1. Kavya Prakasa Sudha Sagra of Bhimasen Josi Ed. Narayan Sastri Khiste Chowkambha

THE CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES A COLLECTION OF RARE & EXTRAORDINARY SANSKRIT WORKS. Registered accor dang to Act XXV of 1867 (All Rights Reserved ) NOS. 515, 514, 550, 341, 351, 352 & 37L

KAVYAPRAKASH

BY SRI MAMMATÃ CHÃRYA. With a commentary called .SUDHA SAGARA' by SRI BHIMASENA DIKSHITA, Edited by Sahıtyacharya Srı Narayana Sastri Khıste, Asstt LIBRARIAN GOVERNMENT SANSKRIT LIBRARY SARASVATI BHAVAN BENARES and

Sāhıtyopādhyāya Pandıt Mukunda Shastri Khiste,

FASCIOULUS Ito VII q-v.

PRINTED-PUBLISHED & SOLD BY THE SECRETARY, CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES OFFICE Vidya Vilas Press, North of Gopal Mandir, Benares.

Agents. 1 Luzac & co, Booksellers, LONDON

Otto Harrassowitz, Leipzig GERMANY.

3 The Oriental Book-supplying Agency, POONA

चौखम्बा-संस्कृत-ग्रन्थमाला (ग्रन्थ संख्या ५९)

नं. ३१३, २१४, ३३०, ३४१, ३५१, ३५२, ३७१ ।

श्रीमम्मटाचार्यविरचितः काव्यप्रकाशः श्रीभीमसेनदीक्षितविरचित 'सुधासागर' नामक तिलकविभूषितः ।

काशीस्थराजकीय सरस्वतीभवनपुस्तकालयाध्यक्षेण साहित्याचार्य्य खिस्ते-इत्युपाख्य नारायणशास्त्रिणा, साहित्योपाध्याय खिस्ते-इत्युपाख्य मुकुन्दशास्त्रिणा च सपरिष्कारं संशोधितः ।

पध्यक्ष, सरक्ृत-1वमाम प्रकाशक :- जयकृष्णदास-हरिदासगुप्तः- चौखम्वांसस्कृतसीरीज आफिस, विद्याविलास प्रेस, गोपालमंदिर के उत्तरफाटक, बनारस सिटो।

१९८४

राजशासनानुरोधेन सर्वेधिकारा: पकाशकेन स्वायन्तीकृताः

हमारे यहां हर तरहकी छपार्ड व जिल्दसाजीका कार्य भी होता है। हर तरह के संस्कृत प्रन्थ तथा भापा पुस्तकों के मिलने का पता- जयकृष्णदास-हरिदास गुप्तः, चौखम्बासंस्कृतसीरीज आफिस, विद्याविलास प्रेस, गोपालमन्दिर लेन, बनारस सिटी।

श्रीः उपोद्घातः।

अथायमुपक्रम्यते सुधासागरतिलकविभूषितः काव्यप्रकाशो सु. द्रयित्वा प्रकाशयतुम्। तत्र मूलग्रन्थकर्ता श्रीमान् मम्मटाचार्य: प्रसिद्धतमस्ताद्विषये बहुभिर्बहुधा समुल्विखितमिति न वयं सम्प्रति तमधिकृत्य किमपि ब्रमः । सुधासागर।ख्यस्तिलकस्तावदिदंप्र- थमप्रकाश इति तदविषये तत्कर्तृचिषये च किमि वक्तव्यमवश्य प्राप्तमिति उभयमपि यथाक्रममवतारयाम :- प्रायः प्रसिद्धैः प्राचीनैः पण्डितैविशेषतो नैयाधिकैः काव्यप्रकाशे टकिा विरचयन्भ्िर्बहु पराक्रान्तम्, तन्र हेतुः काव्यप्रकाशस्य पठन. पाठनादौ विपुलप्रचारशालित्वं, बह्नर्थगर्भपरिमिताक्षरवत्वं, मा- न्यतमत्वं चति मन्यामहे। तन्न काव्यप्रकाशस्य दशाधिकाष्टीका अस्माि: स्वयं रूपतोऽवलोकिता परिशीलिताञ्च सन्ति। नामत. रत्वनेका: श्रुताः। अस्मदवलोकितासु टीकिासु दीक्षितभीमसेनकृतः सुधासागर एव सर्वा अतिशेते, यतोऽस्यां विस्तृतायां टीकायां का- रिकावृत्त्युदाहरणानां पृथग २ व्याख्यानानि सोपपत्तिकानि विस्तृ- तानि च सन्ति। प्राचीनानां टीिाकाराणां मतानि च क्वचित्साधक· तयाSनेकशः खण्डनीयतयैव च निर्दिष्टानि। साधकवाधकयुक्त्युप· न्यासश्र शोभन: कृत इति धुवमुपादेयताSस्याष्टीकाया जागर्तित- माम्। प्राचीनेषु टीकाकारेषु, चण्डीदासभट्टाचार्य, भास्करभट्टाचार्य देवनाथतर्कपश्चानन, मिथिलशसचिवाच्युतभट्ठाचार्य, तत्पुत्ररत्नपा- णिभट्टाचार्य, तत्पुत्ररविभट्टाचार्य, जयरामपञ्चानन, सर्वतन्त्रविद्वा चस्पतिमिश्र, सुवुद्धिमिश्र, मुरारिमिश्र, रुचिमिश्र, पक्षधरोपाध्याय, चक्रवर्तिभट्टाचार्य, श्रीवत्सलाञछनभट्टाचार्य, काव्यप्रदीपोदाहरण- दीपिकाकृद्गोविन्दठक्कुर, न्यायविद्यावार्गीशनरसिंहठक्कुर, महेश्वर, उदाहरणचन्द्रिकाकृद्वैद्यनाथानां नामानि मस्यां टीकायामसकडुठ्लि खितानि सन्ति। तत्र श्रवत्सछा्छनभट्टाचार्यस्तु पदे पदे खण्डनी- यतयैव समुलिखितोऽस्ति।

उपोद्घातः।

टीकाकर्त्रा भीमसेनेन स्वविषये अ्न्थादावुपाद्वाते स्वयमेच या- वत्निरूपितं तदेवावलस्व्य तदतिह्यमवतारयाम :- शाण्डिल्यवंशे यायजूको विद्वत्तमो गङ्गादासदीक्षितनामा का न्यकुब्जब्राह्मणोऽभवत्, तत्पुत्रो वीरेश्वरदीक्षितो महावैष्णवोऽभ. वतू। तस्मान्सुरलीधरदीक्षितः महाकविर्महापण्डितश्च समुदपद्यत। तत्पुत्रौ त्रिलोचनशिवानन्ददीक्षितौ तत्समावेवाडभूताम्। शिवानन्ददीक्षितात् प्रकृतटीकाकारो भीमसेनदीक्षितः समुद- भूत्। अयं च महावैयाकरण: कविश्चाऽडसीत्(१)। जीवतोऽस्य पण्डितसमाजे न सविशेष(२)मादर आसीत। प. ण्डितमानिनो विजतुं गर्विष्ठगर्व चापनतुमननैप(३)ग्रन्थो निरमाथि। अयं च भगवतः श्रीकृष्णस्य परम(४)भक्त आसति।

(१) श्रीमच्छाण्डिल्यवशे कृतविविधमखः कीर्तिमान् दाक्षितोऽभूत गङ्गादास: प्रसिद्ध: सुरगुरुसहशः कान्यकुष्जाग्रगण्यः। तस्माद्वीरश्वराख्यस्तनय इह महाभाग्यवान् विष्णुभक्तो जातः सङ्कीर्तनीयः सकलवुधजनभूंपतीनां सभासु ॥२॥ तस्माच्छ्रीमुरलीघरो हि कवितापाण्डित्यपुण्यावध- र्जातस्तस्य सुतौ त्रिलोचनशिवानन्दौ गुणैस्तत्समौ। शैव वा पथि वैष्णवे समरसः श्रीमच्छिवाननूत्तः सस्जातः किल भीमसेन इति सद्विद्याविनोदी कविः॥३॥ (२) क्वाऽह मन्दमतिः क् चाSतिगहनः काव्यप्रकाशाऽभिधो ग्रन्थ: कुत्र सहायता कलियुगे कुत्राडस्ति शिष्टादरः। गुक्तो नैव महाप्रवन्धरचने यतस्तथाऽवि घुव श्रीकृष्णाङ्रिसरोजसेवनपर: शङ्गे न किश्चित् कचित् ॥९॥ (३) शक्य: पण्डितमानिनां न विजय: साक्षात् कथचित्सुरा- चार्येणाऽपि पुनः सतामनुचितः परौढा च वागदेवता। इत्यालोच्य विवादवुद्धिविधुरो गर्विष्टगर्वापहं ग्रन्थं विद्वदमन्दसम्मदपदं कुर्वे सुधासागरम्॥ १४॥ (४) यच्छास्त्रेषु परिश्रमोऽस्ति मम यन्द्रक्त्या च देवार्चनं न्यत्पुण्यं च तपश्च काव्यमपि यद्यद्वशशुद्धि: परा।

उपोद्घातः । ३

(१)मूलकर्तुर्मम्मट्टाचार्यस्य विषयेडस्य भूयानांदरो महती श्रद्धा चासत। मूलविरुद्धंटीकाकाराणं वचोऽनेनाक्षरशः खण्डितम्, किम्बहुना तदर्थमेवायमस्य तिलकनिर्माणोद्योगः। अनेन भीमसेनेन 'अलङ्कारसारोद्वारा, ख्योऽपि ग्रन्थो निर्मितः, उक्तं घ तेन दशमोल्लासे उपमाप्रकरणे 'अलडनरसारोद्वारेऽस्माभि- जयदेवाद्युक्तलक्षणस्थं लक्ष्मीपदं खण्डितम्' इति। किश्चानेन 'कुव लयानन्दखण्डन'नामकोऽपि ग्रन्थो रचितः, उक्तश्च तेनैव तत्रैव, 'उप- मा यत्र साटश्यलक्ष्मीरुललसति दयो:' इत्यप्पय्यदीक्षितानासुपमालक्षणं 'कुवल यानन्द्खण्डने' खण्डितमस्माभिः, इति। अस्य समय: । प्रकृतटीका समाल्तौ तन्निर्माणसमयः स्वयमेवोपन्यस्तो दीक्षित भीमसेनेन-यथा, 'संवङ्गहाश्च मुनिभूज्ञाते (१७७९) मासे मधौ सुदि॥ त्रयोदश्यां सोमवारे समाप्तोऽयं सुधोदधिः।

रमेवायं अ्न्थोऽनेन विरचित इति तस्मिन् समयेऽस्य श्रौढवयस्कत्वं

यद्गोविन्दपदारविन्दभजनान्नैर्मल्यमन्तः स्थितं सम्तः साधु परीक्षयन्तु कृपया सर्वे तदत्र स्फुटम्॥१५॥ नो किश्चित्पठितं स्मरामि न च मे शक्ति: पुनस्तादृशी नो वा कोऽपि सहायतामुपगतो नाप्यस्ति किश्ञिद्वलम्।। सङ्गी चोरशिरोमणेः प्रतिदिनं ग्रुह्षाम्यनर्ध्यान् गुणान् सर्वस्यापि परन्तु मां द्विषति यस्तस्याशु नाक्री गति: ॥१६।। (१) व्याख्यातं हि पुराऽत्र यैः सुकवयः सर्वें महापडिता- स्ते वन्दाः सुतरां न तेषु मम कोऽप्यस्त्याग्रहः स्पार्द्धितुम। किन्तु ग्रन्थसहस्त्रसारमपि यहत््या विरुद्धं वच- स्ततक्षन्तुं न समुत्सहे न च पुनर्भीतिः सुरेज्यादपि॥१७॥ अभ्यास: पश्चमाव्द्रात्सकलसुखपरित्यागपूर्वे कृतो यो नानाशास्त्रेषु नित्यं निशिततरधियाऽत्यन्तरागानुवृतत्या। तस्येदानी फलं मे भवतु सहदयस्वान्नसन्तोषकारि श्रीमत्काव्यप्रकाशोज्ज्वलविवृतिमयं श्रीसुधासागराख्यम्॥१८॥ 1

४ उपोद्घातः।

सम्भाव्यते। एवं च संवत् १७४० प्रभृत्यस्य स्थितिकालो यदि निर्द्धा र्येत तर्हि नाडतीवानुचितं भवेत्। प्रकृतपुस्तकपकाशने तम्, एकं काशिकराजकीयसरस्वतीभवनपुस्त कालयस्थं प्रायः शुद्धं सम्पूर्ण च। अपरं वरकलोपनासक वैद्यनाथशास्त्रिणामतुग्रहेण ल व्धं तदीय पितृ्यपुत्रवैदिकप्रघरश्रीजगन्नाथभट्टवरकलानां शुद्ध. मपि खण्डितम्। उभावपि वरकलकुलोत्तंसौ तदर्थ शतशो धन्यवा- दैरभिनन्दामः। पुस्तकस्य संशोधनादि समस्तकार्यजातमस्मदनुजैविद्धत्तमैः काशस्थि स्याद्वादमहाविद्यालय साहित्याध्यापकैः साहित्योपाध्याय श्रीमुकुन्दशास्त्रिखिस्ते महोदयैरेव कृतमिति शतशो धन्यवादा वि. तीर्यन्ते तभ्य:। भूतपूर्वकाशीस्थराजकीयपाठालयप्रधानाध्यक्ष महामहोपाध्याय डा० गङ्गानाथ झा महोदयेभ्यश्च साञ्षलिवन्धमनेक्े धन्यवादःः। तैरेव महाभागैरस्मिन् कर्मणि समुद्योजितोऽहं तेषामेवानुग्रह्देण टु- स्तरमिमं सुधासागरमुदतीतरम। मदीयं सर्वमेव कार्यजातं येषा. माज्या, प्रेरणेन, कार्यानुकूलमतिप्रदानेन च सम्पद्यते तेस्थः सा म्प्रतं काशिकराजकीयपाठालयप्रभुवरेभ्य: पूज्यवर श्री गोपीनाथ कविराज महोद्येभ्यः केवलं शुष्कान् धन्यवादानेव समर्पयतामस्मा- कं भवीि महती त्रपा। अस्तु। प्रस्तुत ग्रन्थप्रकाशनेन विद्याथिनां पण्डितानां व महान्तमुप- कारं विरचयते 'चौखस्वा संस्कृतग्रन्थमाला' सम्पादकाय श्रीजय- कृष्णदास श्रेष्टिने च शुभाशवदिप्रदानपुरःसर प्रार्थये गुणैकदृशः सहृद्यानत्रत्यान् दोपानुपेक्षितुं ग्रहातुं च गुणमात्रमिति ।

विदुषामनुचर :- नाराघणशास्त्री खिस्ते सरस्वतीभवनम् । काशी।

श्रीः। काव्यप्रकाशस्थविषयाणां वैशदयेन सूचीपत्रम्।

तत्र प्रथमोल्लासे- विषयः पृष्ठाङ्ुा: ।' - 50 ग्रन्थारम्भप्रतिज्ञा, लोकोत्तराया भारत्या: व्यञ्जनया नमस्काररूपमभिधया वस्तुनिर्देशरूपं ङ्गलाचरणम् लोकोत्तरत्वसमर्थकानां विशेषणानां प्रतिपादनम्। " १० काव्यफलानि प्राप्तवतां नामनिर्देशः काव्यकारणानां पदर्शनम् १४ शक्त्यादीनां दण्डचक्रादिन्यायेन समुदायस्यान्वयव्यतिरे- काभ्यां फलोपधायकत्ववर्णनम १६ काव्यस्वरूपनिरूपणम् १९ स्वरूपलक्षणघटक (क्कापि) पदार्थस्य सोदाहरणं प्रयाजन- प्रदर्शनम्। २५ तदीयध्वन्याख्योत्तमभेदस्यम दर्शनम् २९ तडुदाहरणम्, ३१ तदीय गृणी भूतव्यङ्गयाख्यमध्यमकाव्यस्य वर्णनम् ३७ तदीयमुदाहरणम्, १७ तदीयाव्यङ्गयारयकाव्यस्य स्वरूपभेदा ३९ शब्दार्थचित्रयोरूदाहरणे अभिधेय प्रयोजनकारणस्वरूपमेदलक्षणनिर्णयात्मिका प्रथमोल्लाससमाप्ति: । ४२

काव्यप्रकाशोदाहृतपद्यानां

विषय: पृष्ठे शब्दार्थस्वरूपनिरूपणात्मके द्वितीयस्मिन्तुल्लासे- साहित्यदर्शने शब्दस्य त्रेविध्यम् ४३ तदर्थानाश्च त्रैविध्यम् मतविशेषपु शब्दविशेषेषु वा तात्पर्यात्मकोऽपि तुरीया- र्थनिरूपणम्

प्रतिपादनम् सर्वेषामर्थाना व्यञ्जकता ४६

वाच्यव्यक्षकत्वदाहरणम्

४९

वाचकलक्षणम् । ५१ वाच्यस्य चातुरविध्यघटितं चातुर्विध्यसूचनम्। ५४ उक्तविधाया एव परिभाषोदाहरणसहितसुपपादनम् ५५

अभिधालक्षणम् ६४ कारणलक्षणसहितं लक्षणास्वरूपम् अन्यप्तरत्वेन कारणघटकाभ्यां रूढिप्रयोजनाभ्यां तस्याएव निरूपणम् ६५ उपादानलक्षणाभ्यां तस्या: पुनर्दरविध्यम् ६६ (गौरनुबन्ध्य) इत्यत्र मीमांसकाभिमतरूढिलक्षणोदाहर· णत्वस्यासमीचीनत्वम् पीनो देवदत्त इत्यत्रापि लक्षणाया अविषयत्वम् ६७ उपादानलक्षणभिन्नस्य लक्षणाद्वयस्थ शुद्धात्वेनाऽपि व्यव. हार: उक्तशुद्धे लक्षणाद्वये लक्ष्यलक्षकयोर्मिथ: तार्किकाद्यभिमत- ताटस्थ्यनिराकरणम् "9

वर्णक्रमानुसाररिणी सूची।

विषय: पृष्ठे लक्षणास्वरूपस्वीकरणम् ६८ आरोपाध्यवसानाभ्यां लक्षणाया: पुनर्ेविध्यम् लक्षणाप्रयोजकसम्बन्धभेदनिबन्धनं गौणत्वं शुद्धत्वं च। ६९ गौणलक्षणायां लक्ष्यभेदान्मतत्रैविध्यम्, ७० सङ्कलनया लक्षणायाः षड्विधत्वम् ७१ (इदं षड्विधत्वं लक्षणाविभाजकधर्माणां न तु लक्षणानाम्) रूढिमयोजनयोरु यङ्गयसव्यद्गयत्वाभ्यां व्यवहार: ७२ व्यङ्ु्यात्मकपयोजनस्य गूढागूढत्वेन द्वैविध्यम् " अनयोरुदाहरणे

व्यश्याश्रयो लाक्षणिक: शब्द: मयोजनवोधानुकूलव्यापारो व्यञ्जना तत्रोपपत्ति: तस्ैवानभिधेयतार्यां स्वतन्त्रो हेतु: "१ अलक्ष्यणीयतायामपि तथैव प्रतिपादनम् तस्य पुनवैशद्ेनोषपादनम् ७७ सस्यापि लक्ष्यत्वेऽनवस्थादोष: ७6 विशिष्टस्यालक्षणीयतायामुपपत्तिः तस्योपसंहारश्व

लक्षणामूलव्यञ्जकविचारसमासि: अभिधामूलव्यञ्जकत्वविचारारम्भे: 99

८० वाहशव्यञ्जफत्वनियामकानां सोदाहरणं प्रदर्शनम्

४ काव्यमकाशोदाहृतपद्यानां

विषयः पृष्ठ ८५ शब्दव्यअ्जकतायां वाच्यार्थस्यापि पयोजकता ८६ शब्दार्थविभागनिर्णयात्मिका द्वितायोल्लाससमाप्तिः।

अर्थव्यक्षकतानिर्णयात्मके तृतीयोल्लासे- अर्थव्यञ्जकताया उपोद्घातः अर्थव्यञ्षकतानिरूपणप्रतिज्ञा "9 अर्थव्यक्षकत्वयोग्यतानिरूपणम् अर्थव्यक्षकताप्रयोजक्रत्वेन क्लप्तानामुदाहरणानि ८९ उक्तक्लप्तानां तादशप्रयोजकसाङकुर्यमपि लक्ष्यव्यङ्गयार्थयोरपि वाच्यार्थव्यञ्जकतातिदेशः वाच्यलक्ष्यव्यङ्गयार्थनिष्ठव्यञ्ञकतार्या वाचकलक्षकव्य अफशब्दानामपि क्रमेण भयोजकत्वम्। अर्थव्यञ्ञकत्वोपसंहार: अर्थव्यञ्जकतानिर्णािका तृतीयोल्लाससमाप्ति:।

ध्व निनिरूपणरूपे चतुर्थोल्लासे- उद्देशकरमोल्लङ्गने बीजप्रदर्शनपूर्वकं काव्यभेदनिरूपण प्रतिज्ञा। १०३

न्ततिरस्कृतवाच्यत्वाभ्यां द्वैविध्यम् १०४ तर्योरेव वाच्यस्यानुपयुज्यमानतानुपपद्यमानताभ्यां क्रमेणो- दाहरणद्वयम। क्रमपाप्तस्य विवक्षितान्यपरवाच्यस्य ध्वनेर्लेक्षणम् १०५ १०७ तत्रैव व्यङ्गयक्रमस्य लक्ष्यालक्ष्यत्वाभ्यां द्वैविध्यम् १०८ अलक्ष्यक्रमव्यड्स्थैव रसपदव्यवहार्यता रसभावतदाभासभावीयशान्त्युदय सन्धिशवलता ना मल -

वर्णक्रमातुसारिणी सूची। ५

विषय: पृष्ठे क्ष्यक्रमत्वेन व्यवहारः । १०९ एषां रसाद्यलङ्गारभिन्नत्वम्। रसादीनामलङ्कारत्व योग्यताप्रयोजकत्वप्रदर्शनम्। रसस्वरूपनिरूपणम्। ११० रसस्वरूपे आर्ष प्रमाणम् ११४

राणां मतानुसारात् क्रमेणोक्तसूत्रे विवरणीये प्रथममनु- कार्ये रसोत्पत्तिमभ्युपगच्छतां भटलोल्लटप्रभृतीनां मत- प्रदर्शनम्। द्वितीयस्यानुकत्तरि वर्तमानं रसमनुमिमानस्य श्रीशङ्ककस्य मतप्रदशनम् ११५ तृतीयस्य सामाजिकेन शब्दस्यैध विजातीयव्यापारेण भाव्यमानं भुज्यमानं रसं सह्षिरमाणस्य भट्टनायकस्य मतप्रकाशनम् । ११९ सिद्धान्तरूपे तुरीये तु सामाजिकसमवेतस्थाय्येव व्यअ. नया व्यक्तो रस इति मतस्योपक्रमः १२० तदनुसार्येव रसस्य स्वरूपवर्णनपूर्वकमास्वादनप्रकार: रसस्य कार्यश्ञाष्यविलक्षणत्वं तर्मिश्च नापत्ति: किनत्व- "

ष्टपत्ति: कार्यक्षाप्यत्वव्यवहारस्यौपचारिकत्वम् तस्यैध निर्विकल्पकसचिकल्पकावेद्यत्वम्। १२१ तथात्वेऽपि नापत्तिः किन्त्विष्टापत्तिरेव, सिद्धान्तोप- संहारञ्च " सूत्र रसव्यश्जकानां विभावादीनां व्यापकध्मपुरस्कारेण निवेशस्य बीजम् विभावानुभावसश्चारिणां मिथोऽपेक्षिताया सोदाहरणं १३०

प्रदर्शनम। रसभेदनिरूपणप्रतिज्षा। रसविशेषोद्देशा: १३५

सम्भोगविप्रलम्भतया शृङ्गारस्य द्वैविध्यम। " १३७

६ काव्यप्रकाशोदाहृतपदानां

विषय: पृष्ठ तयोराद्यस्यातिभूरिभेदप्रभेदशालित्वा दसङ्गघेयनया एक त्वव्यवहार:। सम्भोगस्य नायिकावृत्ति नायकविषयताया मुदाहरणम तस्यैव नायकवृत्ति नायिकाविषयकतायामुदाहरणम् 59 विप्रलम्भस्य पञ्चविधत्वम्। १४१ तत्राभिलाषात्मकस्य प्रथमस्योदाहरणम् विरहात्मकद्वितीयस्यादाहरणम् ईर्ष्यारूपतृतीयस्योदाहरणम् " प्रवासरूपचतुर्थस्योदाहरणम् शापरूपपञ्चमस्योदाहरणम् हास्यादीनां क्रमेणोदाहरणानि १४७ स्थायीनामुद्देश: १५० व्यभिचारिणासुद्देशः १५८ मध्यमणिन्यायेन निर्वेदस्य स्थायित्वं सञ्चारित्वं च शान्तरसोहेश: १६२ तदुदाहरणम् भावस्य द्वै वध्यं तदुदाहरणं च १६४ सोदाहरणे रसाभासभावाभासलक्षणे १६७ भावस्य शान्यादानामुद्देश: १७० तेषामुदाहरणानि। भावशान्त्यादीनामपि क्वाचित्काद्वित्वोद्देशः १७१

सल्लक्ष्यक्रमस्य लक्षणगर्भ स्वरूपम् तस्य त्रैविध्यम् त्रैविध्यस्य वैशद्यपूर्वक प्रदर्शनम् तत्र प्रथमस्य शब्दशकत्युद्धवस्याळङ्गारवसत्वन्यतररूप- तथा द्वैविध्यम्

वर्णक्रमानुसारिणी सूची। 9

विषय: शृष्ठे उक्तजातीयोदाहरणेषु अलंङ्कारव्यङ्गयतायां वीजकथनम् अलङ्कारान्तरव्यङ्गयतायां पुनरुदाहरणम् प्रकारान्तरमाश्रित्य पुनस्तस्यैवोदाहरणान्तरम अस्यैव वस्तुव्यङ्गपतायामुदाहरणम् १७७ अस्यैवोदाहरणान्तरम् " तेषु द्वितीयस्थार्थशक्त्युद्धवस्य द्वादशविधत्वम्। १८२

तत्र स्वतसम्भवीवस्तुनावस्तुध्वनेरुदाहरणम् १८३ वस्तुनाSलङ्कारध्यनेरुदाहरणम् अलङ्कारंण वस्तुध्वनेरुदाहरणम १८४ पूर्वोक्तक्रमेणैव कविप्रौढोक्तिसिद्धानां चतुर्णी क्रमेणोदा- हरणानि पूर्वोक्तरात्या कविनिबद्धवक्तृ प्रौढोक्तिसिद्धानां सर्वेषामु- दाहरणानि १८५ उभयशक्त्युन्भवस्थ तृतायस्य प्रदर्शनम् १८६ तदुदाहरणम् " सङ्कलनेन ध्वनेरष्टादशत्वम् १९८ व हुत्वेऽप्यनुगमकैकरूपेण रसादनिामकत्वम् " उभयशक्त्युद्ध्वस्य वाक्यमात्रवृत्तित्वम् " तद्द्रिन्रानां पदतृत्तित्वमपि १९९ पदगतानां सर्वेषां क्रमेणोदाहरणानि अर्थशक्त्युद्धवस्य प्रवन्धगतत्वमपि २१६ अस्योदाहरणानि रसादानां पदैकदेशवर्णरचनागतत्वमपि ५१७ एषु पदैकदेशयो: नानाविधान्युदाहरणानि २१८ सङ्कलनया पुनर्ध्वनेरेकपश्चाशत्वम् संसष्टिसङ्कराभ्यामेषां मिथो योजनम् २३२

"

6 काव्यपकाशोदाहृतपद्याना

विषयः पृष्ठे ततश्चैषां चतुरधिकचतुःत्युत्तरायुतविधत्वम् २३३ २३४

" ध्वनिभेदप्रभेदनिर्णयात्मिका चतुर्थोल्लाससमापि: २३७

त्मके पश्चमोल्लासे- गुणीभूतव्यड्ाष्टकस्य नामनिर्देशपूर्वकसुद्देशः २३८ तेषां नानाविधान्युदाहरणानि २३९ ५२५४ क्वचित् व्यड्चस्य प्रतिप्रसव: *1 पुनःमकारान्तरेण तयोः सा्ङ्कर्यम् २५६ व्यञ्ञनास्थापनोद्घाततया ध्वने: पुनः सङ्कलनम् २५७ तञ्च सङ्कलनं त्रित्वे पर्यवसन्नम् २५९ तत्र वाच्यत्वासाहारव्ये भेदे कुतस्तदसहत्वमिति विचा- रोपक्रमः तस्य वाच्यत्वलक्ष्यन्वानुपपत्तिप्रदर्शनपूर्वकं व्यङ्गयत्वम् २६०

अविवक्षितवाच्यस्थले प्रदर्शितव्यड्ावश्यकत्वस्य सन्दर्भ- शुद्धर्थमनुवाद: २६२ शद्शक्तिमूलेऽपि व्यङ्गयस्यानुभवसिद्धता

पादनम्। अन्विनाभिधानमतेऽपि व्यड्स्यावश्यकताकथनम २६६

भट्टलोल्लटादिमतखण्डनम् २६६

प्रकाशन्तरेण व्यङ्ग्यस्यं तात्पर्यविषयतां वदतां मतख- २६८

ण्डनम् । पूर्वोकैकदेशिनां 'सोऽयमिषोरि व' इत्यादियुक्ते: प्रकारा- २६९

विषयानुक्रमणिक्रा।

विषय: पृष्ठ न्तरेण पुनः खण्डनम् २७१ अज्ञातयाऽप्य भिधयोपयोगे दूषणाभिधानम् व्यङ्गयव्यञ्जकभावानभ्युपगमे दोषेषु नित्यानित्यत्वव्यव- स्थानुपपत्तिः २८७ तथा शब्दविशेषाणामानुभविकस्य काव्यानुगुण्यस्या- नुपपत्ति: एवं सङ्गयास्वरूपज्ञान कालाश्रयनिमित्तकार्यविषयनिबन्ध- नानुभव सिद्धभेदस्यानुपपत्तिः, प्रासङ्गिकं भेदकत्व- विवेचा च २८८ वेदान्तिविशेषमते वैय्याकरणमतांशे च व्यड्स्यावश्यकता ३०२ व्यक्गा यानुमेयतां वदतो महिमभट्टस्य सप्रपश्चं खण्डनम् ३०३

पञ्चमोल्लाससमापिः।

चिन्रभेदनिरुपणात्मके षष्ठोल्लासे- शब्दचित्रार्थचित्रयोः स्वरूपम् ३०९ शब्दचित्रोदाहरणम् अर्थचित्रोदाहरणम् ३११

चित्रभेदनिरूपणात्मिका षष्ठोल्लाससमापतिः । ३१२ ३१३

रसापकर्षजनकीभूतदोषनिरूपणात्मके सतमोल्ासे- दोषसामान्यलक्षणम दोषाणां विभाग: ३१४

पददोषाणां नामनिर्देश: श्रुतिकटुताया: सोदाहरणं प्रदर्शनम् ३१७

च्युतसंस्कृते: अप्रयुक्तत्वस्य 99 असमर्थत्वस्य ३२२ " 39 ३२३

१० विषयातुक्रमणिका।

विषय: पृष्ठ निहतार्थत्वस्य ३२४ अनुचितार्थत्वस्य निरर्थकताया: 39 ३२५ अवाचकताया: 99 59 ३२६ तस्या एवानपेक्षितयोगे उदाहरम् तस्या एवोपसर्गसंसर्गादर्थान्तरगतत्वे उदाहरणम् "

त्रिधाऽश्लीलत्वस्य सोदाहरणं प्रदर्शनम् ३२९ सन्दिग्धतायाः 99 ३३१ अग्रतीतत्वस्य 95 59 ३३२ प्रास्यत्वस्य नेयार्थत्वस्य "' ३३५ समासगतानामेव दोषाणां सोदाहरणं स्वरूपवर्णनम् ५०६ तत्र क्िष्टत्वस्य सोदाहरणं प्रदर्शनम् अविमृष्टविधेयांशताया , ३३७ तस्या एव कर्मधारयसमासे उदाहरणान्तरम् बहुव्राहावेव तद्धितार्थगुणीभूतेऽन्यपदार्थे गुणाभावस्यो ३३९

दाहरणान्तरम् २४० तस्या एव नज़समासे उदाहरणम ३४१ प्रंसङ्गात् पर्युदासप्रसज्यप्रतिषेधयोरुदाहरणे 95

सोदाहरणा विरुद्धमतिकारिता ३४३ तस्या एव नामपदयो: समासे विरुद्धार्थनिरुढपद्घटनाया मुदाहरणान्तरम् तस्या एव विवक्षितविशेषपरत्वे पदचैयर्थ्यप्रसङ्गेनाविवाक्ष तविशेषपरत्वे उदाहणरम समासैक्येऽ्रपि समस्यमानपद्योव्द्यर्थकतया तस्या एवो. ३४४

दाहरगाम् श्रुतिकटुताया: समासगतमुदाहरणम् ३४५

उक्तानां पददोषाणां पदैकदेशे वाक्ये चातिदेशः " वाफ्यगतं श्रुतिकहतायाः उदाहरणम् अप्रयुक्तत्वस्योदाहरणम ३४६ ३४७

विषयातुक्रमणिका । ११

विषयः पृष्ठ निहतार्थत्वस्योदाहरणम अनुचितार्थत्वस्यादाहरणम् ३४८ E अवाचकत्वस्योदाहरणम् ३४९ ब्रीडादायिनोऽश्लीलत्वस्योदाहरणम ३५० जुगुप्सा ,' २५१ अमङ्गलाश्लीलत्वस्योदाहरणम ,' " सन्दिः पत्वोदाहरणम् ३५२ "> अप्नत तत्वादाहरणम् "

प्राम त्वोदाहरणम् ३५३ नेय यत्वादाहरणम् " च प्रत्वादाहरणम् ३५४ "5 अविमृष्टावेधेयांशस्योदाहरणम् " न केवलं विधेयस्योपसर्जनत्वव्युत्क्रमाभ्यामेवायं दोष:, किन्तु विधेथानुपस्थित्यापत्युदादरणन्तरेण प्रदर्शनम् ३५६ यत्तदोः साकाङ्कत्व विचार: प्रक्रान्तप्रसिद्धानुभूतार्थविषयकतच्छद्वानां यच्छद्वोपादाना- नपेक्षतायामुहाहरणानि । " उत्तरवाक्यगतस्य वच्छद्वस्य पूर्ववाक्यगततच्छव्दानपेक्ष- त्वे उदाहरणम्। ३५४ पूर्ववाक्यगतयच्छद्धस्य तच्छद्दोपादानं विना साकाङ्गताया. मुदाहरणप्रदर्शनम् कुत्रचित्सामर्थ्यांदुभयो. प्रतीतावुदाहरणम् ३५८

अदसूशब्दस्य तच्छद्वार्थांबोधकत्वे उदाहरणम् ३५९ अद्स्शब्दस्य तच्छद्वार्थप्रतीतिकरत्वे आनर्थक्यमित्यत्रो दाहरणम्

प्रदर्शनं तत्प्तिषेधश्च। २६० यच्छद्वनिकटस्थितस्य तच्छद्वस्य प्रसिद्धपरामर्शकत्वे उ. दारणम्। एकाधिकयच्छद्वानामप्यकेन तच्छद्देन निराकाङ्गतायामु

१२ विषयानुक्रमणिका।

विषयः पृष्ठे दाहरणम्। ३६१ ३६३ वाक्यगतं विरुद्धमतिकृत्युदाहरणम् 99 पदैकदेशगतदोषाणामुदाहरणानि वाक्यमात्रदोषाणां नामनिदेश: ३७० शङ्ारे प्रतिकूलवर्णानामुदाहरणम् रैद्रे " रौद्रे प्रत्युदाहरणम् ३७१ ३७२ तिसृषु विसन्धिषु प्राप्तस्य सन्धिकार्यस्य सकृदकृतत्वे विश्रलै पस्यादाहरणम ३७३ प्रगृह्यादिहेतुकस्य द्वितीयस्य विश्लेषस्यासकृत्वे उदाहरणम् अश्लीलकष्टत्वयोरुदाहरणे त्रिविधे हृतवृत्ते मात्रावर्णवृत्तभेदेन द्विविधस्याद्यस्यो- दारणे ३७६ अप्राप्तगुरुभावान्तलघोः प्रथमतृतीयपादविषयकमुदाहरणम् ३७७ तस्यैव चतुर्थपादविषयकमुदाहरणम् ३७८ प्रकृतरसाननुगुणवृत्तस्याहारणम्। ३७९ न्यूनपदत्वोदाहरणम् ३८० समासघटकस्याधिकपदस्योदाहरणम् असमासे तस्यैवोदाहरणम् २८१ कथितपदस्योदाहरणम् ३८२ पतत्प्रकर्षस्योदाहरणम समाप्तपुनरात्तस्योदाहरणम ३८३

अर्धान्तरैकवाचकताया मुदाहरणम् ३८४

३८५ न्यूनतादिनिबन्धनं तस्यैवोदाहरणमू ३८७ ३८८

कचित्समासाच्छनतया मतयोगाभावे तस्यैव उदाहरणम् ३९० ३९१

विषयानुक्रमणिका।

विषय: पृष्ठे व्युत्पत्तिविरोधात्तस्यैवोदाहरणम् ३९२ विधेयाविमशदाषघटितमनभहितवाच्यताया उदाहरणम् ३९३ तदघटितं तस्यैवोदाहरणम् ३९४ असमासेऽपि तस्यवोदाहरणम ३९५ ३९६ विरुद्धप्रतीति जननादिव विवक्षितोपयोगस्य पदस्योपयो- गासम्भवदृपि स्थानस्यायोग्यतायामुदाहरणान्तरम् ३९७ अस्थानस्थ मासस्योदाहरणम सङ्गणिस्याहरणम् ३९८ गर्भितत्वे स्वभावत एव वाक्यस्यैकत्वे उदाहरणम् ३९९ वाक्यैकवाक्यतया एकीभूतत्वे तस्यैवोदाहरणम् प्रस्ि दहृतत्वादाहरणम् ४००

प्रकृति: क्रमभङ्गस्योदाहरणम ४०१

हरणेन प्रदर्शनम् ४०२ प्रत्ययगतं क्रमभङ्गोदाहरणम् ५०३ सर्वनाम्न प्रक्रमभङ्गादाहरणम् पर्यायस्य क्रमभङ्गे उदाहरणम् उपसर्गपर्याययो: क्रमभङ्गे उदाहरणम् ४०६ वचनस्य क्रमभङ्गे उदाहरणम् कारकस्य " 99 ४०७

क्रमस्य ४०८ अक्रमोदाहरणम् ४०९ इत्थमादिशद्वे तदुदाहरणम ४१० अमतपरार्थोदाहरणम् ४११ अर्थदोषाणां नामनिर्देशः ३१२ अपुष्टोदाहरणम 99 कषटार्ये उदाहरणम् ४१४ व्याहतार्थे उदाहरणम् ४१६ वाक्यार्थस्य पुनरुक्ततायामुदाहरणम् ४१७

१४ विषयातुक्रमणिका ।

विषय: पृष्ठाङ्ा: । डुष्क्रमोदाहरणम ४१८ ग्राम्थतायामुदाहरणम् सन्देहविषये उदाहरणम् ४२० निहें तुतायामुदाहरणम् प्रसिद्धिंविरुद्धतायामुदाहरणानि ४२१ तन्न लोकाप्रसिद्धोदाहरणम् कविप्रसिद्धिविरोधे उदाहरणम् ४२२ लोकविरुद्धमपि कविप्रसिद्धे्न दुष्टत्वमित्यत्रोदाहरणम् ४२३ विद्याविरुद्धतायां धर्मशास्त्रविरोधे उदाहरणम् ४२४ अर्थशास्त्रविरोधे उदाहरणम् ,5 कामशास्त्र विरोधे उदाहरणम् ४२५ योगशास्त्रविरोधे उदाहरणम अनवीकृतत्वे उदाहरणम् नवीकृतत्वे प्रत्युदाहरणम् ४२७ नियमपररिवर्तन उदाहरणम् ४२८ अनियमपरिवर्तने उदाहरणम् ४२९ विशेषपरिवर्तने सामान्यपरिवर्तने 95 ४३० साकाङ्कनायामुदाहरणम् ४३१ अपद्युक्तताया मुदाहरणम् ४३३ सहचरभिन्नतायामुदाहरणम् ४३५ प्रकाशितविरुद्धतायामुदाहरणम् विधेरयुक्ततायामविधेयस्य विधेयत्वेन निर्देशे प्रथमोदा हरणम ४३६ तस्यैवायुक्तकमताया मुदाहरणम् ४३७ अनुवादायुक्ततायामुदाहरणम ४३८ त्यक्तपुनःस्वीकृतत्वे उदाहरणम् अश्लीलतायामुदाहरणम् ">

कर्णादिशब्दानामवतसादिपदसमवधाने विशेषार्थपति- ४३९

पत्ति:।

विषयातुक्रमणिका । १५

विषयः पृष्ठे तस्यवोदाहरणम् ४४०

दाहरणम् अस्येव प्रत्युदाहरणम् मुक्ताशव्दसा न्निध्याद्धारशब्दे विशेषप्रतिपत्तिरित्यत्रोदा- 888

हरणम् पुष्पशब्दसा न्ध्यान्मालाशब्दे विशेषप्रतिपत्तिरित्यत्रोदा- हरणम् 35 महाकविप्र गातिरिक्तस्थले न विशेषार्थप्रतिपात्तिः क्रियया के तार्थस्यापि विशष्यस्य विशेषणदानार्थमावश्यक- तेत्य वामनोदाहतपदयनिराकरणपूर्वक खोयोदाहरण- शॉनम् "9 निर्हेतुत्वस्य प्रसिद्धार्थेऽदोषत्वम् ४४५ तत्रोदाहरणम् अनुकरणे सर्वेषामदोषत्वम् 1

तत्रोदाहरणम् 99 वकत्त्राद्यौचित्यवश्ादोपस्यापि कचिद्गुणत्वं क्वचिच्चोभ- याभात: ४४६ कष्टत्वस्य गुणत्वे उदाहरणे ४४६ वाच्यवशाल् परुषवर्णानां गुणत्वे उदाहरणम, ४४ प्रकरणवशात् परुषवर्णानां, "' क्वचिच्चोभयोरभाव इत्यत्रोदाहरणम् अप्रयुक्तनिहतार्थयो: श्रलेषदावदुष्टतायामुदाहरणम् ४५० अश्लीलस्य सुरतारम्भगोष्ठ्यां गुणत्वे उह्ाहरणम् तस्यव शमकथासु गुणत्वे उदाहरणम ४५२

तस्यव भाव्यमङ्गलसूचकतायां गुणत्वे उदाहरणम् ४५३

सन्दिग्धत्वस्य गुणत्वे उदाहरणम 35

उभयोईत्वे सत्यप्रतीत्वस्य गुणत्वमित्यत्रोदाहरणम् तस्यव स्वयं परामर्शेऽपि गुणतायामुदाहरणम् ४५४ ४५५

१६ विषयानुक्रमणिका ।

विषय: पृष्ठे विदूषकोक्ती ग्रास्यत्वस्य गुणत्वे उदाहरणम् ४५६ न्यूनपदस्य गुणत्वे उदाहरणम् ४५७ तस्यवोभयाभावे विशेषार्थप्रतिपत्तावधिकपदस्य गुणत्वे उदाहरणम्. हर्षभयादियुक्के वक्तरि तस्यैवोदाहरणान्तरम् ४५९ कथितपदस्य लाटानुप्रासे गुणतायामुदाहरणम् ४५९ तस्यैवार्थान्तरसङकुमितवाच्ये विहितानुवाद्यत्वे चोदाहर गे ४६० पतत्प्रकर्षस्य गुणत्वे उदाहरणम् समाप्तपुनरात्ते उभयाभावसमर्थनम् अपदस्थसमासे गुणत्वसमर्थकमुदाहरणम् ३६१ गर्भितत्यस्य ४६२ रसदोषाणां नामनिर्देशः व्यभिचारिण: स्वशब्दवाच्यत्वे दुष्टतायामुदाहरणं प्रदर्श्य- तत्निराकरणम ४६ रसस्य स्वशब्देन शङ्गारादिशव्देन चोपादाने दुष्टतायामु- दाहरणे स्थायिन: स्वशब्दवाच्यत्वे उदाहरणम् ४६५ ४६६ अनुभावस्य कष्टकलपनायामुदाहरणम् विभावस्प ४६७ प्रतिकूलविभावप्ररिग्रहे ४६८ ताइशानुभाव 95 रसस्य पुनः पुनः दीपाबुदाहरणम् ४६९ अकाण्डे प्रथनम् अकाण्ड छेद: अङ्गस्यातिविस्तृतावुदाहरणम् ४७० अड्गिनो ऽननुसन्धाने उदाहरणम् प्रकृतीनां यथावद्वर्णनं सम्पदर्श्य तद्विपर्ययस्य दोषत्व ख्यापनम् ४७० सोदाहरणमनङ्गाभिधाने दोषसमर्थनम् अनुचितवर्णने दोषसत्तेत्यत्र ध्वनिकारप्रमाणम ४७३

विषयानुक्रमणिका। १७

विषय: पृष्ठ सश्चारिण: स्वशब्दवाच्यत्वमदोष: तस्यैवोदाहरणम् विरुद्धरससश्चारिभावादीनां बाध्यतयोक्तिर्गुण: ४७५ तस्यैवोदाहरणम "9 विरुद्धानुभा रनां साधारण्येनादोपतायामुदाहरणम विभावस्य वृध्यत्वेनाक्तौ गुणत्वे उदाहरणम् ४७६ विरुद्धयोरां रसयोरेकत्र निवेशनप्रकार: ४७९ तस्यैवोदाहणेन समर्थनम् 19 एकस्मिन्न वाक्ये रसाविरोधितायामुदाहरणम अविरोम हेलन्तरप्रदर्शनम् ४८१ स्मर्या णित्वेनाविरोधे उदाहरणम मन्यविवक्षयाSविराधे, अङ्गिनि विरुद्धयोरङ्गत्वं द्विधा भवति राजि सेनापतिद्वयव- तुल्यकक्षतया, राजि सेनापतितद्भृत्यवत परस्याङ्गभाष· मापाद्य वा, तत्राद्यस्योदाहरणम् ४८३ विरुद्धानां प्रधानक्रियाङ्गतयाऽविरोधितायामुदाहरणम् अङ्गाङ्गिभावन पराङ्गतयाऽविरोधे उदाहरणम् ४८8 दोषनिर्णायिका सप्मोल्लाससमाप्ति:। ४८६ गुणनिरूपणात्मकेऽष्टमाल्लासे- ४८७ गुणानां स्वरूपकथनम् गुणानां रसध्मत्वप्रतिपादनम् "

अलङ्कारस्वरूपनिरूपणम् ४९१ वाच्यचाच कद्वारेणालङ्गाराणां रसोपकारकत्वे उदाहरणम् गुणालङ्कारयोः प्रभेदनिरूपणम् 39

रसं विनाSप्यलङ्कारसत्तायामुदाहरणम् ४९२ सत्यपि रसे तदनुपकारकत्वं शब्दालङ्कारस्थेत्यत्रोदाहरणम् ४९३ सत्यपि रसे नदतुपकारकत्वमर्थालङ्कारस्येत्यत्रोदाहरणम् ४९४ गुणालद्धारप्रविभागसमाप्ति:। " cc

१८ वियानुक्रमणिका।

विपय: पृष्ठे गुपालकार्यो: समायवृत्या स्थितिरित्यस्यासमीचीनत्वम् माव्यशोमदितवों गुणास्तदतिरायहेतवोडलद्वारा इति घा मनोक्तनिगकरणम ४९६ गुणानां दशविधत्वनिराकरणपूर्वकं त्रित्वस्थापनम् ४९७ दशनुणानां नामनिर्देशः माघुर्यर्य लक्षणम् 13 करणादी तस्योत्कर्पना ९८ ओनोगुणलक्षणम् नीभत्मादाँ तम्योत्कर्ष: परमाद्गुणलक्षणम् उपचारण नेपा अष्दार्वत्ृत्तिन्वम् 33

विषयानुक्रमणिका। १९

विषय: पृष्ठे शब्दालङ्गारनिरूपणात्मके नवमोल्लासे- वक्रोक्तिलक्षणम् ५१० सभङ्गश्लेषे तदीयमुदाहरणम् ५११

अनुप्रासस मान्यलक्षणम् ५१२ तस्य द्वैवि: यम् -

छेकातुमई मलक्षणम् ५१३

तटुदाहगणम् "

उसुष पासळक्षणम् " उपनागरिका रीति: ५१४ परुषा रीति: क्रोमला रीति: तदुदाहरणम् " उपनागरिकादीनां यथाक्रमं वैदर्भीत्यादि नामानि ५१५ लाटातुमासलक्षणम् ५१५ तस्यानेकपदगतत्वम् तदुदाहरणम् ५१६ तस्यैकपदगतत्व्रमपि " तदुदाहरणम् अनुप्रासस्य वृत्यादिना भेदनिरूपणम् ५१६ तेषु त्रयाणामेकमुदाहरणम् ५१७ अनुमासस्य पश्चविधत्वम् " यमकसामान्यलक्षणम् ५१८ पादतद्भागदृत्तित्वादिना तस्यानेकविधत्वम्

२० विषयानुक्रमणिका।

विषय: पृष्ठे एकंपादाभ्यासे तदुदाहरणम् ५२१ द्विपादाभ्यासे 99 श्रोकाभ्यासे महायमकोदाहरणम् ५२२

द्वितीयपादान्तभागस्य चतुर्थपादान्तभागयमने उदाहरणम ", एकस्सिन्नेव पाढे आद्यन्तयोर्यमने उदाहरणम ५२३ पूर्वार्धे आध्यन्तिकं उत्तराधें आद्यन्तान्ताद्ययो: समुच्चे उदाहरणम् आध्यन्तान्ताद्ययो: समुचये उदाहरणम् पादेष्वाद्यवर्णद्वयानन्तरं वर्णत्रयावृत्तियमकोदाहरणम् ५२४ अस्यैवोदाहरणान्तरम ५२५ श्लेषस्य स्वरूपगर्भ विभागनिरूपणम् वर्णश्रेषोदाहरणम पदश्लेषादाहरणम् ५२८ लिङ्गवचनयो: श्रेष उदाहरणम् भाषा्लष ५२९ प्रकृतिश्लपे ५३० प्रत्ययश्लेष विभक्तिश्लंषे श्लेषस्य नवमो भेद: ५३१ तदुदाहरणम सभङ्गाभङ्गयोः शब्दार्थगतत्वे सोदाहरणं वैशदेन विचार: चित्राल्कार: ५४० खङ्गबन्ध: ५४१ मुरजबन्ध: ५४२ पझ्मबन्ध: ५४३ सर्वतोभद्र: पुनरुक्तवदाभासलक्षणम् ५४४

सभद्रशद्वनिष्ठत्वे तदुदाहरणम ५४५

अभद्गशब्द ५४६

विषयानुक्रमणिका । २१

विषय: पृष्ठे तस्य शद्धार्थवृत्तित्वकथनम् तडुदाहरणम् शव्दालङ्कारनिर्णयो नवमोल्लास:। ५४७

अर्श्षालङ्कारनिरूपणात्मके दक्रमोल्लासे- उपमासामान् लक्षणम् ५४८ तस्य द्वैविन ्यम् ५५१ पूर्णाया:ह गलार्थीत्वान्यां द्वेविध्षम तयोवैश/नोपपादनम् ५५२ वाक्यग तश्रात्या उदाहरणम् ५५४ वाक गताथ्यां: ५५१ समासगतश्रौत्या: १ आथ्या: ५५६ " ग्रन्थस्य पूर्वपरासङ्गतिपरिहारः ५५७ अथ लुपोपमाविभागः ५५९ धर्मलोपे तस्याः पश्चविधत्वम् " वाक्ये श्रौत्या: धर्मलुपाया उदाहरणम् " आथ्या: ५६० समासे श्रौत्याथ्योंः तद्धिते आथ्यांश्चोदाहरणम् "

उपमानलुप्तायाः द्वैविध्यम् " वाक्यगायास्तस्या पाठन्तरकल्पनेन समासगायाध्चोदा- हरणम् इवादिलोपे तस्पाः षड्विधत्वम् ५६१ द्विपदसमासे वहुपदसमासे च तस्या उदाहरणम् कर्मकत्रो: क्याच कतरि क्याड तस्या एवोदाहरणम ५६२

धर्मेवादयुभयलोपे तस्या: द्वैदिध्यम् ५६३ ५६४ क्विपूप्रत्यये समासे च तस्या उदाहरणे

२२ विषयानुक्रमणिका।

विषय: पृष्ठे धर्मोपमानलांपे तस्या: द्वैविध्यम् ५६५ तस्या एकसमासगतं पाठान्तरकल्पनेन तदेव वाक्यगतं च "

उदाहरणम् उपमेयेवादिलोपे च तस्या एकविधत्वम् तडुदाहरणम् त्रिलोपे च तस्या एकविधत्वम् 55 तदीयमुदाहरणम अतिशयोक्तिस्थापननेन मतान्तरीयत्रिलोपगाया: उदाह रणनिरासः ५६७ सङ्कलनेनोपमायाः पञ्चवंश्यतिविधत्वम मालारशनोपमायाः लक्ष्यलक्षणनिर्देशपूर्वकमुक्तमेदानति 'रिक्तत्वख्यापनम् अनत्वय लक्षणम् ५६९

तुदाहरणम् ५७० उपमेयोपमालक्षणम् ५७१

तदुदाहरणम् ५७१ उत्प्रेक्षालक्षणम् ५७२ हेतूत्प्रेक्षायां स्वरूपोत्प्रिक्षायाश्च तदुदाहरणे ५७३ विभागगर्भ सन्देहालङ्कारलक्षणम् ५७४ भेदोक्ती तडुदाहरणम् भटोन्ेटेनोपेक्षितस्य निश्चयान्तसन्देहस्य सूत्रस्थ 'भेदाक्ौ' इत्यनेन सङ्गह इत्युदाहरणेन प्रदर्शनम् ५७५ भेदानुक्तौ तडुदाहरणम् ५७६ रूपकालड्गार: ५७७ समस्तवस्तुविषयं रूपकलक्षणम् तस्य वैशदेनोपपादनम् तदुदाहरणम् ५७८ एकदेशविवर्तिरूपकम् ५७१

विपयानुक्रमणिका । २३

विषय: पृष्टे तडुदाहरणम् साङ्गरूपकम् ५८० निरद्गरूपकं तदेव यद्धम् तदुदाहरणम् मालारूपकर तदुदाहरणा परम्परतःपकस्य विभागगर्भ लक्षणम् ५८२ छ्लिएटपरम रेतरुपकोदादरणम् ५८३ मतान्तरेत ्यचैकदेशविवर्नीति नामान्तरम् ५८४ तस्येव मदभाजि उदाहरणम् ५८५ म्लि मालारूपपरम्परितोदाहरणम ५८६ माजि श्लिष्टममालारूप ५८६ रशनारूपकोदाहरणम् ६८७ अपन्हुतर्लक्षणम् तस्या: शाळ्त्वे उदाहरणम तस्या. आर्थत्वेऽनकविधत्व तत्र कपटार्थकशव्दोपादाना- ५८८

त्तटुदाहरणम् परिणामादिशव्दवशात्तदुदाहरणम् इलेपलक्षणम् (अर्थगतम्) १८९ ५९० तटुदाहरणम् समासोक्तिलक्षणम् ५९१ तटुदाहरणम निदर्शनालक्षणम् " ५९२ अवान्तरवाक्यभेदे तटुदाहरणम तदभेदे तदीयमुदाहरणम् ५९३

मालारूपायां तदीयमुदाहरणम् अपरनिदर्शनालक्षणम् ५९४

" तडुदाहरणम्

२४ विषयानुक्रमणिका।

विषय: पृष्ठ अभस्तुतपशंसालक्षणम् ५९५ तस्या: पश्चविधत्वम् कार्ये प्रस्तुते कारणस्य वर्णने तदुदाहरणम् कारणप्रस्तावे कार्यवचने ५९७ सामान्ये प्रस्तुते विशेषवचने ", विशेषे प्रस्तुते सामान्यवचने ५९८ तुल्यादप्रस्तुनान्तुल्ये प्रस्तुते त्रिविधत्वम तत्र विशषणविशेष्यवाचिनां ल्लिष्टत्वे तट्ुदाहरणम ६९९ विशेषणमात्रवाचिनो श्लिष्टत्वे तदुदाहरणम् ६०० श्लेषाभावेऽपि सादृश्यमात्रस्यैव प्रस्तुताक्षेपकत्वे उदाहरणम वाच्यार्थे प्रतीयमानार्थानध्यारोपे तदुदाहरणम् ६०१ अध्यारोपे तटुदाहरणम् अंशब्वध्यारोपे अतिशयोक्तेर्विभागगर्भ लक्षणम् ६०३ उपमेयस्योपमानेन निगीर्याध्यवसाने तदुदाहरणम् ६०४ यद्यर्थकशब्दोक्तौ ६०६ कारणात पूर्व कार्यस्योक्तो तदुदाहरणम् प्तिवस्तूपमालक्षणम् ६०८ अमालारूपे तटुदाहरणम् मालारूप ६०८ दष्टान्तलक्षणम् ६०९ साधम्ये तटुदाहरणम वैधर्स्ये दीपकस्य विभागगर्भ लक्षणम् ६१०

धर्मिणामेकधर्माभिसस्वन्धे तदुदाहरणम् ६११ एकस्य कारकस्यानेकक्रियाभिसम्बन्धे तदुदाहरणम् मालादीपकलक्षणम् ६१२

तदुदाहरणम "

विपयातुक्रमणिका। २५

विषय: विभागगर्भ तुल्ययोगितालक्षणम् ६१३ प्राकरणिकानमंचैकधर्माभिसम्बन्धे तदुदाहरणम् अग्राकरणिकानासंघ व्यतिरेकलक्षणम् ६१४ उपमानस्योरकर्ष एव व्यतिरेक इति कम्यचिदुक्ते: ६१४ सोदाहरणं नरसनम ,' तस्य चतु सशतिभेदा: ६१५ तत्ान्लिप देषु हेत्वोरुक्तो शाद्व साम्ये उदाहरणम् ६१६ तत्रैव प न्तरकल्पनया हेत्वोरतुपादानेऽपि भेदत्रयम् हेतुद्वय- मादाने एवार्थसाम्ये तदुदाहरणम् आक्षिप्त साम्ये ६१७ लप्टभेदेपु हेत्वोरुक्ी शाद्वे चौपम्ये उदाहरणम् आर्थे साम्ये उदाहरणम् मालाव्यतिरेकोदाहरणम् ६१८ आक्षिप्त साम्ये तटुदाहरणम् ६१९

तटुदाहरणम् विभागगर्भमाक्षेपलक्षणम् ६२० वक्ष्यमाणविषये तटुदाहरणम् उक्तविषय ६२१ विभावना लक्षणम् " तदुदाहरणम् विशेषोक्ते लेक्षणम ६२२ अनुक्ते निमित्ते तडुदाहरणम् उक्ते ६२३ अचिन्त्य , यथासख्यलक्षणम् तदुदाहरणम् ६२४ ५

२६ चिषयानुक्रमणिका।

विषयः पृष्ठ विभागगर्भमर्थान्तरन्यासलक्षणम् साधर्म्येण विशषस्य सामान्यसमर्थकत्वे तदुदाहरणम् साधर्म्येण पूर्वोक्तवैपरीत्ये तदुदाहरणम् विशेषण सामान्यसमर्थने वैधस्ये ६२५

पूर्वोंक्तव परीत्ये विरोधलक्षणम् तस्य दशविधत्वम् जात्या जातेर्विरोधे तदुदाहरणम् ६२६ जातर्गुणेन ६२७ 99 जाते: क्रियया 39 १ द्रव्येण ६२८ गुणस्य गुणेन ·, द्रव्यण ६२९ क्रियाया: क्रियया,, 95 १ द्रव्यण 59 द्रव्यस्य, ६३० 99 स्वभावोक्तिलक्षणम् तदुदाहरणम 35 विभागगर्भ व्वाजस्तुतेर्लक्षणम् ६३१ व्याजन स्तुताबुदाहरणम 99 व्याजरूपस्तुतावुदाहरणम सहो क्ेलेक्षणम् ६३२ तदुदाहरणम् विभागगर्भ विनोक्तेरलेक्षणम् ६३३ अशोभनत्वे तडुदाहरणम् 59 शोभनत्वे विभागगर्भ पाषटित्तर्लक्षणम् " ६३४ समेन समस्योत्तमेन न्यूनस्य परिवृत्तावुदाहरणम्

विपयातुक्रमणिका । २७

विषय: पृष्ठे न्यूमेनांत्तस्य विनिमये उदाहरणम् भाविकलक्षणम् ६३५ तदुदाहरणम् विभागगर्भ, काव्यलिङ्गलक्षणम् ६३६ वाक्यार्थहेसकतायां तदुदाहरणम् अनेकपदाशंकतुकतायां ६३६

एकपदार्थ ६३७ पर्यायोन्त लक्षणम् ६३७ तटुदाहाणम् उदार लक्षणम् ६३९ तर हरणम् द्विती योदात्तलक्षणम् ६४० नदुढाहरणम् समुच्चयालङ्गारलक्षणम् तदुदाहरणम् तस्य त्रविध्यम् ६४१ सद्योगे तदुदाहरणम् सदसद्योगे समुच्चयस्यैव लक्षणान्तरम् ६४२ गुणयोर्योगपद्ये तदुदाहरणम् ६४३ क्रिययो: " " गुणक्रिययोः व्यधिकरणे सामानाधिकण्ये व तदुदाहरणे विभागगर्भ पर्यायलक्षणम् " ६४४ एकमनेकत्र भवतीत्यत्र तदुदाहरणम् आरोपितेऽव्यकत्वे तदुदाहरणम् ६४५ एकमनकत्र क्रियते इत्यत्रोदाहरणम् पर्यायस्य लक्षणान्तरम्

२८ विषयातुक्रमणिकां।

विषय: पृष्ठे भवत्यर्थे तटुदाहरणम् ६४६ करोत्यर्थे ६४६ अनुभानालङ्गारः ६४६ तदुदाहरणम ६४७ परिकरालङ्कार लक्षणम् ६४८ तदुदाहरणम् व्याजोक्तेरलेक्षणम् ६४९ तदुदाहरणम् ६५० विभागगर्भ परिसङ्गयालक्षणम् ६५१ प्रश्नपूर्वके कथने व्यवच्छेद्यस्य प्रतीयमानतायां तटुदाहरणम ६५२ तत्रैव वाच्ये व्यवच्छेद्ये तदुदाहरणम् अप्रश्नपूर्वके कथने प्रतीयमाने व्यवच्छेद्य तटुदाहरणम् , वाच्ये व्यवच्छेद्ये उदाहरणम् कारणमालालक्षणम् तदुदाहरणम् हेत्वलङ्कारस्य सोदाहरणं काव्यालिङ्गान्तर्भावप्रदर्शनम् ६५३

• अन्योन्यालङ्कारलक्षणम् ६१४ तदुदाहरणम् विभागगर्भसुत्तरालङ्गारलक्षणम् प्रश्नस्यान्नयने तदुदाहरणम् अलङ्कारान्तरादस्य पृथक्त्वसाधनम् ६५५

प्रश्न पूर्वके Sसम्भाव्ये उत्तरे तदुदाहरणम् प्रश्नपरिसङ्मयातोऽस्य भेदकथनम् ६५६

विभागगर्म सूक्ष्मालङ्कारलक्षणम ५६७

• आकारात्तडुदाहरणम् इङ्गितात्तदुदाहरणम ६५८ सारालङ्कारलक्षणम् तदुदाहरणम् " ६५९

विपयातुक्रमणिका।

विषय: पृष्ठे असङ्गतेर्लक्षणम् तदुदाहरणम् 59 विरोधालङ्कारादस्य भेदकथनम् समाधिलक्षणम् ६६१ तटुदाहरणम

तस्य द्वेवि;म् सद्योग त दाहरणम् असद्योग ६६२ विभागर्भ विषमालङ्कारलक्षणम् वधर्म्याद्योगस्यानुपपद्यमानतायां प्रथमोदाहरणम् ६६३ कार्यकारणयोर्गुणविरोधे तृतीयमुदाहरणम क्रिया ,, चतुर्थमुदाहरणम् अवयवावयविनावैधस्थेऽपि तदुदाहरणम् विभागगर्भमधिकालङ्वारलक्षणम् ६६४ आश्रयस्य महत्तया वर्णने तस्य प्रथमोदाहरणम आधेयस्य द्वितीयोदाहरणम् मत्य नीकालङ्गारलक्षणमू ६६५ साक्षात्म्बन्धेन तटुदाहरणम् "9 परस्परासम्बन्घन विभागगर्भ मलितालङ्गारलक्षणम् ६६६ स्वाभाविकेन लक्ष्मण मीलने ग्रथमोदाहरणम् आगनतुकन द्वितीयोदाहरणम् ६६७ एकावलीलक्षणं तद्विभागश्च ६६८ स्थापनेऽपोहने च तदुदाहरणे ६६९ स्परणालङ्कारलक्षणम्

विषय: पृष्ठे एतजन्मानुभूतस्य स्मरणे प्रथमोदाहरणम् ६७० जन्यान्तरानुभूतस्य द्विरतायोदाहरणम् भ्रान्तिमतो लक्षणम् ६७१ रूपकातिशयोक्तिभ्यामस्य भेद: तदुदाहरणम् विभागगर्भ पतीपलक्षणम् ६७२ उपमानस्याप्रयोजकतयाऽडक्षेपे प्रथमोदाहरणम् " अनाद्रार्थमुपमानस्योपमेयत्वकल्पनायां द्वितीयोदाहरणर ६७३ निष्पन्नोपमितिक्रियाया: अनादरहेतुत्वे तृर्तावोदाहरणम् असम्भाव्यस्योपमानत्वस्यानादर हेतुत्वे चतुर्थोदाहरणम् ६७४ सामान्यालङ्कारलक्षण म् प्रस्तुताप्रस्तुतयोः साम्यतयैकाम्त्ये तदुदाहरणम् , ,, उत्तरकालीनविवेकादिना भेदोभनयने तदुदाहरणम् विशेषलक्षणं तद्विभागश्च ६७६ आधारं विनाSडघेयस्य स्थिती प्रथमोदाहरणम् एकस्य वस्तुनो युगपदेकेन स्वभावेनानेकत्र वृत्तौ द्विनायोदाहरणम् ६७७ अन्यत् कार्य कुर्वतः कार्यान्तरस्य तैनैव प्रकारेण करणे तृतीयोदाहरणम् कार्यान्तरस्य करणे व्यङ्गये तदुदाहरणम् ६७८ विशेषालड्डरेऽतिशयोक्तेरेव प्राणप्रदत्वमित्यत्र प्राची- नानां सम्मतिः तद्गुणालङ्कारलक्षणम् तदुदाहरणम् ६७९ अतद्गुणलक्षणम् ६८० तटुदाहरणम् व्याघातलक्षणम् ६८१ तदुदाहरणम ६८२

विषयानुक्रमणिका ।

विषय: पृष्ठ संसृष्टिलक्षणम् ६८३

"9 उभयालङ्कारसंसृष्टेरुदाहरणम ६८४ द्योरलङ्कारमा: सङ्करोदाहरणम् ६८५ बहूनामलङ्का पणा "> ६८८ सन्देहसन रलक्षणम् द्वयोरल रयो: सन्देहसङ्करोदाहरणम् बहुत तषां ६८९ दहसङ्करस्थलीय विचारोपकमः एकाश्रगानुप्रवेशसङ्करलक्षणमू ६९२ तडुदाहरणम् सङ्कलनेन सङ्करस्य त्रिरूपत्व्रम् ६९३ अलङ्काराणां शब्दार्थोभयगतत्वनियमः " अलङ्कारदोषाणामुक्त दोषान्तर्भावपतिज्ञा ६९४

अनुप्रासे प्रसिद्धभावस्योदाहरणम् ६९५ वैफल्योदाहरणम् प्रकृतरसप्रति कूलवर्णानामुदाहरणम् ६९६

यमकदोषस्योक्तेऽम्तर्भावः ६९७

यमकदोषोदाहरणम ६९८ उपमायां जातिगतन्यूनत्वे उदाहरणम् प्रमाणगतन्यूनत्वे उदाहरणम् जातिप्रमाणयोरधिकत्वे उदाहरणे धर्मगतन्यू नत्वाधिकत्वयोरुदाहरणे ६९९

३२ विपयातुक्रमणिका।

विषय: पृष्ठ उपमायां लिङ्गादिभेदस्य भग्नप्रक्रमेऽन्तर्भावः लिङ्गवचनयो: भेदे उदाहरणे ७०० उपमायां क्वचिल्लिङ्गवचनादिभेदस्यादुष्टता ७०१ तत्र लिङ्गवचनयोभेदे उदाहरणे कालादिभेदे उपमायां दुष्टताव्यवस्थापनम तत्र कालपुरुषभेदयोरुदाहरणे ७०२ विधिभेदे उदाहरणम् ७०३ कालादिभेदस्थले विचारोपक्रमः उपमायामपरौ दोषौ तयोरुक्तेष्वन्तर्भावश्च ७०५ उत्प्रेक्षादोषस्योक्तदोषान्तर्भावः ७०६ तदुदाहरणम्

तदुदाहणम् ७०७ तदुदाहरणम उक्तोदाहरणे श्लेषोपमाया अविषयत्वस्य सोदाहरणं प्रद. ७०८ अप्रस्तुतप्रशंसादोषस्योक्तान्तर्भावः शंनम्

नदुदाहरणम् 59 अर्थालङ्कारनिरूपिका

७१२ 4

टीकास्थविषयाणां सद्क्षेपतः सूचीपत्रम्।

विषयः पृष्ठ इष्टदेवस्य भीकृष्णस्य मङ्गलाचरणम् १ शाण्डिल्य शभूषणात गङ्गादासदीक्षिताद्वीरेश्वराख्यस्त.

शिवाअिन्दाद प्रकृतटीक्राकारस्य भीमसेनस्योत्पत्ति वर्ण सम्। " जै गत् श्रीवाग्देवतावतारस्य मम्मटसष्योत्पत्ति: काव्यप्रकाशसूत्राणं तहृत्तेश्च तत्कृतोपवर्णनम् श्रीमम्मटस्य छात्रतामुपगस्य कैयटौवटाववरजौ भाष्यं नि- गमं च यथाक्रमं व्याख्यातवन्तौ 2 क्रीयमाणटीकाया: निर्विभ्नपरिसमापये श्रीवान्देवतावता रस्येतर देवतानाञ्चाभ्यर्थनम्

पूर्वटीकाकाराणं वचसोक्षमतया च सुधासागरनि र्मोणम्। ग्रन्थस्य लक्षणम् oC AU आस्वादवति दुष्टेऽपि काव्ये तह्यवहारे उदाहरणम् २२ अलङ्कारविरहेऽपि रसानुगुण्येन काव्यवहारे २५ ध्वनिकारप्रोक्तं चित्रकाव्यस्य लक्षणम् ४१ साधुशव्दप्रयोगेणाभीष्टसिद्धौ भाष्यप्रमाणम ५४ क्रियालक्षणम् ५७ अभिमतनिर्देशेनाभिधानियमने उदाहरणम् वैयाकरणानां रसाप्रतीती प्राचीनानां सम्मतिः प्राचीन- सम्मतिः ११०

३४ विषयानुक्रमणिका।

विषयः पृष्ठ सारबोधिनीकाराणां चिभावलक्षणम् १११ स्थायीभावलक्षणम् ११३ तस्यैव लक्षणान्तरम् ११४ द्विविधयोगिलक्षणम् १२८ १६७ करूणवविप्रलस्सस्य लक्षणम् १४२ धर्मवीरोदाहरणम् १५२ विस्मयलक्षणम- १५६ व्यभिचारिभावानां मतान्तरीयलक्षणानि १५९ तत्वज्ञानजन्यनिर्वेदस्य स्थायित्वे प्राचीनसम्मतिः १६४ रसाभा सादीनां षरिगणनातिरिक्तस्थलप्रददर्शनम् ६६८ मूछना लक्षणम् सिद्धसाध्ययोर्लक्षणे २२० ध्वनिमेदानां लघुसङ्कलनप्रकार: २३३ कामिनी कुच कलशवद्गूढस्य काव्यस्य चमत्कृतिजन कत्वे प्राचीनोक्ति:। २३८ वस्तुनोSलङ्गतिव्यस्जकत्वे ध्वनित्वमित्यत्र ध्वनिकारस म्मतिः। २५५ ववनिभेदगुणनप्रकार: २५७ श्रुतिलिङ्गेतयादौ श्रुतिशब्दस्य वाच्यार्थे विचारपक्रमः २७३ श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां पूर्वपूर्वचलीय- स्त्वमित्यादेरूदाहरणानि। रामशब्दस्य कातरत्वरूपव्यङ्गयार्थवोधकत्वे उदाहरणम् २९५ अखण्डबुद्धिरित्यत्राखण्डश्दस्य वेदान्तिसस्मतार्थ प्रकाशनम्।३०२ पर्युदासलक्षणम् नलूर्थानां प्रकाशनम् ३४२ ३४३ अश्रव्यत्वस्य त्रेविध्यं निरूप्य लक्षणाननुगसत्वरूपर्य नस्योदाहरणम् प्रकरमभेदस्य लक्षणम् , ३७५

मिथो विरुद्धानां रसानां कथनम् ४०९ ४११

विषयातुक्रमणिका । ३५

विषय: पृष्ठ

व्याहतलक्षणम् ४१६

दुष्क्रमे शास्त्रविरुद्धोदाहरणम् ४१९

प्राम्यस्य लक्षणम् वारमयानकयोरैकाधिकरण्ये विरोधात्प्रतिपक्षगतत्वेन भयानकलय वर्णनायामुदाहरणम ४८0

आख्यायिक लक्षणम् ५०८

कथालक्षणण ५१२ ५१२ अनेकविष यरमकानां नामनिर्देश ५१९ वन्धान विन्यासप्रकार: ५४२ अनेक त्धानां नामनिर्देशः ५४४ य लङ्काराणां कारिकाभि: मङ्रहः ५४८ ६०५ उक्तविपयाणां कारिकाभि सङ्गहः ७१० व्यख्जनया ब्रह्मवोधस्य वैशधेन प्रतिपादनम ७११

अथ काव्योप्रकाशादाहृतपद्याना विषयक्रमानुसारिणी सूची।

कमाड् पद्मू पृष्ठे क्रमाङ्ग पथम् पृछ

१ य कौमारहर (शार्डग०शिलाभट्टारिका) २५ ३१ प्रमार्द्रा प्रणयतपृशः (माल०मा०) २५१ २ निःशेषच्युतचन्दन (अमरुश०) ३१ ३ अन्यन व्रजतीति का १४१

३ ग्रामतरुण ३७ ३४ सा पत्यु प्थमापराध अमरुश०) १४१

४ स्वच्छ-दोच्छलदच्छ० ३५ प्रस्थान वलयै. कृत (अ रुश०) १४१ ५ विनिर्गतमानदमात्म० (मेण्ठ। हयग्रीव- ३६ त्वामालिख्य पणयकुपिता 'मेघदू०) १४१ वधम्) ४१ ३७ आकुन्च्य पाणिमशुचि १७

६ माए घरोवअरण ४६ ३८ हा मातस्त्वरितासि (नाराय भट्ट) १४८ ५ साहेन्ती सहि सुहअ ( गाथासतC ) ४८ ३९ कृतमनुमत दृष्ट वा ये (वेणार o) १४८ ८ डअ णिघल िश्पन्द० (गाथासत) ४९ ५० क्षुद्रा सन्त्रासमेते (हनुमन्नाटको-) १४८ ९ मुख विकसितस्मित ७२ ४१ श्रीवाभङ्गाभिराम (शाकुन्तलम् ). १४८ १० श्रोपरिचयाज्जडा अपि (मुमा:रविगुप्त) ७४ ४२ उत्कृत्यात्कृत्य कृत्ति (माल०मा०) ४३ चित्र महानेष बतावतार १४८ २२ भद्रात्मनो दुरधिरोह० ८२ ४४ अहो वा हारे वा (उत्पल, भर्तृ० वे०) १६२ १३ अह िहुल जलकुम्भ (गाथासप्त०) ८९ ५ कण्ठकोणविनिविष्टमीश (उत्पल ) १६४ १८ ओण्णिद्द दाग्वल ८९ ४६ हरत्यघ सम्मति हेतु० (माघ०) १६५ १५ तथाभूता दृष्टा (वेणीसहारम) ९० ४७ जाने कोपपराङमुखी (सुभा शार्ङ्ग०) १६९ १६ तइआ महे गडत्यल० ९२ ४८ स्तुप क वामाक्षि १६७ १७ उईशोऽय सरसकदली ९३ ४९ राकासुधाकरमुखी १६८ १८ णोलेइ अणोक्लमणा ९५ ५० तस्या सान्द्रविलेपन० (अमरु०) १०१ १ सुध्वइ समागम्मिस्तदि ९५ ५१ एकस्मिन शर्यन (अमरुश०) २० अन्यत्र यूयं कुसुमावचाय (नैषव) ९६ ५२ उत्सिक्तस्य तप परा० (महावीर०) १७१ २१ गुरुअणपरवस पिभ ९७ ५३ ववाकार्य शशलक्ष्मण (विक्रमो०) १०१ २२ द्वारोपान्तनिरन्तरे ९८ ५> उल्लास्य कालकरवाल० १७६ २३ त्वामस्मि वच्मि विद्ुर्षा १०५ ५५ तिग्मरुचिरपताप १७६ २४ उपकृत बहु तत्र १०६ ५६ अमित समित पप्ति १७६ २५ सेय ममाङ्गेषु सुधा० ११५ ५७ निरुपादानसम्भार० (नारायणभट्ट। २६ देवादहमय् तथा ( रुद्रटाल०) ११६ स्तवचिन्तामणि. ) १७६ २० वियदलिमलिनाम्बु० ५८ पथिश्र ण एत्थ (गाथास०) १७७ २८ परिमृदित मृणालीम्लान०(माल०मा०) १४० ५९ शनिरशनिश्न तमुच्े २९ दूरादुत्सुकमागने (श्रमरुश०) ६० अलरुशिरोषि धुत्ताण १८३ ३ शून्य वासगृह (अमरुश० ) ६१ धन्यासिया कथयसि(शार्ङ्ग०विज्जिका) १८३ ११ त्व मुग्धाक्षि विनैव (अमरुश० ) ६२ दर्पान्धगन्धगज० १८३

काव्योप्काशोदाहृतपद्यारना

क्रमाङ्क पथम् पृष्ठे क्माड्क पथयम् पृष्ठे

६३ गाढकान्तदशनचत० १८८ ९९ पय पाय शुकचनचू० २१९

६४ कैलासस्य प्रथमशिखरे १८ 79० लिखन्नास्ते भूमि (अमरुश०) २२२ ६१ कसेसु बलामोडिअ १८४ १०१ गामारुहम्मि गामे २२२ ६६ गाढालिङ्गणरहसुज्जुअममि १८५ १०२ ताण गुणग्गहणाण २२४ ६७ जाठेर व हसन्ती १८५ १०६ रे रे चञ्चललोचनाज्जिन० २२५ ६८ जे लङ्कागिरिमेहलासु (कर्पूरमञ्जरी) १८२ १०४ येषां दोर्बलमेव दुर्बल० २२६ ६९ सहि विरहउफ माणस्स १०५ श्रवनाधवनि धीरवनुर्धर्वनि० २२७ ०० ओलोलकरअअण १८५ १०६ भूयो भूय. सविध० (माल०मा०) २२७ ०१ महिलासहर् पैभरिए (गायासलशती) २८६ १०७ परिच्छेदातीत. ०२ अतन्द्रचन्द्र भरणा १९६ १०८ ऊत च गर्वाभिमुख २२९ ७३ यस्य मिन गे मित्राणि १९९ १०९ शामोऽसौ भुवनेपु ( राघवानन्दम्) २२९ ७४ खलवब करा दीसन्ति १९९ ११० तरुणिमनि कलयति २३० लावण् तदसा कान्ति १९९ १२१ खणपाहुणिआ देअर (ध्वन्यालोक) २३२ ०६ म मुग्धतथव (अमरुशतकम्) २०० ११२ स्निग्वश्यामलकान्ति० (वन्यालो- र राधरविसरपसावित० २०१ क २ ) २३५ ७८ भुक्तिमुक्तिकृदकान्त० २०८ ११३ यस्यासुहत्कृततिरस्कृति २३९ ७९ साय स्नानमुपा्तित २०० ११४ उन्निद्रकोकनदरेणु २३९ ८० तदभाप्तिमहादु ख० (विष्णुपुराणम्) २०० ११५ अत्रासीत् फणिपाश० (वालरामा- ८१ चिन्तगन्ती जगत्सूति २०० यणम्) २४० ८२ क्षणदाSसावक्षणदा २०१ ११६ अय सरसनोत्कषी (म०भा०स्त्रीप०) २४१ ८३ तुह वल्लस्स गोसस्मि २०१ ११ केलासालयभाल० ८४ राईसु चन्दववलासु २०८ ११८ अत्युच्वा परित स्फुरन्ति (प- ८५ निशितशराधया ह06 ८६ वारिज्जन्तोIव पुणो २०९ ११९ बन्दीकृन्य नृप द्विषा ८७ सो मुद्धसामलङ्गा १०९ १२० अविरलकरवाल० ८८ णवपुण्यिम मिअङ्कस्स ११२ १२१ साक कुरङ्गकटशा २०४ ८९ सहि णवगिहुवणसमरग्मि २१२ १२२ असोटा तत्कालोलसद० २८५ . ९० पविसन्ती घरवार २१२: १२३ पश्येत् कक्विचल चपल रे २४५ ९१ विहल खल तुम सहि १२१ जनस्थाने भ्रान्त (भट्टवाचस्पति. ) २४७ ९२ जोह्नाइ महुरसेन २१३ १२५ आगत्य सम्पति वियोग0 ९३ अल स्थित्वा स्मशाने (मभाशाप, २१६ १२६ भ्रमिमरतिमलस०(बवन्यालोक, २,२,)२८९ ९४ न चेह जीवित कक्षित (सहा भा शा.) २१६ १२० गच्छाम्यच्युत दर्शनेन ९८ आदित्योषय स्थितो० (म माशाप) २१७ १२८ अदृष्टे दर्शनोत्कण्ठा २५१ २५१ ९६ अमु कनकवर्णाभ (म.भा शाप ) २१७ १२९ हरस्तु किश्चित्परिवृत्त (कुमार०) २५२ ९० रहकलेिअणिअसण २१८ १३० ब्राह्मणातिक्रमत्यागो (महावीर) ९८ प्रेयान्सोऽयमपाकृत (न्वामनसू० ) २१९ १३१ मथ्नाभि कारवशन (वेगीस०-) २५६

विषयक्रमानुसारिणी सूची।

क्रमाङ्ग. पथम् पृंठ कमानू पदम् १३२ वाणार कुडड्गुड्डीण.(-वन्यालोक २)२५५ १६८ गोरन यहाहनना ३४५ १३३ मात्सर्यमुत्सार्य (भ तृ०-शृ०श८):५ १६९ मा दुर च सुधा० ३४५ १३४ कथमवनिप द्पो० : सोड-पेट वदानू (महिवाव्यम्) १३५ कस्स वे णे हो: रामो (-वन्यालाक) :९। १७१ म रातु शो बुदच्यगन। २३६ अत्ता एत्थ सिमज्जइ (गाथासत०) १९४ १३७ विपरीअरण लच्छी १०३ कुविन्टसन तावत्पटय.मे १६८ भम धम्मि अवीसद्धो (गाथास०) :०६ १०४ प्राथ्रशराडविष्णुधामा १३९ प्रथममरुणच्छाय ३११ १०५ भूपंतरूपमर्पनती १४० ते दृष्टिमात्रपतिता ३१२ १०६ तेऽन्यवान्तं ममनरन्ति १४१ अनङ्गमङ्गलगृहा० ३१८ १०० वितृरसतिमह बजामि १४२ एतन्मन्दविपक्क० १०८ सुरालयोल्लासपर १४३ यथाऽय दारुणाचार १४४ तीर्थान्तरेपु स्नानेन १८० ताम्बूलभृतग ल्लोऽय १४५ यावकरसाद्रपाद० १८१ वरवदूरयंचरणे १४६ तपास्विमिर्या सुचिरेण ३२४ १८२ वम्मिल्लस्य न कस्य(धाभनस,)। १४७ उत्फुल्लकमलकेसर० (नागानन्दम्) :२५ १८३ न्यककारो ययमेव मे (हनुमनाटकम्) ३५४ १४८ अवन्ध्यकोपस्य (किरातार्जुनीथम) ३२६ १८४अपाङ्गससतर्गि तराङ्वेन १४९ हा धिकू सा किल (विक्रमो० ) १८५ कातर्य केवला नीति (रघु०) ६५६ १५० जड्डाकाण्डारुनाला नख० ३२६ १८६ द्वय गत सम्मति (कुमारम०) ३५६ १५१ साधन सुमहधस्य १८० उत्कम्पनी भयपरि० (रतावली) ३५६ १९२ लीलातामरसाहता० (अमरुश०) ३२९ १८८ साधु चन्द्रमसति पुष्करे १५३ मृदुपवनवभिन्न (विक्रमो०) ३१९ १८९ ये नाम केचिदिद्व (माल०माध० ) ३१० १९४ आलिद्रितस्तत्र भावन १९० असा मरुचुग्बित (हनुमन्रा० १५९ सम्यग् ज्ञानमहाज्योति पद्यवेणी०) १९६ राकाविभावरीकान्त १९१ करवालकरालदो:सहायो० ३५९ १५७ शरत्कालसमुल्लासि० १९२ योऽविकल्पमिदमर्थ०(उत्पलाचार्यः। ३६, ११८ अतिलोचनसम्भूत० १९३ यत्तदूर्जितमत्युग्र. (वेणीस० ) ३६० १९४ कल्याणानात्वमसि मह० ( माल १६० सस्ता नितम्बादक० (कुमार०) १६१ वपुविर्रुपाक्षमलक्ष्य० माघ० ) ३६१ 1,,) ३४० १९९ कि लोमेन विलादित ३६१ १६२ आनन्दसिन्धुरति० ३४१ १९६ श्रितक्षमा रक्तभुव २६३ नवजलधर सनध्दोऽय (विक्रमो०) ३४१ १६४ जुगोपात्मानमत्रस्त (रघु० ) १९० अ्रलमतिचपलत्नात् (विल्हणच- रितम्) १६५ सुधार्कर फराकार० ३४२ १९८ तदच्छ सिध्ै फुरु (कुमारस०) १६६ चिरकालपरिमाप्त० =४२ १९९ यश्चाप्सरोविभ्रम० (कुमारस० ) ३६५ १६७ न त्रस्त यदि नाम' (महावीरच०) ३४४, २०० आदाज्जनपुन्तलिस० ३६५

काव्योप्रकाशोदाहृतपद्यानां 20

क्मादटू पय्यम् पृष्ठे क्रमाङ्क पद्यम् पृष्ठे

२०१ चापाचार्यसिपुर० (वालरामायणम) ६६० २६५ त्वाये निबद्धरते मिय०(विक्रम्योर्व०)३९५ २०२ अतिपेलवमतिपरिमित० २३६ प्रियेण सम्रथ्य विपक्ष०(किरातार्जु०) : ९६ २०३ य पूयते सुरसरनमुख० ३६८ २३७ लग्न केलिकचग्रह० ३९७ २०४ विनयपणयककेतनं ३६८ २३८ अद्यापि स्तनशैलदुर्ग० (पद्यवेणी, ५ २०९ कस्मिन कर्मणि सामर्थ्य० ३६८ हनुमन्ना०२) aY

२०६ किमुच्यतेऽस्य भूपाल० ३६९ २३९ किमिति न पश्यसि कोप(रुद्रटाल०) ३९७ २०० अकुण्ठोत्कण्ठया पूर्ण ३७० २४० परापकारनिरत: ३९९ २४१ लग्न रागावृताङ्गचा ( वेणादत्त -प- २०९ मागभाप्तन हम्भ० (महावीर च० ) ३०१ यवेणी २) ३९९ ११० धीरा विना निपुणो ३४२ २४२ महापलयमारुत० (वेणीसहार) ४०० २११ रजन् वि शन्ति भवत ३०३ २४३ नाथे निशाया नियते ४०? २१२ तत उरित उदारहारहारि २४४ उदति सविता ताम्र ४०२ २१३ वेगा इंडीय गगने २८५ यशोऽधिगन्तु सुख (किरातार्जु०) ४०३ २११ उ सावत्र त्वाली ३९४ २४६ ते हिमालयमामन्व्य (कुमारस०) ४०४ रा अमृतममृत० (वामनस्०३,२) ४७ महीमृत पुत्रवतोऽपि ४०४ ९१६ ज परिहा्ठि तीरइ (आानन्दवर्भन' पञ्चवासलीला ) ६७६ २४९ काचित्कीर्या रजोभि (माघ०) ४०६ २१७ विकसितसहकारतार० ३७७ २५० गाहन्ता महिषा निपान० (शाकुन्त०) .०७ २१८ अन्यासता गुणरत्तरोहण० ९९१ अकलिततपस्तजो वीर्य० ay २१९ हा नृप हा बुध हा कवि (महावीरच०) २२० तथाभूता दृष्टा (वेणीसहारम्) ३८० १५२ द्वय गत सम्प्रति (कुमारस०) ४०९ २२१ स्फटिकाकृतिनिमल २५३ शक्तिनिस्निशजेय तब (शिशुपाल०)४१० २२२ इदमनुचितमक्रमश ३८१ २५> राममन्मथशञरेण ताडिता (रघु० ) ४११ २३ अधिकरतलतल्प ३८२ २५९ अतिविततगगनसरय ४१२ २२४ क क कुत्र न घुर्घुरायित० ३८३ २५६ सदा मध्ये यासामियममृत ४१८ २१९ क्रेद्कारः स्मरकार्मुक्स्य ३८४ २५७ जगति जयिनस्ते ते (माल०मा०) ४१६ २२६ ममृणचरणपातं (बालरामायणम्) ३८४ २५८ कृतमनुमत दृष्ट वा यै (वेणीस०) ४१७ २२७ येषा तास्त्रिदशेभदान० ३८५ २५९ अस्न्नऽज्वालावर्लाटपति० (वेणी०) ४१० २२८ त्वमेव सौन्दर्याए च (वामनसू०) ३८७ २६० भूपालरत्न निर्दन्य ४१८ २१९ सड्ग्रामाङ्गणभागतन (खएडप्र०- २६२ स्वपिति यावदय ४१९ ३८८ २६३ गृहीत येनासी परिभव० (वेणी०) ४२० २३० चत्बारो वयमृत्विज (वेणीस०) २९१ २६४ इद ते केनोक कथय ४२१ २३२ जड्डाकाण्डोरुनालो नख० ३९२ २६५ उपपरिसर गोदावर्या ४२२ २३३ अपाकृतस्य चरितातिशय. (महा २६६ सुससितवसनालङ्ठाराया ४२३ वीर०) ३९३ २६७ सदा स्नात्वा निशीथन्या ४२४ २६८ अनन्यंस दृश यस्य ४२४

५ विषयक्रमातुसारिणी सूची।

क्रम ङ्व पद्यम् पृष्ठे न्रम'द्व पय्यम पृष्ठे

२६९ विधाय दूरे कयूर० ४२५ ३०२ येन छस्तमनोभवेन (सुभा०, च- २७० अटटाइ्गयोगपरिशीलन न्द्रक ) ४५०

२७१ प्राप्ता श्रिय सकलकाम० (भ- ०३ करिहस्तेन सग्वाध ४५२

तृह०-वै-श०) ४२५ ० उत्त नोच्छरूनमण्डूक० ४५३ १७२ यदि दहन्यनलोडत् (आनन्द०देवी०) ४२७ ३०५ निर्वाणवरदहना (वेणीस०) ४५३

२७३ यत्रातुल्लिखितार्थ मेव ३ ०६ पृथु कात्तस्वरणत्र ४५४ २७४ वत्काम्भोज स्वरस्वत्यधि०(भोजप०) ४.९ ३०७ आत्मारामा विहितरतयो० (वेणीस०)४५४ २७५ क्यामा श्यामलिमान: (विद्धशाल०) ४१९ ३०८ षडधिकदशनाडीचक्र (माल० २०६ कलोलवे ल्लितन्षत (भल्लटशतक्म)४६० माध०) ४५५ २०७ अर्थित्वे भकटीकृतेऽपि( महावीर० ) ग३१ ३०९ फुल्लुक्र फलमकूरणिह कर्पूरमञ्जरी)४५६ २७८ आज्ञा शकशिखामणि०बालरा०) ४३३ ३१० गाट लिद्ग नवामनीकृत०( मरुश०)४५७ १७९ श्रुतेन बुद्धिर्व्यसनेन ४३५ ३११ तिष्टेत् कोपवशात्प्रभाव० (1 कमो०) ४५८ २८० लग्न रागावृनाङ्गया (व्रेणदिन्त- ३१२ यद्ञ्चनाहितमतिर्वहु०(धवन्या नेक ३)४५८ पद्मवेणी २ ) २८१ प्रयत्नपरिवोधित (वेणीसहा०) ४३६ ४३५ ३१३ वद वद जित स शत्रु (रुज्टालो )४५९

२८२ वानाहारतया जगत (भल्लटशतकम्)/३७ ३१४ सितकरकररुचिरविभा

२८३ अरे गमाहम्ताभरण (विक्रमो०) ४३८ ३१५ ताला जाअति गुणा (आनन्द-वि- षमबाणलीला) ४६० ३८ लग्न गगावृताङ्गया (वेणीदत्त, पथ्वेणी ३) ३१६ जितेन्द्रियत्व विनयस्य ४६०

८५ दन्तुमेव प्रवृनस्य ३२० हुमि अवहत्थिअरेद्दो (आनन्दवर्धन :-

२८६ अस्या कर्णावतसेन विषमबाणलीला) ४६२

२८७ अपूर्वमधुरामोद० ४४० ३२१ सव्रीडा दयितानने ४६४

२८८ विदीर्णानिमुखाराति० ३२२ तामनङ्गजयमङ्गलश्रय

३८९ ज्यावन्वनिष्पन्दभुजन (रघु० ) ४५९ ३२३ आलोक्य कोमलकपोल

२९० प्राणेश्वरपरिष्वङ्ग० ३२४ सप्रहार प्रहरण ४६६

२९१ सौनदर्यसम्पत तारुण्य . २९ कर्पृरधूलिधवल ४६६

२९२ जगाद मथुरा वाच ३२६ परिहराते रति मति ४६७

२९३ चरणत्रपरत्राण0 ३२७ प्रसादे बर्तस्व प्रकटय (शार्ङ्गधर० २९ चन्द्रगता पद्मगुणान् चन्द्रक ) ४६८

२९५ मृगचक्षुषभद्राक्षम् ३२८ णिहुअर मणम्मि लोअण० मे

९६ दीधीड्वेवीड्सम कश्रित ३११ अनोचित्यादने नान्यत्

२९० यदा त्वामहमद्राक्षम् ८%६ ३३० ओत्सुक्येन कृतत्वरा ( रत्नावली) २१ अन्त्रमोनवृहत्कपाल० (महावीरच०)४८७ ३३१ दरादुत्सुकमागते ४७४

११९ मातङ्गा. किमु वल्गितै ४४८ ३३२ पाण्ड क्षाम वदन ४७५

०० रक्ताशोक कृशोदरि क्वनु (विक्रमो०)४४९ ३३३ सत्य मनोरमा रामा ४०६

३०१ शीीर्णघ्राणाङ्ग्रिपाणीन (मयूगश- ३३ भूरणुदिग्धान् नवपारि (ध्वन्या- तकम् ) ४४९ लोर्क ३ ) : ४६९

विषय क्रमानुसारिणी सूची।

क्रमाड्क पद्यम् पृष्ठ क्रमाद्क पयम् पृठे ४०२ अितभुजगभीषणा0 ४ह८ उन्नत पदमवाष्य यो लघु 1

४०३ पौर सुतीयति जन ५६३ २३९ याता कि न मिलन्ति (अमरुश०)५९६ ०४ मृधे निदाघघर्माशु० १४० राजन् राजसुता न पाठयति ५९७ ४०५ सविता विधवति विधुरपि ५६४ 2४२ एतत्तस्य मुखात् कियत् (भल्ल ४०६ परिपन्थिमनोरज्य० टश० ) ५९७

४०७ दुण्टुणन्तो मरिहति ५९८

४०८ अरातिविक्रमालोक० ४४३ पुस्त्वादपि प्रविचलेत (भलटश० ) ५९९ ४०९ तरुणिमन कृतावलोकना ५६६ ४४ यनास्यम्युदितेन चन्द्र ६००

४१० अनयेनेव राज्यश्रीः ५६८ ४४५ आदाय वारि परित (भट्टेन्दुराजः) "2 ४११ ज्योत्स्नेव नयनानन्द २४६ अध्वेरम्भ स्थगित ६०१ ४१२ अनवरतकनकवितरण० ५६९ ४४७ करत नो कथयामि (ध्वन लोक ६०२ ४१३ मतिरिव भूर्तिर्मथुरा ५६९ ४४८ सोडपूर्वो रसनाविपर्यय० (भल्टश०) , ४१४ न केवल भाति नितान्त ५७० १४९ कमलमनम्भसि ६०४ ४१५ कमलेव मतिर्भतिग्वि ५७१ ४५० अण्य लडद्वत्तणअं ४१६ उन्मेष यो मम न सहते ४५१ राकायामकलड्व चतू ४१० लिम्पताव तमोषङ्ानि १५२ हृदयमधिष्ठितमादा (कुट्टिनीम- ४१८ अय मार्तण्ड कि स तमू ९६ ) ४१९ इन्दु ककि क्व कलङ्ग ५७५ ४५३ देवीभाव गमिता ६०७ ४२० अस्या सर्गविवा (विक्रमो० ) ५७६ ४५४ यदि दहत्यनलोऽत्र (आनन्द० द- ४२१ ज्योवस्ना भस्मच्छरणधवला ५०८ वीश० ) ६०८ २२२ जस्स रणन्त उरए करे ५७९ ४५५ त्वयि दृष्ट एव तस्य। ६०९

४२१ कुरङ्गीवाङ्गानि स्तिमितयति ५८० ४५६ तवाहवे साहसकर्म- ६१०

४२४ से ्द्रर्यस्य तरद्गिणी ८१ ४५० किवणाय धम णाआण ६११

१९५ विद्वन्मानसहस ५८३ ४५८ स्विदति कूणति ६१२ १२६ आलान जनकुञ्जरस्य ५८५ ४५९ सग्रामाङ्गणमागतेन (खण्डप्र०स- ४२७ अलौकिकमहालोक० ५८६ दुक्तिकणामृतम् ) ४२८ निरवध च निराश्रय च ६० पाण्ड क्षाम वदन ६१३ ४२९ किसलनकरेलेताना (रुद्रटाल०) ५८७ ४६१ कुमुदकमलनीलनीर०

४३० अवाप्त भागल्म्यम् ५८८ ४६२ क्षीण क्षीोऽपि शशी रुद्रटाल०) ६१४ ४३१ वते सखि कियदेतत् ४६३ असिमात्रसहायस्य ६१६

४६२ अमुष्मिल्लावण्यामृत० ५८५ ४६४ असमात्रसहायोऽपि " ४३२ उदयभयते दिङ्गमालिन्य ५९० ४६५ इय सुनयना दासीकृत० (उद्ध- ४३४ लहिउण तुज्ज बाहुप्फस ५९१ ढाल० ) ६१७

४३५ क् सुर्यपभवो वश- (रघु० ) ४६६ जिताद्रयतया सम्यक् ५९२ ४६७ अखडमडल श्रीमान् १६६ उद्यति विततोर्ध्वराश्मि० (शिशु- पाल० ) ४६८ हरवन्न विषमदष्टि ६१९ २३० दोर्भ्या तितीर्षति तरङ्ग० ४६९ नित्योदितप्रतापन ६१८

५९४ ४७० स्वच्छात्मतागुणसमु०

काव्यप्रकाशोदाहृतपदयानां V

क्रमाङ्क पयम् पृष्ठ क्रमाङ्क: पद्यम् पृष्ठे ४७१ ए एहि किपि की एवि ७२० ५०५ मुक्ता. कलिविसूत्रहार० ६३९ ४०२ ज्योस्सा मोक्तिकदाम ६२१ ५०६ तदिदमरण्य यस्मिन (रुद्रटाल०) ६४० ४७३ कुसुितलतानिरहता ६२२ ५०७ दुर्वारा स्मरमार्गया' (शाङ्ग०प० ४०४ निद्धानिवृत्तावुदिते ६२२ शकुक') ४७५ कर्पूर इव दग्धेडपि (वालरामा- ५०८ कुलमलिन भद्रा मूर्ति

यणम्) ६२२ ५०९ गशी दिवसधूसरो (भर्तृ०नीतिश०), ४७६ स एकत्र्रीणि जयति " ९१० विदलितसकलारिकुल (रुद्रटाल०) ६४३ ४७७ एकस्त्रिधा वससि चतसि ६२४ ५११ अयमेकपदे तया वियोग: (विक्रमो०) ,, ४०८ निजदोषावृतमनसा ५१२ कलुष च तवाहितष्व० "' ४०९ सुसितवसनालङ्काराया ५११ नन्वाश्रयस्थितिरिय (भलटश०) . ६४४ ४८० गुणानामेव दौराम्त्यात् ६२५ ५१४ विम्बौष्ठ एव रागस्ते (नवसाहसाङ्०,६४५ ४८१ अहा हि मे वकृपराद्ध० ५१९ न्त ताणि सरिसहोअर० (आनन्द, ४८२ अभिनवनलिनीकसलय ६२५ व०-विषमबाणलीला) " ४८३ योउ््पनुन्नतियुजो ६२७ ५१६ मधुरिमरुचिर वच ६४६ ४८/ यषा कठपरिग्रह० ६२७ ९१७ तदेह नतभित्ति (आनन्दवर्धनः ४८५ सृजति च जगदिदमवति ६२८ धवन्यालोक ) ५१८ यत्रता लहरीचलाचलदृश ६४६ ४८६ सतत मुसलासक्ता ६४७ ८० पेशलमपि रवल्वचन ५१९ महौजसो मानवना (किरातार्जु०) ६४८ १८८ करो आ्चा्रिरु दामदृ षद्दृढो० ६२९ ५२० शैलेन्द्रप्रतिपाद्यमान० ६५० ८९ परिच्छदातीत (माल०माध०) ५२१ किमासव्य पुसा ६५२ ४९० अय वारामेको निलय० (भल्लट- ५२२ कि भूषण सुदृढमत्र " शतकम् ) ५२३ कोटिल्य कचनिचये (रुद्रटाल०) ४९१ समदमतङ्गजमद्जल " ६३० ४९२ पश्चादड्घी प्रसार्थ (हर्षचरितम् ३) ६३० ५२४ भक्तिर्भवे न विभवे

४९३ हित्ग तामुपरोध० ६३१ ५२९ जितेन्द्रियत्व विनयस्य ६५३

४९> हे हेलाजितबोविसत्व (पुञ्जराज) " ५२६ अविरलकमलविकास. (रुद्रटाल०) ६५३

१९५ सह दिअहणि साहि (कर्पृरमञ्जरी) ६३२ ५२० हसाण सरेहि सिरी ६५४

४९६ अरुचिनिशया विना ५२८ वाणिअअ हत्थिदन्ता (आनन्द०

१९७ मृगलाचनया विना ध्वग्यालोक ३ ) ५२९ का विसमा देव्बगई ६५५ ६५६ ४९८ लतानामेतासामुित० ६३४ ६५० ४९९ नानाविधमहरणैर्नृप ५३१ सद्केनकालभनसं (श्रानन्द०धवन्या- ५०० आसदिब्जनभत्रेति ६३५ लोक ) ६५८ ५०१ वपु भादुभावादनु० ६३६ ९३२ राज्ये सार वसुधा (रुद्रटाल०) ५६९ ५०२ प्रणयिप्तखीसलील० (माल०माध०) " ५३३ जस्सेअ वणो तस्सेअ " ५०३ मस्मोदवलन भद्रमस्नु ५.४ मानमस्या निराकर्तु(दण्डी काव्यादर्श) ६६१ ५०४ य प्रेक्ष्य चिररुढाऽपि (मेण्ठ हय- ५३५ धातु शिल्पातिशय० श्रीववधम्) ६३८ ५३६ चित्र चित्र बतवत ६६२

९ विषयक्रमानुसारिणी सूची।

क्रमाट्व पथम् पुछे नमाङ्ट पदयम पृछठ ५३० शिरीषादपि मृद्ङ्गी (नवसाहसाङ्),, ५०० आन्ते सीमन्तरत्ने (हनुमत्कवि स- १३८ मिहिंकामुनसन्न्रस्त ण्डमशस्ति ) ६८५ ५३९ सथ. क्रस्पर्शमवाग्य (नवसाहसाङ्क) ६६३ ९०१ जटाभा भिर्नाभि. ६८६ ५८० आनन्दममन्दामेम (रुनटालद्वार) " ५०२ गजति तटीयममिहत०(हरविजयमूय)६८ ५१ विपुलेन सागरशयस्य (माघ०) ५०३ जह गहिरो जह रअण० ५४९ अहो विशाल भूपाल (काव्यादर्श) ६६८ ५०४ नयनानन्ददायीन्दोः ६८९ ९v३ युगानतकाल प्रतिमहता (माघ०) ५७५ साभाग्य वितनोति ६९० ५८४ स्व विनिर्जितमनोभव ६६५ ५७६ वक्ते-दो तव ५८९ यस्य कि्चिदपर्क्तु (माघन,१४) "1 ५७९ स्पटोससत किरण०(हरिविजयम्१९)६९२ १४६'अपाङ्गतरले दशषी ६६६ ५८० पर्क्री चक्रारपक्ति (सूर्यशतकम) ६९३ ५८० ये कन्दरासु निवसन्ति ६८१ भय तरुणि रमण० (रुद्रटाल० ) ६९६ १४८ पुराणि यस्या सवराङ्गनानि (नव- ५८२ अनणुरणन् मणि० " "> साहसाङ्ट०९) ६६९ ५८३ भुजङ्गमस्येव मण ६९ न तजजल यनन सुचारु० (भहि०२) १८८ चण्डालेरिव युष्माभि (वामनसूY०२६ '८९6 ५० निम्ननाभिकुहरेधु यदम्भ ६७० ५८५ वह्निम्फुलिङ्ग इव १५१ करजु अगाहेज्जसोआर ६५० ६८६ अय पझ्मासनासीन (सरस्वरती- ११२ कपाले मार्जार पत०, शार्द०भास) ६७१ कण्डा८ ) ५६ लावण्योकसि समताप० (खएड- ५८० पातालमिव ते नाभि: (वामनसू०४,२), प्रशस्ति ) ६८८ स मुनिर्लाच्छितो ६९९ १९४ ए एहि दाव मुन्दरि ५८९ स पीतवासा पगृह्ीत० ५९ गर्वमसवाहमिम (रुद्टाल) ५९० चिन्तारन्नमिव च्युतोऽसि ६५६ अहमेव गुरु सुदारुणाना ५९१ सक्तवो भचिता देवे ५६० मलनजरसविलित्व० (वामनसू०) ६७५ ६९० गुणरनर्ध्यै प्रथितो ५८ वेतत्वचा तुल्यरुचा 11 ५९३ तद्वेषोSसदृशाऽन्याभि ६६९ दिवमयुपयाताना (रुनटाल० ) ५९४ अतिथि नाम काकुत्स्थात् (रघु०१७)७०२ ५६० सा वसड तुज्झ हिअए (गाथ स०) ६७७ २९९ मत्यग्रमज्जन विशेष० (बतावली) ५६१ स्फुरदद् भुतरूप मुन्गताप ५९६ गङ्गेव भगहतु त ७०३ ५६१ गृहिणी रुचिव सखी (रघु० ८) ६७८ ५९० अभ्नामि काव्यशशिन (वामन ५६: विभिन्नवर्णा गरुडा० (माघ०८) ६७९ ५६८ ववलोऽसि जहवि(गाथासत्-७,६,५,)६८० सू ४,२, ) ००५ २९८ निपेतुरास्यादिव तस्य ५६६ गाङ्गमम्वु सितमम्बु ६८१ ६९९ उदयो दीर्धिकागर्भात् ७०६ ५६६ दृशा दग्धं मनसिज (विद्धशालम- ६०० दिवाकराद्रप्ति यो (कुमारस० ) ज्जिका ६८२ ५६७ वदनसौरभलोभ० (माघ, ६) ६०१ स्पूशति तिम्मरूचो (हरिविज- ६८३ यम् : ) ९६८ लिम्पतीव तमाऽङ्गानि (मृच्छकाष्टकम्),, ६०२ स्वय च पल्लवाताम् ( उद्गटाल०) ७०८ १६९ सो गान्थि एन्थमाग ६०र आहूतपु विहङ्गभेषु (भल्टशनकम्) ७०८

CHOWKHAMBÂ SANSKRIT SERIES; A COLLECHON OF RARE & EXTRAORDINARYSANSKRIT WORKS NO. 351

श्रीमम्मटाचार्यविरचितः काव्यप्काशः श्रीभीमसेनदीक्षितविरचित 'सुधासागर' नामक तिलकविभूषितः । काशीस्थराजकीय सरस्वतीभवनपुस्तकालयाध्यक्षण साहित्याचार्य्य िस्ते-इत्युपाख्य नारायणशास्त्रिणा सपरिष्कारं संशोधित:। KAVYAPRAKASH

SRI MAMMATA CHARYA. B

With a commentary called .SUDHA SAGARA' by SRI BHIMASENA DIKSHITA, Edited by Sahıtyacharya srı Narayana sastrı Khıste, 'IBRARIAN GOVERNMENT SANSKRIT LIBRARY SARASVATI BHAVAN BENARES

FASCICULAS. V-4 PUBLISHED & SOLD BY THE SECRETARY, CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES OFFICE, BENARES Printed by Jar Karshna Das Gupta, al the Vadya Vilas Press, Benares

Agents. 1 Luzac & co, Booksellers, LONDON

2 Otto Harrassowitz, Leipzig GERMANY.

The Oriental Book-supplying Agency, POONA

॥। श्रीः ।। सुधासागराख्यटीकासहितः काव्यप्रकाशः ।

क्षीराकूपारकन्याललितकरतलोनपृष्टपा दारचिन्दम्।।

लक्ष्मीकान्तं मसनं हृदयसरसिजान्तःस्थितं संस्मरामि ॥। १ ॥ श्रीमच्छाण्डिल्यवंशे कृतविविधमखः कीर्तिमान् दीक्षितोऽभू- दड्गादास: पसिद्ध: सुरगुरुसदशः कान्यकुव्जाग्रगण्य:।। तस्माद्वीरेश्वराख्यस्तनय इह महाभाग्यवान् विष्णुभक्तो जातः संकीरतेनीयः सकलवुधजनैर्भूपतीनां सभासु॥२॥ तस्माच्छ्रीमुरलीधरो हि कवितापाण्डित्यपुण्यावधि- जातस्तस्य सुतौ त्रिलोचनशियानन्दौ गुणैस्ततसमौ।। शैवे वा पथि वैष्णवे समरसः श्रीमच्छिदानन्दतः स्जातः किल भीमसेन इति सद्विधाविनोदी कविः॥ ३॥ शब्दब्रह्म सनातनं न विदितं शास्त्र: रुचित्केनचि- तद्देवी हि सरस्वती स्वयमभृत्कश्मीरदेशे पुमानू॥ श्रीमज्जैय टगेहिनीसुजठराज्जन्माऽडप्य युग्मानुज: श्रीमन्मम्मटसंज्ञया श्रितततुं सारस्वतीं सूचयन॥।४ ॥ म्यादां किल पालयनू शिवपुरी गत्वा पपठ्यादरा- च्छासं सर्वजनोपकाररसिक: साहित्यसूत्रं व्यधात्।। तहूत्तिं च विरच्य गूढमकरोत्काच्यप्रकाशं स्फुटं

सुधासागरसहिते काव्यपकाशे।

वैदग्धपैकनिदानमार्थषु चतुवर्गपदं सेवनात॥ ५। कस्तस्य स्तुतिमाचरेत् कविरहो को वा गुणान वेदितुं शक्तः स्यात्किल मम्मटन्य सुवने वाग्देवतारूपिण:।। श्रीमान् कैथट औवटो हवावरजो पच्छात्रतामागतो भाष्याब्धिं निगमं यथाक्रममनुव्याख्याय सिद्धिं गतः ॥ ६ ॥ काव्यं वर्णद्यं यदि्ृतिमुपगतं सर्वशास्त्रार्थसारो- द्वारं कुर्वद्रसेन श्रुतिगतमपि दुर्जेयमादं व्यनक्ति।। सा देवी मम्मटाख्या निजविकटकतिव्याकतिव्याकुलं मां मजजन्तं मोहसिन्धौ परमकरुणया भाप्तपारं करोतु ॥७॥

दृषं पोक्तं श्रुतं वा समृतमपि रचयत्येव थन्मङ्गळानि।। यस्मिन्नाधाय चितं सरलमित विविच्याशु साहित्यसारं झातुं शक्रोमि यस्मान्न च चलति मनाङ् मे मनोऽन्यन्र जातु ।८ ॥ का5इं मन्दमतिः क चाऽतिगहन: काव्यपकाशाभिधो ग्रन्थः कुत्र सहायता कलियुगे कुत्रास्ति शिष्टादरः ॥ युक्तो नैव महापबन्धरचने यत्नस्तथापि घ्रुवं श्रीकृष्णाङ्घिसरोजसेवनपर: शङ्के न किश्वित्कचि् ॥९॥ चन्देडइं गजवत्क्रमिन्दुविलसज्वालं विशालोदरं मिन्दूरारुणमस्तकं फणिफणाकल्पैरनल्पैर्युतम्।। शुण्डादण्ड विराजमानविपुलोद्यदन्त काण्डोज्ज्वलं विघ्ध्वंसकरं भयार्तशरणं सिच्ै गणानां पतिम् ॥ १० ॥ येनाऽज्ञानमहान्धकारपटली मोत्सारिता सुक्तिभि-

जिह्वा नृत्यति नर्तकीव शञतधा नानारसैःसादर धन्दे सशरणारविन्दयुगळं श्रीमत्गुरुणामहम् । ११ ॥।

प्रथमोल्लास: ।

सार्द्ध रक्तमनअनं हि नयनं सार्द्ध पुनः साअनं केशार्द्ध तु जटीकृंत तदपरं वेणीकतं राजते।। श्रोत्रं रव्नविभूषित तदपरं रुद्राक्षमालाघरं वक्षो वामकुचोन्नवं वपुरहो गौरं सितं चाभितः । १२।। सव्ये पाणितले कपालमतुलं वामे लसत्पङ्कजं मअीरध्वनिमञ्जुलो हि चरण: फूत्कारभृच्चापर:॥ गोसिंहावषि सोदराविव सदा धत्तस्तदङरघ्रिद्दयं वस्येयं परमाऽद्भुताङ्गरचना सस्मै नमो ब्रह्मणे ॥ १३ ॥ शक्य: पण्टितमानिनां न विजय: साक्षात्कथंचित्सुरा- चार्येणापि पुनः सतामनुचितः मौषठा च वाग्देवता॥ इत्यालोच्य विवादबुद्धिविधुरो गर्विष्ठुगर्वापहं गूढं विद्वदमन्दसंमदपदं कुर्वे सुधासागरम्॥ १४॥ यच्छास्त्रेपु परिश्रमोऽस्ति मम यद्धत्त्या च देवार्चनं पत्पुण्यं च तपश्च काव्यमपि यदद्वंशशुद्धि: परा।

सन्तः साधु परीक्षयन्तु कृपया सर्वै तदत्र स्फुटम् ॥१५॥ नो किश्चित्पठितं स्मरामि न च मे शक्ति: पुनस्तादटशी नो वा कोऽपि सहायतासुपगतो नाऽप्यस्ति किश्चिद्धलम् ॥ सङ्गी चोरशिरोमणेः पतिदिनं गृक्षाम्यनर्ध्र्यान गुणान् सर्वस्यापि परन्तु मां द्विपति यस्तस्याशु नाक्री गतिः ॥१६।। व्यारयातं हि पुराऽत् यैः सुकतयः सर्वे महापण्डिता- स्ते वन्धा: सुतरा न तेषु मम कोऽप्यस्त्याग्रइ: स्पर्दितुम्।। किन्तु ग्रन्थसहस्त्रसारमपि यदत्या विरुद्धं वच- स्ततक्षन्तुं न समुत्सहे न च पुनर्भीति: सुरेज्यादपि॥१७। अभ्यासः पश्चमाव्दात्सकळसुखपरित्यागपूर्व कृतो यो

४ सुधासागरसहिते काव्यप्काशे।

नानाशास्त्रेषु निस निशिततरधिया Sत्यन्तरागाऽनुदृन्या।। तस्थेदानी फलं मे भवतु सहृदयस्वान्तसन्तोपकारि

अथ श्रीमम्मटाचार्यः स्वककृतकाव्यरूपसूतरारम्मरचितं स्व- स्व रपसूचकं मङ्लं स्वकीयमनुस्मरन्नाह- ग्रन्थारम्भे विघ्नविघाताय समुचितेष्टदेवतां ग्रन्थकृत् परासृशति। अत्र सूतकारो वृत्तिकारश्चैक एवेति तश्वम्। उक्तश्च पा- गस्माभिर्ग्रन्थकारवर्णनायाम् । नचैतावता निर्मूलत्वापत्ति:। वामनभरतादिभिरप्येतद्विपये सूत्रितत्वाव । किश्च नाऽयमा- चार्यो मातुषः किन्तु वागदेवतैव्। भमाणन्तु-ग्रन्थस्याऽलौकि- कत्वम्। ग्रन्थत्वं तावत्-प्रतिपाद्यपतिपाद्कमानपयोजनवोधा-

निवारम्यो डव्यवहितप्राक्कालः । विशिष्टो घातो विघातः। समाप्त्ययोगव्यवच्छेदो वैशिष्टयम। समुचितेत्यादिकर्मधारय- दयगर्भ: समासः । औचित्यं पकृतानुकूल्यम। इष्टत्वमुपास्य- त्वम। दवतापदेन कारिकास्थभारतीपदस्य वाक्यपरत्वव्यु- दासो व्यज्यते। ग्रन्कृदिति योग्य: पुरुषः। पराषृशति परामर्श्विषयीकरोति स्तौतीति यावत्। एवं च ग्रन्थस्यारम्भे= भागव्यवहितकाले विप्नविघाताय=समाप्सयोगव्यवच्छेदपर्यव-

चातुर्यसम्पादनेन सकलशास्त्रसारभृतचिलक्षणरसग्रन्थानुगुणां सेव्यां च देवतां भारती ग्रन्थकृत्=पतिभावच्वेनाऽलौकिकग्र-

या वस्तुनिर्देशो वापि तनमुख'मिति वृद्धवचनादलौकिकव्य-

प्रथमाल्लास: । ५

ज्जनावृत्तिमहिम्ना प्रणामात्मकं मङ्गळमावेदयंस्तौतीत्यर्थः॥ नियतिकृतनियमरहितां ह्वादैकमयीमनन्यपरतन्त्राम ॥ नवरसरुचिरां निर्मितिमादधती भारती कवेर्जयति॥१॥ सर्वोत्कृष्टत्वं किल जयत्यर्थः। नचासावत्र विवक्षामाचेण किन्तु युत्या। युक्तिस्तु-परमोत्कृष्टोपमानादाधिक्यमिति। स- ष्टिकर्तृत्वेनोत्कृष्टतरविधातृनिर्मिति जेतव्यत्वेन दृत्तिकृद्व्णयति- नियतीत्यादि। नियतशक्त्या नियतरूपा। निम्यन्ते सौरभादयो धर्मा अनेनेति निर्यतिरसाधारणः पद्मत्वादिरूपो धर्मः । वस्तुतस्तु नियतिरदष्टम्। रुढिर्योगमपह - रतीति न्यायात् 1 कृतेत्यस्य विवरणं शत्ेति। कारणताया: शक्तिरूपत्वात् । शक्तिर्जन्यत्वं तेन नियतरूपेति कश्चित् । तन्तुच्छम्। कार्यमात्रस्यादृट्टजन्यत्वाद। न च शब्दार्थोभय- रूपकाठ्ये डर्यस्य निसतया ऽजन्यत्वायुक्तमेवैतदिति वाच्यम्। ब्रह्मनिर्मितावर्थस्य नित्यत्वेन प्रसिद्धत्वेऽपि कविनिर्मितौ लोकोत्तरविभावादिरूपतया जन्यत्वाव्यतिरकाऽसिद्धे: । केचित्तु शक्तिरत्र पयोज्यता। तथा च नियतिभयोज्यो नियम: कमलादौ सौरभविशेषाऽयोगव्यवच्छेदः। चन्द्रादावेव

द्यवगमादिरूपश्र। तेन नियतरूपा=सनियमा। ईदङूनियमरा- हित्यं कत्रिनिर्मितौ स्फुटमेव। कामिनीवदनसन्निधौ तेप्वपि त- दभाववेर्णनान्मुखादावपि चन्द्रादिपदप्रयोगात्तदवगमाच्चेत्या- हुः। तदपि न सम्यक्। मुखादावाहादकत्वाद्यवगमस्य पयो-

सुधासागरसहिते काव्यमकाशे। ,

अन्रंदं तत्वम्। शक्तिर्निरुप्यता। तथा च नियतिरू- प्यो नियम: स्रष्टुः कमलाद्यात्मकनिर्माणे जलाद्ययोगव्यंव चछेदरूपः। तेन नियतरूपा। एतद्राहित्यस्य कवेरनिर्वचनीय- कमलाद्यात्मकनिर्माणे सच्वान् दोषलेशाचकाशः। सुखदुःखमोहसवभावा।

स्मकत्वाद्।, उक्तश्च साङ्गथे 'सर्वे त्रिगुणा भावाः' इति। अय- माशयः। ब्रह्मनिर्मितौ यर्थेकैव काचित्कामिनी रूपयोवनवस्त्ाल- झ्ारस्रकूचन्दनादिसम्पतिसम्पन्ना स्वस्वामिनं सुखयति तम्पति तस्पा: सुखरूपसत्वसम्बन्धित्वाद। सैव सपत्रीर्दुःखाकरोति ताः प्रति सस्या: दुःखरूपरजःसम्चन्धित्वात। सैव च तामविन्दनतं तरुणान्तरं मोहपति त प्रति तस्या मोहरूपतमःसम्बधित्वाद। एवं रीत्या सर्वे लौकिकपदार्थाः सुखदुःखमोहजनकाः। कविनिर्मितौ तु नैवम्। सर्वस्वापि काव्यपदार्थस्याSSनन्दहेतुत्वादिति। परमाण्वाय्युपादानकर्मादिसह कारिकारणपरतन्त्रा । परमाण्वादि यत्समवायिकारणं तदीयक् यः स्पन्दस्तत्प- भृतिसहकारिकारणाधीनेत्यर्थः। नानाविघसमचाय्यसमवापिनि- मित्तकारणायन्तेति याववू। षड् रसा। मधुराम्ललतणकटुकषायतिक्ताख्या: षड रसा यस्यां सा ताहशी। न हचैव तैः। पन्धीरसैर्न मनोरमैव फट्वादीना मायेण हृद्यत्वात्।

पतुन मति हदयत्वमेव। मधुरादीनां तु परस्परवैछक्षण्येन कच्ि-

प्रथमोल्लास:।

त्पति कचित्कस्पचिदेव हृन्नत्वमिति भाव: । तादशी ब्रह्मणों निर्मितिर्निर्माणम्। एतबिल- क्षणा तु कविवाङूनिर्मिति:। निर्मितिरूपक्रियार्यां नियतीसादिविशेषणासम्भवान्मूलस्थ- निर्मितिपदं विवृणोति-निर्माणमिति। निर्मौयत इति निर्माणं काव्यं जगच्। कर्मणि ल्युद्। श्रीवत्सलाञ्छनभट्टाचार्यास्तु-'ब्रह्मणो निर्मितिर्नि- माणं निर्माणमेव न सम्यगित्यर्थ इति क्रियापरत्वेन पक्षान्तर- माहुः'। तत्पदार्थनिश्चयाभात्रविजृम्भितमिति हेयम्। एतद्वि- छक्षणा तु कविवाङनिर्मितिः। एतस्या: प्रदर्शितरूपायाः ब्रह्म- निर्मितेर्विलक्षणा मूलकारकामतिपादिवोत्कृष्टगुणा तु काव्य- रूपा सृष्टिरित्पर्थः । अतएव जयाति। जयत्यर्थेन च नमस्कार आक्षि- प्यते इति ताम्प्रत्यस्मि प्रणत इति लभ्यते।

परममावीण्यमहिम्नैव जयति=सर्वान्तःपातित्वेन ब्रह्माणमपि पराजयते नत्वन्यथा स्व्रतः पराभवं करोतीत्येवकार आवश्य- कः। पितुः पराभवस्यानौचित्यात्।एवं स्थिते यव श्रीवत्स. लाञ्छन: कशित। 'अतएवेत्यत्रैवकारो व्यर्थ इति ध्येयमिति'

गीशभट्टाचार्यपदलब्धाखर्वगर्वेण दूषितवान् तत्सुधीभिः क्षन्त- व्यम्। शास्त्रराजस्यैतद्रन्थस्य सागरस्येव दुरवगाहत्वाद। ए.

