर्व- वत् मालावत्। उदाहरति-अनवरतेति। अन्न वैमल्यं सर्वत्र समानधर्मः । मतिरिवेति। अत्र प्रत्येकं माधुर्यादिको धर्मः भिद्यते। न लक्षितेति। कारिकायाम्। वृत्तौ तु लक्षितैव। कुतः कारिकायां न लक्षितेत्यत्राह - एवंविधेति। दण्डिभोजादिपक्रियायामपरिमितवैचित्रयस्य प्रकाशमितुं शक्यत्वात्। तर्हि कथं न न्यूनत्वदोषशक्केत्यत्राह-उक्तमेदेति। सामान्यलक्षणेन क्रोडीकारादू इति ॥ ४ ॥

१. 'तुमश' म. पाठ :. २. 'थं न्यू' घ. पाठ:,

२७२ व्याख्याद्योपेते काव्यप्रकाशे उपमानोपमेयत्वे एकस्यैवैकवाक्यगे। अनन्वय:, उपमानान्तरसम्बन्धाभावोऽनन्वयः । न केवलं भाति नितान्तकान्ति- रनितम्बिनी सैव नितम्बिनीव। यावद्विलासायुधेलासवासा- स्ते तद्विलासा इव तद्विलासा:॥ सम्प्रदायप्रकाशिनी अथोपमाविशेषत्वादनन्वयः उपमेयोपमा च । उपमानोपमे- येत्यादि। एकस्यैवार्थस्यैकक्रियान्वयादेकवाक्यगे उपमानोपमेयभावे अनन्वय:। लक्ष्यपद निर्वक्ति-उपमानान्तरेति। (उपमाने?)। न केवलमिति। अत्र द्वितीयनितम्बिनीविलासशब्दौ सदशा- न्तरव्यावृत्तिपरौ। साहित्य चूडामणणि: अनन्वयमाह-उपमानेति। एकस्यैवेति उक्ताया उपमामा व्यपोहः, एकवाक्यग इति वक्ष्यमाणाया उपमेयोपमायाः। यत् सूत्रम् 'एकस्यैबोपमानो- पमेयत्वेऽनन्वयः' (सू०-१२) इति। निर्वक्ति-उपमानान्तरेति। यदाहुः- "यत्र तेनैव तस्य स्यादुपमानोपमेयता।

इति। न कंवलमिति। नितम्बिनी नितम्बिनीव, तद्विलासास्तद्विलासा इबेति एकस्यैव द्वितीयस्रह्मचारिनिराकरणलक्षणं चमत्कारातिशयमवबोधयितुम् उभ- यथा विषक्षा, यतो न विरुद्धधर्मसंसर्गशक्का।श्रातश्वायमनन्वयः । एवं 'गगनं गगनाकारं सागरः सागरोपमः' इत्यार्थोऽप्यवगन्तव्यः ।

१. 'कीर्तिर्नि', २. 'त' क. पाठ :. ३. 'षणत्वा' घ. पाठ. ४. 'नो' क. र. ग. घ. पाठ :.

पुरान पलाप:। विपर्यास उपमेयोपमा तयोः ॥५॥ तयोरुपमानोपमेययोः परिवृत्तिः, अर्थाद् वाक्यद्ये, इतरोपमानव्यवच्छेदपरा उपमेयेनोपमा इति उपमेयोपमौ। उदाहरणं - कमलेव मतिर्मतिरिव कमला तनुरिव विभा विभेव तनुः। धरणीव धृतिर्धृतिरिव धरणी सततं विभाति तव यस्य ॥५॥

सम्प्रदायप्रकाशिनी विपर्यास उपमेथेत्यादि। परिवृत्तिरविंपर्य (य!) स्योपमानोपमेयभावकल्पनम्। अर्था- दिति। एकवाक्यत्वे विपर्यासानुपपतेः। लक्ष्यपद निर्वक्ति-उप- मेयेनेत्यादि। एकत्र विरुद्धधर्मसमावेशमयोजनमाह-इतरोपमा- नेति। कमलेवेति। अत्रोपमेयेनोपमा पतिवाक्यम् ॥५॥ साहित्यचूडामणि: उपमेयोपमामाह-विपर्यास इति। यत् सूत्रं 'द्वयोः पर्यायेण तस्मि- न्नुपमेयोपमा' (अलज्कारसू ० १३) इति । पर्यायो यौगपद्याभावः । तस्मिन्निति तद्वृत्तेन प्रक्रान्तमुपमानोपमेयत्वं प्रत्यवमृश्यते। अर्थादिति। अन्यभा अनन्वयत्वप्रसज्ञात्। महत्याः संज्ञायाः फल- माह- इतरेति। यथाहुः- "अन्योन्यमेव यत्र स्यादुपमानोपमेयता। उपमेयोपमामाहुस्तां पक्षान्तरहोनिगाम्।" इति। अन्रोपमानोपमेययोः अनन्ययवैलक्षण्यात् परिवृत्तिः साधर्म्यस्य। यत्र धर्मस्य साधारण्यं तत्र वस्तुप्रतिवस्तुनिर्देशेन दृश्यते। यथा- "सच्छागाम्भोजवदना: सच्छायवदनाम्बुजाः । वाप्योऽजना इवाभान्ति यत्र वाप्य इवाजनाः ।" इति ॥ ५॥ १. 'मा । क' ग. पाठ :. २. 'क्षणप' ख. ग. ङ. पाठः. ३. 'मेयोपमानत्वं' भ. पाठ: ४. 'गामिनीम्' ग. पाठ: LL

२७४ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे सम्भावनमथोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य समेन यत्। समेन उपमानेन। उदाहरणम्- उन्मेषं यो मम न सहते जातिवैरी निशाया- मिन्दोरिन्दीवरदलदशा तस्य सौन्दर्यदर्पः । सम्प्रदायप्रकाशिनी सम्भावनमथेत्यादि। अथशब्दः सम्भावनाप्रकरणस्य सा- धर्म्यप्रकरणानन्तर्यमाह। उपमानत्वेनोपमेयस्य सम्भावनमुत्मेक्षा। उन्मेषमिति। मम विकासं यो न सहते, तस्येन्दोः सौन्दर्य- दर्पोडनया शान्ति नीत इति हर्षाद् तव पादयो: पद्मलक्ष्मीउम्ना। अत्र साहित्यचूडामणि: उत्प्रेक्षामाह-सम्भावनमिति। सम्भावनमध्यवसायोऽभिमानस्तर्क ऊह उत्प्रेक्षेति नार्थान्तरम्। प्रकृतस्योपमेयस्य। यत् सूत्रम् 'अप्रकृतगुणक्रिया- भिसम्बन्धाद् अप्रकृतत्वन प्रकृतस्य संभावनमुत्प्रेक्षा।' (अलङ्कारसूत्रं ५१, पृष्ठे) इति। यच्चोक्तं- "साम्यरूपाविवक्षायां वाच्येवाद्यात्मभिः पदैः। अतद्गुणक्रियारो(प! पाद्) उत्प्रेक्षातिशयान्विता ॥।" इति। अतद् अप्रकृत, तस्य ये गुणक्रिये तयोरारोपादध्यवसायादित्यर्थः । सम्भावनमित्यननास्या अध्यवसायाकारव्यापारप्राधान्यं ध्वन्यते। विषयकबळ- नादभेदप्रतिपत्तिरहि विषयिणोऽध्यवसायः । तस्य च यत् साध्यत्वं तदेव व्यापार- प्राधान्यम्। तस्मिनसत्यतया विषयिण: प्रतीतिरुत्पेक्षामुस्थापयति। यत्रे तु विष- यिणो वास्तवादसत्यस्यापि सत्यतया प्रतीतिः, तस्मिन्नध्यवसितप्राधान्येSतिश- योकि:। सा स्वालद्कार आसूत्रयिष्यत। तस्मादसत्यत्वं विषयनिष्ठस्य धर्मस्य गुणक्रियालक्षणस्य विषयिणि तत्र सम्भवः विषये त्वसंभवः इति द्वैविध्यमनु- विधन्त इत्यलमतिमथनेन। इय च जातिक्रियागुणद्रव्याणामप्रकृतानामध्यव- सायाच्चतुर्धा। प्रकृतेऽप्येतदौचित्ये वैचित्र्यान्तराभावादननुवर्णनम्। प्रत्येकं च-

1. 'तं यत् त' ग. पाठः २. 'दि', ३. 'सिर्विष', ४. 'य' घ. पाटी, ५. 'न वि' ग. पाठ :. ६. 'न्यमति' घ. पाठः, ७. 'किः स्वल' ग. पाठ :.

दशम उल्लासः । २७५ नीतः शान्ति प्रसभमनया वक्रकान्त्येति हर्षा- छ्वग्ना मन्ये ललिततनु! ते पादयोः पद्मलक्ष्मीः। लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्षतीवाञ्जनं नभः। इत्यादौ व्यापनादि लेपनादिरूपतया सम्भावितम्। सम्प्रदायप्रकाशिनी वास्तवं यदेतत् पादयो: पद्मलक्ष्मीलगनं, तस्येन्दुसैन्दर्यशमनरूपवैरनि र्यातनप्रभवो हर्षो हेतुत्वेनोत्प्रेक्ष्यते। तथोल्येक्षणे लगनमेव निमित्तम्। लिम्पतीव तमोडङ्गानीत्यत्र लेपनकर्तृत्वेनोत्प्रेक्षायां व्यापनादि निमिनं गम्यमानम्। व्यापनादौ तु विषये निमित्तमन्यदन्वेष्यम् । नच विषयस्य गम्यमानत्वं युक्तम्, उत्प्रेक्षाधारत्वेन प्रकृतस्याभि- धातुमुचितत्वादिति रुचक । तत्प्रातिपक्ष्येणाह - लिम्पतीवे त्यादि। व्यापनादि लेपनादिरूपतया सम्भावितमिति व्यापनादे- साहित्यचुडामणि: "कोकातिक्ान्तविषयभावाभावाभिमानतः। संभावन(मुः मथो)सेक्षा वाच्येवादिभिरुच्यते॥" इत्यभावभावाभिमानादष्टधा । पुनः प्रत्येकं निमित्तस्य गुणक्रियारूपत्वे षोड- शधा। तस्योपादानानुपादानाभ्यां द्वात्रिशद्धा। हेतुस्वरूपफलोत्पेक्षणेन षण्ण- वतिधा। एतच्च वाच्यत्वे प्रतीयमानत्वेऽप्युत्प्रेक्षावैचित्र्यम्। श्रेषापहवाद्यल- कारान्तरवैचित्रीचर्चायामानन्त्यमिति संक्षितेन पथा प्रतिष्ठमानो अन्थकारो दिङ्मात्रमुदाहरति। उन्मेषमिति। अन्र पादशोभाया उपमेयभूताया उपमानभूतपद्मसौन्दर्या- त्मना संभावनम्। सौन्दर्य च गुणः। तन्र हर्षादित्युक्तो गुण एव निमित्तम्। क्रियायामुदाहरति -लिम्पतीति। अत्र तमोविषयतया लेपनं नभोविषयत्वेन वर्षणं चोसपरेक्ष्यत इत्याह- व्यापनादीति। आधस्य श्रक्ष्णता, द्वितीयस्य नीलिमाधिक्यं च गुणो

१. 'र्योपश' ख. ग. ङ. पाठः. २. 'त्वोटे' ग. ड. पाठ: ३. 'नु' क. ध, पाठा, x. 'स्त' ख. ग. ङ. पाठ: ७. 'त्वेन प्र' घ. पाठ :.

२७६ व्याख्याद्योपेते काव्यप्रकाशे स सन्देहस्तु भेदोक्तौ तदनुक्तौ च संशयः॥ ६॥ सम्प्रदायप्रकाशिनी र्विषयत्वमुक्तम्। नच व्यापनादि गम्यमानं, तद्योगिनस्तमसः प्रकृत- त्वाद। निमित्तं तु निबिडत्वादि प्रतीयते। आदिशब्दादघःप्रसरणस्य घ वर्षणत्वोत्मेक्षायामासाररूपत्वं निमिनं प्रतीयत इति ग्रन्थकारा- शयः। स सन्देहस्त्विति। भेदो निक्षयः। भेदोक्त्यनुक्तिभ्यां दवि- रूपो य: संशयः स सन्देहोडलङ्गारः। साहित्यचूडामणि: निमित्तम्। जात्युत्प्रेक्षा यथा-'सवः पायादिन्दुरि'त्यादि। भत्राककुरो जातिः। द्रव्योत्प्रेक्षा यथा- "पातालमेतनयनोत्सवेन विलोक्य शून्यं शशलाञ्छनेन। इहाजनामि: स्वमुखच्छलेन कृताम्बरे चन्द्रमयीव सृष्टिः ॥" इति। अत्र चन्द्रस्यैकत्वादू द्रव्यत्वम् । अभावाभिमाने यथा- "कपोलफलकावेतौ कछ्ट भूत्वा तथाविधौ। अपश्यन्ताविवान्योन्यमीदक्षा क्षामता गतौ।।" इति। प्रतीयमानोत्येक्षा यथा- "निरीक्ष्य विद्युन्नयनैः पयोदो मुखं निशायामभिसारिकायाः । धारानिपातैः सह किन्नु वान्तश्वन्द्रो मथेत्यार्ततरं ररास ।।" इति। यथावा 'महिळासहस्सभरिए' इत्यादि। इबादिरत्रे तु न श्रूयते। एव- मन्यदुन्नेयमिति। स सन्देह इति। सन्देहवत्त्वादयमलन्कारः सन्देहः । यत् सूत्रं 'विष- यस्य सन्दिह्यमानत्वे सन्देहः' (अलक्कारसू० १७) इति। केचित् संशय इत्ये- बाहु:। यथाचोक्तं- "श्ुतेः सामान्यधर्माणां विशेषस्यानुदाहतेः । अप्रतिष्ठं यदेकन्र ज्ञानं ते संशयं विदु: ।।" इति। एकत्राप्यप्रतिष्ठं न पुनरुभयावलम्बनं तत्त्वे स्थाणुश्च पुरुषश्चेति समुचये- Sनिश्चयतापरेः । वर्णनीयोत्कर्षानुवर्णनमस्य प्रयोजनम्। यथोक्तम्- १. 'नत्वं त' ड. पाठ: २. 'स्यो' ख. ग. पाठ :. ३. 'दोक्त्य' क. घ. पाठः,

दक्षम उल्लास: । २७७ भेदोक्तौ यथा- अयं मार्ताण्ड: किं स खलु तुरगैः सप्तभिरितः कृशानुः किं सर्वाः प्रसरति दिशो नैष नियतम्। कृतान्तः किं साक्षान्महिषवहनोऽसाविति तिरः* समालोक्याजौ त्वां विदधति विकल्पान् प्रतिभटोः॥ भेदोक्तावित्यनेने न केवलमयं निश्चयगर्भ:, यावन्नि श्रयान्तोऽपि सन्देहः स्वीकृतः । यथा-

सम्प्रदायभकाशिनी अयं मार्ताण्ड इति। सर्वा दिय्ो न प्रसरति, ऊर्ध्बज्वलन- स्वभावत्वात् । तिरस्तिर्यक् । अत्र स खलु तुरगैरित्यादिभि: भे- दोक्तिः । प्कारान्तरं दर्शयितुमाह -भेदोक्तावित्यनेनेत्यादि। अतो निश्वयगर्भो निश्रयान्तक्चेति द्विरूपोऽयम्। साहित्य चूडामणि: "उपमानेन तत्त्वं च भेदं च वदतः पुनः । ससन्देहं वच: स्तुत्यै ससन्देहं विदुर्बुधाः ॥" इति। अस्य द्वैविध्यमाह -भेदेति। अयमिति। अत्र वर्णनीयस्य मार्ताण्डादीनां च संशये सप्तिससक- सम्पन्नत्वादिभेद उत्कृष्यते। न केवलमिति। आदयन्तयोः संशयस्फुरणं मध्ये निश्चय इत्येका कोटिः। आदिमध्ययो: संशयस्फुरत्ता अन्ते च निश्चय इत्यन्या। तदुभयमविब- क्षितमिति यावत्।

१. 'टाः ॥ इन्दुः' ग. पाठः २. 'नके', ३. 'स्यः' क. पाठ :. ४. 'श: प्र' क. ख. ग. पाठः. ५. 'प्तसप्तिक' घ, पाठ:,

*'पुरः' इति मूलकोशपाठ:

२७८ व्याख्याद्योपेते काव्यप्रकाशे इन्दुः किं क्व कलङ्कः सरसिजमेतत् किमम्बु कुत्र गतम्। ललितसविलासवचनैर्मुखमिति हरिणाक्षि! निश्ितं परतः॥ किन्तु निश्चयगर्भ इव नात्र निश्चयः प्रतयिमान इति उपेक्षितो भट्टोज्जटेन। तदनुक्तौ यथा - अस्या: सर्गविधौ प्रजापतिरभूच्चन्द्रो तु कान्तप्रभः शृङ्गारैकरस: स्वयं नु मदनो सासो नु पुष्पाकरः। वेदाभ्यासजडः कथंनु विषयव्यावृत्तकौतूहलो निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनिः ॥६॥

सम्प्रदायप्रकाशिनी निश्रयान्तमुदाहरति-इन्दुः किमित्यादि। इहारुचि दर्शयति-किन्तु निश्चयेत्यादिना। अस्या: सर्गेति। पुराणो मुनिर्नरसखः । अत्र सन्दिद्यमा- नेषु भेदानुक्तिः ॥ ६॥ साहित्यचूडामणि: इन्दुरिति। कलन्जादिकोऽनेको धर्मः । पर्यन्ते मुखमिति निश्चितमित्यु- कत्वाद् निश्चयान्तत्वं च। ननु रुद्रटेनोक्तोडयं विभाग: कस्मादुद्भटेनोपेक्षित इत्यत्राह-कि- न्त्विति। व्यज्यमानाद् व्यतिरेकादुच्यमाने निश्चये कश्चमत्कारातिशयं इत्यु- द्वटाभिप्राय इति यावत्। तदनुक्तौ भेदानुक्तौ। अस्या इति। अत्र नायिकारूपसृष्टौ ब्रह्मत्वं चन्द्रमसो मन्मथस्य मधु- मासस्य वेति सन्देहे भेदो न कश्चिदुच्यते। वेदाभ्यासजाड्यादिकं तु चन्द्र- मदनमधुमासेभ्यः प्रसिद्धब्रह्मणो वैलक्षण्यं न पुनरेतेषामन्योन्यमिति अ्रमित- व्यम्। अतश्र संशयावस्थैवात्र चारुतामुत्थापयति। इतरथा नायिकारूपवर्णने कान्तप्रभत्वादेरपि पर्युदासापचेः ॥ ६॥ १. 'नै' घ. पाठ :.

दशम उल्लास:। तद् रूपकमभेदो य उपमानोपमेययोः। अतिसाम्यादनपह्नुतभेदयोरभेदः । समस्तवस्तुविषयं श्रौता आरोपिता यदा।७।।

सम्प्रदायप्रकाशिनी तदू रूपकमिति। उपमानोपमेययोरिति मेदानपह्ववद्योतनाय। प्रकृतं रूपवत् करोतीति रूपकम्। तदिद व्याचष्टे-अतिसाम्यादित्यादि। मेदायाइ-समस्नवस्त्विति। आरोप्यमाणां अर्था यदा शब्देनोपादीयन्ते तदा रूपक समस्तवस्तुविषयम्। साहित्य चूडामणि: रूपकमाह -वदिति। यद सूत्रम् 'अभेदप्राधान्य आरोप आरोप- विषयानपह््वे रूपकम्' (अलङ्कारसू० १५) इति । अन्यत्रान्यावाप आरोपः । साम्योत्कर्षादमेदः साम्यकक्ष्यानतिकान्तेः अपहुतभेदत्वमित्याह- अतिसाम्यादिति। मुखं चन्द्र इति सहप्रयुज्यमानयोः साम्योत्कर्षादमेदो रूपकमिति यावत्। आरोप्यमाणेन चन्द्रादिना मुखादेरारोपविषयस्ये रूपवतः क्रियमाणत्वात्। उक्तं हि- 'श्ुत्या सम्बन्धविरहे यत् पदेन पदान्तरम्। गुणवृत्तिप्रधानेन युज्यते रूपकं तु तत् ।।" इति। आदावेतनिरवयवं सावयवं परम्परितं चेति त्रिधा। आदं केवलं भाला- कारं चेति द्विया। द्वितीयं च समस्तवस्तुविषयमेकदेशविवर्ति चेति द्विषैव। तृतीयं च श्िष्टाश्िष्टभिन्नशब्दनिबन्धनत्वेन द्विविधं सत् प्रत्येकं केवलमाला- कारत्वात् चतुर्विधम् । तदेवमष्टावेतड्वेदा इत्याह-समस्तेति।

१. 'हेतद् व्या', २, 'ष्टे आरोपचिषया इवेत्यादि। आरोपिता इति भूतार्थताया- मविवक्षा। आरोपविषय अतिसाम्यादिमे' ख. ग. पाठः. १. 'णा य' ड. पाठ :. ४, 'अनप', ५. 'स्या' प. पाठः

२८० व्याख्याद्वयापत काव्यप्रकाश आरोपविषया इव आरोप्यमाणा यदा शब्दोपात्ता- स्तदा समस्तानि वस्तूनि विषयोऽस्येति समस्तवस्तुविषयम्। आरोपिता इति बहुवचनमविवक्षितम्। यथा- ज्योत्साभस्मच्छुरणधवला बिभ्रती तारकास्थी- न्यन्तर्धानव्यसनरसिका रात्रिकापालिकीयम्। द्वापाद् द्वीपं भ्रमति दधती चन्द्रमुद्राकपाले न्यस्तं सिद्धाञ्जनपरिमलं ला्छनस्यच्छलेन।।

सम्प्रदायप्रकाशिनी व्याचष्टे-आरोपविषया इवेत्यादि।आरोपिता इति भूता- र्थतायामविवक्षा। आरोपविषयवदारोप्यमाणानां साकल्यतः शब्देनो- पादाने समस्तपदार्थविपर्येत्वात समस्तवस्तुविषयम्। ननु यदानेको धर्मो धर्मिणा सार्कमारोप्यते, तदाँ तावतैव समस्तवस्तुविषयत्वसि- द्विरिति बहुवचनस्य कथमर्थवत्तेत्यत आह-आरोपिता इती- त्यादि। ज्योत्स्नेति। छुरणसुद्धूलनम् । अन्तर्धानमद्ृश्यत्वसिद्धिरव- सानं च। मुद्राकपालं सुद्रेव हस्तग्राध्यमित्यर्थः । परिपर्लः परिमर्द: चिह्नमित्यर्थः । अत्र कापालिकीति धर्मिणो भस्मेत्यादिधर्माणां च शब्देनोपादानात् समस्तवस्तुविषयम्। साहित्यचूडामणि: शब्दोपात्ता: साक्षादुच्चारिताः। निर्वक्ति-समस्तानीति। एतद्विप- र्यांसादेकदेशविवर्तिनो वक्ष्यमाणत्वात्। बहुवचनमविवक्षितमिति। द्विवचन-

१. 'ननु यदा' ग. पाठ :. २. 'ष्टे यदा आरोप्यमाणाना', ३. 'नं तदा स', ४. 'यि' ख. पाठ: ५. 'विकारात् स' क.ध. ड.पाठ :. ६. 'क्षादारो' क. घ. पाउ :. ७. 'दा बहुत्वादारोप्यमाणानामारोपिता इति बहुवचनमर्थवत्। यदा त्वेक एव धर्मो धर्मिणा साकमारोप्यते तदा ता' ग. ड. पाठ:, ८. 'लनं परिमर्दचि', ९. 'णो धर्में म' ग. पाठ :.

दुशम उल्लासः । २८१ अत्र पादत्रयेम्। अन्तर्धानरसिकत्वमारोपितधर्म एवेति रूपकपरिग्रहे साधकमरित। तत् सङ्कराशङ्का न कार्या॥७॥ श्रौता आर्थाश्च ते यस्मिन्नेकदेशविवर्ति तत्। सम्प्रदायप्रकाशिनी ननु चतुर्थपादौऽपद्वव एवेति कर्थ रूपकेमित्यत आह-अत्र पाद्त्रयमिति। ननु रात्रि: कापालिकीवेत्युपमपीत्यत आह- अन्तर्धानरसिकत्वमित्यादि। अन्तर्धानरसिकत्वं कापालिक्याम- नुपचरितं, रात्रावारोप्यत इति रूपकपरिग्रहसाधकम्। अतो न सङ्कर- शङ्का कार्या । भवेत् प्रकृतधर्माणायारोपोऽप्रकृते यँदि। उपमा रूपक त्वन्यद् साधारण्ये तु सङ्करः ॥।७॥ श्रीता आर्थाश्चेत्यादि। ते आरोप्यमाणा अर्थाः । केचिच्छ- बदेनोपादीयन्ते केचित पुनरर्थसामर्थ्यादाक्षिप्यन्ते यत्र तदेकदेशे वि- शेषेण वर्तनादेकदेशविवर्ति साहित्यचूडामणि: अत्र पादत्रयमिति। उपर्यपहवाक्रान्तत्वात्। ननु कि ज्योत्ना भस्मे- वेत्युपमीयते उत ज्योत्स्नैव भस्मेति रूप्यते। व्याघ्रादित्वेन मयूरव्यंसकादित्वेन वा समासः, उभयोरप्याकृतिगणत्वादिति सन्देहादिस्वीकारे न्यायदोषस्वभा-

माण: सङ्करः नतु शुद्धं रूपकमिति चेद्, आह-अन्तर्धानेति। अन्तर्धान- व्यसनरसिकत्वं चेतनधर्मत्वात् कापालिक्यामेव मुख्यं, न रात्रौ। तत्र रूपकस्य पादप्रसारिकया सर्वत्र प्रसर्पणम् उपमासन्देहविच्छेदश्रेत्याशयः । निगमय- नि-तदिति॥७ ॥ एकदेशविवर्तिरूपकमाह-श्रीता इति। त इति। आरोप्यमाणाः । १. 'यमूलम् । अ' ख. ग. पाठः. २. 'ये तस्मिन्', ३. 'दो' क. पाठ ४. 'कत्वमि', ५. 'मेत्य', ६. 'पा:' ग. ङ. पाठः ७. 'सति। उ' क. घ. पाठः इ. 'न्ते त' ड. पाठः. ९. 'रितक' ड. पाठ:, १० 'क' ग. पाठ :. MM

२८२ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे केचिदारोप्यमाणाः शब्दोपात्ताः, केचिदर्थसामर्थ्याव- सेया इत्येकदेशे विशेषेण वर्तनात् एकदेशविवर्ति। यथा जस्स रणन्तेउरए करे कुणन्तस्स मण्डळग्गळअं। रसेसम्मुही वि सहसा परम्मुही होइ रिउसेणा।। अत्र रणस्यान्तःपुरत्वमारोप्यमाणं शब्दोपात्तं, मण्डला- अलताया नायिकात्वं रिपुसेनायाश्र प्रतिनायिकात्वमर्थसाम- ्थ्यादवसीयत इत्येकदेशे विशेषेण वर्तनाद् एकदेशविवर्ति।

सस्परदायप्रकाशिनी तदेतद् व्याचष्टे-केचिदारोप्यमाणा इत्यादि। जस्स रणन्ते इति। "यस्य रणान्तापुरे करे कुर्वतो मण्डलाग्रलताम्। रससम्मुख्यपि सहसा पराङ्मुखी भवति रिपुसेना ।I" करेकरणं पाणिग्रहः। अत्र रणस्यान्तःपुरत्वं श्रौतम्। मण्डलाग्रलताया नायिकात्वं, रिपुसेनायाश्च प्रतिनाथिकात्वमार्थमित्येकदेशविवर्ति। तदेतदाह-अत्र रणस्येत्यादि । साहित्यचूडामणि: एकदे(श?शे) विवर्तनाच्चलनादिति पूर्व निरुकिः । जस्सेति। "यस्य रणान्तःपुरे करे कुर्वता मण्डलाअलताम्। रससम्मुख्यपि सहसा पराङ्सुखी भवति रिपुसेना ।I" इति। अत्र शाब्दत्वेन रूपणप्रवृत्तौ अर्थसामर्थ्यलभ्यत्वमैकदेशिकं: चलनमि- त्याह-रणस्येति।

१. 'हसुंमु' क. ख. पाठा. ३. 'र्वक्ति । ज', ३. 'कृतवतो' ग. पाठ:

दशम उल्लास: । २८३ साङ्गमेतद् उक्त्त द्विभेदं सावयवम्। निरङ्गं तु शुद्धं यथा कुरङ्गीवाङ्गानि स्तिमितयति गीतध्वनिषु यत् सखीं कान्तोदन्तं श्रुतमपि पुनः प्रश्नयति यत्। अनिद्रं यच्चान्तः स्वपिति तदहो वेद्म्यभिनवां प्रवृत्तोऽस्या: सेक्तुं हृदि मनसिजः प्रेमलतिकाम्॥ माला तु पूर्ववत् ॥ ८।। सस्प्रदायप्रकाशिनी तदिदं दवयं सावयवमित्याह-साङ्गमेतदिति। अथ निरवयवं-निरङ्गं त्विति। शुद्धं, केवलधैर्मारोपणात्। कुरङ्गीवेति। अ्रत्र प्रेमलतिकामिति केवलधर्मसमारोपाठ् नि. रवयवत्वम्। माला त्विति। साहित्यचूडामणि: इतोऽपि विभागं वक्तुकाम उक्तमेकत्र सङ्कलयति -साङ्गमेतदिति। द्विभेदं समस्तवस्तुविषयैकदेशविवर्तिरूपम्। अङ्गमैवयवः। एवं हि तद् व्याचष्टे-सावयवमिति निरवयवमाह-निरङ्गमिति। शुद्धमिति। अङ्गविकल्पाभावाद्। कुरङ्गीति। अत्र प्रेम्ण एकस्य लतात्वमात्रं रूप्यते नान्यस्य किब्चित्। सेकौचित्यं रूपकपरिग्रहे साधकम्। माला त पूर्ववदिति। कारिकावृत्त्योरेककर्तृकत्वादभेदविवक्षयोक्तिः। नखलु मालोपमा कारिकायामलक्षि।

१. 'इत्थ के' घ. पाठः २. 'धर्मरूपाणाम् । कु' क. ग. घ. पाठ :. ३. 'मय- मेवै(त)व्याच' घ. पाठः,

२८४ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे मालोपमायामिवैकस्मिन् बहव आरोपिताः । यथा - सौन्दर्यस्य तरङ्गिणी तरुणिमोत्कर्षस्य हर्षोद्रमः कान्तेः कार्मणकर्म नर्मरहसामुल्लासनावासभू: । विद्या वक्रगिरां विधेरनवधिप्रावीण्यसाक्षात्किया प्राणो: पञ्चशिलीमुखस्य ललनाचूडामणिः सा प्रिया॥८॥ नियतारोपणोपायः स्यादारोपः परस्य यः। तत् परम्परितं ्छिष्टे वाचके भेदभाजि वा ॥९॥

सम्प्रदायप्रकाशिनी पूर्ववदित्येतदनुस्मारयति - मालोपमायामिवेत्यादि । एकस्मिन्, आरोपविषय इति शेष: । सौन्दर्यस्येति। कार्मणं वशीकरणम्। नर्मरहसां नर्मरहस्यानाम्। अत्रैकस्यामेव प्रियायां तरङ्गिण्यादिरूपंणान्मालात्वम् ।।८।। नियतारोपणेति। परस्यारोप्यमाणान्तरस्यारोपो यद्यारोप- णरूपनियतोपायस्तदा परम्परितम्, एकस्यारोपैस्य नियमेनारोपा- साहित्यचूडामणि: सौन्दर्यस्येति। कार्मणकर्म वशीकरणकर्म। अत्रैकस्यां प्रियायां सौ- न्दर्यतरङ्गिणीत्वादयो बहव आरोप्यन्ते। लिङ्गवचनवचित्र्यं च मालावैचित्र्य- मुद्रेचयितुम् ।। ८।। परम्परितमाह-नियतेति। नियतं व्यवस्थितम् आरोपणे(न्मु? मु)पायो यस्य सं च परस्योत्तरस्यारोपः। अन्यस्येत्यन्ये। एषामधोमृखं पारम्पर्यम्। अन्यो- न्यालड्ारसङ्करादुपमासन्देहविच्छेदो नियतत्वम्। यस्य श्लवषं प्रत्यनौल्बण्येऽपि

१. 'णः' क. पाठ :. २. 'पाणां माला' ग. घ. पाठः. ३. 'पान्तरस्य' क.ग. पाठ: ४. 'साधनम् अ', ५. 'गोपा' ग. पाठ :. ६. 'स प', ७. 'न्येषा' घ. पाठ :. ८. 'शो' ग. पाठ:

दशम उल्लास: २८५

यथा-

विद्दन्मानसहंस! वैरिकमलासङ्कोचदीप्द्युते! दुर्गामार्गणनीललोहित! समित्स्वीकारवैश्वानर!। सत्यप्रीतिविधानदक्ष! विजयप्राग्भावभीम! प्रभो! साम्राज्यं वरवीर! वत्सरशतं वैरिञ्चमुच्चैः करियाः॥

सम्प्रदायप्रकाशिनी

न्तरहेतुकत्वे सति परम्परायातत्वात्। तच श्रिष्टाश्िष्टशब्दनिबन्धन- तया द्विरूपम्। विद्धन्मानसहंसेति। अत्र हि विदुषां मानसे त्वं हंस इत्या- रोपणं मानसमेव मानसमिति नियतारोपणहेतुकतया परम्परायात- मिति श्विष्टशब्दंपरम्परितम् ।

साहित्य चूडामणि: भेदं प्रत्यौल्वण्यं, तत्र व्यस्तपदारोपः समस्तपदारोपस्य निबन्धनमित्यङ्गीकारे परम्परितसंज्ञोल्ङ्कनप्रसङ्गः । आरोपान्तरसापेक्ष आरोपः परम्परितमिति तात्प- र्यम्। तस्य च द्वैविध्यमस्ति वाचकस्य श्रेषेण इतरथास्थितिश्चेत्याह-श्रिष्ट इति। विद्ददिति। अत्र मानसमेव मानसं चित्तमेव सरोविशेष इत्यारोपो हंसारोपे निमित्तम्। एवमुत्तरत्र लक्ष्म्याः सङ्कोच एव पद्मानामसङ्काचः।दुर्गाणां नगरविशेषोणाममार्गणं सिद्धत्वमेव दुर्गाया देव्या अन्वेषणम् । समितां युद्धानां स्वीकार एव समिधामिन्धनानां स्वीकारः । सत्ये कते प्रीतिरेव सत्यां गौर्या- म्रीतिः। विजयस्य साम्मुख्योत्कृष्टस्य प्राथमिकत्वमेवार्जुनात् पूर्वजत्वम्।

१. 'णोपायत' ख. पाठः. २. 'दस्य प' क. घ., 'ब्दं' ग. इ. पाठ :. ३. 'षेणामा' घ. पाठ :.

२८६ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे अत्र मानसमेव मानसं, कमलायाः सङ्कोच एव कम- लानामसङ्कोचः, दुर्गाणाममार्गणमेव दुर्गाया मार्गणं, समितां स्वीकार एव समिधां स्वीकारः, सत्ये प्रीतिरेव सत्यामप्रीतिः, विजय: परपराभव एव विजयोरऽर्जुनः एवमारोपणनिमित्तो हंसादेरारोपः। यद्यपि शब्दार्थालङ्कारोऽयमित्युक्तं वक्ष्यते च, तथापि प्रसिद्ध्यनुरोधादत्रोक्तः । एकदेशविवर्ति हीदमन्यै- रभिधीयते। भेदभाजि यथा- सम्प्रदायप्रकाशिनी तदिदं विशदीकरोति-अत्र मानसमेवेत्यादिना। ननु शाब्द: श्रेषलक्षणः आर्थश्ारोपरूपो विच्छित्तिविशेषः सम्भूयेह शोभां जनयतीत्युभयालङ्गारोऽयमुक्तो वक्ष्यते च सङ्करप्रस्तावे। कथ- मथालङ्कारतया कथ्यत इत्यत आह- यद्यपि शब्दार्थेत्यादि। प्रसिद्धीति। अर्थालङ्कारतया यय प्रसिद्धि: प्राचां, तदनुरोधार्य केव- लमर्थालङ्कारमध्ये कथनम् । वस्तुतस्तूभयालङ्कार एवंति भाव: । उभयालङ्गारलिङ्गत्वेनाचार्यान्तराभ्युपगम दर्शयति-एकदेशवि- वर्तात्यादि। एकदेशेत्यनेन श्रिष्टांश रूपकत्वाभावस्तेषां मत इत्यु- द्घाटितम् साहित्यचूडामणि: य द्यपीति। मानसादि शब्दपरिवृत्तावर्थालङ्कारत्वभङ्गादयमुभयालक्कारो भ- वितुमर्हतीत्युक्तम्। चक्ष्यत, उल्लासपयन्ते। तथापि चिरन्तनालक्कारिकमयादया- र्थालङ्कारेषु गण्यत इति। अथ न केनचिदेतत् परम्पारितसंज्ञयोक्तमित्यत्राह- एकदेशविवतीति। अन्यैरुद्भटादिभि: एकदेशविवर्ति ह्येतदिधीयत, यद्वा 'एकदेशविवति स्यात् पररूपेण रूपणाद्' इत्युक्तत्वात्। अस्माभिस्तु परम्परित- मित्युच्यत। द्वितीयं प्रकारमाह-भेदभाजीति। १. 'यो' ख. ग. पाठ :. २. 'द्धः' ख. पाठः. ३. 'यव के' ख. ग. पाठ :. ४. 'त्रा' ग. ङ. पाठः. ५. 'ध्य त्वङ्न प्रस्तु' क. घ. पाठः. ६. 'रसिद्ध ए' ङ. पाठ :. u. 'मान्तरं द' क. पाठ :. ८. 'वल', ९. 'अ', १०. 'शव', ११. 'स्तु नप' घ. पाठ :.

दशम उल्लास: । २८७ आलानं जयकुञ्जरस्य दषदां सेतुर्विपद्ारिधे: पूर्वाद्रिः करवालचण्डमहसो लीलोपधानं श्रियः । सङ्गामामृतसागरप्रमथनक्रीडाविधौ मन्दरो राजन्! राजति वीरवैरिवनितावैधव्यदस्ते भुजः ॥ अत्र जयादेर्भिन्नशब्दवाच्यस्य कुञ्जरत्वाद्यारोपे भुज- स्यालानत्वाद्यारोपो युज्यते। अलौकिकमहालोकप्रकाशितजगन्यः। स्तूयते देव! सद्वंशमुक्तारलं न कैर्भवान्।। इति, सम्प्रदायप्रकाशिनी आलानमिति। इपदां सेतु: शिलासङ्क्रमः। सङ्गाम एवामृत- सागर:। अश्विष्टशब्दतां दर्शयति-अन्न जयादेरित्यादि। कुञ्जरत्वा- द्यारोप इति निमित्तसपमी। युज्यत इति नियततदारोपणोपायत्वमा- लानत्वाद्यारोपस्य दर्शितम्। तदेतदुभयं भालात्मकम्। अथान्यथा दर्शयृति-अलाकिकेत्यादि। अलौकिकः प्र- काश: पकृते राजन्युपचर्यमाणो रूपकसाधकः । वंश एव वंश इति

शहित्य चूडामणि: आलानमिति। अत्र जयादेः कुजरत्वाद्यारोपो मुजस्यालानत्वरूपणे निमित्तम्। अन्येषामन्यथा क्रिष्टाद् भेदमाह-भिन्नशब्देति। नन्वेतदुदाहरणद्दयं मालावैचित्र्योत्तरमदायि, तत् किं मालात्वं चमत्कार- कारीति शङ्कां भडक्तुमुदाहरणपुरस्सरमाह-अलौकिकेति। सद्वंशोऽन्वय एव वेणुः तस्य मुक्तारत्नमिति श्लेष.। कुलस्य वेणुत्वारोपो वर्णनीयस्य मुक्ता- मणित्वारोपे निमित्तम्।

२८८ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे निरवधि च निराश्रयं च यस्य स्थितमनिवर्तितकौतुकप्रपञ्चम्। प्रथम इह भवान् स कूर्ममूर्त्ति- र्जयति चतुर्दशलोकवल्लिकन्दः ॥ इति चामालारूपमपि परम्परितं द्रष्टव्यम् । किसलयकरैर्लतानां करकमलैः कामिनां मनो जयति। नलिनीनां कमलमुखैर्मुखेन्दुभिर्योषितां मदन: ॥ इत्यादिरशनारूपकं न वैचित्र्यवदिति न लक्षितम् ॥ ९॥

सम्पदायप्रकाशिनी निरवधीति। स्थितं स्थानम्। एतदश्िष्टशब्दम्। उभयम- प्येतदमालारूपम्। परम्परितं द्रष्टव्यमिति।न्यायसिद्धत्वात् सूत्रेणानिरूपणेऽपि स्वयमुन्नेयमित्यर्थः । किसलयेति। अत्र किसलयादयो भिन्नसम्बन्धिनः करत्वादिरूपणेन स्थगित- प्रतीतयश्रेति रशनात्वेनोपनिबद्धां अपि न वैचित्र्याय कल्पन्ते। अतो रखनारूप्क न लक्षितमित्याह-इत्यादीत्यादि। इत्थमष्टधा रूप- कालङ्कार इह दर्शितो बोदव्यः। तथाहि-सावयवं समस्तवस्तुवि षयमेकदेशविवर्ति च, निरवयवं केवलं मालारूपं च । परम्परितं तु श्विष्टाश्िष्टशब्दनिबन्धनतया द्विशाखं तत् केवलं मालारूपं चेति ॥९॥ साहित्यचूडामणि: निरवधीति। चतुर्दश लोका एव वल्ल्यो लताः तेषां कन्दः इति वाचकस्य भेद: । आदिकूर्मस्य कन्दत्वे लोकानां वल्लित्वं हेतु: । अमालारूपम् अमालाकारम्। न लक्षितं सूत्र इति शेषः ।। ९ ।।

१. 'न्धना अ' ड. पाठः.

दशम उल्लास:। प्रकृतं यन्निषिध्यान्यत् साध्यते सा त्वपहुतिः। १८९

उपमेयमसत्यं कृत्वोपमानं सत्यतया यत् स्थाप्यते सा अपहुतिः । उदाहरणम्- सम्पदायपकाशिनी प्रकृतं यदित्यादि। प्रक्तनिषेधपुरस्कारेणापककतसाधनमप- हुतिः।

तग्रतीतिमात्रं नापह्नुतिः। मुखंन भवति नूनं चन्द्र इत्यादावपि प्रस(क? क्तेः। नायं विशेष: सान्धिविग्रहिकेण चेतित:। एववादिष्वलङ्गारेषु विशेषतः सामान्यतस्त्वापरिसमापर्दशमोल्लासे स न प्रमाणम्। किं बहुना "सन्त्येव तत्रतत्र स्खलितानि बहूनि सान्धिविग्रहिके तदपि न दृष्टोऽस्माभि: स इवाद्यतनेपु काव्यमीमासु:।।" सेयमलङ्कारमीमांसासूक्ष्मेक्षिका तेषामेव गोचर:, यैरेवालङ्कारसर्वस्वं सु- परिशील्य विशेषाय काव्यप्रकाशहृदयं निर्जातम्। अतः सर्वस्वसञ्जीवि- न्यामभिरतैः सम्प्रदायप्रकाशिन्यां भूयो भूयोऽभिरन्तव्यं सचेतोभिः।

(एवंविधेति?) ॥ ९ ॥ साहित्यचूडामणि:

अपह्ुतिमाह-प्रकृतमिति। प्रकृतस्योपमेयता । निषेधशब्दार्थमाह-उपमेयमसत्यं कृत्वेति। अर्थादुपमानं सत्यं करियत इतीयं भूतार्थापह्ुतिरित्याख्यायते। यत्सूत्रं 'विषयापह्ववेऽपहरुतिः' (अलक्कारसू० २०) इति। 'वस्त्वन्तरप्रतीतिरित्येव' औपम्यं पुनरीषदनुस्यूतमनुभूयते। उक्तं हि - "अपह्ुतिरभीष्टा च किश्िदन्तर्गतोपमा। भूतार्थापह्मवेनास्या निबन्ध: क्रियते बुधैः ॥" इति। उपमानगुणाधिक्यादुपमानेत्वमेर्व निबन्धनमिति मनाग् गर्भीकृतौपम्या अपद्दुतिरिति यावत्। द्विधा चास्या बन्धच्छाया मुख्येन निषेधेन छलादिशब्द- प्रयोगेण च। पूर्वत्र वाक्यभेदः, उत्तरत्रैकवाक्यता। अपह्रवपूर्वकत्वमारोपस्य आ- रोपपूर्वकत्वं चापह्ववस्येति द्वैविध्यं चमत्कारविशेषासिद्धेरवधीरितं ग्रन्थकारेण। १. 'दित्या' क. ग. घ. ङ. पाठः, २. 'से न' ख. ग. ङ, पाठः, ३. 'हा' क. घ. पाठ :. ४. 'मांसासु' ख, ग. पाठः, ५. 'स सरसे' क, घ. पाठः. ६. 'पि' ख. पाठ :. ७. 'विधस्येति' ८. 'ग' घ. पाठः. ९. 'नमेवेति नि' ग, पाठ:, १०. 'वेन्ध', ११. 'गन्तर्हि- तौप' घ. पाठ :. NN

२९० व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे अवापः प्रागल्म्यं परिणतरुचः शैलतनये! कलक्को नैवायं विलसति शशाङ्कस्य वपुषि। अमुष्येयं मन्ये विगलदमृतस्यन्दशिशिरे रतिश्रान्ता शेते रजनिरमणी गाढमुरसि॥

इत्थं वा-

सस्पदायप्रकाशिनी अवास: प्रागल्म्यमिति। इयं शरन्निशासु शैलदुहितरं प्रति विस्नम्भरसिकस्य शिवस्योकति: । परिणतरुचः श्रौढप्रभस्य शशाङ्कस्य वपुषि प्रगल्स्यमवाप: परिणतरुकृत्वेन परिपूर्णमण्डले स्फुटोपलक्ष्य- तामवासः कलङ्कोडयं विलसतीति यत् प्रतिपद्यसे, नैतद् इत्थम्। कथं तर्हि, अमुष्य विगलदमृतस्यन्दशिशिरे उरसि रतिश्रान्तेयं रजनि- रमणी गाढं शेते इति मन्ये। इयं वाच्या। अन्यथापि दर्शयितुमाह-इत्थं वेत्यादिना। साहित्यचूडामणि: अवाप्त इति। अत्र वाक्यद्वयेन चान्द्रमसं कलङ्कमनया निषेधवृत्त्या मिथ्यात्वेनावस्थाप्य तत्प्रतिवस्तुभूता हृदयाधिशयिनी निशीथिनीनितम्बिनी सत्यतया स्थाप्यते। अयं चापह्ववपूर्व आरोपः। आरोपपूर्वोडपह्दवो यथोदाह्दियते कैश्चिद् "विकसदमरनारीनेत्रनीलाब्जषण्डा- न्यधिवसति सदा यः संयमाधःकृतानि। नर्तुं रुचिरकलापे वर्तते यो मयूरे वितरतु स कुमारो ब्रह्मचर्यश्रियं व:॥" इति। अत्र स्कन्देनाध:क्रियमाणानि नाकनितम्बिनीनित्रनीलोत्पलानि न पुनरौप- बाद्यबर्हिबर्ाणीत्यारोपोत्तरकालोSपह्रवः । नकारश्रवणान्निषेधस्य मुख्यत्वं च।

१. 'म्भ' ड. पाठः. २. 'सि विश्रा' क. घ. पाठः. ३. 'था द'ङ, पाठः, ४. 'तु ललितक' घ. पाठ :.

दशम उल्लासः । २९१ बत सखि! कियदेतत् पश्य वैरं स्मरस्य प्रियविरह कृशेऽस्मिन् रोगिलोके तथाहि। उपवनसहकारोद्ासिभङ्गच्छलेन प्रतिविशिखमनेनोट्टङ्गितं कालकूटम्॥ अत्रहि न सभृङ्गाणि सहकाराणि अपि तु सकाल- कूटाः शरा इति प्रतीतिः । एवं वा अमुष्मिन् लावण्यामृतसरसि नूनं मृगदशः स्मरः शर्वप्लुष्टः पृथुजघनभागे निपतितः । यदङ्गाङ्गाराणां प्रशमपिशुना नाभिकुहरे शिखा धूमस्येयं परिणमति रोभावलिवपुः ॥

सम्प्रदायप्रकाशिनी बत सखीति। रागिलोके कियनिरवर्धीत्यर्थः । तथाहीति विशेषेपन्यासाय। उद्दङ्गितं विनिहितम्। पतीयमानतां दर्शयति-अत्र हिन सभृङ्गाणीत्यादि। अमुष्मिन्निति। लावण्यामृतसरसि जयनभागे इति रूपणम्। रोमावलिवपुः परिणेमति रोभावलीरूपतामापद्यत इत्यर्थः। अत्रापि साहित्यबुल्मणि: छलादिप्रयोग उदाहरति-वतेति। अत्र छलप्रयोगस्य निषेधपर्यवसायितामाह-न समृङ्गाणीति। एक- धाक्यत्वं च स्पष्टम्। अतीतिरिति। नाभिधति यावत्। वैचित्र्यान्तरप्रदर्शनाय पुनरुदाहरति-अगुष्मिन्निति । अत्र प्रकृत-

१. 'कामिलो' ख. ग. पाट. २. 'के य' र. ग. ड. पाठः. ६. 'हिस' र. ग, पाठ:, ४. 'र' क. ग. घ. पाठ :. ५. 'गर्वममिाे' र पाठ

२९२ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे अत्र न रोमावलिः अपितु धूमशिखेयमिति प्रतीतिः। एवं- मियं भङ्ग्यन्तरैरप्यूद्या। श्ेष: स वाक्य एकस्मिन् यत्रानेकार्थता भवेत्॥१०।। एकार्थप्रतिपादकानामेव शब्दानां यत्रानेकोऽर्थः स श्लेषः । उदाहरणम्-

सम्प्रदायप्रकाशिनी व्यङ्गथं दर्शयति-अत्र न रोमावलिरित्यादि। इत्थं कृतवादि- शब्देनापि व्यङ्गयत्वं द्रष्टव्यमित्याह-एवभियमित्यादि। भक्गिः रीतिः। शेष: स इत्यादि। एकस्मिन वाक्ये क्रियाकारकसङ्गाते। व्याचष्टे-एकार्थेति। एकार्थप्रतिपादकानामिति शब्दाना-

साहित्य चूडामणि: शेप इति। एकस्यार्थस्योक्तौ सामान्यसिद्धायां संयोगादिव्यवस्थाप काभावादुक्तेरनि- यन्त्रणादनेकार्थस्याभिधानसामर्थ्यम् आर्थो डयं श्रेष इत्याह-एकार्थेति। नैवं शाब्द: स हि प्रत्यर्थ शब्दनिवेश इति दर्शने इत्यभाणि। अयं तु शब्दस्यै- कस्य बह्वर्थत्वमस्तीति मते। ततश्र जतुकाष्ठन्यायेन शब्दयोः श्रेष: शाब्दः। एकवृन्तव्यवस्थितफलद्वयन्यायादर्थद्वयस्य शब्दे क्रेष आर्थः। शब्दपरिवृत्त्यस- हिप्णुतायां शाब्द: अन्यथा ल्वार्थ इति घण्टापथः । तत्रोदात्तादिविरिब्धमे- दात् प्रयल्नविशेषाच्च। शब्दान्यथाभावे शाब्दः, यत्र प्रायेण पदभङ्गः । विरि - ब्धैक्ये प्रयत्नाभेदे चार्थः यत्र न पदभङ्गः इत्यौद्धटी मर्यादा प्रागेव प्रत्या- ख्याता।

१. 'प्रतिपत्तिः । ए' ख. पाठः २. 'अचता द' ख. ग. ङ. पाठ. ३. 'व्दस्यान्य' घ. पाठ:,

दशम उल्लासः । २१३ उदयमयते दिङ््मालिन्यं निराकुरुतेतरां नयति निधनं निद्रामुद्रां प्रवर्तयति क्रियाः । रचयतितरां स्वैराचारप्रवर्तनकर्तनं बत बत लसत्तेज:पुञ्जो विभाति विभाकरः॥ अत्राभिधाया अनियन्त्रणाद् द्वावप्यर्कभूपौ वाच्यौ॥१०॥ परोक्तिर्भेदकैः श्लिष्टैः समासोक्ति: प्रकृतार्थप्रतिपादकेवाक्येन, P्रिष्टविशेषणमाहात्म्यात् नतु विशेष्यसामर्थ्यादपि, यदप्रकृतस्यार्थस्याभिधानं सा समा-

सम्प्रदायप्रकाशिनी उद्यमिति। अयते गच्छति। विभाकर इति राजा रविश्र। अत्रोदयादीनामर्थानां पर्यायपरिवर्तनेऽपि नार्थ श्लेषहानिः। नन्वर्कस्य व्यङ्गताप्रतीते: कथ श्रेष इत्यत आह-अत्राभिधाया इत्यादि। उदयवर्णनस्यापि प्राकरणिकत्वविवक्षणादनियन्त्रणमभिधायाः।।१।। परोक्तिरित्यादि। परोक्तिप्राकरणिकप्रतिपाद नम् । े र्विशेषणैः। व्याचष्टे-प्रकृतार्थेत्यादि । प्रकृतार्थप्रतिपादनपरे वाक्ये साहित्यचूडामणि: उदयमिति। अत्रोदयादीनां पदानां परिवृत्तिसहिष्णुत्वं स्पष्टम्। नन्वत्रैकोऽर्थो वाच्यः अन्यो व्यङ्गयोऽस्त्वति चेदाह- अभि- धाया इति। अकभूपाविति। न खलु भूपस्य वाच्यत्वमर्कस्य व्यङ्रचत्वमिति वैषम्यम् अर्थद्वयस्यान्वितत्वेन वर्क्तव्यत्वात् ॥ १०॥ समासोक्तिमाह-परोक्तिरिति। परमित्यप्रकृतं तस्योक्तिः । विशेषणैः श्लेषशालिभिः। तानि हि निसर्गात् प्रकृतस्यार्थस्याभिधाने प्रगल्भानि

१. 'ते' ग. पाठः. २. 'केन वा' ख, ग. पाठः. ३. 'तीयते तथा श्रे' क. घ. ब. प ठ :. ४. क्तुमिति स' घ. पाठः.

२९४ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे सेन संक्षेपेणार्थद्वयकथनात् समासोक्तिः । उदाहरणं - ळहिऊण तुज्झ बाहुऐफंसं जोए स को वि उळ्ळासो। जअळच्छी तुह विरहेण होज्ज मा दुब्बळा णं सा॥

सम्प्रदायप्रकाशिनी विशेष्यांशनैरपेक्ष्येण श्िष्टविशेषणमाहात्म्याद् यदर्थान्तरप्रतिपादनं सा संक्षेपेणोक्ते: समासोक्ति:। ळहिऊणेति। "लब्धवा तव बाहुस्पश यस्याः स कोऽप्युल्लासः । जयलक्ष्मीस्तव विरहेण भवतु मा दुर्बला नतु सा।।" बाहुस्पर्शो दोस्सन्निधि: पाणिपीडनं च। उल्धासोऽभिवृद्धिर्हर्षश्र। दुर्बला निस्थैर्या कृशा च। साहित्यचूडामणि: नत्वित्यनेन क्रेषाद् व्यवच्छेदेः । निर्वक्ति-समासेनेति। तथोक्तं- "यत्रो के गम्यतेऽन्योऽर्थस्तत्समानैर्विशेषणैः । सा समासोक्तिरुदिता संक्षिप्तार्थतया यथा॥" इति। विशेषणसाधारण्यवशेन हि प्रतिष्ठमानमप्रकृतं प्रस्तुतावच्छेदकत्वेन प्रव- तते। यथाचोक्तं- "प्रकृतार्थेन वाक्येन तत्समानविशेषणैः। अप्रस्तुतार्थकथनं समासोक्तिरुदाहृता।।" इति। यच्च सूत्रं 'विशेषणसाम्यादप्रस्तुतस्य गम्यत्वे समासोक्तिरि' (अलज्का- रसू० ३१)ति। विशेप्यस्यापि साम्ये श्रेपत्वप्राप्तेः । यच्च वामनः-'अनुक्तौ समासोक्तिरि' (४. ३. ३)ति। अनुक्तिरुपमेयस्य। अस्यां च व्यवहारसमारोप: पायेण। न रूपसमारोपः । यतो न रूपकत्वप्सङ्गः। ळहिऊणेति। "लब्घ्वा तव बाहुस्पर्श यस्याः स कोडप्युल्लासः । जयलक्ष्मीस्तव विरहे न खलूंज्ज्वला दुर्बला ननु सा"

१. 'फ', २. 'जी'. ग. पाठ: ३ 'सो वृ' ख, ग. पाठ: ४. 'दं', ५. 'ल भनेद् डु' ब. पाठ :.

दशम उल्लासः । २९५ अत्र जयलक्ष्मीशब्दस्य केवलं कान्तावाचकत्वं ना- स्तीति। निदर्शना। अभवन् वस्तुसम्बन्ध उपमापरिकल्पक: ॥ ११। निदर्शनं दृष्टान्तेकरणम्। उदाहरणं- क्क सूर्यप्रभवो वंशः क चाल्पविषया मतिः। तितीर्षुर्दुस्तरं मोहादुडुपेनास्मि सागरम् ॥ सम्प्रदायप्रकाशिनी अत्र विशेषणेषुँ तु श्िष्टतेत्याह-अत्र जयलक्ष्मीत्यादि। निदरशनेत्यादि। अघटमानो वाक्यार्थसम्बन्धो यदुपमां परि- कल्पयति सा निदर्शना। लक्ष्यपदं निर्वक्ति-निदर्शनं दृष्ठान्तकरणमिति। क्व सूर्येति। प्रभव उत्पत्तिस्थानम्। उदपं काष्ठोदिप्रवः।अत्र पूर्वोत्तरवाक्यार्थयोरघटमान: सम्बन्ध उपमां परिकल्पयति। साहित्यचूडामणि: इति। अत्र बाहुस्पर्शलाभादीनां विशेषणानां नायिकावस्थाविशेषद्योतकत्वा- दलक्कारोत्थानमित्याह-जयलक्ष्मीशेब्दस्येति। अन्येषां प्रकृतार्थस्येतरस्य च साधारणत्वात्। इयं च लौकिके लौकिकस्य शास्त्रीये शास्त्रीयस्य लौकिके शास्त्रीयस्य शास्त्रीये च लौकिकस्य व्यवहारः समारोप्यते इति चातुर्विध्यमुखा- दानन्त्यमध्यास्ते। तत्राद्यामत्रोदाहरतोऽन्या बहिरूहनीया इति संक्षेपविवक्षा अ्न्थकारस्य। निदशनेति। अभवन्नविद्यमानो वस्तुनो: संबन्धः तात्पर्यचिन्तायामुप- मायाः परिकल्पकः । दृष्टान्तीकरणम् उक्तार्थसमर्थनप्रकारः, नतु शुद्धो दष्टान्तः उपमा- वयवसर्वस्वप्रतिबिम्बनाभावात्। क्क सूर्येति।

१. 'वट्ूस्तु', २. 'न्ती' ग. पाठः. ३. 'घुश्ि' ड. पाठ: ४ 'षापरिक्क' ग, पाठ :. ५. 'पदस्ये' घ. पाठ :. ६. 'अ' ग. पाठ :.

२९६ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे अत्रोडुपेन सागरतरणमिव मन्मत्या सूर्यवंशवर्णनमि- त्युपमायां पर्यवस्यति। यथावा - उदयति विततोर्ध्वरश्मिरज्जा- वहिमकरे हिमधाम्नि याति चास्तम्। वहति गिरिरयं विलम्बिघण्टा- द्यपरिवारितवारणेन्द्रलीलाम्।। अत्र कथमन्यस्य लीलामन्यो वहतीति तत्सदृदशीमि- त्युपमायां पर्यवसानम्। सम्प्रदायप्रकाशिनी तदेतदाह-अत्रोड्पेनेत्यादि। पदार्थनिष्ठतयाप्युदाहरति-उदयतीति। निदर्शनात्वं दर्शयति-अत्र कथमन्यस्येत्यादि। साहित्यचूडामणि: अत्र सूर्यवंशमत्योर्विषयविषयिभावानौचित्यलक्षणे वाक्यार्थे सागरस्यो- हुपेन तरणलक्षणं वाक्यार्थान्तरमारोप्यत इति मत्या सूर्यवंशवर्णनमुडडपेन सागरतरणमिवेत्युपमायां विश्राम्यतीत्याह-उड्डपेनेति । यत्र निरपेक्षयोर्वा- क्यार्थयोः बिम्बप्रतिबिम्बभावः तत्र दष्टान्तो वक्ष्यते, यत्र तु प्रकृते वाक्यार्थे वाक्यार्थान्तरमारोप्यते सामानाधिकरण्येन सेयं संबन्धानुपपत्तिनिबन्धना निद- शना। एवं वाक्यार्थवृत्तिमुदाहृत्य पदार्थवृत्तिमुदाहरति-उद्यतीति। अत्र कथमन्यस्य वारणेन्द्रस्य लीलामन्यो रैवतको वहति अन्यसंबन्धिनो भावस्य व- स्त्वन्तरेण वोढुमशक्यत्वात्। तेन च लीलासदशीं लीलामसौ वहतीत्यदूरविप्रक- र्षात् प्रतिबिम्बेनोक्तिरुपमापर्यवसायिनी। तदेतदाह-कथमिति। १. 'न्योन्यस्ये' ग. पाठः. २ 'स्येति । दो' क. घ. पाठः.

