1. Kavya Prakasa Sanketa Manikyachandra Ed. Vasudev Shastri Abhyankar Anand Ashram 89

आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलि:

ग्र्थाङ्क: ८९ श्रीमाणिक्यचन्द्रविरचितसंकेतसमेतः

काव्यप्रकाशः ।

एतत्पुस्तकम्

संशोधितम् ।

बी. ए. इत्युपपदधारिभि: विनायक गणेश आपटे इत्येतैः पुण्याख्यपत्तने आनन्दाश्रममुद्रणालये आयसाक्षरैर्मुद्रयित्वा प्रकाशितम् ।

शालिवाहनशकाब्दा: १८४३ खिरिस्ताब्दाः १९२१

(अस्य सर्वेऽधिकारा राजशासनानुसारेण स्वायत्तीकृताः) मूल्यं सपादरूपकत्रयम् (२०४५।

विज्ञिः

इह खलु जगति साहित्यशास्त्रीयनिबन्धानां मध्ये वाग्देवतावत्तारश्रीमन्मम्म रभट्टप्रणीतः काव्यमकाशामिघः प्रकरणग्रन्थः सर्वानन्यानतिशेत इति प्सिद्धम्। तदुक्तिश्वातीचमूढा स्योति तदाशयं कुश्ाग्रधिषणः सहृदय एव वेदितुं प्रभवति। अमुं च सर्वमान्यं निबन्धं व्याख्यातं चत्वारिंशतोऽप्यधिकाष्टीकाकारा: पावर्तन्त। एतादृशी च बहूनां प्रवत्तिर्नान्यं कंचन निबन्धं साहित्यशास्त्रीयं वा शास्त्रान्त- रीयं वा व्याख्यातु संप्रदृश्यत इत्येतावतैवास्य निबन्धस्य निरतिशयं महत्त्वम- नुमातुं शक्यते सामान्यतः स्वैरपि। प्रेक्षावर्तां त्वयमनुमितोऽर्थः साक्षात्कृति- पथमवतरतीति निर्विवादमेव । किंचास्यान्यैनिबन्धकारैराकरत्वेन कृतं संपधारणमप्यमुमेवार्थ दृढी करोति। अपि चापरमत्रावश्यं निर्देश्व्यं भव्रनि, यत्मायो ग्रन्थकारा लोकानामर्थावबो धाय तदानीं मचलितभापया प्रेक्षावतामधिकारानुगुण्येन ग्रन्थान्विरचयन्ति। अनन्तरं तु कालगत्या भाषापारेप टीविपर्यमे लोकानां बुद्धिदार्बल्ये च स एव ग्रन्थो दुर्धोभका गन्छते। तरविने च तस्मिन्पेक्षाव्ता सौलभ्येनार्थावबोधाय टीकाकाराणा मवृत्तिरदश्यते। अत्र तु सद एव टीकाकाराणा प्रवृत्तिरित्यतोऽमित्थं संभावये-मम्मटक्ष शालिवाहनसकी येकादशशतके काव्यमकाशाखयं पकरणग्रन्थं विरचितवान्। तस्मिन्नेव च शतके टीकाकाराणां परवृतेरभूत्। अत्र कारणं च न भाषापरिपाटीविपर्ययं मन्थे, किंतु मम्मटस्य संक्षिप्तोक्तिरर्थगौरवं च। ये च तस्प्रिन्नेव शतके द्विवाष्टीकाकारा: प्रावर्तन्त तेषु परथमोडयं संकेतकृदा- चार्यमाणिक्यचन्द्रसूरिः। अस्य त्वीदृशी मतिरासीदन्मम्मटहृदयमहमेव जाना- मीति। यटोऽनेन मत्युल्लासारम्भे ताद्ृशार्थसूचकं पद्यं निर्दिष्टय्। नवमोल्लासा- रम्भे च स्वकत केतस्य 'लोकोत्तरोऽयं संकेतः' इति लोकोत्तरत्वं निर्दि- ष्टम्। सहृदयाश्र पेक्षावन्नो नता ग्वोकि मन्येरन्। सोऽर्य काव्यप्रकाशस्थेतरसकलटीकाग्रन्थाग्रणीरलोकोत्तर: संकेत:, अतीव- प्राचीनानि द्विताणि तत्पुस्तकानि हस्तलिखितानि महता प्रयत्नेन संपाद् संशो- ध्य चाउडनन्दाश्रममुद्रणालये सीसकाक्षरै. पुष्टचिक्कणपत्रेषु सुद्रितः । अयं च संकेतग्रन्थोऽद्यावधि नान्यत्र क्वापि मुद्रित इति काव्यमकाशार्थेरहस्यं जिज्ञासु- भिरवश्यमेव संग्राह्य इति।

[3]

सीमिते (१२१६) (भके १०८१) संवत्सरेञ्मुं संकेत विरचितवान्। अनेन चान्यस्य ठीकाकारस्य न कापि नाम निर्दिष्टम, तेन मन्ये प्रथमोऽयमिति शमिति-

ॐ तत्सङ्हाणे नमः । श्रीमन्मम्मटभट्टविरचितः

काव्यप्रकाशः।

आचार्यश्रीमाणिक्यचन्द्रविरचित संकेतसमेवः ।

प्रथमालास: 1 अ्न्थारम्भे विप्नविदाताय समुचित्तेष्टदेवतां ग्रन्थकृत्परामृशषति-

अथ संकेतः पारभयते।

विशुद्धपक्षाद्वितयां देवीं वाचमुपास्महे ॥१॥ नानाग्रन्थ चतुष्पथेषु निभृतीभूयोच्चयं कुर्बता पासैरर्थकणैः कियन्विरभितः प्रज्ञधिशून्यात्मना । सर्वालंकृतिभालभृषणमर्णो काव्यप्रकाशे मया वैधेयेन विधीयते कथमहो संकेतकृत्साहसम्॥। २॥ न प्राग्ग्रन्थकृतां यश्ञोधिगतये नापि ज्ञताख्थातये स्फूर्जब्रुद्धिजुर्षां न चापि विदुर्षां सत्पीतिबिस्फीतये।। प्रक्रान्तोऽययुपक्रमः खलु मया किं तर्ह्वगर्ध्यक्रम स्वस्यानुस्मृतये जडोपकृतये चेतोविनोदाय च ॥ ३ ॥ समुचितेति। इह खलु लोके त्रिविधा देवता समुचिता, इष्टा, समुचितेष् च । कचित्समुचितायाः स्तुतिर्यथा-नीतिकामशास्त्रादया- रम्भे महीपतिमन्मथादेः स्तुतिः । कचिदिष्टाया रघुकाव्यारम्ये महेश्वर- गौर्योः। कचित्समुचितेष्टाया यथाऽत्रेव।तथाहि-यत्किल काव्यालंका- स्लक्षणं वस्तु परकनं तदधिदैवतरूपा भारती समस्तमतमंमना। तदुक्तम्-

२ संकेनसमेत :- [१ प्र० उल्लास: ]

नियतिकृतनियमरहितां हूलादैकमयीमनन्यपरतन्त्रामू। नवरसरुचिरां निर्मितिमादधती भारती कवेर्जयति॥१॥ नियतिशक्त्या नियतरूपा, सुखदुःखमोहस्वभावा, परमाण्वा- धुपादानकर्मादिसहकारिकारणपरतन्त्रा, षड्सा, न च हदैव तैः,

स्तुत्यं तन्नास्ति नूनं जगति न जनता यत्र बाधां विदध्या- दन्योन्यस्पर्धिनोऽपि त्वयि तु नुतिविधौ वादिनो निर्विवादाः । यत्तच्चित्र न किंचित्स्फुरति मतिमर्ता मानसे विश्वमात- ्ब्राह्नि त्वं येन धत्से सकलजनम्य रूपमहन्मखस्था॥ अतस्तां ग्रन्थकार: परामृशति लोकोत्तर चमत्कारकार्यविशेषशालित्वेन विमृशति। न तुध्यायनीति। चिन्तामात्रस्याप्तीतेः। समुचिता समवेता, इष्टा देवता यस्यां परायामिति समासे परामृशतीत्यत्र परामिति पदच्छेद इत्यपि व्याख्यातत्त्वं स्वयमूहनीयम्। नियरतीत्यादि। नियतिः सर्वपदा- थानां निजनिजसंस्थानमानवर्णादिव्यवस्था नियमहेतुर्दैवपर्यायान्तरम्।

शास्त्रोक्तषट् त्रिंशत्तत्त्वमध्योक्तं तत्त्वान्तरम् । तत्कृतेन नियमेन रहिता ताम्। यतोऽस्यां चेतना अपि भावाः कविना निबध्यमाना अचेतन वदचेतना अपि चेतनवत्पनिभासन्ते। एक: प्रकृतो यस्यामिति तत्प- कृतवचने मयट्। ततो हलादेनैकमयी सा तथा। अनन्यपरतन्त्रामिति। इयं तावन्निर्मिति: पारत-त्येऽपि कि सर्वस्यापि परतन्त्रा, नेत्याह- अनन्येति। कवेरपेक्षयाऽन्यशब्दनिर्देशात्ततो नान्येषामन्यैर्वा पर- तन्त्रा सा तथा। कवेरेव कविनैव वा परतन्त्रेत्यर्थः। नन्वनन्य- तन्त्रेत्येतावतैव स्वार्थसिद्धेः परशब्दोऽपुषार्थ इति चेद्व्याख्यान्तरं क्रियते। तन्त्रशब्दो भावसाधनस्ततो नान्यपरोऽन्यनिष्ठस्तन्त्रोऽधीनत्वं व्युत्पादनं वा यस्याः सा तथा। नवरसा चासौ रुचिरा चेति विग्रह: कार्यः। न तु पुनर्नवसंख्योपलक्षितै रसै रुचिरेति । तथा सति ब्राह्मी- निर्मितेर्वचनगुम्फस्वभावायाः सकाशाङ्ग्ह्मनिर्मितेः संख्ययैव ह्वीनत्व- मभिमतं स्यान्। तदा ग्रन्थकृत्वड्रसा न च हधैव तैरिति व्यारूयां न कुर्यात्। तथा भारती चिद्रूपाधिष्ठातृभारतीदेव्या सहाभेदाध्यवसाये समुचितेष्टदेवता भवति। कविरेव ब्रह्मेतति श्िष्ठगब्दहेतु्क रूपकमूं।

[ १ प्र० उल्लासः ] काव्यनकाशः।

तादृशी ब्रह्मणो निर्मितिर्निर्माणम्। एतद्विक्षणा तु कविवाङ्- निर्मितिः । अत एव जयति। जयत्यर्थेन च नमस्कार आक्षि- व्यत इति तां प्रत्यस्मि प्रणत इति लभ्यते। इहाभिधेयं समयजनमित्याइ-

एवं सति वाक्सष्टिर्व्रह्मसष्टेरधिका कविश्च ब्रह्मणोऽधिक इति। एताद्वक्ष- णेति। विलक्षणा विसदृशी यदि वा विशिष्टलक्षणा चारुस्वरुपा वाडूनिर्मितिरिति। वक्तीति वाक्शब्दः। उच्यत इति वागर्थ:। उच्यतेऽ- नयेति वागभिधाव्यापाग । सर्वत्र निपातनाच्छब्दसिद्धिः । तेर्षा निर्मितिर्जयति सर्वोत्कर्षेण वर्तते। सर्वोत्कर्षवर्तित्वं च विश्वव्यापिब्रह्म- निर्मितिजयेनेति। अत एवाकर्मका। नियतोत्कर्षे तु सकर्मकोड़यं यथा शत्रुं जयति। यस्याश्र सर्वोत्कृष्टत्वेन वर्तनं ता को न प्रणमतीत्यर्था- दवक्तु: प्रणतिरुक्ततवेत्याह-जयत्यर्थेति। अयमभिगायः-यो हि सर्वोत्क- र्ेण जयी स सवैरपि नमस्य इति जयतिनमस्यतिक्रिययोरविनाभावः। अत एवाऽडक्षिप्यत इत्युक्तम्। लोकरूठ्याऽपि जयतिक्रियया नमस्कार आक्षिप्यमाणो दृश्यते। तथाहि-जनकादयः शिशूञ् शिक्षयन्ति । यथा देवानां जयेति कुरु। नमस्कारं कुर्वित्यर्थः । कविब्रह्मत्राल्मी निर्मितेर्ब्रह्मनिर्मितेः सकाशात्स्वरूपन्रयोजनकारणविशेषपतिपादकेन नियतीत्यादिविशेषणचतुष्टयेनाऽSधिक्ये नियतीत्यादेरुपमेयोत्कर्षहेतो- रुक्त्या समाक्षिप्ते चोपमानोपमेयभावे व्यतिरेकालंकारो व्यङगयः। ननु व्यङ्गयस्य प्राधान्यादलकार्यता स्यान्नालकारता। तत्कय व्यङ्गय- स्यालंकारतोक्ता। सत्यम्। अलंकार्यस्यापि ब्राह्मगश्रमणन्यायेनालं- कारतेति। कविब्राह्मीपभावख्यापनेऽतीव ग्रन्थकृतो रत्यलक्ष्यक्रमस्था- यिभावोऽत्र काव्ये व्यङ्डघ:। काव्यस्य कारणस्वरूपविशेषानन्तरं प्रक्रममाणत्वेन फलस्यावा- च्यत्वे यत्तत्प्रागुक्त तत्तच्छिष्योन्मख्यार्थम्। ते हि ज्ञातफला स्तललिप्सवः कारणादिज्ञानयोत्सहन्ते। अन्यथा त्वस्य कीडक्फलं भावीति संदिहाना: क्लेशभीरुत्वेन पूर्व कारणादिषु नोत्सहेरन्नि- त्याह-इहाभिधेयमिति। दोपपरिहारेण सगुणं सारकारं काव्यमभि घेयम्। शास्त्रमभिधायकम्। तयोरभिधानाभिधेयलक्षणः संबन्ध:।

संकनसमेन :- [१ प्र० उहम. ]

काव्यं यशसऽर्थकते व्यवहारविंद शिवेतरक्षतये। सयः परनिर्वृतय कान्तामेंमितनयोपढेशयुजे ॥ २ ॥ कालिदामाीनामित यशः श्रीहपादेवावकादीनामिव धनं

ग्णं सकलप्रयजन्मौलिभूत समनन्तरमेव रसास्वाठनसमुदभूनं विगलिन वैद्यान्तरमानन्दं ममुसांमतशव्दप्रधानवेदादिघासरभ्यः

वन रसाङ्गभनव्यापारप्रवणतया विलक्षणं यत्काव्यं लोकोत्तर- प्रयोजनं च सर्वत्रापि प्रवृत्त्यङ्गम्। यना न प्रक्षापूर्वकारिणो निष्प- योजना: प्रव्तन्ते। नदपि दष्टादृष्टत्वाद्द्वित्याह-काव्पमिति।प्रमुस- मितेति। गब्दपगवृत्त्यसहत्वेन ग्दप्रधानेभ्यः।दादीनि। आदिशब्दा- न्मानवधमचिकित्मादिपरिग्रहः। सुहन मैतेनि। अस्येदं वृत्तमम्मात्कर्मण

निहासादीना लक्षणमन्यनो जेयम्। केचिन्पृगणम्य शब्दपवानत्व- माहु:। तट्ुक्तम्- पुगणं मानवो धमः साड्गो वेदश्चिकित्सिनम्। आज्ञासिद्धानि चन्वारि न हन्तव्यानि हेनुभि । इनि ॥।

वृत्त्या व्याख्ययः । तनः पुगणम्य रव्दप्रावान्यम्। इन्थं व्याख्याने तदवयवानामििहामानामर्यम्राधान्यं सिद्धम। पुगणावयवविशेषणवि- शिष्टेनिहासज्ञापनेन च वृतकल्पितेनिहामाना नार्थपाधान्यम्। इन्यं व्याख्याने चाSडदिभब्टम्यास्थानपतितत्वं पग्हिनम्। अन्यथा पुगाणेनि- हामादीति ब्यात्। रसाङनि। रसम्याड्डिनोनङ्गभूतो यो व्यापारस्त- न्परतया विलक्षणम्। गव्दारथयोर्गुणभावन काव्यं पूर्वेभ्यो विलक्षणं विसदशम। रसाङ्गभूतव्यापास्प्रवणतया च विलक्षणं विशिष्टलक्षणं चारुस्वरूपमिति रहम्यम्। यदाह भट्टनायक :- शब्दपावान्यमाश्रित्य नत्र शासतरं पृथग्विदु: । अर्थ तत्त्वेन युक्ते तु वदन्त्याग्यानमेनयो: ॥ द्वयोंर्गुणत्वे व्यापारपावान्ये काव्यगीर्भवेत्। इति। ननु व्यञ्जनव्यापारस्य विश्रान्तिधमत्व्राभावेन वाक्यार्यत्वाभावाद्वि- पयमुखेण च स्वान्मलाभात्तत्पाधान्येन प्राधान्यात्म्वरूपेण विचार-

[१ प्र० उद्धाम: ] काव्यपकायः ।

वर्णनानिपुणकविकर्म तत्कान्तेव सरसतापादनेनाभिमुखीकृत्य रामादिवद्वर्तितव्यं न रावणादिवदित्युपदेशं च यथायोगं कवे: सहृदयस्य च करोतीति सवेथा तत्र यतनीयम्। एवमस्य प्रयोजनमुक्त्वा कारणमाह- शक्तिर्निपुणता लोकशास्त्रकाव्यायवेक्षणात्। काव्यज्ञशिक्षयाऽभ्यास इति हेतुस्तहुद्धवे।। ३ ॥ शक्ति: कवित्वबीजरूपः संस्कारविशेष: कश्चित्। यां बिना काव्यं न प्रसरेत्। पस्टतं वोपहसनीयं स्यात्। लोकस्य स्थान- रजङ्गमात्मकलोकवृत्तस्य शास्त्राणां छन्दोव्याकरणाभिधानको- क्षमत्वाद्गुणालंकारोपकर्तव्यस्य व्यङ्गयनान्नो विषयस्यैव काव्ये प्राधा- न्यं न व्यापारस्य। तत्कथं व्यापारमाधान्ये काव्यगीरित्युक्तम् । उच्यते-भट्टनायकाभिप्रायेण प्रयोजनविशेषवशादित्थमूचे न स्वाभि- पायेण। अग्रे स्वयमेव काव्ये व्यङ्गचपाधान्यस्य प्रतिपादयिष्यमाण- त्वात्। वर्णनानिपुणेति। तथा चोक्तं का व्यकौतुके- प्रज्ञा नवनवोलेखशालिनी प्रतिभा मता।

तस्य क्म काव्यमिति। यथायोगमिति। यशः कवेरेव न सहृदयस्य। ननु कवे: कर्थं रसास्वाद: संपद्यते। यतस्नस्य काव्यार्थचिन्तनपरस्य सर्वदैव दुःखमग्रत्वात्। तदुक्तम्- कविरेव हि जानाति कवे: काव्यपरिश्रमम्। इति। न। तस्यापि भावकत्वलक्षणद्वितीयावस्थार्यां रसास्वदः संपद्त एव। प्रथमं कारकत्वावस्थायां भवतु वा दुःखम्। परमार्थतः कविर्भा- वकावस्थायां सहृदय एवेति प्रीति: सहृदयस्यैव। भूतपूर्वकस्तद्वदुपचार इति न्यायानु कवेरुपचर्यत इति सर्व सुस्थम्। एवं काव्यप्रयोजनान्युक्त्वा तदङगनन्याह-शक्तिरिति । सस्कारेति। वर्ण्यपदार्थविषयनवनवोल्लेखशालिनी प्रतिभा संस्कारः । तल्लक्षणो विशेषः । यदुक्त्तम्-प्रतिभाऽस्य हेतुः। यदि च तस्य विशेषो रसावे- शचारुकाव्यकरणक्षमत्व्म्। प्रधानकारणत्वादस्या: प्राङ्निर्देशः । न प्रसरेत्। न निष्पद्येत। ल.कस्येति। तात्स्थ्योपचाराल्वोकवृत्तस्य। प्रधा- नमङ्गमदः। तत्मतिपादनपरत्वात्काव्यस्य। छन्दोव्याकरणेति। एतेषां

६ संकेनसमेत :- [१ प्र० उलल.स:]

शकलाचतुर्वर्गगजतुरगख ड्गादिलक्षणग्रन्थानां काव्यानां च महा- कविसंबन्धिनाम्, आदिग्रहणादितिहासादीना च । विमर्शेनाद्व्यु- त्पत्तिः। काव्यं कर्तु विचारायेतुं च ये जानन्ति तदुपदेशेन करणे योजने च पौनःपुन्येन प्रवृत्तिरिति त्रयः समुदिताः, न तु व्यस्तास्तस्य काव्यस्योन्भ्वे निर्माणे समुल्लासे च हेतुर्न तु हेतव: । एवमस्य कारणमुक्त्वा स्वरूपमाह- तददोषौ शब्दार्थो सगुणावनलंकती पुनः क्वापि। दोषगुणालंकारा वक्ष्यन्ते। क्वापीत्यनेनैतदाह-यत्सर्वत्र सारल कारी। कचित्तु स्फुटालंकारविरहेऽपि न काव्यत्वहानिः। यथा- पूर्वपूर्वपधानता काव्यवन्धेष्वपेक्षणीयत्वात्। व्युतपत्तिरिति । सकलपदा- र्थपौर्वापर्यपर्यालोचनकौशलम्। उपदेशेनेति। नदीजलाशयाद्रिप्रभृतिषु सामान्येष्वप्यसत्पद्महसरत्नादिवर्णनमुपदेशः। करणे योजने चेति। विश- कलितरूपे पबन्धादीनां गुम्फरूपे च यदि वा काव्यं कर्तु जानन्ति ये तदुपदेशेन करणे निष्पादने च ये काव्यं विचारयितुं जानन्ति तदुपदे- शेन योजने विचारणे। उद्धव इति । उन्भवनसुन्भ्व इति व्युत्पत्त्या निर्माण उत्कृष्ट भवनमिति व्युत्पत्त्या समुल्लास इति। तदिति। काव्यम्। शब्दार्थी मिलिता जातिव्यक्तिवदन्योन्याव्यभिचा- रित्वेन। एतेन शब्दार्थयोर्भेंदवादिन: प्रत्युक्ताः। तैहुक्तं सुखे शब्दमुपलभा- महे भूमावर्थमिति। एतेन कविनिर्मितकमनीय तातिशायिनोः शब्दार्थयोः प्रत्येकं काव्यत्वमिति पक्षद्वयमपि निराकृतम्। यतो दयोराह्लादका- रित्वं न तु प्रत्येकम्। द्विवचनेन च शब्दार्थजातिदद्वित्वमभिधीयते । व्यक्तिद्वित्वाभिधाने त्वेकपदस्थयोरपि काव्यत्वं स्यात्। सगुणाविति शाटिकवाक्यानां काव्यत्वं निरस्तम्। दोषगुणेति । श्रुतिकटुप्रभृतयो. नित्या दोषा माधुर्यादयो नित्या गुणां रसस्यापकर्षोत्कर्षहेतवः। तें, चान्वयव्यतिरेकानुविधानाद्रसाश्रयास्तद्धमाश्। भत्त्या तु तदुपका- रिणोः शब्दार्थयोः। एवमलंकारा अपि। एतदय्रे विस्तरेण व्याख्या- स्यते। अनलंकृती इत्यत्र नवोऽलपार्थकतया काप्यस्फुटालंकूती, इति ज्ञेयम्। न तु सर्वथा निरलंकती। निर्दोषसगुणकाव्यस्यालंकारू तामात्राव्यभिचारात्। अंत एव स्फुटालंकारविरहेऽपीति ब्रूयात् 1 बिरह- शब्दोडपि सर्वथा नाावं सूचयति। वस्य हि संयोगांकि सह्रा काव्यत्वहानिरिति। अत्र कचेः कर्म कार्व्य तार्प का त्या

[१ प्र० उन्ास: ] काव्यपकाशः । ७

यः कौमारहरः स एव हि वरस्ता एव चैत्रक्षपा- स्ते चोन्मीलितमालतासुरभय: प्रौढाः कदम्बानिलाः । सा चैवास्मि तथाऽपि तत्र सुरतव्यापारलीलाविधौ रेवारोधसि वेतसीतरुतले चेतः समुत्कण्ठते ॥ १॥ अत्र स्फुटो न कश्चिदलंकारः । रसस्य च माधान्यान्नालंकारता।

इदमुत्तममतिशयिनि व्यङ्गचे वाच्याद्ध्वनिर्वुधैः कथितः ॥४ ॥

व्युत्पत्तिः। यदि वा 'कवृ वर्णे' इत्यस्य धातो: कव्यते कार्व्यं तस्य भाव: काव्यत्वमिति व्युत्पत्तिः । यः कौमारहर इति। अत्र रेवारोधसि यद्वेतसीतरुतलं तत्र यः पूर्व सुरतविधिस्तत्र चेतः समुत्कण्ठत इति संबन्धः। सुरभिकदम्बानिलोक्तिबलादर्कगताचित्रायां भवाश्रैञ््यस्ताक्ष ताः क्षपाश्चेति विग्रहः। यदि तु चैत्रस्य वसन्तस्य क्षपा इत्यर्थस्तदोत्क- र्षेण मीलिता विकासरहिता या मालत्यस्ताभि: सुरभयः सुभगा:। तासामविकासे हि कदम्बोत्कर्ष इति व्याख्येयम्। यद्वोन्मीलितमाल- तीवत्सुरभय इति व्याख्यानम्। तथा यः कौमारहर: स एव हि वर इत्यादयनुत्कण्ठ। कारणसंभवेऽप्यनुत्कण्ठालक्षणकार्यस्यानुत्पत्तौ विशेषोक्ति- रलंकारः। सा च फलस्यानुत्पत्तिश्रेतः समुत्कण्ठत इति विरुद्धफ- लोत्पत्तिमुखेनोपनिबद्धा। अत एव विशेषोक्तेरस्फुटत्वमित्याह-सफुटो नेति। यदि तु वरादेः कारणस्य सामग्रये सत्यपि सुरतविधे: कार्यस्या- जुत्पत्तेर्विशेषोक्तिर्व्याख्यायते तदा नास्फुटत्वं विशेषोक्ततेः स्यात्। अथकस्य वेतसीतरुतलात्मनोऽन्यस्य कस्थापि वा कारणस्य वैकल्या- द्विशेषोक्तेरस्फुटत्वं व्याख्यास्यते। तदसत्। कारणसामग्र्यभावेनैव विशेषोक्तेरुत्पत्तिर्नास्तीति कस्यास्फुटत्वं कल्प्यम् । न च रसवद्लं कारोऽत्र। यतो यत्र प्रधानत्वेन वाक्यार्थभूतस्यान्यार्थस्याङ्गं रसस्तत्र रसवदलंकारः । यत्र त्वङ्गी रसस्तत्र प्रधानत्वादलंकार्यो रसध्वनि रिति। तदाह-रसस्य चेते। सूक्ष्मेक्षिकया तु ता एव ते चेत्यादौ भेदेडभेद इति रूपकातिशयोक्ति: स्फुटैवेत्युदाहरणान्तरमन्वेष्यम् । तथाऽन्ालंका- रान्तरँ व्याख्यान्तरं चास्तीति स्वयमूदनीयम्। कार्व्यविशेषानाह-इदमिति। वाच्यादतिवायिनि व्यङ्गयें वस्त्व- लंकाररसरूप उत्तर्म काव्यम् । काव्यविशेषो ध्वनिः। बुधैरिति

संकेतसमेतः- [ १ प्र० उल्लासः ]

इदमिति काव्यम्। बुधैवैयाकरणः प्रधानभूतस्फोटरूषव्य- ङ्नयव्यञ्जकस्य शब्दस्य ध्वनिरिति व्यवहार: कृतः । ततस्त·

शब्दार्थयुगुलस्य। यथा- निःशेषच्युतचन्दनं स्तननटं निर्मृष्टरागोऽधरो नेत्रे दूरमनञ्जने पुलकिता तन्वी तवेयं तनुः। मिथ्यावादिनि दूति बान्धवजनस्याज्ञातपीडागमे वापी स्नातुमितो गताऽसि न पुनस्तस्याधमस्यान्तिकम् ॥ २ ॥ बहुवचनेन ध्वनिव्यवहारस्यानादित्वं सच्यते । ननु ध्वन्यते द्यो- त्यत इति ध्वनिर्व्यङ्गयम्। स च काव्यस्याऽडत्मा। तत्कर्थ काव्यं ध्वनिरित्याह। आत्मात्मवतोरभेदोपचारात्। स्फोटरूपव्यङ्गय- व्यञ्ञकस्य शब्दस्येति। श्रूयमाणस्य शब्द्रस्य प्राक् प्रत्येकमेव तत्तद्वूर्णा त्मतया स्फोटमस्फुटं व्यञ्जयतः पूर्वपूर्वविषयसंस्कारसाचिव्यात्पश्चा- दन्ते स्फुटं स्फोटमाभासयतः प्रयत्नभेदानुपातिनो वागवीयध्वनि- रित्यर्थः । यद्यपि ध्वननमिति भावव्युत्पत्या ध्वनिः शब्दार्थव्या- पारः। ध्वन्यत इति कर्मव्युत्पत्या व्यङ्गयोऽर्यः। ध्वनतीति कर्तृव्यु- त्वच्या व्वनिः शब्दोऽर्थो वा शब्दार्थयुगलं काव्यरूपं वा। तथाऽपि कारिकार्या शब्दार्थसमुदाय एव काव्यरूपी मुख्यतया ध्वनिनान्ना प्रख्यापितः । यथोक्तप्रकारध्वनिमयत्वात् । अन्यैरिति । आलंकारिकैः । न्यभ्भावितवान्येत्यादि। उच्यते येनार्थः स वाच्या शब्द:। बाहुलकाण्ण्य- त्। यदि वा वाचि साघुर्वाच्य उच्यते कण्ठादिभिररिति वा वाच्यः शब्दः। उच्यतेऽसाविति वाच्योऽर्थः । तौ शब्दार्थो वाच्यौ न्यग्भावि- तावुपसर्जनीकृतौ येन व्यङ्गयनार्थेन स तथा। स चासौ व्यङ्गयक्च। तस्य व्यञ्जने क्षमस्य शब्दार्थयुगलस्य काव्यमिति व्यपदेश्यस्य व्यञ्ज. कत्वसाभ्याद्ध्वनिव्यवहारः। हृदयदर्पणकृता न्यग्भावितशब्दार्थस्वरूपता व्यञ्जनव्यापारस्योचे। मम्मटेन तु व्यञ्जनव्यापारविषयस्य व्यङ्गन्धस्येति तात्पर्यार्थः। व्यङ्गयार्थो वस्त्वलंकाररसादिभेदात्रिविधोSपि वाच्याद्दूरं भिन्नः। तथा हि-आदिमो भेदस्तावद्राच्यादन्यः । स हि विधौ प्तिषेध- रूप: प्रतिषेधे विधिरूपश्च। तत्र प्रथमं प्रतिषेधे विधिरूपमुदाहरति-नि.शे- षेति। च्युतं न तु क्षालितम्। क्षालितमित्युक्ते व्यङ्गयार्थप्रतीतिरेष न स्यात्। वाप्यामेव क्षालनभावात्। निर्मृष्टो न तु किंचिन्मृष्टः । दूरमनञ्जने निकटे तु साञ्जने। पुलकितेनि तन्वीति चोभयं विधेयम्। व्यङ्गधप-

[१ ग्र० उळ्लास. ] काव्यप्रकाश

अत्र वदन्तिकमेन रन्तुं गताऽसीति माधान्येनावमपदेन व्यज्यते। अवादृशि गुणीभूतव्यइ्ध्यं वङ्ग्ये तु मध्यमम्। अतादृशि वाच्पादनतिशायिनि। चथा- ग्रामतरुणं तरुण्या नववञ्जुलमञ्जरीगनाथकरम्। पश्यन्त्या भवति मुदुर्नितरां मलिना मुखच्छाया॥ ३॥ अत्र वञ्जललनामहे ढत्ततंकेता नाऽडगवेति व्यङ्यं गुगीभूतम् । तदपे- क्षया चाच्यस्येव चमत्कारित्वाल्। शब्दचित्र वाच्यचित्रमव्यङ्गयं त्ववरं ससृतम् ॥ ५।

क्षेधमपदरयाधमपदसहायाना चन्दनच्यवनादीना व्यञ्षकन्वमित्येसेड- र्थशक्तिसूलो वाक्यप्रकाश्यो ध्यनिः। तथाडत्रैव स इव त्वं स्वमिव सोऽव्यधम इन्यपमेयोपमालंकानव्यड़्यः। विर्धा निपधरूपस्तु यथा-भम

वलुप्यमानपल्लवादिचिच्छायीकरणाव न्ातुभियशुकिः। धामिकेति पष्पादयर्थ युक्तं ते भ्रमणस्। विश्रब्ध इति शङ्काया अभावात्। स इति यस्त्वां सभयमकृत। तेनेति। य. माकू त्वया कणेपरज्णया श्रतः । अत्र भ्रमेति विधौ तत्र गहने सिंहोऽस्ति त्वं च जुनोऽपि विनेषि तत्वया तत्र न गन्तव्यमिति निषेधः । एवमलकाररसादयथ्च वाच्या- द्दिना अग्रे व्याख्यास्यन्ते। तदपेक्षयेति। नाSडगतेति व्यङ्गनयस्यार्थस्य मलिना मखच्छायेत्यनयेवोत्तथा विपयीकृतत्नमिति वाच्यमेव चम- त्कारीति । तदिदमत्र तत्त्वस्-यथा मुखमालिन्यच्छायया कामिन्या: कामकं पति रागोत्कर्षः प्तिपाद्यते न तथा व्यङ्गधन। प्रेम्णि हि खलु संकेच्युताया मुखमालिन्यभावात्। व्यङ्गन्यं त्वन्यथाऽपि स्यादिति। यच्च काव्यं केवलराच्यवाचकवेचिक्रयभाकू तच्चित्रम्। रसादिव्य- इन्यार्थत्वेन काव्यानुकाित्वाह्विस्मयकारिवृत्ता दियोगाद्वा लेख्यसाह- शयाद्ा कलामात्रत्वादिना वेत्याह-शब्दचित्रमिति। अव्यङ्गयमित्यत्र नञ्यब्दस्येषदर्थत्वेनेषदस्फुटतमं व्यङ्गचं यत्र तत्तथा। न तु सवेथा निर्व्यङ्गयम्। यतः स नास्ति क्विप्विपयो यत्रान्ततो विभावादिरूपतया रसपर्यवसायिना नाम्तीत्युत्तरत्र वक्ष्यमाणत्वात्।

१० संकेतसमेत :- [१ प्र० उल्लास: ]

चित्रमिति गुणालंकारयुक्तम्। अव्यङ्गयमिति स्फुटपरतीयमानार्थरहितम्। अवरमधमम्। यथा- स्वच्छन्दोच्छलद च्छकच्छकुहर च्छातेतराम्बुच्छटा-

द्रोहोद्रेक महोर्मिमेदुरमदा मन्दाकिनी मन्दताम् ॥४॥ वाच्यचित्रं यथा- विनिर्गतं मानदमात्ममन्दिराद्द्रवत्युपश्चुत्य यदच्छयाडि यम्। ससंभ्रमेन्द्रद्रुतपातितार्गला निमीलिताक्षीव भियाऽमरावती ॥।५॥ इति श्रीकाव्यप्रकाशे काव्यस्य प्रयोजनकारणस्वरूपविशेषनिर्णयो नाम प्रथम उल्लास: ॥ १ ॥

स्फुट प्रतीयमानेति। अत्र स्फुटं प्रतीयमानार्थेन रहितमिति विग्रहः। न तु स्फुटेन प्रतीयमानार्थेन रहितमिति विग्रहः। इति कृते हि अस्फुटव्यङ्गच- त्वप्रसङ्ग:। ततोऽस्फुटनामा मध्यमकाव्यभेद: स्यात्। अतिस्फुटत्वे त्वगू- ढाख्यो मध्यमभेदः। तदिदमत्र तत्त्वं यदस्फुटतमतया रसपर्येवसायित्वं नास्तीति षष्ठोल्वासवक्ष्यमाणत्वाद्। स्वच्छन्देति। छातं कृशम्। मूर्छन्पग- च्छन्मोहोऽज्ञानं येषां ते तथा। यदि वा मूछन् बडु भवन् प्राणायामवशा- न्मोहः श्वासनिरोधो येपामित्यर्थः । विनिर्गतामेति। अमरावती भवतीत्य न्वयः। तथा द्रुतपातितक्रियापेक्षयोपश्रुत्येत्यत्र पूर्वकालना। अर्गलाशब्द: सामीप्यलक्षणया कपाटवृत्तिः । अभिधया वा व्यवधायकत्वमात्राभि- धायी॥। इत्याचार्यश्रीमाणिक्यचन्द्रविरचिते काव्यप्रकाशव्याख्याने संकेते प्रथमोल्लासः॥

[२ द्वि० उल्लास: ] काव्यप्रकाशः। ११

अथ द्वितीय उल्लास: । क्रमेण शब्दार्थयोः स्वरूपमाह- स्याद्वाचको लाक्षणिक: शब्दोऽत्र व्यअ्कसितिधा। अत्रेति काव्ये। एपां स्वरूपं वक्ष्यते । वाच्यादयस्तदर्थाः स्युः । वाच्यलक्ष्यव्यङ्गया: । तात्पर्यार्थोपि केषुचित् ॥ ६॥ आकाड्डासंनिधियोग्यतावशाद्वक्ष्यमाणस्वरूपाणं पदार्थानां परस्पर- समन्वये तान्पर्यार्थो विशेषवपुरपदार्थोऽपि वाक्यार्थः समुलसतीत्यभिहि- तान्वयवादिनां मतम् । वान्य एव वाक्यार्थ इत्यन्विताभिधानवादिनः । सर्वेषां प्रायशोर्थानां व्यञ्जकत्वमपीष्यते। तत्र वाच्यस्य यथा-

सशब्दार्थशरीरस्य काऽलंकारव्यवस्थितिः। यावत्कल्याणमाणिक्यप्रबन्धो न निरीक्ष्यते॥ विषयभेदाच्छब्दभेदो न स्वाभाविक इत्याह-वाच्यादय इति। तात्पर्यार्योपि केष्विति। आभेहितान्वयवादिभदष्वित्यर्थः । वक्ष्यमाणरूपा- णामिति। जात्यादिर्जातिरेव वेत्यत्र । बोद्धः संवन्धिषु जिज्ञासा आकाङ्क्षा/ आकाङ्क्षितस्याऽडनन्तर्य संनिधिः। योग्यता संबन्धार्हत्वम्। अभिधानान्तरमन्वयप्रतिनिमित्तं तात्पर्यार्थोऽप्यस्ति तद्विषयः। तात्पर्य- लक्षणोरऽर्थोऽपि समस्ति। तौ वाक्यविषयावेवेत्याह-अपदार्थोपीति । आकाङ्क्षादिवशादन्योन्यमन्विताः पदार्थास्तात्पर्यान्यनामधेयं वाक्यार्थ प्रतिपाद्यन्ति। प्राक्सामान्यार्यप्रतीतिः। ततोऽन्वये सति पदार्थोभ्यो विशिष्टप्रतीतिः। यदुक्तम्-पदानि स्वमर्थमुक्त्वा निवृत्तव्यापाराण्यथेदानी- मर्थोऽवगतोऽर्थान्तिरं बोधयति। म्राभाकरपक्षे त्वाकाङ्कादिवशान्मिथः सामान्यतयाऽन्वितानि पदान्येव प्रधानगुणत्वेन मिथोनुगतपदसमूहरूप- विशेषरूपतया वाक्यार्थ वदन्तीति वाच्य एव वाक्यार्थः । पदान्येव वाक्यं पदार्थ एव तदर्यों न तु पदार्थेभ्यो वाक्यार्थः। सर्वेषामिति। न केवलं प्रत्येयत्वं कितु व्यञ्जकत्वमपीत्यपिशब्दार्थः। वक्तबोद्धव्यादिवैशिष्टयादर्थानां व्यञ्जकत्वम ।

१२ संकेनममेनः- [ २ द्वि० उल्ल सः]

भाए घरोवअरणं अज्ज हुणत्थित्ति साहिअं तुमए। ता भण कि करणिज्जं एमेअ ण वासरो ठइ॥ ६ ॥ अत्र स्वैरविहारार्थिनीति व्यज्यते। ल. यस्य यथा- साहेन्ती सहि सुहअं खणे खणे दुन्निआस नज्य कए। सव्मावणेह करणिज्जसरिसरअ दरव बिरइअ तुमए ॥ ७ ॥ अत्र मत्मियं रमयन्त्या त्या शत्रुत्तचरितनिति लक्ष्यम्। तेन च कामकविषयं सापराधत्वमकाशनं व्यङ्डयम्। व्यङ्गचस्य यथा- डैअ णिच्लणिष्पन्दा भिमिगपसान्म रेल्इ बलाआ।

अत्र निष्यन्दत्वेनाऽडनवस्तत्वन, तेन च जनरहितत्वग्, अतः संकेत- स्थानमेतदिति कयाचिन्कंचित्प्रत्यच्ये। अथवा मिथ्या बदास न नमन्राऽडगतोडभूरिनि व्यज्यते। वाचकादीनां क्रमेण म्वरुपमाह- साक्षात्संकेतितं योर्ऽर्थमभिधच स वाचक: । ७॥ इहागृही तसकेतस्य शब्दस्यायप्रनीतेर भावात्संफे तसहाय एव शब्दोरडर्थविशेर्ष प्रतिपादयतीति यस्य यत्राव्यवधानेन संकतो गृग्त स तस्य वाचक: ।

तत्र वक्तवेशिष्टयाग्था माह घरो अरणमिति। अत्र तस्या असाधी- त्वेऽवगते व्यङ्गयपनातिः। बोद्धव्यविशेषाद्यथा-साहन्तीति।साधयन्ती कथयन्ती पदिपादयन्ती वा। अत्र विपरीतलक्ष गया वाक्यस्य शत्रुत्वं लक्ष्योयः। नमूल्ं हि सापराधत्वप्रकाशन व्युङ्ग्यम्। तेनाप्यवमेन किं कार्यपितयर्थ। प्रयो- जनं त्वत्यन्नानुपकाररित्वादि लाक्षणिकराक्यनूलिति न.्थंमकाश्यम्। निश्वलेति बहिरङ्गव्यापारम्य निवृत्तिः । निष्पन्देत्यन्तरङ्गव्यापा- रस्य। 'भिमिणीपत्तम्मि रेहड़ बलाआ' इनि वचनाद्विपरीतरतादिकं स्वयमह्यम्। एतत्तृतीयोल्लासे वक्ष्यते। यस्येति। शब्दस्ग । यत्रेति। जात्यादौँ। १-मातर्गृहोपकरणमद्य खलु नास्तीति सावित त्या। तद्भग वि करणीयभेवमेव न वासर स्थायी॥ २-सावयन्ती सग्वि सुभग क्षणे क्षणे दुनाSसि मककने। सद्भा- वस्नेहकरणीयसदृशं तावदविरचित लथा ॥ ३-पश्य निश्चलनिष्पन्दा बिसिनीपत्रे राजते बलाका। निर्मलमरकतभाजनपरिस्थिता गङ्ग गुक्िरैक।

[२ द्वि० उल्ासः ] काव्यमकाय:। १३

संकेतितश्वतुर्भ्ेदे जात्यादिर्जातिरेव वा। यद्यप्यर्थक्रियाकारितया प्रृत्तिनिवृत्तियोग्या व्यक्तिरेव्र, तथाऽप्यानन्त्या- द्व्यभिचाराच तत्र संकेतः कर्तु न युज्यत इति गौः शुक्कथलो डित्थ इत्या- दीनां शब्दानां विषयविभागो न प्राम्ोतीति च तदुपाधावेव संकेतः । उपा- विश्र द्विविध :- वस्तुधर्मो वक्तयदच्छासंनिवेशितश्व। वस्तुधनि दविविध :- सिद्धः साध्यक। सिद्धोऽपि द्विविध :- पदार्थमाणदो विशेषाधानहेतुश्च। तत्राऽडद्यो जातिः। उक्तें हि वाक्यपढीये-न हि गौः स्वरूपेण मौर्नीप्यगी: गोत्वाभिसंबन्धासु गौ:' इति। द्विानी गुणः। झुल्ल दिना हि लब्घसत्ताकं वस्तु विशिप्यते। साध्यः पूर्वापरीयृतावयवः क्रिनारून:। डित्थादिशब्दाना- मन्त्यबुद्धिनिर्ग्राहं सहृतन मं स्वरूपं वकवा यहच्छना डित्थादिष्वर्थेषूपावि्वेन आनन्त्यादिनि। यद्े कस्यिन गोदिणडे सकेतः करियते तदाऽन्येपु कर्तु न शक्यते। व्यिच रन्चनि। यो हि पिण्डः संकेतविरयः स व्यवहा- रकाले व्यभिचरति बाल्याविभेदाद। गौ: शुक्क इति। गोत्वशुलतत्वचळ्त्व्विशिष्ठ एव गोपिण्डे सकेताद्ों: शुक्कशल इत्यादीनां विषयो नास्नि ज्ञानार्थानायमनोज्पत्वात्। तदुपावा- विति। व्यक्तिविशेषणे। पदार्थप्रणद हति। न हि काश्त्वार्थो जातिसं- बन्धमन्तरेण स्वरूपं लभने। द्वितीय इति। लब्घरूपस्प वस्तुनः पटादे: पश्चात्संबन्ध्य विशेणधानहेदुः। यदि हि पटादिना गुणः सहभावीप्यते तदा पटादों रूपादय इति प्तीनिन संगननो। न हि नुकादेरगुणरय पटादिस्व रूपम्रतिलन्भहेतुत्वय्। जातिम हिन्नव पटादे: मतिब्यस्वरू पत्वात्। तदेवं यस्य प्राणमदोपाविनिबन्धनत्वं स जातिरब्दो गवयादि:। यस्मान्तु लब्धस्वरूपस्य वस्तुनो विशेषाधानहेतुरर्थ प्रतीयते स गुण- शब्दः। साध्य. पूर्वापरीमृतेति। पूर्वापरीभूतौ तुपवुसादिपक्षेपविक्ेदा- दिरूपाववयवो यस्याः क्रियायास्तदरूवः । अन्न्यबुद्धिनिर्ग्राह्यमिति। न खलु डिशब्दोचारे त्थशब्दः । त्थशब्दोववारे वा डिरुब्दः। अ एव संहृत- क्रमं स्वरूपम्। तत्खलु तां तामभिधाशक्तिमभिव्यञ्जयता वक्त्रा यदच्छ- योपाधितया संजिनि तरिंमस्तस्मिन्निवेश्यते । तस्माच्छब्दपवटत्तिनिमि-

१४ संकेतसमेत :- [२ द्वि० उल्लासः ]

संनिवेश्यत इति सोडयं संज्ञारूपो यहच्छात्मक इति। 'गौः शक्कश्रलो डित्थ इत्यादों चतुष्टयी शब्दानां प्रवृत्ति:'इति महाभाष्यकारः । परमा- ण्वादीनां तु गुणमध्यपाठात्पारिभापिकं गुणत्वम् । गुणक्रियायद्च्छानां वस्तुत एकरूपाणामप्याश्रयभेदाव्व्ेद इव लक्ष्यत। यर्थेकस्य मुखस्य ,पड्गमुकुरतै- लाद्यालम्बनभेदात्। त्तानां चतुश्ट्वान्मुख्यशब्दार्थेश्रतुविंधः । ननु विशेषाधानहेतुर्गुणः शुक्का- दिरिति पूर्वमुक्तम्। ततश्च परमाणत्वादयो गुणाः परमाण्वादिद्रव्याणां न विशेषाधानहेतवः। नित्यत्वात्। अनित्यानां हि विशेषाधानहेतुत्वम्। पूर्वापरकालविपयो हि विशेष्यविशेषकभावः । तत्कथं तेषां गुणत्वभि- त्याह-गुणमध्यपाठादिति । अणु महद्दीर्घ हस्वं चेति कणादवचनात् । अन्यथा जातिशब्दत्वं स्यात्। न खलु स्वयं परमाणुनाप्यपरमाणु: । परमाणुत्वयोगान्तु परमाणुरिति। ननु परमाणुषु परमाणुत्व कस्मान्ने- ष्यते। उच्यते-पार्थिवपरमाणौ पृथ्वीत्वपरमाणुत्वयोः परापरव्यव- स्थाया अभावात्। यदि पृथिवीत्वमपरं तदा घटेऽपि परमाणुत्वप्रसङ्ग:। अपरसन्भ्ावे परस्य सन्भावपतिपादनात्। अथ परमाणुत्वमपर तदा तेज:परमाणुष्वपि पृथिवीत्वप्रसङ्ग: । तस्मान्न जातिशब्दत्वम्। परमा- ण्वादीत्यादिशन्दाद्येषां प्रागुक्तगुणलक्षणाभावोडय च गुणत्वेनेष्टास्ते पारि माण्डल्यादयो ग्राह्याः। परिमण्डलाः परमाणवः । तेषा भावः पारिमाण्ड- ल्यम्। अनुशतिकादीनाम् (पा० सू० ७।३।२०) इत्युभयप- दवृद्धिः। तच्च वर्तुलत्वमिति न्यायकुमुदचन्द्रे पभाचन्द्रो व्याख्यात- वान्। अपरे तु पारिमाण्डल्यमणुपरिमाणमाहुः। पारिमाण्डल्यादीत्य त्राSडदिशब्दादाकाशादानां परिमाणादयो ग्राह्याः । ननु गुणक्रियायह- च्छानामानन्त्यात्कथं तेषु संकेतः। यतः मत्येकं संकेतः कर्तु न शक्यते जाति विनेत्याह-गुणक्रियायदृन्छति । गुणक्रियायदच्छादीनां परमार्थत एकत्वमेव । यदुक्तम्- कर्मैकं जातिरप्येका जगत्येकः सितो गुणः । इति। यस्तु भेद: प्रतीयते स आश्रयभेदान्न वस्तुतः । अतः स्वाश्रयभे- दान्देद इव लक्ष्गते न तु भेद एव। शुकादीनामाश्रया भिन्नाः शङ्खाद्याः। पाकादीनां तण्डलादयाः। यदच्छानां च वृद्धसनुकादयुक्ता भिन्ना व्वनयो बाल्याद्यवस्था वा। दष्न्तद्वारेण द्रढयति-यथैकस्य मुखस्येति। यथा हि मुकुरतैलकपाणादीनां पतिबम्बनिवन्धानां भेदादे-

[२ द्वि० उल्लास. ] काव्यपकाशः । १५

हिमपयःशङ्खाद्याश्रयेषु परमार्थतो मिन्नेपु शुक्लादिषु यद्वशेन शुक्क: शुक्ल

क्रादिप्वेवमेव पाकत्वादि। वालवृद्धशुकाद्युदीरितेषु डित्थादिशब्देषु च प्रति- क्षणं भिद्यमानेषु डित्थाद्यर्थेषु वा डित्थत्वाद्यस्तीति सर्वेषां शब्दानां जातिरेव पृत्तिनिमिच्तमित्यन्ये। तद्वानपोहो वा शब्दार्थः कशचिदुक्त इति ग्रन्थगौरवभ- यात्म्रकृतानुपयोगाच न दर्शितम्।

कमेव मुखं नानाकारत्वेन भासते त्थैकश्ुक्कादिव्यक्तिरेकैव शङ्न्ा- द्याश्रयवशेन नानात्वेन स्फुरति। तस्माद्गुणादेरेकत्वाज्जात्यभावे गुणा- दिशब्दावां गुणादौ संकेत इति महाभाष्यकारमतम्।

अन्ये तु गुणक्रियायदच्छानां वस्तुत एव भेदो नाऽडश्रयभेदादिति मन्यमाना: सर्वत्र जातिरेव प्रवृत्तिनिमित्तं मन्यन्ते। तन्मतं व्याकुर्वभाह- हिमपयशड्खादीि । अभिधानं शब्दः । प्रत्ययो ज्ञानम्। पाकादि- ष्विति। गुडतण्डु -दिद्रव्याश्रिता ये पाकादयोऽन्योन्यमन्यत्वेन स्थिता: क्रियाविशेषास्तत्सस्वेतं सामान्यमस्ति यद्वशेनायं पाक इत्यभिन्नाभि- धानप्रत्ययौ स्याताम्। डित्थादिशव्देष्विति । यदच्छाशब्देषु शुकसारि- कादुदीरितेषु भिन्नेषु डित्थत्वादिकं सामान्यमेव यथायोगं संज्ञिष्व- ध्यस्तमभिधेयम्। यदि वोपचयापचययोगितया डित्थादौ संजञिनि प्रतिक्षणं भिद्यमानेऽप्यभिद्यमानो यन्महिस्वा डित्थो डित्थ इत्येवमभिन्ना कारः प्रत्ययः स्यात्तथाभूतं डित्थादिशब्दावसेयवस्तुसमवेतमेव डित्थ- त्वादि सामान्यम्। तच्च डित्थादिशब्दैरभिधीयत इति गुणक्रियायह- च्छाशब्दानामपि जातिरेवैकः शब्दार्थ इति। तद्वानिति। जातेरर्थक्रिया- कारित्वाभावाद्विफलः संकेतः । व्यक्तेस्त्वर्थक्रियाकारित्वेऽप्यानन्त्य- व्यभिचाराभ्यां न संकेतः कर्तु शक्यत इति जातिमती व्यक्ति: शब्दार्थ इति वैशेषिकादयः । अपोह इति। जातिव्यक्तितद्योगजातिमद्बुद्धया-

दिरूपोSपोह शब्दार्थ इनि बौद्धा.।

१६ संकेतसमेतः- [२ दवि० उल्लास: ]

स इति साक्षन्संकेतितः । अस्येति श्रब्दस्य । मुरूयार्थयाधे तथ्ोंगे रूितोय भयोजनात्। अन्योर्डर्थो लक्ष्यते वत्सा लक्षणाऽडरोपिता किया॥ ९ ॥ कर्मणि कुशल इत्यादौ दर्भय्रणादयोगाइ्ङ्गायां घोय इत्यादौ च शब्दस्य सुख्येन लाक्षणिकेन व्यञ्जनात्मकेन वा व्यापारेणार्थावगतिदे- तुत्वमिति मुख्यं ताषदर्थमाह - स मुख्योडर्य इति। स साक्षात्मकेतितो मुखमिव हस्ताद्यवय ेम्योऽर्यान्तरेभ्यः माग् ज्ञायमानत्वात्। मुख्यार्थवि- षयः शब्दोऽपि मुख्यः। तत्रति। अर्थविषये। सनया क्षिया वाच्यानग-

अथेदानी लाक्षणिकस्य लक्ष्यार्थदर्शनद्वारेण व्यापारमाह-मुख्या- र्थेति। मुख्यार्थस्यानुपपत्तेरनुपयोगाच्च प्रत्यक्षादिगमाणेन बाधे तेन मुख्यार्थेन सह लक्ष्यार्थस्य योगे संबन्धे सादृश्यादौ सति रूढे: प्रयोजना-

क्ष्यते प्रतिपाद्यते यत्साम्यादमुखयः शब्दव्यापारो लक्ष्यार्थनिष्ठो लक्ष- णाशक्तिः। यदिति। वाक्यार्थनिर्देशः। सति। विधीयपाना लक्षणा। सर्वनामपद हि कदाचिदनूद्यमानलिङ्गमादन्ते कदाचिद्विधीयमानलिङ्ग मिति। उदाहरणद्वारेण व्याकरोति-कर्मणीति। कुशाल्लॉतीति दर्भग्रह- णायोगानमुख्यार्थवाधे विवेचकत्वादी संबन्धे रूढे: प्रवीणोडर्यो लक्षणा व्यापारेण लक्ष्यते। आदिशब्दाद्द्विरेफद्विका नुलोन्यप्रातिलोन्यलावण्या- दय:। द्विरेफशब्देन रेफद्वितययोगिभ्रमरपदलक्षणार्थलक्षणाद्वारेण रूढय. नुदृत्तिरेव षट्ंपदादौ क्रियतें। तुरंङ्ग कान्ताननहव्यवाहज्वालेव मित्वा जलमुल्ललास। इत्यांदी तुरङ्गकान्ताननहर्व्यवाहशब्दी वंडवामुखाऔ लक्षणया प्रयुक्त्तः। न च तत्र रूढः।व्यवहारेडैनभ्यनुज्ञातत्वादिति द्रष्टव्यम्। सति सु गुप्तार्थमंतिंपादनादिपरयोजन एर्वविघलक्षणा अप्यदुष्टाः । यद्र्ट- कुमारिल :- निरूढा लक्षणा: काश्चित्सामथर्यादमिधानवत्। क्रियन्ते सांपनं काश्ित्काश्िनैव त्वशक्तितः ॥

[२ द्वि० उल्ास ] काव्यपकानः । १७

गङ्गगदीनां घोषाद्याधारत्वासंभवान्यख्यार्थस्य वाधे विवेचक- त्वादो सामीप्ये च संबन्धे रूढितः प्रसिद्धः, तथा गङ्गनातटे घोप इत्यादे: प्रयोगाद्येपां न तथा पतिपत्तिस्तेषां पावनत्वादीनां धर्माणां तथाप्रतिपादनात्मनः मयोजनाच्च मुख्येनामुख्योडर्यो लक्ष्यते यत्स आरोपितः शब्दव्यापारः सान्तराथनिष्ठो लक्षणा।

निरूढा इति भ्रष्टोपचारप्रतीतयः । लक्षणा इनि लक्षणाशब्दाः । अभिधानवद्टक्षादिनामचत्। तया गहेति। गङ्गनतंट घोष इत्युक्ते परि- मितपावित्र्यादीनां प्रतीतिः। तथेति। अपरिमितत्वेन । अमुख्णेडर्य. । लक्ष्यस्तटादिः। सान्तरार्थेति। सव्यवधानस्तटादिलक्षणोऽर्थस्तदाश्रया क्रिया शब्दव्यापारो लक्षणा। तथा हि। नङ्गशब्दाभिधेयस्थ स्रोतसो घोषाधारनानुपपत्तेमुख्यार्थयावे योऽयं समीपसयीपिभावात्मा संबन्धस्त- दाश्रयेण तटं लक्षयति। लक्षणायाथ्र प्रयोजनं तटस्य गङ्गनत्वैकार्थस- मवेतपुण्यत्वमनोरमत्वशत्यादिप्नतिपादनं व्यङ्गथम्। न हि तत्पुण्यत्वादि शब्दान्तरेः स्प्रष्टुं शक्यते। तद्योगश्च तत्राऽडसनत्वम्। तत्पश्चयोक्तं भर्तृ- मित्रेण- अभिधेयेन संबन्धात्सादृश्यात्समवायत: । वैपरीत्यात्क्रियायोगाल्लक्षणा पञ्चधा मता॥ इति। संबन्धाद्यथा-गङ्गनयां घोष: । सादश्याद्या-गौर्वाहीको गौरेवायमि- त्यादौ मुख्यार्थस्य सास्रादिमत्त्घेन मत्यभादिमा प्रमाणेन बाधेडभिधे-

हीको लक्ष्यते। प्रयोजनं तादूप्यन्रतिषत्वादि। एसे व सारोपासाध्य- वसानालक्षणागौणलक्षणाया उदाहरणे। समपायः साहचर्यम्। यथा कुन्ताः प्रविशन्तीत्वादौ कुन्तादीनां प्रषेशानुपपस्या मुख्यार्थवाधे साह- चर्यात्पुरुषा लक्ष्यन्ते। प्रयोजनं व रौद्रत्वादीमां सातिशयानां पति- पमदनम्। वैपर्रीत्यान्द्रमुखः। अत्र भद्रमुखशब्दस्याभद्रमुखे भयोगा- र्स्वार्थबाध:। अतोऽसी स्व्रवाच्यभूतभद्रसुखत्ववैपरीत्यादभद्रमुखत्वं लक्ष- णयाऽवगमयाि। प्रयोजनं तु गुप्नासभ्याथप्रतीतिः । क्रियायोगाद्था महति समरे शत्रुघ्नस्त्वमिति। अत्राशत्रुप्ने शत्रुघ्नपयोगात्स्वार्थवाघः। शत्रु- घ्नशब्दश्वाशत्रुघ्ने हननक्रियायाः कतृत्वायोगालक्षणया प्रयुक्तः। पयो-

१८ संकेतसमेत :- [२ द्वि० उल्लास: ]

स्वसिद्धये पराक्षेपः परार्थ स्वसमर्पणम्। उपादानं लक्षणं चेत्युक्त शुद्धैव सा द्विधा॥ ६०॥ 'कुन्ताः प्रविशन्ति यष्टयः प्रविशन्ति' इत्यादां कुन्तादि- भिरात्मनः प्रवेशसिद्ध्यर्थ स्वसंयोगिनः पुरुषा आक्षिप्यन्ते । तत उपादानेनेयं लक्षणा। गौरतुबन्ध्य इत्यादौ श्रुतिसंचोदितमनुबन्धनं कर्थ मे स्यादिति जात्या व्यक्तिराक्षिप्यते। न तु शब्देनोच्यते। 'विशेष्यं नाभिधा गच्छेत्क्षीणशक्तिर्विशेषणे' इति न्यायात्। इत्युपादानलक्षणा तु नोदाहर्तव्या। न ह्यत्र प्रयोजनमस्ति। न वा रूढिरियम् । व्यक्त्यविनाभावित्वान्त जात्या व्यक्तिराक्षिप्यते। यथा क्रियतामित्यत्र कर्ता, कुर्वित्यत्र कर्म, प्रविश पिण्डीमित्यादौ गृहं भक्षयेत्यादि च । पीनो देव- दत्तो दिवा न भुङ्ग इत्यत्र च रात्रिभोजनं न लक्ष्यते। श्रतार्था- पच्तेरर्थापत्तेर्वां तस्य विषयत्वात्।

जनं च वर्ण्यमानशत्रुध्नशब्दाभिधेयनृपरूपताप्रतिपादनम्। एवं निरन्त- रार्थनिष्ठशब्दव्यापारोडभिधा। सान्तरार्थनिष्ठस्तु लक्षणा। तेनाभिधैव मुख्यार्थे बाधिता सत्यचरितार्थत्वादन्यत्र प्रसरतीतति तत्पुच्छभूतैव लक्षणा। सा च द्विविधा। शुद्धोपचारमिश्रा च। तत्र शुद्धाऽपि द्विधेत्याह- स्वसिद्धय इति। येयं प्रयोजनतो लक्षणा तस्या एता भेदौ। रूढितस्तु या लक्षणा सा लोके प्राचुर्ये गतेति न तस्या नैयत्यम्। अभि- धाव्यापास्तुल्यवासाविति भावः । कुन्तादिभिरिति। स्वार्थमत्यजन्भिरित ज्ञेयम्। स्वसंयोगिन इति भणनात्। आक्षिप्यन्ते। लक्ष्यन्ते। विशेषण इति। जातिलक्षण उपाधौ। अनुबन्ध्यो हन्तव्यः। उपादान- लक्षणा तु नोदाहर्तव्येति। यथाऽन्यर्मुकुलादिभिरुक्ता। न च क्रमेण दयो- र्वाच्यता। शब्दवुद्धिकर्मणां विरम्य व्यापाराभावात्। शब्दबुद्धिकर्माणि हि विरम्य व्यापारं न कुर्वन्तीत्यर्थः । पीने देवदत्त इति। अऋराधि नोपादानलक्षणा। यथाऽन्यै रसायनाद्यभावे पीततवलक्षणकार्येण राकि शरोजनात्मककारणस्य स्वसिद्धये समाक्षेपाइका।अवार्थापत्तेरिति।'दष्ठः

[२ दवि० उल्लास: ] काव्यपकाश: ।

गङ्गनयां घोष इत्यत्र तटस्य घोषाधिकरणत्वसिद्धये गङ्गन- शब्द: स्वार्थमर्पयतीत्येवमादा लक्षणेनैषा लक्षणा। उभयरूपा चेयं शुद्धा। उपचारेणामिश्रितत्वात्। अनयोर्भेदयोलक्ष्यस्य लक्षकस्य च न भेदरूपं ताटस्थ्यम् । तटादीनां गङ्गादिशब्दैः पतिपादने तत्त्वप्रतिपत्तौ हि प्रतिपिपादयिषितपयोजनसंप्रत्ययः। गङ्गनसंबन्धमात्रपतीतौ तु गङ्गनतटे घोष इति मुख्यशब्दाभिधा- नालक्षणायाः को भेद: ।

श्रतो वार्डर्थोऽन्यथा नोपपद्यत इत्यर्थकल्पनमर्थापत्तिः'। एतत्मभाकरो व्याख्याति-दृष्टः श्रत इति लोके प्रसिद्धयोपलम्भमात्रे वर्तते। अन्यथा नोपपद्यतेऽर्थापत्तिव्यवस्थाप्यमर्थ विना न घटत इति याऽर्थस्य

नम्। तेन श्तार्थापत्ौ रात्रौ भुङ्क इति शब्द: कल्प्यते। अर्थादर्थस्याSS- पतनम्। अर्थापत्तौ तु रात्रिभोजनमर्थ एवेति। अभिधैव स्वात्मनिर्वा- हाय शब्दान्तरमर्थान्तरं वा कर्षतीति मीमांसकाः । लक्षणेनैपा लक्षणेति। अयमभिपरायः-यत्र शब्द: सर्वथा स्वमर्थ त्यजन्नन्यं लक्षयति तत्र लक्षणेन तदादिज्ञापनेन लक्षणा। यत्र तु स्वार्थमपि वदन्नन्यमपादत्ते तत्रोपादानेनेति। उपचारेणेति। यथा गौर्वा- हीक इत्यत्र वस्त्वन्तरे वस्त्वन्तरमुपचर्यते न तथाऽत्रेति भावः। अत्र ह्यभेदग्रतिपत्तिपूर्वमेवाभेदस्तत्र भेदपूर्वम्। एतदेव द्रढयति-अनयोरिति। तटादीनां लक्ष्याणां प्रतिपादने भेदात्मक न ताटस्थ्यम्। कुन्तपुरुषयो- गङ्गातटयोश्चाभेद एवेति यदन्यैस्तटस्थे लक्षणा शुद्धेत्युक्तं तदूषितमि- त्याह-तत्त्वप्रतिपत्तौ हीति। भेदे तु गङ्गनसंबन्धमात्रप्तीतेन लक्षणा. विशेषः । नन्वत्र कुन्ता एव प्रविशन्ति नान्ये गङ्गाथामेव घोषो नान्यत्रेति विवक्षायां कुन्तगङ्गननिगीर्णतया कुन्तितटयोः प्रतीतौ साध्यवसानलक्षणयैव तत्त्वपतीतिपयोजनादिसाध्यसिद्धेः कि लक्षणा- न्तरकल्पनया। यदाह-सहचरणस्थानतादर्थ्य वृत्तमानधरणसामीप्य- योगसाधनाधिपत्येभ्यो ब्राह्मणमश्चकटराजसक्तुचन्दनगङ्गाशाटकानपु- रुषेष्वतन्भ्रावेऽपि तद्वदुपचार इति। मुकुलस्याप्यदोऽनुमतम्। अत्रोच्यते। यत्राऽडरोप्यारोपविषयभाव तयाऽत्यन्तासन्नत्वेन भेदे सत्यभेदस्तत्र साध्य- वसानता। यत्र त्वारोप्यारोपविषयभावं विना मूलत एवाभेदमतीतिस्तत्रो-

२० संकेतसमेत :- [ २ द्वि० उल् स: ]

सारोपाडन्या तु यत्रोक्तौ विषयी विपयस्तथा। आरोष्यमाण आरोपविषयश्च यत्र नपह्तुतभेदों सामानाधि- करण्येन निर्दिश्येते सा लक्षणा सारोपा। विषय्यन्तः कतेऽन्यस्मिन्सा स्यात्साध्यवसानिका ॥ ११ ॥

सति सा साध्यवसाना स्याद्।

पादानेन लक्षणा। पूर्वत्र तु पूर्व भेदग्रतीतिः पश्चादभेदग्रतिपत्तिः । इदमत्र तत्त्वम्। अनयोरुदाहरणयोरारोप्यारोपभावं मति चित्तमेव न धावतीत्यत्र सचेतसः पमाणम्। शुद्धां द्विधोत्तवोपचारमिश्रां सारोपांमाह-सारोपाडन्येति। विषयी गवादिर्विषयो वाहीकादि:। अनपह्नुतभेदाविति। अनपह्नुतस्वरूप एव वस्तुनि वस्त्वन्तरस्वाधिकस्याSडरोप्यमाणत्वात्। सामानाधिकरण्यं भिन्नार्थयोरेक त्रार्ये वृत्तिरनीलोत्पलवत्। सादृश्यहेतुका चैषा। उपमानोपमे- यभावस्य विद्यमानत्वात्। रूपकालंकृतेवीजम्। यत्र त्वारोप्येण गवा- दिना निमीर्णतयाSSरोपविषयस्य वाहीकादेः प्रतीतिस्तत्र साध्यवसाना। इयमतिशयोक्तेवीजम्। यथा-अनासवास्यं करणं मदस्येत्यत्र वयो- मद्ययोर्भिभ्त्वेऽप्यभेदः। ननु पूर्वस्यामप्यमेदोऽस्ति। रूपकस्याभेदात्मक- त्वात्। सत्यम्। सत्राऽडसन्नतामात्रेणाभेद इह त्वत्यासनतयेति। कार्य- कारणभावादिलक्षणायां न रूपकादिविषयता। सादृश्याभावात्। यथा- आयुर्घुतं यज्षस्त्यागो भयं चोर: सुखं मिया। वैरं दयूतं गुरुज्ञानं श्रेयः सत्तीर्थसेवनम्। तथाऽपस्तुतमशंसाप्रकारस्य कस्यचिदन्यापदेशलक्षणस्य साध्यवसा- नलक्षणात्वम्। यथा- अनर्ध्यः कोऽप्यन्तस्तव हरिण हेवाकमहिमा स्फुरत्येकस्यैव त्रिभुवनचमत्कारजनकः । इत्यत्र झरिणेन सह प्रतीयमानस्याभेद:।

[ २ हि० उल्लास: ] काव्यपकाशः। २१

भेदाविमो च सादृश्यात्संबन्धान्तरतस्तथा। गौणी शुद्धौ च विज्ेयौ, इमावारोपाध्यवसानरूपौ साश्यहेतु भेदौ गौर्वाहीक इत्यत्र गौरयमित्यत्र च। अत्र हि स्वार्थसहचारिणो गुणा जाड्यमान्ध्ा- दयो लक्ष्यमाणा अपि गोशब्दस्य परार्थाभिधाने प्रवृत्तिनिमित्त- त्वमुपयान्तीति केचित्। स्वार्थसहचारिगणाभेदेन परार्थगता गुणा एव लक्ष्यन्ते न तु परार्थोऽभिधीयत इत्यन्ये। साधारण- गुणाश्रयणेन परार्थ एव लक्ष्यत इत्यपरे। उक्तं चान्यत्र-

लक्ष्यमाणगुणर्योगाद्वृत्तेरिष्टा तु गौणता ।। इति। सारोपसाध्यवसानयोक् मौणशुद्धमेदाभ्यां द्वैविध्यमित्याह-भेदा- विमाविति। यत्रोपमानगतगुणतुल्यगुणयोगलक्षणां पुरःसरीकृत्योपमेय उपमानशब्द आरोप्यते तौ गौणौ। गुणेभ्य आगतत्वाद्गौणशब्दवाच्यौ। स्वार्थेति। स्वार्थो गोशन्दस्य गोत्वं पिण्डाकृतिर्वा। व्यक्त्याकृतिजातय- स्तु पदार्थ इति घचनात्। परार्थो वाहीकः। तथा च गोशब्दो वाहीकश- व्देऽनुपपद्यमानसामानाघिकरण्याद्वाधितस्वार्थः सन् स्वाभिमानपूर्व स्व्रा-

णाद्वारेण मोगतगुणतुल्यगुणोपेते वाहीक उपचरितः । शब्दोपचारस्या- र्थोपचाराविनाभावित्वात्तदर्थोऽपि। केचिच्छब्दोपचारमेव मन्यन्ते। एव- मन्यतरापि। तेनेयमुषचारमिश्रा। लक्षणाद्यगर्भीकारेण चतुर्थकक्षारयां लक्षमेति। चतुर्थकमात्वं लक्षणाया अभिधापेक्षया ज्ञेयम्। लक्ष्यमाण- गुणयोगेन मोशन्दो वाहीकलक्षणया प्रवर्तत इत्यर्थः। गर्भलक्षणयोर- नत्यलक्षणार्थे पयृतत्वात्तत्पयोजनेन प्रयोजनवत्त्वं न तु तयोर्भिन्नं प्रयो- जनम्। न तु परायाडभिषीयत इति। गोशब्देन स्वार्थसहचारिगुणलक्षणापूर्व तदभेदेन वाहीकस्थाः स्वतुल्या गुणा एव लक्ष्यन्ते। सव्यवधान- व्यापारात्। न तु वाहीकार्थोडभिधीयत इत्येकलक्षणागर्भेयं तृतीयक- क्षार्यां लक्षणेत्याहुः। अभिध,यत इति। लक्ष्यते। मुकुलस्त्वेवमाह-यथा गोशब्दः स्वसदृशवाहीकगतजाड्यादिगुणाल्वँक्षयित्वा वाहीक लक्षयति। साबारणेति। गोर्वाहीकस्य च साधारणास्तुल्या ये गुणास्तदाश्रयेण वाहीक एव लक्ष्यः । अभिधयति । मुख्येनार्थेनाविनाभुतस्य केनापि

२२ संकेतसमेत :- [२ द्वि० उल्लास: ]

अविनाभावोऽत्र संबन्धमात्रं न तु नान्तरीयकत्वम्। तथात्वे हि मश्चाः क्रोशन्तीत्यादौ लक्षणा न स्यात् । अविनाभावे चाऽडक्षेपेणैव सिद्धेर्लक्षणाया नोपयोग इत्युक्तम्। 'आयुर्घृतम्, आयुरेवेदम्' इत्यादौ च सादृश्यादन्यत्का- र्यकारणभावादि संबन्धान्तरम्। एवमादौ च कार्यकारणभावा- दिलक्षणपूर्वे आरोपाध्यवसाने। अत्र गौणभेदयोर्भेदेऽपि तादू- व्यप्रतीति: स्वथैवाभेदावगमश्च प्रयोजनम्। शुद्धभेदयोस्त्वन्य- वैलक्षण्येनाव्यभिचारेण च कार्यकारित्वादि प्रयोजनम्। कचि- त्तादर्थ्यादुपचारः। यथेन्द्रार्था स्थूणेन्द्रः । कचित्स्वस्वामिभा- वात्। यथा राजकीयः पुरुषो राजा। कचिदवयवावयवि- भावात्। यथाऽग्रहस्त इत्यत्राग्रमात्रेऽवयवे हस्तः । कचित्तात्क- म्यात्। यथाऽतक्षा तक्षा।

संबन्धेन संवद्धस्यान्यवस्तुनो या प्रतीतिः सा लक्षणा शुद्धेत्यर्थः । लक्ष्यमाणैर्गणैर्जाड्यादिमि: संबन्धाधा तु वृत्तिः सान्तरार्थनिष्ठः शब्द- व्यापारः सा गौणी। नान्तरीयकत्वमिति। नान्तरमविनाभावः । तत्र भव नान्तरीयम्। गहादित्वादीयः । तदेव नान्तरीयकमिति। अविना- भावि येन विना यन्न भवति तन्नान्तरीयकं तादात्म्यत दुत्पत्तिलक्षणं कृतकत्वानित्यत्वादितत् । तथात्वे हीति। नान्तरीयकत्वे हीत्यर्थः । न हि मश्चपुरुषयोरविनाभावोऽस्ति। इत्युक्तमेति। गौरनुबन्ध्य इत्यत्र। एवमादाविति। आयुष: कारणे घृते तद्धतकार्यकारणभावलक्षणापूर्व- त्वेनाऽडयुष्टूं कार्यमुपचरितम्। तेनेयं कार्यकारणभावलक्षणागर्भीकारेण लक्षणा। मुकुलस्याप्यदाऽनुमतम्। सप्रयोजना च लक्षणेत्याह- गौणभेदेति। अन्यवैलक्षण्येनेति। क्षीरादिवैसदृश्येन। यथाऽडयुष्कारण घृतं न तथा क्षीरादि। आयुष्टाच्च न व्यभिचरतीति कार्यकारित्वादि प्रयोजनम्। संबन्धाश्च बहवो यदुक्तमेकशतं षष्ठचर्था इत्याह-कचिचोक थ्यादित्यादि। कचिन्मानादयथा-आढकमश्नाति। कचिद्धरणाद्यथा तुलापवे चन्दनं तुला। कचिदाधिपत्यादयथा-पुमानयं गोत्रम्। स्थानाघथा पृश्राः क्रोशन्तीत्याद्याः स्वयं यथालक्ष्यं लक्षणीयाः । पषु शुद्ध उक्षणा । काचिदरूढा काचित्पयोजनाच्च। काचित्सारोपा काचिससा

[२ द्वि० उल्दास: ] काव्यपकाशः । २३

ध्यवसाना च । इत्युपचारमिश्रा चतुर्धोक्ता। ननु गङ्गगादिशब्द: सम- यापेक्षतटादिपत्यायकोऽन्यथा वा। पूर्वपक्षश्रेत्तहिं मुख्यः । तत्र कतस- मयत्वात्। अनेकार्थेष्वपि संकेततो हरिशब्दादिवन्मुख्य एव। अथो- त्तर: पक्षस्तदा नार्थप्रतीतिकृत्। न हि शब्दो दीपव द्योग्यतये वार्थ प्रकाशय- ति। किंतु लिङ्गवत्संबन्धग्रहणबलात्। अथ गङ्गनादिशब्दः साक्षात्संबद्ध: पवाहादौ। तेन सह तटादेः संबन्धः । ततः साक्षात्सबन्धाभावात्तत्रार्थे गङ्गगदिशब्दस्यामुख्यतेति चेत्न । साक्षात्संबन्धस्तावन्न शब्दानां केनाप्यस्ति। गुणत्वात्। समवायस्तु व्योग्नैव। संकेतस्तु साक्षादेवा- स्ति। तद्दिपत्यायकत्वात्। न हि संबद्धसंबन्धान्द्रतलशब्दास्तत्स्थेषु वृक्षादिषु प्रतीतिः स्यात्। स्याद्वा संबद्धसंबन्धात्प्तीतिस्तथाऽपि नामु- ख्यता। विशिष्टज्ञानकारित्वात्। न हीन्द्रियसंबद्धसंबन्धाह्गुणादौ विशिष्टं ज्ञानं कुर्वद्रौणम्। अविशिष्टज्ञानकारित्वे तु शब्दस्याप्रयोज्य- तैव। उच्यते। लोकादेव च शब्दार्थानां मुख्यामुख्यत्वम्। संकेतित एवार्थे केनचिन्निमित्तेन प्रवर्तमानो मुख्यः शब्द: केनचिद्भाक्त इति। यथैकस्मिन्नेव भूधरोऽस्तीत्यादि: क्रियाशब्दः । पर्वत इत्यादिर्जाति- शब्द:। तदेवं निमित्तमेदाच्छब्दानां संज्ञा भिद्यन्ते। यथा वा स एव शब्द: काप्यर्थे पारिभाषिक: कापि नैमित्तिक: समयापेक्षया विशिष्टज्ञा- नजनकत्वाविशेषेऽपि । यथाऽडकाशशब्दो व्योमालोकयोः । समोऽपि द्विधा साधारणासाधारणत्वेन। तत्र यः सर्वेलोकशास्त्रे व्यवहारहेतु: स पूर्वः । यथा वृद्धिशब्देनाधिकीभाव उच्यते। यस्तु न सर्वेस्मिल्ठोके शास्त्रे वा स द्वितीयः। यथा वृद्धिशब्देनाऽडदैदौत उच्यन्ते। लोकेऽपि च गवाद्यर्थेषु व्यवहाराय गङ्गनचन्द्रिकेत्यादिशब्दः संकेत्यते। तत्रासा- धारणसमयापेक्षी शब्दो यत्र यत्र संकेतितस्तत्र तत्र तथाऽर्थ्रत्या- यक: सन्मुख्यः। साधारणसमयापेक्ष्यपि यो जात्यादिनिमित्तेन संमितः स तन्निमित्तयोगिष्वर्थेषु मुख्य एव। निर्निमित्तोऽपि व्योमादि- शब्दो यत्रार्थे परिभाषितस्तत्रार्थे मुख्य एव। यस्तु सामीप्यादिनि- मित्तेन संकेतितः स सर्वलोकशास्त्रेषु भाक्त: पसिद्ध इति सर्व शुभम्। तथा गङ्गगादिशब्देभ्यः पवाहाद्यर्थप्रतीतिपूर्व सामीप्यादिहेतुना विवेक- तस्तटादिधीः। रजतमिदमित्यत्र त्विदंशब्दामृष्टशुक्तिमविविच्यैव रजतधीः। तेनात्र भ्रान्तिः । पूर्वत्र तु नैवम्। एतेनातस्मिस्तदिति ज्ञानं भ्रान्तमिति न्यायादगङ्गादौ तटादौ गङ़गादिज्ञानं भ्रान्तं तद्धे-

२४ संकेतसमेत :- [२ द्वि० उल्लास: ]

लक्षणा तेन षड्विधा ॥ १२ ॥ आद्यभेदाभ्यां सह। सा च व्यङ्गचेन राहिता रूढौ सहिता तु प्रयोजने। प्रयोजन हि व्यञ्जनव्यापारगन्यमेव। तच गूढमगूढं वा, वच्चेति व्यङ्गयम्। गुदं यथा- मुखं विकसितस्मितं वशितवक्रिम पेक्षितं समुच्छलितविभ्रमा गतिरपास्तसंस्था मतिः । उरो मुकुलितस्तनं जघनमंसवन्धोडुरं बतेन्दुवदनातनौ तरुषिमोद्मो मोदते ॥ ९ ॥ अगढं यथा-

तुश्च शब्दों न मयोगाई इति प्रश्नस्यानक्काशः। एवं च तस्मिस्तदित्य- भ्रान्तज्ञानहेतुः शब्दो मुख्य इति। तेनेति। उपसंहारे। आद्यभेदाभ्यां सह संकलने थोढा। संक्षेषेणवात्र लक्षपाविचार: कृतः । विस्तरेण तु मुकुलादिरचितमानुकादिग्रन्थे+यो जेय:। मुखमिति। अत्र विकसितशब्दोऽचेतनें स्मिते वाधितस्वार्थः। पुष्पधर्म- त्वाद्िकासस्य। ततः सच्छवित्वविस्वारित्वसादृश्यात्स्मित उपघरितः । व्यङ्गन्यं च हद्यत्वसुगन्धित्वादि। अत्र हि बाध्यस्य विकासस्यानुपप- दयमानत्सदत्यन्ततिरस्कृतवाच्यो लक्षणामूलो ध्वनिः । तथा वशितम ब्दोज्चेतने वक्रिमण्यसंभवत्परतम्त्रस्वार्थः सहचारित्वतन्मखपेक्षित्वादि सादृश्याद्वक्रिमाणं लक्षयति। सर्वथा तदनुसरणं न कदाश्प्यन्यत्र सद्भाव इत्यादिध्वननभ्। समुच्छलितशब्द्ेन वाधितसाम स्त्योच्छलनस्वार्थे नाक- स्मादधिकीभवनसाम्याद्विभ्रमं लक्षयता मौढत्ववद्धास्पदत्वसर्वजनस्पृह- णीयत्वादि व्यज्यते। अपास्तशब्देनामूर्तिमत्याश्रिबमैर्यादायाम् अमूर्ताय। बाधितापक्षेपणात्मार्थेन स्वत्वनिवृत्तिसाहश्यात्सस्या लक्षयता भूयोऽस्वी करणानवलाकनादि व्यङ्गचम्। मुकुलितदो।वाचितकोरकत्वस्वा

२६ संकेतसमेन :- [ २ द्वि० उल्, सः ]

शरीपरिचयाज्जडा अपि भवन्त्यभिज्ञा विदग्धचरितानाम्॥ उपदिज्ञति कामिनीनां यौवनमद एव ललितानि॥ १० ॥ अत्रोपदिशतीत्यनायासेन शिक्षादानमभिधेयवत्स्फुटं प्रतीयते। तदेषा कथिता त्रिधा॥ १३॥ अव्यङगया, गूढव्यङ्गया, अगूढव्यङ्गया च।

शब्द इति संबध्यते। तद्भूस्तदाश्रयः । तत्र व्यापागे व्यञ्ञनात्मकः । कुत इत्याह- यस्य प्रतीतिमाधातुं लक्षणा समुपास्यते । १४ ॥ फले शब्दैकगम्येडत्र व्यअ्ञनान्नापरा क्रिया। प्रयोजनप्रतिपिपादयिषया यत्र लक्षणया शब्दपयोगस्तत्र नान्यतस्तत्पतीतिरपि तु तस्मादेव शब्दात। न चात्र व्यञ्जनादृ- तेऽन्यो व्यापारः । तथाहि- शिक्षापद्मिदं ज्ञेयं न हृद्यलक्षणाविषयम्। नन्त्रह्द्या लक्षणेकाSपि दुष्टा। सन्तु दूरे बह्वय इति चेन्न । एकस्या अह्य्याया अपि सरसान्यवाक्यस- ड्रेन्न कथंचन शक्यते हृद्यताSSपादयितुं न बह्हीनां तथा। अत्रोपदिशतीति। अगूढव्यङ्गयव्यञ्ञजकपद्भिदम्। तथाहि-यौवनमदस्याचेतनत्वा दुपदे शेन बाधितस्वार्थेन वक्रपेक्षणादिव्य वस्थापकादिसाम्यान्मदं लक्षयताS- प्रयासेन शिक्षादानं. वस्तु व्यड््यमिवेयवदतिस्फुटतया प्रतीयते। तेनात्रामूढं नाम मुणीभूतव्यङ्न्यभेदः। एवं यत्र झटित्येव मुख्यार्थबाधादिसइकार्यपेक्षार्थमासनशकतिर्लक् पाशक्तिस्तदाश्रयं लाक्षणिकं वदन्तीत्याह-तद्ूरिधि। तत्र व्यापार इति । तत्र प्रयोजने गूढागढे व्यञ्जनात्मा व्यापार:। तन्नेति विषयसप्मी। तेन शब्दस्य व्यङ्यविषये व्यञ्जन्व्यापार इत्युक्त स्यात्। यस्येति। प्रयोजनभतफलावगमस्य सुखसंपत्तये हि स लक्षणाशब्द- स्तस्मिन्नमुख्येर्ये प्रयुज्यते। यदि च सिंहो माणवक इति शर्योतिशयेऽ- वगमयितव्ये स्खलद्धतित्वं शब्दस्य किमर्थ तस्य प्रयोगः । गम्य इति यन्तो निर्देशः । शब्दावगमयितव्य इत्यर्थः । नान्यत इति। अभिधा उक्षणाव्यापारात्। श्रब्दादिदि। गङ्गनादेः।

[२ दवि० उल्ह,सः ] काव्यप्काशः । १७

नाभिधा समयाभावात्। गङ्गनयां घोष इत्याटौ ये पावनत्वादयो धर्मास्तटादौ पती- यन्ते न तत्र गङ्गनदिशब्दाः संकेतिताः। हेत्वभावान्न लक्षगा ॥ १५॥ मुख्यार्थबाधादित्रयं हेतुः। तथा च- लक्ष्यं न मुख्यं नाप्यत्र बाधो योग: फलेन नो। न प्रयोजनमेतास्मिन्न च शब्द: स्खलद्ृतिः ॥ १६ ॥ यथा गङ्गशब्दः स्रातासि सबाध इति तटं लक्षयति तद्वयदि तटेऽपि सबाधः स्यात्तत्पयोजन लक्षनेत्। न च तटं मुख्योऽर्यः । नाप्यत्र बाध:। न च गङ्गाशब्दार्थस्य तटस्य पावनत्वाद्यैर्ल- क्षणीयेः संबन्धः। नापि प्रयोजने लक्ष्ये किचित्मयोजनम्। नापि गङ्गनशब्दस्तटमिवर प्रयोजनं प्रतिपादयितुमसमर्थः । एवमप्यनवस्था स्याद्या मूलक्षयकारिणी। एवमपि प्रयोजनं चेल्लक्ष्यते तत्प्रयोजनान्तरेण तदपि प्रयो- जनान्तरेणेति पकृताप्रतीतिकृदनवस्था भवेत्। लक्ष्य न मुख्यामति। यदि लक्षणा व्यापारगम्यं प्रयोजनमिष्यते तदा लक्ष्यं तट तावन्मुख्यं न भवति। न च तटस्य मुख्यार्थस्य बाघः। घोषाधारत्वोपपत्तः । न वा पावनत्वादयैकक्ष्यैः संबन्धः। प्रत्युत विष्ठा- स्थिपभृत्यपवित्रपदार्थयोगः। न च प्रयोजने लक्ष्ये प्रयोजनान्तरमस्ति। तथा तत्र प्रयोजने व्यङ्गये शब्दो न स्खलद्धतिः प्रतिपादवितुमसमर्थः । रखलन्ती बाधकव्यापारेण विधुरीक्रियमाणा गतिरवबोधनशक्तिर्यस्य शब्दस्य। तद्व्यापारो हि लक्षणा। न हि भयोजनमवगमयतस्तटवृत्ते- गङ्गाशब्दस्य बाधकयोगः । यदि च प्रयोजनेऽवगम्ये स्खलद्धतित्वं तत्तस्य प्रयोगे दुष्टतैव स्यादित्याह-नावि गङ्गाशब्द इति। यथा तटस्य प्रयोजने प्रतिपादे साम्थ्य न तथा गङ्गनशब्दस्य। तस्मादभिघालक्षणा-

र्थद्योतनशक्तिर्ध्वननात्मा व्यापारः। तेन यत्केनचिल्लक्षितलक्षणेति नाम कृतं तद्व्यसनमात्रं तथाभावे च प्रयोजने लक्ष्ये पयोजनान्तरान्वेषणे- नानवस्थानादतिप्रसक्तिः। ततश्च मूलक्षतिरित्याह-एवमपीति।

२८ संकेतसमेत :- [२ दवि० उल्लास: ]

ननु पावनत्वािधर्मयुक्तमेव तटं लक्ष्यते। गङ्गायास्तटे घोष इत्यतोऽधिकस्यार्थस्य प्रतिपत्तिश्र प्रयोजनमति विशिष्टे लक्षणा। तत्क व्यञ्ञनयेत्याह- पयोजनेन सहितं लक्षमीयं न युज्यते ।। १७॥ कुत इत्याह- ज्ञानस्य विषयो ह्वन्यः फलमन्यदुदाहृतमू। प्रत्यक्षादेर्हि नीलादिरविषयः। फलं तु प्रकटता संवित्तिर्वां । विशिष्टे लक्षणा नैवमू निगदेन व्याख्यातम्। विशेषा: स्युस्तु लक्षिते ॥ १८॥ लक्षिते तटादौ ये विशेषाः पावनत्वादयस्ते चाभिधातात्पर्य- लक्षणाभ्यो व्यापारान्तरेण गम्या:। तच्व व्यञ्षनध्वननद्योतना- दिशब्दवाच्यमवश्यभेषितव्यम्। एवं लक्षणामूलं व्यञ्ञकत्वमुक्तम् । अभिधामूलं त्वाह- अनेकार्थस्य शब्दस्य वाचकत्वे नियन्त्रिते। संयोगादैरवाच्यार यैधीकद्व्यापृतिरञ्जनम्॥१९।। संयोगो विभयोगश्च साहचर्य विरोधिता। अर्थः प्रकरणं लिङ्गं शब्दस्यान्यस्य संनिधिः ॥ साम्थ्यमौचिती देशः कालो व्यक्ति: स्वरादयः। शब्दार्थस्यानवच्छेदे विशेषस्मृतिहेतवः ॥ प्रतिपत्तिक्वेति। एषाऽपि लक्षणा व्यापारविषया। प्रकठतति। मकटत्वं भट्टमते । संवित्ति: प्रभाकरमते। प्रकटत्वं वस्तुघर्ष:1 संवित्तिस्त्वात्मनः । यथाऽडत्मना स्वमहत्लेन व्यातं शरी- रमेव जीववेदिति व्यपदिश्यते न घःदि तथा ध्वनिनाऽि गुणालंका- रचारुशब्दार्थाचेवें व्याततौ काव्यमिति व्यपदेश्यो न निर्युणालारी। तेन गौर्वाहीक इत्यादौ सव्यङ्गन्यत्वेऽषि न काव्यता संकेतस्याविशेषेण पवटत्तत्वादनेकार्थानां सब्दांना नियतार्थापत्या- यकत्वे संयोगादिसहितानां .नियतार्थपत्यायकत्वं स्वादित्याहसंयोमचै- िति। सशङ्ख चक्रोडश डख चक्र इत्यत्र संयोगेविपयोंगभ्या विष्णुरेवो-

[ २ दवि० उल्लास: ] काव्यभकाश:। २९

इत्युक्तदिशा सशङ्खचक्रो हरि, अशङ्खचक्रो हरिरित्युच्यते। रामलक्ष्मणाविति दाशरथी। रामार्जुनगतिस्तयोरिति भार्गवकार्त- वीर्ययोः। स्थाणुं भज भवच्छिद इति हरे। सर्वे जानाति देव इति युष्मदर्थे। कुपितो मकरध्वज इति कामे। देवस्य पुरारातेरिति शंभी। मधुना मत्तः कोकिल इति वसन्ते। पातु वो दयितामु- खमिति सांमुख्ये। भात्यत्र परमेश्वर इति राजधानीरूपाददेशाद्रा- जनि। चित्रभानुर्विभातीति दिने रवौ, रात्रौ वहौ। मिर्त्र भातीति सुहृदि। मित्रो भातीति रवौ। इन्द्रशत्रुरित्यादौ वेद एव न काव्ये स्वरो विशेषपतीतिकृत्। आदिग्रहणात् एद्दहमत्तेत्थणिआ एहमेत्ते हिं अच्छिवत्ते हिं। एद्दहमे त्तावस्था एछहमेत्ते हिं दिअ एहिं॥ ११॥ इत्यादावभिनयादयः। इत्थं संयोगादिभिरर्थान्तराभिधाय- कत्वे निवारिवेऽप्यनेकार्थस्य शब्दस्य यत्कचिदर्थान्तरप्रतिपा- दनं तत्र नाभिधा। नियमनात्तस्या। न च लक्षणा। मुख्या- थेबाधाद्यभावात् । अपि त्वञ्जनं व्यञ्जनमेव व्यापारः । यथा- च्यते। स्थाणुं भजेत्यत्रार्थात्मयोजनाच्छंभ। सर्वे जनति कर- णेन युष्मदर्थे। प्रकरणमशब्दमर्थस्तु शब्दवानित्यनयोर्भेदः। कुनित इति । कोपलक्षणं हि लिङ्गं. कामस्य नाब्धे: । अचेतनत्वात् । देवस्योति। पुरारातेरिति शब्दसंनिधेर्देवशब्दः शंभौ। मधुनेति। वसन्त- स्यैव पिकमदजनने सामर्थ्यमिति स एव मधुशब्ददाच्यः। पात्विति। बहुगकारं हि रक्ष गम्। तदत्र दयितामुखमपेक्ष्यौचित्यात्मसादसांमुख्य- मेव पालनं नियम्यते। इन्द्रशत्रुरिति। इन्द्रशत्रु र्ववर्धस्वेत्यत्रेन्द्रश्ासौ शत्रुश्रेति कर्मधारये 'समासस्य' (पा० स० ६। १।२२३) इति सूत्रेणान्तोदात्तत्वम्। बहुव्रीहौ तु 'बहुत्रीहौ भकृत्या पूर्वपदम्'.( पा० सू० ६ ।२ । १ ) इति सूनेण पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्व इन्द्रशब्दस्यान्तो दात्तत्वमिति स्वरो वेद इव न काव्ये विशेष्रतिपत्तिकृत्। वेदे तु विशेषप्रतिपत्तिकृत् । तथा ।-

१-एतावन्मात्रस्तनिका एतावन्मात्राभ्यामक्षिपत्राभ्याम्। एतावन्मान्रावस्था एतावन्मात्रैर्दिवसैः॥

संके तसमेत :- [२ दवि० उल्लासः ]

भद्रात्मनो दुरधिरोहतनोर्विशाल- वंशोन्नतेः कृतशिलीमुखसंग्रहस्य । यस्यानुपप्लुतगतेः परवारणस्य दाना- म्वुसेकसुभग सतनं करोडभ्न् ॥ १२ ॥ तयुक्तो व्यअक: शब्द: । तथ्ुक्तो व्यञ्जनयुक्त: ।

अर्थोऽपि व्यञ्जकस्तन्र सहकारितया मतः ॥२० ॥ तथेनि व्यञ्जक:। इति श्रीकाव्यप्रकाशे शब्दनिर्णयो नाम द्वितीय उल्लासः ॥२॥

मन्त्रो हीन: स्वरतो वर्णतो वा मिथ्या प्रयुक्तो न तमर्थमाह। स वाग्वज्रो यजमानं हिनस्ति यथेन्द्रशत्रु स्वरतोऽपराधात्॥ अभिनयादय इत्यत्राSSदिशब्दादपदेशसंज्ञानिर्देशेङ्गिताकाराः। भद्रेति । भद्र: कल्याणप्रकृतिः। भद्रा हस्तिनां विशिष्टा जातिः। वंशः पृष्ठनाडिर- न्वयश्च। शिलीमखाः श॥ भ्रमराश्च। परान्वारयतीति पर: प्रकृष्टो वारणो हस्ती च। दानं त्यागमदौ! अत्र राजवर्णनप्रकरणैन नियता- भिधानशक्तयो भद्रादयाः शब्दा एकमेवार्थमुक्त्वा सार्थका एव। अनन्तरं त्वर्थावगतिर्ध्वननव्यापारादेव शब्दशांक्तमूलात्। अत्र पदानि शब्दशक्त्या गजवृत्तान्तं व्यञ्जयन्तीति वाक्यप्कारे वस्तुध्वनिः।यदा तु प्रस्तावादिनियमो न स्यात्तदा दयोरप्यर्थयोर्वच्यत्वाच्छेपालंकार एक न शब्दशक्तिमूलो ध्शि:। अर्थान्तरेति। द्वितीयेनार्थेन युक्तो व्यञ्ञकः । यद्वा-अर्थमन्तरे युनक्तीति स तथा। सहकारितयेति। यद्यप्यविवक्षितवाच्ये लक्षणाभि धामूल शब्द एव व्यञ्जकस्तथाऽप्यर्थस्य सहकारित्वं न हीयते। इतरथा त्वज्ञातार्योजप शब्दस्तस्य व्यञ्ञक: स्पात् । केवलं शब्दस्य मुख्यता। तत्राविवक्षितवाच्यध्वनौ मुखं विकसितेस्यादिवावयमभिधया पदार्थमु- वत्वाऽन्वयं च तात्पर्येशक्तंयाऽवगमय्य बाधकेनान्वय व्यपहत्य लक्षणया लक्ष्यं लक्षयित्वा ध्वन्यं ध्वनयति। तेनात्राभिधातात्पर्यलक्षणाध्वननाका- श्वत्वारो व्यापाराः। विवक्षितवाच्ये तुत्रयः। तत्र लक्षणाया अभावात। इत्याचार्यश्रीमाणिक्यचन्द्रविरचिते काव्यप्रकाशव्या ख्याने संकेते द्वितीयोल्वास: समाप्षः ॥२॥

[२ तृ० उल्लास: ] ३१

अथ तृतीय उल्लस. । अर्थाः प्रोक्ताः पुरा तेषाम्। अर्था वाच्यलक्ष्यव्यङ्गयाः । तेषां वाचकलाक्षणिकव्यञ्ञकानाम्।

कीदृशीत्याह- व कृबोद्धव्यकाकूनां वाक्यवाच्यान्यसंनिधेः॥२१॥

योउर्थस्यान्यार्थधीहेतुर्व्यापारो व्यक्तिरेव सा ।२२। बोद्धव्य: प्रतिपादः काकुर्ध्वनेर्विकार:। मस्ताव: प्रकरणम्। अर्थस्य वाच्यलक्ष्यव्यङ्गयात्मनः । क्रमेगोदाहरणानि- अइ्पिद्ठुलं जलकुम्भं धेत्तूण समागदह्नि सहि तुरिअम्। समसे असखििलणीसासणीसहा बीसमामि खणम् ॥१३॥ अत्र चौर्यरतगोपनं गव्यते। सम्यवच्छब्दविलासश्रीस्तेषां न स्याददवीयसी। परिच्युता न संकेताद्येषां मतिनितम्विनी ॥ १॥ अर्थव्यञ्षकतेति। अर्थो व्यञ्ञको यदि निरपेक्षस्तत्सदा तमर्थमव- गमयेत्। अब सापेक्षः कि तस्यापेक्षणीयमित्याह-वक्तबोद्धव्येति। बोद्धव्य इत्यन्तर्भृतण्यर्थः । वाक्यवाच्याभ्यां युक्तोऽन्यसंनिधिर्वाक्य- वाच्यान्यसंनिधिस्तस्य सथेति विग्रहो न तु समाहारः । तस्य नपुंस- कत्वात्संनिधिन इति स्थात्। वर्य त्वस्य श्रोकस्य द्वितीयं पादम् 'अथ व्यञ्जकतोच्यते' इति पठामः । व्याख्यानं चेत्थम्-अर्था वाच्यादय: पुरोक्ता अथ तेषामर्थानां व्यञ्जकतोच्यते। मूलव्याख्यायां त्वथशब्दस्य गम्यमानता व्याख्येया। प्रस्तावदेशेति। स्पष्टम् । अइपिहुलमिति। अत्र काचिदसती कृतान्यपुरुषसङ्गन कायगतविकार- विशेषापह्लवेनाभिघत्ते । तस्याश्चासाध्वीत्वेऽबगते तृतीयस्य तटस्थस्य प्रतिभाजुषो व्यङ्गघप्रतीतिः । न ह्यत्र बोद्धव्यादीनां सामर्थ्यम्। सत्या वक्तृत्वे सति ते हि नैवंविधार्य व्यक्तुमलम्। तुहेति द्विनीयार्थे षष्ठी। त्वामपीत्यर्थः । १-अतिचिपुल जलकुम्भं गृहीत्वा समागताऽस्मि सखि त्वरितम्। अ्रमस्वेदसलिलनि श्वासनिःसहा विश्राम्पामि क्षणम् ।।

३२ सकेतसमत :- [३ तृ० उह्धाँम' ]

ओण्णिएं ढव्वलं चिन्ना अलमत्तणं सणीसमिअ। नह मन्डभाइणीए केर महि तुःवि अह परिहन ॥ १४ ॥ अत्र दूत्यारतन्क सुकोपभोगो व्याज्यते। नधाभूता दृषवा तृपसठमि पाश्चालतनया बन व्यापः सार्य सुचिग्मुपितं बल्कलरगः। विगटस्याउवासे स्थितमनुचितारम्मनिभृतं गुगः खेढं न्विस मगि भजनि नादापि कुरुषु॥ १५॥ अत्र मि न योग्य: खेठः कुम्षु तु योग्य इनि काक्ा प्रका- कयने। न च वाच्यसिद्धचङ्गमत्र काकुरिनि गुणीभूतव्यङ्गयत्वं शङ्डयम्। पश्नमात्रेणापि काकोविश्रान्ने:। कायन्यर्थान्तरमिनि काकु:। पद्वा काकुर्जिहा नद्व्यापारविशष- संत्वाद्धुनेर्विकागप काकुः। यदा ककि लाल्य इत्यम्य धातोः काकुशब्दः। पकृताय तिरिक्तिमपि वाञ्छतीनि लॉल्यमस्याभिवीयने। यद्वेपदर्थ कुशब्दम्य काढेगः। नेन हृदयम्यचस्तुप्रतीतेरीषद्दरमि काकुः। नन काव्ये स्वरो न विशेपपतिपत्तिकृदिति प्ामुक्तम् । तत्कयं काकु- स्वरोन्र काव्योपयोगी प्रोक्तः। सत्यम। प्रकृनाथविक्षया काव्य स्वरो नोपयोगाति जञंपम। व्यङ्यापेक्षया तु काव्योपयोगी लक्ष्यानुसारतः पनिपतव्यः। पथातर।नद्वैगिटयाछयथा-तथभूमिनि। कवसु विष्ठिर प्रति प्वानानि प्ेपितानि। तटप्रनेन संवित्सता भीमानुनयार्थ, सहंदेव प्रेपिन: । स च कोपमपहरन्महदेवं प्ति काकेदमाह। गुरुभ खेदं कोपं मयि भीमे भजनीति। ननु तवाभूतामित्यादिवान्यसिद्धौ काकुरयं स्वरविशेष: कारणमिति गुणीभूनव्यङ्गत्मेदः कर्थं न न्यादिन्याराडथ, Sह-न च वानपेति। हे महदेव कुरुपुः न खदो-गुरय- नमयय खेद इत्येवंरसपश्नमत्रेगापि काकोविश्रान्ते: । काकोस्तु यद्व- शष्ट्यं नत्पर्यालोचनया सव्ढेवस्य व्यङ्गयप्नीतिरिति नैप काका

सपि व्यङ्गन्याददा काव्यार्थोपपनतिस्तदा व च्यसिद्धचङ्गाख्यो-मप- काव्यमेदः । यदा त्वर्थानुपपत्तिसंभव एव सनि कॉकोव्यङ्गायविश्रार नतिद्वारेण काव्यार्योपत्तिस्तदा काकाकषित्रता । यथा-मथ्नामि। १- ओन्रिव दोवरत्न चिन्नानम्स व मननि धवमिनम्। मम मन्दभागिगन्या के सखि त्वाम्यहह परिभत्रनि।।

( १ तु उद् मः ] कान्यमकाशः । ३३

तैइआ मह गण्डत्थलणिमिअं दिद्विं ण णेसि अष्णतो। एह्निं सच्चेअ अहं ते अ कबोला जसा दिड्ठीं॥। १६ ।। अत्र मत्सरखीं कपोलपतिषिम्बितां पश्यतस्तै दृष्टिरन्यैबाभूद, चलितायां तु तस्यामन्यैव जातेत्यहे पच्छनकामुकत्वं त इति व्यज्यते। उद्देशोऽयं सरसकदळीभेणिशोभातित्ञायी कु ओत्कर्पाड्कुरितरम णरीविभ्रमो नर्मदाया.। कि चैतस्मिन्सुरतसुहदस्तन्यि ते वान्ति बाता येषामग्रे सरति कलिताकाण्डकोषो बनोभू: ॥१७.॥ कौरवश्तं समरे न कोपादित्यत्र। तथा हि। अत्र भीमेन मध्नामीति बकुं स्वमेऽरपि न संभाव्यत इति काव्यार्थानुषपसी सत्यां काकुव्यङ्गपा- र्यावश्रान्तिद्वारेण काव्यार्थमुपपादयति तदा न फाकाSडकिप्रता। बथाडन। अत एव काका प्रकाश्यत इति पदं काका काकुवैजिष्टचेन प्रकाश्यत इत्यं व्याख्येयमिति शुद्धध्वन्युदाहरणवादिनां पक्षः। वे तु ध्वनिमात्रं मत्येवार्थस्य व्यञ्जकताऽत प्रकरणे प्रोच्यत इत्यूचुस्तत्पक्षाशयणेन पूर्झे- क्तरीत्यऽनपेक्षया काकाSडक्षिपव्यङ्गयता होया। तथा दृष्ट्रेतिक्रिया यदा गुरुकर्तृका तदा स्थितोषितेत्यत्र भाषक्तान्तत्वे सति कर्मता व्याख्येया। यदा त्वस्मत्कर्तृका तदा यद्यपि तथाडकति पद्रदयाध्याहारेण व्याख्या फाया। अपराऽप्यसंगतिरस्य श्रोकस्य प्रकृतानुपये गात्सकेतकरणस्व प्स्तुतत्वाच न प्रकाश्षिता। वाक्यविशेषाद्यथा-तइआ इति। अत्र वाक्योपातपदसमन्व्रयानु पपत्तेर्वा्यपर्यालोचनया प्च्छनकामुकत्वं व्यज्यते। न चात्र वक्त बोद्धव्यवैशिष्टयं यतस्तयोवैंशिष्टये सत्यप्येवंविधवाक्याभावे व्यङ्गपा- र्थापतीते: । उद्देश इति। न क्त्र वक्तृस्व्रभावपरिशीलनोपयोगो नापि वाकये पदानां व्यङ्गयमन्तरेणान्वयानुपपत्तिः। किं तु वाच्यविशेषस्वरूप्षविचा- रेण रतार्थ प्रविशेति व्यज्यते।

१-तदा मम गण्डस्थलननिमझा दृष्टि न नय्स्यन्यत्र । इदानी मैत्राहं तौ च कपोळौ न सा दृष्टिः ।

सकेतसमैनः-

अत् रताय पक्शिति व्यङ्गन्यम्। गोलेड अमवयणा अत्ता मं घरभरन्मि सभलम्मि। खण्मेत्तं जइ रॉझाइ होड़ ण व होइ बीसामो॥ १८ ॥ 'अत्र सध्या संकेनकाल इति तस्य प्रति कयाचिद्द्यात्यते। सुख्इ समागमिरसादे तुझ्झ पिओ अज्ज पहरमेत्तेण। एमेअ कित्ति पिह्सि ता सहि सज्जेमु करप्िज्जम्।। १-1 अत्रोपपति पत्य भसर्तु अस्तुतान युक्तमिति कथाचिन्निवा्यते। अन्यत्र युथं कुमुमावचायं कुरुध्वमत्रास्मि करोमि सख्य: । नाहं हि दूरं भ्रमितुं समर्था प्रसीदनायं रचितोऽञ्तलिवेः।।२०।। अत्र विविक्तोऽयं देश इति पच्छनकामुकक्त्वयाऽभिसार्यता मित्याश्चस्तां पति कयाचित्रिवेद्यते। शुरुअगपरवस पिअ कि मणामि तुह मन्दभाइणी अहकम्। अज्ज पवास बच्चसि वच्च सअं जेव् सुणसि करणिंज्जम् ।।२१।। अत्राद् मघुसमये यदि ब्रनास तदाऽं तावन भवामि तबे तु न जानामि गतिमिति व्यज्यत । आदिग्रहमाचेष्टादेः । तत्र पेछ्ठाया यथा-

अन्यसनिवेर्यया-णोलेइ इति। पेरयत्यमार्द्रमनाः । अत्र अच्छन्न- कामुके काषि प्रदेशे सानिध्यभाजि सति सखी पति स्वेरिणी गायां पढ़न्तीं हय चतुर्थसचरो व्यङ्गयार्थ पन्थेति। वद्यर्फि संथ्यासामनससे भवत्वेवेति विवक्षितं नथाजप तदुच्यमानं परस्य लक्षणीय भवतीति तथा ब्रोक्तम्। देशविशेषाधथा-अन्यत्रोति। उद्देश इत्यादिवृत्ते समग्रस्यापि वाच्यसयं

१-नुदत्यनार्द्रमना: श्वश्तूमां गुहमरे सकले। क्षणमात्रं यदि सध्मायामवति न वा भवति विश्रम ।। २-जयते समागभिष्यति नव प्रियोऽय्य प्रहरमा-ण। एवमव ककिमिति तिशसि तत्स् सज्न करणीयम्। इ-गुरुजनपग्वश प्रिय कि मणामि तत मन्दभागिन्यहम् । अदे प्रवास त्रजति ब्रज म्वयमेत्र जानामि करणीयमू ।।

[ ₹ नृ रकम ] क.जमकान:।

ह.गोपान्अनेरन्तरे मधि तया मॉन्दयेसारयरिया भोलास्योकयुग परस्रसमामके समामादितम्। आनीतं पुरतः शिर्गोऽकमघः लिंत चले लोचने वाचस्न निवारित प्सरणं मंको/िते दोलते॥। २२ ॥ अत्र चंष्टया पच्छनकान्तवेषय आकूतविशेषो धवन्यनें। नि गकाद्टपतिपचये प्राप्ाकसरनया प पुनः पुनरुदाहियते। वक्त्रादीना मिथः संयोगे द्विकाि दिनानेन क्रमेण वल्यव्य- भ्पयांध व्यञ्षकन्वमुदाहायम्। द्विकमेदे वक्तूबोद्धव्ययांगे

यथा-

जेसा पन्थ जिकनजर पत्थ अहं दिअहय पलोपहि। मा पहिअ रत्तअंधिअ संजाय मह णिमज्जर्दिमि ।। २३।।

वशिष्टयमिह तु देशस्येति मेदः। द्वारोपानेनि। अत्र मयोनि मणदि सकामुक। ननु दविनीय ल्यामऽपि वाच्यवस्यव्य इन्यानामयानां व्यञ्ज- कत्वमुक्तम्। त्ल्कि पुनरुतयत्याह -निगक द्वेनि 1 वक्तृबोद्धष्येन्या- टिक्रमेणोंक निश्िता पनीति: स्पादित्यथ: । मिथ् मंयोग हति। तत्र वक्तवद्ध्ययोगे यक्ष-अत्ता एथ इति। अश्वेति मश्ूरसहना। न तु माता। तेन मुपतमभिताय फ्रोष्ठ। अप्र दूरे सा शेते। अत्र त्वन्मागनिकटऽहमसभोगयोग्या। सांपतें विप्नका- रित्वात्कृत्मितं दिवसं दिवसकम् पाकले पुंनपुंसकयोरनियमः । सस्मात्मंप्रति विलोकय। मिथो, वक्त्रावलोकनेन दिन,निवाहनं कुर्वस्ता- वदित्पर्थः। पयिकति चेनितेउपि तत न दोषकारीति न भेतव्यम्। रत्री गया वा स्मगोर्दकादन्य अय्याविभगानभिज्ञ शध्याया म अवििक्ा अि तु ्हस्चतुष्ट्यमपि क्रीड। काचित्प्रोषितपतिका तरुणी विकोक्य जानकामः पा्यो नियेषद्रारेण तयाङ्गीकृत इति निषेधा-

१-वश्ुर निमज्जनि अत्राह दिवमके पलोकय। मा/पयिक र ध्यन्ध अषाम्ा मावयोर्निंगढ़ा्षम॥

संकेतसपेन :- [३ सृ• उकरु. ]

अर्थस्य व्यअकत्वे-तच्छव्दस्य सहकारिता I।*२३॥ प्रन्देति। न हि भमाणान्तरवंद्योऽर्यो व्यक्षक:।

तृतीयोल्लास: ।। ३ ॥।

भावोऽन विधि:। न तु मन्त्ररूपोऽपवृत्तमवर्तनारूपः। सौभाग्याभिमान- सण्डनमसङ्गगत्। यह इति निपात आवयोरित्यर्ये । ममेत्यच्यमाने व्यकु्पस्यानिधेयत्वमिव स्पवाद्। अत्र निषेधे वकतृबोद्धव्यपर्यालोचनया विभिरूपण्यक्चार्वप्रतीति:। एवं त्रिकादेरयोंगे स्वयमूग्रम्। सहकारितेति। विवकितवाच्येऽर्यश्क्तिमूले शब्दस्यापि सहकारित्व-

इयोरपि व्यञ्ञकत्वम्। केवलमर्थस्य मुख्यं व्यञ्जकत्वं सष्दस्य तु सर-' कारिभावेन।

संकेते वृतीयोल्लास: समास् । ३ ॥

[४ व० राम] कान्यपक ग: । 35

जथ चतपालर -1 यद्यपि व्दाथयांनिणय कने ढोषगुणालंकाराणा स्वपम- विधानीयं तथाऽपि धर्मिणि प्रदर्शित धर्माणा हेयोपादेयता झायत इनि प्रथमं काव्यभढानाह- अविवक्षितवाच्यो यस्तत्र वाच्य भवेदध्वनौ। अर्थान्तरे मक्रमतमन्यन्नं वा तिग्म्कृतम् ॥a४ ॥ कक्षणामलगुदव्य ङ्यमावान्ये मन्येवविनमिनं वाच्य यत्र स ध्वनावित्यनुवादाद्ववनिनिति इयः। तत्र च वाच्यं कचिद- नुपयुज्यमानत्वादर्यान्तर परिणमितम्। यथा- मनोवृत्ते भोक्तुं निबिडजडिमोग्राऽपि परितः परस्मे चेत्काव्यान्भुतपरिमलाय म्पृशयसि।

तदा संकेतऽस्मिन्नवहितवनी सूत्रय रतिम्।। स्वमूपमभिवानीयमिति। अभिधानीयं वक्तव्यमिनि प्रस्तुतम् । अन्ये तु हिनो योग्यः साधुरित्येषा शब्दानामेकार्थन्वादभिवानाय हित- मभिधानीयं यक्तु योग्यमिति व्याचक्षते। काव्यभेदानिति। यथाक्रम- मुल्लासत्रयेणोत्तममध्यमावमाना वेत्यथः। अर्थान्त समितमत। संक्र- मितशब्दो यदा णिजन्नम्नढारऽर्यान्तरे सहकारिसहिनव्यञ्ञनव्यापारेण संक्रान्ति नीनं वाच्यमिति व्याग््येयम्। यदा पुनग्तिच्प्रत्ययान्तस्त- दाडर्थान्तरे संक्रान्नमिति। व्याग््यादयं चाग्रे रचिदर्थान्तरे परिणाम्रितं कचिदर्थान्नरे परिणतमिति पाठद्यदशनाक्क्रियने। लक्षणामुलेन। लक्ष जामूलं यद्गुदव्यङ्गषं तम्य पाधान्ये। गुढेन्यनुवाद्यनया विशेषणं न विवेयतया। प्राधान्योवत्येव गढन्वस्य बब्धत्वान्। न ह्यगूढं प्रधानं स्यात् । कचित् लक्षणामूलरूडव्यङ्गयमावान्ये इनि पाठः। तढा चैवं व्याख्या-लक्षणेव मूलं ततो रूदं जातं यद्व्यङ्गन्यं तस्य माधान्ये। अर्मिंक्ष पाठेऽय गुण :- यट्लक्षणामूलरूढव्यङ्गघत्वस्य सामान्यलक्षणवे

व्यङ्रव्यस्यापाधान्येऽप्येता भेदो भवतः । सर्वत्र हि सामान्यलक्षणानु- वादेन विशेषळक्षणं विधेयमिति न्यायादत्रोत्तमकाव्यभेदप्रस्तावे लक्ष- णामूलरूदव्यङ्गयंति मामान्यलक्षणमनूद आधान्य इति विञ्रेषलक्षणं

३८

स्वामास्म वचति पसा समवायोज्त्र विद्ठन। आत्मीया मनिम दत्य स्थिनिमत्र विवेहि तत् ॥॥ अत्र वचनादुपदेशादिरूपनया पण्णिमति। कचिदनुपपदमाननयाऽत्यन्त तिरस्कनम्। यथा- उपकतं बहु नत्र किमुच्यते सुजनता पथिना भवना परम्। विद उदी दशभेव सदा सग्वे सुन्वितमान्तत ततः सक्भ अनमू ॥२५॥

त्वामस्मीनि। वर्च्मान्याप्तनयोपदियामि न तु वचनमात्रं ब्रवीमे। मतिमादाय सावधानीभूय। अत्र वचनरूपस्याथस्य साक्षाद्वय्यमाणत्वा- हर्त्मीत्यस्यानुपयुज्यमानत्वे मुख्यार्थवाधः। तुल्यहेतुजन्यन्व च संब- न्धः। तुद्धिपूर्वकन्वमन्यत्वाशेषविशेषकथनाकीनिभ्रंशादं च प्रयोजनम् । अत्र च वचनस्योपदेशपग्णित्या स्वपरत्वेनानुपात्तं वाच्यम्। नेनावि- वक्षितं न पुनरन्यन्तनिरस्कृतम्। उपदेशम्यापि वचनरूपत्वात्। वचना-

अत्र च विषयिणा वचनेन लक्ष्योफ्टेश्रूपोऽर्यः र्वविषयो निगीर्ण इति माध्यावसाना संवन्वान्तरनिमित्तत्वच्छरुद्धा लक्षणेयम्। न ह्त्र वच- नापदेशयार्लेशेनापि सादृश्यं पशयामः । येनेमा गोणी माध्यवसानी ममः । साध्यवसानत्वं चाय्या लक्षणामा अ्त्र वचनाघृपदे श्ा दिरुप - तया परिणमतीत्यक्षरापिक्षया व्याख्यानं वावता तूपादानलक्षणाSवि म्यात। तथा हि यत्राउपविषयँ मनासे कृत्वाऽत्यन्नाभेदप्रतिपतये वारोप्यं निःेशयने मत्र माध्यवमानशुद्दलक्षणा। यथाऽडयुरेवेदमित्यत्र। यत्र न्वोगेषविषर्य प्ति मनोडपि न धावनि तत्रोपादानलक्षितलक्षणा। न धत्राऽडरापावषयमुपदेशादि मनसि कृत्वाऽत्यन्नाभेदबुद्धये 'ब्रचनादि- निषयिरूपं प्रयुज्यने 1 तस्मादवच्मीन्याद्यनुपयुज्यमानं स्वमिद्धये पर- म्योपंठयदगक्षेप कगोनि। उपकृनमिति। यत्रेत्युपकृते। अनुप्रकानिणं मत्युपक्ृत सुाखतमास्स्व- सयुक्त्तेर नपपद्यमानत्वे मुख्यार्थबाव.। वैपरीत्यं च संवन्दः। ततोऽनु- कृतत्वदीर्जन्यादिकं दुःखितत्वेनावस्थानं च लक्ष्यते। गुप्तासभ्यार्थ- पतिपादनमाशु म्रियस्वेन्यादि व्यङ्गयम्। यदि वो फारकारिणत

[8%0 20 *: ] साध्यमफान:।

एतदर्पकारिणं प्रति विपरीतलक्षणया कश्रिद्वक्ति । विषक्षितं वान्यपर वाच्यं यत्रापरस्तु सः । अन्यपरं व्यङ्गचनिष्ठम्। एप च - कोऽप्यलक्ष्यकमव्यङ्गच्ो लक्ष्यव्यङ्गयक्रमः परः ॥२५॥ अलक्ष्येति। न खन्दु विभावानुभावव्यभिचारिण 'पव रसोऽपि तु रसस्तैवित्यक्ति क्रमः । स तु लायमाम आभ्यचे। तत्र- गसभावतदाभ्ासभा वशान्त्यादिरक्रमः । भिन्नो जसायलकारादलक्कार्यतया स्थितः ॥ २६ ॥

श्ाध्यत्वमिति व्यङ्गयम्। शुद्धा साध्यव्रसाना लक्षणेयम्। अत्रोपक्-

नन्वितत्वात्। तदयं भाष :- वत्रामुषयुज्यमानतया मुख्यार्थवाघस्तत्रा र्थान्तरसंक्रमितवाच्यो भेदः । यत्र त्वनुपपद्यमानतया तत्रात्यस्ततिर- स्कृतवाच्यता। विवक्षितमिति। अत्रान्यपरत्वमैव. विवक्षणाद्विवक्षितं चेत्कर्थमन्यंपर मिति विरोधो न शाङ्कष: । अपरस्तु सः। वरिवक्षितान्यपरवाच्य इत्यर्थ: । न लक्षत इति। शंतपत्रपतरसूचीभेदयद्रसादिरर्थो वाच्येन विभावा- वर्थेन सममेव प्रतीयत इत्बर्थः। अलक्ष्यक्रमत्वप्रतिपादनाच्च न लक्ष

रसादलकारादिति। रसादीनाम नंकार इति बिग्रहे, रसालँकारो रस- चत्। भावालंकारः प्रेयः । 'तदाभासालंकार' ऊर्जस्वित् । भावशान्त्य- लकार: समाहितमित्यर्थः'।' परविश्रान्तिरूपतया रसस्य न नान्ति- रिति भावस्यैव शान्तिरुक्ता।: प्रवृतितयेति। अङ्गितयेत्यर्थः। भेदोपलक्षिता विवक्षित प्रधानतयेत्यसाधारण विशेषलक्षण काव्यभे -

संकेतसमेन :- [१ घ० उल्ासः ]

यत्र स्थितो रसादिस्तन्रालंकार्यः । यथोढाइरिष्यते । अन्यत्र तु प्रधाने वाक्यार्थे यत्राङ्गभूतो रसादिस्तत्र गुणीभूतव्यड्गये रस- वत्मेग्रऊर्जस्वित्समाहितादयोऽलंकारा: । ते च गुणीभतव्य- इन्याभिधा र उदाहरिष्यन्ते। तत्र रसस्वरूपमाह- कारणान्यथ कार्याणि सहकारीणि यानि च।। गत्यादेः स्थायिनो लोके तानि चेन्नाट्यकाव्ययोः ॥२७॥ विभावा अनुभावाश् कथ्यन्ते व्यभिचारिण:। व्यक्त: स तैर्रिभावायैः स्थायी भावो रसः स्मृतः ॥२८॥ उक्तं हि भरतेन-विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रसस्य निष्पत्तिररिति । एतद्विवृण्वते-विभावैर्ललनोद्यानादिभिरालम्ब- नोदीपनकारणैः स्वायी रत्यादिको भावो जनितोऽनुभावैः कटाक्षभुआाक्षेपप्रभुतिभि: कार्यैः प्रतीतियोग्यः कृतो व्यभिचारि- भिनिर्वेदादिन: सहकारिभिरूपचितो मुख्यया वृत्त्या रामादा- त्यनुषञ्जनीयम्। भेदोपलक्षिनाविवक्षित विवक्षित वाच्यसंलक्ष्यासंलक्ष्य- क्रमत्वं तु मध्यमकाव्येष्वपीि संभवात्सामान्यलक्षणम्। विशेषलक्षणं सामान्यलक्षणाव्यभचारि स्यात्। सामान्यलक्षणं तु न विशेषलक्षणा व्यभिचारि। एतदिति। भरतमुनिसूत्रम् । िभावैरिति। वागङ्गनसत्त्वाभिनयात्मक्रा : स्थाय्यादिचित्तवृत्तयो विभाव्यन्ते विशिष्टतया ज्ञायन्ते सभ्यैरेिः कृत्वेति विभावाः । अनुभावैरिति। वागङ्गसत्वाभिनयैथ्चितवृत्तिरूपमर्थ- मनुभवन्तोऽनुभाव्यन्ते साक्षात्कार्यन्ते जना एभिरित्यनुभावाः 1 े चात्र न रसजन्या ब्राह्याः। तेषां रसकार्यत्वेन गणनानहत्वात्। अपि तु स्थायिनामेव येऽनुभावाः । व्यभिचारिभिरिति। विविधमाभिमुख्येन स्थायिधमोंपजीवनस्ववर्मार्पणाभ्यां चरन्तीत्येवंशीला व्यभिचारिणः। अथ वा व्यभिचरन्ति रसायनाधयुपयोमेन जन्ममध्ये न सवथा भवन्त्य- पीत्येवंशीलाः । निर्वेदादिभिः सहकारिभिरिति। चित्तवृचीनां क्रमंभावि- त्वाद्ृयभिचारिरूपचित्तवृत्तयो यद्यपि स्थायिरूपचित्तवृत्तिभि: सम न सहकारितां यान्ति तथाऽपि व्यभिचारिचित्तवृत्युदये स्थायिचित्तवृत्तीनां अासनात्मकनया सव्द्रावान्स्थायिभि: सह व्यभिचारिण: सहभाबिनः।

[४ च० उठ्ास· ] काव्यपकाशः । ४१.