महोपाध्यायैस्तु 'अत एव जयति उत्कर्षेण वर्तते न तु चर्तता- मित्यर्थ:। तथासत्युत्कर्षस्यासिद्ध त्वेन नमस्काराक्षेपकत्वानुपपचे:'

सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

इति व्याख्यातम्। तत्तुच्छम्। न हि जयतीसस्योत्कर्षेण वर्तता- मित्यर्थ: सम्भवति। नचैतावता एवकारोपपत्तिरिति विभाव्यम्। अथ एतद्विलक्षणात्विति दृत्तिसूचितमूत्रस्थपदार्थान् विवे- चयामः । तत्र नियतिकृतनियमरहितामिति व्याख्यातम्। ह्रा-

मिति यावद। ह्वाद: सुखं एकशब्दो मात्रार्थः । मयटू स्वार्थे। तज्जनकत्वेन तत्वोपचार इति वोध्यम्। अनन्यपरतन्त्रामि-

मिति श्रीवत्सलाञ्छनभट्टाचार्थाः। तन सम्यकू। ब्रम्म-

न्यो प आत्मनः परस्तदायत्तत्वरहितामिति परमार्थः । परतन्त्र शब्दएवायत्तवचन इति कक्षित्। तन्ुच्छम्। तथा सति भति- भायाअपि व्यवच्छेदापत्तेः। नवरसरुचिरामिति। नव रसा यस्यां सा नवरसा पश्चात् नवरसा चासौ रुचिरेति कर्मधारयः । वत्तौ पड्रसा न च हदैव तैरिति व्यतिरेकद्दयदर्शनाद। अन्र बहुव्रीहेरेव संङ्ख्यापूर्वकत्वान्न द्विगुत्वमिति न नवरसीति प्रयोगा पत्तिः। नचैवं हधैव तैरिति हेतूपदर्शनवैयर्थ्यम्। तैःकट्वादिसा- धारणैः षडूसैरुपलक्षिता यतोऽतो न च हृदैव तैरिति तदर्थत्वा- त। अस्तु वा तृतीयातत्पुरुषएव नचैवं। नवरसीति रूपपसङ्ग:। त्रिगुणसचिवइतिवदुपपत्तेः। न च दृत्तिविरोध:। नवरसरुचिर-

दिह्द्यत्वप्रयोजकत्वविरहेण चेति वृ्त्तिमतिपाद्यत्वात्। तथा च नियतीसादिविशेषणविशिष्टा निर्मितिमाद्रधती विशिष्टवाकूसष्टिं कुर्वती कवेर्भारती कविभिराराधनीया सरस्वती जयति सर्वोत्क- र्षेण वर्त्तत इत्यर्थः। कवेरित्याराध्याराधकभावे पष्ठी। अनेक

प्रथमोल्लास:।

सम्बन्धविशेषेषु पष्ठीविधानात्। उत्तश्च महांभाष्ये 'एक- शतं षष्डवर्थाः' इति। यन्तूक्ं प्रदीपकार :- 'निर्मितिमादपतीति वृणोपलन्यायेन सीमान्यविशेषभावान पुनरुक्ति: इति। तहथैव । निर्मितिनिं- र्माणमिति व्याकुर्वता वृत्तिकृतैव निर्मितिपदस्थ क्रियापरत्वव्यु -- दासाद। अत्र निर्माणव्यतिरेकमुखेन चतुराननात्कविभारत्या व्यतिरेकालङ्कारो व्यङ्गच इति लक्ष्यक्रमव्यक्षचाऽन्तर्गतोलङ्गार ध्वनिः। जयत्यर्थेन वक्तुविषयस्थ च वैशिष्टयान्नमस्कारो व्यज्प- ते। मततस्त्वमुत्कष्टस्त्वचतोऽइमपकृष्ट इति नमस्कारार्थत्वाठ्। व्यञ्जनयैवेति भावः। तथा च वस्तुध्वनिरयम्। नमस्का- रहेतुकस्तुतिपरिहारेण नमामोत्यादि स्पष्ट तु नोक्तम्। न खलु नतिमात्रोपनिवन्धे स्तुतिर्निवद्धा भवति स्तुतिनिबन्धे त्वर्थान्नति- रपि निवद्धैवेत्याश्बाद्। विदग्धानां व्यङ्गयेनैव वयवहाराव्वेति

एत। स च रसादिलक्षण सेंलक्ष्यक्रमव्यड्वान्तर्गतः। एवं चात्रा- नन्तानां ध्वनीनों संकलने ध्वनित्रयमेवेति ध्वनितम्। स्फुटीम- विष्यति च पश्चमोल्लासे सर्वोऽपि ध्वनिभेद इति दिकू॥ गीति- शछन्दः "आर्यापथमदलोक्तं यदि कथमपि लक्षणं भवेंदुभयोः। दलयो: कृतयतिशोभां ता गीति गीतवान् भुजङ्रेशः।"इति रूक्ष- गातू। आर्यालक्षणं तु-"यस्थाः मथमे पादे द्वादशमात्रास्तया तुतीयेऽपि। अष्टादश द्वितीये चतुर्थके पश्चदश सार्या।" इति। इयमेव गाथेत्युच्यते। एतल्क्षणं पिङ्कले यथा-"पदमं वारह मत्ता चीए अहारहेंहिं संजुचा। जह पढमं तह तीअं पंचदहबिहुसि- आ गाहा।" इति ॥ १ ॥

3

१० सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

तत्र सम्वन्धः मतिपाद्यमतिपादकभादोऽधिकारी च तत्फलार्थी ति प्रसिद्ध मित्यभिधेयं समयोजनं पेक्षावत्मवृत्त्पर्थ वक्तुमावश्यक मिसभिप्रेत्य परा्षिणीयतया Sङ्गिभूतकाव्यस्य फलेन पर्राक्षणरूप

नू वत्तिकदाह- इहाडभिधेयं सप्रयोजनमित्याह- एवश्चाभिधेयं काव्यत्वेन परिणतमिति पररीक्षणीयफलेनैव परीक्षणं ग्रन्थश्चेत्युभयोरपि प्रयोजनवत्वं बोध्यम्। तथा चन वक्ष्यमाणकारिकायां काव्यफलप्रदर्शनमनुपयुक्तमिति शङ्ाम्।। काव्यं यशसे ऽर्थकृते व्यवहारविदे शिवेतरक्षतये।। सदः परनिर्वृतये कान्तासम्मिततयोपदेशयुजे ॥२॥ भवतीतिशेपः । गीतिश्छ्दः। लक्षणमुक्तं पाकू। अत्र कृत् विद युजू शब्दा भावे किवन्ताः । कृदभिहितो भावो द्रव्य- वत्पकाशते इति भावः। मूलकारिकां दृष्टान्तमुखेन व्याचऐे- कालिदासादीनामिव यश:। यश:पभृति कर्मपद वक्ष्यमाणकरोतिपदेन योजनीयम्। न खलु कालिदासस्य पित्रादिकुलं वा कश्चिज्जानाति न वा दानादिकं किश्चित्मसिद्धं येन तादशं यशः स्यात् किन्तु काव्य- मेव तत्कारणम्। ननु वाल्मीकिव्यासादीनामिवेति वक्तव्ये किं कालिदासा- दीनामित्युक्तमिति चेत्सत्यय । किन्त्वदिव्यमककृत्यपेक्षयेदमुक्तम । दिव्यादिव्यमकृतिवाल्मीक्यादाना तु न काव्यमात्रं यशःकारण-

प्रथमाल्लास: । ११

मित्यवेहि। आदिपदाइण्डिभारविवाणगोवर्द्नादयो ग्राह्याः।, श्रीह्षदिधावकादीनामिव धनम्। श्रीहर्षाभिधाद्राजः सकाशात धाचककचिना रननावली- नाटिकां कत्वा महद्धनमापमिति पसिद्धम । आदिपदान्भोजपय- न्धकारिभिर्भोजाद् माघकारिभिर्माघाख्यवैश्याद्धहुतरं धनमा- समित्याध्यूह्यम् । राजादिगतोचिताचार परिज्ञानम् । राजादीति। आदिपदाद्राजपुत्रादानां वर्णाश्रमादीनाख्च पृथिवीपालनादि तत्तदुचिताचारपरिज्ञानम्। आदित्यादिर्म यूरादीनामिवा Sनर्थनिवारणम्। आदित्यादेरिति।पुरा किल मयूर शर्मा कुष्ठी कविः क्लेशम-

पीत। एकैरुपधान्ते चैकैकरज्जुं चिच्छेद। एवं क्रियमाणकाव्य- परितुष्टो रविः सघ एव नीरोगां रमणीयां च तत्तनुमकार्षीत। मसिद्धं च तन्मयूरशतकम्। आदिपदाद्राजविशेषाद्विल्हण-

एवं काव्यतुष्टैदेवान्तरैर्मनुजान्तरैरपि कियतामनर्थनिवारणं कृत- मिति दिकू। कालिदासादी यशःमभृत्युपादानं प्राधान्यपुरस्का- रेण न तु प्रयोजनान्तरव्यवच्छेदेनेति ज्ञेयम्। सकलप्रयोजनमौलिभूतं समनन्तरमेव रसास्वा- दनससुद्भृतं विगलितवेद्यान्तरमानन्दम्। सकलप्रयोजनमौलिभूनमिति। यावन्ति फलानि तेभ्पः शेष्ठमित्यर्थः। इदं च परेत्यस्य व्याखयानं, सदइसनेनान्वित- त्वभ्रमनिरामाय व्युत्क्रमेण कृतमिति बोध्यम्। सद्य इत्यस्य विचरणं समनन्तरमेवेति। काव्यश्रवणानन्तरमेव नं तु या-

१२ सुधासागरसहिते काव्यपकाशे।

गादिवहवेहान्तरोत्पादनेन न वा वक्षारोपणादिवत्कालवि लम्बेने- त्यर्थः। अत्र हेतुमाह रसास्व्रादनेति। रस्यते इति व्युत्प- न्या रसः स्थायिभावःस आस्वाद्यतेऽनेनेति रसास्वादनं वि- भावादिसंयोजनं व्यञ्जनं वा तेन समुद्भृतं भादुर्भृतम्। अत- श् तन्मान्रापेक्षिलेन श्रवणानन्तरमेवेत्युपपद्यते। नन्ु विषयोपरक्तचेत्सां कथ तत्सम्भव इत्याशस्याइ- विगलितवेद्यान्तर मिति। काव्यश्रवणस्यैप महिमा तदा वेद्यान्तरं किमपपि न भासते इत्यर्थः। निर्वृतिपदविवरणमानन्दमति। ननूपदेशार्थ नीतिशास्त्राण्येव सन्ति क तत्र काव्येनेत्या- शङोक्तम्-

म्मितार्थनात्पर्यवत्पुराणादीतिहासभ्यक्ष शब्दार्थयो- गुणभावेन रसाङभूतव्यापारप्वणतया विलक्षणं यत् काव्यं लोकोत्तरवर्णनानिपुणकविकर्म, तत् कान्तेव सरसतापादनेनाऽभिसुखीकृत्य रामादिवद्वर्त्तितव्यं न रावणादिवदित्युपदेशं च चथायोगं कवे: सहद्यस्य च करोतीति मर्वथा तन्र यतनीयख्।

यमाशयः। शब्दस्तावत्रिया। प्रसुसम्मितः, सुहत्सम्पिरितः, कान्ता- सम्पितश्व। तत्राSडद्यः शब्दपधानो वेदादि: शासनमाधान्येन विधिलक्षणः । स हि प्रयुरिव त्वमेवं कुर्विति समाज्ञापयति त- तक् नियुक्त: सन्ध्यावन्दनादौ निष्फलेऽपि आज्ञामात्रपालन- फलेऽपि वा मचतेते। नतु धर्मशास्त्रे सन्ध्यावन्दनफलमपि व हुषिश्रं श्रूयते तत्कथं निष्फलमिति चेत्। मैवम्। किश्चिद्गु-

प्रथमोल्ास: । १३

णफलं 'खादिरं वीर्यकामस्य यूप कुर्यात्' इत्यादिवत्, कि- श्वित्पृथ क्जपचिषयं, किश्चिद्ीरघसन्ध्याविषयं, न तु नित्य- सन्ध्यायाः किश्चित्फलममिति सिद्धान्ताद्। द्वितीयस्त्वर्थतात्प- रयैवान् सिद्धार्थरूप: पुराणेतिहासादिः। स हि सुहृदिव एवं कृते इदमिष्टं भवरत्येवंकृते इदमनिष्टमित्येतावन्मान्रं बोधयति न त्वाज्ञापयति । वृतीयस्तु ताभ्यां विकक्षणो रसपधानः करा- व्यलक्षणः। तत्र हि रसाङ्गभूतो यो व्यापारो विभावादिसंयो- जनात्मा व्यजनारूपो वा, तन्निष्ठादरसादिव्यक्तिनिष्पादकतया शब्दार्थरयेद्वियोरषि गुणत्वाद्रसस्यैव प्राधान्यम्। एवं चिलक्षणं यत्काव्यम्। काव्यपदं विट्टणोति-लो- - कोत्तरेत्यादि। लोकोत्तरा रसोद्वोघसमर्था या वर्णना तत्र नियुणो यः कविस्तस्य कर्म। एतेन रसोद्वोघजनकज्ञानविषयता- वच्छेदकत्वं लक्ष्यतावच्छेदकमुक्तमिति न तद्दोपाविति वक्ष्य- माणकाव्यलक्षणे पौनरुतयं शक्काम्। ननु 'हायनान्तयुवादिभ्यो- · डणू'इति सूत्रादण 'श्रात्रियस्य यलोपश्च' इत्यतो यलोपे चातुवर्त- माने 'इगन्ताच लघुपूर्वात'इति सुत्रेणाऽणपरत्यये यलोपे च सति शुचे र्भावः कर्म वा शौच मौनमित्यादिवत्कवेर्भावः कर्म वा काव- मिति प्राप्नोति तत्करथ काव्यमिति। मैवम्। कविशब्दस्य ब्राह्म- णादित्वाद्' गुणवचनव्राह्मणादिभ्यः कर्मणि च'इति सूत्रेण ष्यञू विधानात्। तथा च काव्यं कान्तासम्मितत्वेनोपदेशं करोति। अयं भावः। ये सुकुमारमतयोऽतिसुखिस्वभावा राजकु- मारादयो नीरसे नीतिशासत्रे प्रवर्त्तयितुमशक्यास्तानपि काव्यं कान्तेव सरसतापादेनेनाऽभिमुखीकृत्योपदेश ग्राहयति गुडजि- हविकया शिशुनिवौषधम्। यदाहु :- 'स्वाटुकाव्यरसोन्मिशं वाक्या- र्थमुपसुञ्जते। प्रथमालीठमधवः पिवन्ति, कटु भेषजम्' इति ।

१४ सुधासागरसहिते काव्यपकाशे।

यधायोगमिति। यशोर्ऽर्थानर्थनिवारणानि कवेरेव वा व्यवहारोपदेशौ सहृदयस्यैव। कवेस्तयोः सिद्धत्वात्। परनिर्दट- चिरुमयोरपीत्यर्थ: रामादिवदित्यादिना रामकृतो वालिवधादिनं ग्राह्यः। रावणकृत हरपूजनादिकन्तु ग्राह्यम्। अन्यथोपदेशपदा- नन्वयात्। इति सवेथा तत्र यतनीयम। यत्नस्तु कारणमेव। अयमाशयः। यत एतावदिष्टविशिष्टं काव्यमतः सर्वथा तद्देतु- रुपादेयः। नन्वेवमप्याभधेये किमायातम्। किश्च हेतुमज्ञात्वा तदुपा- दानं कथं स्यादिसपेक्षायां काव्यज्ञशिक्षारूपतया काव्याङ्गत्वं ग्रन्थस्य प्रतिपाद्यन्नेव कारणान्तरमप्याहेत्यभिभेत्याह। एवमस्य प्रयोजनमुक्का कारणमाह- कारणमित्येकवचनन्तु विशिष्टकाव्यकारणतामादाय शक्ते रुत्कृष्टत्वप्तिपादनाय चेति बोध्यमू । स्पष्टीभविष्यति चातु पदमेव शक्ते: माधान्यस्। शक्तिर्िपुणता लोकशास्त्रकाव्याद्यवेक्षणाद्।। काव्यज्ञशिक्षयाऽभ्यास इति हेतुस्तदुद्दवे ॥ ३॥। शक्ति: कवित्वबीजरूप: संस्कारविशेष:। यनूक्तं काव्यप्रदीपिकारैः-प्रतिभाव्यपदेश्य इति 1 तत्तुच्छम्। अनन्यपरतन्त्रामित्यत्र कवेस्तत्प्रतिभायाश्चाड्यो र आत्मनः पर इति व्याख्यानविरोधात्। न हि रसोद्वोघसमर्था कविनिर्मिति: संस्कारमात्रमपेक्षते किन्तु शत्ादित्रयम् । एव श्रैतत्कारणत्रयविशिष्टा धी: प्रतिभा। कवीतरे भतिभावत्व व्यवहारस्तु स्तुतिपरइति सहृदयैध्येयम्। संस्कारे जन्मान्त रीयाभ्यासादेवतामसादाद्ा। वीजरूपता डसुपदमेव स्फुटीभचि

प्रथमाल्लास:। १५

ष्यति। कारणतायां मानमाह- यां विना काव्यं न प्रसरेत प्रसतं वोपहसनयिं स्थात्। अयमाशयः । निपुणतादिकारणान्तरसन्भावे डप्यनुपहस- नीयकाव्यपमरस्य कार्यस्याभावः शक्ते: कारणतायां पमाण- म्-। स च विशेष्यस्य काव्यप्रसरस्य विशेषणस्यानुपहसनी यत्वस्य वा Sभावात्सर्वत्राविशिष्टः । एवं चातुपहसनीयकाव्य- त्वानच्छिनं प्रत्यव शक्ति: कारणमू। तव्यतिरेकश्च कचित्काव्य- व्यतिरेकात्कचि्च काव्येऽतुपहसनीयत्वव्यतिरेकादित्यवधेयम्। नचैवं कारणान्तरं किश्चिदायातु न तु शक्तिरिति वाच्यम्। प्सिद्धातिरेकिण्येव तद्धेतौ शक्तिव्यपदेशात्। लोकपदस्य श. क्यार्थमाह- -लोकस्य स्थावरजद्गमात्मकलोकवृत्तस्य। स्थावरजङ्गमात्मकेति। लक्ष्यार्थमाह-लोकवृत्तस्ये- ति। नन्वत्र लक्षणायां किश्चित्मयोजनमिति चेद् । व्युत्पत्ति प्रयोजकत्वमित्यचेहि । यत्तु सारबोधिनीकारैरुक्तम्। 'वृत्तानन्त्येन वर्णनाSSन- नत्यं लक्षणाफलम्। अन्यथा धर्मिमात्रवरणने काव्यं संक्षिप्य- त'इति। तन्न मनोरमस्। धर्मिमात्रस्य वर्णनाविषयत्वाभावात् व्युत्पच्यनाधायकत्वाच्च। स्थावरत्वं स्वाधीनक्रियाशुन्यत्वं, 1

तदितरत्वं जङ्गमत्वं वोध्यम् । शास्त्राणां छन्दोव्याकरणाऽभिधानकोशकलाच- दुर्वर्गगजतुरगखड्गादिलक्षणग्रन्थानाम्। शास्त्राणामित्यादि। अभिधानं नामालुशासनम्। कोशस्तु लिङ्गानुशासनम्। यलूक्तं सारबोधिनीकारै :- 'अभिधानानि नामानि तेषां 'कोशः संग्रहः' इति। तनादर-

१६ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

जीयथ। अभिधानकोशस्याऽपसिद्धेः। चतुवर्गारूयं धर्मार्थका- ममोक्षचतुष्टयम्। खड्गादीयादिपदेन धनुरादि ग्राह्यम्।

काव्यानांच महाकविसम्बन्धिनाम्, आदिग्रहण- दितिहासादीनां च विमर्शनात व्युत्पत्ति: । काव्यं कर्तु विचारयितुं च थे जानन्ति तदुपदेशेन करणे-यो- जने छ पौनापुन्येन प्रधृत्तिरिति त्रथः समुदिता: न तु व्यस्तास्तस्य काव्यस्योद्गवे निर्माणे समुल्ासे च हेतुने तु हेतव:। महाकविसम्बधिनास् रघुरवंशादीनाम्, न तु रामा- यणादीनाम् । सर्वथाऽडर्षग्रन्थानुसरणस्यानौचित्याद। इति- हासादीना मित्यादिपदेन नाटकालङ्कारारूपायिकाचम्पूनाटि- कादिमेदा ग्राह्मा:। अवेक्षणपदार्थमाह-विमर्शनादिति। सम्यग्विचारादिति भाव:। निपुणतां व्याचष्टे। व्युत्पत्तिरि ति। काव्यं कर्तु विचारयितुं च ये जानन्ति तदुपदेशेनेत्यनेन काव्यज्ञशिक्षयेति व्याख्यातम्। अभ्यासपदं विद्वणोति- करणे योजने च पौनापुन्धेन प्रवृत्तिरिति। इति शब्दो मिलितोपस्थापनाय। अन्यथा तह्व्यर्थ्यमेव स्यादित्याशयेन मूलस्थमितिपदं विद्रणोति। त्रयः समुदिता इति। नतु तर्हि त्रिफलवन्भिन्नगुणकतया विजातीयांशकरम्वि तैकफलोत्पादकत्वमेषां भविष्यतीति भ्रमं वारयति-हेतुरि ति। एकवच ने नैकस्वभावसूचनं तेनैककारणं यथैकं कार्य करो ति तथा शक्त्यादित्रयमपि एकरूपकाव्यं करोति, कारणताया पार्थक्येऽपि सजातीयत्वाद। हरीतक्याः सारकता विभीतकस् कफघ्नता आमलक्या: शीतलतेतिवद्विजातीयपयोजकता नैतेष।

प्थमोल्लासः। १७

मिति भाव: 1 नन्वेकफलोत्पादकहेतूनां. समुदितत्वमेव संभवति,इति स- सुदिता इत्यपुष्टमिति शङ्गां निराकरोति-न तु व्यस्ता इति।। व्यस्तानामपि हेतूनामेकफलोत्पादकत्वं दश्यते। यथा तृणार- जिमणीनामग्निजनकता न तथैतेषामिति भाव:,। तु,शब्द: समुः दितापेक्षया उत्यन्तवैलक्षण्यं सूचयति। तत्पदं व्याचष्टे-तस्पेति। तस्य वुद्धिस्थस्य रसोद्वोघसमर्थकाव्यस्येति यावद। काव्यपद-

उद्ये इति मूलस्थपद्मनूद्य विद्ृणोति-निर्मोणे ससुल्ा- से चिति। उद्धवपद विशिष्टोत्पत्तिलक्षकमिति भाष: । नतु स सुदिता हेतुरित्युक्तम्, तर्ह्येकस्वरूपतया काव्यजनकत्वमिति भ्र- मं निराकरोति-हेतुर्नेति। चन्दनोशीरादिपञ्चहिमंजलमेक स्वरूपं यथा शीतलत्वमुत्पाद्यति न तथा शक्त्यादित्रयमेकस्वरू पं काव्यकारणमिति भावः । हेतुर्नेत्यतोऽनन्तरं न तुवयस्ता इतिवदावश्यक इति तुकारः(!) प्रस्षिप्तः क्षुद्रेण, अनुसतथ् सरलै ने पुनर्योग्यइति ध्येयम्। नन्वसम्भव एव कारणतायास्त्रयाणां समुदितत्वे Sप्येकरू- पतया कार्योतपादकतानङ्गीकारे इति भ्रमं निराकरिषणुराह- हेतव इति। हेतवः सन्ति तादशा: घटोत्पतौ चक्रदण्डचीव- राणामित्र विवक्षितकाव्योत्पचौ परस्पराकाङ्गित्वेन मिलितानाम पि.भिन्नस्वरपाणां शक्तिनिपुणताभ्यासाना कारणतेति भाद:। अतर कृचिद्वृत्तिपुस्तके हेतुपदमेकमेव हृश्यते। तत्राप्याउत्या ने यम्। अन्यथा सकलसम्मतं चक्रदण्डादिमास्यं न व्यवतिष्ठे- तंति ध्येयस्। अन्रायं परमनिष्कर्षः। यां विना फाव्यं न मसरेदिति दच्ि-

१८ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

स्थकाव्यपर्द शक्यं यच्छन्दोव्याकरणविरोधाभावमात्रगुणकप- दं तत्परं, न तु दोषाभाव गुणालद्धारावेशिष्टं रसोद्वो ा समर्थ ् लक्ष्यं तत्परस्, तादशकाव्यस्योपहसनीयत्वासम्भवात। तथा च शस्यभावे निपुणताभ्यासान्यतरसन्भावे काव्यं न प्रसेरत। उभयो: सद्राचे पसरेत् किन्तूपहसनीयं स्यात्। शक्तिमात्रस- द्वाधेतु सहृदयातिरिक्तसामान्यविदुर्षा मीमांसकार्दानामतुपह्स- नीय काव्यं भवेद। शक्तेर्निपुणतादयन्यतरस्य च सन्भ्ावे तु इलाध्यं भवेद। शत्त्यादित्रितयसन्भावे तादृशानां ्लाध्यतरं सहृदयानां काव्यव्यवहारयोग्यं रसोद्वोघसमर्थ भवेत्। तादृशे- डप्युत्तममध्यमाधमभेदास्तु व्यड्घभेदमादायेति व्यवस्थितम्। इदं त्ववधयम्। उत्तमकाव्येऽप्युत्कष्टत्वमुत्कष्टतरत्वमुत्कृष्ट तमत्वं ततोऽप्युत्कृष्टत्वादिकं च रवादिवत्सम्भवत्येव, परन्तु तदनवस्थमिति न कुत्रापि दोषलेशाऽवकाशः। एवं च शक्त्यादीनां स्वरूपत्वप्रयोजकत्व्योः पार्थक्ये-

लितानामेव फलोपहितत्वमिति पतिभावद्भिः सूक्ष्मदृशा- Sवघातव्यम्। यत्तूक्तं-गोविन्दमहामहोपाध्यायैः काव्य- प्रदीपे, 'तथा च काव्यं उत्कृष्ठोत्पत्तिस्तया कार्येण मि- लितानासुपधानं दण्डचक्रादीनामिन घटेन, नतु मिलितत्वे- न कारणतैवेति भ्रमः 'कार्यः इति। तन स्पष्टपतिपाद् कमू। प्चीनग्रन्थास्त्वत्र, शिथिला ववेति न तदनुवादं कुर्मः। यत्तु नव्या: पाहु :- शक्तिरेव कारणं नापरौ, ताभ्यां विनापि डि० मभेन काव्योत्पादनात्। न च वृत्तिविरोधः । यत्र न्रयः ससुदि- ता न तु व्यस्तास्तत्राप्येकशक्तित्रयो? हेतुने हेतव इति तदाशया- द्। अत एवोक्तं-कवित्ववीजरूप इति । तथा चाऽनन्यथा-

प्रथमाल्लास: । १९

सिद्धनियतपूर्ववृत्तित्वेन शक्तेरेव कारणता। अन्ययोस्तु माश- परयविधायकतामात्रम्। अत एवास्य कारणमाहेत्युक्तं वृत्तिका- रैरन तु कारणानीति। न च डिम्भेऽपि माग्भवीययोस्तयो: स- त्वान व्यभिचारः। अतएव जन्म जन्म यर्दभ्यस्तमित्युक्तमि- ति वाच्यम्। अन्योऽन्याश्रयात्। तथा हि-सिद्धे कारणत्वे,त- योः कल्पनं तस्मिश्व सति कारणत्वमिति। तद्दाग्देवतावतार

तथा हि यत्तावत् डिम्भेन काव्योत्पादनान् निपुण ताभ्यासयोः कारणतेत्युक्तम्, तत्मामादिकम्। तयोर्ज- न्मान्तरीययो: सत्वाद। न चान्योन्याश्रयः, देवदत्तेन चाल्यावस्थारयीं कृतं काव्यं सहृदयेतरानुपहसनीयम । नि- पुणतावशाद्ावनावस्थार्यां कृतं साधारणैः क्लाध्यं जातम्। इदानीं मोढावस्थायां शक्तिनिपुणताभ्यासवशात्सहृदयव्य- वहरणीयं रसोद्वोघसमर्थ क्रियते, इनि, व्यवारेण त्यार्णा कारणतायाः सिद्धत्वाद। एवं च सिद्धे कारणत्वे यत्र निपुणताभ्यासयोरसम्भवस्तन्र जन्मान्तरीयत्व कल्पनीयम्। अतपनोक्तं 'जन्म जन्म यदभ्यस्तम्' इत्यादि। दृत्तिग्र- न्याशयस्तु विस्तरेणानुपदमेव स्पष्टीकृतोऽस्माभिरिति दिक। एवमस्य कारणमुक्त्वा स्वरूपमाह- एवमित्यादि। एवमुक्तमकारेणाSस्य वितक्षितकाव्यस्य कारणं मिलितशस्यादित्रयमुक्ता स्वरूपं लक्षणं कथयतीत्यर्थ: । तददोपौ शब्दार्थी सगुणावनलङ्कृती पुनः क्वापि।। व्यानऐ- दोपगुणालङ्गारा वक्पन्ते। कापात्पनेनैनदाह यत् सवत्र सालक्वारी कचितु रफुटालक्ारविरहडि

२० सुघासागरसहिते काव्यपकाशे।

न काव्यत्वहानि:। काव्यस्वरूपमप्तिपाद् विशेषणपदार्थानां दोपादीनां रूपणमनुचितमिति तत्परित्यज्य क्वापीति पदं व्याचषे- क्वापीत्यनेनेत्यादि। अत्र वृत्तिकारैः सरलतया विशेषतो विस्तरेणापदर्शितं काव्पस्वरूपमिदानी न सामान्यवुधानां दुर्वोधमिति तत्र वदाम: । निर्दोषत्वादिविशेषणविशिष्टौ शब्दार्थों तदिति योजना। तत् काव्यपित्यर्थः । शब्दार्थ-

अत्र कचिदाहु :- कविकर्म काव्यमिति समाख्यावलादिमा वाद्यर्थकेषु शब्देष्वेव काव्यत्वं नार्थेषु, तेषां तत्कृससाध्यत्वात्। अत एवाऽरहिंतत्वात् शब्दस्य प्ाडू निर्देशः। तथा चाSडस्वादजी धातुः पदसन्दर्भ: काव्यम्, तत्वं च लक्षणमिति। तन। काव्य-

स्कर्पापकर्षव्यवहारात। विभावाचर्थविशिष्टेपु शव्देषु काव्यत्ं शब्दविशिष्टेष तेषु वेति विनिगमनाविरहाच्च। न च समारयैव विनिगमकम, कविपकाश्यत्वेनैव तदुपपत्तेः। इदं काव्यमशु- केन कृतमिति व्यवहारोऽपि तत्मकाश्यत्वपर एव। अन्यथा श- न्दानां निसले मौनिश्लोके च शव्देष्वपि तदसम्भवाद।(अपू- वैविभावत्वादिपाप्त्या डर्येष्वपि समाख्याया अक्षतेश्र। एतैंत उक्तं च न लक्षणं लक्ष्यतावच्छेदकाभेदांत। तेन शब्दार्थयोः साधारण्येऽि रघुकाव्यं कालिदासेनैव कृतमिसादिव्यवहार: शब्दार्थयोयोजनात्मककविव्यापारावलम्बी। यथा सून्रपुष्पयोर- न्यदीयत्वे ऽपि इयं माला डमुकेन कृतेति व्यवहार: ग्रथनरूप- व्यापारानलम्वी। योजनं च एकज्ञानानन्तरज्ञानविषयत्वमपरव-

प्रथमोल्ास: । २१

र्णस्य मौनिश्लोकसाधारणम्। तथा च-इषटर्थावच्छिन्नताटशयोज पविषय शब्दावल्येव काव्यम्। तदुक्तं दणडना- शरीर तावदिष्ठार्थव्यवच्छिन्ा पदावली। इति। नचैवं शब्दार्थाविति द्वन्द्वादुभयमाधान्यावगतिविरोधः । काव्यं हि व्यड्परामर्श विना न चमत्करोति। अच- मत्कृतं च नोपदेशे पर्यवस्येदिति व्यड्चपरामर्शआव- इयकः। स च व्यञ्ञनाधीनस्तस्पाश्च शब्दार्थावाश्रयावि- त्येतावन्मान्रेण शब्दार्थयो: प्राधान्यस्य विवक्षितत्व्रादन्द्वकरणा- दित्यपास्तम्। रसोद्वोघसमर्थस्यैवात्र लक्ष्यत्वात्। त्च्वंच विष- यतया रसोद्वोधजनकतावच्छेदकत्वम। तच्च दोषाभावगुणाल- द्ार विशिष्टयो: शब्दाथयो्व्यासज्यवृत्ति। तैवििष्टपोर्ज्ञानएव र- सोदोघात्। लोकेऽपि हि कारणत्वादिदोषाभावेन पाण्डित्य- सौन्दर्यादिगुणेन वसत्रालङ्कारादिपरच्छदेन विशिष्टस्यैव दर्शना- च्चित्तं चमत्करोति नतवेकदेशवैकल्पेन। अतएत्र दोषाभावादि विशेषणत्रयनिवेश :- । यच्चाऽग्निपुराणे श्रीमद्वेदत्र्या सैरुक्तम्- अदोषं गुणवत्काव्यमलङ्गारैरलङकृतम्। रसन्वितं कवि: कुर्वन् कीर्ति पीतिं च विन्दति। इति। तत्काडयं शब्दार्थफलं यतो Sदोषादिविशेषणत्रयमतो रसान्वित- पत्यर्थकं नाऽतस्तद्वशात्सदोषादेः काव्यत्वमिति वोध्यम्। एवं च विशिष्टयोः शब्दार्थयो: काव्यत्वे निर्व्यृदे काव्यं पठति शृ- णोतीत्यादिव्यवहारः शब्दपरतया समर्थनीय:। नन्वत्रादोषत्वं यत्किश्चिददोषाभावो यावददोषाभावो वा। नाघ:। अन्यावर्त्तकत्वाद्। यत्किश्चिद्दोपाभावस्य सर्वत्र सुलभत्वाद्। नापरः। अन्ततः पद्तदेकदेशश्रुतिकदत्वादेः सम्भवात् इति।

२२ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

अन्र केचित्-अदोषत्वं नेह विशेषणं किन्तु यथा- शक्ति दोषहानाय तदुक्तम्। दोषाणामपकर्षकतया काव्यस्वरू पाऽपच्यावकत्वात्। कीटवेघादीनामिव रत्नादौ। दञ्यते हि आस्वादवति दुष्टेऽपि काव्यत्वम्। कथमन्यथा- तथाभृतां दृष्ट्रा नृपसदसि पाञ्चालतनयां 1

वने व्याधैः सार्द्ध सुचिरसुषितं वल्कलधरैः । इसादेर्न्यूनपदत्वेन स्वयमेव दूषितस्य स्वयमेद काकुसह कृतार्थध्वनित्वं वक्ष्पमाणं न विरुद्धयेत। उक्तं च ध्वनिकृता- ड्यविमृष्टविधेयांशदुष्टस्यापि 'न्यकारोहययमेव' इसादेर्ध्वनित्वम्। इत्थमेव दुष्ट काव्यमिति व्यवहारोऽपि संगच्छत इत्याहुः । परे तु-निःेषदोषराहित्यवाच्यं काव्यलक्षणस्य विरल- विषयत्वं त्विष्टमेव, तदुक्तं -- ध्वनिकृता-द्वित्राण्येव काव्यानि दित्रा एव कवयः इति। तथाभृतामित्यादौ इत्थमितिचेतिपदद्वयसहिते चतुर्थचरणएव वा, न्यकारो ह्ययमदेत्यादौ अयं न्यकार इति योजना। वाक्यघटिते निर्दो पतदेकदेश एच वा ध्वनित्वमव्याहतम्। यदवच्छेदेन यावद्दो- षाभावस्तदवच्छेदेन काव्यत्वोपगमात्। दुष्टं काव्यमिति व्यवहा- . रश् दुष्टो हेतुरिति व्यवहारवदित्याहः। & सुवुद्धिमिश्रास्तु-स्फुटदोषराहित्यं वाच्यम् । स्फुटा कं च कविप्रतिभातिरोधानाभावः । अस्ति हि पतिभावतां काव्ये क अवन विशेषो यः सामाजिकाँशित्रार्पितानित कृत्वा दोषान्न ग्रा. •हयतीत्याहः। तदसव। काव्यमात्रस्य प्रतिभावितन्यत्वेन कु. त्रापि दोषग्रहानापत्तेः। एवश्च न्यकार इत्यादौ दोषाभिधानं विरुद्येत। तस्योत्तमकाव्यतवेन प्तिभाजन्यत्वावश्यकत्वाव इति जयरामन्यायपश्चानना: पाहु:।

प्रथमोल्लास:। २३

अन्नेदं तच्म्। स्फुटतं रसोद्वोधविरोधित्वम् 1 अस्फूटत्वं रसोद्वोधविलम्वकत्वं रसमकर्षविघ्यातकत्वं च । तथा च अस्फुटानां रसोद्वोघाविरोधित्वात्तव्ञ्ञनाधीनं का- व्यत्वमव्याहतम्। अतस्तदभावो न लक्षणघटकः किन्तु स्फुटानामेव रसोद्वोधविघातकानाम्। तद्विघातकत्वं च-

श्रुतिकदत्वादे: साक्षाद्रसमतिवन्धकतया। अतएव वीररसादौ व्यक्ये श्रुतिकदुत्वं न दोष:, तदुद्वोधाविरोधित्वाद्। इत्थं च तथाभूतामित्यादौ न्यकारोह्ययमेवेत्पादौ च पतिपदजी-

तयपरतीतिविरहविशिष्टदोषज्ञानस्यैव विरेधधित्वेन सतोपि वा दोपज्ञानस्पाविरोधित्वाद् ध्वनित्वमच्याइतम्। यस्य न व्यड्वै- चित्र्यपतीतिस्तं पति दोषत्वमेवेति दोषमदर्शनमप्यविरुद्धम् । नन्वेवमेकस्य काव्यस्य सामाजिकभेदेन काव्यत्वम- काव्यत्वं च स्यादिति चेत् । स्यादेव । काव्यत्वस्योपाधे: समतियोगिकत्वस्पेष्टत्वात्। जातेरेव तत्वस्य दोषत्वात् । तदुक्तम-'वक्रादयौचित्यवशात्कचिद्दोषोऽपि गुणः' इत्यादि । अत एवतातत्वं तच्छास््जं मसदोषो Sपीतर भति दोष एवेति तदतः काव्यत्वमकाव्यत्वं चेति लक्ष्यमपि सामा- प्रिकविशेप नियन्त्रितमित्यननुगमो न दोषाय। कीटानुविद्धरत्नादिसाधारण्येन काव्यता। दुष्टेष्वपि मता यत्र रसाद्यवगम: स्फुटः। इति दर्पणकारोक्तेरप्ययमेवरार्थ:, यत्पभानिशयेन यथा - तने दोपतिरोषानान स्वरूपभङ्गः। तथा काव्येऽपि व्यङ्रचनीचि- क्येणेति दिकु।

सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

एवं चार्वाचीनैर्यदुक्तम्-यथोक्तस्य काव्यलक्षणत्वे का व्यपदं निर्दिपयं पविरलविषयं वा स्यादोपाणां दुर्वारत्वातLत- स्मात् 'वाक्यं रसात्मकं काव्यम्' इति तल्लक्षणम्। तथा च दुष्टे- 5पि रसान्वये काव्यत्वमस्सेव परन्त्वपकर्पमात्रम्। एवं चालङ्ा- रादिसच्व्रे उत्कर्षमात्रम्। नारसे तु चित्रादौ काव्यव्यवहारो गौण इति। तद्विदन्िर्नादरणीयम्। काव्यस्य गुणवत्वं स्वव्यद्गयास्त्राद- समवायसम्वन्धेन न तु साक्षाद्। तेपां रसैकधर्मत्वाद। नन्वे- वमपि गुणादीनां रसघटितत्वं रसस्य च विभात्रादिघटितत्वं

'व्यक्तः स तैर्विभावाचैः'इति रसलक्षणे विभावनादिव्यापारच्े न विभावादीनां प्रवेश्यत्वान्न तु काव्यातुपवेशनेनेति दोपास म्थवाद्। अतएवोक्तं गोविन्दमहामहोपाध्यायैः-गुणस्प रसनिष्ठत्वेऽपि तज्धतयञ्ञकपरं पदमिति। यनक्तं वृत्तिकारै :- का- पीत्यनेनेत्यादि । तरयायमाशयः । नन्वलंकारेSतिव्याप्ति:, सालंकारत्वविशेषणातुपादानादिति न वात्यम्। यतः कापीत्य- नेनैतदुक्त्तम्, यत्सर्वत्र सालंकारौ शब्दार्थौ काव्यं कचिव स्फुटालङ्गारविहेऽपि न काव्यत्वहानि:। नञोऽल्पार्थत्वात्।अ- रपत्वरय चाडन्राऽस्फुटत्वएव विश्रामाद्। नारसे डयस्फुटाल- झारे काव्यत्वमिष्टमेवेति ऋजु: पन्थाः। वस्तुतस्तु नारसे स्फुटालङ्कारविरहिणि न काव्यत्वमू। यतो रसादिरलङ्कारश्च दवयं चमत्कारहेतुः । तथा च यत्र रसा-। दीनामवस्थानं न च तत्र स्फुटालङ्कारापेक्षा। अत एव ध्वनि- कारेणोक्तम्-अत• एव रसानुगुणाथेविशेषनिबन्धनमलका- रविरहेऽपि छायातिशयं पुष्णाति। यथा-

प्रथमोल्लास:। २५

मुनिर्जयति योगीन्द्रो महात्मा कुम्भसम्भवः । येनैकचुलुके दष्टौ दिव्यौ तौ मत्स्यकच्छपौ। इत्यादौ। अत्र हि अद्भुतरसानुगुणमेकचुलुके मत््यकच्छपदर्शनं छायातिशयं पुष्णानि। नीरसे तु यदि न स्फुटोऽलङ्गार: - स्यात् कि कृतश्चमत्कार: स्यात्, चमत्कारंसारं च काव्यमित्यवश्यं स्फुटालंकारापेक्षा। अनलङ्ती पुनः कापीत्यनेनाप्यस्फुटाल- द्ारस्य कचिदेव काव्यत्वं यत्र रसादि: स्फुटो न तु सवत्रे- स्येतदेव प्रतिपाद्ते । तस्मात्मालंकारत्वमात्रं न विशेषणं किन्तु स्फुटालङ्काररसान्यतरवच्वम् । एवं च रसाविशिष्टा- स्फुटा लङ्गारभिन्नालंकारवच्वं विशेषणमिति तच्वम्। घथा-पः कौमारहरः स एव हि चरस्ता एव चैत्रक्षपा- स्ते चोन्मीलितमालनीसुरभय: प्रौढठा: कदम्बानिला:।। सा चैवास्मि तथापि तत्र सुरतव्यापारलीलाविधौ रेवारोधि वेतसीतुतले चेतः ससुत्कण्ठते ॥१॥ अत्र रसेपु शृदधरः प्रधानं स च द्विविधः। तन्र न कुल- टाभुजङ्गयो: मामजन्यं किन्तु दम्पत्योरिति स्वे सूचयन्नेक स्कु- टालङ्कारविरहे काव्यत्वमुदाहरति। धथेति। शार्टविक्रीडितं छन्दः । 'मूर्यान्वैर्मसजरतताः सगुरवः शार्दर विक्रीडितम्' इति लक्षणाद। अन्रोपभुक्तानामपि चरोप-

काचित्स्वकीया सखीमाह। हे सखि ! यः कौमारहरो वरः स एव यद्यप्य्ति चैत्रक्षपास्ता एव यद्यपि सन्ति उन्यीलितमाल- तीसुरभयः मौढाः कदम्वानिलास्ते च यद्पि सन्ति। अस्मि च सैव यद्यप्यस्मि तथापि तन्र रेवारोघसि वेतसीतरुतले सुरतव्या- पारलीलाविधौ चेतः समुत्कण्ठते इत्यन्वयः। हीत्यस्याव्यया-

२६ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

रस्तत्रेत्यस्य त्रिष्जपि सप्तम्यन्तविशेषणेषु सम्वन्धश्व बोधया। कौमारमभिनवयौवनं हरतीति कौमारइर इत्येके। तन्न। निषिद्धलक्षणापतेः। कौ पृथिव्यां मारं मदनं हरत्यनुहरतीत्यन्ये। वस्तुतस्तु कौमारं स्वकीयवाल्यं परमरसिकतया तदव- स्थायामपि मत्सम्वन्धिसम्भोगेच्छोत्पादनेन हृतवानू चोरितवान इति कौमारहर: त्रियते परियया मियत्वेन स्वयमङ्गीक्रियते न.तु पि- त्रादिपारतन्त्र्यादिति वरः। एतेनाकृत्रिमपरेमपात्रतामकटनद्वारा परस्परं, दम्पत्योरनुरागदार्ढ्य ध्वन्यते। स एव।उपभोक्ता Sन. न्यादश इत्यर्थ: । यचूदाहरण चन्द्रिकायासुक्तम्-उपभोक्ता ऽन्यो नेत्य र्थः इति। तत्मामादिकम्। तथा सति वक्ष्यमाणालंकारस्य स्फुटत्वं स्याद्। एवकारार्थ चातुपदमेव स्फुटीकोरिष्यामः। चैत्रमासस्य क्षपाः वसन्तसमयेनातिमनोहरा रात्र्यस्ता एवेति पूर्ववत्। उन्मीलिता तत्कालविकसिता मालती तया सुरन्यः शोभनग- न्घाः। मालती च वासन्तीलतानुजातिः। चैत्रे तस्व असम्भ- बाद। पौढा: रत्युदीपनादिपागल्भ्यशालिनः। अतो पदत्वे डप्यविरेोधः। कदम्बस्य मूलीकदम्वाख्यस्य पुष्पविशेषसक। वसन्ते कदम्वान्तरस्यासम्भवात्। सर्वदिकसंचारित्वेन कद- म्वाकारा अनिला: कदम्वानिला इति केचित। पाचीनव्या- ख्यानानुरोधेनैवं मालतीकदम्वपदे व्याख्याते। वस्तुतस्तु ऋतुराजयोर्वसन्तघनसमययोः सकलकुसुमवर्णनस्य कविसम्पदायसिद्धत्वान्न कश्रिद्विरोधः। यन्तु दर्शितविरोधे समा-

प्रथमोल्लास: २७

धिमपश्यद्विश्वैत्रेत्यत्र भाद्रेतिपाठः कल्पितः तत्रान्यैर्व्याख्यातृभि- दोेे्वनं कृतं वर्षततौ नदीतीरनिकुश्े सुरतवर्णनमतुचितमिति। तत गोविन्दमहामहोपाध्यायैरुदाहरणदीपिकायाम्-कच्छ निकुखे तदनौचित्येपि तीरनिकुञ्जे Sनौचित्याभावः 'मैघैर्मे- दुरम्' इत्यादौ दृष्टत्वादिति निराकृतम्। नैतावता भाद्रेति पाठः साधुरिति शकाम्। भाद्रक्षपारया नदीतीरनिकुञ्जसंकेतस्य स्वा धीनपतिकाया अनौचित्याद। परैरसंभावनीयतया परकीयाया

दयैराकलनीयम्। ते चेति चकारो Sवधारणे। तएवेत्यर्थः -सा चेति चकारो Sप्यर्थो भिन्नक्रमश्र। अहमपि सैव नतूत्क णठाहेत्ववस्थान्तरं प्राप्तेत्पर्थः । अस्मीत्यस्याहमर्थकत्वानङ्गीकाने तु सैवेत्यस्योदेश्यं न लभ्यैतेति द्रष्टव्यम् । तथापि यद्यप्यस- कदुपभुक्ता एवैते पदार्थास्तथाणीतयर्थः । तत्रेत्युपभ्ुक्तइत्यर्थक- सक्म्यन्तं ऋषे उप्पन्वेति तन सुरतलीलाविधिरपि नान्यादृशो येन क्रीडास्थानैक्येप्युत्कण्ठा स्यादिति व्यज्यते। केचित्तु उवत्स्य स्नानसमयानुभूतइत्यर्थः । तथाचातु- पमुक्तरेवाता (स्थात्यन्तोपादेयत्वसूचिकोत्कण्ठवात्र स्वाद्यते इं- त्याहु :: ीकृतश्रायमर्थो बहुभिनेत्वनवद्यः। वक्ष्पमाणविशेषो वत्य कार विरोधाद्। रेवाया: नर्मदाया:। रोधसि तीरे। वेतसीवेष्टितस्तरुर्वेतसी तरुस्तस्य तळमधेदिशस्तस्मिन्। सुरतानुकूलव्यापाररुपा लीला: कुसुमाभरणादिका: मसाधनादिका: स्मिताश्लेषचुम्बनादिकाश्च तासां विधौ सम्पादने चेतो ऽन्तःकरणं समुत्कण्ठते उत्मुकं भव- तीसर्थः । अत्र रूपकादीनामसम्भवएव। अस्मीतत्यस्य तरिभक्ति- चिपरिणामादस्तु दीपकमिति चेन्न। अस्मीत्यस्याहमर्थकाऽव्यय-

२८ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे ।

त्वात्। त्वामसिगि वच्मीतिचव। क्रियापदेऽपि न दीपकत्वम्। तदन्वितानां सर्वेषामेव माकरणिकत्वात् दीपकस्य तु पाकरशि: कापाकरणिकविषयत्वात्। सादव्यामतीतेश्व न तुल्ययोगिता। विशेषोक्तिविभावने विद्यमाने अपि न स्फुंट। कथमिति चेत। इत्थम्-विशेषोक्तिस्तावत कारणसच्चेऽपि कार्याभाववचनम्। अ. वानुत्कण्ठाकारणं वरोपकरणयोरुपभुक्तता । तत्सच्वे यद्यप्य- तुत्कण्ठाभाच उत्कण्ठारूपो निर्दिष्ट एव तथापि नानुत्कण्ठाभाव त्वेन, किन्तृत्कण्ठात्वेनैव । तस्मादस्फुटत्वमस्याः। यदि चेतो इनुत्कण्ठितं नेसभिधीयेत तदा स्फुटत्वं भवेद। एवं कारणाभावेऽपि कार्योत्पत्तिवचनं विभावना। अत्र चोत्कण्ठाकारणं दरोपकरणयोरतत्ता तदभावश्च यद्यपि उक्त एव तथापि नातत्ताचिरहत्वेन किन्तु तत्तार्पेणैव, अभावा- भावस्य तच्चात्। अतां डस्या अस्फुटत्वमेव। अत्र वरोपकर- गादीनामत्यन्तोपादेयत्वमपसिद्ध कारेणं विभावनीयम्। दीपिकायान्तु-आत्मन: प्रकृतिविकरसो वहुकालव्यवधानं वा रत्युत्कण्ठया विभावनीयमित्युक्तम्। तक्पक्तम्। प्रकृति- विशेषबहुकालयोः सा चैवास्मीत्यनेन परिहृतत्वान। न च स

स्फुटत्वमिति वाच्यम्। विशेषणसङ्गतेनवकारेण विशेष्यिशे षणायगस्य व्यवच्छेदो हि प्रसाय्यते। न तु विशेषणाभान- भाव एवाऽनाहत्य प्रत्याय्यते किन्तु विशेषणयोगाभाव इति द्रष्टण्यम्। अत एव शंखः पाण्डर एवेत्यादौ नापाण्डुर इति, पार्थ एव धतुर्द्धर इत्यादौ च नान्यो धतुर्द्धर इत्यादि: स्फुटत्वार्थ मयुज्यते। दण्ड्यप्याह-तन्ुखं त्वनमुखनव तुल्यं नान्येन केनचित्। इति।

प्रथमोल्लास: । २९

अन्यथा पुनरुक्तिस्तत्र स्यादिति। अनयोरस्फुटत्वे च स- सेवरूपुसकरोऽप्यनयोरस्फुट इति विभावनीयम्। अत्र वृप्ता- पि वरोपकरणादेरत्यन्तोपादेयतां सचयितुसुत्कण्ठां कथयतीति सम्भोग:, किंवा केनापि हेतुना किश्चित्कालविलम्बे पति- सान्निध्ये उप्यत्यन्तपणयप्रयुक्तो विलक्षणतिशलम्भ इति स- न्देहे साधकवाधकमानाभावात्सङ्कर एव स्वादहेतु: । नन्वस्य स्फुटत्वाद्रसवदलंकार: स्फुट इति न शङाम्। रसर्यात्र पाधान्यात्। अपाधान्ये एव तस्यालङ्गारत्वे।पगमात्। अत्र स्फुटो न कश्चिदलङ्गार:, रसस्य च प्राधा. न्यान्नालङ्गारता। एतत्सर्वमभिमेत्याह- रसस्य हि प्राधान्यान्नालङ्गारते- ति। दण्ड्यादिमताभिप्रायेण रसवदलङ्गारः उद्ट्ितः । स्वप- ते तु तद्विपये गुणीभूतव्यङ्गयत्तमीति माचीनमतदौर्वल्यं च प- श्चमोल्लासे स्फुटीकरिष्यय। तहटेदान् क्रमे गाह- इदमुत्तममतिद्र्तायनि व्यङ्गये वाच्याद्वनिबुधः कथितः ॥ इदशितत काव्यम, बुधैवैयाकरणैः प्रधानभूतस्फो- टरूणे पञ्व्यस्जकस्य शब्दस्य ध्वनिरिति व्यवहार: ृ:, ततस्तन्मतानुसारिभिरन्यैरपि न्यग्मावितवा- च्यन्यङ्मव्य स्जनक्षमस्य शब्दार्थयुगलस्य। अथास्य विभागविशेषलक्षणयोरवसर इति इ्लेषेण त- द्द्वयमाह- तद्टेदानिति। भेदन मेदो विभाग: भिद्यते Sनेनेति भे- दो विशेषलक्षणम् भेदाश्च भेदाश् भेदास्तान विभागास्तल्ल

३० सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

क्षणानि च क्रमेणाहेत्यर्थः । गीतिः। लक्षणमुक्तं पाक्। भेदलक्षणयोः परृािं शब्देन तत्परामर्शभ्रमं वारयति। इदं काव्यम्। वाच्यादति शायिन्यधिकचमत्कारिणि व्यङ्गये उत्तमम्। वुधैरित्यादि अयमाशयः। पटादिभि: पदैः स्फोटरूपं शब्दब्रह्म व्यज्य तस्मादभिव्यक्तादर्थप्रत्ययः। तादृशस्य स्फोटव्यञ्जकस्य पटा दिशव्दस्य ध्वनिरिति संज्ञेति वैयाकरणानां सिद्धान्तसरणि: अत एवोक्तं श्रीवत्सलाञ्छनभट्टाचार्ये :- शब्दा त्कथं पदार्थवाक्यार्थधीः । आशुविनाशिनां क्रमिकानां वर्णान मेलकाभावात्। आनुपूर्व्या ज्ञातुमशक्यत्वाच्च। तेन च पूर्व पूर्ववर्णानुभवज नितसंस्का रसहि तान्तिमवर्णातुभवेन स्फोटो व्य ज्यते स च ध्वन्यात्मकः शब्दो नित्यः ब्रह्मस्वरूप: सकलम त्ययप्रत्यायनक्षमोऽङ्गक्रियते।उद्यअ्नकश्च वर्णात्मकः शब्दः दृत्तिस्तु व्यस्ञनैन। तव्चसकथ् शन्भे ध्वनित्वेन व्यवहियर इति वैयाकरणानां मतम्। यद्यपि वमन्तिमवर्णातुभ वस्यैव पदार्थवाक्यार्थधीक्षमत्वे आतुपूर्वीझपस्योपायसम्भ किमन्तर्गडुना इफोटेनेति वक्तुं शक्पते, तथापि औतिपुराणादर एव स्फोटे पमाणमिति व्येयमिति। अतः प्रधानीनव्यङ्गप व्य्जकत्वसाधर्म्याद् गुणीमृतवाच्यं यह्ङ््यं तवज्ञनोमस

नुसारिभिर्ध्वनिपण्डितैरालङ्कारिकैरिति यावद्। ध्वनिरि ति संज्ञा कृतेति। अत्रेदं रहस्यम्। स्फोटरूपं शब्दब्रह्म। तदेव सत्यम् उक्तश्व वैयाकरणभूषणे- इत्थं निष्कृष्यमाणं यच्छन्दृतत्वं निरज्जनम्।

प्रथमोल्लास:। ३१.

ब्रह्मैवेत्यक्षरं प्राहुस्तस्मै पूर्णात्मने नमः । रसु्माद्वेदान्तवेदं सर्वात्म वस्त्वेतेव। ै् ्र्न विना स्फुटभवति। निःसम्बन्धत्वात। व्यअ्ना तु संसारोच्छेदभीत्या शक्तिलक्षणान्यतरत्वं वृत्तित्वमिति वदद्भिः शास्त्रकारै र्गोपितेति पदपदार्थकल्पनारयां मीमांसातुसारिणां वे- दान्तिनामपि दुर्बोधा। तद्वागदेवतावतारः परमकारुणिको व्य- अनापरिचायककाव्येनालौकिकं लक्ष्यक्रमव्यङ्यं चानेकविरधं दर्शयत्रधिकारिणां सच्विदानन्दसरणि सचयत्रेवोत्तमकाव्य- त्वसुदाहरति। धथेति। यथा-निःशेषच्युतचन्दनं स्तनतदं निर्मष्टरागो डघरो नेत्रे दूरमनअ्जने पुलकिता तन्वी तवेयं तनुः ॥ मिथ्यावादिनि दूति! बान्धवजनस्याज्ञातपीडागमे वापों लातुमितोगतासि न पनस्तस्याऽधमस्यान्ति कम्।।२।। अत्र तदन्तिकमंतर रन्तुं गनासीति प्राधान्येना- धमपदेन व्यज्यते्र शार्दूलविक्रडतं छन्दः, लक्षणमुक्तम्। नायकानयनाय प्रेपितां तं सा सुज्यागतां दूर्ती प्रति विदग्धोत्तमनायिका स्नान- येत्वप्रतिए्नमुखेन सम्योगचिन्दान्युद्धाटयितुमाह। अन्वयो ययाश्ट्र एव। तवेत्यस्य स्तनतटादौ सर्वत्र सम्वन्धो वोध्यः । अयमर्थः। रेमिथ्यावादिनि। मया गत्वा चिरं बहुधा पसादितोऽपि नागत इति मिथ्याभाषणशीले दूति। न तु सखि। तेन मिथ्याभाषणशीलत्वस्य योग्यता व्यज्यते। वा- नधवजनस्य मदूपस्याज्ञातः स्वार्थपरायणतया Sनाकलित: पी- डाया आगमः आगमनं यया तथाविधे। इतो ममान्तिकाद्वा- पीं मति स्नानाय गतासि स्नानकालातिक्रमलोभाद। पुनरे-

३२ सुधासागरसहिते कांव्यप्रकाशे।

वार्थे। तस्प बहुधा कतापराधस्य। अत एवाधमस्यापरवेदनान- भिज्ञतया दुःखप्रयोजककर्मशीलस्यान्तिकं समीपं नैव- रंता- सीयर्थः। उक्तार्थे साधकं निःशेषेत्यादि। r

कल्पितपकारेणैवैतदुदाहरणं दूषायेतुं व्याचकुः। तथा हि-अ- धमत्वमपकृष्टत्वं तच जाया कर्मणा वा भवति। तत्र जात्या- पकर्ष नोत्तमनायिका नायकस्य वक्ति नापि स्वापराधपर्यव- साषिदृतासम्भोगादिहीनकर्मातिरिक्तेन कर्मणा तादशं च दूती- सम्मेषणात् पाचानं सर्व सोढमेवेति नोद्वाटनाहमितीतरव्यावृत्या सम्भोगरुपमेव पर्यवस्वतीत्यघमपदस्य माधान्यम्। निःशेषेत्या दिवाक्यानि सम्भोगचिन्होट्वाटनेन तस्य साहायकमाचरन्ति। तथा हि-उत्तरीयाकर्षणन चन्दनच्युतिरित्यन्यथा- सिद्धिपरिहाराय निःशेषति।'ततश्रन्दनच्युते: स्नानसाधा- रण्यव्यावर्तनन सम्भोगचिन्होद्वाटन्य्य स्तनतटग्रहणम् । स्नानेन हि सर्वत्र चन्दनच्युति: स्यात्तम तु स्तनयोस्तटे उप रिभाग एव दश्यते सेयमाश्ेपकतैवेति। तथ ताम्बूलग्रहणचि- लम्वात्माचीनरागस्य निर्मष्ठेति। पुनः स्नानसाधारण्यव्यावर्तनेनहभोगचि- न्होद्वाटनायाऽघर इति। उत्तरोष्ठे सरागे डघरमात्रस्य निर्मृ ष्टरागता चुम्बनक्कतैवेति। एवं पातर्दत्तमञ्जनं कालचिलमरन किश्चिद्विलुप्तमित्यन्यथासिद्धिपरिहाराय दूरमित्युक्तम्। दूरम- त्यर्थमित्यापाततोऽर्थः । कालतः स्नाने वा सर्वतोऽज्ञनलोप: स्यात् तव तु लोचनयोः कचित्मान्तएवानंजनत्वमिदं चुम्वन- कृतमेवेति। पुलकिता तन्वी तवेयं तनुरित्यत्रापाततस्त- न्वीति सहजतानवकीरतैनेन पुलकितेति स्नानचिह्ोपन्यासः।

प्रथमोलास:। ३३

पुलकितापि तन्री वर्ततइति हृदि स्थितो न्वयः । तेन च स्नानेन पुलकिता तनुः किश्विदुल्लसिता भवाति। इय तु न त- थाते रततिक्वशजनितावेव तानवपुलकोद्गमाविति मर्मोद्धाटनस्। एवं मिथ्यावादिनीति सम्वोधनमपि व्यङ्गयानुगुणएव ना- यकमानेतुं गच्छामीति मिथ्याभाषणरपे डर्ये पर्यवस्यतीति। एवं च निःशेषेत्याद्यवान्तरवाक्यार्थानां स्नानव्यावत्तिद्वारेण व्यङ्गासाधारण्यसम्पादनं न व्यञ्ञनानुकूलम् । व्याप्त्यपरप- र्यायस्यासाधारण्यस्यानुमानानुकूलतया व्यक्तिपतिकूलत्वाद । 'ओण्णिइं दोव्बल्लं चिन्ता'इत्यादौ साधारणानामेवरौन्निद्रया-

च विशेषणवाक्यार्थानां वापीस्नाने वाधावतारात्स्नातुं गता- सीत्यत्र विरोधिलक्षणया न गतासीति निषेधस्य, तस्या- न्तिकं न गतासीयत्र गतासीति विधेश् प्रतीत्या तदन्तिकमेव रन्तुं गतासीत्यस्य व्यङ्गयत्त्सुयपत्तिरित्याशयेन 'स्थिताः क्ष- णं पक्ष्मसु ताडिताा इत्यादि कुमारसम्भवपद्यसुत्तम- त्वेन तैश्चित्रमीसयामुदाहृतम्। तत्र ब्रूमः-यत्तावन्निःेषेत्यादौ स्नानसम्भोगपक्षयोः सा- धारण्यच्या तिनस्, तन्महाग्रन्थगूढाशयानववोधविजृम्भितम्। झं किल तत्राशयः, उत्तरीयाकर्षणेन चन्दनच्युतिरित्यन्य- था सद्धिपरिह्वाराय निःशषेति। ततो गृहस्नानसाधारण्यव्या- वर्तनेन पसिद्धवापीस्नानचिन्होद्वाटनाय स्तनतटग्रहणम्। गृह- इनानेन हि सर्वत्र चन्दनच्युति: स्यात्तव तु सतनयोस्तटं भान्त-, समदेशो न तु स्तनसन्ध्यादि: निःशेषं च्युतं स्खलितं च- न्दनं यस्मात्तथाभूतम्। वापीगतवहुलयुंबजनलज्जापारवश्यादं- सद्यलग्नाग्रस्वस्तिकाकृति भ्ुजयुगलं यथा स्यात्तथा स्नाने त-

३४ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

टस्यैोन्नततया मुहुः पयःपरामर्शात्। अत एव च्युनमित्युक्तं न तु क्षालितमिति। युवजनसम्मर्देन क्षालनानवकाशात व्यङ्गयपक्षेतु-मर्दनाधिक्यात्तटमेव तर्थाभृतमिति व्यक्तमेव साधारण्यम्। एवं ताम्बूलग्रहणविलम्बात् किश्चिन्मृष्टरागतेत्यन्य- थासिद्धिपरिहाराय निर्मृष्टेति। पुनर्गृहस्नानसाधारण्यव्यावर्त- नेन धापीस्नानचिन्होद्घाटनायाऽघरइति। गृहस्नाने सावका- शतया सुखप्क्षालनादुभयोरोष्ठपोनिर्मृष्टरागता स्यात्तव तु अ- धरस्योत्तानतया बहुलजलसम्बन्धादुत्तरोष्ठस्य न्युब्जतया तत्र जलसम्बन्धमान्ययादघरमात्रे निर्मृष्टरागता वापीस्नानकृतैव । व्यङ्यपक्षेतु चुम्बनकृतमेव तथात्वमिति व्यक्तमेव साधारण्यम्ं। एवं मातर्द त्तमञ्ञनं कालविलम्बात् किश्तिद्विलुप्तमिन्यन्यथासि- द्विपरिहाराय नेत्रे अनञ्जने इति।ततो गृहस्नानसाधारण्यच्या- वर्तनेन वापीस्नानचिन्होद्घाटनाय दूरमिति। गृहस्नाने हि भक्षालनवशात्सर्वेत्राअ्जनलोपः स्या तव तु दूरमुपरिभाग एवाSनअनता, सेयं वापीस्नानकतैव। वा पुन्तर्मज्जनकाले नेत्र- मुद्रणान्मध्ये जलसंसर्गाभावात्। व्यङ्गयपक्षे् नेत्रमध्ये चुम्ब ननिषंधात्मान्ते Sनञ्जनता चुम्बनकृतैवेति व्यक्तमन साधारण्यम्। एवं तनोः साहजिकरूपतापरिहाराय सन्वी तेतरियमि- ति। सहजकृशा तव तनुः इयम् स्नानसुखवशादुल्लस्तितेति पावः।

पुलकितेति। गृहे तसोदकस्नाने पुलकासम्भवाद्वापीस्नानशै त्यवशादेव तनुः पुलकितेति। व्यङ्यपक्षे तु-सुरतस्मरणात्पुल- कितेति व्यक्तमेव साधारण्यम। अधमत्वोक्तिरपि पाचीना- नामेवृ सोढानामध्यपराधानामसह्यतां दूर्ती प्रति प्रतिपादयितुं, न तु सम्भोगम्। विदग्धोत्तमनायिकायाः सखीसमक्षं स्फुट-

प्रथमोह्ास:। ३५

तथा तत्पकाशनानािन्ान्। एवं च विदग्पाया गृढतान्पर्यया वाचोयुत्या साधा-

लत्वरूप: साधारणो वाच्यनादणायां ताटशरर्मान्तरवील्त्वरूपे णाडवस्थिनो व्यअ्ञनया दूवीसम्भोगरूपताटशकर्मशीलत्पाका- रेण पर्यवसाने विलम्वमावात्तयाभृत इत्ययमपद्माधान्यम्। चन्दनच्यवनादीनां तु स्नानकार्यनया निवद्धानां योग्यतपा

अञ्जनद्वारा सम्भोगगमकत्वमिति शेषः । अत्र च त्वय्यकृत- ज्ञायां यद्धान्धववुद्धया विश्वसिमि, गध् तत्रैवेविधे दृढमनु- रक्ताऽसि्मि, तयुक्तमेवर ममेवेविधविविधवश्चनाजनितपरितापपा-

दूनीसम्भोग:। चन्दनन्यनदाना च वाल्यानां व्यधानां च

निर्वेदोत्कर्पत्वमिश् धपेयम्। तथा चाऽप्पयदीनितपतिपादि- तमसाधारण्यं पामादिकमवेति विद्वन्भिर्नादरणीयम्। पन्दनायकमानेतुं परेपिनां तदुपभोगलुप्चन्दनादीन वापी- स्नान पाजेन गोपयन्तीं दुर्तीम्पति नायिकाया इयमुक्तिरिति केवींचित्पूर्वपीठिकारचनम्, सदपि मामादिकमेव। तथा स- ति स्नानस्य दृत्यभ्युपगतत्वेन तदुपपादकनि:शपेत्यादिवा- क्यानामसङतत्वापत्तेः। सम्भोगमकाशनस्थापि स्नानकार्यमका- शनमुखेनैव कर्तव्यत्वाव। किश्च स्नानतदन्तिकगमनयोर्द्वयोरपि दृत्या निवेदितयोरे- कस्य सत्यत्वे Sपरस्थापि सत्यत्वमेव सम्भाव्यते न तु मिथ्या-

३६ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

त्वमिति तदन्तिकगमनस्य मिथ्यात्वोपन्यासो निर्बीज एव.स्या त्। दूत्यनभ्युपगतस्नानसाधने तु पतारकतया तदवत कगमनस्य मिथ्यात्वोपन्यासो युक्त इति सहदयराकलनीयम्। एतत्सर्वमभिमेत्य वृत्तिकृदाह-अत्राऽधमपदेन तदन्ति कमेव रन्तुं गतासीति माधान्येन व्यज्यत इति। अत एवं

तदन्तिकमेव गतासीति लक्ष्यमेव युज्यते न तु व्यङ्गयम्। अ न्यथा 'साहेन्ती' इत्यादिवक्ष्यमाणलक्षणामूलव्यञ्ञ नोदाहरणेर्डा विपरीतलक्षणा न स्यात् विशेषाभावादिति। अत्र केचित। सत्यमत्र विपरीतलक्षणा। दृत्तिग्रन्थस्तु त दन्तिकमेवर गतासीत्यत्र लक्ष्यते इति शेषकल्पनया योजनीय: व्यज्यत इति रन्तुमित्यनेनैवान्वीयतइत्याहु:। परमार्थतस्तु-न खलु मुख्यान्वयायोग्यत्वं स्वरूपसल्लक्षणा बाजं किन्तु ज्ञातम्। तथा च सख्याक मसाद्यकामुकादिसम्भो गः प्रमाणान्तरेण श्रीतुः प्रतीतियुपगता, सत्र मुख्यार्थबाधाद स्तु लक्षणा तदभिमायेणैव 'साहेन्ती सहि सुहुस' 'उपकृतं हु नाम' इत्युदाहृतम्। यत्र-तु प्रमाणान्तरं न तज्ज्ञापकमवत रति तद्वाक्यजनितप्रत्ययमहिम्नैव तु तत्मत्ययस्तत्र क लक्षणा वाधाभावात्। उत्पन्नेऽपि वाक्यार्थबोधे भवत्रपि बाघा डाक श्वित्करएव। तदभिमायेण 'वापी स्नातुं' इत्युदाहृतम्। औ एवोक्तमधमपदेन व्यज्यत इति। अत एव, च यत्र सख्यादेस्ता दृशत्वं न प्रमाणान्तरेणावगतं तत्र न साहेन्तीत्यादौ विपरीत- लक्षणा व्यङ्गयार्थप्रतीतिता। वापी स्नातुमित्यादौ तु बाघा नवतारेऽपि अयमपदार्थपर्यालोचनया यथोक्तव्यग्ग्यं पतीयत एवेत्येव पाधान्यमधमपदस्य। तस्मात्साहेन्तीत्यादौ यदि व्यञ्र-

प्रथमोल्लास: ।

ना तदा लक्षणामूलैव, वापी स्नातुमित्यादौ तुन नियम इति।४।। अतादशि गुणीभूतव्यङ्गयं व्यङ्गये तु मध्यमम् । अतादाश वाच्यादनतिशाघिनि। अतिशयितचमत्कारानाधायकव्यङ्गये मध्यमं काव्यं त- ट् गुणीभूनव्यङ्चं कथितमित्यतुपज्यते। अन्र व्यड्े स्फुट- व्यड्चे इत्यर्थः । तेन नाऽधमकाव्यातिव्याप्तिरिति केषा- चिन्मतमयुक्तम् । 'अगूढमपरस्याऽङ्गम्' इत्यादिना गुणी- भूतव्पड्मभेदत्वेन सङ्गहापतेः। किन्त्वस्फुटतरातिरिक्तव्यड्परं व्यड्चपदम् । गुणी भूतव्यङ्मे चास्फुटमात्रं व्यङ्मम। अधमकाव्ये तु अस्फुटत- रं तद्विरहएवेति न काचिदनुपपातिः। एतेन सारबोघिनी- कारैर्यदुक्तम्-अत्र चित्रान्यत्े प्रतीति विशेषणं देयम्। तेन चित्रे नातिव्यासिः' इति । तन्नादरणीयम्। यथेति। मध्या काव्यमुदाहरति-

यथा-ग्रामतरुपम तरुण्या नववञ्जुलमज्जरीसनाथकरम्। पशयन्ता भवति सुद्धर्नितरां मलिना सुखच्छाया।।३।। र्या छन्दः। लक्षणमुक्तम्। नवचञ्जुलमञ्जरीसनाथकरं प्राश्रतरुणं पश्यन्त्यास्तरु्या सुखच्छाया नितरां मुहुर्मलिना भवतीत्यन्वयः। अथमर्थः। नवा नूतना वञ्जुलस्याशोकस्य मख्जरी तथा सनाथ: युक्तः करो यस्य तथाभूतस्। अत्र नवेत्यनेन नतन- वस्तुग्रहणस्यौचित्येनावितर्कणीयता मूच्यते इत्याहुः। नूतनस्य दर्शनौचित्येन शङ्गानुदयाय नवेति विशेषण-

३८ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

मिति केचित्। वयन्तूद्दीपनपकर्षाय नवेति विशेषणम्। पधानू्य म्र खमालिन्यरूपानुभावस्य सर्वथोत्कर्षणीयत्वादिति प्रतीम: । ग्रामतरुणमिति-ग्रामेतिविशेषणेन निरन्तर सन्निधानात्स- ङेतदानयोग्यता स्नेहातिशयो वा ध्वन्यते इति उदाहरण- दीपिकाकारा:। तन्न। तथासति दिनान्तरेऽपि सम्भोगपत्याशातुट्टत्तौ वि- भलम्भस्य लघुत्वापत्ते: । ग्रामे एकतरुणं तेन दुर्लभत्वं ध्वन्यते इत्यन्ये। ग्रामस्य स्त्रीसमूहस्य सम्बन्धी तरुण इत्यर्थः तेनानेकंना- रीमार्थ्यमानत्वं सूच्यते इत्यपरे। मुहुर्दर्शनेऽपि शङ्कानुदयाय ग्रामेतिविशेषणमितीनरे। ग्रामतरुण इति ग्रमीणतया पुनरतुकूलयितुमशक्य इति व्यज्यते इति केचित्। वयं तु ग्रामतरुणमित्यनेन बलवरस्तेन सर्वोतकृष्टकामु- कत्वं व्यज्यत इति प्रतीम:। पशयन्त्यास्तिरुण्या इति दयो- स्तरुणत्वोक्त्या परस्परानुरागोत्कर्षः सूच्यते। मुखच्छाया वदनकान्तिः। नितरामतिशयेनपहुर्मलिना भवतीत्यनेन दर्शनकाल एव यथा यथा तदनुसन्धानं तथा दथा ऽनुतापोत्कर्षान्मालिन्यातिशयः सन्तन्यमानता चेति वाच्केप। चमत्कार्यानुभावत्वेन विपळम्भपोषकं पतीयत इति वञ्जुलल तागृहे दससंकेता तरुणी नागनेति व्यड्ं न वाच्यातिशायि- नि गूणीभूतम्। पश्यन्त्या भवतीति वर्तमाननिर्देशाभ्यां जनकी- भूतदर्शनसमकालतया कार्यस्य सुखच्छायामालिन्यस्य कथना- दतिशयोक्तिरलङ्कारः। सर्वमेतदभिमेत्य वृत्तिकृदाह-

प्रथमोल्लास: । ३९

अत्र वञ्जुललतागृहे दत्तसङ्केता नागतेति व्य- ड्रयं गुणीभूतं तदपेक्षया वाच्यस्यैव चमत्कारित्वात्। शब्दचित्रं वाच्यचित्रमव्यङ्ग्यमवरं रमृतम् ॥ ५॥ चित्रमिति गुणालङ्गारयुक्तम, अव्यस्गमिति स्फुटप्रतीयमानार्थरहितम्, अवरं अधमम्। श्लोकश्छन्दः। लक्षणमुक्तं माक्। अत्र चित्रमित्यध्या- हार्य तेनाव्यङ्मं काव्यमवरमधमम्। तचित्रमिति कथितमि- स्यर्थः । अव्यङ्मव्यङ्गयतरातिरिक्तव्यड्रितम्। तादशं चा- स्फुटतरव्यनवसन्भरावे व्यडमान्राभावे वा । चिन्रं गुणाल- क्वारयोगि। इदमत्र रहस्यम्-उन्तममिति मुख्यो व्यवहारस्तदेवैकदे- शिभिर्ध्वनित्वेन व्यवहतं, तथा मध्यममिति गुणीभूतव्यङ्मत्वेन, अधममिति चित्रत्वनेति। नतु कथमेकरि्मशि त्रत्वमधमत्वमिति चेत्। उच्चते। यथा चित्रे देवादेरनपादेव् S5कृतेर्जापनाय लिखितया मकसा वि- विधचित्रवर्णक वाघटनावैचित्येण स्वस्यां चित्तमाकृष्टवच्यो- तरकालं प उतयः स्मार्यन्ते, तथा Sत्रापि झटिसास्वादोद्बो- घाय अिवद्वैरगुणालङ्कारैरुद्टवचितर्येणात्मनि सहृदय विश्राम्य परतएव कर्थचिदङ्गतया स्वाद्यत इति चित्रता। अतएव झ- वत्युद्देश्या निर्वाहकत्वादघमतेति बोध्यम्। सर्वमिदमभिमेत्याह- चित्रमिति। गुणालङ्गारयुक्तमित्यादि। यथेति । शब्द- चित्रमुदाहरति- था-स्वच्छन्द्रोच्छ लदच्छकच्छकुहरच्छातेतराम्वुच्छटा मूर्च्छन्मोहम हर्षि हषविहितस्नानान्हिका Sन्हाय च:।।

४० सुधासागरसहिते काव्यप्रेकाशे।

भिद्यादुदयदुदारदर्दुरदरीदीर्घा Sदरिद्रद्रुम द्राहोद्रेकमहोमिमेदुरमदा मन्दाकिनी मन्दताम्॥४॥ शार्दूलविक्रीडितं छन्दः । स्वच्छन्दम् उच्छलत् अच्छम्। कच्छकुहरेषु छातेतरत् यदम्बु तस्य छटाभिर्मूर्च्छन्मोहो येषां तैर्महर्षििर्हर्षेंण विहिते स्नानान्हिके यस्यां सा तथाभृता। स्वच्छन्दं यथास्यात्तथोच्छलत न तु वातादिपारतन्त्र्या- त। तेन जलबाहुल्यं द्योत्यते। अच्छं निर्मलं कच्छस्प जल- प्रायदेशस्य कुहरेषु तय्ङ्गकृतबिलेषु छाताद् दुर्बलादितरत् वेगा- तिशयेन वलवदित्यर्थः । छातमल्पमिति तु न सम्यक्। स्व्रच्छन्दोच्छलित्यनेनैव बाहुल्यलाभात। एताटशं यदम्वु सस्य छटा: कणिकापरंप- राः ताभिर्मूच्छन्नश्यत् मोहः संसारासक्तिरुषमज्ञानं येषां तादशैमहर्षिभिर्हषेण ज्ञानलाभोत्पन्नानन्देन विहिते स्ना- नान्हिके यस्यां ताहशी। उघ्शनः मकाशमाना उदारा म- हान्तो दर्दुर भेकास्तेषां दर्यो निवासय कृता गर्त्तविशेपास्ते- पु दीर्घा प्रसटता। अरिद्राः शाखापत्रपुष्वदिसम्पन्ना। जल- सान्निध्यादिति भावः। द्रुमास्तरवस्तेषां द्रोहा पातनं तत्रोद्रेक आधिक्यं येषान्तादृशा महोर्मयो महातरङ्गास्तएक मेदुरो नि- बिडो मदो गर्वो यस्यास्ताहशी मन्दाकिनी गङ्गा वा युष्माकं मन्दतामज्ञानमह्ाय झटिति भिद्यात्। नाशयात्वित्याशी। मन्दतां पापमिति केचित्। पापेनापऊष्टतामित्य परे। अन्र दर्दुरः पापविशेषस्तस्थ दर्यः कन्दरा इति व्याख्या- व दर्दुरस्य गङ्गासम्वन्धाभावान्मन्दाकिनी नध्यन्तरमेवेति पाश्चः। तत्तुच्छस्। नद्यन्तरस्यापसिद्धत्वातु। अव्र यद्यपि

पधमोलास:। ४१

कः भतीयते तधापि वृत्यनुमास: शब्दालङ्गारः काव्यजीवातु:। माधान्येन व्यपदेशइति न्यायाद्। ननु कथमेनदव्यङ्गयसुच्यते। मन्द्राकिनीविपयायाः भीतेर- भिव्यक्तेः। किश्च नास्त्येव स काव्यार्थो यस्प न व्यस्तकत्वमन्ततो विभावत्वेनापीति चेत्। सत्यम्। किन्तु तद्रयङ्गयमस्फुटतरम्। यद्वा तन्र न कवेस्तात्पर्यमनुपासमात्रएव तस्प संरम्भात्। तात्प- प्रविपयीभृतव्यङ्गयविरहवत्वमेवात्र व्यङ्यपदेन विव्क्षितम्। यदुक्तं ध्वनिकृता- रसभावादिविपयविवक्षाविरहे सति। अलङ्कारनिवन्धो यः स चित्रविषयो मतः । इति। अन्र पक्षे सध्यमकाव्यलक्षणे व्यङ्यदं विवक्षित व्यङ्गयपरं द्रष्टव्यम । अर्थचित्रसुदाहरति- विनिर्गतं मात्र दमात्ममन्दिरा- दववत्युपुत्य यदच्छयाऽपि घम्।

निमालिताक्षीव भियाऽमरावती ॥ ५॥ वंशरथं त्तम। "जतौ तु वंशस्थमुदीरितं जरा"इति लक्षणाद। हग््आरीचनामा दैत्यो विष्णुना हत इति पुराणकथाश्रिते हय श्रीववधास्य नाटके हयग्रीव वर्णनमस्तावे पद्यमेतत्। यं प्रकृते हयग्रीवं शत्रूणा मानं द्यति खण्डयति मित्राणां ददाति वा मान- दस्तथाभूतमात्मनो मन्दिराद् गृहात् न नगरात् यदच्छयापि स्वेच्छया न युयुत्सया विनिर्गतं निःसृतं न तु पस्थितं उपश्चत्य कर्णाकर्णिकया श्रुत्वा न तु दूतमुखात्। ससंभ्रमेण सभयेन इन्द्रेण अव्याहतैश्वर्येण दौवारिकाह्वानविलंवासहतया स्वयमव द्रुतं शीघ्रं

४२ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

पातिता यथाकथंचिद्विनिक्षिप्ता न तु विश्रब्धं निहिता अर्गला द्वारपिधानकाष्ठं यस्यां सा तथाविधा डमरावती नगरी भिया निमालिते संकुचिते Sक्षिणी यया सा तथाभूतेव भवतीत्यर्थः। उपश्रुत्येति पातनक्रियासमानकर्तकत्वमाश्रित्य बोध्यम्।

श्रामभूमि:। अत्रोक्तं प्रदीपकारै :- रसादौ-कथ तात्पर्यविरहो डस्फुटतरत्वं वा तन झायते। हयग्रीवस्य वर्णनीयतया तत्मभावस्य इ्फुटं प्रतीतेः इति। तत्र ब्रूम :- न खलु पभाववत्वं वीरलक्षणं किन्तु युद्धदानदयान्यतमविषयकोत्साहपकृतिकत्वम्। उत्साहश्च कार्यारम्भेषु संरम्भ:।न चात्र हयग्रीवगतो यत्किश्चिद्विषयको- Sप्युत्साह: पतीयते कि पुनर्युद्धादिविषयक इति कथं वारिरसवोध: किश्च यदच्छया स्वेच्छया विनिर्गतं न युयुत्सयेति पति- पादनादयुयुत्साभावेन न वीरलेशावकाशः । अपि च न कदाचिदमरवित्क वीरालम्बनता सम्मवति, अचेतनत्वात। प्रक्कते तु सुतराम्। ने यनुभावादिरिति कुत्र- तो धीरः। किश्च अमरावत्यासुत्मेक्षितं त् सवच्वं न सामाजि- करसोद्वोधजनकं प्रत्युत तदुद्वोधविरोधि। चमरकारता त्वलङ्का- रघटकतयेति ध्येयस्। कि बहुना सत्यपि हयग्रीवस्य युद्धविषयकोत्स उवच्वे न कथचिद्वीरः सस्माव्यते किन्तु स्थायिनस्तदेकाश्रयत्वेन मरा- भास एव स्याद। तस्माद्वागदेवतावतारोक्तितिरनवद्यैवेति मन्तच्यमे इति श्रीमत्पदवाक्यप्माणपारावारीणदीक्षितभीमसेनऊते- काव्यपकाशविवरणे सुधासागराऽडरये डभिधेय पयोजनकारणस्वरूपभेदलक्षणनिर्णयः भथम उल्लास: ।

अथ द्वितीय उल्लास: । अथ काव्यलक्षणपदाथेपु स्वरूपलक्षणादिभिर्वि्वेक्तव्येपु शब्दार्थियो: प्राधान्यात्मथमं तथोः स्व्ररूप निरूपणीयमिसाशयेन दृत्ति कृदाह- क्रमेण शब्दार्थयोः स्वरूपमाह। क्रमस्तु काव्यलक्षणवाकपोपादानलभ्यः । स्वरूपमिसेकव- चनं सामान्यमपेक्ष्येति सम्पदायः। तन्न। वाचकत्वादिपु वा- च्यत्वादिषु च शब्दार्थयो: स्वरूपेपु अनुगतैकधर्माभावेनैकव- चनानुपपनः। इदमत्र तच्म्। शब्दार्थवृत्तित्वेन व्यअ्षकत्वमेव निरूपणी- यतयोद्देश्यम्। नोपाध्यन्तरम्। तस्य सर्वतन्त्रसिद्धत्वाद। के- चलमेतदुपपत्तये तदनुवाद: । तथा च तद्पेक्षयैकवचनमिति। स्वरूपं चासाधारणो धर्मस्तन्तिकमन्तु विभागानन्तरमेव सुकर- मिति विभागमाइ- स्थादाचको लाक्षणिक: शब्दोऽत्र व्यञ्जकस्त्रिधा ॥ r शास्त्रे व्यज्ञकः शब्दो न पमिद्धइसाशयेनात्रपदं विद्टणोति- अत्रेति /णव्ये। निशति। अत्रोपाधीनामेव त्रित्वं नतूपधेयानाम्। न हि काशद्वाचक एव कश्चिल्लाक्षणिक एव कश्चिद्यञ्जक एवेत्यस्ति नियम इति बोध्यम्। शब्दस्वरूपमपतिपाधैद लाघवादथों विभजनीय इत्याशयेन वृत्तिकृदाह- एषां स्वरूपं वक्ष्यते। स्वरूपं लक्षणं सश्चार्थघटितमेवेति प्रथमं तव्ज्ञानमावश्यक मिति भाव:।

४४ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

वाच्याद्यरतदर्थाः स्युः

चाच्यादयो वाच्यलक्ष्यव्यड्ा: क्रमेण तेपां वाचकादा- नामर्था: स्युरित्यर्थः। निरुक्तवाच कादिपतिपाद्यत्वमेव वाच्यादे- र्लक्षणमप्युक्त वेदितव्यस्। तेनाग्रे वाच्यादयो न लक्षिता इति वोध्यम्। तात्पर्यार्थोऽपि केषु चित ॥१॥ शलोकश्छन्दः। लक्षणमुक्तम्। केपु चिन्न्यायादिनयेषु न

केषु चिदिति षष्ठ्यर्थे सप्षमीति। तद् दृथव।

णं पदार्थानां समन्वये तात्पर्णर्धो विशेपवपुरपदार्थो- Sपि वाक्यार्थः समुलसताएकसिहितान्वयवादिनां मतमू। वाच्य एव वाक्यार्थ इत्यन्विताभिधानवादिन:।

चौविशेपरूपा चाकांक्षा । एकपदार्थे Sपरपदार्थय प्रकृतसंसर्गव- क्वादिरूपा योग्यता। अव्यवधानेनान्वयवारणायेक्ोग्यताया:, घटमानय घट पशपेत्यादौ दर्शने घटस्य कर्मत्वसंमर्गवा रवारण- याऽडसन्ेरुपादानमिति बोध्यम्। विशेषवपुर्विशेषाकारः। तस्यैव भवर्त्तकत्वात्। घटमा- नयेत्यादौ घटकर्मकानयनादौ भासमाने तात्पर्यवशाद्यत्किश्चि- द्वटानयनादिविशेषरूपः । अपदार्थः पत्येकपदवृत्यविषयः। अथैवं तद्धेतुशब्दज्ञानस्य तच्छाब्दवोधे नियामकत्वात्संस- र्गंस्य कथ शाब्दवोध: इत्यत्राह-वाक्यार्थइति। संसर्ग

द्विनीयोल्लास:। ४५

इत्यर्थः। घटपदादू घटो वोद्धव्य इत्यादीच्छाया: घटपदादि-

क्यवृत्तित्वात्ससर्गो वाक्यार्थ इति मातः। तात्पर्यस्य वृत्तित्वं तज्ज्ञानतवेन भयोजकत्वाच्छब्दसम्बन्घत्वाच्चाक्षतम् । अन्वये लक्षणेति- भट्टमतमपि तात्पर्यस्यैव नामान्तरल- क्षणत्वेन नेयम्। न तु प्राचीनलक्षणा मुख्यार्थवाधाभावात्। तात्पर्यव्ृत्िज्ञानजन्यसंसरगोपस्थितिर्नास्तीति चेत् किन्तेन। त-

त्वात्। वृत्तिज्ञानरूपपदार्थोपस्थितेरेव लाघवेन हेतुत्वाच्च। वृत्यंशे उद्बुद्धसंस्कारस्य सर्वसिद्धत्वात्। वृत्तिसम्बन्धांशे तूद्ु- द्वत्वाकल्पनात्। पदज्ञानस्यैव वृत्तेरप्युद्धोधकतया पदार्थोपस्थि- तेरवश्यं वृत्तिविषयत्वात्। एतेन शाब्दबोधहेतुपदार्थोपस्थि- सनुकूलसम्बन्धत्वं वृत्तित्वं न तात्पर्ये इत्यपास्तम्। शाब्दवो- धहे तूपस्थिति विषयसम्बन्धत्वस्यैव तव्वादिति संक्षेपः। केचिन्तु-वस्तुतस्तु पदार्थशक्तत्वेन ज्ञातं पदमेव स्वार्थ-

र्थान्वयं बोधयति। तथैव कार्यकारणमात्रकल्पनादिति किमनया तात्र्याख्युकन्या। इयमेव संसर्गमर्यादेति घुष्यत इति वदन्ति । पपदवाभिपेत्योक्तं काव्यप्रदीपकारै :- लाघवात्पदा- नां पदार्थमात्रे शक्तिर्नत्वन्वयांशेऽपि गौरवादन्यलभ्यत्वाच्च। तदंशो हि तात्पर्यार्थो वाच्याद्यर्थविलक्षणशरीर आर्काक्षायो- ग्यतासन्निधिवशादपदार्थोऽपि मतीयते। नचापदार्थपतीतावति- पसङ्ग: 1. स्वरूपसतः शक्यान्त्रयत्वस्य नियामकत्वादित्याभ हितान्वयवादिनां मतसू। अन्वय रूपे वाक्यार्थेऽपि पदानां शक्ति: । व्यवहारेणैवा-

४६ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

न्वितस्यैवोपस्थापनात्। तन्नैव च शक्तिग्रहात् अन्वयभागस्याशक्यत्वेऽनुभवविषयत्वं न स्थाद् । शक्यत्वस्य प्रयोजकत्वाद। अशक्यस्याप्यतुभवमवेशे मसङ्गादित्यन्विताभिधानवादिनां मतमिति। व्यअ्कत्वं न केवलं शब्दस्थ किन्तु तदर्थस्यापि लैकतरस्य किन्तु पादयति- सर्वेषां प्रायशोरऽर्थानां व्यञ्षकत्वमपीष्यते।

वत्क्रादिवैशिष्टयानवतारे अर्थान्तर्यञ्जना न सम्भवर्त मायश इत्युक्तमिति श्रीवत्सलाञ्छनभट्टाचार्या: पाहु वस्तुतस्तु रसादे: मधानस्य व्यअ्ञकत्वाभाव्ात्मायश 9 भू। तवेत्यादिना वाच्यार्थस्य व्यञ्ञकतामुदाहरति। तन्न वाच्घस्य यथा- माए घरोकअरणं अज्ज हु णत्थि त्ति साहिअं तुमप ता भण किं करणिज्जं एमेअ ण दासरो ठाइ। गाथाछन्द:। मातगृहोपकरणमद्य खलु नास्तीति साधितं. तन्भण कि करणीयमेवमेव न वासरः स्थायी। इति संस्कृतम्। हेमातर्गृहसम्वन्ध्युपकरणम् नेत्युपकरणमन्रेन्धनशाकादिसामग्री। अध खलु निश्चितं न सतीति त्वया साधितं प्रतिपादितं तत्तस्मान्वण। इन्धनाि सम्पादनार्थ वनगमनमाज्ञापय। कि करणीयम् कि' न किश्चित्कर्तव्यमियर्थः । किश्न एवमेव न वासरो दि सः स्थायीति वाक्यार्थः। अन्र मातरित्यनेनालंघनीयाइल

द्वितीयोल्लास:। ४७

सकलस्य प्रतिवेशिगहादपि लाभासम्भवात्। अद्येत्यनेनाधयैव सम्पाद्यत्वं, साधितमित्यनेन सच्वशङ्गाराहित्यं, त्वयेसनेन स्व्र- कल्पनानिरहः। तच्छव्देन हेत्वर्थे Sवश्यवत्तव्यत्वम्। भणत्यने- न स्वसाधुत्वपर्यवसाय्याज्ञाकारित्वम। कि करणीयमित्यनेन मा- त्रा प्रतारणम्। एवमेवेत्यनेन दिनावसाने त्वत्मेरणयापि कुला- इनया मया न गन्तव्यमिति व्यज्पते। अत्र तन्ण किंकरणीयमित्युत्तरवाक्येन मा गच्छेदानी किश्चित्कर्तव्यमस्ति तदुत्तरं प्ेषयिष्यामीति इश्रूक्तस्य पूर्ववा- क्यस्योन्नयनादुत्तरालङ्गारः । अत्र वाच्येनैव वाक्यार्थेन व

ज्यते। तदेतत्सर्वममिश्रेत्य व्ृत्तिकृदाह- अत्र खैरविहारार्थिनीति व्यज्यते। उपपतिसमागमस्यैवात्र स्वरैविहारत्वात्। व्यज्यतइति। स्वरैरविहारेच्छार्या वाक्यार्थग्रहोत्तर प्रतीयमाना्यां शन्द्स्य न व्यापारः। विरतत्वात। अर्थस्य तु व्यापारान्तरासम्भवा- व्वञ्जकत्वसिंद्धिरिति भावः। यन्तूदाहरणचन्द्रिकायां वैद्यनाथैर्व्याख्यातम्-तत्तस्मा- किकं करणीयं कर्तव्यं भणेति। तद्भावानवचोधात्। एवं हि कि- श्वित्कार्यमाज्ञापयेति मतीयेत न तु वनगमनमिति ध्येयम्। यञ्च कैश्चिदुक्तम्-प्रत्यहं गृहकार्यव्यापृततया स्वैर कर्तुम- क्षमा काचिन्मातरं प्रत्याइ-माएइति । गृहोपकरणं गृहकार्यम्। अद्य नास्ति। नत्वन्यदा तव्ापृताया मम कदाप्य- वसर इसतिमसङ्गशङ्गानिवारणम्।एवमेव। व्यासङ्ग विना। त था च व्यासङ्गं विना स्थातुमशक्पत्वाद् गहे च कार्याभावात्कि-

४८ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

श्वित्कार्यार्य वहिः रेषयेति तात्पर्यार्थ इति । तन्तदा सङ्गच्छते यदि वासरो न गच्छतीति पाठः स्पात। किश्व कार्यस्याव इयकर्तव्यत्वज्ञापनं बिना तथा शङ्गैव नोदेतीति सहदयैराक- लनीयम्। लक्ष्यार्थस्य व्यञ्ञकत्वमुदाहरति- 1

लक्ष्यस्थ घथा- साहंती सहि सुहअ खणे खणे दूणिआसि मज्झ कए। स०्भावणेहकरणिजसरिसअं दाब विरइअं तुमए।७।। गाथाछन्दः। मियानुनयार्थ महितां तमुपभुज्यागतां सखीं प्रति नायिकाया इयमुक्तिः । शासती सखि सुभगं क्षणे क्षणे दूनासि मम कृते।। सद्भावस्नेहकरणीयसदशं तावद्विरचिंत त्वया॥ इति संस्कृतम्। साहयन्तीति पाठे साधयन्तीति संस्कृत- झ्। हे सखि मम कृते मदर्थ सुभर्ग सुन्दर नायक शासती म- दन्तुकूलं कुर्वती क्षणे क्षणे दुनासि खिन्नासि तावत्त्रया तु.स- द्ावः साधुता स्नेहः प्रेम ताम्यां करणीयं कार्य तत्सदश ता- भ्यां सदश विरचितम्। फलं तु दैवायत्तमिति वाच्यार्थोपका- रिण्यां वाधावताराचक्रोत्रा प्रत्येतुं न शक्यत इति सद्भाव- स्नेहकरणीयविसदटश मत्मियरमणेन शत्ुत्वाचरणरूप विराचि- तमिति मुख्यविपरीतं लक्षपते। तेन च कामुकिषयसापराध- त्वपशनं व्यङ्गघम्। तदेतत्सर्वमभिमेत्य वृत्तिकृदाह- अत्र मम पियं रमयन्त्या त्वया भम शत्तुत्वमा- चरितमति व्यङ्गथम्। वगङ्गयस्य व्यअ्षकत्वपुदाहरति-

द्वितीयोल्लास: । ४९

व्यड्ास्य घथा- उव णिच्चलणिप्फन्दा.भिसिसीपत्तम्मि रेहइ बलाआ।। णिम्मलमरगयभाअरणपरिठ्ठिआ संखसुत्तिव्व ॥८॥। गाथा छन्दः। उवेत्यव्ययं पश्येत्यर्थे। पश्य निश्चलनिष्पन्दा विसिनीपत्रे राजते बलाका।। निर्मलमरकतभाजनपरिस्थिता शंखथुक्तिरिव।। इति संस्कृतम्। काचिदुपनायकं प्ति वदति । बिसिनी पद्मिनीलता तस्याः पत्रे बलाका मसिद्धा पतगी राजते शोभते त्वं पश्येति वाक्यार्थस्य कर्मत्वेनान्वयः । समीहितसूचनाय विशिनष्टि-निश्चलेत्यादि। निश्चला चासौ निष्पन्देति कर्म- धारयः। निश्चलत्वं स्वपयत्राधीनक्रियाशन्यत्व, निष्पन्दत्वं स्वाधीनक्रियाशून्यत्वमिति न पौनरुत्यम्। एवं च चलनं शरी- रक्रिया स्थानान्तरप्रापिका। स्पन्दस्त्ववयवक्रिया। स्पदिकि- विचलने इति धात्वनुसारात् इति वैद्यनाथोक्तं न मनो- हरम्। तादृशवैजात्याभावाद्। निश्चलनिरुद्योगेति कामुकसम्वोधनमिति दीपिकाकारा:। तदपि न रमणीयस्। द्वितीयकल्पे सङ्कतस्थानरूपव्यड्र्य घाच्यसिद्धङ्गतापत्ते:। एतत्सङ्कतस्थानं त्वया नातुसंहितं मयेवोन्नीतमिति ज्ञानेनैव निरुद्यमत्वसिद्धेरिति केचित्। निश्चलोऽचलः पर्वतस्तदवन्निप्पन्देत्यर्थ इति सारबांधिनी- कारा:। तदयुक्तम्, निश्चलपदेन तथापत्ययाभावात्। निश्चला पृथिवीव निष्पन्देत्यर्थः इत्यन्ये। तदप्युक्तदोषग्रस्तमित्यना- दपम्। कथचिल्लक्षणाङ्गीकारे नेयार्थत्वमिति नानवद्यम्। ७

सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

तत। उभयत्नाचलपदस्य स्त्रीलिद्गनियतत्वेन भाषितपुंस्कत्वाभा- वातपुंनद्वावानुपपत्तौ निश्चलेति हस्वत्वातुपपत्तेरिति। तदशुद्धम- मयोजकं व्याकरणानभिज्ञत्वमात्रमूचकमिति द्रष्टव्यम्। नि. रमैलेत्यादि। निर्मले स्वच्छे मरकतस्य नीलमणेरभाजने पात्रे परिस्थिता शङ्धस्प शुक्ति: शङ्गघटितं शुक्तिसदशं चन्दनादि- निधानपात्रं न तु मुक्ताशुक्तिः। तस्याः वलाकावर्णसदशवर्ण- त्वाभावात्। शंखशुक्तिपदस्य तत्रासामर्थ्याच। अत्र निष्पन्द त्वेनाश्वस्तत्वं तेन निर्जनत्वमतः सङ्केतस्थानमेतदिति कयाचित्कं- चित्संङ्केतस्थानाभिलाषिणं प्रति व्यअ्नया प्रतिपादते। अथवा निष्पन्दल्नाशवस्तत्वं तेन जनागमनाभावी डतो न त्वमत्रागत इति मिथ्या वदसीति कथाचिदुक्तसंकेता त्वं नागताहं त्वागत इति वादिनं प्रति व्यज्यते। एतत्सर्वमभिमेस वृत्तिकृदाह- अन्र निष्पन्दत्वेन आश्वस्तत्वं, तेन च जनर- हितत्वम्, अतः सङ्केत्तस्थानमेतदिति कयाचित कश्चि- त्प्रत्युच्यते। अथवा, मिथ्या वदसि न त्वमत्रागतो- भूरिति व्यज्यते।' 1 अन्रेदं वोध्यम्-सम्भोगविपलम्भभेदेन व्यडद्यमुक्त तत्र सम्भोगस्य माधान्यसूचनाय भागुपादानम्। चिप्लम्भस्य स- म्भोगोत्कर्पद्वारा चमत्कारित्वात्। एवं च सम्भोगाद्विमलम्भों Sधिकमधुर इति वदन्तो भ्रान्ताः। केचित्तु नायिकाया विरहवेदनां कामुकं प्रति निगूढं निवेदयन्त्या: सख्या: इयमुक्तिः। हे निश्चल अलस निष्पन्दा- निश्चेष्टा बलाका। पाण्डतातिशयाततत्वेनाध्यवसिता सखी वि- सिनीपत्रे तापाच्छयिता विराजते स्वमेवागस पश्पेति शङ्गशु-

