1. Kavya prakasa Sanketa of Manikya Chandra ASS

UNIVERSITY OF DELHI

Y AAIN ELHI

INSTITUTE OF POST GRADU- ATE (E) STUDIES LIBRARY

INSTIEERTA E) STUDIES#

Cl. No. 015:9x87 Ac. No. E 11252 This book should be returned on or before the last date stamped below. An overdue charge of 5 Paise/25 Paise (Text-books) will be collected for cach day the book is kept overtime

न्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलि:

ग्रन्थाक्क: ६६ रजीभटविरचितोद्दोतयु तगोविन्दठक्करविरचित- मदीपसमेतः श्रीमम्मटभट्टविरचितः

काव्यप्रकाशः ।

एतत्पुस्तकभ् अभ्यंकरोपाह्ववासुदेवशास्त्रिभिः संशोधितम्।

बी० ए० इत्युपपद्धारिभिः विनायक गणेश आपटे इत्येतैः

पुण्याख्यपत्तने आनन्दाश्रममुद्रणालये

प्रकाशितम्।

अथ काव्यमकाशस्य संकेतस्य च पुस्तकानि यै: परहितैकपरतया संस्करणार्ये प्रदनानि तेषां नामादीनि पुस्तकानां संझञात्र मकाश्यन्ते। तत्र काव्यमकाशपुस्तकं पूर्वमानन्दाश्रमसंस्थायां मुहितं तदेव पुनः संकेतानुसारेण संशोधितम्। संकेतपुस्तकेषु- (क.) इति संज्ञितम्-डा० श्री० कृ० बेलवलकर इत्येतेभ्यो लब्पस्। (दशमोल्ठासरहितिम् ।) (ख.) इति संजितम्-म० म० वासुदेवशास्त्री अभ्यंकर इत्येतेषाम्। (संपूर्णम्ँ ।) (ग.) इति सज्ञितम्-रा० वासुदेब गोपाळ सहस्रवुद्धे इन्येतभ्यो लब्धम्। (त्रुटितम्) नवमदशमैतदुल्लासद्रया- त्मकम्। अतीव जीणम् । कम्यादिदूषिनं च । )

विषयः । पृष्ठम् । विषयः । पृष्ठम् । उल्लास: १ व्यञ्ञनास्थापनम् .. १०६ मझलाचरणमू ... श्रतिलिक्गादिनिरूपणम् ... ... ११२ काव्यफलानि उल्लास: ६ 1 ... eC

काव्याद्रवकारणानि ५ शब्दचित्रार्थचित्रस्वरूपम् १२० ...

काव्यलक्षणम् ... उल्लास: ७

काव्यभेदाः ७ दोषलक्षणम् १२२ .. ... ... .. उल्लास: २ पददोषाः १२२ शब्दभदा: ११ वाक्यदोषा: १३० .. ... अर्थनेदाः १ यस्तच्छब्दयो: परस्परापेक्षाविचार: .... १३४ ... तात्पयार्थ: ११/पदैकदेशदोषा: .... १३८ अर्थव्यख्जकना ... ११ वाक्यदोषाः १४१ ... ाचकलक्षणम् ... १२ अर्थदाषाः .. .. १५६ अभिवालक्षणम् १६ दोषापवादाः ... १६५ लक्षण।लक्षणम् १६ रसदोषा: २६ दोषापवादाः ... १७३ लक्षणामूला व्यक्षना १७९ अभिधामूला व्यक्षना २८ पल्लास: ८ शक्तिनियमनम् ... २८ गुणलक्षणम् १८५ ... .. .. उल्लास: ३ १८६ अर्थव्यअ्जकता ... ३१ अलकास्लक्षणम गुणभदा: १८८ ... उल्लास: ४ ध्वनिभेदाः ३७ उल्लास: ९ ... ... शब्दालकारा: .. १९९ रसस्वरूपम् ... ४0 .... रीतय: २०२ ... रसभेदाः ५४ ... यमकम् २०४ .. स्थायिभावा: .... ५९ ....

... 1 ... २०८ ६२ ... ... .. व्यभिचारिभावाः ... २१४ भावलक्षणम् ... ... ६५ बन्धाः .... ... .... .. रसाभासादय: .... ६६ उभयालकारा: २१७ .... ... ... व्वनिभदा: ६९ उल्लास: १० .. २१९ रसादी ना पदैकदेशादिगतत्वम् ... ८६ अथोलंकारा: ....

उल्लासत: ५ अलंकारसंसृष्टि: २८८

गाणी भृतव्यङ्गय मेदा: ९६ अलंकारसंकर :... २९०

गुण। मूद्व्यङ्गघस्य ध्वनिवत्प्रभेद: १०४ अलंकारदोषाः .... ... २९५

इ खलु जगति साहित्य श्रास्तीयनिबन्धानी मध्ये वाग्देवतावतार श्रीमन्यम्म टभट्टमणीतः काव्यपकाश्याभिध: भकरणग्रन्थः सर्वानन्यानतिश्षेत इति मसिद्धम्। तदुक्तियातीनगूहजयेति सदाशर्यं कशाग्रधिषणः सहृदय एव वेदितुं प्रभवति। अमु च सर्वमान्य निबन्ध व्याखयातं कत्वारिंशतोऽप्यधिकाष्टीकाकारा: पावर्तन्त। एतादृशी प बहूनां मवत्तिर्नान्यं कंचन निबन्धं साहित्यशास्त्रीयं वा शाख्ान्त- रीयं वा व्याख्यातुं संमद्टश्यत इत्येतावतैवास्य निबन्धस्य निरतिशयं महत्त्वम- नुमातुं शक्यते सामान्यतः सर्वेरपि। मेक्षावर्ता त्वयमनुमितोऽर्यः साक्षात्कृति- पथमवतरतीति निर्विवादमेव। किंचास्यान्येनिबन्धकारेराकरत्वेन कृतं संपधारणमप्यमुमेवार्थ दृढी करोति। अपि चापरमत्रावश्यं निर्देटव्यं भवि, यत्पायो ग्रन्थकारा लोकानामर्थावबो- धाय तदानी प्रचालतभापया मेक्षावतामधिकारानुगुण्येन ग्रन्थान्विरचयन्ति। अनन्तरं तु कालगत्या भापापरिप टीविपर्येमे लोकाना बुद्धिदीर्बल्ये च स एव ग्रन्थो दुर्योषता गच्छति। तथाविये च तस्मिन्प्ेक्षावर्ता सौलभ्येनार्थावबोघाय टीकाकाराणां प्रवृत्तिर्दश्यते।अन्नसु सद एव टीकाकाराणां पवृत्तिरित्य तोऽइमित्यं संभावये-मम्मटक् शालिवाइनशकीयेकाद सशतके काव्यमकाशाख्यं प्रकरणग्रन्थं विरचितवान्। तस्मिश्रेव च शतके टीकाकाराणां प्रवृत्तिरभूद्। अत्र कारणं च न भाषापरिपाटीविपर्ययं मन्ये, किंतु मम्मटस्य संक्षिप्तोक्तिरर्थगौरवं च। से च तस्पिशेव शतके द्विव्ाष्टीकाकाराः मावर्तन्त तेए मथमोऽयं संक्रेतकृदा- चार्यमाणिक्यचन्द्रसूरिः। अस्य त्वीहशी मतिरासीघन्मम्मटह्दयमहमेव जाना- मीति। यतोऽनेन म्त्युल्लासारम्भे ताद्टशार्थसूचकं पद्ं निर्दिष्टम्। नवमोल्लासा- रम्भे च स्वकृतरु केतस्य 'लोकोचरोऽयं संकेतः' इति लोकोचरत्वं निर्दि- ष्म्। सहृदयाथ मेक्षावन्तो नेता गवोंकक्ति मन्येरन्। सोऽयं काव्यपकाशस्थेतरसफलटीकाअरन्थाग्रणीलॉकोत्र: सेंकेतः, अतीब- पचीनानि द्विताण तत्पुस्तकानि इस्तलिखितानि महता प्यत्नेन संपाध संशो- ध्य चाउडनन्दाश्रममुद्रणालये सीसकाक्षरेः पुष्टचिक्कणपत्रेषु मुद्रितः । अयं च संकेतग्रन्थोऽद्यावधि नान्यत्र कापि मुद्रित इति काव्यप्रकाशार्थरहस्यं जिज्ञासु- भिरवश्यमेव संग्राह्य इति।

नीमिते (१२१६) (अके १०८१) संबत्सरेअुं संकेव विरचितवान्। अनेन सान्यस्य टीकाकारस्य न काषि नाम निर्दिष्य, तेन मन्ये अथमोऽयमिति भमिति- मा

ॐ तत्सह्रह्वणे नमः । श्रीमन्मम्मटभट्टविरचितः

काव्यपकाशः।

आचार्यश्रीमाणिक्य चन्द्रविरचित संकेतसमेतः ।

प्रथमाहास: 1

ग्रन्थारम्भे विघ्नविघाताय समुचितेष्टदेवतां ग्रन्थकृत्परामृशति-

अथ संकेतः प्रारभ्यते।

सवजञवदनाम्भोजविलासकलहंसिकाम्। विशुद्धपक्षद्वितयां देवीं वाचमुपासमहे ॥ ॥ नानाग्रन्थचतुप्पथेषु निभृनीभूयोच्चयं कुषता पासररर्थकणैः कियद्भ्िरभिनः प्रज्ञधिशून्यान्मना। सर्वालंकृतिभालभृषणमणो काव्यप्रकाशे मया वैधयेन विधीयते क्रथमहो संकेतकृत्साहसम्॥२॥ न माग्ग्रन्थकृर्ता यशोषिगनये नापि इताख्यातये स्फू जबुद्धिजुर्षां न चापि विदुर्षा सत्मीतिविस्फीनये।। पक्रान्तांऽयमुपक्रमः खलु मया कि तर्हगर्ध्यक्रमं स्वस्यानुस्मृतये जडीपकृतये चेनोविनोदाय च ॥। ३ ॥। समुचितेति। इह खलु लोके त्रिविधा देवता समुचिता, इष्टा, समुचितेष्टा च । कचित्समुचितायाः स्तुतियथा-नीतिकामशास्त्राय्या रम्भे महीपसिमन्मथादेः स्तुतिः। कचिदिष्टाया रघुकाव्यारम्भे महेश्वर- गौर्यो: । कचित्समुचितेष्टाया यथाSत्रेव।तथाहि-यत्किल काव्यालंका रलक्षणं वस्तु पकृं तदधिदेवनरूपा भारनी समस्तमनसंगता। तदुक्कम्-

संकेत समेत-

नियतिकतनिपमरहितां हलादैकमयीमनन्यपरत-त्रामू। नवरसरुचिरां निर्मितिमादधती भारती कवेर्जपति ॥१॥ नियतिशक्त्या नियतरूपा, सुखदुःखमोहस्वभावा, परमाण्वा- दुपाद्ानकर्मादिसहकारिकारणपरतन्त्रा, पडसा, न च हदैव तैः,

स्तुत्यं तभ्नास्ति नूनं जगति न जनता यत्र वार्धा विद्रध्या- दन्योन्यस्पर्धिनोऽपि त्वयि तु नुतिविधो वादिनो निर्विबादा: । यत्तच्चित्रं न किंचित्स्फुरति मतिमर्ता मानसे विश्वमात- बाह्ि त्वं येन धत्से सकलजनमयं रूपमहेन्मखस्था । अतस्तां ग्रन्थकार: परामृक्षति लोकोत्तर चमत्कारकार्यविशेषशालित्वेन विमृशति। न तु ध्यायनीति। चिन्तामाचस्यापतीतेः । समुचिता समवेता, इष्टा देवता यस्या परायामिनि समासे परामृशतीत्यत्र पुरामिति पदच्छेद इत्यपि व्याख्यातत्त्वरं स्वयमूहनीयम्। नियतात्यादि। नियतिः सर्वपदा- र्थानां निजनिजसंस्थानमानवर्णादिव्यवस्था नियमहेलुर्देवपर्यायान्तरम्।

शास्त्रोक्तपट त्रिशत्तत्व्रमध्योक्तं तत्त्वान्तरम् । तत्कृतेन नियमेन रहिता ताम्। यतोऽस्यां चेतना अपि भावा: कचिना निवध्यमाना अचेतन- वदचेतना अपि चेतनवत्पनिभासन्ते। एक: प्रकृतो यस्यामिति तत्म- कृतवचने मयटू। तनो हलादनेकमयी सा तथा। अनन्यपरतन्त्रामिति। इयं तावन्िर्मिति: पाग्त-त्रयेऽपि कि सर्वस्यापि परतन्त्रा, नेत्याह- अनन्येति। कवेरपेक्षयाऽन्यश्दनिर्देशात्ततो नान्येषामन्यैर्व पर- तन्त्रा सा तथा। कवेरेव कविरनेव वा परतन्त्रेत्यर्थः। नन्वनन्य- नन्त्रेत्येतावतैव स्वार्थमिद्धेः परशब्दोऽपुरार्थ इति चेद्व्यार्यान्तरं क्रियने। तन्त्रशब्दो भावसघनस्ततो नान्यपरोऽन्यनिष्ठुस्तन्त्रोऽघीनत्वं व्युत्पादनं वा यस्या: सा तथा । नवरसा चासी रुचिरा चेति विग्रहः कार्यः। न तु पुनर्नवसंख्योपल्षितै रसे रुचिरेनि। तथा सनि ब्राह्मी- निर्मितेवचनगुम्फस्व्रभावायाः सकाशाङ्गम्पनिर्मितेः संख्ययैव हीनत्व- मभिमतं स्यान्। तदा ग्रन्थ कत्वडमा न च हयैत तैरिति व्यारुर्या न कुर्याद्। तथा भारती चिद्रूपाषिष्ठानृभारतीदेव्या सहाभेदाध्यवसाये समुचितेष्टदेवता भनति । कविरेव ब्रक्षेने शिष््शन्दहेतुकं रूपकभू।

६१ म० उह्बस: ] ३

ताहशी ब्रह्मणो निर्मितिर्निर्माणम्। एतद्विवक्षणा तु कविवाङ् निर्मितिः । अत एव जयति। जयत्यर्येन च नमस्कार आक्षि- प्यत इति नां प्रत्यस्मि प्रणत इति लभ्यते। इहाभिधेयं समयेजनममित्या :-

एवं सति वाक्सप्टिर्यरम्मसष्टेरधिका कविश्व ब्रम्मणोऽधिक इति। एतद्वि-क्ष- णेति। विलक्षणा विसदशी यदि वा विशिष्टलक्षणा चारुस्वरूपा। वाडूनिर्मितिरिति। वक्तीति वाकशब्दः। उच्यन इति वागर्थः। उच्यतेऽ- नयेति वागभिधाव्यापा: । सर्वत्र निपातनाच्छ्दसिद्धिः। नेषा निर्मितिर्जयति सर्वोत्कर्षेण वर्मने। मर्ोत्कर्षवर्नित्वं च विश्वव्यापिब्रह्म- निर्मितिजयेनेति। अत एवाकर्मकः। नियतोत्कर्षे तु सकर्मकोऽयं यथा सभुं जयति। यस्या् सर्वोत्कृष्तत्वेन वर्तनं र्तो को न प्रणमतीत्यर्था- दूक्तु: परणनिरुक्तेवंत्याह-जय्यर्ोन।अयमभिभायः-यो हि सर्वोत्क- र्वेण जयी स सवैगि नमस्य इनि जयतिनमस्यनिक्रिययोगविनाभावः । अत एवाऽडक्षिप्यत इत्युक्तम्। कांकरूदयार्जप जयतिक्रियया नमस्कार आक्षिप्यमाणो दृश्यत। तथाहि-जनकादयः शिशूञ शिक्षयन्ति। यथा देवानां जयेति कुरु। नमस्कारं कुर्वित्यर्थः । कविब्रह्मब्रास्मी-

नियतीत्यादिविशेषणचतुष्टयेनाSSधिक्ये नियतीत्यादेरुपमे योत्कर्पहेतो- रुवत्या समाक्षिप्ते चोपमानोपमेयभावे व्यतिरेकालंकारो व्यङ्ग्यः। ननु व्यङ्गयस्य प्राधान्यादलंकार्यता स्यात्रालकारता। नत्कर्य व्यङ्गष स्यालंकारतोक्ता । सत्यम्। अलंकार्यस्यापि ब्राह्म गश्रमणन्यायेनलं- कारतनि। कविब्राह्मीयभावख्यापनेऽतीव ग्रन्थकृतो रन्यलक्ष्यक्रमस्था- पिभावोऽत्र काव्ये व्यङ्गयः । काव्यस्य कारणस्वरूपविशेपानन्तरं प्रक्रममाणत्वेन फलस्याना- ध्वत्वे यत्तत्मागुक्तं तत्तच्छिर्ष्योन्मर्यार्थम्। ते हि ज्ञातफला स्त्लिप्सवः कारणादिव्ञानायोत्सहन्ते । अन्यथा त्वर्ब कीकूफलं भावीति संदिहाना: केसमीरुत्वेन पूर्व कारणादिषु नोत्सहेरवि- त्याह-इहाभिषेयमिति। दोपपरिहारेण मगण सालकार क.वम4. घेबड्। शासमभिधायकम्। तयोरभिधानाभिधयलक्षणः संबन्ध: ।

संकेतसमेन :- [१ प्र० उललासः

काव्यं यशसेऽर्थकते व्यवहारविदे शिवेतरक्षतये। सयः परनिर्वृतये कान्तासंमिततयोपदेशयुजे ॥२॥ कालिदासादीनामिन यशः श्रीहर्षादेर्धावकादीनामिव धनं राजादिगतोचिताचार परिव्ञानमादित्या देर्मैयूरादीनामिवानर्थनिवा- रणं सकलप्रयोजनमौलिभूनं समनन्तरमेव रसास्वादनसमुद्यूतं विगलित वेद्यान्तरमानन्दं प्रभुसमितशब्दप्रधानवेदादिशास्त्रेभयः

वेन रसाङ्गभृतव्यापारप्रतणतया वित्क्षणं यत्काव्यं लोकोत्तर- प्रयोजनं च सर्वत्राषि पृत्यङ्गम्। यतो न प्रेक्षापूर्वकारिणो निष्म- योजना: प्रवर्तन्ते। नदपि दष्टदष्टत्वाद्द्विधेत्याह-काव्यमिति। प्रमुमं- ितेति। शब्दपगवृत्त्यसहत्ववेन शब्दपधानेभ्यः।वेदादीति। आदिशब्दा- न्मानवधमचिकित्सादिपतिग्रहः। सुदसमितेति। अस्येदं वृत्तमस्मात्कर्मण इत्येवं युक्तियुक्तकर्मफलसंबन्धप्रकटनकारित्वादर्थप्रधानेभ्यः। पुराणे- तिहसादीनां लक्षणमन्यनो ज्ञेयम्। केचित्पुगणस्य शब्दप्रधानत्व- माङ्टु:। तदुक्तम्- पुराणं मानवो धर्मः साङ्गों वेदश्चिकित्सितम्। आज्ञासिद्धानि चन्वारि न हन्नव्यानि हेतुभिः । इनि । एतत्पक्षाश्रयणे पुराणादीनिहासेभ्य इत्यादिशब्दोऽवयवार्थस्तत्पुरुष वृत्त्या व्याख्येयः। तनः पुराणस्य उब्दपाधान्यम्। इन्थं व्याख्याने तदवयवानामिनिहासानामर्थपाधान्यं सिद्धम्। पुगणावयत्रविशेषणि- शिष्टेतिहासज्ञापनेन च धूतकल्पितेनिहासानां नार्थमाधान्यम्। इत्यं व्याख्याने चाSSदिश्दस्यास्थानपतिनत्वं परिहनम्। अन्यथा पुराणेनि- हासादीति बयात्। रसाह्ति । रसस्याङ्गिनोऽङ्रभूतो यो व्यापारस्त- न्परतया तिलक्षणम्। शब्दार्थयोर्गुणभावेन काव्यं पूर्वभ्यो विलक्षणं विसदृशम्। रसाङ्कभूनव्यापारमतणनया च विलक्षणं विशिष्टलक्षणं चारुस्वरूपमिति रहस्यम्। यदाह भट्टनायक: - शब्दपाधान्यमाश्रित्य तत्र शासरं पृथ्तिदु: । अर्थे तत्त्वेन युक्त तु वदन्त्याग्व्यानमेनयो: । द्वयोर्गुणत्वे व्यापारपाधान्ये काव्यगीर्भवेत्। इति। ननु व्यञ्जनव्यापार्म्य विश्रान्तिधर्मत्वायावेन वाक्यार्थत्वाभावादि पयमुखेण च स्वात्मन्ाभातत्माधान्येन माधान्यात्म्वरूपेण विचारा-

[१ प्र० उद्धाम: ] काव्यप्रकाशः।

वर्णनानिपुणकतिकर्म तत्कान्तेत्र सरसतापादनेनाभिमुखीकृत्य रामादिवद्वर्तितव्यं न रातणादिवदित्युपदेशं च यथायोगं कबेः सहृदयस्य च करोनीति सर्वथा तत्र यतनीयम्। एचमम्य प्रयोजनमुक्त्वा कारणमाह- शक्तिर्निपुणता लोकशास्त्रकाव्यायवेक्षणात्। काव्यज्ञशिक्षयाऽ्पास इति हेतुस्तदुद्वे।। ३ ॥ शक्ति: कवित्ववीजरूपः संस्कारविशेष: कश्चित्। या विना काव्यं न पसरेत्। प्रसृनं वोपहमनीयं स्यान्। लोकस्य स्थान- रजङ्गमान्मकलोकवत्तम्य शास्त्राणां छन्दोव्याकरणाभिधानको-

क्षमत्वाद्गुणा लंकारोपकर्तव्यम्य व्यङगयनास्नो विषयस्यॅव काव्ये भाधा- न्यं न व्यापारस्य। तत्कर्थं व्यापारपाधान्ये काव्यगीरित्युक्तम् । उच्यने-भट्टनायकाभिप्रायेण प्रयाजनविशेषवशाढिन्थमूचे न स्वाभि- मायेण। अग्रे स्व्रयमेव काव्ये व्यङ्गन्यपाधान्यम्य प्रनिपादयिष्यमाण- त्वात। वर्णनानिपुणनि। तथा चोक्तं काव्यकांनुकं- प्रज्ञा नवनवोद्ग्वशालिनी प्रनिभा मना। तद्नुमाणनाज्जी वद्ूणनानिपुणः कविः॥ नस्य कम वाव्यमिति। यथायोगमिति। यतः कवेरेव न सहृदयस्य। ननु कः क्थ रसास्वाद: संपदते। यनम्तस्य काव्यार्थचिन्तनपरस्य सवेदेव दुःग्वमपत्वात्। तदुक्तम्- कविरेव हि जानाति कबेः काव्यपरिश्रमम्। इनि। न। तस्यापि भावकत्ववक्षणद्विनीयावस्थार्यो रसास्तादः संपदत एव। प्रथमं कारकत्वावस्थायां भवतु वा दुःखम्। परमार्थतः कविर्भा- वकावस्थायां सहृदय एवेनि प्रीतिः सहृदयस्यंव। भूतपूर्व कस्तद्वदुपचार इति न्यायानु कवेरुपचर्यत इति सर्व सुस्थम् । एवं काव्यपरयोजनान्युवत्वा तदङ्गन्याह-शक्तिरिति। संस्कारेनि। वर्ण्यपदार्थविषयनवनबोल्लेखशालिनी प्रतिभा संस्कारः। तल्लक्षणो विशेषः । यदुक्तम्-प्रतिभाऽस्य हेतुः। यदि च तस्य विशेषो रसावे- सचारुकाव्यकरणक्षमत्त्रम्। प्रधानकारणत्वादस्या: भाङ्निर्देशः । न प्रसरेत्। न निष्पद्येत। लं.कस्येति। तात्स्थ्योपचाराल्लोकवृत्तस्य। प्रधा- नमङ्गनमद:। तत्पतिपादनपरत्वात्काव्यस्य। छन्दव्याकरणेति । एनेषा

संकेतसमेत :- [१ प्र० उछ्लास: ]

क्षकलाचतुर्वर्गग जतुरगख ड्गादिलक्षणग्रन्थानां काव्यानां च महा- कविसंबन्धिनाम्, आदिग्रहणादितिहासादीनां च । विमर्शनाद्व्यु- त्पत्तिः। काव्यं कर्तु विचारयितुं च ये जानन्ति तदुपदेशेन करणे योजने च पौनःपुन्येन प्रवृत्तिरिति त्रयः समुदिताः, न तु व्यस्तास्तस्य काव्यस्योन्भवे निर्माणे समुल्लासे च हतुर्न तु हेतवः। एचमस्य कारणमुवत्वा स्वरूपमाह- तददोषा शब्दार्थो सगुणावनलंकती पुनः क्वापि। दोषगुणालंकारा वक्ष्यन्ते। क्वापीत्यनेनैतदाह-यत्सर्वत्र सालं कारौ। कचितु स्फुटालंकारविरहेऽपि न काव्यत्वहानिः। यथा- पूर्वपूव प्रधानता काव्यबन्धेष्वपेक्षणीयत्वात्। व्युरपत्तिरिति। सकलपदा- र्थपौर्वापर्यपर्यालोचनकोशलम्। उपदेशनेति। नदीजलाशयाद्रिमभतिषु सामान्येष्वप्यस्पद्यसरत्नादिवर्णनमुपदेशः। करणे योजने चेति। विश- कलितरूपे प्रनन्धादीनां गुम्फरूपे च यदि वा काव्यं कर्तु जानन्ति ये तदुपदेशेन करणे निष्पादने च ये काव्यं विचारयितुं जानन्त तदुपदे- शेन योजने विचारणे। उद्धन् इति। उद्भवनसुद्भत् इति व्युन्पत्या निर्माण उत्कृष्ट भवनमिति व्युन्पत्या समुल्ास इति। तदिनि। काव्यम्।अब्दार्थी भिलिनौ जातिव्यक्तिवदन्योन्याव्यभिचा- रित्वेन। एतेन शब्दार्थयो मेंदवादिन: प्रत्युक्ता:। तैर्धुकं मुखे शब्दमुपलभा- महे भूमावर्थमिति। एतेन कविनिर्मिंतकमनीयतातिशायिनो: शब्दार्थयोः पत्येकं काव्यत्वमिति पक्ष्यमापि निराकृनम्। यतो दवयोराहलाढका- रित्वं न तु प्रत्येकम् । द्विवचनेन च शब्दार्थजातिद्वित्वमभिधीयते । व्यक्तिद्वित्वाभिधाने त्वेकपदस्थयोग काव्यत्वं स्यात्। सगुणातिति शाट्किवाकयानां काव्यत्वं निग्स्तम्। दोपगुणेति । श्रुनिकटुमभृतयो नित्या दोषा माधुपियो नित्या गुणा रसस्यापकर्षोत्कर्षहैतवः । ते चान्वयव्यतिरेकानुविधानाइसाश्रयास्तद्धमाक्च। भत्त्था तु तदुपका- रिणोः शब्दार्थयोः। एवमलंकारा अपि। एतदगरे विस्तरेण व्याख्या- स्यते। अनलंकृनी इत्यत्र नवोऽल्पार्थकतया काप्यस्फुटालंकृती इति ज्ञेयम्। न तु सवथा निरलंकृती। निर्दोपसगुणकाव्यस्यालंकार- तामात्राव्यभिचारात्। अन एव स्फुटालंकारविरहेऽपीति त्रूयात्। विरह- शब्दोऽि सवथा नाभावं सूचयति। तस्य हि संयोगांशे सन्भावाद्। न काव्यत्वहानिरिति। अत्र कवेः कर्म काव्यं तस्य मातः काव्यत्वमिति

(१ प्र० उह्ासः ] काव्यपकाज्ञ: । ७

यः कौमारहर: स एव हि वरस्ता एव चैत्रक्षपा- स्ते चोन्मीलितमालतासुरभयः प्रौढाः कदम्बानिलाः । सा चैवास्मि तथाऽपि तत्र सुरतव्यापारलीलाविधौ रेवारोघसि वेतसीतरुतले चेतः समुत्कण्ठते ॥ १॥ अत्र स्फुटो न कश्चिदलंकारः । रसस्य च प्राधान्याभ्ालंकारता।

इदमुत्तममतिशायनि व्यङ्गचे वाच्यादध्वनिर्बुधेः कथितः ।। ४ ।। व्युत्पत्तिः। यदि वा 'कवृ वर्णे' इत्यस्य धातोः कव्यते काष्यं तस्य भावः काव्यत्वमिति व्युत्पत्तिः । यः कौमरहर इति। अत्र रेवारोधसि यद्वेतसीनरुतलं तत्र यः पूर्व सुग्तविधिस्तत्र चेतः समुन्कण्ठत इति

ताः क्षपाश्ेति विग्रहः। यदि तु चैत्रम्य वसन्तस्य क्षपा इत्यर्थस्तदोत्क- पेंण मीलिता विकासरहिना या मालत्यस्ताभि: सुरभयः सुभगाः। तासामविकासे हि कदम्बोत्कर्ष इति व्याख्येयम्। यद्ोन्मीलितमाल- तीवत्सुरभय इति व्याख्यानम्। नथा यः कोमारहर: स एव हि वर इत्याद्यनुत्कण्ठ कारणसेभवेऽप्यनुत्कण्ठालक्षणकार्यस्यानुत्पत्ता विशेषोक्ति- रलंकारः। सा च फलस्यानुत्पत्तिश्रेनः समुत्कण्ठत इति विरुद्धफ-

नेति। यदि तु वरादेः कारणस्य सामग्र्ये मन्यपि सुरतविधेः कार्यस्या- नुत्पन्तेर्विशेषोक्तिर्व्याख्यायने तदा नाम्फुटत्वं विशेषोक्तेः स्याद्। अथैकस्य वेतसीतरुतलात्मनोऽन्यस्य कस्यापि वा कारणस्य वैकल्या- द्विशेषोक्तेरस्फुटत्वं व्याख्यास्यते। तदसत्। कारणसाम्र्यभावेनैव विशेषोक्तेरुत्पस्तिनास्नीति कम्यास्फुटत्वं कल्प्यम्। न च रसवदलं कारोंडन्र। यतो यत्र प्धानत्वेन वाक्यार्थभूतस्यान्यार्थेस्याङ्गं रसस्तत्र रसवदलंकारः । यत्र त्वङ्गने रसस्तत्र प्रधानत्वादलंकार्यो रसध्वनि रिति। तदाह-रसस्य चे.ते। सूक्ष्मेक्षिकया तु ता एव ते चेत्यादौ भेदेऽभेद इति रूपकानिशयोक्ति: स्फुटेत्रेत्युदाहरणान्तरमन्वेष्यम् । तथाऽत्रालका- रान्तरं व्याख्यान्तरं चास्तीति स्वगमूहनीयम्। काव्यविशेषानाइ-इदमिति। वाच्यादनिशयिनि व्यङ्गचे वस्त्व- लंकाररसरूप उत्तमं काव्यम्। काव्यविशेषो ध्वनिः । बुधैरिति

संकेतसमेत :- [१ प्र० उल्लासः V

इदमिति काव्यम् । बुधवेयाकरणः प्रधानभूतस्फोटरूपव्य- ङ्नयव्यञ्जकस्य शब्दस्य ध्वनिरिति व्यवहारः कृतः । ततस्त

सब्दार्थयुगुलस्य। यथा- निःशेषच्युतचन्दनं स्तननटं निर्मृष्टरागोऽधरो नेत्रे दूरमनअने पुलकिता तन्ची तवयं तनुः। मिध्यावादिनि दूति बान्धवजनस्याज्ञातपीडागमे वापी स्नातुमिनो गताऽसि न पुनस्तस्याधमस्यान्तिकम् ॥ २ ॥। बहुवचनेन ध्यनिष्यवहारस्यानादित्वं सच्यते। ननु ध्वन्यते द्ो- त्यत इति ध्वनिव्यङ्गयम्। स च काव्यस्याऽडत्मा। तत्कर्थ काव्यं ध्वनिरित्याह। आत्मात्मवतोरभेदोपचारात्। स्फोटरपव्यङ्गय- व्यक्षकस्य शब्दस्यति। श्रूयमाणस्य शब्द्स्य प्राक प्रत्येकमेव तन्तदूर्णा- त्मनया स्फोटमस्फुटं व्यञ्जयनः पूर्वपूर्वचिषयसंस्काग्साचिव्यान्पश्चा- दन्ते स्फुटं स्फोटमाभामयनः प्रयत्नभेदानुपानिनी वागवीयध्वनि- रित्यर्थः । यद्यपि व्वननमिति भावव्युत्पत्या ध्वनिः शब्दाथव्या- पारः। धवन्यत इमि कर्मव्युत्पत्या व्यङ्ग्षायः।धवननीति कनृव्यु- त्पस्या ध्वनिः शब्दोर्थो वा शब्दार्थयुगलं काव्यरूपं वा। तथाऽपि कारिकार्यां शब्दार्थममुदाय एव काव्यरूपी मग्यनया धवनिनाम्ना पस्थ्यापितः । यथाक्तपकारध्वनिमयत्वात । अन्यरिति। आलंकारिक: । न्यम्भावितवाच्येन्यादि। उच्यते येनार्थः स वाच्यः शब्द:। बाहुलकाण्ण्य- त्। यदि वा वाचि साघुर्वाच्य उच्यते कण्ठादिभिगिि वा वाच्य: शब्दः। उच्यनेऽसाविनि वाच्यो्यः। तो शब्दार्थों वाच्यी न्यग्भावि- नावुपसर्जनीकता येन व्यङ्गचेनार्थेन स तथा। म चासो व्यङ्गयक्। नस्य व्यक्षने क्षमस्य सब्दार्थयुगनस्य काव्यमिति व्यपदेश्यस्य वयक्ष-

व्यञ्जनव्यापारस्योचे। मम्मटेन तु व्यक्षनव्यापारविपयस्य व्यङ्गन्यम्येति तात्पर्यार्थः। व्यङ्गयार्थी वस्त्वलंकारासादिभेदाश्रिविधोपि वाच्याददूर भिन्नः। तथा हि-आदिमो भेदसावद्वाच्यादन्यः । स हि विर्धो प्रनिषेध- रूप: प्रनिषेधे विधिरूपश्च। तत्र प्रथमं प्रतिषेधे विधिरुपमुद़ाहरति-निःशे. पेति। च्युनं न तुक्षालितम्। क्षालितमित्युक्ते व्यङ्ग्यार्थपर्नीतिरेव न स्पात्। वाप्यामेव क्षालनभावात्। निर्मश्टो न तु किचिन्मृष्टः । दूरमनख्जने निकटे तु साखन। एलकिनिनि नन्वीनि वोभर्यं विधेयम्।उयङ्पप-

[१म गहासः ] काव्यपकाक :-

अत्र तदन्तिकमेव रन्तुं गताऽसीति पाधान्येनाधमपदेन व्यज्यते। अदादृशि गुणीभृतव्य जञचं व्यङ्ग्ये तु मध्यमम्। अतादृश्षि वाच्यादननिशायिनि। चथा- ग्रामतरुणं तरुण्या नववञ्जुलखरीसनाथकरमू । पश््यन्त्या भवनि मुहुर्निनग मलिना मुखखर्या ॥ ३ ।। अत्र वञ्जललतागृहे दन्तसंसेता नाउडयनोमि व्यङ्गयं गुणीभूनम्। तदपे- क्षया वाच्यस्येव चमन्कारित्वात। शळ्दचित्रं वाच्यचित्रमव्यङ्ग्चं ववंस्ृ्तम् ॥ ॥

क्षेडयमपद स्याधमपदसहायाना चन्दनव्यवनावीे वस्ुमयेषा र्थशक्तिमू्ठो वाक्यमकाव्यो ध्यकिः। तथाउंद स उत न्वं त्वमिव सोउप्यधम इत्युपमेयोपमालंकारो व्वह्चा।विया निषधरूपस्तु यथा-भम धन्मिअ इनि। इस्याश्ित्संकेनस्थान धानिकर्मचरणान्नगयदोपात्तद-

पुष्पाद्यर्थ युक्त्तं ते भ्रमणम। विश्रब्ध इने शङ्कया अभावान्। स इनि यस्वां सभयमकृन। नननि। या पाक्त त्वया कणपरमाग्या श्रुतः। अत्र भ्रमेति विधो नत्र गहने सिहोग्ति त्वं च जुनोऽि, बिनेषि तत्त्वया तत्र न गन्तव्यमिति निषेधः। एपमलकाररसादयक्च वाच्या- द्विना अंग्र व्यारुयास्पन्ते। -्क्ष्यान। नाउगनेनि व्यङ्ग्स्यार्थस्य मलिना मखच्छायेत्यनयवततया विपयीहृतत्वमिति वाच्यमेव चम- न्कारीति। तदिदमत्र नत्व्रस-यथा मुखमालिन्यच्छायया कामिन्या कामुकं मनि रागात्कप: मनिपाधत न तथा गङचेन । प्रेम्णि हि खल्ु संकेतच्युनाया मुखनालिन्यभावान्। व्यङ्ग्चं त्वन्यथाऽि स्यादिमि। यच्च काव्यं केकलच्यवाचकवैचिकपमाक नच्चित्रम् । रसादिव्य- 5्नधार्थलवंन काव्यानुकारित्वाहिस्मयकान्वित्तादियो गाढ्ढा लेरुसाह- श्याद्वा कन्ामात्रत्वादिना वेस्याह-शान्दाघत्रमिति। अव्यङ्गयमित्यत्र नञशदस्थेपदर्थत्वंनेपदस्फुटनमं व्यङ्गयं यत्र त्था। न तु सवेथा निर्ष्यङ्गधम्। यतः स नाम्ति कक्षिद्विषयो यत्राम्ततो विभावादिरूपतय्ा रसपर्थवसायिना नास्नीन्युन्रत्र वक्ष्यकाणत्व्रान्। २

१० संकेतसमेत :- [१ प्र० उल्लास: ]

चित्रमिति गुणालंकारयुक्तम्। अव्यङ्गयमिति स्फुटमतीयमानार्थरहितम्। अवरमधमम्। यथा- स्वच्छन्दोच्छलद च्छक चछकुहरच्छातेतराम्बुच्छटा-

दरोहोद्रेक महोर्मिमेदुरमदा मन्दाकिनी मन्दताम् ॥ ४ ॥ वाच्यचित्रं यथा- विनिर्गतं मानदमात्ममन्दिरा्द्रवत्युपश्चुत्य यदृच्छयाऽपि यम्। ससंभ्रमेन्द्रद्ुतपातितार्गला निर्मालिताक्षीव भियाऽमरावती ।।५॥ इनि श्रीकाव्यप्रकाशे काव्यस्य प्रयोजनकारणस्वरूपविशेषनिर्णयो नाम प्रथम उल्लास:॥। १।।

स्फुट प्रतीयमानेति। अत्र स्फुटं प्रतीयमानार्थेन रहितमिति विग्रहः। न तु स्फुटेन प्रनीयमानार्थेन रहितमिति विग्रहः। इति कृने हि अस्फुटव्यङ्गय- त्वप्रसङ्ग:। तनोऽस्फुटनामा मध्यमकाव्यभेदः स्यान्। अतिस्फुटत्वे त्वगू- ढाख्यो मध्यमभेदः। तदिदमत्र तत्त्वं यटस्फुटतमनया रसपयंवसायित्वं नाम्तीति पष्ठेोल्वासवक्ष्यमाणत्वात्।स्वदछन्देति।छानं कुशम्। मूर्छत्ग- च्छन्मोहोऽ्ज्ञानं येषां ने तथा। यदि वा मृछन बहु भवन प्राणायामवशा- न्मोहः श्वासनिरोधो येपामित्यर्थः । विनिर्गनामनि। अमरावती भवनीत्य न्वयः।तथा दुतपातितक्रियापेक्षयोपश्त्येत्यत्र पूर्वकालना। अर्गेलाशब्द: सामीप्यलक्षणया कपाटवृत्तिः । अभिधया वा व्यवधायकत्वमात्राभि- धायी।। इन्याचार्यश्रीमाणिक्यचन्द्रविरचिते काव्यप्रकाशव्याख्याने संकेते प्रथमोलासः॥

[२ दवि० उल्ास: ] काव्यपकाशः । ११

अथ द्वितीय उल्लास: । क्रमेण शब्दार्थयो: स्वरूपमाह- स्याद्वाचको लाक्षणिक: शब्दोऽत्र व्यअ्ञकसिधा। अत्रेति काव्ये। एपां स्वरूपं वक्ष्यते। वाच्यादयस्तदर्था: स्युः ।

तात्पर्यार्थाऽपि केपुचित् ॥ ६॥ आकाङ्कासंनिधियोग्यतावशाद्ृक्ष्यमाणम्वरूपारणां पदार्थानां परस्पर- समन्वये तात्पर्यार्थो विशपवपुरपदार्थोऽपि वाक्यार्थः समुल्सतीत्यभिहि- तान्वयवादिनां मतम्। वाच्य एव वाक्यार्थ इत्य्विताभिधानवादिनः । सर्वेपां प्रायशोऽर्याना व्यञ्जकत्वमपीप्यते। तत्र वाच्यम्य यथा-

सशव्दाथशरीरस्य काऽलंकारव्यवस्थिति: । यावत्कल्याणमाणिक्यप्रबन्धो न निरीक्ष्यते।। विपयभेदाच्छव्दमेदो न स्वाभाविक इत्याह-वान्यदय इनि। तान्पर्यायौउि केप्विति। अभेहितान्वयवादिभ््वित्यर्थः। वक्यमाणरूपा- णामिति। जान्यादिर्जातिरेव वेन्यतर। बोद्धः संवन्धिपु जिज्ञासा आकाङ्क्षा। आकाङनक्षितम्याऽऽनन्तर्य संनिधिः। योग्यता संचन्धाहेत्वम्। अभिधानान्नरमन्वयपतिनिमित्तं तात्पर्यार्थोऽ्य्ति तद्विपयः । तात्पर्य- लक्षणोऽर्थापि सम्ति। तो वाक्यविषयावेवेन्याह्-अपदार्थोऽपीति । आकाङ्क्षादिवशादन्योन्यमन्विताः पदार्थास्तान्पर्यान्यनामधेयं वाक्यार्थ प्रतिपाद्यन्ति। पाक्सामान्यार्थप्रतीतिः: ततोऽन्वये सति पदार्थोभ्यो विशिष्टपतीतिः। यदुक्तम्-पदानि स्वमर्थमुक्त्वा निवृत्तव्यापाराण्यथेदानी- मर्थोऽवगतोऽर्थान्तरं बोधयति। माभाकरपक्षे त्वाकाङ्कादिवशान्मिथः सामान्यतयाऽन्वितानि पदान्येव प्रधानगुणत्वेन मिथोडनुगतपदसमूहरूप- विशेपरूपतया वाक्यार्थ वदन्तीति वाच्य एव वाक्यार्थः। पदान्येव वाक्यं पदार्थ एव तदर्यों न तु पदार्थेभ्यो वाक्यार्थः । सर्वेषामिति। न केवलं प्रत्येयत्वं किंतु व्यञ्जकत्वमपीत्यपिशब्दार्थः।

१२ संकेतसमेत :- [२ दि० रक्ास: ]।

माए घरोवअरणं अज्ज हुणत्थित्ति साहिअं तुमए। ता भण कि करणिजजं एमेअ ण वासरो ठाइ॥ ६ ॥ अत्र स्वैरविहारार्थिनीति व्यज्यते। लक्ष्यस्य यथा- साहेन्ती सदि सुहअं खणे खणे दुम्मिआसि मज्य कए। सब् मावणेह करणिज्जसरिसअं दाव बिरइअं तुमए॥ ७॥। अत्र मत्मियं रमयन्त्या त्व्या शत्रुत्वनाचरितमिति लक्ष्यम्। तेन च कामकविषयं सापराधत्वपकाशनं व्यङ्गचम् । व्यङ्गयस्य यथा- डैअ िच्चलणिप्पन्दा भिमिणीपचान्म रेहइ बलाआ। णिम्मलमरगअभाअणपरिट्ठिआ सङ््खसुत्तिव्व ॥ ८।। अत्र निष्पन्दत्वेनाऽऽश्वस्तत्वम्, तेन च जनरहितत्वम्, अतः संकेत- स्थानमेतदिति कयाचित्कंचित्मत्युच्यते। अथवा मिथ्या वदास न त्वमत्राऽऽगतोडभूरिति व्यज्यते। वाचकादीनां क्रमेण स्वरूपमाह- साक्षात्संकेतितं योरऽर्थमिधने स चाचक: ॥७॥ इदागृहीतसंकेतस्य शब्दस्यार्थपरतीतेरभावातसंके तसहाय एव शब्दोरऽर्थविशेष प्रतिपादयतीति यस्य यत्राव्यवधानेन संकेतो गृद्यत स तस्य वाचक:।

तत्र वक्तवेशिष्टयाद्यथा मार घरोअरणमिति। अत्र तस्या असाधी- त्वेऽवगते व्यङ्ड्यप्तीतिः। बोद्धव्यविक्षेपाद्यथा-साहेन्तीति।साधयन्ती कथयन्ती मदिपादयन्ती वा। अन् विपरीतलक्षगया वाक्यत्य त्रुत्वं लक्ष्योऽर्यः। तन्मूल हि सापराधत्वप्रकाशनं वयङ्गयम्। तेनाप्यधमेन किं कार्यनित्यर्थः। प्रयो- जनं त्वत्यन्तानुपकारत्वादि लाक्षणिकवाक्यमूलभति न.र्थेमकाश्यम्। निश्लेति वहिरङ्गव्यापार्य निवृत्तिः । निष्पन्देत्यन्तरङ्गव्यापा- रस्य। 'भिमिणीपत्तम्मि रेहड़ बलाआ' इति वचनाद्विपरीतरतादिक स्वयमुह्यम्। एतसृनीयोल्लासे वक्ष्यते। यस्पेति। शब्दस्व । यत्रेति। जात्यादौँ। १-मातर्गृहोपकरणमद् खल नास्तीति साधिनं तग। तद्रग कि करणीयमेवमेव न बासर: स्थायी ॥ २ -साधयन्ती सखि सुभग क्षणे क्षणे दुनासि माकृत। सम्रा- वस्नेहकरणीयसदशं तावद्विरचितं त्या ॥ ३-पश्प निश्वलनिष्वन्दा बिसिनीपत्रे राजते इलाका। निर्मळमरकतमाजनपररिस्यिना शहशुक्तिरैव।

काव्यभकाय: । १३

संकेतितश्वतुर्भ्ेदे जात्यादिर्जातिरेव वा। यद्यप्यर्थक्रियाकारितया भट्टत्तिनिवृत्तियोग्या व्यक्तिरेव, तथाऽप्यानन्त्या- दव्यभिचाराच्च तत्र संकेतः कर्ते न युज्यत इति गौः शुल्श्वलो डित्थ इत्या- दीनां शब्दानां विषयविभागो न प्ामोतीति च तदुपाधावेव संकेतः। उपा- विश्च द्विविध :- वस्तुधर्मों वक्तयटच्छासनिवेशितश्। वस्तुधरमोपि द्विवि :- सिद्ध: साध्यक्। सिद्धोऽपि द्विविध :- पदार्थमाणदो विश्ेषाधानहेतुश्। तत्राऽडदयो जातिः। उक्ततं हि वाक्यपदीये-'न हि गौः स्वरूपेण गौर्नाप्यगौः, गोत्वाभिसंवन्धान्तु गौ:' इति। द्विवीयो गुणः । अुल्ल दिना हि लब्धसत्ताकं वस्तु विशिष्यते। साध्यः पूर्वापरीयृतावयवः क्रियारूपः । डित्यादिशब्दाना- मन्त्यबुद्धिनिर्ग्राथं रंहुतव्र.मं स्वरूपं वक्ता यदच्छया डित्थादिष्वर्थेषूपाधित्वन

आनन्त्यादिति। यद्येकस्मिन गोंपिण्डे संकेतः क्रियते तदाऽन्येषु कर्तु न शक्यते । व्यभिचरच्चने। यो हि पिण्डः संकेतविषयः स व्यवहा- रकाले व्यभिचरति वाल्यादिभेदाठू। गौः शुरर इति। गोत्वशुक्कत्वचलत्व्वरिशिष्ट एव गोपिण्डे संकेताद्रौः शुक्कश्चल इत्यादीनां विषयो नास्ति ज्ञानार्थानाममयोज्यत्वात्। तदुपाधा- विति। व्यक्तिविशेपणे। पदार्थप्र.णद इति। न हि कश्चित्पदार्थो जातिसं- बन्धमन्तरेण स्वरूपं लभते। द्वितीय इनि। लब्धरूपस्य वस्तुनः पटादे: पश्चात्संबन्ध्य विशेषाधानदंतुः। यदि हि पटादिना गुणः सहभावीष्यते तदा पटादों रूपादय इति प्रतीतिर्न संगच्छते। न हि शुक्कादेर्गुणस्य पटादिस्व रूपग्रतिलम्भहेतुत्वम्। जातिमहिम्नव पटादे: प्रतिलब्धस्वरू पत्वात्। तदेवं यस्य प्राणपदोपाधिनिबन्धनत्वं स जातिशब्दो गवयादि:। यस्मात्तु लब्धस्वरूपस्य वस्तुनो विशेषाधानहेतुरर्थः प्रतीयते स गुण- शब्दः। सा्यः पूर्वापरीभृतति। पूर्वापरीभूनौ तुषबुसादिपक्षेपविक्केदा- दिरूपाववयवी यस्या: प्रियायास्तद्रूपः। अन्त्यबुद्धिनिर्माहयमिति। न खलु डिशब्दोच्चारे त्थशब्दः । त्थशब्दोचारे वा डिशब्दः। अत एव संहृत- क्रमं स्वरूपम्। तत्खलु ता तामभिधाशक्तिमभिव्यञ्जयता वक्त्रा पहच्छ- योपाधितया संशिनि तस्मिस्तस्मिन्निवेशयते। तस्माच्छन्दमहचिनिमि-

संकेतसमेत :- [२ ह्वि० उल्लास: ]

संनिवेश्यत इति सोडयं संझ्ञारूपो यदच्छात्मक इति। 'गौः शुल्शलो डिंत्थ इत्यादौ चतुष्टयी शब्दानां पवृतिः' इति महाभाष्यकारः । परमा- व्वादीनां तु गुणमध्यपाठात्पारिभाषिकं गुणत्वम् । गुणकियायदच्छार्मा वस्तुत एकरूपाणामध्याश्रयभेदाद्वेद इव लक्ष्यत । यथेकस्य मुखस्य वड्गमुकुरतै-

चानां चतुष्ट्वान्मुख्यशब्दार्थेश्रतुविधः । ननु विशेषाधानहेतुर्गुणः शुक्का- दिरिति पूर्वमुक्तम्। ततश्र परमाणत्वादयो गुणा: परमाण्वादिद्रव्याणं न विशेषाधानहेतवः। नित्यत्वात्। अनित्याना हि विशेषाधानहेतुत्वम्। पूर्वापरकालविषयो हि विशेष्यविशेषकभावः। तत्कर्थं तेपां गुणत्वभि- त्याह-गुणमध्यपाठादिति। अणु महद्दीर्घे हृस्वं चेति कणादवचनात्। अन्यथा जातिशब्दत्वं स्यात्। न खलु स्वयं परमाणुर्नाव्यपरमाणुः । परमाणुत्वयोगात्तु परमाणुरिति। ननु परमाणुषु परमाणुत्वं कस्मान्े- ज्यते। उच्यते-पार्थिवपरमाणौ पृथ्वात्वपरमाणुत्वयोः परापरव्यव- स्थाया अभावात्। यदि पृथिवीत्वमपरं तदा घटेऽपि परमाणुत्वमसङ्ग:। अपरसन्भावे परस्य सद्भावमतिपादनात। अथ परमाणुत्वमपरं तदा तेज:परमाणुष्वपि पृथिवीत्वप्रसङ्ग:। तस्मान जातिशब्दत्वम्। परमा- ण्वादीत्यादिशब्दाद्येषां प्रागुक्तगुणल क्षणाभावोऽय च गुणत्वेनेष्टास्ते पारि- माण्डल्मादयो ग्राझाः । परिमण्डलाः परमाणवः। तेषां भावः पारिमाण्ड- ल्यम्। अनुश्तिकादीनाम् (पा० सृ० ७ ।३।२०) इत्युभयप- दवृद्धिः। तच्च वर्तुलत्वमिति न्यायकुमुदचन्द्रे प्रभाचन्द्रो व्याख्यात. बान्। अपरे तु पारिमाण्डल्यमणुपरिमाणमाहुः। पारिमाण्डल्यादीत्य त्राऽऽदिशब्दादाकाशादानां परिमाणादयो ग्राह्याः। ननु गुणक्रियायह- च्छानामानन्त्यात्कर्थं तेषु संकेतः। यतः प्रत्येकं संकेतः कर्तु न शकयते जाति विनेत्याह-गुणक्रियायदृच्छेति। गुणक्रियायदच्छादीनां परमार्थत एकत्वमेव। यदुक्तम्- कमेकं जातिरप्येका जगत्येकः सितो गुणः ।। इति। यस्तु भेद: प्रतीयते स आश्रयभेदान्न वस्तुतः । अतः स्वाश्रयभे- दान्ेद इव लक्ष्यते न तु भेद एव । अुक्ादीनामाश्रया भिन्ना: सड्खादाः । पाकादीनां तण्डुलादाः। यदच्छाना च वृद्धशुकाधुक्ता भिमा ध्वनयो वाल्याद्यवस्था वा । दष्टान्तद्वारेण द्रठयति-यधैकस्य मुखस्येति। यथा हि मुकुरतैलकपाणादीनां प्रतिबम्बनिबन्धानां भेदादे-

१२ हि० उल्लासः ] काव्यमकास: । १५

हिमपय:शड्राद्याश्रयेषु परमार्थतो मिश्रेषु शुकादिपु यद्सेन शुक्क: शुल्ल

कादिष्वेवमेव पाकत्वादि। वालवृद्धशुकागुदीरितेषु डित्थादिशव्देषु च प्रति- क्षणं भिद्यमानेषु डित्याद्यर्थेषु वा डित्यत्वाद्स्तीति सर्वेषां श्दानां जातिरेव पटटचिनिमित्तमित्यन्ये। तद्वानपोहो वा शब्दार्थः कैश्चिदुक्त इति ग्न्थगौरवभ- यात्म्रकृतानुपयोगाच्च न दर्शितम्।

कमेव मुखं नानाकारत्वेन भासते तयेकशुक्लादिव्यक्तिरेकैव शङ्खा- द्याश्रयवशेन नानात्वेन स्फुरति। तस्माद्गुणादेरेकत्वाज्जात्यभावे गुणा- दिशब्दानां गुणादौ संकेत इति महाभाष्यकारमतम्।

अन्ये तु गुणक्रियायदच्छानां वस्तुत एव भेदो नाऽSश्रयभेदादिति मन्यमाना: सर्वत्र जातिरेव पवृत्तिनिमित्तं मन्यन्ते। तन्मतं व्याकुर्वभ्राइ- हिमपय:शाङ्ग्वादीति। अभिधानं शब्दः। प्रत्ययो ज्ञानम्। पाकादि- ष्विति। गुडतण्डु:दिद्रव्याश्रिता ये पाकादयोऽन्योन्यमन्यत्वेन स्थिताः क्रियाविशेपास्तत्समवेतं सामान्यमस्ति यद्वशेनायं पाक इत्यभिभ्राभि- धानमत्ययौ स्याताम्। डित्थादिशव्देष्विति । यदृच्छाशब्देषु शुकसारि- काबुदीरितेषु भिन्नेषु डित्थत्वादिकं सामान्यमेव यथायोगं संजञिष्व- ध्यस्तमभिधेयम्। यदि वोपचयापचययोगितया डित्थादौ संविनि प्रतिक्षणं भिद्यमानेऽप्यभिघ्यमानो यन्महिन्ना डित्थो डित्थ इत्येवमभिन्ना- कारः प्त्ययः स्यात्तथाभृतं डित्थादिशब्दावसेयवस्तुसमवेतमेव डित्थ- त्वादि सामान्यम्। तच्च डित्थादिशब्दरभिधीयत इति गुणक्रियायद- चछाशब्दानामपि जातिरेवैक: शब्दार्थ इति। तद्वानिति। जातेरर्थक्रिया- कारित्वाभावाट्विफल: संकेतः । व्यक्तेस्त्वर्यक्रियाकारित्वेऽप्यानन्त्य- व्यभिचाराभ्यां न संकेतः कर्ते शक्यत इति जातिमती व्यक्ति: शब्दार्थ इति वैशेषिकाढ़यः । अपोह इति। जातिव्यक्तितद्योगजातिमद्बुद्धया-

दिरूपोSपोह: शब्दार्थ इति बौद्धा: ।

संकेतसमेत :- [Rी. ग्यास*]

स मुख्योऽर्थस्तत् मुख्यो व्यापारीऽस्पातिघोच्यते ।।८ । स इति साक्षात्सकेतितः । अस्पेति शब्दस्य । मुख्यार्थबाधे तय्योगे रूढितोऽय प्रयोजनात्। अन्योडर्थों लक्ष्यते यत्सा लक्षजाऽडरोपिता करिया ॥ ९ ॥ कर्मणि कुशल इत्यादौ दर्भग्रहणाघयोगा्गङ्गायां घोष इत्यादौ च शब्दस्य मुर्येन लाक्षणिकेन व्यञ्ञनात्मफेन वा व्यापारेणार्थावगतिहे- सुत्वमिति मुख्यं तावदर्थमाह - स मुस्योजर्य इति। स साक्षात्संकेतितो मुखभिव इस्ताद्यवयवेभ्योऽर्यान्तरेभ्य: मागू ज्ञायमानत्वाद्। मुरुयार्थवि- षयः शब्दोऽपि मुख्यः । तत्रेति। अर्थविषने। समयाकेक्षया वाच्यावग-

अथेदानी लाक्षणिकस्य लक्ष्यार्थदर्शनद्वारेण व्यापारमाह-मुख्या- र्ेति। मुख्यार्थस्यानुपपत्तेरनुपयोगाच्च प्रत्यक्षादिपमाणेन बाधे तेन मुख्यार्थेन सह लक्ष्यार्थस्य योगे संबन्धे सादृश्यादी सति रूढे: प्रयोजना-

क्ष्यते प्रतिपाद्यते यत्साम्यादमुख्यः शब्दव्यापारो लक्ष्यार्थनिष्ठो लक्ष- णाशक्तिः । यदिति। वाक्यार्थनिर्देशः। सेति। विधीयमाना लक्षणा। सर्वनामपदं हि कदाचिदनूद्यमानलिङ्गमादत्ते कदाचिद्विधीयमानलिङ्ग- मिति। उदाहरणद्वारेण व्याकरोति-कर्मणीति। कुशालाँतीति दर्भग्रइ- णायोगान्मुख्यार्थवाधे विवेचकत्वादी संबन्धे रूढे: प्रवीणोऽर्यो लक्षणा व्यापारेण लक्ष्यते। आदिशब्दाद्दरेफद्विकानुलोभ्यमातिलोम्यलावण्या- दय:। द्विरेफशब्देन रेफद्वितययोगिभ्रमरपदलक्षणार्थलक्षणाद्वारेण रूदय नुषृधिरेव षद्पदादो क्रियते। तुरङ्गकान्ताननहव्यवाहज्वालेव भिस्व्रा जलमुल्ललास। इत्यादा तुरङ्गकान्ताननहव्यवाइशब्दो वडवामुखाओ्रर लक्षणया प्रयुक्तः। न च तत्र रूढः । व्यवहारेऽनभ्यनुज्ञातत्वादिति द्रष्टव्यम्। सति तु गुप्ार्थप्रतिपादनादिपयोजन एवंविधलक्षणा अप्यदुषटाः। यद्ट्- कुमारिल :- निरूदा लक्षणा: काश्ित्सामर्ध्यादमिधानवद्। क्रियन्ते सांभनं काय्ित्काय्रिमैव र्वशसतित: ।।

गङ्गादीनां घोषाधाधारत्वासंभवान्मुख्यार्थस्य बाधे विवेचक- त्पादो सामीप्ये च संबन्धे रूढित: मसिद्ध:, तथा गङ्गनतटे घोष इत्यादे: मयोगादयेषां न तथा पतिपचिस्तेपां पापनत्वादीनां धर्मार्णां तथामतिपादनात्मन: भरयोजनाच मुख्येनामुख्योऽरयो लक्ष्यते पत्स आरोपितः सब्दव्यापारः सान्तरार्यनिष्टो लक्षणा।

निरुडा इति भ्रष्टोपचारमतीतयः । लक्षणा इनि लक्षणाशब्दाः । अभिधानवद्दक्षादिनामयत्। तथा गह्ेति। गङ्गनतटे घोष इत्युक्ते परि- मितपावित्र्यादीनां मतीतिः । तथेति । अपरिमितल्वरेन । अमुख्योऽर्यः । लक्ष्यस्तटादि:। सान्तरार्येति। सव्ययधानस्तटादिलक्षणोऽर्यस्वदाश्रया किया शन्दव्यापारो लक्षणा। तथा हि। नङ्गगसष्दामिधेषस्प स्ोतसो

दाश्रयेण तटं लक्षयति। लक्षणामाम् प्रयोजनं तटस्व नमणत्वैकार्थस- मवेतपुण्यत्वमनोरमत्वश्ञंत्यादिमतिपादनं व्यङ्ग्धम्। न हि तत्पुण्यत्वादि सव्दान्वर: स्पष्ं शक्यते। तद्योगश्च तत्राऽडसन्त्वम्। तत्पश्चघीक्तं भर्तृ- मित्रेण- अभिधेयेन संवन्धात्सादृश्यात्समवायतः । वैपरीत्यात्क्रियायोगाल्लस्षणा पञ्चधा मता ॥ इति। संवन्धाधया-गङ्गनायां घोष: । साहश्याधया-गौर्षाहीको गौरेवायमि- त्यादौ मुख्यार्यस्य सास्ादिमत्येन मस्यसादिना प्रमाणेन बाषेडयिघे-

रीको लक्ष्यते। पयोजनं तादूप्यमतिषत्वादि। एते व सारोपासाध्य- वसानालक्षणागोणलक्षणाया एदाहरणे। समपायः साहयर्यम्। यथा कुन्ता: पविशन्तीत्वादौ कुम्तादीनां प्रशेशानुपप्या मुख्यार्थवाधे साइ- चर्यात्पुरुषा लक्ष्यन्ते। पयोभनं व रौद्रत्वादीनां सातिश्यानां प्ति- पादनम् । वैपरीत्माद्द्रपुखः । अप्र भद्रमुखनव्दस्याभद्रमुखे प्रयोगा- त्सवार्थबाघ:। अतोऽसी स्त्रवाच्मभूतभद्रसुखत्ववैपरीत्वादभद्रमुखत्वं लक्ष- णयाऽवगमयाति। प्रयोजनं तु गुपासम्यार्थमतीतिः। क्रियायोगाचया महति समरे अनुन्नस्त्वमिति। अत्राशत्ुप्े शत्रुघ्नमयोगात्स्वार्थनायः। वत्ु- घ्नसन्द्भागपुघ्ने इननक्रियाया: कर्तृत्वायोगालक्षणया भयुक्त:। पयो-

संकेत समेत :- [२ हि० उल्ास: ]

स्वसिद्धये पराक्षेपः परार्थ स्वसमर्पणम्। उपादानं लक्षणं चेत्युक्ता शुद्धैय सा दविधा ।। 50। 'कंन्ताः प्रचिशन्ति यष्टयः पविशन्ति' इत्यादौ कुन्तादि- भिरात्मनः प्रवेशसिद्ध्यर्थ स्वसंयोगिनः पुरुषा आक्षिप्यन्ते। तब उपादानेनेयं लक्षणा। गौरतुबन्ध्य इत्यादो श्रुतिसंचोदितमनुबन्धनं कर्य मे स्यादिति जात्या व्यक्तिराक्षिप्यते। न तु श्देनोच्यते। 'विश्ञेष्यं नाभिधा गच्छेत्क्षीणशक्तिर्विशेषणे' इति न्यायात्। इत्युपादानलक्षणा तु नोदाहर्तव्या। न सत्र मयोजनमस्ति। न वा रूढिियम् । व्यक्त्यविनाभावित्वास जात्या व्यक्तिराक्षिप्यते। यथा क्रियतामित्यत्र कर्ता, कुर्नित्यत्र कर्म, अषिश पिण्डीमित्यादी मृहं भक्षयेत्यादि च । पीनो देव- दत्तो दिवा न भङ्क इत्यत्र च रात्रिभोजनं न लक्ष्यते। श्रतार्था- पत्तेरर्थापसेर्वरा तस्य विषयत्वात्।

जनं च वर्ण्यमानशत्रध्नशब्दाभिधेयनृपरूपतापतिपादनम्। एवं निरन्त- रार्थनिष्ठसब्दव्यापारोऽभिधा। सान्तरार्थनिष्ठस्तु लक्षणा। तनाभिषेव मुख्यार्ये बािता सत्यचरतार्थत्वादन्यत्र मसरनीति तत्पच्छभूतैव लक्षणा। सा च द्विविघा। शुद्धोपचारमिश्रा च। तत्र ुद्धाऽि द्विधेत्याह- स्व्रसिद्धय इते। येयं प्रयोजनतो लक्षणा तस्या एतों भेदो। रूढितस्तु या लक्षणा सा लोके मराचुर्य गतेति न तस्यायत्यम्। अभि- धाध्यापारतुल्यवासाविति भावः। कन्तदिभिरिति। स्वार्थमत्यजद्भिरिति पेयम्। स्वसंयोगिन इत्ते भणनात्। आक्षिप्पन्ते। लक्ष्यन्ते। विशेषण इति। जातिलक्षण उपाधो। अनुबन्ध्यो हन्तव्यः। उपादान- लक्षणा तु नोदाइर्तन्येति। यथाजयैर्मुक्ुलादिभिरुक्ता। न च क्रमेण दुयो- र्वाच्यता। शब्दबुद्धिकर्मणां विरम्य व्यापाराभावात्। शब्दबुद्धिकर्माणि हितिरम्ब व्यापारं न फुर्वन्तीत्यर्थः । पीनो देवदतत इति। अन्नापि नोपदानलक्षणा। यथाऽये रसायनाद्यभावे पीनत्वलक्षणकार्येण रात्रि भोज़नांत्मककारणस्य स्वसिद्धये समाक्षेपादुक्का। श्रुतार्थापततेरिति।'रष्टः

I२ B० उल्लास: ] काव्यभकास: ।

गङ्गनयां घोप इत्यत्र तटस्य छोषाधिकरणत्वसिद्धये गङ्गना- शब्द: स्वार्थमर्यतीत्येवमादी लक्षणेनेपा लक्षणा। उमयरूपा चेयं शुद्धा। उपचारे गाभिन्रितत्वाद्। अनयोर्भेदयोर्लशयस्य लक्षकस्य च न भेदरूपं ताटस्थ्यम्। तटादीनां मङ्गनदिशन्दैः प्तिपादने तत्त्यप्रतिपती हि प्रतिपिपादयिपितप्रयोजनसंपत्ययः। गङ्ग।संबन्धमात्रमतीतो तु गङ्गगतटे घोष इति मुख्य शब्दाभिधा- नालक्षणायाः को भेद:।

श्रतो वार्ड्याऽन्यथा नोपपथत इत्यर्थकल्पनमर्थापत्तिः'। एतत्मभाकरो व्याख्याति-दृष्टः श्रत इति लोंके मसिद्धयोपलम्यमात्रे बर्तते। अन्यथा नोपपदतेर्डर्यपतिव्यवस्थाप्यमर्य बिना न घटत इति याऽर्थस्थ

नम्। तेन अतार्थापचौ रात्री भुङ्ध इति शब्द: कल्यते।अर्थादर्थस्याSS- पतनम्। अर्थापतौ तु रात्रिभो जनमर्थ एवेति। अभिरधेव स्वात्मनिर्या- हाय शव्दान्तरमर्थान्तरं वा कर्षतीति मीमासकाः । लक्षणनपा लक्षगेति। अदमामप्रायः-यत्र शब्दः स्वथा स्वमर्थ त्यजनन्यं लक्षयति तत्र लक्षणेन तटादिज्ञापनेन लक्षणा। यत्र तु स्वार्थमपि वद्वन्यमुपादसे तत्रोपादानेनेति। उपचारेणेति। यथा गौर्वा- हीक इत्यत्र वस्त्वन्तरे वरत्वन्तरमुपचर्यते न तथाSत्रेति भावः। अत्र सभेदपरतिपततिपू्वेमेवाभेदस्तत्र भेदपूर्वम्। एनदेव द्रढयति-अनयोरिति। तटादीनां लक्ष्याणां पतिपादने भेदात्मक न ताटस्थ्यम्। कुन्जपुरुषयो- ्गङ्गतटयोध्याभेद एवेति यदन्येस्तटस्थे लक्षगा शुद्धेत्युक्तं तदूषितमि- त्याह-तत्त्वप्रतिपतौ हीति। भेढे तु गङ्गनसंबन्धमात्रपतीतेन लक्षणा- विशेषः । नन्वत्र कुन्ता एव प्रविशन्ति नान्ये गङ्गनयामेव घोषो नान्यत्रेति विवक्षायां कुन्तगङ्गानिगीर्णतया कुन्तितटयोः भतीतौ साध्यवसानलक्षणयेव तत्त्वपतीतिपरयोजनादिसाध्यसिद्धे: किं लक्षणा-

रुषेष्यतद्भ्रावेऽपि तद्वदुपचार इते। मुकुलस्याप्यदोऽनुमतम्। अत्रोच्यते। य म्रा ऽडरोप्यारोपविषयभाव तयाउत्यन्तासन्त्वेन भेदे सत्य शेदस्तन्र साध्य- पसानता। यत्र त्वारोप्यारोपविषयमावं बिना मूलत एवाभेदमर्तीतिस्तत्रो-

संकेवसमेत :- [२ े. सक्षास]

सारोपाडन्या तु यत्रोक्ती विषयी विषयस्तथा। आरोप्यमाण आरोपणिषयश्र यत्र. नपहतुतभेदी सामानाषि- करण्येन निर्दिश्येते सा लक्षणा सारोपा। विषय्यन्तः ऊतेऽन्यस्मिन्सा स्पात्साध्यवसानिका॥ ११ ॥

सति सा साध्यवसाना स्याद्।

पादानेन लक्षणा। पूर्तत्र तु पूर्व भेदपतीतिः पश्चादभेदमतिपति:। इदमत्र तत्वम्। अनयोरुदाहरणयोरारोप्यारोपभावं पति चिच्तमेव न धावतीत्यत्र सचेत्सः पमाणम् । शुद्धां द्विघोत्तदोपचारमिश्रां सारोपामाह-सारोपाडन्येति। विषयी गवादिर्विषयो वाहीकादि:। अनपह्नुतभेदाविति। अनपश्नुतस्वरूप एव वस्तुनि वस्त्वन्तरस्याधिकस्याSSरोप्यमाणत्वात्। सामानाधिकरण्यं भिन्नार्थयोरेकशरार्ये वृत्तिर्नीलोत्पलवत्। सादृश्यहेतुका चेषा। उपमानोपमे- यमावस्य विधयमानत्वात्। रूपकालंकृतेर्षीजम्। यत्र त्वारोप्येण गवा- दिना निगीणतयाऽSरोपविषयस्य वाहीकादे: प्रतीतिस्तत्र साध्यवसाना। इयमतिश्योक्तेवीजय। यवा-अनासवार्यं करणं मदस्येत्यत्र वयो-

त्वात्। सत्यम्। तत्राऽडसभतामात्रेणाभेद इह त्वत्यासमतयोते। कार्य- कारणयावादिलक्षणारयां न रूपकादिविषयता। सादश्याभाबात् । यथा- आयुर्धृतं यश्तस्त्यागो भयं चोर: सुखं मिया। बेरं धूतं गुरुर्जानं श्रेय: सचीर्थसेवनम् ।। तथाऽमस्तुतपशंसामकारस्य कस्पचिदन्यापदेशलक्षणस्य साध्यवसा- वछसणाल्वम्। या- अनर्ध्यः कोऽप्यन्तस्तव हरिण हेवाकमहिमा सफुरत्येकस्पैन त्रिभुवनचमत्कारजनका । इत्पन- इरिणेन सह प्रतीयमानस्यामेद:।

गौणौ शुद्धौ च विज्ञेयौ, इमावारोपाध्यवसानरूपी सादश्यहेत मेदौ गौर्वाहीक इत्यत्र गौरयमित्यत्र च। अत्र हि स्वार्थसहचारिणो गुणा जाख्यमान्या- दयो लक्ष्यमाणा अपि गोज्व्दस्य परार्याभिवाने प्रवृचिनिमिच- त्वमुपयान्तीति केचित्। स्वार्थसहचारिगुणाभेदेन परार्यगता गुणा एव लक्ष्यन्ते न तु परार्योऽभिधीयत इत्यन्ये। साधारण- गुणाश्रयणेन परार्थ एव लक्ष्यत इत्यपरे। उक्क चान्पत्र-

लक्ष्यमाणगुणैर्योगाद्मृत्तेरिष्टा तु गौणता।। इति। सारोपसाध्यवसानयोश्च गौणशुद्धभेदाभ्यां द्वैविध्यमित्याह-भेदा- विमाविति। मत्रोपमानगतगुणतुल्यगुणयोगलक्षणं पुरःसरीकृत्योपमेय उपमानशब्द आरोप्यते तौ गौणौ। गुणेभ्य आगतत्वाद्गौणसब्दवाच्यो। स्वार्थेति। स्वार्थो गोतव्दस्य गोत्वं पिण्डाकृतिर्वा। व्यक््याकृतिजातय- स्तु पदार्थ इति चचनाट्। परार्थो वाहीकः। तथा च गोशब्दो वाहीकश्- म्देनुपपधमानसामानाविकरण्याद्वाधितस्वार्थः सन् स्वाभिमानपूर्व स्वा-

णाद्ारेज गोमतयुणतुल्यगुणोपेते वाहीक उपचरितः । शब्दोपचारस्पा- थोपचाराविवाभावित्वात्तदर्थोऽपि। केचिच्छव्दोपचारमेव मन्यन्ते। एव- मन्यभापि। तेनेषसुपचारमिया। लक्षणादवयगर्भीकारेण चतुर्थकक्षायां लक्षणेति। चतुर्यफशासवं लक्षणाया अभिधापेक्षया झ्ेयम्। लक्ष्यमाण- गुणयोगेन गोशन्दो पाहीकलसणया प्रवर्तत इत्यर्थः । गर्भलक्षणयोर- न्त्यलक्षणार्म मयृतत्वाधत्मवोजनेन मयोजनवत्वं न तु तयोर्भिनं प्रयो- जनम्। न तु परार्थोडभिषीयत इति। मोक्षब्देन स्वार्थसहचारिगुणलक्षणापूर्व तदभेदेन वाहीकस्थाः स्वतुल्या गुणा एव लक्ष्यन्वे। सव्यवधान- व्यापारात्। न तु वाहीकार्थोभिधीयत इत्येकलक्षणागर्भेयं तृतीयक- तायां लक्षणेत्याङ्ु:। अभिध,यत इति। लक्ष्यते। मुकुलस्त्वेवमाइ-यथा गोनब्द: स्वसहरवाहीकगतजाड्यादिगुणाल्लँक्षयित्वा वाहीकं लक्षयति। साधारणेति । गोर्बाहीकस्य च साधारणास्तुल्या ये गुणास्तदाश्रयेण प्रादीक एव लक्ष्य: । समिधयेति। मुरुयेनीर्येनाविनायुवस्य केनापि

२२ संकेतसमेत :- [२ हि० उलास: ]

अविनाभावोडन संबन्धमात्रं न तु नान्तरीयकत्वम्। तथात्वे हि मश्चाः क्रोशन्तीत्यादौ लक्षणा न स्याद्। अविनाभावे चाऽडक्षेपेणैय सिद्धेर्लक्षणाया नोपयोग इत्युक्तम्। 'आयुर्षृतम्, आयुरेवंदम्' इत्यादो च सादृश्यादन्यत्का- र्यकारणभावादि संबन्धान्तरम्। एवमादौ च कार्यकारणभावा- दिलक्षणपूर्वे आरोपाध्यवसाने। अत्र मौणभेदयोर्भेदेऽपि ताद्ठू- व्यप्रतीति: सर्वधेवाभेदावगमश्च प्रयोजनम्। शुद्धभेदयोस्त्वन्य- वैलक्षण्येनाव्यभिचारेण च कार्यकारित्वादि मयोजनम्। कचि- नादर्थ्यादुषचारः । यथे-द्रार्था स्थूणेन्द्रः । कचित्स्वस्त्रामिभा- वात्। यथा राजकीय: पुरुषी राजा। कचिदत्रयवावयवि भावात्। यथाऽग्रहस्त इत्यत्रागरमात्रेऽवयवे हस्तः । कचिनान्क- म्र्यात्। यथाऽतक्षा तक्षा।

संबन्धेन संवद्धस्यान्यवस्तुनो या पर्तीतिः सा लक्षणा शद्धेत्यर्थः। लक्ष्यमा जर्गुणजाड्यादिभि: संबन्धाद्या तु वृत्तिः सान्तरार्थनिष्ठः शब्द- व्यापार: सा गौणी। नान्तरीयकलमिति। नान्नरमविनाभावः । तत्र भव नान्तरीयम्। गहादित्वादीयः । तदेव नान्तरीयकमिति। अविना- भावि येन विना यम् भवति तम्ान्तरीयकं तादात्म्यतपुत्पत्तिलक्षणं कृतकत्वानित्यत्वादिचत्। तथालरे हीति। नान्तर/चकस्त्रे हात्यर्थः । न हि मश्चपुरुषयोरविनाभावो्ति। इल्युक्त मेति। गौरनुब्न्ध्य इत्यत्र ।. एवमादाषिति। आयुष: कारणे घने तद्गनकार्यकारणभावलक्षणापूर्व- त्वेनाऽडयुष्डं कार्यमुपचरतय्। तेनेंप कार्यकारणभावलक्षणागर्भीकारेण लक्षणा 1. मुकुलस्थाप्यदाऽनुमनम्। सपयोजना च लक्षणेत्याह- गोणभदेति। अन्यवलक्षणेने.त। श्रीरादिवसादश्येन। यथाऽडयुष्कारणं घृ. न तया श्षीरादि। आयुष्ाच्च न व्यनिचरतीति कार्यकारित्वादि प्रयोजनम्। संबन्वाश् बहवो यदुक्तमेकश्षतं पष्ठचर्था इत्याह-कचिसाद- थ्यादित्यादि । कचिन्मानाघ्था-आठकरमआ्नाति। कचिद्धरणाय्था तुलाघृतं चन्दनं तुला। कचिदाधिपत्याचया-पुमानयं गोत्रम्। स्थानाचया- मश्ा: कोशम्ात्यादयाः स्वयं यथालक्ष्यं लक्षणीयाः। पपु शुद्धा लक्षणा। काविटूडा काचित्मयोजनाच्च। कावित्साशिपा काचितता

[२ दि० उह्ास: ] कान्यमकार:।

ध्यवसाना च। इत्युपचारमिश्रा चतुर्धोक्ता। ननु गङ्गनदिशब्द: सम- यापक्षतटादिमत्यायकोऽन्यथा वा। पूर्वपक्षश्ेत्तहिं मुख्यः । तत्र कृतस- मयत्वात्। अनेकार्थेष्वपि संक्ेतितो हरिशब्दादियन्मुख्य एव। अथो- नरः पक्षस्तदा नार्थपतीतिकृत्। न हि शब्दो दीपवद्योग्य तयेवार्थ प्रकाशय- ति। किंतु लिङ्गन्वत्संबन्धग्रहणवलास्। अथ गङ्गनदिशब्दः साक्षात्संबद्ध: प्रवाहादो। तेन सह तटादेः संबन्धः। ततः साक्षान्संवन्धाभावात्तत्रार्ये गङ्गादिशब्दस्यामुख्यनेति चेत्र। साक्षात्मंत्रनधस्तावन्र शव्दाना केनाप्यस्ति। गुणत्वात्। समवायस्त व्योग्नेव। संकेतस्तु साक्षादेवा- स्ति। तटादिपत्यायकत्वात्। न हि संवद्धमंबन्धान्दूतलशन्दासत्स्थपु वृक्षादिषु प्रतीति: स्यात्। स्याद्वा संवद्धसंबं्धात्मतीतिस्तथाऽपि नामु- ख्यता। विशिष्टज्ञानकारित्वात्। न हीन्द्रियसंबद्धसंबन्धाहुणादौ विशिष्टं ज्ञानं कुर्षद्ौणम्। अविशिष्टज्वानकारित्वे तु शब्दस्यापयोज्य- तैव। उच्यते। लोकादेव च शब्दार्थानां मुख्यामुख्यत्वम्। संकेतित एवार्थे केनचिन्निमिसेन प्रवर्तमानो मुख्यः शब्द: केनचिद्भाक्त इति। यर्थकस्मिन्ेव भूधरेस्तीत्यादि: क्रियाशब्दः । पर्वत इत्यादिर्जाति- शब्द:। तदेवं निमित्तभेदाच्छब्दानां संज्ञा मिदन्ते। यथा वा स एव शब्द: काप्यर्थे पारिभाषिकः कापि नैमितिक: समयापेक्षया विभिष्टक्ञा- नजनकत्वाविभेषेऽपि । यथाऽऽकाशशब्दो व्योमालोकयोः । समोऽपि द्विधा साधारणासाधारणत्वरेन। तत्र यः सर्वेलोकशासत्रे व्यवहारहेतु: स पूर्वः। यथा वृद्धिसव्देनाधिकीभाव उच्यते। यस्तु न सर्वेस्मिलोके सास्त वा स द्वितीयः। यथा वृद्धिशव्देनाऽडददोत उच्यन्ते। लोकेऽपि च गवाद्यर्थेषु व्यपहाराय गङ्गाचन्द्रिकेत्याविशब्दः संकेत्यते। तत्रासा- धारणसमयापेक्षी शब्दो यत्र यत्र संकेतितस्तत्र तत्र तथाऽर्थमत्या- यकः सन्मुख्यः। साधारणसमयपश्ष्यपि यो जात्यादिनिममचेन संमितः स तन्निभित्तयोगिष्वर्थेषु मुख्य एव। निनिमित्तोपि व्योमादि- शन्दो यत्रार्थे परिभाषितस्तत्रार्ये मुख्य एव। यस्तु सार्म.प्यादिनि मिचेन संक्ेतिवः स सर्वलोकशासेषु भाक्त: प्रसिद्ध इति सर्वे सुभम्। तथा गङ्गादिशन्देभ्यः प्रवाहाधर्यपतीतिपूर्व सामीप्यादिहेतुना विवेक- सस्तटादिमी:। रजतमिदमित्यत्र त्विदंशब्दामृ:शुक्तिमविविच्यैव रजतभी: । तेनात्र भ्रान्तिः । पूर्वत्र तु नैवम्। एतेनातसस्पिस्तदिति इ्वनं आन्तमिति न्यायादगङ्गादो तदादी गङ्गवादिज्ञानं भ्रान्तं तव्जे-

सकतसमेत :- [२ हि० उल्ास: ]

लक्षणा तेन पडूविधा॥ १२॥ आद्यभेदाभ्यां सह। सा प व्यङ्गचेन रहिता रूठी सहिता तु पयोजने। पयोजनं हि व्यञ्ञनव्यापारगम्यमेव। तज्च गूढमगूद बा, क्येवि व्यङ्गयम्। गुदं यथा- मुखं विकसितस्मितं वशितवक्रिम मेक्षितं समुच्छलितविभ्रमा गतिरपास्तसंस्था मतिः । उरो मुकुलितस्तनं जघनमंसबन्धोुरं वतेन्दुवदनातनौ तरुणिमोद्रमो मोदते । ९ ॥ अगूर्द यथा-

तुभ् सब्दो न प्रयोगाई इति प्श्नस्यानवकाशः। एवं च तस्मिस्तदित्य- भ्रान्तज्ञानहेतु: शब्दो मुख्य इति। तेनेति। उपसंहारे। आद्यमेदाभ्यां सह संकलने धोठा। संक्षेपेणवात्र लक्षणाविचारः कृतः । विस्तरेण तु मुकुलादिरचितमानकादिग्रन्धे ्यो वेय:। मुखमिति। अत्र विकसितश्षब्दोSचेतने स्मिते बाधितस्वार्थः। पुष्पधर्म- त्वाद्िकासस्य। ततः सच्छवित्वविस्तारित्वसाडभ्यात्स्मित उपचरितः । क्यङुन्धं च हयत्वसुगन्धित्वादि। अन्र हि वाच्यस्य विकासस्यानुपप- धमानत्वादत्यन्ततिरस्कृतवाच्यो लक्षणामूलो ध्वनिः । तथा वन्नितन-

साइश्यादक्रिमाणं लक्षयति। सर्वथा चदनुसरणं न कदाऽप्यन्यत्र सन्जाव इत्यादिध्वननम्। समुच्छलितश्षब्द्वेन वाधितसामस्योष्छलनस्वार्थेनाक-

नीमरवादि व्यज्यते। अपास्तशन्देनामुर्तिमत्याश्रितमर्यादायाम् अपूर्तार्या नापितापक्षेपणात्मार्थेन स्वत्वनिव्वतिसाहश्यास्संस्था लक्षयता भूयोऽस्वी करणानवलोकेनादि व्यङ्रयम्। मुकुलितअ्ब्दो पाधितकोरकत्वस्या

[२ वि० उलास: ]. काव्यमकाश्: । २५

उनतत्वसाम्ारदसबन्धवज्जघनं लक्षयति। पीनत्वस्मरनिकेतनत्वादि ग्यङ्गचम्। इन्दुवदनेत्यत्र यदोपचारस्तदेन्दुशब्दो पाभितस्वार्य: सुछ्व-

लक्षयन्सर्वजनाहलादकत्वं व्यनक्ति। मोदतेशब्दो बाधितहर्षात्मकस्वार्थो

नक्ति। यथा वा- गअणं च मतमेहं धारालुलि अज्जुणाइ अवणाई। णिरहंकारमिअंका हरंति नीला उवि णिसाड। चशब्दोऽप्यथे। न केवलं खं सतारं मत्तमेघमपि, न केवलं मलया- निलान्दोसिताम्राणि वनानि धारालुलितार्जुनान्यपि, न केवलं अशि- सिता निशा निरहंकारमृगाड़ूना नीला अपि हरन्त्युत्सुकयन्तीत्यर्थ:। मत्तशब्दो वाधितक्षीवात्मकस्वार्थो मर्यादोलड््घनसादृश्यान्मेघाँल्लक्षप- न्रसमञ्जसकारित्वदुर्निवारत्वादि ध्वनयति। निरहंकार शब्दोऽवि विष्छा

विद्यमानत्वादि व्यनक्तीति लोचनकारः। वक्रोक्तिकारोऽपि- तरन्तीवाङ्गानि स्खलदमललावण्यजलघौ मथिन्नः मागल्भ्यं स्तनजघनमुन्मुद्रयति च। हश्ो लीलारम्भा: स्फुटमपनदन्ते सरलता- महो सारङ्गाक्ष्यास्तरुणिमनि गाढ: परिचयः ॥ इत्यत्र सादश्योपचारमूंचे। यथा चोपचारस्तया वक्रोक्तिजीचितम्- न्याज्डेयः। पूर्वग्रन्थानुसारेण सादश्यलक्षणेयमभिहिता। यावताऽनुपल- क्षितलक्षणापि स्यात्। तथाहि-विकसितशब्द: स्मितविशेषणत्वानुप- परया वाधितार्थ: स्वसहचारिणां सच्छायत्वविस्ततत्वसुरभित्वादीनामे- कस्य कस्यचिद्विश्षेपणतासिद्धये स्वार्थमर्यति। ततः सच्छायं विस्तृतं सुरमि वा स्मितमिति लभ्यते 1. विकसितं हि लोकलोचनलोभर्क स्यादित्यतो लक्ष्यस्य सच्छायत्वादिलोंकाल्हादित्वं प्रतीयते। तद्द्रारेण च स्मितस्यापीति। एवमेवर रीत्या वश्ितेत्यादिध्वाे। नतु न लक्ष- णाबहुत्वं कार्यम् । शक्यते होकस्यानाचकस्य वाचकबन्धानः कल्पाये- तुम। तदिदं दुष्टमिति चेतू-न । अहघ्लक्षणाविषयं वामनीयं कि- ४

संफेतसमेत :- [२ हि० उत्स: ].

श्रीपरिचयाजडा अपि भवन्स्यमिज्ञा विदग्धचरितानाम्।। उपदिशति कामिनीनां यौवनमद एव ललितानि ॥१०॥

नदेषा कथिता त्रिधा ॥ १३ ॥ अव्यङया, गूहव्यङ्गय्या, अगूठव्यक्तया थ। तज्ूर्लाक्षणिक:, श्रव्द इति संबध्यते। तद्भूस्तदाश्रयः । तत्र व्यापारो व्यअनात्मक: । कुब इस्याह- यस्य प्तीतिमाधातुं लक्षणा समुपास्यते । १४ ॥ फले शब्दकगम्पेन्र व्यअनालापरा ककिया। परयोजनमतिपिपादयेपया यत्र लक्षणया शन्दमयोगस्तत्र नान्यतस्तत्मतीतिरपि तु तस्मादेव त्रब्दाद। न चात्र व्यञ्जनादृ- तेऽन्यो व्यापारः। तथाहि- सिक्षापदमिद व्ेय न हयलक्षणाविषयम्। नन्व्रदद्या लक्षणेकाSपि दुष्टा। सन्तु दूरे वख्य इति चेम । एकस्या अदद्याया अपि सरसान्यवाक्यस- ड्रेन्न कथंचन शक्यते हयताऽऽपादयितुं न वहीनां तथा। अन्नोपदिभ्नतीति। अगूटव्यङ्गयव्यञ्चकपदभिदम् । तथाहि-यौवनमदस्याचेतनत्वादुपदे सेन बाघितस्वार्येन वक्रमेक्षणादिव्यवस्थापकादिसाम्यान्मद लक्षयताS- पयासेन शिक्षादानं वस्तु व्यड््यमभिषेयवढतिस्फुटतया मतीयते। तेनानागूडं नाम गुणीभूतव्यड्ज्यभेद:। एवं यत्र झटित्येव मुख्यार्यवाधादिसहकार्यपेक्षार्थभासनशक्तिर्लक्ष- नाशक्तिस्तदाशयं लाक्षणिकं वढ़न्तीत्याह-तदूरिति। तत्र व्यापार इति। तत्र प्रयोजने गूढागुढे व्यञ्जनात्मा व्यापारः। तन्नेति विषयससमी। तेन शव्दस्य व्यड््यविषये व्यञ्जनव्यापार ३ृत्युक्त स्याद्। यस्पेति। प्रयोजनभृतफलावगमस्य सुखसंपसतये हिस लक्षणासष्द- स्वस्मममुर्येयें म्रयुउयते। यदि व सिंहो माणवक इति शोर्यातिकये वगमगितव्ये स्खलद्वतित्वं शब्दस्य किमर्थ तस्य पयोगः । गम्य इति ग्यन्तो निर्देशः । शब्दानगमयितव्य इत्यर्ष: । नान्यत इति । अभिषा लक्षणाग्यापारान् । शब्दादिति । गङ्गनदे:।

फाम्पमकाबद। २७

नाभिधा समवाभावात्। गङनयां घोष इत्यादो ये पावनत्वादयो धर्मास्तटादी भती- यन्ते न तत्र गङ्गादिशब्दाः संकेतिताः। हेत्वभावान् लक्षणा॥ १५ ॥ मुख्यार्थबाधादित्रयं हेतुः। तथा च- लक्ष्यं न मुर्यं नाप्यत्र बाधो योग: फलेन नो। न प्रयोजनमेतस्मिन्न च शब्द: स्खलद्ृतिः ॥। १६ ॥। यथा गङ्गनशब्द: स्रातेसि सनाध इति तटं लक्षयति तद्यदि तटेऽपि सवाध: स्यात्तत्मयोजनं लक्षपेत्। न च तटं मुख्योऽर्यः । नाध्यत्र वाघ:। न च गङ्गगशव्दार्थस्य तटस्य पावनत्वाधैर्ल- क्षमीयेः संबन्धः । नापि मयोजने लक्ष्ये किंचित्मयोजनम्। नापि गङ्नशब्दस्तटमित्र प्रयोजनं प्रतिपादयितुमसमर्थः । एवमप्यनवस्था स्याया मुलक्षयकारिणी। एवमपि पयोजनं चेल्लक्ष्पते तत्मयोजनान्तरेण तदपि पथो- जनान्तरेणेति पकतापतीतिकृदनवस्था भवत्। लक्ष्यं न मुख्यमिति । यदि लक्षणा व्यापारगम्यं प्रयोजनमिष्यते तदा लक्ष्यं तटं तावन्मुरूयं न भवति। न च तटस्य मुरुयार्थस्य नाघः। घोषाघारत्वोपपचेः । न वा पावनत्वाधैर्रक्ष्यैः संबन्धः । त्युत विष्ठा- स्थिममृत्यपवित्रपदार्थयोगः । न च मयोजने लक्ष्ये पयोजनान्तरमस्ति। तथा तत्र प्रयोजने व्यङ्गये सब्दो न स्खलद्गतिः प्रतिपादयितुमसमर्थः। रसलन्ती वाधकव्यापारेण बिधुरीक्रियमाणा गतिरवबोधनश्क्तिर्यस्य शब्दस्य। तद्व्यापारो हि लक्षणा। न हि भयोजनमगमयतस्तटतृत्ते - गभ्ाशव्दृस्य वाधकयोग: । यदि च प्रयोजनेऽबगम्ये स्खलद्गतित्वं तचस्य पयोगे दुष्टतैत्र स्पादित्याह-नापि गङ्गाशब्द इति। यथा तटस्य प्रयोजने पतिपाधे सामथ्यं न तथा गङ्गनन्नव्दस्य। तस्मादभिधालक्षणा- न्यामन्पस्तच्छ क्तिदयोपजनितार्यावगमपनित्रित मतिपत नतिभासहाया- र्यद्योतनशत्तिध्यननात्मा व्यापार:। तेन यत्केनचिल्लक्षितलक्षमेति नाम कतं तदुष्यसनमात्रं तवाभावे व प्योजने लक्ष्ये मयोजनान्तरान्येषणे- नानवस्थानादतिपसचि:।

२८ संफेतसमेत :- [२ द्वि० उद्घास: ]

ननु पावनत्वादिघर्मयुक्तमेव तटं लक्ष्यते। गङ्गयास्तटे घोष इत्यतोऽधिकस्यार्थस्य मतिपततिश्व पयोजनमिति विशिष्टे लक्षणा। तत्कि व्यक्षनयेत्याह- प्रयोजनेन सहितं लक्षगीयं न युज्यते ॥। १७॥ कुत इत्याह- ज्ञानस्य विषयो हान्यः फलमन्यदुदाहृतम्। पत्यक्षादेर्हि नीलादिविषयः। फलं तु पकटता संवित्तिर्वा । विशिष्टे लक्षणा नैवम् निगदेन व्यारयातम्। विशेषा: स्युस्तु लक्षित ॥ १८ ॥ लक्षिते तटादो ये विशेषा: पावनत्वादयस्ते चाभिधातात्पर्य- लक्षणाभ्यो व्यापारान्तरेण गम्या:। तच व्यञ्जनध्वननद्योतना- दिगब्दवाच्यमवश्यमेपितव्यम्। एवं लक्षणामूलं व्यञ्ञकत्वमुक्तम्। अभिधामूलं त्वाह- अनेकार्थस्य शब्दस्य वाचकत्वे नियन्त्रिते।

संयोगो विगयोगय् साहचर्य विरोधिता। अर्थः प्रकरणं लिङ्गं शब्दस्यान्यस्य संनिधिः ॥ सामथ्यमोचिती देश: कालो व्यक्ति: स्वरादयः। शब्दार्थस्यानवच्छेदें विशेषस्पृतिहेतवः ॥ प्रतिपत्तिक्रेतरि। एपाऽपि लक्षणा व्यापारविपया। प्रकटतेति। मकटत्वं भट्टमते संवित्ति: मभाकरमते। मकुटत्वं वस्तुधर्मः । संवित्तिस्त्वात्मनः । यथाऽडत्मना. स्वमहत्वेन व्यापं भरी- रमेव जीववदिति व्यपदिश्यते न घःदि तथा. ध्वनिनापि गुणालंका- रचाकशन्दार्थावेव व्यासौ काव्यमिति व्यपदेश्यों न निर्गुय्यालंकारी। तेन मोर्वाहीक इत्यादौ सव्यङ्गयत्वेऽपि न काष्यता। संकेतस्याविशेषेण पत्त्वादनेकार्यानां शव्दानां नियतार्थामत्या- यकतवे संयोगादिसहितानां ननियतार्थमत्यायऋत्वं स्पादित्याह-संयोगायै- रिति। सभक्ख च क्रो उगद्ख चक्र इत्पंत्र संयोगविभयोगाभ्यां विष्णुरेवो-

[२ हि० उल्लास: ] काव्यमकाथः । २९

इत्युक्तदिशा सकङ्ख चक्रो हरिः, अशङ्ख चक्रो इरिरित्युच्यते। रामलक्ष्मणाविति दाक्षरथौ। रामार्जुनगतिस्तयोरिति भार्गवकार्त- वीर्ययोः । स्थाणुं भज भवच्छिद इति हे। सर्वे जानाति देव इति युष्पदर्ये। कुपिवो मकरध्वज इति कामे। देवस्य पुरारातेरिति संभौ। मधुना मत्तः कोकिल इति वसन्ते। पातु वो दयिताम- खमिति सांमुरुये। भात्यत्र परमेश्वर इति राजधानीरूपादेशाद्रा- जनि। चित्रभानुर्विभातीति दिने रवौ, रात्रीं वहौ। मित्रं भावीति सुहृदि। मित्रो भातीति रवौ। इन्द्रसत्रुरित्यादी वेद एव न काव्ये स्वरो विशेषप्रतीतिकृत्। आदिग्रहणात् ऐदहमेत्तेत्थणिआ एदहमेत्ते हिं अच्छिबत्ते हिं। एदहमेत्तावस्था एवेहमेते हिं दिअ एहिं॥ ११॥

कत्वे निवारितेऽ्यनेकार्थस्य शब्दस्य यत्कचिदर्धान्तरप्रतिपा- दनं तत्र नाभिधा। नियमनात्तस्याः। न च लक्षणा । मुख्या- रथेवाधाद्यभावात्। अपि त्वञ्ञनं व्यञ्जनमेव व्यापारः । यथा- च्यते। स्थाणुं भजेत्यत्रार्थात्मयोजनाच्छंभौ। सर्वे जानातीति मकर- णेन युष्मदर्थे। प्रकरणमशब्दमर्थस्तु शब्दवानित्यनयोर्भेदः। कु्िति इति । कोपलक्षणं हि लिङ्गं कामस्य नाब्धेः । अचेतनत्वात्। देवस्येति। पुरारातेरिति शब्दसंनिधेर्देवशब्द: शंभी। मधुनेति। वसन्त- स्यैव पिकमदजनने सामर्थ्यमिति सं एव मघुशब्दवाच्यः । पात्विति। बहुमकार हि रक्षगम्। तदत्र दयितामुखमपेक्ष्योचित्यात्मसादसांपुख्य- मेव पालनं नियम्यते। इन्द्रशत्जुरिति। इन्द्रशत्रु ्वैवर्धस्वेन्यत्रेन्द्रश्ासौ अत्रुमेति कर्मघास्ये 'समासस्य' (पा० सृ० ६ । १। २२३) इति सूत्रेणान्तोदातस्वम्। बहुब्रीहौ तु 'बहुव्रीही प्रकृत्या पूर्वपदम्'( पा० सू० ६ । २ । १ ) इति सूतरेण पूर्वपदप्रकृतिस्व्ररत्व इन्द्रशब्दस्यान्तो- दासत्वमिति स्वरो वेद इव न काव्ये विशेषमतिपचिकृंत्। वेदे तु विशेषमतिपसिकृत्। तथा ।-

१- एतावन्मात्रस्तनिका एतावन्मात्राम्यामक्षिपत्राम्याम्। पताव-मात्रावस्या एताबन्मावर्दिवसैः॥

संकेतसमेर- [२ वि. म्लास: }

मद्रात्मनो दुरधरोहतनोविशाल-

यस्यानुपप्लुतगतेः परवारणस्व दाना. म्युसकसुभग: सततं करोडभूद ॥ १२ ॥ तथुक्ते व्यअक: शब्द: । तथुक्तो व्यञ्जनयुक्त: । यत्सोऽर्थान्तरयुक्त्तथा। अर्थोपि व्यअकस्तत सहकारितया मतः ॥२०॥ तथेति व्यञ्ञक:। इति श्रीकाव्यमकाले शब्दनिर्णयो नाम द्वितीय उल्लास: ॥२॥

मन्नो हीनः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्या प्रयुक्तो न तमर्थमाह। स बाग्वजो यजमानं हिनस्ति ययेन्द्रशत्ु: स्वरतोऽपराधात्।।

भद्र: कश्याणपकृतिः। भद्रा इस्तिनां विशिष्टा जातिः। वंशः पृष्ठनाडिर- न्वयम। श्निलीमुखा: तम भ्रमराश्। परान्वारवतीति पर: भकृष्टो बारणो इस्ती च। दानं त्यागमद़ौ। अत्र र.जवर्णनपकरणैन नियता- भिषानभक्तयो मद्राया: शब्दा एकमेवार्यशुक्त्वा सार्थका एन। अनन्तरं त्वर्यावगतिर्ध्वननव्यापारादेव शब्दभक्तिमूलात्। अन्र पदानि शब्दशवत्या गजवृत्तान्तं व्यञ्जयन्तीति वाक्यमकाश्यो वस्तुध्बने:।यदा हु प्रस्तावादिनियमो न स्थासदा इयोप्यर्थयोर्वा्यत्वाचछ्रेपालंकार एक न शम्दपक्तिमूलो ध्वनिः। अर्थान्तरेति। द्वितीयेनार्वेन युक्तो व्यजाकः । यहा-अर्थमन्तरे शुनक्कीति स तथा। सहकारितमेसि । मयव्यवित्रक्षितवाच्ये लक्षणाभि धामूल शब्द एव व्यश्कस्तयाऽप्यर्थस्य सहकारित्वं न हीयते। इतरथा स्वज्ञातार्थोपि भव्वस्तस्प व्यञ्चर: स्पात् । क्ेवलं शम्दस्य मुरूयता। तनाविधसितवाध्यध्वनौ पुनं विकसितेतयादिवाकयमभिधया पदार्थमु- वत्माऽम्ययं य तात्पयेशंकं पाडवगमव्य साघफेनान्वयं व्यपात्य लक्षणया लक्ष्यं लक्षयित्वा ध्वन्यं ध्वनयति। तेनात्ाभिधातात्पर्थलक्षमाध्वननाथा- मसारो व्यापाराः। विवितवाच्ये सु नयः। तत्र लक्षणाया अभावात। इत्याचार्थशरीमाणिकयचन्द्रविरचिते काव्यमकाश्व्या रयाने संकेते दितीयोल्लास: समासः॥२॥

काष्यमकाजा। ३

अथ तृतीय उल्लस: । अर्थाः प्रोक्ताः पुरा तेषामू। अर्था वाध्यलक्ष्पव्यङ्गयाः । तेषां वाचकलाक्षणिकव्यञ्जकानाम्। अर्थव्यअकतोच्यते। फीटशीत्याह-

योऽर्थस्यान्यार्थधीहेतुर्ष्यापारो व्यक्तिरेव सा । २२॥ वोद्धव्य: प्रतिपाध: काकुर्ध्वनेर्विकार:। मस्ताव: प्रकरणम् । अर्थस्य वाच्यलक्ष्यव्यङ्गयात्मनः । क्रमेणोदाहरणानि- अइपिडुर्ल जलकम्भं घेनूण समागदहि सहि तुरिअम्। समसे असलिलणीसासणीसहा बीसमामि खणम् ॥१३।। अन्न चौर्यरतमोपनं गम्यते। सम्यकच्छद्दविलासश्रीस्तेर्षा न स्यादवीयसी। परिष्युत्ता न संकेताद्ेषां मतिनितम्बिनी ॥ १ ॥ अर्थव्यअ्रकतेति। अर्थो व्यञ्जको यदि निरपेक्षस्तत्सदा तमर्थमय- गमयेत्। अथ सांपक्षः किं तस्यापेक्षणीयमित्याह-वक्तबोद्ध्पेति।

चाच्यान्यसंनिधिस्तसव तथेति विग्रहो न तु समाहारः । तस्य नपुंस- कत्वात्संनिधिन इति स्यात्। वयं त्वस्य श्रोकस्य द्वितीयं पादम् 'अथ व्यञ्जकतोच्पसे' इति पठामः । व्यारूयानं चेत्थम्-अर्था वाच्यादय: पुगेक्ता अथ तेषामर्थानां व्यञ्जकतोच्यते। मूलव्यारूयारया त्वयशव्दस्य गन्यपानता व्यास्येया। प्रस्तावदेशेति। स्पष्टम् । अइपिटुलमिति। अम्र काचिदसती कृतान्यपुरुषसङ्गा कायगतिकार- विशेषापडवेनाभिघने। तस्वाआासा्त्रीत्वेऽबगते तृतीयस्य तटस्वस्व प्रतिभाजुषो व्यङ्पपतीतिः। न स्त्र वोद्ग्यादीनां सामर्थ्यम्। स्या वक्तृत्ये सति ते हि नैवविधार्य व्यक्तुमलम्। सुदति द्िनीयार्यें पष्ठी । त्वामपीत्वर्य: । १-अतिषिपुलं जलकुम्भं गूदीत्वा समागताऽस्मि सखिि स्वरितम्। अमर्वेदसलिलनिःश्वासनिःसहा विश्राग्यामि क्षणम्।।

३२ संकेतसयेत :- [२ तृ० उल्प्रसः' ]:

ओण्णिइं दोब्बह्वं चिन्ता अलसतृ्णं सणीससिअम्। मह मन्दभाइणीय केर्र सहि तुहवि अहह परिहवई ॥ १४।। अन्र दृत्यास्तत्कामुकोपभोगो व्यज्यते। तथाभूतां दृष्टवा नृपसदसि पाश्चालतनयां वने व्याधैः सार्धे सुचिरमुषितं वल्कलघरः। विराटस्याSSवासे स्थितमतुचितारम्भनिभृतं गुरुः खेदं खिल्ने मयि भजति नादापि कुरुषु ॥ १५॥ अम्र माय न योग्य: खेद: कुरुषु तु योग्य इति काका प्रका- श्यत। न च वाच्यसिद्धयङ्गमत्र काकुरिति गुणीभूतव्यङ्गधत्वं शाङ््यम्। मश्नमात्रेणापि काकोर्विश्रान्ते: । कायत्यर्यान्तरमिति काकुः । यद्वा काकुजिंका तद्व्यापारविशेष- संाद्यत्वा्नेर्विकारोडवि काकुः । यद्दा ककि लौल्य इत्यस्य धातो: काकुशब्दः। प्रकृतार्थ तिरिक्तमपि वाञ्छतीति लौल्यमस्याभिधीयते। यद्वेषदर्थे कुशव्दस्य कादेशः । तेन हृदयस्थवस्तुपतीतेरीषन्द्रूमिः काकुः। नन काव्ये स्वरो न विश्ेषप्रतिपत्तिकृदिति पागुक्तम् । तत्कयं काकु- स्वरोऽत्र काव्योपयोगी भोक्तः। सत्यम्। पकृतार्थापेक्षया काव्ये स्वरो नोपयोगांति झ्ेयम्। व्यङ्गधापेक्षया तु काव्योपयोगी लक्ष्यानुसारतः प्रतिपचव्यः । यथाऽत्र। तद्वेशिष्टयाद्था-तथाभूतामिति। कौरवर्यु- धिष्टिरं पति पधानानि प्रेषितानि। ततस्तेन संधित्सता भीमानुनयार्य सहदेव: मेषितः । स च कोपमपहरन्सहदेर्व मंति कांकेदमाह। गुरु: खेदं कोपं मयि भीमे भजतीति। ननु तथाभूतामित्यादिवाच्यसिद्धौ काकुरयं स्वरनिशेष: कारणमिति गुणाभूतव्यङ्गयभेद: क्यं न स्थादित्याशडन्धाSSइ-न च वास्पेति। ह सहदेव कुरुषु न खेदो गुरोर्य- न्ययि खेद इत्येवंरूपपरश्नमात्रेणापि काकोर्विश्रान्तेः। काकोस्तु यद्वै- शष्टयं तत्पर्यालोचनया सहदेवस्य व्यङ्गनयपतीतिरिति नैष काका- किसो गुणीभूनव्यकधमेदः । अयमाशय :- काव्येऽर्यानुपपत्तिसंभवे सति ष्यङ्गयायदा काव्याथोपपतिस्तदा वच्यसिद्धचङ्गारूयो मध्यम- काव्यभेदः । यदा त्वर्थानुपपततिसंभव एव सति काकोव्येङ्गचवि्ा- न्तिद्वारेण काव्यार्थोपपततिस्तदा काकालषिप्तता। यया-मध्नामि। १-औनिदं दौर्बल्य चिन्तालसत्वं सनिःश्वसितम्। मम मन्दभागिन्या: कते सखि स्वामप्यहद परिभवति॥।

तेइथा मह गण्डस्थलणिमिनं बिव न नेसि जन्पयो। पर्हिं सच्चेअ अहं ते अ कबोला पसा दिळ्वी।। १६।। अन्र मत्सर्सी कपोलपतििम्यिता पश्यतस्ते डष्टिरन्यैवाभूठ, चलितार्यां तु तस्यामन्येत जातेत्रो अषछणकायुकतवं व इति व्यज्यते। उद्देशोऽयं सरसकदली श्रेणिशोभातिश्ञायी कु ओत्कर्पाङ् कुरितरम णीविभ्रमो नर्मदायाः । किं चैतस्मिन्युरतसुदृदस्तन्वि ते वान्ति बाता येषामग्रे सरति कलिताकाण्डकोपो मनोभू: ।।१७॥

कोरवशतं समरे न कोपदित्यत्र। तथा हि। अन्र भीमेन मष्नामीति बक्तं स्वप्रेऽरपि न संभाव्यत इति काव्यार्थानुपपती सत्यां काकुव्यङ्गां- र्यावभान्तिद्वारेण काव्यार्थमुपपाटयति तदा न काकाSSक्षिप्तता। यथाऽन। अत एव काका पफाश्यत इति पदं काका काकुबेसिष्टयेन मकाश्यत इत्थं व्याख्येयमिति शुद्धध्वन्युदाहरणवािनां पक्षः। ये तु ध्वनिमात्रं मत्येवार्थस्य व्यक्षकतान्र प्रकरणे प्रोच्यत इत्यचुस्तत्पक्षाश्रयणेन पूर्वो- करीत्यऽनपेक्षया काकाऽडक्षिपव्यङ्गयता झेया। तथा दष्ट्रति क्रिया यदा गुरुकर्तृका तदा स्थितोषितेत्यत्र भावक्ान्तत्व्रे सति कर्मता व्यार्येया। यदा त्वस्मत्कनृका सदा यद्यपि तथाऽपीति पददवयाध्याहारेण व्यारया कार्या। अपराऽप्यसंगतिरस्य शलोकस्य प्रकृतानुपय.गात्सकेतकरणस्थ मस्तुतत्वाच न प्रकाशिता । वाक्यविशेषाद्यथा-तइआ इति। अत्र वक्योपात्तपदसमन्तयातु. पपत्तेरवा्यपर्यालोचनया पचछसकामुकत्वं व्यज्यते। न चात्र वक्

र्यामतीतेः । उद्देश इति। न क्वात्र वत्तृस्वभावपरिश्ीलनोपयोगो नापि वाक्ये पदानां व्यङ्कपमन्तरे णान्वयातुपपस्तिः। किं तु वाच्यविसेषस्वरूपविया रेण रतार्थे मविशेति व्यज्यते।

१-तदा मम गण्डस्थलनिमत रष्टि न नयस्पन्यत्र। इदरानी सैवाहं सौ च कगोली न सा रहिः।। ५

जन रसार्ने नविकति वयङ्षचम्। जोलेइ अणडमणा अत्ता में घरभरम्मि सअलम्मि। खणमत्ं जइ संझाइ होइ नं व होइ वीसामो॥१८॥ अन्र संध्या संकेतकांल इाते त:एवं मति कथाचिद्द्योत्यते। सैग्इ समागमिदसाद तुश् पिभो अज्ज पहरमेसेण। एमेअ कित्ि दिड्ासे ता सहि सज्जेमु करणिज्जम् ।। १- ।। अत्रोपपति प्रत्य भसर्तु पस्तुता न युक्तमिति कयाचिभियार्यते। अन्यत्र वय कुसुमाव्रचायं कुरुध्तमत्रास्मि करोमि सख्यः । माहें हि दूर्र अ्रमितुं समर्था मसीदतायं रचितोऽञ्जलिर्वः ॥।२०।। अन्र विविकोडयं देश इति प्रच्छमकायुकस्त्वयाऽभिसार्यता वित्यापस्तां मति कयाचिनिवेद्यते। गुंरुमणपरवस पिअ कि मणामि तुह मन्दभाइणी अडकमू। अउज पवासं बशसि बच सअं जेग् सुणसि करणिजजम् ।।२१।। अनाथ मधुसमये यदे ब्रजसि तदाऽा तावभ भवामि तब न जानामि गतिमिति व्यज्यते । आदिग्रहणापेश्टदेः। तत्र पेहया यथा-

अन्यसंनिधेर्षया-णोलइ इति। पेरवत्यनाई्रमनाः। अत्र पच्छम- कामुके कापि पदेशे सानिध्यभाजि सति सखीं प्रतति स्वैरिणी गार्मा पठन्तीं रव्ा चतुर्थसहचरो व्यङ्यार्ये पत्येति। यद्यपि संध्यायामवसरो भवस्येनेति विवलिवं सथाऽपि तदुच्यमानं परस्य लक्षणीयं मवतीति तवा नोरम्। देकविक्ेषायया-अन्यक्रेति। उदेश इत्यादियृच्ते समम्रस्यापि वाच्यस्य

१ -नुदायनाईमना: ध्म्तूरमां गुहभरे सकले। क्षणमात्र यदि संष्पायां मवति न का भवति विश्रमः ।। २-श्रृपते समागभिष्णति तव प्रियोऽय महरमानेण। एवमेघ किमिति तिश्धसि सत्सन्वि सज्जन करणीयम्।। ३-गुरुजनपरमरश प्रिय कि भणामि तब मन्दमागिन्यहम्। मरय प्रमामं बजसे बज स्वयमेन जनामि करणीयम्।।

दा रोपान्तनिरन्तरे मधि सपा सोम्र्मसासनप -- मोलास्योकयुमं परस्परसमासकं समासादितम् । आनीतं पुरतः शिरोंऽशुकमधः सिपे चले लोचने वाचस्तन्र निवारितं प्रसरणं संकोचिते दोर्कते।। २२॥। भत्र पेष्टया मच्छलकान्तविषय आकृतनिक्षेमो ध्वन्यते। नि. शाकाङमतिपचये भातानसरतया च पुनः पुनरदाहियते। वकत्रादीनां मिथः संयोगे दिकादिदेनांनेन क्रमेण लक्ष्यम्प- ऋपयोय व्यञ्ञाकत्वमुदाहार्येम् । द्विकमेदे वक्सृपोदम्पयोर यपा-

सेत्ा पृत्थ जिमज्जइ मत्थ अहं दिअहय पलोएदि। मा पहिअ रतिअंधिअ सेजाए यह जिमज्जहिसि ॥ २३॥