चनुकार्ये तद्ूपत नुसंधानान्नर्तकेऽपि प्रतीयमानो रस इति भट्ट- लोल्लटप्रभुतयः।

प्रतीयमानो रस इति। अयं भाव :- विभावैर्जीनेतोऽनुभावैः प्रतीति नीतो व्यभिचारिभिरुपचितो मुख्यया वृत्त्याऽनकार्ये तदूपतानुसंवानादनुकर्त- रयपि प्रतीयमानः स्थायी भावो रस इति । विभावानुभावव्यभिचारि- संयोगात्स्थायी परिपष्टो रसतां यातीनि तात्र्यम्। एतन्नेति श्रीशङ्ककः। तश्राहि। विभावाद्ययोगे स्थायिनोऽवगमनं न घटते। अवगमकस्याभावात्। न हि धूर्म विना पर्वतस्थोऽिरवग- म्यते। अपि च स्थायिनः संयोगाद्रसीभवन्तीत्येतद्यदि मुनेर्मतं स्या- तदा स्थायिभावानामद्देशं लक्षणं चाउडद्ावेवाभिदध्यात्। अथ चाऽडदौ रसानासुद्देशलक्षणे अभिहिते। कुतश्र रसानामेव विभावानभावान्वि- स्तरेण पूर्वमुकन्वा तानेव स्थायिनां लेशेन पुनराह। न चोत्पत्तौ पदा- र्थानां कारणमुत्तवा पुव्यतां पुनस्तदुत्पत्तौ कारणं वक्तव्यम्। वैयर्थ्यात्। किं चानपचितः स्थायी भाव उपचितो रसः स्यादित्यच्यमान एकैकस्य स्थायिनो मन्दमन्दतरनन्दतमा दिवविरयापेश्षपाउडननयं स्यात्। रसस्यापि तीव्रतीवतरतीव्रतमादिभिरसंख्यत्नं स्यात्। अयोपच प्रास्त एव रस उच्यते तहि स्मितहसितविहसिताद्याः षड्भेदा हास्यरसस्य न र्युः॥ अपरं च पागवस्थो भावः स्थायी रसीभवति न तु क्रमेणोपचित इत्य- त्रापि व्यत्ययो दृश्यते । यस्मादिष्टवियोगजो महाञ्छोकः क्रमेण शाम्यति न तु दृढी भवति। क्र.धोत्साहरतयश्च निजनिजकारणोद्भता अपि कालवशादमर्पस्थैर्यसेवाविपर्ययेपचीयन्दे। तस्मान्न भावपूर्वकत्वं रसस्याधि तु तद्विपर्यय एव। यदाह मुनिः-रसपूर्वकत्वं भावानां भाव- पूर्वकत्वं रसस्य विषयविशेषापेक्षया। तथाहि-प्रयोगेडतुकतरि रसाना स्वादयतामनुकार्ये भावगतीतिर्जायत इति प्रथमपक्षोत्थानम्। लोके तुं भावदर्शनात्तत्स्वरूपरसनिष्पत्तिरिति। वय तु ब्रूमः । अत्र मते लौकि- कस्य साक्षाद्रामादिगतस्य रसस्य लोकोत्तरस्य च नाटब्रादिपत्येयस्य सभ्यरसनीयस्य नान्तरं किमपि विभाव्यते। अन्यच्च नटेडनुकतरि यदि रसः स्यात्तवा तस्य लयाद्यननुसरणं प्रसज्येत । नटेन च विभा-

४२ मंकेनममेत :- [8 च० इल्ास:]

गम एवायमयमेव राम इति, न रामोडयमित्यौत्तरकालिके बाधे रामोऽयमिति. रामः स्याद्वा न वाऽयमिति, रामसदभोऽय मिति च सन्यब्विथ्यासंशयसादृश्यपतीतिभ्यो विलक्षणया चित्र- तुरगादिन्यायेन रामोऽयमि त प्रतिपत्या ग्राह्मे नटे सेयं भमाङ्गेवु सुधारसच्छटा सुपूरकर्पूरशलाकिका हमोः। मनोरथश्रीमेनसः शरीरिणी प्राणेश्वरी लोचनगाचरं गता ॥२६।। दैवादहमत्र तया चपलायतनेत्रया वियुक्तश्व। अविरलविलोलजलद: काल: समुपागतश्चायम्॥२७॥

वादैः काव्यशिक्षापकाशशितरनुकार्यगता विभावादय एवानुक्रियन्ते। नानुकार्यगो रस:। परचित्तवृत्तीनामलक्ष्यमाणत्वेनानुकर्तुमशक्यत्वात् । तस्मादन्यथोच्य ते-राम एवायमिति। अत्राऽड्ये रामस्य पाधान्यम्। इद- मर्थस्य तु द्वितीये। अनेनोल्लेखयुगलेन सम्यकूम्रतीतिः । रामोऽयमिति प्रतीतिर्मिथ्या। न रामोऽयमित्येवंरूपबाधस्यौत्तरकालिकस्य समुद- यात्। चित्रेति। चित्रे चित्रिततुरगद्दष्टान्तेन। तदाह- प्रतिभाति न संदेहो न तत्त्व न विपर्ययः । वीरसावयमित्यस्ति नासावेवायमित्यपि।। विरुद्धबुद्धय संभेदाद विवेचितविप्लवः। युक्त्या पर्यनुयज्येत स्फुरन्ननुभवः कया॥ इति। अत्र च विरुद्धा संदेहादिरूपा ।अविवेचितविप्ुवः, अज्ञाताने- करूपावभास: । काव्यानुसधानति। अत्र प्रथमात्काव्याद्रामोक्तत्वेन,नुसं हितादालम्बनविभावो द्वितीयातु कारणरून उद्दीपनविभावः पकाश्यते। शिक्षाभ्यासादप यथोपदेशं परिशीलनेन स्थायिकार्या: कटाक्षादयोऽनु- सधीयन्ते। न हश्िक्षितोऽनभ्यासी च नटो रोमाश्चस्व्रदादयनुभावाभिनय- क्षमः। अम्यासेति। अभ्यासेन निर्वर्तितं यद्यभिचारिकार्याणां कृत्रिमनि- जानुभावानां पकटन तेन व्यभिचारिणोऽनुसंधेयाः । निर्वेदादयो हि व्यभिचारिणः स्वस्वरुदिताद्यनुभावस्वरूपकार्यकारिणः सर्वेपि प्रत्येकं भवन्त्येव। स्थायी तु काव्यवलादपि नानुसंघेयः। रतिः शोक इत्यादयो

१. स. आवेज्ञातानेकरू त्वावभाम: । २ क, 'यी का"।

[४ च० उह्हास] काव्यपकार:।

टनेन च नटेनैव प्रकाशितैः कारणकार्यसहकारिभि: कृत्रिमैरपि तथाऽनभिमन्यमानैविभावादिशब्दव्यपदेश्यः संयोगाद्गभ्यगमक- भावरूपादनुमीयमानोऽपि वस्तुसान्दर्यबलाद्रसनीयत्वेनान्यानुमी- यमानविलक्षणः स्थायित्वेन संभाव्यमानो रत्यादिर्भावस्तत्रास न्नपि सामाजिकानां वासनया चव्यमाणो रस इति श्रीशङ्कक:।

हि शब्दा रत्यादिकमनिधेयीकुर्वन्ति अभिधानत्वेन। न तु वाचिकाभिन- यरूपतयाऽवगमयन्ति। न दि वागेव वाचिकमपि तु तया निर्टटे तमङ्गेरि- बाङ्गन्कम् । तेन विद्ृद्धात्माऽप्यगाधोऽपि दुरन्तोपि महानपि। बाडवेनेव' जलधिः शोकः क्रोधेन पीयते।। इत्येवमादौ न शोकोऽभिनेयोऽपि त्वभिधेयः । कृत्रिमैरपीति। नाव्य काले मुख्यगामाद्यभावात्कृत्रिमत्वम्। तयेति। कृत्रिमतचा। संयोगादिति। संबन्धात्। संबन्धमात्रेऽपि संयोगशब्दः!स च गभ्यगमकभावात्मा। तत्र रसो गम्यो भावादिर्गमकः। वस्त्व्रिति। रसरुपम् । रसनीयत्वेनेति। कषायफलचर्वणपरपुरुषदर्शनप्रभवमुखमसेकल्लिनताकल्पया रसनीयस्व- रूपतयाऽन्येभ्योऽनुमीयमानेभ्यो विलक्षणः। सभाव्यमान इति। हेत्वादि- दर्शने सति हेतुमदादिभिर्भाव्यमिनि संभावना। सत्रेति। नटे वस्तुतोऽ- सन्नपि। सामाजिकानामिति। सभ्यानाम् । मुख्यरामाद्यनुगतस्थाय्यनुकर- णरूपोडनुकरणरूपत्वादेव च नामान्तरेण व्यपदिष्टो रत्यादी रसः। तेन रतिरनुक्रियमाणा बृङ्गार। एव हासोऽनुक्रियमाणो हास्यो रस इत्यादि। मिथ्याज्ञानादप्यर्थक्रिया स्यात्। तदाह ध्मकीर्ति :-

मिथ्याज्ञानाविशेषेऽपि विशोषोऽर्यः क्रियां प्ति॥ इति। नैतेदिनि भट्टतोतः । तथाहि। अनुकर गरूपो रस इति यदूचे तन्न । किंचिद्धि प्रमाणेनोपलब्ां तदनुकरणमिति शक्यं वक्तुम्। यर्थवमसौ सुरां पिबतीति सुरापान नुकरणत्वेन जलपानं प्रत्यक्षेक्षितं भाति। इह च नटगतं किंचिदुपलब्धं सत्यन्यत्र प्रमाणत उपलब्धेऽनुकरणतया भातीति चिन्त्यम् । तद्पुस्तन्निष्ठं प्रतिशीर्षकाि-रोमाश्चगद्गदिकादि-

१ स. रूपत्वा' ।१ ख. 'तदपीति। ३ . 'स्यमुरु"।

४४ संकेतसमेत :- [४ च० उल्लासः ]

भुजाक्षेपचलनादि-भूक्षेपकटाक्षादि-वचनं चित्तवृत्ति रुपरतेरनुकरणत्वेन

लक्षण्यात्। तथाहि-नटवपु.दीनां जडत्वं चक्षुर्ग्राह्यत्वं च रतेरजड- त्वमचक्षुर्ग्राह्यत्वं च। प्रतिशीर्षकादीना वपुरधिकरणं रतेस्तु मनोऽघिकर- णमिति। मुख्यदर्शने च तदनुकृत्याभासः। न च रामरतिमपलब्धपूर्वी कश्चित्। एतेन रामानुकारो नट इत्यपि निरस्तम्। अथ नटगता चित्त वृत्तिरेव प्रर्तीता सती रत्यनुकार: शृङ्गारः । तत्रापि किमात्मकत्वेन प्रतीयत इति चिन्त्यम्। ननु ममदादिभिलिङ्गेर्या लौकिकी कार्य- कारणसहचाररूया चित्तवृत्ति: प्रतीतियोग्या तदात्मकत्वेन सा नटचित्तवृत्तिर्भाति। हन्त तर्हिं रत्याकारेणैव सा भातीति दूरे रत्यनु- कृतिवाचोयुक्ति: । ननु ते विभावादयोऽनुकार्ये वस्तुसन्त इह त्वनुक- तरि न तथेति विशेष:। अस्त्वेवन्। किंतु ने विभावादयोऽतत्कारणा अतत्काया अतत्सहचररूपा अपि काव्यशिक्षादिबलानीताः कृत्रिमा: सन्तः कृत्रिमत्वेन सभ्यगह्यन्ते न वा। यदि गृह्यन्ते तदा तैः कथ रते- रवगतिः। नन्वत एव तत्प्रतीयमानं रत्यनुकरणम्। मुग्धवुद्धे हेत्वन्त- रजाते हि कार्ये विशेषविदा हेत्वन्तरजत्वेन ज्ञाते रत्यनुकाररूपवस्त्व- न्तरस्यानुमानं भवेद्यक्तम्। अविशेपविदा तु तस्यैव मुख्यरतिरूपस्य पसिद्धस्य हेतोः। यथा वृश्चिकविशेषाद्गोमयस्यैवानुमानय्। सर्पस्य वा वृश्षिकस्यैव वा तत्परं मिथ्याज्ञानम् । अयं भाव :- मसिद्धाद्रामादिगता- द्रतिरूपाद्धेतो रत्यनुकरणं नाम हेत्वन्तरम्। तज्जाश्रेदनुभवाः स्युस्त- थैव च विशेषविदा यदि ज्ञायेरंस्तदा रत्यनुकरणरूपवस्त्वन्तरस्यानु- मानं युज्येत। न चैवं कथमिव रत्यनुकारप्तीतिः। अविशेषविदा च च तथाविधानुभावदर्शने रतिरेवानुमीयते तच्च मिथ्याज्ञानमेवेति। यत्रापि मिथ्या लिङ्गज्ञानं तत्रापि तदाभासानुमानमयुक्तम्। न हि धूमत्वेन ज्ञाताद्राष्पादग्न्यनुमानम् । तदनुकरणत्वेन भासमानादपि लिङ्गनात्न तदतुकारानुमानं युक्त्तम्। धूमानुकारत्वेन हि ज्ञायमानान्तुषारान्न वह्लथ- नुकारजपापुञ्जमतीतिदेष्टा। नन्वकरुद्धोऽपि नटः क्रुद्ध इव भाति। सत्यं कुद्धेन सदशः । सादृश्यं च भ्रुकुटयादिर्भिंगौरिव गवयेन मुखादिभि-

१ क. 'तीतेत्यपि चि°।

[४ च० उल्लास. ] काव्यपकाशः। ४५

रिति नैतावताऽनुकार: कश्ित्। नापि सभ्यानों सादृश्यं भाति। सभ्यानां चे भावशून्या नर्तके प्तिपत्तिरित्युच्यते। अथ च तदतुकार- प्रतिपत्तिरिति स्ववचनविरोध । यचोक्त्ं रामोऽयमित्यस्ति प्रतीतिस्त- त्रापि यदि न बाघकोदयस्तत्कथ न सम्यज्ज्ञानम्। वाधकोदयश्रेत्कथं न मिथ्या। वास्तवेन च वृत्तेन वाधकानुदयेऽपि मिथ्याज्ञानमेव स्या- त्तेन विरुद्धबुद्धयसंभेदादित्यसत्। नतकान्तरेऽपि रामोऽयमित्यस्ति प्रतीतिः। ततश्र रामत्वं सामान्यरूपमित्यायातम्। विभावाश्च काव्या- दनुसंधीयन्त इत्यपि न। न हि ममेयं सीता काचिदिति स्वात्मीयत्वेन प्रतीतिर्नटस्य। अथ सभ्यस्य तथा प्र्तीतियोग्याः क्रियन्त इत्ये- तावदेवानुसंधानं तहिं स्थायिनि सुतरामनुसंधानं स्यात्। तस्यैव मुख्यत्वेनास्मिन्नयमिति सभ्यानां मतीतिः । तन्न सभ्यपर्त त्यनुसारेण स्थायमनुकरणं रसः । न चापि नटस्येत्थं प्रतीती: रामं सद्रतिं वाडतुकरोमीति। सदृश करणं ह्यानुकरण- मनुपलब्धपतीतिना न कर्तु शक्यम्। अथ पश्चात्करणमनुकरणं तल्लोकेऽ- प्यनुकरणात्मता प्रसक्ता। अथ न नियतस्य कस्यचिदनुकारोऽपि तूत्त- मपकृते शोकमनुकरोमीति। तर्हिं केनेति चिन्त्यम्। न तावच्छोचकेन। उत्तमप्रकृते. शोकाभावात्। न चाश्रुपातदिना शोकस्यानुकारस्तह्वै- लक्षण्यादित्युक्तम् । इयन्ु स्यादुत्तममकवते्ये शाकानुभावास्ताननुकरो- मीति। तत्रापि कस्योत्तममतीतेः । यस्य कस्यापीतिचेत्सोऽपि विशि- षृतां विना कथं बुद्धावारोप्यते। य एवं रोदितीति चेत्तरहिं स्वात्मानमपि नटोऽनुकरोतीत्यायातम्। रोदनसन्भावात्तस्येति गलितोऽनुकार्यानुक- कर्तृभावः । यच्चोच्यते वर्णकहरितालादिभिः संयुज्यमान एव गौरि- त्यादिः। तत्र यद्यभिव्यज्यमान इत्यर्थो मतस्तन्न। न हि वर्णकैः पारमार्थिको गौरभिव्यज्यते यथा दीपादैः। किं तु तत्सदृशः समूहवि- शेषो निर्वर्त्यते। अत एव हे वर्णका गवावयव संनिवेशसदृशेन संनि- वेशेन स्थिता गोसदगिति प्रतिभां समुत्पादयन्ति। नैवं विभावादि- समूहो रतिसादृश्यप्रतीतिग्राहयः। न च स्थाय्यनकरणं रस इति मुनिना कचिदप्युक्तम्। तन्न भावानुकरणं रसः। अन्यान्यपि दूषणानि सन्ति विस्तरभीरुभिरस्माभिर्नोक्तानि।

१ ख. "नां च । २ख. च न भा'।३ ख. तस्यापि रेदनसद्दाव/दिति।

४६ संकेतसमेत :- [४ च० इलाम: ]

न ताटस्थ्येन नाऽडत्मगतत्वेन रसः प्रतीयते नोत्पद्यते नाभिव्यज्यतेऽपि तु काव्ये नाटये चाभिघातो द्वितीयेन विभावा-

बयं तु ब्ूम :- अत्र नटगतत्वेनानुनीयमानः स्थायी सभ्यानां रस इत्यूचे। तत्रानुमीयमानत्वमनुभवविरुद्धम् । तस्य विगललितवेद्यान्तरत्वेन रस्यमानत्वात्। तस्मादन्यथोच्यते नायकेन-न ताटस्थ्येनेति। ताटस्थ्यें स्वव्यतिरिक्त्ताश्रयत्वम्। तद्गतत्वेन हि रतिमतीतौ घददिवन्न रसनी- यत्वं स्यात्। स्वगत्वेन तु रतिप्रतीतौ स्वात्मनि रसस्योत्पत्तिरित्यङ्गी- कृतं स्यात्। साच न युक्ता। सीतादेः सभ्यान्मत्यविभावत्वात्। कान्ता- दित्वं साधारणं वासनाविकारहेतुर्विभावीभविष्यतीति चेद्देवतावर्णनादौ तदपि कथम्। न च स्वकान्तादिस्मरणं मध्ये संवेद्यते। लोकोत्तरस्य च रामादर्ये सेतुबन्धादयस्ते कथं साधारणा: स्युः। न चोत्साहादिमतो रामादेः स्मृतिः। अननुभूतत्वात्। शब्दादेरपि तत्प्रतीतौ न रसो- त्पात्तः। प्रत्यक्षादिव नायकमिथुनप्रतीतौ । प्रत्युत लज्जादेरुत्पत्ति: स्यात्। कि चोत्पत्तिपक्षे सीतादिष कामित्वं स्याङ। करुणस्योत्पादा- हुःख्तत्वं च । ततस्तत्प्रेक्षासु पुनरपवत्तिः स्यात्। विभावादिनिवृत्ता- वषि कार्यरूपरसस्य घटादिवदवस्थानं पसज्येत। न चैवमस्ति। विभावादिनिटृटत्तौ रसस्यापि निवृत्तेः । तन्नोत्पत्तिरपि। नाप्यभि व्यज्यते। दीपादिप्रकाश्यघटादिवत्तस्य पूर्वसिद्धत्वाभावात् 1 अथ शक्तिरूपतयाऽक्ति चेत्तदा तदभिव्यक्तौ विषयार्जनरतस्याप्रवृत्ति: स्यात्। तत्रापि च स्वगताऽभिव्यज्यते परगतो वेति पूर्ववदेव दोषः। तत्कथमनुभूयत इत्याह-अपि तु कव्य इत्यादि। काव्येऽनभिनेये। नाव्येअभिनेये। तन्मते हि वाच्यविषयाभिधाव्यापारानन्तरभावी रसा दिविषयो भावकत्वनामा व्यापारः स्त्रीकृतोऽस्ति। स च चेतसो घनः संमोहसंवृत्तत्वं निवार्य विभावादीन्स्वस्य नटस्य च साधारणान्करोति। अत एव न ताटस्थ्यात्मगतत्वे। अयं भाव :- यदि ह्यभिधाव्यापारां- नन्तरभावी भावकत्वव्यापारो नाङ्गी क्रियते तदा शास्त्रेभ्यः काव्यना व्ययो: किमन्तरं स्यात्। तस्माद्द्वितीयोऽस्ति रसभावनाख्यो व्यापार:, यद्टसाद्विभावानां साधारणत्वापादनं स्यात्। भाविते च रसे तस्य

[४ ब० उल्लास. ] काव्यमकार: । ४९

दिसाधारणीकरणात्मना भावकत्वव्यापारेण भाव्यमान: स्थायी

इति भट्टनायक: ।

भोग: स्यादित्याह-मोगेनेनि। यः स्वयं भुज्यते रस्यने परस्मे दीयते च स भोगः । स चानुभवस्पृत्यादिवितक्षाग एव । तद्विशेष गमाह- सत्वरेति। यदा हि रजसो गुणस्य द्रुनिस्तमसो विस्तरः सत्त्वस्याति- विकासम्तदानी भोग: स्वरूपं लभने। सत्वोद्रेके चाऽऽनन्दो भवति। सत्वोद्रेकेण प्रकाशः प्रकटो य आनन्दस्तन्मयी या संवित्तस्यां या विश्रान्तिः सा सतत्त्वं परमार्थो यस्य स तथा परब्रह्मास्वादसोदरः । स्र च हृदयविषयः। एतेन काव्ये व्यापारतयं वाच्यरससहृदयविष- यमभिधाभावनाभोगात्मकमुक्तम्। अत्रोच्यते। रसस्वरूप एव तावद्विपतिपर्त्तिर्वादिनाम्। तथाहि- आागवस्थारयां यः स्थायी स एव विभावादिि: ाप्तपरिपोषोऽनुकार्य- गत एव रसोऽनुकत्रा ना-थे प्रयुज्यमानत्वान्नाटयरस इति केचिद्। प्रवाहधर्मिण्यां चित्तवृत्तौ चित्तवृत्तेश्वित्तवृत्त्यन्तरेण क: पोषार्थः। विस्म- यशोकक्रोधादेश क्रमेण तानवं दृष्ट न पोष:। तन्नानुकार्ये रसः। अनुकतर्यपि न। लयाद्यननुसरणप्रसङ्गात्। सभ्यगते न कश्चमत्कारः। पत्युत करुणादौ दुःखम्। तस्मान्नायं पक्षः। कस्तर्हि-इहाऽडनन्त्यान्निय- तानुकारो न शक्यः। निष्पयोजनश्र। विशिष्टताप्तीतौ ताःस्थ्येनें वत्त्यभावात्। तस्मादनियतावस्थात्मकं स्थायिनं भावमुददिश्य विभा- वादिभिः संयुज्यमानैरयं रामः सुखीति स्मृतिविलक्षणा स्थायिनि परतीतिमोचरत्नयाSSस्वादरूपा प्रतिपत्तिरनुकर्त्रवलम्बना नाटयैकगा- मिनी रसः । तस्य चानुकार्याभिन्नत्वाभिमतो नर्तक एवाऽडधार:। सभ्यस्त्व स्वादकः। तेन नाटय एव रसा नानुकार्याद्रिष्वित्यन्ये। अपरे त्वनकर्तरि यः स्थाय्यवभासोऽभिनयादिना कृतो भिचावित्र वर्ण- कादिनाऽश्वावभास: स एव लोकातीततयाSSस्वादापरसंज्ञया प्रतीत्या रस्यमानो रस इति। नाट्याद्रसा नाट्यरसाः। केचित्तु ध्वनेर्विभावानु भावमात्रमेव भावकत्वादिरूपविशिष्टमामग्रया संपद्यमानं ताद्विभावनीया

१ क स्वादा रसः । २ ख. 'न वयुत्पतत्य।

४८ संकेतसमेत :- [ ४ च० उल्लासः

लोके प्रमदादिभिः स्थाय्यनुमानेऽभ्यासपा बवतां काव्ये

नुभावनीयव्यभिचारिभिरुपचितस्थायि रूपचित्तटृटत्युचित वासनानुरक्त्त - स्वनिव्टतिचर्वणाविशिष्टमेव रसः तन्ना्मेव ाअन्ये ु शुद्धं विभावमेवापरे शुद्धमनुभावमितरे स्थाविभावमात्रं परे व्यभिचारिण- मन्ये त्त्संयोगभेकेऽनुकार्ये केचन सकलमेव समुदायं रसमाहुरित्यलं बहुना। काव्ये च लोकनाट्यस्थानीयेन स्वभावोक्तिवक्रोक्तिपकारदूयेन लोकोत्तरपसन्नमधुरौजस्विशब्दसमर्प्यमाविभाव दियोगादियमेव रस- चार्ता। स्वभावाभिनयोपेतं नानास्त्रीपुरुपाश्र्मं नाट्यं लोकधर्मी। स्व्रालंक रसंयुक्तमसुस्थपुरुपाश्रयं नाटयधर्मय्। एवं स्थिते सर्वप- क्षेषु रसस्य प्रतीतिरपरिहार्या। न ह्यमतीतं व्यवहार्य पिशाचवत्। किं तु यथा प्रतीतिमात्रत्वावैशिष्टचेऽपि प्रात्यक्षी, आनुमानिकी, आग- मोत्था प्रतिभानकृता योगिप्रत्यक्षमा च प्रतीतिरुपायवैलक्षण्यादन्यैव

हृदय संवाद दिनोपकताया विभावादिसामय्या लोकोत्तररू ।त्वात्-इति प्रतीयमान एव रसः । प्रतातिरेव च विशिष्टा रचनाचर्व णाचमत्कारा- स्वादभोगलयादिशब्दवाच्या। सा च नाटये लौकिकानुमानप्रतीतेर्वि- लक्षणा। सा च तां परमुखे उपायतया संदधाति। एवं काव्येऽन्यशब्द- पवीतेरविलक्षणा परं प्रमुख उपायतया तामपेक्षते। लौकिगमाणदिव्युत्प- महृदयो हि लोकोत्तरं व्यवहारमाकलयति। एवं च प्रतीत्याद्यव्यति• रिक्को नं भोग: 1 प्रतीत्याद्यव्यतिरिक्तत्वान्भोगो रसना भविष्यत्यपि न रैसोगिप्रतीतिरेव भोगीकरणव्यापारः काव्यस्य रसविषयो व्यञ्ञन- रूपो नामान्तरेश परैः स्मृतः । कि चोत्पत्त्यभिव्यक्त्तिद्वयानभ्युपगभे नित्यो का सन्ता रस इति न तृतीया गति: स्यादिति निष्टङ्न्य श्री- मानभिनवयुक्क प्राह-ोक प्रमदादिभिरिति। यथा लोके घूमदर्शनानन्व-

१ क प्रधानकृतयो। क. तत हेतु० ३ रू. रसो मौनि।

[१ च० उल्लास:] काव्यभकाशः । ९

नाटये च नैरेव कारणस्वादिपरिहारेण विभावनादिव्यापारव-

स्यैवैते, न ममबैते न अन्ोरेवैते न तटस्थस्यैवैत इति संबन्धि- विश्वेषस्वी कारपरिह्वारनियमानध्यवसा यात्साधारण्येन पतीतरभि- च्यक्तः सामाजिकानां वासनात्मनया स्थितः स्थायी रत्यादिको नियतप्रमातृगतत्वेन स्थितोऽपि साधारणोपायवळात्तत्कालवि-

यततया यत्र विभावादिस्तत्र रत्यादिरिति व्याप्तिग्रहोऽपीत्यर्थः । नाव्ये च्ेति। नाटयेऽि तैरेव कारष्ादिभिविभावादिवाच्यैः स्थायी व्यक्तः । काव्ये च लोकनाट्यधर्मस्थानीयन स्वभावोक्तिवक्रो/किपकारदयेनालौ- किकमसन्नमधुरौ जस्विशब्दसमर्प्यमाणविभावादियो गादियमेव रसवार्ता। यन्मुनिः काव्यार्थान्भावयन्वीति भावाः। असाधारण्यपाधान्याभ्या काव्यार्था रसाः। पदार्थवाक्यार्थौं तु रसेषु पर्यवस्यतः । अर्थ्यन्ते माधान्येनेत्यर्थाः। न त्वर्थशब्दोऽभिधेयवाची। रसादेः स्वशब्देनानमि- धेयत्वात्। ममैवैत इत्यादिकं साधारण्येन पनीवौ हेतुः। स्वस्य शत्रोरुदा- सीनस्येति पक्षत्रयेण सर्वसंबन्धिदर्शनं संबन्धिनां विश्रेषेण संब्धिविशे- पाणां वा यौ स्वीकारपरिहारौ यरतयोनियमस्तस्यानवसायोऽपरिच्छेद- स्तस्मात्। नियतप्रम तृगतत्वनेति। यः कोऽि विदग्ध, स नियतः । साधारणोपायेति। विभावान्यो हि रुर्वेषां तुल्यत्वेन पीतिगोचरा: । तन्कालेति। तत्कालं विभावादिदर्शनश्ररणमकालं विगलिता या परि-

वत्वं यस्य स तथा। केन प्रमात्रा। स्वगतत्वेन हह रतिभतीती काभि- त्वम्। परगतत्वेन तु द्वेषादि। ताटस्थ्यं वा घढादिवत्। सर्वसाधारण- प्रतीतौ ताटस्थ्यमेव्र न रसनीयत्वम्। रसनीयतायामपि सुखवन्नियत- निष्ठत्वं कामित्वम्। तस्मादनियतनिष्ठत्वेन यो रसनीयः सर्वप्रमातृताव- लम्बनेनैव यो रस्यते। अत एव रङ्गममण्डपान्तरप्रविष्टानां सर्वेषां हृद- यसंवादभाजित्वमित्युच्यते। अत एव रङ्गन्भूमावहृदयानामपि साधार- ण्यश्तीतये सहदयीकरणाय साधारण्यमहिम्ना सकलभोग्यत्वसहिष्णु- भिः शब्दादिविष यमयैरा तोद्यगानविचित्रमण्डपविदग्धगणिकादिभिरुपर-

५० संकेवसमेत :- [४ च० उल्लास: ] मलितपारिमितममातृभाववशोन्मिषित वेद्यान्तरसंपर्कशून्यापरिमि- तभावेन प्रमात्रा सकलसहृदयसंवादभाजा साधारण्येन स्व्राकार इवाभिश्लोऽषि गोचरीकृतश्रव्यमाणतैकप्राणो विभावादिजीविता- वाष: पानकरसन्यायेन चर्व्यभागः पुर इव परिस्फुरन्हृदयमिव

स्वादभिवानुभावयत्रलौकिकचमत्कारकारी शृङ्गारादिको रसः।

अनमाशितम्। अस्मादेव च साधारणसंवाद कार्युपरञ्जनसमाश्रवणात्सु- ख्वादिपतीत्या न प्रमाता विवशीभवते। अविव्रशीभूतव् रससँविदं वस्त्व- न्तरे विश्रमयति। स्तकार इवोते। यथा स्त्रात्मानमहमात्मना जानामीत्य- त्राभिन्नोऽपि स्वाकाग। ्रह्मग्राहकता सर्वत्र भेदे स्यादत्र त्वभेदेऽपी- स्यपिशब्दार्थ:। चर्व्यमइणतैकेति। न सिद्धस्वभावोऽपि तु तात्कालिक एवं। न च चर्वणातिरिक्तकालस्थायी। अत एव विभावादिजीविता- वधि:। पानकरसेति। यथा हि पानकरसास्व्रादो गुडमरिवादिषु वस्तुषु मंध्य एकस्मिन्वस्तुनि चर्वन्द्रिरववारययितुं न शक्यते तथाऽयमपि। अनु- मावयन्तिति। साक्षात्कारयन्। रस इनि। अयमाशयः - प्रमदादिभि: कारणादिभिलौंकिकी कारणत्वादि ममतिक्रान्तर्विभाव नातुभावनासमुप-

संवेदनात्मकचर्वणागोचरव्वणैकसारः स्थायिविलक्षण एव रसः। न तु यथा शङ्ककादिभिरभ्यधीयत। स्थाय्येव विभावादिभि: पत्याय्यमानो रस्यमानत्वाद्रस उच्यते। एवं हि लोकेऽपि रसः स्य.दसतोऽपि हि यंत्र रसनीयता तत्र वस्तुसतः कर्थ न भविष्यति। तेन स्थायिप्रतीतिरनु- मितिरूपां प्राच्या न रसः। अत एव विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगा- दिवि सूत्रवाक्य स्थायिग्रहण न कृतम्। तत्कृतं प्रत्युत शल्यभूतं स्यात्। स्थायी रसीभूत इति पुन्राचित्यादुक्त्तम्। औचित्यं तु तत्स्थायिगत स्वेन कारणादितया प्रसिद्धानामिदानीं चर्वणोपयोगितया विर्भावत्वाव- हैम्बनात् ।

१ ख. °भावाहित्या° ।

[४ च० बलास, ] काव्यमकाय: ।

स च न कार्य:। विभावादिविना शेऽपि तस्य संभवमसङ्गात्। नापि झ्ञाप्यः । सिद्धस्य तस्यासंभवात्। अपि तु विभावादिभि- व्यञ्जितश्वर्वणीयः। कारकज्ञापकाभ्यामन्यत्क दृष्टमिति चेत- न कचि द्द्दटमित्यलौंकिकसिद्धर्भषणमेतन्न दूषणम्। चर्वणानि व्पतत्या तस्य निष्पत्तिरुपचरितेति कार्योप्युच्यताम्। लौकिक- मत्यक्षादिपमाणताटस्थ्याव बोधशालिपरिमितयोगिज्ञानवेद्यान्तर-

लोकोत्तरस्वसंवेदनगोचर इति प्रत्येयोऽभिधीयताम्। तद्ग्राहकं च प्रमाणं न निर्विकल्पकम्। विभावादिपरामशप्धानत्वाद्। नापि सविकल्पकम् । चव्यमाणस्यालीकिकानन्दमयस्य तस्य

विभावादिमिर्व्यज्षिन इति। दीपादिव्यङ्गय लौकिक घटादिवैल क्षण्येन व्यं- ख्वितः। ननु यदि रस्थमानतैकमाणो हासौं न प्रमेयादिरूपस्तर्हि सूत्रे निष्प- त्तिरिति कथमित्याह-चर्वणानिष्पर ति। नेयं रसस्य निष्पत्तिरपि तु तद्ि- षयरसनायाः। तन्निष्पत्या तु तदेकायत्तजीवितत्वाद्यदि रसस्य निष्प- त्तिरुपचर्यते तन् कछिदोषः। सा च चर्वणा न प्रमाणान्तरतो जाता पूर्व येनेदानी स्मृातः स्यात्। न चाधुना प्रमाणान्तरादुत्पन्ना । लोकोचरे प्रत्यक्षाद्यव्यापारात्। स्व्रनं तु नापामाणिकी। स्वंवेदनसिद्धत्वाद। चर्वणावबोध रूपैव। ज्ञानविशेषस्यैत चर्वणारूपत्वाद।अयं भावः-विभावा- दिभ्यो लोकोत्तरेभ्य उपायेभ्यो जातत्वाल्लोकोत्तरेषा चर्वणा बोघरूपा लौकिककारणादिजाते ्योऽत एव लौकिकेभो, इनान्तरेभ्यो विलक्ष- णैव। पत्येयत्वमपि दर्शयति-लो.ककेात।लौंकिकममा भ्यो विलक्षणम्। चमत्कारकारित्वात्। ताटस्थ्ेन स्वात्मानं बिना यः परस्य बोधस्तेन शालते यन्मितयोगिज्ञानं तस्माद्विलक्षणम् । ताटस्थ्यमवीत्यादित्वेन तत्यादिब.धस्य निषिद्धत्वात्। तथा विषयोपरागशून्यस्व्रनिष्ठामितको- गिज्ञानाच्च विलक्षणम्। स्वात्मगतत्वेन मतीत्यादिनिषेधस्योक्तत्वाू:। न्यत्स्वसंवेदनमत एव लोकोत्तरं तद्ग्राहः। अलौकिकानन्दमयक्षोति। सदोल्ेखरहितस्येत्यर्थः। तद्यमत्र संक्षेपः- मुकुटप्रतिशीर्षकादिना

१ ख 'सदलेक।

संकेतसमेत :- [४ व० उल्लास: ]

स्वसंवेदनसिद्धत्वात्। उभयाभावस्वरूपस्य चोभयात्मकत्वमपि पूर्ववल्लोकोत्तरतामेव गमयति न तु विरोधमिति श्रीमदाचार्या- भिनवगुप्तपाद़ा:। व्याघ्रादयो विभावा भयानकस्येव बीरान्दतरौद्राणाम्, अश्षपातादयोऽनुभावा: शृङ्गारस्येव करुणभयानकयोः, चिन्ता-

तावलटधीराच्छादते। गाढपाक्तनसंत्संस्कारच्च काव्यवलोपठौक्य- मानाउपि न तत्र रामधीर्विश्रामपति। अत एवोभयदेशका लत्यागो रोमा- श्रादयश्च भूयसा रतिम तिका रेतया दष्टास्तत्रा लोकिता देशकाला- नियमेन रति गमयन्ति। यस्या स्वात्माऽपि तद्वासनावत्त्वादनुमवष्टः। अत एव न ताटस्थयेन रत्यनगतिः। न च नियतहेतुतया, येनार्जनाभि- ध्वङ्गगदिसंभावना। न च नियतपरात्मकगततया, येन दुःखद्वेषकामि त्वादयुदयः । तेन साधारणीभूता संतानटृत्तेरेकस्या एव वा संविदो गोचरीभूता रतिः शृङ्गरः । साधारणी भावना च विभावादिभिरिति। अन्न संकेतस्य प्रस्तुतत्वाद्रसविचार: संक्षेपादुक्त:। विस्तरेण तु लोल्- दादिविरचितरसविवरणेभ्यो जेयः। पादा इति बहुवचनोक्तया ग्रन्थ- कारस्सन्मतं बहु मतवान्। न वेत्ति यस्थ गाम्भीर्य गिरितुङ्गोडपि लोलटा । नत्तस्य रसपाथोधे: कर्थं जानातु शुक्ककः ।। १।। भोगे रत्यादिभावानां भोगं स्वस्योचितं झुवस्। सर्वथा रससर्वस्वमभाङ्डीं्दट्टनायकः ॥२॥ स्वादयन्तु रसं सर्वे यथाकामं कथचन । सर्वस्वं तु रसस्यात्र गुप्तपादा हि जानते ।। ३।। व्याघ्रादय इति। विभावादयः प्रत्येकं रसेषु पृथगुच्यमाना अनैका- न्तिकर्ता भजन्ते। संयोगस्त्वव्यभिचारी। तथा हि-यत्र बन्धुविनाशषो विभावोऽथुपातादिध्यानुभावश्चिन्तादैन्यादिश्च व्यभिचारी सोवश्यं शोको रस इति। एवमन्यत्रापि। अश्रगतादय इति । तत्र वीरेऽश्रुपातो नाये पथा-

स्वेद्जलकणकरालकरो व्यरुचत्पभित्र इब कुअ्जरस्त्रिधा।। रुविन

[४ च० उछास.] काव्यमकाय: । ५३

दयो व्यभिचारिणः शूङ्गारस्येव वीरकरुणभयानकानामिति पृथगनैकान्तिकत्वात्सूत्रे मिलिता एव नि्दिष्टाः। वियदलिमलिनाम्बुगर्भमेघं मधुकरकोकिलकूजितैर्दियां श्रीः। घरणिरभिनवाङ्कराङ्नटडून प्रणतिपरे दयिते पसीद मुग्धे ॥ २८॥ इत्यादौ परिमृदितमृगालीम्लानमङ़ प्रवृत्ति: कथमूपि परिवारमार्थनाभि: कियानु। कलयति च दिमासोनिन्कलङकस्थ लक्ष्मी-

इत्यादौ दूरादुत्सुकमागो विवाितं संभनिणि स्फारितं संश्षिप्यत्यरूणं गुई तत्रसने किमावि, भ्र् डाम् ।

चक्षर्जानिमहो प्रपश्चचतुरं जात गसि भेयसि ॥ ३० ॥

मिलिता इति। संयोगरूपतया। वियदलीति। अङ्कश्चिह्रम्। ट, वन्यः । अत्र केवलविभावसद्ा वेऽप्यन्यवमद्रयाक्षेपकत्वेन रसपाटः। तेन नानैकान्तिकत्वम्। अन्यत

रनुभाववर्गः, प्रणतिपर इति पदाचौत्सुक्याभिलाषदैन्यादि:, मुग्धप- दाच्च त्रासत्रपार्षादिर्व्याभचारी समाक्षि यते। परिमृदितेति। अत्र कथमपिपद द्ग्लान्यालस्यश्रमप्रभृतिरव्यमिचारिगणः, प्रवृच्तिरङ्ग कपोल इति, पदेभ्य: कस्या अङ्गमित्याद्यपेक्षार्या विभावो लभ्यते। दूरादुः्सुक- मिति। अत्रौत्सुक्यादिव्यभिचार्यनुगतत्वेन दूरादित्यादिपदेभ्य: सहसा- प्रसरणादिरूपोऽनुभावः, मेयसीतिपदाच्च विभावो लभ्यते । पूर्णेक्षण- मित्यत्रेक्षणशब्दो व्यापारवचनः । एवं दवयसद्भावेऽप्युदाहार्थम्। परं विभावादित्रयसन्भावे रसमवीत्युत्कर्षः । त्रयसन्भावश्च दशरूपक एव। यदाह वामन :- संदर्भेषु दशरूपक श्रेयः। तद्धि चित्रं चित्रपटवदिशेषसा-

५४ संकेनसमेन :- [४ च० दल्क्सः इत्यादी च यवपि 'इमारा ।सतुभ रना मौत्सुक्यत्रीडादर्ष- कोपासूयानगदाना च व्यि रिणा केरलानामत्र स्थितिः,

न्तिकत्वमिति। तद्विशेषानाह-

बीअत्साङ्गुतसंज्ञौ चेत्यष्टी नाट्य रसा: स्मृता:। २९॥ तत्र शृङ्गारस्य द्वौ मेदौ। संभोगो विमलम्भश्चेति। तत्राऽडघ्यः

कल्यात्। नद्रूपसमर्पणया तु प्रबन्धेऽपि। नानेकान्तिकत्वमिति। विभा- षातुभवव्यभिचारिसंयोगस्येति शेषः। शद्धारेति। अत्र कामस्य सकलजातिसुउभतया=त्यन्तपरिचितत्वेन सर्वान्मनि हृद्यनेति पूर्व शृङ्गारः। तदनुगाभित्वाद्धास्यः । तद्वैपरीत्या- त्रिरपेक्षभावत्वाच्च नतः करुणः। ततस्तत्कारणम्थसारो रौद्रः । ततो रौद्रस्य कामार्थप्राधान्येन कामार्थयोश् वर्ममूळत्वादिति धर्मप्रधानो वीर:। तस्य भीतत्राणसारत्वात्ततो मयानकः । ततस्तद्विभावैः साम्यसंभाव- नाद्ीभत्स इतीयद्वीरणाSक्षिप्तम्। वीरस्य फलभूतोऽद्भुन इत्येतेषां क्रमः । द्वौ भेदावि न। आत्मेति शेष: । तनो द्वो भेदावात्मा शृङ्गारस्त न. त्वात्मानाविति। अयमभिप्रायः-संभोगे चेश्र विपलम्भाशक्का। तदा स्वाधीनेऽनुकूले चानादगः स्याद्वामत्वात्कामस्य ! यन्मनि :- यद्ामाभिनिवेशित्वं यतश् विनिधायते। दुलभत्वं च यञ्नाया कामिनः सा परा रतिः॥ इति। -विमलस्मे चेन संभोगाश्ञा। तदा नैगश्येन करुण-एव स्यात-। तस्मात्मासं गतमिव गनं प्राप्तमिवेत्येवंपरम्परक्रमेणवर्धिषणुर्सं का्म फरमर्भातिकृद्। संभोगविपलम्भयोस्तु गृङ्गारशव्दोगग्रमेकदेशेमफ श्रब्दवहुषलासत्। सभोग इति। संयुक्ताभ्या भुज्यत, इविसंभोग:। विपयमय इवि। संभोगास्वादलोभेन विदयुक्का्या मलभ्यतआत्माS

[४ च० उल्ास ] काव्यमकानः। ६५

परस्परावलोकनालिङ्ग नायग्पानपरि चुम्बनाद्यनन्तमेदत्वाढपरि च्छेद्य इत्येक एव गण्यते। यथा- शून्यं वासगृहं वि शोक्य शयनादुत्थाय किचिच्छन- निंद्राव्याजमपागतस्य सुचिरं निर्वण्य पन्युमुखम्। विश्रब्धं परिचुम््य जातपुलकामालोक्य गण्डस्थली लज्जानम्रमुखी प्रियेण हसता बाला चिरं चुम्बिता ।३१॥ तथा- न्वं मुग्धाक्षि विनैव कञ्चुलिकया धत्से मनोहारिणीं लक्ष्मीमित्यभिधायिनि तियतमे तद्वीटिकासंम्पृशि।

निर्यातः अनर्कैरलीकवचनोपन्यासमालीजनः ॥ ३२॥। अपरस्तु अभिलाषविरहेप्यामवासशापहेतुक इति पश्चविध: । क्रमेणोदाहरणानि- प्रेमार्द्रा: प्रणयस्पृरः परेचयादुद्वाढगगाढया- स्तास्ता मुग्दृशो निसगमधुराश्रेष्टा भवेयुमयि। यास्वन्तःकरणस्य बाह्यकरणव्यापाररोधी क्षणा- दाशंमापरिकल्पितास्वपि भवत्वानन्दसान्द्रो लयः ॥३३ ।।

खुन्यमिति। किचित्पुर्वकायेन शनैर्मन्दं यथा स न जागनीत्याशयेन। अत्र गण्डयो: पुलकोद्मेन निद्राव्याजावगमान्नायिकालज्जाभानः । त्व सुग्ध, क्षीति। वीटिका कशासंयोजनपाशः । जालिकेनि यावन् । संभोगस्य तात्कालिकं फलं परीरम्भ: । स च कञ्चलिकासन्भावे तथाविधो न स्यादित्याशयेन विनैव कञ्चुलिकयेत्युक्तम्। सस्मिता या सखी सैव नेत्रोत्सवस्नेनाSSनन्दित:। अलीकति समिषोपन्यासं खथा भवतीत्यथः । अपरस्व्रिति । पूर्वमसङ्गे मङ्गन् छामिलापः ! प्रतिनियनेऽपि सङ्गे

मीष्या। देशान्तरगमन प्रवास:, कुिनरेव दिकृती बां्दणड़ा शापः। मर्द्ाइति 1 पणयस्पृशः म्वयमा श्रेपव याच्ञास्पृः । परिचयान्पुनः

५६ संकेनसमेन :- [४ च० उन्दाम]

अन्यत्र व्रजतीति का गवल कथा नाग्यस्य ताहक सुह- द्यो मा नच्छति नागतथ् हह हा कोडयं विधः प्रक्रमः ।

वाला वृत्तविवर्तनव्यतिकग नाऽडप्नोति निद्रा निशि॥३४॥ यषा विग्होत्काठिता। सा पत्यु: प्रथमापराासमये मरन्योपदेशं विना नो जान, ति सविभ्रमाङ्ग पलनावक्रांक्तिमंसूचनम्। स्वच्छैरच् कपोलमू गलि तः पस्तनेत्रोत्पला बाला केवलमेव र.दिनि लुठलं,लोटफैरश्षुभि:॥३५।। पस्थानं दलये: कूनं प्रियसग्वे-सरैग्जसं गतं धृत्या न क्षगमाभिनं व्यवमि। चित्तन गन्तुं पुरः। यातुं निश्वितवेनमि नियतम सनें समं पभ्थिता गन्तव्ये स गारन नियसुह सार्: किमु त्यज्यने।३६॥

पुनः काग्ण दुशाढरोग वयास्तस्त्श्चेय मयि भवेयुर्भवनत्वति। आशंसापरिकल्पितासु मन,रनिपर्य उन,पु। लयवेष्टाना साक्षादनुभव इव। अन्यत्रेति। अन्यत्र नायय ,।मवेन स्व्रस्मिन्वत्युर्नुगग उक्तः। नाप्यस्य ताह गेत्या ढेना तु परिवाशनुकूळ्त्वमुक्त्तम्। निशा- न्तान्तरे गुहान्दर्न बहिः।गनेन क त्िनुक्तम्। सा पत्युरिनि। अत्र सख्युर्भावः सख्यं मैत्री । सर्वा दू॥घ इनि यः । तेनोपढेगस्तं सथा। अथ वा सख्यां साधुरनः । तत सागै यः। स चासावुपदे- शञ्ञ नं तथेति। रोदनस्य सशव्दत्वप रेवारायाश्रुभिरित्युक्तम्। अश्रू- सामेव च प्राचुर्याय लोलोदकगिि चोक्तम्। म्वच्छैरित्यनेन तु चिर कालं रोदनं लभ्यते न क्षणम त्रम्। क्षणमात्ररोदने हि किचिटअ्नसं भवादभूर्णा न स्वच्छता स्यात्। प्रागश्रूणि बिन्दुतया कपोलमूलं पतान्त पश्चाच्त्र मिलितानि लुठल्ोलोदकतया परिणमन्तीति वात्पर्यार्थ:। प्रस्थानमिति। अत्र गतमासिनममित्यत्राSडरम्भे क्तो नातीते। अतीते हि तयोग्नीतस्थान्मुहन्मार्थ: किमु त्यज्यन इत्यत्रार्थामगति: स्थाद्।

[४ च० उल्लासः ] काव्यपकाशः।

त्वामालिख्य मणयकुपितां धातुरागैः शिलाया- मात्मानं ते चरणपनितं यावदिच्छामि कर्तुम्। अस्नैस्तावन्मुहुरुपचि नैदटिरालुप्यते मे कूरस्तस्मिन्नपि न सहते संगम नौ कृतान्तः ॥३७॥ इास्यादीनां क्रमेणोदाहरणानि- आकुश्चय पाणिमशुचिं मम मूर्ध्नि वेश्या मन्न्ाम्भसां प्रतिपदं पृषतः पत्रित्रे। तारस्वरं प्रथितथूत्कमदात्महारं हा हा इतोऽहमिति रोदिति विष्णुशर्मा ॥ ३८॥ हा मातस्त्वारिताऽससि कुत्र किमिदं हा देवता. काऽडशिषो

इत्थं घर्घरमध्यरुद्धकरुगा: पौराङ्गनानां गिर- श्वित्रस्थानपि रोदयन्ति शतधा कुर्वन्ति भित्तीरषि॥ ३९१

जीवित ्रियेत्यामन्त्रणे पदद्यम्। प्रियेति तु सुहृद्विशेषणे भियसखैरिति विशेषणं न वाच्यं स्यात्। अथ वा ियस्य पत्पुर्भि ऋणि वलयानि तन्भावभावित्वादिति यदि व्याख्या तदा गिय्न इति सुहृद्विशेषणतया वाच्यम्। ि।तमेऽत्यन्तवल्लभे न तु भर्तरि। तदयं वत्पर्यार्थ :- हे मिय जीवित भियत्वादवं भण्यसे पश्चादषि याककये सुहृतसार्थ: किमिति त्यज्यते। पश्चान्महद्दुःखमनुभविष्यसीति । किमु इति पदं काका प्रश्नेन च व्याख्येयम्। यदि च प्ियेण सनाथ: सह- त्सार्थ: पियसुहृत्सार्थ इति मध्यमपदलोपी समासस्ततोऽयमर्थस्ताघदेकं सुहृत्सार्थोऽन्यच्च पिययुक्तस्तद्गन्तुमुचितमेवेत्यपि व्याख्या।त्वामालिख्येति। आत्मानमङ्ध्रिगतं यावदालेख्यतया साक्षादेवेच्छामि तावदालेख्येडपि साक्षादिव तद्विभावनादभूद्गमः । तस्मिन्नपीति। चित्रेऽ्रपीति : । तथात्र मनसैव तक्याश्चित्रविपयनयनं तस्य षादविषयं पतनं न बहिर्त परकादिभि: करणमित्यपि व्याख्यानम्।व्याख्याद्येऽप्यत्र सहृदयैसारे-। तरता चिभाव्या। आकुङ्येति। अत्राशुचि वामम्। अशुचिक्रियाकरण- व्यत्ति। हा मातरिनि। कश्मीरराजमातमरणे भट्टनारा्यणकंव्रिकाव्यमि-

संकेवसमेत :- [४ च० उल्ास: ]

कृतमनुमतं छष्टं वा यौरिदं गुरुपातकं

नरकरितुणा सार्ध तरषा सभीमाकरीटिना- मयमहमसृप्नेशोर्मासैः करो मे दिशां वलिम् ॥ ४०॥ क्षुद्राः संत्रासमेते विजहित हरय: क्षुण्गशक्रेभकुम्भा युष्मद्देहेषु लज्जां दनति परममी सायका निष्यतन्तः । सौमित्रे तिष्ठ प.त्रं त्वमसि न हि रुर्पा नन्वईं मेघनाद: किंचिद्भूभङ्गलीलानियमितजलधिं राममन्वेषयामि ।। ४१।।

दम्। अशनिर्हुतवहो वज्र थिः। मध्यं रुर्द्व याभिस्तास्तथा। ततो घर्घ- रादिभिस्ति्रिभिः पदैः कर्मधारयः । घर्वरा अव्यक्ताः । कृत मने । नरकरिपुरच्युतः । किरीट्यर्जुनः । क्षुद्रा इनि। विजहितेति जहातेः पञ्चमीपर स्मैपदमध्यमबहुबचने। ह क इत्याकारस्येत्वम् । सौमित्र इाते मावृतनयत्वेनावीरत्वं ख्याप्यो। वीरन्वादिहै पितुर्वर्मः कौलीन्यादिक च मातुः। मेघनाद इत्यत्र नेघनादे वक्तरी मेघनाद इत्यनुपयुज्यमानत्वा-

स्कन्ददावृत्वाद्र्थान्तरं लक्षयदनन्यसामान्यवक्रमादिक ध्वनयति । इयं श्रुद्धा सारोपा लक्षणा। स दृश्यव्ा किक्तसंबन्धान्तरजत्वात्। आ. सोष्यस्य मेघनादशब्दस्याडडरोपनिव नस्पाशव्दाभिवेयस्य चोक्तत्वात्। अक मेघनादरूपं वाच्य स्व्रपरनपेनानुपासा। व्यङ्गयार्थान्तरपरिणत त्वाद। तस्मादवितक्षितमेवर वाच्यं न पुतरत्यन्तं तिरस्कृतम्। व्यडगचा थाधारद्वारेण तस्यप्युपयुक्ततवा्। यदि दा शुद्धस/ध्यंवसानाऽपि लक्षणा स्यात् । तथाहि-अत्राऽडरोप.वेप शक्रजेनत्वादिरर्थ आरो- प्येण मेघनादार्थेन विषयिणा निमीणें इत। एनच युक्तमिव व्यवान भाति। यो यत्र लक्ष्यलक्षणयोपिषयवरिपयिभावेन तमथ्व स्वातत्र साफोपल्फ् 1. पूर्वव्याख्याने तु न हि मे रनादेनाहंभावो लक्ष्यते किं तु ेतृत्वादीवि। अर्थान्तरं च लक्ष् कार्य यत्र वार्च्य परिणम्यते न पुत्तपं किंचित्। संरम्भया लोलया क्रोडया बद्धान्ंधि रमते क्रीक्ड

[४ च० उद्धास' ] काव्यमकाश:।

प्रीवाभङ्गाभिरामं मुहुरनुपतति स्यन्दने दतदृट्टिः पश्चार्घेन प्रविष्टः शरपतनमयाद्भूयसा पूर्वकायम्। दभैंरर्धावलीढैः अ्रमविवृतमुख भ्रंशिभि: कीर्णवर्त्मा दश्यं,दग्रप्लुतत्वा भवियति बहुतरं स्तोकमुर्व्यी प्रयाति ॥४२।। उत्कृत्योत्कृत्य कृत्ति प्रथममथ पृथत्सेधभूयांसि मांसा- न्यंसस्किवपृष्ठ पि ड्याद्यवय रसुनभ न्युग्रपूर्न नि जग्ध्वा। आतेः पर्यस्तनेत्रः प्कतदशनः पेनरङ्का करडन- दङ्कस्थादस्थिसंस्थं स्थपुटगतमपि क्रव्पमव्यग्रमत्ति ॥ ४३॥ चित्रं मह.नेप बतावतार: क कान्तरेपाऽभिनवैव भङ्गि:। लोकोत्तरं धर्नमहो प्रभाव: काऽप्या तिनूतन एष सर्गः।।४४।। एषां स्थाथिभावानाह- रतिर्हामश्र शोकश्र कोधो साहौ भयं तथा। ज.प्यावि मयश्रेति स्थायिभावाः प्रकीर्तिताः ।३०।

तीति व्युत्पत्य,Sन्वितनामानं राममन्वेपयामीति। अन्ुपतति। पृष्ठाषा- तिनि। स्पन्दने । रथे। उन्कयेति। अथोत। सामस्त्ये चार्ये वा। स्थपुटगतं विषमस्थानस्थमापि। तत्रेतेष्टी रसाः सुखप्रधाना:। स्वसंवि- चर्वणरूपस्यैकघनस्य प्रकाशस्य प्रीतिसारत्वात्। तथाहि। एकघन- शोकसंविच्चर्वणेऽपि लोकस्य हृदयविश्रान्तिः। अन्तरायभून्यविश्रान्ति- शरीरत्वात। अविश्रान्तिरूपतैव च दुःखम्। तत एव कापिला रजोवृ- चितां वदन्तो दुःखस्य चाञ्चल्यमेक माणा इत्याहुः। इत्यानन्दरूपाः सर्वे रसा:। कि तूपरञ्जकविपयवशात्केषामपि कटुकिस्रा स्पर्शोरत वीरस्येव। स हि क्लेशसहनादिभाग एव। रतिरित्य दि। अन्योन्यास्थावन्नात्मिका रिः। चित्तस्य विकासो हास: । वैधुर्य शोक:। तैक्ष्ण्यप्रबोधः क्रांधः। स्थेयान्संरम्भ उत्साह:। वैक्कव्यं भयम्। संकोचो जुगुप्सा । निस्तारो विस्मयः। तत्रैषां विभावानभावव्यभिचारिणः कथ्य ते मिथः स्त्रीपुंसालम्बन- रूपलदुपयोगिपवनारामचन्द्राकाद यास्तजलक्ीडायुद्दपिनरूपविभावा

६० संकेवसमेत :- [४ च० उलास: ]

संभोगे सुखमयहर्षादिव्यभिचारिणी रोमाश्चस्वेदाश्ुकम्पश्वसितकेशब-

तापजागरकृशताविलापदीनवचन लेख ले ख नवाचनवार्ता पश्नमर णोद्यमसंदे- शादनुभावा रतिर्जुगुप्सालस्यौग्र्यवर्जिता शृङ्गनरः । स्थायी चर्वणता गतो रसः स्यादिति सर्वत्र ज्ञेयम् । यद्यपि रतिश्रमकृतं निद्रादि संभो- गेडप्यस्ति तथाऽपि तद्रनी चित्रतामाधत्ते। वि्लम्भे तु तद्रतिभावनाप- रम्परोदितमवेति युक्तमेवात्र सुखमयत्वम्। विमलम्भे च मरणमचिर- कालपत्यापत्तिमयमिष्टं येन न शोकावकाशः । अथ वा चैतन्यावस्थैव पाणत्यागकर्तृतात्मिका पूर्वक्रियेव पाशदन्धाद्यवसरगता मन्तव्या न तु पाणत्यागः । तथा विपलम्भ उन्मादापस्नारव्याधीना या नात्यन्तकु- त्सिता दशा सा काव्ये नाटये च दर्शनीया। यदि वा तादृश्यां दशायां स्वजीवितनिन्दात्मिकायां तद्देहोपभोगसाररत्यात्मकास्थाबन्धाि विच्छि- द्यत एवेति कुत्सितदशाया असंभव एव। विकृतकेशबन्धवेषनर्तनगत्य-

खरागपाश्वग्रहणाद्यनुभावस्त्रपावहित्थनिद्रादिव्यभिचारी हासो हास्य: । स आत्मस्थ उत्तममध्यमाधमेषु स्मितविहसितापहसितैख्िधा। तत्र कपोलोल्लासमात्रमदृदश्यदन्तं स्मितम्। मधुरस्वनं सास्यरागं कालागतं विह्सितम्। निर्हेतुकं साश्रुनेत्र कम्पितांसशिरस्कमपहसितम्। एतेषां स्मितादीनां क्रमेण संक्रमणजैर्हसितापहसितातिहसितैः परस्थमपि त्रेधा। उपहंसितातिहसितयोरुपसर्गभेदेनार्थभेदः। उत्फुल्लास्यनेत्रं विकासिगण्डं किंचिद्दृश्यदन्तं हसितम्। उत्फुल्लनासं विजिह्मनिरीक्षणं निकुश्चि- तांसशिरस्कमुपहसितम्। ससंरभ्भाश्रुनेत्रमुद्धतं सशब्दं सकराघातमतिह- सितम्। अयं भाव :- परं हसन्तं दृष्ट्ा स्वयं विभावानपश्यन्षि हस- लोके हष्टः। तथा विभावदर्शनेऽपि गाम्भीर्यात्कोऽपि न हसति। परहा- सेक्षणे च तत्क्षणं इसति। यथाडम्लदाडिमादिरसास्वादोऽन्यत्रापि दनबो- दकविकारानुरूपदर्शनात्संक्रमणस्वभावस्तथा हासोऽपि संक्रामति नान्ये रंसोंः। यस्तु स्वामिशोकान्ृत्यस्य शोकः सोऽन्य एव शोकवत्खवामि-

१ ख. धुरं सरच°।

[४ च० उल्लास'] काव्यपफाय: । ६१

विभावको विभावभेदात्। इह च तद्विभावक एव हास: संक्रामतीत्यर्थः। इष्टानिष्टवियोगसंयोगविभावो निःश्वासमुखशोषाश्रपातभूलुण्ठनक्रन्दाद्य- नुभावो निर्वेददैन्यविषादमरणादिव्यभिचारी शोक: करुणः। दाराप- हारदेशजातिविद्यानिन्दाक्रोशादिविभावो नेत्ररागभ्रुकुटीकरणदन्तोष्ठग्रह- णाद्यनुभाव औध्य्यावेगामर्षादिव्यभिचारी क्रोधो रौद्र:। विपक्षागतन- यासंमोहाध्यवसायप्रतापविक्रमाधिक्षेपादिविभावः स्थैयधेर्गाम्भीर्यत्या- गादयनुभावो धृतिस्पृतिगर्वावर्षदिव्यभिचार्युत्साहो वीर:। स च त्रेधा धर्मदानयुद्धभेदात्। धर्मादित्यं तु विपक्षगतं सद्विभावरुपं स्याद्। स्वपक्षगतं त्वनुभावरूपभिति। इठ च विपत्पङ्कनिमत्रतास्वल्पसंनोषमि- ध्याज्ञानान्यपास्य यस्तत्वनिर्णयरूपोऽसंमोहाध्यवसायः स एवोत्साह- हेतुः माधान्येन । रौद्रे तु ममतापाधान्यादशास्त्रितानुचितयुद्धाद्यपीति मोहविस्मयमानान्यमिति विवेक:। पिशाच दिविऊतस्वरश्रतितदृष्टिशून्य- गृहारण्यगमनादिविभावं करहत्पादकम्पमुखशोषमालिन्याद्यनुभावं शङ्क- दैन्यादिव्यभिचारि स्त्रीनीचादीनां सहजमुत्तमानां कृतकं भयं भयानक:। उत्तमा हि भयाभावेऽपि गुरुराजादिभ्यो भयं दर्शयन्तः सुतरामुरमाः स्युः। प्रभुभक्तिश्च सचिवादीनाम्। यथा स्वेच्छाचारी भीत एवास्मी- वि। ननु राजादयः किमिति गुर्वादिभ्यो भयं कृतकं दर्शयन्तो मृदून्क- रक्म्पादीन्दर्शयन्ति। किमिति च भय एव कृतकत्वम्। सर्वस्य हि कृककत्वं संभवति। यथा वेश्याऽथार्थिनी कृतकां रति स्पष्टयति। उच्यते। भये हि दर्शिते गुरुर्विनीतं मन्यते। मृदुचेष्टया च नाधममकृ तिमेनं गणयति। कृतकरत्यादेश्वोपदिष्टान्न किंचित्फलम्। यत्र तु राजा पसनुग्रहाय क्रोधविस्मयादीन्दर्शयति तत्र व्यभिचारितैव तेषां न स्था- सितेति। वमनव्रणपूतिचिष्ठाकमिकीटादिदर्शनश्रवणादिविभावा गात्रसंको- चहलासनासाविकूणनपिधा थूत्कारादयनुभावा मोहापस्मारौट्रयादिव्य- भिचारिणी जुगुप्सा बीभत्सः । दिव्यचिमानमायेन्द्रजालावदातकर्मे-

प्रसाददानाद्यनुभावो हर्षावेगजाड्यादिव्यभिचारी विस्मयोऽद्दुतः । भावयन्ति व्याप्नुवन्ति सभ्यानां मन इति भावाः। यद् लोकोत्तरवा-

६२ संकेतसमेत :- 00

स्पष्टम्। व्यभिचारिणो ब्रूते- निर्वेदग्लानिशङकारू रम्तथाऽसयामदश्रमाः। आलश्यं चैव दैन्य च चिन्ता मोहः स्वृतिर्धुतिः ॥ ३१ ॥

स्वादं स्व्रीकुर्षन्तीति भाषाः स्थायिनो व्यनिचारिणश्। जात एव हि जन्तुरटाभ: संसिद्नििर्युज्यते। तथा हि। दुःखद्वेपी सुखलब्धः सर्वों रिरंससे हसति च वङ्या शोच ते परस्मै कुप्यति हितायोत्सहते विभेति परं जुगुप्हने तत्तत्स्व्रपरकर्तव्यमचिञ्रयदर्शनाद्विस्मयते च। केवलं कस्यचित्काचिदनिका चित्तृत्ति: काचिदूना। कस्यचिदुचित- विषयनियन्त्रिता कस्यायन्दथा। तत्काचिदव्योपयोगिनीत्युपदेश्या। तद्विभागकृतश्चोत्तमादिव्यवडय।ये त्वमी व्यभिचारिणस्ने रसायनसुप- युक्तवतो ग्लान्यालस्यन्रममभृतयो जन्ममःये न भन्न्त्येव। यस्यापि वा विभावबलान्भवन्ति तस्यापि हेतुश्रये क्षीयमाणा: संस्कारशेषतां नावश्यमनुबक्नन्त्रि। रत्यादयस्तु कृतस्त्रकर्नव्यनरा पळ्ीनकल्पा अपि संस्कारशेपर्ता नातिकर्तन्ते । वस्त्वन्तरविपयस्य रत्यादेरनुच्छेदाव्।

शतसहस्रधर्मोंणं लभमाना: स्थापिनं विचित्रयन्तो भान्तीति व्याभेचा रिणः। ग्लानोऽय मेत्युक्ते कुन इनि हेतुमश्ननास्थायिताडस्य सूच्यते। न तु राम उत्साहशचितिमानित्यत्र च हेतुप्रश्नमाहुः। अत एव विभावा- स्तत्रोद्धोधकाः सन्तः स्वरूपरञ्जकत्वं कुर्वाणा रत्युत्साहादेरुचितानु- चितत्वमावहन्ति । न तु ते तदभावे स्थायिनः सर्वर्थेव निरुपाख्याः । वासनात्मतया तेषा स्थितत्नत्।व्यमिचारिणं स्वविभावाभावे नामापि नास्ति। तथैषां विभावबहत्वे स्थायित्वम्। तदल्पत्वे तु व्यभिचारि- त्वम्। यथा रावगानी मियः र प्रत्यभावाद्रतिर्व्यभिचारिणी। तथा गुर्वादिषु च वीरशृ ्गारादौ रोपो व्यभिचार्येव। एवं विभावान्तरेषु वाच्यम्। निर्वेदेत्यादि। निर्वेदः स्वायज्ञा। ग्लानिर्वलापचयः। शङनऽनि- षोत्मेक्षा। अमुयाक्षमा। मीतिस मोहसंभेदो मद:। खेद: श्रमः। कार्ये-

[8 च० उल्कास: ] कान्यमकाय:। ६३

वीडा चपलता हर्ष आवेगो जडता तथा। गर्दो विपाद नत्हुक्यं निद्वाऽपरमार एव च ३२॥

मतिर्ध्याधिस्तथोन्मादस्तथा मरणमेव च ॥ ३३ । त्रासश्वै वितर्कश्व विज्ञेया व्यभिचारिण: ।। त्रयास्त्रिंगदमी आघाः समारुयातास्तृ नामतः ।३४॥।

चारित्वेऽपि स्थानिताभिधानार्थम्। तेन

घवनादर आलस्यम्। देन्यमनौजस्यम्। चिन्ता ध्यानम्। मोहो मूढना। स्मृतिः स्मरणम्। धृतिः संोपः । त्रीडा मनःसंकोचः। चपलता चेतोनवस्था। हर्ष्वित्तमसततिः। आवेगः संभ्रमः। जडतायमतिप्तिः। गर्वः परावज्ञा। विवादधित्तपीडा। आत्सुक्यं विलन्वाक्षमत्वम्।नद्रा मनःसंरमीलनम्। अपरमार आवेशः। सुपं निद्रागाढावस्था। विवोधो वि.निद्रता। अमर्षः मतिकर्तुमिच्छा। अवहित्थमाकारगोपनम्। उग्रना चण्डत्वम्। मततिरर्थनिर्णयः। व्याविर्भनस्तापः। उन्मादो मनोविप्लवः। मरणं प्रियमाणता। त्रासश्चित्तचमत्कारः । वितर्कः संभावनम् । त्रय- स्तििंशदिति नियमार्थम्। तेनान्येडत्रै-नन्तिर्भवन्ति। तथा हि। दम्भोऽव- हित्थे। उद्धंगो निर्वेदे। क्षुत्तृष्णादे ग्लानावरिति, अन्ये त्वेवमाहु :- त्रयस्त्रिंशतेव स्थायी चणायोग्यः सा.प त्रयासत्रिशदुक्ताः । एपां विभावानुभावाः स्वयमूदयाः। नतु व्याभचारिणः । एव तदास्व्रादे रसान्तरमपि स्यात्। यत्रापि व्यनिचारेणि व्यभिचार्यन्तरं स्याद्यथा पुरूरवस उन्मादे वितर्कचिन्त दि तत्रापि रतिभावस्यैव व्यभिचार्यन्त- रयोग: स वितर्कादि: के लमुन्मादेन कृतापराग इति। एते च मिथ: क्ापि विभावानुभावा भवन्ति। तथा हि गव आयेगजो-सूयाकृ- दित्यादि। निर्वेदस्येति। आदौ न्यासः स्थाययिनामन्ते नैकवेन सामीप्या- र्यम्। तनेति। वैराग्यतत्त्वज्ञानसर्वज्ञानुग्रहादिविभावो यमनियमाध्या- त्मशास्रेक्षणादयनुभावां घृनिस्मृत्यादिव्यभिचारी निर्वेदस्थायिभाव:

६४ संकेतसमेत :- [४ च० उल्लास: ]

शान्त: । न चायं विषयजुगुसारूनत्वाद्वीभत्सः । जुगुप्सा ह्वस्य व्यभिचारिणी न तु स्थायितामेति। तस्या निवाहे मूलोच्छेदाद्। न च धर्मवीरः। अहमेवंविध इत्येवं पाणोत्साइरुपतया तस्य गर्वेमय- त्वेन व्यवस्थानात। अस्य च गर्वप्रशमैंकरूपत्वात् । ईहामयत्वनिरी- हत्वाभ्यां विरुद्धयोरपि तयोरैक्यक्रमेण कामार्थधर्मा्जनोपयोगेन तुल्य- रूपत्वादविरुद्धयो रौद्रवीरयोरप्यैक्यपसङ्ग: । धर्मवीरादीनां चित्त- वृत्तीनां सर्वथा निरहंकारत्वे शान्तरसत्वमितरथा तु वीररसत्वमिति व्यवस्थायां न कथिद्दोषः। तस्माद्यथा धर्मार्थकामेषु योग्या रत्यादि- चित्तवृत्तयः कविनटव्यापारेणाऽडस्वाद्यतां नीतास्तादृग्घदयसंवादवतः -सभ्यान् प्रति रसत्वं यान्ति तथा मोक्षाख्यपरार्थोचिताऽि निर्वेद- रूपा चिचवृत्ती रसतां यातीति। तथा नास्य निर्वेदस्थायिनो लौकि- करत्यादिलोको त्तरगृङ्गरादिरूपा चित्तवृत्ति: सर्वाडपि व्यभिचारिणी। तदनुभावा एव च यमनियमादयुपकता अनुभावा विभावा अपि सर्वज्ञा- नुग्रह्दा:। पत्वङ्मुखाश्र रत्यादयोSत्राऽडस्वादन्ते। परं यथा विप्रलम्भ औत्सुक्यं संभोगेि वा पेमासमापोत्सवमिति। यथा च रौद्रवीरभया- नकान्ुतेषुं क्रमेणौग््यधृतित्रासहर्षव्यभिचारिणोऽपि प्राधान्येन भान्ति तथा शान्ते जुगुप्सा। सर्वथा रागविपक्षत्वात् । स्वात्मनि च कृतकृं- त्वस्य परार्थ एवोदम इत्युत्साहोऽस्य परोपचिकीर षमयत्नरूपो दया- परपर्यायोऽभ्यधिकोऽन्तरङ:। अत एवान्ये दयाधर्मवीरत्वाभ्यामेन- ूचुंः। ननूत्साहो गर्वपाणः। शान्तस्तु ग्तगैथिल्यात्मा। ननु कि- मतः । व्यभिचारित्वं हि विरुद्धस्यापि नायोग्यम्। रतावितर निर्वेदादेः । परोपकारक्रियायामुत्साहस्यैव भकषः। न चोत्साहशून्या काऽप्यवस्थी। इच्छाप्रयत्वव्यतिरेकेण पाषाणतापत्तेः । यत एव शान्तात्मा तत्त्वज्ञतया स्वात्मोद्देशेन कार्यविमुखोऽत एव परोपकाराय शरीरादि त्यजति। चिन्तयृति चैवं यथा कथचित्याज्यं शरीरं यदि परार्थ तत्त्यज्यते तत्किमिव नार्जित स्यात्। तदिदं तत्त्वज्ञतया शान्तात्मा परार्थे, निराका- ड्क्षतया शरीरादि त्यजति। अत एव युद्धे वीरः स्वदेहत्यागं पराजयो- देशेन कुर्वाणो न शान्तात्मा। भृग्वादिपात्यपि शुभान्यदेहसाकाड्क्षः पूर्कदेहत्यागेऽपि न तथा। तदत्र दयारूपोऽभ्युत्साहः प्धानम्। अन्येऽरि व्यमिच्वारिणो यथायोगं स्युः। ननु नायं सर्वस्य श्राघास्पवर्म।

[४ च० उल्लास] काव्यपकाश:। ६५

निर्वेदस्था यिभावोडस्ति शान्तोडपि नयमो रसः।

यथा- भहौ वा हारे वा कुसुमशयने वा हषादे वा मणौ वा लोष्टे वा बलवति रिपौ वा सुहृदि वा। तृणे वा स्त्नैणे वा मम समदशो यान्ति दिचसाः कचित्पुण्येऽरण्य शिव शिव शिवेति मलपतः ॥ ४५।। रतिर्देवादिविषया व्यभिचारी तथाऽञ्जितः ।।३५।। भावः प्रोक्तः ।

तत्कथं रसः। तर्हि मुनीनां शृङ्गनरोऽपि न श्लाध्य इति सोऽपि रसत्वा- च्च्यवताम्। यैरपि तृष्णाक्षयरूपस्थाय्यस वक्तस्तन्मते तृष्णाक्षयो भाव इत्यायासम् । तदभावेऽपि तु रत्यादिचित्तववत्तीनामप्यभावः । तृष्णाषि- कारत्वात्तासाम्। एतचचित्ट्ृत्त्यभाव एव यदि शमस्तदा शमरय चित्त- वृत्तित्वाभावः। अभावस्यावस्तुत्वात्। अथाधमें इत्यत्र धमविरोधि पापं लभ्यते न धर्माभावो यथा तथाऽत्र तृष्णारत्याद्यभावो रत्यादिचित्तवृत्ति- विरोधी चित्तवृच्तिविशेष:, नदाडस्मन्मते तस्य निर्वेद इति नाम त्वन्मते तु शम इति। अधिकत्वेन तु शान्तो रसो न निबध्यत इति चन्द्रिका। तदेवं नवैव रसाः । पुमर्थोपयोगेन रञ्जनाधिक्येन चोषदेश्यत्वात्। तेनाञर्र्द्रतास्थायी स्नेहो रसः, गर्धस्थाि लौल्यं रस इत्यसत्। तयो: क्रमेण रत्यादौ हास्यरत्यादौ चान्तर्भावात् । तथा हि। तरुणस्य मित्रे स्नेहो रतौ। लक्ष्मणादेभ्रातरि स्नेहो धर्मवीरे। बालस्य मित्रादिषु वृद्धस्य पुत्रादिषु स्नेहो भये विश्रान्तः। तदिदमत्र तात्पर्यम्-स्नेहो भक्तिर्वात्सल्यं मैत्रयाबन्ध इति रतेरेव विशेषा:। तुल्ययोर्या मिथो रति: स स्नेइ:। प्रेमेति यावत् । तथा तयोरेव निष्कामतया मियो रतिः सा मैत्री। अवरस्य वरे रतिर्भक्तिः। सैव विपरीता वात्सल्यम्। सचेतना- नामचेतने रतिराबन्ध इत्यादि स्वयमूद्यम् । विस्तरविचारस्तु कोहललो- चनादिग्रन्थादिषु ज्ञेयः। कान्ताविषया रतिः शृङ्गगरो देवादिविषया व्यक्ता सर्नी भावो व्य. भिचारी चेत्याह-रतिरिति।

६६ सकेतसमेत :- [४ च० उल्लासः ]

आदिशब्दान्मुनिगुरुनृपपुत्रादिविषया। कान्ताविषया तु व्यक्ता गृङ्गगरः । उदाहरणम्- कण्ठकोणवििविष्टमीश ते कालकूटमपि मे महामृतम्। अप्युपात्तममृतं भवद्दपुर्मेदद्टत्ति यदि मे न रोचते ॥ ४६ ॥ हरत्यघ संप्रति हेतुरेष्यतः शुभस्य पूर्वाचरितैः कृतं शुभैः। शरीरभाजां भवदीयदर्शनं व्यनक्ति कालत्रितयेऽपि योग्यताम्॥४७॥ एवमन्यदप्युदाहार्यम्। अज्ञितव्यभिचारी यथा- जाने कोपपराङ्मुखी भियतमा स्वप्ेऽद्य दृष्टा मया मा मां संस्पृश पाणिनेति रुदती गन्तुं प्रवृत्ता पुर. । नो यावत्परिरभ्य चाटुशतकैराश्वासयामि पिया भ्रातस्तावदहं शठेन विधिना निद्रादरिद्रीकृतः ॥४८ ॥ अत्र विधि पत्यसूया। तदाभासा अनौचित्यप्रवर्तिताः । तदाभासा रसाभासा भावाभासाश्च। तत्र रसाभासो यथा- स्तुमः कं वामाक्षि क्षणमपि बिना य न रमसे विलेभे क: प्राणान्रणमखमुखे यं मृगयसे।। सुलग्ने को जातः शशिमुखि यमालिङ्गसि बला· चपःश्रीः कस्यैषा मदननगरि ध्यायसि तु यम् ॥.४९॥ अत्रानेककामुकविषयमभिलाषं तस्या: स्तुम इत्याद्यनुगत बहुव्यापारोपादानं व्यनक्ति। भावाभासो यथा-

जाने इति1 अत्र गन्तुं प्रवृत्तेत्यथौंचित्यादाश्वासयामीत्यत्राऽडश्विति भिन्नं व्याख्येयम्। गच्छन्त्या हि मागासनं पश्चादाश्वासनं युक्तम्। शठेनेत्यर्थसाहाय्यादन्यपदार्थानां व्यञ्जकत्वम्। स्तुम इति। विलेभे व्ययितवानिति। अन्नचयेति। स्तुमः कमित्याद्यनुग- समेव स्त्रीविषयं रमणमृगणालिङ्गनध्यानरूपं बहुव्यापारग्रहणं कर्तृ बहु- कामिविषयं प्रेम व्यनक्ति। तच्च प्रेमानुचितम्। अन्योन्यास्थावन्धातिस- काया रते: शृङ्गारत्वमतिपादनाव्।

[४ च० उललासः ] काव्यपकाशः ।

राकासुधाकरमुखी तरलायताक्षी

तत्कि करोमि विद्धे कथमत्र मैत्रीं तत्स्वीकृतिव्यतिकरे क इवाभ्युपायः ॥५0॥ अत्र चिन्ता, अनौचित्यप्रवर्तिता। एवमन्येऽप्युदाहार्याः। आावस्य शान्तिरुदय: संधिः शबलता तथा ॥ ३६ ॥

क्रमेणोदाहरणानि- तस्या: सान्द्रविलेपनस्तनयुगपश्लेषमुद्रङिन्तं कि वक्षश्वरणानतिव्यतिकरव्याजेन गोपाय्यते। इत्युक्ते क तदित्युदीर्य सहसा तत्संपमार्ष्ट मया संश्लिष्टा रभसेन तत्सुखवशात्तन्व्या च तद्विस्मृतम् । ५१।। अत्र कोपस्य।

राकेति। अत्र स्मेरयवनेन तरङ्गितविभ्रमा आस्यावस्थानं यस्या: सा तथा। न तु तरङ्गिनतविभ्रममास्यम्। पौनरुक्त्यात्। त्यदो वा स्येति रूपम्। अत्र चिन्तेति। अत्र नार्याः परपत्नीत्वाचचिन्ताऽनौचित्यम- वृत्ता। नन्वेकपाक्षिक्या रतेः सन्द्रावाद्रसाभासत्वं वत्तुं युक्तं न भावा- भासत्वम्। न। चिन्ताविभावानां प्राधान्येन तस्या एव चमत्कारकारि- त्वात्। प्रधानेन च व्यपदेशो भवतीति भावाभासत्वम्। अयं भाव :- यद्यपि रसेनैव.काव्यं जीवति तथाSपि तस्य रस्यनानाद्रव्यजपानकस्येवै-

त्कारातिशयो भवति यदा तदा भावादिध्वनिरेव। यदा तु विभावाभा- साद्रत्याद्याभासस्तदा विभावानुभावाभासाचर्वणाभास इते रसाभास:॥ एवं भावाभासोर्ऽीप। रसध्वनेरेवामी रसभावाभासभावध्वनिप्रभ- तयो निष्पन्दा आरवादप्रधानं प्रयोजकमंशं विभज्य पृथग्व्यवस्थाप्यन्ते। यथा पानकयुक्तिज्ञैरेकसंमू्छिितर सोपभोगेपि सुपरिशुद्धद्ाक्षादिपयुक्तोऽयं रस इति तथा निरिन्द्रियलतातरुनदीशैलादेः सेन्द्रियपश्वादेश् य: काव्ये कामादिव्यवहारस्तत्र रसभावाभासतैव / एवमन्येडपीति।रसा- भासा भावाभासाश्चेत्यर्थः । तस्या इति। स्तनतटस्य प्रश्लेषेण या मुद्रा प्रतिबिम्बं तथाडङ्किन्तम्।

६८ संकेतसमेत :- [४ च० उल्लास: ]

एकस्मिञ्शयने विपक्षरमणीनामग्रहे मुग्धया सदो मानपरिग्रहग्लपितया चाटूनि कर्वन्नपि। आवेगादवधीरितः तरियतमस्तूष्णी स्थितस्तत्क्षणं मा भृत्सुप्त इवेत्यमन्दवलितग्रीवं पुनर्वीक्षितः ॥ ५२।। अत्रौत्सुक्यस्य। उत्सिक्तस्य तपःपराक्रमनिधेरभ्यागमादेकतः सत्सङ्गभियता च वीररभसोत्फालश् मां कर्षतः ॥ वैदेहीपरिरम्भ एष च मुहश्चैतन्यमामीलय- न्ानन्दी हरिचन्दनेन्दुशिशिर: स्व्रिग्धो रुणद्धयन्यतः ॥ ५३ ॥ अन्नाऽडवेगहर्षयोः संधि:। काकार्य शशलक्ष्मणः क च कुलं भूयोऽपि दृश्येत सा दोषाणां प्रशमाय नः श्रृतमहो कोपेऽपि कान्तं मुखम्॥ कि वक्ष्यन्त्यपकल्मषाः कृतधियः स्वमेऽपि सा दुर्लभा चेतः स्वास्थ्यमुपैहि का खलु युवा धन्योऽधरं धास्यति॥५४ ॥

अन्यदपि यद्स्तु मुद्राङ्कितं तत्केनापि व्याजेन रक्ष्यत इत्युक्तिलेशः। अत्र स्त्रीकोपस्य शान्तिः । एकस्मिन्निति। अत्र कोपेन पराङ्मुखी चासौ गलपिता च । सुप्त इव प्रार्थनाविमुखः 1 अत्र स्त्रीगतौत्सुक्यस्योदयः। उ्सिक्तेति। गर्वात्तपोविक्रमयोरुत्कर्षसंभावना। संत्सङ्गप्रियता तपोनिधित्वांत्। वीररभसोल्लासश्र पौरुषनिधित्वात् । पूर्वस्मिन्र्ध आवेगः। अपरस्मिन्दर्षः । तयोः संधिः । द्वयोर्षिरुद्धयोः स्पर्धिभावे- नोपनिबन्धः । तुल्यतया मिथो न बाध्यतयाऽवस्थितिः । अंत एवं च पियता चोत्फालक्रेति चकारड्यम्। काकार्यमिति। अत्र किशन्दः कृत्सार्थः प्रश्नार्थश्ाऽऽवत्त्या व्याख्येयः। थाइत्र वितर्कौत्सुक्ये मतिस्मरणे शङ्कादैन्ये पृतिचिन्तने मिथो बाध्य- प: तिष्वन्ती चिन्ताथामेव पर्यवस्यन्ती परमालादस्थानं विवर्का-

[४ च० उल्ास. ] काव्यप्रकाशः ।

भावस्थितिस्तूक्ता । उदाहृता च जाने कोपपराङ्मुखीत्यादिना। मुख्ये रसेऽपि तेडङ्गित्वं प्राप्तवन्ति कदाचन । ते भावशान्त्यादयः । अङ्गित्वं राजानुगतविवाहमवृत्तभृत्यवत्। अनुस्वानाक्षसंलक्ष्यक्रमव्यङ्गयस्थितिस्तु यः ॥ ३७॥ शब्दार्थाभयशकत्युत्थस्त्रिधा स कथितो ध्वनिः ।

व्यङ्गय उभयशक्तिमूलानुरणनरूपव्यङ्गचश्चेति त्रिविधः। तत्र- अलंकारोऽथ वस्त्वेव शब्दादत्रावभासते॥ ३८ ॥ प्रधानत्वेन स ज्ञेयः शब्दशक्तयुद्धवो द्विधा। वस्त्वेवेत्यनलंकारं वस्तुमात्रम्। आद्यो यथा- उल्लास्य कोलकरवे।लमहाम्बुवाहं देवेन येन जरठोर्जितगर्जितेन। A0 निर्वापितः सकल एव रणे रिपूणां धाराजलैस्त्िजगति ज्वलितः प्रतापः॥५५॥

दीनां शबलतेति योगः । भावस्थितिरिति। रतिर्देवादीत्यत्र भावस्य स्थितिरेव केवलोक्ता न शान्त्यादिविशेषणविशिष्टा। ननु मुख्यस्य रसस्यैवाङ्गित्वं वक्तु युक्तम्। तत्कर्थं भावप्रशान्त्या- दीनां तदुक्तमित्याह-मुख्ये रसेडनीति। अलक्ष्यक्रममुक्त्वा संलक्ष्यक्रमं त्रिधा ध्वनिमाह-अनुस्वानाभेति । वाच्योऽर्थो घण्टास्वानायते व्यङ्गनयस्त्वनुरणनायत इति स्थित्या व्यङ्गन्यमनुरणनरूपम् । तत्रेति। तषु मध्ये शब्दमूलमाह-अलंकार इति। प्रधानत्वेनेति। शब्दस्य मुख्यतया व्यञ्जकत्वमर्थस्य तु सहकारितयेति भावः । वस्चेवेति। रसस्यालक्ष्यक्रमत्वेन पूर्वमुक्तत्वाद् वस्तुनश्र लक्ष्यक्रम- त्वेनात्राभिधीयमानत्वादलंकार एव व्यवच्छेद्यतयाऽवशिष्यते। अतोड- नलंकारभित्युक्तम्। उल्लास्येति । शत्रुविपये संतापकृत् मसिद्धि: प्रतापः। अत्र राजवर्णन्स्तावान्नियमिताभिधाः कालादिशब्दा एकमेवार्थमुक्त्वा सार्थकाः। अनन्तरं त्वर्थान्तरप्रतीति: शब्दोत्थघ्वनना- देवति मेघवृत्तान्तरूपवस्तुध्वनित्वम्। यदा तु ध्वन्यवाच्यार्थयावाक्य- स्यासंबद्धार्थाभिधायकत्वमित्यादिनयेन मिथः संगति: स्यात्तदाऽलं

७० संकेतसमेत :- [४ च० उल्ास. j

अत्र वाक्यस्यासंबद्धार्थाभिधायकत्वं मा प्रसाङ्क्षीदित्यप्राक- रणिकप्राकरणिकयोरुपमानोपमेयभावः कल्पनीय इत्यत्रोपमा लंकारो व्यङ्गय:। तिम्मरुचिरप्रतापो विधुरनिशाकृद्वियो मधुरलीलः । मतिमानतत्त्ववृत्ति. प्रतिपदपक्षाग्रणी विंभाति भवान् ॥५६ ॥ अत्रैककस्य पदस्य द्विपदत्वे विरोधाभास. ।

कारध्वनित्वमि। अयं भाव :- सादृश्य रूपेणार्थसाम्थ्येन द्वितीयाभि- धैव प्रतिप्रसयते। ततश्र द्वितीयोऽर्थ उच्यत एव न ध्वन्यते। तदनन्तरं तु तस्य द्वितीयार्थस्य प्रतिपन्नस्य प्रथमार्थेन प्रकृतेन साकं या रूपणा सा तावन्द्ात्येव। न चान्यतः सा शब्दादिति ध्वननव्यापारात्तत्राभिधान- शक्ते: कस्याश्िदनाशङन्यत्वादिति। प्रकताप्रकृतवाक्यार्थेयोः साम्यम्। देवो देव इवेति रूपं ध्वन्यते। अत्र पक्षे पदैः प्रस्तावनियमितैर्मेघ- वृत्तान्तोचिता: पदार्था उच्यन्ते। ततः प्रस्तावस्य शब्दशत्त्या वाक्योप- पत्तिसहायया न्यक्कृतिजायते। ततो मेघवृत्तान्तोचितवाक्यार्थद्वयस्य साम्यं व्यञ्जनव्यापारात्। यदा तु पदसमूह एव शब्दशक्या मेघवृत्तान्तं व्यनक्तीति वाक्यार्थस्तदा वस्तुध्वनिरेव। अलंकाररध्वनिपक्षे श्रेषार्था- क्षिप्तो न शब्दोपारूढ इति साम्यध्वनिरेवेति न श्लेषविषयता। यदा तु प्रस्तावादिनियमो न स्यात्तदा द्वयोरप्यर्थयोवाच्यत्वे श्लेषालंकार एव न शब्दोत्थवस्त्वलंकारध्वनित्वम्। देवेनेति एकत्र मस्तावात्त्वया। अन्यत्रेन्द्रेण। इन्द्रो वै वर्षनीति। एवं भद्रात्मन इत्यादिष्वपि। तिम्मरुचिरिति। अत्र समासे सत्यैकपद्ं विरोधत्यागश्च। असमःसे तु द्विपदत्वं विरोधश्च। तथाहि-यस्तिम्मरुचिः सूर्यः स कथमगतापः। यो विधुश्चन्द्रः स कथमनिशाकृतू। यश्च मधुश्चैत्रः स कथमलीलः। यश्च मतिमान्स कथमतत्त्ववृत्तिः । यश्च प्रतिपत्स कथमपक्षाग्रणीः पक्षस्या- नादि:। जनं विधुरयन्तीति विधुर रिपवः। तेषां निशाकृन्मत्युक्कत्। मतौ माने तत्वे च तानि वा मतिमानं तात्विका वा वृत्तिर्यस्य। प्रति- पदं प्रतिमयोजनं पक्षस्य निजस्य।

१ क. "वन्दवत्य।

[४ च० उल्लासः] काव्यपकाशः । ७१

अमितः समितः प्राप्तरुत्क्षैहर्षद मभो। अहितः सहितः साधुयशोभिरसतामसि॥ ५७॥ अत्रापि विरोधाभासः । निरुपादानसंभारमभित्तावेव तन्वते। जगच्चित्रं नमस्तस्मे कलाश्लाध्याय शूलिने ॥५८ ॥ अत्र व्यतिरेकः। अलंकार्यस्यापि ब्राह्मणश्रमणन्यायेनालंकारता। वस्तुमात्रं यथा- पैन्थिअ ण एत्थ सत्थरमत्थि मणं पत्थरत्थले गामे। उण्णअपओहरं पेख्खिऊण जइ वससि ता वससु ॥ ५९ ॥ अत्र यद्युपभोगक्षमोऽसि तदाSस्स्वेति व्यज्यते।

अमित इति। समितः संग्रामात्माप्ैरुत्कर्षेरहितानां हर्षद: प्रीतिच्छेदी। अत्र दृष्टान्तद्वयेऽपि द्योतकस्यापिशब्दादेरभानाद्विरोधो व्यङ्गन्यः। अत्र भिन्नयोरेव पदार्थयोर्विरोध इति पूर्वोदाहरणाद्ेदः । निरुपादानेति। उपादानं वर्णकादि । अभितो निराश्रयत्वाचित्रं विचित्रमालेख्यम्। कला शिल्पं चान्द्री च । अत्र तु शब्दादेर्द्योतकस्या- भावाद्व्यतिरेको व्यङ्गयः। अलकार्यस्यापीति। अन्यत्रालंकारतया दृष्ट- त्वाद्व्यङ्ग यत्वेऽलंकार्याणामप्यलंकाराणामलंकारव्यपदेशः । पूर्वरप्रत्य भिज्ञानबलात्। पन्थि अ इति। तृणादिशय्या स्स्तरः। मणं मनागपि उन्नतं पयो- धरं मेघं पेक्ष्य स्रस्तराद्यभावेऽपि यदि वससि तद्वस। अत्र सत्रस्तरनिषे- धगस्तरोन्नतपयोधरादिशब्दशक्तिजं महरचतुष्टयोपभोगाभ्नान्र निद्रातुं लभ्यत इति सर्वे ह्यत्राविदग्धा इति तदुन्नतपयोधरां मामालोक्योपभोक्तु यदि वससि तदाSडस्वेति च वाक्यव्यङ्गचम्। व्यङ्गयमुपभोगक्षमोऽसी- त्यनेन क्रोडीकृत्य दर्शयति-अत्र यद्युपभोगेति। वाच्यवाघेन च व्यङ्गन्य- स्य स्थितत्वात्तयोर्मिथोऽसंगत्या नोपमानोपमेयभाव इति नालंकारो व्यङन्यः । किं तु वस्त्वेव । 'पन्थिअ ण एत्थ सत्थरअमथि मणं पत्थरत्थले गामे' इति पाठे तु सत्थरअं शस्त्ररतम्। यदि वा शास्त्रोक्ततं च तद्रतं च शास्त्ररतं नास्ति। ग्राम्याणामविदग्धत्वादिति पाठे चायं १-पथिक नास्ति स्रस्तरमत्र मनाक्प्रस्तरस्थले ग्रामे। उन्नत्पयोधरं दृष्टा यदि वसस तदा वस।

संकेतसमेत :- [४ च० उछास: ]

शनिरशनिश्च तमुचेनिहन्ति कुप्यसि नरेन्द्र यस्मे त्वम्। यत्र प्रसीदसि पुनः स भात्युदारोऽनुदारक॥६०॥ अत्र विरुद्धावपि त्वदनुवर्तनार्थमेक कार्य कुरूत इति व्यत्ययेन ध्वन्यते। अर्थशक्त्युद्धवोऽप्पर्थो व्यअ्कः संभवी स्वतः॥३९॥ परौढोक्तिमात्रात्सिद्धो वा कवेस्तनोम्सितस्य वा। वस्तु वाडलंकतिर्वेति षडभेदोऽसौ व्यनक्ति यत् ॥४०॥ चस्त्वलंकारमथवा तेनायं द्वादशात्मकः । इदंप्रथमकल्पितः स्वतः संभवी चेति द्विविधोऽर्यः। तत्र स्वतः संभवी न केवलं भणितिमात्रनिष्पन्रो यावद्वहिर योचित्येन संभाव्यमान: । कविना प्रतिभामात्रेण बहिरसन्नपि निर्मितः कविनिबद्धेन बा वक्त्रेति द्विविधोऽपर इति त्रिविधः । वस्तु वाड लंकारो वाऽसाविति षोढा व्यञ्जकः । तस्य वस्तु वाऽलंकारो वा व्यङ्गय इति द्वादशभेदोऽर्थशक्त्युद्भवो ध्वनिः । क्रमेणो- दाहरणानि-

गुणः। श्लिष्टशब्दानां बहुत्वाद्वाक्यत्वे वाक्यपकाश्यत्वम्। पत्थरत्थल इत्युत्त्या एकान्तसूचनाऽपि। व्यत्ययेनेति। शनिरशनिरित्यादिरूपण शब्दद्वारकेणैव कार्य निह- ननभानात्मकं त्वदनुवर्तनार्थमिवेत्युत्प्रेक्षाऽनुग्रहीतं वस्तुस्वमावं कुरुत इति व्यज्यते। अशनिवंज्रम्। अनुदारोऽनुगतदारोऽपि। चकारथ्ात्र विरोधवाचाति विरोधो वाच्य एव न तु व्यङ्गय इत्याकूतेन वस्तु- ध्वनी द्वितीयमुदाहरणम्। तेनाम्भितस्य वैति। तेन कविनोम्भितस्य निबद्धस्य ्वक्तः। इदप्रथमकल्पिंत इति। अयं प्रथमः स चासौ कल्पित इति इदप्रथमँक- ल्पितः कविब्रह्मसृष्ट इत्यर्थः। तत्र स्व्रत इति। ज्ञापकत्वात्मागनुकाडपि स्वतःसंभवी पूर्व व्याख्यातः । सत्रक्रमापेक्षया वा प्रथमं व्यार्यातः। अपर इति। इदंगथमकल्पितः । इह मौढोक्तिनिर्मितत्वमात्रेणैव साध्य- सिद्धेरन्त्यभेदद्वयकथनं प्रपश्चार्थम्। यतः स्वतःसंभव्यप्यर्थः कि- प्रौढोक्यैव जीवति कविमोडोक्तिरेव च तन्निबद्धमौढोक्तिरिति।

[४ च० उल्लास: ] काव्यपकाश:। ७३

अरससिरोमणिधुत्ताणमग्निमो पुत्ति धणसमिद्धिमओ। इअ भणिएण णअङ्गी पप्फुल्लविलोअणा जाआ ॥ ६१ ॥ अत्र ममैवोपभोग्य इति वस्तुना वस्तु व्यज्यते। धन्याऽसि या कथयसि भियसङ्गन्मेऽपि विश्रब्धचाटुकशतानि रतान्तरेषु। नीवीं प्रति पणिहिते तु करे प्रियेण सख्यः शपामि यदि किंचिदपि स्मरामि ॥ ६२ ॥ अत्र त्वमधन्याऽहं तु धन्येति व्यतिरेकालंकारः। दर्पान्धगन्धगजकुम्भकपाटकूट-

वीरैव्यलोकि युधि कोपकषायकान्ति: कालीकटाक्ष इव यस्य करे कृपाण: । ६३।। अत्रोपमालंकारेण सकलरिपुवलक्षयः क्षणात्करिष्यत इति वस्तु।

अरसेति। समृद्धिमयः समृद्धिमदो वा। अन्यासामप्रौढस्त्रीणां नीर- सोऽपि भम चातुर्याद्वशीभूत इत्यभिप्रायः । अत्र गाथावस्तुना ममैव भोग्य इति वस्तु व्यज्यते। धन्याऽसीति । हे सख्यः शपामि शपेडहम् । अत्र शपामीति सप इचाऽडचरामीति व्युत्पत्तिः । यद्वा स्वमित्यध्याहारेणाSSक्रोशामी- त्यर्थः। अन्यथा परस्मैपदं चिन्त्यम् । रतान्तराणि रतविशेषाः । सख्य इति धन्याऽसि येत्यत्रार्थासंगत्यालोचने सख्या: शपामीति युक्त: पाठ:। सख्या इति षष्ठन्तम्। यदि वा सखि आ इति भिन्नं व्याख्येयम्। दर्पान्धेति । कुम्भ एव कपटानां कूटः समूहः कूटनि चोन्नतपदेशाः। तेपु संक्रान्तेन संक्रमणेन यन्निन्नं खड्गस्य परवशं घनशोणितं तेन शोणशोचिः। उपमालकारेणेति। विशेषणवलसमुन्थेनेति शेषः । तेन वाक्यवाच्यत्वं लभ्यते।

१-अलसशिरोमणिर्धूर्तानामग्रिम· पुत्रि धनसमृद्धिमयः । इति ज्पितेन नताड्गी प्रफुल्लविलोचना जाता ॥

७४ संकेतसमन :- [४ च० उल्ास: ]

ओष्ठविद्ुमदलान्यमोचयन्निर्दशन्युधि रुषा निजाघरम् ॥६४॥ अत्र विरोधालंकारेणाधरनिर्दशनसमकालमेव शत्रवो व्यापा- दिता इति तुल्ययोगिता, मम क्षत्याऽप्यन्यस्य क्षतिर्निवरतता- मिति तद्बुद्धिरुत्प्रेक्ष्यत इत्युत्मेक्षा चेति । एघूदाहरणेषु स्वतः संभवी व्यञ्जक:। कैलासस्य प्रथमशिखरे वेणुसंमूर्छनाभि: श्रुत्वा कीर्ति विबुधरमणीगीयमानां यदीयाम्। स्रस्तापाङ्गा: सरसबिसिनीकाण्डसंजातशडन दिख्ातङ्गा: श्रवणपुलिने हस्तमाचर्तयन्ति ॥ ६५॥ अत्र वस्तुना येषामप्यर्थाधिगमो ना्ति तेषामप्येवमादिबुद्धि- जननेन चमत्कारं करोति त्वत्कीरतिरिति वस्तु ध्वन्यते।

गाढेति। अत्र यो हि निजमप्यधरं दशति स कथं परेषामधरान्मोच -* यतीति विरोधः। परं विरोधदोतकाभावादस्य वाच्यता चिन्त्या। केचिंतु निजाधरभित्यत्रापिशब्दगर्भितत्वेन विग्रहं कुर्वाणा विरोघस्य वाच्यतामाहुः। परमयं समासः स्यान्न वेति स्वयमूह्यम्। व्याख्यान्त- रमप्यस्ति। अत्राधरमोचनोक्तिभङ्गया शत्रवो व्यापादिता इति पर्या- योक्तालंकारो वाच्यः । विरोधस्तु व्यङ्गयः ! मम क्षत्याजगीति। अत्रा- पिशब्दः म्रश्नार्थे युक्तमेतदित्यर्थे वा लेशार्ये का व्यारयेयो। निवर्ततामित्यादाषेक इति शब्दः स्वरूपे द्वितीय: मकरि तृतीय: समाप्तौ। कैलासस्येति। प्रथमे प्रधाने । स्त्रस्तापाङ्गन वक्रीकृतनेत्रोषान्ताः। एतमादिबुद्धीति। न हि गजाः कीर्ति बिसिनीत्वेन रङ्ट्न्ते! पमुलात तथाऽपि कविना मौढात्त्या त्वत्कीर्ति ते तथाऽडशङन्त इत्युक्कम्। त्वत्कीरतिरित्यत्र त्वच्छन्दो व युक्त: पश्रात्। आनागपूर्व रामेडसतूयमा- नत्वात्। अयं चार्थो यदीयामिति पदेन प्रतिष्ठितः। सत्कीविरिति युक्त: पाठ: ।

8 च० उललास] काव्यप्रकाश: । ७५

केसेसु बलामोडिअ तेणअसमर्भि जअसिरी गहिआ। जह कन्दराहि विह्ुरा तस्सदढं कण्ठअस्मि संठविआ ॥ ६६ ॥ अत्र केशग्रहणावलोकनोदीपितमदना इव कन्दरास्तद्विधुरा- न्कण्ठे गृह्नन्तीत्युत्मेक्षा, एकत्र सङ्ग्रामे विजयदशनात्तस्यारयः मपलाय्य गुहासु तिष्ठन्तीति काव्यहेतुरलंकारो, न मपलाय्य गतास्तद्वरिणोऽपि तु तनः पराभवं संभाव्य तान्कन्दरा न त्यज-

गाढालिङ्गणरहसुज्जुअ्मि दइए लहुं समोसरइ। माणंसिणीण माणो पीलणभीरु व्व हिअआहिं ॥ ६७ ॥ अत्रोत्प्रेक्षया प्रत्यालिङ्गनादि तत्र विजम्भत इति वस्तु । जा ठेरं व हसन्ती कइवअणम्बुरुहबद्धविणिवेसा। दावेइभुअणमण्डलमष्णं विअ जअइ सा वाणी॥ ६८ ॥ अत्रोत्मरेक्षया चमत्कारैककारणं नवं नवं जगढजडासनस्था निर्मिमीत इति व्यतिरेक: । एषु कविम्रौढोक्तिमात्रनिष्पत्रो व्यञ्ञजक: । केसेसु इति। बलामोडी बलात्कारः। विधरा रिपवः । काव्यहेतुरिति। काव्यलिङ्गं नामालंकारः । अत्र ह्येकत्र रणे तदविजयदर्शनं रिपूर्णा गुहवस्थाने वाक्यार्थतया हेतुः। तन इति। राजः सकाशात्। कन्दरा इति। गुहाभिस्तेऽङ्गीकृता न तु नष्टाः। अत्र वस्तुनोत्मेक्षाकाव्यहेत्व पह्तुतिरूपालंकारत्रयं ध्वन्यत इति योगः । अत्रोत्प्रेक्षयेति। हृदयात्पीडनभीत इवेति रूपया। अर्य भाव :- यदि क्ामिनी पत्यालिङ्गनादि न कुरुते तदा कथ पीडनम्। तदभावे च'न भीतत्व्रोत्मेक्षणम्। प्रत्यालिङ्गनादेश्च तस्या मानोऽपसतः [ मानापसरण- कार्यत्वात्तस्य। तत्र तावढेतौं मत्तत्वान्मिथः स्वं पीडयतस्ततोऽहं किमि- त्यन्तराय इति भाव:। व्यतिरेक इति। ब्रह्मा हि जडे जलजे स्थितः सन्नचमत्कारि पुराण १- केशेष बलामोडिअ तेन समरे जयश्रीर्गृहोता। यधा कन्दराभिर्विधुरास्तस्य दृढ कण्ठे स्थापिताः ॥ २-गाढालिङ्गिनरभसोदते दयिते लघु समपसरति। मनस्विनीना मानः पीडनभीत इव हृदयात् ॥ -मा स्थविरमितर हसन्नी कविवटनाम्बुरुहबद्धविनिवेशा। दर्शयति भुवनमण्डलमन्यदिव जयति सा बाणी।

७६ संकेतसमेत :- [४ च० उ्ास: ]

जे लड्डगागिरिमेहलासु खलिआ संभोगखिण्णोरई फारुप्फुल्लफणावली कवलणे पत्ता दरिद्दत्तणम्। ते एण्हि मलआणिला विरहिणीणांसाससंम्पक्किणो जादा झत्ति सिसुत्तणे विबहला तारुण्णपुण्णा विअ ॥ ६९ ॥ अत्र निःश्वासैःपाप्तैशवर्या वायवः किंकि न कर्वन्तीति वस्तुना वस्तु व्यज्यते। सैहि विरइऊण माणस्समज्झ धीरत्तणेण आसासम्। पिअदंसणविहलंङ्न्ख लखणम्प्रि सहसत्ति तेण ओसरिअम्।।७॥। अत्र वस्तुनाऽकृतेपि प्रार्थने प्रसन्नेति विभावना पियदर्शनस्य सौभाग्यबलं वैर्येण सोदुं न शक्यत इत्युत्पेक्षा वा। ओलोल्लकरअरअणक्ख एहि तुह लोअणेसु मह दिण्णम्। रत्तंसुअं पसाओ कोवेण पुणो इमे ण अक्कमिआ।। ७१॥ जगनिर्मिमीते। वाणी तु कविसचेतनवक्त्राब्जस्थिता पूर्वोक्तविपरीतं तदर्शयतीति भावः। किं कि न कुर्वत इनि। वस्तु वस्तुना वृत्तोक्तेन व्यज्यते। सहीति। धैर्येण कर्त्रा मानविषयमाश्वासं मे कृत्वा कम्पादिना विशृ कलयति विशृङ्गले पियदर्शनक्षणे तेन विश्वासघातिनाऽपसृतम्। अकृ- तेडपीति। ्रसन्नत्वस्य हेतौ प्रार्थनेऽकृतेऽपि तदुत्पत्तिरिति विभावना। ओछोलेति। आर्द्रादरः करजादिक्षतैः सपत्नीदत्तैः । अक्कमिआ। माकृतत्वात्पुंस्त्वम्। वहसीत्येवंरुपस्य प्रश्नस्य स्वयंगम्यस्य यद्राथोक्तं वस्तु तदुत्तरतयोक्तमित्युत्तरालंकारः । १-ये लड्टागिरिमेखलासु स्खलिताः समोगखिन्नोरगी- स्फारोत्फुलफणावलीकवलने प्राप्ता दरिद्रव्वम्। त इदानी मलयानिला विरहिणीनि.श्वाससपर्किणो जाता झटिति शिशत्वेऽपि बहलास्तारुण्यपूर्णा इव । २-सखि विरचय्य मानस्य मम वीरत्वेनाSडश्वासम्। प्रियदर्शनविशृङ्कलक्षणे सहसेति तेनापसृतम् ॥ ३-आर्द्रार्द्रकर जरदनक्षतैस्तव लोचनयोमम दत्तम् । रक्ताशुक प्रसाद: कोपेन पुनरिमे नाऽडक्राम्ते॥। १ क. लेडप पि०