द्वितीयोल्लास:। ५१

क्तिरित्यनेन निश्चेष्टत्वानिशायस्तेन च विमलम्भातिशयो व्यङ्षा इत्याहुः। तत् किष्ट वृत्तिविरुद्धश्चेत्युपेक्ष्यम्। एवमर्धे विभज्य वाचकादीनां स्वरूपं क्रमेणाह- साक्षात्सङ्केतितं यो ऽर्थमािधत्ते स वाचक: ॥७॥ इहागहीतसङ्केतस्य शब्दस्थार्थप्रतीतेरभावात्स द्ेतसहाय एव शब्दोऽर्थविशेषं प्रतिपाद्यतीति वस्य यत्राऽव्यवधानेन सङ्केनो गृह्यते सतस्य वाचक:। श्लाकशछन्दः।अभिघत्ते पतिपादयतीत्यर्थः। अतो न विरो- पणान्तरवैयथर्यम्। अभिधागर्भत्वे साक्षात्संकेतितमित्यस्य निरर्थ- कत्वम्। वाचकशक्तिर भिधाऽभिघ योपस्थापकत्वं वाचकत्वमित्य- न्योऽन्याश्रयश्च स्यादिति भाव:। संकेतितं गृहीतसंकेतम्। इदं चेष्टायां साक्षादर्थपतिपा-

व्याप्तिवारणाय वा। नच साक्षादित्यधिकम, यन्नामा यत्र चैत्यादिविषयोऽपि स तादश इत्यादिव्यवहितसंकेतसच्वेऽपि चैत्यादिनामकचत्या- दियोगिनि विपये प्रतिपाद्यचैत्यादिपदे Sतिव्याप्तिवारकत्वाद। तन्र शक्यसंकेतव्यवहितसंकेतत्वाद् । अयमाशयः-साक्षादित्यव्यवहितेसर्थकं संकतविशेषणम्। अव्य- वहितत्वं च कोशादित: शक्पान्तरसंकेतग्रहापयोज्यग्रहविषयत्वम्। न च वढादिपदस्य ग्रामसकेतस्तथावक्षसंकेतग्रहपयोज्यग्रहविषय- त्वाद्। न च तत्र शक्तिरेवरेति सम्यक्। तद्योगिनि तत्पदपयो- गस्य लक्षणयैवोपपत्तेः । अत एव सर्वे गत्पर्थाः प्राप्त्यर्था इत्या- दितो न गम्यादेः भाप्त्यादौ शाक्ति: किन्तु निरूढलक्षणैव। यत्तु प्रयोगवाहुल्यान्न शक्तिरिति। तन्न। चन्द्रादिपदानां

५२ सुधासागरसहिते काव्यपकाशे।

कर्पूरादौ शक्त्यापत्तेः। नानार्थत्वमेत्र धातूनामिति तु वैया करणा:। न च साक्षात्संकेतवान् वाचक इत्येतावतैव स्वस्थ- त्वे Sभिघत्ते इत्यस्य वैयर्थ्यम। संयोगादिना Sभिधायां निय-

च तथापि तत्रातिव्याप्तिरेवेति वाच्यम्। यस्य शब्दस्य यत्रा- व्यवहितसंकेतग्रहो यदर्थग्रहे उपयुज्यते तत्र स तदर्थवाचक इति हि लक्षणार्थः । अथ संकेतग्रहस्य शब्दसहकारितायां किं मानमिति चेत। अग्रृहीतसंकेतस्य शब्दस्यार्थपत्यगाभावः ।

यन्वत्र नव्यमतमनुसत्य गोविन्दमहामहोपाध्याया- यैरुक्तम्। वृत्यनुरोधात्साक्षात्पदं संकेतविशेषणतया व्याखयात- म। वस्तुतस्तु संयोगादिनाभिधायां नियमितायां यत्र शक्यान्त- रध्वननं तत्र वाचकत्वं मा प्रसांक्षीदित्यभिधानक्रियाविशेषणं साक्षादिति। तन्र तु वाक्यार्थप्रतीतिव्यवधानेन तत्मतीतिरित्य मसङ्ग:। नच संकेतितपदवैयर्थ्यम् ; लक्ष्यपतीतावपि वाच्यपती- तिव्यवधानाभावात्। स्पर्शादिवर्णानां साक्षादेव माघुर्यव्यञ्ञक. त्वा्चेति। तदयुक्तम। निर्दोषस्व्रसिकयथाश्रतव्याख्यानस्य परित्यागे साक्षात्पदस्य भंकत्वा डभिधानक्रियायां योजने च बीजाभावाद्। मत्युतैवं संकेतितपदं निरर्थकं स्याद ! यन्तक्तं लक्ष्यपतीतावपि वाच्यमतीतिव्यवधानाभावा- दिति। तत्केनचित्स्वीकृतमपि तुच्छम्। तदशे खलूद्बुद्धसं- स्कार: स्वीक्रियते नैतावता सर्वथा वाच्यप्रतीतिव्यवधानाभावः। वक्ष्पति च वृत्तिकार: शव्दव्यापार: सान्तरार्थनिष्ठोलक्ष णेति। स्वीकृतंच स्वयमप्येतव्याख्याचसरे गङ्गादिशब्दानां नी- रादिकमुपस्थाप्य तीरादिपतिपादनम्। नच लक्षणाया अर्थटृ-

द्वितीयोल्लास:। ५३

ततिंत्वमेवेति मन्तव्यम्। शब्ददृत्तित्व सिद्धान्तव्याकोपादिसलं बहु. ना। एतेन श्रीवत्सलाञ्छनभट्टाचार्येयेदुक्तम्। अभिधत्ते अभिधाग्रहाहितसंस्कारसहकृतः सन स्मारयति। तेन नानार्थव्य अ्के नातिव्याप्तिः। तत्र तथाविधसंस्कारस्याहेतुत्वात्। साक्षात्सं- केतितमव्यवधानेन गृहातसंकेतम्। अस्माच्छन्द्रादयर्मर्थो बोद्ध - व्य इत्युद्देशनं संकेतो न तु यन्नामा यत्र चैसादिस्तनामा वि- पयोऽपि स इतिवत्सान्तरतया यस्मिन्विषये देशे यन्नामक: प्रधानवृक्ष: स देशोऽपि तन्नामक इत्युद्देशनं यन्नामेसाध्यर्थः । यथा वटो ग्राम इत्यत्र तरुसंकेतेन ग्रामसंकेतस्य व्यवधानान्न साक्षात्सकेंत इति तत्र तत्पदस्य लक्षणैव। नचापभ्रंशेऽति- व्याप्तिरिति वाच्यम्। तस्यापि वाचकत्वमिति मिश्रादिभि- रङ्गीकरणात्तस्य लक्ष्यत्वात्। अन्यथा तन्मयपवन्धस्य काव्यत्वं न स्याद । वस्तुतस्तु लक्षणद्वयम्। यत्र यस्य साक्षात्संकेतः- स तस्य वाचक इसेकम्। यत्र यस्याभिधेत्यपरम्। अभिधा तु शक्तिः। सा चेश्वरेच्छाविशेष: पदार्थान्तरं वा। नच नानार्थ व्यस्षके Sतिव्याप्तिरिति वाच्यम्। तस्य लक्ष्यत्वात्। किन्तु व्यञ्जकत्वदशायां नियन्त्रितया Sभिधया डर्थान्तरस्याऽप्रतिपाद- कत्वमित्यस्यैवाङ्गीकृतत्वादितीति । तव लक्षणे द्वित्वकल्पनं दृथैवेति ध्येयम् ।

किश्च, अपभ्रंशस्य वाचकत्वं मिश्रादिभिरङ्गीकृतमपि न निरवद्यम, अव्यवस्थापत्तेः। अपभ्रंशानामपि वोधकत्वमिति सत्यं, परन्तु तत्र वाचकत्वादिविचारोऽपामाणिकः । अन्यथा शापश- न्दयोरचिशेष: स्याद। तथा च समानायामर्थानगतौ शव्दैश्वापश- व्दैश्च भक्ष्याभक्ष्यादिवन्नियम: क्रियते इत्यादि निर्वीजमेव स्यद।

५४ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

अपि च। यस्तु प्रयुक्के कुशलो विशेषे शब्दानू यथावव्यवहारकाले।। सोऽनन्तमाम्रोति जयं परत्र वाग्योगविद् दुष्यति चापशव्दैः॥ इति पस्पशाह्निके महाभाष्यकारैरुदाहृतःश्रुतिस्थो भ्राज- संज्ञकश्षोकोप्येवं व्याकुप्येत। उक्तं च वैधाकरणभृषणे- वाचकत्वाSविशेषे वा नियमः पुण्यपापयोः। इति। किश्चैवं म्लेच्छापभ्रंज्ञानामपि वाचकत्वं स्यादिति तच्छासतस्प निर्मृलत्वानापत्तौ महाननर्थः स्पाद्। तस्माद्वेदविरोधाद्गवत्प- तअ्जलिविरोधाट्वैयाकरणविरोघादनर्थापाताच्च न कर्थचिदपभ्रंशा- नां वाचकत्वं मन्तव्यम। यथोक्तं तन्मयमवन्धस्य काव्यत्वंनस्या- दिति, तदिष्टमेवर। भाष्यकाव्यं सहृद्यैरुपहसनीपमेवेति दिकू। संकेतितश्चतुर्भेदो जात्यादिर्जातिरेव वा। घद्यप्घर्थक्रियाकारितया प्रवृत्तिनिवृत्तियोग्याव्य- किरेव। तथाऽपि आनन्त्यादू व्यभिचारात् च तत्र सङ्कत: कर्तु न युज्यते इति। घद्यप्यर्थक्रियाकारितघेत्यादि। अर्थः पयोजनं जलाहरणादिक्रियानिर्वाह्य:। अयमाशयः। नन्वयं विभागोऽनुपपन्नः। जात्यादेरसंकेति- सत्वात्। आद्यसंकेतग्रहस्य व्यवहारमात्राधीनतया, पवृत्तिनिष्ट- त्तियोग्यायां व्यक्तावेव तदौचित्यात् इति। मैवम्, कि हि व्य- क्तिषु सर्वासु संकेतग्रहो व्यवहाराङ्गमुत यस्यां कस्यां चित्। नाद:, आनन्त्यात्। नान्त्य:, व्यभिचारपसङ्गाद्। यतोऽगृहीत- संकेतगोपिण्ड इव वटादेरपि गोपदात्पतीतिः मसक्ता। अगृही-

द्वितीयोल्लास:। ५५

तसंकेतत्वस्य तुल्यत्वात्। किश्च न यत्र संकेतग्रहस्तस्थापि प्रतीतिरिति व्यभिचारान्न व्यक्तौ संकेतः । नतु नैयायिकानां सामान्यलक्षणया सर्वासां व्यक्तीनासु- पस्थितिर्भव्विष्यति मी्मांसकानान्तु शक्तिग्रहान्वयबोधयो: समा- नमकारत्वस्य तन्त्रत्वाद्गृहीतसंकेतानामप्यन्वयवोधो भविष्य तीत्यतो दोपान्तरमाह। अतएवोक्तं जयरामतर्कपञ्चाननै :- नैयायिकै: सामान्यलक्षणास्व्रीकारान्मीमांसकैः शक्तिग्रहशा- व्दवोधयोः समानप्कारत्वेनैव कार्यकारणभावाङ्गीकारान्न दो- चट्वयमप्यत आह- 'गौः शुक: चलः डित्थः'इत्यादीनां विषयाविभागो- न प्रामोतीति च तदुपाधावेव सङ्केन:। गौः शुक्कश्चल इत्यादीति। व्यक्तिसंकतपक्षे गौः शुंक्कश्लो डित्थइत्यादिशब्दानामर्थभे- दो न प्राम्नोतीत्यर्थः ।किमेवमनिष्टमिति चेत् सहमयोगानुपपत्तिः। अयं भाव :- अर्थः पतिपाद्यस्तदभेदे पर्यायवत्सहप्रयोगानापत्ति: विशेष्यमात्रशक्तौ पर्यायत्वं स्पाद्विशिष्टे शक्तौ तु नागृहीतें- विशेषणा बुद्धिर्विशिष्टेनोपजायते इति न्यायेन विशेषण एक सास्तु। विशेषणशक्तिग्रहजन्यविशिष्टस्मृतेरेव विशिष्टशाब्दवोध- हतुत्वाद। किश्च कर्मविषयविभागश् कर्त्रा न पाप्नोति विषयस्य वि- विशेषं विना संज्ञाभिधानं गौरित्याद्विसंजञिनं न संव्नाति अर्थविशेषाभावाद् इति। सर्वमेतदभिपेत्य वृत्तिकृदाह-तदुपाधावेव संकेत इति। तस्मादुपाधौ विशेषणएत शक्तिरित्यर्थः। एवकारेण

५६ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

विशेष्यव्यवच्छेदः। - उपाधिश्च द्विविध: । वस्तुधर्मः वक्तृयदृच्छया स. 1 त्निवेशितश्च। स्वभावतो वस्तुद्टत्तिर्घटत्वादिः । वक्तुर्यदच्छया सन्निवे- शितश्र। वक्तुर्या इच्छा यहच्छेतिनिपातः तया सन्निवेशितनामरूपः। वस्तुधर्मो Sपि द्विविध: सिद्ध: साध्यश्च। सिड्धोSपि द्विविधः । पदार्थस्य प्राणप्रदो विशेषाधानहेतुश्च। तत्राद्यो जाति:। पदार्थस्य पदोद्देश्यापाणनं प्राणो व्यवहारयोग्यिता तत्म- दस्तननिर्वाहकः। एवं च प्राणपदत्वं यावतिस्थतिसम्बन्धित्वं वोध्यम्। यद्यपि शुक्लादेर्नित्यत्वाभ्युपगमे गोत्वादिना समकाल- मेव सम्बन्धित्वं तथापि तस्य सम्वन्धः कदाचिदपैत्यपि न तु गोत्वादेरिति विशेष:। तथा चाद्य: माणपदो जाति: । उक्तं हि वाक्यपदीये- वाक्यपदीयाख्यो भर्तृहरिकृतो व्याकरणग्रन्थः पसिद्धः । न हिगौः स्वरूपेण गौर्नाप्यगौर्गोत्वाभिसम्बन्धातु गौरिति। अयमर्थ :- गौर्गोपदोदेश्यो धर्मी स्वरूपेण उपाधिरहित- व्यक्तिमात्रेण न गोव्यवहारप्रयोजका, तदा हि घटोऽपि तथा स्याव स्वरूपाविशेषात्। नाप्यगोव्यवहारपयोजकः तदा हि गौरपि तथा स्थात् किन्तर्हि तत्मयोजकमित्यत्राह-गोत्वाभि- सम्बन्धात्तु गौः। गोव्यवहारयोग्य इति। द्वितीयो गुणः। शुक्कादिना हि लव्धसत्ताकं वस्तु- विशिष्यते।

द्वितीयोल्लास:। ५७

गोत्वादिना . लब्घसत्ताकं प्राप्तव्यवहारयोग्यताकं वस्तु शु- क्ृत्वादिना गुणेन विशिष्यते स्वाश्रयं सजातीयेभ्यो व्यावर्ष्यत इति भावः। नतु प्राणप्रदत्वं शुक्कादावपि, शुक्लमानयेति व्यव- हारात्। तथा विशेषाधानहेतुत्वं जातावतिव्याप्तम। गोत्वादी नां सास्नादिना लब्घमाणेषु स्वाश्रयेष्वनुगतबुद्धेरिव तदितर- व्यावृटत्तवुद्धेरपि जनकत्वात् । मैवस्, यावदाश्रपसमवेतत्वं हि पाणमदत्वं, नचैतच्छुक्लादौं, तेषां तन्मते नित्यत्वेऽपि तत्समवाय- स्थानिसत्वात्। क्रियासमवायस्य नित्यत्वं क्रियान्यत्वं निवेश्यम। वस्तुतस्तस्याप्युत्तरसंयोगनाशञ्यत्वाव। अन्यथा सर्वदा क्रियो- पलम्भः स्यात्। विशेषाधानहेतुत्वम् यावदाश्रयसमवेतभिन्नत्वे द्रव्यक्रियान्यत्वे च सति समचेतत्वे। नचैतज्जातौ, यावदाश्रय- कालमवंस्थितेरिति गुणेष्वेव तत्सच्वम् । यत्तु माणपदत्वं जातिलक्षणयोगित्वं विशेषाधानहेतुत्वं गुणलक्षणयोगित्वमिति। तन्न । परमाण्वादीनामित्यग्रिमग्रन्थ- विरोधाव। परमाणुत्वादौ जातिलक्षणसच्वाज्ज ततित्वासकते गुणलक्षणसच्वाच्च पारिभाषिकगुणत्वातुपपत्तेः । साध्य: पूर्वापरीभूतावयवः क्रियारूपः। साध्येत्यादि। साध्यस्तु पूर्वांपरीभृतैकदेशत्वेन वित्रक्षितः क्रियारूप: क्रेदनादिरित्यर्थः । पूर्वापरीभृतेति। च्व्यर्थस्तु ससूहस्यानतिरिक्ततया व्यापाराणां प्रत्येक पाकत्वेन क्रमेण पाक इति भ्रमएवेत्यक्रमस्य क्रममाप्या वोध्यः। यदुक्तं- वाक्यपदीये- यावत्सिद्धमसिद्धं वा साध्यत्वेन मतीयते। आश्रितक्रमरूपत्वात्सा क्रियेत्यभिधीयते। इति।

५८ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

चक्तृयहच्छा संनिवेशितशब्दस्त्ररूपं व्युत्पादयति- डित्थादिशव्दानां अन्त्यवुद्धिनिर्ग्राह्यं संहतक्र सवरूवं वत्का यहच्छघा डित्थादिप्वर्थेषूपाधित्वेन स न्निवेश्यते इातै। डित्थादिशब्दानां प्रथमवर्णप्तीत्या किश्चित्मकाशितमन्त्य वर्णबुद्धया निःशेषतो ग्राह्यमित्यर्थः। संहतक्रमं स्वरूपमिति नानावर्णात्मकघटादिपद्वर्णक्रमशून्यं स्फोटाखयं शब्दस्वरूप मित्यर्थः । डित्थादिष्वर्थेषूपाधित्वेन वत्क्रा यदच्छया कल्प्यत इति संज्ञारूपयदच्छात्मको डित्थादिशब्द इसर्थः । अयमाशयः डित्थादिशब्दाशरितमेव शब्दस्वरूपं ध्वन्यार्म कमर्येषु निवेश्यते उपाधित्वेन संकेत्यने। स्फोटशक्तेरेव स्वाश्र- यपदावीशिष्टधर्मिप्रतीतिः। जातिशक्त्र्जा ति विशिष्टव्यक्ति म तव त वद। डित्थादिपदस्प धार्मिणि बोध्यत्वमेव सम्बन्ध इति भाव: । जयरामतर्कपञ्चाननास्तु स्फोटासहिष्णुतया पाहु :- अयुक्तमेतत् कल्पनागौरवात्। स्फोटस्य निरवयवत्वेन किश्चि- त्मकाशान्निःेषमकाशादेरसम्भवाद, तस्य माकू निराकृत त्वाच्च। तस्मादयमर्थः, अन्त्यवर्णबुद्धौ पूर्ववर्णोपनयवशान्निःशे घतोविषयीभृतमतएत संहृतक्रमम। तद्वू्णबुद्धचनन्तरं तद्व- रणबुद्धिरिति क्रमशून्यं यत्स्वरूपं डित्थादिपदरूपम्। तथा च डित्थादिषदस्य दुर्जेयत्वान्न तथात्वमिति परिहृतम्। यद्वा स्वज्ञानजन्यः स्वविशिष्टधर्मिप्त्ययएवोत्तरवर्तित्वा- दन्त्यबुद्धि: तन्निर्ध्रां तत्मकीराभूतमू। डिस्थादिसंज्ञाज्ञानादनन्तरं डित्थादिसज्ञा विशिष्टसंजञिस्मृतिशाब्दवोघोदया्। एतावति त्वावश्यकत्वं गवादिपदाह्वैलक्षण्यं च सूचितम्। गवादिपदज्ञाना- द्वात्वादिविशिष्टस्पैव गोत्वादिमतीतेः ।

द्वितीयोल्लास:। ५९

विशेषान्तरमाह-संहतेति। पूर्वमयोगात्परपरंमयोग इति जाया दिशब्देषु क्रमः, सोडन्र नास्ति, साक्षिमयोगत्वादिति भाव:। उपाधित्वेन निवेश्यत इति। सङ्गेताश्रयतया विशेषणत्वेन कल्प्यते।

सोऽयं संज्ञारूपो यदच्छात्मक इति। डित्थादिपदं डित्थादिनामविशिष्ट तत्तद्वार्मविशिष्टबोधकं भव- त्वितीच्छात्मक संकेतसम्बन्धेन तद्ृत्तित्वात्त्वमच्पाहतमिति भाव: न च डित्थादिपदज्ञानस्य स्वज्ञानहेतुत्वे आत्माश्रयः, विशे-

ज्ञानहेतुलवेऽवाधात्। अवच्छेदकभेदाव डित्थादिपदज्ञानस्य तद्विशिष्टस्मृतिशाब्दबोधयोनिष्मत्यूहत्वात्। डित्थादिपदे शक्ति सिद्धौ च द्रव्यशब्दत्वं भट्टसते शव्दस्य द्रव्पत्वादविरुद्धमिति वदन्ति। वस्तुतस्तु नैयायिकोपपत्तिरियं न तु श्रुतिपुराणादिसिद्धे स्फोटेडमामाण्यशङ्कोदेतीति मात्सर्यमन्तरा ध्येयस्। चण्डीदासभट्टाचार्यास्तु -- अन्त्यं स्वलक्षणं वुद्धया निःशेपतो ग्राहं यस्य तज्जातिमतीसनन्तरं व्यक्तिपतीतिरिति क्रमशुन्यं च डित्थादीनां शब्दानां स्वरूपं डित्थादिष्वर्थेपूपाधित्वे- न पदार्थोपस्थित्यतुकूलतया सङ्कत्यते। उपाध्यन्तरं तेषां नास्ति किन्तु धर्मिमात्रं ततः पतीयते इति वृत्पर्थमाह। तच् भाष्यवि रुद्म। तत्र शव्दस्पैवोपाित्वेन व्यवस्थापनात् । डित्थादिश ्दाद्ित्थादिनामायमिति पतीतेः । एवं हि- गौः शुक्कश्चलो डित्थ इत्यादौ चतुष्टयी शव्दानां प्रवृत्तिरिति महाभाष्यकाराः।

६० सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

शब्दानां प्रातिपदिकानाम्। नन्वेवं परमाण्वादिशव्दानां जातिशब्दत्वं स्थान्नगुणशब्दत्वम्। परमाणादानां माणपदलेन जातित्वात। मराणपदत्वं तु परमाणुत्नपरममहत्वैकत्वादोननि-

परमाण्वादीनां तु छुणमध्यपाठात पारिभाषिकं गुणत्वम। परमाण्वादीनामित्यादि। गुणमध्यपाठः अणु महद्दीर्घे हस्व चेति रूपः । पारिभाषिकमिति । परिभाषा च वैशेषि कमतसिद्धा। जातिशब्दा एवैते। वैशोषकनयानुसारेण तु तन गुणशब्दव्यव्रहार इति भावः। नतु गुणादीनां प्रतिधर्मिवै- ध्म्पदर्शनेन नानात्वेन तन्र शक्तौ व्यक्तिवदानन्त्यव्य- भिचारापात इत्यत आह- वस्तुत एकरूपाणामपि अश्रयमेदान्वेद इव लक्ष्यते। यथैकस्थैव सुखस्थ

गुणक्रियेति। वस्तुतइति। मत्यभिज्ञया धर्मभेदग्रहस्य बाधितत्वादाश्रयभेदनिबन्धन एव तन्देद इत्यर्थ: । अत एवोक्तं काव्यप्रदीपकारै :- नतु पटादिनिष्ठानां शुक्लादिगुणानां तण्डुलादिनिष्ठानां पाकादिक्रियाणां च भेदस्य प्रत्यक्षतः सिद्धौ व्यक्तिसंकतपक्षोक्त- दोषः समान इति चेन्न। गुणादीनां स्वरूपत एकरूपाणामित्यादि। -अपमाशयः। भेदो वैधर्म्यमन्योन्याभावश्च। आलम्बनं म- निविम्वाश्रयः। प्रत्यभिज्ञया अनुगतमत्ययेन लाघवेन च शुक्का- दीनामैक्यसिद्धौ तन्देदमतीतिराशपमेदौपाधिकयेव। यथा ख- द्गमतिविम्विंते सुखे दर्पणादिप्तिविम्वितात्तस्मादेव मुखान्वेद-

द्वितीयोल्लास:। ६६

प्रतीतिः प्रतिविम्वाश्रयभेदोपाधिवयेवेति। एतन्मते च नील- वैतादीनामपि समवायस्यैव नाशोत्पादौ। तेषां च पलपेऽप्यच स्थानमनादेर्भावस्य नित्यत्वादिति वोध्यम्। ननु पाकाद्रूपपरावृत्तिदर्शनादवाघिततारतम्यदर्शनाच भिन्ना एव शुक्कादयः । अनुगतमतिस्तु शुक्कत्वादिसामान्यननिव- न्धनेत्यभिमेत्य जातिरेवेति पक्षं व्यवस्थापयति- हिमपयाशङ्ाद्याश्रधेषु परमार्थतः भिन्नषु शुक्का- दिएु यदशेन शुक्का शुक्क: इत्याद्यभिन्नाभिधानपत्य- योत्यत्ति: तत् शुक्कत्वादिसामान्यं, गुडतण्डुलपांका- दिधु एवमेव पाकत्वादि। बालवृद्धशुकाग्रुरदारितंपु डित्थादिशन्देषु च प्रतिक्षणं भिद्यमानेषु डित्थाद्यर्थेषु वा डित्थादित्वमस्तीति सर्वेषां शव्दानां जातिरेव-

हिमपयःशङ्गादिपु शुक्लादिगुणा: परमार्थतो भिन्ना एव। पाकाच्छुछं रूप नष्टं शपाममुत्पन्मिति भतीतेः । नचेयं भ्रान्तिः, बाधकाभावात्। नचोत्पादविनाशौ समवायस्य मतीयेते इति युक्त्तम, तदतुल्लेखात्। यथा चानुगतमत्ययातुरोधेन तत्रापि शुक्लत्वादिजातिः। लाघवाच् तत्रैव संकेत इन्युपेयम्। एवं गुडतण्डुलपाकादिष्दपि पाकत्वादिकम। तथा

डित्थाद्यर्थेष्वपि वालाद्यवस्थापीरिणतनाना पररिमाण रुपन्नि रुद्ध - धर्माध्यासान्भ्रिन्नेषु डिस्थत्वादिकं जातिः । सैव च डित्था- दिपदशक्या एकत्वादित्यङ्गीकर्तव्यम्। एतेन वालवद्धेत्यादि व्याख्यातम् । इवार्थेन वाशव्देन चशव्दस्य स्थानविनिमयात् इंति काव्यप्दीपकारा:।

६२. सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

जयरामन्याय पश्चानलास्तु -अयुक्तमेतत्, विकल्पा- र्थेन वाशव्देन स्थानस्थेनैवोपपत्तौ विनिमयस्यान्याय्यत्वात्। शब्देS0्वपि भेदस्य साधनीयत्वेनासिद्धतयोपमानत्वायोगाच्च । तत्माद्यमानयः। बालवृद्धत्यादिभेदेन वैलक्षण्येन च भेदसूच- नाय चकार: पूर्वोक्तससुच्चयार्थः। शब्दएवोपाधिरिति भाष्यमतेऽनुगममुक्त्वा यैर्डित्थादि- संज्ञानामाकाशादिपद इन धर्मिमात्रे शक्तिरुच्यते तन्मतेऽप्याह- प्रतिक्षणमिति। क्षणपद लवमुहूर्तादिपरम्। मिद्यमानेष पेति। कालभेदेन स्थौल्यकृशत्वाद्युपलब्घेर्मेदसिद्धिः। नचैक- ज्ैव स्थौल्यादिना कृशत्वोत्पत्तिसंभवः परिमाणस्याश्रयनाशना- इपत्वादिति भाव इत्याहु:। यद्ा सर्वेष्वेव वाच्येषु साम्पमस्तीत्यत्र तद्वाक्यतात्पर्यम् । अथवा भाष्यकारमते डित्थादिशब्द एवोपाधिरिति तन्मतेऽपि शव्दस्य नानात्वात्तन्निष्ठा जातिरेव शक्याङ्गीकार्येति तत्तात्पर्यम्। सर्वेषाभित्यादि । प्रवृत्तिनिमित्तं संकेतविषयः । अन्ये मीमांसका:, अन्नेदमवधेयम् । थो यन्राभियुक्त: स रद्विपयं सम्यग्जानातीत्यभियुक्तवचनं ग्राह्यम्। शब्दविचारे चाभियुक्ता वैयाकरणा: तेषु च भगवतो महाभाष्यकारादधि- को न मसिद्ध इति तन्मतानुरोधेनोपाधावेव शक्ति स्वीक्कत्य मतान्तराण्यपि सन्तीति सूचयन् जातिरेव वेति मीमांसकम- तमुक्तवान सूत्रकार:।स एत च वृ्त्तिकारस्नन्मतद्वयं व्याख्याय तद्वानिति नैयायिकमतं अपोहोवेति नास्तिकमतं कैश्चि दिति साक्षेपं दर्शयति- 11 तदानू, अपोहो वाशव्दार्थ: कैखिदुक्त इति ग्र- न्थगौरवभयात् प्रकृतानुपयोगाच्च न दर्शितम्।

द्वितीयोल्लास:। ६३

तद्वानिति। जातिमानित्यर्थः । अयं पक्षो जातिवि- शिष्टशक्तिवादरूपस्तार्किकादेः। तथा हि-नैयाथिकादयस्तु न व्यक्तिमात्रं शक्पं न वा जातिमात्रम्। आद्ये आनन्त्याव्यभिचाराच्च। अन्त्ये व्यक्तिपती- त्यभावपसद्गात्। नचाक्षेपाव्यक्तिमतीतिः तस्माद्विशिष्ट एव संकेतः । न चानन्त्यादशक्यता व्यभिचारो वा। गोत्वादिसामान्य- लक्षणया सर्वच्यक्तीनासुपस्थितौ सर्वत्र संकेतग्रहसौकर्या- दित्याहु:। अपोहो वाशव्दार्थइति बौद्धमतम्।

शकालानुगमाभावात्तदनुगतायामतव्वाउत्तौ संकेत इत्याहुः।तथा च जातिमान् जातिविशिष्टघटस्थापोह इत्यर्थः। क्षणभङ्गवादिनां मते स्थिरस्य सामान्यस्याभावादपोहमात्रेणानुगतच्यवहार इति तत्रैव शक्तिरिति भावः। इत्यादिमतानि ग्रन्थगारवभयात्मकृता- तुपयोगाच्च न सूत्रे दर्शितानि। उपाधिशक्तिवादे उपहतस्य वघ् वं संभवतीति तन्मतानुवाद: पकृतोपयोगी। उपहितश- क्तिस्तु मकृते प्रतिकूलप्ायेति न तदतुवाद इति भावः । किश्च येषां मते संज्ञाशब्दानां शब्दो नोपाधि: किन्तु तंतो धर्मिमान्नपतीतिस्तेषां मते मीमांसकमते चाकाशादिशब्दानां कथं जातौ संकेत इति चिन्त्यम्। नैयायिकमतमप्यतिरिक्तस्षा मान्यलक्षणागौरवग्रस्तम्। नास्तिकमतं तु वेदविरुद्धं तुच्छमेवे- त्युपांधिशक्तिवाद एव ज्यायानिति दिकू।

६४ सुधासांगरसहिते काव्यप्रकाशे।

स मुख्योऽर्थ:, साक्षातसंकेतित एवार्थो सुख्यत्वेन प्रसिद्ध इसर्थः। अभिधा- व्यवहारस्य 'नाभिधा समयाभावात्' इत्यादौ दर्शनात्तां लक्षयति- तत्र मुख्यो व्यापारोऽस्याभिघोच्यते। स इति सक्षात्सङ्केतितः । अस्थेति शव्दस्य। कलीकश्छन्दः। तत्र मुख्यार्थेऽस्य शब्दस्य यो व्यापार: सोडभिघेत्युच्यते इत्यर्थः । वाचकं निरुष्य लाक्षणिक लक्षयितुं लक्षणां लक्षयति- मुख्यार्थवाधे तद्योगे रूढितोऽथ प्रयोजनात्। अन्योऽर्थों लक्ष्यते यत् सा लक्षणा SSरोपिता क्रिया॥९॥ अथशब्दो विकल्पे। मयोजनादिति ल्यव्लोपे पञ्चमी पयोज्ञनमुद्दिश्येत्यर्थः। प्रयोजनं च व्यड्यार्थपतिपादनरूपम् । अन्योऽमुख्यः लक्ष्यते भतिपाद्यते इत्यर्थः अते नात्माश्रयारूयो दोषा शख्:। यदिति। गुणीभूतलक्षणक्रियामात्रपरामर्शः। अत एव शक्यसंवन्धेनाशक्यप्रतिपत्तिर्लक्षणेति जरननैपा- पिका:। प्रतिपत्तिः पतिपादनक्रिया न तु ज्ञानम् । नतु पतिपादनं चेल्क्षणा न तर्हि शब्दधर्म: । गङ्गा- दिशब्दानां नीरादिकसुपस्थाप्य विरामे नीरादयर्थेनैव संबन्धे- न तीराचर्थप्रतिपादनात् इत्यत आह-आरोपिता क्रिये- ति। शक्यव्यवहितलक्ष्यार्थे विषयत्वात् शब्दे आरोपित एच स व्यापारः । वस्तुतोऽर्थनिष्ठ एवेत्यर्थः । तदेतदुक्त्तं सान्तरार्थनिष्ठ इति। तथा च तात्पर्यविषयेतरपदार्थे मुख्या र्थतावच्छेदकारवच्छिन्नवाधज्ञाने तत्कालीनपमाणान्तरानुमापक- सुख्यसंबन्धे च सति भावाभावसहकृतपयोजनाभावादन्यो डयु.

द्वितीपोल्लास:। ६५

क्योडयों यत् लक्ष्पते प्रतिपाधते साऽडरोपिता सान्तरार्यिष्ठा क्रिया लक्षणेति वाक्यार्थः । 'कर्मण कुशलः-' इत्पादौ दर्भैंग्रहणाद्योगात् 'गङ्गायां घोष:' इत्पादौ च गङ्गादीनां घोषाधाधार- त्वासम्भवान्मुख्यार्थस्य बाधे, विवेचकत्वादौ सामी- प्येच सम्बन्धे, रूढितः प्रसिद्धे, तथा, गङ्गातटे घोषः इत्यादेः प्रयोगात् थेषां, न तथा प्रतिपत्तिस्नेषा पावनत्वादीनां धर्माणां तथाप्रतिपादनात्मनः प्रयो- जनाच् मुख्येनामुख्योऽर्थो लक्ष्यते यत् स आरोपित: श्दव्यापारः सान्तरार्थनिष्ठो लक्षणा। रढिलक्षणां दर्शयति- कर्मणि कुशल इति।अत्र दर्भग्रहणायोग्यत्वात् मुख्यार्थ- वाध इति भावः। कुशं लातीति यौगिकार्थो सुंख्य:, दक्षान्वये तात्पर्यमिति सुख्यार्थवाध इति भाव:। विवेचकत्वं च सम्ब० न्धः। तथा च तैलङ्गादिजनपदशब्दा जने, त्वकूशब्द: त्वगिन्द्रि- थे। पसोजनात् यथा-गङ्गायां घोष इत्यादौ। अन्र हि गङ्गातीरे घोष इति मुख्यशब्दात्ताटशं पावनत्वं न पतीयते याह्टशं गङ्गार्या घोष इति लाक्षणिकाव।

लक्षणा तावत् द्विविधा। शुद्धा गौणी प । तत्राद्या द्विविधा। उपादानलक्षणा लक्षणलक्षणा च। ते अपि प्रत्येकं सारोपा साध्यवसाना चेति द्विविधे इति शुद्धभेदाश्चत्वारः। गौणी तु द्वेधा। सारोपा साध्यवसाना चेति षड्विधत्वं कारि- कात्रयेण प्रतिपादयति।

६६ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

स्वसिद्धये पराक्षेपः, परार्थ स्वसमर्पणम्। उपादानं लक्षणं चेत्युक्ता शुद्ैव सा द्विधा॥१०।।- श्रोकश्छन्दः। स्वसिद्धये स्वार्थस्यान्वयपवेशसिद्धये प. राक्षेप: परलक्षणं स्वार्थापरित्यागेन परार्थलक्षणसुपादानमित्य र्थः। अतः काकेभ्यो दधि रक्ष्पतामित्यस्प न वृतीयभेदत्वं, काकपदेन दध्युपघातकं लक्ष्यत इति भाव: । एवं परार्थ स्वसमर्पणम्। परस्थान्वयमवेशसतिद्धयर्थ स्व्रसमर्पण स्वार्थसमर्पण स्वार्थपरत्यागः, स्वार्थपरियागेन परार्थलक्षणं लक्षणपित्यर्थः । एनाभ्यामुपाधिभ्यां शुद्धैन द्विविधोक्ता न तु गौण्यपीत्यर्थः । ते एव चान्यत्र जहन्स्वार्था- डजहत्स्वार्थे इत्युच्येते । अत्र जहत्स्व्रार्थों यां सा जहत्स्वार्थेति द्वितीयान्तान्यपदार्थे बहुत्रीहिः। तदन्या Sजहत्स्वार्थेति समासो वोध्प: । 1 उपादानलक्षणां दर्शयति- 'कुन्ता: प्रविशन्ति' 'घष्टयः प्रविशन्ति' इत्या- दौ कुन्तादिभिरात्मनः प्रवेशसिद्धयर्थ स्वसंयोगिनः पुरुषा: आक्षिप्पन्ते। तत उपादानेन इय लक्षणा। कुन्ताः पविशन्ति यष्टयः प्रविशन्ति इसादौ कुन्तादयः स्व- तोऽसम्भवत्मवेशाः तत्सिद्धये स्वसंयोगिपुरुषान्तरं लक्षयन्ति। अन्ये पुनर्जातिपदार्थवादिनः उपादानलक्षणामुदाहरन्ति तद्दर्शयति- 'गौरनुबन्ध्यः' इत्यादौ श्रुतिसश्चोदितमनुबन्ध- नं कर्थ मे स्यात् इति जात्या व्यक्तिराक्षिप्पते न तु शब्देनोच्छते 'विशेष्यं नाभिधा गच्छेत् क्षीणशक्ति विशेषणे-इति न्यायादित्युपादानलक्षणा तु नोदाहर्त-

द्वितीयोहास:। ६७

घ्या। नह्त्र प्रयोजनमस्ति न वा रूढिरियं, व्यत्यवि नाभावित्वान्तु जात्या व्यक्तिराक्षिप्पते, यथा-क्रिप- तामित्यत्र कर्ता, कुरु इत्यत्र कर्म, प्रिश पिण्डीमित्या दौ गृहं भक्षपेत्यादि च। 'पीनो देवदत्तो दिया न भुङ्गइत्त्र च रात्रिभो जनं न लक्ष्यते भृतार्थापत्तेरर्थापत्तेवां तस्य विषयत्वात्। गौरनुबन्ध्य इति। विशेष्यमित्यादि। अयमाशयः । नतु व्यक्तिरभिधेषैव न तु लक्ष्येति चेत्, व्यक्तौ केवलायामेवा- भिधा जातिविशिष्टायां वा ? आदे आनन्त्यव्यभिचारौ, अन्त्ये नागृहीतविशेषणन्यायेन जातवेवाभिधा, व्यक्तिमतीतेराक्षेपा- देव सम्भवात्। तदुक्त, विशेष्यं नाभिधा गच्छेदित्यादि तदेतदपेशलं, पयोजनस्प रुढेवा वृतीयलक्षणाहेतोरभावाव लक्षणलक्षणां दर्शयति- 'गङ्गायां घोष :- इत्पत्र तटस्य घोषाधिकरणत्व- सिद्धये गङ्गाशब्द: स्वार्थमर्पपतीत्येवमादौ लक्षणेनैषा लचणा

तत्रैव वतते। गङ्गायां घोष इत्यादि। स्वार्थमर्पयति=स्वार्थ परित्यञ्य

उभप्ररूपा चेयं शुद्धा, उपचारेणामिश्रितत्वात्। अनयोर्लक्ष्यस्य लक्षकस्य च न भेदरूपं ताटस्थ्यम्। उभयरूपा चेयमुदाहता न तु गौणी, उपचारमिश्रा हि गौ- णीरयुच्यते। उपचारश्च साहश्यसम्वन्धेन प्व्ृततिः, सादश्यातिशय- महिस्रा भिन्नयोर्भेदप्रतीतिस्थगनं वा।नचोक्तयो: तत्सम्भवः । केचित्पुनराचक्षते, उपचारामिश्रत्वं न शुद्धाया मिश्रतो भेदकं, किन्तु तटस्थत्वं, तच्च कस्य? मुरूपार्थस्य लक्ष्यस्य च भे-

.. ६८ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

दपतीतिः। तथाहि-गावाहीक: गौरयमित्यादौ भेदेपि शक्यल क्ष्ययोरभेद: पतीयते, न तु गङ्गायां घोष इत्यादौ, तत्र भेदमा- त्रमतीतेरिति। तदसत्। अस्ति हि गङ्गादिपदैः तीरादिमतिपा दने गङ्गादिविशिष्टपावनत्वादिरूपप्रतिपिषादयिषितपयोजनम- त्ययः, तत्र गङ्गात्वांदिप्रतीतिरेव बीजं, न तु तीरत्वादिपतीतिः। एवं तीरे घोष इत्यत्रापि तत्मतीतिमसङ्गात्। अथ गङ्गाशब्देन त- टमतिपादने गङ्गासम्वन्धस्तत्र प्रतीयते तदेव तद्वीजमिति चेन्न।- एवं हि गङ्गातटे घोष इति मुख्यशब्दपयोगेऽपि तत्मतीति: स्पा- द, तत्सम्वन्धपतीतौ विशेषाभावाद। अथ वाच्ये जागरूके क- थं गङ्गाशब्दादिभिर्गङ्गात्वादिकं तीरे बोध्यते इति चेव उच्य- ते-शब्देन लक्ष्येऽर्ये पतिपादिते तवामुख्याभेदो व्यञ्ञनया पतिपाद्यते। तदेतदुक्तम्- तटादीनां गङ्गादिशब्दैः प्रतिपादने तत्वप्रतिप- त्तौ हि प्रतिपिपाद्यिषितपयोजनसम्प्रत्ययः । गङ्गा- सम्बन्धमात्रपतीतौ 'गङ्गातटे घोषः' इति मुख्यश- वदाभिधानात् लच्षणाया: को भेद:। तटादानां गङ्गादिशन्दैरित्यादि। अत्र प्तिपादने इति सप्तम्या पत्ययस्यानन्तर्ये बोध्यते न चेदू व्यञ्ञने वाधः प्रतिब- न्धक इति काव्यविदां पन्थाः। वक्ष्यति हि सारोपसाध्यवसा- नयोगोणभेदयोरभेंदेऽप्यभेदावगमः सर्वथैवाभेदपरतीतिश्व फल- मिति। किं बहुना, बाधित एव पावनत्वादिविशेषस्तटादौ प्रती- यत्ते, तत्सूत्रयिष्यति योग: फलेन नो इति। गौणी भेदानू लक्षयन्नेव विभजते। सारोपाऽन्या तु यतोक्तौ विषयी विषयस्तथा। अन्या जर्यांत् गौणी आरोपाध्यवसानाभ्यां भिद्यते नतू-

द्वितीयोल्लास:। ६९

पादानलक्षणाभ्यां इति तुशन्दार्थ:। आरोप्यमाणः आरोपविषयञ्च यत्रानपन्हुतभेदौ सामानाधिकरण्येन निर्दिश्येते सा लक्षणा सारोपा। अयमर्थः। विषयी आरोप्यमाणो गवादि:। विषय: आरोप- स्य वाहीकादिश्। यत्र तथानपन्हुतमेदौ सामानाधिकरण्ये- नोक्तौ शब्दपरतिपादौ सा लक्षणा सारोपा। विषयविषयिणोरभें- देनोपन्यासस्यात्रारोपपदार्थत्वात्। विषय्यन्तःकृते ऽन्यस्मिन सा स्यात्साध्यवसानिका ॥११॥ विषयिणा-आरोप्यमाणेन अन्तःकृते निगीणे अन्यस्मित् आरोपविषये सति सा साध्यवसाना स्थात्। श्रोकछन्दः+ विषयिणा आरोप्यमाणेन अन्यस्मिनारोपविषये- Sनतर्वाहीकादौ कृते निगीर्णे भेदेनानुपस्थिते इति यावत। विषयि- मात्रं यत्र निर्दिश्यते न तु विषयोपि सा साध्यवसाना । वरिषि- णा विषयतिरोभावस्यात्राध्यवसायपदार्थत्वात्। एतौ भेदौ शुद्ध· भेदेडपि भवत इति मतिपादयन्नेव शुद्धाया: गौण्याश्च लक्षणमाह- भेदाविमौ च सादृश्यात सम्बंन्धान्तरतस्तथा। गौणौ शुद्धौ च विज्ञेयौ, इमौ आरोपाध्यवसानरूपौ सादडयहेतू भेदौ। 'गौर्वाहीकः' इत्यत्र 'गौरयम्' इत्यन्र च। भेदाविभाविति। इमौ आरोपाध्यवसानरूपौभेदौ। तौ यदि सादश्यात्तदा गौणौ, अथ सम्बन्धान्तरात्तदा शुद्धौ।-तत्र सादश्यात् यथा गौर्वादीक इति सारोप: गौरयमिति साध्यवसा- न: । यद्यपि वाहीकस्य वाहीकत्वेन इदतया वोपस्थितौ सा-

७० सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

रोपत्वमेव्रोचितं, तथापीदंत्वस्यारोप्यविशेषणतया तदुदाहरणं द्रष्टव्यम्। अत एव वक्ष्पते निश्चयरूपसंकरावसरे 'नयना- नन्ददाधीन्दोविम्बमेतत्प्रसीदृति'इत्यत्र पतदिति विम्ववि शेषणतया किमियमतिशयोक्ति: किश्चैतदिति वत्क्रं निर्दिश्य विम्वमित्यारोपादूपकमिति । वादिभेदेन लक्ष्यविकल्पमांह। अत्र हि स्वार्धसहचारिणो गुणा: जाख्यमान्या- दयो लक्ष्माणा अपि गोशव्दस्य परार्थाभिधाने प्रतृ- स्तिनिमित्तत्वसुपयान्तीति केचित्। स्वार्थसहचारिगुणाभेदेन परार्थगता गुणा एव लक्ष्यन्ते न तु परार्थोडभिषीयते इत्यन्ये। साधारणगुणाश्रयत्वेन परार्थएव लक्ष्यते इत्यपरे। अत्र स्वार्थेत्यादिना। अत्रेदं बोध्यम्। केचिदन्यपदा्भ्या तत्पक्षयोदौर्वल्यं संसूच्यापरे इसनेन चरमपक्षो वृत्तिकारैरङ्री- कृतः। तथा च न परे अपरे अस्मत्सगोत्रा इत्यर्थ इति। '

कयते। लक्ष्यमाणगुणैयोंगादू वृत्तेरिष्टा तुगौणता'-इति। अविनाभावोऽन्न सम्बन्धमात्रं न तु नान्तरीयक त्वम्। तथात्वे हि 'मश्चाः क्रोशन्ति' इत्यादौ न लक्षण स्थात् । अविनाभावे चाक्षेपेणैव सिद्धेर्लचय्ाया नोपयोग इत्युक्तम्। आयुर्घृतम, आयुरवेदमित्यादौ च सादश्याद- न्यत् कार्यकारणभावादि सम्बन्धान्तरम्। एवमादौ च कार्यकारणभावादिलक्षणपूर्वे आरोपाध्यवसाने। अत्र गौणभेद्योभेदे पि ताद्रप्यप्रतीतिःसर्वथैवाभे-

द्वितीयोल्लास:। ७१

दायगमश्च प्रयोजनम्। शुद्धभेदयोस्तु अन्यवैलच्षण्ये- नाव्यभिचारेण च कार्यकारित्वादि। -- कचित् तादर्थ्यादुपचारः। यथा, इन्द्राथा: स्थूणा इन्द्रः । क्रचितं स्वस्वामिभाचात। यथा, राजकीय: पुरुषो राजा । कचिदवयवाचयविभावात्। यथा, अग्रहस्तइत्यन्र अग्रमान्रे Sवयवे हस्तः । कचित्त,तक. स्यात। यथा, अतक्षा तक्षा। अभिधेयाविनेति। लक्ष्यमाणा जाड्यादय: तैरेव यदि योग: शक्यसम्बन्धः तदा गौणी वृत्तिरिति। अिनाभावश्चात्र सम्बन्धमात्रपभिमतं न तु व्याप्ति:। मंचा: क्रोशन्तीत्यादावभा- वाद्। संतन्धात्सारोपी यथा-आयुर्धृनमिति। साध्यवपानो यथा-आयुरेवेदमिति। एवमादौ सादश्यादन्यो यः कार्यका- रणभावादिसम्बन्धः तत्पूर्वकं सारोपाध्यवसाने। अत्र गौणमेदे सारोपमेदेऽपि तादूप्यमतीतिः। साध्यवसाने सर्वधैवाभेदावगम: प्रयोजनम्। शुद्धमेदे सारोपे अन्यवैलक्षण्येन कार्यकारित्वादे:, साध्यवसाने त्वव्यभिचारेण कार्यकाररित्वादे: परतीति: फलं,

मयोजनकत्वेनोपचार इत्यर्थः । यथा इन्द्रार्था: इन्द्रपूजामयोज- निक्ा स्थूगा इन्द्रः।अत्र च स्फुटा एव लक्षणा:, तेन षड्िघा:। लक्षणा तेन षड्विधा॥१२॥। आद्यभेदाभ्यां सह॥ श्रोकश्छन्दः।उपादानलक्षणरुपशुद्धमेदाभ्यां सह।अत्रोपा-

क्षितवाच्यध्व निमेदौ गौणीभ्यां सारोपमाध्यवसानाभ्यां रुपका- तिशयोक्ती, शुद्धाभ्यां ताभ्यां हेत्लंकारं निरुपयिष्यतीति प-

७२ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

ड्विधनिरूपणफलमिति, दिक्। एवमारोपादिकृतं मकारषदकं प्रतिपाद्य व्यक्षनकृतं प्रका- सत्रयमाह- व्यङुग्येन रहिता रूढौ सहिता तु प्रयोजने। प्रयोजनं हि व्यञ्जनव्यापारगम्यमेव । व्यङ्ेनेति। लक्षणेत्यनुवर्तते। नतु प्रयोजनस्थले कर्थं व्य. ड् साहित्यनियम इति चेव, पयोजनस्य व्यअ्नामात्रगम्यतवात्। तञ्च गूढमगूढं बा, तचेति व्यङ्म्। तदिति व्यड्यम्। लक्षणाभेदमयोजक आरोपादिर्यया भिद्यते तथा तत्पयोजकं व्यङ्चमपि इति तस्यार्थः । गूढं यथा- सुखं चिकसितस्मितं वशितवक्रिम प्रेचितं ससुच्छलितावेभ्रमा गतिरपास्तसंस्था मति: ॥ उरो मुङ्कलितस्तनं जघनमंसबन्धोडुरं बतेन्दुवदनातनौ तरुणिमोद्गमो मोदते ॥९॥ काव्यभावनापरिपक्तबुद्धि: सहृदयः। तन्मात्रवेधं गूढं तदि: तरंवद्यमगूढं सहृदयासहृदयवद्यत्वमगूढत्वमित्यर्थः। तत्र गूढ यथा- सुखं विकसितेति। पृथ्वी छन्दः। जसौ जसयला वसुग्रह्य- तिश्च पृथ्वी गुरुः। इति तल्लक्षणाद्। इन्दुवदनायास्तनौ शरीरे तरूणिम्न उद्रम आविर्भावो मोदते स्वकार्यजनने नियंत्रितो. ऽस्तीयर्थः। पककत्यैवेन्दुवदना तन्राप्येवंविधयौवनविजृम्भणमिति कष्टमापतितं ्विदग्धयुवजनस्येत्पेवंखेदो वतेत्यनेन प्रतिपादते। भाग्येन परमोत्सवस्थानसुपसंपन्नं युवजननयनानामिति हर्षोवा ।

द्वितीयोल्लास:। ७३

कथमित्यपेक्षायामाह। सुखमित्यादि। पतो मुखं विकसितं म- सृतं स्मित 'ईपद्विकासि नयनं स्मितं स्यात्त्पन्दिताघरम्'इत्युक्तल- क्षणहास्यविशेषरूपं यत्र तथाभूतम्। एवं प्रेक्षितं मेक्षणंभावे क्। वशितो वशीकृत: स्वायत्तीकृत: स्वसम्बद्ध इति यावत्। वक्रि- मा वक्रत्वं यत्र तथा भूतम्। गतिर्गमनम्। समुच्छलिता धारारूपेण पादुर्भूता विभ्रमा विलासा यस्यां तथाभूता। मतिः बुद्धिरपास्ता त्यक्ता संस्था परिमितविषयत्वं यया तादशी। अनेकविषयसंचा- रिणीति यावद्। उरो वक्ष:स्थलं मुक्कुलितौ उद्िनौ स्तनौ यत्र तादशम्। जघनं कटिपुरोभाग: अंसस्प बन्धोऽविभक्ततासम्पादनं तेनोदुरं उत्कृष्टं पीनमिति यातत्। तथा चासाधारणस्मिताघ्यु- नमेप: स्फुटमेव यौवनमोदमवगमयतीति भाव:। अत्र च विकासस्य पुष्पधर्मस्य स्मिते, वशीकरणस्य चेत- नधर्मस्य मेक्षणे, ऊर्ध्वगतिविशेषरूपसमुच्छलनस्य मूर्तद्रवधर्म- स्य विभ्रमं, संस्थायाः मर्यादायास्त्यागस्य चेतनघर्मरप मतौ, मुकुलितत्वस्य पुष्पधर्मस्य स्तनयोः, उद्धुरत्वस्योत्कृष्टधुरावस- रुपस्य चेतनघर्मस्थ जयने, मोदस्य हर्षस्य चेतनघर्मस्य यौवनाद्रपे वाधितत्वात् विकितादिपदैः स्ववाच्यसम्ब- न्धाश्रयणेनोपदर्शितपदार्था लक्ष्यन्ते। तत्र विकासस्य पुष्प- पसृनत्वस्य मसतत्वमात्रेण सामान्यविशेषभाव:सम्बन्धः । म- नोहारित्वं व्यड्चम्। वक्रत्वस्य सम्बन्धत्वेन सामानाधिकर- ्यं सम्वन्धः। पूर्वे मौग्ध्यात्सवत्र वक्रता भेक्षितस्यासीदिदानी त्वभिमतमेवेति युक्तानुरागित्वं व्यड्घम्। समुच्छलनस्य मादुभूत- त्वेन सामानाधिकरण्यं सम्बन्धः। सकलवशीकारित्वं व्यड्गम्। मर्यादात्यागस्यापि अपरमितविषयतवेनैकाधिकरण्यं सम्बन्ध: । अनुरागातिशयो न्यड्ः। तस्य तादृशमिति प्रयोजकत्वाद्। १०

७३ सुधासागरसहिते काव्यंप्रकाशे।

तत्र, यद्यप्यिधाया: माथम्यादुपजीव्यत्वाच्च तन्मूला प्रथमं- निरूपायितुमुचिता तथापि सुगसिद्धत्वात् तत्र लक्षणायाः म- कृतत्वाच्च तन्मूलामेत्र प्रथमं निरूपयति। तत्र व्यापारो व्यञ्जनात्मक: । कुत: ! इत्यत आह- लाक्षणिकशब्दे व्यापारो व्यङ्गयपकाशातुकूलः। लक्षणा. दिनैव तत्मतीतौ कि तयेत्यत आह- यस्य प्रतीतिमाधातुं लक्षणा समुपास्यते ॥ १४ ॥ फले शन्दैकगम्येऽत व्यञ्जनान्नाSपरा क्रिया। प्रयोजनप्रतिपिपादयिषया यत्र लक्षणया शब्द- प्रयोगस्तत्र नान्यतस्तत् प्रतीतिरपि तु तस्मादेव शब्दात, न चात्र व्य्ञनादृतेऽन्घो व्यापारः। यस्य पावनत्वादे: फलस्य मतीतये लक्षणाश्रयशब्दपयोग: तत्फलं तस्मादेव शब्दादम्यते न तु ममाणान्तरात् व्याप्तिस्मृ त्यादेरनपेक्षणात्। न च तत्र शव्द्रस्य व्यश्चनं विनान्या क्रिया व्यापार:, तथा हि- नाभिधा समयाभावात, 'गङ्गायां घोषः' इत्यादौ ये पावनत्वाद्यो' धर्मा स्तटादौ प्रतीयन्ते, न तत्र गङ्गादिशब्दा: सङ्केतिताः। पावनत्वादौ फले संकेतग्रहाभावात्। अभिधा हि संकेत· ग्रहसहायैवोपयुज्यते। न स्वरूपत इति वक्ष्यते। हेत्वभावान्न लक्षणा ॥ १५ ॥ मुख्यार्थघाघादिन्रयं हेतु: ।

द्वितीयोल्लास:। ७७

श्लोकश्छन्दः। मुख्यार्थबाधः, तद्योगः, रुढिमयोजनान्यत- रदिति त्रयं लक्षणाहेतुः। तदभावमेवपापायति- तथाच- लक्ष्यं न मुख्यं नाप्यत् बाधो योग: फलेन नो। न प्रयोजनमेतस्मिन, न च शब्द: रखलद्गतिः ॥१६॥ यथा गङ्गाशब्द: स्रोतसि सबाध इति तटं लक्षय- ति, तद्त् यदि तटेऽपि सवाधः स्थात् तत् प्रयोजनं लक्षपेत्, न च तटं मुख्योऽर्थः, नाप्त्र बाघा, न च गङ्गाशव्दार्थस्य तटस्य पावनत्वाधैलक्षणीयः सम्ब न्धः, नांडपि प्रयोजने लक्ष्ये किश्चित् प्रयोजनम्, ना- पि गङ्गाशब्दस्तटमिव प्रयाजनं प्रतिपादयितुमसमर्थः। इलोकश्छन्दः। यथा गंङ्गाशब्द इत्यादि।अयमाशय:। यथा गद्गाशब्दस्य नीरं मुख्योऽर्थ: तत्र च बाघः। तीरे च त- तसम्बन्धः । तीरस्य च'लक्षणयोपस्थापने मुख्यशब्देन मति- पादयितुमशक्यस्य पावनत्वादेः परतातिश्र पयोजनमिति गङ्गा- शब्देन तट लक्ष्यते। तद्वत यदि तटमपि मुख्यं स्यात्, तत्र च वाधो भवेत, परयोजनस्य च गङ्गांदिगतपावनत्वादिविशेषस्य तटेन सम्बन्धः स्याद, लक्षणया प्रयोजनपतिपादनस्य प्रयोज. नान्तरं सम्भवेत्तदा गङ्गाशब्द: पयोजनं लक्षयेत । नचैतदेकम- व्यत्रेत्यर्थः। न केवलं मुख्यार्थवाधादीनामभावमावं, किन्तु ते- षामपेक्षापि नास्तीत्याह-नच शब्द: रखलद्गतिरिति। मुख्यार्थवाधादित्रयमपेक्ष्य बोधकत्वं रखलद्रतित्वम्। रखलन्ती मुख्यार्थवाधाद्यनुसन्धानेन विलम्बिता भवन्ती गतिः प्रसरणबोधकत्वं यस्य तादृशो गङ्गाशब्दः मयोजनेनेत्यर्थः ।

सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

तीरबोधानन्तरमेत्र मयोजनमतीतिरिति भाव:। एतरं नापिगङ्गा- शब्द: तटमिव प्रथोजनं प्रतिपाद्यितुमसमर्थ इत्यादि। छृत्तौ वाधादिकमनपेक्ष्येति शेषो द्रष्टव्यः । समर्थ इति पाठे तु वाधादित्रयमपेक्ष्यैवेति शेष:। नन्वस्ति पयोजनेऽपि लक्ष्ये मयोजनान्तरमिति वैजात्या ददि ब्रया त्तत्राह- एवमप्यनवस्था स्यात या मूलक्षय कािणी॥ एवसपि प्रयोजनं चेलक्ष्यते तत् प्रयोजनान्तरेण तदपि प्रयोजनान्तरणेति प्रकृताप्नतीतिकृदनवस्था भ. वेत्। नसु पावनत्वादिधर्मयुक्तमेव तटं लक्ष्यते 'गङ्गा· यास्तटे घोष:' इत्यतोऽधिकस्यार्थस्य प्रतीतिश्च प्रयो- जनमिति विशिष्ठे लक्षणा, तत्कि व्यञ्ञनयेत्याह,- सूलं प्रकृतार्थपतीतिः। वीजाक्कुरादाविवानवस्था न दूषण मित्यात्राह-या मूलति। तदुक्तम-'मुलक्षयकरीमाहुरनवस्थां हि दूषणम्'इति। अयं भावा, प्रयोजनं चेत् लक्ष्यते, तत्मयोजनान्त- रेण तदपि प्रयोजनान्तरेण तदपि प्रयोजनान्तरेणेसेवं प्रयोज- नपरम्परायां लक्षणपरम्परायां विषयान्तरसश्चारेण यतो नि० वृत्तिस्तस्या अग्रिमलक्षणाया निष्पयोजनत्वेन मूलभृतप्रयोज- नलक्षणायामपि प्रयोजनवैमुख्यं स्याव। तदेतत्सर्व प्रयोजनं चेतू लक्ष्पते इत्यादिव्टत्या ध्वनितमिति बोध्यम्। नतु पावनत्वादिविशिष्टमेव तीरं लक्ष्यतामिति कि व्यञ्ञ- नया। नचैवं पयोजनस्यापि ळक्ष्यकोटौ प्रवेशाल्लक्षणामयो -- जन नास्तीति वाच्यम्। गङ्गातटे घोष इसतोऽधिकस्यार्थस्य तीतेरेव प्रयोजनत्वादित्यत आह-

द्वितीयोल्लांस:। ७९

प्रयोजनेन सहिनं लक्षणीयं न युज्यते ॥ १७ ॥ कुत इत्याह- श्रोकशछन्दः कुत इत्याकाङ्टायामाह- ज्ञानस्य विषयो ह्यन्य: फलमन्यदुदाहनम्। प्रत्यक्षादेनीलादिर्विषय, फलं तु पकटता स. वित्तिर्या। अत्र चक्रवर्त्तिन :- ज्ञानस्य लक्षणाजन्यज्ञानस्य विषय: तटा- दिरूपा, व्यावहारिकफलं तटादिज्ञानस्य घोषादिसहकृतस्य पा- वनत्वादिकमन्यत् अनिर्वचनीयम्। तथा च तटादिज्ञानोत्तरं जा- यमानस्थानिर्वचनीयपात्रनत्वादेः भागसतो न तटादिज्ञानविप- यतासम्भव इति वेदान्तिसिद्धान्तेन व्याकुर्वन्ति। कटता ज्ञातता संवित्तिरनुव्यवसाय इति भाटटमते उपसहरति- विशिष्टे लक्षणा नैवं, व्याख्यातम् । एवमुक्तयुक्या। तिशेषा: स्युस्तु लक्षिते ॥ १८ ॥ तटादौ ये विशेषा: पावनत्वाद्यस्ते चाभिधाता- त्पर्थलक्षणाभ्यो व्यापारान्तरेण गम्या: । तच्च व्यस्

एवं लक्षणामूलं व्यञ्जकत्वमुक्तम्।अभिधामूलं त्वाह- श्रोकश्छन्दः।विशिष्टे पाक्सम्वन्धाग्रहणान्न लक्षणा किन्तु नीरादौ व्यञ्ञनोपस्थिता: शैत्यादयो भेदेनान्वयवोधविषया भव- न्ति व्यङ्यस्य मेदेनाप्यन्वयादिति भावः। अत एवोंक्त का-

सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

व्यप्रदीपकारै :- तटादौ लक्षिते सति पावनत्वादयो वि. शेषा: पतीतिविषया: स्युः, ते च मसिद्धातिरिक्तव्यापारगम्य। पचेति। एवं लक्षाणामूलव्यञ्ञकत्वं वज्रायितम। अभिधामूल मप्याइ- अनेकार्थस्य शब्दस्य वाचकत्वे नियन्त्रिते।

श्रोकञ्छन्दः। अनेकार्थस्य शब्दस्य वाचकत्वे संयौगाधै नियन्त्रिते सति अवाच्यार्थधीहेतुर्व्यापारोऽञ्जनं व्यञ्जनमिस- र्थः। अनेकार्थोऽनेकाभिधानशक्तिः। वाचकत्वमभिधा। अवा- च्यार्थः तदभिधाव्यापाराविषयः। नियन्त्रणं नियमनम, एक- तरमात्रस्मरणानुकूलत्वमपरार्थस्मृतिपतिबन्धकत्वं वा। संयोगाधै- रित्याद्यपदसङ्गाह्यं विभयोगादि।

संयोगी विप्रयोगश्च साहचर्य विरोधिता। अर्थः प्रकरणं लिद्गं शब्दस्वान्यस्य सन्निधि:॥ सामर्थ्यमौचिती देशः कालो व्यक्ति: स्वरादय:। शब्दार्थस्थानवच्छेदे विशेषस्मृतिहेतवः। इत्युक्कदिशा- संशङ्गचक्रो हरिः अशङ्गचक्रो हरिरित्यच्युते। रा- मलक्ष्मणाविति दाशरथौ। रामार्जुनगतिस्तयोरिति भार्गवकातवर्ययोः । स्थाणुं भज भवच्छिदे इति हरे। सर्च जानाति देव इति युष्मदर्थे। कुपितो मकरध्वज- इति कामे। देवस्य पुरारातेरिति शम्भौ। मधुना मत्तः कोकिल इनि वसन्ते। पातु वो दधितासुखमिति सां.

द्वितीयोल्लास:। ८१

सुखुये। भात्यत्र परमेश्वर इति राजधानीरूपात् देशा· द्राजनि।चित्रभानुर्विभातीति दिने रवौ, रात्रौ वन्हौ। मित्रं भातीति सुहृदि, मित्रो भातीति रवौ। इन्द्रशत्ु- रित्यादौ वेदे-एव न काव्ये स्वरो विशेषप्रतातिकृत्। आदिग्रहणात्- -एदहमे त्तत्थणिआ एद्दहमेत्तेहिं अच्छिष त्ेहिं। एदृहमेत्तावस्था एद्दहमेत्तहिं दिअएहिं। ११॥

इत्थं संयोगादिभिरर्थान्तराभिधायकत्वे निवारि- तेऽप्यनेकार्थस्य शब्दस्य यत् कचिदर्धान्तरप्रतिपादनम्, तत्र नाभिधा नियमनात्तस्या:, न च लक्षणा मुख्या. र्थेबाघाद्यभावात्, अपित्वञ्जनं व्यञ्जनमेव व्यापार:। घथा- भद्रात्मनो दुरधिरोहतनोर्विशाल- वंशोत्रते: कृतशिलीमुखसङ्गहस्य।। य स्यानुपप्लुतगते: परवारणस्य दानाम्घुसेकसुभग: सततं करोऽभूत्।।१२।। संयोगादयः शव्दार्थस्यानवच्छेदे नानार्थशब्द्पयोगे कत मोर्थोडत्र विवक्षितइति सन्देहे विशेषस्मृतेः प्रकृतार्थोपस्थिते। देतव इत्पर्थः। सशंखचक्रइत्यादेश्यमाशयः। संयोगः भसि दार्थस्य गुणविशेषरूपः सम्बन्धंः तेनाभिधानियमनम्। यथा सशंखंचक्रो हरि: इत्यत्र शङ्गादिसंयोगेनानेकार्थस्य हरिशब्द- स्थाच्युनेऽभिधा नियम्यते अन्यहरिपदार्थे तत्संयोगाभावाव। विप्रयोग: तादशसम्बन्धध्वंसा, तेन यथा अशङ्गचक्री हरिरि त्यच्युते प्वसंस्य प्रतियोगिपूर्वकत्वाद। साहचर्य सहचरता

८२ सुधासागरसहित काव्यप्रकाशे।

तेन यथा रामलक्ष्मणाविति रामपदस्य लक्ष्मणसाहचर्ये दाशरथौ। विरोधः सहानवस्थानं वध्यघातकभावथ्। ते यथा छायातपाविति छायापदस्यातपाभावे। विरोधिनो: कयें श्वित्तत्वोपमायां रामार्जुनगतिस्तयोरित्यत्र रामार्जुनपदयो भार्गवकार्तवीर्ययोः । अर्थः भयोजनम्। तेन पथा स्थाणुं भड़ भवच्छिदे इत्यत्र भवच्छेदनरूपपयोजनवशान् स्थाणुशन्दस हरे। प्रकरणं वक्तृश्रातृबुद्धिस्थता। तेन यथा सर्वे जानारि देव इत्यव देवपदस्य राजनि। यश्ु युष्मदर्थे इति व्याखया, त स्यापि प्रकृते राजादावित्यर्थः । लिङ्गं संयोगातिरिक्तसम्बन्घेन परपक्षव्याउृत्तो धर्मः। तेन यथा कुपितो मकरध्वज इत्यत्र म कराकारध्वजसमुद्रामपां व्यावृत्तेन समवायसम्बन्धवता कोपेन मकरध्वजशब्दस्प कामे। यन्तु लिङ् चिन्हमिति। तन्न, कोपस्य कामचिन्हत्वाभावात् असाधारणघर्गस्य चिन्हत्वात् संशङ्गचक्र •इत्यत्रातिव्याप्तिमसंगात्। शव्दस्यान्यस्य सन्निधिः नियता र्थकशब्दान्तरसामानाधिकरण्ये च शक्तिनियमनम्। यथा देवस्य त्रिपुरारातेः इत्यत्र त्रिपुरारातिशब्दसामानाधिकरण्याव देवश न्दस्य शाम्भुरूपेडमरे। अन्यस्य देवशब्दार्थस्य राजस्त्रिपुरारतित्वा भावात्। सामथ्ये कारणत्म्। तेन यथा मधुना मत्तः कोकि ल इति। अत्र मधुशब्दस्य वसन्ते, अन्यस्य मधुशब्दार्थस्य को किलमादनाऽसामर्थ्यीव। औचिती अहता। तयाऽडह, यथा पा तु वो दषितासुखमिति। अंत्युत्काण्ठितमनोरथसाधनैचित्पेन मुखशब्दस्य सांमुख्ये नतुपायादौ। देशेन यथा-चित्रं भात्यत्र परमेश्वर इति। अन्नेति राजधानीरूपात देशात्परमेश्वरपदस्प राजनि। कालेन यथा-चित्रभानुर्विभातीत्यत्र चित्रभातु- पदस्य दिवा दिवाकरे, रजन्यामाशुशुक्षणौ। व्यक्तिलिंद्गं पुंहत्वा.

द्वितीयाल्लांस:। ८३

दि। तथा यथा-मिश्रं भाति इत्पत्र नपुंसकात लिद्गान् मित्रप- दश्य सुहृदि। मित्रो भातीत्यत्र पुंलिकत सूये । स्वरस्तुदात्तांदि: वेदे वाहुल्पेनार्थमतीतिकृत् दृश्यते। इन्द्रशत्री वर्धस्वे्ति।अत्र इन्द्रशत्री इन्द्रस्पान्तोदात्तत्वे पष्ठीतत्पुरुषव्यक्ता इन्द्रस्य शातन- कर्मत्वं लभ्यते। पूर्वपदान्तोदात्ततवे इन्द्रः शातयिता यस्येति ब- हुव्रीहिलाभादिन्द्रस्य शातनकर्तृत्वं लभ्यते। स्वरादय इत्यादिग्र- इणादृभिनयापदेशौ गृह्लेते। अन्ये चोक्तान्तर्भूताः । अभिनयश्च साक्षादेवार्थाSSकारादिपदर्शिका इस्तादिक्रिया। तथा यथा- ए इहमेत्तत्थणिएति। एतावन्मात्रस्तनिका एतावन्मात्राभ्यां अक्षिपत्राभ्याम। एतावन्मात्रावस्था एतावन्मात्रैर्दिवसैः इति संस्कृतम। सौन्दर्यातिशपशालिन्या: नयनगोचरमागताया गुणश्रवणमात्रेण जनितानुरागे संभावितपरिणयनायके कस्या- शिदभिनयः । परिमाणे दहमत्ययः। एतावत्परिमाणै आमलकादिपरिर्माणी स्तनौ यस्या: सा तथाभूता। एवं एतावत्परिमाणं ययोस्ते एतावन्मात्रे विवक्षितकमलदलादि- परिमाणे ताभ्याम्षिपत्राभ्यां नयनदलाभ्यामुपलक्षिते हत्यर्थ:। उपलक्षणे तृतीयानुशासनाव। तथा एतावद्विवक्षि- तं परिमाणं दीर्घादि यस्या:सा तथाभूताऽवस्था स्वरूपं यस्पा: सा तथा। एतमेतावत बुद्धिस्थपरिमाणं संख्या एपां तथाविधै- रदिवसै: लक्षणया सम्वत्सरैरुपलक्षिता परिछिन्नेति यावव। वर्ष- कथनस्यैव आायशो लोकन्पवहारसिद्धत्वानू। दिवसैः इति करणे

सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

वृतीया। अन्र मुकुलाकारहस्ताभिनयेन रतनपरिमाणविशेषे, प- झदलाकृतिना तेन नेत्रपरिमाणविशेषे, उच्चतापुष्टिमदर्शकेन त- द्विशेषे, अङगुल्यङ्गधारणादिरूपेण च दिवससंख्याविशेषे बुद्धि स्थमात्रशक्ता एतावच्छव्द्ा नियामेतशक्तंय: । यन्तु प्रोषितं प्ति तत्कलंत्रावस्थाकथनमिद मिति, तन्नाति समीचीनम्। दिवसंरूयाकथनस्यासामस्जस्याऽडपत्ते: । अपदे- शोऽभिमतनिर्देश:। तेन यथा- इतः स दैत्यः पराप्तश्रीनेतएवाहति क्षयम्। विषटटक्षोपि संवर्ध्ष स्वयं च्छत्तुमसाम्मतम्।। स्पष्टम्। अत्रेतइत्यात्मनिर्देशो हृदयनिहितहस्तेन भती- यते। न चायमभिनयः अनुकरणाभावाव। तथा चेदंशच्द- स्थाभिधा वक्तरि नियम्पते। इत्थं संयोगादिना ड्र्थान्तिराभिघायकत्वे निवारिते यदनेकार्थशब्दन क्चिदर्थान्तरस्य प्रनिपादनं तत्र नाभिधा शब्दस्य व्यापार, नियमनात्तस्या: । नापि लक्षणा सुखयार्थ- बाधादिविरहात्। कित्वञ्जनं व्यञ्ञनमेव व्यापारः। यथा भद्रात्मन इति। वसन्ततिलका छन्दः। उक्ता वलन्ततिलक्ा तमजा जगौगः इति लक्षणम्। राजपक्षे भद्रः शोभन आत्मा स्वरूपमन्तःकरणं यस्य। दुरधिरोहाऽधृष्या ततुर्यस्य, विशाले महति वशे कुले उन्नति- र्महत्वं यस्य, कूतः शिलीसुखानां षाणानां सम्यक् ग्रहो ग्रहणं समंत्रकाSSदानमस्यासदार्ढ्य वा येन तस्य, अनुपप्लुतानां निर्दु- ष्र्ना गति: हितकर्ता तस्य, परान् वारयतीति परवारणः तस्य

द्वितीयोल्लास:। ८५

करः पाणिः सततमनवरतं दानसम्वन्धि यदम्यु वितरणोपयुक्तं नीरं तस्य सेकेन सुभग: शोभनोऽभूदिति। गजपक्षे-मद्रजातीयस्थ 'भद्रो मंद्रो मृगश्रैव' इत्युक्त्ता 'एतेष्टौग- जयोनयः' इत्युक्तेः। दुःखनारोहणं यस्या अत्युच्चत्वात्तादृंशी तनु- र्वस्थ विशाला वशंस्य पृष्टदण्डस्योत्नतिर्यस्य, कृतः शिलीसुखाना भ्रमराणां संग्रह आकर्षणं येन तथाभूतस्य, अनुपप्लुतगते: धीर- गमनस्य परवारणस्योत्कृष्टगजस्य करःशुण्डा दानाम्वुनीमदज- लस्ष्य सेकेन सुभगोऽभूदिति। अत्राभिधया पकृतराजबोधः। गजा्वयस्तु तात्पर्याविषयो- Sपि तद्राहकपकरणादनवतारात् व्यड्च एव। नरपतिगजयो- मिंथ: सम्बन्ध: उपमानोपमेयभावोपि व्यड् एव। नतु शब्दक्षेपतो भेदेऽपि यो Sसकृत्पर गोत्राणाम् इत्पा- धर्थश्लेपतः कुतोऽस्य भेद:, अर्थश्लेष उभयत्र शक्तिरेव न व्यक्षं- नेति चेव उच्यते-यत्रोभपोरर्ययोस्तात्पर्य स क्षेपः। यत्रत्वेक- स्मिन्ेन तत् , सामग्रीमहिस्रा तु द्वितीयार्थमतीतिः सा व्यञ्जनेति। एवं व्यश्ञनां निरुष्य तथा शब्दं लक्षयति- तद्युक्तो व्यञ्जका शब्द:,

तनुक्तो व्यञ्जनयुक्क: । अञ्जनमिति पस्तुतेऽपि अर्थगत्या तच्छव्देन व्यञ्जनं प- रामृश्यते, तेन व्यञ्ञनयुक्तो व्यक्षक इति संपद्ते। अन्यथा अंजनयुक्तोऽञ्जक इति स्यात् तदेतदुक्तं वृत्तिकारैः। अञ्जनयु को व्यञ्ञनयुक्त:। ननुक्तस्थले डर्थस्य व्यअ्ञकत्वे कर्थं शब्दार्थयुगलरूपस्थ काव्यस्य ध्वनित्वं स्याद इत्यन आह

८६ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

यत्सोऽर्थान्तरयुक् तथा। अर्थोडपि व्यञ्जकस्तत्र सहकारितया मतः ॥२०॥ तथेति व्यञ्चकः ॥ श्रोकशछन्दः । स इति शब्द:। तथा व्यअकः । अयमा नय:, स शब्द: स्वार्थान्तरयुक तत्मसायनमन्तरेणाऽपत्यायक: अतो नौदासीन्यमित्याह-अर्थोऽपीति।सहकारितया मधा- नतया शव्द्रस्यान्वयव्यतिरेकानुविधायितया माधान्यात् अत एव शब्दमूलको व्यपदेश इति।

काव्यपकाशविवरणे सुघासागराऽडरये काव्य- शरीर भूतशब्दार्थविभागनिर्णयों द्वितीय उल्लास: ।

तृतीपोल्लास: । ८७

अथ तृतीय उल्लासः । एवं शब्दे निरूपिते उपोद्धातेन शब्दव्यज्ञनार्यां निरूपि तार्या प्रसंगेनार्थव्यञ्जना निरूपणीया। तत्रेदमाशकाते, शब्दे निरूपितेऽवस रोयमर्थनिरूपणस्य। किश्च अर्थे घर्मिणि निरूपि- ते तद्दर्मों व्यञना सुनिकपिता भवति, तत्कुतस्तमनादृत्य व्यअ्ष- नानिरूपणमिति। तदेनां शङ्कामपनिनीपन्तुक्तं स्माश्यति- अर्था: प्रोक्ता: पुरा तेषां, अर्थाः वाच्यलक्ष्पव्यङ्गयाः ! तेषां वाचकलाक्ष

अर्धा वाच्यलक्ष्यव्यख्षाः। अर्थस्प सन्निकृष्टतरत्वेऽपि से- पामित्यनेन योग्यतया वाचकादय: शब्दाः परामृश्यन्ते शिष्याववोधाय पतिजानीते- अर्थव्यञ्ञकतोष्यते। ननु सर्वेषामित्यादिना पूर्वमर्थानां वपज्जकता भोक्तैव तद न्या कीदशी सेति काव्यप्रदीपकारा:। सत्रीयमाशयः। की- हशी किस्वरूपा नियन्त्रितार्थधीजनकत्वे शब्दव्यञ्ञनाया :_ स्व. रूपमस्थाः किमिति। कीइशीलयाह- वक्तृबोद्धव्यकाकूनां वाक्यवाच्यान्यसन्निधे:।।२ प्रस्तावदेशकालादिवेशिष्यात प्रतिभाजुषाम्। योऽर्थस्यान्यार्थधीहेतुर्व्यांपारो व्यक्तिरेव सा ।।२२।। घोउव्यः प्रतिपाथः। काकुर्ध्वनेर्विकार:। प्रस्ताथष:

८८ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

प्रकरणम्। अर्थस्य वाच्यलक्ष्यव्यङ्म्ात्मनः। बोद्व्य इत्यादि। प्रतिपाद्य: मतिपादनीयोजनः, अन्त- र्भावितण्यर्थत्वात्। अतो न वाच्येनामेदः। काकुः शोकभत्यादि- भिर्ध्वनेर्विकार: । वाक्पताच्याभ्यां सहितोऽन्यसनन्निधि: वाक्य- वाच्यान्यसन्निधिः। अतो न द्वन्द्वैकवन्दावे नपुंसकत्वमसङ्ग: । प्रस्ताव: प्रकरणम्। वैशिष्टयमूवै लक्षण्यम, तच्च वत्क्रादिधु प्रसेकमभिसम्वध्यते। अन्यार्थो वाच्यलक्ष्यव्यतिरिक्त: ।

वकुबोद्धव्यभिन्नो जन इति। तद् भ्रान्तिविलसितम्। नहि व. कृवोद्धव्ययोर्वर्यड्वोधाभावः, न वा सत्यपि वक्तूरादिवैशिय्ये सामान्यतस्तृतीयजनस्यार्थोपस्थापने व्यापारान्तरस्याऽहेतुत्वम्। कं बहुना प्रतिभाजुषामित्यनन्व्रितमेव स्यादिति ध्येम्।ठय- र्तिव्पञ्जना, करणव्युत्पत्तेःअर्थस्य त्रिविधस्यापि,नतु कस्य- चिदेव। एवं वत्क्रादानां वैशिष्ट्याव वैलक्षण्यात्मतिभाजुषां सवा सनानां योऽन्यार्थधीहेतुरर्थस्य व्यापारः व्यड्चमत्यायकस्त्रिविधा- रथनिष्ठो नत्वर्थविशेषनिष्ठो व्यापारविशेष: सा व्यक्तिरेव व्यअनै- वेत्यर्थः । एवकारेण व्यापारान्तरपमाणान्तरयोव्युदास:। ना- भिधादिरित्युक्तम। अनुमानादिकं निरस्यते। प्रतिभाजुषामि- त्यनेन नवोन्मेपशाललिनी प्रज्ञा प्रतिभा या वासनेत्युच्यते तस्यां सत्यामेत्र वत्तृवैशिष्ट्यीदसच्ेऽपि व्यडपर्तीतिरिति प्रतिपादि- तम। अतएव वैषाकरणानां न तथा रसपतीतिः। तथाचोक्तम- सवासनानां नाट्यादौ रसस्यानुभनी भवेत्। निर्वासनास्तु रङ्गान्तर्वेक्मकुड्याइमसन्निमाः इति। वक्ष्यमाणोदाहरणेपु वैशिष्ठ्यविशेषोऽविद्ग्धाना दुर्जेय इति सत्मू च पन्टत्तिकृदाह-

तृतीयोल्लासः।

क्रमेणोदाहरणानि- क्रमेणेति।सुवक्रमेणोदाहरणेषु वत्काधे कैकवैशिष्ट्यामेति भावः। अइपिहुलं जलकुंभं घेत्तूण समागदह्ि सहि तुरिअम्। समसेअसलिलणीसासणीसहा वीसमामि खणम्॥२३॥ अन्रचार्यरतगोपनं गम्यते। गाथा छन्दः। लक्षणमुक्तं पाकू । अतिपृथुलं जलकुम्भ गृहीत्वा समागताऽस्मि सख त्वरितम्। श्रमस्वेदसलिलनिःश्वासनिःसहा विश्राम्यामि क्षगम । इति संस्कृतम्। अन्वयो यथाश्रुत एव। निःसहा निः षला चलितुमक्षमेत्यर्थः। सखीत्यनेनाऽमतार्यत्वम्। अतिपृथुल मित्पनेन दुर्वहत्वम्। त्वरितमित्यनेन खेदातिशययोग्यता। स- लिलत्वोक्ता स्वेदवाहुल्यं च व्यज्यते। अत्र वत्क्री कामिनी त- स्था: दुःशीलत्वरूपवैशिष्टयं विजानता चौर्यरतगोपनं व्यक्तो- भवति।

ओण्णिदं दोब्बल्लं चिन्ता अलसत्तणं सणीससिअम्। मह मंदभाइणीए केरं सहि तुह वि अहह परिहचढ॥१४।। औनिदं दौर्वल्यं चिन्ताSलसत्वं सनिः्वसितम् । मम मन्दभागिन्या: कृते सखि ! अहह त्वामपि परिभवति॥ इति संस्कृतम। अत्र दूत्यास्तत्कामुकोपभोगो व्यज्यते। तुद्वेति द्वितीयान्तमेत्र तथैवातुशासनादिति दीपिकाकारा।। तथाच पष्ठयन्तत्वेन कैश्चित व्यारव्यातम, तननादरणीयम्। तुइवीत्यनन्तरमहहेति कचित्पाठः, स न युक्कता, छृत्तहानि- दोपादिति केचित्। तन्न। गाथाभङ्गेपि छन्दोन्तराऽभङ्गादिति १२

९० सुधासागरसहिते काव्यपकाशे।

घण्डीदासमहाचार्याः। इदं च वैद्यनाथेनोदाहरणचन्द्रिकायामुक्तम्। तत्र दो- षोद्रावनं, तत्समाधानं, तत्पदर्शनं च सर्व मामादिकमेव। अहह तुहचीति समुदायस्य हस्वघटितत्वेन तत्र वर्णव्यत्यये गाथाभ

लक्षणं पिङ़गले यथा 'पढमं वारहमत्ता बीए अठ्ठारहेहिं संजुत्ता। जह पठमं तह तीअं पंचदहविहूसिआ गाहा'इति। संस्कृते तु गाथा- या नामान्तरमार्येति, तल्लक्षणं चोक्तम यथा-'यस्यां प्रथमे पा- दे द्वादशमात्रा स्तथा तृतीयेपि। अष्टादश द्वितीये पंचदश चतुर्थ- के-साया' तस्मादहह तुहनीत्यत्र पौर्वापर्षे कामचार एव। हे सखि! सनिःसितमौन्निवादिकं कर्तृ मन्दभागिन्या मम कृते मदर्य त्वामपि परिभवति। निःश्वसितं नि.शवासस्तत्स- हितम्। उन्निदस्य भाव औननिव्यम्। मंदोडलपो भागो भागधेयं यस्यास्ताहक््पाः। मां तावत्परिभवत्येव, मत्कार्यार्थ ग- मनागमनादिना कामुकपसादनव्यापारेण त्वामपीत्यपिशब्दल भ्योऽर्थः । अत्र दूती पतिपाद्या। तस्या अन्यदापि दृष्टदुष्टचे- षटाया वैशिष्टयेन तत्कायुकोपभोगो व्यज्यते।

सुन्निद्रतादिकं लक्ष्यते इति केचित्। तदबोधात्। सख्यास्तदी

काकोवैशिष्टयमुदाहरति- तथाभूतों रुष्टा नृपसदस पाश्चालतनयाँ वने व्याधैः सार्ध सुचिरसुषितं वल्कलघरैः। विराटस्याSडवासे स्थितमतुचितारम्भनिमृतं गुरु: खदं खिन्ने मयि भजति नाद्यापि कुरुषु॥१५॥

तृनीयोल्लास:।

अत्र मथि न योग्य: खेद: कुरुषु तुयोग्य इति का क्वा प्रकाइयते। न च चाच्यसिद्धङ्गमत्र काकुरिति, गु. णाभूतव्यङ्गयत्वं शङ्गयम्, प्रशनमात्रेणापि काको- विश्रान्ते:। शिखरिणी छन्दः। 'रसै रुद्रैश्छिन्ना यमनममलागः शिखरि- णी'इति लक्षणात्। केणीसंचरणनाटके 'आर्य!कदाचित् खिद्यते गुरु: इति सेहदेवोत्तय नन्तरं 'गुरु: खदमपि जानाति'इत्युपक्रम्म भीमसेनांक्तिरयम्। अयमर्थः। नृपैरेव सदः सभा तस्यां पाश्चा लतनपां पाश्च लद्ेशाधिपद्रुपदस्य राजः पुत्रीं द्रौपदीम्। राज कन्यात्वेन जन्ममभृत्यपरिभृतायामस्मत्परिग्रहेणैत्र ताहशः परि- भव इति ध्वन्यते। तथाभूतां स्त्रीधर्मणी दुःशासनेन केशाकर्षणे- नाऽडनीतां तेन दुष्टेन विकृष्यमाणमलिनाम्वरां विशिष्य भवत्सन्नि- धावपि कथयितुमयोग्यां दृष्ट्रा वल्कलधरैरस्माभिर्वने व्याधैः सार्ध न तु वानपस्थैः सुचिरमुषितम्। गुरोभीत्येति भावः। किश्च विराटस्य राजः आवासे गृहे अनुचितारम्भेण सूदादि- कर्मणा निभृत गुद्त यथास्यात्तथा स्थितम्। राजपुत्राणां स्पर्द्धा- योग्यस्यान्यराज्ञो गहे दैन्यं मरणादप्यतिरिच्यत इति ध्वन्यते। गुरु :- साक्षादनभियोज्यो युधिष्ठिर:, इत्यं खिन्ने-तन्मूलकक्केशा- सन्तदुःखिते, मयि-अत्रास्माभिरिति पञ्चानां क्लेशलाभे डप्युद्धत- नायकत्वेन तत्पराभत्रं सर्वे स्वकीयमेव मन्यमानो मयीत्येक- वचनेन स्वखेदातिशयं व्यअ्यति। खंदं भजति। अत्र खिद्यतेऽ नेनेति खदो मात्सर्ये नाद्यापि कुरुषु दुर्योधनादिषु इति। यन्तु सारवांमिनीकारातुसारेण वैद्यनाथैर्व्यरया- तमू। दृष्ट्वेति भजनक्रियपा सभानकर्तृकम् उितं स्थितमिति च भावे क्पत्ययसिद्धं द्वितीयान्तं हष्ट्रेत्यस्य कर्मेति। तन्न रमणीयम।

९२ सुधासागरसहिते काव्यपकाशे।

उषितमित्यनेनैव समानकर्तकत्वोपपतेः। किश्च तथा सति तादग- वस्थद्रौपददर्शने युधिष्टिरस्यैवान्वयेनेत्थं खिनने मयीति वाकया:

मित्यध्याहारस्यानुपपत्तेश्च मकारान्तरेण खिन्ने प्रकारान्तरेण खे- दभज्रनानौचित्यानुपपत्तेश्रेति सूक्ष्मदशा Sवधारणीयमिति दिक्। अत्र खेदं मयि भजति नाद्यापि कुरुष्विति काकोवैशि- व्ख्यान्मयि न योग्यं कुरुषु पुनर्योग्यं मात्सर्यमिति व्यज्यते। नन्वत्रोक्तेन काकुव्यङ्गयेन वाच्यस्य सिद्धि: शोभनत्वनि- व्पत्तिः क्रियते। तथाच पराङतया व्यङ्रयं गुणीभृतम् अतो न ध्वन्पङ्गं काकुरिति चत, उक्तव्यक्षयस्य क्रोधप्रकर्षपर्यवसन्नतया वाच्यम्यैव तदङ्गत्वात्। तदेतदुक्तं वृत्तिकारैः-न च वाच्य- सिद्धङ्गमत्र काकुरिति गुणीभूतव्यदत्वं शङ्कामिति।

येति चेत् न। अत्र नेति प्रश्नकाकापि वाक्यार्थप्रतीतिपर्यवसा- नात। या काकुं बिना वाक्यार्थबोध एव नोपपदते तयैचाSSक्षि सस्य गुणीभावात्। यथा 'मथ्नामि कौरवशतं समरे न कोपात्' इत्यादौ भीमसेनादौ तादृशे वक्तरि। तदेतदुक्तं वृत्ति- कारै :- प्रइनमात्रेणापि काकोर्विश्रान्ते: इति। अन्ये तु कुरुषु न योग्य इति नव्काकु: किमर्थः । ततः मश्नरूप: किमर्थ एव हउक्षिप्त इति तस्यैव गुणीभावो न्याय्या, न तु क्रमेणापि काका गुणीभूतो भवति। अत एव गुणीभूत- विभागे काका्षिप्तमिति हठार्थगर्भाक्षिप्तपदपयोग इति तात्प- र्यमाहुः। वाक्पवैशिष्ट्यमुदाहरति- तइआ मह गंडत्थलणिमिअं दिट्ठिं ण णेसि अण्णत्तो।

तृतीयोल्लास: 1 ९३

ए्हिं सच्चेअ अहं ते अ कवोला ण सा दिट्ठी॥१६।। अत्र मत्सखीं कपोलप्रतिबिम्बिनां पठयतस्ते दृष्टिरन्यैयाभूत् चलितायां तु तस्यामन्यैव जातेत्यहो प्छन्नकामुकत्वं ते इति व्यज्पते। गाथा छन्दः। नेदमग्रे लिखिष्यामः लिखित्वात्स्पष्टत्वाच्च। तदा मम गण्डस्थलनिमया दृष्टिं न नयस्यन्पत्र। इदानीं सैवाऽहं तौ च कपोलौ न सा दृष्टिः।। इति संस्कृतम्। नायिकाभयेन निकटव्त्तिनीमन्यां साक्षाद- पहाय नायिकाकपोलगतं तत्पतिविम्बं नायकामुखावलोकन- मिषेण पश्यन्त नायकं पति विम्बापगमे दृष्टिविकारेण ज्ञातरह- स्याया नायिकाया इयमुक्तिः । तदा यंदा सा कामिनी मत्सन्निधाचासीत्। निमनाम्- अनिमेषतया तथाभूतामित्रेतर्थः। सैवाह तदवस्थवेत्यर्थः । सा स्निग्घाऽनिमेषेत्यर्थः। वाक्यमनेकपदम्। तेनात्र तदेदानी पदात्मवाक्यचौशिष्टयात् मत्सखवी कपोलपतिबिम्वितां पश्य- तस्ते दृष्टिरन्यादृशी, चलितायान्तु तस्यामन्यादृशीत्यहो मच्छ- न्नकामुकत्वं तवेति व्यज्यते। -वाक्यवशिष्टयमुद्दाहरति- एद्देशोऽयं सरसकदलीश्रेणिशोभातिशायी 1 कुश्जोत्कर्षाङ्कुरितरमणीविभ्रमो नर्मदाया:। किश्चैतस्मिन् सुरतसुहद्स्तन्वि ते वान्ति घाता येषामग्रे सरति कलिताकाण्डकोपो मनोभू:।१७।। अत्र रतार्थ प्रविशेति व्यङ्गयम्। मन्दाक्रान्ता छन्दः। 'मन्दाक्रान्ता जलधिषडगैम्भौ नतौता- हुरू चेंद' इति लक्षणाव। नायिकां पति कामुकस्योक्तिरियम्।

९४ सुभासागरसहित काव्यपकाशे।

हे तन्वि कन्दर्पकदरिते। अय पुरो दृश्यमानः । नम ददातीति नर्मदा न तु यथाकर्थचिन्नदी तस्या: उद्देशः उर्ध्वपदेशः रखल-

उदिश्पते दूरादेव जनैर्न पुनर्गम्यते इति निर्जनत्वं सूच्यत इति दीपिकाकारा:। विशिनष्टि-सरसेत्यादि। सरसानां स्निग्धानां कदलीनां श्रेण्या पङ्क्या या शोभा तयाऽतिशायी अतिशयितः । अत्र सरसत्वेन शुष्कपर्णध्वनिराहित्यम्। श्रणत्वेनः च वेष्टनं गम्यते। तथा कुआनामुत्कर्पेण गुञ्जन्मधुकरकरम्वित- कुसुमसमृद्धयादिरपेणाक्कुरितोऽभूतपूर्वः भादुर्भूतो रमणीनां विभ्रमो विलासो यत्र तादशः । तथा चातुत्पन्नविलामानामपि नवनवो ् पेपशालिविला सोदयाद्भवत्याः कामचैमुखये दुरुतरं व्यसनं स्यादिति भावः। न केवलमेतावदेव वैमुख्ये वाधकं किं त्वन्यदपि बलवदस्तीत्याह-किश्च इति। एतस्मिन्मदेशे शैत्य- मान्यसौगन्ध्यवत्तया मसिद्ववाता दानति। कीटशा:, सुरतस्य सुहृदः अ्रमघर्माद्यपनोदेन निरतिक्यानन्दमयत्वरूपसुरतोत्क - रषहेतव: । श्रमापनयनेन पुनः पुनः प्रवर्तनया सुहृद इत्पन्ये। येषां वातानामग्रे मनोभू: कामः सरति चलति मनोभूतेन सचेतसां दुःपरिहर इति ध्वन्पते। मर्मज्तेति केचित। कलितो धृतोऽकाण्डेनवसरे निमि- साभावे Sपीति यावव। कोपो येन सः। सुरतवैसुख्ये तु दृदं कुपितः किमिव न करिष्यतीति व्यज्यते। अत्र नर्मदोद्देशरूपस्य तद्विशेषणीभृतवातकुआ्जादिरूपस्य

तृनीयोल्लास:। ९५

च वाध्यस्य यथोक्तविशेषणस्य वैशिष्ठ्यात् सुरतार्थ पवि- शेति व्यज्यते। अन्यसन्निधेरवैंशिष्ठ्यमुदाहरति- णोल्लेइ अणोल्लमणा अत्ता मं घरभरम्मि सअल्लम्मि। खणमेत्तं जइ संझाइ होइ ण व होइ वीसामो ॥१८॥ अत्र संध्या सङ्केतकाल इति तटस्वं प्रति कथाचित् घोल्ते। काचिंत् सङ्कतार्थिनं तटस्थतयैव सन्निहितमुपप्ति प्ति सङ्गेतकालसूचनाय नतिवेशिनी मत्याह। नुदसनार्द्रमनाः शवशूर्मा गृहभरे सकले। क्षणमात्रं यदि सन्ध्यायां भवति न वा भवति विश्राम:।। इति संस्कृतम। अयमर्थ :- हे सखि अनार्द्रमकरुणं मनो यस्या स्तादृशी श्वभ्र्मा सकलगृहभरे सर्वास्मिन्गृहकार्यनिर्वाहे तुदति म्रेरयति। अना्दरपना इत्यनेन श्रमादिव्याजावलम्बनेनापि नावकाश इति। सकल इत्यनेन सार्वकालिकी व्यग्रता च ध्वन्यते। यदि क्षणमात्रं विश्रामो भवति तहं संध्यायाम। अथता न भवति विश्राम इति। अन्यसन्निधि: सन्निहितोऽन्यः। तेनात्र पतिवेशिनी प्रति प्रवर्त्तितवाक्ये मच्छन्पुरुषरूपस्या- न्यस्य सन्निधेनशिष्ट्यात् सन्निहितं गति सन्ध्या सङ्केतसमय- इति व्यज्यते। पस्ताववैशिष्ठ्यमुदाहरति- सुं्बइ समागमिस्सदि तुज्झ पिओ अज पहरमेत्तेण। एमे अ कित्ति चिद्ठसि ता सहि! सजेसु करणिज्ेमू॥१९॥ अन्रोपपति प्रत्यभिसर्तु प्रस्तुता न युक्तमिति

९६' सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

कया चित्निषार्यते। उपगीतिश्छन्दः 'आर्याद्वितीयकेऽर्द्ेषद्रदितं लक्षणं तत्स्या त्। यद्युभयोरपि दलयोरुपगीति तां सुनिर्शूत' इति लक्षणात् भ्रयते समागमिष्यति तत मियोऽय्य प्रहरमात्रेण ! - एवमेव किमिति तिष्ठसि तत् साख सज्जय करणीयम्।। इति संस्कृतम् उपपति मत्यभिसर्ततु पस्थितां नायिकां निवा रयितुं सख्या इयमुक्तिः। अन्वयः स्पष्टः। अद्य न तु दिनान्तरे महरमात्रेण नतु विलम्वेन, एवमेत्र तदीयभोजनाधुपयोगिव्या पारराहित्येनैव करणीयं रन्घनादिकं सज्जय साधयेत्यर्थः । अ पकरणस्य प्रस्तावस्याभिसारसम्बन्धित्वरूपवैशिष्ठ्याव उपपति मत्यभिसर्त न योग्यमिति व्यज्यते। देशवैशिष्ट्यमुदाइरति- अन्यत्र यूयं कुसुमावचायं कुरुध्वमत्रास्मि करामि सख्य:। नाहं हि दूरं भ्रमितुं समर्था प्रसीदताऽयं रचितोऽस्ललिर्वः॥२०॥ अत्र विविक्तोऽयं देश इति पच्छन्नकामुसत्वया मिसार्यतामिति आइ्वस्तां प्रति कथाचित्निवेदते। इन्द्रवज्रा छन्दः 'स्थादिन्द्रवज्रा यदि तौ जगौ गः' इति लक्षणात्। हे सख्यः यूयमन्यत्र इतो दूरं कुसुमावचायम् हस्तादाने चेरस्तेये इति घञ्। कुसुमानां हस्तेनाSSदानं कुरु- छम्। अवचायशव्देनान्यत्र हस्तग्राह्यकुसुमवाहुल्यमिति मलो भनं व्यज्यते। अस्मीत्यहमर्थकमव्ययम्। अवाहमवचायं करीमि। हेतुमाह-नाहं हीति। हि यस्माद् दूरं भ्रमितुं सश्वरितुं न समर्था।

तृतीयोल्लास:। ९७

नसीदत मसना भवत । अयं वो युष्मभ्यमञ्जली रचितः मणामाअलि: कृतः। सर्वाभ्य एकोडश्ालरप्यसामथपादेन। अत्र

-मकामुकतपेषणमाश्वस्तां मत्ति व्यज्पते । यत्तु-काव्यप्दीपे गोविन्दमहामहोपाध्यायैरुंक्त- म्। 'पच्छन्नकामुको युष्माभिः प्रहेय इति मियसखीः पति वयज्यते' इति तन्न। वृत्तिविरोधाठ। रहस्यस्य वहुविषयत्वे- नानौचित्यापाताव्वेति ध्येयम् । कालवैशिष्टयमुदाहरति- गुरुअणपरवस पिअ!किंभणामितुह मदभाइणी हुअहम्। अक्ल पवासं वचचासे वच्च सअं जव्व सुणस करिजजं ।।२१।। अत्राऽद्य मधुसमये यदि व्रजस तदाऽ्हं तावत न भवामि तव तुन जानाभि गतिमिति व्यज्यते। गीतिछन्दः। 'आर्यामथमदलोक्तं यादे कथमपि लक्षणं भवेदुभयोः। दलयोः कृतयतिशोभां तां गीति गीतवान्सुज- द्रेशः' इनि लक्षणात्। गुरुजनपरवश मिय किंभणामि त्वां मन्दभागिनी खल्वहम। अद्य पवामं वजि व्रज खयमेन श्रोष्यमि करणीयम्। इति संस्कृतम्। अयमर्थः । गुरुर्जनमात्रं न तु विदग्धः स एंव वसन्ते प्रेषणात्परः शतुस्तस्य अधीनेति सम्बोधनविशेषणस्। तेनानिवार्यत्वम्। प्रियेत्यनेन दुःखौत्कव्यम /त्वां कि भणामि वदामि, परायत्ते निरर्थकत्वादित्तिभावः । मन्दभागिनी अल्प- भाग्या खल्पहम। कि मया क्रियते तत्राह-अद्येत्यादि। अद्य' मंकरणादसन्ते। गवासं व्रजसि, यत्र गवासिनो गृहमायान्ति।

९८ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशं।

व्रजति रोपोक्तिः। स्वयमत श्रष्यसि करणीयम्। मया. कर्तुमई मरणमिति यावत्। सुणसि इति भाकृतस्य श्रष्प- सीति पर्हित्य जानासीति संस्कृतं लिखितं श्रीवत्सलाञ्छन. भृतिभि: सर्वैस्तत्र बीजं न विद्य:।

नादिदानीं यदि व्रजसि तद्ाहं तावन् जीवामि तव तुन जानामि गतिमिति प्रियं मत्यतुरक्तया व्यज्यते । आदिग्रहणाचेष्टाद:। आदिग्रहणाचष्टालीलादेः। -तत्र चेष्टाया यथा- तत्र चेष्टावैशिष्टयमुदाहरति- द्वारोपान्तनिरन्तर मधि तथा सौन्दर्यसारश्रया परोल्लास्योरुयुग परस्परसमासकतं समासादितम।। आनीतं पुरतः शिरोंऽशुकमधःक्षिप्े चले लोचन वाचस्तत्र निवारितं प्रसरणं सङ्गोचिते दोर्लते॥२२॥ अत्र चेष्टया प्रछन्नकान्तविषय आकूनविशेषोध्यन्यते। शार्दुलविक्रीडितं छन्दः । लक्षणमुक्तम। मित्रम्पति नायक- स्थोक्तिरियम्। मयि द्वारस्योपान्ते समीपे निरन्तरे निर्व्यवधाने सृति तया नायिकया सौन्दर्यस्य साराणं श्रीः संपत्तिर्यत्र तथाभूतया, ऊरुयुंगं पोल्लास्य मसार्य, परस्परण समासक्तं संवद्धं समामादिनं स्थापितम्। अथवा भावे क्मसयः । तथाच समासादितं-प्रापितामित्यर्थः । तथा शिरः संवध्यंशुक पुरतो मुखोपरि आनीनम्। चले चपले लोचनेऽघःक्षिप्ते सञ्ञा- रिते। वाची वचनस्य तन्नानाविधं मसरणं सखीषु मवर्दनं

९९

निवारितम्। दोर्लते भुजलते सङ्कोचिते सक्कम्य मिथ:संयोजिते इत्पर्थ: ।

कूतविशेषो ध्वन्यते। आकृतश्र भावः। तत्र पथमार्द्वेन, स्पृष्ट- कमालिङ्गनम्। शिरोडशुकं पुरत आनीतमित्यनेन गूढ़मागच्छे- रिति। अधः क्षिप्ते चले लोचने, वाचस्तंत्र निवारितं प्रसरणम् इत्येताभ्यां सूर्यास्तिसमये कोलाहलरहिते काले समागन्तव्यमिति। संङ्कोचिते दोलते इत्यनेन पारितोषिक- मालिङ्गनं करोमीति व्यज्यते। स्पृष्टकालिङ्गनस्वरूपं तु असमागतयोः गीतिलिङ्गद्योतनार्थ- गालिङ्गनचतुष्टयम्। स्वृष्टकं विद्धकं उद्दृष्टकम् पीडितकमित्युप- करम्य 'संमुखागतायां मयोज्यायामन्यापदेशेन गच्छतो गात्रेण ात्रस्पर्शनं स्पृष्टकम्' इति वास्स्यायनसूत्रे दर्शितम्। दूर- स्थस्यैव मियस्य दूरात स्वाङ्गैः स्व्राङ्गान्येत मेलयित्वा स्पृष्टकना- 1 मालिङ्गनमिति बहव:। निराकाङ्क्षप्रतिपत्तये प्राप्तावसरतया च पुनः पुनरुदाहियते। वक्त्रादीनां मिथासयोगे छिकादि- भेदेन, अनेन क्रमेण लक्ष्यत्यङ्ग्ययाश्च व्यक्ञकत्व- सुदाहार्यम्। यद्यप्पेक्रवैवोदाहरणे भेदान्तराण्यपि सम्भवन्तीति तदे- चोदाहरणान्तरं सम्भवति,तथापि निःसन्देहव्युत्पचतये भाप्तावस. रतया च पुनः पुनरुदाहरणीयमित्याशयेन वृत्तिकृदाह-नि राकाङ्क इत्यादि। एवश्च मिलितेषु कस्य व्यअ्षकत्वमिति सन्देहे यत्र यस्य माधान्यं तत्र तस्य व्यञ्ञकत्वमन्येवामातुगुण्नमात्रमिति मतिपाद्नेन अइंपिटुलम् इत्पत्र पृथुलरूपनाच्य वत्तृबोद्ध

१०० सुधासागरसहि तंकाव्यप्रकाशे। व्यानां, गुरुअण इत्यत्र काकुतक्तृवोद्धव्यकालादानां वैशि- प्टथसङ्करेण द्वित्रांदाहरणेनैव निर्वाहो भवति किमेतावद्गिरिति न शङ्गनीयमिति निर्गलितोऽर्थ:। यन्वत्र श्रीवत्सलांछनभट्टाचारयैरुक्तम्। दयो: प्राधान्यं यथा-अइपिहुलमित्यत्र वक्तृबोद्धव्ययोः । त्रयाणां यथा-गुरु- अण इत्यत्र वक्तृबोद्धव्यकालानाम्। एवमन्यत्रेति। अत्ताएत्थे- स्युदाहरणन्तु न संमतमिति च। तत्माधान्यामाधान्यानुमन- विरहविलसितमित्यनादेयम्। न खलु वाग्देवतावतारोक्तौ वर्ण- मात्रेऽप्यनावश्यकत्वं भवति, कि पुनरेतावत्युदाहरणे इति विद्व द्व्िष्येयम्। पाधान्येन वक्तृबोद्धव्यादीनां मत्येकमेव न व्यञ्ञकत्वं किन्तु मिलितानामपीति द्रष्टव्यम्। तत्र माधान्येन द्वरयोव्यञ्जकत्वं यथा- - अत्ता एत्थ णिमज्जइ एत्थ अहं दिअसअं पलोएहि। मा पाहिअ रत्तिअंधअ सज्जाए मह णिमज्जाहसि ॥ इवभ्रूरत्र निमज्जति अन्राहं दिवसकं मलोकय। मा पथक रातयन्धक शय्यायामावयोर्निमङ्गयसि॥ इति संस्कृतम् । स्वयं दूत्या इयमुक्तिः। अयमर्थः । हे पथक रात्यन्धके- त्यनुकम्पायां कपत्ययः । दिवसकं निद्रायां कमत्ययः । दिव- सस्य समागमप्रतिकूलत्वाव। दिवसकं वर्त्तते तत मलोकय सम्य- गवलोकय। मदशां स्थलविशेषं च सम्यगवधारयेति। किश्च यद्यपि भवान् मदनशरासारदीर्यमाण उपेक्षितुं न युक्तस्तथापि किङ्करोपि पापो दिवसकोयम बलवत्पतिबं्धक इति भाव इति. च गूद़ाभिमायः। पाकते पुंनपुंसकयारेनियमः।

तृतीयाल्लांस:। १०१

शश्रूरत्र निमज्जति सवरपिति।जरत्तरत्वेन निःस्न्दं शेते न तु जाग्रदृपा तेन निःशङ्गमागच्छेति गूढ़ाभिनायों निमज्जतिपदेन। शश्रूपदेन तु मतिपत्रमात्रायां रात्रौ अन्धीभूतो मदाषायां पय्या्यां मा शयिष्ठा अपि तु निभृतानभृतमेतदपामिधान

ममोपभोग उचित इति व्य्यते। अत्र ततो भिन्नस्थले अहम्- अहेमव नान्पसहिता। अन्न स्वापबोधकपदानुकत्या निद्रारा- • हित्यं स्वस्य व्वन्यते । किश्च अत्राहमित्यनेन अत्रैवाहं नान्यतो गच्छामि, तदन्यो- न्यवदनावलोकनविनोदेन दिनन्तावदतिवाहयाव इति गूढा- शयः सूच्यते। आवयोः शय्पायां मा निगङ्धयसिमा पृत। महेत्या- वयोरित्यर्थे निपातः। स्वमात्रोपादाने रहस्यपकाशापत्तेः । पथि- कत्वेन श्रमाद्विस्मरणयोग्यतायाः रात्यन्धत्वेन स्वशय्यापतनस्प मसक्तिः, अन्यथाSपसक्तनिषेधे रहस्यभङ्गापत्तेरिति। अत्र सत्यपि पदानां व्यञ्जकत्वे तुल्यमाधान्येन विरहि-

थों निःशङ्ध मम शय्यायामागच्छेति व्यअ्यतीति द्विकशाधान्य- मर्थव्यञ्ञनामाधान्यं-च द्रष्टव्यम। एवं त्रिकादिभेदा: स्वयमन्र- गन्तव्या: ।

नन्वर्थमात्रव्यक्जकत्वे शद्धार्थयुगलरूपकाव्यस्प व्यञ्ञकत्वं न सिद्धमित्यत आह- शब्दप्रमाणवेद्योऽर्थो व्यनक्तर्थान्तरं यतः। अर्थस्य व्यञ्ञकत्वे तत् शब्दस्य सहकारिता ॥२३॥

१०२ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

शब्दति। नहि प्रमाणान्तरवेद्योरडर्थो व्यक्षकः। अर्थपाधान्येन व्यञ्ञकत्वे व्यअ्कोडर्य: स्त्रयं शब्दममाण वेद एव न तु प्रमाणान्तरगम्य: । तथाचार्यो व्यञ्ञने शब्द साहाय्यमपेक्षते। एवं शब्दाप्यर्थमपेक्षते-इति शब्दार्थयुगल रूपकाव्यस्य व्यञ्ञऋत्वं निर्वाधमिति भावः।

इति श्रीमत्पद्वाक्यप्रमाणपारावारीणदीचितभीम. सेनकृते काव्यप्रकाशविवरणे सुधासागरे डर्थ- व्यक्जकतानिर्षायस्तृतीय उल्लास:।