पंशिष्टयमिह तु देशस्येनि भेद: । द्वारोपान्तेति। अन्न मयीति मच्छ- मकामुक। ननु द्वितीये, हासेऽपि वाच्पळक्ष्यण्यङ्गपानामर्वाना व्य्ष- कत्वमुक्तम्। नत्कि पुनरुतयेत्याह-निराकाप्गति। वक्तबोद्धग्येस्पा- दिकमेणोक्ते निध्चिता पतीति: स्यादित्यर्थः । * मिथः संयोग इति। तभ बक्तृबोद्धव्ययोगे यथा-अत्ता एथ इति। अचेति शरभूरसहना। न तु माता। तेन गुप्तममिलाय: पोष्य: । अभन दूरे सा सेते। अत्र त्वन्मार्गनिकटेप्मुपभोगयोग्या। समितं विश्रका- रित्वास्कृत्सितं दिवसं दिवसकम्। भाकृते पुंनपुंसकयोरनियम: । सस्मात्संमति विलोकय। मिथो ववत्रावलोकनेन दिनातिवाहनं कुर्बस्ता- वढित्पर्य: । पयिकेति सतितेऽरपि तत्र न दोषकारीति न भेतव्यम् । रात्री रात्रया वा स्मरोद्ेकादन्ध अध्याविभगानभिड्ञ सय्यार्या मा पपिष्ठा अपि तु महरचतुष्टयमपि क्रीड। कांचित्मोपिनपतिका तरणी विलोक्य जातकाम: पान्यो निषेधद्वारेण तयाजङ्गरीकृत इति निषेधा-

१-पूरत निमजाति अन्राहं दिबसके पकोकम।

लस [३ व० उस: ]

शब्दपमाणवेय्योऽर्थो व्यनक्त्पर्थान्तरं पतः । अर्थस्य व्यअकत्वे तच्छव्दस्य सहकारिता ॥ २३॥ श्रन्देति। न हि ममाणान्तस्वद्योर्ऽरयो व्यअ्रक:।

तृतीयोल्लास:।। ३।।

भावोऽन्र विधिः। न तु मन्त्ररूपो पवृत्तमवर्तनारूपः। सौभाग्याभिमान- खण्डनमसङ्गात्। मह इति निपात आवयोरित्यर्थे। ममेत्युच्यमाने व्यङ्डचस्यानिधेयत्वमिव स्यात्। अत्र निषेधे वक्तृबोद्धव्यपयालोचनया विधिरूपण्यङ्गयार्थप्रतीतिः। एवं त्रिकादेयोंगे स्वयमूहम्। सहकार्तिति। विवक्षितवाच्येऽर्थशक्तिमूले शब्दस्यापि सहकारित्व मस्ति यतो विभिष्टशव्दाभिधेयतया विनारऽर्थस्याव्यञ्जकत्वात्। ततो द्योरपि व्यञ्ञकत्वम्। केवलमर्थस्य मुखूयं व्यञ्जकत्वं शब्दस्य तु सह- कारिभावेन। इत्याचार्यमाणिक्यचन्द्रविरचिते काव्यपकाशव्यारयाने संकेते तृनीयोल्लास: समासः॥३ ॥।

[v च अपडास:]

यधपि शव्दार्थयोर्निर्णये कते दोषगुणालंकारार्णा स्व्ररूपम- भिधानीयं तथाऽपि धर्मिणि प्रदर्शिते धर्माणां हेयोपादेयता झायत इति पथमं काव्यभेदानाह- अविवक्षितवाच्यो यस्तत्र वाच्य भवेदध्वमी। अर्थान्तरे संक्रमितमत्यन्तं वा तिरस्कृतम् ॥ २४॥ लक्षणामुलगूदव्यङ्गयपाधान्ये सत्येवाविवक्षितं वाच्य यत्र स ध्वनावित्यनुवादाद्ध्वनिरिति ज्ेयः। तत्र च वाच्यं रचिद- नुपयुज्यमानत्वादर्योन्तरे परिणमिनम्। यथा- मनोवृत्ते भोकतुं निबिडजडियोग्राऽपि परितः परस्मै चेत्काव्यान्भुतपरिमलाघ स्पृहयसि । समुदद्वैदग्व्य ध्वनिसुभग सर्वार्थ जनने तदा संकेतेऽस्मिश्रवहितवती सूत्रय रतिम्।। स्वरूपमभिधानीयमिति। अभिधानीयं वक्तव्यमिति पस्तुतम्। अन्ये तु हितो योग्य: साधुरित्येपां शब्दानामेकार्थन्वादभिधानाय हित- मभिधानीयं वक्तुं योग्यमिति व्याचक्षते। काव्यभेदानिति। यथाक्रम- पृल्ासन्रयेणोत्तममध्यमाधमानाहेत्यर्थ:। अर्थान्तरे संक्रमितमिति। संक्र- मितशब्दो यदा णिजन्तस्तदाऽर्थान्तरे सहकारिसहितव्यञ्जनव्यापारेण संक्रान्ति नीतं वाच्यमिति व्याखयेयम्। यदा पुनरितच्परत्ययान्तस्त- दाऽर्यान्तरे संक्रान्तमिति। व्याख्याद्यं चाग्रे कचिदर्यान्तरे परिणमितं रचिदर्धान्तरे परिणतमिति पाठद्वयदर्शनात्क्रियते। लक्षणामूलेति। लक्ष. णामूलं यद्गूदव्यङ्गधं तस्य प्राधान्ये। गूढेत्यनुवद्यतया विशेषणं न विधेयतया। पाधान्योक्त्येव गढत्वस्य लब्घत्वात्। न लगूढं प्रधानं स्यात्। कचित् 'लक्षणामूलरूदव्यङ्गयप्राधान्ये' इति पाठः। तदा चैवं व्याख्या-लक्षणैव मूलं ततो रूदं जातं यद्व्यङ्गन्यं तस्य पराधान्ये। अस्मिंश्व पाठेऽयं गुण :- यल्लक्षणामूलरूढव्यङ्गयत्वस्य सामान्यलक्षणत्वे- नोसममध्यमकाव्यभेदेषु माधान्याप्ाधान्याभ्यापुपयुज्यमानत्वम्। तेन व्यङ्गधस्यापाघान्येऽव्येतो भेदौ भवतः । सर्वत्र हि सामान्यलक्षणातु- वादेन विशेषलक्षणं विधेयमिति न्यायादत्रोत्तमकाव्यभेदपस्ताने लक्ष- णामूलस्टव्यङ्कथेति सामान्यलक्षणमनूय मांधान्य इति विशेषलक्षण

[* ग

यत्र स्थितो र्सादिस्तनालंकार्य:। यमोदाहरिण्यतें । अन्पन्न तु प्रधाने वाक्यार्थे यत्राङ्गभूतो रसादिस्तत्र गुणीभूतव्यङ्गये रस- वत्परेयऊर्जस्वित्समाहितादयोऽलंकाराः । ते च गुणीभूतव्य- ङ्.धाभिधान उदाहंरिष्यन्ते। तत्र रसस्वरूपमाद्- कारणान्यथ कार्याणि सहकारीणि यानि च। रत्यादे: स्थायिनो लोके तानि चेन्नाव्यकाव्ययोः ॥२७॥ विभावा अनुभावाध कथ्यन्ते व्यभ्तिचारिण: । व्यक्त: स तैर्विभावायैः स्थायी भाषो रसः स्मृतः ॥२८। उक्ते हि भरतेन-विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रसस्य

नोडीपनकारणैः स्थ्रायी रत्यादिको भावो जनितोऽनुभावैः कटाक्षभुजाक्षेपप्रभुनिभि: कार्येः प्रतीतियाग्य: कृतो व्यभिचारि- भिनिर्वेदादिन: सहकारिभिरुपचितो मुख्यया वतत्या सामादा- त्यनुषञ्जनीयम्। भेदोपलक्षिनाविवक्षित विवक्षितनाच्यसंल्ष्पासंलक्ष्य- क्रमत्वं तु मध्यमकाव्येष्वपि संभवात्सामान्यलक्षणम् । विशेषलक्षणं सामान्यलक्षणाग्यभिचारि स्थात्। सामान्यलक्षणं तु न विशेषलक्षणा. व्यनिचारि। एतदिति। भरतमुनिसूत्रम् । निभावरिति। वागङ्गसत््वाभिनयात्मकाः स्थाय्यादिचित्तवृचयो विभाव्यन्ते विशिष्टतया ज्ञायन्ते सभ्यैरेभि: कत्वेति विभावाः। अनुभानरिि। वागङ्गसत्वाभिनयश्ित्तवृत्तिरूपमर्थ- मनुभवन्तोऽनुभाव्यन्ते साक्षात्कार्यन्ते जना एभिरित्यनुभावाः । ते चात्र न रसमन्या ग्राम्मा:। तेषां रसकार्यत्वेन मणनानईत्वात्। अपि तु स्थायिनामेव येऽनुभावाः । व्यभिचारिभिरिति। विविधमाभिमुरू्पेन स्थायिधमोपजीवनस्वघर्मार्पणाभ्यां चरन्तीत्येवंशीला व्यभिचारिण: । अय वा व्यभिचरन्ति रसायनायृपयोगेन जन्ममध्ये न सर्वथा भवन्त्य- पीत्येवंशीलाः । निर्वेदादिभिः सहकारिमिरिति । चित्तवृवीनां कमभावि-

सरकारितां यान्ति तथाऽरपि व्यभि वारिचित्तवृत्युदये स्पायिनिचपृचीना ससबात्यकतया सज्जावात्स्पायिमि: सह व्यभिवारिम: सहमानिय:।

काक्य

बनुकार्ये तदूपत नुसंभानाचर्तकेनि भतीयमानी रस इंति मह- सोल्पपृतय:। प्तीयमानो रस इति। अथं भाग :- विभावैर्जीनेतोऽनुभावैः प्तीति नीतो व्यमिचारिभिरुपचितो मुख्यया वृत्याउनकाये ततूपतानुसंबनादनुकर्त- यपि भतीयमान: स्थायी भावो रस इति। विभावानुभावव्यभिचारि- संयोगास्स्थायी परिपुष्ठो रसतां यातीति तात्र्थम्।. एनमेति श्रीशङ्कः । तथाहि। विभावाच्योगे स्थायिनोऽयगमनं न घटते। अवगमकस्याभावात्। न हि पूर्मं विना पर्वतस्थोऽभिरवग- म्यते। अपि व स्थायिनः संयोगाद्सीभवन्तीत्येतददि मुनेमेंतं स्या- सदा स्थायिभा वानामद्देकं लक्षगं चाउदवेवाभिदध्यांत्। अय चाडडदी रसानामुद्देशलक्षणे अंभिहिते। कुनश्र रसानामेव विभावानभाजान्बि स्त्ररेण पूर्वमुकन्वा तानेत्र स्थायिनां लेक्षेन पुनराह। न चोत्पती पदा. र्धानां कारणमुत्तवा पुष्यतां पुनस्तदत्पनी कारणं बक्तव्यम् । वैयथर्वात्। कि चानुपचित: स्थायी भाव उपचितो रसः स्यादित्यव्पमान एकैकस्य स्थायिनो मन्दमन्दतरमन्दतमादिविशेषापेक्षपाऽडननयं स्यात्। रसस्यापि तीव्र तीव तरतीव तमादिभिरसंख्यत्वरं स्पात्। अपोपच प्राप्त एत रस उच्यते तहिं स्मितहसितविहसिताघ्याः षह्मेदा हास्परसस्व न स्तुः । अपरं च भागवस्थो भावः स्थायी रसीभवति न तु करमेगोषचेत हत्य- ऋषि व्यत्ययो दशयते। यस्नादिव्वत्रियोगजो महाञ्छेक: क्रमेण साम्यति न तु दढी भवति। क्रे धोत्साहरतयक्ष निजनिजकारगद्वता अपि कालनशादपर्पस्थर्यसे वाविपय थेऽपचीयन्ते। तस्मान भात्पूर्वकत्वं रसस्यापि तु तद्विपर्येय एव। यदाह मुनिः-इसपूचकतवं भावरानां भाव- पूर्वकत्वं रमस्य विषयचिशेपापेक्षया। तथाहि-प्रयोगेऽतुकर्तरि रसानी- स्वाद्यतामनुकाये भातपतीतिर्जायन इति मथमपक्षीत्थ नंम्। लोके तु भावदर्शनासत्स्वरूपरसनिष्परिति। वर्य तु खूमः। अत्र मते लौकि- कश्य साक्षाद्वामादिगतस्य रसस्य लोकोत्तरस्य व नाठ्याविम मेयस्य सम्मरसनीयस्य नान्तरं किमापे विभाव्यते। अन्यच्च नटेडनुकुतेरि यदि रसः रयासडा नम्य लपायननुसरणं मसबयेम। नहेन व विभा

राम यमयमयमेव सम इति, न रमोऽपमित्मौशरफालिके बाधे रामोऽयमिति, राम: स्यादा न वाऽ्यमिति, रामसरशोऽय- मिदि म सम्पत्मिध्यासंकयसाहश्यमतीतिम्यो विलक्षणया चित्र- तुरगादिन्यायेन रामोऽयमिति प्तिपश्या आासे नटे सेवं ममाल्लेनषु सवारसच्छठा सुपरकंर्पूरश्लाकिका रमोः । पनोरयश्रीर्मनसः शरीरिणी प्राणेभरी लोचनगोचरं गता ।।२६।। देवादहमत्र तथा चपलायतनेत्रया वियुर्तश्र । अविरलविलोलजलद: काल: समुपागतश्ायम् ॥ २७॥।

वायैः काव्यिकषामकाश्तितैरनुकार्यगता विभावादय एवानुक्रियन्ते। नानुकायेगो रस:। परचित्तवृत्तीनामलक्ष्यमाणत्वेनानुकतुमसकयत्वाद्। तस्मादन्पधोच्य ते-राम एवायमिति। अत्राऽडग्े रमस्य भाधान्यम्। इद- मर्थस्य तु द्वितीये । अनेनोल्लेखपुगलेन सव्यकूपतीतिः। रामोऽयमिति

बसू। चित्रेति। चित्रे चित्निततुरगदट्ठान्तेन। तदाइ- पतिमाति न संदेहो न ततत्वरं न विपर्षय: । धीरसावयमित्यस्ति नासावेवायमित्यपि।। विरु्द पुदधयसंमेदाद विवेचितविप्लवः। युक्त्या पर्यनुशुज्येत स्कुरभनुभवः कया।। इति। अन्र व विरुद्धा संदेशदिरूपा । अविवेचितविपुषः, अंज्ञाताने- करूपावभास: । काव्यानुसंवानेति। अत्र प्रथमात्काव्याद्रामोक्तल्वेन, नुसं- हितादालम्बनविभावो द्विवीयाणु कारणरूप उदीपनविभाव: मकाश्यते। सिक्षाम्यासादपि यमोपदेश-परिशीलवेन स्वायिकार्या: कटाक्षादयोऽनु- संघीयन्ते। न सभ्िसषितोडनवासी ज्,नटो रोमाआस्वेदाद्यनुभावाभिनय- रम:। अभ्यासेति। अभ्वासेन निर्वततं यट्यभिचारिकार्यार्णा कृत्रिमनि- जानुभावानां पकटनं तेन व्यभिचारिणोडनुसंघेया: । निर्वेदादयो हि व्यभिचाररिणः स्वस्वरुदिताधनुमावस्वरूपकार्यकारिण: सर्वेऽपि प्रस्येकं भवन्त्येत।स्थायी तु काव्यवलदिपि नानुसघेयः। रतिः शोक इत्यादयो

कान्पभकांमर ।ै १३ रनेन च नठेनैष अकाश्िते: कारणकार्यसइकारिभि: कमिमैदपि

भावरूपादनुमीयमानोऽपि वस्तुसौन्दर्यबलाद्रसनीय त्वेनान्यानुमी- यमानविलक्षण: स्थायित्वेन संभाव्यमानो रत्यादिभांवस्तभास- भपि सामाजिकानां वासनया वर्ष्यमाणो रस इति श्रीशक्क:।

हि शन्दा रत्यादिकमनधेयीकुर्बन्ति अभिधानत्वेन। न तु वाचिकाभिन- यरूपतयाऽयगमयन्ति। न हि वागेव वाचिकमपि ठु तथा निदसमक्गरि- पाङ्गनकम् । तेन विवृद्धात्माऽप्यगाघोऽवि दुरन्तोऽपि महानपि। वाडवेनेव जलधि: शोक: क्रोधेन पीयते।। इत्येवमादी न ओोकोऽमिनेयोऽपि स्वभिषेय:। कत्रिमैर्पीति। नाळ्य- काले मुख्यरामाचमावास्कृत्रिमत्वम्। सथेति। कृत्रिमतया। संयोगदिति। संभन्धांत्। संबन्धमात्रेऽपि संयोगसं्द :! स य गम्यगमकमाबात्मा। तत्र रसो गम्यो भावादिर्गमक:। वस्व्रिति । रसरूपम्। रसनीयतवेनेति। कपायफलचरवे णपरपुरुपदर्शे नमभवबुखम सेकल्रिम्ताकरपया रसनीपस्व- रपतपाऽन्ये•्पोऽनुपीयमानेभ्यो विलक्षन:। संभाव्यमान इति। हेत्वादि- दर्जने सति हेतुमदादिभिर्भाग्यमिति संभावना। तत्रेति। नटे वस्तुतोऽ- समपि। सामाजिकानामिति। सभ्यानाम् । मुरुयरााधनुगतस्थाय्यनुकर- वरुपोडनुकरणरुपत्वादेव व नामान्तरेण व्यपदिशटे रत्यादी रस: । तेन रतिरनुक्रियमाणा बृह्नरः। एवं हासोऽनुक्रियमाणो हास्यो इस इत्यादि। मिध्याज्ञानादप्पर्यक्रिया स्वाद्। तदाइ धर्मकीर्ति :-

मिध्याहानाविशेपेऽपि विशेषोऽ्य करियां मति॥ इति। नैसंदिति भटतोतः । तवाहि। अनुकर परूपो रस इति यढूचे तच। किविद्धि प्रमाणेनोपलं तद्नुकरणमिति शकयं वज्तुम् । यमेनपसी सुर्री पियतीति सुरापानासुकरणतवेन जलपानं मत्यक्षेक्षितं काति। इह च नटगतं किंचिदुपलं्धं सत्यम्पत्र प्रमाणत उपलब्बेुकरणतया भातीति चिन्त्यम् । तदपुस्तनिष्ठुं अतिक्षीर्पकादे-रोमाश्रगादिकादि-

१ स. 'रूपत्या ।२ रू. 'सदरपाति ।.१ रू. 'सडुक्"।

लक्षण्याद्। तवाहि-नटंवपु दीनां जडत्वं, चक्षुगप्यत्नं च रतेरजड- त्वमचक्षग्रीहयत्वं च। मतिशीर्षकादीना वपुरधिकरणं रतेस्तु मनोऽधिकर- णमिति। मुख्यदर्शने च तदनुकृत्याभासः। न च रामरतियुपलब्धपूर्वी कश्चित्। पतेन रामानुकारो नट इत्रपि निरस्म्। अय नटगता चिस्त वृत्तिरेव पर्तीता सती रत्यनुकार: बृङ्गारः । तत्रापि किमात्मकत्वेन प्रतीयत इति चिन्त्यम्। ननु प्रमदादिभिनिङ्गेर्या लोकिकी कार्य- कारणसइचाररूग वित्तवृति: प्रतीतियोग्या तदात्मकत्वेन सा नटचित्तवृन्तिर्माति। इन्त ताहं रत्याकारेणैव सा मतीति दूरे रत्यनु- कृतिवाचीयुक्ति:। ननु ते विमावादयोऽनुकार्ये वस्तुसन्त इढ़ त्वनुक- तरि न तथेति विशेष:। अस्त्वेवम्। किंतु ते विभावादयोऽतत्कारण अतन्काया अतत्सहत्वररूपा अप काव्यशिक्षादिवलानीताः कृत्रिमा: सन्त: कृत्रिषत्वेन सभ्यगहन्ते न वा। यदि गह्यन्ते तदा तै: कथ रते- रवगतिः । नन्वत एव तत्वतीयमानं रत्यनुकरणम्। मुग्धयुद्धे हेत्वन्त रजाते हि कार्ये विशेषविदा हेत्वन्तरजतनेन ज्ञाने रत्यनुकाररूपवस्त्- न्वरस्पानुमानं भवेदक्तम्। अविशेषविदा न तस्येव मुख्यरतिरूपस्य पसिद्धस्य हेतो: । यथा दृशिकविशेषाद्गोमयस्यैत्रानुमानन्। सर्पस्य वा वृधचिकस्यैव वा तत्परें भिध्याज्ञानम्। अयं भाव :- प्रसिद्धाद्रामादिगता- द्रतिरूपाद्वेतो रत्यनुकरणं नाम हत्वन्तरम्। तज्जाश्रेदनुभवाः स्युस्त- यैव च विशेपविदा यदि झ्ञायेरंमतदा रत्यनुकरणरूपवस्त्वन्तरस्पानु- मानं युज्येत। न चर्वं कवमित्र रत्यनुकारपतीतिः। अविशेषविदा च च तथाविधानुभावदर्ने रतिरेवानुमीयते तब् विष्योज्ञानमेवेति। यत्रापि मिथ्या लिब्न्ज्ञान तमापपतदायासनिुमानमयुक्तम्। न हि पूमलबेन शतदाष्पादान्यमुमानम् तदभुकरणत्वेन मांसमानादपि लिन्ंभ् तडसुकारानुमानं युर्म्। भूमानुकारत्वेन डि शांयमानागुपाराम वरप- नुकारजपापुञ्जप्रतीतिरस। मन्यक्कुद्धीपपि नटः कुद इव भांति। सर्यं, कुदेन सरभः । साहश्य व स्रुकट यानिमिमोरिव गवगेन मुसादिभि:

१ क, तीते्यपि नि"।

रिति नैतावताऽनुकार: कशित्। नापि सभ्यानीं साहश्यं माति। सभ्यानों स भावशून्या नर्तके प्रतिपचिरितयुष्यते। अथ च तदनुकार- पतिपत्तिरिति स्ववचनविरोधः। प्मोक्तं रामोऽयमित्यस्ति प्रतीतिस्त- ऋपि यदि न वाघकोदयस्तत्कर्य न सम्यगव्धानम् । वाधकोदयश्रेत्कयं न मिध्या। वास्नवेन च वृत्ेन वाधकानुदयेऽि मिध्याज्ञानमेव स्या- सेन विरुद्धवुद्धयसंभेदादित्यसत्। नक.न्तरेऽवि रामोऽयमित्यस्ति पतीतिः। ततक्ञ रामत्वं सामान्यरूपमित्यायातन्। विभाव,य काव्या- दनुसंधीयन्त इत्यपि न। न हि ममेयं सीता काचि देनि स्वात्मीयत्वेन भर्तीततिर्नटस्य। अथ सम्यत्य तथा भर्ततेोग् कक्रिवन्त इत्ये- तावदेव.नुतंधानं ताहें स्थानिनि सुतरामनुनंतानं स्थान्। तस्येव मुख्यत्वेनास्मिन्यामातं सभ्यना मतीनि:। तभ् सभ्यमतीत्यनुसारेण स्थाटनुकरगं रसः । न चावि नटस्येत्यं पतीती: रामं तद्रतिं वाडनुकरमैंति। सदय करणं सनुकरण- मनुपलब्धपती.तेना न कर्तु शकतम्। अथ पश्चात्काणननुररणं तल्लोकेड- प्यनुकरणात्मता पसक्ता। अथ न निवस्त कत्यचिद नुकारोऽवि तूस- ममकृतेः शोकमनुकरोमीति। तर्हि केनेति चिन्त्नम्। न तावच्छोचकेन। उत्तमप्रकृते: शोकाभावात्। न चाश्षुपात दिना शोकस्वानुकारस्तद्वै- लक्षण्यादित्युक्तम् । इयत स्पदुत्तमप्रकृतेमें सोकानुभावास्ताननुकरो- भीति। तत्रापि कस्योसममर्तीतेः। यम्य कस्यापीतिवेर्सोऽमि विशि- ष्टर्ता बिना करथं बुद्धावारोप्यते। य एवं रोदितीति चेत्तई स्वात्मानमर्पि नटोऽनुकरोतीत्यायातम्। रोदनसद् वात्तस्पेति गलितोऽनुकार्यानुक- कर्तृभावः। यशोच्यते वर्णकहरिनालादिभेः संघुज्यमान एव गौरि- त्यादि:। तत्र यद्यभिव्यज्यमान इत्यरथे, मतस्तम। न हि वर्णकः पारमार्थिको नारभिव्यज्यते यथा दीपाचैः। के तु तत्सरत्ः समूहवि- क्षेपो निर्वत्यते। अत एव हं वणेका गवावयव नंनिवेशसदसषेन, संनि- वेशेन स्थिता गोसदगिति प्रतिर्भा समुत्पादयन्तिं। नैवं विभावादि- . समझे रतिसादश्यप्रतीतिग्राहः। न च स्थाय्यनकरणं रस इति मुनिना इचिदप्युक्तम्। तभ भावानुकरणं रसः। अन्यन्यनि दूषणानि सन्ति

१ स. मा थ'२ ख, ब न भा'। ३ ख. सस्यपि रवनसजाप विति ।

सॅफेवेसमैसा-

न साटरप्येन नाsऽस्पगतत्येन रसः भतीयते भोल्कयते नाभिव्यजयतेऽपि तु काव्ये नाटये पाभिघातो द्वितीयेन विभाषा-

वयं तु बूम :- अत्र नटगतत्वेनानुमीयमान: स्थायी सभ्यानी रस इत्यूचे। तभानुभीयमानत्वमनुभवविरुद्धम्। तस्य विगलितवेद्यान्तरस्वेन रस्यमानस्वाद्। तस्मादन्ययोच्यते नायक्ेन-न ताटस्थ्येनेति। नाटरयें स्वव्यतिरिक्ताश्रयत्वम्। तद्गतत्वेन हि रतिप्रतीतौ घटादिवस,रसनी- पत्वं स्यात्। स्वगत्वेन तु रतिपतीतौ स्वात्मनि रसस्योत्पत्तिरित्यङ्गी- कृतं स्यात्। सा च न युक्ता। सीतादेः सभ्यान्मत्यविभावत्वात्। क्रान्ता- दित्वं साधारणं वासनावि का लहेतुर्विभावीभविष्यतीति चेदेवतावर्णनादौ वदपि कथम्। न च स्वकान्तादिस्मरणं मध्ये संवेद्यते। लोकोत्तरस्य व रामादेये सेतुबन्पादयस्ते कथं साधारणा: स्युः। न चोत्साहादिमतो रामादेः स्मृतिः। अनमुभूतत्वात्। शव्दादेरयि तत्मतीतौ न रसो- त्पांच:। प्रत्यक्षादिव नायकमियुनप्रतीती। प्रत्युत लज्जादेरुत्पसि: स्यात्। कि चोत्पतिपक्षे सीतादिपु कामित्वं स्याद। करुणस्योत्पादा- इःख्तत्वं च । ततस्तत्मेक्षाम पुनरपवृत्ति: स्यात्। विभावादिनिवृत्ता- वषि कार्यरूपरसस्य घटादिवदवस्थानं मसज्येत। न चैवमस्ति। विभावादिनिएचौ रसस्वापि निवृचेः। तमोत्त्तिरपि। नाप्यनि व्यज्यते। दीपादिमकाश्यघटादिवसस्य पूर्वसिद्धत्वाभावाद्। अथ भक्िरूपतयाऽस्ति चेचदा तदभिव्यक्तौ विषयार्जनरतस्वामवृत्ति: स्वाठ्। तमापि य स्वगतोऽभिष्यज्यते परणले वेति पूर्ववदेव दोष:। तत्कवयनुभृयत इत्वाइ-अपि तु क.व्य इत्मादि। काग्येऽनभिनेये। वाय्बेऽमिनेये। तम्पते हि वाज्यविषयाभिधाध्यापारानन्तरभावी रसा. दिविपयो मावकत्वमाना म्यापार: स्वीकृततेऽस्ति। स च चेतसो घन- संमोहसंवृत्तत्वं निवार्य विभावादीन्स्वस्य नटस्य च सावारणान्करोति। अत एव न ताटस्थ्यात्मगतस्वे। अयं भाव :- यदि सभिषाण्यापरा- नन्तरभावी भावकत्वव्यापारो नाक्की क्रियते तदा शासेग्य: काव्यना- व्ययो: किमन्तरं स्यात्। तस्पाद्द्विती पोडस्ति रसभावनाख्यो व्यापार:, यद्शाहिमायार्ना सधारणत्वापादनं स्पाद्। मनिते भ रसे तस्य

दिसापारणीकरणात्मना भावकत्प ्यापारेज भाग्यमान: स्वायी

इति भहनायक:।.

भोग: स्यादित्याइ-भोगनेति। यः स्वयं मुज्यते रस्यते परस्मै दीयते व स भोगः। स चानुभवस्पृत्यादिविलक्षण एतर । रुद्रिशेष गमाह- सखरेति। यदा हि रजसो गुणस्य द्रुतिस्तमसों विस्तरः सस्वस्याति- विकासम्तदानी भोग: स्रूपं लभते। सतत्वोद्रेके चाऽडनन्दो भवति। सरवोद्रेकेण पकाशः मरटो य आनन्दस्तन्मर्थी या संवित्तस्यां या विभान्ति: सा सतस्वं परमार्थो यस्य स तथा परब्रह्मास्वादसोदर:। स च हृदयविषयः । एतेन काव्ये व्यापारत्रयं वाध्यरससहृदयविष- यमभिधाभावनाभोगात्मकमुक्तम्। अनोच्यते। रसस्वरूप एव तावद्विमतिपर्तिर्वादिनाम्। तथाहि- मागवस्थारयां यः स्वायी स एव विभावादिभि: मापतपरिपोषोऽनुकार्य- गत एव रसोऽनुकर्त्रा ना ये प्रयुज्यमानत्वाभ्ाटयरस इति केचित्। प्रवाहधर्मिर्यां चित्तवृत्तौ चित्तवृत्तेश्ित्तवृत्त्यन्तरेण क: पोषार्थः । विस्म- यशोफक्रोषादेय क्रमेण तानवं ृष्ट न. पोपः । तमानुकार्ये रसः। अनुकर्तर्यपि न। रवाद्यननुसरणपसङ्गाद् । सम्यगते न कत्रमतकारः । पत्युत करुणादौ डुःखम्। तस्वाआयं पक्ष: । कस्तईि-इहाऽउनन्त्यान्रिय- तानुकारो न अक्यः । सिष्पयोजनथ । विशिष्टताप्तीतौ ता:स्थ्येने वृतत्यभावात्। तस्तादमियतावस्वात्मकं स्थायिनं भातमुदिश्य बिभा- वादिभिः संयुज्यमानैरपं राम: सुसीति स्मृतिविलक्षणा स्थायिनि मतीतिग चरतयाSडस्वादरूपा मतिपचिरनुकर्जवलम्बना नाटर्येकगा- मिनी रसः । तस्य चानकार्याभियत्वाभिमतो नर्वक एवाडधार:। सभ्यस्त्व स्वादकः । तेन नाटच एव रसा नानुकार्यादिष्बित्यन्ये। अपरे त्वनुकर्तरि यः स्वाय्यवभासोऽभिनयादिना कृतो भिच्ताबिन वर्ण- कादिनाऽव्वावभास: स एव लोकातीततयाऽस्वादापरसंजया पतीत्या रस्यमानो रस इति। नाटयाइ्रसा नाटयरसाः। केचितु ध्वनेर्विभावानु. भांवमात्रमेव भांवकत्वादिरूपविशिष्टमामग्रया संपद्यमानं ताद्विभावनीया.

१क सवादो रस:। २ ख. न व्युत्पस्य"।

सफेक्समेस- [r.% उ्ास ]

ममदविभि: स्वाय्यनुमानेऽपासमा:यतता काव्ये

स्वांनवातचर्वणाविभिष्टमेव रसा। तमाट्यमेन रसाः । अन्ये तु शद्धं विभावमेवापरे शुद्धमनुभावमितरे स्थापिभावमाजं परे व्यमिचारिण- मन्ये तत्संयोगमेकेऽनुकार्य केचन सकलमेव समुदायं रसमाहुरित्यलं बहुना। काव्ये व लोकनटपस्थानीयेन स्व्रभावोक्तिवक्रोक्तिमकान्टवयेन लोकोच्तरपसन्नमधुरौजस्विशब्दसमर्प्यमाविभाव दियोगादियमेत्र रस- बार्ता। स्वभाव्राभिनयोपेतं न.नासीपुरुपाथर नाटयं लोकधर्मी। स्वरालंक, रसंयुक्तमसुस्थपुरुषाश्रयं नाट्यघमछ्। एवं स्थिते सर्वप- सेघु रसस्य मनीतिरपरिहार्या। न अमतीनं व्यवहार्य पिसाचवत्। किं तु यथा प्रतीतिमात्रत्वावैशिष्टयेऽपि प्रात्यक्षी, आनुमानिकी, आग- मोत्या प्रैतिभानकृता योगिमत्यक्ष। च प्रतीतिरुपायवलक्ष्वादन्यैव

हदयसंवादादिनोपकृताया विभावादिसामड्रया लोकतररू:लात्-इतति भर्तायमान एव रसः। मनातिषत च विशिष्टा रचनार्वगाचमत्करा स्वादभोगलयादेशन्दवाच्या। सा च नाटधे लाकिकानुमानमतीतेर्वि- लक्षणा। सा च तां प्रमुखे उपायतया संदधाति। एवं काव्येऽपरन्द- पतीतेर्विलक्षणा परं पमुख उपवतया तमपेक्ष।। लर्पकनमाणादिव्युस्प- महदयो हि लोफोसरं व्यवहारमाककयति। ५वं च प्रतीत्याद्यव्यति रिक्तो न भोगः । मतीत्यावव्यतिरिक्ततयान्गोगी रसना भविष्यत्यपरि न हैसोऽपि प्रतीतिरेय भोगीकर अध्यापार: काव्यस्य तसविपये व्यञ्जन- रूपो नामान्तरेन पर: स्मृतः । कि चोत्पत्यमिव्यक्तिदयानमयुपगमे नित्यो वा सन्वा रस इनि न तृतीया गति: स्पादिति निष्टङ्न्य श्री- मानभिनवमुप्त: पाह-लोंक प्रमदादिभिरिति। यथा लांके धूसदशेनानन्त- रमग्न्यनुमानमन्यगागन्योरनियतदेशाढितया यत्राभिस्तत्र धूय इते

1 क पव,पहृमयो। २ तम हेत ३ र रमो मर्ग।।

[ww उस: )

स्वादलीकिकषिभावादिययव्दध्यवहायमपैपेते शनोरेमते सटस्व- स्पैबेते, व ममैनेते न अनोरेनेते न तदस्यस्यैवैस

व्पक्त: सामाभिकानां वासनात्मनया स्यिक स्थायी रत्वाकिसो:

यततथा पम विभावादिस्तन्र रत्यादिरिति व्यासिमसेऽपीत्पर्य:। नाबे पेति। नाटयेडपि वैरेष कारणादिभिरनिभावादिवाच्ये: स्थामी म्यक्ता।

किकमसनमपुरी जस्विभमदसमर्पर्यमाणविभावादियोगादियमेव रसवार्गा। पन्युनिः काव्यार्थाभ्भावयन्तीति भावाः। असापारण्यमाषान्या्म्या काव्यार्या रसा:। पदार्थवानयार्थो तु रसेवु पर्यवस्वतः। अधर्यन्के पाधान्येनेत्यर्थाः। न त्वर्यशष्दोऽभिषेयवाची। रमादेः स्ववव्देनानभि- घेयत्वात्। ममैवैत इत्यादिकं साधारण्येन प्रतीती हेतु:। स्वस्य अभोषदर सीनस्पेति पक्षत्रयेण सर्वसंबन्धिदर्शनं संबन्धिनां विभ्येषेण संबन्धिविये- पार्णा ना यौ स्वीकारपरिहरी यस्तयोनियमस्तस्यानमसायोऽपरिच्लेव- स्तस्मात्। नियत प्रमातृगतत्वेनेति। यः कोऽि विदग्भः स नियबः। साधारणोपायेति। विभावादयो हि सर्वेषां तुलबत्बेन मतीतिगोनरा: । वत्कालेति। तत्कालं विभावादिदर्शनश्रनणसमकालं बिगलिता या परि- मितृममातृता वद्शादुन्मीलितो पेयान्तरस्वर्थसून्पोऽपरिमितमावोऽपरिमि- वत्मं यस्य स तथा। केन प्रमान्ा। स्वगतत्वेन हि रतिभतीता कामि- स्वम्। परगतत्वेन तु हेषादि। ताटस्थ्यं पा घढादिवद्। स्वसावारण तीती ताटस्थ्यमेव्र न रसनीयत्वम्। रसनीयता यामपि सुखवनियत- निदठत्वं कामित्वम्। तस्मादनियतनिष्ठत्वेन यो रसनीय: सरवप्रमावृवाब- सम्बनेनैव यो रसयते। अत एव रह्न्मण्डपान्तरमविष्ठाना सतेष्रा एव- यसंवादभाजित्वमित्युच्यते। अत एव रङ्गन्भूमावहृदयानामपि सांधार- व्यमतीतये सहदशीकरणाय साधारण्यमहिम्ना सकलभोग्यत्वसंहिष्णु भिः शब्दादिविषयम यैरातोद्यगानविवित्रमभ्डपविदग्घ गणिकादिभिरुपर-

(: र. रम ]

तभायन प्रमान सफलसहृद्यसंबादभाजा साधारण्येन दवाकार

बाप: पानंकरसन्प्रायेव चर्गनागः पूर इब पररिस्कुरन्दयमिन

स्वादमिवानुमानयमलौकि चमरकारकारी बृङ्गाशादिको रसः।

जनमाधितम्: अस्पादेव च साधारणसंवादकार्युपर अनसमाभ्यणातसु- सादिमवीत्वा न पमाता वितशीभय ते, अविनश्षीभूतव रससंविद वस्तव- मतरे विभयवति। स्कार इतरेति। यथा स्वारानमठमात्मना जानामीत्य- भ्राभिभोऽपि स्वाका:। ग्राथमराह म ॥ाह सरवमर भदे समादन स्वभेदेपी स्वपिसम्दार्थः। चर्व्पमाण फेति। न निदस्वभावीऽपि तु तात्कालिक एव। नं य वर्वणातिरिक्तकालस्थार्य। अन एव निभावादिजीविता- वचि:। पानकरसेते। यथा हि पानकर न.स्वादो गुडनरिवदिपु वस्तुष मध्प एकस्मिन्वस्तुनि चर्षद्िरषन.रयितुं न अकयने तथाऽयमपि। अनु- मावयमिति। साक्षास्कारयन्। रस झि। अयमाश्यः प्रबददिभि: कारणादिमिलौंकिकी कारणत्वादिभु ।ितिक्रान्तरे भाव नानुभावनासमुप

संवेदनात्मकचर्वणांगोचरमभणैकसार: स्थायिविलक्षण एव रसः। न तु या वषुकादिमिरग्यधीयत। स्थ.यपेव विभ.वादिभि: मत्याथ्यमानो रस्यमानत्वाइस उपयते। एवं हिकोकि रसः स्प.दसतोऽपि हि बन रसनीयता तत् वम्तुसतः कर्य न भविष्यति। तेन स्थायिमनीतिरतु- मितिकपा माष्या न रसः। अ। एन विभाव नुभ,वव्यभिवारिसंयोगा- दि्ति सूत्रवावये स्थायिव्ररर्ण न क्रम्।दत्कृतं पत्युत शल्यभूतं स्वाद्। स्पायी रसीभूत इति पुनर्रानितयाद्क्म्। औषित्यं तु तत्स्यायिगस स्वेब कारणादितया मसिद्धानामिदानी वर्वणोपयीगितया विर्भावस्ाय- कमबनाद।

१ स. मवादित्या"।

कान्पमडाका।

स प न कार्य:। विभावादिबिना रैडी तस्य संभवमसमन्त्। नाषि शप्यः। सिद्स्य तस्यासंभवात्। अपि तु विभावादिभि- क्यजितमर्षणीयः। रु. रकज्ञापकाभ्यामन्यल्क टष्ट्रमिति पेत्- न कमिदुष्टमिस्यलफफसिदर्मवणमेवल दूषणम्। वर्वणानि- उस्या तस्य निग्पत्तिरुपचर तेति कार्योऽप्यव्यनाम्। कौकिक-

संस्पर्धरहि नस्वात्ममा अ्रपर्य वसित परितितेतर योगिसंवेदनविलक्षण- लोकोचरस्संवेदनगोबर इते पत्येयोडभिषीयताम्। तद्गाहर्क प पमाणं न निर्निकशकम्। विभावा.देपरामसमधानत्वाद् । नापि सविकल्पकम्। वर्माणस्पालीकिकानन्दमयस्य सस्व

विभावादिभिन्यीजि। इति। दीपादिव्यङ्तधलौकिकष यदषिवैउ स्येन व्प- जितः। ननु यदि रस्यमानतैकमाणो ससौ न प्भेयादिरूपस्ताहि सूत्रे निष्प- चिरिति कथमित्याह-चर्षण नष्पर ति। नेपं रसस्य निष्पातिरति तुवद्ि- पयरसनायाः । तिगश्या तु तदेका रतजीवितत्वादि रसस्प निष्प- चिरुपचर्यते तम कठिदोः। सा च चर्वणा न प्माणान्तरतो जाता पूर्व येनेदानी स्मृ.ते: स्यात्। न चाघुना प्माणान्तरापुतरमा। लोकोचरे मस्यक्षाधष्यापारात्। स्त्र तु नामामाणिकी। स्व्र-वेदनसिद्धत्वा्। पर्वणारबोध रूपैत्र। हानविभेपस्पैन चवण, रूपत नास्।अन भाव :- पिमावा- दिभ्यो लोकोत्तरेभ्य उपायक्यो जातराली कोसरेषा वर्तणा भोपरूपा लौकिककारणादिजाते ्योऽन एव लॉफिकंड,े इ.नान्तवेव्यो विलभ्- जैब। मत्येयत्व्रमपि दर्श,ति-साकंकाताल.फिकमना-म्यो विलल्णय्। चमत्कारकारित्वाज्। ताटस्वेन सव्रात्मानं मिना यः परस्व बोपस्तेन सालते मन्मितयोगिज्ञानं तस्मादिल तणर् । ताटस्टपन्रतीत्वादिस्येन रत्यादिय पस्प नि वेद्धसाठ्। तथा विषयोपरागभू्वस्वनिठ्ठामित्यमो िज्ञानाच्य विल्क्षणम्। स्व्रासमगनत्वरेन मतीत्वादि निषेधरपोक्ल्वासू। वहस्व्रसंवेदनमत एव लोभोत्तरं ₹दूप्रथः। अलीकिफानन्दमयर्पेत। सदोक्षेखरहितस्पेद्पर्थ:। तदयमत्र संक्षेप :- मुकुटमतिक्षीपकादिना

१ स. 'स्टसैक।

स्वसंबेद भसिद्धत्वात्। सेमयाधावेस्वरपस्य योममात्मकत्ममपि पूर्वेकल्लोको तरतामेय गमयति न तु विरोधमिति भीमदापार्षा- भिनवगुसपादस। व्याव्रादवो विभावा मयानकस्पेव बीराककुतरीद्राणाम्, अभपातादयोऽनुभावा: गृड्रगरस्येव करुणभयानकयो:, चिन्ता-

तावभटपीराछायते। गाठमाक्तनसंवित्संस्काराच्य काव्यवलोपठीक्प- मानाउपि न तन्र रामणीर्विभाम्यति। अत एवोभवदेशकालस्यागो:रोमा- आाद्यम भूयसा रतिमतीतिकारितया रष्टास्तनानलोकिता देजकाला- नियमेन रर्ति गमयन्ति। यस्यां स्वात्माऽपि तदासनावरवादनुर्मावर्ट:ः । अत एव न ताटस्थ्येन रत्यवगतिः। न च नियतहेतुतया, येनार्जनाभि- व्यक्ादिसंभावना। न य नियतपरात्मेकगततया, येन दुःखदेपकामि- त्वाहदय: । तेन साधारणीभूता संतानव्ततेरेकस्या एव वा संविदो गोचरीमृता रतिः सूक्कगरः । साधारणी भावना च विभावादिमिरिति। अन्र संकेतस्प प्रस्तुतत्वाद्रसविचार: संस्षेपादुक्तः । विस्तरेण तु लोल- ठादिविरचितरसविवरणंभ्यो हेयः । पादा इति बहुवचनोक्तया ग्रन्थ- कारस्तम्मतं बडु मतबान्। न पेचि यस्य गाम्भीर्य गिरितुङ्गनेऽपि लोलद:। तत्तस्य रसपायोधे: क्थ जानातु शहुक: ।। १ ।। भोगे रत्यादिभावानां भोगं स्वसयोचितं सुबन्। सर्वया रससर्वस्वमभाड्गीन्ट्टनायक: ।। २॥। स्वादयन्तु रसं सर्वे यथाकामं कयंचन। सर्वस्वं तु रसस्यात्र गुपपादा हि जानते॥। ३॥ म्यश्रादय इति। विभावाद्य: पत्येकं रसेडु पृथगुध्यमाना अनेका- न्विकतां भजन्ते। संयोगस्तव्यभिचारी। तथा हि-यत्र बन्धुविनाओो विभावो ऽकपातादियानुभावमिन्तादैन्यादिम व्यभिधारी सोऽवश्यं शोको रस इति। एवमन्यतापि। अश्जुगतादय इति। तभ बीरेभुपातो माघे

स्वेदजलकणकरालकरो व्यरुपत्मभिन इस इजरसिया।।इवी।

[* रहासः] काम्यमक्ाका।

पृथगनेकान्तिकत्वारसूने मिलिता एव निदिष्टः। बियदलिमसिनाम्युगर्भमेयं मधुकरकोकि लकूजितैदियं भीं:। धरणिरमिनवाकनाकन्टडडन प्रणतिपरे दयिते प्रसीद पु्वे ।। २८॥। इत्यादौ परिमृदितमृणालीम्लानमङ्गं प्रवृत्तिः कथयपि परिवारमार्थनाभि: क्रियासु। कलयति च हिमांशोर्निष्क लङ्डस्य लक्ष्मी- मिनवकरिदन्तच्छेदकान्तः कपोल: ॥। २९ ।। इत्यादौ दूरादुत्सकमागते बिवलितं संभाविणि स्फारितं -संत्िण्यत्यरुणं गृही तवसने किंचाश्चितजूलवम् ।

चक्षर्जानमहो पपञ्ञचतुरं जातागसि मेयसि ॥ ३०॥

मिचिता इति। संयोगरूपतया। वियदलीति। अङ्कगशिड्म्। टक्री बन्ः। अत्र केवलविभावर्संक्वा मेउप्यन्यतमद्रयाक्षेपकत्वेन रसपुष्टिः। तेन नानेकान्तिकत्वम्। अन्यस-

रनुमाववर्ग:, प्रणतिपर इति पदाचौत्सुक्याभिलाषदैन्यादि:, मुग्घप- दाच्य आ्रासन्नपाहर्षादिर्व्यभिचारी समाक्षिप्यते। परिमृदितेति। अन्न

इति पदेभ्य: कस्पा अङ्गमित्याधयपेक्षायां विभावों लभ्यते। दूरडुसुक-

नसरणादिरपोऽनभाव:, पेयसीतिपदाचय विभाषो लभ्यते। पुर्णेशन- वित्ममेक्षणशब्दो व्यापारवचनः । एवं दयसन्ावेऽप्पुदलार्मड्। पं विश्ावदिनयसन्धापे रसमवीतपुत्कर्क: 1 प्रयसल्ामम दपरपक रम। पढ़ाह पामन :- संदर्भेपु दभरूपकं शरेय:। तद्धि चिनर चित्रपढवद्िभेपसा-

संके ससमेत :- [४ प० उल्पस: ]

कोपास्यामसदाना व अभि रिणां केाणनामत्र स्थिति:, तथाउपे तेपामसावारग्ननद पजेपकुत् सति नालैका न्तिकत्वरमिति। तद्विशेषानाइ-

बीमत्मा बुतसक्षी पेतटी नाट्य रता: सपृनाः॥ २९॥ तत ृङ्नरस्य ही मेदौ। संभोगो विमलम्यमरेति। तम्राऽऽय्:

कलयात्। तदूपसमर्पणया तु अबन्येऽपि। न.नैक न्तिकतव्मिति। विभा- मानुभ, वग्यमिकारिसंयोगस्पेति श्ेष:। शक्ररेति। अग्न कामस्य सकलजातिसु उभतया-त्यन्तपरिचितत्वेन सर्वान्मति हयतेति पूर्व बृङ्गारः। तदनुगामित्वाद्वास्य:। तद्वैपरीत्या- भिरपेक्षभावत्वाच नतः करुणः । तस्तत्कारणमयसारो रौद्र: । ततो रैदस्य कामार्थमाधान्येन कामार्थयोय् धर्ममुलत्वादिति धर्मप्धानो वीर:। तस्य भीतन्राणसारत्वाततो भयानकः । ततस्तद्विमावैः साम्यसंभाव- नाजीमत्स इतीयद्वीरेण्ाSSसिप्म्। वीरस्य फलभूतोऽद्भुन इत्येतेपां कमः। हौ भेदाविति। आत्मेति शेषः। ततो दो भेदावात्मा मृक्रारस्प म ल्वात्मानाविति। अयमभिमाय :- संभोगे चेम्र विमलम्भाव्डा। सदा स्वाधीनेऽनुकुले बानादर: स्यादरामत्यात्कामस्य। यन्मुनि :- वट्रामामिनिवेशितवं वतथ् विनिवार्यते। हुर्समत्वं य समार्याः फामिनः सा परा रति: । इवि। बिमलन्मे देज संभोगाजा। तदा नैवाश्येन करुण एव स्याद्। तस्मास्मारसं गतमिन मतं मासमिनेत्येवं परम्पराक्रमेण वर्पिण्जुरयं कामः पस्कमीक्कित्। संभोगनिवलम्भयोस्तु बृङ्गरश्ब्दो ग्रामैकदेवे प्रान- मण्डनदुपमारात्• संमोग इति। संयुक्क्ताम्यां भुज्यत इते संभोग। विकनम्म इि। सेमोगासइलोनेन बिटुकाम्य मजभ्यत माता- मेनि ।

[v च० उह्स: ]

परस्परावलोक नालिकन्नाप रपानपरिकुम्बनाच्यनन्त मेदस्वादपरि- वछेय इत्येक एव गण्यते। यथा- सून्यं वासमृहं विहषय अयनादुत्याय किपिकलने- निद्राष्याजमपागवस्य सुनिर निर्वण्य पत्पुर्मुरम्। विश्रम्पं परिसुम्म्य जातपुलकामालोक्य गण्डस्थली लजनानम्रमुस्ी भियेण इसता बाला चिर चुम्भिता ।३१।। तथा- स्वरं मुग्धाक्षि विनैव कमचुललिकया धत्से मनोहारिणी लक्ष्मीमित्यभिधायिनि भियतमे वहीटिकासंस्पुनि। झर गपान्वनिविएसस्मितसर्ख.ने त्रोत्सवानन्दितो निर्यात: शनकैरलीकव वनोपन्यासमालीजनः ।। ३२।। अपरस्तु अभिलाष वरहेर्ष्यामवासभापरतुक इति पञ्ञविय: । क्रमेणोदादरणानि- पेमार्द्रा: प्रणथस्पृतः परेचयादुव्वाउरागोदया- स्तास्ता मुग्यदृश्ो निसर्गमपुराशेष्ठ भवेशुर्मयि। यास्वन्तःकर गस्प वाझ्रकरगव्य पाररोवी क्षणा- दाशंसापरेकपत्ास्वपि भवत हम्नन्दसान्ी लपः ॥३३ ।।

शून्यमिति। किंचित्पुर्वकायेन शनैर्मन्दं यथा स न जागर्ती त्याश्पेन। अम्न गण्डयो: पुलकोद्रमेन निद्राव्याजायगमामविकालजाभान:। सरं मुग्न क्षीति। र्घटिका कशासनाजन रशः। जालिकेनि यावद्। संभोगस्य तात्कानिकं फले परी ममः । स व कञ्चलकासन्धापे सथाविधो न स्याहित्यासये विनत कन्चलि।वेत्यक्तम्। सस्मिता या सखी सैव नेवोत्स सेन 5ि:। अर्ल,केते समिषोपन्यासं यथ भवतीत्यथ:। अपरश्वितति । पूर्वममङ्के सङ्गेष्छाभिसाय: ! प्रतिनिवते सफ् कुतमित्कारणादसङ्गो विरहः। सन्नीधु कान्तकतसन्मानाच्यसइन- मीर्ष्या। देश्ान्तरगमनं प्रवासः । कुपितदेवदिकृतां चागण्ड: ब्ाप:। *आदइवि। परण्पयस्पृशः स्वयमाश्चेपादियाच्वासृश्ः। परिचयासुन:

संराक्समे:

अन्यम व्रजतीति का स्वल कथा नाप्यस्य ताडकू सुह- वो मां नेच्छति नागतब् हह हा कोडयं विधे: पक्रबा। इत्यल्पेतरकल्पनाकवलित स्वान्ता निशान्तान्तरे वाला हत्तविवर्तनव्यतिकस नाऽडमोति निर्द्रा निभि ॥३४। एषा विरहोत्कण्ठिता। सा पत्यु: प्रथमापराधसमये सरूयोपदेशं बिना नो जानाति सविभ्रमाङ्गवलनावक्रोक्तिसंसूचनम् ।

वाला केवलमेव रोदिति लुठ्लोलोदकैरकभि:॥३५॥ मस्थानं वलयै: कृतं मियसखेरखैरजसं गतं धृत्या न क्षणमासितं व्यवसितं चिसेन गन्तुं पुरः। यातुं निश्चितचेतसि भियतमे सर्वे समं मस्थिता गन्तव्ये सति जीवित भियसुहत्सार्थ: किमु त्यज्यते.।३६॥

पुनः कारणादुद्वावरोगादयास्तास्तायेष्टा मयि भवेयुर्भबन्त्व्वति । आशंसापरिकल्पितासु मनोरयविषयीकृतासु। लयभेष्टानां साक्षादनुभव इब। अन्यन्रेति। अन्यत्र नायिकायाम्। एतेन स्वस्मिन्पत्युरनुराग उक्क्:। नाप्यस्य ताहगेत्यादिना तु परिवारानुकूलत्वमुक्तम्। निश्ना- न्तान्तरे महान्तर्न पहिः। पतेन सतीत्वमुक्तम्। सा पत्पुरिति। अत्न सर्युर्मान: सख्यं मैत्री । ससिवा न्दूताय इति यः। तेनोपदेशस्तं तथा। अय वा सख्यां साघुरुनितः। तत्र साधौ यः। स चासायुपदे- भम नं त्येति। रोदनस्य सशब्दत्वपरिहारायाभुभिरित्युक्तम्। अभू- गामेव च प्ाचुर्याय लालोदकरिति चोक्तम्। स्वच्छैरित्यनेन तु चिर कालं रोदनं लभ्यते न क्षणम न्रम्। सणमात्ररोदने हि किचिदज्जनर्स- .मसइभूर्ज नें स्वच्छता स्यास् 1. भागभूणि बिन्दुतया कपोलमूलं .पहम्तिपताचत्र मिांलतानि लुठल्ो लोदकतया परिणमन्तीति तात्पर्यार्थ। अस्यानमिति। अन्र गतमासितमित्यत्राSSरम्मे को नातीते । अतीते १ै वंयोरतीतत्वातसुहत्सार्य: किमु त्यज्यत इत्यमार्थासंगति: स्पान्।

फान्यमकाका।

त्वामालिख्य मणयकुपितां धातुरामे: सिलाया मात्मानं ते चरणपतितं यावदिच्छामि फर्तुम्।.

कूरस्तस्मिअ्रपि न सहते संगम नौ कतान्तः ॥। ३७ ॥ हास्यादीनां कमेणोदाहरणानि- आकुशप पाणिमशुचि, मम मूर्ट्न वेश्या मन्नाम्भसां प्रतिपदं पृषतैः पवित्रे। तारस्वरं प्रथितथूत्कमदात्महारं श हा इतोऽहमिति रोदिति विष्णुशर्मा ।। ३८॥। हा मातस््वरिताऽसि कुत्र किमिदं हा देवताः काSडशिषो भिक्माणान्पतितो Sशनिर्युतवइस्तेडङ्रेपु दग्बे हसौ। इत्यं घर्धरमध्यरुद्धकरुAT: पौराङ्गनाना गिर- ्षित्रस्थानपि रोद्यन्ति सतधा कुर्बन्ति भिचीरपि। ३९।.

जीवित भ्रियेत्यामन्त्रणे पदद्यत् । नियेति तु सुदृद्िशेषणे भियसखेरिति विशेषणं न वाच्यं स्यात्। अथ वा भियस्य पत्युर्मि- मण वलयानि तद्धावभावित्वादिति यदि व्यारया तदा प्रिय इति सुहदद्विशेषणतया वाच्यम्। मि,तमेत्यन्तवल्लने न तु भतरि। तदयं तात्पर्याथ :- मिय जीनित भियत्वादवं भण्यसे पश्ादृपि यातव्ये सुहत्सार्थः किमिति त्यज्यते। पश्चान्म ददुःखमनुभविष्यसीति। किमु इति पद काका प्रश्नेन च व्याखयेयम्। यदि च भियेण सनाथ: सुद रसार्थ: मियसुहत्साथ इति मध्यमपदलोपी समासस्ततोऽयमर्थस्तापदेकं.

आत्मानमङ्घिगतं यावदालेख्यतया साक्षादेवेचछामे तावदालेख्येऽपि साक्षादिव तद्विभावनादभूदूम: । तस्मिंन्रपीति 1 वित्रेऽपीवि तथाऽत्र मनसैव तस्याश्रित्रविषयनयनं तस्प पादविषयं पतनं न मदिर्त्र- र्णकादिभि: करणमित्यृपि व्यारूयानम्। ्यारूपादयेडप्यत्र सहद्यै: सादे- तरता विभाष्या। आकुळपरेति। अन्राशुचि वामम्। अगुचिक्रियाकाम त्माठ। हा मातरिति। कश्मीरराजमानृमरणे भहनारायणकनिकाष्यामे

करयनुमतं रह मा वैरिदं गुरुपालक

नरकरिपुणा सार्ध तेषां सभीमकिरीछिना- नयमहमसृख्बेदोमासै: करोमि दिर्सा बलिमू ॥ ४०॥ धुद्रा: संत्रासमेते विजहित हरय: क्षुण्णसक्रेमफुम्मा युष्मदेहेषु लडजां दपति परममी सायका निष्पतन्तः । सौमित्रे तिष्ठ प.मं त्वमसि न हि रर्वा नन्बई मेघनाद: किंचिद् भूभङ्गली लानियमितजलषिं राममन्बेषयामि ।। ४१ ।।

दम्। अशनिर्दुतमसे वज्ाबिः। मध्यं रुद्धं याभिस्वास्तया। ततो घर्घ- रादिभिखिभि: पदैः कर्मधारयः। घर्वरा अव्यक्ताः । कृतमिति। नरकरिपुरच्युतः । किरीव्यर्जुनः । बुद्रा इति। विजाहेतेति जहाते: पञ्रमीपरस्मैपदमध्यमबहुवचने। इ.क इत्याकारस्येत्वम् । सौमित्र इति मातृतनयरवेनावीरत्वं सम्याप्यते। वीरत्वादिहि पितुर्धर्मः कौलीन्यादिक च मातुः। मेघनाद इत्यत्र मेघनादे वक्तरि मेघनाद इत्यनुपयुज्यमानत्वा-

स्कन्वदानृत्वाद्यर्थान्तरं लक्षयदनन्यसामान्यविक्रमादिकं ध्वनयति । एयं कुदा सारोपा लक्षणा। सादश्यव्यतिरिक्त्तर्सबन्धान्तरजत्वाद्। आ. रोष्यस्य मेघनादशव्दस्याSSरोपविषयस्याहंगव्दाभिधेयस्य चोक्तत्वाद्। अब मेघनादरूपं वाच्यं स्वपरत्वेनानुपात्तम्। व्यङ्गयार्थोन्तरपरिणत- ल्वास्। तस्मादविवकितमेव्र वाच्यं न पुनरत्यन्तं तिरस्कृतम्। ध्यङ्गन्चा र्वाषारद्वारेण तस्याप्युपयुक्तत्वात्। यदिे वा सुद्धसाध्यवसानाऽपि लक्षणा स्वात् । तथाहि-अन्राउडरोपविषयः सक्रजेतृत्वादिरर्थ आरो- व्येण मेघनादार्थेन विषयिणा निगीर्ण इते। एतच युक्तमिव व्यारयानं भाति। यतो यत्र लस्ष्यलक्षणयोविषयविषयिमावेन ताटस््यं स्याचत्र सारोपत्वम्। पूर्वव्यारयाने तु न हि मेचनादेनाईभावो लक्ष्यते किं तु मकजेमृत्वादीति। अर्थान्तररं च लक्ष्य कार्य यत वाच्य परिणम्पते न पुनर्म्यङ्तच किचित्:। संरम्मया लीकया कौडया बद्दानंधि रमते जीर:

[ ₹प० उद्ाक ] काम्पमकाक: ]

श्रीनाभङ्डनाभिरामं मुडुरनुपतवि स्पन्दने दपरहिः पमार्धेन पविष्टः शरपतनभयाद्मुयसा पूर्वकायम्। दर्मेररधावलीहै: श्रमविवृतमुखभ्रंभिभि: कीर्णवर्त्मा पश्योदग्रप्लत त्वाद्ियाते बहुतरं स्तोकमुर्व्या भयाति।। ४२। उत्कृत्योत्कृत्य कृति प्रथममथ पृथूत्सेधभूर्यासि मांसा-

आार्तेः पर्यस्तनेत्र: प्कटितदशनः प्रेतरक्कः करडून- दङ्डन्स्वादस्थिसंस्थं स्थपुटगतमपि क्रव्यमव्यग्रमतति॥ ४३॥ चित्रं महानेष बनावतार: के कान्तिरेपाऽभिनवैव भफ्गि। लोकोत्रं धंर्यमहो मभाव: काऽप्माकृतिर्नूतन एष स्गे: ॥।४४ ॥। एषं स्थायिभावानाह- रतिर्हासथ्व शोकश्र क्रोधोत्साहौ भयं तथा। जगुप्ता विस्मयश्रवेति स्थायिभाषा: प्रकीर्विताः । ३• ।

तीति व्युत्पल्य.Sन्विसनामानं राममन्वेषयामीति । अनुपतति। पृष्ठापा- तिनि। स्यन्दने । रये। उत्कृत्येति। अथोते। सामस्त्ये वार्ये ना। स्वपुटगतं विषमस्थानस्थमपि। तज्रैतेऽष्टी रसाः सुखभपाना: 1 रवसंवि- र्वणरूपस्यैकघनस्य प्रकाशस्य प्रतीतिसारत्वात्। तवाहि। पकघन- शोकसंविश्वर्षणेऽवि लोकस्य हृदयविश्रान्ति:। अन्तरायभून्यविभान्ति- शरीरत्वात्। अविश्रान्तिरूपतैव च दुःखम्। तत एव कापिला रजोवृ- पिर्तां बदन्तो दुःखस्य चाञ्चल्यमेव भाणा इत्याङ्ट:। इत्यानन्दरूपा: सर्वे रसाः। कि सूपरअ्जकविषयवस्ञात्केवामपि कटुकिसा स्पर्शोडस्ति वीरस्पेव। स हि ल्लेससइनादिमाण एव। रतिरित्यादि। अन्योन्यास्थायन्धात्मिका रतिः । विवस्य विकासी रास: । वैघुर्य झोक: । तैहण्यमनोष: क्रोष:। स्पेयान्संस्कय उत्साक। पैकव्यं भयम्। संकोचो जुगुप्सा । विस्तारो विस्मयः। तत्रैवां विभावानुभावव्यभिचारिणः कथ्यनते-मियः सीपसानम्पन- रपतदुपयोगिषय नारामचन्द्रकोद मास्तनलक्रीडा एवपिनकपविभाना

संकेदसपेत :-

न्धांशुक संयमनभूषामालयादिसम्यङ्निवेश्रचाटुमभृत्यनुभावा विपलम्भे

तापजागरकृशताविला पदी नवचनलेख ले खन वाचनवार्तामश्नमर णोद्यमसंदे- शाधनुभावा रतिजुगुप्सालस्यां्यवर्जिता शृङ्गगरः। स्थायी चर्वणता गतो रसः स्यादिति र्वन केयम्। यदपि रतिश्रमकतं निद्धदि संभो- मेऽप्यस्ति तथाप्रपि तद्रये चित्रतामाघसे। विमलम्भे नु तद्रतिभावनाप रम्परोदितमवरेति युक्तमेवात्र सुखमयत्वम्। विलस्भे च मरणमचिर- कालमत्यापततिमयनिष्टं येन न शोकावकाशः । अय वा चैतन्पावस्थैव माणत्यागकतृतात्मिका पू्वक्रियेव यश्यात्रवसरगता मन्तव्या न तु भाणत्यागः। तथा रिमलम्म उन्मादपस्नारव्याधीना या नात्यन्तकु- तिसिता दशा सा काव्ये नाट्य च दर्शनीया। यदि वा ताहृश्यां दशायां • स्वजीवितनिन्दात्मिकार्यां तदेहोपभोगसाररत्यात्मकास्थाबन्यादि विच्छि- दयत एवेति कुत्सितदशाया असंभव एव। विकृतकेशबन्धवेपनर्तनगत्य-

स आत्मस्थ उत्तममध्यमाधमेधु स्मितवेइलितापइसितखिधा। तभ्र कपोलोळासमात्रमदश्यदन्तंस्थितम्। मधुरस्वनं सास्परामं कालागतं विहसितम्। निर्हेतुकं स.श्रुनेत्रं कम्पितांसशिरस्कमपहसितम्। एवेर्षा स्पितादीनां क्रमेण संक्रम गजेहसितोपह सितातिहसितैः परस्यमपि जेषा। उपुहसितातिहसितयोरुप सर्गभेदेनार्थभेदः।उत्फुल्लास्यनेत्रं विकासिगण्डं किंचिद्हश्यदन्तं इसितम् । उत्फुल्लनासं विजिहानिरीक्षणं निकुशि- तांसशिरस्कमुपहसितम्। ससरम्भाश्रुनेत्रमुद्धतं सशन्दं सकराघातमतिह- सितम्। अर्य भाव :- परं हसन्तं दृष्ा स्वयं विभावानपश्यअपि इस- लोके रः। तथा विभावदर्शनेऽपि गाम्भीर्यान्कोडवि न हसाते। परहा- सेकषणे व तत्कणं हसति। यथोडम्लदाडिमादिरसा स्वादीऽन्यत्रीपि दन्तो- दकविकारानुरूपदर्भनातसंक्रमणस्वभावस्तथा हासोऽपि संक्रामति नान्ये रसा:1 यस्तु- स्वामिशोकाव्ृत्यश्य. शोकः सोन्य प्व.शोकवत्स्वामि-

[v प० उत्ाव: 1 काच्यमकाक: ।

विभावको विभावभेदात्। इ च तद्विभावक एव हासः संक्रामतीत्यर्थः इष्टनिष्टवियोगसंयोगविभाषो निःश्वासमुखन्नोषाभ्पातमूलण्ठनक्रन्दाघ- नुभावो निर्वेददैन्यविषादमरणादिव्यभिचारी कोक: करुणः । दाराप- हारदेशजातिनिद्यानिन्दाकरो शादिविभावो नेत्रराग भ्रुकुर्ट,करणदन्तोष्ठग्रह- णाधनुभाव औध्यावेगामर्षादिव्यनिचारी ब्रांशे शैद्र: । विपभागन- यासमोह्ाध्य वसायमनापविक्रमाधिक्षेमािवियान: स्थरयध गाम्भीर्यत्या गादयनुभावो धृतिस्मृतिगरचा्मर्पादिकमभिक्ा स्सारे वोर। स च त्रेधा ध्मेदानयुद्धमदाव्। धर्मदितयं तु विपअ्नगतं सदविभावरूपं र्यात। स्वपक्षगत स्वनुभावरूपकिति। इड न विपत्पक्कनिभम्तास्वल्प्सं नोषमि ध्याज्ञानान्यपास्य यस्तत्वनिर्णयरूपोऽसंमोश६,वसायः स एनोत्माइ

मोहविस्मयमा अन्यमिति विवेक:। पिजाच दिति उतस्व श्र, ने दृष्टिसून्य-

दैन्यादिंव्यभिचारि खत्रीनीचाना सहजमुसमाना कृतकं भयं भयानक:। उत्तमा हि भयाभावंअपे गुरुरजादिव्यो भर्यं दर्शयन्तः सुनरामुत्तमाः स्यु:। प्रभुमक्तिश सविवादीनाम्। यथा सेच्छाचारी भीत एवस्मी- ति। ननु राजादय: किमिनि गुर्वोदिभ्यो भयं कृतकं दर्शयन्तो मृदून्क- रकम्पादीन्दर्शयन्ति। किमितति च भय एव कृतकत्वन। सवेस्य हि कृतकत्वं संभवति। यथा वेश्याऽयोर्थिनी कृतका रर्ति राष्टयति। उच्यते। भये हि दर्शित गुरुर्विनीतं मन्यते। मुदुचेष्टया व नाधमपक्क- तिमेनं गणयति। कृतकरत्यादेश्चोंपदिष्टान किंचित्कलम्। यत्र तु राजा परानुग्रहाय क्रोधविस्मयादीन्दर्भरति तत्र व्यनिचारितैव तेषां न स्था- वितेति। वमनव्रणपूतिविष्ठाकृभिकीटादि दरसेनश्रवणादिबिभावा गात्रसंको- चहलासनासाविकूणनपिघा यूत्काराधनुभावा मोहापस्मारौडपादिव्य- भिचारिणी जुगुप्सा वीभत्सः । दिव्यविमानमायेन्द्रजालावदातकर्मे- प्सितावापियमृति वेभावो निर्निमेषाक्षिविकास रोमाञ्चमीत्यश्ुसाधुवाद- मसाददानाथनुभावो हर्षावेगजाज्यादिव्यभिचारी विस्मयोऽन्ुतः । भावयम्ति व्याप्नुवन्ति सभ्यानां मन इति भावा:। यद्रा लोकोत्तरवा- चिकायमिनयैघित्टचय एव भावयन्ति लोकदशायामनास्नाथमयाऽड-

६२ [. प इलाव: ]

स्पष्टम्। व्यभिचारिणो सृते- निर्वेदग्ला निशङकारपास्तथाऽसपामदश्रमाः । आलस्पं चैव दैन्पं च चिन्ता मोह: स्मृतिर्धृतिः ॥ ३१॥

स्वादं स्वीकुर्वन्तीति भावा: स्थायिनो व्यभिचारिणय। जात एव हि जन्तुरष्टाभि: संविद्िर्युज्यते। तथा हि। दुःखद्वेपी सुखलुब्धः सर्बो रिरंसते इसति च शङ्न्या शोचते परस्मै कुप्यति हितायोस्सहते विभेति परं जुगुप्सते तत्तत्स्व्रपरकर्सव्यवचित्रयदर्शनाहिस्मयते थ। केवलं कस्यचित्काविदधिका चित्तवृत्ति: काचिदूना। कस्यचिदुचित- विषयनियन्त्रिता कस्याप्यन्यथा। तत्काविदेवोपयोगिनीरपुषदेश्या। तद्विभागकृतयोत्तमादिव्यवहाग:।ये त्वमी व्यभिचारिणस्ते रसायनसुप- युक्तवतो ग्लान्यालस्यश्रमप्रभतयो जन्ममव्ये न भवन्त्येव । यस्वापि ना विभावषलाद्वन्ति तस्यापि हेतुलये लीयमाणा: संस्कारशेपर्ता नावश्यमनुवघन्ति। रत्यादयस्तु कृतस्वकर्तव्यतया मलीनकल्पा अषि संस्कारशेषता नातिवर्तन्ते। वस्त्वन्तरविषयस्य रत्यादेरनुच्छेदाव्। तस्मात्स्थायिभावरूपचित्त वृत्तिसूत्रस्यूता एवामी स्वमुदयास्तमयवेचिक्रय- शतसहस्रधर्माणं लभमाना: स्थायिनं विचित्रयन्तो भान्तीति व्यमिचा रिघपः। ग्लानोऽयमित्युक्ते कुत इति हेतुमश्रेनास्पायितास्य सूचयते। न तु राम उत्साइशक्तिमानित्यत्र च हेतुमश्रमाहुः। अत एव विभावा- स्तभोदोषका: सन्तः स्वरूपोपरअ्कत्वं कुर्वाणा रत्युत्साहादेरूचितानु- चितत्वमावहन्ति। न तु ते तदभावे स्थायिनः सर्वर्यत्र निरुपारूयाः। वासनात्मतया तेषां स्वितत्वात्।व्यमिचारिणां स्वविभावाभावे नामापि नास्ति। तपैषां विभाववहुत्वे स्थायित्वम्। तदल्पत्वे तु व्यभिचारि- त्वम्। यथा रावणाढ़ौ मिथः म्रीत्यमावादतिर्व्यमिचारिणी। तथा गुर्वादिषु च वीरशृङ्गारादौ रोषो व्यमिचार्येब। एवं विभावान्तरेतु वाच्यम्। नि्देदित्यादि। निर्वेद: स्वापना । म्कानिर्षलापपयः । पकूजि- शेत्पेक्षा। अमुयाऽशमा । परीतिसंमोहसंमेदो मदः। लेक: नमः । क्रायें-

बीढा चपलता हर्ष आपेमो जढता तथा। मर्वो विषाद ओत्सुक्यं निज्ाऽपस्मार एव च । ३२॥

मतिर्व्याधिस्तथोन्मादस्तथा मरणमेव च।। ३३ ॥ त्रासश्चैव चितर्कश् विज्ञेया व्यभ्तिचारिण: ।। चयलिंशदमी भाषा: समाख्यातास्तृ नामतः ।। ३४ ।। निर्वेदस्पामङ्गलमायस्य प्रथममनुपादेयत्वेऽपयुपादानं व्यभि- चारित्वेऽवि स्थायिताभिधानार्थम्। तेन

जनादर आलस्यम्। दैन्यमनौजस्यम्। चिन्ता ध्यानम्। मोहो सूटता। स्पृतिः स्मरणम्। धृतिः संतोषः । ब्रीडा मनःसंकोचः । चपलता चेतोनवस्था। हर्षमित्तमसतिः। आवेगः संभ्रमः। जढताऽ्र्यपतिपत्तिः। गर्ष: परावज्ञा। विषादयिचपीडा। ओत्सुक्यं विलम्वाक्षमत्वम्। निद्रा मनःसंर्मालनम्। अपस्मार आवेशः। सुपं निद्रागाढावस्था । विवोधो विनिद्रता। अमर्षः प्रतिकतुमिच्छा। अवहित्थमाकारगीपनम्। उग्रता चण्डत्वम्। मतिरर्थनिर्णयः। व्याधिर्मनस्तापः। उन्मादो मनोविप्लक:। मरणं प्रियमाणता। आसश्वितचमत्कारः। वितर्कः संभावनम् । त्रय- सिंश्रदिति नियमार्थम्। तनान्येडन्रैशन्तर्भवन्ति। तथा हि। दम्भोऽव- हित्ये। उद्गेगो निर्वेदे। क्षुन्तृष्णादि ग्लानातिति। अन्ये त्वेतमाहु :- प्रयर्सिकतैव स्थायी चर्वणायोग्य: स्पादिति त्रयसिशदुक्ताः । एषां विभावानुभावा: सयमूबाः । न तु व्यचारिणः। एवं तदास्त्रादे रसान्तरमपि स्थात्। यत्रापि व्यभिचारिणि व्यभिचार्यन्तरं स्यायथा पुरूरवस उन्मादे वितर्कचिन्तादि तत्रापि रतिभावस्यैत्र व्यभिचार्यन्त- रयोगः स वितकादि: के इलमुन्मादेन कृतापराग इति। एते च मियः कापि विभावानुभावा भवन्ति। तथा हि गव आवेगजोऽसूयाक- दिस्यादि। निर्वेदस्पेति। आदो न्यास: स्थायिना न्ते नैकटथेन सामीप्या- ईदू। वनेति। वैराग्यतस्वज्ञानसर्वज्ञानुग्रहादि:गे यमनियमाध्या- स्मन्नाम्ेशनापमुवावो प्रतिस्वृत्मादिव्यमिचारी. इस्पापिभाव:

शान्तः । न चायं विषयजुगुप्सारूपत्वाद्ञीभरस: । सुगुप्सा स्रस्प व्यभिचारिणी न तु स्थायितामेति। तस्पा निर्वाहे मूलोच्छेदा्। न च धर्मवीरः । अहमेत्रंबिष इत्येवं माणोत्साइरपतया तस्य गर्वमय- त्वेन व्यवस्थानाव। अस्य च गर्वपशमेकरूपत्वात् । ईदामयत्वनिरी- इत्वाभ्यां विरुद्धयोरपि तयोरैक्यक्रमण कामार्थधर्मार्जनोपयोगेन तुल्य- रूपत्वादविरुद्धयो रौद्रवीरयोर्यैक्यपसङ्क: । धर्मवीरादीनां चित्त- दृचीनां सर्वथा निरहंकारत्वे आान्तरसत्व्रमितरथा तु वीररसत्वमिति व्यवस्थायां न कश्िदोष:। तस्माद्यथा धर्मार्थकामेषु योग्या रत्यादि- चित्तवृत्तयः कविनटव्यागरेमाSडस्वादर्ता नीतास्ताष्ग्वदयसंवादवतः सभ्यान् पति रसत्वरं यान्ति तथा मोक्षारूपपरार्थोचिताऽवि निर्वेद- रूपा चित्तवृत्ती रसतां यातीति। तथा नास्य निर्वेदस्थायिनो लौकि- करत्यादिलोको चरगृङ्गारादिरूप चित्तवृचि: सर्वडपि व्यभिचारिणी। वदनुभावा एव च यमनियम धुपकता अनुभावा विभावा अपि सर्वक्ञा- नुग्रहादा:। मत्यड्पुखाथ् रत्यादयोऽयाSडस्वबन्ते। पर यथा विमलम्भ आत्मुक्यं संभोगऽप वा प्रेमासमाप्ततसवमिति। यथा च रैंद्रवीरभया- नकाद्ुनेपु क्रमं गौड पघृतित्रा हरदव्यमिर्चारणोडप प्राधान्पेन भान्ति तथा शान्ते जुगुप्सा। सतथा रागवविपक्षन्वात। स्वात्मान च कृतक- त्यस्य परार्च एवोधम इत्युन्साई.Sस्प्र परोपचिकीपमयत्नरूपो दया- परपर्यायोडक, विकांडन्तरकु:। अ रान्य दयावर्रव रत्वाभ्यामेन- मूचः। ननूस्वाहो गर्ईनागः। अाव्यु गहीिलयात्या। ननु कि मतः। व्यभिचरित्वं ि विरुद्धुस्यानि नायोग्यम्। राबिव निर्वेदादेः। परोंपकार क्रियायामुत्साइस्येव मकपः। न चोत्साइसून्या काऽप्यवस्था। इच्छापयत्नव्यतिरेकेण पापागतारत्तेः । यत एव श्ान्तात्ना तश्वब्ञतया स्वान्मोद्देशेन कार्यनिरिमुखोऽन एव परोपकाराय भरीरादि त्वजति। चिन्तयति चैवर यथा करथचित्याउयं शरीरं यदि परार्ये तत्यजपते तस्किमितर नार्जितं स्याद्। तदिद तत्त्ववृतया आन्तात्मा परायें मिराका- रततया शरीरादि त्यजति। व्त एव युद्धे बीरः स्वदेहत्यागं पराजयो- देशेन डुर्वाणो न श्ान्तात्ा । भृग्वादिपात्यपि घुमान्यदेइसाकाड्झ: पूर्ववेहत्यागेडपि न तथाएतदन दयारूपोऽम्युत्साड: मधानम्। अन्येगि व्यमिचारिणो यथायोगं स्युः। ननु नायं सर्वस्य आायासादय।

६ *० उल्लासः ] काव्यमकास:।

निर्वेदस्थायिभावोऽस्ति शान्तोऽवि नवमो रसः ।

यथा- अहौ वा हारे वा कुसुमशयने वा हपदि बा मणो वा लोष्टे वा बलवति रिपों वा सुदृदि वा। तृणे वा खेणे वा ममं समदसो यान्ति दिवसाः रचित्पुण्येऽरण्ये शिव शषिव श्निवेति मलपतः । ४५॥। रतिर्दवादिविषया व्यभिचारी तथाऽितः।३५।। भाव: प्रोक्त: ।

तत्कयं रसः। तर्हि मुनीनां भृङ्गरोऽपि न क्लाध्य इति सांऽपि रसत्वा- मध्यवताम्। यैरपि तृष्णाक्षयरूपस्थाय्यसवुक्तस्तन्मते वृष्णाक्षयो भाव इत्यायातम्। तद्भावेडपि तु रत्यादिचित्तवृत्तीनामध्यभावः । तृष्णावि- कारत्वाचासाम्। एतचिचटृत्त्यभाव एव यदि अमस्तदा समस्य विस- चचित्वाभाव:। अभावस्यावस्तुत्वात्। अथाधमें इत्यत्र धर्मेविरोधि पाप लभ्यते न धर्माभावो यथा तथाऽत्र तृष्णारत्याद्यभावो रत्यादिचित्तवृत्ति- विरोधी चित्तवृचिविशेष:, तदाऽस्मन्मते तस्य निर्वेद इति नाम त्वन्मते त रम इति। अधिकत्वेन तु शान्तो रसो न निवध्यत इति चन्द्रिका। तदेवं नवैव रसाः। पुमयोपयोमेन रक्षनाधिकयेन चोपदेश्यत्वाद्। तेनाऽ्डर्द्रतास्थायी स्नेहो रसः, गर्धस्थायि लौल्यं रस इत्यसत्। तयो: क्रमेण रत्यादी हास्यरत्यादी चान्तर्भावात् । तथा हि। तरुणस्य मित्रे स्नेहो रतौ। लक्ष्मणादेभ्रतिरि स्नेहो धर्मवीरे। बालस्य मिश्रादिपु वृददस्य पुत्रादिषु स्नेशो भये विश्रान्तः । तदिदमत्र तात्पर्यम्-स्नेहो मक्तिर्वात्सलयं मैत्र्याबन्ध इति रतेरेव विशेषाः । तुल्ययोर्या मियो रतिः स स्नेष:। प्रेमेति यावत्। तथा तयोरेव निष्कामतया मियो रतिः सा मैत्री। अवरस्य बरे रतिर्भक्ति:। सैव विपरीता वात्सलयम्। सचेतना- नामचेतने रतिराबन्ध इत्यादि स्वयमूब्षम् । विस्तरविचारस्तु कोइललो- चनादिग्रन्धादिप पेय:। कान्ताविषया रतिः शृङ्गरो देवादिविषया व्यक्ता सती भातो भ भिचारी वेस्याइ-रतिरिति।

संकेतसमेत :- f र. उहार: 1

आदिशन्दान्मुनिगुरुनृपपुत्रादिविषया । कान्ताविषया तु व्यक्ता शृङ्गनर:। उदाहरणम्- कण्ठकोणविनिविष्टमीश ते कालकूटमपि मे महामृतम्। अप्युपात्तममुतं भवद्वपुर्भेदवृत्ति यदि मे न रोचते ॥ ४६ ॥ इरत्यय संमति हेतुरेष्यतः शुभस्य पूर्वाचरितैः कृतं सुभैः। शरीरभाजां भवदीयदर्शनं व्यनक्ति कालत्रितयेऽपि योग्यताम्॥४७॥ एवमन्यदप्युद्ाहार्थम्। अ्षितव्यभिचारी यथा- जाने कोपपराङमुखी शियतमा स्वम्ेय्य दृष्टा मया मा मां संस्पृ् पाणिनेति रुदती गन्तुं पवृसा पुरः । नो यावत्परिरभ्य चाटुशनकगश्वासयामि पियां भ्रातस्तावदहं सठेन विधिना निद्रादरिद्रीकृतः ॥४८ ॥ अन्र विधिं प्रत्यसूया। तदाभासा अनौचित्यप्रवर्तिताः ।

तदाभासा रसाभासा भावाभासाश्च। तत्र रसाभासो यथा- स्तुमः कं वामाक्षि क्षणमपि बिना यं न रमसे सिलेभे क: प्राणामरणमसमुंखे यं बृगयसे॥ सुलग्रे को जातः अनिपुखि यमालिङ्गसि बला. सपःश्रीः कस्येषा मदननगरि :यायसि तु यम् ।। ४९।। अन्रानेककामुकविषयमभिलापं तस्या: स्तुम इत्याय्यनुगतं बहुव्यापारोपादानं वयनक्ति। भावाभासो यथा-

जाने इति। अत्र गन्तुं भवृत्तेत्यर्थोचित्यादाश्ासयामीत्यत्राऽडनिति मियं व्यारयेयम्। गच्छन्त्या हि मागासनं पयादाशासनं युर्तम्।

स्वर्म इति। विलेमे व्ययितवानिति। अत्रनंयेति। स्तुमः कमित्याय्यनुग- समेन स्रीविचयं रमणमगणालिङ्गनध्यानरूपं वहुव्यापारग्रहमं कर्तृ बडू- हामिविषयं प्रेम व्यनक्ति। तब पेमानुचितम्। काम रते: बृङ्ारत्वमतिपावनात। ससि्मि-

[४ ब० उलंगास: ]

राकासुधाकरमुखी तरलायताक्षी

त्कि करोमि विद्धे कथमत्र मेत्रीं तत्स्वीकृतिव्यतिकरे क इवाभ्युपाय: ॥५०॥ अन्र चिन्ता, अनौचित्यमवर्तिता। एवमन्येऽप्युदाहार्याः। भावस्य शान्तिरुदय: संधिः शबलता तथा ॥। ३६ ॥। क्रमेणोदाहरणानि-

कि वक्षश्वरणाननिव्यतिकरव्याजेन गोपाय्यते। इत्युक्ते क तदित्युदीर्य सहसा तत्संममार्ष्ट मया संश्लिष्टा रभसेन तत्सर्ववसात्न्व्या व तद्विस्पृतम् । ५१॥ अत्र कोपस्य ।

राकेति। अत्र स्मेर्यॉवनंन तरङ्गितविभ्रमा आस्यावस्थानं यस्या: सा तथा। न तु तरङ्गितविभ्रममास्यम्। पौनरुवत्याद्। त्यदो या स्येति रूपम्। अत्र चिन्तेति। अत्र नार्या: परपत्नीत्वाचिन्ताऽर्नीचित्यम- वृत्ता। नन्वेकपासषिक्या रते: सद्वावाद्रसाभासत्वं बक्तुं युक्त न भावा- भासत्वम्। न । चिन्ताविभावानां पाधान्येन तस्या एव वमत्कारकारि- त्वात्। प्धानेन च व्यपदेशो भवतीति भावाभासत्वम्। अयं भाव :- यद्यपि रसेनैव काव्यं जीवति तथाऽपि तस्य रस्यनानाद्रव्यजपानकस्पेवै-

त्कारातिक्यो भवति यदा नदा भावादिध्वनिरेव। यदा तु विभावाभा- सादत्यायाभासस्तदा विभावानुभावाभासाच्चर्वणाभास इते रसाभास:। एवं भावाभासोडाप। रसध्वनेरेवामी रसभावाभासभावध्वनिपय· तपो निष्पन्दा आस्वादमधानं प्रयोजकमंशं विभज्य पृथग्व्यवस्थाप्पन्ते। यथा पानकयुक्तिझरे कसंमूर्छित र सोपभोगेडि सुपरिशुद्धद्वाक्षादिमयुक्तोडं रस इति तथा निरिन्द्रियलतातरुनदीशैलादेः सेन्द्रियपन्ादेश य: काव्ये कामादिव्यवहारस्तत्र रसभावाभासतैव। एवमन्येडपीति। रक्षा- भासा भावाभासाश्ेत्यर्थः । तस्या इति। स्तनतटस्य प्रश्लेषेण या मुद्रा प्रतिबिम्बं तमाऽ्ट्िन्तम्।

एकस्मिअअयने विपलरमणीनामग्रहे मुग्पया सथो मानपरिग्रहम्लपितया चादूनि कुर्नमपिं। आवेमादव्धारितः नियतमस्तृष्णी स्थितस्तत्क्षणं मा भूस्सुस इनेत्यमन्दवलितग्रीवं पुनर्वीस्षितः ।। ५२।। अन्रौत्मुक्वस्य। उत्सिक्तस्य तपःपराक्रमनिषेरभ्यागमादेकतः सत्सङ्गभियता च वीररभसोत्फालय् मां कर्षतः ॥ मैदेहीपरिरम्भ एष च मुदुशैतन्यमामीलय- आनन्दी हरिचन्दनेन्दुशिश्षिर: स्निग्धो रुणदयन्यतः ।। ५३॥ अत्राऽSवेगहर्षयो: संधि:। काकार्य शशलक्ष्मण: क च कुलं भूयोऽपि दश्येत सा दोषाणां प्रशमाय नः श्वतमहो कोपेऽपि कान्तं मुखम्।। किं वक्ष्यन्त्यपकल्मपाः कृतधियः स्वप्रेऽपि सा दुर्लभा चेतः स्वास्थ्ययुपेि कः खलु युवा धन्योऽधरं धास्यति॥५४॥

अन्यदपि यद्स्तु मुद्राङ्क्ितं तत्केनापि व्याजेन रक्ष्यत इत्युक्तिलेवः। अत्र खीकोपस्य सान्ति: । एकस्मिन्निति। अन्र कोपेन पराङ्मुखी चासी ग्लपिता च। सुप्त इब मार्थनाविमुखः । अत्र स्त्रीगतीत्सुक्यस्योदयः । उससक्तेति। गर्वात्तपोविक्रमयोरुत्कर्षसंभावना । सत्सङ्कभियता तपोनिधित्वान्। बीररभसोलासम पौरुषनिधित्वात् । पूर्वस्मिमर्ष आवेगः । अपरस्मिन्डर्षः । तयोः संधिः । द्योर्निरुद्धपो: स्पर्थिमावे- नोपनिबन्धः । तुल्यतया मिथो न वाध्यतयाऽवस्थितिः। अत एव प मियता बोत्फालश्रेति चकारट्वयम्। काकार्यमिति। अत्र फिंशन्द: कुत्सार्थ: प्रभार्थमाऽडवृत्या व्यारपेया। त्वाऽत विनर्कोत्सुक्ये मतिस्मरणे अडगदैन्ये पृविचिन्तने मियो माध्य- समकतया तिष्ठम्वी चिन्तायामेव पर्यवस्पन्ती परमास्वादस्पानं नितर्का-

काल्ययकाजा।

भावस्पिविस्तक्ता। उदाहता जाने कोपपराठ्युलीत्यादिना। मुरपे रसेपि तेडक्रित्यं पामुयन्ति कदाचन। से भावशान्त्यादयः। अ्गित्वं राजानुगतविवाहमवृत्तभृत्यवद्। अनुस्वानाभसंलक्ष्यकमव्यङ्गयस्थितिस्तु यः ॥ ३७॥ शब्दार्थोअयशक्त्युत्थव्रिधा स कथितो ध्वनिः ।

व्यकृय उभयश्चक्तिमूलानुरणनरूपव्यङ्गधक्षेति त्रिविध: । तत्र- अलंकारोऽथ वस्त्वेव शब्दायत्रावभासते॥। ३८ ॥ प्धानत्वेन स ज्ञेय: शब्दशक्तयुद्धवो दविधा। वस्त्बेवेत्यनलंकारं वस्तुमात्रम्। आद्यो यथा- उल्लास्य कालकरवालमहाम्युवाहं देवेन येन जरठोर्जितगर्जितेन। निर्वापितः सकल एव रणे रिपूर्णा धाराजलेख्तिजगति ज्वलितः प्रतापः॥५५॥

दीनां सवलतेति योगः । भवस्थितिरिति । रतिर्देवादीत्यत्र भावस्य स्थितिरेव केवलोक्ता न शान्त्यादिविश्नेषणविशिष्टा। ननु मुख्यस्य रसस्यैवाङ्िगिनत्वं वक्तुं युक्तम्। तत्कयं भावमशान्त्या- दीनां तदुक्तमित्याह-मुखवे रसेऽपीति। अलक्ष्यक्रममुनत्वा संलक्ष्यक्रमं त्रिधा ध्वनिमाह-अनुस्वानाभेति। वाच्योऽर्यो घण्टास्वानायते व्यङ्गयस्त्वनुरणनायत इति स्थित्या व्यङ्गनयमनुरणनरूपम् । तंश्रेति। तेतु मध्ये शन्दमूलमाइ-अलंकार इति। प्रधानसवेनेति। अम्दस्य मुख्यतया व्यञ्जकत्वमर्थस्य तु सहकारितयेति भाव: । पर्वेवेति। रसस्यालक्ष्यक्रमत्वेन पूर्वमुक्तत्वाद् वस्तुनश् लक्ष्यक्रय-

नवंकारमित्युक्तम् । उद्ास्पेति। अत्रुविपये संतापकृत् मसिद्धि: महापः। अत्र राजवर्णनमस्तावान्नियमिताभिधाः कालादिशब्दा एकमेवार्थमुक्त्वा सार्थकाः। अनन्तरं त्वर्थान्तरमतीति: सब्दोत्थध्बनना- देपतति मेघवतान्तरूपवस्तुध्वनित्वम्। यदा तु ध्यन्यवाच्यार्थयार्वानय- स्वासंवद्धारयामिपायकत्वमिरयादियमेन मिथ: संगतिः स्याचदासं-

*संके तसमेत :- {8व उल्वस: ह

अत्र वाक्यस्यासंवद्धार्थाभिधायकत्वं मा मसाङक्षीदित्यमाक- रणिकमाकरणिकयोरुप मानोपमेवभावः कल्पनीय इत्नोपमा लंकारो व्यङ्गन्य:। तिम्मरुचिरमतापो विघुरनिशाकदविमो मधुरलील: । मतिमानतस्कवृत्तिः पतिपदपक्षाग्रणीर्विभाति भवान् ॥ ५६ ॥। अत्रेककस्य पदस्य द्विपदतवे विरोधाभासः ।

कारध्नित्वमपि। अयं भावः-सादश्यरूपेणार्थसामर्थ्येन द्वितीयाभि- ैव प्रतिप्रसयते। ततश् द्वितीयोऽर्य उच्यत एव न ध्वन्यते। तदनन्तर तु तस्य द्वितीयार्थस्य प्रतिपलस्य प्रथमार्थेन प्रकृतेन साकं या रूपणा सा तावन्द्रात्येव। न चान्यतः सा शब्दादिति ध्वननव्यापारात्तत्राभिधान- शक्ते: कस्याशिदनाशडडन्यत्वादिति। भकताप्कृतवाकयार्थयोः साम्यम्। देवो देव इवेति रूपं ध्वन्यते। अन्र पक्षे पदेः प्रस्तावनियमितैर्मेंघ- वृत्तान्तोचिता: पढ़ार्था उच्यन्ते। ततः प्रस्तावस्य शब्दशत्तया वाक्योप- पत्तिसहायया न्यक्कृतिजायते। ततो मेघवृत्तान्तोचितवाक्यार्थद्वयस्य साम्यं व्यञ्जनव्यापारत्। यदा तु पदसमूह एव शब्दशत्त्या मेघनृचान्तं व्यनक्तीति वाक्यार्थस्तदा वस्तुध्वनिरेव। अलंकाररध्वनिपक्षे श्रेपार्था- क्षिप्तो न शब्दोपारूढ इति साम्यध्वनिरवेति न श्षेषविषयता। यदा तु पस्तावादिनियमो न स्यासदा द्वयोरप्यर्थयोवाच्यत्वे श्ेपालंकार एव न शब्दोत्थवस्त्वलंकारध्वनित्वम्। दवेनेति एकत्र प्रस्तावात्त्वया। अन्यत्रेन्द्रेण। इन्द्रो वै वर्पनीति। एवं भद्रात्मन इत्यादिध्वपि। तिग्मरुचिरिति। अत्र समासे सत्ये कपयं विरोधत्यागय्ञ। असम.से तु दविपदत्वं विरोधश्च। तथाहि-यस्तिग्मरुचिः सूर्यः स कथमत्रतापः। यो विधुश्न्द्रः स कथमनिशाकृत्। यश् मधुग्चेत्रः स कथमलीलः । यश्च मतिमान्स कथमतत्ववात्तिः । यश्र प्रतिपत्स कथमपक्षाग्रणीः पक्षस्या- नादि:। जनं विधुरयन्नीति विधुरा रिपत्रः। तेर्षा निसाकन्मत्युक्ृत्। मतौ माने तत्वे च तानि वा मतिमानं तास्विका वा वृत्तिर्यस्य। मरति- पदं अविमयोजनं पक्षस्य निजस्य।

१ द. वन्दपत्य"।

f2 र० उलास: ] काश्यमक

अमितः समितः मासैरुत्कपेहषेद भभो। अहितः सहितः साधुयशञोभिरसतामसि॥ ५७॥ अनरापि विरोधाभास: । निरुपादानसंभारमभित्तावेव तन्व्रते। जगचित्रं नमस्तसमे कलाश्चाषयाय झुलिने ॥५८ ॥ अन्र व्यतिरेकः। अलंकार्थस्यापि ब्राह्मणश्रमणन्यायेनालंकारता । वस्तुमात्रं यथा- पेन्थिअ ण एत्थ सत्थरमत्थि मणं पत्थरत्थले गामे। उण्ण अपओहरं पग्विऊण जइ बससि ना वससु ॥५९॥ अत्र यद्युपभोगक्षमोडसि तदाSSस्स्वेति व्यज्यने।

अमित इति। समितः संग्रमात्मप्तरुत्कर्पेरहिताना हर्षदः प्रीतिच्छेदी। अन्र दृषटान्तद्वयेऽपि दोतकस्यापिशब्दादेरभानाद्विरोधो व्यङ्गघः । अत्र भिव्नयोरेव पदार्थयोर्विरोध इति पूर्वोदाहरणाद्वेद: । निरुपादानेति। उपादानं वर्णकादि। अभितो निराश्रयत्वाचित्रं विचित्रमालेग््यम्। कला शिल्पं चान्द्री च। अत्र तु शब्दादेर्धयोंतकस्या- भावाद्व्यतिरेको व्यङ्गयः। अलकार्यस्यापीनि । अन्यत्रालंकारतया दृष्ट-

भिज्ञानबलात्। पन्थि अ इति। तणादिशय्या स्स्तरः। मणं मनागपि उम्नं पयो- धरं मेघं प्रेक्ष्य स्रस्तराद्यभावेपि यदि वससि नद्स । अत्र स्स्तरनिषे-

लभ्यत इति सर्वे ह्ात्राविदग्धा इति तदुत्तपयोधरां मामालोक्योपभोक्तुं यदि बससि तदाऽडस्वेति च वाक्यव्यङ्गयम्। व्यङ्गयमुपभोगक्षमोऽसी- त्यनेन क्रोडीकृत्य दर्शयति-अत्र यद्युपभोगे,ते। वाच्यवाघेन च व्यङ्गनष- स्य स्थितत्वाचयोर्मिथोऽसंगत्या नोपमानोपमेयभाव इति नालंकारो व्यङ्रनयः । किं तु वस्त्वेच । 'पन्थिअ ण एत्थ सत्थरअमधि मणं प्थरत्थले गामे' इति पाठे तु सत्थरअं शस्त्ररतम्। यदि वा शासोक्तं च सद्तं च शासरतं नास्ति। ग्राम्याणामविदग्धत्वादिति पाठे चायं १-पधिक नास्ति स्रस्तरमत्र मनाक्प्रस्तरस्थले भामे । उनरपयोधरं दष्टा यदि बसासे तदा वस॥

अनिरशनिम, समपैनिइन्ति कुप्यसि तरेन्द्र वस्पे त्वस्। यत्र मसोदि पुनः सं. भ.त्युदारोऽमुदार ॥। ६०॥ नन विरुद्धावपि त्वदनुवरतनार्थमेकं कार्ये कुरत इति व्यत्ययेन ध्वन्यते। अर्थशक्त्युद्धवोडप्पर्थो व्पज्जकः संभवी स्वतः ॥ ३९ ॥

वस्तु वाऽलंकनिर्वेति षड्मेदोऽसी व्यनक्ति यत् ॥४० ॥ वस्त्वलंकारमथवा तेनायं द्वादशात्मकः । इदपथमर्कल्पितः स्व्रतः संभवी चेति द्विविधोडर्यः। तत्र स्वतः संभवी न केवलं भणितिमार्त्रनिष्पभो याववहिरप्योचित्येन संभाव्यमानः । कविना प्रतिभामात्रेण बहिरसभपि निर्मित: कविनिकद्ेन वा वक्त्रेति द्विविधोऽपर इति त्रिविध: । वस्तु वाड लंकारो वाऽसाविति पोढा व्यञ्ञकः । तस्य वस्तु वाऽलंकारो वा व्यङ्रच इति द्वादभभेदोऽयेयक्त्युद्धवो ध्वनि: । क्रमेणो- दाहरणानि-

गुनः। िष्टशव्दानां बहुत्वाद्वाकयत्वे वाक्यमकाश्यत्नम्। यत्थरत्यल इत्युत्त्या एकान्तसूचनाऽयि। व्यत्ययेनेति। अनिरक्षनिरित्यादिरूपण सन्दद्वारकेणव कार्य निह- ननमानात्मकं त्वदनुवर्तनार्थमिवरेत्युत्मेक्षानुप्ृहीतं वस्तुस्वमावं कुरुत इंति ग्यज्यते। अशननिरवज्रम्। अनुदारोऽनुगतदारोऽपि। चकारभाष विरोधवाचाति विरोषो वाच्य एव न तु व्यङ्र्य इत्याकृतेन वस्तु- ध्वनो द्वितीयमुदाइरण़म्। तेनोहमितस्य वेति। तेन क्रविनोक्मितस्य निवद्धस्प बकुः। हरद्रंप्रथमकल्पित इति। अयं प्रथमः स भासी कल्पित इवि इदंगथमक़- रिपतः कवित्ससृष्ट इत्यर्थः। तन् स्वत इति। ज्ञापकत्वात्मागनक्तोऽपि स्वतःसंभवी पूर्व व्याख्यातः । सूत्रक्रमापेक्षया वा पथमं व्याख्यातः। अपर इति। इदंमयमकर्पतः। इह मौठोक्तिनिर्मितत्वमात्रेणेव साध्य-

एसससि पर्णसमि बिक्रोकया भाजा । ६१ ॥। अन्र अनैदोनयोग्य इति वस्तुना वस्तु व्यणमते। धन्पाउसि या कथयसि मियसफमेऽपि विथन्यचादुफज्नवानि रतान्तरेपु। नीरीं मति पणिहिते तु करे मियेण सख्यः सपामि यदि किंचिदृपि स्मरामि ॥ ६२॥ अन्र त्वमधन्याऽ तु धन्येति व्यतिरेकालंकार:। दर्पान्यगन्धगजकुम्भकपाटकूट-

वीरैम्यलोकि युधि कोपकपायकान्ति: कालीकटाक्ष इव यस्य करे कृपाण: ।। ६३।। अनोपमालंकारेण सकलरिपुत्रलक्षयः क्षणात्करिष्यत इति कस्ु।

अरसेति। समृद्धिमयः समृद्धिमदो वा । अन्यासायमोदलीणां बीर- श्ोजपि अय चातुर्यदसीभूत इत्यभिमायः। अप्र माथावस्तुना मषैक भोग्य इति वस्तु व्यज्यते। पन्याडसीति। हे सरूयः अपामि सपेऽहम्। अत्र अपामीति अप इ्वाऽडचरामीति व्युत्पा्चः। यद्रा स्वमित्यध्याहारेणाSSक्ोशापी- स्पर्य:। अन्यथा परस्मैपदं चिन्त्यम्। रतान्तराणि रतविशेषा: । सरय इति पन्पाऽसि येत्यन्ार्थासंगत्यालोचने सखूया: सपामीति युक्क: पद:। सर्या इति पंष्ठयन्तम् । यदि वा ससिवि आ इति भिंभं व्यारयेयम्। दर्पान्धेति। कुम्भ एव कपटानां कूटः समूहः कूटानि चोभतमदेशा। सेमु संक्ान्तेन संक्रमणेन यभिम्नं खवह्गस्य परवस घनशोगितं तेन गोपसोि:। उपमालंकारेणति । विशेषणवलसमुत्येनेति मेप। तेन मयनाध्यतवं सभ्यते।

इति जस्पितेन मलाडी पफुलनित्ोचना जाता।।

संकेतसमैत :-

ओष्ठविद्ुमदलान्यमोचयनिर्देसन्युधि रुपा निजाधरम् ॥६४॥ अप्र विशेषालंकारेणावरनिर्दशनसमकालमेव सत्रवो व्यापा- दिता इति तुल्ययोगिता, मम क्षत्याऽप्यन्यस्य क्षतिर्निवर्तता मिते तद्बुद्धिरुत्प्रेक्ष्यत इत्युत्मेक्षा चेति । एषूदाहरणेपु स्वतः संभवी व्यञ्ञजक:। कैलासस्य पथमश्िसर वेणुसंमूर्छनाभि: श्रुत्वा कीर्ति वियुधरमणीगीयमानां यदीयाम्। स्रस्तापाङ्गा: सरसबिसिनीकाण्डसंजातश्डून दिख्ातङ्गा: श्रवणपुलिने हस्तमावर्तयन्ति ॥ ६५॥ अन्र वस्तुना यषामध्यथांधरिगमी नाक्ति तेषायप्येवमादिबुद्धि- जननेन चमत्कारं करोति त्वन्कीर्तिरिति वस्तु ध्वन्यने।

माठेति। अत्र यो हि निजमप्यधरं दशत म कर्थं परेषामधरान्योच- पनीति विरोध:। पर विरोधदोतकाभावादस्य वाच्यता चिन्त्या। केचिसु निजाधरमित्यत्रापिशव्दगर्भितत्वेन चिग्रहं कुर्वाणा विरोधस्य वाच्यतामाहुः। परमयं समासः स्यान्न वेनि स्वयमूधम्। व्याख्यान्त- रमप्यस्ति। अश्राधरमोचनोक्तिमङ्गया सततरो व्यापादिता इति पर्या- योक्तालंकारो वाच्य: । त्रिराधस्तु व्यङ्गयः । मम क्षत्याऽपीति। अधा- विशब्दः प्श्नायें युक्तमेनदित्यर्ये वा लशार्थे वा व्याख्येय: । निवर्ततामित्यादावेक इंति शब्द: म्वर्पे द्वितीयः प्रकारे नृतीयः समाप्तौ। कैळासस्येति। मथमे पधाने। सस्तापाङ्गन वक्रोकतनंत्रोपान्ता:। एवमादिबु द्वीति। न हिगजाः कीर्नि बिसिनीत्वेन सङ््ते । पभ्षुत्वाद्। तवाऽपि कविना मोठोकया त्वन्कीर्नि ते तथाऽडझकून्त इत्युक्तम्। स्व्कीतिरित्यत्र त्वच्छन्दो न.युक्त: पश्ात्। आणागपूर्व राझोस्ूयमा- नरवात। अथं सार्यो यदोयामिति पदेन प्रतिद्ठिनः। तन्कीतिरिति पुक्त: पाठ:।

प० उलाम: ]

केसेसु बलामाडिअ वेणअसमरम्भि जअसिशी, पठिआ।. जह कन्दराहि विड्रा तस्सदढं कण्ठअस्मि, संठविआ ॥ ६६ ॥ अम्र केशग्रह णांवलोकनोदीपितमदना इव कन्दुरास्तद्विधुरा न्कण्ठे गह्न्तीत्युत्मेक्षा, एकत्र सह्य्रामे विजयदर्शनासस्यारय: मपलाय्य गुहासु तिष्ठन्तीति काव्यहेतुरलंकासो, न प्रपलाय्य गतास्तद्वरिणोडपे तु ततः पराभवं संभाव्य तान्कन्दरा न त्यज-

गढालिङ्गणरहसुज्जुअभ्मि दहए लहुं समोसरइ। माणंसिणीण माणो पीलणभीरु व्व हिअआदि ।। ६७ ।।. अत्रोत्प्रेक्षया प्रत्यालिङ्गनादि तत्र विजम्भन इति वस्तु। जा ठेरं व हसन्ती कडवअणम्बुरुहबद्धविणिवेसा। दावेडभुअणमण्डलमण्णं विअ जअइ सा बाणी ॥ ६८॥। अन्रोत्मेक्षया चमत्करककारणं नवं नवं जगदजडामनस्था निरमिमीत इति व्यतिरेक:। एषु कविमौढोक्तिमात्रनिष्पमो व्यञ्ञक: । केसेमु इनि। वलामोडी वलात्कारः। विधरा गिपिनः । काव्यहेतुरिति। काव्यलिङ्गं नामालंकारः। अत्र होकत्र रणे तद्विजयदर्शनं रिपूर्णा गुहवस्थाने वाक्यार्थतया हेनुः। तन इति। राइः सकाशात्। कन्दरा इति। मुहाभिस्तेऽङ्गीकृता न तु नष्टाः। अत्र वम्तुनोत्मेशाकाव्यहेत्क पड्नुनिरूपालंकारत्रयं ध्वन्यत इति योग: । अत्रोतप्ेक्षयेति। हृदयात्पीडनमीन इनरेति रूपया। अयं भाव :- यदि कामिनी प्रत्यालिङ्गनादि न कुरुते तदा कथ पीडनम्। तदभावे च भीतत्वोत्मेक्षणम्। प्रत्यालिङ्गनादेश्व तस्या मानोऽपसृतः। मानापसरण- कार्यत्वात्तस्य। तत्र तावढ़ेतों मत्तत्वान्मिथ: स्वं पीडयतस्ततोऽइं किमि- त्यन्तराय इति भाय:। व्यतिरेक इति। ब्रह्मा हि जडे जलजे स्थितः सम्नचमत्कारि पुराणं १- कंशेषु बलमोडिअ तेन समरे जयश्रीर्गुहीता। यधा कन्दराभिविघुराम्मस्य दृढं कण्ठ स्थापिताः ।। २- गाढालिङ्गनम्भसोदन दयिते लघु समपमग। मनस्विनीनां मान: पीडनभीत इव हृदयात्॥ *ै-या स्थविरमित्र हमन्ती कविवदभाम्बुरुहन्द्विनिवेशा। दर्शयति भुवनमण्डलमन्यदिव जयति सा बाणी।।

में लड्ुगगिरिमेहलासु ललिआ संभोगखिण्णोरई फाइप्फुल्फणावली कवलणे पत्ता दरिवतणम्। ते एण्हि मलआणिला विरहिणीणांसाससंम्पकिणो जादा झंति सिसुसणे विवहला तारुण्णपुण्णा विअ ॥ ६९ ॥ अत्र निःश्वासै:मासैप्वर्या वायवः कि कि न कुर्बन्तीते वस्तुना वस्तु व्यज्यते। संदि निरइऊण माणस्समज्य धीरतणेण आसासम्। पिअदंसणविह्लंडूख लखणम्मि सहसति तेण ओसरिअम्।।७।i अम्र वस्तुनाऽकृतेऽपि प्रार्थने प्रसन्नेति विभावना भियदर्भनस्य सौभाग्यवलं धैर्येण सोदुं न शक्यत इत्युत्मेक्षा वा। ओल्ोल्लकरअरअणकख एहि तुह लोअणेसु मह दिष्णम्। रंसंसुअं पसाओ कोवेण पुणो इमे ण अक्कमिआ।। ७१॥ अगभिरमिमीते। वाणी तु कविसचेतनवक्त्राबजस्थिता पूर्वोक्तविपरीतं सक्सयतीति भावः । किं कि न कुर्वत इति। वस्तु वस्तुना वृत्तोक्तेन व्यज्यते। सहीति । धैर्येण कर्त्रा मानविषयमाश्वासं मे कृत्वा वम्पादिना विशृ हुलू्यति विभूहले भियदर्शनक्षणे तेन विश्वासघातिनाऽपसतम्। अकृ- तेडपीति। प्रसमत्वस्य हेतों मार्थनेऽकृनेऽपि तदुत्पत्तिरिति विभावना। भोछोलेति। आदररः करजादिक्षतैः सपत्नीदनैः । अकमिआ। भाकृतत्वात्पुंस्वम्। वहसीत्येवंरुपस्य प्रश्नश्य स्व्रयंगम्यस्य यद्राथोकं

१-ये लक्टागिरिमेखलासु सखलिताः संभोगखिनोरगी- स्फारोफुलफणावलीकवलने प्राप्ता दरिद्रत्यम्। त इदानी मलयानिला विरहिणीनिःश्वाममंपर्किंणो जाता झटिति शिशलवेऽपि बहलास्तारु्यपूर्णा इब ॥ २-सखि विशचय्य मानस्य मम धीरतेनाऽडस्ासम्। प्रियदर्शनविशक्लक्षणे सहसति तेनापसृतम् ॥ ३-आद्रीर्द्रकरजरदनक्षतैस्तव लोचनयोर्मम दत्तम् । रक्तांशुकं प्रमाद: क्ोपेन पुनरिमे नाSडक्रान्ते।

छू = न उदास: ]

अत्र किमिति लोचने कुपिते वहसि, इत्सुचरालंकारेण न केवलमार्द्रनललतानि गोपयसि यावचेपामईं प्रसादपानं जातेति वस्तु मंहिलासइस्सभरिओ तुह हिअए सुहअ सा अमाअन्ती। अनुदिणमणण्णकभ्मा अङ्गं- तणुअं वि तणुपइ ॥ ७२॥ अत्र हेत्वलंकारेण तनोस्तन्करणेऽपि तव हृदये न वर्तत इति विशेषोक्तिः। एषु कविनिबद्धवक्नृमोढे।क्तिमात्रनिष्पभ्रभ्वरीरी व्यञ्जकः । एवं द्वादश भेढा: । शब्दार्थोभयभूरेकः । यथा- अतन्द्रचन्द्राभरणा समुद्दीपितमन्मथा। तारकातरला उयामा मानन्दं न करोति कमू। ७३॥। अत्रोपमा व्यङ्गन्या ! भेदा अष्टादशास्य तत् ॥ ४१ ॥ अस्थेति ध्वनेः । विशेषो ्तििति।अञ्र मान:तुभूने तनोस्तनूकरणेऽपि सा यच्तत्र हृदये न वर्तते न माति तन्कारणे सत्यापे कार्यानुत्पत्तिरिति विभेषोकि- ह्यंङ्रया। अतन्द्रेनि। चन्द्री स्वर्णक्पूरावपि। समुत्सइर्षा। तारका कनीनिकावि। श्यामे रात्रिख्तियाँ। सानन्दं समुदं कं पुरुषं सा इ्यामा कमनिर्नचनीयमानन्दम्। अत्र यदि सी मस्तुता रात्रिर्वा तक्षा द्वितीयोऽयों वस्तुरूपो व्यङन्थः । ध्वन्यवाच्ययोश्च मिथ:संगत्यीपमा- भोपमेयभाव उपमाऽपि। द्वयोवाच्यत्वे श्षेष एव न किंचिद्व्यङ्गथम् ।

क्रमेणार्थशब्दप्ाधान्यम्। तेनोभयमूलत्वम्। तथा चाडत यद्प्पर्गोजी

शब्दोत्यध्बनिरेव न द्रधुत्थ इति तत्वम्।

१ -- महिलासहस्रमरिते तव हृदये सुभग सा अमान्ती। अनुदिवसमन्यकर्मा अहं तन्वपि तनयति॥

संकेतसमेत :- [8 च० उल्ास:]