[४ च० उद्ाम: ] काव्यभकाशः। ७७

अत्र किमिति लोचने कुपिते वहसि, इत्युत्तरालंकारेण न केवलमार्द्रनखक्षतानि गोपयसि यावत्तेषामहं प्रसादपात्रं जातेति वस्तु। मैहिलासहस्सभरिअे तुह हिअए सुहअ सा अमाअन्ती। अनुदिणमणण्णकभ्मा अङ्गं तणुअं वि तणएइ ॥ ७२॥ अत्र हेत्वलंकारेण तनोस्तन्करणेऽपि तव हृदये न वर्तंत इति विशेषोक्तिः। एषु कविनिबद्धवक्तृमौढेक्तिमात्रनिष्पन्न शरीरो व्यञ्जकः । एवं द्वादश भेदा: । शब्दार्थाभयभूरेकः । यथा- अतन्द्रचन्द्राभरणा समुद्दीपितमन्मथा। तारकातरला श्यामा सानन्दं न करोति कम्॥ ७३ ॥ अन्रोपमा व्यड़गन्या! भेदा अष्टादशास्य तत् ॥ ४१ ॥ अस्येति ध्वनेः । विशेषोक्तिरिति। अत्र मानहेतुभूते तनोस्तनूकरणेडपि सा यत्तव हृदये न वर्तते न माति तन्कारणे सत्यपे कार्यानुत्पत्तिरिति विशेषोकि- कयेङ्डन्या। अतन्द्रेति। चन्द्रौ स्वर्णकर्पूरावपि। समुत्सहर्षा तारका कनीनिकाऽि। श्यामे रात्रिस्त्रियौ। सानन्दं समुद कं पुरुषं सा श्यामा कमनित्रचनीयमानन्दम्। अत्र यदि स्त्री प्रस्तुता रात्रिवा तदा द्वितीयोऽर्थो वस्तुरूपो व्यङन्यः । ध्वन्यवाच्ययोश्च मिथःसंगत्योपमा- नोपमेयभाव उपमाऽपि। द्वयोर्वाच्यत्वे श्षेष एव न किंचिद्व्यङ्गध्म्। अत्र चातन्द्रादिचन्द्रादिशव्दानामेकानेकार्थानां परावृत्तिसहासहत्वेन कमेणार्थशब्दपाधान्यम्। तेनोभयमूलत्वस् । तथा चाडत्र यद्यप्यर्थोऽपि व्यञ्जकस्तथाऽपि श्िलष्टशब्दशक्तिरेव व्यङ्गयमुन्मीलयति नार्थशक्तिरिति शब्दोत्थध्वनिरेव न द्वयुत्थ इति तत्त्वम्।

१ -- महिलासहस्रभरिते तव हृदये सुभग सा अमान्ती। अनुदिवसमन्यकर्मा अङ्गं तन्वपि तनयति॥

७८ संकेतसमेन :- [४ च० उल्लास:]

ननु रसादीनां बहुभेढत्वेन कथमष्टादशेत्यत आह- रसादी नामनन्नत्वाच्जेद एको हि गण्यते। अनन्तत्वादिति। नथाहि। नव रसाः । तत्र शङ्गारस्य द्वौ भेदौ। संभोगो विशलम्भश्च। संभोगस्यापि परस्परावलोकना- लिङ्गन्नपरिचुम्बनादिकुसुमोच्चय जल के लिस्यास्तिमय चन्द्रोदयषड्- ऋतुवर्णनाटयो वहवो भेदाः । विपलम्भस्याभिलाषादय उक्ताः। तयोरपि विभावानुभावव्यभिचारिवैचित्रयम्। तत्रापि नायकयो- रुत्तममध्यमाधमप्रकृतित्वम्। तत्रापि देशकालावस्थादिभेदा इत्ये- कस्येव रसस्याऽडननत्यन्। का गणना त्वन्येषाम्। असंलक्ष्य- क्रमत्वं तु सामान्यमाश्रित्य रसादिध्वनिभेद एक एव गण्यते। वाक्ये द्व्युत्थः । द्व्युत्थ दति । शब्दार्थोभयशक्तिमूलः । पढ़ेऽप्यन्ये। अपिशब्दाद्वाक्येऽपि। एकावयवस्थितेन भूषणेन कामिनीव दौ भेदौ। विवक्षितवाच्यस्यालक्ष्यक्रम एक: । तैथाऽस्य लक्ष्यक्रमस्य सन्दोत्थों दो। अर्थोत्था द्वादश। दयुत्थ एकः । एवमष्टादश। नायकयोरिति। नायकश् नायिका च तयोस्तथा। अन्येषामिति। हास्यादीनाम्। द्वनयुत्थ इति। द्वाभ्यामुत्था उत्थानं यस्य स तथा। सर्वे हि सावधा- रणं वाक्यं स्यादिति नयेन वाक्य एव द्वदयत्थ इत्यवधार्यम्। अन्य इति। सप्दश। ननु भारती काव्यरूपा वाक्याद्व्यङ्ग्चं यस्या इति व्युत्यत्या वाक्यव्यङ्गया सती क्रियासमाप्त्या वाक्यपूर्णत्वे सति भाति। यतः काव्यविशेषो विशिष्टार्थपतीतिहेतुः संदर्भविशेषः । काव्य- विशेषता च न पदपकाशत्वे घटते। पदानां स्मृतिहेतुत्वेनावाचकत्वा- दिति भावार्थः। तत्कर्थं पद्द्योत्येन व्यङ्गयेन भातीत्याह-एककय वेति। यथा टीप एककोणस्थोऽपि सर्व गृहं प्रकाशयति तथैवेदमिति । यथा श्रुतिदुष्टपेलवाढिपदानामसभ्यार्थ प्रति न वाचकत्वं किं तु स्मार- कत्वम्। तद्वशाच्च चारुरूपं काव्यं श्रुतिदुष्टमन्वयव्यतिरेकाभ्यां भागेषु १ ख. नम्र हाथ।

[४ च० उललास: ] काव्यपकाशः। ७९

पद्द्योन्येन व्यङ्गयेन वाक्यव्यङ्गन्याडपि भारनी भासते। तत्र पदमकाश्यत्वे क्रमेणोदाहरणानि- यस्य मित्राणि मित्राणि शत्रवः शत्रवस्तथा। अनुकम्प्योऽनुकम्प्यथ्चे स जातः स च जीवनि ॥७४॥(१) अत्र द्वितीयमित्रादिशब्दा आश्वस्तत्वनिर्यन्त्रणीयत्वस्रेपा- त्रत्वादिभिरर्थान्तरसंक्रमितवाच्याः । खलववहारा दीसन्ति दारुणा जहावे तहवि धीराणम्। हिअअवअम्सबहुमआ णह्डु ववसाआ विमुज्झन्ति ॥ ७५॥(२) अत्र विमुह्यन्तीति। लावण्यं तदसौ कान्तिस्तद्रूपं स वचःक्रमः । तदा सुधास्पदमभूदधुना तु ज्वरोपमम् ॥७६ ॥

व्यवस्थाप्यते। तथा प्रकृतेऽपि पदानां व्यञ्जकत्वमुखेन ध्वनिव्यवहारः। न च ध्वनिव्यवहारे व्यञ्जकत्वं पयोजकम्। व्यञ्जकत्वेन व्यवस्थाना- दिति भाव: ।

स्वाभिधेयभूतार्थगामित्व रूपसंबन्धाद्विश्वसनीयतां लक्षयन्सर्वस्वरहस्यार्प- णाख्यानादि ध्वनति। इयं शुद्धा सारोपा साध्यवसाना वा लक्षणा। तद्यक्तिश्र पूर्वोक्तमेघनादशब्दवत्। एवं द्विती यशत्रुशब्दोऽपि नितरां थन्त्र- जीयत्वं लक्षयत्निरुच्छासतादि ध्वनति। एवमनुकम्प्यशब्दोऽपि स्नेह- पात्रत्वं लक्षयन्सपत्प्रसादसंपादनादि ध्वनति। अत्रापि लक्षणा पूर्ववत्। एषोऽर्थान्तरसंक्रमितभेद:। हिनअ इति। हृदयमेव वयस्यस्तस्य बहुमताः । अत्र विमोहनं

लक्षयदारब्धकार्यनिर्वहणादि ध्वनति। इयं गौणी लक्षणा, अत्यन्तति- स्कृतभेदश्व। अलक्ष्यक्रमं भेदं वृत्तद्येनाऽडह। लावण्यमिति! अत्रानुभवैकगोचरास्त- दादिस्मारिता विभ्रमरूपा अर्था रसं व्यञ्जन्ति। स्मरणोलिखितं तल्ला-

१-खलग्यवरहारा दृश्यन्ते ढारुणा यद्यपपि तथाऽपि व राणाम्। हृद्रयवगस्यबदुमता न खल व्यनमाया विसुह्यन्नि।

८० मंकेतममेन :- [४ च० उह्ाम: ]

अत्र तदाठिपंदरनुभवकगाचरा अर्थाः प्रकाश्यन्ते। यथा वा- मुग्धे मुग्धतयेव नेतुमग्विळः काल: किमाग्भ्यने मानं वत्म्व धृति वधान ऋतुता दूरे कुरु प्रेयनि। सग्यवं प्रतिवोधिता पनिवचस्नामाह भीतानना नीचेः शंस हृदि म्थितो हि ननु मे प्राणेश्वरः श्रोप्यनि ॥७७।।(३) अत्र भीताननेनि। एनेन हि नीचै:सनविधानम्य युक्त्कता गम्यने। भावादीना पढप्रकाश्यत्वेऽधिकं न वैचित्रयमिति न नदुढाहियते।

झटिति भ्रुकुटिविटङ्टितललाटपट्टो विभामि नृपभीम ॥७८।(४) अन्न भीषणीयम्य भीमसेन उपमानम् ।

कस्य नाऽऽनन्दनिस्यन्दं विदधानि सदागम: ।।७९।।(५) वण्यादि सातित्रयं रसम्य विभावना यानीति भावः। तदेति संभोगे। अधुना तु विरहे ज्वरोपमम्। संतापहेतुन्वात्। ज्वरी महानिति वा पाठ:। मुग्ध इति। धृतिर्धरणम्। संवरणमिनि यावत्। प्रतिबोधिता प्रति- कूलं मानादिकारणं ज्ञापिता। भीतानना ससंभ्रमं भ्रमितानना। भयकार्यस्य नेत्रभ्रमसंकोचशोषाधीभावसंभ्रमवैवण्यादिमुखवे दर्शना- न्तदेव भीतमुक्तम्। नीचे शंस।न तु मौन कुर्वित्युक्तम्। इत्युक्ते ससी मनसि दूयतेऽहं किमिति निपिद्धति ता प्रति तस्याः पीत्यभाव क्ः र्यात्। प्रियश्च शङ्कते यदेषा निपिद्धा रदाभ्यां मन्ये मयि विरुद्धं किमपि पर्यालोच्यते। एतेन हीति। भयस्याकृतिमत्वदशनेन। एतद्दष्टान्वदये रसस्य पदपकाश्यत्वमुक्तम। एकत्र नदादीति शब्दैक्ये षदत्वमुक्तम्। अन्यत्र तु भीताननेति शब्ददूये पढत्वस्। अत एव यथा वेत्युक्म् 1 भावाद्यस्तु वाक्यप्रकाशकत्व एव वैचित्र्यभाज इत्याह- भावादीनामिति। द्विधा शब्दोत्ध्वना पदप्रकाशन्वमाह-उपमानमिति ।प्रकृतापक्- तयोर्भीमशब्दार्थयोरसंबद्धत्वं मां प्रसाडकीदिनि न्यायेन तयोरुपमानो- पमेयभाव इत्युपमा व्यङ्गंथा। मुक्तीति मुक्तिरुद्वेगंव्यापारादपि । युक्ति: कान्नोपभोगीडि। ऐकान्त संकनस्थानं निश्यंश्च। सन्, शीभन आगमा सिद्धांन्त: सनः

[४ च० उल्लास: ] काव्यप्रकाश:। ८१

काचित्संकेतदायिनमेव मुख्यया वृत्त्या शंसति। सायं स्नानमुपासितं मलयजेनाङ्ग समालेपितं

आश्चर्य तव सौकुमार्यमभितः क्रान्ताऽसि येनाधुना नेत्रद्वंद्वममीलनव्यतिकरं शक्रोति ते नाऽडसितुम्॥ ८०॥(६) अत्र वस्तुना कृतपरपुरुषपरिचया क्रान्ताऽसीति वस्त्वधुना- पदद्योत्यं व्यज्यते।

तच्चिन्ताविपुलाहलादक्षीणगुण्यचया तथा।। ८१ ॥ चिन्तयन्ती जगत्सूर्ति परब्रह्मस्वरूपिणम्। निरुच्छासतया मुक्तिं गताऽन्या जोषकन्यका ॥ ८२।।(७) अत्र जन्मसहस्रैरुपभोक्तव्यानि दुष्क्ृतसुक्कतफलानि वियोग- दुःखचिन्ताह्वादाभ्यामनुभूतानीत्युक्तम् । एवं चाशेषचयशब्द- द्योत्ये अतिशयोक्ती। क्षणदाऽसावक्षणदा वनुमवनं व्यसनमव्यसनम्। बत वीर तव द्विषतां पराङ्मुखे त्वयि पराङ्मुखं सवेम्।/८३।।(८)

शुभस्याऽडगमनं च। मुख्ययेति। प्रकृतेनार्थेन संकेतदं काचिदाशंसतीति वस्तु सदागममुखेन व्यज्यते। अत्रार्थयोवैसादृश्याओ्रोपमा । अथार्थोत्यं द्वादशधा ध्वनि पदपकाश्यमाह-सायमिति। स्नानवि- लेपनार्कास्तिमन्दागमनैरत्र कमहेत्वभाव उक्तः । एवं कारणाभावे क्रमस्त- वेति वस्तुना पुरुषसङ्ग कृत्वा स्नाताऽसीति वस्त्वधुनापदेन व्यज्यते। अन्यदाऽप्यागमने क्ृमाभावात्। तदप्राप्तीति। एतौ श्रोकौ विष्णुपुराणे । तस्य विष्णोरभाप्ति:। निरुन्कासतयेति। एकत्र ध्यानेनान्यत्र चिन्तया तद्गतया। मुक्ति: प्राणवियोगोऽपि। अशेषचयशब्देति। अत्र शब्दशब्देनानेकार्थत्वात्पदमु- च्यते। अन्यथा शब्दद्योत्ये इत्युत्त्या शब्दमूलत्वपाप्त्याऽर्थमूलध्वनिम- स्तावो न संगच्छते। अतिशयोक्ती । असंबन्धे संबन्धरूपे.। क्षणदेति। यथा वृनकार्यत्वादायुरपि घृतं तथा क्षणकार्यत्वात्मख्न- ११

संकेतसमेतः- [४ च० उल्ास: ]

अत्र शब्दभक्तिमूलविरोधाङ्गेनार्थान्तरन्यासेन विधिरपि त्वा- मनुवर्तत इति सर्वपदद्योत्यं वस्तु। तुंह वल्हस्स गोसम्भि आसि अहरो मिलाणकमलदलो। इअ गवबहुआ सोऊण कुणह वअणं महीसँमुह्म्॥ ८४॥ (९) अत्र रूपकेण त्वयाऽस्य मुहुमुद्ठुः परिचुम्बनं तथा कृतं येन म्लानत्वमिति मिलाणादिपदद्योत्यं काव्यलिङ्गम्। एु च स्वतःसंभवी व्यञ्ञक:। राईसु चन्द्रधवलासु ललिअमप्फालिऊण जो चावम्। एकछचं विअ कुणई भुअणरज्जं विजम्भन्तो ॥ ८५।।(१०) अत्र वस्तुना येषां कामिनामसौं राजा स्मरस्तेभ्यो न कशि- दपि तदादेशपराङ्मुख इति जाग्रद्भ्िरुपभोगपरैरेव तैर्निशाऽति-

मपि क्षणम्। वनं सून्योददेशः । व्यसनं सप्ताङ्गनामन्यतमस्य परस्मा- दुपजापः । धूतादि वा। ननु यदि रात्रिररात्रिर्तनमवनमित्यादिरूप- तया व्याख्या तदा रात्र्यभावो दिनामित्यादि लभ्यते। ततः पराङ्मु- खत्वेन न द्विषां किंचिद्विरूपम्। ततो विरोध एषां पदानां वैपरीत्येन व्यार्येयः । विरोधपरिहारस्तु या ह्वक्षणदा दिनं मा क्षणदा दिनेऽि नष्टत्वाच्तेषाम्। अवनं रक्षकं वनमर्वीनामसनं खेटनं व्यसनम्। प्रथम- व्याख्याने तु विरोधपरिहारौ सुगमौ। शब्देति । अत्रार्थान्तरन्यासः शब्दोत्थविरोधाङ्गनभूतस्तत्सहायसर्वपदद्योत्यं वस्तु व्यनक्ति। तुहेति। गोसंमि प्रभाते । दलो इति पुंस्त्वं पराकृतत्वात्। कचि- इलमिति पाठः। मिलाणादीति। मिलणकमलदलो इतिरुवं वत्पदम्। अर्य भाव :- मिलाणकमलदलो इति रूपकेण म्लानत्वान्यथानुपपत्ते- मुहुशुम्बनं विहितवतीत्यर्थः । क्त्र वस्तुनेति। गाथोक्तेन। तदादेशेति। जाग्रद्भिभोगपरैनिसाS तिबां होति हि स्मरादेशः।

१-तव वल्भस्य प्रभात आसीदघरो म्लानकमलदलम्। इति नववचः श्रतवा करोति वदनें महीसंमुखम् ॥ २-रात्रीषु चन्द्रववलामु ललितमास्फाल्य यश्चापम्। एकच्छत्रमिव करोति त्रिभुवनराज्यं विजुम्ममाण:।।

[४ च० उल्ाम: ] काव्यभकाश: ।

वाह्यत इति भुअणरज्जपदद्योत्यं वस्तु प्रकाश्यते।

दृशि सुदृशः स्वबलं वयस्यराले। दिशि निपतति यत्र सा च तत्र व्यतिकरमेत्य समुन्मिषन्न्यवस्थाः।।८६।। (११) अत्र वस्तुना युगपद्वस्था: परस्परविरुद्धा अपि प्रभवन्ती- ति व्यतिकरपद्द्ोत्यो विरोधः । वोरिज्जन्तो वि पुणो सन्दावकदत्थिएण हिअएण। थणहरत्रअस्सपण विसुद्धजाई ण चलइ से हारो ॥।८७॥ (१२) अत्र विशुद्धजातित्वलक्षणहेत्वलंकारेण हारोऽनवरम्पमन एवाऽऽस्त इति णचलइपदद्योत्यं वस्तु। सो मुद्धसामलङ्गो धम्मिल्लो कलिअललिअणिअदेहो। तीए खन्धाहि वलं गहिअ सरो सुरअसंगरे जअइ ।।८८।। (१३) अत्र रूपकेण मुहुर्मुहुराकर्षणेन तथा केशपाशः स्कन्धयोः निशितेति । अराले वक्रे वयास । तारुण्य इत्यर्थः । व्यतिकरं मिश्रीभावम्। अवस्था अभिलाषचिन्तादयः। अयं भाव :- अव- स्थानां यौगपद्येनोत्पत्तो मिथो विरोध:। वारिज्जन्तो इति। विरहे हारस्यासुखायमानत्वाद्वार्यमाणत्वम्। स्तन- भर एव वयस्यो यस्य सोडपि विषमोन्नतत्वाद्यतश्वलयत्येनमत एव मित्रीभूतः स्तनभरः। मित्रं हि स्वमित्रानिष्टं वारयति। परं हारो न चलति न त्रुटयति कि तु कम्पमान एवाऽडस्ते। हुदयं संतप सत्, हार त्वं मां तापयसीति तं निवारयति।मम तु स्तनभर एव वयस्यः संतापभागि- त्वादिति। स एव मया सार्ध तापमनुभवतु त्वमपि किमित्यत्रेतिःवार्य- माणोऽपि विशुद्धजातित्वाद्धेतोर्न चलति। कि तु किमत्र भावीति कम्पते। अत्र रूपकेणेति। स स्मर इवेति रूपकम्। स्मरो हि किलाभिलाषमु त्पाद्यति।

१-वार्यमाशोऽपि पुनः सतापकदर्थतेन हदयेन। स्तनभरवयस्यन विशुद्धजिर्न चलत्यस्या हारः । 2-स मुग्वश्यामलाकको धम्मिल्: कलितललितनिजदेहः। कशापाअम तस्याः स्कन्धादूल गृहीत्वा स्मरः मुरतसगरे जयति॥

८४ संकेनसमेन :- [ ४ च० उल्ाम ]

प्राप्तो यथा रतिविरतावप्यनिवृत्तामिलापः कामुकोडभूदिति खन्धपदद्योत्या विभावना।एप कविमोढोक्तिमात्रनिष्पन्नशगीरः। गवपुण्णिमामिअङ्कम्म सुहअ को नं सि भणमु यह सच्चम्। का सोहग्गसमग्णा पओसर जणिव्व तुह अज्ज ।। ८९।।(१४) अत्र वस्तुना मयीवान्यम्यामपि प्रथममनुरक्तस्त्वं न नन इनि णवेत्यादि-पओमेन्यादिपद्द्योन्यं वस्तु व्यज्यत। संहि णवणिहुवगरामरम्मि अङ्कवाली सहिएँ णिविडाए। हारा णिवारिओ व्विअ उच्छेरन्नो नदो कहं रमिअम्।।९।।।(१५) अत्र वस्तुना हारच्छेदादनन्तरमन्यदेव रतमवश्यमभूत्तत्कथय कीदृगिति व्यतिरंक: कहंपदगभ्यः । पैविसन्ती घरवारं विवलिनवअणा विलोइऊण पहमू। खन्धे घेसूण घडं हाहा णछ्टोत्ति रुअसि सहि किं ति ॥ ९१॥

नवति । पर्षे्रदुश व प्रदोपन्यपि का तेऽ- सि्ति। केन स्वाजनयेक्रसंवद्धो भवसीत्यर्य: । सहीति। अड्डनपाली आश्लेपा सैव ससी। निविडा घना, अन्तम्ङ्ग च। अडन्दालीमख्या हार उन्चलन्दूयोस्वामत स्पगहेतुनया वाधकी- भवभिवारित एव ओोटिन एव। सरी सुग्ते मानुषान्तरमुन्सारयनि यतः । हारच्छेदादनन्तर मिति। हारच्छेदं यावन्मयाऽप्या शक् ेषादि दृष्ट् म् । तदनन्तरं किं वतमिति न जाने। व्यतिरेक इति। उपमाभूतेभ्यो रता- न्वरस्तस्य रक्स्याधिकन्वादिति व्यतिरेकः। स्कन्ध इति । रुकन्धात्निक्षिप्य। अत्र गेदने नष्टत्वं हेतु: ।

१-नवपूर्णिमामृगाड्कस्य सुभग कस्तवमामि भण मम सन्यम् । का सौभाग्यसमग्रा प्रदोषरजर्नाव तवाद्य। २-मख नवनि बुवनसमरेऽङ्कपालीमख्या निबिडया। हारो निवारित एबोन्छियमाणस्तन कथ रमितम् ॥ ३-प्रविशन्ती गृहद्वार विकलितवदना चिलोक्य पन्थानम्। स्क-वं घट गृहीत्वा हा हा नष्ट इति रोदिषि किमिति ॥

[४ च० उल्लास: ] काव्यपकाशः । ८५

अत्र हेत्वलंकारेण संकेतनिकेतनं गच्छन्तं द्ृष्टा यदि तत्र गन्तुमिच्छसि तदाऽपरं घट गृहीत्व्रा गच्छेति वस्तु किंतिपद- द्योत्यम्। यथा वा- विहलङ्गलं तुमं सहि दट्ठूण कुडेण तरलतरदिहिम्। वारष्फंसमिसेणअ अप्ा गुरुओत्ति पाडिअ विहिण्णो ॥९२। (१६) अत्र नदीकूले लतागहने कृतसंकेतमप्रास्ं गृहमवेशावसरे पश्चादागतं दृष्टा पुनर्नदीगमनाय द्वारोपघातव्याजेन बुद्धिपूर्वकं व्याकुलया त्वया घटः स्फोटित इति मया चेतितं तत्किमिति नाऽडश्वसिषि तत्समीहितसिद्धये व्रजाहं ते श्वभ्निकटे सर्व सम- र्थयिष्य इति द्वारस्पर्शनव्याजेनेत्यपह्नुत्या वस्तु। जोह्लाइ महुरसेण अ विइण्णतारुण्णउसुअमणा सा। बुड्ढावि णवोढव्विअ परवहुआ अहह हरइ तुह हिअअम् ।।९३।। अत्र काव्यलिङ्गेनन वृद्धां परवधूं त्वमस्मानुज्झित्वाऽभिलष- सीति त्वदीयमाचरितं बक्तुं न शक्यमित्याक्षेपः परबहुपदप- काश्यः। एषु कविनिबद्धव क्तृमाढोक्तिमात्रनिष्यन्नश्षरीरः। वाक्यप्रकाश्ये तु पूर्वमुदाहृतम्। शब्दार्थोभयशत्तयुद्धवस्तु पदप- काश्यो न भवतीति पञ्चत्रिंशद्देदाः ।

विहलखलमिति। विहलंखलमुच्छङ्खलम्। सात्त्विकभावात्। कुटेन घटेन। तरलतरदृष्टिरतुरागवशात्। अयं भाव :- यो हि गुरुः स्यात्स किं- चिदुच्छृङ्खलं चपलप्कृति च दृष्टवाऽऽत्मानं ततः पृथक्वरोति येन केना- पि मिषेणेत्युक्तिलेशः । चेतितम् । ज्ञातम्। समर्थयिष्यइत्यन्तं वस्तु अपह्नुत्या व्यज्यत इति योगः। जोह्वाइ इति। अत्र ज्योल्सनामधुरसौ वाक्यार्थतयोपनिबद्धौ हेतू। विस्तीर्णतारुण्यादिसाध्यमेकं तावत्परवधूरन्यच्च वृद्दा साऽपि त्वयाडभि- लष्यत इत्यहो कामान्धत्वेनाविवेकित्व्रमिति व्यङ्गयम्। भेदा इति। १-विशृङ्ला त्वा सखि दृष्ट्रा कुटेन तरलतरदृष्टिम्। द्वारस्पर्शमिषेणाS.त्मा गुरुक इति पातयित्वा विभिन्न. ॥ २-ज्योतस्रया मधुरसेन च वितीर्णतारुण्योत्सुकमनाः सा। वृद्धाऽपि नवोढेव परवधूरहह हरति तव हृदयम् ॥

८६ संकेतसमेत :- [४ च० उलास:]

यभा सृधगोमायुसवादादौ। तथा च- अलं स्थित्वा रमशानेऽस्मिन्गृध्रगोमायुसंकुले ।।९४। न चेह जीवितः कश्चित्कालधमेमृपागतः ।। ९५। इति दिवा प्रभवतो गधस्य पुरुषविसर्जनपरमिदं वचनम्। आदित्योडयं स्थितो मूढा: स्नेहं कुरुत सांप्रतम्। बहुतिन्नो मुहूतोंडयं जीवेदपि कदाचन ॥ ९६ ॥ अमुं कनकवर्णां बालमपापयौवनम्। गुधवाक्यात्कथं वाला अत्यक्ष्यध्वमशङङकिताः ॥९७॥ इति निशि विजुम्भमाणस्य गोमायोर्जेनव्यावर्तननिष्ठं चेति पबन्ध एव प्रथते। अन्ये त्वेकादश भेदा ग्रन्थविस्तरभयाओ्ो- दाहताः । स्वयं तु लक्षणतोऽनसर्तेव्याः। अपिशब्दात्पदवा- क्ययोः। पदैकदेशरचनावर्णेष्वपि रसादयः। पूर्वाष्टादशमेलने संपदशैते भेदा: पञ्चतरिंशद्भवन्तीति। अलं स्थित्वेति । अत्रोपयोगित्वेनार्धद्रयेनैक एव श्लोक उदाहृत: । भारने तु श्रोद्यम्। अत्रालं स्थित्वा, इत्यस्यैतदुत्तरार्ध यथा- कंकालबहले घोरे सर्वपाणिभयंकर इति। न. चेह जीवित इत्यस्य तु- सियो वा यादे वा द्वेष्य: भाणिना गतिरीदशी। इति स्थित इति। नाद्याप्यस्तमितः । कनकवर्णाभमिति। कनकवर्णवदाभा- तीति। यदि वा कनकवर्णयोर्हेमकुङ्कमयोरिवाSSभा यस्येति तत्तथा। न पुनः कनकवर्ण्सयेवाSडभा यस्य। अनुपपद्यमानत्वात्। बाला मूर्खाः। अत्यक्ष्यध्मित्यात्मनेपदक्रियातिपत्ती आर्पत्व त्। निष्ठं चेति। वचनमिति योगः । प्रबन्ध एवेति। भारतोक्तगधगोमायुसंवादनामप्रबन्धे संप्रतिपा देनार्थेन गुधगोमायोर्भक्षणाभिप्नायो व्यज्यते। स चाभिपायः वान्त- रसनिष्ठः । वर्णेष्वपीति। निमित्तसप्मीयम्। तेन रसादयः पदैकदेशादिनिमित्तेन व्यङ्गया भवन्तीत्यरथः। यदा विशिष्टेन पदाशादिना केनाप्यु- पकृता विभावादयो रसास्वादातिशयं कुर्वन्ति तदा पदांभावेरेव

[४ च० उल्ास: ] काव्यमकाश: । ८७

तत्र प्कृत्या यथा-

रुइस्स तइ्अणअण पव्वईपरिचुंबिअं जअई॥ ९८ ।। अत्र जयतीति न तु शोभत इत्यादि। समानेऽपि हि स्थगन- व्यापारे लोकोत्तरेणैव व्यापारेणास्य पिधानमिति तदेवोत्कृष्टम्। यथा वा- मेयान्सोऽयमपाकृतः सक्षपथं पादानतः कान्तया द्वित्राण्येव पदानि वासभवनाद्यावन्न यात्युन्मना:। तावत्मत्युत पाणिसंपुटलसन्नीवीनिबन्धं धृनो धावित्वैव कृतपणामकमहो प्रेम्णो विचित्रा गतिः ॥ ९९। हेतुत्वम्। रसास्वादमात्रे तु विभावादीनाम्। तथा वर्णा अपि मृदुपुरुषात्मना श्रुतिकालोपलभ्यमानेनार्थानपेक्षश्रोत्रग्राह्ेण स्वभावेन रसास्वादे निमित्तमेव । विभावादिसंयोगाद्धि रसनिष्पत्तौ सत्यां तदा- स्वादे वर्णानां निमित्तमात्रत्वात्। एवं पदेऽप्यन्ये प्रबन्धेऽप्यर्थेत्यत्र निमित्तसप्मी। पदैकदेशो वक्ष्यमाणप्रकृतिपत्ययादंशभेदादनेकः । दीर्घादीर्घसमासासमासभेदान्निधा रचना। रइकेलीति। रतिकेलौ हृतं निवसनं येन। स चासौ करकिसलयरु द्धनयनयुगुलश्। यदि वा रतिकेलौ हृतं निवसनं यकाभ्यां कराभ्या तौ तथा। तौ हि गौर्या निवसनरक्षणाय यामिकौ कृतौ स्तः। ततः महरके विनष्टे ताभ्यां रुद्धं नयनयुगुलं यस्य। यदि वा रतिकेलौ हुते निवसने सति करकिसलयाभ्यां रुद्धं नयनयुगुलँ यस्थेति । तदेवोत्कृष्टमिति। व्यज्यते जयतीत्यत्र जिधात्वंशेन। प्रेयानिति। सशपथमित्यपाकृतः पाढानत इति दयेि योज्यम्। पाणीति। करपुटधृतमण्डलीकृतनीव्यन्तरे कृत्वा बद्ध: करसंपुटे लसनी- च्या निबन्धः संरोधो यत्रेत्यर्थः। प्रत्युतेति। या किलानुनीता न प्रसन्ना साऽपि मिये याति सति सपत्नीसंगमाशक्किनी स्व्यमेव प्रर्थि काडभूदिति व्यज्यते। प्रेम्ण इति। यावत्पद्त्रयमपि न याति तावद्ृत इति स्नेहास्तिशयो व्यङ्गयः।

१-रतिके लिहृतनिवमनकरकिसलय रुद्दनयनयुगुलस्य। रुद्स्य तृतीयनयनं पार्वव्रीपरिचुम्बिन जर्यगनि॥

८८ संकतसमत :- [४ च० उद

अत्र पढानीति न तु द्वागणानि। तिइ्सुपोर्यथा- पाय पा्थ शुक चञ्चूचारुगभाडडुगणा दिगि दिशि पवमानो वीरुवां लासकश्च। नवि नवि किगनि द्राक्सायकान्पुप्पवन्वा पुरि पुरि विनिवृटत्ता मानिनोमानचर्चा ॥ १-० ॥ अन किरतीति किरणम्य साध्यमानत्वं निवृत्तति निवर्तनस्य सिद्धत्वं तिडा सुपा च । तत्रापि क्पत्ययेनानीतत्वं द्ोत्यते। यथा वा- लिग्वन्नास्ते भूमि वहिग्वनतः प्राणायितो निगहागाः सख्यः सततरुढिताच्छूननयनाः । परित्यक्त सर्व हसिनपठितं पञ्जरशुके- स्नवावस्था चेयं विमृज कठिने मानमबुना ॥ २०१॥ अत्र लिखन्निति न तु लिखतीनि, तथाऽडस्न इति नन्वामित इति अपि तु पसादपर्यन्तमा्त इनि भूमिमिति न तु भूमाविति न हि बुद्धिपूर्वकमपरं किचिल्लिग्वनीति तिड्सुब्विभक्तीना व्यङ्गयम्। संबन्धस्य यथा- गोमारूहम्मि गामे वमाममि णअरद्िडं ण आणामि । णाअरिआणं पडणो हरेभि जा होमि सा होमि ॥ १०२ ॥ अत्र नागरिकाणामिति षष्ठयाः।

पयीनि। अत्र कारण्पपूर्वापरत्वविपर्ययरूपाऽतिशयोक्ति। न त्वासिन इति। न लिग्त्वा गतोऽद्यापि लिग्वन्वनते। प्रसादपर्य न्तमिति। लिखनीत्युक्त प्रसादपर्यन्तमिति न लभ्यंत तेन लिखन्नित्यु- क्तम्। सर्वत्र सुवादीनामाकूतविशषव्यञ्जकत्वम्। स त्वाकूतो व्यक्तः सन्यथायोयं विभावादिरूपद्वारण रमादिकं व्यनक्ति । भृमाविति । आधारत्वे हि चित्रलेखनस्यव प्रावान्यं न तु तस्याः प्रसादस्यातो भूमिमित्युक्तम् । गामति। ग्रामरुहा ग्रामीणा। नागरिका विदग्धाः । षष्टया इति। १-आममुहारञस्म सामे बसामि नगरम्थिति न जानामि। नागार्रकाप्ा पतीन्हरामि या भवामि सा भवामि।।

[४ च० उल्लास. ] काव्यपकाशः । ८९

रमणीयः क्षत्रियकुमार आसीदिति वालस्य। एषा हि भग्नमहेश्वरकार्मकं दाशरथि प्रति कुपितस्य भार्गवस्योक्ति:। वचनस्य यथा- तोणॅ गुणम्गहणाणं ताणुक्ंठाणॅ तस्स पेम्मस्स । ताणे भणिआणॅ सुन्दर एरिसअं जाअमवसाणम् ॥१०३॥ अत्र गुणग्रहणादीनां बहुत्वं पेम्णश्चैकत्वं दोत्यते। पुरुषव्य- त्ययस्य यथा- रे रे चश्चललोचनाश्चितरुचे चेतः प्रमुच्य स्थिर- प्रेमाणं महिमानमेणनयनामालोक्य कि नृत्यसि। किं मन्ये तिहरिष्यसे बत हतां मुश्चान्तराशामिमा- मेषा कण्ठतटे कृता खलु शिला संसारवारांनिधौ॥ १०४ ॥ अत्र प्हासः। पूर्वनिपातनस्य यथा-

व्यञ्जकत्वमिति योगः। समासे हि संबन्धमूढत्वे सति नागरिकाणा- मभावो लभ्यते। असमासे तु साक्षात्षष्ठीत्वान्नागरिकाणां सन्भावः। तद्यमर्थः-या नागरिकाः सौभाग्यादिना सत्त्वेन जीवन्त्यस्तासु प्रस- क्ानपि पतीनपहरामीति। आसीदिति। अतीतनिर्देशाद्दाशरथेः कथाशे- षत्वं व्यज्यते। बहुत्वमिति। अनेकशो गुणग्रहणादि कृतवानित्यर्थः । स्मर्यमाणं हि वस्तु रतिमुद्दीपयतीति भावः । एकत्वमिति। अद्वितीयत्वम्। एरिसअंमि- त्यत्र कपत्ययोऽतीव निन्दं वैराग्यं वक्ति। रेरे इति। अत्र चश्चलयोलोचनयोरश्चिचिताऽपचिता रुचिरमिलाषो यस्य। यद्वा चश्चले लोचनेऽञ्चिता गमिता रुचिर्येन चेतसा तस्याSडमन्त्र- णम्। कि मन्य इति। त्वमेवं मन्यसे यदहं तया सह क्रीडिष्यामीत्यन्त- मध्ये या आशा तां मुश्च । अत्र मन्य इत्यत्र मध्यमपुरुषपराप्तवुत्तमस्य विधानाद्व्यत्ययः । तेन महासो व्यज्यते।

१-तेषा गुणग्रहणाना तासामुत्कण्ठाना तस्य प्रेम्णः । नासा भगितीना सुन्दरेदृश जातमवसानम । १२

९० मंकेनसमेन :- [४ च० उन्हाम ]

येषा दोबलमेव दुर्बलतया ने समताम्ते+पि प्रायः केवलनीतिर्रातिशगणः कार्य किमवीश्वरः। ये क्ष्माशक्र पुनः परक्रमन्यम्वीकारकान्नक्रमा- स्ते म्युर्नेव भवादृशास्त्रिजगति द्वित्राः पवित्राः पगमू ॥१०५ ॥ अत्र पराक्रमस्य प्राधान्यमत्रगम्यने। विभक्तिविशंषस्य यथा- प्रधना वनि औीर धनुध्वनिभृनि विधुग्रयोनि तव ठिवसम्। दिवसेन तु नग्प भवानयुद्ध विधिसिद्धमाधवादपढम् ।१०:।। अत्र दिवमेनेन्यपवर्गे तृतीया फलपाति द्योतयति। भूयो भूयः सविधनगगग्थ्यया पर्यटन्तं दृष्टना दृष्टवा भवनवलभीतुङ्गवातायनस्था । माक्षान्कामं नवमिव रनिमोलती मानर्वं य-

अत्रानकम्पावृत्तेः करूनतद्धिनस्य ।

दोर्बलमेवरेति। न तु नीनिवलम् । अत्रति। अल्पस्वग्तरत्वान्नयश- व्दम्य पूर्वनिपाते मप्तऽपि विक्रमस्यापितन्वेन पवनिपानक्तम्यार्चितत्वं व्यनक्ति। प्रवनेति। प्रपनं युद्धम्। दिवसमिनि। कालाव्वनोग्त्यन्तसंयोग इत्या- धारे द्विनीया। दिनान्त क्षणमपि यद्धगून्यं न नैः न्थितम्। फलपा- सिस्तु तर्ववाभूदित्याशयः। अत्रेति। अपवर्गः फलपात्ताँ सत्या क्रिया- निष्पत्तिः। तथा च युद्धफलं जयरूपं तवव जानमिति भावः। अत एव साधुनादपदामिन्युक्तम्। भूय इति। सविधे समीपे या नगरीस्थ्या तया। नवमिव पुनर्जी- विनमिव । ललितललिनैर्वीप्सयातीव रम्यैः। यठि वा ललितानि चा- रूणि ललितानि विलासा येषामिति। कचिल्लुलितेति पाठः । नदा च लुलितानि तन्मयीभूतानि ललितानि विलामा येपा न कटाचिनिर्विला सानीन्यर्थः । इतिरशुभप्रकारे। नद्धिनम्येति। अभिलाषग्सस्य सौकुमा- र्यस्थ वाऽत्र व्यख्जकम्तद्धित: कृप्त्यय।

[४ च० उल्लासः ] काव्यमकाशः । ९१

परिच्छेदातीतः सकलवचनानामविषयः पुनर्जन्मन्यस्मिन्ननुभवपयं यो न गतवान्। विचेकमध्वंसादुपचितमहामोहगहनो विकार: कोऽप्यन्तर्जडयति च तापं च कुरुते॥ १०८ ॥ अत्र प्रशब्दस्योपसगस्य। कृतं च गर्व भिमुखं मनस्त्वया किमन्यदेवं निहताश्र नो द्विषः । तर्मासि तिष्ठन्ति हि तावदंशुमा-

अत्र तुल्ययोगितादयोनकस्य 'च' इति निपातस्य। रामोऽसी भुवनेष विक्रमगुणेः पराप्तः प्रसिद्धि परा- मस्मन्भाग्यविपर्ययाद्यदि परं देवो न जानाति तम्। बन्दीष यशामि गायति मरुदयस्यैकवाणादृदति- श्रेणी भूतविशालतालविवरोद्गीर्णैः स्वरैः सप्तभिः ॥ ११० ॥ अत्रासाविति भुवनेष्विति गुणैरिति सर्वनामप्रातिपदिकव- चनानां न त्वदिति न मदित्यपि त्वस्मदित्यस्य सर्वाक्षेपिणो व्यञ्जकत्वं भाग्यविपर्ययादित्यन्यथासंपत्तिमुखेन, नत्वभावमुखे- नाभिधानस्य। पुनर्जन्मनीत्यत्र द्वितीयवारमात्रे पुन शब्दः। प्रशब्देति। प्रकर्षेण ध्वं- मान्निमूलकाषं कषितो विवेक इति ध्वन्यते। च इति। अत्र चकारस्तुल्ययोगितां जल्पन्वीररर्स विश्रान्तिप्रधा- नतया व्यनक्ति। पढसंबद्धा एव चादयः स्युरित्येषां पदैक- देशता। रामोऽसाविति। राघवानन्दे कुम्भकणोंक्तौ। अत्र प्रस्तावाद्देवस्त्वमि- त्यथे। एकबाणाहत्या श्रेणीभूतविश्ञालतालानां यद्िवरं तेनोदीणैः । सर्वनामेति। सामान्येन यन्नाम तत्प्रातिपदिकम् । यत्तु विशिष्ट सर्वादि- गणोकं तत्सर्वनाम। वचनानामेकद्विकयादिरूपाणां व्वञ्जकत्वमिति योगः। तेनासौ पसिद्धोऽद्वितीयः । भुवनेषु न त्वेकस्मिन् भुवने गुणैर- नेकैंर्न त्वेकेनेति ध्वन्यते। न तदिति न मदिति। त्वदित्युक्ते हि रावण- स्यैव मदित्यक्ते वक्तरव भाग्यव्यत्ययो ध्वन्यते। अस्मच्छब्दे तु बहु- बचनान्ततयोक्ते तब च मम च कुलस्य चेति सर्वेषामाक्षेपः । अन्यथेति।

१२ संकेतसमेत :- [४ च० उल्लासः ]

तरुणिमनि कलयति कलामनुमदनधनुभ्रवोः पठत्यग्रे। अधिवसति सकलललनामौलिमिथ चकितहरिणचलनयना।।१११॥ अत्रेमनिजव्ययीभावकमभूताधाराणां स्वरूपस्य, तरुणत्व इति धनुषः समीप इति मौलौ वसतीति त्वादिभिस्तुल्येऽ येषां वाचकत्वेऽस्ति कश्वित्स्वरूपस्य विशेषो यश्चमत्कारकारी स एव व्यञ्जकत्वं प्राप्नोति। एवमन्येषामपि बोद्धव्यम् । वर्णरचनानां व्यञ्जकत्वं गुणस्वरूपनिरूपण उदाहरिष्यते। अपिशब्दात्पबन्धेधु नाटकादिषु। एवं रसादीनां पूर्वगणितभे- दाभ्यां सह षड्भेदा:। भेदास्तदेक पश्चाशत्। व्याखयाताः । तेषां चान्योन्ययोजने ॥४३ ॥ संकरेण निरुपेण संसृष्टचा चैकरूपया। न केवलं शुद्धा एवैकपश्चाशन्देदा भवन्ति यावत्तेषां स्वप्रभेदै- भाग्यानामभावादिति नोक्तं कितु विपयर्यादिति। यान्येव भाग्या- न्यस्माकं प्रभुत्वायाभूवंस्तान्येवान्यथा संपन्नानि सन्ति। क्षयहेतुत्वाद्व्य· त्ययरूपाणि जातानि। पुण्याभावे हि प्रभुत्वमेव्र न स्यान्न पुनः प्रत्युत क्षयः स्यात्। अयं भाव :- पुण्यान्येवापुण्यतया परिणतान्यस्मत्कुलं क्षयं नेष्यन्तीति व्यज्यते। तरुणीति। मदनश्च प्रस्तावात्तस्य धनुश्र ते तथा तयो: समीपे। अयं भव :- यत्तारुणयं कलां कलयति तत्तस्य स्पर्वयेव शरवोरग्रमग्रभाग: कलां पठति। एतेनोपाध्यायवक्तृत्वे शिष्यस्यातीव वकतृत्वं ध्वन्यते। ग्रस्या भूतार्यात्मकान्यङ्गन्यपि परस्परस्पर्धया सत्िभ्रमाणि सा तदाधार: सकलानां चतुराणां समस्तानां वा ललनानां कर्थ न मौलि- मधिवसाते। चकितेति विश्ञेषणपदम् । एतेन नेत्रविभ्रम उक्तः । स एवेति 1. स. एव विशेषो व्यक्षकत्व व्यक्चकस्येमनिजादीनां.स्वरूपस्य विभावादिद्वारतया पारम्पर्येणेत्यर्थः । अन्येषामपीति। पदैकेशानाम्। वर्णेति। आसां साक्षान्माधुर्यादिगुणव्यञ्जकत्वमेव। तद्द्वारेण तु रसे- पूपयोग:। भेदाभ्यामिति। पूर्चोक्ताभ्यां वाक्यपदमकाश्याभ्याम्। वेभामिति। प्रत्येकमिति शेष:। रपभेदरिि। स्वस्य पर स्े

[४ च० उललास ] काव्यमकाशः । ९३

शेन चेति त्रिविधेन संकरेण परस्परनिरपेक्षरूपयैकपकारया संसष्टया चेति चतुर्भिर्गुणने। वेदखाबब्धिवियच्चन्द्राः (१०४०४) शुद्धभेदैः सह। शरेषुयुगखेन्दवः (१०४५५) ॥ ४४ ।। तत्र दिख्ात्रमुदाह्रयते- छैणपाहुणिआ देअर जाआए सुहअ किंपि दे भणिआ। रुअइ पडोहरवलहीधरम्मि अणुणिज्जउ वराई॥ ११२॥ अत्रानुनयः किमुपभोगलक्षणेऽर्थान्नरे संक्रमित. किमनुरणन-

प्रभेदैश्रेति वाडर्थः। अयं भावः-शुद्धभेदानां मध्यादेकस्य कस्यापीष्ट- भेदस्य शेषैः पश्चाशद्ेदैः स्वेन च यदा योगस्तदा मौलिक्यभेदा- द्व्िन्ना एकपञ्चाशन्दरेदाः स्युः। परमेकयोगे कल्पनेयम्। न द्विकादि- योगे। कचिद्व्यभिचाराच्च। एवमितरभेदेष्वपि ज्ञेयम्। तत्सिद्धमेतदे- कपश्चाशन्मूलभेदानां प्रत्येकं स्वव्यतिरिक्ता एकपश्चाश्देदाः स्यु:। छणेति पडोहरं पश्चादोकस्तटम्। तत्र यद्धलभीयुक्तं गृहम्। पलह्दी- भरेति पाठे पलही कार्पासस्तस्य भरः । कर्पासतरुवन इत्यर्थः । यट्टा वलहीशब्दोऽपि कार्पासार्थः । पुडोहरमिति वा पाठः । पुडोहरं पच्छो- कडमिति सातवाहनः । विषमभित्यन्ये। अन्ये तु पहलियमिति यस्य प्रसिद्धिस्तदर्थमाहुः। अन्रेति। अत्र विदितप्राघुणिकासक्तपतिवृत्तान्तप- त्नीगिरा रोदनात्मस्तावादेवानुनये लब्धेऽनुनीयतामित्यनुपयुज्यमान- त्वाद्वाधितार्थमसत्यनुनयस्यानोचित्याद्वा बाधितार्थ स्वचिषयभूतार्थवि- पयत्वे योगे सत्युपभोगरूपमर्थान्तरं लक्षयदीर्ष्योत्पादनादिकं ध्वनति। इयं शुद्धा साध्यवसाना लक्षणा। किमनुरणनेति। किमनुनयः स्ववाच्य वदन्नेव सुभगशब्दाल्लब्धावकाशमपभोगं व्यनक्ति। अयं पदप्रकाश्योऽर्थ- शंक्तिमूंली ध्वनिः । अत्र द्वयोरपि व्यङ्गन्यभेदयोः संभवादेकस्य कस्या- प्यनिश्चितत्वे संशयास्पदत्वेन सकरः ।

१-क्षणपाधुणिका देवर जायया सुभग किमपि ते भणिता। श्ेदिति गृहपश्चाङ्गागवलभीगृहेऽनुनीयता वराकी।

९४ मंकनसमेन :- [४ च० उय्यम ]

न्यायेनोपभोग एव व्यङ्गये व्यञ्ञकु इनि सदेह:। तथा- स्निग्पश्यामळकान्तिििप्तवियनो वेलद्वलाका घना वाताः शीकगणः पयादसुहृटामानन्डकेकाः कलाः। कामं सन्तु दढ कठोग्हृदयो गमो्म मर्व महे वैटेही तु क्यं भविष्यति हहाहा देवि बीग नब॥११३॥ अत्र लिप्तति पयोदसुहृदामिति चात्यन्ननिग्क्कतवाच्ययोः

स्न्निग्वेति।स्निग्ा जलमंवन्यात्मग्सा । कान्तिश्वाकचक्यम्। घना इनि भणनान्निविडन्वमपि व्यङ्गचम्। वेलन््यः कामापर भागवगात्म्रह- षाच्च। एनेन घनगकाशस्य दुषपरेक्ष्यत्वं संभोगम्मारकत्वं चोक्तम्।वाना इनि बहुवचनेन नेपा सर्वगतत्वमप्रनीकार्यत्व चोक्तम्। श्रीकरिण इति तेषामेव मन्दमन्दत्वमव्दम्मारकन्व चोक्तम्। नहि गुहासु प्रवित्याऽडस्य- नामित्याह-पयोदवेनि। पयोदाना सुहृदः। मेघभावे तेषा शोभनचि त्तता स्यात्। केकाभिगुहामव्यऽपि वर्षाम्मग्णाढित् पर्थः । ताश्च कला इनि भणनात्। खड़ग वादात्म्वयमपि दुःमहा इनि मर्वत्रोद्दीपनविभा- वानां विद्यमानन्वम्। एवमुद्ीपनवभाववाधितविभलम्भो-न्योन्याश्रय- त्वाद्रतेर्विभावाना साम्यं मन्चान इन एव प्रभुति मिया हृदि न्यम्यैव स्वं वृत्तान्तं रामम्नावदाह-कामं सनत्विति। काम विभावाः सन्तु। अहं तु कठोरहृदयोऽरिम। रामशब्दार्थव्यङ्ग यविशेषावकाशदानाय कठोगहृदयपदम्। अन्यथा रामपद दशग्थकुलोत्पत्तिकौशल्यम्नेहपात्र- त्यबाल्यचरितनत्तत्ताडकावधादिवर्मान्तर परिणमितमर्थ कर्थ नु ध्वनेत् । अस्मि स एवाहं भवामीति सर्व सहे। न तु मर्वसहः। कृदवृत्तौ हि सहने कर्त्रशस्ैव मुख्यता म्यात्। न सर्वार्थ्य कर्मणः। ततोऽविमृष्ट- विवेयांशदोषः स्यात्। सर्व सह इत्यक्कते तु यद्यन्निपतति तत्तत्सह इनि भावः। भविष्यनीति क्रियासामान्यम्। नेन कि करिष्यतीन्यर्थः। अथ वा भवनमेवासंभाव्यमिति। उक्तमकारेण चित्तन्यस्तां मिर्या विभावा- दीनां साधारथ्याढिना स्मरणेन वैदेहीनि शब्देन कथं भविष्यतीति विक- ल्पपङ््क्त्या च प्रत्यक्षीकृतां हृदयस्फोटोन्मुखी ससंभ्रममाइन्वहाहेति। देवीति तव युक्तं धैर्यम्। देव्या हि कृवाभिषेकत्वेन राजतुल्वत्वादिति भाव:। अत्रेति। लिप्तगब्दः कान्ने: कुङ्कमादिवलेपहे तुत्वाभावा बाधितार्थ:

[४ च० उल्लास: ] काव्यपकाशे:। ९५

संसृष्टि। ताभ्यां सह रामोऽस्मीत्यर्थानतरसंक्रमितवाच्यस्यानु- ग्राह्यानुग्राहकभावेन रामपदलक्षणेकव्यञ्जकानुप्रवेशेन चार्थान्तर- संक्रमितवाच्यरसध्वन्योः संकरः । एवमन्यदप्युदाहार्यम्। इति काव्यप्रकाशे व्वनिनिर्णयो नाम चतुर्थ उल्लास: समाप्त: ।

अत्र लिप्तमारोग्यमारोपविषयश्च नभ इति द्वयोरुक्तत्वाद्वौणी सारोपलक्ष- णा। तथा, सुहच्छन्दोडपि घनानामचेतनत्वेन मैत्री योगाभावाद्वाधितस्वार्थ:

प्रतिपत्तिद्वारेण तददर्शनानन्यसामान्यममोदमेदुरत्वादि ध्वनति। पयोदसु- हच्छन्देनाSSरोप्येणाऽSरोपविषयाणां शिखिनां निगीर्णत्वादियं साध्यव- साना। उभयत्रापि स्वार्थोपमितवस्तुपर त्वेनात्यन्ततिरस्कृतवाच्ययोर्लिप्- सुहृच्छ्दयोः सक्तस्य व्यङ्गयद्वयस्य मिथो निग्पेक्षत्वात्स्वपदप्रधानयोः संसृष्टिः।रामोऽस्मीति। अत्र पस्तावादभिधेयप्रतिपत्तौ गमशब्देनानुपयुज्य-

वासदारुणसीताहरणादिदुःखपात्रत्वं लक्ष्यते। अनन्यसाधारणनिर्वेदा दिव्यञ्जनं च प्रयोजनम्। इयं च सादश्यव्यतिरिक्तसंबन्धान्तरनिमित्ता च्छुद्धा सारापा। आरोप्यस्य रामशब्दस्याSडरोपविषयस्यास्मिशब्दा- भिधंयस्य चोक्तत्वात्। अत्र वाच्यं दाशरथिरूपं व्यङ्ग्यधर्मान्तरपरि- णतत्वात्स्वपरत्वेन नोपपभ्नमित्यविवक्षितमेव न पुनरत्यन्ततिरस्कृतम्। व्यङ्गनचघर्माधारद्वारेण तस्यापि परिणनन्वात्। अत्र लिपपयोदसहच्छब्द-

साधारण्निर्धेदादीनां परिस्कुरणादित्यनग्राह्यानुग्राहकत्वेन संकरः। राम- पदेति। यथा रामशब्दक्य विर्वेदादयोऽर्थान्तरसंक्रमितवाच्यरूपा व्यङ्गया- स्तथा विगलम्भरसोडपि व्यङ्गन्य इत्युभयसाधारण्येन व्यञ्जकव्यङ्गय- ल्वेन दयोव्यङ्गययोरेकव्यञ्जकानुप्रवेशेन संकरः ॥ इत्याचार्यश्रीमाणिक्यचन्द्रविरचिते काव्यपकाशसंक्रते चतुर्थोल्लास: ।।४ ।।

१६ संकेतसमेत :- [५ प० उल्लासः ]

अथ पञ्चमोल्लासः । एवं ध्वनौ निर्णोते गुणीभूतव्यङ्गयस्य प्रभेदानाह- अमूढमपरस्याङ्गं वाच्यसिद्धयङ्गमर फुटम् । संदिग्धतुल्यप्राधान्ये काक्काऽडक्षिप्रमसुन्दरम्॥ ४५ ॥ व्यङ्गचमेवं गुणीभूतव्यङ्गच्स्याष्टी भिदा: स्मृताः । कामिनीकुचकलशवद्गूढं चमत्करोति। अगूढ तु स्फुटतया चाच्यायमानमिति गुणीभूतमेव। अगूढं यथा-

सूचीव्यधव्यतिकरेण युनक्ति कणौ। काश्चीगुणग्रथनभाजनमेष सोडस्मि जीवन्न संप्रति भवामि किमावहामि ॥ ११४ ॥

गायन्ति मञ्जु मधुपा गृहदीघिकास। एतच्चकास्ति च रवेनेवबन्धुजीव- पुष्पच्छदाभमुदयाचलचुम्बि बिम्बमू ॥ ११५॥

संकेतगमने दत्तां मनः सुमनसां जनः । व्वनिर्यत्र गुणीभूतः श्रोत्रानन्दी निरूपितः ॥ अथ मध्यमकाव्यभेदानाह-अगृढमिति। अगूढमतिस्फुटम्। स्फुटं तु ध्वनेरमोर्ग: । अस्फुटस्य गुणीभूतता वक्ष्यते । संदिग्घतुश्यमा- धान्य इति। वाच्यव्यङ्गययोः प्रत्येकं चमत्कारकारित्वास्संदिग्धे तुल्ये च आधान्ये संदिग्धप्राधान्यतुल्यमाधान्यरपभेदद्वयं स्थाद्। यस्येति। बस्य मम। काश्चीति स्त्रीभावः । अत्र जीवनिति जीवतैव चक्ता जीवनिति भणनाज्जीवन्निति. पदमनुपयुज्यमानतया बाधितार्थ

न्तरसंक्रमितवाच्यम्। अन्ये तु जीवन्न भवामीति वाक्यस्य जीवनो बकु:

मरहितत्वस्य व्यङ्गयस्य झमिति पतीयमानतयाऽतिस्फुटत्यादसूढता। तेन व्यङ्गयस्याप्राधान्यम्। गूदस्यैव चमत्कारकारित्ान।

[५ प० उल्लास'] काव्यमकाशः । ९७

अत्र चुम्बनस्यात्यन्ततिरस्कृतवाच्यस्य । अत्राऽडसीत्फणिपाशबन्धनविधिः शक्त्या भवदेवरे गाढं वक्षसि ताडिते हनुमता द्रोणाद्रिरत्राऽडहृनः। दिव्यैरिन्द्रजिदत्र लक्ष्मणशरर्लोकान्तरं प्रापितः केनाप्यत्र मृगाक्षि राक्षसपतेः कृत्ता च कण्ठाटवी॥ ११६ ॥

इति युक्तपाठः। अपरस्य रकादेरवाच्यम्य वा (वाक्यार्थीभूतस्य) अङ्गं रसादि, अनुरमनरूपं वा। अयं स रसनोत्कर्षी पीनस्तनविमर्दनः । नाभ्यूरुजघनस्पर्शी नीवीविसरंसनः करः ॥ ११७॥ अत्र शुङ्गारः करुणस्य।

चुम्बनस्येति। चुम्बीति पदं वक्त्रसंयोगस्यानुपपद्यमानतयाऽत्यन्त- तिरस्कृतवाच्यं सत्संयोगसान्याद्धि एवं लक्षयच्चारुत्वकोभावहत्वा दिकं स्फटमेव व्यनक्तीति ध्वनेरगूढता। अन्ये तु चुम्बिशब्दः पादस्प र्श संभावनां लक्षयतीत्याहुः। अत्राऽडसीदिति। द्रोणाद्रौ संराहिण्य ओषधयः सन्ति।अत्र केनापीत्युक्ते मयेति व्यङ्गस्य झगिति प्रतीयमानत्वादगूढना। तस्याप्यत्रेति तु पाठे मयेति व्यङ्गयं गूढं स्यात्। रसादेरिति। रसादेवक्यार्थीभूतस्य प्रधानभूतस्य रसादयङ्गम्। वाच्य. स्य तु वस्त्वलङ्गगररूपस्यालङ्कारवस्तुरूपं व्यङ्ग्यं गुणीभूतमेवापराङ्ड- त्वात् । अयमिति। रतकाले रसनामूर्ध्वें कर्षतीति रसनोत्कर्षी। अयं स रसनोत्कर्षी नीवीविस्ंसनः करः। नाभ्यूरुजघनस्पर्शी पीनेत्यादि- पाठो ुक्तः। संभोगक्रमभणनात्। परं शोकार्ततया व्यत्ययो न दुष्टः । शृंङ्गार इति। रणभुवि भूरिश्रवसः स्त्रस्तहस्तमेक्षणेन पूर्वरतवृत्तान्तः स्मर्यमाण: संपति ध्वस्ततया यतः शोकविभावतां यात्यतः करुणस्या ङ्रिनोडङ्गं विपलम्भ: । १२

मंकेनममेत :- [ ५ प० उनदा

कैलासालयभाललोचनरूचा निर्वरनितालक्तक- व्यक्ति: पादनग्वद्युनिर्गिरिभुवः सा वः सदा त्रायताम्। म्पधावन्यसमुद्धयेव सुदृदढं रूढा यया नेत्रयो कान्निः कोकनदानुकाग्सग्मा मद्य: समुन्सार्यते॥ ११८॥

अत्र भावस्य रमः । अन्युच्चाः परितःस्फुरन्ति गिग्य: म्फागस्तथाऽम्भोघय- क्वानेतानपि विभ्रनी किमपि न क्रान्ताऽमि तुभ्यं नमः । आश्चर्येण मुद्गुमुद्ु: स्तुनिमिति प्रम्नोभि यावद्भुव- म्नावद्विभ्रदिमा स्मृतस्नव भुजी वाचस्तनो मुद्रिनाः ॥ ११९ अत्र भूविषयो रत्याख्यो भावो गजविषयम्य गविभावम्य। वन्दीकृत्य नृपद्विषा मृगदगस्ताः पश्यना पंयमा श्लिष्यन्ति प्रणमन्ति लान्ति पग्तिश्चुम्वन्ति ते सानकाः ।

विध्वस्ता विपढोऽखिलास्नदिनि नैः मत्यरिभि: ्तूयमे॥१२८ अत्र भावम्य ससाभासभावाभासा प्रथमद्वितीयाविद्योत्या।

कैलामेति। कैलासालयः शंभुयत्र प्रमाठनार्थ गौरीपाठयोः पतित- स्नेन नखवद्युति: सालक्तकव्यक्ति सालककडायत्यर्थ: ।नत्रयें कान्ति रिति। पणने शंभी कोषजा नेत्रारुणना गनेन्यथः । अत्र कवेदेंवीगन- रतिभावस्य सृङ्गारोजङ्गम्। अत्र पूर्वत्र च रसवदलकारः । यूथा पद्मा- दिना वस्तुनोपमिनं मुग्वादि वस्तु चारुतया भक्षति तथा स्साटिनाऽपि रसासंवस्कृत भानीति वस्तुन इव म्सादरध्यलङ्कार्त्वम्। नन्वत्रादाह- रणद्यैडपि क्रमेण करुणरसभाचौ व्यङ्गथौ । वयोश मु््यमेनि कथं गुणीभूतव्यङ्गचनंति चेत्। सन्यम् । मुग्यावपि न तथा चमत्कुरुना यवाडक मोणोपि शृङ्गनर इति तेनेव व्यपदरेशः । एवमन्यत्रापि भाव्यम्। अन्रेति। भपगतायाः कविरनेअविषया ररवाङ्मम् । अन्युन्या- स्थापन्य रूपर्रबेर तराभाशाम सङ्गारः।वनः मयम्वदलङगबनः । बन्दीति। अत्र पश्यतामिन्यनदरु पष्ठी। फयन, मियाननाहत्पेार्थः। नविष्यकि। खिृसीणा रन्यभावे, मेनिकानां इगनवत् रसाईस़ं।

[५ प० उन्दासः ] काव्यपकाशः ।

दद्दशे तव वैरिणां मदः स गतः कापि नवेक्षणे क्षणाद ।।१२१।। अत्र भावस्य भावपशमः । साकं कुरड्गकद्टशा मधुपानलीलां कर्तु सुहृद्धिरपि वैरिणि ने प्रवृत्ते । अन्याभिधायि तब नाम विभो गृहीनं केनापि तत्र विषमामकरोदवस्थाम् ॥ १२२॥। अत्र घ्रासम्योदय:। सोढा नन्काल,छसदमहभावस्य तपमः कथानां विश्रम्मेप्वथ च रसिक: शेल्दुहितु: । प्रमोदं वो दिश्यात्कपटबटुचेषापनयने न्वराशैथिल्याभ्यां युगपदभियक्त: म्मग्हरः ॥ १२३।। अत्राऽडवेगर्धथयो: संधि: । पश्येत्कश्चिचचल चपल रे का त्वगऽहं कुमारी हस्तालम्बं वितर हह हा व्युत्क्रमः कासि यासि। इत्थं पृथ्वीपरिवृढ भवद्विद्विषोऽरण्यवृत्ते: कन्या कंचित्फलकिसलयान्याददानाऽभिघत्ते।। १२४।।

शत्रूणां च रत्यभावे दैन्याद्यनुचितमित्युत्तरार्धे भावाभासः । तौ च राजविषयरतेरङ्गनम्। अन्रोजस्व्यलंकारः । अबिशलेति। अत्र तवेक्षणे क्षणादिति भिन्नं व्याखयेयमभिन्नं वा। तथा तचछ्द: पूर्ववस्तुवाची निर्दिष्टः।तेन यदं नापेक्षते। अत्रापि राज- विषयरतेर्मदभावप्रशमोऽङ्गम्। प्रशमसमाहितयोरैक्यार्थादत्र समाहिता- लंकार: । अत्र त्रसम्येति । भावस्य। रतेरङ्गमिति शेषः । अत्र भावोदया- लकार:। असोढेति। सपो मुञ्चत्व्रेषेति भगवतोऽेक्षितमित्यक्षमा। विब्न्ध- जल्पितश्रवर्ण रंसिक: स्मरेणोपलक्षितो हरः स्मरहर इत्यूचिर्त नतु स्मर इरसीवि । अतर शिवविषयरतेः संधिरङ्गनम्। ' ** पश्वदिति। वनें कोचित्कन्या रंतार्थिनं पान्य 'प्रत्योहि। पश्येत्कश्रि-

१०० मंकेनसमेतः- [५५० उद्धास: ]

एते च रमवदाद्यलंकाराः । यद्यपि भावोदयभावसंविभावश- वलत्वानि नाळंकाग्तयोक्तानि नयाि कश्रिद्बरूयादित्येवमु क्तम्। यद्यपि म नाम्ति कश्विद्विपयो यत्र व्वनिगुणीभूतव्य- डययो: स्वपभेदादिभिः सह मंकरः संसृष्टिवा नास्ति तथाऽपि पाधान्येन जयपदेशा भवर्न्तानि क्रचित्केरनीचि्यवहारः। जनस्थान भ्रान्त कनकमृगनुग्णान्धितधिया वचो वे देहीति प्तिपदमुदश्रु प्रलपितम् । कृनाडलं काभतुवढनपरिपाटीषु घटना मयाSSसं गमत्वं कुशलवसुता न त्वधिगता ॥ १२५ ।।

दित्याशङ्का। चश्चल चल गच्छेत्यमूया। का त्वरति वृतिः। कमाय- स्मीति म्मृनिः। हस्ताळम्वं वितग्त्योत्सुक्यम्। हहति श्रमः । हेति देन्यम् । व्युन्क्रम इति विवोधः । काि यासीत्यान्मुक्यम्। एषां पूर्व पूर्वोपमर्देन वन्वः अबलता नृपविषयरतेग्ङ्गम्। एते चेति। एनेनान्यत्र तु वाक्यार्थडङ्गिनि यत्राङ्गं रसादिस्तत्र रम- वदादयोऽलंकाराः। रसः श्रृङ्गारादिः। प्रेयः प्रियनगख्यानम्। ऊर्जो वलम्। तानि विद्यन्ते येषु निबन्धनेषु तानि रसवदादीनि। कश्चिदिति। प्राक्षिकाधुनिकः। एवमिति। अलंकारनया। उकमिति। अस्माभिरिति शेपः । यद्यपीति। अयं भाव :- यद्यपि रसतात्पर्योलोचनेन मव्यम- काव्येऽपि पुनध्वनावेव विश्रान्तिरिति ध्वनिगुणीभूतव्वन्योः सर्वत्र संक्रः ससृष्टिरवा तथाऽपि यत्र यस्माच्चारुताप्तिपत्तिस्तत्र तेन व्यपदेशः कार्यः । वनोऽतर गुणीभूनमेव प्रधानन ध्वनिरित्यर्थः । म्त्प्रभेदादिभिरिति। आदिशब्दादलंकारा ग्राह्याः । जनस्थान इति। जनस्थानं दण्डकारण्यं जनाना स्थानं च । कनक- मृगे तृष्णा भ्रान्निः। कनके च मृगतृष्णा लिप्सा। वै देहीनि पदद्यं सीता च। लड्डगभर्तुक्दनेषु मुग्वेषु दशम इषुघटना वाणयोम:। अल- मतिशयेन कुन्मिनम्य भतुवदनपङ्गिषु वचनश्रेणीषु घटनाऽडबरेशकारि तेसर्थः। कुशलवौ सुना यस्याः सा तथा सीतत्यर्थ: । कुशलवसुनो भावस्तत्ता शुभवनतेत्यर्थः । अनुरणनरप्,। अनुस्वानेन तुल्यो वङ्थ

[५ प० उल्लासः ] काव्यपकाशः। १०१

अत्र शब्दर्शंक्तिमूलानुरणनरूपो रामेण सहोपमानोपमेय- भावो वाच्यतां नीतः। आगत्य संप्रति वियोगविसंष्लाङ्गी- मम्भोजिनीं कचिदृपि क्षपितत्रियामः । एतां प्रसादयति पश्य शनैः प्रभाते तन्वड्गि पादपतनेन सहस्ररश्मिः ॥ १२६ ॥ अत्र नायकवृत्तान्तोऽर्थशक्तिमूलो वस्तुरूपो निरपेक्षरविकम- लिनीवृत्तान्ताध्यारोपेणैव सि्थ्ितः | वाच्यसिद्धयङ्गं यथा- ब्रहमन्द्रियाणा भ्रमिमरतिमलसहृदयतां पलयं मूछो तमः शरीरसादम्। मरणं च जलदसुजगजं प्रसह्य कुरुते विषं नियोगिनीनाम् ॥१२७॥

इत्यर्थः। वान्यतामिति। व्यङ्गयोपमयैव रामत्वे लब्धे यद्रामत्वमुक्तं तदन्यपरवाच्स्य व्यङ्गयोपमाङ्गतां नीतेत्यर्थः । आगत्ेति। अत्र विसंस्थुलाङ्गीव विसंस्थलाङ्गी तां तथेति विग्रहः। बहुव्रीहौ तु डीमत्ययापाप्तिः। कचिदपि द्वीपे क्षपिता त्रियामा दिनं कृतमित्यर्थः । पादपतनेन दीप्तियोगेन प्रसादयति। लक्षणया विकास- यतीत्यर्थः । अत्र समासोक्तौ वस्तुरूपनायकव्टत्तान्तस्य सामर्थ्यादाग- तत्वादङ्गत्वम्। निरपेक्षेति। न हि रविषब्मिन्यौ नायकटटत्तान्तमाकाङ्क्षतः। नायकश्च नायिका च तौ नायकौ। तद्वत्तान्तोऽर्थादापतितः। अध्यारे- पेणेति। न ह्यत्र नायकवृत्तान्तो रविषद्िनीवृत्तान्तवत्माधान्यं लभते। कुतः । रविपिनीवृत्तान्तस्य प्रभातप्रस्तावाद्वाच्यस्य सतोऽङ्गितां नीतत्वात्। रविपध्िन्ोर्नायकवृत्तान्त आरोपित इति भाव: । भ्रमिमिति। भ्रमिश्चित्तस्यानवस्थत्वम्। अरतिर्वाद्यार्थेषु। मलय इन्द्रियाणामल्पा शक्ति:। तेषां चित्तस्य च शक्तिरोधो मूर्छा। सत्येव चेतसीन्द्रियाणामशक्तिस्तमः । विषं प्रस्तावाज्जलम् । तस्य भ्रमि परभृतिकार्यविशेषोत्थापनेन कालकूःमिवेते व्याख्या। अन्यथा मेघाना भुजङ्कत्वं न सिध्यति । अयं शब्दशक्तिमूलः पदप्रकाश्यो ध्वनि: । मेघानां कृष्णतेन मुजङ्गत्वसिद्धया विषस्य जलस्य गरलरूपता विध्यतीति व्याख्याने तूत्तमत्वमेव।

१०२ मकेनसमेन :- [५ प० उत्हाम]

अत्र हालाहलं व्यङ्गय सुनगरपम्य वान्यम्य सिद्धिकृत। यथा वा- गन्हान्यन्युत दर्शनन भवनः कि नृप्िकत्पधने f त्वेवं विजनम्थयोहेतजन संभावयत्यन्यथा।

माश्रिग्यन्पुलकान्कर्चततनुरगोपी हरि, पातु व ॥१२८।।

पतच्चंक त्रे कवक्तगनन्वेनापरत निन्नवकतुगतत्वेनंत्यनयो मेद्ष:े। अस्फुटं यथा - सदृष्ट टर्शनोन्कण्टा दष्टे विच्छेडभीरुना। नादृष्टेन न दृषटन भवना लभ्यते सुग्म् ॥ १२९ ।। अत्रादृष्टो यथा न भवामे वियोगभय च यथा नोत्प- घयने तथा कया इति किष्टिम। मंदिग्यपराधान्यं यथा- दगस्तु किचिन्परिवृत्त ैयक्षन्दरोवयारम्भ इवाम्बृगशि: । उमामुख्वे विम्बफलाधरेष्टे व्यापाग्यामाम विलोचनानि ॥ १३०॥

अच्युतति। हे अन्युन हंगक्षरण गील। दर्शनेन संभोगविकलेन। विजनस्थयोरेकान्तस्थयोः । सभावयति मन्यते। भर्वांस्तावदच्युन उदासीनः । तत्किमित्यान्मानं बन्धयावः । आमन्त्रणम । हे अच्युतेति रूपम्। वान्यम्येनि। सिद्धावङ्गमिति योगः । अत्र वान्यं स्वोपस्कार काद्व्यङ्गयात्स्वात्मोपपत्ति लभमानं वदग्व्य प्रतिपादयदव्यङ्गयमर्थ मौणयति। पतच्वनि। व्यङ्गचन्। एकत्रनि। भ्रमीत्यत्रको वक्ता कविः । अपग्त्रेति। गच्छामीत्यंत्र पूवार्वे गोपी, उन्गर्षे तु कविर्वक्ता। तथा कुर्या इति। एवंरूषं यव्याङ्गयं तस्य म्फूटत्वेन न पनीति:। तनोऽनवम कगनीति क्रिष्टम। उमति। विम्बफलमवरयतो विम्बफलाघरो। नादृशावोष्ठी यत्र मुखे तत्तथा। त्रयाणा नेत्राणा मुग्वेऽघर ओष्ठ चेनि स्थानन्रये व्यापारणं स चमत्कारः । अत एव विलोचनानी बहुचनोक्तिर्युक्तिमेति । यदि

[५ प० उल्ाम: ] काव्यभकाश:। १०३

अत्राधरं परिचुम्बितुमैच्छिति कि प्रतीयमानं किवानलों- चनव्यापारणं वार्च प्रधानभिति संदेहः। तुल्यम्राधान्यं यथ- ब्राह्मणातिक्रमन्यागो भवतामेव भूतये। जामदग्न्यस्तथा मित्रमन्यथा दुर्मनायते॥ १३१॥ अत्र जामदग्न्यः सर्वेषां अ्षत्नियाणामिव रक्षसां क्षणात्क्षयं करिष्यतीति व्यङ्गचस्य वान्यस्य च समं प्राधान्यम्। काकाSड- क्षिप्तं यथा- मथ्नामि कौरवशनं समरे न कोंपाद्- दुःशासनस्य रुधिरं न पिबाम्युगस्तः । संचूर्णयामि गदया न सुयोधनारू संधिं करोतु भवता नृपतिः पणेन ॥ १३२ ॥ अत्र मथ्नाम्येवेत्यादि व्यङ्ग्यं वाच्यनिषधसहभावेन स्थितम्। असुन्दरं यथा- वाणीरकुडंगुड्डीणसउणि कोलाहलं सुणन्तीए। घटकम्मवावडाए बहुएमीअन्ति अङ्गनईं ॥ १-३॥ रमुखावलोकने मुखस्य सौन्दर्यातिशयः प्रतीयत। मदेह इँति। द्योरपि चमत्कारकारित्वादे कस्यापि निर्धाग्णं कर्तु न पार्यते। ब्राह्मणेति। द्विजावज्ञात्यागे भवता भूतिरहं च मित्रमित्येकोपक्रमे कार्यदूयं सिध्यतीति महाचमत्कारकारीत्यर्थः । इय रवणपुरुषं प्रति भार्गवोक्ति। वाच्यस्येति। दौर्मनस्यरूपस्य । न्यङ्गथमिति। काकाक्षिप्तमिति संबन्धः।वन्येनि। वाच्यश्चामी निषधश्च तत्सहभावेन। अयं भाव :- पूर्व निषेधस्य प्रनीनिस्तनः पाधान्येन व्यङ्रस्येति नास्ति । किंतु द्वयस्यापि समं पर्ततिः। न चात्र विप रीतलक्षणा। यत उच्चार्णकाल एव न कोपादिति दीप्षतारगद्गदसा- काइकाकुबलान्निषेधस्य निषेध्यमानतयैव युधिष्टिरेष्टसंघेरक्षमारूपत्वा- भिभ्ायेण प्रतीतिरिति मुख्यार्थबाधाद्यभावात्। ब्राणशेति। ग्रृहकर्मव्यापृतायाः। अन्यकमरताया अषि वध्ाः सात- १ .- वानीरनिकुओजोद्ीनशकुनिकोलाहल शण्वन्त्या 1 गुह कर्मव्यापृताया वध्ना: सीक्षनयङ्गानि ।

१२४ संक्ेतसमेतः- [५ प० उल्लास- ]

अत्र दत्तसंकेतः कश्िल्लनागहनं प्रविष्ट इति व्यङ्गयात्सी- दन्त्यङ्गानीति वाच्यं सचमत्कारम्। एषां भदा यथायोगं वेदितव्वाश्र् पूर्ववत् ॥ ४६ ॥ यथायोगमिति। व्यज्यन्ते वस्तुमात्रेण यदाऽलंकृतयस्तदा। ध्ुवं ध्वन्यङ्गता तसां काव्यवृत्तेस्तद।श्रयात् । इति ध्वनिकारोक्त्तदिशा वस्तुमात्रेण यत्रालंकारो व्यज्यते न तत्र गुणीभूतव्यङ्गयत्वम्। सालंकारैर्ध्वनेस्तैश्व योगः संसृष्षटसंकरेः । सालंकारैरिति तैरिवालंकारैरलंक रयुक्तैश तैः । तदुक्तं ध्वनिकृता- स गुणीभूतव्यङ्गचैः सालकारैः सह प्रभेदैः स्वैः। रुं करसंसटष्टिभ्यां पुनरप्युद्द्योतते बहुधा ॥। इति।

शयंलज्जापरवशाया अपि अङ्गानीति बहुवचननैकमपि न तादशमङ्ग यदात्मानं संवरीतुं शक्रोति। सीदन्ति। आस्ता गृहकर्म स्वमपि नालं धर्तु गृहकर्म च। तथा स्फुटमलक्ष्यमाणेनान्यस्माद्वाच्यादेव स्मरपारव- शयप्रतीतेश्वमत्कारः। वाच्यं स्वात्मानसुन्मुच्य व्यङ्गयं निमज्जयतीत्यर्थः। एषा भेदा इति। यावन्तो भेदा: शुद्धध्वनेस्तावन्तो मुणीभूतव्य- ङ्गयस्यापि भवन्तीत्यर्थः । ध्यन्यङ्गतेति। व्यञ्जकत्वेन व्यङ्गयरवेन च द्विधा ध्वन्यङ्गता। तत्रेह प्रस्तावाद् ध्वन्यङ्गता व्यङ्गयत्वेन ग्राह्या। ध्वनिरूपतेत्यर्थः । तदाश्रयादिति । यतोऽलंकारेषु काव्यवृत्तिर्विश्रा म्यति। तेषां च गुणीभूततायां काव्यं वाक्यमात्रं भवेत्। न च वाक्ये वस्तुमात्रे काव्यव्यवहार:। त्ैरिवेति। गुणीभूततैरिव। अयं भाव :- अत्र पक्षवरयी । शुद्धच्वनैः केवलालंकारयोग इत्येक: पक्षः । द्वितीयः केवलमुणीभूत्यङगचयीग। तृतीयस्त्वलंकारयुक्तगुणीभूतव्यङ्ग्ययोगश्चेत्ति । तैरिति। गुणाभूतव्य- इग्यः। स गुणा भूतव्यङ्गयैरिति। स ध्वनिः स्वैः प्रभेदैः संकरसंसृष्टिभ्यां कृत्वा बहुधा स्यात्। एकस्मिन्रेव वत्ते ध्वनिमुणीभूतव्यङ्गयं चालं कारथ स्वादिति भाव: । ध वनिगुणीभूतव्यङ्गययोः संसृष्टियथा- अनुमूतर चेव्रितम अनुमाव

[ ५ प० उल्लास: ] काव्यभकाशः। १०५ अन्योन्ययोगादेवं स्यान्ेदसंख्याऽतिभूयसी ॥ ४७। एवमनेन प्रक्ारेणावान्तरभेदगणनेSतिपभूततरा गणना। तथा हि। शुङ्गगरस्यैव भेदग्रभेदगणनायामानन्त्यं का गणना तु सर्वेषाम्। संकलनेन पुनरस्य ध्वनेस्त्रयो भेदा: ।व्यङ्गस्य त्रिरूप- • त्वात्। तथा हि। किंचिद्वाच्यतां सहते किंचित्त्वन्यथा। तत्र वाच्यतासहमविचित्रं विचित्रं चेति। अविचित्रं वस्तुमात्रम्। षट्तर्कीलल नाललामनि गते यस्मिन्मुनिस्वामिि स्वर्गे वाग्जननी शुचां परवशा कशमीरमाशिश्रयत्। तत्रापि स्फुरितारतिर्भेगवती जाने हिमाद्रिं गता तापं तादृशपुत्ररत्नविरहे सोढुं न शक्ताऽन्यथा।। स्वमेतत्। अत्र ललनाललामनीत्यविवक्षितवाच्यो ध्वनिः। जाने तादशेति पदे गुणीभूतव्यङ्गये। जाने इति पदेनोत्मेक्ष्यमाणानन्तधैर्मि- व्यञ्जकेनापि वाच्यमेवोत्मेक्षणरूपं वाक्यार्थीक्रियते। तादश इति पदे- नासामान्यगुणौघो व्यक्तोऽपि गौणः । स्मृतिरूपस्य वाच्यस्य प्राधा- न्येन चारुत्वहेतुत्वात्। तयोः संकरो यथा- न्यकारो ह्ययमेव मे यदरयस्तत्राप्यसौ तापसः । इति। अन्न रौद्ररसध्वनिर्वाक्यार्थाभूतः। तस्य व्यङ्गयविशिष्टवाच्यवा चिभि: पदैः संकरः । विभावादिरूपतायामरय इत्यादिकं रौद्रमेव पुष्णाति । वाच्यस्यैव क्रोधोद्दीपकत्वाद्गुणीभूतव्यङ्गयता । ध्वनेर्वा- च्यालंकारसंसृष्टिसंकरविषयद्ृष्ान्ता: सुलभत्वान्नोक्ता: । सरसालंका- रकाव्ये स्वयमूह्या:। अन्योम्येति। न केवलं ध्वने: स्वभेदादिभि संकरसंसष्टी यावत्तेषा- मपि मिथो योगान्ते स्याताम्। किचिदिति। व्यङ्गचम् । अयं भाव :- वस्तवलंकाररसादितया त्रिधा व्यङ्गयम्। तत्र वस्त्वलंकाररूपस्य वाच्यतायोग्यताऽस्ति। न तु यदैव व्यङ्गयता तदैव वाच्यतेति 1 अन्य- येति। रसादि कदाचनापि वाच्यतां न सहत इत्यर्थः। वस्तुमात्रमिति। मात्रशब्दादेतदुच्यते यद्विविनिषेधतदुभयात्मतारूपेण वस्तुनो ध्वनि:

१ ख. धर्मव्य। १४

१०६ संकेतसमेत :- [५ प० उल्लासः

विचित्रं त्वलंकाररूपम्। यद्यापि प्राधान्येन तदलंकार्य तथाऽपि ब्राह्मणश्रमणन्यायेन तथोच्यते। रसादिलक्षणस्त्वर्थः स्व्रेऽपि न वाच्य:।स हि रसादिश्देन गृङ्गगरादिशब्देन वाडभिधीयेत। न चाभिधीयते। तत्प्रयोगेषि विभावाद्यप्रयोगे तस्याप्तिपत्ते- स्तद्पयोगेऽपि विभावादिपयोगे तस्य प्रतिपत्तेश्रेत्यन्व्रयव्यतिरेका- भ्यां विभावाद्यभिधानद्वारेणैव प्रतीयत इति निश्चीयते। तेनासौ व्यङ्गय एव । मुख्यार्थबाघाद्यभावान्न पुनर्लेक्षणीयः।

विना लक्षणैव न भवतीति प्राक्परतिपादितम्। शब्दशक्तिमूले त्वभिधाया नियन्त्रणेनानभिधेयस्यार्थान्तरस्य, तेन सहोपमादे- रलंकारस्य च निर्वेवादं व्यङ्गनयत्वम्। अर्थशक्तिमूलेऽपि, विशेषे संकेत: कर्तु न युज्यत इति सामान्यरूपाणा पदाथानामाकाङ्क्षा- संनिधियोग्यतावशञात्परस्परसंसर्गे यत्रापदार्थोपि विशेषरूपो

संक्षिप्त:। न त्वलंकाराणाम्। बहुत्वात्। तथेति। ध्वनिरप्यलकार- तया निर्दिश्यत इत्यर्थः। लक्षणस्विति। रसादेर्वाच्यतायोग्यताऽपि ने. त्यर्थ:। केवर्लव्यञ्जनव्यापारेणाSSस्वाद्यमान जीवतया भातिन व्यापारा- न्तर्रेणेत्याह-स हीति। तप्रयोगेऽपीति। रसादिशुङ्गारादिशब्दपयोगेऽ पि। तदप्रयोगेऽपीति । रसादिशृङ्गारादिशब्दापयोगेऽपि। प्रतीयत इति। परंतीतिविषयः 1 मुख्यार्थेति। न हि विभावादौ मुख्यार्ये बाघाऽस्ति येन लक्षणा स्यात्। वस्तुमात्रेति। आस्तां रसरूपं व्यङ्ग्यं वूरे तावदित्यर्थः । प्रागिति । सहिता तु प्रयीजन इत्यत्र । एतेन लक्षणाऽपि व्यङ्गयं विना न स्यादित्यर्थः। ततो यदा लक्षणायां वस्तुरूपमपि व्यङ्ग्यं न लक्ष्यत्व- मागतं तदा कर्थं रसादेलक्ष्यता। अर्थान्तरस्येति। अपाकरणिकस्य। तेनेति। अर्थात्तरेण सहोपमादेरलंकारस्य। न युज्यत इति। संकेती हि न नियते विशेषांशे। आनन्त्याद्यभिचाराच्च। ससर्ग इति। विशे- षणविशेष्यभावरूपेड़ब्रये। अपदार्थोऽपीति । अपिशब्दोऽत्र व्यवहित- क्रमः । तेन यदा वाक्यार्थोऽप्यपदार्थोऽनभिधेयस्तदोक्तानां पदाना- मुत्तरकालमन्वयमन्योन्यानुकूल्यरूपं वदतां मते व्यङचोऽर्थोंडपदार्थ एव नाभिधेय इत्यर्थः । विशञेषरूप इति।

[५ प० उल्लास: ] काव्यपकाशः। १०७ वाक्यार्थस्तन्राभिहितान्वयवादे का वार्ता व्यङ््यस्याभिधे- यतायाम्। येडप्याहुः। शब्दवृद्धाभिधेयांश्र पत्यक्षेणात्र पश्यति। श्रोतुश्च प्रतिपन्नत्वमनुमानेन चेष्टया ।। अन्यथानुपपत्या तु बोधेच्छक्तिं द्वयात्मिकाम्। अर्थापत्त्यावबुध्यन्ते संबन्धं त्रिप्रमाणकम्॥ इति प्रतिपादितदिशा देवदत्त गामानयेत्याद्युत्तमवृद्दवाक्यप्रयो- गाद्देशाद्देशान्तरं साम्नादिमन्तमर्थ मध्यमवृद्धे नयति सत्यनेना- स्माद्वाक्यादेवंविधोऽर्थः प्रतिपन्न इति तच्चेष्टयाऽनुमाय तयोरख- ण्डवाक्यवाक्यार्थयोरर्थापत्या वाच्यवाचक भावलक्षणसंबन्धमव- धार्य बालस्तत्र व्युत्पद्यते। परतश्रैत्र गामानय देवदत्ताश्वमानय सामान्यान्यन्यथासिद्धेर्विशेषं गमयन्ति हि। इति न्यायात्। येडपीति। अन्विताभिधानवादिमतमेतत्। शब्देति। शब्द: श्रोत्रेण प्रत्यक्ष: । वृद्धघटादिरूपाभिधेयौ तु चक्षुषा। प्रतिपन्नत्वमिति। अनेना- यमथो ज्ञात इति पतिपत्तिः पदार्थानयननयनादिरूप चेष्टाहेतुकानुमा- नेन पश्यति परिच्छिनत्तीत्यर्थः । द्वयात्मिकामिति । वृद्धज्ञानान्यथानुप पत्या शब्दे वाचिकां पदार्थे वाच्यां शक्तिमिति । कचिद् द्वयाश्रिता- मिति पाठः। दयं शब्दार्थस्वभावम्। एवं त्रिपमाणं संबन्धमर्थापत्यैव जानते। साक्षाच्छक्तिविषयतया हि व्यापारादर्थापत्तेः कारणता। पूर्वयोस्त्वितिकर्तव्यतारूपतोति भावः । किं चापरं व्याख्यानम्- ज्ञानान्यथानुपपत्त्यारऽर्थापत्तिप्रमाणेन दयाश्रितां शक्ति पश्यति बाल: । इत्थं त्रिममाणं संबन्धमववुध्यन्ते बुधा. प्रतिपादयन्तीति भाव:। तच्ेष्टयेति। मध्यमवद्धचेष्टया । तत्रेति । वाक्याद्वाक्यार्थविषये । अखण्डति वाक्यवाक्यार्थविशेषणं लोकरूढयोक्तम्। यावता त्वन्वितवा- दिनां मतेSखण्डौ वाक्यवाक्यार्थौ न स्तःव्यवहर्तुगतशब्दपयोगार्थप्रतीत्यो- रविभत्तया, उद्देशवाक्यवाक्यार्थनष्टतया पूर्व हेतुमन्भावावगतौ सत्या- मखण्डत्वप्रतीति: स्यादित्यर्थः। परत इति। तदनन्तरं चैत्र गामानयेत्या-

१०८ संकेतसमेत :- [५ प० उल्लासः ] देवदच गां नयेत्यादि वाक्यप्रयोगे तस्य तस्य शब्दस्य तं तम- थमवधारयतीत्यन्वयव्यतिरेकाभ्या प्रवृत्तिनिवृत्तिकारि वाक्य- मेच प्रयोगयोग्यमिति वाक्यस्थितानामेव पदानामन्वितेः पदा- थैरन्वितानामेव संकेतो गृह्यत इति विशिष्टा एव पदार्था वाक्यार्थो न तु पदार्थाना वैशिष्टयम्। यद्यपि वाक्यान्तरपयु- ज्यमानान्यपि प्रत्यभिज्ञाप्रत्ययनेन तान्येवैतानि पदानि निश्ची- यन्त इति पदार्थान्तरमात्रेणान्वितः पदार्थः संकेतगोचरस्त- थाऽपि सामान्यावच्छादितो विशेषरूप एवासौ प्रतिप द्यते, व्यतिपक्तानां पदार्थाना तथाभूतत्वादित्यन्विताभिधान- वादिनः । तेषामपि मते सामान्यविशेष रूपः पदार्थः संकेतविषय

दिवाक्येषु कदाचित्कस्यापि शब्दस्योद्वापः परावृत्तिरिति यात्रन्। व्यतिरेकाभ्यामिति। पदानां संकेतो ग्रृह्यत इति योगः। निवृत्तिकारीति। प्रवृत्तिनिवृत्तिरूपो वृद्धव्यवहारः। पटत्तिनिदृत्ती च विशिष्टार्थनिष्ठे। अतो विशिष्ट एवार्थे पदाना संबन्धावगतिः । वाक्यमेवेति। अनन्वि- तार्थपदपयोगे काऽपि प्रवृत्तिर्न संभवति । पदानामिति । अन्विताना- मिति शेष: । अन्वितैरिति । पदान्तरैः पदानामर्थान्तरैरर्थानामन्वय इति भाव: । विशिष्टा एवेति। विशिष्टा एवान्विता पदार्था पदानाम- भिधेया न तु पदार्था एव केवला । अयमाशय-वाक्यार्थस्तावत्क्रि- याकारकयोगात्मा। कारकक्रियाश्र संबन्धाभिमुख्येन मिथो विरहास- हिष्णु त्वेनान्विता एवं स्वशक्तरुच्यन्त इत्यर्थ.। न त्विति। सामान्यत्वे- नोक्तानां पदार्थानां न पश्चाद्वैशिष्टयं स्यादित्ति । यद्यपीति। संकेत- मोचर इति योम। अयं भाव :- यदि पदार्थाः पदार्थान्तरविशेषैर- न्विता संकेतविषया. स्युस्तदा मैत्रमैत्रीस्तत्रयेत्यादिवाक्येष्वेषा पदा- नामत्रैव वाक्येऽर्थप्रतिपादकता स्यात्। नान्यवाक्यस्थाना विशेषा- न्वितानाभ्। संकेताविष्यत्वात्। तथा सति स एवायमिति प्त्यभिज्ञा- प्रत्ययोऽपि न स्यादिति। तानीति। यानि धाक्यान्तरे मयुक्तादृट्टानि। सामान्यावच्छादित इति। न्यग्भूतसामान्यः । असाबिति। पदार्थः । व्यतिषक्तानामिति। वाक्यमेव प्रयोगार्हमित्यायात पदार्थान्तवैर्युक्ताना मेव। तथाभूतत्वादिति। सामान्यावच्छादिवमियपरंप्त्वात। विशेषरूप इति।

[५ प० उल्लास' ] काव्यपकाशः। १०९

इत्यतिविशेषभूतो वाक्यार्थान्तर्गतोऽसकेतितत्वादवाच्य एव यत्र पदार्थ: प्रतिपद्यते तत्र दूरेऽर्थान्तरभूनस्य निःशेषच्युतेत्यादौ विध्यादेश्वर्चा। अनन्वितोऽर्थोऽभिहितान्वये। पदार्थान्तरमात्रेणा- न्वितस्त्वन्विताभिधाने। अन्वितविशेषस्त्ववाच्य एवेत्युभयनयेऽ- प्यपदार्थ एव वाक्यार्थः । यदप्युच्यते नैभित्तिकार्थानुसारेण निभित्तानि कल्प्यन्त इति, तत्र निमित्तत्वं क रकत्वं ज्ञापकत्वं वा। शब्दस्य प्रकाशत्वान्न कारकत्वम्। ज्ञापकत्व त्वज्ञातस्य कथम्। ज्ञातत्वं च संकेतेनैव। स चान्वितमात्रे। एवं च निमित्तस्य नियतनिमित्तत्वं यावन्न निश्चितं तावन्नैमित्तिकस्य भतीतिरेव कथम् । इति नैभित्तिकानु-

सामान्यप्रतीतिनान्तरीयका विशेषाः। निर्विशेषं न सामान्यं भवेच्छशविषाणवत्। इति न्यायात् । ततः सामान्यावच्छादितो विशेष एव संकेतस्य विषयः। सामान्यं त्वनुक्तमपि ज्ञायत इत्याह। अतिविशेष इति। विशेष- मतिक्रान्तो यः स्वभावः सोऽतिवशेषः । तं भूतः प्राप्तोऽतिविशेषभूतः सामान्योऽर्थः । केवलपदार्थरूप इति यावत्। यद्वा विशेषमतिक्रान्तोऽ- तिविशेषः। स चासौ भूतश् स तथा सामान्योऽर्थः । यत्रेति। वाक्ये यदाऽन्विताभिधानवादे सामान्योऽ्यर्थो न वाच्यस्तदा का वार्ता व्यङ््यस्य वाच्यतायाः । अनन्वित इति। अविशिष्टः सामान्यरूप: प्रदानामर्थः संकेतस्य विषय इति शेषः । अन्वितेति। वाक्यर्थस्त्वप- दार्थ एवेति योग:। अन्वितविशेषः । सर्वाङ्गसंपूर्णः केवलविशेषरूपः । एतद्वाक्यार्थविशेपणमिति पक्षद्वयेऽप्यपदार्थ एव वाक्यार्थः । यदपीति। अन्विताभिधानवादिभिः प्राभाकरैः । नैमित्तिकार्थेति। वाक्यार्थतात्पर्य नैमित्तिकार्थः । निमित्तानीति। प्रस्तावाच्छब्दाः ।तत- स्तात्पर्यानुसारेण यदा शब्दाः कल्प्यन्ते तदा व्यङ्गन्यं वाच्यमेवेति भावस्तेषाम्। अन्वितमात्र इति। सामान्यावच्छादितविशेषरूपे। निश्चित- मिति। निमित्तेषु संकेतो न नैमित्तिकेऽर्ये। तत्कर्थं नैमित्तिकस्य साक्षात्म तीतिः। तदपतीतौ कथं पदार्थात्रगतिर्नियतनिमित्ता स्यादिति।

११० संकेतसमेत :- [५ प० उल्लास: ]

सारेण निमित्तानि कल्प्यन्त इत्यविचारिताभिधानम्। ये त्वभिद्धति सोडयमिपोरिव दीर्घदीर्घतरो व्यापार इति, यत्पर: शब्दः स शब्दार्थ इति च विधिरेवात्र वाच्य इति।

व्यसमुचारणे भूतं भव्यायोपदिश्यत इति कारकपदार्थाः क्रिया- पदार्थेनान्वीयमानाः प्रधानक्रियानिर्वर्तकस्वक्रियाभभसंबन्धात्सा- ध्यायमानतां प्राप्नुवन्ति। ततश्रादग्धदहनन्यायेन यावदमासं तावद्विधीयते। यथा-ऋत्विक्प्रचरणे प्रमाणान्तरात्सिद्धे 'लोहितोष्णीषा ऋत्विजः प्रचरन्ति' इत्यत्र लोहितोष्णीपत्व- मात्रं विधेयम्। हवनस्यान्यतः सिद्धेर्दध्ना जुहोतीत्यादौ दध्या- दे: कारणत्वमात्रं विधेयम् । कचिदुभयविधि: । कचित्रिविधि- रपि। यथा रक्तं पटं वयेत्यादावेकविधिर्द्विविधिस्त्रिविधिर्वा। ततश्र यदेव विधेयं तत्रैव तात्पर्यमित्युपात्तस्यैव शब्दस्यार्थे

इषोरिवेति। यथा शरो वर्मोरसी भित्वा जीवितमादत्तें प्रवृत्तिभेदाभावेऽ- पि तथा वाक्यमप्यभिधयैव वाच्यव्यङ्गये वक्तीति भावः । अभिधा हि यत्पर्थन्ता तत्रैवाभिधायकत्वं तत्पर्यन्तता च प्रधाने ध्वनावेव। एतेन वाच्यव्यङ्ययोरभिधैव व्यापारः। विधिरेवेति। विधिरेव वाच्यो न पुन- र्निषेधोऽपि। अवान्तरत्वाद्विधेस्तु निर्वाहत्वाद्वाच्यतेति भावः । अत्रेति । निःशेषच्युतेत्यादौ। अतात्पर्यज्ञा इति। यत्परशब्दः स शब्दार्थ इत्येतन जानन्तीत्यर्थः। भूतमिति। प्रमाणान्तरेण सिद्धं भृतम् । असिद्धं भव्यम्। भवतीति व्युत्पत्तेः । साथ्यं भव्यमिति यावत्। कारकेति। थथा पैत्र: काष्ठैः स्थाल्यामन्नं पचतीत्यादावन्नपाकश्ेदन्यतः सिद्धस्वदा स्थालया- धारत्वमेव विधेयम्। तस्यैव साध्यत्वात्। प्रयानेति। प्रचरणरूपा करिया। स्व्रक्रियेति। लोहितोष्णीषत्वविधानाद्याः क्रियाः। साध्यायमानला्य्। साध्य- रूपताम्। यावदप्राप्तमिति। यावन्मात्रं साध्यं तावन्मार्ज विवेयमति भाव: । लोहितोष्णीषत्वमात्रमिति। यत्तस्यैव सरवैः कारकैः साध्यल्वान्। अस्मिन्दष्टान्तद्ूये वरुत्वेकमेव विधेयमिति मात्रशन्दावम्यते। रक्त पटमिति। अत्र रक्तत्ववानपटभवनानां क्रमयौगप स एक- हिश्यादिविधि:। उपात्तस्येवेति ।उपचर

[५ प० उल्लास: ] काव्यपकाशः । १११ तात्पर्थ न तु प्रतीनमात्रे। एवं हि पूर्वो घावतीत्यादावपराद्र्थेऽपि कचित्तात्पर्य स्यात्। यत्तु विषं भुङ्क्ष्व मा चास्य गृहे भुक्था इत्यत्रैत्तहह्दे न भोक्तव्यमित्यत्र तात्पर्यमिति स एव वाक्यार्थ इति। उच्यते-तत्र चकार एकवाक्यतासूचनार्थः । न चाऽडख्यात. वाक्ययोर्द्वयोरङ्गाङ्गिभाव इति विषभक्षणवाक्यस्य सुहृद्वाक्यत्वे- नाङ्गता कल्पनीयेति विषभक्षणादपि दुष्टमेतद्रहे भोजनमिति सर्वथा माडस्य गृहे भुकथा इत्युपात्तशब्दार्थ एव तात्पर्यम्। यदि च शब्दश्रुतेरनन्तरं यावानर्थो लभ्यते तावति शब्द- स्याभिधेव व्यापारस्ततः कथं ब्राह्मण पुत्रस्ते जातो ब्राह्मण कन्या ते गर्भिणीत्यादौ हर्षशोकादीनामपि न वाच्यत्वम्। कस्माललक्षणा। लक्षणीयेऽप्यर्थे दीर्घदीर्घतराभिधाव्यापारेणैव

धेये तात्पर्य न हेत्वन्तरेण ज्ञातमात्रे व्यङ्गथेऽप्यर्थे तात्पर्यमसङ्ग:। एवमिति। ज्ञातमात्रे तात्पर्यमसङ्गडङ्गीक्रियमाणे पूर्वशब्दस्य सापेक्षत्वा- दपरादर्थोऽपि ज्ञायत इति तत्रापि कि तात्पर्यम्। क्चित्पतीतमात्रेऽपि तात्पर्य स्यादित्याशङ्डनयाह-यख्विति। भुक्था इत्यत्र । अत्रेति वाक्यदूये । न भोक्तव्यमित्यत्र। अन्रेत्यर्थे। उच्यत इति । आचार्योत्तरम् । तत्रेति। भवदुक्ते विषं भक्षयेत्यादिवाक्यद्ये। न चैतद्वाक्यद्वयमित्याह-चकार इति। तथाऽडह जैमिनि :- अर्थैकत्वादेकं वाक्यं साकाड्क्षं चेद्विभागे स्यात् (जै० सू० २।१।४६) । अत एव - न दूये नः पूर्व नृपतिमनरण्यं यदवधीः इत्यादौ द्विवाक्यत्वेऽपि साकाङ्कत्वेनैकवाक्यतायां च यच्छन्वातिश्र साकाङ्कताहेतुः, यदि तु विभागे निराकाङ्गौ तदा द्वे वाक्ये। अर्थद्वयव- त्वात्। उपात्तेति। न हि मित्रादेः कोऽपि भोजनं निषेधन्विषमनुमन्यते ज्ञानवक्त्रादिस्वभावस्तदहे भोजनमतिदुष्टं तात्पर्येण जानातीत्यत्राप्युपाच एव तात्पर्यम्। हर्षेति। हर्षादिकं हि पुत्रस्ते जात इत्यादिवाक्यार्थप्रतीन्या जन्यते। न च शब्दस्य प्रकाशकत्याज्जनकत्वं किं तु ज्ञापकत्वमिति जननाद्भिन्नं व्यञ्जनम्। अयं भाव :- संकेतापेक्षी शब्दः। तस्मात्तस्य सतरार्थे संकेत-

११२ संकेतसमेत :- [५ प० उल्ासः

प्रतीतिसिद्धेः । कस्माच्च श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमा-

स्तत्रैवाभिधा नार्थातन्े। तत्र रकेताभावात्। मीमांसकं प्रत्याह- कस्माच्चेति। श्रुतीति। यस्याभिधेयेनार्थेन सह नैकठ्यं स बलीयान्। यस्य च व्यवहितत्वं स दुर्बलः।व्यवहिताव्यवहितत्वे च नाभिधागम्ये। किं तु व्यङ्गचे। एतच्च त्वया नेष्यते। तत्कथमेकस्य बलीयस्त्वम्। श्रुत्यारदानामभिधाव्यापारस्य समानत्वात्। पक्रतिप्रत्ययश्रुत्योः स्वार्था- भिधायकत्वेन पदस्य कारकविभक्तीनां च विनियोजकत्वेन लिडदीनां विधिसामर्थ्येन चेति क्रमेणाभिधात्रीविनियोक्त्रीविधात्रीसंज्ञास्तिस्रः श्रुतयः। यदर्थस्याभिधानं शब्दश्रवणमात्रादेवावगम्यते सा श्रुतिः । अङ्गतत्वापादनं प्रधाने श्रुत्यादीनामर्थः । क्रमेणोदाहरणानि-वर्हिर्देव- सदनं दामीति।अत्र दामीति लवनलिङ्गादेवाSSश्रयो दर्भोऽनेन मन्त्रेण लूयत इति प्रतीयते। श्रवेतं छागमालभेत। अत्रैकवाक्योपादानाच्छ्ेतगु- णस्य च्छागावच्छेदकत्वेन क्रियाङ्गभावो गम्यते। यथा वाडरुणया, एकहायन्या पिङ्गक्ष्या सोमं विक्रीणाति। अत्रारुणादीनां क्रयेण सं- बन्धः श्रौतः। अरुणकहायन्यादीनां मिथः पुनर्वाक्यीयः। दर्शपौर्णमा- सप्करणे-समिधो जयति तनूनपातं यजति, इडा यजति बर्हिर्यजति स्वाहाकारं यजतीति पश्च प्रयाजा उक्ताः । ते च दर्शपौर्णमासयो रेव क्रियन्ते। तदङ्गत्वमवगम्यत इत्यादि। अगिरन्नस्यान्नपतिस्तस्याहं देव- यज्यायाSन्नस्यान्नपतिर्भूयासम् १ दब्धिरस्यदब्धो भूयास तममुं दभेयम् २ अग्रीषोमौ वृत्रहणौ तयोर्देवयज्यया वृत्रहा भूयासमिति मन्त्रत्रयादाग्ने- ययाग उपांशुयागः, अग्नीषोमीययाग्चेति यागत्रय क्रमेण स्थितम्। तत्र पथमतवस्यमन्त्राभ्यां देवयज्यालक्षणाल्िङ्गादाद्यनत यागावाक्षिप्येते। द्वितीयेन मन्त्रेण द्वितीययागस्तु, उपांशुयाग: स्फुरदोघ्ठमदस्वरस्थानव- झात्। उद्धाताऽध्वयुहतिति। उद्गायती त्यादिस माख्ययाड़न्वर्थसंज्ञाबला- त्सामयजुरादिषु वेदेष्वधिकृत इति निश्चीयते तेष्वङ्गभाव इत्यर्थः । ऐ-

गा्हपत्यमिति द्वितीयाश्रुत्या बाध्यते। तेनैन्ध्ाऽप्येतया गार्हपत्यस्यैवो- पस्थानं भवति। अथवेत्थमपि श्रुत्यादीनां पूर्वपूर्वबलायस्त्वम्। ग्रथा-ओो: सैन्ध्रवमा- नयत्वत्र समाख्यया नाम्ना सैन्धवशब्दो लबणार्थः सबू स्थानेन रसड

[५ प० उल्लासः ] काव्यपकाश:। ११३

ख्यानां पूर्वपूर्ववलीयस्त्वम्। इत्यन्विताभिधानवादेऽपि विधे रपि सिद्धं व्यङ्गयत्वम्। कि च कुरु रुचिमिति पदयो- वैंपरीत्ये काव्यान्तवर्तिनि कथं दुष्टत्वम्। न ह्वत्रासभ्योऽर्थः पदार्थान्तरैरन्वित इत्यनभिधेय एवेत्येवमादपरित्याज्यं स्यात्। यदि च वाच्यवाचकत्वव्यतिरेकेण व्यङ्गचव्यञ्जकभावो नाभ्युपेयते तदाऽसाधुत्वादीनां नित्यदोषत्वं कष्टत्वादीनामनित्य- दोषत्वमिति विभागकरणमनुपपन्नं स्यात्। न चानुपपत्नम्। सर्व- स्यैव विभक्ततया प्रतिभासात्। वाच्यवाचकभावव्यतिरेकेण

वत्या समाख्यां बाधित्वा लवणयुक्तार्थः कृतः । अतः स्थानं बलीयः। स्थानेऽरपि यदाऽश्ववार्ताप्रस्तावस्तदा कृतः । अतः प्रस्तावो बली। प्रस्तावार्पितमप्यश्वसामान्यं त्यक्त्वा कर्म- रूपे विशेषे वर्तत इति प्रस्तावाद्वाक्यं बलीयः। वाक्यार्पितमपि सामान्यं कर्मत्वं त्यत्तवा चित्तलादिना स्त्रीपुंस्त्वादिना वा लिड्गेन विशिष्टेऽशे चर्तंत इति वाक्याल्िङ़गं बलीयः। लिङ्गाल्लब्धेऽप्यश्वविशेषे यदाऽडनये- त्यन्रोदात्तश्रुतिस्तदाऽडनयेति विधेयम् । सर्वमप्यनुवादमिति सर्वेभ्य: श्रुतिरधिका। श्रुतिर्निरन्तरार्थनिष्ठ' शब्दव्यापारः। यद्वाऽयमेवार्थः प्रका- रान्तरेण कथ्यते। यथा जितोच्चै.अवसा तेजसा भान्तं वल्गोषेतं श्वेतं कटकयोग्यं मन्दुरायाः सैन्धवमानय। अत्र पूर्वपूर्ववलीयस्त्वं स्फुटम्। विधेरपीति। निः्षेषच्युतचन्दनेत्यत्र यो विधिः सर्वसंमतस्तस्यापीत्यर्थः। वैपरील इति। कृते सतीत्यध्याहायम्। रुचिं कुरु इति रूपं वैपरीत्ये। काव्यान्तर्वर्तिनीति। अस्याभिप्रायो यत्काव्यमवयस्थापिते पैपरीत्ये दोषोऽ- न्यत्र तु का दोषचर्चा। असभ्यार्थ इति। चिङ्करितिरूपः। योन्यन्तर्व्ती मणिश्िक्कः । एवमादीति। रुचिं कुर्वित्यादि । अन्विताभिधायिनां दूषणमेतत्। विभागकरणमिति। अयं भाव :- असाधुत्वादयो लक्षणवैकल्यादयो दोषा दोपा एव। कष्टत्वादयस्तु श्रुतिदुष्टादिरूपाः स्वार्थवाचकत्वे समानत्वेऽपि शुङ्गारादौ दोपाः । रौद्रादौ तु गुणा न तु दोषाः। १५

११४ संकेतसमेत :- [५ प० उल्लासः ] व्यङ्गयव्यञ्जकताश्रयणे तु व्यङ्गयस्य बहुविधत्वात्कचिदेव कस्यचिदेवौचित्येनोपपद्यत एव विभागव्यवस्था। द्वयं गतं संभति शोचनीयतां समागमप्ार्थनया कपालिनः। इत्यादौ पिनाक्यादिपदवैलक्षण्येन किमिति कपाल्यादिपदानां क.व्यानुगुणत्वम्। अपि च वाच्योऽर्थः सर्वान्प्रतिपन्तुन्मत्येकरूप एवेति नियतोऽसौ। न हिगतोऽस्तमर्क इत्यादौ वाच्योऽर्: कचिद- न्यथा भवति। प्रतीयमानस्तु तत्तत्प्रकरणवक्तृप्रतिपत्रादिविशेष- सहायतया नानात्वं भजते। तथा च गतोऽस्तमर्क इत्यतः सपत्नं प्रत्यवस्कन्दनावसर इति, अभिसरणमुपक्रम्यतामिति, भाप्तपा- यस्ते प्रेयानिति, कर्मकरणान्निवर्तामह इति, साध्यो विधिरुपक्र- म्यतामिति, दूरं मा गा इति, सुरभयो गृहं प्रवेश्यन्तामिति, संता- पोडधुना न भवतीति, विक्रेयवस्तूनि संहियन्ता मिति, नाऽडग- तोऽधयापि प्रेयानित्यादिरनवधिव्यङ्गन्योऽर्थस्तत्र तत्र प्रतिभाति। वाच्यच्यङ्गनययोः, निःशेषेत्यादौ निषेधविध्यात्मना, मात्सर्यमुत्सार्य विचार्य कार्यमार्याः समर्यादमुदाहरन्तु। सेव्या नितम्बाः किमु भूधराणामुत स्मरस्मेरविलासिनीनाम्।१३४।।

कथमवनिप दर्पो यन्निशातासिधारा- दलनगलितमू्ध्ना विद्विषां स्वीकृता श्रीः। ननु तव निहतारेरप्यसौ किं न नीता त्रिदिवमगताङ्गैर्वल्लभा कीर्तिरोभः ॥१३५॥ इत्यादौ निन्दास्तुतिवपुषा स्वरूपस्य, पूर्वपश्राद्भावेन प्रतीते: कालस्य, शब्दाश्रयत्वेन शब्दतदेकदेशतदर्थवर्णसंघटनाश्रयत्वेन चाSडश्रयस्य, शब्दानुशासनज्ञानेन प्रकरणादिसहायपतिभानैर्म- ल्यसहितेन तेन चावगम इति निमित्तस्य, बोद्धमात्रविदग्धव्य- पदेश्ययोः प्रतीतिमात्रचमत्कृत्योश्च करणात्कार्यस्य, गतोऽस्तमर्क इत्यादौ प्रदर्शितनयेन संख्याया:,

किमितीति। यदि व्यङ्गयव्यञ्जकभानो नेष्यत इति।

[५ प० उल्लास: ] काव्यपकाशः । ११५

कैस्स व ण होइ रोसो दट्ठूण पिआइ सच्वणं अहरं। सभमरपडमग्घाइणि वारिअवामे सहसु एणूहिं ॥ १३६ ॥ इत्यादौ सखीतत्कान्तादिगतत्वेन विषयस्य च भेदेऽपि यद्येकत्वं तत्कचिदपि नीलपीतादौ भेदो न स्यात्। उक्त हि- अयमेव हि भेदो भेदहेतुर्वा यद्विरुद्धधर्माध्यासः कारणभेदश्रेति। वाचकानामर्थोपेक्षा व्यञ्जकानां तुन तद्पेक्षत्वमिति न वाचक- त्वमेव व्यञ्ञकत्वम्। किं च वाणीरकुडङग्वित्यादौ प्रतीयमानमर्थमभिव्यज्य वाच्यं स्वरूप एव यत्र विश्राम्यति तत्र गुणीभूतव्यङ्गयेऽतात्पर्यभूतोऽ- व्यर्थः स्वशब्दानभिधेयः प्रतीतिपथमवतरन्कस्य व्यापारस्य विषयतामवलम्बतामिति। ननु रामोडस्मि सर्वेसह इति, रामेण पियजीवितेन तु कृतं प्रेम्णः पिये नोचितमिति, रामोडसौ भवनेषु विक्रमगुणैः भाप्तः प्रसिद्धिं परामित्यादौ लक्षणीयोऽप्यर्थो नानात्वं भजते । विशेष व्यपदेशहेतुश्च भवति । तदवगमश्च शब्दार्थायच्ः प्रकरणादिस- व्यपेक्षश्रेति कोडयं नूतनः प्तीयमानो नाम। उच्यते। लक्षणी- यस्यार्थस्य नानात्वेऽप्यनेकार्थशब्दाभिधेयवन्नियतत्वमेव । न खलु मुख्येनार्थेनानियतसंबन्धो लक्षयितुं शक्यते। प्रतीयमा- नस्तु प्रकरणादिविशेषवशेन नियतसंबन्धोऽनियतसंबन्धः संबद्ध संबन्धश्च द्योत्यते। न च अत्ता एत्थ जिमज्जइ एत्थ अहं दिअसअपं लोएहि। मा पहिअ रतिअंधअ सेज्जाए मह णिमज्जहिसि ॥ १३७॥ इत्यादौ विवक्षितान्यपरवाच्ये ध्वनौ न मुख्यार्थबाधः। तत्कथमत्र लक्षणा। लक्षणायामपि व्यञ्जनमवश्यमाश्रयितव्य-

१-कस्य वा न भवति रोपो दृष्टा प्रियायाः सव्रणमधरम्। सभ्रमरपद्माघ्रायिणि वारितवामे सहस्वेदानीम्। २-शवशृरत्र निमज्जति अत्राह दिवसके प्रलोकय। मा पथिक राध्यन्ध शय्यायामावयोर्निमडक्ष्यसि.।।

११६ संकेतसमेत :- [५ प० उल्ास: ]

मिति प्रतिपादितम्। यथा च समयसव्यपेक्षाऽभिधा तथा मुख्यार्थवाधादित्रयसमयविशेपसव्यपेक्षा लक्षणा। अत एवा- भिधापुच्छभूता सेत्याहुः। न च लक्षणात्मकमेव ध्वननम्। तदनुगमेन तस्य दर्शनाव्। न च तदनुगतमेव। अभिधावलम्बनेनापि तस्य भावात्। न चोभयानुसार्येव । अवाचकवर्णानुसारेणापि तस्य दृष्ठेः । न च शब्दानुसार्येत । अशब्दात्मकनेत्रत्रिभागावलोकनादिगतत्वेनापि

ध्वननादिपर्यायो व्यापारोऽनपह्लवनीय एव। तस्य

तत्रात्ता एत्थेत्यादौ नियतसंबद्धः। कस्स व ण होइ रोसो इत्यादावनियतसंबद्धः । विपरीअरए लच्छी वहां दट्ठूण णाहिकमलट्ठम्। हरिणो दाहिणणअणं रसाउला झत्ति ढक्केइ ॥ १२८ ।। इत्यादौ संवद्धसंबद्धः । अत्र हि हरिपदेन दक्षिणनयनस्य सूर्यात्मकता व्यज्यते। तन्निमीलनेन सूर्यास्तमयः । तेन पद्मस्य