चतुर्थाल्लास:। १०३

अथ चतुर्ष उल्लास:।

यथ्यपि शंद्धार्थयोनिर्णये कृते दोषगुणालङ्गाराणं स्वरूपमभिधानीयम्, तथापि धर्मिणि प्रदर्शिते धर्माणां हेयोपादेयता ज्ञायन इति प्रथमं काव्यभेदान् आह- यदपि काव्यलक्षणं विभागं च विधाय लक्षणपदार्ये- पु विवेचनीयेषु विशेष्यपदार्थो शब्दार्थ विचारितौ इदानीं वि- शेषजपदार्थानां दोषगुणालक्काराणां निरूपणमुचितं न तु का- व्यभस्य ध्वन्यादेर्भेदानाम। तथापि धवन्यादेर्भेदेषु ज्ञातेषु दो पादीनां हेयोपादेयतथाऽवगमो भवति। तयोविशेषनिष्ठत्वात्। यथा श्षुर्तिकटुत्वं दोप: ध्वनिविशषे शृङ्धारादिध्वनौ हेयो रौ- द्रादिध्वनौ चित्रभेदे चाहेयः। एवं माधुर्यादिर्गुणः शृङ्गारादि- घ्वनावुपादेयः रौद्रादिध्वनौ त्वतुपादेय एव । अलङ्गारोऽपि यम- कादी रसादिध्वनावनुपादेय: चित्रभेदे तूपादेय एव। तथा च दोषादिनिरूपणोपयोगिषु काव्यवशेषमभेदेधु निरुप्यमाणेषु प्र- सङ्गादनुपयोगिनोऽपि निरूपणीया इत्युल्लामत्रयेण काव्यभेद- त्रयभेदो निरूपणीयः। तत्र पथमो ध्वनिभेद: ।तत्र तावत् ध्वनि- र्दिधा। अविवक्षितवाच्ो विवक्षितान्यपरवाच्यश्च। तत्र पद्यप्यि- घाया: माथम्यात्तन्मूलको विवक्षितान्यपरवाच्य एव प्रथमं निरूपायतुमुचितस्तथापि लक्षणामूलव्यञ्जनाया: पाद्गिरूपणात् पदाि: पशुननक्तीत्यव्रेव पवृत्तिकं क्रममुपादाय सूचीकटाहन्या- येन वा पंथममाद्यसुद्दिश्य विभजते । तदेतदाह वृत्तिकार :- यद्यपि शब्दार्थयोरित्यादि।धर्मिणि प्रदर्शित इत्पत्र सा- मस्त्येनेति भावः। काव्यभेदानित्यत्र काव्यपद ध्वनिकाव्यपरम्। अनभथा काव्यमभेदानित्युक्तं स्थात्।

सुधासागरसहिने काव्यप्रकाशे।

अतनिवक्षितवाच्यो यस्तत्र वाच्यं भवेदध्वनौ। अर्थान्तरे सङक्रंमितमत्यन्तं वा तिरस्कृतम्॥२४॥ लक्षणामूलगूढव्यञप्राधान्ये सत्येव अविधक्षिनं वाच्यं पत्र स 'ध्वनौ'-इत्पनुवादात् ध्वनिरितिज्ञेय:। तत्र च वाच्यं कचिदनुपयुज्यमानत्वादर्थान्तरे परिण- मितस्। वाच्यो वाच्यजात्यादिघर्माणां ध्मो। अविवक्षितो वाच्येन रूपेणान्वयवोधविषयतयाSनपेक्षितो यत्र सः। तत्र यद्प्यिव- क्षितमात्रस्य नाडयं विभाग: किन्तु तद्विशेषस्य धवनेः, नतु शः व्दात्तथाऽवगमः । तथापि यत्तदोरेकार्थपरामर्शकतया तत्र छव्र. नाविति तच्छन्दार्थस्य ध्वन्यभेदेन यच्छब्दार्थोऽपि ध्वनिरेव ल- भयते। अतएव जयपंचानना: पाहु :- अविवक्षितं वाच्यताव- चछेदकावच्छिननं यत्र ध्वनिर्जेयः । तत्र घ्वनौ वाच्यमर्थान्तरे स- ङमितमत्यन्ततिरस्कृतं च भवेदित्यन्त्रय इति। वस्तुतस्त्वविवक्षितवाच्येत्यत्र व्वनौ तात्पर्य ध्वनावित्यतु वादादेव गम्पते, अनुवादस्य पुरोवादतात्पर्यग्राहकत्वात्। अयं च ध्वनिभेदो लक्षणामूलगूढव्यडमाधान्ये सति स- मभवति। अनिवक्षितत्वं वाच्पस्यान्व्रयानुपपत्तेः । सा च वाच्य- स्यानुपयुक्ततवेन तदुपयोगिनि रूपान्तरे तात्पर्याद्वा स्व्रत एवा. न्वयायोग्यत्वाद्वा। अनुपयुक्तत्वमपि पुनरुक्तत्वाद्विशेपानाधायक- खमात्राद्ा। तत्रोभयत्रापि वाच्यमर्थान्रे उपयोगिनि लक्ष्पताय- छ्छेदके सङ्क्रमिनम् आश्रपत्वेन परिणमितो वाच्योप्यर्थो रुपा =तरे लक्ष्प्रने इत्यर्थः। द्वितीये तु वाच्यमत्यन्त तिरस्कृतम् न केनापि रूपेणाडन्वय-

तृतीयोल्लास:। १०५

प्रविष्टम्। तदेतत्सर्वमभिनेत्य वृत्तिकृदाह-लक्षणामूल इत्यादि। तत्राऽर्थान्तरसङ्क्रमितवाच्यं पुनरुक्तेर्षथा प्रदीपकारैः उदाहतम्- ताला जाअंति गुणा जाला दे सहिअएहिं घेप्पन्ति। रइकिरणाणुग्हिआई होन्ति कमलाइं कमलाइं॥ अन्र द्वितीयकमलशब्दः सौरभादिगुणयुक्तत्व रूपे लक्ष्ये सङ़- क्रमितवाच्य इति : नचैतत् प्रदषपकारोक्तमेवरेति शङ्कयम्। सप्रमो- ल्वासे कचिद्दोषोऽपि गुय इत्युपक्रम्य वागदेवतावतारैरेव

त।अन्रापि किं नोदाहृतमिति चेत् एकोदाहरणेन मकरणभेदेऽपि अर्थान्तरसङ्क्रमितवाच्यमेव व्यवहरणीयमिति सूचनायेत्यवेहि। तथापीदमेव कि नोदाहतमिति चेद अन्यत्राप्युपयुक्तत्वेनाऽसुरूप- त्वादित्यलं बहुना। यत्तु अत्र वैद्यनाथैः'ताला जाअन्ति' इत्यादि व्याख्यायोक्त- मू-काव्यप्रदीपगतामेदं पद्यमिति, तत्मामादिकम्। प्रकाशका रैरैवाऽग्रे लिखितत्वात्। प्रकृतग्रन्थाऽलिखितस्य व्याख्यानानौ- चित्याच्च। प्राकृते पद्यव्यवहारायावाच्चेति सुधीभिर्ध्येयम्। विशेषानाधायकत्वंमात्राद्यथा- त्वामस्मि वच्मि विद्ुषां समवायोऽत्र तिष्ठति॥ आरमीषां मतिमास्थाय स्थितिमत्र विधेहि तत्॥।२३। अन्र वचनादि उप्देशादिरूपतया परिणमति। अस्मीत्यहमर्थकमव्ययम्। यतोऽन विदुर्षा समवायस्तिष्ठति तत्कारणादातमीयां मतिमास्थायाऽत्र स्थितिं विधेहीति वाक्या- र्यस्य त्वामहंःवच्मीत्युपदेशक्रिया कर्मत्वेनाऽन्वयः।

१०६ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।'

अब्र त्वामित्यनुपयुक्तार्थम्, सम्योध्यतयैव युष्मद्र्यस्प वचनकर्मताऽवगतेरित्युपदेशाईत्वं लक्षयति । तत्र वाच्यार्थ: सङ्क्रमितः । उपदेशाईखवेनावश्योपदेश्यहिताहितत्वं व्यज्यते। एवमस्मीत्यनुपयुक्तार्थ वच्मीत्युत्तमपुरुषेणैवाऽस्मदर्थस्य तत्कर्सृ कत्वपरत्ययादित्यासत्वं लक्षयति। तत् वाच्यार्थः सङक्मितः । आप्तत्वेनाSल ङूघ नीयाइत्वं व्यज्यते। वच्मीत्यनुपयुक्तार्थम्, भनु- पादानेऽपि वचनक्रियापतीतेः । अत उपदेशत्वं लक्ष्यम्। तत्र वा- च्यार्थः सङक्रमितः।उपदेशत्वेन वचनस्याऽऽदरणीयता व्यञ्प- ते। विद्ृदघिष्ठानेनैव सभात्वाद्विद्वत्पदमनुपयुक्तमसाधार णज्ञानवद्त्वं लक्षयति। तन्र वाच्यार्थः सङ्क्रमितः । तेनाऽडयु परपराभो व्यज्यते। विद्वांसस्तिष्ठन्तीत्यनेनैव समुदायमतीतौ समवायपद- मेकवाक्यतापन्नसमुदायं लक्षयति। तत्र वाच्चार्थः सङ्क्रमितस्तेन परानभिभवनीयत्वं व्यज्यते। • अतएवोक्तं श्रीवत्सलाञ्छनभट्टाचाय्यै :- प्रत्यक्षावगतौ विदुषामित्यादेश्चानुपयुज्यमानतेति। तथाऽडतमीयाया एव मतिः सतरैंरास्थानादनुपयुक्त त्वेनात्मीयशब्देन पमाणपरिगृहीतत्वे लक्ष्य- माणे तद्वाच्यं सङक्रमितम। तेन परैरपतार्यत्वं व्यज्यते।स्थितिपदेन सावधानस्थितिर्लक्ष्यते। तत्र वाच्यं सङ्क्रमितम्। विपक्षच्छिद्रमे- क्षित्वं व्यङ्गयम्। एवञ्च लक्षणामूलगूढव्यङ्गयमाधान्यं द्रषटव्यम्। तदतत्सर्वमभिगरेस वृत्तिकृत आह-अन्न वचनाद्युपदेशादि इत्यादि। क्वचिदनुपपद्यमानतया अत्यन्तं तिरस्कृतम्।यथा- अत्यन्ततिरस्कृतम् शक्यस्य सर्वथाऽनन्वयित्वादन्वयाSम- ' तियोगित्वं तिरस्कारः। यथा- उपकृतं बहु तत्र किमुच्यते सुजनता भवता प्रथिता परम्॥

तृतीयोल्लास:। १०७

विद्धदीदृशमेव सदा सखे! सुखितमारस्व तनः शरदां शतम् ॥ २४ ॥ एतदू अपकारिणं प्रति विपरीतलक्षणया कश्ि- दक्ति। द्रुतविलम्धितं दृत्तम् । 'दुतविलम्बितमाह नभौ भरौ' इति लक्षणाव। अयमर्थ: । त्वया यद्धहु उपकृतं तत्र तद्विपये किसुच्यते किं वाच्यम्। बहुत्वाद्वक्तुं न शक्यमित्यर्थः । भवता परं केवलं सुजनता प्रथिता प्रकटिता। तथा च सौजन्ययुक्तएचैतावातुपकारो न तु प्रत्युपकारलाभाद्युपाधिपयुक्त इति भाव:। हे सखे ततः यस्मात्सुजनता मथिता सस्मादी- दशमेव सदा विदधव कुर्वन शरदां वर्षाणां शतं व्याप्य सुखित सुखयुक्तं यथास्यात्तथाSऽस्व्र तिष्ठेति सुख्योर्थः ।स च प्रकरणादिनोपकारिभावे पवाधितो विपरीतं लक्षयति। तद्यथा- उपकृतमकृतम्। सुजनता दुर्जनता। सखे शत्रो। सुखितं दुःखित- मिति। नचात्र वाच्यस्य कथश्चित्मवेशः । त्वयैवंमपकारेऽपि क्रियमाणे मयापि मियमेत्रोच्यत इति स्वसाधुत्वं व्यङ्गयम्, तवो- पकाराऽपकारविवेको नास्तीति वा। द्वितीय ध्वनिभेदं कारिकार्द्धाभ्यामुद्दिश्य विभजते- विवक्षितं चान्यपरं वाच्यं यत्रापरस्तु सः । अन्यपरं व्यङ्मानिष्ठम्। एष च- ध्वनिरिति पकरणाल्लभ्पते। अन्यपरं व्यङ्गयोपसर्जनी- भूतम्। तदेतदाह वृत्तिकार :- अन्यपरं व्यङ्ग्यनिष्ठम् ६- ति। अयं भेदोऽभिधामूलगूढव्यङ्यमाधान्ये सति द्रष्टव्य:। अथैनं-एषच इति विभजते।

१०८ सुधासागरसहिते काव्यपकाशे। 1

कोऽप्यलक्ष्यक्रमव्यङ्गयो लक्ष्व्यङ्गयकमःपर:॥२५॥ अलक्ष्पेति। न खल विभावानुभावव्यभिचारिण एव रसः, अपि तु रसस्तैः इत्यस्ति क्रमः, स तु लाघवान्न लक्ष्यते। कोडपीत्येक इत्यर्थः। अन्न सूचीकटाहन्यायमाश्रित्य लक्ष्यक्र- मव्यङ्गयस्य पुर्वमुद्देश: तस्पैकत्वाद्। द्वितीयस्य तु पञ्चदशभेदत्वात्, इति प्रदीपकारा: माहुः। तन्नाऽतिरमणीयम्। उभयोस्तुल्यक- क्षत्वे खल्वयं न्यायः पवर्तते। अत्र तु भावांडभावयोः पार्वापर्य- नियमाल्लक्ष्यक्रमस्यैव भाङ्निरूपणं प्राप्नोतीति। वयन्तु प्रतीम :- सर्वमेव व्यङ्गयं यद्यपि सुखदं तथापि रसस्प निरतिशयानन्दत्वेन माधान्यमाविष्कर्तुमलक्ष्यक्रमस्य भ्रागुपा- दानमिति। अलक्ष्योऽज्ञेयः क्रमो यस्य तथाभूतं व्यङ्गयं यत्र स तथोक्तः । नन्वक्रम इत्येवोच्यतां नत्वलक्ष्पक्रम इति शङ्गां निराकुर्वन् वृत्तिकृत अलक्ष्येति प्रतीकमादायाह -- न खल इत्यादि रसस्तैः इत्यादि च। अयमाशयः। अभिव्यज्यत इत्यध्याहार्यम्। तथाच तैः इत्यनेन हेतुत्वकथनात् व्यङ्गयव्यञ्जकयोः पौर्यापर्य- क्रमोऽस्ति स तु न लक्ष्यते कालसौक्ष्म्यात्। आस्वादने ऋटिति

कत्वमित्यलक्ष्यक्रम इत्युक्तं नाक्रम इति। एतदेवाऽभिश्रेत्य प्रदी- पकारैः उक्तम-विभावादय एव न रसः किन्तु रसस्तैर्निष्पद्यत इत्यस्ति विभावादिरसमतीत्यो: क्रमः स तुन लक्ष्यत इति क्रमस्याऽलक्ष्पत्वलक्ष्यत्वकृतं भेदद्वयमित्यर्थ इति। अलक्ष्यक्रमं विभजते- तन-

तृतीयाल्लास:। १०१

रसभावतदाभासभावशान्त्यादिरक्रमः। भिन्नो रसाद्यलङ्कारादलङ्कार्यतया स्थितः ॥ २६ ॥

लत्वानि । प्रधानतया यत्र स्थितो रसादिस्तत्राS लङ्कार्थ:, यथोदाहरिष्यते। अन्यत्र तु प्रधाने वाक्यार्थे यत्राऽङ्मूतो रसादिस्तत्र गुणाभूतव्यङ्गये रसवंत्प्रेय- ऊजस्विसमाहितादयोऽलङ्कारा। ते च गुणीभूतव्य- ङ्वयाभिधाने उदाहरिष्यन्ते। अत्र रसभावतदाभासशान्त्यादिरिति वक्तव्ये भावग्रहणं रसशान्त्यादिप्रतिषेधार्थ व्यभिचारिपरञ्च । तथाहि-रसस्य विभावादिजीविताऽवधित्वेन तदपगम एव शान्तिर्वेक्तव्या। न च तदतुपकृतो व्यञ्जनया प्रतिपाद्ते। नचाऽव्यक्तश्चमत्कुरुते इति रसशान्तिनोंक्ता। रसोदयस्तु रसाऽभिव्यक्तिपर्यचसन्न एव, तस्य नित्यत्वांत्। रससन्धिशवलते अप्यसम्भवदुक्तिके, रसानां चिगलित वेद्यान्तरत्वाद। नापि स्थायिनां विभावाद्यसंवलने रसः । तथा तेषाम- नभिव्यक्तेः। तत्संवलने रसतापर्यवसानेन विगाललितवेद्यान्तर- लवात्। अतएवोक्तं सारबोधिनीकारै :- अत्र भावशब्देन व्यभिचारिभाव पवोक्त इति वोध्यम्। रत्याख्यभावस्य शा- न्त्यादेरचर्वणीयत्वादिति। व्याख्यातच्वैतदभिपेत्य काव्य- प्रदीपकारै :- आदिशब्दात भावोदय भावसन्धि भावशबल- त्वानि। न चाऽडभासवद्रसस्य शान्त्यादयः कि नोक्ताः ।

सस्य निरतिशयस्य वैद्यान्तरसम्पर्कशून्यस्य तदभावात्।आभा-

११० सुभासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

श्रीवाग्देवतावतार आह-आदिग्रहणाङ्गाचोद्यभावस- न्धिभावशबलत्वानीति॥ नतु रसादयो रसवदलङ्गारासते गुणीभूताभिधानेऽभिषातु- महा न तु ध्वन्यभिधान इत्यत आह-भिन्न इति। तथा च रसादीनां यत्रापराङ्गता तत्र गृणीभूतव्यङ्गयत्वमन्यत्र प्रधान तथा ध्वनित्वमित्युभयन्नाऽभिधानमविरुद्धमिति भावः। उक्तव्व- पंधानेऽन्पत्र वाक्यार्थे यत्राउङ्गन्तु रसादय: । काव्ये तस्मिन्नलङ्कारो रसादिरिति मे मतिः ॥ इति। अतएव काव्यप्रदीपकारैर्व्याख्यातम्। यत्र पधानं रसादिस्तत्रध्वनिः यत्र त्वमधानं तन्राऽलङ्कार इति भाव इति। सदेतदाह वृत्तिकार :- प्रधानतया यत्रेत्यादि। तत्र रसस्वरूपमाह-

कारणान्यथ कार्याणि सहकारीणि यानि च । रत्यादेः स्थायिनो लोके तानि चेन्नाट्यकाव्ययोः ॥२७॥ विभावा अनुभावास्तत कथ्यन्ते व्यभिचारिणः । व्यक्त: स तैर्विभावाचैःस्थायी भाषो रसः स्मृनः ॥२८।। अयमर्थः। अथ शब्द:समुचचये। कारणानि-ममदेन्दूदयपवन वसन्तर्नुकुसुमसमीरणसुगन्वादीनि कारकोद्दीपकरूपाणि। कार्या- णि-'स्वेद: स्तम्भोऽय रोमाश्चः स्वरभङ्गोऽथ वेपथुः । वैवर्ण्यम- श्रुपलय इत्पष्टी सत्विका मताः' इति। वाङ्मनोबुद्धिशरीराSड रम्भरूपाणि च कटाक्षसुजाक्षेपादीनि। सहकारीणि-तेषु जनयित- व्येपूत्कण्ठादीनि। विभावा आलम्बनाद्दीपनरूपा:।चेत यदेत्य-

चतुर्थोल्लास: १११

र्थः। तत् तदेत्यर्थः । यद्यप्युद्दीपकस्य स्थायिनि च कारणत्वं क्रिन्तूत्पन्रे

तमाय एवेत्युद्दीपकत्वेऽपि कारकत्वोपचारात्तत्राऽपि विभावव्यव- हार:। विभावनादिसंज्ञा च विभावादिव्यापारयोगाद् । तदथा-वासनारूपतया स्थितान् रत्यादीन स्थायिनो विभाव- यन्ति रसास्वादाङकुरयोग्यतां नयन्तीति विभावा: अनुभावयन्ति च तानित्यतुभावा:। पोषकतया विशेषेणाऽभितः कार्ये स्थायिनं चारयन्ति विशेषेणाऽडभिसुख्येन चरन्ति वा व्यभिचारिण:। व्याख्यातं च सारबोधिनीकारैः-अथ विभावा, वहवो डर्था विभाव्यन्ते वागङ्गाऽभिनयाश्रिताः । अनेन, यस्मात्तेनाडयं विभाव: परिकीर्तित: । आळम्बनन्तु स रसो यमालम्ब्य प्रवर्चते। उद्ीप्यते रसो येन सचोदीपनलंज्ञक: । अथ चाडतुभावा:, स्थायिभावाननुभावयन्तः कटाक्षसजक्षेपादयो रसपोषका अनुभावा:। अतएव भरतः-'अनुभावो विकारस्तु भावसं- सूचनात्मक:' इति। सात्विका अप्यष्टौ स्तम्भादयोऽनुभावरूपा ए्वेति न पृथगुक्ता:। अथ व्यभिचारिण:, विशेषादाभिमुरुयेन चरन्ती व्यभिचारिण:। स्थायिन्धुन्मग्ननिर्मम्रा: कल्लोला इव वारिधौ।। वस्तुतो विभावनाऽनुभावनसश्चारणात्मकव्यापारत्रयत्व- मेव विभावादित्वम्। तेषां व्यापाराणां रत्यादेरीपत्पकाशः स्फुटतरपकाशः स्फुटतममकाशः फलमति। अतएचाडलौकिक.

११२ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

कारैः विभावनाऽनुभावनसश्चारणव्यापारवत्वं विभावाऽनुभाव सश्चाररिलक्षणं कटाक्षितमिति ध्येयम्। व्यक्त इति। व्यक्तिश्चवणेति पर्यायः।सा च विशेषणम। तथा च व्यक्तिविशिष्ट एव स्थायी रसः । नन्वन्तःकरणत्ति विशेषस्य रत्यादेरभिव्यक्तावेव कर्थं परमानन्दस्वरूपरसोद्वोध इति चेत् उच्यते। अयमभिसन्धिः। काव्ये हि विभावािभिर्व्यज्यते स्थायी। तस्यां चाभिव्यक्तावन्तःकरणवत्तिरूपायां चैतन्याऽSनन्दस्वरूप आत्माऽपि भासते। वेदान्तिनथे सर्वस्मिन्नेव्र ज्ञाने आत्म- भाननैयत्यात्। आत्मनो योगघटिताया आत्ममानसाम- ग्या:सत्वाद। सर्वस्यैत कल्पितत्वेन रङ्गे इदं रजतमित्यत्रेव

भानं विना प्रत्यक्षादीनां प्रामाण्याऽतुपपत्तेश्र। तथाहि-अज्ञातज्ञा- पकत्वं हि परामाण्यम्। अज्ञानविषयश्चाऽडतमैव तथा चाSडतमा चेत्र भासेत कथं तेरषा पामाण्यमिति। तथा च काव्यदर्शनश्रवणमहिन्ना उक्तयाऽभिव्यकत्या चैतन्यस्याऽऽनन्दाशे आवरणभङ्गोऽपि क्रि- यते। तथा च रत्याद्यवच्छिनं चैतन्यमानन्दांशे भगावरणतयाSड नन्दरूपतया प्रकाशमानं रस इति निर्गलितोऽर्य इति। आव- रणन्त्वज्ञानमेव। ज्ञानान्तरे त्वानन्दांशे आवरणभङ्गाभावाञ रसोहोध:। अतएव वक्ष्यति चर्व्यमाणतैकप्राण इति। चर्वणा- त्वानन्दांशाऽभिव्यक्ति:। न च कर्थ सैव ज्ञानान्तरे न भवतीति वाच्यम्। विभावादिज्ञानाभावाद। अतएव वक्ष्पति-विभा- वादिजीवितावधिरिति। अस्यां चाभिव्यक्तौ विभावादि सम्भेदोऽप्यावश्यकः। लिङ्गोपहितलिङ्गिकमानवदिति अतए

चतुषोल्लास:। ११३

वोक्तम्-'खाद: काव्यार्थसम्मेदो ब्रह्मानन्दंसमुद्धवः'इति पानकरसन्यायेन इत्पादि वस्पति च श्रीवागदेवतावतार: स्वयमपीति दिकू। पवञ्च स्थायी न रसः किन्तु व्रह्मैन। अन्यया न कार्य इत्यादि ग्रन्थविरोधादित्यादि मल पितमा त्रम नादेयम्। विशेषान्त- रमषि वक्ष्यामः । केचित विभावादिभिर्भाचनार्मा भवर्चिते सामाजिके पाल विषयेभ्यो व्याचे मनसि ज्ञानसुखात्मको -रत्यादि :- स्त्रयं

वदन्ति। ते पुनराळङ्गारिकसर्वस्वायितं श्रीवान्देवतावताराहतं रसस्य व्यङ्रयत्वं समुद्रपच्ये क्षिपन्तो चन्दनीया एव। स तैरिति। पस्य यानि कारणादीनि स वैस्तज्ातीयै रित्पर्थ: ।

स्थाधीति। विरुद्वैरविरुद्दैवा भावैरतिरस्कृतपवाहो भाव: स्थायी। यदुक्तम्-'विरुद्धा अविरुद्धा वा यं तिरोधातुमक्षमाः। आनन्दाऽङकुरकन्दोऽसौ भाव: स्थायिषदास्पदम्'। इति।

सर्थः। न च तस्याऽडश्ुविनाशित्हेन कर्थं स्थायित्वमिति वाच्यम्। वासनारूपतया सूक्ष्मरूपेणाऽतस्थानसम्भवादितति। अन्येऽप्याहु :- 'विरुद्धैरविरुद्वैरवा भावैविचिकित्ते न य। आत्मभावं नयत्यन्यान् स स्थायी लवणाकरः"इति। १५

११४ सुधासागरसंहिते काव्यप्रकाशे।

रसत्वं ये पपदन्ते प्रसिद्धा: स्थायिनोऽत्र ते । इति। भावत्वन्तु वर्णनायमपीभवनयोग्यव्यापारविषयत्वमिनि प्रतीय:। सूत्रे संमतिमाह- उक्तं हि भरतेन-'विभाषाऽनुभावव्यभिचारि

लनोद्यानादिभिरालम्बनोद्दीपनकारणैः रत्यादिको भावो जनितः । अनुभावैः कटाक्षभुजाक्षेपपभृतिभिः कायैः प्रतीतियोग्यः कृतः । व्यभिचारिभिनिर्वेदा· दिभिः सहकारिभिरुपचितो मुख्यया वृच्या रामादा- वनुकार्ये तद्रूपताऽनुसन्धानान्नर्तकेऽपि प्रतीयमानोरसः' इति भट्टलोल्टप्रभृतयः। एतदित्यादि-विवृण्वते-भटलोल्लट, श्रीशफुक, भट्टनायक, अभिनवगोपानसिप्तपादाश्चत्वारो भरत टीकाकारा इति सम्बन्धः। अन्नैव बोध्यम्। चतुर्णा क्रमेणोत्पत्ति

धानाश्चत्वारः पक्षास्तत्राSऽघं प्रदर्शयति-विभावैरित्यादि। स्थायिनां विभावेनोत्पाद्योत्पादकभावरूपादनुभावेन गम्यगमक- भावरूपात् व्यभिचारिणा पोष्यपोषकभावरूपात् सम्बन्धार्द्रसस्य निष्पत्तिरुत्पत्तिर्ज्प्तिः पुष्टिश्ेत्यर्थः। तथाहि-ललनादिभिरा- लम्वनविभावैः स्थायी रत्यादिको जनितः । उद्यानादिभिरुद्दी- पनविभावैरुद्दीपितः । अनुभावैः कटाक्षुजक्षेपणादिभिः प्रतीति- योग्य: कृतः। व्यभिचारिभिरुत्कण्ठादिभि: परिपोषिती रामादा-

चतुर्थोल्लास:। ११५

वनुकार्ये रसः। नटे तत्तुल्यरुपतानुसन्धानवशादारोप्यमाण: सामाजिकानां चमत्कारहेतुरिति भट्टलोल्लटानुयायिनामाशय:। अन्रेदं रहस्यम्। लौकिकसामग्रीतो रामादाघेव रसस्प निष्पन्तिः । साचैतन्मते त्रिविधा। विभावैरुत्पत्तिरतुभावैर्ईपति- व्र्यभिचारिभि: पुष्टिरित्येवं भेदात्। स रंसो नटादौ सादश्यातु- सन्धानवशात सामाजिकररोप्यमाणश्चमत्करोतीति। न, पुन- रिदं रमणीयम्। सामाजिकेषु तदभावे तत्र चमत्काराऽनुभव विरोधात। नच तजूज्ञानमेव चमत्कारहेतु। लौकिकशृङ्गारादि दर्शनेनाऽपि चमत्कारपसङ्गात्। नचाऽनुभावादिविज्ञानबलाSड यात आरोपस्तथा न तु साक्षात्कारमात्रमिति वाच्यम्। चन्दन सुखादौ वैपरीत्यदर्शनाद्। अन्यथैवोपपत्या तादृशकल्पनायां मानाभावाच। तदेतत्सर्वमभिमेत्य स्वरूपच्याक्रिययैवैततृपक्षं निराकृत्य द्वितािमनुमितिपक्ष दर्शयन् श्रीशङ्ककव्याख्यानमत्रतारयति- राम एवाऽयमित्यादिना। राम एवाऽयम् अथमेव राम इति, 'न रामोऽयम्' इत्योत्तरकालिके बाधे रामोऽपमिति, राम: स्थादा न वाऽ्यमिति, रामसटशाऽयामेति च सम्ड्मिथ्या संशयसादृशयप्रतीतिभ्यो विलक्षणया चित्रतुरगा- दिन्यायेन रामीऽवमिति प्रतिपच्या ग्राह्े नटे- सेयं ममाङ्गेषु सुधारसच्छटा सुपूरंक पूर्रशलाक्किका दशोः । मनोरथश्रीर्मैनस: शरीरिणी पराणेश्वरी लोचनगौचरं गता॥२॥

११६ सुधासागरसहिते काव्यपकाशे।

दैवादहमक तथा चपलाघतनेत्रया वियुक्तश्च। अविस्लत्रिलोलजलढ्: काल: समुप हगतश्राऽ्यम्॥।२३।।

नस्वकार्यप्रकटनेन च नटेनैव प्रकाशित: कारणकार्य- सहकारिमि: कृत्रिमैरपि" तथाऽनमिमन्यमानैर्निभा- चादिशब्दव्यपदेशयैः 'संयोगात्' गंम्यगमकभावरूपात् अनुमी यमानोऽि वस्तुसौनदर्यवलाद्रसनीयत्वेनाड्या- तुमी यमानविलक्षण: स्थायित्वेन सम्भाव्यमानो रत्या- दिर्भवस्तत्ाऽसननपि सामाजिकानां वासनया चर्व्य- माणो रस इति अीशङ्कुक:। अप भाव: । श्रीशङककमते स्थायिनो विभावादिभिसु- माध्यानुमापकभावरूपातसम्वन्याद्रसस्य निष्पत्तिरनुमितिरित्यर्थ:। तथा हि-नियमदिषया वीः सम्पखुद्धिः। यथा राप एवाड यमय मेव राम इत्ययो गाऽन्ययोगव्यवच्छे: चिपये। (१)अनन्तेरा- दती पूर्वमेव रोणाश्राछ्माविर्भावन गुरानक्षामासाद्य कृताSतिकषयि- नाडभ्यासन नटन(!) सेयमत्यादि। इन्द्रवंसाछन्दः।'स्यादिन्द्र (१) अन्रत्यो ग्रन्थ: सण्डित इव प्रतीयते। इयता ग्रन्येनाऽस्य परिधूतिर्ईश्यते। अनम्त रावतीणवि परीतपनातिमिथ्याप्रतीति:। यथा-न रामोऽ्यमित्यात्तरकालिके वाधे। उमयकोटयवल- मवनी प्रतीति: संशयथतीतिः।यथा-रामः स्याद्ा न वाड्यमिति संशयावषये। तुल्यादिपद् घटिता पतीति: सादश्य प्तीतिः। यथा-राम सदशोऽयमिति साश्यविषये। चित्रतुरगादिन्यायेन इत्यादि। यथा-चित्रे तुरगोऽयमिति पूर्वोंक्तपतीतिचतुष्टय वैलक्षण्येन पतीतिरूदेति तथा गमत्वप्रकारकपुरावत्तिमात्रविराष्यकमनीत्या विषयीकृते ने इति

चतुर्थोल्लास: 1 ११७

ईंशा तेतजैरसंयुता' इति लक्षणाद। अयमर्थः। सेयं माणेश्वरी नम मनसः सकाशाव लोचनंगोचरं गनेति सम्बन्धः। सा यदनुध्यानसन्तानेनैतावानू कालो गमितः। गोचरमिति भाव- प्धाननिदेशाद्गोचरत्वमित्यर्थः । पूर्व मनस्येवाऽडसीत अधुना वहिरपि दृष्टेत्यर्थः । कीदृशी अद्गेपु, नैकत्राउङ्गे-सुधारसस्पाड मृतसारस्य छटा वृष्टिः। परिरम्मेण सन्तापशान्त्या सौहित्योत्या; दनात! दशोरिति सप्तमीद्विवचनम्। शोभनः पूरो द्रवो यस्य तथाभृतस्य कर्पूरस्य शलाकरिका अअनतूलिका अतिशयिताSड नन्दहेतुत्वाद। शरीरिणी-मूर्तिमती। मनोरथस्य श्रीः संपत्तिः। केचित्तु मनसः शरीरिणी मनोनिर्मितशरीरंत्याहुः। परिरम्भस्य चरमत्वेऽपि प्ाधान्याव पागुपादानम् । भ्रान्तिमानलङ्गारः। इत्थं सम्भोगमुक्त्वा विमलम्भमाह-दैवादहमित्यादि। अद्या डहम। तथा-अनुभवैकवेद्यसमागमसुखया। चपले चञ्चले आयते दीर्घे च. नेत्रे यस्यास्तथाभृतया। आगमनसमये कातरदृष्टिदर्श- नात पुरःस्फूर्तिकत्वेन तन्मात्रमकर्षोक्तिः। वियुक्तश् अभूवमिति- शेष: । अविरला निचिडा: विलोला:सर्वदिकुसश्चारिणो जलदा यत्र एंक्म्भृतोऽयं हृश्यमानपकर्षः काल: समयः स एत कालो यम इति इलेषमूलाSमेदाऽध्यवसानम्। सम्यक् प्रतिदिनो- पचीयमान: उपागतश्च। पियनियोगाऽनियसंयोगयोरेककालता रूप: समुच्चयाऽलङ्कारः। इन्यादिवाक्यार्थानुसन्धानवलादालम्ब- नोदीपनव्यक्तौ तदनुगुणस्य रोमाश्चादेदर्शनीयस्याSडविर्भाव- नेन व्यञ्ञनीयस्योत्कण्डादेस्तत्कार्यमकटनेन च पकाशनाद्। अथ तैः कृत्रिमत्वंनाSतल्लिङ्वैरषि कृत्रिमत्वेनाऽज्ञानाद स्थायी रतादिरतुमीयते। सैव चानुमिता सा चमत्काररूपा चवर्णा। अतसया विषयाक्रियमाण: स्थायी रस इत्युच्यते। चर्वणा च

११८ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

सामाजिकानामिति तष्वेव रस इति व्यवहारः। अनुमानपयो- गश्नैव्म्1 रामोऽयं सीतावरिषयकरत्यादिमान् सीताद्यात्मकवि-

तन्नैवम, यथाऽहमिति। अस्मिन्कल्पे निरुक्ताऽनुमितिरूपा चवर्णा सामाजिकनिष्ठा चमत्कारकारिणी रस इति फलितम्। ननु साक्षात्कार एव स चमत्कारो नत्वनुमित्यादिरपि। अन्यथा सुखादावनुमीयमानेऽपि सा स्थात्। न स्याद वस्तुसौन्दर्यबलाद्रसनीयत्वेन निरतिशयसुखरूपतेवनेति याबद्। स्थायिनामन्यानुमेयवैलक्षण्याव: तथापि स्थायिनां नंटेडसच्वा- द्वाधावतारेऽनुमितिरेव कथ स्यादिति चेन। अभावनिश्वयाभा- वात् स्थायितया सम्भाव्यमानत्वादिति। एतदप्यहृदयग्राहि। यतः प्रत्यक्षमेव ज्ञानं सचमत्कारं नाऽनुमिसादिरि्ति लोकपसिद्धिमवधूयाऽन्यथा कल्पने-माना- भावः। सूत्रस्याऽन्यथैव योजनाऽसम्भवादित्याशयेनैतत्पक्षमपि पूर्वतदुपेक्ष्य तृतीयं भुक्तिपक्ष दर्शयन भट्टनायकमतं अवतार यति न ताटस्थ्येन इत्यादिना -- न ताटस्थ्येन नाऽऽत्मगतत्वेन रस: प्रतीयते नोत्प- द्यते नाभिव्यज्पते, अपि तु काव्ये नाट्ये चाभिधातो द्वितीयेन विभावादिसाधारणीकरणात्मना भावक त्वव्यापारेण भाव्यमानः स्थायी सत्वोद्रेकप्रकाशी SSनन्दमयसंविद्विश्रान्तिसतच्वेन भोगेन भुज्यते इति भट्टनायक: ।- अयमाशयः । भट्टनायकमते न तावनटगतत्वेन रामग- तत्वेन रस उत्पाद्यते। नचाऽ तुमीयते। न सामाजिकगतत्वेन व्यज्यते। आद्यपक्षयोरुक्त दोषात्। अन्यगतेनाडन्येवां चमत्कारा-

चतुर्थाल्लासः ११९

भावाच। अन्त्ये सिद्धस्यैव, व्यङ्गयत्वात्। रसस्याचाSसिद्धला- त् । सर्वेषामेवाभिव्यक्तिपसद्गाच्च। तस्माद्विभावादिभिः सं- योगाज्जोग्यभोजकभावसम्बन्धाद्रसस्य निष्पतिर्भुक्तिरिति सूत्रा- र्थः। नच भोगपक्षेऽपि दोषावकाशः। भोगस्याडलौकिकत्वाद्। तथाप्यन्यनिष्ठः स्थायी अन्यनिष्ठैरेव विभावादिभिः कथमन्ये- न भोक्तव्योऽतिपसङ्गादिति चेत् उच्यते- शब्दात्मन: काव्यस्य त्रयो व्यापाराः। अभिधा भावकत्वं भोजकत्वं च। तत्राऽभिधा निरन्तरसान्तरार्थनिष्ठत्वेन द्विया। भावकत्वं साधारणीकरणम्। तेन हि व्यापरेण विभावादयः स्थायी च साधारणीक्रियने। साधारणीकरणञ्वैतदेव यत् साता. दिविशेषाणां का मिनीत्वादिमामान्येनोपस्थितिः। स्थाय्यतुभावा- दीनां च सम्बन्धिविशेषाऽनवच्छिन्नत्वेन। अन्सव्यापारद्यं ना- Sडद्येपि। एवं काव्ये नास्ये द्वितीयव्यापारेण साधारणी कृनैविर्भा- वादिभिस्तृतीयव्यापारसाहित्येन तथाकृन एव स्थायी सुज्यते। भोगश्च सत्त्वगुणोद्रेकात्मकाशते य आनन्दस्तत्स्वरूपार्ऽनन्या

सच्वरजस्तमसां गुणानामुद्रेकेण क्रमात् सुखदुःखमाहाः पका- इयन्ते। उद्देकश्च स्व्रेतरानभिभूयाऽवस्थानमिति। तदपि न सम्यक्। एतादृशव्यापारटवयकल्पने- प्रमाणाभा-

चाऽभिव्यक्तिपक्ष एव पर्यवसानाद इत्याशयेनैतव पक्षमपि पूर्व- चदुपहस्य श्रीमत् इत्यनेनाSSलङ्कारिकत्वं स्व्राऽभिमतत्वर च सूचयन् गुपं नामाचार्यस्य प्रकाशयन्नंव चतुर्थ व्यक्तिपक्षं सिद्धा-

पमदादिभि: कारणादिभि: इत्यादिना-

१२० सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशं। लोके प्रमदादिभि: स्थाय्यनुमानेऽभ्वासपाटववर्ता काव्ये नाट्यं च तैरेव कारणत्वादिपरिहारेण वि

हाथेः ममैवेते शत्रोरेवैते तटस्थस्यैवेते, न ममैवेते न शत्रोरेवैते न तटस्थस्यैवेते इति सम्बन्धविशे- वस्वीकारपरिहार नियमाऽनध्यवसायात् साधारण्घेन मतीतैः । अभिव्यक्तः सामाजिकानां वासनात्मतया स्थितः स्थायी रत्यादिको नियतप्रमातृगतत्वेन स्थितोऽपि साधारणोपायबलात् तत्कालविगलित- परिमित प्रमातृभाववशोन्मिषितवेद्यान्तरसम्पर्कशून्या 5परिमितभावेन प्रमान्ना सकलसहृदयसंवादभाजा साधारण्घेन स्वाकार इवाडभिन्नोऽपि गोचरीकृतश्चव्य- माछतैकप्राणो विभावादिजीवितावधिः पानकरस- न्यायेन चर्व्यमाण: पुर इच परिस्फुरन् हृदयमिच प्रवि- शन् सरवाऽङ्गीणमिवाऽSलिङ्गन् अन्यत् सर्वभिव तिरो द्धत् ब्रह्मास्वादमिवाऽनुभावधन् अलौकिकचमत्का रकारी शृङ्गारादिको रस:। स च न कार्यः। विभावादिविनाशेऽपि तस्य स- स्थवपरसद्गात। नाऽपि ज्ञाप्थ:, सिद्धस्य तस्थाऽसम्भ. वातू अपि तु विभावादिभिर्व्यज्जितश्चवणीयः। कारकज्ञापकाभ्ामन्यत क दष्टमिति चेतु न क्वचि- तू दृष्टमित्यलौकिकसिद्ध भृषणमेतन्न दूषणम्। चर्व- णानिष्पन्या लस्य निष्पत्तिरुपचरितेति कार्योऽप्युच्य

चतुर्धोल्लास:। १२१

लिमितयोगिज्ञानवेद्यान्तर संस्पर्शरहितस्वात्ममात्रपर्य

संवेदनगोचर इति प्रत्येयोऽप्यभिधीयताम्। तद्राहकश्च न निर्विकल्पकं विभावादिपरामर्शप्रधान- त्वात्। नाऽपि सविकल्पकं चर्व्यमाणस्याSलौक्किकाSS- नन्दमयस्य स्वसंचेदनसिद्त्वात्। उभयाभावस्वरूपरय चौभयात्मकत्वमपि पूर्वव- लोकोत्तरनामेव गमयति न तु विरोधमिति श्रीमदा-

इदमत्र रहस्यमू। पुरा किल काचिद्वलभी पठतां बहूनां प्र-

सौबुद्धयान्मुखरत्वाच निखिलवालानां भयप्रदत्त्वेन वालवलभी- भुजङ् इति गुरुणा व्यपदिष्टः। सचाऽडचार्थतासुपगत इति सक- लरहस्याभिन्ः श्रीवादेवतावतारो गूढं तन्नामाऽभिन- वगोपानसीगुप्तपाद इति वैदग्ध्यमुखेनाऽभिव्यनक्तीति। अन एव मधुमत्यां रविभट्टाचार्यिरुक्तम। अभिनवपदेन ध्व निटीकारकर्त पुराणगुप्तपादलिख नविरोधोऽन्र न देय इति। भकृतग्रन्थस्पाऽयमाशयः। स्थायिनां विभावादिभि: सम

योगान्मिलनाद्रसस्य निप्पत्तिः। तथा हि-लोकें ममदादिका- रणादिमि: स्थायिनो रत्यादेरतुपानेऽ्रभ्यासेन यन पाटवं झटिति मवृत्तिस्तद्तां सामाजिकाना सूक्ष्मतवान्तास्थितो रत्यादि: स्थायी काव्ये नाव्ये च गुणालङ्कारयोगाचतुविधाभिनयेन च य-

१२२ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

नन्वेव येषा पूर्वरत्यादिर्नोत्पन्नस्तेपां तद्विरहिणां कि रसाउभिव्यक्तिर्नास्त्येव। कः सन्देहः। अतएव शृङ्गारिणामेत्र शृद्धारस्य निर्विण्णस्वभावानामेव शान्तस्याऽभिव्यक्तिरित्या- दनुभूयते। किश्च अपराऽपि स्वाभाविकी वासना सहकारिणी। यां विना शृद्धारिणामपि मीमांसकवैयाकरणानां न रसाऽभिव्य क्तिः। तदुक्तम्-'वासना चेन्न हेतुः स्यात्स स्थान्मीमासका- दिधु' इति। - ननु तथाऽप्पन्यनिष्ठैर्विभावादिभि: कथमन्यानिप्वुस्य स्था- यिनोऽभिव्यक्तिः। उच्यते। ममैवैने शत्रोरेवैते तटस्थस्पैवैते इति सम्बन्धिविशेषस्व्राकिारनियमस्य न ममैरैते न शत्रोरेवैते न तटस्यवैते इति सम्बन्धिविशषपरिहारनियमस्य चाज्ञाना ते्षां साधारण्येन भतीते:। 'अन्नेदमवधेयम्। आत्मा पियः शतुर्द्रेष्यः उभयाऽन्यस्तट- स्थ इति वर्णनीयस्य नैविध्यात्रिविधोपादानम । मित्रस्पाऽSतम पक्षे निक्षेपान्ाधिक्यमिति। साधारण्येन प्रतीतिश्च न सर्वस- म्बन्धितया प्रतीति:। किन्तु सम्बन्धिविशेषायतेनाSपतीतौ भतीि:। यद्वा-अमुकस्यवेत्यवधारणं विनाऽमुकस्थेत्येवं मती- तिः। अतएवोक्तं ममैवैते इति। नियमानध्यवसायादिति।

दते। एवश्च वाक्यार्थवोधे सम्बन्धिविषयत्व्राऽनुभवोऽपि न विरुध्यते। संसर्गबोधे सम्बन्धी न विषय: किन्तु पदार्थस्मर-

ननु तथापि सातात्वादिज्ञाने कथ साधारण्यं कथश्चाऽडरा- . ध्यत्वज्ञाने सामाजिकनिश्ठरत्युद्बोध इति चेत्। मैवव। परिह-

चतुर्धोल्लास:। १२३

तजनकतनयात्वादिविशेपा: कामिनीमातरूपा: शव्देनाऽभिंन- येन वा-मतीयमाता विभावादितां पाप्नुवन्ति। अयं विशेषप- रित्यागो वाक्यार्थबोधकाले ततो रसोद्वांध इति। नन्वेवं विभावादीनां साधारण्यं चिनाऽभिव्यअ्ञकत्वव्या: घातादस्तु साधारण्यम्। स्थायिनस्तु तत्कर्थं स्यात, तस्य त- तदात्मनिष्ठत्वात्। यद्यप्यसाधारण्येपि तस्य न रसपती- तिविरोधस्तथापि तदशे सहृदयहृदयसंवादो न स्याद्। स- एव चाडलाकिकतादशचमत्कारस्वीकार कारणमिति। उच्यते-

स्थायिनां प्रमातृविशेषनिष्ठत्वलक्षणायाः परिमितममातृता- या यद्विगलनमज्ञानं तद्वशेनोन्मिषितो वेद्यान्तरसम्पर्कशून्योS- परिमितो भावो यस्य तेन प्रमात्रा सकलसहृदयहृदयसंव्रांदका- रिणा ममातृविशेषसस्वन्धाडग्रहरुपेण साधारण्येन स्थायी च- व्यते। रत्यादे: साधारण्येन ग्रहश्चन्न स्यानदा स्वगतत्वेन स- ताद्यालम्बनंकरत्यादिम्तीतौ सभ्यानां व्रीडाSडतक्कादि: स्याद। अपरगतत्वे Sरस्यनापात इति ध्येयम् । अतएव देवनाथतर्कपश्चाननैर्व्याख्यातम्-ननु 'गून्पं- वासगृहम्' इत्यादौ अस्तु तथा। यत्र तु रामसीतादय: स्वरपदो- पात्तास्तत्र पदार्थतावच्छदकं विना कथ पतीतिरिति चेत् सत्य- मू। पथमं शक्तिलक्षणाजन्यवोधे विशेष्यैत पतीतिः। उत्तर- कालं तु समासोत्त्यलङ्गारमहिम्ना नायकनायक्कासामान्यवि- पयटृत्तान्तानां व्यञ्ञनया, शन्दादुपस्थिता सामाजिकाना स्वस्व- विषयकरत्यादौ स्व्रचर्वणम्। अन्यथा काव्यादितः साधारण्येन त्रिहिताऽविहितन्युत्पत्तिर्न स्याद। ततश् रामादिष्वपि तत्ताद्विशे- पमपहाय धीरोदात्तादिसामान्याऽवभासो ने विरुद्धः। सवश्च

१२४ सुभासागरसहिते काव्यपफाशे।

काव्यनाट्यादौ यावदरय राम इर्य सतित्यांदिवुद्धिस्तावन्न चम- त्कारोऽनौचित्यात्। यदा तु सामान्यतो भानं तदा स इति स- र्वाऽतुभवसिद्धमिति। काव्यश्रवणादिदशार्या स्वपरादिविभाग एव नास्ति अ. न्यथा त्रीडाSडनङ्कादिमसङ्गात। अतएन तद्दशायामद्वैतभानमिति · वेदान्तिनः भाहु:। जयरामन्यायपञ्चानना अषि व्याचरूयु: । नतु शब्दा द्विभावादानां ज्ञानम्, अथ रत्यादरित्यत्र न विवाद: । परन्तु लोकविलक्षणाद्रत्यादिज्ञानाल्लोकविलक्षण: प्रवलाSनन्दी जायते स एव रसोऽस्तु। रक्षस्य जन्यत्वे भरतसूत्रे संयोगादिति पश्चम्या जनकत्वरूपमुख्यताऽपीति चेव न। रसपतीतौ नियमतो विभावादिविषयकत्वमातुभविकम। तच्च रसस्य जन्यसुखरूप- त्वेन सम्भवति। तथा हि-शव्दाद्विभावादेर्य्नमथ रत्यादेस्ततः सुखोत्पत्तिस्थास्याऽनुभव इति व्यवधानात्। सदुक्तम्-वि- भावािज्ञानाऽभावेषि तज्ज्ञानपसङ्गादिति। नच विभावादि- ज्ञानाऽधीनसमूहविषयकरत्यादिवोघसयोपनायकस्प सुखोत्पत्ति- काले सच्वात्तत्साक्षात्कारे विभावािभानमविरुद्धमिति वाच्प- म्। सुखसाक्षानकारसामग्या इतरज्ञानविरोधित्वंन तदयोगा- दिति भाव इति। ननु चर्वणाविशिष्टः स्थायीा रस इत्युच्यते । चर्वणया च स्थायी विपयीक्रियतां न तु सुखात्मक आत्मेति न रसस्य व्य- क्तिरिति चेव न। स्वप्रकाशनये स्वपकारवदभिन्नस्याSडतमनो विषयाकरणात्। स्वस्य ज्ञानस्याऽडकारो विषय अभिन्नो ज्ञानस्वरूपात् यथा। एनमन्त:करणवच्छिन्स्य चैतन्यस्य प्र-

चतुर्थोल्लास:। १२५

न्न इति भावः। अभिव्यक्तिविशिष्टश्व रत्यादि: स्थायी चर्व्य- माणतैकमाणतया चर्वणानाशे विनष्टो रस इति प्तीतिविषयो, विभावादिजीविताऽवधित्वेनानित्यचर्वणः, जीवितस्य चर्वणा- या विभावादिरेवाऽवधिः। परिहृतविशेषाः सीतारामादयो विभावनापन्ना यावत्तावदेव स्वविषयस्थािव्यक्तिरूपां चर्वर्णा- कुर्वन्ति । विशेषज्ञानादिना तन्निवृत्तौ चर्वणानिव्टत्तिरिति भा- वः। एवं सत्यपि विभावादिज्ञाने वलवत्तरविषयव्यासङ्गादपि चर्वणानिवृत्तिरिनि बोध्यम्। पुर इन परिस्फुरन्हृद्यमिन पविः

नुभांचयन्नतएवाSलौकिक चमत्कारकारी शृङ्गारादिको रस इत्युच्यते। अत्रैदं रहस्यम्। चतुर्वर्गपदं सेवनात् इति पकृतग्रन्थस्य मोक्षोपायरूपत्वमुक्तम्। गतिपादितश्न इदमुत्तममतिशयि 1.

नि इति सूत्रव्याख्याऽवसरेऽस्माभि :- । तदत्र श्रीवारद्रेवताव-

सति तादृशेऽधिकारिणि सति च तादशसामग्रीसमवधाने सद्ठ

व्यञ्ञनयैव भवतीति ध्वनितम्। ब्रह्मैव रस इति तु पलपितमा त्रम्। मुक्तिदशायां ब्रह्ममात्रं प्रकाशते। रसे तु विभावादिस न्दंशोऽपीति भेदेन ब्रह्माऽडनन्दमिवेति दष्टान्तदार्टान्तिकभाव स्य दर्शितत्वात। एवश्च व्यञ्ञनाया अलौकिकत्वादवाग्गोचर. त्वमपि ब्रह्मणो निर्वाधमिति। प्रंकृतमनुसरामः। नन्वेवं स्थायितिभावादिसमूहालम्बना- तिमिका रसस्य पतीतिरिति पर्यचसन्नम्। तच् न युक्तम्। विभा घादीनां पार्थक्यन प्रतीतिमसङ्गात् । घटपटािति' समूहालम्ब

सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे। नवदिति चेत् न। पानकरसन्यायेन चर्वणात्। यथा पानके कर्पूराधंशो न पार्थक्येनाऽनुभूयत तथाऽत्रापि विभावादंज:।

ननु विभावादीनां परामर्शस्याऽन्वयव्यतिरेकाद तत्का- य एव रसः कि नोच्यत इति चेद न । विभावादिपरामर्शस्प कारणत्वं यदि स्यान्तदा निमित्तकारणत्वमेव, समवाय्यसमवायि- कारणत्वाऽसम्भवात्। न च सन्नाशस्य कार्यनाशकता हष्टा। तथा च विभावादिज्ञाननाशे रसमतीति: स्यात्। नचन्रम्। विभावादौ भासमान एव रत्युद्धोघस्य रसत्वाऽभ्युपगमाद्। ननु द्वित्वादि- रूपकार्याणामपेक्षाबुद्धिरूपनिमित्तकार णनाशनाइयत्वं दश्यते इ. ति चेव, मैवसू। द्वित्वादीनान्तथात्वाऽनभ्युपगमाद्। तथा हि- द्वित्वादेजातित्वाङ्गीकारात्तत्र निमित्तकारणनाशनाश्यत्वं नास्ति। किन्तु द्वित्वमपेक्षाबुद्धिव्यङ्गयं न तु तत्कार्यमित्यपेक्षाविगमे द्वि त्वादिकं न मनीयते। यावब्यञ्षकं व्यङ्गयोपलस्भात्। चन्दना दिस्पर्शजन्यसुखादिन्यायो भविष्यतीति चेत् न। न हि तन्र स्पर्शा भावेन सुखं विनाशपते। किन्तु तदभावे कारणाभावात कार्य नो- त्पद्त। उत्पन्नस्य सुखस्य तहि कथ विनाश इति चेत्, विरोधि- गुणान्तरात्। अन्राऽपि तथैवाडस्त्विति चेत् न । रसस्य वेद्यान्त रसम्पर्कशून्यतया ज्ञानान्तरादेस्तत्कलेडभावात्। नन्व्रेष दोषो व्यक्तावपि समान इति चेव, न समान: । व्यक्तेलोको त्तरतय। दोपाऽसंस्पर्शाद। किश्च चर्वणाविशिष्टः स्थायी रसः। न च काव्याद्युपस्था प्यो विभावादिविशिष्टे हेतुः । तह्यस्तु ज्ञाप्य इति चेत न । विभा- वादिपरामर्श चिना तत्मिद्धेरभावात्। अयमाशयः : लोके पूर्व सिद्धा एव घटादय: पदीपादिभिर्व्यज्यन्ते। नचैवं रसे ।. यतो

चतुर्थाल्ास: १२७ वरिभावादिज्ञानजनिताऽभिव्यक्तिविपर्यीभूनस्य रसादे: रसतरं, स कथ विभावादिव्याप्य इति। श्रीवत्सलाञ्छनभह्टाचायैरपि व्याख्यातम । रसस्य चै- तन्पस्वरूपस्य स्वपकाशत्वन ममाणान्तरसिद्धत्वं नास्तीति प- माणान्तरसिद्धे घटादावेव ज्ञाप्यत्वं न तु स्वमकाशे रसे इति भाव इति। माश्चस्तु ज्ञाप्य: फलव्याप्य: । भग्नाSSवरणचित्सम्बन्धि- तवरुपफलव्याप्यत्वं घटादवेत न तु किचित्स्व्ररूपे रसे। स्वस्मि- नस्वसम्वन्धाभावादित्याहु:। नचैकैव सामग्री निष्पादिका ज्ञापिका चेति सम्भवति।

तज्ध्ाप्यत्वं न निषेधामः। किन्तु विभावादभिर्व्यजितश्वर्व-

ः। रसस्य व्यङ्गयत्वा्रअ्षकत्वमेवान पश्चम्पर्थ इति वोध्यम्। कारकज्ञापकाभ्यामन्मो हेतुने लोकसिद्ध इनि चेत्, अलौकिकत्व- सिद्धेर्भूषणमेतन्न दृषणम्। अलौकिक कार्यहेतावलौकिकत्वस्योचि तत्वाद। कर्थ तहिं विभावादिभिरुत्पन्नो रसो ज्ञयो रस इत्यादि- व्यवहार इति चेत्, आद्यस्तावच्चर्वणोत्पत्या तन्रोत्पत्युपचाराव। द्वितीयोऽपि गुणालङ्काराद्यसंभिन्नरसादिविषया या लौकि- की पमितिः । यच्चाSपरिपक्योगेनां यु्जानपदवाच्यानां जग- न्वेदविपयकत्व्रशालि विज्ञानम्। यच परिपक्योगिनां युक्तपदा- डपिधेयाना वाह्यार्थसंस्पशरहितं स्वात्ममात्रविषयं संवेदनं तेभ्यो गुणाडलङ्कारयुक्तरसादिमात्रविषयतया विलक्षणं यत्संवदनं तद्गो- चरतयेति मन्तव्यस्। -अन्रेदं वोध्यम्। द्विविधा: खलु योगिनो भवन्ति। युआना

१२८ सुधासागरसहित काव्यपकाश ।

युक्ताश्च। तत्र युआनयोगिनां समाधिसच्वे योगजधर्मप्रत्यासच्यां भेदविषयकमतीताऽनागतसर्वविषयकं ज्ञानं समाधे: काचित्कत या परिमितं कादाचित्कम। युक्तयोगिनां तृच्छिन्नसवास्ना म ्पा ज्ञानतया स्वात्ममात्रविषयकं समाधिदार्ढ्यात्परिमितेतरदिति। न केवलमसच्वादज्ञाप्यो रसः। किनत्व तोपि यतस्तद्राइकं न निर्विकल्पकम् विभावादिपरामर्शस्य निर्विकल्पकजननाSयोग्य त्वात। निर्विकल्पकस्य ज्ञानान्तरसोपक्षत्वाभावादिति-भाव:। नाऽपि स्वभिन्नसविकल्पकम्। चर्व्यमाणस्याSलौकिकानन्दस्य तस्य स्व्रसंवेदनमात्रसिद्धत्वात्। स्वमकाशत्वादिति भाव। । त्व- न्तु स्वव्यवहारसंविदन्तरानपेक्षत्वम्। ननु तहि कथं वृत्तिव्याप्यत्व. मिति चेद आवरणभङ्गार्थमित्यवेहि। एवश्र तत्त्रमसीत्यत्रेव स म्वन्धाSग्राहिण्यपि दृत्तिरावरणभञ्जिकेति। वस्तुतस्तत्रापि अलौ किकवृत्या व्यञ्ञनपैव ब्रह्मवोध: न खलु व्यस्तनातिरिक्तत्तेराव रणभञ्जकत्वं क्चिदनुभूतमिति सुधीभिन विस्मर्तव्यम्।किश्च च चणादशायां ज्ञानान्तराभावः।अय घट इत्यादिव्यवसाये यथा स्व भिन्नाऽनुव्यवसायविषयता तथा न चर्वणादशायां, चर्वणानन्तर हि चर्वणाया एवोत्पादो न तु मानसज्ञानस्य। व्याञ्जनिकमांम मा वलवच्वाद्। चर्वणायाश्च व्यड्घत्वात् स्वाऽभिन्नसविकल्पक विषयत्वेन ज्ञाप्यत्वमिष्टमेव। सारबोधिनीकारास्तु विकल्पो विशिष्टज्ञानम्। धर्मिग्राहं कमानेन समूहालम्नतवन सिद्धस्य रसाऽववोधस्य विभावादितरि षयाणां परस्परसम्बन्धाSग्रहान्न सविककल्पत्वमित्यर्य इत्पाहुः। नतु निर्विकल्पस्वभिन्नसविकल्पयोरन्यतर विषयत्वाभावोड परविषयत्वपर्यचसनः। तथा चैकविषयत्वाभावेऽपरविषयत्वमंस क्तिरित्युभयत्वाभावे उभयविषयत्वं प्रसज्येतेति चेन्। एवं हुभ

टिश्ालितया लोकोत्तरं चमत्कारमेवाऽवगमयति न पुनर्वि- विरोधमिति। अगंमाशयः । याभ्यां हेतुभ्यामुभयाभावरूपत्वं ताभ्यामेव क्रमेण सविकल्पकत्वं निर्विकल्पकत्वं च। तथा च कश्चिद्धर्म पुरस्कृत्योभपाऽभावरूपत्वमुभयरूपत्वं चेति। अतएव जय-

वादेर्विभावत्वादिना भानातदशे सविकल्पकत्वम। अनावृतचैत- न्यश्य स्वरूपतो भानातदंशे निर्विकल्पकत्वमिष्टमेवेति भाव इति। एवश्च काव्योपनिवन्धमहिम्ना परिहृतसीतात्वादिविशेषैः साधारण्येन मततिर्विभावादिभिर्व्यकितं वर्णनीयसांधारण्येन मृही तसामाजिकरत्याववच्छिन्नमानन्दांडे भग्नावररणमानन्द- रूपतया भकाशमानं समृहलम्वनोपनीतविभावादिसमूहिष- यकमात्मचैतन्यं रस इति निष्कृष्टा्य:। तत्र सीतादीनां सा- धारण्यग्रहं बिना न कदाचिदृपि विभावादित्वम्। तथा रसादि- मावस्याऽपि साधारण्यग्रहं बिना रत्युद्वोघस्य स्वमेऽरपि न रस- स्वमिति च न विस्मर्त्तव्यम्। अपि च ततत्वमस्यादिवाक्यावच्छेदेनाऽर्थेन च विभावा- दिव्यापारमाहम्ना रसाभिव्यक्ति: साक्षात्काररूपैव जायते। तेन रससाक्षात्कार इति व्यवहार:। 'यत्साक्षादपरोक्षाद् ब्रह्म' इति श्रुतेः। चैतन्यांडश साक्षान्वाच । रसस्य व्यड्यत्वव्यवहारश्ष

६७

१३० सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

इदं त्ववघेयम्। परमकारुणिकश्रीवाग्देवतायतारै रत्र लोको त्तररसनिरूपणमिषेणाSरूपसरुपं मकाशाऽपकाशं सक- लमत्येयमत्यायनक्षमं सर्वस्थमपि दुर्जेयं लोकलीलाललितमप्य- लौकिकं सगुणमप्यगुणं 'नेह नानास्ति किश्चन''आत्मा वै श्रोतव्पो मन्तव्यः' 'एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म' ततत्वमस्यादिश्ुत्युपस्थापितमप्य- वाच्यं सचचिदानन्दब्रह्मादिपदव्यपदिष्ठमप्यदृष्टं मत्यक्षादिपमाणा- डवेद्यमपि प्रामाणिकं सदसद्विलक्षणं वस्तु ताहशवैदग्धयोपोद्धलिते- व्यअ्नैकवेद्यमिति ध्वनितमिति। प्रकृतमनुसराम :- व्याघरादयो विभावा भयानकस्येव वीरादुभुतरौद्रा णाम, अश्रुपाताद्योऽलुभावा: शुङ्गारस्येव करुणभया- नकयो:, चिन्तादयो व्यभिचारिण: शुद्गारस्येव वीर- करुणभयानकानामिति पृथगनैकान्तिकत्वात् सुत्रे मि- लिता: निर्दिष्टा:।

वियद लिम लिनास्वुगर्भमेघं मधुकरकोकिल कूजितैर्दिशां श्रीः॥

प्रणतिपरे दधिते प्रसीद सुग्धे॥२७॥

इत्यादौ- परिमृदितमृणालीम्लानमङ्गं प्रवृत्ति: कथमपि परिवारप्रार्थनाभि: क्रियासु।। कलयति च हिमांशोर्निष्कलक्कस्य लक्ष्मी- मभिनवकरिदृन्तच्छेदकान्तः कपोलः ॥। २८।।

चतुर्धोल्लास:। १३१

इत्यादी- दूरादुत्सुकमागते विवलितं सम्भाषिणि स्फारितं संश्लिष्यत्यरुण गृहीतवसने किश्चांश्चितचूलतम्।। मानिन्याश्चरणानतिव्यतिकरे बाष्पाम्वुपूर्णेक्षणं चक्षुर्जातमहो प्रपश्नचतुरं जातागसि प्रेयसि॥२९॥। इत्यादौ च-

षैकोपासूयाप्रसादानां च व्याभिचारिणां केवलानाम न्न स्थितिः, तथाप्येतेषामसाधारणत्वमित्यन्यतमद्- याक्षेपकत्वे सति नानैकान्तिकत्वमिति। ननु विभावादयो मिलिता: किमिति व्यअ्ञकतेवन निर्दिष्टा: एकैकस्य व्यअकत्वे व्यभिचारात्। अथैककस्मादन्यट्वयाSक्षे- पात्तत्राप्यस्त्येव रसव्यक्तिरित्यव्यभिचार इति चेत्, न I व्याघ्रादयो हि विभावा भयानकस्यैव रौद्रादुतवीराणाम्। अश्रुपातादयोऽतु- भावा: शृङ्रारस्येव करुणभयानकयोः । चिन्तादयो व्यभिचारि-

यमात्। एते व्याघादयो भीरूणां भयमित्र वीराणासुत्साहम- पूर्वदार्शिनां विस्मयं व्यापादितबन्धूना क्रोष जनयन्ति। पवमतु- भावसश्चारिणोरप्यनैयत्यमिति भाव:। नन्वेवं मिलितस्यैव व्यअ्कत्वे एकैकोपस्थितौ रसव्यक्ति- र्ने स्पात्। दशयते चाडसौ। यथा वियदलीत्यादौ। पुष्पिता- ग्रा छन्दः । अयुजि नयुगरेफतो यकारो युजि च नजौ जरगाश्च पुष्पितग्रेति लक्षणात्। मानवतीम्प्रति सख्या इयमुक्ति:। अयमर्थः । हे सुग्धे-मानभङ्गावयम्भावे द्यितपणामोपेक्षण-

१३२ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

द्विवेकरहिते। प्रणतिपरे-मुहुः प्रणामशालिनि। दयिते इति विष- यसप्षमी श्ेमपात्रे नतु स्वाभिमात्रे। पसीद-तद्विषयं प्रसाद कुरु। मानभङ्गसामग्रीमाह-वियदित्यादि। वियदाकाशम्। अलयो भ्रमराः तद्न्मलिना अत्यन्तकृष्णाश्च ते डम्बु गर्भे येषां तथाभूता- मेघा यत्र तादशं द्रष्टुमशक्यमिति भावः। अस्वीति शेपः सर्वत्र वोध्यः। अम्बुगर्भत्वेन द्ष्टत्वात्स्यैर्य व्यज्यते । मधुकरकोकि- लयो: सहितयो: कूजितैर्दिशां श्रीः शोभा। वर्षायां कोकिलकू जिताभावेऽपि सुग्धार्या भयप्रदर्शनार्थे सरषा: मतारणोक्तिरि- यमिति केचित। मधुकरा एव कोकिला इति रूपकम्। तथा. च यथा वसन्ते कोकिला: कान्तिहतवः तथेदानी मधुकरा इति भावः। यद्वा कचन केचन कोकिला: भावृष्यपि मादन्तीति यथा श्रुतमेव सम्यगिति चण्डीदासादय: । धरण: भूमि:। अभिनवा नूनना अङ्करा एवाड्गे उत्सक्के टूडा पाषाणदारका: मर्ममेदित्वाद् पाषाणपायकठिनमानभ- अकत्वाद्वा यस्यां सा तादृशी। अभिनवा: अङ्गुरा यत्र एवंविधोऽङ्कोमध्यो यस्य स तथाभृ- तष्टङ्क: पाषाणपायकाठनस्थानं यस्पां सेति चक्रवर्त्तिभट्टाचा या: आहुः। अभिनवाङ्कुरा अङ्कश्चिह्ं यत्र तथाविघष्टङ्ग: पाषाणपायदे शो यत्रेति गोषिन्दमहामहोपाध्याया:।

भावात् प्रणतिपरे मेयसि दृष्टिपातं कुर्विति भाव: । इत्यादी। कामिनीगताया रतेरालम्वनोद्दीपनविभावमा- त्रस्योपस्थितौ। एवं परिमृदितेत्यादि। मालिनी छन्दः। ननमपययुनेयं

१३३

मालिनी भोगिलोकैरिति लक्षणात। मालती माधवारूयनाटके तथाहयस्या इत्युपक्रमे श्लेकोऽयम्। अयमर्थः। अस्या इत्यनुषज्यते। परिमृिता करतलद्वयमईनेन शिथिलीकृता या मृणाली वाल- मृणालः तद्वन्म्लानमङ्गम् । जात्यभिमायमेकवचनम्। तथा क्रि-

वारस्य-सखीसार्थस्य पार्थनाभिरनेकाभिः। कथमप्यनिच्छन्त्या अपि वलात्कारेण। पव्ृत्ति: कचिदुपक्रममात्रम्। चकारोऽप्यर्थे। कपोलोऽपि, निष्कलङ्कस्प कलामात्रावशिष्टस्प हिमांशेश्चन्द्रस्य लक्ष्मीं-शोभां कलयति-घारयति। शोभामिसनेनैवमपि न शोभाच्युतिरिति गम्यते। कपोल इसेकवचनादेक एव पाण्डु: सौकुमार्येणाऽडयु सर्वतः पाण्डिमोदयात्। अपरस्त्वभिनवस्य करिणो यो दन्तच्छेद: छिद्यते इति छेद: कर्मण घञ्-छिन्नो- भागस्तद्वत्कान्तः अलक्तकमिश्रदुग्धवर्णः । । नूतनकरिदन्तस्य कोमलत्वेनाऽडरक्तसम्वन्धेन तल्लाभा- दिति चक्रवर्तिन: । जात्यभिभायमेकनचनमिति केचित्। अन्ये त्वभिनवो यः करिदन्तच्छेद इत्यन्वयस्तेन शौक्लया- धिक्यन्तेन च विभलम्भोत्कर्षः । तथा च कालिदास :- 'सघः कृत्तद्विरददशनच्छेदगौरस्य सस्य' इतत्र कर्तनस्य सघ स्त्वमाहत्याङ्क: । इत्यादौ।अङ्गमालिन्यविषय वैतृष्ण्य पाण्डत्वक्षामतारूपाणा- भनुभावमात्राणासुपस्थितौ। दुशादुत्सुकमित्यादि।शार्दूलविक्रीडितं छन्दः। अयमर्थः। जांतागसि-जातः आगोऽपराधो यस्मात् प्रमादतस्तथाभूते न तु कृतागसि। अतएव मेयसि-प्रीतिपात्रे। मानिन्याश्क्षुः। अहो

१३४ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

इत्याश्चये। प्रपश्चे विचित्रव्यापारसन्ताने चतुरं जातमित्यन्वयः। पपश्चचातुर्यमेव प्रपश्चयति। दुरादित्यादि। दूराव दृष्टे इति शेष: सप्तम्यर्थे पञ्चमी, दूरस्थे इत्यर्थ इति महेशः। सर्वेषु सप्तम्य- न्तेपु प्रेयसीति सम्वध्यते। उत्सुकम्-इतोऽन्यत्र वा याताति शङ्गयोत्कण्ठासूचकचेष्टाविशेषशालि। आगते-समीपं माके। विव- लितम्। दूरतः पश्यन्त्या ममौत्सुक्यमनेन ज्ञातमिति लज्जया तिर्यक्कृतम्। सम्भाषिणि-सम्यग्भाषिणि। स्फारिसं विकसि तमू। पियालापेन हर्षोदयात। संशलिव्यति-सम्यगतिशयेन साननिध्यं प्राप्तुवति अरुणमारक्तम्। अग्रसाधैव स्पर्शमिच्छ तीति क्रोधात्। अतएवापसरन्या गृहीतवसने। किश्चेति समु- चये, अश्वितमूलतश्च । अश्विता-कुटिलीकृता भूलता येन तथाभूतं कोपाधिक्यमस्योदयात् । किश्चिदित्यर्थे किश्चेतीति केचित् । चरणयोरानतिः पणामस्तस्य व्यतिकर: सम्बन्धो यस्येति दयितविशेषणप। व्यतिकर: समूह इति कश्चित्। वाष्पाम्बुनाऽश्रजलेन पूर्णमीक्षणं यस्य तथाभूतम्, मानभ्गेन पसादोदयादिति भाव:। अम्वुपदं बाहुल्यसूंचनाय, ईक्षणपदं गोलकाधिप्ठातृतेज:परम्। गोलकस्याश्रुपूर्णतयैव तत्पूर्णत्वोप- चारः। चक्षुर्जातमियन्र चक्षुष्पदं गोलकपरमतो भेदाव बहुव्री- हिसंगति: । महेशस्तु ईक्षणपदं गोलकपरम्। चक्षुष्पदश्च तेजापर मित्याह। तन। औत्सुक्यचिवंलितव्त्वचिस्फारणादीना तेजस्य- सम्भवात्। वस्तुतस्तु वाष्पाम्तुना पूर्ण समाप्तमीक्षणं दर्शनं यस्येत्यर्थ- मालोचयामः। वाष्पम्वुपूणेक्षणादिति पाठस्तु क्वाचित्कोऽसम- ज्जस एवेति।

चतुर्थोल्लासः १३५

कोपाSसूयाप्रसादानां व्यभिचारिमात्राणासुपस्थितौ रसव्यक्ति:। यद्यप्यत्र मेयसीत्यालम्बनविभावोऽप्यस्ति, तथापि रत्य- तुकूलधर्मवत्तयाSनिर्देशादनस्तिकल्प एवेति । मैवम् । एषां

नामेब व्यञ्जकत्वात्। नन्वेपां चेद्साधारण्यं किमन्यद्वयाक्षपणेन। एकैकव्यभि- चारेण दि त्रयोपादानम्। अथ साधारण्यमेव, कर्थ तहि स्थायि- विशेषयोग्यविभावाद्याक्षेपकत्वमिति। उच्यते, एकैकस्य व्यभि- चारान्मिलितानां व्यक्षकत्वे स्थितेऽसाधारणेनाSपीतरतद्ूयमा- क्षिप्यते । किश्च-रसस्य विभावादिसमूहालम्बनरूपत्वादेकैक- स्मादसाधारणादपि व्यक्त्यभावान्मिलितानामेव व्यञ्जकत्व: मतो साधारण्येऽपीतरद्वयमाक्षिप्यते, ततो मिलितैस्तदभि व्यक्तिरिति। केचिदाहुरेक एच शृङ्गारो रसा।केचिच्च द्वादशेत्यादि स्तन्नि- रासाय सामान्यज्ञानानन्तरं विशेषजिज्ञासोदयाच वृत्तिकृदाह- तद्िशेषानाह- तद्विशेषानाहेति। शुङ्गारहास्यक रुणरौद्रवरिभयानका। । बीभत्साद्भुतसंज्ञौ चेत्यष्टौ नाटये रसा: स्मृताः॥२९॥ रससामान्यलक्षणं रसत्वमेव। न च तत्र मानाभाव: । रस- पदशक्यतावच्छेदकतया तत्सिद्धेः। तच्च वाधकाभावाज्जातिर- खण्डोपाविर्वा। यद्यपि प्रकृततयाऽष्टी काव्ये रसाः स्मृता इति वक्तुमरहति। तथापि सामान्यतो रसायिगमे विशेषजिज्ञासार्यां

१३६ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशं।

विशेषाभिधानस्य तदितरव्यवच्छेदपरत्वं स्पात्, व्युत्पत्ति- बलात्। तथा च श्रव्यकाव्ये शान्तरसाभावप्रसङ्ग इति विभि- द्योक्तम्। अतएव श्रीवत्सलाव्छनभट्टाचार्याः पाहुः।नाव्यमभि- नयात्मकं काव्यं, श्रव्यकाव्ये तु शान्तोऽपि रसः । नाव्यं ह्यवस्थाऽनुकृतौ सर्वविषयोपरमस्वरूपस्य तस्य च न.सम्भवः। गीतवाद्यादेस्तद्विरोधित्वाद्। तदुक्तम्- न यत्र दुःखं न सुखं न चिन्ता न द्वेषरागौ न कदाचिदिच्छा। रसः प्रशान्तः कथितो मुनीन्द्रैः सर्वेषु भावेषु शमः पधानः। इति। प्रदीपकारास्तु शान्तस्य रोमाश्चादिविरहेणाSनभिनेय- त्वात् काव्यमात्रगोचरत्वमियभिधानाननाव्ये इत्युक्तम्। यद्वा तावदष्टौ रसाः पतिपादिताः। अतः काव्पेऽपि तावन्त एवेसर्थ इत्षाङुः । तन्नादरणीयम्। यतः 'कश्चित् न रसं स्वदते नटः इत्यादिना नाट्येऽपि शान्वरसोऽस्तीति व्यवस्थापितम्। नतु रसः सुखात्मक इति प्रतिपादितं तत्कथ दुःखमपः करुणादिको रस इति चेन्न। लोके तथात्वेऽपि काव्यादौ पार्य न्तिकाSलौकिकसुखोदयान्। अन्यथा मेक्षावतामपतृत्त्यापत्तेः। अयमाशयः। यद्यपि करुणो रसः सुखदुःखसंभिन्नस्तथापि शोकावच्छिनस्य चैतन्यस्याऽऽनन्दांशे भगावरणस्य करुणर सत्वे स्वात्। शोकाश च वलवद्द्वेषाभावात्तत्र सामाजिकाना पवृत्ति: वर्णनीयतन्मयीभावेन शोकाभिव्यक्तरश्रुपातादयो भवन्तीति न किश्चिदतुपपन्नम्। एवं बीभत्सभयानकयोरपीति। तत्र रतिनिष्पाद्यत्वं शृङ्गारत्वमिति रविभट्टाचार्याः।नच

१३७

स्वस्मिन्स्वक्रियो विरोध:, सत्कार्यवादाभ्युपगमाद। यद्रा रत्यादिमकृतिकत्वं शुङ्गारादीनां लक्षणम्। रतिस्तु मनोऽनुकूलेष्नर्थेषु सुखसंवेदनमिति प्रदीपकारा:। . वयन्तु स्मरकरम्विताऽन्तःकरणयोः स्त्रीपुंसो: परस्परं रि- रंसा रतिरिति। 'रतिर्देवादिविषया' इसादी तु रतिशब्दपयोगो भाक्त इति प्रतीम:। उक्तश्व रससुधासागरकारै :- 'युनो- रन्योन्पतिषयस्थायिनीच्छा रति: स्मृता' इति। तत्र शृङ्गारस्थ दौ भेदौ, सम्भोगो विप्रलम्भय।

वनन्तत्वादपरिछेद्य एक एव गण्यते। यथा- शुन्यं वासगृहं विलोक्य शयनादुत्थाय किश्चिच्छनै- र्निद्राव्याजसुपागतस्य सुचिरं निर्वण्य पत्युसुखम्॥ विमूच्धं परिचुम््य जातपुलकामालोक्प गण्डस्थली लक्षा नम्रसुखी प्रियेण हसता वाला चिरं चुम्बिता॥।३०।। तथा- सवं मुग्धाक्षि विनैव कञ्चुलिकया धस्से मनोहारिणी लक्ष्मीमित्यभिधाधिनि प्रियतमे तव्वीटिकासंस्पृशि।

निर्यातः शनकैरलीकवचनोपन्यासमालीजन: ।।३१।। तत्र सम्भोगो विमलम्भक्चेति शुङ्गारो द्विविध: द्वयोरतिम- कृतिकत्वाद्। तत्र -- अनुकूलो निषेवेते यत्रान्योन्यं विलासिनौ। दर्शनस्पर्शनादीनि स सम्भोग उदाहृसः ।। भावो यदा रतिर्नाम प्रकर्षमधिगच्छति। नाधिगच्छति चाभीष्ट्र विभछम्भस्तदोच्यते॥। १८

१३८ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

अत एवंमधुमतीकारा: पाहु :- इष्टालिङ्गनाद्यवापिपुष्ट- रतित्वं सम्भोगत्वं तदलाभाऽपुष्ठपकृष्ठरतित्वं विमलम्भत्व्रमिति। ननु सम्भोगेऽवान्तरभेदा: सम्भवन्ति ते किमिति नोदाह- ता इति शर्ङ्गां निराककवनव्वत्तिकृदाह-तत्राद्यः परस्पराव लोकनेत्यादि। सम्भोगमुदाहरति-शून्यमित्यादि। शार्दूलविक्रीडितं छन्दः। नंवोढाया अभिनवसमागमवर्णन- मिदम्। अयमर्थः। शुन्यं-निर्जनं, वासगृहं-शयनागारं, चिलो- कय-सग्वीनियृतसत्वशङ्या विशेषेण दृंद्वा शयनात् न तु सर्वे- तः। निद्राभङ्गे पार्श्वपरिवर्तनेन समाधातुं शक्यत्वात्। शनैः-वल यादिकाणशङ्कया मन्दमुन्थाय, अतुरागजिज्ञासया निद्रायाः व्याजं मिषसुपागतस्य मापस्य न तुव्याजेन निद्राम्,सर्वथा तद- सम्बन्धात्। पत्युः न तु मियस्य, अपूर्वसमागमेनानुद्भिन्नरहस्य त्वादं। तथा निर्वर्णनेऽपि निद्रांव्याजसहिष्णुत्वादित्यन्ये। मुखं सुचिरं यावहुद्धिवैभवस्। निर्वर्ण्य-अनुराग विशयान्निद्रानिर्णया- थेंश्च निःशेषं वर्णयित्वा। सुचिरं व्याजसुपागतस्येति वांऽन्वयः। विसूब्धं-विश्वासयुक्तं यथास्यात्तथा निद्रायास्तान्विकत्वभ्रमात् । परिचुम््य-परितः कंपोलयोभोंले नयनयोश्चुम्वयित्वा। गण्डस्थ लीं जातपुलकां-रोमाश्चितामालोक्य। लज्जा-लज्जावतीत्पर्थः। लज्जत इति लज्जति मत्वर्थीयाच्पत्ययः। तेन लज्जनक्रिषया समा नकर्तृत्वेनाऽडलोक्पेति कत्वावत्ययोपपत्तिः । अन्योनि क्त्वान्ता- न्यप्येतदपेक्षाण्येव। अन एव नम्रमुंखी। वाला-नवोढात्वेनाप गल्भा नत्वज्ञातयौवना। तव सर्व रहस्यमवगतमिति हमता अ- तएवोद्दिन्नृहस्यत्वात् मियेण चिरं-लज्जापगमः सम्भोगस्वी कारश्च यावत् तावत् पर्यन्तं चुम्बिनेति वाक्यार्थः ।

१३१

धन्यते। वासगृहमिति स्रक्चन्दनादिसम्पत्तिः। पत्पुरिति यु. कानुरागित्वम् । विस्व्धमियनेन च' रागतिशयादनिमृशष्य का- रित्वमू। नम्रेत्युक्तं न तु नामितेति। तेन लज्जया तथा विह्व- लत्ं यथा सुखनामनेऽप्पशक्तिरिति व्यज्यते। अत्र यद्यपि परस्परस्यालम्वनत्वेन उभयोरपि रतिः पतीयते। शूनपगृहं रायनश्चीभयोरुदीपनम्। वालाया रत्युद्ीपनं नायकनिद्रा। अनुभावौ मुखनिर्वर्णनचुम्वने। लज्जा व्यभिचारिभानः। ना- यकरतरुद्दीपनं नायिकया चुम्बनम्। हासादिरतुभाव:। हास- व्यड्चो हर्षः सश्चारी। तथापि नायकविषयिण्ः नायिकानि: ष्ठापा रत्तेरुद्रेकश्वर्णाविपय इति सह इयैराकलनीयस् । भोगावा सो वासगृदमिति हारावली। त्वं सुग्धेति। अमरुशतके कुचोपपीड़ं परिरभ्प रन्तु- कामस्य आलिद्गनव्यवधानभूर्ता कञ्चुकी मोचयितुं मतृत्तस्प नायकस्य वर्णनमिदम्। अयमर्थः। शार्दूलविक्रीडितं छन्दः। हे मुग्धाक्षि-सुन्दरनयने। त्वं कञ्चु लेकया विनैत मनोहा- रिणी-चित्ताकर्षणशीलाम्। ताच्छ रषे मिनिः।. लक्ष्मी शोभां। धत्से धारयसि, अक्ष्गैत् मनोहरणात्। अत एत कञ्चुलिकावैयथपम्। न केवलं कञ्चुलिकया शोभाऽतुत्पातति- रषि तु रमणीयाङ्गतिरोधानमपीति एवकारार्थः। इसभिधा यिनि भापमाण एत। प्रियतमेऽतिशितमतिपात्रे नायके। त- स्था: कञ्चुलिकायाः वीटिका ग्रन्थि: तत्संस्कृशि सति कबन्चुकी- मोचनायेति भावः। सखीसार्थाल्लज्जया अय्याया उपान्ते समीपे निविष्टा निविडसंलाना, पतारणाभिज्ञनया स्मितसहिता सखी- स्निग्याङ्गनैव। नेत्रोत्सवः ता दृष्टा हर्षोदयाद्। तेनानन्दितः

४० सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

सन्जातानन्दः। आलीजनः। अळीकाना मिथ्याभूतानां शुको मया भोजनीयः मगा तु सारिका पाठनीयेत्यादिवचनानामुप- न्यासो यथा स्यातथा। शनकैर्मन्दं निर्यात :- मन्दिराननिर्गतः। शनैस्त्वमुत्सवत्यागे दुःखोत्पादात्। अतएवाSडलीजनोऽवि- दग्धः समयज्ञानादिति चक्रवर्त्तिनः । वयन्तु शनैस्त्वमलीक- कथा च नायिकाया लज्जातिशयपरिहाराय, अतएवालीजनो विदग्ध इति प्रतीम: । पियतम इत्यनेनाऽनुपेक्षणीयत्वं-स्मिते- त्यनेन कञ्चुलिकाऽपसारणे स्व्ररसश्च व्यज्यते। यद्यप्यत्र सुग्धाक्षी ियतमश्च परस्पररत्यालम्बनविभावौ। नायकरतेरुददीपनं नयनमौन्दर्याङ्गशोभादि। आभाषणवीटिका हपर्शावतुभावौ। तगोरभिधायिनि वीटिकासंस्पृशीति तुल्य- कालताऽवगत्या पतीयमान उत्कण्ठारय: स्चारी। नायिकार- सेस्तु नायकरत्यनुभावावेवोद्दीपनं, स्मितादिरतुभाव:। तद्वयख्ो हर्ष: सश्चारी। तथापि पाधान्येन तु आस्वादविषपत्वं नापि- कालम्बनाया नायकनिष्ठरतरेवेति पूर्वस्मान्ेदः। अतएव सम्भोगो नायिकारब्धो नायकारब्घक्चेति प्रदीप- कारा:। मधुमतीकृताऽप्युक्तम्-न चोदाहरणयोरन्यतरवैयर्थ्य- मू। नायकालम्बनस्याद्येन नायिकालम्वनस्य सम्भोगस्य चा नयेन श्रोकेनोदाहरणादिति। अत्र श्रीवाग्देवतावतारैः द्विविधसम्भोगोदाहरणेन नायकयोरालम्बनत्वमाश्रयत्वञ्च समानमिति ध्वनितम् । यन्तु 'पूर्व रक्ता भवन्नारी पुमान्पश्चात्तदिङ्गितैः'इति क्र्म- दर्शनायोदाहरणान्तरमिति कै्चिदुक्तम् । तन्न सम्यक्। पथमोदाहरणेनैव ताहक्क्रमावगतिसिद्धेः। तत्र नाषिकोत्कण्ठा-

चतुर्थोल्लास:।

या एव प्रथम वर्णनात्, भायिकत्वाच्चेति सुधीभिर्ध्येयम्। अपरस्तु इति पश्चविध:। क्रमेणोदाहरणम् -- प्रेमार्द्रा: प्रणयस्पृशः परिचयादुद्गाढरागोदया- स्ताता सुग्धटशो निसर्गमधुराश्रंष्टा भवेयुमयि। यास्वन्त:करणस्य बाह्यकरणव्यापाररोधी क्षणा- दाशंसापरिकल्पितास्वपि भवत्यानन्दसान्द्रो लय: ।३२।। अन्यन्न व्रजतीति का खलु कथा नाप्यस्य ताहकू सुहदू थो मां नेच्छति नागतश्च सहसा कोऽयं विधे: प्रक्रमः।। इत्यल्पेतरकल्पनाकवलितस्वान्ता निशान्तान्तरे वाला वृत्त विवर्तनव्यतिकरा नाप्नोति निद्रां निशि।३३।। एषा विरहोत्काण्ठता। सा पत्यु: प्रथमापराधसमये सरयोपदेशं विना नो जानाति सविभ्रमाङ्गवलनाचक्रोक्तितिसंसूचनम् ।। स्वच्छैरच्छक पोलमू लग लितैः पर्यस्तनेत्रोस्पला बाला केवलमेव रोदिति लुग्लोलालकैरशुभि: ॥३४॥ प्रस्थानं वलयैः कृतं प्रियसखैरस्रैरजसत्ं गतं धृत्या न क्षणमासितं व्यवसितं चिसेन गन्तुं पुरः। यातुं निश्चितचेतसि प्रियतमे सर्वे समं प्रस्थिता: गन्तव्ये सति जीवित! प्रियसुहत्सार्थः किसु त्यज्यते३५॥। स्वामालिख्य पणयक्कुपितां धातुरागै: शिलाया- मात्मानं ते चरणपतितं यावदिच्छामि कर्तुम्।।

क्रूरस्तस्मितनपि न सहते सङ्गमं नौ कृतान्त: ।३६।। विमलम्भः सङ्गमपूर्वस्तदन्यथ्ष। तत्रान्त्योऽभिलापहेतुक इत्यु- ध्यते। अभिलाषपदेन तद्धेतोरनादिसङ्गमाभावस्य लक्षणात्।भा-

१४२ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

दस्तु क्चिदीर्ष्यया प्रणयेन वा मानरूप: स र्ईर्ष्याेतुक इत्युच् ते। ईर्ष्यापदेन मानहेतोरुपलक्षणात्। कचित्ु कार्यवशाददेशान्तर स्थितेः स पवामहेतुकोऽभिधीयते। उत्पद्यमानोत्पत्स्यमाना- वपि प्रवासौ स्वज्ञानद्वारा विपलम्भप्योजकाचिति नाव्यापि:। प्रवासशब्देन ज्ञानलक्षणाद्वा। कचिच्छापात् स च शापहेतुक इति व्यवहियते। कवचिदुक्तत्रितयातिरिक्ताहुरुलज्जादित: कारणाद्। स एष विरदहेतुक इत्युच्यते। करुणशृद्गारस्याप्यत्रैवा ऽन्तर्भावः। • न च करुणो न शङ्गारस्तस्य शोकपकृतिकत्वादिति वाच्यम्। मत्युज्जीवनान्तप्रयाणे Sन्यतरस्थापि रतेरनपायात्। तत्प्कृतिकस्य शृङ्गारस्यैवोचितत्वान्। अतथाभूते करुणसौ- लभ्यात्। उक्तश्च मिश्रपक्षधरयाचस्पतिप्रमुखै :- यूनोरेकतरस्मिन् गतवति लोकान्तरं पुनर्लभ्ये। · विमनायते यदैकस्तदा भवेत्करुणविमलम्भः इति । इति दर्शनान्मूर्च्छितनायकीदी वषयकः करुणविपलम्भोऽप्यस्ती- ति। अतपुव च रघुवंशे अष्टमसर्गे 'सादृश्यमनिकृतिदर्शनैः मिया- या:' इसभिधाय 'लाभं प्रियानुगमनत्वं रया स मेने' इसनन्तरम् 'अरमत पुनर्नन्दनाभ्यन्तरेषु'इसनेन रत्यनुद्ृत्तिदर्शिता। अतएतर स्थितोऽ़पि शोक: शृद्गारस्य व्यभिचारितां भजते । उक्तञ्चान्य- त्राऽपि-'रसावस्थः परं भावः स्थायिता प्रतिद्ते' इति। तदेत

तन्नाभिलापहेतुकमुदाइरति-प्रमार्द्रा इत्यादि। शार्दूलवि- क्रीडितं छन्दः। मालत्यर्थ इमशानसाधने भट्टत्तम्य माघवस्पा- भिलापोडयम्। अयमर्थः । सुग्दृशो मालसास्तास्ता-मदनुभूत- विशेषाश्रेष्टा दग्व्यापारादा मय भवेयुरित्यन्त्रयः । आशंसायां लिङ्। कीदृश्यः मेम्णा स्नेहेनार्द्रा :- स्निग्ा, मेमव्यअ्ञकत्वात।

चतुर्थोल्लास: १४३

मे मैवाव लोकना दिना प्रकर्ष नीतः प्रणयस्तं स्पृशन्तीति प्रणयस्पृशः। भेमादर्शनादिगतो भावव्यञ्जक: कश्चन विशेषस्तत्पूर्वको वशीकार: प्रणय इति चण्डीदासभहाचार्या:। पणयः प्रश्रपःस च गुर्वादिभयलाघवमिति चक्रवर्ततिन:। ्यवहारकौशलमिति मिश्राः। वत्सलतेति नसिंहठक्कुरा: पाहुः। परिचयादू दृढ़ाSSसक्तिवशादुदादः-स्थिरतया निःशेपमुत्सा- रितगुर्यादिपारतंत्रय: रागस्योदयो यासु तथाभूताः। पंरिचया- तिशयेन रक्जनक्षमः प्रणयं एव रागः । परिचयो रहस्यावेदन- मिति चण्डीदासः। निसर्गेण स्त्रभावेन मधुरा मनोहरँः। पांस्ताशंसया मनोरथेन कल्पितास्व्रपि, किंपुनरतुभूतासु इत्य. पिशद्धद्योत्यम्। क्षणात अन्तःकरणस्य मनसः आनन्देन सान्द्रो घनो लयस्तन्मयीभावः। वाह्यकरणस्य चक्षुरादेव्यापारं विषय- ग्राहित्वं रुणद्धीति तथाभूतो भवंतीति वाक्यार्थः । अन्न सुग्धददश इति हकूमकर्षोपक्रमाद पेमाद्री इत्यादिवि शेषणस्वारस्थान्च चेष्टापदेन दग्व्यापारलाभ इति वैद्यनाथा:। वषन्तु तास्ता इत्यनेन कटाक्षसुजक्षेपादिलज्जास्मितहर्षासूपादि- व्यापारादुक्तविशेषणविशिष्टा इति सर्वे विवक्षिता इति मतीम: । विरहहेतुकमुदाइरति -- अन्यत्र इत्यादि। शार्दूलविक्री- डितं छन्दः। अयमर्थः। वाला-काचित्स्वकीया गुरुल- जजादियत्किश्चित्कारणात्कदाचिननायका गमनचिलम्बे नानोकलंप नां करोति तदाह-अन्यत्र-नायिकान्तरगृह्दे व्रजति-गृच्छ- तीती खलु का कथा। तादृशमदेकपन्रीव्रतधरमियस्थान्यनायि- काभिलाष: स्वमेऽप्यसम्भावितः कि पुनर्गमनमित्यर्थः। नाप्यस्य

१४४ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

ताटक् सुहत्-अस्य मद्धृदयवर्तिन: कान्तस्प ताहशः सखापि- कश्चन नास्ति। यो मां नेच्छति-मत्साभाग्यं द्वेष्टि। तथा च तज्ज- न्योऽपि विकारोऽसम्भावितः। तर्हिं हेत्वभावेऽनागमनमप्य सम्भाव्यमित्यत्राह-नागतश्च-चकारत्वर्थे आगस्तु नेत्यर्थः । सहसाऽकरमात् मलयमन्तरेण विधेर्दैवस्य कोडयं पक्रमः । अ. भूतपूर्वो ज्वररोगादिमह्यारादिकं विनैव निरपराधाया मम मार- णक्रियारम्भः। इत्युक्तमकारेणाSल्पेतराभि-रबहीभि: कल्पना भिः वितर्कणैः कवलितं विषयान्तरसश्चाराभावाद् दुःखानुभवाब घर्वितमिव स्वान्तं मनो यस्या स्तथाभूता बाला । निशान्तस्य भवनस्यान्तरे-मध्ये। निशि स्वापकालेऽपि। वृत्तविवर्तनमुददृत्त- परिवर्तनं तस्य व्यतिकरः सम्बन्धो यस्यां तादृटशी सती चित्त- स्वास्थ्याभावान्मुहु: शय्यायां लुठन्तीति यावद्। निद्रां नाप्रोति मोहवशात्कदाचिन्निश्चलत्वेऽपि न कथचिन्निद्रातीति भावः। एषा च 'आगन्तुं कृतचित्तोऽपि दैवान्नायाति यत्पियः । तद नागमदुःखार्ता विरहोत्कण्ठिता मता'इत्युक्तलक्षणा नायिकेसवश्यं विरहस्प मवासादित: पृथग्भावः स्वरीकार्यः । अन्यथा मोषित- भर्तृकादितोऽस्या भेदान्तरत्वानापत्तेरिति बोध्यम। तदेतद- भिमेत्य श्रीमत् वृत्तिकृदाह-एषा विरहोत्कण्ठितेति। रईर्ष्याहेतुक्मुदाहरति-सापत्युः इसादि। शार्दलविक्री डितं छन्दः। काचित् सखीटटत्तान्तं सखीम्मति कथय- ति। सा वाला सुग्धा। परदर्शने लज्जया परितोऽसते क्षिते नेत्रोत्पले यया तादशी सती। पत्युर्न तु मियस्य अपराधका- रित्वात्। पथमापराधस्यान्याङ्गनासङ्गमरुपस्य समये। प्रथमत्वे- नासह्यत्वं व्यज्यते। सरपेन सौहार्देन य उपदेशस्त बिना। यद्ा सख्येससमस्तं तृतीयान्तं तथा च सखीकर्वकोपदेशं विनेसर्थः।

चतुर्थोल्लास:। १४५

सविभ्रममङ्स्प सुकुव्यादेर्या वलना व्यापारविशेष, वक्रोक्तंयश्ष ताभि: संसूचनं अर्थान्मानस्य प्रकाशनं नो जानाति। तहिं कि करोतीत्याह-स्वच्छैरित्यादि। स्वच्छैरअ्नत्यागान्रििमलै: अच्छयोः-पत्ररचनायागानिर्मलयोः कपोलयोमूले गलितैः। अतएव गलन्तो मज्जन्तो लोला :- कुसुमगुम्फनादिसस्कारा- भावाचश्चला अलकाश्चूर्णकुन्तलकेशा येषु ताहशैः। अश्रुभिरि- त्युपलक्षणे तृतीया। तथा चाऽश्रुभिरुपलक्षितं केवलमेव रोदिति।

रोदनं करोतीत्यर्थ: । लुठल्ोलालकैरिति पाठेऽपि स एवार्थ:। लुग्लोलोदकैरिति पाठे तु लुठद्-भूमौ पतलोलोदकं-स्रोतो येपां तैरित्यर्थः । अत्र वैद्यनाथैः लुग्लोलालकरूपैरश्ुभिरिति रूपकमुभयो: सूक्ष्म- त्वादिति व्यार्यातम्। तत्र रूपकमप्रयोजकमिति काव्यविर्दा स्पष्टम्। पवासहेतुकमुदाहरति-प्रस्थानमित्यादि। शार्दूलविक्री- डितं छन्दः। काचित् मोष्यत्पतिका स्वजीवितं सम्वोध्य सोपालम्भं वदति। हे प्रिय-पीतिपात्र जीवित। मियतमे पेयसि। यातुं-गन्तुम्। निश्चितं-सञ्जातनिश्चयं चेतो यस्य तथाभूते सति, नतु गन्तुसुद्यते। सर्वे-अर्थात्तत्र सुहृद: समं-सह प्रस्थिता :- स्थानात्पचलिताः। ततस्नवापि गन्तव्ये सति-गमनावश्यम्भावे सति विरहवेदनायाः सोढुमशक्यत्वादिति भावः । 'कृत्य ल्युटो बहुलम्' इत्पवश्यार्थे तव्यप्रत्ययः। सुहृदां-स्वमित्राणं सार्थ :- समूहः किमु-कुतस्त्यज्यते. त्वयापि गन्तव्यमिति भाव:ः। के के पस्थितास्तन्राह-प्रस्थानमित्यादि। वलयैः-कक्णैः पस्थानं कृतम्। पियगमनश्रवणजनितकार्श्येन स्वस्थानाच्-

१४६ सुधासागरसहित काव्यप्रकाशे।

लितमिति भावः। मियसखैः-प्रीतिपात्रमित्रैः मियस्य नायकस्य वा मित्रभूतैरिति वचनादिविपरिणामेन सर्वेपु तृतीयान्तेषु योज्यम्। तथ्वश्च वलयानां पियसन्निधानान्वयव्यतिरेकानु· विधायितया अस्राणामपि हृदयस्थत्वेन मियसखवत्व्रमिति चक्र.