दशम उल्लासः। १९७ दोर्भ्यीं तितीर्षति तरङ्गवतीभुजङ्ग- मादातुमिच्छति करे हरिणाङ्कबिम्बम्। मेरुं लिलङ्गयिषति ध्रुवमेष देव! यस्ते गुणान् गदितुमुद्यममादधाति। इत्यादौ मालारूपाप्येषा द्रष्टव्या ॥ ११ ॥ स्वस्वहेत्वन्वयस्योक्तिः क्रिययैव च सापरा। क्रिययैव स्वरूपस्वकारणयोः सम्बन्धो येदवगम्यते सा अपरा निदर्शना। यथा-

सम्प्रदायप्रकाशिनी दोभ्यामिति। तव गुणेषु गदितुमुद्यमो दोर्भ्यमब्धितितीर्ा- सम इत्यर्थः । अत्राप्राकरणिकैः प्रत्येकं प्राकरणिकाभिसम्बन्धे माला- रूपता ॥ ११।। निदर्शनान्तरमाह-स्वस्वहेत्वित्यादि। क्रिययैव स्वरूप स्व- कारणसम्बन्धश्चावबोध्यते चेत् सापरा सम्भवद्स्तुसम्बन्धा निदर्शना। व्याचष्टे-क्रिययैव स्वरूपेत्यादि। साहित्य चूडामणि: दोर्भ्पामिति। त्वद्गुणान् वक्तुसुद्युङ्क इति वाक्यार्थे दोर्भ्या समुद्रं तितीर्षतीत्यादिवाक्यार्थान्तरं सामानाधिकरण्येनाध्यारोप्यत इत्युपमावश्यम्भावः। मालावैचित्र्यं च सर्वालक्कारसाधारणम् ॥ ११ ॥ अथ सम्भवद्वस्तुसम्बन्धां दर्शनान्तरेण निदर्शनामाह-स्व्रस्वेति। क्रियातद्वतोः संबन्धप्रतीतावपि यत्र सहकारिनैरपेक्ष्यं तत्र चमत्कारातिशय इत्याह-क्रिययवेति। यद्वामनः-'क्रिययैव स्वतदर्थान्वयख्यापनं निदर्श- नमि'(४-३-२०)ति। संलुलितहेतुदृष्टान्तविभागः प्रयोग इति यावत्। १. 'यदा योऽव' क. ग, 'योऽव' ख. पाठः. २. 'कैः सम्बन्धैः प्र' इ. पाठः, PP

२९८ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे

उन्नतं पदमवाप्य यो लघुर्हेलयैव स पतेदिति ब्रुवन्। शैलशेखरगतो द्ृषत्कणश्चारुमारुतघुतः पतत्यधः ॥ अत्र पातक्रियया पतनस्य लाघवे सत्युन्नतपदप्राप्ति- रूपस्य कारणस्य च सम्बन्धः ख्याप्यते। अप्रस्तुतप्रशंसा या सा सैव प्रस्तुताश्रया॥१२॥

सम्प्रदायप्रकाशिनी उन्नतमिति। यो लघुः सन् उन्नतं पदमा्नोति, स हेलया अप्रयन्नेन पतेदित्यमुमर्थमवबोधयन् शैलशेखरगतो दषत्कणः शर्करा- खण्डः चारुणा ललितेन मरुता हतमात्र एवाधः पतति। योजयति-अत्र पातक्रिययेत्यादि। पातक्रियया अधः पत- तीति वाक्यार्थीभूतया। पतनस्य पतेदित्युद्दिष्टस्य। लाघवे सतीति कारणस्वरूपकथनम्। सम्बन्धः ख्याप्यत इति सम्भवद्वस्तुसम्बन्धता खयापिता।

साहित्यचूडामणि: उन्नतमिति। अत्र तदीया पतनक्रिया साध्यं, तस्या हेतुर्लाघवे सत्युन्नतपदप्राप्तिः । तयोरन्वय उन्नतं पदमवाप्य यो लघुः स पतेदिति। से क्रिययैव शुद्धया ख्याप्यत इत्याह- पातक्िययेति । (ध्रु!त्रु)वन्निति तत्ख्यापनप्रयोगा- दद्ति वस्तुसम्बन्धः । दषत्कणसमासारः सर्वो लघुरित्युपमाविश्रान्तिश्र। "अभवन् वस्तुसम्बन्धो भवन् वा यत्र कल्पयेत्। उपमानोपमेयत्वं कथ्यते सा निदर्शना।।" इति।

१. 'ति ध्ुवम्।' ग. पाठ :. २. 'तिप्रा' क., 'तप्रा' ख. पाठः ३. 'लाघवीया' ख. पाठ :. ४. 'सं', ५. 'वो लोक इत्यु' घ. पाठः.

दशम उल्लासः। २९९ अप्राकरणिकस्यार्थस्याभिधानेन प्राकरणिकस्यार्थस्या- क्षेपोऽप्रस्तुतप्रशंसा॥। १२॥। सा च, कार्ये निमित्ते सामान्ये विशेषे प्रस्तुते सति। तदन्यस्य वचस्तुल्ये तुल्यस्येति च पञ्चधा॥ १३॥

सम्प्दायप्रकाशिनी अप्रस्तुतेति। अप्रस्तुतस्याप्राकरणिकस्य प्रशंसा या सा सैव अप्रस्तुतप्रशंसैव। ननु अप्रस्तुतप्रशंसा न युज्यते अप्रस्तुतत्वादेवेत्यत आह-प्रस्तुताश्रयेति। प्रस्तुतावच्छेदिका । व्याचष्टे-अप्राकारणिकस्येत्यादि।। १२।। विशेषानाह-सा च कार्य इत्यादिना। कार्ये प्रस्तुते सति तत्प्रत्यायकत्वेनापस्तुतस्य कारणस्योक्तिरेका। निमित्ते नैमित्तिकस्य द्वितीया। सामान्ये विशेषस्य तृतीया। विशेषे सामान्यस्य चतुर्थी। तुल्ये तुल्यान्तरस्य पश्चमी। साहित्यचूडामणि: अप्रस्तुतप्रशंसेति। प्रस्तुताद प्रस्तुतप्रतीतौ समासोक्तिरुक्ता। विपर्य- यादप्रस्तुतप्रशंसा। अप्रस्तुतस्य या प्रशंसा सा सैवेति निगदव्याख्यातम्। लक्षणमिति यावत्। अस्या: प्रथमं पञ्चधा विभाग इत्याह -कार्य इति। तदन्यस्य तेभ्यः कार्यादिभ्यो व्यतिरक्तिस्य कारणादेः। प्रशंसेति वर्णनोपलक्षणं निन्दाया अपि वर्ण्यमानत्वात्। यत्सूत्रम् 'अप्रस्तुतात् सामान्यविशेषभावे कार्यकारणभावे सा- रूप्ये चे प्रस्तुतप्रतीतावप्रस्तुतप्रशंसे'(अलङ्कारसू० ३४)ति । अयुक्तं खल्व- प्रस्तुतस्य वर्णनम् अप्रस्तुतत्वादेव। तत् प्रस्तुततात्पर्ये कदाचिद् युक्तं स्यात्। नाप्यप्रस्तुतादसंबन्धे प्रस्तुतप्रतीतिः अतिप्रसङ्गात्। सम्बन्धश्च भवस्त्रविध्यं

१. 'न्येन वि' क. ग. ध. ड. पाठ:, २. 'च संबन्धे प्र' ग. पाठः,

३०० व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे

तदन्यस्य कारणादेः। क्रमेणोदाहरणं- योताः किं न मिलन्ति सुन्दरि! पुनश्चिन्ता त्वया मत्कृते नो कार्या नितरां कृशासि कथयत्येवं सबाष्पे मयि। लज्जामन्थरतारकेण निपतत्पीताश्रुणा चक्षुषा दृष्ट्वा मां हसितेन भाविमरणोत्साहस्तया सूचितः॥ अत्र प्रस्थानात् किमिति निवृत्तोऽसीति कार्ये पृष्टे कारणमभिहितम्।

सम्प्रदायप्रकाशिनी व्याचष्टे-तदन्यस्येति। याता इति। मिलन्ति संयुज्यन्ते । लज्जामन्थरत्वे साक्षाद् दयितेन प्रयाणप्रस्तुतिर्हेतुः । निपतत्पीताश्रुणा निपतदेव निह्ुतमश्षु येनेत्यर्थः । विरहदु:खपरिहारहेतुत्वान्मरणस्योत्साहत्वं तया सूचित इत्युत्तरेण सूचितम् । प्रश्नमुद्घाटयन् योजयति-अन्न प्रस्थानादित्यादि। मरण- सूर्चनं कारणम्। साहित्यचूडामणि: नातिक्रामति। सामान्याद्विशेषस्य विशेषाद्वा सामान्यस्येति। एवं कार्यकारण- भावेऽपि। सारूप्ये पुनरेको भेद इत्यसौ पञ्चमे(दा: दः)। एैकरूप्यहेतुकश् भेद: श्लेषाद्यलङ्कारवैचित्र्यात् त्रिधा। पुनश्च वाच्यस्य संभवासंभवोभयरूपतया त्रिधेति षोढा। याता इति। हसितनान्तःसाहसद्योतकेन कार्ये पृष्टे प्रश्रद्वारा कार्यस्य प्रस्तावे प्रस्थानस्य निर्णातत्वात् कारणं मरणोपक्रमसूचनरूपम् ।

१. 'नौ' ग. पाठः. २. 'द्वाराश्रु' ख. ग. पाठः. ३. 'त्स' ख. पाठ :. ४, 'चितं का' ड. पाठः. ५. 'न्यं विशे', ६. 'षो वा सा' घ. पाठ :.

दशम उल्लासः । ३०१ राजन् ! राजसुता न पाठयति मां देव्योऽपि तूष्णी स्थिताः कुब्जे भोजय मां कुमारसचिवैर्नाद्यापि कि भुज्यते। इत्थं राजशुकस्तवारिभवने मुक्तोऽध्वगैः पञ्जरा- च्ित्रस्थानवलोक्य शून्यवलभावेकैकमाभाषते॥ अत्र प्रस्थानोद्यतं भवन्तं ज्ञात्वा सहसैव त्वदरयः पलाय्य गता इति कारणे प्रस्तुते कार्यमुक्तम्। सम्प्रदायप्रकाशिनी राजन्निति । राजसुतादय: पाठनाद्यधिकृताः । योजयति-अत्र प्रस्थानेति। सहसैवेति शुकस्य शून्यत्वापरि- ज्ञानं सूचितम्। साहित्यचूडामणि: राजन्निति। कार्य पञ्जरशुकवृत्तान्तस्वभावम्। ननु "येन लम्बालकः सास्रः कराघातारुणस्तनः । अकारि भमवलयो गजासुरवधूजनः ॥" इत्यत्र गजासुरवधूविषयेण लम्बालकत्वादिना कार्येण कारणभूतो गजासुरवध: प्रतीयते। तस्मादप्रस्तुतप्रशंसाक्रान्तत्वात् पर्यायोक्तस्य वक्ष्यमाणलक्षणस्य निर्विषयत्वापात इति चेत्। न। यत्र कार्यात् कारणं प्रतीयते तत्र कार्य प्रस्तुतमप्रस्तुतं चेति दयी गतिः । यत्र प्रस्तुतत्वं कार्यस्य कारणवत् तस्यापि वर्णनीयत्वात् तत्र कार्यमुखेन कारणमुच्यत इति पर्यायोक्तं कारणापेक्षया कार्यस्थातिशथेन वर्णनार्हत्वात्। यत्र पुनः कारणस्य प्रस्तुतत्वे कार्यमप्रस्तुतं वर्ण्यते तत्राप्रस्तुतप्रशंसा। किञ्च। यत्र वाच्योऽर्थोडर्थान्तरं तादृशमेव स्वोप- स्कारकत्वेनागूरयति तन्न पर्यायोक्तम्। यत्र त्वसौ खात्मानमेवाप्रस्तुतत्वात् प्रस्तुतमर्थान्तरं प्रति समर्पयति तत्राप्रस्तुतप्रशंसा। यथात्र दण्डयात्रोद्यतं त्वां दष्टवा त्वदरयः पलाय्य गता इति कारणरूपस्यार्थस्य प्रस्तुतत्वात् कार्यरूपोऽर्थो- डप्रस्तुतराजशुकवृत्तान्तखंभावः प्रस्तुतार्थमात्मानं समर्पयतीति।

१. 'यमभिहितम् ।' ख. पाठः. २. 'ति त्वत्प्रस्था' ख. ग. पाठः. ३. 'स्व्रा' ग पाठ :. ४, 'त वए रा', ५. 'स्याप्रस्तुतत्वात्प्र' घ. पाठ:

३०२ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे एतत् तस्य मुखात् कियत कमलिनीपत्रे कणं वारिणो यन्मुक्तामणिरित्यमंस्त स जडः शृण्वन् यदस्मादपि। अङ्गल्यग्रलघुक्रियाप्रविलयिन्यादीयमाने शनै- स्तत्रोड्डीय गतो ममेत्यनुदिनं निद्राति नान्तः शुचा॥ अत्रास्थाने जडानां ममत्वसम्भावना भवतीति सा- मान्ये प्रस्तुते विशेष: कथितः । सुहृद्दधूबाष्पजलप्रनार्जनं करोति वैरप्रतियातनेन यः । स एव पूज्यः स पुमान् स नीतिमान् सुर्जीवितं तस्य स भाजनं श्रियः ॥ सम्प्रदायप्रकाशिनी एतत् तस्थेति। पाथ:कणं मुक्तामणिरित्यमंस्तेति यत् एतत् तस्य मुखात् कियद् वक्ष्यमाणजँडापेक्षया जाड्यमेतदल्पकमित्यर्थः । अस्माच्छृण्वन्नपि मुक्तामणित्वेन मन्तुः सकाशाद्विमर्शनसमनन्तरं मि- थ्येति शृण्वन्नपि मम मुक्तामणिरुड्डीय गत इति यः शुचा न निद्राति स सुतरां जड इत्यर्थः । योजयति-अत्रास्थान इति। सुहृद्धध्विति । वैरप्रतियातनेन वैरप्रतीकारेण न पुनराश्रा- सनमात्रेण। अत्र प्रबन्धान्तःश्रोके विशेषस्य प्रस्तुत्त्वमुद्घाटयन् साहित्यचूडामणि: एतदिति। मुखेन वाङ्मात्रं लक्ष्यते। कियद् जाड्यमिति। अङ्गु ल्यग्रेत्यादिना तस्य विदग्धम्मन्यता समुन्मील्यते। विशेष इति। मुक्ताफलभ्रान्तिलक्षणः । सुहृदिति। वैरस्य शात्रवस्य प्रतियातनं शोधनम्। १. 'ह' इति मूलकाशपाठः. २. 'पयःक' ख. ड. पाठः. ३. 'जरडा' ग. पाठ: 4. 'शंस' ड. पाठ :. ५. 'न्तरश्लो' ख. ड. पाठ :. ६. 'न्तिमत्वल' ग. पाठ :.

दशम उल्लासः । ३०३ अत्र कृष्णं निहृत्य नरकासुरवधूनां यदि दुःखं शमयिष्यास तेत त्वमेव श्लाध्य इति विशेषे प्रस्तुते सामान्यमुदितम्। तुल्ये प्रस्तुते तुल्याभिधाने त्रयः प्रकाराः। श्लेषच्छाया समासोक्ति: सादृश्यमात्रं वा तुल्यान्तरस्योक्षेपहेतुः। क्रमे- णोदाहरणं - पुंस्त्वादपि प्रविचलेद् यदि यद्यधोऽपि यायाद् यदि प्रणयनेन महानपि स्यात्। अभ्युद्धरेत् तदपि विश्वमितीदृशीयं केनापि दिक् प्रकटिता पुरुषोत्तमेन।।

सम्प्रदायप्रकाशिनी योजयति-अत्र कृष्णमत्यादि। तुल्यत्वनिबन्धना त्रिधेत्याह- तुल्ये प्रस्तुत इत्यादि। समासोक्तिर्विशेष्यस्य साम्यं विना संक्षि- प्योक्तिमात्रमित्यर्थः। हिर्हेती। श्लेषादित्रयस्य तुल्यान्तराक्षेपहेतुत्वा- दित्यर्थः। पुंस्त्वादपीति। पुंस्त्वात् प्रविचलनमेकदा स्त्रीत्वापत्तिः अन्यदा साहसादुपरमः। अधोयानं पातालावतरणं न्यग्भावश्च। प्रणयनेन महत्त्वं याचनन वृद्धिः। विश्वोद्धरणं भूमेरुदञ्चनं जगदवनं च । दिक् महा- स्त्चतापकार इत्यर्थः। पुरुषोत्तमो विष्णुर्महापुरुषश्र । अत्र विशेषण- विशेष्योभयांशे शब्दसाम्यांच्छलेषेण तुल्यान्तराक्षेपः। साहित्यचूडामणि: सामान्यं यथोक्तरूपम्। अथ पञ्चमं भेदं भिनति -तुल्य इति। क्लेषसमासोक्त्याद्यलक्कारान्तरं वैचित्रयमित्याकूतम्। सादृश्यमात्रम् उपमा। यद्यपीति विप्रकृष्टयोः सर्वत्रान्वयः । पौरुषात् प्रविचलनमसुरैरमृता- पहारे स्रैणावलम्बनात् । अधोयानमादिकमठाद्याकरिण । प्रणयनेन महत्त्वं १. 'स त्व' इति मूलकोशपाठ :. २. 'स्य व्यक्षे' क. पाठः ३. 'त्रिविधे' ख. ग. ङ. पाठ :. ४. 'ष' ख, 'षसा' ड. पाठः. ५. 'वृद्धिश्चोद्ध' क. ख. पाठः. ६. 'त्वत्र' ग. पाठ :. ७. 'म्याद शब्दश्रे' इ. पाठ :-

३०४ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे येनास्यम्युदितेन चन्द्र! गमितः क्रान्ति रवौ तत्र ते युज्येत प्रतिकर्तुमेव न पुनस्तस्यैव पादग्रहः । क्षीणेनैतदनुष्ठितं यदि ततः किं लज्जसे नो मना- गस्त्वेवं जडधामता तु भवतो यद्योम्नि विष्फूर्जसे॥ आदाय वारि परितः सरितां मुखेभ्यः किं नाम साधितमनेन दुरर्णवेन। क्षारीकृतं च बडवादहने हुतं च पातालकुक्षिकुहरे विनिवेशित च।।

सम्प्रदायप्रकाशिनी येनासीति। प्रतिकर्तुमेव युज्येत प्रतीकार एव युक्त इत्यर्थः। एतदनुष्ठितं पादग्रहणं कृतमित्यर्थः । अत्राम्युदय आविर्भावः सम्प- तिश्च। पादग्रह: किरणसंस्पर्श: चरणोपसंग्रहश्च। जडधामता शीत- रुचित्वं मान्यास्पदत्वं च। अत्र विशेष्यांशे श्रेषाभावात् समा सोक्त्या। आदायेति। अत्र सरितां मुखाद् वार्यादानादेः प्रजाभ्यो वित्तोहरणादिना सह सादृश्यमात्रेण। साहित्यचूडामणि: बलिबन्धोपक्मे त्रिविकमौन्नत्यात्। विश्वाभ्युद्धरणं वराहादिना पृथिव्यादिप्रत्यु- ज्जीवनम्। अत्र कुत्रचित् सत्पुरुषे प्रस्तुते तत्तुल्यखभावस्य भगवतः परमपुरुषस्य प्रशंसा श्लेषसंक्लेषेणानुगृद्यते । विशेष्ये पुरुषोत्तमपदेऽपि क्रेषण श्रेष: । येनेति। पादग्रहश्चरणोपसङ्गहः किरणग्रहणं च। ततः किं लज्जसे अनुष्ठितानुतापे नैष्फल्यात्। जडधामता शिशिरकिरणता मन्दतेजस्त्वं च। अत्र पादग्रहादाविव चन्द्रसूर्ययोर्विशेष्यभूतयोरपि श्लेषाभावाव् समासोक्तिः । सादश्यमात्ररूपायामुपमायामाह -आदायेति। अपव्ययकारिणि पुरुषे प्रस्तुते तत्सदृश: समुद्रो वर्ण्यते। १. 'ते' इति मूलकोशपाठ :. २. 'ज्यते प्र' क. घ. पाठः. ३. 'संपर्क: च' क. पाठ: ४. 'रुक्त्वं मा', ५. 'तापह' ङ. पाठ :. ६. 'षणं शे' घ. पाठा,

दशम उल्लासः । ३०५ इयं च काचिद् वा, प्रतीयमानार्थानध्यारोपेणैव। यथा- अब्धेरर्णःस्थगितभुवनाभोगपातालकुक्षे: पोतोपायादिह हि बहवो लङ्गनेऽपि क्रमन्ते। आहो रिक्तः कथमपि भवेदेष दैवात् तदानी को नाम स्यादवटकुहरालोकनेऽप्यस्य कल्यः ॥ काचित्वध्यारोपेणैव। यथा- करत्वं भो: कथयामि दैवहतकं मां विद्वि शाकोटकं वैराग्यादिव वक्षि साधु विदितं कस्मादिदं श्रूयताम् वामेनात्र वटस्तमध्यगजनः सर्वात्मना सेवते न छायापि परोपकारकरिणी मार्गस्थितस्यापि मे॥ सम्प्रदायप्रकाशिनी वैचित्र्यान्तरायाह-इयं चेत्यादि। अब्धेरिति। पोतो वहित्रं तद्रपादुपायादित्यर्थः । क्रमन्ते नि- व्याघातं प्रभवन्ति। आहो यदि। कल्यः दक्षः । महाप्रभुः पूर्णः स्वा- क्मः रिक्तो दुराक्रम इत्यर्थः । अत्राब्धौ प्रभुवृत्तीनध्यारोप:॥ कस्त्वं भो इति। शाकोटकः शाकोट:। तस्यैवं प्रश्नोत्तरिका नोपपद्यत इति प्रतीयमानाध्यारोप एव। साहित्यचूडामणिः अथ वाच्यस्य सम्भवासम्भवावुदाहरिष्यन् सम्भवं तावदाह-इयं चेति। वाच्ये सम्भवति प्रतीयमानस्यार्थस्यानध्यारोपेण। अध्यारोपानपेक्षया। अब्धेरिति । अत्र वाच्ये समुद्रे सर्वाप्युक्तरूपा प्रक्रिया सङ्गच्छते । वाच्यस्यांसम्भवस्थानमाह-काचिदिति। अध्यारोपेणैवासम्भवत्तया वाच्यस्य प्रतीयमानार्थसापेक्षत्वात्। कस्त्वमिति। अत्राचेतनेन सह प्रश्नोत्तरिकाया अनुपपचे:। १. 'च्येन प्र' इति मूलकोशपाठ :. २. 'धतः श्रू', पाठ :. ३. 'रित्यादि। पो' ख. पा: ४. 'गस्याक' क्. घ, पाठ: ५, 'तान्तस्यारो' ङ. पाठ :. ६ 'स्य' ग. पाठ :. ७. 'क' घ. पाठ:

३०६ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे क्कचित्त्वंशे त्वेध्यारोपेणैव। यथा- सोऽपूर्वो रसनाविपर्ययविधिस्तत्कर्णयोश्चापलं दृष्टिः सा मदविस्मृतस्वपरदिक किं भूयसोक्तेन वा। सम्यङ निश्चितवानसि भ्रमर! हे यद्ारणोऽद्याप्यसा- वन्तःशून्यकरो निषेव्यत इति भ्रातः! क एष ग्रहः॥ अत्र रसनाविपर्यासः शून्यकरत्वं च भ्रमरस्यासेवने न हेतुः। कर्णचापलं तु हेतुः। मदः प्रत्युत सेवननिमित्तम् । १३ ॥

सम्प्रदायप्रकाशिनी सोऽपूर्व इति। रसनाविपर्ययः जिह्ापरिव्वत्ति: वाक्पारुष्यं च। कर्णयोश्चापलं लोलता कर्णेजपसहिष्णुत्वं च । अन्तःशून्यकरत्वं सरन्ध्रशुण्डत्वं रिक्तहस्तता च। ग्रह आग्रहः। अंशेऽध्यारोपं दर्शयति-अत्र रसनाविपर्यास इत्यादि ॥ १३ ॥ साहित्यचूडामणि: अथोभयरूपतामाह-क्वचिदिति । रसनाया विपर्ययः सन्निवेशवि- पर्यास: अनृतवादित्वं च । कर्णयोश्चापलं कर्णतालयोस्तारल्यं श्रोत्रयोः कर्णे- जपोपजापशुश्रूषा च। मदो दानं दर्पश्र। वारणो गजः, वारयतीति निषेधकश्च। शून्यकर: सुषिरकरः (कं करः) शु(ण्डः?ण्डा) अनुदारश्च। न हेतुरिति। रसनाविपर्यासादेरध्यारोप एव शरणं, यत्र वाच्यं न स- म्भवति। सम्भवन्तमंशमाह-कर्णचापलं त्विति। कर्णतालरूपो हेतुरनध्या- रोपितः, यत्र वाच्यं सम्भवतीति यावत्। प्रसङ्गात् सम्भर्वेत्यंशेSनौचित्यमुल्लि- ज्यति- मद इति। मदविस्मृतेत्यादि विरुद्धमित्याकृतम्। उक्तवैपरीत्येन अ्रमरसेवने तस्य मिमित्तत्त्वात्।

५. 'ष्व' ग. पाठ :. २. 'रिवर', ३. 'रशुण्ड: अ', ४. 'वादित्यं', ५. 'नेन त', 4. 'तभूतत्वा' घ, पाठः

दशम उल्लासः । ३०७

निगीर्याध्यवसानं तु प्रकृतस्य परेण यत् प्रस्तुतस्य यदन्यत्वं यद्यर्थोक्तौ च कल्पनम् ॥१४।। कार्यकारणयोर्यश्च पौर्वापर्यविपर्ययः। विज्ञेयातिशयोक्तिः सा उपमानेनान्तर्निगीर्णस्योपमेयस्य यदध्यवसानं सैका। यथा-

सम्प्रदायप्रकाशिनी निगीर्याध्यवसानमिति। उपमानेन निगीर्णस्योपमेयस्या- भेदाध्यवसानमेकातिशयोक्तिः। अन्यत्वेनाध्यवसानमन्या। यद्यर्थस्य यदिच्छलादिशब्दस्योक्तौ वस्तुनोऽसम्भवतः कल्पनं तृतीया। कार्य- कारणयो: पौर्वापर्यविपर्ययः कार्यस्य प्राग्भावाच्चतुर्थी।

साहित्यचूडामणि: अतिशयोक्तिमाह-निगीर्येति। अध्यवसायस्य साध्यतायामुत्पेक्षा समलक्षि, यत्र स्वरूपप्राधान्यम् । सिद्धत्वे तु तस्याध्यवसितप्राधान्यादतिश- योक्तिः । यत्सूत्रम्- 'अध्यवसितप्राधान्ये त्वतिशयोक्तिरि'ति। अस्याश्च पञ्चधा बन्धच्छाया अमेदो भेदे तद्विपर्ययः असम्बन्धः सम्बन्धे तद्विपर्ययः कार्यकारणयोः पौर्वापर्यविपर्ययश्च। तत्र निगीर्येत्यादिना प्रथमो लक्ष्यते। प्रस्तु- तस्येत्यादिना द्वितीयः । असम्बन्धः सम्बन्धे बहिरूहनीयः । यद्र्थोक्तावित्य- नेनासम्बन्धे सम्बन्धरूपस्तुरीयः । पञ्चमस्तु कण्ठोक्तः। परेणाप्रकृतेनोपमानेन। यद्यर्थेत्यर्थग्रहणं चेच्छब्दोपसङ्गहाय। उपमानेनेति। प्रकृतस्य तदन्येनोपमानेन विषयिणा कबलितस्य विषयरूपतयाध्यवसानमेकातिशयोक्तिः ।

१. 'थः' इति मूलकोशपाठः

३०८ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे कमलमनम्भसि कमले च कुवलये तानि कनकलतिकायाम्। सा च सुकुमारसुभगेत्युत्पातपरम्परा केयम् ॥ अत्र मुखादि कमलादिरूपतयाध्यवसितम्। यच्च तदेवान्यत्वेनाध्यवसीयते सा अपरा। यथा- अण्ण ळडहत्तणअं अण्णच्चिअ कावि वत्तणच्छाआ। सामा सामण्णवआवइणो रेह चिअ णहोइ॥ यद्यर्थस्य यदिशब्देन चेच्छ्देन वोक्तौ यत् कल्पनम् अर्थादसम्भविनोऽर्थस्य सा तृतीया। यथा-

सम्प्रदायप्रकाशिनी कमलमिति। कमलकुवलयादिनोपमानेन निगीर्णस्य सुखन-

तदेतदाह-अत्र मुखादीति। यच्चेति। तदेवोपमेयमेव। अण्णमिति। "अन्यल्लठहत्वमन्यैव कापि वर्तनच्छाया। इ्यामा सामान्यप्रजापते रेखैव न भवति।।" लटहत्वं प्रौढिः। वर्तनं शीलम् । अत्र लटहत्वादेरन्यता। यद्यर्थ- स्थेति। कल्पनयैव कल्प्याक्षेपादर्थादित्युक्तम्। कल्प्यं च यद्यर्थोक्तेर- सम्भवि। साहित्यचूडामणि: कमलमिति। अत्र मुखादीनां कमलादिभिभेदोऽप्यमेदोऽध्यवसित इत्यादद- मुखादीति। अभेदे भेदरूपामाह-यच्चेति। साडतिशयोक्तिः। अण्णमिति। "अन्यल्डहत्वम् अन्यैव काचिद्वर्तनच्छाया। इयामा सामान्यप्रजापते रेखैव न भवति॥"

1. 'रचितैव' ड. पाट: २. 'फोइस' ख. पाठः. ३. 'दव्यवस्थेत्या' घ. पाठ:

देशम उल्लासः । ३०९ राकायामकलङ्कं चेदमृतांशोर्भवेद् वपुः । तस्या मुखं तदा साम्यपराभवमवाप्नुयात्।। कारणस्य शीघ्रकारितां वक्तुं कार्यस्य पूर्वमुक्तौ चतुर्थी। यथा- हृदयमधिष्ठितमादौ मालत्याः कुसुमचापबाणेन। चरमं रमणीवल्लभ ! लोचनविषयं त्वया भजता ॥

सम्प्रदायप्रकाशिनी राकायामिति। पूर्णिमायामकलङ्कस्याभावान्निस्साम्यत्वमति- शयः । कारणस्य शीघ्रकारितां वक्तुमिति विपर्ययप्रयोजनम् ॥१४॥ हृदयमिति। लोचनविषयभाजा हृदयाधिष्ठानं वाणाधिष्ठान- कारणं पश्राद्भावि। समकालत्वमपि पौर्वापर्यविपर्ययः । तत्रोदाहरणं स्फुटमिति न प्रदर्शितम्। साहित्य चूडामणि: इति। श्यामा योषित्। रेखा मर्यादा। अत्र लडहत्वादीनामभेदेऽप्यन्यत्वेना- ध्यवसानादू भेदः । असम्बन्धः सम्बन्धे बहिरूहनीयो यथा - 'भस्याः सर्गविधावि'त्यादि। अत्र पुराणब्रह्मनिर्माणे सम्बन्धेऽप्यसम्बन्ध उक्त इति चिरन्तनाः । अ्रन्थकारस्य तदप्यमेदे भेद एवेत्याशयः । असम्बन्धे सम्बन्धमाह-राकायामिति। अन्र वास्तवेऽप्यसम्बन्धे सम्भावनया सम्बन्धः । इयमेव प्राचीनानामालङ्कारिकाणामतिशयोक्तिः । य- दाहुः- 'सम्भाव्यधर्मतदुत्कर्षकल्पनातिशयोक्तिरि'ति। तत्र सम्भाव्यधर्म- कल्पनेयम्। अन्तिमं भेदमाह-कारणस्येति। शीघ्रतैरतां वक्तुमिति प्रयोजनो- पन्मासः। एवं कमलमनम्भसीत्येवमादावपि वदनादीनां वास्तवस्म सौन्दर्यस्य कविसमर्पितेन सौन्दर्येणाभेदाध्यवसानं भेदेऽप्यभेदवचनस्य प्रयोजनमुन्नेयम्। हृदयमिति। अत्र कारणस्य पूर्वभाविता पश्चाद्भाविता च कार्यस्ये- १. 'तरतां' ख., 'तरका' ग. पाठः. २. 'भाविता' क. ग. घ. ड. पाठ :. ३ै. 'न द' ख. ग. पाठ:, ४. 'ण' घ, पाठः. ५. 'कार्यता', ६. 'मियमिति' ग. पाठ:,

३१० व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे प्रतिवस्तूपमा तु सा ।। १५॥। सामान्यस्य द्विरेकस्य यत्र वाक्यदये स्थितिः। साधारणो धर्म उपमेयवाक्ये उपमानवाक्ये च कथित- पदस्य दुष्टतयाभिहितत्वाच्छब्दभेदेन यदुपादयिते सा वस्तुनो वाक्यार्थस्योपमानत्वात् प्रतिवस्तूपमा। यथा-

सम्प्रदायप्रकाशिनी प्रतिवस्तूपमा त्विति । एकस्य साधारणधर्मस्य वाक्यदये दविसवस्थानं प्रतिवस्तुनः प्रतिवाक्यस्योपमेति प्रसिवस्तूपमा। व्याचष्टे-साधारण इत्यादि। नन्वेकस्य द्विःस्थितौ पौनरुक्त्य- मित्यत आह-कथितपदस्येति। साहित्यचूडामणि:

त्यसमकालो विपर्ययः। समकालोऽपि समस्ति। यथा - 'अविरळविलोले'- त्यादि। प्रतिवस्तूपमेति। तुशब्देन दष्टान्तादेरस्यां वैलक्षण्यमवश्यापेक्षणीय- मित्युपक्षिप्यते। द्विः द्विवारम् असकृत्। स्थितिर्वृत्तिः निर्देश इत्यर्थः । सामात्यधर्मस्येवाघ्युपादाने सकृत्निर्देशे उपमा-वस्तुप्रतिवस्तुभावादसकृन्निर्देशे- डप्युपमैव, इवाद्यनुपादाने सकृन्निर्देशे दीपकतुल्ययोगिते, असकृन्निर्देशे तु शुद्धसामान्यरूपत्वं बिम्बप्रतिबिम्बभावो वेति दयी प्रक्रिया। तत्राद्या प्रतिवस्तू- पमा द्वितीया दृष्टान्तत्वेन दर्शयिष्यते। कथितपदस्येति। नैकं पदं द्विः प्रयोज्यमिति काव्यसमयमूलस्य दोषस्य हेयत्वात्। वस्तुन इति। वस्तुशब्दस्य वाक्यार्थवाचित्वात प्रतिवाक्यार्थमुपमा साम्यमित्यन्वर्थाश्रयणात्। यत्सूत्रं - 'वाक्यार्थगतल्वेन सामान्यस्य वाक्यद्वये परथड् निर्देशे प्रतिवस्तूपमे'ति। 4. 'क्ये चोप' २. 'ते तेन व' ग. पाठः ३. 'स्थापन' ङ. पाटः. ४. 'स्य', ५. 'त्यर्था' ग. पाठ:,

दशम उल्लासः । ३११ देवीभावं गमिता परिवारपदं कर्थ भेजत्येषा। नखलु परिभोगयोग्यं दैवतरूपाङ्कितं रत्नम्॥। यदि दहत्यनलोऽत्र किमन्भुतं यदि च गौरवमद्रिषुकिं ततः। लवणमम्बु सदैव महोदधेः प्रकृतिरेव सतामविषादिता॥ इत्यादिमालाप्रतिवस्तूपमा द्रष्टव्या। एवमन्यत्राप्यनुसर्तव्यम्। दृष्टान्तः पुनरेतेषां सर्वेषां प्रतिबिम्बनम् ॥ १६ ॥ सम्प्रदायप्रकाशिनी देवीभावमिति। देवीभावः पट्टमहिषीभावः तं गमिता परि- वारपदं कथ भजति। नहि दैवताकारचिह्नितं रत्नं भूषणतया परि- भोगमर्हति। अत्र माहात्म्यं साधारणो धर्मः देवीभावमिति दैवतरूपा- झ्ितमिति च शब्दभेदेन स्थितः। मालात्वेनाप्युदाहरति-यदि दहतीति। अत्र स्वाभाव्यं साधारणो धर्मः उपमानवाक्येषु किमद्भुतं किं ततः सदैवेति, उपमेय- वाक्ये तु प्रकृतिरेवेत्युक्तः । एवं शृङ्कलापीत्याह - एवमन्यत्रा- पीति॥ १५३ ॥ दृष्टान्त इति। एतेषां साधारणधर्मोपमेयोपमानानां परस्प- रस्य पतिबिम्बितत्वेन प्रतीतिः । साहित्यचूडामणिः (देवीति)। अत्र परिजनशब्दधारणानौचित्यं परिभोगयोग्यँताभावश्र्ेत्ये- कमेव सामान्यं वाक्यद्वये पृथङ् निर्दिश्यते। मालाळक्षणमस्याः शिल्पं दर्शयति-यदीति।*नवीकारावसरे विवे- चितचरमेतत् । एवमिति। अन्यत्रापि मालावैचित्र्यमुन्नेयम्। दृष्टान्त इति। सर्वेषामिति उपमानोपमेययोरिव सामान्यस्यापि प्रति- बिम्बनम् । यत्सूत्रं- 'तस्यापि बिम्बप्रतिबिम्बतया निर्देशे दृष्टान्त' (अलक्कार- सू० २६) इति। तच्छब्देन साधर्म्यपरामर्शः । १. 'वहत्ये' ग. पाठः. २. 'कं' ड. पाठ :. ३. 'ग्यश्चेत्ये' घ. पाठ :. * सप्तमोल्लासे दोषप्रकरणे।

३१२ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे एतेषां साधारणधर्मादीनाम्। दृष्टोऽन्तः निश्चयो यत्रेति ह- ष्टन्तः। यथा त्वयि दृष्ट एव तस्था निर्वाति मनो मनोभवञ्वलितम्। आलोके हि हिमांशोर्विकसति कुमुदं कुमुद्दत्याः॥ एष साधर्म्येण । वैधर्म्येण तु- तवाहवे साहसकर्मवर्मणः करं कृपाणान्तिकमानिनीषतः। भटाः परेषां विशरारुतामगु- र्दधत्यवाते स्थिरतां हि पांसवः ॥ १६ ॥

सम्प्रदायप्रकाशिनी लक्ष्यपदं निर्वक्ति-दष्टोऽन्न इत्यादि। त्वधि दृष्ट एवेति। अत्र नायकयोर्हिमांशुकुमुद्वत्योश्च, मनसः कुमुदस्य च, निर्वाणस्य विकासस्य च मिथः प्रतिविम्बनम् ॥ १६ ॥ साहित्यचूडामणि: आदिग्रहणादुपमानोपमेययोः । दृष्ट इत्यादिना निरुक्तिः । निश्चय- दर्शनं प्रतिबिम्बयुक्त्या। यथाहुः "इष्टस्यार्थस्य विस्पष्टप्रतिबिम्बनिदर्शनम् । यथेवादिपदैः शून्यं बुधैर्द्ष्टान्त उच्यते ।" इति। विस्पष्टपदादप्रस्तुतप्रशंसायाः प्रतिक्षेपः । यथेवादीत्यादिना प्रतिवस्तूप- मायाश्च। अत्र नायिकानायकयो:(रिव?) हिमांशुकुमुद्वत्यो(रिव?): मनःकुमृद- यो(रिव?): निर्वाणस्यापि विकासात्मना प्रतिबिम्बनम्। न केवलमयमुदाहृतरूपेण साधर्म्येण यावद् वैधर्म्येणापीत्याह-एष इति। तवेति। 'मरुद्विलासे (स? त)रळा हि रेणवः' इति साधर्म्यम् । तद्वैलक्षण्याद्वैधर्म्योदाहरणमेतत् । एतच्च वैधर्म्यकृतं वैचित्र्यमल्कारान्तरेष्व १. 'ध' ख. पाठः २. 'यो कुमुदयोरिव नि', ३. 'सेन स' घ. पाठः,

दशम उल्लासः । ३१३ सकृद्वृत्तिस्तु धर्मस्य प्रकृताप्रकृतात्मनाम्। सैव क्रियासु बह्वीषु कारकस्येति दीपकम्॥१७ ॥ प्राकरणिकाप्राकरणिकानाम् अर्थादुपमानोपमेयानां धर्मः क्रियादिरेकवारमेव यदुपादीयते तदेकस्थस्यैव समस्त- वाक्यदीपनाद् दीपकम्। यथा-

सम्प्रदायप्रकाशिनी सकृदूवृत्तिस्त्विति। उपमानोपमेयानां साधारणघर्मस्य क्रि- यालक्षणस्य सकृद्धत्तिः क्रियादीपकं, दीपवदेकस्य नानार्थदीपनात्। क्रिकयामुँ च बह्वीपु कारकस्यैकस्य कारकदीपकम्। उभयं व्याख्यायोदाहरति-प्राकरणिकाप्राकरणिकाना- मिति। साहित्य चूडामणि: व्यस्ति। केवलं ग्रन्थार्थगौरवभयाद् अ्रन्थकारेणोपेक्ष्यते। तत्र प्रतिवस्तूपमायां यथा- "चकोर्य एव चतुराश्चन्द्रिकाचामकर्मणि । विनावन्तीर्न निपुणा: सुदृशो रतकर्मणि ॥" इति। अप्रस्तुतप्रशंसायां यथा "धन्याः खलु वने वाताः कल्हारस्पर्शशीतलाः ।

इति ॥ १६ ॥ राममिन्दीवरश्यामं ये स्पृशन्त्यनिवारिता: ॥।"

दपकमाह-सकृद्वृत्तिरिति । प्रकृताप्रकृतात्मनामुपमेयोपमानलक्ष- णानां समस्तवृत्तीनां सकृद्वत्तिर्दीपकं, व्यस्तवृत्तित्वे तुल्ययोगिता लक्षयिप्यते। क्रियादिरिति गुणस्वीकाराय। एकवारमिति प्रतिचस्तूपमाव्यवच्छे दाय। निर्वक्ति-एकस्थस्यैवेति। यत् सूत्रं 'प्रस्तुतोनामप्रस्तुतानां चै दीप- कम्' (अलङ्कारसू ० २४) इति। औपम्यस्य गम्यत्व इत्यनुवर्तते।

१. 'सु ब' ङ. पाठः. २. 'ताप्र', ३. 'तु' घ. पाठः. QQ

३१४ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे किवणाण धणं णोआण फणमणी केसराइ सीहाणम्। कुळवाळिआण अ थणा केत्तो घेप्पन्ति अमुआणम् ॥ कारकस्य च बह्ीषु क्रियासु सकृद्वृत्तिर्दीपकम्। ३

यथा-

सम्प्रदायप्रकाशिनी किवणाणेति। कृपणानां धनं नोंगानां फणेमणि: केसराणि सिंहानाम्। कुलपालिकानां च स्तनौ कुतः स्पृश्यन्तेऽमृतानाम्॥ एतत् क्रियादीपकम्। साहित्य चूडांमणि: तत्रैकक्रियामुदाहरति-किवणेति। "कृपणानां धनं नागानां फणमणिः केसराणि सिंहानाम्। कुलपालिकानां च स्तनौ कुतो गृह्यन्तेऽमृतानाम् ॥।" इति। अत्र कृपणधनादिषु सर्वत्र ग्रहणक्रिया दीप्यते। एतच्चादिमध्यान्तक्रिया- भेदात् त्रिधेत्यालक्कारिकाः । यदाहुः "आदिमध्यान्तविषयाः प्रधानेतरगामिनः । अन्तर्गतोपमाधर्मा यत्र तद् दीपकं विदुः ॥" इति। तत्रान्तविषयमुदाहारि। आदिमध्यविषये बहिरूहनीये। यथा 'चरन्ति चतुरम्भोधिवेलोद्यानेष्वि'त्यादि । मध्यविषयं यथा - 'सञ्चारपूतानी' त्याँदि। एवमनेकेषु कारकेष्वेका क्रियोक्ता। अथानेकासु क्रियास्वेकं कारकं दीप्यत इति वक्तुं 'सैव क्रियास्वि'- त्यादिकारिकार्ध व्याचष्टे-कारकस्येति।

१. 'भुअआ', २. 'क', ३. 'हु' क. ख. पाठ :. ४. 'भुजगा' क. ग. पाठ: ५. 'णा' क. पाठ: ६, 'न्तभे' घ, पाठ :. ७. 'ति।' ग. पाठ

दुशम उल्लास: । ३१५ स्विद्यति कूणति वेल्लति चलति निमीलति विलोकयति तिर्यक्। अन्तर्नन्दति चुम्बितु- मिच्छति नवपरिणैया वधूः शयने ॥१७ ॥ मालादीपकमादं चेद् यथोत्तरगुणावहम्। पूर्वेण पूर्वेण वस्तुना उत्तरोत्तरं चेदुपक्रियते तन्माला- दीपकम्। यथा- सङ्गामाङ्गणमागतेन भवता चापे समारोपिते सम्प्राप्ते परिपन्थियोधनिवहे साम्मुख्यमासादितम्। कोदण्डेन शराः शरैररिशिरस्तेनापि भूमण्डलं तेन त्वं नृपते ! त्वया सितयशस्तेनापि लोकत्रयम् ॥

सम्प्रदायप्रकाशिनी कूणतीति। कूणनं नेत्रयोर्भागत्रयसङ्कोच: । नवपरिणीता अभिनवप्रौढिः।।१७। मालादीपकमिति। यथोत्तरैमित्युक्तेराद्यमादयमिति गम्य ते । व्याचष्टे-पूर्वेण पूर्वेणेत्यादि। एकावल्यामुत्तरोत्तरेण पूर्व- पूर्वोपकार इति विशेष:। सङ्गाम इति। अत्र कोदण्डादिना पूर्वपूर्वेण शरादेरुत्तरोत्तर- स्यासादेनोपकार:। साहित्यचूडामणि: स्विद्यतीति। अत्र स्वेदाद्यने कक्रियाकर्तृत्वेन नवोढा कानिचिन्निर्दिश्यते।। मालादीपकमिति। पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तरं प्रति उत्कर्षनिबन्धनत्वे माला- १. 'ति विच', २. 'मिषति', ३. 'णीता व' ग. पाठ :. ४. 'पा' ख. पाठ :- ५. 'ण' ख. ग. घ. ङ. पाठ, ६. 'थेत्यु' ख. ग. पाठः, ७. 'रेत्युक्ेरायमि' द. पाठ :. 6. 'क' घ. पाठः.

३१६ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे नियतानां सकृद्धर्मः सा पुनस्तुल्ययोगिता ॥ १८॥ नियतानां प्राकरणिकानामेव अप्राकरणिकानामेव वा । क्रमेणोदाहरणं- पाण्डुक्षामं वदनं हृदयं सरसं तवालसं च वपुः । आवेदयति नितान्तं क्षेत्रियरोगं सखि! हृदन्तः ॥

सम्प्रदायप्रकाशिनी नियतानामिति । नियतिरेकजातीयता। व्याचष्टे-नियतानां प्राकरणिकानामेवेत्यादि। पाण्डुक्षाममिति। परक्षेत्रे चिकित्स्यः क्षेत्रियो रोगः। अत्र पाण्डुत्वादिविशिष्टानां वक्रादीनां प्राकरणिकानामावेदनं सकृत्। साहित्य चूडामणि: दीपकम्। मालात्वेन चारुत्वविशेषोन्मेषाचचिरन्तनानुसरणाच्च पृथगमुष्य लक्ष णम्। गुणाँवहत्वमुत्कर्षहेतुः । सङ्गामेति। अत्र कोदण्डादिक्रमेण शरादीनामुत्कर्षो विहितः । साम्मु- ख्यासांदनक्रियानिबन्धनं च दीपकम्। द्वितीयपादस्य प्राक्प्रक्रियायामनौचित्या- दन्यथाकारः । तुल्ययोगितामाह-नियतानामिति प्रस्तुताप्रस्तुतानां समासे दीपकं व्यासे तुल्ययोगितेत्याह-प्राकरणि- कानामेवेति। अत्र शुद्धप्राकरणिकत्वे शुद्धाप्राकरणिकत्वे वा गम्यमानमौपम्यं वैवक्षिकं न वास्तवं, तस्यैककोटिप्रभावितत्वात्। दीपके तु तद् वास्तवम्, उभयकटिनिर्व्यूढत्वात्। सकृदिति दीपकवदेकत्र निविष्टस्यान्यत्राप्यनुषङ्गाद् उपकारकत्वात्। यत् सूत्रम् 'औपम्यस्य गम्यत्वे पदार्थगतत्वेन प्रस्तुतानाम- प्रस्तुतानां वा समानधर्माभिसम्बन्धे तुल्ययोगिता'(अलङ्कारसू ० २३) इति। पाण्ड्वति। अत्र वदनहृदयवपूंषि प्राकरणिकानि, नायिकावयवभूत- त्वात्। तेषां रोगावेदनरूपो धर्मः सकृदुपादीयते। १. 'य' क. ख, घ. ड, पाठ:, २. 'निमेषा', ३. 'णनिबन्धनमु', ४. 'पा' ष. पाठ :.

दशम उल्लास:। ३१७

कुमुदकमलनीलनीरजाली ललितविलासजुषोर्द्दशो: पुरः का। अमृतममृतराश्मिरम्बुजन्म प्रतिहतमेकपदे तदाननस्य॥१८॥ उपमानाद यदन्यस्य व्यतिरेकः स एव सः। अन्यस्योपमेयस्य। व्यतिरेक आधिक्यम्। क्षीणः क्षीणोऽपि शर्शी भूयो भूयोऽपि वर्धते सत्यम्। विरम प्रसीद सुन्दरि! यौवनमनिवर्ति यातं तु।

सम्प्रदायप्रकाशिनी कुमुदेति। अत्र कुमुदादीनामत्राकरणिकानां दृश्ये पदे प्रति- हतिः धर्मः सकृत्, तथामृतादीनामाननस्य पदे॥ १८॥ उपमानाविति। उपमानादुपमेयस्य व्यतिरेक आधिक्यं व्य- तिरेकालङ्कारः। एवकारोऽन्वर्थतामाह। क्षीण: क्षीण इति। मुहुः क्षैण्येऽपि भूयो भूयोऽपि वर्धित- शश्यपेक्षया यातस्य यौवनस्यानिवर्तित्वमाधिक्यम्। अलङ्कारसर्वस्वकृता तु 'उपमानादुपमेयस्याधिक्ये विपर्यये वा व्यतिरेकः'(सू० २८) इति सूत्रयतोपमेयस्य न्यूनगुणत्वे इदमुदाहृतम्। साहित्यचूडामणि: कुमुदेति ! अत्र कुमुदादीनामप्राकरणिकत्वं, नायिकालोचनोपमान- भूतत्वात् सर्वेषाम् । तेषां च किंवृत्तेन क्षिप्यमाणत्वं सकृदुपादीयते। कुमु- दस्य लोचनोपमानत्वम् अन्यैर्दूषितमपि प्रसिद्धयनुरोधादुच्यते। एवममृतादीनां तन्मुखोपमानभूतानां प्रतिहते: सकृन्निर्देशः ॥ १८ ॥ व्यतिरेकमाह-उपमानादिति। स एव स इति। व्यतिरेक इत्येव व्यवह्ियते। न्यूनताया अपि व्यतिरेकवात् तद्वयावर्त्यमाह-आधिक्यमिति १. 'वि' क. पाठ: २. 'भि' ख. ड. पाठः. ३. 'तस्य श' ग. पाठ :. ४. 'ति' क. पाठ :. ५. 'त्वमु' क., 'त्वमिदमु' ख. ग. पाठ :.

३१८ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे

इत्यादावुपमानस्योपमेयादाधिक्यमिति यत् केनचिदुक्तं, त- दयुक्तम्। अत्र यौवनगतास्थैयस्याधिक्यं हि विवक्षितम्। हेत्वोरुक्तावनुक्तीनां त्रये साम्ये निवेदिते॥ १९ ॥ शब्दार्थाभ्यामथाक्षिते श्लेषे तद्वत् त्रिरष्ट तत्।

सम्प्रदायप्रकाशिनी

उपमानस्याधिक्यमिति रुचकेनोक्तमयुक्तं, यौवनगतस्यास्थैर्यस्याधि- क्यमिति विवक्षणात्। एवमुपमानािक्ये व्यतिरेकं निराकृत्य भेदान् सश्नष्टे-हे- त्वोरुक्तावित्यादि। उपमेयस्थमुत्कर्षस्य उपमानस्थं च निकर्षस्य कारणं व्यतिरेकस्य हेतुः । तयोरुक्तावेकः । एकतरस्य चोभयस्ये- त्यनुक्तीनां त्रये त्रयम्। चत्वारोऽपि साध्म्ये शाब्दे आर्थे अर्था- साहित्यचूडामणि: चिरन्तना: खलु 'भेदप्राधान्य उपमानादुपमेयस्याधिक्ये विपर्यये वा व्यतिरेक:' (अलङ्कारसू ० २८) इति सूत्रयन्ते। आधिक्यमधिगुणत्वं यथायोग- मुदाहृत्य न्यूनगुणत्वरूपं विपर्ययं 'क्षीण:क्षीण' इत्यादावुदाहै(रं? रन्तो) व्याच- चक्षिरे -'चन्द्रापेक्षया यौवनस्य क्षीणगुणत्वं शशिवैलक्षण्येन गतस्यापुनराग- मनादि'ति। तत्र विप्रतिपद्यमान आह-क्षीणः क्षीण इति। केनचिदिति। गजनिमीलिकाशालिना। तदयुक्तमिति। वाक्यार्थस्य तावत्तात्पर्यापर्यालोचितत्वादिति भावः । अत्राप्युपमानादुपमेयस्याधिक्यं न वि पर्यय इत्याह-यौवनेति। चन्द्रापेक्षया तारुण्यस्य गुणो यदस्थैर्य तस्या- धिक्यम्, अन्यथा वाक्यार्थशक्तिव्याक्षेपप्रसङ्गात्। इत्थ विप्रतिपत्ति प्रतिक्षिप्य विभागमाह -हेत्वोरिति। त्रिरष्टेति। चतुर्विशतिः।

१. 'हार्षु: । व्या' ग. पाठ :.

दशम उल्लासः । ३१९ व्यतिरेकस्य हेतुरुपमेयगतमुत्कर्षनिमित्तम्, उपमान- गतं निकर्षकारणं च । तयोरद्वयोरुक्तिः, एकतरस्य इ्वयोर्वा अनुक्तिरित्यनुक्तित्रयम् । एतद्जेदचतुष्टयमुपमानोपमेयभावे शब्देन प्रतिपािते। अर्थेन क्रमेणोक्तौ चत्वार एव भेदाः। आक्षित्ते चौपम्ये तावन्त एव। एवं द्वादश। एते च श्रलेषेऽपि भवन्तीति चतुर्विशतिभेदाः। क्रमेणोदाहरणम्- असिमात्रसहायस्य प्रभूतारिपराभवे। अन्यतुच्छजनस्येव न स्मयोऽस्य महाघृतेः ॥ अत्रैव तुच्छेति महाधृतेरित्यनयोः पर्यायेण युगपद्दा- सम्प्रदायप्रकाशिनी क्षिप्े द्वादश। ते च श्लेषाश्लेषनिबन्धनत्वे त्रिरष्ट चतुर्विशतिभेदाः। व्याचष्टे-व्यतिरेकस्य हेतुरित्यादिना। असिमात्रेति। अत्र तुच्छत्वमुपमाननिकर्षस्य कारणं महा- धृतित्वमुपमेयोत्कर्षस्ये। एतदेव लाघवार्थमनुक्तित्रयेऽप्युदाहरणीचिकीर्षुराह-अन्रैव तुच्छेत्यादि। 'अभूदन्यजनस्येवे'ति निकर्षस्य, 'ने स्मयोऽस्य मही- पतेरि'ति प्रकर्षस्य च पर्यायेणानुक्तो दौ। युगपदनुक्तौ त्रयः। एतदतु- साहित्य चूडामणि: उपमेयविषयम् उत्कर्षनिमित्तं न विपर्ययः । उपमानविषयं च निकर्ष- कारणं न विपर्ययः। एकतरस्येति। एकैकस्य हेतोरनुक्ती द्वे, हेतुद्वयस्या- नुक्तिरेकेत्यनुक्तित्रयम्। साम्यप्रतीतिस्त्रिधा शब्देनार्थेनाक्षेपेण चेति। असिमात्रेति। अत्रोपमाने तुच्छत्वमपकर्षनिमित्तम्, उपमेये महाधृ- तित्वमुत्कर्षहेतुः, अतो हेत्वोरुक्तिः । अन्यत्रान्नेतुं शक्यमित्याह-अत्रैवेति। पर्यायेणेति।

१. 'आ' ख. पाठ :. २. 'स्य त' क. घ. पाठः. ३. 'णं' ग. पाठ, ४, 'स्येति', ५. 'वि' ङ. पाठ :. ६. 'कौ यु'क. पाठ:

३२० व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे नुपादाने अन्यद् भेदत्रयम्। एवमन्येष्वपि द्रष्टव्यम् । अत्रेवशब्देरय सद्भावाच्छाब्दमौपम्यम्। असिमात्रसहायोऽयं प्रभूतारिपराभवे। नैवान्यतुच्छजनवत् सगवोडयं धृतेर्निधि: ॥ तुल्यार्थेऽत्र वतिरित्यार्थमौपम्यम्। इयं सुनयना दासीकृततामरसश्रिया। आननेनाकलङ्केन जयतीन्दुं कलक्गितम्॥

सम्पदायप्रकाशिनी क्तित्रयमौपम्यस्यार्थत्वे अर्थादाक्षेपे (च) विज्ञेयमित्याह-एवमन्ये- ष्वपीति। उक्तचतुष्के औपम्यं शाब्दमित्याह-अत्रेवशब्दस्येति। आर्थत्वे उदाहरति-अस्िमात्रेति। प्रथमान्तत्वात् पुनर्लेखः। आर्थत्वं दर्शयति-तुल्यार्थ इति। 'तेन तुल्यं-'(५-१- ११५) इति वतावौपम्यमार्थमिति उपमालङ्गारे निरूपितं यतः । एव- मनुक्तित्रयेण सह तेऽपि चत्वारः । अर्थादाक्षेप उदाहरति-इयं सुनयनेति। साहित्यचूडामणि: "नूनमन्यजनस्येव न स्मयोऽस्य महाधृतैः।" "अन्यतुच्छजनस्येव न स्मयोऽस्य महीपतेः।" "नूनमन्यजनस्येव न स्मयोऽस्य महीपतेः ।" इति पाठे। औपम्यमाह-इवशब्दस्येति। उपमावदिति भावः । एतदार्थत्वौचित्यापेक्षयान्यथा पठति - असिमात्रेति। साम्यस्याक्षेप उदाहरति-इयमिति। "आननेन मनोज्ञेन जयतीन्दुं कलङ्कितम्।" "आननेनाकलङ्केन जयत्यमृतदीधितिम्।" 1. 'वदस', २. 'वः' ग. पाठः. ३. 'धिः ॥ अत्र तुल्यार्थे व' क. ख. पाठ :. ४. 'तेः। इति' घ. पाठ :.

दशम उल्लासः । ३२१

अत्रेवादितुल्यादिपदविरहे आक्षित्तैवोपमा। जितेन्द्रियतया सम्यग्विद्यावृद्निषेविणः । अतिगाढगुणस्यास्य नाब्जवद् भङ्गुरा गुणा:।। अत्रेवार्थे वतिः। गुणशब्दः श्लिष्टः । अखण्डमण्डलः श्रीमान् पश्यैष पृथिवापतिः । न निशाकरवज्जातु कलावैकल्यमागतः ।।

सम्प्रदायप्रकाशिनी

कलङ्ककलङ्केति प्रकर्षनिकर्षोक्ति: । एतेऽप्यनुक्तित्रयेण सह चत्वारः। श्लेषहेतुतयोदाहरति-जितेन्द्रियेति औपम्यस्य शाब्दतां दर्शयति-अत्रेवार्थ इति। श्रेषहेतुता- माह-गुणशब्द इति।अतिगाढेति भङ्गुरेति च प्रकर्षनिकर्षोक्ति:। एतेऽपि पूर्ववच्चत्वारः । अखण्डेति। मण्डलं कटकं बिम्बं च । कलाः शकलानि शिल्पानि च। साहित्यचूडामणि: "आननेन मनोज्ञेन जयत्यमृतदीधितिम्।" इत्युन्नयनप्रकाराः । श्लेष उदाहरति- जितेति। इवार्थे वतिः गुणशब्द:श्िष्ट इति। गुणा हि सौजन्यादयो मृणाल- सूत्राणि च।

i. 'g:I स्वच्छात्मतागुणसमुल्लसतेन्दुबिम्बं विम्बप्रभाधरमकृत्रिमहृय्यगन्धम्। यूनामतीव पिबतां रजनीषु यत्र तृष्णां जहार मधु नाननमङ्गनानाम् ।

नित्यो' ग. पाठ: २. 'करणेनौप' ख. पाठः. ३. 'न्द्रियतये' ह. पाठः.

RR

३२२ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे अत्र तुल्यार्थे वतिः। कलाशब्दः श्िष्टैंः। नित्योदितप्रतापेन त्रियामामीलितप्रभः । भासवतानेन भूपेन भास्वानेष विनिर्जितः ।।

अत्राक्षिप्यैवोपमा। भास्वतेति श्लिष्टः। एवञ्जातीयकाः श्लिष्टोक्तियोग्येस्य पदस्य पृथगुपादानेऽन्येऽपि भेदाः सम्भ- वन्ति। ते अनयैव दिशा द्रष्टव्याः । १९३।। निषेधो वक्तुमिष्टस्य यो विशेषाभिधित्सया॥२०॥ वक्ष्यमाणोक्तविषयः स आक्षेपो द्विधा मतः। सम्प्रदायप्रकाशिनी आर्थतां श्लेषहेतुतां चाह-अत्र तुल्यार्थ इत्यादि। एते- डपि चत्वारः। नित्योदितेति। निर्जयेनौपम्याक्षेप इत्याह-अत्राक्षिप्यै- वेति। नित्योदितेन त्रियामामीलनेन च प्रकर्षनिकर्षोक्ति: । एतेऽपि चत्वार इति चतुर्विशविः। १९३॥ निषेधो वक्तुमिति। वक्तुमिष्टस्य प्रकृतत्वात् साक्षान्निषेधेना- साहित्यचूडामणि: कलाशब्द: श्िष्ट इति । कला विद्या भागश्चेति क्ेषः । तुल्यार्थे वतिः, 'तेन तुल्यं-' (५-१-११५) इत्यादिना। भास्वतेति। वर्णनीये भास्वत्त्वं पर(म्प? प)रीभावासहत्वम्। अन्यत्र सूर्यत्वम् ॥ १९३ ।। आक्षपमाह-निषध इति। निषेधाभासः यथा व्याख्यास्यते। अनुपसर्जनीकार्यस्य प्राकरणिकतया विधानार्हस्य। अशक्यवक्तव्यत्वं

१, 'इत्येव' ग. पाट :. २. 'ग्यप', ३. 'मित्यादि । व' ख. पाठः. ३२१. पृष्ठे 'ष्टः । स्वच्छात्मे'त्यारभ्य 'नित्यो' इत्यन्तो यो' ग. पाठः प्रदर्शितः, स इह क. ख. पाठ्योदश्यते। 'तै' इते मूलकोशपाठ:

दशम उल्लासः । ३२३ विवक्षितस्य प्राकरणिकत्वादनुपसर्जनीकार्यस्य अश- क्यवक्तव्यत्वमतिप्रसिद्धत्वं वा विशेषं वक्तुं निषेधो निषेध इव यः स वक्ष्यमाणविषय उक्तविषयश्रेति द्विविध आ- क्षेपेः । क्रमेणोदादाहरणम्- ए एहि किं वि कीअं वि कएण णिक्किव! भणामि अळमहवा। अविआरिअकज्जारम्भआरिणी मरउ ण भणिस्सम्॥ सम्प्रदायप्रकाशिनी नुपसर्जनीकार्यस्याशक्यवचनतां सुग्रसिद्धतां वा विशेषमभिव्यड्क्तुं निषेध इव यः स उक्तवक्ष्यमाणविषयतया द्विघाक्षेप:। (ए) एहीति। आय एहि किमपि कस्या अपि कृतेन निष्कृप ! भणाम्यलमथवा। अविचारितकार्यारम्भकारिणी म्रियतां न भणिष्यामि॥ अत्र वक्ष्यमाणस्य सुमूर्षोपगमस्याशक्यवचनतां व्यङ्क्तुं किमपि कस्या अपीति ताटस्थ्येनासूत्रिताया भणितेनिषेधः। अतो निष्कृपेत्याम- न्त्रणम् । साहित्यचूडामणि: वक्ष्यमाणे विषये। अतिप्रसिद्धत्वमुक्ते। निषेध इवेति। प्राकरणिकस्य विधा- नार्हतया निषेध: कर्तु न युज्यते। स क्रियमाणो बाधितस्वरूपत्वान्निषेधायत इति निषेधाभा(वः: सः) संपद्यते। स च प्राकरणिके विशेषप्र(त्यःति)पत्त्यर्थः, अन्यथा गजस्नानतुल्यत्वात् तस्येत्याह - विशेषाभिधित्सयेति । यत् सूत्रम् 'उक्तवक्ष्यमाणयोः प्राकरणिकयोर्विशेषप्रतिपत्त्यर्थ निषेधाभास आक्षेपः' (अलङ्कारसू० ३८) इति। एसेति। एषा खलु किमपि कस्या अपि कृतेन निष्कृप! भणाम्यलमथवा। अविचारितकार्यारम्भकारिणी म्रियतां न भणिष्यामि॥ इति । अत्र भणामीति प्रतिज्ञातस्य न भणष्यामीति निषेधाद् वक्ष्यमाणवि षयोडयमाक्षपः ! १. 'ध इव निषेधोयः' ग. पाठः. २. 'पः । उदा' क. ख, पाठः. ३. 'ए' ख. ग. पाठ :. ४. 'विस्व' क, ग. पाठ:, ५. 'यत्वाद् द्वि' ख. पाठः,

३२४ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे ज्योत्खा मौक्तिकदाम चन्दनरसः शीतांशुकान्तद्रवः कर्पूरं कदली मृणालवलयान्यम्भोजिनीपल्लवाः । अन्तर्मानसमास्त्वया प्रभवता तस्या: स्फुलिङ्गोत्कर- व्यापाराय भवन्ति हन्त किमनेनोक्तेन न ब्रूमहे।। क्रियायाः प्रतिषेधेऽपि फलव्यक्तिर्विभावना॥२१॥ हेतुरूपक्रियाया निषेधेऽपि तत्फलप्रकाशनं विभावना।

सम्प्रदायप्रकाशिनी ज्योत्स्नेति। अन्तर्मानसं मभवर्ता त्वया हेतुना दाहाय भ- वन्ति। सुविदितत्वात् किमनेनोक्तेनेति उक्तविषयः॥ २०३ ॥ क्रियाया इति। क्रियैव फलहेतुरिति वैयाकरणदशोक्तिरियम्। 'अनासवाख्यं करणं मदस्ये'त्यादावपि पानादिद्वारेणैवासवादेर्मद- हेतुत्वमिति क्रियाप्रतिषेधेऽपि फलप्रकाशनं विभावना। कार्यकारण- विच्छित्तिविशेषान्न विरोधमात्रम् । साहित्यचूडामणि: ज्योत्स्नेति। अत्र ज्योत्स्नादीनि तस्यास्तापाय भवन्तीति सामान्येनो- क्तस्य क्वचिदंशे निषेध इत्युक्तविषयोडयम्। नहि प्राकरणिकबललब्स्थेमानमर्थ- मंशव्यतिरेकेण निषेधो व्याकुलयतुमर्हति। उक्तं च- "प्रतिषेध इवेष्टस्य यो विशेषाभिधित्सया। आक्षेप इति तं सन्तः शंसन्ति कवयः सदा ॥" इति। अथ 'किमनेनोक्ेन न ब्रूमह' इति वाक्यद्वये पौनरुक्तयमपरिहार्यम्, एकत एवाक्षेपसिद्धेः। एवं पूर्वत्रापि अलमथवा न भणष्यामीत्यत्रानुसन्घेयम्।। विभावनामाह-क्रियाया इति। क्रियाग्रहणेऽपि हेतुपदेन व्याख्यौचित्यमित्याह-हेतुरूपेति। नहि सर्वैः क्रियाफलमेव कार्यमभ्युपगम्यते, वैयाकरणानामेव तथाङ्गीकारात्। यत् सूत्रं 'कारणाभावे कार्योपपत्तिर्विभावना' (अलक्कारसू० ४१) इति। निर्वक्ति- तत्फ(लं वे१ ले)ति। फलं विशेषेण भावयतीति कृत्वा। कारणान्तरं यत्र

१. 'तात्ययहे' ख. ग. पाठ :.