नमु रसादीनां बहुभेदत्वेन कथमष्टादशेत्यत आह- रसादी नामनन्नत्वाद्भेद एको हि गण्यते। अनन्तत्वादिति। तथाहि। नव रसाः। तत्र शङ्गगरस्य दौ भेदौ। संभोगो विपलन्भश्र। संभोगस्यापि परस्परावलोकना- लिङ्गनपरिचम्बनादिकुसुमोच्चयजलके लिस्र्य स्तमय चन्द्रोदयड्- ऋतुवर्णनादयो बहवो मदाः।वपलम्भस्याभिनापादय उक्ताः। तयोरपि विभावानुभावव्यभिचारिवेचित्रयम्। तत्रापि नायकयो- रुत्तममध्यमाधमपकृतित्वम्। तत्रापि देशकालावस्थादिभेदा इत्ये- कर्म्येव रसस्याऽऽननत्यन्। का गणना त्वन्येपाम। अमंलक्ष्य- क्रमन्वं तु सामान्यमाश्रित्य रसादिध्वनिभेद एक एव गण्यने। वाक्य दरव्युत्थः । द्व्यत्थ इति। शब्दार्थोभयश्क्तिमूल: । पढेडप्यन्ये। अपिशब्दाद्वाक्येदपि। एकावयव्विनेन भूपणेन कामिनीव दौ भेदौं। विवक्षितवाच्यस्यालक्ष्यक्रम एकः । तैथाऽस्य लक्ष्यक्रमस्य सब्दोत्यों द्ौ। अर्थोत्था द्वादश। दवघत्थ एक: । एवमशदश। नायकयोरिति। नायकथ्च नायिका च नयोस्तथा। अन्येषामिति। हास्यादीनाम्। इलुत्थ इति। दाभ्यामुत्था उन्थानं यम्य स तथा। सर्व हि सावधा- रणं वाक्यं स्यादिति नयेन वाक्य एत द्वधुत्थ इत्यवधार्यम्। अन्य इति। सप्नदश। ननु भारनी काव्यरूपा वाक्यादव्यङ्ग्यं यस्या इति व्युत्पन्या वाक्यव्यङ्गन्या सती क्रियासमात्या वाक्यपूर्णत्वे सति भाति।यतः काव्यविश्षेपो विशिष्टार्थमतीनिहेतुः संदर्भविशेषः । काग्य- विशेषता च न पदमकाशन्वे घटन। पढ़ानां स्पृतिहेतुत्वेनावाचकत्वा- दिति भावार्थः। तत्कर्थ पदचोत्येन व्यङ्गयेन भातीत्याह-एकावय- वेति। यथा दीप एककोणस्थोऽपि सर्व गहं प्रकाशयति तथवेदमिति। यथा श्रुतिदुष्टपेलवादिपदानामसभ्यार्थे मति न वाचकत्वं किं तु स्मार- कन्वम्। तद्दशाच्च चारुरूपं काव्यं श्रुतिदुष्टमन्वयव्यतिरंकाभ्या भागेपु

१ ख. तत्र खसय।

[४ च० उलास: ] काव्यमकार: । ७९

पदयोत्येन व्यङ्र्धेन वाक्यव्यङ्गयाऽपि भारती भासते। तत्र पदमकाश्यत्वे क्रमेणोदाहग्णानि- यस्य मित्राणि मित्राणि शत्रवः शत्रवस्तथा। अनुकम्प्याऽनुकम्प्यक्च स जातः स च जीवति ॥७४॥ ( १) अत्र द्वितीयमित्रादिशब्दा आश्वस्तत्वनिर्येन्त्रणीयत्वस्रेहपा- तत्वादिभिरर्थान्तर संक्रमितवाच्याः । खलववहारा दीसन्ति दारुणा जहवि नहवि धीराणमू। हिअ अवअम्सबहुमआ णहटु वक्साआ िमुज्झन्ति॥ ७५॥(२) अत्र विमुध्यन्तीनि। लावण्यं तटसा कान्तिम्तद्रूपं म वच:क्रमः । तदा मुधास्पद्मभुदधुना तु ज्वगोपमम् ॥७६।

व्यवस्थाप्यते। तथा प्रकृतऽपि पढ़ानां व्यक्षकत्त्रमुग्वेन ध्वनिव्यवहारः। न च ध्वनिव्यवहारे व्यक्कत्वं प्रयोजकम। व्यक्षकत्वेन व्यवस्थाना- दिति भाव:।

स्वाभिधेयमृताथगामित्वरूप संबन्धादविश्वमनीयनां लक्षयन्सवस्वरहस्यापें- णाख्यानादि ध्वनति। इयं शुद्धा सारापा साध्यवसाना वा लक्षणा। तदुक्तिश्र पूर्वाक्तमंघनादशब्दवन्।एवं द्विनीयशत्रुश्दोऽपि नितरां यन्त्र- णीयत्वं लक्षयन्निरुच्छासताद ध्वननि। एवमनुकम्प्यशब्दोडपे स्रेह- पात्रन्वं लक्षयन्सपत्प्रसाठसंपादनादि ध्वनति । अत्रापि लक्षणा पूवेवत्।

हिअअ इनि। हृदयमेव वयम्यमरस्य बहुमनाः। अत्र विमोहनं

लैक्षयदार्धकार्यनिवेहणादि ध्वनि। इयं गोणी लक्षणा, अत्यन्तति- स्कृतभेदय्। अलक्ष्यक्रमं भेदं वत्तद्येनाSऽह। नावण्यमिति अत्रानुभवैकगोचरास्त- दादिस्मारिता विभ्रमरूपा अर्था रसं व्यञ्जन्ति। स्मरणोलिखितं तल्ा-

१-खलव्यवहारा हध्पन्ते दारुणा यर्द्यापे तथापि भराणांम्। हृदयवयस्यबदुगता न खुल्ध नवचसीया विमुह्यन्ति।।

संकेतसमेत :- [४ च० अ्डास: ]

अन्र तदादिफदैरतुभवैकगोचरा अर्थाः प्रकाशयन्ते। यथा वा- मुग्धे मुग्धतयैष नेतुमखिवलः काल: किमारभ्यते मानं धत्स्व धृर्ति बधान ऋजुतां दूरे कुरु प्रेयसि। सर्यैवं पतिबोधिता प्रतिवचस्तामाह भीतानना नीचैः शंस हृद्दि स्थितो हि ननु मे प्राणेश्वरः श्रोष्यति ।७७।(३) अत्र भीताननोति। एतेन हि नीचैःशंसनविधानस्य युक्तता गम्यते। भावादीनां पदमकाश्यत्वेऽधिकं न वैचित्र्यमिति न तदुदाहियते। रुधिरविसरमसाधितकरवालकरालरुचिरभुजपरिघ: । झटिति भ्रुकुटिविटड्डिन्तललाटपट्टो विभासि नृपभीम ॥७८।। (४) अत्र भीषणीयस्य भीमसेन उपमानम्।

कस्य नाऽऽनन्दनिस्यन्दं विदधानि सदागमः ।। ७९॥(५) नण्यादि सातिशय रसस्य विभावतां यानीति भावः। तंदति संभोगे। अधुना तु विरहे ज्वरोपमम्। संतापहेतुन्वात्। ज्वरां महानिति वा पाठः। मुग्ध इति। धृतिर्धरणम्। संवरणमिनि यावत्। प्रतिबोधिता भति- कूलं मानादिकारणं ज्ञापिता। भीतानना ससंभ्रमं भ्रमितानना । अयकार्यस्य नेत्रभ्मसंकोचश्रोषाधोभावसंभ्रमनवण्यदेर्मुखे दर्शना- वदेव भीतमुक्तम्। नीच: शंस। न तु मौनं कुर्नित्युक्तम्। इत्युक्ते सली मनसि दूयतेऽहं किमिति निषिद्धंति नां पति नस्याः भरीत्यभाव उकः स्यात्। पियश्च शङकते यदेषा निषिद्धा नदाभ्यां मन्ये मवि विरुद्धं किमपि पर्यालोच्यते। एनेन हीनि। भयस्याकृन्निमत्वदर्शनेव। एव्दूरष्ठान्तड्ये रसस्य पदपकाश्यत्वमुक्तम् । एकत्र तदादीति शब्दैक्ये पढ़त्वमुक्तम्। अन्यत्र तु भीताननेति शब्दद्ये पदत्वम्। अत एव यथा वेत्युक्तम्। भावाद्यस्तु वाक्यमकाश्कत्व एव वचित्र्यभाज इत्पाह- भावादीनामिति । दविया शब्दोत्थध्वनी पदमकाजत्वमाह-उपमानमिति। प्रकृतामक- वमोर्भीमशब्दार्थयोरसंबद्धत्वं मा मसाङ्क्षीदिति न्यायेन तयोरुपमानो- पमेयभाव इत्युपमा व्यङ्रथा । मुक्तीति । मुक्तिरुद्ेगव्यापारादृपि । भुक्ति: कान्तोपभोगोऽपि। रंकान्तं संकेतस्थानं निश्यंक। सम्, शोभन जागम: सिद्धान्तः सतः

[४ च० उलास: ] काव्यमकास:।

काचित्संकेतदायिनमेवं मुख्यया वृत्या संसति। सायं स्नानमपासितं मलयजेनाङ्ग समालेपितं

आश्चर्य तब सौकुमार्यमभितः क्रान्तासि येनाधुना नेत्रद्वंद्वममीलनव्यतिकरं शक्रोति से नाऽडसितुम् ।।८0। ( ६) अम वस्तुना कृतपरपुरुषपरचया क्ान्ताऽसीति वस्त्वधुना- पद्द्ोत्यं व्यज्यने। तदपाप्तिमहादुःखविली नाशेषपानका । तचिन्ताविपुलाहलादक्षीणपुण्यचया तथा ॥ ८१।। चिन्तयन्ती जगत्मूति परब्रम्मस्वरूपिणम्। निरुच्छासतया मुक्तिं गनाऽन्या गोपकन्यका ।। ८२ ।। () अत्र जन्ममहसत्ररुपभोक्तव्यानि दुष्कृतसुकतफलानि वियोग- दुःसचिन्ताह्लादाभ्यामनुभूतानीत्युक्तम्। एवं चाशेषचयशब्द- द्योत्ये अतिशयोक्ती। क्षणदाऽसावक्षणदा वनमवनं व्यसनमव्यसनम्। बत वीर तब द्विपतां पराङ्मुख न्वथि पराङ्मुग्वं सरवम्।८३।।(८)

शुभस्याऽडगमनं च । मुगव्ययेति। प्रकृतेनार्थेन संकेतदं काचिदाशंसतीति वस्तु सदागममुखेन व्यज्यते। अत्रार्थयोनेसादृश्यात्रोपमा। अथार्थोत्यं द्वादशधा ध्वनिं पदमकाश्यमाह-सायमिति। स्नानवि- लेपनार्का्तिमन्दागमनेरत्र कमहेत्वभाव उक्तः । एवं कारणाभावे ल्रमस्त- वेति वस्तुना पुरुषसङ्ग कृत्वा स्नाताऽसीति वस्त्वधुनापदेन व्यज्यते। अन्यदाऽप्यागमने कमाभावात्। तदप्रासीति। एतो क्ोको विष्णुपुराणे । तसष्य विष्णोरमासि:। निरुच्छसत्येति। एकत्र ध्यानेनान्यत्र चिन्तया तद्गतया। मुक्ति: माणवियोगोऽपि। अशेषचयसव्दति । अन्र शब्दशब्देनानेकार्थत्वात्पदम- च्यते। अन्यथा शब्दधोत्ये इत्युत्तया शब्दमूलत्वपाप्त्याऽर्थमूलध्वनिम- स्तावो न संगच्छते। अतिशयोक्ती । असंबन्धे संबन्धरूपे। क्षणदेति। यथा घृतकार्यन्वादायुरपि घृनं तथा क्षणकार्यतान्सुख- ११

हर संफेतसमेत :- [४ चे० उह्य्स: ]

अत्र शब्दशक्तिमलविशेधाङ्गंनार्थान्तरन्यासेन विधिरवि त्वा- मनुवर्तत इति सर्वपदद्योत्यं वस्तु। तुंह बल्हस्स गोसम्भि आसि अहरो मिलाणकमलढ़लो। इअ णववहुआ सोऊण कुणह वअणं महीसँमुहम्॥८४॥ (९) अत्र रूपकेण त्वयाऽस्य मुनुमुद्ः परिचुम्बनं तथा कृतं येन म्लानत्वमिति मिलाणादिपदद्योत्यं काव्पललङ्गम्। एषु च स्वतःसंभवी व्यक्षकः । राईसु चन्द्धवलासु ललिअमप्फालिऊण जो चावम्। एकछत्तं विअ कुणई भुअणरज्ं विजम्भनो ॥ ८५॥। (१०) अत्र वस्तुना येर्षां कामिनामसौ राजा स्मरम्तेभ्यो न कश्रि- दपि तदादेशपराङ्सुख इनि जाग्र्रिरुपभोगपरव तैर्निशाऽति-

मपि क्षणम्। वनं ून्योददेशः । व्यसनं सप्ताङ्गनामन्यतमस्य परस्मा- दुपजापः । धूतादि वा। ननु यदि रात्रिररात्रिनमतननमित्यादिरुप- तया व्याख्या नदा गतयभावो दिनामित्यादि लभ्यते। ततः पराङ्मु- खत्वेन न द्विषां किंचिद्विरूपम्। नतो विरोध एपां पदानां वैपरीन्येन व्यार्येयः । विरोधपरिहारस्तु या श्वक्षणदा दिनं मा क्षणदा दिनेऽपि नष्टत्वाचेषाम्। अवनं रक्षकं वन्मवीनामसनं ख्ेटनं व्यसनम्। प्रथम- व्यार्याने तु विरोधपरिदवारगे सुगमा। नव्देति। अ्रत्राथन्तिरंन्यासः

नुहेति। गोसंमि पभाने। दलो इनि पुम्न्वं भाकनत्वात्। कचि. इलमिति पाठः। मिलाणादीति। मियाणकमलदली इतिरु यत्पदम। अयं भाव :- मिला गकमलदल्ो इति रूपकेग म्लानत्वान्यथानुपपसे- रमुहधुम्बनं विहितवतीत्यर्थ: । अत्र वस्तुनेति। गा्थोक्तेन। नदादेशेति । जाग्रनभ्िरयग परेनिश्ञा प्रतति या - सेति हि स्मरादेशः।

१- तब वद्भस्य प्रभात आसीठघरी म्लानकमलद्छम्.। इति नववब: श्रन्ता करोत बदनं महीमंमुखम्। २-रात्रीपु चन्व्रधनलामु ललितमास्फाल्प यधापम्। एकच्छृत्रमित कर्शोति श्रिभननराउयं विजम्भसाण: ॥

{४.स० उल्लासः] काव्यमकाश: । वाकत इति भुअणरज्पदयोत्यं वस्तु प्काउपते।

रशि सुदृशः स्ववलं वयस्यराले। दिशि निपनति यत्र सा व तत्र व्यतिकरमेत्य समुन्मिषन्त्यवस्थाः ।।८६।। (११) अत्र वस्तुना युगपदवस्था: परस्परविरुद्दा अि मभवन्ती- ति व्यतिकरपदद्योत्यो विरोध:। वोरिज्न्तो नि पुणो सन्दावकढत्थिएण हिअएण। थणहरवअस्सपण विसुद्धजाई ण चलइ से हारो ।८७।। (१२) अत्र विशुद्धजातित्वलक्षणहेत्त्रलंकारेण हरोनतंकम्पमान एवाऽडस्न इति णचलइपददोन्यं वस्तु। मो मुद्दसामलङ्गने ध्मिल्ला कलिअललिअणिअदेहां। नीए खन्धाहि बलं गहिअ सरो सुरअसंगरे जअई ।।८८।। (१३) अत्र रूपकंण मुदुर्मुदुगकर्पणन नथा केसपाशः स्कन्धयोः निशितेति। अगले वक्रे वयसि । तारुण्य इत्यर्थः । व्यतिकरं मिश्रीभावम्। अवस्था अभिलापचिन्तादयः। अयं भाय :- अव- स्थानां योगपद्येनोत्पत्ता मिथो विरोध:। वारिजन्तो इनि। विरहे हारम्यासुखायमानत्वाद्वार्यमाणत्वम्। स्तन- भर एव वयस्यो यस्य सोऽपि विषमोत्रतत्वाद्यतश्लयत्येनमत एव मित्रीभूनः स्ननभरः। मित्रं हि स्वमित्रानिष्ठं वारयति। परं हारो न चलति न त्रुटथति कि तु कम्पमान एवाSडस्ते। हृदयं संतर्म् सत्. हार त्वं मां तापयसीति नं निवाग्यति।मम तु स्तनभर एव वयस्यः संतापभागि- त्वादिति। स एत मया सार्ध नापमनुभवतु त्वमपि किमित्यत्रेतिःवार्य- माणोऽपि विशुद्धजातित्वाद्धेतोर्न चलति। कि तु किमत्र भावीतिकम्पते। अत्र रूपकंणति। स समर इवंति रूपकम्। स्मरो हि किलाभिलाषमु- न्पादयति।

१-वार्थमाणोऽवि पुनः मंतापकदर्ितन हृदयेन। म्ननभग्वयस्येन विशुद्वजानिर्न चलन्यस्या हारः ।। २-म मुग्श्यामलाक धम्मिलः कलितललितनिजदेहः। तस्या: स्कन्धाङ्ूकं गृहीत्मा स्मरः सुरतमंगरे जयति।।

संकेतसमेस :- [४ च० उलास: ]

पापो यथा रतिविरतावप्यनिव्टत्ताभिलापः कामुकोडभूदिति सन्ध पद्धोत्या विभावना।एषु कविशोढोकक्तमान्रनिष्वभशरीरः। गवपुण्णिमामिअङ्कस्स सुहअ को तं सि भणसु मह सबम्। का सोइग्गसमग्या पओसरअणिव्व तुह अज्ञ ।। ८९।।(१४) अत्र वस्तुना मयीवान्यस्यामि प्रथममनुरक्तस्त्वं न तत इति णवेत्यादि-पओसेत्यादिपदद्योत्यं वस्तु व्यज्यत। संहि णवणिद्ुवणसमरम्मि अड्डनवाली सहिएँ णिबिडाए। हारो णिवारिओ व्विअ उच्छेरन्तों तदो कहं रमिअमू।।९-।।(१५) अत्र वस्तुना हारच्छदादनन्तरमन्यदेव रतमवरश्यमभूत्तत्कथय कीदृगिति व्यतिरेंक: कहंपद्गम्यः । पैविसन्ती घरवारं विवलिअवअणा विलोइऊण पहम्। खन्धे घेतूण घडं हाहा णह्ोत्ति रुअसि सहि कि ति ॥ ९१ ॥

नवेति। पूर्णेन्दुरपि क्षणमेवानुरज्यते। तथा मदोपरजन्यपि का तेऽ- रिति। केन स्वाजन्येन संवद्धो भवसीत्यर्थः । सहीति। अङ्कपाली आश्लेष: सैन सखी। निबिडा घना, अन्तरङ्ग च। अङ्कन्पालीसरया हार उच्चनन्दूयोस्तृतीयतः म्प्शहेतुतया वाधकी- भवभिवारित एव त्रोटित एव । सखी सुरते मानुषान्तरमुत्सारयति यतः। हारच्छेदादनन्तरमिति। हारच्छेदं यावन्मयाऽप्याश्चेषाद दृष्टम्। तदनन्तरं किं जातमिति न जाने । व्यनिरेक इति। उपमाभूतेभ्यो रता- न्तरेभ्यस्तस्य रतस्याधिकत्वादिति व्यनिरेक:। स्कन्ध इति। रुकन्धाश्निक्षिप्य। अन्र रोदने नष्टत्वं हेतु: ।

१-नवपूर्णिमामृगाड्कस्य सुभग कस्त्वमामे भण मम सत्यम् । का सौभाग्यममग्रा प्रदोपरजनीव तवाद । २-सख नवनिधुवनसमरेऽक्कपालीसख्या निबिडया। हारो निवारित एवोन्कियमाणस्ततः क्थं रमितम् ।। ३-प्रविशन्ती गृहद्वारं विचलितबदना विलोक्य पन्धानम्। रक-धे घटं गृदीस्वा ह। हा नष्ट इति सोदिषि किमिति॥

[* च० उल्ासः] काव्यमकाश:।

अन्र हत्वलंकारेण संकेननिकेतनं गच्छनतं दष्टा यदि तत्र गन्तुमिच्छसि तदाऽपरं घट गृहीत्वा गच्छेति वस्तु कितिपद- धोत्यमू। यथा वा- बिहलङुलं तुमं सहि दद्दूण कुडेण तरलतरदिष्िमू। बारप्फंसमिसेणअ अप्या गुरुओति पाडिअ विहिण्णो।।९२।। (१६) अत्र नदीकूले लतागहने कृतसंकेनमपापं ग्रृहप्वेशावसरे पश्चादागतं दृष्ट्रा पुनर्नदीगमनाय द्वारोपघानव्याजेन बुद्धिपूर्वकं व्याकुलया त्वया घटः म्फोटित इनि मया चेतितं तत्किमिति नाऽडवसिपि तत्समीहितसिद्धये व्रजाहं ते शवभूनिकटे सर्व सम- र्थयिष्य इति द्वारस्पर्शनव्याजेनेत्यपह्नुत्या वस्तु। जोह्ा: महुरसेण अ विइण्णतारुण्णउसुअमणा सा। वुह्ढावि णतोढव्विअ परवहुआ अहह हरइ तुइ हिअअम् ।।९३।। अत्र काव्यलिङ्गे्न वृद्धां परवंर्धू त्वमस्मानुज्ित्विल- सीति त्वदीयमाचरितं बक्तुं न शक्यमित्याक्षेपः परबहुपदप-

वाक्यपकाशये तु पूतमुदाहृतम्। शब्दार्थोभयशत्त्यद्वस्तु पदम- काश्यो न भवनीति पञ्चत्रिंशद्दाः ।

विहलखलमिति। विहलंखलमुच्छङ्वलम्। सातत्विकभावात्। कुटेन घटेन। तरलतरदृष्टिरनुरागवशात्। अयं भाव :- यो हि गुरु: स्यात्स किं- चिदुच्छृङ्खलं चपलम्कृति च दृष्ट्वाSSन्मानं ततः पृथकरोति येन केना- पि मिषणेत्युक्तिलेशः । चेतितम् । ज्ञातम्। समर्थयिष्यइत्यन्तं वस्तु अपह्नुत्या व्यज्यत इति योग: । जोहाइ इति। अत्र ज्योत्स्नामधुरसी वाक्यार्थतयोपनिबद्धौ हेतू। विस्तीर्णतारुण्यादिसाध्यमेकं तावत्परवधूरन्यच्च वृद्धा साऽपि त्वयाडभि- लग्यत इत्यहो कामान्धत्वेनाविवेकित्व्रमिति व्यङ्गयम्। भेदा इति। १-विशङ्गलां स्वां सख्वि दृष्ट कटेन तरलतरदृ्टिम्। द्वारस्परशमिषेणाड.हमा गुरुक इति पातयित्वा विभिन्नः । २-उपोत्खया मधुरसेन च वितीर्णतारुण्योतसुकमनाः सा। रद्ाऽपि ननोळेव परबधुरहह हरति तव हृदयम्।।

संकेतसमेत :- [४ घ० उल्ास:]

वथा गृधगोमायुसंवादादौ। तथा च- अलं स्थित्वा र्ममानेऽस्मिन्गध्रगोमायुसंकुले ।।९४।। न चेह जीवितः कश्चित्कालधममपागतः।। ९५।। इति दिवा पभवतो गधस्य पुरुषविसर्जनपरमिर्द वचनम्। आदित्थोऽयं स्थितो मूढा: क्रं कुरुत सांपतम्। बहुविओ्नो मुहूनोऽयं जीवेदपि कदाचन ॥ ९६ । अमुं कनकवणाभं बालमप्रासर्योवनम्। गधवाक्यात्करयं बाला अत्यक्ष्यध्वमशाङ्टिताः ॥।९७॥। इति निशि विजम्भमाणस्य गोमायोर्जनव्यावर्तननिष्ठं चेति प्रबन्ध एत प्रथत। अन्ये न्वेकादश भेदा ग्रन्थविस्तरभयाओो- दाहताः । स्वयं तु लक्षणनोऽनुसर्नेव्याः। अपिशब्दानपदया- क्ययो:। पंदेकदेशरचनावर्णेष्वपि रसादयः। पूर्वोष्टादशमेलने सप्द्सेते भेदा: पञ्चतत्रिशद्भवन्नीति। अलं स्थितवति। अत्रोपयोगित्वेनार्धट्रयेनैक एव श्रोंक उदाहतः । भारते तु श्ोद्यन्। अत्रालं स्थित्वा, इत्यम्यैतदुत्तगर्ध यथा -- कंकालबहले घोरे सर्वपाणिभयंकर इनि। न चेह जीविन इत्यम्य तु- पियो वा यदि वा द्वेष्य: भागिना गतिरीदृशी। इति स्थित इनि। नाद्याप्यम्तमितः। कनकवर्गापमिति। कनकवर्णवदाभा- तीति। यदि वा कनकवर्णयोर्डेमकुक्कमयोरिवाऽडभा यस्येति तत्तथा। न पुनः कनकवणस्येवाऽडभा यम्य । अनुपपद्यमानत्वात्। बाला मूर्खाः । अत्यक्ष्यधमित्यात्मनेपदक्रियातिपती आपत्व,त्। निष्ं चेति। वचनमिति योगः। प्रबन्ध एवेति। भारतोक्तगधगोमायुसंवादनामपबन्धे संमतिपा- देनार्थेन गृधगोमायोर्भक्षणाभिप्ायी व्यज्यते/ स चाभिमायः श्रान्त- रसनिष्ठः । वर्णे्वपीनि। निमित्तसप्तमीयम्। मेन रसादयः पदैकदेशादिनिमिल्तेन व्यङ्त्या भवन्तीत्यर्थः। यदा विशिष्टेन पदाकाटिना केनाप्यु- पकृता विभावादयो रसास्वादानिशयं कुर्वन्ति तना पदांशादेरेव

[४ पे० उछास: ] काव्यमकाश: ।

तत्र पकृत्या यथा- इकेलिहिअणिअसणकर कि सलअरुद्णअणजुअलस्स। रुइ्स्स तड्अणअणं पव्बईपरिचुंबरिअं जअइ॥ ९८।। अत्र जयतीति न तु शोभन इत्यादि। समानपि हि स्थगन- व्यापार लोकोत्तरेणैव व्यापारेणास्य विधानमिति तदेवोत्कष्टम् । यथा वा- प्रेयान्साऽयमपाकृन: मक्षपर्थ पाढानतः कान्नया दित्राण्येव पदानि वामभवनाद्यावन् यान्युन्मना: । तावत्मन्युत पाणसपुटलसत्रीवीनिबन्धं धृतो धावित्वैव कृतप्रणामक्तमहो पेम्भी विचित्रा गतः ।।९९।।

हेतुत्वम्। रसाब्वादमात्रे तु विभावादीनाम्। तथा वर्णा अपि मृदुपरुषात्मना श्रुतिकालोपतभ्यमानेनार्थानपेक्षश्रीत्रग्राह्येण म्वभावेन रसास्व्रादे निमित्तमेत । विभावाटिसंयोगाद्वि ग्सनिष्पत्तो सन्यां तदा- स्वादे वर्णानां निभित्तमात्रत्वास्। एवं पदेऽप्यन्ये प्रवन्धेऽप्यर्थेत्यत्र निमित्तसप्मी। पदेकदेशो वक्ष्यमणपरकृतिपत्ययार्ंशभेदादनेकः । दीर्घादीर्घममासासमासभेदाश्निधा रचना। रइकेलीनि। रतिकेलो हनं निवसनं येन। स चार्सौ करकिसलयरु द्धनयनयुगुलक्ष। यदि वा रनिकली हुनं निवसनं यकाभ्यां कराभ्या तो तथा। ता हि गौर्या निवसनरक्षणाय यामिकां कृता स्तः। ततः महरकं विनष्टे ताभ्यां रुद्धं नयनयुगुलं यम्य। यदि वा गततिकेलौ हते निवसने सति करकिसलयाभ्यां रूद्धं नयनयुगुलं यस्येनि। तदेवोत्कृष्टमिति। व्यज्यते जयतीत्यत्र जिधान्वंशन। प्रेयानिति। सशपथमित्यपाकृतः पादानत इति द्वयेऽपि योज्यम्। पाणीति। करपुटधृतमण्डलीकृतनीव्यन्तर कृत्वा बद्ध: करसंपुटे लसली- क्या निबन्ध: संगेधो यत्रेत्यथः। प्रन्युतेति। या किलानुनीता न पसभा साऽपपि मिये याति सति सपन्नीसंगमाशक्िनी स्वयमेव प्ार्थि काडभूदिति व्यज्यते। प्रेम्ण इति। यावन्पदत्रयमपि न यानि तावदृत इति स्नेहातिज्ञयो व्यङ्गणः।

१-रतिके िहृत निषसनकर किसल य रु दर नयन युगुलस्य । रदश्य तसीयनयमं पार्वनीपरिचुम्धिनं जर्यात ॥

संकेतसमेत :- [v वं० उल्लासं:]

अत्र पदानीति न तु द्वाराणीति। तिङ्सुपोर्यथा- पाय पथ शुक चञचूचा रुराभाडकुराणा दिशि दिशि पवमानो वीरुर्धा लासकश्र। नरि नररि किरति द्राक्सायकान्पुष्पधन्त्रा पुरि पुरि विनिट्ृत्ता मानिनीमानचर्चा ।। १:० ।। अत्र किरतीति किरणस्य साध्यमानत्वं निवृत्तेति निवर्तनस्य सिद्धत्वरं तिड सुपा च । तत्रापि क्प्रत्ययेनातीतत्वं दोत्यते। यथा वा- लिसभ्रास्ते भूरमि बहिरवननः प्राणःयितो निशहाराः सख्यः सततरुदिनोच्छूननयना: । परित्यक्तं सर्व इसितपठिनं पञ्जरशुकं- स्तवावस्था चेयं विसृज कठिने मानमधुना॥ १०१॥ अत्र लिस्त्निति न तु लिखनीति, नथाऽडस्न इनि नत्वासित इति अपि तु प्रसादपर्यन्तमास्त इति, भूमिमिति न तु भूमानिति न दि बुद्धिपूर्वकमपरं किंचिल्लिग्वनीति तिङ्मुन्विभक्तीना न्यङ्गयम्। संतन्धस्य यथा- मोमारुहम्मि गामे वसाम णअगद्ठिईं ण आणामि। णाअरिआणं पडणो हरेोि जा होमि सा होमि ॥ १०२॥ अन्र नागरिकाणामिति पष्ठुचाः ।

न त्वासित इति। न लिग्िन्वा गतोऽद्यापि लिसन्वर्नते। प्रसादपर्य. न्वमिति। लिखतीत्युक्ते प्रसादपर्यन्तमिति न लभ्यते तेन लिस्न्नित्यु- क्म्। सर्वत्र मुवादीनामाकूतनिशेपव्यञ्जकत्वम्। स त्वाकूतो व्यक्त: सन्यथायोगं विभानादिरूपद्वारेण रसादिकं व्यनक्ति । भुमाविति । आधारत्वे हि चित्रलेखनस्येव प्राधान्यं न तु तस्या: मसादस्यावो भूमिमित्युक्तम् । गामेति। ग्रामरुदा ग्रामीणा। नागरिका विदग्धाः । पष्टया इति।

१-प्रामरुहाप्त्मि ग्रामे पसामि नगरस्थिति न जानामि। नागररिकाणं पतीन्हरामि या भयामि सा अभामि।।

[५ ब० उल्ास: ] काव्यमकान:।

रमणीयः क्षत्रियकुमार आसीदित कालस्य।एषा हि भग्रमहेश्वरकार्मकं दाशरिं प्ति कुपितस्य भार्गवस्योक्तिः। वचनस्य यथा- तोणँ गुणग्गहणाणं ताणुकंठाणँ तस्स पम्मस्स। ताणँ भणिआणँ सुन्दर एरिसअं जाअमबसाणम्।१०३॥। अत्र गुणग्रहणादीनां बहुत्वं प्रेम्णधैकत्वं द्योत्यते। पुरुषव्य- त्ययस्य यथा- रे रे चञ्चललोचनाश्च्ितरुच चेनः प्रमुच्य स्थिर- प्रेमाणं महिमानमेणनयनामालोक्य कि नृन्यास। किं मन्ये किहिरिप्यसे वन हतां मुश्चान्तराशामिमा- मेपा कण्ठतटे कृता खलु शिन्दा संसारवारांनिधौ। १०४। अत्र प्रहासः । पूर्वनिपातनस्य यथा-

व्यञ्जकत्वमिति योगः। समासे हि संतन्धमूढत्वे सति नागरिकाणा- मभावो लभ्यते। असमासे तु साक्षात्पष्ठीत्वान्नागरिका्णां सद्भावः। तद्यमर्थ :- या नागरिकाः सौभाग्यादिना सत्वेन जीवन्त्यस्तासु प्रस- क्तानपि पतीनपहरामीति। आमीदिति। अनीतनिर्देशादाशरथेः कथाशे- पत्वं व्यज्यने। बहुत्वमिति। अनेकशो गुणग्रद्णादि कृतवानित्यर्थः । स्मर्यमाणं हि वस्तु रतिमुद्दीपयतीति भावः । एकन्वमिति। अद्वितीयत्वम्। एरिसअमि- त्यन्न कमत्ययोऽतीव निन्धं वैराग्यं वक्ति। रेरे इति। अत्र चश्चलयोलोचनयोरश्चिताऽपचिता रुचिरभिलापो यस्य। यद्वा चश्चले लोचनेऽञ्चिता गमिता रुचिर्येन चेतसा तस्याऽडमन्त्र- णम्। किं मन्य इति। त्वमेवं मन्यसे यदहं तया सह क्रीडिष्यामीत्यन्त- र्मध्ये या अश्ा तां मुश्च । अत्र मन्य इत्यत्र मध्यमपुरुषमाप्तावुत्तमस्य विधानाद्व्यत्ययः । तेन महासो व्यज्यते।

१-तेषां गुणग्रहणानां तासामुत्कण्ठानां तस्य पेम्णः । सासां भणितीनां सुन्दरेदृशं जातमनसानम्।। १९

संकेतंसमेता- [४ च० उछास:]

येषां दोर्बलमेव दुर्बलतथा से संमतास्तैरपि पायः केवलनीतिरीतिशरणैः कार्य किमर्वी ्चरैः । ये क्ष्माशक्र पुनः पराक्रमनयस्वीकारकान्तक्रमा- स्ते स्यु्नैव भवाद्ृशास्त्रिजगति द्वित्रा: पवित्रा: परम् ॥१०५॥ अत्र पराक्रमस्य माधान्यमनगम्यने। विभक्तिविशेषस्य यया- पधनाध्वनि धीर धनुध्वनिभृति विधुरैरयोधि तव दिवसम्। दिवसेन तु नरप भवानयुद्ध विधिसिद्धसाधवादपदम् ।१०६।। अत्र दिवसेनेत्यपनर्मे तृतीया फलप्राततिं घोतयति। भूयो भूयः सविधनगरीसथ्यया पर्यटन्तं दष्टत्ा दृष्टवा भवनवलभीतुङ्गवातायनस्था । साक्षात्कामं नवमित रतिर्मालती माधवं य- द्वाढोत्कण्ठाललितललितैरङ्ग केस्ताम्यतीति ॥ १०७॥ अभानुकम्पावृत्तेः करूपतद्धितस्य ।

दोर्बलमेवरेति। न तु नीतिवलम् । अत्रेति। अल्पस्वरतरत्वाल्रपश्- व्दस्य पूर्वनिपाते पापेऽपि विक्रमस्यारचितत्वेन पूर्वनिपातस्तस्यार्चितत्वं व्यनक्ति। प्रधनेति। प्रधनं युद्धम्। दिवसमिति। कालाध्वनोरत्यन्तसंयोग इत्या- धारे दितीया। दिनान्तं क्षणमपि युद्धभून्यं न तैः स्थितम्। फलमा- पिस्तु तवरवाभदित्याशयः । अत्रेति। अपवर्गः फलपासती सत्यां क्रिया- निष्पचिः । तथा च युद्धफलं जयरूपं तर्वेव जातमिति भावः । अत एव साधुवादपदमित्युक्तम् । भूय इति। सविवे समीपे या नगरीरथ्या तया। नवमिन पुनर्जी- ितमिब। ललितललितैर्वीप्सयाऽतीव रम्यैः । यदि वा ललितानि चा- रू ललितानि विलासा येपामिति। कचिल्लुलितेति पाठः । तदा च लुलितानि तन्मयीभूतानि ललितानि विलासा येर्षा न कदाचिमिविला- सानीत्यर्थ: । इतिरभुभभ्नकारे। तद्विनस्येति। अभिलापरसस्य सौकुमां- र्यस्य वाडत व्यञ्जकस्नदिन: कमत्यय: ।

[४. ० उलासः ] काव्यभकाश्:।

परिच्छेदातीतः सकलबचनानामविषय: पुनर्जन्मन्यस्मिमनुभवपयं यो न गतवान्।

विकारः कोऽप्यन्तर्जडयति च तापं च कुरुते ॥ १०८॥ अत्र मशव्दस्योपसर्गस्य। कृतं च गव भिमुखं मनस्त्व्रया किमन्यदेवं निहताथ नो द्विपः । तर्मासि तिष्ठन्ति हि तावदंशुमा- श यावदायात्युदयाद्रिमौलिताम् ॥१०९॥ अत्र तुल्ययोगिताद्योनकस्य 'च' इति निपातस्य। रामोऽसा भुवनेषु विक्रमगुणैः पाप्तः पसिद्धि परा- मस्मन्भाग्यविपर्ययाद्यदि परं देवो न जानाति तम्। बन्दीिष यशांसि गायति मरुस्यकवाणाइति- श्रेणी भूतविशालनालविवरोद्वीणेः स्वरैः समुभिः ॥११०॥ अत्रासाविति भुवनेध्विति गुणेरिति सर्वनामपातिपदिफव- चनानां न त्वदिति न मदित्यपि त्वस्मदित्यस्य सर्वाक्षेपिणो व्यऊ जकत्वं भाग्यविपर्यय।दित्यन्यथासंपत्तिमुखेन, नत्वभावमुखे- नाभिधानस्य। पुनर्जन्मनीत्यत्र द्वितीयवारमान्रे पुन शब्दः। प्रशब्दति। प्रकर्षेण ध्वं- माभिपूलकाषं कपितो विवेक इति ध्वन्यने। च इनि। अत्र चकारस्तल्ययोगितां जल्पन्वीररसं विश्रान्तिपषा-

देभ्वता। नतरा व्यनक्ति। पदसंबद्धा एव चादयः स्पुरित्येपां पदैक-

रामोऽसाविति। राघवानन्दे कुम्भकणोंक्ती । अन्र भस्तावादेवस्त्वमि- त्यर्ये। एकवाणाहत्या श्रेणीभूनविशालतालानां यद्िवरं तेनोहीणे:। सर्वनमति। सामान्येन यन्राम तत्पातिपदिकम्। यत्तु विशिष्ट सर्वादि- गणोकं तत्सर्वनाम। वचनानामेकद्वित्यादिरूपा्णा व्वञ्जकत्वमिति योग:। तेनासी प्रसिद्धोऽद्वितीयः । भुवनेषु न त्वेकस्पिन् भुबने गुणैर- नेकर्न स्वेकेनेति ध्वन्यने। न त्वदिति न मदिति। त्वदित्युक्ते हि रावण- स्यैय मदित्युक्ते वकुरव भाग्यव्यत्पयो ध्वन्यते। अस्मच्छब्द्रे तु बहु- वचनान्ततयोक्कते तथ च मम च कुलस्य चेति. सर्वेश्माक्षेप: । अन्यपेति।

संकेतसमेत :- [४ च० उल्लास: ]

तरुणिमनि कलयति कलामनुमदनधनुर्भ्रवोः पठत्थग्रे। अधिवसति सकलललनामौलिमियं चकितहरिणचलनयना।।१११। अन्रेमनिजव्ययीभावकमभूताधाराणां स्वरूपस्य, तरुणत्व इति धनुषः समीप इति मौलौ वसतीति त्वादिभिस्तुल्येऽ येषां वाचकत्वेऽस्ति कश्षित्स्वरूपस्य विशेषो यश्चमत्कारकारी स एव व्यञ्जकत्वं प्राम्नोति। एवमंन्येषामपि बोद्धव्यम् । वर्णरचनानां व्यञ्जकत्वं गुणस्व्ररूपनिरूपण उदाहरिष्यते। अपिशब्दात्प्रबन्धेषु नाटकादिषु। एवं रसादीनां पूर्वगणितभे- दाभ्यां सह पड्भेदा: । मेदास्तदकपश्चाशत्। व्यारूयाता: । तेषां चान्योन्ययोजने ॥ ४३ ॥ संकरेण निरुरेण संसृष्टचा चकरूपया। न केवलं शुद्धा एवेकपश्चाशन्ेदा भवन्ति यावतेषा स्वपभेदै- भाग्यानामभावादिति नोक्तं कि तु विपयर्यादिनि। यान्येव भाग्या- न्यस्माकं मयुत्वायाभूवंस्तान्येवान्यथा संपभनानि सन्ति।क्षयहेतुत्वाद्व्य त्ययरूपाणि जातानि। पुण्याभावे हि प्रभुत्वमेत्र न स्यान्र पुनः प्रत्युत क्षयः स्यात्। अयं भाव :- पुण्यान्येवापुण्यनया परिणतान्यम्मत्कुलं क्षयं नेष्यन्तीति व्यज्यते। तरुणीति। मदनश्च प्रम्तावात्तस्य धनुश ते तथा तथोः समीपे। अयं भाव :- यत्तारुण्यं कलां कलयनि तत्तस्य स्पश्यत म्रवोरग्रमग्रभाग: कलां पठति। एनेनोपाध्यायवक्तृत्व शिष्यस्यातीव वक्तृत्वं ध्वन्यते। यस्या भूनारुण्यात्मकान्यङ्गन्यपि परस्परस्पधया सविभ्रमाणि सा तदाधारः सकलानां चतुराणां समस्तानां वा लनानां करथ न मौलि- मधिवसति। चकितेनि विशेषणपदम्। एनेन नेत्रविभ्रम उक्तः । स स्वेति। स एव विशेषो व्यञ्षकत्वं व्यक्षकस्येमनिजादीनां स्वरूपस्य विभावादिद्वारतया पारम्पर्येणेत्यर्थः । अन्येषामर्पीति। पदैकदेशानाम्। वर्णेति। आसां साक्षान्माघुर्यादिगुणव्यच्जकत्वमेव। तद्द्वारेण तु रसे- पूपयोगः। भेदाभ्यामिति। पूर्वोक्तार्भ्या वाक्यपदपकाश्याभ्याम्। वेषामिति। प्रत्येकमिति शेष:। स्प्रमेदरिति। स्वस्य पमेदै: स्वेन प

[४ च० उल्ास:] काव्यभकाश: । १३

शेन चेति त्रिविधेन संकरेण परस्परनिरपेक्षरूपयेकप्रकारया संसष्टथा चेति चतुर्भिगुणने। वेदखाधवियच्चन्द्रा: (१०४०४) शुद्ध मेदै: सह। शरेषुयुगखें्दव: (१०४५५) ॥ ४४ ।। नत्र दिख्मात्रमुदाहयते- छेणपाहणिआ देअर जाआए सुहअ किपि दे भणिआ। रुअइ पडोहरवलहीधरम्मि अणुजिज्जउ बराई ॥ ११२॥ अत्रानुनय: किसुपभोगलक्षणेऽर्थान्तरे संक्रमितः किमनुरणन-

पभेदैश्वेति वाडर्यः । अयं भावः-बुद्धभेदानां मध्यादेकस्य कस्यापीष्ट- भेदस्य शेषेः पश्चाशद्भेदैः स्वेन च यदा योगस्तदा मोलिक्यभेदा- द्व्रिमा एकपञ्चाशद्टेदा: स्युः। परमेकयोंगे कल्पनेयम्। न द्विकादि- योगे। कचिदृव्यभिचाराच्न। एवमितरभदेष्वपि झेयम्। तत्सिद्धमेतदे- कपश्चाशन्मूलभेदानां प्रत्येकं स्वव्यतिरिक्ता एकपञ्चाश्द्रेदा: स्युः । छणति पडोहरं पश्चादोकस्तटम। तत्र यद्वलभीयुक्तं गृहम्। पलही- भरेति पाठे पलही कार्पासस्तस्य भरः । कर्पासतरुवन इत्यर्थः । यद्वा वलडी शब्दोऽपि कार्पासार्थः । पुडोहरमिति वा पाठः। पडोहरं पच्छो- कडमिति सातवाहनः । विपममित्यन्ये। अन्ये तु पहलियमिते यस्य प्रसिद्धिस्तदर्थमाहुः। अत्रति। अत्र विदिनप्राघुणिकासक्तपतिवृत्तान्तप-

त्वाद्वाधितार्थमसत्यनुनयस्यानाचित्याद्वा बाधितार्थ स्व्रविषयभूतार्थवि- पयत्व्रे योगे सत्युपभोगरूपमर्थान्तरं लक्षयदीर्ष्योत्पादनादिकं ध्वनति। इयं सुद्धा साध्यवसाना लक्षणा। किमनुरणनेति। किमनुनयः स्ववाच्यं वद्बेव सुभगशब्दाल्न्धावकाशमुपभोगं व्यनक्ति। अयं पदपकाश्योंडर्य- क्तिमूलो ध्वनिः। अत्र द्वयोरपि व्यङ्गयभेदयोः संभवादेकस्य कस्या- व्यनिश्चितत्वे संशयास्पदत्वेन संकरः ।

१-क्षणपाघुणिका देवर जायया मुभग किमपि ते भणिता। रोदिति गृहपश्षा ड्रागनलभीगृहे डनुमीयरता बसकी।।

९४ संके वसमेव :- [४ च० उल्लास: ]

न्यायेनोपभोग एव व्यङ्गन्धे व्यक्षक इति संदेश । तथा- स्निग्घश्यामल कान्तिलिपवियतो वेल्वलाका घना वाताः शीकरिण: पयोदसुहृदामानन्दकेका: कला। कामं सन्तु हढं कठोरहृदयो रामोऽस्मि सर्व सहे वैदेही तु कथं भविष्यति हहाहा देवि धीरा भव ॥ ११३॥। अत्र लिप्नेति पयोदसुहृदामिति चात्यन्ततिरस्कृतवाच्ययोः

स्रनिग्धेति। स्निग्धा जलसंबन्धात्सरसा । कान्तिश्राकचकयम्। घना इति भणनाभिविडत्वमपि व्यङ्गन्यम्। वेल्न्त्यः कामापरभागवश्ञात्मह- र्पाच्च। एतेन घनैराकाशस्य दुष्पेक्ष्यत्वं संभोगस्मारकत्वं चोकम्। वाता इति बहुवचनेन तेषां सर्वगतत्वमंग्रतीकार्यत्वं चोक्तम्। शीकरिण इति तेषामेव मन्दमन्दत्वमन्दस्मारकत्वं चोक्तम्। तहि गुहासु भविश्याऽडस्य- तामित्याइ-पयोदेति। पयोदानां सुहृदः। मेघभावे तेषां शोभनचि- तता स्यात्। केकाभिगुह्ामध्येवि वर्पास्मरणादित् पर्थः । ताथ् कला इति भणनात्। खवड्ग संवादात्स्वयमपि दुःसहा इति सर्वश्रोद्दीपनविभा- वानां विद्यमानत्वम्। एवमुद्दीपनविभाववाधित विपलम्भोSन्योन्याश्रय- त्वाद्रतेर्विभावानां साम्यं मन्वान इत एत प्रभृति मिर्या हदि न्यस्पैव स्वं वृत्तान्तं रामस्तावदाह-कामं सन्त्विति। कामं विभावाः सन्तु। अहं तु कठोरहृदयोडस्मि। रामशब्दार्थव्यङ्गयविशेषावकाशदानाय कठोरहृदयपदम्। अन्यथा रामपदं दशरथकुलोत्पत्तिकोशल्यस्नेइपात्- त्ववाल्यचरिततत्तत्ताडकावधादिधर्मान्तरपरिणमितमर्य कर्य नु ध्बनेत् । अ्मि स एवाढ भवामीति सर्वे सहे। न तु स्वैसहः। कृद्वृत्ती हि सहने कर्तशस्येव मुख्यता स्यात्। न सर्वार्थस्य कर्मणः । ततोऽविमृष्ट- विधेयांशदोष: स्पात्। सर्व सद इत्युक्त तु यद्यत्रिपतति तत्तत्सह इति भावः । भविष्यतीति क्रियासामान्यम् । तेन कि करिष्यतीत्यर्थः । अथ वा भवनमेवासंभाव्यमिति। उक्तमकारेण चित्तन्यस्तां मिर्या विभावा- दीनां साधारण्यादिना स्मरणेन वैदेहीति सव्देन कथ भविष्यतीति विक्- सपपङ्न्कत्या च प्रत्यक्षीकृरता हृटयस्फोटोन्मुखीं ससंभ्रममाह-हहाहेति। देवीति तब युक्तं धैर्यम्। देव्या हि कृताभिषेकत्वेन राजतुल्यत्वादिति भाव:। मत्रेति। लिप्शब्द: क्रान्ते: ककुमादिवल्लेपहेतुत्वाभावाववाषितार्थः

[४ पै० उछ्ास:] काव्यमकाश:। ९५

संसृष्टिः। ताभ्यां सइ रामोस्मीत्यर्थान्तरसंक्रमितवाच्यस्यानु- प्राध्यानुग्राहकभावेन रामपदलक्षणकव्यञ्जकानुमवेशेन चार्थान्तर- संक्रमितवाच्यरसध्वन्योः संकरः। एवमन्यदप्युदाह्वार्यम्। इति काव्यप्रकाशे ध्वनिनिर्णयो नाम चतुर्थ उल्लास: समाप्तः ।

अत्र लिप्मारोग्यमारोपनिपयथ् नम इति दयोरुक्तत्वार्द्वोणी सारांपलक्ष- णा। तथा, सुहच्छब्दोऽपि घनानामचेतनत्वेन मेत्रीयोगाभावाद्ाधितस्वार्थः

पतिपत्तिद्वारण तददर्शनानन्यसामान्यपमोदमेदुरत्वादिव्वनति। पयोदसु- हच्छन्देनाSSरोप्येणाSSरोपविष याणां शिरिर्ना निगीर्णत्वादियं साध्यव- साना। उभयत्रापि स्वाथोपमितत्रस्तुपरत्वेनात्यन्ततिरस्कृतवाच्ययोलिंप- सुहच्छ्दयोः सक्तस्य व्यङ्गयट्वयस्य मिथो निरपेक्षत्वात्स्वपदमधानयोः संसृष्टिः।रामोडस्मीति। अत्र मस्तावादभिधेयप्रतिपत्ती रामशब्देनानुपयुज्य-

वासदारुणसीताहरणादिदुःखपानत्वं लक्ष्यते। अनन्यसाधारणनिर्वेदा दिव्यञ्जनं च प्रयोजनम्। इयं च सादृश्यव्यतिरिक्तसंबन्धान्तरनिमित्ता चछुद्ा सारांपा। आरोप्यस्य रामशब्दस्याऽSरोपनिषयस्यास्मिशब्दा- भिधेयस्य चोक्तत्वात्। अत्र वाच्यं दाशरथिरूपं व्यङ्गन्यधर्मान्तरपरि- णतत्वात्स्वपरत्वेन नोपपत्रमित्यविवक्षितमेव न पुनरत्यन्ततिरस्कृतम्। व्यङ्गयधर्माधारद्वारेण तस्यापि परिणतन्वात्। अत्र लिपपयोदसहच्छव्द- व्यङ्गयावर्थावनुग्राहकी। रामशब्दव्यङ्गयस्त्वनुग्राहमः। उद्दीपनवशेनैवा- साधारणनिर्वेदादीनां परिस्फुरणादित्यनग्राह्मानुग्राइकत्वेन संकरः । राम- पदेति। यथा रामशब्दस्य निर्वेदादयोऽर्यान्तरसंक्रमितवाच्यरूपा व्यङ्गय्ा- स्तथा विमलम्भरसोऽवि व्यङ्गय इत्युभयसाधारण्यन व्यञ्ञकव्यङ्गय- त्वेन द्योर््यङ्रययोरेकव्यञ्जकानुपवेशेन संकरः ॥ इत्याचार्यश्रीमाणिक्यचन्द्रविरचिते काव्यमकाशसंकेते चतुर्योल्लास:।।.४ ।।

१६ संकेत [५ प० उलास: ]

अथ पश्चभोलासः। एवं ध्वनौ निर्णाते गुणीभूतष्यङ्गचस्य प्रभेदानाह- अगूढमपरस्याङ्गं वाच्यसिद्धयङ्गमर फुटम्। संदिग्धतुल्यप्राधान्ये काक्काऽSक्षिप्रमसुन्दरम् ॥४५॥ व्यङ्गच्मेवं गुणीभृतव्यङ्गचस्याष्टी भिदा: स्मृताः । कामिनीकुचकलशवद्गूढं चमन्करोति। अगूढं तु स्फुटतया वाच्यायमानमिति गुणीभूतभेव। अगूदं यथा- यस्यासुहृत्कृततिरस्करतिरेत्य तप्त- सूचीव्यधव्यतिकरेण युनक्ति कणों। काश्चीगुणग्रथनभाजनमेप सोऽ्मि जीवन्र संप्रति भवामि किमावहामि ॥ ११४॥

गायन्ति मञ्जु मधुपा गृहदीर्विकास। एतच्चकास्ति च रवेनेवचन्धुजीव- पुष्पच्छदाभमुदयाचलचुम्बि बिम्बम ॥ ११५॥ संकेतगमने दत्तां मनः सुमनरसा जनः । ध्वनिर्यत्र मुणीभूतः श्रोत्रानन्दी निरूपितः ।। अथ मध्यमकाव्यभेदानाह-अगृदमिति। अगूमतिस्फुटम्। स्फुट तु ध्वनेमार्गः । अस्फुटस्य गुणीभूनता वक्ष्यते। संदिग्धतुल्यप- धान्य इति। वाच्यव्यङ्गययोः प्रत्येकं चमत्कारकारित्वात्संदिग्धे तुल्ये च पाधान्ये संदिग्धमाधान्यतुल्यमाधान्यरूपभेदद्द्यं स्याद्। यस्पेति। यस्य मम। काश्चीति सीभावः । अत्र जीवमिति जीवतेव ववत्रा जीव्निति भणनाज्जीवन्रिति पद्मनुपयुज्यमानतया वाधितार्य सत्माणधारणयोगात्किचित्करत्वसदविद्यमानत्व जीवत्कार्यकारित्वाद्यर्था- न्तरसंक्रमितवच्यम्। अन्ये तु जीवन्न भवामीति वाक्यस्य जीवतो बक्:

रहितत्वस्य व्यङनचम्य झमिति पतीयमानतयाऽनिस्फुटत्वादगूटता । वेन व्यङथस्यापाधान्यम्। गूंढस्येत्र चमन्कारकागिति्यान्।

[५१० उछासः ] काव्यमकाश:।

अत्र चुम्बनस्यात्यन्ततिरस्कृतवाच्यस्य । अन्राSSसीत्फणिपाशब्धनविधि: सकत्या भवडेवरे गाढं वक्षसि ताडिते हनुमता द्रोणाद्विरत्राऽडइनः । दिव्येरिन्द्रजिदत्र लक्ष्मणशर्लोकान्तरं भापित: केनाप्यत्र मृगाक्षि राक्षसपतेः कृत्ता च कण्ठाटवी ॥ ११६। अत्र केनाप्यत्रेत्यर्थशक्तिमूलानरणनरूपस्य । 'तस्याप्यत्र' इति युक्तपाठ: । अपरस्य रसादेरवाच्यन्य वा (वाक्यार्थीभूतस्य) अङ्गं रसादि, अनुरणनरूपं वा। अयं स ग्सनोत्कर्पी पीनस्तनविभदेनः । नाभ्यूरुजघनस्पर्शी नीवीविसरंसनः करः ॥ ११७॥ अत्र शुङ्गगरः करुणस्य ।

चुम्बनस्यंति। चुम्वीनि पढं वक्त्रसंयोगम्यानुपपद्यमाननयाऽत्यन्त- तिरस्कृतवाच्यं सत्संयोगसान्याद्ि एवं लक्षयच्चारुत्वशोभावहत्वा- दिकं स्फुटमेव व्यनक्तीनि धवनेरगूढता। अन्ये तु चुम्निशब्द: पादस्प र्शसंभावनां लक्षयतीत्याहुः। अत्रा उडसीदिति। द्रोप्पाद्रौ संरोहिण्य ओषधयः सन्ति।अत्र केनापीत्युक्ते मयेति व्यङ्गस्य झगिति पतीयमानत्वादगूढना। नस्याप्यत्रेति तु पाठे मयेति व्यङ्गयं गूढं स्यात्। रसादेरिति। रसादेर्वक्यार्थीभूतस्य प्रधानभूतस्य रसायङ्गव्। वाच्य स्य तु वसत्वलडाररूपसयाल ड्रार्वस्तुरूपं व्यङ्गयं गुणीभूतमेवापराङ्ग- लात्।अपमिति। रतकाले रसनामूर्ध्व कर्पतीति रसनोत्कर्षी। अयं स रसनोत्कर्षी नीवीविसंसनः करः । नाभ्यूरुजघनस्पर्शी पीनेत्यादि- पाठो युक्तः। संभोगक्रमभणनात्। परं शोकार्ततया व्यत्ययो न दुष्टः। शरदार इति। रणभुवि भूरिशवसः सस्तास्तमेक्षणेन पूर्वरतवृतान्त: स्पर्यमाणः संमति ध्वस्ततया मतः शोकविभावतां यात्यतः करुणस्या इिन्नोड्ङ्कं विपलमभ: । १३

संकेशसपेत [५ प्र० उलाक: ]

कैलासालयभाल लोच नरुचा निर्वाततालक्तक- व्यक्ति: पादनखद्युतिर्गिरिभुवः सा वः सदा त्रायताम्। स्पर्धाबन्धसमृद्धयेव सुदद रूढा यथा नेत्रयोः कान्तिः कोकनदानुकारसरसा सदः समुत्सार्यते। ११८।। अत्र भावस्य रसः । अत्युच्चा: परितः स्फुरन्ति गिरयः स्फारास्तथाऽम्भोषय- स्तानेतानपि बिभ्रती किमपि न क्वान्ताऽसि तुभ्यं नमः । आश्चर्येण मुदुर्मुहु: स्तुतिमिति प्रस्तौमि यावद्भुव- स्तावद्विभ्रदिमां स्मृतस्तव भुजो वाचस्ततो मुद्रिताः ॥११९॥ अत्र भविषयो रत्यार्यो भावो राजविषयस्य रतिभावस्य। बन्दीकृत्य नृपद्विषां मृगदसस्ताः पश्यरता प्रेयसां श्लिष्यन्ति मणमन्ति लान्ति परितश्चुम्बन्ति ते सैनिकाः ।

विध्वस्ता विपदोऽखिलास्तदिनि तैः प्रत्यर्थिभि: स्नूयसे॥१२०॥ अत्र भावस्य रसाभासभावाभासी पथमद्वितीयार्धद्योत्यौ।

कैलासेति। कैलासालयः संभुर्यत्र प्रसादनार्थ गौरीपाढयोः पतित- स्तेन नसद्युति: सालक्तकव्यक्ति: सालक्कच्छायेत्यर्थः ।नेत्रय .: कान्ति. रिति। पणते संभो कोपजा नेत्रारुणता गतेत्यर्थः। अन्र कवेर्देवीगत- रतिभावस्य भृङ्गगारोऽङ्गम्। अत्र पूर्वत्र च रसवदलंकारः । यथा पश्रा- दिना वस्तुनोपमितं मुखादि वस्तु चारुतया भाति तथा रसादिनाऽपि रसायुपस्कृतं भातीति वस्तुन इन रसादेरप्यलडूनरत्वम्। नन्वत्रोदाह- रणद्येऽरपि क्रमेण करुणरसभावी व्यङ्गथो। तयोश्च मुख्यनेति कथं गुणीभूतव्यङ्गय्नेति चेत्। सत्यम्। मुख्यावापे न तथा चमत्कुरुतो यथाऽत्र गोणोऽपि नृङ्नर इति तेनेव्र व्यपदेशः । एवमन्यभावि भाव्यम्। अन्रेति। भृषगतायाः कविरतेर्भूविषया रतिरेवाङ्गम्। अन्योन्या- स्थाबन्यरूपरतेश्त्राभानाम्र बृङ्गनरः। ततः पेयस्वदलङूर: । बन्दीति । अन्र पश्यतामित्यनादरे पष्ठी। पश्यतः मियाननादत्पेत्पर्ष:। भाइस्पेति । रिपुरिजां. रत्यमाने सेनिकानां इमतपरया, रसाभास:।

पे प० उललासः ] कान्बमकाक्ा।

ददशे तव वैरिणां मदः स गतः कापि तवेक्षणे क्षणात् ।।१२१।। अत्र भावस्य भावभशम: । साकं कुरङ्करका मधुपानलीला कर्तु सुदृद्द्िरपि वैरिणि ने प्रवृस्े । अन्याभिधायि तब नाम विभो गृहीतं केनापि तत्र विषमामकरोदवस्थाम् ॥ १२२॥ अत्र प्रासस्योदयः । सोढा तत्काल लसदसहभावस्य तपसः कथानां विश्रम्भेध्वय च रसिक: शैलदुहितुः । प्रमोदं वो दिश्यात्कपटबटुवेपापनयने त्वराशैथिल्याभ्यां युगपदभियक्त: स्मरहरः ॥ १२३॥ अत्राऽSवेगधैर्ययो: संधि:। पशयेत्कश्िचचल चपल रे का त्वराऽहं कुमारी इस्तालम्वं वितर हह हा व्युत्क्रम: कासि यासि। इत्थं पृथ्वीपरिवृद् भवद्विद्विषोऽरण्यवृत्ते: कन्या कंचित्फलकिसलयान्याददानाऽभिघत्ते॥ १२४।। 1 अभूर्णां च रत्यभावे दैन्याद्यनुचितमित्युत्तरार्धे भावाभास: । तौ च

अविरलंति। अन्र तवेक्षणे क्षणादिति भिन व्यार्येयमभिमं वा । तथा तच्छब्द: पूर्ववस्तुवाची निर्दिष्टः। तेन यदं नापेक्षते। अभापि राज-

लंकार: । अत्र न्रासस्पेति। भावस्य। रतेरङ्रमिति शेषः। अत्र भावोदया- लंकार:। असोढेति। तपो मुशत्व्रेपेि भगवतोऽपेक्षितमित्पक्षमा। विसग्य- जस्पितश्रवणे रसिक: स्मरेणोपलक्षितो हरः स्मरहर इत्युचित नतु स्मं हरतीति। अत्र शिवविषयरते: संधिरङ्गन्म् । पश्येदिति। बने काचितंकन्या रतार्थिनं पान्थं पत्याइ । पश्चेत्कमि-

संकेतसमेत :- [५ प० उललास: ]

अप्र शड्नडसूयाधृ तिस्मृतिश्रमदैन्यविष्योधौत्सुकयाना सबलता। एते च रसवदायलंकारा । यद्यपि भावोदयभावसंधिभावश- बलत्वानि नालंकारतयोक्तानि तथाऽपि कश्चिद्धूयादित्येवमु क्तम्। यद्यपि स नास्ति कश्विद्विषयो यत्र ध््वनिगुणाभूतव्य- ङन्ययो: स्व्रपभेदादिभिः सह संकरः संसृष्टिर्वा नास्ति तथाि प्राधान्येन उयपदेशा भवन्तीति कचित्केनचचिद्यवहार:। जनस्थाने भ्रान्तं कनकमृगतृष्णान्धितधिया वचो वे देहीति प्रतिपदमुदश्रु प्रलपितम्। कृताऽलं काभर्तुर्वेदनपरिपाटीपु घटना मयाSSसं रामत्वं कुशलवसुता न त्वधिगता॥ १२५ ।

दित्याशडून। चञ्चल चल गच्छेत्यसूया। का त्वरेति धृतिः। कुमार्य- स्मीति स्पृतिः । हस्तालम्वं विनरेत्योत्सुक्यम्। हहति श्रमः । हेति दैन्यम्। व्युत्क्रम इति विबोधः। कासि यासीत्योत्सुक्यम्। एषां पूव पू्वोपमर्देन बन्धः शबलना नृपविषयरतेरङ्गम्। एते चेति। एतेनान्यत्र तु वाक्यार्थेडङ्गिनि यत्राङ्गं रसादिस्तत्र रस- वदादयोऽलंकाराः । रसः श्रृङ्गरािः। पेयः भियतराख्यानम्। ऊर्जो वलम्। तानि विद्यन्ते येषु निबन्धनेषु तानि रसवदादीनि। कक्षिदिति। प्राभ्विकाधुनिकः । एमिति। अलंकारतया। उक्तमिति। अस्माभिरिति शेष: । यद्यपीति। अयं भाव :- यद्यपि रसतान्पर्यालोचनेन मध्यम- काव्येऽपि पुनर्ध्वनावेव विश्रान्तिरिति धवनिगुणीभृतध्वन्योः सर्वत्र संकर: संसष्टिवा तथाऽपि यत्र यस्माच्चारुतामतिपत्तिस्तत्र तेन व्यपदेशः कार्यः । ततोऽत्र गुणीभूनमेतर प्धानं नध्वनिरित्यर्थः । सप्रभेदादिभिरिति। आदिशब्दादलंकारा ग्राह्याः। जनस्थान इति। जनस्थानं दण्डकारण्यं जनाना स्थानं च । कनक- मृगे गृष्णा भ्रान्तिः। कनके च मृगतृष्णा लिप्सा। वे देहीति पददयं सीता च। लड्डगभर्तुर वदनेषु मुखेषु दशस इषुघटना बाणयोगः। अल- मविशयेन कुत्सितस्य भर्तुर्वदनपक्किषु वचनश्रेणीपु घ:नाऽऽदेशकारि- तेत्यर्थः। कुशलवौ सुनौ यस्याः सा तथा सीतेत्पर्थः । कुमलवसुनो भावस्वचा सुभधनतेत्यर्थः । अनुरणनरू प। अनुस्वानेन तुव्यो व्यक्षृप

[५ प० उलाम:] १०१:

अत्र शब्द्शंक्तिमूलानुरणनरूपो रामेण सहोपमानोपमेय- भावो वाच्यर्ता नीतः। आगत्य संघनति वियोगविसंधुलाङ्गी- मम्भोजिनी कचिदपि क्षपितत्रियामः । एनां प्रसादयति पश्य शनेः प्रभाते तन्वङ्गि पादपननेन सहस्ररशमिः ॥१२६॥ अत्र नायकवृत्तान्तोऽर्थेशक्तिमूलो वस्तुरूपो निरपेक्षरविक्म- लिनीवृत्तान्ताध्यारेपेणेव स्थिनः । वाच्यसिद्धयङ्ग यथा- भ्रमिमरतिमलसहृदयतां मलयं मूछी तमः शरीरसादम्। मरणं च जलदभुजगजं परसह् कुरते विषं वियोगिनीनाम् ॥१२७॥

इत्यर्थः। वाच्यतामिति। व्यङ्गयोपमयंव रामन्वे लब्धे यद्रामत्वमुक्तं तदन्यपरवाचस्य व्यङ्गयोपमाङ्गतां नीनेन्यर्थः । आगन्येनि। अत्र विसंस्थुलाङ्गीव विसंस्थलाङ्गनी तो तथेति विग्रहः। बहत्रीहाँ तु डीपरत्ययापातिः। कचिदपि द्वीपे क्षपिता त्रियामा दिनं कृतमित्वर्थः। पादपतनेन द्ीप्तियोगेन प्रसादयति। लक्षणया विकास- यतीत्यर्थः । अत्र समासोक्तों वस्तुरूपनायकषृटत्तान्तस्य सामर्थ्यादाग- तत्वादङ्गन्वम्। निरपक्षेति। न हि रविषधिन्यो नायकटत्तान्तमाकाङ्क्षतः। नायकथ् नायिका च तौ नायकों। तद्वत्तान्तोऽर्थादापतितः । अध्यारो- पेणेति। न हवत्र नायकवृत्तान्तो रविषदिनीवृत्तान्तवत्पराधान्यं लभते। कुतः । रविपग्मिनीवृत्तान्तस्य प्रभातपस्तावाद्वाच्पस्य सतोऽङ्गितां नीनत्वात्। रतिपग्मिननायकवृत्तान्त आरोपित इति भाव:। नभिमिति। भ्रमिश्चित्तस्पानवस्थत्वम्। अरतिर्वाह्यार्थेषु। मलय इन्द्रियाणामल्पा शक्तिः। नेपां चित्तस्य च शक्तिरोधो मूर्छा। सत्येव चेतसीन्द्रियाणामशक्तिस्तमः । विपं प्रस्तावाज्जलम् । तस्प पभ्रामि- प्रभृ्तिकार्यविश्ेपोत्थ, पनेन कालकूमिवेति व्याख्या। अन्यथा पैपानां भुजङ्गत्वं न सिध्यति । अयं शब्दशक्तिमूल: पदपकाश्यो ध्वि:। मेघानां कृष्णत्वेन भुजङ्गत्वसिद्धया विषस्य जलस्य गरलरूपता सिध्यतीति व्याखयाने तूचमत्वमेव।

संकेतसमेस :- [५ प० उल्ास:

अत्र हालाइलं व्यङ्गपं भृजगरूवस्य वाच्यस्य सिद्धिकत्। यथा वा- गच्छाम्यच्युत दर्शनेन भवतः किं तृप्षिरत्वधते कि त्वेवं विजनस्थयोईतजनः संभावयत्यन्यथा।

माश्िष्यन्पुलकोत्कराश्चिततनुर्गोपीं हरिः पातु वः ॥१२८।।

एतच्चेक व्रैकवक्तृगतत्वेनापरत्र भिन्नवकतृगतत्वेनेत्यनयोर्भेद:। अस्फुटं यथा - अदृष्टे दर्शनोत्कण्ठा दष्टे विच्छेद भीरुता । नादृष्टेन न दृष्टेन भवता लभ्यने सुखम् ॥ १२९॥ अन्रादष्टो यथा न भवास वियोगभयं च यथा नोत् घते तथा कुर्या इति क्रिष्टम। संदिग्धपाधान्यं यथा- हरस्तु किंचिन्परिवृत्तधैर्यश्रन्द्रोदयारम्भ इवाम्बुराशिः। उमामुग्वे बिम्बफलाधरोष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि ॥ १३०॥

अच्युतेति। हे अच्युत हरेऽक्षरणतील। दर्शनेन संभोगविकलेन। विजनस्थयोरेकान्तस्थयोः । संभावयाने मन्यने। भर्वास्तावदच्युत उदासीन:। तत्किमित्यात्मानं बन्धयावः । आमन्त्रणम् । हे अच्युतेति रूपम्। वाच्यस्येति। सिद्धावङ्गमिति योगः । अन्र वाच्यं स्वोपस्कार- कादूव्यङ्गयात्स्वात्मोपपति लभमोनं वैदग्व्यं प्रतिपाद्यद्व्यङ्गधमर्य गौणयति। पतञ्वेति। व्यङ्गन्यम्। एकत्रति । भ्रमीत्यत्रेको वक्ता कविः । अपग्त्रेति। गच्छामीत्यत्र पूर्वार्धे गोपी, उत्तरार्धे तु कविर्वक्ता । तथा कुर्या इति। एवंरूपं यव्यङ्कधं तम्य स्फुटवेन न पतीतिः। तनोऽनवमं करोतीति क्रिष्टम्। । बिम्बफसमपरयतो बिम्बफलाधरौ। वारशावोषी यत्र मुले चथा। प्रयाणां नेत्राणां मुखेऽधर ओषे वेति स्थानन्ये व्यापारण स चमत्कारः। अत एव विलोचनारनी बहुनचनोक्तिर्युक्तिमेति। यदि माडवरमासावोष्म तथा बिम्बफलाकार।उपरोष्ठो यम तन्तबा । सर्वेर्नेंने-

[५.प० उलास: ] काव्यमकास:।

अन्राधरं परिचुम्पितुमैच्छदिति कि मतीयमानं किवानिलो- चनव्यापारणं वाच्यं प्रधानमिति संदेह:। तुल्यभाधान्यं यय- ब्राह्मणातिक्रमत्यागो भवतामेव भूतये। जामदम्न्यस्तथा मित्रमन्यथा दुर्मनायते॥ १३१॥ अत्र जामदग्न्यः सर्वेपां क्षश्रियाणामिव रक्षसां क्षणात्क्षयं करिष्यतीति व्यङ्गयस्य वाच्यस्य च समं पाधान्यम्। काकाSड- क्षित्रं यथा- मध्नामि कौरवशतं समरे न कोंपाद्- द्ुःशासनस्य रुधिनं न पिबाम्युरस्तः । संचूर्णयामि गदया न सुयोधनांरू संधि करोतु भवतां नृपतिः पणेन ।। १३२ ।। अत्र मथ्नाम्येवेत्यादि व्यङ्गयं वाच्यनिषेधसहभावेन स्थिनम्। असुन्दरं यथा- वाणीरकुडं गुड्डीनसउणि कोलाइलं सुणन्तीए। घटकम्मवावडाए बहुएसीअन्ति अङ्गाइं॥ १२३॥

र्मुखावलोकने मुखस्य सौन्दर्यातिशयः प्रतीयते। संदेह इँनि। द्वयोरपि चमत्कारकारित्वादेक्वस्यापि निर्धारणं कर्तु न पार्यते। म्राह्मणेति। द्विजावज्ञात्यागे भवर्ता भृतिरहं च मित्रमित्येकोपक्रमे कार्यदयं सिध्यतीति महाचमत्कारकारीत्यर्थः । इय रावणपुरुषं मति भार्गवोक्तिः । वाच्यस्येति। दौर्मनस्यरूपस्य । व्यङ्रथमिति। काकाक्षिप्तमिति संबन्धः। वाच्येति। वाच्यशासी निषेधय तत्सहभावेन। अय भाव :- पूर्व निषेधस्य प्रतीतिस्ततः पाधान्येन व्यङ्गस्येति नास्ति । किंतु दयस्यापि समं प्रतीतिः। न चात्र विप रीतलक्षणा। यत उच्चारणकाल एव न कोपादिति दीप्ततारगद्गदसा- काइकाकुबलान्तिषेधस्य निषेध्यमानतयैव युधिष्टिरेष्टसंधेरक्षमारूपत्व्ा- भिपायेण पतीतिरिति मुख्यार्थबाषाद्यमाबाद्। वार्णीरेति। गृहकर्मव्यापृतायाः । अन्यकर्मरताया अपि बच्जाः साति-

१-शानीरनिकुखङ्ीनशकुनिको लाहलं शुण्त्रन्याः । यृह कर्मन्यापृताया वप्बाः सांदन्त्यनूगानि H:

१०४ संकेतसमेत :- [५ प० उलास:

अत्र दत्तसंकेतः कश्िल्लतागहनं प्रविष्ट इति व्यङ्गयात्सी- दन्त्यङ्गगनीति वाच्य सचमत्कारन्। एषां भेदा यथायोगं वेदितव्याश्र पूर्ववत् ॥४६ ॥ यथायोगमिति। व्यज्यन्ते वस्तुमात्रेण यदाऽलंकृतयस्तदा। ध्रुवं धवन्यङ्गता तासां काव्यवृत्तेस्तद।श्रयात् ।। इति ध्वनिकारोक्तदिशा वस्तुमात्रेण यत्रालंकारो व्यज्यते न तत्र गुणीभूतव्यङ्गय्यत्वम्। सालंकरिर्ध्वनेस्तैश्व योगः संसृष्टिसंकरैः । सालंकारैरिति नैरिवालंकारैरलंक रयुक्तेश् तः। तदुक्त्त ध्वनिकृता- स गुणीभूतव्यङ्गयैः सालंकारैः सह मभेदे: स्वैंः। संकरसंसष्टिभ्यां पुनरप्युदद्योनते बहुधा॥ इति।

शयलज्ापरवशाया अपि अङ्गगनीनि बहुवचननकमपि न ताटशमङ्ग यदात्मानं संवरीतुं शक्रोति। सीदन्ति। आस्तां गृहक्म स्वमपि नालं धर्तु गृहकर्म च। तथा स्फुटमलक्ष्यमाणेनान्यस्माद्वाच्यादेव स्मरषारव श्यमतीतेश्मत्कारः। वाच्यं स्व्ात्मानमुन्मुच्य व्यङ्गयं निमज्जयतीत्यर्थः। एयां भेदा इति। यावन्तो भेदा: शुद्धध्वनेस्तावन्तो गुणीभूतव्य ङ्वयस्याि भवन्तीत्यर्थः । ध्यन्यङ्गतेनि। व्यञ्जकत्वेन व्यङ्गयत्वेस च द्विधा ध्वन्यङ्गता। तत्रेह प्रस्तावाद धवन्यङ्गता व्यङ्गयत्वेन ग्राग्या। ध्वनिरूपतेत्यर्थः । तदाश्रयादिति । यतोऽलंकारेषु काव्यवृत्तिविश्रा न्यवि। वेर्षा व गुणीभूततायां काव्यं वाक्यमात्रं भवेत्। न च वाकये वस्तुमात्रे काव्यव्यवहारः । तरिवेति। गुणीभृतर्तेरिव। अयं भाव :- अत्र पक्षत्रयी । शुद्धध्वनेः केवळालंकारयोग इत्येक: पक्षः । द्विनीयः केवलगुणीभताव्यङ्गययोग:। नृवीयस्त्वलंकारयुक्तगुणीभूतव्यड्ययोगश्चेति । तेरिति। गुणामूतव्य ङ्न्येः। स गुणी भूतव्यङ्गवैरिति। स ध्वनिः स्वेः पषदैः संकरसंसृष्टिम्यां कृत्वा बहुधा स्यांत्। एकस्मिलेव टन्ते वनिगुरेीभूत्यङ्गयं चालं कारथ स्यादिति भात:।वनिगुणीयूतध्यङ्गधय : मंसृष्टियथा-

[५ प० उल्लास: ] काव्यमकाश: । १०५

अन्योन्ययोगादेवं स्यान्जेदसंरयाऽतिभूयसी ।। ४७।। एवमनेन प्रकारेणावान्तरभेदगणनेSतिप्रभूततरा गणना। तथा हि। सृङ्गारस्यैतर भेदमभेदगणनायामानन्त्यं का गणना तु सर्वेषाम्। संकलनेन पुनरस्य ध्वनेस्त्रयो भेदाः।व्यङ्गस्य त्रिरूप- त्वात्। तथा हि। किंचिद्वाच्यनां सहने किंचित्त्वन्यथा। तत्र वाच्यतासहमविचित्रं विचित्रं चेति। अविचित्रं वस्तुमात्रम्।

पट्तर्कीललनाललामन गते यस्मिन्मुनिस्व्ामिनि स्वर्गे वाग्जननी शुर्चा परवसा कश्मीरमाशिश्रयत्। तत्रापि स्फुरितारतिर्भेगवती जाने हिमाद्रिं गता तापं तादृशपुत्ररत्नविरहे सोदुं न शक्ताऽन्यथा।। स्वमेतत्। अत्र ललनाललामनीत्यविवक्षितवाच्यो ध्वनिः। जाने तादृशेति पदे गुणीभूतव्यङ्गये। जाने इति पदेनोत्मेक्ष्यमाणानन्तधेमि- व्यञ्जकेनापि वाच्यमेवोत्मेक्षणरूपं वाक्यार्थीक्रियते। तादृश इति पदे- नासामान्यगुणोघो व्यक्तोऽपि गौण: । स्मृतिरूपस्य वाच्यस्य भाषा- न्येन चारुत्वहेतुत्वात्। तयो: संकरो यथा- न्यकारो हायमेव मे यदरयस्तत्राप्यसी तापसः । इति। अत्र रौद्ररसध्वनिर्वाक्यार्थीभूतः । तस्य व्यङ्गयविशिष्टवाच्यवा- चिभि: प्देः संकरः । विभावादिरूपतायामरय इत्यादिकं रौद्रमेव पुष्णाति। वाच्यस्येव क्रोधोद्दीपकत्वाद्गुणीभूतव्यङ्गयता । ध्वनेर्वा- च्यालंकारसंसृष्टिसंकरविषयदृष्टान्ता: मुलभत्वाभोक्ताः । सरसालंका- रकाव्ये स्वयमूह्या:। अन्योन्येति। न केवलं घ्वने: स्वभेदादिभिः संकरसंसष्टी यावचेषा- मषि मिथो योगात्ते स्याताम्। किचिदिति। व्यङ्गम् । अयं भाव :- वकत्वलंकाररसादितया त्रिधा व्यङ्गनयम्। तत्र वस्त्वलंकाररूपस्य वाच्यतायोग्यताऽस्ति। न तु यदैव व्यङ्गयता तदैव वाध्यतति। अन्य- घेति। रसादि कदाचनापि वाच्यतां न सहत इत्यर्थः । वस्तुमात्रमिति। मात्रशब्दादेतदुच्यते यद्विधिनिषेधतदुभयात्मतारूपेण वस्तुनो ध्वनिः

१ स. धर्मन्य"। १४

१०६ संकेतसमेत :- [५ प० उल्ास: ]

विचित्रं त्वलंकाररूपम्। यद्यवि प्राधान्येन तदलंकार्य तथाऽपि ब्राह्मणश्रमणन्यायेन तथोच्यते। रसादिलंक्षणात्वर्थः स्वम्रेऽपि न वाच्य:।स हि रसादिशब्देन शृङ्गरादिशब्देन वाडभिधीयेत। न चाभिधीयते। तत्नयोगेपि विभावाद्यपयोगे तस्यापतिपत्ते- स्तदपयोगेऽपि विभावादिपयोगे तस्य प्रतिपत्तेश्वेत्यन्त्रयव्यतिरेका- भ्यां विभावाद्यभिधानद्वारणैव प्रतीयत इति निश्ीयते। तेनासौ व्यङ्गय एव । मुख्यार्थवाघाद्यभावान् पुनर्लक्षणीयः।

विना लक्षणत न भवनीति प्राकमतिपादितम्। शब्दशक्तिमूले त्वभिधाया नियन्त्रणेनानभिधेयस्यार्थान्तरस्य, तेन सहपमादे- रलंकारस्य च निवेवादं व्यङ्गयत्वम्। अर्थशक्तमूलेऽपि, विशेषे संकेत: कर्तु न युज्यत इति सामान्यरूपाणां पदाथानामाकाङक्षा- संनिधियोग्यतावशात्परस्परसंसगे यत्रापदार्थाि विशञपरूपो

संकषिप्तः। न त्वलंकागणाम्। बहुन्वान्। तयनि। ध्वनिरप्यलंकार- तया निर्दिश्यत इन्यर्थः। लक्षणम्यिि। ग्मादेवच्यितायोग्यताऽपि ने. त्यर्थः। केवलं व्यञ्जनव्यापारेणाSSम्वाय्यमानजीितया भातिन व्यापाग- न्तरेणेत्याह-म हीनि। नप्रयोगेऽपाति। ग्माटिशङ्गगदिशब्प्योगे पि। नदप्रयोगेडपीति। ग्मादिघुङ्गागदिशव्दापयोगेडपि। प्रनीयन त। पतीतिविषयः। मु्यायेनि। न हि विभावादों मुख्यायें वाघा्ति येन लक्षणा स्यान्। वस्तुमत्रेति। आस्तां ग्सरपं व्यङ्ग्यं तू तावदित्यथः। पागिति। सहिता तु प्रयोजन इत्यत्र। एतेन लक्षणाSि व्यङ्गयं बिना न स्यादित्यर्थः। तनो यदा लक्षणायां वस्तुरूपमपि व्यङ्गवं न लक्ष्यत्वर- मागतं तदा कथं रसादेलक्ष्यता। अर्यान्तरस्प्रति। अपाकरणिकस्य। तनेति। अर्थान्तरेण सहोपमादेरलंकारस्थ। न युज्यत इनि। संकेतो हि न नियते विशेषांशे। आनन्न्याद्रयभिचाराचच। संसर्ग इति। विशे- पणविशेष्यभावरूपेऽ्व्रये। अवदार्थोड्नि। अपिशब्दोऽत्र व्यवहित- क्रमः। नेन यदा वाक्यार्थोऽ्यपढार्थोऽनभिवेयस्तदोक्ताना पदाना- मुच्तरकालमन्वयमन्योन्यानुकूत्यरूपं वदतां मते ्यड्धोर्थोऽपदार्थ एव नाभिधेय इत्यर्थ: । विशेषरूप इति।

[५ प० उ्ास: ] काव्यपकाशः । १०७

वाक्यार्थस्तप्राभिहितान्वयवादे का वार्ता व्यङ्गन्यस्याभिधे- यतायाम्। येऽप्यादु:। शब्दवृद्धाभिधेयांश्च प्रत्यक्षेणात्र पश्यति। श्रोतुश्च पतिपन्नत्वमनुमानेन चष्टया । अन्यथानुपपत्या तु बोधेचछक्तिं द्र्यात्मिकाम् । अर्थापत्याऽ्ववुध्यन्त संबन्धं त्रिप्रमाणकम्॥ इनि प्रतिपादितदिशा देवदत्त गामानयेत्याद्युत्तमवृद्दवाक्यप्रयो- गाद्देशादेशान्तवं साम्रादिमन्तमर्थ मध्यमवृद्ध नयति सत्यनेना- स्माद्वाकयादेवंविधोऽयः प्रतिपन्र इति तचेष्टयाऽनुमाय तयोरग्- णडवाक्यवाक्याथयोरथापस्या वाच्यवाचक भावक्षणसंबन्धमव- धाय वालस्तत्र व्युन्पदन। परत्षैत्र गामानय देवदत्ताश्वमानय

सामान्यान्यन्यथासिद्धेविशेषं गमयन्ति हि। इति न्यायान्। यजीि। अन्विताभिधानवादिमनमेनन्। शव्देति। शब्द: श्रोत्रेण प्रत्यक्ष:। वृद्धघटादिरूपाभिधिर्या तु चक्षुपा। प्रतिपन्नवमिति। अनेना- यमथों ज्ञान इति प्रतिपत्ति: पदार्थानयननयनादिरुप चेष्टाहेतुकानुमा- नेन पश्यति परिच्छिनत्तीत्यर्थः । दयात्मिकामिनि। वृद्धज्ञानान्यथानुप- पतत्या शब्दे वाचिकां पदार्थे वाच्यां शक्तिमिनि । कचिद् द्वयाश्रिता- मिति पाठः। दयं शब्दार्थस्व्रभावम्। एवं त्रिप्रमाणं संबन्धमर्थापत्यैव जानते। साक्षाच्छक्तिविषयनया हि व्यापरादर्थापत्तेः कारणता। पूर्वयो्त्वितिकर्तव्यतारूपतेति भावः । कि चापरं व्याख्यानम्- ज्ञानान्यथानुपपत्याऽर्थापत्तिप्रमाणेन द्वयाश्रितां शक्ति पंश्यति वालः । इत्थं त्रिप्रमाणं संबन्धमनतुध्यन्ते वृधाः प्रतिपादयन्तीति भावः। तक्चेष्ट्येति। मध्यमनद्धचेष्टया । तत्रेति । वाक्याद्वाक्यार्थविषये । अखण्डेति वाक्यवाक्यार्थनिशेषणं लोकरूढयोक्त्तम्। यावता त्वन्वितवा- दिनां मतेSखण्डौ वाक्यवाक्यार्थों न स्तः।व्यवहर्तगतशब्दपयोगार्थमतीत्यो रविभत्तया, उद्देशवाक्यवाक्यार्थनष्टतया पूर्व हेतुमन्भावाचगती सत्या- मखण्डत्वप तीति: स्यादित्यर्थः। परत इति। तदनन्तर्र वैत्र गामामयेतया-

संकेतसमेत :- [५प० उललास: ]

देवदत्त गां नयेत्यादि वाक्यभयोगे तस्य तस्य शब्दस्य तं तम-

मेव प्रयोगयोग्यमिति वाक्यस्थितानामेव पदानामन्वितेः पदा- यैरन्वितानामेव संकेतो गृह्यत इति विशिष्टा एव पदार्था वाक्यार्थो न तु पदार्थानां वैशिष्टथम्। यद्यपि वाक्यान्तरमयु- ज्यमानान्यपि मत्यभिज्ञापत्ययनेन तान्येवैतानि पदानि निश्री- यन्त इति पदार्थान्तरमात्रेणान्वितः पदार्थः संकेतगोचरस्त- थाऽपि सामान्यावच्छादितो विशेषरूप एवासौ पतिप दयते, व्यतिषक्तानां पदार्थानां तथाभूतत्वादित्यन्विताभिधान- वादिनः । तेषामपि मते सामान्यविशेषरूपः पदार्थः संकेतविषय

दिवाक्येषु कदाचित्कस्यापि शब्दस्योद्वापः परवृत्तिरिति यात्रन् । व्यतिरेकाम्यामिति। पढ़ानां संकतो गृह्यत इति योगः । निवृत्तिकारीति। पवृत्तिनिवृत्तिरूपो वृद्धव्यवहारः। परवृत्तिनिवृत्ती च विशिष्टार्थनिष्ठे। अतो विशिष्ट एवार्थे पदानां संबन्धावगनिः । वाक्यमेवेति। अनन्वि- तार्थपद्मयोगे काऽपि पटत्तिन संभवति। पदानामिति। अन्विताना- मिति शेष: । अन्वितैरिति। पदान्तरः पदानामर्थान्तररर्थानामन्वय इति भाव: । विशिष्टा एव्रेति । विशिष्टा एवान्व्रिताः पदार्थाः पदानाम- भिधेया न तु पदार्था एव केवलाः । अयमाशयः-वाक्यार्थस्नावत्क्रि- याकारकयोगात्मा। कारकक्रियाश् संबन्धाभिमुख्येन मिथो विरहास- हिष्णत्वेनान्विता एव स्वशक्तरुच्यन्त इत्यर्थः । न त्विति। सामान्यत्वे- नोकानां पदार्थानां न पश्ाद्वैशिष्टयं स्यादिति। यद्यपीति। संकेत- गोचर इति योगः । अयं भाव :- यदि पदार्थाः पदार्थान्तरविशेपर- न्विताः संकेतविषयाः स्युस्तदा मैत्रमैत्रीस्तत्रयेत्यादिवाक्येष्वेषां पदा- नामत्रैव वाक्येऽर्थप्रतिपादकता स्यात्। नान्यवाक्यस्थानां विशेषा- न्वितानाम्। संकेताविषयत्वात्। तथा सति स एवायमिति प्रत्यभिज्ञा- मत्ययोऽपि न स्यादिति। तानीति। यानि वाक्यान्तरे प्रयुक्तदृटानि। सामान्यावच्छादित इति। न्यग्भूतसामान्यः । असाविति। पदार्थ: । न्यतिघक्तानामिति। वाक्यमेव परयोगाईमित्यायातं पदार्थान्तरर्युक्कताना- मेव। तथामतत्वादिति। सामान्यावच्छावितिविभेपरूपत्वात्। विशेषरूच हति।

[५ प० उल्लाम:] काव्यमकास। १०९

इत्यतिविशेषभूतो वाक्यार्थान्तर्गतोऽसंकेतितत्वादवाच्य एव यत्र पदार्थ: प्रतिपद्यने तत्र दूरेऽर्थान्तरभूतम्य निःशेषच्युतेत्यादौ विध्यादेश्वर्चा। अनन्वितोऽर्थोऽभिहितान्वये। पदार्थान्तरमात्रेणा- न्वितस्त्वन्व्विताभिधाने। अन्वितविशेषस्त्ववाच्य एवेत्युभयनयेड- व्यपदार्थ एव वाक्यार्थः । यदप्युच्यते नेमित्तिकार्थानुसारेण निमित्तानि कल्प्यन्त इति, तत्र निमित्तत्वं क रकत्वं झ्ञापकत्वं वा । शब्दस्य पकाशत्वान्र कारकत्व्रम्। झ्ञापकत्वं त्वज्ञातस्य कथम्। ज्ञातत्वं च संकेतेनेव। स चान्वितमात्रे। एवं च निमित्तस्य नियतनिमित्तत्वं यावभ निश्चितं तावभेमित्तिकस्य भतीनिरेव कथम्। इति नैमित्तिकानु-

सामान्यप्रतीतिनान्तरीयका विशेषा: । निर्विशेषं न सामान्यं भवेच्छशविषाणवत्। इति न्यायात्। ततः सामान्यावच्छादिनो विशेष एव संकेतस्य विषयः। सामान्यं त्वनुक्तमपि ज्ञायत इन्याह । अतिविशेष इति। विशेष- मतिक्रान्तो यः स्वभावः सोऽतिवशेषः । तं भूतः प्राप्तोऽतिविशेषभूतः सामान्योऽर्य: । केवलपदार्थरूप इति यावत्। यद्वा विशेषमतिक्रान्तोऽ- तिविशेषः । स चासी भूतश् स तथा सामान्योर्थः । यत्रेति। वाक्ये यदाऽन्विताभिधानवादे सामान्योऽप्यर्थो न वाच्यस्तदा का वार्ता व्यङ्गयस्य वाच्यतायाः । अनन्वित इति। अविशिष्टः सामान्यरूपः पदानामर्थ: संकेतस्य विषय इति शेपः । अन्वितेति। वाक्यर्थस्त्वप- दार्थ एवेति योगः। अन्वितविशेषः । सर्वाङ्गसंपूर्ण: केवलविशेषरूपः । एतद्वाक्यार्थविशेषणमिति पक्षद्येऽ्यपदार्थ एव वाक्यार्थः । यदपीति। अन्विताभिधानवादिभिः प्राभाकरैः । नेमित्तिकार्थेति। वाक्यार्थतात्पर्य नेमित्तिकार्थः । निमित्तानीति। पस्तावाच्छव्दाः ।तत- स्तात्पर्यानुसारेण यदा शब्दा: कल्प्यन्ते तदा व्यङ्ग्यं वाच्यमेवेति भावस्तेषाम्। अन्वितमात्र इति। सामान्यावच्छादित विशेषरूपे। निश्चित- मिति। निमिच्चेषु संकेतो न नैमिततिकेडर्यें। वत्कयं नैमिचिकस्य साक्षात्म वीतिः। तदगतीती कथं पदार्थोवगतिर्नियतनिमिता स्वादिवि।

११० संकेतसमेत :- [५ प० उल्ास: ]

सारेण निमित्तानि कल्प्यन्त इत्यविचारिताभिधानम्। ये त्वभिद्धति सोडयमिषोरिव दीर्घठीर्घतरो व्यापार इति, यत्परः शब्दः स शब्दार्थ इनि च विधिरेवात्र वाच्य इति। तेऽप्य तात्पर्यज्ञास्तात्पर्यवाचोयुक्तेर्देवानापियाः। तथा हि। भूनभ- व्यसमुच्चारणे भतं भव्यायोपदिश्यत इति कारकपदार्थाः क्रिया- पदार्थेनान्वीयमानाः प्रधानकक्रियानिर्वतकस्वक्रियाभिसंबन्धात्सा- ध्यायमानतां प्राप्नुवन्ति। ततश्वादग्धदहनन्यायेन यावदभासं तावद्विधीयते। यथा-ऋत्विरिवप्रचरणे प्रमाणान्तरात्सिद्धे 'लाहितोष्णीपा ऋत्विजः प्रचरन्ति' इत्यत्र लोहितोष्णीपत्व्र- मात्रं विधेयम्। हवनस्यान्यनः सिद्धेदध्ना जुहोतीत्यादी दध्या- दे: कारणन्वमात्रं विधेयम्। कचिद्भयविधि: । कचित्रिविधि- रपि। यथा रक्तं पटं वयेत्याढावेकविधिद्विविधिस्तिविधिर्वा । ततश्च यदेव विधेयं तत्रैव तात्पर्येमित्युपात्तस्येव शब्दस्यार्थे

इपोरितेति।यथा श्गे व्मोरसी मित्वा जीवितमादत्ते प्रवृत्तिभदाभावेड- पि तथा वाक्यमप्यभिधयैव वाच्यव्यङ्गये वक्तीति भावः। अभिधा हि यत्पर्षन्ता तत्रैवाभिधायकन्वं तत्परन्तता च प्रधाने धवनावेच। एनेन वाच्यव्यङ्गययोगभिधव व्यापार। विि्धनि।विधिग्व वाच्यो न पुन- निषेधोपि। अवान्तरत्वाद्विधेस्तु निर्वाहत्वाद्वाच्यनेति भावः। अंत्रेति। निःशेषच्युनेन्यादाँ।अनान्पयज्ञा दनि। यत्परशब्द: स शब्दार्थ इत्येतन्न जानन्तीन्यर्थः। भुनमिति। प्रमाणान्तरण सिद्ध भूनम् । असिर्द्ध भव्यम्। भवतीति व्यन्पत्तेः । साध्यं भव्यमिनि यावत्। कार्र्केत। यथा चैत्रः काऐः स्थाल्यामन्रं पचनीन्यादानत्पाकयेदन्यनः सिद्धम्तदा स्थाल्या- धारन्वमेत्र विधेयम्। तम्पेव साध्यन्वान। प्रधरनन।प्रचरणरूपा क्रिया। स्त्रक्रिनि। लोह्ितोष्णीपत्वविदानायाः क्रिया:। माध्यायमाननाम्। साध्य- रूपताम्। यावदत्राप्तमिनि। यावन्मात्रं साध्यं तावन्मात्रं विधेयमति अम्बः । ले. दिनोष्णीप यमात्मिति। यत्तम्येव सवेंः कारकेः साध्यत्वात् । अस्मिन्टष्टान्तदूये चस्त्वरकमेव विधेयमिति मात्रशब्दाल्वभ्यते। रकतं पटमिि। अत्र रक्तत्ववानपटभवनानां क्रमयोगपद्याभ्यां साध्यत्व एक- द्वित्यादिविधि:। उपात्तस्यवेति। उपात्तस्यव शब्दस्य संबन्धिन्यर्षेडमिं

[५ प० उल्लास: ] काव्यमकाश: । १११

तात्पर्य न तु प्रतीतमात्रे। एवं हि पूर्वो घावतीत्यादावपराध्र्थेऽपि कचित्तात्पर्य स्यात्। यत्तु विष भुङ्क्ष्व मा चास्य गृहे भक्था इत्यत्रतदह्व न भोक्तव्यमित्यत्र तात्पर्थमिनि स एव वाक्यार्थ इति। उच्यते-तत्र चकार एकवाक्यतासूचनार्थः। न चाऽडर्यात वाक्ययोदवयोरङ्गाङ्गिभाव इति विषभक्षणवाकयस्य सुहद्वाक्यत्व- नाङ़ता कल्पनीयेति विषभक्षणादपि दुष्टमेनह्टहेवे भोजनमिनि सवथा माडस्य गृहे भुकथा इन्युपात्तशब्दार्थ एव तान्पर्येम्। यदि च शब्दश्रतरनन्तरं यावानर्थी लभ्यते तावनि शब्द- स्याभिधव व्यापारस्तनः क्थ ब्रान्मण पुत्रस्ने जानो ब्राह्मण कन्या ते गर्भिणीत्याटाँ दपशोकादीनामपि न वाच्यत्वम्। कम्मालक्षणा। लक्षणीये प्यर्वे दीघदीपतराभिधाव्यापारेणव

घेंय तान्पर्य न हेत्वन्तरेण ज्ञानमत्रे व्यङ्ग्ययर्य तात्पर्येप्रसङ्ग:। एनमिति। ज्ञानमात्रे तान्पयपरसङ्गड्गीक्रियमाण पूवशब्दस्य सापेक्षन्वा- दपगद्यर्थीपि ज्ञायत इति नत्रापि कि तान्पर्यम् । कचित्पतीनमत्रऽपि नात्पर्य स्यादिन्याशङ्गघाह-वर्िवान। भुक्या इयत्र। अत्रेति वाक्यदये। न मेकव्यिन्यत्र। अन्रेत्यथ। उन्पन दति। आचार्योत्तरम। तंत्रेनि। भवदुक्तत विप भक्षयेत्याहिवाकयदये। न चतद्वाक्यद्वयमित्याह-चकार इति। तथाऽडह जैमिनि :- अर्थेकत्वादेकं वाक्यं साका इश्षं चद्विभागे स्याद् (जे० सू० २।१४६ ) । अन एव - न दूये नः पूर्व नृपतिमनरण्यं यदवर्धीः इन्यादो द्विवाक्यत्वेऽपि साकाङ्कत्वनकवाक्यतारयां च यच्छन्वातिश्व साकाङ्गताहेनु: यदि तु विभागे निराकाङ्गो नदा द्वे वाक्ये। अर्थद्वयव- त्वात्। उपत्तति। न हि मित्रादे: कोऽपि भोजनं निषेधन्विपमनुमन्यते ज्ञातवकत्ादिस्वरभावस्तद्गहे भोजनमनिदुष्टं तात्पर्येण जानातीत्यत्राप्युपाच्त एव तात्पर्येम्। हर्षेति। हर्षादिकं हि पुत्रस्ते जात उत्यादिवाक्याथंमतीन्या जन्यते। न च शब्दस्य प्रकाशकत्वाज्जनकत्वं किं तु ज्ञापकत्वमिति जननाद्भिननं व्यञ्जनम्। अयं भावः-संक्रेनापेक्षी शब्दः। तस्मात्तस्य यत्ार्थे संकेत-

११२ संकेतसमेत :- [५ प० उल्लास:

प्रतीतिसिद्धेः । कस्माच्च श्रुतिलिङ्गवाक्यमकरणस्थानसमा-

स्तत्रैवाभिधा नार्थातन्े। तत्र रेकेताभावात्। मीमांसकं प्रत्याद- कस्माच्चेति। श्रुनीति। यस्याभिधेयेनार्थेन सह नकव्यं स बलीयान्। यस्य च व्यवहितत्वं स दुर्बलः।व्यवहिताव्यवहितत्वे च नाभिधागम्ये। किं तु व्यङ्गये। एनच्च त्वया नेष्यते। तत्कथमेकस्य बलीयस्त्वम्। श्वत्यादानामभिधाव्यापारस्य समानत्वात्। मकृतिपत्ययश्रुत्योः स्वार्था भिधायकत्वेन पदस्य कारकविभक्तीनां च विनियोजकत्वेन लिगदीना विधिसामर्थ्येन चेति क्रमेणाभिघात्रीविनियोक्त्रीविधाश्रीसंज्ञास्तिर्ः श्रतयः । यदर्थस्याभिधानं शब्दश्रवणमात्रादेवावगम्यते सा श्रुतिः । अङ्गत्त्वापादनं प्रधाने श्रुत्यादीनामर्थः । क्रमेणोदाहरणानि-वर्हिर्देव- सदनं दामीति। अत्र दामीति लवनलिङ्गादेवाऽडश्रयो दर्भोऽनेन मन्त्रेण लयत इति प्रतीयते। श्वेतं छागमालभेत। अत्रैकवाक्योपादानाच्छेतगु- णस्य च्छागावच्छेदकत्वेन क्रियाङ्गभावो गम्यते। यथा वाऽरुणया, एकहायन्या पिङ्गक्ष्या सोमं विक्रीणाति। अत्रारुणादीनां क्रयेण सं- बन्धः श्रौतः। अरुणेकहायन्यादीना मिथः पुनर्वाक्यीयः। दर्शपॉर्णमा- समकरणे-समिधो जयति तनूनपातं यजति, इडा यजति बर्दिर्यजति स्वाहाकारं यजतीति पञ्च प्रयाजा उक्ता: । ते य दर्शपॉर्णमासयो रेव क्रियन्ते। तदङगनत्वमवगभ्यत इत्यादि। अभनिरवस्यासपतिस्तस्याहं देव- यज्यायाऽनस्यान्न्पतिरभूयामम् १ दब्धिरस्यदब्धो भूयासं तममुं दभेयम् २ अग्रीपोमो वृत्रहणौ तयोर्देवयज्यया वृत्रहा भूयासमिति मन्त्त्रयादाग्रे- ययाग उपाशुयागः, अग्रीपोमीययागश्चेति यागत्रयं क्रमेण स्थितम्। तत्र प्रथमतृतीयमन्त्राभ्यां देवयज्यालक्षणाल्लिङ्गादाद्यन्तों यागावाक्षिप्येते। द्वितीयेन मन्त्रेण द्विनीययागस्तु, उपांशुयाग: रफुरदोष्ठमुद्रस्वरस्थानव- आान्। उद्गाताऽध्वयुदनिति। उद्गायनीत्यादिसमारयया ऽ्वर्यसंज्ञावला त्सामयजुरादिषु वेदेष्वधिकृत इति निश्रीयते तेष्वङभाव इत्यर्थः । ऐे-

गाईपत्यमिति द्विनी याशुन्या बाध्यने। तेनैन्याऽप्येनया गार्ईपत्यस्येवो- सस्थानं भवति। अथवेत्थमपि श्रुत्यादीनां पूर्वपूर्ववलीयस्त्वम्। यथा-भोः सैन्धनमा- नयत्यत्र समाख्यया नाझा सैन्धनशन्दो लवणार्थः सन् स्थानेन रस-

[५प० उलास: ] काव्यमकासा। ११

ख्यानां पूर्वपूर्वबळीयस्त्वम्। इन्यन्विनाभिधानवादेऽपि विधे रपि सिद्धं व्यङ्गयत्वम् । कि च कुरु रुचिमिति पदयो- वैंपरीत्ये काच्यान्तवर्तिनि क्थं दुष्टत्वम्। न स्त्रासभ्योऽर्यः पदार्थान्तररन्वित इत्यनभिधेय एवेत्येवमादपरित्याज्यं स्यात्। यदि च वाच्यवाचकत्व्व्यतिरेकेण व्यङ्ग्यव्यञ्जकभावो नाभ्युपेयते तदाऽसाधुृत्वादीनां नित्यदोपत्वं कष्टत्वादीनामनित्य- दोषत्वमिति विभागकरणमनुपपन्नं स्यान्। न चानुपपत्नम्। सव- स्यैव विभक्ततया प्रतिभामात्। वाच्यवाचकभावव्यनिरेकेण

वत्या समाख्यां वाधित्वा लवणयुक्तार्थः कृनः । अतः स्थानं बलीयः। स्थानेऽपि यदाऽश्ववानापस्तावम्नदा म्थानोचितलवणवाधेनाश्वार्थः कृतः। अतः प्रस्तावो बनी। प्रस्तावारपितमध्यश्वमामान्यं त्यवत्वा कर्म- रूपे विशेषे वर्नत इति प्रस्तावाद्वाक्यं बलीयः। वाक्यापितमपि सामान्यं कर्मत्वं त्यक्त्वा चित्तलादिना स्त्रीपुंमत्वाठिना वा लिङ्गेन विशिष्टेऽवे वर्तत इति वाक्यालिङ्गं बलीयः। लिङ्गाल्लब्धेऽप्यश्वविशेषे यदाऽडनये- त्यत्रोदात्तश्रुतिस्तदाSऽनयेनि विधयम् । सर्वमष्यनुवाद्यमिति सर्वेभ्य: श्रुतिरधिका। श्रुतिर्निरन्तगर्थनिष्ठः शब्दव्यापारः। यद्वाऽयमेवार्थः प्रका- रन्तरेण कथ्यते। यथा जिनोच्च:श्रवमा तेजसा भान्तं वल्गोपेतं श्वेतं कटकयोग्यं मन्दुरयाः सैन्धवमानय। अत्र पूर्वपूर्ववलीयस्त्वं स्फुटमू। विधेरपीति। निःशेपच्युतचन्द्रनेत्यत्र यो विधिः सर्वसंमतस्तस्यापीत्यर्थः। वैपरील इति। कृते सतीत्य र्याहायम्। रुचिं कुरु इति रूपं वैपरीत्ये। काव्यान्तर्वर्तिनीति। अस्याभिप्ायो यत्काव्यमव्यस्थापिते पैपगीत्ये दोपोड- न्यत्र तु का दोपचर्चा। असम्पार्थ इति। चिङ्कुरिनिरूप:। योन्यन्तर्वर्ती मणिधिक्कुः। एवमादीति। रुचि कुर्वित्यादि । अन्विविताभिषायिनां दूषणमेतत्। विभागकरणमिति। अयं भाव :- असाधृत्वादयो लक्षणवैक्तल्यादयो दोषा दोषा एव। कष्टत्वाद्यस्तु श्रुतिदुष्टादिरूपाः स्वार्थवाचकत्वे समानत्वेऽपि शृङ्गनरादौ दोपाः । सौद्रादो तु गुणा न तु दोषाः। १५

संकेतसमेत :- [५.प० उल्ास: ] व्यङ्गयव्यञ्जकताश्रयणे तु व्यङ्गधस्य बद्धुविघत्वात्कचिदेव कस्यचिदेवौचित्येनोपपद्यत एव विभागव्यवस्था। दवयं गतं संमति शोचनीयतां समागमपार्थनया कपालिनः । इत्यादौ पिनाक्यादिपदवैलक्षण्येन किमिति कपाल्यादिपदाना क. वर्यानुगुणत्वम् । अपि च वाच्योऽर्यः सर्वान्मतिपत्तन्मत्येकरूप पनेति नियतोऽसो। न हि गतोऽस्तमर्क इत्यादौ वाच्योऽर्थ: कचिद- न्यया भवति। प्रतीयमानस्तु तत्तत्प्रकरणवक्तृपतिपत्रादिविशेष- सहायतया नानात्वं भजते। तथा च गतोऽस्तमर्क इत्यतः सपत्नं प्रत्यवस्कन्दनावसर इति, अभिसरणमुपक्रम्यतामिति, प्राप्तमा- यस्ते पेयानिति, कर्मकरणान्निवर्तामह इति, सांध्यो विधिरुपक्र- म्यतामिति, दूरं मा गा इति, सुरभयो गृहं प्रवेश्यन्तामिति, संता- पोडसुना न भवतीति, विक्रेयवस्तूनि संहियन्तामिति, नाऽडग- तोऽदयापि प्रेयानित्यादिरमवधिव्यङ्ग्योऽर्थस्तत्र तत्र प्रतिभाति। वाच्यव्यङ्गययोः, निःेषेत्यादा निषेधविध्यात्मना, मात्सर्यमुत्सार्य विचार्य कार्यमार्याः समर्यादमुदाहरन्तु। सेव्या नितम्बा: किमु भूधराणामत स्मरस्मेरविलासिनीनाम्॥१३४॥

कथमवनिप दर्पो यत्रिशानासिधारा- दलनगलितमूर्ध्ना विद्विपां स्वीकृता श्रीः । ननु तब निदतारेग्प्यर्सो कि न नीता त्रिदिवमपगताड्गर्र्वलभा कीतिगभः ॥१३५॥ इत्यादा निन्दास्तुतिवपुपा स्वरूपस्य, पूर्वपश्चान्भावंन पनीतेः कालस्य, शब्दाश्रयत्वेन सब्दनदकदेशनदर्थवर्णसंघटनाश्रयत्वेन चाऽडश्रयस्य, शब्दानुसासनज्ञानेन प्रकरणादिसहायपतिभानैर्म- ल्यसहितेन तेन चावगम इति निमित्तस्य, बोद्धृमात्रविदग्धव्य- पदेश्ययोः प्रतीतिमात्रचमत्कृत्योक्च करणात्कार्यस्य, गतोऽस्तमर्क इत्यादों मदर्शितनयेन संख्याया:,

किमितीनि। यदि व्यङ्गय्यव्यअकभावो नेष्यत इति।

५ प० उल्लास: ] काव्यभकाश:।

कैस्स व ण होइ रोसो दद्ठूण पिआइ सच्वर्ण अहरं। सभमरपडमग्घाइणि वारिअवामे सहसु एणूहि ॥ १३६ ॥ इत्यादौ सरीतत्कान्तादिगनत्वेन विषयस्य च भेदेऽपि यद्येकत्वं तत्कचिदपि नीलपीतादी भेदो न स्यात्। उक्तं हि- अयमेव हि भेदो भेदहेतुर्वा यद्विरुद्धधर्माध्यासः कारणभेंदश्ेति। वाचकानामर्थापेक्षा व्यञ्जकाना तुन तदपेक्षलवमिति न वाचक- त्वमेव व्यञ्जकत्वम्। कि च वाणीरकुड डग्वित्यादो मतीयमानमर्थमभिव्यज्य वाच्यं स्वरूप एव यत्र विश्राम्यति तत्र गुणीभूतव्यङ्गयेऽतात्पर्यभूतो- व्यर्थः स्वशब्दानभिधेयः प्रतीतिपथमवतरन्कस्य व्यापारस्य

ननु रामोडम्मि सर्वमह इति. गमेण प्रियजीवितेन तु कृतं प्रेम्णः प्रिये नोचितमिति, रमोऽसी भवनेषु विक्रमगुणैः प्राप्तः प्रसिद्धिं परामित्यादाँ लक्षणीयोऽ्यर्थो नानात्वं भजते । विशेष व्यपदेशहेतुश्च भवति। तदवगमश्च शब्दार्थायत्तः प्रकरणादिस- व्यपेक्षश्रेति कोडयं नुतनः मनीयमानो नाम। उच्यने । लक्षणी- यस्यार्थस्य नानात्वेऽप्यनकार्थशब्दाभिधेयवत्नियतत्वमेव । न खलु सुख्येनार्थेनानियतसंबन्धो लक्षयितुं शक्यने। प्रतीयमा- नस्तु पकरणादिविशेषवशेन नियतसंबन्धोऽनियतसंबन्ध: संबद्ध- संवन्धश्न द्योत्यते। न च अत्ता एत्थ जिमज्इ एन्थ अहं दिअसअपं लोएहि। मा पहिअ रतिअंधअ सेज्ाए मह णिमज्जहिसि ॥ १३७ ॥ इत्यादौ विवक्षितान्यपरवाच्ये ध्वनी न मुख्यार्थबाधः । तत्कथमत्र लक्षणा। लक्षणायामपि व्यञ्जनमनश्यमाश्रयितव्य-

१-कस्य वा न भवति रोपो दृष्ट प्रियायाः सत्रणमवरम्। सभ्रमरपद्प्रायिणि वारितवामे सहस्व्रेदानीम्। २-शवशुरत्र निमज्जति अत्राहं दिवसके प्रलोकय। मा पिक रात्यन्ध शय्यायामावयोर्निमङ्क्ष्यसति।।

६ संकेतसमेत :- [५ प० उलास:]

मिति प्रतिपादितम्। यथा च समयसव्यपेक्षाऽभिधा तथा मुख्यार्थवाधादित्रयसमय वशेषसव्यपेक्षा लक्षणा। अत एवा भिधापुच्छभूता सेत्याहु:। न च लक्षणात्मकमेव ध्वननम्। तदनुगमेन तस्य दर्शनाद्। न च तदनुगतमेव । अभिधावलम्बनेनापि तस्य भावात्। न चोभयानुसार्येत । अवाचकवर्णानुसारेणापि तस्य दृष्टेः । न च

ध्वननादिपर्यायो व्यापारोऽनपह्लवनीय एव। तत्रात्ता एत्थेन्यादो नियतमंब्रद्धः । कस्म व ण होइ रोसी इत्यादावनियतमंबद्धः। विपरीअरए लच्छी वहां दद्दूण पाहिकमलट्उम्। हरिणो दाहिणणअणं ग्साउल्ा अत्ति ढक्केई ॥ १३८।। इत्यादा संवद्धमंवद्धः । अत्र हि हग्पिदेन दक्षिणनयनस्य सर्यान्मकता व्यज्यते। तन्निमीलनेन सूर्याम्मयः । नेन पद्मस्य

तस्यति। ध्वननस्य। नवादितत। न द्वि व्यङ्गये प्रनीयमाने वाच्या- दुद्धिर्दूर भवति। न चोमति। अभिवालक्षणारूपमुभयम्। अवाच- कति। अथानुपयोगेपि कोमनादिवर्णना न्मव्यञ्जकत्वदर्शनात् । अशब्देति। अभिधाव्यापागम्पृष्ट टत्यर्थः । अबलंकनादीति। आ.दिश- व्ाद्ाष्पावेशञ कुचकन्पादि। नस्पेति। व्वननम्य। अनपह्धरनीय एवेति। तत्र नािधा। सकनाभारान्। अन्वयमनीताचेतर क्षीणशक्तिक- त्वान्र तात्पर्यम्। अम्लद्गतिव्यान लक्षणा। तत्र। तेपु अनेन्यत्रैव प्वेनिविविनियनसंब्न्धः । नियतेन निय- तत्वेन, इयसया संबद्धो निर्यन्त्रितः। कम्मवेत्यादो पुनरनियतसंबद्ध:। संबद्धसंबद्ध इनि। संवद्धम्य व्यङ्गचस्य यस्य संबद्धोऽन्यो व्य- इन्योऽथ:।

१-विषरीनरते लकमीर्र्रेष्याणं टृक्षा नाभिकमलम्थम्। सवर्दक्षिणनयनं रसायल। झटिति स्यगयति।।