ननिर्गतम्। धृत्या-धैर्येण क्षणमपि नासितं-न स्थितं। चित्तेन गन्तुं पुरः-पूर्वमेव व्यवसितसुद्युक्तम्, न गतम् । तेन सममित्य- नेनाविरोध: । मियेति सम्बोधनेन पियतमेनेव त्वयापि त्यक्तुसुचितमिति ध्वन्यते। पियाणां सुहृनां, मिगस्य वा सुहदां सार्थः इत्यर्थक- मेकं पदमिति केचित्। पियसखैरिति विशिष्यास्रविशेषणम त्यन्तपियत्वपतिपादनाय। तच्च जीवितनाशकदुःखोपस्थिता- वध्यस्रोद्रमात्किश्चिद्दुःखोपशमेन जीवितरक्षकत्वात् दुःखाति- शयेऽप्यत्यागाद्वेत्याहुः । सार्थशब्दश् यद्यपि 'सङघसार्थौ तु जन्तुभि।'इति अमरोक्ते: जन्तुसमूह एव प्युज्यते नाचेतनसमूहे, तथापि पकृते चैतन्यारोपात् समर्थनीय इति वैद्यनाथा। वयन्तु अचेतनेपु सुह्त्वारोपाच्चैतन्यव्यदहार इति प्तीम :- । शापहेतुकमुदाहरति-त्वामालिख्य इसादि। मन्दा क्रान्ता छन्दः। लक्षणमुक्त पाक्। मेघदूने कुबेरशापेन वियुक्तभार्यम्य यक्षराजस्य प्रियामुददिश्य मेघरूपदूतं मत्युक्तिरि- यम्। हे मिये! प्रणयेन-मेमातिशयेन कुपितां। त्वां-त्वत्मति- कृतिमित्यर्थः । धातवो-गैरिकादयः ते एव रागाः-रञ्जकद्रव्या- णि तैः। शिलायां-शिलापदे। आलिख्य-निर्माय। आत्मानं- माँ मत्मतिकृतिमित्यर्थः । ते-तव चित्रगताया इत्यर्थः। चरण पतितं कर्तु-तथा लिखितुं यावत् इक्छामि तावत्-इच्छासमंकालं

चतुर्थोल्लास:। १४७

सन्वयः। अर्थान्तरं न्यस्यति। क्रूरः-परश्रेयोविघाते जागरूकः। कृतान्त :- दैवमेव कतान्तो यमः। तस्मिन्नपि-आलेरुयेऽपि। नौ आवयो: सङ्गमं न सहते किमु माक्षादिति। अत्र प्रणयक्कुपितामिति कोपव्यञ्ञकलौहित्यसम्पादनाय धातुरागेरित्युक्तम्। यक्षजातीयमेचकवर्णलाभाय शिलाया मित्युक्तम् । अत्र कथत्तल्लिखितायामाकृतौ पादपतनारम्भे तत्कालीन तदीय विलासचिशेपातुरमणसमुद्दीपित शोकविशेषमटट त्तैरश्रुभिर्द र्श- नविघातद्वारा विम्नः क्रियत इति सर्वतन्त्रविदो वाचस्पति- मिश्रा:। आधुनिका: प्रदीपकाराद्यस्तु लिखनमपीच्छानरिपय- एवेत्याहुः। नतु शठेन विधिना निद्रादरिद्रीकृत इत्यत्रेव क्रूरपदेना- सूयानगमादसूयारपभावध्वनिरवायं कर्थ विमलम्भोदाहरण- मिति चेत्। न। विपलम्भांवगमादनन्तरं समर्थनीयवाक्येन क्रूर- इत्यादिना भावव्यकेर किश्चित्कर त्वाव। जातत्वात्तस्य। न च तर्हि शठेन विधिनेत्यत्रापि तथा स्यादिति वाच्यय्। यावत्तावत्पदाभ्या- मेकवाक्यत्वे नैवान्वयादिति युक्तमेव्रेदं विमलम्भोदाहरणमू। हास्यादीनां क्रमेमोदाहरणम- आकुञच्य पाणिमशुचिं सम सूर्ि वेशया मन्त्राम्भसां प्रतिपदं पृषतैः पवित्रे ॥। तारस्वनं प्रथतथूत्कमदात्प्रहारं हाहा हतोऽहमिाति रोदिनि विष्णुशर्मा ॥। ३७॥

१४८ सुधासागरसहिते काव्यपक्ाशे।

हा मातसत्वरिताऽसि कुत्र किमिदं हा देवताः काSडशिष: धिक् प्राणान् पतितोऽशनिर्ुतवहस्तेऽङ्गेषु दग्धे दृशौ।। इत्थं घर्धरमध्यरुद्करुणा: पौराङ्गनानां गिर- श्वित्रस्थानपि रोदयन्ति शतधा कुर्वन्ति-भित्तीरपि॥३८।। कृतमनुमतं दष्टं घा यैरिदं गुरुपातकं

•नरकरिपुणा सार्ध तेषां सभीमकिरीटिना- मयमहमसङमेदोमांसै:करोमि दिशां बलिम्।३९॥ क्षुद्रा :! संत्रासमेते विजहत हरयः क्षुण्णशकरेभकुम्भा युष्मद्देहेषु लज्जां दधति परममी सायका निष्पतन्तः। सौमित्रे! तिष्ठ पात्रं त्वमसि न हिरुषां नन्वहं भेघनाद: किश्चिद् भ्ूभङ्गलीलानियमितजलधिं राममन्वेषयामि४०।। ग्रीवाभङ्गाभिरामं सुहुरतुपतति स्पन्दने बद्धद्ृष्टिः पश्चार्धेन प्रविष्टः शरपतनभयादू भूयसा पूर्वकायम्॥ दर्भैरधावलीढैः अ्रमविवृतसुखभ्रंशिभि: कीर्णवर्त्मा पश्योदग्रप्लुतत्वाद्धियति बहुतरं स्तोकसुर्व्यी प्रयाति४१।। उत्कृत्योत्कृत्य कृत्तिं प्रथममथ पृथूत्सेधभूयांसि मांसा·

आर्त्तः पर्यस्तनेत्रः प्रकटितदशनः प्रेतरङ्ग: करङ्का- दङ्कस्थादस्थिसंस्थं स्थपुटगतमपि क्रव्यमव्यग्रमत्ति॥४२।। चित्रं महानेष बतावतार: क्व कान्तिरेषाऽभिनवैव भङ्ि: ।। लोकोत्तरं धैर्यमहो प्रभाव: काऽप्याकृतिर्नृतन एष सर्गः॥४३॥

१४९

सुत्रक्रमप्राप्तेऽपि हास्याद्युदाहरणे शृद्धारवन्नामीष्ववान्तर- भेदो वाच्य इति विभावयितुं श्रीमत वृत्तिकृदाह-हास्या- दीनामित्यादि। तत्र हास्यं यथेत्यादि तूदाहरणानामसक्कीर्णता ध्वनयितुमिति वोध्यस्। 'व्यङ्गचत्रीडादिभिश्चेतोविकासो हास उच्यते'। व्यङ्गयं वैकृतम्। तेन हासमकृतिको हासः । यथा- आकुश्चेत्यादि। वसन्ततिलका छन्दः। लक्षणमुक्तं पाक् । विष्णुशर्माणसुपहसतः कस्यचिदुक्तिरियम्। इतीत्युपलक्षणार्थक- तृतीयान्तम् । विष्णुशर्मा कश्िद्विगः आकुञ्च्येत्यादि हतोऽह मित्यन्तेन वाक्येनोपलक्षितं रोदितीत्यन्वयः । वाक्यार्थस्तु वेश्याऽयुचिमुच्छिष्टादिनोपहतं पाणिमाकुञ्च्य-सङ्कुचिताग्रं कृत्वा सुष्टिं कृत्वेति यावद्। मन्त्रपृतानामम्भसां पृषतैर्विन्दुभिः प्रति- पदं-पतिक्षणं पवित्रे मम मूधि। तारो-दर्घः स्वरो यत्र। पथितो-विस्तारितः धूदिति शब्दश्च यत्र। तथा महारमदात्- दत्तवती। हाहेति खेदातिशये। हतो नष्टोऽहमिति। प्रतिपद-प्रत्यवयवमिति केचित। पतिपदं-प्रतिमन्त्रपदं तथा चैकैकेन मन्त्रपाठेन संस्कृतैः पृषतैः पवित्रे इत्यर्थ इति चण्डीदासभट्टाचार्याः माहु:। प्रहितथूकमिति पाठे प्रहितं-मक्षिसं थूकं-लाला यत्रेति व्याचक्षते। यत्ु तारस्वरं यथा स्यात्तथा रोदितीति व्याख्यानम्। तदयुक्तम्। हतोऽहमित्यन्तस्य रोदनकतवाक्यस्यातुकरणात्त- दन्तर्गतस्यान्यवक्तृकवाक्यार्थे रोदने विशेषणसम्पर्कत्वासम्भ- वादिति सहृदयैराकलनीयम्। अत्र विष्णुशर्माSडलम्बनम्। तस्य रोदनमुद्दीपनम्। द्रष्टु- रुद्वेगजाड्यादयो व्य भिचारिणः । स्मितहसितानि उत्तममध्य-

१५० सुभासागरसहिते काव्यमकाशे।

माधमेष्वलुभावाः ।

प्रदीपकारा:। यस्य हासस्तदनिम्बन्धेऽपि सागर्थ्यात्तदवसायः। नदुक्तम- 'यस्य हासः स चेत्कापि साक्षाननैन निवध्यते। तथाप्येष विभावादिसामर्थ्यादवसीयते' इति। विकृतवागेषादिदर्शनेऽ- वश्यं हासोदयादन्र हास्यो रसो व्यज्यते।

भाकू'। आदिग्रहणादनिष्टाप्तः। शोकप्रकृतिक: करुणः। यथा- हा मातरित्यादि। श्ार्दूलविक्रीडितं छन्दः । राजपत्न्यां मृतारयां तत्परिजनचिलापनर्णनमिदम्। अयमर्थः। इत्थम्-एतत्म- कारा:। पुरे भवानामङ्गनानां । घर्घरस्वराः उच्चैः क्रन्दना- दिति भाव:। ताः श्रमाद्वाष्पवाहुल्माच् मध्येऽनतराले रुद्वाः विच्छिन्नाश्चेति कर्मधारयोत्तरं पुनःकरुण इत्यनेन कर्मधारयः। करुणा :- कातर्यसूचिकाः। नातो रसस्य शब्दवाच्यतादोषः। एचम्भूता गिरश्चित्रस्थानप्यालेख्यधृतानपि रोदयन्ति। भित्ती- रपि शतधा-शतखण्डा: कुर्वन्ति। किम्पुनः सचेतनानित्यन्वयः। किम्पकारा गिर इत्यपेक्षायां वाग्भेदरूपानुकरणं पूर्वार्द्धम्। तदर्थस्तु-हा विषादे। भो मातः । कुत्र-गन्तव्ये त्वरिताऽसि- सञ्जातत्वराSसि येनास्मानपि नापेक्षितवती। किमिदम-आक- स्मिकोत्पातरूपम्। हा इति विगर्थे, देवताः घिकू। नानोपचार पृजास्तुतिनतिभिरप्यरक्षणात्। आशिषः अर्थाद्दानादितार्पितद्वि जानाम्। क-कुत्र गता इति शेष:। ता अपि विफला इति भाव:। पाणान धिक्, त्वदभावेऽपि स्थिरत्वाद। ते-तव। अङ्गेषु सुकुमारेधु अशनिर्वज्ं तद्रूपो हुतवहः य एवाऽऽहुतिभिस्तार्पितः

चतुर्थोल्लास: १५१

स एव पतितः स्व्रयमेव। सचेतनैरेतेष्यद्रेषु पातयितुमशक्य- त्वाद। यद्वा पतितोऽशनिरिति भिन्नाकयम्। वज्रशन एवा. 5यं यत्तव विपत्तिरिति। दशौ-नेत्रे। दग्ये इति विशेष्योपादोनं रमणीयताऽतिशयेन तद्दाहे दुःखाधिक्यात्। यद्ा अस्माक दशौ दग्धे इति। अशयुभदर्शितत्वाल्लोकोत्तया द्रष्टव्यम्। रौद्रमुदाहरति-'प्रतिकूलेपु तैक्ष्ण्यस्य प्रबोधः क्रोध उच्य- ते । तत्पकृतिको रौद्रः। यथा कृनमित्यादि। हरिणी छन्दः। 'रमयुगहयैन्सौम्रो स्लौ गो यदा हरिणी तद।' इति लक्षणात्। वंणीसंवगणे द्रोणवधानन्तरं अर्जुनादानू प्रति अश्वत्थान्नः उक्तिरियम्। अपमर्थः। इदं-गुरोर्द्रोणस्य चघरूपं पातकमव शुरुपातकं-महापासकम्। यैः-अविवेकान्मनुजरूपैः पशुभिः। उदायुघैरुद्यतासतरत एव निर्मर्या दैर्मर्यादाशून्यैर्भव्ि- रर्जुनादिभिः। पातकस्य. कर्त्तरि अनुमन्तरि अनिराकर्त्तरि च, दृण्डो युक्त इति क्रमेणाह-कृतं-जनितमनुमनमनुज्ञातं दृष्टमनिरा कृतं वा तेषां-वधकर्तृणं धृष्टयुम्नादीनासू। नरकरिपुणा-कृष्णे नाऽनुमन्त्रा सार्द्धमसटङ्मेदोमांसै :- रुधिरवसापिशितरयम एत- रक्षणवर्त्ती। अहमनन्यसहायः। दिशा-लक्षणया दिग्देवतानाम्। वालें-तृप्तिहेतुकपश्वालस्भनं करोमि। पशुपदेन वलिदानयोग्यता व्यज्यते । कीदशानां सभीमकिरीटिनाम्-अनिराकर्तृभीमार्जुन- सहितानाम्। अत्र यद्यपि घृष्टद्रुस्नस्य सम्बोधनं क्रमपासं तथापि महापातकित्वेनाऽग्राहयनामकतया तमवज्ञाय पराक्रमयोग्यतया 'अरेरे अर्जुनार्ऽर्जुन सासके मात्यके' इति सम्वोध्योक्तिरियम्। अतएव सम्बोधनं व्युत्क्रम्य तेपामिसनेन बुद्धिस्थतया क्रमपाप्त- धृषटघ्युम्नादय: परामृष्टाः। एवञ्च क्रोधात् क्रमविस्मरणमिति

१५२ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

श्रीवत्सलाञ्छनभट्टाचार्यैः उक्तमतुसतञ्च वैद्यनाथैः । न तु तद्युक्तम। रौद्ररसेऽप्पयुक्तकारित्वाऽवर्णनाSनियमात्। 'कार्यारम्भेषु संरम्भ: स्थेयानुत्साह उच्यते'। तत्पकृतिको वीर:।स च त्रिधा। युद्धवीरो दानवीरो दयावीरश्रेति प्रदीपकारा: । श्रीवत्सलाञ्छनभट्टाचार्यैस्तु दानवीरो भार्गवो यथा- 'सागःसप्तसमुद्रमुद्रितमहीनिर्व्याजदानावधिः'। धर्मवीरो युधि- छिरो यथा- राज्यं वसु च देहश् भार्या भ्रातसुताश्च ये। यच्च लोके ममायत्तं तद्धमाय समुद्यतम्। दयावीरो जीमूतवाहनो यथा- शिरामुखैः स्पन्दत एव रक्तमद्यापि देहे मम मांसमस्ति। तृप्तिं न पश्यामि तवापि तावतिंक भक्षणात्वं विरतो गरुत्मन्।। इति वीरश्रतुर्द्धोदाहृतः । वस्तुतस्तु युद्धविषयोत्साहपककृतिके वीरशब्दो रूढः । अन्यत्न प्रयोगो भाक्तः। उच्तश्व पाकू। हास्यादय एकेक- प्रकार इति वृत्तिकृद्भि: कटाक्षितमिति। तथा चैकीिर्ष वीर- - मुदाहरति-क्षुद्रा इत्यादि। स्नग्धरा छन्दः। 'म्रभ्नैर्याना त्रयेण त्रिमुनियंतियुता स्नग्धरा कीर्त्तितेयम्' इति लक्षणात्। हनुमन्नाटके रावणपुत्रस्येन्द्रजित• इयमुक्तिः। अयमर्थः । भो: जात्या पशुक्रमेण च क्षुद्रा :- नीचाः। हरयो-वानरा:। एते दृश्यमानदुरवस्थाः यूयमिति शेषः। सन्त्रासं विजहत-सजतेति सम्वन्ध: । एते आगताः अर्थान्मयीति केचित। एने क्षुद्रा इति स्वज्ञानोल्लेख इति चक्रवर्त्तिन:।

१५३

एते इयन्त इति भास्करभट्टाचार्याः । भयसागे हेतुमाह-क्षुण्णेत्यादि । यतः क्षुण्णश्चूर्णिंतः शक्ररूढस्येभस्पैरावणस्प कुम्भो यैस्ताटया। अमी सायका :- चाणा:। युष्मद्देहेषु निष्पतन्तः-पतमाना नतु पात्यमानाः। परं लजां-महात्रीडा। दधति-घारयन्ति। क्षुद्रकार्यकरणाल्लज्जिता इव न मां आनन्दयन्तीसर्थः। स्वलज्जाया एव वाणेषु समारोपात् लज्जाम् अर्थान्मदीर्या दधति-पुष्णन्तीति दीपिकाकाराः। तथाच दैवात् बाणपा- तेऽपिमदतुददश्यत्वाद्ध्यं त्यजतेत्यर्थः । चण्डीदासादयस्तु निष्पतन्तो-मच्चापान्निर्गच्छन्तो युष्म- हेहेषु-अर्थात्पतितुं परं लज्जां दघति न तु पाताभिसुख्यं पौरुषं वेसर्थः । नच निष्पतन्तइत्यस्य पतन्त इत्यर्थः, निष्पतनस्य पतनरूपत्वाभावादित्याहुः। मिश्राद्यस्तु हे हरयः इति विशिष्य हतुमदादीन्सम्बो ध्य युष्मदित्यादिवाक्यम्। श्ुद्रमात्रसम्योघने च पूर्ववाक्यमिति योजयन्ति। लक्ष्मणं प्रत्याह-सौमित्रे इति। सुमित्रायाः पुत्र त्वं

स्मात्व रुर्षा-क्रोधानां पात्रं-विषयो नाऽसि-न भवास। तर्हि किमर्थसुद्यमस्तत्राह-नन्वहमित्यादि। अहं मेघनाद: प्रसिद्ध- नामा नत्विन्द्रजित्, तत्वस्थाप्यनुत्कर्षकत्वात्। राममन्वेषयामि- कीटकूपराक्मशील इति मार्गयामि। हेतुगर्भ विशेषणमाह-कि- श्चिदिति। किश्चित्संरम्भ :- ईषत् क्रोधः स एव लीला तया नियमितो-वद्धो जलधिर्येन तथाभूतम्। किञ्चिद्भ्रुभक्गेति सुगम: पाठ:।

१५४ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

किश्चिदित्यन्वेषणकक्रियाविशेणम्, तेन सोऽपि न ताहग- 'न्वेषणपात्रमिति केचित्। अन्ये तु सेनाग्रवर्त्तिनो रामस्यान्वेषणानुपपत्तेः राममतु- लक्षीकृत्य एषोडहं यामीत्यर्थमाहुः। गर्वातिशयाद्विकत्थनमेतदित्यन्ये। अत्र सौमित्रे इति मातृसम्बन्धोत्कीर्तनानिवीर्यत्वं ध्यन्य- ते। रुषामिति बहुवचनेन तदतिशयः प्रकाश्यते। - अत्र राम आलम्वनम्। जलधिनियमनमुद्दीपनम्। नी- वेषूपेक्षणं रामं प्रति स्पर्धां चातुभावौ। ऐरावतकुम्भचूर्णनं समृ- तिः। लजां दघतीति गम्यगर्वश्च सञ्चारिणौ। अथ विभावादिसाम्ये वीररद्रियोर्न-भेद:। न च स्थायिभेद एव भेदकस्तस्थाऽपि नियामकमुखप्रेक्षित्वात्। मैवम्। विवे- चकत्वाSविवेचकत्वाभ्यामेव वैधर्म्यात्। इह क्षुद्रान् विहाय राम- मात्रान्वेषणविवेचनस्य रौद्रे चाऽनिराकर्तृगंतक्रोधविषयत्वतारत- म्यलब्धक्रमोपन्यासमपहाय व्युत्क्रमोपन्यासेनाविवेचनस्य रफु- टत्वात् इति श्रीवत्सलाच्छनादय:। वस्तुतस्तु 'पतिकूलेपु तैक्ष्ण्यस्य पवोधः क्रोध -उच्यते' इत्युक्तम। तैक्ष्ण्यव्यअ्ञकानि चासङमेदोमांसादिपदानि तान्येव रौद्रनिर्णायकानीति स्पष्टमेव सुधियाम्। 'रौद्रशक्या तु जनितं चित्तवैक्कव्यदं भयम्' तत्प्कृति- को भयानकः। यथा-ग्रीवाभद्गेत्यादि। स्त्रग्धरा, छन्दः। लक्षणमुक्तम्। शाकुन्तले मृगहननाय धावितरथस्य दुष्यन्तस्य राज्ञ: सूत प्रति 'अयं' पुनरिदानीमपि' इत्युपक्रम्योक्तिरियम्। पश्येत्यस्य वाक्यार्थ: कर्म। स,च इदानीमप्ययं पुरो दृश्यमा-

१५५

मधिकतरं प्रयाति। उर्व्यों स्तोकमल्प प्रयाति। किम्भूनः अनु पश्चात्पतति-घावति स्यन्दने-रथे। ग्रीचाया भङ्गेन-वक्रीभावेना- भिरमं यथा स्यातथा। मुहुर्वारंवारं गम्यदेशदर्शनेन विच्छेदात् बद्धदृष्टिर्दत्तदृष्टिः। शरपतनभयात् भूयसा-स्थूलन पश्रार्द्धेना- परार्द्वेन 'अपरस्यार्द्धे पश्चभावो वक्तव्य:' इति वार्त्तिकातुसा- रा। पूर्वकायं पविष्ठः-पवेष्टुपारब्ध:। आदिकर्मणि का । स्थूलस्य कृशे कथं पवेश इत्यमतिसन्धानान्पातिशयसूचनम्। तथा अर्द्धािलीढैरर्द्धभक्षितैः। श्रमेण वितृतात्पसारितान्मु- खात् भ्रंशिभि :- पतद्िदैवानतु पातितैः। कार्ण-व्यासं वर्त्म-मा- रगो यस्य तथाभूत इति। वियति राज: साम्याभावाद्वहुतरं भृमौ तत्सच्वात्स्तेकमिति केचित् कल्पयन्ति। अत्र स्यन्दनान्रयमेव रसप्रकृतिर्न शरपरतनादिति तद्भ्प- स्थ शब्दोपादानेपि न दोष: । स्पन्दनः आलम्वनम्। अतु० पतनमुद्दीपनम्। पलायनमनुभावः। श्रमः सश्चारीति वोध्यम्। 'जुगुप्साग्रहणार्थानां दोषमाहत्म्यदर्शनात्' तत्पकृतिको बीभत्सः। यथा उत्कृत्त्यात्कृत्यतत्यादि। सग्घरा छन्दः। मालतीमाधवे इमशानवर्णनम्। अयमरथ:। मेतेषु रङग :- कृप णो दरिद्र इति-यावत। आर्त :- स्षुत्पीडितः । वलवत्प्रेतान्तरे- 'णाऽपहरणशङया परितोऽस्ते-सषिसे नेत्रे येन। तथा दैन्यात् त्वगुत्पाटनाय वा मकटिता दशना-दन्ता पेन तथाभूतः सन। प्रथमं कृतिं चर्म उत्कृत्योत्कृत्योत्पाव्योत्पाव्यात्ति-चर्वयंति। व हुतरभक्ष्येणापि तृसतिं स्वप्नेऽप्यसम्भावयन् चर्मापि त्यक्तुं नें सक्रोतीति भाव:। अथानन्तरमंसौ-स्कन्धौ स्फिकू-ऊरु-

लभानि पृथूच्छोथेन युक्तानि अत एव भूयांसि-स्थूलतमानि

1 १५६ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

अत एवोग्रपुतीनि-तीव्रदुर्गन्धानि मांसानि जग्ध्वा-अलभ्यला भबुद्धया ऋटिति भक्षयित्वा। अङ्गस्थात्करङ्गान्मस्तकात्। 'करङ्गो मस्तकः' इति मेदिनी। अस्थिसंस्थ स्थपुटगतमपि-ग- म्भीरविषमभागलव्नमपि क्रव्यं-मांसमच्यग्रं-मया भुक्तमिदं स- वैमिति न कश्िदपहरिष्यतीत्यव्याकुलं यथा स्यात्तथाSत्तीति। -अत्र शवः आलम्वनमुत्कर्त्तनाद्युद्दीपनम्। नासाकुञ्चनाद- योऽनुभावा:। उद्गेगादयः सञ्चारिणः । 1

विरुद्धेपु पदार्थेषु लोकसीमातिवर्तिषु। विस्तारश्रेतसो यस्तु विस्मयः स उदाहृतः ॥ इति। तत्पकृतिकोऽद्सुतः। यथा चित्रमित्यादि। इन्द्रवज्रा छन्दः। स्यादिन्द्रवज्रा यदि तौ जगौ ग इति लक्षणाद। वामन- सुदिश्य वलेरुक्तिरियम। अयमर्थः। महान्माहात्म्यशील एप-पुरु- श्चित्रं-लोकोत्तरं वस्तु। वत-श्लाघायाम्। अवतारः-सदाचार- न्रवर्त्तक:। अन्राप्येष इति मध्यमणिन्यायेन सम्बध्यते। एषा-द. इयमाना कान्ति: क, न क्ापीति भङ्न्तरेण लोकोत्तरेत्युक्तं भ. वति। भङ्गि :- गमनोपवेशनदर्शनादिगतपकारविषयरूपा। अभि- नवैव-वैलक्षण्यगतमात्यन्तिकत्वमेवकारार्थः । धैर्य-विरोधिसह- स्रसम्पतेप्यचलवित्तत्वम। लोकोत्तरम्। अहोडलौकिक: । प्र- भाव :- सामर्थर्यम् सकलवशीकाररूपस्। काप्यनिर्वाच्या। आकृति रवयवसंस्थानम्। एष सर्गो-निर्माणं। नूतनः-पसिद्धब्रह्मनि- र्मितिविलक्षण इति। अत्र चित्रादिशब्दा भङ्गिभेदेन स्वसमभिव्याहृतपदार्थस्य लोकोप्तरताप्तिपादकाः न तु विस्मयार्थका: तस्पान् स्थायि- त्वेन वाच्यता दोषापत्तेरिति वोध्यम्।

चतुर्थोल्लास: । १५७

अत्र महापुरुष आलम्वनम्। तद्गुणातिशयः उद्दीपनम्। स्तवादयोऽतुभावाः। धृतिर्हर्षांदयो व्यभिचारिण: । एषां स्थायिभावानाह- रसानां भेदो वचनमात्रान्न सिध्यतीत्येषां विचित्रान् उक्त- रूपान् स्थायिभावानाह- रतिर्हासिश्च शोकश्र क्रोधोत्साहौ भयन्तथा। जगुप्सा विस्मयश्चेति स्थायिभावाः प्रकीर्तिताः॥३०। स्पष्टम्। विरुद्धा अविरुद्धा वा यं तिरोधातुमक्षमाः। -आनन्दाङ्कुरकन्दोऽसी भावः स्थायिपदास्पदम् ॥। इति सामान्यलक्षणम्। उत्तश्च जयरामतर्कपश्चाननैः-अथ भावमामान्यलक्षणम्। भावयति वासयतीति भावो वासनाख्यो वर्णनीयमयीभवनयोग्यव्यापारविषयः। तदुक्तम् । 'सुखदुःखा. द्विभिर्भावैर्भावस्तद्भावभावनम्' इति दिगिति। विरुद्धैरविरुद्दैर्वा भावैर्विच्छिद्यते न यः । आत्मभाव नयसन्यान्स स्थायी लवणाकर:॥ इत्यन्ये। चिरं चित्तेऽवतिष्ठन्ते सम्बध्यन्तेऽनुवन्धिभिः । रसत्वं ये पपद्यन्ते पसिद्धा: स्थायिनोऽन्र ते ।। चिरमिति व्यभिचारिव्युदासाय। अनुवन्धिभिविभावादि- भिरित्येपरे,

पारवश्यं वर्तमानः स्थायीभाव उदाहृतः ।

१५८ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

इतीतरे। अवस्थितिश्चैषां सत्रकूमूत्रन्यायेन, फेनवुद्बुदन्या- येन तु व्यभिचारिणामित्यनयोर्भेदः। विशेषलक्षणान्यनुपदमे- वोक्तानि। अष्टावेव चेत्स्थायिनोऽतो न्यूनाधिकसङ्गया रसे नि- रस्तेति वोध्यम्। एवश्च रसभेदे सिद्धे एक एव रस इसभिग्ा- येण वीरादिषु रसप्रप्तिद्धि: घटे पटमसिद्धिवदपामाणिकेति शृङ्गारंप्रकाशे महाराजाभिधानमपास्तम्। व्यभिचांरिणो ब्रूते- निर्वेदग्लानिशङ्काख्यास्तथाऽसयामदश्रमाः । आलस्यं चैव दैन्यं च चिन्ता मोहः स्मृतिर्ध्टृतिः॥३१॥ बीडा चपलता हर्ष आवेगो जडता तथा। गर्वो विषाद औत्सुक्यं निद्राऽपस्मार एव चं।३२॥ सुप्तं प्रबोधो Sमर्षश्चाप्यवहित्थमथोग्रता । मतिर्व्याधिस्तथोन्मादस्तथा मरणमेव च।। ३३॥ त्रासश्रैव वितर्कश्र विज्ञेया व्यभिचारिण:। त्रयस्त्रिशदमी भावाः समाख्यातास्तु नामतः ॥३४।। निर्वेदस्यामङ्गलप्रायस्य प्रथममनुपादेयत्वेऽप्युपा- दानं व्यभिचारित्वेऽपि स्थायिताभिधानार्थम्। तेन-

व्यभिचारिभेदोपदर्शने न कश्षिन्न्यायः तथापि वक्ष्यमाणव्यड् भावविवेचनाय निर्वेदस्य स्थायित्वप्रतिपादनाय च व्यभिचारि- भेदा वक्तव्या इत्याशयेन वृत्तिकृदाह-व्यभिचारिणो ब्रूने इति।

चतुर्थोल्लास: १५९

नामत एव समाखयाता नतु लक्षणतः। लक्षणानामन्येरे- व सपपञ्चं दर्शितत्वान। तद्यथा- तत्वज्ञानापदीर्ष्यादेनिर्वेद: स्त्रावमाननम्।

चित्तस्य खेदो निर्वेदस्तच्वज्ञानोदयादिभिः। इति केचित्। रत्यायासकलाभ्यासात् ग्लानिर्निष्पाणतेव या-। तस्यां वैवर्ण्यकम्पानुत्साहकारश्यादयो मताः ॥ अनर्थपरतिभा शङ्का परक्रौर्यात्स्दुर्नयात। वैवर्ण्यकम्पवैसुख्यं पार्श्वालोकास्यशोषकृद्।। परोत्कर्षाडक्षमाऽसूया गर्वदौर्जन्यमन्युजा।

संमोहानन्दसम्भेदः स्खलद्ङवचोगतिः । मधुपानादिजो ज्ञेयो. मदो विविधभावकृद्।। उत्तमसच्तः परहसति गायति तद्वच्च मध्यमंपकृतिः । परुषचचनाभभिधायी शेते रोदिसधमस्वः ॥ अ्रमः खेदोऽध्वरत्यादे: श्वासनिद्राभरादिकृत्। श्रमग्लान्योर्विभेदन्तु चक्रे कारणकार्यता ॥। श्रमस्यातिशयावस्थामथता ग्लानिसूचिरे। बलस्यापचयो ग्लानिराधिव्याधिमकर्षभू: । इत्येके।

• दौर्गत्यादेरनौज: स्यादैन्यं कारश्यमृजादिमद्। ध्यानं चिन्ता हितानापे: शून्यतां श्वासतापकृत् ।

१६० सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

मोहो विचित्तता भीतिर्दुःखावेगातुचिन्तनैः। घूर्णनाज्ञानपतनभ्रमणादर्शनादिकृत् । सदशज्ञानचिन्ताचैः संस्काराज्जायते स्मृतिः।

अभीष्टार्थस्य सम्ातौ स्पृहा पर्याप्ता घृतिः। सौहित्यवदनोल्लाससहासमतिभादिकृत्।।

चेतोनिमीलनं व्रीडा हङ्गरागस्तवादिभि: । इति केचित्। मात्सर्यद्वेषरागादे श्रापलं त्वनवस्थितिः। आत्मप्रकाशनपरा चेष्टा चपलतोच्यते। इति केचित्। तत्र भर्त्सैनपारुष्यस्व्रच्छन्दाचरणादयः । मनः प्रसादो लाभादेर्हैर्षोऽश्रुस्वेदगददाः।। आवेगों राजविद्रावरसादेः सम्भ्रमो मतः। तत्र विस्मरणं स्तम्भः स्वेद: कम्पः रखलद्गतिः । क्रियास्वपाटवं जाड्यं चिन्तोत्कण्ठाभयादिभि:। इत्येके।

सविलासाङ्गवीक्षाऽविनयावज्ञादिकृत्तु सः॥ पारब्धकार्यासिद्धयादेविषादः सच्चसंक्षयः।

कालाक्षमत्वमौतसुक्यं रम्येच्छा रतिसम्भ्रमैः । तत्रोच्छ्वासत्वराश्वासह त्तापस्वेद विभ्रमाः ।

चतुर्षोल्लास।

निद्रा व्यापारवैमुख्यमिन्द्रियाणां श्रमादिभि:।

मनःक्षेपस्त्वपस्मारो ग्रहावेशादिसम्भवः ॥ इति केचितू। कचितु अपस्मारस्थाने विस्मृति: पठिता। तल्लक्षणं तु- विरोधिभावात्पूर्वस्प प्रस्मृतिर्विस्मृतिर्भवेद्। ध्यानजाड्यपमोहाधिपरितापादिकृत्तु सा ।। सुसं निद्रासुपेतस्य विपयातुभवस्तु यः ।

निद्रापगमहेतुभ्यः प्रबोधक्चेतनागम: ।

तत्र स्वेदशिर:कम्पनेत्ररागाङ्गविक्रिया: ।।

व्यापारान्तरसङ्गित्ववदनानमनादयः ।। द्विष्टे Sपराधदौर्मुख्य चायश्रण्डत्वमुग्रता।

भ्रान्तिच्छेदोपदेशाभ्यां शास्त्रादेस्त्वधीमतिः। स्मेरता धृनिसन्तोपौ बहुमानस्तथात्मनि ॥ व्याधयः सन्निपाताद्यास्तेपामन्पत्र विस्तरः। पस्वेदकम्पतापाद्या अनुभावतयोदिता: ॥ उत्कण्ठा हर्षशोका देरुन्मा दक्षि त्त विपुवः ।

२१

१६२ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

जीवस्योद्गमनारम्भो मरणं परिकीर्चितम्। सम्मोहेन्द्रिय संग्लानिगात्रविक्षेपणादिकृत्। अत्र च मरणस्थाने केचित् करुणां पठन्ति। सा च प

अन्ये तु तस्या: दयावीरस्थायित्वमितत्र तद्गणनानौचि- समिसाहुः। न चान्पत्र सश्चारित्वाद्रणनं फलवदितिवाच्यम्। स्थाय्यन्तरसाधारणत्वात् तेऽपि हि कचन सश्चारिणः। तदुक्तम्- शृङ्गारवीरयोहासो वीरे क्रोधस्तथा मतः । शान्ते जुगुप्सा कथिता व्यभिचारतया पुनः। इत्याद्यन्यत्समुन्नेयं स्वयं भावितबुद्धिभि: । इति। गर्जितादेर्मनःक्षोभस्त्नासः कम्पादिकारकः । ऊहो वितर्क: सन्देहे भ्रूशिरोऽङ्गुलिनर्तकः। इति। ननु 'अष्टौ नाट्ये रसा: स्मृताः' इति नाट्यस्य विशिष्योपा- दानेन श्रव्यकाव्ये रसान्तरमायाति। तत्कीदृगित्यपेक्षायां वृत्ति- कृदाह-निर्वेदस्थेत्यादि। अमङ्गलमायत्वं विषयवैराग्यस्व- रूपत्वात्संसारिणां बोध्यम्। निर्वेदस्थायिभावोऽस्ति शान्तोऽपि नवमो रसः ।

यथा- 'अही वा हारे वा कुसुमशयने वा दषदि वा मणौ वा लोष्टे वा बलवति रिपौ वा सुहदि वा।

चतुर्थोल्लास:। १६३

तृणे वा स्त्रैणे वा मम समदशो यान्तु दिवसा: क्चित्पुण्यारण्ये शिव शिव शिरेति प्रलेपन:।।४४।। शान्तरसो यथा। अहावित्यादि । शिखरिणी छन्दः। लक्षणमुक्तं भाकू। अयमर्थ: । अहि :- सर्पः तंत्र वा । हारे वा। कुसुमशयने-पुष्पाकीर्णपल्पङ्के वा। दषदि शिलायां वा। मणौ-रते वा। लोष्टे-मृत्पिण़्डे वा। बलवति रिपौ-मवलशत्रौ वा। बलवति सुहृदि-समर्थमित्रे वा। तृणे रिपौ-मवलशत्रौ बा। वलवति सुहृदि-समर्थमित्रे वा। तृणे वा। स्रणे-स्त्नीसमूहेद वा समदशः। उत्तरत्रापि वाशबंदानुष- ध्यदेशे वा, पुण्यारण्ये-नैमिषारण्यादौ वा। शिव शिव शिवेति अर्थाचक्रेपस्करं वदतो वा मलपतोऽनर्थकं वदतो वा। मम दिव- सा यान्त्विति। जगतो मिथ्यात्वेन रागद्वेषयोरभावादिति भा- वः। वाशव्दाभ्यां द्वयोर्द्वयोस्तुल्यता द्योत्यते। एवश्च यथा- Sहिरनिष्टापादकत्वेनांतुपादेयस्तथा हारोपीति साम्यदृष्टिरिति

अत्रानित्यत्वादिपरिभावितं जगदालम्बनम् । सर्वसमत्व- मनुभावः । घृत्यादयः सश्वारिणः । अत् वदन्ति-शान्तो नाम रसस्तावदनुभवसिद्धतया दुरप- हरवः। न चैतस्य स्थायी निर्वेदो युज्यते। तस्य विषयेष्वलंप- त्ययरूपत्वात्। आत्मावमाननरूपत्वाद्वा। नान्तेश्व निखिलवि-

तदुक्तं कृष्णद्ैपायनेन- यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम । तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हतः षोडशी कलाम्॥ इति। अन एव. सर्ववृत्तिविरामोऽस्य स्थायीति निरस्तम।

१६४ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

अभावस्य स्थायित्वायोगाव। तस्माच्छमोऽस्य स्थायी। निर्वे- दादयस्तु व्यभिचारिणः। स च शमो निरीहावस्थायामानन्दः स्वात्मविश्रामादिति। न चैतावता 'निर्वेदस्थायिभावारुय:' इति वदता श्रीवाग्देवतावतारवृत्तिकाराणां ममाद: शः शाङ्:, तव्वज्ञानजन्यनिर्वेर्दस्यैव शमरूपत्वाद्। आपदीर्ष्यादि- कारणोन्तरजन्यस्य तस्य स्वावमाननरूपत्वात। अस्यैव च चिन्ताश्रुनिःश्वासवैवर्ण्योच्छ्वा सदीन तादिकार्योत्पादकत्वम्। न खलु ब्रह्मज्ञानजन्पनिर्वेदस्य वैवर्ण्योक्कवासादिकार्यजनक- ता स्वम्ेऽपि सम्भवतीति सूक्ष्मदशाऽवधातव्यम्। एवश्र त. व्वज्ञानजन्यनिर्वेदस्य स्थायित्वं कारणान्तरजन्यस्य सश्चारि- त्वमिति तत्वम्। उक्तं चान्यत्राचारये :- स्थायी स्याद्विषयेष्वेव तत्वज्ञानान्रवेद्यदि। अनिष्टेष्टवियोगाप्तिकृतस्तु व्यभिचार्यसौ।। इत्यलं बहुना । रसभावतदाभासेति सूत्रे रसवद्धावीऽप्यलक्ष्यक्रमेषु पठि- तः।स कि रूप: रत्यादीनां रसरूपत्वात्। व्यभिचारिणां रसाङ्गतानियमेन प्ाधान्याभावाद। साच्चिकानामव्यङ्त्वा दित्यत आह- रतिर्देवादिविषया व्यभिचारी तथाऽज्जितः ॥ ३५॥ भावः प्रोक्तः, आदिशब्दान्मुनिगुरुनृपपुत्रादिविषया। कान्ता- विषया तु व्यक्ता शृद्गार:। उदाहरणम्- कण्ठकोणविनिविष्टमीश! ते कालकूटमपि मे महामृतम् ॥ 1

चतुर्थोल्लास:। १६५

अप्युपा्तममृं भवद्वपु- भैदवृत्ति यदि मे न रोचते । ४५ । हरत्यघं सम्प्रति हेतुरे्यतः शुभस्य पूर्वाचरितैः कृतं शुभैः। शरीरभाजां भवदीघदर्शनं व्यनक्ति कालत्रितथेऽपि योग्यताम॥४६॥ एवमन्यदप्युदाहार्थम्।

जाने कोपपराङ्मुखी पियतमा स्वप्ेऽय दष्टा मया मा मां संस्पृश पाणिनेति रुदती गन्तुं प्रवृत्ता पुरः। नो यावत्परिरभ्य चाटुशतकैराइवासयामि प्रियां भ्रातस्तावदहं शठेन विधिना निद्रादरिद्रीकृतः।।४9।। अत्र विधिं प्रत्यस्या। रतिरिति स्थायिभावोपलक्षणं तेन देवादिविषया सर्वा का- न्तादिविषयाप्यपुष्टा रतिः हासादयश्चापाप्तरसावस्था: भाधा न्येन व्यक्नितो व्यभिचारी च भाव इत्यवधातव्यम। यदुक्तम्-

अन्याङ्गभावभाग्वास्यान्न तदा स्थायिशब्दभाक्।" इति। तदेतदाह-वृत्तिकार :- कान्तादिविषया तुव्यक्ता श- द्वार इति। तन्र देवविषयां रतिमुदाहरति-कण्ठकोणेत्यादि। रथोद्धता छन्दः। 'रानराविह रथोद्ता लगौ'इति लक्षणात। शि- वभक्तोक्तिग्यिम्। अयमर्थ:। हे ईश ते-तत कण्ठस्य कोणे-एकदेशे विनिविष्टं-नितरां संलग्नं कण्ठरूपतया परिणतमिति यावत्। कालकूटं-विषमपि-मे मम। महामृतमुत्तमममृतम्, अतिपिय- त्वात्। उपात्तमपि-मूर्धा धृतमपि। अमृतं-चन्द्रकलारुपं यदि

१६६ सुधासागर सहिते काव्यप्रकाशे।

भवद्वपुषो भेदेन वृत्तिरवस्थितिर्यस्य तथाभूतं भेदेनावभासमान- मिति यावत्। तदा मे-महं। न रोचते। भवद्वपुद्धर्थानमेत्र ममा नन्दमदमिति भाव:। सुनिविषया यथा-हरत्यघमित्यादि। वंशस्थं वृत्तम् । लक्षणमुक्तं पाक् । माघे नारदं प्रति श्रीकृष्णोक्तिरियम्। अयमर्थः । हे मुने। भवदीयस्प-भवत्सम्बन्धिनो दर्शन कर्त, भवदीयध्य कस्यापि दर्शनं तथागुणविशिष्टं किम्पुनर्भवत इति ्यो- तथितुं भवदीयेति। शरीरभाजां-देहधारिणां मादशाम्। कालत्रि- तथेSपि-वर्त्तमानादिका लत्नयेऽपि। योग्यताम् इष्टसम्पादकगुणव नवरूपां। व्यनक्ति सुचयतीयर्थः। कथमियाकाङ्वायामाह-हरती त्यादि।यतः सम्पति-वर्त्तमानकालेऽघं-पापं। हरति-नाशयति। एष्यतः-आगमिष्यतः । शुभस्य-श्रेयःसाघनस्य। हेतु :-- सम्पा- दकम्। तत्त्वश्चाद्ृष्टद्वारा बोध्यम्। दर्शनस्यादट्टद्वारा श्रेय :- साधनत्वाद्दृष्टस्य दृष्टसामग्रीसम्पादकत्वेन हेतुत्वाद। तथा पूर्वमाचरितैः-पूर्वजन्मार्जितैः । शुभैः-सुकृतैः । कृतं-जनितम्। तथा च वर्त्तमानकाले पापनाशरूपा योग्यता इष्टसम्पादकगुण वत्तैव। निष्पापत्वस्य गुणस्य प्रतिबन्धकाभावत्वेन श्रेप :- सम्पादकत्वाद। भाविनितु श्रेय:साधकादृष्टसम्पत्तिरिति तत्रा- पीष्टसम्पादकगुणवत्तैव योग्यता। भूते तु तथाविधं सुकृतमिति योग्यता ताहग्गुणवत्तैव। सूचकत्वं चाद्ययोर्जनकतया। अन्त्या- यास्तु जन्यतयेति बोध्यम्। चक्रवर्त्तिनस्तु योग्यतां पुण्यवत्तामिति व्याचर्यु:। तन्नातिरमणीयम। वर्त्तमानकाले तदसम्भवात् । निष्पापत्व स्यापुण्यरूपत्वात्। दर्शनस्य साक्षादेव पापनाशकत्वेन तज्जन- कस्य दर्शनजन्यादृष्टस्याप्यभावात्। भाविशुभ हेतुभूतदर्शनजन्या-

चतुर्थोल्लास: १६७

दृष्टवत्तया प्रकारान्तरेण तावदङीकारे तु हरत्यघं सम्पतीत्यस्य तदमतिपादकत्वेनासङ्गतित्वापत्तेरिति सुधीभिध्येयम्। एवमप्राप्त परिपोषा पुत्रादिविषया रतिः स्थाय्यन्तरं चापुष्टमप्युदाहार्यम्। व्यभिचारी प्ाधान्येन वर्णितो यथा-जाने इत्यादि। शार्दूलविक्रीडितं छन्दः। वियुक्तस्य सखायं मतीयमुक्ति: । - अयमर्थः । हे भ्रातः अद्य मया सवप्ने प्रियतमा कोपेन पराङमुखी सती पाणिना-हस्तेन 'मां मा संस्पृश' इत्युक्त्वा रुदती-रोदनं कुर्वती अन्यत्न गन्तुं भवृटत्ता दष्ट। ततस्तादग्दर्शनोत्तरमहं यावद् -- पियाँ परिरभ्यालिङ्गय। चाटुकानां-पियवाक्यानां शतेन। ना्वासयामि-नातुनयं करोमि। तावज्जाने-निशिनोमि। शठे- न-वश्चकेन। विधिना निद्राया दरिद्रो-रहितो निद्रादरिद्रः तथा- भूतोप्यतथाकृतः। अत एव विधिर्दुर्घटविधायकः। जाने शठे- नेति तापकारित्वेनास्यापकर्षः । अत एव प्रदीपकारैरुक्तम्- 'अन्र विधिं प्त्यसूया माधान्येन प्रतीयते' इति।

तदाभासा अनौचित्यप्रवर्त्तिताः।

तदाभासा रसाभासा भावाभासाश्र! तत्र रसाभासो यथा- स्तुभ: कं वामात्ति क्षणमपि विना यं न रमसे विलेभे क: प्राणान् रणमखसुखे यं मृगयसे। सुलग्रे को जात: शशिमुखि यमालिद्गसि बलात् तपःश्री: कस्यैषा मदननगरि ध्याघसि तु यम्॥४८॥ अत्रानेककामुकविषयमभिलाषं तस्या: 'स्तुमः' इत्याद्यनुगतं बहुव्यापारोपादानं व्यनक्ति।

१६८ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

भावाभासो. यथा- राकासुधाकरमुखी तरलायताक्षी. • सा स्मेरयौवनतरङ्गिविभ्रमाङ्गी। ततू किं करोभि विदधे कथमत्र मैत्रीं तत्सीकृतिव्यतिकरे क इवाभ्युपाय:॥ ४० ॥ अन्न चिन्ता अनौचित्यप्रवर्तिता।एवमन्येऽप्युदाहार्था।। तत्पदेन रसभावयो: परामर्शः। न तु सन्निकृष्टत्वेन भावस्यैवे साह-रसाभासा भावाभासाश्चेति। अनौचित्येन प्रकर्षविरोधिना रूपेणेत्यर्थः । तचैकाश्रयत्वे तिर्यगादिविषयतायां बहुविषयत्वे व्यभिचारिणामाभासाङ्गतार्या वा द्रष्टव्यमिति प्रदीपकाराः। इदं च परिगणनं सम्मदायातु सरणमात्रम हीनपात्रेषु तिर्षक्षु नायकपतियोगिषु। गौणेषु च पदार्थेषु तदाभासं विजानते।। इति सरखतीकण्ठाभरणादिविसंवादाद। वस्तुतस्त्वनौचित्यमात्रमेवामीर्षां मनसाSडभासताप्रयोज- कमू। तिर्यगादौ त्वनौचित्याभावाद्रस एव न तदाभास:। अत एव वृत्तिकारो 'ग्रीवाभङ्गाभिरामम्' इसादौ तिर्यग्विषयतया भयानकं 'मित्रे क्ापि गते' इत्यादौ विमलम्भमुदाजहार। अत एवान्यत्रानेककामुकविषयरतेराभासत्वेऽपि पाण्डवेपु द्रौपद्या: न तथा। स्वस्त्रियामपि शोकाद्याविष्टायां शृङ्गारवर्णनमाभासमौ- चित्यानौचित्याभ्यामेवावसेयस्।

सति सामाजिकानां स्वीयस्थायिव्यक्तिरित्यलौकिकरसः स्वतो

चतुर्थोल्लास:। १६९

व्य प्रतिसन्धानं तत्र व्यकये रसे उप्याभासव्यवहार इति ध्येयम्। अत एव रविभट्टाचार्या: प्राहुः-यदपि पितृ नरणराभा- सपदस्य अ्रमार्थकत्वमुक्तं तदपि व्यञ्ञकीभूतकाव्यानुचितएव- चित्यज्ञानात्मकभ्रममूलतया मकृतपर्यत्रसन्नमिति। एकविषया रतिरेव नति तु प्रळाप:, 'बन्दीकृत्य नृपद्विषाम्' इत्यादाचुदाद- रिष्यमाणत्वाद्। रसाभासो यथा-स्तुम इत्यादि। शिखरिणी छन्दः। लक्षणमुक्तं पाकू। वारयोषितं परति कस्यचित्कामुकस्य वाटूक्ति- रियमिति वैद्यनाथः। वयं त्वनौचित्यापादनाय परकीर्या प्रति कामुकोक्तिरिति नूमः। अयमर्थः। हे वामाक्षि-वा्म -सुन्दरं जितेन्द्रियाणामपि व्शीकरणादविरुद्धं वाडक्षि यस्या: सा तथा- विधे। तं कं पुरुषं स्तुमा, यं चिना क्षणमपि न रमसे-क्रीडसि हृष्यसीति यावत्। तथा यं मृगयसे-अन्विष्यसि। कोऽसौ रण :- सङ्ग्राम एव मखस्त्वत्कर्तृकान्वेषणरूपसवर्गफलकत्वात्। तस्य मुखे पुरतो यः माणान्विलेभे-दत्तवान्, अर्थाज्जन्मान्तरे। है पशिमुखि-चन्द्रानने। यं वलादालिङ्गसि स क: सुलग्ने-शोभनग्र- हािष्टिते लपने जात :- उन्पन्नः हे मदननगरि! मदनस्यैवं वैंभ- बाँॅू। यं तु ध्यायस तस्य कस्यैषा-त्वत्कर्तृकध्यानरूपा तपःश्री :- तपः सम्पत्तिरिति। अत्र बहुषु व्यापारोपादानेन बहुविषया र- तिव्यज्यते। नन्वत्र व्यापारस्य बहुिषयत्वमसिद्धम। एकत्रापि ताह- रव्यापारसम्भवात्। यत्तु अनेकरकर्मपदोपादानमनेक्विषयत्वं क्रियाणां प्रकटयति एकविषयत्वाभिनाये तुएकमेव कर्मपदसुपा- ददीतेति। ततुच्छम्। स्तुमो विलेभ इत्यादीनां भिन्नवा-

२२

१७० सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

Sभिन्नस्थापि कं क इत्यादिपदैरुपस्थापने भिन्नकर्मपदैरेवोपस्था पनाईणाव। अन्र ब्रूमः । तु शब्देन व्यवन्छेदार्थेन व्यापारस्यानेकवि- षयत्वं लभ्यते। एवमेकत्र भेदाभिभाये Sवगतेऽन्यत्रापि तथैवा- वगम्यते। बहुपदमनेकपरं वा। तदेतत्सर्वमभिश्नेत्य वृत्तिकृदा- ह-अन्नानेककासुकेत्यादि। भावाभासमुदाहरति-राकासुघेत्यादि। चसन्तनिल- का छन्दः। सीतामुद्दिश्य रावणस्योक्तिरियम। अगमर्थः । रा- कासुधाकर :- परिपूर्णचन्द्रस्तद्वनमुखं यस्यास्तथाविधा। तरले-च- शचले आयते-दीर्घे अक्षिणी यस्यास्तादृशी। स्मेरमीषत्पकाश यौवनं-नवथौवनमिति यावत्। तेन तरद्वितास्तरङ्गवदुत्तरोत्तरा- रम्भशीला: विभ्रमा येषु तथाविधान्यङ्गानि यस्थाः सा तथा भूतेति दर्शनक्रमेण मुखादिगतप्रकरषविभावनम्। तत्तस्मादुक्तमौ न्दर्यातिशयनानुपक्ष्यत्वात्। किङ्धरोमि तक्ठाभायेति शेषः। तया सह मैत्री क्रियतां तत्राह-तदिति। तया स्वीकृतिर्मम यमिति बुद्धिविपर्यीकरणं तस्य व्यतिकरे-सम्बन्धेऽ्भ्युपायो- हेतुः । क इच न कोषि सम्भाव्यत इत्यर्थ: । स्वीकृति :- स्वाधीनकिरणं तस्य व्यतिकर :- सदातनत्वरूपं पौन:पुन्यमिति चण्डीासाः। अन्न रतेव्यभिचारिभूता चिन्ता अनौचित्यमवर्ततिता। ना. यिकाया अननुरक्त्ततया तव्यभिचारिणोऽपि तथात्वात्। एवम- न्ये डप्युदाहार्या:। भावशान्त्यादिरक्रम इत्यत्रादिपदप्रतिपाद्यमाद- भावस्य शान्तिरुदय: सन्धिः शबळता तथा ॥३६॥

चतुर्थोल्लास:। १७१

क्रमेणोदाहरणम्-

किं वक्षश्चरणानतिव्यतिकरव्याजेन गोपाय्यते। इत्युक्ते क तादित्युदीर्य सहसा तत् मम्प्रमार्ष्टु मगा साsडफ्लिष्ा रभसेन तत्सुखवशात्तन्व्याऽपि तद्विस्मृतम् अत्र कोपस्य। एकस्मिन् शयने विपक्षरमणीनामग्रहे सुग्धया सघ:ा कोपपराङ्मुखं ग्लपितयां घाटूनि कुर्वनयि। आवेगादवधारितः प्रियतमस्तूणीं स्थितस्ततक्षणात् माभृत्सुप्त इवेत्यमन्दवलितग्रीवं पुनर्वीचितः ।५१।

उस्सिक्तस्य तप:पराक्रमनिधेरभ्यागमादेकतः सत्सङ्गप्रियता च धीररभसोत्फालश्र मां कर्षतः। वैदेहीपरिरम्भ एष च मुहुश्चैतन्यमामीलयन् आनन्दी हरचन्दनेन्दुशिशिर स्निग्धां रुणडन्यत:।।५२।। अत्रावेगहषयोः। काकार्य शशलक्ष्मण: क च कुलं भूयोऽपि दृशयेतं सा दोषाणां प्रशमाय ना अुनमहो कपऽपि कान्तं सुखम्। किं वक्ष्यन्त्यपकल्मषाः कृतधिय: स्वमेऽपि सा दुर्लभा चेतःस्व्रास्थ्यसुपैहि कःखलु युवा धन्योऽधरं धास्यति।५३।

न्तानां शबलता। भावस्थितिस्तूक्ता उदाहना । 'सन्धिरेककालमेवर तुल्यकक्षयोरास्वादः। शवलता तु काल मेदेन निरन्तरतया पूर्वपूर्वोपमर्दिनाम्। न च भावस्य शवल-

१७२ सुधासागरसहिते काव्यपकाशे।

तायोः शान्त्युदगभ्यामविशेषः । शान्तेरुदयस्य वा एकैकस्या SSस्वादे तन्ेदद्वयोपगमात्। तत्र भावस्य शान्तिर्यंथा-तस्या इत्यादि। शार्दूलविक्रीडि- तं छन्दः। अमरुकश्तके खण्डितायाः र्वनायिकाया: को- पतच्छान्तिवृत्तान्तं वयस्यं मति कथयतो घृष्टनांयकस्पोक्तिरि- यम। अयमर्थः । तस्या :- सपतन्याः असूयातिशयान्नामानिर्ददेशः। सान्द्रं-घनं श्रीखण्डादि विलेपनं यत्र तथाभूतस्य स्तनतटस्य- सम स्थानस्य तत्पर्यन्तगामित्वेन पकृष्टो था श्लेष :- परिरम्भस्तेन या मुद्रा-स्तनाकारं विळेपनमयं चिह्नं तेनाङितं तदीयत्वेन ज्ञापि- तमित्यर्थः। वक्षः-वक्षस्थलम्।चरणयोरानते :- भणामस्य यो व्यति- कर :- सम्वन्धः पौनःपुन्यं वा तव्याजेन-छलेन कि किमिति गोपा- य्यते-आच्छादयते इत्युक्ते सति अर्थान्नायिकया। मया क तन्मु- द्राङणमित्युदीर्थ-उक्त्वा तन्मुद्राङणं सम्पमार्ण्टु-विलोपयितुं स. इसाऽमसायैव, रभसेन-त्वरया। आश्निष्टाऽSलिङ्गिता। तत्सुखव- शादालिङ्गनानन्दपारवश्यात्तन्व्या तन्मुद्राङ्कितत्वं विस्मृतमिति। चकारेणाललिङ्गनविस्मृत्योरेक कालतारूपः समुच्चयालङ्कारो द्यो. त्यते। अत्र कोपस्य शान्तावेव चमत्कारविश्रामः । उदयो यथा-एकस्मिन्नित्यादि। शार्दूलविक्रीडित छन्दः। अमरुककवेः पद्यमिदम्। अयमर्थः । एकस्मिन् शयने-श- घ्यायम्। िपक्षभृता रमणी-सपत्री तस्याः नाममात्रग्रहे-ग्रहणे- पर्थानायकेन कृते सति। सदस्तत्कालमेत्र। कोपेन पराङ्मुखं रथा स्यात्तथा ग्लपितया-खिन्नया। सुग्धया-सवस्याधैर्यमजान- त्या कयाचिच्चाटूनि-पियभाषणानि। कुर्तन्नपि। प्रियतमः आ-

न :- पसादज्ञानायावहितो न तु निद्रितः। तत्क्षणात्तूष्णींभाव-

चतुर्थोल्लास:। १७३

क्षणानन्तरमेव। सुप् इब म्रार्थनापरा डमुखो मायूदिन्यौत्सुक्पेन- अमन्दम्-अतिशगित वलिता-वक्रीकृता ग्रीवा यत्र तद्था स्या- तथा पुनर्वीक्षित इति। अत्रौत्सुक्यस्योदयक्षमत्करोति। सन्धिर्यथा-उत्सिक्तस्पेत्यादि। शार्दलविक्रीडिनं- छन्दः। सीतालिङ्गनं भावयतो रामस्य भार्गवागमे परा- मर्शोडयम्। अयमर्थः॥ तपश्च पराक्रमश्च तयोनिधे :- स्थानभू· तस्य धर्मयुक्तोभयवीरस्येत्यर्थः। अत एवोत्सिक्तस्प-दसस्य- अर्थात परशुरामस्य। अभ्यागमादागमनादेकतः-एकस्यां दिशि। सतः परशुरामस्य सद्गे या पियता-प्रेम च। वीरस्य रभमो-हर्पस्तस्य उत्फाल :- उद्रेको वीरोचिते कौतुकोट्रेक- इन्यर्थः। स च एतौ द्रावपि मां कर्षतः । अन्यतोऽन्यस्यां दिशि। एघ :- भावनोपनतः । वैदेहीपरिरम्भः-सीताश्षेपश्च मां रुणद्धि-मुनिषाश्वगमने-प्रतितभ्नाति। चकारः पूर्वोक्ताभ्यां •तुल्यकालत्वस्य च सन्धिरुपस्य सूचनाय। एकस्य परिरम्भ- स्प सत्मङ्गपेमोत्साहाभ्यां तुल्पतवंसम्पादकं विशेषणमाह-मुहु- रित्यादि। मुहुर्वारंवारं चैतन्यं-ज्ञानमामीलयन्-विषया- न्तराव्यावर्तयन। हरिचन्दनं-चन्दनभेद: इन्दुश्च तद्वच्छिशिर :- शीतलश्ासौ स्त्रिग्धश्च परेमसंवलितः। अत्षए रुणद्धीति युक्तं, स्निग्धेन युद्धानिवर्त्तनात्। अत एवानन्दी-आनन्दजनक इति। अत्र मुनावत्यादरणीयत्वज्ञानजन्यत्वराविशेष: पूर्वार्द्धगम्यः

वृत्तिकारै :- अत्रावेगहर्षयोरिति। शबलतामुदाहरति-काकार्यमित्यादि। शार्दूलविक्रीडितं छन्दः। 'सूर्याश्वैमैसजास्तताः सगुरवः शार्दूलविक्रीडितम्' इति लक्षणात्। शुक्रकन्पां देवयानीं दृष्टवतो राज्ञो ययातेरिय-

१७४ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

मुक्तिः। अयमर्थः । अकार्य-ब्राह्मणकन्यायामासक्तिरुप क। शशलक्ष्मण :- चन्द्रस्य कुलंच क। द्वयेनोभयोरत्यन्तवैधर्म्या- द्विषमालङ्कारो ध्वन्यते। भूयोऽपीत्युक्तचितर्कोपमहेनौत्सुक्यं अपिना सम्भावनोत्कटना सृच्यते। दश्येत सा-अद्सुतसौन्दर्या देवयानी दृश्येत-कथश्चिद्द्दग्गोचरा भवेत्। मे मम।श्रुतं-शास्त्रश्रव-

अहो-आश्चर्ये। कोपेऽपि मुखमर्थात्तस्या:। कान्तं-मनाहेरम् अ- पगतं कल्मषं-दुश्चरितं येभ्यस्तादटशा:। कृते-महात्मिश्चरिते पु- ण्यकर्मण धीर्येषां ते तथाभूता: सत्पुरुषाःकिं वक्ष्यन्ति इति नि- न्दाशङ्कया पूर्तोपमईः । स्वरम्ेऽपि सा, दुर्लभेत्यनेनाधिगताप पतियुक्तदैनयम्। हे चेतः स्वास्थ्यमुपैहि-उपगच्छाकः खलुधन्यो- नाहमिव मन्दभाग्यो युवा-तरुणीऽघरं घास्यति-पास्यतीति।

अत्र काकार्यमित्यादौ वितर्कः। भूयोऽपतियौतसुक्यम्। दो- षाणामिति मतिः। कोपेपीति स्मृतिः । कि वक्ष्पन्तीति शङ्का। स्वप्ेऽपीति दैन्यम्। चेतः स्वास्थ्यमिति धृतिः। कः खवील्वति चिन्ता। स्फुटं पूर्वपूर्वोपमर्देन प्रतीथमानेति शवलता चमत्कार- भूमि: । तदेतदुक्तं श्रीवृत्तिकारैः-अत्र वितर्कौत्सुक्य मित्यादि।

नंतु भावस्य शान्त्यादिवत्स्थितिरपि प्रकारः सम्भ- वत्येव तत्कर्थ नोक्त इति चेंद्। न । भावोक््यैव तदुक्तेः। भावस्थितेर्भावाभिन्नत्वाद्। तदेतदुक्तं भावास्थितिरित्यादि। नतु व्यभिचारिस्थले नियमतो सुख्यस्य रसस्यावस्थानं तत्कथं भावोदाहरणमेतत् कर्थं वा भावध्यनित्वंम्। रसाङ्ग वेन

चतुर्थोल्लास: १७५

तेपां गुणीभावादित्यत आह- मुख्ये रसेऽपि तेडद्गित्वं प्राप्नुवन्ति कदाचन। ते भावशान्त्यादयः। अदित्वं राजानुगतधिवाह- प्रवृत्तभृत्यवत्। ते-भावशान्त्यादयः कदाचन-यदा त एवाङ्रिलेन विव क्ष्यन्ते विघहनमट्टत्तराजानुगम्यमानभृत्यवत्।

नाह-

शब्दार्थोभयशक्त्युत्थस्त्रिधा स कथतो ध्वनिः। शब्दशक्तिमूलानुरणनरूपव्यं्मः। अर्थशकक्तिमू- लानुरणनरूपव्यङ्मा। उभयशक्तिमूलातुरणनरुपव्य अश्चेति त्रिविध:। तत्र - शब्दश क्किमू लेत्यादि। अयमर्थः। घण्टायाँ हन्यमानायां सुख्यशब्दानन्तरं यथा क्षोदीयानपरोऽनुरणनरूपः शब्द: प्र- तीयते तद्त्संलक्ष्यक्रमा व्यड्स्य स्थितिर्यत्र सः शब्दशार्थश्रो- भयं चेति द्वन्द्ः। तेन शब्दशक्तिमूलव्यडांऽर्थशक्तिमूलव्यड्· उभयशक्तिमूलव्यडगश्वेति त्रिधेत्यर्थः । शब्दशक्तिमूलत्वं चैतदे- व यत्तेनैव तदर्थपतीतिन तु पर्यायान्तरेणापि। एतद्वैपरीसं चा- र्थशक्तिमूलत्वं नत्वभिधया तत्मतीतिरिति। एतेनाभिधाया यत्र न नियमनं तत्रैष भेदो द्रष्ठव्यः । त- न्नियमने तु नाभिधामूलत्वं किन्तु व्यञ्ञनामुलत्वमेव 'भद्रात्मनः' इतिचद्वेदिति यत्केनचिदुक्तं तन्नादेयमू। 'भद्रात्मनः' इत्यादे-

१७६ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

रपि एतद्दरेदत्वेनेष्टत्वात्। अन्यथा तस्य सर्वभेदबहिर्भावापतेः । किश्च-प्रथमोदाहरणे अपाकरणिकमाकरणिकयारिति व्याख्यानेन, द्वितीये भवानित्यनेन, तृतीये असीसनेन प्रकर- णस्याभिधानियामकस्य स्पष्टत्वात्तेषामुदाहरणत्वं विरुद्धंन। तस्माद्यथोक्तमेव न्याय्यम्।तेषु मध्ये- अलङ्कारोथ वस्त्व्ेव शब्दाद्यत्रावभासते॥ ३८॥ प्रधानत्वेन स ज्ञेयः शब्दशक्त्युद्भो द्विधया वस्त्विति अनलङ्कारं वस्तुमात्रम्। आद्यो यथा- उल्लास्य कालकरवालमहाम्बुवाहं देवेन येन जरठोर्जितगर्जितेन। निर्वापितः सकल एव रणे रिपूणां धाराजलैस्त्रजगति ज्वलित: प्रताप: ॥५४॥ अत्र वाक्घस्थासम्बस्भार्धाभघायकत्वं मा प्रसा-

कल्पनीय इत्यत्रोपमालङ्गारो व्यङ्: । तिग्मरुचिरप्रतापो विधुरनिशाकृद्विभो मधुरलीलः। मतिमानतत्ववृत्ति: प्रतिपदपक्षाग्रणीर्विभाति भवानू५५ अन्रैकैकस्थ पदस्य द्विपदत्वे विरोधाभास:।' अमितः समितः प्रासैरुत्कषैर्हर्षद प्रभो। अहितः सहित: साधुयशोभिरसतामसि॥५६॥ अन्रापि विरोधाभास: । निरुपादानसम्मारमभित्तावेव तन्वते। जगच्चत्रं नमस्तस्मै कलाश्लाध्याय शूलिने ।५७।। अत्र व्यतिरेक:।

चतुर्थोल्लास:। १७७

अलङ्कार्थस्यापि ब्राह्मणश्रमणन्यायेनालङ्गारता। वस्तुमात्रं यथा- पंथिअ ण एत्थ सत्थरमत्थि मणं पत्थरत्थले गाभे। उण्णअपओहरं पेक्खिऊण जइ वसससि ता वससु॥५८॥ अत्र पदुपभोगक्षमोडसि तदा SSस्स्वेति व्यज्यते। शनिरशनिश्च तमुचैनिर्हन्ति कुप्यसि नरेन्द्र यस्मै त्वम् यत्र प्रसीदसि पुनः स भात्युदारोडनुदारख् ॥ ५९॥ अत्र विरुद्धावपि त्वदनुवर्तनाधमकं कार्य कुरुत इति ध्वन्यते। नन्वलङ्कारोऽपि वस्तु तत्कर्थं भेद इत्यत आह-अनलङ्गा- रमिति। अत एव प्रदीपकारैरव्याख्यातम्-शव्दशक्तिम्-

वा पाधान्येन प्रकाशनादित्यर्थ इति। तत्राद्यो यथा-उल्लास्यित्यादि। वसन्ततिलका छन्दः । अत्र वाच्यपक्षे येन-प्रकृतेन। देवेन-तृपतिना। जरठं-कठोर- मूर्जितं-वलनद्गर्जितं-सिंहनादो यस्क तथाविधेन। कालो-वैरि- संहत्ता यः करवाल :- खङ्गस्तत्र यन्महदम्यु-धाराजलन्तस्य वाह :- पवाहः पसरणमुल्लास्य-ताक्षिणीकृत्य। धाराजलैः-खङ्गधाराका- न्तिभिः। खड्गरत्नादिकान्तौ पानीयपदगयोगात। रिपूर्णां- शत्रूणाम्। त्रिजगति-त्रिसुवने । ज्वलितो-विरुयातः। सकल एव प्रताप :- शार्यरूया। तरूपो रणे-सङ्गामे। निर्वापित :- विलो पित इत्यर्थः । यद्वा-मह :- उत्सव एवाम्बु वहतीति तथा कालकरवाल :- कृष्णायसखढ़गश्चासौ स चेति कर्मधारयः तमुल्लास्य-निपात नायोद्यम्पेत्यर्थः ।

१७८ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

सकल इति सप्तम्यन्तं रणविशेषणमिति केचित्। व्यङ्चपक्षे तु थेन देवेन-मेघाधिपतिना इन्द्रेण। कालक रं-कृष्णरईिंप बालं-नवीनम्, वबयोरभेदात। महाम्बुनाहं-मेघ- मुल्लास्य-प्रकाश्य। रणे-तेजविषगजलकांलाहले सति। धारा- कृतिभिर्जलैः त्रिभुवने रिपूणामर्थाज्लशत्रूणां नेजसाम्। सकल: प्रकृष्टस्ताप :- औष्ण्यम्। निर्धापितः-शमितः। कीदशेन देवेन जर- ठोर्जितगर्जितेन-तत्पयोज्यमेघगर्जितस्यैव तदीयत्वाद। उपल- क्षणार्थकतृतीयाङ्गीकारेण गर्रितेनपलक्षित मेघमुल्लास्येति वार्थ चक्रवर्तिनस्तु महाम्बुवाहमिव कालकरवालं तमिव च महाम्वुवाहमिति पक्षद्वये क्रमेणोपमितिममासाङ्गीकारेणार्थः। एवं धाराजलैरित्यत्रापि जलैरिव धाराभिरिति राजपक्षे। तथा न्यड्चपक्षे ज्वलित :- ऊद्र्ध्वशिखः प्रकृष्टस्तापो यस्थार्थाच्छत्रूणा मस्त्राग्निरिति विशेषमाहुः। तत्र कालकरवालेत्यादेः परिवृततिस हत्वेन तदशे शब्दशक्तिमूलत्वाऽनुपपात्ति: । कालकरवाल एव महाम्बुवाह :- मेघ इति रूपकं त्वसङ्गतमेव। तथा सति उत्तरपदार्थ- स्य मेघस्य प्राधान्यापत्या तदुललासकत्वस्य राजि इन्द्रारोपं विना- Sसङ्गतत्वापत्तेः। एतदर्थ व्यङ्गयत्वाङ्गीकारे च तस्य वाच्यसिद्धय- द्रत्वेन ध्वनित्वातुपपत्तेः । उपमायास्तु नेतरोपमासाधकत्वम्। नृपे इन्द्रसाम्यावगतावपि खड्गे मेघसादृश्यसमानधर्मसाकाङ्क त्वादिन्द्रसदृशोल्लास्यत्वस्य मेघावृत्तित्वेन समानधर्मत्वाभावादिति विशेष:।

-द्वाक्यमेदपरिहाराय तेनैकवाक्यताकल्पेऽपि वर्णनीयस्य राजः पाधान्यमितरस्य गुणभाव इत्युचितं न तु वर्णनीयस्य गुणत्व- म्। एवं रूपके राजैवर महेन्द्र इत्युत्तरपदार्थस्याप्रकृतस्य भाधा

चतुर्थोल्लास:। १७९

न्ये तद्रहतर तेरेव व्यङ्रयत्वापकयाSसम्बद्धार्थाभिधायकत्वपसङ्ग:। उपमायान्तु प्रकृतपाधान्यलाभान्न तथेति तस्या एव व्यङ्गयत्वं युक्तम्। तदेतदुक्तम् असम्बद्धार्थाभिधायकत्वं मा प्रसा- ङ्गीदित्यादि। अत एव प्रदीपकारै व्यार्यातम्-अत्र 'करवालमुल्लास्य' पतावन्मान्रे वक्तव्ये यदेतादशशब्दपयोगस्तस्पाSसम्बद्धार्थ कता मा प्रसज्यतामित्यमाकरणिकैरिन्द्रवारिवाहादिभि: माकर- णिकानां राजकरवालादीनासुपमानोपमेयभावे कवेस्तात्पर्यमि- त्युपमालङ्कारो व्यङ्गयः। स च शब्दशक्तिमूलकः पर्यायान्तरेण भूपािना तदर्थोपस्थितौ तदपतीतेरिति। एवमलङ्गारान्तराण व्यङ्गयानि वाध्यानीति ध्वनपन्तुदा- हरति-तिग्मरुचिरेत्यादि। अयमर्थः। हे विभो-पभो। भवा- न्विभाति-शोभते इत्यन्वयः । कीहशः तिग्मस्तीक्ष्णश्वासौ रु- चिरो-मनोजः शत्ुमित्रपक्षयोः प्रतापो यस्य सः। खलसुजन- योस्तिग्मरुचिर:मतापो-दण्डादिजनितं तेजो यस्येति दीपि- कायाम्। विधुराणां-शत्रूणां निशेव निशा मरणं करोतीति। तथा मधुरा-मनोज्ञा लीला-चेष्टा यस्य सः । मतिः-शास्त्रतत्व्- ज्ञानं मानशित्तसमुन्नतिस्तयास्तच्चेन-सारेण वृत्तिरवर्तनं यस्य सः। तयोस्तच्वेन-यर्थार्थन वत्तिर्यत्रेति चक्रवर्ती। प्रतिपदं पक्षा- णां-सहायानामग्रणीरग्रेसरः। अन्र तिग्मरुचि: सूर्योऽपतापोऽनुष्णः । विधुश्न्द्रो न नि- शाकत्। मधुर्वसन्तोऽलील :- क्रीडाशून्यः। मतिमान्मशस्तबुदद्धि: अतच्वेऽवस्तुभूते दृत्ति्यवसायो यस्य ताहशः । प्रतिप्निथि: । पक्षाग्रणी :- पक्ादिभूता नेति विरोधाभासो व्यङ्गयः+ द्वितीयार्थ- स्यामकृतत्वाद्। अत्रेकैकपदस्य द्विपदत्वे विरोवाभास:।

१८० सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

पदाऽभेदेऽपि विरोधाभासो यथा-अमित इत्यादि। अ- यमर्थः । हर्ष शत्ुमित्रयोर्द्यति-खण्डयति ददाति चेति तथाभृत।

असतां-खलानामहितौ-दण्डकृत्। एवं साधुभिरुत्कृष्टैर्यशोभिः सहितो-युक्तोऽसीत्यन्वयः । साध्विति क्रियाविशेषणं वा। अत्र मितं-मानं तद्रहितस्तत्सहितश्व। तथा अहितः सहि- तश्चेति विरोधो व्यड्घोऽमकृतत्वात्। ननु विरोधस्य कि सर्वत्र व्यङ्गयत्वमेत्र । नेत्युच्यते। तत्कि- यती सीमा। अपिशब्दादेविरोधव्यञ्ञकस्य भावे वाच्यतम्। तदभावे व्यङ्गयत्वमिति। व्यतिरेक्को यथा-निरुपादानेत्यादि। अयमर्थः । तस्मै शूलिने-महादेवाय नम इत्यन्वयः । कीदृशः निर्गतः उपादान सम्भार :- उपकरणसम्पत्तिर्यत्र तद्यथा स्यात्तथा। अभित्तावना धारे शून्ये इति यावत्। चित्रं-नानाकारं जगत्तन्वते-विस्तार यते। यद्यप्युपादानसम्भारं विना न साष्टिसम्भवस्तथाऽप्युपकर- णसम्पत्तरपि भगवदिच्छापन्नचवेन तत्पारवश्याभावे तन्निरपेक्ष- त्वमुपचरितं बोध्यम्। एवं कलया-चन्द्रषोडशांशरूपया श्राध्यायेति पकृतोऽर्थ:। व्यअ्नया तु चित्रकलाशब्द्राभ्यामालेख्ये तत्मावीण्योपस्थित्या मषीतूलिकाद्युपादानैर्भित्तावालेख्यकारिभ्यः कलाव्द्द्य उत्कर्ष: प्रतीयत इति। अत्र चित्रकलाशब्दयोः परिवृत्त्यसहत्वेन शब्द- शक्तिमूलता बोध्या। ननूदाहृतेषूपमादीनां प्राधान्यं न वा। आद्ये कुतस्तेषाम- लङ्गारत्वम्। अन्यानलङ्करणात्। द्वितीये कुतोऽस्य काव्यस्य

घतुर्धोल्लास:। १८१

ध्वनित्वम्। व्यङ्गयस्यामाधान्यादिति चेन्न। पूर्वमयमलङ्गार आ- सीदित्येतावता Sलङ्कार्यपदेशाव। यथा ब्राह्मणपूर्ववाद्धसन्या- सिनि ब्राह्मणव्यपदेशः । नन्वेवं व्यपदेशसमर्थनेऽपि अलङ्कारश्वनित्वं न समार्थत- मिति चेन्न। अलङ्गारपदेन तद्योग्यताया विव्षितत्वात्। नचै- वं रसादिध्वनावप्यलङ्कारध्वनित्वपसङ्ग:। संलक्ष्यक्रमस्यैव ता- दशस्य तथाभिमेतत्वात। एवं च प्राधान्याऽमाधान्ये व्यङ्गयस्य वाच्यापेक्षयैव न तु रसापेक्षयापि, तदपेक्षया सर्वत्र गुणीभा- वात्। तथा चोपमादीनां रसाङ्गतयाऽलङ्कारत्वे वाच्यापेक्षया मा- धान्यं चेति न दोषलेशावकाशः । तदेतत्सर्वमभिपेत्य वृत्ति- कृदाह-अलङ्कार्थस्थापीत्यादि। वस्तुमात्रमुदाहरति-पंथिएत्यादि। जयनविपुला छन्दः। उक्तश्र वृत्तरत्नाकरे- संलङ्गय गण्रयमादिमं शकलयोर्द्वयोर्भवति पाद: । यस्यास्तां पिङ्गलनागो विपुलामिति समाख्याति। इयं विधुला चपलावन्मुखजघनभेदभिन्ना भवति। प्रथमेऽर्द्े मुखविपुला उत्तरार्द्धे जघनविपुलेति व्याख्यातारः। स्वयं दूती 'ध््थै: पदैः पिशुनयेच्च रहस्यवस्तु' इति कामशास्त्रमनुस- स पथिक प्रसाह- पथिक नात्र संस्तरमस्ति मनाक् मस्तरस्थले ग्रामे। उन्नतपयोधरं प्रेक्ष्प यदि वससि तद्वस ।। इति संस्कृतम्। अयमर्थः । हे पथिक प्रस्तराणं-पाषाणाना स्थले अन्रास्मिन् ग्रामे। मनागलंपमपि। प्रस्तरंकटाद्यास्तरणम्। नास्ति। पापाणबाहुल्येन तृणदुर्लभतासूचनम्। तत्तस्माच्छयन- सामग्यभावात्कारणादुन्नतपयोधरं मेक्ष्य-वार्धुकं जलदं बल-

१८२ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

वत्प्रतिबन्धकं विचार्य। यदि वससि तदा वस। न तु विश्रामा होंडयं ग्राम इति यथाश्रुतोडर्थः। व्यङ्गयार्थस्तु-प्रस्तराणां-मूर्खाणां स्थाने Sत्र ग्रमे। सत्थरं-शास्त्रम् मनागपि नासति। किम्पुनः साहियम।

प्रेक्ष्य तादृशोद्दीपिनं मेघं च। यदि वससि उपभोगक्षमों- डसि तदांSSर्स्वेति। परस्तरस्थंले इत्यनेन शय्यापेक्षाऽपि नास्तीति ध्वन्यते। शब्दशक्तिमूलत्वं परिवृत्यसहनानार्थशब्द- प्रयोगादवसेयम्। संस्कृते वस्तुमात्रव्य्जकत्वमुदाहरति-शनिरित्यादि गाथा छन्दः। लक्षणमुक्तं माकू। अयमर्थः । हे नरेन्द्र यस्मै त्वं कुप्यसि तं शनिर्ग्रहः अशनिर्वत्रश्च। उच्चैरतिशयेन। निहन्तिं। यस्मै पुनः मसीदसि। पुनस्त्वर्थे। स पुरुषः। उदारो-दाता महान्वा। अनुगता दारा यस्य मनासाद्यभावात्स तथाभूनश्च भातीति। अत्र प्रथमार्द्धे शनिरशनिश्चेत्यनेन विरुद्धावपि त्वदतुनर्त- नार्थमेक कार्य कुरुत इति वस्तु ध्वन्यते। न तु विरोधालङ्कारः। शनिरशनिरियनयो: सामानाधिकरण्याभावात्। विरोधस्य च तत्रैव विश्रान्तेः। द्वितीयार्ध तु नोदाहरणम्। तत्र चशब्दस्या- डप्यर्थत्वे विरोधस्य वाच्यत्वात। समुच्चयमात्रा्यत्वेतु विरो- धस्यैव व्यङ्गयत्वादिति। अर्थशक्तिमूलानुरणनरूपं व्यङ्गयं विभजते- अर्थशक्त्युद्भवोऽप्यर्थो व्यञ्जकः सम्भवी स्वतः ॥३९॥ प्रौढोक्तिमात्रात्सिंडो वा कवेस्तेनोम्भितस्य वां । वस्तु वाऽलङ्कृतिवेति षड़भेदोडसौ व्यनक्ति यत।४:।

च तुर्धोलास: १८३

वस्त्वलङ्कारमथ वा तेनायं द्वादशात्मक: । स्वतःसम्भवी न केवलं भणितिमात्रनिष्प्रो यावद्वहिरप्घौचित्येन सम्भाव्यमानः। कविना प्रति- भामात्रेण बहिरसन्नपि निर्मिता, कविनियद्धेन वा वत्क्रेति द्विविधोऽपर इति त्रिविधा, वस्तु चाडलङ्गारो वाऽसाविति बोढा व्यक्षका, तस्य वस्तु चाऽलङ्गारो वा व्यङ्य इति द्वादशभेदोऽ्थेशक्त्युद्गवो ध्वनिः। क्रमेणोदाहरपाम्- अलसशिरोमणि घुत्ताणं अग्गिमो पुति घणसमिद्धिमओ। इअ भगिएण णअङ्गी पप्फुल्लचिलोअणा जाआ॥ ६० ॥ अत्र ममैवोपभोग्य इति वस्तुना वस्तु व्यज्यते। धन्याऽसि या कथयसि प्रियसङ्गमेऽपि विस्र्धचाटुकशतानि रतान्तरेषु। नीवीम्प्रति प्रणिहिते तु करे प्रियेण सख्य: शपामि यदि किश्चिदपि स्मरामि ॥६१॥ अत्र त्वमधन्या अहं तु धन्येति व्यतिरेकालक्कार:। दर्पान्धगन्धगजकुम्भकपाटकूट- संड्क्रान्तिनिघ्नघन शोणितशोणशोचि:। वीरैन्यलोकि युधि कोपकषायकान्तिः कालीकटाक्ष इव यस्य करे कृपाण: ॥ ६२॥ अत्रोपमालङ्गारेण सकलरिपुवलक्षयः क्षणात् क- रिष्यते इति वस्तु।

१८४ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

गाढकान्तदशनक्षतव्यथा-

निर्दशन् युधि रुषा निजाधरम्॥ ६३॥ अत्र विरोधालङ्गारेणाधरनिदेशनसमकालमेव शत्रवो व्यापादिता इति तुल्घयोगिता। मम क्षत्या. इप्यन्यस्थ क्षतिर्निवर्ततामिति तद्वुद्धिरुत्प्रेक्ष्पते - त्युत्प्रेक्षा च । एषूदाहरणेषु स्वतः सम्भवी व्यक्जक:। कैलासस्य प्रथमशिखरे वेणुसम्मूर्छनाभि: श्रुत्वा कीर्ति विवुधरमणीगीयिमानां यदीयाम्। स्रस्तापाङ्गा: सरसविसिनीकाण्डसञ्जातशङ्का दिङ्मातङ्गा: श्रवणपुलिने हस्तमावर्तयन्ति॥६४॥ अत्र वस्तुना येषामप्यर्थाधिगमो नास्ति तेषाम- व्येवमादिवुद्धिजननेन चमत्कारं करोति त्वत्कीर्ति- रिति वस्तु ध्वन्यते। केसेसु बलामोडिअ तेण अ्र समरम्मि जभसिरी गहिआ। जह कन्दराहिँ विहुरा तस्स दढं कण्ठअम्मि सण्ठविआ॥ ६५॥ अत्र केशग्रहणावलोकनोद्दीपितमदना इव कन्द- रास्तविधुरान कण्ठे गृहन्ति इत्युत्प्रेक्षा। एकत्र सङ्रामे विजयदर्शनात्तस्यारयः पलाय्य गुहासु तिष्ठन्तीति का- व्यहेतुरलङ्गारः। न पलाय्य गतास्तद्वैरिणोऽपि तु ततः पराभवं सम्भाव्य तानू कन्दरा न त्यजन्तीत्यपहुतिञ्वं।

चतुर्थोल्लास:। १८५

गाटसलेङ्गगरहसुज्जुअन्मि दहए लहुं समोसरइ। माणसिणीण माणो पीलणभी अव्य हिअआहिं ।६६॥ अत्रोत्प्रेचया प्रत्यालिङ्गनादि तत्र विज्ञम्भते इति वस्तु। जा ठेरं. व हसन्ती कइवअणंबुरुहृबडविणिवेसा। दावेइ भुअणमण्डलमण्णं विअ जअइ सा बाणी।६७।। अत्रोत्प्रेक्षया चमत्कारैककारणं नवं नव जगत् मजडासनस्था निर्मिमीते इति व्यतिरेक:। एघु क-

जे लङ्गागिरिमेहलामु खलिआ संभोगखिण्णोरई- फारुप्फुल्लफणावली कवलणे पत्ता दरिदत्तणम्। ते एहिं मलआणिला विरहिणीणीसाससंपक्किणो जादा झत्ति सिमुत्तणे वि बहला तारूप्णपुण्णा विअद८।। अत्र निश्वासैः पासैशवर्या वायवः कि किंनक्कु- र्वन्तीति धस्तुना वस्तु व्यज्यते। सहि विरइऊण माणस्स मज्झ धीरत्तणेव आसासम् । पिअदंसणविहलंखलंखणम्मि सहसत्ति तेण ओसरिअम्॥ ६९॥ अत्र वस्तुना Sकृतेपि प्रार्थने प्रसनेति-विभावना, प्रिय- दर्शनस्य सौभाग्यवलं धैर्येण सोहुं न शक्यते इत्युत्प्रेक्षा था। ओल्ोल्लकरअरअणरूखएहिं तुह लोअणेसु मह दिण्णम्। रसंसुअं पसाओ कोवेण पुणो इमे ण अक्कमिआं॥७0॥ अत्र किमिति लोचने कुपिते वहसि इति उत्तरा- लक्कारेण न केवलमार्द्रनखक्षतानि गोपघसि यावसे २४

१८६ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

षामहं प्रसादपात्रं जातेति वस्तु। महिलासहस्सभरिए तुह हिअए सुहअ सा अमाअन्ती। अणुदिणमणण्णकम्मा अङ्ग तणुअं वि तणुएइ् । ७२ ॥ अन्र हेत्वलङ्गारेण 'तनोस्तनूकरणेपि तव ह्वंदये न वर्तते' इति विशेषांक्तिः। एषु कविनिबद्धवकतृ- प्रौढोत्तिमात्रनिष्पन्नशरीरी व्यक्षकः । एवं द्वादश भदा:। धवनावितिशेष:। स्वतः सम्भवी-लोकेऽपि दष्टः।मौढाक्ति इचमत्कारानुगुणोक्तिः। मात्रपदेन बहिःसम्भववारणम्। तेन कविना उस्भितस्य पूरितस्य वर्णनयोम्भितो नायकादिस्तस्ये त्यर्थः। 'उभ उम्भ पूरणे' इति घात्वनुसाराद्। कविनिवद्धवच- नं कविवच नादधिकरागपकटकतयाSघिकचमत्कारकमिति दवयो- भेदः । अन्यथा कविनिवद्धभणितिनिष्पन्रः कविभणितिनि- व्वन् एवेति स्वतःसम्भवित्वं औौढोक्तिनिष्पन्त्वं चेति द्वै. रूप्यमेव विदध्याद्। अत एवोक्तं वृत्तिकारैर्द्वििधोडपर- इति त्निविध इति। असौ त्रिरुपोऽप्यर्थो वस्त्वलङ्काररूपे- ण प्रत्येकं द्विधा भूत्वा यतो व्यनक्ति ततः षद्शकारो व्यक् कस्तेषां मत्येक व्यङ्गयोऽपि वरत्वलङ्गाररूपां्यां द्विरुप एवे ति। तेन हेतुना डयमर्थशक्त्युद्धवो ध्निर्द्वादशात्मको-द्वादश- विध इत्यर्थः । अत एव प्रदीपकारै्व्याखयातम्-स्वतःसम्भवी न केवलं भणितिनिष्पन्नशरीरः अपि तु वहिरप्यौित्येन सम्भाव्य- मान:। मोढोक्तिमात्रात्सिद्धो-वहिरसन्नपि वक्तृप्रतिभामात्रेण तथा निर्मितः। अयमर्थः । व्यस्ञकोऽर्थस्त्रिधा। स्व्रतः सम्भवी,

चतुर्धोह्लास: १८७

न्सिषथ। स विविधोऽपि वस्तुमात्रमलङ्कतिर्वेति प्विधी व्य- ससकः। पण्णां व्यङ्गयमपि मत्येकं चस्तु वाडलङ्कतिर्वेति द्वादश- मेदा भवन्तीति। तदेतत्सर्वमभिप्रेत्य श्रीवाग्देवतावतार आ- ह-तत्र स्वतः सम्भवीत्यादि। तत्र स्वतः सम्भवित्ययें भेदचतुष्टये वस्तुना वस्तुनो व्य- क्िर्यथा-अलसेत्यादि। मुखविपुला छन्दः । विचाहममङ्गे यौवनाक्रान्तकुमारीं मत्युपमात्रा सम्भावितवरगुणवर्णने सा पस्ष नाडपसन्ना वेति कुमारीममूप्रश्नं काचिदुत्तरयति। अलंसशिरोमणिधूर्त्तानामग्रिम: पुत्रि धनसमृद्धिमयः । इति भाणितेन ननाड्ी मफुल्लविलोचना जाता । इति संस्कृतं स्पष्टम् । अत्रालसत्वेनान्यत्र गन्तुमनिच्छुः। धूर्तत्वेन रतेष्व- नावृतगुण:, सम्भोगेनावृप्त इति यावत्। धनसमृद्धिमत्त- या कृपणं इति निर्धार्य यत्पफुल्लनयनत्वं वस्तु तेनान्यासाम- नाकर्षणीय इति ममैतोपभोग्य इति वरतु व्यज्यते। वस्तुनाऽलङ्गारह्य यथा-घन्घेत्वादि। वसन्ततिलका छन्दः। मित्रस्त्रीगोष्ठयां विदितदत्तान्ता काचिद्विदग्धा विश्वस्ता- माह-अयमर्थः। त्वं धन्याऽसि या मियस्य सङ्गमे-गाढालिङ्ग- नादावपि। रतान्तरेशु-सुरतमध्येष्वपि । विस्नव्धानि-विश्वा- सयुक्तानि चाटुकश्षतानि-रिरंसोद्ीपकमाकयानि। कथयासि-रप- प्मुच्चारयास। करं मसार्य सखीस्पर्शरूपशपथपूर्व स्वदतान्त- मावेदयति-अहं तु भियेण करे नीवीं-नाभितलवसनग्रन्थिम्म- ति। प्रणिहिते-नाव्यां करोऽर्पयितव्य इति मणिचानविषयीकवते मनसि सङ्कल्पितेऽपीति यावरत न त्वर्पिते, अवाचकत्वापाता- वावलधुत्वापाताच्च किम्पुनः सङ्मादावित्यपि शब्दार्थः । द-

१८८ सुधासागरसहिते काव्यपकाशे।

उपत्ययोत्पादनायाह-सख्य: शपामि-भवद्ङ्ग स्पृशामि,अश्रभप थल्यामुख्यत्वादात्मनेपदाभाषः । यदि किश्िदपि स्मरामि कि

अत्र वाच्येन वस्तुना स्वस्थ महानन्दाप्तिसूचनद्वारा त्व. मधन्या अहं तु धन्येति व्यतिरेकालङ्कारो ध्वन्यते। अलङ्कारेण वस्तुनो व्यक्तिर्यथा-दर्पान्धेत्यादि। वसन्त- तिलका छन्दः। अयमर्थः । यस्य-राजः। करे कृपाण :- खड्गः। युधि-सङ्गामे। कोपात्कषाया-रक्ता कान्तिर्यस्य तथाभूतः।का ल्या :- कटाक्ष इव। वीरैः साधारणभटानां भयप्रदत्वादश्यन्त शुरैरेव न्यलोकि-विशेषेण हृष्टः। रक्तत्वसम्पादनाय कृपाणं वि. शिनष्टि-दर्पेणान्धा :- उच्छृङ्गला ये गन्धगजा: 'यस्य गन्धं स' माघ्ाय पलायन्तेऽन्यदन्तिन:'इत्युक्तलक्षणाः तेषां कुम्भात्मक कपाटानां कूटे-मध्यभागे या सङक्रान्ति :- सम्यकू पचिशनं त. निघ्नं-दृढमहारायनं यत् घनशोणितं-गाढरुधिर तेन शोणिता शोचि :- कान्तिर्यस्य तथाभूत इति। अत्र केचित् उपमया वर्णसाम्यं मच्याय्यते न तु काली- कटाक्षनिष्धं सकलरिपुक्षयकारित्वमिति तादशवस्तुव्यक्जकत्वम- नुपपन्नमिति। अत्र ब्रूमः। न खलु रिपुकुलनाशकत्वसुपमानमात्र्ृत्ति कि न्ूभयसाधारणम्। अस्तु वोपमानधर्मः तथाप्युपमाने व्यञ्जन. पॉपस ये तदवगमे वाघकाभावः। न चात्रोत्पेक्षा शाङ्कया स म्भावनापेरहात्। न च शब्दव्यापारेणैव तथो प्रतीतिरिति वाधम्, काणसाम्योपस्थापकत्वेनोपरतत्वात्तस्य, किन्त्वर्थश क्तिमूलेनैव तथाा व्यञ्जनम्। उक्तश्व मिश्रैः-'साम्याबगमना नन्तरसुपमानगतधार्मान्तरसुपमेये पतीयत इति यथोक्तव्यङ्गया

चतुर्थोल्लास:। १८९

1 पथा-'कैलासगौरं वृपमारुरुक्षोः' इत्यत्र गौरत्वनि्देशेनोच्छाय- स्येति। तदेतत्सर्वमभिगेस वृत्तिकृदाह-अत्रोपमालक्कारे- णेत्यादि।

रथोदधता छन्दः। 'रान्नराविह रथोद्धता लगौ' इति लक्षणाद्। यो-नृपो-खुधि निजाधरं निर्दशन-क्रोघात्खण्डयन्सन्। वैरिव- धूजनस्योष्ठविद्ुमदलानि । गाढ़ा-तीव्रा या कान्तादशनक्षतव्य'

चयदित्पर्थः। अत्र विरोधालङ्गारेणेत्यादि। उक्तमत्र मिथिलेशसच - वैरच्युतभट्टाचार्यैः 'विरोधालङ्कारोऽत्र चिन्सः' इतिअच्यु- तात्मजरत्नपाणिभटटाचार्यास्तु-'विरोधपदेनात्र कार्यकार-

इति काव्यदर्पणाख्यटीकायां व्याचर्युः।तत्सूनवो रंविभ-

जेत्यर्थ: । स्वाधरनिर्दशवैरिवनितोष्ठमोचनयोः कार्यकारणयो- वैयधिकरण्येन निहेशाद्विरोधस्थ स्फुटत्वात्' इति मधुमत्यां व्याचख्यु: । - तुल्ययोगितेति। अत्र न्यायविद्यावागीशनृसिंहठवकु- राः पाहु :- अधरो निर्दिष्टथ्व शत्रवी व्यापादिताश्तेति तुल्यका- लमेककालं योगिनौ तयोर्भावस्तुल्ययोगितेतिव्युन्पच्या समु- चयालक्कारो व्यज्गत इत्यर्थः। न तु पकृतानामपकृतानां वा गु-

द्रोऽपीति।

१९० सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

मधुमतीकारास्तु- 'अत्र तुल्ययोगितापदेन समुच्चयेमड्।

पितृचरणास्तु तुल्ययोगितापदेन कार्यकारणयोस्तुल्यका लताप्रतीतेः । 'कार्यकारणयोर्यश्च'इत्यनेन लक्षितातिशयोक्ति सत्राभिमता। न च कार्यस्य पूर्वकालाभिधाने रा, समकाला

भयोजनस्याविशेषादिति वदन्ति' इत्याङुः। प्रदीपकारास्तु-'अन्र निजाधरदशनवैरिवधूजनोप्टदश नव्यथामोचनयो: कारणकार्ययोः पौर्वापर्याभावलक्षणया Sति शयोक्त्याSलङ्कारेण दशनसमकालमेव शत्रवो व्यापादिता इति समुचयोऽसौ। स त्वन्यो 'युगपद्या गुणक्रियाः' इत्युक्तलक्षणः स. सुच्यालङ्कारो द्योत्यते। एष एव च तुल्यकालं योगितेति व्यु. त्पच्या तुल्ययोगितेति कैथचिदुच्यते। मम क्षच्याप्यन्यस्य क्षति- निवर्त्ततामिति बुद्धेरुत्मेक्षणादुत्मेक्षाप्यत्र व्यड़्चा' इति व्याच्यु :! वर्यं तु अत्रोष्ठविषयकदशनमोचनयोरविरोधः ओष्ठत्वेन सामानाधिकरण्यस्य विवक्षितत्वात। प्रतियोगिभेदेनाभास इति विरोधालङ्कारो निर्वाधः। अधरदशनशनुच्यापदनयोवीराS- नुभावत्वेन पकृतयो: सूर्यक्रिया रूपैककालोपाधिसम्वन्धेन तुल्य- योगितापि निर्वाधैव। तद्ुद्धिनृपबुद्धिरित्यर्थः । चकारेण तुल्य- योगितोत्मेक्षपोः संसृष्टिः सूचितेति नूमः। एषु व्यञ्ञकोऽर्थ: स्वतः सम्भदी। अथ कतिमौढोक्तिसिद्धे व्यजकेडर्ये भेदचतुष्टये वस्तुना वस्तुनो व्यक्तिमुदाहरति-कैलासस्थेत्यादि। मन्दाक्रान्ता छन्दः। लक्षणमुक्तम्। राजवर्णनमिदम्। कैलासस्य पथम- शिखरे-हिमगिरे: श्रेष्ठशृङ्गे। वेणनां-वंशवाद्यानां संमूर्च्छ-

चतुर्थोल्लास: १९१

नाशि रागविशेपैः करणभूतैः । उक्तन्त- खरेः संमूर्च्छना यत्र रागतां प्रतिपद्यते। मूर्च्छनामिति तां माहुर्गीतत्त्वंविदो जनाः । इति । विवुधरमणीभिर्देवाङ्गनाभिः कर्तृभूतैगीयमानां। त्वदीयां-त्वत्सम्वन्धिनीं कीर्ति श्रुत्वा। सरसविसिनीकाण्डेपु- धवलतमकमलिनीकदम्बेपु सआ्जाता शङ्का येषां तथाभूताः। अत एव स्नस्तापाङ्गा-चलितनेत्रपान्ता:। दिव्नातङ्ग :- ऐरावणादयः श्रवणपुलिने-कर्णतटे। हस्त-शुण्डादण्डमावर्त्तयन्ति-मुहुर्व्यां- पारयन्तीसर्थः। अत्र यद्यपि विसिनीकाण्डसरज्जतशङ्का इति भ्रान्तिमान्स- नदेहो वा डलङ्कारो व्यञ्ञक इति वस्तुमात्रव्यक्षकत्वोदाहरण- मयुक्तम्। तथापि तद्भागनैरपंक्ष्येणापि किश्चिच्छुक्लं कर्णे भविशतीत्येतावेतापि वस्तुमात्रेण येपामप्यर्थाधिगमो नासति तेषामप्येवं श्रवैसमृर्तत्वादिवुद्धिजननेन त्वत्कीर्त्तिश्वमत्करोतीति व्यक्तिसम्भवाद्स्तुमात्रोदाहरणत्वमुक्तम्। अन्र च कीर्तिश्रव- णानन्तरं कर्णे हस्तावर्त्तनं इस्तिनो न सतः सम्भवि किन्तु कविमाढोक्तिसिद्धम्। तदेतत्सर्वमभिमेस वृत्तिकृदाह- अन्र वस्तुनेत्यादि। एवमग्रेऽपि द्रष्टव्यम्। अन्रैव वस्तुनाऽलङ्गारस्य यथा-केसेख्वित्यादि। गीति शछन्दः । अर्याप्रथमदलोक्तं यदि कथमपि लक्षणं भवदुभयो:। दलयोः कृतयतिशोभां ताङ्गीतिं गीतवान्भुजङ्गेशः। इति लक्षणाद्। केशेषु-वलाद्वामोस्य तेन समरे जयश्रीर्गृहीता। यथा कन्दराभिविधुरास्तस्य हढ कण्ठे संस्थापिताः।

१९२ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

इति संस्कृतम्। अयमर्थः । तेन -राज्ञा नायकेल, च । समर-युधि सुरतसङ्गरे च। जयश्रीर्विंजयलक्ष्मीरामोव्य- भोगाभिमुखीकृत्य। वलात्केशेषु तथा गृहीता। यथा कन्द. राभि: स्त्रीलिङ्रेन नायिकात्वारोपो ध्वन्यते। तथा च दरीभि- र्नायिकाभिश्च तस्य-राजो नायकस्य च विधुराः-शत्रवः सम्भोगासहिष्णवश्च। कण्ठे-तटे कण्ठदेशे च। दढ संस्थापिता इति। अत्र केशग्रहणेत्यादिना प्रदर्शितव्यद्गयालङ्गारत्रयेऽ- न्यतमपरिग्रहे साधकबाधकामावाद निश्चयसङ्कूर:श्रीवारदेवता- -वतारैरपन्हुति्रेति चकारेण सूचित इति बोध्यम्।

शसङ्करसूचनमिति। तत्मामादिकम्। 'स्फुटमेकत्र विषये शब्दा र्थालङ्कृतिद्वयम्' इति लक्षणाद। काव्यप्रदीपकारास्तु-यत्तु केशग्रहावलोकनोद्दीपितम- दना इव कन्दरास्तद्विघुरान्कण्ठे गृह्नन्तीत्युत्पेक्षा व्यज्यंत इति। तन्रवेदेवू। यदि पूर्वे कन्दरादीनां नायिकात्वाद्यारोप: स्याद, अन्यथा केशग्रहणस्य मदनोदीपकत्वायोगात्, तदभ्युपगमे च न वस्तुमात्रस्य व्यञ्ञकत्वं किन्तु समासोक्तेरलङ्गारस्येति प्राहुः। अत्र ब्रमः। यथेति यच्छन्देनोत्तरवाक्यगतेन तच्छब्द आक्षिप्यते, तेन च पूर्ववाक्यार्थमनूद्य वाक्यान्तरावष्टम्भाद्वाकये कवाक्यमिदम्, तत्र तेनेति कन्दराभिरिति च पदद्य विशेष्यस- मर्पकं श्रिष्टश्च। तथा च न समासोक्ति:, विशेष्यविशेषणवा चिनां सर्वेषां श्िष्टत्वे तत्स्वीकाराद। किश्च-पत्रो भयतात्पर्यव शाद भभिधयै वार्रद्व्य पस्थितिस्तत्रैव श्लेपः। पक्ते तु व्यञ्जनया द्वितीयार्थस्य पतिभामात्रमिति न

१९३

तातत परिवचनस्प मामाण्पशङ्का कथश्िदुदेतीति दिक्। एवं चैकस्या नायककर्त ककेशाकर्षणदर्शनेनान्यस्या: कामो- द्रेक: स्यादेवेति समासोक्ति: पुनरुतपेक्षाया एवाङगमिति श्रीवत्स- ला्छन भट्टाचार्याणीं समाधानमनादेयम्। अलङ्कारेण वस्तुनो यथा-गाढेत्यादि। गाथा छन्दः।। लक्षणमुक्तम्। गाढालिङ्गनरभसोद्यते दयिते लघु समुपसरति । मनास्त्रिन्या मान: पीडनभीत इव हृदया॥ 1

इति संस्कृत स्पष्टम्। अव्र पीडनभीत इवेत्युत्मेक्षालङ्करेण मत्यालिङ्गनादि तत्र जुम्भत इति वस्तु ध्वन्यते। अन्रैवालङ्गारेणालङ्गारस्प यथा-जा ठेरमित्यादि। गा- था छन्दुः। या स्थविरमित हसन्ती कविषदनाम्बुरुहवद्धविनिवेशा। दर्शयति भुवनमण्डलमन्यदिव जयत सा वाणी॥ इति संस्कृतं स्पष्टम्। अत्र जा ठेरं व हसन्तीत्युत्मेक्षालङ्का- रेण चमत्कारैककारणं नवनवं जगदनम्बुजासना निर्मिमीते इति वाण्या ब्रह्मणो व्यतिरेको व्यज्यते। यद्यप्युर्पेक्षां विनापि व्यतिरेकोडयं प्रकाशते, नियति- कृतनियमेत्यादिवत्, तथापि न स्फुटो भवतीति। यद्ा तावन्मा- नस्य व्यञ्जकत्वेऽपि उत्पेक्षाव्यञ्ञकत्वं न विह्न्यत इति।

बद्धवक्तृमौढोक्तिमात्रसिद्धव्पञ्ञकार्थस्य धवनेर्मेंदचतुष्टये वस्तुना वस्तुनो व्यक्तिमुदाइरति-जे लङ्गेत्यादि। शार्दूलविक्रीडितं छन्दः । 'सूर्याश्वैमसजस्तताः सगुरवः शार्दूलविक्रीडितम्' इति लक्षणात्।- २५

१९४ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे ये लङ्कागिरिमेखलाया: रखलिता: सम्भोगखिनी स्फारो फुल्लफणावलीकवलने माप्ता दरिद्रत्वम्। ते इदानीं मलयानिला विरहिणीनिःश्वामसम्पर्किणो जाता झटिति शिशुत्वैऽपि बहलास्तारुरयपूर्णा इव।। इति संस्कृतम्। ये लङ्कासन्निकृष्टो गिर्रिर्मलयस्तव्मेख ला्या सकाशातखलिता उरगीभयादिति भाव: । सम्भोगेन खिलनानां क्षुत्पीडितानासुरगीरणां-सर्पिणीनां स्फारा-वितता उत्फुल्ला ऊर्ध्वमसृता ये फणास्तेषामावलय :- पङ्गयस्ताभि: कवलने-भक्ष णे सति। दरिद्रत्वं प्राप्ता :- स्वल्पावशिष्टा:।र उरगीति, स्त्रीत्वेनांहा रद्वैगुण्य व्यष्यते। तेन मलयानिलाः इदानीं विरहिणीनिःश्वा- ससम्पर्किण :- माहैश्वर्याः सन्तः। झटिति-शीघ्रमेव। शिशुत्वेऽपि तारुण्यपूर्णा इन बहला-बहुतरा जाता इसर्थेः। अन्र यथोक्तेन वस्तुना निःश्वासैः प्राप्तैश्वर्याः कि किन कुर्वन्तीति वस्तु व्यज्यते। तारुण्णपुण्णा विअ इत्युप्रेक्षाया: व्य- कावनुपयोगात्। न चैवमस्या अपयोजकत्वमे, उक्तितिविशेषपरिपोष कत्वात्। निःश्वासम्पर्कस्य बहळत्वहेतोरुपादानात्काव्यलिङ्गस्पैव व्यञ्जकतेति चेत्।न] तस्य हेतुत्वाविवक्षयाऽपि तथाऽभिव्यक्ते।। तदेतत्सर्वमभिग्रेत वृत्तिकृदाह-अत्र निःवासैरित्यादि। अत्रैव घस्तुना Sलङ्गारव्यक्तिमुदाहरति-सहीत्यादि। उद्गीतिश्छन्दः। आर्याशकलद्वितीयं व्यव्ययरचितं भवेद्यस्याः। सोद्गीति: किल कथिता तद्वधत्यंशभेदसंयुक्ता।। इति लक्षणात्। सखि विरचव्य मानस्य मम धीरत्वेनाश्वासम्। भियदर्शनविशृङ्गलक्षणे सहसैव तेनापसतम्।

चतुर्थोल्ास:। १९५

अ्रि संस्कृतम्। कोचिन्मानभनपकारं सखीमाइ-हे सखि भम धीरत्वेन-मद्धैर्येण। मानस्याश्वासं-समाधानं विरचय्य

लितकाले। विहलमित्यत्र विहत्तनमिति पाठे विव्हलत्वक्षणे इत्य- र्थः। सह सैव-अकस्मादेव। तेन प्रयोजकेन धरत्वेनापसटतं-पला- यितमिति वाक्यार्थः । अत्र वस्तुनंत्यादि। अयमर्थः । मियदर्शनविशृङ्गलक्षणे अकस्माद्धीरत्वेनापस तमिति वाच्येन वस्तुना Sकृतेऽपि मार्थने मसन्नेति विभावना, नूनं प्रियदर्शनसौभाग्यवलं धैर्येण सोहुं न शक्यत इत्युत्पेक्षा च व्यज्पते। चकारेण संसृष्टि सूचितेति। अन्रैवालङ्वारेण वस्तुनो व्यक्तिमुदाइरति-भोल्लोल्लेत्यादि। उदूगीतिश्छन्दः। लक्षणमुक्तम्। आद्राद्रिकरजरदनक्षतैस्तव लोचनयोर्मम दत्तय्। रक्तांथुकं मसाद: कोपेन पुनरिमे नाक्रान्ते।। -इति संस्कृतम। भर्तरि सपल्पा कृतमभिनवनखक्षतादि दृद्टा कोपरक्तनयना काचिद्विदग्धा भर्त: प्रश्नसुत्तरयति। हे मिय तवार्द्रार्द्रिकरजरदनक्षतैः अर्थात्सपतन्या रागातिशयाध्वयि कृतैः नखक्षतदन्तक्षतैरमम लोचनयोर्दतं रक्तांथुक प्रसाद: पुनरिमे मलोचने कोपेन नाक्रान्ते इत्यर्थः। अत्र किमितीत्यादि। अयमाशयः। किमिति कुपिते लोचने वहसीति मश्नोन्तयनादुत्तरालङ्गारेण न केवलमार्द्रनखक्ष- तानि गोपायसि किन्तु तेषामहं प्रसादपात्रं जातेत्यपि गोपाय- सि-आच्छादयसीति वस्तु व्यज्यते। अत्र कोवेण, इमे ण अ- कमि आ इत्यपन्दुत्तेर्वाकपार्थस्यामसङ्गे मतिषेधानुपपत्या पश्ष- माक्षिप्य विश्रान्तावुत्तरालङ्गारस्पैवव्यअ्रकत्वं नापन्डूते: त-

१९६ सुधासागरसहिते काव्यपकाशे।

त्वाभाववदिति। अत एव प्रदीपकारैः 'अपन्हुत्यलङ्गारसहिते- न'इति तृतीयया तदमाधान्यं सचितमिति दिक्।

गाथा छन्द:। महिलासहस्रमृते तव हृदये सुभग साऽमान्ती। अतुदिनमनन्यकर्मा अङ्गं तन्वपि तनयति ॥ इति संस्कृतम् । काचिद्िदग्धा सखी नायकं प्रति नायि कावृत्तान्तमावेदयति-साSकृत्रिमस्नेहा साध्वी । महिलासहस्त्रभृ-

माना सती। अतुदिन-दिवसं व्याप्यानन्यकर्मा-त्यक्तान्यकार्या सती। अङ्ग-शर्रीरम्। तन्वपि-सवतः कषमपि। तनयति-कथम- पि प्रवेशनाय कशतरं करोतीत्यर्थः । अश्र हेत्वलङ्गारेणेत्यादि। एकवचनं जात्यभिमा- 1 यम्। तथा च महिलासहस्त्रभरितत्वात्तव हृदि स्थानं न लभते ततोऽङ्् तन्वपि तनयतीति हेत्वळङ्गाराभ्यां तनोस्तनूकरणेऽपि तव हृदये न वर्त्तते इंति विशेषोक्तिर्व्यज्यत इत्यर्थ:। अत्र प्रथमचतुर्थोदाहरणयोः कविनिवद्धा सखी द्विर्तायत तीययोस्तु तन्निवद्धा नायिका वक्त्रीति वृत्तिकृदाह-एपु कवनिबद्धेत्यादि। एषु-चतुरष्वित्यर्थः। एवं द्वादशभेदा, अर्थशक्त्युद्धवध्वनेरिति शेषः। शब्दार्थोभयभूरेक:, घथा- अतन्द्रचन्द्राभरणा समुद्दतपितमन्मधा । तारकातरला इयामा सानन्दूं न करोति कमू॥9२॥

चतुर्धोल्लास:। १९७

मंत्रोपमा व्यस्ना। यद्यपि शब्दशक्तिमूलेऽप्यर्थस्य अर्थशक्तिमूलेऽपि शब्दस्य कत्वमस्तीत्युभयशक्तिमूलत्वं सर्वत्रैवास्ति, तथापि तत्र तयोर्गुणमधानभवनति माकू ३४ सूत्रे ३८ सूत्रे च प्रतिपादि- तम्,अन्र तु द्वपोरेव प्राधान्येन व्यअ्षकत्वमित्युभयशक्तिमूलत्वम्। तथा हि-शब्दस्य, परित्ृत्यसहिष्णुतत्सहिष्णुते शब्दार्थयोः मा- धान्ये मूलम्। यत्र पदं-परिवत्यसहिष्णु तत्र पदपाधान्यमन्य तार्थपाधान्यमिति तदुदाहरति-अतन्द्रेत्यादि। अतन्द्रं-जाग्र- दूर्षं चन्द्राभरणमाभूषणविशेषी यस्याः । रात्रिपक्षे तादृशश्रन्द्र एवाभरणं यस्यास्तथाभूता। अत- एव समुद्दीपित :- मवली- कृतो मन्मथ :- कामो ययेति साधारणविशेषणम्। तथा तारका- भिः-अक्षिकनीनिकाभिस्तरला :- चश्चलाः। रात्रिपक्षे तारका- नक्षत्राण्येव तरला-हारमध्यवार्तिनो रक्नविशेषा यस्यास्तथा- भूता 'तरलो ह्रारमध्यगः' इत्यमरः। 'इयामा षोडववार्षिकी' नायिका रात्रिश्च सानन्दं कं न करोत्यपि तु सर्वमेवानन्दयती त्यर्थः । चन्द्र :- कर्पुरमिति सारबोधिनीकारा:। अत्र इयामारूपकामिनीविशेषर जन्योरुपमा व्यड्यातत्र चन्द्र- तारकातरलश्यामाशद्ा परिवृत्यसहिष्णवः पर्यायान्तरोपादा-

परिवृत्तिसहिष्णवः, अनिद्राभूषणसमुत्तजित कामादिपर्यायान्तरै- रपि तरदर्थप्रतीतेरित्युभयशक्तिमूलत्वं द्रष्टव्यम। एवश्च 'अतेन्द्रेत्यादे: परिवृत्यसहतया'इति प्रदीपकारोक्तं 'चन्द्रसमुद्दीपिततारकाशव्दाः परिवृ्त्यसहिष्णवः अन्ये न तथेति' सारवोधिनीकारोक्तं च विद्वन्भ्िर्नादरणीयम् ।

१९८ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

भेदा अष्टादशास्य तद ॥। ४१ ।। - अस्थेति रवनेः । तदेवमस्य ध्वनेर्न तु शब्दार्थोभयसुवः अष्टादश भेदा भव- न्ति। तथा हि-अविवक्षितवाच्यस्प दौ भेदौ।अर्थान्तरसङ्क्रमि- तवाच्योऽत्यन्ततिरस्कृतवाच्यश्रेति। वित्रक्षितान्यपरवाच्यषु म ध्येऽलक्ष्यक्रमव्य एक एवेति त्रयो भेदाः। लक्ष्यक्रमव्य- डेषु शब्दशक्तिमूलो द्विधा-अलङ्कारोऽय वस्त्वेवेति। अर्थश- क्त्युद्धवस्य द्वादश मेदा:। शब्दार्थोभयभूरेक इति पश्चदश भेदा। पूर्वोक्तस्त्रिभिभेदैः सहाष्टदाशेति। ननु रसादीनां बहुभेदत्वेन कथमष्टादशेत्यत आह रसादीनामनन्तत्वाद्वेद एको हि गण्यते। अनन्तत्वादिति। तथा हि-नव रसा:। तत्र शङ्गा- इस्य दौ भेदौ। सम्भोगो विप्रलम्भश्च। सम्भोग- स्थापि परस्परावलोकनालिङ्गनपरिचुम्बनादिक्कुसुमो- चथ जलके लिसूर्यास्तमय चन्द्रोदयषड्ऋतुवर्णनादयी बं- हवो भेदा:। विप्रलम्भस्थाभिलाषादय उक्ता:। तयो- रपि विभावानुभावव्यभिचारिवैचित्र्यम्। तत्रापि नायकयोरुत्तममध्यमाधमप्रकृतित्वम्। तन्नापि देश- कालावस्थादिभेदा इत्येकस्थैव रसस्थानन्त्यम्, का गणना त्वन्येषाम्। असंलक्ष्यक्रमत्वं तु सामान्यमा. श्रिस्य रसादिध्वनिभेद एक एव गण्यते। नतु रसभावादीनां बहुत्वादष्टादशत्वमतुपपत्नमित्यत आह- रसादीनामित्यादि। अनन्तत्वादिव्ृत्ति: स्पष्टार्था। वाक्ये दव्युत्थ:,

चतुर्थाल्लास: १९९

मंवयुस्थ इति शब्दार्थोभयशक्तिमूर:। दूव्युत्थ :- शब्दशक्तिमूलोऽर्थशक्तिमूलश्रेति द्विविधो ध्वनि- वाक्ये इति भ्रमं निराकुर्वन्वृत्तिकृदाह-दृव्युत्थ इत्यादि । अन्रेदं वोध्यम्। शब्दार्थोभयशक्तिमूलो, ध्वनिर्वाक्य एव। नतु नायं नियम:, शिशुपालवधे उद्धवोक्तौ वन्धेऽपि दर्श- नादिति चेन्न ।-तत्रोभयशक्तिमू लत्वेऽपि ध्वनित्वाभावात्! तुल्प. :पाधान्यात् 'ब्राह्मणातिक्रमत्यागः' इति-वदन्यत्रापि सम्भाव्यत- इति चेत। सम्भाव्यर्ता न तु कापि निश्चीयते येन तदादाय विभाग: स्यादिति। पदे Sप्यन्ये, अपिशन्दादवाक्येऽपि । एकावयवस्थितेनं भूष- णेन कामिनीव पद्द्ोत्येन व्यझन व्राक्यव्यड्ापि भारती भासते। तत्र पदप्रकाश्यत्वे क्रमेणोदाहर- णानि- यस्य मित्राणि मित्राणि शत्रवः शत्रवस्तथा। अनुकरप्योऽनुकम्प्यश्च स,जात: स च जीवति।७३॥ अत्र द्वितीयमित्रादिशब्दा आश्वस्तत्वनियन्त्र-

खलववहारा दीसन्ति दारुणा जहवि तहवि धीराणम्। हिअअवअस्सबहुमआ ण टु वसाआ विसुज्झन्ति।9४॥। अन्र विसुज्झन्तीति। लावण्यं तदसी कान्तिस्तदूप स वचाक्रमः । तदा सुधास्पद्मभृदधुना तुज्वरो महान्। ७॥ अत्र तदादिपदैरतुभवैकगोघरा अर्थाः पकाशयन्ते।

२०० सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

यथा वा- सुग्धे सुग्धतयैव नेतुमखिल: काल: किमारभ्यते मानं धत्त्व धृतिं बधान ऋजतां दूरे कुरु प्रेयसि। सरुवैवं प्रतिबोधिता प्रतिवचस्तामाह भीतानना नीचैः शंस हृदि स्थितो हिननु मे पाणेशवरःश्रष्यति७६ अत्र भीताननेति। एतेन हि नाचिैःशंसनविधा नस्य युक्तता गम्यते। भावादीनां पद्भकाशयत्वैधिकं न वैचित्र्वमिति न तदुदाहिघते।

झटिति झुकुटिविट ङ्गितललाटपट्टो विभासि नृप भीम७ अत्र भीषणीयस्य भमिसेन उपमानस्। 4 कस्य नानन्दनिष्यन्दं विद्धाति सदागमः ॥।७८। काित सङ्केतदायिनमेवं सुख्यया वृश्या शंसति । सायं स्नानसुपासितं मलयजनाङ्गं समालेपितं

आश्चर्य तव सौकुमार्थभभित: क्रान्ताऽसि येनाधुना नेत्रद्धन्दममीलनव्यातिकरं शक्रोति ते नाितुभ्।।७९।। अत्र वस्तुना कृतपरपुरुषपरिचया क्रान्ताऽसीति वस्तु अधुनापद्द्योत्यं व्यज्यते।

तच्चिन्ताविपुलाह्लादक्षीणपुण्यचया तथा॥। ८० ।। चिन्तयन्ती जगत्सूतिं परब्रह्मस्वरूपिणम्। निरुच्छ वासतया मुक्ति गताऽन्या गोपकन्यका॥८9।

चतुर्षोल्लास:।' २०१

न्र जन्ममहस््रुपभोक्तव्यानि दुष्कृतसुकृतफ- लानि क्म्। एवश्चाशेषचयपद्द्योत्ये अंतिशयोक्ती। क्षणदाऽसावक्षणदा वनमंवनं व्यसनमव्यसनम्। बत वीर भवद्विषतां पराङ्मुखे त्वधि पराङ्मुखं सर्वमू८२ अत्र. शब्दशक्तिमूलविरोधाङ्गनार्थान्तरन्यासन 'विधिरपि त्वामनुवतते' इति सर्वपदद्योत्यं वस्तु। तुह वल्लहस्स गोसम्मि आसि अहरो मिलाणकमलद्लो। इअ णवव हुआ सोऊण कुणइ वअणं महीसंमुह मू॥८३।। अन्र रूपकेण त्वयास्य मुहुसुह: परिचुम्बनं त. था कृतं येन म्लानत्वमति मिलाणादिपद्द्योत्यं का- व्यलिङ्गम्। एषु स्वतंः सेम्भत्री व्यञ्जकः। अपिशब्द्स्यानुक्तससुच्चया र्थकत्वं वारयन् वृत्तिकृदाह- अपिशब्दाद्वाक्य इति। अन्ये सपदशभेदा वाक्ये पदेऽपी- त्यर्थः । एकांवयवेत्यादि। अयमाशयः। नतु पदस्य व्यअ कत्वे किमायातं वाक्यरूपस्य काव्यस्य ध्वनित्वे कर्थ वा पद- मात्रस्य व्यस्कत्वे वाव्यस्यैव समसतस्य चारुतेति चेत उ० च्यते। पदमकाश्यत्वं न पदमात्रस्प व्यअ्ञकतया; किन्तु तस्थ पाधान्येन।अविवक्षितवाच्ये पदमात्रस्य व्यञ्ञकत्वेऽपि यद्ा-

कयस्यैन ध्वनित्वमित्यभ्युपगमान्न कश्चिदोषः। एकदेशस्थितेन च तादृशपदेन समस्तमेत्र वाक्यं चारुतासुपगच्छतीति। कामि- नौचैकावयवस्थेन भूपणेन। तदुक्तं ध्वनिकृता- एकावयवसंस्थेन भूषणेनेव कामिनी। . 1