तस्येति। ध्वननस्य। भावादिति। न हि व्यङ्गये मतीयमाने वाच्या- द्ुद्धिर्दूरी भवति। न चोभयेति। अभिधालक्षणारूपमुभयम्। अवाच- केति। अथानुपयोगेऽपि कोमलादिवर्णानां रसव्यञ्जकत्वदर्शनाद्। अशब्देति। अभिधाव्यापारास्पृष्ट इत्यर्थ: । अवलोकनादीति । आदिश - ब्दाद्वाष्पावेशकुचक्रम्पादि। तस्येति। ध्वननस्य। अनपह्ववनीय एवेति। तत्र नाभिधा। संकेताभावात्। अन्वयगतीतावेव क्षीणशक्तिक- त्वान्न तात्पर्यम्। अस्खलद्गतित्वान्न लक्षणा । तत्र 1 तेषु अत्तेत्यत्रैव शेष्वेतिविधिनियतसंबन्धः । नियतेन निय- तत्वेन, इयचया संबद्धो नियन्त्रितः। कस्सवेत्यादौ पुनरनियतसंबद्ध:। सबद्धसंबद्ध इति । संबद्धस्य व्यङ्गयस्य यस्य संबद्धोऽन्यो व्य- इ्योऽर्थः।

१-विपरीतरते लक्ष्मीग्िम्माण दृष्ट्रा नाभिकमलस्थम्। हरेरदक्षिणनयन रसाकुला झिति स्थगयति ॥

[५प० उहाम: ] काव्यपकाशः। ११७

संकोचः । ततो व्रह्मणः स्थगनम्। तत्र सति गोप्याङ्गस्याद- शनेनानिर्यन्त्रणं निधुवनविलसितमिति। अखण्डबुद्धिनिर्ग्राह्यो वाक्यार्थ एव वाच्यो वाक्यमेव च वाच- कमिति येडप्याहुस्नैरप्यविद्यापदपतितैः पदपदार्थेकल्पना कर्तव्यै- वेति तत्पक्षेऽप्यवश्यमुक्तोदाहरणादौ विध्यादिर्व्यङ्गच एव । ननु वाच्यादसंबर्द्ध तावन्न प्रतीयते। यतः कुतश्चिद्यस्य कस्यचिदर्थस्य प्रतीते: प्रसङ्गात्। एवं च संबन्धाद्व्यङ्गचव्य- ञ्जकभावोऽपतिबन्धेऽवश्यं न भवतीति व्याप्तत्वेन नियतधर्मि- निष्ठत्वेन च त्रिरूपालिङ्गाल्विङ्गिज्ञानमनुमानं यत्तद्रूपः पर्यव- स्यति। तथा हि- भेम धम्मिअ वीसद्धो सो सुणओ अज्ज मारिओ तेण। गोलाणइकच्छकुडङ्गवासिणा दरिअसीहेण ॥ १३९॥ अत्र गृहे श्वनिवृत्त्या भ्रमणं विहिरत गोदावरीतीरे सिंहोपल- येऽपीति। वैयाकरणाः शब्दब्रह्मवादिनः। वाक्यार्थ एवार्थ इत्यर्थः। वाक्यमेवेति। न पदमित्यर्थ। तैरपीति। वैयाकरणैरपि देशकालावच्छे देन सर्वव्यवहर्तृनिष्ठतया कल्पितपदाश्रयणेन वाच्यवाचककल्पना क्रियत एचेति तन्मतेऽप्यर्थान्तरप्रतीतौ व्यञ्ञकत्वं न वाचकत्वम्। एतेन पदार्थवाक्यार्थन्यायो न तात्पर्यशक्तिसाधक इति ज्ञापितम्। उक्तोदाहरणेति। निःशेपच्युतेत्यादौ। वाच्यादिति। ड्यञ्जकत्वं शब्दानां गमकत्वम्। तच्च लिङ्गनमेव। अतो व्यङ्गयप्रतीतिर्लिंङ्गिनप्रतीतिरेवेति। तथासति लिङ्गलिङ्गि्तैव व्यङ्गन्यव्यञ्ञकतेत्यर्थः । संबन्धादिति । गम्यगमकतारूपात्। अप्रतीति । अविनाभावाभावे। एतेनान्वयव्यतिरेकात्मसपक्षसत्वविपक्षासत्त्वरूपा व्याप्तिर्दर्शिता। नियतधमीति। एतेन पक्षधर्मतोक्ता। पक्षधर्मरापक्षसत्त्व- विपक्षव्यावृत्तयो रूपत्रयी। लिङ्गीति । अनुमेयः । तद्रूप इति। एवं निर्वाहेऽनुमेय एव व्यङ्गयोडर्य इत्यर्थः । भमेति। अत्र सिंहस्योत्तमरवेन श्ववाधोऽनुचित इति दरी अरिच्छेणेत्यन्ये पठन्ति। गृह इति। यत्र १-भ्रम धार्मिक विश्रब्व. स शुनकोऽय मारितस्तेन गोदानदीकअनिकुजनासिना दृससिहे न॥,

११८ संकेतसमेत :- [५ प्र० उल्लासः ]

ब्धेरभ्रमणमनुमापयति। यद्यन्रीरुभ्रमणं तत्त्भयकारणनिवृत्त्यु- पलब्धिपूर्वकम्। गोदावरीतीरे च सिंहोपलब्धिरिति व्यापक- विरुद्धोपलब्धि:। अत्रोच्यते-भीरुरपि गुरोः प्रभोरवा निदेशेन पियानुरागेणान्येन चैवंभूतेन हेतुना सत्यपि भयकारणे भ्रमतीत्यनैकान्तिको हेतुः । शुनो विभ्यदपि वीरत्वेन सिंहान्न बिभेतीति विरुद्धोऽपि। गोदावरीतीरे सिंहसन्भावः भत्यक्षादनुमानाद्वा न निश्चितः। अपि तु वचनात्। न च वचनस्य प्रामाण्यमस्ति। अर्थेनाप्ति- बन्धात्। इत्यसिद्धश्च । तत्कथमेवंविधाद्धेतोः साध्यसिद्धिः। तथा निःशेषच्युतेत्यादौ गमकतया यानि चन्दनच्यवनादीन्य- पात्तानि तानि कारणान्तरतोऽपि भवनन्ति। आतश्रात्रैव स्नान- कार्यत्वेनोक्तानीति नोपभोग एव प्रतिबद्धानीत्यनैकान्तिकानि।

सा दुःशीलाऽस्ति। अत्र विधिर्वाच्यो निषेधस्त्वनुमेयः। कच्छकुडङ्गस्य धर्मित्वनिर्देशः सिंहसद्भावस्य हेतुत्वम्। वासिणेति विशेषणेन धर्मिणि सिंहस्य सन्ावो दर्शितः । भीरुभ्रमणं व्याप्यम् । भयहेतुनिवृत्तिर्व्या- पिका। सिंहास्तित्वं व्यापकविरुद्धोपलब्धिनामा हेतु:। अनैकान्तिक इते। व्यभिचारी । बिभ्यदिति। अधमत्वादिति हेतुः। अप्रतिबन्धादिति। अयं भाव :- वचनार्थयोस्तादात्म्यतदुत्पत्तिलक्षणौ संबन्धौ न घटेते। तथा हि। तयोस्तादात्म्ये मोदकादिवचनोच्चारे मुखादे: पूरणादिपसङ्ग:। तदुत्पत्तौ हि कि वचनादर्थस्योत्पत्तिः किं वार्ऽर्थादचनस्य। उभयमपि न घटते। वचनस्य ताल्वादिभ्य उत्पत्तेः । अर्थस्य तु मृत्पिण्डादिस्वकारणात्। किं च वचनादर्थोत्पत्तिस्वीकारे राज्यादि मे भूयादित्युत्तयैव तत्स्यात्। अर्थाच्च वचनोत्पत्तिस्वीका- रेडर्थे दृष्टे शब्दैर्भाव्यमेवेति स्यात्। एवंविधादिति। अनैकान्तिकविरुद्धा- सिद्धरूपाद्धेतोः साध्यस्य व्यङ्गस्य सिद्धिः। स्ानकार्येति। स्नानं कार- णान्तरम्। न परं चन्दनच्यवनादकं संभोगाद्भवति कि तु स्नान - रूपात्कारणान्तरादपि स्यादित्यर्थः । आतश्रेति। अत एवेत्यर्थः । अत्रै- वेति। अत्रापीत्यर्थः ।

[५ प० उलास: ] काव्यगकाशः। ११९

व्यक्तिवादिना चाधमपदसहायानामेरषां व्यञ्जकत्वमुक्तम्। न चात्राधमत्वं प्रमाणप्रतिपन्नमिति कथमनुमानम्। एवंविधाद- र्थादेवंविधोऽर्थे उपपत्त्यनपेक्षत्वेऽपि प्रकाशत इति व्यक्तिवादिन: पुनस्तददूषणम्। इति श्रीकाव्यप्काशे ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गचसंकीर्णभेदनिर्णयो नाम पश्चम उल्लासः ॥ ५॥

व्यक्तिवादिनेति। व्यक्तिविवेककारेण। एषामिति। चन्दनच्यवनादी- नाम्। अधमपदसाहित्येनाव्यभिचारीणि चन्दनच्यवनादीन्यनुमाप- कानि भविष्यन्तीत्याशङ्डन्याऽऽह-न चात्रेति। एवंविधादिति। निःशेषच्युते- त्यादिगोक्तात्। एवंविध इति। उपभोगादिरूपः । उपप्त्यनपेक्षच्वडपीति । अनुमानादिरूपा ह्युपपत्तिः । प्रत्यक्षादिपमाणान्तरप्रतीतोऽर्थोऽनुमाना- ङ्गन्म्। यतो धूमवत्साहित्ये।ह अर्थप्रतीतीनां लोकोत्तरचमत्काररूपप्र- तिविश्रान्तिरेव साध्या न सत्वासत्त्वनिरूपणेति तदुपपत्त्यनपेक्षत्वम्। अदूषणम् । न दुष्टमित्यर्थः । इत्याचार्यश्रीमाणिक्यचन्द्रविरचिते काव्यपकाशसंकेते पश्चमोल्लासः समाप्तः।

१२० मकतममन :- [६ प० उल्हास: }

अथ पट उद्ान।

शब्दार्थचित्रं यत्पुर्व कावाडयमुदाहृतमू। गुणप्राधान्यतस्तत्र स्थितिः शव्दार्थचित्रयोः ॥४८ ।। न तु शब्दचित्रे्थस्याचित्रन्वम्। अर्थचित्रे वा गव्दम्य। तथा चाक्तम्-

न कान्तमपि निभुर्ष विभाति वनिताननम्। रूपकाठिमलंकारं वाद्यमाचक्षते परे। सुपा तिडा च व्युन्पत्ति वाचा वाञ्छन्त्यलंकरतिम् । तदेतदाहु: सौधव्दं नार्थव्युन्पन्तिरीदृशी। शब्दाभिवेयालंकार मेढादिएटं दयं तु नः ॥ इति। संकेतर्रातिर्षव ज्ञानश्रीयुक्तयेऽड्डुना। वर्णनाविपयी चक्रे यत्र वाणीगनव्वनिः । अथावरकाव्यभेदानाह-शब्दर्यति।भनिवेशविद्येपेण यथाक्रमं शब्दार्शे चित्रां यत्र शब्दार्थाभ्या वा चित्रं यत्तत्तथा। पूर्वमुद्ाहनम्। प्रोक्तमि- न्यर्थः। न नूदाहृतं दृष्टान्तीकृतमिति। गुणेनि। गुणश्च प्रवान चेति विग्रहे भावप्रत्ययः । कचिदुत्तग्पदस्यापीति वृद्धि:। यद्वा गुणश्चेत्यलन्न- तया गुणीकरणं च प्राधान्यं चेति । नत्रति। गब्दार्थचित्रकाव्ययोः। अर्य भावः । यत्र शब्दचित्रं प्रधानं तत्रा्यर्थचित्रं गौणमस्त्येव। एव- मर्थचित्रेऽप्यूद्यम्। न पुनरेकेकचित्रं कापि काव्यं म्यात्। तथा चोक्त- मिति। भामहेनेनि शेषः । नस्येनि। काव्यम्य।न कान्तमपीति। यथा सलावण्यमपि मुखं निर्भूषं सन्न भाति नथा शब्दार्थशरग्मपि काव्यं सगुणमपि निरलंकारं न भातीत्यर्थः। अपरे तु काव्यस्वरूपासमवेत- त्वेन रूपकादयर्थालंकाराणा वहिग्ङ्गता मन्वानाः मुप्तिड्व्युन्पत्ते: काव्य- स्वरूपसमवेनन्वेनान्तरङ्ग तामाहुरित्याह-रूपकादिमिति। गॉडमनमेनत् । तदेनदिति। सुप्तिडनत्मक मौशव्द्यं शब्दवचित्रयम् । शब्दालंकारसाध- कमेनत्। अर्थव्युत्पत्तिर्थवचित्री पुनग्थालंकारसाधिका। नेदृशी । न मुप्तिडात्मिकेन्यर्थ! अथवारऽर्थव्युन्पत्तिर थालंकाररूपा। रूपकाद्यलंक- तिरीदृश्यन्नरङ्गा न । कि तर्हिं -गापा। इत्यषि व्याख्या। अथ- वार्डर्थव्युन्पत्तिरपि काव्ये प्रयोज्यलवेन मनेत्याह-द्वय तु न इति। भसुद:

[६ ष० उल्लास: ] काव्यमकाश:। १२१

शब्दचित्रं यथा- प्रथममरुणच्छायस्तावच्ततः कनकपभ-

उद्यति ततो ध्वान्तध्वंसक्षमः क्षणदामुखे सरसबिसिनीकन्दच्छेदच्छविर्मुगलाञ्छन: ॥। १४०।। अर्थचित्रं यथा- ते दृष्टिमात्रपतिता अपि कस्य नात्र क्षोभाय पक्ष्मलद्दशामलकाः खलाश्र। नीचाः सदैव सविलिासमलीकलग्रा ये कालतां कुटिलताभिव न त्यजन्ति ॥ १४१ ॥ यद्यपि सर्वत्र काव्येऽन्ततो विभावादिरूपतया रसपर्यवसानं तथाडापे स्फुटस्य रसस्यानुपलम्भ।दव्यङ्गयमेतत्काव्यद्वयमुक्तम्। अत्र च शब्दार्थालंकारभेदाद्वहवो मेदा: । ते चालंकारनिर्णये निर्णेष्यन्ते। इति काव्यप्रकाशे शब्दार्थचित्रनिरूपणं नाम षष्ठ उल्लास: ॥६॥।

शब्दस्यार्थस्य चालंकारानिष्टवान् परं गुणप्धान्येन। प्रथममिति। अत्र क्षणदामुखे प्रदोपे प्रथममरुणच्छायः सन्निन्दुरुदय- त्यूर्ध्वे गच्छति। ततः कनकपभः सन्नित्यादि योज्यम्। अत्र शब्दालं- कारश्छेकानुगासः। अरुणादेरिव च्छाया छविर्यस्येति वृत्त्याऽरुणच्छाय इत्यादिषु पुबरर्थालंकार उपमा। ते दृष्ीति। अत्रालका इव खला इत्युपमालंकार: शब्दश्लेषप्रतिभो- त्पत्तिहेतुरिति मम्मटः। उपमाप्रतिभोत्पत्तिहेतुरर्थश्लेप: स्वयं च पल्लवाताम्रभास्वत्करविराजिनां। इतिवदिति तूद्दटः । अत्रालीकेति परावृत्त्यसहत्वेन शब्दश्लेषसाध कम्। कुटिलतामिवेति समुच्चितोपमया व्याख्येयम्। कालतां कुटि- लतां न त्यजतीति भावः। ततोरऽर्थसंगतिः। अनुपलम्भादिति। अनीषदुप- लम्भादित्यर्थः । अत्र चेति । शब्दार्थचित्रकाव्ययोः । इत्याचार्यश्रीमाणिक्यचन्द्रविरचिते काव्यभकाशसंकेते पष्टोल्वासः समाक्षः ।

१६

१२२ संकेतसमेत :- [ ७ स० उललास: ]

अथ सत्तम उल्लासः ।

काव्यस्वरूपं निरुप्य दोषाणां सामान्यलक्षणमाह- मुख्यार्थहतिदाषो रसश्व मुख्यस्तदाश्रयाद्वाच्यः । उभ्रयोपयोगिनः स्युः शब्दायास्तेन तेष्वपि सः ॥४९॥ हतिरपकर्षः । शब्दाद्या-इन्याद्यग्रहणाद्वर्णरचने। विशेषलक्षणमाह- दुष्ट पदं श्रुतिकटु च्युतसंस्कृत्यपयुक्तमसमर्थम् । निहतार्थमनुचितार्थ निरर्थकमवाचकं त्रिधाऽश्लीलम्॥५०॥ संदिग्धमप्रतीतं ग्राम्यं नेयार्थमथ भवेक्किष्टम् । अविमृष्टविधेयांशं विरुद्धमतिकत्समासगतमेव।।५१।। श्रुतिकटु (परुषवर्णरूपं) दुष्ट यथा-

आलिङ्गितः स तन्वङ्ग्या कार्तार्थ्य लभते कदा ॥ १४२॥ अत्र कार्ताथ्यमिति।

संकेतवर्त्मनाऽनेन सम्यक्पठनतत्पराः। नन्दयन्ति विद्ग्धानां मनासि सुमनोगिर: ॥ मुख्यार्थेति। एतेन रसापकर्पहेतुत्वं दोषाणां सामान्यलक्षणमुक्तम्। तदांश्रियादिति। तस्य रसस्याSSश्रयभूतत्वाद्वाच्योऽप्यर्थोऽपि मुख्यः। अपि- शब्दोन लुसो जेयः। उभयेति। रसवाच्यौ। तेष्वपीति। न केवलं रस- चांच्ययोः । शब्दादिषु स दोषो वाच्यः । शब्दादीनां रसे वाच्ये चोपयोगसन्भावादोषा: स्युरित्यर्थः । विशेषेति । दोषाणामिति शेषः । मुख्यतया रसे दोषाः । भत्त्या शब्दार्थयोः । मुखे शब्दमुपलभामह इति नयेन शब्दपतीतिः । शब्दश्व पद्वाक्यरूप इत्यत सूत्रक्रममुलङ्ध्य प्राक् पद्दोषानाह-दुष्टमिति। अथेति +किष्टायास्तयः समासपदेष्वेव दुष्टाः स्युर्नान्यत्रेत्यर्थः। अन्गेति। अनङ्गमङ्गलगृहस्यापाङ्गस्य भङ्गस्य विच्छित्त्या तर- द्विन्तर्युक्तया। कार्तार्थ्य कृतार्थतां।

[ ७ स० उल्लास: ] काव्यपकाशः। १२३

च्युनसंस्कृति (व्याकरणलक्षणहीनं) यथा-

प्रान्तं हन्त पुलिन्दसुन्दरकरस्पर्शक्षमं लक्ष्यते। तत्पल्लीपतिपुत्रि कुञ्जरकुलं कुम्भाभयाभ्यर्थना- दीन त्वामनुनाथते कुचयुगं पत्रावृतं मा कृथाः॥१४३॥ अत्रानुनाथत इति। सर्पिषो नाथत इत्यादावाशिष्येव नाथ- तेरात्मनेपदं विहितम्, "आशिषि नाथः " इति। अत्र तु याचनमर्थः । तस्मात् 'अनुनाथति स्तनयुगम् -इति पढ़नीयम्। अप्रयुक्तं (तथाSऽम्नातमपि कविभिनाSSदतम्), यथा- यथाडयं दारुणाचारः सर्वदैव विभाव्यते। तथा मन्ये देवतोऽस्य पिशाचो राक्षसोऽथवा ।। १४४॥। अत्र दैवतशब्दो "दैवतानि पुंसि वा " इति पुंस्याम्ना- तोऽपि न केनचित्मयुज्यते। असमर्थ (यत्तदर्थ पठ्यते न च तत्रास्य शक्ति'), यथा- तीर्थान्तरेषु स्नानेन समुपार्जितसत्कृतिः। सुरस्रोतस्विरिनीमेष हन्ति संप्रति सादरम्॥ १४५॥ अब्न हन्तीति गमनार्थम्॥

व्याकरणेति। न च्छन्दःप्रभृतिलक्षणहीनम्। तस्य विरत्यादिरूपेणा- पदविषयत्वात्। एतदिति। तिन्दुकफलं तद्यस्य रिम्बकमिति ख्यातिः। तदिव श्यामोदरमापाण्डुरप्रान्तं च। अयं भाव :- यथा स्तनबटीदर्शना- त्सरागा: सन्तस्त्वां भजन्तश्च्युतवीर्यतया कुम्मिकम्भान्न भिन्दन्तिभिल्ठाः अत्र क्वाप्यन्यत्र च पदैकदेशोऽपि पदमिति न्यायादनुनाथत इति पद- दोषत्वम्। यत्त्वपास्य च्युतसंस्कारमसमर्थमित्यत्र च्युतसंस्कारादिवर्जनं चक्रे तद्वाक्यविषयमेव न पदांशविषयम्। पदांशविषयता च प्रपश्चा योक्ता यावता तु पदविषयतयैव सिध्यति। दैवत इति। देवताधिष्ठातेति यावत्। असमर्थमिति। अर्थान्तरादव्याघाताभावेऽपयुक्तम् । अर्थान्तरेणेष्टा- र्थस्य व्याघाते स्वस्य चानुपपत्तावसमर्थम्। तथा हि। हन्तीत्यत्र नत्यर्थ

१ ख. टिबरूकमिति।

१२४ संकेतसमेत :- [ ७ स० उल्लास]

निहतार्थ (यदुभयार्थमप्रसिद्धेर्यें प्रयुक्तम्), यथा- यावकरसार्द्रपादमहारशोणितकचेन दयितेन। मुग्धा साध्वसतरला विलोक्य परिरभ्य चुम्बिता सहसा ॥ १४६ ॥ अत्र शोणितशब्दस्य रुधिरलक्षणेनार्थेनोज्ज्वलीकृतत्वरूपो.ऽ्थो व्यवधीयते। अनुचितार्थ यथा- तपस्विभिर्यां सुचिरेण लभ्यते प्रयत्नतः सत्रिभिरिष्यते च या। प्रयान्ति तामाशु गर्ति यशस्विनो रणाश्वमेधे पशुतामुपागताः॥१४७॥ अत्र पशुपदं कातरतामभिव्यनक्तीत्यनुचितार्थम्। निरर्थकं पादपूरणमात्रपयोजनं चादिपदम्। यथा- उत्फुल्लकमलकेसरपरागगौरद्युते मम हि गौरि। अभिवाञ्छितं पसिध्यतु भगवति युष्मत्मसादेन ।। १४८।। अत्र हिशब्दः। अवाचकं यथा- अवन्ध्यकोपस्य विहन्तुरापदां भवन्ति वश्याः स्वयमेव देहिनः। अमर्षशून्येन जनस्य जन्तुना न जातहार्देन च विद्विषादरः॥१४९॥ अत्र जन्तुपदमदातर्यर्थे विवक्षितम्, तत्र च नाभिधायकम्।

वधार्थो व्याहन्ति स्वयं च न घटते। गङ्गगया वधानुपपत्तेः । निहताथें त्वर्थान्तरं घटतेऽपि। पादग्रहारे रुधिरसंभवात्। शोणितेति । शोणिता वर्णान्तरापादिता अत एवोज्ज्वलाः कान्तिमन्तः कचा यस्य। अन्योऽप्यर्थ :- प्रहारादयच्छोणितं तदुक्ता: कचा यस्य। यद्वा काश्मीरभाषयोज्ज्वलशब्दोऽरुणार्थ: । सत्रिभिरिति। याज्ञिकैः । युष्मदिति। गौरीमेकत्वेनाऽSमन्त्रय युष्मदिवि बहुत्वमसद्। अवन्ध्येति । अवन्ध्येति निहन्तुरिति पदाभ्यां सामर्षोदारत्वे लभ्येते। न हासामर्षो भयकारी कृपणश्च विपद्धाती। एतदेव व्यतिरेकेणाSSइ- अमर्षेति। हार्द मैत्री।

[ ७ स० उछलासः ] काव्यभकाशा। १२५

यथा वा- हा धिक्सा किल तामसी शशिमुखी दृष्टा मया यत्र सा तद्विच्छेदरुजान्यकारितमिदं दग्धं दिनं कल्पितम्। किं कुर्म: कुशले सदैव विधुरो धाता न चेत्तत्कय तादृग्यामवतीमयो भवति मे नो जीवलोकोडधुना ॥१५० ॥ अत्र दिनमिति प्रकाशमयित्यर्थेडवाचकम् । य च्चोप सर्गसंसर्गादर्थान्तरगतम्, यथा- जड््घाकाण्डोरुनालो नखकिरणलसत्केसराली कराल. प्रत्यग्रालक्तकाभाप्रसरकिसलयो मञ्जुमञ्जीरभृङ्ग:। भर्तुरनृत्तानुकारे जयति निजतनुस्वच्छलावण्यवापी- संभूताम्भोजशोभां विदधदभिनवो दण्डपादो भवान्या:।।१५१।। अत्र दधदित्यर्थे विदधदिति। त्रिधेति त्रीडाजुगुप्साऽमङ्गलव्यञ्जकत्वात्। यथा- साधनं सुमहद्यस्य यन्नान्यस्य विलोक्यते। तस्य धीशालिन: कोऽन्यः सहेतारालितां भुवम् ॥१५२॥

कश्चित्केसरदूषितेक्षण इव व्यामील्य नेत्रे स्थितः। मुग्धा कुड्मलिताननेन ददती वायुं स्थिता तस्य सा भ्रान्त्या धूर्ततयाऽथवा नतिमृते तेनानिशं चुम्बिता ॥१५३॥

हा धिगिति। अनेकार्थत्वात्तामसी रात्रिस्तामसी तमोमयी व्यरावत्तिः। यस्यां तामस्यां निशि सेन्दुमुखी दृष्टा सा घात्रा तामसी तमोमयी चक्रे। यत्र तु दिने सा वियुक्ता तहिनं प्रकाशमयं चक्र इत्यहो धातुः कुशले कर्तव्ये वैमुख्यमित्यर्थेः । दिनशब्दस्त्वनेकार्थत्वाभावे प्रकाशमयत्वेऽ- वाचकः। आवृत्त्याऽत्र दिनशब्दस्यावाचकता। पूर्वत्र तु नैवम्। अर्थान्तरगतमिति। तदप्यवाचकमित्यन्वयः। दण्डेति। नृत्ये झगिति पदोर्ध्वकरणं दण्डपाद:। दण्डरूपत्वात्। विदवदिति। विशेषेण बिभ्राण: । अरालितामिति। कुटिलाम् । लीलेति। अत्रान्यवनिता सपत्नी ।

१२६ संकेतसमेत :- [७ स० उललास: ]

मुदुपवनविभिन्नो मत्मियाया विनाशाद् घनरुचिरकलापो निःसपत्नोऽस्य जात:। रतिविगलितबन्धे केशपाशे सुकेश्याः सति कुसुमसनाथे कं हरेदेष बहीं ॥ १५४ ॥ एषु साधन-वायु-विनाशशब्दा ब्रीडादिव्यञ्जकाः । संदिग्धं यथा- आलिङ्गिन्तस्तत्रभवान्सपराये जयश्रिया। आशी:परम्परां वन्धां कर्णे कृत्वा कपां कुरु ॥१५९॥ अत्र वन्धां किं हठहृतमहिलायाम्, किं वा नमस्यामिति संदेहः। अप्रतीतं (यत्केवले शास्त्रे प्सिद्धम्)। यथा- सभ्यग्ज्ञानमहाज्योतिदेलिताशयताजुषः। विधीयमानमप्येतन्न भवेत्कर्म बन्धकम् ॥ १५६ ॥ अत्राSSशयशब्दो वासनापर्यायो योगशास्त्रादावेव प्रसिद्धः । ग्राम्यं (यत्केवले लोके स्थितम्)। यथा-

तपनीयशिलाशोभा कटिश् हरते मनः ॥१५७ ॥ अत्र कटिरिति।

विनाशादिति। अभावात्। अदर्शनादित्यर्थः । निःसपत्न इति। तद- भावाद्धेतोर्घनरुचिरो निःसपत्नो जातः कलाप इत्यर्थः । अस्येति। बर्हिणः। अत्र श्रोके घनरुचिरास्येत्यादिस्थानेऽन्यान्यपि दूषणान्यप्रकृ- तत्वादनुक्तानि स्वयमूधयानि। एवमग्रे पश्चादृपि ज्ञेयम्। वन्धामिति। द्वितीयासप्तम्यन्ततया संदेहः। अप्रतीतमिति। अस्य योगशास्त्रीदेव प्रसिद्धिर्न लक्षणादौ । अप्रयु - क्तस्य तु शास्त्रपसिद्धावपि कवीनामनादृतिः प्राणाः । सम्यगिति। ज्ञानेन दलितो विघटित आशयो वासना सुखदुःखे यस्य तस्य भावस्तत्ता । वासना हि सुखदुःखे। यद्वा दलितो विकाशी, आशयो यस्य। विश- दाशय इत्यर्थ:। एतदिति। प्रस्तुनं किंचिन्न कर्म बन्धकम्। यद्वैतत्कर्म पापमस्य न बन्धकमिति।

१ स. सादाबेव।

[ ७ स० उल्ास: ] काव्यमकाशः । १२७ नेयार्थ ("निरुढा लक्षणाः काय्ित्सामर्थ्याटभिधानवत्। क्रियन्ते सांग्रतं काश्चित्काश्चिन्नव त्वशक्तित: "॥ इति यन्निषिद्धं लाक्षणिकम्)। यथा- शरत्कालसमुल्लासिपूर्णिमाशर्वरीमियम्। करोति ते मुखं तन्वि चपेटापातनातिथिम् ॥ १५८ ॥ अत्र चपेटापातनेन निर्जितत्वं लक्ष्यंत। अथ समासगतमेव दुष्टमिति संबन्धः । अन्यत्तु केवलं समा- सगतं च । किष्टं (यतः, अर्थप्रतिपत्तिव्यवहिता)। यथा-

सदशं शोभतेऽत्यर्थ भूपाल तव चेष्टितम् ॥१५९॥ अत्रात्निलोचनसंभूतस्य चन्द्रस्य ज्योतिरुद्रमेन भासिभि: कुमुदैरित्यर्थ: । अविमृष्टः प्राधान्येनानिर्दिष्टो विधेयांशो यत्र तत्। यथा-

दोष्णां चैषां किमेतत्फलमिह नगरीरक्षणे यत्प्रयासः॥१६०।। अत्र मिथ्यामहिमत्वं नानुवाद्यम्। अपि तु विधेयम्।

काश्विदिति। लक्षणा लक्षणाशब्दा नैव क्रियन्ते। अत्र प्रत्यायने साम- थ्याभावादिति कुमारिल: । निर्जितत्वमिति। पराभवः। अन्यस्विति। शेषं दोषजातं च्युतसंस्कृत्यादि। अत्रीति। अत्रैकपदप- त्येयोऽप्यर्थ: कैरवात्माऽत्रीत्यादिनानापदार्थालोचनाव्यवधानेन श्लिष्य- माणो वाचकस्य क्रिष्टतावह:। प्राधान्येनेति। साध्यत्वेन विधेयोऽश इति वाक्यतात्पर्यम्। अत्रानु बादविधेयांशावेकानेकपदगतत्वेन सार्थैः समासैनिवेश्यावित्याह-मर्ध्नो- मिति। उद्दत्तं कृन्ेभ्योऽविरलगले भ्यो ल सद्रक्त्त सं स क्त्क्त्ता ा निरन्तरा,, या धारेति योगः । प्रयास इति। पुरीत्राणेऽसामर्थ्यम्। विधेयमिति। उप- नतजगज्जयान्मिथ्यामहिमा मूर्धामिति प्रकारेणेत्थं नोक्तम् । किं तु

१२८ संकेतसमेत :- [७ स० उल्लास: ]

यथा वा- स्नस्तां नितम्बादवरोपयन्ती पुनः पुनः केसरदामकाश्चीम्। न्यासीकृतां स्थानविदा स्मरेण द्वितीयमौर्वीमिव कार्मुकस्य॥१६१। अत्र द्वितीयत्वमात्रमुत्प्रेक्ष्यम्। मौवीं द्वितीयामिति युक्त: पाठ: । यथा वा- वपुर्विरूपाक्षमलक्ष्यजन्मता दिगभ्बरत्वेन निवेदितं वसु। वरेषु यद्वालमृगाक्षि मृग्यते तदस्ति किं व्यस्तमपि त्रिलोचने ॥१६२॥ अत्रालक्षिता जनिरिति वाच्यम्। यथा वा- आनन्दसिन्धुरतिचापलशालिचित्त- संदाननैकसदनं क्षणमप्यमुक्ता। या स्वेदैव भवता तदुदन्तचिन्ता तान्ति तनोति तव संभति धिग्धिगस्मान् ॥१६३।। अत्र 'न मुक्ता '-इति निषेधो विधेयः,

समासेन विशेषणतया सिद्धत्वेनोक्तम् । उत्प्रेक्ष्यमिति। मौर्ची चापस्य तावत्सिद्वैव । न तु द्वितीयात्वम्। अतो द्वितीयामिवेति पृथग्विशेषणतया वत्तुं युक्तम्। एवं हि द्विती· यात्वस्य प्राधान्यम् । अन्यथा तु गौणता। अलक्षितेति। जन्मनो हवलक्ष्यत्वं हि वाच्यत्वेन वक्तुमिष्टम्। समासे सत्यलक्षितत्वं न प्धानी स्यात्। जनिरिति। अस्मादप्यलकक्षितम्। जसु- रिति पाठे सर्वेषां क्रीवत्वनि्वाहान्भ्ग्नमक्रममपि त्यक्तं स्यात्। · सदाननेति। संयमम्। तान्तिमिति । खेदम्। विरक्त्तत्वात् धिम् घिमिति सखीवचनम् । विधेय इति। या पाक त्वया पियत्वेन क्षणमपि'न' मुक्तेति रूपेण विधेयोजर्य: स्वत्त्या गुणीकृतः। कि चामुक्तेत्यत्र प्रसज्यो नञ। क्रियया सह संबन्धे सति प्रतिषेधपाधान्यात्। अतो नञ्समासोडप्रि न युक्तः । तस्य हि पर्युदास एव विषयः । तथेव विश्रेषणत्वान्नञः स्यादित्यन्तेनोत्तरपदेन संबन्धोगपत्तेः । न च पर्य- दासोऽत्र युक्तः। अर्थस्यासंगतेः । मुक्तत्वनिषेधो त्वत्रेष्टो नामुक्तविधिः।

[७ स० उल्लास: ] काव्यपकाश: । १२०

यथा- नवजलधरः संनद्धोऽयं न दशनिशाचरः सुरधनुरिदं दूरकृष्टं न तस्य शरासनम्। अयमपि पटुर्धारासारो न बाणपरम्परा कनकनिकषस्त्रिग्धा विद्युत्प्रिया न ममोरवशी॥ १६४॥ इत्यत्र)। न त्वमुक्ततानुवादेनान्यदत्र किंचिद्विहितम्, (यथा- जुगोपाऽडत्मानमत्रस्तो भेजे धर्ममनातुरः। अगृध्तुराददे सोऽर्थानसक्त: सुखमन्वभूद् ॥ १६५॥। इत्यत्रानस्तत्वाद्यनुवादेनाऽडत्मनो गोपनादि।) विरुद्धमतिकृद्यथा- सुधाकरकराकारविशारदविचेष्टितः । अकार्यमित्रमेकोऽसा तस्य कि वर्णयामहे॥ १६६ ॥ अत्र कार्य विना मित्रमिति विवक्षितम्। अकार्येषु मित्रमिति तु प्रतीतिः। यथा वा -- चिरकालपरिमापतलोचनानन्ददायिन: । कान्ता कान्तस्य सहसा विद्धाति गलग्रहम् ॥ १६७ ।। अत्र कण्ठ ग्रहमिति वाच्यम्।

तस्मादस्य विधेयार्थनिष्ठतया प्रधानस्यानूद्यमानार्थपरतर्याँ तद्व्यस्तष्ट तिना मुक्तशब्देन समं वृत्तिर्नैवेष्ठा। यदाह- नवर्थस्य विधेयत्वे निषेधस्य विपर्यये। समासो नेष्यतेर्थस्य विपर्यासप्रसङ्गतः ॥ अमानोना: प्रतिषेधवाचका इत्युक्तोऽत्राकार एव नअर्थः पृथग् व्याख्येयः । ततो विधेयत्वे निषेध्यस्य सत्यदुष्टत्वमित्यपि व्याख्या। यथेति। यथा नवजलेत्यत्र वृत्तेरनिषेधो विधेयतया मुख्य ऊचे 'तथा नामुक्तेत्यत्र। गोपनादीति। विधेयमित्यर्थ; । *विरुद्धमतीति। अस्य च समासासमाहितशब्दपत्ययानेकार्थोः शब्दा-

३० संकेतसमेत :- [७ स० उल्लासः ]

यथा वा- न त्रस्तं यदि नाम भूतकरुगासंतानसान्तात्मन- स्तेन व्यारुजता धनुर्भगवतो देवाद्भवानीपतेः । तत्पुत्रस्तु मदान्धतारकवधाद्विश्वस्य दत्तोत्सवः स्कन्दः स्कन्द इव पियोऽहमथवा शिष्यः क्थं विस्मृतः ॥१६८॥ अत्र भवानीपतिशब्दो भवान्याः पत्यन्तरे प्रतीति करोनि। इन्द्रवरुणभवेत्यादिना पुंयोगान्डीप्प्रत्ययेन भवस्य पत्नी भवानी। यथा व .-- गोरपि यद्राहनतां प्राप्तवतः सोऽपि गिरिसुतासिंहः। सविधे निरहंकार: पायाद्वः सोऽम्बिकारमणः ॥ १२९।। अत्राम्बिकारमण इति विरुद्धां धियमुत्पादयति। श्रतिकट समासगतं यथा- सा दूरे च सुधासान्द्रतरङगितविलोचना। बर्हिनिर्हादनाहोऽयं कालश्र समुपागतः ॥ १७० ॥ एवमन्यदपि ज्ञेयम्। अपास्य च्युतसंस्कारमसमर्थ निरर्थकम्। वाक्येऽपि दोषाः सन्त्येते पदस्यांशेऽपि केचन ॥ ५२ ॥ केचन, न पुनः सर्वे। क्रमेणोदाहरणम्- सोऽध्यैष्ट वेदांसिदशानयष्ट पितुनतार्प्सीत्सममंस्त बन्धून्। व्यजेष्ट षडुर्गमरंस्त नीतौ समूलघातं न्यवधीदरीश्र॥१७१॥

दयः प्रयोजक । भवानीति। भवस्य पत्नी भवानी। तस्याः पतिरि- त्युक्ते वरत्यागादन्यो भवेत्। यथा चैत्रपत्नीपतिरित्यक्त्ते उपपतिर्ल- भ्यते। विरुद्धामिति। यतोडम्बिका माताऽपि। रमणौ पियरासभौ। वाक्येऽपीति। सविशेषणमाख्यातं वाक्यम्। अथ वाSडकाङ्कायोग्यता- संनिधिमतां पदार्थानामन्वये वाक्यमिति वाक्यलक्षणम्। तच्च च्युत- संस्कारादौ मिथो विशेषणविशेष्यभावाकाङ्गांयोग्यताया अभावास स्या- दिति। तत्र पददोषता तु स्यादेवेति। विभत्त्यन्तं पदमिति पदलक्षणीप- पत्तेः। क्रमेणेति। श्रुतिकट्ठादिना। षड्वर्गः । कामक्रोधादि:।

[७ स० उल्लास. ] काव्यपकाशः। १३१

स रातु वो दुश्च्यवनो भावुकानां परम्पराम्। अनेडमूकतावैश्र द्यतु दोषैरसंमतान् ॥ १७२ ॥ अत्र दुश्च्यवन इन्द्रः, अनेडमूको मूकबधिरः। सायकसहायवाहेर्मिकरध्वजनियमितक्षमाधिपतेः। अब्जरुचिभास्वरस्ते भातितरामवनिप श्रोक: ।। १७३ ।। अत्र सायकादयः शब्दाः खड्गाब्धिभूचन्द्रयशःपर्यायाः शरादर्थतया प्रसिद्धाः । कुविन्दस्त्वं तावत्पटयसि गृणग्राममभितो यशो गायन्त्येते दिशि दिशि वनस्थास्तव विभो।

तथाऽपि त्वत्कीतिर्भ्रमनि विगताच्छादनमिह॥ १७४॥ अत्र कुविन्दादिशब्दोऽर्थान्तरं प्रतिपादयन्नुपश्लोक्यमानस्य तिरस्कारं व्यनक्तीत्यनुचितार्थ:। प्राभ्रभ्राड्विष्णुधामाऽडप्य विपमाश्वः करोत्ययम्। निद्रां सहस्रपर्णानां पलायनपरायणाम् ॥ १७५॥

स रात्व्रिति । भावुकानि मङ्गलानि। अत्रापयुक्तम् । पूर्वत्र तु श्रुतिकट। शरादीति। शरस्मरक्षान्तिपङ्कजार्येः खड्गादयो निहताः। कुविन्द इति। कुः पृथिवी। तां विन्दति लभते यः स तथा। पटुं पटं वा करोति। वनस्थौ किंनरधीवरो। वनमम्भोपि। तथाडपीति। यः किल पटकृत् तत्पत्नी कथं विगताच्छादना स्यात्। कीर्तिपक्षे विगताच्छाद- नमस्खलितमित्यर्थः । अर्थान्तरमिति। कुविन्दपदात्तन्तुवायत्वम् । वनस्था इति पदातकौपीनादिदानशीलत्वम्। जरज्ज्योत्स्नेत्यादिपदाज्जीर्णत्वम्। विगतेति पदान्नग्नत्वमित्यादि। प्राम्रेति। प्राभ्रं कृष्णोऽन्दः । तद्वदभ्राजते यत्खं तत्तथा। प्राभ्रादी- नामन्वयेनैतदर्थेवाचकत्वेनाप्यवाचकता रूढयोक्ता।

१३२ सके तसमेत :- [७ स० उललास: }

भूपतेरुपसर्पन्नी कम्पना वामलोचना। तत्तत्म्हरणोत्साहवती मोहनमदधौ ॥ १८६ ॥ अत्रोपसर्पण-प्रहरण-मोहन-शब्दा व्रीडादायित्वादश्लीलाः। तेऽन्यैर्वान्तं समश्नन्ति परोत्सर्ग च भुञ्जते। इतरार्थग्रहे येषां कवीनां स्यात्मवर्तनम् ॥ १७७॥ अत्र वान्तोत्सर्गप्रवर्तनशब्दा जुगुप्सादायिनः। पितृवसतिमहं व्रजामि तां सह परिवारजनेन यत्र मे। भवति सपदि पावकान्वये हृदयमशेषितशोकशल्यकम् ॥१७८।। अत्र पितुर्गृहमित्यादौ विवक्षिते इमशानादिपतीतावमङ्गला- थत्वम्। सुरालयोल्वासपरः माप्तपर्याप्तकम्पनः । मार्गणपवणो भास्वद्भूतिरेष विलोक्यताम् ॥ १७१॥ अत्र किं सुरकम्पनामार्गणभूतिशब्दा देवसेनाशरविभूत्यर्थाः, किं मदिरादर्थाः !- इति संदेहः।

कम्पेनेति। कम्पना सेना क द्विषो मे सन्तीत्थं वामानरीन् लोचते वीक्षते। वामं वा विरुद्वं लोचनं यस्याः सा तथेति वाच्यम् । स्त्री तु व्यड्न्या। अत एव कम्पनैव वामलोचनेति न रूपकम्। इत्थं ह्वपरोऽ- र्थो वाच्यत्वान्नाश्रलील: स्यात्। व्यञ्जकत्वं ह्वाश्षीलम्। एवमन्यत्राप्यू- हाम्। स्त्रीपक्षे मां कोऽपि द्रक्ष्यतीति कम्पते। कम्पनेऽपि व्युत्पत्तिः । उपसर्पणं रताय गमनमपि। पहणनं प्रहारः। रतगतव्यापारः । मोहने रतमूछे। वान्तमिति। येषामितरस्य कवेरितराणां वा तुच्छानामर्थाना गृहदे पवृत्तिः स्यासेऽन्यैर्वान्तं चर्वितं त्यक्तं च भुञ्जत इत्येकोऽर्यः।अन्यस्त्व- श्रीलः। उत्सर्गो गूथम् । प्रवर्तनमपानवायु:। पावकेति पवित्रैः सहान्तययोगे सति यत्र मे सुखं स्याद्। अन्यत्र तु पावको बह्ि:। सुरेति। रिपूर्णा रणे घातानाकोल्लासपरः। कम्पनं भयेजीमार्ग. णोड्थिन्यपि। रणस्थभूपवर्णनेयम्।

[ ७ स० उल्लासः ] काव्यपकाश:। १३३

तस्याधिमात्रोपायस्य तीव्रसंवेगताजुषः । दृढभूमि. ्ियपाप्तौ यत्न: स फलितः सखे ॥ १८० ॥ अत्राधिमात्रोपायादयः शब्दा योगशास्त्रमात्रप्युक्तत्वादग्रतीताः। ताम्बूलभृतगल्लोऽयं भल्लं जल्पति मानुषः । करोति खादनं पानं सदैव तु यथा तथा॥। १८१ ॥। अत्र गल्लादय: शब्दा ग्राम्याः । वस्त्रवैदूर्यचरणैः क्षतसत्त्वरजःपरा । निष्कम्पा राचता नेत्रयद्धं बोधय सांपतम् ॥ १८२॥ अत्राम्वररत्नपादैः क्षततमा अचला (भूः) कृता, नेत्रद्वन्द्वं बोधयति नेयार्थता। धम्मिल्लस्य न कस्य प्रेक्ष्य निकामं कुरङ्गशावाक्ष्याः । रज्यत्यपूर्वबन्धव्युनपत्तेरमनिसं शोभाम् ॥१८३॥ अत्र धम्मिल्लस्य शोभां पेक्ष्य कस्य मानस न रज्यतीति संबन्धे क्रिष्टत्वम्। न्यक्कारो ह्ययमेव मे यदरयस्तत्राप्यसा तापसः सोऽयत्रैव निहन्ति राक्षसकुलं जीवत्यहो रावण:। धिग्धियछक्रजितं प्रबोधितवता कि कुम्भकर्णेन वा स्वर्गग्रामटिकाविलुण्ठनव्ृथोच्छूनैः किमेभिभुजैः ॥१८४॥

सस्येति। अत्र मृदुमध्याधिमात्रोपायत्वान्निया योगी। स चैकैको मृदुमध्यतीत्रसंवेगत्वाञ्चिया। एवं नवयोगिनः । तत्राधिमात्रोपायस्य तीव्रसंवेगस्याSऽसन्ने समाधिलाभे फले सतताभ्यस्तो दृढभूमिः। मियं मोक्षोऽपि। चेतोवृत्तिनिरोधसाधनं यत्न: । पक्षे तस्याधिकोपायस्य दृढ- रागस्य भियं स्त्रीमयम्। वस्त्रेति। अग्बररत्नं रविः । सत्त्वरजःपरं तमः । वस्त्रमम्बरम् । वैदूर्य, रत्नम्। चरणाः पाडाः। युद्धं द्वन्दम्। बोधयेति। जागृहीत्यर्थः। अपूर्वेति। धम्मिल्ठविशेषणमिदम् । न्यक्कार इति। अरय इति बहुवंचनेन बहुशत्रुमत्ता मेऽनुवितेति संबन्धा- नौचित्यं नाम, क्रोधविभावो व्यक्तः । तत्रापीति निपातसमुदायेन ताप- स्याविक्रमस्य शत्रुत्वमसंभाव्यमेवोति व्यक्तम्। मत्कर्तृका यदि जीवन- क्रिया तदा हननक्रिया तावदनुचिता । तस्यां च स' कर्ता। सोऽपि

१३४ संकेतसमेत :- [७ स० उल्लासः ]

अत्रायमेव न्यक्कार इति वाच्यम्। उच्छूनत्वमात्रं चानुवा- दम् , न वृथात्वविशेषितम् । अत्र च शब्दरचना विपरीता कृतेति वाक्यस्यैव दोषो न वाक्यार्थस्य।

यथा वा- अपाङ्गसंसर्गितरङ्गितं दृशो-

विसारिरोमाञ्चनकञ्चुकं तनो- स्तनोति योऽसौ सुभगे तवाडडगतः ॥ १८५ ॥ अत्र योऽसाविति पदद्यमनुचाद्यविधेयार्थतया विवक्षितमनु- वाद्यमात्रपतीतिकृत्। [तथा हि, पक्रान्तमसिद्धानुभूतार्थविषयस्तच्छब्दो यच्छ्दो- पादानं नापेक्षते । क्रमेणादाहरणम्- कातर्ये केवला नीतिः शौर्ये श्वापदचेष्टितम्। अतः सिद्धिं समेताभ्यामुभाभ्यामन्वियेष सः ॥१८६ ॥

नरकीटः । अत्रैवेति। यत्राहं तिष्ठामि। नितरां हन्ति। यथा रक्ष :- कुलनामापि नश्यति। रावण इति। स्व:पुरीविमर्दनादिकारीत्यर्थः । षिग्धिगितिपदात् शक्रं जितवानिति व्युत्पत्तिः कथेति पतीयते। ग्राम- टिकेति कमत्यये स्त्रीप्रत्ययवता बहुमानाभावो व्यज्यते। विलुण्ठनाम- त्मन्न विशन्दो निर्दयत्वेन लुण्ठनमाह। वृथाशब्दस्त्वविक्रमभिन्दा- व्यञ्जकः । भुजैरिति बहुत्वेन तेषां भारकारित्वं व्यक्तम् । वाच्यमिति। इत्थमुक्तौ हि न्यक्कारस्य विधेयता स्यात्। शब्दस्वाभाव्यात। न वृथात्वेति। तथात्वस्येत्थं विशेषणतयोक्तौ गौणतैव न विधेयतेति भाव:। पदद्यमिति । यच्छब्दोऽनुवाद्यार्थस्यादःशब्दो विधेयार्थस्य विषयः। मात्रेति। मात्रशब्दोऽवधारणे । यथेदं सिध्यति तथा यत्तच्छब्द- विचारेण तथा हील्वाद्येवं समासान्तरेष्वप्यूद्यमित्यन्तग्रन्थपूर्वकेण निर्णयति-तथा हीति। सिद्धिमिति। हिमभूसुहृदभूताम्। स्र इति।

[ ७ स० उल्लासः ] काव्यपकाशः । १३४

दूयं गनं संप्रति शोचनीयतां समागमप्राथनया कपालिनः । कला च सा कान्तिमती कलावन- स्त्वमस्य लोकम्य च नेत्रकौमुदी ॥१८७॥ उत्कम्पिनी भयपरिस्खलिताशुकान्ता ते लोचने प्रतिदिशं विधुरे क्षिपन्ती। क्रूरेण दारुणतया सहसैव दग्धा धूमान्वितेन दहनेन न वीक्षिताऽसि ॥१८८ ॥ यच्छब्दस्तूत्तरवाक्यानुगतत्वेनोपात्तः सामर्थ्यात्पूर्ववाक्यानु- गतस्य तच्छब्दस्योपादानं नापेक्षते । तथा -- साधु चन्द्रमसि पुप्करैः कृतं मीलितं यदभिरामताधिके। उद्यता जयिनि कामिनीमुखे तेन साहसमनुष्ठितं पुनः ॥१८९।। पागुपात्तस्तु यच्छब्दस्तच्छ्दोपादानं विना साकाङ्क:। यथा-अत्रैव श्लोक आद्यपादयोर्व्यत्यासे। द्वयोरुपादाने तु निराकाङ्कत्व प्रसिद्धम् । अनुपादानेऽपि सामर्थ्यात्कचिड्दयमपि गम्यते'। यथा -- ये नाम केचिदिह नः प्रथयन्त्यवज्ञां जानन्ति ते किमपि तान्प्रति नैष यत्न: । उत्पत्स्यतेऽस्ति मम कोऽपि समानधर्मा कालो हवायं निरवधिर्विपुला च पृथ्वी ।।१९०।। अत्र य उत्पत्स्यते तं प्नीति।

पूर्वोंक्तो नृपः। सेति। प्रसिद्धा। ते इति। प्रदीपने दह्यमाने मियावस्थां ध्यायन् विलपति कोऽपि। ते यथानुभूते। यच्छन्दं विचारयति-यष्छब्दस्विति। पुष्कररिति। पझमैरिन्दूदये साधु- कृतं यन्मीलितमिति तदो नापेक्षा। उद्यता उद्गच्छतेन्दुना । प्रसिद्ध- मित्रि। यथा यः करोति स कर्तेत्यत्र । ये नामेति। नामेत्यसूयायाम् । इहेति पबन्धे देशे काले वा। किमपि स्वल्पम्। उपहासे तु लोकोत्त- रम्। एष शास्त्रनिर्माणविषयो यत्नस्तान्पति नहीत्याह-उत्पत्स्यते तिि। सदसद्च्यक्तिज्ञो भावी कश्रिदिति संभाव्यते।

१३६ मंकेतममन :- [७ म० उलास. ]

एवं च ] नच्छब्दानुपादानेऽत्र साकाडकत्वम्। न चासाविति तच्छब्दार्थमाह- अरमा मरुच्चुम्बितचारुकंसरः प्रसन्ननारायिपमण्डलाग्रणी: । वियुक्तरामातुरदृष्टिवीक्षितो वसन्तकालो हनमानिवाडडगन: ॥। ४९॥ अत्र हि न तच्छब्दार्थप्रतीतिः। प्रनीतो वा- करवालकरालढो:सहायो युधि येोऽसों विजयाजुनकनल्ः। यदि भूपनिना स तत्र कार्ये विनियुज्येत तनः कृतं कृतं स्यात्॥१९२॥ अत्र स इत्यम्याऽडनर्थक्यं स्यात्। अथ- योऽविकल्पमिदमथमण्डलं प्यनीश निखिकं भवद्वपुः । आन्मपक्षपरिपूरिते जगत्यम्य निन्यसुिनः कुती भयम् ॥ १९३॥

उच्यने। तह्यन्रव वाक्यान्तर उपादानमर्हति न च तत्रैव। यन्छब्दम्य हि निकटे स्थितम्तच्छब्दः प्रसिद्धि परामृशति। यथा- य त्तदूर्जिनमन्युग्रं क्षात्र्ा्ं तेजोSम्य भृपनेः । दीव्यताऽमस्तदाडनेन नूनं नदनि हारितम् ॥ १९४॥ इत्यत्र तच्छब्दः ।

इत्थं यत्तदौ विचार्य योऽसाविति प्रम्तुते निर्वाहयति-एव चेनि। अत्रेति। योऽसावित्यत्र श्ोके यच्छब्दानन्तरं नच्छव्दो नोक्त: । कि त्वदःशब्दः। न चाद:शब्द एव तच्छ्दार्थवाचीत्याहं-नें चेति। असाविति। मरुद्वायुमारुनिपिता च । केसरशब्दो वकुलसटार्थः। तारा- धिपा सुग्रीवेन्दू। मण्डले बिम्बराषटे। रामा नार्यो रामी भरताग्रजः । आनर्थक्यर्भिति। पुनरुक्तत्वात् । योSविकन्पमिति। वस्तुजानं निश्ङ्क न्वदङ्गात्मनया वश्यति विचा- रयतीत्यथः । स्वरात्मपक्षेनि। सुष्टवांत्मपक्षेणति च। अस्येति' तस्वेत्यर्थ: । तहीँतिं। यथाऽत्र वृत्ते वाक्यान्तरे प्रयुक्तम्नथाऽ्यतापि संयोज्यामतु यत्र' य्छन्दस्तत्रच। न चेति१ चे: पुनरये यसदेनि । इन्य सनूधत्व-

[७ स० उललास: ] काव्यपकाश:। १३७

ननु कथम्- कल्याणानां त्वमसि महसां भाजनं विश्वमूर्ते ! धुर्यो लक्ष्मीमथ मयि भृशं धेहि देव ! प्रसीद । यद्यत्पापं प्रतिजहि जगन्नाथ ! नम्रस्य तन्मे भद्रं भद्रं वितर भगवन् ! भूयसे मङ्गलाय ॥ १९५॥ अत्र यद्यदित्युक्त्वा तन्म इत्युक्तम्। उच्यते। यद्यदिति येन केनचिद्रूपेण स्थितं सर्वात्मकं वस्त्वाक्षिप्तम्। तथाभूतमेव तच्छब्देन परामृश्यते। यथा वा- किं लोभेन चिलड्घितः स भरतो येनतदेवं कृतं मात्रा स्त्रीलघुतां गता किमथ वा मातैव मे मध्यमा। मिथ्यैतन्मम चिन्तितं द्वितयमप्यार्यानुजोऽसौ गुरु- मोता तातकलत्रमित्यनुचितं मन्ये विधात्रा कृतम् ॥१९६।। अत्राऽडर्यस्येति तातस्येति च वाच्यम्। न त्वनयो: समासे

मेव न विधेयत्वम्। कचित्तु वाक्यान्तरगतत्वेन यच्छब्दनिकटेऽप्यच्य- मानोऽदःशब्दो भिन्नवभक्तितया तच्छन्दार्थप्रतीतिकृत्। यथा- लीलया जगती जिग्ये येनासौ जयतु स्मरः ॥ इति। कल्याणेति । अत्र पूर्वार्षे यत्तदोर्गम्यमानता। तथा हि। यतस्त्वं कल्याणानां पुण्यस्त्रीणां विधाने प्रभुरतो हग्दानरूप प्रसाद कुरु। उत्त- रार्धे तु प्रसादमकारोक्तिः। भद्रमिति। अत्र पूर्वार्धे पुण्यानुबन्धकं पुण्यं देहीत्यर्थः । तन्म इति । अत्र द्वितीयस्तच्छब्दो नोक्त इति भाव: । सूर्यस्तुतिरेषा। अतः क्ररग्रहद्टष्टिने मङ्गलायोति विरुद्धमतिकृद्दूषणं नार्ति। भक्तिपस्तावात्। यत्तच्छब्दौ विचार्याविमृष्टविधेयांशं पुनरुदाहरति-किं लोमेनेति। मध्यमा माता कैकेयीत्यर्थः। समास इति। भिन्नविभक्तिनिर्देसे हि तात्पर्ययोर्विधेयत्वे विवक्षितस्य प्रकर्षः प्रतीयते। नन्वसमासे कृतेऽि गौणत्वमेव । यतो गौणात् पष्ठा स्यादिति स्थितिः। सत्यम्। लक्षण. भाषयेदं गौणत्वम्। साहित्यभाषया त्वसमासे विधेयत्वमेवर। अयं भावः समासानां विशेषणविशेष्योभयांशसस्पर्शित्वेऽपि यदा विशेषणांश: स्वाश्रयोत्कर्षाधानमुखेन वाक्यार्थचमत्कारहेतुत्वेन प्धानतया विवक्षितो १८

१३८ संकतममेन :- [७ म० उल्ास. ]

गुणीभावः कार्यः। एवं समामान्तरेष्त्रप्युदाहार्यम्। विरुद्धमतिकृद्यथा- श्रितक्षमा रक्तभुवः शिवालिङ्गितमूनयः । विग्रहक्षपणेनाद शेरने ने गनासुग्वाः ।१०७॥। अत्र अ्षमादिगुणयुक्ता: सुग्वमासत इनि विवक्षिने हता इति विरु द्वार्थमतीनि:। पढेकदेश यथासंभवं क्रमेणोंदाहरणानि -

इति यदि शतकृत्वम्ततत्यमालोचयाम- क्नटपि न हरिणाक्षी विभ्मरत्यन्तरत्मा । ६९८।। अत्र त्वादिति। यथा वा -- तद्रच्छ सिद्ध्ये कुरु देवकार्यमर्थोऽदमर्थोत्तरलभ्य एव। अपेक्षते प्रत्ययमङ्गलब्धयॅ वीजाङ्कुगः मागुदयादिवाम्भ: ।।१९९।। अत्र दधयै बध्ये इति कटु।

विधेयः म्यादन्यस्त्वनूद्यकल्पृतया गाण उब तदाऽमौ वृत्तेविषयः स्यान्। तस्यां हिस प्रधानेनरभावस्तयोविनश्येत। विशेषणमवच्छेदकत्वाद्गोणम्। विधेयं च विवक्षितत्वात्पधानम्। नदेत ोमिथा विगेधे एकत्र योगासं- भवात्समास एव न घटत उि न वाच्यम्। विरोधस्योभयवस्तुनिष्ठत्वा- च्छीतोष्णादिवत्। न च वस्तुना दवयोः म्यात। एकस्यैव वास्तवत्वा- दन्यस्याविवक्षितत्वेन व्यत्ययात्। मत्तेभकल्पनासिहयोरिव। न च वस्त्ववम्तुनो विरोध: । फलभेदस्तु स्यादेव। तथा ्ेव्रस्य सर्वगम्यं शाब्टिकैकत्विपयः पदार्थसंबन्धमात्रमन्यस्य तु सहृदयवेद्यः कवीनमेव गोचरे वाक्यार्थचमत्कागतिशयः । एवमिति। समासान्तरोदाहरणानि

श्रिनेनि। सोपगमा: क्ष्मापाननाथ। रक्ता भृरषा रक्तम्य वा भव: स्थानम्। श्रेयःवं शिवा शगाली। विग्रहौ गणदेहौं। असुखं दुःम्। असवश्च खानि च। अर्थोत्तरेति। धर्मार्थेति पाठापेक्षयाऽथात्तरः काम:। कट्िति। ननु

[७ म० उल्धाम] काव्यपकार:। १३९ यश्चाप्मगेविभ्रममण्डनाना संपादयित्री शिररैविभर्ति। बलाहकन्छेदविभक्तरागामकालमंधयामिव वातुमत्ताम् ।।२००। अत्र मत्ताशब्दः क्षीवार्थे निहतार्थः ।

प्रोत्सपद्विव्हानलेन च नतः सनापिताना दशाम्। संप्रत्येव निषेकमश्पयसा देवम्य चेतोभुवो भल्लीनामिव पानकम कुरते कामं कुरङ्गेक्षणा ॥ २०१॥ अत्र दृशामिति बहवचनं निग्थकम्। कुं्ङ्गेक्षणाया एकस्या एवोपादानान। न च- · अल पर्वलिन: नेमाद्राद्रे पुहुमकुल्ीकूतैः

हृदयनिहिनं भावाकुनं वमच्िरिवेक्षणैः कथय मुकृती कोडयं मुग्े त्वयाऽय् चिलोक्यते' ॥२०२/

गनिपातान मममासादिरूप पदाशः म्यादिति दवयै ब्ध्यै इति भकृत्येक- देश रूपत्वान् पदागः । सत्यम् । परमूहकानामेवात्राधिकार इवि ज्ञाप- नार्थमचमुक्तम्। अन एव -- भेदाविमा च सादश्यात्संबन्धान्तरतस्तथा । इत्यत्र मस्तावे आचार्यमतद्दयं न निषिद्धम्। नन्निषेतक्रमेण यथा गोशब्दपवृटत्त्या तत्सहचरिताना लक्ष्यमाणत्वं लक्ष्यमाणांनां च गोशब्द- पवृत्तिहेतुन्वमित्यन्योन्य।श्रयत्वम्। तस्मात्स्वार्थसहचारिगुणा मेंदेनेनि

गुणेनि। गोणलक्षणाया गुणानां निमित्तत्वमेत्र न पुनर्लक्ष्यत्वं ततः साधारण-

आदाविति। दृगा स्मग्भल्लीनामिति रूपके सति एकत्रोन्प्रेक्षितत्वेन यत्राथी वहवो मताः। नत्रेवाSडदि: प्रयोक्तव्य प्जानादेव नान्यथा ।। इनि न्यायायुक्ता पानकर्मण उत्प्रेक्षा। अन्यथा तु व्याख्यायां भल्ली- पानकमविषयमुन्पक्षाद्वयमापद्यने। तत एव गब्दद्वयं प्रसज्यते। अत्र त्वेक एरेवशब्दः। किं च भल्ल्युत्पेक्षाया नासाममत्यत्वेन पानकर्मक्रियाS- व्यसंगता। अन्यन्च दशः कामस्य भल्ल्य उवेति न. किं तु भल्ल्य ए्वेति रूपकव्याख्या श्रेष्ठा। अलसेति। अत्र वृत्त ईश्रणैरिति पदमस्ति ।

१४० संकेनसरतः- [ ७ स० उललास: ]

इत्यादिवद्व्यापारभेदाद्वहुत्वम् । व्यापाराणामनुपात्तत्वात्। न च व्यापारेजत्र दक्शब्दो वर्तते। अत्रैव 'कुरुते' इत्यात्मने- पदमप्यनर्थकम्। प्रधानक्रियाफलस्य कर्त्रसंबन्धे कत्रभिपायक्रि- याफलाभावात्। चापाचार्यस्त्रिपुरविजयी कार्तिकेयो विजेय: शस्त्रव्यस्तः सदनमुदधिर्भूरियं हन्तकार: । अस्त्येवैतत्किमु कृतवता रेणुकाकण्ठबाधा बद्धस्पर्धस्तव परशुना लज्जते चन्द्रहासः ॥ २०३। अत्र विजेय इति कृत्यप्रत्ययः क्पत्ययार्थेऽवाचक: । अतिपेलवमतिपरिमितवर्ण लघुतरमुदाहरति षण्ढः । परमार्थतः स हृदयं वहति पुनः कालकूटघनितिमिव ॥। २०४॥ अत्र पेलवशब्द:। यः पूयते सुरसरिन्मुखतीर्थसार्थ- स्नानेन शास्त्रपरिशीलनकीलनेन। सौजन्यमान्यजनिरूर्जितमूर्जितानां सोडयं दशो: पतति कस्यचिदेव पुंसः ॥२०५॥ अत्र पूयशब्द: । विनयप्रणयैककेतनं सततं योऽभवदङ्ग तादशः । कथमद्य स तद्वदीक्ष्यतां तदभिभेतपदं समागतः ॥ २०६ ।। अत्र प्रेतशब्द: । कस्मिन्कर्मणि सामर्थ्यमस्य नोत्तपतेतराम्। अयं- साधुचरस्तस्मादञ्जलिवेध्यतामिह॥२०७॥ अत्र किं पूर्व साधुरुत साधुष चरतीति संदेह:।

तस्य च व्यापारभेदाद्वहुत्वं युज्यते। प्रधानेति। कामिनी हि दर्शा निषे- कफलं न लभते। विरहावस्थायास्तथैवाद्यापि सद्भावात्। षण्ढ इति । क्रीव इत्यर्थः । य इति । मुखेति प्रभृत्यर्थम्। कीलनं संबन्धः। सौजन्येन मान्या जनिर्जन्म यस्य स तथा। विनयेति। अत्र मेतपदमित्ति पदांशः र्मशानर्थः। -उत् साधुष्विति। अयं पकृतोऽर्थ;।

[७ स० उल्लास: ] काव्यमकाशा। १४१

किमुन्यतेऽस्य भूपालमौलिमालामहामणे: । सुदुर्लभं वचोबाणैस्तेजो यस्य विभाव्यते ॥ २०८॥ अत्र वच शब्देन गी:शब्दो लक्ष्यते। अत्र खलु न केवलं पूर्वपदम्, यावदुत्तरपदमपि पर्यायपरिवर्तनं न क्षमते । जलध्या- दावुत्तरपदमेव, वडवानलादौ पूर्वपदमेव। यद्यप्यसमर्थस्यैवापयुक्तादयः केचन मेदा:, तथाऽप्यन्यैरलं- कारकारविभागेन प्रदर्शिता इति, भेदगदर्शनेनोदाहर्तव्या इति च विभज्योक्ता:। प्रति कूलवर्णमुपहतलुप्तविसर्ग विसंधि हतवृत्तम्। न्यूनाधिककथितपदं पतत्पकर्ष समाप्तपुनरात्तम्॥ ५३ ॥

अपदस्थपदसमासं संकीर्ण गर्जितं प्रसिद्धिहतम् ।। ५४॥ अ्ग्नपक्रममक्रमममतपरार्थ च वाक्यमेव तथा। रसानुगुणत्वं व्णानां वक्ष्यते। तद्विपरीत प्रतिकूलवर्णम्। दथा शुङ्गरे- अकुण्ठोत्कण्ठया पूणेमाकण्ठं कलकण्ठि माम् ।

रौद्रे यथा- कम्बुकण्ठ्या: क्षणं कण्ठे कुरु कण्ठार्तिमुद्धर॥ २०८॥।

देशः सोऽयमरातिशोणितजलैयस्मिन्हदा: पूरिताः क्षत्रादेव तथाविधः परिभवस्तातस्य क्रेशग्रह्रः। तान्येवाहितशस्त्रघ स्मरगुरुण्यस्त्ाणि भास्वन्ति मे यद्रामेण कृतं तदेव कुरुते द्रोष्पात्मजः क्रोधनः ॥२०९॥ उत्तरपदमिति। बाणस्थानेऽन्यः कोऽपि शरादिशब्दो न निवेश्य इत्यर्थः । जलेति। परिवर्तनं न क्षमत इति योगः । जलभृदित्युक्ते हि मेघस्य प्तीतिः। यद्यपीति। अनादृतत्वान्निहतार्थत्वादवाचकत्वात्संदि - ग्धत्वात्केवलशास्त्रमयुक्तत्वात्कल्पितार्थत्वाच्च विवक्षितमर्थ वक्तुमशक्तं च यत्तदसमर्थमिति। ततोऽपयुक्तादयो दोषा अत्रान्तर्भवन्ति। एवमन्येऽपि यथासंभवमन्तर्भाव्याः। प्रतिकूळेति। वर्णग्रहणस्थोपलक्ष गत्वास्समासरचने अपि ग्राहे। देश इति। यत्र देशे जमदग्निः केशेषु गृहीतस्तत्रेत्यर्थःक्षत्र' प्रस्ता-

१४२ संकेतसमेत :- [ ७ स० उल्लाम ]

अत्र हि विकटवर्णत्वं दीर्घसमासत्वं चोचितम् । यथा- पागपाप्तनिशुम्भशांभवधनुर्द्वेधाविधाविभव- त्क्रोधप्रेरितभीमभार्गवभजस्तम्भापविद्धः क्षणात्। उज्जवाल: परशुर्भवत्वशिथिलस्त्वत्कण्ठपीठातिथि- र्येनानेन जगत्सु खण्डपरशुर्देवो हरः रूयाप्यते ॥ २१० ॥ यत्र तु न क्रोधस्तत्र चतुर्थपादाभिधाने तथैव शब्दप्रयोगः। उपहत उत्व पाप्तो लुप्ो वा विसर्गो यत्र तत्। यथा- धीरो विनीतो निपुणो वराकारो नपोऽत्र सः। यस्य भृत्या बलोत्सिक्ता भक्ता बुद्धिपभाविताः ।। २ १ १ ।। विसधि संघेर्वेरुप्यम्,-विश्लेपोऽश्लीलत्वं कष्टत्वं च। तत्राऽडद्यं यथा- राजन्विभान्ति भवतश्वरितानि तानि इन्दोर्द्ुतिं दघति यानि रसातलेऽन्तः । धीदोर्बले अतितते उचित नुवृत्ती आतन्वती विजयसंपद्मेत्य भातः ॥ २१२॥। यथा वा- तत उदित उदारहारहारिद्यतिरुचैरुदयाचलादिवेन्दुः । निजवंश उदात्तकान्तकान्तिर्बत मुक्तामणिवच्चकास्त्यनर्घः ॥२१३॥

वात्सहस्रार्जुनः । रामः परशरामः । पाण्डवैः केशाकृष्टे द्रोणेशवत्थामो किरियम्। अहितानां शस्त्राणं घस्मराणि च तानि गुरूणि च तानि तथा। सामान्यमायुधं शस्त्रम्। मन्त्राघिष्ठितमस्रन्। प्रागिति। निशुम्मो भङ्ग: । अपविद्ध उल्लालितः । तयैत्रेति येना - नेनेत्यादि। तथा क्रोधाभावोचितमृदुवर्णविन्यासदीर्घसमासवर्जनाभ्यां प्रतिकूलवर्णादिन्प्रासो गुणविन्यास्य एवेत्यन्ये। धीर इति। एवं संदर्भसौष्ठनं न स्यात्। विसर्गस्योत्वगापिलोपविभ- णनात्पररूपादिनोपह तत्वे सति बन्धसौष्टव भावान दुषटल्म्-। सधरिति । संधि: स्वस्य्ो: समासहिता कार्पेण क्षीरनीययोरि- नरक।कपाटन नयोनाअनन च ने कदयमात्रूपो ना. राजरिति

[ ७ स० उद्ास: ] काव्यनकाशः। १४३

संहितां न करोमीति स्वेच्छया सकृदपि दोषः। प्रग्ृह्यादि- हतुकत्वे त्वसकृत्। बेगादुड्डीय गगने चलण्डामरचेष्टितः । अयमुत्तपते पत्री ततोडत्रैव रुचिं कुरु ॥ २१४॥ अत्र संधावश्चीलता। उर्व्यसावत्र तर्वाली मर्वन्ते चार्व्यवस्थितिः। नात्रर्जु युज्यत गन्तुं शिरो नमय तन्मनाक्॥ २१५ ॥ हतं लक्षणानसरणेऽप्यश्रव्यम्, अप्राप्तगुरुभावान्तलघु रसान- नुगुणं च वृत्तं यत्र तद्धतवृत्तम्। क्रमेणोदाहरणानि- अमृतममृतं क संदेहो मधून्यपि नान्यथा मधुरमधिकं चूास्यापि प्रसन्नरसं फलम्। सक्कदपि पुनर्नध्यस्थः सन्रसान्तरविज्जनो वदतु यदिहान्यत्स्वादु स्यात्मिरियादशनच्छदात्॥ २१६॥ अत्र यदिद्दान्यत्स्वादु स्यादित्यश्रव्यम्।

तत इति स्थानद्ये च स्वरयोनैंकटयमात्ररूपः संधिः ।स्वेच्- येति। विवक्षितश्च संधिर्भवतीत्युत्तयाश्रयणे तानि इन्दोरित्यत्र संध्यभावोऽ- दुष्ट पत। प्रगुह्मति। अदीनां यवलोप इति द्विवचनमनावित्यादिसूत्रे - यत्र प्रकृतिः स्यात्तत्मगृहं पदम्। आदिपदाद्विसर्गलीपे यत्र न संधि- स्तदपि गह्मते। असकृदिति। प्रकृंतिस्थत्वविधाने धींदोबले इंत्यादाविव यंदा पुनः पुनः क्रियते तदा दोषः। सकृत न दोष: । वेगादिति। अत्र चंलभ्नित्यत्र नस्य डढणे'ति सत्रेण णत्वे लण्डेति। रुचिं कुर्वित्यत्र चिंकुरिति । अन्र व्यञ्जननैकव्यमात्ररूपः संधिः। उत्तपते। भाति। स्वरयोरेकीभावे संधिर्यथा-उर्वीति । अत्र मरोरन्ते तरूणामुर्वी रम्याव- स्वितिथ्व पङ्क्िरस्ति। तत ऋजुः प्राञ्जलमागच्छेत्यर्थः। *है। मति। इतं वृत यत्रेति योगः 1 लक्षण छन्दसाम्। यदिहेति। हारणीळन्दास। वदरतु यदिहेत्यत्र पष्ठाक्षरविरती रक्षणानुसरणेऽय

१४४ संकेतसमेत :- [७ स० उल्ासः ]

यथा वा- जें परिहरिउं तीरइ मणअं-पि ण सुन्दरत्तणगुणेण। अह णतर जस्स दोसो पडिवक्खेहिं पि पडिवण्णो ॥ २१७॥ अत्र द्वितीयतृतीयगणौ सकारभकारौ।

नवकिसलय चारुचामरश्रीरईरति मुनेर पि मानसं वसन्तः।।२१८।। अत्र हारिशब्दः। हारित्रमुदितसौरभेति पाठो युक्त:। यथा वा- अन्यास्ता गुणरत्नरोहणभवः कन्या मृदन्येव सा संभारा: खलु तेऽन्य एव विधिना येरेष सष्टो युवा। श्रीमत्कान्तिजुर्षा द्विषां करतलान्स्त्रीरणा नितम्बस्थलाद्- दृष्टे यत्र पतन्ति मूढमनसामस्त्राणि वस्त्नाणि च ॥ २१९।। अत्र घस्त्नाण्यपीति पाठे लघुरपि गुरुतां भजते। हा नृप हा बुध हा कविबन्धो विश्रसहस्त्रसमाश्रय देव। मुग्धविदग्वसभान्तररत्न क्वासि गतः क वयं च तवैते ॥२२०॥

श्रव्यत्वम्। अन्यत्स्वाद्वित्यत्र तु दूषणान्तरमिति भावः। ज परीति। एवं नाम सुन्दरः स्मरो यत्क्षणमपि त्यक्तुं न शक्यत इतीहृग्दोषो यस्य विपक्षैरपि मुनिभिरपि प्रतिपन्नो गुण इवेत्यर्थः। आनन्दवर्धनीयपश्च- बाणलीलाकथ गायेयम्। सकारेति। पथ्यार्यायां सतौ निरन्तरौ न कार्यावित्येके। एतेन च्छन्दोलक्षणच्युतात्माऽपि दोषो हतवृत्तेऽन्तर्भूतः । अत एव यथा वेति प्रकारान्तरोक्तिः। यतिभ्रष्टमप्यत्रैवान्तर्भाव्यम्। वृत्तस्य यत्यात्मकत्वात्। अन्ये तु सकारमकारौ न क्वापि च्छन्दसि निषिद्धौ। किं त्वस्मिन्रनिश्चितौ छन्दसि श्रव्यावित्याहुः। कन्येति। कुमारिका मृत्। ययां यांहश्या वाऽन्यः कोऽपि पूर्व न सष्ट इति याबत्। संभारा: कारणानि मृदन्तःक्षेप्याणि। सष्टौ हि भूभत्संभारा हेतवः स्युः। लघुरपीति। ण्यकारस्य महामराणस्य संनिधौ पशात्यो लघुरपि यथा गुरु: स्यात्तथा महापराणस्य संनिधावग्रिमोऽपि कचि- छ्घुर्गुरुतां यातीत्यस्याभिगायः। सभान्तरेति। मुग्धविदग्धार्ना मुग्धवि- १-'यत्परिहतु तीर्यते न मनागपि सुन्दरत्वगुणेन । अथ केवलं यक्य दोष. प्रतिपक्षैरपि प्रतिपत्र.'॥

स० उल्लास: ] काव्यपकाशः। १४५

न्यूनपदं यथा- तथाभूतां दृष्टा नृपसदसि पाश्चालतनयां वने व्याधैः सार्ध सुचिरमुषितं वल्कलधरैः। विराटस्याSSवासे स्थितमनुचितारम्भनिभृतं गुरु: खेदं खिन्ने मयि भजति नाद्यापि कुरुषृ ॥ २२१ ॥ अत्रास्माभिरिति, खिन्ने-इत्यस्मात्पूर्वमित्थमिति च। अधिकं यथा- स्फटिकाकृतिनिर्मल: भकामं प्रतिसंक्रान्तनिशातशास्त्रतत्त्व:। अविरुद्धसमन्वितोक्तियुक्त: प्रतिमल्लास्तमयोदयः स कोऽपि ॥ २२२ ॥ अत्राऽडकृतिशब्दः। यथा वा- इदमनुचितमक्रमश्र पुंसां यदिह जरास्वपि मान्मथा विकारा: । यदपि च न कृतं नितम्बिनीनां स्तनपतनावधि जीवितं रतं वा।।२२३।

दग्धं वा सभान्तरं सभाविशेषः। न तु सभामध्यम्। अचमत्कारि- त्वात्। हास्येति। दोधकादिकं छन्दो हास्यरसव्यञ्जकत्वात्करुणादी नोचितमिति भाव:। अस्माभिरिति। अस्माभिरित्थमिति च कृते न न्यूनत्वम्। अन्र न्यूनै: पदैर्विना काव्यार्थ एव न घटते। अनभिहितवाच्ये तु विरुद्धार्थस्थेष्टार्थ- संगतिविघातस्य वा प्रतीतिरित्यनयोर्भेदः। अधिकमिति । दलत्कन्दलभाग्भूमि: सनवाम्बुदमम्बरम् । बाष्पः फुल्लाम्बुजयुजो ज़ाता दृष्टिविष मम ॥ अत्र. भजि: सहशब्दो युजिश्चाधिकः। बहुव्रीहिणैवार्थाधिगतिसिद्धौ, मत्वर्थीयाधिक्यं यथा- कोकप्रीतिच कोर पारणपटुज्योतिष्मतीत्याद। यथा च- सौवर्णपट्टरुचिरास्तदीयकरिणोऽसिताः। तडित्वतीमनुचक्ुः परादृषेण्यघनावलीम्॥ इत्यत्र तद्धिताधिक्यम्। षष्ठीसमासेनैव तदर्थाधिगतेरित्यादि स्वयमू- हनीयम्। यदपीति। योषितां कुचपातेऽि यत्र मृत्युरताभावी तंदप्यतु- १९

१४६ संकेतसमेत :- [७ स० उल्लास: ]

अत्र कृतमति। कृतं प्रत्युत प्रक्रमभङ्गमावहति । तथा च यदपि च न कुरङ्गलोचनानामिति पाठे निराकाङ्कव प्रतीवि: । कथितपदं यथा- अधिकरतलतल्पं कल्पितस्वापलीला परिमिलननिमीलत्पाण्डिमा गण्डपाली। सुतन कथय कस्य व्यञ्जयत्यञ्जसेव स्मरनरपतिलीलायौवराज्याभिषेकम् ॥। २२४॥ अत्र लीलेति। पतत्मकर्षे यथा- क: क: कुत्र न घुर्धुरायितघुरीघोरो घुरेत्सूकर: कः कः कं कमलाकरं विकमलं कर्तु करी नोदतः। के के कानि वनान्यरण्यमहिषा नोन्मूलयेयुर्यतः सिंहीस्नेहदिलासबद्धवसतिः पञ्चाननो वर्तते ॥ २२५॥ समाप्तपुनरातं यथा- क्रेंकार: स्मरकार्मुकस्य सुरतक्रीडापिकीनां रवो झंकारो रतिमञ्जरीमधुलिहां लीलाचकोरीध्वनिः । तन्व्या: कञ्चुलिकापसारणभुजाक्षेपस्खलत्कडनण- काण: प्रेम तनोतु वो नववयोलास्याय वेणुस्वनः ।२२२।। दिती यार्धगतैकवाचकशेषप्रथमार्ध यथा- मसृणचरणपातं गम्यतां भू: सदर्भा विरचय सिचयान्तं मूर्धि घर्मः कठोर:। तदिति जनकपुत्री लोचनैरश्पूर्णैः पथि पथिकवधूभिर्वीक्षिता शिक्षिता च । २२७ ॥

चितमक्रमश्चेत्येतावतैव स्वार्थसद्धेः किं कृतग्रहणेनेति भावः । प्रत्युतेति। पूर्वाधे कृतपदाभावात्मक्रममङ्ग- इत्यर्थे:। कधितेति। एकस्यैव पदस्य द्वि: प्रयोग: कथितत्वम्। क. क इति। अत्र क्रमात्क्रमानुपासो ध्वनयितव्यः। घुरी भाण्ड- वाद्यविशेषः । घुर्घुरायिता चासौ सा च। तद्वद्घोरः । तनोखिति। अत्र वाक्ये समाप्ते नववय इत्यादि पुच्छपायं पुनरु पातम्। पूर्वोत्तरार्धयोर्व्यत्यासे तु न दोष:। मसृणेति : यद्भू: सदर्भा तन्मसृणचरणपातं गम्यताम्। यच्च घर्म:

[७ स० उललास: ] काव्यप्रकाश: । १४७

अभवन्मतः (इष्टः) योगः (संबन्धः) यत्र तत् । यथा -- येषां तास्त्रिदशेभदानसरितः पीताः प्रतापोष्मभि- र्लीलापानभुवश्च नन्दनतरुच्छायासु यैः कल्पिताः। येषां हुंकृतयः कृतामरपतिक्षोभाः क्षपाचारिणां कि तैस्त्वत्परितोषकारि विहितं किंचित्मवादोचितम्।।२२८।। अत्र "गुणानां च परार्थत्वादसवन्धः समत्वात्स्यात्-" इत्युक्तनयेन यच्छब्दनिर्देश्यानामर्थानां परस्परमसमन्वयेन यैरि- त्यत्र विशेष्यस्यापतीतिरिति। क्षपाचारिभिरिति पाठे युज्यते समन्वयः । यथा वा -- त्वमेवंसौन्दर्या स च रुचिरतायाः परिचितः कलानां सीमानं परमिह युवामेव भजथ: । अपि द्वद्वं दिष्टया तदिति सुभगे संवदति वा- मतः शेषं यत्स्याज्जितमिह तदानीं गुणितया ॥। २२९ ॥। अत्र यदित्यत्र तदिति, तदानीभित्यत्र यदेति वचनं नास्ति। चेत्स्यादिति युक्त: पाठ:।

कठोरस्तन्मूर्धि वस्त्रान्तं कुरु इति शिक्षिताऽभ्रपूर्णर्नेत्रेवीक्षिता चेत्यन्वय:। अन्र पूर्वार्धे सक्तं तच्छब्दरूपं शब्दशेषमेकमुचरार्धे न्यस्तम्। व्यत्य- योऽपि दृश्यते। यथा- किं करोमि क गच्छामि कस्य व्याख्यामि नेत्रयोः। अनयोर्वल्लभालोके निवृत्तो न यदीश्वरः॥ गुणानामिति। विशेषणानां यदर्थानां विशेष्यानपातित्वेन समत्वे सत्यन्योन्यं न संबन्धः इति बहुभिर्यदर्यैनैक एवार्थो निर्दिश्यत इति यैरित्यत्र विशेष्यस्याप्रसिद्धिः। क्षपाचारिणामिति च पदं येषामित्यस्य विशेषणत्वेनोक्तमिति कथ तत्र विशेष्यत्वेन स्यात् । क्षपाचारिभिरिति पाठे त्रयोऽपि यच्छब्दार्थाः समशीर्षिकया धावित्वा तैः क्षपाचारिभि- रिति विशेष्येण प्रतिस्वमाञ्जस्पेनैव योगं यान्तीत्यर्थः । अङ्गङ्गिनो- रिव यत्तदर्थयोः संबन्धो न त्वङ्गानां यदर्थानामन्योन्यमिति भाव:। यहस्यादिति। अतः शेषं यंत्तददा स्याज्जितमिह तदानीमिति कृते कविगतोऽन्वयः स्यात्। योगमात्रं त्वप्यग्रेऽस्ति यदा यच्छब्दो यदाप- दार्थो व्याख्यायते। परं नैष मतो योगः। अत एव न्यूनपदं न दोषः।

१४८ संकेतसमेत :- [ ७ स० उल्लास: ]

यथा वा- सड्ग्रामाङ्गणमागतेन भवता चापे समारोपिते देवाऽडकर्णय येन येन सहसा यद्यत्समासादितम्। कोदण्डेन शराः शरेररिशिरस्तेन पि भूमण्डलं तेन त्वं भवता च कीर्तिरतुला कीर्न्यों च लोकत्रयम् ॥२३०॥। अन्राऽडकर्णनक्रियाकर्मन्वे कोदण्ड शरानित्यादि, वाक्यार्थस्य कर्मत्वे कोदण्डः शरा इति माप्तम्। न च यच्छब्दार्थस्तद्विशेषणं वा कोदण्डादि। न च केन केनेत्यादिपश्रः। यथा वा- चापाचार्यसत्रिपुरविजयी कार्तिकेयो विजेय: शस्त्रव्यस्तः सदनमुदधिर्भूरियं हन्तकार:। अस्त्येवैतत्किम कृतवता रेणुकाकण्ठबाधां वद्धस्पर्धेस्तव परशुना लज्जते चन्द्रहासः ॥ २३१ ॥ इत्यादौ भार्गवस्य निन्दायां तात्पर्यम्। कृतवतेति परशौ सा मतीयते। कृतवत इति तु पाठे मतयोगो भवति। यथा वा -- चत्वारो वयमृत्विजः स भगवान्कर्मोपदेष्टा हरिः सड्ग्रामाध्वरदीक्षितो नरपतिः पत्नी गृहीतव्रता। कौरव्या: पशवः प्रियापरिभवक्लेशोपशान्तिः फल राजन्योपनिमन्त्रणाय रसति स्फीतं हतो दुन्दुभिः ॥ २३२ ॥ अत्राध्वरशब्द: समासे गुणीभूत इति न तदर्थ: सर्वैः संयुज्यते। तज हि पदाभावे योगमात्रमपि न स्यात् । तथा हि। वल्कलधरैरिति विशेषणं विश्ञेष्यं विना कथं स्यादित्यादि स्वयमूह्यम् । अथ व्याधैरित्य- स्प विशेषणांमेदं तहि नितरामनुपपत्तिः। अन्ये तुन्यूनपदमिदमित्याङ्कः। यतः काव्यान्तः पदेषु सत्स्वरेवाभवन्मतयोगत्वमिष्टम्। वाक्यार्थेति। यथा स्वर्गे देवाः सन्तीति सर्वोऽपि जानाति। येन येनोते पच्छब्दौ न कोदण्डादर्थौं येनैतद्द्वारेण कोदण्डादावेव तद्विभक्ति: स्वात्। तदर्षत्वे व्रा शरैरिति बहुत्वं करथ स्यात्। नापि येन येनेत्यादि विशेषणं कोदण्डादिश्न इति । येन कोदण्डेनेत्यादौ तृतीया स्थात्। चत्वार इति। नरषतियुधिष्ठिरः। अत्राध्वरपदात्साक्षात्सक्षमी धर्तु सुच येनाध्वरभं्दरार्थः सर्वैर्त्रत्विमादिभि: संवध्यते:।

[७ स० उल्लासः ] काव्यपकाशः। १४९

यथा वा- जडघाकाण्डोरुनालो नखकिरणलसत्केसरालीकराल: मत्यग्रालक्तकाभाप्रसरकिसलयो मञ्जुमञ्जीरमुङ्ग:। भतुर्नृत्तानुकारे जयति निजतनुस्वच्छलावण्यवापी- संभूताम्भोजशोभां विदधदभिनवो दण्डपादो भवान्याः।।२३३।। अत्र दण्डपादगता निजतनुः भतीयते। भवान्याः संबन्धिनी तु विवक्षिता। अवश्यवक्तव्यमनुक्तं यत्र। यथा- अप्राकृतस्य चरितातिशयेथ् दृष्टै- रत्यद्भुतैरपहृतस्य तथाऽपि नाऽडस्था। कोऽप्येष वीरशिशुकाकृतिरपमेय- म.हात्म्यसारसमुदायमयः पदार्थः॥२३४॥ अत्रापहृतोऽस्मीत्यपहृतत्वस्य विधिर्वाच्यः। तथाऽपीत्यस्य द्वितीयवाक्यगतत्वेनवोपपत्तेः। यथा वा- एषोऽहमद्रितनयामुखपद्मजन्मा प्राप्तः सुरासुरमनोरथदूरवर्ती। स्वमेऽनिरुद्धघटनाधिगताभिरूप- लक्ष्मीफलामसुरराजसुतां विधाय॥ २३५॥ अत्र मनोरथानामपि दूरवर्तीत्यप्यर्थो वाच्यः ।

अवश्येति। अनुक्तमनभिहितमवश्यवक्तव्यमिति भावः । अप्राकृतेति। रामदर्शने जामदग्न्योक्तिरियम्। अन्रापहृतोऽस्मीत्युक्ते तथापि नाऽडस्थति द्वितीयवाक्यत्वेनार्थोपपत्तिः। अन्यथा. त्वन्यार्थताऽपि तथाप हृतस्य मम चरितैनोSडस्थेतिरूपा स्याद्। एष इति। प्रतिमानिरुद्धे नाटके वृत्तमिदम्। हरगौर्योरुषाख्या सुता क्रेमापि वृचान्तेन बाणासुरपुत्रीति ख्याता। तां च स्परसुतेनानिरुद्धा- कयेन स्वन्ने परिणाय्य कोडपि स्वं प्रशंसन्निदमाह-घटनेति। घटनयाऽधि- पवमाभिरूप्यलक्ष्मथाः फलं ययेति वृत्तिः। अप्यर्थ इति । अपिशब्दभा- वाभावयोरुपकर्षापकर्षाभ्यां, दूरवर्तित्वं स्वादित्यर्थः।

१५० संकेतसमेत :- [ ७ स० उल्लासः ]

यथा वा- त्वयि निबद्धरतेः भियवादिनः प्रणयभङ्गपराङ्मुखचतसः। कमपराधलवं मम पश्यसि त्यजसि मानिनि दासजनं यतः ॥ २३६ ॥ अत्रापराधस्य लवमपीति वाच्यम् । अस्थानस्थपदं यथा- पियेण संग्रथ्य विपक्षसंनिधा- वुपाहितां वक्षसि पीवरस्तने। स्नजं न काचिद्विजहौ जलाबिलां वसन्ति हि प्रेम्णि गुणा न वस्तुषु ॥ २३७। अत्र काचिन्न विजहाविति वाच्यम्। यथा वा -- लग्न: केलिकचग्रह श्लथजटालम्बेन निद्रान्तरे मुद्राङ्क: शितिकंधरेन्दुशकलेनान्तः कपोलस्थलम्। पार्वत्या नखलक्ष्मशङ्कितसखीनमेस्मितहीतया पोन्मृष्टः करपल्लवेन कुटिलाताम्रच्छविः पातु वः ॥ २३८॥ अत्र नखलक्ष्मेत्यतः पूर्वे कुटिलाताम्रेति वाच्यम्। अस्थानस्थसमासं यथा- अद्यापि स्तनशैलदुर्गविषमे सीमन्तिनीनां हृदि स्थातुं वाञ्छति मान एष धिगिति क्रोधादिवाSSलोहितः । प्रोदद्दूरतरप्रसारितकरः कर्षत्यसौ नत्क्षणात्- फुछत्कैरव कोशनिःसरद लिश्रेणीकृपाणं शशी ।। २३९।।

अपराधस्येति। अप्यभावे राशिमिति प्रतीयते। न काचिदिति। किं तु सर्वाऽपीत्यर्थः । न विजहावित्युक्ते त्वेकैव काचित्पतीयते। लग्न इति। जटालम्बेनेति शशिशकलविशेषणम्। पूर्वमिति। कुटिला- ताम्रत्वे हि प्रयुक्ते नखलक्ष्मशङन स्यात्। कौटिल्यादिधर्मो यतस्तस्या हेतुः। अस्थानस्थपददोषे काव्यमध्यपदेषु सत्स्वेवास्थानस्थायित्वेन विरुद्धार्थस्येष्टार्थसंगतिविघातस्य वा प्रतीतिः प्राणाः। तेनार्धान्तरैकवा- चकादिदोषाणां केषांचिद्विवेक: स्यात्। अद्यापीति। अत्र पूर्वार्घे क्रुद्धस्योक्तिरग्रे तु कवेः। पतिकूलवर्णदोष: पूर्वार्धे। अग्रे तु न दोषो नापि गुण इत्येके।

[ ७ स० उल्ास: ] काव्यपकाशः। १५१

अत्र क्ुद्धस्याक्तौ समासो न कृतः । कवेरुक्तों तु कृतः । संकीर्णम्, यत्र वाक्यान्तरस्य पदानि वाक्यान्तरमनुप्रवि- शन्ति। यथा -- किमिति न पश्यसि कोपं पाद्गतं बहुगुणं गृहाणेमम् । ननु मुञ्च हृदयनाथं कण्ठे मनसस्तमोरुपम् ॥ २४० ॥ अत्र पादगतं बहुगुणं हृदयनाथं किमिति न पश्यसि, इमं कण्ठे गृहाण, मनसस्तमोरूपं कोपं मश्चेति। एकवाक्यतायां तु क्रिष्टमिति भेद: । गर्भितम्, यत्र वाक्यस्य मध्ये वाक्यान्तरमनुप्रविशति। यथा- परापकारनिरतैदुजनैः सह संगतिः। वदामि भवतस्तत्वं न विधेया कदाचन ।। २४१ ।। अत्र तृ्तायपादो वाक्यान्तरमध्ये प्रविष्ठः । यथा वा- लगनं रागावृताङ्गया सुदृढमिह ययैवासियष्टयाऽरिकण्ठे मातङ्गानामपीहोपरि परपुरुषैर्या च दृष्टा पतन्ती। सत्सक्तोऽयं न किंचिद्णयति विदितं तेऽस्तु तेनास्मि दत्ता भत्येभ्यः श्रीनियोगाद्गदितुमिव गतेत्यम्वुधिं यस्य कीर्तिः ॥२४२॥ अत्र विदितं तेऽस्त्वित्येतत्। कृतं पत्युत लक्ष्मीस्ततोऽपसर- तीति विरुद्धमतिकृत् । 'मञ्जीरादिषु रणितपराय पक्षिषु च कूजितप्रभृति। स्तनितभणितादि सुरते मेघादिषु गर्जितप्रमुखम् ।।' इति प्रसिद्धिम तिक्रान्तम्। यथा- महाप्लयमारुतक्षुभितपुप्करावर्तक- पचण्डघनगर्जितप्रतिरुतानुकारी महुः। रवः श्रवणमैरवः स्थगितरोदसीकंदरः कुतोऽद्य समरोदधेरयमभूतपूर्वः पुरः ॥ २४३॥

वाक्यान्तरमिति। पूर्वत्र दोषो वाक्ये वाक्यान्तरपदभवेशोऽत्र तुवाक्या- न्तरपवेशः । परेति । अत्रार्धयोर्ष्यत्यासे न दोषः । विरुद्धेति। हे जनकाब्धे तवैतज्ज्ञातमास्तामित्युक्ते ततोऽन्यत्र सा यियासतीति लभ्यते।

१५२ संकेतसमेन :- [ ७ स० उल्लास: ]

अत्र रवो मण्डूकादिषु प्रसिद्धो न तूक्तविशेषे सिंहनादे। भग्न: भक्रमः (प्रस्तावः) यत्र। यथा- नाथे निशाया नियतेर्नियोगादस्तं गते हन्त निशाऽपि याता। कुलाङ्गनानां हि दशानुरूवं नातः परं भद्रतरं समस्ति ॥ २४४॥ अत्र गतेति प्क्रान्ते यातेति पककृतेः । गता निशाऽपीति तु युक्तम्। ननु 'नैकं पदं द्विः्प्रयोज्यं प्रायेण '-इत्यन्यत्र, कथि- तपद दुष्टमिति चेहैवोक्तम्, तत्कथमेकस्य पदस्य द्विःम्रयोगः । उच्यते। उद्देश्यप्रतिनिर्देश्यव्यतिरिक्तो विषय एकपद्द्विःप्रयो- गनिषेधस्य। तद्वति तु विषये प्रत्युत तस्यैव पदस्य सर्वनाम्रो वा पयोमं बिना दोष:। तथा हि- उदेति सविता ताम्रस्ताम्र एवास्तमेति च। संपच्ौ च विपत्तौ च महतामेकरूपता ॥ २४१॥ अन्र, रक्त एचास्तमेतीति यदि क्रियेत, तदा पदान्तरप्रतिपा- दित: स एवार्थोऽर्थान्तरतयेव प्रतिभासमानः पतीति स्थगयति। अत्र तादगेवेतिपाठे वा न दोषः । सर्वनान्नः पयोगात् । यशोऽधिगन्तुं सुखलिप्सया वा मनुष्यसंख्यामतिवर्तितुं वा। निरुत्सुकानामभियोगभाजां समुत्सुकेवाङ्कमुपैति सिद्धिः ॥ २४६ ॥ अत्र प्रत्ययस्य। सुखमीहितुं वेति युक्तम्।

भग्न इति। एष हि यथा प्रक्रममेकरसमकृताया बोद्धपतीते रोधेन स्खलनखेददायी रसभङ्गाय जायते। पकृतिपरत्यय।देर्भङ्गं क्रमेणाSSह- नाथ इति। गता निशाऽपीति। एवंविधस्य प्रक्रमाभेदाख्यस्य शब्दौचि- त्यस्य विध्यनुवादभाव्वप्कारत्वोपगमात्। यथा ताला जयन्तीति। अन्य- न्रेति। वामनादौ। तद्वतीति। उद्देशप्रतिनिर्देशवति। अयथोद्देशं प्रतिनि- र्देशस्तु दोषस्यास्य विषयः । ताम्र एवेति । अन्र तादगेवेवि पाठे वा न दोष:। प्रत्ययस्येति। भम्नपक्रमत्वमिति सर्वत्र योज्यमू। युक्तमिति। प्रवं च तुल्यकक्षतया विकल्पार्थवृत्तेर्वाशव्दस्य न विषयोडयमित्यपि परिहतय।

[७ स० उल्लासः ] काव्यपकाश:। १५३

ते हिमालयमामन्त्रय पुनः प्रेक्ष्य च शूलिनम्। सिद्धं चास्मै निवेद्यार्थ तद्विसष्टाः खमुद्युः ॥२४७॥ अत्र सर्वनाम्नः। अनेन विसृष्टा इति तु वाच्यम्। महीभृतः पुत्रवतोऽपि दृष्टिस्तस्मिन्नपत्ये न जगाम तृप्तिम् । अनन्तपुष्पस्य मधोहि चूते द्विरेफमाला सविशेषसङ्गन ॥ २४८॥ अत्र पर्यायस्य। महीभृतोऽपत्यवतोऽपीति युक्तम्। अत्र सत्यपि पुत्रे कन्यारूपेऽप्यपत्ये सस्नेहोडभूदिति केचित्स- मर्थयन्ते। विपदोऽभिभवन्त्यविक्रमं रहयत्यापदुपेतमायतिः । नियता लघुता निरायतेरगरीयान्र पदं नृपश्रियः॥२४९॥ अत्रोपसर्गस्य पर्यायस्य च । तदभिभवः कुरुते निराय- तिम्। लघुता भजते निरायतिः, लघुतावान् पदं नृपश्रिय इति युक्तम्। काचित्कीर्णा रजोभिर्दिवमनुविदधौ मन्दवक्त्रेन्दुलक्ष्मी- रश्रीका: काश्रिदन्तर्दिश इव दधिरे दाहमुद्भ्रान्तसत्वाः। भ्रेमुर्वात्या इवान्या: प्रतिपदमपरा भूमिवत्कम्पमानाः प्रस्थाने पार्थिवानामशिवमिति पुरोभावि.नाये: शशंसुः॥२५०। अत्र वचनस्य। काश्चित्कीर्णा रजोभिर्दिवमनुविदधुरमेन्दवक्त्रे- न्दुशोभा निःश्रीका इति, कम्पमाना इत्यत्र कम्पमापुरिति च पठनीयम्। गाहन्तां महिषा निपानसलिलं शृङ्गमुंहुस्ताडितं छायाबद्धकदम्बकं मगकुलं रोमन्थमभ्यस्यताम्। विश्रब्धैः क्रियतां वराहपतिभिर्मुस्ताक्षततिः पल्वले विश्रामं लभतामिदं च शिथिलज्याबन्धमस्मद्नः ॥२५१॥ अन्र कारकस्य। विश्रब्धा रचयन्त शूकरवरा मुस्ताक्षतिमित्य- दुष्टम्। महीति। अत्राऽडदौ पुत्रवतोऽपीत्युक्तेऽपत्य इत्ययुक्तम् । चूत इति। चूतपुष्पे। उपसर्गस्येति। आदौ पदेर्विरुपसर्गः पश्रादाङिति मक्रमभङ्ग:। पर्यायस्पेति। आदौ लघुतेत्युक्तं पश्चादगरीयानिति पर्यायभङ्ग: । मृगेंकुलमिति। मृगाणां कुलं कुट्ुम्बं न तु समूहः । कदम्बकेत्य-

१५४ संकेतसमत :- [ ७ स० उल्लास: ]

अकलिततपस्तेजोवीर्यप्राथन्नि यशोनिधा- ववितथमदाध्माते रोषान्मनावभिधावति। अभिनवधनुर्विद्यादर्पक्षमाय च कर्मणे स्फुरति रभसात्पाणि: पादोपसंग्रहणाय च ॥। २५२ ॥। अत्र क्रमस्य। पादोपसग्रहणायेति हि पूर्व वाच्यम्। एव- मन्यदप्यनुसर्तव्यम्। अबिद्यमानः क्रमो यत्र, यथा- दयं गतं संप्रति शोचनीयतां समागमपार्थनया कपालिनः । कला च सा कान्तिमती कलावत- स्त्वमस्य लोकस्य च नेत्रकौमुदी ॥ २५३ ॥ अत्र त्वंशब्दादनन्तरं चकारो यक्त:।

त्रार्थासंगतेः । पूर्वमिति। अकलितेत्यादेः पूर्वोक्तत्वानुसारेण कतृप्रक्रमभेदस्तु कते. व्यत्यासो नाम गुण एव। प्रक्रमभङ्गनदोषभ्रमस्तु भ्रम एव। तत्र यदि परं देवो न जानाति तमित्यत्र देवशब्दस्त्वित्यर्थस्य व्यत्यासेनोक्त:। तथा चापाचार्य इत्यत्र हि कृतमातृच्छेदनतया बद्धस्पर्धोऽहं लज्जे, इति वाच्ये चारुत्वाय युष्मदस्मदर्थयोः, कर्तृत्वं परशुखङ्गविषयत्वेनोक्तम्। एवमन्यदप्यूह्यम्। त्वशब्दादिति। समुच्चयद्योती हि चकार: समुच्चीय- मानार्थादनन्तरमेव वाच्य इति क्रमः। एवं पुनःशन्दोऽपि व्यतिरिच्य- मानार्थादनन्तरमेव प्रयोज्योऽन्यथा त्वक्रमत्वं वाच्यम्। यथा तेन साइसमनुष्ठितं पुनः। अत्र पुनःश्दस्तेनेत्यनन्तरं वक्तुं योग्यः । द्वयं गतमित्यत्र श्लोके केचिन्न्यूनपददूषणमाहु:। तथा हि-यदि कपालिपदं विशेष्यं तर्हि गर्हितत्वप्रवीतयेऽपरं कपालिपदं वाच्यम् । विशेषणं चेत्तदा तदाश्रयपतिपत्तये तेनैव तत्पर्यायेण सर्वनाम्ना वा विशेष्यं वाच्यं येन तस्येष्टार्थसिद्धावार्थो हेतुभावः स्यात्। तत्र तेनैबोपादाने यथा-कपा- लीनि।न चेदमुचितम्। पयायस्य यथा-शक्रस्य वज्रपाणे: क: पतिमल्लः। अत्र शक्रस्यति पर्यायश्ब्दार्थस्य वज्रपाणित्वं पतिमल्त्वाभाव आर्थो हेतुः। अन्यथा शक्रस्येति वथा स्यात् । सर्वनाम्ता. यथा-दशा दग्धं मनसिजमि- त्यादि।अत्रापि ना इति सर्वनात्रोपात्तस्थार्थस्य वामलोचनात्वं कामदाह-

[७ सृ० उल्लास: ] काव्यमकाश:। १५५

यथा वा- शक्तिर्निस्त्रिंशजेयं तव भुजयुगुले नाथ दोषाकरश्री- वक्त्रे पार्श्वे तथैषा प्रतिवसे महाकुट्टनी खड्गयष्टिः। आज्ञेयं सर्वगा ते विलसति च पुनः कि मया वृद्धया ते प्रोच्येवेत्थं प्रकोपाच्छशिकरसितया यस्य कीत्या प्रयातम्॥।२५४।। अत्रेत्थं प्रोच्येवेति न्याय्यम्।तथा लग्नं रागावृताङ्गयेत्यादा- विति श्रीनियोगादिति वाच्यम्।

जीवन योर्मिथो विरुद्धयोरप्यभिन्नहेतुकत्वोपपत्तावार्थो हेतुः। अन्यथा वाम- लोचनात्वस्य पुनरुपादानप्रसङ्ग:।न चाहेतुरावृत्ति: कपालिपदस्यापरार्थप्र- तिपत्तये कल्पयितुं शक्यत इति न्यूनपदत्वं न। यददि शब्दस्याभिधैव वृत्ति: स्यात्तदैवमापे स्यात्। किंतु व्यञ्जनावृत्तिरप्यस्ति। वतोऽपरार्थो विघटते। अत एव शंभुवाचकसहस्त्रसत्त्वेऽपि कपालीति तद्वाचकतयोक्तम् । इत्थं च जुगुप्सनीयत्वं लभ्यते। संप्रति दवयं चेत्यतीव चारु किल। भागेका सैवास्थानपातेन शोच्याडभूद। इदानीं तु त्वया तस्यास्तथा- विधदुरध्यवसायसाहाय्यमिवाऽऽरब्धमित्युपहस्यते। काकतालीयन्यायेन कपाल्यपि यदि स्यादस्तु। न पुनः केनापि प्रकर्षेणाथ्यत इति ार्थ- नाऽप्ययुक्ता। कपाल्यर्थे तपस्यादिव्याजेनाजेमनादिकमपि मण्डितामि- त्यर्थः। सा च त्वं चेति द्वयोरपि लावण्यादिसाम्यप्रतीतये पयुक्तम्। कलावतः कान्तिमती च प्रशंसाप्रतीतिकृत्। स्वं यथा वा। हित्वा श्रीः पुण्डरीकाक्ष यदेन सुभगं श्रिता। इतीवायं विरुपाक्षो गौरीवपुषि बद्धवान्।। शक्तिरिति। निस्तंशौ खड्गनिर्दयौ। दोषाकरश्न्द्रो दोषाणामाकरश्। कुट्टिनी महावेश्या महाकुट्टाकी च। सर्वगेति । किमपि गम्यागम्यं न विचारयतीत्यर्थः । वृद्धयेति। एतेन निर्दोषतोक्ता । श्रीनियोगाद्ितीति। तदुक्तम्- उक्ति: स्वरूपावच्छेदफलो यत्रेतिरिष्यते। न तत्र तस्मात्माकिंचिदुक्तेरन्यत्प्द वदेत् । उपाधिभावः स्वां शक्तिं स पूर्वत्राऽडदधाति हि। न च स्वरूपावच्छेद: पदस्यान्यस्य संमनः॥

१५६ संकेतसमेत :- [७ स० उल्लास: ]

अमतः प्रकृतविरुद्धः परार्थो यत्र, यथा- राममन्मथशरेण ताडिता दुःसहेन हृदये निशाचरी। गन्धवद्धुधिरचन्दनोक्षिता जीवितेशवसति जगाम सा ॥२५५॥ अत्र प्रकृते रसे विरुद्धस्य शृङ्गारस्य व्यञ्जकोऽपरोऽथेः। अर्थदोषानाह- अर्थोऽपुष्टः कष्टो व्याहतपुनरुक्तटुष्क्रमग्राम्याः ॥५५॥ संदिग्धो निर्हैतुः प्रसिद्धिविद्याविरुद्धश्र । अनवीकतः सनियमानियमविशेषाविशेषपरिवृत्ताः ॥५६ ॥ साकाङ्क्षोऽपदयुक्त: सहचरभिन्नः प्रकाशितविरुद्धः।

दुष्ट इति संबध्यते। क्रमेणोदाहरणानि- अतिविततगगनसरणिप्रसरणपरिमुक्तविश्रमानन्दः। मरुदुल्लासितसौरभकमलाकरहासकृद्रविर्जयति ॥२५६॥ अत्रातिविततत्वादयोऽनुपादानेऽपि प्रतिपाद्यमानमर्थे न

इतिनेवेतरेषामप्यव्ययानां गतिः समा। ज्ञेयेत्थमेवमांदीनां तज्जातीयार्थयोगिनाम्।। यतस्ते चादय इव श्रयन्ते यदनन्तरम्।

केचिच्चाक्रममर्धान्तरैकवाचकं च दोषमस्थानस्थपदेऽन्तर्भावयन्ति। अनभिहितवाच्यं तु न्यूनपदे। रामेति। निशाचर्यसत्यपि। निन्दास्तुत्योर्हेतुः-रुधिरगन्धोत । चन्दनं कुङकुमेि। जीवितेशौ मृत्युपियौ। अत्र प्रकृतः करुण इति। *अर्थ इति। प्रसिद्धिविद्याभ्यां विरुद्धःस तथा। सह नियमानियमयो- रविशेषाविशेषयोः परिवर्तनेन वर्तन्ते ते तथा। विध्यनुवादाभ्यामयुक्तोऽ- नुपपन्रः। दुष्ट इतीति। दुष्ट पदमित्यतः पूर्वस्माल्लिङ्गव्यत्ययेन संवध्यते। अतीति। अत्र गगनमसरणमुक्तविश्रमः कमलाकरहासकृदित्येताव- तापि स्वार्थसिद्धिः। शेषं त्वचमत्कार्येव नाधिकम्। अधिकपददोषे हि प्रकृतापेक्षया सार्थकत्वे सत्यधिकानां पदार्थानामर्थस्तात्पर्यतया स्वान्त- र्भृतः पाश्चात्त्यैः पदैः प्रतिपाछते। अन्र तु नैवमिति भावः। यदा तु

[७ स० उल्लास: ] काव्यपकाशः । १५७

बाधन्त इत्यपुष्टाः। न त्वसंगता: पुनरुक्ता वा। सदा मध्ये यासामियममृतनिस्यन्दसुरसा सरस्वत्युद्दामा वहति बहुमागो परिमलम्। पसादं ता एता घनपरिचिता: केन महतां महाकाव्यव्योन्नि स्फुरितमधुरा यान्तु रुचयः ॥२५७॥ अत्र यासां कविरुचीनां मध्ये सुकुमारविचित्रमध्यमात्मकत्रि- मार्गा भारती चमत्कारं वद्दति, ता गम्भीरकाव्यपरिचिताः कथ- मितरकाव्यवत्मसभा भवन्तु, यासामादित्यप्रभाणां मध्ये त्रिपथगा वहति, ता मेघपरिचिताः कथ प्रसन्ना भवन्तीति सक्षेपार्थ इति कष्टम्। जगति जयिनस्ते ते भावा नवेन्दुकलादय: प्रकृतिमधुराः सन्त्येवान्ये मनो मदयन्ति ये। मम तु यदियं याता लोके विलोचनचन्द्रिका नयनविषयं जन्मन्येक: स एव महोत्सवः ॥ २५८॥। अत्रेन्दुकलादयो य प्रति पस्पशपायाः स एव चन्द्रिकात्वमु- त्कर्षार्थमारोपयतीति व्याहतत्वम्।

विशेषेण ततमिति तदाऽतिशब्दो निरर्थकः पुनरुक्तार्थो वा जेय:। न व्विति। पराशयेनेदमुक्तम्। रुट्रटो हि, इदमेव काव्यमसंगताख्यदोष- तयोचे। तं प्रत्युच्यते। किमत्रासंगतम्। अर्थस्य विशेष्यविशेषणरूपस्यात्र संभवान्रासंगतिः काऽपि। पुनरुक्त्ता वेति तु स्वेष्टदोषाशयेनोक्तम्। न क्न्न किमपि पुनरुक्त्तमिति। सदेवि। विस्पन्दो निष्पन्दः। सरस्वती गङ्गन। अत्र महाकाव्यव्यो- स्रीत्युक्ते। परिमलौ गन्धचमत्कारौ। रुचयः प्रतिभाः कान्तयश्च। इतरेति। अभिनेयकाव्यवत्। अत्रोपमानोपमेयभावे कष्टत्वमर्थस्येत्यर्थः ।स एवेति। य एव योषितामनुरक्तः सञ् ज्योत्स्ादे: पस्पशतामसारतामूँचे स. एव चन्द्रिकेति रूपक्ेण तस्या एवोत्कर्षे भाक्तिवान्। यथा वा कदर्य देहि दानं निःशत्रो जहि अतूनित्यादि।

१५८ संकेतसमेत :- [७ स० उल्लास: ]

कृतमनुमतं दृष्टं वा यैरिदं गुरुपातकं

नरकरिपुणा सार्ध तेषां सभीमकिरीटिना- मयमहमसृङ्मेदोमांसेः करोमि दिशां बलिम्॥ २५९ ॥ अत्रार्जुनार्जुनेति भवद्भिरिति चोक्ते सभीमकिरीटिनामिति किरीटिपिदार्थ: पुनरुक्त:। यथा वा-

सेनानाथे स्थितेऽस्मिन्मम पितरि गुरौ सर्वधन्वीश्वराणाम्। कर्णालं संभ्रमेण व्रज कृप समरं मुश्च हार्दिक्य शङ्डां ताते चापद्वितीये वहति रणधुरं को भयस्यावकाशः ॥२६०।। अत्र चतुर्थपादवाक्यार्थः पुनरुक्त्त:। भूपालरत्न निर्दैन्यमदानप्रथितोत्सव। विश्राणय तुरङ्गं मे मातङ्गं वा मदालसम् ॥ २६१ ॥ अत्र मातङ्गस्य प्राड्निर्देशो न्याय्यः । उक्त इति । वेणीसंहारेऽश्वत्थान्नेति शेषः । अस्न्रेति। अस्त्राण्येव ज्वालास्तघ्युक्तो यः प्रतिसैन्याब्धिस्तस्यान्तः । ममेति। अश्वत्थामोक्तिः। कृपहार्दिक्यौ भूपौ। समरं सदनं वा। पूर्वत्र भिन्नवाक्यत्वमत्र त्वेकवाक्यत्वमिति यथा वेत्युक्तम्। यथा वा, अश्वीय- पङ्कन्यः। जनताः समीयुः। स्थानद्वयेऽप्यत्र क्रमेणाश्वीयेति समूहार्थीय- पककृतेः पङ्केश्व जनतेत्यत्र तद्धितार्थस्य बहुत्वस्य चार्थस्य पौनरुत्तयम्। विशेषणाद्विशेष्यावगता विशेष्योक्ति: पुनरुक्ता। यथा-इन्दुमौलि: शिवो जीयादित्यत्र शिवोक्तिः। विशेषावगतौ तुन पौनरुक्त्यम्। यथा शक्रस्य वज्रपाणेः पुमानपि हरामि श्रियमित्यत्र शक्रस्य। अथात्र यथा पुमानपीत्य स्माद्विशेष्यं विनाऽप्यर्थद्वयप्रतीतिस्तथाऽत्रास्तु। न। हरामीति निर्देशेनास्मदर्थ विशेष्यमत्रास्त्येव। प्रधानस्यार्थस्य पूर्व निर्देशक्रमः। तस्य दुष्टत्वे दुष्क्रमम्। यथा- भूपालेति। न्याय्य इति । यदा तूदारसत्वो गुर्वादिवलाद्गाह्यमाणः क्रमं दूषयति तदा न दोषः । क्रमानुष्ठानाभावो वा दुष्क्रमत्वम्। यथा- क्षौरं विधाय स्नानादि भोजनादि विधाय च। कश्चिच्चचाल दैवजं मष्ुं भतिथिवासरान्।