॥[५ प० उछ्ासः ] काव्यमकाशः । ११७

संकोचः। ततो ब्रह्मणः स्थगनम्। नत्र सति गोप्याङ्गस्पाद- ्नेनानिर्यन्त्रणं निधवनविलसिनमिति। अखवण्डबुद्धिनिग्रांहो वाक्यार्थ एव वाच्यी वाक्यमेव च वाच- कमिति येऽप्याहुस्नरप्यविद्यापदपनित: पदपदार्थकल्पना कर्तव्यै- वति तत्पक्षेऽप्यवश्यमुक्तोदाहरणादी विध्यादि्व्यङ्गय एव। ननु वाच्यादसंवद्ध तावन् प्रतीयते। यतः कुतश्चिद्यस्य कस्यचिदर्थस्य प्तीते: प्रसङ्गान्। एवं च संवन्धाद्व्यङ्गयव्य- ककभावोऽमतिवन्धऽवश्यं न भवतीनि व्याप्तत्वेन नियनधर्मि- निष्टत्वेन च त्रिरुपाहििङ्गािद्गिज्ञानमनुमानं यत्तदवपः पर्यव- स्यति। तथा दि- भेम धम्मिञ बीमद्धो सो सुणओ अज् मारिओ नेण। गोंलाणारुच्लकडङ्न्वामिणा दविअसीहेण॥ १३९।। अत्र गृदे व्वनिवृत्या भ्रमणं विहिनं मोदावरीनीरे सिंहोपल-

येडपीनि। वैयाकरणा: सच्टनववाठिन: । वाक्यार्थ एवार्थ इत्यर्थः। वाक्यमेत्रति। न उदमिन्व-प। नैयाक्णी देशकालावच्छे देन सवव्यवहतनिष्ठतया काल्कपदाश्रयणेन वान्यवाचककल्पना क्रियन ग्नान नन्मनेममनी।व्यज्जकन्वं न वाचकत्वम्। एतेन पदार्थवात्वार्धिन्यास न पत् :- विसाएक इनि ज्ञापितम्। उक्तोदाहगर्णन। निववेक्य- पाठी। वान्यार्दित।व्यन्जकत्व शव्दारना गमकन्दम्। नच्च लिङ्ग-मेव।

व्यङ्गन्धव्यख्षकनंत्यथः। वशहिति। गन्यगमकनारूपान्। अप्रतीति।

व्याप्तिदर्शिता। नियतपमाने। एतेन पक्षधमतोक्ता। पक्षधर्मेसपक्षसत्त्व- विपक्षववृत्तयो रूपत्रयी। लिद्गीति। अनुमेयः। तद्रप इति। एवं निर्वाहेऽनुमेय एव व्यङ्गयोऽर्य इत्यर्थः । भमेति। अत्र सिंहस्योत्तमत्वेन श्ववाघोऽनुचित इति दरी अरिच्छेणत्यन्ये पठन्ति। गृह इति। यत्र

१- भ्रम धार्मिक विश्र्ध: स शुनकोऽय्य मारितसेन। गोशनरीकव्निकु ष्षययामिना दृक्षसिहेन।।

११८ संकेतसमेत :- [५ प्र० उल्लास: ]

पलन्धिपूर्वकम्। गोदावरीतीरे च सिंहोपलब्धिरिति व्यापक- विरुद्धोपलन्धि: । अत्रोच्यते-भीरूरपि गुरोः प्रभोरवा निदेशेन प्रियानुरागेणान्येन चैवंभूतेन हेतुना सत्यपि भयकारणे भ्रम्तीत्यनैकान्तिको हेतु:। शुनो विभ्यद्पि वीरत्वेन सिंहान्न विभेतीति विरुद्धोऽपि। गोदावरीतीरे सिंहसद्भावः कत्यक्षादनुमानाद्वा न निश्चितः । अपि तु वचनात्। न च वचनस्य प्रामाण्यमस्ति। अर्थेनामति- बन्धात्। इत्यसिद्धश् । तत्कथमेवंविधाद्धेतोः साध्यसिद्धिः। तथा निःशेषच्युतेत्यादो गमकतया यानि चन्दनच्यवनादीन्यु- पात्तानि तानि कारणान्तरतोऽि भवन्ति। आत्रात्रेव स्नान- कार्यत्वेनोक्तानीति नोपभोग एव प्रतिबद्धानीत्यर्नकान्तिकानि।

सा दुःशीलास्ति। अत्र विधिर्वाच्यो निषेधम्त्वनुमेयः। कच्छकुडङ्गस्प धर्मित्वनिर्देशः सिंहसन्भावस्य हेतुत्वम्। वासिणेति विशेषणेन धर्मिणि सिंहस्य सन्भावो दर्शितः । भीरुभ्रमणं व्याप्यम्। भयहेतुनिवृत्तिर्व्या- पिक्ा। सिंहास्तित्वं व्यापकविरुद्धोपलब्धिनामा इतु: । अनैकान्तिक इति। व्यभिचारी । बिभ्यदिति। अधमत्वादिति हेतुः । अप्रतिबन्वादिति। अयं भाव :- वचनार्थयोस्तादात्म्यतदुत्पत्तिलक्षणौ संबन्धों न घटेते। तथा हि। तयोस्तादात्म्ये मोदकादिवचनोच्चारे मुखादे: पूरणादिपसङ्ग: । तदुत्पत्ता हि कि वचनादर्थस्योत्पत्तिः किं वाऽर्थाद्वयनस्य। उभयमपि न घटने। वचनस्य ताल्वादिभ्य उत्पत्तेः । अर्थस्य तु मृत्पिण्डादिस्त्रकारणात्। किं च वचनादर्थोत्पत्तिस्वीकारे •राज्यादि मे ययादित्युत्त्यत तन्स्यात्। अर्थाच्च वचनोत्पत्तिस्वीका- रेडर्ये दृष्टे सब्दैर्भाव्यमेवेति स्यात्। एवंविधादिति। अनैकान्तिकविरुद्धा- सिद्धरूपाद्धेनोः साध्यस्य व्यङ्गस्य सिद्धिः। सानकार्येति। स्नानं कार- जान्तरम्। न परं चन्दनच्यवनादिकं संभोगाद्जवति किं तु स्नान- रूपात्कारणान्तरादपि स्यादित्यर्थः । आतश्वेति । अत एवेत्यर्थः । अत्रै- घेति। अन्रापीत्यर्थः ।

[५.प० उल्लास: ] काव्यभकान: । ११९

व्यक्तिवादिना चाधमपदसहायानामेषां व्यक्षकत्वमुक्तम्। न चात्राधमत्वं प्रमाणपतिपत्रमिति कथमनुमानम्। एवंविधाद- र्यादेवंविधोऽर्थ उपपतत्यनपेक्षत्वेऽपि प्रकाशत इति व्यक्तिवादिन: पुनस्तददूषणम्। इति श्रीकाव्यप्रकाशे ध्वनिगुणाभूतव्यड्गयसंकीर्णभेदनिर्णयो नाम पञ्चम उल्लासः ॥ ५।

व्यक्तिवाठिनेति। व्यक्तिविवेककारेण। एपामिति। चन्दनच्यवनादी- नाम्। अधमपद्साहित्येनाव्यभिचारीणि चन्दनच्यवनादीन्यनुमाप- कानि भविष्यन्तीत्याशङडनघाSSह-न चात्रेनि।एवंविधादिति। निःशेषच्युते. त्यादिमोक्तात्। एवंविध इति। उपभोगादिरूपः । उपपत्यनपेक्ष-्वSगीति । अनुमानादिरूपा छुपपत्तिः । प्रत्यक्षादिपमाणान्तरप्तीतोऽर्थोऽनुमाना- ङ्रम् । यतो धूमवत्साहित्ये।ह अर्थपनीतीनां लोकोत्तरचमत्काररूपप्र- तिविश्रान्तिरेव साध्या न सत्त्वामत्त्वनिरपणेनि तदुपपतत्यनपेक्षत्वम्। अदूषणम् । न दुष्टभित्यर्थः । इत्याचार्यश्रीमाणिक्यचन्द्रविगचिते काव्यप्रकाशसंकेते पश्चमालासः समाप्तः ।

१२० संकेत समेत :- [६ प० उल्लास: ]

अथ पष्ठ उलासः ।

शब्दार्थचित्रं यत्पूर्व काव्यद्वयमुद्दाहृतम्। गुणप्राधान्यतम्तत्र स्थितिः शब्दार्थचित्रयोः ॥४८ ॥ न तु शब्दचित्रेऽर्थस्याचित्रत्वम्। अर्थचित्र वा शब्दस्य। तथा चोक्तम्-

न कान्तमपि निर्भूषं विभानि वनिताननम्॥ रूपकादिमलंकारं वाह्यमाचक्षते दरे। सुपां निडां च व्युत्पत्ति वार्चा वाञ्उन्त्यलंकृतिम्।। तदेतदाहु: सौधव्यं नाथव्ुलनिरीटसी। शब्दाभिधेयालकारभेवहि से तुनः।। इनि। संकनगीनिरषेय ज्ञानर्श्रीमक्तये:ह्रना। वर्णनाविपयी चक्रे यत्र वाणीगतध्वनिः।। अथावरकाव्यभेदानाह-शव्दावीनमनिवेशविवेषेण वथाक्रमं शब्दाशे चित्री यत्र शब्दार्थीभ्यां वा चित्रं यत्तनथा। पर्तमुदाहनम् । प्रोक्तममि- त्यर्थः। न तूदाहृतं ट्ष्टनीकृतमिनि। गु्णन। गुगश् प्रधानं चेति विग्रहे भावप्रत्ययः । कचिदृतरपदस्यापीनि वृद्धिः। यद्रा गुणश्रेन्यलन्त- तया गुणीकरणं च प्ाधान्यं चेति । तत्रेि। शब्दाथेचित्रकाव्ययोः । अयं भावः । यत्र शब्दचित्रं प्रधानं तत्राप्यर्थचित्रं गौणमस्त्येव / एव- मर्थचित्रेऽप्यूद्यम्। न पुनगककचित्रं काषि काव्यं स्थात। तथा चोक्- मिति। भामहेनेनि शेपः। तस्पेनि। काव्यम्य।न कान्तमपीनि। यथा सलावण्यमपि मुखं निर्भूषं सन्न भाति तथा शब्दार्थशरग्मपि काव्यं सगुणमपि निरलंकारं न भानीत्यर्थः । अपरे तु काव्यस्वरूपासमवेत- त्वेन रूपकाद्यर्थालंकाराणां बहिरङ्गनां मन्व्राना: सुप्तिङव्युत्पत्ते: काव्य-

तदेतदिति। सुप्तिङत्मकं सौशव्दयं स्रवनित्रयम्। शब्दालंकारसाघ- कमेतत्। अर्थव्युत्पत्तिरथवचित्री पुनरर्थालंकारसाधिका। नेदशी । न सुप्तिङात्मिकेत्यर्थः। अथवारडर्थव्यन्पततिर्थालंकाररूपा। रूपकायलंक्- तिरीदश्यन्तरडन न । कि नरहि गाणा। इत्यपि व्या्या । अथ- वार्डर्थव्युत्पसिरपि काये पयोज्यत्वेन मनेन्याह-्वर्य तु वर्दन। भामद:

[५ प० उल्लास: ] काव्यमकास:। १२१*

शब्दचित्रं यथा- पथममरुणचछायस्तावत्ततः कनकमभ-

उदयति ततो ध्वान्तध्वंसक्षमः क्षणदामुखे

अर्थचित्रं यथा- ने दृष्टिमात्रपतिता अपि कस्य नात्र क्षोभाय पक्ष्मलद्दशामलकाः खलाय। नीचा: सदैव सविलासमलीकलमा ये कालतां कुटिलतामिव न त्यजन्ति ॥ १४१॥ यद्यपि सर्वत्र काव्येऽन्ततो विभावादिरूपतया रसपरयवसानं नथाडापे स्फुटस्य रसस्यानुपलम्भदव्यङ्गनधमेतत्काव्यदव्यमुक्तम्। अन्न च शब्दार्थोलंकारभेदाद्वढवो भेदा:। ते चालंकारनिर्णये निर्णेष्यन्ते। इति काव्यप्रकाशे शब्दार्थचित्रनिरूपणं नाम पष्ट उल्लाम: ॥ ६।

शन्दस्यार्थस्य चालंकारानिष्टवान् परं गुणप्रधान्येन। प्रथममिति। अत्र क्षणदामुखे प्रदोपे प्रथममरुणच्छायः सम्निन्दुरुदय- त्यूर्ध्वे गच्छति। तनः कनकपभः सव्नित्यादि योज्यम्। अत्र शब्दालं कारश्छेकानुपासः। अरुणादेरिव चछाया छविर्यस्यति वृत्त्याऽरुणच्छाय इत्यादिषु पुनरथालंकार उपमा । ते दृष्टीति । अत्रालका इव खला इत्युपमालंकार: शब्दश्लेषप्रतिभो- स्पत्तिहेतुरिति मम्मटः । उपमाप्रतिभोत्पत्तिहेतुर्थशलेषः स्वयं च पल्लवाताम्रभास्वत्करविराजिनां। इतिवदिति तूड्डटः । अत्रालीकेति परावृत्त्यसहत्वेन शब्दश्लेषसाघ- कम्। कुटिलतामिवेति समुच्ितोपमया व्यार्येयम्। कालतां कुटि- लर्सा न त्यजतीति भावः। ततोऽर्थेसंगतिः। अनुपलम्भादिति । अनीषदुप- लम्भादित्यर्थः । अत्र चेति । शब्दार्थचित्रकाव्ययोः । इत्याचार्यश्रीमाणिक्यचन्द्रविरचिते काव्यपकाशसंकेते पष्टोल्लासः समाप्तः।

१२२ संकेतसमेत :- [७ स० उछपासः ]

अथ सप्तम उल्लासः ।

काव्यस्वरूपं निरूप्य दोपाणां सामान्यलक्षणमाह- मुर्यार्थहतिदोषो रसश्व मुरुयस्तदाश्रयाद्वाच्यः । उभयोपयोगिनः स्युः शब्दायास्तेन तेष्वपि सः ॥४९॥ इतिरपकर्षः । शब्दाधा-इत्याद्यग्रहणाद्वर्णरचने । विशेषलक्षणमाह- दुष्ट पदं श्रुतिकटु च्युतसंस्कृत्यप्रयुक्तमसमर्षम् । निहतार्थमनुचितार्थ निरर्थकमवाचकं त्रिधाऽश्लीलम्॥५।। संदिग्धमभ्रतीतं ग्राम्यं नेयार्थमथ भवेन्किष्टम् । अविमृष्टविधेयांशं विरुद्धमतिकृत्समासगतमेव।।५१।। श्रुतिकटु (परुषवणरूपं) दुष्ट यथा-

आलिङ्रिन्नः स तन्वङ्ग्था कार्तार्थ्य लभने कदा ॥ १४२॥ अत्र कार्ताथ्यमिनि।

संकेतवर्न्मनाऽनेन सम्यवपठनतत्पराः । नन्दयन्ति विदग्धानां मनासि सुमनोगिर:।। मुख्यार्थेति। एनेन रसापकर्षहेतुन्वं दोपाणां सामान्यलक्षणमुक्तम्। तदाश्रयादिति। तस्य रसस्याSSश्रयभूतत्वाद्वाच्योऽप्यर्योऽपि मुख्यः। अपि- अन्दोऽन्र लुस्ो जेयः । उभयमि। रसवाच्यी। तेष्वपीनि। न केवलं रस- वाच्ययोः। शब्दादिषु स दोषो वाच्यः । शब्दादीनां रसे वाच्ये चोपयोगसन्भावाद्ोषा: स्युरित्यर्थः । विशेषेति । दोषाणामिति शेषः । मुख्यतया रसे दोषाः । भत्तया शब्दार्थयोः । मुखे शब्दमुपलभामह इति नयेन सब्दपर्तीतिः। श्ब्दय पद्वाक्यरूप इत्यतः सूत्रक्रममुल्लम्ष्य पाकू पद्दोषानाह-दुष्टमिति। अर्थेति। किष्टायालयः समासपदेष्वेव दुष्टाः स्युर्नान्यत्रेत्यर्थः। अनङ्गेति। अनङगनमङ्गलगृहस्यापाङ्गश्य भङ्गस्य विच्छित्या तर- द्विन्तर्युक्तया। कार्तार्थ्य कृतार्यता।

[५ स० उल्ास: ] काव्यमकार:।

च्युतसंस्कृति (व्याकरणलक्षणहीनं) यथा- एतन्मन्दविपकतिन्दुकफलश्यामोदरापाण्डर- पान्तं हन्त पुलिन्दसुन्दरकरस्पर्शक्षमं लक्ष्यते। तत्पल्लीपतिपुत्रि कुञ्जरकुलं कुम्भाभयाभ्यर्थना- दीनं त्वामनुनाथते कुचयुगं पत्रावृतं मा कृथाः ॥१४३॥ अत्रानुनाथत इति। सर्पिषो नाथत इत्यादावाशिष्येव नाथ- तेरात्मनेपदं त्िहितम्, "आशिपि नाथः " इति। अत्र तु याचनमर्थः । तस्मात 'अनुनाथति स्तनयुगम् '-इति पठनीयम्। अप्रयुक्तं (नथाSडम्नातमपि कविभिनोऽऽदतम्), यथा- यथाऽयं दारुणाचार: सर्वर्दव विभाव्यने। तथा मन्ये देवतोऽस्य पिशाचो राक्षसोऽथवा ॥ १४४।। अत्र देवतशब्दो "र्देवतानि पुंसि वा " इति पुंस्याम्ना- तोऽपि न केनचित्मयुज्यते। असमर्थ (यत्तदर्थ पठ्यते न च नत्रास्य शक्तिः), यथा- तीर्थान्नरेपु स्नानेन समुपार्जितसत्कृतिः । सुरस्तोतस्व्रिनीमेष हन्ति संपरति सादरम् ॥ १४५॥ अन्न हन्तीति गमनार्थम्।।

व्याकरणेति। न च्छन्दःप्रभृतिलक्षणहीनम्। तस्य विरत्यादिरूपेणा- पदविषयत्वात्। एतदिति। तिन्दुकफलं तद्यस्य रिम्बकमिति ख्यातिः । तदिव श्यामोदरमापाण्डुरपान्तं च। अयं भावः-यथा स्तनतटीदर्शना- त्सरागा: सन्तस्त्वा भजन्तश्च्यृतर्वी र्यतया कुम्मिकुम्भाल भिन्दन्तिभिल्लाः अत्र काप्यन्यत्र च पदेकदेशोऽपि पदमिति न्यायादनुनाथत इति पढ- दोषत्वम्। यत्त्वपास्य च्युतसंस्कारमसमर्थमित्यत्र च्युतसंस्कारादिवर्जनं चक्रे तद्वाक्यविषयमेव न पदांशविषयम्। पदांशविषयता च पपश्ञा योक्ता यावता तु पदविषयतयैव सिध्यति। देवत इति। देवताधिष्ठातेति यावत्। असमर्थमिति। अर्थान्तरादव्याघातामावेऽपयुक्तम् । अर्थान्तरेणेष्ठ- रथस्य व्यायाते स्वस्य चानुपपत्तावसमर्थम् । तथा हि। इन्तीत्यत्र गत्यर्थ

१ ख. टिंबरूकमिति।

संकेतलमेत :- [ ७ स० उललास: ]

निहतार्थ (यदुभयार्थमप्रसिद्धेडर्ये प्रयुक्तम्), यया- यावकरसाद्रपादप्रहारशोणितकचेन दयितेन। मुग्धा साध्बसतरला विलोक्य परिरभ्य चुम्बिता सहसा ॥१४६ ॥ अन्र शोणितशब्दस्य रुधिरलक्षणेनार्येनोज्जलीकृतत्वरूपोऽ्यो व्यवधीयते। अनुचितार्थ यथा- तपस्विमिर्या सुचिरेण लभ्यते प्रयत्ननः सत्रिभिरिष्यते व या। प्रयान्ति तामाशु गति यशस्विनो रणाश्वमेधे पश्तायुपागताः।।१४७।। अत्र पश्ुपदं कातरतामभिव्यनक्तीत्यनुचितार्थम्। निरर्थकं पादपूरणमात्रमयोजनं चादिपदम्। यथा- उत्फुल्लकमलकेसरपरागगौरघुते मम हि गौरि। अभिवाञ्छिनं प्रसिध्यतु भगवति युष्मन्मरसादेन।। १४८॥ अत्र हिशब्दः। अवाचकं यथा- अवन्ध्यकोपस्य विहन्तुरापदां भवन्ति वश्याः स्वयमेष देहिनः। अमर्षशून्येन जनस्य जन्तुना न जानहार्देन च विद्विषादरः ॥१४९॥ अत्र जन्तुपदमदातर्यर्थे विवक्षितम्, तत्र च नाभिधायकम्।

वधार्थो व्याहन्ति स्वयं च न घटते। गङ्गनया वधानुपपत्तेः । निहताये त्वर्थान्तरं घटतेऽपि। पादप्रहारे रुधिरसंभवात्। शोणितेति। शोणिता वर्णान्तरापादिता अत एवोज्ज्वला: कान्तिमन्तः कचा यस्य। अन्योऽ्यर्थ :- पहारायच्छोणितं तथ्युक्ता: कचा यस्य।

सत्रिभिरिति। याझ्िके: । युष्मदिति। गोरीमेकत्वेनाSSमन्य युष्मदिति बहुत्वमसद्। अवनयेति। अवन्ध्येति निहन्तुरिति पदाभ्यां सामर्षोदारत्वे लभ्पेते। न ससामर्षो भयकारी कपणश्त विपद्धाती। एतदेव व्यतिरेकेणाSSइ- अमर्षेति। हार्द मैनरी।

"[७. स० उललास: ] काव्यभकाश:। १२५

यथा वा- हा घिक्सा किल तामसी शनिमखी ष्टा मया यत्र सा तद्विच्छेदरुजान्धकारितमिदं दग्धं दिनं कल्पितम् । कि कुर्म: कुशले सदेव विधुरो धाता न चेत्तत्कयं तादग्यामवतीमयो भवति मे नो जीवलोकोडघुना ॥१५०॥ अत्र दिनमिति प्रकाशमयमित्यर्थेडवाचकम् । यच्चोप सर्गसंसर्गादर्थान्तरगतम्, यथा-' जड््घाकाण्डोरुनालो नखकिरणलसत्केस रालीकरालः प्रत्यग्रालक्तकाभाप्रसरकिसलयो मञ्जुमञ्जीरभृङ्ग:। भर्तुनेत्तानुकारे जयनि निजननुस्वच्छ लावण्यवापी- संभूताम्भोजशोर्भां विदधदभिनत्रो दण्डपादो भवान्या:।।१५१।। अत्र दघदित्यर्थे विदधदिति। त्रिधेति त्रीडाजुगुप्साऽमङ्गलव्यञ्जकत्वात्। यथा- साधनं सुमहद्यस्य यत्नान्यस्य विलोक्यते। तम्य धीशालिन: कोऽन्यः सहेतारान्तां भृवम्॥१५२॥

कश्षित्केसरदूषिनेक्षण इत व्यामील्य नेत्रे स्थितः । मुग्धा दुड्मलिताननेन ददती वायुं स्थिता तस्य सा भ्रान्त्या घृततयाऽथवा नतिमृते तेनानिशं चुम्बिता ॥१५३॥

हा धिगिति। अनेकार्थत्वात्तामसी रात्रिस्तामसी तमोमयी व्यावति:। यस्यां तामस्यां निशि सेन्दुमुखी दृष्टा सा धात्रा तामसी तमोमयी चक्रे। यत्र तु दिन सा वियुक्ता तदिनं प्रकाशमयं चक्र इत्यहो धातुः कुशले कर्तव्ये वैमुख्यमित्यथेः । दिनशब्दस्त्वनेकार्थत्वाभावे प्रकाशमयत्वेऽ- वाचकः । आवत्त्याऽत्र दिनशब्दस्यावाचकता। पूवेत्र तु नैवम्। अर्थान्तरगतमिति । तदप्यवाचकमित्यन्वयः। दण्डेति। नृत्ये झगिति पदोर्ध्वकरणं दण्डपाद:। दण्डरूपत्वात्। विदधदिति । विशेषेण विभ्राण:। अरावितामिति। कुटिलाम्। लीेति। अशान्यवनिता सपत्नी।

संकेतसमेव :- [७ स० उछास: ]

मृदुपवनविभिभो मत्मियाया विनाशाद्· घनरुचिरकलापो निःसपत्नोऽस्प जाता। रतिविगलितबन्धे केशपाशे सुकेश्या: सति कसुमसनाथे कं हरेदेष वह़ीं। १५४ ।। एधु साधन-वायु-विनाशशब्दा व्रीडादिव्यञ्ञकाः । संदिग्धं यथा- आलिङ्गिनतस्तत्रभवान्संपराये जयश्रिया। आशी:परम्पर्रा वन्धां कर्णे कृत्वा कपा कुरु॥१५१॥ अन्न बन्धों कि हठहृतमहिलायाम्, किं वा नमस्यामिति संदेहः। अप्रतीतं (यत्केवले शास्त्रे प्रसिद्धम्)। यथा -

विधीयमानमप्येतन्न भवेत्कर्म बन्धकम् ॥ १५६ ॥। अत्राSSश्ञयशब्दो वासनापयोयो योगशास्त्रादावेत प्रसिद्धः । ग्राम्यं (यत्केवले लोके स्थितम्)। यथा- राकाविभावरीकान्तसंक्रान्तदुनि ते मुखम्। तपनीयशिलाशोभा कटिश्र हरते मनः ॥१५७ ॥ अत्र कटिरिि।

विनाशादिति। अभावात्। अदर्शनादित्यर्थः । निःसपत्न इति । तद- भावाद्धेतोर्घनरुचिरो निःसपत्नो जातः कलाप इत्यर्थ: । अस्पेति। वर्हिणः। अत्र श्ोके धनरुचिरास्येत्यादिस्थानेऽन्यान्यपि दूपणान्यमक- तत्वादनुक्तानि स्वयमूद्यानि। एवमग्रे पश्चादपि ज्ेयम् । वन्धामिति। द्वितीयासप्नम्यन्ततया संदेइ:। अप्रतीतमिति। अस्य योगभासत्रादेव प्रसिद्धिर्न लक्षणादा। अयु- कस्य तु शास्त्रप्रसिद्धावपि कवीनामनादृति: पाणा: । सम्यगिति। ज्ञानेन दलितो विघटित आशयो वासना सुग्वदुःखे यस्य तश्य भावस्तता। वासना हि सुखदुःखे। यद्वा दल्ठिनो विकाशी, आश्यो यस्य । विश्न- दाक्षय इत्यर्थ: । एतदिति। प्रस्तुनं किंचिन्र कर्म बन्धकम्। यह्वैतत्कर्म पापमस्य न बन्धकमिति।

१ ख, "मादरावेव।

[७स० उल्लास: ] काव्यमंकाशः । १२७

नेयार्थ ("निरूढा लक्षणाः काश्चित्सामर्ध्यादभिधानवद्। क्रियन्ते सांमनं काश्चित्काश्चिनव त्वशक्तित: "॥ इति यमिषिद्धं लाक्षणिकम्)। यथा- शरत्कालसमुल्लासिपूर्णिमाशर्वेरीमियम्। करोति ते मुखं तन्वि चपेटापातनानिथिम् ॥१५८ ॥ अन्र चपेटापातनेन निर्जितत्वं लक्ष्यते। अथ समासगतमेव दुष्टमिति संबन्धः । अन्यत्तु केवलं समा- सगतं च । किष्टं (यतः, अर्थप्रतिपत्तिव्यवहिता)। यथा- अत्रिलोचनसंभूतज्योतिरुद्रमभासिभिः । सदृशं शोभतेऽत्यर्थ भूपाल तत चेष्टितम् ॥ १५९॥

कुमुदेरित्यथ: । अत्रातिलोचनसंभूतस्य चन्द्रस्य ज्योतिरुद्रमेन भासिभि:

अविमृष्टः प्राधान्यनानिदिष्टो विधेयांशो यत्र तत्। यथा- मूर्धामुद्दृत्तकृत्ताविर लगन्लस द्र क्त्तसंसक्तधारा-

दोष्णां चर्षां किमेनत्फलमिह नगगीरक्षणे यत्पयासः॥१६०।। अत्र मिथ्यामहिमत्वं नानुवाद्यम्। अपि तु विधेयम्।

काश्विदिति। लक्षणा लक्षणाशब्दा नैव क्रियन्ते। अत्र प्रत्यायने साम- थ्र्याभावादिति कुमारिलः । निर्जितत्वमिति । पराभवः । अन्यस्त्रिति। शेषं दोषजातं च्युतसंस्कृत्यादि। अत्रीति। अत्रकपदम-

माणो वाचकस्य क्िष्टतावह:। प्राधाम्येनति। साध्यत्वेन विधेयॉऽस इति वाक्यवात्पर्यम्। अन्नानु

मिति। उद्टषं कृच्ेभ्योऽविरलगलेभ्यो लसद्रक्तसंसक्ता निरन्तरा या धारेति योग:। प्रयास इति। पुरीत्राणेडसामर्थ्यम् । विषेयमिति। उप- नतजगञ्जयान्मिथ्यामहिमा मूर्मामिति प्रकारेणेत्यं नोक्तम्। किं तु

१२८ संकेतसमेत :- [७ स० उल्लास: ]

यथा वा- सस्ता नितम्बादवरोपयन्ती पुनः पुनः केसरदामकाश्चीम्। न्यासीकृतां स्थानविदा स्मरेण द्वितीयमौर्वीमिष कार्मुकस्य ।१६१।। अत्र द्वितीयत्वमात्रमुत्प्ेक्ष्यम्। मौर्वी द्विवीयामिति युक्त: पाठ: । यथा वा- वपुर्विरूपाक्षमलक्ष्यजन्मता दिगम्बरत्वेन निवेदितं वसु। वरेषु यद्धालमृगाक्षि मृग्यते तदस्ति कि व्यस्तमपि त्रिलोचने ॥१६२॥। अप्रालक्षिना जनिरिति वाच्यम्। यथा वा- आनन्दसिन्धुरतिचापलशालिचित्त - संदाननेकसदनं क्षणमप्यमुक्ता। या सर्वदैव भवता तदुदन्तचिन्ता तान्ति तनोति तव संपति धिग्धिगस्मान् ॥१६३।। अत्र 'न मुक्ता'-इति निषेधो विधेयः,

समासेन विशेषणतया सिद्धत्वेनोक्तम् । उत्पेक्ष्यमिति। मौर्वी चापस्य तावत्सिद्वैव । न तु द्विनीयात्वम्। अतो द्वितीयामिवेति पृथग्विशेषणतया बक्तुं युक्तम्। एवं हि द्विती यात्वस्य पाधान्यम्। अन्यथा तु गोणता। अलक्षितेति। जन्मनो हवालक्ष्यत्त्रं हि वाच्यत्वेन वक्तुमिष्टम्। समासे सत्यलक्षितत्वं न प्रधानी स्यात्। जनिरिति। अस्मादप्यलक्षितम्। जनु- रिति पाठे सर्वेपां क्लीवत्वनिर्वाहान्म्मक्रममपि त्यक्तं स्थान्। संदाननेति। संयमम्। तान्तिमिति । खेदम्। विरक्तत्वान् घिम् धिगिति सखीवचनम्। विधेय इति। या भाकू त्वया प्रियत्वेन, क्षणमपि न मुक्तेति रूपेण विधेयोऽर्थः स्वदत्या गुणीकृतः । कि चामुक्तेत्यत्र इसक्यो नव। क्रियया सह संबन्धे सति पतिषेधपाधान्यात्। अतो नब्समासोऽपि न युक्तः। नस्य हि पर्युदास एव विषयः । तयैव विशेषणत्वानवः स्यादित्यन्तेनोचरपदेन संबन्धोपपते: । न च पर्य- दासोजन युक्त:। अर्थम्यासंगतेः । मुक्तत्वनिषेधो त्बेष्ठो नामुक्तविपि:।

काव्यमकका।

यथा- नवजलधरः संनद्धोऽयं न दसनिसाचर: सुरधनुरिदं दूराकष्ट न तस्य सरासनम् । अयमपि पटुर्धारासारो न वाणपरम्परा कनकनिकषस्रिग्धा विद्युत्मिया न ममोवेशी ॥१६४॥ इत्यत्र)। न त्वमुक्ततानुवादेनान्यदत् किंचिद्विहिनम्, (यथा- जुगोपाऽडत्मानमत्रस्तो भेजे ध्ममनातुरः। अगृध्नुराददे सोऽर्थानसक्त: सुग्वमन्त्रभून् ॥ १६५।।

विरुद्धमतिकृद्था- सुधाकरकराकार विशारदविचेष्टितः। अकार्यमित्रमेकोऽसा तस्य किं वर्णयामहे ॥ १६६ ॥ अत्र कार्य बिना मित्रमिति विवक्षितम्। अकार्येषु मित्रमिति तु प्रतीतिः । यथा वा - - चिरकालपरिपाप्तलोचनानन्ददायिनः । कान्ता कान्नस्य सहसा विदधाति गलग्रहम् ॥ १६७ ।। अत्र कण्ठग्रहमिति वाच्यम्।

तस्मादस्य विधेयार्थनिष्ठतया प्रधानस्यानूद्यमानार्थपरतर्यां तद्व्यस्तव- चिना मुक्तशब्देन समं वृत्तिर्नेवेष्टा। यदाह- नवर्थस्य विधेयत्वे निषेधस्य विपर्यये। समासो नेष्यतेऽर्थस्य विपर्यासमसङ्गतः ॥ अमानोना: प्रतिषेधवाचका इत्युक्तोऽत्राकार एव नवर्थः पृथग् व्यार्येयः। ततो विषेयत्वे निषेध्यस्य सत्यदुष्टत्वमित्यपि व्याख्या। यथेति। यथा नवजलेत्यत्र वत्तेर्निषेधो विधेयतया मुख्य ऊचे तथा नामुत्तेत्यन्र। गोपनादीति। विषेयमित्यर्थः । विरुद्रमतीति। अस्य च समासासमाहितशब्दमत्ययानेकार्या: शन्द्ा-

१ ख. 'यायदूभ्य।

फेकसमेत :- [७ स० उल्ाय: ]

यथा वा -- न तस्तं यदि नाम भूतकरुणासंतानशास्तात्मन- स्तेन व्यारुजता धनुर्भगवतो देवाज्जवानीपतेः । तरपुत्रस्तु मदान्धतारकवधादविश्वस्य दत्तोत्सवः स्कन्द: स्कन्द इब पियोऽहमथवा शिष्यः कथं विस्मृतः ॥१६८ ।। अत्र भवानीपतिशब्दो भवान्याः पत्यन्नरे प्रतीर्ति करोति। इन्द्रवरुणभचेत्यादिना पुंयोगान्डीप्पत्ययेन भवस्य पत्नी भवानी। यथा व .-- गोरपि यद्वाहनतां मापवतः सोऽपि गिरिसुतासिंह:। सविधे निरहंकारः पायाद्ः सोऽम्बिकारमणः ॥ ११९ ॥ अत्राम्निकारमण इति विरुद्धां धियमुत्पादयते। श्रतिकट समासगतं यथा- सा दूरे च सुधासान्द्रतराङ्गिविलोचना। घर्हिनिर्हादनार्होऽयं कालश् समुपागतः ॥। १७० ॥। एवमन्यदपि झेयम्। अपास्य च्युतसंस्कारमसमर्थ निर्ग्थकमू। वाक्येऽपि दोषाः सन्त्येते पदस्पांशेऽवि केचन ॥ ५२ ॥ केचन, न पुनः सवें। क्रमेणोदाहरणम्- सोऽध्येष्ट वेर्दाखिदशानयष्ट पिनुननारप्सीत्सममंस्त बन्धून्। व्यजेष्ट षद्गर्गमरंस्त नीनौं समूलघातं न्यवधीदरीक्॥१७१॥

दय: प्रयोजकः। मवानीति। भवस्य पन्नी भवानी। तस्याः पतिरि- त्युक्ते वरत्यागादन्यो भवेत्। यथा चैत्रपत्नीपतिरित्यक्ते उपपतिर्ल- म्यते। विरुद्रामिति । यतोऽम्त्रिका माताऽपि। रमणो मियरासया। वाक्येऽपीति। सविशेषणमास्यानं वाकयम् । अथ वाSडकाङ्गायोग्यता- सनिधिमतां पदार्थानामन्वये वाक्यमिति वाक्यलक्षणम्। तच रयुत- संस्कारादी मियो विश्वेषणविसेष्यभावाकाक्योग्यताया अभावास स्या- दिवि। वत्र पददोषता तु स्पादेकेवि। विभवयन्वं पदमिति पदलक्षणोप- पचे:। कमेणेति। श्रुतिकट्ठादिना। षट्वर्ग: । कामक्रोधादि:।

७ स० उल्लास: ] १३१

स रातु वो दुश्च्यवनो भावुकार्ना परम्पराम्। अनेडमूकताधेथ् व्तु दोपैरसंगतान् ।। १७२ ।। अत्र दुश्च्यवन इन्द्र:, अनेडमूको मूकवधिरः। सायकसहायवाहेर्मिकरध्वजनियमितक्षमाधिपतेः। अब्जरुचिभास्व्ररस्ते भातितरामवनिप छोक: ।। १७३॥ अत्र सायकादयः शब्दाः खद्गाब्धिभूचन्द्रयशःपर्यायाः शराधर्थतया भसिद्धा: । कुविन्दस्त्वं तावत्पटयसि गृणग्रामममितो यशा गायन्त्येते दिशषि दिशि वनस्थास्तव विभो।

तथाऽपि त्वत्कीतिर्भ्रमति विमताच्छादनमिद्द ॥ १७४ ॥

तिरस्कारं व्यनक्तीत्यनुचिनार्थः। माभ्रभ्राइ्विष्णुधामाऽऽप्य विषमाश्वः करोत्ययम्। निद्रां सहस्रपणोनां पलायनपरायणाम् ॥१७५ ।।

स रातिति। भावुकानि मङ्गलानि । अत्रापयुक्तम् । पूर्वेत्र तु श्रुतिकटु। शरादीति। सरस्मरक्षान्तिपङ्डजार्ये: खड्गादयो निहताः । कुतिन्द इति। कुः पृथिवी। तां निन्दति लभते यः स तथा। पटुं पटं वा करोति। वनस्थौ किनरधीवरो। वनमम्भोऽपि। तथाऽपीति। यः किल पटकृत् तत्पत्नी कर्थं विगताच्छादना स्यात्। कीर्तिपक्षे विगताच्छाद- नमस्खलितमित्यर्थः । अर्थान्तरमिति। कुविन्दपदास्न्तुवायत्वम्। वनस्था इति पदात्कौपीनादिदानशीलत्वम्। जरज्ज्योत्सनेत्यादिपदाजीर्णत्वम्। विगतोति पदान्नग्रत्वमित्यादि। प्रम्रति। मात्रं कृष्णोऽब्दः। तद्वदभ्राजवे वत्लं तचथा। भाभ्रादी- नामन्वयेनैतदर्थवाचकत्वेनाप्यवाचकता रूदयोक्ता।

[ ७ स० उदाम: ]

भपतेरुपसर्पन्ती कम्पणा बामलोचना। तत्तत्प्रहरणोत्साइवती मोहनम.दधौ ।। १८६ ।। अन्रोपसर्पण-प्रहरण-मोहन-सब्दा त्रीडादायित्वादश्लीलाः। तेऽन्यैर्वान्तं समश्रन्ति परोत्सर्गे च भुञ्जते। इतरार्थग्रहे येषां कवीनां स्यात्मवर्तनम्॥ १७७॥ अत्र वान्तोत्सर्गप्रवर्तनशब्दा जुगुप्सादायिनः। पितृवसतिमहं व्रजामि तां सह परिवारजनेन यत्र मे। भवति सपदि पावकान्वये हृदयमशेपितशोकशल्यक्म् ॥१७८।। अत्र पितुर्गहमित्यादो विवक्षिते श्मशानादिमतीतावमङ्गला- थत्वम्। सुरालयोल्लासपरः प्रातपर्याप्तकम्पनः । मार्गणप्रवणो भास्त्रद्भूतिरेष विलोक्यताम् ॥१७९॥ अन्र किं सुरकम्पनामार्गणभूतिशब्दा देवसेनाशरविभूत्यर्थाः, किं मदिरार्थाः !- इति संदेहः।

कभेनेति। कम्पना सेना क द्विपो मे सन्नीत्थं वामानरीन् लोचते वीक्षते। वामं वा विरुद्वं लोचनं यस्याः सा तथेति वाच्यम्। स्त्री तु व्यङ्या। अत एतर कम्पनैव वामलोचनेति न रूपकन्। इत्थं ह्वपरोऽ- र्थो वाच्यत्वानाक्षीलः स्यात्। व्यञ्जकन्वं वश्ीलम्। एवमन्यत्राप्यू- सम्। खीपक्षे मां कोऽपि द्रक्ष्यतीति कम्पने। कम्पनेऽपि व्युत्पचि: । उपसर्पणं रताय गमनमपि। प्रहणनं प्रहारः । रतगतव्यापारः। मोहने रतमूर्डे। वान्तमिति। येपामितरस्य कवेरितराणां वा तुच्छानामर्यानां गुहे पमृत्तिः स्यात्तेऽ्न्यैर्वान्तं चर्वितं त्यक्तं च भुज्जत इत्येकोऽर्यः। अन्यस्त्व- श्रीलः। उत्सर्गो गूथम् । प्रवर्तनमपानवायु: । पावकेति। पवित्रेः सहान्त्रययोगे सति यत्र मे सुखं स्यात्। अन्यत्र तु पांवको वहि:। सुरेति। रिपूर्णा रणे घातानाकोल्लासपरः। कम्पनं भयेऽपि । मार्ग- नोऽयिन्यमि। रणस्थभूपवर्णनेयम्।

७ स० उल्ास] १३३

तस्याधिमात्रोपायस्य तीव्रसंवेगताजुष:। दृढभूमि: मियमाप्ी यत्न: स फलितः सखे॥ १८० ॥ अत्राधिमात्रोपायादय: शब्दा योगसास्त्रमात्रपयुक्तत्वादमतीता:। ताम्बूलभृतगल्लोडयं भल्ं जल्पति मानुषः । करोति खादनं पानं सदैव तु यथा तथा । १८१ ॥ अत्र गल्लादय: शब्दा ग्राम्याः । वसत्रचैदूर्यचरणः क्षनसत्त्वरजःपरा । निष्कम्पा राचता नेत्रयद्धं बोधय सांपतम् ॥ १८२ ।। अन्राम्बररत्नपार्द: क्षततमा अचला (भूः) कृता, नेत्रद्वन्द्वं बोधयेति नेयार्थना। धम्मिद्स्य न कस्य प्रेक्ष्य निकामं कुरङ्शावाक्ष्याः । रज्यत्यपूर्वेबन्धव्युन्पत्तेमनिसं शोभाम् ॥१८३॥ अत्र धम्मिल्लस्य शोभा प्रेक्ष्य कस्य मानसं न रज्यतीति संबन्धे क्रिष्टत्वम्। न्यक्ारो हायमेव मे यदशयस्तत्राप्यसो तापसः सोऽयत्रैव निहन्नि राक्षसकुलं जीवत्यही रावण: । धिग्धिकछक्रजिनं प्रबोधितवता कि कुम्भकर्णेन वा स्वर्गग्रामटिकाविल्ुण्ठ नवृथोच्छूनैः किमेभिभुजैः ॥१८४॥

तस्यति। अत्र मृदुमध्याधिमात्रोपायत्वाश्रिया योगी। स चैकैको मृदुमध्यतीव्रसंवेगत्वाञचिधा। एवं नवयोगिनः । तत्राधिमात्रोपायस्य तीव्रसंवेगस्याSऽसभ्रे समाधिलाभे फले सतताभ्यस्तो हढभूमेः। मियं मोक्षोऽपि। चेतोवृत्तिनिरोधसाधनं यत्नः। पक्षे तस्याधिकोपायस्य दृद- रागस्य भिय स्त्रीमयम्। वञ्नेति । अम्बररत्नं रविः । सत्वरजःपरं तमः । वस्त्रमम्बरम् । वैदूर्य रत्नम्। चरणा: पादाः । युद्धं द्वन्द्वम् । बोधयेति। जागृहीत्यर्थः । अपूर्वेति। धम्मिल्लविशेषणमिदम् । न्यक्कार इति। अरय इति बहुवचनेन बहुशत्रुमत्ता मेऽनुवितेति संबन्धा- नौचित्यं नाम क्रोधविभावो व्यक्तः। तत्रापीति निपातसमुदायेन ताप- स्पाविक्रमस्य अन्ुत्वमसंभाव्यमेवोति व्यक्तम्। मत्कर्तृका यदि जीवन- किया तदा इननक्रिया तावदनुचिता। तस्या च स कर्ता। सोऽपि

१३४ संकेतसमेत :- [७ स० अ्ास: ]

अन्रायमेव न्यकार इति वाच्यम्। उच्छूनत्वमानं चानुवा- धम्, न वृथात्वविशेपितम् । अत्र च शब्दरचना विपरीता कृतेति वाक्यस्पैव दोषो न वाक्यार्थस्य।

यथा वा- अपाड्नसंसगिंतरङ्गितं इसो-

विसारिरोमाश्वनकञ्चुकं तनो- स्तनोति योसी सुभगे तवाडजगतः ॥ १८५।। अत्र योऽस।विति पददवयमनुवाध्विधेयार्थतया विवक्षितमनु-

[तथा हि, मक्रान्तमसिद्धानुभूतार्थविषयस्तच्छब्दो यच्छब्दो पादानं नापेक्षते। क्रमेणादाहरणम्- कातर्य केवला नीतिः सौर्ये श्वापदचेष्टितम्। अतः सिद्धिं समेताभ्यामुभाभ्यामन्वियेष सः ॥१८६॥

नरकीटः । अत्रैवेति। यत्राहं तिष्ठामि। नितरां हन्ति। यथा रक्ष :- कुलनामापि नश्यति। रावण इति । स्वःपुरीविमर्दनादिकारीत्यर्थः । षिग्धिगितिपदात् सक्रं जितवानिति व्युत्पत्तिः कथेति प्रतीयते। ग्राम- टिकेति कमत्यये सीप्रत्ययतता वहुमानाभावो व्यज्यने। विलुण्ठनामे- त्यत्र विशव्दो निर्दयन्वेन लुण्ठनमाह। वृथाशव्दस्त्वविक्रमनिन्दा- व्यञ्जकः । भुजैरिति बहत्वेन तेषां भारकारित्वं व्यक्तम् । वाच्यमिति। इत्थमुक्ता हि न्यकारस्य विधेयता स्यात्। शन्दस्व्राभाव्यात। न वृथात्व्रति। तथात्वस्यत्यं विश्ेपणतयोक्ती गोणतैव न विधेयतेति भाव:। पदद्यमिति। यच्छब्दोऽनुवाद्यार्थस्याद:शब्दो विधेयार्थस्य विषयः। मात्रेति। मात्रशव्दोऽवधारणे । यथेदं सिध्यति तथा यचच्छन्द- विचारेण तथा हीत्यायेवं समासान्तरेप्वप्यूयमितयन्तग्रन्थपूर्वकेष्प निर्णयति-तथा हीति। सिद्धिमिति 1 हिमभूसृहृदभूताम्। स इति।

[७' स० उल्लास:] काव्यमकाश: । १३२

दयं गतं संमति शोचनीयर्तां समागमपार्थनया कपालिनः । कला च सा कान्तिमती कलावन- स्त्वमस्य लोकस्य च नेत्रकौमुदी ॥१८७॥ उत्कम्पिनी भयपरिस्खलिताशुकान्ता ते लोचने प्रतिदिशं विधुरे क्षिपन्ती। क्रूरेण दारुणतया सहसैव दग्धा धूमान्धितेन दहनेन न वीक्षिताऽसि ॥ १८८ ॥।

गतस्य तच्छव्दस्योपादानं नापेक्षते। तथा -- साधु चन्द्रमसि पुष्करः कृतं मीलितं यदभिरामताधिके। उद्ता जयिनि कामिनीमुखे तेन साहसमनुष्टितं पुनः ॥१८९॥ परागुपात्तस्तु यच्छव्दस्तच्छब्दरोपादानं चिना साक्ाङ्ग:। यथा-अत्रेव श्षोक आद्यपादयोर्व्यत्यासे। द्वयोरुपादाने तु निराकाद्वत्वं प्सिद्धम्। अनुपादानेऽपि सामथ्यत्कचिद्दयमपि गम्यते। यथा -- ये नाम केचिदिह नः प्रथयन्त्यवर्ज्ञा जानन्ति ते किमपि तान्मति नप यत्न:। उत्पत्स्यनेऽस्ति मम कोऽपि समानधर्मा कालो हायं निरवनिर्विपुला च पृथ्वी ।। १९० ।। अन्र य उत्पत्स्यते तं प्रनीति।

पूर्वोंक्तो नृपः। सेति। परसिद्धा। ने इति। म्रदीपने दब्लमाने मियावर्स्था ध्यायन् विलपति कोऽपि। ते यथानुभूने। यच्छब्दं विचारयति-य्छव्दस्त्विति। पुषकरैरिति। पञ्चैरिन्दूदये साधु- कृतं यन्मीलितमिति तदो नापेक्षा। उद्यता उद्गच्छतेन्दुना । प्रसिद्ध - मिति। यथा यः करोति स कर्तेत्यत्र। ये नामेति। नामेत्यसूयायाम्। इदेति मबन्धे देशे काले वा। किमपि स्वल्पम् । उपहासे तु लोकोंस- रम्। एप शाखनिर्माणविषयो यत्नस्तान्मति नहीस्वाह-उत्पन्स्यते त्विति। सदसव्व्यक्तिज्ञो भाषी कशििदिति संभाव्यते।

संकेतसमेत :- [७स० उल्लास:]

एवं च ] नच्छव्दानुपादानेडत्र साकाउत्वम्। न चासाविति तच्छब्दार्थमाह- असौ मरुच्चुम्बितचारुकेसर: पसन्नताराधिपमण्डलाग्रणी: । वियु करामातुरदृष्टिवीक्षितो वसन्तकालो हनमानिवाऽऽगतः ॥ १९० ॥ अत्र हि न तच्छब्दार्थप्रतीतिः। प्तीती वा- करवालकरालदो:सहायो युधि ये5सी विजयार्जुनेकमल्ः। यदि भूपतिना स तत्र कार्ये विनियुज्येत ततः कृतं कृतं स्यात्॥१९२। अत्र स इत्यस्याSSनर्थक्यं स्यात्।

योऽविकल्पमिदमर्थमण्डलं पश्यतीश निखिलं भबद्वपुः । अथ-

आत्मपक्षपरिपूरिते जगत्यस्य नित्यमुखिनः कुतो भयम् ॥ १९३॥

उच्यते। तक्षेत्रेव वाक्यान्तर उपादानमर्हति न च तत्रैव। यच्छब्दस्य हि निकटे स्थितस्तच्छब्दः प्रसिद्धि परामृशति। यथा- य त्तदूर्जितमत्युग्रं क्षात्ं तेजोऽस्य भूपतेः । दीव्यता्ऽक्षेस्तदाडनेन नूनं तदपि हारितम् ॥१९४।। इत्यत्र तच्छब्द:।

इत्यं यत्तदौ विचार्य योऽसाविति प्रस्तुने निर्वाहयति-एवं चेति। अत्रेति। योऽसावित्यत्र क्षोके यच्छव्दानन्तरं सच्छव्दो नोकः । कि त्वदःसब्दः। न चाद:सब्द एत तच्छष्दार्थवाचीत्याह-न चेति। असािति। मरुद्वायुमारुतिपिता च । केसरशब्दो बकुलसटार्थः। तारा- षिपो सुग्रीषेन्दू। मण्डले बिम्बराष्ट्र। रामा नारयो रामो भरताग्रज: । आनर्थक्यमिति। पुनरुक्तत्वात्। थोऽिकल्पमिति। वस्तुजानं निःशङ्कं त्वदङ्गनत्मतया पश्यतति विचा- रयतीत्यग्र:। स्वारमरक्षेति। सुष्टवात्मपक्षेणति च। अस्येवि। तस्पेत्वर्यः। रक्षाति। यथाऽम्र वृत्ते वाक्यान्तरे प्रयुक्तस्तथाऽन्यभापि मयोज्य:। नतु पंम्वच्छमद्तनेव। न चेति-चः पुनरये। यचदिति + इत्प अनूयल-

[७ स० उल्ास: ] काव्यमकास: । १३७

ननु कथम्- कल्याणानां त्वमसि महसां भाजनं विश्वमूरते ! धुर्यो लक्ष्मीमथ मयि भृशं घेहि देव ! प्सीद। यद्यत्पापं प्तिजहि जगभाथ ! नम्रस्य तन्मे भद्रं भद्ं वितर भगवन ! भूयसे मङलाय ॥ १९५॥ अत्र यद्यदित्युक्त्वा तन्म इत्युक्तम्। उच्यते। यद्मदिति येन केनचिद्रृपेण स्थितं सर्वात्मकं वस्त्वादियिद। तथाभूतमेव तच्छव्देन परामृश्यने। यथा वा- किं लोभेन विलद्घितः स भरतो येनतदेवं कृतं मात्रा सीलघुतां गता किमथ वा मातैव मे मध्यमा। मिथ्येतन्मम चिन्तितं द्वितयमप्यायानुजोऽसी गुरु- मोता तातकतत्रमित्यनुचितं मन्ये विवाता कृतम् ॥१९६H अत्राऽडर्यम्येति नातस्येति च वाच्यम्। न त्वनयो: समासे

भेव न विधेयत्त्रम्। कचित्त वाक्यान्तरगतत्वेन यच्छन्द्निकटेऽप्युक् मानोऽदःशब्दो भिभ्नविभक्तितया तच्छब्दार्थप्रतीनिकृत्। यथा- लीलया जगनी जिग्ये येनासी जयतु स्मरः ॥ इति। कल्पणेति। अत्र पृर्त्राषे यत्तदोर्गम्यमानता। तथा हि। यनसन्वं कल्याणानां पुण्यस्त्रीणां विधाने प्रभुरतो हग्दानरूपं प्रसादं कुरु। उत्त- राषे तु मसा इमकारोक्ति:। भदममिि।अ पूर्शर्धे पण्यातुबन्धकं पुण्यं देहीत्यर्थः । तन्न इति। अत्र द्विनीयस्तच्छब्दो नोक्त इतति भाव:। सूर्यस्तुतिरेषा। अनः क्रूरग्रहदृप्टिन मङ्गलायोति विरुद्धमतिकृद्दूषणं नास्ति । भक्तिमस्तावात्। यत्तच्छव्दो विचार्याविमृष्टविधेयांशं पुनरुदाहरनि-किं लोभेनेति । मध्यमा माता केकयीत्यर्थः। समास इति। भिन्नविभक्तिनिर्देसे हि तात्पर्थयोर्विधेयत्वे विवक्षितस्य प्रकर्षः प्रतीयते। नन्वसमासे कृतेऽषि गौणत्वमेव। यतो गौणात् पर्ष्ठा स्यादिति स्थितिः। सत्यम्। लक्षण- भाषयेदं गौणत्वम्। साहित्यभाषया त्त्रसमासे विधेयत्नमेव। अयं भाव :- समासानां विशेषणविशेष्योभयांशसस्पर्शित्वेऽपि यदा विशेषणास: स्वाश्रंयोन्कर्षाधानपुखेन वाक्पार्थचमत्कारेतुत्वेन पधानतया विवक्ितो

१८ संकेतसमेत :- [७ स० उल्लासः ]

गुणीभाव: कार्यः। एवं समासान्तरष्वप्युदाहार्यम्। विरुद्धमतिकूद्यथा- श्रितक्षमा रक्तभुन: शिवालिङ्गिन्तमूतयः । विग्रहक्षपणेनाथ शेरते ते गतासुखाः ॥ १९७॥ अत्र क्षमादिगुणयुक्ता: सुखमासत इति वरिवक्षिते हता इति विरु द्वार्थमतीति: । पदैकदेसे यथासंभवं क्रमेणोदाहरणानि- अलमतिच पलत्वात्स्वप्रमायोपमत्वा-

इनि यदि सतकृत्वस्तत्त्मालाचयाम- स्नदपि न हरिणाक्षी विस्मरत्यन्नरात्मा ।। {९८।। अत्र त्वादिति। यथा वा -- वद्च्छ सिद्धयें कुरु देवकार्यमर्थाऽयमर्थात्तरलभ्य एव। अपेक्षते प्रत्ययमङ्गलब्धयै ब्रीजाङ्कुगः परागुदयादिवाम्भ: ।१९९। अत्र दये बध्य इति कटु।

विधेयः स्यादन्यस्त्वनूद्यकल्पतया र्गाण इब तदाऽर्माँ वृत्तविषयः स्यात्।

विधेयं च विवक्षितत्वात्मधानम्। नवेतोर्मिथा विरोधे एकत्र योगासं भवात्समास एव न घटत इति न वाच्यम्। विरोधस्योभयवस्तुनिष्ठत्वा- च्छीतोष्णादिवत्। न च वस्तुता दयों: स्यात। एकस्यैव वास्तवस्वा- दन्यस्याविवक्षितत्वेन व्यत्ययात्। मत्तेभकल्पनासिहयोरिव। न च वस्त्ववस्तुनोर्वविरोध:। फलभेदस्तु स्यादेव। नथा वेवरस्य सर्वगम्पं शाब्दिके कविषयः पदार्थेसंबन्धमात्रमन्यस्य तु सहद्यवंचः कवीनमेत्र मोचरो वाक्यार्थचमत्करािशयः। एमिति। समासन्तरोदाइग्णानि

नितेति। सोपन्रमाः क््मापतिनाय। रक्ता भुेषा रक्तस्य वा भुतः स्थानम्।. श्रेयः शिवं श्षिवा भृगाली। चिग्रहौ रणदेही। अमुखं दुःखय्। पसकम सानि. प्र.1 : अर्थोनरेति। धर्मायेति पाठापेक्षयारऽर्योत्तर: कामः। कट्बिति। नतु

[७ स० उल्लासः] काव्यप्कार:।

यश्ाप्सरोविभ्रममण्डनानां संपादयित्रीं शिसवरैर्विभर्ति। बलाइकच्छेदविभक्तरागामकालसंध्यामिव धातुमत्ताम् ॥।२०0। अत्र मत्ताशब्द: क्षीबार्थे निहतार्थः। आदावञ्जनपुञ्जलिपवपुर्ष श्वासानिलोल्लासित- प्रोत्सपद्विरहानलेन न ततः संतापितानां दशाम्। संप्रत्येव निषेकमश्चपयसा देवस्य चेतोभुवो भल्लीनामित्र पानकर्म कुरुते कामं कुरङ्रेक्षणा ।| २०१। अत्र दृशामिति बहुवचनं निरथेकम्। कुरङ्ेक्षणाया एकस्या एवोपादानात्। न च- अलसवलितैः भेमाद्राद्रेमुहुयुकुलीकृते: क्षणममिमुखॅल्टज्ालोलॅर्नि मेपपरा ङ्मखैः । हृदयनिहिनं भावाकृतं व्मद्भ्िरिवेक्षण: कथय मुकनी कोऽयं मुग्धे त्वयाऽय विलोक्यते ॥२०२।। परकृतिमन्य यसंबन्धवचनपुरुष्पत्ययपूर्व निपातनद्धितविभक्तिविशेषोपस- गनिपातानमसमासादिरूपः पदांशः स्यादिति दयै उध्ये इति पकृत्येक- देश रूपत्वात् पदांशः । सत्यम् । परपूढकानामेवात्राधिकार इति ज्ञाप- नार्थमेत्रमुक्तम्। अत एव -- भेदाविमा व सादृश्यात्मंबन्धान्तरतस्तथा । इत्यत्र प्रस्तावे आचार्यमनदवयं न निपिद्धम् । तन्निषेधक्रमेण यथा गोशन्दमटृत्त्या तत्सहचरितानां लक्ष्यमाणत्वं लक्ष्यमाणानां च गोशषब्द- पवृत्तिंहेतुन्वमित्यन्योन्याश्रयत्वम्। तस्मात्स्वार्थसहचारिगुणा मेदेनेति गोणलक्षणायां गुणानां निमित्तत्वमेत्र न पुनर्लेक्ष्यत्वं ततः साधारण गुणेति। आदाविति। दशां स्मरभलीनामिति रूपके सति एकत्रोत्मेक्षितत्वेन यत्रार्था बहतो मताः । तत्रेवाSडदि: प्रयोक्तव्यः प्रधानादेव नान्यथा ।। इति न्यायायुक्ता पानकर्मण उत्पेक्षा। अन्यथा तु व्यारूयार्यां भल्ली- पानकर्मविषयमुत्मेक्षाट्यमापयते। तत एवं सब्ददयं प्रसज्यते। अत्रत्ेक एरेवशब्दः। किं च भल्ल्युत्मेक्षार्यां तासामसत्पस्वेन पानकर्मक्रिया- व्यसंगता। अन्यचच हश्ः कामस्य मल्ल्य इपेति न कि तु मस्ल्य एवेति रूपकव्याख्या श्रेष्ठा । अलसेति । अत्र बुत्त ईकजैरिति पदपसत।

संकेतसक त :- स० उल्कास: ].

इत्यादिवद्व्यापारभेदाद्हुत्वम्। व्यापाराणामनुपातत्वात्। न च व्यापारेऽनर दक्शब्दो वर्तते। अन्रैब 'कुरुते' इत्यात्मने- पद्मप्यनर्थकम्। प्रधानक्रियाफलस्य कर्त्रसंबन्धे कत्रभिषायक्रि- याफलाभावात्। चापाचार्यसिरिपुरविजयी कार्तिकेयो विजेय: सस्व्यस्तः सदनमुदधिर्भूरियं हन्तकार: । अस्त्येवैतत्किमु कृतवता रेणुकाकण्ठवाघा बद्धस्पर्घेस्तव परशुना लज्जते चन्द्रहासः ॥। २०३।। अन्र विजेय इति कृत्यपत्ययः कमत्ययार्थेऽवाचक:। अतिपेलव मतिपरिमितवर्ण लघुतरमुदाहरति षण्टः । परमार्थतः स हृदयं वहति पुनः कालकुटपन्तिमित्र।।२०४।। अत्र पेलवशब्द:। यः पूयते सुरसरिन्मुखतीर्थसार्थ- स्नानेन शाखपरिशीलनकीलनेन। सौजन्यमान्यजनिरूर्जित पूर्जिताना सोडयं दशो: पतति कम्यचिदेव पुंसः ॥२०५॥ अत्र पूयशब्द: । विनयप्रणयेककेतनं सततं योऽभवदङ्ग ताटशः । कथमद्य स तद्ठीक्ष्यनां तदभिमेनपदं समागनः ॥ २०६।। अन्न मंतशब्दः । कस्मिन्कर्मणि सामर्थ्यमस्य नोत्तपनेनराम्।

अत्र किं पूर्व साधुरुत साधुप् चरतीनि संदेह: ।

तस्य च व्यापारमेदाद्वतृत्वं युज्यते। प्रधानेति। कामिनी हि दर्सा निषे- कफलं न लभते। विरहावस्थायास्तयेत्राद्यापि सद्भावाद। भण्ट इति। क्रीव इत्यर्थ: । य इति। मुखेति प्रमृत्यर्थम्ं। कीलनं संबन्धः । सौजन्पेन मान्या अनिर्जेन्म मस्य स तथा। विनयेति। अत्र मेतपदपिति पदांभ: भ्वज्ञान.र्बः। तत सापुम्िति। अ्गरं.मकबोड्यः।.

[७स० उलास: ] काव्यमकास: । ४१

किमुचयतेऽस्प भूपालमौलिमालामहामगे: । सुदुलमं वचोबाणैस्तेजो यस्य विभाव्यते ॥ २०८॥ अत्र वच: शब्देन गी:शब्दो लक्ष्यने । अत्र खलु न केवलं पूर्वपदम, यावदुत्तरपदमपि पर्यायपरिवर्तनं न क्षमते। जलध्या- दाबृत्तरपदमेव, वडवानलादी पूर्पदमेव। यद्यप्यसमर्थस्यैवापयुक्तादय: केचन मेढा:, तथाऽप्यन्यैरलं- कारकारर्विभागेन मदर्शिता इति, भेदमदर्शनेनोदाहर्तव्या इति च विभज्योक्ता: । प्रतिकूलवर्णमुपहनलुप्तविसग विसधि हतवृत्तम्। न्यूनाधिककथितपदं पतत्थकर्ष समाप्तपुनरात्तम्। ५३ ॥ अर्धान्तरैकवाचकमभवन्मतयोगमनभिहित वाच्यमू। अपदस्थपदममासं संकीण गर्मितं प्रसिद्धिहतम् ।। ५४॥ भग्नपकममक्मममतपरार्थं च वाक्यमेव तथा। रमानुगुणत्वं वर्णानां वक्ष्यते। तद्विपरीतं प्रतिकूलवर्णम्। दथा शुङ्गारे- अकुण्ठोत्कण्ठया पुणेमाकण्ठं कलकण्ठि मास् । कम्बुकण्ठ्या: क्षणं कण्ठे कुरु कण्ठार्निमुद्धर ।। २०८।। राँद्रे यथा- देशः सोऽयमरातिशोणिनजलैर्यस्मिन्हदाः पूरिताः क्षत्नादेव तथाविघः परिभवस्तातस्य केशग्रहः। तान्येवाहितशसतरघ स्मरगुरुण्यस्राणि भास्वन्ति मे यद्रामेण कृतं तदेव कुरुते द्रोणात्मजः क्रोधनः ॥ २०९॥ उत्तरपदमिति। वाणस्थानेऽन्यः कोपि सरादिशब्दों न निवेश्य इत्यर्थ: । जलेति । परिवर्तनं न क्षमत इति योगः। जलभृदित्युक्ते हि मेघस्य प्रतीतिः । यद्यपीति। अनादृतत्वाभ्रिहतार्थत्वादवाचकत्वात्संदि- ग्वत्वात्केवल श्ास मयुक्तत्वात्कल्पितार्थत्वाच्च विवा्षितमर्य वक्कमश्क्तं व यतदसमथमिति। ततोऽपयुक्तादयों दोषा अत्रान्तर्भवन्ति। एवमन्येऽपि यथासंभवमन्तर्भाव्याः। प्रतिकफति। वर्णब्रहणस्योपलक्ष मत्वातसमासरचने अपि ब्राह्े। देश इनि। पम्र देंशे जमदमिः केशेतु गुहीतस्तज्रेतयर्य:। कत्र भस्ता-

१४२ संकेतसमेत :- [ ७ स० उलास. ]

अत्र हि विकटवर्णत्वं दीर्घसमासत्वं चोचितम्। यथा --

त्क्रोधप्रेरितभीमभार्गवभुजस्तम्भापविद्ध: क्षणात्। उज्ज्वाल: परशुर्भवत्वशिथिलस्त्वत्कण्ठपीठातिथि- र्येनानेन जगत्सु खण्डपरशुर्देवो हरः खयाप्यते ॥ २१०॥ यत्र तु न क्रोधस्तत्र चतुर्थपादाभिधाने तर्थैव शब्दभयोगः। उपहत उत्वं पाप्तो लुप्ो वा विसगों यत्र तद्। यथा- धीरो विनीतो निपुणो वराकारो नपोऽत्र सः । यस्य भृत्या बलीन्सिक्ता भक्ता बुद्धिमभाविताः ॥ २११॥ विसंधि संधेवैरुप्यम्,-विश्षेपोश्लीलत्वं कष्टत्वं च। तत्राऽडययं यथा- राजन्वििभान्ति भवतश्चरितानि तानि इन्दोघुतिं दघनि यानि रसातलेऽन्नः । धीदोर्बले अतिनन उचित नुबृत्ती आतन्वती विजयसंपद्मेत्य भातः ॥। २१२।। यथा वा-

निजवंश उद।त्तकान्तकान्तिर्वत मुक्तामणिवच्चकास््यनर्थः ॥ २१३॥

वात्सहसार्जुनः । रामः पगशगमः । पाण्डवैः केशाकृष्टे द्रोणेऽत्थामो- क्िरियम्। अहितानां शस्त्राणं घस्मराणि च तानि गुरुणि च तानि तथा। सामान्यमायुधं शस्त्म्। मन्त्राधिष्ठितमखन्। .. प्रागिति। निसुम्मो भङ्ग: । अपविद्ध उल्लालितः । तथवरति। येना- सेनेत्यादि। तथा क्रोधाभावोचितमृद् वर्णविन्यासदीर्घसमासवर्जनाभ्या पतिकूलवर्णादिन्यासो गुणविन्यास्य एवेत्यन्ये। धीर इति। एवं संदर्भसाधठवं न स्यात्। विसर्गस्योत्यमासिलोपविभ- नारपररूपादिनो पहतत्वे सति बन्धसौष्टवभावाल दुष्टत्म्। संवरिति। संधि: स्वरयोः समनायः संहिताकार्येण श्षीरनीरवोरि- ंक्रीमानु: । कमवव युयोव्यझ्ञनानां घ नेहंद्रयमात्ररूपो ना । राजमिति

[७ सं० उद्लास: ] फाव्यमकासा।

संहिता न करोमीति स्वेच्छया सकृदपि दोषः। पगृशादि- हेतुकत्वे त्वसकृत्। वेगादुड्टीय गगने चलण्डामरचेष्टितः । अयमुत्तपते पत्री तनोडनैत रुर्चि कुरु ॥ २१४॥ अत्र संभावश्चीलता । उर्व्यसावन्र तर्वाली मर्वन्ते चाव्यवस्थितिः। नात्रर्जु युज्यने गन्तुं शिरो नमय तन्मनाक॥ २१५॥ इतं लक्षणानसरणेडप्यश्रव्यम्, अपापगुरुभावान्तवघु रसान- नुगुणं च वृत्तं यत्र ककलवृत्तम् । क्रमेणोदाहरणानि- अमृतममृतं कः संदेहां मधून्यपि नान्यथा मधुरमधिकं चूरस्यापि प्रसन्नरसं फलम् । सकृदपि पुनभध्यस्थः सन्रमान्तरविज्नो वदतु यदिहान्यत्म्वादु स्यात्मियादभनच्छदात् ॥ २२६।। अत्र यदिहान्यत्स्वादु स्यादित्यश्रव्यम् ।

तत इति स्थानद्ये च स्वरयोरनेकटयमात्ररूपः संधि: । से्- येति। विवक्षितश् संधिर्भवर्तात्युत्तयाश्रयणे तानि इन्दोरित्यत्र संध्यभावो- दुष्ट एव। पगह्यति। अ.दीनां यचनोप इनि द्विवचनमनावित्यादिसूत्रे- रयत्र प्रकृतिः स्यात्तत्मगृह्यं नदम्। आदिपदाद्विसर्गलोपे यत्र न संधि- स्तदपि गृह्ते। अमकृदिते। प्रकृतिस्थत्व्रविधानं धीदोर्बले इत्यादाचित्र यदा पुनः पुनः क्रियते तदा दोषः। सकृतु न दोष: । वेगादिति। अन्र चलभित्यत्र नस्य डढणे'ति सूत्रेण णत्वे लण्डेति। रुचिं कुर्वित्यत्र चिंकुरिति। अत्र व्यञ्जननैयव्यमात्ररूपः संधिः। उत्तपते। भाति । स्वरयोरेकीभावे संधिर्यथा-उर्वीति। अन्र मरोरन्ते तरूणामुर्वी रम्याव- स्थितिश्र पङ्क्तिरसत। तत ऋजुः पाञ्जलमागच्छेत्यर्थः । हतमिति। हतं वृन यत्रेति योगः। लक्षणं छन्दसाम्। यदिहेति। हरेणीछन्दासें। बदतु यदिहेत्यत्र पष्ठाक्षरविरती लक्षणानुसरनेऽपय-

१४४ संकेतसमेत :- [७ स० उद्यास:]

यथा वा- जं परिहरिउं तीरइ मणअं-पिण सुन्दरतणगुणेग। अह णतर जस्स दोसो पडिवक्खेहिं पि पडिबण्णो। - १७ :। अत्र द्विती यतृतीयगर्णा सकारभकारों।

नवकरिसलयचारुचामर श्रीईरति मुनेरपि यानसं वसन्तः।।२१८।। अत्र हारिशब्दः। हारिप्रमुदितसारभेति पाठी युक्त: । यथा वा- अन्यास्ता गुणरत्नरोहणभुव. कन्या मृदन्यैव सा संभारा: खलु नेऽन्य एव विधिना वैरेष सष्टो युवा। श्रीमन्कान्तिजष द्विय करतलान्सीणा नितम्बस्थलान्· दृंष्टे यत्र पतन्ति मूढमनसामस्राणि वह्वाणि च ॥।२१९।। अन्र वसाण्यपीति पाठे लघुरपि गुरुता भजते। हा नृप हा बुध हा कविबन्धी विप्रसहम्रसमाश्रय देव। मुग्धविदग्वसभान्तररत्न कासि गनः क वयं च तवैते ॥२०॥

श्रव्यत्वम्। अन्यत्स्वाद्वित्यत्र तु दूपणान्तरमिनि भावः । जं परीति । एवं नाम सुन्दर: स्मरो यत्क्षणमपि त्यक्तुं न शक्यत इनीदृग्दोषो यस्य विपसैरपि मुनिभिरषि प्रतिपओ्रो गुण इवेत्यर्थः। आननवर्धनीयपञ्ञ- अणनीलाकथ. गायेयम्। सकारेनि। पथ्यायीर्यां सरतो निरन्नरी न कार्यावित्येके। एनेन चछन्दोलक्षणच्युतान्माडवि दोषो हतवतेऽन्तर्भूतः। अत एव यथा वेति भकारन्तरोक्ति:। यतिभ्रष्टमप्यत्रेव्ान्तर्भाव्यम्। वृत्तस्य यत्यात्मकत्वात् । अन्येतु सकारमकारी न कापि चछन्दसि निषिद्धी। कि तवस्मिभनिश्चितो छन्दसि श्रव्यावित्याङु:। कन्येति। कुमारिका मृत्। यया यादवया वाऽन्य: कोऽपि पूर्व न सृष्ट इति यावद्। संभारा: कारणानि मृदनभःक्षेप्याणि। सष्टो हि भूभत्संभारा हेतवः स्युः। लघुरपीति। व्यकारस्य महामाणस्य संनिधी पाश्ात्यो लमुरवि यथा गुरुः स्याचया महामाणस्य संनिधानग्रिमोऽपि रचि- खपुर्मुखतां यातीत्यस्याभिपायः। समान्तरेति । मुग्धविदग्धानां मुग्धनि- १-' यश्गरिहतुं तीर्यते न मनागांपे सुन्दरत्यगणेन । अथ केवलं यक्ष्य दोष: प्रतिपक्षरपि प्रनिपभ:'॥

f.सं. उ्शास: J काव्यतकाक्षा। १४५

न्यूनपदं यथा- तथाभू्तां दृष्टा नृपसदसि पाश्चालतनयां बने व्याधेः सार्ध सुचिरमुषितं वल्कलघरैः। विराटस्याSSवासे स्थितमनुचितारम्भनिभृतं गुरुः खेदं खिस्े मयि भजति नाद्यापि कुरुषु॥ २२१॥ अत्रास्माभिरिति, खिस्ने-इत्यस्मात्पूर्वमित्थमिति च। अधिकं यथा- स्फटिकाकृदिनिर्मल: प्रकामं प्रतिसंक्रान्तनिशातशाख्रतत्त्वः। अविरुद्धसमन्वितांक्तियुक्त: प्रतिमल्लास्तमयोदयः स कोऽपि ॥ २२२ ॥ अत्राSडकृतिशब्दः। यथा वा- इदमनुचितमक्रमश्च पुंसां यदिह जरास्वपि मान्मथा विकारा: । यदपि च न कतं नितम्विनीनां स्तनपतनावधि जीवितं रनं वा।।२२३।।

दग्धं वा सभान्तरं सभाविशेषः । न तु सभामध्यम्। अचमत्कारि- त्वात्। हास्येति। दोधकादिकं छन्दो हास्यरसव्यञ्जकत्वात्करुणादो नोचितमिति भाव: । अस्माभिरिति। अम्माभिरत्थमिनि च कृते न न्यूनत्वम्। अत्र न्यूनै: पदर्विना काव्यार्थ एव न घटते। अनभिहितवाच्ये तु विरुद्धार्यस्येष्टार्थ- संगतिविघातस्य वा मतीननिरित्यनयोरभेंद:। अधिकमिति। दलत्कन्दलभाग्भूमि: सनवाम्बुदमम्बरम् । बाष्प: फलाम्बुजयुजो जाना दृष्टिविषं मम ॥ अन्न भजि: सदशब्दो युजिश्राधिक:। बहुवीहिणैवार्थाधिगतिसिद्धो मत्वर्थीयाधिकयं यथा- कोकमीतिचकोरपारणपटुज्योतिष्मतीत्यादि। यथा च-

सडित्वतीमनुचकु: प्राटृषेण्यघनावलीम्।। इत्वत्र तद्धिताधिक्यम्। पष्ठीसमासेनेव तदर्याधिगतेरित्यादि स्वयमू- इनीकम्। यदपीति। योपितां कुचपातेप यम् मृत्युरताभावी तदप्यतु-

१४६ संकेतसमेत [७ स० अलास: ]

अत्र कृतमिति। कृतं प्रत्युत पक्रमभङ्गन्मावहृति। तथा च यदपि च न कुरङ्रलोचनानामिति पाठे निराकाङ्केन्व प्रतीतिः। कथितपर्द यथा -- अधिकरतलतल्पं कल्पित स्व्रापलीला परिमिलननिमीलत्पाण्डिमा गण्डपाली। सुतन कथय कस्य व्यञ्जयत्यञ्जसव स्मरनरपतिलीलायोवराज्याभिषेक्रम् ॥ २२४ ।। अत्र लीलेननि। पतत्पकर्ष यथा -- कः क: कुत्र न घुर्धुरायितघुरीघोरो घुरेत्सूकर: कः कः कं कमलाकरं विकमलं कर्तु करी नोदतः। के के कानि वनान्यरण्यमहिषा नोन्मूलयेयुयेतः सिंहीस्रेहविलासबद्धवसतिः पञ्चाननो वर्तते ॥ २२५॥ समाप्रपुनरातं यथा- क्रेंकार स्मरकामुकस्य सुरतक्रीडापिकीनां रवो झकारो रतिमञ्जरीमधुलिहां लीलाचकोरीध्वनिः। तन्व्या: कञ्चुलिकापसारणभजाक्षेपस्खलत्कङण- काण: प्रेम तनोतु वो नववयोलास्याय वेणुसवनः ।२२२।। द्विती यार्थगंतकवाचकशपप्रथमार्ध यथा- मसृणचरणपातं गम्यनां भू: सदर्भा विरचय सिचयान्नं मूर्झि घर्मे: कठोरः। तदिति जनकपुत्री लोचनेरश्वपूर्णे: पथि पथिकवधूभिर्वीक्षिना शिक्षिता च ॥ २२७।।

चितमक्रमश्चेत्येतावतॅव स्वार्थसिद्धेः किं कृतग्रहणेनेति भावः । प्रत्युतेति। पूर्वाधे कृतपदाभावात्मक्रममङ्ग इन्यर्थ: । क्थितेति। एकस्येव पदस्य द्वि: प्रयोग: कथितत्वम्। कः क इति। अत्र क्रमान्क्रमानुपासो ध्वनयितव्यः । घुरी भाण्ड- वाद्यविशेषः । घघुरायिता चासो सा च। तद्वद्घोरः । तनोतििति। अत्र वाक्ये समाप्ते नववय इत्यादि पुच्छमायं पुनरु- पानम्। पूर्वोत्तराधेयोर्व्यत्यासे तु न दोप:। भसृणेति। यद्भू: सदर्भा तन्मसणचरणपातं गव्यताम्। यध्य वर्म:

६७ स० उलास: ] काव्यमकाय: ।

अभवन्मतः (इष्टः) योग: (संबन्धः) यत्र तद्। यथा -- येषां ताखिदभेमदानसरितः पीताः प्रतापोष्मभि- लीलापानभुवश् नन्दनतरुच्छायासु येः कल्पिताः। येषां हुंकृतयः कृतामरपतिक्षोभाः क्षपाचारिणां कि तैस्त्वत्परितोषकोरि विहितं किंचित्मवादोचितम्।।२२८।। अत्र "गुणानां च परार्थत्वादसंबन्धः समत्वात्स्यात्-" इत्युक्तनयेन यच्छब्दनिर्देश्यानामर्थानां परस्परमसमन्वयेन यैरि- त्यत्र विशेष्यस्यापतीतिरिति। क्षपाचारिभिरिति पाठे युज्यते समन्वयः । यथा वा -- त्वमेवंसैन्दर्या स च रुचिरतायाः परिचितः कलानां सीमानं परमिह युवामेव भजथ: । अपि द्वंद्वं दिष्टया तदिति सुभगे संवदति वा- मतः शेपं यत्स्याज्जितमिह तद़ानीं गणितया ॥ २२९ ।। अत्र यदित्यत्र तदिति तदानीमिन्यत्र यदेनि वचनं नास्ति। चेत्स्यादिति युक्त: पाठः।

कठोरस्तन्मूर्धि वस्त्रान्तं कुरु इति शिक्षिताऽश्पूर्णेनेत्रेवक्षिता चेत्यन्वयः अन्र पूर्वार्धे सक्तं तच्छब्दरूपं शब्दशेषमेकमुत्तरार्धे न्यस्तम्। व्यत्य- योऽपि दृश्यते। यथा- किं करोमि क गच्छामि कस्य व्यागव्यामि नेत्रयो:। अनयोर्वल्लभालोके निवृत्तो न यदीश्वरः॥ गुणानामिति। विशेषणानां यदर्थानां विशेष्यानपातित्वेन समत्वे सत्यन्योन्यं न संबन्धः इति बहुभिर्यदर्येनैक एवार्थो निर्दिश्यत इति यैरित्यत्र विशष्यस्यापसिद्धिः। क्षपाचारिणामिति च पदं येषामित्यस्य विशेषणत्वनोक्तमिति कथं तत्र विशेष्यत्वेन स्यात्। क्षपाचारिभिरिति पाठे त्रयोडाप यच्छब्दार्थाः समशीर्षिकया धावित्वा तैः क्षपाचारिभि- रिति विशेष्येण प्रतिस्वमाञ्जस्रेनैव योगं यान्तीत्यर्थः । अङ्गाङ्गिन्नो- रिव यत्तदर्ययोः संबन्धो न त्वङ्गननां यदर्थानामन्योन्यमिति भाव:। यत्स्यादिति। अतः शेषं यत्तयदा स्याज्जितमिह तदानीमिति कृते कविगतोऽन्वयः स्थात्। योगमात्रं त्वप्यब्रेऽस्ति यदा यच्छ्दो य्रदाप- दार्थो व्याख्यायते। परं तैष मतो योमः। अत एव न्यूनपदं न दोषः।

१४८ संकेतसमेत :- [७ स० उदास: ]

यथा वा -- स्ग्रामाङ्कणमागतेन भवता चापे समारोपिते देवाऽडकर्णय येन येन सहसा यद्यत्समासादितम्। कोदण्डेन शराः शरैररिशिरस्तेन.पि भूमण्डलं तेन त्वं भवता च कीर्तिरतुला कीर्न्यो च लोकत्रयम् ।२३०॥ अन्राS5कर्णनक्रियाकर्मत्वे कोदण्डं शरानित्यादि, वाक्यार्थस्य कर्मत्वे कोदण्डः शरा इति शाप्तम्। न च यच्छन्दार्थस्तद्विशेषणं भा कोदण्डाद़ि। न च केन केनेत्यादिमश्रः। यथा वा- चापाचार्यसितरपुरविजयी कार्तिकेयो विजेय: शस्त्व्यस्तः सदनमुदधिर्भूरि यं हन्तकारः। अस्त्येवैतत्किम कृतवता रेणुकाकण्ठबाधां बद्धस्पर्धस्तव परशुना लज्ते चन्द्रहासः ॥। २३१ ।। इत्यादौ भार्गवस्य निन्दायां तात्पर्यम्। कृतवतेति परशी सा प्रतीयते। कृतवत इति तु पाठे मतयोगो भवति। यथा वा -- वत्वारो वयमृत्विजः स भगवान्कर्मोपदेष्टा हरिः सहन्ग्रामाध्वरवीक्षितो नग्पनिः पत्नी शृहीतव्रता। कौरव्या: पशवः पियापरिभवक्लशोपशान्ति: फलं राजन्योपनिमन्त्रणाय रसति म्फीतं हतो दुन्दुभिः॥ २३२॥ अत्राध्वरशब्द: समासे मुगीभूत इति न तदर्थ: सर्वेः संयुज्यते। तब हि पदाभावे योगमात्रमपि न स्यात्। तथा हि। वल्कलघरैरिति विश्रेषणं विशेष्यं बिना कथं स्यादित्यादि स्वयमूग्म्। अथ व्याधेरित्य- स्प विश्ेषणमिदं नहि नितरामनुपपनिः। अन्ये तुन्यूनपदमिदमित्याङ्गः। यतः काव्यान्तः पदेपु सत्स्व्रेवाभवन्मनयोगत्वमिष्टम्। वाक्यार्थेति। यथा स्वर्गे दवा: सन्तीति सर्वोपि जानाति। येन येनोति यच्छव्दां न कोदण्डाघर्थों येनेतद्द्वारेण कोदण्डादावेव तद्विभक्ति: स्पांतू। तदर्थस्वे या सररिति बहुत्वं कयं स्यात्। नाति येन येनेत्यादि विवेषणं कोदण्डादिमश्र इति। येन कोदण्डेनेत्यादौ तृताया स्याद। कत्वार इति। नरपतिर्युघिष्टिरः । अत्राध्वरपदात्साक्षानसप्तमी बर्छु एका वेन्तध्वरशव्दार्य: सवैर्ऋत्विगादिभि: संबध्यते।

[७स० उलास: ] काव्यभकान्ष:।

यथा वा- जड्घाकाण्डोरुनालो नस्किरणलसत्केसराली कराल: मत्यग्रालक्त काभामसरकिसलयो मञ्जुमख्जीरमृङ्ग:। भर्तुरनृच्चानुकारे जयति निजननुस्वच्छलावण्यवापी- संभृताम्भोजशोभां विदधदभिनवो दण्डपादो भवान्या:।।२३३।। अत्र दण्डपादगता निजतनुः भतीयत। भवान्याः संबन्धिनी तु विवक्षिता। अवश्यवक्तव्यमनुक्तं यत्र। यथा- अप्राकृतस्य चरितातिशयेश्र हषटँ- रत्यद्भुतरपहृतस्य तथाऽपि नाऽडस्था। कोऽप्येप वीरशिशुकाकृतिरपमेय- म.हात्म्यसागसमदायमयः पदार्थः ॥२३४॥ अत्रापहृतोऽस्मीत्यपहृतत्वस्य विधिवच्यिः। तथाऽपीत्यस्य द्वितीय वाक्यग तत्वेनवोपपत्ते: । यथा ना -- एषोऽहमद्रितनयामुख पद्म जन्मा प्राप्तः सुरासुरमनोरथदूरवती। स्वमेऽनिरुद्धघटनाधिगताभिरूप- लक्ष्मीफलामसुरगजसुनां विधाय ॥ २३५।। अत्र मनोरथानामपि दूरवर्नीत्यप्यर्थो वाच्यः ।

अयश्येति। अनुक्तमनभिहितमवश्यवक्तव्यमिति भावः । अप्राकृतेति। रामदर्शने जामदग्न्योक्तिरियम्। अन्नापहृतोडम्मीत्युक्ते तथापि नाऽडस्थति द्वितीयवाक्यत्व्रेनार्थोपपत्तिः । अन्यथा न्वन्यार्थताऽपि तथाऽपि हतस्य मम चरितैर्नाSSस्थेतिरूपा स्यात्। ए इति। प्रतिमानिरुद्धे नाटके वृत्तमिदम्। हरगोर्योरुषाख्या सुता केनापि वृत्तान्तेन वाणासुरपुत्रीति र्याता। तां च स्मरसुतेनानिरुद्धा- रूपेन स्वम परिणाय्य कोऽपि स्वं पशंसवनिदमाह-घटनेति। घटनयाऽधि गतमाभिकूप्यलक्ष्मपा: फलं ययेति वृत्तिः। अप्यर्थ इति। अपिशब्दभा- बाभावयोरुपकर्षापकर्याभ्यां दूरवर्तित्वं स्वादित्यर्थ: ।

१५० संकेतसमेत :- [७स० उलास:]

यथा वा- त्वयि निबद्धरतेः मियवादिन: प्णयभङ्गपराङ्मुखचेतसः । कमपराधलवं मम पश्यसति त्यजसि मानिनि दासजनं यतः ॥ २३६।। अन्नापराधस्य लमपीति वाच्यम् । अस्थानस्थपदं यथा- मियेण संग्रथ्य विपक्षसंनिधा- वुपाहितां वक्षसि पीवरस्तने। स्रजं न काचिद्विज हो जलाविलां वसन्ति हि प्रेम्णि गुणा न वस्तुपु॥ २३७ ॥ अत्र काचिन्न विजहाविति वाच्यम्। यथा वा -- लग्न: केलिक चग्रह क्षथजटालम्बेन निद्रान्तरे मुद्राङ्क :: शितिकंधरेन्दुशकलेनान्तः कपोलस्थलम्। पार्वत्या नखलक्ष्मशङङ्कितसरवीनर्मस्मिलही नया प्रोन्मृष्टः करपेल्लवेन कुटिलाताम्रच्छवि: पातु वः ॥ २३८।। अत्र नखलक्ष्मेत्यतः पूर्व कुटिलाताम्रेति वाच्यम्। अस्थानस्थसमासं यथा- अद्यापि स्तनर्शलदुर्गविषमे सीमन्तिनीनां हृदि स्थातुं वाञ्छति मान एष धिगिति क्रोधादिवाऽडलोहितः । पोदंददूरतरप्रसारितकरः कर्षत्यसा तत्क्षणात्- फुछत्कैरव कोशनिःसरद लिश्रेणीकृपाणं शशी।।२३९।।

अपराधस्येति। अध्यभावे राशिमिति प्रतीयते। न काचिदिति। किं तु सर्वोऽपीत्यर्थः । न वरिजहावित्युक्ते त्वेकेत्र काचित्पतीयते। लग्न इति। जटालम्बेनेति शशिशकलविशेषणम्। पूर्वमिति। कुटिला- ताम्रत्वे हि प्युक्ते नख्वलक्ष्मशङ्कन स्यात्। कोटिल्यादिधर्मो यतस्तस्या हेतुः। अस्थानस्थपददापे काव्यमध्यपदेषु सत्स्वेवास्थानस्थायित्वेन विरुद्धार्थस्पेष्टार्यसंगतिवियातस्य वा पतीतिः पाणाः । तेनार्धान्तरैकवा- चकादिदोषाणां केषांचिद्विवेक: स्यात् । अद्यापीति। अत्र पूर्वार्घे कुद्धस्योक्तिरग्रे तु कबेः। प्रतिकूलवर्णदोषः पूर्वार्षे। अग्रे तु न दोषो नापि गुण इत्येके।

[७ स० उल्लास: ] काव्यमकाज्ा ।

अन्र कुद्धस्योक्तौ समासो न कृतः । कवेरुक्तं तु कसः। संकीर्णम्, यत्र वाक्यान्तरस्य पदानि वाक्यान्तरमनुमवि- शम्ति। यथा -- किमिति न पश्यि कोपं पादगतं बहुगुणं गृहाणेमम्। ननु मुश्च हृदयनाथं कण्ठे मनसस्तमोरूपम् ॥ २४० ॥ अत्र पादगतं बहुगुणं हृदयनाथं किमिति न पश्यसि, इमं कण्ठे मृहाण, मनसस्तमोरूपं कोपं मञ्चेति। एकवाक्यतार्या तु क्रिष्टमिति भेद: । गर्भितम्, यत्र वाक्यस्य मध्ये वाक्यान्तरमनुप्रविशति। यथा- परापकारनिरतैर्दुर्जनः सह संगनिः। वदामि भवतस्तत्त्वं न विधेया कदाचन ।। २४१।। अत्र तृतीयपादो वाक्यान्तरमध्ये प्रविष्ट: । यथा वा- लग्नं रागावृताङ्गया सुदृढमिह यर्येवासियष्टथाऽरिकण्ठे मातङ्गानामपीहोपरि पगपुरुषर्या च दृष्टा पतन्ती। तत्सक्त्तोडयं न किंचिद्णयत विदितं तेऽस्तु तेनास्मि दत्ता अत्येभ्यः श्रीनियोगाद्गदितुमिव गनेन्यम्वुषि यस्य कीर्तिः ॥२४२॥ अत्र विदितं नेडम्त्वित्येतत्। कृतं प्रन्युन लक्ष्मीस्ततोऽपसर- तीनि विरुद्धमतिकृत् । 'मञ्जीरादिषु रणितप्रायं पक्षिपु च कूजितप्रभृति। स्तनितभणितादि सुरने मेघादिपु गर्जितप्रमुखम्।।' इति प्रसिद्धिमतिक्रान्तम। यथा -- महामलयमारुतक्षुभितपुष्करावर्तक- पचण्डघनगर्जितमतिरुतानुकारी मुहुः। रवः श्रवणभेरवः स्थगितरोदसीकंदरः कुतोऽद्य समरोदधेरयमभूतपूर्वः पुरः ॥२४३॥ ्विष्टमिद मित्याशङ्डधाSSइ-एकेति। वाक्यान्तरमिति। पूर्वत्र दोषो वाक्ये वाक्यान्तरपदमवेसोऽन तु वाक्या- न्तरपवेशः । परेति। अत्रार्धयोर्व्यत्यासे न दोषः । विरुद्धेति। हे जनकाग्धे तवैतज्ज्ञातमास्तामित्युक्ते ततोऽन्यन सा यियासतीति लभ्यते।

संकेतलमेत :-

अन्र रवो मण्डूकादिपु पसिद्धो न तूक्तविशेषे सिंहनादे। भभ: मक्रम: (पस्ताव:) यत्र। यथा- नाथे निशाया नियतेर्नियोगादस्तं गते हन्त निशाजाय बाता। कुलाङ्गनानां हि दशानुरूवं नातः पर्र भद्रतरं समस्ति ॥। २४४।। अत्र गतेति भक्रान्ते यातेति प्रकतेः । गत्ता निशाऽपीति तु युक्तम्। ननु 'नैकं पदं द्विःपयोज्यं पायेण '-इत्यन्यत्र, कथि- तपदं दुष्टमिति चेहेवोक्तम्, तत्कथमेकस्य पदस्य द्विः्रयोगः । उच्यते। उद्देश्यप्रतिनिर्देश्यव्यतिरिक्तो विषय एकपद्द्विःप्रयो- गनिषेधस्य। तद्वति तु विषये प्रन्युत तस्येव पदस्य सर्वनाओ्नो वा प्रयोगं विना दोष:।

तथा हि- उदेवि सविता ताम्रस्ताम्र एवास्तमेति च । संपत्तौ च विपत्ी च महतामेकरूपता ॥ २४१॥ अन्र, रक्त एवास्तमेनीति यदि क्रियेत, तदा पढ़ान्तरपतिपा- दितः स एवार्थोऽर्थान्तरतयेव प्रतिभासमानः प्रतीति स्थगयति। अन्र तादृगेवेतिपाठे वा न दोषः । सर्वनाम्नः भयोगात्। यशोऽधिगन्तुं सुखलिप्सया वा मनुष्यसंरूयामतिवर्त्तितुं वा। निरुत्सुकानामभियोगभाजां समुत्सुकेवाङ्कमुपति सिद्धि: ॥। २४६ ।। अत्र प्रत्ययस्य। सुखमीहितुं वेति युक्तम्।

भम् इति। एष हि यथा मक्रममेकरसपकृताया बोद्धृपतीते रोधेन स्खलनखेददायी रसभङ्गाय जायते। परकृतिमत्यय।देर्भङ्गं क्रमेणाSSढ- नाथ इति। गता निशाऽपीति। एवंविधस्य प्रक्रमाभेदाखयस्य सब्दाचि- त्यस्य विध्यनुवादभावपकारत्वोपगमात्। यथा ताला जयन्तीति। अन्य- त्रेति। वामनादौ। तद्धतीति। उद्देश्प्नतिनिर्देस्रवति। अयथोह्वेशं पतिनि- र्देवस्तु दोपस्यास्य विषयः। नाम्र एबेति । अत्र तादृगेवेति पाठे वा न दोष:। प्रत्मयस्येति। भमन्नकमस्वमिति सर्वत्र योज्यम्। युक्तमिति। एवं च तुल्यकक्षतया विकल्पार्थतुत्तेरवश्ष्दस्य न. त्रिषपोऽयमित्यपि परिहतम्।

[ ७ स० उल्लासः ] काव्यमकास:। १५३"

ते हिमालयमामन्त्रय पुनः प्रेक्ष्य च अूलिनम्। सिद्धं चास्मे निवेदार्थ तद्विसष्टाः खमुदयुः ॥२४७॥ अत्र सर्वनाम्नः । अनेन विसृष्टा इति सु वाच्यम्। महीभृतः पुत्रवतोऽपि दृष्टिस्तस्मिन्नपत्ये न जगाम तृप्िम् । अनन्तपुष्यस्य मधोईि चूते द्विरेफमाला सविशेषसङ्ग्न ॥ २४८॥ अत्र पर्यायस्य। महीभताऽपत्यवतोऽपीति युक्त्तम्। अत्र सत्यपि पुत्रे कन्यारूपेऽ्यपत्ये सस्नेहोऽभूदिति केकित मर्थयन्ते। चिपदोडभिभवन्त्यविक्रमं रहयत्यापदुपेतमायतिः । नियता लघुता निरायतेरगरीयात्र पदं नृपश्रियः ॥२४९॥ अत्रोपसर्गस्य पर्यायस्य च । तदभिभवः कुरुते निराय- तिम्। लघुतां भजने निरायतिः, लघुतावात् पदं नृपश्रिय इति युक्तम् । काचित्कीर्णा रजोभिर्दिवमनुविदधो मन्दवकत्रेन्दुलक्ष्मी- रश्रीकाः काश्षिदन्तर्दिश इव दधिरे दाहमुद्भ्रान्तसस्वा:। भ्रंमुर्वात्या इवान्या: प्रतिपदमपरा भूमिवत्कम्पमाना: प्रस्थाने पार्थिवानामशिवमिति पुरोभाति नार्य: ससंसुः ॥२५०॥ अत्र वचनस्य। काश्चित्कीणा रजोभिर्दिवमनुविदधुर्मेन्दवकतर- न्दुशोभा निःश्रीका इति, कम्पमाना इत्यत्र कम्पमापुरिति च पठनीयम्। गाहन्तां महिषा निपानसलिलं शुर्ङ्गमुहुस्ताडितं छायाबद्धकदम्बकं मगकुलं रोमन्थमभ्यस्यताम्। विश्रब्धेः क्रियतां वराइपतिभिर्मुस्ताक्षतिः पल्वले विश्रामं लभतामिदं च शिथिलज्याबन्धमस्मदनुः ॥२५१॥ अत्र कारकस्य। विश्रब्धा रचयन्तु झूकरवरा मुस्ताक्षतिमित्य- दुष्टम् । महीति। अत्राऽडदो पुत्रवतोऽपीत्युक्तेऽपत्य इत्पयुक्तम्। चूत इति। चूतपुष्पे। उपसर्गस्पेति। आदौ पदेर्विरुपसर्गः पश्रादाकिति शजमङ्न। पर्यायस्येति। आदो लघुतेत्युक्तं पश्रादगरीयानिति पर्याका्:। मृगकुलमिति। मृगाणां कुलं कुदुम्पं न तु सपूह:। कदम्पडेस्य-

संकेवसमेव :- [ स० उल्लास:]

अकलिततपस्तेजोवीर्यमिम्नि यशोनिषा- वबितथमदाध्माते रोपान्मुनावभिधावति। अभिनवधनुर्विद्यादर्पक्षमाय च कर्मणे सकुरते रभसात्पाणिः पादोपसंग्रहणाय च ॥। २५२।। अम कमस्य। पादोपसंग्रहणायेति हि पूर्व वाच्यम्। एव- मन्यदप्यनुसर्तव्यम्। अविधमानः क्रमो यत्र, यथा -- दयं गतं संमति शोचनीयतां समागमपार्थनया कपालिन: । कला च सा कान्तिमती कलावत- स्त्वमस्य लोकस्य च नेत्रकोमुदी ॥ २५३ ॥ अब त्वंगष्दादनन्तरं चकारो युक्त: ।

प्रार्थासंगते:। पूर्वमिति। अकलितेत्यादे: पूर्वोक्तत्वानुसारेण कर्तमक्रमभेदस्तु कर्तृ. व्यत्यासो नाम गुण एव । प्रक्रमभङ्गनदोषभ्रमस्तु भ्रम एव। तत्र यदि परं देवों न जानाति तमित्यत्र देवशब्दस्त्वमित्यर्थस्य व्यत्यास्तेनोक्त: । तथा चापाचार्य इत्यन्र हि कृतमातृच्छेदनतया बद्धस्पर्धोडहं लज्जे, इति वाच्ये वारुत्याय युष्मदस्मदर्ययो: कर्तत्वरं परशुखङ्गविषयत्वरेनोक्तम्। एतमन्यदप्यूथम्। त्वंशव्दादिति। समुच्चयद्याती हि चकार: समचीय- मानार्थादनन्तरमेव वाच्य इति क्रम: । एवं पुनःशब्दोऽपि व्यतिरिच्य- मानार्थादनन्तरमेव प्योज्योऽन्यथा त्वक्रमत्वं वाच्यम्। यथा तेन साइसमनुष्ठितं पुनः । अत्र पुनःशव्दस्तेनेत्यनन्तरं वक्तुं योग्यः । दवयं गवमित्यत्र लोके केचिन्न्यूनपददूषणमाह्गुः। तथा हि-यादि कपालिपदं विज्नेष्यं सर्हि मर्हितत्वभतीतयेऽपरं कपालिपदं वाच्यम्। विशेषणं चेतदा तदाभयमतिपसये तेनैव तत्पर्यायेण सर्वनाम्ना वा विशेष्यं वाच्यं येन तस्पेशर्बसिद्धाबार्थो हेतुमाव: स्यात्। तन तेनैवोपाढाने यथा-कपा- लीनि। न वेदमुचितम्। पयायस्य यथा-सक्रस्य वज्रपाणेः क: प्रतिमल्ल:। अम सकस्पेति पर्यायसष्दार्यस्य वञ्जपाणित्वं पतिमल्वत्वामात आर्थो हेतु:। अम्पया वकस्येति हया स्पात् । सर्वनान्रा यथा-रसा दग्धं मनसिजमि- ल्यादि।अनापि ता इति सर्वनाम्नोप्यातस्यार्थस्य बामलोचनात्वं कामदाह-

[७स० उछ्ासः ] काव्यमकाका।

यथा वा- शक्तिर्निर्सित्रिशजेयं तव भुजयुगुले नाथ दोषाकरभी- र्वक्त्रे पार्धे तथषा प्तिवसति महाकृट्टनी खद्गयष्टिः। आज्ञेयं सर्वगा ते विलसति च पुनः कके मया वृद्धया ते पोच्यवेत्थं प्रकोपाच्छशिकर सितया यस्य कीत्वों प्रयातम्।।२५४।। अत्रेत्थं पोच्येवेति न्याय्यम्।तथा लमं रागावृताङ्गयेत्यादा- विति श्रीनियोगादिति वाच्यम्।

जीवन योमिथो विरुद्धयोरप्य भिन्रहेतुकत्वोपपत्तावार्थो हेतुः। अन्यया वाम- लोचनात्वस्य पुनरुपादानमसङ्ग:न चाहेतुरावृत्ति: कपालिपदस्यापरार्थम- तिपत्तये कल्पयितुं शक्यत इति न्यूनपदत्त्वं न। यदि शब्दस्याभिषैव वृतति: स्यान्तदवमपि स्यान्। किंतु व्यञ्जनावृत्तिरप्यस्ति। ततोऽपरार्थो विघटते। अत एव शंभुवाचकसहसत्रसत्त्वरेऽपि कपालीति तद्वाचकतयोक्तम्। इत्थं च जुगुप्सनीयत्वरं लभ्यते। संमति दवयं चेत्यतीव चारु किल। पागेका सेवास्थानपातेन शोच्याऽभूद। इदानीं तु त्वया तस्यास्तया- विधदुरध्यवसायसाहाथ्यमिवाऽSर्मित्युपहस्यते। काकतालीयन्यापेन कपाल्यप यदि स्यादस्तु। न पुनः केनापि नकर्षेणार्थ्यत इति मार्ष- नाऽव्ययुक्ता। कपाल्यर्थे तपस्यादिच्याजेनाजेमनादिकमपि मण्डितमि- त्यर्थ:। सा च त्वं चेति द्योरवि लावण्यादिसाम्यभतीतये भयुक्तम्। कलावतः कान्तिमती च प्रशंसापतीतिकृत्। स्वं यथा या। हित्वा श्रीः पुण्डरीकाक्षं यदेनं सुभगं मरिता। इतीवायं विरूपाक्षो गौरीवपुषि बद्धवान्।। शक्तिरिति। निरख्धिंशौ खड्मनिर्दयों।दोषाकरशन्द्रो दोषाणामाकरय। कुहिनी महावेश्या महाकुटटाकी च। सर्वगेति । किमदि गम्यागम्पं न विचारयतीत्यर्थः । वृद्धयेति। एतेन निर्दोषतोक्ता । श्रीनियोगाहितीति। तदुक्तम्- उक्ति: स्वरूपावच्छेदफलो यत्रेतिरिष्यते। न तत्र तम्मात्मा किंचिदुक्तेरन्यत्पद वदेन्।। उपाधिभाव: स्वां शक्तिं स पूर्वत्राऽडदघाति हि। न च स्वरूपावच्छेद: पदस्पान्यस्य संमतः।

संफेतसमेत :- [७ स० उछ्ास:]

अमतः मकृतविरुद्धः परार्थो यत्, यथा- राममन्मथशरेण ताडिता दुःसहेन हृदये निशाचरी। गन्धवद्गुधिरचन्दनोक्षिता जीवितेशवसति जगाम सा ।।२५५।। अप्र प्रकृते रसे विरुद्धस्य भृङ्गारस्य व्यअ्कोऽपरोऽयेः। अर्यदोषानाह- अर्थोऽपुष्टः कष्टो व्याहतपुनरुक्तदुष्कमग्राम्याः ॥५५॥ संदिग्धो निर्हतुः प्रसिद्धिविद्याविरुद्श्र । अनवीळतः सनियमानियमविशेषाविशेषपरिवृत्ताः ॥ ५६॥ साकाङक्षोऽपदयुक्त: सहचरभिन्नः प्रकाशितविरुद्धः । विष्यनुवादायुक्तस्त्य कपुनःस्वीळतोऽश्लीलः ॥ ५७। दुष्ट इति संबध्यते। क्रमेणोदाहरणानि-

मरुदुल्लासितसारभकमलाकरहासकृद्रविर्जयति ॥ २५६ ।।

इतिनेवेतरेषामप्यव्ययानां मतिः समा। पेयेत्थमेवमादीनां तज्जातीयार्थयोगिनाम्।। यतस्ते चादय इव श्रयन्ते यदनन्तरम्।

अनमिहितवाच्यं तु न्यूनपदे। रामेति। निशाचर्यसत्यपि। निन्दास्तुन्यर्हेतुः-रुधिरगन्धेति। पन्दनं कुश्कुमेजि। जीवितेशो मृत्युपियां। अत्र प्रकृतः करुण इति। अर्ध इति। मसिद्धिविद्यार्भ्यां विरुद्धःस तथा। सह नियमानियमयो- र्विक्वेषाविशेषयो: परिवर्तनेन वर्तन्ते ते तथा। विध्यनुवादाभ्यामयुक्तोऽ- नृपपमः । दुष्ट इतीति। दुषट पदमित्यतः पूर्वस्माल्िङ्गव्यत्ययेन संबध्यते। अतीति। अन्र गगनमसरणमुक्तविश्रम: कमलकरहासकृदित्येताव- साधि स्वार्यसिद्धिः। शेषं त्वचमत्कार्येव नाधिकम्। आधिकपढदोषे हि अकतपेक्षया सा्थकत्वे सत्यधिकानां पदार्यानामर्यस्तारपर्यतया स्वान्त- ई पायाच्येः पदैेः पतिपाचने। अन् तु नैवमिति भाव:। यदा तु

{७ स० उल्ास: ] काव्यमकाश:।

बाधन्त इत्यपुष्टाः। न त्वसंगता: पुनरुक्ता वा। सदा मध्ये यासामियममृतनिस्यन्दसुरसा सरस्वत्युद्दामा वहति बहुमागो परिमलम्। पसाद ता एता घनपरिचिता: केन महतां महाकाव्यव्योम्नि स्फुरितमधुरा यान्तु रुचयः ॥२५७॥ अन्र यासां कविरुचीनां मध्ये सुकुमारविचित्रमध्यमात्मकत्रि- मार्गा भारती चमत्कारं वहति, ता गम्भीरकाव्यपरिचिता: कथ- मितरकाव्यवत्मसभ्ना भवन्तु, यासामादित्यप्रभाणां मध्ये त्रिपथगा वहति, ता मेघपरिचिता: कथं प्रसन्ना भवन्तीति संक्षेपार्थ इति कष्टम्। जगति जयिनस्ते ते भावा नवेन्दुकलादयः पकृतिमधुराः सन्त्येवान्ये मनो मदयन्ति ये। मम तु यदियं याता लोके चिलोचन चन्द्रिका नयनविषयं जन्मन्येकः स एव महोत्सवः ।। २५८।। अत्रेन्दुकलादयो य मति पस्पशपायाः स एव चन्द्रिकात्वमु- त्कर्षार्थमारोपयतीति व्याइतत्वम्।

विश्नेषेण ततमिति तदाऽतिशब्दो निरर्थकः पुनरुक्तार्थो वा ज्ञेयः। न त्विति। पराशयेनेदमुक्तम्। रुद्रटो हि, इदमेव काव्यमसंगताख्यदोष- तयोचे। तं मत्युच्यते। किमत्रासंगतम्। अर्थस्य विशेष्यविशेषणरूपसयात्र संभवामासंगति: काऽि। पुनरुक्ता वेति तु स्वेष्टदोषासयेनोक्तम्। न प्रत किमपि पुनरुक्तमिति। सदेति। विस्पन्दो निष्पन्दः। सरस्वती गङ्गन। अत्र महाकाव्यष्यो- म्रीत्युक्ते। परिमली गन्धचमत्कारो ।रुचयः प्रतिभा: कान्तयक्ष। इतरेति। अभिनेयकाव्यवत्। अत्रोपमानोपमेयभावे कष्टत्वमर्थस्येत्यर्थः । स एवेति। य एव योपितामनुरक्तः सञ् ज्योत्स्ाद: पस्पशतामसारतामूचे स एव चन्द्रिकेति रूपक्रेण तस्या एवोत्कर्ष भावितवान्। यथा या कदर्य देहि दानं निःशको जहि अबूनित्यादि।

संकेतसमेत :- [ स. उलास:]

कृतमनुमतं दष्ट वा यैरिद गुरुपातर्क

नरकरिपुणा सार्ध तेषां सभीमकिरीटिना- मयमहमसृङ्मेदोमांसैः करोमि दिशा बलिम्॥। २५९॥ अत्रार्जुनार्जुनेति भवद्भिरिति चोक्ते सभीमकिरीटिनामिति किरीटिपिदार्थः पुनरुक्त:। यधा वा- अस्न्नज्वालाव लीढ मतिबलजलघेरन्तरौर्बयमाने सेनानाये स्थितेऽस्मिन्मम पितरि गुरौ सर्वधन्वीम्राजाम्। कर्णालं संभ्रमेण व्रज कप समरं मुश्च हार्दिक्य भडडून ताते चापद्वितीये वहति रणधुरं को भयस्यावकानः ॥२६०।। अत्र चतुर्थपादवाक्यार्थः पुनरुक्त: । भूपालरत्न निर्देन्यप्दानपथितोत्सव। विश्राणय तुरङ्गं मे मातङ्गं वा मदालसम् ॥ २६१॥ अत्र मातङ्गश्य प्राड्निर्देशो न्याय्य: । उक्त इति। वेणीसंहारेऽव्त्थान्नेति शेष:। अस्न्ेति। अस्नाण्येव ज्वालास्तयुक्तो यः प्रतिसेन्याब्घिस्तस्यान्त: । ममेति। अश्वत्यामोक्तिः। कृपहार्दिक्यों भूपो। समरं सदनं बा । पूर्वत्र भिन्रवाक्यत्वमत्र त्वेकवाक्यत्वमिति यथा वेत्युक्तम्। यथा वा, अश्वीय- पङ्कयः । जनताः समीयुः। स्थानद्वयऽ्यत्र क्रमेणाच्ीयेति समूहार्थीय- प्रकृतेः पङ्केक्व जनतेत्यत्र तद्धितार्थस्य बहुत्वस्य चार्यस्य पौनरुत्थम्। विशेषणाद्विशष्यावगता विशेष्योक्ति: पुनरुक्ता। यथा-इन्दुमौलि: शियो जीयादित्यत्र शिवोक्तिः । विशेषावगतौ तुन पौनरुक्त्यम्। यबा शक्रस्य वज्रपाणे: पुमानपि हरामि श्रियमित्यत्र शक्रस्य । अवान् यथा

निर्देशेनास्मदर्थ विभवेष्यमत्रास्त्येव। पधानस्पार्थस्य पूर्व निर्देशक्रमः । तस्य दुष्टत्वे दुष्कमम्। यथा- भूपालेति। न्याय्य इति । यदा तूदारसच्नो गुर्वादिवलाठ्टान्रमाण: कर्म दृषयति तदा न दोप:। क्रमानुष्ठानाभावो वा दुष्क्रमत्वम्। यथा- औषौरं विधाय स्ानादि भोजनादि विधाय थ। कश्रिषचाल दैवहं पषुं भतिषिवासरान्।।

[" स० ठल्ास: ] १५९

स्वपिति याषदयं निकटे जनः स्वपिमि तावदहं किमपति ते। तदयि सांमतमाहर कूर्परं त्वरित- मूरुमुदशय कुश्चितम् ॥ २६२ ।। एषोऽविदग्धः । मात्सर्यमुत्सार्य विचार्य कार्यमार्याः समर्यादमुदाहरन्तु। सेव्या नितम्बाः किमु भूधराणामुत स्मरस्मेरविलासिनीनाम् ॥ २६३॥ अत्र प्रकरणाद्यभावे संदेहः । शान्तभृङ्गार्यन्यतराभिधाने तु निश्नय:। गृहीतं येनाऽडसी: परिभवभयात्रोचितमपि भभावाद्यस्याभूम्न खलल तव कश्चिन विषयः । परित्यक्तं तेन त्वमसि सुतशोकात्र तु भयात् विमोक्ष्ये शख्त्र त्वामहमपि यतः स्वस्ति भवने ॥ २६४ ॥ अत्र द्वितीयशस्त्रमोचने हेतुर्नोपात्तः । इद ते केनोक्तं कथय कमलातङ्डवदने यदेतस्मिन्हेम्न: कटकमिति धत्से खलु घियम्। इदं तद्दुःसाधाक्रमणपरमाखं स्मृनिभुवा तब मीत्या चक्रं करकमलमूले विनिहितिम् ॥ २६५॥ अन्र कामस्य चक्रं लोकेमसिद्धम्।

अतिशयोक्तौ कार्यकारणयोर्दुष्क्रमत्वेऽि न दोषः। श्वेतश्यामधुती पार्ता कष्णरुद्रावित्यादिषु तु यथासंख्ये पदरचनावेपरीत्यात्मक्रम- भङ्ग: । स्वपितीति। स्वपिति निद्धाति। स्वपिमि कामये। आहर गृहाण। नोचितमपीति। ब्राह्मणत्वात्। सुतेति। अवधेऽपि इतोऽश्वत्थामेति युषिष्ठिरोक्तिश्रुत्या द्रोणाचार्यस्य सोकोऽभूत। मुक्त्ते च शखरे हतः। ततस्तत्सुत इदमार-यत इते। तत इत्यत्रार्थे। हेतुरिति। पितुः शस्त्र- मोक्षे सुतशोको हेतुः। सुतस्य तु न कोऽपीत्यर्थः।हेतुतया परस्याऽडका- कनर्यां निर्हेतुत्वम्। अहेतुतया तु साकाङ्क्षत्वमिति। इदमिति। कमलस्याऽडसड्डकारि वदनं यस्या: सा तथा।. एतस्मिन्निति। स्वर्मबलयात्माने पदार्ये।