पदव्यड्गयेन सुकवेवर्वनिना भाति भारती ॥- २६

२०२ सुधासागरसहित काव्यप्रकाशे।

इति। तत्र वाक्यव्यङ्गयमुदाहृतम्। पदव्पङयमुदक्षिते।

दि। वाच्योडर्य: स्पष्टः ।अत्र द्वितीयेत्यादि। द्वितीय- मित्रशब्द आश्वस्तत्वे शतुशद्धी नियन्त्रणत्वे अनुकम्प्यशब्द: इ्नेहपात्रे सङक्रमितवाच्य इत्यर्थः। नायकस्प दृढपकृतिर्त्व व्यङ्गयसुपदानलक्षणायाः फलमिति भाव: । ननु 'त्वामस्मि वच्मि' इति वाकयपकाक्ये पूर्वमुदाहृतं तम्ष्मादस्य पदमकाश्यस्य को मेद इति चेत्। न। अनववो- घाद्।- ताद्धे मत्येकपदव्यङ्गयभिन्नं समस्तवाक्यव्यङ्गयं तस्पा देत् सावधानेन भाव्यमित्येवं रूपं यत्तत्परम्। इदन्तु के वलित्रादिपदव्वद््या, भिमायमिति। क्रमपाप्तमत्यन्ततिरस्कृतना च्यसुदाहर ति-ख लेत्य ां दे । मु खविषुला छन्दः। खलव्यवहारा दश्यन्ते दारुणा यद्यपि तथापि धीराणाम् । हृदयवयस्यबहुमना न खलु व्यवसाया विमुह्यन्ति ।। इति संस्कृतम्। अयमर्थः । वचपि खलाना घुर्ता न मर्ध -र राणामिति यावन्, व्यवहाराश्ररितानि। दारुणा-दुःखद्ा: अ न्येष्टपतिबन्धका इति यावत्। दश्यन्ते मस्तिद्धा इति भाव:। तथाप धाराणां-महता हृदयस्य वयस्याः सदर्थग्राहकत्वात्स्न- उधास्ते च ते बहुमता :- शिष्टसम्पना:। व्यवसाया-विचारा: ख- लु न विमुह्यन्ति। खलानां दारुणा व्यहारा इति जानन्तो

अत्र विमोहेनापटृत्तिलेक्ष्पते न च तन्र वाचास्य कथमपि नवेशः। इष्टकार्यकारित्वं व्यङ्ं लक्षितलक्षणाफलम्। यद्- पि व्यवसाये विमोहाभावो नान्वयायोग्य इति कुती लक्षणा।

चतुर्थोल्ास:। ०३

सथार धीराणामधीरेस्यो वैलक्षण्यं प्तिपाद्यम्। न च लक्ष- ी-बिनां सम्भवति अधीरव्यवसायेऽपि मोहाभावादित्यत्रइयं लक्षणा स्वीकार्येति। तदेतत्सर्वमभिमेत्य श्रीवारदेवतावतार- आह-अत्र विसुह्यन्तीति।

चिट्रियोगिन: परामर्शोडयम्। अवयवस्य संस्थानसाप्टवरुपम वयविनस्तदेव लावण्यम्। कान्तिरुज्वलता रपष्टमन्यत्। अत्र विगलम्मार्थे वाक्येऽनुभवैकगांचरमर्थ प्रकाशयतां तत्पदानां आाधान्यम्। एवमग्रेऽपि पदपाधान्यं द्टव्यम । तदेतदृत्तिकृ- दाह-अन्र तदादीतादि- न केवलं सर्वनामपदानामेन रसादिव्यञ्जकता किन्त्वन्ये- पामपीति ध्वनयन्सम्भोगेऽप्युदाहरति-सुग्धे इत्यादि। शा- र्सूलविक्रीडितं छन्दः । विदितरहस्या काचित्स्व्रसखीमाह- हे सुग्धे-उपदेशाग्रोहिणि । सुग्धतयैवाविचारेणैवाखिलः का- लः-सर्व वयो, नेतुं-गमयितुम्।किमारभ्यते। पेयासि-भर्त्तरि। मानं धत्स्व :, धृति ववधान । ऋजुता दूरीकुरु। 'ऋत्यक:' इति पकृतिभावः ।सख्या-वयस्थया एवमुक्तकारेण। प्तिबो- धितोपदिष्टा। काचिदकृत्रिमातुराया नायिका। भीतानना सवी प्रतिवच :- उचरं ता सखी प्रत्याह-नीचैः शैस-मन्दसु- वारय।नतु हृदि संस्थितोऽतिसन्निकष्टो हि मे प्ाणेश्वरः श्रो- उयतीत्यर्थ। । अत्र भीताननेति पर्द नीचैःशसनविधानयोग्यता म- काशयत्माधान्येन रागातिसयं व्यञ्ञपति। तदेतदाह वृत्ति- कार :- अत्र भीताननेत्यादिना।- भावाद्ीिामित्यादि । भावादीनां तु वाक्येऽपि न

२०४ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

तादशं चारुत्वं पदम्रकाश्यत्वे सुतरामिति तत्पभेदा नोणडर्त व्या इति भाव: ।

रव्यक्तिमुदाहरति रुधिरेत्यादि। गीति इछन्दः। लक्षणमुक्तम्। हे नृप हे भीम-भयङ्कर रुधिरस्य विसर :- प्रसरंस्तेन पसाधितः प्र कर्षेणाऽडरक्तीकन: अत एव करौलो भयङ्गरो या करवाला ख. दूगस्तेन रुचिरो-वीरश्लाध्य: परिघ इन विषुलो भुजो यस्य स ताहशः। तथा झटिति द्रुतम् । भुकुट्या विटङ्गितस्तर ङ्वितो ल लाखट्टो-भालफलको यस्य तथाभूतस्त्वं विभासि शोभसे.इ त्पर्थ: । अत्र भीमेति भीषणीयार्थेन नृपसम्बोधनविशेषणेन भी- -भसेनोपमा व्यज्यते। अत्रैव वम्तुना वस्तुव्यक्तिमुदाहरति-भुक्तीत्यादि।का चिद्धिदग्धकुलटो सन्मन्त्रोपदेशव्पाजेन सङ्गतदाषिनमत्यु ज्जलशिष्टवेषधारिपाखवण्डिनं प्रति एवं श्रोतृपु स्वसाधुता सूचयितुममिधाख्यपसिद्धव्यापारेण शास्त्रं स्तुवत्पाह-भुक्ति मुक्तीत्यादि। अक्षरार्थस्तु -युक्ति :- स्वर्गादिभोगः स म्योगश्च, सुक्तिरपवर्गः स्मरसन्तापत्यागश्च, एकान्त :- परमा रमस्वरूपं विविक्तस्थानत्र्, समादेशो-नियोगः आह्वानञ्च सदागम :- सन्मन्न्रशास्त्रंसतः सुन्दरतरतरुणस्यागमनश्च। एवड भुक्तिमुक्तिकारकं यदेकान्तसमादेशनं तत्र तत्परो-दक्षः । स दागम :- सच्छास्त्रमानन्दनिस्यन्दं-ममोदमस्रवणम्। 'स्पन्दू-प्र स्रणे' धातुः। निःस्पन्दमिति पाठे जाड्यमित्यर्थः । कस्य विदधाति-अपि तु सर्वस्यापि सकामनिष्कामस्य ममोदनिर्भ: करोसेवेत्यर्थः। तदेतत्सर्वमभिमेत्य श्रीवारदेवतावतार आ

चतुर्धोह्लास:।- २०५

ह-कचित्सङ्गेनदाधिन्मेवं सुख्यया वृतत्या शंसतीति। अत्र वक्तृर्वाद्धव्यवेशिष्टचवलात् सदागमपदेन ्े नोपपतिस्तुतिरूंपं वस्तु व्यज्पते। अत एवोक्तं प्रदीपकारै :- 'काचित्स क्वेत दायनमेवं मुख्यया वृत्या शसति तंत्र सदागमप- देन स्तुतिर्व्यज्यते' इति। एवश्र मधुमनीकारैर्यच्यारयातं 'मुख्यया व्यञ्जनयेत्यर्थ:' इति तत्मामादिकमेव। 'तत्र सुख्यो व्यापारोडस्पाभिधोच्यते इति सृत्रेणैवाभिधाया मुख्य

व्यदर्पणाख्यटिपणसमर्थनस्-'यत्तु पितृचरणैरुक्तं सुरुषया शत्त्यंति, तत्प्रकृतव्यसनाया अभिधामूलवत्रम्परया तत्या- यत्वमभिप्रेत्येति तद्टयैवेति ध्येयम्'। एतयोरुदाहरणयोः श- व्दपाधान्यं परितृत्यसहत्वाट्रषटन्यम। अथार्थशकत्युद्धवेषु स्वतः सम्भविन्यर्थे व्यञ्ञके वस्तुना वस्तुव्यक्तिं पदपाधान्येनोदाहरति-सायमित्यादि । शार्दूल- विक्रीडितं छन्दः। प्राकूश्रमालस्याद्यपनोदाय स्नानादिना सं- स्कृतां भर्तृशयनागारागता ग्रीष्माभिसारिकां पति तदागमनं- प्रतीक्षन्ती काचिद्विदग्या सखी विदितरहस्याऽहमिति, सूच- यितुमाह। अयमर्थः ।हे सखि त्वया सायङ्काले स्नानं-श्रम- नाशकाङ्गपक्षालनसुपासितं-यत्नतः कृतम । मलयजेनोत्तमचन्द्र- नेनाङं समालेपितं-समन्ताच्र्चितम्। अम्बरमणि :- सूर्योडस्ताच- लमौलियातः अस्तमित इत्यर्थः एतेन नक्तमहत्त्रभावः (?)मूचितः। विस्रव्धम्-निर्भयं यथा स्यात्तथा।अन्र-पतिसमागमस्थाने। आ- गतिरागमनम्। तव सौकुमार्यमाश्चर्यमत्युत्कुष्टप। येन-सौकुमार्ये- णाधुना-ईदशे समगेऽभित :- वाह्यतोऽभयन्तरश्र क्वान्नामि। ता- दृशक्कममेव प्रकट्यति-अमीलनव्यतिकर न विद्यने मीलनस्प

२०६ सुभासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

मुद्रणस्य व्यतिकर :- सम्बन्धो यत्र तथाभूतम्। एतेननिद्रा आावः सुचितः। ते नेत्रद्वन्दवमासितुं-जाग्रदूपतयाऽवस्थातुं ने शक्रोतीति। अन्र तब सौकुमार्यमाश्चर्य येनाधुना क्वान्तासीति वस्तुना कृतपरपुरुषपरिचया गाढन्मर्दनाव क्रान्तासीति वस्त्वधुना प दमाधान्येन उ्यज्यते। तदेतद्वृत्तिकृतोक्तम। अन्र वस्तुने- त्यादिना।- वस्तुनाऽलङ्कतेः पदपाधान्येन व्यक्तिमुदाहरति-तदप्रा- परीत्यादि। पूर्वश्रोकोक्त विशेषणविशिष्टाडन्या काचिद्रोपंक-

नकं सगुणमिति यावत्। परब्रह्मस्वरूपिणं-कर्तृकारणत्वाद्यु- पाधिरहित कृष्णं सगुणनिर्गुणविलक्षणं नन्दतनयं चिन्तयन्ती

अन्राशषचयपद पभावादेनकजन्मसह स्त्रभोग्यदुष्कवतसुकतफ- लरशितादात्म्याध्यवसितभृगवाद्विर हदुःखस्मरणसुखयो: प्रत्या यनमित्यतिशयोक्तिदवय प्रतीति रशेषचयपदहेतुका द्रष्टन्या। अत एवोक्तं प्रदीपकारै।-अत्र जन्ममहसैरु्पभोक्तव्यानि दुष्कृतसुक्कतफलानि तियोगदु:खचिन्तनाहादाभ्यां कयाप्यडनुभू- तानीत्युक्तम्। एवश्च दुष्कृतसुककतफलराशितादात्म्येनाध्यवसितौ भगवद्वियोगदुःखचिन्ताहादौ मतीयेते इति निगार्याध्यवसानरू पातिशयोक्तिद्वयमशेपचयपदाभ्यां द्योत्यते इति। यत्तु रविभट्टाचार्य्ैरुक्तम्-अनातिशयोक्तिपदं समा ख्याबलेनालङ्कार सामान्यदाचकमप्पत्र विशेषालङ्कारविशेष- परम्, पयन्नचिषये तदवतारात्। इह च तद्वियोगदुःखोपभोग- जनकयन्ेन समस्तपातकजन्यदुःखोपभागस्य तद्वियोगदुःज-

चतुर्धोल्लास: २०७

नकपुतकनाशेन समस्तपातकनाशप्रतीते विशोपालङ्गारद्वयमशेप- वद्द्योत्यम्। एवश्च तचचिन्ताहादभोगजनकयवेन सकलपुण्य- जन्यसुखोपभोगस्य तच्चिन्ताह्वादजनकपुण्यनाशेन समस्तपुण्यना- शमरतीतेपरविशेषालङ्कारद्वयं च चयपद्द्योत्यम्। चयाशेषप- दाभ्या विना स्वस्वजनकपातकपुण्ययोरेव चिलयमतीतौ व्य- अनैव न स्यात्। एवश्चशपचयपद्योरतिशयोक्तिदयं प्रत्येकमेव द्त्यर्मिति ज्यमिति। तन्न सम्यक्। योगरुढस्यानशयोकक्तिपदस्प समाख्यावलेन तदशार्थकल्पने- तत्रापि विशेषालङ्कारपरत्वाङ्गी- कारे बीजाभावांद। यच्चातिशयेत्तिचतुष्टयं मदार्शितं तदृत्ति- विरुद्धम। वृत्तौ द्वयोर्द्योतकर्योर्द्वयोर्धोत्ययोक यथासंख्येनवा- न्वयः स्वारसिको न तु दयारेककत््वय इति सुधीभिध्येयम्। तद्वेतत्सर्वमभिपेत्य श्रीवाग्ेवनावतार आह-अत्र जन्म-

अत्रैवालद्वारेण वस्तुनः पदपाधान्येन व्यक्तिमुदाहरति क्षणदेत्यादि। हे वीर बत खेदे। भवदूदविपतां-तव शत्रूणामसौ- सुरतादिभोगक्षमा। क्षणदा-रात्रिरक्षणदा-तदितरा क्षणसुत्सवं न ददारतीत्यक्षणदाच। वनमरण्यमवनं-नारण्यं रक्षकश्च।व्यसनं दयूतादि अव्यसनं-व्यसनभिनम्, व्यस्ष्पति-वहुलीभवतीति व्य· सन पश्चान्नञसमासात्सक्षितं च । उक्तविरोधसुपपादयति- युक्तोऽषमर्थ: त्वधि पराङ््मुखे सर्व पराङ्मुखं जातमि ति शेष: । - अन्र पराङ्मुखे त्वयि पराङ्मुखं सर्वमित्यर्थान्तरन्यासेन विधिरषि त्वामनुवसते इति वस्तु सर्वपदमाधान्येन व्यज्यते ननु नार्यमर्थान्तरन्यासः' वनं रक्षकमित्यादेर्वाच्यस्यार्थ स्थानुपपादकत्वादिति चेन्र । शब्दशत्त्या व्यङ्गयस्य क्षणद

२०८ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाश।

क्षणदाभिन्नेति विरोधस्योपपादकत्वेन तथात्वात्। तदेव त्ति कृदाह-अत्र शब्दशक्त्तीत्यादि। अत्रवालङ्कारेणालङ्कारस्य माधान्येन व्यक्तिमुदाहरति- तुहेत्यादि। सर्वविपुलेयमार्या। तब वल्लभस्योषसि-आसीदघरो म्लानकमलदलम् /र इति नववधू: श्षृत्वा करोति वदनं महीसंसुखम्। इति संसकृतम्। कस्याश्चिन्नवोढां प्रति वचनामिदम् ।.र्प. ष्ृम्। पाकृत लिद्गानियमाहलस्य पुस्त्वं वोध्यम्। 4 अत्राधरो म्लानकमलदलमिति रूपकेणालङ्कारेण त्वया तथा मुहुर्मुहुश्चुम्बनं कृतं येन् तस्य म्लानत्वमिति काव्यलिक्रं मिलाणरुमलद्ल्लपद् पा घान्पेन दोत्यते। तदेतदुक्त वृत्ति- 1 कारै :- अत्र रूपकेणेत्यादि। एंषु चतुर्षु भेदेपु स्वतःसम्भ वी व्यञ्जक:। राईसु चंदघवलासु ललिअमाप्फालिऊग जो चावम्। एकच्छत्तं विअ कुणइ सुअणरजं विजभंतो ॥ ८४।। अन्र वस्तुना थेषां कामिनामसौ राजा_स्मरस्ने- स्योन कश्विदपि तदादशपराङमुख इनि जाग्रन्भिरुप ओगपरैरेव तैर्निशाऽतिवाह्यते इति भुअणरजपदद्यो- त्यं वस्तु प्रकाशयते।

दृशि सुदृशः स्वबलं वयस्यराले। दिशि निपतति सा चयन्र तन्र व्यतिकरमेत्य समुन्मिषत्रत्यवस्थाः॥८५॥ अन्न वस्तुना युगपदवस्था: परस्परचिरुद्धा अपि प्र- भवन्तीति व्यतिकरपदद्योत्यो विराध:।

थौल्लास:। २०९

वारिज्जंतो वि.प्। संदावकदत्थिएण हिअएण। पणहरवअस्छ- ण विसुद्धजाई ण चलइ से हारो॥८६।। अत्र: शुद्धजातित्वलक्षणहेत्वलङ्गारेण हारोऽन- वरतं ६ पमान एवास्ते इति 'ण चलइ'पद्द्योत्यं वस्तु। सो. द्वसामलंगो धम्मिल्लो कलिअललिअगिअदेहो। ए खंधाहि बलं गहिअ सरो सुरअसंगरे जअइ।८७।। अन्र रूपकेण मुहुर्मुहुराकर्षणेन तथा केशपाश: स्कन्धयो: प्राप्तः, यथा रतिविरतावप्यनिवृत्ताभिलाष: कामुकोऽभूदिति खंधपद्द्योत्या विभावना। एषु कवि-

अथ कचिमौढोक्तिमात्रनिष्पन्नशरीरे व्यअ्ञकार्ये भेदचतुष्टये वस्तुना वस्तुव्यक्तिं पदमाधान्येनोदाहरति-राईस्वित्यादि। सर्वविपुला छन्दः। यस्यामार्यायां प्रथमपादमुल्लङ्गय य- तिः सा मुखविपुला, यस्याँ तृतीयपादमुल्लङ्गय यतिः सा ज. घनविपुला, यस्यां तु पूर्वोत्तरार्योर्द्वयोरपि तादृशी यति: सा सर्वविपुलेति छन्दोविद्भिः मतिपादनात्। रात्रीधु चन्द्रधवलासु ललितमास्फाल्य यश्चापम्। एकच्छत्रमित करोति भुवनराज्यं विज्म्भमाण: ।। इति सस्कृतम्। य :- पकवत: कामश्रन्द्रेण धवलासूज्वलासु रात्रीषु विजम्भमाणो-वर्द्धमानः सन्। लळितं-कुसुममयं चापं- धनुरास्फाल्य भुवनराज्यमेकच्छन्नमित्र करोतीत्यर्थः। अन्नेत्यादि। वस्तुना-वाच्परूपेणेत्यर्थः। येषां कामिना कामिनश्र क्रामिन्यश्र कामिनस्तेपां कामिनामित्यर्ज :: । 'पुमा- नस्त्रिया' इत्येकशेषा। अस्वौ-पजापरिपालनपरो राजा स्मर-

२७

२१० सुधासागरसहिते काव्यमकाशे थ्यें चंतुर्थी। कश्चिदपि स्त्रीपुरुषात्मको जदवात। तदेत /ति- श्विदेक इति भावा। तदादेशपराङ्सुख :- कामे तविसुख इति यावत् नासीदिति। जाग्रद्भिरुकामुदाहरति- तै :- आसमुद्रक्षितिनिवासिभिः सकामनिष्काम: सवैरा Sतिवाह्यते इति वस्तु सुवनराज्पपदमाधान्येन द्योत्यते वृत्यर्थः । अखण्डाSSज्ञाविषयो हि साम्राज्यम्। चापास्फालनेन सुव- नराज्यस्यैकच्छत्नीकरणं कविभौढोस्तयैव सिद्धमिति कविमौढो- क्तिमान्रनिष्पन्नशरीरत्वं द्रष्टव्यम्। एवश्र तेभ्य इत्यस्य तेषु- मध्ये इति व्याख्यानं कुर्वतां श्रीवत्सलान्छनभट्टाचार्य चरडीदास भट्टाचार्य-गोविन्दम हामहोपाध्यायप्रभृती नां महतामपि महान् ममाद:। अन्नैव वस्तुनाSलङ्तेः पदमाधान्येन व्यक्तिमुदाहरति-नि- शितत्यादि। पुष्पिताग्रा छन्दः । अनङ्ग :- कामदेवो निशि- तशरधिया-तीक्ष्णबाणवुद्ध्या अराले-कामिहिंस्त्रत्वाच्कुटिले व- यस्यभिनवतारुण्य वर्त्तमानायाः सुदृशो-मृगाक्ष्या: हंशि-कटा- क्षे। स्वबलं-स्वकीयमोजो पर्पयति-ददाति। अत एव सा-दृष्टि श्र यत्र दिशि-पस्मिन्का मिशर्रा रत्मके, दिश स्थिते का - मिजने वा निपतति। तत्र-विषयेऽवस्थाः-इसितरुदितपलपि- तमूर्र्च्छितादयो व्यतिकरमेत्य समुन्मिषन्ति-युगपद्धवन्तीत्यर्थ :- । अत्र व्यतिकरमत्यावस्था: समुन्मिषन्तीति वस्तुना परस्प- रविरुद्धा अपि इसितरुदितनिर्वेदोन्मादादयोऽवस्था भवन्ती- ति विरोधालङ्कारो व्यतिकरपदमाधान्येन व्यज्यते। तदेतट्ट- ततिकृदाह-अन्न वस्तुनंत्यादि। अन्रैवालङ्कारेण वस्तुनो -व्याक्तिं पदपाधान्येनोदाहरति-

ल्िास:। २११

चारिज्जंतो वि तेश्छन्दः। लक्षणमुक्तं भाक्। धणहरवअसपि पुनः सन्तापकदर्थितेन हृदयेन।- अन्र िवयस्येन विशुद्धजातिर्न चलत्यस्या हारः॥ चरतं छु सस्कृतम्। नायिकाया विपरीतरताचरणसूचिकेयं सो.1 मौढोक्तिः। अस्या :- सुन्दर्याः। विशुद्धजातिनिर्मलतरसु आामयो हारः। हारस्य गाढ़ालिङ्गनान्तरायतया यः सन्तापस्ते- न कदर्थितेनातिखिन्नेन हृदयेन पुनवार्थमाणोऽपि-मुहुरपसार्थ- माणोऽपि सन् स्तनभरवयंस्येन-स्तनरूपवयस्यस्य पीडा माभूदिस भिभायेण न चलति। विशुद्धजातित्वाद्धेतोः कुचभररुपमित्राद- पादानान्नापसरतीत्यर्थः । कुलीना: खलूत्कटक्लेशेSपि मित्रं न त्यजन्तीति भावः। वयस्यनेति तृतीया, चलनाभावयोगे पश्च- न्यर्थसाधारणार्थथिका, तथा च वयस्थतो न चलतीत्यर्थो ना. सङ्गतः । अत एव 'अतिग्रहाव्यथनक्षेपेष्वकत्तरि तृतीयायाः' इति सूत्रेण तृतीयान्ताद्वा तसिविंधीयते।अव्यथनं चाचलन- मिति व्याख्यातं वैपाकरणैः । चारित्र्येण न चलति-चारि- 5यतो न चलतीत्युदाहतं चेति द्रष्टन्यम्। • अत एव प्रदीपकारैरुक्तम्-अंत्र स्तनभरवयस्येन वि- शुद्धजातित्वात् हारो न चलतीति हेत्वलङ्कारेणानवतरतं कम्प- मान एव हारोऽस्तीति वस्तु चलतीति पदेन व्यज्यते इति। यत्तु रविभट्टाचार्यादिभिः स्तनभरवयस्येनेति हृदय- विशेषणतया व्याख्यातम्। तदविद्वन्भिर्नादरणायम। सर्वमेतदभि- पेत्य वृत्तिकृदाह-अत्र विशुद्धजातित्वेत्यादि। अनव- रतं कम्पमान :- पुरुषायिते नायिकायाः पतनोत्पतनाद्।

सुद्ेत्यादि। गीतिश्छन्दः। लक्षणमुक्तं भाकू।

२१२ सुधासागरसहिते कव्यप्रकाश। में सु सुग्धश्यामलाङ्गो धम्मिलल: कलितर्लनात्। तदेत त्ति० तस्या: स्कन्बाद्वलं गृहीत्वा समर: सुरतसों इति संस्कृतम। सुमुग्ध :- सुगन्धतैलादि सेकमुदाइरति- नोहरः श्यामलमङ्गं यस्य स तादृशो धम्मिल्ल :- केशे कलितो-धृतो ललितः-सुन्दरतमो निजदेह :- स्वशरीरं येन भूत: स्मर-कामस्तस्या :- नायिकाया: स्कन्धादंसाव सेनानिव शाच् बलं-सामर्थ्य सैन्यं च गृहीत्वा सुरत एव सङ्गरे जयतीत्य र्थः। अन्र रूपकेणत्यादिवृत्ति: स्पष्टार्था। पावपुण्णिमाभिअंकस्स सुहअं को तं सिभणसु मह सचम का सोहग्णसमग्गा पओस्रआण व्य तुह अज्ज ।। ८८। अन्न वस्तुना मयीवान्यस्यामपि प्रथममनुरक्त स्तवं न तत इति णवेत्यादि पओसेत्यादिपद्द्योत्यं व- स्तु व्यज्यते । साहे णवणिहुअणसमरम्मिअंकवाली सहीए णिविडाए हारो णिवारिओ विअ उच्चेरन्तो तदो कहं रमिअम्॥८९। अत्र वस्तुना हारच्छेदानन्तरमन्यदेव रतमवशय: मभूत, तत्कथय कीदृगिति व्यतिरेका कहं पदगम्य:। पविसंती घरवारं विवलिअणअया चिलोइऊण पहम्। सवंधे घेतूण घडं हाहा णठ्ठोत्ति रुअसि सहि किंति॥९० अत्र हेत्वलङ्गारंण सङ्ननिकेतनं गच्छन्तं दष्टा यदि तत्र गन्तुमिच्छसि तदा अपरं घट गृहीत्वा ग- चछेतति वस्तु किति पदद्योत्यम्। यथा घा- विहलखलं तुमं सहि दद्ढूण झुडेण तरलतरदिट्टिम्। वारष्फंसभिसेणअ अप्पा गुरुओत्ति पाडिअ चिहिण्णो९ अत्र नदीकूले लतागहने कृतसङ्केतमपापं गृहंप्र-

२१३

चारिज्जंतो वि एह इष्ट्ा पुनर्नदीगमनाथ द्वारोप- पणहरवअस द्विपूवे व्याकुलया त्वया घटः सफोटित- अन्र., चिन्तितम्, तरिकिमिति नाइवसिषि। त- वरतं सद्ये ब्रज। अहं ते इवश्ूनिकटे सर्वे स- सो। यष्ये इति द्वारस्पर्शनव्याजेनेत्यपहतुत्या वस्तु। जोह्राइ महुरसेण अ विइण्णतारुण्णउस्सुअमणा सा। बुड्दा षि णबोढन्विअ परचहुआ अहह हरह तुह हिअअम्।। ९२ ॥ अत्र काव्यलिङ्गेन घृद्धां परवधूं त्वमस्मानुज्झि- स्वाऽभिलषसीनि त्वदीयमाचरितं वक्तुं न शक्पमि- त्याक्षेप: परवहूपद्पकाइयः।

वाक्घप्रकावये तु पूर्वसुदाहृतम्। शब्दार्थोभयशक्त्यु- द्वस्तु पद्मकाइयो न भवतीति पश्चत्रिंशद्धदा:। अथ कविनिवद्धयक्तृ मोढोक्तिमात्र निष्पन्नशरीरव्यअ्त कार्थ- ध्वनिभेदचतुष्टपे वस्तुना वस्तुनो व्यक्तिं पदमाधान्येनोदाहरति- णवेत्यादि। सुखचिपला छन्दः। नवपूर्णिमामृगाङ्कस्य सुभग कसत्वमासे भणतु मम सत्यम्। - का सौभाग्यसमग्रा पृदोषरजनीव तवाद्य॥ इति संस्कतम्। काचिदनेकनारीरतलम्पट चश्चलचित्तमुप - पतिमनङ्गीकुर्त्राणा वदति-हे सुभग नवपूर्णिमामृगाङ्कस्य त्वं कोऽि। मम सत्य भणतु। काड्य मदोपरजनीव तव सौभा- ग्यसमग्रेत्यन्वयः । त्वं सुन्दरतरोऽसि ततर काचित्पुण्यकारिणी स्त्रीत्यापाततोS

२१४ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे। थ।। नवपदेन तरलत्वं पूर्णिमापदेन तिथ्यनतेनाद्। तदेत ति सर्गः। मृगाङ्कपदेन खुयानकलङ्कत्वम्। परदोषपदेनो रजनीपदेन मालिन्यं व्यज्यते। नवस्तत्कालोदित कमुदाइरति- रजनीमुखमनयोः सम्बन्धः क्षणिक एवेति न त्वामङ्गे त्यभिंपरतोऽर्थः । तदेतदाह वृत्तिकार-अत्र वस्तुनेत्या अन्र कविनिवद्धा परकीया वक्त्री। प्रदीपकारास्तु-अत्र पदे रंजनीवेत्युपमानैरपेक्ष्येण कथ व्यअ्जकत्वमिति चिन्त्यमित्याहुः। तन्रेयं चिन्ता। इवपदानुपा- दाने रजनी तव केत्येतावताऽपि व्यञ्जनासिद्धिरिति।

हीत्यादि। मुखविपला छन्दः । सख नवनिधुवनसमरेडङ्गपालीसख्या निविडया। हारो निवारित एव उद्दण्न् ततः कर्थ रमितम् ।। इति संस्कृतम् 1 काचिदसन्तविश्वस्ता रसज्ञा सखी नवोढा माह-हे सखि नवनिधुवनसमरे-नूतनसुरतसङ्गामे। निविडया- मगल्भया। अङ्कपाली-आलिङ्गनम, 'अङ्गपाली परीरम्भे'-इति मेदिनीकार:। सैव सुखहेतुत्वात्सखी तया अङ्कपालीसरूपा हार: उद्ठण्नन्सन्-उक्तार्यतामागच्छन्सन्- दढालिङ्गनजनितनि: जचिह्रषङ्गरेव शोभाधायकत्वातपुनरुक्ततामधिगच्छन्निति यावद्। निवारित एव-निरर्थकत्वाद् व्यवधानवुद्य्ा त्रोटित एव । त. तोऽनन्तरं कर्थ रमितमित्यर्थः। अत्र वस्तुना हारच्छेदानन्तरमित्यादि। अन्यदेव रतं-मौढाङनारताद्विलक्षणं नवोढायास्ते सुरतमित्यर्थः । अत्रैवालङ्कारेण वस्तुनो व्यक्तिं पदपाधान्येनोदाहरति-प विसन्तीत्यादि। गीतिश्छन्दः ।

धृत्वा पातनबुद्धया हाहा नष्टइति किमिति रोदिपत्यिथे: । अत्र हेत्वलद्कारेणेसादि।नष्ट इति रोदिपीति हेत्वलङ्कारः। मच्छन्तं -कायुकम् । सपष्टमन्यद। अत्र गृहद्वारपवेशनादेः स्वतः सम्भवित्वेऽपि एतादृशव्यव- हारस्य दुर्घट-वादू दुरूहत्वाच्च मौढोक्तिमात्रनिष्पन्त्ं भवतीति सू- चितम्। एवश्र मकतार्थस्य स्वतः सम्भवित्वात्मोढोक्तिमात्रनिष्प अत्वं नास्तीत्युदाहरणान्तरमाहेति मंधुमतीकारसारबोधिनी- कारादिव्याख्यानमनादेयम। न खलु श्रीधारेदवतावतार: सवेथा लोकबाधितं मौढोक्तिसिद्धं न जानातीति सम्भवति-कि- न्तु लोकापसिद्धे ईद्शलोकोतरोक्तिपतिपादिवेडयेडपि मौढो क्तिमान्ननिष्पन्नत्वं सम्भवतीति समाज्ञापयति। अत एव प्रमा- दश ङ्वानुदयायोदाहरणान्तरमाह-यथावेतीति सुधीभिध्येयम्। चिहलमित्यादि-। गीतिश्छन्द:। विहूलां त्वां सख टट्ट्रा कुडेन तरलतरदृष्टिम्। द्वारस्पर्शमिषेण चात्मा गुरुरिति पातयित्वा विभिन्नः।8 इति संस्कृतम्। कुडो घट इति भास्करादय:। श्रीवत्सलाच्छनादयस्तु कुटो घट इसाहु। हे साख कुडेन कतों तरलदृर्ष्टि त्वां विंहूलां वोहुमश्षक्ता

२१६ सुधासागरसहिते का्यप्रकाश। दृष्टरा द्वारस्पर्शमिषेण आत्मा-स्वस्परूपं घटव्यवाद्। तदेत सतिः दिमान्मृण्मयो देह इति यावद। गुरु :- दुर्वह विभिन्नः। अन्तर्भावितण्यर्थत्वात्स्फोटित इसर्थः । कमुदाहरति अन्र नदीकुले इत्यादि। आगतमुपपतिम्। के गतम्। आश्वसिषि-समाधानं करोषि स्पष्टमन्यत्। अन्रैचालङ्कारेणालङ्गारव्यक्ति पदमाधान्येनोदाहरति-जे हवेत्यादि। गीतिश्छन्दः। लक्षणमुक्तम्। ज्योत्स्नया भधुरसेन च वितीर्णतारुण्योत्सुकमनाः सा। दृद्धाऽपि नवोढेव परवधूरहह हरति तब हृदयम॥ इति संस्कृतम्। स्पष्टम् । कस्याश्ित्परासक्तप्ति प्रत्युक्ति रियम्। दद्धत्वं म्रौढैक्तिसिद्धं बोध्यम्। अन्र काव्यलिङ्गेने त्यादि। सा परवधूत्वेन तव हृदय इरतीति काव्यलिङ्गालङ्कारः। तेनाक्षेपो व्यज्यते। स्पष्टमन्यद्। इति पश्चत्रिशन्हेदा इति। वाक्यप्रकाश्याष्टादशपदमकाशयसपदश भेदाभ्यां मिलित्वा पश्चत्रिंशन्वेदत्वमित्यर्थः। प्रबन्धेऽप्यर्थशक्तिभूः ॥४२ ॥ पथा गृधगामायुसंवादादौ- अलं स्थित्वा इमशानेऽस्मिन् गृध्रगोभायुसङ्कुले। कङ्कालबहले घारे सर्वमाणिभयङ्करे॥।९३ ।। नचेह जीवित: कश्चित कालधर्मसुपागतः। प्रियों वा यदि वा द्वेष्य: प्राणिनां गतिरीद्दशी।।९ इति दिवा प्रभवतो गधस्य पुरुषविसर्जनपरमि दं पचनम्।

तुर्थोल्लांस:। २१७

वारिजंतो वि पह्सधता मूढा: स्नेहं कुरुत साम्प्रतम्। "धणहरवअस्थ-पूनोडयं जीवेदपि कदाचन ॥९५।। अत्र रवणोंभं वालमप्रांसयौवनस् । वनतं दुषवयात्कथं मूढास्त्यजध्यमविशड्किताः॥९६॥ सोइति निशि विजुम्भमाणस्य गोभायोर्जनव्यावर्त- मननिष्ठश्च वचनमिति प्रबन्ध एव प्रथते ।अन्येत्वेकादश भेदा गन्थविस्तरभयान्नोदाहताः। स्वयं तु लक्षणतो डनुसर्तव्याः। अपिशद्ात्पदवाक्ययोः। अर्थशक्तिमूलः पद्वाक्ययोः मवन्धे च। पवन्घश्च सङ्गटि- तनानावाक्यसमुदायः स च ग्रन्थरूपस्तदवान्तरप्करणरूपश्च। तत्र पदवाक्ययोरुदाहृतं, भवन्धे तूदाहरति-अलमित्यांदिना। कङाल :- शरीरास्थि। कालधर्मो-मरणम् । स्पष्टमन्यद। इति दिवेत्यादि। दिवा पभवतो रात्रावन्धत्वान्मृतावेक्ष -- कजनसमुदायपरावर्त्तनाभिनायं वाक्यमेलकमित्यर्थः । आदित्योऽयमित्यादि। स्पष्टम्। इति निशीत्यादि । पवन्ध एव पथते-व्यञ्जकत्वेनेति शेषः। अन्ये त्वित्यादिवृत्ति: स्पष्टार्था। पदैकदेशरचनावर्णेप्वपि रसादय:। रसादयो लक्ष्यक्रमा: पदैकदेशरचनायां वर्णेषु। अपि शव्दात्मवन्धे। पदवाक्ययोस्तु पदेऽप्पन्ये इत्यनेनैव प्तिपा- दिता:।पदं नावद्दवििधम्। सुबन्तं तिडन्तं च। तदेकदेशो नाम- धातुस्वरूपप्रकृततिभाग:, सुप्तिङस्वरूपो विभक्तिभागश्च, उपसर्गा- दिरूपथ्च। तत्र पदवाक्ययोरुदाहृतं माकू। पदैकदेशादिषूदाहियते।

२८

. २१८ सुघासागरसहिते क्यप्रकाशे।

.तत्र प्रकृत्या यथा- खात्। तदेत सि -- रइकेलिहिअणिअसण- करकिसलअरुढ्णअणजुअलस्म कमुदाहरति- रुद्दस्स तहअणअणं पव्चईपरिधुंबिअं जअइ । ९७। अन्र जयतीति न तुशोभते इत्यादि, समाने हि स्थगनव्यापरे लोकोस्तरेणैव व्यापारेणास्य पिघा नमिति तंदवोत्कृष्टम्। गाथा छन्दः। रतिकेलिहृत निवसन करकिस लयरुद्दनयनयुगलस्य । रुद्रस्य तृतीयनयनं पार्वतीपरिचुम्बितं जयति॥ इति संस्कृतम्। रतिकेलौ हृतं निवसनमर्थाद्गौरीसम्बन्धि येन, करकिसलयाभ्यां रुद्दमर्थात्तया नयनयुगलं यस्येति बहु- व्रीहिद्वियानन्तरं कर्मधारयो बोध्य:।

किसलयास्यां रुद्धं नयनयुगलं यस्येति विग्रहमाहकुः। तत्र निव सनेत्याकारलोपश्चिन्त्यः। उत्तरार्द्ध स्पष्टार्थम्। अन्न रतिव्यक्तौ जिधातुरूपभकृतेः माधान्यम्। यतः सथ- गनव्यापारसाम्येऽपि अन्यनेत्रगोः कराभ्यां पिधानमस्य तु लोकोत्तरेण कर्मणेति तदेवोत्कृष्टं धन्यजीवितममिति रत्युत्कर्ष- पयोजकमनया व्यज्यते। अंत एव जयतीत्युक्तं न तु शोभत इ- त्यादि। तदेतकृत्तिकदाह-अन्न जयतीत्यादि। हस्तादिना कृतमा- च्छादनं लौकिकम्। परिचुम्बनं तु पिधानोपकरणं केनाऽप्यदृष्ट त्वाद्रागातिशय हर्षलज्जादिसम्पद्वारा रतातिशयपोषणाच लोको- त्तरमिति बोध्यम्।

प्रतुर्थोल्लास:। २११

वारिजंतो वि शटु-करादिना स्थगनमात्रं चुम्बनेन तु स्थगनं

अन्रपिप्रकृत्यादे: रसादिव्यञ्जने पाधान्य-तत्तदर्थव्य- वनतं दुफ वगन्तव्यम । नामरूपतदेकदेशे तव्यक्तिमुदाहरति- सो1िति- थिथा वां- मेयान्सोऽयमपाकृतः सशपर्थं पादानतः कान्तया द्वित्राण्घेव पदानि वासभवनाद्याचन्र यात्युन्सना:। तावत्प्रत्युत पाणिसम्पुटगेलत्नीवीनिबन्धें धृतो घावित्वैव-कृतप्रणामकमहो प्रेम्णो विचित्रा मतिः ॥९८।। - अत्र पदानीति न तुद्वाराणीति। शार्दूलविक्रीडित छन्दः। वाच्योऽर्थ:सपष्टः।-अत्र द्वारादिप 1 दं परिहृत्य पदानीत्युक्तं तेन द्वारपर्यन्तगमनेऽप्यसहिष्णुतयोत्क- पठाऽतिशयो व्यजते। तद्ेतदृत्तिक्रृदाह-अत्र पदानीत्यादि। तिङ्सुपोर्यथा- पथि पथि शुकचञ्चूचारुरम्भाक्कुराणां दिशि दिशि पयमानो वीरुधां लासकश्च । नरि नरि किरति द्राकू सायकान्पुष्पधच्वा पुरि पुरि विनिवृत्ता मानिनीमानचर्चा ।।९९।। अत्र किरनीति किरणस्य साध्यमानत्वम्, निवृ- संति निवर्तनस्य सिद्धत्वं तिझ-सुपा च, तन्रापि क्तप्रत्ययेनातीतत्वं दोत्यते।। मालिनी छन्दः। वसन्तवर्णनमिदम्।-रम्भाङ्कुरा :- कदली पुष्पोद्मा: । लासको-नर्त्तक: चर्चा-मसङ्ग। स्पष्टमन्यद्। अन्न किरतीति तिडन किरणस्य साध्यत्वं तिङयोगण्यअ्ष

२२० सुधासागरसहिते कुयपकाशे। नया साध्यतयैव धात्वर्थोपस्थितेः । निवटत्तशाद। तदेत सि त्ेः सिद्धत्वं सुपूयोगव्यञ्तनया तथैव पकृत्यथी वैयाकरणभूषणे- कमुदाहरति- साध्यत्वेन क्रिया तत्र धातुरूपाबन्धना। सिद्धभावस्तु यस्तस्या: स घनादिनिवन्धन: ॥ इति। तथा च क्रियान्तराकाङ्काऽनुत्थापकतावच्छेदक रुपवे कारकान्वयितावच्छेदकरूपव्त्वं वा साध्यत्वम्। एतदेव चास

रकानन्वयितावच्छेदकरूपवत्ं वा सिद्धत्वम्। एतदेव च सच्वभू तत्वम्। अत एव 'असच्वभृता भावश्र तिङपदैरभिधीयते' इत्या दि वैयाकरणैरुक्तम्। तन्न सिद्धत्वेऽपि क्तमत्ययेना तीतत्वं व्यज्यते

काशो रसोत्कर्षे पर्यवस्यति। यत्तु लटा साध्यत्वं क्मत्ययेन भूतत्वमिति व्याख्यानम् तदयुक्तम्। तिङ्सुवभ्यां साध्यत्वसिद्धत्वमभिधाय तत्रापि क्तमत्ययेनातीतत्वमित्यनेन वृत्तिव्यारुयानेन विरोधात्। किरती त्यत् कर्त्तरि मत्ययविधानात्कर्त्ता फलव्यापारयोर्धातुलभ्यत्वा- व्यापाराश्रयोवा तिङ्वाच्य:। साध्यत्वं तु व्यङ्गचमेव। एवं निद्ट त्तेत्यत्रापि पातिपदिकार्थादिसुपो वाच्यत्वम्। सिद्धत्वं तु व्य. द्रधमेव। तथा क्मत्ययस्थापि भावादिरर्थः अतीतत्वं तु व्यङ्गथ- मेवेति सुधीभिरन विस्मर्त्तव्यम्। -

अन्र तार्किका :- प्रयोगसमवायिनस्तिवादयो न वाच- का:, तेषां बेहुत्वादनन्तशक्तिकल्पनापत्तः। शक्यतावच्छेदकत्व- कल्पनाऽप्पनेकेषु स्यादिति गौरवश्च। किन्तु तैः स्मृताः आदे- शिनो लकारादयो वाचका:, लत्वस्य जातिरूपतया तस्पा एव स-

२२१

वारिजंतो वि. पदवत्यात्। न चैवं भू ल इत्यतोऽपि वोर्ध: स्यादिति यणहरवअ्थ तीधे पचतीत्यादिसमभिव्याहारस्यापि कारण- अन्न भतिवेत्यतोऽपि बोधापतेः, नचैवमपि तानजान- वरतं दुआन स्यादिति वाच्यम्, तेषां तिङक्ष्व्रेव शक्तिभ्रमाद्वो- सो।3 अपभ्रंशाद्धोघस्थळे तथा कल्पनात्। अथैवं शत्रादिस्थले रनृकर्मणोर्चाच्यत्वं न स्थात, स्याच्च कृततिमात्रं तथा, वाचकस्य स्थानिनो लकारस्य तिडदाविव तुल्यत्वादिति चेत् न। तत्र ल- कारस्य कृतिमात्रमर्थः, कर्त्ता च जानजर्थः 'कत्तरि कृत'इत्यनुशा- सनात्। तथा च नोक्तदोप:, नामार्थयोरभेदातुरोघादस्तु वा तत्र कतैवार्थः। तस्मान्न श्रूयमाणानां वाचकतेत्याहुः। तत्र वदाम :- स्पृनानां वाचकत्व्रेऽव्यवस्था। तथा हि-राम इत्यत्र विसर्गेण कि सि: स्मर्तव्य, कि वा सुः स्मर्त्तव्य:, आ- होस्विट्ठ: स्मर्तव्यः । अथ कालापिभि:सि:,पाणिनीयै। सुः, अपरैश् रुः स्मर्तव्य इति वक्तव्यम्।तहिं येनेदानीं सर्वमधीतन्तस्य विनिगमनाविरहेण प्रतिबन्धः स्यादिति सम्प्रदायविदः। वस्तुतस्तु तेषां लिपिवदननुगमेऽपि क्षत्यभावः। तस्माल्लका - रस्य वाचकत्वे लकारमविदुषो वोधो न स्या, वाचकाज्ञानाद। न च तिङ्क्ष्वेव शक्तिभ्रमात्ततो बोधा, तस्य भ्रमत्वे मानाभा- वातू। बहुनामानुपूर्व्या: शक्ततावच्छेदकत्वादिकल्पनाप च्तिर्मान- मिति चेन्न। तवापि पूर्वोक्त क्रमेणादेशिनो ज्ञानात्वेन गौरवस्थ तु- ल्यत्वाद्। पदतदर्थघटितशक्तेभ्रमस्य ब्रह्मणाऽप्यापादयितुमश- क्यत्वाच्चेच्यनवस्था स्यात्।- किश्च व्यवहारस्तावच्छत्तिग्राहकशिरोमणित्वेन स्वैर्मन्य- ते, स च श्रूयमाणतिङदिष्वेवेति त एव शक्तास्तथा च गौरवं मामाणिकमिति वादिनां वाचकत्वे न दोषलेशावकाश इति

२२२ सुघासागरसहिते काश्यप्काशे .J: दिकू। तदेतत्सर्वेमभिप्रेय श्रीवारदेवतापखात। तदेत त्ति- किरतीत्यादि। अथ सुपतिङ्विशेषेषूदाहरति- फमुदाहरति- यथा वा- लिखन्नास्ते भूमिं बहिरवनतः प्राणद्षितो निराहारा: सख्य: सततरुदितोच्छूननयना।। परित्यक्तं सवे हसितपठितं पक्षरशुकैः तवावस्था चेयं विसृज कठिने मानमधुना॥१।। अत्र लिखन्निति न तु लिखतीति। तथा आस्ते इति न तु आसित इति, अपि तु प्रसादपर्यन्तमास्ते इति, भूमिमिति न तु भूमाविति, नहि वुद्धिपूर्वकमपरं किश्चिल्लिसतीति तिङ्सुन्बिभक्तीनां व्यङ्गयम्। स्पष्टम्। शिखरिणी छन्दः। लक्षणमुक्तम्। अन्र लिखन्नित्युक्तं न तु लिखतीति। तेन छत्रा लिखनस्यामाधान्यमबुद्धिपूर्वकत्व- रूपम् ।आस्ते इत्युक्तं न त्वासीदिति। तेन तथाऽवस्थानस्य प्र सादपर्यन्तता तिङ्विभत्त्या व्यज्यते। यद्यपि मतृमसयः सुपः पक्कतिरेव तथापि तिडनदेशिल द्विकृतितया तिङ्कत्वेनैवोदाहृतः। भूमिमित्युक्तं न तु भूमाविति। तेन बुद्धिपृर्तकं भूमौ न कि श्विल्लिखयते इति सुपूविभक्त्या व्यज्यते। तदाह-श्रीवृति- कार :- अत्र लिखन्नित्यादि। सम्बन्धस्य व्यञ्जकत्वमुदा- हरति- सम्बन्धस्य यथा- गामारुहम्मि गामे वसामि णअरट्टिइं ण जाणामि। णाअरिआणं पइणो हरेमि जा होमि सा होमि१०१।। 1 अत्र नागरिकाणामिति षष्ठ्या।

वतुर्थाल्लास: २२३

वारिज्ंतो वि पकपत्रियक्कुमार: आसीत'-इति कालस्य। पणहरवअस्थन मग्नमहके्वरंकार्मुकं दाशरथिं प्रति क्रु- अन्र गवस्थोक्ति:। वरतं सुपुत्री छन्द:। सो.1आ्रमरुंह्ाऽस्मि ग्रामे वसामि नगरस्थिति न जानामि। नागरिकाणां पतीन हरामि या भवाभि सां भवामि।। इति संस्कृतम। वृषभारूढा नागरीभि: ग्रामीणेत्युपहसति- ता काचित्कुलया ताः मसाह। नगरस्थितिर्नगरमर्यादा वैदग्वी। स्पष्टमन्यव। अन्रेत्यादिनागरिकाणामिति पष्ठी पतिपदाथें ताटशक- लाभिजतादिरूपमुत्कर्ष भकाशयतीसर्थः।

नन्वनादर: पष्टीवाच्य एव तत्कर्थ व्यङ्ञय इति चेन्न । शैषि-

यच भास्करभट्टाचार्यप्रसुखैव्याख्यातम्-पष्ठ्ा अनाद- रो व्यङ्गय इत्यर्थ: नतु 'पष्टी चानादरे' इसतुशासनात्कथमना- दरस्य व्यङ्गयत्वमिति चेत् उच्यते। ताः पशपन्तीरनादत्येति व्य- ज्यते इतीति।

कानित्यपहाय तत्पतीनित्युक्तौ- तेष्वनादर: मतीयत एव तत्र व्यक्षनैवेन्यर्थ इति। श्रीचत्सलाउ््छनभटाचार्या दिभिर्व्यारूयातमू-अना- दरो व्यङ्ग्यो वाच्यो वा स्यादित्यत्र नाग्रहः कर्तव्य:, किन्तु षष्ठ्याडनादरं प्रत्याय्य रसस्पैव व्यङ्गघत्वम्। अत एव ग्रन्थ- कृता पदैकदेशेत्यादिना रसादेरेव व्यङ्गथत्वं प्रतिज्ञातमिति। त.

२२४ सुधासागरसहिते को्यप्रकाशं।:

रसर्वे सहृदयैर्नादरणीयमु। चात्। तदेत त्ति रमणीय: क्षतत्रियकुमार आसीदिति कालस्य-अतीतकाले विहितस्य लडमत्ययस्यमुदाहरति- अन्पथा पदैकदेशव्यञ्जकमस्तावे कालव्यञ्ञकत्वो ङ्गतं स्याव । अत एव प्रदीपकारैरुक्तम् 'रमणीयः क्षत्रियकुमो आसीहित्यत्र लडSतीतकालविहितेनाचिरं तदीयहिंसाया सुरुरत्वं व्यञ्ञयता पाधान्येन घूर्जटिधतुभेदजन्मा भार्गव क्रोध: पकष्यत इति । नन्वेवं लड् इंत्येव किं नोक्तमिति चेतु न,पत्ययान्तरस्याड्य तीतकाले विधानात्। तहिं पत्ययस्येत्येवोच्यतामिति चेद न तथापि मकृतप्रत्ययस्यैव व्यक्ञकत्वं सम्भाव्येत, कालस्पेत्युक्त

समायातीति ाग्देवतावतारोक्तं रमणीयमेवेति सुधीमिर्ध्येयम् अत्र रौद्रो रस:। वचन विशेषपाधान्येन विप्लम्भव्यअ्कत्वमुदाहरति- वचनस्य घथा- ताणं गुखग्गहणाणं ताणुक्कंठाणं तस्स पेम्मस्स। ताणं भणिआणं सुंदर एरिसिअं जाअमवसाणम्॥१० अत्र गुणग्रहणादीनां बहुत्वम् प्रेम्णश्रैकत्वं दोत्यते। जघनविपुला छन्दः। तेषां गुणग्रहणानां तासामुत्कण्ठानां तस्य प्रेम्णः । तेषां भणितानां सुन्दर ईदरं जातमवसानमू।। इति संस्कृतम् ।स्पष्टम् । अत्र गुणग्रहणादीनां श्रेमहेतूनां ना. नामकारकत्वेऽपि कार्य प्रेमैकजानीयमेव न कदािदन्यथाभावं

थौल्लास:। २२५

वारिजंतो वि एवचनाभ्या व्यज्पते। तदेतदाह वृत्तिकार :- रपणहरवअस्थ:।

वरतं दु त्ययस्थ यथा- सो अललोचनाश्चितरुचे चेतः प्रसुच्य स्थिर- माण महिमानमेणनयलामालोक्य किं तृत्यास। स्वं मन्ये विहरिष्यसे बत हनां सुश्चान्तराशामिमाम् एषा कण्ठतटे कृता खळु शिला संसारवारांनिधौ।१०३॥ अत्र प्रहास: । शार्दूलविक्रीडितं छन्दः। कश्वेद्विरक्तः सुन्दरीदर्शनेन क्षु- भितं स्वस्वान्तमुपहसति-रे रे चश्चलाभ्यां लोचनाभ्यामच्चि- ताSडविष्कृता रुचिरद्वनाभिलाषो येन स ताद्ृशेति सम्बोधनवि- शेषणम्। एवंविरधं चेतः। स्थिरं प्रेम यत्र ताटशं महिमानमात्मात्र- लोकनपतिष्ठा प्रसुच्य-प्रकर्षेण त्यवत्वा। एणनयनां-मृगाक्षी- मालोक्य कि तृत्यसि-किमर्थ नानाचेरष्टी करोषि। त्वं मन्ये सं. सारवारांनिंधौ-जगदम्बुधौ मृगाक्ष्याऽहं विहरिष्यसे। हतामन- र्थदायिनीमिमामन्तराशां-गृढमुखलिप्सां सुश्च-त्यज। खलु-नि- श्रथेन एषा-हरिणाक्षी संसारवारांनिधौ रिरंसया स्थितस्येति शेषः, सरागस्येति यावत। कण्ठदेशे-गलमदेशे। कृता-संसारम- वर्तकदैवेनाधःपतनाय निवद्धा। शिला-विपुलंपाषाणः। अप- मृत्युहेतुरेवेयमेणनग्रनेति भावंः। अत्र 'त्वाम्' इति युष्मदुपपदे 'मन्यसे' इति मध्यमपुरुषस्य योग्यत्वेऽपि 'मन्ये' इत्युत्तमपुरुषः 'अहम्' इत्यस्मदुपपदे सति 'विहरिष्ये' इत्युत्तमपुरुषस्य योग्यत्वेऽपि 'विहरिष्यस्े' इति म- ध्यमपुरुषः। एवं मध्यमोत्तमयोर्वरिंपर्षयः महासमभिव्यनक्ति।

२२६ सुधासागरसहिते कोयप्रकाशे। नतु 'प्रहासे च मन्योपपदे मन्यतेरुत्तमत! तदेत सिः त्रेण पुरुषव्यत्ययविधानात्प्रहासो वाच्य एवेति अभिधां हि पदशक्तिरिति निर्विवादम्। तत्र प क्रमुदाहरति- ततमपुरुषस्याभिधा ततस्तदप्रतीतेः। न चोत्तमपुरुषमा न वा नैयायिकरीत्या प्रहासो वाक्यार्थ इति शक्कम्, र्थससर्गरूपताविरहात्। किन्तु प्रहासे विवाक्षितेऽनुशिष्टैम पुरुषव्यतयेन-स मतीयते इति दिक। पदैकदेशत्वं च त- द्धर्मवत्वात्। एवं च पूर्वनिपातादयोऽपि पदैकदेशधर्मत्वात्पदै कदेशा एव गण्यन्ते। तत्र पूर्वनिपातस्य व्यञ्ञकत्वमुदाहरति- पूर्वनिपातस्य यथा- 7

येषां दोर्बलमेव दुर्बलतया ते सम्मतास्तैरपि प्रायः केवलनीतिरीतिशरणैः कार्य किमुर्वीश्वरैः। ये क्षमाशक पुनः पराक्रमनयस्वीकारकान्तक्रमाः ते स्युनैव भवादृशास्त्रिजगति द्वित्रा: पवित्रा: परमू।१०

अत्र पराक्रमस्य प्राधान्यमवगम्पते। शार्दूलविक्रीडितं छन्दः। बलनयोभयविशिष्टा एव रा. जान: समर्था इसभिपेत्याह-येषां दोर्बलमेव, एवकारेणान्य व्यवच्छेद: । ते राजानः भायो दुर्वलतयाऽसम्मताः-अप्र- योजकाः। इतरांशभागिनोऽप्यपयोजका एवेत्याह-ये तदि- तरपक्षाङ्गीकारिणस्तैरपि कवलनीतिरीतिशरणैरु्वीश्वरैः कि कार्यम्, न किमपीत्यर्थः । हे क्ष्माश्क्र-पृथ्वीन्द्र ये पुनः पराक्रम. नययो: स्व्रीकारेण कान्तक्रमाः-शोभनाचारास्ते भवादशाः पवि त्रा :- पशस्तास्त्रिजगति-लोकनये द्विना :- दौ वा वयो वा नैव स्युः। भूलोके द्वितीयोऽसम्भावित एवेति भाव:।

संतुर्थोछ्ास:। २२७

वारिजंतो वि पदिर्वतिस्य कथमलक्ष्यक्रमव्यअ्जकतेति चेव । उ- पणहरवअसा नयत्यत्र नयस्याल्पाचतरत्वेन पूर्वनिपाते मापे अत्र याभावोऽभ्य्हितत्वं दोतयति। तथा च पराक्रम वरतं सुछ नयस्वीकारो नृपोत्कर्षद्वारा तद्विषयकरति पुष्णाती- सो.।)वव्यञ्ञकत्वं निर्वाधम्। एतत्सर्वमभिप्रेस वृत्तिकृतोक्त- अत्र परात्रमस्येत्यादि। उपपदचिभक्तिविशेषस्य व्यञ्ञकत्वमुदाहरति- विभक्तिविशेषस्थ यथा- मधनाध्वनि धरधनुर्ध्वनिभृति विधुरैरयोधि तव दिवसम्। दिवसेन तुनरप भवानयुड् विधिसिद्धसाधुवादपदम् १०५ अत्र दिवसेनेत्यपवर्गतृतीया फलपाप्तिं द्योतयति। गीतिश्छन्दः।हे नृप धरिणां धतुर्षां ध्वनिं विभत्तीति तथा- भूते। मधनाध्वनि प्रधनं युद्धमेवाध्वा प्रवेशनिःसरणहेतुत्वाव,

महृतम्। भवांस्तु दिवसेन विधिसिद्धमनाहार्थम्, जयाज्जातमिति यावत, साधुवादपदम्-साधु साध्त्रिति वादस्य पदं-स्थानं यथा स्यात्तथा अयुध्द युद्धं कृतवान् इत्यर्थः । अत्र भवान् दिवसेनायुद्धेसपवर्गे तृतीया। अपवर्गश्च फल- भासौ सत्यां क्रियापरियागः । अतो भवत्पदार्थिस्य युद्धरुप- क्रियायाः यत्फलं विजयस्तत्माप्तिस्तृतीयया द्योत्यते। यस्तु युद्धविधीत्यादिक्रियाविशेषणमिति व्याख्यातवान, स छन्दोभङ्गमपि नाज्ञासीति। मत्ययरूपस्य प्रकृत्येकदेशस्य व्यञ्जकत्वमुदाहरति भूयो भूय: सविधनगरीरंथ्यया पर्यदन्तं. दट्टा दृद्टा भवनवलभीतुङ्गवातायनस्था।

१२८ - सुधासागरसहिते कोसमकाशे। साक्षात्कामं नवमिव रतिमालतशद। तदेत स्ति० गाढोत्कण्ठालुलितलु लितैरङ्गकैस्तामें अन्रानुकम्पावृत्ते: करूपतद्वितस्य। मुदाहरति-

मन्दाक्रान्ता छन्दः। लक्षणमुक्तम्। गाढोत्कण्ठया भ्योऽपि ललितैः-सुन्दरतरैः । ललितलुलितैरिति पाठे ललि सुन्दरं लुलितं-परिवर्तनं येषां तथाभृतैरङ्गकैरित्यर्थः। स्पष्टमन्यतें

कारिणा सौकुमार्येण विमलम्भः परिपोष्यते। यत्तु मधुमती कारैव्याख्यातम्-अत्राल्पार्थे कन, नत्व- नुकम्पायां व्यङ्गयत्वाभिधानविरोधादिति। यच्चैतदनुसृत्य

र्थकेनातुकम्पातिशयो व्यज्यत इति। तदत्रानुकम्पावृत्तेः

उपसर्गरूपस्य तदेकदेशस्य व्यञ्ञकत्वमुदाहरति- परिच्छेदातीतः संकलवचनानामविषय: पुनर्जन्मन्या्मिन्ननुंभवपथं यो न गतवान्। विवेकप्रध्वंसादुपचितमहामोहगहनो विकार: कोऽप्यन्तर्जडयति च तापं च तनुते ॥१०s अत्र प्रशव्दस्योपसर्गस्य। शिखरिणीछन्दः। सकलानि-शक्तलक्षकव्यञ्जकानि।पु. नरन्यदा। स्पष्टमन्यत्। अत्र पध्वंसादिति पशब्द: पकृत्यकदेशो विचेकसमूलोन्मू- लनत्वरूपं ध्वंसमकर्ष द्योतयति, उपसर्गाणामेवाचकत्वात्। तदे- तहृत्तिकृदाह-अत्र प्रशव्दस्थेत्यादि।

सुर्थोल्लास: । २२१

वारिजंतो चि.पाटकदेशस्य व्यक्षकत्वमुदादरति- पणहरवअसभत गर्वाभिसुखं मनस्त्वया अत्र श्रमन्यदेवं निइतास्च नो दिष:। वनतं दुपर्त्तमांसि तिष्वन्ति हि तावदंशुभान्न सो॥ यायदायात्युद्याद्रिमौलिताम॥१०८॥ अत्र तुल्पयोगिताद्योतकस्य 'च' इति निपातस्य। हपष्टम्। वंशस्थं वृत्तम्। लक्षणमुक्त पाकू।

.तारूपः समुच्चयो दोत्यते। यदपि चति भिन्नमेव पदं न त्व- न्य स्यैकदेशस्तथापि केवलस्य तस्यासाघुत्वान्पदैकदेशत्वोपचारे- णोदाहरणम्। अत एवोक्तं भोजराजेनोपमापकरणे-'नही- वादे: सार्थकत्वेऽपि पृथकूपदतामनुशास्तीति'। एतेन तिङूम- मभिव्याहृता उपसर्गां अपि व्याख्याता:। अथ चहूनां व्यअकत्वमुदाहरति- रामोऽसी भुवनेषु चिक्रमगुणः प्राप्तः प्रतिष्ठा परां अस्मद्भाग्यविपर्ययाद्यदि परं देवों न जानाति तमू। धन्दीवैष यशांसि गायति मरुदस्यैकयाणाहति- श्रेणीभूतविशालतालविवरोद्गीणैःस्वरैः सप्ताभ:।।१०९ अत्रासाविति सुवनेष्विति गुँणैरिति सर्वनाम- प्रातिपदिकवचनानां न त्वदिति न मदिति अपि तु अस्मदिति, अस्य सर्वा्षिपिण: भाग्यविपर्ययादित्य- न्यथासम्पत्तिमुखेन, न त्वभावमुखेनाभिधानस्य। र्थ: स्पष्टः। शार्दूलविक्रीडिनं छन्दः। रावणामात्त्यस्येयमुक्ति: । वाच्या- अश्रासाविति-निरन्तरभावनावशेन पत्यक्षायमाण इति सर्वनाम्नर:, सुवनेष्विति न तु देशेष्विति सुवने वेति भुवनरूप-

२३० सुधासागरसहिते कोयपकाशे।

पातिपदिकस्य बहुवचनस्य च, विक्रमगुणैापद। सति

किश्च अस्मद्धाग्येत्यत्र न त्वद्धाग्येति न छदाहरति- कृतम्, तेनास्मदित्यस्य बहुवचनसिद्धतया सर्वापेक्षकतक भाग्यविपर्ययादित्यन्यथा सम्पत्तिसुखेनोंक्तं न त्वभाग्यादि भाग्यमुखेन, अतस्तथाविधानेनाभाग्यविरहेऽपि भाग्यान्येव तेो दृशत्वेन परिणतानीति व्यज्यते। तदेतद्वृत्तिकारैरत्रासा- वित्यादिनोक्तम्।

एवोक्तम्-अन्यथा सम्पत्तिमुखनेति। सम्पत्तेरन्यथात्वमुखे- नेत्यर्थः। अभाग्यविधाने सम्पत्तिसामान्याभावः पतीयेत न तु ध्वंसः, न चात्र सामान्याभावो विवक्षिता, तस्यासम्भवा- दित्याहु:। बहुव्यञ्जकत्वमन्यत्रापि दर्शयति- तरुगिमनि कलयाति कला- मनुमदनधनुर्धुवोः पठत्यग्रे। अधिवसति सकलललना- मौलिमियं चकितहररिणचलनयना॥ ११० ॥ अन्न इमनिजव्ययीभावकर्मभूताधाराणां स्वरू. पस्थ, तरुणत्वे इत्ति-धनुषः समीपे इति-मौलौ वस. तीति त्वादिभिस्तुल्पे एषां-वाचकत्वे अस्ति कश्चित् स्वरूपस्य विशेषो यश्चमत्कारकारी, स एव व्युञ्जक- त्वं प्राप्नोति। एवमन्येषामपि बोद्धव्यम्।. वर्णरचनानां व्यञ्जकत्वं गुणस्वरूपनिरूपणे उदा. हरिष्यते। अपिशन्दात् प्रबन्धेषु नाटकादिषु।

चतुर्थाल्लासः २३१

वारिजंतो वि. एर्दीनां पूर्वगणितमेदाभ्यां सह षडमेदा। पणहरवअसन्दः। लक्षणमुक्तं माक् 1 चक्तितहरिण चलनयना- अन्र चचलनेत्रा। इयं किशोरी-तरुणिमनि-अभिनंव यौवने। वनतं ुपचयं कलयत्युपगच्छति सति भुवोरग्रे-सूलताग्रे शिष्य- सो।। अनुमद्नधनुः 'मदनधनुषः-कामचापस्य गुरुभूतस्य समी- पठति सति सकलललनामौलिमघिवसति। 'अधिशीङस्था सां कर्म' इत्याधारस्य कर्मत्वम्। सर्वसुन्दरीशिरसि तिष्ठति, स्त्री- मात्रचूडामणित्वं माम्नोतत्यर्थः । अन्न तरुणिमनीति इमनचस्तरुणत्वपदेन,, अनुमदनधतु रिसव्पयीभावस्य धनुःसमीप इत्यनेन, मौलिमधिवसतीति क- मींभूताधारस्य च मौलौ वसतीत्यनेन तौल्पेऽपि वाचकत्वेऽस्ति कश्वित्स्वरूपस्य विशेषो यश्चमत्कारकारी स एव व्यञ्ञक: । तत्र त्वशब्देन मकृत्यर्थस्य शौढत्वं व्यज्यते। इमनिचा तु तह्ा तिरेकानवत्वम, धनुःसमीप इत्यत्र धनुषोऽत्यन्तं गुणीभावः, अव्ययीभावे तु पूर्वपदार्थस्य माधान्येऽप्युत्तरपदार्थस्य किश्चि- देवापाधान्यम्, कर्मभृताधारस्थले तु व्याप्तिरवगम्यते। आधा- रत्वं तु एकदेशवृत्तित पाऽपि सम्भवतीत्यवसेयम् 1 वर्णरचनयोर्व्य- अकत्वं गुणस्वरूपनिरूपणे उदाहरिष्यते। पबन्धे तु नाटकादौ रसादिव्यञ्जकत्वं द्रष्टव्यम्। एतत्सर्वभिनेत्य श्रीवागदेवताब. तार आह-अश्रेमनिजव्ययीभावत्यादि। यत्तु-पूर्व पवन्यशव्देन सङ्वटिनावान्तरवाक्यसमूहोऽभिहि- तः, इदानीं तु सङ्गटिनमहावाक्यमित्यपानरुक्त्यमिति कश्षिदा- ह-तदज्ञानात्। पूर्व हर्थशक्तिमूलमात्रस्य प्रवन्धविषयत्वमुक्तमन्र-

एवं रसादीनामित्यादि। पूर्वगणितमेदाभ्पां वाक्यप-

२३२ सुधासागरसहिते काफ पहाशे।

दपकाश्याभ्याम्। षडिति-वाक्य, पद,पदैकदेश, वचन,रचना, पवन्धव्यङ्गय मेदाद्रसादी नामलक्ष्यक्रमार्णा षड मेदा भवन्तीत्यर्थ: भेदास्तदेकपश्ाशत। व्यार्याता: । व्यास्याता इति। अविवक्षितवाच्यस्य हौ भेदौ तौ च प्रत्येकं पदवाक्ययोरिति चत्वारः। विवक्षितान्यपरवा व्येषु मध्येऽलक्ष्यक्रमव्यङ्गयः पद-वाक्य-पदैकदेश-वच- नरचना-वर्ण-प्रवन्ध-भेदेन षड्विधः ।लक्ष्पक्रमेषु शब्द शक्तिमूलस्य द्वौ भेदौ, तौ च प्रत्येकं पदवाक्ययोरिति तस्य चत्वारो भेदा:। अर्थशक्तिमुलस्य द्वादंश भेदा:, ते चमः त्येक पदवाक्यपबन्घेष्विति षटूत्रिशदस्य भेदा:। उभयशक्तिमू- लस्तु वाक्य एवेति एकपश्चाशद्द्रेदा: पदर्शिता इसर्थः। तेषां चान्योन्ययोजने॥ ४३-॥ सक्करेण त्रिरूपेण संसृष्ट्या चैंकरूपया। न केवलं शुद्धा एवैकपश्चाशद्देदा भर्वन्ति, याव- प्तेषां रव्रप्भेदैरेकपश्चाशता (संशयास्पदत्वेनानुग्रा- ह्यानुग्राहकतयैकव्यअ्कानुपवेशेन चेति त्रिविधेन स- दुरेण परस्परनिरपेक्षरुपयैकप्रकारया संसृष्टया चेति) चतुर्मिर्गुणने।

सङ्करः, उक्तमकारत्रयं चिना संयोग: संसृष्टिः। एवमेकपश्चशतो मेदानामेकपश्चाशद्देदयोजनमिति। तावता तावद्गुणनेन स इरदयमेकाधिका षद्शती च। संयोजनं च संसृप्ठ्यादिचतु अपकारैरिति तावता चतुभिरगुंणने दशसहस्त्रणि चतुरधिकानि-

तुर्धोल्लासा। २३२

घरवारि शतानि च सम्पद्यन्ते तदाह- वेदखाब्धिवियच्चन्द्राः । न चानुग्राह्मातुग्राहकभावेन सङ्करस्थलेऽनुग्राइकस्याद्गतया गुणीभाव इति न ध्वनिसङ्करत्वमिति वाच्यम्। तत्र हि स्वतश्रम- त्कारिण एव तस्य किश्च्ित्परोपकारकतामानरं न तु शपशेषि माव एवेति। नन्वस्त्वेकपश्चाशदवेदेष्वेकतराणां पश्चाशता योजनं, स्वस्य तु सवरन करथ योजनेति चेन्न। व्यक्तिमेदमादाय विजातीयवत्स- जातीयेनापि सङ्कर इति सूत्राशयाव। अन्राऽर्वाचीना :- गणनेयमयुक्ता अग्रिमाग्रिमभेदस्य योजने

तिरस्कृतवाच्येन योजने यो भेदा स एवात्यन्ततिरस्कृतवा- व्यस्यार्थान्तरसङ्कमितवाच्येन योजनायास्। एवमन्यत्रापि। तस्मात्- एको राशिर्दविध स्थाप्य एकसेकाधिकं कुरु। समार्द्ेनाऽसमो गुण्य: एतत्सङ्कलितं लघु। इत्युक्तदिशा द्विपश्चाशदर्धेन पड्विशसा एकपश्चाशतं गुणयेत् तथा च 'रसदस्त्रापिमेदिन्यः' इति त्रयोदशशतानि षड्विंशत्य- धिकानि १३२६ जागन्ते। योगशतुःप्रकार इति तेषु चतु- भिर्गुणितेषु 'वेदाभ्रदहनेपव्रः' ५३०४ पश्चसहस्त्राणि चतुरधिकं शतत्रयं सङ्कीरणभेदा इत्येव ज्याय इति वदन्ति। अन्र नूम :- अनुभवसिद्धौ तावत् पुण्ड्रककान्ताघरादीक्षुरसे- व्विव ध्वनिष्वपि हृद्यतातिशयाननिरायौ। तथा चार्यान्तरमङ्क्र-

नय्, यत्र तु तद्वेपरीत्यश् तन्रात्यन्ततिरस्ऊ्वतवाच्यस्येतरेण

२३४ सुधासागरसहिते कालपाप्रकाशे।

योजनमिति व्यपदेशः। एवमन्यत्राप्यूह्यम्। एतदेव प्राधान्यमा. दाय गणना सौत्री। नन्वेवं यत्रोभयोस्तुल्यमेव चारुत्वं तस्य े- दान्तरत्वं स्यादिति। मैवमू। अपकर्षाभावस्यातिशयपदेन वि- चक्षितत्वात। तत्रोभयभेदसङ्गासवीकाराठ्। एतादशे चावस्थाने पदालम्बनमात्रमेव महत्पौरुषमिति सहृदयभावमास्थायालोच- नीयॅमिति। मधुमतीकारास्तु-विनिगमनाभावेन गुणपधानभाव- क्य नियन्तुमशक्यतयोभयमाधान्यमाश्रित्य गणनायाः साधु त्वम्, स्वतन्त्रेच्छाया नियन्तुमशक्यत्वात्। अत एव 'जातिश्चतु- र्मिः' इत्यादिपरिगणनं न विरुदधयते। एतन्न्यायेन तत्र षोड़श- त्वापत्तेः। तन्न्यायेन वाऽत गणितन्यूनतापत्तिरित्यपि निरस्त- मित्याहुः। तदेतत्सर्वमभिमेत्य शरवृत्तिकृदाह-न केवलं शु. द्वा एवैकपश्चाशन्भेदा भवन्तीत्यादि। शुद्धभेदैः सह, शरेषुयुगखेन्दवः |। ४४ ॥। शुद्धमेदैरेकपञ्चाशद्िः सह। तन्र दिङ्मान्रमुदाह्रियते- खणपाहुणिआ देअर!जाआए सुहअ किंपि दे भणिआ। रुअइ.पओहरवलहीघरम्मि अणुणिज्जउ वराई।१११ अन्रानुनय: किसुपभोगलक्षणेऽर्थान्तरे सङ्क्रमि तः, किमनुरशनन्यायेनोपभोगे एव व्यङ्गये व्यञ्ञक इति सन्देह:। गाथा छन्दः। क्षणपाधुणिका देवर जायया सुभग किमपि ते भणिता। रोदिति पश्चाद्वागवलभीगृहेऽनुनीयतां वराकी।।

२३५

इति संस्कृतम्। हे सुभग हे देवर ते जायया-ख्त्रिया। कि- मपि भणिता-किश्चित्कथिता क्षणमाधुणिका-उत्सवातिथि: का- चित्सरलहृदया पश्चाद्वागवलभीगृहे रोदिति अनुनीयता वरा- कीत्यर्थः । अन्नातुनयतेर्वाच्योऽनुनयः किसुपभोगलक्षणे लक्ष्ये स डूक्रमितः आहोस्विद्विवक्षित एवोपभोगस्य व्यञ्ञक इत्यविवक्षित- वाच्यविवक्षितान्यपरवाच्ययो: सन्देहासङ्कर:। अपरसङ्करद्वयं संसुष्टया सहोदाहरति- स्निग्धशयामलकान्तिलिसवियतो वेललद्वलाका घना: घाताः शीकरिणः पयोदसुहदामानन्दकेका: कला। कामं सन्तु दृढ कठोरहृदयो रामोडस्म सर्व सहे वैदेही तु कथं भविष्यति हहा हा देवि धीरा भव।।११२।। अन्र लिप्तेति पयोदसुहदामिति च अत्यन्ततर- स्कृतवाच्ययोः संसृष्टिः। ताभ्यां सह रामोड स्मीत्य-

वाच्यरसध्वन्योः सङ्करः। एवमन्यदप्युदाहार्थम्। शार्दूलविक्रीडितं छन्दः। स्िग्धा-नीरनिर्भरेण मसृणा अंत एव शपामलाऽसन्तकृष्णा या कान्तिस्तया लिस-सम्यगाच्छा- दितं वियदम्वरं यैस्ते तथाभृता:। वेल्न्ती-विलासातखेलन्ती वलाकापङ्गि :- वकपङ्टिरयेषु ते तथाविधाः।घना :- मेघाः।शीकरि- णोऽम्बुकणधारिणो वाता :- वायवः। पयोदसुहदां-मेघमित्राणां मयूराणां, कला :- मधुराव्यक्ता: आनन्दकेका :- पमोदोत्पन्न- गिरः। कामं सन्तु-सुतरां भवन्तु। नाऽहं विरहिमारकेभ्यो वि- भेमाति भाव:। हेतुमाह-ददं-वलवत्कठोरं-कर्कशं हृदयमन्तःक-

२३६ सुघासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

रणं यस्य ताहशोऽहं रामोरिम। सर्व सहे-पितृमरणंमातृवियोग चनवामजटार्घांरणफलमू ला हा रादिव ज्जान की विर हमपि सोडुं श. क्रोमि। सर्व सहेति भूमिसम्बोधनमिति केचित। वैदेही आज न्मसुखसंवर्द्धितातिसुकुमारी राजकुमारी तु कथ भविष्यति केन प्रकारेण जीवविष्यतिः हाहाहेति त्रयो निपाताः खेदातिशये। स्मृतिसडकल्पोपनीतां सीतां सम्बोध्याह-देवि धीराभव। दे- वत्वेन परमसौक्कुमार्येऽपि धैयौचित्यं व्यज्यते। अत्र लिपत्यादि। अयमाशयः, वियतो निःस्पर्शस्य ले- पनासम्भवेन सुख्यार्थवाधाल्लिप्तपद सम्पर्क लक्षयत्तदतिशर्य व्य- नक्ति। पयोदे चाचतने सौहदाभावात्सुहृत्पदं परस्परोपकारि- त्वं लक्षयत्परस्परातिशयं मकाशयति। पयोदानां मयूरनिष्ठंकेका- द्ुपकारशी लत्वाद्। मयूराणां च पयोदशोभाघायकत्वात्। एवं च लपसुहृत्त्वयोः सर्वथाऽन्वयामवेशाद्वाच्यार्थयोरत्यन्ततिरस्कार

पंद च सर्वसहत्वानुपयुक्तशक्यार्थतया सकलदु:खभाजनत्वं ल- क्षयत्सीतां विनाऽपि जीविष्यामीति व्यक्षयदेव विमलम्भं व्य-

स्य रामोऽस्मीत्यर्थान्तरसडक्रमितवाच्यस्य ताभ्यां संसृष्टिरुप- तापननोक्तमेदारयां सहाऽनुग्राह्यानुग्राहकभावेन सङ्करः। अर्थान्त-

लाभात्, एताभ्यां विना चार्थानतरसङ्क्रमितवाच्यस्य रूपा- सिद्धेः, तयोरुद्दीपकत्वात्। अनुग्राह्यस्य चारुत्वार्थमतुग्राहकापे- क्षा, अनुग्राहकस्य स्वरूपनिष्पत्तयेऽसुंग्राह्मापेक्षेति दशमोल्लासे सङ्गरव्याख्याSयसरे प्तिपादयिष्यामः। एवं रामपदलक्षणैक-

चतुर्थोल्लास:। २३७

व्यअ्षकातुमवेशेन चार्थान्तरसङ्क्रमितवाच्यरसध्वन्योः सङ्करः सङ्करस्यान्यो भेदः। रामपदेनैव लक्षणामूलाविवक्षितवाच्यान्तर्ग- तार्थान्तरसङक्रमितवाच्यस्य अभिधामूलविवक्षितान्यपरवाच्या- न्तर्गतालक्ष्पक्रमभेदविमलम्भस्य च व्यञ्ञनात्। विपलम्भे वाक्य- व्यङ्गयेऽप्यस्य माधान्यादिति। एवमन्यदप्युदाहार्यमिति। संसृष्टिरुदाहता। सङ्करस्य दौ भेदावुदाहृतौ अवशिष्टो निश्चया त्मकस्तृतीय: सङ्करभेद: स्वयमुक्तरीत्योदाहरणीय इत्याशयः।

इति श्रीमत्पद्वाक्यप्रमाणपारावारीणदीक्षितभीम- सेनकृते काव्यप्रकाशविवरणे सुघासागरे ध्वनि- भेदप्रभेदुनिर्णयश्चतुर्थ उल्लास:।

२३८ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

। अथ पञ्चम उल्लासः ।। एवं ध्वनौ निर्णीते गुणीभूतव्यङ्गयप्रभेदानाह- अगूढमपरस्याङ्गं वाच्यसिन्धङ्गमस्फुटम। सन्दिग्धतुल्यप्राधान्ये काक्काक्षिप्मसुन्दरम ॥४५॥ व्यङ्गयमेवं गुणीभूतव्यङ्ग्यस्याष्टौ भिदा: स्मृताः। कामिनाकुचकलशवत् गुढ चमत्करोति। अगूदं तु स्फुटतया वाच्यायमानमिति गुणीभूतमेव। एवं ध्वनावित्यादि। एवं मेदमभेदाभ्यांध्वनौ निर्णीते उत्तमकाव्ये मदर्शित इति यावत्। गुणीभूतव्यड्मस्य भेदानाह- अवसरपाप्तमध्यमकाव्यभेदान् दर्शयतीत्यर्थः। वाच्यापेक्षयाऽचमत्कारितेनात व्यङ्गयस्य गुणीभावः। तच्च स्वत एवासुन्दरत्वरेन सुन्दरत्वेऽपि अगूढत्वादिविशेषणसप् केन चेत्यर्थः। अगूढश्चासहृद्यैरपि वेद्यम्। ताद्टशं वाच्याय- मानतया न तथा चमत्करोति यथा कामिनीकुचकलशवत् गु- ढम्। किश्चित गूढमिति यावत्-तदुक्तम्- नान्ध्रीपयोधर इवातितरां प्रकाशो नो गुर्जरीस्तन इवातितरां निगूढः । अर्थो गिरामपिहित: पिहितश्च कश्चित सौभाग्यमेति मरहट्टवधूकुचाभः ।इति। एवश्च कामिनीकुचकलशन्यायेन सहदयैकवेद्यमेव व्यङ्गथं ध्वनित्वसुपयाति। सहृदयरपि दुःखसंवेद्यमसहृदयैरपि वेद्यं वेत्युभयमपि गुणीभूतव्यड्मेत्रेति बोध्यम्। एवमन्येष्वपि भेदेष्वतु भव एव साक्षी।अपरस्थाङ्गम्।अपरस्य रसादेः रवनैरपेक्ष्येण

पञ्चमोल्लास: २३९

लब्धसिद्धेरुपकारकम्। वाच्यसिद्धयङ्गम्-वाच्यस्य सिद्धिरेव यदधीना तत्। अस्फुटम्।सहदयानामपि दुःखसंवेद्यम्।सन्दि- ग्धतुल्यपाधान्ये इति। सन्दिग्धमाधान्यं तुल्यमाधान्यं चेति दयमि- सर्थः। काकाक्षिप्तम्। यया काका चिना वाक्यार्थ एव नात्मानं लभते तथा मकाश्यम्। काका हठेनोपस्थापितमिति वा। असुन्दरम्, स्वभावादेव वाच्यापेक्षयाऽचारु। तदेतत्सर्वमभिमेत्य श्रीवृत्तिकृदाह-कामिनीत्यादि। उक्तभेदेष्गूढमुदाहरति- अगूढं यथा- यस्थासुहृत् कृततिरस्कृतिरेत्य तस्त- सूचीव्यधव्यतिकरण युनक्ति कणौ। काश्चीगुणग्रथनभाजनमेष सोऽस्मि जीवन्न सम्प्रति भवामि किमाधहामि ॥११३। अत्र जीव न्नित्यर्थान्तरसङ्क्रमितवाच्यस्य- वसन्ततिलकाच्छन्दः। की चककृतंपराभवं निचेदयन्ती,द्रौपदी प्रति वृहन्नडारूपस्थार्जुनस्थोक्तिरियम्। दासस्य तप्तशलाकया कर्णवेध इति देशाचार॥ स्पष्टमन्यत्। अन्र जीवन्नित्यभिमतकार्यश- कत्वे सङ्क्रमितवाच्यम्। तस्य मरणमेव श्रेय इति व्यङ्गयमसह- दयैरपि वाच्यवत् मतीयत इति गुणीभूतम्। तदेतद्धृत्तिकृदा

व्यङ्गयमगूढमिति शेष:।

गायन्ति मञ्जु मधुपा गृहदीर्घिकासु। एतच्चकार्ति च रवेनेवबन्धुजीव- पुष्पच्छदाभमुद्याचलचुम्बि विम्बम् ॥ ११४।।

२४० सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

वसन्ततिलका च्छन्दः। प्रातः कालवर्णनमिदम्। स्पष्टम्। अत्र चुम्बतर्वक्त्रसंयोगो मुख्योडर्थः स चाचेतने रविबिम्धे तेन रूपेणानन्वयाद्ाधित इति सामान्यविशेषभावसम्बन्धेन संयोग- मात्रं लक्षयतोऽस्यासन्ततिरस्कृतवाच्यत्वम्। व्यङ्गश्नास्योप :- कालारम्भः स च वाच्यायमानतया गुणीभूतः । नं्वत्र लक्ष्य- -तावच्छेदकस्य संयोगत्वस्य वक्त्रसंयोगेऽपि सच्वात्कथमसन्त- तिरस्कृतवाच्यत्वमिति चेतु लक्ष्यतावच्छेदकस्य सच्वेऽषि वा- व्यस्य संयोगविशेषस्यान्वयाप्रवेशात्। तदेतहृत्तिकृदाह- अन्र चुम्बनस्पेत्यादि। अन्रासीत् फणिपाशबन्धनविधि: शक्त्या भवद्ेवरे गाढं वचसि ताडिते हनुमता द्रोणाद्विरत्राहृतः । दिव्यैरिन्द्रजिदत्र लक्ष्मणशरैलोकान्तरं प्रापितः केनाप्यत्र मृगाक्षि राक्षसपते: कृत्ता च कण्ठाटवी॥११५।। अत्र केनाप्यत्रंत्यर्थशक्तिमूलानुरणनरूपस्य। 'त. स्थाप्यन्र'-इति युक्त: पाठ:। शार्दूलचिक्रीडितं छन्दः। विमानेनायोध्यां-प्रति प्रयाणे सी- ताम्मति रामस्येयमुक्तिः। स्पष्टम्। अन्रातुनायकोपनायकेषु निर्दिष्टेषु चतुर्थवाक्येऽनुक्तोऽपि धीरोदात्तनायको राम एवार्थश- क्या प्रतीयते स च केनापीत्युपादानेन वाच्यायमानतया

गुणीभूतव्यङ्गयत्वं द्वष्टन्यम्। 'तस्या्यत्र' इति पाठे गूढतया ध्वनित्वमव्याहतमेव । अत्र श्रोके पतिवाक्यमत्रत्युपादानं प्रत्येकमेवाद्सुतत्वं व्यनक्ति। तदाह श्रीवृत्तिकार :- अत्र केनापीत्यादि।

पञ्चमोल्लास:। २४१

अपरस्य रसादेरवांच्यस्य वा (वाक्यार्थीभूतस्य) अङ्गं'रसादि अनुरणनरूपं वा। यथा- अपं स रशनोत्कर्षी पीनस्तनविमर्दन:। नाभ्यूरुजघनस्पर्शी नीवीविस्रंसन: करः ॥११६ ॥ अत्र शृङ्गार: करुणस्थ। अपरस्य-प्रधानस्य रसादेः वाक्यार्थीभूतवाच्यस्य वा अङ्गम्-अलक्ष्यक्रमव्यङ्गयमतुस्वा नाभ संलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यं वेति द्वि- विधं यथाक्रमं वोध्यम्। तदुक्त्तमपरस्थेत्यादिना वृत्ति- कृद्धिः। तत्र पथमे रसस्याङ्गभावेन गुण।भूतमुदाहरति-अयं स इसादिना। स्पष्टम्। अन्रेत्यादि । अव्र भूरिश्रवसश्छिन्र- इस्तमासाद तद्रधूनां प्लापे शृङ्गारोचितरशनाकर्षित्वादिवि-

द्वारस्य करुणपोषकत्वाच्छृद्वारः करुणस्याङ्गमित्यर्थः । निष्प- न्नस्य रसस्यापराङ्गत्वाभावाद्रसपदेनात्र रस्यते इति व्युत्पश्या स्थायिभावो द्रष्टव्य:। रसस्यैव भावाङ्गतामुदाहरति- कैलासालयभाललोचनरुचा निर्वर्तितालक्तक व्यक्ति: पादनखवद्युतिर्गिरिमुवःसा वः सदा तायताम्। स्पर्धांबन्घसमृद्येव सुदृढं रूढा यथा नेत्रयो: कान्ति: कोकनदालुकारसरसा सद: ससुत्सार्यते॥११७।। अत्र भावस्य रसः। शार्दूलविक्रीडितं छन्दः। अत्र मानेन त्यक्तालक्तकाया गिरिसुव: कोपवशान्नत्रयोः शोणा कानिरासीत् सा पादगण- ते शिनेऽपगतेति तक्म्। तवोत्मेक्षते-सा, कैलासालपस्य-शि- ३१

२४२ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

वस्य भाललोचनरुचा-ललाटनयनदीप्त्या। निर्वर्तिता-सम्पा दिताऽलक्तकस्य-यावकस्य व्यक्ति :- प्रकटता यत्र तथाभृता। गिरिसुन :- पार्वसाः। पादनखद्युतिः वः सदा त्रायतां-युष्मा- निरन्तरं रक्षताम्। सपर्धाबन्धेन-ईर्ष्याग्रहेण समृद्धेव-प्रदद्ध- येव। समिद्धयेति, पाठे देदुप्यमानयेत्यर्थः। यया-नखद्युत्या। नेत्रयोरर्थात्पार्वतीलोचनयोः। सुदृढं रूढा-बलवदुपचिता। अत एव कोकनदानुकारा-रक्तोत्पलानुहारिणी चासौ सरसा-सा- तिशया। कान्तिरारक्तच्छवि। सदः समुत्सार्यते-झटित्यप नीयत इत्यर्थः। अन्र कविनिष्ठे पार्वतीविषयकमीतिरूपे भा- वे पार्वतापरमेश्वरथोः शृङ्गारोऽङ्गम्। तदुक्तं वृत्तिकृताऽत्रे त्यादिना। भावे भावस्याङ्गमुदाहरति- अत्युचा: परितः स्फुरन्ति गिरय: स्फारास्तथाम्भोघय: तानेतानपि बिभ्रती किमपि'न क्ान्ताऽसि तुभ्यं नमः। आश्चर्येण मुहुर्मुहु: स्तुतिमिति प्रस्तौमि यावदू भुवः तावद्विभ्रदिमां स्सृतस्तव सुजो वाचस्ततो सुद्रिताः॥११८। अत्र भूविषयो रत्याख्यो भांवो राजविषयंस्य रतिभावस्य । शार्दूलविक्रीडितं छन्दः । स्फारा :- विस्तीर्णाः । किमपि- किश्चिदपि। स्पष्टमन्यत्। अन्रेत्यादि, अङ्गमिति शेषः । बन्दीकृत्य नृप ! द्विषां मृगदशस्त्ा: पशयतां प्रेयसां शिलिष्यन्ति प्रणमन्ति लान्ति परितश्चुम्बन्ति ते सैनिका: अस्माकं सुकृतैई्टशोर्निपतितोऽस्यौचित्यवारां निधे ! विध्वस्ता विपदोऽखिलास्तदिति तैः प्रत्यर्थथिभि: स्तूयसे।। अत्र भावस्य रसाभासभावाभासौ प्रथमा-

पश्चमोल्लास:। २४३

शार्दूलविक्रीडितं छन्दः। 'सूर्याशैमेसजस्तताः सगुरवः शार्दूलविक्रीडितम्' इति लक्षणात्। हे नृप ते सैनिका :- भटाः। द्विषां-शञ्रुणां मृगदृशः-सुन्दरीः वन्दीकृत्य ताः पश्यता प्रेय- साम्, अनादरे पष्ठी 'पष्ठीचानादरे' इत्यनुशासनात। तथा च शोकानुरागकातरेण चक्षुषा ताः स्वस्वयोपितः पश्यतः पतीन- नाहसेर्थ: । श्लिष्यन्ति-गाढमालिद्गन्ति। परणमन्ति-रिरंसया प्रसादयन्ति। लान्ति-आदानं कुर्तन्ति। परितः-ओप्ठललाटा्षिपु कपोलयोश्च चुम्बन्ति। तनस्मात्कारणात्तैः-पराजितः मत्यार्थि- भिवैरिभिरित्यमुना प्रकारेण त्वं स्तुयसे। प्रकारमाह-हे औचि. त्यवारांनिधे! अस्माकं सुकृतैरस्मत्पुण्यैर्द्दशोर्निपतितोऽसि-चक्षु- र्गोचरतां भाप्तोऽसि। अखिलाः चिपदो विध्वस्ताः। दशोरित्यत्रा- पि चास्माकमित्यस्यान्वयो वोध्यः।अत्र प्रथम र्द्वे शृंङ्गरोऽननु- - रक्तविषयतया द्वितीयार्द्धे तु रतिरूपो भावः शत्रुविषयतयाSSहा- ्यत्वादाभासः। तौ च रसाभासभावाभासौ राजविषयकर- तिभावस्याङ्गभूतौ। तदेतदृत्तिकृदाह-अत्र भावस्येत्यादि।

अचिरलकरवालकम्पनै-

ददशे तव चैरियां मदः सगतः काऽपि तवेक्षणे क्षणात्ं॥ १२० ॥ अम्र भावस्य भावप्रशम। स्पष्टम्। वैतालीयं छन्दः । उक्त्व वृत्तरत्नाकरे- षड्विषमे डष्टी समे कलास्ताश्च समे स्युनो निरन्तरा:। न समाऽन्र पराश्रिता कका वैतालीयेडन्ते रलौ गुरु:॥ इति।

२४४ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

अयमर्थः । विषमपादे षण्मात्राः ततो रगणलघुगुरवो भ. वन्ति। समपादे त्वष्टौ कलास्ततो रगणलघुगुरवो भवन्ति। किश्च समे पादे षदू कला: षट् लघनः निरन्तराः न भवन्ति। तथाऽत्र वैतालीये सर्वपादेषु समा: कला-समो लः पराश्रितो न भवति, समा लघुकला परया कलया सह गुरुर्न भ- वतीति यावदिति। अत्र भावस्येत्यादि। वैरिणो गर्वकू- पो भावस्तस्य शमो राजविषयकरतिभावेऽङ्गमित्यर्थः। नतु गत इति प्रशमस्य वाच्यतया कथ भावपशमतेति चेत्। उच्यते। गत इत्यनेन गमनस्य मुख्यार्थस्य वाघाच्छान्त इत्यर्थो लक्ष्पते, तेन पशमातिशयो व्यज्यते इति। भावोदयस्य भावाङ्गतामुदाहरति- साकं कुरङ्गकददशा मधुगनलीलां कर्नु सुहदूभिरपि वैरिण ते प्रवृत्ते। अन्याभिघायि तव नाम विभो ! गृहीतं केनापि तत्र विषमामकरोदवस्थाम्॥१२१॥ अत्र त्रासोदय:। वसन्ततिलका च्छन्दः। हे विभो-राजन्। ते वैशिण कुर- ङ्गकदृशा-मृगाक्ष्या सुहृद्दि :- स्निग्धैरपि साक-सार्द्ध मधुपानली- लों-मधपानक्रीडां कर्तु पव्टत्ते सति केनापि जनेन अन्याभि- धायि-अनेकार्थतया त्वद्िन्नस्यापि बोधकं तव नाम-त्वद्वाच- कपदं गृहीतमुच्चारित सत् तत्र-क्रीडामन्दिरे। विषमां-कम्पा- दिकत्रीमवस्थामकरोदित्यर्थः-। अन्न त्रासस्योदय इति। विषमावस्थाव्यड्स्य त्रासस्वरूपभावस्योदयः राजविषयकर- तिभावस्याङ्गमित्यर्थः !

पश्चमोल्लास:। २४५

असोढा तत्कालोलसदसहभावस्य तपस: कथानां विश्रभष्वथ च रसिक: शैलदुहितुः। -प्रमोदं वो दिश्यात्कपटबटुवेषापनयने त्वराशैथिल्याभ्यां युगपद्भियुक्त: स्मरहरः॥।१२२।। अन्रावेगवैर्ययो: सन्धिः। शिखरिणी छन्दः। 'रसैरुद्रैश्छिन्ना यमनसभलागः शिख- रिणी' इति लक्षणात्। तत्काले-तत्क्षणे उल्लसन् असहभान :- फालापेक्षाऽसहिष्णुता अर्थाद्गौर्याः यत्र तथाभूतस्य। तप- सोऽसोढा-सोडुमशक्तः। अथ च शैलदुहितुः-पार्वत्याः । कथानां-शिवातुरागव्यञ्ञकालापानां विश्रम्भेषु-प्रणयेपु रसिक :- सृष्णः। अत एव कपटवटोरव्यजब्रह्मचारिणो वषस्य-कृत्रिमाकारस्यापनयने-परित्यागे त्वराशैथिल्याभ्यां युगपदभियुक्त :- समकालमेवाSSविट्टः समरहरो-महेश्वरोवो- युष्मम्यं प्रमोदं दिश्यात्-आनन्दं दद्यादित्यर्थः । अत्रेत्या- दि। स्मरहरगतयारवेगधैरयथोः सन्धिर्नृपविषयकरतिभावस्या- द्रमित्यर्थ: । भावशबलताया भावाङ्गत्वमुदाहरति- पठ्यत्कश्चिचचल चपल रे ! का त्वराऽहं कुमारी हस्तालम्बं वितर हहहा व्युत्कम: क्वाऽसि यासि। इत्थं पृथ्वीपरिवृढ़ भवदिद्धिषोऽरण्यवृत्ते:

क्यानां शबलता। मन्दाक्रान्ता-च्छन्दः। 'मन्दाक्रान्ता जलधिषडगैम्भौ नतौ

२४६ सुधासागरसहहिते काव्यप्रकाशे।

ताहुरू चेत्' इति लक्षणात्। हे-पृथ्वीपरिवृढ-भूमिस्वामिन् अर· ण्यृत्ते :- भयाद्वननिवासिनो भवद्विदविष: कन्या फलकिसलयान्या- ददाना सती कश्चिदभियोक्तारं-रतिलम्पटमित्थमभिधत्ते। कथ- मित्याकाङ्कायां पूर्वार्द्धमाह। अत्र शङ्गेत्यादि। पशयेत्कश्विदिति शाङ्का। चल चपल रे इत्यस्या। का त्वरेति धृतिः। अहं कुमारीति स्मृतिः। हस्तालम्बं वितरेति श्रमः । हहहेति दैन्यम्। व्युत्क्रम इति विबोधश्च कन्यागमनरूपः । क्ाडसि यासीत्यौत्सुक्यम्। ए- पां शबलता नृपविपये रतिभावेङ्गमिसर्थः । एते च रसवदाद्यलङ्गाराः । यद्यपि भावोद्य भा. वसन्धि भावशवलत्वानि नालङ्गारतया उक्तानि, त- थाऽपि कश्चित् ब्रूयादित्येवमुक्तम्। यंद्यपि स नास्ति कश्चिद्विषयः, यत्र ध्वनिगुणी भूतव्यङ्योः स्वप्रभेदादिभिः सह सङ्करः संसृषटिरया' नास्ति तथापि 'प्राधान्येन व्यपदेशा भवन्ती'ति क्व. चित्केनचिद्यवहार:। ते च गुणीभूतव्यड्ाभिधाने उदाहरिष्यन्त इति पूर्वोक्तं स्ववचनं सङ्गमयति। एते चेत्यादि। एने च गुणीभूता रसाद- यो रसवदाद्यलङ्गारव्यपदेशं लभन्ते। यद्यपीत्यादि। ननु गुणीभूतो रसो रसवत्। भावस्तु पेयः। रसभावाभासौ ऊर्जस्वि। भावशान्ति: समाहित इत्यस्त्ये- व पूर्वेषामलङ्गार्यवहारो न पुनर्भावोदयादिषु तत्कथमेतदुच्य- ते इति चेत, यदन्यवचन विना मद्चस नादरस्तर्हि कश्चित्मे- क्षावानवश्यं बूयात् रंसादिना तुल्यन्यायत्वादित्यर्थः । अयमत्र श्रीवृत्तिकृतामाशय :- भावोदयादि्वितरोत्क-

पञ्चमोल्ास: २४७

धायैव पर्यवस्यतीत्याक्षिप्ताः मा्चः । परन्तु रसवदादलङ्कारा पराचामेत्राभिमता न तु स्वस्थापि, अमीर्षा गुणानामिव साक्षा-

णीभूतच्यङ्गयत्वमेत्रेति। ननु अयं स रशनेत्यत्र प्रकारणगम्पस्य करुणस्य पाधान्येन संम्भवति ध्वनित्वे कथ गुणीभूतव्यङ्गयते- त्यत आह-यद्यपत्यादि। विषय-आश्रयः। आदिपदेन वि- जातीयप्रभेदपरिग्रहः। क्चिदित्यादि। यत्र यन्मुखेन चम त्कारस्तन्र तेनैत्र व्यवहार इत्यर्थः। तेनात्र करुणस्य गुणीभूत- व्यङ्गयश्ृङ्गारमुखेन चमत्कारित्वात्तेनेव व्यवहारो न ध्वनित्वेन। तदाह-प्राधान्येति,।माधान्यन्तु चमरकारपयोजकत्वमित्य-

ध्वनिभेदैरलद्गारभदैर्वाऽवश्यं सङ्करः संसष्टिवा वर्तते, तत्कथ ध्वनिरिति कचित् कचिद्गुणीभूतव्यङ्ग्य इति, तत्रापि कचिदल- झारध्वनिरिति, कचिद्रसादिध्वनिरिसादि । एवन्तदुणीभूतव्य- डय इत्यादिव्यपदेशानां नियम इति चेत्, आातान्यात्। यत्र हि- यत्प्रधानन्तत्र तेन व्यपदेशः। माधान्यश्चातिशयितश्चमत्कार: स च सहृदयकवेद्य इति नासिद्ध इति। अथ वाच्याङ्गभावेन शब्दशक्तिमूलस्य लक्ष्यक्रमस्य गुणी- भावमुदाहरति- जनस्थाने भ्रान्तं कनकमृगतृष्णान्धितधिया वचो व्ैदेहीति प्रतिपदसुदश्रु प्रलपितम्।

मयाऽइसं रामत्वं कुशलवसुता न त्वधिगता॥१२४। अत्र शब्दशक्तिमूलानुरणनरूपो रामेण सहोप- मानोपमेयभावो वाच्याङ्गतां नीतः। 2

२४८ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

शिखरिणी छन्दः। कचेर्वाक्यमिदम्। मया जनानां स्थाने नगरग्रामादौ। कनके या मृगतृष्ण-निष्फलाशा, यद्वा कनक- स्य मृगो-मार्गणं मार्थना वा तत्र या तृष्णा तयाऽन्धिताऽन्धी- कृता विवेकशून्यीकृता या धी्तिया भ्रान्तम्। वै-निश्चयेन दे- हीति वच: पतिपदं-प्रतिस्थानसुदश्ु-उत्थिताश्रुजलं यथा स्पा- तथा मलपितम्। अलमतिशयेन। काभर्तु :- कुत्सितभर्चुर्लुन्धध- निनो चदनपरिपाटीषु-मिथ्यावचनपरम्परासु घटना-एवमेवेति समर्थना कृता। रामेणाऽपि लङ्काभर्नूरावणस्य वदनपरिपाट्यां वत्क्रपरम्परायामिषूणा-वाणानां बटना कता। इत्थं मया राम- त्वमासं परन्तु कुशलमायति शुद्धं वसु-धनं यस्य तत्ता तु ना. घिगता। रामेण कुशलवौ सुतौ यस्या: सा सीता पाप्तेति भा- - वः। अत् पादत्रयाद्योक्तयाऽपि रामेण सहोपमा मयाऽडसं राम- त्वमित्यनेन वाच्यता नीता तदङ्ग च शब्दशक्तिमृलाऽनुरणन- रूपो द्वितीयोऽर्थः। तदेतदाह श्रवृत्तिकार :- अन्र शब्दश- कीत्यादि।। 1 आगत्य सम्प्रति वियोगविसंष्ठलाङ्गीम अम्भोजिनीं क्वचिदपि क्षपितत्रियाम:। एतां प्रसादयति पशय शनैः प्रभाते तन्व्गि! पादपतनेन सहस्ररहिमः ॥ १२५॥ अत्र नायकवृत्तान्तोऽर्थशक्तिमूलो वस्तुरूपो निर- पेक्षरविकमलिनी वृत्तान्ताध्यारोपेणैव स्थितः । वसन्ततिलका च्छन्दः । हे तन्वाङ्गि पश्य क्वचिदपि-द्वीपा. नतरे नायिकान्तरे च क्षपितातिवाहिता त्रियामा रात्रिर्येन त- थाभूतः सहस्ररश्मिः सूर्यः सम्पति मभाते-पातःकाले जाते

पश्चमोल्लास:। २४९

सति शनैः-रहस्यभङ्गभीत्या मन्दमागस वियोगेन विसंब्डुल-सक् चितं मुकुलितमिति, यावत्। पक्षान्तरें विपर्यस्तं काश्पादिना पूर्वा- वस्थातो विमंवादि अङ्गं यस्यास्तादृटशीमम्भोजिनी-पध्चिनी ना- यिकाविशेवं च पादपतनेन-किरणपातेन प्रणामेन च पसादयति विकासयति अनुनयति चेति।, अन्र नायकत्यादि। नायक इत्येकशेष, अर्थशक्तिमू-

प-तदङ्गतयैव स्थितइत्पर्थ:1 समासोक्तौ-उपोढरागेण-विलो- लेत्यादौ, सर्वत्र पतीयमानार्थोपस्कृतवाच्यस्पैव माधान्यात्, अय

व्यपदेश्यः किन्वर्थशक्तियूलत्वेत 'माधान्येन व्यपदेशः' इति न्यायाद्, तव्यतिरेकेण।Sपि नायकनायिकाठ्टन्तान्तव्यक्तिसम्भ- वाच्च। न वोपमाइन्र व्यड्चा, उल्लास्य कालकरवालेत्यादिवत् कलेपाभावाद्। न. च. वाच्यसिद्धद्गत्वम्, रविकमलिनीटत्तान्त- स्यैतनैरपेक्ष्येणैव विद्धेरिति द्रष्टव्यम्।

वाच्याङ्गाव ।-तत्रादयमुदाहरति वाच्यसिद्यङ्गं धथा- भ्रमिमरतिमलसहृदयतां प्रल्यं सूच्छी तमःशरीरसादम् मरणं च जलदसुजगृजं प्रसह्य कुरुने विषं वियोगिनीनाम् अत्र.हालाहेलंव्यङ्गयं,भुजगरूपस्य वाच्यस्य सि- द्विकृतू। जलद एव भुजग: सर्वस्तम्माज्जातं विषं-पानीयमेव विरष गरलं कर्तृ, मसहा-बलात्कारेण वियोगिनीनां भ्रर्मि-चेतसोन-

२५० सुधासागरसहिते कग्यिप्रकाशे।

रदर्शन-शरीरसादं-देहकाश्य मरण-विनाशं च कुरुते इंति वाक्यार्थ:। : अत्र हालहिलेमित्यादिसुजगरूपस्य प्रधानी भूतेसुज- गरूपस्येसर्थः। माधान्यं च रूपण एवं। उपमार्या पूर्वपद पाधत्वा द्वाच्यस्य जलदरूपता स्यतत्तिथा च जलंगरलोद्गारित्व रूपसाघ- म्येण जलंद सुजगयो: रूपणमेतुपपत्रमिति भावः7 अंत एव मरदी पंकारैव्यीख्यांत्तम्-अत्रे हलिलरूपो विषरशब्दार्थो व्य्पा, जले ऽभिधानिय मनात्। सिःच जलदभुजगेति रूपणस्य वाच्यरव सिद्धि करोति अन्यथोपमोसन्देहसम्भवादिति।" + नतु गरलस्य न व्यङ्गयता, सत्यपि वृष्टिमकरणे प्रसिद्धिव शदेभिंधर्या विषपदेन ट्रंगेव गेरलोप्थिते:, य रणा त्मसिद्धिरेव बलवती, अन्येथा निहतार्थविलोपपसङ्गत।मेकर णवलीदपसिद्धस्य प्रोगुपस्थितौ द्दोषस्यानवकाशादिति चं उच्यते। प्रसिद्धा गरलोपस्थितिरिति जलाभिन गरले जलंदी भिन्नभुजगजत्वावगम: सवथा गरलमत्यार्यनन्तु व्यख्जनपैव अभिधाया विरतत्वात्। न च पुनरभिधगैव गरलमत्यायनमस्तु कि व्यञ्ञनयेति वाच्यम्, तथा सत्यादृत्तिकल्पनापसे: 1 व्अस्म- नमते तु नैर्वस्, शब्देनाभिषेयमत्ययद्वारा=व्यञ्जनसिद्धेः।अ- न्यथैवमावृत्तिकल्पने गतं, शाब्दीव्यञ्ञनया; न च दर्शनान्तरा- भिमानिनामिष्टमेवैतदिति वाच्यम्, व्यञ्जनातिरिक्तत्तेर्वीधिता र्थंवोधनासामर्थ्याद्, व्यञ्षनायास्तु बाधितार्थबोधकतयैव्र ध. मिंग्रा हकमान सिद्धत्वादित्यलं बहुना। न च जलगरलयोर्जलद - सुजगयोश्च न कंथसुपमेति वाच्यम्, भ्रम्याद्यष्टविधकार्यस्य गरलादेवोपपत्तेर्न. तु तत्सदृशादिति।

.पश्चमोल्लास:। २५१

अन्यवकतृंकशन्दरे वाच्यसिद्धयङ्गमुदाहरति- घथा वा- गच्छाम्यच्युत दर्शनेन भवतः किं तृसिरुत्पद्यते किन्त्वेवं विजनस्थयोर्हतजनः सम्भावत्यत्यथा।

माश्लिष्यन् पुलकांत्कराश्चिनतनुर्गोपीं हरि: पातु वः ।

एतचैकत्र एकवकतृगतत्वेन अपरत्र भिन्नवकतृगंतत्वे- नेत्यनयोरभेद:। शार्दूलविक्रीडितं छन्दः । वाच्यार्थः स्पष्टः । अत्राच्युतेत्पनेन धैर्यादस्खलितस्त्वमतो व्यर्थमवस्थानमिति। दर्शननत्यादिना सम्भोगेनैव तृप्तिरिति। किन्त्वरेवमित्या- दिना द्वयोरकीतितर्ज्ञातव तहूयेवात्मानं वश्चयाव इति खेदश्व

तद्वाच्यस्य सिद्धि करोति तव्चक्तिं विना एतद्विशेषणपदार्थस्य शरीरालाभाव। " ... व्याख्यातश्च श्रीवेत्सलचनभट्टाचाय्यैः-अच्युत तन्नामक अपरिच्युतधैर्य च। किं दर्शनेनाऽपि तु सम्भोगेन। सम्भावयतीति, अन्यथा सम्भावनपावशयकंतत्किमित्यात्मानं वश्चयाव इत्यर्था व्यङ्गथा:, ते चामन्त्रणादयर्थस्योपपांदका इंतिं। तदेतत्सर्वमभिननेत्य, श्रीवाग्देवतांब्तार आइ-अन्राच्युते-

अस्फुटं यथा-

अदृष्ट दर्शनोत्कण्ठा दृष्टे विच्छेदभीरूना। नाटंष्टेन न दृष्टेन भवती लभ्पते सुखम्॥१२८ ॥

२५२ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

अ्रत्ादृष्टो यथा न भवसि वियोगभयं व थथा नोत्पद्यते तथा कुर्या इति क्रिष्टम्। "· वाच्योऽर्थ: स्पष्टः।अत्राष्टष्टो यथे त्यादुक्तं व्यङचं क्रिषम्। सहदयैरषि झटितसंवेद्यमित्यर्थः । सन्दिग्धप्राधान्यं यथा- संन्दिग्धमाधान्यमुदाहरति- *हरस्तु किश्चित्परिवृत्तवैर्यश्चन्द्रोदयारम्भ इवाम्वुराशि। उमामुखे बिम्बफलाघरोष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि। अत्र परिचुम्धितुमैच्छदिति किं प्रतीयमानम्, किं वा विलोधनव्यापारणं वांच्यं प्रधानमिति सन्दे- हः। स्पष्टम्। उपजातिशच्छन्दः 'अनन्तरोदीरितलक्ष्मभाजौ पादौ यदीयावुपजातंयस्ताः' इति लक्षणात्।अनन्तरोदीरित-

परिचुम्बितुमैच्छदिति व्यङ्गयं युगपल्लोचनवर्यव्यापारणं वाच्यम्, तयोश्ष माधांन्ये साधकंबाधकमानाभावेन सन्देहः, वाच्यस्याड प्यलोंकिकत्वेन चमत्कारकारित्वात्, उत्कण्ठातिशयव्यञ्ञकत्वा- च्चेति भाव:। तुल्यप्राधान्यं यथा-

ब्राह्मणातिक्रमत्यागो भवतामेव भूतये। जामदग्न्यस्तथा मिन्रमन्यथा दुर्मनायते ॥,१३० ॥ * अत्र 'विम्बफलाधरोष्ठे' इति विशेषणस्वारस्यात् 'परिच्ु- म्बितु मैच्छत्' इति व्यड्स्यैव प्राधान्यं यदि महाकवेरभिप्रेतम- भविष्यदघशयं स 'उमासुखे शारदचन्दिराभे' इत्यादिजातीयं विशे- दणाSनतरमेव प्राऽयोक्ष्यत्। अतो नेदं सदिग्धप्राधान्योदाहरणं वर- मांत नम प्रतिभाति। (संशोधकः)