७ स० उललास: ] काव्यप्रकाशः । १५९

स्वपिति यावदयं निकटे जनः स्वपिमि तावदहं किमपैति ते। तदयि सांपतमाहर कूर्परं त्वरित- मूरुमुदश्चय कुश्चितम् ॥। २६२।। एषोऽविदग्धः । मात्सर्यमुत्सार्य विचार्य कार्यमार्याः समर्यादमुदाहरन्तु। सेव्या नितम्बाः किमु भूधराणामुत स्मरस्मेरविलासिनीनाम्॥२६३॥ अत्र प्रकरणाद्यभावे संदेहः । शान्तगृङ्गार्यन्यतराभिधाने तु निश्चयः । गृहीतं येनाऽडसी: परिभवभयान्नोचितमपि पभावाद्यस्याभन्न खल तव कश्चिन्न विषयः । परित्यक्तं तेन त्वमसि सुतशोकान्न तु भयात् विमोक्ष्ये शस्त्र त्वामहमपि यतः स्वस्ति भवते ॥ २६४ ॥ अत्र द्वितीयशस्त्रमोचने हेतुर्नोपात्तः। इदं ते केनोक्तं कथय कमलातङ्डचदने यदेतस्मिन्हेम्नः कटकमिति धत्से खल धियम्। इदं तद्दुःसाधाक्रमणपरमास्त्रं स्मृतिभवा तव प्रीत्या चक्रं करकमलमूले विनिहितम् ॥ २६५॥ अत्र कामस्य चक्रं लोकेऽप्रसिद्धम्।

अतिशयोक्तौ कार्यकारणयोर्दुष्क्रमत्वेऽि न दोषः । श्रवेतश्यामद्युती पार्ता कृष्णरुद्रावित्यादिषु तु यथासंख्ये पदरचनावपरीत्यात्मक्रम- भङ्ग: । स्वपितीति। स्वपिति निद्राति । स्वपिमि कामये। आहर गृहाण। नोचितमपीति। ब्राह्मणत्वात्। सुतेति। अवधेऽपि हतोऽश्वत्थामेति युधिष्ठिरोक्तिश्रुत्या द्रोणाचार्यस्य शोकोडभूत्। मुक्ते च शस्तरे हतः। ततस्तत्सुत इदमाह-यत इते। तत इत्यत्रार्थे। हेतुरिति। पितुः शस्त्- मोक्षे सुतशोको हेतुः। सुस्य तु न कोऽपीत्यर्थः।हेतुतया परस्याऽडका- झार्यां निर्हेतुत्वम्। अहेतुतया तु साकाङ्क्षत्वमिति। इदमिति। कमलस्याऽऽतड्डनकारि वदनं यस्याः सा तथा। एतस्मिन्निति। स्वर्णवलयात्मनि पदार्थे।

१६० संकेतसमेत :- [ ७ स० उल्लासः

यथा वा- उपपरिसरं गोदावर्याः परित्यजताध्वगा:

इह हि विहितो रक्ताशोक: कयाऽपि हताशया चरणनलिनन्यासोदश्चन्नवाङ्करकञ्चुकः ॥२६६॥ अत्र पादाघातेनाशोकस्य पुष्पोद्गमः कविषु प्रसिद्धो न पुनर- कुरोद्मः। सुसितवसनालंकारायां कदाचन कौमुदी- महसि सुदृश स्वैरं यान्त्यां गतोऽस्तमभूद्विधुः। तदनु भवतः कीर्तिः केनाप्यगीयत येन सा भियगृहमगान्मुक्ताशङ्न क नासि शुभप्रदः ॥२६७॥ अत्रामूर्ताऽपि कीर्तिर्ज्योत्स्नावत्मकाशरूपा कथितेति लोक- विरुद्धमपि कतिप्रसिद्धेर्न दुष्टम् । सदा स्नात्वा निशीथिन्यां सकलं वासरं बुधः । नानाविधानि शास्त्राणि व्याचष्टे च शृणोति च ॥ २६८ ।। ग्रहोपरागादिकं विना रात्रौ स्नानं धर्मशास्त्रेण विरुद्धम्। अनन्यसदृशं यस्य बल बाह्ोः समीक्ष्यते। षाड्गुण्यानुसटतिस्तस्य सत्यं सा निष्मयोजना ॥२६९ ॥ एतदर्थशास्त्रेण। विधाय दूरे केयूरमनङ्गङ्गणमङ्गना। बभार कान्तेन कृतां करजोल्लेखमालिकाम् ॥ २७० ॥ अत्र केयूरपदे नखक्षत न विहितमिति। एतत्कामसास्तेण।

उपेति। अत्र परित्यजतेत्यत्र त्यजन्त्वधुनाऽध्वगा इति पाठे भव- द्भ्िरित्यत्र क्रमभङ्गने न स्यात्। प्रसिद्ध इति। नैवाङ्करोह्डम: | मंहसीति। महःशब्द उत्सवार्थेऽपि। स्वैरमिति। उपपतिपाशें । के नासीत्यत्र क नातीति पाठो युक्त्त: । प्रसिद्धिविरुद्धमुत्त्वा धर्मशास्त्रादिविद्याविरुद्धमाह-सदेति। केयूरोती। कामशास्त्रें केयूरस्थाने नंखक्षतं नोक्तमित्यर्थः ।

[ ७ स० उल्लास: ] काव्यमकाशः। १६१

दुःसाधसिद्धिसविधं विदधद्विदूरे। आसाद्यन्नभिमतामधुना विवेक- खयाति समाधिधनमौलिमणिर्विमुक्तः ॥ २७१।। अत्र विवेकख्यातिस्ततः संप्रज्ञातसमाधि: पश्चादसंपज्ञातस्तता मुक्तिन तु विवेकख्यातौ। एतयोगशास्त्रण। एवं विद्यान्तरैरपि विरुद्धमुदाहार्यम्। पाप्ता: श्रियः सकलकामदुघास्ततः किं दत्तं पदं शिरसि विद्विषतां तनः किम्। संतर्पिता: प्रणयिनो विभवैस्ततः किं कल्पं स्थितं तनुभृतां तनुभिस्ततः किम् ॥२७२॥ अत्र ततः किमिति न नवीकृतम्। तत्तु यथा- यदि दहत्यनलोऽत्र किमद्भुतं यदि च गौरवमद्रिपु किं ततः । लवणमम्बु सदैव महोदघे: पककृतिरेव सतामविषादिता ॥२७३ ॥

योगाङ्गननि। परिशीलनमभ्यासः । कीलनं स्थिरीकरणम्। योगस्य परिशीलनेन कीलनमित्यर्थः । दुःसाधसिद्धीः सविधयति यस्ता एव वा- ऋणिमादयः सविधा यस्य तम्। विदूरे दूरस्याभावो विदूरं तस्मिन्निति व्युत्पत्त्या निकटे कुर्वन्ख्यातिं च लभमानः कोऽपि समाधिधनाना खूडामणिर्मुक्त: । संग्रज्ञातः सविकल्पः । प्राप्ता इति। ( पस्तावैक्यसंबन्धत्वेन सत्यपि निरपेक्षतयाSवश्यवा- च्यतया पर्यायान्तराभावाच्च) एककाव्यमध्ये भिन्नवाक्यगतत्वेन शब्दार्थयोः पौनरुत्तयेऽसौ दोषः । विपर्यये तु कथितपदपुनरुक्तारूयौ शब्दार्थयोर्दोषौ। ननु कथितपदे शब्दपौनरुक्यादर्थपौनरुत्तयं बलादा- यातमित्यनयोर्यमेव वक्तुं युज्यते। मैवमू। आप, तमात्रेण प्रतीतिग्राले शब्दस्यार्थर्स्य वा पौनरुत्तये कथितपदपुनरुक्त्तादोषौ यतः स्याताम्। यदीति। अत्र किमद्भुतं किं ततः सदैव प्रकृतिरवत्यादीनां तबः किमि- # मनुश्िह्ान्तर्गतो ग्रन्थः कपुसतके दृशयते २१

१६२ संकेतसमेतः- [७ स० उललास: ]

यत्रानुल्िखिताक्षरं हि निःखलं निर्माणमेतद्विधे- रुत्कर्षप्रतियोगिकल्पनमपि न्यक्कारकोटिः परा। याता: प्राणभृरतां मनोरथगतीरुल्लङ्ध्य यत्संपद स्तस्याSडभासमणीककृताश्मसु मणेरश्मत्वमेवोचितम् ।।२७४।। अत्र चछायामात्रमणीकृताशमसु मणेस्तस्याश्मतैवोचितेति स नियमत्वं वाच्यम्। वक्त्राम्भोजं सरस्वत्यधिवसति सदा शोण एवाधरस्ते बाहु: काकुत्स्थवीयेस्मृतिकरणपदुर्दक्षिणस्ते समुद्रः । वाहिन्यः पार्श्वमेताः क्षणमपि भवतो नैव मुश्चन्त्यभीक्ष्णं स्वच्छेऽन्तर्मानसेऽस्मिन्कथमवनिपते तेऽम्बुपानाभिलाषः ॥ २७५॥ अत्र शोण एवेति नियमो न वाच्यः । श्यामां श्यामलिमानमानयत भो: सान्द्रमषीकूर्चकै र्मन्त्रं तन्त्रमथ प्रयुज्य हरत श्वेतोत्पलानां श्रियम्। चन्द्र चूर्णयत क्षणाच्च कणशः कृत्वा शिलापट्टके येन द्रष्टुमहं क्षमे दश दिशस्तद्वक्त्रमुद्राङ्किताः ॥२७६ ॥ अत्र ज्यौत्स्नीमिति श्यामाविशेषो वाच्य: ।

त्यर्थत्वं तात्पर्यतया न पर्यायान्तरतया ज्ेयम्। अतो न पुनरुक्त- दोषपसङ्ग: । निर्वेदपरस्येयमुक्तिः । ततः प्रत्युत शान्तरसपोष इति नात्रायं दोष इत्येके। यत्रेति। यत्र जगदिदमनुल्लिखिताक्षरमनभिव्यक्ताकारम्। यस्याSS- कारो जगताऽपि नोल्लिख्य निणींतः। यद्वाऽनुल्लिखितान्ययमीदृगित्यनि- र्णयपराण्यक्षराणि यस्येति तत्तथा । उत्कर्षाय प्रतियोगिन: कल्पनं चिन्ता। आभासेनैव मणीकृता अन्येऽश्मानो येन स चासौ सुमणिश्र स तथा। अत्रैवशब्दाभावे सनियमत्वं परिव्ृत्तम्। छायामात्रेत्युक्तो तु मात्रशब्दाभियमोऽपि लभ्यते। न वाच्य इति। अवधारणे हि कृते नद एवाधरो न रक्त इति प्रतीति: । श्यामामिति। तस्या वक्त्रमुद्राङ्गिताः काष्ठाः पाश्चात्योद्दीपनविभा- वैरालोकयोग्या: कृताः। इयामेत्युक्ते सामान्या निशा लभ्यते न राका।

[७ स० उछ्लास: ] काव्यप्रकाश: । १६३

रत्नान्यमूनि मकरालय माऽवमंस्था: । किं कौस्तुभेन विहितो भवतो न नाम याच्आपसारितकरः पुरुषोत्तमोडपि॥ २७७ ॥ अत्र, एकेन किं न विहितो भवतः स नामेति सामान्यं वाच्यम्। अर्थित्वे प्रकटीकृतेऽपि न फलमाप्ति प्रभो: प्रत्युत द्रुदन्दाशरथिविरुद्धचरितो युक्तस्तया कन्यया। उत्कर्षे च परस्य मानयशसोविसरंसनं चाऽऽत्मनः स्त्रीरत्नं च जगत्पतिर्दशमुखो देवः क्थ मृष्यते॥ २७८॥ अत्र स्त्रीरत्नमुपेक्षितुमित्याकाङ्क्षति । न हि परस्येत्यनेन संबन्धो योग्यः । आज्ञा शक्रशिखामणिप्रणायिनी शास्त्राणि चक्षर्नवं भक्तिर्भूतपतौ पिनाकिनि पदं लङ्गेति दिव्या पुरी। उत्पत्तिर्द्रुहदिणान्वये च तदहो नेदग्वरो लभ्यते स्याच्चेदेष न रावण: क नु पुनः सर्वत्र सर्वे गुणाः।। २७९।। अत्र स्याच्चेदेष न रावण इत्यन्तमेव समाप्यम्। श्रुतेन बुद्धिव्येसनेन मूर्खता मदेन नारी सलिलेन निम्नगा। निशा शशाङ्केन धृति: समाधिना नयेन चालंक्रियते नरेन्द्रता ॥२८०।। अत्र श्रुतादिभिरुत्कृष्टैः सचरितैर्व्यसनमूर्खतयोर्निकृष्टयोर्भि-

सामान्यमिति। न कौस्तभेनेति विशेष:। न हीति। परस्य रामस्य स्त्रीरत्नमिति योगो न। तथा प्रतीत्य भावात् 1 एषा रावणमातामहमल्यवदुक्ति: । समाप्यमिति। अयं भाव :- रावण इत्येतज्जगदांक्रन्दकारित्वादर्थांन्तरं वद्ज्जनकस्य धर्मवीरं प्रत्यनुभावतामति। ऐश्वर्य पाण्डित्यं परमेशभ- क्तिर्देशविशेषोऽभिजन इत्येतत्सर्वे लोकबाधेनाधर्मपरस्य निष्फलमिति तावतोऽर्थस्य तिरस्कारत्वेनैव रावणचेष्टितं निर्वाहणीयम्। यत्त्वन्यदु- ात्तं क नु पुनरिति तद्यदि संदेहेन योज्यतेऽथाSSक्षेपत्वेनाथापि नेदग्वरो लभ्यर इत्यत्रार्थान्तरत्वेन तथाऽपि प्रकृतस्य धर्मवीरस्य न कर्थचित्नि- र्वाहः। ततोऽस्थानमुक्तो दोष इति।

१६४ संकेनसनेत :- [ ७ स० उल्लासः ]

नत्वम् । विनयेन धीरता, इति पाठो युक्तः । लग्नं रागावृताङ्गया सुदृढमिह ययैवासियष्टयाऽरिकण्ठे मातङ्गगनामपीहोपरि परपुरुषैर्या च दृष्टा पतन्ती। तत्सक्तोडयं न किंचिदणयति विदितं तेस्तु तेनास्मि दत्ता भृत्येभ्यः श्रीनियोगाद्गदितुमिव गतेत्यम्वुधिं यस्य कीर्ति:।।२८१।। इत्यत्र विदितं तस्त्वित्यनेन श्रीस्तस्मादपसरतीति विरुद्ध प्रकाश्यते। प्रयत्नपरिबोधितः स्तुतिभिरद्य शेषे निशा- मकेशवमपाण्डवं भुवनमद्य निःसोमकम् । इयं परिसमाप्यते रणकथाऽय्य दो:शालिना- मर्पेतु रिपुकाननातिगुरुरद्य भारो युवः ॥ २८२॥। अत्र शयितः प्रयत्नेन बोध्यस इति विधयम्। सुखेन शयितश्चिरादुषसि बोध्यसे मागधैः, इति युक्तम्। यथा वा- वाताहारतया जगद्विपधरैराश्वास्य निःशेषितं ते ग्रस्ताः पुनरभ्रतोयकणिकातीव्रव्रतैवेर्हिभिः । तेऽपि क्रूरचमूरुचर्मवसनैर्नीताः क्षयं लब्घकै- दम्भस्य स्फुरितं विदन्नपि जनो जाल्मो गुणानीहते ।।२८३।। अन्र वाताहारादित्रयं व्युत्क्रमेण वाच्यम्।

प्रयत्नेति। दुर्योधनं प्रत्यश्वत्थामाऽह। कृतद्रोणाचार्यपदेन मया सर्वेषु हतेष्वरिषु त्वं निश्चिन्तः शयितः सन् स्तुतिभिरेव यदि परं बोध्यसे, अत्र शेष इति न विधेयं किं तु बोध्यस इति। तथा यथा शयित इत्यनुवादे वाच्ये शेष इति विधिरुक्तस्तथा प्रयत्नेन परिबो- ध्यस इति विधा वाच्ये परिबोधित इत्युक्तमित्यनुवादायुक्तमपि। ईहत इति। दाम्भिकेष्विति शेष: । व्युत्क्रमेणेति। न हि वाताहार- त्वादधिको दम्भोऽम्भ:कणव्रतम्। नापि ततोऽधिक दाम्भिकत्वं मृगा- जिनत्रसनमिति। न्युत्क्रमोक्िस्तु प्रकृतस्य दम्भप्रकर्षप्रभावतिरस्कृतगु- मानुशोचनमयनिर्वेदस्याङ्कं स्यादेवेति विध्ययुक्तत्वम्।

[७ स० उल्लास: ] काव्यपकाशः। १६५

अरे रामाहस्ताभरण भसलश्रेणशरण स्मरक्रीडाव्रीडाशमन विरहिमाणदमन। सरोहंसोत्तस मचलदल नीलोत्पल सखे सखेदोऽहं मोहं श्रलथय कथय क्ेन्दुवदना ॥ २८४।। अत्र विरहिमाणदमनेति नानुवाद्यम्। लगनं रागावृताङ्गयेत्यादि ॥२८५।। अत्र विदितं तेऽस्त्वित्युपसंहृतोऽपि तेनेत्यादिना पुनरुपात्त: । उद्यतस्य परं हन्तुं स्तब्धस्य विवरैषिणः । यथाऽस्य जायते पातो न तथा पुनरुन्नतिः ॥ २८६ ॥ अत्र पुंव्यञ्जनस्यापि प्रतीतिः । यत्रैको दोषः प्रदर्शितस्तत्र दोषान्तराण्यपि सन्ति, तथाऽपि तेषां तत्रापरकृतत्वात्मकाशनं न कृतम्। कर्णावतंसादिपदे कर्णादिध्वनिनिर्मितिः । संनिधानादिबोधार्थम् अवतंसादीनि कर्णाद्याभरणान्येवोच्यन्ते। तत्र कर्णादि- शब्दा: कर्णादिस्थितिपतिपत्तये। यथा- अस्या: कर्णावतंसेन जितं सर्वे विभूषणम्। तथैव शोभतेऽत्यर्थमस्याः श्रवणकुण्डलम् ॥ २८७॥ अपूर्वमधुरामोदप्रमोदितदिशस्ततः । आययुभृङ्गमुखरा शिरःशेखरशालिनः ॥ २८८ ॥ अत्र कर्णश्रवणशिरःशब्दाः संनिधानप्रतीत्यर्थाः ।

नानुवाद्यमिति। अत्र किमित्यस्मत्माणान्दमयसीति विधौ वाच्ये प्राण- दमनेत्यनुवाद उक्त्तः । पुंगपञ्जनस्येति। इहान्वयव्यतिरेकाभ्यामर्थ एवाश्लीलः। पश्चात्तु पदवा-

पौनरुक्त्यापवादमाह-कर्णेति। शालिन इति। नरा इति शेष: । अंत्र कर्णेति। विलासनिर्वाहार्थ प्रतिनियतपतिदेश संनिहितैभृषणैः प्रयोजन- मिति तदर्थ प्रयुक्ता इत्यर्थ: ।

१६६ संकेतसमेत :- [७ स० उल्लासः ] विदीरणाभिमुखारातिकराले संगरान्तरे। धनुरज्यांकिणचिह्नेन दोष्णा विस्फुरितं तव ॥ २८९॥ अत्र धनुःशब्द आरूढत्वावगतये। अन्यत्र तु- ज्याबन्धनिष्पन्दभुजेन यस्य विनिशश्वसद्क्त्रपरम्परेण। कारागृहे निर्जितवासवेन लड्डेश्वरेणोषितमा प्रसादात् ॥२९०॥ इत्यत्र केवलो ज्याशब्द: ।

मुक्ताहारेण लसता इसतीव स्तनद्दयम् ॥ २९१॥ अत्र मुक्तानामन्यरत्नामिश्रितत्ववोधनाय मुक्ताशब्द: । सौन्दर्यसंपत्तारुण्यं यस्यास्ते ते च विभ्रमाः। षट्पदान्पुष्पमालेव कान्नाऽडकर्षति सा सखे ॥ २९२ ॥। अश्रोत्कृष्टपुष्पविषये पुष्पशब्दः । निरुपपदो हि मालाशब्द: पुष्पस्त्रजमेवाभिधत्ते। स्थितेष्वेतत्समर्थनम् ॥५८ ॥ न खलु कर्णावतसादिवज्जघनकाश्चीत्यादि क्रियते।

अत्र धनुरिति। अन्यथा ज्याकिणचिन्नेन दोष्णेत्युक्ते नित्यनिबि- डाकृष्टिकृतकिणवत्वं दोष्णोर्न प्रतीयते । दीर्घावेष्टनेनापि किणचि- ह्रोत्पत्तेः । अन्यत्रेति। आरूढत्वावगत्यभावे। मुक्ताशब्द इति। उत्मेक्ष्यमाणस्य स्तनकर्तकस्य हासस्यातीव शुभ्रस्य पतिपत्तये साधकतमस्य हारस्य केवलमक्तालतावेष्टितत्वप्रतीत्यर्थमुक्त इत्यर्थः। स्रुष्पेति। विदग्धविलोभनक्षमकामिन्युपमानभावेन मालाया उपादान- भावादुत्कृष्टपुष्पग्रथितत्वमवगमयतीत्यर्थः । पुष्पस्रजमिति । सामान्यपुष्प- स्रजम् 1 त्यज करिकलभग्रेमबन्धं करिण्याः । अत्र करिशब्दा चाद्रूप्या- बगािः। स्थतेष्विति। प्रयुक्तेषु। काञीत्यादीति। आदि पदादुष्टकरभादि। संकें :-

[७ स० उल्लास: ] काव्यपकाश:। १६७

जगाद मधुरां वाचं विशदाक्षर शालिनीम् ॥ २९३॥ -इत्यादो क्रियाविशेषणत्वेऽपि विवक्षितार्थप्रतीतिसिद्धौ, "गतार्थस्यापि विशेष्यस्य विशेषणदानार्थ कचित्प्रयोगः कार्यः" -इति न युक्तम्। युक्तत्वे वा- चरणत्रपरित्राणरहिताभ्यामपि द्रुतम्। पादाभ्यां दूरमध्वानं व्रजन्ेष न खिद्यते ॥ २९४॥ -इत्याघयुदाहार्यम्। ख्यातेऽर्थे निर्हेतोरदुष्टता यथा- चन्द्रं गता पद्मगुणान भुङ्के पद्माश्रिता चान्द्रमसीमभिख्याम्। उमामुखं तु प्रतिपद्य लोला द्विसंश्रयां प्रीतिमवाष लक्ष्मीः॥२९५।। अत्र रात्री पद्मस्य संकोचः, दिवा चन्द्रमसश् निष्मभत्वं लोकप्रसिद्धमिति 'न भुङ्के'-इति हेतुं नापेक्षते । अनुकरणे तु सर्वेषामू। सर्वेषां श्रुतिकटुप्रभृतीनां दोषाणाम्। यथा- मृगचक्षुषमद्राक्षमित्यादि कथयत्ययम्। पश्येष च गवित्याह सुत्रामाणं यजेति च ॥ २९६ ॥

तव्यवहाराभ्यां हि शब्दार्थनिश्चयः क्रियते न यथाकर्थंचित्क्रियते। क्रियेति। मधुरमिति रूपेण। गतार्थस्येति। गदनस्य वाग्रूपत्वाद्वाचमिति विशेष्यं गतार्थमित्यर्थः । पादाभ्यामिति। व्रजन्नित्युक्ते पादाभ्यामिति लब्धमेव। परं यदुच्यते तच्चरणत्रेति विशेषणसिद्धये। विशेषणसिद्धि- श्ात्र विशेष्यं विनाऽन्यथा न स्यादिति वाच्यमेव विशेष्यम्। इत्यादीति। युक्तत्वे वोति यदाऽभ्युपगमेन व्याख्यायते तदेत्याद्येवोदाहार्य न पुनर्ज- गादेत्यादि। क्रियाविशेषणत्वेनैव साध्यसिद्धेः । यदा त्वसूयया च्याख्यायते तर्हीत्याद्यदाहार्य न केवलं जगाद मधुरामितीति भाव:। मृगेति। अद्राक्षीर्गवित्याह सुत्रामाणमित्यादौ श्रतिकटुच्युतमंस्क- त्यपयुक्तदोषा:। एवं सर्वत्र योज्यम्।

१६८ संकेतसमेत :- [७ स० उल्ास:]

वक्त्राद्यौचित्यवशाद्दोषोडपि गुणः कचित्कचिन्नोभ। ॥५९॥। वक्त-प्रतिपाद्य-व्यङय-वाच्य-प्रकरणादीनां महिस्रा दोषोऽपि कचिदुगः।कचित्र दोषो न गुणः । तत्र वैयाकरणादौ वक्तरि प्रतिपादे च, रौद्रादो च रसे व्यङ्गचे कष्टत्वं गुणः। क्रमेणोदाहरणानि --

क्विप्प्रत्ययनिभः कश्चिद्यत्र सनिहिते न ते ॥ २९७ ॥ यदा त्वामहमद्राक्षं पदविद्याविशारदम। उपाध्यायं तदाऽस्मार्ष समस्पाक्षं च संमदम् ॥ २९८ ॥।

व्यालोलस्तनभार भैरववगुर्दर्पोद्धतं धावति॥ २९९॥ वाच्यवशाद्था- मातङ्गा: किमु वल्गितः किमफलराडम्बरेंजेम्बुकाः सारङ्गन महिषा मदं ब्रजत किं अून्येषु शूरा न के। कोपाटोपसमुन्भटोत्कटसटाकोटेरिभारे: पुरः सिन्धुध्वानिनि हुंकते स्फुरति यच्तद्र्जितं गर्जितम्॥ ३००॥ अत्र सिंहे वाच्ये परुषा: शब्दाः। प्रकरणवशाध्था- रक्ताशोक कृशोदरी क नु गता त्यक्त्वाऽनुरक्तं जनं नो दृष्टेति मुधैव चालयसि किं वातावधूतं शिरः ।

स्तत्पादाहतिमन्तरेण भवतः पुप्पोद्गमोडयं कुतः ॥ ३०१॥ अत्र शिगेधूननेन कुपितस्य वचसि।

क्चिन्नेति। कचिन्न दोषो न वा गुग इत्यर्थः । कश्चिदिति। कानु- बन्धो अनुबन्धश्च ते इति। गुणवृद्धी। अन्त्रेति। नलकैः क्रूरं कणतां कङ्कनणमायाणां पेङ्खतानां चलितानां च भूषणानां रवैः। प्राग्भारः सेकः । अत्र रौद्रो रसो व्यङ्गनथ:। रचसीति। कष्टत्वं गुण इति योगः ।

७ स० उललास: ] काव्यमकाशा। १६९

कचिननीरसे न गुणो न दोष:। यथा-

न्दीर्घाघातानघौघैः पुनरषि घटयत्येक उल्लाघयन्य:। घर्माशोस्तस्य वोऽन्तर्द्विगुणघनघृणानिघ्ननिर्विघ्नवृत्ते- र्दच्ार्षा: सिद्धसंघैर्विदधतु घृणयः शीघ्रमंहोविघातम्॥३०२।। अम्रयुक्तनिहतार्थो श्लेषादावदुष्टी। यथा- येन ध्वस्त्मनोभवेन वलिजित्काय: पुरास्त्रीकृतो यश्रोद्वृत्तभुजङ्गहारवलयो गङ्गनां च योऽधारयद्। यस्याऽडहुः शशिमच्छिरो हर इति स्तुत्यं च नामामराः पायात्स स्वयमन्धकक्षयकरस्त्वां सर्वेदोमाधवः ।। ३०३॥। अत्र माधवपक्षे शशिमदन्धकक्षयशब्दावप्रयुक्तनिहतार्थौ। अश्लीलं कचिद्रुणः । यथा सुरतारम्भगोष्ठयाम्- "ताम्बूलदानविधिना विस्टजेद्ठयस्याम्। द्वयर्थेः पर्देः पिशुन- येच्च रहस्यवस्तु " इति काम शास्त्रस्थितौ, करिहस्तेन संबाधे प्रविश्यान्तर्विलोडिते। उपसर्पन्ध्वजः पुंसः साधनान्तर्दिराजते ॥ ३०४॥ श्रमकथासु- उच्तानोच्छूनमण्डूक पाटितोदरसंनिभे। क्लेदिनि स्रीव्रणे सक्तिरक्रमे: कस्य जायते॥ ३०५॥ शीर्णेति। अपघनैरङ्गरित्यत्रोपलक्षणे तृतिया। घटयति नवान् करोतीत्यर्थः। उल्लाघयन् नीरुजीकुवन्। घृणानिप्ना कपासक्त्ता निर्विध्ा वृत्तिर्यस्य तथा। येन व्वस्तेति। अनः सकटं। अभवेनासंसारेण। बलिं दैत्यं जित- वान्यः कायः स पूर्व सुधाहृतौ स्त्रीचक्रे। भुजंगहा कालियाइिघाती। रवलयः शब्दब्रह्मलयः। अंगं शैलं गां चक्ष्माम्। शशिनं मन्थति यो राहुस्तस्य शिरोहरः । अन्धका वृष्णयः । क्षयो निवासः । सर्वदः सर्व- दाता। उमाधवपक्षे बलिजितो हरे: कायः पुरेष्वस्तीचक्रे। शशियुक्तं शिरः, हर इति नाम च यस्याऽडहुः । अन्धको दैत्यः । करीति। तर्जन्यनामिके श्विष्टे मध्या पृष्ठस्थिता तयोः । करिहस्त इति प्रोक्त:। संबाधौ संघयोनी। ध्वजः पताका च चिह्ह पुंलिङ्कं च। साधनं योनिरपि। २२

१७० संकेतसमेत :- [७ स० उल्ास:]

निर्वाणवैरदहना: प्रशमादरीरणां नन्दन्तु पाण्डुतनयाः सह माधवेन। रक्तमसाधितभुवः क्षतविग्रहाश्च स्वस्था भवन्तु कुरुराजसुताः सभृत्याः ॥ २०६ ॥ अत्र भाव्यमङ्गलसूचकम्। संदिग्धमपि वाच्यमहित्रा कचिन्नियतार्थप्रतीतिकत्वेन व्याज- स्तुत्तिपर्यवसायित्वे गुणः । यथा- पृथुकार्तेस्व्रपात्रं भूषितनिःशेषपरिजनं देव। विलसत्करेणगहनं संप्नति सममावयोः सदनम् ॥३०७॥ प्रतिप, धमतिपादकयोईत्वे सत्यपतीतं गुणः । यथा- आत्मारामा विहितरतयो निर्विकल्पे समाधौ ज्ञानोद्रेकाद्विघटिततमोग्रन्थयः सत्वनिष्ठाः । यं वीक्षन्ते कमपि तमसां ज्योतिषां वा परस्ता- चं मोहान्ध: कथमयममुं वेति देवं पुराणम् ॥३०८। स्वयं वा परामशे यथा- षडधिकदशनाडीचक्रमध्यस्थितात्मा हृदि विनिहितरूपः सिद्धिदस्त्दविदां यः । अविचलितमनोभि: साधकैर्मुग्यमाण: स जयति परिणद्ध शक्तिभि: शक्तिनाथः ॥३०९॥

रक्तेति। रक्तं सानुरागं रक्तेन रुधिरण प्रसाधिताऽर्जिता मण्डिता च भू्यैः। विग्रहो वैरं वपुश्र। स्वस्थाः स्वर्गस्थाः कुशलिनश्र। पृथुकेति। पृथुकानां बालानामार्तस्वरा ये तेषां पात्रं पृथूनि कार्त- स्वरस्य हेम्न: पात्राणि यत्र । भुवि उपितो भूषितोलंकृतश्र। विलसत्कै रेणभिर्विलसन्भिः करेणभिश्र। अत्र राजकविपक्षयार नियतार्थप्रतीतौ व्याजस्तुतिपर्यवसायित्वाद्गुणत्वम्। निर्विकल्प इति। भेदसंसर्गाभ्यां ज्ञानं विकल्प: । षडिति। इडापिङ्गलासुपुम्णागन्धारीहस्तिजिह्वा पूषा सुयशाअलंबुसा- कुडूमभृिवाताश्रितषोडशनाडीचक्रस्य मध्ये स्थित आत्मा यस्य। दद्षीति। हुचक्रे। रूपं ज्योतिरादिरूप आकारः। सिद्धिर्भक्तिमुक्ति रूपा ।

[७ स० उल्लासः ] काव्यभकार:। १७१

अधमपकृत्युक्तिषु ग्राम्यो गुणः । यथा - फुल्लुक्कुरं कमलक्रूरणिहं वहन्ति जे सिन्धुवारविडवा मह वलहा दे। जे गालिदस्त महिसीदहिणो सरिच्छा दे किं च मुद्धविअइलपसूणपुञ्जा॥ ३१०॥ अत्र कलमभक्तमहिपीदधिशब्दा ग्राम्या अपि विदूषकोक्त्तौ । न्यूनपदं कचिद्रुणः । यथा -- गाढालिङ्गन्नवामनीकृतकु च प्रोद्भूतरोमोह्मा सान्द्रस्नेहर सातिरेकविगलच्छी मश्नितम्बाम्बरा । मा मा मानद माऽति मामलमिति क्षामाक्षरोलापिनी सुप्ा किं नु मृता नु कि मनसि मे लीना विलीना भु किम् ॥३११॥ कचित्र गुणो न दोषः । यथा -- तिष्ठेत्कोपवश्ञात्मभावपिहिता दीर्घ न सा कुप्यति स्वर्गायोत्पतिता भवेन्मयि पुनर्भावार्द्रमस्या मनः। तां हर्तु विबुधद्विषोऽपि न च मे शक्ता: पुरोवर्तिनी सा चात्यन्तमगोचरं नयनयोर्योतिति कोऽयं विधिः ॥।३१२। अत्र पिहितेत्यतोऽनन्तरं 'नैतद्तः' इत्येतैर्न्यूनैः पदैर्विशेष- बुद्धेरकरणान् गुणः। उत्तरा प्रतिपत्ति: पूर्वी प्रतिपरि बाधत इति न दोष।

ज्ञानेच्छाक्रियादाः शक्तयः । तासां न्यग्भावोन्भावनपभुः । मा मेति। मा मेत्यादिनिषेधपदेषु कदर्थयेत्यादि: कापि क्रिया नास्तीति न्यूनत्वम् । उत्तरेति। पूर्वा तिष्ठेदित्यादिकां प्रतिपतति बाधित्वा दीर्घ न सेत्या- दिरुत्तरा नैतदुज्यत इति विना प्रतिपत्ति: स्यादित्यर्थः ।

१ -- पुष्पोत्करं कमलकूरनिभ वहन्ति। ये सिन्धुवारविटपा मम वलभास्ते।। ये गालितस्य महिपीदभ्नः सदृक्षस्ते। कि च मु्कविचिलपसूनपुआः॥

१७२ संकेतसमेत :- [७ स० उल्लास: ]

अधिकपदं कचिद्गुण। यथा- यद्ूश्चनाहितमतिवंहु चाटुगर्भें कार्योन्मुख. खलजनः कृतकं ब्रवीति। तत्साधवो न न विदन्ति विदन्ति किं तु कर्तु वृथा प्रणयमस्य न पारयन्ति ॥ ३१३॥ अत्र विदन्तीति द्वितीयमन्ययोगव्यवच्छेदपरम्। यथा वा- वद वद जितः स शत्रुरन हतो जल्पंश्र तब तवास्माति। चित्रं चित्रमरोदीद्धाहेति परं मृते पुत्रे।। ३१४॥ इत्येवमादौ हर्षभयादियुक्त वक्त्तरि। कथितपद कचिद्रुणो लाटानुपासे, अर्थान्तरसंक्रमितवाच्ये, विहितस्यानुवाद्यत्वे च । क्रमेणोदाहरणानि- सितकरकररुचिरविभा विभाकराकार धरणिघर कीर्ति:। पौरुषकमला कमला साऽपि तवैवास्ति नान्यस्य ।। ३१५।। तोला जाअन्ति गुणा जाला ते सहिअएहिर घेप्पन्ति। रइकिरणाणुग्गहिआइॅ होन्ति कमलाइँ कमलाइँ ॥ ३१६ ॥ जितेन्द्रियत्वं विनयस्य कारणं गुणम कर्षो विनयादवाप्यते। गुणप्रकर्षेण जनोऽनुरज्यते जनानुरागप्रभवा हि संपद:।: ३१७।। पतत्म्रकर्षमपि कचिह्रुणः यथा-उदाहृते भागमाप्तेत्यादौ।(३१८) अन्ययोगेति। सन्त एव जानन्तीति भाव:। हर्षेति। आदिशब्दाद्धाहेति शोक:। पौरुषेति। पौरुषलक्ष्मीरेव तव लक्ष्मीरिति व्याख्याने लाटानुमासः। पोरुषमेव कमलं यस्या: कमलाया इति व्याख्याने तु तात्पर्यमात्रभेदा- भावाद्यमकत्वमेव। तालेति। ताला तदा। जाला यदा। अत्रापर: कमलशब्दो विक्रसि- तत्वादिगुणार्थान्तरवाची। प्रागिति। अत्र हि चतुर्थपादे जामदग्न्यस्य शंभौ भक्तिरेवोक्ता । सा च तत्मकर्षेणैव वकुं योग्या। १-'तदा जायन्ते गुणा यदा ते सदद गैर्गृद्यन्ते। रविकिरणानुगृहीतानि भवन्ति कमळानि कमलानि॥'

[७ स० उल्लास: ] काव्यपकाश :- । १७२

समाप्तपुनरात्तं कचित्र गुणो न दोष:, यत्र न विशेषणमात्रदा- नार्थ पुनर्ग्रहणम्, अपि तु वाक्यान्तरमेव क्रियते। यथा, अत्रैव पागपाप्तेत्यादौ। अपदस्थसमासं कचिद्ुणः.। यथा-उदाहृते रक्ताशोकेत्यादौ।(३१९) गर्भितं तथैव यथा -- ड्ुमि अवहत्थिअरेहो णिरङ्कसो अह विवेअरहिओ वि। सिविणे वि तुमम्मि पुणो पत्तिहि भत्ति ण पुह्मसिमि ॥ ३२०॥ अत्र प्रतीहीति मध्ये दृढप्रत्ययोत्पादनाय। एवमन्यदपि लक्ष्याल्लक्ष्यम्। रसदोषानाह- व्यभिचारिरसस्थायिभावानां शब्दवाच्यता। कष्टकल्पनया व्यक्तिरनुभावविभावयोः ॥६०॥ प्रतिकूलविभावादिग्रहो दीप्तिः पुनः पुनः । अकाण्डे प्रथनच्छेदावङ्गस्याप्यतिविस्तृतिः ॥६१॥

अत्रैवेति। अयं भाव :- भवत्वशिथिल इत्यादिना समाप्ेऽपि परशु- वर्णने येनानेनेति वाक्यान्तरेण पुनस्तस्यैव वर्णनमारब्घं न दुष्टम्। वाक्यान्तरगतत्वेनोक्तत्वात्। विशेषणत्वेनोक्तौ तु दुष्टत्वमेव यथा नववयोलास्याय वेणुस्वन इत्यादौ। रक्तेति। अत्र विरहिवाक्ये दीर्घसमासता नोचिता। परं शिरःकम्पा- वलोकात्कुपित इव विरहीति कृपितोक्तौ न दोषाय। तथैवेति। कचिद्गुण इत्यर्थः। हुमीति। भवाम्यपहस्तितरेषो निरङ्कशोऽथ विवेकरहितोऽपि। स्व्रम्रेऽरि त्वयि पुनः प्रतीहि चिन्तां न मुष्णामि। विषमबाणलीलाकथागाथेयम्। स्मरं प्रति तारुण्योक्तिरेषा। रेषा बर्यादा। कष्टेति। अनुभावोक्तौ विभावस्य कष्टेन व्यक्तिर्विभावोक्तौ चातुभा-

१-'भ्रमामि अपहस्तितरेखो निरङ्डशोजथ विवेकरहितोऽपि। स्वपेऽपि त्वयि पुनः प्रतीहि भक्ति न प्रस्मरामि ।।'

१७४ संकेतसमेत :- [७ स० उल्ासः]

अङ्गिनोऽननुसंधानं प्रक्तीनां विपर्ययः । अनङ्गस्याभिधानं च रसे दोषा: स्युरीदशाः ॥ ६२॥ स्वशब्दोपादानं व्यभिचारिणो यथा- सव्रीडा दयितानने सकरुणा मातङ्गचर्माम्बरे सत्रासा भुजगे सविस्मयरसा चन्द्रेडमृतस्यान्दिाि। सेष्यां जहनुसुतावलोकनविधा दीना कपालोदरे पार्वत्या नवसंगमप्रणयिनी दृष्टि शिवायास्तु वः ॥ ३२१॥ अत्र त्रीडादीनाम्। व्यानम्रा दथितानने मुकुलिता मातङ्कचर्माम्बरे सोत्कम्पा भुजग निमेषरहिता चन्द्रेऽमृतस्यन्दिनि। मीलद्भ्रू: सुरसिन्धुदर्शनविधौ म्लाना कपालोदरे इत्यादि तु युक्तम्। रसस्य स्वशब्देन शृङ्गारादिशव्देन वा वाच्यत्वम्। क्रमेणो- दाहरथम्- सामनङजयमङ्गलश्रियं किंचिदुच्चभुजमूललोकिताम्। नेत्रयो: कृतवतोऽस्य गोचरे कोऽप्यजायत रसो निरन्तरः ॥३२२॥

वस्य। त्रीडादीनामिति। स्वशब्दोपादानमिति योगः । रससामान्यविशेषभावाद्वैरूप्यमित्याह-स्वशब्देनेति। स्वशब्दो रस इति रूप: । वाच्यत्वमिति। वाच्यत्वं हि रसादेः स्व्रशब्दनिवेदितत्वेन वा स्याद्वेभावादिपतिपादनमुखेन वा। पूर्वस्मिन्पक्षे स्वशब्दनिवेदितत्वा- भावे विभावादिगतीतौ रसादेरपतीतिमसङ्ग:। न च केवलशृङ्गारादि- शब्दान्विते विभावादिप्तिपादनरहिते काव्ये मनागपि रसवत्त्वपतीति- र्यथा अङ्गगारहास्यकरुणा इत्यादौ। तस्मादन्वयव्यतिरेकाभ्यामभिधेय- सामर्थ्याश्षितृत्वमेव रसादेने त्वभिधेयत्वं कर्थचिदिति स्वशब्दवाच्यता दोष इत्यर्थ:। एवं द्वितीय एव पक्षो न्याय्यः । एतेन शृङ्गनरादाः शब्दःः गृङ्गनासदेवाचका इत्युद्धटोक्तं निरस्तम्। सामिति। भुजमूलं कक्षा। तत्र जनैर्या लोक्यते तां तथा।

७ स० उललास: ] काव्यपकाशः । १७५

आलोक्य कोमलकपोलतलाभिषिक्त- व्यक्तानुरागसुभगामभिरामरूपाम्। पश्येष बाल्यमतिवृत्त्य विवर्तमानः शृङ्गारसीमानि तरङङिनमातनीति । ३२३ ।। स्थायिनो यथा- संम्रहारे प्रहरणैः प्रहाराणां परस्परम्। टणत्कारे श्रुतिगतैरुत्साहस्तस्य कोऽप्यभूत्॥ ३२४ ॥ अत्रोत्साहस्य। कर्पूरधूलिधवलद्युतिपूरधात- दिब्बण्डले शिशिररोचिषि तस्य यूनः।

अन्रोद्ीपनालम्वनरूपा: शुङ्गारयोग्या विभावा अनुभावपर्य- वसायिन: स्थिता इति कष्टकल्पना। परिहरति र्ति मति लुनीते स्खलति भृशं परिवर्तते च भूय: । इति बत विषमा दशाऽस्य देहं परिभवत्रि पसरभ किमत्र कुर्मः ॥३२६॥ अत्र रतिपरिहारादीनामनुभावाना करुणादावपि संभवात्का- मिनीरूपो विभावो यत्नतः प्रतिपाद्यः। अभिषक्त। न्यस्तः । व्यक्त इति। पुलकादिनेति शेषः । संप्रहार इति। रणे शस्त्रैयें घातास्त्रषां झणत्कारैरित्यर्थः । यत्रापि स्वशब्दनिवेदितत्वं विभावादिभि: प्रतिपादितत्वमप्यस्ति, तत्रापि विभा- वादिमुखेनैव रसादिमतीतिः । स्वशब्देन सा केवलमनूद्ते। लीलेति। लीलया शिरस्यंशुकस्य निवेशविशेषण या क्लप्षिस्तथा। रूपा इति। शशिकान्तिदिकस्त्रीरूपाः । अनुभावेति । शृङ्गारी चेद्नुवा, संभवन्ति तदाऽनुभावाः। शान्तश्रेन्न संभव्ति तं पति विभावानाम- किंचित्करत्वादिति शङ्गारितसंदेहे सन्तो विभावा लीलादिष्वनुभावेषु न पर्यवस्यन्ति। नापि वियदलिमलिनेत्यादिवदत्र विभावस्यासाधा- रणव याऽन्यतमाक्षेपहेतुः किमपि पद्मस्ति।

१७६ संकेतसमेत :- [ ७ स०, उल्लासः प्रसादे वर्तस्व प्रकटय मुदं संत्यज रुषं मिये शुष्यन्त्यङ्गान्यमृतमिव ते सिश्चतु वच:। निधानं सौख्यानां क्षणमभिमुखं स्थापय मुखं न मुग्धे प्रत्येतुं प्रभवति गतः कालहरिणः ॥ ३२७ ॥। अत्र शृङ्गारे प्रतिकूलस्य शान्तस्यानित्यताप्रकाशनरूपो विभावस्तत्पकाशितो निर्वेदश्च व्यभिचार्युपात्तः। णिहुअरमण्मि लोअणवहम्मि पडिए गुरूण मज्झम्मि। सअलपरिहारहिअआ वणगमणं चेअ महइ वहू॥ ३२८॥ अत्र सकलपरिहारवनगमने शान्तानुभावौ। इन्धनाद्यानय- नव्याजेनोपभोगार्थ वनगमनं चेत्, न दोषः । दीप्तिः पुनः पुनः, यथा कुमारसंभवे रतिविलापे। अकाण्डे प्रथनं यथा- वेणीसंहारे द्वितीयेडड्डेनडनेकवीरसंक्षये प्रवृत्ते भानुमत्या सइ दुर्योधनस्य शृङ्गारवर्णनम्।

प्रतिकूलस्थेति। कालो मृगचलः प्रयातः पयात एव न पुनरेती- त्यादिवैराग्यकथाभि: प्रियाप्रसादनं निर्विण्णस्येव कस्यापीति शृङ्गा- रपतिकूलत्वं शान्तस्य। विभाव इति। एतेन विभावपरातिकूल्यं शान्तशृ- ङ्रारयोव्यभिचारिपातिकूल्यं च। शान्तं प्ति निर्वेदस्य व्यभिचारित्वं परमतेन स्वमतेन तु विचार्यम्। एवं शृङ्गनरबीभत्सयोवीरभयानकयोः आान्तरौद्रयोरपि विभावादिपातिकूल्यं ज्ञेयम्। णिहुअइति। निभृतरमणे लोचनपथे पतिते गुरूणां मध्ये। सकलपरिहारहृदया वनगमनमेवेच्छति वधूः। निभृतरमण उपपतिः । वनगमन संकेतगृहम्। दीक्तिरिति। उपभुक्तो हि रस: स्वसामग्रीलब्धपोषः पुनः पुनः परा- मर्शेन म्लायति मालतीमालेव। धारापराप्ते हि रसे तदाविष्टानां तत्पर- व्ानामुक्तिरल्पीयस्येव निर्यातीत्यर्थः । सक्षय इति । भ्रीष्मादिवीर लक्षाणाम् ।

[ ७ स० उद्ासः ] काव्यपकाशः । १७७

अकाण्डे छेदो यथा- वीरचिते द्वितीयेऽड्डे राघवभार्गवयोर्धाराधिरूढे वीररसे "कडन्णमोचनाय गच्छामि "-इति राघवस्योक्तौ। अङ्डनस्याप्धानस्यातिविस्तरेण वर्णनम्। यथा हयग्रीववधे इयग्रीवस्य। अड्गिन्नोऽननुसंधानं यथा-रत्नावल्यां चतुर्थेडक्के बाभ्रव्या- गमने सागरिकाया विस्मृतिः । प्रकृतयो दिव्या अदिव्या दिव्यादिव्याश्र, वीररौद्रगृङ्गारशान्त- रसप्रधाना धीरोदात्तधीरोद्धतधीरल ल्लि ति ्धीर प्र शा न्ता ः उत्तमम ध्यमाधमाश्च। तत्र रतिहासशोकाद्भतान्यदिव्योचमप्रकृतिवददव्ये- हयग्रीवेति । विपक्षोत्कर्षेण मूलनायकस्य विष्णोर्महोत्कर्ष इति साध्विदमिति। तस्मादित्थं वाच्यम्। तथा हि कादम्र्या रूपविलासे- त्यादिना महाचिमलम्भवीजसुपक्षिप्य तद्नुपयोगिनामटवीशवरेशाश्रम- मुनिपुरीनृपादीनां, हर्पाख्यायिकां वा जयति ज्वलदित्यादिना हर्षोत्क- षवद्विजयवीजेऽनुपयोगिवाणान्वयस्य वर्णनम्। तदित्यं महाकवयोऽप्य- न्यद्वीजमुपक्षिप्य तद्संगतशृङ्गनराङ्गभूततत्तद्रूपवनविहार पुष्पावचयजल- केल्यादीनां प्रस्तुतरसतिरस्कारिणीं वर्णनां कुर्वन्तो दृश्यन्त इति त एवात्र तत्त्वज्ञा:। विस्मृतिरिति। अनुसंधानं हि सहृदयतायां सर्वस्व्रम्। प्रकृतय इति। स्वभावाः। धीरोदात्तेति। धर्मयुद्धवीर प्रधानो धीरोदाच:।

त्वादुत्साहस्य वीररसमाधान्यमपि बोध्यम्। ततो वीररौद्राभ्यां वीर- शृङ्गनराभ्यां दानधर्मवीरशान्ताभ्यां पधाना धीरोदात्तादय: स्यु:॥ दिव्याद्विप्रकृतित्रिकस्य प्रत्येकमुत्तममध्यमाधमभेदत्वेन त्रिधात्वे सति नवधात्वम्। नवमेदानामपि प्रत्येकें धीरोदाच्तादित्वेन चतुर्धात्वे षट्- त्रिंशन्भेदत्वम् । अदिन्योत्तमेति। अदिव्या मानुषी सा चासावुत्तमप्कृति- श्चेति सा तथा। अभिनेयानभिनेययोः काव्ययोर्यथोत्तमप्रकृतिरा जा- देरुत्तमस्त्रीभि: सहाग्राम्य संभोगविप्रलम्भवर्णनं तथैव दिव्येषु। संभो- गश्च न सुरतात्मैवैको यावदन्योऽपि मिथोदर्शनादिको ग्राह:।एवं हास्यादावप्यौचित्यं वाच्यम्। दिव्येषु रतिर्वर्ण्यत्वेन सामान्येनोक्ता। १ र. "ताया. स०।

१७८ संकेतसमेतः- [ ७ स० उल्लासः ]

ध्वपि। किं तु रतिः संभोगशृङ्गररूपा, उत्तमदेवताविषया न वर्णनीया। तद्वर्णनं हि पित्रोः संभोगवर्णनमिवात्यन्तमनुचितम्। क्रोधं प्रभो संहर संहरेति यावद्िरः खे मरुतां चरन्ति। तावत्स वह्निर्भवनेत्रजन्मा भस्मावशेषं मदनं चकार॥। ३२९।। इत्युक्तवद्भ्ुकुट्यादिविकारवर्जितः क्रोध: सदय:फलदः स्वर्ग पातालगगनसमुद्रोल्लड्घनाद्युत्साहश्च दिव्येष्वेव। अदिव्येषु तु यावदवदानं प्रसिद्धमुचितं वा, तावदेवोपनिवद्धव्यम्, अधिकं तु निबध्यमानमसत्यप्रतिभासेन 'नायकवद्वर्तितव्यम्, न प्रति- नायकवत्-' इत्युपदेशे न पर्यवस्येत्। दिव्यादिव्येषूभयथाऽपि। एवमुक्तस्यौचित्यस्य दिव्यादीनामित धीरोदा त्तादीनामप्यन्यथाव- र्णनं विपर्ययः। तत्रभवन्भगवन्नित्युत्तमेन नाधमेन, मुनिप्रभृतौ न राजादौ, भट्टारकेति नोत्तमेन राजादौ, प्रकृतिविपर्ययापत्तेवा- च्यम्। एवं देशकालवयोजात्यादीनां वेषव्यवहारादिकमुचितमे- वोपनिबद्धव्यम्।

उत्तमदेवतादिविषयत्वेनापि सा स्यादित्याशङ्डनयाऽऽ-किं तििति। अनु- चितमिति। आस्वादकानां हि यत्र चमत्काराविघातस्तदेव रससर्वस्वम्। आस्वादायत्तत्वात्। पित्रोः सभोग इचैतद्ूर्णने लज्जादि न तु कश्चिचम- त्कार इत्यर्थः। यथा कुमारसंभवेऽष्मसर्गे। क्रोध इति । भ्रुकुटयादिविका- स्वांस्त्वदिव्येष्वेव। अवदानमति। सातिशयं कर्म। अधिकमिति। अयं भाव :- स्व:पातालगमनाब्ध्िलड्घनादिकमदिव्यस्य वर्ण्यमानमसंभाव्य- तयाऽलीकमिति चिन्तयन्तो विनेया उपदेश्यस्य चतुर्वर्गोपायस्याप्यली- कतां कल्पयन्ति सर्वमिदं शास्त्रोक्तमसंबद्धमिति। उभयथाऽपीति। रामपाण्ड- वादौ दिव्यादिव्यसबद्धं वाच्यमित्यर्थः । न मुनिप्रभृताविति । वाच्य- मिति योगः । प्रकृतिविपर्ययापचोरीत हेतुः । देशेति। विश्वं विश्वैक- देशाश्च देशः। एकद्वित्रिसप्तचतुर्दशैकविशतिविश्वानि स्युः । स्वर्गमर्त्य- पातालमहर्जनस्तपःसत्यैः सप्तभिश्च वायुस्कन्धैः सप्तभिश्च पातालैर्विशेषवि- वक्षायामनेकत्वं सामान्यविदक्षायां त्वैक्यम्। तत्र भूमध्ये जम्वूप्क्षशा- ल्मलिकुशक्रौञ्चशाकपुप्कराख्याः सप्त द्वीपाः । अष्टादशेत्येके। एकस्त्र- यश्चत्वारः सप्ताब्धयो वेत्यादिकवित्रसिद्धया सर्व घटते। काल: काष्ठा- महूर्तयामदिनरात्रिपक्षमासर्तुवर्ादिभेदभिन्नः । वयः शैशवादिकम् ।

[ ७ स० उल्लास: ] काव्यप्काशः। १७

अनङ्गस्य रसानुपकारकस्य वर्णनं यथा- कर्पूरमञ्जर्यो नायिकया स्वात्मना च कृतं वसन्तवर्णनमना- दृत्य वन्दिवरणितम्य तस्य राज्ञा प्रशंसनम्। "ईदृशाः" इति नायिकापादगहारादिना नायककोपादि- वर्णनम्। उक्त हि ध्वनिकता- अनोचित्यादृते नान्यद्रसभङ्गस्य कारणम्। औचित्योपनिबन्धस्तु रसस्योपनिषत्परा ॥ इति। इदानीं कचिददोषा अप्येते-इत्युच्यन्ते- न दोष: स्वपदेनोक्तावपि संचारिण: क्वचित्। यथा- औत्सुक्येन कृतत्वरा सहभुवा ्यावर्तमाना हिया तैस्तैर्बन्धुव धूजनस्य वचनैर्नीताsSभिमुख्यं पुनः। दृष्टाडग्रे वरमात्तसाध्वसरसा गौरी नवे संगमे संरोहत्पुलका हरेण हसता श्िलिष्टा शिवायास्तु वः ॥३३०॥ अत्रौत्सुक्यशब्द इव तदनुभावो न तथाप्रतीतिकृत्। अत एव "दूरादुत्सुकम्-"(३३१) इत्यादौ त्रीडाद्यनुभावानां विचलि- तत्वादीनामिवोत्सुकत्वानुभावस्य सहसापसरणादिरूपस्य तथा- पतिपत्तिकारित्वाभावादुत्सुकमिति कृतम्।

बाध्यत्वेनोक्तिर्न परमदोष:, यावत्मकृतरसपरिपोषकृत्।

जाति: स्त्रीपुंसादिका ब्राह्मणत्वादिका वा। आदिशब्दाद्विद्यावित्तकुलाद- यः। व्यवहारादीत्यादिशब्दादाकारवचनादयः।व्यवहारादिति देशादिभिः प्रत्येकं योज्यम् । तेन देशविशेषादेरौचित्येन निबन्धः कार्य इत्यर्थः। एवं कालादौ योज्यम्। तस्येति। वसन्तस्य । एत इति। दोषा इत्यर्थः । न तयेति। यथौत्सुक्यनामा संचारी

रीति स्वशब्देनौत्सुक्यनामा संचारी प्रोक्तः । ब्रीडादीति। त्रीडाहर्षको- पास्तथा पसादास्तद्नुभावा विवलनस्फारणारुणत्वाश्चितभ्रूलतात्ववाष्पा- म्वपूर्णत्वरूपाः। तथा प्रतिपत्तीति। चमत्कारकारित्वाभावादित्यर्थः ।

१८० संकेतसमेत :- [ ७ स० उल्लासः]

यथा-काकार्य शशलक्ष्मण: क च कुलम्-इत्यादौ। अत्र वितर्कादिषूद्गतेष्वपि चिन्तायामेव विश्रान्तिरिति पकृत- रसपरिपोप:। पाण्डु क्षामं वदनं हृदयं सरसं तवालसं च वपु:। आवेदयति नितान्तं क्षेत्रियरोगं सखि हृदन्त. ॥ ३३२ ।। इत्यादौ साधारणत्वं पाण्डतादीनामिति न विरुद्धत्वम् । सत्यं मनोरमा रामाः सत्यं रम्या विभूतयः। किं तु मत्ताङ्गनापाङ्गनभङ्गलोलं हि जीवितम् ॥ ३३३॥ इत्यत्राऽडद्यमर्ध वाध्यत्वेनैवोक्तम्। जीवितादप्यधिकमपाङ्गनभङ्ग -- स्यास्थिरत्वमिति प्रसिद्धत द्रुणोपमानतयोपात्तं शान्तमेव पुष्णाति। न पुनः शृङ्गारस्यात्र प्रतीतिस्तदङ्गाप्रतिपत्तेः।न् तु विनेयोन्मु- खीकरणमत्र परिहारः। श्रान्तगृङ्गारयोनैरन्तर्यस्याभावाद्। नापि काव्यश्रोभाकरणम्। रसान्तरादनुपासमात्राद्दा तथाभावात्। काकार्यमिति। अत्र वितर्कौत्सुक्ये मतिस्मरणे शङ्कदैन्ये धृतिचिन्तने मिथो बाध्यबाधकतया भवन्ती चिन्तायामेव विश्राम्थन्ती परमास्वाद- स्थानम्। पाण्डु क्षाममिति। रसौ पारदस्ेहौं। क्षेत्रियरोगः क्षयरोगो जारश्। न विरुद्धत्वमिति। पाण्डुतादयो हि क्षयरोगजा जारचिन्तोत्थाश्र मृत्यवे भवन्तीति करुणविप्रलम्भयोः समा.। सत्यमिति। अत्र सृङ्गगारविभावप्रतिपादकं पूर्वांर्धं बाध्यत्वेनैवोक्त न तु श्निष्यौन्मुख्यार्थ काव्यशोभार्थ वा। ध्वनिकारस्तु शञिष्यौन्मुख्यार्थ- त्वकाव्यशोभार्यत्वाभ्यां शान्तगृङ्गारयोर्विरोधं परिहरति। शृङ्गरादि काव्यं चारु स्यान्मृदुमतयश्च नृपाद्या झगित्यभिमुखीकृताः शान्ते सुखं स्थाप्यन्ते। तदसत्। अनयोनैरन्तर्यस्य भरतेन निषिद्धत्वात्। प्रसिद्धेति। पसिद्धेन तेनाधिकत्वाख्येन गुणोपमानता। तयोपात्तमस्थिरत्वं कर्तृ शान्तं पुष्णाति। यद्रा प्रसिद्ध: स आधिक्याख्यो गुणो यस्य प्रस्तावा- दपाङ्गन्भङ्गस्य स तथा। स उपमानं यत्र यस्य वा तत्पसिद्धतद्गुणोप- मानम्। तस्य भावस्तता। तयोपात्तम्। प्रस्तावाज्जीवितं द्वितीयार्ध वा कर्तृ। तदङ्गेति। झृङ्गाराङ्गगणाम्। रसान्तरादिति। अत्रोक्तशान्ताख्यरसात् । मात्राद्वेति। मच्ाङ्गनेत्यादिरूपात्। तथेति। गुम्फशोभाभावादित्यर्थ: ।

[७ स० उल्लासः ] काव्यपकाशः। १८१

आश्रयक्ये विरुद्धो यः स कार्यो भिन्नरुंश्रयः । रसान्तरेणान्तरितो नैरन्तर्येण यो रसः ॥६४ ।। वीरभयानकयोरेकाश्रयत्वेन विरोध इति प्रतिपक्षगतत्वेन भयानको निवशयितव्यः। शान्तगृङ्गरयोस्तु नरन्तर्येण विरोध इति-रसान्तरमन्तरे कार्यस्। यथा नागानन्दे, शान्तस्य जीमूत- वाहनरय 'अहो गीतम् अहो वादित्रम्' इत्यद्द्ुतमन्तनिवेश्य मलयवतीं प्रति शृङ्गरो निबद्ध। न परं प्रबन्धे, यावदेकस्मिन्नपि वाक्ये रसान्तरव्यवधिना विरोधो निवर्तते। यथा- भूरेणुदिम्धान्नवपारिजातमालारजोवासितबाहुमध्याः । गाढं शिवाभि: परिरभ्यमाणान्सुराङ्गन्नाश्िष्टभुजान्तराला: ॥३३४।। सशोणितैः क्रव्यभुजां स्फुरद्भिः पक्षैः खगानायुपवीज्यमानान्। संवीजिताश्चन्दनवारिसेकैः सुगन्धिभिः कल्पलतादुकूलैः ॥ ३३५॥ विमानपर्यङ्कतले निषण्णा: कुतूहलाविष्टतया तदानीम्। निर्दिश्यमानालॅलनाङ्गुलीभिवीरा: स्वदेहान्पतितानपश्यन्॥ ३३६।। अत्र बीभत्सगङ्गारयोरन्त्वीररसो निवेशितः । स्मर्यमाणो विरुद्धोऽपि साम्थेनाथ विवक्षितः । अङ्गिन्यङ्गतत्वमाप्तो यौ तौ न दुष्टौ परस्परम् ॥ ६५॥ प्रतिपक्षेति। अन्यस्थानऽविरुद्धमिति तात्पर्यम्। न तु प्रतिपक्षो भीरूरिति निश्चयः क्वापि। प्रतिपक्षस्य धीरोद्धतस्यापि रावणादेः प्सि द्धत्वात्। रसान्तरमिति शेष:। निवेशित इति। एतेन विरोधो निवृत्तः । वीराः स्वदेहानित्यादिनो- त्सवाद्यवगत्या कर्तृकर्मणोः समस्तवाक्यानुयायितया प्रतीतिरिति मध्य- पाठाभावेऽषि सुतरां वीरस्य व्यवधायकता। स्वदेहानित्यनेन चैकत्वा- भिमानादाश्रयैक्यम्। अन्यथा विभिन्नविषयत्वे को विरोध इत्यर्थः । नन्वन रतिजुगुप्से एव वीरं प्रति संचारीभूते लक्ष्येते। न तु शृङ्गगरबीभत्स- रसौ। तथा-पि प्रकृतोदाहरणं युज्यत एव। रतिजुगुप्सापोषितत्वाद्रसयो:। साम्येनेति। न दुष्टत्वम्। द्वौ विरुद्धावङ्गित्वे दुष्टौ नाङ्गतायाम्। सा चाङ्गनता सहजाऽडरोपजा वा। तत्र येषां सहजा तेषां तावदुक्त्तावविरोध एव। यथा विपलम्भे तदङ्गगानां व्याध्यादीनाम्। ते हि निरपेक्षभाव-

१८२ संकेतसमेत :- [ ७ स० उल्लास: ]

यथा- अयं स रसनोत्कर्षी पीनस्तनविमर्दनः । नाभ्यूरुजघनस्पर्शी नीवीविस्त्रंसनः करः ॥ ३३७॥ एतद्भूरिश्रवस. समग्भुवि पतितं हस्तमालोक्य तद्वघूरभिदधौ। अत्र पूर्वावस्थास्मरणं शृङ्गाराङ्गमपि करुणं परिपोषयति। दन्तक्षतानि करजैश्र विपाटितानि प्रोन्भिनसान्द्रपुलके भवतः शरीरे। दत्तानि रक्तमनसा मृगराजवध्वा जातस्पृहैर्मुनिभिरप्यवलोकितानि ॥ ३३८॥ अत्र कामुकस्य दन्तक्षतादीनि यथा चमत्कारकारीणि तथा जिनस्य। यथा वा पर: शृङ्गारी तदवलोकनात्सस्पृहस्तद्वदेत- दूदृशो मुनय इति साम्यविवक्षा। तया सापेक्षभावविरोधिन्यपि करुणे सर्वथाऽङ्गत्वेन दृष्टाः। यथा भ्रमि- मरतिमलसेत्यादि। आरोपिताङ्गता यथा- लीलापद्मकशाघातैः कान्ताभिः कोऽपि हन्यते। इति। अत्र हन्यत इति रौद्रानुभावानां रूपकबलादारोपितानां चोर- वदित्यनुक्तेस्तदनिर्वाहादेवाङ्गत्वम्। इय चान्याङ्गता यदाऽधिकारित्वात्म- धान एकस्मिन्काव्यार्थे रसौ भावो वा मिथो विरुद्धावङ्गतां यातस्त- त्रापि न दोषो यथा क्रामन्त्य इति। पराङ्गत्वेऽपि कथं विरोधिनोरवि- रोध इति चेदुच्यते। विधै विरुद्धसमावेशो दुष्टो नानुवादे। यथही- त्यादि। न ह्यन्र विधिस्तदैतयोरषि हि न विरोधः । अयमिति । अत्र स्मर्यमाण: शृङ्गारः करुणस्य प्रकृतस्य विरुद्धोऽपि पोपकः। यतः स्व- भावसुभग वस्तु शोच्यतां गतं भागवस्थाभाविभिर्विलासैः स्मर्यमाणै- र्गाढं शोकं जनयति। दन्तेति। स्वडिम्भभक्षणपवृत्तसिंहिकाया: स्वाङ्गं ददतो बौद्धस्य केनापि चाटु क्रियते। पुलकोन्देदः परार्थसंपादनसुखाभ्याम्। रक्तम- सगनुरक्त्त च । मुनयश्रोद्धोधितस्मरावेशाश्रेति विरोधः । जातस्पृहैरिति । वयमप्येवं कदा कृपालवो भविष्याम इि भावः । पर इति। श्रलो- कोक्त: कामिव्यतिरिक्तः। तदवेति । काभिनं वक्षते क्षणात् । एत- द्द्दश इति। एतेषां जिनदन्तक्षतादीनां दर्शनेन। साम्येति। अयं

ई ७ स० उल्लास: ] काव्यमकाशः। १८३

क्रामन्त्यः क्षतकोमलाङ्गुलिगलद्रक्तैः सदर्भा: स्थली: पादैः पातितयावकेरिव पतद्वाष्पाम्वुधौताननाः। भीता भर्तकरावलम्बितकरास्त्वच्छत्रुनार्योडधुना दावान्ि परितो भ्रमन्ति पुनरष्युद्यद्विवाहा इव ॥ ३३९॥ अत्र चाटुके राजविषया रतिया प्रतीयते तत्र करुण इव शृङ्गारोऽप्यङ्गमिति तयोर्न विरोधः । यथा- एहि गच्छ पतोत्तिष्ठ वद मौनं समाचर। एवमनशाग्रहग्रस्तैः क्रीडन्ति धनिनोऽर्िभि:॥३४०॥ अत्र, एहीति क्रीडन्ति, गच्छेति क्रीडन्तीति क्रीडनापेक्षयो- रागमनगमनयोर्न विरोध: । क्षिसो हस्तावलग्न: प्रसभमभिहृतोऽप्याददानोंऽगुकान्त गृह्नन्केशेप्वपास्तश्वरणनिपतितो नेक्षितः संभ्रमेण। आलिङ्गन्योऽवधूतस्त्रिपुरयुवतिभिः साश्रुनेत्रात्पलाभि: कामीवाऽऽ््द्रापराधः स दहतु दुरितं शांभवो व. शराभनि:॥।३४१।। इत्यत्र त्रिपुररिपुप्रभावातिशयस्य करुणोडङ्गम्। तस्य तु शङ्गगरः। तथाऽपि न करुणे विश्रान्तिरिति तस्याङ्गनतैव्र। अथवा भाव .- यथा कोऽपि मनोरथशनाप्तपेयसीरतकाले जातपुलक- स्तथा त्वं परार्थकरणाय स्वाङ्गदान इति विरुद्धेन शृङ्गारेण शान्तः पोष्यत एव। यत्र तु नैवं तत्र दोष एव। यथा राममन्मथशरेण ताडि- तेति। अत्र भकृतस्य करुणस्य विरुद्धः शृङ्गारो न तदेव कुरु मा कार्षीरितिवदेकदा प्ाधान्यरूपोऽपि त्वन्याङ्गतारूपोऽनुवाद:। अन्या- ङनता च क्रीडनापेक्षया। यदैवेहीत्यादि ब्रूयात्तदैव गच्छेत्यादि ब्रूया- त्तदा विरोध: स्यात्। सामग्रीविशेषगतत्वेन भावानां वा विरोधाविरोधौ न स्वभावेन । भिन्नदेशयोः शीतोष्णयोरपि विरोधाभावात्। न च रसेषु विध्यनुवादौ न स्यातामिति वाच्यम्। तेषां वाक्यार्थत्वेनाभ्युप- गभात्। वाक्यार्थस्य च वाच्यस्य यौ विध्यनुवादौ तौ तदाक्षिप्तानां रसानामपि भवतः 1 अनूद्यमानविभावाद्याक्षिप्तत्वाद्रसानामनूद्यमानतेति यावत्। प्रभावातिशयस्येति। रतौ विश्रान्तिरितति। तस्येति। करुणस्य। तत्पा- षकशृङ्गगारस्यापि रतावेव विश्रान्तिरित्यर्थ.। अथ वेति। पूर्वस्मिन्पक्षे करुणं पुष्यन्नपि शृङ्गरः प्रभावातिशयेऽङ्गभावगमनादविरोधी प्रोक्त: ।

१८४ संकेतसमेत :- [ ७ स० उल्लास: ]

भाग्यथा कामुक आचरति स्म, तथा शरागनिरिति शृङ्गन रपोपितेन करुणेन मुख्य एवार्थ उपोह्वल्यते। उक्त्तं हि- गुणः कृतात्मसंस्कारः प्रधानं प्रतिपद्यते। प्रधानस्योपकारे हि तथा भूयसि वर्तत॥। इति। पाक्प्रतिपादितरूपस्य रसस्य रसान्तरेण न विरोधः, नाप्य- ड्नङ्गिन्भावो भवतीति रसशब्देनात्र तत्स्थायिभाव उपलक्ष्यते। इति श्रीकाव्यप्रकाशे दोषदर्शनो नाम सप्तम उल्लासः।७॥

अधुना तु स शृङ्गनरः करुणस्यैवाङ्गतां गतो न विरोधीति। तथा हि-करग्रहणासहनादिनेर्ष्याशृङ्गारवत्तान्तः स्मर्यमाणः संपति विरु- द्धतया शोकविभावतां प्रकृष्टां यातीति वाक्यार्थभूतकरुणो विरुद्धेनापि शृङ्गारेण पोष्यते। परतस्तु झृङ्गरपोषितेन करुणेनात्र मुख्य- एव पभावातिशये उद्गतबलः क्रियत इत्यर्थः । गुण इति। शृङ्गगरेण कृतसंस्कारो गुणः करुणो रसः । प्रधान प्रभावातिशयम् । तथेति । कृतसस्कार इत्यर्थः। प्धानस्य भूयस उपकाराय स्यादिति भाव: । रसस्येति। करुणस्य। रसान्तरेणेति। शृङ्गगरेण। रसशब्देनेति । अङ्गिन्न्य- द्ृत्त्वमाप्तावित्यत्राङ्गिनि रस इत्युक्तम्। तत्र शब्देन स्थायी रत्यादि- र्वाच्यः । तथैव चाङ्िन्तयोदाहृतः । तथाऽङ्गतत्वमाप्तौ रसौ न दुष्टावित्यु- क्तम्। ततोऽपाधान्यादेव शृङ्गारकरुणयोः स्थायिनौ रतिशोकाख्यौ झेयौ। यत्राषि समग्राधान्येनानेकस्य रसस्य भावस्य न्यासो यथा- 'एकत्तोरुय इपिया अष्णत्तो समरतूणनिग्धोसो। णेहेण रणरसेणयभडस्स दोलाइअं हिअअं ।।' इत्यादौ रत्युत्साहयोः, मात्सर्यमत्सार्येत्यादौ रतिगेमयोः। अत्राप्यु- च्यते-न हि दयोः समप्रवानयोर्मिथोऽनुपकारकयोरेकवाक्यत्वं युज्यते। तस्मादेकत्र भटस्येत्युक्तिबलाद्वीर एव विश्रान्तिः। न हि समरतूर्यनादे भटा: समरालसाः स्युः। अन्यत्र तु चिरंतनरतिवासनाया हेयत्वेनोपा- द्वानात्समैकपरत्वमार्याः समर्यादमित्युक्तिवलाद्। एवमन्यत्रापि ज्ञेयम्। इति काव्यपकाशसंकेते सप्मोल्ाससंकेनः समाप्ः ॥

[ < अ० उल्लास: ] काव्यपकाशः । १८५

अथाष्टमोछास: ।

एवं दोपानुक्त्वा गुणालंकारविवेकमाह- ये रसस्याङ्गिनो धर्माः शौर्यादय इवाऽऽत्मनः । उत्कर्षहेतवस्ते स्युरचलस्थितयो गुणाः ॥ ६६ ॥ आत्मन एव हि यथा शौर्यादयो नाऽऽकारस्य तथा रसस्यैव माधुर्यादयो गुणा न वर्णानाम्। कचित्तु शौर्यादिसमुचितस्याSS- कारमहत्त्वादेदर्शनादाकार एवास्य शूर इत्यादेरव्यवहारादन्यत्राशू- रेऽपि वितताकृतित्वमात्रेण शूर इति, कापि शूरेऽपि मूर्तिलाघव- मात्रेणाशूर इति, अविश्रान्तपतीतयो यथा व्यवहरन्ति तद्वन्मधुरा- दिव्यञ्ञकसुकुमारादिवर्णानां मधुरादिव्यवहारपवृत्तेरमधुरादिरसा ङानां वर्णानां सौकुमार्यादिमात्रेण माधुर्यादि, मधुरादिरसोप

वाणी काव्यप्रकाशस्य गुणतत्त्वविवेकिनी। संकेतेनैव घटते यदि कस्यापि धीमतः ॥ ये रसस्येति। रसोडडनी। वाच्यवाचकावङ्गनम्। अचलेति। एतेन काव्ये गुणानामवश्यं भावः । तथा हि। अनलकाराऽपि वाक् सगुणा रोचते। यथा-यः कौमारहर इत्यादौ। निर्गुणा तु सालंकाराऽपि न रोचते। यथा- स्तनकर्परपृष्ठस्था वर्जिनी छन्दमण्डका। वियोगाग्न्यूष्मणा पक्का: कन्दुकिन्येव ते स्तििया॥ न वर्णानामिति। उत्कर्षहेतव इति शेष: । रसस्यैव चेन्माधुर्यादि तत्कथ मधुरौजस्विम्रसन्ना वर्णा इति प्रतीतिरत आह-कचित्विरिति। शौर्यादीति। शौर्यादिसंयुक्तस्याऽडकार एव यथा शौर्यमुपचारात्तट्यञ्जके काये व्यव- हियते तथा वर्णानां मधुरादिरसव्यञ्जकानां माधुर्यादीति भाव:। मधुरादीति। शृङ्गनारादिमधुरो रसो वीरादिस्त्वमधुरः । सौकुमार्यादीति। माधुर्यादिविरहेऽपि गुम्फस्य मृदुत्वादिमात्रेण माधुर्यादि व्यवहरन्तीत्यर्थः।

१ स. 'छद्दम'। २४

१८६ संकेतसमेत :- [८ अ० उल्लासः ]

करणानां तेषामसौकुमार्यादेरमाधुर्यादि, रसपर्यन्तविश्रान्तप्रतीति- बन्ध्या व्यवहरन्ति। अत एव माधुर्यादयो रसधर्माः समुचितैर्व- जैरव्यज्यन्ते न तु वर्णमात्राश्रयाः। यथैषां व्यञ्जकत्वं तथो- दाहरिष्यते। उपकुर्वन्ति तं सन्तं येडङ्द्वारेण जातुचित् । हारादिवदलंकारास्तेऽनुप्रासोपमादयः ॥६७॥ ये वाचकवाच्यलक्षणाङ्गातिशयमुखेन मुख्यं रसं संभविन- स्रुपकुर्वन्ति ते कण्ठादङ्गगनामुत्कर्षाधानद्वारेण शरीरिणोऽप्युपका- रका हारादय इवालंकाराः । यत्र तु नास्ति रसस्तत्रोक्तिवैचित्र्य मात्रपर्यवसायिनः । कचित्तु सन्तमपि नोपकुर्वन्ति। यथाक्रम- सुदाहणानि- अपसारय घनसारं कुरु हारं दूर एव कि कमलैः। अलमलमालि मृणालैरिि वदति दिवानिशं वाला ॥ ३४२ ॥ इत्यादौ वांचकमुखेन मनोरागस्तीव्रं विषमिव विसर्पत्यविरतं पमाथी निर्धूमं ज्वलति विधुतः पावक इव। हिनस्ति परत्यङ्गं ज्वर इव गरीयानित इतो न मां त्रातुं तातः प्रभवति न चाम्बा न भवती॥ ३४३॥ इत्यादौ वाच्यमुखेनालकारौ रसमुपकुरुतः।

तेषामिति। वर्णानाम् । वन्ध्या इति। वामनाद्याः। समुचितैरिति। योग्य- त्वेनोक्तः। न तिति। रसाश्रया एव गुणा इत्यर्थः। एषामिति । वर्णानाम्। शरीरिणोऽपीति। आत्मनोऽपि। उक्तीति। शब्दार्थवैचित्रय एव विश्रान्ताः। कचिस्त्रिति। जातुचिदित्यस्य व्याख्या। अपसारयेति। अत्रोद्दीपनविभावा वर्धिप्णुतया विद्वेष्यत्वेनोक्ताः । मन इति। मनोरागः कामजः । भवती सखीत्यर्थः । रसमिति । एकत्र कोम- लानुप्रासोऽन्यत्र तु मालोपमेति शब्दार्थालंकारौ चिप्रलम्भमुत्कर्षयतः।

[ ८ अ० उल्लासः] काव्यपकाश। १८७

चिंत्ते विहद्टदि ण टुद्टदि सा गुणेसु सज्जासु लोदृददि विसट्टदि दिभ्मुहेदेसु । बोलम्मि वद्टदि पवट्टि कव्वबन्धे झाणे ण टुद्टदि चिरं तरुणी तरटटी॥ ३४४॥ इत्यादौ वाचकमेव। मित्र क्वापि गते सरोरुहवने बद्धानने ताम्यति क्रन्दत्सु भ्रमरेषु वी्ष्य दयितासन्नं पुरः सारसम्। चक्राह्वेन वियोगिना बिसलता नाऽडस्वादिता नोज्जिता कण्ठे केवलमर्गलेव निहिता जीवस्य निर्गच्छतः ॥ ३४५॥ इत्यादौ वाच्यमेव न तु रसम्। अत्र बिसलता जीवं रोद्धुं न क्षमेति पककताननुगुणोपमा । एष एव च गुणालंकारमविभाग: । एवं च समवायवृत्त्या शौर्यादयः संयोगदत्त्या तु हारादय इत्यस्तु गुणालंकाराणं भेद:। ओज:मभृतीनामनुपासोपमादीना चोभयेषामपि समवाय- वृत्त्या स्थितिरिति गडुलिकामवाहेणैषां भेद इत्यभिधानमसत्।

चिन्त इति। विहृद्टदि निखाता भनति। ण दुद्टदि न न्यूनतामेति विस- दृदि विकसति। तरटी मौढा। मित्र इति। स्थानद्वयेऽप्यत्र क्रमात्परुषा- नुगासोपमालंकारौ शब्दमर्थ चोपकुर्वतो न प्रकृतं सन्तमपि विगलम्भं रसम्। रोडुं नेति। अतिसूक्ष्मत्वाज्जीवस्य।अत्र विप्रलम्भे जीवनिर्गमस्यापि वर्णनी- यत्वात्मकृतरसस्याननुगुणोपमा। एप इति । योऽस्माकं मतः । एते शौर्यादिहारादिकस्थानीया गुणालंकारा इति। अभिधानमिति। शब्दार्था लंकाराणां गुणवत्समवायेन स्थितिरिति भामहदृत्तो भट्टोन्भ्रटेन भणनम- सत्। तथा हि-शृङ्गनरादिरसे गुम्फे प्राच्यस्यालंकारस्योत्थापनेऽन्यस्य च स्थापने गुम्फस्य न दोपो नापि पोषः । न किंचिद्वा स्थाप्यते त- थाऽपि न दोषः। तथारऽर्थालकारस्योत्थापनेऽन्यस्य स्थापने स्वोक्तं यथा-

१-चित्ते विघटते न त्रुव्यति सा गुणेषु शय्यासु लुठति विकसति दिड्मुखेषु। वचने वर्तते प्रवर्तते काव्यबन्धे ध्याने न त्रुव्यति चिर तरुणी प्रगल्भा ।।

१८८ संकेतसमेत :- [८ अ० उलासः ]

यद्प्युक्तम्-काव्यशोभायाः कर्तारो धर्मा गुणास्तदतिशयहेत- वस्त्वलंकारा इति। तदपि न युक्तम्। यतः किं समस्तैर्गुणैः काव्यव्यवहार उत कतिपयैः। यदि समस्तैः, तत्कथमसमस्तगुणा गौडी पाश्चाली च रीति काव्यस्याऽत्मा। अथ कतिपयैः, ततः अद्रावत्र प्रज्वलत्यगनिरुच्चैः प्राज्यः पोदनुल्लसत्येष धूमः॥ ३४६ ॥ इत्यादावोज:प्रभृतिषु गुणेषु सत्सु काव्यव्यवहारग्रासिः। स्वर्गपाप्तिरनेनैव देहेन वरवर्णिनी। अस्या रदच्छदरसो न्यकरोतितरां सुधाम्॥ ३४७॥ इत्यादौ विशेषोक्तिव्यतिरेकौ गुणनिरपेक्षौ काव्यव्यवहारस्य प्रवर्तकौ। इदानीं गुणानां भेदमाह- माधुर्योजःप्रसादाख्यास्रयस्ते न पुनर्दश।

सतामपि महाद्वेषः स्यादेकगुणजीविनाम्। वैमुख्यमेकमालायां यथा सुमनसां मिथः। यथा च-न किं सुमनरसां मिथः। शब्दालंकारस्योत्थापने एवमेव स्वोक्तं यथा- दुष्टः सुतोऽपि निर्वास्यः स्वामिना नयगामिना। ग्रहपङ्न्क्तेग्रहाधीशः शनिमन्ते न्यवीविशत् ॥ यथा च-विभुना नयशालिना। एवमलंकारान्तरेष्वपि ज्ञेयम् गुणानां तु नैषा युक्तिः। तत्रैव गुम्फे माधुर्यमुत्सार्य ओजोन्यासे दोष प्रसक्कात्। असमस्तेति । वैदर्भी तु सर्वगुणा। वामनमतमद:। अद्रावत्रेति। अत्र वाक्य उक्तिमात्रमेव न वैचित्रयम्। तत ओज:प्रभृतिषु गुणेषु सत्स्वपि न काव्यव्यवहारः । स्वर्गेति । वरवर्णिनी स्त्री । अत्र स्फुटस्य कस्यापि गुणस्यानुपलम्भेऽपि काव्यत्वम् । स्वर्गपाप्तिरूपहेतुसामटये सत्यपि दिव्यदेहरूपकार्यश्यानुक्तेर्विशेषोक्ति: । पूर्वदेहत्यागाभावेऽपि स्वर्गाप्तिफलस्योक्तेर्विभावनापि। न्यक्रोतीति व्यतिरेकः। गुणनिरपेक्षा- विति। अतिस्पष्टत्वादिति भाव: ।

[ < अ० उल्लास: ] काव्यपकाशः। १८९

एषां क्रमेण लक्षणमाह- आह्वादकत्वं माधुर्यं शृङ्गारे द्रुतिकारणम् ॥ ६८ ॥ शङ्गनरे (अर्थात्) संभोग। द्रुतिर्गलितत्वमिव। श्रव्यत्वं पुनरोज:मसादयोरपि। करुणे विप्रलम्भे तच्छान्ते चातिशयान्वितम्।

दीप्त्यात्मविस्तृतेर्हैतुरोजो वीररसस्थिति ॥ ६९ ॥ चित्तस्य विस्ताररूपदीप्तत्वजनकमोजः ।

शृद्गार इति। शृङ्गाराङ्गे हास्याद्तादावपि। यद्यपि हास्याद्द्ुतयोश्चि- नवृत्तिविस्तारहेतुतयौजोडप्यस्ति तथाऽपि शृङ्गाराङ्गतया प्रकृष्ट माधुर्य- मेव तत्र प्रतीयते। द्रुतीति। आद्रतेोति यावत्। चित्तस्य द्रुतिहेतुराह्लाद- कत्वमतिव्यापकत्वाव्यापकत्वाभावाल्लक्षणं सत्। बहुधा श्रुतमपि यदनु- द्वेजकं वचस्तन्मधुरमिति भरतोक्ततं तु लक्षणं प्रियजनरूक्षाक्षराक्षेपवच- नेऽपि तुल्यत्वादतिव्यापकम्। पृथक्पदत्वं तु माधुर्ये वामनोक्तमव्याप- कम्। समासेऽपि माधुर्यस्य दष्टेः। अवृत्तिर्मध्यवृत्तिर्वेत्यग्रे भणनात्। परमेतदपि भेदभङ्गन्योपात्तम् । दण्डिमते तु रसवत्काव्यं मधुरम्। श्रुति- वर्णानुप्रासाभ्यां वाग्रसः । अग्राम्यता तु वस्तुरसः। इत्थं रसो द्वेधा। अनुप्रासस्यालंकारत्वादग्राम्यार्थतायास्तु दोषाभावत्वान्न गुणत्वम्। वाम- नोक्तोऽर्थगुणस्तु माधुर्यमग्रे चर्चिष्यते। अर्थादिति। अग्रेतनश्रोके विपल- म्भभणनरूपसामर्थ्यात्। श्रव्यत्वमिति। ओजःप्रसादयोरपि श्रव्यत्वात्। श्रव्यं नातिसमस्तार्थशब्दं मधुरमिष्यते। इति माधुर्यलक्षणं भामहोक्तमतिव्यापकत्वेन निरस्तम्। करुण इति। अत्र क्रमेणेत्यभणनात्संभोगात्करुणे ततो विपलम्भे ततोऽपि शान्ते सातिशयं माधुर्ये न। किंतु संभोगात्करुणादौ समतयाS- धिकमित्यर्थः । अन्ये तु क्रमेणेति व्याख्यान्ति। वीरेति। वीररसप्रधाना स्थितिर्यस्य। यद्वा स्थानं स्थितम्। तद्विद्यते यस्य तत्स्थिनि। वीररसे स्थितिमत्तत्तथा । विस्तरेति। विस्तारो विकास:। तद्रूपदीप्िजनकमोजसो लक्षमं सत्। न तु हीनमवगतं वा वस्तु शब्दार्थेसंपदा यदुत्कृष्यते तदोज इति भरतोक्तम्। अहीनानवगी-

१९० संकेतसमेत :- [८ अ० उल्लास: ]

वीराद्वीभत्से ततोऽपि रौद्रे सातिशयमोज:।

व्यामोत्यन्यत्प्रसादोऽसौ सर्वत्र विहितस्थितिः । अन्यदिति व्याप्यमिह चित्तम्। सर्वत्रेति सर्वेषु रसेषु सर्वासु रचनासु च।

तस्यापकषणनौजसोऽपि गुणस्य माप्तेः। दयोदाहृतिः स्वा यथा- लघुभ्यो यादशी कीतिर्मेहन्रयः स्यान्न तादृशी। अरण्यं समृगस्थानं नगरं कीटकाश्रितम् । साहित्यदिगेषा यत्किमपि कथं चिद्धर्ण्यते । तत्कथमिवेयं गुणः । दण्डयुक्तं समासदैध्यमोज इत्यपि न । रीतित्रयेऽप्योजसः साधारणत्वात्। गौडीयानां निर्देशो न युक्तिमानिति वामनमङ्गलौ । तस्माद्वाढत्वमोज इत्यपि न शुद्धम्। बन्धगाढत्वं प्रत्युताजोहानिहेतुः । यथा- दैत्येन्द्रं द्राग् विदद्रे हत्पक्कैर्वारुवदुच्चकैः। नार्मृगेन्द्रैः स्पृष्टमात्रं वज्रक्रूरैनखाग्रकैः॥ वामनोक्तौजोर्थगुणो द्विविधोऽप्यग्रे चर्चिष्यते। वीरबीभत्सान्तःपाठा- द्भयानकेऽप्योज इत्येके। शुष्केति । शुष्केन्धनस्याग्निः । स तथा। यद्वा यश्चित्तं व्याप्नोति स पसादः । किंभूतः शुष्केन्धनाग्निवदित्यादि । तुल्यार्थे वतिः। शुष्केन्ध नस्याशनि: स्वच्छस्य वस्त्रादेजेलं यथा शीघरं व्याप्तिकृत्तथा चित्तस्य प्रसाद इत्यर्थः । विभक्तवाच्यवाचकयोगादनुक्तयोरपि शब्दार्थयोः प्रतिपत्तिः प्रसाद इति तु भरतः । पसिद्धार्थपद्तेति भावः। पदपूर्विका तदर्थावगतिरिति शब्दार्थयारग्रहणम्। सेयं विशेषणाधारा विशेष्याणा- मुक्तिः। वामनोक्तं शैथिल्यं प्रसादः । ओजोव्यत्ययादोषोऽयम् । तर्हिं गाढत्वसंप्लुतं शैथिल्यं प्रसाद इति चन्र। मिथो विरोधे गाढत्वशै- थिल्ययोरेकत्र संपुवासिद्धेः। करुणप्रेक्षणीयेषु संपवः सुखदुःखयोः । यथाऽनुभवतः सिद्धस्तथैवौजःमसादयोः ॥ इत्युत्त्या संप्ुवः सिध्यतीति चेत्तहिं ओजस्यन्तर्भाव इति वक्ष्यते। वस्तुवृत्त्या तु सभ्यानां नाट्ये करुणवासितानां प्राग् दुःखं नेपथ्यादि-

[ < अ० उल्लासः ] काव्यमकाश:। १९१

गुणवृत्त्या पुनस्तेषां वृत्तिः शब्दार्थयोर्मता॥ ७१॥ गुणवृत्त्या-उपचारेण, तेषां गुणानामाकारे शौर्यस्येव। कुतस्त्रय एव न दशेत्याह- केचिदन्तर्भवन्त्येष दोषत्यागात्वरे भिताः । अन्ये भजन्ति दोषत्वं कुत्रचिन्न ततो दश ॥ ७२॥ बहूनामपि पढानामेकपदवन्भासनात्मा यः श्लेषः, यश्चाS- रोहावरोहक्रमरूपः समाधिः, या च विकटत्वलक्षणोदारता, यश्रौजोमिश्रितशैथिल्यात्मा प्रसाद:, तेषामोजस्यन्तर्भावः । दर्शनेन च पश्चात्सुखमिति क्रमात्सुखदुःखानुभूतिः। ओजःमसादयोः पुनः सममनुभवप्रतिज्ञेति दृष्टान्तासिद्धिः। यद्वा सर्वरसमतीतिरानन्द- रूपैवेति दृष्टान्तासंगतिः। अर्थगुणस्तु मसादोडग्रे चर्चिष्यते। गुणेति। मुख्यया वृत्त्या गुणा रसे शौर्यमिवाऽडत्मनीत्यर्थः। एष्विति। रसध्वनिगुणालंकारेषु । दोषेति। पूर्वो क्तदोपत्यागात्केचि- हब्धाः । परोक्तशेपगुणानां क्रमेणान्तर्भावस्वीकारदोषत्वान्याह-बहू- नामित्यादि। स्वभावस्पष्टं विचारगहनं वचः श्विष्टमिति भरतः । विचा- रगहनं गभीरार्थमभिधानाभिधयेव्यवहारवैदग्धीयं न तु गुम्फधर्मः । गुम्फधर्मा हि गुणाः। तस्मान्मसृणत्वं श्लेषः । यस्मिन् सन्ति बहून्यपि पदान्येकपदवद्भान्तीति वामनः । अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मेति। मसृणमदन्तुरम्। दन्तुरन्वे हि रीतिवैशसोपनिपातः। तं चान्यतरनिर्वाहे निषेवन्ति। तस्मादशिथिलं श्षिष्टामति दण्डी। यथा- अपकारिण्यपि प्ायः स्वच्छाः स्युरूपकारिणः । मारकेम्योऽपि कल्याणं रसराजः प्रयच्छति ॥ ओज एवेदम्। गौडगुम्फदर्शिनो वा मतमिदम्। ते हि शिथिल- पिया:। स्वं यथा- नीचा: स्वशीलं मुञ्चन्ति नोपकारापकारयोः। आरन्त्येव करभा भारारोहावरोहयोः ॥ एकपदवद्वातीत्युक्तौ वस्तुवृत्त्या तु पृथक्पदत्वमेव सत्यमिति माधु- रयमेवेदम्। अर्थस्य गुणान्तरसमाधानात्समाधिरिनि भरतः । समाधान- मारोप:। यथा- कीर्ति: पल्ठवितेवाSSसीहुणैः कुन्देन्दुसुन्दरी। इति।

१९२ संकेतसमेत :- [ ८ अ० उल्लासः ]

पृथक्पदत्वरूपं माधुर्य भङ्गया साक्षादुपाच्म्। पसादेनार्थव्य- क्तिर्गृहीता। मार्गाभेदरूपा समता कचिद्ोष:। तथा हि-मातङ़गगा: किमु वल्गितैरित्यादौ सिंहाभिधाने मसृणमार्गत्यागो गुणः ।

सोऽयमतिशयोक्तिविशेषः । तस्मादारोहावरोहक्रमः समाधिरिति वामनः । तदिदं गुरुलघुवर्णसंचययोर्मिथोऽन्तरेणेति दण्डिभोजौ । तस्मादन्यधमस्यान्यत्र समाधानात्समाधिः। यथा मुखं विकसितस्मितमि त्यादि। लक्षणेयं न तु गुण इति स्वमते त्वोज: । बहुभिः सूक्ष्मैश्र विशेषः समेतमुदारमिति भरतः। यथा पथममरुणच्छाय इत्यादि। उल्लेख- वानसावर्थो न गुणः। तस्माद्विकटमुदारता यस्मिन् सति नृत्यन्तीव पदानीति प्रवीतिरिति वामनः । स्वं यथा- यद्यशः कैरवारामे वैरिणामपकीर्तयः ।

मनागमसृणोऽनुपासप्रभवोऽयं न गुणः । स्वमते त्वोज: । यस्मिन्न तथा स्थितोऽपि तथा स्थित एवार्थ: प्रतिभाति सोऽर्यव्यक्तिर्गुण इति भरतः । स्वोक्तं यथा- तदम्भ: किं वाच्यं तनयिषु जगज्जीवनकरं श्रियः क्रीडागारं जयति जलजं यस्य तनयः। कथं वा निर्वाच्यं सरसिजमिदं यस्य भुवन- त्रयीस्रष्टा स्रष्टा समजनि सुतः सर्वमहितः ॥ पसादान्न भेदोऽस्येति वामनीयाः । तस्माद्यन्र प्रागिवार्थस्यावगतिः पश्चादिव वाच: सार्थव्यक्तिः । यथा-वागर्थाविव संपृक्ताविति। सोऽय- मुक्त्यन्तरोक्तः प्रसाद एवेति दण्डी। तस्मादनेयार्थत्वमर्थस्यार्थव्यक्तिः। दोषाभावोडयं न गुणः । परस्परविभूषणो गुणालंकारग्रामः सममिति भरतः। भिन्नाधारा गुणालंकारा: कथमन्यान्यं भूषयेयुरिति दण्डी। श्ल्ेषयमकचित्राणि भूरयनुमासाश्र प्रस्तुतगुणान् विग्रृह्वन्ति। तस्माद्वन्धे- ष्वविषमं समम्। वन्धाश्च पौढमृदुमध्यवर्णारब्धत्वात्तादृशास्रयः। अत्र दृष्टान्ता: सुलभत्वान्नोच्यन्ते। एवं पश्चादग्रे च ज्ञेयम्। तदिदं वृत्तिष्वन्त- भर्वतीि। तस्मादारब्धरीतिनिर्वाहः सममिति वामनीया इत्यपि दूष्यते- मागभिदेति। क्रचिदिति। कुत्रचिदित्यस्य व्याख्येयम्। तस्मात्समता न

[< अ० उल्लासः ] काव्यमकाशः। १९३

मार्यम्, औज्ज्वल्यरूपा कान्विश् स्वीकृता। एवं न दश शब्दगुणा: । पदार्थे वाक्यरचनं वाक्यार्थे च पदाभिधा। मौढिर्व्याससमासौ च साभिप्रायत्वमस्य च।।

गुणः । अपारष्येति। सुखशब्दार्थ सुकुमारमिति भरतः । सुखशब्दमेवोति तु वामनः । तदिदं माधुर्ये कष्टत्वदोषाभावो वा। कान्तिरिति। श्रोत्रमन :- प्रीतिकृत्कान्वमिति भरतः । माधुर्यमेवेदम्। तस्मादौज्ज्वल्यं कान्तिरिति वामनः। यस्यां सत्यां न वा रगुम्फच्छायेयमिति प्रतीतिः। रं यथा- अस्तावनीं विगलितोष्मणि संश्रितेडर्के दिक्कामिनीषु रुदतीषु विहंगनादैः। सौरभ्यलीनमधुपालिमिषेण राजा मृत्पिण्डमुद्रितमुखा इव पद्मकोशाः ।। औजस्यौज्ज्वल्यतस्तर्हि कान्तिस्तस्माल्लोकसीमानतिक्रमः कान्तिरिति दण्डी। सा चोपकारात्मशंसनाच्। क्रमेणोदाहृतम्। एते वयममी दारा: कन्येयं कुलजीवितम्। ब्रूत येनात्र व कार्यमनास्था बाह्यवस्तुषु।।

ध्रुवं भुवं गतस्येन्दोर्भ्रन्त्या सेनेव तामसी ॥ स्वमिदम्। एवं चेस्रर्हि लोकसीमातिक्रमोऽकान्तिः स्याद्। पदार्थ इति। पदार्थे वाच्ये वाक्योक्तिर्यथा-चन्द्रपदे वाच्येSतरिनयनसमुत्थं ज्योतिरित्युच्यते । वाक्यार्थे पदोक्तिर्यथा-दिव्यैषा न स्या्त्कि तु मानुषीति वाच्ये निभिषतीत्युक्ति:। वाक्यार्थस्य व्यासो यथा- सुखं कचित्कचिद्दुःखं सुखदुःखं कचित्पुन. । कचिन्न दुःखं न सुखमिति चित्रा भवस्थितिः ॥ स्वमिदम्। तस्यैव समासो यथा-ते हिमालयमामन्कयोति। सामिप्रायत्- मिति। वामनोक्तोऽयं द्वितीयो भेदः । नन्वर्थस्य जडत्वात्राभिपायः। वक्तृश्रोत्रोः स इति चेत्-तद्गतोऽर्स्य गुण इति कथम्। अथ वस्त्वन्तरा. क्षेपकत्वमेव तस्य गुण इति ब्रूषे तद्वस्त्वन्तरमाक्षेप्यं वक्त्रभिपायरूपम्। २५

१९४ संकेतसमेत :- [ ८ अ० उल्लासः

इति या प्रौढिः, ओज इत्युक्तं तद्वैचित्रयमात्रं न गुणः। तदभावेऽपि काव्यव्यवहारपवृत्तेः। अपुष्टार्थत्वाधिकपदत्वानवी- कृतत्वामङ्गलरूपाश्रलीलग्राम्याणां निराकरणेन च साभिप्रायत्व- रूपमोज:, अर्थवैमल्यात्मा प्रसाद:, उक्तिवैचित्रयरूपं माधुर्यम्, अपारुष्यरूपं सौकुमार्यम्, अग्राम्यत्वरूपोदारता च स्वीकृतानि। अभिधास्यमानस्वभावोक्त्यलकारेण रसध्वनिगुणीभूतव्यङ्गया- भ्यां च वस्तुस्वभावस्फुटत्वरूपार्थव्यक्ति:, दीक्षरसत्वरूपा कान्तिश्च स्वरीकृते। क्रमकौटिल्यानुल्बणत्वोपपत्तियोगरूपघटनात्मा श्लेषोऽपि विचित्रत्वमात्रम्। अवैषम्यस्वरूपा समता दोषाभाव- मात्रं न पुनर्गुणः । क. खल्वनुन्मत्तोऽन्यस्य प्रस्तावेऽन्यदभिद- ध्यात्। अर्थस्यायोनेरन्यच्छायायोनेर्वा यदि न भवति दर्शनं तत्कथं काव्यम्, इत्यर्थदृष्टिरूपः समाधिरपि न गुणः ।

एवमाक्षेपकत्वमपि कविव्यापारादेव तथा विनिवेशप्रकारयोगे भवेत्। अत एव मौठिर्वस्तुतो वक्तृगतार्थेपूपचर्यते। अर्थेति। प्रयोजकपदोक्तिवैं- मल्यम् । उक्तीति। नवीनकृतत्वे हुक्तयो विचित्राः स्युः । अपारुष्येति। अत्रार्थगतमपारुष्यं यथा-यशःशेष इति । विशेषोऽसौ पर्यायोक्तस्य। उदारतेति। यथा-त्वमेवंसौन्दर्या स च रुचिरेत्यादि। दीक्षेति। वामन- मतमिदम्। यथा-प्रेयान् सोयमपाकृत इत्यादि। रौद्राद्या दीप्ता रसा: शृङ्गाराद्यास्तु न । ततस्तट्वैपरीत्यादकान्तिरपि स्यादित्युत्तरम्। क्रमेति। नेत्रपिधानादेर्यः क्रमो यचच कोटिल्यं तयोरनुल्बणत्वेनाग्राम्यत्वेनोप- पत्त्या युक्ततया यद्योजनं योगस्तद्रूपा घटना या तदात्मा श्रेषः। यथा- दष्टैकासनसंगते भियतमे पश्चादुपेत्याSSदरा- देकस्या नयने पिधाय विहितक्रीडानुबन्धच्छलः। ईषद्वक्रितकन्धरः सपुलकस्वेदोल्लसन्मानसा- मन्तहसलसत्कपोलफलकां धूर्तोऽपरां चुम्बति॥ अत्रैका प्रियाऽक्षिपिधानकेलिनाऽन्या तु चुम्बनेन रक्जितेति संविधा- नकभवं वैचित्रयमात्रमिद न तु गुणः । कः खल्विति। एकमर्थ प्रक्रम्य तस्मादन्येनार्थेन क: सुधीर्निर्वाहं कुर्यादित्यर्थः । अर्थदृष्टीति। स्वं यथा-

१ ख. तत्त्यागाद।

[< अ० उल्लास: ] काव्यपकाशः। १९५

तन नार्थगुणा वा्च्याः। वाच्या वक्तव्या:। प्रोक्ता: शब्दगुणाश्र ये। वर्णाः समासो रचना तेषां व्यअ्जकतामिताः ।७३।। के कस्येत्याह- मूर्ध्नि वर्गान्त्यगा: स्पर्शा अटवर्गा रणौ लघू। अवृत्तिर्मध्यवृत्तिर्वा माधुर्ये घटना तथा॥ ७४॥

सर्वथा नष्टनैकठ्यं विपदे वृत्तशालिनाम्। वारिहारिघटीपार्श्े ताड्यते पश्य झल्लरी॥ तस्मात्समाधिः काव्यार्थ एव न गुणः । व्याजावलम्बनं समाधि- रिति तु भोज: । यथा- दर्भाङ्करेण चरणः क्षत इत्यकाण्डे तन्वी स्थिता कतिचिदेव पदानि गत्वा।। इत्यादि। एतदपि वैचित्र्यमात्रम् । अविच्छेदेन विच्छेदेन।SSरोहा· वरोहाभ्यां सौष्ठवतया स्थानस्यातुच्चनीचतया च पीठक्रमेणौजःप्रसा- दमाधुर्यौदार्यसाम्यानीति गुणाः पञ्चेत्येके। तदसत्। न हि विषयविभागेन पाठक्रमोऽस्ति । किमपि कदाचित्करथचित्पव्यत इति पाठनियम: । कल्प्यत इति चेत्सोऽलीकत्वान्न गुणहेतुः । स्रग्धरादा- वोज इन्द्रवज्रादौ प्रसादो मन्दाक्रान्तादौ माधुर्य शार्दूलादौ साम्यं विषमवृत्ते चौदार्थमिति च्छन्दोविशेषसाध्या गुणा इत्येके। तदप्यसत्। स्नग्धरादावपि प्रतिगुणं यथोक्तवर्णरचनासमासाद्यभावे गुणान्तरप्राप्तेः। यथा-जड््घाकाण्डोरुनाल इति। एवमिन्द्रवज्रादिष्वपि ज्ञेयम्। तेषामिति। ये माधुर्याद्या गुणाः शब्दगतत्वेनोक्तास्तेषा वर्णाद्या व्यञ्ज- कतां गता इत्यर्थः। स्पर्शा वर्गवर्णा हृस्वान्तरिता इति लघुत्वस्य स्वरधर्मत्वात्। रणयोर्व्यञ्जनयोरनुपपत्तौ हस्वान्तरितोपनिबन्धे लघुत्वं कल्प्यते। तथेति। माधुर्यानुकला: स्पर्शा इत्यादि व्यञ्जकतामिता इति संबन्धः।

१ ख. पाठे क्र'।

१९६ संके नसमेत :- [८ अ० उल्लारु: ] टठडढवर्जिता: कादयो मान्ना: शिरसि निजवर्गान्त्ययुक्ता:, तथा रेफणकारौ ह्रस्वान्नरिताविति वर्णाः, समासाभावो मध्यमः समासो वेति समासः, तथा माधुर्यवती पदान्तरयोगेण रचना माधुर्यस्य व्यञ्जिका। उदाहरणम्- अनङ्गरङ्गप्रतिमं तदङ्गं भङ्गीभिरङ्गीकृतमानताङ्गयाः। कुर्वन्ति यूनां सहसा यथैताः स्वान्तानि शान्तापरचिन्तनानि॥३४८॥ योग आयतृतीयाश्यामन्त्ययो, रेण तुल्ययोः । टादि:, शषौ, वृत्तिदैध्यं, गुम्फ उद्धत ओजासि।। ७५॥

रि उभयत्र वा यस्य कस्यचित्, तुल्ययोस्तेन तस्यैव संबन्धष्ट- वर्गोऽर्थात् णकारवर्ज: शकारषकारौ दीर्घसमासो विकटा संघटना ओजसः। उदाहरणं-मूर्धामुद्वृत्तकत्तेत्यादि। श्रुतिमात्रेण शब्दान्तु येनार्थप्रत्ययो भवेत्। साधारण: समग्राणां स प्रसादो गुणो मतः ॥७६॥ समग्राणां रसानां संघटनानां च। उदाहरणम्- परिम्लानं पीनस्तनजघनसङ्गादुभयत- स्तनोर्मध्यस्यान्तः परिमिलनमपाष्य हरिनम्। इदं व्यस्तन्यासं श्लथभुजलताक्षेपवलनैः कृशाङ्गयाः संतापं वदति विसिनीपत्रशयनम्॥ ३४९॥ यद्यपि गुणपरतन्त्राः संघटनादयस्तथाऽपि

अनङ्ेति। एता भङ्गन्यः । स्वान्तानि योषाङ्गननेव ध्यायन्तीत्यर्थः । अत्रानङ्गेन्त्यादिरूपतया वर्णा मूर्ध्नि स्ववर्गान्त्यगाः समासरचने च शृङ्कारस्य व्यञ्ञका:। तद्द्वितायोति। च्छड्ढेत्यादिरूपतया। अध इति । क्रर्कर्क्रेत्यादिरू पतया। तुल्ययोरिति। कच्चिद्वृत्तेत्यादिरूपतया। परीति। दाहाधिक्येनाधोमुधी स्त्री अयने लुण्ठिता। अतः स्तनजघ- वस्थानयोम्लानिः ।

[८ अ० उल्लासः] काव्यपकाशः । १९७

वक्तृवाच्यपबन्धानामौचित्येन क्वचित्कचित्। रचना वृत्तिवर्णानामन्यथात्वमपीष्यते ॥७७॥ क्वचिद्वाच्यपवन्धानपेक्षया वक्त्रौचित्यादेव रचनादयः। यथा- मन्थायस्तार्णवाम्भ प्लुतिकुहरचलन्मन्दरध्वानधीर: कोणाघातेषु गर्जत्मलयघनघटान्योन्यसंघट्टचण्डः। कृष्णाक्रोधाग्रदूनः कुरुकुलनिधनोत्पातनिर्घातवातः केनास्मत्सिहनादपतिरसितस खो दुन्दुभिस्ताडितोऽसौ।।३५०॥ अत्र हि न वाच्यं क्रोधादिव्यञ्जकम्। अभिनेयार्थ च काव्यमिति तत्मतिकूला उद्धता रचनादयः । वक्ता चात्र भीमसेनः। क्चिद्वक्कपबन्धानपेक्षया वाच्यौचित्यादेव रचनादयः। यथा-

कुर्वत्काकुत्स्थवीर्यस्तुतिमिव मरुतां कंधरारन्ध्रभाजां भाङ्कगररभीममेतन्निपतति वियतः कुम्भकर्णोत्तमाङ्गम्।३५१॥ कचिद्क्तृवान्यानपेक्षा: प्रबन्धोचिता एव ते। तथा हि- आख्यायिकायां शृङ्गारेऽपि न मसृणवर्णादयः। कथायां रौद्रेऽपि नात्यन्तमुद्धताः । नाटकादौ रौद्रेऽपि न दीर्घसमासादयः ।

मन्थेति। मन्थेनाऽडयस्तं यदर्णवाम्भस्तत्प्तिकुहरं चलन् यो मन्दर इति योगः। कृप्णा द्रौपदी। केन ताडितोऽयं दुन्दुभिरीदग्भूत इति वृत्तार्थ। अत्रेति। यदि हि क्रोधादिव्यञ्जकं वाच्यं स्यादिदं च काव्यमनभिने- यार्थ स्यात्तदाऽनुमन्ये नोद्धतरचनादि। अभिनेयार्थ हि नाटकादि। तत्र रौद्रादावपि न दीर्घवत्त्यादि कार्यम्। न मसणेति। विकटगद्यबन्धाख्यायिकाबन्धस्य च वैकव्यं न मृदु- वर्णेः स्यात्। कथायामिति। मृदुवर्णा कथा । नाटकेति। न केवलं करुणविप्रलम्भयोः। रौद्रे-पि न दीर्घवृत्त्यादिकं कार्यम्। यतो रस- प्रतीतौ विरोधिनो व्यवधायकाश्च त्याज्या एव। एवं दीर्घवृत्ते वृत्तीनां नानाविधसंभावनया रसग्रतीतिं काचिद्व्यवदधातीति तस्यां न भरः कार्यः । विशेषेण काव्येऽभिनेयार्थे। तत्रापि विप्रलम्भकरुणयोः। तयोहिं सुकुमारत्वादस्वच्छत्वे शब्दार्थयोः प्तीतिर्मन्दा स्यात्!