दशम उल्लास: । ३२५

यथा- कुसुमितलताभिरहताप्यधत्त रुजमलिकुलैरदष्टापि। परिवर्तते स्म नलिनीलहरीभिरलोलिताप्यघूर्णत सा।।

सम्प्रदायप्रकाशिनी कुसुभितेति। लताहतिं विनापि रुजमधत्त । अलिभिरदष्टापि परिवर्तते स्म। दीर्धिकालहरीभिरलोलितापि अघूर्णत। विरहलक्षणस्तु सूक्ष्मो हेतुरस्तीति न तच्वतो विरोधः ॥२१॥ साहित्य चूडामणि: स्वाभाविक(त्वाद्वा? त्वं वा) विभाव्यं सा विभावनेति। कारणान्वयव्यतिरेकानु- विधानात् कार्यस्य कारणमन्तरेण न संभव: स्यात्। यदि कदाचित् कयाचिद्वा युक्त्या तत्संभव उपनिबध्यते, तदा विभावनावैशिष्टयेन कार्यस्यो(त्था)नाद् अप्रसिद्धं कारणं वस्तुतोऽस्तीति कारणाभावे कार्योत्पत्तिरूपविरोधपरिहारः । यथाक्तं-

"क्रियायाः प्रतिषेधे या तत्फलस्य विभावना । ज्ञेया विभावनैवासौ समाधौ सुलमे सति।" इति। समाधिर्विरोधस्य परिहारः। कारणाभावेन बलवता कार्यमेव बाध्यते, नतु तेन कार(णं?ण)भावोडपीति मिथो बाध्यबाधकभावानुप्राणिताद् विरोधाद् विशेषः। एवं विशेषोक्तावप्यूह्यम्। कुसुमितेति। अत्राहतापीति लताघातादिरूपायाः क्रियायाः प्रतिषेधे- डपि रुग्धारणादिलक्षणं फलं प्रकाश्यते। अरतिरूपस्य कारणस्य सद्भावात् परिहारः । इयं च वक्ष्यमाणविशेषाक्तिवदुक्तानुक्तनिमित्तमेदाद् द्विधा। तत्रा- नुक्तनिमित्तोदाहता। उक्तनिमित्ता यथा- "अनासचार्यं करणं मदस्य बाल्यात् परं साथ वयः प्रपेदे।"

१. 'रनालो' ऊ. पाठ. २. 'डि' स. ग, पाठः.

२२६ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे विशेषोक्तिरखण्डेषु कारणेषु फलावचः । मिलितेष्वपि कारणेषु कार्यस्याकथनं विशेषोक्ति: अ- नुक्तनिमित्ता उक्तनिमित्ता अचिन्त्यनिमित्ता च । क्रमेणो दाहरणं - सम्प्रदायप्रकाशिनी विशेषो्तिरिति । समग्रेषु कारणेषु कार्याकथनं व्यङ्ग्यवि- शेषार्थत्वाद् विशेषोक्ति: उक्तानुक्ताचिन्त्यनिमित्ततया त्रिधा। साहित्यचूडामणिः इति। अत्र मदस्य प्रसिद्धं यदासवाख्यं करणं तदभावेऽपि यौवनं हेतुत्वेनो- पनिबद्धम्। मदस्य द्वैविध्येऽप्यभेदाध्यवसायादेकत्वम्। यथा वा ममैव- "(सु१ अ)कुङ्कुमालेपमकामनिद्रमनासवास्वादमरोषलीलम्। सन्ध्यामयूखैः क्षणमङ्गनानां रागोऽयमारोहति गण्डरेखाम् ।।" इति। तत्र गण्डरेखायां रागाधिरोहे कुङ्कुमालेपादि कारणं नि(र्व?व)र्त्यते, उच्यते च सन्ध्यामयूखलक्षणम् ॥ २१ । अथ विभावनावैपरीत्येन विशेषोक्तिमाह-विशेषोक्तिरिति। फलावच: कार्यस्यावचनम् कारणसमवायेऽपि कार्यस्याप्रकाशनं विशेषोक्तिरित्याह-मिलितेष्व- पीति। यत् सूत्रं 'कारणसामग्र्ये कार्यानुत्पत्तिर्विशेषोक्तिः' (अलक्कारसू० ४२) इति। समग्राणि कारणानि कार्यमुत्पादयन्तीति प्रसिद्धिः। यदिच का (र्येणो? य नो)त्पद्यते तत् क(श्चि! श्चि)द् विशेषमभिव्यङ्क्तुं, विशेषश्च विस्मयावह- त्वादिः। तथोक्तं- "सामस्त्येऽपि (च) शक्तीनां फलानुत्पत्तिबन्धनम् । विशेषस्याभिधित्सातः सा विशेषोक्तिरिष्यते ।" इति। तामेनां "दर्शितेन निमित्तेन निमित्तादर्शनेन च। तस्या बन्धो द्विधा लक्ष्ये दृश्यते ललितात्मकः ॥" इति नीत्या विभजते-अनुक्तेति। यद्यप्यचिन्त्यनिमित्तानुक्तनिमित्तैव, अनु-

दशम उल्लास: । ३२७

निद्रानिवृत्तावुदिते दुरत्ने सखीजने द्वारपदं परासे। शरलथीकृताश्लेषरसे भुजङ्गे चचाल नालिङ्गन तोऽङ्गना सा।

कर्पूर इव दग्धोऽपि शक्तिमान् यो जने जने। नमोऽस्त्ववार्यवीर्याय तस्मै मकरकेतवे।।

सम्प्रदायप्रकाशिनी

थीकारेषु समग्रेष्वपि कारणेव्वालिङ्गनादचलनं ग्रेमविशेषव्यञ्जनाद- नुक्तनिमित्ता विशेषोक्ति:। कर्पूर इवेति। निर्लेशं दग्धोऽपि शक्तिमानित्यवार्यवीर्यत्वा दुक्तनिमित्ता। साहित्यचूडामणि:

क्तस्य चिन्त्याचिन्त्यत्वेन द्वैविध्यात्। तथापि तद्वैचित्र्यप्रकाशना(य) पृथगुद्देशो- दाहरणे। निद्रेति। घुरले सूर्ये। अत्र निद्राहान्यादिकारणसामग्रयामपि चलन- लक्षणं कार्य न लक्ष्यते। सम्भोगौत्सुक्यलक्षणो हेतुरनुक्तश्चिन्त्यः ।

उक्तनिमित्तामाह-कर्पूर इवेति। अत्र सत्यपि दाहलक्षणहेताव(नु?श)- क्तत्वलक्षणस्य कार्यस्यानुत्पत्तिः शक्तिमत्त्वरूपेण विरुद्धेन धर्मेणोपनिबद्धा अवार्यवीर्यत्वं च निमित्तमुक्तम्। नन्वेवं विरुद्धधर्ममुखेनापि कार्यानुदयोक्त्या विशेषोक्तिपरिकल्पने 'यः कौमारहर' इत्यादावपि विशेषोक्तेरनिषेध्यतया निरल- कारतापक्षनिर्वाहो न सङ्गटत इति चेत्। सत्यम्। सर्व काव्यं सालक्कारमिति चिरन्तनेोद्धटाद्याल क्वारिकपक्षकटाक्षेण ग्रन्थकार एवमुभयमुदाजहारेति न सर्वथा पौर्वापर्यपर्यालोचनायामौचित्याभाव इत्यलं व्याख्येयग्रन्थस्खलनोल्लेखनेन।

१. 'ष्विह का' ड. पाठ :.

३२८ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे

स एकस्त्रीणि जयति जगन्ति कुसुमायुधः। हरतापि तनुं यस्य शम्भुना न हृतं बलम् ॥ यथासङ्ख्यं क्रमेणैव क्मिकाणां समन्वयः ॥२२।। यथा· एकस्त्रिधा वैससि चेतसि चित्रमत्र देव! द्विषां च विदुषां च मृगीद्दशां च।

सम्प्रदायप्रकाशिनी स एक इति। तनुहरणेऽपि बलाहरणोक्तिरचिन्त्यनिमित्ता। उक्तप्राप्ते(१)रनुक्तनिमित्तातोऽन्या। 'भवन्ति यत्रौषधयो रजन्यामतै- लपूरा: सुरतप्रदीपा:' इत्यादिर्वामनादीनाम् एकगुणहानिकल्पनायां साम्यदारढ्यलक्षणा विशेषोक्तिः । ग्रन्थकृतस्तु मते रूपकभेद एव। यथासङ्ख्यमिति।क्रमिकाणां क्रमेणान्वयो यथासङ्ख्यम्। क्रम इत्यन्ये। एकस्त्रिधेति। शौर्यविनयलीलाभिस्तापसम्मदरतिपोषाद् वैरि- साहित्यचूडामणि: अचिन्त्यनिमित्तामाह-स एक इति। अत्र तनुहरणे कारणे सत्यपि बलहरणस्य कार्यस्यानुक्तिः । तत्र च निमित्तमनुक्तमचिन्त्यं च। परमेश्वरप्रभा- वस्य पर्यनुयोगानर्हत्वात्। यथासङ्ख्यमिति। क्मिकाणां क्रमवताम्। ते चोर्ध्वनिर्दिष्टाः पश्चा- न्निर्दिष्टाश्चेति द्विधा। क्रमादादयैरन्येषां क्रमेणान्वयो यथासङ्गयम्। यत्सूत्रम् 'उद्दिष्टानामर्थानां क्रमेणानुदेशो यथासङ्गयम्' (अलङ्कारसू० ५९) इति । अन्ये त्वेनं कम इत्याहुः। एक इति। अवैषम्यप्रतिपादनाय सर्वत्र चकारः। अस्य च द्वैविध्यमस्ति शाब्दत्वार्थत्वभेदात् । शाब्दं यस्मिन्नसमस्तानां पदार्थानामसमसतैः पदार्थै-

१. 'चरसि' ख. पाठ :. २. 'के' क. घ. पाठ :. ३. 'तान्या' ख. पाठ:

दशम उल्लास:। ३२९ तापं च सम्मदरसं च रर्ति च पुष्णन् शौर्योष्मणा च विनयेन च लीलया च ॥। २२ ॥ सामान्यं वा विशेषो वा तदन्येन समर्थ्यते। यत्र सोऽर्थान्तरन्यास: साधर्म्येणेतरेण वा ॥२३॥ साधर्म्येण वैधर्म्येण वा सामान्यं विशेषेण यत् सम- थ्यते, विशेषो वा सामान्येन, सोऽर्थान्तरन्यासः । क्रमेणो- दाहरणं - सम्प्रदायप्रकाशिनी विद्वन्मृगीदशां हृदि त्रिधा वससीति क्रमिकोऽन्वयः। एवं समासेऽपि विज्ञेयम् । २२ ।। सामान्यं वेति। साधर्म्यवैधर्म्याभ्यां सामान्यविशेषयोर्मिथः समर्थकत्वे चतुर्धार्थान्तरन्यासः । समर्थना दृष्टान्ततो भेद:। साहित्य चूडामणिः रर्थद्वारक: सम्बन्धः, अतिरोहितस्य क्रमसम्बन्धस्य प्रतीयमानत्वात्। आर्थ तु यत्र समास: प्रक्रियते तत्र समुदायस्य समुदायेन क्रमसम्बन्धमात्रं शाब्द- मन्यदार्थम् अर्थानुगमपर्यालोचनेन पश्चादवयवविषयस्य क्रमसम्बन्धस्य प्रतीय- मानत्वात्। समुदायनिष्ठस्य श्रुत्या प्रतीतिः, अवयववर्तिनः पुनररर्थानुसारादिति तात्पर्यात्। त्च बहिरूहनीयम्। यथा- "कज्जलहिमकनकरुचः सुपर्णवृषहंसवाहनाः शं वः । जलनिधिगिरिकमलस्था हरिहरकमलासना ददतु ॥" इति ॥ २२॥ अर्थान्तरन्यासमाह -सामान्यमिति। तदन्येन विशेषेण सामान्येन वा। इतरेण वैधर्म्येण। यत् सूत्रं 'सामान्यविशेषकार्यकारणभावाभ्यां निर्दिष्ट- प्रकृतसमर्थनमर्थान्तरन्यासः' (अलक्कारसू० २५) इति। कार्यकारणसम्बन्ध- निबन्धनत्वमस्य पाक्षिकमित्युपेक्षितं ग्रन्थकारेण। तत्र च सामान्यं विशेषण विशेषो वा सामान्येन समर्थ्यत इति दौ भेदौ, प्रत्येकं साधर्म्यवैधर्म्याभ्यां चत्वार इत्याह-साधर्म्येणेति। SS

३३० व्याख्याद्योपेते काव्यप्रकाशे

निजदोषावृतमनसामतिसुन्दरमेव भाति विपरीतम्। पश्यति पित्तोपहतः शशिशुभ्रं शङ्खमपि पीतम्। सुसितवसनालङ्कारायां कदाचन कौमुदी- महसि सुदृशि स्वैरं यान्त्यां गतोऽस्तमभूद् विधुः। तदनु भवतः कीर्तिः केनाप्यगीयत येन सा प्रियगृहमगान्मुक्ताशङ्का क नासि शुभप्रदः ॥ गुणानामेव दौरात्म्याद् धुरि धुर्यो नियुज्यते। असञ्जातकिणस्कन्धः सुखं *जीवति गौर्गडी॥

सम्प्रदायप्रकाशिनी निजदोषेति। दुष्टमनसां सुन्दरमसुन्दरं भातीति पित्तोपहतः शह्धं पीतं पश्र्यतीति सामान्यं विशेषेण साधर्म्यात् समर्थ्यते। सुसितेति। अत्र तु विधावस्तमितेऽपि कीसौ गतिाये।ं तज्ज्यो स्नामिसारिका निश्शङ्कं मियगृहमगादिति विशेष: क नासि शुभप्रद इति सामान्येन। क्रेति काक्का नजो निषेधात् साधर्म्यम्। गुणानामेवेति। गुणदौरात्म्याद् धुरि धुर्यो नियुज्यत इति साहित्यचूडामणि: निजेति। अत्र दुष्टचित्तत्वलक्षणं सामान्यं पित्तोपहतेन विशेषेण साधर्म्यद्वारा समर्थ्यते। सुसितेति। अन्न वर्णनीयस्य भद्रप्रदायितायामभिसारिकाकारो विशेष: केति सर्वाक्षेपिणा सामान्येन समर्थ्यते। वैधर्म्येणाह-गुणानामिति। गळी वहनासमर्थः, भूमार्थ इनिः, १. 'ळी' ग. पाठः. २ 'यां ज्योत्सा' ग., 'यां सज्ज्योत्त्ना' ड. पाठः ३. 'जे न दौ' ख. ग. पाठ: * 'स्वपिति गौ' इति मूलकोशपाठः.

दशम उल्लासः । ३३१

अहो हि मे बह्पराद्मायुषा यदप्रियं वाच्यमिदं मयेदृशम्। त एव धन्या: सुहृदां पराभवं जगत्यद्दष्टैव हि ये क्षयं गताः ॥ २३ ॥।

सम्प्रदायप्रकाशिनी सामान्यं विवक्षितम्। अकिणस्कन्धो गडी अकर्मण्योऽनड्वान् सुखं जीवतीति विशेषेण वैध्म्येण। अहो हीति। अत्रामियस्य वाच्यत्वादायुषापरा्मिति विशेष: सुहत्पराभवमदृष्ट्रवैव क्षयं गता धन्या इति सामान्येन वैधर्म्येण ।२३।। साहित्यचूडामणि: दिन उत्सृष्टतया प्रलम्बकण्ठसास्नादिकः । अत्र गुणव(दध्वः द्धु)येजननियो- गखभावं सामान्यं गोवृषेण विशेषण समर्थ्यते। तन्र घुर्यत्वस्य वैधर्म्यमसंजात- किणस्कन्घत्वं धूर्नियोगस्य च सुखस्वाप: ।

अहो इति। कश्विदप्रियं दैवोपनत विवक्षन् विशेषरूप(ए?मे)व धन्या इति सामान्येन वैधर्म्यात् सम(थ्यःर थय)ते। अहमधन्य इति वैधर्म्य, यस्मादायुःकर्तृकापराधाक्षिप्तस्य धन्यत्वाभावस्यायुर्विरुद्धक्षयगमनप्रयुक्तं धन्यत्वं विरुद्धं सामान्यरूपतया समर्थकत्वेनोक्तम् । समर्थनार्स्य प्रकृतस्य समर्थन- मात्रोपक्षीणत्वादू नायमनुमानं, प्रत्याय्यप्रत्यायकभावव्यतिरिक्तः समर्थ्यसमर्थक- भाव इति समर्थयिष्यते। "++समर्थयत् पूर्व वचोऽन्यस्य तु पृष्ठतः । विपर्ययेण वा यत् स्याद्विशब्दोक्त्यान्यथापिवा। ज्ञेयः सोऽर्थान्तरन्यास: प्रकृतार्थसमर्थकः ॥" समर्थकपूर्वोचरोपन्यासाभ्यां हिशब्दाक्त्यनुक्तिम्यां च भेदान्तरसद्भावेऽपि तद्ग(णा?णना) वैचित्र्यविशेषाभावात्।।२३।।

१. 'डिः' क. ख. ग. पाठः, २. 'पि' स. ग. पाठः. ३. 'धवा क्ष' ख. ङ. पाठ:,

३३२ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे विरोधः सोऽविरोधेऽपि विरुद्धत्वेन यद् वचः। वस्तुवृत्तेनाविरोधेऽपि विरुद्योरिव यदभिधानं स विरोधः ॥ २३३ ॥ जातिश्चतुर्भिर्जात्याद्यैर्विरुद्धा स्याद् गुणस्त्रिभिः॥२४। क्रिया द्ाभ्यामथ द्रव्यं द्रव्येणैवेति ते दश। क्रमेणोदाहरणम्- अभिनवनलिनीकिसलयमृणालवलयानि दवदहनराशि: सुभग! कुरङ्गदशोऽस्या विधिवशतस्त्वद्वियोगपविपाते ॥

सम्प्रदायप्रकाशिनी विरोध: स इति। अविरुद्योविरुद्धवदुक्तिर्विरोधः ॥।२३३॥ अत्र जातेजा तिगुणक्रियाद्रव्यैविरोधे चत्वारः, गुणस्य गुणादि भिस्त्रयः, क्रियाया: क्रियादिभ्यां द्वौ, द्रव्यस्य द्रव्येणैक इति दश। अभिनवेति। पविर्वज्रम्। अत्र किसळयादिजातेर्दहनजात्या विरोधः। साहित्यचूडामणि: विरोध इति। जात्यादीनां चतुर्णां तन्मध्य एव प्रत्येकं सजातीय- विजातीयाभ्यां सम्बन्धे विरोधः । स च समाधानं बिना दोषः । सति तु तंस्मिन् प्रमुख एव भासमानत्वाद् विरोधाभासः । यत् सूत्रं 'विरुद्धाभासत्वं विरोध:' (अलहारसू० ४०) इति॥ २३३॥ जातेर्जात्यादिभिः सह चत्वारो विरोधाः, गुणस्य गुणादिभि: सह त्रयः, क्रियायाः क्रियाद्रव्याभ्यां सह द्वौ, द्रव्यस्य द्रव्येण सहैक इत्येतदाह- जातिरिति। अभिनवेति। नलिनीकिसलयादिजात्या दवदहनजातिर्विरुद्धा विरुद्ध गुणकत्वादिति भावः। सा च विरहवेदनया परिद्वियते।

दशम उल्लासः । ३३३ गिरयोऽप्यनुन्नतियुजो मरुदप्यबलोऽब्धयोऽप्यगम्भीराः। विश्वम्भराप्यतिलघुर्नरनाथ! तवान्तिके नियतम् ॥ येषां कण्ठपरिग्रहप्रणयितां सम्प्राप्य धाराधर- स्तीक्ष्ण: सोऽप्यनुरज्यते च कमपि स्नरेहं पराप्रोति च। तेषां सङ्गररङ्गरक्तमनसां राज्ञां त्वया भूपते! पांसूनां पटलैः प्रसाधनविधिनिर्वर्त्यते कौतुकम् । सृजति च जगदिदमवति च संहरति च हेलयैव यो नियतम्। अवसरवशतः शफरो जनार्दनः सोऽपि चित्रमिदम्॥ सन्ततमुसलासङ्गाद् बहुतरगृहकर्मघटनया नृपते!। द्विजपत्नीनां कठिना: सति भवति कराः सरोजसुकुमाराः॥ सम्प्रदायप्रकाशिनी गिरयोऽपीति। अत्र गिर्यादिजातीनामनुन्नत्यादिभिर्गुणैः। येषामिति। घाराधर: खड्गः । तैक्ष्ण्यं निशितत्वमुग्रशीलता च। रागो रुधिरारुणिमा प्रीतिश्र। सनेहो मासृण्यं श्रीत्यतिशयश्र। वैक्ष्ण्यस्यानुरागादिना विरोधो गुणविषयत्वान्नेहोदाहरणम्। किन्तु राजजाते: पांसुप्रसाधनक्रिययैव। सृजति चेति। अत्र शफरजातेर्जनार्दनेन द्रव्येण। एते जातेः। सन्ततेति। अत्र काठिन्यस्य सौकुमार्येण। साहित्यचूड:मणि: गिरय इति। अत्रानौन्नत्यादिगुणो गिर्यादिजात्या विरुद्धः । येषामिति। अत्र राजजातेः पांसुप्रसाधनक्रियया विरोधः । सृजति चेति। अत्र द्रव्यभूतस्य भगवतः शफरजातेश्र मिथो विराध: तस्य जगद्रक्षादीक्षितत्वेन परिहारः। एवं जातिश्चतुर्भिरित्युदाहारि। अथ गुणस्त्रिभिरित्युदाहरति-सन्ततेति । अत्र काठिन्यस्य च सौ- कुमार्यस्य च गुणयोः साक्षाद् विरोधः । राजौदार्यात् समाधिः । १. 'नोदा' ग. पाठ :. २. '्दन' ख. पाठ :.

३३४ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे पेशलमपि खलवचनं दहतितरां मानसं सतत्त्वविदाम्। परुषमपि सुजनवाक्यं मलयजरसवत् प्रमोदयते॥ कौञ्चाद्रिरुद्दाम दषद्द्दढोऽयं यन्मार्गणानर्गलशातपाते। अभून्नवाम्भोजदलाभिजातः स भार्गवः सत्यमपूर्वसर्गः॥ परिच्छेदातीतः सकलवचनानामविषयः पुनर्जन्मन्यस्मिन्ननुभवपथं यो न गतवान्। विवेकप्रध्वंसादुपचितमहामोहगहनो विकार: कोऽप्यन्तर्जडयति च तापं च कुरुते॥। सम्पदायप्रकाशिनी पेशलमपीति। अत्र पेशलत्वस्य दाहक्रियया। तथा पारुष्यस्य प्रमोदनक्रियया। कौश्चाद्विरिति। शातं वृन्दम् । अपूर्वसर्ग: अनीदृदशान्यजन्मा। अत्र दलाभिजात्यस्य क्रौञ्चाद्रिणा द्रव्येण। एते गुणस्य। परिच्छेदातीत इति । मकरन्दाय विनिवेदितमालतीसन्द- शनवुत्तान्तः पूर्वानुरागविप्रलम्भविसंस्थुलान्तरात्मा माधवः स्वचेतो विक्रियामाविष्कर्तुकामो वक्ति। अन्तर्विकारः कोऽपि तदाप्रभृति दुर्निरूपः अन्तरात्मन्येवान्यैर्दुरुलेयो विक्रियाविशेष: कश्रिज्जडयति च तापं च कुरुते अप्रतिपच्या स्थगयति विदाहमुद्वेलयति च। कुतः। उपचितमहामोहगहनः, अतिमात्रप्रवद्धेनापरिच्छेद्येन वैचिन्येन दूरदुरु- साहित्य चूडामणि: पेशलमिति। अत्र पेशलत्वस्य दाहलक्षणया क्रियया, पारुष्यस्य प्रमोद- रूपया च विरोधः। खलवचनस्य दुस्सहत्वात्, सुजनवाक्यस्य हृद्यत्वाच्च परिहारः। (कौञ्चेति ।) अत्राप्य(तिः द्वि)विशेषस्य द्रव्यस्य कमलदलवत् सौकु- मार्यगुणस्य च विरोध: । रैणुकेयस्य गाढप्रहारितया परिहारः । अथ क्रिया द्वाभ्यामित्युदाहरति-परिच्छेदेति। जडीकरणतापकर- णयोः क्रिययोर्विरोधः। औत्सुक्योत्कर्षात् परिहारः। १. 'सौ' ग. पाठ: २. 'तीव्ृ', ३. 'लात्मा' क. घ. ड. पाठ :. ४. 'का' ख. पाठ :.

दशम उल्लास: । ३३ अयं वारामेको निलय इति रत्नाकर इति श्रितो ऽस्माभिस्तृष्णातरलितमनोभिर्जलनिधिः। क एवं जानीते निजकरपुटीकोटरगतं क्षणादेनं ताभ्यत्तिमिनिकरमापास्यति मुनि:॥ सम्प्रदायप्रकाशिनी त्तर:। कुतश्वेत्थं गहनः । विवेकप्रध्वंसात्, सारासारविभजनशक्तेर्नि- रवशेषविलयात्। अतोर्ऽयं विकार: प्रमाणप्रवृत्तिकलाया अपि नाव- काशं ददाति। तथाहि-परिच्छेदातीतः य ईदगिति निर्धारणपथमति- क्रान्तः। अतः प्रत्यक्षातिरुङ्ी। तथों सकलवचनानामविषयः जात्या- दिप्रवृत्तिनिमित्तवतां सर्वेपामेव वचनानामगोचरः । अतः शब्दप्रमा- णातिपाती। अस्मिन् जन्मनि पुनरनुभवप्थं न गतवान् । प्राग्व्य पेक्षमिह पुनस्त्वम् । देहोदयादारभ्यैतावन्तं कालं नैवमनुभूतपूर्वः। अतो व्याप्तिग्रहासम्भवादनास्पदमनुमानस्यापि। य(त) इत्थं प्रत्यक्षं- शब्दानुमानैप्रमाणैन निर्धार्यते, अतो विवेकमध्वंसः। विवेकप्रध्वंसा- न्महामोहोपचयः। अतो गहनः सन् विकारो जडयति च तापं च कुरुते। जडयति चेति चकारो जाड्यदशां तीपसंभेदनिरन्तरामभिव्य- नक्ति, तैथा तापं च कुरुत इति चकारस्तापदशां जाड्यसम्भेदनिरन्त- रामिति जडीभावतापातिरेकमन्तरेण नान्यत् किश्चिदध्यवस्यामीति पूर्वानुरागविप्रलम्भवेदनाविकारस्य परां कोटिमधिरुढोऽस्मीत्यवगम- यति। अत्र जडीकरणेन तापकरणस्य। अयं वारामेक इति। तृष्णा लिप्सा पिपासा च। अत्र जलनिधि: पीत इति क्रिया(या) द्रव्येण। एतौ क्रियायाः। साहित्यचूडामणिः अयमिति। कुम्भोद्भवस्य द्रव्यस्य जलनिधिपानक्रियया च विरोधः तस्य महाप्रभावतया परिहियते। १. 'तोडयम् ई' क. घ. पाठः. २. 'न्तः' ग. पाठः. ३. 'तिपाती।' ङ. पाठः. ४. 'थाहि स', ५. 'चसाम' ग. पाठः. ६. 'क्षागमानु' ङ. पाठः. ७. 'नैः प्र', ८. 'तावत् समभेदां नि'क. घ. पाठः. ९. 'अथ ता' ङ. पाउ :. १०. 'म्भे' क. पाठ :. ११. 'धिः कि' क. घ. पाठः.

३३६ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे

समदमतङ्गजमदजलनिष्यन्दतरङ्गिणीपरिष्वङ्गात्। क्षितितिलक! त्वयि तटजुषि शङ्करचूडापगापि कालिन्दी॥ स्वभावोक्तिस्तु डिम्भादेःस्वक्रियारूपवर्णनम्॥२५॥ स्वयोस्तदेकाश्रययोः । रूपं वर्णः संस्थानं च। उदा हरणं- पश्चादङ्घ्री प्रसार्य त्रिकनतिविततं द्राघयित्वाङ्गमुच्चै- रासज्याभुग्नकण्ठो मुखमुरसि सटा धूलिधूम्रा विधूय।

सम्प्रदायप्रकाशिनी समदेति। अत्र गङ्गा कालिन्दी जातेति द्रव्यस्य द्रव्येण। अयं द्रव्यस्य ॥ २४३॥ स्वभावोक्तिस्त्विति। डिम्भग्रइणं स्वाभाविकक्रियारूपप्राचु- र्यात्। आदिशब्दात् सदृशवस्त्वन्तरपरिग्रहः। स्वशब्दात् क्रियारूपयो- रनारोपितत्वम् । अतः स्वभावोक्तिरित्यन्वर्थता। तदेतव्याचष्टे- स्वयोस्तदेकाश्रययोरिति। रूपं द्विविधमि- त्याह-वर्णः संस्थानं चेति। संस्थानमवयवसन्निवेशः। क्रियावर्ण- संस्थानानां व्यस्तत्वे त्रयः, क्रियावर्णयोः, क्रियासंस्थानयोः, वर्ण- संस्थानयोस्त्रयाणां च समस्तत्वेन चत्वार इति सप्तास्य भेदा: । डिम्भ- तिर्यकस्थावराविकृतवस्त्वन्तरगतत्वेन पुनरानन्त्यम् । प्रायेण तिरश्रा- मनारोपितक्रिया रूपप्राचुर्यमित्यभिप्रायेणोदाहरति-पश्चादङ्गी इति। साहित्य चूडामणि: द्रव्यं द्रव्येणेति द्रव्यस्य तेनैव विरोधमुदाहरति-समदोत। अत्र गज्ञाकालिन्दोर्द्रव्ययोर्विरोधः। वर्णनीयस्य गजघटाधिक्यात् समाधिः ॥२४३॥ स्वभावोक्तिरिति। स्वयोः क्रियारूपयोर्वर्णनमुक्तिः। रूपं च द्विधा वर्णः संस्था(प?)नं च । पश्चादिति। अत्र सुप्तोत्थितस्याश्वस्य तिर्यग्जातेः स्वभावः। क्रियारूपो १. 'निस्सव्गत' क. ख. पाठः. २. 'तटविनतं' ख. पाठः. ३. 'ता' ग. पाठ:

दशम उल्लासः । ३३७

घासग्रासाभिलाषादनवरतचलत्प्रोथतुण्डस्तुरङ्गो मन्दं शब्दायमानो विलिखति शयनादुत्थितः क्षमां खुरेण॥

सम्प्रदायप्रकाशिनी प्रोथो नासाग्रदेशः । अत्र संस्थानक्रिये। क्रिया यथा मम- उत्प्लुत्याङ्ग्रियुगेन दन्तयुगलीमाक्तम्य तर्पार्दित: श्वासैदीर्घतरैः शिरः करिपतेर्निश्चूष्य निर्दारितम् साहित्यचूडामणि: यथावद् वर्ण्यते। वर्णो यथा 'तुण्डैराताम्रकुटिलैरि'त्यादि। यथावा ममैव - (उत्तप्तहाटककडारदारगण्डैः नार्भकस्तिर्याबुरन्तत इतस्थपुटेषु तथैरदते च तब गतिरिति। तैर्विनैव भूयो यदा तु उचिततरमिति?)। संस्था(पः)नस्य यथा -

"मुग्धाञ्कनार्भकस्तिर्यब्चि च पात्राणि चाश्रयः ।" इति स्थित्या डिम्भादेरित्युक्तम्। यथा "आक्रोशन्नाह्यन्नन्यानाधा(व)न्मण्डलं रुदन्। गा: कालयति दण्डेन डिम्भ: सस्यावतारिणीः ॥" इति। यत् सूत्रं - 'सूक्ष्मवस्तुस्वभावस्य यथावद् वर्णनं स्वभावोक्तिः' (अल- क्वारसू० ७८) इति । नखलु स्वभावमात्रमुक्तमलक्कारः, अतिप्रसक्गाद् येन सूक्ष्मग्रहणम्। सूक्ष्मत्वं च कवयितृमात्रस्य दुश्शकत्वम्। यथावत्त्वं चान्यूना- नतिरिक्तत्वम्। डिम्भादिपदार्थनिष्ठोऽपि स्वभावः कविनिर्मित इव यथावभासते तथा वर्णनं स्वभावोक्तिरिति। नचेयं भाविकं, तत्र हि भूतभविष्यतारपि प्रत्य- क्षीकाराय लोकोत्तरस्य वस्तुनो वर्णनमनुवर्णयिष्यते। प्रतीतिश्र तस्य परिस्फुटा ताटस्थ्यशालिनी च । अत्र तु लौकिकस्य वस्तुनो वर्णनीयता। प्रतीतिश्र सूक्ष्मधर्मत्वादपरिस्फुटा साधारण्यशालिनी च क्वचिदुभयसमावेशोSपि पूर्ववत् सम्भवति। इयं चाक्षिप्ता समाहिता च व्यक्तिविवेके। यथा- "अर्थस्वभावस्योक्तिर्या सालक्कारतया मता। यतः साक्षादिवाभान्ति तत्रार्थाः प्रतिभार्पिताः ॥ १. 'क्रिययो: । करि' ग. पाठ :. TT

३३८ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे

सम्प्रदायप्रकाशिनी दप: सन्नवरुह्य गैह्रगत: पुच्छाग्रमाच्छोटय न्नास्ते शोणितपङ्किलानतनखं मुष्टिं लिहानो हरिः॥ डिम्भस्य क्रिया यथा- अियतरुदितस्मितं विराजत्कतिपयकोमलदन्तकुड्मलाग्रम् । वदनसरसिजं शिशो: स्परामि स्खलदसमञ्जसमञ्जु जल्पितं ते।। एवं स्थावरादिषु यथा ममैव - हीयमानपरिणाहदुर्बलं पिण्डितं रविमणे: सिरामुखे। क्षुद्रवुद्बुदवदर्चिराकुलं सस्वनस्फुटनतो लयं ययौ। अत्र क्रियासंस्थाने। (तावे१ ते ए)वाविकृते चेतने यथा- स्रस्तोत्तरीयमयथायथकीर्णगात्रं दोर्मूललङ्विकुचमण्डलमायताक्ष्यः। अंसापवृत्तमणिकुण्ड लमध्वखेदादङ्गेष्वशेरत लतागहने पर्तीनाम्॥ क्रियावर्णसंस्थानानि तिरक्षि यथा-

भोगस्योपचयेन वामनमिवायामं सदा बिभ्रती। साहित्यचूडामणि:

नहि स्वभावमात्रोक्तौ विशेष: कश्चनानयोः ॥ उच्यते वस्तुनस्तावद् द्वैरूप्यमिह विद्यते। तत्रैकमस्य सामान्यं यद् विकल्पैकगोचरः*॥

१. 'शाङ्वलग' ग. पाठः. २. 'मु' क. ख. घ. पाठ :. ३. 'मुग्धज' ख. ग. पाठ: ४. 'म ही' ख पाठः. ५. 'शिरो मु' क घ., 'शि' ग. पाठः. ६ 'बां' ख. पाठः.

• एतदनन्तरं "स एव सर्वशब्दानां विषयः परिकीर्तितः। अतएवाभिघेयं ते श्या- मलं बोधयन्त्यलम्। विशिष्टमस्य यदूपं तत् प्रत्यक्षस्य गोचरः।" इत्यधिकं मुद्रितव्यक्ति बिबेके हडयते।

दशम उल्लासः। ३३९

सम्प्रदायप्रकाशिनी धारादुर्गमकोटरे विटपिनः स्कन्धे शयाना शनैः पातुं प्क्रमते पयोदमरुतो गर्भालसा पन्नगी॥ एवं भेदान्तरमभ्यूद्यम्। क्वचित् पुनः स्वभावोक्त्या स्वभावोकत्यन्तरं व्यज्यमानमत्यन्तवैचित्र्याय। यथा स्थिता: क्षणं पक्ष्मसु ताडिताघराः पयोधरोत्सेधनिपातचूर्णिताः। वलीषु तस्या: स्खलिताः प्रपेदिरे चिरेण नाभिं प्रथमोदविन्दवः ॥ अत्रोदबिन्दुक्रियाविषयया समाधिसंस्थानविपया स्वभावोक्तिरभि व्यज्यते। तथाहि-उदबिन्दूनां क्षेणं स्थित्या पक्ष्मणां संहतत्वं ताडनेनाधरयो: संवृतत्वं, चूर्णितत्वेन पयोधरोत्सेधरहेतुरुरसोडग्रतो विष्टन्धता, स्खलनेन वलीनां विश्लेष:, प्रपच्या नाभेर्विवृतत्वम्। अङ्गा- दङ्गमभिव्याप्नुवत्सपि पयोदबिन्दुषु निरालम्वसमाधिना स्थाणुवदव- र्तिष्ट देवीति यावत्। अत्र स्क्तकियारूपेति स्वशब्दार्थमचेतयमानन सान्धिविग्रहिकेण "धूलीधूसरतनवो राज्यस्थितिरचनकल्पितैकनृपाः। कृतमुखवाद्यविनोदा: क्रीडन्ति सुनिर्भरं डिम्भाः॥" इत्येतत् समारोपितक्रियारूपतया प्रत्युदाहरणमेवोदाहरणत्वेन यद् दर्शितं, तदुपहासमपि नाहति॥ २५॥ साहित्यचूडामणि: स एव सत्कविगिरां गोचरः प्रतिभाभुवाम् । रसानुगुणशब्दार्थचिन्तास्तिमितचेतसः । क्षणं स्वरूपस्पर्शोत्था प्रज्ञैव प्रतिभा कवे:। सा हि चक्षुर्भगवतस्तृतीयमिति गीयते ।। येन साक्षात्करोत्येष भावांस्त्रेलोक्यवर्तिनः ।" इति॥ २५ ॥ 1. 'नः स्वभावोक्त्य', २. 'प्रथम स्थि' क. घ. पाठः

३४० व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे व्याजस्तुतिर्मुखे निन्दा स्तुतिर्वा रूढिरन्यथा* व्याजरूपा व्याजेन वा स्तुतिः। क्रमेणोदाहरणं-

सम्प्रदायप्रकाशिनी व्याजस्तुतिरिति। मुखे आपाततः प्रतीतौ निन्दा अन्यथा रूढि: प्रतीतिरित्येका। मुखे स्तुतिरन्यथा रूढिरित्यन्या। इत्थं चे सति व्याजस्तुतिशब्दार्थो द्विधा भवतीत्याह-व्याज- रूपा व्याजेन वेति। स्तुतिशब्द: प्रत्येकमभिसम्बध्यते। यदा मुखे स्तुतिरन्यथा रूढि: तदा व्याजरूपा। अन्यदा व्याजेन। कर्म- धारयस्य प्राक्प्रतीतिकत्वात् शब्दापेक्षया व्याजरूपामादौ निर्दिैय लक्ष्यपदे स्तुृतिपर्यवसितायाः पाक्प्रतीतिकत्वादर्थापेक्षया सूत्रोद्देशक्र मेणोदाजिहीर्षुराह-क्रमेणेति। साहित्यचूडामणि: व्याजस्तुतिरिति। रूढि: पार्यन्तिकी प्रतिष्ठा तस्या अन्यथात्वं व्यत्यासः । यत् सूत्रं 'स्तुतिनिन्दाभ्यां निन्दास्तुत्योर्गम्यत्वे व्याजस्तुतिः' (अलङ्कारसू० ३७) इति । यच्चाहुः । "यत्र वाच्यतया निन्दा स्तुतिर्व्यङ्ञयतयोच्यते। विपर्ययो वा विच्छित्यै व्याजस्तुतिरसौ स्मृता ।।" इति। यत्र स्तुतिरभिधीयमाना प्रमाणान्तरेण बाधितस्वरूपा निन्दायां पर्य- वस्यति तत्र व्याजरूपा स्तुतिः । यत्र तु निन्दा शब्देन प्रतिपाद्यमाना पूर्व- वद् बाधितस्वरूपा स्तुतितया पर्यवस्यति तत्र व्याजेन निन्दामुखेन स्तुतिः । स्तुतिनिन्दाद्वारकविच्छित्त्यन्तरणादियमप्रस्तुतप्रशंसाया भिद्यते। क्रमेणेति। कारिकापेक्षया। व्याजरूपेत्यादिवृत्त्युक्त: क्रमो न घटते, तदपेक्षायां व्युत्क्मत्वात्।

१. 'मि', २ 'च व्या', ३. 'इ्य पदौ स्तु' क. ध. पाठः

• 'था ॥ व्याजेन व्याजरूपा वा' इति मूलकोशपाठः

देशम उल्लासः । ३४१ हित्वा त्वामुपरोधवन्ध्यमनसां मन्ये न मौलि: परो लज्जामज्जनमन्तरेण न रमामन्यत्र सन्दृश्यते। यस्त्यागं तनुषेतरां मुखशतैरेत्य श्रितायाः श्रियः प्राप्य त्यागकृतावमाननमपि त्वय्येव यस्या: स्थिति:॥ हे हेलाजितबोधिसत्त्व! वचसां किं विस्तरैस्तोयधे! नास्ति त्वत्सदशः परः परहिताधाने गृहीतव्रतः। तृष्यत्पान्थजनोपकारघटनावैमुख्यलब्धायशो- भारप्रोद्वहने करोषि कृपया साहायकं यन्मरोः ॥ सम्प्रदायप्रकाशिनी हित्वा त्वामिति। मन्य इति वितर्के। एत्य श्रितायाः स्वतः समधिगम्य संश्रितायाः श्रियो मणिकनकादिना मुखेन यस्त्वं त्यागं तनुषे तं त्वां हित्वोपरोधवन्ध्यमनसां निरनुरोधचेतसां मौलिभूतः परो नास्ति। तथा त्यागकृतमवमाननं प्राप्यापि यस्यास्त्वययेव स्थितिस्तां रमामन्तरेणान्यस्या लज्जाया मज्जनं निर्लज्जता न संदृश्यते। अत्रेत्थं वाक्यदूयेऽपि मुखे निन्दा। रूढौ महावदान्यत्वगुणवदाश्रया- नुरागित्वलक्षणायां स्तुतौ पर्यवसानम्। इयं व्याजेन ।। हे हेलेति। बोधिसच्चो जीमूतवाहनः । अत्र मरोरुपकरोषीति स्तुतिर्निन्दां गमयति। इयं व्याजरूपा ॥ २५ ३॥ साहित्यचूडामणि: हित्वेति। अनुरोधवन्ध्यमनसो निर्दाक्षिण्याः तेषां मौलिरग्रणीः । लज्जाया मज्जनं विनाशः। अत्र प्रमुखे निन्दा पर्यन्ते स्तुतिर्व्यङ्गयेति व्याजेन स्तुतिः । हे इति। तृष्यतः पान्थजनस्य या सलिलप्रदानरूपोपकारघटना तत्र वैमुख्यमनादरः तेन लब्धस्य दुष्कीर्तिपुञ्जस्य प्रोद्वहने मरोरध्वनः साहायकदानं क्षारोदकत्वात् तत्र व्याजरूपा स्तुतिः ।। २५ ३।। १. 'स्यागतं, २. 'थे' क. घ. पाठः. १. 'ति निन्दां' क. पाठ:,

३४२ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे सा सहोक्ति: सहार्थस्य बलादेकं द्विवाचकम् ॥२६॥ एकार्थाभिधायकमपि सहार्थबलाद् यदुभयस्यावगमकं सा सहोक्ति:। यथा- सह दिअहणिसाहिं दीहरा सासदण्डा सह मणिवळएहिं बाहधारा गळन्ति।

सम्प्रदायप्रकाशिनी सा सहोक्तिरिति। घटपटौ सह तिष्ठत इत्येतद्विघर्मणस्तृतीया- विषयस्य सहार्थस्य बलाद् यदेकमुभयाभिधायि सा सहोक्तिः। सह दिअहेति। सह दिवसनिशाभिर्दीर्घाः शवासदण्डाः सहमणिवलयैर्वाष्पधारा गलन्ति । साहित्यचूडामणि: सहोक्तिमाह-सेति। अर्थग्रहणं पर्यायस्वीकाराय। बलादिति। भ- न्यथा कस्यचिदेव वाचकत्वासिद्धेः। वाचकत्वं च विविच्यमानं क्वचिदभिधायकत्वं कचिदवबोध(क)त्वमित्या- ह-उभयस्यावगमकमिति । यत् सूत्रम् 'उपमानोपमेययोरेकस्य प्राधान्य- निर्देशे परस्य सहार्थसम्बन्धे सहोक्तिः' (अलक्कारसू० २९) इति। उपमानोप- मेयत्वं चात्र वैवक्षिकं द्वयोः प्राकरणिकत्वादप्राकरणिकत्वाद्वा तुल्ययोगितावद- भिधीयमानत्वादेकस्य प्रतीतिः सहार्थसामर्थ्यादन्यस्येति। यथोक्ततं- तुल्यकालं क्रिये यत्र वस्तुद्वयसमाश्रिते । पदेनैकेन कथ्येते सा सहोक्तिर्मता सताम् ।" इति। तुल्यकालमित्युक्त्या दीपकव्यवच्छेदः। तत्र ह्येकत्र वर्तमाना क्रिया कार कान्तरमनुषङ्गादनुबध्नाति। इह तु केवलमुभयसम्ब द्वत्वेन प्रतिपद्यते। सहेति सह दिवसनिशामिदीर्घाः श्वासदण्डाः सह मणिवलयैर्बाष्पधारा गलन्ति

दशम उल्लासः । ३४३

तुह सुहअ! विओए तीअ *उन्विग्गिरीए सह अ तणुळदाए दुब्बळा जीविदासा।। श्ासदण्डादिगतं दर्घित्वादि शाब्दम्। दिवसनिशादि- गतं तु सहार्थसामर्थ्यात् प्रतिपद्यते ॥ २६ ॥

सम्प्रदायप्रकाशिनी तव सुभग! वियोगे तस्या उद्देगशीलायाः सह च तनुलतया दुर्बला जीविताशा॥ अत्र श्रवासदण्डादिविषयं शब्ददीर्थत्वादि सहार्थसामर्थ्याद् दिवस निशादिविषयत्वमप्यापद्यते। तदेतदाह-श्वासदण्डादीत्यादि॥ २६॥ साहित्यचूडामणिः तव सुभग! वियोगे तस्या उद्वेगशीलायाः सह च तनुलतया दुर्बला जीविताशा।। इति। श्वासदण्डादिविषयस्य दैर्घ्यादेः शाब्दत्वं (तः अन्य)त्र 'सह युक्तेऽप्र- धाने' (२-३-१९) इति तृतीयानियमेन गुणभावा(द? दा)र्थत्वमित्याह- श्रासेति। औपम्यविवक्षाव्यतिरेकेण सहोक्तिमात्रं नालक्कारः। यथा - अनेन सार्ध विहराम्बुराशस्तीरेषु तालीवनमर्मरेषु। इति। अस्या मालावैचित्र्यं यथा उत्क्षिप्तं सह कौशिकस्य पुलकैः सार्ध मुखैर्नामितं भूपानां जनकस्य संशयधिया साकं समास्फालितम्। वैदेहीमनसा समं तदधुनाकृष्ट ततो भार्गव प्रौढाहङ्कृतिकन्दलेन च समं भझं तदैश धनुः॥ इति। अत्र कर्मसाहित्यात् सहोक्तिः पूर्वत्र कर्तृसाहित्यादित्यपि भेद उन्नेयः॥

• 'तम्मिरी' इति, i 'तं दीर्घदी' इति च मूलकोशपाठः

३४४ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे

विनोक्तिः सा विनान्येन यत्रान्यः सन्न नेतरः। क्वचिदशोभनः; क्वचिच्छोभनः; क्रमेणोदाहरणम्- अरुचिर्निशया विना शशी शशिना सापि विना महत् तमः। उभयेन विना मनोभवस्फुरितं नैव चकारित कामिनोः ॥ मृगलोचनया विना विचित्रव्यवहारप्रतिभाप्रभाप्रगल्भः । अमृतद्युतिसुन्दराशयोऽयं सुहृदानेन विना नरेन्द्रसूनुः ॥ सम्प्रदायप्रकाशिनी विनोक्तिरिति। अन्यनिवृत्यान्यस्य साधुत्वासाधुत्वयोर्निवृत्ति रद्विधा विनोक्ति:। अरुचिरिति। अरुचि: अप्रभः। महत् तमः अत्यर्थ तम एव। मनोभवस्फुरितं कामोत्क्षोभः । अत्र साधुत्वस्य निवृत्तिः । मृगलोचनयेति। अत्रासाधुत्वस्य ॥ २६३॥ साहित्यचूडामणि: अथ सहोक्तिप्रतिभटभूता विनोक्तिरिति। सन्न शोभनो न किन्तु अशोभनः । नेतरः अशोभनो न किन्तु शोभनः । व्याचष्टे - क्वचिदशोभन इति सन्नेत्युक्तत्वात्। क्वचिच्छोभनः नेतर इत्युक्तत्वात्। यत् सूत्रं 'विना किश्चिदन्यस्य सदसत्त्वाभावो विनोक्तिः' (अलङ्कारसू० ३०) इति । सत्त्वस्य शोभनत्वस्याभावोऽशोभनत्वमसत्त्वस्य चाशोभनत्वस्याभावः शोभनत्वं, ते द्वे अपि प्रत्येकं यत्र कस्यचिदसन्निधाना- न्निबध्यते, सा द्विधा विनोक्तिः। अभिरूपानभिरूपत्वसत्तायामेव वक्तव्यायाम- सत्त्वमुखेनाभिधानमेकनिवृत्तिप्राधान्यादन्यनिवृत्तिरिति ख्यापनार्थम्। अरुचिरिति। अत्र निशीथिन्याद्यसन्निधिप्रयुक्तशशाङ्काद्यरुचित्वाभिधान- मुखेन शोभनेतरत्वमुक्तम् । यत्र परस्परविनोक्तिभज्जया चमत्कारातिशयः। मृगलोचनयेति। अत्र विचित्रव्यवहारप्रागल्भ्याभिधानमुखेन शोभन- त्वमुक्तम्। एवं सुहृदसन्निधिप्रयुक्ते राजपुत्रस्य चन्द्रसौम्यहृदयत्वे द्रष्टव्यम्।।

दशम उल्लासः । ३४५ परिवृत्तिर्विनिमयो योर्ऽर्थानां स्यात् समासमैः॥२७॥ परिवृत्तिरलङ्कारः । उदाहरणं- लतानामेतासामुदितकुसुमानां मरुदयं मतं लास्यं दत्त्वा श्रयति भृशमामोदमसमम्। लतास्त्वध्वन्यानामहह इशमादाय सहसा दृदत्याधिव्याधिभ्रमरुदितमोहव्यतिकरम्।। सम्प्रदायप्रकाशिनी परिवृत्तिरिति। अत्रार्थानां समैरर्थैर्विनिमये समैका। अधिकै- न्यूनैर्वेति विषमा द्विधा। लक्ष्यस्योद्देशभ्रमो मा भूदित्याह-परिवृत्तिरलक्कार इति। लतानामिति। मतमभिमतं लासं दत्वामोदं श्रयतीति समा। दृशं दृष्टिपातमादायाध्यादिव्यतिकरं ददतीति विषमा अधिकेन। साहित्यचूडामणि: परिवृत्तिरिति। लक्ष्यलक्षणयोर्विपर्ययशक्कां शिथिलयति-परिवृत्तिरलक्कार इति। परिवृत्तिशब्दो व्यत्यय इव विनिमये वर्तत इति भावः । भावानां यो विनिमयः सा परिवृत्तिः । समासमैः समैरसमैश्र। असाम्यं द्विधा न्यूनत्वमाधिक्यं च। एवं त्रिधा परिवृत्तिः । यत् सूत्रं 'समन्यूनाधिकानां समाधिकन्यूनैर्विनिमय: परिवृत्तिः' (अलक्कारसू० ६१) इति। दानप्रतिदानलक्षणो विनिमयः । (समत्वं) साम्यंगमितगुणत्वम्। न्यूनत्वमपकृष्टगुणत्वम् । उत्कृष्टगुणत्वं चाघिक्यम् । उक्तं हि - "समन्यूनविशिष्टैस्तु कस्यचित् परिवर्तनम्। अर्थानर्थस्वभावं यत् परिवृत्तिरभाणि सा ।।" इति। लतानामिति। अत्र तुल्यगुणेन त्यज्यमानेन तादृशस्य परिमलस्या दानम्। १. 'मु' क. पाठः. २. 'अर्था' ख. ग. ङ. पाठ :. ३. 'है' ग. ङ. पाठ:, ४, 'तिरेकं द' ग. पाठ :.

३४६ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे अन्न प्रथमेऽर्घे समेन समस्य। द्वितीये उत्तमेन न्यूनस्य । नानाविध प्रहरणैर्नृप! सम्प्रहारे स्वीकृत्य दारुणनिनादवतः प्रहारान्। दप्तारिवीरविसरेण वसुन्धरेयं निर्विप्रलम्भपरिरम्भविधिर्वितीर्णा॥ अत्र न्यूनेनोत्तमस्य विनिमयः ॥ २७ ॥ प्रत्यक्षा इव यद् भावा: क्रियन्ते भूतभाविनः । तद् भाविकं सम्प्रदायप्रकाशिनी नानाविधेति। सम्पहारे मिथोयुद्धे प्रहारान् पातान्। अन्र प्रहारान् स्वीकृत्य वसुधा वितीर्णेति न्यूनेन ।। २७ ॥ प्रत्यक्षा इवेति । भूताथ्च भाविनशार्थाः प्रत्यक्षा इव यद् भाव्यन्ते तद् भाविकम्। अत्रोभयी दर्शनस्थितिः । कविसमर्थितानां विच्छित्तीनामलङ्कारत्वाद् वर्णनायातस्यानुभावस्य प्रत्यक्षायमाणत्वं भाविक, नेन्दुसौन्दर्यादेरिव वस्तुसन्निवेशिनः । अतः शब्दानाकुल- तेति भामहेन, व्यस्तसम्बन्धरहितशब्दसमर्पितत्वमित्युद्टेन चानाकुल- साहित्यचूडामणि: एतद्वयाचष्टे-प्रथमेऽर्ध इति। द्वितीय इति। उत्तमेन दग्लक्षणेना- ध्यादेः न्यूनस्य परिवृत्तिः । परिमलाध्यादेरर्थानर्थरूपत्वात्। तत्स्वरूपत्वं च व्याख्यातम् । नानाविधेति । वसुन्धराया उत्तमभूतायाः प्रहाररूपेण न्यूनेन परि- वृत्ति: ॥ २७॥ भाविकमाह - लोकोत्तरतयात्यद्भुतत्वाद् वास्तवत्वव्यतिरेकेण शब्द- सन्दर्भसमर्पितत्वाच्च प्रत्यक्षा इवेत्युक्तम् । 1. 'नू स्वी' ङ. पाठः. २. 'पि' ख. ङ. पाठः ३. 'विधीना' ङ. पाठः, ४. 'य' ग., 'यां' ड. पाठ :. ५. 'कमुक्तम्।' ख. पाठ:, ६ 'थे' ड़. पाठ :. ५, र्थि' ग., 'र्थिंतमि' क. घ. पाठ :.

दशम उल्लास: । ३४७

भूताश्च भाविनश्रेति द्न्द्ः। भावः कवेरभिप्रायोऽत्रा- स्तीति भाविकम् । उदाहरणम्-

सम्प्रदायप्रकाशिनी शब्दसमर्पितं प्रत्यक्षायमाणत्वं भाविकमुक्तम्। रुचकेन तयोरेव वर्त्मा- नुसरता ग्रन्थकृन्मतमप्यासूचितम्। ग्रन्थकृता पुनः वस्तुसन्निवेशिनो निसर्गवशादेव प्रत्यक्षायेमाणस्यानुभावाल्लोकिकस्यापि स्वभावोक्तिन- येन कविवर्णनया विच्छित्तिविशेषसम्भवाद् अनागतविषयत्वादल- क्कौरान्तरक्लप्तेगौरवादिदोषाच्च भाविकत्वमेव सिद्धान्तितम्। अतः श- दाने।कुलत्वं विशेषमनपेक्ष्य सर्वभेदोपसङ्गहाय 'प्रत्यक्षा इव यद् भावाः क्रियन्ते भूतभाविनः' इत्येतावदेव लक्षणं कृतम्। इदं व्याचष्टे-भूताश्चेति। द्वन्द्व इति प्त्येकं माधान्याभि- धानादूँ विषयद्वयं दर्शितम्। लक्ष्यँपदं निर्वक्ति-भावः कवेरिति। कविभावस्य सार्वत्रिकत्वेऽपि तदेकप्राधान्यादिह व्यपदेशहेतुता। अत्रच, "मुनिर्जयति योगीन्द्रो महात्मा कुम्भसम्भवः। येनैकचुलुके दष्टौ दिव्यौ तौ मत्स्यकच्छपौ।।" इत्यादिकस्य वर्णनायातस्य प्रकारस्याविवादसिद्धत्वाद् भूतभाविविषय- साहित्यचूडामणिः समासान्तरशक्काभङ्गर्थमाह-दन्द्व इति। प्रध्वंसाभावाभि(भूतं?) भूता भूताः, प्रागभावाक्रान्ताश्च भाविनः । कवेर्भाव आशयः श्रोतरि प्रति- बिम्बत्वेनास्तीति व्युत्पत्तिरित्याह-भाव इति। भावश्र भावंना पुनःपुन- श्वेतसि विनिवेशनमादरप्रत्ययेन हृदये धार्यमाणत्वं यत्र योगिनामिव काव्य- वेदिनामभियोग: ।

१. 'यो यत्रा' ख. पाठः. २. 'नुमानस्या' क. ग. घ, ड, पाठ:, ३. मभाव- ना' ग. पाठ: ४. 'दवार' क ग, घ. ड. पाठः, ५ 'नुकूल' ख. पाठः. ६. 'दू द्वि (वि)षयं' क. ग. घ. 'द्विविषयत्वं द' ड. पाठः. ७. 'क्ष्मं नि' क. न. पाठः. ८. 'त्र मु' ख., 'त्रहि म' ब. पाठ :.

३४८ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे आसीदञ्जनमन्रेति पश्यामि तव लोचने। भाविभूषणसम्भारां साक्षात्कुर्वे तवाकृतिम्।। अत्रादयेऽर्धे भूतस्य द्वितीये भाविनो दर्शनम्।

सम्प्रदायप्रकाशिनी तयोदाहृतकल्पतामभिसन्धाय द्वितीयं प्रकारमुदाहरति -आसीद- ञ्जनमिति। तब लोचनं पूर्वेद्युरञ्जनमत्रासीदिति पश्यामि दर्शनकाले क्षालितमप्यञ्ञनं स्वाभाविकसौन्दर्यवशात् साक्षादनुभवामीत्यर्थः । कुवे इत्यात्मनेपदाद् दर्शनविषयस्यानन्दस्य कत्रभिभायता। एवं भा- विन्यपि भूषणसम्भारे तद्योगिनीमिव तवाकृति प्रत्यक्षयामि । अत्र भेदद्यमुदाहृतमुद्घाटयति-अत्राद्येजर्ध इत्यादि। एवम् 'अनुभावविशेषात्तु सेनापरिगताविव' इत्यादावपि ज्ञेयम्। एव- मादौ काव्यप्रकाशसूत्राणां व्याख्याबुद्धचा विरोधिनः । लिखिता रुचकग्रन्थाः सान्धिविग्रहिकेण िक।। साहित्यचूडामणि: आसीदिति अत्र पूर्वार्धे भूतस्य लोचनाञ्जनस्य प्रत्यक्षतया प्रतिभासः । उत्तरत्र भविष्यतो भूषणसम्भारस्य। अन्यत्राप्येवमुदाहारि । "करोषि पीडां प्रीति च निरञ्जनविलोचना। मूर्त्यानया समुद्वीक्ष्य नानाभरणशोभया।" इति। नचेद(म)तिशयोक्ति: अन्यस्यान्यतयाध्यवसानाभावात्, नह्यत्राभूतं भावित्वेन प्रत्यक्षमप्रत्यक्षत्वेन वाध्यवसीयते। नचेवार्थगर्भीकारात् प्रतीयमानो- त्प्रेक्षा न खलु वस्तुवर्तिनमिवार्थमादायोत्प्रेक्षा प्रयुज्यते तस्या आभिमानिकतया

'अभिमाने च सा योज्या ज्ञानधर्मे सुखादिवत्।'

1. 'मित्ति त' क. ग. प. इ. जह. १. 'मुद्ध' कु. व, पाठा.