संफेतसपेत :-

यथा वा- उपपारिसरं गोदावर्याः परित्यजताध्वगाः

इह हि विहितो रक्ताशोक: कयाऽपि उताशषया

अत्र पादाघातेनाशोकस्य पुष्पोद्मः कविषु प्रसिद्धो न पुनर- कुरोद्रमः । सुसिनवसनालंकारायां कदाचन कौमुदी- महसि सुद्दाश स्वैरं यान्त्यां गतोऽस्तमभूदिषः । तदनु भवतः कीर्तिः केनाप्यगीयत येन सा प्रियगृह्मगान्मुक्ताशडून क नासि शुभमदः।। २६७ ।। अन्रामूर्ताऽपि कीर्तिर्ज्योत्स्नावत्मकासरूपा कयितेति लोक- विरुद्धमपि कतिमसिद्धेने दुष्टम् । सदा स्नान्वा निशीथिन्यां सकलं वासरं बुधः। नानाविधानि शास्त्राणि व्याचष्टे च ऋृणोति च ॥ २६८ ।। ग्रहोपरागादिकं बिना रात्री स्नानं धर्मसाखेण विरुद्धम्। अनन्यसदसं यस्य बलं वाछ्ो: समीक्ष्यते। पाड्गुण्यानुमतिस्तस्य सत्यं सा निष्मयोजना ॥ २६९॥। एतदर्थशाख्ेण। विधाय दूरे केयूरमनङ्गाङ्गणमङ्गना। बभार कान्तेन कर्ता करजोलेखमालिकाम् ॥। २७०॥ अत्र केयूरपदे नखवक्षतं न विहितमिति। एतत्कामशारोण।

टपेति। अन्र परित्यजतेत्यत्र त्यजन्त्वघुनाऽध्वगा इति पाठे भव- द्विरित्यम क्रमभड्डने न स्यात्। प्रसिद्ध इति। नेवाकटरोद्रम: । महसीति-। महःशब्द उत्सवार्येऽपि। स्वेरमिति। उपपतिपामें । के नासीत्यम क नातीति पाठो युक्त:।

केयूरोति। कामजाले केनूरस्याने नस्वझतं नोकमित्वर्य: ।

[७ स० उललास: ] काव्यमकाश्ः।

अष्टाङ्ग योगपरिशीलनकीलनेन दुःसाधसिद्धिसविधं विदधद्विदूरे। आसादयभभिमतामधुना विवेक- ख्यातिं समाधिधनमीलिमणिर्विमुक्त: ॥। २७१॥ अब्र विवेकर्यातिस्ततः संप्ज्ञातसमाधि: पञ्चादसंपश्ञातस्ततो मुक्तिर्न तु विवेकर्यातौ। एतदोगशास्त्रेण। एवं विद्यान्तरैरपि विरुद्धमुदाहार्यम्। पाप्ता: श्रियः सकलकामदुघास्ततः किं दसं पदं शिरमि विद्वियता ततः किम्। संसर्पिताः पणयिनो विभवैस्ततः किं कल्पं स्थितं तनुभृतां तनुभिस्ततः किम् ॥ २७२॥ अत्र ततः किमिति न नवीकृतम्। तनु यथा- यदि दहत्यनलोऽत्र किमद्भुतं यदि च गौरवमद्रिघु कि ततः । ववणमम्तु सदेव महोदधेः प्रकृनिरेव सतामविषादिता ॥ २७३ ॥

योगाङ्गानि। परिशीलनमभ्यासः । कीलनं स्थिरीकरणम्। योगस्य परिशीलनेन कीलनमित्यर्थः। दुःसाघसिद्धी: सविधयति यस्ता एव वा- डणिमादयः सविधा यस्य तम्। विदूरे दूरस्याभावो विदूरं तस्मिभिति व्युत्पत्या निकटे कुर्नन्ख्याति च लभमान: कोऽपि समाधिधनानां चूटामणिर्मुक्तः । संप्रज्ञातः सविकल्पः । प्राप्ता इति। ( प्रस्तावैक्यसंबन्धत्वेन सत्यपि निरपेक्षतयाSवश्यवा- ध्यतया पर्यायान्तराभावाच ) एककाव्यमध्य भिन्नवाक्यगतत्वेन शब्दार्थयो: पौनरुत्तयेऽसौ दोपः । विपर्यये तु कयतपदपुनरुक्तारूगी शब्दार्थयोदोंपौ। ननु कथितपदे शब्दर्पोनरुत्तयादर्यपीनरुतयं बलादा- यातमित्यनयोरयमेव बक्तुं युज्यते । मैवस्। आप तमात्रेण मर्तीततिव्रासे शन्दस्यार्थस्य वा पौनरुतये कमितपदपुनरुक्ततादोषी यत: स्वादम्। यदीति। अन्र किमद्भुतं किं ततः सदेव प्रकृतिरेवत्यादीना ततः किमि- क पमुधिहतर्गसो बन्थः कपुरतके ररपते। २१

१६२ संकेससनेत :- [७स० उलास: ]

यत्रानुलिखिताक्षरं हि निखिलं निर्माणमेतद्विये- रुत्कर्षपतियोगिकल्पनमपि न्यकारकोटि: परा। याता: भाणभृतां मनोरथगर्तीरुल्लङ्ध्य यत्संपद- स्तस्याऽडभासमणीकृताश्मसु मणेरश्मत्वमेवोचितम् ।।२७४।। अत्र उछायामाप्रमणी कृताश्मसु मणेस्तस्याश्पतैव्रोचितेति स नियमत्वं वाच्यम्। वक्ताम्भोजं सरस्वत्यधिवसति सदा शोण एवाधरस्ते पाहु: काकुतस्थवीर्यस्मृतिकरणपदुरदकषिणस्ते समुद्रः । पहिन्यः पा्थमेताः सषणमपि भवतो नेव सुञ्न्त्यभीक्ष्णं स्वच्छे ऽन्तर्मानसेऽस्मिन्कथमवनिपने तेऽम्युपानाभिलाष: ॥ २७५॥। अन्र झोण पवेति नियमो न वाच्यः । इयामां श्यामलिमानमानयत भो: सान्द्रैर्मपीकूचके- र्मन्दं तन्त्रमथ पयुज्य हरत श्ेतोत्पलाना श्रियम्। चन्द्रं चूर्णयत क्षणाच्च कणशः कृत्वा शिलापट्टके येन द्रष्टुमहं क्षमे दश दिशस्तद्ववत्रमुद्राङ्डितता: ॥ २७६ ।। अत्र उयोन्नीमिति श्यामाविश्षेपो वाच्य: ।

त्यर्थत्वं तात्पर्यतया न पर्यायान्तरतया झेयम्। अतो न पनरुक्त्- दोपमसङ्ग:। निर्वेदपरस्येयमुक्तिः। ततः परत्युत सान्तरसपोष इति नात्रायं दोष इत्येके। यत्रेति। यत्र जगदिदमनुल्लिखिताक्षरमनभिव्यक्ताकारम्। यस्थाSS- कारो जगताऽपि नोलिख्य निर्णीतः । यद्वाऽनुलिस्वितान्ययमीदृटगित्यनि- जयपराण्यक्षराणि यस्येति तत्तथा । उत्कर्षाय प्रतियोगिन: कल्पनं चिन्ता। आभासेनेव मणीकता अन्येऽस्मानो येन स वासाँ सुमणिय स तथा। अञ्ेवशब्दाभावे सनियमत्यं परित्तम्। छायामातरेत्युक्ती तु मात्रशब्दाभियमोऽपि लभ्यते। न वाष्य इति। अबधारणे हि कृते नद एवाधरो न रक इति भतीति:। श्यामामिति। तरया वव्त्रमुद्राक्िता: काठ्ठाः पाश्ाश्योषीपनविभा- नेसालोर योग्या: हनः। असमेन्यक्ते सामान्या निक्षा लभ्पते न राका।

६ ५ स. उकास: ] १६३

रत्नान्यमूनि मकरालय माऽवमंस्थाः। किं कौस्तुमेन विहितो भवतो न नाम याच्आमसारितकर: पुरुषोप्तमोऽपि॥ २७७॥ अत्र, एकेन कि न विहितो भवतः स नामेति सामान्यं वाच्यम्। अर्थित्वे पकटीकृतेऽपि न फलमाप्ि: प्रभो: मत्युत दुम्मन्दाशरथि्विरुद्धचरितो युक्तस्तया कन्यया। उत्कर्षे च परस्य मानयशसोर्विसंसनं चाऽडत्मनः स्रीरत्नं च जगत्पतिर्देशमुखो देवः कर्थं मृष्यते ॥। २८८।। अत्र श्ीरत्नमुपेक्षितुमित्याकाक्क्षति । न हि परस्येत्यनेन संबन्धो योग्यः । आझ्ञा सकशिामणिप्रणयनी शाख्त्ाणि रक्षर्नवं भक्तिर्भूतपतौ पिनाकिनि पदं ल्केति दिव्या पुरी। उत्पततिद्ुहिणान्वये च तदहो नेदग्वरो लभ्यते स्याच्चेदेप न रावण: क नु पुनः सर्वत्र सर्वे गुणाः ।।२७९।। अत्र स्याच्चेदेष न रावण इत्यन्तमेव समाध्यम्। श्रुनेन बुद्धिरव्यसनेन मूर्खता मदेन नारी सलिलेन निन्नमा। निशा शश्ाङ्करेन्न धृति: समाधिना नयेन चालंक्रियते नरेन्द्रता ॥२८०॥ अत्र श्रुतादिभिरुत्कृष्टः सहचरितैरव्यसनमूर्खत पोर्निकृष्टयोर्मि

सामान्यमिति । न कोस्तभेनेति विशेष: । न हीति। परस्य रामस्य सीरत्नमिति योगो न । तथा मतीर्य- भावात्। एषा रावणमातामहम ल्यवदुक्ति: । समाप्यमिति। अयं भाव :- रावण इत्येतज्जगदाकरन्दकाररित्वादर्यान्तरं वद्ज्जनकस्य धर्मवीरं प्रत्यनुभावतामेति। ऐश्पर्ये पाण्डित्यं परमेक्षम- किर्देशनिशेषोऽभिजन इत्येतत्सर्व लोकवाधेनाधर्मपरस्य निष्फलमिति तावतोऽर्यस्य तिरस्कारत्वेनैश् रावणनेष्टितं निर्वाहणीयम्। यस्म्यदु- पाच क मु पुनरिति तथदि संदेहेन योज्यतेऽथाSSलेपत्वेनाथापि नेडग्वरो सभ्यत इत्यतरार्थान्तरत्वेन तथाऽपि पकतस्य धर्मनीरस्य न कयनिनि- र्बाहः। ततोऽस्थानमुक्तो दोष इति।

संकेकसमेत :- [७स० उल्ास: ]

भत्वम्। विनयेन धीरता, इति पाठो युक्त:। लमं रागावृताङ्गया सुदृहमिह ययैवासियष्टथाSरिकण्ठे मातङ्गनामपीहोपरि परपुरुषैरया च दष्टा पतन्ती। तत्सक्तोडयं न किंचिद्गणयति विदितं तेऽस्तु तेनास्मि दत्ता भृत्येभ्यः श्रीनियोगाद्गदितुमिव गतेत्यम्वुषिं यस्य कीतिं:।२८१।। इत्यत्र विदितं तऽस्त्वित्यनेन श्रीस्तस्मादपसरतीति विरुद्धं मकाश्यते। मयत्नपरिबोधितः स्तुतिभिरध् सेषे निशा- मकेशवमपाण्डवं भुवनमद्य निःसोमकम्। इयं परिसमाप्यते रणकथाऽय् दो:शालिना- मपंतु रिपुकाननातिगुरुरघ भारो भुवः ॥। २८२ ।। अन्न सयितः प्रयत्नेन गोध्यस इति विधयम्। सुखेन सयितश्रिरादषसि बोध्यसे मागर्धं :- इति युक्तम्। यथा वा- वानाहारतया जगद्विषधरैराश्वास्य निःशेपिनं ते ग्रस्ताः पुनरभ्रतोयकणिकातीव्रव्रतेवरहिभिः । तेऽपि क्रूरचमूरुचमेवसनैनीनाः क्षयं लुब्धर्के- र्देम्भस्य स्फुरितं विदसपि जनो जाल्मो गुणानीहते ।।२८३।। अत्र वाताहारादित्रयं व्युत्क्रमेण वाच्यम्।

प्रयत्नेति। दुर्योधनं प्रत्यश्वत्थामाऽडह। कृतद्रोणाचार्यपदेन मया सर्वेधु इतेष्वरिषु त्वं निश्चिन्तः अयितः सन् स्तुतिभिरेव यदि परं नोध्यसे, अन्र शेष इति न विधेयं किं तु बोध्यस इति। तथा यथा सयित इत्यनुवादे वाच्ये शेष इति विधिरुक्तस्तथा प्रयत्नेन परिबो- ध्यस इति विषा वाच्ये परिवोधित इत्युक्तमित्यनुवादायुक्तमपि। ईहत इति। दाम्भिकेष्विति शेष: । व्युत्क्रमेणेति। न हि बाताहार- त्वादधिको दम्भोजम्म:कणवतम्। नापि ततोऽधिकं दाम्भिकत्वं मृगा- जिनवसनमिति। व्युत्क्मोकिस्तु पकतस्य दम्भभकर्षप्रभावतिरस्कृतणु- नानुशोचनमयनिर्वेदस्याङ्गं स्यादेवेति विध्ययुक्ततम्।

[७ स० उल्ास: :] काव्यमकाक्ता । ११५

अरे रामाहस्ताभरण भसलम्रेणिक्षरण स्मरक्रीडाब्रीडाशमन विरहिमाणदमन। सरोहंसोचंस मचलदल नीलोत्पल सखे सरेदोऽइं मोहं श्लथय कथय केन्दुवदना ॥। २८४॥। अत्र विरदिमाणदमनेति नानुवाद्यम्। लभं रामावृताङ्गधेत्यादि॥ २८५॥ अत्र विदितं तेऽस्त्वित्युपसंहृतोऽपि तेनेत्यादिना पुनरुपाचः । उद्यतस्य परं हन्तुं स्तब्घस्य विवरैषिण:। यथाऽस्य जायते पातो न तथा पुनरुषतिः ॥२८६।। अत्र पुंव्यञ्जनस्यापि प्रतीतिः । यत्रैको दोपः प्रदर्शितस्तत्र दोपान्तराण्यपि सन्ति, तथाऽपि वेषां तत्राप्रकृतत्वात्मकाशनं न कृतम्। कर्णावतंसादिपदे कर्णादिध्वनिनिर्भितिः । संनिधानादिबोधार्थमू अवतंसादीनि कर्णाद्याभरणान्येवोच्यन्ने । तत्र कर्णादि- शब्दा: कर्णादिस्थितिप्तिपत्तये। यथा- अस्या: कर्णावतंसेन जितं सर्वे विभूषणम्। तयैव शोभतेऽत्यर्थमस्याः श्रवणकुण्डलम् ॥ २८७॥ अपूर्वमधुरामोदममोदितदिशस्ततः । आययुभुङ्गमुखराः शिरःशेखरशालिनः ॥ २८८॥ अप्र कर्णश्रवणशिरःशब्दाः संनिधानप्रतीत्यर्थाः ।

नानुवाध्यमिति। अत्र किमित्यस्पत्माणान्दमयसीति विधौ वाच्ये पाणं दमनेत्यनुवाद उक्त्त: । पुंष्ञनस्येति। इहान्वयव्यतिरेकाभ्यामर्थ एवाश्रीलः। पश्रातु पदवा- क्येऽश्ीलपद भावः। पौनरुक्त्यापवादमाइ-कर्णेति। शालिन इति। नरा इति सेप:। अन्र कर्णेति। विलासनिर्वाहार्थ प्रतिनियतमतिदेशसंनिहितरभषणैः मयोजन- म्िवि तदर्ष मयुक्ता इत्यर्थ: ।

१६१ संकेत समेतरम

विदीणाभिमुखारातिकराले संगरान्तरे। धनुर्ज्याकिणचिह्ेन दोष्णा विस्फुरितं तब ॥। २८९।। अत्र धनुःशब्द आरूढत्वावमतये। अन्यत्र तु- ज्याबन्धनिष्पन्दभुजेन यस्य विनिःप्रसद्वत्रपरम्परेण। कारागृहे निर्जितवासवेन लड्डे-रेणोपितमा प्सादात् ।२९०।। इत्यत्र केवलो ज्याशब्द: ।

मुक्ताहारेण लसता इसतीव स्तनद्ृयम् ॥। २९१॥ अन्र मुक्तानामन्यरत्नामिश्रितत्वबोधनाय मुक्ताशब्द: । सौन्दर्यसंपत्तारुण्यं यस्यास्ते ते च विभ्रमाः । षट्पढान्पुष्पमालेव कात्राSSकर्षति सा सखे ॥। २९२।। अत्रोत्कृष्टपुष्पविपये पुष्पसब्दः । निरुपपदो हि मालाशब्द: पुष्पसरजमेवाभिघते। स्थितेष्वेनत्समर्थनम् ॥५८ ॥ न म्वलु कर्णावतंसादिवज्घनका श्व्वीत्यादि क्रियते।

अत्र धनुरिति। अन्यथा ज्याकिणचिहेन दोष्णेत्युक्ते नित्यनिषि- टाकृष्टिकृतकिणवत्वं दोप्णोरन मतीयते । दीर्घावेष्टनेनापि किणचि- होत्पसे:। अन्यत्रेति। आरूदत्वावगत्यभावे। मुकाशन्द इति। उत्पेक्ष्यमाणस्य स्तनकर्तृकस्य हासस्यातीव सुभ्रस्य पतिपचये साधकतमश्य हारस्य केवलमुक्तालतावेष्टिनत्वपतीत्यर्यमुक्त इत्यर्थ: । पुष्पति। विदग्धविलोभनक्षमकामिन्युपमानभावेन मालाया उपादान- भाबादुत्कृष्टपुष्पग्रथितत्वमनगमयर्तीत्यर्थः । पुष्पस्त्र जमिति। सामान्यपु्प- सजम् । त्यन करिकलभमेमबन्धं करिण्याः । अश्र करिकन्दा चाहप्या-

स्थितेष्विति। पयुक्ेपु। काबीत्यादोति। आढिपदासुट्टकरभादि। संके-

६७ स० उद्ास:] कान्कनकाक्: ।

जगाद मधु्रां नाच विशदाक्षर शालिनीम्॥। २९३॥ -इत्यादों क्रियाविशेषणत्वेऽवि विवकितार्थपतीतिसिद्धौ, "गतार्थस्यापि विशेष्यस्य विशेषणदानार्थ रचित्मयोगः कार्यः" -इति न युक्तम्। युक्तत्वे वा- चरणत्रपरित्राणरहिताभ्यामपि दुनम्। पादाभ्यां दूरमध्बानं व्रनश्रेष न रिदते ।। २९४।।

खयातेऽर्थे निर्हेतोग्दुष्टता यथा- चन्द्रं गता पद्गुणाम भुङ्के पद्माश्रिता चान्द्रमसीमभिर्याम्। उमामुखं तु प्रतिपद लोला द्रिसंभ्रयां प्रीतिमवाप लक्ष्मीः ॥२९५॥। अम्र रात्री पद्मस्य संकोच:, दिवा चन्द्रमसय निष्पभत्वं लोकम्रसिद्धमिनि 'न भृङ्के'-इति हेतुं नापेक्षते। अनुकरणे तु सर्वेषाम्। सर्वेपां श्रुतिकटुमभृतीनां दोषाणाम्। यथा- मृगचक्षुपमद्राक्षमित्यादि कथयत्ययम्। पश्येष च गवित्याह सुत्रामाणं यजेति च ॥ २९६।।

तव्यवहाराभ्यां हि शब्दार्थनिश्यः क्रियते न यथाकथचित्क्रियते। क्रियेति। मधुरमिति रूपण। गतार्थस्येति। गदनस्य वायूपत्वाट्वाचमिति विश्ेष्यं गतार्थमित्यर्थः । पादम्यामिति। व्रजनित्युक्ते पादाभ्यामिति लब्धमेव। परं यदुच्यते तच्चरणत्रेति विशेषणसिद्धये। विशेषणसिद्धि- आात विश्वेष्यं विनाऽन्यथा न स्यादिति वाच्यमेव विशेष्यम्। इत्यादीति। युक्तत्वे ेति यदाऽभ्युपगमेन व्याख्यायते तदेत्याधेवोदाहार्य न पुनर्ज- ग.देत्यादि। क्रियाविशेषणत्वेनैव साध्यसिद्धेः। यदा त्वसयया व्यार्यायने तर्हीत्याघुदाहार्ये न केवलं जगाद मधुरामितीति भाव:। मृगेति। अद्राक्षीर्गवित्याह सुत्रामाणमित्यादौ श्रतिकटुच्युतमंसक- स्पमयुक्तदोषाः । एवं सर्वत्र योज्यम्।

१६८ संपेतसमेत :- [७ रु० उल्लास:

दोषोडपि कचिद्ुणः। कचिम्र दोषो न गुणः । तत्र वैयाकरणादौ वक्तारि प्रतिपाधे च, रौद्रादो च रसे व्यङ्धे कष्टत्वं गुणः । क्रमेणोदाइरणानि- दीघी डव्रेवी ड्सम: क्रिहुणवृद्धयोरभाजनम् । किप्पत्ययनिभः कशियत्र संनिहिते न ते ॥ २९७ ॥ यदा त्वामरमद्राक्षं पदविद्याविशारदम। उपाध्यायं तदाऽस्मार्ष समस्पाक्षं च संमदम् ॥ २९८ ।।

व्यालोलस्तनभार भरववपुर्दर्पोद्धनं घावति॥ २९९ ।। वाच्यवसाग्या- पातङ्गना: किमु वल्गितः किमफलेराडम्बरजंम्बुकाः सारङ्गा महिषा मदं व्रजन कि शून्येषु सूरा न के। के.पाटोपसमुद्भटोत्कटसटाकोटेरिभारे: पुरः सिन्धुध्वानिनि हुंकते स्फुरति यत्तद्र्जिनं गर्जितम्॥ ३०० ॥ अन्र सिंहे वाच्ये परुषा: शब्दाः । पकरणवशाध्या- रक्ताशोक कृशोदरी क नु गता त्यक्त्वाऽनुरक्ततं जनं नो दृष्ट्ति मुधैव चालयसि किं वातावधूतं सिर:। उत्कष्छाघटमानषद्पद घटासंघट्टद्ष्टचछद- स्वत्पादाइतिमन्तरेण भवतः पुष्पोद्गमोऽयं कुतः ॥३०१॥ अन्र सिगेषूननेन कुपितस्य वचसि।

कचिम्रेति। रचिम दोषो न वा गुण इत्पर्यः । ककििदिति। कानु- बन्धो हानुषन्यक्ष। ते इति। गुणवृद्धी । अन्त्रेति। नखकै: क्रूरं कणता कडन्णपायाणां प्ेङ्स्ितानां चलिताना च भूपजानां रैः। माग्भारः लेकः। अत्र गैद्रो रसो म्यङृ्यः। चच्सीति। कषटत्वं गुण इति योग:।

१६ए रचिधीरसे न गुणो न दोप:। यथा-

न्दीर्घोधातानघौघेः पुनरवि घटयत्येक उल्लाघयन्य:। घर्माशोस्तस्य वोऽनतर्दिगुणघनघृणानिघ्निर्वित्नवृत्ते- र्दन्तार्था: सिद्धसंघर्विदपतु घृणपः शीघ्रमंहोविघातम॥३०२।। अमयुक्तनिरतार्थों केपादावदुष्टा। यथा- येन ध्वस्तमनोभवेन बलिजित्कायः पुरासत्रीकृतो यश्राद्वृत्तसजङ्गद्वारवलयो गड्गनं च योऽभारयत् । पस्याऽडु: अशिमच्छिरो हर इति स्तुत्यं व नामामराः पायात्स स्नरयमन्धकक्षयकरसत्वां सर्वेदोमाधवः ॥ ३०३॥ अत्र माधवपक्षे पतिमदन्धकक्ष पशब्दावमयुक्तनिहनाथों। अक्षीलं किद्गणः । यथा सुरतारम्भगोष्टथाम्- " ताम्बूलदानविधिना विस्ृ जेट्वयस्याम्। द्यर्थे: पदेः पिशुन- येच्च रहस्यवस्तु "इति काम साखस्थिनौ फरिहस्तेन संवाधे प्रविश्यान्तर्विलोडिते। उपसर्पन्ध्जः पुंसः सावनान्तर्विराजते ॥२०४॥ शयकथास -- उत्तानोच्छू नमण्टूकपाटितोदरसंनिये। क्ेदिनि त्रीव्रणे सक्तिर हमे: कस्य जायते॥ ३०५ । शीर्णेति। अपघनेरक्रित्यत्रोपलक्षणे तृरतीया। घटयेनवन् करोतीत्यर्थः। उष्लाघयन् नीरूजीकुर्वन्। वृणानिघ्ना कृपासका निर्विध्ा वृत्तिर्यस्य तथा। येन व्वस्तेति। अनः सकटं। अमवेनार्संसारेण। बलिं दैत्यं जित- वान्यः कायः स पूर्व सुधाहतों सीचक्रे। भुजंगहा कालियाहिघाती। रवलयः शब्दम्रस्यलयः । अं्ग सेलं गां च क्ष्माम् । सशिनं मन्थति ये राहुस्वस्य शिरोहर: । अन्धका वृष्णयः । क्षयो निवासः । सर्वदः सर्व दाता। उमाधवपक्षे बलिजितो हरे: काय: पुरेष्वसीचके। सश्षियुरुं शिर:, इर इति नाम च यस्याउऽडुः। अन्घको दैत्यः। करीति। वर्जन्पनामिके िलिष्टे मध्या पृष्टस्थिता तयोः। फरिहस्त इति मोक:। संवाधी संघयोनी। ध्वजः पताका प. पितं पुंसिक्ं च। साधनं योनिरापि। २२

संकेतसमेत :- [७ स० उल्मरस:]

निर्वाणबैरदहना: मक्षमादरीणां नन्दन्तु पाण्डुतनयाः सह माधवेन।

स्वस्था भवन्तु कुरुराजसुताः समृत्याः ॥ ३०६।। अत्र भाव्यमङ्लसूचकम् । संदिग्धयपि वाच्यमहित्ता कचिनियतार्थम्तीतिक त्वेन व्याज- स्तुतिपर्यवसायत्वे गुणः । यथा- पृथुकार्तस्व्ररपान्रं भूषितनिःेषपरिजनं देव। विलसत्करेणुगहनं संभति सममावयो: सदनम् ॥३०७॥ प्तिपाधमतिपादकयोर्त्वे सत्यमतीतं गुणः। यथा- आत्मारामा विहिनरतयो निर्विकल्पे समाधी ज्ञानोट्रेकाद्विघटित तमोग्रन्थय: सत्त्रनिष्ठाः । यं वीक्षन्ते कमपि तमसां उयोतिषां वा परस्ता- सं मोहान्ध: कथमयममुं वेत्ति देवं पुराणम् ॥।३०८।। स्वयं वा परामसे यथा- पडधिकदशनाडीचक्रमध्यस्थितात्मा हदि विनिध्टितरूपः सिद्धिदस्तद्विदां यः । अविचलितमनोभि: साधर्कर्मग्यमाण: स जयति पारिणद्धः शक्तिमिः शक्तिनाथः ॥ ३०९॥

रक्ेति। रक्तं सानुरागं रक्त्ेन रुधिरण प्रसाधिताऽर्जिता मण्डिता य भूये:। विग्रहो वेरं वपुश्। स्वस्थाः स्वर्गस्था: कुशलिनय। पृथुकेति। पृथुकानां वालानामार्तस्वरा ये तेषां पात्रं पृथूनि कार्त- स्वरस्य हेम्न: पात्राणि यत्र । भुवि उषितो भषितोऽलंकृतश। बिलसस्के रेनुभिर्विलसन्जि: करेणुभिश्न। अत्र राजकविपक्षयी निंयतार्थप्रतीळ

निर्विकलप इति। मेदसंसर्गाभ्यां ज्ञानं विकरप: ।

अूपभृवियाताभितपोउसनाडीचक्रस्प मध्ये स्थित आत्मा यस्य। हदीति। इनके। रूपं जयोनिराटिकप आकार । सिद्धिर्भकिमुक्तिकप ।

६७-स० उलास:] काक्यपकाक: ।

अधमभकृत्युक्तिषु ग्राम्यो गुणः। यथा- फेल्लुक्कुरं कमलक्रूरणिहं वहन्ति जे सिन्धुवारविडया मह वल्लडा दे। जे गालिदस्त महिसीदहिणो सरिच्छा दे कि च मुद्धतिअइलपसूणपुआ॥ ३१०॥ अन्न कलमभक्तमहिषीदधिशब्दा ग्राम्या अपि विदूषकोक्तौ। न्यूनपदं कचिहुणः । यथा --

सान्द्रम्नेहर सातिरेक विगलच्छी मभभिनम्बाम्बरा। मा मा मानद माऽति मामलमिति क्षामास्षरोलापिनी सुप्ता किं नु मृता नु किं मनसि मे लीना विलीना मु किम् ॥३११॥ कचिम्र गुणो न दोपः । यथा -- तिष्ठेत्कोपवज्ञात्प्भावपिहिता दीर्घे न सा कुप्यति स्वर्गायोत्पनिता भवेन्मयि पुनर्भावार्दमस्या मनः । तो हर्ते विषुधद्विषोऽपि न च मे शक्ता: पुरोवर्तिनीं सा चात्यन्तमगोचरं नयनयोर्यातिति कोऽयं विधि: ॥३१२॥ अत्र पिहितेत्यनोऽनन्तरं 'नैतधनः' इत्येतैर्न्यूनेः पदैर्विश्ेष- बुद्धेरकरणाम गुणः। उत्तरा प्रतिपत्तिः पूर्वी प्रतिपति वापत इति न दोपः ।

ज्ञानेच्छाक्रियादयाः सक्तयः । तासां न्यग्भावोन्ावनमयुः । मा मेति। मा मेत्यादिनिषेधपदेषु कदर्ययेत्यादि: काऽपि किया नास्तीति न्यूनत्वम्। उत्तरेति। पूर्वा तिष्ठेदित्यादिकां प्रतिपति वाधित्वा दीर्घ न सेत्या- दिरुतरा नैतदुज्यत इति विना प्रतिपत्ति: स्यादित्यर्थः ।

१-पुष्पोत्करं कमलकुरनिभं वहन्ति। ये सिनधुवारविटपा मम वल्लभास्ते।। ये गालितस्य महिर्षीदम्नः सदक्षस्ते। क्रि व मुग्धबिचनिलुपमूनपुआाः।

१७२ संकेतसमेत :- [७ स० उल्लास: ]

अधिकपदं कचिहुण:। वथा- यदूश्वनाहितमतिर्वहु चाटुगर्भे कार्योन्मुखः सलजनः कृतकं ब्रबीति। तत्साधवो न न विदन्ति विदन्ति किं तु कर्तु वृथा प्रणयमस्य न पारयन्ति ।। ३१३ ॥ अत्र विदन्तीति द्वितीयमन्ययोगव्यवच्छेदपरम्। यथा वा- वद वढ जितः स शमुर्न हतो जल्पंश्र ततर सवास्मीति। चित्रं चित्रमरोदीद्वाहेति परं मृते पुत्रे॥। ३१४॥ इत्येवमादो हर्षभयादियुक्ते वक्तरि। कयितपदं कचिहुणो लाटानुमासे, अर्थान्तरसंक्रमितवाच्ये, विदितस्यानुवाद्यत्वे च। क्रमेणोदाहरणानि- सितकरकररुचिरविभा विभाकराकार घरणिधर कीनि:। पौरुषकमला कमला साऽपि तवैवास्ति नान्यस्य ।। ३१५।। तोला जाअन्ति गुणा जाला ते सहिअपहिर घेप्पन्ति। रइिरणा णुम्गािआँ होन्ति कमलाइँ कमलाइँ। ३१६ ॥ जितेन्द्रियत्वं विनयस्य कारणं गुणप कर्षों विनयादवाप्यते। गुणमकर्षेण जनोऽनुरज्यते जनानुरागप्रभवा हि संपद्:।. ३१७।। पतत्मकर्पमपि कचिद्ुणः यथा-उदाहते भागपापतेत्यादौ।(३१८) अन्ययगति। सन्न एव जानन्तीति भावः । हर्पेति। आदिशब्दाद्धाहेति आंक: । पारुपेति। पौरुपलक्ष्मीरेव तव लक्ष्मीरिति व्याखयाने लाटानुमास:। पौरुपमेतर कमलं यस्या: कमलाया इति व्याख्याने नु तात्पर्यमा त्रमेदा- मावाधयमकत्वमेव। तालति। ताला तदा। जाला यदा। अत्रापर: कमलशब्दो विकसि- तत्वादिगुणार्यान्नरवाची। परगिति। अत्र हि चतुर्थपाढे जामदम्न्यस्य शंभो भक्तिरेवोक्ता। सा च सत्पकर्षेणेत वक्तं योग्या।

१-' तटा जायते गुणा ज्यका ते सददर येगृदम्ते। रविक्तिरिणानुगहीतानि सवन्ति कमलानि कमलानि ॥'

{७ स० उल्ासः ] काव्यमकाक्त: । १७३

समासपुनरासं कचिम गुणो न दोष:, यत्र न विशेषणमात्रदा- नार्थ पुनर्ग्रहणम्, अि तु वाक्यान्तरमेव क्रियते। यथा, अन्नैव पागमापेत्यादी। अपदस्थसमासं कचिुणः। यथा-उदाहते रक्ताशोकेत्यादौ।(३१९) गर्भितं तथेब यथा -- दुमि अबहत्थिअरेहो णिरङू-सी अह विवेअरहिओ नि। सिविणे वि तुमम्मि पुणो पत्तिहि भातें ण पुह्सिमि॥ ३२० ॥। अन्र प्रतीहीति मध्ये हृदमन्ययोत्पादनाय। एवमन्यदपि लक्ष्याल्लक्ष्यम्। रसरो पानाह- व्यभिचारिरसस्थायिभावानां शब्दवाच्यता। वःषकल्पनया व्यक्तिरनुभावविभावयो: ॥ ६॥ प्रतिकूल वेभावादिग्रहो दीप्तिः पुनः पुनः । अकाण्डे प्रथनच्छेदावङ्गस्याप्वतिविस्तृतिः ॥६१॥

अत्रैवेति। अयं भाव :- भवत्वशिथिल इत्यादिना समापऽपि परशु- वर्णने येनानेनेति वाक्यान्तरेण पुनस्तस्यैव वर्णनमारब्यं न दुष्टम्। वाक्यान्तरगतत्वेनोक्तत्वात्। विशेषणत्वेनोक्तों तु दुष्टन्वमेव यथा नववयोलास्याय वेणुस्वन इत्यादौ। रक्तेति। अत्र विरहिवाकये दीर्घसमासता नोचिता। परं शिर:कम्पा- वलोकात्कुपित इन विरहीति कपितोक्ती न दोषाय। तथेत्रति। किद्गुण इत्यर्थ:। हुमीति। भवाम्यपहस्तितरेषो निरक्कशोऽय विवेकरहितोऽपि। रव्रम्रेऽपि त्वयि पुनः प्रतीहि चिन्तां न मुष्णामि। विषमवाणलीलाकथागाथेयम्। स्परं प्रति तारुण्योक्तिरेपा। रेषा मर्यादा। कष्टति। अनुभावोक्ती विभावस्य कष्टेन व्यक्तिर्विभावोक्तौ चानुभा-

१-' त्रमामि अपहस्तितरेखो निरक्कशोऽय विवेकरहितोऽपि। व्वमऽपि तवयि पुनः पसीहि भाकि न प्रस्मरामि।।'

१७४ संकेतसमेत :- [७ स० उलास: ]

अङ्रिनोऽननुसंधानं भळतीनां विपर्ययः । अनङ्गस्याभभिधानं च रसे दोषा: स्युरीदशाः ॥६२॥ स्वशब्दोपादानं व्यभिचारिणो यया- सब्रीडा दयितानने सकरुणा मातङ्गचर्माम्बरे सत्रासा भुजगे सविस्मयरसा चन्द्रेऽमतस्यन्दिनि। सेरष्या जहनुसुतावलोकनविरधा दीना कपालोदरे पार्वत्या नवसंगमप्रणयिनी दृष्टिः शिवायास्तु वः ॥ ३२१॥ अन्र ब्रीडादीनाम्। व्यानम्रा दथितानने मुकुलिता मातङ्गचर्माम्बरे सोत्कम्पा भुजग निमेषरहिता चन्द्रेऽमृतस्यन्दिनि। मीलट् भ्रू: सुरसिनधु दर्शनविधा म्लाना कपालोदरे इत्यादि नु युक्तम्। रसस्य स्वश्देन सृङ्गरादिशव्देन वा वाच्यत्वम्। क्रमेणो- दाइरणम्-

नेत्रयोः कृतवतोऽस्य गोचरे कोऽप्यजायत रसो निरन्नरः॥३२२॥

वस्य। व्रडादीनामिति। स्वशब्दोपादानमिति योगः ।

इतति रूपः । वाच्यत्वमिति। वाच्यत्वं हि रसादेः स्व्रशब्दनिवेदितत्वेन वा स्या.द्वेभावादिप्तिपादनमुखेन वा। पूर्वस्मिन्पक्षे स्वब्दनिवदितत्वा- भावे विभावादिमनीतो रसादेरमनीनिमसङ्ग:। न च केवलभृङ्गगरादि- शब्दान्विते विभावादिर्मािपादनरहिते काव्ये मनागपि रसवस्वमतीति- यथा लृङ्धनरहास्यकरुणा इत्यादों। तम्मादन्वयव्यतिरेका भ्यामभिधेय- सामर्थ्याक्षिपत्वमंव रसादेरन त्वभिधेयत्वं कर्थचिदिति स्वस्दवाच्यता दोष इत्यर्थः। एवं द्विनीय एव पक्षो न्याय्य: । एतेन बृङ्राचा: शब्दा: भृक्गनारादेवाचका इत्युद्भटोक्तं निरस्तम् । सामिति। भृजमूलं कक्षा। तभ्र जनैर्या लोकयते ता तथा।

[७ स० उछास:] काच्यमकास: । १७५

आलोक्य कोमलकपोलतलाभिषिक्त- व्यक्तानुरागसुभगामभिरामरूपाम्। पश्येष वाल्यमतिवृत्त्य विवर्तमान: भृङ्गगारसीमननि तरङ्गितमातनोति ।: ३२३ ।। स्थायिनो यथा - संमहारे पहरणैः प्रहाराणां परस्परम्। टणत्कार: श्रुतिगतरुत्साइस्तस्य कोऽप्यभूद् ॥ ३२४ ॥। अत्रोत्साइस्य। कपूग्धू लिधव लद्युतिपूरधोन- दिव्बण्डले शिशिररोचिपि तस्य यूनः। लीलाशिगें शुक्निवेशविशेषक्लृप्ति- व्यक्तस्तनास्ततिरभूभ्नयनावनी सा ॥। ३२५।। अत्रोदीपनालम्बनरूपाः गृङ्गारयोग्या विभावा अनुभावपर्य- वसायिनः स्थिता इति कष्टकल्पना। परिह्वरति रतिं मति लुनीने स्खलति भृशं परिवर्तने च भूयः । इति वन विषमा दशाऽस्य देहं पररिभवति प्सभ किमत्र कुर्मः ॥ ३२६॥ अत्र रनिपरिहाराद्ीनामनुभावारना करुणादावि संभवात्का- मिनीरूपो विभानो यत्नतः प्रतिपाय: । 1- अभिपक्तः । न्यस्तः । व्यक्त इति। पुलकादिनेति शेषः। संग्रहार इति। रणे शखैषे घातास्तंरषां झणत्कारैरित्यर्थः। यत्रापि स्वशब्दनिवेदितत्वं विभावादिभिः प्रतिपादितत्वमप्यस्ति तत्रापि विभा- वादिमुखेनेव रसादिप्रतीतिः । स्वशब्देन सा केवलमनूदते। लीलेति। लीलया शिरस्यंशुकस्य निवेशविशेषेण या कलपिस्तथा। रूपा इति। शशिकान्तिदिकूखतीरूपाः । अनुभावेति। सृङ्गगारी चेघुवा, संभवन्ति तदाऽनुभावाः। शान्तमेव संभवन्ति तं प्ति विभावानाम- किंचित्करत्वादिति अङ्गारितसंदेहे सन्सो विभावा लीलादिष्यमुभावेषु न पर्यवस्पन्ति। नापि वियदलिमलिनेत्यादिवदन विभावस्यासात्रा- रणत या ऽन्यनमाक्षेपहेतुः किमपि पढ़मझत।

संकेतसमेत :- [७ स० उल्लासः

मसादे वर्तस्व प्रकटय मुर्द संत्यज रुपं मिये सुष्यन्त्यङ्गन्यमृतमिब ते सिश्रतु वच: । निधानं सौख्यानां क्षणमभिमुखं स्थापय मुखं न मुग्धे पत्येतुं प्रभवति गतः कालहरिणः ॥ ६२७ ॥। अत्र भृङ्गारे म्रतिकूलस्य शान्तस्यानित्यतापकाशनरूपो विभावस्तत्पकाशितो निर्वेदश् व्यभिचार्युपासः। णिहुअरमणम्मि लोअणवहम्मि पडिए गुरूण मज्झम्मि। सअलपरिहारहिअआ वणगमणं चेअ महइ बह॥ ३२८।। अत्र सकलपरि हारवनगमने शान्तानुभावी। इन्धनाद्यानय- नव्याजेनोपभोगार्थ बनगमनं चेतू, न दोप: । दीप्ति: पुनः पुनः, यथा कुमारसंभवे रतिविलापे। अकाण्डे मथनं यथा- वेणीसंहारे द्विती पेडड्डेन्डनेकबीरसंक्षये भवृ ते भानुमत्या सह दुर्योधनस्य भृङ्गारवणनम्।

प्रतिकलस्पेति। कालो मृगचलः प्रयातः पयात एव न पुनरती- त्यादिवेराग्यकथाभि: मियामसादनं निर्विष्णस्थेव कस्यापीति मृ्गन- रमतिकूलत्वं श्ान्तस्य। विभाव इति। एतेन विभावपातिकूलयं ्रान्तभृ- द्वारयोष्यभिचारिमातिकृलयं च। भ्रान्तं मते निर्वेदस्य व्यभिचारितवं परमतेन स्व्रमतेन तु विचार्यम्। एवंभृङ्गनरवीभन्सयोवींरभयानकयो: आान्तरौद्योरपि वरिभावादिभातिकूल्यं झ्ेयम्। णिट्ठुअइति। रनिभृतरमणे लोचनपये पतिते गुरूणा मध्ये। सकलपरिहारहृदया वनगमनमेवेच्छति बधू:।। निभृतरमण उपपतिः । बनगमनं संकेतगृहम्। दीकिरिति। उपमुक्तो दि रस: स्वसामग्रीलमपरपोष: पुनः पुनः परा- मर्शेन म्लायति मालतीमालेव। धारामासे हि रसे तदाबिष्ठानां तस्पर- वज्ञानामुर्तिकतल्पीयस्येव निर्यातीन्पर्थ: । संक्षप इति। मीष्मादिनीर कक्षाणाम् ।

[v स० उलासः ] काव्यमकाय:।

अकाण्डे छेदो यथा- वीरचरिते द्वितीयेडड्डे राघवभार्गवयोर्धाराघिरूढे वीररसे "कङुन्णमोचनाय गच्छामि"-इति राघवस्योक्तौ। अङ्गस्यापधानस्यातिविस्तरेण वर्णनम्। यथा ह्यग्रीववधे इयग्रीवस्य। अङ्गि्नोऽननुसंधानं यथा-रत्नावल्यां चतुर्थेडकके बाभ्र्या- गमने सागरिकाया विस्मृतिः । प्कृतयो दिव्या अदिग्या दिव्यादिव्याथ्ञ, वीररौद्रशृङ्गारभनान्त- रसमधाना धीरोदात्तधीरोद्धतधीरलललि तधीर प्रस्रान्ता : , उत्तमम

हयग्रीवेति । विपक्षोत्कर्षेण मूलनायकस्य विष्णोर्महोत्कर्ष इति साध्विद्मिति। तस्मादित्थं वाच्यम्। तथा हि कादम्चर्या रूपविलासे- त्यादिना महाविमलम्भवीजमुपक्षिप्य तदनुपयोगिनामटवीशवरेश्ाश्रम- मुनिपुरीनृपादीनां, हर्पाख्यायिकां वा जयति ज्वलदित्यादिना हर्षोत्क- रपवद्विजयबीजेऽनुप योगिवाणान्वयस्य वर्णनम्। तदित्यं महाकवयोऽ्य- न्यद्ीजमुपक्षिप्य तदसंगतशृङ्गाराङ्गभूततचद्रूपवनविहार पुष्पावचयजल- केल्यादीनां प्रस्तुतरसतिरस्कारिणीं वर्णनां कुर्वन्तो दृश्यन्त इति व एवात्र तत्त्वज्ञा:। विस्मृति।रति। अनुसंधानं हि सहृदयतांयां सर्वस्व्रम्। प्रकृतय इति। स्वभावाः । धीरोदा/त्तेति । धर्मयुद्धवीरप्धानो धीरोदाच:।

त्वादुत्साहस्य वीररसपाध्यन्यमपि बोध्यम्। ततो वीररौद्रा्या वीर- गृङ्गारा्यां दानधर्मवीरशान्ताभ्यां प्रधाना धीरोदाचादय: स्यु: । दिव्यादिप्रकृतित्रिकस्य प्रत्येकमुत्तममध्यमाधमभेदत्वेन त्रिधात्वे सति नवधात्वम्। नवभेदानामपि पत्येकं धीरोदात्तादित्वेन चतुर्षात्वे षट्- त्रिंशन्देदत्वम्। अदिव्योत्तमेति। अदिव्या मानुषी सा चासावुत्तममकृति- श्रेति सा तथा। अभिनेयानभिनेययोः काव्ययोयथोत्तमपकृतिराजा- देरुच्तमस्त्रीभि: सहाग्राम्यं संभोगविपलम्भवर्णनं तथैव दिव्येषु। संभो- गश्च न सुरतात्मैवेको यावदन्योऽपि मिथोदर्शनादिको ग्राम्मः। एवं हास्यादावप्योचित्यं वाच्यम्। दिव्येपु रतिर्वर्ष्यत्वेन सामान्येनोक्ता। १ ₹, 'ताया : स"।

संकेतसमेत :- [७ स० उल्लास:]

ध्वपि। कि तु रतिः संभोगशङ्गाररूपा, उत्तमदेवताविषया न वर्णनीया। तदूर्णनं हि पित्रोः संभोगवर्णनमित्रात्यन्तमनुचितम्। क्रोधं पभो संहर संहरेति यावद्विरः खे मरुतां चरन्ति। तावत्स वह्िर्भेवनेत्रजन्मा भस्मावशेपं मदनं चकार ॥ ३२९।। इन्युक्तवद्भ्ुकुठ्यादिविकारवर्जितः क्रोध: सघ:फलदः स्वर्ग पातालगगनसमुद्रोल्ल ङघनादयुत्साहश्र दिव्येष्वेव। अदिव्येषु तु यावदवदानं प्रसिद्धमुचितं वा, तावदेवोपनिबद्धव्यम्, अधिकं तु निबध्यमानमसत्यप्रतिभासेन 'नायकवद्वर्तितव्यम्, न प्रति- नायकवत्-' इत्युपदेशे न पर्यवस्येत्। दिव्यादिव्येपूभयथाऽपि। एवमुक्तस्थाचित्यस्य दिव्यादीनाभिव धीरोदात्तादी नामप्यन्यथाव- र्णनं विपर्ययः। तत्रभवन्भगवलित्युत्तमेन नाधमेन, मुनिशभृतौ न राजादौ, भट्टारकेति नोत्तमेन गजादौ, प्रकृतिविपर्ययापत्ते्व्रां- च्यम्। एवं देशकालवयोजात्यादीना वेषव्यवहारादिकमुचितमे- वोपनिवद्धव्यम्।

उत्तमदेवतादिविषयत्वेनापि सा स्यादित्याशङयाSSह-कि त्िति। अनु- चितमिति। आस्त्रादकानां हि यत्र चमन्काराविघानस्तदेव रससर्वस्वम्। आस्त्ादाय त्तत्वात्। पित्रो: संभोग इवैनद्र्णने लज्जादि न तु कश्रिक्चम- त्कार इत्यर्थः। यथा कुमारसंभवऽष्टमसगे। क्रोत इति। भ्रकुटयाददेविका- रवांस्त्वदिव्येप्वेव। अवदानमति। सानिशयं कर्म। अधिकमिति। अयं भाव :- स्वःपातालगमनाब्पिलड्घनादिकमदिव्यस्य वर्ण्यमानमसंभाव्य- तयाSलीकमिति चिन्नयन्तो विनेया उपदेश्यस्य चतुर्वगोपायम्याप्यली- कर्ना कल्पयन्ति सर्वमदं शास्तरोक्तममंबद्धमिति। उभयथाऽपीति। रामपाण्ड- वादौ दिव्यादिव्यसंवद्धं वाच्यमिन्यर्थः । न मुनिप्रभृताविति। वाच्य- मिि योगः । प्रकृतिविपर्ययापत्तरिनि हेतुः। देशति। विश्वं विश्वेक- देशात्र देशः। पकद्वित्रिसप्तचतुर्दशैकविशनिविश्वानि स्युः । स्वर्गमर्त्य- पातालमडर्जनस्तप:सत्येः सप्तभिश् वायुस्कन्वेंः सप्तभिश्व पातालविशेषवि- वक्षायामनेकत्वं सामान्यविवक्षार्या त्वैक्यम्। तत्र भूमध्ये जम्पूप्क्षशा ल्मलिकुशक्राश्चशाकपुष्कररूयाः सप दवीपाः। अष्टादशेत्येके। एकर- यश्चत्वारः सम्त्घयो वेत्यादिकन्रिमसिद्धया सर्वे घटते। काल: काठ्ठा-

[७ स० उल्ाल:] काव्यभकाक: । १७१

अनङ्गस्य रसासुपकारकस्य व्णेनं यथा -- कर्पूरमञ्जर्या नायिकया स्वास्मना च कृतं वसन्तवर्णनमना- हत्य बन्दिवर्णितम्य तस्य राज्ा परशंसनम्। "ईदृशाः" इति नायिकापादपहारादिना नायककोपादि- वर्णनम्। उक्त हि ध्वनिकता- अनोचित्याहते नान्यद्रसभङ्गस्य कारणम् । औचित्योपनिबन्धस्तु रसस्योपनिपत्परा ॥ इति । इदानीं कचिददोषा अप्यते-इन्युच्यन्तं- न दोषः स्वपदेनोक्ता वपि संचारिण: क्वचित्। यथा- औत्सुक्येन कृतत्वरा सहभुवा व्यावर्तमाना हिया नैस्वैर्वन्धु धूजनस्थ वयनेनीताSSभिमख्यं पुनः। दष्ट्राडग्रे वरमात्तसाध्वसरसा गौगी नवे संगमे संरोहत्पुन्तका दरेण हसता श्रिष्टा शिवायास्तु वः ॥३१०॥ अत्रोत्सुक्यशब्द इव तदनुभावो न तथापरतीतिकृत्। अत एव "दूगादुन्सुकम्-"(३३१) इत्यादो त्रीडाद्यनुभावानां विचलि- तत्वादीनामिवोत्सुकत्वानुभावस्य सहसापरसरणादिरुपस्य तथा-

संचार्यादेर्विरुद्धस्य वाध्पस्योकितिर्गुणावहा ॥६३।। वाध्यत्वेनोक्तिर्न परमदोषः, यावत्मकृतरमपरिपोषकरृत्।

जाति: स्त्रीपुंसादिका ब्राह्मणत्वादिका वा। आदिशब्दाद्विद्यावित्तकुलाद- यः। व्यवहारादीत्यादिशब्दादाकारवचनादयः व्यवहारादिति देशादिभि: प्रत्येकं योज्यम् । तेन देशविशेपादेराचित्येन निबन्धः कार्य इत्यर्थः। एवं कालादो योज्यम्। तस्थोते। वसन्तस्य । एत इति। दोपा इत्यर्थः। न तयेति। यथौत्सुक्यनामा संचारी साक्षात्स्वपदेनोक्तश्रयत्कार कारी न तथा तदनुभावश्चिन्ता.देरूपश्रमत्का रीति स्वशब्देनात्सुक्यनामा संचारी पोक्तः। बीडादीति। व्रीडाहर्षको- पास्तथा मसादास्तदनुभावा चितलनस्फारणारुणत्वाश्चितभूलतात्ववाष्पा- म्वुपूर्ण स्वरूपा: । तथा प्रतिपत्तीति। चमत्कारकारित्वाभा वादित्यर्थ: ।

संकेतसमेव :- [७स० उलपस:]

यथा-काकार्य सतलक्ष्मण: क च कुलम्-इत्यादौ। अन्र बितर्कादिषूद्रतेष्वपि चिन्तायामेव विश्रान्तिरिति प्रकृत- रसपरिपोष: । पाण्डु क्षामं वदनं हृदयं सरसं तवालसं च वपुः। आवेदयति नितान्तं क्षेत्रियरोगं सखि हृदन्तः ॥ ३३२।। इत्यादी साधारणत्वं पाण्डतादीनामिति न विरुद्धत्वम् । सत्यं मनोरमा रामाः सत्यं रम्या विभूतयः । कि तु मचाङ्गन्नापाङ्गन्भङ्गलोलं हि जीवितम्॥३३३॥ इत्यत्राऽद्यमर्धे बाध्यत्वेनैवोक्त्तम्। जीवितादप्यधिकमपाङ्ग्भङ्ग स्यास्थिरत्वमिति पसिद्धतद्वणोपमानतयोपातं शान्तमेव पुष्णाति। न पुनः भृङ्गरस्यात्र पतीतिस्तदङ्गप्रतिपत्तेः।न् तु विनेयोन्मु- स्वीकरणमत्र परिहारः। सान्तगङ्गारयोनेरन्तर्यश्याभावात्। नापि काव्यशोभाकरणम्।रसान्तरादनुपासमात्राद्वा तथाभावान्। काकार्यमिति। अत्र वितर्कौत्सुक्ये मतिस्मरणे शङ्कादन्ये धृतिचिन्तने मिथो बाध्यवाधकतया भवन्ती चिन्तायामेव विश्राम्थन्ती परमास्वाद- स्थानम्। पाण्ड क्षाममिति। रसौ पारदस्ेही। क्षेत्रियरोग: क्षयरोगो जारत्व । न विरुद्धत्वमिति। पाण्डुतादयो हि क्षयरोगजा जारचिन्तोत्याश्च मृत्यचे भवन्तीति करुणविपलम्भयोः समाः। सत्यमिति। अत्र सृङ्गारविभावमतिपादकं पूर्वार्ध बाध्यत्वेनेवोक्तं न तु श्ञिष्यौन्मुख्यार्य काव्यश्ञोभार्थ वा । ध्वनिकारस्तु शिर्ष्यान्मुख्यार्थ- त्वकाव्यश्ञोभार्थत्वाभ्यां शान्तभृङ्गारयोर्विरोधं परिहरति। बृङ्गारादि काष्यं चारु स्यान्मृदुमतयम् नपाद्ा झगित्यभिमुग्वीकताः सान्ते सुखं स्थाप्यन्ते। तदसत्। अनयोरनैरन्तर्यस्य भरतेन निपिद्धत्वात् । प्रसिद्धेति। पसिद्धेन तेनाधिकत्वार्येन गुणोपमानता । तयोपातमस्थिरत्वं कर्तृ शन्तं पुष्णाति। यद्ा भसिद्धः स आधिक्याख्यो गुगो यस्य पस्तावा- दपाङगभकस्य स तथा। स उपमानं यत्र यस्प वा तत्पसिद्धतह्गुणोप- मानम्। तस्य भावस्तता। तयोपासम्। प्रस्तावाज्जीवितं द्वितीयार्धे वा

मात्राद्वेति। मचाङन्नेत्यादिरूपाठ । तथेति। गुम्फशोभाभावादित्यर्थ: ।

[७ स० उछासः] काव्यपकाक:। १८१

आश्रशुक्ये विरुद्धो यः स कार्यो भिन्नसंश्रयः । रसान्तरेणान्तरितो नैरन्तर्येण यो रसः ॥६४ ॥ वीरभयानकयोरेकाश्रयत्वेन विरोध इनि प्रतिपक्षगतत्वेन भयानको निवशयितव्यः। शान्तशुङ्गरयोस्तु नरन्तर्येण विरोध इति रसान्तरमन्तरे कार्यम्। यथा नागानन्दे, शान्तस्य जीमूत- वाहनस्य 'अहो गीतम् अहो वादित्रम् ' इत्यद्भ्ुतमन्तर्निवेश्य मलयवतीं पति शृङ्गारो निद्धः। न परं प्रबन्धे, यावदेकस्मिवपि वाक्ये रसान्तरव्यवधिना विरोधो निवर्तते। यथा-

गाढं शिवाभि: परिरभ्यमाणान्मुराङ्गनवाश्िष्टभुजान्तराला: ।।३३४।। सशोणितः क्रव्यभुजां स्फुरद्िः पक्षः खगानामुपतीज्यमानान्। संवीजिताश्चन्दनवारिसेकः सुगन्धिभि: कन्पलतादुकूलैः ॥३३५॥ विमानपर्यङ्कतले निषण्णा: कृतूहलाविष्टतया तदानीम्। निर्दिश्यमानालँलनाङ्गुलीभिवीरा: स्व्रदेशान्पतितानपश्यन्॥ ३३६॥ अन्र बीभत्सनङ्गारयोरन्तर्वीररसो निवेशितः । स्मर्यमाणो विरुद्धोऽपि साम्येनाथ विवक्षितः । अङ्गिन्यद्गत्वमाप्ता यौ त न दुष्टी परस्परम् ॥ ६५॥ प्रतिपक्षेति। अन्यस्थानऽविरुद्धमिति तात्पर्यम्। न तु प्रतिपक्षो भीरूरिति निश्यः कापि। प्रतिपक्षस्य धीरोद्धतस्यापि रावणादे: मसि द्वत्वात्। रसान्तरमिति शेष: । निवेक्षित इति। एतेन विरोधो निवृत्तः। वीराः स्वदेशनित्यादिनो- त्सवाद्यवगत्या कर्तृकर्मणो: समस्तवाक्यानुयायिनया पतीतिरिति मध्य- पाठाभावेऽपि सुतरां वीरस्य व्यवधायकता। स्व्रदेहानित्यनेन चैकत्वा- भिमानादाश्रयेकयम्। अन्यथा विभिन्नविषयत्वे को विरोध इत्यर्थः। नन्वन रतिजुगुप्से एव वीरं प्रति संचारीभूने लक्ष्येते।न तु शृङ्गनरबीभत्स- रसौ। तथा-पि प्रकृतोदाहरणं युज्यत एव। रतिजुगुप्सापोषितत्वाद्रसयो:। साम्येनेति। न दुष्टत्वम्। द्वो विरुद्धावङ्गिनत्वे दुष्टौ नाङ्गतायाम्। सा चाङन्ता सहजाSडरोपजा वा। तत्र येर्षा सहजा तेषा तावदुक्तावविरोध एष। यथा विमलम्भे तदङ्गननां व्याध्यादीनाम्। ते हि निरपेक्षभाव-

१८२ संकेतसमेत :- [७ स० उलासा]

यथा -- अयं स रसनोत्कर्षी पीनस्तनविमर्दनः । नाभ्यूरुजघनस्पर्शी नीवीविसरंसन: करः ॥ ३३७॥ एतद्भूरभरवसः समरभुवि पतितं इस्तमालोक्य तद्वधूरभिदधौ। अत्र पूर्वावस्थास्मरणं शृङ्गाराङ्गमपि करुणं परिपोषयति। दन्तक्षतानि करजैश्व विपाटितानि मोद्द्रिव्रसान्द्रपुलके भवतः शरीरे। दत्तानि रक्तमनसा मृगराजवध्वा

अत्र कामकस्य दन्तक्षतादीनि यथा चमत्कारकारीणि तथा जिनस्य। यथा वा पर: शृङ्गारी तद्वलोकनात्सस्पृहस्तद्वदेत- द्दृटशो मुनय इनि साम्यविवक्षा। तया सापेक्षभावविरोधिन्यपि करुणे सर्वथाऽङ्गत्वेन दष्टाः। यथा भ्रमि- मरतिमलसेत्यादि। आरोपिनाङ्गता यथा- लीलापद्मकशाघातैः कान्ताभि: कोऽपि हन्यते। इति। अत्र हन्यत इति रौद्रानुभावाना रूपकवलादागेपितानां चोर- वदित्यनुक्तेस्तद निर्वाहादेवाङ्गत्वम्। इयं चान्याङ्गना यदाऽधिकारित्वात्म- धान एकस्मिन्काव्यार्थे रसौ भावी वा मिथो विरुद्धावङ्गता यातस्त- ऋपि न दोषो यथा क्रामन्त्य इति। पराङ्गत्वेऽपि कर्थ विरोधिनोरवि- रोध इति चेदुच्यते। विधा विरुद्धसमावेशी दुष्टो नानुवादे। यथही- त्यादि। न ह्ात्र विधिस्तर्दवतयोरवि हि न विरोधः । अथमिति। अत्र स्मर्यमाण: शङ्गनरः करुणस्य प्रकतस्य विरुद्धोऽपि पोपकः। यतः स्व- भावमुभगं वस्तु शोच्यतां गतं मागवस्थाभाविभिर्विलासैः स्मर्यमाणे- र्यां शोकं जनयति। दन्नेति। स्वडिम्भभक्षगपरवृत्तसिंहिकाया: स्वाङ्क ददतो बौद्धस्य केनापि चाटु क्रियते। पुनकोन्देदः परार्थसंपादनसुखाभ्याम्। रक्तम- सृगनुरकं च। मुनयश्वाद्धोधितस्परावेशाक्रंति विरोधः। जातस्वृहैरिति। वयमम्पमं कदा कृपालवो भविष्याम इति भाव: । पर इति। श्रो- बलोक कामिव्यतिरिक्तः। तदवंति। कामिनं तक्षते सणाद् । एव- इसि। एवेषं जिनदन्तक्षतादीना दर्शनेन । साम्पेति । अयं

६७ स० उल्लास: ] काव्यमकाशः । १८३

क्रामन्त्यः क्षतकोमलाङ्कुलिगलद्रक्तैः सदर्भा: स्थली :. पादैः पातितयावकैरिव पतद्वाष्पाम्बुधौताननाः।

दावामिं परितो भ्रमन्ति पुनरप्युद्यद्विवाहा इब ॥ ३३९ ॥ अत्र चाटुके राजविषया रतिया प्रतीयते तत्र करुण इव भृङ्गारोजप्यङ्गमिति तयोर्न विरोधः । यथा- एहि गच्छ पतोत्तिष्ट वद मौनं समाचर। एवमाशाग्रहग्रम्तः क्रीडन्ति धनिनोऽथिभिः॥३४०. अत्र, एहीति क्रीडन्ति, गच्छेति क्रीडन्तीति क्रीडनापेक्षयो- रागमनगमनयोंने विरोध: । क्षिप्तो हस्तावलग्नः प्रसभमभिह्नतोऽप्याददानोंऽशुकान्नं गृह्धन्केशे्वपाम्तश्वरणनिपतिता नेश्षितः संभ्रमेण। आिंङ्गन्योऽवधूतस्त्रिपुरयुवनिभिः साश्रुनेत्रोन्पलाभि: कामीवाऽडद्रोपराध: स ददतु दुरितिं शांभवो वः शराग्रि:।।३४१। इत्यत्र त्रिपुररिपुमभावातिशयस्य करुणोड्ङ्गम् । नस्य तु शङ्गनारः। तथाऽपि न करुणे विश्रान्तिरिति तम्याङ्गतेव्र। अथवा भाव .- यथा कोऽि मनोरथशतापमंयसीरतकाले जातपुलक- स्तथा त्वं परार्थकरणाय स्वाङ्गदान इति विरुद्धेन शृङ्गारेण सान्तः पोष्यव एव। यत्र तु नेवं तत्र दोप एव। यथा राममन्मथशरेण ताडि- तेति। अत्र प्रकृतस्य करुणम्य विरुद्धः शृङ्गारो न तदेव कुरु मा कार्ीरितिवदेकदा माधान्यरूपाडपि त्वन्याङ्गतारूपोडनुवाद:। अन्या- ता च क्रीडनापेक्षया। यदवेहीत्यादि व्रूयात्तदेव गच्छेत्यादि ब्रूया- त्तदा विरोध: स्यात्। सामग्रीविशेपगतत्व्रेन भावानां वा विराधाविरोधो न स्वभावेन। भिन्नदेशयोः शीतोष्णयोरपि विरोधाभावात्। न च रसेपु विध्यनुवादों न स्यातामिति वाच्यम्। तेपां वाक्यार्थत्वेनाभ्युप- गमात्। वाक्यार्थस्य च वाच्यस्य यौ विध्यनुवादों तौ तदाक्षिप्तानां 56 यावत्। प्रभावातिशयस्येति। रतौ विश्रान्तिरिति। तस्येति। करुणस्य । तत्पो- पकशृङ्गारस्यापि रतावेव विश्रान्तिरित्यर्थः । अथ वेति। पूर्वस्मिन्पक्षे करुणं पुष्यभ्रपि शृङ्गारः प्रभावातिशयेऽङ्गभावगमनादविरोधी मोक्त:।

वस Hw स० उलास: ]

माग्यथा कामुक आचरति स्म, तथा शराभिरिति गृड्न- रपोषितेन करुणेन मुख्य एवार्थ उपोद्धल्यते। उक्त्तं हि- गुणः कृतात्मसंस्कार: प्रधानं प्रतिपदते। प्रधानस्योपकारे हि तथा भूयसि वर्तते॥ इति। पाक्मतिपादितरूपस्य रसस्य रसान्तरेण न विरोधः, नाप्य- ङनङ्गिभावो भवतीति रसशब्देनात्र तत्स्थायिभाव उपलक्ष्यते। इति श्रीकाव्यमकाशे दोषदर्शनो नाम सप्तम उल्लासः ।७॥।

अधुना तु स गृङ्गार: करुणस्यैवाङ्गतां गतो न विरोधीति। तथा हि-करग्रहणासहनादिनेर्ष्याशुङ्गारवत्तान्तः स्मर्यमाणः संपति विरु- दतया जोकविभावता पकृष्टां यानीति वाक्यार्थभूतकरुणो विरुद्धेनापि भृङ्गगारेण पोष्यते । परतस्तु गृङ्गारपोपितेन करुणेनात्र मुख्य- एव प्रभावातिसये उद्गतबलः क्रियत इत्यर्थः । गुण इति। सृङ्गरेण कृतसंस्कारो गुणः करुणो रसः। प्रधानं प्रभावातिशयम् । तथेति । कृतसंस्कार इत्यथेः । पधानस्य भूयस उपकाराय स्यादिति भाव: । रसस्येति। करुणस्य। रसान्तरेणेति। शृङ्गगरेण। रसशब्देनेति । अङ्गिन्न्य- ऊतत्वमापावित्यत्राङ्गिनि रस इत्युक्तम्। तत्र शब्देन स्थायी रत्यादि- र्वाच्यः । तथेव चाङ्गितयोदाहृतः। तथाङ्गत्वमाप्ी रसो न दुषावित्यु- क्तम्। ततोऽपाधान्यादेव शृङ्गारकरुणयोः स्थायिना रतिशोकार्यो प्रेयौ। यत्रापि समप्राधान्येनानेकस्य रसस्य भावस्य न्यासो यथा- 'एकत्तोरुय इपिया अष्णत्तो समरतूणनिग्धोसो। मेहेण रणरसेणयभडस्स दोलाइअं हिअअं।।' इत्यादो रत्युत्साइयोः, मात्सर्थमुत्सार्येत्यादा रतिमेमयोः। अन्राष्यु- च्यते-न हि द्योः समप्रवानयोर्मिथोऽनुपकारकयोरेकवाक्यत्वं युज्यते। वस्मादेकत्र भटस्येत्युक्तिवलाद्वीर एत विश्रान्तिः। न हि समरतूर्यनादे भटा: समरालसा स्युः । अन्यत्र तु चिरंतनरतिवासनाया हेयत्वेनोपा- दानात्समेकपरत्वमार्या: समर्यादमित्युक्तित लात्। एवमन्यत्ापि झेयम्। इति काव्यमकाशसंकेते सप्तमोल्लाससंकेन: समापः ॥

[८ अ० उल्लास: ] काव्यमकाज:।

अथाष्टमोहासः ।

एवं दोषानुक्त्वा गुणालंकारविनेकमाह- ये रसस्याद्गिनो धर्माः शौर्यादय इषाऽऽत्मनः । उत्कर्षहेतवस्ते स्युरचलस्थितयो गृणाः ॥ ६६ ॥ आत्मन एव हि यथा शौर्यादयो नाऽऽकारस्य तथा रसस्यैव माधुर्यादयो गुणा न वर्णानाम्। कचितु शौर्यादिसमुचितस्याSS- काग्महत्त्वादेदर्शनादाकार एवास्य शूर इत्यादेर्व्यवहारादन्यत्रासू- रेऽपि वितताकतित्वमात्रेण शूर इति, कापि भूरेऽपि मूर्तिलाघव- मात्रेणाशूर इति, अविश्रान्तप्रतीतयो यथा व्यवहरन्ति तद्वन्मधुरा- दिव्यञ्जकसुकुमारादिवर्णानां मधुरादिव्यव हारपवृत्तेर मधुरादिरसा ड्ानां वर्णानां सोकुमार्यादिमात्रेण माधुर्यादि, मधुरादिरसोप-

वाणी काव्यप्रकाशस्य गुणतत्त्व्विवेकिनी। संकेतेनेत्र घटने यदि कस्यापि धीमतः ॥ ये रसस्येति। रसोऽङ्गी। वाच्यवाचकावङ्गम्। अचलेति। एतेन काव्ये गुणानामवश्यं भावः। तथा हि। अनलंकाराऽपि वाक् सगुणा रोचते। यथा-यः कीमारहर इत्यादौ। निर्गुणा तु सालंकाराऽपि न रोचते। यथा- स्तनकर्परपृष्ठस्था वर्जिनी छन्दमण्डका। वियोगागन्यूम्मणा पक्का: कन्दुकिन्येव ते ख्त्रिया॥ न वर्णानामिति। उत्कर्षहेतव इति शेषः। रसस्यैव चेन्माधुर्यादि तत्करय मधुरौजस्विमसन्रा वर्णा इति प्रतीतिरत आह-क्चिस्तिति। शौर्यादीति। सौर्यादिसंयुक्तस्याSडकार एव यथा शौरथमुपचारातद्यञ्जके काये व्यव- हियते तथा वर्णानां मधुरादिरसव्यञ्जकानां माधु्यादीति भावः। मधुरादीति। शृङ्गारादिर्मधुरो रसो वीरादिस्त्वमधुरः । सौकुमार्यादीति। माधुर्यादिविरहेऽपि गुम्फस्य मृदुत्वादिमात्रेण माधर्यादि व्यवहरन्तीत्यर्थः।

१ ख. उद्म। २४

१८६ संकेतसमेत :- [८ अ० उलास:]

करणानां तेषामसौकुमार्यादेरमाधुर्यादि, रसपर्यन्तविश्रान्तपताति- बन्ध्या व्यवहरन्ति। अत एव माधुर्यादयो रसधर्माः समुचितैर्व- णैर्व्यज्यन्ते न तु वर्णमात्राशयाः। यर्थेषां व्यञ्जकत्वं तथो- दाहरिष्यते। उपकुर्वन्ति तं सन्तं येडङ्गद्वारेण जातुचित् । हारादिवदलंकारास्तेऽनुपरासोपमादयः ॥६७॥ ये वाचकवाच्यलक्षणाङ्गतिशयमुखेन मुख्यं रसं संभविन- स्ुपकुर्वन्ति ते कण्ठादङ्गनामुत्कर्पाधानद्वारेण शरीरिणोऽप्युपका- रका हारादय इवालंकारा: । यत्र तु नास्ति रसस्तत्रोक्तिवैचित्र्य मात्रपर्यवसायिनः । कचिनु •सन्तमपि नोपकुर्वन्ति। यथाक्रम- मुदाइणानि- अपसारय घनसारं कुरु हारं दूर एव कि कमलैः। अलमल्मालिि मृणालेरिति वदति दिवानिशं वाला ॥ ३४२ ॥। इत्यादो वाचकमुखेन मनोरागन्तीव्रं विपमिन विसर्पत्यविरनं प्रमार्थी निधूमं ज्वनति विधुतः पावक इव। हिनस्ति प्रत्यङ्गं ज्वर इच गरीयानित इनो न मां त्रातुं नातः पभवति न चाम्बा न भवती। ३४३।। इत्यादौ वाच्यमुखेनालंकारगे रसमुपकुरुतः ।

तेषामिति। वर्णानाम्। वन्थ्या इनि। वामनाद्याः। समुचितैगिति। योग्य- त्वेनोक्तः। न तिति। रसाश्रया एव गुणा इत्यर्थः। एामिति । वर्णानाम्। शरीरिणोऽपीति। आत्मनोऽपि। उक्तीति। शब्दार्थनचित्रय एव विश्रान्ताः । क्कचिस्त्रिति। जातुचिदित्यस्य व्याख्या । अपसारयेति। अत्रोद्दीपनविभावा वर्षिष्णुतया विद्वेष्यत्वेनोक्ताः । मन इति। मनोरागः कामजः । भवती सखीत्यर्थः । रसमिति। एकत्र कोम- लानुपासोऽन्यत्र तु मालोपमोोनि शब्दार्थालंकारौ विमलम्भमुत्कर्षयतः !

[८ अ० उलास: ] काव्यप्रकाश्तः। १८७

चित्ते विहद्टदि ण दुद्ददि सा गुणेभु सज्जासु लोद्ृदि विसदृटदि दिम्मुहेसु। बोलम्मि वट्टदि पवट्टादि कच्चवन्धे झाणे ण दुदृदि चिरं तरुणी तरट्टी॥ ३४४ ॥ इत्यादो वाचकमेव। मित्रे कापि गते सरोरुहवने बद्धानने ताम्यति क्रन्दन्मु भ्रमरंपु वीकष्य दयिनासनं पुरः सारसम्। चक्राह्वेन वियोगिना विसलता नाSडस्वािता नोज्ज्िता कण्ठे केवलमगलेव निहिता जीवस्य निर्गच्छतः ॥ ३४५॥ इत्यादो वाच्यमेव न तु रसम्। अत्र विसलता जीवं रोद्ुं न क्षमेति प्रकृताननुगुणापमा । एप एव च गुणालंकार प्विभाग: । एवं च समवायवृत्त्या शौर्यादयः संयोगवृत्त्या तु हारादय इत्यम्तु गुणालंकाराण भेद:। ओजःप्रभृनीनामनुमासोपमादीनां चोभ्यषामपि समवाय- उत्त्या स्थितिरिति गड्डुलिकापवाहेणपां भेद इत्यभिधानमसत्।

चिस्त इति। विहद्टदि निखाता भनति। ण दुद्ददि न न्यूननामेनि विस- दृदि विकसति। तग्ट्ी मोढा। मित्र इति। स्थानद्वयेऽ्यत्र क्रमात्परुपा- नुपासोपमालंकाराँ शब्दमर्थ चोपकुवतो न प्रकृतं सन्तमपि विमलम्भं रसम्। राजुं नेति। अतिसूक्ष्मत्वाज्जीवस्य।अत्र विपलम्भे जीवनिर्गमस्यापि वर्णनी- यत्वात्मकृतरसस्याननुगुणोपमा। एप इति । योऽस्माकं मतः । एने शौर्यादिहारादिकस्थानीया गुणालंकारा इते। अभिधानमिति। शब्दार्था लंकारणां गुणवत्समवायेन स्थितिरिति भामहतृत्ता भट्टोन्भटेन भणनम- सत्। तथा हि-शृङ्गारादिरसे गुम्फे म्राच्यस्यालंकारस्योत्थापनेऽन्यस्य च स्थापने गुम्फस्य न दोपो नापि पोपः । न किंचिद्वा स्थाप्यते त- थाऽपि न दोषः। तथारऽर्थालंकारस्योत्थापनेऽन्यस्य स्थापने स्वोक्तं यथा-

१-चित्ते विघटते न त्रु्यति सा गुणेपु शय्यामु लुठति विकसति दिङ्मुखेपु । वचने वर्तते प्रवर्तते काव्यबन्धे ध्याने न तुव्यति चिरं तरुणी मरगल्भा।।

संकेतसमेत :- [८ अ० उललासः ]

यद्प्युक्तम्-काव्यशोभायाः कर्तारो धर्मा गुणास्तदतिशयहेत- वस्त्वलंकारा इति। तदपि न युक्तम्। यतः किं समस्तैर्गुणैः काव्यव्यवहार उत कतिपयैः। यदि समस्तैः, तत्कथमसमस्तगुणा गौडी पाञ्चाली च रीति: काव्यस्याऽडत्मा।अथ कतिपयेः, ततः अद्रावत्र प्रज्वलत्यग्िरुचैः पाज्यः प्रोघभल्लसत्येष धृमः ॥३४६ ॥ इत्यादावोज:प्रभृतिषु गुणेषु सत्सु काव्यव्यवहारप्रात्तिः। स्वर्गपाप्तिरनेनैव देहेन वरवर्र्णिनी। अस्या रदच्छदरसो न्यकरोतितरां सुधाम्॥३४७॥ इत्यादौ विशेषोक्तिव्यतिरेकाँ गुणनिरपेक्षी काव्यव्यवहारस्य पवर्तकौ। इदानीं गुणाना भेदमाह-

सतामपि महाद्वेपः स्यादेकगुणजीविनाम्। वमुख्यमेकमालायां यथा सुमनसां मिथः॥ यथा च-न कि सुमन्सां मिथः। शब्दालंकारस्योत्थापने एवमेव स्वोक्तं यथा- दुष्टः सुतोऽपि निर्वास्यः स्व्रामिना नयगामिना। ग्रहपङ्न्क्तेग्रहाधीभ्ः शनिमन्ते न्यवीविशत्॥ यथा च-विभुना नयशालिना। एवमलंकारान्तरेष्वपि ज्ञेयम् । गुणानां तु नेषा युक्ति:। नत्रैव गुम्फे माधुर्यमुत्सार्य ओजोन्यासे दोप भसङ्गाठ्। असमस्तेति। वैदर्भी तु सर्वगुणा। वामनमनमदः। अद्रावत्रेति । अत्र वाकय उक्तिमात्रमेव न वैचित्यम्। तत ओज:प्रभृतिषु गुणेपु सत्स्वपि न काव्यव्यवहारः । स्वर्गेति । वरवर्णिनी सी। अन्र स्फुटस्य कस्यापि गुणस्थानुपलम्भेऽवि काव्यत्वम् । स्वर्गपास्तिरूपहेतुसामडये सत्यपि दिव्यदेशरूपकार्यस्यानुक्तेर्विशेपोक्ति: । पूर्वदेहत्यागाभावेऽपि स्वर्गाक्षिफळस्योक्तेविभावनाऽपि। न्यक्करोतीनि व्यतिरेक:। गुणनिरंपक्षा- विति। अतिस्पष्टत्वादिति भाव: ।

[८ अ० उल्लास: ] काव्यमकाशा।

एषं क्रमेण लक्षणमाह- आह्वादकत्वं माधुर्य शृङ्गारे द्रुतिकारणम् ॥६८ ॥ शङ्गारे (अर्थात्) संभोगे। द्रुनिर्गलितत्व्रमिव। श्रव्यत्वं पुनरोज:मसादयोरपि। करुणे विपलम्भे तच्छान्ते चातिशयान्वितम्। अत्यन्तद्रुतिहेतुत्वात्। दी प्त्यात्मविस्तृते हैतुरोजो वीररसस्थिति ॥ ६९ ॥ चित्तस्य विस्ताररुपदीपत्वजनकमोजः ।

शृद्ार इति। शृङ्गागङ्गे हाम्याद्भतादावपि। यद्यपि हास्याद्भुतयोि- नवृत्तिविस्तारहेतुत्योजीऽप्यस्ति तथाऽपि शुङ्गाराङ्गतया प्रकृष्ट माधुर्य- मेव तत्र प्रतीयते। द्रनीति। आद्रतति यावत्। चित्तस्य द्रुतिहेतुराह्लाद- कत्वमनिव्यापकत्वाव्यापकत्व्ाभावाव्क्षणं सत्। बहुधा श्रुतमपि यदनु- द्वेजकं वचस्तन्मधुरमिति भरतोक्तं तु लक्षणं पियजनरूक्षाक्षराक्षेपवच- नेडपि तुल्यन्वादतिव्यापकम् । पृथकपदत्वं तु माधुर्य वामनोक्तमव्याप- कम्। समासेऽपि माधुर्यस्य दृंष्टः। अवृत्तिर्मंध्यवृत्तिर्वेत्यग्रे भणनात्। परमेतदवि भेदभङ्गयोपात्तम् । दण्डिमते तु रसवत्काव्यं मधुरम्। श्रुति- वर्णानुमासाभ्यां वाग्रसः । अग्राम्यता तु वस्तुग्सः । इत्थं रसो द्वेषा। अनुपरासस्यालंकारत्वादग्रान्यार्थनायास्तु दोपाभावत्वान्र गुणत्वम्। वाम- नोक्तोऽर्थगुणस्तु माधुर्यमय्रे चर्चिष्यते। अर्थादिति। अग्रेतनश्षोके विमल- म्भभणनरूपसामर्थ्यात्। श्रव्यन्वमिति। ओजःपरसादयोरपि श्रव्यत्वाद्। श्रव्यं नातिसमस्तार्थशब्दं मधरमिष्यते। इति माधुर्यलक्षणं भामहोक्तमतिव्यापकत्वेन निरस्तम्। करुण इति। अत्र क्रमेणेत्यभणनात्संभोगात्करुणे ततो विशलम्भे ततोऽपि शान्ते सातिशयं माधुर्य न। किंतु संभोगात्करुणादो समतयाS- धिकमित्यर्थः । अन्ये तु क्रमेणेति व्याख्यान्ति। वीरेति। वीररसप्रधाना स्थितिर्यस्य। यद्वा स्थानं स्थितम्। तद्वियते यस्य तत्स्थिनि । वीररसे स्थितिमत्तत्तथा । विस्तरेति । विस्तारो विकास: । तद्रूपदीप्तिजनकमोजसो लक्षगं सत्। न तु दीनमवगतं वा वस्तु शब्दार्थेसंपदा यदुत्कृष्यते तदोज इति भरतोक्तम्। अहीनानवगी-

११० संकेतसमेत :- [८ अ० उल्लासः ]

बीभन्सरौद्रसयोस्तस्याSSधिक्यं क्रमेण च। वीराद्वीभत्से ततोऽपि रौद्रे सातिशयमोजः।

व्यामोत्यन्यत्प्सादोऽसी सर्वत्र विहितस्थितिः । अन्यदिति व्याप्यमिह चित्तम्। सर्वत्रेति सर्वेषु रसेपु सर्वासु रचनासु च। तस्यापकर्पणेनौजसोऽपि गुणस्य पाप्तेः। द्वयोदाहृतिः स्व्रा यथा- लघुभ्यो यादशी की्तिमह्न्भचः स्यान्न ताृशी। अरण्यं समृगस्थानं नगरं कीटकाश्रितम् । साहित्यदिगेपा यत्किमषि कर्ष चिद्धण्येने । तत्कथमिव्रेयं गुणः । दण्डयुक्तं समासर्दैध्र्यमोज इत्यपिन।रीतित्रयेऽप्योजसः साधारणत्वात्। गौडीयानां निर्देशों न युक्तिमानिति वामनमङ्गलो। तम्माद्वाढत्वमोज इत्यपि न शुद्धम्। बन्धगाढन्वं पन्युतोजोहानिहतुः। यथा- देत्येन्द्रं द्राग विदद्रे हृत्पर्क्वांरुवटच्चकैं:। नार्मुगेन्द्र: स्पृष्टमात्रं वज्रक्रुर सेख्ाग्रक:।। वामनोक्तॉजोर्थगुणो द्विवियोध्यग्रे चचिष्यते। वीरवीभन्मान्न:पाठा- द्वयानकेऽप्योज इत्येके। शुष्केति। शुष्केन्धनस्याग्निः। स तथा। यदा यक्चिनं व्यामोनि स प्रसाद:। किंभूतः शुप्केन्धनाम्निवदित्यादि। तुल्यार्थे वतिः। शुप्केन्ध. नस्याग्नि: स्वच्छस्य वस्त्रादेजेलं यथा शीघं व्याप्तिकत्तथा चित्तम्य पसाद इत्यर्थः । विभक्तवाच्यवाचकयोगादनुक्तयोरपि शब्दार्थयो: प्रतिपत्तिः प्रसाद इति तु भरनः। प्रसिद्धार्थपद्तेनि भावः। पदपूर्विका तदर्थावगनिरिनि शब्दार्थयोर्ग्रहणम्। सेयं विशेषणाधारा विशेष्याणा- मुक्ति:। वामनोक्तं शैथिल्यं ममादः। ओजोव्यत्ययादोपोऽयम् । तहिं गाढत्वसंप्लनं शैथिल्यं प्रसाद इति चत्र। मियो विगेधे गाढत्वशै- थिल्ययारेकत्र संप्रवासिद्ध: । करुणभेक्षणीयेपु संप्नवः सुखदुःखयोः। यथाऽनुभवनः सिद्धस्तथैवौजःप्रसादयोः॥ इत्युत्त्या संप्रवः सिध्यनीति चत्तरहि ओजस्यन्तर्भाव इति वक्ष्यते। वस्तुवृत्त्या तु सभ्यानां नाव्ये करुणवासितानां माग् दुःखं नेपथ्यादि-

[८ अ० उल्लास: ] काव्यप्रकास:। १९१

गुणवृत्त्या पुनस्तेषां वृत्तिः शब्दार्थयोर्मेता॥७१॥ गुणवृत्त्या-उपचारेण, तेपां गुगानामाकारे शौर्यस्येव। कुतस्रय एव न दशेत्याह- केचिदन्तर्भवन्त्येषु दोपत्यागात्परे श्रिताः । अन्ये भजन्ति दोपत्वं कुत्रचिन्न ततो दश ॥ ७२ ॥ वहूनामषि पदानामेकपरचन्वासनात्मा य: श्रेपः, यशाऽऽ- रोहावरोहक्रमरूः समाधिः, या च विकटत्वलक्षणोदारता, यश्चौजोभिितशैविल्यात्मा प्रसाद:, तेपामोजस्यन्तर्भोवः।

दर्शनंन च पश्चात्सुग्वमिनि क्रमान्मुखदुःखवानुभूतिः। ओजःप्रसादयोः पुनः सममनुभवमतिज्ञति दृष्ान्तासिद्धिः। यद्रा सर्वरसमतीतिरानन्द- रूपवेनि दृष्टान्तासंगतिः। अयगुणम्तु प्रसादोडय्रे चर्चिष्यते। गुणति। मुख्यया वृत्या गुणा रसे शोयीमवाऽऽत्मनीत्यर्थः। एििति। रसध्वनिगुगालंकारपु। दोपेनि। पूर्तोक्तदोपत्यागात्केचि- दब्धाः। परोक्तशपगुणानां क्रमेणान्नभावस्वीकारदोपत्वान्याह-बह्ू- नामित्यादि। स्वभावस्पषटं विचारगहनं वचः श्विष्टमिति भरतः । विचा- रगहनं गभीरार्थमभिधानाभिधयव्यवहाग्वैदग्धीयं न तु गुम्फधर्मः । गुम्फधमा हि गुणाः । तस्मान्मसृणत्वं श्लेपः । यस्मिन् सन्ति बहून्यपि पदान्यकपदवद्ान्तीति वामनः । अम्न्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मेति। ममृणमद्न्तुरम्। दन्तुरन्वे हि रीतिवेश्ञसोपनिपानः। तं चान्यतरनिर्वाहे निषेवन्ति। तस्मादशिथिलं शिष्टमति दण्डी। यथा- अपकारिण्यपि प्रायः स्वच्छाः स्युरुपकारिणः । मारकेम्योऽपि कल्याणं रसराजः पयच्छति ॥ ओज एवेदम्। गाडगुम्फदर्शिनो वा मनमिदम्। ते हि शिथिल- प्रिया: । स्वं यथा- नीचा: स्वशीलं मुश्चन्ति नोपकारापकारयोः। आरटन्त्येव वरभा भारारोहावरोहयोः ॥ एकपदवद्धातीत्युक्तो वस्तुवृत्त्या तु पृथवपदत्वमेव सत्यमिति माधु- रयमेवेदम्। अर्थस्य गुणान्तरसमाधानात्समाधिरिति भरतः । समाधान- मारोप:। यथा -- कीर्ति: पल्वितेवाSडसीहगुणः कुन्देन्दुसुन्दरी। इति।

संकेतसमेत :- [८ अ० उल्लास: ] पृथक्पदत्वरूपं माधुर्य भङ्गया साक्षादुपात्तम्। प्रसादेनार्थव्य- क्तिर्गृहीता। मार्गभिदरूपा समता कचिद्ोष:। तथा हि-मातङ़गाः किमु वल्गितेरित्यादौ सिंहाभिधाने मसृणमार्गत्यागो गुणः ।

सोऽयमतिशयोक्तिविशेषः । तस्मादारोहावरोहक्रमः समाधिरिति वामनः । तदिदं गुरुलघुवर्णसंचययोर्मिथोऽन्तरेणेति दण्डिभोजौ । तस्मादन्यधर्मस्यान्यत्र समाधानात्समाधिः। यथा मुखं विकसितस्पितमि त्यादि। लक्षणेयं न तु गुण इति स्वमते त्वोज: । बहुभिः सूक्ष्मैश्र विशेषैः समेतमुदारमिति भरतः। यथा प्रथममरुणच्छाय इत्यादि। उल्लेख- वानसावर्थो न गुणः। तस्माद्विकटमुदारता यस्मिन् सति नृत्यन्तीव पदानीति प्रतीतिरिति वामनः । स्वरं यथा- यद्यशः कैरवारामे वैरिणामपकीर्तयः ।

मनागमसृणोऽनुप्रासप्रभवोऽयं न गुणः । स्त्रमते त्वोजः । यस्मित्र तथा स्थितोऽपि तथा स्थित एवार्थः प्रतिभाति सोऽर्यव्यक्तिर्गुण इति भरतः । स्वोक्तं यथा- तदम्भः किं वाच्यं तनयिपु जगजीवनकरं श्रियः क्रीडागारं जयति जलजं यस्य तनयः । कथं वा निर्वाच्यं सरसिजमिदं यस्य भुवन- त्रयीस्रष्टा स्रष्ट समजनि सुतः स्वेमहिनः॥ प्रसादान्न भेदोऽस्येति वामनीयाः । तस्मादयत्र पागिवार्थस्यावगतिः पश्चादिव वाचः सार्थव्यक्तिः । यथा-वागर्थाविव संपृक्ताषिति। सोऽय- मुक्त्यन्तरोक्त: प्रसाद एवेति दण्डी। तम्मादनेयार्थत्वमर्थस्यार्थव्यक्तिः । दोपाभावोऽयं न गुणः । परस्परविभूषणो गुणालंकारग्रामः सममिति भरतः। भिन्नाधारा गुणालंकारा: कथमन्यान्यं भूषयेयुरिति दण्डी। श्ेपयमकचित्राणि भूर्यनुपासाश्च प्रस्तुतगुणान् विगृह्न्ति। तस्माद्वन्धे- ष्वविपमं समम्। वन्धाश्र भौढमृदुमध्यवर्णारब्धत्वात्तादृशास्रयः। अत्र दृष्ठान्ता: सुलभत्वाभोच्यन्ते। एवं पश्चादग्रे च झ्ञेयम्। तदिदं वृत्तिष्वन्त- भर्कतीति। तस्मादारब्यरीतिनिर्वाह: सममिति वामनीया इत्यांप दूष्यते- मार्गभेदेति। कचिदिति। कत्नचिदित्यस्य व्यार्येयम्। तस्मात्समता न

म[८ अ० उल्ास:] काग्यमकाजा।

मार्यम्, ओज्जल्यरूपा कान्तिश् स्वीकृता। एवं न दश शब्दगृणा: । पदार्थे वाक्यरचनं वाक्यार्थे च पदाभिधा। पाढिर्व्याससमामा च साभिप्रायत्वमस्य च।।

गुणः। अपारष्येति। सुग्वशबदार्थ मुकुमारमिनि भरतः । सुखशब्दमनेति तु वामनः। तदिदं माधुर्ये वष्टत्वदोपाभावो वा। कान्तिरिति। श्रोत्रमनः- श्रीतिकृत्कान्तमिति भरतः । माधुयेमेवेदम्। तस्मादौज्जवल्यं कान्तिरिति वामनः। यस्यां सत्यां न वा ग्गुम्फच्छायेयमिति प्रतीतिः। स्वरं यथा- अस्तावनीं विगलिितोष्मणि संथितेडर्के दिक्ामिनीषु रूदतीयु विहंगनादै:। सारभ्यलीनमधुपालििमिपेण राज्ञा मृत्पिण्डमुद्रिनमुखा इव पद्मकोशा: ॥ आजस्याज्ज्वल्यतस्तर्हि कान्तिस्तम्पालोकसीमाननिक्रमः कान्तिरिति दण्डी। सा चोपकारात्मशंसनाच। क्रमेणीदाहृनम्। एते वयममी दारा: कन्येयं कुलजीविनम्। व्रून येनात्र व. कार्यमनास्था बाद्यवस्तुषु॥

ध्रुवं भुवं गतस्येन्दोर्भ्रन्त्या सेनेव तामसी ।। स्वभिदम्। एवं चेत्तहि लोकसीमातिक्रमSकान्ति: स्यात्। पदार्थ इति। पदार्थे वाच्छे वाक्योक्तियथा-चन्द्रपदे वाच्यSत्रिनयनसमुत्थं ज्योतिरित्युच्यते। वाक्यार्थे पदोक्तिर्यथा-दिव्येपा न स्यात्कि तु मानुपीति वाच्ये निभिपतीत्युक्ति:। वाक्यार्थस्य व्यासो यथा- सुखं कचित्कचिद्ुःखं सुखदुःखं कचित्पुनः । कचिन्र दुःखं न सुखमिति चित्रा भवस्थितिः ॥ स्वमिदम्। तस्येव समासो यथा-ते हिमालयमामन्येति। साभिमायत्व- मिति। वामनोक्तोडयं द्वितीयों भेदः। नन्वर्थस्य जडत्वान्राभिपायः। वकृश्रोत्रोः स इति चेत्-तद्रतोऽर्यस्य गुण इति कथम्। अथ वस्त्वन्तरा. स्ेपकत्वमेव तस्य गुण इति बूपे तद्स्त्वन्तरमाक्षेप्यं वक्त्रभिमायरूपम्। २५

१९४ संकेतसमेत :- [८ अ० उल्ास: ]

इति या श्रौढिः ओज इत्युक्तं तद्वैचिक्रयमात्रं न गुणः। तदभावेऽपि काव्यव्यवहारपवृत्ते: । अपुष्टार्थत्वाधिकपदत्वानवी- कृतत्वामङ्गलरूपाक्षीलग्राम्याणां निराकरणेन च साभिप्रायत्व्र- रूपमोजः, अर्थवमल्यात्मा प्रसाद:, उक्तिवैचित्रयरूपं माधुर्यम्, अपारुष्य रूपं सौकुमार्यम्. अग्राम्यत्वरूपोदारता च स्वीकृतानि। अभिधास्यमानस्त्रभावोक्त्यलंकारेण रसध्वनिगुणीभूतव्यङ्गया- भ्यां च वस्तुस्वभावस्फुटत्वरूपार्थव्यक्ति:, दीपरसत्वरूपा कान्तिश्च स्व्रीकृते। क्रमकाटिल्यानुल्वणत्वोपपत्तियोगरूपघटनात्मा श्ेषोऽपि विचित्रत्वमात्रम्। अवैषम्यस्व्ररूपा समता दोषाभाव मात्रं न पुनर्गुणः । कः खल्बनुन्मत्तोऽन्यस्य प्रस्तावेऽन्यदभिद- ध्यात्। अर्थस्यायोनेरन्यच्छायायोनेर्वा यदि न भवति दर्शनं तत्कथं काव्यम्, इत्यर्थदृष्टिरूपः समाधिरपि न गुणः ।

एतमाक्षेपकत्वमपि कविव्यापारदेव तथा विनिवेशमकारयोगे भवेत्।

मल्यम्। उक्तनि। नवीनकृतन्वे हुक्तयो विचित्रा: स्युः ।अपारुष्यति। अत्राथगतमपारुप्यं यथा-यशःशेष इति। विश्ेषोऽसाँ पर्यायोक्तस्य । उदारतेति। यथा-त्वमेवंसौन्दर्या स च रुचिरेत्यादि। दीमेनि। वामन- मतमिदम्। यथा-प्रेयान् सोयमपाहन इत्यादि। गैद्राया दीप्ता रमाः शङ्गाराद्यास्तु न। ततस्तद्वपरीत्पादकान्तिरपि स्यादित्युत्तरम्। क्रनेति। नेत्रपिधानादेर्य: क्रमो यच् काँटिल्यं तयोरनुल्वणत्वेनाग्राम्यत्वेनोप- पत्त्या युक्तनया यद्योजनं योगसादूपा घटना या तदात्मा श्लेपः । यथा- हष्ट्ँ्कासनभंगने मियनमे पक्चदुपेन्याऽSदरा- देकस्या नयने पिधार विहितक्रीडानुबन्चच्छलः। ईपद्वक्रितकन्धरः सपुलकम्ंदाहसन्मानमा- मन्तहसिलसत्कपोलफलकां धूर्तोडपरा चुम्बनि।। अत्रैका प्रियाऽक्षिपिधानकेलिनाऽन्या त चुम्बनेन रज्जिनेति संविधा- नकभवरं वैचित्र्यमात्रमिदं न तु गुणः। कः ग्लिति। एकमर्थ प्रक्रम्य वस्मादन्यनार्थेन क: सुधीनिर्वाहं कुर्यादित्यर्थः। अर्धष्टीति। स्वं यथा-

१ र. तत्त्यागा।

[c अ. उल्ास: ] काव्यपकानः । १९५

तन नार्थगुणा वाच्याः। वाच्या वक्तव्या:। प्रोक्ता: शब्दगुणाश्र ये। वर्णाः समासो रचना तेषां व्यअ्ञकतामिताः ।।७३।। के कस्येत्याह- मूर्ध्नि वर्गान्त्यगा: स्पर्शा अटवर्गा रणौ लघू। अवृत्तिर्मध्यवृत्तिर्वा माधुर्ये घटना तथा॥ ७४ ॥

सवथा नष्टनकव्यं विपदे टृत्तशालिनाम् । वारिहारिघटीपार्श्वे ताड्यने पश्य झलरी॥ तम्मात्समाधि: काव्यार्थ एव न गुणः । व्याजावलम्बनं समाधि- रिनि तु भोज: । यथा- दभाकुरण चरणः क्षत इत्यकाण्डे नन्त्री स्थिता कनिचिदेव पढ़ानि गन्वा।। इत्यादि। एतदृपि वचित्र्यमात्रम् । अचिच्छेदेन विच्छेदेन.SSरोहा. वरोहाभ्यां साष्ठवतया स्थानम्यानुच्चनीचतया च पाठक्रमेणोजःप्रसा- दमाधुर्यौदार्यसाम्यानीति गुणाः पश्चेत्यके। तदसत्। न दि विषयविभागेन पाठक्रमोडस्ति । किमपि कदाचित्कर्थचित्पव्यत इति पाठनियम: । कल्प्यत इति चेत्सोलीकत्वात् गुणहेतुः। सग्घरादा- वोज इन्द्रवज्जादाँ प्रसादी मन्दाक्रानतादाँ माधुर्ये शाहूलादो साम्य विषमृत्ते चौदार्थमिति च्छन्दोविशेपमाध्या गुणा इत्येके। नदप्यसत्। स्रग्धरादावपि प्रतिगुणं यथोक्तवर्णरचनासमासाद्यभावे गुणान्तरपाप्ते: । यथा-जङ्घाकाण्डोरुनाल इति। एवमिन्द्रवज्रादिष्वपि ज्ञेयम्। तेषामिति। ये माधुर्याद्या गुणाः शब्दगतत्वनोक्तास्तेषां वर्णाद्या व्यञ्ज- कतां गता इत्यर्थ: । स्पर्शा वर्गवर्णा हस्वान्तरिता इति लघुत्वस्य स्व्रधर्मत्वात्। रणयोव्यञ्जनयोरनुपपत्ता हस्वान्तरितोपनिबन्धे लघुत्वं कल्प्यते। तथेति। माधुर्यानुकला: स्पर्शा इत्यादि व्यक्जकतामिता इति संबन्ध:।

१ ख. पाठे क'।

१९६ संकेवसमेत :- [८ अ० उलप्रासु: ]

टठडढवर्जिताः कादयो मान्ता: शिरसि निजवर्गान्त्ययुक्ता:, तथा रेफणकारो हस्वान्तरिताविति वर्णाः, समासाभावो मध्यमः समासो वेति समासः, तथा माधुयेवती पदान्तरयोगेण रचना माधुर्यस्य व्यक्षिका। उदाहरणम्- अनङ्गरङ्गप्रतिमं तदङ्गं भङ्गीभिरङ्गीकृतमानताङ्गया:। कुर्वन्ति यूनां सहसा यथैताः स्त्रान्तानि शान्तापरचिन्तनानि॥ ३४८॥ योग आयतृतीयाभ्यामन्त्ययो, रेण तुल्पयोः । टादि:, शर्षा, वृत्तिदेध्य, गुम्फ उद्धत ओजि। ७५॥। वर्गप्रथमतृनीयाभ्यामन्त्ययोस्तद्वितीयचतुर्थयो रेफेणाध उप- रि उभयत्र वा यम्य कस्यचित्, तुल्ययोम्तेन तम्येव संवन्धष्ट- वर्गोऽर्थात् णकारवर्ज: शकाग्यकारी दीर्घसमासो विकटा संघटना

श्रुतिमात्रेण शब्दानु येनार्थप्रत्ययो भवेत। साधारणः समग्राणां स प्रसादो गुणो मतः ॥ ७६ ॥ समग्राणां रसानां संघटनानां च। उदाहरणम्- परिम्लानं पीनस्ननजयनसङ्गादभयन- स्तनोर्मध्यस्यान्तः परिमिलनमपाप्य हरितम्। इदं व्यस्तन्यासं इलयभुजलनाक्षेपवलनेंः कृशाङ्गयाः संतापं वढृति विसिनीपत्रशयनम्॥ ३४९।। यद्यपि गुणपरनन्त्रा: संघटनादयस्तथाऽपि

अनद्वंति। एना भङ्गन्यः । स्वान्नानि योपाङ्गनवर ध्यायन्तीत्यर्थः । अत्रानङ्गत्यादिरूपनया वर्णा मू्न स्ववर्गान्त्यगाः समासरचने च शृङ्गारस्य व्यञ्ञकाः। तद्द्विनर्पति।चछड्ढेत्यादिरूपतया। अध इति । कर्कक्रेत्यादिरू- पतया। तुल्ययोरिनि। कच्चिद्वृत्तत्यादिरूपनया। परीति। दाहाधिक्येनाधोमुधी स्री शयने लुण्ठिता। अतः स्तनजय- वस्थानयोम्लानि:।

[< अ० उल्लास: ] काव्यमकाशः।

वक्तृवाच्यप्रबन्धानामौचित्येन कचित्कचित्। रचना वृत्तिवर्णानामन्यथात्वमपीघ्ते ॥ ७७॥ कचिद्वाच्यप्रबन्धानपेक्षया वक्तोचित्यादेव रचनादयः। यथा-

कोणाघातेषु गर्जन्प्रलयघनघटान्योन्यसंघटचण्डः। कृष्णाक्रोधाग्रदूनः कुरुकुल्निधनोत्पातनिर्धानवातः

अत्र हि न वाच्यं क्रोधादिव्यख्जकमू। अभिनेयार्थ च काव्यमिनि तत्मतिकूला उद्धना रचनादयः । चात्र भीमसेनः । कचिद्वक्त प्रवन्धानपेक्षरा वा्च्याित्यादेव रचनादयः । यथा-

कुवत्काकुन्म्थवीयम्तुनिमित मरुतां कंधगरन्ध्रभाजां

कचिद्वक्तवाच्या पेक्षाः प्रबन्धोचिना एव ते। तथा हि- आख्यायिकाया शुङ्गंरपि न मसृणव्णादयः। कथायां रौद्रेऽपि नात्यन्नमुद्धनाः । नाटकादो रोट्रेपि न दी्घसमासादयः ।

मन्थेति। मन्थेनाऽडयस्तं यदर्णवास्भम्त-प्रतिकुहरं वलन यो मन्दर इति योगः। कृष्णा द्राँपदी। केन नाडितोऽयं दुन्दुभिरीद्ग्भूत इति दृत्तार्थः अत्रेति। यदि हि क्रोधादिव्यअ्षकं वाच्यं स्यादिदं च काव्यमनभिने- यार्थ स्यात्तदाऽतुमन्ये नोद्धनरचनादि। अभिनयार्थ हि नाटकादि। तत्र रौँद्रादावपि न दीर्घहत्त्यादि कार्यम्। न मसणति। विकटगद्यवन्धाग््यायिकावन्धस्य च वैकव्यं न मृदु- वर्णेः स्यात्। कथायामिति। मृदवर्णा कथा। नाटकेते। न केवलं करुणविमलम्भयोः । शद्रेनपि न दीर्घवृत्त्यादिकं कार्यम्। यतो रस- प्रतीतौ विरोधिनो व्यवधायकाश्च त्याज्या एव। एवं दीर्घटत्ते वृत्तीनां नानाविधसंभावनया रसपनीति काचिद्व्यवद्धानीति तस्यां न भरः कार्यः । विशेषेण काव्येऽभिनेयार्थे। तत्रापि विप्रलम्भकरुणयोः । वयोर्हि सुकुमारत्वादस्वच्छत्व शब्दार्थयोः मतीतिर्मुन्दा स्पाद्।

१९८ संकेतसमेत :- [८ अ० उलास ]

एवमन्यदप्योचित्यमनुसतंव्यम्। इति काव्यपकाशे गुणालंकारभेदनियतगुणनिर्णयो नामा- षृमोल्ासः ॥८।।

रसान्तरे तु रौद्रादों मध्या वृत्तिरपि। धीरोद्धतव्यापारोचित्यात्। दीर्घवृत्तिरपि वा तदाक्षेपाविनाभाविरसोचितवाच्यापेक्षया न विगुणा स्यादिति साऽपि स्वीकार्या। प्रसादस्तु सरवेरसगोक्तत्वात्सवेत्र स्व्री- कार्यो ज्ञेयः। तत्त्यागे ह्यवृत्तिरपि न करुणविपलम्भयोव्यज्जिका। तदङ्गीकारे मध्यवृत्तिरपि च व्यक्षिका। अत एव कृतमनुमतं दृष्टं वा यैरित्यादौ प्रसाद एव न माधुर्यम्। नाप्योजः। दीर्घवृत्त्त्याद्यभावात्। न चाचारुत्वम्। इष्टरसप्रतीतिः । एवमिति। एकद्वित्रिचतुर्भिश्छन्दोभि- रर्थसमाप्ो मुक्तकसंदानितकविशेपककलापकानि सवभापाभि: स्यु. । पश्चादिचतुर्दशान्तस्तु कुलकम्। चतुर्देशार्धमप्येके। मुक्तकेरेकविषया पद्धतिः पर्या। स्वपरकतानां सूक्तीनां मीलन कोशः। एकानेकप्रघ- टकविषयन्वेनैककविकृतानां तु मीलनं मंघानमंहिनति। तत्रैतेषां मध्ये मुक्तकेपु रसबन्धाश्रयण न दीरघा वत्तिः कार्या। अन्यथा तु स्वेच्छा- संदानितकादो विकटवन्धत्वेन वृत्त्यभावस्त्याज्यः । प्रवन्धाश्रिते तु मुक्तकादाँ यथोक्तपवन्धविषया आगध्याः। पर्यानन्धेष तु दी्घा वृत्ति- स्त्याज्या। कदाचिद्राद्वादिविपये दीर्घायामपि वृत्ता परूषाग्राम्ये वृत्ती त्याज्ये। एकं पुमर्थमुद्दिश्य प्रकाग्भङ्गया भूश्वृत्तान्तवर्णनारूपारयां त्वितिवृत्तस्य न्यासे भरः कार्यों न रसानाम्। मध्यादुपान्ननो वा। ग्रथान्तरप्रसिद्धमितिवृत्तं यस्या वण्पते सा खण्डकथा। पूर्णकथा तु प्रसिद्धा। तयो: कुल्कादिभूयसत्वे दीर्घाऽपि वृत्तिर्न विरुद्धा। सर्गबन्धे तु रसा एवाऽडराध्या इति। इत्याचार्यश्रीमाणिक्यचन्द्रविरचिते काव्यपकाश- संकेनेऽष्टम उल्लासः समाप्तः।।

१ ख. "विशेषा आ।

[९ न० उल्लास: ] काव्यमकाश:। १९९

अथ नाम उल. सः ।

गुणनिवेचने कृतेऽलंकारा: प्राप्तावसरा इनि संमति शब्दालं- कारा नाह- यदुक्तमन्यथा वाक्यमन्यथाऽन्येन योज्यते। श्लषण काक्का वा जेया सा वकोक्तिस्तथा दिधा॥७८।। नथेति उलेपवक्रोक्ति: काकुक्रोक्तिश। तत्र पदभङ्गवलेपेण यथा- नारीणामनुकूलमाचरसि चेजानामि, कक्षेतनो वामानां भियमाद्धानि, हितकृन्वावलानां भवान्। युक्तं किं हिनकननं ननु बलाभावममिद्धात्मनः सामर्थ्य भवनः पुरंदरमतच्छेदं विधातुं कुतः ॥ ३५२॥ अभङ्गउलेपेण यथा- अहो कनेदशी बुद्धिदारुणा तब निर्मिना। त्रिगणा श्रूयते बुद्धिन तु दारमयी कचित् ॥ ३५३ ।। काका यथा-

लोकोत्तरोऽयं संकेतः कोऽपि कोविदमत्तमाः । शब्दम्याSSडम्बग यत्र भूषणत्वेन निश्चितः ।। यदुक्त मनि। अन्येनान्यथोक्तमन्येनान्यथा योज्यन इत्यर्थः । श्षेपेण काकेति हेता ततीया। तर्थेनि। श्रेपकाकुभ्याम्। तनेति। पदानां भङ्गा- भङ्गाभ्यां श्षेपवक्रोक्ति: स्यादिति भावः । नारीणामिति। चेज्जानासि तनारीणामनुकुलमाचरसीति योगः । नारीणां स्त्रीणाम्। भङ्ग तु न, अरीणाम्। वामाः स्ितरियः प्रतिकूलाश्व। हितकृदिति। हिनं करोति कृन्तति च। वनं शक्तिर्वरलो दैत्यश्च। तद- भावेन प्रसिद्धात्मा दुर्बलो बिडोजाश्व। मतमभीष्टम्। अत्राभङ्गभङ्गाभ्या मुक्तिपत्यु क्ती। दारुगेति। प्रथमान्ततया रौद्रा। नृतीयान्तनया काष्ठेन। केन काष्ठे- नेति योगः । सत्त्वरजस्तमांसि गुणाः । काकृति। काकुशब्दव्युत्पत्ति- स्तृतीयोल्वासे कुता। वाक्यस्य साकाङ्गनिराकाङ्कतवाभ्यां काकुर्द्विधा- साकाङा निराकाङ्का च । यस्माद्वाकयाद्यादृटशः संकेतेनार्थ: प्रतीयते न

संकेतसमेत :- [९ न० उल्ास: ]

तादृगेव किं तु न्यूनाधिक: प्रमाणबलेन निर्णययोग्यस्तट्वाक्यं साका- द्ङम्। अन्यथा तु निराकाङ्म्। वक्तराकाङ्का वाक्ये उपचर्यते। सा च प्रस्तावव शान्न्िर्णीयते। विशिष्टविषयता चास्याः प्रस्तावादेव वाच्या। एतद्वाक यमागमननिपधार्योक्तम्। कयाचित्तत्सख्या तु काका वाक्यस्य विधेयत्वं प्रापितम्। विषयोऽप्यर्थान्तरं तदर्थगन एव विशेषस्तदर्था- भावो वेति त्रिधा। यथा देशः सो-यमरातीति। अत्र साकाड़ु क कुस्त- तमभावात्ततोऽप्यधिकं कुरुत इन्यर्थान्तरे गनिः । स यस्य दशकन्पारं कृतवनोऽपि कक्षान्तरे गतः स्फुटमनन्ध्यतामधिपयोधि सांध्यो विधि: तदात्मज इहाङ्गनदः प्रहित एप सीमित्रिणा क्क सक स दशाननो ननु निवदतां राक्षसाः। अत्र तदात्मज इहाङ्गद इनि माकाड्या काका स्वगता वालिपुत्रो- चिता विशेषा अध्यन्ते। निर्वाणवैरिदेहना इति। अत्र भवन्तीति साकाङ्या काकुभवनाभावमाह। भवन्तीति वचनोच्वारणं त्वर्थे संभा- वनां विदधद्भावम्य निषेधात्मनो विषयं भवनलक्षणमपयति। न भवन्त्येवेत्यर्थः। अभिपायवान पाठधर्मः काकुः । स नालडूगरी स्यादिति तु स्थवीयः। शब्दस्पृष्टन्वेनार्थान्तरप्रनीनिहेतुत्वाद्। गणीभू- तव्यङ्गयभेद एवायम्। यदाह् व्वनिकार :- अर्थान्तग्गनिः काका या चँषा परिदशयने। सा व्यङ्ग्यम्य गुणीभावे प्रकारभिममाश्रिता॥ इनि। नन्मने काकुवक्रोकिनोलंकारः। यथा च पाठधर्मत्वं काकोस्तथा भरताज्ज्ञयम्। वम्तुम्वाभाव्यात्काकु: श्रुनमर्थमनादृत्यार्थानरं वक्ती- त्येके। अन्ये त्वेवमाहु :- इृह यपां प्रथमेन संवित्म्पन्देन प्राणोल्वास- नया वर्णादिविशेषहीना वागजन्यने सा नादरूपा सती हर्पादिचित्त वृर्त्ति विधिनिषेधाद्याशर्यं वा तत्कार्यलिङ्गतया वा तादात्म्येन वा गमयति। दृश्यने हि मृगश्वावेववि नादश्रतौ भीरोपशोकादिप्रतिपतति: । नादाच्िचित्त वृत्त्याद्यनुमानमित्यर्थः । ये चैते वर्णविशेषास्ते तन्नानारूपसा- मान्यात्मकवाक्तन्तुग्रन्थिमया इव प्राच्यप्रयत्नातिरि क्त्तनिमित्तान्तरापेक्षा:।

१ स. व्दपउते"।

[१ न० उलास: ] काव्यमकाक्ा। २०१५

गुरुजनपरतन्त्रतया दूरवरं देशमुदतो गन्तुम्। अलिकुलकोकिलललििते नैण्यति सखि सुरभिसमयेऽसौ ॥३५४॥ वर्णसाम्यमनुपासः । स्वरवैसादृश्येऽरपि व्यञ्जनसद्टशत्वं वर्णसाम्यम्। रसाय्नुगतः .पकृष्टो न्यासोऽनुप्रासः । छेकवृत्तिगतो द्विधा । छेका विदग्धाः, वृत्तिर्नियतवर्णगतो रसविषयो व्यापार:, गत इति च्छेकानुपासो वृत्त्यनुप्रासश्व। किं तयो: स्वरूपमित्याह- सोडनेकस्प सळतपूर्वः । अनेकस्यार्थादुव्यञ्जनस्य, सक्रदेकवारं सादृश्यं छेकानु- पासः। उद़ाहरणम् -