१९८ संकेतसमेत :- [८ अ० उल्लास: ]

एवमन्यदप्यौचित्यमनुसर्तव्यम्। इति काव्यपकाशे गुणालंकारभेदनियतगुणनिर्णयो नामा- षमोलासः ॥।८||

रसान्तरे तु रौद्रादौ मध्या वृत्िरपि। धीरोद्धतव्यापारौचित्याद्। दीर्घवृत्तिरपि वा तदाक्षेपाविनाभाविरसोचितवाच्यापेक्षया न विगुणा स्यादिति साऽपि स्वरीकार्या। प्रसादस्तु सर्वरसगोक्तत्वात्सर्वत्र स्वी- कार्यो ज्ञेयः। तत्त्यागे ह्यवृत्तिरपि न करुणविमलम्भयोव्यज्जिका। तदङ्गीकारे मध्यवृत्तिरपि च व्यञ्जिका। अत एव कृतमनुमतं दृष्ट वा यैरित्यादौ प्रसाद एव न माधुर्यम्। नाप्योजः।दीर्घवृत्त्याद्यभावात्। न चाचारुत्वम्। इष्टरसप्रतीतेः। एवमिति। एकद्वित्रिचतुर्मिश्छन्दोभि- रर्थसमाप्तौ मुक्तकसंदानितकविशेषककलापकानि सर्वभाषाभि: स्युः। पश्चादिचतुर्दशान्तस्तु कुलकम्। चतुर्दशार्धमप्येके। मुक्तकैरेकविषया पद्धतिः पर्या। स्वपरकृतानां सूक्तीनां मीलनं कोशः । एकानेकप्रघ- टकविषयत्वेनैककविकृतानां तु मीलनं संघातसंहितेति। तत्रैतेषां मध्ये सुक्तकेषु रसबन्धाश्रयेण न दीर्घा वृत्ति: कार्या। अन्यथा तु स्वेच्छा- संदानितकादौ विकटबन्धत्वेन वृत्त्यभावस्त्याज्यः । प्रबन्धाश्रिते तु मुक्तकादौ यथोक्तपबन्धविषया आराध्याः। पर्याबन्धेषु तु द्र्घा वृत्ति- स्त्याज्या। कदाचिद्रौद्रादिविषये दीर्घायामपि वृत्तौ परुषाग्राम्ये वृत्ती त्याज्ये। एकं पुमर्थमुद्दिश्य प्रकारभङ्गया भूरिवृत्तान्तवर्णनारूपायां त्वितिवृत्तस्य न्यासे भरः कार्यो न रसानाम्। मध्यादुपान्ततो वा। ग्रथान्तरप्रसिद्धमितिवृत्त यस्यां वण्येतें सा खण्डकथा। पूर्णकथा तु प्रसिद्धा। तयोः कुलकादिभूयसत्वे दीर्घाऽपि वृत्तिर्न विरुद्धा। सर्गबन्धे तु रसा एवाऽडराध्या इति। इत्याचार्यश्रीमाणिक्यचन्द्रविरचिते काव्यपकाश- संकेतेऽष्ृम उल्लास: समाप्त:।।

१ ख. विशेष आ।

[९ न० उल्लासः ] काव्यपकाशः। १९९

अथ नतम उल्ल.स. । 1:0- गुणविवेचने कृतेऽलंकारा: पराप्तावसरा इति संमति शब्दालं- कारा नाह- यदुक्तमन्यथा वाक्यमन्यथाऽन्येन योज्पते। श्लेषेण काक्का वा ज्ञेया सा वक्रोक्तिस्तथा दविधा॥७८। तथेोति श्लेषवक्रोक्ति काकुबक्रोक्तिश। तत्र पदभङ्गशलेषेण यथा- नारीणामनुकूलमाचरसि चेज्जानासि, कश्चेतनो वामानां भियमादधाति, हितकृन्नैवावलानां भवान्। युक्ततं किं हितक्तनं ननु बलाभावपसिद्धात्मन: सामर्थ्ये भवतः पुरदरमतच्छेदं विधातुं कुतः ॥ ३५२॥ अभङ्गशलेषेण यथा- अहो केनेदृशी बुद्धिर्दारुणा तव निर्मिता। त्रिगुणा श्रूयते बुद्धिर्न तु दारुमयी कचित् ॥ ३५३ ॥ काका यथा-

लोकोत्तरोऽयं संकेतः कोऽपि कोविदसत्तमाः। शब्दस्याऽडडम्बरो यत्र भूषणत्वेन निश्चित ।। यदुक्तमिति। अन्येनान्यथोक्तमन्येनान्यथा योज्यत इत्यर्थ: । श्रेषेण काकेति हेतौ तृतीया। तथेति। श्लेषकाकुभ्याम्। तत्रेति। पदानों भङ्गना- भङ्गाभ्यां श्रेषवक्रोक्ति: स्यादिति भावः। नारीणामिति। चेज्जानासि तन्नारीणामनुकूलमाचरसीति योगः। नारीणं स्त्रीणाम्। भङ्गे तु न, अरीणाम्। वामाः स्त्रियः प्रतिकूलाश्। हितकूदिति। हितं करोति कृन्तति च । बलं शक्तिर्बलो दैत्यश्च। तद- भावेन प्रसिद्धात्मा दुर्बलो विडौजाश्च। मतमभीष्टम्। अत्राभङ्गभङ्गाभ्या-

दारुगेति। प्रथमान्ततया रौद्रा। तृतीयान्तनया काष्ठेन। केन काष्ठे- नेवि योगः । सत्त्वरजस्तमासि गुणाः । काक्ेति । काकुशब्दव्युत्पत्ति स्तृतीयोल्ासे कृता। वाक्यस्य साकाङ्गनिराकाङ्कत्वाभ्यां काकुर्द्विधा- साकाङ्का निराकाङ्का च । यस्माद्वाक्याद्यादृटशः संकेतेनार्थः प्रतीयते न

२०० संकेनसमेत :- [९ न० उल्ास: ]

ताहगेव किं तु न्यूनाधिकः प्रमाणबलेन निर्णययोग्यस्तद्वाक्यं साका- ङ्म्। अन्यथा तु निराकाङ्म्। वक्तराकाड्डन वाक्ये उपचर्यते। सा च प्रस्तावव शान्निणीयते। विशिष्टविषयता चास्या: मस्तावादेव वाच्या। एतद्वाक यमागमननिषेधारयोक्तम्। कयाचित्तत्सख्या तु काका वाक्यस्य विधेयत्वं प्रापितम्। विषयोऽप्यर्थान्तरं तदर्थगत एव विशेषस्तदर्था- भावो वेति त्रिधा। यथा देशः सोऽयमरातीति। अत्र साकाड़ का कुस्त- त्पभावात्ततोऽप्यधिकं कुरुत इत्यर्थान्तरे गतिः। स यस्य दशकन्धरं कृतवतोऽपि कक्षान्तरे गत. स्फुटमवन्ध्यतामधिपयोधि सांध्यो विधि: तदात्मज इहाङ़गनदः प्रहित एष सौमित्रिणा क्क स क स दशाननो ननु निवेद्यतां राक्षसाः॥ अत्र तदात्मज इहाङ्गद इति साकाङ्कया काका स्वगता वालिपुत्रो- चिता विशेषा अर्प्यन्ते। निर्वाणवैरिदहना इति । अत्र भवन्तीति साकाड्या काकुभेवनाभावमाह । भवन्तीति वचनोच्चारणं त्वर्थे संभा- वनां विदधदभावस्य निषेधात्मनो विषयं भवनलक्षणमर्पयति। न भवन्त्येवेत्यर्थः । अभिप्रायवान् पाठधर्म काकुः । स नालङ्कगरी स्यादिति तु स्थवीयः। शब्दस्पृष्टत्वेनार्थान्तरप्रतीतिहेतुत्वाद्। गुणीभू- तव्यङ्गयभेद एवायम्। यदाह ध्वनिकार :- अर्थान्तरगतिः काका या चैषा परिदृश्यते। सा व्यङ्गयस्य गुणीभावे प्कारभिममाश्रिता॥ इति। तन्मते काकुवक्रोक्तिनालंकारः। यथा च पाठधर्मत्वं काकोस्तथा भरताज्ज्ञेयम्। वस्तुस्वाभाव्यात्काकुः श्रुतमर्थमनादृत्यार्थान्तर वक्ती- त्येके। अन्ये त्वेवमाहु :- इह यैषां प्रथमेन संवित्स्पन्देन प्राणोल्लास- नया वर्णादिविशेषहीना वागजन्यते सा नादरूपा सती हर्षादिचित्त वृत्ति विधिनिषेधाद्याशयं वा तत्कार्यलिङ्गतया वा तादात्म्येन वा गमयति। दृश्यते हि मृगश्वादेरपि नादश्रतौ भीरोपशोकादिप्रतिपत्तिः । नादाचित्तवृत्त्याद्यनुमानमित्यर्थः । ये चैते वर्णविशेषास्ते तन्नानारूपसा- मान्यात्मकवाक्तन्तुग्रन्थिमया इव प्राच्यप्यत्नातिरिक्तनिमित्तान्तरापेक्षाः।

१ ख. व्दपृपत्वे।

[९ न० उल्लास: ] काव्यपकाशः। २०१

गुरुजनपरतन्त्रतया दूरतरं देशमुद्यतो गन्तुम्। अलिकुलकोकिलललिते नैप्यति सखि सुरभिसमयेऽसौ॥३५४॥ वर्णसाम्यमनुप्रासः । स्वरवैसादृश्येऽपि व्यञ्षनसदृशत्वं वर्णसान्यम्। रसादनुगतः प्रकृष्टो न्यासोऽनपासः । छेकवृत्तिगतो द्विधा। छेका विदग्धाः, वृत्तिर्नियतवर्णगतो रसविषयो व्यापार:, गत इति च्छेकानुगासो वृत्त्यनुगासश्व। किं तयो: स्वरूपमित्याह- सोडनेकस्प सकत्पूर्वः । अनेकस्यार्थाद्व्यञ्जनस्य, सकृदेकवारं सादृश्यं छेकानु- पासः । उदाहरणम् - ततोऽरुणपरिस्पन्दमन्दीकृतवपुः शशी। दधे कामपरिक्षामकामिनीगण्डपाण्डुताम्॥३५५॥

तत एवान्यत्राप्यभिमेतेऽन्यथाऽपि पयोक्तुं शक्याः । अत एव दृष्टव्य- भिचारा:। नादस्तु झटित्युद्भिन्रमुखरागपुलकस्थानीयो नान्यथा कर्तु पार्यत इत्यनन्यथासिद्धोऽन्यथासिद्धं शब्दार्थ वाधत एव। यथोक्तं भीरै न मे भयमिति। अन्यपकारतां वा वाक्यार्थस्य विशेषणार्पणेन विधत्ते। वामनस्त्वसादृश्याल्क्षणा वक्रोक्तिरिति वक्रोक्तिलक्षणमाह। वर्णेति। वर्णस्यैकस्यानेकस्य घटपटेत्यादिशब्दरूपरहितस्य साम्यं सादृश्यम् । स्वरेति। स्वरव्यञ्जनसादृश्ये यमक स्यादिति वर्णसाम्य- मुक्तम्। एकस्यैव पुनः पुनर्निबन्धसान्यमावृत्तिरित्यर्थः । प्रकृष्ट इति। अदूरान्तरित इति शेषः । पूर्व इति । छेकानुप्रास । अनेकस्येति । अय भाव :- यत्रानेकं व्यञ्ञनं द्विव्याददिव्यञ्जनसमुदायः सकृदेकवारभाव- त्यते तत्र च्छेकानुपासः। ततोडरुण इति। न्द न्दी ण्ड ण्डु इत्याद्यनेकव्यः अनं सकृदावृटत्तम्। कामपरिक्षामकामिनीत्यत्र तु कामेत्यनेकव्यञ्ञनस्य

१ ख. 'रुर्न मे. २६

२०२ संकेतसमेत :- [९ न० उल्लास: ]

एकस्याप्यसकत्परः ॥ ७९ ॥ एकस्य, अपिशब्दादनेकस्य व्यञ्जनस्य द्विर्वहुकृत्वो वा सादृश्यं वृत्त्यनुगासः । तत्र- माधुर्थव्यअ्कैर्वणेरुपनागरिकोच्यते। ओज:प्रकाशकैस्तैस्तु परुषा उभयत्रापि प्रागुदाहृतम्। कोमला परैः ॥८0 ॥ परैः शेषैः । तामेव केचिद्ग्राम्येति वढन्ति। उदाहरणम्- अपसारय घनसारं कुरु हारं दूर एव किं कमलैः। अलमलमालि मृणालैरिति वदति दिवानिशं बाला ॥ ३५६ ॥ केषांचिदेता वैदर्भीप्रमुखा रीतयो मताः। एतास्तिस्रो वृत्तयो वामनादीनां मते वैदर्भी-गौडी-पाश्चा- ल्याख्या रीतयो मताः । शाब्दस्तु लाटानुभासो भेदे तात्पर्यमात्रतः ॥८१।। शब्दगतोऽनग्रास:, शब्दार्थयोरभेदेऽप्यन्वयमात्रभेदात्। लाट- जनवल्लभत्वाच लाटानुपासः । एष पदानुपास इत्यन्ये। एकस्येति। असमुदायरूपस्य। केवलस्येति यावत्। तस्यासकृद्धद- कृत्वः सादृश्ये चारुत्वम्। अनेकस्य द्विर्बह्दुकृत्वो वा। तत्रेति। वृत्तयनुपासे। उभय-पीति। उपनागरिकापरुषयोः । प्रागिति। अनङ्गरङ्गेत्यादि मूध्नामुद्दत्तेत्यादि। अत्रानङ्गरङ्गेत्त्यत्रैकस्य गक्ारस्य बहुवारमावृत्तिः । ग्राम्येति। आ्राम्येति नाम्नि तातत्पर्ये न तु दुष्टत्वम्। न हि सर्व ग्राम्यं दुष्टमेव । ग्राम्यमपि किमपि रम्यं भवतीति नाम्यन्तरतत्परतां खल्व- पसारयति। अत्र वणसमुदायस्य बहुवारमावृत्ति। रीतय इति। एतेन रीतयो वृत्त्यात्मिका इत्यर्थः । शाब्दस्त्विति। न तु वार्ण:। तात्पर्यमात्रेति यमकव्यवच्छेदार्थम्। तात्प- यमन्यतरपरत्वम्। तेनैव मेदोडतर न शब्दार्थस्वरूपेण। अन्वयमात्रेति। अनन्वये शब्दैक्यमौचित्यादानुषङ्गिकं न तु नियतम्। ततो हंस इव इंसः हंसो मराल इति वा कृते न दोष:। अत्र तु शब्दार्थयोरैक्यमेव। १ ख. 'रना ख।

[ ९ न० उल्लास. ] काव्यपकाज्ः। २०३

पदानां सः । स इति लाटानुपरासः । उदाहरणम्- यस्य न सविधे दयिना दवदहनस्तुहिनदीधितिस्तस्य। यस्य च सविधे दयिता दवदहनस्तुहिनदधितिस्तस्य ॥ ३५७ ॥। पदस्यापि। अपिशब्देन स इति समुचीयते। उदाहरणम्- व३नं वरवर्णिन्यास्तस्याः सत्यं सुधाकरः। सुधाकरः कनु पुनः कलङ्गविकलो भवेत् ॥ ३५८ ॥। वृत्तावन्यत्र तत्र वा। नाम्न: स वृत्त्यवृत्त्याश्र एकस्मिन्समासे मिन्ने वा समासे समासासमासयोरवा नाम्नः प्रातिपदिकस्य, न तु पदस्य सारूव्यम्। उदाहरणम्-

एष च पश्चधेति क्रमेणाSडह-पदानामिति। यस्येति। अत्र पूर्वार्धे दवदहनो विधेयः । तुहिनदीितिरनुवाद्यः। एतदेवोत्तरार्धे विपरीततया ज्ञेयम्। यथा वा- न्यायशालिनि भूपाले संग्रही नावसीदति। विपरीते पुनस्तत्र संग्रही नाऽवसीदति॥ पूज्यानामिदम्। स्थानद्व्येऽप्यत्र बहूना पदानां सक्दावृत्तिरुक्ता। असकृत्त्वं स्वरं यथा- सन्ति सन्तः किं न सन्ति सन्ति चेत्तनिवेद्यताम्। किं कुप्यन्ति न कुप्यन्ति ते कुप्यन्ति किमीदृशाः ॥ पदस्य सकृदावृत्तिर्यथा-वदनमिति। अत्र वदनं सुधाकरत्वेनोकत्वा पुनर्निषेधो न युक्त इति चेन्न। वर्णनीयस्यात्यन्तोत्कर्षाय स्वोक्तस्यापि तिरस्कारे न दूषण प्रत्युन भूषणम्। यद्वा तस्याः सत्यं वक्त्रं सुधाकरो न त्विन्दु: सुधाकर इति काका व्याख्येयम्। असकुद्यथा- दुःखाभावः सुखं नेह सुखं यत्तन वा सुखम्। सुखं तत्परमार्थेन यद्विहाय सुख सुखम् ॥ स्वभिद्म्। वृत्ताविति। वृत्तावित्येकस्मिन् समासेऽन्यत्र तत्र वेति भिन्नसमासे

२०४ संकेतसमेन :- [९ न० उल्लासः]

सितकरकररुचिरविभा विभाकराकार धरणिधर कीर्ति:। पौरुपकमला कमला साऽपि तवैवास्ति नान्यस्य ।। ३५९।। तदेवं पञ्चथा मतः ॥८२ ॥ अर्थे सत्यर्थभिन्नानां वर्णानां सा पुनः श्रुतिः। यमकं

र्थानामिति न युज्यत वक्तुमित्यर्थे सतीत्युक्तम्। सेति सरो रस इत्यादिवैलक्षण्येन तेनैव क्रमेण स्थिता।

वत्त्य वृत्त्योरिति समासासमासयोरिति ज्ञेयम्। सितेति । अनेकस्य नाम्न: सकृदावृत्तिरेषा। असकृदावृत्ति: स्वयमूह्या। एकस्य नाम्न: सकृद्सकृ- दावृत्तियेथा रवम्- विश्वसृष्टिकरो विश्वपालको विश्वघातकः । विश्वज्ञो विश्वविख्यातो देवदेवः पुनातु वः ॥ नेत्रेड्जनेत्रे तवेत्यादौ तु विभत्तयादौ वाच्यापानत्तयेऽपि बहुतरश व्दार्थ पौनरुत्तयाल्लाटानुपासत्वमेव। यमकस्येवास्यापि प्रायेण भेदा: स्यु: वर्णानामिति। स्वरयुतानामिति शेषः । तथा सूत्रे लिङ्गवचने अतन्त्रे इति न्यायाद्वर्णस्य वर्णयोक्च पुनः श्रुतौ यमकत्वम्। परं वर्गस्य पदा- न्तरगतत्वेन पुनः श्रुतौ वैचित्रयाभावात्तस्मिन्नेवें पदे पुनः श्रुतिः कार्या। पुनः श्रुतिरावृत्तिः। वर्णस्य पादादिमध्यान्तेष्त्रावृत्तिर्यथा-'नानाशं शंकरो भम' । वर्णयोर्वर्णानां च तस्मिन्नेवँं पादे पदान्तरे चाऽऽवृत्ति: स्वयमूद्या। यमो द्वौ समजातौ। तत्मतिकृतिर्यमकम्। तेनैकस्याक्षरस्य द्वयोबेहूनां वाडन्यत्सदश निरन्तरं सान्तरं वा शोभाजनकमलंकार। अन- र्थक्त्व इति। मधुपराजिपराजितमानिनीत्यादौ द्वयोरनर्थकत्वे वेति शैषः। न च तदर्थ एव शब्द: पुनः प्रयुज्यत पौनरुत्त्यप्रसङ्गनदिति सामथ्यलब्धेऽयर्थभिन्नत्वे यत्र स एवार्थः प्रसङ्गेन पुनर्वक्तुमिष्टः स्याद्वन्धबन्धुरत्वादिना च प्रयुक्त एव शब्द: पुनः प्रयुज्यते । उदेति सविता ताम्रस्ताम्र एवास्तमेति च। इत्याद्रौ। अत्न पौनरुत्त्यदोपाभावाद्यमकत्वं प्रसज्येतेत्यर्थभिन्नाना

१ ख. 'स्य पदा"। २ ख. "व पादे० । ३ क. व पदा"।

[९ न० उग्धम. ] काव्यमकाशः। २०५

पादतव्भागवृत्ति तद्यात्यनेकनाम्॥ ८३ ॥ प्रथमो द्वितीयादौ (३) द्वितीयस्तृतीयादौ (२) तृतीय- अ्चतुर्थे ( १) प्रथमस्त्रिष्वपि (१) इति सप्त । प्रथमो द्वितीये तृतीयश्रतुर्थे, प्रथमश्चतुर्थे द्वितीयस्तृतीये, इति द्वे। तदेवं पादजं नवभेदम्। अर्धावृत्ति: श्रोकावृत्तिश्रेति द्वे। द्विधा बिभक्ते पादे प्रथमपादादिभाग पूर्ववद्दितीयादिपादादिभागेष्वन्तभागोऽन्तभा-

मित्युक्तम्। तथा दन्त्योष्ठयौष्ठयवकारबकारादिवर्णभेदे लघुपयत्नतरकृते च भेदे संयुक्तयो: सजातीययोर्वास्तिवे विशेषे यमकबन्धो न विरुध्यते। लोकप्रतीत्या तत्रापि श्रुतितुल्यत्वात्। स्वं यथा- यथा नश्यन्ति विध्वानि यथा नश्श्यन्ति न द्विषः । तथा कुरु गुणालम्बकृपालं वः सदा मन. ॥ अत्र नश्यन्तीत्येकत्रैकः शकारोऽन्यत्र दौ। तत्रैकत्र चौष्ठयोऽन्यतो दन्त्योष्टयः । तथा गुणालम्वेत्यत्र लकारो लघुप्रयत्नतरः। कृपां लातीति कृपालमित्यत्र त्वलघुप्यत्नतरः। तथा नकारणकाराभ्यामस्वरमकार- नकारा्यां विसर्गभावाभावाभ्यां च न विरोध इत्यन्ये। स्वं यथा- अप्रमाणमपमानमङ्गी कुर्वेन् गुणत्रजम्। देवदेव समक्षोऽसि साधूनामध्वनि त्रजन् ॥ इत्यादि। लोकादन्यदप्यूह्यम् । तदेव पादजमिति। अत्र प्रथमस्त्रिष्वपीति भेदवर्जे पादस्य सकृदा- वृत्त्या भेदा जेयाः। तेन प्रथमो द्वितीयतृतीययोर्द्वितीयचतुर्थयोस्तृतीयच- तुर्थयोर्द्वितीयस्तृतीयचतुर्थयोरिति चतुर्भेदी सत्यपि न गणिता। नव- भेदमिति। प्रथमस्य क्रमेण द्वितीयतृतीयचतुर्थै, पादैः सह द्वितीयस्य तृतीयचतुर्थाभ्यां तृतीयस्य चतुर्थेन सादृश्ये षड् भेदाः । चतुष्पदे सादृश्ये सप्तमो भेद । अर्ेति। द्वे अप्यर्धे सदशे। श्लोकेति। द्वो श्रोकौ सदृशावित्यर्थः। प्रथमपादादीति। प्रथमपाद स्याऽडदिभागः स तथा। द्विती- याद्यश्च ते पादाश्च तेपामादिभागास्तेषु तथा। प्रथमपादादिभाग इत्यत्राSS- दिशब्दः प्रथमादिपादादिभाग इत्येवंरूपतया ज्ञेयः। ततो ग्रन्थो युज्यते। अन्यथा तु दशभङ्गी नोततिष्ठते। यद्वा दशत्वं विनाऽपि पुर उक्तस्येति-

२०६ संकेतसमेत :- [९ न० उल्ास: ]

गेप्विति विंशतिर्भेंदाः । श्रोकान्तरे हि नासौ भागावृत्तिः । त्रिखण्डे त्रिंशच्तुष्खण्डे चत्वारिंशत्। प्रथमपादादिगतान्त्यार्धा- दिभागो द्वितीयपादादिगत आद्यार्धादिभागे यम्यत इत्याद्यन्व- र्थतानुसारेणानेकभेदम्, अन्तादिकम्। आद्यन्तिकम्, तत्समु- च्चयः, मध्यादिकम, आदिमध्यम्, अन्तमध्यम्, मध्यान्ति- कम्, तेषां समुच्चयः । तथा तस्मिन्नेव पाद आद्यादिभागानां मध्यादिभागेषु, अनियते च स्थान आवृत्तिरिति प्रभूततमभेदम्। तदेतत्काव्यान्तर्गडुभूतमिति नास्य भेदलक्षण कृतम् । दिङ्मा- त्रमुदाहियते- सन्नारीभरणोमायमाराध्य विधुशेखरम्। सन्नारीभरणोऽमाय ततस्त्वं पृथिवीं जय ॥ ३६० ॥

शब्दस्य प्रकारार्थता जेया। ततो ग्रन्थोक्तं युज्यत इति । श्लोकान्तरे हीति। अत्र हि भागस्याऽडवर्तमानत्वे न वैचित्रयमित्यावृत्तिर्नेष्टा न त्वसं- भवादेव । चत्वारिशदिति। द्वित्निचतुष्खण्डपादभेदानां केवलानामेव मीलन उक्तसंख्या युज्यते। द्विकादियोगे तु वर्धतेऽपि। प्रथमपादादीति। पथमपादादिगतान्त्यार्धरूप आदिशब्दादिमध्यान्तरूपो भाग इत्यर्थः । अन्तादिकमिति। अत्रान्तशब्देनाग्रेतनोऽन्तादिकनामा यमकभेदो भीमो भीमसेन इति न्यायेन गृह्यते । ततोऽन्तादिकादिकमिति लभ्यते । यद्वाऽन्तादिकादिकमिति पाठः। यद्वा यमकस्य जातिनामेदम्। अग्रतस्तु व्यक्तिनामानि। तत्समुच्चय इति । तयोरन्तादिकाद्यन्तयोः समुच्चयो योगः। तेपामिति। मध्यादिकादोनाम्। आद्यादीति। आदिशब्दान्मध्या - न्तभागानाम्। मध्यादीति। आदिशब्दादन्तादिभागेषु। गड्भूतमिति । काव्यवपुषो रसोपचयस्य भङ्गहेतुत्वाद्यमकं गडूयते। सन्नारीति। सतीर्नारीर्विभर्ति पुष्णाति योमा तां याति स तथा। सना अरीणामिभा यत्र तथाविधो रणो यस्य। आराध्येति सन्नक्रिया- पेक्षया पूर्वकालता। तत इति प्थमान्तं तसन्तं वा। अत्र प्रथमपादस्तृ- तीये पादे यमित:।

[९ न० उल्लास:] काव्यमकाशः। २०७

विनाऽयमेनो नयताऽसुखादिना बिना यमेनोनयता सुखादिना। महाजनोऽदीयत मानसादरं महाजनोदी यतमानसादरम्॥२६१॥ स त्वारं भरतोऽवश्यमवलं विततारवम्। सवेदा रणमानैषीदवानलसमस्थितः ॥ ३६२॥। सत्त्वारम्भरतोऽवश्यमवलम्बिततारवम्। सर्वदारणमानैपी दवानलसमस्थितः ॥ ३६३॥ अनन्तमहिमव्याप्तविश्वां वेधा न वेद याम्। या च मातेव भजते प्रणते मानवे दयाम् ॥ ३६४॥ यदानतोडयदानतो नयात्ययं न यात्ययम्। शिवे हितां शिवेहितां स्मरामितां स्मरामि ताम् ॥३६५ ॥

विनेति। एनोऽपरारधं विना स्थान नयता प्रापयताऽसुखादिना पाण- विनाशिना विशिष्टपुरुषयुक्तोऽयम्। एनो नयता हानिं कुचाणेन सुखा- दिना सुखभक्षकेणायं महाजनोऽदीयताखण्ड्यत। अरं शीघ्रं मान- सात् मनः समाक्रम्य। मानसादिति पश्चमी प्रासादात्मेक्षत इतिवत्क- मणि। महानजन्ति महाजाः खलास्तानुदतीन्येवंशीलः। यतमानानां सोदयमानां सादं खेदं राति। क्रियाविशेषणमिदम्। तथा यमेन मान- समाक्रम्य महाजनोऽखण्डयत यथा सोदमाः खिद्यन्त इत्यर्थः । अत्र प्रथमो द्वितीये तृतीयश्रतुर्थे पादे पादो यमितः। सत्वेति। स प्रक्रान्तो महापुरुषः पुनरारं शत्रुसमूह भरादवशे वर्त- मानं दुर्बलं दीर्घाक्रन्दं सर्वकालं रणं प्रापयामास। अलसमगच्छन् शीघ्रगामीत्यर्थः । अस्थीनि तस्यति च्छिनति। सत्वेन ये प्रारम्भा- स्तेषु रतः सर्वथाऽडश्रिततरुत्वग्वसनं येन आरेण। सर्वेषां यो दारणो मानस्तमिच्छति। दवागनिना समं स्थितं यस्य। अनन्तेति। अत्र द्विधा पादविभागेऽन्तर्भांगेऽन्तर्भाग आवृत्तः। वेधा यां न वेद न वेत्ति या च नम्रे मानवे दयां कृपां भजते। यदानत इति। यस्याः प्रणतोऽयस्य शुभदैवस्य दानान्न्यायातिक्रमं न मच्छत्यसौ शिवेऽनुकूलां वराभिलाषां स्मरेणामितां ध्यायामि ताम्। अत्र पादमध्य एवाऽडद्यन्तकम्।

२०८ संकेतसमेत :- [ ९ न० उल्ासः ]

सरस्वति प्रसाद मे स्थिति चित्तसरस्वति। सर स्वतिकुरु क्षेत्र-कुरुक्षेत्र-सरस्वति ॥ ३६६ ॥ ससार साकं दर्पेण कंदर्पेण ससारसा। शरं नवाना विभ्राणा नाबिभ्राणा शरन्नवा ॥ ३६७॥ मधुपराजि पराजित-मानिनीजनमनःसुमनःसुरभि श्रियम् । अभृन वारितवारिजविपुवं स्फुटितताम्रतताम्रवणं जगत् ॥ ३६८ ।। एवं वेचित्रयसहस्त्रैः स्थितमन्यदुन्नेयम्। वाच्यभेदेन भिन्ना यघुगपन्भाषणस्पृशः । श्लिष्यन्ति शब्दाः श्लेषोऽसावक्षरादिभ्िरष्टथा॥८४ ॥ अर्थभेदेन शब्दभेद इति दर्शने काव्यमार्गे स्वरो न गण्यत इति च नये वाच्यभेदेन भिन्ना अपि शब्दा यद्युगपदुच्चारणेन शिलिप्यन्ति भिन्नं स्वरूपमपह्नुवते स श्लेष । स च वर्णपदलि- ङ्गन्भाषाप्रकृतिपत्ययविभक्तिवचनानां भेदादष्टधा । क्रमेणोदा- हरणानि- अलंकार: शङनकरनरकपालं परिजनो विशीर्णाङ्गो भृङ्गी वसु च टृष एको बहुचयाः। अवस्थेयं स्थाणोरपि भवति सर्वामरगुरो विंधौ वक्रे मूर्धि स्थितवति वयं के पुनरमी ॥ ३६९ ॥ सरस्वतीति । हे वाणि चित्ताब्धौ स्थिते सर गच्छ स्वतिकुरु सुष्ठु अतिशयेन कुरु। क्षेत्रमेव शरीरमेव कुरुक्षेत्रम्। तत्र नदी । संबोधन मेतत्। अत्र पूर्वार्ध आदयन्तकमुत्तरार्ध आद्यन्तकान्तादिकसमुच्चयः । सकलश्लोके आद्यन्तकान्तादिकयोगो यथा-ससार सेति ।'प्रवृत्ता दर्पेण स्मरेण च सारसेयुक्ता काण्डं नूतनशकटा धारयन्ती न विद्यते न वीनां त्राणः शब्दो यत्रासौ न अविभ्राणा नाविभ्राणा, अपि तु पक्षि- ध्वनियुक्ता। शरद् ऋतुविशेपः नवा प्रकृषा। मधुपेति। अत्र नियते स्थाने आवृत्ति:। शब्दभेद इति। यथा कर इत्यत्र पाणिशुण्डाद्यर्थभेदेन शब्दभेदो न वर्णभेदेन। सर्वेष्वप्यर्थेषु वर्णेकस्वररूपत्वात्। नन स्वरभेदाद्व्ित्नस्वरूपा पह्नुत्यभावान्न श्रेषः स्यादित्याशङ्गनयाऽह-काव्यमार्ग इति। मेदादिति। भङ्गात्। अभङ्गाचु नवमो भेदोऽनन्तरं वक्ष्यति। विधाविति। अत्र विधुर्विधिश्चेत्युकारेकारयोवैर्णयोभड्गे श्लेषः। अलं-

[ ९ न० उल् सः ] काव्यपकशः । २०९

पृथुकार्तस्वरपात्रं भूषितनिःशेषपरिजनं देव। विलसत्करेणुगहनं संपति सममावयोः सदनम् ॥ ३७० ॥ भक्तिमह्वविलोकनमणयिनी नीलोत्पलस्पर्धिनी ध्यानालम्बनतां समाधिनिरतैर्नीतिहितपराप्तये। लावण्यैकमहानिधी रसिकतां लक्ष्मीद्ृशोस्तन्वती युष्माकं कुरुतां भवार्तिशमनं नेत्रे तनुर्वा हरेः ॥ ३७१॥ एवं वचनश्लेषोडपि। मेहदे सुरसंधं मे तमत्र समासङ्गमागमाहरणे। हर बहुसरणं तं चिच्तमोहमवसर उमे सहसा ॥ ३७२॥ अयं सर्वाणि शास्त्राणि हृदि ज्ञेषु च वक्ष्यति । सामर्थ्यकृदमित्राणं मित्राणा च नृपात्मजः ॥ ३७३ ।।

कारसर्वस्वमते त्वत्रार्थापत्तिरलंकारः । तथा हि-विधौ वक्रे यदेश्वर- स्यापीदृशी दशा दृश्यते तदार्ऽर्ादन्येषामीदग्दशा सिद्धेवेति संसृष्टिरपि। भक्तीति। भवे भवे त्वदर्शनं भूयादित्यादिप्कारेण भक्तिमह्वाणां विलोकनयाच्चावती। इकपक्षे भक्तावलोकने स्नेहवती। नीलोत्पलस्य स्पर्धिनी कृष्णतया चारुतया च। हितप्राप्तये नीते। नीता चेहितपासये। महानिधी इति प्रथमायां रो रे लोपमिति दीर्घः । वचनेति। अत्र

महदे इति। हे उमे महदे उत्सवडे आगमाहरणे आगमनापला- पिनि सुरै. सधा संधानं यस्य तं तादृश समासङ्गं विषयप्रसङ्गमव रक्ष। यट्राऽडगमस्य स्वीकारे समासङ्ग बिन्न रक्ष। तथा बहुसरणं बढ- व्यापक चित्तमोहमवसरे काले हर स्फोटयेति संस्कृतपक्ष। प्राककतपक्ष तु हे हरवषु शम्भुपत्नि मम देहि रसं धर्मे तमोवशामाशां गमागमान्भवी द्धर स्फोटय। तथा नोऽस्माकं शरणं त्वं चित्तमोहोऽपसरतु मे सहसा वलेन। प्राकृतत्वाच्चि त्तमोहमित्यत्र क्रीबत्वम्। एव सस्कृतस्याप्धशा- दिभाषाक्लेषोऽपि बोध्य: । वक्ष्यतीति । वहिवच्यो रूपम् । कृदिति करोतिकृन्तंत्योः प्कृत्याः। सहस्रमिति क्रियाविशेषणम्। शहस्रशब्दी बाहुल्यार्थः। स्या १-मम देहि रसं धर्मे तमोवशामाशा गमागमादर नः। हरवधू. शरण त्वं चित्तमोहोडम्मरतु मे सहसा । २७

२१० संकेतसमेत :- [९ न० उल्ास: ]

रजनिरमणमौले. पादपम्मावलोक- क्षणसमयपरापापूर्व संपन्सहस्त्रम्। प्रमथनिवहमध्ये जातुचित्वत्पसादा- दहमुचितरुचिः स्यानन्दिता सा तथा मे ॥३७४॥ सर्वस्वं हर सर्वस्य त्वं भवच्छेदतत्पर:। नयोपकारसामुख्यमायासि तनुवर्तनम् ॥ ३७५ ॥। भेदाआावात्पकत्यादेर्मैदोडपि ननमो भवेत्। नवमोऽपीत्यपिर्भिन्नक्रमः। उदाहरणम्- योऽसकृत्परगोत्राणां पक्षच्छेदक्षणक्षमः । झतकोटिदतां बिभ्रद्विबुषेन्द्रः स राजते ॥ ३७६ ॥ अत्र प्रकरणादिनियमाभावाद्द्वाव यर्थों वाच्यौ। ननु स्व्रितादिगुणभेदाद्भिन्नपयत्नोच्चार्याणां तदभावाद- भिन्नप्रयत्नोचचार्याणां च शब्दानां बन्धेSलंकारानरपतिभोत्पत्ति- हेतुः शन्दक्षेषोऽर्यक्लेषश्रेति द्विविधोऽप्यर्थालंकारमध्ये परिर्गाण- तोऽन्येरिति कथमयं शब्दालंकारः। उच्यते-इह दोषगुणालंका- राणां शब्दार्थगतत्वेन यो विभागः सोऽन्वयव्यतिरेकाभ्यामेब व्यवतिष्ठते। तथा हि-कष्टत्वादिगाढत्वाद्यनुपासादयो व्यर्थत्वा-

स्वादिति च नन्दतीति नन्दिना नन्दिनो गणविशेषस्य भावो नन्दि- रेति चाऽडरुयातकृत्तद्वितमत्ययानां भेद:। सर्वेति। हे शम्भो त्वं सर्वस्य सर्वस्वं हर त्वमेव संसासेच्छेदत- त्वरं: सन् नयोपकारयो: सांमुख्यं शरीरवर्तनमायासि आगच्छांस। अन्यच हर स्फोटय। भव संपद्यस्व्। नय निवारय। आयासि खेद- कारि वर्तन तनु प्रथय। इति सुप्तिङ्विभत्तयोर्भेदः । अत्र प्रकरणा- दिना निर्यमाभावे श्लेषा न तु ध्निः। प्रेकृत्यादारेति। अभङ्गश्लेष इत्यर्थः । य इति। गोत्रशब्दो गिररिवं शार्थ:। पक्षाः पतत्राणि स्व्वर्ग्याथ्च। क्षणो महः निश्चयश्च। शतकोटिद: झतकोटीनां दाता शतकोटिना वज्रेज च्छेदकश्ति। विबधा देवाः। स्वरितांदीति। समाहारोदात्तानुदात्ताः । मिन्नति। भिन्नाभिन्नपय - त्नोचार्यत्वं क्रमेण शब्दार्थश्षेषयोर्हेतुरित्यर्थः। अन्नरिति। उद्भटाघैः। अयमिति। योऽस कृदित्यादि। कष्ट-वादीति। एते त्रयोऽपि शब्दगतत्वेन

[९ न० उलास' ] काव्यपकाशः । २११

त्वेन व्यवस्थाप्यन्ते।

स्वयं च पल्लवाताम्रभास्वत्करविराजिता । इत्यभङ्ग: शब्दश्रेषः। प्रभातसंधर्येवास्वापफललुब्घेहितमदा।३७७।। इति सभङ्ग. शब्दश्षषश्र। इति द्वावपि शब्टैकसमाश्रयाविति द्वयोरपि शब्दश्लेषत्वमुपपन्नः। न त्वाद्यस्यार्थक्लेषत्वम्। अर्थ- श्लेषस्य तु स विषयो यत्र शब्दपरिवर्तनेऽपि न क्षेषत्वखण्डना। यथा-

अहो सुसदर्शी वृत्तिस्तुलाकोटे: खलस्य च ।। ३७८ ।। न चायमुपमाग्तिभोत्पत्तिहेतु: श्रेषः । अपि तु श्ेषप्रतिभो- त्पत्तिहेतुरुपमा। तथा हि-यथा कमलमित्र मुखं मनोज्ञमेतत्कच- तितरामित्यादौ गुणसाम्ये क्रियासाम्य उभयसाम्ये वोपमा, तथा-

दोषगुणालंकारा:। व्यर्थत्वादीति। एते त्वर्थगतत्वेन दोषगुणालंका रास्रयः । तङ्गवेति। अयं भावः- गोत्रादिशब्दपयोगेऽलंकारस्तदर्थ- कवंशशैलादिप्रयोगे तु नेति तन्भावतदभावानुविधायित्वेनान्वयव्यसिरे- काभ्यां शब्दालंकार एवात्र। अर्थोलंकारे शब्दाः परिवृति सहन्ते। अर्थस्तु तदवस्थ एव। स्वय चेति। गौरीपक्षे-गौरी पल्लववदाताब्रभास्व- द्यां कराभ्यां शोभने। सुखेनाऽडमुं यत्र शक्यं फलं तल्लुब्धानामीहितं पदत्ते। संध्यापक्षे तु भास्वत्करा: सूर्यकराः। स्व्रापफलं विश्रान्तिः। लुग्ध इति सप्तम्यन्तम् । अभङ्ग इति। अर्थश्लेषतयोन्भ्टस्य यः संमतः।न त्विति। न हभङ्गनमात्रमर्यालकारताहेतु । किं त्वन्वयव्यतिरेकौ। अर्थश्षेषस्य को विषय इत्याह-स्तोकेनेति। तुलायाः कोटिरग्रम्। एतेनालंका- रान्तरविविक्तो नास्ति श्रेष इति यदुक्तं परस्तत्परिहृतम्। केचिदत्रापि तुल्ययोगितामाहुः । द्विविधस्यापि परेष्टश्लेषस्यालंकारान्तरप्रतिभो न्पत्तिहेतुत्वं दूषयति-न चेति। अयमिति। स्वयं चेत्यादिः। प्रतिभेति। प्रतिभार्थस्याऽडभासमात्रम्। न तु परोहः। निर्वाह इनि याबत्। यथा गुणक्रियासाम्ये स्यादुपमा तथा शब्दसाम्येऽपि सा. स्यादिति निर्णे- तुमाह-तथा हीति। सकलेति। सह कलकलेन वतते सकलाः कला

२१२ संकेर समेत :- [९ न० उछ,सः

सकलकलं पुरभेतज्ातं संमति सुधांगुविम्बमिव। इत्यादौ शब्दम्गत्रसाम्येSपि सा युक्तैव। तथा ह्ुक्तं रु्रटेन-

आश्रित्य शब्दमात्रं सामान्यमिहापि संभवत. । इति। न च कमलमिव मुखमित्यादि: माधार गधमपयोगशून्य उप- माविषय इति वक्तुं युक्तम् । पूणोपमाया निर्विषयत्वापत्ते: । - देव त्वमेत्र पातालमाशानां त्वं निबन्धनम्। त्वं चामरमरुद्भूमिरेको लोकत्रयात्मक: ॥ ३७९ ।। इत्यादि: श्ेषस्य चोपमालँकासविविक्तोऽस्ति विषय इति द्वयोयोंगे संकर एव। उपपिपर्यालोचने तूपमाया एवायं युक्तो विषयः । अन्यथा विषयापहार एव पूर्णोपमाया स्यात्। न च अबिन्दुसुन्दरी नित्यं गलल्ावण्यबिन्दुका। इत्यादौ विरोधप्रतिभोत्पत्तिहेतु: श्लेषः । अपि तु श्षेषनति- भोउपत्तिहेतुर्विरोध:। न ह्यत्रार्थद्वयमतिपादक: शब्दश्लेष। द्वितीया विद्यन्ते यत्र सकलैः कलावद्भिः कलं सकलं च तत्कलं चेत्यादिवि- ग्रहः पक्षद्येऽपि यथायोगं योज्य:। शब्दमात्रसाम्येऽपीति । एतेनोद्धरेष्टं शब्दमात्रसाम्ये शब्दक्षंपत्वं निरस्तम्। इहाफीति। शब्दालंकारपक रणे। एनेन शब्दमात्रसाम्येऽप्युपमात्वं सिद्धम्। शून्य इति। चारुत्वा- दिवर्मापयोग उपमा तत्पयोगे श्लेष इति परस्याऽऽरयः। ननु यदि पूर्णो पमाया निर्विषयत्वभिया भवन्भिः शब्दसाम्येऽप्युपमात्वं स्पृतं तर्हिं ऋषस्य निविषयतेत्याह-देवेति। त्वमेवेत्यत्रैवकारनिर्देशात्पाताअलमिति व्यार्या। तेन न रूपकाशङका। आशा दिश आस्थाश्र। एतेन पृथ्वी लब्घा। चामरवीजने चामरमरुतां भूमि:। अमरणां मरुतां च भूमि: स्वर्गः। इयोरिति। स्वयं चेत्याद वस्मद्रीत्या श्लेषप्रतिभोतपत्तिहेतुरुपमा यदि ते न रोचते तदा तवापि मतेऽन्यत्र लब्धसत्ताकयोद्योयोंगे सकर: स्यादेव। अमिति। स्वयं चेत्यादिकः। तत्सिद्धमेतत्-गुणक्रि यासाम्यमुपमा शब्दसाम्यं तु श्लेष इति विशेषस्यानभिधानाच्छब्द- स न्यमप्युपमाया विषय: श्रलेषस्य तूपमया विरहित इति स्वयं चेत्या- दावुपमेव। यथोपमावाध्यत्वं श्लेषस्य तथाऽलंरान्तरबाध्यत्वमपि तस्य, स्यादित्युद्दटेष्टमन्यदपि दूष्यते-न चेति। अप्सु इन्दुरबिन्दुः। द्विती पेि। न बिन्दुरबिन्दुरित्यन्योजर्थः। न चैकार्थप्रतिभासमात्रे श्रेषः

[९. न० उल्लाम: ] काव्यपकाश:। २१३

र्थस्य प्रतिभातमात्रस्य प्ररोहाभावात्। न च विरोधाभास इव विरोधा, श्रेषाभास: श्रेष। तदेवमादिष वाक्येषु श्रेषपति- भात्पत्तिहेतुरलंकारान्तरमेव। तथा च- सद्वशमुक्तामणिः ॥३८०॥ नाल्पः कविरिव स्वल्पश्षोको देव महान्भवान् ॥ ३८१ ॥। अनुरागवती संध्या दिवसस्तत्पुरःसरः। अहो दैवगतिश्चित्रा तथाऽपि न समागमः ॥ ३८२ ।। आदाय चापमचलं कृत्वाऽहीनं गुण विषमदृष्टिः। यश्रित्रमच्युतशरो लक्ष्यमभाङ्डीनमस्तस्मे ॥ ३८३ ।। इत्यादावेकदेशविवर्तिरुपक्र श्षेषव्यतरेकसमासोत्ति विरोधत्व- मुचितं न तु श्रेषत्वम्। शब्दक्षेव इति चोच्यतेऽर्थाल कारमध्ये च लक्ष्यत इति कोऽयं नयः। किंच वैचित्रयमलंकार इति य एव कविश्रतिभासंरम्भगो चरस्तत्रैव विचित्रतेति सैवालंकारभूमि: । अर्थमुखम्ेक्षित्वमेतेषां किं त्वर्थद्वयपरोहे स्यादित्याशयेनाSSह-न चेति। यथा विरोध भासोऽपि विरोधो न तथा शक्षेष भास. श्रेष इत्यर्थः । कानि तान्येवमादिवाक्या- नीत्याह-तथा च सद्वगेत्यादि। वशः कुलम्। स एव वंशो वेणुः। श्राको यशोऽपि। ततपुरःसर इति। आयान्त्या इव संध्यायाः कामीब दिवसः परः संमखं सरवीति व्याख्या। न त्वग्रे दिनं पृष्ठतश्च संध्या यातीति। एवं कदाऽपि न समागमः स्यात्। आदायेति। अचलं सैलं निश्चलें च । अहीनं शेषं न हीनं च । विषमा त्रिरूपा चञ्चला च। अच्युतो विष्णुगर्तिशून्यश्च। एकदेशेति। भामहोक्तैकदेशविवर्तिरूपकस्य मम्मटमते परम्परितसंज्ञा।अत्र वर्णनीयस्य राजो मुक्तामणित्वरूपणान्य- थानुपपत्त्या वंशस्य गोभस्य वेणुत्वरूपणं साक्षादनुक्तमपि श्लेषबला- द्रम्यत इत्येकदेशविवर्तित्वम् । सद्वंशेत्यत्रैकदेशविवर्ति रूपकम् । नाल्पः कविरिवेत्यत्र श्लेषव्यतिरेकौ। अनुरागवती संध्येत्यत्र समा- सोक्तिः। आदायेत्यत्र च विरोधः । ननु स्वरितेत्यादिपरोक्तपूर्वोक्त पूर्वपक्षस्यो प हरास ्ा कोत -शब्द क्रेप्र इँि। य एवेति। शब्दोरऽर्थो वा । सैवेति। विचित्रता। एतेन स्वरयं

१ क मुम्मठमते।

२१४ संकेतसमेतः- [९ न० उल्ास: ]

शब्दानामिति चेदनुपासादीनामपि तर्थेवेति तेऽप्यर्थालंकार कि नोच्यन्ते। रसाठिव्यञ्जकस्वरूपवाच्यविशेषसव्यपेक्षतवेऽपि ह्यनु- पासादीनामलंकारता। शब्दगुणदोषाणामप्यर्थापक्षयेव गुणदो- पता। अर्थगुणदोपालंकाराणां शब्दापेक्षयेव व्यवस्थितिरिति

विधो वक्रे मूर्ध्नीत्यादौ च वर्णादिश्लेष एकम्रयत्नोच्चार्यत्वेऽ- र्थश्षेषत्वं शब्दभेदेऽपि प्रसज्यतामित्येवमादि स्वय विचार्यम्। तच्चित्रं यत्र वर्णानां खड्गादयाकतिहेतुता ।८५ ।। संनिवेशविशेषेण यत्र न्यस्ता वर्णाः खड्गमुरजपब्राद्याकार- मल्लासयन्ति तचित्रं काव्यम्। कष्ट काव्यनेतदिति दिङ्मात्रं प्रदर्श्यते। उदाहरणम्- मारारिशक्ररामेभमुखैरासार रंहसा । सारारब्धस्तवा नित्यं तदार्तिहरणक्षमा ॥।३८४।। माता नतानां संघट्टः श्रियां वावितसभ्रमा। मान्याजय सीमा रामाणां शं मे दिश्यादुमादिमा॥ ३८५॥ (खड्गबन्ध )

चेत्यादौ शब्द एव कविप्रतिभासंरम्भगोचर इति परमतेऽपि शब्दक्षेषता न त्वर्थश्रेषतेत्युक्तम्। रसादीति। रसादिव्यञ्जकं स्वरूपं यस्य वाच्य- विशेषस्य। अनुगासादीनामपि शब्दालकारताऽर्थापक्षैवेति तेऽप्यर्था- लंकासः किं न स्यु । गुणदोषतेति। शब्दगुणदोषा अर्थगुणदोषत्वेन कि नोच्यन्त इति भाव:। संस्कृतादिषड्भाषाणामर्थाभेदे युगपदुक्तिर्भा- षाक्लेष इल्पेके। तत्र संस्कृतस्य पाकृतभाषया श्लेषो यथा- सरले साहसगग परिहर रम्भोरु मुश्च संरम्भम्। विरसं विरहायासं वोदुं तव चित्तमसहं मे।। एवमन्यभाषाणापपि द्वित्यादिश्ल्ेषो ग्रन्थान्तराज्जेय: । वर्णा इति। लिपयः । तासामेव खड्गाद्याकारोल्लासनासंभवाद् । लिपीनां च श्रोत्राकाश्नसमवेवव्पात्मकशब्दाभेदेन प्तीतेरत्र, वाचकश- ब्दालंकारता न. लिप्यलंकारता। चित्रमिति। चित्रसाहश्यादाश्चर्यहे- सुत्वाद्ा चित्रम्। मारारीति। मारारि: शम्भुः। स्थापना यथा-द्रादि- कान्तरे साधारणो माश्दः। तस्य्र.दक्षिणतोऽधः क्रमेण वर्णाशतुर्दश।

[९. न० उल्ासः] काव्यपकाशः। २१५

सरला बहुलारम्भतरलालिबलारवा। वारलाबहुलामन्दकरलाबहुलामला ॥ ३८६॥ (मुरजबन्धः ) भासते प्रतिभासार रसाभाता हताविभा। भावितात्मा शुभा वादे देवाभा बत ते सभा ॥३८७ ॥ (पद्मबन्धः)

शिखायां साधारणः साशब्दः। ऊध्वक्रमेण वामतस्तावन्त एव याव- न्माशब्दः साधारणः । एतत्फलम्। तस्यैव माशब्दस्य दक्षिणनो निःस- रणक्रमेण वामत्च प्रवेशक्रमेण वर्णाः सप्त सप्। एषा द्राढिका। ततो माशब्दादूर्ध्वे क्रमेण गण्डिकार्यां वर्णत्रयम्। उपरि माशब्दः साधारणः। तस्य दक्षिणतो वामतश् तथैव चत्वारश्वत्वारो वर्णाः। एतच कुलकम्। ततस्तस्य माशब्दस्योपरि व्णद्वयम्। एतन्मस्तकम्। सा-मा-माशब्दा द्विः पश्चकृत्वो द्विरावृत्ताः। सरलेति। शरद्ूर्णनेयम्। सरं लातीति सरला। बहलारम्भण तर- लानामलिमालानामारवो यत्र। हंसीभिबहला। करान् लान्तीति करला: क्ष्मापाः। अमन्दा विजिगीषवः करला यस्याम्। अबहुलेन शुक्कपक्षेण निर्मला। स्थापना यथा- पादचतुष्टयेन पङ्ग्चतुष्टये कृते मथमादिपादेभ्यः प्रथमाद्यक्षराणि चत्वारि चतुर्थादिपादेभ्यः पश्चमादीनि च चत्वारि गृहीत्वा प्रथम: पाद: 1 द्वितीयात्मथमं प्रथमाद्द्वितीयततीये द्वितीयतृतीयाभ्यां चतुर्थे चतुर्थात्तृतीयद्वितीये तृतीयात्पादात्मथममक्षरं गृहीत्वा द्वितीयः पाद: । द्वितीयादष्टमं प्रथमात्सप्रमषष्ठे द्वितीयतृती याभ्यां पञ्चमे चतुर्थात्षष्ठससमे तृतीयादष्टमं च गृहीत्वा तृतीयः पाद्:। चतुर्थादिभ्यः प्रथमादीनि पथमादिभ्यः पश्चमादीनि पादेभ्योऽक्षराणि गृहीत्वा चतुर्थ: पाद:। भासत इति। हे प्रतिभासार रसेन समन्ताद्भाता हताऽशोभा यया वादें एकाग्रचित्ता शुभा प्रशस्या देवैवादिभिर्विद्वद्भिराभाति। बतेत्या- शरयें। स्थापना यथा-भाशब्दः कर्णिकास्थाने। ततोऽक्षरद्वयेनैक दिग्दलें निःसरणक्रमेण विदिग्दल चाक्षरद्येनं प्रवेशक्रमेण। ततः स ए भाशब्दः। तनोऽक्षरदये विदिग्दलं निर्गमण तातैव दिग्दलं प्रवेशेन

२१६ संकेतसमेत :- [९ न० उलाम•]

रसासार रसा सारसायनाक्ष क्षतायसा । सातावात तवातासा रक्षतस्त्वस्त्वतक्षर ॥ ३८८ ॥ (सवतोनद्रम् ) संभविनोऽप्यन्ये प्रभेदाः शक्तिमात्रपकाशका न तु काव्यरूपनां द्धतीति न प्रदश्यन्ते।

भाशब्दं यावत्पुनर्भाशब्दो निर्गमेण च तैदेवाक्षरद्वयमित्यादिना क्रमेण दलाष्टकमुत्पाद्यमिति। विदिग्दलवर्णानां द्विर्भाश्दस्य चाष्टकृत्व आ-

ज्ञेया:। रसेति। हे सारस्थिररसवेगवद्वर्ष आयताक्ष पृथुनेत्र सातं मुखमव सामस्त्येनातती ति सातावात । अतक्षर वृद्धिदायक तव रक्षतः सतः सारसा भूरतासा विगतोपक्षयाऽस्तु । क्षत आयो यैस्ते क्षताया खलास्तान् स्यति या सा भूस्तवैवेत्थम्। तुरवधारणे। अत्र न केवल- मधोऽध क्रमेण स्थितानां पादानां प्रातिलोभ्येन स्थितिर्यावदर्धभ्रम स्यापि। तत्र हि प्रथमादिपादानां प्रथमैश्रतुर्थतृतीयद्वितीयमथमपादानाम- ष्टमेश्राक्षरेः प्रथमः पादः । एवं द्वितीयसप्मस्तृतीयषष्ठशतुर्थपश्चमैश्र द्वितीयतृतीयचतुर्थपादाः। इह च सर्व तदेवोपलभ्यत इत्यर्वभ्रमस्याप्य- वस्थानात्सवेतोभद्रम्। अन्य इति। वर्णच्युतं स्व्रं यथा- तृपदितिजामरप्रभुनताङ्घ्रियुगो जलदद्युतिर्िभुः पृथुभुजगाधिपस्फटफणासुभग: कमठारिजित्तथा। शिवसुखसंपदव्ययविलासगृहं निःखिलैनसां हरो घनविधुतावनीं हरतु न. सकल: कलिलावलीं जिनः। अत्र श्रीपार्श्ववर्णन सिद्धिच्छन्दासि प्रतिपादमाद्याक्षरद्वयस्यान्त्याक्षर· ससकस्य च च्युतौ प्रमिताक्षरावृत्तेन तथाSडद्याक्षरसप्तकस्यान्त्याक्षरद्व- यस्य च च्युतौ द्रुतविलम्बितवृत्तेन तस्यैव वर्णनम्। एवं बिन्दुमात्रा- र्मात्रान्युतानि क्रियाकारकपादसंज्ञोंसंबन्धगुप्तानि मश्नोत्तरमहेलि- कागोमूत्रिकातुरगपदादीनि कण्ठाभरणादिग्रन्थेभ्यो जेयानि-। १ ख. तदैषा° । २ ख. "डिव्यअ्ञनसवं" । ३ ख. तगतंम्० । ४ क. ज्ञानिब°1

[९ न० उल्लास. ] काव्यपकाशः । २१७

पुनरुक्त्वदाभासो विकिन्नाकारशब्दगा। एकार्थतेव भिन्नरूपसार्थकानर्थकशब्दनिष्ठमेकार्थत्वेन वा मुखे भासनं पुनरू- कवदाभासः । स च

शब्दस्य

सभङ्गभङ्गरूपकेव लशव्दनिष्ठः । उदाहरणम्- अरिवधदेहशरीरः सहसा रथिसूततुरगपादातः। भाति सदानत्यागः स्थिरतायामवनितलतिलकः ॥३८९॥ चकासत्यङ्गनारामाः कौतुकानन्दहेतवः। तस्य राजः सुमनसो विवुधाः पार्श्ववर्तिनः ॥ ३९०॥ तथा शब्दार्थयोरयम् ॥ ८६ ॥ उदाहरणम्- तनुवपुर जघन्योऽसौ करिकुञ्जररुधिररक्तखवरनखर : । तेजोधाम महःपृथुमनसामिन्द्रो हरिर्जिष्णुः॥ ३९१॥।

आमुख इति। न तु परमाथर्तः। एतेन पर्यवसानान्यथात्वं लब्घम्। अरीति। अरिवधदा, ईहा येषां शरिणां तानीरयति यः स तथा। सूतशब्द: मेरितार्थोऽपि। स्थिरतायामवनितलतिलक । अगो मेरुः सन् सतामानत्या भाति। अत्र देहशरीरशब्दौ सार्थकौ सभङ्गनै सन्तौ दान- त्यागशब्दावनर्थकौ सभङ्गनै सन्तौ सारथिसतशब्दौ सार्थकानर्थकौ सभङ्गनभङ्गने सन्तौ पुनरुक्ताभासौ। चकासतीति। अङ्गन्नेष्वारामा येषां ते तथा। अत्राङ्गनारामा इत्येतौ शब्दावनर्थकौ देहशरीरादिशब्दबद्धङ्गाभावादभङ्गने च। केचिदस्यार्थपौ- नरुक्त्याश्रितत्वादर्थालंकारतामाहुः । वयं त्वर्थपौनरुक्त्याश्रितत्वेऽपि शब्दवैचित्र्याच्छब्दालंकारत्वं ब्रूमः । तन्विति। तनुः कृशोऽपि। कुञ्जरः श्रेष्ठार्थोऽप्युत्तरपदे।रक्तो रज्जितः। खरः कठोर:। तेजोधाम्नां मह उत्सवभूतः । तेजोगृहंवा। पंशुमनसां

११८ संकेतसमेत :- [९ न० उल्लास: ]

अत्रैकस्मिन्पदे परिवर्तिते नालंकार इति शब्दाश्रयः, अपर- स्मिस्तु परिवर्तितेऽपि स न हीयत इत्यर्थनिष्ठ इत्युभयालंका- रोऽयम्।।

इति काव्यमकाशे शब्दालंकारनिर्णयो नाम नवमोलासः समाप्त:।।

मइसा वा पृथुमनर्सां स्वामी। जिष्णुर्जेता। हरिः सिंहः । एकस्मिन्निति। तनु कुअरादिपदेडनेकार्थेत्यर्थः। अपरस्मिन्निति। एकार्थें वपुरादिपद इत्यर्थः।

इति माणिक्य चन्द्रविरचिते काव्यपकाशसंकेते नवमोल्लाससंकेत: समाप्त:।

{ १० द० उल्लास: ] काव्यमकाश: । २१९

दशमोल्लासः । -0 :- अथालंकारानाह- साधम्यमुपमा भेदे, उपमानोपमेययोरेव, न तु कार्यकारणादिकयोः साधर्म्ये भवतीति तयोरेव समानेन धर्मेण संबन्ध उपमा। भेदग्रहणमन- न्वयव्यवच्छेदाय। पारेलंकारगहनं संकेताध्वानमन्तरा। सुधियां बुद्धिशकटी कथंकारं प्रयास्यति॥ अथ द्वाषष्टिमुपमादथालंकारानाह। तत्रापि प्रकारवैचित्रयेणानेका- लंकारबीजमिति पूर्वमुपमोच्यते। एषा चार्थालंकारत्वेन माच्यैरुक्त- त्वादुक्ता। यावता त्वेषा श्रौती रूपवादिशब्दपरावर्तासहनान्यशब्दपरा- वर्तसहनाभ्यामन्वयव्यतिरेकत्वेनोभयालंकृतिः। अत एवासौ पुनरुक्ता- भासोभयालंकारसमीपे प्रोक्ता। श्रीभोजोऽपयेवमुक्तवान्। साधम्यमिति। सधर्मणो भावः साधर्म्ये समानधर्मसंबन्धः। तच भवी- तयोरुपमानोपमेययोरेव न कार्यकारणादिकयोः। असंभवास्। सत्त्वक्े यत्वममेयत्वादिसाधर्म्थभावेऽपि तयोनोपमा। हृद्त्वाभावात् । उपमिति: समगुणद्वारेणोपमेयस्योपमानसदृशीकरणमुपमा। उप समीपे मीयते क्षिप्यते स्वसादृश्यपापणादुपमेयं येन तदुपमानम्। तथा तेन यशु समीपे क्षिप्यते गुणद्वारेण तदुपमेयम्। हृद्यतया कविना यदुत्कृष्यते तदुपमानमन्यदुपमे यम्। न तु प्रसिद्धमप्रकृतं वोपमानमन्यदुपमेयम्। एवंदि ततः कुमुदनाथेन कामिनीगण्डपाण्डुना। इत्यादो चन्द्रादेः पसिद्धस्योपमेयत्वं गण्डादेरपसिद्धस्योपमानत्वं न स्यात्। प्रकृतामकृतत्वेपि कविविवक्षैवाङ्गीकार्या। चन्द्रगण्डयोरुपमा- नोपमेयत्वप्रसिद्धौ सत्यामपि वकत्रा प्रसिद्धिविपर्यासेनौपम्यस्य कल्पित- त्वाद्विनर्यासोपमा। एवंविधकाव्येषु न सामान्योपमति श्रीभोजः। कविद- हद्यस्यापि साधर्म्यस्योपमानत्वं यथा हास्यादौ शूर्पकर्ण: कुम्भोदर इत्यादि। भेद इति। मायः शब्दार्थाभ्याम्। पुरुषः पुरुषो यथेत्यादि- दर्शनाच्च क्चिदर्येनास्यां भिन्ने उपमानोपमेये। अनन्वये तूपमानोपमे ययोः शब्दार्थाभ्यां कचिच्चार्थेनाभेद एव। यथा रविरिव रविः। रवि: मूर्य इव। उपमानोपमेययोः शब्दार्थद्वारेण स्वगतो भेदो न धर्मद्वारेण।

२२० सकेत समेन :- [१० द० उल्लास: ]

पूर्णा लुप्ा च, उपमानोपमेयसाधारणधर्मोपमापतिपादकानामुपादाने पूर्णा। एकस्य द्वयोस्त्रयाणा वा लोपे लुप्ता। साडग्रिमा। श्रीत्यार्थी च अवेद्ाक्ये समासे तद्धिते तथा॥८७॥ अग्रिमा पूर्णा। यथेववादिशब्दा यत्परास्तस्यैवोपमानताप्रती- तिरिति यद्यप्यपमानविशेषणान्येते तथाऽपि शब्दशक्तिमहिम्ना श्रुत्यव षष्ठोवत्संबन्धं प्रतिपादयन्तीति तत्सद्भावे श्रौती उपमा। तर्थैव, 'तत्र तस्येव' (पा० सू० ५।६।११६) इत्यनेने- वार्थे विहितस्य वतेरुपादाने श्रौती। 'तेन तुल्यं मुखम्'- इत्यादावुपमेय एव, 'तत्तुल्यमस्य '-इत्यादौ चोपमान एव, "इदं च तच्च तुल्यम्' इत्युभयत्रापि तुल्यादिशब्दानां विश्रान्ति- धर्मद्वारकाभेदे हि व्यतिरेकालंकारत्वं स्यान्नोपमालकारत्वम्। उपमानो- पोययोर्मेद: शब्दार्थद्वारको यथोपमायामस्ति तथा समानधर्मद्वारेणाप्य- मेदोअयस्ति। यदाहुयत्र किंचित्सामान्यं कश्चिच्च विशेष: स विषय: साटरं्ताय्रा इनति। तदर्थमुपमाभेदे इत्यत्र सूत्रेऽकारमश्लेषो ज्ञेयः। ततश्र शेद्रायेदमाधान्य उपमेति लब्धम्। है सपमाया वाचका इचवायथेत्यव्ययानि तुल्यार्थवाचिनः प्रतिपक्षप्रत्य- श्ैकादय: प्रतिविम्बप्रतिच्छन्दादयक्च शब्दाः कल्फवादिप्रत्ययाश्च स्पर्धते- जयत्यनुकरोत्यादिक्रियाश्च चन्द्रमुखीत्यादिसमासाश्च। उपमानमुपमेयं सांधाररणवर्म उपमाप्रतिपादकाश्च यत्र स्युः सा पूर्णा। एषां क्रमेणेक- द्वित्रिलोपे लुप्षा। उपमानविशेषणामीति। पद्मादेरुपमानतया स्थापकाः श्रुत्यैवैत्यभिप्ा- येण ।े यंथा षष्ठी यस्याग्रे तं विशिनष्टि न पुनस्तत्र विश्राम्यति। अतः सा श्रुत्यैव संबन्धं द्विछं ब्रूते। तथैवायमिवादिरुपमानोपमेययोरेकतरत्रा- प्यंचिश्रान्तः श्रुत्या द्विष्ठमुफ्मानोपमेयभावं वक्तीति। तत्सद्भवे। यथेवा- दिभावे। वथैव्रेति। श्रतीत्यर्थः । तेनेति। चन्द्रेण । तत्तुव्यमिति। चन्द्र बिम्बं तुल्यं मुखस्य। इद चेति । मखं च चन्द्रबिम्बं चे'तुल्यम्'। उभ- र क्रम णति शोप:। पूर्वयोस्त्वेकत्रैवेति भावः । तुस्यदीति । तुल्य-

[१० द० उद्धाम: ] काव्यभकाशः। २२१

रिति साम्यपर्यालोचनया तुल्यताप्रतीतिरिति साधर्म्यस्याऽडर्थ- त्वासुल्यादिपदोपादान आर्थी। तद्वत्, 'तेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिः' (पा० सू० ५।१।११५) इत्यनेन विहितस्य वतेः स्थितौ। 'इवेन नित्यसमासो विभक्त्यलोपः पूर्वपदपककृतिस्वरत्वं च' इति नित्यसमास इवशब्दयोगे समासगा। क्रमेणोदाहरणम्- स्वम्रेऽपि समरेषु त्वां विजयश्रीर्न मुश्चति। प्रभावप्रभवं कान्तं स्वाधीनपतिका यथा॥ ३९२॥ चकितहरिणलोललोचनायाः क्रृधि तरुणारुणतारहारिकान्ति। सरसिजमिदमाननं च तस्या: सममिति चेतसि संमद विधत्ते॥ ३९३॥ अत्यायतैर्नियमकारिभिरुद्धतानां दिव्यैः प्रभाभिरनपायमयैरूपायैः । शौरिभुजैरिव चतुर्भिरद: सदा यो लक्ष्मीविलासभवनैर्भुवनं बभार॥। ३९४।।

प्रकारशब्ानाम्। साम्येति। सममेव साम्यं समानो धर्मः । द्विष्ठरूपं सादृश्यं तुल्यता। अयं भाव :- उपमानोपमेययोः साम्यग्रतीतिर्न तुल्यादिशब्दादेव किं त्वर्थात्। तुल्यादिपदानामेकतरत्रैव विश्रान्तेः। अन्यत्र साम्यालोचनया सादृश्यप्रतीतिः । तद्वदिति। आर्थीत्यर्थः । इवेन सह समासः स्याद्वा न वेत्याह-इवेनेति। एतद्वक्तव्यं कुगनिमा- दय इतिसूत्राश्रितम्। समासगेति। श्रौतीति योगः । स्वन्नेऽपीति। प्रभावो विक्रमः । अन्यत्र तु प्रक्ृष्टो भावोऽनुरागः। तयोः 4* प्भव उत्पत्तिस्थानम् । अत्र श्रीः स्व्राधीनपतिका प्रभावप्रभवामोचनं यथेति च क्रमेणोपमेयोपमानधर्मोपवाचकम्। इयं वाक्ये पूर्णा श्रौती। वाक्ये पूर्णार्थी यथा-चकितेति। न तुल्यादिशब्दात्साम्यग्रतीतिः कि त्वर्थादित्युभयत्र स्थितेनापि समशब्देनोपमानोपमेययोरेकतरस्य सादृश्यमर्थादवगन्यते। मुजै रैवेति। यो राजा सदा चतुर्भिरुपायैः शौरिरिव चतुर्मिर्भुजैर्मुवनं

२२२ मंने संकेतसमेत :- [१० द० उह्ासः ]

अवितथमनारेथपथ- प्रथनेषु प्रगुणगरिमगीतश्रीः । सुरतरुसदशः स भवा- भिलषणीयः क्षितीश्वर न कस्य । ३९५।। गाम्भीर्यगरिमा तस्य सत्यं गङ्गनाभुजङ्गवत्। दुरालोकः स समरे निदाघाम्बररत्नवत् ॥ ३९६ ।। स्वाधीनपतिका कान्तं भजमाना यथा लोकोत्तरचमत्कारभूः, तथा, जयश्रीस्त्वदासेवनेनेत्यादिना प्रतीयमानेन विना यद्यपि नोक्तेवैंचित्रयम्, वैचित्रयं चालंकारः, तथाSपि न ध्वनिगुणी भूतव्यङ्गयव्यवहारः,। न खलु व्यङ्गयसंस्पर्शपरामर्शादत्र चारु ताप्रतीतिः । अपि तु वाच्यवैचित्रयपतिभासादेव । रसादिस्तु व्यङ्डयोडर्थोडलं कारान्तरं च सर्वत्राव्यभिचारीत्यगणयित्वैव तदलं-

बभारेति योगः । अथ वा शौरि: सहायः सन् चतुर्भिरुपायर्भुजरिवेति योगः। इवेन समासपक्षे समासे श्रौती पूर्णोपमेयम्। ये त्विवेन समासं नेच्छन्ति तन्मते वाक्योपमेयस्। सुरेति। अत्र सुरतरुणा सदृश इति तत्पुरुषे सदृशशब्द उपमेये विश्रान्तस्तद्गवं सादृश्यं साक्षाहूते । अन्यत्र सादृश्यमर्थात्मतीयते । बहुवीहौ तूपमाने सदृशशब्दो विश्राम्यति। तत्र सादृश्यं साक्षादपरत्र त्वर्थादितीयं समासे, आर्थी पूर्णोपमा। गाम्भीर्येति। तद्धिते औ्रती पूर्णेयमिति योगः। भुजङ्गवदित्यत्रेवार्ये वतिः। ततः श्रौतीत्वम्। भुजङ्ग: कामी। स चार्थात्समुद्रः। अम्बररत्नं रविः। तेन तल्यः । तुल्यार्थे वतिः । स चोपमेये साक्षाद्विश्रान्तः। उपमाने तु साम्यपर्यालोचन योपमानताप्तीतिररितीयं ता्धिते पूर्णाथीं। स्व्राधीनेति। अयं भाव :- प्रतीयमानं चेद्व्यक्तं तदा ध्वनिव्यवहारः। अथास्फुटं तदा मुणीभूतव्यङ्गयव्यवहारः। तत्कथमत्र वाच्यचित्रका- व्यव्यवहार:। अलंकारान्तरं चेति। तद्ध्यनुपासादि श्िष्टतसमपि काव्ये यद्यव्यभिचा- रितथैव गण्येत तदा तेन सहोपमादीनां संकरसंसृष्टी स्यातामिति केवलयैवषां विषयो नावकल्पेत। तदिति। स चास्फुटतरो रसादिर

[१० द० उल्लासः ] काव्यमकाशः। २२३

कारा उदाहृताः। तद्रहितत्वेन तूदाहियमाणा विरसतामावहन्तीति पूर्वापरविरुद्धाभिधानमिति न चोदनीयम्। तद्वद्धर्मस्य लोपे स्यान्न श्रौती तद्धिते पुनः। धर्मः साधारणः। तद्धिते कल्पवादौ त्वार्थ्येव। तेन पश्च। उदाहरणम्-

करणीयं वचश्रेतः सत्यं तस्यामृतं यथा ॥ ३९७॥ आकृष्टकरवालोऽसौ संपराये परिभ्रमन्। प्रत्यर्थिसेनया दृष्टः कृतान्तेन समः प्रभुः ॥ ३९८॥ करवालइवाऽडचारस्तस्य वागमृतोपमा। विषकल्पं मनो वेत्सि यदि जीवसि तत्सखे॥ ३९९॥

र्थस्तच्चालंकारान्तरमिति नपुंसकानपुंसकैकशेष। संस्पर्शपदादत्र रसा- दि: स्फुटतरो ग्राह्यः। अस्फुटातिस्फुटस्य तु गुणी भूतव्यङ्गयता। तद्रहि- तत्वेनेति। रसाद्यलंकारान्तररहितत्वेन ।- तद्वदिति। पूर्णावल्लुपाऽपि वाक्यसमासयोर्दविभेदा। तद्धिते त्वार्थ्येव न श्रौती। 'तत्र तस्येव' इति सूत्रेण कृते वतिप्रत्यये श्रौतीत्वं मतम्। नन्वस्य सिंहवत्त्वया संनिधौ न गन्तव्यमित्यत्र दारुणत्वस्य गम्यत्वा- दनुचारणे पुरुषस्य सिंहोपमेयस्य संनिधौ पुरुषसंचरणनिवारणे समानधर्मलोपेन श्रौतीति युज्यते। सत्यम्। समानधर्मतां निवारणादिक भजते। अथ वा प्रतीत्यभावादेव। तथा हि षष्ठयन्तस्य सिंहोपमानत्वे क्विक्षितेऽरपि शब्दसामर्थ्यात्तृतीयान्तेनैव सहोपमायाः स्फुटता पतीयते। न तु पूर्वोक्तघटना । करणीयमिति। करणीयं वपुः। करणेभ्यो हितत्वात्। सत्यमेतत्त्रयमपि सुधात्रदाह्लादकमित्यर्थः । इयमाह्लादकत्वादिधर्मलोपे वाक्ये श्रौती। वाक्य आर्थी यथा-आकृष्टेति। समशब्दस्योपमेये विश्रान्त्या, उपमाने

करवाल इति। अन्रेवेनेति समासः। इय दारुणत्वधर्मलोपे समासे औरौती। समासः आर्थी यथा-अमृतोपमेति। अत्र माधुर्यादिलोपः। तद्धि- व आर्थी यथा-विषरेति। यदि वेत्सि तज्जीवसीत्वन्वयः। अत्र दारुण-

२२४ संकेतसमेन :- [१० द० उल्लासः ]

उपमानानुपादाने वाक्यगाऽथ समासगा ॥ ८८ ॥ सेअलकरणपरवीसामसिरिविअरणं ण सरसकव्वम्स। दीसइ अहवणिसम्मइ सरिसं अंसंसमेत्तेण॥ ४०० ॥

धर्मलोपः । ईषदपरिसमापतं विषं मन इत्युत्त्या आमुखे रूपकावभासः । निर्वाहे तु विषसदृशं मन इति प्रतीत्या प्रातीतिकेन रूपेणोपमैव। ईषदपरिसमाप्तिविशिष्टे प्रकृत्यर्थसद्शेऽर्ये कल्पबादीनां स्मरणात् । ईषदपरिसमापं विषं विषकल्पशब्देनोच्यते। गुणहीनविषजातीयं यत्किंचनापि वस्तु विषकल्पशब्दवाच्यमित्यर्थः । मनोविषकल्पशब्दयोः सामानाधिकरण्यं गौर्वाहीक इतिवद्धुणद्वारेणेति केचित्। वयं तु कल्प- प्पत्ययस्य सदृशार्थवाचित्वेन विषकल्पं विषसदृशं मन इति प्रतीत्या विशेषणतया सामानाधधिकरण्यं ब्रूमः । यतः सर्वत्र मनीतिरेव बलवती। ननुविषशब्दोऽपि विषत्वजातेस्तदाधारद्रव्यस्य वा वक्ता। जातिश्रैकाऽन- वयवा च । स्वाश्रयव्याप्त्या समाप्ैव। द्रव्यमपि यत्तद्युक्तं तत्सर्वतः संपूर्णत्वात्समाप्तमेवेतीषद्समाप्तिः कथमिति चेन्न । इह शब्दादुच्च- रिताद्दवयं भतीयते। शब्दार्थो जातिर्द्रव्यं वा। तद्योगाद्वाऽशद्वार्था अपि गुणा: प्रतीयन्ते। यत्र चैनदुभयमस्ति तत्र परिसमाप्तिः। यत्र त्वन्यत- रन्नास्ति तत्रापरिसमाप्तिः। तत एतद्दवयभावे न स्यादीषदसमाप्तिरेकत- साभावे तु स्यात्। तदविषशब्दो विषजात्या हीनं दुष्टत्वादिगुणेन वा हीनं द्रव्यं ब्रुवन्नीषदसमाप्त एव। अनश्च विषत्वजातिहीने मनःशब्दवा- च्येऽर्थे केनापि साम्येन वर्तमानो विषशब्द प्रत्यययुग्मन:शब्देनेंका- धिकरणोऽपि भवेत्। गुणाहीनत्वेन त्वेकाधिकरणः प्रागुक्त: । सकलेति। सकलकरणपरविश्रामश्रीवितरणं न सरसकाव्यस्य। दृश्य- तेऽथ वा निशम्यते सदृशमंशांशमात्रेण । अत्र सदृशशब्दवाच्यस्यो- त्कृष्टत्वन बलादुपमानत्वम्। तच्च सरिसमिति विशेषणेनाSSक्षिप्यते। नात्र साक्षात्प्रतीयत इत्युपमानानुपादानम्। सरसकाव्यमुपमेयम् । तस्यान्यदुपमानभूतं सरसान्तरं निषेध्यमिति भावः । इयमुपमानलोपे वाक्यमाड्डर्थी। श्रौती तु न संभवति। उपमानोपादानमन्तरेण यथेवा-

१-सकलकरणपरविश्रामश्रीवितरण न सरसकाव्यस्य। दृश्यतेऽय वा निशम्यते सदशमंशाशमात्रेण।।

[१० द० उल्लासः ] काव्यपकाशः। २२५

कव्वस्सेत्यत्र कव्वसममिति, सरिसमित्यत्र च णणमिति पाठ एपैव समासगा। वादेलोंपे समासे सा कर्माधारक्यचि क्याडि। कर्मकत्रोर्णमुलि; वाशब्द उपमाद्योतक इति वादेरुपमाप्तिपादकस्य लोपे षट्- समासेन कर्मणोऽधिकरणाच्चोत्पन्नेन क्यचा, कर्तुः क्यडा, कर्मकर्त्रोरूपपद योर्णमुला च भवेद्। उदाहरणम्,- ततः कुमदनाथेन कामिनीगण्डराण्डुना। नेत्रानन्देन चन्द्रेण माहेन्द्री दिगलंकता॥ ४०१॥ तथा- असितभुजगभी षणासिपत्रो रुहरुहिका हित चिच्तूर्णचारः । पुलकिततनुरुत्कपोलकान्तिः प्रतिभटविक्रमदर्शनेऽयमासीत् ॥४०२॥ पौरं सुतीयति जनं समरान्तरेऽसा वन्तःपुरीयति विचित्रचरित्रचुञचु:। नारीयते समरसीम्नि कृपाणपाणे- रालोक्य तस्य चरितानि सपत्नसे ना ॥ ४०३।। मृधे निदाघघर्माशुदर्श पश्यन्ति तं परे। स पुनः पार्थसंचारं संचरत्यवनीपतिः ॥ ४०४॥

दीनां प्रयोगाभावात्। तदर्थे विहितस्य वतेरपि उपमानभूतप्रकृत्युपादान मन्तरेणाघटनात्। तत इति। अत्र समासासमासगे उपमानोपमेये प्रोक्ते। असित इति। अत्र तु समासगे। रुहरुहिकौत्सुक्यम्। पौरमिति। सुलीयतीति कर्मणि क्यच्। अन्तःपुर इचाऽऽचरति अन्तःपुरीयतीत्याधारे क्यच् । नारीयत इत्यादि भिन्नमभिन्नं वा व्याख्येयम्। मृधे इति। अत्र समासे कर्मकत्रोर्णमुलीवलोपः । सुती- यतीत्यादिषु त्रिषु प्रत्ययेन साधारणधर्म उच्यते नेवार्थः । २९

२२६ संकेतसमेत :- [१० द० उल्लास: ]

एतद्विलोपे क्विप्समासगा ॥ ८९॥ एतयोधर्मवाद्यो.। उदाहरणम,- सविता विधवति विधुरपि सवितरति तथा दिनन्ति यामिन्यः । यामिनयन्ति दिनानि च सुखदुःखवशीकृते मनसि ॥ ४०५॥ परिपन्थिमनोराज्यशतैरपि दुराक्रमः। संपराये प्रवृत्तोऽसौ राजते राजकुञ्जरः ॥ ४०६॥ धर्मोपमानयोलोंपे वृत्तौ वाक्ये च दृश्यते।

उदाहरणम्- दुण्दुण्णन्त मरीहसि कण्टअकलिआई केअदवणाई। मालइकुसुमसरिच्छं भमर भमन्तो ग पावहिसि ॥ ४०७॥ कुसुमेण सममिति पाठे वाक्यगा। क्यचि वादुपमेयासे। आसे निरासे।

एतदिति। एतयोर्विलोप एतयोर्धर्मवाद्योलोंपे चेति। विधनतीति।

राजेति। राजा कुञ्जर इवेति समासे उपमासाधकवर्मस्येवस्य च लोप:। राजनं तु राजकुञ्जर इत्युपमाय। सिद्धायां योज्यत इनि न धर्मसद्भावः शङ्क्यः। इृत्ताविति। समासे। ढुण्डु इति। दुण्डुलायमानो मरिष्यि कण्टककलितानि केतकीवनानि। मालतीकुसुमसद्दशं भ्रमर भ्रमत्र प्राप्त्यसि । हे भ्रमर भ्रमणशील दुष्ट विट चुम्बितानि शंभलीकुलानि गवेषय- न्विपद्यसे न कदाऽपि मालतीसुकुमारसुभगां नारीं पाप्स्यसीति भावः। तेन तुल्यमित्यादौ तुल्यादिपदानामुपमेय एव विश्रान्तिरिति यद् प्युक्तं तथाऽपि सदृशशब्दवाच्यगुणत्वेन वलादपमानत्वं नोपमेयत्वमि त्युपमानस्यैव लोप:।

[१० द० उल्लास: ] काव्यप्रकाशः। २२७

अरातिविक्रमालोकविकस्वर विलोचन । कृपाणोदग्रदोदेण्ड: स सहस्रायुधीयति ॥४०८॥ अत्राऽडत्मा उपमेय: । त्रिलोपे च समासगा ॥ ९० ॥ त्रयाणां वादिधमोपमानानाम्। उदाहरणम्- तरुणिमनि कृतावलोकन। ललितविलासविलब्धविग्रहा। स्मर शरविसराचितान्तरा मृगनयना हरते मुनेरमेनः ॥ ४०९॥ अम्र सप्तन्युपमानेत्यादिना यदा समासलोपौ भवतः, तदेद- मुदाहरणम्। क्रूरस्याऽडचारस्यायःशूलतयाऽधयवसायात्, अयःश्ूलेनान्वि- च्छति 'आयःशूलिकः'-इत्यतिशयोक्तिन तु क्रूराचारोपमेय- तैक्ष्ण्यधर्म-वादीना लोपे तिलोपेयमुपमा। एवमेकोनविंशतिर्लुप्ताः पूर्णाभि: सह पञ्चमिंशतिः।

सहस्रायुधीयतीति। सहस्त्रायुधमिवाऽडत्मानमाचरतीति नामधातुट्टत्तौ।

विधानाद्। इवादिरात्मोपमेयश्च लप्तः। आचारवर्मस्तु क्यचोच्यते। तस्य तत्र

तरुणीति। विलासाय विलब्धो दत्तो विग्रहो यया सा तथा। मृग- नयने इव नयने यस्या इति सपम्युपमान इत्यादिनोपमानपूर्वस्य समास उत्तरपद्लोपश्च। अत्र धर्मस्येवाऽडदेरूपमानस्य च लोपः। यदा तु मृग शब्द एव लक्षणया मृगनयनवृत्तिस्तदा मृग एव नयने यस्या इति रूपकसमासस्येष विपयः। न तूनमासमासस्य। यदेति। यदोपमास- मासलोपौ तदा त्रिलोपे समासगा। अन्यथा तु नास्ति त्रिलो पिन्युपमा । आय'गूलिक इति। अत्रार्थान्वेषणोपायादि: क्रूराचारोडयःशूलतयाS- ध्यवसीयते। तथाऽत्रायःशूलेनेत्युपभानं शव्दोक्तम्। शेषं तु तैक्ष्ण्यादि- धर्मकूराचारोपमेयेवादिरूपं त्रयमर्थसामर्थ्यगम्यम्। निगीर्याध्यवसा- नरूपातिशयोक्तिरियं नोपमा। अत्रोपमानेनाय शूलेनार्थान्वेषणोपाय- स्योपमेयस्य तन्भावाध्यवसानेनाSSपादिताभेदस्य प्रतीयमानत्वात्। भाष्य- कारोऽप्याह-न तिडन्तेनोपमानमस्ति। आख्यातं नोपमानं, स्यादि-

२२८ संकेतसमेतः- [. १०द० उल्ार:]

"अनयेनेव राज्यश्रीदैन्येनेव मनस्व्रिता। मन्लौ सा च विपादेन पद्मिनीव हिमान्भसा ॥। ४१०॥ इहाभिन्ने साधारणे धर्मे, ज्योत्स्ेव नयनानन्दः सुरेव मदकारणम्। प्भुनेव समाकृष्टसर्वेलोका नितम्बिनी ॥ ४११॥ इति मिन्ने च तस्मिन, एकस्थैव बहूपमानोपादाने मालोपमा, यथोत्तरमुपमेयस्योपमानत्वे पूर्वव दभिन्नभिन्नधर्मत्वे

भणितिरिव मतिर्मतिरिव चेष्टा चेष्टेव कीर्तिरतिविमला ॥ ४१२॥ मतिरित मूर्तिर्मधुरा मूर्तिरिव सभा प्रभावचिता। तस्य सभेव जयश्रीः शक्या जेतुं नृपस्य न परेषाम् ॥ ४१३ ॥ इत्यादिका रशनोपमा च " न लक्षिता। एवंविधवैचित्र्यस- इस्रसंभवात्। उक्त्तभेदानतिक्रमाच्च । उपमानेोपमेयत्वे एकस्यैवैकवाक्यगे।

त्यर्थ:। एवं वर्तमानसामीप्यादावप्यतिशयोक्तित्वं वाच्यम्। एवं पूर्णांया भेदा षट्। लप्तायास्त्वेकोनविंशतिः । तथा हि-धर्मस्य लोपे पश्च। उपमानस्य दौ। वादेः षट्। धर्मवाद्योद्दौ। धर्मोपमानयोद्वौ। वाद्यपमेययोरेक:। त्रयाणामेक इति। लोप इति सर्वत्र योज्यम्। अनयेनेति । अत्र म्लानत्वमभिन्न एको धर्म: । ज्योतस्नेवेति । अत्र नयनानन्दहेतुत्वान्नयनानन्द इति हेत्वलंकारोऽपराशयेन। नयनानन्दा- दिको भिन्नो नैको धर्मः। मालेति। माला सत्नकू। तद्रूपा योपमा

नेकोपमानयोगः। यद्वोपमानानां माला पङ्क्तिस्तयोपमा। अनवरतेति । अत्र विमलत्वममिन्नो धर्मः। मतिरिवेति। अत्र तु माधुर्यादिर्मिन्नो धर्मः। एवंविधेति भणनादेकदेशविव्र्तिन्युपमा । यथा- नेत्रैरिवोत्पलैः पद्मैर्मुखैरिव सरःश्रियः। पदे पदे विभान्तिस्म चक्रवाकैःस्तनैरिव॥ अत्र सरःश्रीणां नायिकात्वं न समासोत्तगा। विशेपणसान्याभा- वात्। तस्मादुपमैकदेशविवर्तिनी वाच्यैव। यथाऽन्यैरुक्ता।

[१० द० उल्लास. ] काव्यपकाशः। २२९

अनन्य: उपमानान्तरसंबन्धाभावोऽनन्वयः। उदाहरणम्- न केवलं भाति नितान्तकान्तिर्नितम्विनी सैव नितम्चिनीव। यावद्विलासायुधलासवासास्ते तद्वियासा इव तद्विलासाः॥४१४॥ विपर्यास उपमेयोपमा तयोः ॥ ९१॥ तयोरुपमानोपमेययोः, परिव्ृत्तिररर्थात् वाक्यद्ये, इतरोपमान- व्यवच्छेदपरा, उपमेयेनोपमा इति उपमेयोपमा। उदाहरणस्- कमळेव मतिर्मतिरिव कमला तनुरिव विभा विभेव तनुः। धरणीव धृतिधृतिरिव धरणी सततं विभाति वत यस्य । ४१५।। संभावनमथात्परेक्षा प्रकतस्य समेन यत्। समेनोपमानेन। उदाहरणम्- उन्मेषं यो मम न सहते जातिबेरी निशाया- भिन्दोरिन्दीवरदलदृशा तस्य सौन्दर्यदर्पः। नीतः शान्तिं प्रसभमनया वक्त्रकान्त्येति हर्षा- लग्ना मन्ये ललिततनु ते पादयोः पद्मलक्ष्मीः ॥४१६॥

अनन्वय इति। अयं नोपमा । वास्तवद्वित्वाभावात्। विलासायुवः कामः। लासः क्रीडा। अत्र नितम्विनी नितम्बिनीवेति विलासा विलासा इवोति भेदाभावादुपमानतयाऽनुपपद्यनानमन्यव्यावृत्तौ लक्षण- याऽवतिष्ठते। कमलेति। अत्र पूर्ववाक्यात्सादृश्यावगतौ पुनरिहसादृश्यमुच्यमान- मनन्यार्थत्वे सत्यन्यव्यावृत्ति लक्षयति। अत्र पूर्वत्र चैतयोः सदृशं नान्यदस्तीति भाव: । उत्प्रेक्षेति। उपमानगतगुणक्रियाभिसंबन्धादुपमानत्वेनोपमेयस्य संभावनमुत्मेक्षा। अन्यवर्माणां स्वधर्मिभूताद्वस्तुन उत्कलिनानां रसभा- वाद्यभिव्यक्त्यनुगुणतया वस्त्वन्तराध्यस्तत्वेन लब्धपकर्षाणामीक्षण- मुस्प्ेक्षा। तस्याश्च मन्येशङ्गेध्रुवमिवाद्या व्यञ्जकाः। उन्मेपमिति। विकासम् । अत्रोपकृता उपमानम् । पद्मलक्ष्मारुपमें

२३० संकेतसमेन :- [१० द० उल्लासः ]

लिम्पतीव नमोडङ्गानि वर्षनीवाञ्जनं नभः । असत्पुरुषसेवेव दृष्टिर्विफलर्ता गता ॥ ४१७॥ इत्यादौ व्यापनादि लेपनादिरूपतया संभावितम्। ससंदेहस्तु भेदोक्तै तदनुक्तौ च संशयः ॥ ९२॥

यम्। हपों गुणः शतूच्छेदेनोपकारिणं प्ति सर्वस्यापि स्यादिति स पद्म- लक्ष्म्यामसंभवन्नपि संभावितः। सिद्धरूपत्वे सति द्रव्यधर्मत्वाद् हर्षस्य गुणत्वम्। हर्षगुणयोगात्यन्रलक्ष्म्याः पादलग्नत्वमुत्मेक्षितामिति क्रियोत्पेक्षा। लिम्पतीवेति। अत्र तमोगतत्वेन लेपनक्रियाकर्तृत्वोत्म्रेक्षायां व्याप- नादिक्रिया निमित्तं गम्यम्। व्यापनादौ तूत्प्रेक्षाविषये निमित्तमन्य- दन्वेष्यं स्यात। न च विपयस्य गम्यत्वं यक्तम् । तस्योत्प्रेक्षिताधा- रत्वेन प्रस्तुतस्याभिधातुमुचितत्वात्। यत्तु व्यापनाद्यत्मेक्षाविषयमत्रोचे

ध्यामिव धातुमत्ताम्। स्थितः पृथिव्या इव मानदण्डः । भूगतामिव कौमुदीं रम्भामित्र भुवं गतामित्यादिपु तूत्पेक्षेव। धातुमत्तादेर्हि प्रत्यक्षेणै- वाकालसंध्यादिसादृश्यमुपलभ्याकाले संध्या न स्यादित्यसंभाव्य- वस्त्वध्यवसायस्य संभावना क्रियते-अकालसंध्यामिवेति। प्रत्यक्षोप- लम्भे च न युक्त्यन्तराकाड्डा। उपमानस्यासंभवान्न तूपमा । रवेरिवान्धकारश्री: कालधर्म इवामृताद्। अनीतिः पुरुषादस्मादहो कौतूहलं महत्।

पुंगवः पयो ददातीव स्त्रीगवीत्यादौ तु हृद्त्वाभावानोत्परेक्षा / कावि किब्विधावामुख उपमाछायानिवाहे तूपमानस्य प्रकृतेः संभवौचित्यात्स- भावनोत्थानें उत्प्रेक्षा। स्व यथा- यस्याऽडज्ञया सभं पादपद्मट्यनखद्युतिः। मालतीमाल्यतितरां नमन्दूपालमोलिषु।। सशय इति। यत्राप्रस्तुतेन संशयवता वचसा प्रस्तुतमुत्कर्ष्यते स संदेहोऽलंकारः। अयं च प्रतिभोत्थापितकायश्रमत्कारीति स्थाणुर्वा नरो वेत्यादौ नालंकारता। तत्रोपमेयमुयमानादभित्त्वा भित्वा वोच्यते। स

[१० द० उट्ास: ] काव्यमकाशः। २३१

भेदोक्तौ यथा -- अयं मार्तण्डः किं स खलु तुरगै सप्तभिरितः कृशानुः किं सर्वाः प्रसरनि दिशो नैष नियतम्। कृतान्तः किं साक्षान्महिपवहनोऽसाविति चिरं समालोक्याऽडजौ त्वां विदधति विकल्पान्प्तिभटाः ।।४१८॥ भेदोक्तावित्यनेन न केवलमयं निश्चयगर्भो, यावन्निश्चया- न्तोऽपि संदेहः स्वरीकृतः । यथा- इन्दुः किं क कलङ्क: सरसिजमेतत्किमम्बु कुत्र गतम्। ललितसविलासवचनैमुखमिति हरिणाक्षि निश्चिनं परतः॥४१९॥ किंतु निश्चयगभ इव नात्र निश्चयः प्रतीयमान इत्युपेक्षितो भट्टोन्भटेन। तदनुक्तौ यथा -- अस्याः सर्गविधौ प्रजापतिरभूचन्द्रो नु कान्तिप्रद शृङ्गगरेकरसः स्वयं नु मदनो मासो नु पुष्पाकरः । वेदाभ्यासजड. क्थ नु विषयव्यावृत्तकोतूहलो निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनिः ॥ ४२० ॥

च निश्चयगर्भो निश्चयान्तः शुद्धश्चेति त्रिया। तत्र भेदोक्तौं निश्चयगर्भो यथा-अयमिति। अत्राऽडदावन्ते च सशयः। मध्ये तु तुरगेरित्यादिना भेदोक्तौ निश्चयः। इन्दुरिति। अत्र क कलङ्ड इत्यादिभेदकोक्तिः । आदौ संशयोऽन्ते निश्चयः । कि त्विति। अयं भाव :- निश्चितमित्यक्त्या निश्चयस्य न व्य- ङ्न्यत्वं किंतु वाच्यत्वम् । व्यङ्गयत्वे चाऽडश्चर्यमिति। भेदोक्तेरभावात्संदेहनिवाहे शुद्धो यथा-अस्या इति। अत्र कान्तघ्रु. तिरिति युक्तः पाठः। निर्वाहे निर्माणस्यैव श्रूयमाणत्वान्न कान्तिम- दानस्य विधिः। स्वस्वविशेपणविशिष्टचन्द्रादिरूपो भूत्वैनां चक्रे। यद्ा नैनां पुराण: प्जापतिरकार्षीत। कि तु चन्द्रादि। कान्तिमत्त्व्रसर- सत्वसुक्कुमारत्वादिधर्मदर्शनात्। यो हि स्वयं कान्तद्युतिः शुङ्गनरैकरस पुप्पाकरश्र स एव कान्तिमद्रसवत्सीकुमार्यवद्वस्तु कर्तु समर्थ. । अव एवायमर्थ: पूर्वोक्तविशेषणत्रयस्यो तरार्धविशेपणत्रयेण यथासंख्यं व्यतिरेकोक्त्योपोद्धलित स्त्रष्ट: सृष्टिसंबन्धेऽप्यसंबन्ध उक्त इत्यतिश- योक्तिरषि। अत्र च स खलु तुरगरित्यादिवन भेदकोक्ति । चन्द्रा-

२३२ संकेतसमेत :- [१० द० उल्ासः ]

तद्रूपकमभेदो य उपमानोपमेययोः । अतिसाम्यादनपह्नुतभेदयोरभेदः । समस्तवस्तुविषयं श्रीता आरोपिता यदा ॥ ९३ ॥ आरोपविषया इवाऽडरोप्यमाणा यदा शब्दोपात्ता:, तदा समस्तानि वस्तूनि विषयोऽस्येति समस्तवस्तुविषयम्। आरो- पिता इति बहुवचनमविवक्षितम्।

दयो ह्रेवविधा इत्यनुक्तेः। उत्तरार्धेन संदेहनिर्वाहाच्च शुद्धत्वम्। तथा- रञ्जिता नु विविधास्तरुशैला नामितं नु गगनं स्थगितं नु। अत्र ध्वान्ताैस्तर्वादि न व्याप्त किं तु रञ्जितमित्याद्युत्पेक्षितं सदेहद्वारेणेत्युत्मेक्षाश्रयेण संदेहदोती नुशन्दः। अन्ये तु नुशब्द: संभावनो त्थापक त्वादुत्पेक्षाभेवाऽडहेत्याहुः। अयं मार्तण्ड इत्यत्रोपमेयस्यो- मानेनाभेदे पश्चाद्वदे प्रोच्यमाने यद्प्या दौ रूपकव्यतिरेकावभासस्त- थाऽपि संकरधीर्न कार्या। संदेहस्यैव निर्वाहात्। इतरौ तु च्छायामात्रेण सन्तावप्यसत्कल्पाविति। यद्रा रूप रव्यतिरेकयोरुत्कटतया भेदेन भासनादत्र न सकरः। उत्कटाभेदे हि स स्यात्। तर्हिं संसृष्टिः। न। उपकार्योपकारकत्वेन नैरपेक्ष्याभावात्। तद्रूपकमिति। रूपयत्येकतां नयतीति रूपकम् । अभेद इति भणना- दभेदपाधान्ये रूपकें स्यादिति लब्धम्। तथा मुखं चन्द्र इत्यादिरू पके चन्द्रेण स्वगुणा लक्ष्यन्ते । तैर्मुखगुणाः । तैरपि मुखम्। ततश्च सामानाधिकरण्यं मुखचन्द्रयोर्गुणद्वारेण ताद्रूप्यादिमतीत्योपपय्ते । अत एव च भेदेऽप्यभेदप्रतीतिः । अतिसाम्यादिति। साम्यमात्र उपमा। अतिसाम्ये तु रूपकम्। सर्वथाऽतिसाम्ये पुनरप्रस्तुतपशंसातिशयोक्ती। अत एव तद्रूपकमभेद एव य इति नावधारणं कृतम्। इदं तत्त्वम्- भेदे ज्ञातेऽपि यत्राभेदमतीतिरिवाभेदप्रतीतिरभेदप्रतीतिरेव तत्र क्रमेणोपमारूपकातिशयोक्त्याद्या जेयाः। यत्र त्वज्ञाते भेदे किलाभेद- प्रतीतिरेव तन्मिथ्याज्ञानम् । तत्र न कोऽप्यलंकार.। अनपहुतेति।

आरोपविषयो ज्योत्स्नादिः। आरोप्यमाणो भस्मादिः। अविवक्षितमिति।

[१० द० उल्लासः ] काव्यपक शः। २३३

यथा- ज्योत्साभस्मन्छुरणचवला विभ्रती तारकास्थी- न्यन्नधनिव्यसनरससिका रात्रिकापालिकीयम्। द्वीपाद्द्वीपं भ्रमति दधती चन्द्रमुद्राकपाले न्यस्तं सिद्धाञ्जनपरिमलं लाञ्छनस्य च्छलेन ।| ४२१।। अत्र पादत्रये। अन्तर्धानव्यसनरसिकत्वमारोपितधर्म एवेति रूपकपरिग्रहे साधकमस्तीति तत्संकराशङकन न कार्या। श्रौता आर्थाश्व ते यस्मिन्नेकदेशविवार्ते तत्। केचिदारोप्यमाणा: शब्दोपात्ताः, केचिदर्थसामर्थ्यादवसेया इत्येकदेशे विवर्तनादेकदेशविवर्ति। यथा- जस्स रणन्तेउरए करे कुणन्तस्स मण्डलग्गलअम्। रससंमुही वि सहसा परम्मुठी होइ रिउसेणा ॥। ४२२॥ अत्र रणस्यान्तःपुरत्वमारोप्यमाणं शब्दोपात्तम्। मण्डलाग्र. लताया नायिकात्वं रिपुसेनायाश्च प्रतिनायिकात्वमर्थसामर्थ्याद- वसौयत इत्येकदेशे विशेषेण वर्तनादेकदेशविवर्ति। साङ्गमेतत्। उक्तद्विभेदं सावयवम्। निरङ्गं तु शुद्धम्।

तेनाSडरोपितावारोपित इति च लब्धम्। ज्योत्स्नेति। चन्द्र एव मद्राक्र- पालम्। अत्र पादत्रये समस्तवस्तुविषय रूपकम्। चतुर्थपादे त्वपह्नुतिः। परिमलशब्द: स्वरूपार्थः। रसिकन्वमिति। रातत्रिरेव कापालिकीति रूपक- समसे कापालिक्याः प्राधान्ये तस्याः सचेतनत्वादन्तर्घानरसिकत्वं घटत इति भाव:। एकदेशेति। एकदैकस्मिन्काल ईशः शाब्दत्वात्समर्थो विवर्तो रूपणविधिर्यत्रेति व्युत्पत्तिः । जस्सेति। यस्य रणान्तपुरे करे कुर्वतो मण्डलाग्रलताम्। रससंमुख्यपि सहसा पराङ्मुखी भवति रिपुसेना ।I साङ्गमेतदिति। न केवलं मुख्यस्यैव रूपणमपि तु तदङ्गस्यापीति। द्विभेदमिति। पूर्वोदाहरणयोः समस्तवस्त्वेकदेशविव्वार्तिविषयत्वादित्यर्थः । निरद्धमिति। निरवयवम्। यत्र केवल एवाङ्गी रूप्यते नाङ्गानि तनि- ३०

२३४ संकेतसमेतः- [१० द० उलासः ]

यथा- कुरङ्गी वाङ्गानि स्तिमितयि गीतध्वनिषु यत् सखीं कान्तोदन्तं श्रतमपि पुनः प्रश्नयति यत्। अनिद्रं यच्चान्तः म्वपिति तदहो वेद्भ्यभिनवां प्रवृत्तोऽस्याः सेक्त हृदि मनसिजः प्ेमलतिकाम् ॥४२३॥ माला तु पूर्वदत् ॥९४ ॥ मालोपमायामिवेकस्मिन्बहव आरोपिताः। यथा- सन्दर्यस्य तरङ्गिणी तरुणिमोत्कर्षस्य हर्षोद्रमः कान्तेः कार्मणकर्म नर्मरहसामुल्लासनावासभू:। विद्या वक्रगिरां विधेरनवधिप्रावीण्यसाक्षात्क्रिया बाणाः पश्चशिलीमुखस्य ललनाचूडामणिः सा मिया॥४२४॥ नियतारोपणोपायः स्यादारोपः परस्य यः । तत्परम्परितं श्लिष्टे वाचके भेदभाजि वा ॥ ९५॥ यथा- विद्वन्मानसहंस वैरिकमलासंकोचदीप्द्युते दुर्गामार्गणनीललोहित समित्स्वीकारवैश्वानर। सत्यभीतिविधानदक्ष विजयमाग्भावभीम प्रभो साम्राज्यं वरवीर वत्सरशतं वैरिश्चमुच्चेः क्रियाः ॥४२५॥

रङ्गन्म्। यथा प्रेमेति। अत्र लताडङ्गिनी न तु तदङ्ग पत्रादीति शुद्धम्। प्रेमैव लनिकेत्यत्रापि रूपकसमासे मयूरव्यंसकादित्वादेवशब्दलोपः। उपमासमासे तु सर्वत्र व्याघ्रादित्वादिवशब्दलोपः । अत्र तु लतायाः सेचनमानुकूल्यादारोपितध्म एवेति रूपकस्य साधकं प्रमाणमिति नोप मासंकरः। केवलं शुद्धरूपकमुक्त्वा मालारूपकमाह-सौन्दर्यस्थेति। रहांसि रहस्यानि। अत्र पियारूप एक एवाऽडगोपविपयो मुखादयड़गविना तरङ्गि ण्यादै रूपित इति निरङ्गम्। नियतेति। नियतं ध्रुवं तडागादेरारोपणमुपायो यस्य स तथा। यद्वा नियतस्याऽऽरोपणमुपायो यस्य तथा। परस्येति। हसादेः। विद्ददिति। सती गौरी। दक्षस्तन्पिता। विजयस्यार्जुनस्य आग्भावेऽ्रजत्वे भीमः

[१० द० उल्लासः ] काव्यप्रकाशः । २३५

अत्र, मानसमेव मानसम्, कमलायाः संकोच एव कमला- नामसंकोच:, दुर्गाणाममागणमेव दुर्गाया मार्गणम्, समितां स्वीकार एव समिधा स्वीकार:, सत्ये प्रीनिरेव सत्यामगरीतिः, विजय: परपराभव एव विजयोऽर्जुन,-एवमारोपणनिमित्तो हंसादेरारोप:। यद्यपि शब्दार्थालंकारोऽयमित्युक्तम्, वक्ष्यते च, तथाऽपि पसिद्धयनुरोधाढत्रोक्त: । एकदेशविवर्र्ति हीदमन्यैरभिधीयते। भेदभाजि यथा- आलानं जयकुञ्तरस्य दृषदां सेतुर्विपद्वारिये: पूर्वोद्रिः करवालचण्डमहसो लीलोपधानं श्रियः । सङ्ग्रामामृतसागरपमथनक्रीडाविधौ मन्दरो राजन्राजति वीरवैरिवनितावैधव्यदस्ते भुजः ॥ ३२६ ॥ अत्र जयादेर्भिन्नशब्द्वाच्यस्य कुञ्जरत्वाद्यारोपे भुजस्याऽड- लानत्वाद्यारोपो युज्यते। अलौकिकमहालो कप्रकाशित जगञ्रयः । स्तूयते देव सद्वंशमुक्तारत्नं न कैभवान् ॥ ४२७ ॥ सन् भीमः। न तु भीम इव भीमः। उपमात्वमसङ्गात्। वैरिश्वं ब्राह्मम्। अत्र मानसादया वाचकाः छ्रिष्टा। एवमारोपणेति। एवमारोपणं निमित्तं यस्याऽडरोपस्येति.। पूर्व मानसादीनां मानसत्वादिकमारोप्यते ततो हंसाद्यारोप इति परन्परितशब्दार्थः । यद्यपीति। अयं भाव :- मानसादीनामन्वयव्यतिरेकाभ्यामपरावृत्ति- सहत्वे हंसादीनां तत्सहत्व उभयालंकार: परम्परितरूपकम् । उक्तमिति। पूर्व शब्दश्षेषपुनरुक्ताभासयोः । वक्ष्यत इति। संकरालंकारे। अन्यैरिति। उन्द्रटादै. परम्परितमेवैकदेशवटत्तिनास्नोचे। तथा त्वमेव हंस इत्याद्यारो- पणपूर्वको मानसमेव मानसमित्याद्यागेप इत्यन्ये। भेदभाजीति। अश्निष्टे वाचक इत्यर्थः । यथा-आलानमिति। अत्र लीलोपधानं श्रिय इति परम्परितमप्येकदेशविवर्ति। श्रियः स्त्रीत्वानुक्ते: अत्र दृष्टान्तद्ये श्विष्टाश्िष्टशब्दमालया परम्परितरूपकम् । इदानीं श्विष्टाश्चिष्टशब्दं केवलत्वेन परम्परितरूपकं दृष्टान्तदये- नाऽडह-अलौकिकेति। आलोको ज्ञानं तेजश्व। वंशो वेणरन्वयश्च। अत्र वंशस्य वंशत्वारोपो राज्ो रत्नारोपणोपायः।

२३६ संकेतसमेत :- [१· द० उललासः ]

निग्वधि च निराश्रयं च यस्य

प्रथम इह भवान्स कूममूर्ति- जयति चतुर्दशलोकवल्लिकन्दः ॥। ४२८।। इति च, अमालारूपकमपि परम्परितं द्रष्टव्यम्। किसलयकरैर्लतानां करकमलैः कामिनां मनो जयति। नलिनीनां कमलमुखैमुखेन्दुभिर्योषिता मदनः ।।४२९।। इत्यादि रशनारूपकं न वैचित्रयवदिति न लक्षितम्। प्रकृतं यन्निषिध्यान्यत्साध्यत सा त्वपह्नुतिः। उपमेयमसत्य कृत्वोपमानं सत्यतया यत्स्थाप्यते, सा त्वपह्नुति: ।

निरवधीति। : ह भवान् पूज्यः कूर्ममूर्तिर्विष्णुरित्यतिशयोककिः । लोका एव वल्ली। तस्या: कन्दः।अत्र लोकानां वल्लीत्वारोपः कृष्णस्य कन्दत्वारोपणोपायः । वाचकश्चात्र न श्लिष्टो वल्लिकन्द इति। पूर्वेत्र तु श्िष्टः सद्वंश इति। एवं श्िष्टाश्िलिष्टशब्दं मालया द्विधा केवलत्वेन च द्विधेति चतुर्धा परम्परितम् । साङ्गनिरङ्गन्योर्मालाकेवलत्वेन प्रत्येकं द्विभेदत्वे चतुर्भेदत्वम्। तदेवमष्टधा रूपकम्। अन्येऽपि प्रत्येकं वाक्यो- कसमासोक्तादिभेदा: सन्ति तेऽन्यतो हेयाः। किसलयेति। यत्र किसलयान्येव कराः करा एव कमलानीत्यादि- क्रमेण सर्वेषां मिथ: संघटनाद्रशनासादश्यम्। सत्कीर्तिमालतीक्षारमासः पिशुनसंगम:। इत्यादौ वैधर्म्येण रूपकम्। तथाऽडरोपविषयाणां बहुत्वादारोप्यस्यापि बहुत्वम्। यथा कुवलयोल्लासिनो नखेन्दव इत्यादाविन्दोरेकत्वेऽपि नखेषु प्रत्येकमारोपाद्वहुत्वम्। निषिध्यान्यदिति। अन्यदुपमानम्। तच्च पकृतमपकतं वा। रूपके ह्वारो- प्यारोपविषययोरनपह्लवे स्फुटेन रूपेणाSSदावेव सादृश्यं प्रतीयते। अत्र तुपमेयस्यापह्नुत्या मुखे पारमार्थिकस्यासत्यत्वं तदितरस्य सत्यत्वं प्रतीत्य निर्वाह आरोष्यारोपविपययोः सादृश्यं प्तीयते। स्थूलतयाऽपल्लवे विश्रान्तिस्तात्पर्येण तु वाक्यस्य सादश्य एवति भाव: ।

[१० द० उल्लासः ] काव्यपकाशः। २३७

उदाहरणम्- अवाप्तः प्रागल्भ्यं परिणतरुचः शैलतनये कलडूगे नैवायं विलसति शशाङ्कस्य वपुषि। अमुष्येयं मन्ये विगलदमृतस्यन्दशिशिरे रतिश्रान्ता शेते रजनिरमणी गाढमुरसि ॥ ४३०॥ इत्थं वा- बत सखि कियदेतत्पश्य वैरं स्मरस्य प्रियविरह कृशेऽस्मिन्रागिलोके तथा हि।

पतिविशिखमनेनोट्टङ्कितं कालकूटम् ॥ ४३१ ॥ अत्र हि न सभृङ्गनणि सहकाराणि, अपितु सकालकूटाः शरा इति प्रतीतिः । एवं वा- अमुष्मिल्लॉवण्यामृतसरसि नूनं मृगदृशः स्मर: शर्वप्लुष्टः पृथुजघनभागे निपतितः। यद्ङ्गाङ्गगराणां प्रशमपिशुना नाभिकु:रे शिखा धूमस्येयं परिणमति रोमावलिवपुः ॥ ४३२॥ अत्र न रोमावलि:, धूमशिखेयभिति प्तिपत्तिः । एवमियं

अवाप्त इति। अत्र कलङ्ननिशे पकृते। द्वयोरपि वर्ण्यत्वेन प्रस्तु- तत्वात्। बतेति। अत्र भृङ्गेि प्रकृतम्। परं त्वमकृतम्। मन्येछलादाः शब्दा असत्यवाचका:। रोमेति। अत्र रोमावलिवपुरिति शब्दो वस्त्वन्तराभिधायी अपह्न- चस्य कारणम्। भङ्नयन्तरैरिति। स्वं यथा- आरुरोह चितामेप मालतीविरहादलिः। न किंशुकस्य कुसुमे बरतेते जीवितेश्वरि। अत्र प्रागारोपः पश्चाद्पह्नवः। इदं ते केनोक्तमित्यत्रान्त आरोप: पूर्वोऽपह्नवः। स्थानद्येऽपि नेदं कुसुमं कटकं वा किं तु चिता स्मरचक्रं चेत्यादि। भङ्गयन्तराणि भणितिविशेषाः कदाचित्कथंचित्किमपि काव्ये निविशन्त इत्यर्थः ।

२३८ संकेतसमेत :- [१० द० उल्ास: ]

श्लेषः स वाक्य एकस्मिन्यत्रानेकार्थता भवेत् ॥९६।। एकार्थप्रतिपादकानामेव शब्दानां यत्रानेकोडर्थ., स क्षेपः। उदाहर णम्- उद्यमयत दिब्न्ालिन्यं निराकुरुतेतरां नयति निधनं निद्रामुद्रां प्रवर्तयतति क्रियाः। रचयतितरां स्वैराचार प्रवर्तनकर्तनं वत बत लसत्तेज:पुञ्जो विभाति विभाकरः॥४३३॥ अत्राभिधाया अनियन्त्रणाद्दवावप्यर्कभूपौ वाच्यौ। परोक्तिसेदकैः श्लिष्टेः समासोक्ति: प्रकृतार्थप्रतिपादकवाक्येन श्विष्टविशेषणमाहात्म्यात्, न तु विशेष्यस्य सामर्थ्यादपि यदमकृतस्यार्थस्याभिधानम्, सा समासेन संक्षपेणार्थट्वयकथनात् समासोक्तिः । उदाहरणम्- लेदिऊण तुज्झ बाहुपफंसं तीए स को वि उल्लासो। जअलच्छी तुह विरहे ण हुज्जला दुव्वला णं सा ।। ४३४ ॥ अत्र जयलक्ष्मी शब्दस्य केवलं कान्तावाचकत्वं नास्ति । एकार्थेति। न गोशब्दवदनेकार्थानाम्। उदयेति। उदयः समृद्धिरापे। दिङ्न्यायमार्गस्तत्स्थाः प्रजा वा। मालिन्यं कल डगेडपि। निट्राऽडलस्यमपि। क्रिया धर्माद्या अपि। स्वैरा अन्यायतोऽपि। तेजः प्रतापोऽपि। विभा- करो नाम राजा। वक्ष्यमाणार्थसूचनाभिप्रायेणोक्तौं न श्रलेषः । द्योर- र्थयोः प्रकृतत्वेन वक्तुमनिष्टत्वात । किं तु वस्तुध्वनिरेव। यथा-यान्ति न्यायप्रवृत्तस्येति। अत्र प्रकृतत्वेनार्थो न्यायनिष्ठपुंवृत्तिः । सूचनादभि- प्रायेण तु रामादिवृत्तिः । भेदकैरिति। उपमेयस्य विशेषणैः। परस्योपमानस्योक्ति: परोक्ति:। विशेष्यस्येति। उपभेयस्य। तस्य श्विलष्टत्वे श्रेषप्राप्तेः। लाहिऊणेति। लब्धा तव बाहुस्पर्श यस्याः स कोऽप्युल्लासः । जयलक्ष्मीस्तव विरहे न भवतु दुर्बेला ननु सा ॥। तव विरहेण हेतना सा दुर्बला भूयात्। णं नन्वर्थे । अत्र विशे- षणानि कान्तया सह तुल्यानि। न तु विशेष्यं जयलक्ष्मीरिति रूपम् । १-'लब्ध्वा तव बहुस्पर्श यस्याः स कोऽप्युल्लासः । जयलक्ष्मीस्तव विरहे न खलज्ज्वला दुर्बला ननु सा'॥

[१० द० उलासः ] काव्यमकाशः। २३९

निदर्शना। अभवन्वस्तुसंबन्ध उपमापरिकल्पकः ॥९७॥ निदर्शनं दृष्टान्तकरणम् । उदाहरणम्- क्क सूर्यमभवो वंशः क चाल्पविपया मतिः । तितीर्पुर्दुस्तरं मोहादुडुपेनास्मि सागरम् ॥ ४३५ ॥ अत्र, उडुपेन सागरतरणमिव मन्मत्या सूर्यवंशवर्णनमित्युप मायां पर्यवस्यति। यथा वा- उदयति विततोधर्वरश्मिरज्जावहिमरुचाँ हिमधान्नि याति चास्तम्। वहति गिरिरयं विलम्धिघण्टादय परिवारितवारणेन्द्रलीलाम् ।४३६।।

पर्यवसानम्। अत्र कथमन्यस्य लीलामन्यो वहतीति तत्सदृशीमित्युपमायां

दोर्भ्यां तितषति तरङ्गवतीभुजङ्ग- मादातुमिच्छत करे हरिणाङ्कबिम्बम्। मेरु लिलड्धयिषति ध्रुवमेष देव यस्ते गुणान्गदितुमुद्यममादधाति ॥। ४३७॥ इत्यादौ मालारूपाऽप्येषा द्रष्टव्या।

अस्यां विशेषणसाम्यादमस्तुतस्य प्रस्तुतविशेषकत्वेन प्रतीतिः । अतो विशेषकत्वाद्व्यवहारसमारोपः । रूपसमारोपे तु रूपकं स्यात्। उप- मेयस्य्रानुक्ती समानवस्तुन्यासः समासोक्तिरिति त वामनः । तन्मते- पस्तुतमसंसाऽ्न्यथा झेया।

पम्यं कल्पयति। निरपेक्षवाक्यार्थयोर्बिम्बप्रतिबिम्बत्वे दृष्टान्तस्य लक्ष- णात्। अत्र मकृतवाक्यार्थे वाक्यार्थान्तरारोपात्सापेक्षत्वे संबन्धानुप· पत्तिमूला निदर्शना न दृष्टान्त. । एषा वाक्यार्थेन निदर्शना। पदार्थेन सा यथा-उदयतीति। तत्सदृशीमिति। गजलीलातुल्याम्। दोर्म्यामिति। तरङ्गवती नदी । तद्द्ुजङ्गनेडब्धिः ।

२४० संकेतसमेत :- [१० द० उल्लास· ]

स्वम्वहेत्वन्वयस्योक्ति: क्रिययैव च साडपरा। क्रिययैव स्वस्वरूप-स्वकारणयोः संबन्धो यदवगम्यते साऽपरा निदर्शना। यथा- उन्ननं पदमवाप्य यो लघुर्हेलयैव स पतेदिति बुवन्। शैलशेखरगतो दृषत्कणश्चारुमारुतधुत पतत्यधः ॥४३॥। अत्र पातक्रियया पतनस्य, लाघवे सत्युन्नतपदपाप्तिरुपस्य कारणस्य च संबन्धः ख्याप्यते। अप्रस्तुतप्रशंसा या सा सैव प्रस्तुताश्रया ॥ ९८॥ अप्राकरणिकस्याभिधानेन प्राकरणिकस्याऽडक्षेपोऽपस्तुत- पशंसा । कार्ये निमित्ते सामान्ये विशषे प्रस्तुते सति। तदन्यस्य वचस्तुल्ये तुल्यस्येति च पञ्चधा ॥ ९९॥

स्वस्वरेति । स्वश्च पतनात्मक्रियायाः स्वभावः । रवहेतुश्र तस्या एव कारणमुन्नतपदासिरूपम् । तयोरन्वयः कार्यकारणत्वेन घटना। अप- रेति। उन्भटोक्ता । उन्नतमिति। अत्र ममेवान्यस्यापि लघोरुचैःपदाप्तिः पातान्तोति कारणकार्ययोरन्वयेनोपमानोपमेयत्वाक्षेपे संभवद्वस्तुसंबन्धा निदर्शना स्व्रसिद्धये वाच्येनोपमानोपमेयभावरूपार्थान्तरमाक्षिप्यत इति। पातक्रि- ययेति। पततीतिरूपया। पतनस्येति। पतेदित्येवमुल्लिखितस्यो च्चै: प- दाप्तिरूपकारणकार्यस्वरूपस्य। कारणस्येति। उच्चैःपदापतिरुपस्य । अप्रस्तुतेति। इहापस्तुतस्य स्तुतिनिन्दासाम्यरवर्णनादृष्टौप्रशंसा। अत्र वर्णना न स्तुतिः। तच्चामस्तुतमप्रस्तुत्वादेव वक्तमयुक्तं सत्प्रस्तुत- परतयोच्यमान युक्तं स्यात्। प्रस्तुतपरता च कार्यकारणभावसामान्य विशेषभावसारूप्यसंबन्धैः स्यात्। सवेति। या प्रशंसा कविभिरप्रस्तु- तस्य क्रियते सा पस्तुतपरा सैवाप्रस्तुतपशंसैव। तदन्यस्येति। कार्ये प्रस्तुते तदन्यस्य कारणस्येत्यादिक्रमेण चतुष्टयस्य तथा तुल्ये राजादौ भंस्तुते तदन्यस्य तुल्यस्य तद्चो भणनमिति पश्चधात्वम। अत्र वाच्यस्य परार्थ स्वसमर्पणमिति लक्षणेन लक्षणा।

[१० द० उल्लास: ] काव्यमकाश:। २४१

तदन्यस्य कारणादेः। क्रमेणोदाहरणानि- याताः किं न मिलन्ति सुन्दरि पुनश्चिन्ता त्वया मत्कृते नो कार्या नितरां कृशाऽसि कथयत्येवं सवाष्पे मयि। लज्जामन्थरतारकेण निपतद्धाराश्रुणा चक्षुषा दृष्ट्वा मां हसितेन भाविमरणोत्साइस्तया सूचितः ।। ४३९।। अत्र-प्रस्थानात्किमिति निवृत्तोऽसीति कार्ये पृष्टे कारणमभिहितम्। राजन्राजसुता न पाठयति मां देव्योऽपि सूष्णीं स्थिता: कुब्जे भोजय मां कुमारसचिवैरनाद्यापि कि भुज्यते। इत्थं राजशुकस्तवारिभवने मुक्तोऽध्वगैः पञ्जरा- चित्रस्थानवलोक्य शून्यवलभावेकैकमाभाषते ॥ ४४० ॥ अत्र पस्थानोद्यतं भवन्तं ज्ञात्वा सहसैव त्वदरयः पलाय्य गता :- इति कारणे प्रस्तुते कार्यमुक्तम्। एततस्य मुखात्कियत्कमलिनीपत्रे कर्णं वारिणो यन्मुक्तामणिरित्यमंस्त स जडः शृण्वन्यदस्मादपि।