पश्चमोल्लास: । २५३

अत्र जामदग्न्यः सर्वेषां चत्रियाणामित रक्षसां क्षणात क्षयं करिष्यनीति-व्यङ्गयस्य वाच्यस्य च समं प्राधान्यंम्। परशुशमदूतस्य रावणम्पति वचनम् । अन्न जामदग्न्यः इत्यादि दुर्मनायते इति गम्भीरोक्त्या वाच्यस्याऽपिं चमत्कारि- त्वात्, विग्रहवत्सन्घेरपि विवक्षितत्व्राच्चेति भावः। अतएवं वांच्यं साम व्यङ्गयस्तु विग्रह इत्युभयोक्चमंत्कारकारित्वाविशेषात्सम- मार्धान्यमिसर्थ इति मधुमनीकारा व्याचरूयु:। काक्काक्षिप्तं घथा- काकाक्षिप्तमुदाहरति- मशामि कौरवशनं, समरे न कोपातं दुःशासनस्य रुधिरं न पिबाम्युरस्ता.। सञ्चूर्णयामि गदया, न-सुयोधनोरु सन्धि करोतु भवतां नृपति: पणेन ॥ १३१ । अत्र मथाम्येवेत्यादि व्यङ्गयं थाच्यनिषेधसहभा- वेन स्थितम्। सन्धिश्रवणकुपितस्य भीमसेनस्योक्तिरियम्।सपष्टम्।,सन्धि- श्रवणकपितस्य विरुद्धनिषेधाभिधायिवाक्येषु नञकाकुनिषेधान्तरा-

"नन्ववधारणस्य चमत्कारित्वे ध्वनिखवे सम्भवति कथं 'गुणी- 4

भाव इत्यत आह-वाच्येति। सहभाविन-समकालं मतीयमान त्वेन। तेन व्यङयकृतचारुत्वस्य वाच्यानिर्वाह्यत्वग्रहान् ध्वनित्वं किन्तु गुणी भूतव्यङ्गयत्वमेवरेति भाव:े-अत एवाकाकुव्यङ्गयस्य पे दार्थस्थानीयतवेन सूत्रे आक्षिप्तपदं झटिति प्रयायितमित्येतत्परम्। यत्र काकुतोऽपि विलम्बेन मतीतिस्तत्र ध्वनित्वमेवे। यथोदा-

२५४ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे। -

हतं 'गुरु! खेदंखिन्ने' इत्यत्रेति द्रष्टव्यम्, अत एवःप्रदीपकारै व्र्यारुयातम्-अत्र मश्रामीति व्यङ्गयम्। तच्च वाच्यनिषेतरृम सहभावेनैव व्यवस्थितम्, तादृशकाकुं विना वाच्याय बाषित- त्वेनामादुर्भावात्, हठेनैव तदाक्षेपाद्वेत्युक्तं भागिति। असुन्दरं यथा- अमुन्दरमुदाहरति- .वाणीरकुडंगुद्णसउणिकोलाहलं सुणतीए। घरकम्मवावडाए बहुए सीअन्ति अंगाईं ॥ १३२ अत्र दत्तसङ्केत: कश्चिल्लनागहनं. "प्रविष्ठ इति घ्यद्रयात् सीदन्त्यङ्गानीति वाच्यं सचमत्कारभू।

गृहकर्मनंयाषृताया वध्वाः सीदन्त्यङ्गानि। इति संस्कृतम्स्पष्टम्। अत्र दत्तसङ्गेतः कश्चिलंतागहनं प्र० विष्ट इति व्यद्रधं तस्माद्वाच्यं चमस्कारकारि, शब्दश्रवणसमका-

संङ्कत इत्यादि।: 'एषां भेदा यथायोगं वेदितव्याथ्र पूर्ववत ॥ ४६ ॥ यथायोगमिति व्यज्यन्ते वस्तुमात्रेण यदाSलङ्रकृतयस्तदा घुवरं ध्वन्यङ्गता तासां काव्यवृत्तेस्तदाश्रवात्'। इति ध्वनिकारोक्त्तदिशा वस्तुमात्रेण यत्रालङ्कारो व्यज्यते न तत्र गुणीभूतव्यङ्गयत्वम्। पर्ववत्-ध्वनेरिव। चकारो भिन्नक्रमः पूर्ववच्चेत्यर्थ।। यथा. योगमिति। यथासम्भवमित्यादि। अयमर्थः। न केवलमेत एव

पश्चमोल्ासः २५५

ध्वने मैदा्तथा 5सेम्भविनो विहायाऽस्यापि तैरुंपाघिभिः शुद्धभे- दाःा संङ्कर संसृष्टिभ्यां योजने च तेषामेषा च सङ्कीर्णभेदा

बन्धना:। तदुक्तं ध्वनिकृता- वंयज्यन्ते वस्तुमात्रेण यदालड्र्कृतयस्तदा । घुवं ्वन्यङ्गता तांसा कव्यवृत्तेस्तदाश्रयात्। इति। अत धवन्पङ्गता व्यजयंतया। घ्रुवं ध्वन्यङ्गता-ध्वनिनैत ता व्यज्यन्ते तव्ञञ्जकस्य ध्वनित्वमेवेत्यर्थः। कुतः१ कोव्यवृत्तेस्तदा* श्रयात्-काव्यवृत्तेस्तेदाभ सन्धान पूर्वकत्वात, वस्तुमात्रापेक्षयाडल झारस्य वारुतानियमादित्यर्थ। इदं त्ववधेयम्। वस्त्वलङ्कारयो- कर्ये स्व्यअकभावोऽत क्रमव्युत्क्रमाम्यी द्विविधोऽपि विवक्षित इति षड्मेदैर्हीन: पस्तारः। तथा च गुणीभूतव्यन्यस्य पश्चच- त्वारिंशद्द्रेदाः शुद्धा द्रेषव्या। नतुं यद्यलङ्गारापेक्षया वस्तुमात्रस्व , नतिशयनियमस्तदा कथमलङ्गरेण चस्तुमात्रव्यअने. ध्वनित्वमिंतिचेतुन अच्यते। से एवार्थोगवाच्यः सन न तथा चमतकरोति यथा व्यङ्गयतापत्र इत्यनुभवसिद्धमतो वाच्यताऽपकर्षहेतुः, व्यङ्रयता तूत्कर्षायेति स्थितम्। यत्र चालङ्गारेण व्रस्तुमात्रं :* पङ्गयं तवालङ्गांरस्य वा- च्यत्वेन किश्चिदपकर्षांत्, वस्तुमाघस्य च. व्यङ्गयत्वेन किश्चि- दुत्कर्षाद्युज्यत एत्र ध्वनित्वम् । यत्र तु वस्तुनाऽलङ्कॉरो

1.अत्र प्रदीपकारा-इद' तु चिन्ध्यम। एवं चारुत्वांभाव- निबन्धनं गुणीभृत्त्वं मा भूद, अगूढत्वादिनिवन्धने तु तस्मिन्को

२५६ सुधासागरसहिने काव्यप्रकाशे ।

वारयितेत्याहुः। अत्र ब्रूम :- चारुत्वाभावमात्रनिबन्धनमेवहि, गुणीभूतच्य- डत्वम्,- अगूढत्वादिकं तु चारुत्वाभावमयोजकभेदकं न:तु मध्यमकाव्यतामयोजकम्ः। उक्तश्व सूत्रकारै :- 'अतादृशि गुणाभूतव्यङ्ग्यं व्यङ्गये तु-मध्यमम्' इति,दिकू,। यतपुनः रष्टानामेव: भेदानां सङ्कीर्णत्वमात्रातिदेशिकमिदंःसुवमिति के चिद्धदेन्ति, तदबोधात् तथा सति हि यथायोगमित्यनेन वस्तुव्यङ्गयालङ्काररूपभेदपर्युदासवैयर्थ्यम। सङ्करादीनां यथा

•पूर्व-सजातीययोगो ध्वनेरुक्त:,- इदानी. विजातीय योगमाह -. - सालङ्कुारैर्ध्वनेस्तेश्योग: संसृष्टिसंङ्करैः । : सालङ्वारैरिति तरेवालङ्कारैः अलङ्गांरयुक्तश तै तदुक्तं ध्वनिकृता- स गुणीभूतव्ङ्गयैः सालङ्कारै: ह प्रभेदैःस्वैः सङ्करसंसृष्टिभ्यां पुनरप्युद्योतते बहुधा ॥ इति। •सालङ्गारैरितीत्यादिन भिन्नार्थकरूपनानाशब्दैकशेषः। एकत्रालङ्गारपदस्य भावप्रधानत्वाद्। तथा : च तैरेवालङक्कारै- रलङ्गारसहितैश्च- तैरित्यर्थः । तैरेवालङ्कारैरित्यस्यायमाशय :- गुणीभूतव्यङ्गचरेवालङ्कारान्मतां पाहैः। आगत्य सम्पततियादौ गुणीभूनव्यङ्गयस्य नायकनायिकावृत्तान्तस्य वाच्यरविकमलि- नीवृत्तां्तोत्कर्षकस्य समासोत्यलङ्काररूपत्वादिति। तेन ध्वनिना गुणीभूतन्यङ्गयेन वाच्यालङ्गारेण च ध्वनेयोग इति पूर्दापराभ्या- मुक्तं भवति। तदुक्त ध्वनिकृता-स गुणीभृतेत्यादि।सें ध्वनिः सालङ्कारैर्गुणीभूनव्यङ्गयैः पभदैश सह सङ्करससष्टिम्ा वह्ुधा घ्ोतत इत्यर्थ: ।

पश्चमोल्लासः। २५७

अन्योन्ययोगादेवं स्यान्ेदसख्या Sतिभूयसी।४७।। 'एवंम्' अनेन प्रकारेण अवान्तरभेदगणनेऽतिप्र- भूततरा गणना। तंथा हि-शृद्गारस्यैध भेदप्रभेद्गणना यामानन्त्यम, कां गणना तु-सर्वेषाम्। एथमनेनेत्यादि। अंत्रेदंमवधेयम्- शुद्धैः सहैकपश्चाशन्ददैर्भेदा यथा ध्वनेः। सङ्गीणा हि समार्याताः शरेषुयुगखन्दवः ॥ (१०४५९) शुद्धै शरयुगव्यक्तैः (४५) सहात्रापि तथा बुधैः। गुणीभूतव्यङ्गयभेदा वाणाबधीन्दुगजा: (८१४५) स्मृता:॥ मध्यमोत्तमयोरेवं भेदयोरगुणने पुनः। भूताश्वाङ्कपुशरभूवाणस्तम्वेरमा मता:।(८५५) चतुर्भिरगुणने माग्वद्विज्ञेया गणकोत्तमै :! खाकाशा काशिपक्षर्मुव्योमवारिविवह्य:। [३४०६२३९००] गुणनप्रकारस्तु- गुण्यान्त्यसङ्क गुणकेन इनयाव उत्सारितनै वसुपान्यमादीन गुण्यस्तथोड्घो गुणखण्डतुल्य- स्तैः खण्डकैः सङ्गुणितो युतो,वा ॥ इसादि लीलावत्यादौ द्रष्टव्यः।

अर्बुदमब्जं खर्वनिखर्वमददापझमशङ्कपस्तस्मान्.।। इत्यादिदशगुणोत्तरा संखयाऽपि ज्योति:शास्त्रे प्रसिद्धा। मकृताङ्कगुणने त्वयं लघुसरलः मकार :- ३३

२५८ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

गुण्याङ्टो गुणकाङ्गश् विन्द्न्त: सम्भवेददि।। बिन्दूधो विन्दव: स्थाप्या: शेषाङ्क गुणयेता॥ तथा चात्र गुण्याङ्के चत्वार: खण्डाः ।नयूने गुणकाङ्केऽपि तावन्त एव। तत्र बृहत्खण्डयोः परस्परं गुणनेष्टकोटयः (८०००००००)। गुणकद्वितीथखण्डेन शतात्मकेन पुनस्ता- हशसहस्त्रात्मकखण्डगुणने प्रयुतम्।(१०००९००)। गुण्यतृती- यख़ण्डन चत्वारिंशदात्मकेन पुनस्तत्खण्डगुणने लक्षचतुष्टयम्। (४०००००)। चतुर्थखण्डेन पश्चात्मकेन पुनस्तत्खण्डगुणने पञ्चाशत्सहस्त्राणि (५००००)। अथ गुण्यद्वितीयखण्डेन शत- चतुष्टयात्मकेनगुणकपथमखण्डस्याष्टसहस्त्रोत्मकस्य महत्तया गुणने लक्षद्रयाधिक प्रयुतन्रयम्। ३२००००० ) । तृतीयेन पश्चाशद्ूपेण पुनस्तत्खण्डगुणने लक्षचतुष्टयम् (४००००० )। चतुर्थेन पश्चात्मकेन पुनस्तहुणने चत्वार्ययुतानि (४००००)। अथ गुण्यद्वितीयखण्डेन गुणकद्वितथिखण्ड्रगुणनेचत्वार्ययुता 'नि (४००००)। गुण्यतृतयिखण्डेन : चत्वारिंशदात्मकेन पु नस्तद्गुणने षोडशसहस्राणि ( १६०००) । चतुर्थेन' पंञ्चा- तमकेन पुनस्तद्गुणने सहस्रट्यम् (२०००:) अथ गुणक- तृतीयेन पश्चाशदूपेण गुण्यद्वितीयस्य शतात्मकस्य गुणने पञ्च- सहस्राणि (५०००) ।.चतुर्थेन पश्चात्मकेन पुनस्तद्गुणने पश्चशती (५००)। अथ गुण्यतृतीयेन चंत्वारिंशदूपेण गुण- कतृतीयस्य पश्चाशदूपस्य गुणने सहस्रद्रयम् (२०००)। गुण्यचतुर्येन पश्चात्मकेन पुनस्तद्गुणने पश्चाशदधिक शतद्व- यम् (२५०)। अथ गुणकचतुर्थेन पञ्चात्मकेन गुण्यतृंतीयस्य चत्वारिशदात्मकस्य गुणने शतदयम् (२००)। चतुर्थेन च- तुर्थस्य गुणने पश्चविशतिः (२५)। सर्वेषां संमेळनेऽष्टेका-

पञ्चमोल्लास: २५९

य: लक्षाधिकानि पञ्चपयुतानि पश्चायुतानि पश्चसहस्राणि न- वशताननि पञ्चोत्तरा सप्ततिश्र-(,८५१५५९७५)। चतुर्भिः संसृष्ट्यादिपकारैर्गुणने अर्वुदत्रयम्, कोटिचतुष्टथम्, लक्षप- इकम्, अयुंभटूयम, सहस्त्रत्रयम्, नवंशतानीत्युक्ता काव्यभेः दानां सहँया सम्पद्यते (.३४०६२३९००)

परार्द्धाधिकतां याति गणनेति न दर्शिता॥। १॥ मकृतंमनुसरामः।एवं ध्वन्यादिभेदैस्तत्प्रभेदैश योजनेंद- तिपभूता सङ्गया भवतीत्युदाहर्तुमशक्यमिति तात्पर्यम्। एतैः प्रभेदैरुपनिवध्यमानः पुरातनोऽप्यर्थोनवनवीभवतीति न व्यर्थ ध्वनिभेदानन्त्यमदर्शनम्। तदुक्त ध्वनिकृता- वनये: सगुणांभूतव्यङ्गयस्यात्मा निंदर्शितः। रनेनानन्त्यमायाति कवीनां प्रतिभागुणः ।। इति। जनु धवनिगुणीभूतव्यङगययो: सङ्करोन प्रत्येतुं शक्यते, अनयोः सामानाधिकरण्यासम्भवादिति चेतु। न । चित्रेण चि- त्रव्यञ्ञने व्यङ्गयंत्वविवक्षया ध्वनित्वेऽपि चित्रत्वविवक्षयोभ- योस्तुल्यमाधान्यादू गुणीभूतत्वमिति द्वयमपि विवक्षाभेदाच्चम- त्कारपयोजकम् ।-एवमचित्रेणाचित्रव्यञ्ञने, व्यक्षकस्पाचित्र- त्वाद्यङ्गयस्याचित्रत्वात्माधान्यविवक्षया. ध्वनित्वम्। उभयोर- चित्रत्वविवक्षया तुल्यमाधान्याद् गुणीभूतव्यङ्गयत्वमपीति दिशा सर्पे मेदा: सहृद्यहृदयारूढा इति श्रीवाण्देवतावतारमतिपा दितेजर्थे न कदाचिदममाण्यशङ्कोदेतीति मन्तव्यम्। सङ्कलनेन पुनरस्य: ध्वनेस्त्रयो मेदा, च्यङ्गयस्थ विरूपत्वात्, तथा हि-किश्निव्ाच्यतां सहते, कि-

२६० सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

वित्वन्यथा, तत्र वाच्यतासहमविचित्रं विचित्रश्ञेति; अविचित्रं वस्तुमात्रम्, चिचित्रं त्वलङ्काररूपम्, (यद्यपि प्राधान्येन तदलङ्गार्थम्, तथापि ब्रास्मणश्र- मणन्यायेन तथोच्यते)। रसादिलक्षणस्त्वर्थः :रवमे- Sपि न वाच्या, स हि रसादिशब्देन, शङ्गारादिशब्देन वाऽभिधीयेत। न चाभिधीयते; तत्प्रयोगेऽपि विभा- वाद्यप्योगे, तस्याप्रतिपत्ेस्तदप्रयोगेऽपि विभावादि- प्रयोगे तस्य प्रतिपत्तेश्चेत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां, विभा- वाद्यभिधानद्वारेणैव, प्रतीयिते-इति निश्चीयते, तेना- सौ व्यङगय, एव, मुख्यारथेवाघाद्यभावान्न,पुनर्लक्ष- णीय:। सम्परति व्यञ्ञनायां वादिविप्तिपत्तिनिशासाय मकरणान्त- रमारभते-सङ्कलनन पुनरस्य धवनेरित्यादि। अयमाशय :- एवमनन्तानां ध्वननव्यापारयोगिना ध्वनीनां गुणाभृतव्यङ्गया; नां च काव्यमदानामनुगतोपाधिना सङकलने त्रयो भेदा:, व्य ङयस्य त्रिरूपत्वात्। सङ्कलनम् सङ्गहः सङ्गप इति यावंद। सङ्कलनव्यचकलनव्यवहारो वेदान्तिनां समष्टिव्यष्टित्ववहा- रवज्ज्योतिःशास्त्रे गणितग्रन्थेषुं पसिद्धः।अत्र'िषु वि.

वार्च्यविवक्षितान्यपरवाच्यावेव दवौ भेदौ। अधिकतमसङ्केपे त्वेकमेव संर्वोत्थानबीजं स्फोटात्क व्यङ्गचम्। तदेव च 'एक- मेवाद्वितयिं ब्रह्म' इत्यादिश्रुतिमतिपाद्ं सच्चिदानन्दरूप सगु- णनिर्गुणविलक्षणं वस्त्विति वोध्यम्। तदेतत्सर्व श्रीवागदेव तावंतारै: सङ्कलनव्यवकलनाभ्यां ब्रह्माण्डावयवगणनायामा- नन्समू, चिराड्पे त्वेकत्वमिति व्यञ्जनद्वारा ध्वनितमिति स-

पञ्चमोल्ास:। २६१

न्विर्न 'विस्मर्त्तव्यम्। तथा हि-किश्चिदिसादिना व्यङ्रयस्व तरिरु- पंता दर्शयनैव लोकोत्तरवानते व्यञ्ञनां दृढपति। अयमाशय :- किश्विच्चंक्मयं वाच्यत्वंसह किश्चिच्वं तदसहम्।। वाच्यत्वसहत्वं त्वेभिधयो पतिपदिमानस्यापि 'चमत्कारकारित्वम्। तयाराघं वस्तुमात्रमलङ्गीरश्। अलङ्गारंस्य प्राधान्येऽपि यथाऽलङ्कारत्वं 'तंथोक्त पीकू:। रसांदिलक्षणस्त्वर्थोंन कदाचिदपि वाल्यतव सहते! स हि सामन्यतों रसभात्रादिपदैवा विशेषतः शृद्रा- शनर्वेदादिप दैवार डभिधी य मानक्षमंतका रंकारी स्पात, नत्वेवेम्, अभिधानेऽपि विभावद्यपतीतौ चमेत्कीराभावाद् । विभादि- पतीतौ त्वनभिधानेऽपि व्यक्तस्य चमत्कारकारित्वाित्यन्वय- न्यतिरेकांभ्यी विभावादिसुखेनैव-प्रतीयमानस्नंथेति निर्णीयते; तेनासौ रसादिव्यंङ्ंय एंच चमत्करगोचर इति,स्थितम्1. ननु विभारवीदिवाचकपदैर्लक्ष्य एवास्तु रंसादि:। नं हिवि- भावादिवाचि पदं विनाडपि तत्मनीतिरिति चेद । न । मुख्यार्थवा- धांदिवविरहांत अंतएव भूबइस्पर्तिना जयरामन्यायपश्चा ननेन व्यख्यातम्-ननु विभावादिवार्चिकभ्यो रंसप्रतीतिनिय-

ननु यंष्टीः अवेशयेसादार्विवा तात्पर्यविषयांतुपंपच्या लक्षणा- स्त्वित्यत्राह-आदीति। एवमपि सामाजिकरत्यादौ रामसी-

क्षणयोगस्तु व्ात विनाऽसिंद्ध:। किश्वविभावादिवाचकपदानां रसादौ न रूदिलक्षणा रसादिवाचकत्वमसिद्धेरभीवांद :। नापि मयोजनवती, सा

च.। यत्र मुख्योड़रथ: 'स्वेन रूपणोपयोगवाधितोरुपन्तरे-

२६२ सुभासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

णावगम्यते तत्राद्या । न चात्रविभावादयौडनुष्युक्तु न वा रूपान्तरेणावगम्यन्ते । यत्र, च. स्वार्थस्यात्यन्तं ति. रस्कारस्तन्रान्त्या। न च पकते विभावादयो, न मतीयन्ते तत्समूहालम्बनरूपत्वाद्रसस्य। किश्च रसादौलक्ष्ये न

सादीनाम्। अथात्र प्रयोजनं विनापि, लक्षणाSडद्रियतामिति चेव-। न। हेतुत्रयमपेक्ष्य लक्षणा अवतीति, नियमात्तदन्तरेण- भबन्ती वृत्तिस्तंदन्यैव, व्यञ्ञना नाम, मात्सर्यमात्रात्तु तर्ककर्कशर्लक्षणो च्यते इति सुधीभिर्न विस्मर्तव्यमिति दिगिति।

मात्ररूपं व्यङ्गयं विना लक्षणैव न भवतीति पाकू प्रतिपादितम्। शव्दशक्तिमूले तु अभिषायानिप-

ड्रकारस्य च निर्विवाद व्यङ्गयत्वम्। अर्थशक्तिमूलेऽपिविशेषे सङ्गेत;, कर्तु न युज्यते इति सामान्यरूपाणं :- पदार्थन:माकाङ्गासननिवियोग्य तावशात्परस्परसंसर्गो, यत्रापदारथोऽपि, विशषरूपो वाक्यार्थस्तन्नाभिहितान्वयवादे का वार्ता व्यङ्गयस्था- भिधेयतायाम्।उP7 नन्वस्तु रसादी व्यञ्जना. तदितरत्र तु, तस्या: सविषा

रसङक्रमितेत्यादि। अयमाशय :- लक्षणासूले वस्तुमात्रं व्यड््यं विना, लक्षणैव न.सम्भवतीति द्वितीयोल्लासे 'घस्य प्रत्ी तिमाधातुम्' इसादिमहता प्रवन्धेन प्रतिर्पादितम्। अभिधामूले: व्वपि, शब्दशक्तिमूलो द्वितीयोऽर्थस्तेन समसुपमा व्यड्र्रैवेति, नि-

पञ्चमोलास: २६३

रविवादम् 1, आभधाया नियमनात्। शब्दवोध्यश्य वृत्तिविषय- त्वनियमाच्च। प्रतिपादितं-चैतदपि तत्रैव।

तयाऽभिहितान्वयेऽन्विताभिधाने च वृत्यन्तरेणैवावगम इत्यभि-

विशेषे. पदार्थसंमर्गे वा न युज्यते न शक्यते आनन्त्याध्यभिचा- राच्च। वक्यार्थस्यापूर्वत्वेन प्रागतुपस्थितेश्ं। सामान्यरूपाणं जातिर्रपाणाम्। कथ तर्हि वाक्यार्थावगतिरित्यत"आह- आकाङ्गेत्यादि। व्याख्यातमिद द्वितीयोल्लासे ।; का वार्ते- त्यादि। व्यङ्गयस्य वर्क्यार्थादपिदूरभावित्वादभिधेयताया क: :प्रसेङ्ग: । अयमाशय :- अर्थशक्तिमूलेऽपयेवमङ्गरीकर्तव्यम्। पंतः पदेभ्यः प्रथमं-पदार्थस्मृतिः, अथ पदार्थविशेषाणामन्वय- विशेषरूपस्य वाकयार्थस्य प्रत्यया ततो व्यङ्गयप्तीतिरिति तृतीयकक्षायां कुततोऽभिधाया: प्रसरणम्, द्वितीयकक्षायामेव तदनपेक्षणति, यतोऽभिहितान्वयवादेडशक्य एवान्वय आका- ङ्ादिवशेन प्रतीयते, 'शब्दवुद्धिकर्मणां विरम्य :व्यापाराभानः' इति च सर्वसिद्धमिति। येऽप्याहु :- शब्दवृद्धांभिधेयांश्च प्रत्यक्षेणात्र पइयति। श्रोतुश्च प्रतिर्पन्नत्वमनुमानेन चेष्टया।।१।। अन्यथाऽतुंपपच्या तु बोधेच्छक्तिं द्वयात्मिकाम्। अर्थापत्यारऽवबोघेत सम्बन्धं त्रिप्रमाणकम्।।२।। प्रतिपादितदिशा-

योगादेशाददेशान्तरं सास्नादिमन्तमर्थ मध्यमवृद्धे न.

२६४ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

. स्तन्र व्युत्पद्यते, परतः 'चैत्र ! गामानय, देवदत्त! अठ्वमानय, देवदत्त ! गां नयइत्यादिषाकयप्रयोगे तस्य तस्थ शब्दस्यतं तमर्थमवधारयतीति अन्वयतिरे: काभ्यां प्रवृत्तिनिवृत्तिकारि वाक्य मेवं प्रयोगयोग्यमिति वाक्यस्थितानामेव पदानामन्वितैः पदाथैरन्विता नामेव सङ्केतों गृह्यते इति विशिष्टा एव पदार्थाः वाक्यार्थ:, न तुपदार्थानां वैशिष्टयम्। ::... : यधपि वाक्यान्तरप्रयुज्यमानान्यप्ति प्रत्नभिज्ञा- प्रत्ययेन तान्येवैतानि पदानि निश्ीयन्ते इति, पदा- र्थान्तरमात्रेणान्वितः पदार्थः सङ्गेतगोचर, तथापि सामान्यावच्छादितोः विशषरूप एवासौ प्रतिपचते, व्यतिषक्तानां पदार्थानां तथाभृतत्वादित्यन्विर्ताभि- धानवादिन: । एवमभिहितान्वये व्यङ्यार्थस्याभिधयत्वं निरस्य अन्वि- ताऽभिधानेऽपि तननिरस्यति। चेऽप्याहुरिति, अन्विताभिधा- नवादिन इसनेन 'सम्बन्धः। अय्रमीशिय :- येऽप्यन्विताभिषा नवादिन: 'देवदत्त ! गामानय' इत्यादिप्रयोजकटृद्र्वाक्यं श्रु. त्वा तदनन्तरं प्रयोज्यवृद्धेन सास्नादिमन्तमर्थ देशान्तरं नीय-

एतद्विषयक चेष्टावत्वात्, तद्विषयकमवृत्तिमत्वाद्वा शद्ददिति मंथो- ज्यवृद्धस्य ज्ञानमनुमिमीते, ततः कारणं बिना कार्यानुपपत्या- खण्डवाक्यस्यान्त्रयव्यतिरेकिणस्तज्ज्ञानेन, कार्यत्वकारणत्वरूर्पा

पश्चमोल्लास:। २६५

शक्तिमवधारयति। अथ क्षेयं सम्बन्धं विना वाक्यस्य सा श-

वाचकभावरूपं सम्बन्धमत्रधारयति । यदुक्तम्-शव्दवृद्धाभि- घेयानित्यादि । शब्द: श्रूयमाण: वाक्यमिति यावत्, घृद्रः पयोजक: पुमान्, अभिधेयो घटादि:, एपां प्त्यक्षादुपस्थि- तिः, उपस्थितेष्त्रेतेषु शक्तिग्रहात् श्रोतु :- प्रयोज्यदृद्धस्प चे- ष्टया हेतुभूतया अनुमानेन प्रतिपन्नत्वम्-प्रयोज्यदृद्धस्य क्युत्प- वरत्वमवगच्छति उक्तरीत्याऽनुमिमीते, चेष्टया पदृत्तिरूपो यत्र: मवटत्येच्छा, इच्छया ज्ञानम्, कदाचिच्वेष्टयैव ज्ञानम्, ज्ञाने उप- स्थितत्वेन वाक्यस्य कारणत्वमनुमीयत इति भावः । अथ वा- क्यस्य तदर्थज्ञानजनकत्वमसति, वृत्त्यन्तरे तदर्थशक्ति विना- द्वयात्मिकाम-आश्रयभूतस्थ वा- कयस्य वाचकत्वं, विषयभूतस्यार्थस्य वाच्यत्वमेव द्वयमात्मा- स्वरूप यस्यास्तथाभूरता शक्तिं वुद्ध्यत्। केचित्तु वाच्यवाच- करूपट्यमात्माऽडरमीयं प्रतियाग्यतुयोगिभूतं यस्यास्तादशी श- क्तितं वुद्धेदिसाहुः। अथार्थापच्याSSनयनान्विता गौर्गोपदश- क्या तदितरामतिपाद्यत्वे सति तत्पतिपाद्यत्वादिसाकारया स- म्बन्धं विशिष्य जानाति। प्रसक्षमनुमानमर्थापत्तिश्चेति प्रमाण- न्थम्, अनुपपत्तेरप्यर्थापत्तिभेदत्वाद्। एवश्च त्रिप्रमाणकमिति जात्यपक्षया त्रित्वं न तु व्यतवपेक्षयेति कारिकार्थः । एवमखण्डयो: सम्बन्धमवधार्य विशेषतो च्युत्पद्यते-विशेषे स- ङ्वेतं ग्रृह्णाति। व्युत्पत्ति :- वाच्यवाचकभावसम्बन्धग्रहणम्, तदाह- वृत्तिकार :- परतश्चैन्नेत्यादि। अयमर्थ :- अनन्तरं तेनैव पयो- जकेन 'चैत्र ! अश्वमानय, देवदत्त 1 गां नय'-इत्यादिवाक्ये- पु कस्यचिदन्यस्य. पदस्यावापे कस्यचिदुद्वापे सति यस्य भाग- ३४

२६६ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

वुपलभ्येते, तत्र तस्य शक्तिमवधारयति। तच्व शत््यवधारणः मन्त्रित एव पदार्थे, प्रथममन्वये एव वाक्यस्य शक्तिग्रहाद, प- दार्थमात्रशक्तावुपजीव्यवाधात्, व्यवहारेणान्वितज्ञानस्यैवोप- स्थापनाच्च। न च वाक्यं विना कचिदादव्युत्पत्ति:, व्यवहारे णैवाद्यव्युत्पत्ते:, व्यवहारस्य च पृत्तिनिवृत्ति रुपं्स्य्र प द् मा त्रे ण चुमशक्यत्वात्। अतो वाक्यस्थितानामेवपदानामन्वितेष्वेव पदार्थेषु सङ्केतग्रहादन्विता एव पदशक्यास्त एव च वाक्पार्य इति न वाक्यार्थबोधे शक्तेर्विराम:, नत्वभिहितानां पदार्थो- नामन्वयोऽशक्य एव भरतीयते योग्यतादिवशादिति युक्तम्।' ननु तथाऽपि संसर्गविशेषोऽशक्य एव, पदार्थसामान्यान्वि- त एव शक्तिग्रहाद। अन्यथा गामानयेति पदं श्रृत्वा अश्वमा- नयेसादिवाक्ये तदेवेदमानयपदमित्यादि प्रत्यभिज्ञा न स्याद। पूर्वस्य गवान्वितानयनपरस्याश्वान्वितानयनेऽ शक्यतवेनार्थभेदेन भेदादिति चेत्। न। पदार्थत्वेन सामान्येन विशेषाणामिवान्व- ये शक्तिग्रहात्। अन्वितानां च, विशेषरूपत्वादित्याहुरिति। तेषामपि मते सामान्यविशेषरूपः पदार्थः सङ्क- तविषय इत्यतिविशेषभूतो वाक्यार्थान्तर्गतोऽसङ्के तितत्वादवाच्य एव यत्र पदार्थ: प्रतिपद्यते, तत्र दूरे अर्थान्तरभूतस्य निःशेषच्युतेत्यादौ विध्याः देश्वर्चा। अनन्वितोऽर्थोऽभिहितान्वये, पदार्थान्तरमात्रे- णान्वितस्त्वन्विताभिधाने, अन्वितविशेषस्त्ववाच्य- एव, इत्युभयनयेऽप्यपदार्थ एव वाक्यार्थः । यदप्युच्यते 'नैमित्तिकानुसारेण निभित्तानि क-

पञ्चमोल्लासः। २६७

ल्प्यन्ते' इति। तत्र निमित्तत्वंकारकत्वं ज्ञा- पकत्वं वा ! शब्दस्य प्रकाशकत्वान्न कारकत्वम्, ज्ञापकत्वं तु :अज्ञातस्य कथम् ? ज्ञातत्वं च सङ्केतनैध, स चान्वितमात्रे, एवं च निमित्तस्य नि- यतनिमित्तत्वं यावन्र निश्चितमं, तावन्नैमितिकस्य प्रतीतिरेव कथम् ? इति 'नैमित्तिकानुसारेण नि- मित्तानि कल्प्यन्ते-इत्यविचारिताभिधानम्। तेषामपीत्यादि। अयमाशयः। तेषामप्यन्विंताभिधान- वादिनां मते सामान्येनैव रूपेण विशेष: शक्यो न तु विशेष- रूंपेण । तथा च पदार्थान्तरसामान्यान्विते पदानां शक्ति:, ग- वादिविशेषान्वितस्तु विशेषोऽवाच्य 'एवेति दूरे डर्थान्तरभू- तस्य तदन्तिकगमननिषेधविरोधिनेस्तदन्तिकगमनस्य विध्या- देश्वर्चेति। चर्चा मसंङ्ग:। स्फुटमन्यद्। वादिद्वयमतं युगपदुपसंहरतिअनन्वित इसादि। अयमर्थ :- तस्मादभिहितान्वयवादेऽनन्वित, एव, अन्विताभिधाननये तु पदार्थसामान्यान्वितः स्वार्थः सङ्केतविषयः, गवादिविशेषा- न्वितानयादिरूपसत्वसङ्केतित एवेत्यवाच्य एव वाक्यार्थ इति । नतु व्यङ्रथपतीतिर्नैमित्तिकी निमित्तान्तरानुपलब्धे: शब्द एव निमित्तम्, तञ्व वोध्यबोधकत्वरूपं निमित्तत्वं ात्तिं विना न भवतीसभिधैव वृत्तिरित्येकदेशिमतमाशका खण्डयति-यदपी- त्यादि। अयमाशयः-यदपि कैश्चिदुच्यते, शब्दश्रवणानन्तरं यावानर्थः प्रतीयते तत्र सर्वत्रापि शब्द एव निमित्तम्, यतो नैमित्तिकांतुरोधेन निमितानि कल्प्यन्ते इति।तदप्ययुक्तम्। शब्दस्य हि अर्थे निमित्तत्वं कारकत्वं-ज्ञापकत्वं वा ? न प्रथमम्।

२६८ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

शब्दस्यार्थानुत्पादकत्वात्। चरमं पुनरनुमन्यते, परन्तु सङ्केत- वच्वेन ज्ञातस्य। अज्ञातस्य स्वरूपमात्रेण ज्ञातस्य वा ज्ञापक- त्वेऽतिमसङ्गात्। न चान्वयविशेषे सङ्गेतग्रहः। नन्वस्तु विशेषे एव सङ्गेतग्रह इसपेक्षायामाह-एवञ्चेत्यादि। नियतनिमित्तत्वं विशेषसङ्गेतवच्वम्। अयं भाव :- अस्तु विशेष एवं सङ्केतग्रह इति चेत्। न। वाक्यार्थस्यापूर्वत्वेन मागतुपस्थितेर्लोष्ठांध न्विताSSनयनादेविशेषस्योपस्थापकान्तराभावेन शब्दादेवोप- स्थितिर्वाच्या,'तथा च तत्र सङ्केतग्रहे शब्दान्तदुपस्थितिः। शब्दात्तदुपस्थितौ सङ्केतग्रह इत्यन्योन्याश्रयादिति। न च व्यः अनाऽपि तद्वद् दुर्गरहेति वाच्यम्, अभिधा लक्षणा वा ज्ञातैवोप- योगिनीति सत्यम्, धर्मिग्राहकमानसिद्धा व्यञ्नना त्वज्ञातैव बो- घिका। न चातिपसङ्ग:, वक्त्रादिवैशिष्ठ्यापेक्षणाद, फलव- व्वेन तथैत कल्पनादिति दिकू। तर्मान्नैमित्तिकानुरोधेन नि: मित्तानि कल्प्यन्ते इत्यविचारिताभिधानमिति।. 4 ये त्वभिद्घति-'सोऽयमिषोरिव दीघेदीरघतरो व्यापार:'-इति, 'यत्परः शब्द: स शब्दार्थः-इति च विधिरेवात्र वाच्य इति । तेऽ्रप्यतात्पर्यज्ञास्तात्पर्य- वाचोयुक्तेरदेवानां प्रिया:, तथा हि-'भूतभव्यसमुचा- रसे भृतं भव्यायोपदिश्यते'-इति कारकपदार्थाः करि यापदार्थेनान्वीयमाना: प्रधानक्रियानिर्वर्तकस्वक्रिया भिसम्बन्धात साध्यायमानतां प्राप्तुवन्ति, ततश्रा दग्धदहनन्यायेन यावदप्रासं तावद्विधीयते, थथा ऋत्विक्प्रचरणे प्रमाणान्तरात् सिद्धे 'लोहितोष्णीषा ऋत्विजः प्रचरन्ति :- इत्यत्र लोहितोष्णीषत्वमात्रं

पञ्चमोल्लास:। २६९ विधेयम्; इवनस्पान्यतः सिद्धे: 'दध्ना जुहोति' इत्या- दौ करणत्वमात्रं विधेयम्। क्वचिदुभयविधि:, क्वचित्रिविधिरपि, यथा 'रक्तं पटं वथ' -इत्यादौ एकविधिर्द्विविधिस्त्रिविधिर्वा, ततश्र 'यदेव विधेयं तत्रैव तांत्पर्यम्'-इत्युपात्तस्यैवं शव्दस्यार्थे तात्पर्ये न तु प्रतीतमात्रे, एवं हि 'पूर्वो धावति' इत्यादावपराधर्थेऽपि क्वचित्तात्पर्य स्थात्। अथ भट्टलोललटादभिमतं पक्षमाशक्का खण्डयति-येत्वि: 'त्यादि।अयमाशयः-'सोऽयमिषोरिव दीर्घतरो व्यापारः'इति, 'य- त्पर: शन्द:स शब्दार्थ:' इति च निःशेषेत्यादौ विधिरेव वाच्य इति भट्टमतोपजीविनः। अस्यार्थ :- यथा बलवता मेरित इपुरेके; नैव वेगारयेन व्यापारेण वर्मच्छेदमुरोभेदं पराणहरणं च रिपो- विधत्ते तथा एक एव शब्द एकनैवाभिघा्यव्यापारेण पदा- र्थस्मृति वाक्यार्थानुभवं व्यङ्रयमतीति च विधतते। अतो व्यः दधत्वाभिमतस्यार्थेस्य वाच्यत्वमेव। किश्च यत्र शब्दस्य तात्पर्य स शब्दार्थ इति निःशेषेसादौ तात्पर्थविषयतया विधिर्वाच्य पवेति। तेऽप्यतात्पर्यज्ञा इत्यादि। व्याजस्तुत्या दूषयतिः। तात्पर्यवाचीयुक्तेस्ता- तपरयशब्दपयोगस्यातात्पर्यज्ञा: । किमुहिश्य 'यत्पर: शब्दः स शब्दार्थः' इति मयुज्यते इत्यस्यानभिज्ञा: देवानां मिया :- पशवः। वाचोयुक्तेरिति देवानों प्रिया इति चालुकू समास:। तात्पर्य विषये शब्द: ममाणमित्यस्य उंपात्तशब्दैः प्रतिपाद्येष्वेवार्थेषु यदंशे विधेयत्वं तत्रैवं तात्पर्य न तु.प्रतिपाद्यमात्रे। अत एव सि- दार्थानाममामाण्यमिति विधेया पेक्षया शब्दमामाण्यनियामकं ता-

२७० सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

त्पर्यमित्यत्रैव 'यत्पर: शब्द: स शब्दार्थः'इत्यस्य तात्पर्यमिति सि- द्वान्तयति। तथाहीत्यादि। अयमाशयः-तद्ाक्यवर्ततिपदोपस्था पित एव हि तात्पर्यमुच्यते न प्रतीतिमात्रे। तथा हि 'भूतभव्यसमु- च्चारणे भूतं भव्यायोपदिश्यते' इति सिद्धान्तः। अस्यार्थ :- भूवं सिद्धम् भव्यं साध्यम् तथो: समभिव्याहारे भूतं सिद्धं भव्याय साध्यायोपदिश्यते इति' कारकपदार्थाः क्रियापदार्थेनान्वीष- माना: सिद्धा अपि प्रधानक्रियातुकूलया सांध्यीभूतया स्वक्कि- ययाँ योगात्साध्यायमांनतामाप्तुवन्ति। स्वरूपेणसिद्धा अपि साध्यक्रियाविशिष्टतया साध्या इव भवन्ति। घटमानयेत्यादौ किलानयनं समीपदेशसंयोग: पधानक्रिया तस्याः निर्व्त्तिका स्वस्य घटस्य क्रिया पूर्वदेशसंयोगध्वंसहेतुविभागजनकस्पन्दः। घटस्य स्वरूपतः सिद्धावपि स्पन्दाश्रयत्वेन साध्यत्वम्, विशेष्य- वोधे स्पन्दस्यैत तर्थात्वमिति क्यंड: प्रयोगः। ततश्र यथा दद नेनादग्धमात्रं देहते न तु दग्धमिति, तथा यावदेवामासं तावदेव शब्देन विधीयते, अंशान्नरेत्वतुवादः। मापस्यापाप्तभापण- रूपविधानायोगात्। यथा ऋत्विक्मंचरणेSतिदेशात्माप्ते लोहि- तोष्णीषा ऋत्विजः प्रचरन्तीत्यनेन लोहितोष्णीपत्वमात्रं विधी- यते, न तु ऋत्विकूपचरणं वा। , उष्णीषस्यापि प्राप्तौ तु लौहि त्यमात्रम् । हवनस्यान्यतः, सिद्धौ च दध्ना जुहोतीसनेन,दध्न: करणत्वं न तु दधिहवनं वा। लोकेप्येवं, रक्त पट, वयेत्यांदौ रक्तत्वपटवयनानां मध्ये एकस्य द्वयोस्त्रयाणां वाडसिद्धौ एक- विधिद्विविधिस्ति्रिविधिर्वा । तत्र यावदेव विधेयन्तावत्येव शब्द- पामाण्यनियामकं तात्पर्यम्। विधेयं च शब्दोपात्तमेवेति सुष्टूक्ततं शब्दोपात्त एव तांत्पर्यमिति। यदि च प्रतीतमात्रे तात्पर्ये तदा पूर्वो धावतीसादौ पूर्वादिसमानसंवित्संवैद्यतया मतीतेSपराधर्थे-

पञ्चमोल्लासः। २७१

उपि कदाचित्तात्पर्य स्वादिति । यत्तु 'विषं भक्षय, मा चास्य गृहे भुङ्धाः'-इत्पत्र 'एतद्गृहे न भोक्तव्यम्'-इत्यत्र तात्पर्यमिति स एव बाक्यार्थ इति। उच्चते। तत्र चकार एकवाक्यतासृ- चनार्थ:,न चाख्यातवाक्ययोर्दोरङ्गाद्गिभाव इति विषभक्षणवाक्यस्य सुहद्राक्यत्वेनाङ्गता कल्पनीयेति 'विषभक्षणादपि दुष्टमेतद्गृहे भाजनमिति सर्वथा माडस्य गृहे सुङ्धा :- इति उपात्तशव्दार्थे एव तात्पर्यमू। यदि च शब्दश्ुतेरनन्तरं यावानर्थो लभ्यते, ता- वति शब्दस्पाभिधैव व्यापार:ततः कर्थं 'ब्राह्मण! पु त्रस्ते जातः, ब्राह्मण ! कन्था ते गर्भिणी'-इत्यादौ हर्पशोंकादीनामषि न वाच्यत्वम् ! कस्माच लक्षगा ? लक्षणीयेडप्यर्थे दीर्घदीर्घतराभिघाव्यापरेणैव प्रतीति सिद्धेः, किमिति च श्रतिलिङ्गवाकधप्रकरणस्थानसमा रूपानां पूर्वपूर्वथलीगस्त्वम् 1 इत्यन्विताभिधानवादेड- पि विधेरपि सिद्ध व्यङ्ग्यत्वम्। किं थ 'कुरु रुचिम्'-इति पद्योघैपरीत्ये काव्या न्ववतिनि कर्ध दुषटत्वम् ? न स्त्रामभ्योऽर्यः पदार्था- न्तररन्वित :- इन्यनभिधेय एवति एवमादि अपरि- स्पाउ्पं स्पान्। ननृपानरपेय अव्दम्यार्ये तात्पर्य न तु मनीनमात्रे इनि च. दुक्तम, नदसदनम्। निप मलगेन्यव व्यमिचाराटित्याजक्षा- समापन। यन्वित्यादिना। अयमागय :- पदपि नोज्य- मिनोरिननि, नदतयपृत्तम्। यनः शव्दभ्रवणानन्नां यात्रान-

२७२ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

र्थः प्रतीयते तावति सर्वत्र यदि : शब्दस्याभिधैव स्यासदा चै त्र पुत्रस्ते जातः कन्या ते गर्भिणीत्यादिवाक्यानन्तरं हर्षविषा- दयोः प्रतीतेस्तयोरपि तद्वाक्यस्याभिधा स्याद। अथ तच्छन्द- प्रतिपादे सर्वंत्राभिधा, हर्षादयस्तु न तत्पत्याय्या: इत्युच्यते त- हिं लक्षर्णीयेऽप्यंभिधैव स्यादिति लक्षणोच्छेद: । किपिति च 'श्रुतिलिङ्गवाक्रयपकरणस्थानसमाख्यानां समवाये पारदौर्ष ल्यमर्थविप्रकर्षात्'इति सूत्रेण भगवान् जैमिनि: श्त्यादिषु पूर्ववलीयर्त्वं. मतिपादयाम्वभूव। सर्वत्रैवाभिधाप्रसङ्के उच्तर- स्य दौर्बल्ये वीजाभावाद। सूत्रन्तु प्रकृतार्थविच्छेदकत्वेऽपि व- हूपकारकत्वाद् दुरुहत्वाच्च व्याक्रियते। श्रुतिलिद्गादय: पडिद. विनियोजकाः। तन्न विरुद्धयोरेकन्नोपनिपाते समुच्चयो न सम्भव- तीत्येकेनापरस्य बाधो वक्तव्यः। स च वचवता दुर्वलस्पेति स्थितिः। दौर्वल्यमतिपादकं सूत्रं श्रुतिलिङ्गेसादि। अस्यार्थ :- श्रुत्यादीनां समवाये एकत्रोपनिपाते तेषां मध्ये, यदपक्षया य- त्पर तदपेक्षया तद् दुर्बलम्। कुतः अर्थविमकर्षाद्। पूर्वापेक्षया विलम्वेनार्थपत्यायकत्वात्। यथा चैतत्तथोदाहरणे स्फुटीक- रिष्यते। तत्र श्रुतिर्द्वितीयान्तं पदं विभक्तिमात्रातुपस्थापकत्वा- त्प्कृतिप्त्यथौ सम्भूयार्थ ब्रूत इति व्युत्पत्तेः। तथाहि-कर्मत्व- बोधिका द्वितीया। कर्मत्वं क्रियाजन्येष्टफलभागित्वंम्। तत्र क्रिया शेषस्तज्जन्यं फलम्। किश्चिदंशस्तदाश्रयः शेषी। अत एव द्वितीयान्तपदेन शेषशेषिकिश्चिदंशावगमः क्रियते इति वृद्धा:। न चैत्ततृतीयायामस्ति अरुणयेत्यादौ साध्यत्वस्य द्रागपतीतेः । तथाऽरुणागतेन तृतीयार्थसाधनत्वेन क्रमगतं सा- ध्यत्वमाक्षिप्यत इति प्राञ्जः।। वाचस्पतिमिश्रास्तु-द्वितीयातृतीये द्वे अपि कारकिभ-

पञ्चमोलांस:। २७F

क्तितया क्रियाम्पति मकृत्यर्थस्य कर्मकरणंभारवायमवगम- यत इति द्वे अपि विनियोजके।क्रियां पेति कर्मणः शेपित्वं क- रणस्य च शेषत्वमिति विनियोग:। क्रियान्तरानपेक्षे चाक्रियां प्रति: शेषशेषित्वं श्रृतिमात्रात्मतीयत इंति भामत्यामाहुः।

त्यायिका हि श्रुतिरुच्यतें ताक्च कारकविभक्तयः। उपपद्वि- भक्तयस्तु सहार्थतृतीयाद्या: सहादिसापेंक्षत्वान्न तथा। एवं मा- सं गुडधाता: क्रोशं कुटिला नदीत्यत्र द्वितीयांऽपि न श्रुतिः अ.

वस्तुतस्तु विधेयार्थबोधने शह्ान्तरंनिरपेक्ष श्दमात्रमेव श्रुतिरिति बोद्ध्यंम्।अतं एत काव्यपदीपकारैरुक्तम्-निर- पेक्षो र.वः श्रुतिरिति। उक्तंश्रान्यत्र-, अभिधातुं पदेऽन्यस्मिन्ननपेक्षो रवः श्रुतिः । सर्वत्रावंगता शक्ति लिंङ्गमित्यभिधीयते। संहत्यार्थाभिधायित्वं-पदानां, वाक्पसुच्यते। प्रधानवाकवस्यान्यार्थाकाङ्का प्रकरणं मतम् ॥, स्थानं समानरदेशत्वं समाख्या यौगिको रव:। रव: शब्द:।. सारबोधिनीकारांदिभिरप्युक्तम्- श्रुतिर्द्वितायाक्षमता च लिङ्गं वाक्यं पदान्येच तु. संहतानि। सा,पक्रियाया कथमित्यपेक्षा, स्थान क्रमो योगवलं समाख्या.।।इति । क्षपता-योग्यता। श्रुतिर्षथा-ब्रीहीनवहन्तीति। अप्र क्रियाफलभागित्वं कर्मत्वं बोधयन्ती, द्वितीया, निरपेक्षैव वीही-

२७४ सुधासागरसहिते .काव्यप्रकाशे।

णामवघातशेषित्वं प्रतिपादयति। अत एवोक्तं श्रीवत्सला न्छन भट्टाचाय :- व्रीहीनवहन्तत्यत्र द्वितीयाश्रवणमात्रेणावा- ननक्रियायां विनियोगोऽवगम्यत इति लिन्गपदार्यसामर्थर्यम्।उ- कश्च' प्रदीपकारैः-अर्थविशेषप्रकाशनसामर्थ्य लिङ्गमिति 1व धथा-बहिर्देवसदन दामीति। अन् लवनर्थपरकाशकतया वहिं- लवने विनियोग:। अत एवोक्तं सारबोधिनीकारैः-वहर्देव- सदनं दामीसत्र 'दापू ळबने इत्यस्य रूपम्,योग्यतावशाद्र्हिश्छेद- नेऽस्य मन्त्रस्य विनियोग इति। वाक्यं परस्परापेक्षाणां पदाना समभिव्याहारः। अत एवोक्तं प्रदीपकारैः-परस्पराकाङ्काव- शात्कचिदेकस्मिन्नथे पर्यवसितानि: पदानि वाक्यमिति। तघ- थां-'देवस्य त्वा सवितुः मसवेऽश्विनोर्वाहुभ्यां पूष्णो इस्ता- भ्यामग्नये जुष्टं निर्वपामि' इत्यत्र लिङ्गेन निर्वापे विनियुज्यमान- स्य समवेतार्थभागस्य। एकवाक्यतावलेन देवस्य त्वेत्यादिभाग- स्थापि तत्र विनियोग:। यथा वा 'शेतं छोगमालभेत' इत्यत्रा न्वये श्वेतस्य छागस्य प्रत्येकमांलभनक्रियाऽन्वयित्वेऽप्याकाङ्का- द्िमहिम्नां विशेषणस्य :शेवतस्य छागावच्छेदकता वाक्यादू व्यव- स्थाप्यते। प्रकरणन्तु कर्ततव्यस्य विनियोगादे: केन स्यात् क- थमित्यादीतिकर्त्तव्यताकाङ्का। अत एवोक्तं प्रदीपकारैः -- ल. व्घवाक्यभावानां पदाना कार्यान्तरापेक्षावशाद्ाक्यान्तरेण स. म्बन्ध आकाङ्डा पर्यवसनं प्रकरणमिति। तद्यथा-'समिधो यज- ति' इत्यादे्दरशपौर्णमासंकर्मभांवाकाङ्डयां पाठंवशाच्छेषत्वम् । यथा वा 'दध्ना जुहोति' इंत्यत्र दधियागस्याप्निहोत्राङताऽवग- मः। 'अग्निहोत्रं जुहाति' इत्यस्य मधानवाक्यस्य कथमित्याका इ्वायां तदभिधानात्। स्थान-सहावस्थानं सन्निधिरिति याव् । अत एवोक्तं प्रदीपकारै :- स्थान-क्रमः स.चांनेकस्याम्नातस्य

पश्चमोल्लांस:। २७५

सननिधिविशेषाम्नातमिति। तंघथा- 'कुशमुष्टिः दश्रिरास' इतत्र आग्रेयपिपोमयोपोंथुयागा: क्रमेण ब्राह्मणेषु पठिता:। मन्त्र- भागेऽपि क्रमेणानुमन्त्रणत्रयं पठितम् तत्राग्रेयवैष्णकयोलिट्रिनै- व दवयोविनियोगसिद्धिः:'दश्रिरास'इत्यत तुन लिद्गांदि वि- नियोजकं किन्तु यिमिन्प्रदेशे ब्रांह्मणे.उपांधुयागविधान,तैस्पिंने- व प्रदेशे मन्त्रेऽप्यस्य पाठ, इति, क्रंमादुपांशुयागांतुमन्त्रणेडस्य विनियोग:। यथा, वा. "हव्यकव्ये स्वाहा स्वर्धा' इत्यत्र हब्ये स्वाहेत्यसष्य कव्ये स्वधेत्यस्य विनियोग: तुल्यक्रमत्वात्। समा रुया- योगवलस्। यथा 'हौत्रमौद्धान्नमित्यादि'। तत्र हि होतु रिदं हनमित्यादियोगवलेन हौत्रादिसमारूया तानि कर्माणि होत्रादिभिरनुष्ठेयानि :। पवश्चहवनं होतरि गानमुद्गातरि वि. नियुउ्पते.। अयैषां विशेषोदाहरणांनि-तत्र अ्तिलिङ्गयोविरोधे लि इस्य दुर्बलत्वम् यथा -- 'कदाचन स्तरीरंसि, नेन्द्र सश्चंसि' इ- त्यादिकाया ऋची विनियोजिका 'श्रुतिः, 'एन्द्र्या गाईपत्यमुप- तिष्टते' इति। तत्र चेन्द्रपकाशनसामर्थ्यकपाल्लिङादिन्द्रोपस्थाप- ने विनियोग: प्रतिभाति। अन्यप्रकाशकस्यान्यत्र विनियोगा- योगाद। श्रुत्या गाईपत्योपस्थापने स मतीयते। गाईपत्यमि ति द्विनीया हिं कर्मविभाक्तितया कामपि क्रियामपेक्ष्य अकृत्यर्थ स्प शेषित्वं बोधपति, क्रियाजन्येष्टफळभागित्वस्यं तदर्थत्वाद। एवमैन्द्रयेति तृतीया मकृत्यर्थस्य शेषत्वस्, क्रियाम्मति साधकत मत्वरूपकरणत्वस्य तर्दर्यत्वाद्। तदत्र. श्रुतिलिङ्गयोविरोध: । न च वाच्य, निरपेक्षया द्वितीयया शेषित्वमात्रं, मतीयते, न लवैन्द्रीमृचम्मति, तच्चाप्ेयीमुचम्प्रत्यपि सम्भवतीति कुतो विरो घः ।. ऐन्द्रये तिपदमपेक्ष्य विशेषबोधनाद्ोध इति चेद्। न त

२७३ सुधासागरसहितें काव्यपकाशे।

श्रुतेविरीध: किन्तु वाक्यस्थ । तच्च लिङ्गापेक्षया दुर्बलमेवेरेति। यतः शेषशेषिभावः सामान्यतः श्रुत्यैवावगम्यते, पदानंतरपक्षेपा- त्ु विशेषे व्यवस्थाप्यते, विशेषणसम्बन्घमात्रस्य पदान्तरसम्प- न्धात्परतीते: । तस्माच्ुप्या सामान्यतःपतिषाध्योऽसौ वाक्य लभ्य विशेषमपेक्ष्य लिङ्गमतिपादे न विरुद्ध ते। तत्रायं पूर्वपक्ष :- सामर्थ्यज्ञानमपेक्ष्य. श्रुतिर्विनियोजिका। न ह्ासमर्थे, श्रुतिस- स्रेणापि विनियोक्तुं शक्यते। यथा वहिः पसेके जलं वा दा- है। अतो लिङ्गस्य वलवन्वादिन्द्रस्योपस्थापनेऽस्या विनियोग:। तदतुंरोधितया द्वितीया सप्तम्यर्थतया व्याख्यया गाईपत्यसपी- पेड नया इन्द्र उपस्थातव्य इत्यर्थः पर्यवस्त्रति। •सिद्धान्तस्तु-श्रुतिः स्वरूपसत्साम्थ्यप्रपेक्षते न तुतद्वोष· मपि येन लिङ्ग बलवद्वेत्। तस्य च पूर्वसत एव ज्ञानें विनि: योगान्यर्थातुपपत्या पश्चादुपजायते । लिङ्गनं्तुं व्रिनियोजने श्रुतिभपेक्षते। न हानेनेन्द्र उपस्थातव्य. इति लिङ्गात्स्वरसतः प् तीयते किन्त्वीदागिन्द्र इत्येताचन्मान्रम्। तथा च मकरणाम्ना- तसामर्थ्यादिन्द्रपकाशनसंमर्थाया ऋवोऽन्यथातुपपत्या. विनि- योग: कल्पनीयः । तथा चार्थविपकर्षः । तथा हि श्रुतार्था- पत्तिसाधकन्यायेन शब्दोपस्थापितेनैन्र शाब्दी आकाङ्गा,परि- पूर्यत इति लिड्गेंनानयी इन्द्र उपस्थातव्य इति श्रुतिः कल्पनी- या, ततस्तया विनियोगो भवेत्। ततो यावाल्लिङ्गं श्रुतिकल्पना- यै पक्रान्तव्या पारं तावत्मत्यक्षया.श्रुत्या गाईपत्ये विनियोग सिद्ध एवेति पकरणे निराकांक्के कयाऽनुपपत्या श्रुति: कल्पनी- या । तस्माच्ुतर्वलवच्ात्तदनुगुणतया सामर्थ्ये नीयमाने इन्द्र पदं परमैश्वर्यवाचकतया गाईपत्यतात्पर्यकिसवधार्यते! अत- एंवे रविभट्टाचायैर्व्याख्यातम्-श्रुतिर्बलवती। तथो हि पन्द्रचा

पश्चमोल्लास:। गांईपत्यसुपतिष्ठतेंः इति श्रूयते। 'कदाचन, स्तरीरस नेन्द्र म- श्रसि दाशुषे' इत्यादिकैन्द्री ऋक् ।. अत्रेन्द्रपकाशनरूपालिङ्गा: न्मन्त्रस्थेन्द्रपधानक्रियासाधनत्वं पतीयते अन्यथेन्द्रपकाशनं व्यर्थमापद्ेत। तथाचैतन्मन्त्रकरणक्रियाम्प्र्ति: इन्द्र प्धानमि- ति व्युन्पादने लिङ्गस्योपयोग:। काऽसौ क्रियेि जिज्ञासाया

नम् ! एवं सतीन्द्रमन्त्रेणन्द्रसुपतिष्वत इत्यर्थः पर्यवस्पति ।एवं गाइपत्यमिति श्रुत्या द्वितीयान्तंपदात्मिकया गाहपत्यस्यप्रा- धान्यं प्रतीयते। तच्च गुणीभूताकिश्चित्करणकक्रियामन्तरेण न सम्भवत्यत पन्द्रथोपतिष्ठुत इति पददयन मन्त्रविशेषक्रियाविशेष- योः पर्यवसानं भवति। त्था सत्यैन्द्रेण गार्हपत्यसुपतिष्ठते इसय- मर्थः प्रतीयते। तथा च लिङ्गादिन्द्र: शेषी श्रुतेवेद्ि: शेषी , प्ा- पः इत्युंभयोविरोधे मधानत्वाविशेषात् व्रीहियववद्विकलपी, वा स्यात्। इन्द्रगाईपत्ययोः माधान्याविशेषादुपस्थानस्य. च, गुण; त्वात् 'प्रतिपधानं गुणवृत्तिः' इति न्ययिनोर्पस्थानीवृत्या श्रुतिलिद्गयोः समुच्चयाहेवतयोरपि समुच्चयो वेति पूर्वपक्षः। सिद्धान्तस्तु-प्रवर्त्तमानमपि लिङ्गं, शेषिणमिन्द्रं बिना न पंर्यवस्यति, अत इन्द्रेमिति. श्रुतिकल्पनमावश्यकमित्युपजी-

वहे: शेषित्वं बोधयति। ऐद्रयेत्यंत्र तु.श्रूयमाणमिन्द्रपद :स्वो- चितक्रियायामध्वर्युगुणेयोगेन मुख्येन्द्रसदशवद्विपरमेव् । न' च विनिगमकाभावांदाईपत्यपद मेवेन्द्रपरं लक्षणयास्त्विति वाच्यम्; 'प्धानापधानयोः प्रधाने झटिंत्यवसर' इति न्यायात्मयमपतृत्त- श्रुया वहेः शेर्षित्वं पतीयते। तदानीमनुपपस्थभावात्। मुख्ये श्दस्वरसाच्च। उत्तरकालन्तु,मवर्त्तमानादैन्द्रयेति, लिङ्गांत्प्रथम-

२७८ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

पतीतार्थानुगुण्येन गौण्या वृन्या वदिरेवेन्द्रशन्दार्थ: कलणते, न परं वैपरत्यिम्। तस्माद्वन्हुपस्थाने मन्त्र: श्रुत्या विनियुज्यते न त्विन्द्रोपस्थाने लिङ्गेनेति श्रुत्या लिङ्गबाघ इति।

यो: सदनसादयों प्रकरणे 'स्योनन्ते सदन कृणोमि घृवस्वं धारया सुपेवं कल्पयामि त्मिन्सीदामृतेप्रतितिष्ठ ्वाहीणां मेद: सुमनस्यमान' इति मन्त्रः, पठितः । अयमर्थः-भो;' पुरोडा- श तव स्योनं-समीचीनं स्थानं कणोमि-करोमि .तंच', स्थानं घृनधारया सुषेन-सुष्ठ सेवितुं योग्य कल्पयामि, घृतप्लुतानां कपालादीनां पुरोडाशेन सुखसेव्यत्वात्। भो ब्रीहीणां मेद: सारभूत त्वं.सुमनस्यमान :- समाहितमनस्कः सन् त्पिभमृतेS नपायिनि सीदोपविश तत्रैव प्रतितिष्ठ स्थिरो भवेति। तंत्र क. रपयामीत्यन्तः पूर्वभागः सदने शेषभागस्तु सादने, भयोक्तव्य इति लिङ्गात्मतिभाति। अयं मन्त्र एकं वोंक्यं पदाक्षेपेण यत्क- लपयामि तस्मिन्सत्येकार्थावच्छिन्नत्वाद्विभागे साकाङ्गतवाच्। • ततश्चैकवाक्यत्वात्समस्त एवोभयत विनियोक्तव्यो.देवस्य त्वे- त्यादिवदिति, वाक्यादवंगम्यते। तदनयोविरोध:। अत्र पूर्वपक्ष :- अस्यैकवाक्यत्वे, निश्चिते पश्चात्तंदुपपत्तयेऽ- भिधानसामर्थ्य कल्पनीयम्। यत्कल्पितया श्रुत्या विनियोगो भ- चेत्। यंथा देवस्य त्वत्यादिमन्त्रे 'अग्नये निर्वपामि' इति पद- योः. समवेतार्थतया तयोरेक्वाक्यतयाऽतादशां पदान्तराणा सामर्थ्यकल्पना, तथाचैकवाक्यत्वनिर्वाहाय क्लप सामर्थ्य न तं. व्वाहन्तुमईति किन्तु विनियोजिकां श्रुतिं .कल्पप्नत्समस्तमन्त्रवि: नियोजिकामेव कल्पयतीति वाक्यस्योपजव्पितवेन, बलवशवात्स- मस्तस्यैवोभयत्र विनियोग इति।

पञ्ञमोल्लास:। २७१

सिद्धान्तस्तु-यद्येकवार्क्यतामवगस्पैव सामर्थ्यमर्वधा्यत तदोपजीव्यलाट्वाक्यं बलवद्धवेतूँ। न त्वेवम्। प्रत्युतावधृतसा मथर्यानां सन्निहितपठितानां सामर्थ्यवशेन मयोजनैकतया चैक- वाक्पत्वावधारणम्।.यावन्ति पदानि पधानमेकमर्थ, प्तिपाद- यितुं समर्थानि विभागे सोकाङ्काण भवन्ति तावन्ति एक वाक्यं भवति। अनुष्ठेयश्चार्थो मन्त्रे, पकांशमानः प्रधानम् सदनसाः दने चात्र तथाभूते1,तथा च-सदनपकाशनसमर्थः पूर्वभागः सादनमकाशन,समर्थः शेषभाग इति प्रतीतायां तत्सामर्थ्याभ्ा कलृप्नेन श्रुतिद्वयेन द्रागेव तन्ागयोः, प्रत्येकं, विनियोगे सिद्धे ता; वतैव प्रकरणपाठोपपत्तौ समस्तमन्त्रस्यैकवाक्यताबुद्धिरुत्पन्ना- प्याभासी भवति, लिद्रेन, वाघात्ंः। तथा, कलपतमपि सामर्थ्य न श्रुसन्तरं कलपयितुमईता्यर्थव्निमकर्षा्ट्वक्यं दुर्वलम्1 तस्पाद्य-

दाभ्यां त्रिभिता, सहैकवाक्यता, पदान्तराणामपि, सामर्थ्ये विनियो- जकश्रुतिकल्पनातकूलं कल्पयति। यथाSन्ैव स्योनन्त' इत्पादि- भागानाम्ं-1 व्याखयातं रविभट्टाचार्ये :- लिंद्ग वांक्याद्लवत्। तथा हि-दर्शपणिमासयोः अयते "स्योनन्ते सदनं कृणोमि घृतस्य धारया सूषेवं कल्पयामि तस्मिन्मीदामृते पंतितिंष्ठ ब्रीहीणां मेद: सुमनस्यमान' इतिः। अत्र. च.तास्मिन्निति तच्छव्द्वेन प्रस्तुतप्- त्यवमर्षणाद्यत्पदसमभिव्याहारिण विभज्यमानसाकाङ्गत्वादेकमि- दं वाक्यम्। तथा च मन्त्रद्वैताभावात्सर्वोऽप्ययं मन्त्रः स्थान- करणस्याङ्गम्: । तत्र च' विनियोजिका श्रतिः, कल्पनीया,। सर्वेणानेन मन्त्रेण स्थानं कर्त्तव्यम् ।. तथा सर्वेण पुरोडांश: स्थापनीय इसपि श्रतिः स्थानक्रियाद्गत्वंवत्पतिष्ठापनक्रिया-

२८० सुधासागरसहिते. काव्यप्रकाशे।

ङ्रस्यापि तंद्वाक्यबोधित्वाद। एवं सदनसादनयोरस्य मन्त्रस्य विक्लप: समुच्चयो वा स्यादिति पूर्वपक्ष:। : 'सिद्धान्तस्तु-न.पंदसमुदायो वाक्यं किन्तु यावन्ति पदा- निः मधानमेकमर्थ बोधितुं समर्थानि विभागसाकाङ्काणि च तोवतां समुदायः। मन्त्रेषु चानुष्टेयोऽर्थः परंकाश्यमानः प्धानम्। अत्र च मन्त्रे सदनकरणं पुरोडाशासादनं चानुष्ठेयतया दवे अपि प्रंधाने तयोश्च कल्पयाम्यन्तोमन्त्र: संदनकरणे समर्थः तस्प न्नित्यादिस्तु पुरोडाशासादने। तथा चोत्तरार्दस्य पुरोडाशासा दने प्रथमार्द्धस्य सदनकरण शंक्ति कल्पयित्वा नैकवाक्पता न वा कृत्स्नः सदनसादनयोविनियोक्तुं शक्यते इति याबदे कवाक्यतां कल्पयित्वा सामर्श्यमुन्नीयते तात्रत्पत्यक्षसिद्ध सा. मर्थ्यमकैकविनियोजिकां सदनं कर्तव्यं सादन कर्त्तव्यमित्या कांरिकां श्रुति कल्प्यति यावच्च वाक्यकल्पित पदार्थिसामर्थर्ष- रूपं. लिङ्गं श्रुतिं कल्पयति तावत्मसक्षसिद्धसामर्थ्य कल्पिता श्रुति- विनियोगं गृह्हातीति । वाक्यप्रकरणयोर्षथा-दर्शपौर्णमासपकरणे 'इद था वापृथिवी भद्रमभूत'- इत्यादिकः सूक्तवाकनिगद: पठितः । तत्र च 'इन्द्राग्नी इदं हविरजुर्षे तामवीदृधेतां, महोज्या- योऽक्राताम्' 'अग्नीषोमाविदं हविरजुषेतामवीत्ृधेतां महो- ज्यायोऽक्राताम्' इसवान्तरवाक्यद्वयं श्रूयते, ।, तत्र पौर्ण- मास्यामिन्द्राग्नी, नः देवते इति लिद्गात्ततपद्मपनीयते। अमावास्यायान्तुं स्मवेतार्थत्वात्तत्पयुज्यते। एवमग्नीषो- मपदममावास्यायांमसमन्रेतार्थत्वेनापनीयते, पौर्णमास्यान्तु प्रयु- ज्यते। तत्रैवं सन्दिहते-इन्द्राग्निपदैकवाक्यतापन्नानि अबी तृधेतामित्यादिपदानि तव्रापनेयानि, अथवा. पयोक्तव्यान्येव-

पञ्चमोल्लास:। २८१

इनि। तत्र प्रकरणात्मयोग: प्रतिभाति, असमवेतार्थतया देवता- मात्रस्यापनयनात्। वाक्यान्तु तान्यपनेयानीति भतीयते, येन सह यदेकवाक्यतापन्नं तेन सहैव तदपनयनौचित्यात्। तदन• योर्विरेधः। तत्रपकरणमेवङ्गमम्बन्धपतिपादकमतस्तस्य वल- वत्वाच्छपभागः प्रयोक्तव्य प्वेति, पूर्वपक्षे सिद्धान्तः । परक- रणं विनियोज्यत्वरूपसामर्थ्यमनपेक्ष्य न विनियोजकं थेनै तदेव भवेत्। किन्तु तदपेक्षमेव । कथमन्यथा 'पूष्णोऽहं देव- यज्यया पजया पशुभिश्च जनषीय' इति पूषानुमन्त्रणं मन्त्रतहे- वताविर हिणोर्दरशपौर्णमासयोन विनियुङ्धे। 'तिस्न एवोपसद: सा- ङरस्य द्वादशाहीनस्य' इत्यत्र चैकाहविधेयसोमयागस्वरूपे साङ्गे ज्योतिष्टोमादौ द्वादशोपसत्तां न बोधयति। सा पुनर्वहुदिवस- विधेया सोमयागरूपाहीन नामकक्रतुविशेषं नीयते। यद्वाऽ्न्यत्र नीयते तदिहायावंशिष्टेन प्रकरणाकाङ्का पूर्यते। यत्र तु विरोधि- श्रुसादिकं नास्ति, तत्र प्रकरणं विनियोजकम्। यथा 'समिधो- यजति' इत्यादिवोधितस्य समिदादेः । अत्र तु यथा लिग्गेने- न्द्रादिभागोऽपनीयते तथा वाक्येन तच्छेपभागोऽपीति, क् प- थ्वात्मवृत्तिकस्य प्रकरणस्यावकाशः । न च तथात्वमस्यासि- द्म्। यतो वाक्येन पढानां, सम्वन्धः पत्यक्षसिद्धा, भकरणे तु आकास्ावशात्कल्पनीयः। तथा च वाक्ये पथममेवाभिधा- नस्ामर्थ्य कल्प्यते, ततस्तेन ्तिस्तया विनियोग इति तृती- थः कालो विनियोगस्य। पकरणे तु पथमं वाक्ययो: सम्वन्ध: कल्प्यते, ततः सामर्थ्यम्, अथ श्रुतिः, अथ विनियोग इति चतुर्थ: कालः। ततो वाक्यात्प्रथमं शेपभागस्थापनये सिद्धे कपाऽपि सिद्धश्षुतिरकिश्चित्करी वाक्यविरोधादिति। व्याख्यानश्र मधुमतीकारै :- मकरणाद्वाक्यं वलन- ३६

२८२ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

द् । तथा हि-ज्योतिष्टोमपरकरणे 'द्वादशोपसदोऽहीनस्य' इति श्रूयते। उपसत्पद स्तुतिवाचकम् । 'अन्हः खः क्र. तौ' इत्यनुशासनादहीनपदं यागविशेषवाचकम्। एवश्च प करणाज्ज्योतिष्टोम एव द्वादशोपसदन्ययो न त्वहीनया- गे इति पूर्वपक्षः। सिद्धान्तस्तु-प्रकरणस्य वाक्यघटितत्वा द्ावत्प्रकरणेनैकवाक्यता कल्पनीया तावत्पसक्षसिद्धवाक्पेन लिङ्गं कल्पनीयम्। यावत्कलल्पितवाक्येन लिङ्गकल्पनं तावतम- त्यक्षचाक्यकल्पितालिङ्गेन श्रुतिकल्पनम्, यावच्च कल्पितवाक्यो- पस्थापितलिङ्गेन श्रुतिकल्पनं तावत्पत्यक्षवाक्यकल्पित लिङ्गोन्नीत- श्रुतिर्विनियोगं गृह्णातीत्यहानयाग एव द्वापशोपसदन्वयो न ज्योतिष्टोम इति। प्रकरणस्थानयोर्यथा-राजसुयस्ष्य प्धाननानाकर्मात्मक- स्य प्रकरणे प्रधानादभिषचनीयादनन्तर शौन:शेफोपा- ख्यानमाम्नातम्। तत्र कि समस्तराजसूये तदङ्गमाहोस्वि- दभिषेचनीयमात्र इति सन्देहः। तत्र प्रकरणस्य बलवच्वा- रसर्वाङ्गताऽवगम्यते, स्थानस्य तु बलवच्वेऽभिषेचनीयाङ्गता। तदनयोविरोधः । यद्यप्याकाङ्कसत्यो(?)रुभयोरपि तुल्यवलव- दवस्। 'अयमेति पुत्रो राजः' इत्यादौ 'गामानय' 'प्रासादं पश्य' इ- त्यादावुभयविरहेणान्वयाबोघात्। तथापि विनिगमनादुभयोस्तु- एयवलवत्वाच्च विकल्पेनाङ्गताऽस्तु इति पूर्वपक्षे सिद्धान्त :- आका- ङ्ासन्निधी द्वे अपि विनियोगमयोगपयोजिके इत्युभयसम्म- तम्। राजसूये च कर्थं स्यादित्याकाङ्का क्षत्रियस्य धृति याव- दतुव्तते। सन्निधानं च पाकरणिकत्वेन सर्वदा बुद्धिसन्निहि- तत्वादस्सेव। अभिषचनीये च सत्यपि सन्निधाने आकाड्डा उत्थाप्या। तथा च यदोत्थिताकाङ्गेन प्रकरणेनैकवाक्यत्वं क-

पञ्चमोलास:। २८३

लपनीयं तदा सन्निधानादाकाङ्क्षोत्थापनम्। तथाचैकन्र सा- मर्थ्यकल्पनं अ्रुत्युन्नयनं विनियोगः। अपरत्रैकवाक्यताकल्पनं सामर्थ्योन्नयनं विनियोगश्चेत्यर्थविप्रकर्षात्स्यानस्य दुर्वलत्वा- त्प्रकरणेन सर्वत्र राजमृये शौनशेफोपारूपानस्य विनियोगो न तु विकल्प इति। व्यारयातं च मधुमत्याम्-प्रकरणं स्थानाद् वलवत्। नानेष्टिपशुसोमसमुदायो राजसूय: । यास्विष्टिषु सोमयागा: व- हव: प्रधानभूतास्तत्राभिषेचनीयाखयः कश्ित्सोमयागस्तस्य स- त्निधौ देवतादयः श्रूयन्ते 'अक्षैर्दीव्यति राजन्यं जिनाति शौ- न:शेफमाख्यापयतीति' जिनाति-जयति। बह्टचव्राह्मणे क- थितम्। शुनःशेफविषयमुपाखूयानं शौनशेफम्। तदपि वह्द- चव्राह्मणे पठ्यते। यथा शुनःशेफऋषिपुत्रो हरिशन्द्रपुत्रेण पुरुष- मेधपशुत्वेन क्रीतः स वरुणाय स्वस्याSSलमभे कर्ततुमार्धे वरुणं तु- पव स च तुष्टः एनं ररक्ष। तत्र सन्निवन्धा देवतादयोऽभि षेचनीयाङ्गमिति पूर्वपक्षः। सिद्धान्तस्तु-राजसूयश्च बहुयागा- त्मक इति तत्रसबहुयागाङ्गत्वं देवतादीनाम्। तदुक्तम्- अविच्छिने कथ भावे यत्मधानस्व पठ्यते। अविज्ञातफलं कर्म तस्य प्रकरणाङ्गता।। कथंभावे कथ भावना निष्पद्यत इत्याकाङ्क्षायाम्। इति - व्यपेक्षणीयस्तथापि हवित्रनामकयागमारभ्य क्षत्रधृतिपर्यन्तपक- रणनो राजसूयस्य सदा बुद्धिरथत्वाद्धौद्धिन सननिधिना नित्य- सन्निकृष्टतया तत्सिन्निधिरकल्पनीयः । तथा च राजसूयाकाङ् क्षारूपं महापकरणं कलृप्रदेवताकाड्क्षया सन्निध्यते। तथा च

२८४ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

डूक्षेण राजमूर्यनकवाक्यता कल्प्यते। यावच्चाभभिषेचनीया कोङ्कया तदेकवाक्यता कल्प्यते तावत् क्लप्तया राजमूयैकवाक्यतया त- दुपकारकत्वेन लिंद्ध कल्प्यते। यावत क्लृप्वाक्येन. लिङ्ग क- लप्यते तावत क्लृप्तलिङ्गविनियोजिका श्रुतिं कल्पयति। याव- ट्वाक्यकल्पितलिङ्गेन श्रतिरभिषेचनीये कल्प्यते तावत् कलृप्रया श्रुसा विनियोगपरिग्रह इति।

माखूयाते काण्डे साननाय्यक्रमे 'शुन्धन्धं दैव्याय कर्मणे'इति म नत्र: श्रूयते। स च मकरणाद्शीर्थः तथात्वं च तस्य संभवे- तार्थतौचित्यात्। कस्पचिच्छुन्धने विगियोगान्वेत्। शुन्धनीयं चान्र द्वयमुपस्थितं सान्नाय्यपात्रं पुरोडाशपात्रं च । तत्र सामर्थ्यवशात्पुरोडाशपात्रे विनियोग: प्रतिभाति । स्थान वशान्तु सान्नाय्यपात्राणाम्। तदनयोर्विरोध: । तत्र पूर्वपक्ष :- पौरोडाशशब्देन पुरोडाशसम्बन्धान्युच्यन्ते तान्यधिकृस प्रत्टुतं काण्डं पौरोडाशिकमिति। अतः समाख्या श्रुंतित एव साक्षा- द्विनियोज़िका, क्रमस्तु प्रकरणाद्युनयनद्वारा नथेति समार्या बलवती। सिद्धान्तस्तु-पौरोडाशिकपदं न पुरोडाशंमन्त्विशेषयोः स म्बन्धमाह किन्तु पुरोडाशवििष्ट काण्डम्। वैशिष्ट्यातुपपत्पा तु सम्वन्धस्तत्र कल्प्यते, सोऽपि न शेषिभावः, किन्तु सम्बन्ध- मातम्। तद्ारेण तु मन्त्रभेदस्यापि तदनुमानम्। तथा च स- माख्ययाऽपि क्रमादिकमुन्नीय विनियोगो न श्रुत्यैव। एवं च समाख्यया, क्रमोऽनुमेयः, तेन प्रकरणं, तेन वाक्यं, तेन श्रुति स्तया विनियोग: इति समाख्यायां पष्ठः कालो विनियोगस्य। स्थाने तु क्रमः मत्यक्ष एवति न कल्पनीयः । तथा च तेन म-

पश्चमोल्लास:। २८५

थमत एव प्रकरणमतुमेयं तेन 'च वाक्यं तेन लिङ्गं, तेन श्रुति स्तया विनियोग इति पश्चमः काल:। तस्मादर्थविप्रकर्षांत्समा- खया स्थानतो दुर्वलेति न पुरोडाशपात्रशुन्धनेऽस्प. विनियोग:। कथं तह काण्डस्य पौरोडाशिकसंज्ञा। पुरोडाशसम्बन्धिवहुम- त्रघटितत्वादित्यवेहि । व्याख्यातं च मधुमत्याम्-स्थानं समाख्यातो वलवद्यथा-

समाख्याते काण्डे आग्नेयादीनां कर्मणां क्रमेण मन्त्रा: समा- म्नाताः। तव्ामावासिकसाननाय्यसन्निधौ शुन्धध्वं दैव्याय कर्मण इति शुन्धनार्थे मन्त्र: समाम्नातः । पुरोडाशशव्देन पुरोडाशस- म्वन्धीन्युच्यन्ते तान्यधिकृत्य पवृत्तं काण्डं पौरोडाशिकम्। एवं च यावत्सन्निधिना पकरणाद्यनुमानपरम्परया सान्राय्यपात्र- सम्बन्धो मन्त्रस्य प्तिपादनीयस्तावतसमाख्यया पुरोडाशपा- त्रसम्बन्धः प्रतिपार्द्यते। एवं च तत्र काण्डोक्तानां पुरोडाश- पात्राणामुलृखलजुह्दादीनामपि शोधने मन्त्रोडयमङ्गं समारया- वलादिति पूर्वपक्ष: । सिद्धान्तस्तु-समाख्यया सामान्यतः सम्बन्धानगमः शेष शेषिरूपेण तदनभिधानात्। एवं च पुरोडाशपात्राणां' सन्नि- घिने प्रसक्षसिद्धः, किन्तु पौरोडाशशिकिशिष्टत्वान्यथाऽनुप- पच्या। अन्यथा तत्पतिपादककाण्डस्य पाराडाशकमिति समा- रूया न स्यात्। तस्मात्काण्डसमाख्यया सन्निधिस्तेन चाका- द्वारूपं कृत्स्नं पात्रपकरणं तद्द्वारा वाक्यलिङ्गश्रुतीनां कल्प- नम्। सान्नाय्यपात्राणान्तु, सन्निधिः प्रत्यक्षसिद्धः । तथा महि- प्ये वर्हिःसम्पादनस्य मुष्टिनिर्वापस्य चान्तराले सान्नाय्यपा त्राणां देश उक्तः। मन्त्रस्तु तदुभयविषयो मन्त्रार्थानुवादक

२८६ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।.

योर्मध्यो मध्यमेऽनुवाके पठ्यते। तत्र पत्यक्षसन्निधिना मक० रणादीनां चतुर्णामेव कल्पनात्साननाय्यपात्राणामेव शुन्धने मन्त्रान्वयो न सर्वपात्राणामिति। अत्र वाक्योदाहरणं प्राभा- करोक्तं शेषाणि भट्टोक्तानि लिखितानीति ध्येयमिति। तद- यं निर्गलितोऽर्थ :- एकद्वित्रिचतुः पश्चवस्त्वन्तरितकारितम्। श्रुसर्थ प्रतिवैषम्यं लिङ्गादीनां प्रतीयते। वाधिकैव श्रुतिर्नित्यं समाख्या बाध्यते सदा। मध्यमानां तु वाध्यत्व बाधकत्वमपेक्षया।। इत्यलमतिविस्तरेणेति। 1

मकृतमनुसराम :- पूर्वोक्त इषुदष्टान्तो वैषम्यादप्यतुपपत्रः। तथाहि-तन्र वेगव्यापारस्य, स्वरूपसत एव जनकतया दीर्घदीर्घतरत्वं सम्भवति। अभिधायास्तु ज्ञाताया एवातु- कूलत्वाव्द्यङ्गयनिष्ठतया विज्ञानादित्यन्विताभिधानवादेऽपि निः- शेषत्यादौ विधेर्व्यङ्गयत्वमेवेति स्थितम्। किश्च-यदि वस्तुगत्या पदार्थान्तरेण योऽन्वितः सोडभि- धयापस्थाप्य इत्यन्विताभिधानं तदाऽवश्यं व्यञ्ञना स्वी- कार्या। अन्यथा 'रुचि कुरु' इत्यादिशव्दस्य दुष्टत्वं न स्याद, दुष्टिहे तोरसभ्यार्थोपस्थितेस्तत्रा भा वपसङ्गत्। तर्स्यान्यान न्वितत्वाद्। तदेतदाह-किश्चेत्यादि। 'कन्तर्वर्त्तिनि' कुशब्दो- डन्तर्वत्ती यत्रेत्यर्थः । अत्रान्वित इति। तत्नैवाभिधानाङ्गीकाराद्।

तं प्रत्यवोधकस्य चिङ्कुपदस्य दुष्टता न स्यादित्याह-एवमादी- ति-एवमादिपदमिति शेष: । अपररित्याज्यं काव्ये इति शष: ।

पञ्चमोल्लास: । २८७

यदि च वाच्यवाचकत्वव्यतिरेकेण व्यङ्व्यञ्ञक- भावो नाभ्युपेयते, तदाऽसाघुत्वादीनां नित्यदोषत्वं कष्टत्वादीनामनित्यदाषित्वमिति विभागकरणमनुप- पन्नं स्थात्। न चानुपपत्रम्, सर्वस्थैव विभक्ततया प्र- तिभासात, वाच्यवाचकभावव्यतिरेकेण व्यङ्गय- व्यस्जकताश्रयणे तु व्यङ्गयस्य बहुविधत्वात् क्चि- देव कस्यचिदेवीचित्येनोपपद्यत एव विभागव्य- वस्था। दवय गतं सम्प्रतिशोचनीयतां समागमप्रार्थनया कपालिन:। इत्यादौ पिनाक्यादिपद वैलक्षण्येन किमिति क- पाल्यादिपदानां काव्यानुगुणत्वम्।- यदि चेति। असाधुत्वं-च्याकरणव्युत्पत्तिविरहः। कष्टत्वं-श्रु- तिकटुता। अनित्यत्वं-रसविशेषापकर्षत्वम्। अयम्भावः-वाच्य- चाचकभावातिरेकी व्यङ्गयव्यञ्ञकभाव इत्यवश्यं काव्यज्ञट- ष्टथाऽपि स्वीकर्तव्यम्। अन्यथा कष्टत्वादयोऽनित्यदोषा: अ- साधुत्वादयो नित्यदोषा इति विभागो न स्यात्। दुष्टत्वस्य वाऽपसङ्गात्। अयमर्थ :- असाधुत्वज्ञानस्य यथा वाक्यार्थज्ञा- नविघटकत्वात तत्सच्वे कवचिदपि न चमत्कारः। सर्वेत्र चम- त्कारस्य वाक्यार्थज्ञानाधीनत्वात्। तद्वच्कुतिकटुत्वादेरपि व्य- ज्ञनाऽनङ्रीकारे वाक्यार्थज्ञानविघटकत्वेनैव दोपत्वं वाच्यम्। तदविघटकत्वेऽदोषतापत्तेस्तथा चात्रापि नित्यदोषता स्यादिति। व्यञ्जनाऽभ्युपगमे तु व्यअ्नीयस्य बहुविधत्वेन रौद्रादिव्यद्धचे- Sनुकूळत्व शृद्धारादौ तु दुष्टत्वमिति युज्यते विभागव्यवस्था। एंवं पर्यायेषु मध्ये कस्पचित्काव्यानुगुणत्वमित्यपि व्यवस्था

२८८ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

न. स्यात, वाच्यार्थस्याविशेषात्। द्यते चासौ यथेत्याह- द्वयमित्यादि। दवयं गत सम्प्रति शोचनीयता समागमपार्थनया कपालिन:। कला च सा कान्तिमती कलावत- सत्वमस्य लोकस्य च नेत्रकौमुदी।। कुमारसम्भवे कपटबटो: पार्वतीं शिवनिन्दापरेयमुक्तिः। अयमर्थ :- हे पार्वति एतावत्कालमयोग्यसङ्गात्कलावतश्चन्द्रस्य कान्तिमती कलैव शोचनीयाऽडसीद । सम्मति सा च कपा- लिन: समागमप्रार्थनया अस्य लोकस्य नेत्रकामुदी त्वं चेति दवयं शोचनीयताङ्गतमिति। अन् कपालिपदेनाशुचिर्वीभत्सकपालधा- रणया स्पर्शे दर्शनेऽप्ययोग्यतया सर्वथा हेयत्वं व्यज्यते । क- पालिस्थाने पिनाकिपदपयोगे, तु कंपालिपिनाकिपदयोरभिधे- योपस्थापनाऽविशेषेऽपि पिनाकवत्तया वीरावगतेनिन्दा न स्यात्। न च कपालसम्वन्धवोधकत्वमेव विशेष:। व्यजनाऽनभ्यु- पगमे तार्वन्मात्रविशेषस्यापयोजकत्वात्। अन्यथा कपालसम्व- न्धबोधस्येव पिनाकसम्बन्धे बोधस्यापि विशेषतया कथ न तस्प काव्यानुगुणत्वं स्यादिति सुधाभि्ध्येयस्। अपि च वाच्योऽर्थः सर्वान् प्रतिपतृन् प्रति एक रूप एवेति नियतोऽसौ, न हि 'गतोऽस्तमर्कः'-इत्या दौ वाच्योऽर्थः कवचिदन्यथा भवति, प्रतथिमानस्तु त.

भजते, तथा च 'गतोऽस्तमर्कः'-इत्यतः सपत्नं प्रत्य चस्कन्दनावसर इति, अभिसरणसुपक्रस्यतामिति; प्राप्तपायस्ने प्रेयानिति, कर्भकरणान्निवर्तामहे इति,

पश्चमोल्लास:। २८९

सानध्यो विधिरुपक्रम्यतामिति, दूरं मा गा इति, सुर भयो गृहं प्रवेशयन्तामिति, सन्तापोडधुना नं. भव- तीति, विक्रेयवस्तूनि : संहियन्तामिति, नागतोऽय्या- पि प्रेयानित्यादिरनवधिर्व्र्यङ्गयोऽर्थः तत्र तत्र प्रति- भाति। अपि च वाच्योऽर्थइत्यादि।अयमाशयः-काव्येशा- से वा वाच्यव्यङ्योः प्रतिपत्तिहेतुव्यापारभेदनिबन्धनो भेदो- डवश्यं स्वीकर्तव्य: वैधर्म्यदर्शनात्। वाच्यो हर्थ: सर्वैरेक- एव, मतीयते, इति नियतः। व्यड््वस्तु वक्तृमकरणांदिवशाः दनियतः । तथा हि-गतीऽस्तमर्क इति वाक्ये राङः सेना- पतीन्प्रति शत्रूणां हठेनावमईनावसर इति, दूतीनामभिसारिका: प्रति अभिसरणमुंक्रम्यतामिति, सरुया:, वासकसज्जां, पति प्राप्तमायस्ते प्रेयानिति,कर्मकरस्य संह कर्म कुर्वतः प्रति कर्मकरणान्निवर्त्तामहे इति भृत्यस्य धार्मिकं पति सान्ध्यो विधिरुपक्रम्यतामिति, आप्तस्य कार्यवशेन वहिर्गच्छतः प्रति दूरं मा गा इति, गृहिणो गोपालकं प्रति सुरभयो गृहं प्रवेशयन्तामिति, दिवसेऽतिसन्तप्रस्य वन्धून्मति सन्तापोऽधुना न भवतीति, आपणिकानां, मृत्यान्प्ति, विक्रेयवस्तूनि संहि- यन्तामिति, नायकागमनपस्तावे, भीषितभर्तृकायास्तत्कथकं प्रति नागतोऽय पेयानिति एकस्यैव वा वक्तुबहून्प्रति तत्तत्म- करणवशादेवमादिरनवधिव्यड्मोरडर्यः पकाशते। वाच्यस्तु सर्वा- न्मसविशिष्ट एव । नतु नैतद्वाच्यवैंधम्ये, नानाथेसैन्घवादिपदे .नानाथोवगति- दर्शनादिति चेन्न। एकवाक्यवर्त्तिनस्तस्य्राऽ्प्ययैक्यनियमात। यदग्रे वक्ष्यति-लक्षणीयार्षस्य नानात्वेऽप्पनेकार्थपदा- ३७

२९० सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

भिधेयवन्नियतत्वमेवं इनि। तथापि यत्र लवणाद्यंधिका रिणः पति सकलस्वामिन: सैन्धवमानयेति पदप्रयोगसवा नियनत्वं दुर्वारमिति चेत्। न। तात्पर्याज्ञानाद। न हत्रःसवे र्वाच्यैः समं.सर्वव्यङयानां भेदः पतिपादते किन्तु गतोऽस्तमर्क- इत्यस्य वाच्यव्यङ्गययोः । तथा च तद्वाच्यस्य नियतत्वं, तदर्ष- पुरस्कारेणैव सर्वेपां व्यङ्गयस्थापि मतीतेः।' किश्च नानार्थस्थले नानाप्रकरणसेन्दरावे नानाथबोधनमपि यथाऽनुशासनमेव, न तु व्यङ्गचे तथा नियमः। अत एवोक्तंम्- अनवधिर्व्यङ्गयोऽर्थ.इति वाग्देवतवतारैरिति सुधीभिः सूक्ष्मदंशा Sवधांतव्यम् ।. तदयं नियतत्वानियंतत्व रूपविरुद्धधरप संसर्गोऽभिहित: f .: r 2. वांच्यव्यङगययोः (निःशेषेत्यांदौ निषेधविध्यात्मना, मात्सर्थमुत्सार्य विचार्य कार्य- -मार्या: समर्यादमुदाहरन्तु। सेव्या:नितम्बा: किसु भूधराणा- '

इत्यादौ संशय-शान्तशृङ्गार्थन्यतरंगतनिश्चय रुपेण; कथमवनिप! दर्पोयत्निशातासिधारा। दुलनगलितमूयी विद्विषां स्वीकृता श्रीः। नतु' तव निहतारेरव्यसौ किन नीता

इत्यादौ निन्दास्तुतिवपुषा स्वरूपस्य; (पूर्वपश्चाद्धावेन प्रतपृते:) कालस्य, (शब्दाश्रय- त्वेन, शब्दतदेकदेशतदर्थवर्णसङ्घटनाश्रयत्वेन च) आ्रश्रपस्य, (शब्दानुशासनज्ञानेन, पकरणादिसहाथ-

पञ्चमोंलास:। २९१

प्रंतिभानर्मल्यसाहितेनं तेन चावगंम इति) निमित्तस्य, (-बोद्धृमात्रविदग्घव्यपदेशयोः प्रतीतिमात्रचमत्कृ- त्योश्च: करणात). कार्यस्य, (गतोऽस्तमर्कः इत्यादौ प्रदर्शितनपेन) सङङ्गयाया:, कस्स व ण होइ रोसो दठ्ठूण पिआइ सव्वणंअहरं। सभमरपडमग्घाइणि वारिअवामे सहसु एण्हिं ॥१३५।। इत्यादौ सखीतत्कान्ताद्रिगतत्वेन, विषय्स्य च मर्देड़पि, यद्येकत्वम्, तत् कचिदृपि (नीलिंपीतादौ) भ,दो.न. स्थात। उक्र्ंहि 'अयमेव हि भेदो भेदहेतुर्वा यद्विरुद्धध- माध्यास: कारण भेदिश्ञ'इति।'

योरित्यादि। निषेधविध्यात्मना-निश्चयेन, निन्दास्तुति- वपुषा, वाच्यव्यङ्गययो: स्वरुपस्य भेदे कालादेश, भेदेऽि यद्येकत्वमिति दूरेणान्वय:्ष। अयमाशय :- एवं विलक्षणस्वरूपका- लादिभेदोऽपि भेदको द्रष्टव्यः ।. वैधर्म्यसश्वेडपि यद्यभेद: स्या- चदा नीलाऽनीलादेरपि न कचिद्द्रदेः स्यान 5. वैधर्म्यस्याविशे- षात्। यदुक्तम्-'अयमेव भेदो भेदहेतुर्वा यद्विरुद्धधर्मा- ध्यास: कारणभदश्ञ'इति। भेदोऽन्योन्याभाव:। विरुद्धधर्म- स्थाध्यासो ज्ञानम्। इदं च ज्ञानवरधम्पस्यान्योन्याभांवत्ववादि- मतेनोक्तम्। कारणभेदो भेदहेतुरन्योन्याभावज्ञापक इति मता- न्तरम्। क्रमेण योजना, 'मेदो भेदहेतुर्ना ' यद्विरुद्धघर्माध्यासः कारणभेदश्च' इति। तथा च विरुद्धधर्माध्यासो भेद: कारण- भेदो भेदहेतुरित्युभयस्थाऽप्यंत्र सच्वाह्ृत्यन्तरान्रेद आंवश्यक:। सुपसिद्धश्व तत्र तत्र स्वरूपादर्भेद:1 तत्र निःशेषेत्यादौ

२९२ सुधासागरसाहिते काव्यप्रकाशे।

मात्सर्थमुत्सार्येत्यादौ च: स्वरूपभैदः। प्रथमे हि ्वाच्यो निषेधरूप:, व्यङ्गयस्तु विधिरुप:। द्वितीये वाच्यः संशायरूप: व्यङ्ग्स्तु शान्ते शृङ्गाशिण वा वक्तरि तदुचितैककोटिनिशेष रूप: । तृतीये वाच्यो निन्दारूपः प्रतीयमार्नस्तु स्तुतिरूप:। कालमेदस्तु सर्वत्र। पूर्वे हि वाच्यः प्रतीयते पश्ात्तुव्यद्रय इति। वाच्यस्य शब्दमात्नमाश्रया। प्रतीयमानस्य तु पदशब्दैकदेशी- भूतकाकादितदर्थवर्णसङ्गटना: इत्याश्रयभेदः। वाच्यस्प व्या- करणकोशीदिमात्रेणावगमः। अतीयमानस्य तु श्रतिभानैर्मल्पे- नाऽप्यधिकेनेति ज्ञापकभेदः । वाच्येन व्युत्पन्नमात्रस्प प्रतीति मात्रम्। अन्येन तु विदर्ग्धपदंवाच्यस्य सहृदयस्य चर्मत्कृतिरिति कार्यभेद: । गतोऽस्तमर्क इत्यादौ दर्शितनयेन वाच्य एक भतीयमानस्तु नानेति संङ्ग्योभेद।। कस्स वेत्यादि।मोष्यागते मियाया: उपपतिदष्टाष रंश्रणं वीक्ष्य, विमनायमाने गृहपतौ विदग्धसंखी समाधत्े। " कस्य वा न भंवति रोषो दष्टरा मियायाः सत्रगमंधरंम्। संभ्रमरपद्माघ्रायिणि! वारितवामे सहस्वेदानीम् ॥ इति संस्कृतम् ॥ वारितकर्मणि वामा-विरुद्धाचारिणी।

मन्यत् । अत्र वाच्यार्थस्य, सम्बोध्यां सखी विषय:। तत्र हि वाच्योऽर्थः श्रोत्या: व्यवतिष्ठते। प्रतीयमानस्य तु भ्रमरेणास्या अधरः खण्डितो न तूपपतिनेति तत्कान्तः। आदिपदात् 'ममेबं वैदग्ध्यम्' इत्यस्य प्रतिवेशिनी। इदं-मया समाहितं पुनरेवं त्वया न विधेयमितया उपपतिः। भ्रमरेणास्या अघरःखण्डितो ने तु

पश्चमोल्लास: । २९३

भ्त्रेति स्वयेर्ष्या न कार्येत्यस्य सपतनी। सरलतरेयं न किश्चित् भपञ्चं जानतीति-इत्यस्य साध्वी। नान्यथा- शङ्कनीया इत्यस्य वश्रूः।अनया बिना त्वत्पतिन-जीवतीति विदितमेव तदस्मत्स मन्विते भेदोन विधेय इत्यस्योपपतिकान्ता विषय इति विषय- भेद:1.एवं स्वरूपादिभेदादवश्यमङ्गकर्त्तव्पो वाच्यव्यङ्गययोर्भेदः। :- वाचकानामर्थापेक्षा,्यञ्जकानां तु.न तद्पेक्षत्व मितिःन वाचकत्वमेव, वयञ्जकत्वम्। किश्च वाणरककुः डंग्वित्यांदौ प्रतीयमानमर्थमभिव्यज्य वाच्यं स्वरूपे एव यत्रविश्राम्पति, तत् गुणीभृतव्यङ्गघडतात्पर्थ- भृतोऽप्यर्थः 'स्वशव्दानभिधेयः प्रतीतिपथमवतरन् कस्य, व्यापारस्थ विषयंताम् अवलम्बंताम् इति। न.केवले वाच्यव्यङ्गययोरेव वैधम्ये किन्तु वाचकव्पअ्क- योरपीत्याह-वाचकाना मित्यारदि। अयमाशय :- वाचकव्यक्षः

पेक्षा। सङ्केतिते एवार्थेऽभिधा पवचते ।न त्वेर्व व्यञ्रकः । अन्यत्रापि व्यर्अ्ञनया: मत्ययजेननात् 1. अयमर्थ :- गृहीतसङ्केतं सन्तमेवार्थ वाचका. वोधयन्तीति तेषां सङ्केतितार्थापेक्षा। अस- देव पावनत्वादिकं तटे बोधयनतीति व्यञ्जकानां तदनपेक्षेति। उक्तं मतदवयं, सिंहांवलोक्वनन्यायेन पुनराक्षिपति-किश्च-वाणी रेत्यादि। प्रतयमानं-व्यड्गयं, वाच्यमङ्गावसादरूपम्।-विश्रा- म्यति-व्यङ्गयमनपेक्ष्पैव विमलम्भं पोषयति। गुणीभूतच्यङ्गच्ने- असुन्दराख्ये। अर्थो-व्यङ्गयः सङ्केतभङ्गश्चमत्कारामत्यासन्नत-

दि। स्व्रपदेन व्यङ्रयाभिधानं तस्य शब्दस्तद्वोघक्रः । भरमाण-

२९४ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशं।

सुत्थापयति-प्रतीतिपथमिति। परतीतिरेव तत्र ममाणमिस्य- थेः ॥. अयमाशयः-यदुक्तं तात्पर्यविषये: शब्दः पमाणमिति। सदितोऽप्यनुपंपन्नम् । यतो व्यंङ्गयस्य वाच्यताऽभ्युपगमेपि नानार्थन्यायेन तात्पर्यादेव नियमो, वाच्या, अत्यथा सर्वत्र:व्य ङ्यप्रतीतिमसद्गात। तथा, च यत्र वाणीरकुंडंग्वित्यादौ:व्पं द्रथप्तीतावपि वाच्य एव चारुत्वविश्रामंस्तत्र तात्पर्यविषयोव्य- ङ्गयोऽर्थः कथं प्रतीयेत। यत्परः शब्द, इत्युक्तमते, तु सतसंम्। पतेन तांत्पर्यमेव व्यङ्र्यपतीतौ व्यापार .. इत्यपि, निरस्तम। तस्मात्तात्पर्यसभिधा, वा, न प्रतीयमानेडर्ये व्यापार:। ननु 'रामोऽस्मि सर्वे सहे'-इति, 'रामेण प्रिय- जीविनेन तु कृतं प्रेमण: पिये ! नोचितम्'-इति, 'रा मोडसौ सुवनेषु, विक्रमंगुणैः प्राप्तः, प्रसिद्धि, पराम्'- इत्यादौ,लक्षणीयोऽप्यर्थो नानातेवं भजते, विशेषव्यप- देशहेतुश्च भवति, तद्वगमश्च. शब्दार्थायत्तः, प्रकर- णादिसव्यपेक्षश्चेति कोऽयं नूतनः प्रतीयमानो नाम। उच्यते-लक्षणीयस्थार्थस्य नानात्वेपि अनेकार्थ शब्दाभिधेयवन्नियतत्वमेव, ने खलं मुख्येनार्थेनानिय- तसम्बन्धो लक्षयितुं शक्यते, प्रतीयमानस्तु ,प्रकर- णादिविशेषवशेन, नियतसम्बन्ध:, अनियंतसम्बन्ध:, सम्बडसम्बन्धश्च घोत्यते। नच; अत्ता एत्थ.णिमजइ. एस्थ अहं.दिअहए पलाऐहि।. मा पहिअ ! रत्तिअन्धअ! सेजाए मह शिमज्हिसि॥१३६॥

पञ्ञमोल्लास: । २९५

इंत्यादो विर्वक्षितान्यपरवाच्ये धवनी मुख्यार्थ- बाधः! सत्कथमंत्र लक्षणा, लक्षणायामपि व्यअ्ञनमच- उयमाश्रयितव्यमिति प्रतिंपादितम्। यथा चं समयसत्यपेक्षा अभिधा, तधा मुरुयार्ध- बाधादितयसमयविशेपसव्यपेक्षा लक्षणा, अत एवा- भिघापुच्छभृता सेस्याहु:।

दिविशेपव्यपदेशविपयत्वम्, शब्दार्थाधीनत्वम्, मकरणादि- सव्यपेक्षत्वम् इति धर्मा दश्यन्ते, ते च लक्ष्येष्पीति व्यक्या लक्ष्या एवेत्यत आह-रोमोऽस्मीत्यादि। रामोऽस्मीत्यत्र सर्वत्र- दुःखभाजनत्व्रेन रामेणेत्यत्र खरदृपणादिहन्तृत्वन। यत्तूक्तं सारबोधिनीकारैः-सर्वगुणाढ्यत्वेनेति, तन्र रमणीयम्। दुषटमारकत्वसृचनस्यैव प्रकृतकाव्यानुगुणत्वात्। तथा चैत्रं पतीतेर्नानात्वित्यर्थः। विशेषव्यपदेशा :- अर्थान्तरमङक्रमित- वाच्यादयों लक्षणीयाः हेतुस्तद्विपयः। तस्य लक्ष्यस्यावगमो लक्षणया शब्देन मतिपादत्वाच्छद्वायत्तः । मुख्यार्यवाधज्ञाने सु-

ग्राइकत्वरेन तस्पापेक्षणीयेत्वात्1 तात्पर्यानुपपत्तेरेव लक्षणावी- जत्वाद्। तस्माल्लक्ष्ये वैधर्म्यानाश्रयत्वेन लक्ष्यतो न भद इत्याह- कोऽयमित्यादि। प्रतीयमानोनव्यङ्गय इत्यर्थः । व्याख्यातं च, प्रदीपकारै :- नन्वस्तु लक्षणा, न हि वाच्यवलक्ष्योडपि व्यवस्थितः, विशेषव्यपदेशहेतुर्वा। यतो रामोऽस्मि सर्व सहे' इत्यत्र रामपदेन.सर्वदुःखभाजनत्वम्।. प्रत्याख्यानरुवे: कृतं समुचितं क्रूरेण ते रक्षसा -सोढंतच्च तथा त्वया कुलजनी धते यथोैः शिस:।

१९६ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

व्यर्थ सम्पति बिभ्रता धनुरिदं त्वद्यांपदा, साक्षिण रामेण पियजीवितेन तु कृतं पेम्थः मिये नोचिनम्।, इत्यत्र कातरत्वम्। 'रामोडसौ सुवनेषु विक्रमगुणैः इत्यत्र खरदूषणादिहन्तृत्वं च लक्ष्यते 1, अतो रामपदस्य- लक्ष्प एवानेको भवति, अर्थान्तरसड्कमितवास्यादिविशेषव्यपदेशहे- तुश्च भवति, एवमन्यत्रापि स्याद। तदुक्तं 'भाक्तमार्गस्तदन्य' इति। लक्षणीयविशेषावग्रमश्च पकरणादिसापेक्षेण शक्पार्थो न स्यादतो नास्त्यतिरिक्त: पंतीयमानो, नामेति। · सिद्धान्तयति-उच्यत इति।- सम्बन्ध इति।, सम्बः न्धपरम्पराश्रयत्वेन, पतीतिपरम्पराविषयइसर्थः। कथं च मुख्यार्थवारधं विना लक्षणेत्याह-अत्ा एत्थेत्यादि। न च. सुख्यार्थवाध इति सम्बन्धा। पराकृंतमिदं व्यीख्यावं तृत्ीयोल्लासे। अयमाशय :- लक्षणीयस्य नानात्वेऽपि, हि नानार्थसैन्धवादिपदाभिधेयस्येव,, नियतत्वमेव।" न खल्वनि- यतसम्बन्धो मुख्येनार्थेन, लक्षपितुं शक्यतै।, परतीयमानस्तु पकणादिवशेन नियतसम्वन्धोऽनियतसम्बन्धः सम्बद्धसम्बन्ध- श्रेति तत्स्वरूपं सोदाहरणमग्रे मदर्शिष्यते। किश्व अत्ता एत्थ णिमज्जइ एत्थ अहं दिअहए पलोएहि इत्यादौ विः वक्षितान्यपरवाच्पे कर्थं लक्षणा-सुख्यार्थवाघाभावात्.।

ति। नन्वस्तु निरुढलक्षणांवतसर्वत्रतदनपेक्षेत्यत, आह- यथा चेत्यादि। अयंमाशयः-ननु तत्रांपि तात्पर्या- धीनान्वयानुपपत्तिः,छत्रिणो यान्तीत्यत्रेवेति चेत्. । न। लक्षणायां प्रयोजननियमात्तस्य च व्यापारान्तरागस्यत्वात् तदर्थ व्यञ्जनास्वीकांरे: किम्पथमयाऽपि लक्षणया। अथ निरूदलक्ष-

पश्चमोल्लास:। २९७

णायामित्रान्यत्राप्यस्तु प्रयोजनानपक्षेति चेनन। यथा हि सङ्के- तग्रहसापेक्षाभिता नथा सुख्यार्थबाघतद्योगरूढिमयोजनान्य- तरस्य मुख्यार्थसङ्केतग्रहस्य च सापेक्षा लक्षणा, तत्कर्थ रूढेः पयोजनस्य वाऽभावे भवेत्। यतः सङ्गेतग्रहसापेक्षा- इत पवाभिधापुच्छभृता सेत्याहुरिति। किश्च व्यञ्ञकवाक्यस्य वाक्यान्तराह्वैलक्षण्यं प्रतीयते तत्राभिधादितोरऽर्थपस्थितौ यावती सामग्री तावती न व्यङ् ग्योपस्थिताचिति स्थिते: सहकारिविशेषे कल्पनीयेऽभिधाया एव तत्कल्प्यते चेत्तदा स्वभावभङ्ग इसगत्या वृत्त्यन्तरं कलप्यते, अन्यथा सुख्यार्थबाधादिसहकारेणाभिघयैव लक्ष्यार्थोपस्थिति- सम्भवे लक्षणाऽपि वृत्यन्तर न सिध्येद् । अत्र जघरामन्यायपञ्चानना :- समयापेक्षत्वरूपादभि- घावैधर्म्यादभिघाभेदो लक्षणायास्तथा सुख्यार्थवाधादिनिरपेक्ष- त्वरूपलक्षणावैधर्म्याल्लक्षणभिदो व्यञ्ञनाया, अन्यथा मुख्या- र्थबाधादिसापेक्षयाSभिधया लक्ष्यार्थोपस्थितिसम्भवे लक्षणाSपि वृच्यन्तरं न स्थाद्। न च तन्निरपेक्षत्वं व्यञ्जनाया असिद्धम्, 'गच्छ गच्छसि' इत्यादौ तददर्शनाद्। तदाहुः-'मुख्यार्थान्वया-

अन्राहु :- किमिदं लक्षणाया बीजत्वम्। न तावज्जनकत्वम, तीरादौ शक्यनीरादिमम्बन्धस्य तदजन्यत्वात्। नापि ज्ञापक- त्वम्, विनाऽप्यनुपपत्तिज्ञानं, तीरनीरादिसम्बन्धस्य चक्षुरा- दिना ग्रहात् । नापि नियमतस्तत्तात्पर्यग्राहकत्वम्, तद्ग्रहाद्। अथ लक्षणा- जन्गशाब्दवोधजनकत्वन्तदिति चेन्। न । सुर्यार्थवाधबुद्धि- रूपस्य तस्य सति लक्ष्यतात्पर्ये सुख्यार्थवोधविघटकत्वेन ३८