दधे कामपरिक्षामकामिनीगण्डपाण्डुताम्॥ ३५५॥

तत एवान्यत्राप्यभिमेनेऽन्यथाऽपि प्रयोक्तुं शक्याः। अत एव दृष्टव्य- भिचारा:। नादस्तु झटित्युन्भित्रमुखरगपुलकस्थानीयो नान्यथा कर्तु पार्यत इत्यनन्यथासिद्धोऽ्यथासिद्धं शब्दार्थ बाघत एव। यथोक्तं भीरे न मे भयमति। अन्यप्रकारतां वा वाक्यार्थस्य विशेषणार्पणेन विधचे । वामनस्त्वसादृश्यालक्षणा वक्रांक्तिरिति वक्रोक्तिलक्षणमाह। वर्णेति। वर्णस्यैकस्यानेकस्य चटपटेत्यादिशब्दरूपरहितस्य साम्यं सादृश्यम् । स्वरति। स्वरव्यञ्जनसादृश्ये यमकं स्यादिति वर्णसाम्य- मुक्तम्। एकस्येव पुनः पुनर्निबन्धसाम्यमावृत्तिरित्यर्थः । प्रकृष्ट इति। अदूरान्तरित इति शेषः । पृर्ष इति। छेकानुपासः । अनेकस्येति । अय भाव :- यत्रानेकं व्य्षनं द्विव्यादिव्यक्षनसमुदायः सकदेकवारमाव- रत्यने तत्र च्छेकानुपासः। ततोडरुण इति। न्द न्दी ण्ड ण्डु इत्याद्यनेकव्य- अनं सकृदाृत्तम्। कामपरिक्षामकामिनीत्यत्र तु कामेत्यनेकव्यञ्जनस्य

१ ख. मे २६

२०२ संकेतसमेत :- [९ न० उल्लास: ]

एकस्याप्यसकत्परः ।। ७९। एकस्य, अपिशब्दादनेकस्य व्यञ्जनस्य द्विर्वहुकृत्वो वा सादृश्यं वृत्त्यनुपास: । तत्र-

ओजःप्रकाशकैस्तैस्तु परुषा उभयत्रापि भागुदाहृतम् । कोमला परैः ॥८0 ॥ परैः शेषैः। तामेव केचिद्ग्राम्येति वढन्ति। उदाहरणम्- अपसारय घनसारं कुरु हारं दूर एव किं कमलैः । अलमलमालि मृणालेरिति वदति दिवानिशं वाला ॥ ३५६ ॥ केषांचिदेता वैदर्भीभमुखा शेतयो मताः । एतास्तिस्रो वृत्तयो वामनादीनां मते वैदर्भी-गौडी-पाश्चा- त्याख्या शीतयो मताः । शाब्दस्तु लाटानुभासो भदे तात्पर्यमात्रतः ॥८१ ।। शब्दगतोऽनमास:, शब्दार्थयोरभेदेऽपयन्त्रयमात्रभेदाद। लाट जनवल्लभत्वाच्च लाटानुपासः । एप पढ़ानुपास इत्यन्ये। एकस्येति। असमुढायरूपस्य। केवलस्येति यावत। तस्यासकृमदु- कत्वः सादश्ये चारुत्वम्। अनेकस्य द्विबेदुकृत्वो वा। तत्रेति। वृश्यनुमासे। उभय-।पीति। उपनागरिकापरुषयोः । प्रागिति।

आ्रम्येति। ग्राम्पेति नाम्नि तात्पर्य न तु दुष्टत्वम्। न हि सर्वे आम्यं दुष्टमेव । आ्म्यमपि किमपि रम्यं भवतीति नाम्यन्तरतत्परेतां खवल्ब- पसाश्यति। अत्र वर्णसमुदायस्य बहुवारमावृत्ति: । रीतय इति। एतेन रीनयो वृत्त्यात्मिका इत्यर्थः । शब्दस्विति । न तु वार्ण:। तान्पर्यमात्रेति यमकव्यवच्छेदार्थम्। तात्प- र्यमन्यतरपरत्वम्। तेनैव मेदोडत् न शब्दार्थस्वरूपेण । अन्वयमात्रति । अनन्वये शब्दैक्यर्मोचित्यादानुषङ्गिकं न तु नियतम्। ततो हंस इब इंस: इंसो मराल इति या कृते न दोषः। अन्र तु शब्दार्थयोरेैकयमेव। १ स. 'सता सन।

[९ न० उल्लासः] काव्यभकाश: । २०३

पदानां सः । स इति लाटानुमास: । उदाहरणम्- यस्य न सविधे दयिना दवदहनस्तुहिनदीघितिस्तस्य। यस्य च सविधे दयिता दवदहनस्तुहिनदीधितिस्तस्य ॥ ३५७ ॥। पदस्यापि। अपिशब्देन स इति समुचीयते। उदाहरणम्- व:नं वरवणिन्यास्तस्याः सत्यं सुभाकर:। सुधाकर: कनु पुनः कलङविकलो भवेत्॥ ३५८।। वृत्तावन्यत्र तत्र वा। नाम्न: स वृत्यवृत्त्याश्र् एकस्मिन्समासे भिन्ने वा समासे समासासमासयोवो नाम्न: प्रातिपदिकस्य, न तु पदस्य साखध्यम्। उदाहरणम्-

एष च पञ्चधेति क्रमेणाऽडह-पदानामिति। यस्येति। अत्र पूर्वारधें दवदहनो विधेयः । तुहिनदीधितिरनुवाथः। एतदेवोत्तरार्धे विपरीततया ज्ेयम्। यथा वा- न्यायशालिनि भृपाले संग्रही नावसीदति। विपरीते पुनस्तत्र संग्रही नाऽवसीदति॥ पूज्यानामिदम्। स्थानद्वयेऽप्यत्र बहूनां पदानां सक्रृदावृत्तिरुक्ता । असकृत्वं स्वं यथा- सन्ति सन्तः कि न सन्ति सन्ति चेत्तत्रिवेद्यताम्। किं कुप्यन्ति न कुप्यन्ति ते कुप्यन्ति किमीदसाः ॥ पदस्य सक्दावृत्तिरयथा-वदनमिति। अत्र वदनं सुषाकरत्वेनोक्त्वा पुनर्निषेधो न युक्त इति चेन्न्। वर्णनीयस्यात्यन्तोत्कर्षाय स्वोक्तस्यापि तिरस्कारे न दूषणं प्रत्युत भूषणम्। यद्वा तस्याः सत्यं वक्त्रं सुधाकरो न स्विन्दु: सुधाकर इति काका व्याख्येयम्। असकृद्यथा- दुःखाभावः सुखं नेह सुखं यत्तम वा सुखम्। सुखं तत्परमार्येन यद्रिहाय सुखं सुखम्॥ स्वमिदम्। पृताविति। वृत्तावित्पेकस्मिन् समासेऽन्यत्र तन्र वेति भिमसमासे

२०४ संकेतसमेत :- [९ न० उलास: ]

सितकरक ररुचिरविभा विभाकराकार धरणिधर कीर्ति:। पौरुषकमला कमला साऽपि तवैवास्ति नान्यस्य । ३५९।। तदेवं पञ्चधा मतः ॥८२ ॥ अर्थे सत्यर्थभिन्नानां वर्णानां सा पुनः श्रुतिः । यमकं समरसमरसोऽयंमित्यादावेकेषामर्थव त्वेऽन्येषामनर्थकत्वे भिन्ना- र्थानामिति न युज्यते वक्तुमित्यर्थे सतीत्युक्तम्। सेति सरो रस इत्यादिवैलक्षण्येन तेनेव क्रमेण स्थिता।

वत्त्यवृत्त्योरिति समासासमासयांरिति ज्ञेयम्। मितेति। अनेकस्य नाम्र: सकृदावृत्तिरेषा। असकृदावृत्ति: स्वयमूद्या। एकस्य नाम्न: सकृदसक- दावृत्तिर्यथा स्वम्- विश्वसृष्टिकरे विश्वपालको विश्वयातक: । विश्वज्ञो विश्वविरूयातो देववेवः पुनातु वः ॥ नेत्रेज्जनेत्रे तवेत्यादाँ तु विभत्तयादां वाच्यापोनत्तयेऽपि बहुतरश ब्दार्थपौनरुत्तयालाटानुप्रसन्वमेत्र। यमकस्येवास्यापि प्रायेण भेदा: म्यु:। वर्णानामिति। स्वरयुनानामिति शेषः । तथा मूत्रे लिङ्गवचने अतन्त्रे इति न्यायाद्वर्णस्य वर्णयोक्च पुनः श्रुता यमकत्वम्। परं वर्गस्य पदा- न्तरगतत्वेन पुनः श्रुतौ वेचित्र्याभावात्तम्मिन्नेवें पदे पुनः श्रुतिः कार्या। पुनः श्रुतिरावृत्तिः। वर्णम्य पादादिमध्यान्नंष्वावृत्तिर्यथा-नानाशं शंकरो मम'। वर्णयोर्वर्णानां च तस्मित्रेव पादे पदान्तरे चाऽऽवृत्ति: स्वयमूद्या। यमा हवौँ समजाता। तत्प्रतिकृतिर्यमकम्। नेने कम्याक्षरस्य द्वयोबहूनां वाऽन्यत्सटृशं निरन्तरं सान्तरं वा शोभाजनकमलंकारः। अन- र्धकत्व इति ।. मधुपराजिपराजितमानिनीत्यादी दवयोरनर्थकत्वे वति शैषः। न च तदर्थ एव शब्दः पुनः प्रयुज्यत पानरुतयप्रसङ्गादिति सामर्थ्यलब्धेऽयर्थभिन्नत्वे यत्र स एवार्थ: प्रसङ्गन पुनर्वक्तुमिष्टः स्याद्वन्धबन्धुरत्वादिना च प्रयुक्त एव शब्द: पुनः प्रयुज्यते। उदेमि सविता ताम्रस्ताम्र एवास्तमेति च। इत्यादो। अप्र पौनरुत्तयदोपाभावाद्यमकत्वं प्रसज्येनेत्यर्थभिमाना

१ ख. 'स्प पदा° १२ ख. °व पादे० । १ क. "ब पदा"।

[९. न० उलाम: ] काव्यमकाशः । २०५

पादतद्भागवृत्ति तद्यात्यनेकनाम् ॥ ८३ ॥ प्रथमो द्वितीयादौ (३) द्वितीयस्तृतीयादौ (२) तृतीय- धरतुर्थे ( १) प्रथमस्त्रिष्वपि (१ ) इति सप्त । प्रथमो द्वितीये तृतीयश्चतुर्थे, प्रथमश्चतुर्थे द्वितीयस्तृतीये, इति द्वे। तदेव पादजं नवभेदम्। अधावृत्ति: श्रोकावृत्तिश्रेति द्वे। द्विया बिभक्ते पाढे प्रथमपादादिभाग पूर्ववड्टिनीयादिपादादि भागेष्वन्तभागोऽन्तभा-

मित्युक्तम्। तथा दन्त्योष्ठयोष्टयवकारवकारादिवर्णभेदे लघुप्रयत्नतरक्रते च भेदे संयुक्तयोः सजानीययोर्वास्तिवे विशेषे यमकबन्धो न विरुध्यते। लोकम्रतीत्या तत्रापि श्रुतितुल्यत्वात्। स्वं यथा- यथा नश्यन्ति विघ्नानि यथा नश्यन्ति न द्विपः । तथा कुरु गुणालम्वकृपालं वः सदा मनः॥ अत्र नश्यन्तीत्येकत्रैकः शकारोऽन्यत्र द्वौ। तत्रैकत्र चौष्ठघोऽन्यतो दन्त्योष्टयः । तथा गुणालम्बत्यत्र लकारो लघुप्रयन्नतरः। कृपां लातीति कृपालमित्यत्र त्वलघपयत्नतरः । तथा नकारणकाराभ्यामस्वरमकार- नकाराभ्यां विसर्गभावाभावाभ्यां च न विरोध इत्यन्ये। स्वं यथा- अप्रमाणमप्रमानमङ्गीकुवन् गुणव्रजम्। दे वदेव समक्षांऽसि साधूनामध्वनि त्रजन् ॥ इत्यादि। लोकादन्यदप्यूह्यम् । तदेवं पादजमिति। अत्र प्रथमस्त्रिष्वपीति भेदवर्जे पादस्य सकृदा- वृत्त्या भेदा झेयाः। तेन प्रथमो द्वितीयनृतीययोरद्विती यचतुर्थयोस्तृतीय च- तुर्थयोर्द्वितीकतृतीयचतुर्थयोरिति चतुर्भेदी सत्यपि न गणिता। नव- भेदमिति ।छहमस्य क्रमेण द्वितीयतृतीयचतुर्थेः पार्दः सह द्वितीयस्य तृतीयचतुर यां तृतीयस्य चतुर्थेन सादृश्ये षड् भेदाः । चतुष्पदे सादृश्ये सनमो भेदः । अर्घेति। द्वे अप्यर्े सदशे। श्लरोकेति। द्वो श्षोकौ सदशावित्य:। प्रथमपादादीति। प्रथमपादस्याSडदिभागः स तथा। द्विती- यादयश्च ते पीदाश्र तपामादिभागास्तेषु तथा। प्रथमपादादिभाग इत्यत्राSS- दिशब्दः प्रथमादिपादादिभाग इत्येवंरूपतया ज्ञेयः । ततो ग्रन्थो युज्यते। अन्यथा तु दशभङ्गी नोत्तिष्ठते। यद्ा दशत्वं विनाऽपि पुर उक्तस्पेति-

२०६ संकेतसमेत :- [९ न० उल््वास: ]

गेष्विति विंशतिर्भेदाः । श्रोकान्तरे हि नासौ भागावृत्ति: । त्रिखण्डे त्रिंशचतुष्खण्डे चत्वारिंशद्। पथमपादादिगतान्त्यार्धा- दिभागो द्वितीयपादादिगत आद्यार्धादिभागे यम्यत इत्याधन्व- र्थतानुसारेणानेकभेदम्, अन्तादिकम् । आद्यन्तिकम्, तत्समु- च्चयः, मध्यादिकम, आदिमध्यम्, अन्तमध्यम्, मध्यान्ति- कम्, तेषां समुच्चयः । तथा तस्मिभेव पाद आद्यादिभागानां मध्यादिभागेषु, अनियते च स्थान आवृत्तिरिति भ्रभूततमभेदम्। तदेतत्काव्यान्तर्गडुभूतमिति नास्य भेदलक्षणं कृतम्। दिख्मा- त्रमुदाहियते- सव्ारीभरणोमायमाराध्य विधुशेखरम्। सव्ारीभरणोऽमाय ततस्त्वं पृथिवीं जय ॥ ३६० ।।

शब्दस्य प्रकारार्थता झया। ततो ग्रन्थोक्तं युज्यत इति। श्रोकान्तरे हीति। अत्र हि भागस्याSवर्तमानत्वे न वैचित्र्यमित्यावृत्तिर्नेष्टा न त्वसं- भवादेव। चत्वारिशदिति। द्वित्रिचतुष्खण्डपादभेदारना केवलानामेव मीलन उक्तसंख्या युज्यने। द्विकादियोगे तु वर्धतेऽपि। प्रथमपादादीति। पथमपादाढिगतान्त्यार्थरूप आदिशब्दादिमध्यान्तरूपो भाग इत्यर्थः । अन्तादिकमिति। अन्रान्तशव्देनाग्रेतनोऽन्तादिकनामा यमकभेदो भीमो भीमसेन इति न्यायेन गृह्यते । ततोऽन्तादिकादिकमिति लभ्यते। यद्वाऽन्तादिकादिकमिति पाठः । यद्वा यमकस्य जातिनामेदम्। अग्रतस्तु व्यक्तिनामानि। तत्समुचय इति। तयोरन्तादिकाद्चन्तयोः समुख्चयो योगः । तेामिति। मध्यादिकादीनाम्। आद्यादीति। आर्प द्धान्मध्या - न्तभागानाम् । मध्यादीति। आदिशब्दादन्तादिभागेषु /१य काव्यवपुषो रसोपचयस्य भङ्गन्हेतुत्वाद्यमकं गडूयते। ग िज्नूनममिति ।

सन्नारीति। सतीर्नारीर्विभर्ति पुष्णाति योमा तां यालस तथा। सबा अरीणामिभा यत्र तथाविधो रणो यस्य। आराध्ये।, सभक्रिया- पेक्षया पूर्वकालना। तत इति प्रथमान्तं तसन्तं वा। अत्र मथमपादस्तृ- तीये पादे यमितः।

[९ न० उल्लास: ] काण्यमकाशः। २०७

विनाऽयमेनो नयताऽसुखादिना विना यमेनोनयता सुखादिना। महाजनोऽदीयत मानसादरं महाजनोदी यतमानसादरम् ।३६१॥ स त्वारं भरतोऽवश्यमवलं चिततारवम्। सर्वदा रणमानैषीदवानलसमस्थितः ॥ ३६२।। सत्वारम्भरतोऽवश्यमवलम्बिततारवम्। सर्वदारणमानेषी दवानलसमस्थितः ॥ ३६३॥ अनन्तमहिमव्याप्तविश्वा वेधा न वेद याम्। या च मातेव भजते प्रणते मानवे दयाम्॥ ३६४॥ यदानतोऽयदानतो नयात्ययं न यात्ययम्। शिवे हितां शिवेहितां स्मरामितां स्मरामि ताम् ॥ ३६५ ॥

विनेति। एनोऽपराधं बिना स्थानं नयता पापयताऽमुखादिना पाण- विनाशिना विशिष्टपुरुषयुक्तोऽयम्। एनो नयता हानिं कुर्वाणेन सुखा- दिना सुखभक्षकेणायं महाजनोऽदीयनाखण्ड्यत। अरं शीघं मान- सात् मनः समाक्रम्य। मानसादिनि पञ्चमी मासादात्मेक्षत इतिवत्क- मणि। महानजन्ति महाजाः खलास्तावदतीन्येवंशीलः। यतमानानां सोदमानां सादं खेदं राति। क्रियाविशेषणमिदम्। तथा यमेन मान- समाक्रम्य महाजनोऽखण्डघत यथा सोघमाः खिद्यन्त इत्यर्थः । अत्र प्रथमो द्वितीये तृतीयश्चतुर्थे पादे पादो यमितः । सत्वेति। स प्रक्रान्तो महापुरुपः पुनरारं शत्रुसमूह भरादवशे वर्त- मानं दुर्बलं दीर्घाकन्दं सर्वकालं रणं भापयामास। अलसमगच्छन् शीघ्रगामीत्यर्थः । अस्थीनि तस्यति च्छिनति। सत्वेन ये प्रारम्भा- स्तेषु रतः सर्वथाSSश्रिततरुत्वग्वसनं येन आरेण। सर्वेषां यो दारणो मानस्तमिच्छति। दवाग्रिना समं स्थितं यस्य । अनन्तेति। अन्र द्विधा पादविभागेऽन्तर्भागेऽन्तर्भाग आवृत्तः । वेधा यां न वेद न वेत्ति या च नम्ने मानवे दयां कृपा भजते। यदानत इति। यस्याः प्रणतोऽयस्य शुभदैवस्य दानान्न्यायातिक्रमं न गच्छत्यसाँ शिवेऽनुफूलां वराभिळार्षां स्मरेणामितां ध्यायामि ताम्। अत्र पादमध्य एवाऽडद्यन्तकम्।

संकेतसमेत :- [९ न० उल्ास:]

सरस्वति प्रसादं मे स्थिति चित्तसरस्वति। सर स्वतिकुरु क्षेत्र-कुरुक्षेत्र-सरस्व्ति ॥ ३६६ ।। ससार साकं दर्पेण कंदर्पेण ससारसा। शरं नवाना विभ्राणा नाविभ्राणा शरबवा ॥ ३६७। मधुपराजि-पराजित-मानिनीजनमनःसुमनःसुरभि श्रियम्। अभृत वारितवारिजविप्ववरं स्फुटितताम्रतताम्रत्णं जगत् ॥ ३६८ ।। एवं वेचित्रयसहसत्रैः स्थितमन्यदुल्नेयम्। वाच्यभेदेन भिन्ना ययुगपन्धाषणस्पृशः। श्लिष्यन्ति शब्दा: श्लेषोऽसावक्षरादिभिरष्टधा ॥ ८४ । अर्थभेदेन शब्दभेद इति द्शने काव्यमार्गे स्वरो न गण्यत इति च नये वाच्यभेदेन भिन्ना अपि शब्दा यद्युगपटुच्चारणेन श्लिष्यन्ति भिन्नं स्वरूपमपह्नुवते स इलेपः । स च वर्णपदलि- इ्न्भाषाप्रकृतिप्रत्ययविभक्तितचनानां भेदादष्टधा । क्रमेणोदा- हरणानि- अन्नंकार: शङ्काकरनरकपालं परिजनो विशीणोंङ्गो भृङ्गी वसु च टृप एको बहुवयाः । अवस्थेयं स्थाणोरपि भवति सर्वोमरगुरे विंधी वक्रे मूध्ि स्थितवति वयं के पुनरमी॥ ३६९॥ सरस्वतीति । हे वाणि चित्ताब्धी स्थिते सर गच्छ स्वतिकुरु सुप्रु अतिशयेन कुरु। क्षेत्रमेव शरीरमेव कुरुक्षेत्रम्। तत्र नदी। संबोधन- मेतत्। अत्र पूर्वार्ध आद्यन्तकमुत्तरार्ध आद्यन्तकान्तादिकसमुच्चयः । सकलक्षोंके आद्यन्तकान्तादिकयोगो यथा-ससार सेति। प्रवृत्ता दर्पेण स्मरेण च सारसर्यक्ता काण्डं नूतनशकटा धारयन्ती न विद्यते न वीनां त्राणः शब्दो यत्रासौ न अविभ्राणा नाविभ्राणा, अपि तु पक्षि- ध्वनियुक्ता। शरद् ऋतुविशेषः नवा प्रकृष्टा। मधुपेति। अत्र नियत स्थाने आवृत्ति:। शब्दभेद इति। यथा कर इत्यत्र पाणिशुण्डाघ्यर्थभेदेन शब्दभेदो न वर्णभेदेन। सर्वेष्वप्यर्थेषु वर्णेकस्वररूपत्वात्। ननु स्वरभेदाद्भित्स्वरूपा पह्नुत्यभावात् श्रेष: स्यादित्याशडडन्याऽSह-काव्यमार्ग इति। भेदादिति । भङ्गात्। अभङ्गातु नवमो भेदोऽनन्तरं वक्ष्यति। विधाविति। अत्र विषुर्विधिश्चेत्युकारेकारयोर्वर्णयोभंङ्गे क्षेपः। अलं-

[९ न० उछ्धास: ] काव्यप्रकु:शः । २०९

पृथुकार्तस्वरपात्रं भूषितनिःशेषपरिजनं देव। विळसत्कर णुगहनं संमति सममावयो: सदनम् । ३७०॥

ध्यानालम्वनतां समाधिनिरंतर्नीतेहितमासय। लावण्यैकमहानिधी रसिकता लक्ष्मीद्ृशोस्तन्व्रती युप्माकं कुरुनां भवार्तिशमनं नेत्र तनुर्वा हरेः ॥ ३७॥ एवं वचनइलेपीडपि। मेहदे सुरसंधं मे नमत्र समासङ्गमागमाहरणे। हर बहुसरगं तं चित्तमोडमनसर उमे सइसा ॥ ३७२॥ अयं सर्वाणि शास्त्राणि हृदि झ्ञेपु च वक्ष्यति। सामर्थ्यकुदमित्राणां मित्राणा च नृपात्मजः ॥ ३७३।।

कार्मर्वस्वमते त्वत्रार्थापत्तिरलंकारः । तथा हि-विधो क्रे यदेश्वर- स्यापीटृटी दशा दव्यते नदारथादन्येपामीदग्दशा सिर्द्धैवेनि संसृष्टिरपि। मक्तीति। भवे भवे त्वद्शनं भूयादित्यादिपकार्ण भक्तिमंह्वाणां विल्लोकनयाकआावती। हकपक्षे भक्तावलोकने स्नेहबती। नीलोत्पलस्य स्पर्धिनी कृष्णनया चारुतया च। हितमापये नीते। नीना चेहितपालतये। महानिधी इति प्रथमार्यां गे रे लोपमिति दीर्घः । चचनेति। अत्र स्रीक्री बलिङ्ग्योह्विवचनकवचनयोथ श्िष्टतेत्यथे। महंद इनि। हे उमे मह़े उत्सवडे आगमाहरणे आगमनापला- पिनि सुरेः सधा संधानं यस्य नं तादशं समासङ्ग विषयमसङ्ग-मव रक्ष। यद्वाSडगमम्य स्वीकारे समामङ्गं बिघ्नं रक्ष। तथा बहुसरणं बड- व्यापकं चित्तमोहमवसरे काले हर स्फोटयेति संस्कतपसे। प्राकृतपक्षे नु हे हरवधु शम्भपत्नि मम देहि रसं धर्मे तमोवशामाशा गमागमान्गवा दधर स्फाठय। तथा नोडस्माकं शरणं त्वं चिस्तमोहोऽपसरतु मे सहसा चलेन। पाकृतत्वाचचित्तमोहमित्यत्र क्रीवत्वम्। एवं संस्कृतस्यापभ्नंशा- दिभापाश्लेपोऽपि बोध्य:। वक्ष्यतीति । वहिवच्यो रूपम् । कृदिति कगेतिकृन्तत्योः प्रकृत्योः। सहस्रमिति क्रियाविशेषणम्। शहस्त्रशब्दो बाहुल्यार्थ:। स्वां १-मम देहि रसं धर्मे तमोवशमाझां गमागमाद्र नः। हरवतुः शरण वं चित्तमोहोडरसरतु मे सहसा ॥

संकेतसमेत :- [९. न० उद्ासः

रजनिरमणमाले: पादपग्मावलोक- क्षणसमयप राप्ता पूर्वसंपत्सहस्त्रम्। पमथनिवहमध्ये जातुचित्त्व्त्मसादा- दहमुचितरुचिः स्यान्न्दिता सा तथा मे ॥३७४॥ सर्वम्वं हर सर्वस्य त्वं भवच्छेदतत्पर: । नयोपकारसांमुख्यमायासि तनुवर्तेनम् ॥३७॥ भेदाभावात्यकत्यादेमेदोडपि नवमो भवेत् । नवमोऽपीत्यपिर्भिन्नक्रमः । उदाहरणम् - योऽसकृत्परगोत्राणां पक्षच्छेदक्षणक्षमः । शतकोटिदतां विभ्रद्वितुवेन्द्रः स राजते ॥ ३७॥ अत्र म्रकरणादिनियमाभावाद्द्वान यर्थी वानयौ। ननु स्वरिनादिगुणमेदान्भ्ित् प्यत्नवच्चार््णवा

तोऽन्यरिति कथमयं शब्दालंकारः। उच्यने-इह दोपगुणालंका राणां शब्दार्थगनत्वेन यो विभागः सोऽन्वयव्यनिरेकाभ्यामेच व्यवतिष्टते। तथा हि-कष्टत्वादिगाठत्वाद्यनुमासादयो व्यर्थत्वा-

स्यादिति च नन्दतीति नन्दिता नन्दिनो गणविशेषस्य भावो नन्दि- तेति चाऽडर्यातकृत्तद्वितमत्ययानां भेद: । सर्वेति। हे शम्भो त्वं सर्वस्य सर्वस्वं हर त्वमेत संसारच्छदन- त्पर: सन् नयोपकारयोः सांमुख्यं शरीरवर्तनमायासि आगच्छांस। अन्यच हर स्फोटय। भत संपद्यस्त्र। नय निवारय। आयासि खेद- कारि वर्तनं तनु प्रथय। इति मुप्तिङ्गविभक्तयोरभेंदः। अत्र प्रकरण- दिना नियमाभावे श्षेपो न तु ध्वनिः । प्रकृत्यादरिति। अभङ्गश्षेप इत्यर्थः । य इति। गोत्रशब्दो गिरिवं शार्थः । पक्षाः पतत्राणि स्वनग्याथ। क्षणो महः निश्चयश्र। शनकोटिद: अतकोटीनां दाता शतकोटिना वज्रेण चछेदकक्षोति। विवधा देवाः। स्व्रितादीनि। समाहरादात्तानुदान्ताः। भिन्नति। भिन्नाभिन्रमय- त्नोचार्यत्वं क्रमेण शब्दार्थश्षेपयोहतुरित्यर्थः। अन्पर्शिति। उद्धदाघः। अयमिति। योऽसकृदित्यादि। कष्ट्वादीनि। एते त्रयो पि शब्दगतत्वेन

[९ न० उल्लास: ] काव्यमकासः। २११

त्वेन व्यवस्थाप्यन्ते। स्वयं च पल्लवाताम्रभास्वत्करविराजिता। इत्यभङ्ग: शब्दक्रेपः। पभातसं येवास्वापफललुब्घेहितमढा॥३७७। इति सभङ्ग: शब्दश्षेपश्व। इति द्वावपि शब्दैकसमाश्रयाविति द्वयोगि शब्दइलेपत्वमुपपत्रत्। न त्वाद्यस्यार्थश्षंपत्वम्। अर्थ- श्पस्य तु स विपयो यत्र शब्दपरिवर्तनेऽपि न श्ेपत्वखण्डना। यथा-

अहो मुसदशी वृत्तिस्तुलाकोटे: खलस्य च ।। ३७८ ।। न चायमुपमामतिभोत्पत्तिहेतु: श्रंपः। अपि तु क्षेपप्रतिभो- त्पत्तिहेतुरुषमा। तथा हि-यथा कमलमित मुख्ं मनोज्मेनत्कच- तितरामित्यादी गुणसाम्ये क्रियासाम्य उभयसाम्ये वोपमा, तथा-

दोषगुणालंकाराः। व्ययत्वादीति। एने त्वर्थगतत्वेन दोपगुणालंका- रास्रयः । त्रवेति। अयं भावः- गोत्रादिशब्दपयोगेडलंकारस्नदर्थ- कवंशशलादिप्रयोगे तु नेति तद्भावतदभावानविधायित्वेनान्वयव्यतिरे- काभ्यां शब्दालंकार एवात्र। अर्थालंकारे शब्दा: परिवृति सहन्ते। अर्थस्तु तदवस्थ एव। स्वयं चेति। गॉरीपक्षे-गौरी पल्लववदाताम्रभास्व- न्नयां कराभ्यां शोभने। सुखेनाsडमुं यत शक्यं फलं तल्लुब्धानामीहिनं पढ़त्ते। संध्यापक्षे तु भास्व्रत्करा: सूयकराः। स्व्रापफलं विश्रान्तिः। लुब्ध इति सप्म्यन्तम् । अभद्ग इनि। अथक्षंपतपोद्भटम्य यः संमतः।नत्विति। न धभङ्गनमात्रमर्थोलंकारताहेतुः । किं त्वन्वयव्यतिरेकों। अर्वक्षंपस्य को विषय इत्याह-स्लकनेति। तुलायाः कोटिरग्रम्। एतेनालंका- रान्तरविविक्तो नास्ति क्ेप इति यदुक्तं पररेस्तत्परिहृतम् । केचिदतरापि तुव्ययोगितामाहः। द्विववधस्यापि परेष्टश्लेषस्यालंकारान्तरमतिभो- न्पच्तिहेतुत्वं दूषयति-न चेति । अयमिति। स्वयं चेत्यादिः। प्रतिभेति। प्रतिभार्थस्याउडभासमात्रम्। न तु प्ररोहः। निर्वाह इनि यावत्। यथा गुणक्रियासाम्ये स्यादुपमा तथा शब्दसाम्पेऽपि सा स्यादिति निणे- तुमाह-तथा हीति। सकलेति। सह कलकलेन वतते सकलाः कला

२१२ संव.र. समेत [९ न० उलास: '

सकलकलं पुरमेतज्ातं संप्रति सुयांशुविम्वमित्र। इत्यादो शष्दमात्रसाम्येऽपि सा युक्तैव। तथा एकतं रुद्रटेन- स्फुटमर्थालंकारावेता वपमासमुच्चया किं तु। आश्रित्य श्ब्दमात्रं सामान्यमिहापि संभवतः ।। इति। न च कमलमित्र मुखमित्यादि: साधार गधर्ममयोगशून्य उप- माविषय इति वक्तुं युक्तम्। पूणोपमाया निर्विषयत्वापते:। देव त्वमेव पातालमाज्ञानां तं निबन्धनम्। त्वं चामरमरुद्भूमिरेको लोकत्रयात्मक: ।। ३७९ ।। इत्यादि: श्रेषस्य चोपमालंकारविविक्तोऽम्नि विषय इति द्रयोयोंगे संकर एव। उपपन्िपर्यालोचने तूषमाया एवायं युक्तो विषय:। अन्यथा विषयाफार एव पूर्णोपमायाः स्यान्। न च अिन्दुसुन्दरी नित्यं गललावण्यबिन्दुका। इत्यादो विरोधप्रतिभोत्पत्तिहेतु: श्ंपः । अपि तु श्षेपनति- भोत्पन्तिहंतु विरोधः। न हात्रार्थद्वयप्रतिपादकः शब्दक्षेपः। द्वितीया विद्यन्ते यत्र सकलैः कलावद्दिः कलं सकलं च तत्कलं चन्याठिवि- ग्रदः पश्द्येअपि यथायोगं योज्यः। शव्दमात्रमाभेपीनि । एनेनोद्धरेषं शब्दमात्रसाम्ये शब्दक्षंपत्वं निरस्म। इदापति। शब्दालंकारपक रणे। एतेन शब्दमात्रसाम्येप्युपमान्वं सिद्धम्। शुन्य इनि। चारुत्वा- दिपमपियोग उप्मा तत्प्योंगे श्षेप इतति परस्याऽडशयः। ननु यदि पूरणों पमाया निर्विषयत्वभिया भवदव्िः शब्द माम्येऽप्युपमात्वं स्मू्न तहि

व्याख्या। तेन न रूपकाशङका। आशा दिश आस्थाश्। एतेन पृथ्वी लब्धा। चामरवीजने चामरमरुतां भूमि:। अमराणां मरुनां च भूमि: स्वर्गः। द्वयोरि। स्वयं चेत्यादवस्मदीत्या शेषपतिभोपत्तिहेतुरुपमा वदि ते न गोचते तदा तवापि मतेऽ्यत्र लब्धसत्ताकयोद्वयोर्योंगे संकरः स्यानेय। अधमिति। स्वयं चेत्यादिक:। तत्सिद्धमेतत्-गुणक्रि यासाम्यमुपमा शब्दसाम्यं तु श्रेप इति विशेषस्यानभिधानाच्छब्द- स.म्यमप्युपमाया विषयः शेषस्य नूपमया विरहित इनि स्वयं चेत्या- दायुपमैव। यथोपमानाध्यत्वं ऋररपस्य तथ्षाऽलंरन्तरवाध्यत्वमपि वस्य स्यादित्युद्धटेष्टमन्यदपि दूध्यते-न पेति। अप्सु इन्दुरबिन्दुः। दितीपेनि। न बिन्हुरबिन्दुरित्यन्योऽर्यः। न चैकार्थमतिमासमात्रे क्षेपः

[९. न० उल्लास: ] काध्यभकाशः । २१३

र्थस्य पतिमातमात्रश्य परोहाभावात्। न व विरोधाभास इव विरोध:, श्रेषाभास: श्लेषः। तदेवमादिषु वाक्येधु श्षेपमति- भोत्पत्तिहेतुरलंकारान्तरमेव्र। तथा च- सद्वंशमुक्तामणिः ॥३८०।। नाल्प: कविरिव स्वल्पक्षोको देव महान्भवान् ।३८१।। अनुरागवती संध्या दिवसस्तत्पुरःसरः । अहो दैवगतिश्चित्रा तथाऽपि न समागमः ॥। ३८२ ।। आढाय चापमचलं कृत्वाहीनं गुणं विषमदृष्टिः ।

इत्यादावेषदेशविवर्तिरपक श्षेषव्यिरं कसमा सक्ति विगधत्व- मचितं न तु श्रेषत्वम्। शब्दश्षेप इनि चोच्यतेडर्थालकारमध्ये च लक्ष्यत इति कोडयं नयः। किंच वैचित्यमलंकार इति य एव कविशतिभासंग्म्भगो चरम्तत्रैत विचित्रतेनि सेवालंकारभूमिः । अर्थमुग्वप्रेक्षिन्व्रमेंतषां किं त्वर्थद्वयप्ररोहे स्यादित्याशयेनाऽडा-न चेने। यथा विरोध भासोऽपि विरोधी न तथा श्रेप भास. श्रेप इत्यर्थः । कानि तान्येवमादिवाक्या- नीत्याह-तथा च रद्वंगेनयादि। वंशः कुलम्। स एव वंशो वेणुः। शोको यशोऽपि। नत्पुरःसर इति। आयान्त्या इव संध्यायाः कामीन दिवसः पुरः संमवं सरनीति व्यार्या। न त्वग्रे दिनं पृष्ठतश्च संध्या यातीति। एवं कदापि न समागमः स्यात्। आदारयेति। अचलं सेलं निश्चलं च। अहीनं शेष न हीनं च । विपमा त्रिरूपा चक्चला च। अच्युतो विष्णुगर्निशून्यक्च। एकदेशेति। भामहोक्तेकदेशविवर्तिरूपकस्य मर्म्मटमते परम्परितसंज्ञा। अत्र वर्णनीयस्य राझो मुक्तामणित्वरूपगान्य- थानुपपत्या वंशम्य गोधस्य वेणुत्वरूपणं साक्षादनुक्तमपि श्रेपवला- द्रम्यत इत्येकदेशविवर्तित्व्रम् । सद्वंशेत्यत्रकदेशविवर्ति रूपकम्। नाल्प: कविरिवेत्यत्र श्लेषव्यतिरेका। अनुरागवती संव्येत्यत्र समा- सोक्तिः। आदायेत्यत्र च विरोध: । ननु स्विनेत्यादिपरोक्तपूर्वोक्त पूर्व पक्षस्योपहास ् करोति -व्ल्लरेन इति। य एवेति। शब्दोडयों वा । मैन्नेति। विचित्रता। एनेन स्वयं

१ क. मग्मठमते।

२१४ संकेतसमेत :- [९ न० उल्ास: ]

शब्दानामिति चेदनुपासादीनामपि तथवेति तेऽप्यर्थालंकारा: किं नांच्यन्ते। रसादिव्यञ्जकस्वरूपनाच्यविशेषसव्यपेक्षत्वेऽपि हानु- मासादी नामलंकारता। शब्दगुणदोपाणामप्यर्थारपक्षयैव गुणदो- पता। अर्थगुणदोपालंकाराणां शब्दापेक्षयेव व्यवस्थितिरिति तंडपि शब्दगतत्वेनोच्यन्ताम् । विधो बक्रे मूर्ध्नीत्यादो च वर्णादिक्षेप एकपरयत्नोच्चार्यत्वेS- र्थक्षेपत्वं शब्दभेदेःपि प्रसज्यतामित्येवमादि स्वयं विचार्यम्। तच्चित्रं यत्र वर्णानां खड्गायाकतिहेतुता।८५ ।। संनिवशविशेषण यत्र न्यस्ता वर्णाः खड्गमुरजपद्याद्याकार- मलासयन्नि तच्चित्रं काव्यम्। कष्ट काव्यने तदिति दिङमात्रं पदर्शर्यते। उदाहरणम्-

सारार्धस्नवा नित्यं तदार्निहरणक्षमा ।।३८४। माता ननानां संघट्टः थ्रियां वाधितसंभ्रमा। मान्याऽथ सीमा रामाणां सं मे दिश्यादमादिमा ॥ ३८५॥ (खड्गबन्ध')

पेत्थादो शब्द एव कविप्रतिभासंरम्भगोचर इते परमनेऽपि शव्द श्षेषता न त्वर्थश्षेपनेत्युक्तम्। रसादीति। रसादिव्यअ्जकं स्वरूपं यस्य वाच्य- विशेषस्य।अनुमासादीनामपि शब्दालंकारनार्यपिक्षव्रेति तेऽ्यर्था- लंकाराः किं न स्युः। गुणदोपतेति। शब्दगुणदोपा अर्थगुणदोपत्वेन किं नोच्यन्न इति भावः। संस्कृतादिप ड्भापाणामर्थाभेदे युगपद्ठक्तिर्मी पाश्ंप इत्येके। तत्र संस्कतस्य प्राकृतभापया शेपो यथा -- सरले माहसगगं पहर रम्भोरु मुश्च संरम्भम् । दिरसं विरहायासं बोहुं तव चित्तमसहं मे।। एवमन्यभापाणापपि द्विवयादिश्षेपो ग्रन्थान्तराज्ज्ेय:। वर्णा इति। लिपयः । तासामेव खह्गाद्याकारोल्लासनासंभवाद्। लिपीनां च श्रोतराकाशसमवेतवर्णात्मकशब्दाभेदेन पतीतेरत्र वाचकश- व्दालंकारता न लिप्यलंकारता। चित्रमिति। चित्रसादश्यादाश्चये- तुत्वाद्वा चित्रम्। मारारीति। मारारिः सम्भुः । स्थापना यथा- द्रादि- कान्तरे साधारणो माशव्दः। तम्य दक्षिणनोऽघः क्रमेण वर्णाशतुर्दस।

[०. न० उलास: ] फाव्यभकाशः। २१५

वारलाबडुलामन्दकरलाबहुलामला ॥ ३८६॥ (मुरजबन्धः) भासते प्रतिभासार रसाभाता हताविभा। भावितात्मा शुभा वाढ़े देवाभा बत ते सभा ॥ ३८७ ॥ (पद्मबन्धः)

शिखायां साधारणः साशब्दः। ऊ्ध्वक्रमेण वामतस्तावन्त एव याव न्माशब्दः साधारणः । एनत्फलम्। न्स्यैव माशव्दस्य दक्षिणनो निःस- रणक्रमण वामतश्च प्रवेशक्रमेण वर्णाः सप्त सप्त। एपा दाढिका। ततो माशब्दादूर्ध्व क्रमेण गण्डिकार्या वर्णत्रयम्। उपरि माशब्दः साधारण:। नस्य दक्षिणतो वामतश्च तर्येव चत्वारथ्त्वारे वणाः । एनच कुलकम। ततस्नस्य माशब्दस्योपरि वर्णद्वयम्। एनन्मस्तकम्। सा-मा-माशब्दा द्विः पश्चकृत्वो द्विरावृत्ताः। सग्लेति। सरद्वर्णनेयम्। सरं लातीति सरला। बहलारम्भेण तर- लानामलिमालानामारवी यत्र। हंसीभिवहला। करानू लान्तीनि करला: क्ष्मापाः । अमन्दा विजिगीपवः करला यस्याम्। अनहुलेन शुक्कपक्षेण निर्मला। स्थापना यथा-पादचनुष्टयेन पङ्गिचतुष्टये कते प्रथमादिपादभ्यः प्रथमाद्यक्षराणि चन्वारि चतुर्थादिपादभ्यः पञ्चमादीनि च चत्चारि गृहीत्वा प्रथम: पादः। द्वितीयात्पथमं प्रथमाद्द्वितीयततीये

गृहीत्व्रा द्विनीय: पाद:। द्वितीयादष्टपं प्रथमात्सप्रमपष्ठे द्विनीयतृती याभ्यां पश्चमे चतुर्थात्पष्ठसप्तमे तृतीयादष्टमं च गृहीत्वा ततीयः पाढ:। चनुर्थादिभ्यः प्रथमादीनि प्रथमादिभ्यः पञ्चमादीनि पादेभ्योऽक्षराणि गृहीत्ना चतुर्थ: पाद:। भासत इति। ह मतिभासार रसेन समन्नान्भाता हताऽसोभा यया वादे एकाग्रचिता सुभा प्रशस्या देवैर्वादिभिविद्वन्भिराभाति। वतेत्या- ये। स्थापना यथा-भाशब्दः कर्णिकास्थाने। ततोऽक्षरद्वयेनेक दिग्दलं निःसरणक्रमण विदिग्दलं चाक्षरट्वयेन मवेशक्रमेण। ततः स एव भाशष्दः। ततोऽक्षरदये विदिग्दलं निर्गरमण तावतैव दिम्दलं मचेशेन

२१६ संकेतसमेत :- [९ न० 'उछ्ारु: ]

रसासार रसा सारसायताक्ष क्षतायसा। सातावात तवातासा रक्षतस्त्वस्त्ववक्षर ।। ३८८।। (सवेतोनद्रम् ) संभविनोऽप्यन्ये प्रभेदा: शक्तिमात्रपकाशका न तु काव्यरूपनां दधतीति न पदश्यन्ते।

भाशव्दं यावन्पुनर्भीशब्दा निर्गमेण च तेदेवाक्षरद्वयमित्यादिना क्रमेण दलाष्टकमुत्पाद्यमिति। विदिग्दलवर्णानां द्विर्भाशबदस्य चाष्टकृत्व आ- दृत्ति: काद यस्तरथं कद्दि: यादिवर्णसवर स्थानपादार्धश्षांकगनप्रत्यागतादयधित्रभंदा झेगा: । सेति। हे सारस्थिररसवेगवद्दर्ष आयताक्ष पृथुनेत्र सानं मुग्मव सामस्त्येनातनीनि सातावान । अनक्षर वृद्धिदायक तव रक्षतः सतः सारसा भूरतासा विगतोपक्षयाऽस्तु । क्षत आयो यैस्ते क्षनायाः सलास्तान स्यनि या सा भूम्तववेन्थम्। तुरवधारणे। अत्र न केवल- मश्रोऽयः क्रमेण स्थितानां पादानां प्रातिलोन्येन स्थितिर्यावटधभ्रम स्यापि। तत्र हि प्रथमादिपादानां प्रथमैश्चतुर्थनतीयद्विनायप्रथमपादानाम- षमेश्राक्षरेः प्रथमः पादः। एवं द्वितीयसपमस्तुनीयपद्ंधतुर्थपञ्चमंश्र द्वितीयतृतीयचतुर्थपाढा। इह च सर्व तंदेनोपलभ्यन इत्यनभ्रमस्याप्य-

अन्य इति। वणच्युतं स्वरं यथा- नृपढितिजामरप्रभुनताइत्वियुगो जलदद्युनिर्विभुः पृथुभुजगाधिपस्फुटफणासुभग: कमठारिजित्तथा। शिवसुग्वसंपदव्ययविलासग्रृहं निरखिलैनसा हरो घनविधुतावनीं हरतु नः सकलः कलिलावली जिनः । अत्र श्रीपार्मवर्णने सिद्धिच्छन्दरास् प्रतिपादमाद्याक्षाद्वयस्यान्त्याक्षर.

यक्य न न्युनो दुनविलम्बितवृत्तेन तस्यैव वर्णनम्। एवं विन्दुमात्रा- धमात्राच्युतानि क्रियाकारकपादसंज्ञोसंबन्धगुप्तानि मश्रोत्तरमहलि- कागोमूत्रिकातुरगपदादीनि कण्ठाभरणादिग्रन्येभ्यो ैयानि। १ स. तदैवा २ ख. 'दिव्यअ्नश्य ३ ख. 'तमतप"। ४ क. 'ज्ञानिष°।

[१ न० उललास: ] काव्यमकाक्ता । २१७

पुनरुक्तवदाभासो विभिन्नाकारशब्दगा। एकार्थतेव भिन्नरूपसार्थकानर्थकशब्दनिष्ठमेकार्थत्वेन वा मुखे भासनं पुनरु- क्तबदाभास: । स च

शब्दस्य

सभङ्गाभङ्गरूपकेव लशब्दनिष्ठः । उदाहरणम्- अरिवधदेहसरीरः सहसा रथिसूततुरगपादातः । भाति सदानत्यागः स्थिरतायामवनितलतिलकः ॥३८९॥ चकासत्यङ्गनारामाः कौतुकानन्दहेतवः । तस्य राज: सुमनसो विवुधा: पार्श्ववर्तिनः ॥ ३९०॥ तथा शब्दार्थयोरयम् ॥ ८६ ॥ उदाइरणम्- तनुतपुर जघन्योऽसौ करिकुञ्जररुधिररक्तखवरनखर : । तेजोधाम महःपृथुमनसामिन्द्रो हरिर्जिष्णुः ।। ३९१।।

आमुख इति। न तु परमाथर्तः। एतेन पर्यवसानान्यथात्वं लब्घम्। अरीति। अरिवधदा, ईहा येषां शरिणां तानीरयति यः स तथा। सूतशब्द: प्रेरितारथोंडपि। स्थिरतायामवनितलतिलकः। अगो मेरु: सन् सतामानत्या भाति। अत्र देदशरीरशब्दो सार्थको सभङ्गौ सन्तौं दान- त्यागशब्दावनर्थकौ सभङ्गौ सन्तौ सारथिसूतशब्दी सार्थकानर्थकौ सभङ्गनभङ्गना सन्तो पुनरुक्ताभासौ। चकासतीति। अङ्गनेष्वारामा येपां ते तथा । अत्राङ्गनारामा इत्येतौ शब्दावनर्थको देहशरीरादिशब्दबद्धङ्गाभावादभङ्गनो च। केचिदस्यार्थपौ- नरुक्त्याश्रितत्वादर्थालंकारतामाहुः। वयं त्वर्थपौनरुक्त्याश्रितत्वेऽपि शब्दर्वचित्रयाच्छन्दालंकारत्वं ब्रूमः। तन्विति। तनुः कृशोऽपि। कुञ्जरः श्रेष्ठार्थोऽप्युत्तरपदे।रक्तो रज्जितः। खर: कठोर:। तेजोषान्नां मह उत्सवभूतः । तेजोगृहं;ना। पृयुमनसा

केतसमेत :- [९ न० उल्ास: ]

अजैकस्मिन्पदे परिवर्तिते नालंकार इति शब्दाश्रयः, अपर- स्मिस्तु परिवर्तितेऽपि स न हीयत इत्यर्थनिष्ठ इत्युभयालंका- रोऽयम्॥

इति काव्यपकाशे शब्दालंकारनिर्णयो नाम नवमोलास: समाप्र:।।

महसा वा पृथुमनसां स्व्रामी। जिप्णुर्जेता। हरिः सिंहः। एकस्मिन्तिति। तनु- कुञ्रादिपदेSनेकार्येत्यर्थः । अपरस्मिन्निति। एकार्थे वपुरादिपद इत्यर्थः।

इति माणिक्य चन्द्रविरचिते काव्यमकाशसंकेते नवमोललाससंकेत: समाप्ष:।

[१· द० उल्लासः ] काव्यमकाक: । २१९

दशमोल्लासः ।

*अर्थालंकारानाह- -::

साधर्म्यमुपमा भेदे, उपमानोपमेययोरेव, न तु कार्यकारणादिकयोः साधर्म्य भवनीति तयोरेव समानेन धर्मेण संबन्ध उपमा। भेदग्रहणमन- न्वयव्यवच्छेदाय। पारेलंकारगहनं संकेताध्वानमन्तरा। सुधियां बुद्धिशकटी कथंकारं पयास्यति।। अथ द्वाषष्टिमुपमाद्यथालंकारानाह। तत्रापि प्रकारवैचित्रयेणानेका- लंकारवीजमिति पूर्वमुपमोच्यते। एपा चार्यालंकारत्वेन माज्यैरुक्त त्वादुक्ता। यावता त्वेषा श्रीती रूपचादिशब्दपरावर्तासइनान्यश्रब्दपरा- वर्तसहनाभ्पामन्वयव्यतिरेकत्वेनोभयालंकृतिः। अत एवासी पुनरुक्ता- भासोभयालंकारसमीपे पोक्ता। श्रीमोजोड्येवमुक्तवान्। साधम्यमिनि। सधर्मणो भावः साधर्म्ये समानधर्मसंबन्धः । तच भती- तयोरुपमानोपमेययोरेव न कार्यकारणादिकयोः । असंभवाद्। सत्बके- यत्वपमेयत्वादिसाधर्म्यभावेऽपि तयोनोपमा। हद्यत्वाभावात्। उपमितिः समगुणद्वारेणोपभेयस्योपमानसदृशीकरणमुपमा। उप समीपे मीयते क्षिप्यते स्वसारश्यमापणादुपमेयं येन तदुपमानम्। तथा तेन यशु समीपे क्षिप्यते गुणद्वारेण तदुपमेथम्। हृद्यतया कविना यदुत्कृष्यते तदुपमानमन्यदुपमे यम्। न तु प्रसिद्धमपकृतं वोपमानमन्यदुपमेयम्। एवं हि ततः कुमुदनाथेन कामिनीगण्डपाण्डुना। इत्यादो चन्द्रादे: पसिद्धस्योपमेयत्वं गण्डादेरपसिद्धस्योपमानत्वं न स्यात्। प्रकृतामकृतत्वेऽपि कविविवक्षेवाङ्गीकार्या। चन्द्रगण्ड योरुपमा- नोपमेयत्वप्रसिद्धो सत्यामपि वक्त्रा प्रसिद्विविपर्यासेनोपम्यस्य कल्पित- त्वादविर्यासोपमा। एवंविधकाव्येष न सामान्योपमोति श्रीभोजः। रचिद- हद्यस्यापि साधर्म्यस्योपमानत्वं यथा हास्यादौ सूर्वकर्ण: कुम्भोदर इत्यादि। भेद इति। प्रायः शब्दार्थाभ्याम्। पुरुषः पुरुषो यथेत्मादि- दर्शनारच कचिदर्थेनास्या भिन्ने उपमानोपमेये। अनन्वये तूपमानोपमे- ययोः शब्दार्थाभ्यां कचिच्चार्थेनाभेद एव। यथा रविरिव रवि:। रवि: सूर्य इब। उपमानोपमेययोः शब्दार्थ्वारेण स्वगतो भेदो न धर्मद्वारेण।

संकेतस मेव :- [१० द० उलास: ]

• पूर्णा लुपा च,

एकस्य द्वयोस्त्याणां वा लोपे लुप्ता। साडग्रिमा। औन्यार्थी च भवेद्वाक्ये समासे तद्धिते तथा।८७ ।। अग्रिमा पूर्णा। यथेववादिशब्दा यत्परास्तस्यैवोपमानताप्ती- तिरिति यद्यप्युपमानविशेषणान्येते तथाऽपि सब्दभक्तिमहिम्ना श्रुत्यव पष्ठीवत्संबन्धं प्रतिपाद्यन्तीति तत्सद्भावे श्रीती उपमा। तथैव, 'तत्र तस्येव' (पा० सू० ५। ६।११६) इत्यनेने- बार्थे विहितस्य वतेरुपादाने श्रौती। 'तेन तुल्यं मुखम् '- इत्यादावुपयेय एव, 'तन्तुल्यमस्य'-इत्यादो चोपमान एव, 'इदं च तच्च तुल्यम्' इत्युभयत्रापि तुल्यादिशब्दानां विश्रान्ति-

धर्मद्वारक्रभंदे हि व्यतिरेकालंकारत्वं स्याओोपमालंकारत्वम्। उपमानो- पमेययोर्मेद: शब्दार्थद्वारको यथोपमायामस्ति तथा समानधर्मद्वारेणाप्य- भेदोऽप्यस्ति। यदादुयंत्र किंचित्सामान्यं कश्चिच्च विशेष: स विषयः सदभ्ताया इति। तदर्थमुपमाभेदे इत्यत्र सूत्रेडकारमश्लेपो शेयः। ततश्र भेदाभेदपाधान्य उपमेति लब्धम्। उपमाया वाचका इववाययेत्यव्ययानि तुल्यार्थवाचिनः प्रतिपक्षमत्य- नाफादय: भतिबिम्बमतिच्छन्दादयक्ष सन्दाः कल्पवादिमत्ययाश्र स्पर्षते- जयत्यनुकरोन्यादिक्रियाश्च चन्द्रमुखीत्यादिसमासाश्। उपमानमुपमेयं साधारणधर्म उपमात्रतिपादकाश्च यत्र स्यु सा पूर्णा। परषा क्रमेणेक. द्वित्िलोपे दुप्ता। उपमानविशेषणानीति। पद्मादेरुपमानतया स्थापका: शुत्यवेन्यभिमा- येण। यथा पष्ठी यस्याग्रे तं वित्िनष्टि न पुनस्तत्र विश्राम्यति। अतः स्रा भुत्यैव संबन्धं द्विएं खरूते। तर्थवायमिवादिरुपमानोपमेययोरेकतरत्रा- प्यविश्रान्तः श्रृत्या द्विष्ठमुपमानोपमेयभावं वक्तीति। तत्सद्वावे। यथेवा दिचाने। तथैवरेति। श्रीतीत्यथः । तेनेति। चन्द्रेण। तत्तुत्यमिति। चन्द्र- बिम्बं तुल्यं मुस्स्य। इदं चति। मुखं च चन्द्रबिम्बं च तुल्यम्। उम- यवपि। क्रमण्ेवि शेष्ा । पूर्वश्रोस्त्वे रतुल्ीतु

[१० द० उल्ास: ] २२१

रिति साम्यपर्यालोचनया तुल्यतामतीतिरिति साधर्म्यस्याऽडर्य- त्वाततुल्यादिपदोपादान आर्थी। तद्वव्, ' तेन तुल्यं क्रिया चेद्धतिः' (पा० सू० ५।१।११५) इत्यनेन विदितस्य बतेः स्थिता। 'इवेन नित्यसमासो विभकत्यलोपः पूर्वपदभक्कृतिस्त्ररत्वं च' इति नित्यसमास इवशब्द्योगे समासगा । क्रमेणोदाहरणम्- स्वपेऽपि समरेषु त्वां विजयश्रीन मुञ्चति। पभावमभवं कान्तं स्वाधीनपतिका यथा॥ ३९२ ॥ चकितहरिणलोललोचनायाः क्रृधि तरुणारुणतारह्ारिकान्ति। सरसिजममिदमाननं च तस्या: सममिति चेतसि संमदं विधत्ते।। ३९३ ॥।

दिव्येः प्रभाभिरनपायमयेरूपायेः । शौरिर्भुजरिव चतुर्भिरदः सदा यो लक्ष्मीविलासभवनैर्भुवनं वभार ।। ३९४।।

भकारशब्दानाम् । साम्येति। सममेव साम्यं समानो धर्म: । द्विष्ठरूपं सादृश्यं तुल्यता। अयं भाव :- उपमानोपमेययोः साम्यमतीतिर्न तुल्यादिशब्दादेव किं त्वर्थात्। तुल्यादिपदानामेकतरत्रैव विश्रान्तेः। अन्यत्र साम्यालोचनया सादृश्यप्रतीतिः । तद्वदिति। आर्थीत्यर्थः । इवेन सह समासः स्याद्ा न वेत्याह-इवेनेति। एतद्वक्तव्यं कुगनिपा- दय इतिसूत्राश्रितम्। समासगेति। श्रीतीति योग: । स्व्रम्ेऽपीति।प्रभावो विक्रमः । अन्यत्र तु पकृष्टो भावोऽनुरागः । तयोः मभव उत्पत्तिस्थानम् । अत्र श्रीः स्वाधीनपतिका मभावप्रभवामोचनं सथेति च क्रमेणोपमेयोपमानधर्मोपवाचकम् । इयं वाक्ये पूर्णा भरीती। वाक्ये पूर्णार्थीं यथा-चकितेति। न तुल्यादिशब्दात्साम्यग्तीतिः किं त्वर्थादित्युभयत्र स्थितेनापि समशब्देनोपमानोपमेययोरेकतरस्य

भुजैरियेति। यो राजा सदा चतुर्भिरुपायेः औौरिरिव चतुर्मिर्भुजैर्युवनं

२२२ संकेतसमेत :- [१० द० उश्प्रसः ]

अवितथमनारेथपथ- प्रथनेषु प्रगुणगरिमगीतश्रीः । सुरतरुसदशः स भवा- भिलषणीयः क्षितीश्वर न कस्य ।। ३९५।। गाम्भीर्यगरिमा तस्य सत्यं गङ्गनभुजङ्गवत्। दुरालोक: स समरे निदाघाम्बररत्नवत् ॥ ३९६।। स्वाधीनपतिका कान्तं भजमाना यथा लोकोत्तरचमत्कारभूः, तथा, जयश्रीस्त्वदासेवनेनेत्यादिना प्रतीयमानेन बिना यद्यपि नोक्तेवेंचित्र्यम्, वैचित्र्यं चालंकारः, तथाऽि न ध्वनिगुणी- भूतव्यङ्गयव्यवहारः,। न खलु व्यङ्गयसंस्पर्शपरामर्शादत्र चारु. तापतीतिः । अपि तु वाच्यवैचित्रयमतिभासादेव। रसादिस्तु व्यङ्गनयोऽर्थोडलं का गन्तरं च सर्वत्राच्यभिचारीत्यगणयित्वैव तदलं-

बभारेति योगः। अथ वा शौरिः सहायः सन् चतुर्भिरुपायर्भुजरिवेति योगः। इवेन समासपक्षे समासे श्रीती पूर्णोपमंयम्। ये त्विवेन समासं नेच्छन्ति तन्मते वाक्योपमेयम्। सुरेति। अत्र सुरतरुणा सदृश इति तत्पुरुषे सदृशशब्द उपमेये विश्रान्तस्तद्रनं सादृश्यं साक्षाहूने। अन्यत्र सादृश्यमर्थात्मतीयते । बहुब्रीही तूपमाने सदृशशब्दो विश्राम्यति। तत्र सादृश्यं साक्षादपरत्र त्वर्थादितीयं समासे, आर्थी पूर्णोपमा। गाम्मीर्येति। तद्धिते श्रीती पूर्णेयमिति योगः । भुजङ्गवदित्यत्रेवार्ये वतिः। ततः श्रोतीत्वम्। भुजङ्ग: कामी। स चार्थात्समुद्रः । अम्बररत्नं रविः। तेन तल्यः । तुल्यार्थ वतिः। स चोपमेये साक्षाद्विभान्तः। उपमाने तु साम्यपर्यालोचनयोपमानतापतीतिररेतीयं तद्धिते पूर्णाथीं। स्वाधीनेति। अयं भाव :- प्रतीयमानं चेदव्यक्तं तदा ध्वनिव्यवहार:। अथास्फुटं तदा गुणीभृतव्यङ्गयव्यवहारः। तत्कथमत्र वाच्यचित्रका- व्यव्यवहार:। अलंक/रान्तरं चनि। तद्ध्यनुमासादि श्िष्टनरमपि काव्ये यद्व्यभिचा- रितर्येव गण्येत तदा तेन सहोपमादीनां संकरसंसृष्टी स्यातामिति केवलवर्येवेरषा विषयो नावकल्पेन। तदिति। स चास्फुटतरो रसादिर-

६१. द० उल्ास: ] काण्यमकाच: । २२३

कारा उदाहताः । तद्रहितत्वेन तूदाहियमाणा विरसतामावइन्तीति पूर्वापरविरुद्धाभिधानमिति न चोदनीयम्। तद्द्धर्मस्य लोपे स्यान्न श्रीती तद्धिते पुनः। धर्मः साधारणः। तद्धिते कल्पवादी त्वार्थ्येव। तेन पक्च। उदाहरणम्- धन्यस्यानन्यसामान्यसीजन्योत्कर्पशालिनः। करणीयं वचश्रेतः सत्यं तस्यामृनं यथा॥ ३९७ ॥ आक्ष्टकरवालोऽसी संपराये परिभ्रमन। मत्यर्थिसेनया दृष्टः कृतान्तेन समः प्रभुः ॥३९८॥ करवालइवाऽऽचारस्तस्य वागमुतोपमा। विपकल्पं मनो वेत्सि यदि जीवसि तत्सखे॥ ३९९॥

र्थस्तच्चालंकारान्तरमिति नपुंसकानपुंसकैकशेपः। संस्पर्शपदादत्र रसा- दि: स्फुटतरो ग्राह्यः। अस्फुटातिस्फुटस्य तु गुणाभूतव्यङ्गयता। तद्रहि- तत्वनेति। रसाद्यलंकारान्तररहिनत्वेन । तद्वदिति।पूर्णावल्नुप्ताऽपि वाक्यसमासयोर्दिमेदा। तद्धिते त्वारथ्येव न श्रौती। 'तत्र तस्येव' इति सूत्रेण कृने वतिप्रत्यये श्रोतीत्वं मतम् । नन्वस्य सिंहवत्वया संनिधो न गन्तव्यमित्यत्र दारुणत्वस्य गम्यत्वा- दनुचारणे पुरुषस्य सिंहोपमेयस्य संनिरध। पुरुषसंचरणनिवारणे समानधर्मलोपेन श्रतीति युज्यते। सत्यम्। समानधर्मता निवारणादिकं भजने। अथ वा मतीत्यभावादेव। तथा हि पष्ठयन्तस्य सिंहोपमानत्वे विवक्षितेऽपि शब्दसामर्थ्यात्तृतीयान्तेर्नेव सहोपमायाः स्फुटता प्रतीयते। न तु पूर्वोक्तघटना। करणीयमिति। करणी यं बपुः। करणेभ्यो हिनत्वात्। सत्यमेतत्त्रयमपि सुधावदाह्हादकमित्यर्थः । इयमाल्ादकत्वादिधर्मलोपे वाक्ये श्रोती। वाक्य आर्थी यथा-आकृष्टेति। समशब्दस्यांपमेये विश्रानत्या, उपमाने साधर्म्यमतीतिरर्थात्। कूरदिधर्मलोपोऽन्र। करवाल इति। अन्नेवेनेति समासः। इयं दारुणत्वधर्मलोपे समासे श्रीती। समास आर्थी यथा-अमृतोपमेति। अत्र माधुयोदिलोपः। तद्धि- व आर्थी यथा-विपति। यदि वेत्सि नजीवसीत्यन्वयः। अत्र दारुण-

२२४ संकेतसमेता- [१0 द० उल्लास: ]

उपमानानुपादाने वाक्यगाऽथ समासगा ॥ ८८ ।। सेअलकरणपरवीसामासिरिविअरणं ण सरसकव्बस्स । दीसइ अहवणिसम्मइ सरिसं अंससमेत्तेण।। ४००।।

धर्मलोपः। ईपदपरिसमासं विषं मन इत्युत्तया आमुखे रूपकावभास: । निर्वाहे तु विषसदृशं मन इति प्रतीत्या प्रातीतिकेन रूपेणोपमेंव्र। ईषदपरिसमाप्तिवििष्टे परकृत्यर्थसद्टशेडर्ये कल्पवादीनां स्मरणात् । ईषदपरिसमासं विषं विषकल्पशब्देनोच्यते। गुणहीनविषजातीयं यत्किंचनापि वस्तु विषकल्पशब्दवाच्यमित्यर्थः । मनोविपकल्पशब्दयोः सामानाधिकरण्यं गौत्ाहीक इतिवद्गणद्वारेणेति केचित्। वयं तु कल्प- व्त्ययस्य सदृशार्थवाचित्वेन विषकल्पं विपसदृशं मन इति प्रतीत्या विशेषणतया सामानाधिकरण्यं त्रूमः । यतः सर्वत्र प्रतीतिरेव बलवती। ननुविषशब्दोऽपि विषत्वजातेस्तदाधारद्रव्यस्य वा वक्ता। जातिश्ेकान- वयवा च। स्वाश्रयव्याप्त्या समापैव। द्रव्यमपि यत्तदुक्तं तत्सर्वतः संपूर्णत्वात्समाप्तमेवेतीपद्समाप्तिः कथमिति चेन्न । इह शब्दादुच्च- रिताद्दवयं भतीयते। शब्दार्थों जातिर्द्व्यं वा। तदोगाद्वाऽशद्वार्था अपि गुणा: प्रतीयन्ते। यत्र चैनदुभयमस्ति तत्र परिसमाप्तिः। यत्र त्वन्यत- रभास्ति तत्रापरिसमाप्तिः। तत एतद्द्यभावे न स्यादीपद्समाप्तिरेकत- राभावे तु स्यात्। तद्विषशब्दो विषजात्या हीनं दुष्टत्वादिगुणेन वा हनं द्रव्यं ब्रुवन्रीपद्समास एव। अतश्ञ विपत्वजातिहीने मनःशब्दवा- च्येडर्यें केनापि साम्येन वर्तमानो विषशब्दः प्रत्यययुग्मनःशब्देनेंका- धिकरणोडपि भवेत। गुणाहीनत्वेन त्वेकाधिकरणः प्रागुक्त: । सकलेति.। सकलकरणपरविश्रामश्रीवितरणं न सरसकाव्यस्य। दृश्य- वेऽय वा निश्नम्यते सदृशमंशासमात्रेण । अत्र सदृशशब्दवाच्यस्यो- त्कृष्टत्वेन वलादुपमानत्वम्। तब सरिसमिति विशेषणेनाऽडक्षिप्यते। नात्र साक्षात्मतीयत इत्युपमानानुपादानम्। सरसकाव्यमुपमेयम्। तस्यान्यदुपमानभूतं सरसान्तरं निषेध्यमिति भावः। इयमुपमानलोपे वाक्यगाडडर्थी। श्रीती तु न संभवति। उपमानोपादानमन्तरेण यथेवा-

१-सकलकरणपर विश्रामश्रीवितरणं न सरसकाव्यस्य। दश्यतेजय वा निशम्पते सदशमंशांगमात्रेण ।।

[१० व० उल्लास:] काव्यमकान:। ११५

कग्वस्सेत्यत्र कव्वसममिति, सरिसमित्यत्र व णणमिति पाठ एषेब समासगा। वादेलोंपे समासे सा कर्माधारक्यचि क्याडि। कर्मकत्रोर्णमुलि; वाशब्द उपमाद्योनक इति वादेरूपमामनिपादकस्य लोपे पट्- समासेन कर्मणोऽधिकरणाच्चीत्पन्नेन क्यचा, कर्तुः क्यडा, कर्मक्त्रोरुपपद योणमुला च भवन्। उदाहरणम्,- ततः कुमदनाथेन कामिनीगण्ड सण्डना। नेत्रानन्देन चन्द्रेण माहेन्द्री दिगलकृता।।४०१। तथा-

असितभजगभीपणासिपत्रो रुहरुहि का दिनचित्ततूर्णचारः। पुल कितननुरुत्कपोन्यकान्ति: प्रतिभटविक्रमदर्शनेऽयमासीत् ।।४०२।। पॉरं सुनीयति जनं समरान्तरेऽसा वन्तःपुरीयति विचित्रचरित्रचुञ्चु:। नारीयते समरसीम्नि कृपाणपाणे रालाक्य तस्य चरितानि सपत्नसेना ॥। ४०३ ॥ मूधे निदाघघ्माशुदर्श पश्यन्ति तं परे। स पुनः पार्थसंचारं मंचरत्यवनीपतिः ॥ ४०४॥

दीनां प्रयोगाभावात्। तद्ये विहितस्य वतेराये उपमानभूतप्रकृत्युवादान- मन्तरेणाघटनात्। तत इति। अत्र समासासमासगे उपमानोपमेये भोक्ते। असित इति। अन्र तु समासगे। रुइरुहिकीतसुक्यम्। पौरमिति। सुनयतीति कर्मणि क्यच्। अन्तःपुर इवाऽऽचरति अन्तःपुरीयर्तीत्याधारे क्यच्। नारीयत इत्यादि भिन्नमभिनं वा व्याख्येयम्। मृधे इति। अत्र समासे कर्मकर्त्रोर्णमुलीवलोपः । सुती- यतीत्यादिषु त्रिप प्रत्ययेन साधारणधर्म उच्यते नेवार्थः । २९

२२६ केतसमेत :- [१. द० उल्लास: ]

एतद्विलोपे क्विप्समासगा ॥८९ ॥ एतयोर्धर्मवाद्योः। उदाहरणम,- सविता विधवति विधुरपि सवितरति तथा दिनन्नि यामिन्यः। यामिनयन्ति दिनानि च सुखदुःखवशीकृने मनसि ॥ ४०५॥ परिपन्थिमनोराज्यशतैरपि दुरक्रमः । संपराये प्रवृत्तोऽसौं राजते राजकुञ्जरः ॥ ४०६॥ धर्मोपमानयोलोंपे वृत्तौ वाक्ये च दश्यते।

उद़ाहरणम्- दुण्दुण्णन्त मरीहसि कण्टअकलिआई के अडवणाई। मालइकुसमसरिच्छं भमर भमन्तो ग पावहिमि । ४०७॥ कुसुमेण सममिनि पाठे वाक्यगा। क्याच वायुपमेयामे। आसे निरामे।

एनदिति। एनयोविलोप एनयोधर्मवा्द्योलेपि चेति। विघवर्तीत। अत्र किब्लोपात्तद्वाच्यस्याSSचाग ्यधर्मस्येवस्य च लोप: । रजेति। गजा कुस्जर इेनि समासे उपमासाधकवमस्येवस्य च लोपः। राजनं तु राजकुञ्जर इत्युपमाया सिद्धार्या योज्यत इनि न धमसद्भावः शङ्न्यः। वृत्ताविनि। समासे। दुण्टु इनि। दुण्टुलायमानो मरिप्यमि कण्टककलितानि केतकीवनानि। मालतीकुमुमसदशं भ्रमर भ्रमत् प्राप््यमि। हें भ्रमर भ्रमणशील दुष्ट विट चुम्बितानि शंभलीकुलानि गवेषय- न्विपयसे न कदाऽषि मालतीमुकुमारसुभगां नागीं पाष्म्यसीति भावः। तेन तुल्यमित्यादा तुल्यादिपदानामुपमेय एव विश्रान्तिरिति यथ- प्युक्त तथाऽपि सद्वभ्नशव्दवाच्यगुणत्वेन वलादुपमानत्वं नोषमेयत्वमि न्युपमानस्येव लोप:।

[१० द० उल्लासः ] काव्यमकाज:। २२७

अरातिविक्रमालोकविकस्वरविलोचनः । कृपाणोदग्रदोर्दण्डः स सहस्रायुधीयति।४०८॥l अन्राडत्मा उपमेय: । त्रिलोपे च समासगा ॥ ९० ॥ त्रयाणां वादिधर्मोपमानानाम्। उद़ाहरणम्- तरुणिमनि कृतावलोकना ललिनिविलासविलब्धविग्रहा। स्मर सरविसराचितान्तग मृगनयना हरने मुनेर्मेनः ।। ४०९।। अब् सप्तम्युपमानेत्यादिना यदा समासलोपी भवतः, तदेद- मदाइरणम्। क्रूरस्याऽडचारस्यायःशूलतयाऽयवसायात्, अयःशूलेनान्वि- च्छनि 'आयःशूलिक :- इन्यतिशयोक्तिर्न तु क्रूगचागंपमेय- तक्ष्ण्यधर्म-वादीनां लोंपे त्रिलोपेयमुपमा। एवमेकोनविशनिर्लुसाः पूर्णा भिः सह पश्चनिंशनिः।

इवादिरात्मोपमेयथ् लुप्तः। आचारधर्मस्तु क्यचोच्यने। तम्य तत्र विधानान्। नरुणाति। विलासाय विन्न्धो दत्तो विग्रहो यया सा तथा। मृग- नयने इच नयने यस्या इति मप्म्युपमान इत्यादिनोपमानपूर्वस्य समास उत्तरपदलोपश्च। अत्र धमम्येवाउऽदरुपमानस्य च लोपः। यदा तु मृग शब्द एत लक्षणया मृगनयनवृत्तिस्तदा मृग एव नयने यस्या इति रूनकममासम्येप विषयः। न तूरमासमासस्य। यदेति। यदोपमास- मामलोपां तदा त्रिन्ोपे समासगा। अन्यथा तु नास्ति त्रिलो निन्युपमा।

ध्यवसीयते। तथाऽत्रायःशूलेनेत्युपमानं शब्दोक्तम्। शेषं तु तैक्ष्ण्यादि-

नरूपातिशयोक्तिरियं नोपमा। अत्रोपमानेनाय: शूलेनार्थान्वेषणोपाय- स्योपमेयस्य तन्रावाध्यवसानेनाSSपादिताभेदस्य पतीयमानत्वात्। भाष्य- कारोडप्याह-न तिउन्तेनोपमानमस्ति। आर्यातं नोपमानं स्पादि-

२१८ संकेत समेत :- [.१०:द० उलाग:]

"अनयेनेव राज्यशीर्दैन्येनेव मनस्विता। मम्ली सा च विषादेन पग्मिनीव हिमाम्भसा । ४१० ॥ इहाभिने साधारणे धर्मे, ज्योत्स्नरेव नयनानन्दः सुरेव मदकारणम्। प्रभुनेव समाकृष्टसर्वलोका नितम्विनी ॥ ४११ ॥ इति भिन्न च तस्मिन, एकस्येव वहूपमानोपादाने मालोपमा,

भणितिरिव मतिर्मतिरित चेष्टा चेष्टेव कीर्निरतिविमला ॥ ४१२॥ मतिरिव मूर्तिर्मधुरा मूर्तििच सभा प्रभावचिता। तस्य सभेव जयशरीः शक्या जेतुं नृपस्य न परेपाम् ।४१३॥ इत्यादिका रशनोपमा च " न लक्षिता। एवंविधवैचित्रयस- इस्त्रसंभवाद्। उक्तभेदानतिक्रमाच्च । उपमानोपमेयत्वे एकस्येवेकवाक्यगे।

त्यर्थ:। एवं वर्तमानसामीप्यादावप्यतिशयोक्तित्वं वाच्यम्। एवं पूर्णाया भेदा: पद्। लुप्तायास्त्वेकोनविशनिः । नथा हि-धर्मस्य लोपे पक्च। उपमानस्य ह्वाँ। वादेः पद्। धर्मेवादोदौं। धर्मोपमानयोद्दो। वादयुपमेययोरंकः । त्रयाणामेक इति। लोप इति सवत्र योज्यम्। अनयेनेति। अत्र म्लानत्वमभिन्न एको धर्मः । ज्योत््नवेति। अत्र नयनानन्दहेतुन्वान्नयनानन्द इति हेत्वलंकारोडाराशयेन। नयनानन्दा- ढिको मिन्नो नैको धमः। मालति। माला सक। तद्ूपा योपमा

नेकोंपमानयोगः । यद्वोपमानानां माला पड्किस्तयोपमा। अनवरतेति । अन्र विमलत्व्ममित्र धर्मः। मतिरिंघति। अत्र तु माधुर्यादिर्भिओ्र धर्म: । एवविधेति भणनादेकदेशविवर्तिन्युपमा। यथा- नेत्रैरिवोन्पलैः परग्र्मुखैरिव सरःश्रियः। पदे पदे विभान्तिस्म चक्रवाकें:स्तनैरिव। अत्र सरः्श्रीणां नायिकात्वं न समासोत्तग। विश्वेषणसाम्याभा- बाद। तस्मादुपमंकदेशविवर्तिनी वाच्यन । यथाडन्वेरुका ।

[१० द० उललास: ] काव्यमकास:। २६९

अनन्यय: उपमानान्तर संबन्धाभावोऽनन्वयः । उदाहरणम्- न केवलं भाति नितान्तकान्तिरनितम्विनी सैव नितम्बिनीव। यावा्विलासायुघलासवासास्ते तद्विलासा इव तदिलामाः ॥४१४॥ विपर्यास उपमेयोपमा नयोः ॥९१॥ तयो रुपमानोपमेययोः, परिवृिततिर्थात् वाक्यद्ये, इतरोपमान- व्यवच्छेदपरा, उपमेयेनोपमा इति उपमेयोपमा। उदाहरणम्- कमलेव मनिर्मतिरित कमला तनुरि्त विभा विभेत तनुः। धरणीव धृतिधृातर्त्र धरणी सतनं विभाति बन यस्य । ४१५।। संभावनमथात्पेक्षा प्रकतस्य समेन यत्। समेनोपमानेन। उदाहरणम् - उन्मेषं यो मम न सहते जातिवेरी निशाया- मिन्दोरिन्दीवग्दलद्दया तस्य सौन्दर्यदर्पः । नीतः शान्ति प्रसभमनया वत्त्रकान्त्येति हर्षा- लग्रा मन्ये ललिततनु ने पादयो: पझमलक्ष्मीः । ४२६।।

अनन्वय इति। अयं नोपमा । वास्तवद्वित्वाभावात्। विलासायुघः कामः। लासः क्रीडा/ अत्र नितम्विनी नितम्बिनीवेति विलासा विलासा इवेति भेदाभावादुपमानतयाऽनुपपद्यमानमन्यव्यावृत्ती लक्षण- याऽवनिष्ठते। कमलेनि। अन्न पूत्रवाक्यात्सादृश्यावगतौ पुनरिदसादृश्यमुच्यमान- मनन्यार्थत्वे सत्यन्यव्यादृटत्तिं लक्षयति। अत्र पूर्वत्र चैतयोः सदशं नान्यदस्तीति भाव: । उत्प्रेक्षेति। उपमानगतगुणक्रियाभिसंबन्धादुपमानत्वेनोपमेयस्य संभावनमुत्मेक्षा। अन्यधर्माणां स्व्रधर्मिभूताद्स्तुन उत्कलि॥नां रसभा- वाद्यभिव्यत्तयनुगुणतया वस्त्वन्तराध्यस्तत्वेन लब्धपकर्पाणामीक्षण- पुत्मेक्षा। तस्याथ मन्येशङ्केनधुवमिवाधा व्यञ्ञकाः । उन्मेपमिति। विकासम्। अत्रोपकृता उपमानम्। पद्यलक्ष्मीरूपमे-

२३० संकेक्समेत :- [१० द० उल्ासः ]

लिम्पतीव तमोऽङ्ानि वर्षतीवाअनं नभः । असत्पुरुपसेवेव दृष्टिर्विफलरता गता ॥ ४१७॥ इत्यादो व्यापनादि लेपनादिरूपतया संभावितम् । ससंदेहस्तु भेक्षेकौ तदनुक्तै च संशयः । ९२ ॥।

यम्। हपो गुणः शत्रूच्छेदेनोपकारिणं मति सर्वस्यापि स्यादिति स पद्म- लक्ष्म्यामसंभवन्रप संभावितः। सिद्धरूपत्वे सति द्रव्यधर्मत्वाद् हर्षस्य गुणत्वम् । दर्पगुणयोगात्पद्यलक्ष्म्याः पादलग्नत्वमुत्मेक्षितामीति क्रियोत्मेक्षा। लिम्नतीव्रेति। अत्र तमोगतत्वेन लेपनक्रियाकर्तृत्वोत्मेक्षार्या व्याप- नादिक्रिया निमिनं गम्यम्। व्यापनादो तूत्मेक्षाचिपये निमित्तमन्य- दन्वेष्यं स्यात्। न च विपयस्य गम्यत्वं यक्तम्। तस्योत्मेक्षिताधा- रत्वेन प्रस्तुतस्याभिधातुमुचिनत्वात्। यत्तु व्यापनादयुत्प्रेक्षाविषयमत्रोचे तचिन्त्यम्। व्याग्याविशेषोऽलंकाराणामलंकारसवंस्वाजज्ञेयः। अकालसं- ध्यामिव धातुमत्ताम्। स्थितः पृथिव्या इव मानदण्डः । भूगनामित्र कौमुदी रम्भामितर भवं गतामित्यादिषु तूत्प्रेक्षव। धातुमत्तादेर्हि प्रन्यक्षेणे- वाकालसंध्यादिसादृश्यमुपलभ्याकाले संध्या न स्यादित्यमंभाव्य- वस्त्वध्यवसायस्य संभावना क्रियते-अकालसंध्यामिवेति। प्रत्यक्षोप- लम्भे च न युक्त्यन्नराकाङ्का। उपमानस्यासंभवान्न तूकमा । रवेरिवान्धकारश्री: कालधर्म इवामृनान् । अनीतिः पुरुषादस्मादहो कोनूहन्दं महत् ।।

पुंगवः पयो ददानीव स्त्रीगनीत्यादो तु हृयत्वाभावाओ्रोत्मेक्षा । कावि किव्विधावामुख उपमाछायानिवाहे तूपमानस्य प्रकृतेः संभवाचित्यात्सं भावनोत्याने उत्पेक्षा। स्व्रं यथा- यस्याऽडज्चया सम पादपद्मदूयनखघयुति: । मालनीमाल्यनितरां नमद्दूपालमॉन्टिपु।। संशय इति। यत्रामस्तुतेन संशयवता वचसा मस्तुतमुत्कर्ष्यते स संदेहोऽलंकारः। अयं च प्रतिभोत्थापितकायश्रमत्कारीति स्थाणुर्बा नरो वेत्यादा नालंकारता। तत्रोपमेयमुक्मानादमिस्वा भिस्त्ा वोच्पते। स

[१० द० उद्ास: ] काव्यमकारे:। २३१

भेदोकी यथा- अयं मार्नण्डः कि स खलु तुरगैः सप्तभिरितः कशानुः किं सर्वाः प्रसरति दिशो नैष नियतम्। कृतान्तः किं साक्षान्महिपवहनोऽसाविति चिरं समालांक्याऽडजी न्वां विदधति विकल्पान्पतिभटाः ॥४१८॥ भेदोक्तावित्यनेन न केवलमयं निश्चयगर्भी, यावत्नि्चया- न्ताऽपि संदेहः स्वीकृतः । यथा- इन्दुः किं क कलङ्ड: सरसिजमेतत्किमम्बु कुत्र गनम्। ललितसविलासतचर्नमुश्वमिि हरिणाक्षि निश्चिनं परतः॥४१९।। किंतु निश्चयगमे इव नात्र निश्चयः प्रतीयमान इत्युपेक्षितो भटटोज्जटेन। नदनुक्ता यथा -- अस्याः सर्गविधी प्रजापतिरभूचन्द्रो नु कान्तिपरढ़ः शृङ्गनांग्करमः स्वयं नु मदनो मासो नु पुष्पाकरः । वेदाभ्यासजडः कर्थ नु विषयव्यावत्तकोंतूहलो निमातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुगणां मुनिः ॥। ४२०।।

च निश्चयगर्भी निक्षयान्नः शुद्धश्रति त्रिधा। तत्र भेदोक्तां निश्चयगर्भो यथा-अयमिति। अत्राउडदावन्ते च संशयः। मध्ये तु तुरगरित्यादिना भदोक्ां निश्चय: । इन्दुरिति। अत्र क कनङू इत्यादिभेदकोक्तिः । आदो संसयोऽन्ते निश्यः । कि स्िति। अयं भाव :- निश्चितमित्यकत्या निश्चयस्य न व्य- इ्न्यत्वं किंतु वाच्यन्व्म्। व्यङ्गयत्वे चाऽडश्र्यमिति। भदोक्ेग्भावान्संदेदनि वोहे शुद्धो यथा-अस्या इनि। अत्र कान्तघु निरिति युक्तः पाठः। निर्वाहे निर्माणस्यव श्रूयमाणत्वान्न कान्तिम- दानस्य विधि:। स्वस्व्रविशेषणविशिष्टचन्द्रादिरूपा भूत्वनां चक्रे। यद्वा ननां पुगणः प्जापनिरकार्पीत्। कि तु चन्द्रादिः। कान्तिमत्व्रसर- सत्वसुकुमारत्वादिधर्मदर्शनात्। यो हि स्वयं कान्तघ्युतिः शुङ्गरेकरसः पुप्पाकरक्ष स एतर कान्तिमद्रसवत्सीकुमार्यवद्वस्तु कर्तु समर्थः । अत एवायमर्थ: पूर्वोक्त विशेषणत्रयस्यो तरार्विशेषणत्रयेण यथासंखूयं व्यतिरेकोकत्योपोद्धलित: सष्कः सृष्टिसंबन्धेऽप्यसंबन्ब उक्त इत्पत्तिश- योक्तिरपि। अत्र च स खलु तुरगेरित्यादिवन्र भेदकोक्ति:। चन्द्रा

संकेतसमेत :- [१० द० उल्लास: ]

तद्रूपकमभेदो य उपमानोपमेययोः । अतिसाम्यादनपह्नुतभेदयोरभेदः । समस्तवस्तुविषयं श्रीता आरोपिता यदा ॥९३॥ आरोपविषया इवाऽडरोप्यमाणा यदा शब्दोपात्ता:, तदा समस्तानि वस्तूनि विषयोऽस्येति समस्तवस्तुविषयम्। आरो- पिता इति बहुतचनमत्रिवक्षितम्।

दयो ह्येवविधा इत्यनुक्ते:। उत्तरार्धेन संदेहनिर्वाहाच्च शुद्धत्वम्। तथा- रज्जिता नु विविधास्तरुशैला नामिनं नु गगनं स्थगितं नु। अत्र ध्वान्तार्वैस्तर्वादि न व्याप् कि तु रञ्जितमित्यादुत्मेक्षितं सदेहद्वारेणेत्यत्म्रेक्षाश्रयेण संदेधदोती नुशन्दः। अन्ये तु नुशब्द: संभावनो त्थापक न्वादुन्मेक्षामेवाडहेत्याहुः। अयं मार्तण्ड इत्यतरोमेयस्यो मानेनाभेदे पश्चान्भेदे प्रोच्यमाने यद्यप्यादा रूपकव्यतिरकावभासस्त- थाऽपि संकरधीर्न कार्या। संदेहस्यँवर निवाहान्। इतरे तु च्छायामात्रेण सन्तावप्यसत्कल्पाविति। यद्वा रूपकव्यनिरेकयोरुत्कटनया भेदेन भासनादन्र न संकरः। उत्कटाभेदे हि स स्यात्। तहि संमृष्टिः । न। उपकार्योपकारकत्वेन नरपेक्ष्याभावात्। तद्र्पकमिति। रूपयत्येकता नयतीनि रूपकम्। अभेद इति भणना- दभेदमाधान्ये रूपकं स्यादिति लब्धम्। तथा मुख्ं चन्द्र इत्यादिरू- पक्के चन्द्रेण स्वगुणा लक्ष्यन्ते। तमुखवगुणाः। नैरपि मुखम्। तनश्च सामानाधिकरण्यं मुग्वचन्द्रयोर्गुणद्वारेण ताद्रूप्यादिमनीत्योपपयने । अत एव च भेदेऽप्यभेदपतीतिः। अनिसाम्यादिति। साम्यमात्र उपमा। अतिमाम्ये तु रूपकम्। सर्वथाऽतिसाम्ये पुनरपस्तुनप्रशंमानिशयोक्ती। अत एव तद्ुपकमभेद एव य इनि नावधारणं कृम्। इदं तत्त्व्म्- भेदे क्रमेणोपमारूपकातिशयोक्त्याचा हेयाः। यत्र त्वज्ञाने भेदे किलाभेद मतीतिरेव तन्मिध्याज्ञानम्। तन्र न कोऽप्यलंकारः । अनपहनेति। अपह्नुतभेदयो रुपमानोपमेययोस्वमस्तुतपसंसतितयोकी स्याताम्। आरोपविषयो जयोत्स्नादि:। आरोप्यमाणो मस्मादिः । अविवक्षितमिति।

[१० ० उल्लास: ] काव्यमकायः । २३३

यथा- ज्योत्साभस्मच्छुरणधवला वि्रती तारकास्थी- न्यन्तर्धानव्यसनरसिका रात्रिकापालिकीयम्। दीपाद्द्वीपं भ्रमति दधतो चन्द्रमुद्राकपाले न्यस्तं सिद्धाञ्जनपरिमलं लाञ्छनस्य च्छलेन ।। ४२१।। अत्र पादत्रये। अन्तर्धानव्यसनरसिकत्वमारोपितधर्म एवेति रूपक परिग्रहे साधकमस्नीति तत्संकराशङ्डन न कार्या। श्रीता आर्थाश् ते यस्मित्रकदेशविवार्ति तत्। केचिदारोप्यमाणा: शब्दोपात्ताः, केचिदर्थसामर्थ्यादवसेया इत्येकदेश विवर्तनादेकदेशविवर्नि। यथा- जम्स रणन्नेउरए करे कुणन्तस्स मण्डलग्गलअम् । रससंमही वि सहसा पगम्मुही होड रिउसेणा॥ ४२२॥ अत्र रणस्यान्तःपुरत्त्रमारोप्यमाणं शव्दोपात्तम्। मण्डलाग्र लताया नायिकात्वं रिपुसेनायाथ्ष प्रतिनायिकात्वमर्थसामर्थ्याद- वसीयत इत्येकदेशे विशेषेण वर्तनादेकदेशविवर्ति। साङ्गनभतत् । उक्तद्विभेदं सावयनम्। निरङ्ग तु शुद्धम्।

तेनाऽडरोपितावारोपित इति च लब्यम्। ज्योत्नेति। चन्द्र एव मद्राक- पालमू। अत्र पाढत्रये समस्तवम्नुविषयं रूपकम्। चतुर्थपादे त्वपह्नुातिः। परिमलशब्द: स्वरूपार्थः । रमिकवमनि। रात्रिरेव कापालिकीति रूपन- समसे कापालिक्याः प्ाधान्ये तस्याः सचतनत्वादन्तर्धानरसिकत्वं घटत इति भावः। एकदेशेति। एकदैकस्मिन्काल ईशः शाब्दत्वात्समर्थो विवर्तो रूपणविधियंत्रेति व्युत्पत्तिः । जस्सेति । यस्य रणान्तःपुरे करे कुरवता मण्डलाग्रलताम्। रससंमुख्यपि सहसा पराङ्मुखी भवति रिपुसेना ।I साङ्गमेतदिति । न केवलं मुख्यस्यैव रूपणमपि तु तदङगनस्यापीति। दिमेदमिति। पूर्वोदाहरणयोः समस्तवस्त्वेकदेशविवर्तिविषयत्वादित्यर्थः । निरक्कमिति। निरवयवम् । यत्र केवल एवाङ्गी रूप्यते नाङ्गननि तषि ३०

२३४ संकेतसंमेत :- [१० द० उद्ास: ]

यथा- करङीवाङ्नानि रितिमितयाति गीतध्वनिषु यत् सखीं कान्तोदन्तं श्रतमपि पुनः प्रश्नयति यत्। अनिद्रं यच्चान्तः स्वपिति तद्हो वेद्म्यभिनवा परवृत्तोऽस्या: सेकुं हृदि मनसिजः प्रेमलनिकाम् ॥१२३॥ माला तु पूर्वदत् ॥९४ ॥ मालोपमायामिवँकस्मिन्बहव आरोपिताः। यथा- रन्दर्यस्य तरङ्गिणी तरुणिमोतकर्पम्य हर्षोद्रमः कान्ते: कार्मणकर्म नर्मरहसामुलासनावासभू:। विद्या वक्रगिरां विधेरनवधिमावीण्यमाक्षाक्क्रिया बाणाः पश्चशिलीमुखस्य ललनाचूडामणिः सा परिया ॥४२४॥ नियतारोपणोपायः स्यादारोपः पकस्य यः । तत्परम्परितं श्लिष्टे वाचके भेदभाजि वा ॥ ९५॥ यथा- विद्वन्मानसहंस वैरिकमलासंकोचदीप्द्युते दुर्गामागणनीवल्ोहित समित्स्वीकार्ग्वश्वानर। सत्यभीनिविधानदक्ष विजयनाग्भावभीम प्रभो साम्राज्यं वरवीर वन्सरशनं वशिञ्चमुच्ः क्रियाः ॥४२५॥

रङन्म् 1 यथा ममेति। अत्र लनाऽडडगिनी न तु तदङ्गं पत्रादीनि शुद्रम्। प्रेमेव लनिकेत्यत्राषि रूपकममाने मयूग्व्यंसकादित्वादेवशव्दलोपः। उपमासमासे नु मवत्र व्याघ्रादित्वादिवशव्दलापः । अत्र तु लनायाः सेचनमानुकूल्यादागेपितधर्म एवेति रूपकम्य साधकं प्रमाणमिति नोप मासंकरः। केवननं शुद्धरूपकमुकत्व्रा मालारूपकमाह-में.नयस्पति। रहोसि रहस्यानि। अत्र पियारूप एक एवाSडगेपविपयो मुग्वाययङ्गविना तरङ्गि थ्याधे रूपित इनि निरङ्गनम्। नियतेति। नियतं धुवं नडागादेरागेपणमुपायां यस्य स नथा। यद्वा नियतस्याऽडरोपणमुपायो यम्य तथा। परस्पति। हंसादे:। विद्वदिति। सती गौरी। दक्षस्तत्पिता। विजयरयार्जुनस्य माग्भावेऽय्रजत्वे भीमः

[१० द० उल्ासः ] काव्यमकाश: । २३५

अत्र, मानसमेव मानसम्, कमलायाः संकोच एव कमला- नामसंकोच:, दुर्गाणाममार्गणमेत्र दुर्गाया मार्गणम्, समितां स्व्रीकार एव समिधां स्वीकार: , सन्ये प्रीतिरेव सत्यामपरीतिः, विजय: परपराभव एव विजयोऽर्जुन:,-एवमारोपणनिमित्तो हंसादेरारोप: । यद्यपि शब्दार्थालंकारोऽयमित्युक्तम्, वक्ष्यते च, तथाजप

भेदभाजि यथा- आलानं जयकुस्जग्म्य दपदां सेतुर्विषद्वारिधे: पूवाद्रि: कर्वानचण्डमहसी लीलोपधानं श्रियः । सड़-प्रामामृनसागरप्रमधनक्रीडाविया मन्दगे राजन्गजनि वीग्वग्विंनितावैधव्यढस्ते भृजः ॥ ३२६॥ अत्र जयदभिन्नशव्दवाच्यम्य कुञ्जग्त्वाद्यागंपे भुजस्याऽऽ- लानत्वाद्यारोपो सुज्यते। अलोकिकमहालोकप्रकाशित जगञरयः । स्तूयने देव सद्रंशमुक्तारत्नं न कभेवान ॥४२७॥ सन् भीमः। न तु भीम इब भीमः। उपमात्व्रपसङ्गात्। वैरिश्वं व्राह्मम्। अत्र मानमाद्या वाचका: शिष्टाः। एवमारोपणेनि। एचमारोपण निमित्तं यस्याऽगपम्येति। पूर्व मानसादीनां मानसत्वादिकमारोष्यते ततो हंसादयारोप इनि परन्परितशब्दार्थ: । यद्यपीति।अर्य भाव :- मानसादीनामन्वयव्यतिरेकाभ्यामपरावृत्ति- सहत्वे हंसादीनां तत्सहत्व उभयालंकार: परम्परितरूपकम् । उक्तमिति। पूर्व शब्दश्ेपपुनरुक्तामासयोः । वक्ष्पन इति। संकरालंकारे। अन्यैरिति। उन्भटादे: परम्परितमेवकदेशवतिनास्नोचे। तथा त्वमेव हंस इत्याध्यारो- पणपूर्वको मानसमेव मानसमित्याद्यागेप रत्यन्ये। मेदभाजीति। अशिष्ट वाचक इत्यर्थः। यथा-आलानभिति। अत्र लीलोपधानं श्रिय इनि परम्परितमण्येकंदशविवर्ति। श्रियः स्त्रीत्वानुक्त: अत्र दष्टान्नदूये श्िष्टाश्रिष्टशब्दमालया परम्परितरूपकम्। इदानी शिष्टाश्रिष्शन्दं केवलत्वेन परम्परितरूपकं दष्टान्तद्वये- नाडडह-अलौकिकेति। आलोको ज्ञानं तेजश्र। वंशो वेणुरन्वयश्। अत्र वंशस्य वंशत्वारोपो रज्ञो रत्वारोपणोपायः।

२२६ सं केतसमेव- [१० द० डलास: ]

निश्वधि च निराश्रयं च यस्य

प्रथम इह भवान्स कूर्ममूर्ति- जयति चतुर्दशलोकवल्लिकन्दुः ॥ ४२८।। इति च, अमालारूपकमपि परम्परितं द्रष्टव्यम्। किसलयकरैर्लतानां करकमलैः कामिनां मनो जयति। नलिनीनां कमलमुखैर्मुखेन्दुभिर्योषितां मटनः ।।४२९।। इत्यादि रशनारूपकं न वैचित्रयवदिति न लक्षिनम् । प्रकतं यत्निषिध्यान्यत्साध्यते सा त्वपह्नुतिः। उपमेयमसत्यं कृत्वोपमानं सत्यतया यत्स्थाप्यते, सा त्वपह्नुति: ।

निरवधीति।. ह भवान् पूज्यः क्रूमेमूर्तिर्विप्णुरित्यतिशयोक्तिः । लोका एव वल्ी। तस्या: कन्दः। अत्र लोकानां वलीत्वारोपः कृष्णस्य कन्दत्वारोपणोपायः। वाचकश्ात्र न श्विष्टो वल्लकन्द इति। पूर्वेत्र तु शिष्टः सद्ंश इे। एवं श्रिषश्चिष्रशब्दं मालया द्विया केवलत्वेन च द्विधेति चतुर्धा परम्परिनम्। साङ्गनिरङ्गयोरमालाकेवल्त्वेन मत्येकं द्विभेदत्व्रे चतुर्भेदत्वम्। तदेवमष्टधा रूपकम्। अन्येऽपि प्रत्येकं वाक्यो- कसमासाक्तादिभेदा: सन्ति तेऽन्यनो झेया:। किसलयेति । यत्र किसलयान्येत करा: करा एव कमलानीत्यादि- क्रमेण सर्वेषां मिथः संघटनाद्रशनासादृश्यम्। सत्कीर्तिमालतीक्षारमासः पिशुनसंगम: । इत्यादौ वैधर्म्येण रूपकम्। तथाSडरोपविषयाणां बहुत्वादारोप्पस्यापि बहुत्वम्। यथा कुवलयोल्लासिनो नखेन्दव इत्यादाविन्दोरेकत्वेऽपि नखवेपु पत्येकमारोपाद्हुत्वम्। निषिध्यान्यदिति। अन्यदुपमानम्। तच्च पकृतममकृतं वा। रूपके हारो- प्यारोपविपययोरनपडवे स्फुटेन रूपेणाSSदावव सादृश्यं प्रतीयते। अन्र तुपमेयस्यापह्नुत्या मुखे पारमार्थिकस्यासत्यत्वं तदितरस्य सत्यत्वं प्रतीत्य निर्वाह आरोप्यारोपविषययो: साटश्यं मतीयते। स्थूलतयाऽपरवे विश्रान्तिस्तात्पर्येण तु वाकयस्य साटश्य पवोति भाव:।

[१० द० उल्लास: ] काव्यमकाक्: । २१७

उदाहरणम्- अवाप्तः पागल्भ्यं परिणतरुचः शैलतनये कलडूने नैवायं विलसति शशाङ्क्रस्य वपुपि। अमुष्येयं मन्ये विगलदमृतस्यन्दशिशिरे रतिश्रान्ता शेते रजनिरमणी गाढमुरसि ॥ ४३० ॥। इत्थं वा- वन सखि कियदेतत्पश्य वैरं स्मरस्य

प्रनिविशिग्वमनेनोट्टड्रिनतं कालकूटम्। ४३१॥ अत्र हि न सभृङ्गनणि सहकाराणि, अपि तु सकालकूटा: शरा इति मतीनि: । एवं वा - अमुप्मिल्लाँवण्यामृतसरसि नूनं मृगदशः स्मरः शवप्लुष्टः पृथुजघनभागे निपतिनः । यदङ्गाङ्गाराणां प्रशमपिशना नाभिकु:रे शिखा धूमस्येयं परिणमति रोमावलिवपुः॥४३२॥ अत्र न रोमावलि:, धूमशिखेयमिति प्रतिपत्तिः । एवमिय

अवापत इति। अत्र कलङूनिशे प्रकृते। द्वयोरपि वर्ण्यत्वेन प्रस्तु- तत्वाद्। वतेति। अत्र भृङ्गेति प्रकृतम्। परं त्वपकृतम्। मन्येछलाधा: शब्दा असत्यवाचकाः । रोमेति। अत्र रोमावलितपुरिति शब्दो वस्त्वन्तराभिधायी अपढ- वस्य कारणम्। भड्न्यन्तरैरिति। स्वं यथा- आरुरोह चितामेप मालतीविरहादलिः। न किंभुकस्य कुसुमे वर्तते जीवितेश्वरि। अत्र मागारोपः पश्रादपलनः । इद ते केनोक्तमित्यभान्त आरोप:ः पूर्वोऽपळवः। स्थानद्येऽपि नेदं कुसुमं कटकं वा किं तु चिता स्मरचक्रं चेत्यादि। भङ्गयन्तराणि भणितिविशेषा: कदाचित्कयंचित्किमपि का्ये निविश्ञन्त इत्पर्थः ।

२३६ संकेतसमेस :- [१० द० उल्ास: ]

श्लेषः स वाक्य एकस्मिन्यत्रानेकार्यता भवेत् ॥९६।। एकार्थप्रतिपादकानामेव शब्दानां यत्रानेकोऽर्यः, स क्षेपः। उदाहरणम्- उद्यमयते दिख्मालिन्यं निराकुरुतेतररां नयति निधनं निद्रामुद्रां प्रवर्तयते क्रियाः । रचयतितरां स्वैराचारपवर्तनकर्तनं वन बत लसतेजःपुञ्ती त्रिभाति विभाकरः॥४३३॥ अत्राभिधाया अनियन्त्रणाद्द्वावप्यकयूपौ वाच्यो। परोक्तिमैदके: श्लिष्टः समासोक्ति: प्रकृतार्थप्तिपादकवाक्येन श्विष्टविशेषणमाहात्म्यात्, न तु विशेष्यस्य सामर्थ्यदिपि यदपकृतस्यार्थस्याभिधानम्, सा समासेन संक्षेपेणार्थद्रयकथनात् समासाक्तिः। उदाहरणम्- लेहिऊण तुज्झ वाहुप्फंसं नीए स को वि उल्लासो। जअलच्छी तुह विरह ण हुज्जला दुव्वला णं सा ॥। ४३४ ॥ अत्र जयलक्ष्मीशब्दस्य केवलं कान्तावाचकत्वं नाम्ति। एकार्थेति। न गोशब्दवदनेकार्थानाम्। उदयेति। उदयः समृद्धिरापे। दिङ्न्यायमार्गस्तत्स्था: प्रजा वा। मालििन्यं कल झेडपि। निद्राSडलस्यमपि। क्रिया धर्माद्या अपि। स्वैंग अन्यायतोऽपि। तेजः प्रतापोडपि। विभा- करो नाम राजा। वक्ष्यमाणार्थसूचनाभिप्नायणोक्तों न श्ेपः । द्वयोर- र्थयो: प्रकृतत्व्रेन वक्तुमनिष्टत्वात । किं तु वस्तुध्वनिरेत। यथा-यान्ति न्यायपवृत्तस्येति । अत्र प्रकृतत्वेनार्थो न्यायनिष्ठषुंवृत्तिः । सूचनाद्यभि- प्रायेण तु रामादिवृत्ति: । भेदकैरिति। उपमेयस्य विशेषणैः। परस्योपमानस्योक्ति: परोक्तिः । विशेष्यस्पति। उपमेयस्य। तस्य श्रिष्टन्वे शेपमासेः। लहिऊ्रमेति। लेब्धा तव बाहुस्पर्श यम्याः स कोऽप्युल्लासः । जयलक्ष्मीस्तव विरहे न भवतु दुर्बला ननु सा।। तब चिरहेण हेतुना सा दुबला भूयात्। णं नन्वर्थे । अत्र विश्ने- पणानि कान्तया सह तुल्यानि। न तु विशेष्यं जयलक्ष्मीरिति रूपम् । १-' लब्ा तव बहुस्पशं यस्याः स काड्प्युल्लासः । जयलक्ष्मीस्तव विरहे न खलजला दुर्बल्य ननु सा'॥

[१. द० उललासः ] काव्यमकाश:। २३९

निदर्शना। अभवन्वस्तुसंबन्ध उपमापरिकल्पकः ॥ ९७ ॥। निदर्शनं दृष्टान्तकरणम् । उदाहरणम्- क सू- प्रभवो वंशः क चाल्पविषया मतिः । तितीपुर्टुस्तरं मोहादुडुपेनास्मि सागरम् ॥४३५॥ अत्र, उडुपेन सागरतरणमित्र मन्मत्या सूर्यवंशवर्णनमित्युप मायां पर्यवस्यति। यथा वा -- उदयति वितनोध्वरत्मिरज्जावहिमरुचौ हिमधान्नि याति चास्तम्। वहति गिग्वियं विर्लन्धिघष्टाद्वय परिवारितवारणेन्दरली लाम् ।४३६। अत्र कथमन्यस्य लीलामन्यो वहनीति तत्सदशीमित्युपमायां पयवसानम्। दोभ्यां तिनीपति तरङ्गवतीभुजङ्ग मादातुमिच्छान करे हरिणाङ्कविम्यम्। मरुं लिल इचयिपनि धुवमेष देव यस्ते गुणान्गदितुमुद्यममादधानि ॥ ४३७॥ इत्यादो मालारूपाडप्येपा द्रष्टव्या।

अस्यां विशषणसान्यादप्रस्तुतम्य प्रम्तुनविशेपकत्वंन प्रतीतिः । अतो विशेपकत्वाद्व्यवहारसमारोयः । रूपसमारपं तु रूपकं स्यात्। उप- मेयस्यानुक्ती समानवस्तुन्यामः समासोक्तिरिति तुवासनः । तन्मते- मस्तुतपशंसाऽ्न्यथा इया।

पम्यं कल्पयति। निरपेक्षवाक्यार्थयः्विम्वपतिविम्बत्वे दृष्टान्तस्य लक्ष- णात्। अन्न म्रकृतवाक्यार्थे वाक्यार्थान्तरारोपात्सापेक्षत्वे संवन्धानुप पत्तिमूला निदर्शना न दष्टान्नः । एपा वाक्यार्थेन निदशेना। पदार्थेन सा यथा-उदयतीति। तत्सदशीमिति। गजलीलातुल्याम्। दारभ्यामिति। तरङ्गवती नदी। तद्दुजङ्गनेडब्धिः।

सफेससमेता-

स्वस्वहेत्वन्वयस्योक्ति: क्रिययैव च साडपरा। क्रिशयैव स्वस्वरूप-स्वकारणयोः संबन्धो यदनगम्यते साऽपरा निदर्शना। यया- उन्नतं पदमवाप्य यो लघुईेदेलयैव स पतेदिति ब्रुवन्। शैलशेखरगतो दपत्कणश्रारुमारुतधुनः पतत्यभः ॥४३८॥ अत्र पातक्रियया पतनस्य, लाघवे सत्युन्रतपदपासिरुपस्य कारणस्य च संबन्ध: खयाप्यते। अप्रस्तुतप्रशंसा या सा सैव प्रस्तुताश्रया ॥ ९८। अमाकरणिकस्गाभिधानेन भाकरणिकस्याऽक्षेपोऽपस्तुत- मशंसा। कार्ये निमित्ते सामान्ये विशषे प्रस्तुते सति। तदन्यस्य वचस्तुल्ये तुल्यस्येति च पञ्चधा ॥ ९९।।

स्वस्वेति। स्वश्च पतनात्मक्रियायाः स्व्मानः। स्वहेतुश्व तस्या एव कररणमुन्नतपदास्सिरूपम्। तयोरन्वयः कार्यकारणत्वेन घटना। अप- रेति। उद्भटोक्ता । उन्नतमिति। अत्र ममेवान्यस्यापि लघोरुचःपदाप्ति: पातान्तोत कारणकार्ययोरन्वयेनोपमानोपमेयत्वाक्षेपे संभवद्वस्तुसंबन्धा निदर्शना स्वसिद्धये वाच्येनोपमानोप्मेयभावरूपार्थान्तरमासिप्यत इति। पातक्रि- यषेति 1 पतनीतिरूपया। पतनस्थेति। पतेदित्येवमुल्िखितस्योच्चःप- दासिरपकार णकार्यस्वरूपस्य। कारणस्येनि। उच्चेःपदास्तिरुपस्य। अपस्तुतेति। इहापरस्तुतस्य स्तुतिनिन्दासाम्यॅर्वर्णनादृष्टी प्रशंसा । जत्र वर्णना न स्तुतिः । तच्चामस्तुतमपरस्तुन्वादेव वक्तमयुक्त्तं सत्प्रस्तुत- परवा योच्यमानं बुक्तं स्यात्। प्रस्तुतपरता च कार्येकारणभात्रसामान्य विञ्रेषभावसार्यसंबन्धेः स्यात्। संवेति। या प्रशंसा कविभिरमस्तु- वस्य क्रियवे सा प्स्तुतपरा सैवामस्तुतपशंसैव। तदन्यस्येति। काये प्रस्तुते तदन्यस्य कारणस्येत्यादिक्रमेण चतुष्टयस्य तथा तुल्ये राजादी मस्तुबे तदन्यस्य तुल्यस्य वदचो भणनमिति पश्चधात्वम। अत्र वाच्यस्य परार्थ स्वसमर्पणमिति लक्षणेन लक्षणा।

२४१,

वदन्यस्य कारणादेः। क्रमेणोदाहरमानि -- याताः कि न मिलन्ति सुन्दरि पुनशिन्ता त्था मत्कते नो कार्या नितरां कुशाऽसि कथयत्येवं सभाष्पे मयि। लज्जामन्थरतारकेण निपवद्धाराश्रुणा चक्षुषा दृष्टवा मां इसितेन भाविमरणोत्साइस्तया सूचितः ।। ४३९। अन्न-प्रस्थानात्किमिति निटचोऽसीति कार्ये पृष्ठे कारणमभिहितिम्। राजन्राजसुता न पाठयति मां देव्योऽपि ूष्णी स्थिता: कुब्जे भोजय मां कुमारसचिवैर्नाद्यापे कि मुज्यते। इत्यं राजशुकस्तवारिभवने मुक्तोऽध्वगैः पञ्जरा- चित्रस्थानवलोक्य सून्यवलभावेकेकमाभाषते।। ४४० ॥ अत्र मस्थानोयतं भवन्तं जञात्वा सहसैव त्वदरयः पलाय्य गवा :- इवि कारणे प्रस्तुते कार्यमुक्तम्। एतचस्य मुखात्कियत्कमलिनीपत्रे कणं वारिणो यन्मु क्ामणिरित्यमंस्न स जडः गृण्वन्यदस्मादपि। अकु््यग्रलघुक्रियाप्रविलयिन्यादीयमाने शनैः कुत्रोड्डीय गवो ममेत्यनुदिनं निद्ाति नान्तःशुचा।।४४१।। अनास्थाने जटानां ममत्वसंभावना भवतीति सामान्ये प्स्तुवे विशेष: कथितः ।

नितरमिति। अग्रेऽपि त्वं कृशा चिन्तया भृसं भवसि यतः। हसतिरितेनेति। तया तथा इसितं यथा त्वया त्यक्ता सती मरिष्यामीति कारणं सूचितम्। कुमारेोि। कुमारवरैः । राजभ्ुको वरशुकः। त्वां यात्रोद्यवं झास्वा दिपस्ते नष्टा इवि प्रस्तुतो हेतुरूपोडर्यः । भुकटृतान्तस्त्वपस्तुनः कार्यरूप: मस्तुतार्य स्वात्मानमर्पयवीत्यथे: । कारणवत्कीरवृतान्तरूपकार्यस्यावि वर्ण्बत्वेन मस्तुतत्वे कार्यद्राराऽपत्मभङ्गधन्तरेण कारणस्योक्तावत्र पर्या- मोकालकुनरः। कारणापेक्षया कार्यस्यातिचारुत्वमिति कार्यमेवोच्यते।

मुखादिति 1 मुखमाकृतिः । एतस्या आकृतोरेदमल्पमित्यर्थ: ।

संफेतसमेत :- [१०द० उद्ास: ]

करोति ेरमतियातनेन यः । स एव पूज्य: स पुमान्स नीतिमान् सुजीचितं तस्य स भाजनं श्रिय: ॥। ४४२॥ अत्र कृष्णं निहत्य नरकासुरतधूना यदि दुःखं प्रशमयसि तत्त्वमेव श्राध्य :- इति विशेषे मकृने सामान्यमुदितम् । तुल्यें पस्तुते तुल्याभिधाने त्रयः प्रकारा :- शेपः, समा. सोक्ति:, सादश्यमात्रं वा तुल्यात्तल्यस्य श्ाक्षेपे हेतुः । क्रमेणो- दाहरणम्- पुंम्त्वादृषि प्रतिचलेद्यदि यद्यधोऽि यायाद्यदि पणयने न महानपि याद। अभ्युद्धरेत्तदपि विश्वमितीदृशीयिं केनापि दिक्मकाटिता पुरुषोत्तमे न ।। ४४३ ।। येनास्यभ्युदिनेन चन्द्र गमितः क्रान्ति सवा तत्र ते युज्येत पतिकर्तुमेव न पुनस्तस्येव पादग्रहः। क्षीणेनतदनुष्ठितं यदि ततः कि लजसे नो मना- गस्त्व्रेवरं जडधामता तु भवतो यद्व्योम्नि विस्फूर्जसे ॥४४४।।