कुत्रोड्डीय गतो ममेत्यनुदिनं निद्राति नान्तःशुचा।।४४१।। अन्रास्थाने जडानां ममत्वसंभावना भवतीति सामान्ये पस्तुते विशेष: कथितः ।

नितरामिति । अग्रेऽपि त्वं कृशा चिन्तया भृशं भवसि यतः। हसितेनेंति। तया तथा हसितं यथा त्वया त्यक्ता सती मरिष्यामीति कारणं सूचितम्। कुमारेति। कुमारवरैः। राजशुको वरशुकः। त्वां यात्रोद्यतं जञात्वा दिपस्ते नष्टा इति प्रस्तुतो हेतुरूपोऽर्यः । शुकव्वतान्तस्त्वप्रस्तुतः कार्यरूपः पस्तुतार्थे स्वात्मानमर्पयतीत्यर्थः । कारणवत्कीरवृतान्तरूपकार्यस्या वर्ण्यतवेन प्रस्तुतत्वे कार्यद्वाराऽऽत्मभङ्गयन्तरेण कारणस्योक्तावत्र पर्या- योक्तालडुनरः। कारणापेक्षया कार्यस्यातिचारुत्वमिति कार्यमेवोच्यते। कारणकार्ययोः प्रस्तुतापस्तुतत्वेऽमस्तुतमशंसा। सुखादिति। मुखमाकृतिः । एतस्या आकृतोरिद्मल्पमित्यर्थ: । मुस्मद्वित्यपेक्षितक्रियमपादानम्। अत्राम्भोविन्दौ मणिधीर्विशेष:। ३१

२४२ संकेतसमेत :- [१० द० उल्लास: ]

करोति वैरपतियातनेन यः । स एव पूज्य: स पुमान्स नीतिमान् सुजीवितं तस्य स भाजनं श्रिय: ॥। ४४२॥ अत्र कृष्णं निहृत्य नरकासुरवधूनां यदि दुःखं पशमयसि तत्त्वमेव श्राध्य :- इति विशेषे प्रकृते सामान्यमुदितम् । तुल्ये प्रस्तुते तुल्याभिधाने त्रयः प्रकारा :- श्लेषः, समा सोक्ति:, सादृश्यमात्रं वा तुल्यात्तल्यस्य ह्याक्षेपे हेतु:। क्रमेणो- दाहरणम्- पुंस्त्वादपि प्रविचलेद्यदि यदधोपि यायादयदि प्रणयने न महानपि याद। अभ्युद्धरेत्तदपि विश्वमितीदृशययिं केनापि दिक्पकटिता पुरुषोत्तमेन ।। ४४३ ।। येनास्यभ्युदितेन चन्द्र गमितः क्रान्ति रवौ तत्र ते युज्येत पतिकर्तुमेव न पुनस्तस्यैव पादग्रहः । क्षीणेनैतदनुष्ठितं यदि ततः कि लज्जसे नो मना- गस्त्वेवं जडधामता तु भवतो यद्व्योम्नि विस्फूर्जसे ॥४४४।।

कृष्णमिति। कृष्णेन नरकासुरे हते तन्मन्त्रिणस्तन्मित्रं प्रत्युक्तिः । पुंस्त्वादिति। पुंस्त्वं विक्रमः पुंभावो वा । अधः पातालं नचितया चलनं च। प्रणयनं याच्चा। न महानपि वामनः स्व्ल्पथ। पुरुषोत्तमः सनरोऽपि। अथ साधुदटन्तं वाच्यत्वात्मस्तुतम् । तत्र चाभिधाया निय- न्तणानात्र श्रेषः । विष्णुप्रपत्तिस्तु शब्दोत्थाद्ध्वनेरेवेति नेहाप्रस्तुतम- शंसेति चेन्न । साधुवृत्तस्य वाच्यत्वासंभवात्। न ह्युत्कृष्टोऽपि पुमान् विष्णुवद्धस्तुतया विश्वमुद्धर्तुमीष्टे। आक्षिप्यमाणस्य तु तस्यगुणवृत्त्या तद्वर्णनमविरुद्धम्। तस्मात्तत्र विष्णुवृत्तं वाच्यमप्रस्तुतं च । तेन च पस्तुत साधुवृत्तमाक्षिप्यत इति न ध्वानिः।स हयप्रस्तुवाक्षेपरूप: स्याद्। येनासीति। जडधामता शीनतेजस्ता सूर्खाशयना च। अत्र पूर्वक्षींके

[१० द० उल्लासः ] काव्यप्रकाश: । २४३

आदाय वारि परितः सरितां मुखेभ्यः किं तावदर्जितमनेन दुरर्णवेन। क्षारीकृत च वडवादहने दुतं च पातालकुक्षिकुहरे विनिवेशितं च ।। ४४१॥ इयं च काचिद्वच्ये प्रतीयमानार्थानव्यारोपेणैव भवति । यथा- अब्धेरम्भ.स्थगितभुवनाभोगपातालकुक्षे: पोतोपाया इह हि बहवो लड्घनेऽपि क्रमन्ते। आहो रिक्त: कथमपि भवेदेष दैवात्तदानीं को नाम स्यादवटकुहरालोकनेऽप्यस्य कल्पः ॥ ४४६ ॥ क्चिदध्यारोपेणैव। यथा- कस्त्वं भो: कथयामि दैवहतकं मा विद्धि शाखोटकं वैराग्यादिव वक्षि साधु विदितं कस्मादिदं कथ्यते। वामेनात्र वटस्तमध्वगजनः सर्वात्मना सेवते न च्छायाऽपिगेपकारकरणे मार्गस्थितस्यापि मे ॥४४७॥। पुरुषोत्तमवद्विशेष्यमर्केन्दुरूपं न श्िष्टम्। विशेषणश्िष्टत्वे तु समासो- क्तिस्तुल्यान्तराक्षेपहेतु. । पूर्वत्र तु श्लेषः । द्वयोरपि श्िलिष्टत्वात् । इयं च्ेति। सादृश्यहेतुकामस्तुतप्रशंसा। अब्धेरिति। आहो इति यदर्थे। कल्पः शक्तः। अत्राब्धावपीदृशस्या्थेस्य संभवान्नैकान्तेन

गम्यार्थानध्यारोपः। येनासीत्यत्र तु चन्द्रसबोधनादेरर्थस्यासंभवादप- कारिभ्योऽप्यर्थेच्छोदरिद्रस्याध्यारोप:। कत्वमिति। अत्र कथयामीत्येतदाह-श्रूयमाणं निर्वेदकृदपि तवातु- बन्धात्कथ्यते। कस्मादिति पेंराग्ये हेतुप्रश्नः । कथ्यत इत्यादि सनिर्वेद- स्मरणोपक्रमं कथकथमपि निरूप्यते। वामेनेति कुकुलादिनोपलक्षितः । वट इति फलदानशून्यच्छायामात्रकरणादेव गर्विष्ठः। छायाऽपीति। श्मशानाग्निदग्धपल्लवादिस्तरुविशेषो हि शाखोटकः । मार्ग: सतां पन्था आि।।अत्र वृक्षेण सहाचेतनत्वादुक्तिपत्युक्त्यसंभवे श्रीमतपुरुषसेवया खेद्रवात द्रिद्रो मनस्त्री कश्ित्पुरुष प्रतीयमानतयाऽध्यारोप्यते।

संकेतसमेत :- [१० द० उल्ासः ]

कचिदंशेष्वध्यारोपेण। यथा- सोऽपूर्वो रसनाविपर्ययविधिस्तत्कर्णयोश्रापलं दृष्टिः सा मदविस्मृतस्व्रपरदिकि भूयसोक्त्तेन वा। सर्व विस्मृतवानासे भ्रमर हे यद्वारणोऽद्याप्यसा- वन्तःशून्यकरो निषेव्यत इति भ्रातः क एष ग्रह:। ४४८।। अत्र रसनाविपर्यासः शून्यकरत्वं च भ्रमरस्यासेवने न हेतुः । कर्णचापलं तु हेतुः । मदः प्रत्युत सेवने निमित्तम्। निगीर्याध्यवसानं तु प्रकतस्य परेण यत्। प्रस्तुतस्य यदन्यत्वं यद्यर्थोंकौ च कल्पनम् ॥ १०० ॥ कार्यकारणयोर्यश्र पौर्वापर्यविपर्ययः । विज्ञेयाऽतिशयोक्ति: सा उपमानेनान्तर्निंगीर्णस्योपमेयस्य यदध्यवसानं सैका। यथा- कमलमनम्भसि कमले च कुवलये तानि कनकलतिकायाम्। सा च सुकुमारसुभगेत्युत्पातपरम्परा केयम्।। ४४९ ॥ अत्र मुखादि कमलादिरूपतयाऽध्यवसितम्। यच्च तदेवान्यत्वेनाध्यवसीयते, साऽपरा। यथा-

सोडपूर्व इति। रसनाविपर्ययो गजानां शापजोऽलीकवचोऽपि। चा- पलं खलवचः श्रवणसांमुख्यमपि । शून्यकरत्वमदातृत्वमपि। न हेतुरिति। तेन तत्रार्थे प्रतीयमानस्य कस्यापि कुस्वामिसेवकस्याSS- रोपः कार्यः। चापलमसेवने मदश्च सेवने हेतुः। प्रस्तुताप्रस्तुतयोर्वाच्यत्वे विशयेष्यस्यापि छ्रिष्टत्वेऽर्क्षेषः । विशेषणानां श्िष्टत्वेऽपस्तुतस्य वाच्य- त्वेऽन्यस्य तु गम्यत्वे समासोक्तिः । अप्रस्तुतस्य वाच्यत्वे प्रस्तुतस्य गभ्यत्वेपस्तुतप्रशंसेति विवेक:। कमलमिति । अन्राभेदातिशयोक्तिरित्येको भेद: । मुखादेः कमला- दिरूपतयाऽध्यवसाने प्रथमो भेद:। कमलमनम्भसीत्यादियोगे त्वसंबन्धे संबन्धरूपातिशयोक्तिः । तथा विरोधालड्कनरोऽपि। तदेवेति। प्रस्तुतभि- नमन्यत्वेन भेदेनाध्यवसीयते।

[१० द० उल्लासः ] काव्यप्काश:। २४५

अण्णं लडहत्तणअं अण्णा विअ का वि वत्तणच्छाआ। सामा सामण्णपअवइणो रेह चिचअ ण होई॥ ४५० ॥ यद्यर्थस्य यदिशब्देन चेच्छव्देन वोक्तौ यत्कल्पनम् (अर्था- द संभविनोऽर्थस्य) सा तृतीया। यथा- राकायामकलङ्कं चेदमृतांशोर्भवेद्पुः । तस्या मुखं तदा साम्यपराभवमवाप्नुयात्।। ४५० ॥। कारणस्य शीघ्रकारितां वक्तुं कार्यस्य पूर्वमुक्तौ चतुर्थी। यथा- हृदयमधिष्ठितमादौ मालत्याः कुसुमचापबाणेन। चरमं रमणीवल्लभ लोचनविषयं त्वया भजता ॥ ४५२ ॥

अण्णमिति। अन्यल्लटभत्वमन्या काऽपि वर्तनच्छाया। इयामा सामान्यप्जापते रेखैव न भवति । रेखा मर्यादा। वत्तणं वक्रं वर्तना वा। अत्रान्यल्लटभत्वमित्यभेदेऽप्य- न्यत्वेन भेदोक्तिरिति द्वितीयः । अत्राभेदे भेद इति वाक्योपपत्तये वास्तवलटभत्वस्य सातिशयं कविकल्पितं लटभत्वं कल्पनीयम्। उत्तरार्धे सबन्धेऽप्यसंबन्धरूपातिशयोक्ति: । राकेति। राकेन्द्रोनिर्लक्ष्मत्वस्य बहिरसंभवेऽपि कविना संभवद्रूपत- योक्तावास्यं निरुपममित्यर्थः। एषाऽन्याऽऽद्योपमेति रुद्रटः। अद्भुतोपमेति दण्डिमुख्याः । अयं संबन्धेऽप्यसबन्धरूपस्तृतीयः। कचिदसंबन्धे संबन्धो यथा पुष्पग्रवालोपहितमिति। अत्रासंबन्धसंभावनया संबन्ध: । हृदयमिति। अत्र कुसुमशराधिष्ठानं कार्यम्। त्वदर्शनं तु कारणम्। तयोर्विपर्यास. कृतः भाककार्य पश्चात्कारणमिति । विपर्ययस्तुल्यकार- णत्वेनापि स्यात्। यद्वा यथौचित्यमौचिती तथा पौर्वापर्य पौर्वापरी। तस्या आ ईषद्विपर्य यस्तुल्यकालत्वम्। तत्रातिशयोक्तिर्यथा- अविरलविलोलजलद: कुटजार्जुननीपसुरभिवनवातः। अयमायातः कालो हन्त हता: पथिकगेहिन्यः ॥

१-अन्यत्सौकुमार्यमन्यैव च काऽपि वर्तनच्छाया। श्यामा सामान्यप्रजापते रेखैव च न भवति॥।

२४६ संकेतसमेत :- [१० द० उल्लासः

प्रतिवस्तुपमा तु सा ॥ १०१ ॥ सामान्यस्य द्विरेकस्य यत्र वाक्यद्ये स्थितिः । साधारणो धर्म उपमेयवाक्ये चोपमानवाक्ये T कथितपद- त्वस्य दुष्टतयाऽभिहितत्वाच्छब्दभेदेन यदुपादीयते, सा वस्तुनो

देवीभावं गमिता परिवारपद कथं भजत्येषा। न खलु परिभोगयोग्य दैवतरूपाङ्कितं रत्नम् ॥ ४५३ ॥ यदि दहत्यनलोन्र किमद्भुतं यदि च गौरवमद्रिषु कि ततः। लवणमम्बु सदैव महोदधेः प्रकृतिरेव सतामविषादिता॥४५४॥ इत्यादिर्मालापतिवस्तूपमा द्रष्टव्या। एवमन्यत्राप्यनुसतव्यम्। दृष्टान्तः पुनरेतेषां सर्वेषां प्रतिबिम्बनम् ॥१०२॥ एतेषां साधारणधर्मादीनाम्। दृष्टोऽन्तः (निश्रयो) यत्र स दृष्टान्त: ।

प्रतीति। वस्तुशब्दस्य वाक्यार्थवाचित्वे प्रतिवाक्यार्थमुपमा साम्य- मित्यन्वर्थाश्रयणात् केवलं काव्यसमयात् पर्यायान्तरेण पृथङ्निर्देशः। अयं भाव :- सामान्यधर्मस्येवाद्यनुक्तौ सकृन्निर्देशे दीपकतल्ययोगिते। असकृनिनिर्देशे शुद्धसामान्यरूपत्वे प्रतिवस्तूपमा। सामान्यधर्मस्य बिम्ब- प्रतिबिम्बभाचे तु दृष्टान्तः । देवीति । अत्र परिवारपदृत्वं साधारणो धर्मः परिभोगयोग्यमिति पर्यायेण भिन्नशब्देनोक्तः । परिवारपदत्वपरि- भोगयोग्यत्वयोरेकार्थत्वात्। प्रकृतिरेवेति । इदमेकं प्रकृतम् । शे त्वत्रोपमानभूतम्। एवमिति। यथा हरवन्न विषमदृष्टिरित्यादौ व्यतिरेके व्यतिरेकमाला। अत्रैकस्य बहुभ्यो भेदेनोक्ति । अस्यामिवाद्यभावेऽपि प्राकरणिकत्वालोचन- यापम्यावगतिः। दृष्टान्त इति । अत्र पुनःशब्दः पूर्वस्माद्विशेषकः। विशेषश्र विम्बमति- विम्बभाव एव। सर्वेपामिति। न तु प्रतिवस्तूपमायामिव साधारणधर्म- स्यैव द्वि: प्रयोग: किं तूपमेयादेरेपि। विशेषस्य सामान्येन समर्थने

[१० द० उल्लासः ] काव्यपकाशः। २४७

त्वयि दृष्ट एव तस्या निर्वाति मनो मनोभवज्वलितम् । आलोके हि हिमांशार्विकसति कुसुम कुमुद्दत्याः।। ४५५।। एष साधर्म्येण। वैध्म्येण तु- तवाऽडहवे साहसक्मशर्मणः करं कृपाणान्तिकमानिनीषतः । भ2,: परेषां विशरारुतामगुर्दधत्यवाते स्थिरतां हि पांसव ॥४५६॥। सकद्वृत्तिस्तु धर्मस्य प्रक्रताप्रक्वतात्मनाम्। सैव क्रियासु बह्वीषु कारकस्येति दीपकम् ॥१०३॥ पाकरणिकापाकरणिकानाम्, अर्थादुपमानोपमेयानाम्, धर्म: क्रियादि: एकवारमेव यदुपादीयते, तदेकस्थस्यैव समस्त- वाक्यदीपनाद्दीपकम्। यथा- किवणाणॅ धर्ण णाआणॅ फणमणी केसराइ सीहाणं। कुलवालिआणँ थणआ कुत्तो छिप्पन्ति अमुआणम् ॥ ४५७॥ त्वर्थान्तरन्यासः। ्वयीति। यथा कुमुदिन्याश्रन्द्रालोके तद्गुणपक्षपा- वित्वेन कुमुदं विकसति तथा त्वददर्शने गुणपक्षपातात्तस्या मन इति सर्वप्रतिविम्बनम् । तवेति। अत्र विशरारुतागमनादीनां स्थिरत्वा- धानादिवैधर्म्येण प्रतिबिम्बनम्। दृष्टान्ते साधारणधर्माणां वस्तुष्टत्त्या हेद एव। परं शब्दान्तरेणोक्तत्वात्प्रतिबिम्बने भेदाभास इति प्रतिबिम्बने नियतनिष्ठतया तेषां साधारणता न स्यादिति नाऽडस- ङूःयम्। एकस्थस्यैवति। अयं भाव :- एकत्र स्थितः क्रियादि: समानो धर्मः मसङ्गेनान्यत्रोपकरोतीति दीपसाम्यादीपकम्। अत्र प्रकृताप्कृतत्वयो- र्वास्तवत्वादर्थानामौपम्यं सत्यम्। परं गम्यं न श्रौतम्। अतो नोष- भा। तुल्ययोगितायां तु काल्पनिकौपम्यम्। शुद्धानामेव प्रकृतानाम- प्रकृतानां वा तत्र ग्रहणं न पुनर्युगपदुभयग्रहणमिति। किविणेति। कुलवाला: पकृताः । शेषमपककृतम् । अत्र छिप्पन्तीति क्रिया समानो

१-' कृपणाना धन नागानां फणमणि: केशराश्च सिंहानाम्। कुलपालिकाना च स्तना: कुतः स्पृरयन्तेऽमृतानाम्॥'

२४८ संकेतसमेत :- [१० द० उल्लास: ]

कारकस्य च वह्वीषु क्रियासु सकृद्वृत्तिर्दीपकम्। यथा- स्विद्यति कूणति वेल्लति विवलति निमिषाते विलोकयति तिर्यक्। अन्तर्नन्दृति चुम्बितुमिच्छति नवपरिणया वधू शयने ॥ ४५८॥ मालादीपकमायं चेयथोत्तरगुणावहम्। पूर्वेण पूर्वेण वस्तुनोत्तरमुत्तरं चेदपक्रियते, तन्मालादीपकम्। यथा- सङ्ग्रामाङ्गणमागतेन भवता चापे समारोपिते देवाऽडकणय येन येन सहसा यद्यत्समासादितम्। कोदण्डेन शराः शरैररिशिरस्तेनापि भूमण्डलं तेन त्वं भवता च कीर्तिरतुला कीर्त्या च लोकत्रयम् ।४५९।। नियतानां सकद्वर्मः सा पुनस्तुल्ययोगिता ॥१०४॥ नियतानां प्राकरणिकानामेवामाकरणिकानामेव वा। क्रमे- णोदाइरणम्। पाण्डु क्षामं वदनं हृदयं सरसं तवालसं च वपुः। आवेदयति नितान्तं क्षेत्रियरोगं सखि हृदन्तः ॥ ४६० ॥ धर्मः । स चान्ते निर्दिष्ट इत्यन्तक्रियादीपकम्। आदिम्रध्यक्रियादी पके स्वेनोहे। स्विद्यतीति। अत्र वधूरूपं कारकमन्तस्थं बहुषु क्रियासु वर्तत इत्यन्तकारकदीपकम्। आदिमध्यकारकदीपके झेये। तथा क्रियायाः सर्वत्र वाक्ये प्रयोगात्तदीपकत्वे सर्वे वाक्यं सालडनरं स्यादतो न क्रियामात्रं दपिक किंतु भूयोभि: सजातीयैः कारकैः संबन्ध्यमानम्'। तस्य चानेकेष्वर्थेषु साधारणतया संबन्ध्यमानस्य बलादौषम्यमर्भ- त्वम् सड्ग्रामेति। अत्राऽSसादन क्रियानिमित्तं दीपिनं दीपनविषयाणामुस- रोत्तराश्चितत्वेन कृतम्। तथा कोदण्डादैः शरादीनां क्रमेणोत्कर्षो विहित: एकावली तु पूर्वस्योत्तरोत्तरेणोत्कर्षहेतुत्वे स्यादिति विवेक: । पाण्डु क्षाममिति। अत्र सर्वाणि पकृतानि। क्षेत्रियरोगो राजयक्ष्माS- न्यस्मिन् क्षेत्रे देहान्तरे चिकित्स्यः । पक्षे तूपपतिविषयोऽनुरागः। आवेदयतीतिं सकृद्धर्म:।

[१० द० उल्लासः ] काव्यमकाशः। २४९

कुमुदकमलनीलनीरजालिर्ललित चिलासजुषारई्शो: पुरः का। अमृतममृतरश्मिरम्बुजन्म भतिहतमेकपदे तवाऽऽननस्य ॥ ४६१॥ उपमानायदन्यस्य व्यतिरेक: स एव सः। अन्यस्योपमेयस्य । व्यनिरेक आधिक्यम्। क्षीणः क्षीणोऽपि शशी भूयो भूयो विवर्धते नित्यम्। विरम प्रसीद सुन्दरि यौचनमनिवर्ति यातं तु ॥ ४६२॥ इत्यादावुपमानस्योपमेयादाधिक्यमिति यत्केनचिदुक्तम्, तद- युक्तम्। अन्न यौचनगतास्थैर्यस्थाSऽधिक्यं हि विवक्षितम्। हेत्वोरुक्तावनुक्त्ीनां त्रये साम्ये निवेदिते ॥१०५॥ शब्दार्थाभ्यामथाSSक्षित्ते श्लिष्टे तद्त्रिरष्ट तत्। व्यतिरेकस्य हेतुरुपमेयगतमुत्कर्षनिमित्तम्, उपमानगतमपक- र्वकारणम्, तयोद्वयोरुक्ति, एकतरस्य द्वयोरवाऽनुक्तिरित्यनुक्ति- त्रयम्, एतद्ेदचतुष्टयमुपमानोपमेयभावे शब्देन पतिपादिते, कुमदेति। अत्र कुमुदादीनि सर्वाण्यप्रकृतानि। दृशोर्मुखस्य च वर्ण्य- त्वात्मकृतत्वम्। का इति निन्दारूपः पूर्वार्धे, प्रतिहतत्वरूपश्रोचरार्घे सकृद्धर्म: कुमुदादीनां तुल्ययोगिताहेतुर्निबद्धः। आधिक्यमिति। अर्थादुपमानात्। तदय सूत्रार्थ :- य उपमानादुपमेयस्य व्यतिरेक: स एव व्यतिरेकोऽलडनरः । क्षीण इति। यथेन्दुः क्षीणोऽपि वर्धते तथा तारुण्यमपीति चित्ते कृत्वा काऽपि रूषटा सती पियेण ज्ञाता- शयेनोच्यते। पिये यातं क्षीणं यौवनं भूयो न वर्धत इति मा कुपः । केनचिदिति। रुद्रटेन। तन्मताश्रयेणात्र चन्द्राद्यौवनं न्यूनगुणम्। शशिदैलक्षण्येन गतस्य वस्यापुनरागमात्। अलङ्गरसवेस्वेऽपीत्थमुक्तम्। विवक्षितमिति। यौवने यादशमस्थैर्याधिक्यं न चन्द्रे तादृगिति भाव:। विपरीतोऽतिरेकोऽविकत्व व्यतिरेकः / अधिकत्ववैपरीत्यं च हीनत्वम्। अनाधिक्यमिन्यर्थः । एवं रुद्रटोऽपि मानितः। इत्थमभणनं चोहकानामे वातराधिकार इति ज्ञापनार्थम्। तयोई्यारिति। यगपदिति शेषः ।.एक.

त्वोयुंगपदनुक्तावेकानुक्ति: । मिलितमनुत्तित्रयम्। शब्दनति। इवायथा ३२

२५० संकेतसमेन :- [१० द० उल्लास:

आर्थेन च क्रमेणोक्तों चत्वार एव भेठा:, आक्षिप्ते चौपम्ये तावन्त एव, एवं द्वादश। एते च श्लेषेऽपि भवन्तीति चतु- विशतिभेदाः । क्रमेणोदाहरणम् -- असिमात्रसहायस्य प्रभूतारिपराभवे। अन्यतुच्छजनस्येव न स्मयोऽस्य महाधृतेः ॥४६३॥ अत्रैव तुच्छेति महाघृतेरित्यनयोः पर्यायेण युगपद्वाऽनुपा- दानेऽन्यढ् भेदत्रयम्। एवमन्येप्वपि द्रष्टव्यम्। अत्रेवशब्दस्य

असिमात्रसहायोऽपि प्रभूतारिपराभवे। नैवान्यतुच्छजनवत्सगर्वोडयं महाधृतिः ॥ ४६४॥ अत्र तुल्यार्थे वतिरित्यार्थेमौपम्यम्। इयं सुनयना दासीकततामरसश्रिया। आननेनाकलङ्गेन जयतीन्दुं कलङ्गिननम् ॥४६५॥

दिनेवार्थवतिरूपेण च । अर्थेनेति। तुल्यार्थशब्दतुल्यार्थवतिप्रतिपादितेन क्रमेग। यदार्ऽर्थशब्दः सामथ्यार्थस्तदार्ऽर्थेन सामर्थ्यरूपेण क्रमेणेति व्याख्या। आक्षित इति। इवतुल्याद्यभाव इत्यर्थः । एते चेति। श्रेषेऽपि द्वादश भेदा इत्यर्थ. । त्रिरष्टेति। त्रीन्वारानष्ट । चतुर्विशतिः। असीति। अत्र तुच्छत्वमुपमानगं गर्वहेतुर्निकर्पकारणन्। महाधृतित्व- मुपमेयगमुत्कपकारणं स्मयाभावहेतु। अतो युमपद्धेत्वोरुक्तिः। तथाSत्रैव इतरस्य जनस्येव न स्मयोऽस्य महाधृते:। इति पाठे महाधतित्वस्योपमेयोत्कर्षहेतोरुक्ति: । तुच्छस्यान्यजनस्येव न स्मयोऽस्य विभाव्यते। इति पाठे तुच्छत्वस्योपमानापकरषहेतोरुक्ति:। तथा- इतरस्य जनस्येव न स्मयोऽस्य विभाव्यते। इति कृते तूत्कर्षापकर्षहेत्वोर्युगपदनुक्ति:। तदाह- अत्रैवेति। एवं शाब्दीपम्ये चतुर्भेदी। एवमन्येष्विति, अर्थादावपि चतुष्क पश्चके दर्शित- दृष्टान्तादन्यत्रिभेदी स्वेनोद्या। अर्थसाम्ये यथा-असीति,। अत्राप्युत्कर्षापकर्हेत्वाद्योरुक्ति:। इहा- थौपम्ये पूर्वत्र शाब्दौपम्ये व्यतिरेकस्याऽडद्यो भेद:।शेषांत्रेभेदी स्वनोहा।

[१० द० उल्लाम: ] काव्यपकाशः । २५१

जितेन्द्रियतया सम्यग्विद्यावृद्धनिपेविण:। अतिगाढगुणस्यास्य नाब्जवन्ङ्गुरा गुगा: । अत्रेवार्थे वतिः। गुणशब्दः ्िष्टः। शाब्दमौपम्यम् ॥४६६ ।। अखण्डमण्डलः श्रीमान्पश्येष पृथिघीपतिः । न निशाकरवज्जातु कलावेकल्यमागतः ।। ४६७।। अत्र तुल्यार्थे वतिः। कलाशब्दः श्िलष्टः । मालाप्रतिवस्तूपमावन्मालाव्यतिरेकोऽपि संभवति, तस्यापि भेदा एवमूह्याः। दिङ्मान्रं चोदाहियते। यथा- हरवन्न विपमदृष्टिहेरिवन्न विभो विधूतविततवृषः । रविवन्न चातिदुःसहकरतापितभू कदाचिद्सि ॥ ४६८॥ अत्र तुल्यार्थे वतिः । विपमादयश्च शब्दा: श्िलष्टाः। नित्योदितप्रतापेन त्रियामामीलितमभः । भास्वताऽनेन भूपेन भास्वानेप विनिर्जितः ॥ ४६९। कारणमुक्तम्। अयमाक्षिप्तौपम्ये व्यतिरेकस्याऽडद्यो भेदः। यथा वा क्षीणः क्षीणोऽपि शशीनि। अत्र यौवन उपमेये चन्द्रे चोपमाने क्रमेणा- स्थैर्याधिक्यहानी उत्कर्षापकर्पकारणे उक्ते। अयमाद्यो भेद:। अनुक्ती त्रिभेदी स्वा यथा- नित्योदितप्रतापस्य तपनेन तुला न ते । अत्र नित्योदितप्रतापत्वमुपमेयोत्कर्षेहेतुः। यथा वा नियतिक्ृतेति। अत्रोपमेयोत्कर्षहेतुः। क्षणोदितप्रतापेनेति पाठ उपमानापकषहेतुः। महीमण्डलमाणिक्यप्रतापेन तुला न ते। इति पाठे तूत्कर्षापकर्षहेत्वो्द्वयोरप्यनुक्तिरित्याक्षिप्तौपभ्ये चतुर्मेदी। जितोन्द्रपेति। अत्र विद्यावृद्धनिषेवा गाढगुणोत्कर्षे हेतुः। भङ्गु- रगुणत्वनिकर्पे हेतुर्नोपात्त इत्युपमानगनिकर्षहेत्वनुक्तौ शाब्दौपम्ये श्लेषव्यतिरेकस्य तृतीयो भेदः । अखण्डेति। अयमुपमानगतनिकर्षहेत्वनुक्तावार्थोपम्ये श्लेषव्यतिरेकस्य तृर्तायो भेद:। हरेति। वृवौ धर्मदानवौ। अत्र हरेण तुल्यं वर्तत इत्यादि क्रमेण तुल्बार्ये वातिः। तेनार्थोनम्यम्। अयमुभयानुक्तौ श्रेषव्यतिरेकस्यान्त्यो भेदा । शेषं दयं स्वयं झ्ञेयम्। नितोदिसेति। अत्रोदितप्रतापतामीलित पभतात्मनोरुपमेयोपमानगतो-

२५२ संकेतसमेत :- [१० द० उल्ास: ]

अत्र ह्याक्षिपवोपमा। भास्व्रतेति श्विष्टः । यथा वा-

यूनामतीव पिवर्ता रजनीषु यत्र नृष्णां जहार मधु नाऽडननमङ्गननानाम् ॥ ४७० ॥ अन्रेवादीनां तुल्यादीनां च पदानामभावेऽपि श्िष्टविशेषणै- राक्षिप्तैवोपमा प्रतीयते। एवंजातीयकाः श्िष्टोक्तियोग्यस्य पदस्य पृथगुपादानेऽन्येऽपि भेदा: संभवन्ति । तेऽपि अनयैव दिशा द्रष्टव्याः।

भेद:। भास्वतैव भास्व्रतेति भास्वरत्वारोपादेकत्वपतिपत्तिरिति श्िष्टता। स्वच्छेति। समुल्सितं प्रतिबिम्नितमिन्दुबिम्बं यत्रेति तथा मधु तृष्णा जहार न तु मुखमिति। अत्र तृष्णाहरणाहरणयोः कारणे नोपात्ते इति। द्यानुक्तिरित्युभयानुक्तो श्रेषव्यतिरेकान्त्य चतुष्कस्यान्त्यो भेद:। द्विमेदी स्वेनोह्या। एवमन्येष्वपि द्रष्टव्यमित्युक्त्या प्रतिचतुष्कमेकः कक्षिन्द्रेदो वाच्य इति स्थितेऽपि यङ्गन्थकृता हरवदिति स्व्रच्छात्मतेति दृष्टान्तद्वय- सूचे तदेकत्र व्यतिरेकमालात्वमन्यत्रार्थश्िष्टत्वं विशेषँ ज्ञापयितुम् । अत एव यथा वेत्युक्तम्। पृथगिति। यथोद्भ्टकुमारसंभवे गौरीस्तुतौ- या शैशिरी श्रीस्तपसा मासेनैकेन विश्रुता। तपसा तां सुदीर्घेण दूराद्विदधतीमधः । तपो माघमासोऽपि। एकेनेति सुदीर्घेणेति हेतुद्वयोकि। अत्र तप- सेति श्िलिष्टोक्तियोग्यं पदं पृथगूचे। स्वं यथा वा- सच्चक्रानन्दनाऽप्येष न तुल्यस्तपनस्तव। स शू(सू)रः संज्ञया येन सशूरः सुभटैर्भैवान्। अत्रापि हेत्वोरुक्तिः। इवाद्यभावादत्र पूर्वत्राप्याक्षिसौपम्ये दवयोक्तौ श्लेषव्यतिरेकादयो भेदः। अत्रापि िष्टोक्तियोग्यपदस्य पृथग्भावः। अन्येऽपीति। एकादश भेदा: । नन्वत्र श्रेषोपकाराच्चमत्कारी व्यतिरेक इति तयोरङ्गाङ्गिन्भावे संकरः स्यात्। न। दययोगे हि संकरः । न चात्र द्वयमस्ति। एवंवरिधश्लेषस्पैत व्यतिरेकापरनामत्वात्। परं व्यति रेकरूपमंश्रमाश्रित्य व्यतिरेकप्रभेदतया श्रेषव्यतिरेकरूपतयोक्तम्। ये

[१० द० उल्लासः ] काव्यपकाशः। २५३

निषेधो वक्तुमिष्टस्य यो विशेषाभिधित्सया ॥ १०६ ॥ वक्ष्यमाणोक्तविषयः स आक्षेतो द्विधा मतः । विवक्षितस्य प्राकरणिकत्वादनुपसर्जनीकार्यस्याशक्यवक्त- व्यत्वमतिपसिद्धत्वं वा विशेषं वक्तुतं निषेधो निषेध इव यः स वक्ष्यमाणविषय उक्तविषयश्चेति द्विविध आक्षेप. । क्रमेणो- दाहरणम्- ऐ एहि किंपि कीएवि कएण णिक्किव भणामि अलमहवा। अविआरिअकज्जारम्भआरिणी मरउ ण भणिस्सम् ॥ ४७१ ॥

तु छ्िष्टोक्तियोग्यपदस्य पृथगुपादाने भेदास्तत्र श्लेषगन्धोऽपि नास्ति। एकस्य पदस्य द्विरुपादानात्। निषेध इति। उक्तविषयत्वे वक्तमेष्टत्वं कथम्। सत्यम्। उत्तम- प्यादौ वक्तमिष्टमेव। अशक्तेति। वक्ष्यमाणविपयस्य लक्षणम्। अति- प्रसिद्धत्वमुक्तविपयम्। प्रस्तुतोऽर्थः प्रस्तुतत्वादेव विधानाहों न निषेधा- ई इति स्थिते निषेधो यः स नोपपद्यत इति निषेधो निषेधाभास: संपन्नः। तस्यैतस्य करणं प्रकृतत्वेन विशेषणोत्तयर्थम्। अन्यथा गजस्नानतुल्यता स्यादित्याह-निषेव इवेति। द्विविध इति। उक्तविषय- त्वेन कैमर्थक्यपरमालोचनमाक्षेपः। वक्ष्यमाणविपयत्वेनाSSनयनरूपमा- गूरणमाक्षेप इत्यर्थभेदादाक्षेपौ दौ। विशेषश्ात्र शब्दातुपात्तत्वाङ्गम्यः । तत्राऽडद्ये भेदे कथनस्यव निषेधः। द्वितीये तु कचिदस्तुनः कचिद्वस्तु- कथनस्य निषेध:। ए एहीति। अि एहि किमपि कस्या अपि कृने निष्कृप भणामि अलमथ वा। अविचारितकार्यारम्भकारिणी म्रियतां न भणिष्यामि। कार्यमन्यासक्तेऽपि त्वय्यनुरागरूपमत्र न भणिस्समिति भण- ननिषेधादिति लभ्यते। यत्तस्यास्त्वद्वियोगे सा साऽवस्था जायते या वक्तमशक्या। इष्टोर्ऽर्यो निषेधमिषेणोत्कर्षित इति भाव:। कामा- वस्थाविशेषेण च वक्ष्यमाणतया सूचनमित्याद्यो भेद: ।

१-'ए एहि किमपि कस्या अपि कृते निष्कष भणाभि अलमथ वा । अवि चारितकार्यारम्भकगरिणी म्रियता न भणिष्यामि ।'

२५४ संकेतसमेत :- [१० द० उह्ासः

ज्योत्स्ना मौक्तिकदाम चन्दनरसः शीतांशुकान्तद्रवः कर्पूरं कदली मृणालवलयान्यम्भोजिनीपल्ठवाः। अन्तर्मानसमास्त्वया प्रभवता तस्या: स्फुलिङ्गनेत्कर- व्यापाराय भवन्ति हन्त किमनेनोक्तेन न ब्रूमहे।। ४७२॥। क्रियायाः प्रतिषेधेऽपि फलव्यक्तिर्विभावना॥ १०७॥

किमनेनोक्तेनेति। कैमर्थक्यपरमालोचनं न ब्रमह इति निपेध:। तद्द्वा- रेण तस्यास्त्वद्वियोगे ज्योत्स्नादिस्फुलिङ्गव्यापारे हेतुः स्यादिति स्फुटोऽयमर्थः। अन्यत्रापि दृष्टत्वात्। स्फुलिङ्गव्यापाराणामानन्त्यात्मको विशेषः करिमनेनोक्तनेति सामान्येनोपक्रान्तो न ब्रमह इति संविज्ञानप. दनिबन्धनतया निर्वाहित इत्युक्तविषयता। अत्र वस्तुनिषेध: । प्सीदेति ब्रयादिदमसति कोपे न घटते। इत्यादौ वस्तुकथननषेधः । तथा हि भण्यमानस्य प्रसादस्य निषे- धमुखेनैव कोपोपरागनिवर्तनेनावश्यस्वीकार्यत्वं विशेषः । तद्देवमा- क्षेप इष्टोर्थस्तस्य निषेधो निपेधस्यानुपपत्याऽलीकत्व विशेषप्रतिपादनं चेति चतुष्टयमुपयुज्यते। न केवलमिष्टनिषेधाभास आक्षेपोऽनिष्टविध्या- भासश्च। यथा- गच्छ गच्छास चेत्कान्त पन्थानः सन्तु ते शिवाः । ममापि जन्म तत्रैव भूयाद्यत्र गतो भवान्। अत्र कान्तप्रस्थानमनिष्टमप्यनिराकरणमुखेन विहितम्। न चास्य विधिर्युक्तः। अनिष्टत्वात्। तेनाय विधिर्विध्याभासो निषेध एवेत्यर्थः। हेतुरू ति। हेतवोऽपि क्रियामुखेण कार्य कुर्वन्तीति सैवाव्यवहितो हेतुः। कार्य क्रियाया. फलमिति वैयाकरणा एव मन्यन्ते नान्ये। फलेति। कार्यस्य कविना प्रतिपादनं न तु भवनम्। हेतं बिना कार्योत्पत्त्यसंभ- वात्। अत्र प्रसिद्धतरहेत्वनपलब्धिर्हेत्वभाव. । अप्रसिद्धस्तु हेतुर्वस्ततोऽ- स्त्येव। अत एव विशिष्टतया प्रसिद्धतरहेत्वनुपलब्धिरूपया कार्यस्य भावना पर्यालोचना विभावना। हेतुनिषेधेन चेहोपक्रान्तत्वात्। बल- वता कार्यमेव बाध्यत्वेन प्रतीयते न हेतुनिषेध इत्यन्योन्यबाधकत्वानु- प्राणिताद्विरोधालङ्डारा्व्रेदः। हेतुनिषेधबाधप्रतीतिस्तु ज्ञप्त्यपेक्षा। ज्ञप्ति- श्रोत्पत्त्यपेक्षयाऽत्र नासन्नेति न विभावनाप्रयोजिका। अयं भाव :- यथा

[१० द० उल्ास: ] काव्यपकाशः। २५५

हेतुरूपक्रियाया निपेधेऽपि तत्फलमकाशनं विभावना । यथा-

परिवर्तते स्म नलिनीलहरीभिरलोलिनाऽप्यघूणत सा ॥ ४७३ ॥ विशेषोक्तिरखण्डेषु कारणेषु फलावचः । मिलितेष्वपि कारणेषु कार्यस्याकथनं विशेपोक्तिः । अनुक्त- निमित्ता, उक्तिमेत्ता, अचिन्त्यनिमित्ता च । क्रमेणोदाहरणम्- निद्रानिवृत्तावुदिते दुरत्ने सखीजने द्वारपदं परासे। श्रर्थीकृताश्लेषरसे भुजङ्गे चचाल नाऽडलिङ्गनतोडङ्गना सा ॥१७४॥ कपूर इव दग्योऽपि शक्तिमान्यो जने जने। नमास्त्ववार्यवीर्याय तस्मै मकरकेतवे॥ ४७५॥ स एकस्त्रीणि जयति जगन्ति कुसुमायुधः । हरताऽपि तनुं यस्य शंभुना न हृतं बलम्। ४७६ ॥ कार्ये भवो भवहेतुनिषेधेन वाध्यत इति भवति तत्र भवनापेक्षो बाघ- स्तथा न भवन्नेव हेतुनिषेधः कार्यभवनेनापि बाध्यते किं तु भूतस्य तस्य बाधस्तथा ज्ञ प्यत इति हेतुनिषेधवाधो ज्ञप्त्यपेक्ष एवेति ज्ञप्तिर्भवनापे- क्षया पश्चान्वावित्वेनानासन्नेति। यद्ा सामान्येन मिथो बाधे सत्यपि हेतुफलभावविशेषेणास्या विरोधान्वेदः। कुमुमितेति। अत्र नलिन्यब्जिनी पद्मिन्याख्या स्त्री च । तथा घाता- दिहेत्वभावेऽपि रुगादिकार्यमुक्तम्। तत्र वियोगित्वं कारणं गम्यते। अनुक्तनिमित्तेयम्। उक्तनिनित्ताऽप्येषा । यथाऽनासवाख्यं करणं मदस्य। अत्र यौवनं निमित्तम्। मत्तताहर्षवाचकत्वान्मदस्य द्वैविध्येऽप्य- तिशयोक्त्या ह्यभेदः। अतिशयाक्त्यनुपाणिता चैषा ज्ेया। एकगुणहानौ विशेषोक्तिरित्येके। आरोपितवैशिष्टयं रूपकमेवान्य इमां मन्यन्ते। एतद्विपर्यये विशेषोक्तिरिति तामाह-विशषोक्तिरिति। निद्रति। द्युरत्न रवि । भुजङ्ग पतिः । अत्र निद्रानिवृत्त्यादिहेतु- सामगन्ये सत्यप्याश्लेषत्यागरूपकार्यस्यावचः । प्रियानुरागो हेतुर्गम्यः । • कर्पूर इति। अत्र दाहरूपे सत्यपि कारणे शक्तिरूपविरुद्धधर्मेणाश- कतत्वकार्यानुक्ति:। तत्रावार्यवीर्यत्वं हेतुः साक्षादुक्त:। हरताऽपीति। अत्र तनुहरणस्य हेतोः फलं बलहरणं परं नोक्तम्। निमिच्त चात्र प्रतीत्यगोचरत्वादचिन्त्यम्। एकगणहानिकल्पनार्यां साम्य- दार्ढ्य विशेषोक्तिरिति यदन्यैरस्या लक्षणं कूनं साऽस्मन्मने रूपरकभेद एव। १ ख. 'त्वेनास° 1

२५६ संकेतसमेत :- [१० द० उल्लास

यथासंख्यं क्रमेणव क्रमिकाणं समनकयः ॥१०८॥ यथा- एकस्त्रिधा वससि चेतसि चित्रमत्र देव द्विषां च विदुषां च मृगीदृशा च। तापं च संमदरसं च रतिं च पुष्णन् शौर्योष्मणा च विनयेन च लीलया च।। ४७७॥ सामान्यं वा विशेषो वा तदन्येन समर्थ्यते। यत्र सोऽर्थान्तरन्यास: साधर्म्येणेतरेण वा ॥ १०९॥ साधर्म्येण वैधर्म्येण वा सामान्यं विशेषेण यत्समर्थ्यते, विशेषो वा सामान्येन, सोऽर्थान्तरन्यासः । क्रमेणोदाहरणम्- निजदोषावृतमनसामतिसुन्दरमेव भाति विपरीतम्। पश्यति पित्तोपहतः शशिशुभ्रं शङ्गमपि पीतम् ॥ ४७८॥ यथा-अतैलपूराः सुरतमदीपा इति। अस्यामपि फलाभावः कारणस- तामेव बाधते। अत एव मिथोबाधजीविताद्विरोधान्भिद्यते। यथासंख्यमिति संख्योपलक्षितक्रमानतिक्रमेण पदार्थानामन्वये यथार्थ यथासख्यम्। यथाक्रममिति यावत् । क्रमिकाः क्रमवन्तः । बहुवचनमतन्त्रम्। तेन द्वयोरप्यर्थयोर्यथासंख्यम्। एक इति। अत्र शौर्योष्मविनयलीला वर्ण्यत्वेनोदिष्टाः। तासां यथा- क्मं, देवद्विट्विद्वन्मृगद्दशामनुनिर्देशः । एकस्त्रिधेति वाक्याद्व्यङ्गयो विरोघोपि, इद क्रमिकवचनानामसमस्तत्वात्संबन्धस्यातिरोहिततया शाब्दम्। यत्र तु क्रमिकाणां समासः क्रियते तत्रार्थानुगमालोचनयाS वयवगतक्रमसंबन्धप्रतीतावार्थत्वस्। तत्स्वयमूह्यम्। तदन्येनेति। विशेषेण सामान्येन वा । अर्थान्तरस्येव विजातीय- स्येंव वस्तुनो न्यासो्ऽर्थान्तरन्यास इति व्युत्पत्त्येति प्रतीयते यद्त्र हेतोर्हेतुमता सह व्याप्तिर्गूढा। न तु स्पष्टा। कथचित्पत्येयेत्यर्थः । निजेति। अत्रैवशब्दोऽप्यर्थो व्यस्वसंबन्धो वा। अत्र सामान्यमुत्-

• [१० द० उल्लास'] काव्यम काशः । २५७

सुसितवसनालंकारायां कदाचन कौमुदी- मदसि सुदृशि स्वैर यान्त्यां गतोऽस्तमभूद्विध । तदनु भवतः कीर्ति: केनाप्यगीयत, येन सा पियगृहमगान्मुक्ताशङका, क नासि शुभप्रदः ।। ४७९।। गुणानामेव दौरात्म्यादुरि धुर्यो नियुज्यते। असंजातकिणस्कन्ध. सुखं स्वपिति गौगलिः।।४८0।। अहो हि मे बद्पराद्धमायुषा यद्पियं वाच्यमिदं मयेहशम्। त एव धन्या: सुहृद: पराभवं जगत्वद्ष्ट्रैव हि ये क्षयं यता:।।४८१। विरोध: सोडविरोधडपि विरुद्धत्वेन यदच: । वस्तुवृत्तेनाविरोधेऽ्रपि विरुद्धयोरित यदभिधानं स विरोध: ।

क्रिया द्वाभ्यामथ दृव्यं द्रव्येणैवेति ते दश।

रार्धोपात्तविशेषेण समर्थितम् । सुसितेति। महःशब्द उत्सवार्थः । के नासीत्यादि सामान्यं पूर्वोक्तस्य विशेषरूपस्य समर्थकम्। मुणानामिति। गलिि: कार्योकुशलो टृषः। अत्र गुणानामिति सामा न्यम्। गोर्गलीति वैधर्म्यरूपो विशेषः । दौरात्म्यादिति नियोजने हेतुः । वैधर्म्यविशेषस्तु पूर्वार्धार्थसमर्थने हेतुः। अहो इति। म इति विशेष: । त एवेति सामान्यम्। तयोः समथय समर्थकभाव: । अप्रियं वाध्यमिति। सुहृद प्रतीति शेषः। अत्रापराद्- मिति वचनाद्धन्यत्वाक्षेप: । तद्विरुद्धं धन्यत्वमिति वैधर्म्यम्। एतचस्थ मुखादित्यादावपस्तुतपशंसायां जडादिवृचान्तेन विशेषेण चाच्येन सामान्यं गम्यं समर्थ्यते। अत्र तु सामान्यविशेषयोद्वयोरंपि चाच्यत्वमिति चिवरेक: । यद्वाऽन्योक्तौ विशेषो न सामान्यसमर्थनाश्ये- नोच्यते। किं त्वन्यथेति। तथाऽन्र हिशब्दः कचित्मयुज्यने रचित्र। समर्थकस्य कदाचित्पूर्व पश्चाद्वोपन्यासः । अविरोधेऽपीति। अविरोधे विरोधो न स्यादिति स्क्रिते यदिरो वे- नोकि: सैवानुपपद्यमाना विरोधाभासे पर्यवस्यति। नित्यमेव द्रव्या- श्रितत्वाज्जातेर्व जातिद्र्व्ययोविरोध इति ब्रुवन् रुद्रयो नवमेदी सन्यते। वद्रार्नस्। जावेर्गुणाद्याश्रितत्व्रस्यापि भावात्।

२५ं संकेतसमेत :- [१० द० उल्ा

क्रमेणोदाहरणम्- अभिनवनलिनीकिसलयमृणालवलयादि दवदहनराशिः। सुभग कुरङ्रद्ृशोऽस्या विधिवशतस्त्वाद्वयोगपतरिपाते ॥ ४८२ ॥

विश्वंभराऽप्यतिळघुर्नरनाथ तवान्तिके नियतम् ॥ ४८३॥। येषां कण्ठपरिग्रहमणयितां संमाप्य धाराधर- स्तीक्ष्णः सोऽप्यनुरज्यते च कमपि स्नेहं परामोति च। तेषां संगरसङ्गसक्तमनसां राज्ां त्वया भूपते पांसूनां पटलैः पसाधनविधिनिर्वर्त्यते कौतुकम् ॥ ४८४ ॥ सृजति च जगदिदमवति च संहरति च हेलयैव यो नियतम्। अवसरवशतः शफरो जनार्दनः सोऽपि चित्रमिदम् ॥ ४८९॥ सततं मुसलासक्ता बहुतरगृहकर्मघटनया नृपते। द्विजपत्नीनां कठिना. सति भवति करा: सरोजसुकुमाराः ॥४८६॥ पेशलमपि खलवचनं दहतितरां मानसं सुतत्वविदाम्। परुषमपि सुजनवाक्यं मलयजरसवत्ममोदयति॥ ४८७॥ क्रोश्चाद्रिरुद्दामदृषद्दृढोSसौ यन्मार्गणानर्गलश्ञातपाते। अभूत्रवाम्भोजदलाभिजातः स भार्गवः सत्यमपूर्वसर्ग. ॥४८८॥ अभिनवेति। अत्र नलिनीत्वादिददनत्वजात्योवियोगव शाद्दिरोधः परिहृतः । गिरयोऽपीति। बलं जवोऽपि। अत्र त्वमेवोन्नतो बलवान् गम्भीरो विस्तीणश्रेति भावः। अत्र गिरित्वमरुत्त्वादिजातीनां क्रमेण लघुत्वपर्या-

येषामिति। घाराधरोऽसिः । स्नेहो रुधिरार्द्रत्वमपि। अत्र पांशत्व- जातिमण्डनक्रिये विरुद्धे। सृजतीति। अत्र शफरत्वजातेर्जनार्दनद्रव्यस्य च विरोधः। सततमिनि 1 अत्र काठिन्यसीकुमार्यगुणौ विरुद्धौ।

विरुद्ी। पेशलमिति। अत्र पेशलत्वपरुषत्वगणौ दहनममोदक्रियाभ्यां सह

यन्मार्गणेति। यन्मार्गणा एवानर्गल: ज्ञातपातः। अत्र दृढत्वरूषगुणा- म्योजदलरूपद्रव्ययोर्विरोध: ।

[१० द० उद्धासः ] काव्यपकाशः। २५९

परिच्छेदातीतः सकलवचनानामविषय: पुनर्जन्मन्यस्मिन्ननुभवप्थं यो न गतवान्।

विकार कोऽप्यन्तजडयति च तापं च कुरुते ॥ ४८९॥ अयं वारामेको निलय इति रत्नाकर इति श्रितोऽस्माभिस्तृष्णातरलितमनोभिर्जलनिधि: । क एवं जानीते निजकरपुटीकोटरगतं क्षणादेनं ताम्यत्तिमिमकरमापास्यति मुनिः ॥ ४९०॥

क्षितितिलक त्वयि तटजुषि संकरचूडापगाऽपि कालिन्दी।।४९१। स्वभावोक्तिस्तु डिन्भादेः स्वक्कियारूपवर्णनम् ॥१११॥ स्वयोस्तदेकाश्रययोः। रूपं वर्णः संस्थानं च। उदाहरणम्-

परीति। जवयति शीतलयति मोहयति च। तापः खेदोऽपि। अत्र जडीकरणतापकरणरूपे क्रिये विरुद्धे। वस्तुसौन्दर्येण तदभाप्िपर्यबसा- नेन परिहियते। अयमिति। अत्र जलिः पीत इति द्रव्यक्रिये विरुद्धे सुनिपभावेण समाधीयेते। समदेति। अत्र गङ्गयमुनारूपद्रव्ययोर्विरोधः। एवं विविक्तविषयत्वेन विरोधस्य दर्शनात् कुपतिमपे कलत्रवल्लभमित्यादी क्रेषगर्भत्वे संकर इति कश्रित्। उद्भटस्तु विरोधपरतिभोत्पत्तिहेतुं श्रेषमाह। श्रेपप्श्नादेव लब्धात्मभावत्वाद्विरोधस्य न श्षेषेण सह संकरः । स्वस्वहेतोर्लन्धा- त्मभावानामलडूनराणां मिश्रत्वे संकर इति संकरलक्षणात्। एक- विषयत्वे विरोधः। भिन्नविषयत्वे त्वसगत्याख्योलड्करः । स्वभावोक्तिरिति। इह वस्तुस्वभाववर्णनमात्रं नालडनरः। तथात्वे सर्वे काव्यमलडडगर: स्याद्। तस्मात्सामान्यस्वभावो लौकिकोनालडन- रः कविप्रतिभागोचरस्य त्वत एव त्निमित्तस्येव वस्तुस्वभावस्योक्ि- रलडूगर:। खवयोरिति। रून्ीगमो। किया वगापार:।संस्थानं सम- भाविकं रूपमू।

२६० सके तसमेत :- [१० द० उल्लास: ]

पश्चादड्घी प्रसार्य त्रिकनतिविततं द्राघयित्वाऽङ्गनमुच्चै- रासज्याऽडभुग्रकण्ठो मरुखमुरसि सटां धूलिधूम्रां विधूय।

मन्दं शब्दायमानो विलिखति शयनादुत्थित:क्षमां खुरेण।।४९२।। व्याजस्तुतिर्मुखे निन्दा स्तुतिर्वा रूढिरन्यथा। व्याजरूपा व्याजेन वा स्तुतिः। क्रमेणोदाहरणम् -- हित्वा त्वामुपरोधवन्ध्यमनसां मन्ये न मौलि: परो लज्जामज्जनमन्तरेण न रमामन्यत्र संदृश्यते। यस्त्यागं तनुतेतरां मुखशतैरेत्याऽडश्रितायाः श्रियः भाप्य त्यागकृतावमाननमपि त्वय्येव यस्याः स्थितिः ॥४९३।। हे हेलाजितवोधिसत्त्व वचसां किं विस्तरैस्तोयधे नास्ति त्वत्सदृशः पर: परहिताधाने गृहीतत्रतः । तृप्यत्पान्थज नोपकार घटनावैमुख्यलब्धायशो- भारप्ोद्वहने करोषि कृपया साहायकं यन्मरो: ॥४९४॥ सा सहोक्ति: सहार्थस्य बलादेकं द्विवाचकम् ॥ ११२॥ एकार्थाभिधायकमपि सहार्थवलाद्यदुभयस्यावगमकं सा सहोक्तिः । यथा-

पश्चादिति। प्रोथो मुखाग्रम्। तुण्डं मुखम्। अत्र धूलिधूम्रेति वर्णोक्ति:। शेषमङ्तरिमसारणाङ्गनदीर्घीकरणादिकं क्रिया। मुखें निन्देति। श्रौती निन्दा स्तुतिस्तु निर्वाहगेत्येको भेद: । एतद्वै- परीत्ये द्वितीयो भेद इत्याह-व्याजरूपेति। व्याजरूपा निन्दाद्वारिकेत्यर्थः। व्याजेनेति। वस्तुवृत्त्या निन्देवैत्यर्थः । हित्वेतिं। लज्जायां मज्जनं बुडनम्। निर्लज्जत्वमित्यर्थः। हे नृप त्वद्विधो निर्दाक्षिण्यो लक्ष्मीतुल्यं निर्लज्जं किमपि नास्तीति भावः। हे हेलेति। अत्र विपरीतलक्षणया वाच्याद्व्यस्ता प्रतीतिः। अत्राप- स्तुतपशंसासन्भ्ावेऽपि न संकरत्वम्। व्याजस्तुत्यपस्तुतमशंसयोरुक्ततंया भेदेन प्रतिभासाठ्। उक्तताडभेदे हि स स्यात्। तहिं संसृष्टिरिति चेन्न। अन्योन्योपकार्योपकारकत्वेन मिथो नरपेक्ष्याभावात । मणियुक्तहारवदेक परवायं भरकृतोडलड्कर-इति भाव:।

[१० द० उलासः ] काव्यपकाशः। २६१

सह दिअहणिसाइं दीहरा सासदण्डा सह मणिवलएहिं वाहधारा गलन्ति। तुह सुहअ विओए तीअ उव्विग्रीए सह अ तणुलदाए दुब्बला जीविदासा।। ४९५।। श्वासदण्डादिगतं दीर्घत्वादि शाब्दम्। दिवसनिशादिगतं तु सहार्थसामर्थ्यात्पतिपद्यते। विनोक्तिः सा विनाऽन्येन यत्रान्यः सन्न नेतरः । कचिदशोभनः, कचिच्छोभनः । क्रमेणोदाहरणम्- अरुचिर्निशया विना शशी शशिना साऽपि बिना महत्तमः । उभयेन विना मनोभवस्फुरितं नैव चकास्ति कामिनो: ॥४९६।। मृगलोचनया विना विचित्रव्यवहारपतिभाप्रभापगल्भ: । अमृतद्यतिसुन्दराशयोऽयं सुहृदा तेन विना नरेन्द्रसूनुः ॥४९७॥ उव्विग्गिरीए इति। उद्वेजनशीलायाः। सहोक्तौ द्वयोरपि पकृतयो- रपकृतयोवा ग्रहणात्काल्पनिकमौपम्यम् । तत्र तृतीयान्तस्य गुण- भावादुपमानत्वम्। शेषस्य प्राधान्यादुपमेयत्वम्। इयं मालया सहोक्तिः। केवलसहोक्तिस्तु- वसन्ते पल्लवेः सार्ध रागोल्ासी जनो भवेत्। इत्यादि। नियमेन कार्यकारणनियमविपर्ययरूपाभेदाध्यवसा- यरूपातिश योक्तिमूलत्वमस्याः। यथा प्रतीयमानोपमात्वेऽपि तत्त्वारोपादि रूपविशेषभावाद्रूपकादयलक्कारा उपमातो भेदेनोक्तास्तथेयमपि सहार्थसा- मर्थ्यावसितसाम्ययोगरूपविशेषात्तस्या: पृथगुक्ताः। उपमारूपं व्यङ्गयं तु न चमत्कारि। रूपकादिषु गुणीभूततत्त्वाद्यर्थेस्यैव चमत्कारित्वात्। यंत्रान्य इति। सञ्शोभनः । सूत्रापेक्षया व्याख्येयम् । कचितु न्यञ्न्योऽसन्रथेतर इति पाठः । तदपेक्षया वृत्तिकृता व्याख्यातमस्ति। अरुचिरिति। रुचिरहितोऽशोभनः । मृगेति। तथा हि प्राड्मोहितः किमपि नाऽडसीत् । सुदृ्देति।

१-'सह दिवसनिशाभिदीर्घाः श्वासदण्डाः सह मणिवलयैर्बाष्पधारा गलन्ति। तव सुभग वियोगे तस्या उद्विग्रायाः सह चे तनुलतया दुर्बला जीविताशा।"'

२६२ संकेतसमेत :- [१० द० उल्लास. ]

पग्विृत्त्तिविनिमयो योऽर्थानां स्यात्समासमै: ।११३॥ परिवृत्तिरलङ्करः । उदाहरणम्- लतानामेतासामुदितकुसुमान मरुदयं मतं लास्यं दत्त्त्वा श्रयति भृशमामोदमसमम् । लतास्त्वध्वन्यानामहह दशमादाय सहसा ददत्याधिव्याधिभ्रमिरुदितमोदव्यतिकरम् ।। ४९८।। अत्र प्रथमेऽव समेन समस्य, द्वितीय उत्तमेन न्यूनस्य। नान:विधमहरणैनृप संमहारे स्वीकृत्य दारुणनिनादवतः महारान । दप्तारिवीरविसरेण वसुंधरेयं निर्विम लम्भपरिरम्भविधिर्वितीर्णा ॥ ४९९। अत्र न्यूनेनोत्तमस्य । कूटमित्रं स तस्याऽडसीत्। विनाशष्द विनापि विनार्थविवक्षा स्यात्। यथा सह्ोक्तौ सहार्थविवक्षा। तेन- निरर्थकं जन्म गतं नलिन्या यया न दृष्ट तुहिनांशुबिम्बम्। उत्पत्तिरिन्दोरपि निष्फलैव दृषा विनिद्रा नलिनी न येन-।। इत्यादौ विनोक्तिरेव । तुहिनांशुदर्शनं विना नलिनीजन्मनोऽशो- भनत्वप्रतीतेः। अत्रारुचिरित्युदाहरणं मिथो विनोकतिभङ्गचोक्तम्। दवि- तीय त्वेकमेव। यद्वैकत्राशोभनत्वमपरत्र शोभनत्वम्। विनोक्तिकतवैचि-

सेश्व विनोत्तयलडगरं न मन्यन्तेऽन्ये। सहार्थेबलात्साम्यप्तीते: सहोक्तिस्त सुक्तेव । अर्थानामिति। अर्थ्यन्तेऽमी इति व्युत्पत्यारजर्या उपादेयाः। बहुवच- नमतन्त्रम्। तेनैकं द्वे बहूनि वा दतत्त्वा व्युत्क्रमेण विषमसमसंख्यानामा- दानं यत्र तत्रेषा स्यात्। समादन्यदसमम्। तच्द न्यूनमधिक था। समन्यूनाधिकानां समाधिकन्यूनैविनिमये परिवृत्तित्रयी। छतानामिति। मतं चारु। श्रयत्यादत्ते। अत्र लास्यामोदौ समौ। एकेनकस्य विनियम: पूर्वाध। उत्तगर्धे त्वहितेनैकेन न्यूनेनाध्यादिरू- पस्यानेकस्य। नानेति। विपलम्भों भ्रान्तिरपायो वा। निर्विपलम्भो निभिन्तो निर्विघ्नो वा परिरम्भविधिरयस्या: सा तथा। न्यनेन भहाररूपेणीच मस्य भूरूपंस्य।

[१. द० उललास: ] काव्यपकाशः । २६३

पत्यक्षा इव यज्नावाः कियन्ते भूतभाविनः । तज्ाविकम्। भूताश्च भाविनश्रेति द्वंद्वः। भावः कवेरभिनायोऽत्रास्तीति भाविकम्। उदाहरणम्- आसीदअनमत्रेति पश्यामि तब लोचने। भाविभूषणसंभारां साक्षात्कुर्षे तचाSSकृतिम् ॥ ५००॥ अत्राउडद्ये भूतस्य, द्वितीये भाविनो दर्शनम्। काव्यलिब्न हेतोर्वाक्यपदार्थता॥ ११४॥ वाक्यार्थता यथा- वपुःमादुर्भावादनुमितमिदं जन्मनि पुरा पुरारे न प्रायः कचिदपि भवन्तं पणतवान्। नमन्मुक्त: संपत्यहमतनुरग्रे प्यनतिभाङ् महेश क्षन्तव्यं तदिदमपराधद्वयमपि॥ ५०१॥ भाविकमिति। भूतभाव्यर्थानां लोकोत्तरत्वेनाद्धतत्वादव्यस्तसंवन्ध- शब्दसंदर्भसमर्पितत्वाच्च प्रत्यक्षायमाणत्वम् । भाव इति 1 कवेभाव आश्ञयः श्रोतरि प्रतिबिस्वत्वेनास्तीति भावः । स्वभावोक्ती कविप्रति- भाविशषित लौकिकव स्तुभाववर्णने सर्वसाधारण्येन चित्तसंवाद संभवः। अत्र तु लोकोत्तरवस्तूनां स्फुटत्वेन तटस्थतया प्रतीतिरिति चारुव्रस्तु स्वभाववर्णनानैषा स्वभावोक्ति। न चदमन्भतपदार्थदर्शनान्भूतभावि- पत्यक्षत्वप्रतीतौ काव्यलिङ्गम्। लिङ्गलिङ्गिभवेनापतीतेः। हेतोरिति। अयं भाव :- यत्र हेतः कारकरूपस्तत्काव्यलिङ्गनम्। झ्ञाफकहेतौ त्वनुमानालड्डगर. । काव्यग्रहात् काव्यलिङ्गे व्याप्तिपक्षधर्मो- पसंहारादयो न स्युः। पदार्थवद्वाक्यार्थोऽप्येकोऽनेकश्च। वपुरिति। अत्र पादत्रयार्थोऽनेकवाक्यार्थरूपोऽन्त्यपादार्थस्य हेतुः । तथा वपुष्प्ादुर्भावादित्युक्त्याऽनुमानमप्यत्रांस्ति। पर तेन सह भिन्नदेश- त्वाभावाद्वाक्यार्थीभूतस्य हेतोर्न संसृष्टिः । कि त्वनुमानस्योत्थापंकतया वाक्सार्थीभूतहेतुं पत्यङ्गभावे संकरः। संपति रवं नमन्मुक्त: सन्नग्रेडपि भरविनि काले निस्तनुः सन्ननतिमानित्यर्थः । यथा घटकारणं मूद्घट- पेश प्रस्णिमति तथाऽपराधद्यस्य जनकमनमनमपराधतयाऽत परिण- तम्। ए कवाक्यार्थतोदाहरणमन्यतो ज्ञयम्।

२६४ संकेतसमेत :- [१० द० उल्लासः ]

अनेकपदार्थना यथा- प्रणिसखीसलीलपरिहासरसाधिगतै- र्ललितशिरीषपुष्पहननैरपि ताम्यति यत् । वपुषि वधाय तत्र तव शस्त्रमुपक्षिपतः पततु शिरस्यकाण्डयमदण्ड इवैष भुजः ॥ ५०२ ॥ एकपदार्थता यथा- भस्मोद्धूलन भद्रमस्तु भवते रुद्राक्षमाले शुभं हा सोपानपरम्परां गिरिसुताकान्तालयालंकृतिम्। अद्याSराधनतोषितेन विभुना युष्मत्सपर्यासुखा- लोकोच्छेदिनि मोक्षनामानि महामोहे निधीयामहे॥५०३॥। एषु अपराधद्टये पूर्वापर जन्मनोरनमनम्, भुजपाते शस्त्रोपक्षेप:, महामोहे सुखालोकोच्छेदित्वं च यथाक्रममुक्तरूपो हेतु: । पर्यायोक्तं विना वाच्यवाचकत्वेन यदचः । वाच्यवाचकभावविविक्तेनावगमनव्यापारेण यत्तिपादनम्, तत्पू- र्यायण भङ्गयन्तरेण कथनात्पर्यायोक्तम्। उदाहरणम्- यं प्रेक्ष्य चिररूढाऽपि निवासशीतिरुज्झ्िता। मदेनेराषणमुखे मानेन हृदये हरेः॥ ५०४॥ अत्रैरावणशक्रौ मदमानमुक्ति जाताविति व्यङ्गयमपि शब्देनो- च्यते। तेन यदेवोच्यते तदेव व्यङ्गम, यथा तु व्यङ्गयं न

प्रणयीति। इयं मालतीवधोद्यताघोरघण्टं प्रति माधवोक्ति:। इ शखोपक्षेपरूपो हेतु: शस्त्रमित्युपक्षिपत इति चानेकपदार्थवयोक्तः। पूकव धाक्यार्थगत्या हेतुलिङ्गत्वेन बद्धोऽत्र तु शस्त्रमुपक्षिपत इति विशे- षणत्वेन पदार्थगत्या बद्ध इति भाव: । भस्मेति। अन्नापि महामोहे सुखालोकोच्छेदित्वं हेतुर्विशेषणतयैकप- दार्थः। मोक्षस्य महामोहरूपणाद्ूपकमपि । वाच्येति। वाच्यवाचकावर्थशब्दौ। विविक्तेति। भिन्नेन प्रकारन्तरेणा- र्थसामर्थ्यात्मनेति यावत्। अत्र गम्योर्जर्यो भङ्गचन्तरेणाभिधीय़ते। अम- स्नुतमशंसायां त्वमस्तुत उच्यते । गम्यस्त्वाक्षिप्यत इति विवेक:#" व्यङ्गयमपीति। योग्यतया निर्देशः । शब्देनोव्यत इति । मदेन ' मानेन निवासमीतिरुज्झितेतिरूपभङ्गयन्तरेण। यथेति। येन प्रकाररेण

[१० द० उद्लासः ] काव्यपकाशः। २६५

तथोच्यते। यथा गवि शुक्के चलति दृष्टे, 'गौः शुक्लश्रलति'-इति विकल्पः। यदेव हृष्टं तदेव विकल्पयति, न तु यथा हष्टं तथा। यतोऽभिन्नासंसृष्टत्वेन दृष्टम्, भेदसंसर्गाभ्यां विकल्पयति। उदाचं वस्तुनः संपत् संपत्समृद्धियोग:। यथा- मुक्ता: केलिविसूत्रहारगलिता: संमार्जनीभिर्हता: प्रातः प्राङ्गणसीन्नि मन्थरचलद्वालाङ््रिलाक्षारुणाः। दूराहदाडिमबीजशङ्किनतधिय. कषन्ति केलीशुका यद्विद्वव्वनेषु भोजनृपतेस्तत्त्यागलीलायितम् ।।५०५॥ महतां चोपलक्षणम् ॥ ११५॥ उपलक्षणमङ्ग्भावः, अर्थादुपलक्षणीयेडयें। उदाहरणम्-

शब्दसंसगासहात्मनैकघनरूपतात्मना वा व्यङ्गयं प्रतीयते न तथा शब्देनोच्यते। क्रमभाविविकल्पप्रभवः सब्दस्तथाभिधातुं न शक्त इत्यर्थ:। अतोत्र न ध्वनिरिति भाव:। एतदेव दृष्टान्वेनाऽडइ-यथा गवीति। दृष्ट इति। निर्विकल्पकेन गोचरीकृते। न त्विति। अयं भाव :- अभिव्नासं- सुष्टः स्वलक्षणाकारो निरंशो निर्विकल्पकेन दृष्टः पश्चाद्विद्यावशेन भेद- संसर्गाभ्यां विकल्पगांचरी क्रियते। भेदसंसर्गौ विकल्पस्यैव व्यापारः। स दि निरंशत्वादभिन्नमप्यसंसृष्ठमपि वस्तु गौः शुक्लशल इत्येवं भिन्न- भिन्नमप्ययं मौरयमपि गौरित्येवं संसृजति। उदात्तमिति। इदमैश्वर्यलक्षितस्य वस्तुनो वर्णनया स्वभावोक्तिया- विका्यां भिद्यते। न हि पूर्वयोरश्वर्य वर्ण्यते। कविमरतिभोत्थापितत्वं त्रिष्वप्यस्त्थेव। मुक्ता इति। अतिशयोक्तिरेपेति चेन्न । अन्यस्यान्यतयाऽध्यवसा- याभावात्। अत्येश्वर्येऽप्यवकरवन्मुक्तादे: पुञ्जीकरणासंभवे यदेवमुक्ति: सेयमसंबन्धे संबन्धात्मिकाSतिशयोक्ति। अथ पुञ्जीकरणं संभवति तदा जाति। किं चानृद्धिमद्वस्तुवर्णनेऽनुदाच्मपि स्यादिति विवक्षायाँ निर्वि- षयमिद्मुदात्तम्। अर्थादिति। सामर्थ्यांदुपलक्षणीये वस्त्वन्तरङ्गभूत इत्यर्थः।

२६६ संकेतसमेन :- [१० द० उलासः ]

तदिदमरण्यं यस्मिन्दशरथवचनानुपालनव्यसनी। निवसन्वाहुसहायश्चकार रक्ष क्षयं रामः ॥ ५०६॥ न चात्र वीरो रस. । तस्येहाङ्गत्वात्।

समुच्चयोडसौ तस्य प्रस्तुतस्य कार्यस्यैकस्मिन्साधके स्थिते साधकान्तराणि यत्र संभवन्ति, स समुच्चयः । उदाहरणम्- दुर्वाराः स्मरमार्गणा भियतमो दूरे मनोऽत्युत्सुकं गाढं प्रेम र्नेवं चयोऽतिकठिना: प्राणाः कुल निर्मलम्। स्त्रीत्वं धैर्यविरोधि मन्मथसुहत्काल: कृतान्तोऽक्षमो नो सख्यश्चतुराः कथं नु विरहः सोढव्य इत्थ शठः ॥५०७॥ अत्र विरहांसहत्वं स्मरमार्गणा एव कुर्वन्ति, तदुपार प्रियतम- दूरस्थित्यादि उपात्तम्। एष एव समुच्चय: सद्योगेSसद्योगे सद्स- दोगे च पर्यवस्यतीति न पृथग्लक्ष्यते। तथा हि- तदिदमिति। अत्र दण्डकारण्ये वर्ण्यतयाऽङ्गिन्भूने रामचरितस्याङ्ग भावः। महद्दिराश्रितं ह्वरण्यं वर्ण्य स्यादिति तात्पर्यम्। अरण्यमत्रोपलक्ष णीयम्। प्रधानीभूतमित्यर्थः । रामस्य वीरचरितमुपलक्षणमित्यर्थः । वीररसेडङ्रभूते रसध्वनिः स्यादित्याशङ्न्याSSह-न चेति। वीररसो नाङ्गी· त्पर्ष: । एतदेवाऽह-तस्येति। वीररसाश्रयो रामस्तावदिहाङ्गनम्। किं पुना रसः। ननु रसस्याङ्गत्वे रसवदलङ्कारः स्यात्। न।अस्योदात्तस्य सद्षंवादत्वांत्ं। तद्पव।दत्वाकल्पने निर्विषयमुदात्तम्। समुच्चय इति । अन्र तुल्यकक्षतया हेतवो मिलिताः काये साधयन्ति। समाधौ त्वेकस्य हेतो: कार्य प्रति पूर्णे साधकत्वेऽन्यस्तु काकतालीय- न्यायेनाऽSपततीति'न तत्र तुल्यकक्षतेत्यनयोर्भेदः। समुच्चयनं हि तुल्यक- साणामेत्र स्याद्। न पृथमिति। रुद्रटवत्। तन हिं सद्यागासद्योगसदसद्योगैः स त्रि धोचे न तथाडंजेति भाव:।

[१० द० इलासः ] काव्यप्रकाश: । २६७

कुलममलिनं भद्रा मूर्तिर्भति: श्रुतशालिनी भुजवलमलं स्फीता लक्ष्मीः प्रभुत्वमखण्डितम्। प्रकृतिसुभगा होते भावा अमीभिरयं जनो त्रजति सुतरां दर्प राजंस्त एव तवाङ्कुथाः ॥५०८॥ अत्र सतां योगः। उक्तोदाहरणे त्वसतां योगः । शशी दिवसधूसरो गलितयौवना कामिनी सरो विगतवारिजं मुखमनक्षरं स्वाकृतेः । प्रभुर्धनपरायणः सततदुर्गनः सज्जनो नृपाङ्गणगतः खलो मनसि सप्त शल्यानि मे ॥ ५०९॥ अत्र शशिनि घूसरे शल्ये शल्यान्तराणीति शोभनाशोभनयोगः।

कुलमिति। अत्रामलकुलस्य सतः सद्भिर्यूर्त्यादिभिः समुच्चयः । एकैकस्य दर्पहेतुत्वे तुल्यकक्षत्वम्। दुर्वाराः स्मरेत्यत्र तु स्परमार्गणाना दुर्वारत्वेनासतां तादृशैरेव दूरत्वात् प्रियादिभि. समुच्चयः। तारुण्या- देश्र स्वतश्चारुत्वेऽपि विरहेणाचारुत्वम्। तथैकमेव वस्तु सदसच्च तादृश तादृशेन सदसता यदा युज्यते तदा सदसद्योगः। यथा - शशीति । स्वाकृतेः सुरूपस्य। धनपरायणो धन- लुब्ध. । नृपाङ्गणगतो राज्ः प्रसादवित्तः पुमान् । स तद्दूपः सन्। खलतया चासन्। अत्र शशी स्वयं सन् धूरुरत्वेनासन्/ कामिनीति सन्। गलितयावनत्वमसत् ! एवमग्रेऽपि विशेष्यद्वारेण सत्ता विशेषण- द्वरेणासत्तैकस्य वस्तुनः सर्वत्र जेया। इह विशेष्यस्य सत्वं विशेषणस्य चासत्वं प्रक्रान्तम्। ततो नृपाङ्गणगत इति विशेष्यतया सद्टयाख्येयस्। खल इति विशेषणतय् चासत्। अन्यमताभिप्रायेण विशेषणविशेष्ययो- रत्र वैपरीत्ये प्रक्रमभङ्ग। तथा नृपाङ्गणगतः खल इत्यसन् । अन्ये तु सन्त इति समुच्चीयमानस्य सतस्तादशेनासता योग इति व्याख्यार्या तु सइचरभिन्नोर्डर्यों दुष्ट इतिरूप: प्रक्रमभङ्ग: । तथाऽत्र सत्त एव सतोS- सत्त्वमेकस्यैव वस्तुन इति विवक्षितम् । अत एव चारुत्वेनान्त: भविष्ठा- नयपि, शश्यादीनि प्रकारेण व्यथाहेतुत्वेनोक्तानि। दुर्वाराः स्परेत्यत्र तु कथं सोढव्य इति सर्वथा दुष्टत्वाभिप्रायेणोपन्यास इति विवेक:।

३६८ संकेतसमेत :- [१० द० उल्ास: ]

स त्वन्यो युगपया गुणक्रियाः ॥११६ ॥। गुणौ च क्रिये च गुणक्रिये च गुणक्रियाः। क्रमेणोदाहरणम्- वि.लितसकलारिकुलं तव बलमिदमभवदाशु विमलं च। पखलमुखानि नराधिप मलिनानि च तानि जातानि ॥५१०॥ अयमेकपदे तया वियोग: पियया चोपनतः सुदुःसहो मे। नववारिधरोदयादहोभिर्भेवितव्यं च निरातपत्वरभ्यैः ॥५११॥ कलुषं च तवाहितेष्वकस्मात्सितपङ्गेरुहसोदरश्रि चक्षुः। पतितं च महीपतीन्द्र तेषां वपुषि प्रस्फुटमापदां कटाक्षैः ॥५६२॥ 'धुनोति चासिं तनुते च कीर्तिम् '-इत्यादेः, 'कृपाणपाणिश्र भवान्णक्षितौ ससाधुवादाश्च सुराः सुरा लये' इत्यादेश् दर्शनात्, 'व्यधिकरणे' -इति 'एकस्मि- न्देशे '-इति च न वाच्यम्। एकं क्रमेणानेकस्मिन्पर्यायः एकं वस्तु क्रमेणानेकस्मिन्भवति क्रियते वा, स पर्यायः। क्रमेणोदाहरणम्- नन्वाश्रयस्थितिरियं तव कालकूट केनोत्तरो त्तर वविशिष्टपदोपदिष्टा। पागर्णवस्य हृदये वृषलक्ष्मणोऽय कण्ठेऽधुना वससि वाचि पुनः खलानाम्॥ ५१३ ॥

गुणौ चेति। एतेनेत्युक्तं यद्यस्तत्वेन समस्तत्वेन च क्रमेण व्युत्क्र. मेण च गुणक्रियाणां त्रिधाऽन्यः समच्यः । विदलित सकलारिकुलमिति। अत्र भिन्नाधारयोर्वैमल्यमालिन्ययोर्गुणयो: समुचय: । अयमिति। तादृश्योरेवोपनत इति भवितव्यमिति च क्रिययो.। कलुषं चेति। अत्र कालुष्यगुणपातक्रिययोः । धुनोतीति। अत्रैकाधिकरण्यं क्रिययोः। कृपाणपाणित्वसाघुवादौ सिद्धरूपत्वाङ्गुणौ । तथोः क्षिति: स्वर्ग् भिन्नो देशः। न वाच्यमिति। यथोक्तं रुद्रटेन। तदेवं पूर्वभेदत्रयेण सह समुच्चयः षोढा। क्रमेणेति। एतेन पर्याय इति सान्वयम्। क्रमग्रहणाच्च युगपदे कस्यानेकत्र वर्तने विशेषालङ्कारः। अतस्तत्रापि युगपदित्युक्तम्।

[१० द० उललाम: ] काच्यपकाशः। २६९

श्रोणीवन्धस्त्यजति तनुतां सेवते मध्यभाग: प्दयां मुक्तास्तरलगतयः संश्रिता लोचनाभ्याम्। धत्ते वक्ष: कचसचिवतामद्वितीयं च वक्त्रं तद्गात्राणां गुणविनिमयः कल्पितो यौवनेन ॥ ५१४॥ यथा वा- बिम्बोष्ठ एव रागस्ते तन्वि पूर्वमदृश्यत। अधुना हृदयेऽप्येष मृगशावाक्षि लक्ष्यते ॥ ५१५॥ रागस्य वस्तुतो भेदेऽप्येकतयाऽध्यवसितत्वादेकत्व्रमविरुद्धम् । तं ताण सिरिसहोअररअणाहरणम्मि हिअअमेकरसम्। बिम्बाहरे पिआणं णिवेसिअ कुसुमवाणेन ॥ ५१६॥ अन्यस्ततोऽन्यथा। अनेकमेकस्मिन्क्रमेण भवति क्रियते वा, सोऽन्यः । क्रमेणो- दाहरणम्- मधुरिमरुचिरं वचः खलानाममृतमहो प्रथमं पृथु व्यनक्ति। अथ कथयति मोहहेतुमन्तर्गतमिव हालहलं विषं तदेव ॥५१७॥। श्रोणीबन्ध इति। अत्रैकस्य तनुत्वादेद्वेये वृत्तिः । पूर्व मुखस्योप- मानसन्हावात् सदवितीयत्वमिति विनिमयो घटते। पूर्वाधेमत्रोदाहरणम्। नन्वाश्रथेति। अत्रैकस्य बहुषु वृत्तिः । बिम्बोष्ठेति। अत्र पूर्वाश्रया- त्यागादेकस्यैव रागस्य हृदि वृत्तिर्निबद्धा। यथा वेति प्रकागन्तरार्थम्। रागस्येति। ओष्ठे रागस्ताम्बूलज. । हृादि तु पेमाख्यः । एकस्यानेकत्र स्थितिमुक्त्वा करणमुदाहियते-तं ताणेति। तत्तेषा श्रीसहोदररत्नाहरणे हृदयमेकरसम्। बिम्बाधरे प्ियाणां निवेशितं कुसुमवाणेन ।। तत्सामर्ष तेषां दैत्यानामिन्द्रस्यापि भयकृतां श्रीबन्धुरत्नानामा- सामस्त्येन हरणे तत्परमपि कुसुमबाणेन मृदुशस्त्रेणापि सकलरत्नसारे बिम्बाधरे निक्रमं परित्याज्य मनश्चुन्बनादिसक्तं कृतमित्यर्थः । बिम्बा- धरः सकलरत्नेभ्योऽधिक इति व्यङ्ग्यव्यतिरेकोऽपि। अन्ये तु सकल- रत्नसारतुल्योऽधर इवि तेषां तत्र श्रीतिर्वास्तिवीति व्यङ्गयोपमामाङकः । अतिश योक्तिगर्भता सर्वत्र ञया। मधुस्मिति। अत्रैकस्मिन्वचसि विषममृतं चानेकें निवद्धम्। तदेवेति। वचनम्।

२७० संकेतसमेतः- [१० द० उल्लासः]

तद्वेहं नतभिच्ि मन्दिरमिदं लब्धावकाशं दिव: सा धेनुर्जरती नदन्ति करिणामेना घनाभा घटा: । स क्षुद्रो मुसलध्वनिः कलामेदं संगीतकं योषिता- माश्चर्य दिवसैर्द्िजोऽयमियतीं भूमिं समारोपितः ॥ ५१८॥ अत्रैकस्यैव हानोपादानयोरविवक्षितत्वान्न परिवृतति:। अनुमानं तदुक्तं यत्साध्यसाधनयोर्वचः ॥ १९७॥ पक्षधर्मान्वयव्यतिरेकित्वेन त्रिरूपो हेतु: साधनम् , धर्मिणि अयोगं व्यवच्छेदो व्यापकस्य साध्यम्। यथा- यत्रैता लहरीचलाचलद्दशो व्यापारयन्ति स्रुनं यक्तत्रैव पतन्ति संततममी मर्मस्पृशो मार्गणा: ।

धावत्यग्रत एव शासनघरः सत्यं सदाऽडसां समरः॥५१९॥ साध्यसाधनयोः पौर्वापर्यविकल्पे न किंचिद्वैवित्रयमिति तथा न दर्शितम्।

तद्रेहमिति / अत्रैकस्मिन् द्विजेनेक गेहादि दिनैः क्रियमाणतया निबद्धम्। तथाऽत्र नतभित्ति गहादि त्यज्यत एव न तु केनापि स्वी क्रि- यते। परिवृत्तौ तु यदेकेन त्यज्यते तदन्येन गृह्यते। क्रमेणेत्यधिकाराभ् समुच्चयालङनरत्वम्। हेतुरिि। अन्वयव्यतिरेकभणनात्सपक्षसत्त्वं विपक्षव्यावृत्तिश्व क्रमेण लभ्यते। पक्षतमत्वं स्वेनोक्तमिति नरूप्यम् । धर्मी शैलादि:। तत्रास्ति- त्वमयोगव्यवच्छेदः । व्यापकस्येत्यग्न्यादेः। यत्रेति। कान्ते। एताः कामिन्यः।अत्र कामिनीरूपो धर्मी। भ्रूव्या- पारंद्वारेण वाणपात. साधनम्। स्परस्याग्रगत्वं साध्यम्। अलङनरान्त- ररहितं साधनं निर्दिष्टम् । कचिदलङ्कारान्तरगर्भितत्वेन हेतुर्निर्दिश्यते। स्कयं यथा- यथा पङ्कजिनीपत्रे पदौघः प्रगुणीकृतः । तथा मन्ये वियोगिन्यः स्मरभिल्लेन घातिताः।। प्रगुणीकृत इति प्रगुणीकर्तुमारब्ध: । अत्र रूपकमलङ्गनसन्तरम् । एवमेकत्र मोठोत्तयाऽन्यत्र त्वलड्कारान्तरगर्भीकारात्तर्कानुमानवैलक्ष क्यम्। न दर्शितमिति। अयं भाव :- साध्यसाधनयोरुक्तिरलडर:। ते

[ १० द० उल्लासः ] काव्यमकाशः। २७१

विशेषणैर्यत्साकूतैरुक्ति: परिकरस्तु सः । अर्थाद्विशेष्यस्य। उदाहरणम्- महोजसो मानधना धनार्चिता धनुर्भृतः संयति लब्धकीर्तय । नसंहतास्तस्य नमेददृत्तय: प्रियाणि वाञ्छन्त्यसुभिः तमीहितुम् ॥ ५२० ॥ यद्प्यपुष्टार्थस्य दोषताभिधानात्तत्निराकरणेन पुष्टार्थस्व्री कार: कृतः, तथाऽप्येकनिष्ठत्वेन वहूनां विशेषणानामेवमुपन्यासे वैचित्रयमित्यलडडनरमध्ये गणित ।

निगुढमपि वस्तुनो रूपं कथमपि प्रभिन्नं केनापि व्यपदेशेन यदपह्यते, सा व्याजोक्तिः। न चैषाऽपह्नुतिः । पक्कतामककृतो- भयनिष्ठस्य साम्यस्येहासंभवात्। उदाहरणम्- श लेन्द्र प्रतिपाद्यमानगिरिजाहस्तोपगूढोल्लस-

हा शैत्यं तुहिनाचलस्य करयोरित्यूचिवान्सस्मितं

अत्र पुलकवेपथू सातत्विकरूपतया मसृतौ शैत्यकार गतया प्काशितत्वादपलपितस्वरूपौ व्याजोकिं प्रयोजयतः । न क्रमेण व्युत्क्रमेण वा भवतां वैचित्रयाभावाक्किं तचिन्तयेति। तस्मात् रुद्रटवन्न वाच्यम्। महौजस इति। समीहितुं कर्तुम्। अत्र धनुर्भृत इति विशेष्यम्। शे- षाणि विशेषणानि। महौजस इति सबलत्वे सति स्वामिकार्यकरणे शक्ता इत्यभिप्रायोऽस्य विशेषणस्य। एवमग्रेष्वपि विशेषणेष। अत्र व्यङ्नयस्यांशस्य वाच्योन्मुखत्वमिति न ध्वनिविषियता। परिकर इति नाम सान्वयम्। ननु पुष्टार्थग्रहणाद्दोषत्यागमात्रमेतदित्याश्चङ्कयाSS. ह-यद्यपीति। न चैषेति। अ्य भाव .- अपह्तुतौ किलोभयनिष्ठ साम्यम्। अत्र तु शरकृतस्यैव सन्भावात्मकृतनिष्ठमेत साम्यम्। ये कालतां कुटिलतामिव नः त्यजन्तीति समुच्ितोपमावतत्रापपि प्रकृतनिष्ठमेव साम्यम्। सेलेन्द्रेति। शैलेन्द्रेण प्रतिपाध्ममाना या गौरी त्कर क्षषे शैेन्द्

२७२ संकेतसमेत :- [१० द० उल्लासः ]

किंचित्पृष्टमपृष्टं वा कथितं यत्मकल्पते। ताहृगन्यव्यपोहाय परिसंख्या तु सा स्मृता ॥११९॥ पमाणान्तरावगतमपि वस्तु शब्देन प्रतिपादितं पयोजनान्तरा- भावात्सदृशवस्त्वन्तरव्यवच्छेदाय यत्पर्यवस्यति, सा भवेत्परि- संख्या। अत्र च कथनं प्रश्नपूर्वक तदन्यथा च परिदृष्टम्, तथोभ- यत्र व्यपोह्यमानस्य प्रतीगमानता वाच्यत्वं चेति चत्वारो भेदा:। क्रमेणोदाहरणम्- किमासेव्यं पुंसां सविधमनवद्यं दयुसरितः किमेकान्ते ध्येयं चरणयगलं कौस्तुभभृतः । किमाराध्यं पुण्यं किमभिनषणीयं च करुणा यदासत्तया चेतो निरवधिविमुक्त्यै प्रभवति ॥५२२॥ किं भूषणं सुदृढमत्र यशो न रत्न किं कार्यमार्यचरितं सुकृतं न दोष: । किं चक्षुरप्रतिहतं विषणा न नेत्रं जानाति कस्त्वदपरः सद्सद्विवेकम् ॥ ५२३ ॥ करस्पर्शोडपि शिवस्य विद्यते। व्यासड्गने निरोधः । तस्मान्ङ्गो भयं सात्त्विकभाव इत्यर्थः । असमञ्जसनिखिलकर्तव्यताप्रसङ्गनपह्नव्याकुल इति तात्पर्यम्। उद्भटमते व्याजोत्त्यभावादत्रापहुतिः । तथा च रोमाञ्चा- दिनोद्भिन्नो भाव: शैत्यप्रक्षेपादपलापितोऽपि सस्मितत्वेन पुनरप्युद्धित्र-

परिसंख्येति। परिर्वजने। ततः कस्यापि परिवर्जनेन, कस्यचित्संख्या वण्यत्वेन गणपनम् । सम्यक्प्रथनं वा। प्रमाणान्तर वगतम्। प्रमाणान्तरेण ज्ञातम्। प्रयोजनान्तराभावादिति। सदृशवस्त्वन्तरव्यवच्छेद रूपं प्रयोजनं हित्वा नान्यत्मयोजनमस्ति। यदासक्त्येति। यच्छब्दः पूर्वोक्तपरामर्शे। किमासेव्यमित्यत्र श्रोके शास्त्रपमाणज्ञातमपि गङ्गनतटादि प्रश्ने सति सेव्यध्येयादितया क्रमेण कामिनीसेवातद्धयानपापहिंसानां निषेधायोक्तम् । निषेधश्चात्र गम्यः । निषेध्य गम्यत्वेनोत्तवा प्रश्ने सनि वाच्यत्वेनाऽऽह-किं भूष गमिति। आर्यश्वरितमाचरितंम्। अत्र यशःमरभृतेर्भूरषणत्वादिकमागमतो' ज्ञातमेव'। न रत्नभित्यादि निषेध्यं शाब्दम्। न तु पूर्वोदाहरण इव गम्यम्।

[१० द० उल्लासः ] काव्यमकाशः। २७३

कौटिल्यं कचनिचये करचरणाधरद्लेपु रागस्तं। काठिन्यं कुचयुगले तरलत्वं नयनयोवसति ॥ ५२४ ॥ भक्तिर्भवे न विभवे व्यसनं शास्त्रे न युवतिकामासे। चिन्ता यश्सि न वपुषि प्रायः परिदृश्यते महताम् ।। ५२५।। यथोच्रं चेत्पूर्वस्य पूर्वस्यार्थस्य हेतुता। तदा कारणमाला स्पात् उत्तरमुचरं प्रति यथोत्तरम् । उदाहरणम्- जितेन्द्रियत्वं चिनयस्य कारणं गुणप्रकर्षो चिनयादवाप्यते। गुणमकर्षेण जनोऽ्तुरज्यते गुणानुरागप्भवा हि संपद:॥५२६।। " हेतुमता सह हेतोरभिधानमभेदतो हेतुः" इति हेत्वलंकारोऽत्र न लक्षितः। आयुर्धृतमित्यादिरूपो श्रेष न भूषणतां कदाचिदर्दति। वैचित्र्याभावात्। अविरलकमलविकास: सकलालिमदश्च कोकिलानन्दुः। रम्योऽयमेति संप्रति लोकोत्कण्ठाकर: काल: ॥ ५२७ ॥ इत्यत्र तु काव्यरूपतां कोमलानुपासमहिन्नैव समान्नासिपुर्न

पश्नपूर्वकथने भेदद्वयीमुक्त्वा प्रश्नाभावे द्विभेदीमाह-कौटिल्यमिति। कचनिचये न तु वाचि चित्ते वेति गम्यम्। करादौ रागो न परपुंसि। कुचयोः काठिन्यं न चिच्ाचयवान्तरयोः। चक्षुषोश्चापलं नाऽऽचरणे। निषेध्याघात्र गम्या. । भक्तिरिति। युवतिरूपं कामास्त्मिति विग्रहः। अत्र न विभव इत्यादि- निषेध्या: शाब्दा । शरेषसंपर्केडस्या अतीव चारुत्वम्। यथा यतिषु दण्डग्रहः करपीडा चिवाहे चित्रे वर्णसंकर इत्यादि। आयुरिति। घ्रृतं हेतुरायुर्हेतुमत् । लक्षणया तयोरभेदः। आदि- शब्दादन्येपि लक्षणाभेदा: षड् जेया:। पर या सादश्याल्लक्षणा तस्यां रूपकादिसन्भावार्द्चित्रयं नान्यस्याम् । अविरलेति। अत्र वसन्तकालो हेतुः। शेषा हेतुमन्तः' कमलविकासहेतुत्वात्कालोऽपि विकासः । एवम- ग्रेड़पि। न तु विकासयति मदयत्यानन्दयति पोषर्थेतया विभतीति सुद्रटा- शयेन व्युत्पतत्ति: । हेतहेतुमतोरमेदाभावमसङ्गात्। समान्नमिश्र्तति। ३५

२७४ संकेतसमेत :- ['० द० उललासः ]

पुनर्हेत्वलंकारकल्पनयोति पूर्वोक्तं काव्यलिङ्गनमेव्र हेतु । क्रियया तु परस्परम् ॥ १२० ॥

अर्थयोरेकक्रियामुखेण परस्परं कारणत्वे सति अन्योन्यं नामालंकार:। उदाहरणम् -- हंसाण सरेहहि सिरी सारिज्जइ अह सराण हंसेहिं। अण्णोण्णं विअ एए अप्पाणं णवार गरुअन्ति ॥ ५२८॥। अत्रोभयेषामपि परस्परं जनकता, मिथः श्रीसारतासंपादन- द्वारेण। उत्तरश्रुतिमात्रतः । प्रश्नस्योन्नयनं यत्र क्रियते तत्र वा सति ॥ १२१ ॥ असकद्यदसभाव्यमुत्तरं स्यात्तदुत्तरम्। प्रतिवचनोपलम्भादेव पूर्ववाक्यं यत्र कल्प्यते, तदकं तावदु- त्तरम्। उदाहरणस्-

भामहोन्टाद्याः। अव्यभिचारितया विकासादेनैरन्तर्येण करणमिहोपचा रपयोजनं व्यङ्गचम्। तच्च गुणीभूतमिति महिन्नैवेत्यत्रैवकारेण प्रति- पादते। अस्मन्मते काव्यलिङ्गमेव हेतुः। रुद्रटस्तु भिन्नमूचे। हंसाणेति। हंसानां सरोभि: श्रीः सार्यते सारी क्रियते। अथ सरसां हंसैः । अन्योन्यमेवैवे आत्मानं गरयन्ति गुरूकुर्वन्ति। यशु इंसानां सरोभि: सरसां हंसैः श्रीः सार्यत इति सारणक्रियै- को धर्मस्ततो दीपकामिदम्। तदसत्। हंससरसोः प्रकृतत्वात्। प्रकृताप- कृतत्वे हि दीपकम्। उत्तरश्षुतीति। उत्तरश्रवणादनुक्तोऽि प्श्नोऽवगम्यत इति तात्पर्यम्। तत्र वेति। प्रश्ने। उत्तरम्। उत्तराख्योऽलंकार:।

१-' हंसाना सरोभि: श्रीः सार्यतेऽथ सरसा हंसैः । अन्योन्यमवैत आत्मानं केवल गुरू कुर्वन्ति'॥

[ १० द० उन्हासः ] काव्यमकाश:।

वाणिअअ हत्थिदन्ता कुत्तो अह्माण वग्यकित्ती अ। जाव लुलिआलअमुही घरम्मि परिसक्ए सोह्ळा ॥ ५२९॥ हस्तिदन्तव्याघ्रकृत्तीनामहमर्थी, ता मूल्येन प्रयच्छोति क्रेतुर्व- चनसमुना वाक्येन समुननीयते। न चैतत्काव्यलिङ्गनम्। उत्तरस्य ताद्रूप्यानुपपचेः । न हि प्रश्नस्य प्रतिवचनं जनको हेतुः। नापीदमनुमानम्। एकधर्मिनिष्ठतया साध्यसाधनयोरनिर्देशादि- त्यलंकारान्तरमेवोत्तरं साधीयः । प्रश्नादनन्तरं लोकातिक्रान्तगोचरतया यदसंभाव्यरूपं प्रति- वचनं स्यात्, तदपरमुत्तरम्। अनयोश्च सकृदुपादाने न चारुता- प्रतीतिरित्यसक्ृदित्युक्तम्। उदाहरणम्- का विसमा देवगई किंदुल्लहं जं जणो गुणग्गाही। कि सोक्खं सुकलचं किं दुक्खं जं खलो लोओ।। ५३०॥ प्रश्नपरिसंख्यायामन्यव्यपोह एव तात्पर्यम्, इद तु वाध्य एव विश्रान्तिरित्यनयोर्विवेक:।

वाणि अअ इति। वाणिजक इस्तिदन्ता: कुतोडस्माकं व्याघ्रकृत्तयक्ष। यावद्विलुलितालकमुखी गृढ्दे विलसति स्नुषा। कृत्तिश्रर्म । स्नुपा वधू.। परिसकए परिष्वक्कते । क्रीडतीत्यर्थः। उत्तरस्थेति । प्र.तिवचनस्य तादरूप्यानुपपत्तेः । काव्यलिङ्गरूपतानुपपत्तेः । कुत इत्याह-न हीति। न जनकः। किं तु ज्ञापक इत्यर्थः। एकधर्मीति। मश्नेत्तरवाक्यद्वयी भिन्नवक्तृगतेति भावः। प्रश्नः साध्यमुच्तरं साधनम्। अनयोश्चेति । प्रश्नमतिवचनयोः । का विसमेति। का विषमा दैवगतिः किं दुर्लभं यज्जनो गुणग्राही। किं सौरयं सुकलत्रं किं दुर्ग्राह्यं खलो लोक: ।। अत्र दैवगत्यादि अनिरूढत्वादसंभाव्यरूपम् । प्रश्नपूर्विका परि- संख्या प्रश्नपरिसंख्या। अत्र पश्नादुत्तरमात्रं नान्यव्यपोह इत्यर्थः ।

१-'वाणिजक हस्तिदन्ताः कुनोऽस्माकं व्याघ्रकृत्तयश्च। यावललुलितालकमुखी गृहे परिसक्रामति स्नुषा'।

२७६ संकेतसमेत :- [१० द० उल्लाम: ]

कुतोडपि लक्षितः सूक्ष्मोऽप्यर्थोऽन्यस्मै प्रकाश्यते ॥१२२॥ धर्मेण केनचियत्र तत्सूक्ष्मं परिचक्षते।

उदाहरणम्-

दृष्टा भिन्नं कुङ्डमं काऽपि कण्ठे। पुंस्त्वं तन्व्या व्यञ्जयन्ती वयस्या स्मित्वा पाणौ खड्गलेखा लिलेख ॥ ५३१॥ अत्राऽडकृतिमालोक्य कयापि वितर्कितं पुरुषायितमसिल तालेखनेन वैदग्ध्यादभिव्यक्तिमुपनीतम्। पुंसामेव कृपाणपाणिता, योग्यत्वात्। यथा वा- संकेतकालमनसं विटं ज्ञात्वा विदग्धया। हसन्नेत्रार्पिताकूत लीलापदं निर्मीलितम् ॥ ५३२ ॥ अत्र जिज्ञासितः संकेतकाल: कयाचिदिङ्गिनतमात्रेण विदितो निशासमयशंसिना कमलनिमीलनेन लीलया प्रनिपादित: । उत्तरोचरमुत्कर्षो अवेत्सार: परावधि: ॥ १२३ ॥ परः पर्यन्तभागोऽवधिर्यस्य। धाराधिरोहितया तत्रैवोत्कर्षस्य विश्रान्ते: । उदाहरणम्- राज्ये सारं वसुधा वसुंधरायां पुरं पुरे सौधम्। सौधे तल्पं तल्पे वराङ्गननाऽनङ्गसर्वस्व्रम् ॥ ५३३ ॥

आकारादिति। अनेन कुतोऽपीति व्याख्यातम्। भिन्नमिति । व्याप्षम् । आकृतिमिति । स्वेदकृतकुङ्कमभे:् रूपाम् । संकेतेति। संकेतकाले ज्ञातव्ये मनो यस्य स तथा। इङ्गिन्तेति। विदतेन भूम्ेपादिरुपेण। इङ्गितं साभिपायचेष्टा। राज्य इति। न्याय्य एवार्ये सारशब्द: क्रीवोऽन्यत्र तु चिन्त्यः। अन्रान्यापोहकृतं चारुत्वमित्ययं परिसंखयैवेत्येके। तदसत्। सारत्वे हत्र विश्रान्तिर्नान्यव्यपोहे। अत्र वराङ्गनापर्यन्तभागोऽवधि:।

[१० द० उल्ासः ] काव्यभकाश:। २७७

भिन्नदेशतयाऽत्यन्तं कार्यकारणभूतयोः । युगपद्धर्मयोर्यत्र ख्यातिः सा स्यादसंगति: ॥ १२४ ॥ इह यददेशं कारणम्, तदेशमेव कार्यमुत्पद्यमानं दृष्टम्, यथा धूमादि। यत्र तु हेतुफलरूपयोरपि धर्मयोः केनाप्यतिशयेन नानादेशतया युगपद्वभासनम्, सा तयोः स्वभावोत्पन्नपरस्पर- संगतित्यागादसंगतिः। उदाहरणम्- जस्सेअ वणो तस्सेअ वेअणा भणइ तं जणो अलिअम्। दन्तक्खअं कबोले बहूऍ वेंअणा सवतीणम्॥ ५३४ ॥ एषा च विरोधवाधिनी न विरोध. । भिन्नाधारतयैव द्वयोरिह विरोधितायाः प्रतिभासात्। विरोधे तु विरोधित्वमेका- श्रयनिष्ठमनुक्तमपि पर्यवसितम्। अपवादविषयपरिहारेणोत्सर्गस्य व्यवस्थितेः । तथा चैवं निदर्शितम्। समाधि: सुकरं कार्य कारणान्तरयोगतः । साधनान्तरोपकृतेन कर्त्रा यदक्लेशेन कार्यमारब्धं समाधीयते, स समाविर्नाम। उदाहरणम्-

वूमादीति। न हि शैलेडगनिमहानसे धूमं जनयतीति भाव: । हेतुफलेति। हेतु: कारणम्। फलं कार्यम्। अतिशयेनेति। अतिशयः कारणस्य कार- णान्तराद्वैलक्षण्यम्। तच्चेदं यद्भ्रिन्रदेशकार्यजननम्। युगपदिति। त्रुटितं धूमखण्डं भिन्ने काले किल कारणाद्भित्रदेशतयाऽप्युपलभ्यते तदुगपद्ट- हणान्निषिद्धम् । तयोः। कारणकार्ययो। स्वभावेति। अन्येषु कार्यकारणे- ष्वेकदेशतयोत्पन्नायाः संगतेस्त्यागः। जस्से अ इति। यस्यैव व्रणस्तस्यैव वेदना भणति जनस्तदलीकम्। दन्तक्षतं कपोले वध्बा वेदना सपत्नीनाम्। अत्र दन्तक्षतं कारण वेदना कार्यम्। ते च भिन्नदेशस्थे।उत्सर्गस्येति। विरोध: सामान्योक्तत्वादुत्स्गः। भिन्नाश्रयत्वेनोक्तत्वादसंगतिर्विशेषः । तथा चैवमिति। विरोधालंकारेऽप्येकाधारत्वं विरोधस्योक्तमित्यर्थः। साधनान्तरेति। कारणान्तरकृतोपकारेण सम्यमाधानं समाधि:।

२७८ संकेतसमेत :- [१० द० उललासः]

मानमस्या निराकर्तु पादयोरमे पतिष्यतः । उपकाराय दिष्टयेदमुदीर्णे घनगर्जितम् ॥। ५३५॥। समं योग्यतया योगो यदि संभावितः क्वचित् ॥ १२५॥ इदमनयो: श्लाध्यमिति योग्यतया संबन्धस्य नियतविषय- मध्यवसानं चेत्तदा समम्। तत्सद्योगेऽसद्योगे च। उदाहरणम् -- धातुः शिल्पातिशयनिकषस्थानमेषा मृगाक्षी रूपे देवोऽप्ययमनुपमो दस्तपत्रः स्मरस्य। जातं दैवात्सदृशमनयो संगत यत्तदेत- चछङ़गगरस्योपनतमधुना राज्यमेकातपत्रम् ॥ ५३६॥ यथा वा- चित्रं चित्रं बत बत महच्ित्रमेतद्विचित्रं जातो दैवादुचितरचनासंविधाता विधाता। यन्निम्बानां परिणतफलस्फीतिरास्वादनीया यच्चैतस्याः कवलनकलाकोविद: काकलोक. । ५३७ ॥ क्कचियदतिदैधम्यान्न श्लेषो घटनामियात्। कर्तुः क्रियाफलावाप्िर्नैवानर्थश्र् यद्दवेत् ॥ १२६॥ गुणक्रिया्यां कार्यस्य कारणस्य गुणक्रिये। क्रमेण च विरुद्धे यत्स एष विषमो मतः ॥१२७॥ द्योरत्यन्तविलक्षणतया यदनुपपद्यमानतयैव योगः प्रती- यते [१] यच्च किचिदारभमाणः कर्ता क्रियायाः प्रणाशान्न केवलमभीष्ट्ं तत्फलं न लभेत, यावदपार्थितमप्यनर्थ विषयमासा- दयेत् [२] तथा, सत्यपि कार्यस्य कारणरूपानुकारे यत्तयोर्गु- मानमिति। अत्र मानापनयनं कार्यम्। पादपातो हेतु। घनगर्जित हेत्वन्तरम्। यस्मादक्लेशेन कार्य सुकर स्यादित्यर्थः । योग्यतथेति 1 वरस्य वरं हीनस्य हीनं योग्यमिति योग्यता। धातुरिति। अत्र वरं वरेण संघटितम्। चित्रमिति। अत्र हीनं हीनेन। निम्बकाकानां तथारूपत्वात्। कचिदिति। तयोरिति । कार्यकारणयोः । कारणसक्तौ क्रियागुणो कार्यसक्तक्रियागुणौ च मिथो विरुध्येते इत्यर्थः।

[१० द० उल्ास: ] काव्यपकाशः । २७९ णौ क्रिये च परस्परविरुद्धतां त्रजतः [३।४], स सम- विपर्ययात्मा चतूरूपो विषमः । क्रमेणोदाहर गम्- शिरीषादपि मृद्दङ्गी केयमायतलोचना। अयं क च कुकूलाग्निकर्केशो मदनानलः ॥ ५३८ ॥ ससिंहिकासुतसंत्रस्तः शशः शीतांशुमाश्रितः । जग्रसे साश्रयं तत्र तमन्यः सिंहिकासुतः ॥ ५३९॥ सदः करस्पर्शमवाप्य चित्रं रणे रणे यस्य कृपाणलेखा। तमालनीला शरदिन्दुपाण्ड यशस्त्रिलोक्याभरणं प्रसूते ॥५४0॥ आनन्दममन्दमिमं कुवलयदललोचने ददासि त्वम्। विरहस्त्वयैव जनितस्तापयतितरां शरीरं मे ॥ ५४१॥ अत्राऽडनन्ददानं शरीरतापेन विरुध्यते । एवम्- विपुलेन सागरशयस्य कुक्षिणा भुवनानि यस्य पपिरे युगक्षये। मद्विभ्रमासकलया पपे पुनः स पुरस्त्रियैकतमयेकया दृशा।५४२॥ इत्यादावपि विषमत्वं यथायोगमवगन्तव्यम्। महतोर्यन्महीयांसावाश्चिताश्रययोः कमात्। आश्रयाश्रयिणौ स्यातां तनुत्वेऽप्यधिकं तु तत् ॥१२८॥। आश्रितमावेयम्, आश्रयस्तदाधारः, तयोर्महतोरपि विषये तद्पेक्षया तनू अप्याश्रयाश्रयिणौ प्रस्तुतवस्तुप्रकर्षविवक्षया यथाक्रमं यदधिकतरतां व्रजत., तदिदं द्विविधमधिकं नाम।

शिरीषादिति। अत्र मृद्ङ्गगीस्मरानलयोरननुरूपत्वाद्वैषम्यम् । तमन्य इति। सिंहिकासुतौ राहुसिंहौ। अत्र शशस्य स्वाधारबाधादा- श्रयणक्रियाध्वंसः स्वस्य महानर्थश्र। तमालेति। अत्र कृष्णगुणात्पाण्डु- गुणोत्पत्तिः । कार्यगुण कारणगुणेन विरुद्धः। आनन्दमिति। अत्र कारणानन्दकार्यतापक्रिये मिथो विरुद्धे। अत्र स्त्रो कारणं विरहः कार्यः। एतलक्षणानुसारेणान्यदप्याह-एवमिति। अत्र हीनो गुरुकार्यकारीति वैषम्यम्। असकलयेति। अपूर्णया।

२८० संकेतसमेत :- [१० द० उल्लास: ]

क्रमेणोदाहरणम्- अहो विशालं भूपाल भुवनत्रितयोदरम् । माति मातुमशक्योऽपि यशोराशिर्यदत्र ते ॥। ५४३ ॥ युगान्तकालप्रतिसंहृतात्मनो जगन्ति यस्यां सविकाशमासत। तनौ ममुस्तन न कैटभद्विपस्तपोधनाभ्यागमसंभवा मुद ॥५४४॥ प्रतिपक्षमशक्तेन प्रतिकर्तुं तिरस्क्रिया। या तदीयस्य तत्स्तुत्यै प्रत्यनीकं तदुच्यते ॥ १२९॥ न्यक्कृतिपरमपि विपक्षं साक्षान्निरसितुमशक्तेन केनापि यत्त- मेव प्रतिपक्षमुत्कर्षयितुं तदाश्रितस्य तिरस्करणम्, तत् (अनी- कप्तिनिधितुल्यत्वात्) प्रत्यनीकमभिधीयते। यथाऽनीकेऽभि- योज्ये तत्प्रतिनिधीभूतमपरं मूढतया केनचिदभियुज्यते, तथेह प्रतियोगिनि विजेये तदीयोऽन्यो विजीयत इत्यर्थ: । उदाहरणम्- त्वं विनिर्जिंतमनोभवरूपः सा च सुन्दर भवत्यनुरक्त्ता। पश्चभिर्युगपदेव शरैस्तां तापयत्यनुशयादिव कामः ॥ ५४५॥ यथा वा- यस्य किंचिदपकर्तुमक्षमः कायनिग्रहगृहीतविग्रहः। कान्तवकत्रसदृशाकृतिं कृती राहुरिन्दुमधुनाऽपि बाधते ।५४६।। इन्दोरत्र तदीयता संबन्धिमुखसंबन्धाद्। भातीति।अत्र मातुमशक्यत्वेनाऽडघेयरूपो यशोराशिर्महान्। जगन्नयं तु त्रिसंख्यत्वात्तुच्छम्। परं महतोऽपि यशञोरासेर धारतया महीयस्त्वे- नोक्तम्। अन्यथा मानस्यासंभक: । युगान्तेति । अत्र विष्णुतनुराधारः। स च महान्। स्वल्पा मुदस्त्वा- धेयाः परं त्वमानेन महत्तमत्वं नीताः। तदीयस्येति। प्रतिपक्षसक्तस्य। तत्स्तुत्यै। प्रतिपक्षस्तुत्यै। रिपुं वलवत्वात्तिरस्कर्तुमशक्तो यदा तदाश्रितं कोऽपि तिरस्करोति तदाऽयम- लकार इत्यर्थ.। त्वमिति। अत्र तां तव रक्तां कामः शरैर्हन्तीति वास्तवोऽर्यः पश्चादु- त्पेक्ष्यते। निर्जितत्वोत्थादनुशयादिवेति व्यङ्गन्योत्पेक्षाऽपि। त्वं भव्रतीति च प्रक्रमभङ्ग:। यथा वेति। अत्र विष्णुः शक्तः शत्रः। तदीयं वस्त्रम्। तस्य संबन्धी

१० द० उल्लास: ] काव्यमकाश:। २८१

समेन लक्ष्मणा वस्तु वस्तुना यन्निगूह्यते। निजेनाऽडगन्तुना वाडपि तन्मीलितमिति स्मृतम् ॥१३०॥ सहजनागन्तुकं दा किमपि साधारणं यल्लक्षणं तद्द्वारेण यत्किंचित्केनचिद्धस्तुस्थित्येव नलीयस्तया तिरोधीयते, तन्मीलि- तमिति द्विधा स्मरन्ति। क्रमेणोदाहरणम्- अपाङ्गतरले दृशौ मधुरवक्रवर्णा गिरो विलासभरमन्थरा गतिरतीव कान्तं मुखम्। इति स्फुरितमङ्गके मृगदशा स्वतो लीलया तदत्र न मदोदयः कृतपदोऽपि संलक्ष्यते । ५४७॥ अत्र दक्तरलतादिकमङ्गस्य लिङ् स्वाभाविकम्, साधा- रणं च मदोदयेन। तत्राप्येतस्य दर्शनात्। ये कंदरासु निवसन्ति सदा हिमाद्रे- स्त्वत्पातशङ्गितधियो विवशा द्विपस्ते।

तेषामहो बत भियां न बुधोऽ्यभिज्ञ:॥ ५४८॥ अत्र तु सामथ्यादवसितस्य शैत्यस्याऽऽगन्तुकत्वात्तत्मभवयो- रपि कम्पपुलकयोस्ताद्ूप्यम्। समानतया च भयेष्वपि तयोरुप- लक्षितत्वाद्। सादृश्यादिन्दुः । तत्पराज्रवाद्विष्णोः प्रकर्षावगतिः। इन्दोरिकि। संवरद्ध वक्त्रम्। तेनेन्द्रोः संबन्धः साम्यात्। तदीयन। विष्णुसक्त्तता। समेन लक्ष्मणा। साधारणेनेत्यर्थ.। निजेन । स्वाभाविकेनेत्यर्थः । वस्तुना वस्त्वन्तरस्य तिरोधाने मीलितमिति सान्वयं नाम । बलीय- स्तयेति वचनान्न सामान्यालकारता। तत्र हि साधारणगुणाश्रयेण भेदामुपलक्षणं न तूत्कृष्टगुणेन निकृष्टस्य तिरोधानम्। अपाङ्गेति। अत्र दृष्टितरलत्वादिकं सहजं मदोदयकवतस्य दृष्टितरल- त्वादेस्तिरोधायकम्। तत्रापीति। मदोदयेपि। एतस्येति। दृष्टितरलत्वादषेः। बुधोऽपीति। शत्रुसंबन्धित्वेन भियां बुधोऽपि कलने न दक्ष:। सामर्थ्य इिमाद्रिगुहानिवासरूपम्। तत्प्रभवयोः । शैत्यजयोः । ताद्रूप्यम् । आगन्तु- करूपत्वम्। समानतया। साधारण्येन । तयारिति । कम्पपुलक्रयोः । उपलक्षितत्वात्। दृष्टत्वात्।