दशम उल्लासः । ३४९ काव्यलिङ्गं हेतोर्वाक्यपदार्थता॥ २८॥ वाक्यार्थता यथा- वपुःदुर्भावादनुमितमिदं जन्मनि पुरा पुरारे! नैवास्मि क्षणमपि भवन्तं प्रणतवान्। नमन् मुक्त: सम्प्रत्यतनुरहमग्रेऽप्यनतिमान् महेश! क्षन्तव्यं तदिदमपराधद्दयमपि॥ सम्प्रदायप्रकाशिनी काव्यलिङ्गमिति। हेतोर्जनकस्य। अर्थतेति प्रत्येकमभिसम्ब- ध्यते वाक्यार्थता पदार्थता चेति। काव्यग्रहो व्याप्तिपक्षधर्मतानपेक्षया लौकिकलिङ्गवैधर्म्याय। वपुरिति। वपुःपरदुर्भावात् कार्यात् पुरा जन्मनि अनमनं का- रणं, सम्पति नमतो मुक्त्तेः कारणादग्रेऽप्यनमनं कार्यमनुमितम्। अ- नुमितेलौंकिकत्वम्। अनुमितेलौकिकत्वाद् नायमनुमानालङ्कारः । ते एते वपुःप्रादुर्भावमुक्ती यथावदनमनद्वयस्य जन्यजनकतया लिङ्गे। साहित्यचूडामणि: इति। नापि काव्यलिङ्कं, जन्यजनकभावाद्यप्रतीतेः, योगिवत् प्रत्यक्षतया प्रती- तेश्च। नापि रसवान्। तत्र रत्यादिचित्तवृत्तीनां साधारण्येन परमाद्वैतज्ञानिवत् प्रतीते:, ताटस्थ्येन भिन्नसर्वज्ञवत् प्रतीतेश्र। नाप्यस्य शब्दानाकुलताहेतुतया झटित्यर्थसमर्पणात् प्रसादलक्षणे गुणेऽन्त:पातः । तस्य स्फुटास्फुटोभयवाक्यार्थ- वर्तितया झटित्यर्थसमर्पणस्वभावत्वाद्, अस्य झटिति समर्पितस्य स्फुटत्वेन प्रतीतौ स्वरूपप्रतिलम्भात् । नापि वस्तु भूतमात्रं भूतभाविवर्तिनः प्रत्यक्षप्रति- भासलक्षणस्य धर्मस्यािक्येनोपलम्भनात् । नच आ्रन्तिमान् । भूतभाविनो- स्तथात्वेनैव स्फुरणात्। इत्यलमतिसूक्ष्मेक्षिकया। काव्यलिङ्गमिति। यत्र कारणरूपो हेतुर्वाक्यार्थस्थित्या विशेषणद्दाने वा पदार्थस्थित्या लिझ्त्वेन निबध्यते तत् काव्यलिक्मित्याह-हेतोमि यत् सूत्रं 'हेतोर्वाक्यपदार्थत्वे काव्यलिक्गम्' (अलङ्गारसू० ५७) इति।, ४. 1. 'वत्यजन' ख. पाठ:,

३५० व्यारन्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे अनेकपदार्थता यथा- प्रणीयसखासलीलपरिहासरसाधिगतै- र्लैलितशिरीषपुष्पहननैरपि ताम्यति यत्। वपुषि वधाय तत्र तव शस्त्रमुपक्षिपतः पततु शिरस्यकाण्डयमदण्ड इवैष भुजः ॥ एकपदार्थता यथा- भस्मोडूलन! भद्रमस्तु भवते रुद्राक्षमाले! शुभं हा सोपानपरम्परे! गिरिसुताकान्तालयालढ्क्ते!। अधाराधनतोषितेन विभुना युष्मत्सपर्यासुखा- लोकोच्छेदिनि मोक्षनामनि महामोहे निलीयामहे॥ एषु अपराधद्वये पूर्वापरजन्मनोरनमनं, भुजपाते शस्त्रोपक्षेपः, महामोहे सुखालोकोच्छेदित्वं च यथाक्रममुक्तरूपो हेतुः॥ सम्प्रदायप्रकाशिनी पदार्थता द्विधेत्यभिप्रायेणाह-अनेकेति। प्रणयीति। अत्र भुजदण्डपाते सुकुमारवपुर्वधाय शस्त्रं तदुप- क्षेपश्चेत्यनेकः पदार्थो हेतु:। भस्मोदलनेति। शुभमित्यत्र भवत्यै इत्यनुषङ्ग: । हा अतु- शोचामीत्यर्थः । अत्रालोकोच्छेदो महामोहत्वे हेतुः । त्रिष्वपि योजयति-एष्वपराधेत्यादि। उर्क्तरुपमित्यत्र साहित्यचूडामणणि: क्षण्यार्थ काव्यग्रहणम्। नखल्वन्र व्याप्तिपक्षधर्मोपसंहारादि क्रियते। वाक्यार्थ- रूपस्य चास्य हेतुत्वेनोपनिबन्धः । नोपनिबद्धस्य हेतुत्वं कर्तव्यम्। अन्यथा- र्दतरन्यासत्वापत्तेः। पदार्थत्वं द्विधा। अनेकत्वादेकत्वाच्च। क्रमादुदाहर-

प्रति व्याचष्टे-एष्विति। वाक्यार्थतायामे(काने)कपदार्थवायां चोदा- 'य' क. पाठ :. २. 'धी' ख, ग. पाठः ३. 'कप' ग. पाठ :. ४. 'क' इ, पाठ :.

दशम उल्लास: । ३५१ पर्यायोक्तं विना वाच्यवाचकत्वे वचस्तु यत्। वाच्यवाचकेभावविविक्त्ेनावगमनव्यापारेण यत् प्रति- पादनं तत् पर्यायेण भङ्ग्यन्तरेण भणनाव पर्यायोक्तम्। उदाहरणं -

सम्प्रदायप्रकाशिनी तदेतत् त्रयमित्यध्याहारः। अर्थान्तरन्यासवैधर्म्याय हेतोरुक्तरूपता। अर्थान्तरन्यासे हयुक्तस्य पश्चाद्वेतुभावः॥२८॥ पर्यायोक्तमिति। साक्षात्सङ्गेतेंगोचरो वाच्य: तदभिधा- यको वाचकः। इमं वाच्यवाचकत्वसम्बन्धं विना यदवगमनैप्रकारा- न्तरेण प्रतिपादनं तत् पर्यायोक्तम्। व्याचष्टे-वाच्यवाचकभावेति। साहित्यचूडामणि: हतेषु। वपुरित्यादावपराधद्वये क्षन्तव्यतया प्रार्थिते (न ?) पूर्वापरजन्मनोरनमनं प्रणामाभावो जन(को) हेतुः वपुःप्रादुर्भा(वो! वा)न्मन्नित्यादिवाक्यार्थरूपः प्रणयीत्यादौ भुजपाते शस्त्रोपक्षेप उत्पादको हेतुः शस्त्रमुपक्षिपत इत्यनेकपदार्थ- रूपः। भस्मेत्यादौ च महामोहे सुखालोकोच्छेदित्वमेकपदार्थरूपो जनको हेतुः ॥ पर्यायोक्तमिति। अभिधायकाभिघेयभावव्यतिरेकादवगमनव्यापारेण यत् प्रतिपाद(क?न)- मनभिधायकरूपं तत् पर्यायोक्तमित्याह-वाच्येति। निर्वक्ति-तदिति। यत् सूत्रं 'गम्यस्यापि भङ्गघन्तरेणाभिधानं पर्यायोक्तम्' (अलक्कारसू०३६) इति। उक्तं च - "पर्यायोक्तं यदन्येन प्रकारेणाभिधीयते। वाच्यवाचकवृत्तिभ्यां शून्येनावगमात्मना।।" इति। वाच्यवृत्तिराकाङ्कास(न्नि)धियोग्यताभि: संसर्ग; । वाचकवृत्तिरमिधा । तदुभयशून्येन व्यञ्जनव्यापारेणाभिधीयत इति भावत्। १. 'कवि' क. पाठ: २. 'कथनात्' ग. पाठः. ३. 'रादाह । अ', ४. 'ते' क्. घ. पाठः, ५. 'क' क. पाठः ६. 'कनमभि' ग. घ. पाठ:

३५२ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे यं प्रेक्ष्य चिररूढापि निवासग्रीतिरुज्झिता। मदेनैरावणमुखे मानेन हृढ़ये हरे:॥ अत्र ऐरावणशकरौ मदमानमुक्तौ जाताविति व्यङ्ग्यमपि शब्देनोच्यते। तेन यदेवोच्यते तदेव व्यङ्ग्यम्। यथा तु व्यङ्गयं न तथोच्यते। यथा गवि शुक्के चलति दष्टे गौः शुक्क: चलतीति विकल्पः। यदेव हष तदेव विकल्पयति नतु

सम्प्रदायप्रकाशिनी यं प्रेक्ष्येति। चिररूढा चिराद् बद्धमूला। योजयति-अत्र ऐरावणेत्यादि। अत्र हैरावणशक्रौ मद- मानमुक्ताविति व्यङ्गयं सदपि शब्देनोच्यते। अतो यदेव वाच्यक- क्ष्यारयां तदेव व्यङयकक्ष्यायामपीत्याह-तेन यदेवेति। व्यञ्जना- भिधानप्रकारौ तु भिन्नावित्याह-यथा त्विति। मदमानमुक्ता- विति व्यङ्ग्यम्। मदमानाभ्यां निवासप्रीतिरुज्झितेति अभिधानम्। नन्वेवंभावे किं निदर्शनमित्यत आह-यथा गवीत्यादि। गोः शुककत्वे चलत्वेऽपि अथमाक्षसन्निपाते सामान्यावगतिः । अथ गौः शुक्कश्ल इति विकल्पः । अतो दृश्यविक(लप१लप्य)योर्न भेदः । दर्शनविकल्पप्रकारयोस्तु भेद इत्याह- यदेवेत्यादि। मकारभेदं साहित्यचूडामणि: यमिति। अत्र कार्यमुखेन रावणस्य स्वर्गविजयलक्षणः प्रभावविशेषो वर्णितः । प्रभावविशेषवर्णनं च न कारणादेव यावत् कार्यादपीत्युक्तम्। ननु व्यङ्गयमपि शब्देनोच्यत इति महती व्याहतिरिति चेत्। तेनेति। व्यक्ञयापेक्षया प्रकारान्तरेणाभिधानसम्भवात्। नहि तस्यैव तदैव तयैव वि- च्छित्या गम्यत्वं वाच्यत्वं चेत्याचक्ष्महे। किन्तर्हि। कार्यादिद्वारेण वाच्यत्व- मेव स्वसामग्रया व्यङ्गयत्वमिति। प्रकारान्त(रां? राद्)गम्यमानस्य प्रकारान्तरेण वाच्यत्वं, नतु तेनैव प्रकारेणेत्याह-यथात्विति। प्रकारभेदद्योतकः थालूप्र- स्पय: । एतद् दृष्टान्तेन प्रतिष्ठापयति-यथेति। दृष्ट इति। निर्विकल्प-

दशम उल्लासः । ३५३ यथा दष्ट तथा। अभिन्नासंसृष्टत्वेने रूपेण दष्ट भेदसंसगाभ्यां विकल्पयति उदात्तं वस्तुन: सम्पत् सम्पत् सम्यग्योगः। यथा -

सम्प्रदायप्रकाशिनी विविच्य दर्शयति- अभिन्नेति। भेदो व्यावृत्ति: गुणकृता। संस- गोऽन्वयः क्रियाकृतः । क्रोडीकृतविशेषं सामान्यमभिन्नासंसृष्टत्वेन पश्यति। अथ विकल्पस्य शब्दोलेखंनियतत्वाद् भेदसंसर्गाभ्यां विक- ल्पयति। उदात्तमिति। सम्पदित्युक्तेऽपि वस्तुसम्बन्धसिद्धौ पुनर्वस्तु- ग्रँहः सम्यक्त्वाय। तदेतदाह-सम्यगिति। साहित्य चूडामणि: लयेति शेषः । अविकल्पतया यदेव गवादिकं दृष्ट तदेव वैचित्र्यादि प्रमाता विकल्पयति। न पुनर्यथा हष्टं तथैव विकल्पयितुमर्हति, विकलपाविकल्पयो- रवैलक्षण्यप्रसङ्गात्। ननु विकल्प्यमानत्वमविकल्प्यमानत्वं च कथमेकस्यैवेति चेदू आह-अभिन्नेति। अविकल्पावस्थायां शुक्कादिना यदभिन्नं विकल्प्या- दुल्लेखादसंस्पृष्टं च, तस्मादेव तद्विकल्पवेलायां भेदेन संसर्गेण च विकल्पय- तीति प्रकारभेदात् तत्रापि न व्याहतिः । यदि पुनरभिधीयत इत्यस्य बलाद् व्याख्या प्राधान्येन प्रतीयते इति, तदलक्कारत्वमस्य दत्तजलाब्जलि स्यात्। आत्मतायां पर्यवसानात् । ध्वनिर्हि सर्वत्र भाव्याद् व्यापकः समस्तप्रतिष्ठास्था- नत्वादक्गी । नचालङ्कारस्य व्यापक(त्व)मझ्गित्वं वा बाह्यालङ्कारान्तरवद लङ्कार्य- पारतन्त्यात्। अथैतदुदाहरणमनादृत्य 'भम' धस्मिअ' इत्याद्युदाहियत इति चेद्, नेयं राज्ञामाज्ञा, नच धर्मसूत्रकारवाक्यं, यावतास्मच्छिष्यता परिशिष्यते। उदात्तमिति। कविवर्णनोद्रेचिता समृद्धिरस्य लक्षणमित्याह-सम्पदिति। यत् सूत्रं १. 'य', २. 'न स. पाठः, ३. 'सुष्टाभ्यां' क. ख. पाठ :. ४. 'मृद्धियोग: इति मूलकोशपाठ :. ५. 'खित्वा' घ., 'खितत्वा' क. पाठ :. ६ 'सम्बन्धः स' क. घ, पाठा VV

३५४ व्याख्याद्वयांपेते काव्यप्रकाश मुक्ता: केलिविसूत्रहारगलिताः सम्मार्जनीभिर्हताः प्रातः प्राङ्कणसीम्नि मन्थरचलद्वालाङघिलाक्षारुणाः। आराद् दाडिमबीजशङ्कितधयः कर्षन्ति केलीशुका यद् विद्वद्धवनेषु भोजनृपतेस्तत् त्यागलीलायितम्।। महतां चोपलक्षणम्॥ २९ ॥ उपलक्षणमङ्गभावः । अर्थादुयलक्षणीयेऽर्थे। उदा- हरणं - सम्प्रदायप्रकाशिनी मुक्ता इति। केलिविसूत्रत्वं सुरतलीलाछिन्नसूत्रत्वम्। विद्व- द्दवनेषु कर्षन्ति यत्, तदेतद् भोजस्य त्यागलीलायितमात्रम्।।

वर्तेकत्वम्। उदात्तान्तरमाह-महतां चेति। उपलक्षणमुपलक्ष्येजर्थे व्या-

व्याचष्टे-उपलक्षणमति। अङ्गिन आक्षेपात् सिद्धिरि- त्याह- अर्थोदुपलक्षणीय इति। साहित्यचूडामणिः 'समृद्धिमद्वस्तुवर्णनमुदात्तम्' (अलक्कारसू० ८०) इति। स्वभावोक्तिभाविकयो- र्यथावस्थितस्य वस्तुनो वर्णनमत्र त्वारोपितस्येति भेदः । मुक्ता इति। अत्रासम्भाव्यमानविभूतियुक्तस्य वस्तुनो वर्णनं कविप्र- तिभोत्थापितमनुभूयते । एवं मतान्तरानुगुण्यादन्यथापि लक्षणमित्याह-अर्थादिति। यत् सू- त्रम्-'अङ्गभूतमहापुरुषचरितवर्णनं च' (अलङ्कारसू० ८१) इति। यदाहु :- "उदात्तमृद्धिमद् वस्तु चरितं च महात्मनाम् ।" इति। उदारचरितानामङ्गीभूतवस्त्वन्तराङ्गभावेन निबध्यमानं यच्चरितं तदुदा- (र३)तं(न?) न पुनरितिवृत्तविषयम्। यदाहु :- "उदात्तमृद्धिमद् वस्तु चरितं च महात्मनाम् ।

वै उपलक्षणतां प्राप्त नेतिवृत्तत्वमागतम् ।।" इति। अर्थप्राप्तावनर्थाप्राप्तावनर्थपरिहारे च प्रवृत्ताः पुरुषा महान्त उच्यन्ते १. 'भिः कृताः' इति मूलकोशपाठः. २. 'दयकेऽ्ये' क. घ. पाठः,

दशम उल्लासः । ३५५ तादेदमरण्यं यस्मिन् दशरथवचनानुपालनव्यसनी। निवसन् बाहुसहायश्रकार रक्षःक्षयं रामः । नचात्र वीरो रसः। तस्येहाङ्गत्वात् ॥ २९ ॥ तत्सिद्धिहेतावेकस्मिन् यत्रान्यत् तत्करं भव त् । समुच्चयोऽसा तस्य प्रस्तुतस्य कार्यस्य एकस्मिन् साधके स्थिते साधकान्तराणि यत्र सन्ति स समुच्चयः । उदाहरणं -

सम्प्रदायप्रकाशिनी तदिदमितति। अत्र रामस्यारण्योपलक्षणत्वम्। ननु वीररस: प्रतीयते तदालम्बनस्य कथमङ्गत्वमित्यत आह- नचात्रेति । नात्र प्रतीयमानो वीररस:, अरण्येऽङ्गत्वाद्। अतो रसवा- नेव। अत्रैतदाकूतं-येषामुद्भटादीनां प्रधानभूतो रस एव रसवान्, तन्मते अङ्गभूतो रसो द्वितीयोदात्तत्वेन सम्भवति।ध्वनिदर्शने तु प्र- धानभूतस्य रसस्यालङ्कार्यत्वादङ्गभूतो रसो रसवान्ँ। स एव द्वितीयो- दात्तत्वेन व्यवहियत इति ॥ २९ ॥ तत्सिद्धीति। अन्यदित्येकत्वमविवक्षितम्। प्रकतस्य कार्यस्य एकस्मिन् साधके स्थिते साधकान्तरयोग: समुच्चयः। व्याचष्टे-तस्थेत्यादि। साहित्य चूडामणि: तदिदमिति। अत्रारण्ये वर्णनीये राघवचरितमङ्गत्वेन वर्णितम्। नन्वत्र वीररसप्रयुक्तचमत्कारोऽस्तु इत्यत्राह-नचेति। प्रधानभूतो वीरोऽत्र नास्तीति भावः ॥ २९ ॥ समुच्चयमाह -तत्सिद्धीति। यत्रैकं कस्यचित् कार्यस्य सिद्धिहेतुत्वेन विवक्ष्यते, तत्रान्ये यदि स्प- र्धया तद्वृद्धिं कुर्युः स समुच्चय इत्याह-तस्येति। नचायं समाधिः। यत्र

१. 'क' क. घ. पाठः २. 'नचान्न' ख. पाठः. ३. 'न्। तत्सि' क, ग, घ, पाठः.

३५६ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाश दुर्वाराः स्मरमार्गणाः प्रियतमो दूरे मनोऽत्युत्सुकं गाढं प्रेम नवं वयोऽतिकाठेना: प्राणाः कुलं निर्मलम्। स्त्रीत्वं धैर्यविरोधि मन्मथसुहृत् काल: कृतान्तोऽक्षमो नो सख्यश्चतुराः कथन्तु विरहः सोढव्य इत्थं शठः॥ अत्र विरहासहत्वं स्मरमार्गणा एव कुर्वन्ति। तदुपरि प्रियतमदूरस्थित्याद्युपात्तम्। एष ऐव समुच्चयः सद्योगेऽसद्योगे सदसद्योगे चे पृथग् लक्ष्यते। तथाहि-

सम्प्रदायप्रकाशिनी दुर्वारा इति। अत्र विरहासहत्वस्य स्मरमार्गणेष्वेव साधकेषु त्रियतमदूरस्थित्यादीन्यपि साधकानि। तदेतदाह-अत्र विरहेत्यादि। रुद्रैटस्तु त्रिधान्यः सदसतोर्योग इति वक्ष्यमाणं गुणक्रियायौग- पद्यलक्षणं समुच्चयमेव सद्योगे असद्योगे सदसद्योगे चेति पृथगलक्षयत्। न तथा लक्षणीयम्। तस्यापि समुच्चयस्य सद्योगादित्रविध्यसम्भवादि- त्याह-एष एवेत्यादि। तथोदाहर्तुमाह-तथाहीति। साहित्यचूडामणि: खल्वेकस्य कार्य प्रति पूर्ण साधनत्वमन्यतु काकतालीयन्यायादवतिष्ठते स समाधिः। यत्र खलेकपोतिकायुक्त्या बहूनामवतारः स समुच्चय इति विवेकः। दुर्वारा इति। यत्र प्रथमोपात्ताः स्मरमार्गणा एव विरहवैक्क्यमुद्भाव- थितुं प्रगल्भन्ते, तदुपरि वल्लभप्रवासादयः समुच्चीयन्ते। अत्र चिरन्तनचर्चितो विभाग: उपजी(व्य) व्यवहर्तव्य इत्याह-एष चेति।

१. 'च स', २. 'च पर्यवस्यतीति न पृ' ग. पाठः. ३. 'द्रस्तु' क. घ. पाठ :. ४. 'त्रे' ख. पाठः. ५. 'व चत्या' क. ग. घ. पाठः,

दशम उल्लासः ३५७

कुलममलिनं भद्रा मूर्तिर्मतिः श्रुतिशालिनी भुजबलमलं स्फोता लक्ष्मीः प्रुत्वमखण्डितम् । प्रकृतिसुभगा हेते भावा अभीभिरयं जनो व्रजति सुतरां दर्प राजरत एव तवाङ्कशाः॥ अत्र सतां योगः । उक्तोदाहरणे त्वसतां योगः । शशी दिवसधूसरो गलितयौवना कामिना सरो विगतवारिजं मुखमनक्षरं स्वाकृतेः । प्रभुर्धनपरायणः सततदुर्गतः सज्जनो नृपाङ्कणगतः खलो मनास सप्त शल्यानि मे ॥

सम्प्रदायप्रकाशिनी कुलमिति। अत्र कुलमूर्त्यादीनां सतां योगः। दुर्वारा इत्यत्रासद्योग इत्याह-उक्तोदाहरणे त्विति। विर- हासहेहेतुत्वाविशेषा न्निर्मलं कुलम्यसच्चेन विवक्षितम्। सदसद्योग उदाहरति-शशीति। अत्र शशिनः सतो घूसर- त्वेन सदसतां शल्यान्तराणां योग:। साहित्यचू डामणिः कुलमिति। अत्र निष्कलङ्कत्वेन शोभनस्य कुलस्थ मूर्त्यादिमिः शो- भनान्तरैर्योगः । उक्त्ेति। दुर्वारा इत्यत्र। दुस्सह त्वादशोभनानां मन्मथवाणानां प्रेय :-

शशीति। अत्र शाशिप्रमुखस्य शोभनस्य खलेनाशोभनेन योगः। अन्ये तु शशिनः शोभनस्यापि दिवसधूसरत्वादशोभनत्वम्। एवं कामिन्यादेर्गलित-

१. 'र्तिः श्रतिः' क. पाठ :. २. 'हत्वहे' क. ख. घ, पाठः.

३५८ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे अन्र शशिनि धूसरे शल्ये शल्यान्तराणीति शोभना- शोभनयोर्योगः स तवन्यो युगपढ् या गुणक्रियाः॥३०॥ गुणौ च क्रिये च गुणकिये च गुणाक्रेयाः । क्रमे- णोदाहरणं - विदलितसकलाररिकुलं तव बलभिदमभवदाशु विमलं च। प्रखलमुखानि नराधिप! मलिनानि च तानि जातानि॥

सम्प्रदायप्रकाशिनी तदेतदाह-अत्र शशिनीत्यादि। समुच्चयान्तरमाह-स त्वन्य इति। गुणक्रिया इत्येकशेष इत्याह- गुणौ च क्रिये च गुण- क्रिये चेति। तद्यौगपद्यात्मा समुच्चयोऽयं त्रिधा। विद्लितेति। प्रखलमुखानि दुर्जनमुख्यानि तानि अरि- बलानि। अत्र वैमल्यमालिन्ये गुणौ युगपत्, द्वौ चकारौ यौगपद्य- द्ोतिनौ यतः। साहित्य चूडामणि: यौवनत्वाद्युन्नेयम् । अन्ते च खलत्वादशोभनत्वं नृपाङ्कणगतत्वेन च शोभन- त्वम्। नच दुर्वारा इत्यादावपि सदसद्योगप्रसङ्ग इति वक्तुं युक्तं, शश्यादिवत् स्मरमार्गणादीनां स्वतः शोभनत्वप्रसिद्धयभावात् । यस्तु चन्द्रादेर्विशेष्यस्य शोभनत्वं दिवसधूसरत्वादेश्र विशेषणस्याशोभनत्व्रमिति प्रक्रमे खलस्य विशेष्य स्याशोभनत्वं नृपाङ्कणगतत्वस्य च विशेषणस्य शोभनलमिते व्यत्यासः, तदु-

प्रकारान्तरेण समुच्चयमाह -स त्विति। बहुवचनानुकूलं विगृह्ाति-गुणो च क्रिये च गुणक्रिये चेति। तन्त्रेणोक्तिरिति यावत् । यत् सूत्रम्- 'गुणक्रियायौगपद्यं समुच्यः' (अल- ड्वारसू० ६५) इति। १. 'शीत्या', २. 'पि' ख. पाठ :. ३. 'खा' क. ख. घ. पाठ ;.

दशम उल्लासः । ३५९ अयमेकपदे तया वियोगः प्रियया चोपनतः सुदुरसहो मे। नववारिधरोदयादहोमिर्भवितव्यं च निरातपार्धरम्यैः ! कलुषं च तवाहितेष्वकस्मात सितपङ्करुहसुन्दराश्र चक्षुः। पतितं च महीपतीन्द्र! तेषां वपुषि प्रस्फुटमापदां कटाक्षैः ॥ 'धुनोति चासिं तनुते च कीतिम्' इत्यादेः,

सम्पदायप्रकाशिनी अयमेकपद इति। अत्रोपनतिभवने किये। कलुषं चेति। अत्र कालुष्यपातो गुणक्रिये। एष्वपि यथावत् सदसद्योगः । यनु रुद्रटेनैव- "वयधिकरणे वा यस्मिन् गुणक्रिये चैककालमेकस्मिन्। उपजायेते देशे समुच्चयः स्यात् तदन्योऽसौ।।" इत्येककालं वैयधिकरण्ये एकदेशत्वे च समुच्चयान्तरमुक्तं, तन्न वाच्य- मिति सम्परत्युदाहरणमाह-धुनोति चेत्यादि। अत्र धूननतननयो रेककालमैकाधिकरण्याद् व्यधिकरण इति न वाच्यम्। साहहित्यचूडामणिः अयमिति। अत्र प्रियया वियोगोपनतेः अहामुक्तवेशेषणतया भावस्य च क्रिययो: समुच्यः । केचिन्न केवलं गुणक्रियाणां व्यस्ततवे, यावत् समस्तत्वेऽपि समुच्चयं नि- श्चिन्वन्तीत्यागूर्योदाहरति-कलुषं चेति। सितेति। पुण्डरकिसाम्यकान्ति। अत्र चक्षुःकालुष्यगुणस्य विपत्कटाक्षपातलक्षणायाश्च क्रियाया योगपद्यम्। एवं च शुद्धयोर्गुणयो: क्रिययोश्र मिथो गुणक्रिययोश् यौगपद्यं समुच्चय इत्युक्तं भ- बति। अत्र सामानाधिकरण्यप्रयुक्ता विप्रतिपत्तिव्यर्थेत्याह-न वाच्यमिति। उभयथाप्यभीष्टत्वात् ॥ ३०।।

३६० व्यार्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे कृपाणपाणिश्र भवान् रणक्षितौ ससाधुवादाश्र सुरा: सुरालये। इत्यादेश्र दर्शनात व्यधिकरणे इति एकस्मिन् देश इति च न वाच्यम्॥ ३०॥ एकं क्रमेणानेकस्मिन् पर्यायः एकं वस्तु क्रमेणानेकस्मिन् भवति क्रियते वा स पर्यायः। क्रमेणोदाहरणं- नन्वाश्रयस्थितिरियं तव कालकूट! केनोत्तरोत्तरविशिष्टपदोपदिश्टा । प्रागर्णवस्य हृदये वृषलक्ष्मणोऽथ कण्ठेऽधुना वससि वाचि पुनः खलानाम्॥ यथावा-

सम्पदायप्रकाशिनी कृपाणेति। अन्न छषितौ सुरालय इत्येककाले देशभेदादेक- स्मिन् देश इत्यपि न वाच्यम्॥ ३०॥ एकं क्रमेणेति। व्याचष्टे-एक वास्त्विति। विशेषालङ्गारव्यावृतत्यै क्रमग्रहः, तत्र हि यौगपद्यम्। साहित्यचूदामणण: पर्यायमाह-एकमिति। क्रमग्रहणं वक्ष्यमाणद्वितीयविशेषालक्कार- व्यवच्छेदाय, तत्र यौगपद्यस्यावस्थापयिष्यमाणत्वात्। तत एव पर्याय इत्यर्था- श्रयण भवति। क्रियते वेति । स्वतस्सिद्धि(भाःभा)वः, अन्येन प्रयोजनेनोत्पाद नं करणम्। एवञ्च यदेकं तद् भवति क्रियते वेति द्विधा। यदनेकं तत् संहतम- संहतं चेति द्विविधम्। ऋ्र्लषेणौपम्येन च विच्छित्त्यन्तरमिति चत्वारो भेदाः । १. 'स्मिन्नेव दे' ग. पाठ :. २. 'ल' क. स. घ. पाठ:,

दुराम उलास। बिम्बोष्ठ एव रागस्ते तन्वि! पूर्वमदृश्यत। अधुना हृदये ऽप्येष मृगशाबाक्षि! लक्ष्यते॥ रागस्य वस्तुतो भेदेऽप्येकतयाध्यवसितत्वादेकत्वमवि रुद्धम्। श्रोणीबन्धस्त्यजति तनुतां सेवते मध्यभागः पद्धयां मुक्तास्तरलगतयः संश्रिता लोचनाभ्याम्। धत्ते वक्ष: कुचसचिवतामद्वितीयं च वक्त्रं तद्गात्राणां गुणविनिमयः कल्पितो यौवनेन ! सम्प्रदायप्रकाशिनी श्रोणीबन्ध इति। यौवनेन गात्राणां वाल्यगुणविनिमयः कृतः। तथाहि-तनुतामुपचयमानः श्रोणीवन्धस्त्यजति। अपचीय- मानो मध्यभाग: सेवते। पद्धयां मान्थर्यावलम्बिभ्यां तरलगतय- स्त्यक्ताः त्यक्तमान्थर्याभ्यां लोचनाभ्यां शरिताः । अद्वितीयं वक्ष: कुचसचिवतां धत्ते। त्यक्तमातृकुचसाचिव्यं वक्त्रमद्वितीयमनुपमं भवति। अत्रैकस्य तनुतादेरनेकत्र क्रमेण भाव:। साहित्यचूडामणि: क्मेणोदाहरति-नन्विति। आश्रयस्थितिराश्रयमर्यादा। अत्र काल- कूटस्य बिम्बोष्ठहृदययोः (?) संहतयोर्वृत्तिर्द्श्यत इति स्वतःसिद्धिलक्षणोक्ता। ननु राग: कदाचिदारुण्यम् अन्यदा भावविशेष इत्यस्य कथमेक(त्व)- मित्याह- रागस्येति। श्रेषोपश्लेषादेकत्वमविरुद्धमिति यावत्। श्रोणीति। अत्र तनुताया एकस्य श्रोणीविम्बमध्यभागयोः संहतयोः क्रमेण वृत्तिः। सा च गुणविनिमयः कल्पितो यौवनेनेत्युक्तत्वादन्योत्पादनरूपे करणे पर्यवस्यति। विनिमयोSत्र व्यत्ययरूपो गौणः। न तदा(दा)नलक्षणो मुख्यः । तारुण्यादावूद्यम् । एकस्या नितम्बबिम्बस्य त्यागहेतुत्वान्मध्यभा- गस्य च सेवाहेतुत्वात् संहतत्वम्। एवं पादलोचनादीनां तरलगतिमोचनसंश्र- यादा(रु्यं ? वूह्यम्)। १. 'हश्मत' ख. ड, पाटः २. 'दम्। तं ताण' इि मूलकांश सटः WW

३६२ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे तं ताण ससिरिसहोअररअणाहरणम्म हिअअमेक्करसम्। बिम्बाहरे पिआणं णिबेसिअं कुसुमबाणेण॥ अन्यस्ततोऽन्यथा।

सम्प्रदायप्रकाशिनी तं ताणेति। तत् तेषां श्रीसहोदररताहरणे हृदयमेकरसम्। बिम्बाधरे प्रियाणां निवेशितं कुसुमवाणेन।। अत्र दानवानां कौस्तुभापहरणे सक्तस्य हृदयस्य प्रियाधरे निवेशनं करणम्। पर्यायान्तरमाह-अन्यस्ततोऽन्यथेति। साहित्यचूडामणि: तं ताणेति। "तत्तेषां श्रीसहोदररत्नाहरणे हृदयमेकरसम्। बिम्बाधरे प्रियाणां निवेशितं कुसुमबाणेन ।।" इवि। तेषां पातालवासिनामसुराणामिति प्रकरणात्। यैः क्रियासमभिहारतः पुरन्दरपुरामर्दनादि किं किं न कृतम्। श्रीसहोदररत्नाहरणे श्रीसहोदराणामत पवानिर्वाच्योत्कर्षाणामित्यर्थः। तेषां रत्नानामासमन्ताद्धरणे एकरसं तत्परं यद्धू- दयं तत् कुसुमबाणेन सुकुमारतरोपकरणसंभारेण प्रियाणां बिम्बाधरे निवेशितम्। तदवलोकनपरिचुम्बनमात्रकृतकृत्यताभिमानयोगि कृतं तेषां हृदयमिति, यद- त्यन्त विजिगीषाज्वलनजाज्वल्यमानमभृत्। अत्र हृदयस्यैकस्य यथोक्त्तरलना- हरणबिम्बाघरयोरसंहतयोर्वृत्तिः निवेशितं कुसुमवाणेनेत्युक्तत्वात् करणरूपा। अर्थतो हृदयस्य रत्नाहरणचिन्तामपास्य बबिम्बाधरैकशरणतया तयोरसंहतत्वम्। अथैतद्विपर्ययादपरं पर्यायमाह-अन्य इति। यत्सूत्रम् 'एकमनेकस्मिन् अनेकमेकस्मिन्वा क्रमेण पर्यायः' (अलङ्कारसू० ६०) इति। अत्रापि क्रम-

१. 'राभरणे' ग. ड, पाट:, २. 'न' क. ख. ग. घं, पाठा,

दशम उल्लासः । ३६३ अनेकमेकस्मिन् क्रमेण भवति क्रियते वा यत सोडन्यः क्मेणोदाहरणं- मधुरिमरुचिरं वचः खलाना- ममृतमहो प्रथमं पृथु व्यनक्ति। अथ कथयति मोहहेतुरन्त- ्गतमिव हालहलं विषं तदेव।। तद्गेहं नतभित्ति मन्दिराभेदं लब्घावकाशं दिव: सा धेनुर्जरती नेदन्ति करिणामेता घनाभा घटा:। स क्षुद्रो मुसलध्वनिः कलमिदं सङ्गीतकं योषिता- माश्चर्यं दिवसैर्द्विजोऽयमियती भूमि समारोपितः ॥ अत्रैकस्यैव हानोपादानयोरविवक्षितत्वान्न परिवृत्तिः। सम्प्रदायप्रकाशिनी अन्यथात्वं दर्शयति- अनेकमेकस्मिन्नित्यादि। मधुरिमेति। अत्र खलवचनस्यामृतहालाहलयोर्भावः। तद्गेहमिति। अत्रैकत्र द्विजे विषये गेहमन्दिराद्यनेककरणम्। ननु प्रथमपर्यायस्य प्रथमोदाहरणे परिवृत्यलङ्कार इत्यत आह-अन्नैकस्यैवेत्यादि। हानोपादानयोरेककर्तृकत्वाविवक्षणान्न परिव्ृत्ति:। केचिदेतच्छलोकेस्थाने साहित्यचूडामणि: ग्रहणानुवृत्त्या समुच्चयस्य व्यवच्छेद: । गुणक्रियायौगपद्यस्य तल्लक्षणस्योक्तेतेः। भवति क्रियते वेति प्राग्वत् संहतासंहतत्वयोरत्र न वैचित्र्यमित्युपेक्षा। मधुरिमेति। अत्रैकस्मिन् खलवचने सुधाभिव्यक्तिकालकूटकथनयो- रनेकयोः क्रमेण वृत्तिः। अतएव हि तदेवेत्युक्तम्। व्यनाक्ते कथयतीत्युक्तत्वात् स्वसिद्धिरूपो भाव: । तद्गेहमिति। अत्रैकमेव ब्राह्मणमधिकृत्य कृच्छगृहमहामन्दिरयाः १. 'चरन्ति', २. 'ति' ङ. पाठ: ३. 'योर्विव', ४. 'त्वान्न' क, ग, पाठ:, 4. 'कसंस्था' ग. पाठ:

३६४ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे अनुमानं तदुक्तं यत् साध्यसाधनयोर्वचः॥ ३१॥ पक्षधर्मान्वयव्यतिरेकेण त्रिरूपो हेतुः साधनम्। ध- र्मिणि अयोगव्यवच्छेदो व्यापकस्य साध्यम्। यथा- सम्प्रदायप्रकाशिनी नन्वाश्रयस्थितिरियं तव कालकूट! केनो च्रोत्तर विशिष्टपदोपदिष्टा । आगर्णवस्य हृदये वृषलक्ष्मणोऽथ कण्ठेऽधुना वससि वाचि पुनः खलानाम्।। इति पठन्ति। तदन्याय्यम्। परिवृत्तिसन्देहस्याग्राप्त्या परिहारग्रे न्थस्य निर्विषयत्वपसङ्गात्। नह्युदाहरणान्तरे परिवृत्तिसन्देहप्राप्तिः, हानोपादानानुपादानात्। अनुमानमिति। साध्यसाधनयोनिर्देशोऽनुमानम्। सामर्थ्यात् तु विच्छित्यात्मनोः । व्याचष्टे पक्षधर्मेत्यादि । पक्षधर्मेत्यत्र त्वोऽभिसम्बध्यते। अन्वयव्यतिरेकेत्यत्र तु मतुबपि। साध्यधर्मविशिष्टे धर्मिणि व्यॉप्यधर्म- साहित्यचूडामणि: जरद्धेनुमत्तकरिणोर्मुसलध्वनिसंगीतयोश्र क्रमेण वृत्तिः । समारोपित इत्युक्त्या करणे पर्यवस्यति। परिवृत्तिभ्रमं निरस्यति-अत्रेति। "श्रोणीबन्धस्त्यजति तनुतां सेवते मध्यभागः पद्भ्यां त्यक्तास्तरलगतयस्त्वाश्रिता लोचनाभ्याम्। धत्ते वक्ष: कुचसचिवतां वक्त्रमप्यद्वितीयं तद्गात्राणां गुणविनिमयः कल्पितो यौवनेन।" एकस्यैव कर्तुरिति यावत्। अन्यावगमा अन्यो धर्म एकस्यैव कर्तुस्तत्कारत्वा- विशेषात्(?) न परिवृत्तिरलङ्कारः । अनुमानमिति। यत्र शब्दवृत्तेन पक्षधर्मान्वयव्यतिरेकवत् साधनं साध्यसिद्धये निर्दिश्यते १. 'मेतान्वयव्यतिरेकवत्त्वेन त्रि' इति मूलकोशपाठ :- २. 'प्रबन्धस्य' क. पाठः ३. 'शे' क. घ, पाठ: ४, 'त्र म' ख. ग, पाठः. ५. 'व्यतृ' ख. पाठ :.

दशम उल्लासः। ३६५ यत्रैता लहरीचलाञ्चलदृदशो व्यापारयन्ति स्रुवं यत् तत्रैव पतन्ति सन्ततममी मर्मस्पृशो मार्गणाः।

धावत्यग्रत एव शासनधरः सत्यं सदासां स्मरः ॥ सम्प्रदायमकाशिनी वृत्तित्वं पक्षधर्मत्वम्। सपक्षे सत्त्त्रमन्वयवत्वम्। विपक्षाद् व्यावृत्तिर्व्य- तिरेकवत्वम्। एवं त्रैरूप्योपपत्नो हेतु: साधनम्। व्यापकस्य गम्यस्य धर्मिणि अयोगव्यवच्छेदोऽतद्धर्मत्वापोहः साध्यम्। ननु सूत्रे साध्य- पूर्वको निर्देश:, वृत्तौ साधनपूर्वक इति किं व्युत्क्रमेण। उच्यते। रु्द्रटेन, "वस्तु परोक्षं यस्मिन् साध्यमुपन्यस्य साधक तस्य। पुनरन्यदुपन्यस्येद् विपरीतं वै तदनुमानम्।।" इति साध्यसाधनयो: पौर्वापर्यनिबन्धनो भेदोऽनुशिष्टः । न तत्र वै- चित्र्यविशेषोऽस्तीत्यनादराय। अल्पाच्तरमिति न्यायानुसारेण सौत्रो निर्देशः। वृत्तौ तु साधनायत्ता साध्यसिद्धिरित्यर्थस्थित्यनुसारेण साध- नपूर्वी व्याख्या। वैचित्र्याभावं च प्रान्ते वक्ष्यति-साध्यसाध- नयो: पौर्वापर्ये तथेत्यादिना। अतः सर्वमनाकुलम्॥ यत्रैता इति। लहरीवच्चलौश्चला दृशो यासां ताः। अत्र नार्यः साहित्यचूडामणि: तदनुमानमित्याह-पक्षधर्मेति। पक्षधर्मत्वं पक्षे वृत्तिमत्त्वम् अन्वयः सपक्षे सत्त्वं व्यतिरेको विपक्षाद् व्यावृत्तिः । अबाधितविषयत्वादेः पक्षधर्मत्वाद्यन्त- र्भावात् (रे तेलो रूप्यः हेतुस्त्रिरूपः)। यत्सूत्रं 'साध्यसाधननिर्देशेऽनुमानम्' (अलङ्कारसू० ५८) इति। अन्ययोगव्यवच्छे(द१ दे) सपक्षादपि व्यावृत्त्यापचेः। यत्रेति। अत्र योवितां भ्रूव्यापारे शराणां पतनं मन्मथपुरोगामित्वस्य साध्यस्य साधनमिति शुद्धमनुमानम्। केचित्तु तर्कानुमानवैलक्षण्यार्थ विच्छित्ति- १. 'न्वि' ङ. पाठः. २. 'वै वाक्यम्। वै' ख. पाठः. ३. 'ला द' क. ग. घ, पाठः,

३६६ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे साध्यसाधनयोः पौर्वापयें तथा न वैचित्र्यं किञ्चिदिति न तथा दर्शितम् ॥। ३१ ।। सम्प्रदायप्रकाशिनी पक्ष:। शासनधरत्वेनाग्रतः सकोधाञ्चितशरप्रेङ्खत्करस्मरधावनं सा- ध्यम्। भ्रूव्यापारानुसेरेण मार्गणपतनं साधनम्। यत्र ह्वेवं शरपात- स्तत्रैवं विशिष्टधानुष्कधावनं व्यापं, धावनाभावे पातीभावश्।।३१। साहित्यचूडामणिः विशेषाश्रयणेनोदाहरन्ति- "यथा रन्धरं व्योम्नश्रलजलदधूमः स्थगयति स्फुलिङ्गानां रूपं दधति च यथा कीटमणयः । यथा विद्युज्जालोल्लसनपरिपिक्काश्र ककुभ- स्तथा मन्ये लम्न: पथिकतरुषण्डे स्मरदवः ॥" इति। अत्र रूपकरूपं विच्छित्त्यन्तरमाश्रय(ते? न्ते)। एवश्च यस्मिन्नप्रतीतस्य प्रत्यायनं तत्र प्रत्या(यान्त्य?य्य)प्रत्यायकभावे च पदार्थस्य हेतुत्वेनोपादानमु- पात्तस्य च हेतुत्वम् इति दयी प्रक्रिया। पूर्वत्र नालक्कारता। यथा- "प्रजानां विनयाधानाद् रक्षणाद् भरणादपि।" इति। "असकलहसितत्वाद् क्षालितानीव कान्त्या मुकुलितनयनत्वाद् व्यक्तकर्णोत्पलानि।" इति। उत्तरत्र काव्यलिङ्गं यत्र तु वाक्यार्थो हेतुः तत्र हेतुत्वप्रतिपादकमन्त(रे)- णोपन्यासे काव्यलिङ्गमेव ताटस्थ्येनोपन्यस्तस्य हेतुत्वेऽर्थान्तरन्यासः। यथोदा- हारि। ततश्च कार्यकारणयोर्वाक्यार्थत्वे काव्यलिङ्गमेव नार्थान्तरन्यासः ताट- स्थ्याभावात् अतः सामान्यविशेषभाव एवार्थान्तरन्यासस्य विषयः न कार्यकार- णभावः । (ये! यत्) पुनः 'सामान्यविशेषकार्यकारणभावाभ्यां निर्दिष्टप्रकृत- समर्थनमर्थान्तरन्यासः' (अलङ्कारसू० ३५) इति सूत्रं, काव्यलिङ्रलक्षणान्यथा- कारयुक्त्या यत्सत्यमौद्भ(ट्यःटीय)मवलम्ब्येति। ननु रुद्रटोक्तयुक्त्या साध्यसाधनयोः पौर्वापर्यविकल्पः किमि(ति) १. 'यविकल्पने वैचित्र्यं न किञ्चिदिति न तथाद' इति मूलकोशपाठः. २. 'पातेन मा' क. ग.घ. पाठ: ३. 'तस्याभा' ख. पाठः

द्शम उल्ास:। २६७ विशेषणैर्यत् साकूतैरुक्ति: परिकरस्तु सः। अर्थाद्विशेष्यस्य। उदाहरणं - महौजसो मानधना धनार्चिता धनुर्भृतः संयति लब्धकीर्तयः। न संहतास्तस्य न भिन्नवृत्तयः प्रियाणि वाञ्छन्त्यसुभि: समीहितुम्॥ सम्प्रदायप्रकाशिनी विशेषणैरिति । साभिप्रायैविशेषणैर्विशेष्यस्योकि: अभि- मायस्य वाच्याङ्गत्वात् परिकरः । महौजस इति। महौजसो महाविक्रमाः । अनेन दुराक्रमता। मानधना: नेतु नश्वरमणिकनकादिघनाः । अनेनावमानासहिष्णुता। धनैरभिमतैरर्चिताः पूजापुरस्कारेण प्रसादिताः । अनेन म्रत्युपकारपर- मोत्सुकता। धनुर्भृतः योद्घुसुपक्रान्तसन्नाहाः। अनेनादीर्घसूत्रता संयतीति जात्याँख्या। पूर्वं युद्धेषु जयेन समासादितयशसः। अनेन कार्येषु सिद्धिरूपता। न संहता: स्वाधिकारेषु विभिन्नवृत्तयः । अनेन नैकामिषवृत्तिविरहः (१)। न भिन्नवृत्तयः षाड्गुण्ये संहता। अनेन स्वामिकार्येष्वैकार्थ्यनित्यता। असुभिरपि मियाण्य चरितुमिच्छन्तीति परिसमासत्वेनात्यन्तहितैषिता। यद्यपि निरभिप्रायतायामपुष्टार्थतेति साभिप्रायत्वमदुष्टतैव नत्वलङ्गारः, तथाप्येकस्य बहुभिर्विशेषणैः सा- भिग्रायैरेवं परिपोषो विच्छित्तिरूप इति परिकरालङ्गारः। साहित्यचूडामणि: (स! न)प्रदर्शित इत्यत्राह-साध्येति। तथेति पौर्वापर्यव्यतिरेकेण॥ ३१॥ परिकरमाह - विशेषणैरिति। साकृूतैः साभिप्रायैः ।

महोजस इति। अन्र प्रत्येकं विशेषणानि वर्णनीयार्थोंपक्षीणानि। १. 'नाः । अ' क. घ. पाठः २. 'न मणि' ग. पाठः. ३. 'त्या।पू' ख. पाठ: ४. 'षत्वदि' ख ग पाट ५. 'ण्येन स' क. घ. पाठ. ६ 'मप्यपु' ख. ग. पाठः.

२१८ यद्यप्यपुष्टार्थस्य दोषताभिधानात् तन्निराकर गेन पुष्टा- Wlokhakk NhthRharin

र्थस्य स्वीकारः कृतः, तथाप्येकनिष्ठत्वेन बहूनां विशेषणाना- मेवमुपन्यासे वैचित्र्यमित्यलङ्कारमध्येऽयं गणितः ।। व्याजोक्तिश्छ्नोद्भिन्नवस्तुरूपनिगूहनम् ॥३२॥ निगूढमपि वस्तुनो रूपं कथमपि प्रतिभिन्नं केनापि व्यपदेशेन यदपहूयते सा व्याजोक्तिः । नचैषा अपह्ुतिः प्रकृताप्रकृतोभयनिष्ठस्य साम्यस्येहासम्भवात्। उदाहरणं- सम्प्रदायप्रकाशिनी तदेतदाह-यद्यपीत्यादिना। व्याजोक्तिरिति। उद्भेद: प्ररूढतामाक्षिपति। निगूहनाय व्याजवचनाद् व्याजोक्ति:। व्याचष्टे-निगूढभ्पीत्यादिना। अपह्ुतिवैलक्ष्यण्यायाह- नच्ैषेत्यादि। प्रकृतं निषिध्याप्रकृतसमर्थने हेतोर्द्विष्ठस्य सांम्यस्या-

साहि त्यचूडामणि: सप्तमोल्लासअ्न्थविरोधमाशङ्कय परिहरति- यद्यपीति। अपुष्टार्थत्व- निराकरणादर्थपोषयोगः न पुनर्विशेषणबाहुल्यनिबन्धनं वैचित्र्यमिति भावः । यत्सूत्रं 'विशेषणसाभिप्रायत्वं परिकरः' (अलङ्कारसू० ३२) इति। यच्च व्या- ख्यानं विशेषणानां साभिप्राय(त्वमिति परिकर? त्वं प्रतीयमानार्थगर्भीकार) इ- त्यर्थाश्रयणात् प्रतीयमानेन चांशेन वाच्यस्यैव परिष्क्रियमाणत्वाद् न ध्वनि- विषयत्वशङ्का। व्याजोक्तिरिति। यदुद्भिन्नस्य वस्तुनः छद्मना केमचिन्निगूहनमपलापः सा वस्त्वन्तरप्रक्षेप- रूपस्य व्याजस्य वचनाद् व्याजोक्तिरित्याह-निगूढमिति। यत्सूत्र'मुद्धिन्न- वस्तुनिगूहनं व्याजोक्तिः' (अलङ्कारसू० ७६) इति। गूढं वस्तु कुतश्चिन्निमि- १. 'गूढ', २. 'स्थास' ड, पाठ :. ३. 'प्रागगढ' ख. पाठः. ४. 'दि। अ' ख. गं. पाठ: ५. 'नहे', ६. 'साधर्म्यस्या' ग. पाठ :.

दशम उल्लासः । ३६९ शैलेन्द्र प्रतिपाद्य मानगिरिजाहस्तोपगूढोल्ठस- द्रोमाञ्चादिविसंस्थुलाखिलविधिव्यासङ्गभङ्गाकुलः । हा शैत्यं तुहिनाचलस्य करयोरित्यूचिवान् सस्मितं शैलान्तःपुरमातृमण्डलगणैर्ष्टोऽवताद् वः शिवः॥। अत्र पुलकवेपथू सात्त्विकरूपतया प्रसृतौ शैत्यकारणतया प्रकाशितत्वादपलपितस्वरूपौ व्याजोक्तिं प्रयोजयतः॥३२॥ सम्प्रदायप्रकाशिनी शैलेन्द्रेति । इस्तोपगूढश्रोल्लसद्भ्यां रोमाञ्चवेपथुभ्यां सा- चिकभावाभ्यां विसंस्थुलानामखिलविवाह क्रियासमासङ्गानां भङ्गेना- कुलः किंकर्तव्यतानभिज्ञेश्च, रोमाञ्चादिनिगूहनाय तुहिनाचलस्य करयोः शैत्यं हा आश्रर्यमित्युक्तवान्, निगूहननैपुणाभिज्ञतया शैलाव- रोधजनेन ब्राह्मयादिमातृमण्डलेन स्वानुचरैर्गणैश्र सस्मितं दृष्टः शिवो युष्मान् अवतात्। योजयति- अत्र पुलकेत्यादि। हिमहेतुँकतर्या प्रकाशने आदिशब्दसंग्राह्यो वेपथुरेवेत्यभिप्रायेणाह- पुलकवेपथू इति। अनयोः सान्विकतया प्रसृतिरुद्वेदः। शैत्यहेतुकतया प्रकाशनं स्वरूपा- पलपनम् ॥ ३२ । साहित्य चूडामणिः त्तात् प्राप्तप्ाकटयं सद् वस्त्वन्तरादपलप्यते चेदयमलक्कार इति यावत्। अपहदु- तिशक्कामस्यापास्यति- नचेति। इहासम्मवात्। तत्र सम्भवस्य निर्व्यूढत्वा- दिति भाव: । शैलेन्द्रेति । अतिविसंस्थुलता वेपथुमत्त्वम्। व्यासङ्को निरोधस्तस्माद् भङ्गो भयम्। अत्र परमेश्वरस्य गौरीपाणिग्रहणे वेपथुपुलकोत्पत्तिरासीत्। सा च मेनया मातृमण्डलेन गणैश्र प्रत्यभेदि। (यस्या? या) देवीहस्तार्पणे हिमवत्पाणिसंस्पर्श- शैत्यप्रयुक्तत्वोद्भावनेन वस्त्वन्तरप्रक्षेपणेन निगूद्यत इत्याह-पुलकवेपू इति ॥ ३२॥ १. 'लासकि' क. ग. घ. पाठ :. २. 'इः रो' क. पाठः. ३. 'तुत' क. ग. घ. शठ :. ४. 'या आ' ग. पाठः ५. 'ति। तयोः' ख, पाठ:, ६. 'तुत' ग. पाठः,

३७० व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे किश्चित् पृष्टमपृष्ठ चे कथितं यत् प्रकल्पते। तादृगन्यव्यपोहाय परिसङ्ख्या तुसा स्मृता॥३३॥ प्रमाणान्तरावगतमपि वस्तु शब्देन प्रतिपादितं प्रयो- जनान्तराभावात् सदशवस्त्वन्तरव्यवच्छेदाय यत् पर्यवस्यति सा भवेत् परिसङ्ग्या । अत्र च कथनं प्रश्नपूर्वकं तदन्यथा च परिद्ृष्ट, तथोभयत्र व्यपोह्यमानस्य प्रतीयमानत्वं वाच्यत्वं चेति चत्वारोऽस्या भेदों: । क्रमेणोदाहरणं-

सम्प्रदायप्रकाशिनी किश्चित् पृष्टमिति। कथनं मानान्तरज्ञातस्य शब्देन पति- पादनम्। अतोऽवगतमयोगव्यवच्छेदात्मकप्रयोजनान्तराभावात् कथ- नेन सदृशान्तरापोहे यत् पर्यवस्यति, सा अन्यवर्जनादन्यसङ्ख्यान- मिति परिसह्या। पृष्टमपृष्टमिति भेदद्रयम्। चेति च भेदान्तरद्टयम्। व्याचष्टे-प्रभाणान्तरेत्यादि। परिटष्टं, व्यवहार इति शेष:। साहित्य चूडामणि: परिसङ्गयामाह -किश्चिदिति। शब्दानां स्वार्थाभिधानमात्रव्यापृतानां कथमन्यव्यपोहे तात्पर्यमित्याह- प्रमाणान्तरेति । प्रयोजनान्तराभावात् सदृशेति। असदृशवस्तुव्यवच्छि- त्तावनौचित्यात। परि वर्जने । कस्यचित् परिवर्जनेन कुत्रचित् संख्यानं परि- सङ्खया। यत् सूत्रम् 'एकस्यानेकत्र प्राप्तावेकत्र नियमनं परिसंख्या' (अलक्कार- सू० ६२) इति। यदेकं वस्तु युगपदुभयत्र सम्भाव्यते तत्र तस्यैकत्र द्वितीय- परिहारेण नियमनं परिसंख्येति यावत्। यदाहु :- "तत्र चान्यत्र च प्राप्ते परिसंख्येति कथ्यते।" इति। अस्याश्र प्रश्नपूर्वकत्वमन्यथा चेति द्वैधम्। प्रत्येकं च वर्णनीयस्य शा- ब्दतार्थत्वमेदात् चातुर्विध्यमित्याह अत्र चेति। १. 'वा' ग. पाठ: २. 'त्र क', ३. 'ता', ४. 'दाः । किमा' क. ख. पाठ :. ५. 'थो' क. ग. घ. पाठः. ६. 'मन्ययो' ख. पाठः

दशम उल्लास: । ३७१ किमासेव्यं पुंसां सविधमनवद्यं दुसरितः किमेकान्ते ध्येयं चरणयुगलं कौस्तुभभृतः । किमाराध्यं पुण्यं किमभिलषणीयं च करुणा यदासक्त्यां चतो निरवधिविमुक्त्यै प्रभवति॥ किं भूषणं सुदृढमत्र यशो न रत्नं किं कार्यमार्यचरितं सुकृतं न दोषः । किं चक्षुरप्रतिहतं विषणा न नेत्रं जानाति करत्वदपर: सदसद्विवेकम्॥ कौटिल्यं कचनिचये करचरणाधरदलेषु रागस्ते। काठिन्यं कुचयुगले तरलत्वं नयनयोर्वसति॥ सम्प्रदायप्रकाशिनी किमासेव्यमिति। हुसरितः सविधमासेव्यं, न राजकुलम्। कौस्तुभभृतश्वरणयुगलमेकान्ते ध्येयं, न विषयः । पुण्यमाराध्, न प्रभुचित्तम्। करुणा अभिलपणीया, न सम्पर। सर्वत्रैवात् हेतु :- यदासक्त्येति। राजकुलाद्ीसकत्या बन्यायेति यावदू। इयं समश्ष प्रतीयमानापोह्या। किं भूषणमिति। चरितमाचरितम् । इयं सप्रश्रा शाब्दा- पोह्या। कौटिल्यमिति। कचनिचये कौटिल्यं, न हृदये। करादिषु साहित्यचूडामणि: किमिति। अत्र प्रश्नपूर्वकथनम्। अपोद्यमानस्य सरिदन्तरादेः प्रतीय- मानत्वं स्पष्टम्। कि भूषणमिति। अत्र प्रश्नपूर्वकत्वे भूषणभूतस्य रल्नादेरपोद्यमानस्य वाच्यत्वं, *न विभव इत्युक्तत्वात् ॥ ३३ ।। १. 'पादं पु'ख. ग. पाठः. २. 'त्या' ख. पा :. ३. 'याः' ग. पाठ :. ४. 'फ्ये' क. ग. घ. पाठः. ५. 'भ्या' ग. पाठः.

*: अत्र कियांश्चिदंशो उप्तः स्याद। न विभव इत्यस्य हि अनन्तरपद्यांशत्वम्।

२७२ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे

भक्तिर्भवे न विभवे व्यसनं शास्त्रे न युवतिकामास्त्रे चिन्ता यशसि न वपुषि प्रायः परिद्ृश्यते महताम्॥३३॥ यथोत्तरं चेत् पूर्वस्य पूर्वस्यार्थस्य हेतुता। तदा कारणमाला स्यात् उत्तरमुत्तरं प्रति यथोत्तरम्। उदाहरणं - जितेन्द्रियत्वं विनयस्य कारणं गुणप्रकर्षो विनयादवाप्यते। गुणेप्रकर्षेण जनोऽनुरज्यते जनानुरागप्रभवा हि सम्पद्ः ॥

सम्पदायप्रकाशिनी राग:, न लोभनीये वस्त्वन्तरे। कुचयुगले काठिन्यं, ने शीले। नयन योस्तरलत्वं, न स्वभावे। इयमप्रश्ना प्रतीयमानापोह्या। भक्तिरिति। युवतिरूपे कामासतन्रे। इयमप्रश्ना शाब्दापोह्य, ॥ ३३ ॥ यथोत्तरमिति । यथेति क्रमनिर्देशो वीप्सामाक्षिपतीत्याह -उत्तरमुत्तर- मिति। अतः शृङ्कलाक्रकमः । जितेन्द्रियत्वमिति। जितेन्द्रियत्वादीनां पूर्वपूर्वेषां विनया- दिकमुत्तरमुत्तरं प्रति हेतुता। साहित्य चूडामणि: कारणमालामाह-यथोत्तरमिति। उत्तरोत्तरस्य हेतुमतः पूर्वपूर्वो- 5र्थों हेतुश्चेत् तदा कारणमाला। यत् सूत्रं 'पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तरहेतुत्वे कारण- माला' (अलज्कारसू० ५३) इति। शृङ्खलाधिकारादत्र वीप्सासिद्धिः । जितेति। इन्द्रियजयाद् विनयो विनयाद् गुणोत्कर्षः गुणोत्कर्षाज्जना- नुरागः जनानुरागात् सम्पद इति हेतुमाला।

१. 'णाधिके पुंसि ज', २. 'यवस्तुषु । कु' ख. पाठः. ३. 'नच शी' ग पाठ:

दशम उल्लासः। ३७३ 'हेतुमता सह हेतोरभिधानमभेदतो हेतुः' इति हेत्व- क्कारोऽत्र न लक्षितः। आयुर्घृतमित्यादविरूपो ह्येष न भूषणतां कदाचिदर्हति, वैचित्र्याभावात। अविरलकमलविकास: सकलालिमदश्र कोकिलानन्दः । रम्योऽयमेति सम्प्रति लोकोत्कण्ठाभर: कालः ।। इत्यत्र काव्यरूपतां कोमलानुपलमहिप्नैव समास्नासिषुर्नतु हेत्वलङ्कारकल्पनयेति पूर्वोक्तोलङ्कारः काव्यलिङ्गमेव हेतु:। सम्प्रदायप्रकाशिनी यत्तु रुद्रटेन, "हेतुमता सह हेतोरभिधानमभेदकरद् भवेद् यत्र। सोडलङ्कारो हेतु: स्यादन्येभ्यः पृथग्भूतः ।।" इति हेतुमता सहाभेदतो हेत्वभिधानं काव्यलिङ्गादिभ्योऽन्यो हेत्व- लङ्कार इत्युक्तं, न तदुपपन्नमित्याह-हेतुमता सहेत्यादि! अल- क्षणे हेतुमाह-आयुर्धृतमिति। हेत्वलङ्कारसम्पतो ह्यर्यमायुर्धृत- मित्यादिवच्छुद्धसारोपलक्षणात्मको वैचित्याभावान् कदाचिदलङ्गार तामर्हति। एतदुदाहरणैडपि वैचित्र्याभावं दर्शयति-अविरलेति। अत्र कमलविकासालिमदयोः कोकिलानन्दोत्कण्ठयोश् हेतुहेतुमतोः काल- विशेषणतया भेदनिर्देशो न किश्चिद् वैचित्र्यमावहति। काव्यत्वं तु कोमलानुप्रासमहिम्नैवोन्द्टादयः समाम्ासिषुः। अतः काव्यलिङ्गा- दन्यो न हेत्वलङ्कार:।। साहित्यचूडामणि: ननु रुद्रटादिनीत्या शुद्धो हेतुरलक्कारतया किं नोक्तः, अत आह- हेतुमतेति । कार्येण कारणस्याभेदाभिधानं हेतु: योऽयमायुर्धृतमित्यादिवदुपचा- १. 'रो न' ख. पाटः. २. 'ह' क, 'क ख. पाठः ३ 'न हे' ख. पाठ :. ४. 'कं का' ग. पा. ५ 'नं काव्यलिङ्गाभिधानं का' क. घ. पाठः ६, प्य' क. पाठ :. ७. 'णे वै' क.घ. पाठ :. ८. 'ला' ख. पाठः.