कृष्णमिति। कृष्णेन नरकासुरे इते तन्मन्त्रिणस्तन्मित्रं प्रत्युक्ति: । पुंस्वादिति। पुंस्त्वं चिक्रम: पुंभावो ना । अधः पातालं नचितया चलनं च । मणयनं याच्ा। न महानपि वामनः स्वल्पथ। पुरुषीच्तमः सबरोऽपि। अथ साधुटन्तं वाच्यत्वात्त्रस्तुतम् । तत्र चाभिधाया निय- नणानात्र शेष:ः । विष्णुपपतिस्तु शष्दोत्याद्ध्वनेरेवेति नेहामस्तुतम- संसति चेश्र। साधुवृत्तस्य वाच्यत्वासंभवात्। न सत्कृष्टोऽपि पुमान् विष्णुवद्धस्तुतया विश्वमुद्धर्तुमीष्टे। आक्षिप्यमाणस्य तु तस्यगुणवृतत्या ववर्णनमनिरुद्धम् । नस्मात्तत्र विष्णुवृत्तं वाच्यमप्रस्तुतं थ । तेन क पस्तुतं साधुवृत्तमाक्षिप्यत इति न ध्नानिः। स समस्तुवाझपरूपः स्याद्। येनासीति। जंडघामना शीततेजस्ता मूर्खाअ्यता थ। अत्र पूर्वकोफे

काव्यमकाक्षा ।

आदाय बारि परितः सरिता मुखेग्य: किं ताबदर्जितमनेन दुरर्णवेन। क्षारीकृतं व वडवादहने हुतं च पातालकुक्षिकुहरे विनिवेशितं च ।। ४४९॥ इयं च काविद्वाच्ये प्रतीयमानार्थानध्यारोपेणैव भवति । यया- अब्धेरम्यःस्थगितभुवनाभोगपानाल कुक्षे: पोतोपाया इह हि वहवो लङ्घनेऽपि क्रमन्ते। आहे रित्त: कथमपि भवेदेष दैवात्तदानीं को नाम स्यादवटकुहरालोकनेऽप्यस्य कल्पः ॥ ४४६ ॥ कचिदध्यारोपेणेव। यथा- कस्त्वं भो: कथयामि दैवहतकं मा विद्धि शाखोट़कं पैराग्यादिव वक्षि साधु विदितं कम्मादिदं कथ्यते। वामेनात्र नटस्तमध्वगजनः सवात्मना सेवते न च्छायाऽपि गेपकारकरणे मार्गम्थितस्यापि मे ।४४७॥

पुरुषोत्तमवद्विशंप्यमर्केन्दुरपं न श्िषम् । विशेपणश्ष्टत्वे तुसमासो- क्तिस्तुल्यान्तराक्षपहेतु.। पूवत्र तु श्षपः । द्रयोरपि श्षिष्टत्वाद् । इयं पति । सादृश्यहेतुक/प्रस्तुतपशंसा। अब्धरिति। आहो इति यथर्थे। कल्पः शक्तः। अत्राब्धावपीदृशस्याथस्य संभवानैकान्तेन

गम्यार्थानध्यारोपः। येनासीत्यत्र तु चन्द्रसंबोधनादेरर्थस्यासंभवादप-

कस्त्वमिति। अत्र कथयामीत्येतदाह-श्रयमाणं निर्वेदकृदपि तवानु- बन्धान्कथ्यते। कस्मादिति पैराग्ये हेतुप्रश्नः । कथ्यत इत्यादि सनिर्वेद- स्परणोपक्रमं कथंकथमवि निरुप्यते। वामेनेति कुकुलादिनोपलक्षितः । वट इति फलदानभून्यच्छायामात्रकरणादेव गर्विष्ठः। छायाऽणति। श्मशानापिदग्धपल्लवादिस्तरुविशेपो हि साखोटकः । मार्ग: ससा पन्था अपि। अन्र वृक्षेण सहाचेतनत्वादुकिमत्युक्त्यसंभवेश्रीमत्पुरुपसेवया खेदवान् दरिद्रो मनस्वी कमित्पुरुष: प्रतयमानतपाS्यारोप्ववे।

[१० व० उलास: ]

कचिदंशेष्वध्यारोपेण। यवा- सोऽपूर्वो रसनाविपर्ययविधिस्तत्कर्णयोश्चापलं दृष्टिः सा मदविस्मृतस्वपरदिरकि भूयसोक्तेन वा। सर्व विस्पृतवानासे भ्रमर हे यद्वारणोऽ्य्याप्यसा- वन्तःशून्यकरो निषेग्यत इति भ्रातः क एप ग्रहम। ४४८।। अन्र रसनाविपर्यासः अून्यकरत्वं च भ्रमरस्यासेवनने न हेतुः। कर्णचापलं तु हेतुः। मदः प्रत्युत सेवने निमिचम्। निगीर्याध्यवसानं तु प्रकतस्य परेण यत्। स्तुतस्य यदन्यत्वं ययर्थोंक्ती च कल्पनम् ॥१००॥ कार्यकारणयोर्यंश्र पौर्वापर्यविपर्ययः ।

उपमानेनान्तर्ननिगीर्णस्योपमेयस्य यदध्यवसानं सेका। यथा- कमलमनम्भसि कमले च कुवलये तानि कनकलतिकायाम्। सा च सुकुमारसुभगेत्युत्पातपरम्परा केयम् ।। ४४९ । अत्र मुखादि कमलादिरूपतयाऽध्यवसितम्। यच्य तदेवान्यत्वेनाध्यवसीयते, साऽपरा। यथा-

सोडपूर्व इति। रसनाविपर्ययो गजानां झापजोऽलीकवचोजपि। चा- पलं खलवचः श्रवणसांमुख्यमपि। सून्धकरत्वमदातृत्वमपि । न हेतुरिति। तेन तत्रारये परतीयमानस्य कस्यापि कुस्वामिसेवकस्पाऽड- रोपः कार्यः। चापलमसेवने मद्श सेवने हेतुः। परस्तुनापस्तुनयोर्वाच्यत्वे विश्ेष्यस्थापि श्िष्टत्वेऽर्य छेपः । विशेषणानां छिष्टत्वेऽप्रस्तुतस्य वाच्य- त्वेऽन्यस्य तु गम्यत्वे समासोक्ति: । अप्रस्तुतस्य वाच्यत्वे प्रस्तुतस्प गम्यत्वेऽप्रस्तुतमससति विवेक:। कमलमिति। अत्राभेदातिशयोक्तिरित्येको भेद: । मुखादे: कमला- दिख्मवयाऽघयवसाने पथमो भेद:। कमलमनम्भसीत्यादियोगे त्वसंबन्धे संबपरुूपातिश्योक्तिः। तथा विरोधालडनरोऽपि। तदेवेति।मस्तुवमि- समन्यत्वेन भेदेनाध्यवसीयते।

८१·६० उलासः ]

अण्णं लडइचणअं अण्णा बिअ का वि वत्तगच्छाआ। सामा सामण्णपआवइणो रेह चिचअ म होई॥ ४५० ॥ यथर्थस्य यदिश्देन चेच्छव्देन वोक्ती यत्कल्पनम् (अर्था- दसंभविनोऽर्थस्य) सा तृतीया। यथा- राकायामकलङ्कं चेदमृतांशोर्भेवेद्पुः। तस्या मुखं तदा साम्यपराभवमवाप्नुयात्।।४५० ।। कारणस्य शीघ्रकारितां वक्तुं कार्यस्य पूर्वमुक्तौ चतुर्थी। यथा- हृदयमधिष्ठितमादौ मालत्याः कुसुमचापनाणेन। चरमं रमणीवल्लभ लोचनविषयं त्वया भजता ॥ ४५२ ॥

अण्णमिति। अन्यल्लटभत्वमन्या काऽवि वर्तनच्छाया। श्यामा सामान्यमजापते रेखैव न भवति। रेखा मर्यादा। वत्तणं वक्रं वर्नना वा। अत्रान्यल्लटभत्वमित्यभेदेऽप्य- न्यत्वेन भेदोक्तिरिति द्वितीयः । अत्राभेदे भेद इति वाकयोपपत्तये वास्तवलटभत्वस्य सातिशयं कविकल्पितं लटभत्वं कल्पनीयम्। उत्तराधे संबन्धेऽप्यसंबन्धरूपातिशयाक्ति: । राकेति। राकेन्दोनिर्लक्ष्मत्व्रस्य बहिरसंभवेऽपि कतिना संभवद्रूपत- योक्तावास्यं निरुपममित्यर्थः। एपाऽन्याSऽघ्योपमति रुद्रटः। अद्भुतोपमोति दण्डिमुख्याः। अयं संबन्धेऽप्यसंबन्धरूपस्तृतीयः। कचिदसंबन्धे संबन्धी यथा पुष्पमवालोपहितमिति। अत्रासंबन्धसंभावनया संबन्ध: । हदयमिति। अत्र कुसुमशराधिष्ठानं कार्यम्। त्वदर्शनं तु कारणम्। तयोर्विपर्यासः कृतः माकार्य पश्ात्कारणमिति । विपर्ययस्तुल्यकार- गत्वेनापि स्यात्। यद्रा यथौचित्यमौचिती तथा पौर्वापर्य पौवापरी। नस्या आ ईषद्विपर्य यस्तुल्यकालत्वम्। तत्रातिशयोक्तिर्यथा- अविरलविलोलजलद: कुटजार्जुननीपसुरभिवनबातः। अयमायातः कालो हन्त इताः पथिकगेहिन्यः ॥

१-अन्यत्सौकुमार्यमन्यैव च काऽपि वर्तनच्छाया। द्यामा सामान्यपजारते रेखेव च न भवति।।

२५६ संकेतसमेत :-

प्रतिवस्तृपभा तु सा । १०१ ॥ सामान्यस्य द्विरेकस्य यत्र वाक्यद्वये स्थितिः । साधारणो धर्म उपमेयवाक्ये चोपमानवाक्ये कथितपढ़- त्वस्य दुष्टतयाऽभिहितित्वाच्छ्दभेदेन यदुपादीयते, सा वस्तुनो वाक्यार्थस्योपमानत्वात्पतिवस्तुपमा । यथा- देवीभावं गमिता परिवारपदं कर्थं भजत्येषा। न खलु परिभोगयोग्यं देवनरूपाङ्कितं रत्नम् ।। ४५३ ।। यदि दहत्यनलोऽत्र किमद्भुतं यदि च गौरवमद्रिषु कि ततः। लवणमम्तु सर्देव महोदधेः प्रकृतिरेव सतामविपादिता॥४५४।। इत्यादिर्मालाप्तिवस्तूपमा द्रष्टव्या। एवमन्यत्राप्यनुसतव्यम्। दृष्टान्तः पुनरेतेषां सर्वेपां प्रतिबिम्बनम् ॥१०२॥ एतेषां साधारणपर्मादीनाम् । दृषटेऽन्नः (निश्चयो) यत्र स दष्टान्तः ।

प्रतीति। वस्तुशब्दस्य वाक्वार्थवाचित्वर पतिवाक्यार्थमुपमा साम्य- मित्यन्वर्थाश्रयणात केवलं काव्यसमयात् पर्यायान्तरेण पृथङ्निर्देशः। अयं भाव :- सामान्यधमस्येवाद्यनुक्ती सकनिर्देश दीपकतुल्ययोगिते। असकृत्निर्देश शुद्धसामान्यरूपन्वं प्रतिवम्तूपमा। सामान्यधर्मस्य बिम्ब प्रतिबिम्बभावे तु दृष्टान्तः । दवीति। अत्र परितारपदन्वं साधारणो धर्म: परिभोगयोग्यमिति पर्वायेण भिन्नशव्देनोक्त:, परिवारपदत्वपरि- भोगयोग्यत्वयरेकार्यत्वात्। प्रकृतिरेवेति । इदमकं प्रकृतम् । शे त्वत्रोपमानयुतम् । एतरमिति । यथा हरवन् विपमटृष्टिरित्यादाँ व्यतिरक व्यतिरेकमाला। अत्रैकस्य बहुभ्यो भेदेनोक्ति। अस्यामिवादभावेऽि प्राकरणिकत्वालीचन- यौपम्यावगतिः। दृष्टान्त इति । अत्र पुनःशब्द: पूर्वस्माद्विशेपकः। विशेषश्र विम्मति- बिम्बभाव एव। सवेषामिति। न तु प्रतिवस्तूपमायामिव साधारणघर्म- स्यैव दि: प्योग: किं नूपमेयादेरयि। विशेषस्य सामान्येन समर्थने

{१ द० उल्लासः ] काव्यपकाश: ।

त्वयि दृष्ट एव तस्या निर्वाति मनो मनोभवज्वललितम्। आलोके हि हिमांशोविकसति कुसुमं कुमुदत्याः॥। ४५५॥ एष साधर्म्येण। वधर्म्येण तु- तवाऽडइवे साहसकर्मशर्मण: करं कृपाणान्तिकमानिनीपतः । भ2 .: परंषां विशरारुतामगुर्दधत्यवाते स्थिरतां हि पांसवः ॥४५६।। सक्द्वृत्तिश्तु धर्मस्य प्रक्ताप्नकवतात्मनाम्। सैव क्रियासु बह्वीषु कारकस्पेति दीपकम् ॥१०३।। प्राकरणिकापाकर्गणकानाम्, अर्थादुपमानोपमेयानाम्, धर्म: क्रियादि: एकवारमेत यदुपादीयन, नदेकस्थम्यव समस्न- वाक्यदीपनाददीपकम्। यथा- किवणाणँ धर्णं णाआणँ फणमणी केसराइ सीहाणं। कुलवालिआणॅ थणआ कुत्तो छिप्पन्ति अमुआणम् ।४५७॥

त्वर्थान्तरन्यामः। त्वयीति। यथा कुमुदिन्याकन्द्रालोके तद्गुणपक्षपा- तिन्वेन कुमुदं विकसति तथा त्वदशने गुणपक्षपातात्तस्या मन इति सर्वप्रतिविम्बनम्। ततरति। अत्र विशरारुनागमनादीनां स्थिरत्वा- धानादिवैधम्येण प्रतिबिम्बनम्। दृष्टान्ते साधारणधर्माणां वस्तुदत्त्या ध्वभेद एव। परं शब्दान्तरेणोक्तत्वात्पतिविम्बने भेदाभास इति प्तिविम्बने नियतनिष्ठतया तेपां साधारणता न स्यादिति नाऽऽस- ङन्धम्। एकस्थस्वति। अ्यं भाव :- एकत्र म्थितः क्रियादि: समानो धर्मः मसङ्ग-्नान्यत्रोपकरोतीवि दीपसाम्याद्ीपकम्। अत्र प्रकृतापकृतत्वयो- र्वास्तिवत्वादर्थानमोपम्यं सत्यम्। परं गम्यं न श्रीतम्। अतो नोप- मा। तुल्ययोगितायां तु काल्पनिकोपम्यम्। शुद्धानामेव प्रकृतानाम- भकृतानां वा तन्र ग्रहणं न पुनर्युगपदुभयग्रहणमिति। किविणेति। कुलवाला: मकृताः । शेषमपकृतम् । अत्र छिप्पन्तीति क्रिया समानो

१-' कृपणानां धन नागानां फणमणिः केशराश्र सिंहानाम्। कुउपालिकानां म स्तना: कुनः रपृश्पन्तेऽमृतामाम्।।

[.१. दू० उलपाक:']

कारकस्य व पह्वीपु क्रियासु सकृद्वृततिर्दीपकम्। यथा- स्विधति कूणति वेल्लति विवलति निमिषाते विलोकयति तिर्थक। अन्तर्नन्दति चुम्बितुमिच्छति नवपरिणया वधूः सयने ॥४५८॥ मालादीपकमायं चेयथोत्तरगुणावहम्। पूर्वेण पूर्वेण वस्तुनोत्तरमुत्तरं चेदुपक्रियते, तन्मालादीपकम्। यथा- सस्ग्रामाङ्गणमागतेन भवता चापे समारोपिते देवाऽडकर्णय येन येन सहसा यद्त्समासादितम्। कोदण्डेन शराः शरैररिश्षिरस्तेनापि भूमण्डलं तेन त्वं भवता च कीर्तिर्तुला कीर्त्या च लोकन्रयम् ।।४५९।। नियतानां सकद्धर्मः सा पुनस्तुल्ययोगिता ॥१०४॥ नियतानां पाकरणिकानामेवाभाकरणिकानामेव वा। क्रमे- जोदाइरणम्। पाण्डु क्षामं वदनं हृदयं सरसं तवालसं च वपुः। आवेदयति नितान्तं क्षेत्रियरोगं सरिव हृदन्तः ॥ ४६०।।

धर्मः । स चान्ते निदिष्ट इत्यन्तक्रियादीपकम्। आदिमध्यक्रियादी पके स्वेनोसे। स्विद्यतीति। अत्र वघूरूपं कारकमन्तस्थं बदुषु क्रियासु वर्तत इत्यन्तकारकदीपकम् । आदिमध्यकार क्दीपके हेये। तथा करियाया: सर्वत्र वाक्ये प्रयोगाचद्दीपकत्वे सर्वे वाक्यं सालडूनरं स्यादतो न कियामान्रं दृपिकं किंतु भूयोभि: सजातीयेः कारकैः संबन्ध्यमानम्। सस्प वानेकेम्वर्येपु साधारणतया संवन्ध्यमानस्य वलादोपम्पमर्भ- सभ्। सकप्ामेति। अनाऽऽसादनक्रियानिमिचं दीपनं दीपनविषयाणामुस- रीचराश्रितत्वेन कृतम्। तथा कोदण्डाये: भरादीनां क्रमेणोत्कर्षो विहितः। एकावली तु पूर्वस्योतरोचरेणोत्कर्षहेतुत्त्रे स्यादिति विवेक: । पाण्डु स्षाममिति। अत्र सर्वाणि प्कृतानि। क्षेत्रियरोगो राजयक्ष्पा- न्यस्मिन क्षेत्रे देशान्तरे चिकित्स्यः । पक्षे सूपपतिविषयोडसुरामः। आवेदयतीति सकृदधर्ष: ।

काव्यमकान: ।

फुमुदकमलनीलनीर जालिर्ल लित चिलासजुपोर्ईशो: पुरः का। अमृतयपृतरश्मिरम्बुजन्म प्रतिहतमेकपढ़े तवाऽडननस्य ॥ ४६१ ॥ उपमानायदन्यस्य व्यतिरेक: स एव सः। अन्यस्योपमेयस्य। व्यतिरेक आधिक्यम्। क्षीणः क्षीपोऽषि शशी ूयो भूयो विवधे नित्यम्। चिरम प्रसीद सुन्दरि यावनमनिवर्ति यानं तु ॥ ४६२॥

युक्तम्। अत्र यौवनगतास्थैयस्पाऽधिकयं हि विवक्षितम्। हेत्वोरुक्तावनुक्ीनां त्रये साम्ये निवेदिते ॥१०५॥ शब्दार्थाभ्यामथाऽSक्षिसे श्लिष्टे तद्वत्िष्ट तत्। व्यनिरेकस्य हेतुरुपभेयगतमुत्कर्पनिमित्तम्, उपमानगतमपक- र्पकारणम्, तयोदयोरुक्तिः, एकतरस्य द्वपोर्वाऽनुक्तिरित्यनुक्ति- नयम्, एतद्भेदचतु्टयमुपमानोपमेयभावे शव्देन मतिपादिते, कुमदेनि। अत्र कुमुदादीनि सर्वाण्यपकृतानि। दृशोसुखस्य व वर्ण्य- स्वात्मकृतत्वम् । का इति निन्दारूपः पूर्वार्धे, प्रतिहतत्वरूपश्रीचरार्धे सकुदमे: कुमुदादीनां तुल्ययोगिनाहेतुर्निवद्ध:। आधिकयमिति। अर्थादृपमानात्। तदयं सूत्रार्थ :- य उपमानादुपमेयस्य व्यतिरेक: स एत व्यतिरेकोऽलडुनरः। क्षीण इति। यथेन्दुः क्षीणोऽपि बर्धते तथा तारुण्यमपीति चित्ते कृत्वा काऽपि रुष्टा सती भियेष ज्ञाता- अयेनोच्यते। मिये यातं क्षीणं यावनं भूयो न वर्धत इति मा कुपः । केर्नाचदिति। रुद्रटेन। तन्मताश्रयेणात्र चन्द्रादीवनं न्यूनगुणम्। शश्रिवेलक्षण्येन मतस्य तस्यापुनरागमात्। अलङ्गरसवेस्वेऽपीत्थमुक्तम्। विवक्षितमिति। यौवने यादशमस्थैर्याधिक्यं न चन्द्रे तादगिति भावः। विपररीतोऽतिरेकोऽविकत्वं व्यतिरेकः। अधिकत्ववैपरीत्यं च हीनत्वम्। अनाधिक्यमिन्यर्थः । एवं र्द्रटोऽपि मानितः । इत्थममणनं चोहकानामे- वात्राधिकार इति ज्ञापनार्थम्। तयोदगारिति। युगपदिति शेषः। एक.

स्वायुमपदनुक्तानेकानुक्ति:। मिलितमनुक्तिनमम्। श्दनेति। इसवायथा

संकेससमेत :- [१० द० उलास:]

आर्थेन च क्रमेणोक्ती सस्वार एव भदा:, आक्िते चौपम्ये तावन्त एव, एवं द्वादश। एते व श्रेषेऽपि भवन्तीति चतु- विशतिभेदा: । क्रमेणोदाहरणम्- असिमात्रसहायस्य प्रभूतारिपराभवे । अन्यतुच्छजनस्येव न स्मयोऽस्य महाघृतेः ॥ ४६३॥ अत्रैव तुच्छेति महाधृतेरित्यनयोः पर्यायेण युगपद्वाऽनुपा- दानेऽन्यढ् भेदत्रयम्। एवमन्येष्वपि द्रष्टव्यम्। अत्रेवशब्दस्य

नेवान्यतुच्छजनवत्सगर्वोऽयं महाधुन: ॥४६४॥ अत्र तुल्यार्थे वतिरित्यार्थर्मापन्यम्। इयं सुनयना दासीकृततामरसश्रिया। आननेनाकलड्रेन जयनीन्दुं कलङ्किन्नम् ॥४६५॥

दिनेवा र्थवतिरूपण च। अर्थेनति। तुल्यार्थशब्दतुल्यार्थवतिप्निपादितेन क्रमेग। यदाऽर्यशब्दः सामथ्यार्थस्तदार्डरयेंन सामर्थ्यरूपेण क्रमणेति व्याख्या। आक्षित इति। इवतुल्याद्यभाव इत्यर्थः । एते चेति। ेपेडपि दवादश भेदा इत्यर्थः । त्रिरष्टेति। त्रीन्वारानष्ट। चतुर्विशतिः । असीति। अन्र तुच्छत्वमुपमानगं गव्रहेतु्निकर्षकारणन्। महाधृनित्व- युपमेयगमुत्कष कारणं स्मयाभावहेतुः। अतो युगपद्ेत्वोरुक्तिः। तथाSतैव इतरस्य जनस्येव न स्मयोऽस्य महाधुने:। इति पाठे महाधतित्वस्थोपमेयोत्क पहेनोरुक्ति: । तुच्छस्यान्यजनस्येव न स्मयोऽस्य विभाव्यत। इति पाठे तुच्छत्वस्योपमानापकषदेतोरुक्ति: । तथा- इतरस्य जनस्येव न स्मयोऽस्य विभाव्यते। इनि कते तूल्कर्पापकर्पहेत्व्ोर्युगपदतुक्ति:। तदाह-अत्रैवति। एवं शाष्दोपम्ये चतुर्भेदी। एवमन्ये्तिति, अर्थादावपि चनुष्कपञ्चक दर्शित- रष्टन्तादन्यत्रिभेदी स्वेनीक्ा। अर्थसाम्ये यथा - असीति। अत्राप्युत्कर्षापकर्पहेत्वाटयोरुक्ति:। इहा- धोंषम्ये पूर्वत्र शाब्दोपम्ये व्यतिरेकस्याऽयो भेद:।शेषत्रेमेदी स्वनोला।

[१० द० उल्ास: ] काव्यमकास:'। २५३

जितेन्द्रियतया सम्यग्वित्ावृद्धनिषेविण:। अतिगाढगुणस्यास्य नाव्जबन्नङ्गुरा गुगा:। अत्रेवार्थे वतिः। गुणशब्दः श्िलिष्टः। शाब्दमौपम्यम् ॥ ४६६ ॥ अखण्डमण्डल: श्रीमान्पशयंष पृथितीपति: । न निशाकरवज्जातु कलावैकल्यमागतः ।। ४६७।। अत्र तुल्यारये वतिः। कलाशब्द: श्रिष्टः । मालापतिवस्तूपमावन्मालाव्यतिरेकोऽि संभवति, तस्यापि भेदा एवसूदा:। दिङ्मात्रं चोदाहियते। यथा- हरवन्न विपमदृष्टिटरितत् विभो विधूतवितनवृषः । रवितन्र चातिदुःसहकरतापितभू: कदाचिदसि ॥४६:॥ अत्र तुल्यार्थे वनिः। विषमादयक्ष शब्दा: शरिष्टाः । नित्योदितप्रतापेन त्रियामामीलितपभः । भाम्वताऽनेन भूपेन भाग्वानेष विनिर्जिन: ॥ ४६९।। काग्णमुक्तम्। अयमाश्षिप्तीपम्ये व्यतिरेकस्याउडद्यी भेदः। यथा वा क्षीणः क्षीणोप शशीति। अत्र योचन उपमेये चन्द्रे चोपमाने क्रमेणा- स्थैर्याधिक्यहानी उत्कर्पापकर्पकारणे उक्ते। अयमाद्यो भेद:। अनुक्ता त्रिभंदी र्वा यथा- निन्योदितमतापस्य तपनेन तुला न ते। अत्र नित्योदितपतापत्वमुपमेयोन्कपहेतुः। यथा वा नियतिकृतेति। अत्रोपमे योत्कर्पहेतुः। श्रणोदिनप्रतापेनेनि पाठ उपमानापक पहेतुः। महीमण्डलमाणिक्यप्रतापेन तुला न ते। इति पाठे तूत्कर्षापकर्पहत्वईयोग््यनुक्तितिरित्याक्षितीपम्ये चतुर्भेदी। जितेोंद्रपेति। अत्र विद्यावृद्धनिषेवा गाढगुणोत्कर्षें हेतुः। भङ्गु- गगुणत्वनिकर्षे हेतुर्नोपात्त इत्युपमानगनिकपहेत्व्रनुक्ती शाब्दोपम्ये धेषव्यतिरेकस्य तृतीयो भेदः ।

नृनीयो भेद:। हरेति। वृो धर्मदानवां। अन्न हरेण तुल्यं वर्तत इत्यादि क्रमेण तुल्पार्ये वतिः। तेनार्थोगम्यम्। अयमुभयानुक्त क्षेपव्यतिरेकस्यान्त्यो भेद:। शेषं दय स्वयं झेयम्। निमोदितेति। अत्रोदितपनापतामीलिितम

संफेतसमेत :- [१०द० उहासः

अत्र साक्षिमवीपमा। भास्वतेति शविक्ः। यथा वा-

यूनामतीव पिवर्ता रजनीपु यत्र तृष्णां जहार मधु नाऽऽननमङ्गनानाम् ॥। ४७० ॥ अत्रेवादीनां तुल्यादीनां च पदानामभावेऽपि श्िलष्टविशषेषणै- राष्िसेव्रोपमा पतीयते। एवंजानीयकाः शिष्टोक्तियोग्यस्य पदस्य पृथगुपादानेऽन्येडपि भेदा: संभवन्ति । तेऽरपि अनयेव दिसा द्रष्टव्याः ।

त्कषोंपक पहेत्वोरुक्तिरित्युभयोपादाने श्षेपव्यतिरेकान््यचतुष्कस्याडघ्यो भेदः। मास्वर्तेव भास्वतेति भास्वरत्वारोपाठेकत्वमनिपत्तिरिति श्षिष्टता। स्त्रन्छेति। समुलसितं प्रतिविम्नितमिन्दुतिम्वं यत्रेति तथा मधु तृर्णा जहार न तु मग्वमिति। अत्र तृण्णाहरणाहरणयोः कारणे नोपात्ते इति।

स्वेनोद्या। एवमन्येष्वपि द्रष्टव्यमित्युत्त्या प्रतिचतुष्कमेकः कक्चिद्वेदो वाच्य इति स्थितेऽप यद्गन्थकता हरवदिति स्वच्छान्मनेति द्ष्टन्तद्दय मूचे तदेकत्र व्यनिरेकमालात्वमन्यत्रार्थश्रिष्टत्वं विशेषं ज्ञापयितुम्। अत एव यथा वेत्युक्तम्। प्रथगिति। यथोद्दटकुमारसंभवे गौरीस्तुनों- या शंशिगी श्रीस्तपसा मामेनेकेन विश्रुता। नपमा तां सुदीर्घेण दूराद्विदधनीमधः॥। नपो माघमासोऽि। एकेनेनि सुदीर्घेणेनि हेतुद्वयोकिः। अत्र तप सेति श्िशोक्तियोंग्यं पदं पृथगूचे। स्वं यथा वा- सच्चक्रानन्दनाऽप्यप न तुल्यस्तपनस्तन। स शू(सू)र: संज्ञया येन सभूगः सुभर्टभवान्। अनापि हेन्वोंरुक्ति:। इवाद्भावादत पूरत्राध्यातिप्ौपम्ये दयोक्कौ अपव्यतिरकायो भेदः। अत्रापि छिप्टांक्तियोग्यपदस्य पृथम्भाक:। अन्येडपीनि। एकादश मेदा:। नन्नत्र शेपोपकाराचमत्कारी व्यतिरेक इति तथोरङ्गनङ्गिभावे संकर: स्थात्। न। द्वययोगे हि संकर:। न चात्र टूयमस्ति। एवंनिषश्ेपस्पत्र व्यतिरेकापरनामत्वात्। परं व्यति

[१० द० उल्ास: ] काव्यभकाकः। २५३

निषेधो षक्तुमिष्टस्य यो विशेषाभिधित्सया॥ १०६॥ वक्ष्यमाणोक्तविषयः स आक्षेते द्विधा मतः । विवक्षितन्य भाकरणिकत्वादनुपसर्जनीकार्यस्याशक्यवक्त- व्यत्वमनिमसिद्धत्वं वा विशेषं वक्तुं निषेधो निषेध इव यः स वक्ष्यमाणविषय उक्तविपयश्चेति द्विविध आक्षेपः । क्रमेणो- दाहरणम्- ऐ एहि किंपि कीएवि कएण णिकिव भणामि अलमहना। अनिआरिअकज्जारम्भआरिणिी मरउ ण भणिस्सम् ॥। ४७१॥।

तु छिशोक्तियोग्यपदस्य पृथगुपादाने भेदास्तत्र श्रेषगन्धोऽपि नास्ति। एकस्य पदस्य द्विरुपादानात् । निषेध इति। उक्तविपयत्वे वक्तमिष्टत्वं कथम्। सत्यम् । उत्तम- प्यादा वक्तमिष्टमेव। अशकनेति। वक्ष्यमाणविषयस्य लक्षणम्। अति- प्रसिद्धत्वमुक्तविपयम् । प्रम्तुनांऽये: प्रम्तुनत्वादेव विधानाहो न निषेधा- ह इनि स्थिते निषेधो यः स नोपपद्यत इति निषेधो निषेधाभास: रंपननः। नस्यतम्य करणं प्रकृतत्वेन विशेषणोक्त्यर्थन्। अन्यथा गजस्रानतुल्यना स्थादित्याह-निषत्र इवेति। द्विविध इति। उक्तविषय-

गूरणमाक्षेप इत्यर्थमेदादाक्षपाँ द्वो। विशेपश्चात्र शब्दानुपात्तत्वाङ्गम्यः। तत्राऽडये भेदे कथनस्येत निषेधः। द्विनीये तु कचिद्वस्तुनः कचिद्वस्तु- कथनम्य निपेध: । ए एहीनि। अयि एहि किमपि कस्या अपि कृने निष्कृप भणामि अलमथ वा। अविचारितकार्यारम्भकारिणी म्रियर्तां न भणिष्याकि।। कार्यमन्यासक्तेऽपि त्वय्यनुरागरूपमत्र न भणिस्समिति भण- ननिषेधादिति लभ्यते। यत्तस्यास्त्वद्वियोगे सा साऽवस्था जायते या वक्तमश्ञक्या। इषोरऽर्थो निषेधमिषेणांत्कर्पित इति भाष:। कामा- वस्थाविशेषेण च वक्ष्यमाणनया सूचनमित्याद्यो भेद: ।

१- ए एहि किमपि कस्पा अपि कृते निष्कृप भणाभि अलमथ ना। अत्रिवारितकार्यारम्भकगरिणी त्रियतां न भणिष्यामि।

34%- संकेतसमेत :- [१० द० उलार: ]।

ज्योर्स्ना मौकिकदाम चन्दनरसः सीतांशुकान्तद्रब्नः कर्पूरं कदली पृणालवलयान्यम्भोजिनीपल्लनाः । अन्तर्मोनसमास्त्वया मभवता तस्या: स्फुलिङ्गेत्कर- व्यापाराय भवन्ति हन्त किमनेनोक्ेन न ब्रूमहे ॥। ४७२॥ क्रियायाः प्रतिषेधेऽपि फलव्यक्तिर्विभावना ॥ १०७॥

किमनेनोक्तेनेति। कैमर्थक्यपरमालोचनं न बूमह इति निषेधः। तद्दा- रेण तस्यास्त्वद्वियोगे ज्योत्स्नादिस्फुलिङ्गव्यापारे हेतुः स्यादिति स्फुटोऽयमर्थः । अन्यत्रापिदृष्टत्वात्। स्फुलिङ्गव्यापाराणामानन्त्यात्मको विशेष: किमनेनोक्नेनि सामान्येनोपक्रान्तो न बमह इनि संविज्ञानप दनिबन्धनतया निर्वाहित इत्युक्तविपयता। अत्र वस्तुनिपेध: । प्रसीदेति ब्रयादिदमसति कोपे न घटते। इत्यादी वस्तुकथनार्निपेधः । तथा हि भण्यमानम्य प्रसादस्य निषे- धमुखेनेव कोपोपरागनिवर्तनेनावश्यम्वीकार्यत्वं विशेषः । तदेवमा- क्षेप इष्टोऽर्स्तस्य निषेधो निपधस्यानुपपत्याऽलीकत्वं विशेषप्रतिपादनं चेति चतुष्टयमुपयुज्यते। न केवलमिष्टनिषेधाभास आक्षिपाSनिष्टविध्या- भासत्र। यथा -- गच्छ गच्छास चेत्कान्त पन्थानः सन्तु ने शिवाः। ममापि जन्म तत्रेत्र भूयाद्यत्र गनो भवान्। अत्र कान्तपस्थानमननिष्टमप्यनिराकरणमुग्वेन विहितम्। न चास्य विधिर्युक्तः । अनिष्ठत्वात्। तेनायं विधिर्विध्याभासा निषेध एवेत्यर्थः। हेतुरपति। हेतवोऽपि क्रियामुखेण कार्य कुर्वन्नीति सैवाव्यवहिनो हेतुः। कार्य क्रियायाः फलमिति वैयाकरणा एव मन्यन्ने नान्ये। फलेतिं। कार्यस्य कविना मनिपादनं न तु भवनम्। हेतुं बिना कार्योत्पत्त्यसंभ- ात्। अत्र प्रसिद्धतरहेत्वनुपलन्धिहत्वभाव्रः। अप्रसिद्धम्तु हेतुर्वस्तुनोड- स्त्येन। अत एव विशिष्टतया पसिद्धतरहेत्वनुपलन्धिरूपया कार्यस्य भावना पर्यालोचना विभावना। हेतुनिषेधेन चेहोपक्रान्तत्वाद्। बल- वता कार्यमेव वाव्यत्वेन पतीयते न हेतुनिषेध इत्यन्योन्यवाधकत्वानु- माणिताद्विरांधालडडूनराज्ज्रंदः। हेतुनिषेधवाधपतीतिस्तु इप्त्यपेक्षा। इ्रति- श्रोत्पस्यपेक्षयाऽत्र नासन्ेति न विभावनापयोजिका।अय भाव :- पथा

[१. द० उल्ास: ] काव्यमकार: । २५५

हेतुरूपकरियाया निपेधेऽपि तत्फलमकाशनं विभावना। यथा- कुसुमिनलतानिरहताऽप्यधत्त रुजमलिकुलेरटष्टापि। परिवर्तते स्म नलिनीलहरीभिरलोलिनाऽप्यघूर्णेत सा ॥ ४७३ ।। विशेषोक्तिरखण्डेषु कारणेषु फलावचः । मिलितेष्वपि कारणेषु कार्यत्याकथनं विशेपोक्तिः। अनुक्त- निमित्ता, उक्तनिमित्ता, अचिन्त्यनिमित्ता च । क्रमेणांदाहरणम्- निद्रानिवृत्ताबुदधिते घुरत्ने सगीजने द्वारपदं परासे। शथीकृताक्षेपरसे भुजङ्ग चचाल नाSSलिङ्गनतोडङ्गना सा ।१७४॥ कर्पूर इब दग्धोऽपि शक्तिमान्यो जने जने। नमास्त्ववार्यवीर्याय तस्मे मकरकेनवे।। ४७५॥। स एकस्त्रीणि जयति जगन्ति कुसुमायुय:। हरताऽपि तनुं यस्य शंभुना न हृतं वलम ॥ ४७६ ॥ कार्ये भत्रो मवहेतुनिषेधन वाध्यत इति भवनि तत्र भवनापेक्षो बाध- स्तथा न भवन्ेत हेतुनिषंध: कार्यभवनेनापि वाध्यत किं तु भूनस्य तस्य वाधस्तथा ज्ञप्यत इति हेतुनिषेधवाधो इज्यपेक्ष एवि ज्ञप्तिर्भवनापे- क्षया पश्चाद्वावित्वेनानासवत। यद्ा सामान्येन मिथो बाधे सत्यापे रेतुफल भावविशेपेणास्या विरोधाद्गेदः। कमुमिनेनि। अत्र नलििन्यब्जिनी पदमिन्याख्या स्री च । तथा घाता- दिहेत्वभावडपि रुगादिकार्यमुक्तम्। तत्र वियोगित्वं कारणं गम्यते। अनुक्तनिमित्तेयम। उक्तनिनित्ताडप्येपा। यथाऽनासवास्यं करणं मदस्य। अत्र योवनं निमित्तम्। मत्तताहपताचकत्वान्मदस्य द्वैविध्येऽप्य- तिशयोकत्या हभेदः। अतिशर्याकत्यनुमाणिता चैपा जेया। एकगुणहाना विशेपोक्तिरिन्येके। आरोपितवशिष्टयं रूपकमेवान्य इमां मन्यन्ते। एतद्विपर्यये विशषोक्तिरिति तामाह-तिशषोक्तिरिति। निद्रति। धुरत्नं रविः। भुजङ्ग: पतिः। अत्र निद्वानिवृत्त्यादिहेतु- सामग्ये सत्यप्या श्रेषत्यागरूपकायस्यावचः। पियानुरागो हेतुर्गम्यः । कर्पुर इति। अत्र दाहरूपे सत्यपि कारणे शक्तिरूपविरुद्धधर्मेणाक्ष क्तत्वकार्यानुक्ति:। तत्रावार्यवीर्यत्वं हेतुः साक्षादुक्त्तः। हरनाडपीति। अत्र तनुहरणस्य हेतो: फलं वलहरणं परं नोक्तम्। निमितं वात्र मतीत्यगोचरत्वाददिन्त्यम।एकगुणहानिकल्पनायां साम्य- दार्न्य विभेषोक्तिरिति यदन्यैरस्या लक्षणं कनं साड़स्पन्मने रूपक भेद एव। १ स. 'त्वेनास" ।

२५१: सैकेससमेता- [१द० उललास: ]

यथासंरूयं क्मणव कमिकार्णं समनय: ॥१०८ ।।

यथा- एकसित्रिधा वससि चेतसि चित्रमत्र देव दविपां च विदुर्षा च मृगीदृशां च। तापं च संमदरसं च रनि च पुष्णन शोर्योष्मणा च विनयेन च लीलया च।। ४७७॥। सामान्यं वा विशेषो वा तदन्येन समर्थ्यते। यत्र सोऽर्थान्तरन्यामः साधर्म्येणेतरेण वा ॥ १०९॥ साधर्म्येण वैधर्म्येण वा सामान्यं विशेषण यत्समर्थ्यने. विशेषो वा सामान्यन, सोऽर्थान्तरन्यासः। क्रमेणोढ़ाहरणम्- निजदोषावतमनसामनिसुन्दरमेव भानि विपरीतम्। पश्यति पित्तोपहतः शशिभुभ्रं शङ्गमपि पीतम् ॥ ४७८॥ 1 यथा-अरतैलपूरा: भुरतमदीपा इनि। अस्यामपि फलाभावः कारणस- सामेव बाघते। अत एव मिथोवाघजीविनाद्विरोधाङ्विय्यते। यथासंख्यमिति। संख्योपलक्षितक्रमानतिकमेण पदार्थानामन्बये यथार्थ यथासंख्यम्। यथाक्रममिति यावत् । कमिकाः क्रमनन्तः ।

एक इति। अन्र शौर्योष्मविनयलीला वर्ण्यत्वेनोिष्टाः। तार्मा यथा- कमं देबद्विट्विद्वन्मृगरसामनुननिर्देश्ः । एकस्त्रिधेति वाक्याद्व्यङ्गयो विरोधोऽपि। इद क्रमिकवचनानामसमस्तत्वात्संबन्धस्याति रोहिततया शाब्दम्। यत्र तु क्रमिकाणां समासः क्रियते तत्रार्थानुगमालोचनयS-

तदन्यमेति। विशेषण सामान्येन ना । अर्थान्तरस्येव विजातीय- स्पेन वस्तुनो न्यासोऽर्थान्तरन्यास इति व्यृत्पस्येति पतीयते यदत्र हेसोर्हेतुमता सह व्याप्िगूदा। न तु स्पष्टा। फयंचित्मस्पेयेस्पर्थः । निजेति। अन्रैवशव्द्ोऽप्यर्थो व्यस्तसंबन्धो ना। अत्र सामान्यमुन-

[१. द० उलास:]

सुसितवसनालंकारारया कदाचन कौमुदी- महसि सुरक्षि स्वैर यान्त्यां गतोऽस्तमभूद्िधुः । तदनु भवतः कीर्ति: केनाप्यगीयत, येन सा पियगृहमगान्मुक्ताशडून, क नासि भुभमद्:।। ४७९.।। गृणानामेव दौरात्म्यादुरि धुर्यो नियुज्यते। असंजातक्िणस्कन्यः सुखं स्त्रपिति गोगलिः।। ४८० ॥ अहो हि मे वळपराद्मायुषा यदप्रियं वाच्यमिदं मयेदयम्। न एव धन्या: सुहृद: पराभवं जगत्यद्छ्टृवुव हि ये क्षयं गताः।।४८१।। विरोध: सोडविरोधेऽपि विरुद्धत्वेन पदच: । वस्तुबृचेनाविरोधेऽपि निरुद्धयोरित यदभिधानं स विरोष: । जातिश्वतुमिर्जात्यायैर्विरुद्धा स्पाद्रृणस्भिः ॥ ११० ।। किया द्वा्यामय दव्यं द्व्येणैवति ते दश।

सार्धोपानविश्ेषेण समर्यितम् मुसिनेति। महःशब्द उत्सवार्थः। क नासीत्यादि सामान्यं पूर्वोक्तम्य विशेषरूपस्य समर्थकम् । गुणावमिति । गल्ि: कार्याकुशली तुनः । अत्र गुशानामिति सामा- न्यम् । गोर्गलीति वैधम्यरूवीं विशेष: । दौरात्म्यादिव्ति नियोजने हेतुः । वैधर्म्यविशेषस्तु पूर्वाधार्थसमर्थने हेतुः। अहो इति। म इति विशेष:। त छवेति सामान्यम्। तथोः समर्थ्य- समर्थकभावः । अप्रिय वान्यमिति। सुहृदं प्रनीति शेषः। अत्रापराय् मिति वचनाद्धन्यत्वाक्षेप: । तद्रिरुद्वं धन्यत्वमिति वैधर्म्यम्। एतसस्य मुसादित्यादावपस्तुनप्रशंसायां जडादिवृत्तान्तेन विशेषेण वाच्येन सामान्यं गम्यं समध्यते। अत्र तु सामान्यविशेषयोरद्वयोरि वाच्यत्वनिति विवेक:। यट्वाऽन्योक्ती विशेषो न सामान्यसमर्थनाश्रये- नोच्यते। कि त्वन्यथेति। तथाऽन हिशब्दः रचित्मयुज्यते रचिम। समर्थकस्य कदाचित्पूर्व पश्राद्वोपन्यासः । अविरोषेऽपीति। अविरोधे विरोधो न स्पादिति स्थिते यदविरोने- नोकि: सैवामुनपद्यमाना विरोधाभासे पर्यवस्पति । नित्यमेत्र द्रव्या- वितत्वाउजातेर्न जातिद्रव्ययोिरोध इति ब्रुवन् रुद्ये नत्रमेदीं मन्पते। वदार्नम्। ज.तर्मुमायाभिवत्त्व्रस्थापि पावादू।

२५८ संकतसमंत :- [१० द० उल्स: ]

क्रमेणोदाहरणम्- अभिनवनलिनीकिसलयमृण्पालवलयादि दवदहनराशि:। सुभग करड्दशोऽस्या विधिवशतसत्वांद्वयोगपविपाते ।। ४८२ ।।

विश्वंभराऽप्यतिलघुर्नररनाथ तनान्तिके नियतम् ॥४८३॥ येषां कण्ठपरिग्रह्मणयिता संमाप्य धाराघर- स्तीक्ष्णः सोऽप्यनुरज्यते च कमपि स्नेहं परामोति च। तेषां संगरसङ्गसक्तमनसां राजा त्वया भूपते पांसूनां पटलै: प्रसाधनविधिर्निर्वत्यंत कौतुकम् । ४८४ ॥ सृजति च जगदिदमवनि च संहरति च हेलयैव यो नियतम्। अवसरवशतः सफरो जनार्दनः सोऽपि चित्रमिदम् ॥ ४८१॥ सततं मुसलासक्ता बहुतरगृइकर्मघटनया नृपते। द्िजपत्नीनां कठिनाः सति भवति करा: सरोजसुकुमाराः।४८६॥। पेश्लमपपि खलवचनं दहतितरां मानसं सुन्त्वविदाम्। परुषमपि सुजनवावयं मलयजरसवत्ममाद्यति ॥४८७॥ क्रोश्ाद्विरुद्यामदृटषद्द्ृदढोऽसौ यन्मार्गणान्गलशातपाते। अभूत्रवाम्भोजदलाभिजातः स भारगेनः सत्यमपूर्वसर्ग: ॥४८८॥।

अभिनवेति। अत्र नलिनीत्वादिदइनत्व्रजात्योवियोगवश्ादिरोष: परिहत: । गिरयोडपीति। बलं जवोऽपि। अत्र त्वमेवोभ्तो बलवान् गम्भीरो विस्तीर्णभ्रेति भाव:। अत्र गिरित्वमरुत्वादिजातीनां क्रमेण लचुत्वपर्या-

येवामिति । धाराधरोऽसि: । स्नेहों रुधिरार्द्त्वमपि। अत्र पांशुत्व- जातिमण्डनक्रिये विसद्धे। सृजतीति। अत्र अफरत्वजातेर्जनार्दनद्रव्यस्य च विरांध: । सतमिति। अन्र काठिन्यसोकुमार्यगुणी विरुद्धौ।

मिन्दो। पेशलपिति। अत्र पेशळत्वपरुपत्वगृणो ददनममोदक्रियाम्यां सा

यन्मार्गणेति। पन्मार्गणा एवानर्गल: भातपातः। मत्र टुडलकपगुणा-

[१० द० उद्ास: ] काव्यमकाश:। २५९

परिच्छेदातीत: सकलवचनानामविषय: पुन्जन्मन्यास्मिन्रनुभवपयं यो न गतवान्। विनेकमध्वसादुपचितमहामोहगहनो विकार: कोऽप्यन्तर्जडयति च तापं च कुरुते।। ४८९॥ अयं वारामेको निलय इति रत्नाकर इति

क एवं जानीते निजकरपुटीकोटरगतं क्षणादेनं ताम्यत्तिमिमकरमापास्यति मुनिः ॥ ४९०।।

क्षितितिलक त्वयि तटजुषि शंकरचूडापगाऽपि कालिन्दी।।४९१।। स्वभावोक्तिस्तु डिम्भादेः स्वक्रियारूपवर्णनम् ॥१११॥ स्वयोस्तदेकाश्रययोः । रूपं वर्णः संस्थानं च । उदाहरणम्-

परीति। जडयति शीतलयति मोहयति च । तापः खेदोऽपि। अत्र जडीकरणतापकरणरूपे क्रिये विरुद्धे। वस्तुसौन्दर्येण तदभाप्तिपर्यवसा- नेन परिहियते। अयमिति। अत्र जलविः पीम इति द्रव्यक्रिये विरुद्धे मुनिप्रभावेण समाधीयेते। समदेेति। अन्र गङ्गनयमुनारूपद्रव्ययोर्विरोधः। एवं विविक्त्तविषयत्वेन विरोषस्य दर्शनात् कुपतिमपपि कलत्रवल्लभमित्यादो क्षेषगर्भत्वे संकर इति कबिन्। उद्द्रटस्तु विरोधप्रतिभोत्पत्तिहेतुं श्रेषमाह। श्रेषवशञादेव लब्धात्मभावत्वादिरोधस्य न क्षेषेण सद संकरः । स्वस्वहेतोर्लव्षा- त्मभावानामलडूनराणां मिश्रत्वे संकर इति संकरलक्षणात्। एक- विषयत्वे विरोधः। भिविषयत्व्रे त्वसंगत्यार्योलडूनरः । स्वमात्रोक्तिरिति। इह वस्तुस्वमाववर्णनमात्रं नालडुगरः। तथात्वे सर्वे काव्यमलड्गरः स्यात्। तस्मात्सामान्यस्वमावो लौकिकोनालडून- रः कविमतिभागोचरस्य त्वत एव तभिमितस्येव्र वस्तुम्वभावस्योकि- रसरगर:। स्वयोरिति।स्ो, कया उ्यापार:। संस्यान रवा- भाषिर्क सपयू 1

संकेतसमेव: [१ व० उल्लास: ]

पमादड्घी प्रसार्थ त्रिकनतिविततं द्राघयित्वाऽ्ङ्गपुचचै- रासज्याऽडभुग्रकष्ठो सुखमुरसि सर्टा धूलिपूमां विधूय।

मन्दं शब्दायमानो बिलिखति सयनादुत्थित: क्ष्मां खुरेण।।४९२। व्याजस्तुतिर्मुखे निन्दा स्तुतिर्शा रूढिरन्यथा। व्याजरूपा व्याजेन वा स्तुतिः । क्रमेणोदाहरणम् -- हित्वा त्वामुपरोधवन्ध्यमनसां मन्ये न मौलि: परो लज्जामज्जनमन्तरेण न रमामन्पत्र संदृश्यते। यस्त्यागं तनुतेतरां मुखशतैरेत्याऽडश्रिताया: श्रियः माप्य त्यागकृतावमाननमपि त्वय्येव यस्याः स्थितिः ।।४९३।। हे हेलाजितबोधिसत्त्व वचसा कि विस्तरस्तोयध नास्ति त्वत्मदशः परः परहिताघाने गृहीतव्रतः । तृध्यत्पान्थजनोपकार घटनवयुख्यलब्यायश्र्ार र भारमोद्वहने करोपि कृपया साहायकं यन्मरोः।।४९४।। सा सहोकि सहार्थस्य बलादेकं द्विवाचकम् ॥ ११२ ॥

सहोक्ति:। यथा-

पक्वादिति। पोथो मुखाग्रम्। तुण्डं मुखम्। अत्र धूलिधूम्नेनि

मुखे निन्देति। श्रोती निन्दा स्तुतिस्तु निर्वाहगेत्येको भेद: । एतदै- परीत्ये द्वितीयो भेद इत्याह-व्याजरूपेति। व्याजरूपा निन्दाद्वारिकेत्यर्यः। व्याजनेति।. वस्तृवृत्त्या निन्दवेत्यर्थः । हित्ति। लज्जार्यां मज्जनं बुडनम् । निर्लज्त्ववित्वर्यः। हे नृप त्वदिपो निर्दाक्षिण्यो लक्ष्मीतुल्यं निर्लज्जं किमपि नास्तीति भावः। हें हेस्ति। अन्र विपरीतलक्षणया वाचपादुव्यस्ता पतीतिः। अभाप-

प्रेवेन पतिभासात्। उक्तनाऽमेदे हि म स्यात्। तर्डि संसृष्टिरिति चेम्र। ््पो-बोपकारयोंपकारकत्वेन मिथो नरपेक्यामाबाठ्।मणियुक्तहारनद्क सुमायं अकरतोअमचूनर इति भाव:।

[१· व0 उल्ासः ] काव्यमकास:।

सह दिअइणिसाइं दीहरा सासदण्डा सह मणिवलपहि वाइयारा गलन्ति। तुह सुहअ विओए तीअ उब्धिम्मिरीए सह अ तथुलदाए दुव्वला जीविदासा । ४९५॥ श्ासदण्डादिगतं दीर्घत्वादि साब्दम्। दिवसनिभ्रादिगतं

विनोकि: सा विनाऽन्येन यत्रान्यः सन्न नेतरः । रषिदशोभनः, कचिच्छोभनः । क्रमेणोदाहरणम्- अरुचिर्निशया बिना शभी सकिना साऽपि बिना महतम:। उभयेन बिना मनोभवरफुरितं नैव चकास्ति कामिनो: ॥४९६।। मृगलोचनया बिना विचित्रव्य वहारप्तिभामभापगल्म: । अमृतदुतिसुन्दराशयोऽयं सुहृदा तेन विना नरेन्द्रसूनुः ॥ ४९७॥ उब्बि, गरीए इति। उद्वेजनशीलायाः। सहोक्ौ द्वयोरि मकृतयो- रमकृतयोवो ग्रहणात्काल्पनिकमापम्यम्। नत्र तृतीयान्तस्य गुण- भावादुपमानत्वम्। भेषस्य पाधान्यादुपमेयत्वम्। इयं मालया सहोकि:। केवलसहोक्तिस्तु- बसन्ते पल्लनेः सार्ध रागोललासी जनो भवेद्। इत्यादि। नियमेन कार्यकारणनियमविषर्ययरूपामेदाध्यवसा- यरूपातिश् योक्तिमूलत्वमस्याः। यथा मतीयमानोपमात्वेऽपि तत्त्वारोपादि रुपनिश्नेषभा वादूपकाधलक्वारा उपमातो भेदेनोक्तास्तयेयमपि सहार्थसा- मर्थ्यावसितसाम्ययोगरूपविशेषात्तस्था: पृथगुक्ताः । उपमारूपं व्यक्पं तु न चमत्कारि। रूपकादिषु गुणीभूतनत्त्वाद्यर्थस्यैव चमत्कारित्ाद्। यत्रान्य इति। समसोभनः । सूत्रापेक्षया व्यार्येयम्। कनितु यन्रान्योऽसमयेतर इति पाठः । तदपेक्षया वृततिकृता व्याख्यातमस्ति। अरुचिरिति। रुचिरहितो ऽसोभन: । मृगति। तथा हि पाङ्मोहित: किमपि नाऽऽसीत् 1 सुददेति।

१-'सह दियसनिशाभिदार्घाः श्वासदण्डाः सह मणियलवैर्याष्पारा गलन्ति । तत्र मुभग तियोगे तस्या उठिभामा: सह च तनुलतया दुर्बला जीविताथम

संकेवसमेत :- [१० द० उल्लस:]

पर्विृत्तिविनिमयो योर्डर्थानां स्पान्समासमे: ।११३॥ परिवृत्तिरलङ्कगरः । उदाहरणम्- लतानामेतासामुदितकुसुमानां मरुदयं मतं लास्पं दत्त्वा श्रयति भृशमामोदमसमम् । लतास्त्वध्वन्यानामहह हशमादाय सइसा ददत्याधिव्याधिभ्रमिरुदितमोहव्यतिकरम् ॥ ४९८ ॥ अत्र प्रथमेडर्ये समेन समस्य, द्वितीय उत्तमेन न्यूनस्प । नानाविधम्रहरणैरनप संपहारे स्वीकृत्य दारुणनिनादवतः महारान्। दस्तारिवीरविसरेण वसुंधरेयं निर्विश्र्लम्भपरिरम्भविधिर्वितीर्णा॥। ४९९।। अत्र न्यूनेनासमस्य । कूटमित्रं स तस्याSSसीत्। विनाशन्द्ं विनाऽवि विनार्थविवक्षा स्याद्। यथा सहोक्तौ सहार्थविवक्षा। तेन- निरर्थकं जन्म गतं नलिन्या यया न दृष्ट तुहिनांशुनिम्बम्। उत्पत्तिरिन्दोरपि निष्फलैव द्रष्ट विनिद्रा नलिनी न येन।। इत्यादौ विनोक्तिरेव । तुहिनांशुदशनं बिना नलिनीजन्मनोऽसो- मनत्वपतीतेः । अत्रारुचिरित्युदाहरणं मियो विनोकिभङ्गयोक्तम्। दवि सीयं स्वेकमेव। यद्वैकन्राशोभनत्वमपरत्र शोभनत्वम्। विनोक्तिकृतवैचि-

शेथ बिनोतपळडूनरं न मन्यन्तेऽन्ये। सहार्थवलात्साभ्यमतीतेः सहोक्तिस्तु चुक्तेव। अर्थानामिति। अर्ध्यन्तेऽमी इति व्युत्पन्याडर्या उपादेयाः । बडुवच- नमतन्त्रम्। तेनेकं हे बहूने वा दत्त्वा व्युत्क्रमेण विषमसमसंख्यानामा दानं यत्र तंत्रेषा स्यात्। समादन्यदसमम्। तच्च न्यूनमधिकं ना। समन्यूनाधिकानां समाधिकन्यूनैर्विनिमये परिवत्तित्रयी। लतानामिति। मतं चारु। अ्रयत्यादत्ते। अत्र लास्यामोदो समौ। एकेनैकस्य विनियम: पूर्वार्ध। उत्तरार्धे त्वहितेनैकेन न्यूनेनाध्यादिरू- पंस्यानेकस्य। नानेति। विमलम्भो भ्रान्तिरपायो वा। निर्विमलम्भो निश्चिन्तो निर्विघ्नो वा परिरम्मविधिरयस्या: सा तथा। न्यनेन महाररूपेणोसत मस्य भूरूपस्य।

[र. द० उललास: ] काव्यमकास: ।

प्रत्यक्षा इव यद्धावाः क्रियन्ते भूतभाविनः । तन्भाविकम् । भूताञ्च भाविनश्रेति द्वंद्रः। भावः कवेरभिभायोSप्रास्तीति भाविकम् । उदाहरणम्- आसीदञ्जनमत्रेति पश्यामि तव लोचने। भाविभूषणसंभारीं साक्षात्कुर्वे तवाऽSकतिम् ॥५००॥ अत्राऽडय्ये भूतस्य, द्वितीये भाविनो दर्शनम्। काव्यलिङ्गं हेतर्वक्यपदार्थता ॥ ११४॥ वाक्यायता यथा -- वपुःप्रादुर्भावादनुमितामेदं जन्माने पुरा पुरारे न प्रायः कचिदपि भवन्तं प्रणतवान्। नमन्मुक्त: संभत्यहमतनुरग्रेऽ्प्यनतिभाङ महेश क्षन्नव्यं तदिदमपराधद्वयमपि ॥ ५०१॥ भाविकमिति। भूतभाव्यर्थारना लोकोत्तरत्वेनाद्तत्वादव्यस्तसंबन्ध- सब्दसंदर्भसमर्पितत्वाच्च प्रत्यक्षायमाणत्वम्। भाव इति । कवेर्भाव आशयः श्रोतरी म्निबिम्बत्वेनास्नीति भावः। स्व्रभावोक्ती कविप्ति- भाविशेषितलोंकिकव स्तुभाववर्णने सर्वसाधारण्येन चित्तसंवाद संभवः । अत्र तु लोकोत्तरवस्तूनां स्फुटत्वेन तटस्थतया पतीतिरिति चारुवस्तु स्वभाववर्णनान्नैषा स्वभावोक्तिः। न चेदमन्भतपदार्थदर्शनान्गूतभावि- परत्यक्षत्वप्रतीती काव्यलिङ्गम्। लिङ्गलिङ्गिनभःवेनाप्रनीतेः। हेतोरिति। अयं भाव :- यत्र हेतः कारकरूपस्तत्काव्यलिङ्गय्। झपकहेती त्वनुमानालडकगरः । काव्यग्रहात् काव्यलिङ्गे व्याप्तिपक्षवर्षो- पसंहारादयो न स्युः। पदार्थवद्वाक्यार्थोप्येकोऽनेकश्। वपुरिति। अन्न पादत्रयार्थोऽनेकवाक्यार्थरूपोऽन्त्यपादार्थस्य हेतुः। तथा वपुष्मादुर्भावादित्युक्त्याऽनुमानमप्यत्रास्ति। परं तेनं सह भिन्नदेश- स्वाभावाद्ाकयार्थीभूतस्य हेतोर्न संसृष्टिः। कि त्वनुमानस्योत्थापकतया वाक्यार्थीभूतहेतुं मत्यङ्गभावे संकर: । संप्रति तां नमन्मुक्तः समग्रेऽि भाविनि काले निस्तनुः समनतिमानित्यर्थः। यया घटकारणं घृट्घट- र्पेण परिणमति तथाऽपराधद्वयस्य जनकमनमनंमपराधतयाSत्र परिण- सम्। ए रवाक्यार्थतोदाहरणपन्यतो जेयम्।

संकेतसमेय :- [१· द० अमरसः ]

अनरपदार्यवा यथा-

र्कलितशिरीयपुष्पदननैरपि ताम्यति यत्। वधुचि वषाय तब्र तब वाख्मुपक्षिपतः पततध सिरस्पकाण्डयमदण्ड इवेप भृजः ॥ ५०२॥ एकपदार्थता यथा- भस्मोद्भूळन भद्रमस्तु भवते रद्वाक्षपाले भुभं हा सोपानपरम्पर्रा गिरिसुताकान्तालयालंकृतिम्। अग्याSSराघनतोपितेन विभुना युष्मत्सपर्यासुखा- लोकोच्छेदिनि मोक्षनामानि महामोहे निषीयामहे।५०३।। पतु अपराधद्ये पूर्वापर जन्मनोरनमनम्, भुजपातं सस्तरोपक्षेप:, महामोहे सुखालोकोच्छेदित्वं च यथाक्रममुक्तरूपो हेतु: । पर्यायोक्तं विना वाच्यवाचकत्वेन यदूचः । वाच्यवाचकभावनिविक्ते नावगमनव्यापारेण यत्पतिपादनम्, तत्प- र्यवयेण भङ्ग्रयन्तरेण कथनात्पर्यायोक्तम्। उदाहरणम्- यं मेक्ष्य चिररूढाऽि निवासशीतिरुज्व्वता। मदेनरावणमुखे मानेन हृदये इरेः ॥ ५०४॥ अमनैरावणशक्रौ मदमानमुक्तो जाताविति व्युङ्गयमवि शब्देनो- घयते। तेन यदेवोच्यते तदेव व्यङ्गम, यथा तु व्यङ्गपं न

प्रणयीति। इयं मालतीवधोधताघोरघण्टं प्रति माधवोक्ति:। इह अलोपक्षेपरूपो हेतु: अक्मित्युपक्षिपत इति चानेकपदार्थतयोक्त:। पूर्वत वाकपार्यगत्या हेतुलिङ्गत्वेन बद्धोऽन्र तु ससमुपक्षिपत इति विश्े- पजत्वेन पदार्यगत्या बद्ध इति भाव:। मस्मेति। अनापि महामोहे सुखालोकोच्छत्ं हेतुर्विश्षेषणतपैकप- दार्थ: । मोक्षस्य महामोहरूपणाद्पकमपि। वाग्येति। वाच्यवाचकावर्यशबदी । विविक्तेति। भिम्नेन प्रकारान्तरेणा र्बस, मर्ध्यात्मनोते यावत्। अन्र गम्पोर्ऽर्यो भकन्तरणाभिचीयते। अम- सुतमशंसार्या स्यमस्तुत उच्यते। गम्यस्त्वाकिप्यत इति विवेक:। व्यषमपीति। योग्यतथा निर्देशः । शम्देनोभ्यत इति। मदेन मानेन निशासमीतिकन्वितेतिरपमङनधन्तरेण । यथेति। येन मकारेज

[ १७ द० उह्ास: ] काव्यभकाश:।

तथाच्यने। यथा गवि शुक्ले चलनि दष्टे, 'गौः भुलमलति'-इति विकल्पः। यदेव हएं तदेव विकल्पयति, ने तु यथा दषटं तथा। यनो ऽभिन्नासंसृष्टत्त्वन दृष्टम्, भेदसंसर्गाभ्यां विकल्पयति। उदानं वस्तुनः संपत् संपन्समृद्धियोगः। यथा -- मुक्त्ता: केलििविसत्रहाग्गलिताः संमार्जनीभिहृता: प्रातः प्राङ्गणसीम्नि मन्थरचलद्धालाइाघला्षारुणाः दूरहाडिमवी नशङ्किततधियः कर्पन्ति केलीशका

महतां वोपलक्षणम् ॥ ११५॥ उपलक्षणमङ्गभावः, अर्थादुपलक्षणीयेडये। उदाहरणम्-

शब्दसंसर्गामहान्मनेकवनव्पनात्मना वा व्यङ्गन्यं भतीयते न तथा शब्दनाच्यते। क्रमभाविविकल्पपभवः शब्दम्तथाऽभिधातुं नक्षक्त इत्यर्थ:। अनोडत न ध्वनिरिति भावः। एनदेव दृष्टानतेनाऽडइ-यथा गवीति। दृष्ट इति। निर्विकल्पकेन गोचरीकते। न स्विति। अयं भाव :- अभिव्नासं सष्टः म्वलक्षणाकारे निरभो निर्विकल्पकेन दृष्टः पशादविद्यावशेन भेद- संसर्गाभ्यां विकल्पगोचरी क्रियते। भेदसंभगो विकल्पस्येव व्यापारः। स हि निरंशत्वादभिन्नमण्यसंसुष्टमपि वस्तु गा: शुक्लश्वल इत्येवं भिन्न- भिन्नमण्ययं गरयमपि गौरित्येवं संसृजति। उदात्तामति। इदमश्वर्यलक्षितस्य वस्तुनो वर्णनया स्व्रभावोक्तिमा- विका्यां मिद्यते। न हि पूर्वयोरश्वर्य वर्ण्यते। कविमरतिभोत्वापिवतं

मक्ता इति। अतिश्नयोक्तिरेषेति चेष । अन्यस्ान्यतयाऽध्ववसा- याभावात्। अत्येश्वर्येऽ्यवकरवन्मुक्तादे: पुञ्जीकरणासंभवे यदेवपुक्ति: सेयमसंबन्धे संबन्धात्मिकाSतिश्योकतिः। अथ पुञ्जीकरणं संभवति तदा जातिः । किं चानृद्धिमट्वस्तुवर्णनेऽनुदाचमपि स्यादिति विवक्ारयां निर्वि- पयमिदमुद्दाच्तम्। अर्थादिति। सामर्थ्यादिपलक्षणीये वसत्वन्तरङ्गभूत इत्यर्थ:। ३४

संकेवसमेत :- [१० द० उस्म्रस: ]

तदिदमरण्यं यस्मिन्दप्रथवचनानुपालनव्यसनी। निवसन्बाहुसहायश्रकार रक्षःक्षयं रामः । ५०६।। न चात्र वीरो रसः। तस्येहाङ्गत्वात्। तत्मिद्धिहेतावेकस्मिन्यत्रान्यन्तत्करं भंवत्।

तस्य प्रस्तुतस्य कार्यस्यैकस्मिन्साधके स्थिते साधकान्तराणि यत्र संभर्वन्ति, स समुच्चयः । उदाहरणम्- दुर्वाराः स्परमार्गणाः प्रियतमो दूरे मनोऽत्युत्सुकं गाढं प्रेम र्नेवं वयोऽतिकठिना: प्राणा: कुलं निमलम्। स्त्रीत्वं धैर्यविरोधि मन्मधसुहत्काल: कृतान्नोऽक्षमो नो सख्यश्चनुराः क्थं नु विरहः सोढव्य इत्थं झठः ॥५०७॥ अत्र विरहासहत्वं स्मरमार्गणा एव कुरवन्ति, तदुपारि प्रियतम- दूरस्थित्यादि उपात्तम्। एष एव समुच्चय: सद्योगेऽसद्योगे सदस- वोमे च पर्यवम्यनीति न पृथग्लक्ष्यत। तथा हि-

तदिदमिति। अत्र दण्डकारण्य वण्यतयाऽङ्गिभूने रामचरितम्याङ्ग- भावः। महस्भ्रिराश्रितं हरण्यं वण्य स्यादिति तात्पयम्। अरण्यमत्रोपलक्ष णीयम्। प्रधानीभूतमित्यर्थः । रामम्य वीरचरितमुपलक्षणमित्यर्थ: । वीररसेडङ्गभूने रसध्वनिः स्यादित्याशङ्ड्याSSढ-न चेति।वीररसो नाड्गी त्यर्थ:। एतदेवाऽऽह- तस्यति। वीररसाश्रयो रामस्ता व्रद्िद्ाङ्क्म् । क ं पुना रसः। नतु रसस्याङ्गत्वे रमवदलङ्कारः स्यात्। न। अस्यादतस्य तदपवादत्वात्। तदपवदत्वाकल्पने निर्विषयमुदात्तम्। समुच्चन इनि। अत्र तुल्यकक्षतया हेनवो मिलिताः कार्य साधयन्ति। समार्धो त्वेकस्य हेतो: कार्य प्रति पूर्णे साधकन्वेधपस्तु काकतालीय- न्यायेनाऽऽपततीति न तत्र तुल्यकक्षनेत्यनयोर्भेद:। समुचयनं हि तुल्यक- काणामेव स्पाद्। व धृथगिति। रुद्रटवत्। तेन हि सद्योगासदयोगसदसद्योगेः स त्रि- पोचे न तथाउन्ेनि भाव:।

[ १ द० उल्ास: ] काध्यप्रकाश। २६५

कुलममलिनं भद्रा मूर्तिर्मति: श्रुतशालिनी भुजबलमलं स्फीता लक्ष्मीः प्रभुत्वमखण्डितम्। मकृतिसुभगा होते भावा अमीभिरयं जनी त्रजति सुतरां दर्ष राजंस्त एव तवाङ्कुशाः ॥ ५०८॥ अत्र सना योगः । उक्त्ोदाहरणे त्वसरता योगः । शशी दिवसधूसरो गाितयाबना कामिनी सरो विगतवारिजं भुग्वमनक्षरं स्वाकृनेः । पभुधेनपरायण: सततदुरगतः सज्जनो नृपाङ्गणगतः खळ्। मनसि सप्त शल्यानि मे ॥ ५०९॥ अत्र शशिनि घूसरे शल्ये शल्यान्तगाणीति शोभनाशोभनयोगः।

कुलमिति। अन्रामनकुल्लस्य सतः सन्भ्रिरमूर्त्योदिभिः समुच्चयः । एकेकस्य दर्पहेतुन्वे तुल्यकक्षत्वम्। दुवाराः स्मरेत्यत्र तु स्मरमार्गणानां दुर्वारत्वेनासनां तादृशैव दूग्त्ात् प्रियादिभिः समुच्चयः। तारुण्या- देश स्वतश्रारुन्वऽपि विरहेणाचारुत्वम्। नथेकमेव वस्तु सदसच्च तादशं तादृशेन सदसता यदा युज्यते तदा सदसद्योगः । 'यथा - गशीति । स्व्राकृतेः सुरूष्य । धनपरायणो धन- लुन्धः । नृपाङ्गणगतो राज्ः प्रसादवित्तः पुमान्। स तट्टूपः सन्। खलतया चासन्। अत्र शशी स्वयं सन् धूरुरत्वेनासन्। कामिनीति सन। गलितयावनत्वमसत्। एवमग्रेऽपि विशेष्यद्वारिण सत्ता विशेषण- द्वरिणासत्तकस्य वस्तुनः सवत्र झया। वह विशेष्यस्य सतत्वं विशेषणस्य चासन्वं प्रकान्तम्। ततो नपाङ्गणगत इति विशेष्यतया सद्वयारुयेयम्। खल् इति निशेषणतया चासत्। अन्यमताभिमायेण विशेषणविशेष्षयो- रत्र वैपरीत्ये पक्रमभङ्ग:। तथा नृपाङ्गणगतः खल इत्यसन्। अन्ये तु सन्त इति समुधीयमानस्य सतस्तादृदशेनासता योग इति व्याख्यार्या तु सह चरभिमोऽर्यों दुष्ट इतिरूप: पक्रमभङ्ग:। तथाऽत्र सत एव सतोऽ- सत्वमेकस्यैव वस्तुन इति विवक्षितम्। अन एव चारुत्वेनान्तः प्रविष्टा- न्यपि अशयादीनि प्रकारेण व्यथाहेतुत्वेनोक्तानि। दुर्वाराः स्मरेत्यत्र तु कथ सोदष्य इति सर्वथा दुष्टत्वाभिप्रायेणोपन्यास इति विवेकः ।

संकेतसमेत :- [१० द० उल्ास:]

स त्वन्यो युगपया गुणक्रिया: ।।११६॥। गुणो च क्रिये च गुणक्रिये च गुणक्रियाः । क्रमेणोदाहरणम्- बि.लितसकलारिकुलं तव वलमिदमभवदाशु चिमलं च। मख्लमुखानि नराधिप मलिनानि व तानि जानानि ॥५१०॥l अयमेकपढे नया वियोग: ियया चोपननः सुदुःसही मे। नववारिधरोदयादडोभिर्भवितव्यं च निरातपत्वरम्यैः ॥५११॥ कलुपं च तवाहितेष्वकस्मात्सिनपड्रे-रुह सोदरत्रि चक्षुः। पतितं च महीपतीन्द्र नेरषां वपुषि प्म्फटमापदां कटाक्ष: ।।५६२।। 'घुनोति चार्मि तनुने च कीर्निम्'-इन्यादे :. कपाणपाणिश्र भवान्णक्िती समाधुवादाक्ष सुराः सुग- लये 'इत्यादेश्व दशनान्. 'व्यधिकरणे ' - इृति पकम्पि- से '-इति च न वाच्यम्। एकं क्रमेणानेकस्मिन्पर्यायः एकं वस्तु क्रमेणानेकस्पिन्भवनि करियने ना, स पर्यायः। क्रमेणोदाहरणम् -- नन्वाश्रयस्थितिरियं तत कालकूट केनोत्त गोत्तर विशिष्टपठोपदिष्टा । मागर्णवस्य हृदये वपलक्ष्मणोऽथ कण्ठेऽधुना वससि वाचि पुनः खलानाम्॥५१३॥

गुणो चेति। एनेनेत्युक्तं यद्टयस्तत्वरेन समस्त्न्वन च क्रमण व्युन्क्र मेण व गुणक्रियाणां त्रिघाडन्यः समचयः । विदलितस कलारिकुलमिति। अन्र भिन्नाधारया वैंमल्यभालिन्ययोर्गुणयो:

अयमिति। तादश्योरेकोपनत इति भवितव्यमिनि च क्रिययो। बूएपं चेति। अत्र कालुप्यगुणपातक्रिययोः । धुनोतीति। अन्रैकाधिकरण्यं क्रिययोंः। कृपाणपाणित्वसाधुनादी सिद्धरूप्वाहणीं । नयोः सिनिः स्वर्गश भिन्नो देशः। न वान्पमिति। कक भटेन। तदेवं पूर्वभततरयेण मह समुन्चयः पोढा। कमेपेति। वतेन पर्यान इनि सान्नयम । क्रमग्रहणाचच युगपढ़े कस्यानेकत्र नर्तन विशेपालड्डरः। अनम्तत्रापि युगपदित्युक्तम्।

६१० द० उलास: ] काव्यमकाश: ।"

श्रोणीवन्धस्त्यजनि तनुतां सेवते मध्यभाग: पदथां मुक्तास्तरलगतयः संत्रिता लोचनाभ्याम्। धत्ते वक्ष: कचसचिवतामद्वितीयं च वनत्रं तद्ाजार्णां गुणविनिमयः कल्पितो योवमेन ।। ५१४।। यथा वा- बिम्बोष्ठ एव रागस्ते तन्त्रि पूर्वमदृश्यत। अधुना हृदयेऽप्येष मृगशावाक्षि लक्ष्यते ॥ ५१५। शागस्य वस्तुतो भेदेऽप्येकतयाऽध्यवमिनत्वादेकत्वमविरुद्धम् । तं नाण सिरिसहीअररअणाहरणम्मि हिअअमेक्रसम्। विम्बाहरे पिआणं णिनेसिअं कुसुमवाणेन ॥ ५१६ ॥। अन्यस्ततोऽन्यथा। अनेकमेकम्मिन्क्रमेण भवनि क्रियते वा, सोऽन्यः । क्रमेणो दाहरणम्- मधुग्मिरुचिरं बच: खल्ानाममुतमहो प्रथमं पृथ व्यनक्ति। अथ कथयति मोहहेतुमन्तर्गनमेव हालहलं विर्षं तदेव ।५१७।। श्रीणीबन्ध इति। अत्रंकम्य तनुन्वादद्वय वृत्तिः । पूर्व मुखस्योप- मानसन्ावात् सदवितीयत्त्रमिति विनिमयो घटते। पूर्वाधेमत्रोदाहरणम्। नन्वाश्रयेनि।अत्रकस्य वहुपु वत्तिः। विम्तोष्ठेति। अन्र पूर्वाश्रया- त्यागादेकस्यव रागस्य हृद्दि नत्तिनिवद्धा। यथा वेनि मकागन्नरार्थेम्। सगस्येति। ओष्ठे रागम्ताम्वूलजः । हढ़ि नु प्रेमारूनः। एकस्यानेकत्र स्थितिमुनन्त्रा करणमुदाह्रियते-तं ताणोते। नत्तेषा श्रीसहोदरग्नाहरणे हृदयमंकरसम् । बिम्बाधर पियार्णां निवसितं कुसुमताणेन।। तत्सामर्ष तेषां देत्यानाभिन्द्रस्यापि भयक्ररता श्रीवन्धुरत्नानामा सावस्त्येन हरणे नत्परमपि कुसुमनाणेन मुद्शस्त्रणापि सकलरत्नसारे विम्बाधरे निक्रमं परित्याज्य मनश्रबनादिसक्तं कृतमित्यर्थ:1 बिम्या- घरः सकनरन्नेम्योडनिक इति व्यङ्ग्यत्गनिरका। अन्ये त सकल- रन्नसारतुल्योडघर इनि तषां तत्र मीनिर्वास्तवीति व्यङन्घोपमामादु:। अतिश्नयोक्तिगर्भता सर्वत्र झेया । मधुर्मेति। अपैकस्मिन्ववसि विषममतं चानेक निवदम्। तदेकेति। वचनम्।

२७० संकेतसमेत :- [१० द० उल्ास:]

तद्ेहं नतभित्ति मन्दिरमिदं लब्धावकाशं दिव: सा धेनुर्जरती नदन्ति करिणामेता घनाभा घटा: । स क्षुद्रां मुसलध्वनिः कलामेदं संगीतकं योपिता- माश्चर्ये दिवसैर्द्विजोऽयमियतीं भूमिं समारोपितः ।।५१८॥ अत्रैकस्यैव हानोपादानयोरविवक्षितत्वात्र परिदृत्तिः । अनुमानं तदुकं यत्साध्यसाधनयोर्वचः ॥१९७॥ पक्षधर्मान्वयव्यतिरेकित्वेन त्रिरूपो हेतुः साधनम्, धर्मिणि अयोगं व्यवच्छेदो व्यापकस्य साध्यम्। यथा -- यत्रैता लहरीचलाचलदृदशो व्यापारयन्ति भ्रुनं यत्तत्रैव पतन्ति संतनममी मर्मस्तृशो मार्गणा: ।

घावत्यग्रन एत शसनधरः सत्यं मदाऽडरसा रमरः ॥ ५१९॥ साध्यसाधनयोः पौर्वापर्यनिकल्पे न किचिदचित्रयमिति तथा न दर्शितम्।

तद्रेहमिति । अन्रैकस्मिन ट्विजेऽनेकं गहादि दिनेः क्रियमाणनया निबद्धम्। तथाऽन्र नतभित्ति गहादि त्यज्यत एव न तु केनापि स्त्री क्रि- यते। परिवृत्तो तु यदेकेन न्यज्यते तदन्येन गृद्यते। क्रमेणेत्यधिकागन समुच्चयालडडूगरत्वम्। हेतुरिति। अन्वयव्यनिरेकभणनात्मपक्षमत्वं विपक्षव्यावृत्तित क्रमेण लभ्यते। पक्षशमत्वं स्वेनोक्तमिनि ने रूप्यम्। धर्मी शैलाद्दि:। तत्रास्ति - तक्रमयोगव्यवच्छेद: । व्यापकस्येत्यगन्यादेः। यत्रेति। कान्ते। पनाः कामिन्यः।अत्र कामिनीरूपो धर्मी । भ्रूव्या- पारद्वारेण वाणपातः साधनम्। स्मरस्याग्रगत्वं माध्यम्। अलङ्कारान्त- ररहितं साधनं निर्दिष्टम् । कचिदळङ्कारान्तरगर्भितत्वंन हतुनिर्दिश्यते। स्वयं यथा- यथा पङ्डजिनी पत्रे पदौघः मगुणीकृतः । तथा मन्ये वियोगिन्य: स्मरभिलेन घातिता:।। प्रगुणीकृत इति प्रगुणीकर्तुमारब्यः । अत्र रूपकमळडडनरान्तरम्। एवंमेकत्र मोदोत्तयाऽन्यत्र त्वलडनरान्तरगर्भीकरासकोनुमानवैलक्ष- न्यम्। न दर्शितमिति। अयं मावः-साध्वसाधनयोरुक्तिरलडुगर:। ते

(१० द० उल्लसः] काव्यमकाश: । २०१

विशेषणैर्यत्साकूतैरुक्ति: परिकरस्तु सः । अर्थाद्विशेष्यस्य। उदाहरणम् -- महोजसो मानधना धनार्चिता धनुर्भृतः संयति लब्धकीर्तयः । नसंहतास्तस्य नभदद्ृत्तय: प्रियाणि वाञ्छन्त्यसुथिः तमीहितुम् ॥ ५२०॥ यदप्यपुषटार्थस्य दोपताभिधानात्तन्निराकरणेन पुष्टार्थस्व्री कार: कृतः, तथाऽप्यकनिृत्वेन बहूनां विशेषणानामेवमुपन्यासे वैचित्र्यमित्यलड्कारमध्ये गणितः ।

निगढमषि वस्तुनो रूपं कथमपि प्रमिन्नं केनापि व्यपदेशेन यदपहृयते, सा व्याजोक्तिः । न चषाऽपह्नुतिः। प्रकृतामकृती- भयनिष्ठम्य साम्यस्येहासंभवान्। उदाहरणम्- शलेन्द्र प्रतिपाद्यमानगिरि जाहस्नोपगूढोह्स-

हा शन्यं तुहिनाचलस्य करयोरित्यूचिवान्सस्मितं

अत्र पुलकवेपथू सात्विकरूपतया प्रसृती शेत्यकार गतया प्रकाशितत्वादपलपितम्वरूपों व्याजोकिं प्रयोजयत:। न क्रमेण व्युत्क्रमेण वा भवनां वैचित्रयाभावात्कि तचचिन्तयंति। तस्मात् रुद्रठवल् वाच्यम्। महैःजस इति। समीहितुं कर्तुम्। अत्र धनुर्भृत इति विशेष्यम्। शे- पाणि विशेपणानि। महाजस दृति सवलत्वे सि स्वामिकार्यकरण शक्ता उत्यभिपायोऽत्य विशेपणम्य। एवमग्रेष्वपि विशेपणेष। अत्र व्यङ्गधस्यांरस्य वानयोन्मुखत्वमिति न ध्वनिविषयता । परिकर इति नाम सान्वयम्। ननु पुष्टार्थग्रहणाद्दोपत्यागमात्रमेतदित्याशङ्डयाSड ह-दधपीति। न वैपेति। अयं भाव :-- अपह्नुतों किलोभयनिष्ठं साम्यम्। अत्र तु मकृतस्पैव सव्वावात्मकृतनिष्ठमेव साम्यम्। ये कालतां कुटिलतामिच न सवनन्तीति समु्ितोपमावदनाषि प्कृतनिष्ठमेत्र साम्यम्। शैलेन्द्रति । भेलेन्द्रेण पतिपाद्यमाना या गॉरी तत्कराक्षेषे शेलेन्द्र

[१.द० उल्ाषः ].

किचित्पृष्टमपृष्ठं वा कथितं यत्पकल्पते। तादृगन्यव्यपोहाय परिसंख्या तु सा स्मृता ॥११९॥ प्रमाणान्तरावगतमतरि वस्तु शब्देन म्रतिपादिनं मयोजनान्नर- भावात्सदृशवस्त्वन्तरव्यवच्छेदाय यत्पर्यवस्यति, सा भवत्वरि- संख्या। अत्र च कथनं प्रश्नपू्तक तदन्यथा च परिद्ष्टम्, नयोभ- यत्र व्यपोह्यमानस्य प्रतीगमानता वाच्यत्वं चेति चत्वारो भेदा:। क्रमेणोदाहरणम- किमासेव्यं पुंसा सविधमनवद्यं हुसरितः किमेकान्ते ध्येयं चग्णयुगलं काँम्तुभभृतः । किमाराध्यं पुण्यं किमभिळपणीयं च करुणा यदासक्तया चंतो निरवधिविमुकत्ये प्रभवति ॥ ५२२ ॥ किं भूषणं सुदृढमत्र यशा न रत्नं किं कार्यमार्यचरितं सुकृतं न दोप: । किं चश्चुग्प्रतिहतं धिपणा न नेत्रं जानाति कस्त्वदपर: सदसद्विनकम् । ५२३ ।। करस्पश्रोऽपि शिवस्य विद्यने। व्यामङ्गने निगधः। तस्माङ्जङ्गे भयं सास्विरिकभाव इत्य्थ:। असमञ्जस निग्विलकनव्यताप्रसङ्गापढवाकुल इति तात्पर्यम्। उद्भटमते व्याजोत्तयमावादत्रापडनिः । तथा च रोमाञ्चा- दिनोद्धिनो भावः शैत्यप्रक्षेपादपलापिनोऽपि मस्मितत्वंन पुनर्युद्धिम्न

परिसंस्येति। परिवजने। नतः कस्यापि परिवर्जनेन कस्यचित्संख्या वर्ण्यत्वेन गणनम्। सम्यकप्रथनं वा। प्रमाणान्तर,वगतम्। प्रमाणान्तरेण शञावमू। प्रयोजनान्तराभाव्रादिति। सदृसवस्त्वन्तरव्यवच्छेदरूपं प्रयोजनं हित्वा नान्यत्योजनमस्ति । यदासस्येति। यच्छन्द: पूर्वोक्तपरामर्ये। किमासेव्यमित्यम झोफे शस्प्रमाणज्ञातमपि गङ्गनतटादि प्रश्ने सनि सेव्यध्येयादितया क्रमेण कामिनीसेवातद्धधानपापहिसानां निषेधायोक्तम् । निषेधभाम गम्यः। निषेथ्यं गम्यतवेनोसवा शश्ने सति वास्यत्वेनाऽऽह-कि भष गमिति। आयेश्रितमाचरितम्। अत्र यशःप्रभृतेर्भूषणत्वादिकमागमतो ज्ञातमेय। न रत्यमित्यादि निषेध्य शाब्दम्। न तु पूर्वोदाहरण इव गम्पम्।

[१० द० उल्लास: ] काव्यमकाश:। २७₹

कौटिल्यं कचनिचये करचरणमाधरदलेष रागस्ते। काठिन्यं कुचयुगले तरलत्वं नयनयोवेसति ॥५२४॥ भक्तिर्भवे न विभवे व्यसनं झासे न युनतिकामाखसे। चिन्ता यशसि न वषुषि पायः परिदृश्यते महताम ॥ ५२५॥ ययोचरं चेत्पूर्वस्य पूर्वस्यार्थस्य हेतुता। तदा कारणमाला स्पात् उत्तरमुत्तरं मनि यथोत्तरम्। उद़ाहरणम्- जितेन्द्रियत्वं विनयस्य कारणं गुणमकर्षो विनयादवाप्यते। गुणभकर्पेग जनांऽतुरज्यवे गुणानुगमपभवा दि संपद्:।५२६।। " हेतुमता सह हेतोगभिधानमभेदती हेतुः " इति हेत्वलंकारोऽत्र न लक्षितः । आयुर्धृतमित्यादिरूपो द्वेष न भूषणनां कदाचिदर्दति । वचित्र्याभावात् । अविग्लक्कमलविकास: सकल्ालिमदथ् कोकिलानन्दः। रम्यांडयमेति संमनि लोकोत्कण्ठाकर: काल: ॥ ५२७॥। इत्यत्र तु काव्यरूपतां कोमलानुपरासमहिस्रैत समाम्रासिपुर्न

मश्नपूर्वकथने भेददयीमुक्त्वा प्रभ्नाभावं द्विभेदीमाह-कौटिल्यमिति। कचनिचये न तु वार चित्ते वेति गम्यम्। करादो रागो न परपुंसि। कुचयो: काउिन्यं न चिचावयवान्तरयोः। चक्षुषाश्रापलं नाऽऽचरणे। निषेध्य।श्ञात्र गम्याः । भक्तिरिति। युवतिरूपं कामास्त्रमिति विग्रहः। अत्र न विभव इत्यादि- विषेध्या: शाब्दा । एपसंपर्केडस्या अनीव चारुत्वम्। यवा यतिपु दण्डग्ररः करपीडा विवाहे चित्रे वर्णसंकर इत्यादि। आयुर्िति। घृतं हेतुरायुे तुमत्। लक्षणया तयोरभेदः। आदि- शब्दादन्येऽपि लक्षणाभेदा: षड् ईयाः। परं या सादश्याल्लक्षणा तस्या रूपकादिसन्भावार्द्चित्रयं नान्यस्याम्। अविस्लेति। अत्र वसन्तकालो हेतुः। झंपा हेतुमन्तः। कमलविकारहेतुत्वत्कालोऽपि विकासः । एवम- ग्रजपि। न तु विकास रे मद्यन्यानन्दयति पोपायेतया विभनीति रुदटा-

२७१ संकेत समेत :- [१० द० उल्लास: ]

पुनर्हेत्वलंकारकल्पनयोति पूर्वोक्तं काव्यलिङ्गमेव हेतुः । क्रियया तु परस्परम् ॥ १२० ॥ वस्तुनोर्जननेऽन्योन्यम्। अर्थयोरेकक्रियामुखेण परस्परं कारणत्व्रे सति अन्योन्यं नामालंकार: । उदाहरणम्- हंसाण सरेहै सिरी सारिज्जइ अह सराण हसेहिं। अण्णोण्णं विअ एए अप्पाणं गवार गरुअन्ति । ५२८ ।। अत्रोभयेपामपि परस्परं जनकता, मिथः श्रीसारतासंपादन- द्वारेण। उत्तरश्रुतिमात्रतः । प्रश्नस्योन्नयनं यत्र करियते तत्र वा सति ॥१२१ ॥ असकयदसंभाव्यमुत्तरं स्यात्तदुनरम्। प्रतिवचनोपलम्भादेव पूर्ववाक्यं यत्र कल्प्यते, तदकें तावदु- चरम्। उदाहरणन्-

भामहोद्भटादयाः। अव्यभिचारतिया विकासदेनैंग्न्नर्येण करणमिहोपचा स्पयोजनं व्यङ्गयम्। नच्च गुणीभूतमिति महिम्रवेत्यत्रैवकारेण प्ति- पाधते। अस्मन्मते काव्यलिङ्गभेव हेतुः। रुद्रटस्तु भिन्नमूचे। हंसाणेनि। इंसानां सरोभि: श्रीः सार्यने सारी क्रियने। अथ सरसा हंसे:। अन्योन्यमेवेते आत्मानं गरयन्ति गुरुकुवन्ति । यत्ु इंसानां संगभि: सरसां हमेः श्रीः सार्यत इनि सारणकियै- को धर्मस्ततो दीपकमिदम्। तदसत्। हंमसरसं: पकृनत्वान्। मकृनाम- कृतत्वे हि दीपकम्। उत्तरश्रुतीति। उत्तमश्रवणादनुक्तोऽपि प्रश्नीऽवगम्यन इनि नात्पर्यम्। तत्र वेति। प्रश्ने। उत्तरम्। उत्तरामयोऽलंकारः ।

१-हंसाना सरीभि: श्रीः मार्यतंऽय मरमां हुंमैः । अर्न्यान्यमवैत आत्मानं कशलं गुरु कुर्बन्नि।।

[१० द० उद्ास: ] काव्यमकाश: । २७५

वाणिअअ इत्थिदन्ता कुत्तो अह्माण वग्घकित्ती अ। जाव लुलिआलअमुईी घरम्मि परिसक्ए सोह्ळा ॥ ५२९॥ इस्तिदन्तव्याघ्रकृत्तीनामहमर्थी, ता मूल्येन म्यच्छ। क्रेनुर्ज- चनममुना वाकयेन समुनीयते। न चैतत्काव्यलिङ्गम्। उत्तरस्य तादूप्यानुपपत्तेः । न हि प्रश्नम्य प्रतिवचनं जनको हेतुः। नापीदमनुमानम्। एकधर्मिनिष्टतया साध्यसाधनयोरनिर्देशादि- त्यलंकारान्तरमत्रोत्तरं साधीय: । प्रश्नादनन्तरं लोकानिक्रान्तगोचरतया यदसंभाव्यरूपं प्रति- वचनं स्यान. तदपरमुत्तरम्। अनयोश्र सकृदुपादाने न चारुता- प्रनीनिरित्यमकृदित्युक्तम्। उदाहरणम्- का विसमा देवगई किंदुलहं जं जणो गुणग्गाही। कि सोक्खं सुकल्त्तं किं दुक्खं जं खलो लोओ॥ ५३० ॥ प्रश्नपरिसंख्यायामन्यव्यवोद एत नान्पर्यम्, इद तु वाघ्य एव विश्रान्तिरित्यनयोर्निवेक:।

वाणि अअ इनि। वाणिजक टस्तिदन्ता: कुनोऽस्मार्क व्याघकचयक्ष। मावदविल्ु लिनालकमुस्वी गृढे विन्यसति स्नुपा। कृत्िश्चर्म। स्नुपा वधू । परिमकए परिष्वक्ने । करीदतीत्यर्थः। टत्तरस्पेति । प्र.निवचनस्य तादूप्यानृरपत्तेः । काव्यलिङ्गरूपतानुपपतेः । कुन इन्याह-न हीति। न जनकः । कि तु ज्ञापक इत्यर्थेः । एकधर्मीति। पश्नेंत्तरवाक्यदयी भिन्नवक्तगतेति भावः। प्रश्नः साध्यमुत्तरं साधनम्। अनयोक्षति।प्रश्नमतिवचनयो: । का विममेति। का विषमा देवगतिः कि दुर्लभं यज्नो गुणग्राही। कि माग्यं सुकलजं किं दुग्राहं खलो लोक:।। अत्र देवगत्यादि अनिरूदृत्वादसभाव्यरूपम् । प्रश्नवूर्विका परि- संख्या प्रश्नपरिसंकया। अत्र प्रश्नादुत्तरमात्रं नान्यव्यपोह इत्यर्थः।

१-'वाणिजक हस्तिदन्ता: कुनोऽस्माकं व्याघ्रकृतयक्ष। यायन्दलुलितालकमुखी गृहे परिसंक्रामति स्नुषा'।

१७६ सं केत समेत :- {१० द० उल्लसः ]

कुतोऽपि लक्षितः सूक्ष्मोऽप्वर्थोऽन्यस्मै पकाश्यते ॥१२२॥ धर्मेण कनचियत्र तत्सूक्ष्मं परिचक्षते।

उदाइरणम्- वतत्रस्यन्दिस्वरेद विन्दुपबन्धै- दृष्टा भिन्नं कुद्ड मं काऽपि कण्ठ। पुंस्त्वं तन्च्या व्यक्षयन्ती त्रयम्या स्मित्वा पा्णो खड्गलेखां लिलेख ॥ ५३?॥ त्राऽऽकृतिमालोक्य कयाऽि चितर्किनं पुरुषायितमसिल- मालेखनेन वैदरध्यादभिव्यक्तिमुपनीतम्। पंसामेव कृपाणपाणिता, योग्यत्वात। यथा वा- संकेतकालमनसं विटं ज्ञात्वा विढग्धया। हसन्ंत्रार्पिताकूनं लीलापद्म निमीलिनम्॥५३२ ॥ अत्र जिज्ञासित: संकेतकालः कयाचिदिङ्गिन्तमात्रेण विदितो निशासमयशंसिना कमलनिमीलनेन लीलया मतिपादिन: । उत्त।नग्मुत्कर्षो भंवत्सार: परावधि: ।। १२३ ।। परः पर्यन्तभागोऽ्धिर्यम्य।धाराधिगेहितया तत्रवोत्कर्षस्य विश्रान्ते:। उदाहरणम्- गउ्ये सारं वसुधा वसुंधगयां पुर पुरे सौँधम्। सोधे तल्पं तल्पे वराङगन्नाऽनङ्गन्सवस्वम् । ५३३॥

आकारादिति । अनेन कुतोज्पीति व्याख्यातम्। मिन्नमिति। व्यासय्। आक्ृतिमिति। स्वेदकृतकुकुमभेद्रूपाम् । संकेतेति। संकेतकाले ज्ञातव्ये मनो यस्य स तथा। इद्गिन्तेति। विट्गवेब भूह्ेपादिरूपंण। इङ्रिन्तं साभिभायचेष्ा। सज़य इति। न्याय्य एवार्ये सारशब्द: क्रीबोऽन्यत्र तु चिन्य:। मजन्यापोरकृतं चाकुत्वमित्ययं परिसंख्र्येवेत्येके। तदसत्। सारत्ने

. [१० द० उल्लास: ] काव्यप्रकाश: । २७७

भिन्नदेशतयाऽत्यन्तं कार्यकारणभृतयोः । युगपद्धर्मयोर्यत्र ख्यातिः सा स्यादनंगतिः ॥ १२४ । इह यदेशं कारणम्, तद्दशमेव कार्यमत्पयमानं दृष्टम्, यथा धूमादि। यत्र तु हेतुफलरूपयोरपि धर्मयोः केनाप्यतिशयेन नानादेशतया युगपद्वभासनम्, सा तयोः स्वभावोन्पन्नपरस्पर- संगतित्यागादसंगतिः। उदाहरणम् - जस्मअ वर्णो तस्सेअ वेअणा भणइ तं जणो अलिअम्। दन्तकरवअं कबोंले बहूएँ वेअगा सवत्तीणम्॥५३४॥ एषा च विरोधवाधिनी न विरोधः । भिन्नाधारतयेव द्वयोरिह विरोधिनायाः प्रतिभ्मात्। विरोधे तु विरोधित्वमेका- श्रयनिष्ठमनुक्तमपि पर्यतरसितम्। अपवादविषयपरिहारेणोत्सर्गस्य व्यवस्थितेः । तथा पवरं निदर्शितम्। समाधि: सुकन कार्य कारणान्तरयोगतः । साधनान्तरोपकनेन क्त्रा यदक्रेशेन कार्यमारव्धं समाधीयने, स समाधिर्नाम। उदाहरणम्-

धुमादीति। न हि शैन्नेडग्निमहीनसे धूमं जनयतीति भावः। हेतुफलेति। हेतुः कारणम्। फलं कार्यम्। अनिशथनति। अतिअ्यः कारणस्य कार- णान्तराट्वैलक्षण्यम्। तचेरद यद्भित्रदेशकार्यजननम्। युगरदिति। त्रुटितं धूमखण्डं मिन्ने काले किल कारणान्विव्रदेशनयाऽप्युपल्यते तुगपद्ट- हणान्निषिद्धिम्। नयोः। कारणकार्ययोः। स्वमवेति। अन्येषु कार्येकारणे- व्वेरदेशनयोत्पन्नायाः संगनेस्न्यागः । जस्से अ इति। यस्यैव त्रणस्तस्यैव वेदना भणति जनस्नदलीकमू। दन्तक्षतं कपोले वध्वा वंदना सपत्नीनाम् ॥ अत्र दन्तक्षतं कारणं वेदना कार्यम्। ते च भिव्नदेशस्थे।उत्सर्गस्येति। विरोधः सामान्योक्तत्वादुत्सर्गः। भिन्नाश्रयत्वेनोक्तत्वादसंगतिर्विशेपः । तथा चैर्वामति। विरोधालंकारेऽप्येकाधारत्वं विरोधस्योक्तमित्यर्यः । साधनान्तरेते। कार गन्नरकृनोपकारेण सम्यमाधानं समाधि:।

२७८ संकेतसमेत :- [१० द० उल्घासः मानमस्या निराकर्तु पादयोर्मे पतिष्यतः । उपकाराय दिष्टयेदमुदीर्णे घनगर्जितम् । ५३५॥ समं योग्यतया योगो यदि संभावितः क्वचित् ॥ १२५॥ इदमनयो: शाध्यमिति योग्यतया संवन्धस्य नियतविषय- मध्यवसानं चेत्तदा समम्। तत्सद्योगेऽसद्योगे च। उदाहरणम्- धानः मिल्पातिशयनिकपस्थानमेषा मृगाक्षी रूप देवोऽप्ययमनुपमो दसपत्रः स्मरस्य। जानं देवात्सदशमनयोः संगन यत्तदेत- चछङ्गारस्योपनतमधुना राज्यमेकानपत्रम ॥५३६॥ यथा वा -- चित्रं चित्रं बत बत महच्ित्रमेतद्विचित्रं जातो देवादुचितरचनासंविधाता विधाता। यन्निम्वानां परिणतफलस्फीनिरास्वादनीया यच्चैतस्या: कवलनकलाकोविद: काकलोकः ॥ ५३७॥ क्वचियदतिवेधम्यान्न श्लेवे। घटनामियात। कर्तु: क्रियाफलावापिर्नैवानर्थश्र यद्दवेत् ॥ १२६ ॥ गुणक्रियायां कार्यस्य काग्णस्य गुणक्रिये। क्रमण च विरुद्ध यत्स एष विषमो मतः ॥१२७॥ द्व्योरत्यन्तविलक्षणतया यदनपपद्यमानतयैच योगः पती- यने [१] यच्च किचिदारभमाणः कर्ता क्रियायाः प्रणाशास्र केवलमभीषं नत्फलं न लभेत, यावदमायितमध्यनर्थ विपयमासा- दयत् [२] नथा, सन्यपि कार्यस्य कारणरपानुकार यत्तयोगु- मानमिति। अत्र मानापनयनं कार्यम्। पादपाती हेतु। घनगर्जितं हेन्वन्तरम्। यस्मादलशेन कार्य सुकरं स्यादित्यर्थ: । योग्यतर्थात। वरस्य वरं हीनस्य हीनं योग्यमिति योग्यता। धातुरिति। अत्र वर वरण संघटितिम्। चित्रमिति। अत्र हीनं हीनेन। निम्बकाकानां तथारूपत्वात्। कचिदिति। तयोरिति। कार्यकारणयोः । कारणसकताँ क्रियागुणौ कार्यसक्तक्रियागुणो च मिथो विरुध्येने इत्यर्थः ।

[१० द० उललासः] काव्यमकाशः। २७९

णौ क्रिये च पररपरविरुद्धतां ब्रजतः [३।४], स सम- विपर्ययात्मा चतूरूपो विपमः । क्रमेणोदाहर गम्- शिरीषादपि मृद्ङ्गनी केयमायतलोचना। अयं क च कुकृलागिककेशो मढनानलः ॥ ५३८॥।

जग्रमे साश्रयं तत्र तमन्यः सिंहिकामुनः ॥५३९॥ सद: करम्पर्शमवाष्य चित्रं रणे ग्णे यम्य कृपाणलेखा। तमालनीला अगदिन्दपाण्डु यशस्तिलोक्याभरणं प्रसूते ॥५४०॥। आनन्दममन्दमिमं कुकलयदललोचने ददासि त्वम्। विरदस्त्वयेत्र जनितम्तापयतिनरां शरीरं मे ॥ ५४१॥ अत्राऽडनन्ददानं शरीरतापेन विरुध्यने। एवम्- विपुलेन सागरशयस्य कुक्षिणा भुवनानि यस्य पपिरे युगक्षये। मदविभ्रमासकलया पपे पुनः स पुरस्ियेकतमर्येकया दशा। ५४२॥ इत्यादावपि विषमत्व्रं यथायोगमवगन्तव्यम्। महतोर्यन्महीयांमावाश्रिताश्रययोः क्रमात। आश्रयाश्रयिणी स्यातां तनुत्वऽप्यिकं तु तत् ॥१२८॥ आश्रितमाचेयम्, आश्रयस्तदाधारः, तयोरमदतोगि विपये तदपेक्षया तन् अप्याश्रयाश्रयिणौ प्रस्तुतवस्तुप्रकर्पविवक्षया यथाक्रमं यदधिकतरनां त्रजत. तदिदं द्विविधमधिकं नाम।

शिर पादिनि। अत्र मुद्ङ्गीस्मरानलयारननुरूपत्वाद्वपम्यम्। तमन्य इति। सिंहिकासुतौ गहुसिंहाँ। अत्र शशस्य स्व्राधारवाधादा- श्रयणक्रियाध्वंसः स्वस्य महानथश्र। तमालेति। अत्र कृष्णगुणात्पाण्डु- गुणात्पत्तिः । कार्यगुण: कारणगुणेन विरुद्धः। आनन्दमिनि। अत्र कारणानन्दकार्यतापक्रिय मिथा विरुद्ध। अत्र स्त्री कारणं विरहः कार्यः। एतल्लक्षणानुसारणान्यदप्याह-एवमिति। अत्र हीनो गुरुकार्यकारीति वैषम्यम्। असकनर्येति। अपूर्णया।

संकेतसमेत :- [१. द० उललासः ]

क्रमेणोदाहरणम्- अहो विशालं भूपाल सृबनत्रितयोदरम् । माति मातुमशक्योऽपि यशोराशिर्यदत्र ते॥ ५४३ ॥ युगान्तकालमतिसंहृतात्मनो जगन्ति यस्यां सविकाशमासत। तनौ ममुस्तन न केटभद्विपस्तपोधनाभ्यागमसंभवा मुद्ः ॥।५४४॥ प्रतिपक्षमशक्तेन प्रतिक्तुं तिरस्क्िया। या तकीयस्य तत्स्तुत्वै प्रत्यनीकं तदुच्यंत ।। १२९ ।। न्यक्कृतिपरमपि विपक्षं साक्षान्निरसितुमशक्तेन केनापि यत्त- मेव पतिपक्षमुत्कर्षयितुं तदाश्रितस्य तिरस्करणम्, नत् (अनी- कमतिनिधितुल्यत्वात्) प्रत्यनीकमभिधीयते। यथाऽनीकेडि- योज्ये तन्पतिनिधीभूनमपरं मूढतया केनचिदभियुज्यते, तथेह प्रतियोगिनि विजेये नदीयोऽन्यो विजीयत इत्यर्थः । उदाहरणम्- त्वं विनिर्जिनमनोभवरूपः सा च सुन्दर नवत्यनुरक्ता। पश्चभिर्युगपदंव शर्रेस्तां तापयत्यनशयादिव कामः ॥ ५४५॥ यथा वा- यस्य किंचिदपकर्तुमक्षमः कायनिग्रहगृद्वीनविग्रहः । कान्तववत्रसदशाकृति कती राहुरिन्दुमधुनाऽपि वाबने ।५४६।। इन्दोरत्र तदीयता संवन्धिमुखसंबन्धात्। भतीति।अत्र मातुमशक्यत्वेनाऽडधयरपी यशागशिमहान्। जगन्नयं तु त्रिसंख्यत्वास्तुच्छम्। परं महनोऽपि यशोरासर धारतया महीयस्वे- नाक्तम् । अन्यथा मानस्यामंभनः । युगान्तेनि। अत्र विष्णुननुराधारः। स च महान्। स्वल्या मुढ़सत्वा- धेयाः परं त्वमानेन महत्तमत्वं नीनाः । तदीयस्पनि। प्रतिपक्षसक्तस्य। नन्म्तुत्य । प्रतिपश्चम्तुत्यें। रिपुं वलवस्वात्तिर स्कर्तुमश क्ता यढा तदाश्रितं कोऽपि निरस्करोति नदाऽयम- लंकार इत्यर्थ: । व्वमिति। अत्र तां तव रक्तां काम: शर्रर्दन्तीनि वास्तवोडय: पश्चादु- त्मेक्ष्यने। निर्जितन्वोत्यादनुशयादिवेति व्यङ्गवोत्मेक्षा। त्वंभवतीति च मक्रममङ्ग: । यथा बान। अत्र विष्णुः शक्त शत्रुः। तदीयं वतत्रम्। तस्य संबन्धी

१० द० वल्ास: ] काव्यमकाशा। २८३

समेन लक्ष्मणा वस्तु वस्तुना यत्निगूहते। निजेनाऽडगन्तुना वाऽपि तनमीलितमिति स्मृतम् ॥१३०॥ सहजमागन्तुकं वा किमपि साधारणं यल्लक्षणं तद्द्वारेण यत्किचित्केनचिद्धस्तुस्थित्पेव बलीयस्तया तिरोधीयते, तन्मीलि- समिति द्विया स्मरन्नि । क्रमेणोदाहरणम् -- अपाङ्गतरले दृशी मधुरवक्रवर्णा गिरो विलासभरमन्थरा गतिरतीव कान्तं मुखम्। इति स्फुरितमङ्गके मृगदशा स्वतो लीलया तदन न मढ़ोदयः कृतपदोऽपि संवक्ष्यते ॥ ५४७॥ अत्र दृक्तरलतादिकमङ्गम्य लिङ्गं स्व्ाभाविकम्, साधा- रणं व मदोदयेन। तत्राप्येतस्य दर्शनाद्। य कंदरासु निवसन्ति सदा हिमाद्रे- स्त्वत्पातशङ्गिततधियो विवशा द्विषस्तं। अप्यङ्ग-पुन्पुलकमुद्ूट्टतां सकम्पं नेषामहो वन भियां न बुधोऽ्यभिज्ञः ॥५४८॥

रवि कम्पपुलकयोस्ताद्ूप्यम्। समानतया च मयेष्वपि तयोरुप- लक्षितत्वात् । सादश्यादिन्दुः। तत्पगव्वाद्विप्णोः परकर्षावगतिः । इन्दोरिति। संबद्ध वक्त्रम्। तेनेन्दो: संबन्धः साम्याद्। तदीयन। विष्णुसक्तता। समेन लक्ष्मणा। सार्णनेत्वर्थः । निजन । स्वाभाविकेनेत्यर्थः । वस्तुना वस्त्वन्तरस्य तिरोधाने मीकितमिति सान्वर्यं नाम। नलीय- स्तयेति वचनाव सामान्यालकारता। नम्र दि साधारणगुणाश्रयेण भेदानुपलक्षणं न तून्कृष्टगुणेन निकृष्टस्य तिरोधानम्। अपाङ्गेति। अत्र दृष्टितग्लत्वादिकं सहजं मदोदयकृतस्य दक्टितरल- न्वादेस्तिरोधायकम्। तत्रपीति। मदोेद येऽपि। एतस्येति। दृष्टितरलत्वादेः। बुधोऽपीति। शत्रुसंबन्धित्वेन भियां वुधोऽि कलने न दक्षः। सामर्थ्यं हिमाप्िगुद्दानिवाससपम्। तत्म्रभवगा: । शैत्यजयोः । तादरप्यम् । आगन्तु- करूपत्वम्। समानतया । साधारण्येन । तयारिति । कम्पपुलकयोः । उफलक्षिनन्वात्। दृष्टत्वानू।

संकेतसमेत :- [१० द० उल्ास:]

स्थाप्यतेऽपोहते वाडपि यथापूर्व परं परमू। विशेषणतया यत्र वस्तु सैकावली द्विधा ॥ १३१॥ पूर्व पूर्व प्रति यत्रोत्तरोत्तरस्य वस्तुनो वीप्सया विशेषणभावेन यत् स्थापनं निषेधो वा संभवति, सा द्विधा युर्धरेकावली भण्यते। क्रमेणोदाहरणम्- पुराणि यस्यां सवराङ्ग्नानि वराङ्गना रूपपुरस्कृताङ्गय: । रूपं समुन्मीलित सद्विलास मखं विलासा: कुसुमायुधस्य ॥ ५४९॥ न तज्जलं यम मुचारुपड्ूजं न पङ्डूजं तघदलीनपट्पद्म्। न पट्पदोऽसौ कलगुश्जितो न यो न गुख्जिनं तम्न जहार यन्मनः । ५५० ।। पुरवत्र पुराणां वराङ्गनास्तासामङ्गविशेषणमुखेन रूपम्, तस्य विलासा: तषामत्यसतरमित्यमुना क्रमेण विश्ेषणं विधीयने। उत्तरत्र प्रतिषेधेऽ्प्येवं योज्यम्। यथानुभवमर्थस्य दृंष्ट तत्सहरी स्मृतिः । स्मरणम्। यः पटार्थ: केनिदाकारेण नियनो यदा कदाचिदनुभूतो- भून्, स कालान्तरे स्प्रतिप्रतिवांधयामिनि नत्समाने वस्तुनि रष्टे सनि, यन्तथेवर स्मर्यने, तद्भ्वन्स्मरणम। उदाहरणम्- निन्ननाभिकुह्वरेषु यदम्भ: प्राबितं चलहयां लहरीभि: । तद्दवैः कुहरुतः सुरनार्यः स्मारिताः मुग्नकण्ठरुतानाम् ॥५५१॥

द इति। उपलब्धमात्रेऽतर हाशि:। सवेरिति। प्राविताम्भोभनैः। कुहरुनानि कुहकुद्दशब्दाः । निम्ननामि- अशीत्याः। स्मारिता इति हम्तामासिः। साहश्यं बिना स्पृतिर्नालं कार: । यथा- छतण्यं तदसी कान्निस्तदुप स वचःक्रमः । इत्यादि ।

{१० द० उसहसः ] काव्यपकान: ।

पथा वा-

संभरिअपञ्जअण्णस्स णमह कण्हस्स रोमश्चम् ॥ ५५२॥

तदिनि अन्यदमाकरणिकं निर्दिश्यते। तेन समानमर्थादिह प्राकरणिकमाश्रीयने। तस्य तथाविधम्य दृष्टौ सत्यां, यदप्राकर- जिकतया संवेदनम्, स भ्रान्तिमान्। न वैष रूपकं प्रथमातिन्- योक्तिवा। तत्र वस्तुनो भ्रमस्याभावात्। इह चार्थानुगमनेन संज्ञायाः प्रवृत्तेस्तस्य स्पष्टमेव् प्रतिपन्रत्वात्। उदाहरणम्- कपाले मार्जार: पय इति कराँलदि शशिन- स्तरुच्छिद्रपोतान्विसमिनि करी संकलयति। रनान्ते तल्पस्थान्दर्गन वनिताऽप्यंशुकमिति प्रभामत्तशन्द्रो जगदिदमहो विप्रवयनि ।५५३।। आक्षेप उपमानस्य पतोपमुपमयता। तस्पैव यदि वा कल्प्या तिरस्कारनिबन्धना ॥ १३३॥ अस्य घुरं सुनरामपमेयमेव वोदं प्ॉढमिति कैमर्थक्येन यदुप- मानमाक्षिप्यत, यदपि तम्येवीपमानतया प्रसिद्धस्योपमानान्तर