२८२ संकेतसमेतः- [१० द० उल्लास: ]

स्थाप्यतेडपोह्मते वाडपि यथापूर्व परं परम्। विशेषणतया यत्र वस्तु सैकावली द्विधा॥ १३१ ॥ पूर्व पूर्व प्रति यत्रोत्तरोत्तरस्य वस्तुनो वीप्सया विशेषणभावेन यत् स्थापनं निषेधो वा संभवति, सा द्विधा बुर्धेरेकावली भण्यते। क्रमेणोदाहरणम्- पुराणि यस्यां सवराङ्गननानि वराङ़नना रूपपुरस्कृताङ्गय: । रूपं समुन्मीलितसद्विलास- मस्त्रं विलासा: कुसुमायुधस्य ॥ ५४९॥ व तज्जलं यन् सुचारुपङ्डनजं न पङ्डन्जं तद्यदलीनषट्पद्म्। न षट्पदोऽसौ कलगुञ्जितो न यो न गुञ्जितं तन्न जहार यन्मनः ॥ ५५० ॥ पूर्वत्र पुराणां वराङ्गननास्तासामङ्गविशेषणमुखेन रूपम्, तस्य विल्ासा:, तेषामप्यस्त्रमित्यमुना क्रमेण विशेषणं विधीयते। उत्तरत्रं प्रतिषेधेऽप्येवं योज्यम्। यथानुभवमर्थस्य दृष्टे तत्सहरो स्मृतिः । स्मरणम्। यः पदार्थः केनचिदाकारेण नियतो यदा कदाचिदनुभूतोऽ भूत्, स कालान्तरे स्मृतिमतिबोधाधाथिनि तत्समाने वस्तुनि दष्टे सति, यत्तथैव स्मर्यते, तद्भवेत्स्मरणम्। उदाहरणम्- निन्ननाभिकुहद्रेषु यदम्भ: प्रावितं चलदशां लहरीभि: । रच्डवैः कुहरुतैः सुरनार्येः स्मारिता: सुरतकण्ठरुतानाम ॥५५१॥

दृष्ट इति। उपलब्धिमात्रेऽत्र दशिः। तद्रवैरिति। प्ाविताम्भोभवैः। कुहरुतानि कुहकुहशब्दाः । निम्ननाभि- देशोत्थाः। स्मारिता इति हस्वामाततिः। सादृश्यं विना स्मृतिर्नालं- कार:। यथा- लावण्यं तदसौ कान्तिस्तद्वूपं स वचःक्रमः । इत्यादि।

[१० द० उल्लासः ] काव्यप्रकाशः । २८३

यथा वा- करजुअगहिअजसोआथणमुह्विणिवेसिआहरउडस्स। संभरिअपञ्जअण्णस्स णमह कण्हस्स रोमश्चम् ॥ ५५२॥

तदिति अन्यदशाकरणिक निर्दिश्यते। तेन समानमर्थादिह प्राकरणिकमाश्रीयते। तस्य तथाविधस्य दृष्टौ सत्यां, यदभाकर- णिकतया संवेदनम्, स भ्रान्तिमान्। न चैष रूपकं प्रथमातिस योक्तिवा। तत्र वस्तुतो भ्रमस्याभावात्। इह चार्थानुगमनेन संज्ञायाः प्रवृत्तेस्तस्य स्पष्टमेव प्रतिपन्नत्वात्। उदाहरणम्- कपाले मार्जारः पय इति करॉल्लेढि शशिन- स्तरुच्छिद्रपोतान्बिसमिति करी संकलयति। रतान्ते तल्पस्थान्हरति वनिताऽप्यंशुकमिति प्रभामत्तश्न्द्रो जगदिदमहो विप्ुवयति॥ ५५३ ॥ आक्षेप उपमानस्य प्तोपमुपमेयता। तस्यैव यदि वा कल्प्या तिरस्कारनिबन्धना। १३३॥ अस्य धुरं सुतरामुपमेयमेव वोदुं प्रौढमिति कैमर्थक्येन यदुप- मानमाक्षिप्यते, यदपि तम्यैवोपमानतया प्रसिद्धस्योपमानान्तर-

करजुएति। करयुगगृहीतयशोदास्तनमुखनिवेशिनाधरपुटस्य। संस्मृतपाञ्चजन्यस्य नमत कृष्णस्य रोमाश्चम्।। अत्र पूर्वभवानुभूतस्य स्मरणम्। पूर्वत्र त्विहभवानुभूतस्य। प्रथमेति। निगीर्याध्यवसनरूपा। सज्ञाया इति। भ्रान्तिरस्ति यत्र गुम्फे स तथेत्येवंरूपायाः । तस्य । भ्रमस्य । भ्रान्तिरत्र प्रतिभोत्था सादृश्य- हेतुका च ग्राह्या। न स्वरसोत्था शुक्तिकारजतवत। नापि महारादि- हेतुका मूरच्छायां वस्तुभ्रमणवत्। कैमर्थक्नेनेति। कोऽर्थोडनेनेति। आक्षिप्यते। आलोच्यते। तस्पैवेति। उपमानस्य। उपमानान्तरेति। मुखादेरतिचारुतयोपमानाकल्पनया।

१ स. 'न.न्तरक"।

२८४ मंकेनसमेत :- [१० द० उल्ासः ]

विवक्षयाऽनादरार्थमुपमेयभावः कल्प्यते, तत् ( उपमेयस्यो- पमानप्रतिकूलवर्तित्वात्) उभयरूपं प्रतीपम्। क्रमेणोदाहरणम्- लावण्यौकसि सपतापगरिमण्यग्रेसरे त्यागिनां देव त्वय्यवनीभरक्षमभुजे निष्पादिते वेवसा। इन्दुः ककिं घटितः किमेष विहितः पूषा किमुत्पादितं चिन्तारत्नमहो मुधैव किममी सृष्ाः कुलक्ष्माभृतः ॥५५४॥ ए एहि दाब सुन्दारी कण्णं दाऊण सुणसु वअणिज्जम्। तुज्झ मुहेण किसोअरि चन्दो उअभिज्जइ जणेण ॥ ५५५॥ अत्र सुखेनोपमीयमानस्य शशिनः स्वल्पतरगुणत्वादुपमित्य- निष्पच्या 'वअणिज्जम्'-इति वचनीयपदाभिव्यङ्गयस्तिर- स्कार: । कचित्तु निष्पन्नैवोपमितिक्रियानादरनिबन्धनम्। यथा- गर्वमसंवाह्यमिम लोचनयुगलेन किं वहसि भद्रे। सन्तीदृशानि दिशि दिशि सर:स ननु नीलनलिनानि ॥५१६॥ इोपमेयीकरणमेवोत्पलानामनादर:। अनयैव रीत्या यदसामान्यगुणयोगान्नोपमानभावमध्यनुभूत- पूर्वि, तस्य तत्कल्पनायामपि भवति प्रतीपमिति पत्येतव्यम्। यथा -- अहमेव गुरु: सुदारुणानामिति हालाहल मा स्म तात दृष्य:। ननु सन्ति भवाद्ृशानि भूयो भुवनेऽस्मिन्वचनानि दुर्जनानाम् ॥।५५७॥ अत्र हालाहलस्योपमानत्वमसंभाव्यमेवोपनिबद्धम्। लावण्येति। अत्रन्द्वादिकमुपमानं कैमर्थक्येनाSSक्षिप्तम्। यथासंख्य- मण्यत्रास्ति। ए एहीति। अयि एहि सुन्दरि कर्ण दत्त्वा शृणु वचनीयम्। तव मुखेन कशोदरि चन्द्र उपमीयते जनेन।। अञ्ोषमानतया ख्यातस्येन्दोरपकर्षार्थमुपभेयत्वमुक्तम्। मुखस्यार्थादुप-

गर्वमिति। भद्रा वराकी। अत्रोत्कृष्टानामुत्पला ना ु प मेयत्वकल् नैवा नादरः। पूर्वत्र तूपमित्यनिष्पत्तिरेवानादर: । तत्कल्पनायामिति। उप- मानत्वकल्पनायामू। अहमिति। गुरुरुतकृष्टः । अत्र यथा विष मारकं न तथा खलवा-

{१० द० उछ्ाम: ] काव्यपकाशः। २८५

प्रस्तुतस्य यदन्येन गुणसाम्यविवक्षया। ऐकात्म्यं वध्यते योगात्तत्सामान्यमिति स्मृतम् ॥१३४।। अतादृशमपि तादृशतया विवक्षितुं यदपस्तुतार्थेन संपृक्तमप रित्यक्तनिजगुणमेव तदेकात्मतया निबव्यते, तत्समानगुणनिबन्ध- नात्सामान्यम्। उदाहरणम्- मलयजरसविलिप्ततनव्रो नवहारलताविभूषिताः सिततरदन्तपत्रकृतवक्त्ररुचो रुचिरामलांशुकाः । शशभृति विततधाम्निरि धवलयति धरामविभाव्यतां गता: पियवसति प्रयान्ति सुखमेव निरस्तभियोऽभिसारिकाः ॥५५८॥ अत्र प्रस्तुततदन्ययोरन्यूनानतिरिक्ततया निबद्धं धवलत्वमेका- त्मताहेतुः। अत एव पृथग्भावेन न तयोरुपलक्षणम्। यथा वा- वेत्रत्वचा तुल्यरुचां वधूनां कर्णाग्रतो गण्डतलागतानि। भृङ्गन: सहेलं यदि नापतिष्यन्कोऽवेदयिष्यन्नवचम्पकानि ॥५५९॥ अत्र निमित्तान्तरजनिताऽपि नानात्वप्रतीतिः प्रथमप्रतिपन्नम- भेदं न व्युदितमुत्सहते। प्रतीतत्वात्तस्य । प्रतीतेश्र बाधा- योगात्। विना प्रसिद्धमाधारमाधेयस्य व्यवस्थितिः। एकात्मा युगपद्वृत्तिरेकस्यानेकगोचरा ॥ १३५॥

क्यमिति विषस्योपमानत्यमसंभाव्यम्। अतः प्रतीपता। मलयजेति। अत्रासतीचन्द्रद्युत्योरेकतरा पस्तुता। तथाऽत्र श्रीखण्डा- ङ-रा गादेश्रन्द्रांशुभि: सहाविभाव्यतां गता इत्यभेदेनोक्ति:। अष्टाविं- श्तिमात्रं द्विपक्षेछन्द:। तथाऽत्र स्वगुणत्यागाभावान्र तद्गुणालंकारः। एकात्मतेति। एकरूपत्वम्। एकस्य निह्नवोऽन्यस्य स्थापनमिति लक्षण-

निमित्तान्तरेति। भृङ्गपातो निमित्तान्तरम्। नानात्वं भेद: । न व्युद सषितुमिति। अत्र पूर्वमभेदो भातः पश्चाद्मेदः। न हि भातमभातं स्यादि- त्यर्थ: । तस्पेति। अभेदस्य। एकात्मेति। एकस्वभावा।

२८६ संकेतसमेत :- [१० द० उल्ासः ]

अन्यत्मकुर्यतः कार्यमशक्यस्यान्यवस्तुनः। तथैव करणं चेति विशेषस्त्रिविध: स्मृतः ॥ १३६ ॥ प्रसिद्धाधारपरिहारेण यदाधेयस्य विशिष्टा स्थितिरभिधी- यते, स प्रथमो विशेषः । उदाहरणम्- दिवमप्युपयातानामाकल्पमनल्पगुणगणा येषाम्। रमयन्ति जगन्ति गिर: कथमिव कवयो न ते वन्याः ॥५६०॥ एकमपि वस्तु यदेकेनैव स्वभावेन युगपदनेकत्र वर्तते, स द्वितीयः। उदाहरणय्- सा वसइ तुज्झ हिअए स च्चिअ अच्छीसु सा अ वअणेसु। अह्मारिसाण सुन्दर ओआसो णत्थि पावाणम् ॥ ५६१॥ यदपि किंचिद्रभसेनाSSरभमाणस्तेनैव यत्नेनाशक्यमि कार्या- न्तरमारभते, सोडपरो विशेष:। उदाहरणम्-

विधिना ससृजे नवो मनोभूर्भुवि सत्यं सविता बृहस्पतिश्र ॥ ५६२॥ यथा वा- गृहिणी सचिवः सखी भिथः प्रियशिष्या ललिते कलाविधौ। करुणाविमुखेन मृत्युना हरता त्वां वद किं न मे हृतम् ॥५६३॥ सर्वत्रैवंविधविषयेऽतिश योक्तिरेव प्राणत्वेनावतिष्ठते। ता विना

दिवमिति। अनन्यभावो विषयार्थ इत्यत्र कवयो विषयत्वेनाऽSधाराः। तदभावेऽपि वाचामाध्रयानां स्थितिरुक्ता। सा वसइ इति। सा वसति तब हृदये रुवाक्ष्णोः सा च श्रवणयोः। अस्मादृशां सुन्दर अवकाशः कुत्र पापानाम्। अत्रैकैव स्त्री, एकेनैव वसनरूपेण युगपच्चित्तादौ वर्तते। विधिनेति। अत्र येनैव यत्नेन स्फुरदद्ुतरूपेत्यादिविशेषणवांस्त्वं सृष्टस्तेनैवाशक्यं कामार्कगुरुरूपं कार्यान्तरमपि कृतम्। प्रस्रवति वृषो गच्छननित्यादौ नायमलंकारः। अशक्यत्वाभावात्। गृ हणीति। इदं निरलंकारान्तरत्वेनोदाहृतम्। पूर्वे तु सालंकारान्त- रत्वेन। तत्र यथासंख्यस्यापि भावात्।

[.१० द० उल्ासः ] काव्यपकाशः। २८७

प्रायेणालंकारत्वायोगात्। अत एवोत्तम्- सैषा सर्वत्र वक्रोक्तिरनयाडर्थो विभाव्यते। यत्नोऽस्यां कविभि: कार्यः कोऽलंकारोऽनया बिना। इति। स्वमुत्सृज्य गुणं योगावत्युज्ज्लगुणस्य यत्। वस्तु तद्गुणतामेति अण्यते स तु तद्गुणः ।। १३७॥ वस्तु तिरस्कृतनिजरूपं केनापि समीपगतेन भ्रगुणतया स्वगु- णसंपदोपरक्तं तत्प्रतिभासमेव यत्समासादयति, स तद्गुणः। तस्यापकृतस्य गुणोSत्रास्तीति। उदाहरणम्- विभिन्नवर्णा गरुडाग्रजेन सूर्यस्य रथ्याः परिनः स्फुरन्त्या। रत्नैः पुनर्यत्र रुचा रुचं स्वामानिन्यिरे वंशकरीरनीलै. ।।५६४।।

मगुणवर्णता। अत्र रवितुरगापेक्षया गरुडाग्रजस्य, तदपेक्षया च हरिन्मणीनां

तदूपाननुहारश्रदस्य तत्स्यादतद्गुणः। यदि तु तदीयं वर्ण संभवन्त्यामपि योग्यतायामिदं न्यूनगुणं न गृह्नीयात, तदा भवेदतदुणो नाम। उदाहरणम्- भवलोऽसि जहवि सुन्दर तहवि तुए मज्झ रञ्षिअं हिअअम्। राअभरिए वि हिअए सुअह णिहित्तो ण रत्तोऽसि ॥५६५॥

सैषेति। सा वक्रोक्तिरेषैवातिशयोक्तिरिि योम.। विभाव्यते विशि- षृटतया भाव्यत इत्यर्थः । विनेत्यनेन सर्वालंकारबीजमेषेति भामहाय्याः। विभिन्नेति। करीरमङ््कुरः । प्रगुगवर्णता। प्रकृष्टगुणवर्णता । मीलिते वस्तु वस्त्वन्तरेणाSऽच्छादितं प्रतीयते। इह त्वनपह्नुतस्वरूपमेव वस्तु वस्त्वन्तरगुणोपरक्तं लक्ष्यत इति विवेक:। स्वगुणत्यागान्नापीदं सामा- न्यालकार:। अतद्रुण इति । तस्याधिकगुणस्यास्मिन् गुणा न सन्तीत्यतहुणः। धवलोऽसीति। धवलोऽसि यद्यपि सुन्दर तथाऽपि मम त्वया रज्जितं हृदयम्। रागभृतेऽपि हृदये सुभग निहिता मे न रत्तोऽसि॥ धवलौ वृषभर्तारीं। रागौ रङ्गानुरागौ। अत्र पूर्वार्धे विरोधी नोत्-

२८८ संके तसमेत :- [१० द० उल्लास: ]

अन्रातिरक्तेनापि मनसा संयुक्तो न रक्ततायुपगत इत्यत- ड्रुण। किं च तदित्यमककतमस्येति च प्रकृतमत्र निर्दिश्यते। तेन यदमकृतस्य रूपं प्रकृतेन कुतोऽपि निमित्तान्नानुविधीयते, सोऽत- हुण इत्यपि प्रतिपत्तव्यम्। यथा- गाङ्गनमम्वु सितमम्तु यामुनं कज्जलाभमुभयत्र मज्जतः । राजहंस तव सैव शुम्रता चीयते न च न चापचीयते ॥५६६।। यथथा साधितं केनाप्यपरेण तदन्यथा ॥ १३८॥ तथैव यद्विधीयेत स व्याघात इति स्मृतः । येनोपायेन यदेकेनोपकल्पितम्, तस्यान्येन विजिगीषुतया तदुपायकमेव यदन्यथाकरणम्, स साधितवस्तुव्याहतिहेतुत्वात् व्याघातः। उदाहरणम् -- दृशा दग्धं मनसिजं जीवयन्ति दृशैव याः। विरूपाक्षस्य जयिनीस्ताः स्तुवे वामलोचनाः ॥५६७॥ सेष्टा संसृष्टिरेतेषां भेदेन यदिह स्थिति: ॥ १३९।। एतेषां समनन्तरमेवोक्तस्वरूपाणामलंकाराणां यथासंभवमन्यो- रार्घे। भिन्नाधनत्वेन रक्तारक्तयोः प्रतीतेः । पूर्वार्धे धवलस्य विरु- द्धरागजनकल्वेव विषमालंकारोऽपि। गाङ्गमिति। अत्र प्रकृतहंसस्याप्रकृतजलयोगेऽपि न तद्रूपतेत्यतहुणः । दृशेति। अत्र दृगूपोपायेन येन हरः स्मरमधाक्षीत्तेनैव कान्तास्त- मजीजिवन्। दाहस्य च जीवनीयत्वं विपक्षः । तेन निष्पादितवस्तुन्या इतिहेतुत्वाद्व्याघातता। विरूपाक्षस्येति वामलोचना इति च व्यतिरेक- गर्भो शब्दो। जयिनीरिति व्यतिरेकोक्तिरित्यत्र व्यतिरेकनिमित्तता।

रसवदादयलंकारा: पागुक्ताः । आशीस्तु नालंकारः । पियोक्तिमा· त्रत्वात्। स्नेहात्मरत्याख्यभावत्वे भावध्वनित्वाद्वा। यथासभवमिति। न सर्वेषामेवालंकाराणाम् । किं तु केर्षाचित् । तत्रापि कचिद्द्योः कचित्त्रयाणामिन्यादि। शब्दार्थोभयालंकारविषय- त्वेन त्रिरूपत्वेऽपि संसुष्टेरेकरूपत्वमेव। मिथोनैरपेक्ष्यरूपस्वरूपस्यैक- ख्यान्। निरपेक्षतयेत्युक्तया तिलतण्डलन्यायेनालंकाराणां योगे संसृष्ठिः।

[१० द० उल्ास: ] काव्यप्रकांश: । २८९'

न्यनिरपेक्षतया यदेकत्र शब्दभाग एव, अर्थविषय एव, उभय- त्रापि वाऽवस्थानम्, सैकार्थसमवायस्वभावा संसृष्टिः। तत्र शब्दालंकारसंसृष्टियथा --

चलितया विदधे कलमेखलाकलकलोऽलकलोलदशाऽन्यया ॥ ५६८॥ अर्थालंकारसंसृष्टिस्तु- लिम्पनीव तमोडङ्गानि वर्षतीवाञ्जनं नभः । असत्पुरुषसेवेव दृष्टिर्विफलतां गता ॥ ५६९॥ पूर्वत्र परस्परनिरपेक्षौ यमकानुमासौ संसृष्टिं प्रयोजयतः। उत्तरत्र तु तथाविधे उपमोत्प्रेक्षे। शब्दार्थालंकारयोस्तु संसृष्टिः- सो णत्थि एत्थ गामे जो एअं महमहन्तलाअण्णम्। तरुणाणहि अअलूडिं परिसप्पन्तीं णिवारेई॥ ५७० ॥ अत्रानुपासो रूपकं चान्योन्यानपेक्षे। संसर्गश् तयोरेकत्र वाक्ये छन्दसि वा समवेतत्वात्।

संकरस्तु स्वरूपेणैव नानात्वेनोक्तत्वाञ्चिधैव । तत्र नैरपेक्ष्याभावातक्षी रनीरन्यायेनालंकाराणां योग: । कुसुमेति। अत्र यमकानुप्रासाविति विजातीयालंकारसंसृष्टिरयथा तथा कलकलोलकलोल इति च सजातीय- यमकालंकारसंसृष्टिरपि। तथाविधे इति। मिथो निरपेक्षे। उपमोत्प्रक्षे इति। उत्तरपूर्वार्धगे विजातीये। लिम्पतीवेति वर्षतीवेत्युत्प्रेक्षे सजा- तीये। तथोरत्र संसृष्टिः। सो णत्थीति। स नास्त्यत्र ग्रामे य एतत्सर्वतःप्रसरल्लावण्याम्। तरुणाना हृदयलु्ठि विलसन्तीं निवारयति॥ महमहन्तेति लसल्लावण्याम्। परिसप्पन्तीं परिष्वष्कमाणां क्रीडन्ती- मित्यर्थः । रूपक चेति । हृदयलुण्ठिमेव हृदयलुण्ठिमिति रूपकम् एकत्र वाक्य इति। शब्दालंकारव्यक्ति। छन्दसीत्यर्थालंकारोन्मेषः ।

१-'स नास्त्यत्र ग्रामे एना महमह्ल्लावण्याम्। तरुणाना हृदयलुण्ठाकी परिष्वष्कमाणा निवारयति ॥ *

२९० संकेतसमेत :- [१० द० उल्लास: ]

अविश्रान्तिजुषामात्मन्यङ्गाङ्गित्वं तु संकरः । एते एव यदात्मन्यनासादितस्वतन्त्रभावाः परस्परमनुग्राह्या- नुग्राहकतां दधति, स एषां संकीर्यमाणस्वरूपत्वात् संकरः। उदाहरणम्- आत्ते सीमन्तरत्ने मरकतिनि हृते हेमताटड्डनपत्रे लुप्ायां मेखलायां झटिति मणितुलाकोटियुग्मे गृहीते। शोणं बिम्बोष्ठकान्त्या त्वदरिमृगदृशामित्वरीणामरण्ये राजन्गुञ्जाफलानां सज इति शबरा नैव हारं हरन्ति ॥ ५७१॥ अत्र तद्गुणमपेक्ष्य भ्रान्तिमता प्रादुर्भूतम्, तदाश्रयेण च तद्गुण: सचेतसां प्रभूतचमत्कृतिनिमित्तमित्यनयोरङ्गङ्गिभावः। यथा वा- जटाभाभिर्भाभि: करधृतकलङ्कनक्षवलयो वियोगिव्यापत्तेरिव कलितवैराग्यविशदः ।

शशी भस्मापाण्ड पितृवन इव व्योस्नि चराते॥ ५७२॥ उपमा, रूपकम्, उत्प्रेक्षा, श्रेषश्ेति चत्वारोऽत्र पूर्ववदङ्गन- द्गितया प्रतीयन्ते। कलङ्ड एवाक्षवलयमिति रूपकपरिग्रहे कर- धृतत्वमेव साधकममाणता पतिपद्यते। अस्य हि रूपकत्वे तिरो- हितकलङ्करूपमक्षवञ्तयमेव मुख्यतयाऽवगम्यते। तस्यैव च करग्र

अत्र तद्ुगमिति । शीणं बिम्बाष्ठति वाक्यगम् । भ्रान्तिमतेति । गुआ्जफलानां स्ज इति प्रोक्तेन। तदाश्रयेणेति। भ्रान्तिमदाश्रयेणेति। जटेति। करौ रश्मिहस्तौ। वैराग्यं लौहित्याभावोऽपि। अत्र जटा- भाभिरित्युफ्मा। वलय इति रूपकम्। व्यापत्तेरिवेत्युत्मेक्षा । वैराग्येति क्षेषः । कपालेति रूपकम् । तद्धेतुरङ्किततल इति समानो धर्मः पितृवन इवेत्युपमायाश्रमत्कृतिहेतुः। भस्मनेवाSSपाण्डरित्युत्प्रेक्षा। अत्र -श्लेपस्योपकारिण्युपमा। समुत्थापकत्वात्। श्लरेषोऽपि रूपकोत्मेक्षयोरु- पकारी 1 एैः सर्वैरुपकृता सत्युपमा चमत्करोति। कलडुगक्षेत्यत्र किमु- पमया रूपकेण वा समासः स्यादित्याह-कलङ्क एवेति। श्रेषच्छाया-

[१० द० उल्लासः ] काव्यपकाश: । २९१

हणयोग्यतायां सार्वत्रिकी पसिद्धि:। श्लेषच्छायया तु कलङ्कस्य करधारणमसदेव प्रत्यासत्त्योपचर्य योज्यते। शशाङ्केन केवलं कलङ्गनस्य मूर्त्येवोद्वहनात्। कलङ्कनोऽक्षवलयमिवेति तूपमायां कलडनस्योत्कटतया प्रतिपत्तिः। न चास्य करधृतत्वं तत्त्व्रतोऽ- स्तीति मुख्येऽप्युपचार एव शरणं स्यात्। एवंरूपश्च संकर: शब्दालंकारयारेपि परिदृश्यते। यथा-

राजति तटीयमभिहत- दानव-रासातिपाति-साराव-नदा। गजता च यूथमविरत- दान-वरा साडतिपाति सारा बनदा॥ ५७३॥ अत्र यमकमनुलोमपतिलोमश्च चित्रभेद: पादद्वयगते परस्प- रापेक्षे। एकस्य च ग्रहे न्यायदोषाभावादनिश्वयः ॥१४० ॥ द्वयोरबद्दूनां वाऽलंकाराणामेकत्र समावेशेऽपि विरोधान्न यत्र युगपद्वस्थानम्, न चैकतरस्य परिग्रहे साधकम्, तदितरस्य

श्रयेण चन्द्रोपि करैः कलङन्धार्येव। परं न मुख्यया वृत्त्येत्याह- क्षेषेति । चन्द्रबिम्बे कराः कलङ्कश्रेति प्रत्गासत्तिः । न चास्येति। कलङस्य। मुख्येऽपीति। उपमापक्षे कलड्डे। उपचारस्यागतिक्कगति- त्वान्राङ्गीकार:। राजतीति। अभिहतो दानवानां रास: सिंहनादो येनेति शंभोराम- न्त्रणम्। अतिपातिनो वेगगामिनः सारावा नदा यस्यां नद्ां सा तथा। सा च गजतातिपाति रक्षति। विशेषेण परित्रायते यूथम्। अविरतं दानेन वरा। सारा स्थिरा। वनं दयते वनदा। अवनं वा त्राणं ददात्य- वनदा। शब्दवच्छब्दा लंकारयोरत्र ङ्राङ्गिभावाभावान्नैरपेक्ष्ये संसृष्टिरेवे- त्याह-परस्परेति। मिथो विवेकेन द्वयोरिह वृत्तेरभावात्। अपेक्षैव च परस्परमनुग्राह्यानुग्राहकभावः। अथवाऽसावनुग्राह्योऽसावनुग्राहक इति निर्णेतुमशक्यत्वे मिथः काडपेक्षा शब्दालंकारयोरिति संसष्टिरेवात्र युक्का। यद्ा शब्दालंकारद्वयस्यैकवाचकगतत्वे तृतीयः संकरः ।

२९२ संकेतसमेत :- [१० द० उल्लासः ]

वा परिहारे बाधकमस्ति, थेनैकतर एव परिगृह्येत, स निश्चया- भावरूपो द्वितीयः संकरः। समुच्चयेन संकरस्यैवाऽडक्षेपात्। उदाहरणम्- जंह गहिरो जह रअण्णणिब्भरो जह अ णिम्मलच्छाओ। ता कि विहिणा एसो सुरसवाणीओ जलणिही ण किओ। ५७४॥ अत्र समुद्रे प्रस्तुते विशेषणसाम्यादपस्तुतार्थप्रतीतेः किमसौ समासोक्ति:, किमब्धेरतस्तुतस्य मुखेन कस्यापि तत्समगुणतया प्रस्तुतस्य प्रर्तीतेरियममस्तुतप्शंसेति संदेहः। यथा वा-

अधुनाऽपि निरुद्धाशमविशीणमिदं तमः ॥५७५॥ अत्र च किं कामस्योद्दीपकः कालो वर्तत इति भङ्गचन्तरेणाभिधा- नात्पर्यायोक्तम्, उत वदनस्थेन्दुविम्वतयाऽध्यवसानादतिन- योक्तिः, किं वैतदिति वक्त्रं निर्दिश्य तद्रूपारोपवशाद्ूपकम्, अथवैतयोः समुच्चयविवक्षायां दीपकम्, अथवा तुल्ययोगिता, किमु प्रदोषसमये विशेषणसाम्यादाननस्यावगतौ समासोक्ति:, आहोस्विन्मुख नैर्मल्यप्रस्तावादप्स्तुतपशंसेति बह्ूनां संदेहादयमेव संकर:। यत्र तु न्यायदोषयोरन्यतरस्यावतार:, तत्रैकतरस्य निश्च-

समुच्येनेति। एकस्य चेत्यत्र चकारेण समुच्चयद्योतकेन। जहेति। यथा गम्भीरो यथा रत्ननिर्भरो यथा निर्मलच्छायः। तथा किं विघिना स सरसपानीयो जलनिधिर्न कृतः । सरसेति सरसपानीयः सरसवाणीकथ्च। नयनेति। आशा आस्था अपि। तमो मोहोऽपि। एत्योरिति। वक्त्र- बिम्बयोः। समुच्येति। विम्बं मुखं चैतत्पसीदतीति भङ्गया। एकस्य प्रकृतत्वेऽन्यस्यापरकृतत्वे दीपकम् । द्वयोरपि प्रकृतत्वेऽपकृतत्वे वा तुल्ययोगिता। अयमेवेति। अनिश्चयात्मा।

१-'यथा गम्भीरो यथा रननिर्भरो यथा च निर्मलच्छाय. । तथा कि विविधा एप सरसपानीयो जलनिधिर्न कृतः ॥'

[१० द० उलास: ] काव्यपकाश:। २९३

यात्र संशयः । न्यायश्च साधकत्वमनकूलता। दोषोऽपि बाधकत्वं पतिकूलता। तत्र 'सौभाग्यं वितनोति वक्त्रशशिनो ज्योत्स्नेव हासद्युतिः।' इत्यत्र मुख्यतयाऽबगम्यमाना हासदयुतिर्वक्त्र एवानुकूल्यं भजत इत्युपमायाः साधकम्, शशिनि तु न तथा प्रतिकूलेति रूपकं मति तस्या अवाधकता। 'वक्त्रेन्दौ तव सत्ययं यदपरः शीतांगुरभ्युद्यतः ।' इत्यत्रापरत्वमिन्दोरनुगुणं न तु वक्त्रस्य प्रतिकूलमिति रूप- कस्य साधकता प्रतिपद्यते, न तूपमाया बापकताम्। 'राजनारायणं लक्ष्मीस्त्वामालिङ्गति निर्भरम्।' इत्यत्र पुनरालिङ्गननमुपमां निरस्यति। सदशं प्ति परप्रेयसीप- युक्तस्याऽडलिङ्गनस्यासंभवात्। आनन्दमन्थरपुरंदरमुक्तमाल्यँ मौलौ हठेन निहितं महिषासुरस्य। पादाम्बुजं भवतु नो विजयाय मञ्जु मञ्जीरशिञ्चितमनोहरमम्बिकायाः ॥ ५७६॥ इत्यत्र मञ्जीरशिञ्चितमम्बुजे प्रतिकूलमसंभवादिति रूपकस्य

वक्त्रेति। अत्र वक्त्रं शशीवेत्युपमा न तु वक्त्रमेव शशीति रूपकमि- त्याह-मुख्यतयेति। हासद्युतिः प्रकृतत्वान्मुख्या। सा च वक्त्रानुगु- णेत्युपमासाधिका । तस्या इति । हासदुतेः । एतस्याश्व शुक्लतया चन्द्रेऽपि किंचिदानुकूल्यमस्तीत्यतो न बाधकत्वम्। वक्त्रेन्दाविति। अन्रा- परत्वं रूपकस्य साधकता प्रतिपद्यत इति योगः। अपरत्वमिति। वक्त्रस्य बहुत्वादपरत्वमविस्मयावहमिति नानुकूलम्। चन्द्रे त्वेकत्वाद्विस्मयावहल्वे- नानुकूलमेव। साधकत्वेनोत्तवा वाधकत्वेनाऽऽह-राजति। राजैव नारायण इति रूपकसमासः। उपमानपाधान्ये रूपकमुपमेयप्राधान्य उपमेति सर्वत्र ज्ञेयम्। सदशमिति। राजानम्। पेयसी लक्ष्मीः । निजपतितुल्यमन्यं कान्ता नाSSलिङ्गतीत्यर्थः। पादाम्बुजमेति। अत्रोपमायां पादप्राधान्ये नूपरध्वनियोगो घटते।

२९४ संकेतसमेत :- [१० द० उल्लासः ]

बाधकम्, न तु पादेऽनकूलमित्यपमायाः साधकमभिधीयते। विध्युपमर्दिनो बाधकस्य तदपेक्षयोत्कटत्वेन पतिपत्तेः। एवम- न्यत्रापि सुधीभि: परीक्ष्यम्। स्फुटमेकत्र विषये शब्दार्थालंकतिदयम्। व्यवस्थितं च अभिन्ने एव पदे स्फुटतया यदुभावपि शब्दार्थालकारौ व्यवस्थां समासादयतः, सोड्यपरः संकरः। उदाहरणम्- स्पष्टोछसत्किरणकेसरसूर्यबिम्ब- विस्तीर्णकर्णिकमथो दिवसारविन्दम् ।

बद्धान्धकारमधुपावलि सचकोच ॥५७७ ॥ अत्रैकपदानुमविष्टौ रूपकानुमासौ। तेनासौ त्रिरूपः परिकीर्तितः ॥ १४१ ॥ तद्यमनग्राह्यानुग्राहकतया, संदेहेन, एकपदप्रतिपाद्यतया च व्यवस्थितत्वान्रिप्रकार एव संकरो व्याकृतः । प्रकारान्तरेण तु न शक्यो व्याकर्तुभ्, आनन्त्यात्तत्प्रभेदानामिति । प्रतिपादिता: शब्दार्थोभयगतत्वेन त्रैविध्यजुषोऽलंकाराः । कुतः पुनरेष नियमो यदेतेषां तुल्येऽपि काव्यशोभातिशयहे- रूपके त्वम्बुजस्य प्राधान्ये न घटते । विध्युपमर्दिन इति। यद्यपि म- औरसिञ्जितं रूपकं प्रति बाधकं पादानकूल्यादुपमां प्रति साधकं च स्माचथाऽपि बाधकत्वेनैव व्यपदेशः। प्रधानेन व्यपदेशा भवन्तीति न्यायात्। साधकत्वापेक्षया बलिष्ठत्वेनोत्कटतया प्रतीतेबाधकं पधानम्। तदपेक्षयेति। साधकत्वापेक्षया। अत्रैकपदेति। यद्यप्येतदखिलवाक्यगं सावयवं रूपकं तथाऽपि प्रतिपदं रूपकभावात्तथा व्यपदेश इत्येकपदानमवेशः । शब्दार्थवर्त्यलंकारसंकर- स्तूद्टोक्तः संसृष्टिरेवेति त्रिधेव । प्रकारान्तरेणेति। प्रकारत्रयादृन्य- प्रकारेण । सर्वेSलंकारा: संकरे उदाहर्तुमशक्या इत्यर्थः । तत्प्रभेदानामिति। तश्य प्रभेदास्त्रयः प्रकाराः। तेषामपि भेदास्तटलंकाशन्तरयोगा:।

[१० द० उल्लास: ] काव्यभकाशः। २९५

तुत्वे कश्चिदलंकारः शब्दस्य कश्िदर्थस्य, क्चिच्चाभयस्येति चेत्। उक्तमत्र, यथा काव्ये दोषगुणालंकाराणां शब्दार्थोभय- गतत्वेन व्यवस्थायामन्वयव्यतिरेकावेव प्रभवतः । निमित्तान्त- रस्याभावात्। ततश्च योऽलंकारो यदीयान्वयव्यतिरेकावनुविधत्ते, स तदलंकारो व्यवस्थागयत इति। एवं च यथा पुनरुक्तदा- भास: परम्परितरूपकं चोभयोर्भावाभावानुविधायितयोभयालं- कारौ तथा शब्दहेतुकार्थान्तरन्यासपभृनयोऽपि द्रष्टव्याः । अर्थस्य तु तत्र वैचित्रयमुत्कटनया प्रतिभासत इनि वाच्यालंकारमध्ये वस्तुस्थितिमनपेक्ष्यैव लक्षिताः। योऽलंकारो यदाश्रितः स तद- लंकार इत्यपि कल्पनायामन्वयव्यतिरेकावेव समाश्रयितव्यौं। तदाश्रयणमन्तरेण विशिष्टस्याSSश्रयाश्रयिभावस्याभावादित्यलं- काराणां यथोक्तनिमित्त एव परस्परव्यतिरेको ज्यायान्। एषां दोषा यथायोगं संभवन्तोऽपि केचन। उ्तेष्वन्तर्भवन्तीति न पृथक्प्रतिपादिताः ॥ १४२॥ तथा हि-अनुपरासस्य प्रसिद्धचभावो वैफल्यं वृत्तिविरोध इनि ये त्रयोऽनर्थास्ते प्रसिद्धिविरुद्धतामपुष्टार्थत्वं प्रतिकूलवर्णतां च यथाक्रमं न व्यतिक्रामन्ति। तत्स्वभावत्वात्। क्रमेणोदा- हग्णम्-

भावाभावाविति । भावोऽन्वयः । अभावो व्यतिरेकः । प्रभृतयोऽपीति । प्रभृतिभणनादपह्नुतिसहोक्ति श्लेषसंकर संसृष्टिदीपकाद्या जेयाः। अर्थस्य त्विति। वस्तुतस्तु परम्परितरूपकादेरुभयालंकारतया भिन्नत्वेन बकं युक्तावर्थालंकारेषु तत्पाठोऽर्यस्योत्कटतया वैचित्र्यात्। एवं पुनरुक्ता- भासोऽपि शब्दस्योत्कटवैचित्रयाच्छन्दालंकारत्वेनोक्तः । नन्वाश्रयाश्र- 1 यिभावः शब्दार्थालंकारत्वे हेतुर्नान्वयव्यतिरेकावित्याह-योडलकार इति। विशिष्टस्येति । यत्राऽडश्रयस्य नित्यता नास्ति। नित्यस्य हि नान्वयव्य- तिरेकौ निबन्धनम्। नित्यस्य व्यतिरेकाभावात्। व्यतिरेक। भेद. । एषामिति। अलंकाराणाम् । उक्तेष्विति । दोषेषु। अनर्था इति। दोषाः। प्रसिद्धीति। कदाचिच्चक्री हरिमियोऽपि स्यात्। अन्यानि तु न घटन्त एव।

२९६ संकेतसमेत :- ['० द० उळ्ासः ]

चक्री चक्रारपङ्कि हरिरपि च हरीन्धूजटिर्धूधर्वजान्ता- नक्षं नक्षत्रनाथोऽरुणमपि वरुणः कूवराग्रं कुवेर:। रंहः संघः सुराणां जगदुपकृतये नित्ययुक्तस्य यस्य स्तौति प्रीतिपसन्नोऽन्वहमहिमरुनेः सोऽवतात्स्यन्दनो वः॥५८॥ अत्र कर्तृकर्मप्रतिनियमेन स्तुतिरनुनासानुरोधेनैव प्रतिपादिता न पुराणेतिहासादिषु तथा प्रतीतेति पसिद्धिविरोध: । भण तरुणि रमणमन्दिरमानन्दस्यन्दिसुन्दरेन्दुमुखि। यदि सल्लीलोल्ासिनि गच्छसि तत्कि त्वदीयं मे ॥५७८॥

परिसरणमरुणचरणे रणरणकमकारणं कुरुते ॥ ५८० ॥ अत्र वाच्यस्य विचिन्त्यमानं न किंचिदपि चारुत्वं प्रतीयत इत्यपुष्टार्थतैवानुपासस्य वैफल्यम्। अकुण्ठोत्कण्ठया पूर्णमाकण्ठं कलकण्ठि माम्। कम्बुकण्ठयाः क्षणं कण्ठे कुरु कण्ठार्तिमुद्धर॥५८१॥ अत्र शृङ्गनारे परुषवर्णाडम्बरः पूर्वोक्तरीत्या विरुध्यत इति परुषानुप्रासोऽत्र प्रतिकूलवर्णतैव वृत्तिविरोधः। यमकस्य पादत्रयगतत्वेन यमनमप्रयुक्तत्वं दोषः । यथा- भुजंगमस्येव मणः सदम्भा ग्राहावकीर्णेव नदी सदम्भा: । दुरन्ततां निर्णयतोऽपि जन्तोः कर्षन्ति चेतः प्रसभं सदम्भाः ॥५८२॥ उपमायामुपमानस्य जातिप्माणगतन्यूनत्वमधिकता वा ताद् श्यनुचितार्थत्वं दोषः। धर्माश्रये तु न्यूनाधिकत्वे यथाक्रमं हीनपद- त्वमधिकपदत्वं च न व्यभिचरत. । क्रमेणोदाहरणम्- चण्डालैरिव युष्माभिः साहसं परमं कृतम् ॥ ५८३॥ वह्निस्फुलिङ्ग इव भानुरयं चकास्ति॥ ५८४॥

रमणेति। रमणं क्रीडा न पियः। अकारणमिति। अस्या अघ:नात् । अकुण्ठेति । शृङ्गारे हुपनागरिका वृत्तिर्योग्या। भुजंगमस्येति । सदंशब्दो निपातश्छान्दसः सदार्थः । सदं भासते सदंभाः । सदम्भाः सज्जला । सदम्भा: खलाः । तादृशीति। जातिप्रमाणगता। चण्डालैरिति। अत्र जातिर्न्यूना। वह्नीति। अत्र प्रमाणम्।

[१० द० उछ्ासः] काव्यमकाश:। २९७

अयं पद्मासनासीनश्रक्रवाको विगजते। युगादौ भगवान्वेधा विनिर्मित्सुरिव प्जाः॥५८५॥ पातालमिव नाभिस्ते स्तनौ क्षिनिधरोपमौ। वेणीदण्डः पुनरयं कालिन्दीपातसंनिभ: ॥५८६॥। अत्र चण्डालादिभिरुपमानैः प्रस्तुतोऽर्थोऽत्यर्थमेव कदर्थित इत्यनुचिताथता। स सुनिर्लाञ्छितो मौञ्ज्या कृप्णाजिनपट बहन्। व्यराजन्नीलजीमूतभागाश्िष्ट इर्वाशुमान्॥५८७॥ अत्रोपमानस्य मौञ्जीस्थानीयस्तडिल्लक्षणो धर्मः केनापि पदेन न प्रतिपादित इति हीनपदत्वम्। स पीतवाता: प्रगृहीतशाङ्गें मनोजमीमं वपुराप कृष्णः । शतहदेन्द्रायुधवान्निशायां संसृज्यमान: शशिनेव मेघ: ।५८८।। अत्रोपमेयस्य शङ्खादेरनिर्देशे शशिनो ग्रहणमतिरिच्यत इत्य- धिकपदत्वम्। लिङ्गव चनभेदोऽप्युपमानोपमेययोः साधारगं चेद्धर्ममन्यरूपं कुर्याचदैकतरस्येव तद्धर्मसमन्वयावगतेः सविशेषणस्येव तस्यो पमानत्वमुपमेयत्वं वा प्रतीयमानेन धर्मेण प्रतीयत इति मक्रान्त- स्यार्थस्य स्फुटमनिवाहादस्य भग्नपक्रमरूपत्व्रम्। यथा- चिन्तारत्नमिव च्युतोऽसि करतो धिङ्मन्दभाग्यस्य मे ॥ ५८९॥

पाताल,मति। पातः प्रवाहः। अत्र प्रमाणस्याऽडधिक्यम्। अयं पद्मेत्यत्र तु जातेः। अन्यरूपमिति । उपमेयरूयमुपमानरूपं वा। तस्यति। धर्मिणः । प्रतीयमानेन । शब्दानुक्तेनोभयानगमक्षमेण। शब्दोक्त समा न व्य ति्रि ्त्त कन केनार्पीत्यर्थः । भग्नेति। उपमेयस्य विशेषणादिकमुपमाने चेन्न निर्व्यूदं तदा प्रक्रमभङ्गन:। चिन्तेति। अत्र च्युतत्वादिको धर्म उपमानोपमेययोः मत्येकमन्य- लिङ्गवचन इति मक्रमभड्ग। लिङ्गनवचनविपरिणामेन यद्यपरस्यापि संबन्धस्तदाऽभ्यासरूपवाक्यभेठे वाक्यढयी। तथा सति प्रकृनार्थपतीति कर्यवधीयते। विपगिणिामध साहित्ये न म्यान्। ३८

संकेतसमेत :- [१० द० उलास: ]

सक्तवो भक्षिता देव शुद्धा: कुलवधूरिव ॥ ५९० ॥ यत्र तु नानात्वेऽपि लिङ्गन्वचनयो: सामान्याभिधाि पदं स्वरूपभेदं नाSपद्यते, न तत्रैतद्दूषणावतारः। उभयथाऽप्यस्या- मुगमक्षमस्वभावत्वात्। यथा- गुणैरनध्यैः प्रथितो रत्नैरिव महार्णवः ॥५९१॥ तद्वेषोऽसदृशोऽन्याभि. स्त्रीमिर्मधुरताभृतः । दधते स्म परां शोर्भा तदीया विभ्रना इव ॥ ५९२ ॥ कालपुरुषविध्यादिभेदेऽपि न तथा प्रतीतिरस्खलितरूपतया विश्रान्तिमासादयतीत्यसावि भग्ननक्मतयैव व्याप्त। यथा- अतिथि नाम काकुत्स्थात्युन्रमाप कुमुद्दती। पश्चिमाद्यामिनीयामात्मसादमिव चेतना ।।५९३॥ अत्र चेतना प्रसादमाप्नोति न पुनरापति कालभेदः ।

कौसुम्भरागरुचिरस्फुरदंश कान्ता। विभ्राजसे मकरकेतनमचेयन्ती बालपवालविटपप्रभवा लतेव ॥। ५९४॥ अत्र लता विभ्राजते न तु विभ्राजस इति सबोध्यमाननि- छस्य परभागस्यासंबोध्यमानविषयतया व्यत्यासात्पुरुषभेदः । गङ्गेव पवहतु ते सदैव कीर्ति:।। ५९५॥ इत्यादौ च गङ्गन प्रवहृति न तु प्रवहतु इति अम्रवृत्तमवर्तना-

अनर्ध्ेरिति। गुणरत्नानां पुंक्रीवानां विशेषणत्वेऽि न स्वरू पयेद:। असदृश इूति। टकिबन्तत्वे स्वन्तं जसन्त च । मधुरतया भृतो मधु रतां वा बिभर्तीति। न तथेति। कोविदपसिद्धपकारेण। प्रत्यप्रेति। मज्जने स्नानवुडने। ताभ्यां विशेषेण विविक्ता मूर्ि- र्यस्याः सा तथा। अन्तःशब्द: स्वरूपे संबन्धे वा। लता त्वंशुभि: कान्ता। अर्चपन्ती पूजयन्ती शोभयन्ती च। अत्र राज्ी संबोध्या न लता। परभागः । युष्मदर्थः ।

[१० द० उल्लासः ] काव्यप्रकाशः । २९९

त्मनो विधे:। एवंजातीयकस्य चान्यस्यार्थस्योपमानगतस्यासं- भवाद्विध्यादिभेद: । ननु समानमुच्चरितं प्रतीयमानं वा धर्मान्तरमुपादाय पर्य- वसितायामुपमायामुपमेयस्य मकृतवर्माभिसंबं्धान्न कश्चित्का-

यथा-'युधिष्ठिर इवायं सत्यं वदतीति,-तत्र युधिष्ठिर इव सत्यवाद्ययं सत्यं वदतीति प्रतिपत्स्यामहे। सत्यवादी सत्यं वदतीति च न पौनरुक्त्यमाशङ्कनीयम्। रैपोषं पुष्णातीतिव दुधिष्ठिर इव सत्यवदनेन सत्यवाद्ययमित्यर्थावगमात्। सत्य- मेवैतत्। किं तु स्थितेषु प्रयोगेषु समर्थनमिदं न तु सर्वथा निर- वदं प्रस्तुतवस्तुप्रतीतिव्याघातादिति सचेतस एवात्र प्रमाणम्।

यथा- ग्रध्नामि काव्यशशिनं विततार्थरश्मिम्॥५९६॥ अत्र काव्यस्य शशिनाऽर्यानां च रक्मिभिः साधर्म्य कुत्रापि न पतीतमित्यनुचितार्थत्वम्।

विधेरिति। अप्रवृत्तपरवृत्तिरूपस्य गङ्गनयामसंभवादिति योग: । एवं- जातीयकस्पेति। निमन्त्रणादेः। गमिष्याम्युपहास्यतां वामन इवेत्यादा- विव कचित्कालपुरुषविध्यादियोगेनापि दोष: स्यात। उच्चरैतमिति । शब्दोक्तम्। प्रतीयमानमिति । अनुक्तमपि गम्यमि- त्यर्थः । यथा पद्ममिव मुखमित्यादौ भातीत्यादि गम्यधर्मान्तरेणोपमा। कालादिभेदवाचकात् काव्ये साक्षादुक्ताद्धर्मादन्यो धर्मो धर्मान्तरम्। प्रकृतेति। कालादिभेदवाची प्रककृतो धर्म आपेत्यादि:। सामान्यधमें- णोते। कालादिभेदवाचिना। युधिष्ठिरो ह्ववदत्। अयं तु वदतीति कालभेदो व्यक्तः। सत्यवाद्ययमिति। युधिष्ठिर इव सत्यवादी समसौ सत्यं वदतीति न कालभेदः। सत्यवादित्धर्म गम्यमादायात्रोपमालि- र्वाहे न कालभेद इत्पर्थः ।

३०० संकेतसमेन :- [१० द० उछारु:]

निपेतुरास्यादिव तस्य दीप्षाः शरा धनुमण्डलमव्यभाजः । आज्वल्यमाना इव वारिधारा दिनार्थभाज: परिवेषिणोऽर्कात ॥५९७॥। अत्रापि ज्वलन्त्योऽम्बुधारा: सूर्यमण्डलान्निष्पतन्त्योन संभ-

उत्प्रेक्षायामि, संभावन घवेवादय एव शब्दा वक्तुं सहन्ते, न यथाशब्दोऽपि। केवलस्यान्य साधन्यमेव प्रतिपादयितुं पर्या- पत्वात्। तस्य चारयामविवलितत्वादिति तत्राराक्तिरस्यावाच- कत्वं दोप:। यथा- उदयौ दीर्घिका गर्भान्युकुल मेचकोत्पलम्। नारीलोचन चातुर्यशङ्कारु कुचितं यथा ॥ ५९८॥ उत्प्रेक्षितमपि तातत्विकेन रूपेण परिवर्जितत्वान्निरुपाख्य- मख्यम्, तत्समर्थनाय यदर्थान्तरन्यासोपादानं तदालेख्यमिव गगनतलेऽत्यन्तमसमीचीनमिति निविषयत्वमेतस्यानुचितार्थतैव दोष:। यथा- दिवाकराद्रक्षति यो मुहासु लीनं दिवाभीतमिवान्धकारम्। क्षुद्रेऽपि नूनं शरण प्रपन्ने ममत्वसुच्चैःशिरसामतीव ।५९९।। अत्राचेतनस्य तमसो दिवाकरात्रास एव न संभवतीति कुत एव तत्प्रयोजितमद्रिणा परित्राणम्। संभावितेन तु रूपेण प्रति- भासमानस्यास्य न काचिद नुपपत्तिरवतरतीति व्यर्थ एव तत्सम- थनायां यत्न. ।

न संभवन्तीति। कर्थं तदुपमानी भविष्यन्तीति भावः । केवलस्येति। असमासस्थस्य। समासस्थस्तु योग्यताद्यर्थवादी स्यात्। तस्य चेति। साधर्भ्यस्य। अस्यामिति। उत्प्रेक्षायाम्। तत्रेति। संभावनाभिधाने। मेचकोत्पल नीलोत्पलम्। प्रख्यमिति। निर्गताभिधानप्रत्ययं प्रतिभासमानस्यास्येत्युत्प्रेक्षणरू पस्य व्यर्थ एवेति उत्प्रेक्षामात्रमेव युक्तं न तत्समर्थकोडर्यान्तरन्यासः।

वतारः।

[१० द० उल्लासः ] काव्यपकाश:। ३०१

साधारणविशेषणवश्ञादेव समासोक्तिरनक्तमप्युपमानविशेषं प्रकाशयतीति तस्यात्र पुनरुपादाने प्रयोजनाभावदनुगदेयता यद्, तदपुष्टार्थत्वं पुनरुक्तता वा दोष:। यथा- स्पृशति तिम्मरुचौ ककुभः कररदयितयेव विजम्भिततापया। अतनुमानपरिग्रहया स्थितं रुचिरया चिरयायिदिनश्रिया॥ ६०० ॥ अत्र तिग्मरुचे: ककुभां च यथा सदशविशेषणवशेन व्यक्ति- विशेषपरिग्रहेण च नायकतया व्यक्तिः, तथा ग्रीप्मदिवसश्रि योऽपि प्रतिनायकात्वेन भविष्यतीति किं दयितयेति स्वशब्दो- पादानेन। श्षषोपमायास्तु स विषयः, यत्रोपमानस्योपादानमन्तरेण साधारणेष्वपि विशेषणेष न तथा प्रतीतिः । यथा- स्वयं च पल्लवाताम्रभास्वत्करविराजिनी। प्रभातसंध्येवास्वापफ ललुब्धेहितप्रदा। ६०१।। अमरस्तुतम्शसायामप्युपमेयमनयैव रीत्या प्रतीतं न पुनः प्रयोगेण कदर्थता नेयम्। यथा-

तस्थेति। उपमानविशेषस्य। स्पृशतीति। तापः खेदोऽपि । मानशब्दः परिमाणाभिमानयोः । चिरयायिदिनो दीर्घाहा निदाघः। सदृशेति । रवेः करैरिति सदृशमनु- कूलं विशेषणम्। दिनश्रियास्तु तापयेति विशेषणम्। व्यक्तिलिंङ्गनम्। तद्विशेष: पुंस्त्वं स्त्रीत्वं च। नायकतयेति। नायकश्च नायिका चेत्ये- कशेष: । ननु यथा प्रियां स्पृशन्तं पियं दृष्टान्यस्य तापः स्यात्तथाडर्के दिशः स्पृशति सति ग्रीष्मश्रियोऽपि ताप इति श्रेषोपमेयमिति दाय- तेति युक्तमित्याह-ष्रेपेति। न तथेति। समासोक्तिपतीतिः । स्व्रयं चेति। न सुखेनाऽडप्यत इत्यस्वापं दुर्लयं यत्फलं तह्ब्धानामीहितप्दा। स्वापस्य शयनफले विश्रान्नौं यो न लुब्धस्तत्र हितप्रदा। अत्र श्रेषो- पमैव। संध्योपमानोपादानं विना समासोक्तेपतीनेरभावात्। रीत्येति। साधारणविशेषणरूपया।

३०२ संकेतसमेत :- [१० द० उद्धास: आहूतेष विहंगमेषु मशको नाऽडयान्पुरो वार्यते मध्येवारिधि वा वसंस्तृणमणिधत्ते मणीनां रुचम्। खद्योतोऽपि न कम्पते प्रचालनुं मध्येऽि तेजस्विना धिक्सामान्यमचेतनं प्रयुमिवानामृष्टतत्त्वान्तरम्॥ ६०२॥

व्यक्तेरयुक्तमेव पुनः कथनम्। तदेतेऽलंकारदोषा यथासंभविनोऽन्येऽप्येवंजातीयका: पूर्वोक्त- यैव दोषजात्याऽन्तर्भाविता न पृथक्मतिपादनमईन्तीति॥ संपूर्णमिदं काव्यलक्षणम्।

मध्येवेति। तृणप्ायो मणिरप्रधानः काचादि। न कम्पते। न विभेति। अप्स्तुतेति। अप्रस्तुतमचेतनत्वेन विशेषितं व यत्सामान्यं मशकादि तद्द्वारेण। अन्येडपीति। यथा- कचित्कालेऽपसरता कचिदाहत्य निन्नता। शुनेव सारङ्गकुलं त्वया भिननं द्विषां बलम्। अत्रोपमायां शुनोपमानेन प्रकृतार्थकदर्थनेऽनुचितार्थता। कचिदिति सामान्येन निष्पाद्य पश्चात्कालेन योगः। अन्यथातु निन्दानिषेधश्चिन्त्यः। मोत्साइननिन्दादावनुचितार्थताऽपि न दोषः। यथा- हनूमानिव प्रेषणे प्रेष्य एषः। वियोगे मारक: स्त्रीणां चण्डाल इव चन्द्रमा । इत्यादौ। यस्यार्केसुभगा मूर्ति: सच्चक्रानन्ददायिनी। अत्रार्केण सह मूर्ते: साम्यं वाच्यं न सुभगत्वमात्रम्। सच्चक्रेति विशेषण्वैयर्थ्यमसङ्गात्। न च तत्साम्यं तुल्यादिशब्दवत्सुभगशब्दो वक्तीत्युपमां प्रत्यवाचकत्वम्। राजा कुवलयोल्लासी पीयूषांशुरिवारुचद्। इत्यादौ राजशब्दस्योभयार्थत्वेन श्लेषनिष्पत्या स्वार्थसिद्धौ यदौ- पम्थकल्पनं तदधिकम्। औपम्य द्यार्थमेत्र हृयम्। व्यङ्गधत्वात्।

[१०द० उल्लास: ] काव्यमकाशः। ३०३

इत्येष मार्गो विदुषां विभिन्नोप्यभिन्नरूपः प्रतिभासते यद्। न तद्विचित्रं यदमुत्र सम्यग्विनिर्मिता संघटनैव हेतुः ॥१॥। इति श्रीमम्मटभट्टविरचिते काव्यपकाशेऽर्थालंकारनिर्णयो नाम दशम उल्लास: । समाप्तश्र्वायं काव्यप्रकाशः ।

न शाब्दम्। एवं- दिलीप इति राजेन्दुरिन्दुः क्षीरनिवाविव। इत्यत्र राजेति श्रेष हित्वा इन्दुः क्षीरनिधाविचेत्युपमा राजेन्दु- रिति रूपकमुक्तम्। न चोपमा व्यद्यार्थाधिक्यवतोः श्वेषरूपकयोः सभा स्यात्। व्यङ्गपार्थस्पसामावात्। तस्मादत्रोपमाऽविका। निर्मोक- मुक्तिरिव गगनोरगस्येत्यादौ रूपकेणैव साम्यस्योक्तत्वादिव प्रयोगेऽधिक- पदत्वं दोष: । तथा- लक्ष्मीरप्यरविन्दसौधव लभी निर्व्यूद्दपर्यडडि्का। इत्यत्रारविन्दस्य केनापि साम्ये सौधत्वेन रूपकमस्तु। वलभ्यादीनां तु न किंचिदूष्यमस्तीत्यधिकपदत्वम्। तथा- या घर्मभासस्तनयाऽपि शीतलैः स्वसा यमस्यापि जनस्य जीवनै। कृष्णाऽपि शुद्धेरधिकं विधातृभिविहन्तुमंहांसि जलै. पटीयसी॥ अत्र नद्याः पयोभि: परमार्थोदैक्येऽपि शब्दार्पितनानात्वानुभवाद्ि- रोधस्य भिन्नाधारत्वम्। तच्चासंभवि। विरोधस्यैकाधारत्वेनोक्त्वा - दित्यसंभवो दोष:। तरङ्गन्य दृशोऽङ्गणे पततु चित्रमिन्दीवरम्। स्फुटी कुरु रदच्छदं व्रजतु विद्रुमः श्रवेततात्। क्षणं वपुरपावृणु स्पृशत काश्चनं कालिमाऽप्युदश्चय मुखं मनाग्भवत् च द्विचन्द्रं नभः॥विद्धशाल:०३।२७) इत्यत्रोपमानभूतेन्दीवरादेरपकर्षद्वारेण नेत्राक्षनां व्यतिरेको बक्तुं पक्रान्तः । स च भवतु च द्विचन्द्रं नभ इत्युक्तया साम्यमात्रपतीतौ न निर्व्यूद इति व्यतिरेके भग्नपक्रमत्वम् । भवतु तद्विचन्द्र नभ इति तु युक्तम्। एवमपि नभोमुखयोरनान्वयसंगतिः। अङ्गण उदञ्चय मनाग्मुख- मित्युक्त्या मुखाश्ितमङ्गणं चन्द्राञ्चिताद्वयोम्नोऽधिकं तद्द्वारेण च चन्द्रान्मुखमधिकमिति तु युक्त्तम्। इत्येष इति। एषोडद्दुनोऽलंकाराध्वा। विभिन्नांडपीति नानाग्रन्थगततवेन

३०४ संकेतसमेत: काव्यपकाशः। [१० द० उल्लासः ]

पार्थकयेन स्थितोऽपि यदेकरूप। भाति तत्र संघटना विसंस्थुलस्य सुख- बोधायैकन्र संग्रहणं हेतुः । ग्रन्थाः सर्वेऽप्यत्रान्तर्ममा इत्यर्थः। अथ चायं ग्रन्थोऽन्येनाSSरब्घोऽपरेण समापित इति द्विखण्डोऽपि संघ- टनावशादखण्डायते। सुघटं हलक्ष्यसंधि स्यादित्यर्थः । श्रीभोजेन जैमि- न्युक्तषट्प्रमाणानि संभवश्चालंकारतयोक्तानि। केर्षाचिदुक्तेष्वन्तर्भावा- त्केषांचिद चमत्कार कारित्वात्केर्षां चित्काव्यशरीरत्वाच्च तानि नात्र काव्या- लंकारतया प्रतिपादितानीति॥ अदृष्टदोपात्स्मृतिविभ्रमाच्च यदर्थहीनं लिखितं मयाऽत्र। तत्सर्वमार्यै, परिशोघनीयं प्रायण मुद्न्ति हि ये लिखन्ति॥ धुभमस्तु सर्वजगतः परहितनिरता भवन्तु भूतगणा:। दोषा. मयान्तु नाशं सर्वत्र सुखी भवतु लोक: ।। ॥ इत्याचार्यश्रीमाणिक्यचन्द्रविरचिते काव्यमकाश्संकेते दशमोल्ठाससंकेतः समाप्तः॥

काव्यप्रकाशस्थविषयाणां वर्णानुक्रमेण सूचीपत्रम्।

विषय: पृष्ठम् अ्यशब्दसंनिधि: २९ ... ...

अ. अन्योन्यम् २७४ ... अकाण्डे छेद .... अपदयुक्त: १६३ ... १७७

भकाण्डे प्रथनम् १७६ अपदस्थपदम् ... १५० ... ...

अक्रमम् १५४ अपदस्थसमासम् १५० ... .... . .. ...

अगढव्यङ्गयम् ... ९६ ... अपराङ्गव्यङ्गयम् ९७

अगूढव्यङ्गया लक्षणा २६ अपस्मार: ६३ ... 1 .. .. .. भङ्गस्यातिविस्तृतिः १७७ अपहनुतिः २६ .... ... १७७ अपुष्टः. १५६

अतद्गणः S १२६ ... २८७ अरतिशयोक्ति: २४४ अप्रतीतम् 1 ... ... १३३ .... .... अत्यन्ततिरस्कृतम् ३८ १२३ .... .... भद्भुतरसः ५८ अप्रयुक्तम् .... १३१ 1 ... .. अधमकाव्यलक्षणम् ९ अपस्तुतपशंसा २४० .... .... अधिकपदम् १४५ अप्रस्तुतप्रशंसादोषा: ३०१ अधिकम् २७९ अभवन्मतयोगम् १४७ ... ... अनङ्गस्याभिधानम् १७९ अभिधामूलव्यञ्ञना २८ 1 ... . .

अनन्वय: २२९ अभिधालक्षणम् १६ .... अनभिहितवाच्यम् १४९ अभिनयः २९ ... .. 4. . . अनवीकृत: १६१ ... १५६ अनियमपरिवृत्त. १६२ अमतपराथम् ....

. . . ... ६३ .... अनुचितार्थम् S १२४ अमर्ष: ....

.. अर्थः २९ ... १३१

अनुप्ास: २०१ अर्थदोष: १५६ .. . .... अनुप्रासदोषा :... २९५ अथमदा: ११ ...

अनुभावविभावयोः कष्टकरपनया अर्थव्यञ्जकत्वम् ३१ ...

व्यक्ति: १७५ ७२ .... .... ...

अनुमानम् २७० अर्थान्तरन्यास: २५६ ....

अनुवादायुक्त :... १६४ भर्थान्तरे सक्रमितम् ..!. ३७

२ काव्यमकाशस्थविषयाणा वर्णानुक्रमेण सूचीपत्रम्।

भर्थालकारा: २२९ उत्तमकाव्यलक्षणम् ... ... ....

अर्धा-तरेकवाचकम् १४६ उत्तरम् . . ... ...

अलंकारदोषा: २९५ उत्प्रेक्षा .. ... . .

अलंकारलक्षणम् १८६ उत्प्रेक्षादोषाः ... o ...

अलंकारव्यङ्गयत्वम् ६९ उदात्तम् ... . .

अलंकारस्योपकारत्वम् १८६ उन्माद: ... .. ..

३९ उपनागरिका

अवहित्थम् उपमा ... ६३ .. ...

१२४ उपमादोषाः ... . . . भवाचकम् १३२ उपमेयोपमा .... 80 उपहतलुप्तविसगम् अविमृष्टविधेयाशम् १२७ उपादानलक्षणा 4 ... ११३ उाधिभेदा: .... ... अविवक्षितवाच्यः .. ३७ उभयालकारा ... .... अविशेषपरिवृत्त: १६२ ...

१२५ एकावली ... .... १३२ अर्श्ालम् १४० १४३ ओज :... .. ....

१६५ असगतिः २७७ औचिती .... .... ... असमर्थम् १२३ औतसुक्यम् ....

असुन्दरव्यङयम् १०३ क. ससया ६२ कथितपदम् ... ... . . . .. . अस्फुटव्यङथम् १०२ ... करुणरस: ... आ. कष्टः आक्षेप: .... ... .. . ... २५३ .. आलस्यम् काककाक्षित्तव्यङ्गयम् .... ६२ .. . आवेग: कारणमाला .... .... ६३ .... भारी: काल: २८८ काव्यफलम् to काव्यभदा. ... ... .... उम्रता ६३ काव्यलक्षणम् ....

काव्यप्रकाशस्थविषयाणां वणानुक्रमेण सूचीपत्रम्।

काव्यालङ्गम् .... ... २६३ त. काव्योद्गवकारणानि ५ .... ... तद्गुणः २८७ .. ... कोमला २०२ तातर्यार्थ: ११ ... .. .. ...

क्िष्टम् S १२७ तुल्यप्राधान्यम् ... ... १०३ . . १३३ तुल्ययोगिता ... .... २४८ ...

ख. त्यक्तपुन:स्वाकृत: १६५ ... ... खड़बन्धः ३१४ त्रास. ६३ ....

ग. त्रिलुप्तोपमा २२७

गर्मितम् १५१ द. गर्व: ६३ दीपकम् २४७ .... ... ... ....

गुणभेदाः १८८ दुष्कमः १५८ ... . .

गुणलक्षणम् १८५ दृष्टान्त: २४६ .. ... ... .... १८७ देशः १९ ... . गुणालकारभेद: गुणी भूतन्य ङ्गयभेदगणना १०४ दोषगुणालंकाराणा श्रब्दार्थगतत्वम् २१० * गुणीभूतव्यङ्गयभेदा. ९६ दोषलक्षणम् ... .... १२२ ... ..

गुढव्यङगया लक्षणा २४ .... I .. दोषापवादः १६५ . मोडी ... .... २०२ १.९ ... गौणी लक्षणा .... २० दैन्यम् ... .... ६२ ..

१२६ द्विलुप्तोपमा २२६

ग्राम्यम् १३३ ध. .. १५९ धृतिः .... .. ६२ ... ग्लानि: ६२ ध्वनिभेदपरिगणनम् ... ... .. ... ७२ च. ध्वनिभदा: ३७ .... चपलता ६३ धवने: संसृष्टिसकरौ .. ९२ .. चित्रकाव्यस्वरूपम १२० ... न. चिन्ता ६२ निदर्शना २३९ ... . च्युतसस्कृतिः १२३ निद्रा ... .. . ... ६३

छेकानुप्र,सः .... २०१ निरर्थकम् १२४ १३९ ....

ज. निर्वेद: ६२ 1 ... जडता ... ६३ निहतु. १५९ . . ....

काव्यप्रकाशस्थविषयाणां वर्णानुक्रमेण सूचीपत्रम्।

१२४ प्रबोध: . . .. ६३ निहतार्थम् १३१ प्रयोजनलक्षणा .... २४ ... १३९ १२६ प्रसाद: S १९० .. नेयार्थम् १३३ १९६ .. प्रसिद्धिविरुद्धः १४१ .... १६० प्रसिद्धिहतम् न्यूनपदम् १४५ १५१

प. फ.

पतत्प्रकर्षम् १४६ फलस्य व्यङ्गयत्वम् २६ .. .. .. पददोषा. १२२ ब. ... .. .

पदानुपास: २०३ बन्ध: . ... २१४ ... ... पभ्नबन्धः २१५ बीभत्सरसः ५९ परिकर: २७१ भ. ... परिवृत्तिः २६२ भग्नमक्नमम् १५२ .... ...

परिसख्या २७२ भयानकरस: ... ५९ .... . .

परुपा २०२ भाव .... ... .... ६५ .. .... पर्यायः २६८ भावशबलता ... ६८ . .... .... पर्यायोक्तम २६४ भावशान्ति: ६७ •. 1 ... .... ....

पाञ्चाली २०२ भावसधि: ६८ I .. ...

पुनःपुनदीप्ति: १७६ भावस्थिति: ६९ ... .... .... .... ...

पुनरुक्त: १५८ भावाभास: ६६ ... .. ... . .

पुनरुक्तवदाभासः २१७ भाविकम् ... २६३ .... पूर्णोपमा २२० भावोदय: ६८ .... प्रकरणम् २९ भ्रान्तिमान् २८१ प्रकाशितविरुद्धः १६४ म. प्रकृतिविपर्ययः ... १७७ मङगलाचरणम् S ... ... प्रतिकूलवर्णनम् . ... १४१ मतिः ६३ ... प्रतिकल, विभावादिग्रह .... .. १७६ मद: ६२ .. .... प्रतिवस्तृपमा ... .. २४६ मध्यमकाव्यलक्षणम् ९ ... ... प्रतीपम् .... २८३ मरणम् ६३ .... .. प्रत्यनाकम् . . २८० माधुयेम् १८९ .... .... प्रबन्धगतभा ने. ८६ मालादीपकम् ... .1 २४८

काव्यपकाशस्थविषयाणां वर्णानुक्रमेण सूचीपत्रम्।

मालोपमा २२८ व. .... ... मीलितम् २८१ वक्त्रादिवैशिष्टयम् ... ... ३१ . . . ...

मुरजबन्ध: २१५ वक्रोक्ति: १९९ ... .... ... मोहः .... ६२ वस्तुव्यङ्गयत्वम् ७३ .... .... ...

य. वाक्यगतध्वनिः ७८

यत्तच्छब्दविचार: १३४ S १३० ... वाक्यदोगः २५६ .. यथासंख्यम् १४१ .... .... .. यमकदोषा: २९६ वाचकसवरूपम् १२ ... .... ...

यमकम् २०४ १०१ . र. वाच्यार्थविचारः १३ ... रगनोपमा २२८ वाच्यार्थस्य व्यञ्जकत्वम् ११ ... ... रसदोषाः .. १७३ बामनोक्ता गुणा: १९१ रसदोषापवादाः १७१ वितर्क: ६३ ... ....

रसभेदा: ५४ विद्याविरुद्धः १६० . . .. ... ... रसस्य शब्दवाध्यता १७४ वरिध्ययुक्त: १६४ 1 ... .. . रसस्वरूपम् .... ४0 विनोक्ति: २६१ ... ... ... रसादीना पदैकदेशादिगतत्वम् ... ८६ विग्रयोग: २८ ... . . रसाभास: ६६ विप्रलम्भशृङ्गारः ५५ ... ... .. .. . रीतयः विभावना .... २०२ ... 4. २५: 1 .. ... रूढिलक्षणा .... २४ .... रूपकम् २३२ विरुद्धमतिकृत् ... १२९ . १३८ .... 2 ... रैदरस: .. . ५८ विरोध. २५७ ल. विरोधिता .. २९ लक्षणलक्षणा .... १९ विवक्षितान्यपरवाच्यः ... ३९ ... ... लक्षणामलव्यञ्जना २६ विशेष: २८६ ... .... लक्षणास्वरूपम् १६ विशेषपरिवृत्त :... १६२ ... ... लक्ष्यार्थस्य व्यञ्ञकत्वम् .. , १२ विशेषोक्ति: २५५ ... ... ... .. . लक्षणिकशब्द: २६ विषम: २७८ .* .. लाटानुपास: .. २०२ विसंधि: १४२ ... 8 .. लिन्गम् २९ वीररस ५८ ... उसतोपमा ... २२३ ... 1 .. वृत्त्यनुप्रासः ... २०२

६ काव्यप्रकाशस्थविषयाणां वर्णानुक्रमेण सूचीषत्रम्।

वैदर्भी . . २०२ ... स. व्य्ति: ... २९ संकर: २९० ... व्यडग्यार्थस्य व्यञ्ञकत्वम् १२ संकीर्णम् ... १५१ .... ...

व्यञ्जकशब्द: .... ... .... ३० १२६ व्यञ्जनास्थापनम् .. १०६ सदिग्ध: ११२ . व्यतिरेक: १५९ .. २४९ ... व्यभिचारिणः शब्दवाच्यता संदिग्धप्राधान्यम् १०२ ... १७४ व्यभिचारिमावा: ६२ सदेहसकरः २९१ ... ...

व्याघातः २८८ सभोगशुङ्गार: .... ५५ .... ... व्याजाक्ति: २७१ संयोग: २८ ... .... ... व्याजस्तुतिः २६० सलक्ष्यक्रमव्यङ्गपम् ६९ .. . J .. ... व्याधि: ६३ संसुष्टिः ... १'८ ... .... ....

व्याहत: १५७ सनियमपरिवृत्तः १६२ ... .... ब्रीडा .... ६३ समङ्गाभङ्ग्लेष. २११ ... .... श. समम् २७८ ....

शक्तिसंकोचकाः २८ समाधि: २७७ ... . ...

शङ्गा .... समाप्तपुनरात्तम् १४६ .... ६२ ... ....

शब्द भेदा: ११ समासोक्ति: ... २३८ .. . .... शब्दार्थोभयशक्तिमूलध्वनिः ७७ समासोक्तिदोषा: ३०१ ... ...

शब्दालकारा :... १९९ समुचय: २६६ ... .... ....

शब्दालंकारार्थालंकारभेद: २९५ सर्वतोभद्रम् ... २१६

शान्तरसः ६५ ससंदेह: २३० .... .

शुद्धा लक्षणा १८ सहचरभिन्नः १६३ .... .... शुङ्गाररस: सहोक्ति: २६० ... ५४ ...

श्रमः ... .. .. ६२ साकाडक्ष: १६३ .. ...

१२२ साधकबाधकप्रमाणानि १९२ ... श्रुतिकटु ... १३० साध्यवसानलक्षणा २० ... ... १३८ सामर्थ्यम २९ .... श्रतिलिङ्गादिविचार: ११२ सामान्यपरिबृत्तः १६२ ... २०८ सामान्यम् २८५ ... .. ... २३८ सार: २७६ .. शोषोपमा .... . . २०१ सारोपलक्षणा ... २० ...

काव्यमकाश्नस्थविषयाणां वर्णानुक्रमेण सूचीपत्रम्।

साहचर्यम् २९ स्वमावोत्ति. २५९ ... ...

सुप्म् ६३ / स्वर: ... २९

सूक्मम् २७६ स्थायन: राब्द्रवाध्यता ... १७५ हतवुरतम .... २४२ ... स्थायिभावा: ५९ हर्ष: . .. स्मरणम् ... २८२ हास्यरस: ५७ ... ... स्पृतिः ६२ हेत: २७३ ....

। श्रीः ।।

काव्यप्रकाशे सकेते च निर्दिष्टानां श्रुतिसूत्र- श्लोकादीनां वर्णानुक्मेण सूचीपत्रम्।

श्ला० अ० 零 81 常 .1 श्लो० अ०

अ. भदृष्टे दर्ग १०२ अ इ पिड्ठु ३१ अद्यापि स्तन १५० अकलितत १५४ अद्रावत्र प्र १८८ .... 1 ..

भकुष्ठो १४१ अधिकरतल १४६ ... ... 1 २९६ २५१ अनङ्गम्ग १२२ अखण्डम ... ....

९६ अनङ्गरङ्ग १९६ . .. अगुढमप ११२ अनपुरण २९६ .... अभिरन्नस्या .... अग्नीषोमौ वृत्र अनन्तमहि २०७ 1 .... ११२ 4444

.. . अनन्यसदृश १६० अङ्गिनोऽननु १७४ .... अनयेनेव २२८ ... भण्णं लडह २४५ अनर्ध: कोडप्य २० ... अतन्द्रच ७७

अतस्मिस्तदि अनवरतकन २२८ २२ अनुमानं तदु अतादृस्ि २७० ...

अतिथि नाम २९८ अनुरागवती २१३ ... भतिपेलव १४० अनुशतिका १४

अतिवितत १५६ अनुस्वानाभ ६९ ....

अतिविपुलं ३१ अनेकार्थस्य २८ ...

३५ अनोचित्या १७९ 5 ... अत्ता एत्थ .... ११५ अन्त्रप्रोत १६८ ....

अत्यायतैर्नि २२१ अन्यत्प्रकु २८६ अत्युचा: परि ९८ अन्यत्र यूय ३४ ... अत्रासीतफ्ण ९७ अन्यत्र व्र ५६ अत्रिलोचन १२७ अन्यत्साकु २४५ अद्ग्धदहनन्याय: ११० अन्यथानुप १०७ अहर्दोषा ३०४ अन्यलृटभ २४१

२ काव्यप्रकाे संकेते च निर्दिष्टाना श्रुतिमूत्रश्चलोकादीनां-

श्ष• अ० पृष्ठ ङ्क. । श्ला. अ० पृष्ठ ट्धू।

अन्यम्ननाडन्य २६९ अरमशिरो ... ७३

अन्यास्ता गुण ... १४४ अरातिविक्रमा २२७

अन्योनययोगा १०५ अरिवधनेह २१७ अरकारियथि १९१ अरु, चर्निश २६१

अपनारन घ १८६ अरुणया . ११२ अप फतरल २८१ / अर रामा अर्थशक्रु .. १६५

अपाह्गम १३४ ७२

अपास्य च्युन १३० अर्था.प्रोक्ता ३१

अपूर्वमधरु १६५ अर्थान्तग्गति २००

भप्रमाणप् २०५ अर्थि वे प्रक १६३

अप्रस्तनपग २०४ अर्थे सत्यर्थ २०४ ..

अप्राकृनम्य १४९ अर्था.डपुष्ट. १५६ अबिन्दुसुन्दरी २१२ अर्थेकत्वादेक ... १११

अब्धेरम्म: २४३ अर्धान्तरैक १४१ अभिधेयावि २१ अलकारः शङ्का २०८

अभिधेयेन सं. १७ अलकाराडथ ६९ अभिनवनलि २५८ अल स्थिवा ८६ ... अमितः स ७१ अलमतिच .... १३८

अमु कनक ८६ अलसवाल १३९ + अमुष्मिलॉव .. . १३७ अलसशिरो ७३

अमृतममृतं अलौकिकम ... १४३ .... २३५

अयं पद्मासना २९७ अवन्ध्यकोप .. १२४

अयं मार्तण्डः २३१ अवापः प्राग २३७

अय वारामेको अवितथमनो . २५१ २२२ ... अधिरलकमल २७३ .. . अय सरसनो .. ... ९७ १८२ अविरलकर ९९ ..

अयं सर्वाण अविरलविलोल ... २४५ २०९ अविवक्षितवा ३७ अयमेकपदे .... २६८ अथि एहि क अविश्रान्तिजु. १९० .... .. नय पहि सु ... २५३ अष्टाङ्गयोग १६१ ...

... २८४ असितभुजग .. २२५

वर्णानुक्रमेण सूचीपत्रम्।

श्लो० अ० पृष्ठाङ्क। श्लो० अ= पृष्ठाङ्ड: । अ समात्रसहायस्य आरुरोह चिना .. २९० ... २३७ असिमात्रसहायोSपि २५० आद्रार्द .... ७६

असोढा त ००, आलान जय २३५ .. ...

असौ मरु .. १३६ आलह्गित .... १२६ .. अस्तावनी विग १९३ आले.क्य कोम १७५

अस्त्ज्वाला १५८. आशिषि नाथः १२३ ... ...

भस्या: कर्णा .. १६५ आश्रयैक्ये १८१ ...

अस्याः सर्गवि २३१ आमीदञ्जन २६३

अहमेव गुरु :. २८४ आहृ षू विह ३०२

अहो केनेदशी ... १९० आल्लाढकत्वं १८९

अहो गातम् ... १८१ : इ.

अहो विशाल. २८० इनरस्य जन २५०

भहो हि मे ब २५७' इतिनवेत १५६

भहो वा हारे .. ६५/३ येफ मार्गो ३०३ ...

आ. इद ते केनो १५९ .. इदमनुचित १४५ .. आकुञ्ज्य ५७ .. ... अक्कष्टकरवा २२३ इरमुत्तम ... आक्षप उपमा .... २८३ इन्दु फि क २३१ .

...

आगत्य सम इन्द्रवरुण १३० .. १०१ आज्ञा शक्र इय सुनयना .. ... १६३ २५० .. उ. आत्त सीमन्त ... उ अ णिच्च १२ आत्मारामा .. .... १७० उक्ति: स्वरूपा . १५५ आदाय च.प .... २१३ । उत्कम्पिनी .... ... १३५ आदाय वारि. .. २४३ उतकृत्यात्क ... .. ५९ आदावञ्ञन १३९ उत्तरश्रुति २७४ .. .... आदित्योऽयं ८६ उत्तरोत्तरमु २७६ आनन्दमन्थर .. उत्तानोच्छन .. .... १६९ आनन्दमम २७९ उतफुटकम १२४ ... .. आनन्दसिन्धु १२८ उत्सिक्तस्य ६८ ... आयुर्घृनं यश ... उदयत वि . . २० २३९ ....

४ काव्यप्रकाश संकेते च निर्दिष्टानां श्रुतिसूत्र श्लोकादीनां-

श्रो० अ० छषाङ्क। शो० अ पृष्ठाङ्ड। उदयमयते २३८ .... एतन्मन्द .... ... १२३ उढानं वस्तुन :... २६५ एतावन्मात्र ... S १५२ २९

उदेनि सविता .. एते वयममी .... २०४ .... १९३ एद्दहमेत्त ३३ .... २६ उद्देशोडय १६५ एवमप्यनव २७ .. s उदनस्य पर .. .... .. एषा दोषा यथा ३०० ..* २९५ उचयौ दी एषा भेदा ... .... १०४ उल्तनं पदम २४० एत्रोऽहमद्रि ... ... १४९ .. टनिद्रकोक ९६ एहि गच्छ १८३ . .. .... टन्मेष यो २२९ ... .. .

उपकुर्षन्ति त १८६ ओषणिद्द ३२ ... .. s ...

उपछ्नं व ३८ आहोल ७६ % .. 8 उपपरिसर १६० .... उपमानाघद २४९ औतसुक्येन १७९ .. .... .. t उफ्मानानुपा २२४ औनिद्रय ... ३२ उपमानोप २२८ क.

उपाधिभ,व. १५५ क: कः कुत्र न १४६ .s .. .PC उर्व्यसावत्र १४३ ककि लोल्ये ... ३२ .. . उग्रम्प ६९ .. कड्कणमोच ... १७७ ए. कड्कालब ८६ छ णहि किपि ... २५३ कथमवनिप ११४ ए पहि किमि २५३ कण्ठकोण .. . ६६ .... र पहि दाव २८४ कनाले मार्जार: .... २८२ .... एक क्रमेणा २६८ कब वर्णे 1 ... ७ एकत्तोरु १८४ ... कमलमन २४४ 0.40 एकत्रोत्पे .. . १३९ कमलेव मति एकस्त्रिवा व २२९ २५६ .. . एकस्मिञ्य करजुअगाहे २८३

एकस्य च ग्रहे ६८ करयुगगृ .... २८३ 0 ... २९१ ... एकस्त्राप्यस करवालइ़वा २२३ . .. .... २०२ करवालक एतत्तस्य मु १३६ ...

लविलोपे २४१ करिहस्तेन १६९ ... .... 5 .. 6 २२६ । करुणपेक्षणी १९० ...

वर्णानुक्रमेण सूचीपत्रम्। ५

शां० अ० पृष्ठ ङ्रू. । श्ला० अ० पृष्ठङ्ड: ।

करुणे विपल १८९ किमिति न .. १५१

कर्णावतसा १६५ किमुच्यतेऽस्य १४१ .. . कर्पूर इव २५५ .. किवणाण धणं २४७ कर्पूरधूलि १७५ किसलयकरे २२६ .... ... कमैक जाति १४ की.

कलष च तवा कर्ति पल्लविते १९१ . २६८ ... कलोलवेल्ि .. १६३ क. कल्याणाना ... १३७ कुतोऽपि लक्षितः २७६ .. ... . .. .... कविरेव हि ... ५ कुमुदकमल .... २४९ ....

करूव भो: कथ २४३ कुरङ्गोवाङ्गा ... ... २३४ .... कस्मिन्कर्मणि ... १४० कुलममलिन २६७ .... .. .

कस्य वा न ११५ कुविन्दस्व १३१ ...

कस्स व ण ... ११५ कुमुमितलता २१५ .... .. .

का. कृ.

काचित्कीर्णा कृत च गर्वा ९१ .... .... १५३ ... कातय केव १३४ कृतमनुमतं S ५८ ... .... ... ११५८ कारणान्यथ कार्यकारणयोर्य- २४४ कृपणानां धनं २४७ ... ....

कार्ये निमित्ते .... कृपाणपाणि २६८

... ... २४० के. का विषमा दे ... २७५ केचिदन्तर्भ ... १९१ .... का विसमा दे ... २७१ केशेब षु ७५ .. ... ....

काव्यं यशसे केत्राचिदेता २०२ ...

काव्यलिक्र हे ... २६३ केसेसु ब . . ७५ ....

कि. कै.

किं करोमि क ... .... ... १४७ केलासस्य

किचि.पृष्टम कैलासालय ९८ २७२ कौ. ...

किं भूषण सु २७२ कौटिल्यं कच .... २७३ कि कोमेन वि ... १३७ क्य.

किमालवय पुंसा २७२ क्यच वाद्यप २२६ .... ...

काव्यपकाशे सँकेने च निर्दिष्टानां श्रतिसूत्रक्रोकार्दानां- w

पृष्ठ ड्डः । श्लो० श्र० पृष्ठाङ्क:। क्रा. ख्या. कमनन्य. . ख्यातेऽर्ये .. १६७ ... 1क्रि. ग- करियया तु पर . . २७४ गअणं च .. . ... क्रियायाः प्रति २५४ ... २५ गङ्गेव प्रव ... क्रे. २९८ ... गच्छ गच्छसि १४६ .. .... क्रेककार: २५४ ... .... को. गच्छाम्यच्युत ... ...

१७८ गर्वमसवा कोध प्रभो ... २८४ ... ... ... क्रो. गा.

क्.शाद्रिरुद्दा .. २५८ गाङ्कमम्बु सि .. २८८ ... ग,ढकान्त ऱ. ... ७४ कचिन्क लेप .. ७५ ... ३०२ गाढलिद्ग ... . . कचिद्दनि ... २७८ १७१ क मूर्यप्रभवो २३९ गामा रूह .... ... ८८ ... ग.म्भीर्यगरि २२२ .. 1 ... काकाये S ६८ गाहन्ता महि १५३ .... .... .. . १८० गि. क्ष. गिरयोऽप्यनु ... २५८ भगदासा .. .. ८१ क्षणप्रापु गु. ९३ स्षि. गुण. कृतात्म १८४ ...

लिसा हस्ता गुणक्रिय भ्या २७८ .... ... .. १८३ क्षी. गुणवृत्त्या पुन ... १९१ ... ीण: क्षीणोऽपि गुणाना च २४९ .... १४७ .... गुणानामेव २५७ ... सुद्रा. संत्रा गुणैरनध्यै ... ५८ २९८ .... ... क्षो. गुरुअणपर ३४ . .. धीर विधाय गुरुजनपर .... १५८ S ३४ ... ... ख. २०१ गृ. .. . ... ७९ गृहिणी सचिवः गृहीतं येना २८६ ७९ १५९ ....

वर्णातुक्रपेण सूचीपत्रस्। 9

म्ला० अ० श्रला० अ० पृषTE: 1 गो. छे. गोरपि यद्वा १३० छेकवृत्ति ... २०१

ग्र. ज. प्रश्ञामि काव्य २९९ जपरिहरि १४४ ... ग्रा. जगति जय १५७ .... .. . ... ग्रामतरुण ९ ... जगाद मधु १६७ .... ... ग्रामरूहा .. ८८ जङ्गाकाण्डो S १२५ प्री. १४९ श्रीचाभङ्का ५९ ... जटाभामि २९० ... ...

जनस्थाने १०० .... चकासत्यम् २१७ .. चकितहरिण जस्सरणन्ते .. २३३ .... २२१ .. चक्री चक्रार २९६ जस्सेअ वणो २७७ .. ... . .. ... चण्डालैरिव २९६ जह गहिरो २९२ ... चतुष्टयी शब्दा १४ जा.

चस्वारो वय ... १४८ जा ठेरं ... .... ... .. .

चन्द्रं गता ... १६७ जातिश्रतुर्भिं २१७ .... ....

चरणत्रपारि .... .... १६७ जाने कोपप ६६ .. ...

चा. जि.

चापाचार्य S १४० जितेन्द्रियतया २५१ .. ... ... .. १४८ जितेन्द्रियत्व S १७२ चि. ... २७३ चित्ते विघटते १८७ जु. चित्ते विहट्ट १८७ 1 .. ... चित्रं चित्रं जुगोपाडडत्मान ... १२९

. . . ... २७८ चित्रं महा ५९ चिन्तयन्ती जे लङ्कागिरि ७६ ८१ .... ... • ... चिन्तारत्नमित्र २९७ नो. ....

चिरकालप १२९ जोण्हाइ ८५ 1 ... .... ... .... ...

छ.

छणपाडु ज्ञानस्य विष ... २८ ...

काव्यपकाशे संकेते च निर्दिष्टानां श्रुतिसूत्रश्चोकादीनां- A

श्रो. अ. पृषाइ्. । श्रला. अ. पृष्ठाङ्क: 1 ज्या. तथाभूता द ३२ उप, बन्धनि १६६ १४५ ज्यां तथा शब्दार्थ ... २१७ ज्योक्नया ८५ तद्दोषो w ... ... 44 ्यो साभस्म तदप्रात्ति ... न्योम्तामो्तिक २५४ तदम्भ. किं वा ... . १९२ अपोत्व नय तदा जायन्ते ... २२८ . ... १७२ .. दु. तदाभसाः .... ददण्णन्त २२६ तदा मम ... .. ३३ इदुलायमानो २२६ तदास्यमनु .. १९३ ... ... ण. तदिदमरण्य २६६ णवपुष्णि तदेतदाहु ... ८४ १२० . . णि. तद्रन्छसि १३८ ... णिहुभर तद्रेह नत ... १७६ .. २७० गो. तद्रलोक्ष २६ .... णोहेड ३४ तद्युक्तो व्य ३० .... . .. .. .

त. तद्रपकम २३२ त इ भा मह ... ३३ तद्रूपाननु २८७ ... ... ... वं वाणसिि २६९ तद्वद्धर्मस्य २२३ ... ... तथ गृद २४ तद्वेषोडसह २९८ .. K ... सबित्रं यम्र २१४ तनुवपुरज ... २१७ ..* सत उदि तपस्विमिर्या १४२ ... १२४ S २१९ तरक्कय दृशो ततः कुमुद ३०३ ... तरन्तीवाङ्गानि S .. २५ . ? स्ताऽरुणपररि २२५ तरुणिमनि ९२ ... २०१ तच्तेषा श्रीस २६- २२७ तवकृतर तब चल .... ८२ तत्र तस्येव २ तवाडडहवे साह .... २२० तस्या: सान्द्र .... २६६ ६७ तस्याधिमा १३३

चर्णानुक्रमेण सूचीपत्रम्।

श्ो० अ. पृछ्ाङ्क:। फ्लो० अ० पृषाङ्:। ता. स्व. ताण गुण ८९/त्वमेवं सोन्द 0 ...

तामनङ्ग १७४ त्वाये दृष्ट एव ... २४७ ताम्बूलदान १६९ स्वय निबद्ध .... ... .. १५० ताम्बूलभृत १३३ .... त्वा ताला जाअ ... १७२ त्वामार्मि व ३८ ति. त्वामालिख्य ... तिग्मरुचि ... ७० द. तिष्ठेत्कोप १७१ दन्तक्षतानि १८२ ...

दब्धिरस्य ११२ .... तीर्थान्तरेषु १२३ दर्पोन्धगन्ध ७३ तु. दभाड्करेण चर ... १९५ .. . तुच्छस्यान्य २५० दलत्कन्दल ... .... १४५ तुरङ्गकान्ता १६ दि ...

तुह वल ८२ दिलीप इति ... . . ... . . ३०३ दिवमप्युप २८६ ते दृष्टिमात्र १२१ दिवाकराद्वर ३०० .. t ... t .... तेन तुल्यं २२१ 1 .. तेन नार्थ १९५ .... तेनासौ त्रिरूप: दीधीडतरेवी १६८ २९४ तेऽन्यैर्वान्तं दीप्त्यात्मवि १८९ .... १३२ तेषा गुण ८९ दु

तेषा चान्यो ... २०३ .... ९२ दुःखाभावः सुख 0 ... ते हिमालय १५३ दु्वारा: स्मर ... २६६ ... ... .... दुष्ट पद २२२ तरा. . 4

त्रासश्चैव ६३ दुष्टः सुतोऽपि ... .... १८८

त्रि. त्रिलोपेच स २२७ दूरादुत्सुक ५३ त्वं त्वं मुग्धक्ष ५५ दशा दग्घं मन २८८ .... स्व विनिर्जित .... २८० दष्टान्तः पुन २४६

१० काव्यप्रकाशे संकेते च निर्दिष्टानां श्रुतिसूत्रश्लोकादीनां-

श्लो० अ' पृष्ठाङ्क। श्ला० अ० पृष्ठाड्। दृष्ट्टकासन १९४ ध. rhr देव त्वमेव वुनोति चासि २१२ . २६८ .... देवी भाव गमि न. २४६ देश: सोऽय १४१ न केवल ... ... २२९

दो. नञर्यस्य ... .. १२९

दाभ्या तितीषे -। न तज्जल य .... २४९ .... २८२ न त्रस्त यदि ... १३०

दैत्येन्द्रं द्राग न दूने न. १९० १११ . ..

दैवतानि पुसि न दोष: स्व १२३ १७९ .... .. .. दैवादहम नन्वाश्रयस्थि ... २९६ .... ... ... ४२ न प्राग्ग्रन्थ १ ... .. ददू. नयनानन्ददा २९२ ११४ नवजलधरः द्वयं गतं १२८ १३५ नवपूर्णिमा १५४ ८४

द्वयोर्गुणत्वे न वेत्ति यश्य ५२ .... .. न हि गौः स्वरू १३ दा. द्वारांपान्तनि ३५ ना

द्दय. नाथे निशाया १५२ द्वघर्थैः पदैः १६९ नानाप्रन्थ १ ..

घ. नानाविधमह २६२

धन्यस्थान २२३ नाभिधा सम ... .. २७ ... धन्माडसि या ... ७३ नारीणामनुकू .... ... १९९ धम्मिल्लस्य १३३ नालपः कविरिव २१३ .... ... धर्मापमान २२६ नि. .. नि शेषच्युत V धवलोऽसि जह. .. ... २८७ ..

ववलेऽसि यद २८७ निगीर्याध्यव .. २४४ ....

घा निजदोषावृत .... २५६ ध तुः शिल्पा नित्योदितप्रता . . ... २७८ २५१ .... धा. निदर्शना अभ ... २३९ ... . . धीरोविनी १४२ निद्रानिवृत्ता २५५

वर्णोनुक्रमेण सूचीपत्रम्। ११

श्रो० अ० पृष्ठाइ.। श्ला- अः पृष्ठाङ्क:। निपेतुरास्या ... ३०० प निभतरमणे १७६ पथिक ना्ति ... ७१ निम्ननाभिकु २८३ पथ पथि ८८ .... नियताना सकृ २४८ पदाना सः २९३ नियतारोप २३४ पदार्थे वाक्य .... १९३ -निय तकृत २ पदडप्यन्ये .... 1 .. .... ७८ निरङ्ग तु शु २३४ पदैकदेश ८६ ... निर्थक जन्म .. २६२ पन्थि अण ७१ . . .... निरवधि च २३६/परापकार १५१

निरुपादान ७१ परिच्छेदाती ९१ ... २५९ निरूढा लक्ष १६ १२७ परिपन्थिम २२६ ...

निर्वाणवैर १७० परिमृदित ५३ .. निर्विशेष न १०९ परिम्कान पीन .... १९६ ... . . .... निर्वेदग्लानि ६२ परिवृत्ति २६२ निर्वेदस्थायि ६५ परिहरति १७५ .... . . निशितशर ... ८३ परोक्तिर्भेदकैः ... २३८

निषधो वक्तु २५३ पर्यायोक्तं विना .. . २६४

नी. पवि सन्ती ८४ .... .. .

नीचा: स्वशील १९१ पश्चादड्घ्री प्रसा २६० ... ....

पश्य निश्च १२ ....

नुदत्यनार्द्र ३४ पश्यतकश्वि ९९ .... . ..

नृ. पा.

नृपदितिजा २१६ S १८० .. पाण्डुक्षाम .... ने. २४८

नेत्रैरिवोतप २२८ पातालमिव २९७ 0 ... ...

न्य. पादतद्भाग २०५ .... .. .

न्यक्कारोऽद्य १०५ पानकरसन्या ५० ... #

.. ... 2 १३३ पारेलकार २१९ ....

न्या. पि.

न्यायशालिन .... २०३ प्रितृवसति १३२ ...

१२ काव्यप्रकाशे संकेते च निर्दिष्टानां श्रुतिसूत्र श्लोकादीनां-

श्लो० अ० पृष्ाङ्क.1 श्लो० अ० पृष्ठाङ्: । पुं. प्रसाद व ... ... १७६ पुसत्वादपि २४२ प्रसदिति ब्र ... .... २५४ पु. प्रस्तुतस्य य ... .. २८५ पुनरुक्तवदा ... २१७ प्रस्थान बल ५६ .. 2 पुराण मानवो .. .... मा. पुराणि यस्यां .... २८२ १४२ पुष्पोत्करं S १७१ पागप्राप्त ... 2 १७३ प. प्राणेश्वरपार १६६ .... ..

पृथुकार्तस्व १७० पाप्ता: श्रिय: १६१ .... २०९ प्राभ्नम्ाट् ... पे. १३१ मि. पेशलमपि ... ... २५८ प्रियेण सग्र पां. १५०

पौरं सुतीय प्रियो वा २२५ ८६ .... ... प.

प्रकृतं यन्नि प्रेमार्द्राः प्र २३६। प्रेयान्सोऽय ५५ ... प्रज्ञानवनवो 0 ... ८७ ... ५ .... मणयिसखी २६४ प्रौ. ... प्रतिकूलवर्ण १४१ प्रोढच्छेदानु १९७ 1 ... ... .... प्रतिकूलवि १७३ ७२ ... .. ... प्रतिपक्षमश ... .. २८० प्रतिभाति न ४२ फुलुककुर .... १७१ ....

प्रतिवस्तूपमा तु २४६ ब.

प्रत्यक्षा इव य ... २६३ बत साखि २३७ ... .. .

प्रत्यग्नमज्जन २९८ बन्दी कृत्य ९८ .... ..* .. . ... प्रथममरु १२१ बर्हिर्देत ११२ .... . .. प्रधनाध्वनि .... ९० बहुव्रीहो प २९ .... . .+ पबन्धेउप्य ८६ बि. मयत्नपार बिम्बाष्ठ एव ... १६४ .. २६९ प्रयोजनेन स २८ .. . मविशन्ती ८४ बीभत्सरौद्र १९० ...

वर्णानुरमेण सूर्च पत्रस्। १३

श्लो० अ०

SI.

ब्राह्मणश्रमण : पी लादि ५२ ब्राह्मणाति १०३ भ्रन्वामिक .. ११७ भक्तिपह्ववि २०९ ब्रमामि अप १७३ भक्तिरभवे न .. २७३ क मेमरनि ... १०१

भग्नप्क्रम १४१ भण तरुणि रम २९६ भ्रान्तिमान् २८२

भद्रात्मनो ३० म.

भगधम्म अ ११७ १५१ ... .

भवाम्यप १७३ मणिप्रदपि ... ... भस्मोद्धूल २६४ मतिरिव मूर्ति २२८ ... ...

भा. मथ्नामि कौर S ३२ .. भावस्य शान्ति ... ६७ १०३

भासते प्रति २१५ मधुपराजि २०८ ...

भमि मधुरिमरु २६९ ...

भिन्नदेशतया २७७ मनोरागस्ती १८६ ... ३७ भ. मनोवृत्ते भो मन्त्रो हीन: ३० .... भुक्तिमुक्ति ८० २९६ मन्थायस्तार्ण १९७ .... . .. भुजगमस्थव .... मम देहि रसं २०९

मलयजरन २८५ ... भूपते रुप १३२ .... मसणचर १४६ # ... भूप, लरतन १५८। महता चोप २६५ .... भूयो भूय: ९०: महतोर्थन्नही २७९ .... ... भुरेणुदिग्वा १८१ महदे सुरसध $ :: २०९

महाप्रलय १५१ ... . ..

भेदाभावाम्म २१० महिलासह ७७ ....

भेदाविमी च २१ महीभतः पु ... १५३ ...

२३९ महीमण्डलमा २५१ .. . भेदास्तदेक ... ०२महाजसो मान ... २७१ : ....

१४ काव्यमकाशे संकेते च निर्दिष्टानां श्रुतिसूत्र श्चोकादीनां-

श्लो० अ, पृष्ठा ङ्क. । श्लो० अ० पृताङ्क.1

मा यं.

मा ए धरो १२ यं प्रेक्ष्य चिर २६४

मातङ्गा: किमु १६८ य

मातर्गहो १२ यः कौमार ७ ... ... यः पूयते .. १४० मातानताना २१४ ... य

मात्सर्येमु S ११४ यतस्ते चाद १५६ . १५९ यत्तदूर्जित १३६ .... माधुर्यव्यञ्ज 1 ... २०२ यत्परिह्तु १४४ माधुरयोज. प्र १८८ .. . १६२ मानमस्यानिरा १७८यत्रैता लहरी .... २७० माररिशक २१४ यथा गभीरो य २९२ माला तु पूर्व .. २३४ यथा नश्प्ति २०१ मालादीपकमा. २४८ .. यथानुभव ... २८२ ... मि. यथा पङ्कजिनी २७० ... मित्रे कापि १८७ यथाडयं दारु .. १२३ यथासरूपं २५६ ....

मुक्ता. केलिवि २६९ यथोत्तर चेत्पू २७३ .. ...

मुखं विक २४ यदा त्वामह १६८

मुख्यार्थबाधे १६ यदानतोडय ... २०७

मुख्यार्थह १२२ यदि दह S १६१ .... .. मुख्ये रसेऽपि ६९ २४६

मुग्धे मुग्ध पदुक्तमन्य १९९ ... .... ८० ... यद्यथा साधित .... ... २८८ म. यद्यशः कर १९२ ... मुध्न्यामुद्वृत्त .. १२७ मूर्ि वर्गा यद्दञ्चनादित १७२ ... .. १९५ यद्वामाभिनि ५४ ... यशोऽधिगन्तु ... १५२ ...

मृगचक्षु १६७ यश्चाप्सरो १३९ 1 ... ... ... मुगलोचन २६१ यस्य फिचिदप .. २८० .... ... .... मृदुपवन .. . १२६ यस्य न सवि २०३ .... मधे निदाघ २२५. यस्य प्रतीति २६

वर्णानुक्रमेण सूचीपत्रम् । १५

श्ो० अ० पृष्ठाङ्ग: । शो० अ० पृष्ठाङ्कः। यस्य मित्रा रकाशोक S १६८ ... ७९

यस्य रणान्त :. २३३। .. १७३

यस्याSडज्ञया २३० रज.नरमण २१० यस्यार्कसु ३०२ रञ्जितानुवि २३२ यस्यासुह ९६ रतिकेलि ... . . ८७ थस्यैव प्रण २७७ रतिर्देवादि .... ६५

या. रतिहासश्व . . ५९ .... या धर्मभास ... ३०३ रेरिवान्ध २३० .... ....

याता: कि न ... २ ४ १ रसपूर्वेक . . ४ १

यावकरसा १२४ रसभावत ३९ .... या शैशिरी २५२ रसादी नाम ७८ . . ....

या स्थविर ७५ रसासाररसा २१६ .. ....

य. रा.

युगान्तकाल २८० राईसु च ८२

राकायामक २४५ ....

ये कन्दरासु २८१ राकाविभा १२६ .. .. .

येन ध्वस्त १६९ राकासुधा ६७ ... .. ....

ये नाम के १३५ राजति तदीय २९१ .. .... .. . ....

येनास्यभ्युदि २४२ राजनारायण २९३ ... ... ...

ये रसस्या १८५ राजन्राजसुता .... २४१ . . "' ये लङ्कागिरि ७६ राजन्विभा १४२ . . ... ...

येषा कण्ठप २५८ राजा कुवल ३०२ 1 .. ... ....

येषा तास्त्र .. १४७ राज्ये सार व. २७६ .. . . येषा दोर्ब ८२ ... ९०।रात्रीषु चन्द्र .. t . ....

यो राममन्मथ १५६

योग भादयतृ १९६ रामेण प्रिय ११५ .. ... ...

यो विकल्प • १३६ योSसकृत्प रामोऽसौ भु . ९१

२१० ११५ .. र.

रइ केलि ८७ रुधिरवि ८०

१६ काव्यप्रकाशे संकेते च निर्दिष्ठना श्रतिसत्रश्चोकादीनां-

श्रो० अ० न० अ० पृष्ठाङ्व।

रू.

mY रूपकादिम १२० व कगोद्धन्य रूपकादिर १२२ १९७ वक्त्रर यो्द २७६ रे रे चज्चल ८९ वक्त्र, घयौचि १६८ ....

वक्त्राम्भाज १६२ .. लक्ष्मीरप्यर ३०३ वर्कनन्दौ तव .. २९३ .... .

लक्ष्य न मुख्य ... २७ वदनं वदन ... २०३ .... .a. १५१ वदनसारभ .... २८९ लग्र रागा १६४ बद वद जित' १६५ १७२

१५० बपुःप्रादगुर्भाव २६३ लग्न: केलि लघुभ्यो याद १९० बपुर्विरूप। १२८ ....

लतानामेतासा .... २६२ वर्णसा २०१ .. .

लब्ा तव २३८ वसन्ते पद्वें २६१

लहिऊण तुञ्झ २३८ वस्त्नवद्रय १३३ ... वरत्वलकार ७२ . . . .... ... ला. व हिस्फुलिङ्ग २९६ .. .... ....

लावण्यं तद S ७९ ... ... २८२ वा.

लावण्यौकसि २८४ वाक्ये द््युत्थः .. ... लि. प,च्यभेदेन २०८

लिखनास्त ८८ वाणि अअ हत्थि २७५ ...

.. लिम्पती व S २३० वाणिजक हस्ति २७५

२८९ वाणी काव्य .... १८५

गी. वाणीरकुडं . . १३० चाताहरत लीलया जग १६४ ... १३७ वादेलोपे समा २२५ लीला ताम ... १२५ .... वानीरनि १७३ .... लीलापझ्मक १८२ नारिज्जन्तो ८३ ... कां. वार्यमाणोपि .. . लोकोत्तरोडयं १९९ वि लोहितोष्णीषा ... ११० विकसितसह .. १४४

वणोनुक्रमंण सूचीपत्रम्।

शलो. अ० पृष्ठाङ्क:शरलो० अ विदलितसकला २६८ विहलह्द ८५ ... विदीर्णाभिमु १६६ ृ. विद्वन्म नस २३४ वृत्तावन्यत्र .... २०३ चिवाय दूरे १६० वे

विधौ वक्रे २१४ वेयादड्डीय .2 .. ... १४३ -विनयम १४० वत्रत्व चा २८५ .... ...

विना प्रसि द् २८५ वेदरवाब्धि ... .. ९३ विनायमेनो २०3 वय.

विनिर्गतं १० व्यङ्गयमेव ९६ ...

विनोक्ति: सा .... २६१ व्यडग्येन रहहि २४ .... .... विपदोडभि १५३ 'व्यज्यन्ते वस्तु .... १०४ .... ... विपरी अर ११६ व्यभिचारि रस ... १७३ विपरीतरत ११६ व्या. .. . विपर्यास उप २२९ व्याजस्तुतिर्यु २६० विपुलेन साग २७९ व्याजाक्तश्छम् .. २७१ विभावा अनु १७४ .... ४0 व्यानम्रादयि विभावानुभा ४० विभिन्नवर्णा ... २८७ ६३ विमानपर्य व्रीडा चपल १८१ वियदलि श. .. ५३ वियोगे मारक. ३०२ शक्तिर्निपुण ८५ .. विरुद्धबुद्दय ४२ शक्तिनिवविश १५५ ... ... .. .. विरोध: सोऽवि २५७ शनिरशनि . . ७२

विवक्षितं चा ३९ शब्दचित्र ... विवद्धात्मा ४३ शब्दप्रमाण ३६ .... .... विशङ्डला शब्दमाधान्य .. ... ४

विशेषणैर्य २७१ शब्दवुद्धा १०७ .... .... विशेषोक्तिर २५५ शब्दार्थेचित्रं .. १२०

विशेष्य नाभि १८ शब्दार्थोभय .. ७७ • विश्वसृष्टिकरो २०४ शरत्कालस १२७

विषवय्यन्त. २० शशी दिवस २६७ .... ..*.

काव्यप्रकाशे सकने च निर्दिष्टानां श्रुतिसूत्रश्लोकादीनां-

श्रो• अ- पृष्ठाङ्कः। श्ा० अ० पृष्ठाङ्क ।

शा. श्रो

शाब्दस्तु लाटा .... २०२ श्रोणीबन्ध ... .... २६९ ... .. शिं. शिसीषादयि २७९ श्रीता आर्थाश्च २३३ .... . .. ... ... .... श्रत्यार्थी चभ ... .. २२० ... शीर्णघ्राणा १६९ श् .. . ..

श्वश्ररत्र ३५ .. 1 ... शुभमस्तु स ११५ .. .. .. ३०४ शुष्कन्वनाभि श्वे. .. १९० श्वेतच्छाग ग्र. ११२ ....

शून्य वासग .... ५५ ल्लेषः स क २३८ ... गृ. ष. शुभारहास्य .. ५४ रै. घट्तर्की ... १०५

झैलेन्द्र पति षडधिकदश १७० 1 .. २७१ स. इया. सअलकरण २२४ .. ... श्यामां श्याम . . १६२ .. म एकत्त्ीणि २२५ ... ... .... श्र सकतकाल २७६ श्रव्यं नाति ... १८९ सकतगम ९६ ... . .. श्रि संकेतरीति १२० ... ....

श्रितक्षमा १३८ सकतव्त्मे १२२ 4 ... .... .... ....

श्री सकेतित १३ ...

श्रीपरिचया सड्ग्रामाङ्गण १४८ ... २६ ... २४८ भ्रु. सचार्यादे १७९ श्रुतिमात्रेण १९६ संिग्धम १२२ . . . . .... .... श्रुतिलिग्वा ११२ संदिग्धो .... .... .... ... १५६ स्रतेन बुद्धि १६३ संभावनमथो २२९ ..

सप्रहार २७१ ...

श्रूथते स ३४सयोगो वि .... २८

वर्णानुक्रमेण सूचीपत्रम्।

शलो० अ० पृष्ठाङ्क:। श्लो० अ० पृषाङ्डु:। ८३ .. . सकलकरण २२४स मुग्धश्या ... ... स मुनिलो २९७

सकलकल २१२ ..

.. २८१

सककृद्वृत्ति २६७ समन लक्ष्मणा .... ... ....

२९८ सम्यक्छब्द ...

सक्तवो भक्षिता .... सम्यग्ज्ञान १२६

सख नव ८४ स यस्य दशक .. २०० ... ....

सखि घिर ७६ सरला बाहु २१५ ... . . . .... ....

स गुणीभूत १०४ सरले साह २१४ .... ... ..

सच्चक्रानन्द २५२ सरस्वति प्रसा २०८ .. ...

सततं मुसला ... २५८ स रातु वो १३१ .. .... 1 ... १८८ सर्वेज्ञव १ . .. सतामपि 1 .. ...

सत्कीर्तिमा २३६ सर्वथा नष्टनक ... ..

सत्यं मनो सर्वस्वर हर २१० .. .

... ... 1 ... १८० ११ स त्वन्यो ुग सर्वेषा प्रा ... २६८ . स वमन् ५२ ... ....

स त्वारं भर .. २०७ .... सविता विध २२६

सदा मध्ये ... १५७ सवीडा दयि १७४. . .

सदा स्नात्वा १६० स शब्दार्थ ११ .... ...

सद: कर २७९ स शोितैः १८१ ... ....

सद्वशयुक्ता २१३ ससदेहस्तु २२० ... .... ...

स नास्त्यत्र २८९ ससार सारक २0८ .. ...

सन्ति सन्तः २०३ सह चरण १९ ... ...

सनारीभरणो २०६ सह दिअहणि ... २६१

स पीतवासा: २९७ सह दिवसनि २६१-

समं योग्यत २७८ सहि णत ८४ .. ... ...

समदमतङ् २५९ सहे विर ७६ ... .. .

समस्तवस्तु २३२ सा. ....

समाधि: सुक साकं कुर ९९ ... .... २७७ ... .... ...

समासस्य २९ साकाड़ो १५६ ... ... . . .. .

समिधो यज .. ११२ साक्षात्सके १२

स मुख्योडर्थ १६ साङ्गमतत् २३३ . ..

२० काव्यप्रकाशे संकेते च निर्दिष्टानां श्रुतिसूत्रश्रोकादीनां-

श्लो० अ० पृष्ाङ्क 1 श्ला० अ० पृष्ठाङ्क. 1

सा दूरे च १० स ... साधन सुम १२५ सृजति च ज २५८ ..

साधयन्ती १२ से.

साधर्म्यमुप २१९ सय ममा ४२ s. ...

साधु चन्द्र १३५ सेष्टा सुसृष्टि २८८

सा पत्यु . प्र ५६ स.

सामर्थ्यमौचि २८ सैषा सर्वत्र . २८७ ... सामान्य वावि २५६ सा.

सामान्यान्य १०७ सो णत्थि एत्थ . २८९ ...

साय खनान ८१ सो डबष्ट १३० सोडनेकस्य सायकसहा २०१ .. १३१

सारोपाडन्या तु. सोडपूर्धो रस २० .. २४४ सोडमुद्द ८३ सालकारे १०४ सौ. सा वसइ तु २८६ सौन्दर्यसप १६६ सा वसति तव .. २८६'सौन्दर्यस्य तर २३४ ..

सा सहोक्ति. २६० सौभाग्य वितनो ... २९३ ....

साहेन्ती सहि ... १२ सौवर्णपट्ट .. . १४५

सि. स्त

सिंहि कासुत .. २७९ स्तनकर्पेर १८५

सितकरकर १७२ स्तु

२०४ स्तुत्यं तननास्ति .. २

सु स्तुम. क वामा ६६

सुखं काचित्क १९३ स्तो.

सुधाकरकरा १२९ स्तोकेनोन्नति २११ ..

सुप्त प्रबोधो ६३ स्था.

सुरालयोल्ास २८२ ... १३२ स्थाप्यतेऽपीह्यते . ...

सु व्वइ ३४ स्थि.

सुसितवस १६० स्थितेष्पेत १६६

सुसितवसना २५७' स्त्नि.

सुहृद्र्घूंबाष्प २४२ ।स्निग्वश्यामद ..

व्णानुक्रमेण सूचीपत्रम्। २१

श्लो० अ पृष्ठाङ्क. । श्लो० अ० स्प. स्वस्वहेत्वन्व ... २४० स्पष्टालसत्किर ... २९४ स्वा. स्पृ. स्वाद्यन्तु रसं .. ... ५२ स्पृशति तिग्मरु ३०१ स्वि. स्फ. स्विद्यति कुणति स्फटिकाकृति ... २४८ १४५ 1 ह. स्फ. स्फुट मर्था २१२ हंसाण सरेहिं ... २७४

स्फुट मेकत्र ... २९४ हसाना सरोभि: २७४

स्फुरदद्ुतरूप. २८६ हरत्यध ६६ .. ... ....

स्म. हरवन्न विष २५१ .. ..

स्मर्यमाणो विरु १८१ हरस्तु किंचि १०२ ....

स्या. हा. स्याद्वाचको ११ हा घिक्सा किल .. .. १२५ स्र. १२८ हा नप हा १४४ स्रस्ता नित .

स्व. हा मात ५७

स्वच्छन्दाच्छ हि. १० स्वच्छात्मता २५२ हित्वा त्वामुपरो .. २६० .. स्वपिति याव १५९ हित्वा श्री: १५५

स्वप्ेऽपि समरे २२१ हु. .. स्वभावोक्तिस्तु २५९ मे अव . १७३

स्वमुत्सृज्य गुण २८७ ... १२१ हृदयमधिष्ठित. ... २४५

स्वयं च पलवा २११ २७३ स्वर्गप्राप्तिरने ३०१ हेतुमता सह १८८ हेत्व/रुक्तावनु ... २९ . . स्वसिद्धये १८ हे हेलाजितबो ... २६० ...