३७४ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे क्रियया तु परस्परम् ॥ ३४॥ वस्तुनोर्जननेऽन्योन्यम् अर्थयोरेकक्रियामुखेन परस्परं कारणत्वे सति अन्यो- न्यनामालङ्कारः । उदा- हंसाण सरेहि सिरी सारिज्जइ अह सराण हंसेहिं। अण्णोण्णं चिअ एए अप्पाणं णवर गरुअन्ति ।।

सम्प्रदायप्रकाशिनी क्रियया त्विति। एक्रियाद्वारा मिथः कारणत्वे अन्योन्यम्। हंसाणेति। हंसानां सरोभि: श्रीः सारीक्रियतेऽथ सरर्सा हंसैः। अन्योन्यमेवैतानि आत्मानं केवलं गुरूँकुर्वन्ति। मिथः श्रीसारतासम्पादनं क्रिया। साहित्यचूडामणि: रव्यतिरेकेण न वैचित्याय कल्पते अतो नालक्कारः, वैचित्र्यलक्षणभङ्गभणित्य- भावात्। नन्वविरलेत्यादौ हे(तो? तु)रलक्कार एव न स्यादिति चेदाह-पूर्वो- क्ेति। काव्यलिङ्गमेवेति। न पुनः कोकिलानन्दो लोकोत्कण्ठाभरः काल इत्युपचारमात्रानुप्राणनो हेतु:। अन्योन्यमाह-क्रिययेति। एकवचनं विवक्षितमित्याह-एकक्रियामुखेनेति। परस्परं कारणत्वे सतीति। ताद्क्चमत्कारातिशयविवक्षायाम् अन्योन्यालङ्कारः । यत् सूत्रं 'पर- स्परं क्रियाजननेऽन्योन्यम्' (अलङ्कारसू० ४९) इति। क्रियाद्वारकं मिथो जन- नमन्योन्यमिति यावत्। हंसाणेति। हंसानां सरोभि: श्रीः सार्यतेऽथ सरसां हंसैः । अन्योन्यमेवैते आत्मानं केवलं गुरूँकुर्वन्ति ॥ इति। १. 'र' क. ख. पाठः २. 'अएन्ति' क. ख. पाठः ३. 'रु' क. पाठ:, ४. 'रु' ग. पाठ :.

दशम उल्लास: । ३७५

अत्रोभयेषामपि परस्परेजनकता मिथः श्रीसारतास- म्पादनद्वारेण । उत्तरश्रुतिमात्रतः । प्रश्नस्योन्नयनं यत्र क्रियते तत्र वा सति ॥३५॥ असकृद् यदसम्भाव्यमुत्तरं स्यात् तदुत्तरम्। प्रतिवचनोपलम्भादेव पूर्ववाक्यं यत्र परिकल्प्यते, तदेकं तावदुत्तरम्। उदा- वाणिअअ! हत्थिदन्ता केत्तो अह्माण वग्घकित्ती अ। जाव ळुळिआळअमुही घरम्मि परिस प्पए सोह्ना॥ सम्प्रदायप्रकाशिनी योजयति- अन्नोभयेषामिति॥ उत्तरेति। उत्तरश्रवणमात्रादप्रयुक्तस्य पश्नस्योन्नयनमेकमुत्त- रम्। प्रश्ने सत्यसकृदसम्भाव्यमुत्तरं द्वितीयम्। यथावद् व्याख्यायोदाहरति-प्रतिवचनेत्यादिना। प्रश्नस्य पूर्ववाक्यमित्युक्तिरुभयस्यापि वाक्यैकविषयतां द्योतयितुम्। वाणिअएति। साहित्य चूडामणि: नन्वत्र हंससरसां मिथा जन्यजनकभाव इति चेदाह-श्रीति। हंसाः श्रीमन्तः सरोभि: क्रियन्ते, सरांसि चात्र हंसैरिति तात्पर्यम् । यदाह महा- कवि :- 'कण्ठस्य तस्याः स्तनबन्धुरस्ये'त्यादि ॥ उत्तरमाह-उत्तरेति। उत्तरश्रुतिमात्रेण प्रतिवचनोपलम्भनेनैव प्रभ्रो- न्नयनं पूर्ववाक्यपरिकल्पनमेकमुत्तरम्। वाणिअएति।

9. 'रं' ख. ग. पाठ :. २. 'क' क ख, पाठ, ३. 'सुणहा ॥'ख. पाठ: * 'क्क' इति मूलकोशपाठः,

२७६ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे हस्तिदन्तव्याघ्र कृतीनामहमर्थी, मूल्येन ताः प्रय- च्छेति केतुर्वचनममुना वाक्येन समुन्नीयते। नचैतत् काव्य- लिङ्गम्। उत्तरस्य ताद्रूप्यानुपपत्तेः। नहि प्रश्नस्य प्रतिवचनं जनको हेतुः। नापीदमनुमानम् । एकधर्मिनिष्ठतया साध्य- साधनयोरनिर्देशादित्य लङ्कारान्तरमेवोत्तरं साधीयः।

सम्प्रदायप्रकाशिनी वाणिजक ! हस्तिदन्ता: कुतोऽस्माकं व्याघ्रकृत्तयश्च। यावद् (वि१)दलितालकमुखी गृहे परिसर्पति रतुषा। अत्र निर्विण्णायाः श्वश्वाः दन्तकृत्यभावोत्तरेण तदर्थिनो वाणिज- कस्य प्रश्न उन्नीयते। तदेतदाह-हस्तिदन्तेत्यादि। काव्यलिङ्गाद् वैधम्यमाह- नचैतदिति। तादूप्यं (काव्य)लिङ्गरूपत्वम् । तदनुपपत्ति दर्शय- ति-नहीति। जनकत्वे हि काव्यलिङ्गता। अनुमानतोऽपि वैध- म्यमाह-नापीदमिति।.नह्यत्रैकधर्मिनिष्ठतया साध्यसाधनाभिम- तयोः प्रश्नग्रतिवचनयोनिर्देशः, भिन्नकर्तृकत्वात्। अत उत्तरमलङ्कारा- न्तरतयेव वाढतरम्। साहित्यचूडामणि: वाणिजक ! हस्तिदन्ताः कुतोडस्माकं व्याघ्रकृत्तिश्च। यावद् (वि१)ललितालकमुखी गृहे परिष्वक्कते स्नुषा ॥ इति। परिष्वक्कते सविभ्रमं चङ्गम्यते। अत्र हस्तिद(न्त्या रे? न्तादय: कु)तः (संषद्म्यः सन्तीत्य)भिधानेन तदर्थिनस्तद्भावप्रश्नः परिकल्पित इत्याह- हस्तीति। नन्वेतत् काव्यलिङ्ग- मस्त्वति चेदाह-नचेति। (उत्तरस्य) उत्तरतः प्रश्षोन्नयनस्य। ताद्ृप्यं काव्यलिङ्गलक्षणं, तदनुपपत्तेः । ताद्रूप्यमेव स्मारयति-नहीति। जनको हि हेतु: काव्यलिङ्ं, नैवमुत्तरम्। अथानुमानमस्त्वित्याशङ्कयाह-नापीति। तल्- क्षणाभावादित्याह-एकेति। साधीय इति। अलमन्यस्मिन्नन्तर्भावव्यसनेन।

१. 'रमित्यतत् सा' ख. ग. पाठ :. २. 'दुप' क. ख, पाठ:

दशम उल्लासः । ३७७ प्रश्नादनन्तरं लोकातिकरान्तगोचरतया यदसम्भाव्य- रूपं प्रतिवचनं स्यात तदपरमुत्तरम्। अनयोश्च सकृदुपा- दानाद् न चारुताप्रतीतिरित्यसकृदित्युक्तम्। उदा- का विसमा देव्वगई किं ळद्धव्वं जणो गुणग्गाही किं सोक्खं सुकळत्तं किं *दुग्गहिअं खळो ळोओ। प्रश्नपरिसङ्ख्यायामन्यव्यपोह एव तात्पर्यम्, इह तु वाच्य एव विश्रान्तिरित्यनयोर्विवेक: ॥ ३५३ ॥ सम्प्रदायप्रकाशिनी द्वितीयमाह -प्रश्नादनन्तरमित्यादि। तथाविधयोरपि। प्रश्नोत्तरयो: सकृद्चारुत्वादसकृत्वम्। का विसमेति। का विषमा दैवगतिः किं लैब्धव्यं जनो गुणग्राही। किं सौख्यं सुकलत्रं किं दुर्गाह्ं खलो लोकः॥ प्रश्नपरिसङ्ख्यातो वैधर्म्यायाह-प्रश्नपरिसङ्ख्यायामि- त्यादि। वर्जनवाक्यस्य विधेयत्वाद् व्यपोह एव तात्पर्यम्, इह तूत्त- रस्य विधेयत्वाद् वक्तव्य एव ॥। ३५३॥ साहित्य चूडामणि: अथ मतभेदाद् द्वितीयमुत्तरमाह-तत्रेति। तत्र प्रश्ने सति प्रषुरभि- प्रायानुगुण्येन लोकातिशायितया यदसम्भाव्यं प्रतिवचनं तद् द्वितीयमुत्तरम्। अनयोश्च प्रश्नप्रतिवचनयोः यद्यपि सकृदुपादानाद् वाक्यार्थसिद्धिः, तथापि न चमत्कारोत्पत्तिरित्यसकृत्त्वेन बन्ध इत्याह- अनयोश्वेति। का विसमेति का विषमा दैवगतिः किं लब्धव्यं जनो गुणग्राही। किं सौर्यं सुकलत्रं किं दुःखं यत् खलो लोक: । इति। अस्य प्रश्नपरिसंख्यया वैलक्षण्यमित्याह-अन्यव्यपोह इति। 'ताद- गन्यव्यपोहाये'त्युक्तत्वात् । इह तु वाच्य एव, नतु व्यङ्गये विश्रान्तिः । यत् १. 'द' ग. पठः. २. 'लभ्यं सज्जनो' ख., 'सत्यं यज्जनो' ङ. पाठः. * 'दुःक्खं जं ख' इति मूलकोशपाठः.

३७८ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे कुतोऽपि लक्षितः सूक्ष्मोऽप्यर्थोऽन्यस्मै प्रकाश्यते॥ धर्मेण केनचिद् यत्र तत् सूक्ष्मं परिचक्षते। कुतोऽपि आकारादिङ्गिताद्वा। सूक्ष्मस्तीक्ष्णमेतिसंवेद्यः। उदा-

दष्ट्रवा भिन्नं कुङ्कुमं कापि कण्ठे पुंस्त्वं तन्व्या व्यञ्ञयन्ती वयस्या स्मित्वा पाणौ खड्गलेखां लिलेख।। सम्प्रदायप्रकाशिनी कुतोऽपीति । आकारादिना लक्षितः सूक्ष्मोरऽर्थो निपुण- क्रियात्मना केनचिद् धर्मेण यत्रान्यस्में बोध्यते तत् सूक्ष्मम्। व्याचष्टे-कुतोऽपीत्यादि। अबुद्धिकारिता: स्तम्भस्वेदा- दय: सान्विकभावाः आकारः । बुद्धिकारिताश्चक्षुर्विकारा: इङ्गितम् । उक्तं हि मया भरतसंग्रहे-

आकारा: सात्विका भावा: पूर्वे बुद्धया परेऽन्यथा ॥" इति। वक्रस्यन्दीति। अत्र स्वेदेनाकारेण संलक्षित पुरुषायितं पुरुष- हस्तोचितखड्गलेखेन प्रकाशितम्। साहित्यचूडामणि: सूत्रम् 'उत्तरात् प्रश्ोन्नयनमसकृदसंभाव्यमुत्तरं चोत्तरम्' (अलक्कारसू० ७४) इति ॥ ३५३॥ सूक्ष्ममाह - कुतोऽपीति। लक्षणस्योपकरणमुच्यते - धर्मेणेति। प्रकाशनस्य । सूक्ष्मशब्दार्थमाह-तीक्ष्णेति । तीक्ष्णमतिभिः कुशाग्रीयबुद्धिभिः संलक्ष्य: स्थूलबुद्धिभिरसंलक्ष्यश्च। यत् सूत्रं 'संलक्षितसूक्ष्मार्थप्रकाशनं सूक्ष्मम्' (अलह्वारसू० ७५) इति। वक्केति १. 'क्ष्मं ती', २, मसश्विन्त्यम् । उ' ख. पाठ :. ३. 'चेत्यः । उ' ग. पाठ:,

दशम उल्लास: । ३७९ अत्राकृतिमालोक्य कयापि वितर्कितं पुरुषायितम् असिलतालेखनेन वैदग्ध्यादभिव्यक्तिमुपनीतं, पुंसामेव कृ- पाणस्य पाणियोग्यत्वात। यथावा- सङ्केतकालमनसं विटं ज्ञात्वा विदग्धया। हसन्नेत्रार्पिताकूतं लीलापझं निमीलितम्॥ अत्र जिज्ञासितः सङ्केतकालः कयाचिदिङ्गितमात्रेण विदितो निशासमयशंसिना कमलनिमीलनेन लीलया प्रति- पादितः ॥ ३६३ ॥ उत्तरोत्तरमुत्कर्षो भवेत् सारः परावधि: ।३७। पर: पर्यन्तभागः अवधिर्यस्य। धाराधिरोहिकया त- त्रैवोत्कर्षस्य विश्रान्तेः। उदा-

सम्प्रदायप्रकाशिनी सक्टेतेति। अत्र विटस्य नेत्रहासेनेद्रितेन विदितस्तज्जिज्ञासितः सङ्केतकालः पद्मनिमीलनेन सन्ध्येत्यावेदितः ॥ ३६:॥ उत्तरोत्तरमिति। उत्तरोत्तरं धारावाहिकया पर्यन्तनिवेशित- प्रतीतिविश्रान्त्यास्पदं प्रकर्ष: सारः। साहित्यचूडामणि: अत्र वदनस्वेदप्रयुक्तकण्ठकुङ्कुमभेदलक्षणामाकृतिमवलोक्य सख्या प- रिज्ञातं पुरुषायित पुरुषैकयोग्यखड्गलेखनलक्षणेन धर्मेण प्रकाशितमित्याह- आककृतिमिति। सङ्केतेति । हसद् विकसत्। घूर्तस्य सङ्कतवेलाजिज्ञासां तदीयेन भ्रूमङ्गादिनेङ्गितेनोपलक्ष्य प्रगल्भया सायंसमयोचितेन लीलाकमलनिमीलनेन सङ्केतसमयोऽभिव्यज्यत इत्याह- जिज्ञासित इति। इङ्गिंतमात्रेणेति उदाहरणवैलक्षण्यायोक्तिः । ललियेति। वैदग्ध्यवत्तया ॥ ३६= ॥ सारमाह-उत्तरोत्तरमिति। १. 'ततया' क. ख. पाठः. २. 'त्रविहासे' ख. ग, पाठः

३८० व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे राज्ये सारं वसुधा वसुन्धरायां पुरं पुरे सौधम्। सौधे तल्पं तल्पे वराङ्गनानङ्गसर्वस्वम् ॥३७॥ भिन्नदेशतयात्यन्तं कार्यकारणभूतयोः। युगपद् धर्मयोर्यत्र ख्यातिः सा स्यादसङ्गतिः॥३८॥ इह यद्देशं कारणं तद्देशमेव कार्यमुत्पाद्यमानं दष्ट यथा धूमादि। यत्र तु हेतुफलभूतयोरपि धर्मयोः केनाप्य- तिशयेन नानादेशतया युगपदैवभासनं सा तैयोः स्वभावो- त्पन्नपरस्परसङ्गतित्यागादसङ्गतिः। उदा-

सम्पदायप्रकाशिनी राज्ये सारमिति। अत्र राज्यवसुधादिषूत्तरोत्तरधारावाद्युत्क- र्षोडङ्गनायां विश्रान्तः।।३७।। भिन्नदेशतयेति। एकदेशनियतयोरपि हेतुफलभूतयोर्धर्मयो- र्चैलक्षण्याद् नातिशयेनात्यन्ताय(१)नानादेशतया युगपत्प्रतीतिर्मिथ स्वाभाविकसङ्गतित्यागादसङ्गतिः । साहित्यचूडामणि: विश्रान्तेरिति। आकाङ्क्षायाः पर्यवसानात्। यत् सूत्रम् 'उत्तरो- तरमुत्कर्ष: सारः' (अलङ्कारसू० ५६) इति । पूर्वपूर्वापेक्षयोत्तरोत्तरस्य प्रकर्ष- कल्पनं सार इति यावत्। राज्य इति। अत्र राज्यापेक्षया वसुन्धरायाः सारत्वं तदपेक्षया पुरस्ये- त्यादिपरिपाट्या वराङ्गनायामुत्कर्षो विश्राम्यतीति॥ ३७॥ असङ्गतिमाह- भिन्नेति। अत्यन्तमिति। नखलु धूमतद्ध्वजयो-

यद्देशो हेतुः तद्देश एव हेतुमानिति न्यायोल्लद्घनादस्या उत्थानामि त्याह-यत्र त्विति । केनाप्यतिशयेन वर्णनीयार्थोत्कर्षपर्यवसायिना। युगपदवभासनं क्रमेणावभासने वस्तुनो: संगम्यमानत्वात्। निर्वक्ति- १. दे' क. पाठ :. २. 'न' ख. पाठः.

दशम उल्लास:। ३८१ जस्सेअ वणा तस्सेअ वेअणा भणइ तं जणो अळिअम्। दन्तकूखअं कवोळे वहुए विअणा सवत्तीणं॥ एषा च विरोधबाधिनी, न विरोधः, भिन्नाधारतयैव इ्वयोरिह विरोधितायाः प्रतिभासात्। विरोधे तु विरोधित्व-

सम्प्रदायप्रकाशिनी जस्सेएति। यस्यैव व्रर्णास्तस्यैव वेदना *इति यद् भणति तदलीकम्। जन इति शेष: । दन्तक्षत कपोले वध्वा वेदना सपत्नीनाम्॥ नतु विरोधोऽयमित्यत आह- एषां चेति। बाधेऽन्यत्वे च हेतु :- भिन्नेत्यादि। यत इहापवादात्मनि भिन्नाधारतयैव प्रतिभासः, अत उत्सर्गात्मनि विरोधे तद्विषयपरिहारेणैकाधार्यं पर्यवसितम् । साहित्यचूडामणि: सेति। यत् सूत्रं 'तयोर्भिन्नदेशत्वेऽसङ्तिः' (अलक्कारसू० ४४) इति। तद्वृत्तेन कार्यकारणयोः परामर्शः। जस्सेएति। "यस्यैव व्रणास्तस्यैव वेदना भणंति तज्जनोऽलीकम्। दन्तक्षतं कपोले वध्वा वेदना सपतनीनाम्॥" इति। त्रणनिमित्तायाः सापल्यनिमित्तायाश्च वेदनाया अभेदाध्यवसायः। नन्वियं विरोधमेदेषु कश्िदित्याशङ्कयाह-एषेति। नेयं विरोधः यावत् तस्य बाधिका, यदुस्सर्गविषयत्वं विरोधस्यापवादगोचरत्वं चास्याः । शङ्कयमानो यत्र विरोधो हेतुफलयोर्भिन्नाधिकरणतयावतिष्ठते, शुद्धे तु विरोधे विरोधित्वमेकाश्रयानिष्ठं। सामानाधिकरण्यम् अनुक्तमपि तल्लक्षणवेलाया- मकण्ठोक्तमपि तथात्वे पर्यवस्यति। तस्मादपवादिकामिमां परिहृत्यौत्सर्गिको विरोधो विजम्भते। ननु विरोधे सामानाधिकरण्यमनुक्त प्रथमं प्रतिपत्स्यामहे, १. 'णं' तस्यै' ख, पाठ: * एतदनुगुणो मूलपाठ उन्नेय:

३८२ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे मेकाश्रयनिष्ठमनुक्तमपि पर्यवसितम, अपवादविषयपरिहारे- णोत्सर्गस्य व्यवस्थितेः । तथाचैव हि दर्शितम् ॥३८॥ समाधि: सुकरं कार्य कारणान्तरयोगतः। साधनान्तरोपकृतेन कर्त्रा यदक्केशेन कार्यमारब्धं सम्य- गाधीयते स समाधिर्नाम। उदा- मानमस्या निराकर्तु पादयोर्मे पतिष्यतः । उपकाराय दिष्टयेदमुदीण घनगर्जितम्॥ २८३॥ सम्प्रदायप्रकाशिनी ऐकाधार्येणैवोदाहृतमित्याह-तथाचैवेति । कुरङ्गद्टगांद्येकाश्रय- त्वेनैव दर्शितम् 'अभिनवनलिनी'त्याछुदाहरणेष्विति शेषः ॥ ३८ ।। समाधिरिति। कारणान्तरं साधनान्तरम् । सुकरस्य सतः सम्यगाधानं समाधि:। कार्याक्षिसं कर्तारं शब्देनोपादाय व्याचषटे-साधनान्तरे- त्यादि। मानमिति । गर्जितोपकृतस्य निपततो मान: सुनिराकर: ।३८३॥ साहित्यचूडामणि: तत्राह-तथाचेति। उदाहरणेषु सामानाधिकरण्यमेव विरुद्धयोः, न क्चिद् वैयधिकरण्यम्। वैयधिकरण्यमेवास्या लक्षणम्। एवं 'सा बाला वयमप्रगल्भ- घचस' इत्यूह्यम् ॥ ३८॥ समाधिरिति। हेत्वन्तरानुदये सौकर्याभावः, तदुदये तु कर्तुः कार्य प्रति सौकर्यमि त्याह-साधनान्तरेति। आधीयते समाप्यते। आदधातिः करणे, समु- पसर्गश्च सौकर्य इत्याकूतेनाह- अक्लेशेनेति। यत् सूत्रं 'कारणान्तरयोगात् कार्यसुकरत्वं समाधिः' (अलङ्कारसू० ६७) इति । १. 'भैव च निद' ख पाठ: २. 'शा' क, 'श्या ग पाठ:

दशम उल्लास:। ३८३ समं योग्यतया योगो यदि सम्भावितः क्वचित्॥३९।। इदमनयोः श्रलाध्यमिति योग्यतया सम्बन्धस्य नियत- विषयमध्यवसानं चेत् तदा समम्। उदा - धातु: शिल्पातिशयनिकषस्थानमेषा मृगाक्षी रूपे देवोऽप्ययमनुपमे दत्तपादः रमरस्य जातं दैवात् सदशमनयोः सङ्गतं यत् तदेते- च्छृङ्गारस्योपनतमधुना राज्यमेकातपत्रम्॥

सम्प्रदायप्रकाशिनी सममिति। क्वचिद्, अभिरूपयोरनभिरूपयोर्वा। व्याचष्टे-इदमनयोरित्यादि। धातु: शिल्पेत्यादि। शिल्पातिशयस्याभिरुप्य निर्माणनैपुण- काष्ठायाः निकषस्थानं परीक्षाभूमिः। देवो नायकोऽप्यय स्मरस्यानु- पमे रूपे दत्तपाद: तदतिशय्य वर्तत इत्यर्थः । शृङ्गारस्य रसस्य एका- तपत्रं राज्यसुपनतं निस्सपत्नमाधिपत्यं सिद्धम् । अत्राभिरूपयोः । साहित्य चूडामणि: (मानमिति)। अत्रापराद्वेन यूना माननिराकरणलक्षणे कार्ये पादपतन- मात्रादारब्धे दैवयोगाद् घनगर्जितप्रक्षेपः तत्सौकर्यायोपकल्पते यद् दिष्टयेत्य- नेन स्पष्टीक्रियते ॥ ३८३ ॥ समालङ्कारमाह-सममिति। यदि संभावित इति। एवंविधे साम्यमलक्कारः । यत् सूत्रं 'तद्विपर्ययः समम्' (अलङ्कारसू० ४६) इति । तच्छब्देन विषमभेद: परामृश्यते। योगः सम्बन्धः। तस्याभिरूपानभिरूपतया द्वैविध्यम्। अनयोः सतोरसतोर्वा। श्लाध्यमिति। अश्राघ्यमिति वा। नियत- विषयमिति। यत्र ताद्क्संभावनं तद्विषयं, न पुनरिच्छाधीनम् । धातुरिति। एतदभिरूपयोरुदाहरणम् । एवं 'त्वमेवंसौन्दर्ये' त्यूह्यम्। १. 'कं शृङ्गा' ग, पाठः

३८४ व्यार्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे यथावा- चित्रं चित्रं बतबत महच्चित्रमेतद् विचित्रं जातो दैवादुचितरचनासंविधाता विधाता। यन्निम्बानां परिणतफलैस्फातिरास्वादनीया यच्चैतस्याः कबलनकलाकोविदः काकलोकः॥ ९३ ॥ क्वचिद् यदतिवैषभ्यान्न श्ेषो घटनामियात्। कर्तुः क्रियाफलावाप्तिर्नैवानर्थश्च यद् भवेत् ॥४० ॥ गुणक्रियाभ्यां कार्यस्य कारणस्य गुणक्रिये। क्रमेण च विरुद्धे यत् स एषं विषमो मतः॥४१॥ द्वयोरत्यन्तविलक्षणतया यद् अनुपपद्यमानतयैव योगः प्रतीयते, यच्च कर्ता किञ्चिदारभमाणः क्रियायाः प्रणाशात् न केवलमभीष्टं तत्फलं न लभते यावदप्रार्थितमप्यनर्थ विषममासादयेत, तथा सत्यपि कार्यस्य कारणरूपानुकारे सम्प्रदायप्रकाशिनी चित्रं चित्रमित्यनभिरूपयोः ॥ ३९ ॥ क्वचिदिति । अतिविलक्षणयोरघटमान: सम्बन्ध एक:। न परं क्रियाफलानवाप्तिः, यावतानर्थोऽपीति द्वितीयः । कार्यस्य गुणेन कारणस्य गुणो विरुध्यत इति तृतीयः । क्रियया क्रियेति चतुर्थः। व्याचष्टे-द्वयोरत्यन्तेत्यादि। साहित्य चूडामणि: अनभिरूपयोराह-चित्रमिति ॥ ३९॥ अथ विषमं बहुप्रकारमाह-क्वचिदिति। अतिवैषम्यस्य मात्रया प्रादुर्भावः। उपर्यनर्थाभिपाते तस्योत्कर्ष इति द्वितीयः। तथेति। कारणगुणप्रक्र- मेण कार्यगुणारम्भ इति स्थित्या कार्यस्य कारणस्वभावानुकार: शास्त्रसिद्धोऽर्यः । १. 'ला' ग. पाठः. २. 'व' क. पाठ :.

दशम उल्लासः । ३८५ यत् तयोर्गुणौ च क्रिये च परस्परं विरुद्धतां व्रजतः, ससम- विपर्ययात्मा चतूरूपो विषमः। क्रमेणोदा- शिरीषादपि मृद्धङ्गी क्केयमायतलोचना। अयं क च कुकूलाझिकर्कशो मदनानैलः॥ सिंहिकासुतसन्त्रस्तः शशः शीतांशुमाश्रितः। जग्रसे साश्रयं तत्र तमन्यः सिंहिकासुतः ॥ सद्य: करस्पर्शमवाप्य चित्रं रणे रणे यस्य कृपाणलेखा। तमालनीला शरदिन्दुपाण्डु यशस्त्रिलोकोंभरणं प्रसूते।। सम्प्रदायप्रकाशिनी शिरीषादपीति। अत्र मृद्वङ्गमदनतापयोरघटमानः श्लेषः। सिंहिकेति। सिंहिका सिंहस्त्री राहुमाता च। अत्र न केवलं सिंहैभयं शशस्य, यावता साश्रयस्य राहुतोऽनर्थोऽपि। सब इति। करस्पर्शः पाणिग्रहः । अत्र गुणस्य विरोध:। साहित्यचूडामणिः यत् सूत्रं 'विरूपकार्यानर्थयोरुत्पत्तिर्विरूपसंघटना च विषमम्' (अलक्कारसू०४५) इति। विषमं भूषणं, विषमोSलक्कार इति वैवक्षिको लिङ्गनिर्देशः। एवमन्यत्रापि। शिरीषादिति। अत्रातिकोमलाङ्जयामतिक्रूरकामानलान्वयो नोपपद्यते। सिंहिकेति। सिंही राहुमाता च तदपत्यात् पूर्वस्मात सन्त्रस्तस्य प्रतीय- मानोत्प्रेक्षास्पर्शेन शीतकिरणाश्रयणे क्रियाफलस्य निरुपद्रवत्वलक्षणस्य प्राप्त्य- भावो नाभूत, तदुपर्यपि तेन सिंहिकासुतेन स्वर्भानुना तस्य स्वाश्रयेण चन्द्रेण सह यद् अ्सनं तन्महाननर्थः । सद इति। करस्पर्शः सम्भोगस्याग्राम्यतयोपलक्षणम्। नीलात् कार- णाद् धवलकार्योदयो विरुध्यत इति। १. 'नि' ग. पाठ :. २. 'क्या' ख. ग. पाठ :. ३. 'हादभ' ख. ग. ड. पाठः. ZZ

३८६ व्यांख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे आनन्दममन्दमिमं कुवलयदललोचने! ददासि त्वम्। विरहस्त्वयैव जनितस्तापयतितरां शरीरं मे॥ अत्रानन्ददानं शरीरतापेन विरुध्यते। एवं, विपुलेन सागरशयस्य कुक्षिणा भुवनानि यस्य पपिरे युगक्षये। मदविभ्रमासकलया पपे पुनः स पुरस्त्ियैकतमयैकया दशा॥ इत्यादावपि विषमत्वं यथायोगमनुसर्तव्यम्॥४०,४१।।

सम्प्रदायप्रकाशिनी आनन्दमिति। विरहान्तरितमपि प्रयोजकत्वात् क्रियाविरोधमेककर्तकत्वेन द-

मिति। विपुलेनेति। असकलया कटाक्षाञ्चलमात्ररूपया । यथायोगम् उक्तचातुर्विध्ययोग्यतानतिक्रमेण॥ ४०,४१।। साहित्यचूडामणि: (अत्र) क्रियाविरोध इत्याह-आनन्ददानमिति। कथं कर्तृकर्मभावेऽपीदमुदाहर्तव्यमित्याह-विपुलेनेति। एकस्याः स्तन्रिया एकत्वादेव पारिमित्ययोगिन्या: कर्तृभूताया दृष्टया सकलभुवनपानक्षम- कुक्षिकुहरस्य हरे: कर्मभूतस्य पीयमानताया विरोधः । पानं प्रति पात्र्याः पे- यस्य च (पारिमित्या)पारिमित्यलक्षणौ गुणौ विरुद्धाविति यावत्। यथायोगमिति। योगो युक्तिः कार्यकारणभावस्य कर्मकर्तृभा(वश्चःवे) पर्यवसानलक्षणा, तामनतिकम्य। यदाहुः 'कर्तृकर्मत्वे एव कार्यकारणताया- मि'ति ॥ ४०,४१ ।। १. 'वगन्तव्यमू ' ग, पाठः,

दशम उल्लासः । ३८७

महतोर्थन्महीयांसावाश्रिताश्रययो: क्रमात्। आश्रयाश्रयिणौ स्यातां तनुत्वेऽप्यधिकं तुतत्॥४२। आश्रितमाघेयम् आश्रयस्तैदाधारः तयोर्महतोरपि विषये तदपेक्षया तनू अप्याश्रयाश्रयिणौ प्रस्तुतवस्तुप्रकर्ष- विवक्षया यथाक्रमं यदधिकतरतां व्रजतः, तदिदं द्विविधम- घिकं नाम । क्रमेणोदा- अहो विशालं भूपाल! भुवनत्रितयोदरम्। माति मातुमशक्योऽपि यशोराशिर्यदत्र ते।।

सम्प्रदायप्रकाशिनी महतोरिति। महत आधेयस्य तनुरप्याधारः प्रकृतार्थोत्कर्षा- याधिकतरतां योतीत्येकमधिकम्। विपयये द्वितीयम्। व्याचष्टे-आश्रितमाधेयमित्यादि। अहो विशालमिति। अत्राधेयस्य यशसो महतस्तनुरप्या- धारो भुवनत्रयोदरं महीय उक्त्तम्। साहित्य चूडामणि: अधिकमाह-महतोरिति। आधियाधारयोः क्रमादाधाराधेयौ तनू- भूतावि यन्महीयांसौ लक्ष्येते महत्प्रतिपत्तिविवक्षया। महीयस्त्वमाधिक्यम् अत उक्तम् अधिकतरतामध्यास्तइतिो। तदेकमधिकम् (?)। यच्च महतः कस्यचिदाधारस्य विषये तदपेक्षया तनुरप्याघेयः पूर्ववद्विवक्षणादधि- कतरत्वमनुभवति, तद् द्वितीयम्। यत् सूत्रम् 'आश्रयाश्रयिणोरनानुरूप्यमधि- कम्' (अलङ्कारसू० ४८) इति। अहो इति। अत्र यशोलक्षणस्य महत आधेयस्यापेक्षया विवक्षया तन्वपि भुवनत्रयं यशःप्रकर्षविवक्षणादाधिक्योत्कर्षमनुप्राप्यते। १. 'स्तु तदा' ख. ग. पाठः २. 'धरती' ख. पाठः. * एतदनुरोधो मूलपाठ ऊह्यः। / अस्य लक्षणवाक्यं लुप्तं स्यात्।

३८८ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे युगान्तकालप्रतिसंहृतात्मनो जगन्ति यस्यां सविकासमासत। तनौ ममुस्तत्र न कैटभद्विष- स्तपोधनाभ्यागमसम्भृता मुदः ॥४२॥ प्रतिपक्षमशक्तेन प्रतिकर्तु तिरस्क्रिया। या तदीयस्य तत्स्तुत्यै प्रत्यनीकं तदुच्यते॥४३॥ निकृतिपरमपि विपक्षं साक्षान्निरसितुमसमर्थेन केनापि यत् तमेव प्रतिपक्षमुत्कर्षयितुं तदीयस्य तिरस्करणं, तदनीक- सम्प्रदायप्रकाशिनी युगान्तेति। अत्र वपुष्याधारे महति मुदामाधेयानां तनूनामपि महीयस्त्वम् ॥ ४२॥ प्रतिपक्षमिति। अभिभावुकमपि प्रतिपक्षं साक्षात् प्रतिकर्तु मशक्तेन तत्प्रकर्षाय तत्सम्बन्धिनस्तिरस्करणमनीकप्रतिनिधिवदिति प्रत्यनीकम् । व्याचष्टे- निकृतीत्यादि । तदीयः सम्बन्धी सम्बन्धि- सम्बन्धी च। साहित्यचूडामणि: युगान्तेति। अत्र महतीं भगवत्तनुमप्याधारं प्रति नारदागमनप्रमोदलक्ष- णस्याघेयस्य तनोरप्याधिक्योत्कर्षः। एवं चोभयत्राप्याघेयस्योत्कर्षविवक्षा॥४२।। प्रत्यनीकमाह-प्रतिपक्षमिति। तदीयस्य प्रतिपक्षसम्बन्धिनः कस्य- चिद् दुर्बलस्य। तत्स्तुत्यै प्रतिपक्षस्तोत्राय। यद् बलवतः प्रतिपक्षस्य दुर्बलेन प्रतिपक्षेण प्रतीकार: कर्तुं न पार्यत, पार्यते तु तत्सम्बन्धिनः कस्यचिद् दुर्बलस्य, तत् प्रत्यनीकमित्याह-निक्र- तीति। साक्षादिति। तदीयनिरसनं हि विपक्षस्य किश्चिद् व्यवहितं सननि-

१. 'संभवा मु' क. ग. पाठ :. २. 'क्त्ोऽपि प्र' ख. पाठः ३. 'दाश्रितस्य' क. ग., 'दाश्रयस्य' ख. पाठ:, ४. 'न्धितिर' क. ड. पाठः.

दशम उल्लास:। ३८९

प्रतिनिधितुल्यत्वात प्रत्यनीकमभिधीयते। यथानकिेऽ्रभियोज्ये तत्प्रतिनिधिभूतमपरं मूढतया केनचिदभियुज्यते, तथेह प्रति- योगिनि विजेये तदीयोऽन्यो विजीयत इत्यर्थः। उदा- त्वं विनिर्जितमनोभवरूपः सा च सुन्दर ! भवत्यनुरक्ता। पञ्चभिर्युगपदेव शरैस्तां ताडयत्यनुशयादिव कामः ॥ यथावा - यस्य किञ्ञिदपकर्तुमक्षमः कायनिग्रहगहीतविग्रहः। कान्तवक्रसदृशाकृति कृती राहुरिन्दुमधुनापि बाधते।। इन्दोरत्र तदीयता सम्बन्धिसम्बन्धात्॥ ४३ ॥

सम्प्रदायप्रकाशिनी त्वमिति। अत्र सम्बन्धिन्या नायिकायास्तिरस्कारः। यस्येति । यस्य विष्णोः। योजयति-इन्दोरिति॥ ४३॥ साहित्यचूडामणि: रसनम्। औपचारिको व्यपदेश इत्याह-अनीकेति। एतदुपपादयति- यथेति। अनीकस्य सैन्यस्य प्रतिनिधि: प्रत्यनीकं, तत्साद्ृश्यादलङ्कारोऽपि तथा। यत् सूत्रं 'प्रतिपक्षप्रतीकाराशक्तौ तदीयतिरस्कारः प्रत्यनीकम्' (अल- झ्ारसू० ६८) इति। (त्वमिति।) अत्र वर्णनीयः कामस्य विपक्षः, तद्रूपापहाराद् अनुकर्तृ- त्वात्। तं प्रतिकर्तुमक्षमेण कामेन तदीया नायिका तिरस्क्रियते। (यस्येति।) यत् तदीयन्श्रद्रस्तिरस्क्रियते। अथ कथमिन्दोर्भगवत्सम्बन्धित्वमित्यत्राह-इन्दोरिति। भगवत्स- म्बद्धं मुखं, तत्सम्बद्धश्च तत्सादृश्याचन्द्रः । अत उक्तं -कान्तवक्त्र सदृशाकृतिमिति। सम्बन्धिसम्बन्धरूपाद् वैशिष्टयाद् उदाहरणान्तरप्रदान- मिति यावत् ।४३।। १. 'तं परं' ख. ग. पाठः * इतः पूर्व भूयसो वाक्यांशस्य भ्रंशः सम्भाव्यते।

३९० व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे समेन लक्ष्मणा वस्तु वस्तुना यन्निगुद्यते। निजेनागन्तुना वापि तन्मीलितमिति स्मृतम्॥४४॥ सहजमागन्तुकं वा किमपि साधारणं यल्लक्षणं, तद्ा- रेण किश्चिद् वस्तु केनचिदिह यद् वस्तुस्थित्यैव बलीयस्तया तिरोधीयते, तन्मीलितमिति द्वेधा स्मरन्ति। क्रमेणोदा- अपाङ्गतरले दशौ मधुरवक्रवर्णा गिरो विलासभरमन्थरा गतिरतीव कान्तं मुखम्। सम्प्रदायप्रकाशिनी समेनेति। निजेनागन्तुकेन वा गूहनीयसदशेन लक्षणेन वस्तु वस्त्वन्तरं परमार्थतो यन्निगूहृति तन्मीलितम्। वस्तुसामानाधिकरण्यधीर्लक्ष्मणो मा भूदिति विभक्तिविपरिणा- मेन वाक्यं भिन्दन् व्याचट्टे-सहजमित्यादि। अपाङ्गेति। लीलया स्वत इति स्फुरितं स्वभावतो लीलैवेत्थं स्फुरति स्म । साहित्य चूडामणि: मीलितमाह-समेनेति। निगूद्य(त) इति दीर्घविशिष्टः पाठो लेखक- प्रमादजः, यकि सति गुणाभावाद् 'ऊदुपधाया गोहः' (६- ४-८९) इत्यूदा- देशाभावात्। कस्यचिल्लक्षणभूतेन गुद्यसाधारणेन यत् कस्यचिद् वस्तुनो निगु- झस्य केनचिद् वस्त्वन्तरेण निगूहनं तन्मीलितम्। तच्च साधारणं लक्षणं सहजमागन्तुकमिति द्विधेत्याह-सहजमिति। वस्तुस्थित्येति । सामान्याद् व्यवच्छेदः । तस्य साधारणगुणयोगाद् भेदानु- पलक्षणं रूपम्, अस्य तूत्कर्षनिकर्षरूपणव्यतिरेकेण स्वरूपमात्रनिगूहनं निगु- द्यस्येति। नचेदं तद्गुणः । तत्र ह्यनपह्ुतस्वरूपमेव प्रकृतं वस्त्वन्तरगुणोपर- कतया प्रतिपद्यते, अत्र तु प्रकृतं वस्तवेव वस्त्वन्तरेणावच्छादितम् (ने? इ)ति। यत् सूत्रं 'वस्तुना वस्त्वन्तरनिगूहर्न मीलितम्' (अलङ्कारसू० ७०) इति। अपाङ्गेति। अत्रापाक्गिन कर्त्रा सहजेन दृष्टितारल्यादिना लिक्रभूतेन करणेन मदोदयसाधारणेन स मदोदयो निगुदते। केचित्तु 'समेन लक्ष्मणा १. 'तू प्रस्तुतेन के' क. पाठः

दशम उल्लासः । ३९१ इति स्फुरितमङ्गके मृगद्दशां स्वतो लीलया तदत्र न मदोदयः कृतपदोऽपि संलक्ष्यते ॥ अत्र इक्तरलतादिकमेङ्गकस्य लिङ्गं स्वाभाविकं, सा- धारणं च मदोदयेन, तत्राप्येतस्य दर्शनात्। ये कन्दरासु निवसन्ति सदा हिमाद्रे- स्त्वत्पातशङ्कितधियो विवशा द्विषस्ते। अप्यङ्गमुत्पुलकमुद्वहतां सकम्पं तेषामहो बत भियां न बुधोऽप्यभिज्ञ:॥ अत्र*तु सामर्थ्यावसितस्य शैत्यस्यागन्तुकतया तत्प्र- भवयोरपि कम्पपुलकयोस्ताद्रूप्यं समानता च, भयेष्वपि तयो- रुपलक्षितत्वात् ॥ ४४ ॥ सम्प्रदायप्रकाशिनी योजयति-अत्रेति। गूहनस्य स्फुटत्वात् लिङ्गस्य निजत्वं साधारण्यं च दर्शितम् ये कन्दरास्विति। कम्पपुलकौ हि सामर्थ्यात्। योजयति-अत्र त्विति । ताद्रूप्यमपृथङ्निर्देशात्।।४४॥ साहित्यचूडामणि: वस्तुने'ति सामानाधिकरण्यादन्वयमाचक्षाणाः अङ्गकवर्तिना दृष्टितारल्यादिना मदोदयसाधारणेन मदोदयवर्ति तदेव तिरस्क्रियते इत्याहुः य इति। अत्र वर्णनीयविद्विषां हिमवत्कान्तारनिवासशैत्य(स)मुद्धावि- ताभ्यां भयसाधारणाभ्यां (कम्परोमाञ्चाभ्यां) तथैव भयवर्तिनौ कम्परोमाच्चौ तिरस्क्रियेते इति। इत्थमुभयथापि अ्रन्थयोजना ग्रन्थकारस्यापि सम्मतेत्यत्र सहृदया: प्रमाणम् । नन्वत्र कथं शैत्यस्य प्रतीतिरित्याह-सामर्थ्येति। ननु कथं कम्प- १. 'मनङस्य' ख. पाठः. २. 'ये । त' ग. पाठः. ३. 'कौ सा' क. घ. पाठ: * 'त्र सा' इति मूलकोशपाठ:

३९२ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे स्थाप्यतेऽपोह्यते वापि यथापूर्व परं परम्। विशेषणतया यत्र वस्तु सैकावली द्विधा॥ ४५॥ पूर्व प्रति यत्रोत्तरस्य वस्तुनो वीप्सया विशेषणभावेन स्थापनं निषेधो वा सम्भवति, सा द्विधा बुधैरेकावलीति भ- ण्यते । क्रमेणोदा- *पुराणि यस्यां सवराङ्गनानि वराङ्गना रूपपुरस्कृताङ्गयः । रूपं समुन्मीलितसद्विलासमस्तरं विलासा: कुसुमायुधस्य। न तज्जलं यन्न सुचोरुपङ्कजं न पङ्कजं तद् यदलीनषट्पदम्। सम्प्रदायप्रकाशिनी स्थाप्यत-इति। पूर्व पूर्व प्रत्युत्तरस्य विशेषणतया विधान- मेका, निषेधोऽन्या। व्याचष्टे-पूर्व प्रतीति। वीप्सया व्याप्तुमिच्छया आवृत्येत्यर्थः। पुराणीति। अत्र विधिः । उत्तरत्र निषेध: । साहित्यचूडामणि: पुलकयोरागन्तुकत्वमित्यत्राह-शैत्यस्येति। शैत्यस्यागन्तुकत्वात् तत्कार्ययो- स्तयोरपि तथात्वम् ॥। ४४ ॥ एकावलीमाह-स्थाप्यत इति। स्थापनं विधिः। अपोहो निषेधः । पूर्व पूर्व प्रति परं परं यत्र विशेषणत्वलक्षणं वैचित्र्यमनुभवति, सैका- वलीत्याह-पूर्व प्रति (इति)। वीप्सयेति। अनेन यथापूर्वमिति समासः। परं परमिति च व्याख्यायते। यत् सूत्रं 'यथापूर्व परस्य विशेषणतया स्थापने- डपोहने वैकावली' (अलङ्कारसू० ५४ ) इति। गृहाणीति। अत्र गृहाणां वराऊनाः, तासां रूपं, तस्य विलासाः, तेषां च कुसुमायुधास्त्रत्वं विधीयते। एवं 'सा गोष्ठी यत्र कविरि'त्यूद्यम्। न तदिति। अत्र जलस्य चारुपङ्कजत्वं, तस्य लीनषट्पदत्वं, तस्य च कलं कूजितं, तस्य च मनोहरत्वं पूर्ववद् विशेषणतयापोद्यते। एवं, १. 'जातप' क. ग. पाठ :. * 'गह्दाणि' इति मूलकोशपाठ :.

दशम उल्लासः। न षट्पदोऽसौ कलकूजितो न यो न कूजितं तन्न जहार यन्मन: ॥ पूर्वत्र पुराणां वराङ्गना:, तासामङ्गविशेषणमुखेन रूपं तस्य विलासा:, तेषामप्यस्त्रमित्यमुना क्रमेण विशेषणं विधी- यते। उत्तरत्र निषेधेऽप्येवमेव योज्यम्॥४५॥ यथानुभवमर्थस्य दृष्टे तत्सदृशे स्मृतिः। स्मरणं यः पदार्थः केनचिदाकारेण नियतो यदौकदाचिदतु- भूतोऽभूत, स कालान्तरे स्मृतिप्रबोधाधायिनि तत्समाने वस्तुनि दृष्टे सति यत् तथैव स्मर्यते तद् भवेत् स्मरणम्। उदा- सम्प्रदायप्रकाशिनी उभयत्र योजयति-पूर्वत्रेत्यादि । अङ्गविशेषणमुखेनेति भि- न्ेंप्रकमाञ्जस्याय ॥।४५ ॥ यथानुभवमिति। कालान्तरस्मरणोर्हनियताकारस्यार्थस्य स्मृतिप्रँबोधके तत्सदृशे दृष्टे यथानुभवं स्मृतिः स्मरणम्। व्याचष्टे-पदार्थ इत्यादि। साहित्यचूडामणि: "न सा कीर्ती राष्ट्रे दिशि दिशि न सौधे स्फुरति या न ते सौधा नार्यो विदधति न यत्र व्यतिकरम्। न ता नार्यो यासां विलसति न गीतिः श्रुतिमती न सा गीतिर्यस्यां तव सुभग! मुद्रा न घटते।" इत्यादयूह्यम्। उत्तरोत्तरस्य पूर्व पूर्व प्रत्युत्कर्षकारितायामेकावली, पूर्वपूर्वस्योत- रोत्तरं प्रति मालादीपकमिति विवेकः । क्रमेण व्याचष्टे-पूर्वत्रेति। कथं स्वातन्त्र्येण रूपस्य रूपिशेष(त्व)मि- त्यत्राह-अङ्गेति। द्वितीयोदाहरणेऽप्येषैव शय्येत्याह-उत्तरत्रेति । ४५॥ स्मरणमाह- यथानुभवमिति। ५. 'गुजितो', २. 'गुजितं' क. ग पाठः, ३. 'था' ग. पाठः. ४. 'भक' कं. ग. घ. ङ, पाठ: ५. 'णातू नि', ६. 'प्रसाध' ड. पाठः. AAA

३९४ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे निम्ननाभिविवरेषु यदम्भः प्ावितं चलदशां लहरीभिः। तन्दवैः कुहरुतैः सुर*कन्याः स्मारिताः सुरतकण्ठरुतानाम्॥ यथावाw कर जुअगहिअजसोआत्थणमुहविणिवेसिआहरउँडस्स । संमरिअपञ्चअण्णर्स णमह कण्हैस्स रोमचम् ॥

सम्प्रदायप्रकाशिनी निम्नेति। प्ावितमवगाहितम् । अत्राम्भोरुतानां विवरेषु कु(हरे? हे) त्याकारेः सद्ृशत्वात्। कर्न्यां अतः स्मारिता। करेति। करयुग गृहीतयशोदास्तनमुखविनिवेशिताघरपुटस्य। संस्मृतपाञ्चजन्यस्य नमत कृष्णस्य रोमाञ्चम्॥ रोमाञ्चो निजस्वरूपानुसन्धानप्रहर्षजः । अत्र सादृश्यं चाक्षुषवस्तु- विषयम्॥ साहित्यचूडामणिः निम्नेति। अत्र सुरस्त्रीणां यानि पूर्वानुभूतानि सुरतकण्ठकूजितानि, तानि तत्सदशैर्नाभिरन्ध्रप्रवहत्सलिलकुहूशब्दैः स्मार्यन्ते। करजुएति।

संस्मृतपाञ्चजन्यस्य नमत कृष्णस्य रोमाञ्चम् । इति। पूर्वत्र श्रावणम्, अपरत्र चाक्षुषं दर्शनमिति भेदः। एवम् "आविर्भूतं बलभिदुपलश्यामलादम्बुवाहाद् विद्युद्दाम्नो विजयनृपते! विभ्रमं प्रेक्षमाणाः । स्मारं स्मारं नवयवनिकामुल्लसत्ख ड्गलेखां दुःखायन्ते रिपुनृपतयः प्रावृषोऽपि परसङ्गे॥" १. 'हु' क. पाठ:, २. 'पु' ख. पाठ :. ३. 'ण्ण' ग. पाठ :. ४. 'रेत्या- दिकार:' क. घ., 'रुतेत्या' ख. पाठ: ५. 'रस' ख. ङ. पाठः. ६. 'न्यारुतस्मारकः। क' ग. पाठ: ७. 'रोति। करजुएति । क' क. ध., 'रोति । क' ग. पाठ: * 'नार्यः स्मा' इति मूलकोशपाठ:

दशम उल्लासः । ३९५ भ्रान्तिमानन्यसंवित् तत्तुल्यदर्शने॥४६॥ तदिति अन्यदप्राकरणिकं निर्दिश्यते। तेन समानस्य अर्थादिह प्राकरणिकस्य तथाविधस्य दृष्टौ सत्यां यदप्राक- रणिकतया संवेदनं स भ्रान्तिमान्। नचैष रूपकं प्रथमो वा- तिशयोक्तिः। तत्र वस्तुतो भ्रमस्याभावात् । इह चार्थानुग- मेन संज्ञायाः प्रवृत्ते: तस्य स्पष्टमेव प्रतिपन्नत्वात्। उदा-

सम्प्रदायप्रकाशिनी भ्रान्तिमानिति। प्रकृतांपकृतदर्शने यदप्रकृतत्वेन प्रकृतसंवित् स भ्रान्तिमान् व्याचष्टे-तदित्यादि। नन्वयमभेदादू रूपक, भेदे अभेदरूपा- तिशयोक्तिवेत्यत आह-नचैष इति। तयोरहिं न स्वारसिको भ्रमः, अपितु जानतोऽप्येतस्मिस्तदिति कल्पनात्मा। इह तु भ्रान्तिमानिति संज्ञाया: स्वारसिकभ्रमानुगमेन प्रवृत्तेर्भ्रमस्य स्फुटा प्रतिपत्तिः। साहित्यचूडामणिः इत्याद्यनुसरणीयम्। सादृश्यविशिंष्टमेव स्मरणमलङ्कारः, न ततोऽन्यथा । तस्माद् 'अत्रानुगोदं मृगयानिवृत्त' इत्यादौ नेदमलक्कारः॥ भ्रान्तिमानिति। अन्यसंविद् अप्राकरणिकप्रतीति: अन्यथानुभव इति यावत्। अन्यत्वं तद्वृत्तपरामृश्यत्वं चाप्रा करणिकस्येत्याह-तदिति। प्राकर- िक प्रत्यप्राकरणिकतयोपलम्भो भ्रान्तिमानिति यावत् । अर्थानुगमेनेति। आन्तिमानित्यन्वर्थसंज्ञाविधानात। नचैतल्वक्षणस्य रूपके निगीर्याध्यवसानरूपा- यामतिशयोक्तौ वातिप्रसङ्ग इत्याह-नचेति। यत् सूत्रं 'साद्वश्याद् वस्त्वन्तर- प्रतीतिर्भ्रान्तिमान्' (अलक्कारसू० १८) इति। आ्रान्तिश्चित्तधर्मश्रमत्काराय विद्यते यत्र। 1. 'ते। तेन समानमर्थाविह प्राकरणिक निर्दिश्यते । तच्च यस्य त' क. पाठ: . 'माति', ३. 'किवा । त' ख. पाठः, ४. 'तसमाप्र' क, 'तसप्र' ग, पाठय

३९६ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे कपाले मार्जार: पय इति कराल्लेढि शशिन- स्तरुच्छिद्रप्रोतान् बिसमिति करी संकलयति । रतान्ते तल्पस्थान् हरति वनिताप्यंशुकमिति प्रभामत्तश्रन्द्रो जगदिदमहो विक्कबयति ॥४६॥ आक्षेप उपमानस्य प्रतीपमुपमेयता। तस्यैव यदि वा कल्प्या तिरस्कारनिबन्धना॥४७। अस्य धुरं सुतरामुपमेयमेव बोढुं प्रौढमिति कैमर्थक्येन यदुपमानमाक्षिप्यते, यदपिच तस्यैवोपमानतया प्रसिद्धस्यो- सम्प्रदायप्रकाशिनी कपाल इति। अत्र पयःप्रभृति सदृशशशिकरदर्शनानुगुणत्वादैं ॥ ४६ ॥ कैमर्थक्यं प्रैसाधनम्। साहित्यचूडामण: कपाल इति। अत्र शशिक(रादेः: रस्य) प्राकरणिकस्योपलम्भेन सदृश पयःप्रभृत्यप्राकरणिकं प्रतीयते। इतयस्तत्तदपारमार्थ्यद्योतनाय। एष च माला- रूप: । अमालारूपोSपि - "अवतंसप्रवालानामादाने यत्र सुभ्नुवः । पाणीनां तु मिथः स्पृष्टया त्रपन्ते विरलै: स्मितैः ॥" इत्यादयनुधावनीयः। अयमपि सादृश्यव्यतिरि (कानाम? क्ो.ना)लक्कारः। यथा- "दामोदरकराघातचूर्णिताशेषवक्षसा।

इति॥। ४६ ।। दृरष्ट चाणूरमल्लेन शतचन्द्रं नभस्तलम् ।।"

प्रतीपमाह -आक्षेप इति। उपमानस्याक्षपप्रतीतेरपकर्षणस्वरूपः। कैमर्थक्याच्च तस्याक्षेपः, उपमेयस्यैव प्रयोजनवत्तया विवक्षितत्वाद् इत्येकं प्रतीपम्। अथोपमानतया प्रसिद्धस्य प्रत्युतोपमेयतया प्रकल्पनं द्वितीयम्। १. 'नम् ।' क. ग. पाठ: २. 'ति श' क. ख. पार, ३. 'प्रधान' ग. पाट * इतः परं कियांश्विद् व्याख्यांश उपलब्धासु मातृकासु गलित इव भाति।

दशम उल्लासः । ३९७

पमानान्तरविवक्षयानादरार्थमुपमेयभावः कल्प्येत, तदुपमेय- स्योपमानं प्रति प्रतिकूलवर्तित्वाद् उभयरूपं प्रतीपम् । क्रमेणोदा- लावण्यौकसि सप्रतापगरिमण्यग्रेसरे त्यागिनां देव! त्वय्यवनीभरक्षमभुजे निष्पादिते वेधसा। इन्दुः किं घटितः किमेष विहित: पूषा किमुत्पादितं चिन्तारत्नमहो मुधैव किममी सृष्टाः कुलक्ष्माभृतः॥ ए एहि दाव सुन्दरि! कण्णं दाऊण सुणसु वअणिज्जम्। तुज्झ मुहेण किसोअरि! चन्दो उपमिज्जइ जणेण ।I

सम्प्रदायप्रकाशिनी (ए) एहीति। साहित्यचूडामणि: यत्रोपमेयीभूतस्य व्याजस्तुतिद्वारा तिरस्कारानादरगोचरत्वं विवक्षये- त्याह-अस्येति। यत् सूत्रम्-'उपमानस्याक्षेप उपमेयताकल्पनं वा प्रतपिम् (अलक्कारसू० ६९) इति। प्रातिकूल्यात् प्रतीपव्यपदेशः । तच्चोपमानस्योप- मेयतादिकरणम् लावण्येति। अत्र क्रमोक्तविशेषोपपन्ने वर्णनीये तदुपमानभूता इन्द्रा- दयः किमर्थमेते पितामहेनोत्पादिता इत्याक्षिप्यन्ते प्रतिपत्तेरपकृष्यन्ते। यथा- सङ्कघमप्यत्रानुसन्धेयम्। इत्थ "कुन्दकोमले दन्तमुकुले सति सत्याभिधानमेव सौरभोत्तरमवधीरितकर्पूरपूरोपयोगमामोदयत्याननगर्भ, काव्यालाप एव ललित- वृत्तो दूरीकृतहारभारं परिष्करोति कण्ठोपकण्ठं, शास्त्रश्रवणमेव संस्कारभासुरं खण्डितमणिकुण्डल(इत्यमु!)मुद्धासयति कर्ण(दान ? द्वार)म्" इत्याद्यनुग- न्तव्यम् । द्वितीयमाह -ए पहीति। अत्र चन्द्र उपमानमुपमेयतया परिक रप्यते। १. 'ति । ए' ख. पाठ :.

३९८ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशै अत्र मुखेनोपमीयमानस्य शशिनः स्वल्पतरगुणत्वादू उपभित्यनिष्पत्त्या 'वअणिज्जभि'ति वचनीयपदाभिव्यङ्ग्यया तिरस्कारः। क्वचित्तु निष्पन्नैवोपमितिक्रिया अनादरनिबन्ध- नम्। यथा- गर्वमसंभाव्यभिमं लोचनयुगलेन किं वहसि भद्रे!। सन्तीदृशानि दिशि दिशि सरस्तु ननु नीलनलिनानि।। इहोपमेयीकरणमेवोत्पलानामनादरः। अनयैव रीत्या

सम्प्रदायप्रकाशिनी अयि एहि तावत् सुन्दरि! कर्ण दच्वा शृणु वचनीयम् तव मुखेन कशोदरि! चन्द्र उपनीयते जनेन।। योजयति-अ(हो!त्र) सुखेनेति। उपमीयमानस्योपमेयत- योपक्रान्तस्य।वचनीयपदेन द्युपमित्यीनष्पत्तिव्यक्षिता तिरस्कारिका, उपमेयभावस्यानिष्पत्तेः। निष्पच्तावपि सम्भवतीत्याह-कचित्त्विति। गर्वमिति। ईदशानीति निष्पत्तिः। तयोपमेयीकरणमेवानादर:। एवं कचिदुपमानत्वनिष्पत्तिरप्यनादरात् पतीपभित्याह-अन- साहित्यचूडामणि: स्वल्पतरेति। मात्रया गुणापकर्षस्य सोढव्यत्वात्। उपमित्यनिष्प- क्येति। यस्या मुखस्यानादरो व्याजस्तुत्यां पर्यवस्यति। अनेन वक्ष्यमाणोदाहर- णाद् अस्य व्यवच्छेद: सूच्यते। क्वचिदुपमितौ निष्पन्नायामनादर: सम्भवतीत्याह-गर्वमिति। अत्र लोचने प्रत्युत्प(नना १ ला)नाम् उपमेथीकरणमेव तिरस्कारकारणम्। अथास्तामुपमितेरनिष्पत्तिर्निष्पत्तिर्वा, यत्र पुनरुपमानभावसम्भावनैव नास्ति तत्राप्यनादरगोचरतया प्रतीपमेवेत्याह-अनयवेति। तिरस्कारनिबन्धनत्वक-

१. 'अथतया' ग. पाठ: २. 'नी' खं. ग. पाठ .. * 'वे, त' इति मूलकोशपाठ :.