करजुएति। कर युगगृहीनय शोदास्ननमुग्वनिवेशिताघर पुटस्य। संस्मृतपाञ्चजन्यम्य नमत कृष्णस्य रोमाश्चम्।। अत्र पूर्वभवानुभूतस्य स्मरणम्। पूर्तत्र त्विहभवानुभूतस्य। प्रथमेनि। निगीर्यधध्यवसनरूपा। संज्ञाया इति। भ्रान्तिरस्ति यत्र गुम्फे स तथेत्येवंरूपायाः । तस्य । भ्रमस्य। भ्रान्तिरत्र प्रतिभोत्था सादृश्य- रेतुका च ग्राहा। न स्व्रसोत्था शुक्तिकारजतबत्। नापि महारादि- हेतुका मूच्छायां वस्तुभ्रमणवत्। कैमर्थक-नेति। कोडर्थोडनेनेति। आक्विप्यते। आलोच्यते। तस्पैवेति। उपमानस्य। उपमानान्तरेति। मुखाने रतिचारुतयोपमानाकल्पनया ।

१ ख. न.स्तरक"

संकेतसमेत :- [१० द० उल्लास: ]

विवक्षयाऽनादरार्थमुपमेयभावः कल्प्यते, तत् ( उपमेयस्यो- पमानप्रतिकूलवर्तित्वात्) उभयरूपं पतीपम्। क्रमेणोदाहरणम्- लावण्योकसि सपतापगरिमण्यग्रेसरे त्यागिनां देव त्वय्यवनीभरक्षमभुजे निष्पादिते वेधसा। इन्दुः किं घटितः क्रिमेष विहितः पूषा किमुत्पादितं चिन्तारत्नमहो मुधैव किममी सुष्टाः कुलक्ष्माभृतः ॥५५४॥ ए एहि दाव सुन्दार कण्णं दाऊण सुणसु वअणिज्जम्। सुउ्झ मुददेण किसोआरि चन्दो उअभिज्जइ जणेण ॥। ५५५॥ अत्र मुखेनोपमीयमानस्य शशिनः स्वल्पनरगुणत्वादुपभित्य- निष्पत्या वअणिज्जम्'-इनि वचनीयपदाभिव्यङ्गयस्तिर- रुकार:। कचित्तु निष्पनवपमितिक्रियानादरनिबन्धनम्। यथा- गर्वमसंवाह्यमिमं लोचनयुगलेन किं बहसि भद्रे। सन्तीदृशानि दिशि दित्षि सगम ननु नीलनलिनानि ।।५:६।। रहोपमेयीकरणमेवात्पला नाम नादर: । अनयैव रीत्या यदसामान्यगुणयोगालोपमानभावमप्यनुभून- पूर्वि, तस्य तत्कल्पनायामपि भवनि प्रतीपमिति प्रत्येतव्यम्। यथा -- अहमेव गुरुः सुदारुणानामिि हालाहल मा स्म तात दृष्यः । ननु सन्ति भवादृशानि भूयो भुवनेऽस्मिन्वचनानि दुजेनानाम् ॥५५७॥

लावण्पेनि। अन्रन्द्वादिकमुपमानं कैमर्थक्येनाSSक्षिसम्। यधासंर्य- मप्यत्रास्ति। ए एहीति। अधि एहि सुन्दरि कर्ण दत्त्त्वा सृणु वचनीयम्। नव मुखेन कशोदरि चन्द्र उपमीयते जनेन।। अन्रोपमानतया ख्यातस्येन्दोरपकर्पार्थमुपमेयत्व्मुक्तम् । मुसस्यार्थादुप-

गर्वमिति। भद्रा बराकी। अत्रोत्कृष्टानामुत्पळानामुपमेयत्वकल्रनैव्य्ा - नादर:। पूर्वत्र नूपमित्यनिषततिरेवानादर:। तत्कल्वनायामिति। उप- मानत्वकल्पनायाम्। अहमिति। गुरुरुत्कष्टः । अत्र यथा विष मार्क न तथा खलया:

[१० द० उलाम: ] काव्यपकाशः।

प्रस्तुतस्य यदन्येन गुणसाम्यविवक्षया। ऐकात्म्यं बध्यंत योगात्तत्सामान्यमिति स्मृतम् ॥१३४ ।। अतादृशमपि ताहशतया विवक्षितुं यदपस्तुतार्थेन संपृक्तमप. रित्यक्तनिजगुणमेत्र तदेकात्मतया निवध्यते, तत्समानगुणनिबन्ध नात्सामान्यम्। उदाहरणम्-

सिततरदन्तपत्रकृतवक्त्ररूचो रुचिरामलांशुकाः । शशभृति विततधाम्नि धवळयति धगमविभाव्यतां गता: पियवसति प्रयान्ति सुख्मेव निरस्तभियोऽभिसारिकाः।।५५८।। अत्र प्रस्तुतनदन्ययोग्न्यूनाननिरिक्ततया निबद्धं धवलत्वमेका- रमनाहतः। अन एव पृथग्भावन न तयोरूपलक्षणम्। यथा वा- वेतत्वचा तुल्यरुचा वधूनां कणोग्रतो गण्डतलागतानि।

अत्र निमित्तान्तरजनिताऽि नानात्वप्रतीतिः प्रथमप्रतिपभम- भदं न व्युदमिनमुन्सहते। प्रतीतत्वास्तस्य । प्रतीतेश् बाधा- योगात्। विना प्रसिद्धमाधारमांधयस्य व्यवस्थिति: । एकात्मा युगपद्वृततिकस्यानेकगाचरा ॥ १३५॥

क्यमिति विपस्योपमानत्यमसंभाव्यम्। अतः प्रतीपता। मलयजति। अत्रासतीचन्द्रघुत्योरेकतरा प्रस्तुता। तथाऽत्र श्रीखण्डा- डर, गादेश्वन्द्रांशुभिः सहाविभाव्यता गता इत्यभेदेनोक्तिः। अषाविं- अनिमात्रं दिपरीछन्द:। तथाऽत्र स्वगुणत्यागाभावान् तत्ुणालंकार:। एकात्मतेति। एकरूपत्वम्। एकस्य निह्नवोऽन्यस्य स्थापनमिति लक्षणा- भावाभापह्नुतिः । निमित्तान्तरंति। भृङ्गपातो निमिसान्तरम्। नानात्वं भेद:। न व्युद मिनुमिति। अन्र पूर्वमभेदो भातः पश्रान्मेदः। न हि भातमभातं स्पादि- त्यर्थ: । तस्पेति । अभेदस्य । एकात्मेति। एकस्व्रभाषा ।

२८६ संकेतसमेत :- [१० द० उल्ासः ]

अन्यत्प्रकुर्वतः कार्यमशक्यस्यान्यवस्तुनः । तथैव करणं चेति विशेषस्त्रिविध: स्मृतः ॥ १३६ ॥ प्रंसिद्धाधारपरिहारेण यदाधेयस्य विशिष्टा स्थितिरभिधी- यते, स प्रथमो विशेष:। उदाहरणम्- दिवमप्युपयातानामाकल्पमनल्पगुणगणा येषाम्। रमयन्ति जगन्ति गिरः कथमिव कबयो न ते वन्याः ॥५६०।। एकमपि वस्तु यदेकेनैव स्व्रभावेन युगपदनेकत्र वर्तते, स द्वितीयः । उदाहरणम्- सा वसइ तुज्झ हिअए स च्चिअ अच्छीसु सा अ वअणेसु। अह्मारिसाण सुन्दर ओआसो णत्थि पावाणम् ॥ ५६१॥ यदपि किंिद्रभसेनाSSरभमाणस्तेनैव यत्नेनाशक्यमपि कार्या- न्तरमारभते, सोडपरो विशेष: । उदाहरणम्- स्फुरदद्दुतरूपमुत्मतापज्वलनं त्वां सृजताऽनवद्यविद्यम्। विधिना ससृजे नवो मनोभूभेवि सत्यं सविता बृहस्पतिश्व ॥ ५६२॥ यथा वा -- गृहिणी सचिवः सखी भिथः मियशिष्या ललिते कलाविधौ। करुणाविमुखेन मृत्युना हरता त्वां वद किं न मे हतम् ॥५६३॥ सवत्रैवंविधविषयेऽतिशयोक्तिरेव प्राणत्वेनावतिष्ठते। ता बिना

दिवमिति। अनन्यभावो विषयार्थ इत्यत्र कवयो विषयत्वेनाSSधाराः। तदभावेऽपि वाचामाधेयानां स्थितिरुक्ता। सा वसइ इति। सा वसति तब हृदये रुवाक्ष्णोः सा च श्रवणयोः। अम्मादृशां सुन्दर अवकाशः कुत्र पापानाम्। अत्रैकैव स्त्री, एकेनैव वसनरूपेण युगपच्चित्तादौ वर्तते। विधिनेति। अत्र येनंव्र यत्नेन स्फुरदद्दुतरूपेत्यादिविशेषणवास्त्वं सृषटस्तेनैवाशक्यं कामार्कगुरुरूपं कार्यान्तरमपि कृतम्। प्रस्त्रवति वृषो गच्छबित्यादौ नायमलंकारः। अशक्यत्वाभावात्। गृ हणीति। इदं निरलंकाशन्तरत्व्रेनोदाहतम् । पूर्व तु सालंकारान्त- रत्वेन। तत्र यथासंखयस्यापि भाषात्।

[:१० द० उल्लास: ] काव्यपकाशः । २८७

प्रायेणालंकारत्वायोगात् । अन एवोक्तम्- सैषा सर्वत्र वक्रोक्तिरनयार्डर्थो विभाव्यते। यत्नोऽस्यां कविभिः कार्यः कोऽलंकारोऽनया बिना॥ इति। स्वमुत्सृज्य गुणं योगादत्युज्ज्लगुणस्य यत्। वस्तु तद्गुणतामेति अण्यंत स तु तद्गुणः ॥ १३७॥ वस्तु तिरस्कृतनिजरूपं केनापि समीपगतन प्रगुणतया स्वगु- णसंपदोपरक्तं तत्प्रतिभासमेव यत्समासादयनि, स तद्गुणः । सस्यापकतस्य गुणोSत्रास्तीति। उदाहरणम्- विभिन्नवर्णा गरुडाग्रजेन सूर्यम्य रथ्या: परितः स्फुरन्त्या। रत्नेः पुनर्यत्र रुचा रुचं स्वामानिन्यिरे वंशकरी नीलैः ॥५६४॥ अत्र रवितुरगापक्षया गरुडाग्रजस्य, तदपेक्षया च हरिन्मणीना प्रगुणवर्णता। तद्ूपाननृहाग्शदस्य तत्स्यादतद्गुणः । यदि तु तदीयं वर्ण संभवन्त्यामपि योग्यतायामिदं न्यूनगुणं न गृह्ीयात, नदा भवेदतहुणो नाम। उदाहरणम् -- शवलोऽसि जहवि सुन्दर तहवि तुए मज्झ रख्िअं हिअअम्। राअभरिए वि हिअए सुअह जिहित्तो ण रत्तोऽसि ॥५६५॥

सैषेति। सा वक्रोक्तिरेषैवातिशयोक्तिरिि योगः । विभाव्यते विशि- षृतया भाव्यत इत्यर्थः । विनेत्यनेन सर्वालंकारवीजमेषेति भामहाघ्याः । विभिन्नेति। करीरमङ्कुरः । प्रगुगवर्णता। प्रकृष्टगुणवर्णता । मीलिते वस्तु वस्त्वन्तरेणाSSच्छादितं प्रतीयते। इह त्वनपह्नुतस्वरूपमेव वस्तु वस्त्वन्तरगुणोपरक्तं लक्ष्यत इति विवेक:। स्त्रगुणत्यागान्नारपीदं सामा- न्यालंकार: । अतद्रुण इति। तस्याधिकगुणस्यास्तिन् गुणा न सन्तीत्यतहुणः । धवलोऽसीति। धवलोऽसि यद्यपि सुन्दर तथाऽषि मम त्वया रख्ञितं हृदयम्। रागभृतेऽरपि हृदये सुभग निहितो मे न रक्तोऽसि । धबलौ वृषभर्तारी। रागौ रङ्गतुसागौ। अत्र पूर्वार्धे विरोधो नोत-

संकेतसमेत :- [१० द० उल्लास: ]

अत्रातिरक्तेनापि मनसा संयुक्तो न रक्ततामुषगत इत्यत. हुणः । कि च तदित्यप्रकृतमस्येति च प्रकृतमत्र निर्दिश्यते। तेन यदमकृतस्य रूपं प्रकृतेन कुतोऽपि निमित्तात्ानुविधीयते, सोऽत- ह्रुण इत्यपि प्रतिपत्तव्यम्। यथा- गाङ्गमम्वु सितमम्तु यामुनं कज्जलाभमुभयत्र मज्जतः । राजहंस तव सैव शुम्रता चीयते न च न चापचीयते ।५६६।। यथथा साधितं केनाप्यपरेण तदन्यथा ॥ १३८॥ तथैव यद्विधीयेत स व्याघात इति स्मृतः । येनोपायेन यदेकेनोपकल्पितम्, तस्यान्येन विजिगीषुतया तद्ुपायकमेव यदन्यथाकरणम्, स साधितवस्तुव्याहतिहेतुत्वात् व्याघातः । उदाहरणम् -- दृशा दग्धं मनसिजं जीवयन्ति दशैव या: । विरूपाक्षस्य जयिनीस्ताः स्तुवे वामलोबना: ।५६७।। सेष्टा संसृष्टिरतेषां भदेन यदिह स्थितिः ॥ १३९॥ एतेषां समनन्तरमेवोक्तम्वरूपाणामलंकाराणां यथासंभवमन्यो रार्घे। भिन्नाधारत्वेन रक्तारक्योः पर्तीतेः । पूर्वार्धे धवलस्य विरु- द्वरागजनकत्वेन विषमालंकारोऽवि। गाङ्गमिति। अत्र प्रकृतहंसस्याप्कृतजलयोगेपि न तद्वूयतेत्यतहुणः । दृशेति । अत्र दृग्नूपोपायेन येन हरः स्मरमधाक्षीत्तेरनेव कान्तास्त- मजीजिवन्। दाहस्य च जीवनीयत्वं विपक्षः । तेन निष्पादितवस्तुव्या इतिहेतुत्वाद्व्याघातता। िरूपाक्षस्येति वामलोचना इति च व्यतिरेक- गर्भो शब्दो : जिनीरिति व्यतिरेकोक्तिरित्यत्र व्यतिरेकनिमित्तता।

रसवदाद्यलंकारा: भागुक्ता: । आशीस्तु नालंकार: । मियोक्तिमा- त्रत्वात्। स्नेहात्मरत्याख्यभावत्वे भावध्वनित्वाद्वा। यथांभवमिति। न सर्वेषामेवालंकाराणाम् । किं तु केर्षाचित्। तभकी कचिद्दूयो: कचित्त्रयाणामिन्यादि। शब्दार्थोभयालंकारविषय- क्रोन त्रिरूपत्वेऽपि संसूष्टेरेकरूपन्वमेव। मिर्थोनरपेक्ष्यरूपस्वरूपस्यैक- त्कात्। निरपेक्षन्यंत्युत्तया तिलनण्ड्रुलन्यायेनालंकाराणा योंगे संसृषिः।

[१० द० उल्लास: ] काव्यप्रकाश: ।

न्यनिरपेक्षतया यदेकम शन्दभाग एव, अर्थविषय एव, उभय- परापि वाडयस्थानम्, सैकार्थसमवायस्वभावा संसृहिः। तभ्र शब्दार्लंकारसंसृष्टिर्यथा --

चलितया विद्धे कलमेखलाकलकलोऽलकलोलदृशाऽन्यया ॥ ५६८॥ अर्थालंकारसंसृष्टिस्तु -- लिम्पतीव तमोडङ्गानि वर्षतीवाञ्जनं नभः । असत्पुरुषसेवेव दृष्टिर्विफलतां गता ॥ ५६९॥ पूर्वत्र परस्परनिरपेक्षौ यमकानुपासौ संसृष्टि भयोजयतः। उसरत्र तु तथाविधे उपमोत्मेक्षे। शब्दार्थालंकारयोस्तु संसृष्टि :- सो णत्थि एत्थ गापे जो एअं महमइन्तलाअण्णम्। तरुणाणहि अअलूडि परिसप्पन्ती णिवारे३॥ ५७० ॥ अत्रानुपासो रूपकं चान्योन्यानपेक्षे। संसर्गश् तयोरेकत्र वाक्ये छन्दसि वा समवेतत्वात्।

संकरस्तु स्वरूपेणैव नानात्वेनोक्तत्वात्निधैव। तत्र नैरपेक्ष्याभावातक्षी रनीरन्यायेनालंकाराणां योगः । कुसुमेति। अत्र यमकानुपासाविति विजातीयालंकारसंसृष्टियथा तथा कलकलोलकलोल इति च सजातीय- यमकालंकारसंसृष्टिरपि। तथाविधे इति। मिथो निरपेक्षे। उपमोस्प्रेकषे इति। उत्तरपूर्वार्धगे विजातीये। लिम्पतविति वर्षतीवेत्युत्मेक्षे सजा- तीये। तयोरत्र संसृष्टिः । सो णत्थीति। स नास्त्यत्र ग्रामे य एतत्सर्वतःप्रसरल्लावण्याम्। तरुणानां हृदयलु्ठि विलसन्तीं निवारयति॥ मइमइन्तेति लसल्लावण्याम् । परिसप्पन्तीं परिष्वष्कमा्णां क्रीडन्ती- मित्यर्थः। रूपकं चेति। हृदयलुण्ठिमेव हृदयलुण्ठिमिति रूपकम्। एकत्र वाक्य इति। शब्दालंकारव्यक्तिः। छन्दसीत्यर्थालंकारोन्मेपः ।

१-'स नास्त्यत्र ग्रामे एनां महमहल्लावण्याम्। तरुणानां हृदयलुण्ठाकीं परिष्वकमाणां निवासयति । ' ३७

संकेतसमेत :- [१० द० उल्ास: ]

एते एव यदात्मन्वनासादितस्वतन्त्रभावा: परस्परमनुग्राम्या- नुग्राहकतां दधति, स एषां संकीर्यमाणस्वरूपत्वात् संकरः। उदाहरणम्- आत्ते सीमन्तरत्ने मरकतिनि हते हेमताटडडपत्रे सुपार्यां मेखलार्यां झटिति मणितुलाकोटियुम्मे गृहीते। शोणं विम्बोष्ठकान्त्या त्वदरिमृगदश्ामित्वरीणामरण्ये राजनगुआ्जाफलानां स्ज इंति शबरा नैव हारं हरन्ति ॥५७१॥ अत्र तद्गुणमपेक्ष्य भ्रान्तिमता मादुर्भूतम्, तदाश्रयेण च तद्गुण: सचेतसां प्रभूतचमत्कृतिनिमित्तमित्यनयोरङ्गाङ्रिभावः। यथा वा- जटाभाभिर्भाभि: करधृतकलडडगक्षवलयो वियोगिव्यापत्तेरिव कलितवैराग्यविशदः ।

शश्री भस्मापाण्डुः पितृवन इव व्योम्नि चरत॥ ५७२॥ उपमा, रूपकम्, उत्पेक्षा, श्लेषशेति चत्वारोऽन पूर्ववदङ्ग- द्वितया पतीयन्ते। कलङ्ड एवाक्षवलयमिति रूपकपरिग्रहे कर- पृतत्वमेव साधकममाणतां प्रतिपदते। अस्य हि रूपकत्वे तिरो- हितकलङ्डरूपमक्षवलयमेव मुख्यतयाऽवगम्यते। तस्यैव च करग्र-

अत्र तद्गुगमिति । शोणं बिम्बोष्ठेति वाक्यगम् । भ्रान्तिमतेति । गुख्जाफलानां स्ज इि मोक्तेन। तदाश्रयेणेति। भ्रान्तिमदाश्रयणेति। जटेति। करौ रश्मिइस्तौ। वैराग्यं लौहित्याभावोऽवि। अत्र जटा- भाभिरित्युपमा। वलय इति रूपकम्। व्यापचेरिवेत्युत्मेक्षा। वैराग्येति छेपः । कपलेति रूपकम् । तद्धेतुरङ्किततल इति समानो धर्म:

शेपसयोपकारिण्युपमा। समुत्थापकत्वात्। श्रलेषोऽपि रूपकोत्म्रेक्षयोर ककारी। एतैः सर्वेरुपकृता सत्युपमा चमत्करोति। कलडूगक्षेत्यत्र किमु- पमया रूपकेण वा समासः स्पादित्याह-कलुद एवेति। ललेपच्छाया-

[१ द० उल्लास: ] काव्यमकाकः। १९१

इणयोग्यतायां सार्वत्रिकी पसिद्धि:। श्रेपच्छावया तु कळककस्य करधारणमसदेव पत्याससयोपचर्य योज्यते। शग्ाङ्गेन केवळं कलङ्गस्य मूर्त्येवाद्वइनात्। कलड्डगेऽक्षवलयमिवेति तूपमार्या कलडन्स्योत्कटतया प्रतिपत्तिः। न चास्य करधृतत्वं तत्त्व्रतोऽ- स्तीति मुख्येऽप्युपचार एव अ्रणं स्यात्। एवंरूपश्र संकर: शब्दालंकारयारेपि परिदृश्यते। यथा- राजति तटीयमभिष्वत- दानव-रासातिपाति-साराव-नदा। गजता च यूथमविरत- दान-वरा साऽतिपाति सारा बनदा।। ५७३।।

रापेक्षे। अत्र यमकमनुलोमप्रतिलोमश्र चित्रभेद: पादद्यगते परस्प-

एकस्य च ग्रहे न्यायदोषाभावादनिश्रवयः॥ १४० ॥ द्ूयोर्बहूनां वाऽलंकाराणामेकन्र समावेशेऽपि विरोषान पत्र युगपदवस्थानम्, न चैकतरस्य परिग्रहे साधकम्, तदितरस्य

श्रयेण चन्द्रोऽपि करेः कलङन्धार्येव। परं न मुख्यया दृत्येत्याह- स्रपति। चन्द्रविम्बे कराः कलङ्रन्श्रेति प्रत्मासचिः । न चास्पेति। कलडुन्स्य। मुख्येऽपीति। उपमापक्षे कलड। उपचारस्यागतिकगति-

राजतीति। अभिहतो दानवाना रासः सिंहनादी येनेति झंभोराम- न्त्रणम्। अतिपातिनो वेगगामिनः सारावा नदा यस्या नर्धा सा तथा। सा च गजतातिपाति रक्षति। विशेषेण परित्रायते यूथम्। अबिरतं दानेन वरा। सारा स्थिरा। बन दयते वनदा। अवने वा त्राणं ददात्य- बनदा। शब्दवच्छन्दालंकारयोरत्र, ड्राङ्गिभावाभावाननैरपेक्ष्पे संसृष्टिरेवे- त्याह-परस्परेति। मिथो विवेकेन दयोरिह वृत्तेरभावात्। अपेक्षैव च

निर्णेतुमशक्यत्वे मिथः काऽपेक्षा शब्दालंकारयोरिति संसष्टिरेवात्र युक्ता । यद्रा शन्दालंकारद्वयस्यैकवाचकगतत्वे तृतीयः संकरः।

संकेतसमेत :- [१· द० उल्लास: ]

बा परिहारे बाधकमस्ति, येनैकतर एव परिगृ्ेत, स निश्या- भावरूपो द्वितीय: संकरः। समुच्चयेन संकरस्पैवाऽडक्षेपाद्। उदाहरणम्- जेह गहिरो जह रअण्णणिब्भरो जह अ णिम्मलच्छाओ। ता कि विहिणा एसो सुरसवाणीओ जलणिही ण किओ।। ५७४ ॥ अत्र समुद्रे प्रस्तुते विशेषणसाम्यादप्रस्तुतार्थपतीतेः किमसौ समासोक्तिः, किमब्धेरप्रस्तुतस्य मुखेन कस्यापि तत्समगुणतया मस्तुतस्य प्रतीतेरियमप्रस्तुतप्रशंसति संदेहः। यथा वा- नयनानन्ददायीन्दोर्बिम्बमेतत्पसीदति। अधुनाऽपि निरुद्धाशमविशीर्णमिदं तमः ॥५७५॥ अन्र च किं कामस्योद्दीपकः कालो वर्तत इति भङ्गन्धन्तरेणाभिषा- नात्पर्यायोक्तम्, उत वदनस्थेन्दुबिम्बतयाऽध्यवसानादतिस- योक्तिः, किं वैतदिति वकत्रं निर्दिश्य तद्रूपारोपवशादूपकम्, अथवैतयोः समुच्चयविवक्षायां दीपकम्, अथवा तुल्ययोगिता, किमु भदोषसमये विशेषणसाम्यादाननस्यावगतौ समासोक्ति:, आहोस्विरिन्मुखनम्ल्यमस्तावादपरस्तृतमशंसेति बहूनां संदेहादयमेव संकर: । यत्र तु न्यायदोषयोरन्यतरस्यावतार:, तत्रैकतरस्व निश्न-

समुचयेनेति। एकस्य चेत्यत्र चकारेण समुच्चयदोतकेन। जहेति। यथा गम्भीरो यथा रत्ननिर्भरो यथा निर्मलच्छायः । तथा कि विधिना स सरसपानीयो जलनिधिर्न कृतः । सरसेति सरसपानीयः सरसवाणीकक्। नयनेति। आभ्ञा आस्था अपि। तमो मोहोऽपि। एतयोरिति। वक्त्र- निम्बयोः। समुचयेति। बिम्बं मुखं चैतत्पसीदतीति भङ्गा । एकस्य मकृतत्वेऽन्यस्याकृतत्वे दीपकम्। द्योरपि पकृतत्वेऽमकृतत्वे था तुन्ययोषिता। अयमेवेति। अनिश्रयात्मा।

१-' यथा गम्भीरो यथा रननिर्भरो यथा च निर्मलच्ळायः । तथा कि विविधा एष सरसपानीयो अलनिधिर्न कृतः H ?

११० द० उल्ास:] काव्यभकाश:। ११३

याब संसय: । न्यायक साधकत्वमनकूलता। दोषोऽपि बाधकत्वं प्रतिकूलता। तत्र 'सौआाग्यं वितनोति वक्त्रशशिनो ज्योत्स्नेव हासदुतिः।' इत्यत्र मुख्यतयाऽवगम्यमाना हासदुतिवक्त्र एवानुकूल्यं भजत इत्युपमायाः साधकम्, शशिनि तु न तथा प्रतिकूलेति रूपक पति तस्या अबाधकता। 'वकत्रेन्दौ तव सत्ययं यदपरः शीतागुरभ्युद्यतः ।' इत्यत्रापरत्वमिन्दोरनुगुणं न तु वक्त्रस्य प्रतिकूलमिति रूप- कस्य साधकर्ना प्रतिपद्यते, न तूपमाया बाधकताम्। 'राजनारायणं लक्ष्मीस्त्वामालिङ्गति निर्भरम।' इत्यत्र पनरालिङ्गनमुपमां निरस्यति। सदशं प्रति परप्ेयसीय- - आनन्दमन्थरपुरंदरमुक्तमाल्यं मौलौ हठेन निहितं महिपासुरस्य। पादाम्बुजं भवतु नो विजयाय मञ्जु

इत्यत्र मज्जीरशिञ्जितमम्युजे मतिकूलमसंभवादिति रूपकस्य

वक्त्रेति। अत्र वक्त्रं शशीवेत्युपमा न तु वक्त्रमेव शशीति रूपकमि- त्याह-मुख्यतपेति। हासघुतिः प्रकृतत्वान्मुख्या। सा च वक्त्रानुगु- णेत्यृपमासाधिका। तस्या इति। हासघुतेः । एतस्याथ शु्कतया चन्द्रेऽपि किंचिदानुकूल्यमस्तीत्यतो न बाधकत्वम्। वक्त्रेन्दाविति। अन्ञा- परत्वं रूपकस्य साधकतां प्रतिपद्यत इति योगः । अपरत्वमिति। वक्त्रस्प बहुत्वादपरत्वमविस्मयावहमिति नानकूलम्। चन्द्रे त्वेकत्वादविस्मयावहृत्ये- नासुकूलमेव। साधकत्वेनोत्तवा वाधकत्वेनाSSइ-राजेति। राजैव नारायण इति रूपकसमासः। उपमानमाधान्ये रूपकसुपमेयपाधान्य उपमेति सर्वभ झेयम्। सद्दशमिति। राजानम्। प्रेयसी लक्ष्मीः। निजपतितुल्यमन्यं कान्ता नाऽडलिङ्कतीत्वर्थः । सदाम्बुजमिति। अननोपमार्या पाद्म्राधान्ये नपडध्वनियोगो घटते।

संकेतसमेत :- [१० द० उक्लास: ]

वाघकम्, न तु पादेऽनुकूलमित्युपमायाः साधकममिधीयते । विध्युपमर्दिनो बाधकस्य तदपेक्षयोत्कटत्वेन प्रतिपत्तेः । एवम- न्यप्रापि सुधीभि: परीक्ष्यम्। स्फुटमेकत्र विषये शब्दार्थालंकतिद्यम्। व्यवस्थितं च अभिन्ने एव पदे स्फुटतया यदुभावपि शब्दार्थालंकारौ व्यवस्थां समासादयतः, सोऽ्यपर: संकरः । उदाहरणम्-

विस्तीर्णकर्णिकमथो दिवसारविन्दम्।

वद्धान्धकारमधुपावलि संचुकोच ॥। ५७७॥ अत्रैकपदानुपविष्टौ रूपकानुपासौ। तेनासौ त्रिरूपः परिकीर्तित: ।१४१। तदयमनग्राद्यानुग्राहकतया, संदेहेन, एकपद्पतिपाद्यतया च व्यवस्थितत्वाधिप्रकार एव संकरो व्याकृतः। प्रकारान्तरेण तु न सक्यो व्याकर्तुम्, आनन्त्यात्तत्मभेदानामिति। प्रतिपादिताः शब्दार्थोभयगतत्वेन त्रैविध्यजुषोऽलंकाराः । कुतः पुनरेष नियमो यदेतेर्षां तुत्येऽपि काव्यशोभातिकये-

रूपके त्वम्बुजस्य प्राधान्ये न घटते । विष्युपमर्दिन इति। यद्यपि म- च्ीरसिञ्जितं रूपकं प्रति बाधकं पादानकूल्यादुपमां प्रति साधकं च स्यासथाऽपि बाधकत्वेनव व्यपदेशः । प्रधानेन व्यपदेशा भवन्तीति न्यायात्। साधकत्वापेक्षया बलिष्ठत्वेनोत्कटतया प्रतीतेर्वाधिक प्धानम्। तदपेक्षयेति। साधकत्वापेक्षया। अत्रैकपदेति। यद्यप्येतदरिवलवाक्यगं सावयवं रूपकं तथाऽपि पतिपदं रूपकभावात्तथा व्यपदेश इत्येकपदानुभवेशः। शब्दार्थवर्त्यलंकारसंकर- स्तूगोक्त: संसृष्टिरेवेति त्रिधेव । प्रकारान्वरेणेति। प्रकारत्रयावृन्य- पकारेण / सर्वेडलंकारा: संकरे उदाहर्तुमशक्या इत्यर्थ:। तव्प्रभेदानामिति। तस्य प्रभेदासयः प्रकारा:। तेषामपि भेदास्तदलंकारान्तरयोगा:।

८१·द० उल्लास: ] काव्यमकाका।

तुत्वे कशिदलंकार: श्दस्य कश्िदर्यस्थ, कश्रिचाभयस्पेति चेत्। उक्मत्र, यथा काव्ये दोषगुणालंकाराणां शब्दरार्थोभय- गतत्वेन व्यवस्थायामन्वयव्यतिरेकावेव प्भवनः । निमित्तान्त- रस्याभावात्। ततश्र योऽलंकारो यदीयान्वयव्यतिरेकावनुविधत्ते, स तदलंकारो व्यवस्थाप्यत इति। एवं च यथा पुनरुक्तवदा- भास: परम्परितरूपकं चोभयोर्भावाभावानुविधायितयोभयालं- फारौ तथा सब्दहेतुकार्थान्तरन्यासमभृतयोऽषि द्रष्टव्याः । अर्थस्य तु तत्र वैचित्यमुत्कटनया प्रतिभासत इति वाच्यालंकारमध्ये वस्तुस्थितिमनपेक्ष्यैव लक्षिताः। योऽलंकारो यदाश्रितः स तद- कंकार इत्यपि कल्पनायामन्वयव्यतिरेकावेव समाश्रयितव्यां। तदाशरयणमन्तरेण विशिष्टस्याSSश्रयाश्रयिभावस्याभावादित्यलं- काराणां यथोक्तनिमित्त एव परस्परव्यतिरेको ज्यायान्। एषां दोषा यथायोंगं संभवन्तोऽपि केचन। उक्तेष्वन्तर्भवन्तीति न पृथक्पतिपादिताः ।। १४२॥ तथा हि-अनुपासस्य प्रसिद्धयभावो वैफल्यं वृत्तिविरोष इति ये त्रयोऽनर्थास्ते मसिद्धिविरुद्धत्तामपुष्टार्थत्वं प्रतिकूलवर्णता च यथाक्रमं न व्यतिक्रामन्ति। तत्स्वभावत्वाद्। क्रमेणोदा- हरणम्-

भावाभावािति । भावोऽन्वयः । अभावो व्यतिरेकः । प्रभृतयोऽपीति।

स्विति। वस्तुतस्तु परम्परितरूपकादेरुभयालंकारतया भिन्नत्वेन वकं युक्तावर्थालंकारेषु तत्पाठोऽर्यस्योत्कटतया वैचित्र्यात्। एवं पुनरुक्ता- भासोऽपि शब्दस्योत्कटवैचित्रयाच्छव्दालंकारत्वेनोक्तः । नन्वाश्रयाश्र- पिभावः शब्दार्थालंकारत्वे हेतुर्नान्वयव्यतिरेकावित्याह-योऽलंकार इति। विशिष्टस्पेति । यत्राऽडश्रयस्य नित्यता नास्ति। नित्यस्य हि नान्वयव्य- तिरेकी निबन्धनम्। नित्यस्य व्यतिरेकाभावात्। व्यतिरेकः । भेदः.। एषामिति। अलंकाराणाम्। उ्तेष्विति। दोषेतु। अनर्था इति। दोषा:। प्रसिद्धीति। कदाचिच्च क्री हरिमियोऽपि स्वाद्। अन्यानि यु न रठन्त प्रव।

१९६ ससमे [०द० उललास: ]

चक्री चक्रारप्टि हरिरपि च हरीन्धूर्जटिर्धूर्ध्वजान्ता- नक्षं नक्षत्रनाथोऽरुणमपि वरुण: कूबराग्रं कुषेर:। रंहः संघः सुरारणां जगदुपकृतये नित्ययुक्तस्य यस्य स्ताति शी तिमसभ्नोऽन्वइमहिमरुवेः सोऽवतात्स्यन्दनो व:॥५७८। अत्र कर्तृकर्मपतिनियमेन स्तुति रनुपासानुरोधेनैव प्रतिपादिता न पुराणेतिहासादिषु तथा प्रतीतेति प्रसिद्धिविरोधः । भण तरुणि रमणमन्दिरमानन्दस्यन्दिसुन्दरेन्दुमुखि। यदि सल्लीलोल्लासिनि गच्छसि तर्तकि त्वदीयं मे ॥५७८॥

परिसरणमरुणचरणे रणरणकमकारणं कुरुते ॥। ५८० ॥ अन्र वाच्यस्य विचिन्त्यमानं न किंचिद्पि चारुत्वं प्रतीयत इत्यपुष्टार्थतवानुमासस्य वैफल्यम्। अकुण्ठोत्कण्ठया पूर्णमाकण्ठं कलकण्ठि माम् । कम्बुकष्ठथाः क्षणं कण्ठे कुरु कण्ठार्तिमुद्धर।। ५८:॥। अत्र शृङ्गगरे परुषवर्णाडम्बरः पूर्वोक्तरीत्या विरुध्यत इति परुषानुपासोऽत्र प्रतिकूलवर्णतैव वृत्तिविरोधः। यमकस्य पादत्रयगतत्वरेन यमनमप्युक्तत्वं दोष:। यथा- भुजंगमस्येव मणि: सदम्भा ग्राहावकीर्णेव नदी सदम्भाः। दुरन्तर्तां निर्णयतोऽपि जन्तोः कर्षन्ति चेतः पसभं सदम्भाः ॥५८२॥ उपमायामुपमानस्य जातिपमाणगतन्यूनत्वमधिकता वा ताह. श्यनुचितार्थत्वं दोषः। धर्माश्रये तु न्यूनाधिकत्वे यथाक्रमं हीनपद- त्वमधिकपदत्वं च न व्यभिचरतः । क्रमेणोदाहरणम्- चण्डालैरिव युष्माभि: साइसं परमं कृतम् ॥५८३ ॥ वहिस्फुलिङ्ग इव भानुरयं चकास्ति॥५८४॥

रमणेति। रमणं क्रीडा न पियः । अकारणमिति। अस्या अघटनाठ्। अकुण्ठेति। शृङ्गगरे खुपनागरिका वृत्तिर्योग्या। भुजंगमस्येति । सदंशन्दो निपातश्छान्दस: सदार्थः । सदं भासते सदभाः । सदम्भाः सज्जला।सदम्भा: खलाः। ताडशीति। जातिपमाणगता । चण्डालैरिति। अत्र जातिन्यूना। वह्धीति। अत्र प्रमाणम् ।

१. द० उल्लासः ] काच्यमंकाशी।

अपं पचासनासीनयक्रवाको विराजवे। युगादी भगवान्येधा विनिर्मित्सुरिव पजा: ।। ५८५॥ पातालमिव नाभिस्ते स्तनौ क्षितिघरोपमौ। घेणीदण्डः पुनरयं कालिन्दीपातसंनिम: ।।५८६॥ अत्र चण्डालादिभिरुपमानैः प्रस्तुतोऽर्योऽत्यर्थमेव कदर्थित इत्यनुचितार्थता। स मुनिर्लाञ्छितो मौड्पा कृष्णाजिनपटं बहन। व्यराजन्ीलजीमूतभागाश्िष्ट इवांसुमान् ॥५८७॥ अभोपमानस्य मौज्जीस्थानीयस्तडिल्लक्षणो धर्मः केनापि पदेन न प्रतिपादित इति हीनपदत्वम्। स पीतवा सः पगृहीतक्ाङ्नें मनोजभीमं वपुराप कृष्णः। शतहदेन्द्रायुधवाभिशायां संसृज्यमान: शशिनेव मेघ: ॥।५८८।। अश्रीपमेयस्य शक्खादेरनिर्देशे शिनो ग्रहणमतिरिच्यत इत्प- विकपदत्वम्। लिङ्गवचनभेदोऽप्युपमानोपमेवयो: साधारणं चेददर्ममन्यरूपं डर्याचदेकतरस्येव तद्दर्मसमन्वयावगते: सविश्रेषणस्पैव तस्यो· पमानत्वमुपमेयत्वं वा प्रतीयमानेन र्मेण प्रतीयत इति प्रक्रान्त- स्वार्थस्य स्फुटमनिर्वाहादस्य भग्नमक्कमरूपत्वम् । यथा- चिन्तारत्नमिव च्युतोऽसि करतो धिठ्मन्दभाग्यस्व मे ॥५८९॥

पाताळमिति। पातः पवाइः। अत्र ममाणस्याऽडधिक्यम्। अयं पद्येत्यन्र शु जाते: । अन्यरूपमिति। उपमेयरूपमुपमानरूपं वा। तस्येति। धा्रिण: । प्रतीयमानेन। शब्दानुक्तेनोभयानुगमक्षमेण। श्रव्दोक्त समानव्यतिरिक्ते केनापीत्वर्थ:। भम्नेति। उपमेयस्य विशेषणादिकमुपमाने चेस निर्म्धदं तदा मक्रमयफ्र:। चिन्तेति। अन्र च्युतत्वादिको धर्म उपमानोपमेययोः प्रत्येकमन्य- सिक्कवचन इति मक्रमभङ्ग:। लिङ्गवचनविपरिणामेन यद्यपरस्यापि संबन्धस्तदाऽभ्यासरूपवाक्यभेदे वाकयदयी। तथा सति पकृतार्थपतीति- धर्यपधीयते। विषरिणामय्र साहित्ये न स्थास्।

संकेतसमेत :- [१० द० उद्घासः ]

सक्तवो भंक्षिता देव शुद्धा: कुलवधूरिव ।। ५९० ॥ यत्र तु नानात्वेऽपि लिङ्गवचनयो: सामान्याभिधायि पदं स्वरूपभेदं नाऽडपद्यते, न तत्रैतद्दूषणावतारः। उभयथाऽप्यस्या- मुगमक्षमस्व्रभावत्वात्। यथा- गुणैरनयैंः प्रथितो रत्नैरिव महार्णव: ।। ५९१॥ तद्वेषोऽसदृशोऽन्याभि: स्त्रीमिर्मधुरताभृतः । दघते स्म परां सोभां तदीया विभ्रमा इव ॥ ५९२॥ कालपुरुषविध्यादिभेदेऽपि न तथा मतीतिरस्खलितरूपतया विश्रान्तिमासादयतीत्य सावपि भग्रपक्रमतयैत्र व्याप्तः । यया- अतिथि नाम काकुत्स्थात्पुत्रमाप कुमुद्दती। पश्चिमाद्यामिनीयामात्मसादामिव चेतना ।। ५९३।। अत्र चेतना प्रसादमामोति न पुनरापेति कालभेदः ।

कौसुम्भरागरुचिरस्फुरदंशकान्ता। विभ्राजसे मकरकेतनमर्चेयन्ती वालपवालचिटपप्रभवा लतेष ।। ५९४। अम्र लता विभ्राजने न तु विभ्राजस इति संबोध्यमाननि- छस्य परभागस्यासंबाध्यमानविषयतया व्यत्यासात्पुरुपभेदः । गङ्गेनव पवहतु ते सदेव कीर्निः ॥ ५९५॥ इत्यादो च गङ्गन प्रवहति न तु पवहतु इति अप्रवृत्तपवर्तना-

अनर्ध्येरिति । गुणरत्नानां पुंक्रीवानां विशेषणत्वेऽपि न स्वरू पभेद:। असदृश इति। टकिबन्तत्वे स्वन्तं जसन्त च । मधुरतया भृतो मधु रतां वा विभतीति। न तथेति। कोविदमसिद्धप्रकारेण। प्रत्यग्रेति। मज्जने स्नानवुडने। ताभ्यां विशेषेण विविक्ता मूर्ति- र्यस्याः सा तथा। अन्तःशब्दः स्वरूपे संबन्ध वा। लता त्वशुमि: कान्ता। अर्चयन्ती पूजयन्ती सोभयन्त्री च। अत्र राज्ी संबोध्या न लता। परभाग: । युष्मदर्येः ।

[ १०द० उल्लास: ] काव्यप्रकाश: ।

त्मनो विधे:। एवंजातीयकस्य वान्यस्यार्थस्योपमानगतस्यास- भवाद्विध्यादिभेद:। ननु समानसुच्चरितं प्रतीयमानं वा धर्मान्तरमुपादाय पर्य- वसितायामुपमायामुपमेयस्य मकृतधर्माभभिसंबन्धान्न कक्षित्का- लादिभेदोऽस्ति। यत्राप्युपात्तेनव सामान्यघर्मेणोपमाऽवगम्यने, यथा-'युधिष्ठिर इवायं सत्यं वदतीति,-तत्र युधिष्ठिर इव सत्यवाचयं सत्यं वदतीति पतिपत्स्यामहे। सत्यवादी सस्यं वदतीति च न पौनरुक्त्यमाशङनीयम् । रैपोषं पुष्णातीतिव सुधिष्ठिर इव सत्यवदनेन सत्यवाद्ययमित्यर्थावगमात। सत्य- मेवैतत्। किं तु स्थितेषु प्रयोगेषु समर्थनमिदं न तु सर्वथा निर- वधं प्रस्तुतवस्तुपतीतिव्याघातादिति सचेतस एवात्र प्रमाणम् । असादृश्यासंभवावप्युपमायामनुचितार्थतायामेत पर्यवस्यतः। यथा- प्रध्नामि काव्यशशिनं विततार्थरश्मिम् ॥ ५९६ ॥ अत्र काव्यस्य शशिनाऽर्थानां च रद्मिभिः साधर्म्य कुत्रापि न प्रतीतमित्यनुचितार्थत्वम्। विधेरिति। अमवृत्तपवृत्तिरूपस्य गङ्गायामसंभवादिति योग:। एवं- जातीयकस्पेति। निमन्त्रणादेः। गमिव्याम्युपद्दास्यतां वामन इवेत्यादा- विव रचित्कालपुरुषविध्यादियोगेनापि दोष: स्यात। उच्चरितमिति। गन्दोक्तम्। प्रतीयमानमिति । अनुक्तमपि मम्पमि- त्यर्थः । यथा पश्ममिव मुखमित्यादौ भातीत्यादि गम्यधर्मान्तरेणोपमा । कालादिभेदवाचकात् काव्ये साक्षादुक्ताद्वर्मादन्यो धर्मो धर्मान्तरम्। प्रकृतेति। कालादिभेदवाची मकृतो धर्म आपेत्यादि:। सामान्यधमें- णोते। कालादिभेदवाचिना। युधिष्टठिरो ह्ववदत् । अयं तु वदतीति कालभेदो व्यक्तः। सत्यवाद्ययमिति। युधिष्टिर इव सत्यवादी सबसौ सत्यं वदतीति न कालभेदः। सत्यवादित्धर्म गम्यमादायात्रोपमाभि- बाडे न कालभेद इत्यर्थः ।

संकेतस मेत :- [१. द० उल्ास:]

निपेतुरास्वादिन सस्य दीक्षा: परा धनुर्मण्डलमध्यभाज:। जाउ्वल्यमाना इव वारिषारा दिनार्थभाज: परियेषिण्मोडर्कात् ॥५९७।। अन्रापि ज्वरून्तयोऽम्युधारा: सूर्यमण्डलाभिष्पतन्त्योन संभ- नम्तीत्युपनिषध्य मानोडथॉडनीचित्यमेव पुष्णाति। उत्मेक्षायामपि, संभावनं घुवेवादय एव शब्दा बक्तुं सइन्ते, न यथाशष्दोऽपि। केवलस्यास्य साधर्म्यमेव प्रतिपादयितुं पर्या- सत्वाद। तस्य चास्यामविवक्षितत्वादिति तत्राशक्तिरस्यावाच- कत्वं दोष:। यथा- उदयो दीर्घिकागर्भान्मुकुलं मेचकोत्पलम्। नारी खोचनचातुर्येशडडनसंकुचितं यथा।५९८ ॥ उत्मेक्षितमपि तास्विकेन रूपेण परिवर्जितत्वाभिरुपारूप- परुपम्, तत्समर्यनाय यदर्थान्तरन्यासोपादानं तदालेखयमिव गगनतलेऽत्यन्तमसमीच्ीनमिति निर्विषयत्वमेतस्यानुचितार्थतैय दोष: । यया- दिवाकराद्रक्षति यो गुहासु लीनं दिवाभीतमिवान्धकारम्। सुद्रेऽपि नूनं भरणं पपनने ममत्वमुच्चै:भिरसामतीव ।।५९९।। अन्नाचेतनस्य तमसो दिवाकराश्रास एव न संभवतीति कुत एव तत्मयोजितमद्रिणा परित्राणम्। संभावितेन तु रूपेण प्रति- भासमानस्यास्य न काचिद नुपपतिरवतरतीति व्यर्थ एव तत्सम- र्बनार्यां यस्नः ।

न संभवन्तीति। कथं तदुपमानी भविष्यन्तीति भाव: । केवलस्पेति। असमासस्थस्य । समासस्थस्तु योग्यताययर्थवादी स्पाद् । तस्व चेति। साधर्म्यस्य। अस्यामिति। उत्पेक्षायाम् । तत्रेति। संभावनाभिधाने। मेचकोन्पलं नीलोत्पलम्। प्रस्यमिति। निर्गताभिधानपत्ययं प्रतिभासमानस्यास्पेत्युत्मेक्षणरू. पस्य व्यर्थ पवेति उत्म्रेक्षामात्रमेव युक्तं न तत्समर्थकोर्ऽर्थान्तरन्यास:। दिवाभीरुम्व्दस्योलूकार्थतवेन न समुन्ितोपमाव्याखयारयां नैतहोषा- बसारः।

१ल. मवायु®।

र. द० उश्रसः ] काव्यमकाका। ३०६

मकाशयतीति तर्यात्र पुनरपादाने पयोजनाभाय,दनुगदेपता यद, तदपुष्टार्थत्वं पुनरुक्ता वा दोष:। यथा- स्पृपति तिम्मरची ककुमः करैर्दयितयेव विजुम्मिततापया। अतनुमानपरिबरया स्थितं रविरया चिरयायिदिनभिया॥ ६०० ॥ अन्र तिम्मरचे: ककुमा व यथा सभविशेषणवज्ञेन व्यक्ति- विश्ेषपरिग्रहेण च नायकतया व्यक्ति:, तथा ग्रीष्मदिवसभि- योऽपि भतिनायकात्वेन भविष्यतीति कि दयितयेति स्वशब्दो- पादानेन। सेपोपमायास्तु स निषयः, यत्रोपमानस्योपादानमन्तरेण साधारणेम्ववि विश्ेषणेपु न तथा भतीतिः। यथा-

मभातसंध्येवास्वापफललु्धेहितमदा ।। ६०१।। अपस्तुतमसंसायामप्युपमेयमनयैव शीत्या भवीतं न पुनः भयोगेण कदर्थर्ता नेयम्। यथा-

तस्पेति। उपमानविञ्ञेषस्य। सपृशतीति। तापः खेदोऽपि । मानशब्द: परिमाणाभिमानयोः । विरयायिदिनो दीर्घाहा निदायः। सदृशेति। रवेः करैरिति सदभमनु- कूलं विशनेषणम्। दिनभ्ियास्तु तापयेति विशेषणम्। व्यक्तिर्लिङ्गन्म्। तद्विशेष: पुंस्त्वं खत्रीत्वं च। नायकतयेति। नायकम नायिका वेत्पे- कक्षेष:। ननु यथा पिर्या स्पृशन्तं पियं हष्टाऽन्यस्य तापः स्यात्तयाडरकें दिय: स्पृशति सति औ्रष्मश्रियोऽपि ताप इति क्ेषोपमेयमिति दाय- रेति युक्कमित्याह-ऐषेति। न तथेति। समासो्तिमतीतिः। स्वयं चेति। न सुखेनाऽडप्यत इत्यस्वापं दुर्लभं यत्फलं तलुब्धानामीहितमदा। स्वापस्य अयनफले विभ्रान्ती यो न लुग्धस्तन् हितमदा। अन्न श्ेपो- पमैव। संध्योपमानोपादानं बिना समासोक्किमतीतेरभावात्। रील्पेति। साधारणविश्ेपणरूपया ।

३०२ संकेवसमेत :- [१० द० उल्लास: ]

आहूतेषु विहंगमेषु मश्को नाऽडयान्पुरो वार्यते मध्येवारिधि वा वसंस्तृणमणिर्घत्ते मणीनां रुचम्.। खद्योतोऽपि न कम्पते प्रचालेनुं मध्येऽपि तेजस्विनां विक्सामान्यमचेतनं प्रभुमिवानामृष्टतत्त्त्वान्तरम्॥ ६०२।। अत्राचेतनस्य पभोरप्रस्तुत-विशिष्ट-सामान्यद्वारेणाडमि- व्यक्तेरयुक्तमेव पुनः कथनम्। तदेतेऽलंकारदोषा यथासंभविनोऽन्येऽप्येवंजानीयकाः पूर्वोंक्त- यैव दोषजात्याऽन्तर्भाविता न पृथक्मतिपादनमहन्तीति। संपूर्गमिदं काव्यलक्षणम्।

मध्येवेति। तृणपायो मणिरप्रधानः काचादिः। न कम्पते। न विभेति । अपस्तुतेति । अप्रस्तुतमचेतनत्वेन विशेषितं च यत्सामान्यं मशकादि तद्द्वारेण। अन्येऽपीति। यथा- कचित्कालेऽपसरता कचिदाहत्य निध्नना। शुनेव सारङ्गकुलं त्वया भिन्नं द्विषां बलम्। अत्रोपमायां शुनोपमानेन प्रकृतार्थकदर्थनेऽनुचितार्थता। रचिदिति सामान्येन निष्पाद्य पश्चात्कालेन योग। अन्यथातु निन्दानिषेध्चिन्त्यः। पोत्साइननिन्दादावनुचितार्थताऽपि न दोष:। यथा- इनूमानिव प्रेषणे प्रेष्य एष: । वियोगे मारकः स्रीणां चण्डाल इव चन्द्रमाः । इत्यादौ। यस्यार्केसुभगा मूर्चि: सच्चक्रानन्ददायिनी। अत्रार्क्रेण सह मूर्तेः साम्यं वाच्यं न सुभगत्वमात्रम्। सब्यक्रेति विशेषणवैयर्थ्यमसङ्गात्। न च तत्साम्यं तुल्यादिशन्दवत्सुभगशब्दो वक्तीत्युपमां पत्यवाचकत्वम्। राजा कुबलयोलासी पीयूर्षाशुरिवारुचद्। इत्यादौ राजशब्दस्योभयाथत्व्रेन श्लेषनिष्पस्या स्वार्थसिद्धौ बक्षी- एम्यकल्पनं तदधिकम्। औपम्यं ार्थमेव हयम् । यङ्गरयसवात्।

[१· द० उल्ास: ] काव्यप्रकाशः। ३०३.

इत्येष मार्गो विदुर्षा विभिन्नोऽप्यभिन्नरूपः प्रतिभासते यत्। न तद्िचित्रं यदमुत्र सम्यग्विनिर्मिता संघटनैव हेतुः ।। १।। इति श्रीमम्मटभटृविरचिते काव्यपकाशऽर्थालंकारनिर्णयो नाम दशम उल्लास: । समाप्तश्वायं काव्यप्रकाशः ।

न श्ान्दम्। एवं- दिलीप इति राजेन्दुरिन्दुः क्षीरनिधावित्र। इत्यत्र राजेति श्लेषं हित्वा इन्दुः श्रीरनिधाविवेत्युपमा राजेन्दु- रिति रूपकमुक्तम् । न चोपमा व्यङ्गयार्थाधिक्यव्रतोः श्लेषरूपकयोः समा स्याद्। व्यङ्रयार्थस्पर्शाभावात्। तस्मादन्रीपमाऽधिका । निर्मोक- मुक्तिरिव गगनोरगस्येत्यादौ रूपकेणैव साम्यस्योक्तत्वादिवमयोगेऽधिक- पदत्वं दोष: । तथा- लक्ष्मीरप्यरविन्दसौधवलभी निर्व्यूददपर्यडड्डि का। इत्यत्रारविन्दस्य केनापि साम्ये सौधत्वेन रूपकमस्तु। वलभ्यादीना तु न किंचिद्ूष्यमस्तीत्यधिकपदत्वम्। तथा- या घर्मभासस्तनयापि शीतलैः स्व्रसा यमस्यापि जनस्य जीवनैः । कृष्णाडपि शुद्धेरधिकं विधातृभिर्विहन्तुमंहांसि जलै: पटीयसी॥ अत्र नद्ा: पयोभि: परमार्थांदैक्येऽपि शब्दार्पितनानात्वानुभवादि- रोधस्य भिन्नाधारत्वम्। तच्ासंभवि । विरोधस्यैकाधारत्वेनोक्तत्वा - दित्यसंभवो दापः । तरङ्गय दृशोऽङ्गणे पततु चित्रमिन्दीवरम्। (स्फुटी कुरु रदच्छदं त्रजतु विद्रुमः श्रवेततान्। क्षणं वपरपावृणु स्पृशत काञ्चनं कालिमाऽप्युदश्चय मुखं मनाग्भवत् च द्विचन्द्रं नभः॥विद्धशाल:०३।२७) इत्यत्रोपमानभूतेन्दीवरादेवपकर्षद्वारेण नेत्रा:नां व्यतिरेको वक्तुं प्रक्रान्तः । स च भवतु च द्विचन्द्रं नभ इत्युत्त्या साम्यमात्रमतीतौ न निर्ष्यूढ इति व्यतिरेके भग्नपक्रमत्वम्। भवतु तद्विचन्द्रं नभ इति तु युक्तम्। एवमपि नभोमुखयोनन्व्रियसंगतिः। अङ्गण उदञ्चय मनाग्मुख- मित्युक्त्या मुखाश्चितमङ्गणं चन्द्राञ्चिताद्वयोम्नोऽधिकं तद्द्वारेण च चन्द्रान्मुखमधिकमिति तु युक्तम्। इत्येष इसि। एघोडचुतोऽलंकाराध्वा। विभिन्ऽपीति नानाग्रन्धगततवेन

२०४ संकेतसमेतः काव्यमकाशः। [१.द० उछास:]

पार्थकयेन स्थितोऽपि यदेकरूपो भाति तन्र संघटना विसंस्युलस्य सुख- बोषायैकन्र संग्रह्णं हेतुः । ग्रन्था: सर्वेऽ्यभ्रान्तर्ममा इत्यर्थः । अप चायं ग्रन्थोऽन्येनाSSरग्घोऽपरेण समापित इति द्विखण्डोऽपि संघ- टनावसादखण्डायते। सुघटं छलक्ष्यसंधि स्पादित्यर्यः। श्रीभोजेन जैमि-

स्केर्षाचिद चमत्कारकारित्वास्केणंचित्काव्यसरीरत्वाच तानि नात्र काव्या- संकारतया पतिपादितानीति॥ अदष्टदोपात्समृतिबिभ्रमाच्च यदर्थदीनं लिखितं मयाजन। तर्सर्वमायें. परिशोधनीयं प्रायेण मुसन्ति हि ये लिखन्ति। पुभमस्तु सर्वजगतः परहितनिरता भवन्तु भूतगणा: । दोषा: पयान्तु नाभं सर्वत्र सुस्ी भवतु लोक:।। ॥ इस्याचार्यश्रीमाणिकयचन्द्रविरचिते काव्यमकाशसंकेते दसमोल्ठाससंकेतः समापः।।

काव्यपकाशस्थविषयाणां वर्णानुक्रमेण सूचीपत्रम्।

विषय: पृष्ठम् अन्यशब्दसंनिधि: ... २९ अ. अन्योन्यम् ... .... २७४ .... अकाण्डे छेद :... ... १७७ अपदयुक्त: १६१ ... ... ... अकाण्डे प्रथनम् १७६ ... .. अपदस्थपद्रम् ... १५० .... अकमम् ... ... १५४ अपदस्थसमासम् १५० ... ... अगूढव्यङपम् ९६ .. अपराङ््व्यङ्यम् ९७ .... भगढव्यक्या लक्षणा ... ... २६ अपस्मार: १३ ... .. . अङ्गस्यातिविस्तृतिः १७७ अपह्नुतिः .... .... २३६ ....

... .... १७७ अपुष्टः १५६ ... ... .... अतदणः .. २८७ S अतिशयोक्ति: २४४ अप्रतीतम् १२६ ... .... १३३ ... अत्यन्ततिरस्कृतम् S १२३ 1 ... ... ३८ अद्भुतरसः ५८ अप्रयुक्तम् १३१ .... .... ... अधमकाव्यलक्षणम् ९ .... अभस्तुतप्रशंसा २४० .... ... अधिकपदम् १४५ . . अप्रस्तुतप्रशंसादोषा: ३०१ अधिकम् २७९ .. ... अभवन्मतयोगम् ... १४७ अनङ्गस्याभिधानम् .. १७९ अभिधामूलव्यअ्ञना ... .. २८ अनन्वयः .... २२९/ ... .. अभिधालक्षणम् १६ .... .... अनभिहितवाच्यम् ... १४९ .. भभिनय: २९ .. .A. अनवीकृत: .... १६१ ... ... अनियमपरिष्टत्तः १६२ भमतपरार्थम् ... ... १५६ ... ... ....

अनुचितार्थेम् ... S १२४ अमर्ष: ६३ . . . ...

.. १३१ अर्थ: २९

अनुपास: २०१ अर्थदोषः ... १५६ ... अनुप्रासदोषा :.. २९५ अर्थभदाः ११ ... .:.. .... ... ... अनुभावविभावयोः कष्टकल्पनया अर्थव्यअ्ञकत्वम् ३१ ...

व्यक्ति: १७५ .... .... ... ७२

अनुमानम् २७० अर्थान्तरन्यासः २५६ .... ...

अनुवादायुक्त :... १६४ अर्शान्तरे संक्रमितम् ३७ ... ... ..*. .s ..

कोव्यमकाश्षस्थनिषयाणा वणानुक्रमेण सूचीपत्रम्।

अर्थालंकारा: २२९ उत्तमकाव्यळक्षणम् .... ... .... .... अर्धोन्तरैकवाचकम् .... १४६ उत्तरम् २७४ ... ... अलंकारदोषा: २९५ उत्पेक्षा २२९ .. ... अलंकारलक्षणम् १८६ उत्प्रेक्षादोषा: .... ३०० .. . ....

६९ उदात्तम् २६९ ... ...

अलंकारस्योपकारत्वम् .... १८६ उन्माद: १२ ... ....

मलसष्यकमव्यक्रय: ३९ उपनागरिका २०२ ... ... :.. अवहित्यम् ६३ उपमा २१९ ... ... ... ... ..

१२४ उपमादोषा: ... २९६ ... अवाचकम् ... १३२ उपमेयोपमा २२९ उपहत लुप्तविसरगेम् १४२ ...

अविमृष्टविधेयांशम् १२७ उपादानलक्षणा १८ ... .... .. ११३ उपधिभेदा: ... १३ . . .... अविवक्षितवाष्पः ... ३७ उभयालकारा :.. .. २१७ अविशेषपरिवृत्त: ... १६२ ए . १२५ एकावली २८२ १३२ ओ. मस्ीलम १४० ... १८९ १४३ ओज :... ... ....

१६५ असंगति: २७७ औचिती २९ .... ... ... .... ... असमर्थम् १२३ औरसुक्यम् ६३ .... ... .. . ..

मसुन्दरव्यम्थम् १०३ क. ...

असया ६२ कधितपदम् १४६ ... 1 ...

अस्फूटव्यडपम् ... १०२ करुणरसः ५७ .... ... ... ...

आ. कष्टः १५७ .... ... आाक्षेप: २५३ .... काकाक्षित्व्यक्षम् १०३ .. ... ... ... आलस्यम् ६२ .... .... कारणमाला २७३ ... भवेग: ६३ काल: २९ ... ... .... .... माशी: .... २८८ 8 ... काव्यफलम् ....

उ. काव्यभदा: 6

उम्रता काव्यलक्षणम् .... ... ...

का व्यमकाशस्थविषयाणां वर्णानुकरमेण, सूचीपत्रम्।

काव्यलिङ्म् ... २६३ .... .... त. काव्योङ्रवकारणानि ... ... तङ्गण: ... .. २८७ कोमळा .... ... ... २०२ तातर्यार्थ: ११ ... ...

क्विष्टम् S १२७ । तुत्यप्राधान्यम् ... ... १०३ १३३' तुभ्ययोगिता २४८ .... ---- त्यक्तपुन:स्वीकृतः १६५

खखबन्धः २ १४: त्रास :. ६३ .... ... ....

ग त्रिलुसोपमा 1 ... २२७ गर्मितम १५१, द. ... ... गर्व: ६३ । दीपकम् २४७ ... ....

गुणभेदाः .... ... १८८ दुष्कमः १५८ .. . ... ...

गुणलक्षणम् .... १८५ दृष्टान्तः २४६ .... ....

गुणालंकारभेदः १८७ देश: ... २९ ... ....

गुणी भूतव्यङ्गयभेदगणना १०४ दोषगुणालंकाराणां शब्दार्थगतत्वम् २१० ... गुणी भूतव्य क्यभेदाः ९६ दोषलक्षणम् ... १२२ .. .. ....

गुढव्यप्या लक्षणा २४ दोघापवाद: १६५ .... ... ... गौडी ... ... २०२ १०९ ... .. गौणी लक्षणा .... दैन्यम् ६२ .. २० ...

१२६ द्विलुप्तोपमा २२६ ... ....

प्राम्यम् १३३ ध. ... १५९ धृतिः .... .. ६२ ग्लानि: ६२ ध्वनिभेदपरिगणनम् ७२ ... ..

च. ध्वनिभेदाः ३७ .... ...•

चपलता ६३ धने: संसृष्टिसंकरौ ९२ चित्रकाव्यस्वरूपम १२० .. न. चिन्ता ६२ ... ... निदर्शना .. २३९ च्युतसंस्कृतिः १२३ निद्रा ... ६१ ... .... . .

निरर्थकम् १२४. ळेकानुपास .... २०२ ... १३९ .... निर्वेद: .. .... ६२

जहता ... .... .... .... ६१ निर्हेतुः ... ... १५९

काव्यमकाशस्थविषयाणां वर्णानुक्रमेण सूचीपत्रम्।

१२४ प्रबोध: ... .... ६३ ... निहतार्थम् .... १३१ ... प्रयोजनलक्षणा २४ .... ... १३९ १२६ प्रसाद: १९० ... नेयार्थम १२३ १९६ ... १४१ ... १६० प्रसिद्धिहतम न्यनपदम् १४५ १५१ ... ... फ. प. पतत्प्रकर्षम् १४६ 1 फलस्य व्यङ्गयत्वम् ... २६ ..

पददोषा: १२२ ब. ...

पदानुपास: २०३ बन्धः २१४

पभ्बन्ध: २१५ बीभत्सरस: ५९ ... ... ...

परिकर: २७१ भ. .... ... ...

परिवृत्ति: २६२ भग्नप्क्मम् १५२ ... ... परिसंखया २७२ भयानकरसः .. ५९ ... ..

परुषा २०२ भाव: ... ... ६५ ... पर्यायः २६८ भावशबलता ६८ ... ...

पयोयोक्म् २६४ भावशान्ति: ... ... ६७ ... ...

पाजाली २०२ भावसंधि: .. .... ६८ ... पुनःपुनदीप्तिः १७६ भावस्थितिः ६९ ... .... ... ...

पुनरुक: १५८ भावाभास ६६ ....

पुनरुक्तवदाभास: २१७ भाविकम् २६३ ... ... ....

पूर्णोपमा २२० भावोदय: ६८ .. ... ... . . .

प्रकरणम् २९ भ्रान्तिमान् २८३ ... . . . .

प्रकाशितविरुद्धः १६४| ... म.

प्रकृतिविपर्ययः १७७ मङ्गलाचरणम् .. २ .... प्रतिकूलवर्णनम् १४१ मतिः ६३ ..

प्रतिकलवविभावादिग्रहः ... १७६ 'मद: .. ६२ ... ..

प्रतिवस्तुपमा ... २४६ मध्यमकाव्यलक्षणम् ९ ... ... ...

प्रतीपम् २८३ मरणम् ६३ ... .... ...

प्रत्यनाक्रम् २८० माधुयेम् १८९ ... ... ....

प्रबन्धगतधा नि: ... २४८ ... ८६ मालादीपकम् ...

र्णानुक्रमेण सूचीपशम् ५

माळोपमा २२८ व. .... ....

मीलितम् २८१ वक्त्रा दिवेशिष्टयम् .. ... .... ...

मुरजबन्ध: २१५ वक्ाकि: १९९ ... ...

मोहः .... ६२ ७३ .... .. . ... ..

य. वाक्यगतध्वनि: .... ...

यचच्छ्दविचार: १३४ १३० ... ... वाक्यदागः S ... यथासंखयम् २५६ १४१ ... ...

यमकदोषा: २९६ वाचकरवरूपम् .... ... १२ ...

यमकम् २०४ .... १०१ ....

र, वाध्यार्थविचार: .. १३

रशनोपमा २२८ वाच्यार्थस्य व्यञ्जकत्वम् .. ... ....

रसदोषाः १७३ वामनोक्ता गुणा: १९१ ... .... ... ....

रसदोषापवादाः १७२ वितर्क: ... ... ... ६३

रसभेदाः ५४ विद्याविरुद्धः १६० ... .. ...

रसस्य शन्दवाध्यता १७४ विध्ययुक्त: १६४ ... .... .... ...

रसस्वरूपम् विनोक्ति: २६१ ... ... ४० ... ...

रसादीनां पदैकदेशादिगतत्वम् .... ८६ विपयोग: ... २८ ... ....

रसाभास: ६६ विप्रलम्भशङ्गारः ५५ .. . . .. ....

रीतय: २०२ विभावना २५8 ... .. . ... ... ...

रूदिलक्षणा २४ S १२९ ... ....

रूपकम् २३२ विरुद्धमतिक्ृत् ... .. १२८ ... .... ...

रोद्ररस: ५८ विरोध: २५७ .... .... ... ... ....

ल. विरोधिता .. २९ ....

लक्षणलक्षणा विवक्षितान्यपरवाच्यः ३९ ... १९ ... ... ..

लक्षणा मूलव्यञ्ञना २६ विशेष: .... २८६ ... ... ...

लक्षणास्वरूपम् १६ विशेषपरिवृत्त :... .... १६२ ... ... ...

लक्ष्यार्थस्य व्यअकलम् ... १२ विशेषोक्ति: २५५ .. .. ... ...

लाक्षणिकशब्द: २६ विषमः २७८ ... ... ... ... ...

लाटानुपास: २०२ विसंधि: १४२ ... .... ... ... लिङ्रम् २९ वीररस: ५८ .... .... लप्तोपमा २२३ वृत्यनुपास: २०२ ... ... ... ....

६ णोनु

वेदभी ... २०२ स. व्यक्ति: २९ संकर: .. २९०. .. ... ....

व्यस््पार्थस्य व्यञकत्वम् १२ संकीर्णम् १५१. ...

व्यज़कशब्द: .... १२६ .... ३०

व्यञ्ञनास्थापनम् १०६ संदिग्ध: .. । .. ११२ ...

न्यतिरेक: १५९ ... २४९ ... ....

व्यभिचाररिणः शन्दवाच्यता १७४ संदिग्ध प्राधान्यम् ... .... १०२ ... व्यभिचारिभावा: ६२ संदेहसंकरः .. २९१ ...

व्याघातः संभोगशक्गार: ... 44 .. .... .. २८८ + ..

व्याजाक्ति: संयोगः २८ .. २७१ ... ... .... ... व्याजस्तुतिः २६० संलक्ष्यक्रमव्यङ्पम् ६९ ...

व्याधि: ६३ संसष्टिः .. ११८ ... s ....

व्याहत: १५७ सनियमपरिवृत्तः १६१ .... ... .... .. ब्रीडा .... ६३ ... .. २११ .. .... ... समम् ... २७८

शक्तिसंकोचकाः २८ समाधि: २७७ .. .. ... ...

.... १४६ .... ... ६२ समाप्तपुनरास्तम् ...

शब्दभेदा: ११ समासोक्ति: ... २३८

... ७७ समासोक्तिदोषाः ३०२

शब्दालंकारा :.. .... १९९ समुच्य: २६६ ... शब्दालंकारार्थोलंकारभेद: २९५ सर्वतोभद्रम् ... २१६

शान्तरस: ६५ ससंदेहः २३०

शुद्धा लक्षणा .... १८ सहचरभिन्न: .... १६३

शुझ्ाररस: ५४ सहोक्ति: २६०

श्रम: ... ६२ साकाकक्ष: १६३ ... .... ... ..

१२२ साधकबाधकप्रमाणानि .... १९२ .. श्रुतिकटु ... ... १३० साध्यवसानलक्षणा २० ... १३८ सामर्थर्यम् .... २९ .... श्रुतिक्तियदिविचार: ... ... ११२ सामान्पपरिवृत्तः ... S २०८ सामान्यम् २८५ .. .. .. २३८ सार: ... .... २७६ सेपोपमा .... ... ३०१ सारोपलक्षणा .... ... २०

काव्यमकाशस्थविषयाणां वर्णानुक्रमेण सूचीपत्रम्।

साहचर्यम् .. २५९ .. ... २९ स्वमावोरक्ति: ... .. ..

सुप्तम् .... ६३ स्वर: २९ .... ...

सूक्ष्मम् २७६ .... स्थायिन: शब्द्रवाध्यता ... .. १७५ हतवुसम २४३ .... ...! ... स्थायिमावा: ५९ ... .. हषे: . . . ....

स्मरणम् ... २८२ हास्यरस: ५७ ... स्पृतिः .... .... ६२। हतु: २७३ .. ... ... ....

। श्रीः ।।

काव्यप्रकाशे रुकेते च निर्दिष्टानां श्रुतिसूत्र- श्लोकादीनां वर्णानुक्तमेण सूचीपत्रम्।

शो० अ० शलो० अ० पृष्ठ, . । अ. अदृष्टे दश १०२ अ इ पिहु ३ १ अद्यापि स्तन .... १५० भक लितत ... १५४ अद्वावत्र प्र १८८ ...

अकुण्ठो S १४१ अधि करतल १४६ .. २९६ २५१ अनक्कम्न्न १२२ अखण्डम ... ... ९६ अनङ्गरक १९६ .... भगढमप ... 1 ... अपिरननस्या ११२ अनपुरण २९६ 1 ... .. .. अग्रीषोमो वृत्र ११२ अनन्तमहि ... २०० .. । अनन्यसदशं ... अभ्रिनोऽननु १७४ ... १६० ... अनरयनेव ... २२८ भण्णं लढह २४५' अन्ध्भ: कोऽप्य अतन्द्रच २० ... ७७ अतत्मिस्तदि अनवरतकन २२८ २३ अतादशि अनुमानं तदु २७० ....

अत्तिथि नाम २९८ अनुरागवती .... २१३ ... अतिपेलव १४० अनुशतिका १४ ...

अतिवितत १५६ अनुख्वानाम ६९ .. ...

अतिविपुलं ३१ अनेकार्थेस्प २८ .. ... १७९ अत्ता एत्थ ३५ अनोचित्या

११५ अन्त्रप्रोत १६८ ... असायतैर्नि २२१ अन्यत्प्रक २८६ .. अत्युच्चा: पारे ९८ अन्यत्र यूय ३४ ... .. अत्रासीत्फ.ण ९७ अन्यत्र व्र ५६ .... ... ... ...

अत्रिलोचन १२७ अन्यत्सै, कु २४५ ... ... अद्ग्धदहनन्याय: ११० अन्यथानुप १०७ .. . ... मदछदोषा ३०४। अन्यलृटभ .... ... ..: ... ... २४५

काव्यप्काशे संकेते च निर्दिष्टाना श्रुतिसूत्रश्लोकादीनां-

छो. अ० पृष् छुः। शो० अ० अन्यस्ततोऽन्य २६९ अरसशिरो .. ... ७३ अन्यास्ता गुण .... १४४ अरातिविक्रमा ... २२७ अन्योन्ययोगा १०५ अरिवधनेह २१७ .. ... .. अपकारिण्यपि १९१ अरुचिर्निश २६१ .. अपसारय घ १८६ अरुणया ११२ अपाऊतरले २८१ अरे रामा १६५ .. .... अपाङसं १३४ अर्थशक्त्यु ७२ ... ...

अपार्य च्युत १३० अर्थाः प्रोक्ता: ३१ .. ..

अपूर्वमधु १६५ अर्थान्तग्गतिः २००

भप्रमाणप्र २०५ अर्थित्वे प्रक १६३ .. . अपस्तुतप्रशं २०४ अर्ये सत्यर्थ २०४

अप्राकृतस्य १४९ अर्थाडपुष्टः १५६ .... अबिन्दुसुन्दरी ... २१२ अर्थकत्वादेकं १११

अब्धेरम्भ: २४३ अर्धान्तरैक १४१ ...

अमिधेयावि २१ अलकारः शङ्का २०८

अभिधेयेन सं १७ अलंकाराडथ ६९ .. अभिनवनलि अलं स्थिन्वा ८६ ... २५८ अमित: स ७१ अलमतिच १३८ ....

भमुं कनक ८६ अलसवाल १३९ .. .. अमुष्मिहाँव अलसशिरो .. .. २३७ ... अलौकिकम २३५ .... अमृतममृतं ... ... १४३ अयं पश्मासना अवन्ध्यकोप १२४ ... २९७ .... .. अयं मार्तण्डः २३७ ... .. २३१ अवासः प्राग २२२ अयं वायमेको .... भवतथमनो ... .... २५९ अविरलकमल २७३ ...

अयं सरसनो S ९७ ... अविरलकर .... ९९ .... ... 7 १८२ अविरलविलोल. ... २४५ अयं सर्वाणि २०९ अविवक्षितवा १७ .. . . . अयमेकपदे २६८ अविश्रान्तिजु ९० .... ... नम एहि कि २५३ अषाङ्गयोग १६१ .... ... ... ... नथे एहि सु .... ... २८४ असितभुजग ... २२५ ...

पर्णानुक्रमेण सूचीपत्रम्। ३'

श्लो. अ० पृष्ठाङ्ः । श्र्लो० अ पृछाक। मसिमात्रसहायस्य आरुरोह चिता .... २९० .. २३७ असिमात्रसहायोऽपि २५० आर्द्रार्ई ७६ ... ... असीढा त ... ९९ आलानं जय २३५ .. ... ....

असौ मरु १३६ आलिद्गित १२६ भस्तावनी विग १९३ आलोक्य कोम १७५ ... ... ...

अखनजवाला १५८ आशिषि नाथः ... ... १२३ ....

मस्या: कर्णा ... १६५ / अश्रयेक्ये १८१ ... ..

अस्या: सर्गवि २३१ आसीदअन २६३ .. ... ..

अहमेव गुरु :... २८४ अहृतेषु विह ३०२ .. ... ...

अहो के नेहशी ... १९०. आह्लादकत्वं १८९ .. ...

अहा गातम् ... १८१ इ.

अहो विशालं २८० इत्रस्य जन ... २५० ... भहो हि मे ब .... २५७ इतिनेवेत १५६ ... अहौ वा हारे ... इत्येष मार्गों ३०३ .. ६५ ... ....

आ. इंदं ते केनो १५९ ... ... इदमनुाचत ... ... ... १४५ आकुज्य .. ५७ इटमुत्तम 1 ... ... ७ आकृष्टकरवा २२३ आक्षप उपमा .... २८३ रनदुः कि क २३१ ... ... १३० आगत्य संपर इन्द्रवरुण १०१ ... २५० ... आज्षा शक् १६३ इयं सुनयना उ. आतं सीमन्त ... २९० उअ णिच्च ... १२ .... आत्मारामा १७० उक्ति: स्वरूपा १५५ .. ....

आदाय च.प २१३ उत्कम्पिनी ... .... १३५ आदाय वाारि २४३ उत्कृत्योत्क ५९ ... आदावअन १३९ उत्तरश्रति २७४ .... .... आदित्योऽयं ८६ उत्तरो त्तरमु ... .. २७६

आनन्दमन्थर २९३ उत्तनच्छन .* ... १६९. आनन्द मम २७९ उत्फुललकम १२४ .... ....

आनन्दसिन्धु १२८ उत्सिक्तस्य ... ६८ .. ...

आयुर्धृतं यश ... २० उद्यत वि २३९ ...

काव्यप्रकाशे संकेते च निर्दिष्टानां श्रुतिसूत्र क्षोकादीनां-

शो० अ: शो. अ पृह्ाङ: । उदयमयते ... ... २३८ एतन्मन्द ... १२१ .. . उदात्तं वस्तुन :... २६५ २९ ... ...

उदेति सविता .. S १५२ एतावन्मात्र ...

? २०४ एने वयममी १९३ ...

उद्देशोऽयं ३३ एदह मेत्त २९ .... ...

१६५ एवमप्यनव २७ ... उद्यतस्य पर ... उदयो दी एवां दोषा यथा ३०० एषा भेदा .. ... २९५ १०४ उन्नतं पदम २४० एगोडहमद्रि ... १४९ उन्निद्रको क ९६, एह गच्छ ... १८२ टन्मेषं यो २२९ ओ. उपकुर्वन्ति तं १८६ ओण्गिदं ३२

उपकृत ब ३८ ओलोद ... ७६ उपपरिसरं १६० ओ.

उपमानायद २४०. भरसुक्येन १७९ .. ... उपमानानुर २२४ औनिद्रयं ३२ ... उपमानोप २२८ क.

उपाधिभाव: १५५ कः कः कुत्र न १४६ 1 ... .. c उन्येसाचत्र १४३ ककि लौल्पे ३२ उ.द्ाम्प ६९ कह्कणमोच १७७ .. .... कड़कालब ... ८६ .... प एहि किवि २५२ ; कथमवनिप ११४ .... ... ए. एहि किमपि २५३ कण्ठकाण ... ६६ ए पहि दाव २८४ कगाले मार्जार: ... .... २८३ एकं क्रमेणा २६८ कत वर्णे ७ ... एकत्तोरु १८४ कमलमन २४४ ... एकत्रोत्प्रे १३९. कमलेव मति २२९ .... एकस्त्रिधा व २५६ करजुअगाह २८३ .... ... एकस्मञ्छय ६८ करयुगगृ २८३ ... एकस्य च महे .. २९१ करवालइवा २२३ ... ... .... एकस्याप्मस २०२ . करवालक .... १३६ .. t

एससस्य मु २४१ करिहस्तेन १६९ ... .... एतदिलोपे .... २२६ करुण प्रेक्षणी १९० ....

वर्णानुक्रमेण सूर्चीपत्रम्।

शा.० अ० पृष्ठ ङ्र: । श्रा० अ० पृष्ड्रः। करुणे विपल १८९. किमिति न .. ... १५१ कर्णावतंसा १६५ किमुच्यतेऽस्य कपर. इव ... १४१

... २५५ किवणाणं वर्ण ... ... कर्पुरधुलि २४७ १७५ किसलयकर ... ... कर्मकं जाति ... २३६

... १४

कलमं चतवा २६८ कर्नि: पद्धविते १९१ .. ... कल्ोलबेल्ि .... १६३ कु. कल्याणानां ... १३७ कुनोडपि लक्षितः २७६ ... .... कविरेव हि ५ कुमुदकमल २४९ 1 ... कसुवं भो: कथ २४३ कुरकोयाङ्गा ... २३४ .. . कस्मन्कर्मणि १४०। कुलममलिनं ... २६७ कस्य वा न ११५ / कु वेन्दर व १३१ ... ... कसस व ण ११५ कुमुमितलता .. :... ... २१५

का. कृ. का चत्कीर्णा १५३ कृतं च गर्वा ९१ .. ....

कातर्य केव १३४ कृतमनुमत .... ... ... कारणान्यथ ११५८ oc कार्यकारणयोर्य २४४ कृपणानां धनं २४७ ..

कार्ये निमित्ते. कृपाणपाणि .... २६८ ... ... २४० के. का विषमा दे .. २७५ केचिदन्तर्भ ... १९१ ... ... का विसमा दे .... २७१ केशेत ष्रु ... ... .... ७५

काव्यं यक्षसे ४ केषाचिदेता ... २०२ ....

काव्यलिग्ं हे २६३ केसेसु ब .. ... .... ७५

कि. क.

र्कि करोमि क, .... .... १४७ कैलासस्य ...

किंचितपृष्टम २७२ कैलासालय .. ९८ .. को. किं भूषणं सु २७२ कौटिल्यं कच २७३ .... किं लोभेन घि ... १३७ क्य. किमानं पुंसां २२६ ... ... २७२ क्याचे वादुप 1 ... ...

काव्यप्रकाशे संकेते च निर्दिष्टानां श्रुतिसूत्र श्रोकादानां-

श .. अ. पृछ्. छः । श्रो० भ० पृष्ाष: 1

क्रा. ख्या. कामन्त्य: .... ... १८३ रयातेऽर्ये ६७ 1क्े. ... ....

ग. क्रियया तु पर २७४ .... गअणं च २५ L ... कियााः पति ... २५४ ... गङ्गेव प्रत २९८ क्रे. ... गच्छ गच्छसि केक्ार: २९४ ... ... ... १४६ क्रो. गच्छाम्यच्यत ... .. . १०२ ...

क्रोधं प्रभो गर्वमसंचा २८४ . .. .. १७८ .... क्रो. गा.

की शादरिरुदा २५८ गाङ्गमम्बु सि २८८ .. ...

गाढकान्त ... ७४ ... ....

बचित्कालेप ३०२ गःढालिङ्ग ७५ ... .. ... कचियदवि .... २७८ १७२

क सूर्यप्रभवो २३९ गामा रूह ८८ ... ... .... ... .... गम्भीर्यगरि २२२ .... ... गाहन्तां महि १५३ काकाये ६८ ..

.... .... 2 १८० गि.

क्ष. गिरयोऽप्यनु ... २५८ ...

क्वणदासा ८१ ... ... गु. क्षणपातु १८४ .... ९३ । गुण: कृतात्म ... ... ... सि. गणक्रिय म्यां २७८ स्षिप्तो हस्ता १८३ गुणवृत्या पुन ... १९१ ... सी. गुणानां च .... .... १४७ क्षीणः क्षीणोऽपि २४९ गणानामेव २५७ .. .... ... गुणेरनध्ये: २९८ .. .... .. सुदा: संत्रा १८ गुरुअणपर ३४ ... ....

३४ क्षारं विधाय .... १५८ गुरुजनपर ... ... .0 .. २०१

सव.

७९ गृहिणी सचिवः २८६ .... .... . . . गृहीत येना १५९ .... ... ... ....

वर्णानुक्रषेण सूचीपत्रम्।

छा. अ. श्रा० अ० गो के गोरपि यदा .... १३० छेकवत्ति २०१ .. ... ...

प्र. न. प्रभामि काच्य ... २९९ जंपरिहरि .. .... १४४ प्रा. जगति जि ... १५७ म्रामतरुण .... जगाद मधु .. १६७ प्ामरुहा ८८ .... जड्डाकाण्डो S १२५ ...

जटाभारि १४९ श्रीषाभज्ञा .. ५९ ... .. .... २९० ... च. जनस्थाने १०० ... ... ... चकासत्या् २१७ घ्वकितहरिण २२१ जस्सरणन्ते २३३ ... ...

चक्री चक्रार २०६ जस्सेभ वणो ... २७७ ..

चण्डालैरिव २९६ जह ग.हेरो ... २९२ ... ... ... घतुष्टरी शब्दा १४ जा.

चत्वारो वय १४८ जा ठेरं ... .. ७5 ....

चन्द्रं गता जातिश्वतुर्भि २९७ .... ... १६७ चरणत्रपारि जाने कोपप .. ... १६७ ... ६६

चा. जि.

चापाचार्य S १४० जितेन्द्रिपतया २५१ .. ... ... ... १४८ S १७२ चि जिते्द्रियत्वं ... २७२ पित्ते विघटते १८७ .. जु. पिते विहट ... १८७ .. ... १२९ चित्रं चित्र जगोपाSSत्मान

.. ... .. २७८ चित्रं महा .. ५९ ... .... चिन्तयन्ती जे लक्ागिरि .. ... ... ८१ .. . .. चिन्तारत्नमिव २९७ .... ... ८५ चिरकालप १२९ जोण्हाइ ... ... ... ...

छ. मा.

९२. जञानस्य विष ...

काव्यपकाशे संकेते व निर्दिष्टानां श्रतिसूत्र श्ोकादीनां-

श्रो.अ. श्रा- अ, पृष्ठाङ्: । उ्या. ३२ ज्याबन्धनि १६६ तथाभूतां ह ₹ १४५ .... ... उपा. तथा शब्दार्थ .... ११७

ज्योत्स्नया ८५ , तददोपी .. ... ... ..

ज्पोत्स्नाभरम २३३ / तदपराप्ति ... ...

श्योसामोक्तिक २५४ तदम्भ: कि वा १९२

ज्योत्तव नय २२८' तदा जायन्ते ... १७२ .... ... तदाभासा: ... ६६ M ... ...

ददुण्णन्त २२६ तदा मम ३३ ... दढुलायमानो १९३ ... २२६ तदास्यमनु ..

ण. तदिदमरण्ं .... ... २६६ ...

णवपुण्णि ८४ तदेतदाहुः ... १२० ...

णि. तद्गच्छसि १३८ ... ..

णिहुभर १७६ तद्रेहं नत २७० .. णा. तब्रल,द .. २६ ....

णोलेड ३४ तद्युक्ता व्य ३० ... .... .... तद्रपकम २३२ त.

त इ आा मह .... ३३ तद्रपननु २८७ ....

तं ताणसिरि २६९ नद्वद्धमस्य २२३ ... .. .. .. नद्वेषोडमह २९८ २४ ... तथ् गढ ... ..

२१४ तनुपुग्ज ... २१७ तष्षित्रं यत्र .... तपस्तिमिय ... . . ... १२४ तत उदि १४२ ... ... तरक्गय दृशो ३०३

ततः कुमुद S २१९ तरन्तीवाङ्गानि २५ ... .. .. २२१ ९२ ततोऽरुणपारे २०१ नरुणमनि ... ... ... २२७ तत्तेषां श्रीस ... २६ ... तब वलु ८२ .... .. सव्प कतव २ तवाडडहवे साह २४७ .... .. ...

तत्र तस्येव ... २२० तस्याः सान्द्र ६७ .... .... ... ... तस्सिदधिहेता २६६ : तस्याविमा .. :...

वर्णानुक्रमेण सूचीपत्रम्।

श्रो० अ० पृष्ठाङ्कः। श्रो० अ० ता. त्व. साणं गुण ... ८९ त्वमेवं सौन्द १४७

तामनझ १७४ ताये दृष्ट एव ... .... २४७ ताम्बूलदान १६९ त्वयि निबद्ध .. .... ... १५० ताम्बूलभृत १३३ त्वा. ... ... ...

ताला जाअ त्वामारिमि व ३८ ... .... .. १७२ .. ति. त्वामालिख्य .... ५७ तिग्मरुचि .. 901 द. तिष्ठेत्कोप १७१ दन्तक्षतानि .. ... १८२ .... ती. दब्धिरस्य ... ११२ तीर्थान्तरेषु ... १२३ दर्पन्धगन्व ७३

तु. दभाडकरण चर .. १९५ .. ..

तुच्छस्यान्य २५० दलन्कन्दल १४५ ... तुरङ्गकान्ता १५ दि. तुह वल ८२ दिलीप इति ३०३ ते. दितमप्युप .. २८६ ते दृष्टिमात्र १२१ ; दिवाकराद्र ... ३०० तेन तुल्यं ... २२१ दी. तेन नार्थ १९५ । दीधीडवेवी .. १६८ तेनासौ त्रिरूप: २९४ दीप्त्यात्मवि ... .... ... १८९ तेडन्यैर्वान्तं १३२ ... तेपां गुण दू. ८९ ....

तेषां चान्यो ९२ दुःखाभावः सुखं २०३

... .. २६६ ... ... ते हिमालय , ... 1 ... १५३ दुवाराः स्मर .. २२२ त्रा. दुष्ट पदं ... .... ....

त्रासक्षेव ६३ दुष्टः सुतोऽपि १८८ .... ... ... .. त्रि. त्रिलोपे च स २२७ दूरादुत्सुक ५३ ... .... ...

त्वं.

त्वं मुग्धक्षि ... .... ५५ दृशा दग्ध मन .... २८८ ... ...

हंव विनिर्जित ... २८० दृषान्तः पुन .... ... २४६ .... ...

काव्यप्रकाशे संकेते च निर्दिष्टानां श्रुतिसूत्रश्लोकादीनां-

शो. अ' पृठ्ठाङ्क: । श्ला० अ० पृष प:1 दृष्टैकासन ... ... १९४ ... ध. दे. धुनोति चासि ... २६८ देव त्वमेव .... .. २१२ न. देवी भावं गमि २४६ देश: सोऽय २२९ ... .... १४१ न केवल .... ... दो. नञर्थस्य १२९ न तज्जलं य ... दोभ्यां तितीर्ष २८२ 1 .... २४९ दे. न त्रस्तं यदि ... ... १३०

दैत्येन्द्रं द्रागू न दूये नः ... १११ ... १९० दैवतानि पुंसि न दोष: स्व १७९. ... ... १२३ नन्वाश्रयस्थि " .. ... २९६ दैवादहम ४२ न प्राग्गन्थ १ द्. नयनाननददा २९२ ११४ नवजलघरः .... १२८ ... द्वयं गत १३५ नवपूर्णिमा ... ८४ .. १५४ न वत्ति यस्य ५२ .... द्वयोर्गुणत्वे ४ न हि गौः स्वरू १३ द्वा. ना. द्वारीपान्तनि ३५ ्य. नाथे निशाया १५२

द्वषर्थे: पदैः .. १६९ नानाग्रन्थ १

ध. नानाविधमह २६२

धन्यस्थान २२३ नाभिधा सम २७

धन्नाडसि या ७३ नारीणामनुक .... १९९ ... ....

धम्मिल्स्य १३३ नाल्प: कविरिव .... २१३ .... धर्मापमान ५२६ नि. ...

धवलोऽसि जह ... २८७ निःशषच्युत .. ८

ववलेऽसि यद २८७ निगीर्याध्यव २४४ ... ....

धा निजदोघावृत .... २५६

व तुः शिल्पा २७८ नित्योदितप्रता ... ... .. ... २५१ .. .... पी. निदर्शना अभ ... .. २३९

धीरोबिनी १४२ निदानिवृत्ता .. २५५

वर्णानुक्रमेण सूचीपत्रम्। ११

श्रो• अः पृष्ाङ:। श्रो- अ पृष्ठाक्क:। निपेतुरास्या .... ३०० प निभतरमणे १७६ पथिक नास्ति ७१ निम्ननाभिकु २८३ नाथे पथि ८८ .... नियतानां सक २४८ पदानां सः २९१ ... ... नियतारोप २३४ पदार्थ वाक्य १९३ ... ... नियतिकृत ... २पदेडप्यन्ये ... ... ७८ निरङ्ग तु शु २३४ पदेकदेश ८६ ... निरथकं जन्म २६२ पन्थि अण ७१ 1 ... .... निरवि च २३६ परपकार १५१ ... ... निरुपादान १६ । पररिन्छेदाती ... निरूढा लक्ष 2 २५९ १२७, परिपन्थिम ... २२६ निर्वाणवैर .... १७० परिमृदित ५३ निर्विशेषं न १०९ रारम्टनं पीन .... .. १९६ निर्वेदग्ला न ६२ परवृत्ति ... २६२ निर्वेदस्थायि ६५, परहरति १७५ ... ... ... निशितशर ८३ परोक्तिभेंदकैः ... २३८ .. ... निषेधो वक्त २५३/ पर्यायोक्तं बिना ... ... २६४

नी पवि सन्ती ८४ ....

नीचा: स्वशीलं १९१ पश्षादड्प्री प्रसा .... २६० ... ...

नु. पश्प निश्च १२ ... ....

नुदत्यनार्द्र ३४ पश्पेतकश्ि ९९ .... ...

पा.

नृपदितिजा २१६ पाण्डुक्षाम १८० .. ... ने. २४८

नेत्रैरिवोत्प पातालमिव ... २९७ .... .... ... २२८ पादतद्भाग २०५ न्य. ... ....

न्यक्ारोऽय S १०५ पानकरसन्वा .. .... .. ५०

.. .. १३३ पारलंकार २१९ .... ... ....

न्या. पि.

न्यायशालिनि .... .. ... २०३/पितृतसति ... ... १३२

१२ काव्यमकासे संकेते च निर्दिष्टानां श्रुतिसूत्र श्ोकादीनां-

श्लो० अ० पृडाङ्: । फो० अ० पष्ाङ: प्रसाद व ... ... ... १७६ पुसत्वादपि .... २४२ प्रसदिति ब्रू ... २५४ .... ... पु. प्रस्तुतस्य य २८५ ... यनरुक्तवदा ... २१७ पस्थान बल ... ... ५६ पुराणं मानवी .... .... पा. पुराणि यस्यां २८२ S १४२ पुष्पात्करं १७१ पागपाप् 2 १७३ 9. प्राणेश्वरपार ... १६६ ... ...

पृथुकार्तस्व्र १७० पाप्ता: श्रियः १६१ .... ... ... २०९ प्राभ्रम्राटू ... १३१ पे. मि पेशलमपि ... २५८ प्रियेण संग्र १५० ... .... पा. पौरं सुतीय प्रियो वा ... २२५ .. .... ८६ प्रे. प. प्रेमार्द्ा: प्र प्रकृतं यन्नि ... ५५ २३६ प्रेयान्सोऽय प्रज्ञानवनवो ५ .. ८७ म्रौ. प्रणयिसखी २६४ । प्रोढन्छेदानु प्रतिकलवर्ण ... १९७ १४१ प्रोढोक्तिमात्रा प्रतिकुल वे १७३ : ... ७२

प्रतिपक्षमश २८० फु.

प्रतिभाति न कुहकरं ... .... ... १७१

प्रतिवस्तुपमा तु २४६ व.

प्रत्यक्षा इव य ... २६३ बत साखि २३७ ... ....

प्रत्यप्रमज्जन २९८ बन्दी कृत्य ९८ .... ... .. प्रथममरु .. १२१ ब हिंदव ११२ ...

प्रधनाध्वनि बहुब्रीहो प्र २९ ... ... .. .

प्रबन्धेडप्य ... ८६ बि .. प्रयत्नपार १६४ बिम्बोष्ठ एव २६९ ... ... .. ... ... प्रयोजनेन स २८ बी. ... ... पविशन्ती ८४ बीभत्सरीद्र .. 1 ... ... ... १९०

वर्णानुक्रमेण सूचीपत्रम्। १३

श्रो० अ० पृष्ठाङ्कः । शो० श्र. पृष्ठाङ: 1 ब्रा. भो.

बाहमणश्रमण ३ भोगे रत्यादि ... .... ५२ ... ब्राह्मणाति १०३ भ्र. भ्रमवामिक ११७ .. ... भक्तिमह्दवि २०९ भ्रमाभि अप १७३ भक्तिर्मये न २७३ भ्रामेमरति .... .... १०१ ...

भगपक्रम १४१ भ्रा. भण तरुणि रम २९६ भ्रन्तिमान् .... .. २८१ भद्रात्मनो ३० म.

भगध,म्भ अ ११७ मजीरादि ... १५१ ...

भवाम्यप १७३ /मणिप्रदपि .... ४२ ... .... भस्माद्धूल २६४ मतिरिव मूर्ति २२८ ... ...

भा मथ्नाभि कौर ३२

भावस्य शान्ति ६७ .. १०३

भासते प्रति २१५ मधुपराजि २०८ ...

मि. मधुग्मिरु २६९ ... ...

मिन्नदेशतया २७७ मनोरागस्ती १८६ ... ... ...

भु. मनोवृत्ते भो ३७ .. ३० .... ... भुक्तिमुक्ति मन्त्रो हीन: ... ८० भुजंगमस्पेव २९६ मन्यायस्तार्ण १९७ .... .... मम देहि रसं .... २०९ .... भ. मलयजर सं २८५ ... भूपतरुप १३२ ... ... ... ममणचर १४६ ... .... ....

भृप, लरत्न १५८ महतां चोप ... २६५ .. 1 ... .... भूयो भूय: ... ९० ; महतार्थन्मही २७९ .... . . . ....

भरेणुदिग्धा १८१ महदे सुरसंधं .... २०९ ... .... भे. महाप्रलय १५१ .... ... .:..

भेदाभावातम ७७ ... ... २१० महिलासह .. ... ...

मेदाविमौ च २१ महीभृतः पु १५१ ... .. . ....

२३९ महीमण्डलमा २५१ ....

भेदास्तदक ९२ महौजसो मान २७१ ... ... ...

काव्यमकाशे संकेते च निर्दिश्टनां श्रुतिसूत्र श्चोकादीन।ं-

शो. अ, पृष्ठ ड्वः । शो० अ० पृष्ठाट: 1

म्ा यं

मा ए धरो १२ यं प्रेक्ष्य चिर २६४ .... .. ... ...

मातङ्गा: किमु ... १६८ ... मासर्गहो १२ य: कौमार .... ... 1 ... .. ...

मातानतानां २१४ यः प्यते १४० ... ... ... .... य.

मात्सर्यमु ११४ यत्तस्ते चाद १५६ .. १५९ यत्तदूर्जित १३६ .... माधुर्यव्यञ्ज ... .... .. २०२ यत्परिहरतु १४४ माधुर्याजः प्र १८८ यत्रानुलि १६२ ... ... .... मानमस्यानिरा १७८ यत्रेता लहरी ... ... .... २७० मारारिशक २१४ यथा गंभीरो य. ... .. २९२ माला तु पूर्व २३४ यथा नश्यन्ति ... २०६ ... मालादीपकमा २४८ यथानुभव ... २८२ .... ... मि. यथा पङ्कजिनी . .. ... २७० मित्रे कापि १८७ ... यथाऽयं दारु .. १२३ .. . ...

प. यथासंखयं ... .. .... १५६ मुक्त्ता: केलिवि २६६ /यथोत्तरंचेत्पू ... .... .... २७३

मुखं विक २४ यदा त्वामह १६८ ... ...

मुस्यारथबाधे १६ यदानतोऽय ... २०७ ... ..

मुख्यार्थह १२२ यदि दह S १६१ ... ... मुख्ये रसेऽपि ६९ २४६ ... पदुक्तमन्य १९९ ... .... मुग्धे मुग्ध ... .. ... ८० यदथा साधितं ... ... २८८ यदशः कर १९२ .... ... मुध्न्या मुद्वृत्त .... १२७ यद्ूज्चनादित ... .... १७२ ... . . मुर्मि वर्गा १९५ यद्वामाभिनि ... .... ५४ ...

म. यशोऽधिगन्तुं ... १५२ .... ...

मृगचक्षु १६७ यश्चाप्सरो १३९ .... .... .... .... ....

मृगलोचन २६१ यस्य किचिदप. २८० .... ... .... ...

मदुपचन १२६ यस्य न सवि २०३ .... 5 ... ....

मचे- निदाघ २२५ यस्थ प्रतीति २६ ..... ...

वर्णानुक्रमेण सूचीपत्रम्। १५

लो० अ० पृष्ठङ: । शो० अ० पृष्ठाङ्: 1 यस्य मित्रा .. .. ७९ १६८ यस्य रणान्तः २३३ रक्त्ाशोक .. ... १७३ ....

यस्याडडज्ञया २३० रजनिरमण २१० .... ... यस्यार्कसु ३०२ रञ्जितानुवि २३२ ... ... यस्यासुह ९६ रतिकालि ... .. .. .... ... ... ८७ यस्येव पण ... ... २७७ रतिर्देव/दि .... ६५

या. रतिहासभ् ५९ .. ....

या धर्भभास ... ३०३ रवेरिवान्ध २३० .... ... ....

याताः कि न सपूर्वक .. ४ १ .. ... २४१ ...

यावकरसा १२४ रसभावत ३९ . . . .... .... या शैशिरी २५२ रसादी नाम ... ....

या स्थविर ७५.रसासाररसा ... २१६ ... .... .. .

यु. रा.

युगान्तकाल २८० राईसु च ८२ .... ... ...

राकायामक २४५

ये कन्दरासु २८१ राकाविभा १२६ ..

येन ध्स्त १६९ राकासुधा ६७ ... ...

ये नाम के १३५ राजति तदीय .... २९१ ....

येनास्यभ्युदि २४२ राजनारायणं २९३: .. ...

ये रसस्या १८५ राजनराजसुता ... २४१ ....

ये लक्कागिरि ७६ राजन्विभा १४२ ... ... ...

येषां कण्ठप २५८ राजा कुवल ३०२ .. .... 1. .

येषां तास्ित १४७ राज्ये सार व ... ... ... २७६

येषां दोर्ब ९० रात्रीषु चन्द्र ८२ ... ...

राममन्मथ १५६ .. . ... ...

योग आद्यतृ रामेण प्रिय ११५ ... .. १९६ ... .... ...

यो विकल्प १३६ S ९१ ... .:. .. रामोऽसी भु ... यो ऽसकृत्प २१० ११५ ... ... ...

र. र.

रह केलि ८७ रुधिरवि ...

१६ काव्यपकाशे संकेते च निर्दिष्टानां श्रृतिसूत्रश्ोकादीनां-

रो. अ० पणाङ:। श्रो० अ० रु. ब. रूपकादिम १२० वक्तबोद्दव्य ... ... ... d ... .0

रूपकादिर १०२ १ क्ुषाध्यप्र ... १९७ .... .... वक्त्रस्यन्दि .. २७६ ... .... रे रे चञ्चल ८९ वक्त्रादयाचि .. १६८ ल. वक्त्राम्भाज १६२ लक्ष्मीरप्यर .... ३०३ वक्त्रेन्दो तव २९३ ... रक्षयं न मुख्य ... ... २७ ... वदनं वदव २०३ १५१ वदनसौरभ मं रागा २८९ ...

... १६४ १६५ : वद वद जितः ... १७२ वपुःप्रादुर्भा लग्न: केलि १५० २६३ ... ... लघुम्यो याद वपुर्विरूपा १२८ ... 108 ... १९० ..

लतानाभेतासा .... २६२ ।वणसा .. २०१ ... ... २३८ वसन्ते पल्वे ... २६१ लन्चा तव ... ... .... ...

२३८ वस्त्वेदर्य लाहिऊण तुञझ १३३ ... ... ...

ला. वहत्वलकार ... ७२ ..

२९६ 1 ... लावण्यं तद S ७९ चहिरफुलिह ...

... .... २८२ वा.

लावण्यौकसि वाक्ये द्वयुत्थः .... ... २८४ ... लि. वा च्यभेदेन २०८ ...

लिखनास्त वाणि अअ हत्थि ८८ ... २७५ ... ....

S २३० वाणिजक हस्ति २७५ लिम्पती व २८९ वाणी काव्य ... १८५

ली. वाणीरकुडं १३०

लीलया जग वाताह,रत ... .. ... १३७ १६४ ... ...

१२५ वादेलोपे समा २२५ .. लीला ताम ... 1 ... .... १८२ वानीरनि १७३ ... ... लीलापद्मक .... वारिज्जन्तो .... ८३ .. ळा. वार्यमाणोडपि ८३ 5 .. १९९ वि. ... मोदितो गोषा .. .... ११० विकसितसह ... १४४

वणोनुक्रमेण सूचीपत्रम्।

शो० अ पृष्ठाक्कः। बिदलितसकला २६८ /विहलङ् ८५ विदीर्णाभिमु ... १६६ विद्वन्मानस २३४ वृत्तावन्यत्र .. २०३ विधाय दूरे १६० वे.

विधो वक्रे २१४ वेयादुड्डीय १४३

विनयप्र १४० वेत्रत्व चं। 1 .. ... २८५

बिना प्रसिद्व २८५ वेदरवाब्धि .. १३

विनायमेनो 203 व्य.

विनिर्गतं १० व्यङ्गयमेवं ... ९६ ... विनोक्ति: सा २६१ व्यहग्यन रहि ... २४ ... विपदोडभि वयज्यन्ते घस्तु .... १०४ .. .. १५३ ... विपरी अर ११६ व्यभिचारी रम ... ... .. १७३ विपरीतरते ११६ व्या. विपर्यास उप २२९ व्याजस्तुतिर्यु २६ु० .. विपुलेन साग २७९ व्याजोक्तश्छम .... २७१ विभावा अनु ४०न्यानम्रादयि १७४ विभावानुभा ४0 ब्री. विभिन्नवर्णा २८७ व्रीडा चपल ... 1 विमानपर्य ६३ १८१ वियदलि श. ५३ वियोगे मारक ३०२ शक्त्तिरर्निपुण ८५ ... ... विरुद्धबुद्ध ४२ शक्ति निविश १५५

विरोध: सोडवि २५७ शनिरशनि ... ७२

विवक्षितं चा ३९ शब्दचचित्रं ... ९ .... विवद्धात्मा ४२ शष्दुप्रमाण .... ३६ .... ... 1 ... विशङ्गलां शब्दप्राधान्य ... ... ४ .. ... ... विशेषणैर्य २७१ शब्दवुद्धा १०७ .... ... ... विशेषोक्तिर २५५ शब्दार्थचित्रं ... १२० ... विशेष्यं नाभि १८ शब्दार्थोभय ... ७७ .... विश्वसृष्टिकरो २०४ शरत्कालस १२७ .... ... ... विषय्यन्तः २० ... .. २६७ ... शश्री दिवस

१८ काव्यपकाशे संकेते च निर्दिष्टानां श्रुतिसूत क्षोकादीनां-

श्रो. अ- श्लो० अ० पृठ्ठाङ: ।

शा. श्रो

शाब्दस्तु लाटा .. .... ... २०२ श्रोणीबन्ध .. .... ... ... २६९ श्री.

शिरीषादपि २७९ श्रोता आर्धाय २३३ .. ... ... .... श्रीत्यार्थी च म ... २२० शीर्णघाणा १६९ ..

श्रश्रुरत्र ३५

शुभमस्तु स ३०४ ११५ ... शुष्कन्धनामि १९० . . श्वेतच्छाग .... ११२ ... ....

शून्य वासग शे. 44 लेपः स क २३८

ष. शुक्गारहास्य .. ५४ घटतकी ... १०५ ...

शैलेन्द्र पति षडधिकदश .. .... १७० २७१ ... स. श्या, सअलकरण ... ... २२४ ... इ्यामां श्याम १६२ स एकस्रीणि ... २२५ ... श्र. संकेतकाल २७६ .. ... त्रव्यं नाति १८९ संकेतगम .... .... ... ... ९६

श्रि. संकेतरीति १२० ... ....

श्रितक्षमा १३८ संकेतवरमे १२२ ... .... ....

श्री. संकेतित १३ ...

श्रीपशचया सङ्प्रामाहगण S १४८ .. ... 2 . . . ... २६ २४८

संचार्यादे १७९ .... श्रुतिमात्रेण १९६ संदिग्धम १२२ ... ... .. ... .... श्रुतिलिनवा ११२ / संदिग्धो ... ... .... .... १५६

सतेब बुद्धि २२९ .... १६३ सभावनमथो .. . ... ... ..: ....

सप्रहार १७१ ... ....

श्रूयते स २८ .... .... ३९ सयोगो वि .. .... ....

वर्णानुक्रमेण सूचीपत्रम्।

शो० अ• पृष्ठाह:। श्लो० अ०

सकलकरण २२४ स मुग्धश्या ... ८३ ... ...

सकलकल २१२ स मुनिला २९७. . .

सकृदूवृत्ति २४७ समेन लक्ष्मणा .... २८१ ... ...

सक्तवो भक्षिता २९८ सम्यक्छब्द ३१ ... ... .... सम्यग्ज्ञान १२६ सख नव ... ... ८४ ... स यस्य दशक ... २०० ... सखि विर ७६ सरला बाहु ... २१५ स गुणीभूत १०४ २१४ ... सरले साह .. सचचक्रानन्द २५२ सरस्वति प्रसा ... २०८ ... सततं मुसला २५८ स रातु वो १३१

सतामपि १८८ सवेज्ञव १ ..

सत्कीतिमा २३६ सवेथा नष्टनक. १९१ ... ... ....

सत्यं मनो १८० सर्वेस्वं हर २१० ...

स त्वन्यो युग .. २६८ सर्वेष्सं प्रा ११ ...

स त्वारं भर २०७ स वमन् ५२ .. ...

१५७ सविता विध २२६ सदा मध्ये सबीडा दयि १७४ सदा स्नात्वा १६० .... स शब्दार्थ ११ ... ... सघः कर ...: २७९ स शोणितैः १८१ .... सद्वंशयुक्ता २१३ ससंदेहस्त ... २३० स नास्त्यत्र २८९ ससार साकं २०८ .... ... सन्ति सन्तः २०३ १९ ... ... सह चरण सन्नारीभरणो २०६ सह दिअहृणि २६१ .. स पीतवासा: २९७ सह दिवसनि .... .. .. २६१ समं योग्यत .. ... २७८ सहि णव .... ८४ समदमतम २५९ ... सहे विर .. ७६ ... ... समस्तवस्तु २३२ ... सा. समाधि: सुक २७७ साक कुर ९९ .. .... ... समासस्य २९ साकाडो १५६ . . . ... समिधो यज ११२ साक्षासंके १२ ... ... स मुख्योडर्य १६ साङ्गमेतत् ... २३३ ... .. ...

काव्यपकाशे संकेते निर्दिश्टनां श्रुतिसूत्र श्षोकादीनां-

श्रो० अ० पृष्ठाक्षः । श्ो० अ० सा दूरे च १३० स. साधन सुम १२५ सृजति च ज ... २५८ ... साधयन्ती १२ से. .. .. साधर्म्थमुप २१९ सेयं ममा .. ... ... ... .. ४२ साधु चन्द्र १३५ सेष्टा संसृषटि २८८ . 4

सा पत्युः प ५६ स. सामर्थ्यमौचि २८ सेषा सवेत्र २८७ .. सामान्यं वावि २५६ सा

सामान्यान्य १०७ सो णत्थि एत्थ २८९

साय खनान ८१ सोडप्येष्ट १३०

सायकसहा १३१ सोऽनेकस्य २०१

सारोपाडन्या तु ... २० सोडपूर्षो रस २४४ ...

सालंकार १०४. सोडमुद्द .. ८३ सौ. सा वसइ तु २८६ सौन्दर्यसंप १६६ सा वसति तव २८६ सौन्दर्यस्य तर ... २३४ सा सहोक्ति: ... २६० सौभाग्यं वितनो .... २९३ .... साहेन्ती सहि ... १२ सोवर्णपद्ट १४५ सि --- स्त.

सिंहि कासुत २७९ स्तनकर्पर ... ... .. १८५

सित करकर १७२ स्तु- २०४ स्तुत्यं तननास्ति २

सु स्तुमः कं वामा ... ६६ सुखं कचित्क .. १९३ स्तो.

सुधाकरकरा १२९ स्तोकेनोन्तति २११ ... ... सुसं प्रबोधो ६३ स्था.

सुरालयोलास १३२ स्थाप्यतेSपोहते ... २८२ ...

सु व्वइ ३४ स्थि. .... सुसितवस ... १६० स्थितेष्व्रेत .. १६६

सुसितवसना २५७ स्त्रि. .. २ ..

... २४२ स्निग्वश्यामल ...

वर्णानुक्रमेण सूचीपत्रम् । २१

पृषाङ्क: । श्लो- अ० पृठ्ाङु: ।

रप. स्वस्त्रहेत्वन्व ... .. ... २४०

स्पष्टालसत्किर २९४ ... स्वरा. स्वाद्यन्तु रसं. ... ५२ ... ... स्पृशति तिग्मरु. ... .. ३०१ स्व.

स्फ. स्विद्यति कुणति स्फटिकाकृति ... २४८ ... १४५ .. .

रफु. स्फुट मर्था हंसाण सरेहिं २१२ .. ... ... २७४

स्फुट मेकत्र २९४ हंसानां सरोभि: २७४ ... .... .. . ....

सफुरदद्ुतरूप २८६ हरत्यघ .. ६६ ... .. .... ...

स्म. हुरवन्न विष २५१ ... ...

स्मर्यमाणो विरु हरस्तु किंचि ... १०२ .... १८१ ...

स्या. हा. स्याह्वाचको ... ११ हा धिक्सा किल १२५ ... सत्र. स्रस्ता नित .. ... १२८ हा नृप हा .... १४४

....

स्व. हा मात ५७ ... ...

स्व्रच्छन्दोच्छ हि. ... १०

स्वच्छात्मता २५२ हित्वा त्वामुपरो २६०

स्वपिति याव १५९ हित्वा श्रीः .. १५५

स्वमेऽपि समरे २२१ स्वभावोत्तिस्तु दुाम अव १७३ .. २५९ स्वमुत्सृज्य गुणं २८७/ ह. ... १२१ हृदयमधिष्ठित .. २४५ 1 rho स्वयं च पल्लवा ... २११

स्वर्गप्राप्तिरने ३०१ हेतमता सह २७३ ... ...

... १८८ ... २.९ ... हेत्वारुक्तावनु स्व्रसिद्धये ... १८ ह हेलाजितबो २६० ... .... ...