दुशम उल्लासः । ३९९ तत्कल्पनायामपि भवति प्रतीपमिति प्रत्येतव्यम्। यथा- अहमेव गुरु: सुदारुणाना- मिति हालाहल ! मास्म तात ! दृप्यः। ननु सन्ति भवादृशानि भूयो भुवनेऽस्मिन् वचनानि दुर्जनानाम्॥ अत्र हालाहलस्योपमानत्वमसम्भाव्यमेवोपनिबद्धम्॥४७॥ प्रस्तुतस्य यदन्येन गुणसाम्यविवक्षया। ऐकात्म्यं बध्यते योगात् तत् सामान्यमिति स्मृतम्

सम्प्रदायप्रकाशिनी यैवेत्यादि। पूर्वमनुभूतः अनुभूतपूर्वः। अह्मेवेति। भवादृशानीति वचनानामुपमेयत्वोक्त्या हाला- हलस्यासम्भाव्यमुपमानत्वं निबदूमनादरकृद्॥४७॥ प्रस्तुतस्येति। अतादृशस्याप्रकृतेन योगात् साम्यविवक्षयैका- त्म्यीपनिबन्धो गुणसामान्यात् सामान्यम्। साहित्यचूडामणि: ल्पनाकारा युक्तिः। यद् असामान्यगुणयोगाद् अन्यसदशगुणसम्बन्घाभावाद् उपमानत्वमात्रमपि नानुभूतचरं वस्तु, कर्तरि क्तः भुक्ता ब्राह्मणा इतिवत्, तस्य तत्कल्पनायाम् उपमानत्वघटनायामप्यलक्कारः प्रतीपमेव । अहमेवेति। 'स्मोत्तरे लड् च' (३-३-१७६)। उपनिबन्धनं दुर्जन- वचनसद्धावप्राबल्यात्। इत्थञ्च उपमानस्य कथाश्चेन्निष्पत्तौ च त्रिधा द्वितीयं प्रतीपमुत्थाप्यत इति भाव: ॥ ४७ ॥ सामान्यमाह-प्रस्तुतस्येति। प्रस्तुतस्याप्रस्तुतेन वस्तुना साधारणगुणयोगादैकरूप्यं सामान्यमि- १. 'तवद् अनुभूतपूर्वः । अ' क. ग. घ. पाठः, 'त्वनि' ग. पाठ :. ३. 'न्धनम' क. घ. पाठ :. ४. 'त्म्यनि' ग. पाठ:

४०० व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे अतादृशमपि तादृशतया विवक्षितं यद् अप्रस्तुतपदा- र्थेन संपृक्तमपरित्यक्तनिजगुणमेव तदेकात्मतया निबष्यते, तत् समानगुणसम्बन्धात् सामान्यम्। उदा- मलयजरसविलिप्ततनवो नवहारलताविभूषिताः सिततरदन्तपत्रकृतवक्रुचो रुचिरामलांशुकाः। शशभृति विततधाम्न्ि धवलयति धरामविभाव्यतां गताः प्रियवसरति प्रयान्ति सुखमेव निरस्तभियोऽभिसारिकाः॥ अत्र प्रस्तुततदन्ययोः अन्यूनानतिरिक्ततया निबद्धं धवलत्वमेकात्मताहेतुः। अत एव पृथग्भावेन न तयोरुप- लक्षणम्। यथावा- सम्प्रदायप्रकाशिनी व्याचष्टे-अतादृशमपी्यादि। अपरित्यक्तनिजगुणमिति तद्गुणाद् वैधर्म्यम्। मलयजेति। अत्र प्रस्तुतानां मलयजरेसादानाम् अतादृदशानामप- रित्यक्तगुणानामेवाप्रस्तुतशशिधामयोगाद् अविभाव्यतया तादात्म्यम्। तदेतदाह-अन्न प्रस्तुतेत्यादि साहित्यचूडामणिः त्याह-अतादृशमपी(ति)। न्यूनगुणमप्युत्कृष्टगुणेनैकात्मतया विवक्षितम्। वक्ष्यमाणतद्गुणनिराकरणार्थमाह-अपरित्यक्तेति। तदेकात्मतया अप्रस्तुतै- करू (प्यमाणम्? प्येण) । व्युत्पादयति- समानेति । यत् सूत्रं 'प्रस्तुत- स्यान्येन गुणसाम्यादैकात्म्यं सामान्यम्' (अलङ्कारसू ० ७१) इति। मलयजेति। अन्र प्रस्तुतस्य चन्दनलेपादेः अप्रस्तुततया चन्द्रिकात्मतया 'अवि- भाव्यतां गता' इत्यभेदप्रतीतिरलक्कारस्य मूलमित्याह- प्रस्तुततदन्ययो- रिति। अन्यतया विभाव्यतायामभिसारिकाणां भीतिप्रसज्ञात्। अत एवेति। यतो घावल्यस्यैकात्म्यम् । तयोः प्रस्तुताप्रस्तुतयोः । इदमेव वृत्तवैकट्यपरि- हारार्थमनुष्टुभीकृतं दण्डिना - 'सामान्यगु', २. 'हारादी' ग. पाठ:

दशम उल्लासः । ४०१ वेत्रत्वचा तुल्यरुचां वधूना कर्णाग्रतो गण्डतलागतानि। भृङ्गा: सलीलं यदि नापतिष्यन्

अत्र निमित्तान्तरजनितापि नानात्वप्रतीतिः प्रथम- प्रतिपन्नमभेदं न व्युदसितुमुत्सहते, प्रतीतत्वात् तस्य । प्रतीतेश्र बाधायोगात् ॥।४८ ।।

सम्प्रदायप्रकाशिनी क्कचित् प्रतीत चरस्यैकात्म्यस्याबाधे मानान्तराद् भेद: प्रतीतो- डपि न सामान्यवाधक इत्युदाहरति-वेत्रत्वचेति। वेत्रत्वक्साभ्यं गौरता। इह भृङ्गपाताञ्ानात्वधीः। योजयति-अत्र निमित्तेति।।४८।। साहित्यचूडामणि: "मल्लिकामालभारिण्यः सर्वाङ्गीणार्द्रचन्दनाः । क्षौमवत्यो न दश्यन्ते ज्योत्स्नायामभिसारिकाः ॥" इति। एवं "यत्रामिसारो भुजगाङ्गनानां धौतस्तनीनां हरिचन्दनेन। धातुस्थलैस्तुङ्गफणामणीनां सन्ध्यासु विध्यत्यरुणाङ्गकानाम् ।।" इत्याद्यन्वेषणीयम्। अर्थवैचित्र्यासूत्रणाय पुनरुदाहरति-वेत्रेति। अत्र प्रस्तुततदन्यया-

ननु क्रियातिपत्तिपर्यालोचने भृङ्जपातेन चम्पकानां परिज्ञातत्वम्, येन भेदप्रतीतिरिति कथं सामान्यौचित्यमिति चेदाह-निमित्तेति। निमित्तान्तरं अ्रमरपतनलक्षणं तज्जनिता या सामान्यविरोधितया शङ्कयमाना भेदस्य प्रतीतिः। सा प्राकप्रतिपन्नमभेदसामान्यरूपं निराकर्तु न प्रगल्भते। तत्र हेतु :- प्रतीत- त्वादिति। कृतं हेत्वन्त(र)गवेषणेन। यद्यभेदः प्रतीतिमस्पाक्षीत् वज्रलेपवत् १. 'रोद्जेद:' क घ. पाठः. २. 'पि.सा' ख. पाठः. BBB

४०२ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे विना प्रसिद्धमाधारमाधेयस्य व्यवस्थितिः। एकात्मा युगपद्वृत्तिरेकस्यानेकगोचरा ॥ ४९ ॥ अन्यत् प्रकुर्वतः कार्यमशक्यस्यान्यवस्तुनः। तथैव करणं चेति विशेषस्त्रिविध: स्मृतः॥ ५० ॥ प्रसिद्धाधारपरिहारेण यद् आधेयरय विशिष्टा स्थिति- रभिधीयते सः प्रथमो विशेषः । उदा- सम्प्रदायप्रकाशिनी विना प्रसिद्धमिति। लोकसिद्धमाधारं विनाधेयस्य स्थैर्यादि- विशिष्टावस्थितिरेक:। साहित्यचूडामणि: तस्याप्रकम्प्यत्वमिति यावत् । यथाहुरभियुक्ताः ("एवरूप्यविभागावरूपा शक्तिमतिर्भवेत्। नत्वाद्या रजतत्वे स्यादप्रामाण्यस्य वेदिता ।। धर्मसिद्धेरपि भवत्येव बाधनाप्यनुमान ।।" इति। यथाचोक्तं मया चमत्कारचिन्तामणौ 'वस्तु चेत्तत्कथमि'त्यारभ्य "रजतानुभवे शुक्तिर्न चिन्तामधिरोहति। शुक्तिप्रतीतौ च दूरे रजतवासना ॥ बाधेन मेळके भाव्यं स कदाचिल्लभ्यते। एवं बाधस्य दौर्बल्याद् भ्रान्तत्वं संविदो वृथा।। यद् बुद्धचोर्न विरोधोऽस्ति मिथो वार्तानभिज्ञयोः ।१)" इति । एवम् - "आरब्घामपराह एव मह(तिः तीं) श्रीवल्लभक्ष्मापते! गायन्तीं विशदं यशस्तव मुदा गोष्ठीं दिवौकस्पतेः । भज्ञानादुदयस्य चन्द्रमहसामामध्यरात्रं स्थिता- मुल्लासेन सुगन्धिना विघटयत्युद्यानशेफालिका ।।" इत्याद्यद्यम् । (स१न) चेदमपह्नुतिः। कि्चिन्निषिध्य कस्यचिद प्रतिपादनात् ।। ४८ । विशेषमाह-विनेति। आ(ध)यस्थितिरनाधारतया विशिष्यमाणानां प्रथमं विशेषमुत्पादयति । 'ऐकात्ग्याद् यु'छ, पाठः,

दशम उल्लासः । ४०३ दिवमप्युपयातानामाकल्पमनल्पर्गुणगणा येषाम् । रमयन्ति जगन्ति गिरः कथाव कवयो न ते वन्दाः॥ एकमपि वस्तु यदेकेनैव खभावेन युगपदनेकत्र वर्तते, सः द्वितीयः। उदा- सा वसइ तुज्झ हिअए स च्िअअच्छीसु सा अ सैवणेसु। अम्हारिसाण सुन्दर! ओआसं कत्थ पावाणम्॥ यदपिच किश्विद् रभसेनारभमाणस्तेनैव यत्नेनाश- क्यमपि कार्यान्तरमारभते, सोऽप्यपरो विशेषः । उदा- सम्प्रदायप्रकाशिनी दिवमपीति। अत्र कवीन् विना वचसामाकल्पमवस्थितिः । द्वितीयं व्याचष्टे-एकमपीति । सावसइ इति। सा वसति तव हृदये सैवाक्ष्णोः सा च श्रवणयोः। अस्मादृशीनां सुन्दर! अवकाशः कुत्र पापानाम्।। अत्रैकस्याँ हृदयाक्ष्यादिष्वेकविधग्रेमपात्रतया युगपद्वृत्तिः। तृतीयं व्याचष्टे-यद्पिचेति। कार्यान्तरं विधेयं निषेध्यं च। साहित्यचूडामणि: दिवमिति। कविषु किल वाचो वर्त(ते?न्ते) अनन्यत्रभावो विषयार्थ इति विषयत्वेन तेषामाधारत्वम्। तेषु स्वर्गतेष्वपि वाचामैहिकी वृत्तिर्महान् विशेषः । एवं स्वलक्षणकमेव वस्तु युगपदनेकत्र वर्तमानं द्वितीयं विशेषमुन्मेषयति। सेति। "सा वसति तव हृदये सैवाक्ष्णः सा च वचनेषु। अस्मादृशीनां सुन्दर! अवकाशः कथं पापानाम् ।।" अभ कस्यचिदुत्साहोत्कर्षात् कार्यमारभमाणस्य तेनैवारम्मेण पृथक् प्रवृत्तावशक्यमपि कार्यान्तरमारभ्यमाणं तृतीयस्य विशेष(कः) रय प्रयोजकम्। १. 'तमगुणा ये', २. 'नस्व' क. ख. पाठ :. ३. 'त्र यद् व', ४ 'बअणे, स. पाठ :. ५ 'पि कि' क. पाठ: ६. 'स्वैव श्र' क. ख. पाठ. ७. 'स्य' ग. पाठः

४०४ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे रफुरदद्भुतरूपमुत्प्रतापज्वलनं त्वां सृजतानवद्यविद्यम्। विधिना ससृजे नवो मनोभूर्सुवि सत्यं सविता बृहस्पतिश्र।

यथावा- गृहिणी सचिवः सखा मिथः प्रियशिष्या ललिते कलाविधौ। करुणाविमुखेन मृत्युना हरता त्वां बत किं न मे हृतम्। सर्वत्र चैवंविधे विषयेऽतिशयोक्तिरेव प्रोणत्वेनाव- तिष्ठते, तां विनालङ्कार्यालङ्करणत्वायोगात्। अतएवोक्तं-

सम्प्रदायप्रकाशिनी स्फुरदिति। अत्र नायकसर्गेण नवमनोभवादिविधि:। गृहिणीति। अत्र नायिकाहरणेन ग्रृहिण्यादिहृतिः। नन्वत्र भेदत्रयेऽपि गिरादीनां भेदे अभेदाध्यवसाय इत्यत आह- सर्वत्र चेति। एवंविधे विषेये अतिशयोक्तिरेव प्राणत्वेन विच्छित्तिबीजत्वेन । दार्ढ्यायाभियुक्तसंवादमाह-अतएवोक्त- मित्यादि। साहित्य चूडामणि: स्फुरदिति। अत्र वर्णनीयमेकं स्रष्टमुन्मुखस्य चतुर्मुखस्य तेनैवारम्मेण पृथक् सामग्रीसाध्यजन्मनां मनोजन्मादीनां सृष्टिर्विशेषः । गृहिणीति। अत्रैकस्या इन्दुमत्याः संहारादेव गृहिणीसचिवादीनां स- र्वेषां संहार उक्तः। सृष्टिसंहारद्वारा विधिनिषेधवैचित्र्यप्रदर्शनार्थमुदाहरणभेदः । यत् सूत्रम् 'अनाधारमाधेयमेकमनेकगोचरमशक्यवस्त्वन्तरकरणं च विशेषः' (अलङ्कारसू० ५०) इति ननु भामहादिप्रक्रियायां सर्वमिद मतिशयोक्तावन्तःपततीत्याशङ्कय तद- भ्युपगतप्रायमित्याह-सवत्रेति। प्राणत्वेन जीविततया सारभावेनावतिष्ठते।

1. 'प्रमाण' क, ख. पाठः, २. 'शोकेत्यादिके प्रा।' घ. पाठः,

दशम उल्लासः । ४०५

"सैषा सर्वैव वकोक्तिरनयार्थो विभाव्यते। यत्नोऽस्यां कविना कार्यः कोऽलङ्कारोऽनया विना॥" इति॥ ४९, ५० ॥ स्वमुत्सृज्य गुणं योगादत्युज्ज्वलगुणस्य यत् । वस्तु तद्गुणतामेति भण्यते स तु तद्गुणः॥५१॥ वस्तु तिरस्कृतनिजरूपं केनापि समीपगतेन प्रगुणया स्वगुणसम्पदोपरक्तं तत्प्रतिभासमेव यत् समासादयति स तद्- गुणः तस्याप्रकृतस्य गुणोऽन्रास्तीति। उदा-

सम्प्रदायप्रकाशिनी सैषा अभेदाध्यवसायरूपा वक्रोक्ति:। साध्यवसानलक्षणा रूपत्वाद् विभाव्यते मुख्यातिशयत्वेन प्रत्याय्यते॥४९,५० ॥ स्वमुत्सृज्येति। अत्युज्ज्वलगुणयोगादुपरक्तं वस्तु स्वं गुण- मुत्सृज्य तद्गुणतां यदेति सोऽप्रकृतगुणत्वात् तद्गुणः। व्याचष्टे-वस्त्वित्यादि। तिरस्कृतेति। इहानिगूहितस्य तिरस्कारः मीलने निगूहनमिति विशेष:। साहित्यचूडामणिः अत्र भामह्ग्रन्थं संवादयति- सैषेति। 'वक्राभिधयशब्दोक्तिरिष्टा वाचामलङ्गिये'ति युक्त्या सर्वोऽप्यलक्कारोऽलङ्कार्यो वा वक्रोक्तिः। यदनया सक- लजनपुराणीकृतोऽप्यर्थो विचित्रतया भाव्यते, प्रमदादिभिर्वा भावो विभावतां प्राप्यते विशेषेण वा भाव्यत इति वक्रोक्तिरतिशयोक्तिः, व्रिमातिशययोरे- कत्वात्। तदेषैव सर्वालक्कारनिर्वाहिका निगीर्याध्यवसानादिरविच्छिन्ना पारि- भाषिक्यतिशयोक्तिः ॥ ४९,५० ॥ तद्गुणमाह-स्वमिति। अत्युज्ज्वलगुणस्य वस्तुनः संबन्धात् तस्य गुणो यत्र स तद्गुणः ।

१. 'णतया गु' क., 'णया गु' ख. पाठः.

४०६ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे विभिन्नवर्णा गरुडाग्रजेन सूर्यस्य रथ्याः परितः स्फुरन्त्या। रत्नैः पुनर्यत्र रुचं रुचा स्वामानिन्यिरे वंशकरीरनीलैः॥ अत्र रवितुरगापेक्षया गरुडाग्रजस्य तदपेक्षया च हरितमणीनां प्रगुणवर्णता॥। ५१॥ तड्रूपाननुहारश्चेदस्य तत् स्यादतद्गुणः ।

सम्प्रदायप्रकाशिनी विभिन्नेति। विभिन्नवर्णाः योगादारुण्यं नीताः । वंशेकरी- रनीलैर्मरतकैः । द्वाविह तद्गुणावित्याह-अन्रेत्यादि। नच मन्तव्यं स्वरू- पानयनात् प्रथमस्य बोधो द्वितीयस्यानुदय इति। तिरस्कृतनिजरूप- भेदाध्यवसायेन हरिन्मणिरुच एव स्वेति व्यपदेशात् । अतः मगुण- वर्णने द्वे दर्शिते॥ ५१॥ तद्रूपेति। तदिति प्रकृतस्याप्रकृतस्य चाधिकगुणस्य निर्देशः। अतो द्वैविध्यम्। साहित्य चूडामणि: स्वगुणसम्पदेति। स्वशब्देन समीपगतपरामर्शकेन प्रतियोगित्वं प्रका- श्यते । तत्प्रतिभासं तस्य गुणस्योपरञ्जकस्य प्रतिभासं(क! अ)ल्पगुणस्य प्रचुर- गुणेन कबलीकारात। व्युत्पादयति-तस्येति। यत् सूत्रं 'स्वगुणत्यागादत्यु- त्कृष्टगुणस्वीकारस्तद्गुणः' (अलङ्कारसू० ७२) इति। नचेदं मीलितम्। तत्र हि प्रकृतस्य वस्तुनो वस्त्वन्तरेणापह्रवः (इह त्वनपह्नुतस्वरूपमेव प्रकृतं वस्तु वस्त्वन्तरगुणोपरक्ततया प्रतीयते)। यत उक्तं- स्वां रुचं पुनरानिन्यिर इत्याह- रवीति ।। ५१॥ अ(थ! था)तद्गुण(मित्या? मा)ह-तद्रपेति । रूपं वर्णः अननुहृति- रननुवर्तनम्। अत्र ग्रहणमिति यावत्

१. 'चिं' क. ख. पा० :. २. 'शाङ्कुर' क. ग. घ. पाठः. ३. 'त्यत आइ' ग. पाठ :. ४. 'प्रकृतव' ग. घ. पाठः,

दशम उल्लास: । ४०७ यदि तु तदीयं वर्ण सम्भवन्त्यामपि योग्यतायामिदं न्यून- गुणं न गृह्लीयात् तदा भवेदतद्गुणो नाम। उदा- धवळो सि जइ वि सुन्दर! तहवि तुए मज्झ रख्जिअं हिअअम्। राअभरिए वि हिअए सुहभ! णिहित्तो ण रत्तोसि। अत्रातिरक्तेनापि मनसा संयुक्तो न रक्ततामुपगत इत्यतद्गुणः । सम्प्रदायप्रकाशिनी आद्यं व्याख्याथोदाहरति-यदि त्वित्यादि। तदीयमधिक- गुणप्रकृतसम्बन्धिनम्। योग्यतायां प्रत्यासत्तिलक्षणायाम् । सम्भ- बन्त्यां कविकल्पनया वस्तुतो वा। धवळोऽसीति। धवलोऽसि यद्यपि सुन्दर! तथापि त्वया मम रख्जितं हृदयम्। रागभरितेऽपि हृदये सुभग! निहितो न रक्तोऽसि ॥ बवलो युवा सितश्र। रागो रतिरारुण्यं च। प्रथमार्घे विरुद्धकार्योत्पादनाद् विषमधीरिति द्वितीयार्धे योज-

साहित्यचूडामणि: तदीयम् उत्कृष्टगु(णं१ण)सम्बन्धि(नम्) । सम्भवन्त्यामपीति । न्यूनगुणस्य हि प्रक्ृ(तः ष्ट)गुणस्वीकारो न्याय्यः। अन्यथाभावश्चेत् तदानीमत- द्गुणः । तस्योत्कृष्टगुणस्यात्र गुणा न सन्तीति । (अनुत्कृष्टस्यापकृष्टगुणस्यात्र गुणा न सन्तीति?) । यत् सूत्रं 'सति हेतौ तद्रूपाननुहारोऽतद्गुणः' (अलज्वार- सू०७३) इति। धवल इति। "धवलोऽसि यद्यपि सुन्दर! तथापि त्वया मम रब्जित हृदयम्। रागभरितेऽपि हृदये सुभग! निहितो न रक्तोऽसि ॥" इति। रागस्य श्लेषादेकतयाध्यवसानम्। अत्र पूर्वार्धे धवलिमारुणिम्नोर्गुणयो- र्विरोघः ।

प्रतियोग्यतद्गुणः । उत्तरार्धेडप्यतद्गुण इत्याह-अतिरक्तेनापीति। अयं पूर्वोक्ततद्गुण-

१. 'दि त' ख. पाठ :.

४0८ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे किञ्च तदित्यप्रकृतम्। अस्येति च प्रकृतमत्र निर्दि- श्यते। तेन यदप्रकृतस्य रूपं प्रकृतेन कुतोऽपि निमित्ता- न्नानुविधीयते सोऽतद्गुण इत्यपि प्रतिपत्तव्यम्। यथा - गाङ्गमम्बु सितमम्बु यामुनं कज्जलाभमुभयत्र मज्जतः। राजहंस ! तव सैव शुभ्रता चीयते नच नचापचीयते॥ यद्यथा साधितं केनाप्यपरेण तदन्यथा॥ ५२॥ तथैव यद् विधीयेत स व्याघात इति स्मृतः।

सम्प्रदायप्रकाशिनी द्वितीयं व्याख्यायोदाहरति- किश्चेत्यादिना। अत्र द्वितीय- भेदे। कुतोऽपि नैसर्गिकत्वादेः। गाङ्गमिति । अत्र चयापचयाभावाद् अप्रकृताम्बुरूपाननु- कारः॥ ५१३॥ यद्यथेति। यदेकेन येनोपायेन साधितस्यान्येन विजिगीषया तेनैवोपायेनान्यथीकरणं साधितार्थव्याघातकत्वाद् व्याघातः। साहित्यचूडामणि: प्रकारमेदेनाह-किश्चेति। पूर्व तद्वृत्तेनोत्कृष्टगुणं परामृष्टम् इदं- वृत्तेन च न्यूनगुणम्, इदानीमप्रकृतं तद्वृत्तेन प्रकृतं चेदवृत्तेन। प्रकृतत्व च प्राधान्येन वाक्यार्थोपयुक्तत्वम् अप्राधान्यादप्रकृतत्वमित्यागूर्याह-तदिति । प्रकृतस्याप्रकृतस्याननुहाराऽतद्गुण इति यावत् । तस्याप्रकृतस्य गुणा नात्र सन्तीति। इत्यपीति। चिरन्तनैस्तथा व्याख्यातत्वात्। गाङ्गमिति। अत्र प्रकृतस्य हंसस्य शुभ्रता(यां?) सत्यामपि योग्य- ता(यामपिः यां) गङ्गाम्भ:श्वतिमानं यमुनाम्बुकालिमानं (चाः च ना)नुविधत्ते। इह च कार्यकारणविव(क्ष?क्षा)या अभावान्न विषमालङ्कारत्वशङ्का॥। ५१३। व्याघातमाह-यदिति। कर्त्रा केनचिदुपायविशेषान्निष्पादितं वस्त्व न्येन प्रतिद्वन्द्िना तस्मादेवोपायविशेषादन्यथाक्ियते यत् स व्याघातः । १. 'त्रे' ग. पाठः २. 'तू' क, ध. पाठः, ३. 'तितत्वा' ग. पाठः,

दैशमे उल्लासः । ४०९

येनोपायेन यदेकेनोपकल्पितं तस्यान्येन विजिगीषु- तया तदुपायकमेव यदन्यथाकरणं, स साधितवस्तुव्याहति- हेतुत्वाद् व्याघातः। उदा- दशा दग्धं मनसिजं जीवयन्ति दशैव याः। विरूपाक्षस्य जयिनीस्ताः स्तुमो वामलोचनाः ॥ ५२३॥ सम्प्रदायप्रकाशिनी व्याचष्टे-येनोपायेनेत्यादि। दृशेति। दृशेत्येकोपायता ॥ ५२३॥ साहित्य चूडामणि: निर्वक्ति-स इति। निष्पादितवस्तुव्याहतिहेतुत्वाद् व्याघात इति यावत् दृशेति। विरूपाक्षेण कर्त्रा दृष्टिरूपेणोपायेन स्मरस्य दाहः साधितो- डभूत्। तद्विजिगीषुभिस्तु चारुलोचनाभिस्तेनैव दृष्टिरूपेण तस्य जीवितत्वं साधितं, यद् दाहस्य प्रतिवादिभूतम् । व्यतिरेकोडप्यत्र निमित्तं, यतो विरू- पाक्षस्य चारुलोचना इति तद्गर्भी वाचकाविति॥ ५२॥ इदमत्रावधातव्यं-यद् भेदामेदतुल्यत्वे सादृश्याश्रयेण उपमानन्वयो- पमेयोपमास्मरणानि, अभेदप्राधान्य आरोपे रूपकसन्देहभ्रान्तिमदपह्ुतयः; तत्रापि विषयस्य सन्दिद्यमानत्वे ससन्देहः अपलापेऽपह्ुतिः असम्यग्ज्ञानतायां ससन्देहभ्रान्तिमन्तौ वस्त्वन्तरप्रतीतौ भ्रान्तिमदपह्न(वः१ वौ) अध्यवसायस्य साध्यत्व उत्प्रेक्षा सिद्धत्वेऽतिशयोक्तिः, गम्यमानौपम्याश्रयणे दीपकतुल्ययोगि- तादृष्टान्तप्रतिवस्तूपमानिदर्शनाः, भेदप्राधान्ये व्यतिरेकसहोक्तिविनोक्तयादयः, विशेषण विच्छित्त्याश्रयणे समासोक्तिपरिकरौ, प्रस्तुताद् वा(च्य: च्याद)प्र- स्तुतप्रतीतौ समासोक्तिः, विपर्ययादप्रस्तुतप्रशंसा, सामान्यविशेषयोरसद्ृशरूप- योर्वाच्यतायामर्थान्तरन्यासः, सदृशरूपयोस्तु दृष्टान्तः, गम्यत्वमात्रस्वीकारे पर्यायोक्तव्याजस्तुती, गम्यत्वस्य विशेषवत्त्व आक्षेपः यत्रेष्ठा(द?)निष्टनिषेध- विधानयोर्मात्रिया विरोधानुप्नवेशः, विरोधगर्भत्वे विरोधविभावनाविशेषोक्तयस- १. 'न क' ग. पाठ :. CCC

४१० व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे सेष्टा संसृष्टिरेतेषां भेदेन यदिह स्थितिः॥ ५३॥ एतेषां समनन्तरमेवोक्तस्वरूपाणामलङ्काराणां यथा- सम्भवमन्योन्यनिरपेक्षतया यदिह शब्दभाग एव अर्थविषय सम्प्रदायप्रकाशिनी इत्थं शब्दार्थोभयाश्रिता अलङ्काराः शुद्धतया विवेचिताः । अथ सम्भेदकृते वैचित्र्यान्तरप्रस्तावः। तत्र नैरपेक्ष्ये संसृष्टिमाह- सेष्टेत्यादिना। एतेषां निरूपितचरतया धीविनिवेशितानां भेदेन मिथो नैरपेक्ष्येण इह शब्देऽर्थे उभयत्र विषये यथायोगं यदवस्थितिः सा संसृष्टिः। एकार्थसमवायात्मा सम्बन्धः। व्याचष्टे-एतेषामित्यादि। (शब्दभाग एवे)ति। शब्द- भा(गेन१ गत्वे)न हि निरवशेष: सन्दर्भ: शब्दालङ्गारविषयः। अर्थ- साहित्यचूडामणि: द्तिविषमाधिकान्योन्यविशेषव्याघातादयः, शृङ्गलाबन्धे कारणमाला(माला)- दीपकैकावलीसारा:, तर्कन्यायेन काव्यलिक्कानुमाने, वाक्यन्यायेन यथासंख्य- पर्यायपरिवृत्तिपरिसंख्यासमुच्चयसमाधयः, लोकन्यायेन प्रत्यनीकप्रतीपमीलित- सामान्यतद्गुणातद्गुणा:, गूढार्थप्रतीतितात्पर्ये सूक्ष्मव्याजोक्तयादयः, चित्त- वृत्तिस्वभावविशेषे उदात्तरसवदादयः, तेषु च पदार्थवृत्तयो दीपकप्रभृतयः, वाक्यार्थवृत्तयश्च प्रतिचस्तूपमादय इति। अथैतेषमुपमादीनामलद्काराणां बाह्या- नामिव सुवर्णमणिप्रभृतीनां पृथक् चारुत्वहेतुत्वेडपि सङ्कटनाकृतेन वैचित्र्येणा- कङ्कारान्तरस्फुरता, नतु प्रथमात्रपर्यवसानमित्यासूत्र्यते। तस्य च द्वैविध्यं संयोगत्यायात् समवायन्यायाच्च। यत्र भेदस्योत्कटतयावस्थितिस्तत्र संयोग- न्याय, यत्र त्वनुत्कटत्वेन तत्र समवाय(स्यः न्यायः)। अथ चौत्कटयादवस्थाने तिलतण्डुलन्यायः, अनौत्कट्यात् पुनर्नीरक्षीरन्यायः । पूर्वत्र संसृष्टिः। उत्तरत्र सङ्कर: । यत् सूत्रम् -'एषां तिलतण्डुलन्यायेन मिश्रत्वे संसृष्टिः॥'क्षीर- नीरन्यायेन तु सक्करः' (अलक्कारसू० ८४,८५) इति। तत्र प्रथमं संसृष्टिमाह- सेष्टेति। भेदेनेति। उत्कटत्वेनेति यावत्। प्रकान्तानामलक्काराणां यथासम्भव- मुदाहरणानुगुण्याद् मिथो नैरपेक्ष्यपर्यवसानस्य वक्ष्यमाणत्वात्। उक्तं हि- "अलङ्कृतीनां बह्वीनां द्वयोर्वापि समाश्रयः । एकत्र निरपेक्षाणां मिथः संसृष्टिरुच्यते ॥"

दशम उल्लासः । ४११. एवं उभयत्रापि वा सहावस्थानं, सैकार्थसमवायस्वभावा संसृष्टिः। तत्र शब्दालङ्कारसंसृष्टि :- कुसुमसौरभलोभपरिभ्रमद्- भ्रमरसम्भ्रमसम्भृतशोभया। वैनितया विद्धे कलमेखला- कलकलोऽलकलोलदृशान्यया। अर्थालक्कारसंसृष्टिः- लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्षतीवाञ्जनं नभः। असत्पुरुषसेवेव दृष्टिर्निष्फलतां गता॥ सम्प्रदायप्रकाशिनी विषये पदार्थवाक्यार्थलक्षणे विषये, अर्थालङ्काराणामुभयत्र सम्भवात्। स्वभावग्रहादेकार्थे समवायो लक्षणं संसृष्टेः, नैरपेक्ष्येणाङ्गाङ्गिभावा- सम्भवात्। कुसुमेति। अलकव्याकुलद्दशा मेखलाकलकलो विद्धे। इह वृत्यनुप्रासयमकयोनैरपेक्ष्येण संसष्टिः। लकलो लकलो इति कलोल कलोलेति यमकयोरपि। लिम्पतीवेत्यादि। प्रथमेडर्ये इवशब्दः सम्भावनायाम्। द्वि- तीये सदशतायाम्। साहित्यचूडामणि: इति। सक्करे तु मिथो व्यपेक्षाया अनुग्राद्यानुग्राहकत्वादिलक्षणाया वक्ष्य- माणत्वात्। तत्र शब्दार्थालङ्कारयोः उभयस्य वा वाक्ये छन्दसि वा य एकार्थसम- वायः सम्बन्धः सा संसृष्टिस्त्रिघेत्युद्धावष्यन्नादिमामुदाहर्तुमाह-तत्रेति । कुसुमेति। कलो मेखलायाः काञ्च्याः कलकलः कोलाहलः। द्वितीयामुदाहर्तुमाह-अर्थेति। लिम्पतीति । अन्र तमस उत्कर्षो ध्वन्यते।

१. 'चलित' ख. पाठ :. २. '्थ' ख. ग. पाठः. ३. 'णर', ४. 'टिः' ख. पाठः,

४१२ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे पूर्वत्र परस्परनिरपेक्षौ यमकानुप्रासौ संसृष्टिं प्रयोज- यतः। उत्तरत्रे तु तथाविधे उपमोत्प्रेक्षे। शब्दार्थालङ्कारयोस्तु संसृष्टिः- सो णत्थि एत्थ गामे जो एअं *मएमएत्थळाअण्णम्। तरुणाण हिअअळुण्टिं परिसाप्पन्तीं णिवारेइ।।

सम्प्रदायप्रकाशिनी उभयत्र योजयति-पूर्वत्रेत्यादि। तथाविधे निरपेक्षे। उप- मोत्प्रेक्षे इति। नैरपेक्ष्येणार्थक्रमाविवक्षणात् कामचारेण उपमायाः पूर्वनिपातः। सो णत्थीति। स नास्त्यत्र ग्रामे य एतामामोदमानलावण्याम्। तरुणानां हृदयलुण्टिं परिसर्पन्तीं निवारयति॥ लुण्टिर्लुण्टिका। आह्लादिना लावण्येन हृदयलुण्टिकाया: प्रसार- निवारको नोपलक्ष्यत इत्यर्थः। अत्र णत्थि एत्थ मएत्थेत्यनुप्रासस्य, हिअअलुण्टिमिति रूपकस्य च वाक्यैकवाक्यतायामेकत्र वाक्ये सम- वायः। वाक्यमेदापेक्षया छन्दसि। साहित्यचूडामणि: क्रमेण व्याचष्टे-(पूर्वेत्रेति)। उपमोत्मेक्षे इति। तत्र पूर्वत्रार्ध उत्प्रेक्षा उत्तरत्रोपमा। तृतीयामुदाहर्तुमाह -शब्दार्थेति। सो इति। स नास्त्यत्र ग्रामे य एनां मह(महीयमान)लावण्याम्। तरुणानां हृदयलूनिं परिष्वक्कमाणां निवारयति। इति। अत्र णत्थि एत्थेत्यादावनुपास: शाब्दोऽलङ्कारः । हृदयलूनिमिति तु रूपकमार्थः । १. 'त्र त' ख. पाठ :. २. 'णठि' ग. ड. पाठ :. ३. 'णठि' ग. पाठ :. ४. 'भ्य' ख. ग. ङ. पाठ :. ५. 'टिड्डुअ' क. घ., 'भिड्डुअ' ग. पाठः. आ * 'मह्महत्तळा' इति, 'क' इति च मूलकोशपाठ:,

दशम उल्लासः। ४१३ अत्रानुप्रासो रूपकं चान्योन्यानपेक्षे। संसर्गश्र तयो रेकत्र वाक्ये छन्दसि वा समवेतत्वात्॥५३॥ अविश्रान्तिजुषामात्मन्यङ्गाङ्गित्वं तु सङ्करः। एत एव तु यद्यत्रात्मनि अनासादितस्वतन्त्रभावाः परस्परमनुग्राह्यानुग्राहकतां दधति स एषां सङ्कीर्यमाणस्वरू- पत्वात् सङ्करः। उदाहरणम् - आत्ते सीमन्तरत्ने मरतकिनि हते हेमताटङ्कपत्रे लुप्तायां मेखलायां झटिति मणितुलाकोटियुग्मे गृहीते। सम्प्रदायप्रकाशिनी तदेतदाह-अन्रानुप्रास इत्यादि ॥५३॥ अविश्रान्तीति। स्वरूपे स्वातन्त्र्यमलभमानानामङ्गाङ्गिभावो मिथः सङ्कीर्यमाणात्मकत्वात् सङ्करः। व्याचष्टे-एत एवेति। आत्त इति। इत्वरीणां पलायनपराणाम् । हारमिति जातौ, साहित्यचूडामणि: अथ किमाधा(राधे: रे)यं संसृष्टिरिति संसृष्टिं व्याकर्तुमाह-संसर्ग- श्चेति। वाक्ये गद्यविवक्षायाम् । पद्यतात्पर्ये छन्दसि ॥ ५३ ॥ अथ 'सङ्करेण त्रिरूपेणे'ति ध्वनिकारनिर्णीतया युक्त्या त्रिविध सङ्कर- मुलिङ्कयष्यन् तस्य प्राथमिकं भेदमाह - अविश्रान्तीति। आत्मन्यविश्रा- न्तानामलङ्काराणामन्योन्यमझ्गाङ्गित्वं प्रथमः सङ्कर इति यावत् । अन्यसापेक्षा हि नच स्वविश्रान्ताः, स्वविश्रान्ताश्च नान्यसापेक्षाः । अपेक्षा च पर्यालोच्यमाना तेषामङ्गाङ्गित्वलक्षणेऽनुग्राह्यानुग्राहकत्वे संशयास्पद- तायाम् एकवाचकानुप्रवेशे च प्रतितिष्ठति । वरिश्रान्तिः स्वातन्त्र्यलाभ इति तात्पर्येण व्याचष्टे-एत इति । अङ्गमनुग्राहकम् अनुग्राह्यमङ्गि। सक्कीर्य- माणेत्यादि सामान्यलक्षणम्। आत्त इति। अत्रापहृतेष्वपि भूषणेषु शबरा हारं न हरन्ति तस्य १. 'क्षौ।' ख. पाठः. २. 'वात् मि' क. घ., 'वे' ख. पाठ :. ३. 'णत्वा' ख. पाठ :.

४१४ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे शोणं बिम्बोष्ठकान्त्या त्वदरिमृगद्दशामित्वरीणामरण्ये राजन् ! गुञ्जाफलानां स्नज इति शबरा नैव हारं हरन्तिं॥ अन्न तद्गुणमपेक्ष्य भ्रान्तिमता प्रादुर्भूतं, तदाश्रयेण च तद्गुण: सचेतसां प्रभूत चमत्कृतिनिमित्तमित्येतयोरङ्गा- द्विभाव:। यथावा- जटाभाभिर्भाभि: करधृतकलङ्काक्षवलयो वियोगिव्यापत्तेरिव कलितवैराग्यविशदः । सम्प्रदायप्रकाशिनी एकस्य स्त्रग्भिरसमन्वयात्। योजयति-अत्र तद्गुणमित्यादि। तदाश्रयेण भ्रान्तिम- दाश्रयेण। प्रभूतेति। शुद्धस्वरूपापेक्षया प्रभूतता। अतः परस्परमङ्गा- द्विभाव:। शब्दार्थालङ्गारगतत्वेनाह-जटाभाभिरिति। आभाभि: साहित्यचूडामणि: बिम्बोष्ठकान्त्या शोणत्वाद् यया गुञ्जाफलभ्रम इति तद्गुणभ्रान्तिमतोरङ्गाङ्गि- भावः । तत्र तद्गुणमङ्गमपेक्ष्य भ्रान्तिमानङ्गी प्रादुरभूत् । अङ्गाङ्गिनोरुभयोः कुत्र चमत्कारातिशय इति मीमांसमानेरभावेरनया(?) नीत्या आ्रान्तिमल्लक्षणादङ्विनो- डप्यङ्गे तद्रुणे उत्पद्यते इत्याह-तदाश्रयेण चेति । यथाच- "आलमापि तमालगुच्छरुचिरे वक्षस्थले शार्ङिणो लक्ष्मीस्त्वा कुलशेखरक्षितिपते। शौर्योत्तरं ध्यायति यस्यास्त्वद्गुणवासना वितनुते तामेव कान्ति तनो-

इति। अत्रातद्गुणेनोपमया च तद्गुणोडनुगृद्यते। यथोक्तं- "परस्परोपकारेण यत्रालङ्कृतयः स्थिताः। स्वातन्त्र्येणात्मभावं नो लभन्ते सोऽपि सक्कर: ॥I" इति। 1 (भस्मापाण्डः) ईषद् भस्म ना पाण्डरित्यर्थः। एषु च पूर्वपूर्वस्याङ्वत्वम् १. 'मतया। यो' ख., 'मत्वात्' ड. पाठः. * 'तं' इति मूलकोशपाठः. 'जटाभाभिः' इत्यादिपद्यस्य प्रतीकव्याख्यांशौ उगविति भाति।

दशम उल्लासः । ४१५ परिप्रेड्खत्तारापरिकरकपालाङ्किततले शशी भस्मापाण्डुः पितृवन इव व्योम्नि चरति॥ उपमा रूपकम् उत्प्रेक्षा श्रलेषश्रेति चत्वारोऽत्र पूर्ववद् अङ्गाङ्गितया प्रतीयन्ते। कलङ्क एवाक्षवलयमिति रूपक- परिग्रहे करधृतत्वमेव साधकप्रमाणतां प्रतिपद्यते । अस्य हि रूपकत्वे तिरोहितकलङ्करूपमक्षवलय मेव मुख्यतयावगम्यते। तस्यैव च करग्रहणयोग्यतया सार्वत्रिकी प्रसिद्धि:। श्रलेषच्छा- सम्प्रदायप्रकाशिनी सदृशीभिः । व्यापत्तेर्व्यापादनात्। विशद: शुचिः । भस्मवदापाण्डु: भस्मना च। योजयति-उपमेत्यादि। भस्मापाण्डः पितृवन इवेत्युपमा। कलङ्काक्षवलयेति रूपकम्। वैराग्यविशदेत्युत्प्रेक्षा। करेति क्षेष:। एषां परस्परमङ्गाङ्गिता । (योजयति १) पूर्ववत् परस्परम्। ननु कलङ्गाक्ष- वलयेत्यत्रोपमाया एव प्रतिभास इत्यत आह-कलङ्क एचेत्यादि। करधृतत्वं पाणिधृतत्वम्। रूपकत्वे कोऽतिशयलाभ इत्यत आह- अस्य हीत्यादि। रूपकत्वे कलङ्करूपं तिरोधायाक्षवलयमेव मुख्य- तयावगम्यते। तस्यैव करग्रहणयोग्यतायां भूयसी प्रसिद्धिः। प्रसि- द्वूयनुँगमोऽतिशयलाभ इति यावत्। कथं तर्हि किरणापेक्षया संगति- रित्यत आह-शेषच्छाययेत्यादि। रूपकापेक्षया हि पाणिः प्राक साहित्यचूडामणिः उत्तरोत्तरस्याङ्गित्वम्। अङ्गस्याङ्गिनं प्रति चमत्कारोत्कर्षकारित्वप्रयोजकत्वं पर्या- लोचनीयम् ननु किं कलक्कोऽक्षवलय इवेति कलङ्क एवाक्षवलय इत्युपमारूपक- संशयाकारो द्वितीय: सङ्करोऽयं, तत्रोद्दिष्टानां चतुर्णाम् अङ्गाङ्गिभावो विहन्येत, उभयथापि समाससिद्धेः । 'उपमितं व्यात्रादिमिः सामान्याप्रयोगे' (२-१-५६) हत्युपमायाः समासः। व्याघ्रादीनामाकृतिगणत्वात् । 'मयूरव्यंसकादयश्च' (२-१-७२) इति रूपकस्थ। तेषामपि तथात्वादित्याशक्कयाह-कलङ्क एवेति। १. 'ति उपमेत्यादि। पू' क. ग. घ. पाठ :. २. 'खेन क' ग. पाठ :. ३. 'भि' क. ग, घ. पाठ:

४१६ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे यया तु कलङ्कस्य करधारणमसदेव प्रत्यासत्त्योपचर्य योज्यते, शशाङ्केन कलङ्कस्य मूर्त्यैवोद्वहनात्। कलङ्गोऽक्षवलय *इ- वेति तु उपमायां कलङ्कस्योत्कटतया प्रतिपत्तिः। नचास्य करधृतत्वं तत्त्वतोऽस्तीति मुख्येऽप्युपचार एव शरणं स्यात्।

सम्प्रदायप्रकाशिनी प्रतीतिक: तदनुग्रहाय तु श्लेषच्छाया। तदा किरणेन धारणं वस्तु- तोऽसदेव कलङ्कप्रत्यासच्यास्तीत्युपचर्याक्षवलये योज्यते, मूर्त्यैव कल- दधारणात्। ननूपचाराश्रयणं चेदुपमायामपि कोऽतिभार इत्यत आह-कलङ्गो Sक्षवलयमिवेति। एवं हि कलङ्कस्योत्कटप्रतीति- कता। नच कलङ्कस्य केरधृतत्वं तत्वतोऽस्तीति मुख्येऽप्युपमाभांगे उपचार एव शरणं स्यात्, न केवर्लेममुख्ये श्लेषभागे। यथाहि न वस्तुतः किरणैग्रहः कलङ्कस्य, तथा न पाणिनापि। रूपकपक्षे तु मुख्येऽक्षवलयस्य पाणिना धृतौ नोपचार:, अपित्वमुख्ये श्षेषांशे किरणैरेव कलङ्कस्य। अतः श्लेषस्य शब्दालङ्गारत्वात् शब्दार्थालङ्कार- सङ्करोडयं रूपकेण। साहित्यचूडामणि: रूपकाङ्गीकारे करधृतत्वं साधनम् । यथा कलक्कत्वं तिरोधीयते अक्षवलयत्वं चोद्रिच्यते। तदा रूपकयोग्यता सार्वत्रिकी। यद्यपि श्रेषेण करैरंशुभिर्धृतत्वमि- त्युपमायाः रूपकादानुगुण्यं, तथापि करशब्दस्य किरणादपि पाणौ प्रसिद्धि- विशेषः । पाणिधृतत्वमक्षवलयस्यैव सङ्गच्छत इति। यत् पुनरत्र श्रेषेण कलङ्क- स्यापि करधुतत्वप्रतीतिः तदक्षवलयसान्निध्यप्रयुक्तं, न मुख्यं, येन मृगाक्को मूर्त्या कलङ्कं वहति, नतु करेणेत्युपमापक्षेऽप्युपचार एव शरणमित्याह- कलङ्ोऽक्षवलय इवेति। उपमायां हि कलङ्कस्य प्रतीतिः स्पष्टा, अक्षवलयस्य तिरोधीयमानत्वात्। उक्तन्यायेन तादृशस्य कलङ्कस्य करधृतत्वानौचित्यात्।

१. 'वा' ख. पाठः. २. 'किरण वृ'ग. पाठ :. ३. 'मेदे उ', ४. 'लं मु' ५. 'तु' ख पाठ :. ६. 'दाल' क घ. पाठः. * 'मि' इति मूलकोशपाठ:

दशम उल्लासः। ४१७

एवंरूपश्च सङ्कर: शब्दालङ्कारयोरपि दृश्यते।यथा- राजति तटीयमभिहत- दानवरासातिपातिसारावनदा। गजता च यूथमविरत- दानवरा सातिपाति सारा वनदा ॥

सम्प्रदायप्रकाशिनी शब्दालङ्काराणां शब्दानामिवाङ्गाङ्गिता न सम्भवतीति यदुक्तं तदयुक्तमित्यभिप्रायेण सम्भवमाह-एवंरुपश्चेति । एवंरूप: अङ्गा- द्विभावलक्षणः न केवल(लम्?लः), एकवाचकात्मा स चं दृश्यते। केवलानां हि शब्दानामर्थेपरतन्त्रभावाद् गुणानां नाङ्गाङ्गिभाव:। स्वरूपसाम्यादिविच्छित्तिपरत्वे तु दृश्यते, न परं युक्तिमात्रेण प्रति- पाद्यत इति भाव: । राजतीति। तटीयं राजति। कीदशी। अभिहताः शिलादावा- स्फालिता: अत एव दानवानां रासमाक्रोशमतिपतन्तोऽतिवर्तमानाः सारावाः सात्कारसहिता: नदा: पुमभिमानिनो निर्झरा यत्र। गजता गजसमूहृश्च यूथमतिपाति बाढमभिरक्षति। कीदशी। अविरतेन दानेन वरा उत्करृष्टा। सा प्रसिद्धा। सारा बलतः । वनदा वनस्य खण्ड- यित्री। साहित्यचूडामणि: अथ न केवलमार्थष्वलक्कारेष्वयं सङ्करः। यावता शाब्देष्वपीत्याह- एवंरूप इति राजतीति। अभिहतानां दानवानां यो रासः शब्द: तदतिपातिनः सारावाः सजलकलकला नदा यस्याम् । गजता गजसमूहश्च। यूथमतिपाति भृशं रक्षति। अविरतिर्विश्रान्तिश(न्यो? न्या)मदस्य वरासा रेखा यस्याः सारा श्रेयसी वनदा वनानि द्यतीति कृत्वा।

१. 'पि परिट्ट' क. ख, पाठः. २ 'पमग्गा' क घ. पाठः ३. 'णम्' क. ख, ग. घ, पाठ :. ४, 'चनद' क. घ, पाठः, ५. 'खा' ख. पाठः. DDI

व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे अत्र यमकमनुलोमप्रतिलोमश्च चित्रभेद: पादद्वयगते परस्परापेक्षे ॥ ५३३ ॥ सम्प्रदायप्रकाशिनी योजयति-अत्र यमकेत्यादि। अनुलोमप्रतिलोमेः अनु- लोमप्रतिलोमपाठयोरैकरूप्यात्मी। पादद्वयगतत्वाद् यमकस्य परस्परा- पेक्षिता, अतुलोमप्रतिलोमस्य पुनरुभयत्रैकरूप्यात् ॥ ५३३॥ साहित्यचूडामणि: अत्र यमकमनुलोमप्रतिलोमलक्षणश्चित्रमेदश्र शाब्दाबलङ्कारौ मिथः सापेक्षावङ्गाक्विमावरूपं सङ्करमनुभवत इत्याह- यमकमिति । इदं तु चिन्यं यदुत शब्दालङ्कारयोः (शाब्दः१) श(ब्दोयमु? बदवदु)प(मा?) का- योपकारकभावशून्यत्वादङ्गद्गिभावो युज्यते वा नवेति। तेन शब्दालक्कारयोः संसृष्टिः संशयगोचरत्वलक्षणः सङ्करोऽपि वैचित्याद् भाव्यतां नाम। अल- मनुग्राद्यानुग्राहकभावनिर्बन्धेनेत्यन्ये। इदमत्रावधातव्यं-यदलङ्कारेषु केषा श्रिदू अलक्कारविशेषोडड्गी भवति। यथा - "कूटस्थः कुशली ययातिरिति ते मारव्यथाविह्वलो वर्षीयानपि भोगलौल्यमगमद् बालास्विति श्रूयते। कबालोऽपि त्वमनेकपूर्वपुरुषप्रेमोत्तरां कौतुकी घत्से दोषिण करग्रहाड् भुवमहो चन्द्रान्वयप्रक्रिया ।।" इत्यादौ व्याजस्तुते: प्रेयोऽलङ्कारः। अन्येषामलङ्कारमात्रं यथा - "कालं वा कालकूटं वा कल्पाग्नि वा खलं तु वा। तव देव! कृपाणस्य विधाता किमुपाददे ॥" इत्यादिसंदेहादीनामुपमादिः । अपरेषां परस्परगर्भता सम्भाव्यते यथा दीप- कोपमयोः। तत्र दीपकस्यापमागर्भर्त्वं स्पष्टम्। उपमा काचिद दीपकानुकारिणी दृश्यते। "न्यालस्येव विषाणो दंष्ट्राङ्कुर इव दन्दशूकस्य/ खड्गो वीर! कठोरो नख इव सिंहस्य सहजमसरं ते।।" इत्यादिमालोपमा इति ॥ ५३३॥ १. 'मपरयो' क. घ. पाठ: २. 'तमकपा' ख. पाठ :.

दशम उल्लासः। ४१९ एकस्य च ग्रहे न्यायदोषाभावादनिश्चयः॥५४॥ द्योर्बहूनां *वालङ्काराणामेकत्र समावेशेऽवि विरोधान्नयत्र युगपदवस्थानं, निचैकतरस्य परिग्रहे साधकं तदितरस्य वा परिहारे बाधकमर्ति येनैकतर एव परिगृह्येत, स निश्चयाभाव- रूपो द्वितीय: सङ्करः, समुच्चयेन सङ्करस्यैवाक्षेपात्। उदा-

सम्प्रदायप्रकाशिनी सङ्करान्तरमाह-एकस्य चेत्यादि। चो भिन्नक्रमः, अनिश्च- यश्चेति।न्याय आनुकूल्यलक्षणं साधकत्वम्। दोषः प्रातिकूल्यलक्षणं बाधकत्वम् । द्वयोरित्यादि। द्वयोर्बहूनां वेति भेदद्वयम् । एकत्र वाक्ये। समावेशेऽपि सन्देहविषयतासम्पातेऽपि। विरोधात् परस्परपरिहाररू- पात्। न युगपदवस्थानम्, अतः संसृष्टेव्यावृत्तिः । साधकवाधकाभा- वाननैकतरपरिग्रहः। अतोऽपि निश्चयाभावरूपो द्वितीयः, चेति समुचयेन प्रकृतसङ्कराक्षेपात्। साहित्यचूडामणि: अथ द्वितीयं संशयास्पदत्वलक्षणं सङ्करमाह-एकस्येति। न्यायः साधक प्रमाण यस्य साध्यं प्रत्यानुकूल्यम्। दोषो बाधकं यस्य साध्यं प्रति- प्रातिकूल्यम्। अनिश्चयः संशयः, कोट्यन्तरस्य निर्धारणाभावात्। द्वयोरनेकेषां वा भूषणानाम् एकत्र वाक्ये छन्दसि वा समावेशमात्र- सद्भावेऽपि विरोधशङ्का न पार्यते प्रक्षालयितुम् एकस्यालक्कारस्य गोचरमितरः कथमाक्रामत्विति। विरोधश्र सहानवस्थानस्वभावः । तस्मादेकतरस्य परिग्रहे साधकं परिहारे वा बाघक प्रमाणमवश्यमेषितिव्यम्। तदसिद्धेश्वाथमनिश्चय- रूप: सङ्कर इत्याह-द्योरिति। यदाहु :-

एकस्य च ग्रहे न्यायदोषामावे च सक्कर: ॥।" इति। संशयत्वं यस्य(कस्य)चिद्वास्तु, कुतः सङ्करस्यैवेति नियम इति चेदाह समुच्यनति । एकस्य च अह इत्यत्र चकारप्रतिपाद्येन। १. 'तो नि' ख. पाठ. * 'चा' इति, + 'नसम्भवः । न' इति च मूलकोशपाठः,

४२२ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे स्तुतप्रशंसेति बहनां सन्देहादयमेव सङ्करः। यत्र तु न्याय- दोषयोरन्यतरस्याव*तरः, तत्र एकतरस्य निश्चयान्न संशयः । न्यायश्र साधकेत्वमनुकूलता। दोषोऽपि बाधकत्वं प्रतिकूलतौ। तत्र 'सौभाग्य वितनोति वक्रशशिनो ज्योत्सेव हासदुतिः' इ- त्यत्र मुख्यतयावगम्यमाना हैसितद्युतिर्वक्र एवानुकूल्यं भजते सम्प्रदायप्रकाशिनी सेत्यप्रस्तुतपशंसा। अतः साधकबाधकाभावाद् बहूनां सन्देहात्मैवायं सङ्करः । परस्परपरिहारात् तु नाङ्गाङ्गिभावः । युगपद्विरोधाच्चे न संसृष्टिः। साधकवाधकयोरेकतरसद्भावे तु नियतपरिग्रह इत्याह - यत स्वित्यादि। अवतरोऽवतारः। 'सौभाग्यमि'त्यत्र हि ज्योत्स्ा- सादृश्यविशिष्टतया मुख्या हसितद्युतिः (मुखं! चक्त्रं) शशीवेत्युपमासा- साहित्यचूडामणि: पशुमि'त्यादिवत्। इन्दुबिम्बे एतत्परामृष्टे च मुखे प्रसादकिया दीप्यते। तुल्प- योगितेति। इन्दुबिम्स्य च मुखस्य च द्वयोरुपमानयोः उपमेययोर्वा व्यासेन विवक्षणात्। उपलक्षणं चैतत्। तेन समास एकत्वाध्यवसायेन विरोधः, इन्दु- बिम्बप्रसत्त्यन्धकाराविशरणलक्षणयोः क्रिययोर्विरोधात्। चन्द्रोदयेऽपि न तमो विशीर्यते इति विशेषोक्तिः । (मा१ का)मोत्क(षे?र्ष)शालिनो विप्रलम्भ- शृद्गारस्याङ्गत्वाद् रसवांश् स्वीक्रियते। अयमेवेति। भावसन्घिशबलत्वन्यायेन द्वयोः संसृष्टिः अनेकेषामलक्काराणां सक्कर इत्येकदेशिकानां पक्षोऽप्यत्रोपक्षि- प्यते। न्यायदोषयोस्तु जाश्रतोर्न सन्देहोत्पत्तिरित्याह-यत्र त्विति । परिजिघृक्षिते न्याय: परिजिहीर्षिते(ऽन्य?)दोषः। साधकत्वमित्यादौ भावप्रत्ययः स्वरूपनिष्कर्षाय। उपमारूपकयोः प्रत्येकं साधनदूषणद्वारा चत्वारो भेदाः । उपमाया: साधनं (न) रूपकस्य दूषण किन्तु ताटस्थ्यमित्येकः। रूपकस्य साधने नोपमाया दूषण यावत् ताटस्थ्यमिति द्वितीयः । उपमाया दूषणं रूपके ताट- स्थ्यमिति तृतीयः रूपकस्य दृषणमुपमायास्ताटस्थ्यमिति तुरीय इति। तत्रेति। :2 १. 'कतमत्व' क. पाठः. २, ३. लतया।', ४. 'हासय' ग. पाठः ५. 'तु' क. घ. पाठा. * 'ता' इति मूलकोशपाठ.

दशम उल्लास: । ४२३

इत्युपमायाः साधकम्। शशिनि तुन तथा प्रतिकूलेति न रू- पकं प्रति तस्या बाधकता। 'वक्रेन्दौ तव सत्ययं यदपरः शी- तांशुरभ्युद्गतः' इत्यत्रापरत्वमिन्दोरनुगुणं नतु वक्रस्य प्रति- कूलमिति रूपकस्य साधकतां प्रतिपद्यते, नतूपमाया बाधक- ताम्। 'राजनारायणं लक्ष्मीस्वामालिङ्गति निर्भरम्' इत्यत्र पुनरालिङ्गनमुपमां निरस्यति, सदृशं प्रति हरिप्रेयसीप्रयुक्त-

सम्प्रदायप्रकाशिनी धिका यथाच वक्तेऽनुकूला न तथाच राशिनि प्रतिकूला, ज्योतना सादृश्येनान्वयसम्भावनात्। अतो न रूपकबाधिका। 'वक्त्रेन्दावि' त्यन्न वक्त्रादपरत्वमिन्दोरनुकूलं, नतु वक्त्रप्रतिकूलमिति रूपकसाधकं, नो- पमावाधकम्। इत्थं साधकादेकतरपरिग्रहः।बाधकादप्याह-राजेति। लक्ष्मीर्हरिप्रिया सम्पच्। राजनारायणमित्यत्रालिङ्गनं राजा नारा- यण इवेत्युपमां निरस्यति, उपमेयं राजानं प्रति हरिप्रियाप्रयुक्ता- साहित्यचूडामणि: चतुर्णा मध्ये। सौभाग्यमिति। अत्र वक्रं शशीवेति वा वक्रमेव शशीति वा संशये हासद्युतेर्मुख्यया वृत्त्या वक्त्र एवावस्थानात शशिनस्तिरोधानं वक्त्रस्या- विर्भाव इति तस्या आनुकूल्यम्। ननु शशिनि तस्याः प्रातिकूल्यात् कोट्य- न्तरस्य रूपकलक्षणस्य बाधकमेवास्तिवति चेदाह - शाशिनि त्विति। तथति। गुणवृत्त्या घटमानत्वादित्युपमा साध्यते, न पुना रूपकं दूष्यते। वक्त्रेन्दाविति। अत्र चन्द्रस्यापरत्वमनुकूलं, न वक्त्रस्य प्रतिकूलमिति रूपकं साध्यते, नोपमा दूष्यते। राजनारायणमिति। अत्रालिज्गनमुपमायाः प्रति- कूलम्। तदेवोपपादयति-सदृशमिति। न खल स्वप्रियौपम्यात् परपुरुष- परिरम्भं प्रत्यौचित्यभित्युपमा दूष्यते, न रूपकं साध्यते । पादाम्बुजमिति।

१. 'स्याभावा' ग. पाठः. * 'ति प्र' इति मूलकोशपाठ:

४२४ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे "पादाम्बुजं भवतु वो विजयाय मञ्जु

इत्यत्र मञ्जीरशिञ्जितमम्बुजे प्रतिकूलम् असम्भवादिति रू- पकस्य बाधकं, नतु पादेऽनुकूलमिति उपमायाः साधकमभि- धीयते। विध्युपमर्दिनो बाधकस्य तदपेक्षयोत्कटत्वेन प्रति- पत्तेः। एवमन्यत्रापि सुधीभिः परीक्ष्यम् ॥ ५४ ॥

सम्प्रदायप्रकाशिनी लिङ्गनासम्भवात् । 'पादाम्बुजमि'त्यत्र मञ्जीरशिञ्जितमम्बुजप्रातिकू- ल्याद् रूपकबाधकं, पादानुकूल्येऽपि नोपमासाधकं, साधकोपमर्दिनो बाधकस्य साधनापेक्षया मतीत्यौत्कढ्यात्। इत्थं केवलात् साधकाद् बाधकाच नियतपरिग्रह उदाहृत्य दर्शितः। समुदिताभ्यां तु स्फुट इ- त्याह-एवमन्यत्रापीति ॥५४॥ साहित्यचूडामणि: अत्र मञ्जीरशिब्जितमम्बुजे प्रतिकूलमिति रूपकं दूष्यते। ननु यत्र रूप- कस्य दूषणं तत्र तत एवोपमायाः सिद्धिरिति कथं नोपमा साध्यते इत्याह- विध्युपमर्दिन इति। विधिबाधयोर्व्यपदेशविकल्पे बाध एव प्रगल्भत इति यावत्। बाधस्य स्वभावो विधिं प्रत्युपमर्द:, उपमर्दनीयतालाभे जितकाशिता बाधस्य न्यक्कार इति तात्पर्यम्। तदपेक्षया विधिप्रतियोगितया। औत्कट्यानौ- त्कव्वप्रयुक्तौ च व्यपदेशस्यान्वयव्यतिरेकौ। एवमिति। अन्यत्राप्येवं विचक्षणैः परीक्षणीयम्। यथा- "शरदीव प्रसर्पन्त्यां तस्य कोदण्डठाक्कृतौ। विनिद्रजुम्भितहरिर्विन्ध्योदधिरजायत ।।" इति। अत्र विनिद्रजुम्भितहरिरिति हरिहर्यक्षद्वयविषयं यत् साधारण्येन विशे- षणं, तद् विन्ध्य उदधिरिवेत्युपमां बाधते रूपकं साघयति सामान्याप्रयोग इत्युक्तत्वात्। यद्वा रूपकोपमयोरिव भूषणान्तरेष्वप्ययं न्या(याद? य)दोषाव- काश: परीक्ष्य इत्युपदेशः । यथा- "शुद्धान्तदुर्लभमिदं वपुराश्रमवासिनो यदि जनस्य। दूरीकृता: खलु गुणैरुद्यानलता वनलताभि:॥।"

स्फुटमेकत्र विषये शब्दार्थालङकृतिद्वयम्। व्यवसस्थितं च अभिन्ने च पदे स्पष्टतया यदुभावपि शब्दार्थालङ्कारौ व्यवस्थां समासादयतः, सोऽप्यपर: सङ्करः। उदा- स्पष्टोच्छवसत्किरणकेसरसूर्यबिम्ब- विस्तीर्णकर्णिकमथो दिवसारविन्दम्। श्लिष्टाष्टदिग्दलकलापमुषावतार- बद्धान्धकारमधुपावलि संचुकोच ।। अत्रैकपदानुप्रविष्टौ रूपकानुप्रासौ। सम्प्रदायप्रकाशिनी सङ्करान्तरमाह-स्फुटमिति। एकत्र श्लेषादविभागादभिने विषये पदात्मनि शब्दार्थोभयविषययोरलङ्कृत्योईयं यद्यवस्थितं स चापरः एकवाचकप्रवेशात्मा सङ्कर इत्यर्थ: । व्याचष्टे-अभिन्न इत्यादि। स्पष्टेति। अत्र किरणकेसरसूर्यबिम्बविस्तीर्णकर्णिकमिति (स्प १ श्रि)षाष्टदिग्दलकलापमिति च पदे अनुमासरूपकयोः स्फुट व्यवस्था।

दाहार्यम्। तदेतदाह-अत्रैकेति। एवं शुद्धयोरेकवाचकमतिपाद्यत्वमु-

साहित्य चूडामणि: इत्यत्र दष्टान्तो निदर्शना वेति सन्देहे निदर्शनायामानुकूल्यम्। यथावा- "कुशलस्य क्रियौचित्यं खलेन यदि शिष्यते। बिम्बमप्यम्बरमणेर्भस्मना परिशोध्यताम् ।।" इति ॥५४ ॥ अथकपदानुप्रवेशस्वभावसङ्करं तृतीयमाह-स्फुटभिति। विषयः पदम्। चकारो वाक्यार्थ इत्यागूर्य व्याचष्टे-अभिन्ने च पद इति। यथाहु :- १. 'भावाद' क ग. घ. पाठ: EEE

तेनासौ त्रिरूप: परिकीर्तितः॥। ५५॥ तद्यमनुग्राह्यानुग्राहकतया, सन्देहेन, एकपदप्रति- पाद्तया च व्यवस्थितत्वात् त्रिप्रकारेतयैव सङ्करो व्याकृतः। प्रकारान्तरेण तु न शक्यो व्याकर्तुम्, आनन्त्यात् तत्प्र- भेदानाम्। इति प्रतिपादिताः शब्दार्थोभयगतत्वेन त्रैविध्यजुषो- डलङ्काराः। कुतः पुनरेष प्रतिनियमो यदेषां तुल्येऽपि काव्यशो- भातिशयहेतुत्वे कश्चिदलङ्कारः शब्दस्य, कश्चिदर्थस्य, कश्ि- सम्प्रदायप्रकाशिनी सङ्करं निगमयति-तेनासाविति। त्रैरूप्यानतिक्रमे हेतुमाह-प्रकारान्तरेणेति। प्रकारान्तरेण सजातीय विजातीयद्विकत्रिकादिरूपेण। अथ सर्वानेव नवमदशमविवेचितान् निगमयति-इति प्रति पादिता इत्यादि। विषयप्रतिनियममाक्षिपति-कुतः पुनरित्यादि। शोभाति- साहित्यचूडामणि: "शब्दार्थवर्त्यलक्कारा वाक्य एकत्र वर्तिनः । सज्करो वैकवाक्यांशप्रवेशाद् वाभिधीयते॥।" इति। निगमयति- तेनेति। अनुग्राद्यानुग्राहकतया तेषामलक्काराणां मिथः सापेक्षता स्पष्टा । संशये च कोटिद्वयप्रतिपत्तये तस्या अवश्यंभावः । तृतीये त्वनुप्रविश्यमानपदापेक्षया तस्याः सम्भव इति। ननु प्रकारान्तरोपकल्पने कः क्रोध इत्यत्राह- आनन्त्यादिति । प्रभेदा: कदाचित् प्राथमिका भेदाः प्राचार्य इतिवत्। कदाचिदनन्तरभेदाः प्रशिष्य इतिवत्। अथ नवमदशमोल्लासद्वयसमर्थित परमं प्रकरणार्थमुपसंहरति-इती- ति। औभयिकानामप्राचुर्येऽपि तृतीयकोटिनिर्वाहः प्रौढत्वमिति। १. 'र एव' ग. पाठ :. २. 'देदा' ख. पाठः

दशम उल्लासः । १२७ च्चोभयस्य इतिचेद् उक्तमत्र। यथा काव्ये दोषगुणालक्का- राणां शब्दार्थोभयगतत्वेन व्यवस्थायामन्वयव्यतिरेकावेव प्र- भवतः, निमित्तान्तरस्याभावात्। ततश्च योऽलङ्कारो यदीयौ भावाभावावनुविधत्ते स तंदलङ्कारो व्यवस्थाप्यत इति। ए- वञ्च यथा पुनरुक्तवदाभास: परम्परितरूपकं चोभयोर्भावाभा- वानुविधायितयोभयालङ्कारौ, तथा हिशब्दहेतुकार्थान्तरन्या-

सम्प्रदायप्रकाशिनी शयहेतुत्वमाक्षेपबीजम् । परिहरति-उक्तमत्रेत्यादि।अत्र प्रतिनि- यमे। उक्त्त निमित्तम्। श्षेषप्रस्ताव इति शेषः। उक्तग्रस्तावं यथावदनुवद- ति-यथा काव्य इत्यादि। निमित्तान्तरस्याश्रयाश्रयिभावस्य।सति शब्दे शब्दालङ्कारोऽस्ति, असति नास्तीत्यादि भावाभावानुविधानम्। इतिः प्रकारे। अनेन प्रकारेणोक्तमित्यर्थः। इत्थं च सति प्रतिनियम इति दर्शयति-एवञ्चेत्यादि। पुनरुक्तवदाभास: उभयपौनरुकत्यं श्िलष- शब्दं, परम्परितरूपकं श्रेषं ताद्रूप्यारोपं चानुविधत्त इत्युभयालङ्कारौ यथा चेमौ, तथा हिशब्दहेतुकोऽर्थान्तरन्यास: छलादिशब्दहेतुका अप- साहित्यचूडामणि: अथालक्काराणां शब्दार्थभागनैयत्यमाक्षिप्यान्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रतिसमा- दभाति-कुत इति। प्रतिष्ठितो नियम: प्रतिनियमः आश्रयाश्रयिभावस्वीकार- श्रेद् अभ्युपगम्यत इति भावः । समाधत्े-उक्त्तमत्रेति। प्रागप्युक्तप्रायमेतत् प्रतिपत्तिसौकर्याय प्रपञ्च्यत इति भावः । शाब्द आर्थ औभयिक इत्यलद्बार- विवेके प्रमाणमन्वयव्यतिरेकावेवेत्याह-यथेति। किमलक्कारैकचिन्तया, दोष- गुणावप्येवमित्याह -दोषगुणालङ्गाराणामिति। आश्रयाश्रयिभावस्वभावस्य निमित्तान्तरस्य नियामकतायामनुपपत्तेः। तदी(यावि? य इ)ति। शाब्दो वार्थो वौभयिको वा। नत्वेकैकालद्कारवदुभयालक्काराणां तत्प्राचुर्य न तल्लक्षणपरीक्षा- प्रयासश्चे(ति चेदा? त्या)ह-एवश्चेति। लाटानुप्रासाद्युपलक्षणमेतत्। उभ- यालङ्काराविति। यथा तत्तदवसरे व्याकृतौ तद्वदन्येऽपि द्रष्टव्याः । (इति! १. 'षं' ख. पाठ :. २. 'कार्या' क. घ. पाठः

४२८ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे सप्रभृतयोऽपि द्रष्टव्याः । अर्थस्य तु तत्र वैचित्र्यमुत्कटतया प्रतिभासत इति ते वाच्यालङ्कृतिमध्ये वस्तुस्थितिमनपेक्ष्यैव लक्षिताः। योऽलङ्कारो यदाश्रितः स तदलङ्कार इत्यपि कलपनायामन्वयव्यतिरेकाववश्याश्रयितव्यौ, तदाश्रयणमन्त- रेण विशिष्टस्याश्रयाश्रयिभावस्याभावादित्यलङ्काराणां यथोक्त- निमित्त एव परस्परव्यतिरेको ज्यायान् ॥ ५५॥

सम्प्रदायप्रकाशिनी हुतिप्रभृतयश्रोभयभावाभावानुविधानादुभयालङ्कारा द्रष्टव्या:। ननु त- बर्थालङ्कास्मध्ये लक्षणमसङ्गतमित्यत अह-अर्थस्य त्वित्यादि। यो- डलक्कार इत्यादि। आश्रयाश्रयिभावस्य व्यवस्थापकत्वं चेत् कल्प्येत, तदाप्यन्वयव्यतिरेकाववश्याश्रयणीयौ, तयोराश्रयणं विना विशिष्टस्य प्रतिनियतस्याश्रयाश्रयिभावस्याभावात्। नह्याश्रयाश्रयिभावमात्रेण व्यवस्था। कङ्णादे: केयूरादिपेदाश्रयणसम्भवात्। अतो यथोक्ता- न्वयव्यतिरेकनिमिसमेव मिथो वैधर्म्य ज्यायः ॥५५॥ साहित्यचूडामणि: हि)शब्दो हेतौ समर्थ्यसमर्थकभावद्योतको यत्र ताद्गर्थान्तरन्यासादयोऽपि बहव औभयिका सम्भवन्ति। संसृष्टिसक्करेष्वपि कचिदौमयिकत्वयोग्यता। तर्हि ते कथमर्थालक्ञारेषु परीक्ष्यन्त इत्यत्राह- अर्थस्येति। हिशब्दहेतुक- त्वाद् औमयिकत्वेऽपि तत्राधिक्यमुत्कृष्यते। तर्हि कथ विवेचकत्वगर्व इत्य- ताह-वस्त्विति। वास्तवीं सरणिम् अ(न)नुसृत्य अनादरादनपेक्ष्य, नत्व- नवधानात्। अनुसरणे पुनरौभयिका एव। अथ चिरन्तनमतानुमत्या लोक- वदाश्रयाश्रयिभावं नियामकमाशङ्कते दूषयितुं-य इति। आश्रयाश्रयिभाव स्याप्यव्यभिचारे प्रमाण (त्वः) मेषणीयम् । तच् घट्टकुटीप्रभातन्यायादन्वयव्य- तिरेकावेव। विशिष्टस्येति। व्यवस्थितरूपस्य। यथोक्तावन्वयव्यतिरेकौ निमितं यस्य। एवकारेण सम्बन्धान्तरमनिमित्तम्। श्रेयान्, इति प्रकाश्यते ॥५५॥ 1की .. । वेदाव क.ख. प. पठ :. २. 'व ख. पाठः. ३. 'म्यजानाय । अ' कर. ग, ब. पाठ:,

दशम उल्लास: ४२९ एषा दोषा यथायोगं सम्भवन्तोऽपि केचन। उक्ेष्वन्तर्भवन्तीति न पृथक् प्रतिपादिताः॥५६॥ तथाहि -अनुप्रासस्य प्रसिद्धयभावो वैफल्यं वृत्ति- विरोध इति ये त्रयोऽनर्थास्ते प्रसिद्धिविरुद्धताम् अपुष्टार्थत्वं प्रतिकूलवर्णतां च यथाकमं नातिक्रामन्ति, तत्स्वभावत्वात्। करमेणोदाहरणं- सम्प्रदायप्रकाशिनी अथैषोमलङ्काराणीं दोषा(णां?) निरूपितचरशब्दार्थोभयदो- षान्तर्भाविन इति न पृथक् प्रतिपादिता इत्याह-एषां दोषा इति। यथायोगं सम्भवतामपृथक्पतिपाद्यत्वं क्रमेण दर्शयितुमाह- तथाहीत्यादिना। अनुपासस्य (दोषा ये?) प्रसिद्धयभावो वैफल्यं वृत्तिविरोध इति अन्यैस्तु येऽनर्था उक्तास्ते प्रसिद्धिविरोधमपुष्टार्थतां प्रतिकूळवर्णतां च नातिवर्तन्ते, सालक्षण्यात्। साहित्यचूडामणि: इदानीमलङ्कारदोषानुन्मेषयिष्यंस्तेषां सप्तमोक्तदोषव्यतिरेकेण पृथक्त्व पक्षं प्रतिक्षिपति-एषामिति। यथायागेम् अस्यायं दोष इति वक्ष्यमाणप्- कारानुरूपम् । ननु 'मुख्यार्थहृतिर्दोष' इत्युक्तयुक्त्या रसवृत्तिव्याह्ृता दोषास्त- द्वारा वाच्यवाचकभागोपक्षीणा वा न कदाचिदुक्तप्रकारपर्यवसायिनामलक्काराणां सम्भवेयुः, अलमन्तर्भावोपक्रमेणेति चेदाह-सम्भवन्तोऽपीति। सत्यमस म्भवे नानौचित्यम्, उक्तिवैचित्यद्वारा वाच्यवाचकयोः कथश्चित् सम्भवे- डप्यन्त:पातः साध्य इत्यस्माकमाग्रह इत्यर्थः तत्रादौ शब्दालक्कारेष्वनुप्रासदोषान् उक्तेषु दोषेष्वन्तर्भावयति-अनु- प्रासस्येति। अनर्था दोषाः । तत्र प्रसिद्धयभावः प्रसिद्धिविरोधं, वैफल्यमपु ष्टार्थतां, वृत्तिविरोधो वर्णप्रातिकूल्यं च क्रमान्नातिकामन्ति । तत्स्वभाव- त्वादिति। तेषां प्रसिद्धयभावादीनां प्रसिद्धिविरोधादिलक्षणकत्वात्। (न!)। १. 'न्तःपतन्ती' क. ख. पाठः. २. 'षां नि'क. घ.पाठ :. ३. 'णां नि' ग. पाठ :.

४१० व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे चक्री चक्रारपङ्कि हरिरपि च हरीन् धूर्जटिर्धूर्ध्वजान्तोन् अक्षं नक्षत्रनाथोऽरुणमपि वरुणः कूबराग्रं कुबेरः। रंहः सङ्गः सुराणां जगद्ुपकृतये नित्ययुक्तस्य यस्य स्तौति प्रीतिप्रसन्नोऽन्वहमहिमरुचे: सोऽवतात् स्यन्दनो वः॥ अत्र कर्तृकर्मप्रतिनियमेन स्तुतिरनुप्रासानुरोधेनैव प्रतिपादिता न पुराणेतिहासादिषु तथा प्रतीतेति प्रसिद्धिवि- रोघ:। भण तरुणि! रमणमन्दिरमानन्दस्यन्दिसुन्दरेन्दुमुखि!। यदि सल्लीलोल्ठापिनि! गच्छसि तत् किं त्वदीयं मे॥ अनणु रणन्मणिमेखलमविरतशिञ्जानमञ्जुमञ्जीरम्। परिसरणमरुणचरणे! रणरणकमकारणं कुरुते।। सम्प्रदायप्रकाशिनी चक्रीति। अत्र विष्ण्वादीनां कर्तृणां चक्रारपङ्गयादिकर्मप्रति नियता स्तुतिरनुप्रासानुसारेणैव कृता न पुराणादिष्वेवमस्तीति प्रसि- द्विविरोध:। भण तरुणीत्यादिश्लोकद्येन यदपुष्टार्थत्वं तदेव वैफल्यम्। साहित्य चूडामणि: चक्रीति अत्र स्तोतृस्तुत्यव्यत्यासेऽपि न किञ्चिदनौचित्यमन्यत्र कवेरनुप्रास- कुतूहल(भङ्ग)दित्याह -- कर्तृकर्मेति। कर्तारः चक्रयादयः चक्रारपङ्कयादीनि कर्माणि तेषां यः प्रतिनियमो निर्दिष्टप्रकारः तेन स्तुतिर्न पुराणाद्यनुरोधाद् नाप्यर्थौचित्यात्। यथा-'कम्पेन मूर्धः शतपत्रयोनिं वाचा हरिं वृत्रहणं स्मितेने'त्यादौ । किन्तर्हि, केवलमनुप्रासनिर्बन्धादिति प्रसिद्धिविरोधो दोषः। (न प्रसिद्धयभावेन सा मान्य ....? )। भणेति। १. 'क्षा' ख. पाठः २. 'सिद्धरिति' क., 'तीतेरिति' ख., 'सिद्धिः ।' ग. पाठ :. ३. 'सि' ग. पाठ :.

दशम उल्लासः। ४३१ भत्र वाच्यस्य विवेच्यमानं न किञ्चिदपि चारुत्वं प्रतीयत इत्यंपुष्टार्थतैवानुप्रासस्य वैफल्यम्। 'अकुण्ठोत्कण्ठया पूर्णमि'त्यादौ शृङ्गारे परुषवर्णाडम्बरः पूर्वोक्तयां नीत्या विरुध्यत इति परुषानुप्रासेऽत्र प्रतिकूलवर्ण- तैव वृत्तिविरोधः ।

यथा- यमकस्य पादत्रयगतत्वेन यमनमप्रयुक्तें दोषः

भुजङ्गमस्येव मणिः सदम्भा ग्राहावकीर्णेव नदी सदम्भा: । सम्प्रदायप्रकाशिनी अकुण्ठोत्कण्ठयेत्यत्र शृङ्गारे टवर्गोत्तरः परुषवर्णाडम्बरो 'मूर्मि वर्गान्त्यगा: स्पर्शा' इति पूर्वोक्तया नीत्या विरुध्यत इति परुषानुप्रासे प्रतिकूलवर्णत्वमेव वैदर्भीवृत्तिविरोधः। यमके पादत्रयगतत्वेन यमनमप्रयुक्तम् । भुजङ्गमस्येवेति । सदेत्यर्थे सदमिति निपातः । सदंभाः साहित्यचूडामणि: अत्र यदनुप्रासस्य वैफल्यं एतदस्यापरि(तो? पो)षेऽन्तःपतिष्यति। ताद्गनुप्रासाधिकवाचकनिवेशेऽपि वाच्यस्य तद्दारा वाक्यार्थीभूतस्य रसस्य वा चारुत्वासिद्धेरित्याह-वाच्यस्येति। अकुण्ठेति। अत्रोपनागरिकां विमुच्य परुषाया अक्गीकाराद् यो वृत्ति- विरोध: स वर्णप्रातिकूल्यान्नातिरच्यत इत्याह-शृङ्गार इति। परुषेति। मसृणानुप्रासोचितत्वाद् अस्य र(स)स्य।

पादचतुष्टये कचिदेकत्र वा पादे यमकस्य प्रयोगः, न कदाचित् पादत्रये। तद्गतत्वेन यम्यमानत्वमप्रयुक्तान्नान्यत्। भ्रुजङ्गमस्येति । सदमित्यव्ययं सदेत्यर्थे वर्तते । सर्द सर्वदा भाः १. 'या एव नी' क. पाठः. २. 'कत्वं दो' ख. पाठ :.

• 'त्यपरिपु' इति, 'ता वृ इति च मूलकोशपाठः,

४३२ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे दुरन्ततां निर्णयतोऽपि जन्तोः कर्षन्ति चेतः प्रमुखे सदम्भाः ॥ उपमायामुपमानस्य जातिप्रमाणगतं न्यूनत्वम् अधि- कता वा ताढशि अनुचितार्थत्वं दोषः । धर्माश्रये तु न्यू- नेताधिकत्वे यथाक्रमं हीनपदत्वमधिकपदत्वं च न व्यमि- चरतः । क्मेणोदाहरणं-

सम्पदायप्रकाशिनी सततप्रभः । सदम्भा: साधुजला । दुरन्तवां फलकाले दुष्टताम्। निर्ण- यतः निर्जानतोऽपि। प्रमुखे प्ारम्भे। सदम्भा: दम्भसहिताः । उपमायां विचारयति-उपमायामित्यादि। तादश अन्यू- नानधिकजातिप्रमाणक उपमेये। धर्माश्रयतायां तु न्यूनाधिकपदत्वमेव। साहित्य चूडामाणे: कान्तिर्यस्य। सत् स्वच्छत्वादिगुणवद् अम्भो यस्याः। दम्भेन सह वर्तमानाः सदम्भा: पुरुषाः । लिङ्गवचन(पः भे)दलक्षण उपमादोषोडप्यत्रान्तः पतति। अर्थालक्कारेषु भट्टवामनादयुदाहृतानुपमादोषानन्यत्र सङ्गामयति-उप- मायामिति। जातिर्ब्राह्मणत्वादिः, प्रमाणं परिणाहादिपरिमाणवैशिष्टयं, तद्धर्ति न्यूनत्वम् अधिकता वा। तादृशीति। जातिप्रमाणगतान्यू(न? नानधिक)त्वात्। पृश्वक तौ दोषतयोरीकृतौ । यद् वामन :- 'न्यूनाधिकत्वलिङ्गवचनभेदा- सादृश्यासम्भवास्तु तद्दोषाः' 'जातिप्रमाणधर्मन्यूनतोपमानस्य हीनत्वम्' 'तेना- धिकत्वं व्याख्यातम्' (अधि० ४. अध्या० २. सू० ८, ९, ११) 'जाति- प्रमाणधर्माधिकमधिकत्वमि'ति। तयोरनुचितार्थत्वान्तःपात इत्याह-अनु- चितार्थत्वं दोष इति। धर्माश्रये इति। उपमानस्य धर्मः साधारणः तद्गतं न्यूनत्वमाधिक्यं च पृथग्दोषतयान्यैरभिमन्यमानं क्रमेण न्यूनपदत्वमधिकपदतां च न व्यभिचरतः किन्तु तदन्तरनुप्रविशतः । प्रत्येकं जातिप्रमाणयुक्ते हीनाधि- कत्वे अनुचितार्थान्तःपातिनी, धर्माश्रये तु ते न्यूनाधिकपदत्वपर्यवसायिनी इति तात्पर्यम्। १. 'शी', २. 'नाधि' ग. पाठः

• 'मुददरितपुस्तके कचित् पाठभेदो इश्यते।

दशम उल्लासः । ४३३ चण्डालैरिव युष्माभि: साहसं परमं कृतम्। वह्निस्फुलिङ्ग इव भानुरयं चकास्ति। अयं पझ्मासनासीनश्चक्रवाको विराजते। युगादौ भगवान् वेधा विनिर्मित्सुरिव प्रजाः ॥ पातालमिव नाभिस्ते स्तनौ क्षितिधरोपमौ। वेणीदण्डः पुनरयं कालिन्दीपात्रसन्निभः ॥ अत्र चण्डालादिभिरुपमानैः प्रस्तुतोऽत्यर्थमेव कदर्थित सम्प्रदायप्रकाशिनी

दर्थयति। चण्डालैरिति। अत्रोपमानस्य जातिगतं न्यूनत्वसुपमेयं क-

वहिस्फुलिङ्ग इति। अत्र प्रमाणेगतं न्यूनत्वम्। अयं पद्मेति। युगादाविति प्रभावाकतिः । अत्र जातिगतं युगादौ प्रजाविनिर्भित्सुत्वरूपमाधिक्यम्। पातालमिवेति। अत्र परिमाणगतम्। चतुर्ष्वनुचितार्थत्वं दर्शयति-अत्र चण्डालादिभिरि- साहित्य चूडामणि: *वह्वीति। भगवतः सहस्रधाम्नो ज्वलनस्फुलिअलक्षण मुपमानं प्रमाण- न्यूनम्। अयमिति। चक्रवाकस्य भगवान् पितामहो जात्यधिकमुपमानम्। एवं "ब(हु? ह)मण्डलमुल्लास्य शिखण्डी ताण्डवे बमौ। आकृष्टधन्वा भगवानाखण्डल इवाहवे ।।" इत्यत्राप्यूह्यम् । पातालमिति। नायिकानाभिस्तनवेणीदण्डानाम् उपमानानि पाताल- क्षितिधरकालिन्दीपात्राणि क्रमेण प्रमाणाधिकानि। अत्र तेषामनुचितार्थत्वं व्याचष्टे-चण्डालादिभिरिति। प्रस्तुत इति। साधर्म्येण चमत्काराय विवक्षितोऽर्थः । कदर्थितः प्रतिपत्तिपरिक्षेपणेन १. तोरऽर्थोऽत्य' क. ख. पाठः, २. 'णेति । अ' क. ग. घ. पाठः. ३. 'हा' ख. पाठः. * 'चण्डालैरि'त्यत्र लक्षणसमन्वयो मातृकायां लुप्तः स्यात्। FFF

४३४ व्याख्याद्योपेते काव्यप्रकाशे इत्यनुचितार्थता। स मुनिर्लाञ्छितो मौञ्ज्या कृष्णाजिनपटं वहन्। व्यराजन्नीलजीमूतभागाश्लिष्ट इवांशुमान्॥ अत्रोपमानस्य मौञ्जीस्थानीयस्तटिल्लक्षगो धर्मः केनापि पदेन न प्रतिपादित इति हीनपइत्वम्। स पीतवासाः प्रगृहीतशार्ङ्गो मनोज्ञभीमं वपुराप कृष्णः। शतहूदेन्द्रायुधवान् निशायां संसृज्यमानः शशिनेत्र मेव:॥ सम्प्रदायप्रकाशिनी त्यादि। प्स्तुत उपमेय: अनौचित्योपगमाढ् वैसादृश्य नीता। स सुनिरिति। अत्र धर्मविपये न्यूनपदत्वं, मौञ्ज्या: प्रति- योग्यनुपादानात्। स पीतेति। वाससः शतह्दया साम्यान्मनोजं, शाईस्येन्द्रा- साहित्य चूडामणि: खलीकृतः। अत्यर्थमेवेति। यथा 'यत्रोद्वेगो न धीमतामि'ति न्यायान्न स्वी- कर्तु(मनौः मौ)चित्यं तथा विरसीकृतः । रूपकाद्य(न्या?)लङ्कारान्तरे तु नानौ- चित्यम्। यथा ममैव "नाभिगह्वरावशेषः पातालगुहा, कुचकलशोपशल्य- भूमि: कुलशैलकूटपट्टाः, रोमलताप्रतियातना यमुनापयःप्रवाह" इत्यादि। अथ धर्माश्रयन्यूनत्वमुदाहरति - स इति। अत्र मौझ्जीलाञ्छितस्य कृष्णाजिनधारिणो मुनेरुपमेयस्य केवलनीलजी- मूतभागाश्लेषिणि अंशुमालिन्युपमाने मौञ्जीप्रतिवस्तुनो विद्युतो नोक्तिरस्तीति धर्मन्यूनत्वमित्याह-उपमानस्येति। यत् किल जीमूतस्य विद्युदनुमाना- न्न्यूनत्वपरिहारः, तत् प्रयासमात्रं व्यभिचा(र :? रात्)। यद् वामन :- 'नच नीलजीमूतग्रहणेनैव त(डि)त् प्रतिपाद्यते तत्र व्यभिचारात्" इति। नच कृष्णाजिनपटमात्रस्य उपमेयत्वं युक्तम्। मौञ्ज्या व्यर्थत्वप्रसङ्गात् । अतो विद्युतो विवक्षि(तयो? ताया): कण्ठोक्तिन केनचिदपि पदेनासीदिति तदवस्थैव न्यूनता या हीनपदत्वमवगाहते। आधिक्यमुदाहरति- स इति। पीतवाससः शार्ङ्गधन्वनश्चोपमेय- १. 'त्यावग' ख. पाठ.,

दशम उल्लासः । ४३५

अत्रोपमेयर्य शङ्कादेरनिर्देशे शशिनो ग्रहणमतिरि- च्यत इत्यधिकपदत्वम्। लिङ्गवचनभेदोऽपि उपमानोपमेययोः साधारणं चेद् धर्ममन्यरूपं कुर्यात, तदैकतरस्यैव तद्र्मसमन्वयावगतेः सविशेषणस्यैव तरयोपमानत्वमुपमेयत्वं वा प्रतीयमानेनापि धर्मेण प्रतीयत इति प्रकान्तस्यार्थस्य स्फुटमनिर्वाहादस्य भम- प्रक्रमत्वम्। यथा-

सम्प्रदायप्रकाशिनी युधेन तु भीमम्। अन्नोपमेयतया पाञ्चजन्यस्यानुपादानाच्छशिनेति पदमधिकम् । लिङ्गवचनभेदात् साधारणधर्मनरुप्ये अ्रक्रमभङ्ग इत्याह-लि- ङवचनेत्यादि। उपमानस्योपमेयस्य वा लिङ्गमेदो वचनभेदो वा साधारणधर्म गुणक्रियात्मक यदन्यरूपं कुर्याद् तदानयोरेकतरस्यैव लिङ्गवचनमेदयोगिनो मिक्न रूपतद्धर्मसमन्वया बगतेः प्रतीयमानेन।पि साहित्य चडामणि: करणे शतहदेन्द्रायुधवत्त्वमात्रमुपमानभूतमेवौचित्याय। यः पाञ्चजन्यानिर्देशेऽपि तत्प्रतिवस्तुन उपमानभागे शशिनः संसर्गनिर्देशः, स धर्माधिक्यं प्रयोजयति, यदधिकपदत्वे निमज्जयति। अत्रापि भगवतः पाञ्चजन्याव्यभिचाराद् अना- धिक्यनिर्चाह: क्लेशमात्रम्। अथोपमाया लिङ्गवचनमेदस्व(र?)भावो दोषः प्रक्रमभङ्गमध्यमध्यास्ते इत्याह- लिङ्गेति। साधारणं चेद्दर्ममन्यथाकुर्यादिति। अन्यथाकरणे तस्य न दोष: यथा प्रतीतिस्थगनादौ वक्ष्यते। अन्यथाकरणं यत् तदनौचित्यो- पारोहकमाह- तदिति। एकतरस्यैव, पुमादेः चण्डादेर्वा एकस्यानेकस्य वा

१. 'न्य' ग. पाटः २. 'नो मिन्नभि' क. घ., 'नार्भिन' ख. पाठ: * 'नु' इति व्याख्याकोशपाठ:

४३६ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे चिन्तारत्नमिव च्युतोऽसि करतो धिङ् मन्दभाग्यरय मे सत्तवो भक्षिता देव! शुद्धा: कुलवधूरिव।

सम्प्रदायप्रकाशिनी धर्मेण यदुपमानत्वमुपमेयत्वं वा प्रतीयते तद् भिन्नरूपविशेषणसहित स्यैव न केवलस्येति स्फुटं प्रकान्तार्थानिर्वाहाद् भग्नपक्रमत्वम्। चिन्तारत्नमिति । अत्रोपमानस्य लिङ्गभेदात् च्युत इति क्रियात्मनो धर्मस्य च्युतममिति रूपभेदः। तथा भिन्नरूपच्युतत्वयोगो रत्नस्यैवावगम्यते । अतः प्रतीयमानेनापि धर्मेणोपमानत्वं प्रतीयते। तच्च च्युतमिति विशेषणसहितस्यैवेति च्युत इति प्रक्रान्तस्य स्फुटमनि- वाहात् प्रकममङ्ग: । सक्तव इति। अत्र वधूरूपस्योपमानस्य वचनभेदात् शुद्धा इति गुणात्मेति धर्मे शुद्धति वचनभेदः । ततः पूर्ववत् मक्रमभङ्ग: । एवमुपमानस्य प्रागुपादाने सत्युपमेयलिङ्गवचनभेदौदावपि प्रक्रमभङ्गो ज्ञेयः। साहित्यचूडामणि: विवक्षितधर्मसमन्वयावगतेः, नतु सामस्त्यादुभयोरपि। तस्य उपमानोपमेयाभि- मतस्य। सविशेषणस्य, तस्मिन् निर्विशेषणस्यान्यथा साधर्म्याप्रतीतेः । चिन्तेति। अत्रोपमेये पुंसि च्युत इति, उपमाने तु चिन्तारतने च्युतमिति लिङ्विकारेण पुंसश्चिन्तारत्नस्य वा कस्यचिदेव च्यवनलक्षणधर्मसमन्वयावगतेः च्युत(त्व)रूपिशेषणशून्य(त्वः)स्योपमानत्वमुपमेयत्वं वा न घटत इति तत्रो- भयत्रान्वयेन भाव्यम्। तच्च कचिदुच्यते पुंसि, चिन्तारतने तु केवलं प्रतीयत इति लिङ्ग(वचन!) वैषम्यं, यत् प्रक्रमभङ्गकक्ष्यामनुप्रविशति। सक्तव इति। अत्रोपमेयेषु सक्तुषु शुद्धा इति, उपमाने कुलवध्यां शुद्धेति वचनवैकृतेन सक्तुना कुलवध्वा वा शुद्धिलक्षणधर्मसमन्वयावगते: शुद्ध- त्वरूपविशेषणवन्ध्यस्योपमेयत्वमुपमानत्वं वा न लभ्यत इति तस्योभयत्रान्वयेन भाव्यम्। तच् क्वचिदुच्यते सक्तुषु, कुलवध्वां तु प्रतीयत इति प्रतीतिपरि- रखलनं वचनदोषः, यस्य प्रक्रमभङ्ग एव प्रतिष्ठा।

1. 'दाद्पि' क. ग, घ, पाठ:,

दशम उल्लासः । ४३७ यत्र तु नानोत्वेऽपि लिङ्गवचनयोः सामान्याभिधायि पदं स्वरूपभेदं नापदते, न तत्रैतद्दूषणावतारः । उभयथा- प्यस्यानुगमक्षमस्वभावत्वात्। यथा- गुणैरनर्घैः प्रथितो रत्नैरिव महार्णवः। तद्देषोऽसदशोऽन्याभिः स्त्रीभिर्मधुरताभृतः । दधते स्म परां शोभां तदीया विभ्रमा इव॥ इति। सम्प्रदायप्रकाशिनी धर्मस्य रूपभेदाभावे तु न दोष इत्याह-यत्र त्वित्यादि। सामान्याभिधायि साधम्याभिघायि। स्वरूपस्य,श्लिष्टतया वा श्रुतस्य भेदं वैरूप्यम्। दोषानवतारे धर्मस्योभयानुगमक्षमस्वभावत्वं हेतु:। गुणैरिति। अत्र रत्नानामु्पमानानां लिङ्गभेद: प्रथित इति क्रियारूपस्य धर्मस्य न रूपभेदकृत्। तद्वेष इति। तस्या वेष: । भृतो भरितः बिभ्रतश्र। अत्र व- चनभेदो वेषस्य गुणात्मनो न रूपभेदकृत । दधत इत्युपमेयमपेक्ष्य साहित्यचूडामणि: अथ साधारणधर्मस्यान्यथाकरणे निर्दोषत्वमाह-यत्र त्विति। स्वरूप- भेदमिति। तत्त्वप्रतीत्या भेदेऽपि प्रतीतिवेलायां स्वरूपनानात्वापत्तौ लिङ्ग- बचन(दे: भेद)स्य स्फुटप्रतीत्यनुदयात्। उभयथेति। उपमानोपमेययोर- वैषम्यप्रतीत्या वर्तमानत्वात्। गुणैरिति । अत्र गुणानां रत्नानां च तत्त्वतो लिङ्गभेदेपि तृतीयान्त- तया तिरोधानात् प्रतीतिस्थगनमुखेन (न) लिङ्गभेदरूप: प्रक्रमभङ्गः।यथाहु :- "मणिप्रदीपप्रभयोमणिबुद्धयाभिधावतोः। मिथ्याज्ञानाविशेषेऽपि विशेषोऽर्थक्रियां प्रति॥" तद्वेष इति। सदृशत्वे सदक्त्वे च कन्किनो: श्लेषः, भृतत्वे भृत्त्वे च निष्ठा(कथ्यो:१ क्व्योः)दधत इति रलुशपोः । अत्र वेषस्य विभ्रमाणां च वचनभेदेऽपि क्लेषवशात् प्रतीतिस्थगने तद्मेदरूपो न प्रक्रममङ्क: । १. 'नार्थत्वे' ग. पाठ:, २, 'पादानाहिक्न' क, घ, पाठः, ३. 'तक' क. ग. घ. पाठ:,

४३८ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे कालपुरुषविध्यादिभेदेऽपि न तथा प्रतीतिरस्खलित- रूपतया विश्रान्तिमासादयतीति असावपि भभ्नप्रक्रमतयैव व्याप्तः । यथा - अतिथिं नाम काकुत्स्थात् पुत्रमाप कुमुद्दती। पश्चिमाद् यामिनीयामात् प्रसादमिव चेतना। अत्र चेतना प्रसादमान्नोति न पुनराप इति काल- भेदः ।

सम्प्रदायप्रकाशनी 'दध धारण' इत्येकवचनम्। उपमानापेक्षया तु 'डुधान्' इति बहुवच- नम्। अत्र छ्िदत्वादुपमानवचनभेदान्न रूपभेद:। कालादि भेदादपि ग्रक्रमभङ्गमाह-कालपुरुषेत्यादि। कालान देरभेदे यथा विश्रान्तिमासादयति न तथा भेदे। असावपि कालादि- भेदोडपि। अतिथिमिति। चेतनाकर्तृकाया आप्तेः आरब्धाया अपरि- समाप्तिरिति वर्तमानकालता। कुमुद्वतीकर्तृकायास्तु परिसमाप्तिरिति भूतकालतेति प्रकमभङ्ग:। तदेतदाह-अत्र चेतनेत्यादि। साहित्यचूडामणि: इतोऽपयुपमादोषानुद्धटादुन्मेषात् प्रक्रमभेदे निमज्जयति -कालेति। आदिपदेनामन्त्रणादि। तथेति। एवां तदभेदेऽपि । अस्खलितेति। प्रती- तिपरिस्खलनप्रयुक्त एव हि प्रक्रमभेदः । असावपि कालादिभेदोडपि। अतिथिमिति। अत्र चेतनायाः प्रसादप्राप्तिर्लडुचिता न विधियोग्या इत्याह -चेत- नेति। कालभेद इति। वर्तमानस्य भूतानद्यतनपरोक्षस्य च भेदः । १. 'दिह् प्र' क. घ. पाठः

दशम उल्लासः । ४३९ प्रत्यग्रमज्जनविशेषविविक्तमूर्तिः कौसुम्भरागरुचिरस्फुरदंशुकान्ता। विभ्राजसे मकरकेतनमर्चयन्ती बालप्रवालविटपप्रभवा लतेव।। अत्र लता विभ्राजते नतु विभ्राजसे इति सम्बोध्य- माननिष्ठस्य परभागस्यासम्बोध्यमानविषयतया व्यत्यासात् पुरुषभेदः। "गङ्गेत प्रवहतु ते सडैव कीतिरि"त्यादौ च गङ्गा प्रवहृति नतु प्रवहतु इति अप्रवृत्तप्रवर्तनात्मनो विधे: ।

सम्प्रदायप्रकाशिनी प्रत्यग्रमज्जनेति। स्फुरन् अंशुकान्तो यस्याः सा, स्फुरद्ि- रंशुभि: कान्ता च। अत्र विभ्राजस इति परभागस्य पत्ययभागस्य लताविपये विभ्राजत इति व्यत्यासात् पुरुषभेद: पक्रमभङ्गाय। तदेतदाह-अत्र लतेत्यादि। गङ्गेवेति। अत्र गङ्गायाः प्रवाहस्याप्रवृत्तस्यं प्रवर्तनामात्ात् प्वह(ती? त्वि)ति कीर्च्यपेक्षया विधिभेदा। मदेवेति विधितिवगस्व सदात्वस्य चानाशास्यत्वासिद्वत्वेन भेदः। तदेवदाह-गङ्गा प्रवद- साहित्यचूडामणि: पुरुषभेदमाह - प्रत्यग्रेति। अत्र सम्बोध्यमाना नायिका परभागेन मध्यमस्य पुरुषत्य विष्रय: नतु तद्विपर्ययात् प्रथमस्येत्याह -लतेति । विधिभेदमाह- गङ्गेति । गङ्गा प्रवहत्विति लोडन्त एव को वि- रोध इत्यत्राह-अप्रवृत्तेति। अप्रवृत्तप्रवतनात्मा हि विधिः 'विधिरत्य-

१. 'प्रजन्मने' ख. ग. पाठ :. २. 'स्यां' क. घ. पाठः. ३. 'स्य वर्तमानभ!' ख, पाठः ४. 'तमाना' क. घ. पाठ:

४४0 व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे एवञ्जातीयकस्य चान्यस्यार्थस्योपमानगतस्योसम्भवाद् विध्या- दिभेदः।ननु* च साक्षादुच्चारितं प्रतीयमानं वा धर्मान्तरमुपा- दाय पर्यवसितायामुपमाया मुपमेयस्य प्रकृतधर्मा।भिसम्बन्धात् न कश्चन कालभेदोऽस्ति। यत्राप्युपात्तेनैव सामान्यधर्मेणोपमा

सम्प्रदायप्रकाशिनी तीत्यादि। एवञ्जातीयकस्य सिद्धस्य। अर्थस्य सदात्वलक्षणस्य। इदमादिशब्दार्थोपवर्णनम्। ननु क्रियारूपाद् धर्मादन्येनोच्चारितेन प्रतीयमानेन वा धर्मेणोपमासिद्रौ समनन्तरसुपमेये क्रियासमन्वय इति न कालादिभेद इत्याक्षिपति-ननु चेत्यादि। प्रकृतधर्मः आ- ख्यातोक्त: क्रियारूपः। एवश्च सति स्फुरदंशुकान्तत्वेनोच्चारितेन धर्मेणोपमासिद्धौ पश्चाद् विभ्राजस इत्युपमेयान्वयः। 'चेतनेव कुमु- द्वती' 'गङ्गेव कीर्ततिरि'त्यत्र तु पावनत्वप्रसन्नत्वादिना प्रतीयमानेन प्रागुपमासिद्धौ पश्चाद् 'आप' 'प्रवहत्वि'त्युपमेयाभिसम्बन्ध इति नास्ति कालादिभेद इत्याशयः। नन्वेवं तर्द्युच्चरितत्वेन प्रतीयमानतया वा यत्र धर्मान्त्रोसम्भवस्तत्र कथमित्यत आह-यत्रापीत्यादि। सामान्य- साहित्यचूडामणि: न्तमप्राप्त' इत्युक्तत्वाद् गङ्गायां न घटते नित्यप्रवृत्तत्वात् तस्याः। एव(प१)ञ्व कालपुरुषविध्यादीनामुपमेये केवलमनौचित्यं, नोपमान इति तद्भेदस्य प्रक्रम- भङ्कमध्यानुप्रवेशः । एषां चैव सर्वोऽपि सर्गबन्धादिव्यवहार उत्सन्न: स्यादि- त्यालक्कारिकं प्रति कविः प्रत्यवतिष्ठे। नन्विति। साक्षादुच्चारितस्य प्रतीय- मानस्य वा धर्मस्य न वैषम्यं तन्मात्रोपादानेऽप्युपमायाः प्रसर्पणात्। ततश्च सामान्येनोपमायां परिपूर्णायां पाश्चात्त्यो यथोचितकालाद्यन्वय इति कोडयं का- लादिभेदो नामेति चोद्यार्थः। साक्षादुचारिते धर्मे तत्सम्बन्ध उपमेये वाच्यत्वेन, उपमाने तु वक्तृसम्बन्धि(बल? त्व)लक्षणात् प्रयत्नमेदादेवेति सर्वत्रोपमायाः स्वभाव इत्याह-यत्र/पीति। उपात्तेन साक्षादुच्चारितेन। युधिष्ठिर इवायं १. 'स्य' ख. पाठः. २. 'मे' क. घ. पाठः, ३. '्थः घ. पाठः, ४. 'रे' क. घ. पाठ :. * 'नु सा' इति, + "मादिस' इति च, मूलकोशपाठ:

दैशम उल्लास:। ४४२ अवगम्यते यथा-'युधिष्ठिर इवायं सत्यं वदती'ति, तत्र युधिष्ठिर इव सत्यवादी सत्यं वदतीति प्रतिपत्स्यामहे। सत्य- वादी सत्यं वदतीति च न पौनरुक्त्यमाशङ्कनीयम्। रैपोषं पुष्णाती' तिवद् युधिष्ठिरेसत्यवदनेन सत्यवाद्ययमित्यर्थावग- मात।सत्यम्, एवमेतत्। किन्तु स्थितेषु प्रयोगेषु समर्थन- मिदं, नतु सर्वथा निरवद्यं, प्रस्तुतवस्तुप्रतीतिविघातादिति सचेतस एवात्र प्रमाणम्। सम्प्रदायप्रकाशिनी धर्मेण क्रियात्मना। 'युधिष्ठिर इव सत्यं वदती'त्यत्र युधिंष्ठिर इव स- त्यवादीत्युपमासिद्धौ पश्चात् सत्यं वदतीति प्रतिपत्स्यामहे। ननु तहिं पौनरुक्त्यमित्यत आह-सत्यवादीत्यादि। पुष्णातीति सामान्य- पुषेर्यथा रैपोषमिति विशेषपुपिर्विशेषणं, तथा सत्यवादित्वसामान्यस्य युधिष्ठिरसत्यवादित्वं विशेषणं युधिष्ठिरसत्यवदनेन सत्यवादीति। परिहरति-सत्यमेवमिति। रैपोषं पुष्णातीत्यादि सिद्धेषु प्रयोगे- ष्वेतत्समर्थनं, नत्वेतत्समर्थनानुसारेण प्रयोग उत्पाद्यः। प्रस्तुतप्रतीति- विघातकस्यास्य सर्वथा निरवद्यत्वाभावात्। सचेतसो ह्यत्र प्रमाणम्। साहित्यचूडामणि: सत्यं वदतीत्यत्रापि प्रयत्नमेदबलावलम्बिनोऽस्मान् प्रति न कालादिभेदो- द्वावनौचित्यमिति यावत्। ननु सत्यं वदतीत्यत्र प्रक्रमभेदपरिजिहीर्षया पौन- रुक्त्याङ्गीकार इति चेद् नेत्याह- रपोषमिति। सत्यमित्यर्घाङ्गीकारे। वैषम्योन्मूलने उक्तरूपमेतत् प्राक्तनेषु प्रयोगेषु समर्थनं, यत् कुध्यता हृदयेन व्याख्यातृश्रोतृणां वैलक्षण्येन प्रतिक्रियते, न सर्वथा निरवधं प्रस्तुतवस्तु- प्रतीतिविघातात् । यत्र सहृदया एव प्रमाणम्। यदाह- "पूर्वे विशृङ्गलगिर: कवयः प्राप्तकीर्तयः । तान् समाश्रित्य न त्याज्या(त्!) नीतिरेधा मनीषिणाम् ।" इति। १. 'ति नच पौ' ग. पाठ :. २. 'रह्य स', ३. 'वैत' क. ख. पाठ :. ४. वपुर्षि' क. ग. घ. पाठ:, GGG

४४२ व्यार्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे असादृश्यासम्भवावप्युपमायामनुचितार्थतायामेव पर्य- वस्यतः । यथा -'ग्रश्नामि काव्यशशिनं विततार्थरश्मिम्ं।' अत्र काव्यस्य शशिना अर्थानां च रश्मिभि: सादेश्यं कुत्रापि न प्रतीतमिति अनुचितार्थत्वम्। निष्पेतुरास्यादिव तस्य दीप्ता: शरा धनुर्मण्डलमध्यभाजः। जाज्वल्यमाना इव वारिधारा दिनार्धभाजः परिवेषिणो- [डर्कात्॥ अत्रापि ज्वलन्त्योऽम्बुधारा: सूर्यमण्डलादू निष्पतन्त्यो न सम्भवन्तीत्युपनिबध्यमानोऽर्थोडनौचित्यमेव पुष्णाति। सम्प्रदायप्रकाशिनी

इयेत्यादि प्रथामीति। ग्रथनं काव्यधर्मत्वादुपमासाधकम्। अत्र काव्य

निष्पेतुरिति। अत्र पुनर्मण्डलाज्ज्वलद्वारिघारानिष्पातासम्भ- वादनाचित्यम्। साहित्यचूडामणि: यौ पुनरसादृश्यमसम्भव इत्युपमादोषै तावनुचितार्थतया व्याप्तावि- त्याह-असादृश्येति। काव्यशशिनोः सादृश्ये प्रसिद्धिर्नास्ति। नन्वर्था रश्मय इव प्रीतिप्रदायिन इति साधर्म्यसिद्धे: काव्यशशिनोरपि तत्सिद्धिरित्याशङ्कया- ह- अर्थानामिति । इतरेतराश्रयपराहतमेतदिति यावत् । यद् वामनः 'तदेवमितरेतराश्रयदोषो दुरुत्तरः' (अधि० ४. अ० २. सू० १६) इति । तस्मा 'दसादृश्यहताप्युपमा तन्निष्ठाश्च कव(य)' इति न्यायाद् असादृश्येऽप्युपमा निर्वाह इत्यनुचितार्थत्वमिति। असम्भवमाह-निष्पेतुरिति १. 'म् इति । अ' ग. पाठ: २. 'धर्म्ये कु' क. ख. पाठः,

दशम उल्लास: । ४४१ उत्प्रेक्षायामपि सम्भावनं ध्रुवेवादये एव शब्दा व्य- ङक्तुमुत्सहन्ते न यथाशब्दोऽपि। केवलस्यास्य साधर्म्यमेव प्रतिपाद्यितुं पर्याप्तत्वात तस्य चास्यामविवक्षितत्वादिति त- त्राशक्तिरस्यावाचकत्वं दोषः । यथा - उदयौ दीर्घिकागर्भात कुड्मलं मेचकोत्पलम्। नारीलोचनचातुर्यशङ्कासङ्कचितं यथा॥ उत्प्रेक्षितमपि तात्विकेन रूपेण परिवर्जितं निरुपा- रूयप्रख्यम्। तत्समर्थनाय यदर्थान्तरन्यासस्योपादानं, तदा- सम्प्रदायप्रकाशिनी उत्प्रेक्षायां यथाशब्द(स्य) सम्भावनायामशक्तिरवाचकत्वमि- त्याह-उत्प्रेक्षायामपीत्यादि। यथाशब्दो हि तथाशब्दसमभि- व्याहृतः कदाचित् सम्भावनापरोऽपि स्यात 'तथाह्लादकं मुखं यथै- तच्चन्द्र' इत्यादौ। केवलस्तु साधर्म्यप्रतिपादन(मे १ए)व पर्याप्तः। साधर्म्यस्य च सम्भावनात्मिकायामुत्प्रेक्षायायविवक्षा। उद्ययाविति। अत्र यथेत्यस्य सम्भावनावगतावशक्तिरवाच- कत्वम्। उत्मेक्षितस्यापि तात्विकरूपविरहिणो निरुपाख्यकल्पस्य सम- साहित्यचूडामणि: न सम्भवन्तीति। तादश्यो वारिधारा उपमानतया नोपपद्यन्ते। तस्मादनुचितार्थत्वं दोषः। अथोत्प्रेक्षादोषोऽवाचकत्वाव्यभिचरित इत्याह-उत्प्रेक्षायामपीति। इवादय इव यथाशब्दोऽपि सम्भावनां द्योतयितुमर्हतीत्ययुक्तम्। तस्य तथा शक्त्यभावात् (क्चि)त् समर्थस्याप्यन्यत्रासामर्थ्यदर्शनाद् यथोत्प्रेक्षां द्योतयितु समर्थस्यापि मन्ये शङ्के इत्यादेरुपमा(मर्थ्यः साधर्म्य)सम्भावनां च प्रकटयितुं पाटवमस्ति। यथाशब्दस्य तु साध्म्यमेवेति यावत्। उधयाविति । ध्रुवमिति युक्त: पाठः ।

व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे लेख्यमिव गगनतलेऽत्यन्तमसमीचीनमिति निर्विषयत्वमे- सस्य-अनुचितार्थतैव दोषः। यथा- दिवाकराद् रक्षति यो गुहासु लीनं दिवाभीतमिवान्धकारम्। क्षुद्रेऽपि नूनं शरणं प्रपन्ने ममत्वमुच्चै:शिरसोमतीव।। अत्राचेतनस्य तमसो दिवाकरात त्रास एव न स- म्भवति, कुत एव तत्प्रैयोजितमद्रिणा परित्राणम्। सम्भा- वितेन तु रूपेण प्रतिभासमानस्यास्य न कदाचिदनुपपत्तिर- वतरतीति व्यर्थ एव तत्समर्थनायां यत्नः । सम्प्रदायप्रकाशिनी र्थनायार्थान्तरन्यासो निर्विषयत्वादनौचित्यमित्यत आह -उत्प्रे क्षितमपीत्यादि। एतस्य अर्थान्तरन्यासस्य। दिवाकरादिति। अचेतनस्य तमसो दिवाकरात् त्राससम्भा- वनमताच्विकं, तत्प्रयोजितमद्रिणा त्राणं वाढमेवातात्विकमिति निवि- षयत्वानैतदर्थान्तरन्याससमथर्यम्। अध्यवसितेन तु रूपेण भयत्राण- योर्ननूपपत्तिरिति समर्थननैसर्थक्यम्। तदेतदाह-अत्राचेतनस्येत्यादि। साहित्यचूडामणि: क्षि(तु१ त)मिति। निरुपाख्यप्रख्यमिति। असत्यप्रायत्वात्। तत्समर्थनाय उत्प्रेक्षितस्यार्थस्य समर्थनाय। गगनतल इति। समर्थनीयस्य वास्तवस्याभा- वाद। दिवाकरादिति। अत्र सम्भावनैकशरणत्वं (शोष! दर्श)यति-अचेतनस्येति। तदेक- शरणतायां नार्थान्तरन्यासापेक्षा, निर्विषयत्वात्। एवश्च उत्पेक्षैव दुर्लक्षेत्याह- १. 'विष्टे म', २. 'सां सती', ३. 'त्प्रतियो' ग. पाठः ४. 'सोड़षिष' क. म. घ. पाठ :. ५. 'ना' ग. पाठ

दशम उल्लासः । ४४५ साधारणधर्मविशेषणवशादेव समासोक्तिरनुक्तमप्युप- मानविशेषं प्रकाशयतीति तस्यात्र पुनरुपादाने प्रयोजनाभा- वादनुपादेयतायां यत्तदुपादानं तदपुष्टार्थत्वं पुनरुक्तता वा दोषः। यथा - स्पृशति तिग्मरुचौ ककुभः करै- दयितयेव विजृम्भिततापया। अतनुमानपरिग्रहया स्थित रुचिरया चिरयायिदिनश्रिया॥ अत्र तिग्मरुचेः ककुभां च यथा सद्दशविशेषणवशेन सम्प्रदायप्रकाशिनी समासोक्तौ विशेषणसाम्यानगमितस्योपमानस्योपादाने निष्प्र- योजनत्वाद् यदुपादेयता तदपोषादपुष्टार्थत्वं, ज्ञातस्योकत्या पुनरुक्तत्वं वा स्यादित्याह-साधारणधर्मविशेषणेत्यादि। स्पृशतीति। अत्र करस्पर्शाल्लिद्ग विशेषाँच्च यथा तिग्मरुचेर्नायकत्वं ककुमां साहित्य चूडामणि: सम्भावितेनेति। स्वतःसम्भावनमात्रप्रणीतस्य स्वरूपातिरेके कानुपपत्ति, कश्च तत्समर्थनार्थ यत्न:, इत्यलं महाकविप्रमादपरीक्षापातकेन।

साधारणेति । एवकार उपमानापेक्षामपहस्तयति। अनुक्तमपीति। तादक्- स्वभावत्वात् तस्याः। तस्योपमानविशेषस्य प्रयोजनाभावादपुष्टार्थता, अनुपा- देयत्वात् पौनरुक्त्यं वा दोषः । स्पृशवीति । 'पुमांख्त्रिया' (१-२-६७) इति कृतैकशेषो नायकशब्दः अन्यथा तिग्म- १. 'नेन प्र' ग, पाट: २ 'कर्विशे' क. ग. घ. पाठः. ३. 'षणाच्च' क. ख. ग. पाठ :.

४४६ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे व्यक्तिविशेषपरिग्रहेण च नायकतया व्यक्तिः, तथा ग्रीष्म- दिवसश्रियोऽपि प्रतिनायिकात्वेन भविष्यतीति किं दयितयेति स्वशब्दोपादानेन। श्रलेषोपमायास्तु स विषयः, यत्रोपमान- स्योपादानमन्तरेण साधारणेष्वपि विशेषणेषु न तस्या: प्र- तातिः। यथा - स्वयं च पल्लवाताम्रभास्वत्करविराजिता। प्रभातसन्ध्येवास्वापफललुब्घेहितप्रदा ।। इति। अप्रस्तुतप्रशंसायामप्युपमेयमनयैव नीत्या प्रतीतं न सम्पदायप्रकाशिनी च नायिकात्वं, तथा विजृम्भिततापत्वेन लिङ्गविशेषण च दिनश्रिय: प्रतिनायिकात्वमवगमितमिति (किं) दयितयेति। विशेषणेषु श्िष्टतया साधारणेष्वप्युपमानोपादानं विना (य)त्राप्रतीतिरुपमायाः, स श्षेषो- पमाया विषय:। स्वयं चेति। व्याख्यातः प्राकू। अत्र प्रभातसन्ध्येवेत्युपमाना- जुपादाने विशेषणसाधारण्येपि नोपमाप्रतीतिरिति ईद्गेव विषय: श्लेषोपमायाः, नान्य:। यथैव समासोक्तावुपमानस्योपादानेन दोष: तथामस्तुत- प्रशंसायासुपमेयस्येत्यत्राह - अप्रस्तुतप्रशंसायामपीत्यादि । साहित्यचूडामणि: रुचे: ककुभां चेति वक्तुमयुक्तत्वात्। किमिति। कृतमपुष्टार्थेन पुनरुक्तेन वा दयितयेति स्वशब्दप्रयोगेण। श्रेषोपमासक्करोऽयमस्तु न समासोक्ति: अन्यथा तयोः सङ्करस्य निर्विषयत्वापात इति चेदाह- श्रेषोपमाया इति। विषयं प्रदर्शयति - स इति। विशेषणसाधारण्यलाभेऽपि यत्रोपमानोपादानव्यतिरेक-

स्वयमिति। अत्र प्रकरणाद् गौर्या उपमेयत्वम्। अप्रस्तुतप्रशंसायामपि उपमेयस्योपमानीकरणमपुष्टार्थत्वं पौनरुकत्यं बा १ 'नी' ग. पाठ :. २. 'ब्ध' ख. पाठः.

दशम उल्लासः । ४४७ पुनः प्रयोगेण कदर्थनां नेयम्। यथा आहतेषु विहङ्गमेषु मशको नायान् पुरो वार्यते मध्येवारिधि वा वसंस्तृणमणिधत्ते मणीनां धुरम्। खद्योतोऽपि न कम्पते प्रचलितुं मध्येऽपि तेजस्विनां धिकू सामान्यमचेतनं प्रभुभिवानामृष्टतत्वान्तरम्॥

व्यक्तेरयुक्तमेव पुनः कथनम्।

सम्प्रदायप्रकाशिनी अनयैव नीत्या विशेषणसाम्यरूपया। आहृतेष्विति। आयान् आगच्छन्। तृणमणिर्नीलः । तृण- ग्रहान्निकर्षेणेह विवक्षितः। हारादिमध्ये नायकत्वेन धुरि असङ्कीर्णो- लङ्कारतया मण्यन्तरकार्यघुरायाम्। प्रचलितुं सञ्चरितुम्। सामान्यं विहङ्गमत्वमणित्वादिरूपम् । अचेतनं जड विवेकरहितं च । अनामृष्ट- तत्त्वान्तरम् असंसृष्टविजातीयवस्तुकम् अनाकलितस्वातिरिक्तलोकया- थात्म्यं च। अत्राप्रस्तुतैर्विहङ्गमादिट्टत्तैरविशिष्ट यत् प्रधानवाक्ये सा- मान्यं तद्द्वारेणाभिव्यज्यमानस्य निर्विवेकस्य प्रभोरुपादानमपुष्टार्थता पौनरुक्त्यं वा। तदेतदाह-अन्राचेतस इत्यादि। साहित्यचूडामणि: दोषमुन्मेषयति (इत्याह) -- अप्रस्तुतेति। अनयैव समासोक्त्युक्तयैव नीत्या। प्रस्तुताप्रस्तुतयोस्तुल्यत्वनिबन्धनत्वादुपमानान्तरादुपमेयप्रतीतौ किं तत्पद प्रयो- गेण पुनरुपमेयस्योपमानीकरणम् । आहूतेष्विति । अत्राविवेकी प्रभु: प्रस्तुतः । (अ)पस्तुतं च (त)तुल्यं सामान्यं, यन्नित्यमेकमनेकवर्तीति लक्ष्यते, तस्य विशिष्टत्वम्। अनामृष्ट- तत्वान्तरत्वं, तत्त्वानां क्षुद्रमहतां यदन्तरं विशेष: तस्यामशों विमर्शः तदभा- बात्। अपराम्शे(पिःहि) स(ताः तोऽ)प्यस(कःत्क)लपत्वम्। पुनःकथनं

१४८ व्याख्याद्वयोपेते काव्यप्रकाशे तदेते अलङ्कारदोषा यथासम्भविनोऽन्येऽप्येवञ्जाती- यका: पूर्वोक्तयैव दोषजात्यान्तर्भाविता न पृथक् प्रतिपादन- मर्हन्ति ॥ ५६ ॥ इति सम्पूर्णमिंद काव्यलक्षणम्*॥ सम्प्रदायप्रकाशिनी एवमन्येऽपि पूर्वोक्तदोषजात्यन्तर्भूता इति दर्शयन् दोषप्रस्तावं निगमयति-तदेत इत्यादि। एवञ्जातीयकाः शब्दार्थोभयविषयाः ॥ ५६ ॥ शास्त्र परिसमापयति-इति सम्पूर्णमिति। इतीति प्रथमोल्लासे प्रयोजनादिसहितस्य काव्यस्य सामान्यतः, द्वितीयेऽर्थधर्मिणो: शब्दा- र्थयोः, तृतीयेऽर्थव्यञ्जकतायाः, चतुर्थे धवनेः, पञश्चमे गुणीभूतव्य- अयस्य, षष्ठे चित्रस्य, सप्मे दोषाणाम्, अष्टमे गुणानां, नवमे शब्दालङ्काराणां, दशमे अर्थालङ्काराणां विवेचनप्रकार: प्रणेता नि रदिश्यते। इदमिति निबन्धनं काव्यप्रकाशसंज्ञं लक्षणशास्त्रम्। सम्पूर्ण- मिति परिसमाप्तिप्रचयावाप्तिभ्यां समस्तविद्वत्परितोषनानापुरुषार्था- बाप्तिपर्यन्ततया प्रणीतम् । इति शिवम् । साहित्यचूडामणि: प्रतीपालक्कारादचेतनं प्रभुमिवेत्युक्तरूपम्। तदर्थस्यापरिपोषे पुनरुक्तौ वा पर्य- बस्यति। एवं 'द्रविणमापदी'त्यादौ 'भवानिवे'त्याघ्यूद्यम्। (अ)वान्तरं प्रकरणमुपसंहरति-तदिति। यथासम्भविन इति। उद्भटादिभिरुपमादौ लक्षितपरीक्षिताः अन्य इति। व्यक्तिविवेकयुक्त्या समासोक्त्यां परिकल्पिताश्च। एवंजातीयका इति। "तत्तुल्योहस्तदीयं च योजनं विषयान्तरे। शृङ्खला तस्य (वि?)शेषे च त्रिघात्र मतिमल्किया॥" इति युक्त्या सङ्गाह्याः सप्त(मे) समर्थतयैव दोषजात्या अन्तर्भावयोग्यतया (न) पृथक् प्रपञन्चनमौचित्यायेति भावः ॥ ५६ ॥ अथारब्धमखण्डं प्रकरणार्थमुपसंहरति-इति सम्पूर्णमिति। दिष्टया प्रारब्वं निर्व्यूदमभूत्। तदलक्कारप्राचुर्येण काव्यलक्षणमिद सम्पूर्णम्।। 176 *इत उत्तरं मूलकोशेषु 'इति काव्यप्रकाशे अर्थालद्टार' इत्यादिकमुल्लासावसान- TF बावयसुपनिबद्रम्।

दशम उल्लासः। ४४९

*इत्येष मार्गों विदुषां विभिन्नो- ऽध्यभिन्नरूपः प्रतिभासते यत्।

सम्प्रदायप्रकाशिनी प्रान्ते श्लोकमाह-इत्येष इति। निरूपणप्रकारभेदेऽपि ध्व- निमार्ग एवायमिति यदिह विदुषां सम्प्रत्ययः, न तचचित्रं, सम्यक् स- सुचिताभिमतन्यायानुसारेण वैविध्येन च निर्मिता शास्त्रसङ्गटनैव तत्र हेतुर्यतः। निरूपणप्रकारवैचिंत्र्येण ध्वनिदर्शनमेवेत्थं विद्वत्पतिपत्ति- साक्षिक यत् प्रतिष्ठाप्य प्रकाशितं तदस्मासु न चित्रमिति भावः । यद्वा मिन्मथग्रन्थशेषं परिपूरितवतोऽयमलकैस्य स्वापेक्ष: श्रोक:। एष मार्ग: ग्रन्थसन्दर्भसरणि: विदुषां विभिन्नोऽपि परस्परविलक्षणोऽपि अभिन्नरूपो यत् प्रतिभासते मन्मथसन्दर्भसमानरूपो यत् प्रतीयते न साहित्यचूडामणि: अथोल्लासस्य प्रकरणग्रन्थस्य च परिसमात्तौ अन्थकारो अ्रन्थक(थ)न वैदग्ध्यं सावहित्थं विकत्थमान आह-इत्येष इति । तथाहि उद्भटभामह- प्रभृतयः सर्व व्यङ्ञयमर्थ (बचो? वाच्यो)पस्कारकारणात् अलज्कारकक्ष्यानिक्षिप्त- माचक्षते। येन पर्यायोक्ताप्रस्तुतप्रशंसादौ वस्तुमात्रं, रूपकदीपकादावुपमालद्कारः, रसवत्प्रेयआदौ र(भः) सादिरपि वाच्योपस्काराय कल्पत इति त्रिविधमपि व्यङ्गयमलक्कारपारतन्त्र्येण प्रत्यपादयन्। वामनोरऽपि सादृश्यनिबन्धनायां ल- क्षणायां 'सादृश्याल्लक्षणा वक्रोक्तिः' (अधि० ४. अ० ३. सू० ८) इति वक्रो- क्त्यलङ्कारमलक्षयत्। भावालङ्कारमिव रुद्रटो ध्वनिविशेष एवालक्कारशरीरमनु- प्रावीविशत्। कुन्तकोऽपि वैदग्ध्यभक्गभणितिस्वभावां वक्रोक्तिमेव काव्यजीवि तमुपस्थापयन् व्यापारप्राधान्यादुक्तिवैचित्र्यलक्षणालङ्कारमुखेन चमत्कारमूरीच- कार। आचार्यानन्दवर्घनः पुनरभिघातात्पर्यलक्षणाश्रयोत्तीर्णस्य ध्वननव्यापार- १. 'ण च वै' क. घ. पठः. २. 'क' ख. पाठः * पद्यमिदं क. मातृकायां न दृश्यते। ख. मातृकायां तु एतत्पद्यानन्तरं "प्रस्तौमि क्वणदोङ्कारमणिघण्टाविभूषिताम्। कविलोककुटुम्बस्य कामधेनुं सरस्वतीम् ।।" इत्यन्यदपि प्रक्षिप्तम्। । 'मम्मट' इति प्रसिद्धिः । AnH

४५० व्याख्याद्वयांपत काव्यप्रकाश न तद् विचित्रं यदमुत्र सम्य- ग्विनिर्मिता सढ्टनैव हेतु:।। इति काव्यप्रकाशेऽर्थालक्कारनिर्णयो नाम दशम उल्लासः ।

सम्प्रदायप्रकाशिनी तद् विचित्रं, यतोऽ(त!त्रा)भिन्नरूपप्रतिभासे चित्रं विनिर्मिता स्वां रेखां परित्यज्य मन्मथविच्छित्त्यनुसारेण विविधमस्माभिर्विरचिता ग्रन्थसङ्गटनैव हेतुः। इतरसरण्यनुसारेणापे प्रणयनं निपुणत्वेन द्यो- तितमिति शिवम् । सम्यक् समापिता सेयं श्रीविद्याचऋवर्तिना। टीका काव्यपकाशस्य सम्प्रदायप्रकाशिनी।। काव्यमकाशेऽलङ्कारसर्वस्वे च सचेतसाम्। येनादरो महांस्तेन व्याख्यातमुभयं सह। यस्मिन्नंशे झटिति न भवत्यर्थसंवित्तिरस्यां सोंऽशो मूले विषमविषमो मूलमालोक्य भूयः। तत्सङ्गत्या पुनरिह मनाग् दृष्टिराधीयते चेद भावः सूक्ष्मो वजति विद्ुषां हस्तमुक्तामणित्वम्।। साहित्यचूडामणि: स्यावश्याभ्युपगन्तव्यत्वाद् व्यापारस्य च वाक्यार्थत्वायोगात् ध्वनिलक्षणस्य गुणालङ्कारोपस्कार्यस्य व्यापा(र?र्य)स्य रसादेः काव्यशरीरगोचरमात्मत्वं सम- र्थयांचक्रे। इत्थ च तत्तद्ग्रन्थेष्वसारविस्तरपरित्यागेन सारसक्कोचस्वीकारेण सौष्ठवोत्तरमुपकल्पिता (सङ्गट)नैव हेतु: निबन्धनं यत आश्चर्यलक्षणाया अस- म्भावनाया अनु(जृ?ज्जृ)म्भणं 'तद्भूमिका(:) सर्वदर्शनस्थितय' इति न्या- यात्। तन्मदीयेषु परिमळप्रभृतिषु प्रबन्धेष्वनुसन्घेयमिति सिद्धम् ।। इति रसमुपकर्तु व्याकृतो व्यापृतोऽभू- न्निपुणमतिविवेच्यो वा च्यभूषाप्रपश्चः १. 'वम् । इति सं' क. घ. पाठ :.

दशम उल्लांस: ४५१ सम्प्रदायप्रकाशिनी सूक्ष्मामव्याकुलामत्र शास्त्रयुक्त्युपबृंहिताम्। मीमांसामुपजीवन्तु कृतिन: काव्यतान्त्रिका: ॥

पैशाचीपरमेश्वरापअ्रंशराजहंसाल क्कारिकचक्वर्तिध्वनिप्स्थानपरमाचार्य- काव्यमीमांसाप्रभाकरकविसहृदयशिरोमणिसहजसर्वज्ञपरम-

श्रीविद्याचक्रवर्तिकृतौ सम्प्रदायप्रकाशिन्यां काव्यप्रकाशबृहट्टीकायां दशम उल्लास :* ।।

साहित्यचूडामणि: ध्वनिमुखरितमार्गा: पर्यवस्य(न्त्य)गाधे सरित इव समुद्रे यत्र वाचो विचित्राः । केचिद्वाचि परिस्खलन्ति कतिचिद्वाच्ये तथा का कथा दूरो + न चमत्क्िया(?)हरिमणिपरौ(ढो? ढा) वगाढे ध्वनौ। संरम्भो मम किंफलोऽयमथवा (जा)गर्ति तेषामपि प्रत्यग्ज्योतिषि पर्वणि प्रतिफल(तस१ न् स)र्वोत्तरो धूर्जटिः॥ दिशं दिशमविक्कवप्रहितलाचनः सञ्चर- न्नधीरपुरुषोज्झिते ध्वनिमहाध्वनिजीधितम् (?)। अयं स परमो मम प्रतिभटोऽस्तु कोडप्यस्ति चे- दयं चतुरचण्डिमा विरुदडिण्डिमस्ताब्यते।

साहित्यचूडामणौ काव्यप्रकाशचिमर्शिन्यां दशम उल्लास: ॥।

समाप्तशाय ग्रन्थः ।

शुभ-भूयात् ।- * एतदनन्तरं 'सम्यगि' त्यादिललोकटयं क घः मातृकयोईशपते

४५२

(उल्लास: ९. पृष्ठम् २४१) खड्गबन्ध:।

जा दि

मे दिश्याडु मा रामाणां शं

सी थ न्या

श्रियां बाधितसंभ्र मा: ता नतानां सङ्गट्टः

क्ष रा

ण

श

र्ति

दा

त्यं

नि

चा रा

स्ते सा

बघ

र

ह

सा

मारारिशक्रामेभमुखैरासाररंहसा। सारारब्धस्तवा नित्यं तदार्तिहरणक्षमा।I माता नतानां सडटः श्रियां वाधितसम्भ्रमा। मान्याथ सीमा रामाणां शं मे दिश्यादुमादिजा ।।:

४५३

(उल्लास: ९. पृष्ठम् २४२)

मुरजबन्ध: ।

मम ला

वा ला

ला स

कि ब ला

ला Aog

ला ब

ला म वा

ला

सरला बहुलारम्भतरलालिबलारवा। वारलाबहुलामन्दकरला बहुलामला ।।

४५४

(उल्लास: ९."पृष्ठम् २४३) पद्मबन्ध: ।

वाद शु त्मा बत

भा विता सत्ते

तिग्र ता ह सार

भासते प्रतिभासार! रसाभाता हताविभा। भावितात्मा शुभा वादे देवाभा बत ते सभा।

४५५

(उल्लास: ९. पृष्ठम् २४४)

सर्वतोभद्रम्।

र सा मा र र सा सा र

सा य ता क्ष क्ष ता य सा

सा ता वा त त वा ता सा

र क्ष त स्तव स्त्व क्ष र

क्ष त हत्व स्त्व त क्ष र

सा ता वा वा ता सा

सा य ता क्ष क्ष ता य सा

र सा सा र र सा सा र

रसा साररसासार! सायताक्ष! क्षतायसा। सातावात! तवातासा रक्षतस्त्वस्त्वतक्षर!॥

पृष्ठम् वाक्यम् ग्रन्थनाम कर्तृनाम

सान्धिविग्रहिक: 20

११ 'आत्मनेपदिन: पुन :-- ' १२ महाभाष्यकृत २५ 'प्रधानत्वं विधेर्यत्र-' 'अग्राधान्यं विधेर्यत्र-'

२८ 'यद्यादयो विधिप्रतिबन्धकाः' ...

४८ 'न केवलं यो महतो-' ५९ 'द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणः- 'प्र त्येकमभिसम्बन्धं -

११७ वामनादय: १२५ 'तर्जन्यनामिके-'

१३९ 'ससुलब्ग्यापाङ्ग- श्रीविद्याचक्रवर्ती

914 'स्त्रीति नामैव-'

१६० 'गुणानां च परार्थत्वात्'

१९७ हर्षचरितम्

१९८ बृहत्कथा

२२१ 'प्रत्यर्थ शब्द- २५३ 'भेदकत्वेऽपि-

२५७ 'इवादिना निपातेन-'

२८१ 'भवत् प्रकृत-'

२८९ सान्धिविग्रहिक: अलङ्कारसर्वस्वम् सर्वस्वसश्जीविनी

३१७ 'उपमानादुपमेयस्या-' अलङ्कारसर्वस्व-

३२८ 'भवन्ति यत्रौषधयो-) .कृतू

" वामनादयः

३३७ श्रीविद्याचक्रवर्ती

३३८ 'अनियत रुदितस्मितं-' 'हीयमानपरिणाह-' श्रीविद्याचक्रवर्ती 'स्रस्तोत्तरीयम्-' 'क्षीरक्षालित-' "

पृष्ठम् वाक्यम् ग्रस्थनाम कर्तनाम

३३९ 'स्थिता: क्षणं-' 'धूलीधूसरतनवः- सान्धिविग्रहिक:

४६ भामहः

" उन्भटः २४७ रुचक:

३४८ 'अनुभावविशेषात्-'

रुचक:

सान्धिविग्रहिक: ३५५ उद्भटादयः ३५६ रुद्रट: ३५९ व्यधिकरणे वा-

३६५ 'वस्तु परोक्षं यस्मिन् ३७३ 'हेतुमता सह-

... उद्धटादय: ३७८ 'तारकापुट- भरतसङ्गह: श्रीविद्याचक्रवर्ता ४५० अलङ्कारसवेस्वम्

साहित्यचूडामण्युपात्तवाक्यतद्ग्रन्थतत्कर्तारः।

पृष्ठम् वाक्यम् ग्रन्थनाम कर्तृनाम

५ 'रसभावादिविषय-' 'यदमुख्यतया व्यापारो-' असाधुरपशब्दश्र -' १० 'अस्मान् प्रति पुनः-' व्यक्तिविवेक: 'असाधुरनुमानेन-' ११ 'यस्तु प्रयुङ्के-' 'मधुकरैरपवादकरैरिच १३ 'वृन्दारका दैवतानि' धातुपारायणादि: १४ 'रणे चाभिमुखो हतः' १६ 'अर्थस्य पुरुषो दासो-' १५ 'यः खण्डेन्दु- 'पर्दते हदते-' "' मुहुः कौतुकिनी 19

" 'पाहि विसमुत्तं वि-' 'स एष हि महादेवः' २० 'केशकर्मविपाका २६ प्रधानत्वं विधेर्यत्र-

" 'अप्राधान्यं विधेर्यत्र-

"> 'नजर्थस्य विधेयत्वे- 'क्रियाकर्त्रशभागर्थो-' २७ 'प्रसज्यप्रतिषेद्धव्यं-' २९ 'संरम्भ: करि-' ३० 'अन्यकारक-' 'तत् पश्येयम्-'

" 'गाण्डीवी विकट-' भोज:

'योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः' ... 9०० 'तदा दृष्टे स्वरूपेऽवस्थानम्' 'मृदुमध्यातिमात्र -' ...

पृष्ठम् वाक्यम् ग्रन्थनाम कर्तृनाम

'तीव्रसंवेगो नामासन्नः' i .. ...

३७ 'तव कण्ठासजा-'

.. ...

३८ 'अनुवाद्यमनुक्त्वैव-' ४१ 'आत्मा जानाति-'

४२ 'यदुवाच-' 'सा न काचिद्' या न भवसि' 'ये शिलाशकल- भटृगोपाल:

४३ 'योऽसी सुभगे! तवागतः' ४५ 'संप्लुतेदम्पदद्दीपे- ४६ 'द्वितायाद वे श्रुतिः

'आ जन्मन: 'शेत्य हि यत् -- ' ४७ 'विश्वानि-' श्रुतिः ४९ 'किं क्ररं स्राह्दय' ५० 'यत् कथञ्च्त् -- '

'हिमकरसित- 'लोहितस्तक्षक-' 'यस्यावमत्य-' प्रदाक्षिणक्रियातीत-' 'धान्ना स्वहस्त 'क्रौर्य कृतान्ताधिकम्' 'आसमुद्रक्षितीशानाम् 'अन्यसंक्रान्तसौभाग्य' 'यः स्थलीकृत-' 'निष्प्रत्यूहभुपास्महे' 'सीताया ऊर्मिलायाश्च- 'ब्रह्मा विष्णुश्च-' ५४ 'हस्तादीनां - 'यत्रालुप् -- '

पृष्ठम् वाक्यम् ग्रन्थनाम कर्तृनाम

६२ 'समुद्रगारूप-' ६७ 'नैकं पदं-' वामनालङ्कार:

६८ 'लीनेव प्रति-'

६१ 'नार्धे किञ्चिद्- ...

'वक्ष:स्थलं- भट्टगोपाल:

"> 'अरुणया-' १७ 'विशेषणं हि द्विविध- 'त्रिभुवन-' ८७ 'यथाह सप्तमो-' 'नाभिवादन-' 'इयं गेहे-' 'सस्तुः पय :- ' 'कैश्रिदेव हि-' 'तुङ्गत्वमितरा-' 'परामृश्यमनुक्त्वैव- 'इतिवृत्तवशायातां-' ९२ 'सामर्थ्ये सिद्धस्या-' ९४ 'न शब्दपौनरुकतं-' भामह: 'उत्कानुन्मनयन्त्येते-' १५ 'उमावृषाङ्को-' 'कन्ये! कामयमानं-' दण्डी

९७ 'त्वदालेख्ये कौ तूहल- 'आसीदू वाराणसी-' 'लोको वेदस्तथाध्यातमं- व्यक्तिविचेक: 'रात्री स्नानं न कुर्वीत -- ' स्मृसि: 22 १९ 'अहङ्कारेण जीयन्ते- वामनः 'कक्षाकरोरु-' १०० 'योगाङ्गानाम्-' 'यमनियमा-' 'विवेकख्याति-'

पृष्ठम् वाक्यम् ग्रन्थनाम कर्तुनाम

१०१ 'वितर्कविचारा-' 'विराम प्रत्यया-' 'भूततन्मात्र-' 'रणद्िराघट्टनया-' "

" 'कालिङ्गं लिखितम्- १०५ 'अतिपरिचयादवज्ञा' ...

१०७ 'स्याद् वपु :- ' 'एको हि दोषो- 'असारं संसारं-' 'मरणशरणं-' ११४ 'कर्गावतंस.' ११५ 'धनुर्ज्याध्वनौ -- ' 'मुक्ताहारे- ११६ 'पुष्पमालाशब्दे स्वैराटोपसहिष्णु- भटटगोपाल: १२८ 'इडा च पिङ्गला-' १२९ 'शक्तिश्च शक्तिमांश्रेति- १३६ 'यत् पादपूरणा-' 'योषितामतितरां -- ' 'पर्यायेण-' 'बाले! नाथ !- ' 'कुविआओ-) 'हतविधि- 'मन्दाकिन्या :- ' १३७ राज्ञां विनाश- 'पञ्चानां पाण्डुपुत्राणां-' १४३ 'परिपोष गतस्यापि- ध्वनिकार: 'उपभुक्तो हि रस :- ' वृत्तिकार:

१४४ 'कश्ुकी-योऽयमुद्यतेषु-' वेणीसंहार: 'नतु केवलया-' 'समीहा रतिभोगार्था-' 'अकाण्ड एव-'

पृष्ठम् वाक्यम् प्रन्थनाम कर्तनाम

१४५ 'वसुभूतिः- निरुप्य- रत्नावली 'रसस्यारब्ध-' ...

१४६ 'धीरोद्वतस्त्वह -- " निश्चिन्तो धीर- ...

'सामान्यगुण-'

" 'सुदु:स्थः सन् -- १४७ 'दष्टमुक्तमधरोष्ठ-' कुमारसम्भवः १४८ 'अक्ष्ण: कोणेन- भट्टगोपाल: 'विभावभावा-' १५० 'सन्ति सिद्धरस- १५२ 'विवक्षिते रसे-' ध्वनिः १५३ 'कर्दमादपि-' वाक्यम् भट्टगोपाल: १५५ विनेयानुन्मुखीकर्त ध्वनिकार: १५६ 'विरुद्वैकाश्रयो यस्तु- 'रसान्तरान्तरितयो :- १५७ 'रागस्यास्पदम्- 'सिरामुख नागानन्दम्

'व्य क्तिव्यव्जन-' ... १५८ 'कश्चिद् द्विषत्-' १५९ 'प्रकृतिमधुरा :- ' ...

१६1 'विधि: प्राधान्यम्- १६५ 'प्रसिद्धेऽपि प्रबन्धानां-' ... 'अविरोधी विरोधी वा' १६६ 'तमर्थमवलम्बन्ते- :000 १६९ 'अङ्गाश्रिता-' १७२ वामन:

१७४ वामनालक्कार:

१७५ 'एकगुणहानिकल्पनायं-' वामन

१७६ वामनालक्वार: 'श्रव्यं नातिसमस्ता-' भामहः 'श्रङ्गार एव-' .o.

रृष्ठम् वाक्यम् ग्रन्थनाम कर्तनाम

१७८ 'रौद्रादयो रसा-' १७९ 'समपकत्व काव्यस्य-

१८१ 'यत्रैकपदवद् भान्ति- 'वनान्तराले तव वीर-' 'कविलोके वागमी-' "' १८२ 'हृदयकुडुव- 'प्रासादाग्र- 'प्रसादो गुणसम्फवात्' वामन: 'खलजिहावलीढस्य-' भट्टगोपालः 'यस्या वृत्तत एव-' १८३ 'क्रीडालोल-

" 'एको यजजल- १८४ 'शत्रून् निपात्य 'त्वयि सकृदपि ... 'लोचनेनैव जानन्ति-' भटगोपाल:

१८५ 'कि ते गण्ड- 'बीजस्यारपण- . . 'एकस्मादेव- " ... ...

१८६ 'गहिरमहुर-' ... 'ताम्रातटान्त-' ... 'आस्तां सत्वमनुक्रिया-' ... पुत्रेण पित्रा-' 'धम्मिलकुण्डलित-' ...

१८७ 'मन्दाकिन्या: पयसि-' ..

... वामन:

" भोज: 'अर्थव्यकेरियं-' ... ... 'मीनैरन्तः शब्रलित-' ... 'क्रीडातल्पे-'

१८८ 'महति जनिता- 'यत्सत्यं वद-' 'अर्थदृ्टिः-'

पृष्टम् वाक्यम् ग्रन्थनाम कर्तृनाम

१८९ 'आमेखलं-' 'यत्र प्रियाणामभिसार-' 'सत्यं निरप-' 'संवादास्तु-' १९० 'राजा भोजो -

१९४ 'शषौ सरेफसंयोगी-' १९६ 'यो यः शखतं बिरभति' 'गुणानाश्रित्य-' १९७ 'समर्पकत्वं काव्यस्य'

१९८ रतावली

२०० २०३ 'नानर्थवन्ता-' 'सरूपव्य अन- भामह: 'लोकोत्तरे हि- " २०३/ २०७/ 'जातिर्जातिमतो नान्या'

२०४ 'सख्यानियम- अल्कारसवस्वम् 'अन्यथा तु-' २०५ 'सरूपसंयोग-' उन्भट:

२०६ 'शेषर्वणर्यथायोगम्- २०७ 'समुदायश्र-' 'रसाद्यनुगुणत्वेन-' २०८ 'स्वरूपार्थाविशेष- उन्टः

'तात्पयभेदवत् -- ' अलक्कारसूत्रम्

२१० 'लोचने तव-' 'त्वन्मुखं-' २११ 'तुल्यश्रुतीनां-' भामहः

२१२ 'स्वरव्यञ्ञन-' अलक्कारसूत्रम् .". 'आवृत्तिमेव- २१५ 'यमकादि-' २२४ 'प्राज्यप्रभावः २२७

पृष्म् वाक्यम् ग्रन्थनाम कर्तनाम

२३० 'मालतीदाम लङ्गितं भ्रमरैः' ... 958 रावणो लोकरावणः' 7 ..

२३१ 'अलङ्कारान्तरगतां -- २३३ 'बालेवोद्यान

२३५ 'ते गच्छन्ति-' ...

२३८ 'कालोडयं-' भट्टगोपाल:

२३९ 'शक्यमञ्जलिभि :- ' २४० २४१ 'यन्नाम नाम- रुद्रटः २४५. 'पुनरुक्तवदा-' अलङ्कारसूत्रम् 'तदाप्रभृति

२५० 'यतः सर्वेषु-' व्यक्तिविवेक: ...

भहवामन: 'उपमानोपमेययो :- ' अलङ्कारसूत्रम्

२५१ 'संयुज्यन्ते-' 'क्रियासम्बन्ध-'

२५२ 'यथेवशब्दयोगेन -- उन्द्रट:

२५३ 'शब्दशक्तेमहिमा-'

२५५ 'स्वाधी नपतिका-

२५९ 'रसभावादि-' 'ध्वन्यात्मभूते-' २६० वाच्यालङ्कार-' संक्षेपाभिहिता- उन्द्टः २६३ 'मणी वोष्टस्य पतञ्जलि: 'जाता मन्ये-

'यद् वामाभिनिवेशित्वं-' कालिदासः २६७ मुनिः २७१ दण्डिभोजादयः २७२ 'एकस्थवोपमानो- अलक्कारसूत्रम् 'यत्र तेनैव तस्य-'

९

पृष्ठम् वाक्यम् प्रन्थनाम कर्तृनाम

२७२ 'गगनं गगना- २७३ 'द्वयोः पर्यायेण-' अलङ्कारसूत्रम् 'अन्धोन्यमेव-' सच्छायाम्भोज -- ' २७४ 'अप्रकृतगुण-' अलङ्कारसूत्रम् 'साम्यरूपाविवक्षायां-' २७५ 'लोकातिक्रान्त -- ' २७६ 'स वः पायादिन्दुः'

" 'पातालमेतन्नयनो-' 'कपोलफलका-' 'निरीक्ष्य विद्युन्नयनै :- ' 'विषमस्य सन्दिह्यमानत्वे-' अलङ्कारसूत्रम् 'श्रुतेः सामान्य- २७७ 'उपमानेन तत्त्वरं-

२७८ रुद्रटः

२७९ 'अभेदम्राधान्य-' अलङ्कारसूत्रम् 'शुत्या सम्बन्धविरहे-

२८६ 'यद्वकदेशवर्त्ति-' उन्द्रटः

२८९ अलङ्कारसूत्रम् अपह्न तिरभीष्टा च-

२९० 'विकस दमरनारी-'

२९४ 'यत्रोक्ते गम्यते-' 'प्रककृतार्थेन वाक्येन-' 'विशेषणसाम्याद्-' अलङ्कारसूत्रम् 'अनुक्ती समासोक्तिः' "> वामन:

२९७ 'क्रिययैव स्वतदर्थान्वय-'

२९८ 'अभवन् वस्तु-

२९९ 'अप्रस्तुतात्-' अलङ्कारसूत्रम्

३०१ येन लम्बालक :- '

३०७ 'अध्यवसित प्राधान्ये-' अलङ्कारसूत्रम्

३०९ 'सम्भाव्यधर्म-'

३१० अविरलविलोल'

१०

पृष्टम् वाक्यम् ग्रस्थनाम कर्तृनाम

३१० 'वाक्यार्थगतत्वेन --- ' अलङ्कारसूत्रम्

३११ 'तस्यापि बिस्बप्रति- ३१२ 'इष्टस्यार्थस्य- ३१३ 'चकोर्य एव चतुरा-'

"' 'धन्याः खलु वन वाता :- ' 'प्रस्तुतानाम्-' अलङ्कारसूत्रम् ३१४ 'आदिमध्यान्तविषया :- 'चरन्ति चतुरम्भोधि -- '

" 'सज्जारपूतानि' ३१६ 'औपम्यस्य गम्यत्वे-' अलङ्कारसृत्रम् ३१८ 'मेदप्राधान्य- चिरन्तना: 'चन्द्रापेक्षया-' ३२३ उक्तवक्ष्यमाणयो :- अलङ्गारसूत्रम्

३२४ 'प्रतिषेध ह्वेष्टस्य 'कारणाभावे -- ' अलङ्कारसृत्रम्

३२५ 'क्रियायाः ग्रतिषेधे या-' 'अनासवाख्य करणं- ३०६ '(सु ! अ) कुङ्कमालेप भटटगापाल: 'कारणसामय्ये- अलङ्कारसूत्रम् 'सामस्त्येऽपि(च) शक्तीना-' दशितेन निमित्तेन- ३२७ 'सर्वे काव्यं सालङ्वारम्' उन्तटाठय:

३१८ 'वजलहिमकनकरप :-- ३१९ ३६६/ 'सामान्यविशेष-' अलङ्गारसूत्रम्

३३१ 'समर्थ(कस्त्र) यत्-

३३२ 'विरुदाभासत्व- अलङ्गारसूत्रम्

३३७ 'तुण्डराताम्र-' उत्तपहाटक-' भटगोपाल: " 'स दक्षिणापाङ्-' 'मुग्धाङनार्भक-'

११

पृष्ठम् वाक्यम् ग्रन्थनाम कर्तनाम

३३७ 'आक्रोशन्नाह्वयन्-'

" 'सूक्ष्मवस्तु-' अलङ्कारसूत्रम् व्यक्तिविवेक: ३४u 'स्तुतिनिन्दाभ्यां-' अलङ्गारसूत्रम्

" यन्न वाच्यतया-' ...

३४२ 'उपमानोपमेययो :- ' अलङ्कारसूत्रम् 'तुल्यकालं क्रिये-' --- ३४३ 'अनेन सार्ध विहरा-' 'उ्क्षितं सह कौशिकस्य-' ३४४ विना किश्षिदन्यस्य- अलङ्गारसूत्रम् ३४५ 'समन्यूनाधिकाना-' 'समन्यूनविशिष्टेस्तु-' ३४८ 'करोषि पीडां प्रीति च- .. 'अभिमाने च सा- ३४९ हेतोर्वाक्यपदार्थत्वे- अलङ्कारसूत्नम् ३५१ 'गभ्यस्यापि-' " पर्यायोकं यदन्येन- ३५४ 'समृद्धिमद्वस्तु-' अलङ्गारसूत्रम् 'अङ्गभूत-'

" उदात्तमृद्धि - ३५.८ 'गुणक्रिया- अलक्कारसूत्र म् ३६२ 'एकमनेकस्मिन्-' ३६४ 'श्रोणीबन्धस्त्यजति-' ३६५ 'साध्यसाधन-)

३६६ 'यथा रन्ध्रं व्योम् :-- ' 'प्रजानां विनयाधानाद-' 'असकलह सितत्वाद्-' रुद्रट:

३६८ विशेषण- अलङ्गारसूत्रम्

29

३७० 'पकस्यानेकत्र -- 12 'तन्न चान्यत्र च-'

१२

पृष्ठम् वाक्यम् ग्रन्थनाम कर्तृनाम

३७२ 'पूर्वपूर्वस्यो त्तरो- अलङ्कारसूत्रम् ... ३७३ रुद्रटादयः ३७४ 'परस्परं-' अलङ्कारसूत्रस् ३७५ 'कण्ठस्य तस्या :- ' महाकविः ३७८ 'उत्तरात् प्रश्रो- अलङ्कारसूत्रम् 'संलक्षितसूक्ष्मा-' " ३८० 'उत्तरोत्तर- ३८१ 'तयोर्भिन्नदेशत्वे-' ३८२ 'सा बाला-' कारणान्तरयोगात्-' अलङ्कारसूत्रम् ३८३ 'तद्विपर्ययः समम्' ३८५ 'विरूपकार्या-' ३८६ 'कर्तृकर्मत्वे एव-' ३८७ 'आश्रयाश्रयिणो :- अलङ्गारसूत्रम् ३८९ 'प्रतिपक्षप्रतीकारा-

३९० 'वस्तुना वस्त्वन्तर- ३९२ 'यथापूर्च परस्य-' सा गोष्टी यत्र कविः ३९३ 'न सा कीर्ती राष्ट्रे- ३९४ 'आविर्भूत बलभिदुपल- ३९५ 'अन्नानुगोदं-' 'सादृश्याद् वस्त्वन्तर-' अलङ्गारसूत्रम् ३९६ 'अवतंसप्रवालानाम्-' 'दामोदरकराघात-' ३९७ 'उपमानस्याक्षेप-' अलङ्कारसूत्रम् कुन्दकोमले दन्तमुकुले ४०० 'प्रस्तुतस्यान्येन-' अलङ्कारसूत्रम्

४०१ 'मल्लिकामाल-' दुण्डी 'यत्राभिसारो-' ... ४०२ 'एव रूप्य विभागा-' अभियुक्ता: 'वस्तु चेत्तत् कर्थं-' चमत्कारचिन्ता- भटगोपाल: 'आरब्धामपराह-' ", ... [मणिः

पृष्ठम् वाक्यम् ग्रन्थनाम कर्तनाम

४०४ 'अनाधारमाधेय- अलङ्कारसूत्रम् भामहाद्यः ४०५ 'वकराभिधेयशब्दोक्ति- ४०६ 'स्वगुणत्यागाद्-' अलङ्कारसूत्रम् ४०७ 'सति हेतौ तद्रूपा --- ' ४१० 'एषां तिलतण्डुल- 'क्षीरनीरन्यायेन-' 'अलङ्कृतीनां बह्नीनां-' ४१३ 'सङ्करेण त्रिरूपेण' ध्वनिकार:

४१४ 'आलमनापि तमाल-' 'परस्परोपकारेण-'

४१८ 'कूटस्थ: कुशली-' 'कालं वा कालकूटं वा-' "' 'चयालस्येव विषाणो-'

४१९ ४२१ 'गामश्वं पुरुषं पशुम्'

४२४ 'शरदीव प्रसर्पन्त्यां-' 'शुद्धान्तदुर्लभम्-' 1 ..

४२५ 'कुशलस्य क्रियौचित्यं-

४२६ 'शब्दार्थवर्त्यलङ्गारा-'

४३० 'कम्पेन मूर्म :- '

४३२ न्यूनाधिकत्वलिङ्ग वामन: जातिप्रमाणधर्म- 37 तेनाधिकत्वं-' 'जातिप्रमाणधर्माधिक-' ४३३ 'ब (हु ? है) मण्डल- ...

४३४ 'यत्रोद्वेगो न धीमताम्' 'नाभिगह्वरा-' भट्टगोपाल: 'नच नीलजीमूत-' वामन:

४३७ 'मणिप्रदीपप्रभयो :- ' ४३९ ४४१ 'पूर्वे विशङ्धल-

शलोक: पृष्ठम् श्लोकः पृष्ठम्. आदाय वारि परितः ३०४ कमलमनम्भस ३०८

आदावञ्जनपुञ्जलिप्त ५४ कमलेव मतिर्मतिरिव २७३ आनन्दममन्दमिमं ३८६ करजुअगहिअजसोआ ३९४ आनन्दसिन्धु: २४ करवाल इवाचार: २६१ आन्त्रप्रोतबृहत्कपाल १२१ करवालकरालदो: ४४

आलानं जयकुञ्जरस्य २८७ करिहस्तेन सम्बाधे १२५

99 कर्पूर इव दग्धोSपि ३२७ आलोक्य कोमलकपोल १३९ कपूरधूलिधवल १४०

आसीदञ्जनमत्रति ३४८ कलुषं च तवाहतेषु ३५९ आहूतेषु विहङ्गमेषु ४४७ कल्याणानां त्वमसि ४७ इदमनुचितमक्रमश्र ६७ कल्लोलवेल्लितद्ृषत् १०५ इदं ते केनोक्तं कथय १६ कस्त्वं भो: कथयामि ३०५ इन्दुः कि क्व कलङ्ग: २७८ कस्मिन् कर्मणि सामर्थ्यम् ५७ इयं सुनयना ३२० काचित् कीर्णा रजोभि: ८५ उत्कम्पिनी भय ४० कातये केवला नीतिः ३९ उत्तानोच्छूनमण्डक १२५ का विसमा देव्गई ३७७ उत्फुल्लकमलकेसर १५ किं भूषणं सुदृढमत्र ३७१ उदयति विततोर्ध्व २९६ किं लोभन विलङवितः ४९

उदयमयते दिङ् २९३ किमासेव्यं पुंसां ३७१ उदेति सविता ताम्र: ८३ किमिति न पश्यसि ७९ उदयौ दीर्धिकागर्भात ४४३ किमुच्यतेऽस्य भूपाल ५७

उन्नतं पदमवाप्य २९८ किवणाण ध्णं ३१४ उन्मेषं यो मम न २७४ किसलयकरैर्लतानां २८८ उपपरिसरं गोदा कमुदकमलनील ३१७ उव्यसावत्र तर्वाली ६३ कुरङ्गीवाङ्गानि २८३ ए एहि कि वि कीअ ३२३ कुलममललिन भद्रा ३५७ ए एहि दाव सुन्दरि ! ३९७ कुविन्दस्त्वं तावत् ३२ एकस्त्रिंधा वससि ३२८ कुसमसौरभलोभ ४११ एवत् तस्य मुखात् ३०२ कुसुमितलताभि: ३२५ एतन्मन्दविपक ५० कोपं प्रभो! संहर १४७ एषोऽहमद्रितनया ७५ कौटिल्यं कचनिचये ३७१ एहि गच्छ पतोत्तिष्ठ १६१ क्रामन्त्य: क्षतकोमला १६० औत्सुक्येन कृतत्वरा १५१ केक्कारः स्मरकार्मुकस्य ६८ क: कः कुत्र न घुधुरा ६८ ३३४ कपाले मार्जार: पय ३९६ क्व सूर्यप्रभवो वंशः २९५

स श्लोकः पृष्नम्. श्लोक: पृष्ठम्. क्षिप्तो हस्तावलगनः १६२ ज्यात्स्नव नयनानन्द: २७० क्षीण: क्षीणोऽपि ३१७ डुड्ढुळ्ळन्त मरोहिसि २६६ गरवमसंभाव्यमिमं ३९८ णिहुअरमणम्मि १४२

गाङ्गमम्बु सितमम्बु ४०८ तत उदित उदारहार ६२

गाढालिङ्गनवामनीकृत १३० ततः कुमुदनाथेन २६४

गाम्भीर्यगरिमा २५७ ततोऽरुणपरिस्पन्द २०४

गाहन्तां महिषा निपान ८६ तं ताण सिरिसहोअर ३६२ गिरयोऽप्यनुन्नति ३३३ तथाभूतां दृष्ट्वा नृप ६६

गुणानामेव दौरात्म्याद् ३३० तदिदमरण्यं यस्मिन् ३५५

गुरुपरतन्त्रतया बत २०२ तद् गच्छ सिद्धथै कुरु ५३

गृहिणी सचिव: ४०४ तद्गेहं नतभित्ति ३६३

गृहीतं येनासी: ९8 तद्वेषोऽसदशोऽन्याभि: ४३७

गोरपि यद्वाहनतां २९ तनुचपुरप्यन्योऽसौ २४७

चकासत्यङ्ञनारामा: २४७ तपस्विभिर्या सुचिरेण १४

चकितहरिणलोल २५६ तरुणिमनि कृताव २६८

चक्री चक्रारपङ्सित ४३० तवाहवे साहसकम ३१२

चत्वारो वयमृत्विज: ७३ तस्याधिमात्रोपायस्य ३५

चन्द्रं गता पद्मगुणान् ११८ तामनङ्गजयमङ्कल १३९

चरणत्रपरित्राण ११७ ताम्बूलमृतगह्ोडयं ३६

चापाचार्यस्त्रिपुर ५५ ताळा जाअन्ति गुणा १३३ चित्ते पहुदृदि ण १७१ तिष्टेत् कोपवशात् १३१ चित्र चित्रं बत बत ३८४ तीर्थान्तरेषु स्नानेन 9३

चिरकालपरिप्राप्ति २७ ते दृष्टिमात्रपतिता जं परिहरिउं तारइ ६४ तेऽन्यैवीन्तं समश्नन्ति ३३ जगति जयिनस्ते ९३ ते हिमालयमामन्व्र्य जङ्घाकाण्डोरुनालो १७ त्वं विनिर्जितमनोभव ३८९ जटाभाभिर्भाभि: ४१४ त्वमेवंसौन्दर्या स च ७१

जस्स रणन्तेउरए २८२ त्वयि दृष्ट एव तस्या ३१२ जस्सेअ वण तस्सेअ ३८१ त्वयि निबद्धरतेः ७६

जह गम्भीरो जह ४२० दन्तक्षतानि करजै १५९ जिर्तान्द्रियतया ३२१ दिवमप्युपयातानाम् ४०३ जितेन्द्रियत्वं १३४, ३७२ दिवाकराद् रक्षति ४४४ जुगोपात्मानमत्रस्तो २६ दीधीवेवीड्समः १२० ज्योत्सनाभस्मच्छुरण २८० दुर्वारा: स्मरमार्गणा: ३५६ ज्योत्स्ना मौक्तिकदाम ३२४ दशा दग्धं मनसिजं ४०९

श्रोक: पृष्ठम्. श्लाक: पृष्ठम् देव! त्वमेव पातालम २३४ पाण्ड क्षामं वदनं १५३,३१६ देवीभावं गमिता ३११ पातालमिव नाभि ४३३ देशः सोऽयमराति ६० पितृवसतिमहं ३४ दाभ्यो तितीषति २९७ पुंस्त्वादपि प्रविचलद् ३०३ दूयं गत सम्प्रति ४० पुराणि यस्यां ३९२ धन्यस्यानन्य २६१ पृथुकातेस्वरपात्रं १२६,२२३ धम्मिल्लस्य न कस्य ३६ पेशलमपि खलवचनं ३३४ धवळो सि जइ वि ४०७ पौर सुतीयति जनं २६५ धातुः शिल्पातिशय ३८३ प्रणयिसखीसलील ३५० धीरो विनीतो निपुणो ६१ प्रत्यग्रमज्जन ४३९ न केवलं भाति २२ प्रथममरुणच्छाय ४ न सज्जलं यन् सुचारु ३९२ प्रयत्नपरिबोधित: १०९ न त्स्त यदिनाम २८ प्रसादे वर्तस्व 7४9 नन्वाश्रयस्थितिरियं ३६० प्रागप्राप्तनिसुम्भ ६०

नयनानन्ददायी ४२१ ११५ नवजलधरः सन्नद्धो २५ प्राप्ता: श्रिय: सकल १०१ नाथे निशाया नियते ८२ प्राभ्रभ्राड् विष्णुधामाप्य ३२ नानाविधप्रहरणै ३४६ प्रियेण संग्रथ्य विपक्ष ७६

नारीणामनुकूलम् २०० औ्रढच्छेदानुरुपो १९६ निजदोषावृतमनसाम ३३० फुळ्ळुकर कळम १२९ नित्योदितप्रतापेन ३२२ बत सखि! कियद् २९१ निद्रानिवृत्ताबुदिते ३२७ बिम्बोष्ठ एव रागस्ते ३६१ निम्ननाभिविवरेषु ३९४ भक्तिप्रह्वचिलोकन २२३ निरवधि च निराश्रयं २८८ भाक्तर्भव न विभवे ३७२ निर्वाणवैरदहनाः १२५ भण तरुणि! रमण ४३० निष्नेतुरास्यादिव ४४० भस्मोड्ूलन! भद्रमस्तु ३५० न्यक्कारो ह्ययमेव मे ३७ भासते प्रतिभासार २४३ परापवादनिरत भुजङ्गमस्येव मणि: ४३१ परिच्छेदातीतः ३३४ भूपतरुपसपन्ती ३३ परिपन्थिमनोराज्य २६६ भूपालरत्न! निर्दैन्य ९४ परिम्लानं पीनस्तन १९४ भरेणुदिग्धान् १५७ परिहरति रति मत १४१ मतिरिव मधुर। मूर्ति २७१ पश्वादड्घ्री प्रसाय ३३६ मधुपराजिपराजित २२०

शोक: पृष्ठम्. श्लोक: पृष्ठम्. मधुरिमरुचिरं ३६३ यावकरसार्द्रपाद १४ मनोरोगस्तीव्रं १७१ युगानतकालप्रति ३८८ मन्थायस्तार्णवाम्भ: १९५ ये कन्दरासु निवसन्ति ३९१ मलयजरसविलिप्त ४०० येन ध्वस्तमनोभवेन १२३ मसृणचरणपातं ६९ ये नाम केचिदिह नः ४२ मह देसु रसं धम्मे २२४ येनास्यभ्युदितन ३०४ महाप्रलयमारुत येषां कण्ठपरिग्रह ३३३ महौजसो मानधना ३६७ येषां तास्त्रिदशेभ ७० मातङ्गा: ! किमु वल्गितैः १२१ योऽविकल्पमिदम् ४५ माता नतानां सङ्गट्टः २४१ योऽसकृत् परगोत्राणां २२७ मानमस्या निराकतु ३८२ रकाशोक! कुशोदरी १२१ मारारिशक्ररामेभ २४१ रजनिरमणमौले: २२५ मित्रे क्वापि गते १७२ रसा साररसासार! २४४ मुक्ता: केलिविसूत्र ३५४ राकायामकलङ्क ३०९ मूध्रामुद्वृत्त २२ राकाविभावरी २० मृगचक्षुषमद्राक्षम् ११९ राजति तटीयमाभ ४१७ मृगलोचनया विना ३४४ राजन् ! राजसुता ३०१ मृदुपवनविभिन्नो १८ राजन् ! विभान्ति ६२ मृध निदाघघमाशु २६५ राज्ये सारं वसुधा ३८० यं प्रेक्ष्य चिररूढापि ३५२ राममन्मथशरेण ९० यः पूयत सुरसरिन्मुख ५६ लग्नं रागावृताङ्ग्या ८८ यत्तदूर्जितमत्युगं ४७ लग्न: केलिकचग्रह ७८ यत्रानुल्लिखिता ६०२ लतानामतासामुदित ३४५ यत्रैता लहरी ३६५ ळहिऊण तुज्झ बाहु २९४ यथायं दारुणाचारः १३ लावण्यौकसि ३९७ यदा त्वामहमद्राक्ष १२० लिम्पतीव तमोऽ्ङ्गानि ४११ यदानतोऽयदानतो २१९ लीलातामरसाहतो १८ यदि दहत्यनलोऽत्र १०२,३११ वक्रस्यन्दिस्वेद ३७८ यद्वूश्चनाहितमति १३२ वक्राम्भोजं सरस्वत्यधि ९०४ यशोऽविगन्तुं सुख ८४ वदनं वरवर्णिन्या २०९ यश्चाप्सरोविभ्रम ५३ वद वद जितः स शत्र १३२ यस्य किश्चिदपकतुम् ३८९ वपुःप्रादुर्भोवादनुमितम् यस्य न सविधे ३४९ २०९ वपुर्विरूपाक्षमलक्ष्य २३ याता: किन मिलन्ति ३०० वस्त्रवैदूर्यचरणैः ३६

श्लाकः पृष्ठम् श्लोकः पृष्ठम्.

वाणिअअ! हत्थिदन्ता ३७५ सद: करस्पर्शमवाप्य ३८५

वाताहारतया जगद् १०९ सन्ततमुसलासङ्गाद् ३३३ विकसितसहकार ६४ सन्नारीभरणो २१६ विदलितसकलारिकुलं ३५८ स पीतवासा: ४३४ विदीणाभिमुखाराति ११५ समदमतङ्गज ३३६ विद्वन्मानसहंस! २८५ स मुनिर्लाञ्छितो ४३४ विधाय दूरे केयूरम् सम्प्रहारे प्रहरणैः १४० विनयप्रणयैककेतनं ५६ सम्यग्ज्ञानमहाज्योति २० विनायमेनो नयता २१६ सरला बहुलारम्भ २४२ ८५ सरस्वति! प्रसाद मे २१९ विपुलेन सागरशयस्य ३८६ स रातु वो दुश्च्यवनो ३१ विभिन्नवर्णा गरुडाग्रजेन ४०६ सर्वस्व हर सर्वस्य २२६ विमानपर्यङ्कतले १५८ सविता विधवति २६६ वेगादुड्डीय गगने ६२ सव्रीडा दयितानने १३८ वेत्रत्वचा तुल्यरुचां ४०१ सशोणितः क्र्व्य १५८ व्यानम्रा दायतानने १३८ सह दिअहणिसाहिं ३४२ ८९ ससार साकं दर्पेण २२० शरत्कालसमुल्लासि २१ सा दूरे च सुधासान्द्र २९ शशी दिवसधूसरो ३५७ साधनं सुमह्द्यस्य १८

शिरीषादपि मृद्दक्गी ३८५ साधु चन्द्रमसि पुष्करै: ४१

१२२ सायकसहायबाहो ३१ शैलेन्द्रप्रतिपाद्यमान ३६९ सा वसइ तुज्झ हिअए ४०३ श्यामां श्यामलिमानम् १०४ सिंहिकासुतसंत्रस्तः ३८५ श्रितक्षमा रक्तभुवः ५२ सितकरकररुचिर १३३, २११ श्रुतेन बुद्धिव्यसनेन १०८ सुधाकरकर।कार २७ श्रोणीबन्धस्त्यजति ३६१ सुरालयाल्लासपर: ३४ षडधिकदशनाडी १२८ सुसितवसनालक्कारायां ९८, ३३० सअळकरणपर २६२ सुहृद्धधूबाष्प ३०२ स एकस्त्रीणि जयति ३२८ सृजति च जगदिदम् ३३३ सङ्कतकालमनसं ३७९ सो णत्थि एत्थ गामे ४१२ सङ्गामाङ्कण ७२, ३१५ सोऽध्यैष्ट वेदांखिदशान् ३१ सत्यं मनोरमा: कामाः १५४ सोऽपूर्वो रसना ३०६ स त्वारंभरता २१७ सौन्दर्यसम्पत् तारुण्यं ११६ सदा मध्ये यासामियम् ९२ सौन्दर्यस्य तरङिणी २८४ सदा स्नात्वा निशीथिन्यां ९८ स्तोकेनोन्नतिमायाति २३१

श्लोक: पृष्ठम्. श्लोक: पृष्ठम्. स्पष्टाच्छवसत्किरण ४२५ स्त्रस्तां नितम्बादव २३ स्पृशति तिग्मरुचौ ४४५ हंसाण सरेहि ३७४ स्फटिकाकृतिनिर्मल: ६६ हन्तुमेव प्रवृत्तस्य १११ स्फुरदद्भतरूपम् ४०४ हा िक सा किल तामसी १६ स्वपिति यावदयं ९५ हा नृप ! हा बुध ! हा ६५ स्वप्रेऽपि समरेषु २५५ हित्वा त्वामुपरोध ३४१ स्वयं च पल्लवाताम्र २३०, ४४६ हुमि अवहट्टिअ १३५ स्वर्गप्राप्तिरनेनैव १७५ हृदयमधिष्ठितमादौ ३०२ स्विद्यति कृणति ३१५ हे हेलाजितबाधिसस्व! ३४१

LIST OF SANSKRIT PUBLICATIONS FOR SALE.

RS. AS. P. भक्तिमश्जरी Bhaktimanjari (Stuti) by H. H. Svati Śrī Rama Varma Maharaja. 1 0 0 स्यानन्दूरपुरवर्णनप्रबन्ध: Syanandurapuravarnana- prabandha ( Kavya) by H. H. Svati Śri Rama Varma Maharaja, with the commentary Sundari of Rajaraja Varma Koil Tampuran. 2 0 20

Trivandrum Sanskrit Series. No. 1-aay Daiva (Vyakarana) by Deva with Puruşakāra of Krşņalīlāsukamuni (out of stock). 1 0 0

navakaustubhamala and Dakshina- murtistava by Krspalīlasukamuui (out of stock). 0 2 0 No. 3 नलाभ्युदय: Nalabhyudaya (Kavya) by Vamana Bhatta Bana (second edition). 0 4 0 No. 4-शिवलीलाणव: Sivalilarnava (Kavya) by Nīlakantha Dīksita (out of stock). 2 0 0 No. 5-व्यक्तिविवेक: Vyaktiviveka (Alankara) by Mahima-Bhatta with commentary (out of stock). 2 12 0 No. 6-दुर्घटवृत्ति: Durghatavrtti (Vyakarana) by Saranadeva (out of stock), 2 0:0 0. 7- ब्रह्मतत्त्वप्रकाशिका Brahmatattvapraka- sika (Vedanta) by Sadasivendrasara- svatI (out of stock). 2 4 0 No. 8 -- प्रदुम्नाम्युदयम् Pradyumnabhyudaya (Nataka) by Ravi Varma Bhupa (out of stock). 1 0 0

RS. AS. P. No. 9-विरूपाक्षपश्चाशिका Virupakshapanchasika (Vedanta) by Virūpāksanātha with the commentary of Vidyacakra- vartin (out of stock). 0 8 0 No. 10-मातङ्गलीला Matangalila (Gajalaksana) by Nilakantha (out of stock). 080 No 11- तपतीसंचरणम Tapatisamvarana (Nataka) by Kulasekhara Varma with the commentary of Sivarama (out of stock). 24 0 No. 12 परमार्थसारम Paramarthasara (Vedanta) by Adisesa with the commentary of Raghavananda (out of stock). 0 8 0 No. 13-सुभद्राघनञ्जयम Subhadradhananjaya (Nātaka) by Kulasekhara Varma with the commentary of Sivarama (out of stock). 2 0 0 No. 14-नीतिसार: Nitisara (Niti) by Kamandaka, with the commentary of Sankararya (out of stock). 3 8 0 No 15-स्वप्वासवदत्तम् Svapnavasavadatta (Nataka) by Bhasa (second edition) 1 8 0

No. 16-प्रतिज्ञायौगन्धरायणम् Pratijnayaugandha- rayana (Nātaka) by Bhāsa (out of stock). 1 8 0 No 17qaq Pancharatra (Nātaka) by Bhasa (out of stock). 1 0 0 No. 18 नारायणीयम् Narayaniya (Stuti) by Narayana Bhatta with the comment- ary of Desamangalavārya (out of stock). 4 0 0 No. 19-मानमेयोदय: Manameyodaya (Mimamsa) by Narayana Bhatța and Narayaņa Pandita (out of stock). 1 4 0 No. 20 अविमारकम् Avimaraka (Nataka) by Bhasa (out of stock). 1 8 0 No 21-mraaiar Balacharita (Nataka) by Bhasa (out of stock). 1 0 0

3

RS. AS. P No. 22-मध्यमव्यायोग-दूतवाक्य-दूतघटोत्कच-कर्णभागे- रुभङ्गानि Madhyamavyayoga-Duta - vakya-Dutaghatotkacha-Karna - bhara and Urubhanga (Nataka) by Bhasa (out of stock). 1 8 0 No. 23-नानार्थार्णवसंक्षेप: Nanartharnavasam- kshepa (Kosa) by Kesavasvamin (Part I, 1st and 2nd Kandas). (out of stock). 1 12 0 No. 24-जानकीपरिणय: Janakiparinaya (Kavya) by Cakra Kavi (out of stock). 1 0 0 No. 25-काणादसिद्धान्तचन्द्रिका Kanadasiddhanta- chandrika (Nyaya) by Gangadhara- süri (out of stock). 0 12 0 No. 26-अभिषेकनाटकम् Abhishekanataka by Bhasa (out of stock). 0 12 0 No. 27-कुमारसम्भव: Kumarasambhava (Kavya) by Kalidasa with the two comment- aries, Prakasika of Aruņagirinatha and Vivarana of Narayaņa Paņdita (Part I, 1st and 2nd Sargas) (out of stock). 1 12 0 No. 28-वैखानसधर्मप्रश्न: Vaikhanasadharmapra- sna (Dharmasūtra) by Vikhanas (out of stock). 0 8 0 No. 29-नानार्थार्णवसंक्षेप: Nanartharnavasam- kshepa (Kosa) by Kesavasvamin (Part II, Brd Kanda) (out of stock). 2 4 0 No. 30-वास्तुविद्या Vastuvidya (Silpa) (out of stock). 0 12 C No. 31-नानार्थार्णवसंक्षेप: Nanartharnarasam- kshepa (Kośa) by Kesavasvāmin (Part III, 4th, 5th and 6th Kāņdas). 1 0 0 No. 32-कुमारसम्भव: Kumarasambhava (Kavya) by Kalidasa with the two comment- aries, Prakasika of Aruņagirinatha and Vivaraņa of Narayaņa Paņdita (Part II, 3rd, 4th and 5th Sargas) (out of stock). 2 8 0

4

RS. AS. P. No. 33-वाररुचसंग्रह: Vararuchasamgraha (Vyakarana) with the commentary Dīpaprabhā of Nārāyaņa (out of stock). 0 8 0 No. 34-मणिदर्पण: Manidarpana (Nyaya) by Rajaçudamaņimakhin. 1 4:0

No. 85-aferr: Manisara (Nyaya) by Gopi- natha. 180 No. 3-garraraa: Kumarasambhava (Kavya) by Kalidasa with the two comment- aries, Prakasika of Aruņagirinatha and Vivarana of Narayana Pandita (Part 1II, 6th, 7th and 8th Sargas). 3 0 0 No. 37-आशीचाएकम् Asauchashtaka (Smrti) by Vararnci with commentary. 0 40 No. 38-नामलिङ्गानुशासनम् Namalinganusasana (Kosa) by Amarasimha with the com- mentary Tīkāsarvasva of Vandyn- ghatiya Sarvananda (Part I, 1st Kāņda). 2 0 0 No. 39-चारुदत्तम Charudatta (Nataka) by Bhasa (out of stock). 0 12 0 No. 40-grąs Alankarasutra by Rajānaka Ruyyaka with the Alankarasarvasva of Mankhuka and its commentary by Samudrabandha (second edition). 2 8 0 No. 41-अध्यात्मपटलम् Adhyatmapatala (Ve- danta) by Apastamba with Vivarana of Sri Sankara-Bhagavat-Pada (out of stock). 0 4 0 No. 42-प्रतिमानाटकल Pratimanataka by Bhasa (out of stock). 18 0 No. 43-नामलिङ्गानुशासनम् Namalinganusasana (Kosa) by Amarasimha with the two commentaries, Amarakosodghatana of Kşīrasvamin and Tīkasarvasva of Vandyaghatiya Sarvananda (Part II, 2nd Kanda, 1-6 vargas). 2 8 0 A2. 44-तन्त्रशुद्धम Tantrasuddha by Bhattaraka Vedottama. 0 4 0

5

RS. AS. P. No. 45-प्पश्नहृदयम् Prapanchahridaya. 1 0 0

No. 46-परिभाषावृत्तिः Paribhashavritti (Vya- karaņa) rby Nīlakaņțha Dīkșita. 0 8 0 No. 47-सिद्धान्तसिद्धाअ्जनम Sidhantasiddhanjana (Vedanta) by Krsņananda Sarasvatī (Part I.) 1 12 0 No. 48-सिद्धान्तसिद्धाअनम् Do. Do .: (Part II). 2 0 0 No. 49- गोलदीपिका Goladipika (Jyotisa) by Paramesvara. 0 4 0 No. 50 -रसार्णवसुधाकर: Rasarnavasudhakara (Alankâra) by Singa Bhūpala. 3 0 0 No. 51-नामलिङ्गानुशासनम् Namalinganusasana (Kośa) by Amarasimha with the two commentaries, Amarakosodghatana of Kşīrasvamin and Tīkāsarvasva of Vandyaghatiya Sarvananda (Part III, 2nd Kanda, 7-10 vargas). 2 0 0 No. 52-नामलिङ्गानुशासनम Namalinganusasana (Kosa) by Amarasimha with the com- mentary Tikasarvasva of Vandya- ghatiya Sarvananda (Part IV, 3rd : Kâņda). 1 8 0 No. 53-शाब्दनिर्णय: Sabdanirnaya (Vedanta) by Prakasatmayatîndra. 0 12 0 No. 54-स्फोटसिद्धिन्यायविचार: Sphotasiddhi- nyayavichara ( Vyakarana). 0 4 0 No. 55-मत्तविलासप्रहसनम् Mattavilasaprahasana (Nataka) by Mahendravikrama- varman. 0 8 0 No. 56-मनुष्यालयचन्द्रिका Manushyalayacha- ndrika (silpa) (out of stock). 080 No. 57-रघुवीरचरितम Raghuviracharita (Kâvya). 1 4 0 No. 58-सिद्धान्तसिद्धाअ्जनम् Siddhantasiddhanjana (Vedanta) by Krsnananda Sarasvati (Part III). 2 0 0

6

R8. AS. P. No. 59-नागानन्दम् Nagananda (Nataka) by Harsadeva with the commentary Vimarsini of Sivarama (out of stock). 3 4 0 No. 60-agrafa: Laghustuti by Laghubhattaraka with the commentary of Raghavânanda, 0 8 0 No. 61-सिद्धान्तसिद्धाञ्जनम् Siddhantasiddhanjana (Vedânta) by Krsnânanda Sarasvatī (Part IV). 1 4 0 No. 62-सर्वमतसंग्रह: Sarvamatasamgraha. 08 0 No. 63-किरातार्जुनयिम Kiratarjuniya (Kavya) by Bharavi with the commentary Sa- bdårthadipika of Citrabhânn (1, 2 and 3 Sargas). 2 8 0 No. 64-मेघसन्देश: Meghasandesa by Kalidasa with the commentary Pradipa of Dakşiņâvartanātha. 0 12 0 No. 65-मयमतम् Mayamata (Silpa) by Maya- muni (out of stock). 3 4 0 No. 66-महार्थमञ्जरी Maharthamanjari (Darsana) with the commentary Parimala of Mahesvarânanda. 2 4 0 No. 67-तन्त्रसमुश्चय:Tantrasamuchchaya(Tantra) by Narayana with the commentary Vimarsini of Sankara (Part I, 1-6 Patalas) (out of stock). 3 4 0 No. 68-तत्त्वप्रकाश: Tattvaprakasa (Agama) by ŚrI Bhojadeva with the commentary Tatparyadipika of ŚrI Kumara. 1 12 0 No. 69-ईशानशिचगुरुदेवपद्धति: Isanasivaguru- devapaddhati (Tantra) by Isânasiva- gurudevamisra (Part I, Sâmānya- pâda). 1 8 0 No. 70-आयेमञ्जुश्रीमूलकल्प: Aryamanjusrimula- kalpa (Part I). 28 0 No. 71-तन्त्रसमुच्य: Tantrasamuchchaya(Tantra) by Narayana with the commentary Vimarsini of Sankara(Part II, 7-12 Patalas) (out of stock). 3 8 0

7

RS. AS, P. No. 72-ईशानशिवगुरुदेवपद्धतिः Isanasivaguru- devapaddhati (Tantra) by Isanasiva- gurudevamisra (Part II. Mantrapada), 4 0 0 No. 73-ईश्वरप्रतिपत्तिप्रकाशः Isvarapratipatti- prakasa ( Vedanta) by Madhusūdana- snrasvati. 04 No. 74-याज्ञवल्क्यस्मृति: Yajnavaikyasmrti with the commentary Balakrida of Visvarûpâcârya. (Part I -- Acara and Vyavahara Adhyayas). No. 75-शिल्परतम Silparatna (Silpa) by Sri- kumara (Part I). 8 12 0 No. 76-आर्यमञ्जुश्रीमूलकल्पः Aryamanjusrimula- kalpa (Part II). 0 0 0. 77- ईशानशिवगुरुदेवपद्धतिः Isanasivaguru- devapaddhati (Tantra) by Isānasiva- gurudevamiera (Part III, Kriyapada 1-30 Patalas). 3 0 No. 78 -- आश्वलायन ग्रृह्यसूत्रम् Asvalayanagrhya- sutra with the commentary Anavila of Haradattācār ya. 2 6 0

No. 79-अर्थशास्त्रम Arthasastra of Kautalya with commentary by Mahamahopadhyaya T. Ganapati Sastri (Part I-1 & 2 Adhikaraņas). 3 12 0 No. 80-अर्थशास्त्रम Do. Do. (Part 11-3-7 Adhikaranas). 4 0 0 No. 81-याज्ञवल्स्यस्मृति: Yajnavalkyasmrti with the commentary Balakrīda of Visva- rupacarya (Part II. Praynscit- tâdhyâya). 2 0 0 No. 82-srsamerq Arthasastra of Kautalya with commentary by Mahamahopa- dhyaya T. Ganapati Sastri (Part III, 8-15 Adhikaranas). 3 4 0 No. 83-ईशानशिवगुरुदेवपद्धतिः Isanasivaguru- devapaddhati (Tantra) by Isana- sivagurudevamisra (Part IV, Kriya- pada 31-64 Patalas and Yogapada). 3 8 0

8

RS. AS. P.

No. 84-आर्यमञजुश्रीमूलकल्प: Aryamanjusrimula- kalpa (Part III). 2 0 0

No. 85-विष्णुसंहिता Visnusamhita (Tantra) 2 8 0

No. 86 --- भरतचरितम् Bharatacarita (Kavya). by Krsņakavi. 180

No. 87-सङ्गीतसमयसार: Sangitasamayasara (Sangīta) of Sangītakara Pârsva- deva. 2 0 No. 88- काव्यप्रकाश: Kavyaprakasa (Alankara) of Mammatabhatta with two com- mentaries the Samprada yaprakasini of ŚrI Vidyacakravartin and the Sahi- tyncûdâmani of Bhattagopâla (Part I, 1-5 Ullasas). 3 0 0 No. 89-स्फोटसिद्धि: Sphotasiddhi (Vyakarana) by Bharatamisra. 8 0 No. 90-मीमांसाश्लोकवार्त्तिकम Mimamsasloka- vartika with the commentary Kasika of Sucaritamisra (Part I). 2 8 0

No. 91- होराशास्त्रम Horasastra of Varahamihira- carya with the Vivarana of Rudra. 800 No. 92-रसोपनिषत् Rasopanishat. 2 0 0 No. 93-वेदान्तपरिभाषा Vedantaparibhasha (Vedanta) of Dharmarajadhvarindra with the commentary Prakasika of Peddadīkșita. 1 8 0 No. 94-बृहद्देशी Brihaddesi (Sangita) of Matangamuni, 1 8 0 No. 95-रणदीपिका Ranadipika (Jyotişa) of Kumaraganaka. 0 4 0

No. 96-ऋक्संहिता Rksamhita with the Bhasya of Skandasvamin and the commentary of Venkatamadhavarya (Part I, 1st Adhyaya in 1st Astaka). 1 8 0

RS. AS. P.

No. 97-नारदीयमनुसंहिता Naradiyamanusamhita (Smrti) with Bhasya of Bhavasvamin. 2 0 0 No. 98-शिल्परतम् Silparatna (Silpa) by Sri- kumāra. 2 8 0 No. 99-मीमांसाश्ोकवार्ततिकम Mimamsasloka- vartika (Mimamsa) with the com- mentary Kasika of Sucaritamiśra Part II). 2 00 No. 100-काव्यप्रकाश:Kavyaprakasa (Alankara) of Mammatabhatta with the two com- mentaries, Sampradayaprakasini of Śrīvidyacakravartin and Sāhitya- cūda maņi of Bhattagopala. (Part II, 6-10 Ullasas). 5 0 0

Apply to :-- The Curator for the publication of Sanskrit Manuseripts, Trivandrum.