२९८ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

जनितान्वयवोधत्ववारकतया प्रयोजकत्व एव विश्रामात।

तद्वाजं वाच्यम्, तरहिं तात्पर्यानुपपत्तिरेव बीजमस्तु सा चेहाप्यस्ति। अथ तात्पर्यानुपपत्तिरनुपपद्यमानं तात्पर्यम्, तज्ज्ञानं च लक्ष्यार्थ बोध एव जनकें न तु व्यङ्गथार्थबोधे कुतः तात्पर्याविषयस्यापि सहृदये स्फुरणात् इति चेन। लक्ष्यार्थबोधेऽपि सर्वत्र तत्पदस्प नानार्थोपस्थितिकाली नैकतरार्थबोधे एव तस्य जनकत्वाद्, तच्चे- दमिहापि, कथमन्यथा 'गङ्गायां घोष' इसादौ शैत्यपावनत्वादिक- मेच प्रतीयते न तु केशवालुकादिमच्वरमिति नियमः। एतेन नाना- रथपदाभिधेयार्थविशेषपत्यये प्रकरणादीनामननुगमेन सहकारि- त्वानुपपत्तेस्तात्पर्यग्राहकत्वेनानुगमे तु तात्पर्यग्रहस्येव सहकारि- त्वौचिच्यात्। स्यादेतद्। 'गङ्गायां घोषः' इसादौ लक्षणायाः प्रयोजनं शैत्यपावनत्वादिपतीतिव्पञ्जनयैव न तु लक्षणया, पयोजनाभावात। लक्षणायाः प्रयोजनवच्वनियमादिति चेत्। न। लक्ष्यपतीतेरेव प्रंयोजनत्वात्। लक्षणा हि मयोजनेन निय- ता न तुल्यप्रतीत्यतिरिक्तमयोजनेन गौरवादपयोजकत्वाच्च। अथ तथाऽप्याश्रयभेदान्वेदः। लक्षणा हि पददृत्तिरियं तु

असिद्धेः। तदेकदेशादयो हर्थविशेषतात्पर्यका न तु तत्म- तिपादका इति। अत्रोच्यते -- इदं पदमेतदर्थस्य न वाचकं न वा अक्षणिकं किन्तु व्यअ्जकमिति पामाणिकव्यवहारादेव व्यअनासिद्धिः। अन्यथा एकयाऽभिघयैवार्थसिद्धौ लक्षणाऽपि चिलीयेत। कियतामेव 'परयोजनान्तराद्यनियतानां लक्षणा- संज्ञा। अन्येषां व्यञ्ञनासंज्ञा। अस्तु पयोजनवती लक्षणा

पश्चमोल्लास:। २९९

लक्ष्यपतीत्यतिरिक्तमयोजनवत्येवाुष्टा, अन्यथा लक्ष्यपतीतेः परयोजनस्प सर्वत्र सम्भवाद्दुष्टलक्षणोच्छिद्येद्। अपि च व्युत्पन्नाय लक्षणाजन्यवोधे मुख्यार्थवाधािज्ञानं भयोजकम्। किश्च शक्तिलक्षणे ज्ञाते प्रयोजिके, व्य- अना तु स्वरूपसती वत्क्राद्यौचित्यज्ञानसहकारान्नातिम- सङ्ग:। न चैवमलं व्यञ्ञजनया, कमलादिपदात् कदाडप्यसौर- भादव्यक्ते:। माधुर्यादिघटनातश्चौजःप्रभृतेः सत्यप्यौचित्येऽ- व्यक्तेः। अन्यथा पतिकूलवर्णादेरदोपत्वापातात्। न च सम्व- न्वज्ञानाभावे कर्थ सम्वन्धान्तरस्मृतिस्ततः स्मृत्यभावे च कथं तच्छाब्दवोध इति वाच्यम्। व्यञ्जनास्थले एवमस्वीकारात्। मकारात्मकारान्तरेणोपस्थितार्थेष्वेव व्यञ्ञनायाः शाब्दवोधनि- यामकत्वादियपि क्रमः। शक्यसम्वन्धो लक्षणा, वोध्यसम्बन्धो व्यञ्जना। न चेयमेव लक्षणा, अपभ्रंशानामपि साधुत्वापत्तेः । न चारया: शब्दवोधपयोजकत्वकल्पने गौरवम्। एतज्ज्ञानस्य स्मृतिजनकत्वसंसर्गीभूय भयोजकानामन्यतमत्वेनानतुगमेऽप्य- दोषात्। अस्तु वा साघुशब्दमात्रनिवोधकत्वविशेषः शक्ति:, ताहृशबोधकत्वविशेषप्रकारकेच्छातो लघुत्वात्। वोधकत्ववि- शेषो लक्षणा। भ्रमकल्पने गौरवात, तत्तदर्थशान्दबोधे तत्तद- थशाब्द्रवोधकत्वज्ञानत्वेन प्रयोजकत्वे लाघवाच्च। इत्थं च वा- च्यलक्ष्यादिरूपार्थानां रचनादीनां च व्यञ्ञकत्वं सूपपादम्। अर्थादीनां न व्यअ्कत्वं किन्तु पदस्यैवेति त्वयुक्तम। तत्तद- ्ादिमतीत्युत्तरमेव व्यड्घमतीतेः, पुनः पदावत्तौ गौरवाद, व्यञ्जनाया लक्षणान्यथासिद्धिपसङ्गाच्चेति मादशामभिनवः प-

दब्नानादिकसुपस्थाध्यापि विशिष्टार्थवोधकतादृशबोधकत्वं व्य-

३०० सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

सना न तु तज्ज्ञानमपि शाब्दहेतुरिसपि क्रंप इति वदन्ति। न च लक्षणात्मकमेव ध्वननम्, तदनुगमेन तस्य दर्शनात्, न च तद्नुगतमेव, अभिधावलम्बनेनापि तस्य भावात; न चोभयानुसार्येव, अवाचकवर्णातु- सारेणापि तस्य दष्टे, न च शव्दानुसार्येव, अशब्दा. तमकनेत्रत्रिभागावलोकनादिगतत्वेनापि तस्य प्रसिद्धे- रिति अभिधातात्पर्यलक्षणात्मकव्यापारत्रयातिवर्ती ध्वननादिपर्यायो व्यापारोऽनपह्नवनीय एव। तत्र 'अत्ता एत्थ'-इत्यादौ नियतसम्बन्धः, 'कस्स व ण होइ रोसो' इत्यादौ अनियतसम्बन्घः, विपरीअरए लच्छी बम्ह दट्दूण णाहिकमलद्ठं। हरिणो दाहिणणअणं रसाउला झत्ति ढक्केइ ।!१३७। इत्यादौ सम्बद्धसम्बन्धः, अत्र हि हरिपदेनद- क्षिनयनस्यासूर्यात्मकता व्यज्यते, तन्निमीलनेन सूर्या- स्तमयः, तेन पद्मस्थ सङ्कोचा, नतो ब्रह्मण: स्थगनम्, तत्र सति गोप्घाङ्गस्यादर्शनेन अनिर्येन्त्रणं निधुवन- विलसितमिति। - अथ लक्षणाव्यअ्जकयोर्भेंदमाह-न चेत्यादि। अययाशय :- न लक्षणाव्यक्ञनयोर्भेद:, लक्षणासुंपजीव्य तद्दर्शनात्। नापि लक्षणातुगतमेव ध्वननमिति ध्वनेस्तल्लक्षणमिति वाच्यम्, अभिधोपजोवनेनापि भावात्। न च लक्षणाभिघोभयानुसार्येच, वर्णमात्रानुसारेणापि हि दृश्यते रसादिव्यञ्जना। न च वर्ण- मात्रेऽभिधा लक्षणा वा । नापि शब्दानुसार्येव, विकसन्नर्त- कीनेत्रत्रिभागावलो क्ना दिग तत्वरेनापि मसिद्धेः । इद त्ववधेयम्। अनया कटाक्षेणाभिलाषो व्यक्षित इति सर्वसाधारणप्रसिद्धे:

पश्चमोल्लास:। २०१

कटाक्षादेरभिलाषोपस्थापकत्वं व्यञ्ञनयैव परन्तु तन्न शब्द- सम्बन्धासम्भवे मानसो बोध इति। तस्मादभिधालक्षणातात्पर्य- चिलक्षणस्तुरीयो ध्वननव्यञ्जनद्योतनप्रकाशनादिपर्यायो व्या- पारोऽनपहवनीय एव। तत्र 'अत्ता एत्थ णिमज्जइ' इत्यादौ व्यड्चार्थो नियतसम्बन्धः।'कस्स व ण होइ रोमो' इत्यादाव- नियतसम्बन्धः। नियतसम्बन्धत्वं च वाच्यव्यङ्पतीत्यो। रेकविषयात्मकत्वम्। पथमे तस्य भावः, पथिकरुपैकविषयत्वाद्। द्वितीये तु तदभावः, सखीतत्कान्तादिविषयभेदात इति कोचित्। तन्न सम्यगाभाति। लक्ष्यस्य नियतसम्बन्धत्वमेव, व्यङ्गयस्य तथात्वमन्यथात्वं वेति पूर्वमतिपाद्वितस्य हीदमुदाहरणमिति लक्ष्पसाधारणं नियतमम्वन्धत्वं वाच्यम्, न चोक्तं तथा भवति। अन्ये तु पथमे सर्वेषामेव सत्यमृतीतिः, द्वितीये तु का- नतस्यव सत्यतयाऽन्येषां त्वसत्यतयेति नियतानियतसम्बन्धत्व मित्याहुः। तदपि न मनोरमम्। यतः एवं वाच्यमतीतेरेव सत्यत्वासत्यत्वपतीतिविषयत्वरूपं वैलक्षण्यमात्रमुच्यते न तु व्यडपतीतेः । तस्मान्नियतसम्बन्धत्वं तेन वाक्येन सह ज्ञाप्य- त्वरूपसम्बन्धनियम इति युक्तमुत्पश्यामः । सम्बन्सम्बन्दधो यधा-विपरी्यादि। गाथा छन्दः। विपरीतरते लक्ष्मीर्व्रह्माणं दृद्टा नाभिकमलस्थम्। हरेदेक्षिणनयनं रसाकुला झटिति छादयति॥ इति संस्कृतम्। स्पष्टम्। अत्र हरिपदेन दक्षिणनयनस्य सूर्यात्मकत्वं तन्निमीलनेन सूर्यास्तसमयस्तेन पद्मसङ्कोचस्ततो ब्रह्मणस्स्थगनं तस्मिन्सति गोपनीयस्याङ्ग्यादर्शनेनानिर्यन्त्रणं निधुवनविलसितमिति सम्वन्द्धसम्वन्धानि द्योत्यन्ते।

३०२ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

'अखण्डवुद्धिनिर्यग्राह्यो वाक्यार्थ एव वाच्या वाक्यमेव च वाचकम्'-इति येऽप्याहुः, तैरप्पविद्या- पद्पतितैः पदपदार्थकल्पना कर्तव्यैवेति तत्पचेऽ व्यवश्यमुक्तोदाहरणादौ विध्यादिर्व्यङ्गय एव । वेदान्तिभिरषि दशाविशेषे व्यअ्ञनाउद्रीकार्यैवेत्याह-अख- ण्डबुद्धीत्यादि। - एकं वेदान्तनिष्णातास्तमखण्डं प्रपेदिरे ॥ इत्यादिदिशा 'सत्य ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' 'एकमेवाद्वि तीयं ब्रह्म' 'नेह नानास्ति किश्चन' इत्यादि श्रुतिजनितया- डखण्डवुद्धया निर्ग्राह्यः परव्रह्मात्मको वाक्यार्थ एव वा- च्योऽखण्डमेव वाक्यं वाचकमेतादृशबुद्धिनिमित्तम्। यदाहुव्यो- सपादा:। 'अनवयवमेव, वाक्यमनाद्यविद्योपदर्शितालीकपदव- णविभागमस्या निमित्तम्' इति। अस्या: बुद्धेः।केचित्तु अखण्ड- बुद्धिर्महावाक्यबुद्धिस्तया निर्ग्राहयो महावाक्यार्थः स एव वाच्य इत्याहु। तस्माव्यड्यो वाच्य एवेति पूर्वपक्षः। समाधत्ते-तैरपीति। अविद्यापदं-व्यवहारमार्गमाह, अन्यथा व्युन्पन्नाव्युत्पन्नव्यवद्दारो न स्यात्, तद्विशेषपदार्थोपस्थितिश्च न स्यात्। अविद्यापदे च तेषां भट्टनयस्तत्र व्यञ्जना स्थापितैवेत्युक्तोदाहरणादौ विध्या- दिर्व्य् एवेत्यर्थः । रविभट्टाचार्या अपि व्याचर्यु :- अखण्डेति। बुद्धेर- खण्डत्वं वाक्यार्थगोचरत्वम्। तथा चैकमेवाद्वितीयं ब्रह्मेत्यादि- श्रुतयो वाक्यार्थविधया ब्रह्म वोधयन्ति। तेन वाक्यार्थो ब्रह्मै- वार्थः । तत्पतिपादकत्वाद्वाक्यमेव वाचकमिति का वार्त्ता व्य- जजनाया इत्याक्षेपनिगर्वः। समाघते-तैरपीति। तत्तदशायां

पश्चमोल्ास: । ३०३

वाक्यमप्यलकिम्। अविद्यादशायां तु तैर्भट्टमतानुसािभिरुक्त- युक्त्या व्यश्चनमवश्यमङ्गीकार्यमित्यर्थ इति। गोविन्द महामहोपाध्यायैरपि व्यार्पातम्-वेदान्तिन

पुरस्कृत्य न सम्भवति, धर्मधर्मिावश्च पपश्चगोचरो वा स्पात्, ब्रह्मगोचरो वा। नाद:, मपश्चस्य वाघत्वाव। नान्यः। ब्रह्मणो धर्मशून्यत्वात्। अतः पदपदार्थविभागमन्तरेणैव ससं ज्ञानमि- त्यादिवाक्यमखण्डमेवाखण्डव्रह्मवाचकमित्यातिप्ठन्ते। अतस्त- नमतानुसारेण वाक्यप्रतीयमानेऽपि वाक्यस्य शक्तिरेवेत्यपि न वाच्यम्। यतो व्यवहारमार्गे तैरपि पदपदार्थकल्पनाSवश्यमङ्गी- कर्त्तव्या। व्यवहारे तेषां भट्टनयस्वीकारात। यदि च पदार्थ- कल्पनाऽविद्यादशायामपि नाङ्गीक्रियते, कुतस्तर्हि च्युच्पन्ना- व्युत्पन्नव्यवहार: ? वाक्यार्थ एव वाक्यस्य सङ्केतग्रहमाश्रिसेति

अविद्यामार्गतिरस्कारे च कथमखण्डयोरपि वाच्यवाचकभाव:, पारमार्थिक मेदाभावात। तस्मात्तन्मतेऽपि विध्यादिर्व्यड् एवेति। ननु वाच्यादसम्पध्दं तावन्न प्रतीयते, यतः कुत- श्चित् यस्य कस्पचिदर्थस्थ प्रतीते: प्रसङ्गात्; एवं च सम्बन्धात् व्यङ्गयव्यअ्ञकभावोऽपतिबन्वेऽवठयं न भ- वतीति व्याप्तत्वेन नियतधार्मनिष्ठत्वेन च त्रिरूपा- ह्िङ्गाल्िद्रिज्ञानमनुमानं यत तदूरूप:। पर्यवस्थति तथा हि- भम धम्मिअ! वीसडो सो सुणओ अज्ज मारिओ तेण। गोलाणईकच्छकुडंगवासिणा दरिअसीहेण॥ १३८ ॥ अन्न गृहे श्वनिवृत्त्या भ्रमणं विहितं गोदावरीतीरे

३०४ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

सिंहोपलब्धेरभ्रमणमनुमापयति, यत् यत् भीरुमम-

तीरे च सिंहोपलब्धिरिति व्यापकचिरुद्धोपलव्धि:। अन्नोच्यते-भीरूरपि गुरो: प्रभोर्ध निदेशेन, प्रिया- नुरागेण, अन्येन चैवम्भूतेन हेतुना सत्यपि भयकारणे भ्रमतीत्यनैकान्तिको हेतुः, शुनो बिभ्यदपि वीरत्वेन सिंहान्न विभेतीति विरुद्धोऽपि। गोदावरीतीरे सिंह- सद्भावः प्रत्यक्षादनुमानाद्वा न निश्चितः, अपितु वच- नात्, न च वचनस्य पामाण्यमस्ति अर्ेनाप्रतिबन्धा- दित्यसिद्धश्, तत्कथमेवं विधाद्धेतो: साध्यसिदि:। तथा निःशेषच्युतेत्यादौ गमकतया यानि चन्दन- च्यवनादीन्युपात्तानि, तानि कारणान्तरतोऽपि भव- न्ति, अतर्चावैव स्नानकार्यत्वेनोक्तानीति नोपभोंगे एव प्रतिबद्धानीत्यनैकान्तिकानि। : व्यक्तिवादिना चाधमपदसहायानामेषां व्यक्ष- कत्वमुक्तम्, न चात्राधमत्वं प्रमाणप्रतिपन्नमिति कथ- मनुमानम् ! एवंविधादर्थादेवंविधोरऽर्थ उपपत्यनपेच्- त्वेऽपि प्रकाशते इति व्यक्तिवादिनः पुनस्तत् अदूषणम्। अथानुमानान्ङ्गयप्तीतिरिनि न्यायाचार्य व्यक्तिविषे- ककारमहिमभदटमतं निराकर्तुमाशङ्कते-ननु वाच्यादिति। यद्यप्यनुमितौ नियतसम्वन्धस्यापेक्षणीयत्वम्, व्यअ्ञनायां तदनै यत्यम्, सम्भावनमात्रादपि तदुपपत्तेः, तथापि मया तत्रापि व्याप्तिः साधनीयेति पूर्वपक्षिणोऽभिपायः तावच्छव्देन व्यक्तिवादिनो ध्व- निकारस्यापि नात्र विपतिपत्तिरिति दर्शयति। प्रतिबन्ध :- मतिनि-

पश्चमोल्ास:। ३०५-

यतो बन्धः नियतसम्बन्ध इत्यर्थः। अवश्यं-नियमेन सहदयारना तु -· ्पङ्गयपतीतिनिंयतैवेत्यर्थः। व्यांपत्वनेत्यनेन सपक्षसत्वम्। नियतत्वं विपक्षव्यावृत्तत्वम्। धर्मिनिष्ठत्वम्-धर्मी-पक्षस्तन्नि- प्रत्वम् , तेन पक्षतृत्तित्वम्। दवयो: समासानन्तरं त्वपत्यय इति रूपत्रयम्। अवाधितत्वस्य सर्वेसाधारण्यात्राभिधानम्। अस- त्पतिपक्षितत्वस्य स्वार्थानुमानेऽनुपयोगान्नाभिधानम्। लिङ्गात्- हेतोः। लिद्रिनि-साध्ये साध्यविषयकं ज्ञानमित्यर्थः । अनुमान- -मनुरमितिस्तद्रूपोऽनुमिसात्मकः। इदं च व्यङ्गयव्यअ्ञकभाव इत्यस्य . रित्यर्थः। तत्रव्यक्तिवादिमूद्धाभिषिक्तध्वन्युदाहरणे प्रथममतुमानं योजयति। तथा हत्यादि। जघनविपुला छन्दः। भ्रम धार्मिक! विश्वस्तः स शुनकोऽद्य मारितस्तेन। गोदानदीकच्छकुञ्जवासिना इससिहेन।I. इति संस्कृतम्। स्वविनयं सूचयन्ती काचिदसती पुष्प हरणाय निकुख्जे यान्तमभिसारविध्नकारिण कञ्चन धार्मिकं भ- ति भाषायेतुमाह-हे धार्मिकेति साक्षेपम्। परश्रेयोघातकस्य तत्वायोगात्। विश्वतोऽभीतस्सन् अ्रम-यथेच्छं विचर।स शु- नक :- शवा यद्द्रयादू गृहान्न निर्यासि। तेन गोदानदीकच्छकुस्ज- वासिना इससंहेनाद मारितः। तेनेति मसिद्धिरुक्ता तेन 'मिथ्या मया नोच्यते' इति व्यज्यते। अन्रेत्यादि। विहितम्-भ्रमतिविधिविषयीभूतम् । अ- भ्रमणमनुमापयतीति। व्याप्तिग्रहोपेयिकत्वेनेति शेषः । तदेव दर्शयति-घद्यदिति। व्यापकविरुद्धेति । भारुभ्रमण- स्य व्यापिका भयकारणाभावोपलब्धि: तद्रिरुद्ध भयकारणं तदुपलब्धिरित्यर्थः । तथा च व्यतिरेकव्याप्तिर्दशिता, व्यति- ३९

३०६ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

रेकिणि तस्या एव तन्त्रत्वात्। ततश्च गोदावरीतीरं भीरुभ्रम- णायोग्यं सिंहवत्वात्, यन्नैवस् तन्नैवं, यर्था गृहमिति भ्रम- णाभावानुमितिरिति भावः। अत एवोक्तं मिश्रैः-अत्र भीरू-

त्वज्ञाने तरिपक्षासत्वं झटिति व्युत्पन्नेन स्मर्यते, तत उत्तरा. र्द्वेन व्यापकाभावस्य पक्षधर्मताज्ञानादनुमानमिति। दूषयति-अन्नोच्यत इति। तत्रादौव्याप्िविघटक व्यभिचा रमुद्भावयति-भीरूंरपी त्यादि। अन्पेन-धनलोभािना। अ. नैकान्तिको हेतुर्व्यभिचार: ।विम्वदिति। स्पर्शेऽपापजननावू। पापजनके तद्विधे पौरुषानास्पदत्वात्। सिंहांदभीौ हेतुमाह- वीरत्वेनेति। धार्मिकस्य भयानास्पदत्वात्। अतंः सिंहबन्व भीरुभ्रमणाभावयोने सामानाधिकरण्यमित्याह-विरुद्धोपीते। भीरुभ्रमणेन साध्याभावेन व्याप्तत्वाद्। केचिन्तु-व्यभिचरितो व्यतिरकी विरुद्ध इति मतेनेद मिति वदन्ति। पक्षधर्मताविघटनमाह-गोदावरीतीर इति ।' वचनात्-कुलटावाक्यात्। न चेति । प्रामाण्यम्,नियतमिति शेषः। अर्थेनापतिवन्धात्। शाठ्योक्तौ भामाण्यसन्देहाच्छव्द्वा- र्थेयोरनियतप्म्वन्धादिसर्थः। तथाचार्थनिश्चयस्तदाह-इत्य- सिद्ध इति। सदिग्यासिद्धिरित्यर्थः । नन्वस्त्वतुमानाभास इति चेन्न, व्यभिचारज्ञाने तदनुदयात्।न च व्यभिचारास्फूतौ तथा, सर्वज्ञानवतां सामाजिकानां तदस्फूर्त्यभावाद्। तदाह- तत्कथमित्यादि । ध्वनिकारोक्तोंदाहरणे डतुमानं निरस्यो- क्तोदाहरणेऽपि तननिराकुर्वन ध्वनिलक्ष्यं समर्थयति-तथेत्या- दि। प्रतिबडानि-व्याप्तानि। नतु व्यक्तिवादिनेवासमाभि- रप्यधमपदसाहाय्यमङ्गीकरिष्यते इत्पत आह-एवमित्यादि।

पश्चमोल्ासः। ३०७

अंत्र व्याप्तेरनद्गत्वेन सम्भावनामान्नादेव तत्सिद्धिरिति भावा । व्याख्यातश्च गोविन्दमहामहोपाध्यायैः । •मृहिमभट्टास्तु-नतावदसम्बद्ध एव वाक्यात्ं प्रतीयते सर्वं- स्मात्सर्वोपलब्धिपसङ्गात, सम्वन्धाच्च व्यङ्व्यञ्ञकभावो भवन्रा- नियतान्भवतीति प्रतिवद्धरूर्पान्वतीत्युपेयम्। सम्वन्धो न स्वाधि- करणत्वेनाज्ञाते व्यड्च प्रतिपादयति सर्वत्र तत्पतीतिपसङ्गाद्। एवञ्च, व्यङ्व्यञ्ञकभावोऽतुमान एव. पर्यवसन्नः । यतो व्या- पत्वेन सकलपक्षनिष्ठत्वेन च सपक्षसत्वविपक्षासत्वपक्षसच्ल- क्षणरूपव्रयवतो लिद्गाल्लिद्विज्ञानमेवानुमानम्ं। तदेतदुक्तम्-अ- नुमानं यत्तदूप इति। तेनांतुमानेन रूप्यते न त्वतिरिक्तया व्यक्येति हि तस्यार्थः । एवमनुमानादेव व्यड्पतीतिः ।, तथा हि-भ्म धम्मिअ इत्यादि। सङ्केतनिकेतनीभृतं गोदावरी- तरिनिकुञ्जं पुष्यावचयादिहितोः कदाचित्सश्चरतो धार्मिकस्य निवारणाय विनयवच्या. इयमुक्तिः। तदत्र निकुञ्जवासिसिंह- कृतयां शवनिवृत्या गृहे भ्रमणविधिर्वाच्यः स, एव निकुअ्भ्र- मणायोग्यतानुमित्यै मभवति।. यन्दीरुभ्रमणं तन्भरयकारणनि- वृत्युपलब्धिपूर्वकम् । लिद्गं च सिंहोपलब्धिरिति व्यापकविरु- द्धोपलब्धौ पर्यवसानांत् भ्रंमणस्य व्यापकभयकारणाभावो- पलब्धि: प्रतीता, तंद्विरुद्धं यन्भयकारणं तदुपलब्धे:। यथा नात्र तुषारस्पर्शः वहेः। अनुमानच्वैवम्-गोदावरीनिकुअ्जं भीरुभ्र- मणायोग्यं सिंहवत्वादिति। अत्रोच्यते-इत्रभीरोरवीरस्व्रभावस्य भ्रमणायोग्यत्वमत्र साध्यम् वरिस्वभावस्य वा १। विशेपौदासीन्येन तत्सामान्यस्यैत्र वा?। आदे व्यभिचारः। तादृशस्यापि मभोर्गुरावां निदेशेन पियानुरागेण निधिलाभादिशङ्गया वा भ्रमणदर्शनाव्। अत

३०८ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे। एव नान्त्योऽपि। मध्यमे तु विरोध:, स्पर्शादिशङ्कषाSपारुपे- यतया वा शुनो विभ्यतोऽपि सिंहवदेशे वीरस्य भ्रमणात्। किश्च-पक्षे सिंहसद्भावो न मानान्तरादवधारितः, किन्तु पुंश्र- लीवचनात्। न च तद्वचनं निश्चायकम्, अर्थेन समं सम्बन्धा- नियमादित्यनिश्चयरूपासिद्धिः। एवं निःेषच्युतेत्यादौ चन्द- नच्यचनादीनि उपभोगव्यञ्ञकतयोपात्तानि। न च तानि त- व्याप्यानि कारणान्तरतोऽपि सम्भवात् । अत एवात्र स्नान- कार्यत्वेनोपात्तानि। अतोऽनैकान्तिकाहकथमनुमिति: स्थात्। नतु व्यक्तिरपि कर्थ तैरिति चेद, अधमपदसाहित्यादिति चूम: । अस्माकमपि तत्साहित्येनानैकान्तिकता व्य तिरेके इति चेत्, भवेदप्येवं यद्यघमत्वं प्रमाणवधारितं भवेत्, न लेव- मस्ति। व्यक्तिरपि कथं तादृशान्रवेदिति चेत्, घिङ् मूर्ख ! व्य- जजनायां न व्याप्तिर्न वा पक्षधर्मताया निर्धारणमङ्गम् । किन्तु सम्भावितादप्येवंविधादेवंविधोरऽर्यः प्रतीित इति मूकीभवेति।

व्यञ्जना ब्रह्मणाऽप्यपलपितुमशक्येति सुधीभिर्मन्तव्यम्।

काव्यमकाशविवरणे सुधासागरे ध्व निगुणी भूतव्यङ्मसङ्गीर्णभेदनिर्णयः पश्चम उल्लास: ।

षष्ठउल्लास:। ३०९

अथ षठ उल्लासः । क्रमप्राप्तं चित्रकाव्य लक्ष्यति- शब्दार्थचित्रं यत्पूर्व काव्यद्वयमुदाहृतम्। गुणप्राधान्यतस्तत्र स्थितिश्चित्रार्थशव्दयोः ॥४८। न तु शब्दचित्रेऽर्थस्थाचित्रत्वम, अर्थचित्रे वा शब्दस्य; तथा चोक्तम्,- रूपकादिरलङ्गारस्तस्यान्यैः बहुधोदितः । न कान्तमपि निर्भूषं विभाति वनिताननम्।। रूपकादिमलङ्गारं- बाह्यमाचक्षते परे।, सुपां तिङ़ां च व्युत्पत्ति वाचां वाळ्छन्त्यलङ्कतिम्।। तदेतदाहु: सौशव्यं नार्थव्युत्पत्तिरशी। शब्दाभिधेयालङ्कारभेदादिष्टं द्वय हि नः ॥ इति। वद्यपि शब्दार्थचित्ररूपभेदद्वय प्रथमोल्लास एव दर्रशितम्। तद्वेदाश्चालङ्गारप्रदर्शननैव दर्शिता भविष्यन्तीति न दर्शनीयं किश्चिदस्ति, तथापि शब्दानां चित्रतायां मधानीभूतायामर्थ- चित्रताया गुणत्वमेवमर्थानां चित्रतारयीं शब्दचित्रताया गुणत्वं न तूभयोरुभयत्राभाव इति गुणमाधान्येन स्थितिवशादनयोवि- भाग इति दर्शयितुं शब्दार्थालङ्कारावप्यस्माकमिष्टौ न त्वन्यतर इति च दर्शयितुमयमारम्भः। उदाहृतं स्वच्छन्देत्यादिना। विनिर्गतमित्यादिना च । नतु पथमे व्यतिरेकालङ्कार- स्थार्थस्य चित्रत्वं द्वितीये च मानदमात्ममन्दिरादिति मकारस्या सकृदावृत्या वृत्यनुपासेन शब्दस्य चित्रत्वमस्ति तत्कथमयं- विभाग इसत आह-गुणप्नाधान्यत इति। यत्कृतचारुत्वस्योत्क-

३१० सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे। ट्त्वं तस्य माधान्यमन्यस्य गुणत्वमिति। एतेन सर्वत्रैककाव्ये शब्दार्थालङ्कारवत्वमावश्यकम्, केवलं कस्यचिद् गुणत्वं कस्यचि- त्माधान्यमिति भाव:। उभयालङ्काराणं. चमत्कारप्रयोजकत्वे पामाणिकसम्मतिमाह। तथा चोक्तमित्यादि। नतु विपतिप- न्यभावात्करथं प्रामाणिकादरणमित्याशद्या वादिविभतिपत्तिमुद्धा- वयति-रूपकादीति। विभाति विभावतां पाप्नोति कुण्ड. लाद्षिमच्वेनैव विभावनीयत्वात्। विभावादित्वेन माप्तानामर्था- नामेव रसत्वमिति तेर्षां परिष्करणमुचितम्। अर्थ प्रत्थाय्यो पक्षीणानां शब्दानामलङ्कारस्यानादरणीयत्वात्। बाह्यमर्थसन्नि- न्निधिम्। सुपां तिडां तदन्तानाम्। विशिष्टात्पनिर्व्युत्पत्तिर- नुपासादिना निर्माणम्। वाञ्छन्ति-अत्यन्तोपादेयतेनाभिलष- निति। इदृशी यथा शब्दव्युस्पत्तिः। सौशब्दचं-शब्द- निर्माणसौष्ठवम्। अयमर्थ :- शब्दैरभिव्यज्यमानानामास्वादानां विभावादिभिरयैरुपचायनम, ते च माधुर्यादिव्यक्जकवर्णघटिता तुगसादिमत्तया रचिता एव तव्ञ्जने मभवन्ति, तेन शब्दाल ङ्ाराणामावश्यकत्वम्, पाश्चात्यानामर्थालङ्काराणामकिश्चित्क- रता, तैर्विनाऽपिशब्दालङ्कारैरभिव्य क्तेरिति। तदाह-बाह्यमिति- आस्वादोत्पत्तिदशायां तदनुपलम्भात्। शन्देत्यादि। अभिधेयं प्रतिपादं तेन लक्ष्यव्यंङ्गययोर्ग्रहणम्।, नोऽस्माकम्। इवयोर- प्यास्व्ादोपकारकत्वस्य सहृदयैकवैद्यत्वात् कविसंरम्भगोचर- त्वाच्चति। व्याख्यातश्च प्रदीपकारैः-एवं गुणीभूतव्वङ्गयभेदे निर्णी ते चित्रभेदं दर्शयितुमवसरः। तत्र यद्यपि शब्दचित्रार्थचित्र- रूपभेददय प्रथमोल्ास एव दर्शितम्। तत्पभेदाश्चालङ्कारपभेद- दर्शनेनैव पदर्शिता भविष्यन्तीति न किश्चिदस्ति तत्र पदर्शनी-

षष्ठउल्लास: । ३११

यम्, तथापि प्रदर्शित मेदद्यमेव तेवदतुपपत्रम्, शब्दार्थालङ्गार- योरन्योन्यनैरपेक्ष्येणातुपलम्भात्। उपलम्भेऽपि बाघभयसन्भावे वृतीयभदपसङ्गादिति तदुपपादयति। शव्दार्थचित्रमित्यादि। शब्दार्थालङ्गारयोरेककमात्रावस्थानपुरस्कारेण न विभाग: कि- न्तु प्ाधान्यपुरस्कारेण, तथा चन काचिदतुपपत्तिरिति भाव: । ननु तथापि विभागोऽनुपपन्न एव, यतः केचिच्छव्दा

श्रित्य विभाग इति चेत्, सन्त्येव केचिदुभयाङ्गीकारिणः, तथो- कम्-रूपका दिरलङ्कारेत्यादि। अस्यार्थ :- अर्थस्यैव विंभावादि • रूपकत्वेन रसव्यक्जकत्वात्तननिष्ठो रूपकादिरेवालङ्वारः कैश्चि दुक्त्ः । केचित्तु काव्यस्यालङ्वारो वाच्य :- । काव्यश्च कविकर्म शब्द पवेति तदाश्रिता सुप्रिडां विशिष्टोत्पत्तिरलङ्वारः ।रूपका- दिस्त्वर्थाश्रितोऽलङ्कारो वाह्यः। अलङ्गारपयोगस्तु तत्र गौण एवति वाञ्क्कन्ति। व्युत्पत्तिरेव कथं नार्थालद्वार इत्यत आह- तदेतदाहुरित्यादि। शब्दाभिधयेति। शब्दवदर्थस्यापि कविसरम्भज्ञाप्यत्वमर्थस्येव शब्दस्यापि रसपतीत्युपयोगित्व-

शब्दचित्रं थथा- शब्दचित्रमुदाहरति- प्रथममरुणच्छायस्तावत्ततः कनकपभः तदनु विरहोत्ताम्यन्तत्वकिपोलतलद्युतिः । उद्यति ततो ध्वान्तध्वंसक्षमः क्षणदासुखे सरसबिसिनी कन्दच्छेदच्छ विसृंगलाञ्छन:॥१३९।। हरिणी छन्दः। 'रसयुगइथैन्सौम्रौस्लौगो यदा हरिणी तदा'इति लक्षणाद। मृगलाञ्छनश्चन्द्र, क्षणदामुखे-रजनीमार:

३१२ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

क्ये उद्यति, शेष मृगलाञ्छनविशेषणम्।क्रमेण तत्तंद्वर्णता स्व- भावोक्ति:। यद्यपि किश्चविद्वअ्थमपि सम्भवति, तथा हि-प्रथमं ताव दरुणच्छायः, अरुणस्येव छाया रक्तदीप्तिर्यस्य तथाभूतः । नतु स्वोत्कपसहिष्णोरतुकारोऽनुचित इति विचार्य तदनन्तरं कनक-

चित इति विरहोत्तम्यत्तन्वीकपोलतलद्युतिः। नतु यत्सम्बन्धा- त्कनकप्भा सक्ता तद्नुकारोऽत्यन्तानुचित. इति. ततोऽनन्तरं ध्वान्तध्वरंसेत्यादिवोधितरूपान्तरमाश्रित इति। तथाऽप्यत्र न कबे- स्तात्पर्यमित्यधमकाव्यत्वम्। एवमग्रेऽपि द्रष्टव्यम् । स्पष्टीकृतं चैतत्प्रथमोल्लासे। अत्र तकाराणां ककारयोर्धकारयो: क्षकारयोशछकारयोश्ष

नोद्भ्टतेति भाव:। अत एव प्रदीपकारैरुक्तम्-अर्थालंङ्कार उपमा गुणाभूता: शब्दालङ्कारंस्त्वनुपासः प्रधानम्। आसमाप्ि कवेस्तन्रैव संरम्भाद, पाधान्यस्य कविविवक्षामात्रनिवन्धन- त्वादिति। 1 अर्थचित्रं यथा- अर्थचित्रमुदाहरति- ते दृष्टिमात्रपतिता अपि कस्य नात्र क्षोभाय पक्ष्मलद्दशामलका: खलाश्र। नाचा: सदैव सचिलासमलीकलग्ना ये कालतां कुटिल तामिव न त्यजन्ति ॥ १४०॥ अयमर्थ :- ते-सकलवशीकरणसमर्थाः, दृष्टिमात्रपतिता-द. ग्गोचरताङ्गता अपि, पक्ष्मलददशां-घनपक्ष्माक्षीणां सुन्दरी-

षष्ठ उल्लास11 ३१३

णाम्, पक्ष्मकेति भूम्नि लचू प्रतयय: । अलकाश्चूर्णकुन्तलाः, खला :- शठाश्र, अत्र-संसारे कस्य पुरुषस्य, क्षोभाय-धैर्यवि- घाताय मालिन्योत्पादनाय च न भवन्ति, अपि तु सर्वस्थापि क्षोभं जनयन्ति, कथम्भूताः नीचा :- लम्वायमाना: पापाश्रयाश्च, संदैव सविलासं यथा स्यातथा, अलीके-ललाटे लग्ना :- संरू- ढाः मिथ्यावचनोद्युक्ताश् येऽलकाः खलाश्च कालता-कृष्णव- र्णंतां परंपाडकारकत्वेन यमताञ्च, कुटिलतां-वक्रताम् अन- भिव्यक्तपरापचिकीर षाञ्चापि अपि शब्दर समुच्चये, न त्यज- न्ति-न सुश्चन्तीति। अत्र शब्दालङ्कारोडनुमास: गुणीभूतः, श्लेषप्रतिभाहेतुः समुच्चयोडयालङ्कारस्तु पधानम, आरम्भा- दासमाप्ति तंत्निर्वाहणाद्। यद्यपि सर्वत्र काव्येऽन्ततः विभावादिरूपतया पर्थवसानम्, तथापि स्फुँटस्य रसस्यानुपलम्भादृव्य- इ्मेतत्काव्मदयमुक्तम्। अन्र च शब्दार्थालक्कारभे- दाद्हवो भेदा:, ते चालङ्गारनिर्णये निर्णेष्यन्ते। यद्यपीत्यादि। अयम्भाव :- पूर्वापरश्रोकद्वये उद्दीपना- लम्बनविभावयो: रसपर्यव सायित्व मिति तदुपकारकत्वेनालड्कारता तयो:, तथापि रसस्य स्फुटत्ेनानुपलम्भादव्यड्ग मवैतद् द्वयमिति। एषां भेदाश्चालङ्वारभेदान्रवन्तीतत्यलङ्गारनिर्णयेनैव ते निर्णेष्य- नते। तदाह-अत्र चत्यादि।

काव्यपकाशविवरणे सुधासागरे चित्रभेदप्रतिपादक: षष्ठ उल्लास:।

३१४ सुधासागरसहिते काव्यप्रक़ाशे

अथ सप्तम उल्लासः । काव्यस्वरूपं निरु्य दोषाणं सामान्यलक्षणमाह- मुख्यार्थहतिदोषो रसश्र मुख्यस्तदाश्रयाद्वाच्य: । उभयोपयोगिन: स्युः शब्दाद्यास्तेन तेष्वपि सः॥४९॥ हतिरपकर्षः, शब्दाद्या:,-इत्याद्यग्रहणाद्वूर्णरचने। काव्यस्वरूपमित्यादि। अयमाशय :- एवं धर्मिणि काव्ये सपभेदे निरूपिते प्राप्तावसरतया दोषाभावादीनि काव्यलक्षण- स्थानि विशेषणानि विवेचनीयानि, तेषु च दोषाभावः प्रर्षा- नम्, सति दोषे गुणादेरप्यकिश्चित्करत्वाद । यदाह-'स्पाद्व- पुः सुन्दरमपि श्वित्रेणकेन दुर्भगम्' इति। सति तु दोषाभावे गुणादिकं विनापि किश्चिदाल्हादसम्भवात्, 'अपदोषतैव वि गुणस्य गुणः' इति न्यायात्। अत एव काव्यलक्षणेऽदोषा- विति दोषाभावस्य गुणालङ्गारात्मागुपादानम् । अतः प्रथम तस्मिन्निरूपणीयेSभावस्य स्वरूपतो निरूपणानरईतया प्रतियो- तद्धानामम्भवाब दोषा निरुपणीयाः। न च सामान्येऽविज्ञाते विशेषजिज्ञासेति सामान्यलक्षणमाह-मुख्यार्थहतिरित्यादि । मुख्यार्थस्य ह- तिर्यस्मादिति व्यधिकरणत्वेऽपि गमकत्वांद्धहुव्रीहिः। कर जसाधनो हतिशब्द इत्येके। सुख्यत्वमर्थस्य न शक्पत्वलक्षणं येनार्थासद्गतिः स्यात् किन्तवन्यदित्याह-रसश्चेति । रस्यते इति व्युत्पच्या भावादिरप्युपसङ्गरृह्यते। अत्र मिश्रा :- सुख्यायेदं सुख्यार्थमिति चतुर्थीस्मास:, तच्च शब्दार्थयुगलम्, तस्य हतिरन्यथात्वम्, यस्य येन रूपे- ण रसव्यञ्जकत्वं तस्य तद्रूपमच्यवः । फलन्तु रसस्य सम्य-

ससमोल्ास:। ३१५

गनवभास: । लोकेऽपि-दृष्टे दीपादिव्यञ्ञजकवैगुण्येन घटादे: सम्यगनवभास इत्याङ्ग । वस्तुतस्तु मुख्यश्चासावर्थश्चेति कर्मधारयः। न चात्र स- मस्थमानपदार्थतावच्छेदकयोः परस्परव्यभिचाराभावात्कर्मधा- रयासम्भवो्ऽर्थपदवैयर्थ्य चेति दूषणद्वयमिति वाच्यम्, भा- वानवनोधात्। तथा हि-मुख्य-इतरेच्छानधनिच्छाविषय:, तच्च सुखम्, स्वतः पुरुषार्थत्वात्। यद्वक्ष्यति-'रसश्च मुख्य' इति। एवञ्च सुख्यत्वमात्रं सुखान्तरेऽप्यतिपसक्तमिति तद्वार -- णायार्थपदम। अर्थत्वं-शब्दजन्यप्रत्यक्षविषयत्वम-। काव्याद- न्यतः शब्दात्सुखस्य ने पत्यक्षम्, सुखांशे आवरणभङ्गाभा- वात्, काव्योपात्तविभावादिमतीत्यैव तद्भ्ङ्गात, किन्तु शाब्द- बुद्धिरेवेत्यदोष:। अर्थतमात्रं शब्द्रेSपीति मुख्यत्वमुपात्तम्। शब्दे तज्जन्यसीक्षात्कारविषयतयाSतिव्याप्तिवारकं मुख्यपद- मित्यर्थः। एतेन सुख्यत्वार्थत्वयोः परस्पराव्यभिचारात्कर्मधारया- तुपपत्तिरर्थपदवैयर्थ्ये चेत्यपास्तमिति भावः। नन्वेवं नीरसेषु न कथिद्दोष: स्थाद्विभावाद्यभावादित्यत आह-तदाश्रयाद्वाच्य इति। आश्रयणमाश्रयः । तथा च -तेन रसेनाश्रयणादुपकारि- स्वेनापेक्षणाद्वाच्योऽपि सुख्य इत्यर्थः। न चैवं, मुख्यशब्दार्थस्य नानात्वनानतुगम:, काव्ये माधान्येनोददेश्यप्रतीतिविषयत्वेना- तुगमाव। तदेवं रसवति सव एव दोषा:, नीरसे तु अविलम्वि- तचमत्कारिवाक्यार्थप्रतीतिविघातका एव हेयाः इति मन्तव्यम्। नन्वेवं तयोरेव. दोषाधारत्वमुचितं न तु शन्दादीनामित्यत- आह-उभयोपयोगिन इत्यादि। अत्र शब्दपद प्रतिपादना- त्मकशद्वनाव्यापारवतोः पदवाक्ययोरवर्चने। तेन 'आधपदा- द्वर्णरचने सङ्गृदीते' इति प्रकाशस्वरसः।न च तत्र वीजाभावः

३१६ सुघासागरसहिते कांव्यप्रकाशे।

अन्यथा वर्णस्थापि शब्दपदनैव परासतौ शब्दाद्या इति बहुत- चनासङ्गतेः । स्यादेतत् । हतिर्विनाशः ।न च दोषण रसो नाडयते, दुष्टेष्वरपि रसानुभवाद। तस्मादलक्षणमेतत्, मैवम्। हतिशब्दस्यापकर्षवाचित्वाद्। नन्वेवं रसातुत्पत्तिप्रयोजके- ष्वव्याप्तिः, अथातुत्पत्तिरेव हतिशब्दार्थः, तर्हिं यत्र रस उत्प. घत एव, परन्त्वंपकृष्यते, तत्रांव्याप्तिः। तदेतल्लक्षणमतिदरि

परिहरति। किश्च-अर्थरुपस्य मुरुयार्थस्यानुत्पत्तिरंपकर्षों वा न दोषाधीन इति । अत्र बूम :- उद्देश्यगतीति विघांतलक्षणोSपकर्षो इतिशन्द-

च। नीिसे त्वविलम्विता चमत्कारिणी चार्थविषया। तथा च तादशपरतीतिविघातकत्वं सर्वेषामचिशिष्टम्। यतो दुष्टेपु कचिः द्रसस्याप्रतीतिरेव, कचित्मतयिमानस्यापकर्षः, कचिद्विलम्बः। एवं नरिसे कचिदर्थस्य मुख्यभूतस्याप्रतातिरेव, कचिद्विलम्बेन

दो व्यक्त एव। तद्विघातकता च कस्यचित्साक्षात, यथा-र सदोषाणाम्, कस्यचित्परम्परया यथा-शब्दार्थदोषाणाम्, तेष्वपि कस्यचिदर्थोपस्थितेरंभावात्, यथा-असमर्थत्वादेः।

मावाधथा-च्युतसंस्कृत्यादेः। कस्यचित्तव विलम्बाधथा-कि-

रर्थकत्वादेः। कस्यचिद्विरोध्युपस्थापनेन विपरीतार्थोपस्थाप- नेन वा। यथा-विरसविरुद्धमतिकृत्वादेरित्याध्यूह्यम्। विघातकः तश्च कस्पचिज्ज्ञातस्य यथा-व्पाहतत्वादेः। कस्यचिततु स्वरू

सपभोल्लांस:। ३१७

पसत. एव, यथा-निहतार्थत्वादेः। सचाय दोषो द्विविध :- निसशानित्यश्च। तत्रानुकरणादन्येन भकारण समाधातुमश- क्पो नित्यः। यथा-च्युतसंस्कृत्यादिः, अन्यादृशस्त्वनित्य:, यथा-अपरयुक्तत्वादिः। तदेतत्सर्वमभिमेत्य श्रीवारदेव तावतार आई-हतिरपकर्ष इत्यादि। विशेषलक्षणमाह- दुष्ट पंद श्रुतिकंटु च्युतसंरकृत्यप्रयुक्तमसमर्थम्। निहतार्थमनुचितार्थ निरर्थकमवाचकं त्रिधाSललिम॥५0॥ संन्दिग्धमप्रतीत ग्रम्थ.नेयाथमथ भव्ेत क्लिष्टम्।

विशेषलच्तणमाहेति। अयमाशय :- अथ विशेषलक्षणानि वक्तव्पानि, तत्र द्विविधोऽप्ययं त्रिविध:, शब्ददोषोडर्थदोषो रसदोषश्रेति। तन्र' शब्दार्थरसानां यथापूर्वसुपस्थितिः पराथ- मिकी तत्क्रमेणैवं-दोषभेदा निरुणपीया, इति शब्ददीषाणं पाथम्यम्। शब्दस्त्रिधा, पदंतदेकदेशो वाक्यं च । एवं च तदाश्रितः शब्ददोषोऽपि त्रिविध: । तन्न पदानां वाक्यघटकत्वे- न माथम्यात्परथमं तद्दोपनिरूंपणमिति परमार्थः। तत्नेदंनिरू- व्यते-एवं पदेकदैशस्य पदापेक्षयाSपि प्राथम्याततदोषनिरू- पणस्यैव माथम्यंमहतीति। अत्र भास्कर :- 'सत्यमुच्यते, परन्तु पददोषेष्वेव केचि- स्पंदैकदेशदोषाः' इति समादधे, तन्नातिमनोरमम्। अस्त्वेवं त- थापि पदैकदेशदोषतवेन प्रथमाभिधानापादने किसुचरमिति। वयन्त्वालोचयाम :- उपदेशे तावत्माथम्पादिविचारण। अति- देशस्तुपदेशानन्तरमेव। न च पदैकदेशे दोषोपदेवा, अतिदेशे

३१८ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

नैव तल्लाभे, लाघवात्। न च पदैकदेशे एवास्तुपदेश:, पदे त्वतिदेश इति वाच्यम्, पदैकदेशावृत्तीनामपि केपाश्चित पद- वत्तित्वेन तदर्थ पदेषूपदेशस्यावश्यकत्वादिति पद्दोपविशेष लक्षणमाह। अत एवोक्ं अ्रवत्सलाञ्छनभट्टाचार्ये :- काव्यलक्षणे शब्दस्य पाङूनिर्देशे तद्दोषे प्रथमं वक्तव्ये तथाऽपि पदांशवाक्य- यो: पदनिरुप्यत्वेन प्रथमं पददोषानहेति । दुछंर पदमित्यादि। दुष्ट पदमिति पत्येकमभिसम्वध्यते। नतु श्रुतिकटुमभृतिशब्दा- नां लक्षणपरत्वे विभागपरत्वाभावाल्लक्ष्यातुपस्थितौ कथ लक्ष णवाक्यत्वनिर्वाह इति। उच्यते । श्रुतिकट्वादिपदेभ्यो रूढि- योगाभ्यामुभयार्थोपस्थितौ लक्ष्यलक्षणयोरुभयोरपि प्रंत्ययः। यथा-'घाणरसनचक्षुस्त्वकूश्रोत्राणीन्द्रियाणि भूतभ्यः' इतीन्द्रिय- लक्षणसूत्रे गौतमीये। अथैषां लक्षणवाक्यत्वे 'त्रिधाश्लीऽलम्' इसत्र त्रिधेति नि रर्थकम्, तस्प विभागमात्रार्थत्वेन लक्षणेऽनुपयोगादिति चेव। न । अश्षीलशब्दस्य ब्रीडादिव्यक्षकत्रितयसाधारणैकावयव शक्तिविरहेण नानार्थतया लक्षणवयार्थत्वमिसस्य तदर्थत्वाद। श्रुतिकदं (परुषवर्णरूपं) दुषं यथा-

आलिङ्गितः स तन्वङ्गया कार्तार्थ्य लभते कदा ॥१४१॥ अत्र कार्ताथ्यमिति: तत्र श्रुतिकटुत्वं यद्यपि श्रृत्युद्वेजकत्वम्, तच्च पुरुषभेदे नानियतम्, तथापि तज्जनकतावच्छेदकरूपवत्वंविवक्षितम्. तच्व परुषवर्णत्वम्, तच्वदुर्वचत्व्रम्। तदाह-अ्रुतिकटु परुष -- वर्णरूंपमिति।'

सप्तमोल्लास: । ३१९

अत्र सारबोधिनीकारा :- परुषवर्णत्वं मुरूयार्थताSपकर्षकत्वे सत्योजोव्यञ्ञकवर्णत्वम्। वीरादिष्यदुष्टतया तदतिमसङ्गवार- णाय ससन्तम् वीरादिषु'तु मुख्योत्कर्षकत्वाददोषत्वम् । न च प्रतिकूलवर्णेनास्य सङ्करः । उपधयसाङ्कयेऽप्युपाध्योर- साङ्गर्यात्। तथा हि-अत्र पकृतरसव्यञ्जकवर्णाभावाद्मोद्वो- धरूपं कार्य न जायते, प्रतिकूलवर्णे तु प्रकृतरसपतिबन्धकै- वर्णैः प्रतिवध्यत इत्यनयोरेकत् व्यञ्ञकवणाभावात्कारणाभावपयु- ककार्याभाववच्वम्। अंपरत्र प्रतिकूलवर्णसद्भावात्पतिबद्धकार्य- कत्वमेव दूषकतावीजम्। इद मधुररस एव दूषकम्, भतिकूल- वर्ण तु सर्वत्रति स्वर्त्तव्यमित्याहुः । वयन्तु पतिकूलवर्णच्या- ख्यावसरेऽनयोर्भेदं पतिपादयिष्याम: । उदाहरणम्-अनङ्गे-

स-मद्बुद्धिस्थो युवा तन्वड्धा-कृशाडा अनङ्गपङ्गलगृहापाङ्गभ-

करणभूतैरालिद्रितः सन् कदाकार्त्तारथ्ये, लभते-कृतार्थतां पा- उस्यति। कदा योगे भविष्यति वर्त्तमानता। अन्र कार्ताथ्यमिति पदं परुषवर्णमायंम्। कि पुनरस्य दूष- कतावीजम,उद्ेगजनकत्वमिति चेन्न । रौद्रादावपि दोषत्वपस- झात्। माधुर्यव्यक्षकरचनामध्य शु्फितमेव तदुवेीि चेद, तर्त्क तादशत्वेन ज्ञातं तथा, उतःस्वरूपसदेव। नाद्या, रसवि-

मसद्गात्। न चेष्टापत्तिः, अनुभवविरोधात्। अन्त्ये तु ससादय: पमाणम्, न ह्यविदितविशेषानपि तत्रैव तदुद्वेजयति नीन्वत्रेति प्रमाणमस्ति। किश्च एवं वैयाकरणादौ वक्तरि किनिवन्धनो दोपत्वाभावः स्यात्। अत्रोच्यते-स्वायत्ते शब्दमयोगे कर्णोप-

३२० सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

सापकशब्दमयोगेण श्रतुरुद्ेगो रसापकर्षायेति स एव तद्वी जम्। अत एव प्रतिकूलवर्णादस्य भेद:,तस्प कर्णोपतापाहेतु- लात। अत एव चातुकरणे वैयाकरणादौ वक्तरि ओ्रोतरि वा रौद्रादौ रसे व्यड् नीरसे व काव्येऽस्य दोषत्वाभावः, आध्ये तस्यैधानुकरणीयतया स्वायत्यभानात्, द्वितीये च तत्स्वभा- वावगमेनोद्वेगाभावात्, तृतीये च श्रातुस्तेनानुद्वेगात्, चतुर्थे सदः नुगुणत्वेनोद्वेगाहेतुत्वात्, पश्चमे मुख्यार्थहतेरभावात्। एवम्यौ चिसप्रकरणादिवशेनाप्यनुद्वेजकतया दोषत्वाभाव उपपेदते। एवं च श्रुतिवैरस्याधायकशब्दत्वं श्रुनिकटुत्वंमिति रविभट्टा चार्योक्तं नादरणीयम्। च्युतसंस्कृति (व्याकरणलक्षणहीनं) यथा-

प्रान्तं हन्त पुलिन्दसुन्दरकरस्पर्शचमं लक्ष्यते। तत पल्लीपतिपुत्रि कुञ्जरककुलं कुम्भाभयाभ्पर्थना- दीनं स्वामतुनाथते कुचयुगं पत्रावृतं मा कृथा: १४२।। अन्रानुनाथते इति, 'सर्पिषो नाथते'-इत्यादावि- वाशिष्येव नाथतेरात्मनेपदं विहितम्, 'आशिषि नाथः'-इति, अत्र तु याचनमर्थः, (तस्मात् 'अनुना- थति स्तनयुगम्'-इति पठनीिम्)। च्युतसंस्कृतीत्यांदि। च्युता-र्खलिता संस्कृति :- संस्क रणं व्याकरणलक्षणानुगमो यत्र। यद्भाषासंस्कारकव्याकरण- लक्षणनिरुद्धं यत्ततद्भ्ाषाया च्युतसस्कृतीत्र्थः। देन्तु न लक्षणविरुद्धं किन्तु तदविषयः । संज्ञाशब्दानां बडुलवचनेन सं- स्कृतत्वान्न तत्रातिव्याप्तिः। अत एव सारबोधिनीकारै- कर्यारपातम्-व्याकरणेति लक्षणसूत्रम् तद्धीनं-तदविषय:, व्या-

सप्षमो उल्लास:। ३२१

करणव्युत्पत्तिविर हादित्यर्थः। संज्ञाशब्दानां डित्थादीनां लड- हादीनां माकृतानां च-'उणादयो बहुलम्' 'लडहादयो बहु- लम्' इति सामान्यतो व्युत्पन्नत्वान्न दोष इति । मिश्रास्तु व्याकरणेन लक्ष्यते इति लक्षणे साधुत्वमित्याहुः। यथेत्युदा- इरति-एतन्मन्देति। शार्दूलविक्रीडितं छन्दः। हे पल्लीप- तिपुत्रि-सुख्यशवरकन्ये। एतत्-पुरो दृश्यमानं त्वत्कुचयुगं मः नदविपक्कतिन्दुकफलवत् श्यामोदरमापाण्डुरप्रान्तं च अत एव पु- न्लिद सुन्दरकरस्पर्शक्षमं-भिल्लहस्तमर्दनयोग्यं लक्ष्यते। तत्का- रणात्कुञ्जरकुल-हस्तिसमुदायः कुम्भाभयाभ्यर्थनात्माणरक्षण- वाञ्छनादिति भावः। दीनं यथा स्पात्तथा त्वामनुनाथते-या- चते, किमित्याकाङ्कायामाह-कुचयुगं पत्रादृतं मा कृथाः । भि- ल्लकरस्य वव्यासङ्गेन धनुस्त्यागात्म्यादेव प्राणरक्षणमिनि भा- वः। केचित्तु पत्रानावरणेऽनयोः कतरः कुम्भ इति इनने मौ- ढयं भविष्यतीति भाषसाहुः। पल्लीपतिपुत्रीसनेन तव भीत- त्राणमुचितमिति व्यज्यते। अन्र नाथते इति याचत इत्यर्थे च्युतसंस्कृतिः । सा- मान्यतस्तिवादिसूत्रेण पाप्तस्थात्मनेपदस्य नियामकेन 'आशि- पिनाथ:' इति सूत्रेणानाशिषि तन्निपेघात्। न चाशीरर्थ:, त्वा- मिति कर्मतानुपपत्तेः, इष्टार्थस्यैवाशंसाषयत्वात्। तस्मान्नाथ- ति स्तनयुगमिति पठनीयम्। :ननु नाथते इति स्वस्वरूपं संक्कृतमेत्र, तथा चार्थविशेषे न त- थेति वक्तव्यम्, एवं चार्थदापत्वं प्राप्तमिति, मैवसू। यत्र शब्दपरि- वर्त्तनेऽपियो दोषोऽनुवरच्तते तस्यार्थदोपत्वं, यस्तु तथां सति नि० वर्त्तते तस्य शब्ददोपत्वमिति विभागात्। तदेतदाह वृत्तिकार :- अन्नानुनाथत इत्यादि ।

३२२ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

अत्रार्थांगतीतिर्दृषकतावीजमिति निसदोषत्वम्, अनुकर- णे त्वर्थपरत्वाभावाद्दोपत्वाभाव इति प्रदीपकाराः। श्रीवत्सलाञ्छनभट्टाचार्यास्तु असाधुत्वज्ञानाभाव साधुत्वज्ञानं वा शाब्दबोधकारणम्, तदभावाच्छाब्दवोघस्थगन- मेव दूपकताबीजम्। साधुशब्दान्तरस्मरणे शाब्दबोधेऽपि पती तिमान्थरयें दूषकतावीजमिति तश्वमियाङ्कः। यथन्तु साधुशब्दान्तरस्मरणे साधुत्वभ्रमे वा बोधेऽपि व्याकरणव्युन्पत्तिद्वाराजर्यामत्यायनमेवात्र दूषकतावीजमिति- भतीम:। अप्रयुक्तं (तथाऽडम्नातमपि कविभिर्नादतम्)। यथा- यथाऽगं दारुणाचार: सर्वदैव विभाव्यते। तथा मन्ये दैवतोऽस्य पिज्ञाचो राक्षसोऽथ बा ॥१४३॥ अत्र दैवतशब्दो 'दैवतानि पुंसि वा'-इति पुंस्या. म्नातोऽपि न केनचित्प्रयुज्यते। अप्रयुक्तमित्यादि। तथाऽनुशासनसिद्धमपि कविभिर्न प्रयुक्तमित्यर्थः। अयमाशय :- येन रूपेणाSडम्नातमतुशिष्टन्तेन रूपेण कविप्रयोगाभाववत्वमपयुक्तत्वम्, अन्यथा घटपटादेरपि नपुंसकत्वेन प्रयोगेऽपयुक्तत्वं स्थात्, पुंस्त्वादिनाऽनुशासनादिति। ननु यत्किश्चित्कविनाऽपयुक्तं यावता वा,? नाद:, एकस्य कचे: सर्वप्रयोगाक्षमत्वेन प्रयुक्तेष्वपि तत्र प्रसद्गाद्। नापर: एतत्पद्यकर्तुरेव प्रयोगेन देवतादेरपि पुंस्त्वादौ प्रयुक्तत्वप्रस- द्वात्। मैवम्। आलङ्कारिकसम्प्रदायस्य तन्त्रत्वात्। महाकवि- भिरलङ्गारिकैर्देवतादीनां पुंस्त्वादेरप्रयोगात्। उदाहरणम्-य- थाऽयमित्यादि। स्पष्टम्।

सप्तमोललास:। ३२३.

अत्रेत्यादि। अत्र दैवतानि पुंसि वेसनेनाम्नावः पुल्लिङ्गोऽपि दैवतशब्द: कविभिन क्वापि प्रयुक्त:। नन्व- त्र किं दूषकतावीजम्, न तावच्छक्तिविरह्, तत्सच्वात्। शक्तिस्मृतिविरहः इत्यपि नास्ति, शब्दानुशासनेन तद्ग्रहे स्मृतौ वाघकाभावात इति चेत्, पदार्थोपस्थितििलम्वस्त- द्वीजम्। अत एव श्लेपयमकादावदोपत्म्। उन्भटालङ्गारस- म्पच्या मर्तात्यविलम्वस्य तत्रातुद्देश्यत्वाद। वस्तुतस्तु तादृशकविसमयलङ्गनप्रयोजनानुसन्धानव्यग्रतया सुख्यार्थविच्छितिर्दूर्षकतावीजम् । अत एवातुकरणे दोषत्वा- भावः। यमकादावप्यदोषत्वम्, अन्यत्रामयुज्यमानस्यापि तदर्थ कविभिः पयोगस्य दर्शनेन व्यग्रताभावादिति। असमर्थ. (यत्तदर्थ पठ्यते न च तत्रास्य शक्ति:) घथा- तीर्थान्तरेषु स्नानेन समुपार्जितत्सकृति:। सुरस्रोत्तस्विनीमेष हन्ति सम्प्रति सादरम् ॥ १४४॥ अत्र हन्तीति गमनार्थेम्। असमर्थमित्यादि। असमर्थमित्यल्पार्थे नञ्र, तेन यत्त- दर्थ परिपठितमपि प्रकृतस्थले विवक्षितार्थसामर्थ्यरहिनमित्य- र्थः। समर्थस्यैवासामर्थ्ये विरुद्धमिति चेन्न। उपसंदानोपजीवि- त्वात्सामर्थ्यस्य। यथा हनघातोः पद्धति जघन जङ्गादिष पदा- दिपदोपसंदानेन मार्माद्यर्थोपसंदानेन वा गतौ सामर्थ्य न पुन- रविशिष्टस्य। यथा-तीर्थेत्यादि। हन्ति-गच्छति ।स्पष्टमन्यत्। अत्र हन्तीति। 'हन हिंमागत्योः' -- इति गमनार्थे पठितोऽपि हन्तिस्तत्प्रयायने स्वरूपायोग्यः । गहतोद्धतपद्धति- जङ्गादिपूपसंदानेन गतेः मत्यायकत्वेन न तत्पाठवैयथर्यम्। एव-

३२४ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

मध्ययनपरिपठिनस्यापीङ धातोरधि बिना तत्र मयोगेऽसाम थर्यमेवेसर्थः । अन्र स्वरूपायोग्यत्व्रेनार्थानुपस्थितिर्दूषकतावीज- मिति नित्यता। निहृतार्थ (यदुभयार्थमप्रसिद्धेऽ्ये प्रयुक्तम्) घथा- यावकरसार्द्रपादपहारशोणितकचेन दयितेन। मुग्धा साध्वसतरला विलोक्य परिचुम्बिता सहसा१४' अन्र शोणितशब्दस्य रुधिरलक्षणेनार्थेनोज्ज्वली- कृतत्वरूपोर्ऽर्धो व्यवधीयते। निहृतार्थमित्यादि। निहृतः-मसिद्वेनार्थेनापमिद्धतया व्यवहितो विवक्षितोड्थो यस्य त। प्रसिद्धस्तु भूरिप्रयोगाहि- तपदसंस्कारविषयः । गूढेऽप्यर्थे कचित्मयोगान्नाप्रयुक्तसङ्कर:। यथेत्युदाहरति-यावकेत्यादि। यावकरमार्द्रपादमहारेण शो- णिता-उज्वलीकृता रखिता इति यावत्, कचा :- केशा यस्प तादृशेन दवितेन साध्वसतरला-यावकरसे रुधिरभ्रमाङ्गयच- किता अत एव मुग्धा-मानिनी विलोक्य परिरभ्य सहसा-त- त्क्षणमेव चुम्बिता। सति विलम्वे नायिकाया: भ्रमोच्छेदस- म्भवादिति भाव:। अत्र शोणितेत्यादि । शोणितपदस्य रुधिरे प्रसिद्धि-4 रपसिद्धिस्तूज्वलीकतत्वरूपे विवक्षितार्थे इति निहतार्थतेत्यर्थः। दृपकताबीजं पसिद्धस्पैय द्रागुपस्थितस्य विलम्बोपस्थितिः। अतो यमकादावदोषत्वम्, तन्रोपस्थितिविलम्वस्यापि सहृदयस म्मतत्वेनाविलम्बानुद्देश्यत्वात्। अनुचितार्थ यथा- तपस्विभिया सुचिरेण लभ्यते प्रयत्नतः सत्निभिरिष्यते च या॥

सपमोल्ास:। ३२५

प्रयान्ति तामाशु गति यशस्विनो रणाइचमेधे पशुतासुपागताः ॥१४६ ।। अत्र पशुपदं कातरतामभ्भिव्यनक्तत्यिनुचितार्थम्। अनुचितार्थमिति। अतुचितो विवक्षितार्थतिरस्कार- कोऽर्थो यस्य तदित्यर्थः। यथेत्युदाहरति। तपस्विभिरि- त्यादि। सत्निभियाज्ञिकैः।स्पष्टमन्यत्। अत्र शौर्ये प्रतिपादये पदा- न्तरानपेक्षमेव पशुपद कातरतामभिव्यनक्ति, तदर्ये तस्य दर्श- नाद्। विरुद्धमतिकत्तु पदान्तरसापेक्षं तथेति तम्मान्ेदः । दूष- कताबीजं च विवक्षिततिरस्कारकार्थोपस्थितिः। अतोऽस्य नि- त्यदोषत्वम् । निरर्थकं (पादपूरणमात्रप्रयोजनं चादिपदं) यथा- उत्फुल्लकूमलके सर परागगौरद्युते मम हि गौरि । अभिवाञ्छितं प्रसिध्धतु भगवति युष्मत्पसादेन १४७ अत्र हि शब्द:। निरर्थकमित्यादि। निरर्थकमवित्रक्षितार्थकं वृत्तनिर्वा हमात्रपयोजकमिति यावत्। अत एव वाक्यालङ्कारभूतं यमका- दिनिर्वाहकं च खल्वादिपदमदुष्टम। तच्च निपातरूप चादिपदं बहुवचनादि च। उदाहरणम्-उत्फुल्लेत्यादि। स्पष्टम्। अत्र हिपद निररर्थकम, अर्थस्यावित्रक्षितत्वाद। दूषक- तावीजं त्वस्य चिन्त्यताम्। तद्धि न तावदर्थानुपस्थितिः, पदान्तरैरेव यावदभिधेयोपस्थापनात्। न चैवमवाचकादौ, तत्र तदभिधयस्य वाक्यार्थघटर्कम्य पदान्तरैरतुपस्थापनात्।नापि प्रतिकूलवर्णचद्रमविरोधिता, चादीनां सार्थकत्वस्थलेऽपि रस. विरोधित्वप्रसङ्गात्, स्वरूपस्य ताद्रूप्यादिति। उच्यते । निरर्थ- कं प्रयुआनस्य सहृदयानां वैसुख्यं दूपकतावीजम्, पयोजनातु-

३२६ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

सन्धवानव्यग्रता वा। अचाचकं यथा- अवन्धध्यकोपस्य विहन्तुरापदां भवन्ति वशया: स्वयमेव देहिनः। अमर्षशुन्धेन जनस्य जन्तुना न जातहार्देन न विद्विषा दरः॥ १४८ ॥ अत्र जन्तुपद्मदातर्यर्थे विवक्षितम, तत्र चना भिधाघकम्। यथा वा- हा धिक् सा किल तामसी शशिसुखी टष्टामयायत्र सा तद्विइलेषरुजाऽन्घकारितमिदं दग्धं दिनं कल्पितम्। कि कुर्म: कुशले मदैव विधुरो धाता नं चेत्तत्क्थ तादृग्यामवतमियो भवति मे नो जीवलो कोडधुना १४९ अत्र दिनमिति प्रकाशमयित्वर्थेऽवाचकम्। यच्चोप सर्गसंसर्गादर्थान्तरंगतम्, यथा- जङ्गाकाण्डोरुनालो नखकिरणलसत्केसरालीकराल: प्रत्यग्रालक्तकाभाप्रसरकिसलयो मञ्जुमश्जीरभृङ्ग:।

ताम्भोजशोभां विदधदभिनवो दण्डपादो भवान्या:१५० अन्र दधदित्यर्थे विद्धदिति। अवाचकमिति। विवक्षितधर्मविशिष्टस्य विवक्षितध र्मिंणः क्वापि न वाचकं यत्तदित्यर्थः। अत एवाममर्था- दंद:, तस्य कवचिच्छत्तिस्वीकारात्। एतादृशविशिष्टवि रहश्र कचिद्धर्मिणि शक्तावपि विवक्षिते पकारे शक्तिविरहाव, कचित्पकारे शक्तातरपि धर्मिर्णि शक्तिविरहाद, तत्राद्यं द्विघा,

सप्तमोल्लास: । ३२७

अपेक्षितयोगमनपोक्षितयोगं च i तयोरादं यथा। अवत्ध्ये- त्यादि। वंशस्थं दृत्तम्। देहिनो-लोकाः। अवन्ध्य :- सफलः कोपो यस्य, यः सति कोपे मारयत्यवापराधिनं तस्येत्यर्थः। तथा SSपदां-दारिव्यरूपाणा विहन्तु :- दातुरिति यावद। जनस्य स्व- यमेव वश्याः भवन्ति। वैपरीत्ये दोषमाह-अमर्पशृन्येन- क्रोधवर्जतेन विद्विषा-शञ्रुणापि दरो-भ्यं न। जातहा- र्देन-कतस्नेहेनापि जन्तुनाऽदात्राSSदरो नास्ति लोकेष्वि- ति शेष:। अन्न पूर्वार्धे दासघ्यरपापद्विघातकया दावृत्वं वि- वक्षितमिति, द्वितीयार्द्धे तह्वैपरात्यमदर्शकं जन्तुपदमदातरि म- युक्तम्, तत्र च 'जायते' इति योगमपेक्ष्य तस्य शक्तत्वेपि न विवक्षितयाऽदातृतया प्रकारेण शक्तिरित्यवाचकम्। तदेतदभि- पेत्य श्रीवातदेवतावतार आह-अन्न जन्तुपदमित्यादि। अनपेक्षितयोगमुदाहरति-हा धिगित्यादि। हा घिगिति दुःखातिशये यत्र सा-मदनुभूता शशिमुखी-चन्द्रानना दष्टा, सा किल तामसी-तमोयुक्ता रात्रिः, चन्द्रसन्भावे तमसोऽयोग्यत्वा- दिति भावः। एवं तद्विश्लेष :- तस्याः वियोगः स एव रुग्रोग- स्तेनान्धकारितमन्धकारीकृतम्, अत एव दग्धम्, दुःसहदुःख- दत्वादमङ्गलमिदं दिनं-पकाशमयं कल्पितम्, अन्धकारितस्य प्रकाशमयत्वायोग्यत्वादिति भावः । कि कुर्मः-न किश्चित्पौरु- पसाध्यम्, कुशले-इषे धाता सदैव चेद्विधुरो-वैरी न, तत्कथ- मधुना मे-मम जीवलोको-भूलोकस्तादग्यामवतीमयः यत्र सा- दृष्टा तद्रात्रिरुषो नो भवतीत्यर्थः । शार्दूलविक्रीडितं छन्दः । अन्न दिनपदं मकाशमयमित्यर्थे विवक्षितम्, तामसीत्यनेन लव्घस्य तमोमयत्वस्य वैपरीत्याभिधानायोपादानात्। तत्र च

३२८ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

धर्मिणि योगमनपेक्ष्पैव रुढ्या दिनपदं दिनत्वेन शक्तं न पुनः पककाशमयत्व्रे नेत्यवाचकम्। तदाह वृत्तिकार :- अत्र दिनमि त्यादि। द्वितीयमुदाहरणन्तु जलं जलघरे क्षारमित्यादि प्रदी- पोदाहतं द्रष्टव्यम्। तत्र जलधरशव्दस्य जलधारकत्वे प्र कारे सामथ्येऽपि न समुद्रे धार्मेणि सामर्थ्यम्। यद्यपि योग- शक्तिस्तत्राप्यस्त्येव तथापि रूढ्या प्रतिबन्धादनस्तिकल्पैव। तृ ती यन्तूप सर्गसंस गार्दथार्तन्रगतमन्यथा च। तयोरादं यथा- जङ्गाकाण्डेत्यादि। सग्वरा छन्दः। 'म्रभ्नैर्यानां त्रयेण त्रिमुनि- यतियुता स्रग्धरा कीर्तततेयम्' इति लक्षणांत्। अपमर्थ :- भर्ततुर्मे- हेश्वरस्य 'पदार्थाभिनयो तृत्यं नृतं ताललयाश्रितम्' इत्युक्त- लक्षणनृत्तस्यानुकारे भवान्या: अभिनव :- कोमलो दण्डपाद: एकशरीरत्वात्मसह्योर्ध्वीकृतश्वरणो जयति, कीहशः जङ्गाकाण्ड एव-उरुरतिशयितो नालो यत्र ताहशः । तथा नखानां किर- णा एव लसन्तः केसरा :- किअल्कास्तेषामाली-पङ्किस्तया करालो-दन्तुरः प्रत्यग्रो-नूतनो योऽलक्तको-यावकरसस्तस्या- भा-दापितस्या: मसरा :- प्रसरणान्येव किसलयानि-नवद्ला- नि यत्र तथाभूतः । मञ्जुमऔीर :- सुन्दरपादकटक एव भृङ्गो- यत्र। अत एव निजतनुरेव स्त्रच्छलावण्यचापी तत्र सम्भूतम म्भोजं-पझं तच्छोभां विदधव-दधदिति। अत्र विदधातिर्धारणे प्रयुक्त, न च धारणे धारणत्वे वा समर्थः। विसंसर्गेण करणे नियमितशक्तिकत्वात। अन्त्यं तु वाक्यनिष्ठा- चाचकतार्या प्राभ्रभ्राड्' इत्यादावुदाहरिष्यते।तदेवं निर्दूषणे प्रकाशे यत्'अममर्थे धर्मधार्मणोरद्वयोरपि शक्तिविरहः, अवाचके तुधर्ममात्रे सः, विदधदित्युदाहरणन्त्ववाचकमकरणमध्ये Sसमर्थस्यैव' इति

सक्षमोलास:। ३२९

प्रलपितं तद्वाकयावाचकत्वोदाहरणानवलोक्कननिबन्धनं सन्द- भविरुद्धं चत्यनादेयम। दृषकतावीजन्तु विवक्षितार्थानुपास्थि- तिरिति निन्य एवायम्। त्रिधेति व्रीडजुगुप्साSमङ्गलव्यअ्कत्वात्, यथा- साधनं सुमहद्यस्य यन्नान्यस्य चिलोक्यने। तस्य धीशालिन: कोऽन्यः सहेतारालितां सरुवम् ॥१५:॥ लीलातामर साहनोऽन्यवनितानि:शङ्कदष्ठाघरः कश्चित्केसरदूषिनेक्षण इच व्यापील्य नेत्रे स्थितः। मुग्धा कुड्मलिताननेन ददती वायुं स्थिता तत्र सा भ्रान्त्या घूर्ततथाऽथ वा नतिमृते तेनानिशं चुम्बिता१५२ मृदुपवनविभिन्नो मत्प्रियाया विनाशातू घनरुचिरकलापो निःसपत्नोऽय्य जातः। रतिविगलितबन्धे केशपाशे सुकश्या: - सति कुसुमसनाथे कं हरेदेष वहीं॥१५३॥ एषु साधन-वायु-विनाशशद्धाः व्रीडादिव्यक्जकाः । त्रिधाऽलीलमिति। अश्रीरस्थास्तीत्यर्थे सिध्मादित्वाल्लचूं पत्यय:, कपिलकादित्वाद्रेफस्प लत्वम्, तथा च कान्सभाव- चदिति पर्यवसन्म्। कान्त्यभावश् ग्राम्यादिष्वतिपसक्त इति व्रीडाजुगुप्साद्यालम्व नविभावादिभूना सभ्यार्थोपस्थितिद्वारा व्राडा जुगुप्पाऽमङ्गलच्यक्तिहेतुकरताद्विशेषो वंक्तव्यः । ग्राम्यश् नास- भ्यार्थवोधक, किन्तु स्व्रत एव शोभारहितमिति न तत्सङ्कर इति बोध्यम्। न चैतत्रपेऽनतिपसक्तमनुगतं रुपमस्तीति व्रीडादिहे- तुकाकान्तिमत्सु नानार्थोडगमश्लीलशब्द इत्यर्थः। तदुक्तं वृत्तिकारैस्रिधेसादि। तच प्रत्येकं त्रिविधम्। कचिद्विवक्षित-

४२

३३० सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

स्मृतिमात्रहेतुत्वात्। पपु त्रिपु कचित्किञ्विदुदाहियते ।तत्र व्रीडाव्यक्तावर्धान्तरम्प तथाभावो यथा-साधनमित्यादि। यत् यादृशमन्यस्य न विलोक्यते तादशं सुमहदंतितिपुलं साधनं-सैन्यं यस्य धीशालिनो-बुद्धिमतस्तस्य-पुरुपस्यारालितां-कुटिलीकृता सुवं कोऽन्यः सहेतेत्यर्थः । अत्र सैन्यार्थकस्य साधनशब्दस्य

जुगुप्साव्यक्तौ तथाभूतार्थस्मृतिमात्रहेतुत्वं यथा-लीलेत्या. दि। अन्यस्य वनिताया: निःङ्क दष्टोऽधरो येन तथाभूतः, अत एव लीलातामरमेन-क्ीडाकमलेनाइतः-क्रोधातिशया- न्नायिकया ताडितः कश्चिद्विलासी केसरदूपितेक्षण इव नेत्रे व्यामील्य स्थितोऽभृत्। सुग्धा कुपलिताननेन तस्य-नायकस्य वायुं ददती स्थिता, सुखवातेन नेत्रपीडा शाम्यतीति भाव:। तेन-नायकेन भ्रान्त्याऽथ वा घूर्ततया नतिमृते-प्रणति विनै. व मा-मुग्वानिशं चुम्वितेत्यर्थः । नर्ति विनैव यच्चुम्बनं तत्र आ्रान्त्या धूर्ततयाऽथ वेति मयोजकसन्देहः। तत्र भ्रान्तिर्मुग्या- या: नेत्रदूषितत्वज्ञानरूपा घूर्तता तु नायकस्य स्फुटैव। यद्- प्युभयोरपि प्रयोजकत्वाद्विकल्पः सन्देहो वा न युज्यते तथापि प्राधान्यमाश्ित्य तदुपपत्तिरिति वोध्यम्। यत्तु कैश्चिदुक्तम्-ध्रान्त्याऽथ वा घूर्ततया वायुं ददती त्यन्वय इति, तदयुक्तम् । सुग्धेत्यस्यासाङगत्यापत्तेः। अत्र वायु शब्दोऽपानवायुं स्मारयति न तु तदर्थतया वाक्यसुपपद्यते। अमङ्गलव्यक्तौ विवक्षितस्यैवार्थस्य तथात्वं यथा-मृदुप वनेत्यादि। मालिनी छन्दः। मृदुपवनेन -मन्द्रानि- लेन विभिन्नो, घनेन रुचिर :- सुन्दरतरः कलापो, मत्मियाया: -

मपमोल्लास:। ३३१

विनाशदय निःसपन्नो-गतप्रतिपक्षो जातः। रतिनिर्गलित- वन्धे सुकेश्या केशपाशे कुसुमसनाथे सति एष वर्ही-मयूरेः कं हरेत्-न कश्चिदतुरअ्षयेदित्यर्थः । चन्द्रकसाम्येन कुसुमस- नाथतोक्तिः। वर्हीत्पत्र वई इत्यपपाठः। 'पिच्छबहे नपुंसके' इसनुशासनात् अत्र विनाशशब्दस्य विवक्षित एवार्थोडमद्गलः। एवं त्रिपु भिन्नभिन्नपकारोदाहरणेन पत्येकं त्रिप्रकारकत्वमूहनीयम्;

र्थोपस्थितिः। नीरसे तु चमत्कारापकषत्वं तस्या। अथ वा ताहशार्थोपस्थित्या श्रोतुरवेमुख्यं, तद्वीजम् । असभ्यार्थोपस्थि- तिहिं श्रोत्रियससूहे चण्डालागमनमिव वैरस्यमापादयतीति। अतः शमकथायां दोषत्वाभाव:, तादृशार्थोपस्थिते: शमपोष- कत्वात। भाव्यमद्गलादिसूचने कामशास्त्रस्थितौ च न दोषत्वम्, वमुख्याभावात्। शिवलिङ्ग-भगिनी-व्रह्माण्डादिशब्द्रेषु तुसमुन्नी- तगुप्तलक्षित्वसभ्यार्थातुपसस्थिनेनयं दोषः। सदेतदुक्तं वृत्ति- कारै :- एषु साधनेत्यादि। सन्दिग्धं यथा- आलिद्गितस्तन्र भवान् सम्पराये जयश्रिया। आशी:परम्परां वन्धां कर्मो कृत्वा कृपाङकुरु १५४ अत्र बन्धां कि हठहतमहिलायां, किं वानम- स्यामिति सन्देहः। सन्दिग्धमिति। सन्दिग्धत्वं विवक्षिताऽविवक्षिनोभयार्थो- पस्थापनातुकूलस्वरूपद्वयसन्देहविषंयत्वस् 1 यत्तु भास्करप्रभृ- तिभिरुक्तम्-अनिश्चितातुपूर्वीकत्वं सन्दिग्धत्वमिति, तदसद्। चाक्यदोषे 'सुरालयोल्लास' इत्यादौ मार्गणादिपदे आतुपूर्वी-

३३२ सुघासागरसहिते काव्यप्रकाशें। निश्चयेऽपि सन्दिग्धत्वेन तदव्यासेः। यथेत्युदाहरति-आलि द्वितेत्यादि । स्पष्टम्। अत्र वन्धामित्यादि। अयमाशय :- अत्र वन्यामिनि पदं बन्दीशब्दे सप्तम्यन्तम्, बन्धाशब्दे द्विती- यान्तं वेति सन्देहः, प्रथमे हठगृहीतमहिलायां कपाक्कुविति, द्विनीये नमस्यामाशीःपरम्परामितर्थोपपततौ साधकवाधकपमा- णाभावात्संशयः । दूषकतावीजमुद्देश्यनिश्चयाभावः । अतो यत्र सन्देह एवोददेश्यस्तत्र, यत्र च वाच्यादिमहिम्ना प्रकरणादिवशेन वा निश्चयः तत्र चादोषत्वमिति।' यत्तु श्रीवत्सलाञ्छनभट्टाचार्येरुक्तम्-बन्दी बन्या-

द्वयोपस्थितिरिति वाच्यम्, लाघवेनानुपूर्वीज्ञानमात्रस्पैव तन्त्र- त्वात्तत्संशयेऽप्युपपत्तेः, 'शवेतो घावति' इत्यादौ तथैवोपगमात्। अत्रार्थानिश्चय एव दूषकताबीजमिति। तन रमणीयम्। आनु- पूर्वीनिश्चयस्यार्थोपस्थिति पति कारणत्वं न त्वर्थसन्देहं प्रत्यपि। न चार्थानिश्चयमात्रं दूषकताबीजम, यत्रार्थानिश्चय एवोद्देश्यस्त- त्रापि दोषापते: । अप्रतीतं (यत्केवले शास्त्रे प्रसिद्धम्) यथा-

विधीयमानमप्येतन्न भवेत्कर्म बन्धनम्॥ १५५॥ अत्राशयशव्दो वासनापर्यायो योगशस्त्रादावेव प्रयुक्त: । ग्राम्थं (यत्केवले लोके स्थितम्) यथा- राकाविभावरीकान्तसक्रान्तद्युतति ते सुखम्। तपनीयशिलाशोभा कटिश्र हरते मनः ॥१५६॥

सप्तमोल्लास:। ३३३

अत्र कटिरिति। अप्रतीतमित्यादि। नञोऽलपार्थकतयाSलङ्गारशारू्र-

इति, अत एवामयुक्तान्वरेंदः, तस्य शब्दानुशासनेऽलङ्गाराति- रिक्तशास्रान्तरेऽपि प्रसिद्धेः।

इत-ज्ञातं पतीतम्, यत्किश्चिच्छास्त्रपरिभाषितमित्यर्थ इति।

तिरिक्तशस्त्रमित्यर्थ इति। तदुभयमप्यवद्यम्। अलङ्कारमात्रम- सिद्धेऽपि तच्वापचेः । अत एव सुखादौ पयुज्यमानं चन्द्रा-

तिमिति द्रष्टव्यम्। यथेत्युदाहरति-सम्यगज्ञानेत्यादि। विधीयमानं-हस्तपा- दादिना क्रियमाणमप्येतत्सांसारिकं कर्म सम्यकूज्ञानं-तत्वज्ञान- मेव महाज्योतिः, सर्वप्रकाशकत्वात्। तेन दलिताशयताजुष :- वि- नाशित मिथ्याज्ञानजन्यवासनाभावभाज: पुरुषस्य बन्धनं-बन्ध- जनकं न भवेदियर्थः । अन्नाशयेत्यादि। आशयशब्दो मिथ्याज्ञानजन्य- वासनार्थ: स चैवं योगशास्त्र एव प्रसिद्ध:। शास्त्रा- दावित्यादिपदेन तत्तच्छास्त्रमात्रप्सिद्धमन्यदप्यूद्यमिति ध्व- नितम्। दूषकतावीजं तच्छास्त्रानभिज्ञस्यार्थानुपस्थितिः। अत एव यत्र तच्छास्त्राभिज्ञ एव प्रतिपाद्यः स्व्रयमेच वा परामर्श- स्तत्र न दोषत्वम्, प्रत्युत व्युत्पत्तिसूचकतया गुणत्वम्।

३३४ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।-

यन्तु सारबोधिनीकारैरुक्तम्-वासनायां मयुक्तस्याशय- शब्दस्य योगशास्त्रमान्नपरिभाषितत्वाद्विरलप्रयोगेन झटिति न संस्कारोद्वोधकता, किन्तु मावनयैवेति भावनाविलम्वात्मती- तिमान्थर्थमेव दृषकतावीजमिति। तन्न निरवद्यम्। इद हि सकलशास्त्राभिज्ञं प्रसेव सम्भवति, न पुनस्तच्छास्त्रानभिज्ञ प्रत्य- पि, सर्वज्ञस्य च दुर्लभत्वात्। ग्रास्थमित्यादि। ग्रामे केवले लोके पसिद्धं ग्राम्यं न तु शास्त्रेऽपि, अत एवामयुक्तान्वरेद इति भास्करादय: । अपरे तु देश्यमनेन सङ्ग्रृह्यते। कटिशब्दादयस्तु नोदाहर्तव्या:, किन्तु गल्लभल्लादय इत्याहुः । तदुभयमप्यसत्। कटिशब्दस्य शास्त्रेऽपि प्रसिद्धस्य व्यु्षन्नस्य चोदाहरणत्वेन दर्शितत्वात्। न खलु वा

मसिद्धं तस्मिन् देशे सर्वैलोकैर्यद।ख्यया यद्स्तु व्यवाहियते तदित्य- र्थः। यस्मिन्देशे सर्वैलोकैर्यदाख्यया यद्वस्तु व्यवहियते तत्पदं तद्व- स्तुनि तद्देशे ग्राम्यमित्याशयः । तेन देश्यमपि सङगृहीतम्। अत एवाडग्रे खादन पान-गल्लादय-उदाहरणीयाः। कलम-महिषी- दध्यादयश्च मत्युदाहरणीया:। यथेत्युदाहरति-राकेत्यादि। स्पष्टम्। अत्र कटिशब्दः। लोकानभिजं प्रति तदर्थानुपास्थितिर्दुषकताबीजमिति ऋजवः । वस्तुतस्तु पदं त्रिविधम्-ग्राम्यं नागरमुपनागर च । विदग्ध- मात्रवेध्यं नागरम्, ग्राम्थभिन्नमप्नासतनागरंभवसुपनागरम्, नागरोपनागरौ विहाय ग्राम्यशब्दपयोगाद्वक्तुरवैदग्व्योन्नयनेन श्रोंतुर्वैमुख्यं तदित्यालोच्यते। अत एव विदुषकादावधमे वक्तरि न दोषत्वम्, तस्य तथैवौचित्येन वैरस्याभावात्। कार्टशब्दे तु ग्राम्यताप्योजकं नाश्लीलमिति न तत्सङ्करः।

सप्तमोल्लास: । ३३५

नेथार्थ- (निरूढा: लक्षणा: काश्चित्सामर्थ्यादभिधानवत्। क्रियन्ते साम्पतं काश्चित, काश्िन्नैव त्वशक्तितः।। इति यन्निषिद्धं लाक्षणिकम्) यथा- शरत्कालससुल्लासतिपूर्णिमाशर्वरीप्रियम्। करोति ते सुखं तन्वि चपेटापातनातिथिम्॥१५७॥ अन्र चपेटापातनेन निर्जितत्वं लक्ष्यते। नेथार्थमिति। नेयोऽर्थो यस्य तत्। नेयत्वं च- निरूढा लक्षणा: काश्वित्सामथ्यादभिधानवत्। क्रियन्ते चाधुना काश्षित्काश्चिन्नैव त्वशञक्तितः ॥ इत्यनेन रूढिप्रयोजनाभ्यां विना निषिद्धा या लक्षणा: तद्विषयत्वम्। दृत्तौ 'काश्चिन्नैव त्वशक्तित' इति चतुर्थपाद एव दश्यते। कचित्त पादचतुष्टयात्मकः पाठो दृश्यते। यथेत्युदाहर- ति-शरत्कालेत्यादि। हे तन्वि ते मुखं शरत्कालसमुल्लासि- पूर्णिमाशर्वरीप्रियं चपेटापातनातिथिं करोतीसन्वयः । अत्रेत्यादि। अयमाशय :- अत्र चपेटापदं निर्जितत्वे लक्षण- या मयुक्तम्। न च तत्रास्य रूढिर्न वा पयोजनम्, मुख्यशव्द्ा- र्थातिरेकिणोऽर्थस्यापतीतेरिति। अत एव रविभट्टाचायैर्व्यां- ख्यातम् -प्रयोजनमतिपादनक्षमे वाचकशब्दे सत्यवाचकशब्दा- भिधानमशक्तिः। एवं च निष्पयोजनलाक्षणिकपदत्वं लक्षणम्। तथा च जयनीत्येवोचपता कि लाक्षणिकपदपयोगेन, चन्द्रवै- लक्षण्य प्रतीतेरुद्देश्यायास्तत एव भावात्। यत्र तु मुख्यश्दपयो- गेनोद्देश्याप्रतीतिस्तत्र लक्षणा 'गङ्गयां घोष' इत्यादावित्रेति। दूषकतावीजं च वृत्यभावेनार्थातुपस्थितिरिति। निसोऽयं दोप:।

३३६ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

अथ समासगतमेत्र दुष्टमिति सम्बन्धा, अन्यत् केवलं समासगतश्च। छ्छिष्ट (यतः अर्थप्रतिपत्तिव्यंव- हिता) यथा-

सहशं शोभतेऽत्यर्थ भृपाल तव वष्टितम्॥१५८। अन्न अत्रिलोचनसम्भूतस्य चन्द्रस्य ज्योतिरुद्ग- मेन भासिभि: कुसुदेरित्यर्थः । अथेत्यादि। क्विष्टादिकं दुष्ट यदं समासगतमेवेत्यभिम- म्बन्धः। सदयमर्थः-क्विष्टत्वादिकं दोषत्रयं पदान्तरसाहित्ये- नैव सम्भवति, तथा च यदि तयोः पदयोःसमासस्तदैव समासे- नैकपद्यात्पददोषता। असमासे वाक्यदोषत्वमेव। इतरेषां तु समासेऽसमासे च पददोषत्वम्, द्वितीयपदनैरपेक्ष्येणैत दुष्टत्वा- दिति। तत्र क्रिष्टमर्थप्रतीतौ क्लेशवद्। यतो विवक्षितस्पान्वित- विशेषस्य प्रतिपत्तिर्विलम्विता तदित्यर्थः'। निहतार्थादौ तु पदा- र्थोपस्थितिरेव चिलम्वितेति ततो भेद: । बिलम्वश्चाप्रत्यासत्तेवां सामान्यशक्तात्पकरणाद्यभाने विधक्षितविशेषस्य द्रागतुपस्थि- तेवा। आद्ये वाक्यमात्रदोपत्वं 'धम्मिल्लस्य' इत्यादौ, अन्त्ये तु पददोषत्वमपि। यथेत्युदाहरति-अत्रिलोचनंत्यादि । अन्नात्ीत्यादि-। अयमाशयः-अत्निलोचनसम्भूतेत्याद

नंद्रादेन द्रागुपस्थितिः, अन्यस्यापि तथाभावात्, नियामकस्याभा- वाचं, एवस्, चन्द्रोद्गमभासित्वेन कुमुदस्यापि न द्रागुपस्थि- तिः, चन्द्रविकास्यकुसुमान्तरसाधारण्याव। अतः कुसुदैरित्यस्य व्यवधानेनोपस्थितिः । तस्मादिदं क्रिष्टम, चन्द्रादिपदेनैव सिद्धे रपुष्टश्व। इदं पद्यार्धमपि पदम्, समस्तत्वात्। इदमेव च 'अ-

सप्तमोल्ास:। ३३७

त्रिदष्टेः समुद्भूतस्योद्योतेनावभासिभिःइति पाठे द्वितीयमभेदे वाक्यदोंपोदाहरणं द्रष्टव्यम्। यत्र तु विशेषणं नान्यसाधारणं तत्र न दोषः। यथा-'शताधेपञ्चांशसुजो द्वादशार्धार्धलोचनः' इन्यन्न दशभुजत्वं त्रिलोचनत्वं च रावणशिवयोरेव। इयमेव 'पदार्थे वाक्यरचना' इत्पर्थगुणं माश्ती वदन्ति। दूपकतावीर्ज प्रतीतिविलम्बः। प्रहेलिकादौ तस्येष्टत्वाददोपत्वम्। मत्तोक्या- दौ तु गुणत्वमपि तदौचित्याद्। अधिमृष्टः प्राधान्पेनानिर्दिष्ठो विधेयांशी यत्र तत् घथा

धौतेशाड्घ्रप्रसादोपनतजय जगज्जानमिथ्यामहिम्नाम् कैलासोलासनेच्छाव्यतिकर पिशु नोत्सर्पिदर्पेडुराणां दोष्णां चैषां किमेतत्फलमिह नगरीरक्षणे यत् प्रयास:। अत्र मिथ्यामहिमत्वं नातुवाद्यम्, अपि तु विधेयम्। अविमृष्टेत्यादौ अनिमृष्टः- प्राधान्येनानिर्दिषी विधेयांशो यत्र तत् अविमृष्टविधेयांशम। माधान्यं च तत्मतीतियोग्वता। सा चानुपसर्जनीभूतत्वे सत्युद्देश्यानन्तर्यम्। अतो 'न्यक्कारो- ह्वयम्' इत्यादा 'क्षणमध्यमुक्ता' इत्यादाच नाव्याप्तिः। म- थमे उक्तरूपमाधान्याभावेन द्वितीये विधेयस्य मसज्यप्रतिषेध- स्यानिदेशन विशिष्टविरहसच्वात्। यथेत्युदाहरति-मून्डामि- त्यादि। स्रग्घरा छन्दः । लक्षणमुक्तम् । उद्टतं-समुद्धतम्, य- द्वा वृत्त-मर्यादा उद्दत्तं-निर्मयौदमित्यर्थः, तादृशं यत्कृतं-क. र्त्नं तेनाविरलं-निर्भरं यथा स्यात्तथा, गलाद्गलन्ती या रक्त- स्य संसक्ता-सघना धारा तया धौतौ याचीशाङ्शी-महेश्वरचरणौ तत्प्रसादेनोपनतः-पापो यो जयस्तेन जगति जातो मिथ्याम- हिमा येषां तेषां मूर्ध्नाम्। कैलासस्य-हरागरेरुल्लासनेच्छा- ४३

३३८ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

या :- उत्पाटनाकाङया व्यतिकर :- सम्पर्क: कैलासचालनरूपः स एव पिशुनः सूचकस्तेनोत्सर्पी-दिक्षु मकटीभूतो यो दर्पो- गर्वसोनोद्धुराणामुद्भटानां दोष्णं-बाहूनां च एषामित्युभयत्र सम्बधध्यते। एषां-सम्यग्विद्यमानानां किमेतत्फलम्। यदिह नगरीरक्षणे-लङ्गागोपने प्रयास :- उद्योग: किन्तु बहिनिसृत्प राममारणमेवेत्यर्थः । नतु नगरीरक्षणप्रयासो राममारणं च दोष्णामेव धर्म इत्युभयमपि दोष्णामेव विशेषणम्। मूर्ध्नामित्यस्व तूद्वत्तकृत्तेनैव सम्बन्धः, चकारोऽपि विशेषणसमुच्चयार्थ इति चेत्। अन्र ब्रूम :- न खलद्वत्तकृत्तेत्यादिविशेषणं दोष्णमुत्कर्ष कम्, स्व्रमस्तककर्त्तने तेषां भयासम्भवात, किन्तु रिपुकण्ठक- रसनमेव पौरुषम्, मूर्ध्नान्तु तद्विशेषणं तादृशोत्कटक्केशसहिष्णु- या लोकोत्तरशौर्य व्यअ्ञयति। किश्च शौर्ष बलं चोभयमाप चलरिपुमारणप्रयोजकमिति न तथात्वे पूर्वार्धवैयर्थ्य शखामि ति सुधीभिर्ध्येयम्। अत्र मिथ्येत्यादि। अयमाशयः-यद्यत्र मिथ्यामाि मत्वमनुवाद्यं स्यात्तदा तदनूद्य किश्चिद्विधेयं स्यात्, प्रकृते तु यदि तदैव मिथ्यामहिमत्वं जातं तदिदानी नगरीरक्षणे प्रयासो नातुचितः, यदि तु विधेयं स्यात्तदा तादृशेनापि कर्मणा यन्म- हिमत्वं नदाऽभूत्तदिदानीं मिथ्या बभूव, यतः खनगरीरक्षणे डप्यसामथ्यमिति प्रतीति: सिद्धयति, अनो मिथ्यात्वस्यैवामास- त्वान्मिथ्यामहिमत्वमिसस्य महिम्नो मिथ्यात्वमित्यर्थ एव कर- णीयः। तच्च मिथ्यात्वं बहुत्रीहावन्यपदार्थे गुणीभूतम्। किश्च उद्दश्यं विधेयं च यदि पृथकू पदाभ्यासुपततिप्ठते तदा पाप्तमुदि कयापातं विधीयत, पर्वतो वह्िमानितिवत्, न तु समासे, अ-

सप्तमोल्लास:। ३३९

न्यथा वन्हिमत्पर्वत इत्यभिधानापतेः। व्याख्यातं च प्रदीपकारै :- अन्र नगरीरक्षणे एव यत्पया- सस्तन्मूर्न्दा महिमा मिथ्योति मिथ्यात्वं विधेयम, अमाप्तत्वाद्। अत एव नातुवाद्यम्। प्राप्तन्वे तु मिथ्यामहिम्नामफलत्वमेकोचितम्, अतः किमेतत्फलमित्यादिना नाभिसम्बन्धः स्यात्. तच बहु- ब्राहावन्यपदार्थे गुणीभूतम्, विशेषणपाधान्ये समासाननुशा- सनाद। किश्च उद्देश्यं विधेयं च यादि भृथक पदाभ्यामुपतिप्ठुते तदा प्राप्तमुद्दिश्यामाप्तं विधीयते। न च समासे पृथकू पदा भ्यायुपस्थितिः, अपृथगुपस्थितौ च न तथा व्युत्पत्तिरितीति। एवं समासान्तरेऽप्यविमृष्टत्वं द्रष्टन्यम्। तत्र कर्मधारये यथा वे- त्युदाइरति- घथा वा- स्रस्तां नितम्बादवरोपयन्ती पुनः पुनः केशरपुष्पकाञ्चीम्। न्यासीकृतां स्थानविदा स्मरेण द्वितीयमौर्वीमिव कार्सुकस्य अत्र द्वितीयत्वमात्रसुत्पेक्ष्यम्। मौवी द्वितीयामि- ति युक्त: पाठ: ।. कुमारसम्भवे पार्वतीवर्णनमिदम्। स्थानविदा-आधारसा- द्गुण्यविज्ञेन । स्मरेण-कामेन। न्यास: पुनग्रर्हणसमर्पितं द्रव्य- मू। न्यासीकृतां कार्सुकस्य द्वितीयमौर्वीमिव नितम्वातस्स्तां केसरपुष्पकाञ्चीं-वकुलकुसुमक्षुद्रघाण्टकां पुनः पुनरवरोपयन्ती यथास्थानं निवेशयन्तीत्यर्थः। अत्र द्वितीयत्वं मौर्व्यामुत्प्रेक्ष्य विधेयम्। अयमाशय :- स्वीयवस्तुन एव न्यासीकरणं न तु तत्सदृशस्येति नोपमा, किन्तु न्यासीकरणे हेतुत्मेक्षेयम्, तत्र च हेतुर्द्वितीयत्वमेव, मौर्वीत्वस्य तत्रापयोजकत्वाव इति। तच् द्वितीयत्वं कर्मधारये

३४० सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

परपदपाधान्यादू गुणीभूतम्। मौवी द्वितीयामिति पाठे तु निरा- बाधा प्रतीतिः। नन्वत्र काञ्च्यां द्वितीयमौर्वीत्वं विशिष्टमेवोत्े क्ष्यमतो नोक्तदोषावकाश इति चत्। न। तथापि हि विशेषणं शस्थ द्वितीयत्वस्य प्राधान्यम्, द्वितीयसन्भावे एकस्य न्यासीक- रणौचिसात्। मौर्चीत्वन्तु तस्याप्रयोजकम्, अन्यस्यापि सदवि तीयस्य तदौचिसादिति वम्तुविशेषपरिचायकतामात्रम् । अय- म्भाव :- मौर्वीभिन्नस्यापि यस्य कस्यापि पदार्थस्य सद्वितीयस्प न्यासकिरणान्मौर्वीत्वं न न्यासीकरणे प्रयोजकं किन्तु ज्यारूप- वस्तुविशेषपरिचायकमेवेति। तम्माद्विशिष्टविधावपि विशेषण- मात्रपाधान्येन वक्तव्यम्। अतएव 'आकडारादेका संज्ञा' इत्य- त्रैकत्वस्यापाधान्यप्रसङ्गभयेन समासो नाकारीनि व्याख्या तारः, अन्यथा तत्राप्येकन्न सज्ञिन्युद्देश्ये एकत्वविशिष्टसंज्ञा- विधाने दोषो न स्याद। तदेतत्मर्वमभिप्ेस श्रीवारदेवतावतार आह-अन्न मौवी द्वितायामिति द्वितयत्वमात्रसुत्प्रैक्ष्यमिति।- बहुव्रीहावेव, तद्धितार्थगुणीभूतेऽन्यपदार्थे गुणीभावं यथा चेत्युदाहरति। यथा वा- वपुरविरूपाक्षमलक्ष्यजन्मता दिगम्बरत्वेन निवेदितं वसु । घरेषु शद्वालमृगाक्षि मृग्यते तदस्ति किं व्यस्तमपि त्रिलोचने ॥ १६१॥ अत्र 'अलक्षिता जनि:' इति वाच्यम् । कन्या वरथते रूपं पित्राद्यास्तु कुलीनताम्। मातरो धनमिच्छन्ति मिष्टान्नमितरे जनाः ।। इत्यभिप्रायेण कपटबटोः पार्वतीं प्रति वचनमिदम्। स्पष्टम्।

सप्तमोल्लास:। ३४१

वंशस्थं हृत्तं 'जनौ तु वंशस्थमुदारितं जरौ'इति लक्षणाद्। अत्र वरेशु मार्गणीयानां धर्माणां वैकल्यदर्शनपस्तावाज्जन्मन्यलक्ष्पत्वं विधित्सितं तच्च समासे न्यग्भूतम्। अलक्षिता जनिारति पौर्वापर्यविपर्ययसच्वेऽपि समासनिवन्धनमपाधान्यं नितर्चते। नञ्समासे यथत्युदाहरति- यथा वां- आनन्दसिन्धुरतिचापलशालिचित्त- संदाननैकसदनं क्षणमप्यमुक्ता। या सर्वदैव भथता तदुदन्तचिन्ता ।तान्ति तनोति त सम्प्ति घिग्धिगरमान् ॥१६२। अत्र 'न मुक्ता' इति निषेधो विधेय: । थथा- नवजलघरः सन्नडोऽयं न इसनिशाचरः सुरधनुरिदं दूराकृष्टं न तस्य शरासनम्। अथमपि पटुर्धारासारो न बाणपरम्परा कनकनिकषस्निग्धा विद्युत पिया न ममोर्वशी१६३ इत्यंत्र। न त्वसुक्त्ततानुवादेनान्यदत्र किश्चिद्विहितम्, यथा- जुगोपात्मानमत्रस्तो भेजे धर्ममनातुरः। अगृध्नुराददे सोऽर्थानसक्त: सुखमन्वभूत॥१६४।। इत्यन्न अन्नस्तत्वाद्यनुवादेनात्मनो गोपनादि। वसन्ततिलका छन्दः। विरकं नायकं प्ति नाथिकासखी- नामियमुक्तिः। परभो आनन्दसिन्धु :- भमोदसागरः । अतिचाप- लश्ालिचित्तस्य सन्दाननं-निगडनं तस्पैकं-केवळं सदनं-बन्धना-

३४२ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

गारम्। उभयमिदं रूपकं नाययिकाविशेषणं च, एतादशी या नायिका सर्वदैव भवता क्षणमप्यमुक्ता तदुदन्तचिन्ता-तस्पा: वार्त्तापसङ्ग: सम्पति तव तान्ति-ग्लानि तनोति धिग्धिग स्मान। अन्न न मुक्त्ेति निषेधो विधेय:।

जलधरः सनद्धोऽयम्' इत्यादिपद्यं मेघादौ निशाचरादिभ्रमानन्तरं विशेषदर्शिन: पुरुरवस इयमुक्तिस्तत्रेक मसज्यप्रतिषेध एव विधेयो न तु 'जुगोपात्मानं' इत्यत्रेवात्रस्तत्वाद्यनुवादेनात्मनो गोपना-

प्रसज्यप्रतिषेधोर्डर्थः किन्तु पर्युदास एव। यदुक्तम्। विधेर्यत्र प्रधानत्वं प्रतिषेधेऽप्रधानता। पर्युदास: स विज्ञेयो यत्रोत्तरपदेन नन। इति। कथं तर्श्राद्धभोजी्यादौ मसज्यप्रतिषेधलाभः। मैव म्। पर्युदामेनाक्षेपात। ननु पर्युदामार्थोडमुक्तत्वमेव विधीयताम् फलाविशेषादिति चेत्। भवेदप्येवं यदि तथा सति क्षणमपीत्य नेन सम्बन्ध: स्थात्, स हि मुक्तत्वनैव प्रतियोगिना विवक्षित न च पर्युदासे तथा सम्भवः, समासे एकदेशेनान्वयायोगा विशिष्टेनारोपितमुक्तत्वेनैवान्वयाञ्च। नन्वेवमपि नाविमृष्टविधेयां शता, विधेयस्यानुपस्थितेः, किन्तु धारणे 'विदधत्' इतिवदवाच कत्वमेव स्यात्, समासेऽर्थान्तरनिरूढत्वादिति चेन्न । प्राधान्ये नानिर्देशस्य तथाप्यक्षतेः । अत एव 'पाधान्येनानिर्दिष्टो विधे यांशो यत्र' इत्याह वृत्तिकृत। न त्वपाधान्येन निर्दिष्ट इति तरहिं विदधदित्यस्याप्यत्रैवान्तर्भाव इति चेन्न, तदर्थस्यानिर्दिष्ट

नवेश इति चेन, उमयोरसङ्गीर्णस्थलसम्भवे कचित्स्ङ्करेऽ्य

सप्तमोल्ास: । ३४४३

दोषात्। दूपकतावीजं च विवक्षितार्थाप्रत्ययः । तर्मान्नि- त्यदोपोडयम् । विरुद्धमतिकृदयथा- सुधाकरकराकारविशारद्विचेष्टितः । अकार्यमित्रमेकोऽसौ तस्य कि वर्णयामहे॥१६५॥ अत्र 'कार्यमन्तरेण मित्रम्' इति विवक्षितम, 'अकार्ये भित्रम्' इति तु प्रतीतिः । विरुद्वमतिकृदित्यादि। पदान्तरसन्निधानेन प्रकृतम- तैतिन्यक्कारकपतीतिजनकमितर्थः । तच्नेदमनेकधा प्रवर्त्तते । कचित्समासान्तरविग्रहेण, यंथा सुधाकरेत्यादि। विशारदं-श्रेष्ठं विचेष्टितं यस्येति समासः । स्पष्टमन्यत्। अन्र कार्यमन्तरेण मित्रमिति विवक्षितमकार्ये मित्रमिति तु प्रतयिते। अपम्भावः- कार्यस्याभावोऽकार्य तेन मित्रमकृत्निममित्रमित्य- स्थाव्ययीभाव: लक्षणातुसन्धाने चिलम्वेन तदपेक्षया शक्तिलक्ष- णयोरन्यतराभावात्कर्मधारयेण झटिति कुकार्यपतीतिरिति । अत्रापेश्लोकनविरोधिनञ्समासा व्य्वस् नोस्तार्थकत्वम्। उक्तं च। तत्सादृश्यं तदन्यत्वं तदल्पत्वं विरोधिता। अमाशस्त्यमभावश्च नञ्रर्थाः पटू पकीर्तिता:।। यधा वा- क्वचिन्नामपदयोः समासे विरुद्धार्थनिरुढपदघटनया यथा- चिरकालपरिपामलोचनानन्ददायिन:। कान्ता कान्तस्य सहसा विदधाति गलग्रहम्॥१६६॥ अत्र 'कण्ठग्रहम्' इति वाच्यम्। अत्र कण्ठग्रहार्थतया विवक्षिती गलग्रहशन्दो रोगविशेषे

३४४ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

निरूढः। तथा च 'रूढियोगमपहरति' इति कण्ठग्रहार्थापहारेण रोगविशेष एव पतीयते। क्वचिद्विवक्षितविशेषपरत्वे पदवैयर्थ्यपसङ्गेनाविवक्षितविशे- षपरत्वाग्रथा।- 'यथा वा- न त्रस्तं यदि नाम भूतकरुणासन्तानशान्तात्मम: तेन व्यारुजता धर्तुभगवतो देवाद्भवानीपतेः। तत्पुत्रस्तु मदान्धतारकवधाद्विश्वस्य दत्तात्सव: स्कन्द: स्कन्द इव प्रियोऽहमथ वाशिष्य: कथं विस्मृतः। अत्र भवानीपतिशहो भवान्या: पत्यन्तरे प्रतीतिं करोति। परथुरामोक्तिरियम्। धतुर्व्यारुजता-भञ्जता-तेन दाशर- थिना भूतेषु माणिषु करुणासन्तानो-दयासमूहस्तेन शान्तः आत्मा यस्य तथाभूतस्य भगवतो भवानीपतेर्देवान्महेश्वराद्यदि नाम न त्रस्तम्-शान्तात न कश्चिद्विभतीति, तदस्त्विति भाव:। तस्य- पुत्रस्तु मदेन-ग्तेणान्धस्य-द्वितीयमनव लोकयतस्तार कासुरस्य वधांद्विश्वस्य दत्तोत्सवो दुष्टमारकत्वेन विश्वविख्यातः स्कन्दः अथ वा स्कन्द इच प्रियोऽहं शिष्यस्ततोप्युग्रतरः कथ विस्मृतः तस्मात् गर्विष्ठो दाशरथिर्मारणीय एवेति भाव:। अत्र भवानीत्यादि। अयम्भावः-अत्र भवस्य पत्नीसर्ये भवानीति सिद्धम् । तथा च भवपत्रीपतौ भतायमाने भवांति- रिक्त: स द्राकू मतीयते। नहि भव एवाभिधेये भवपत्रीपतिरिति पयोगो योग्यः सचेतसाम् ।

सपमोलास। .३४५

पथा वां- गरपि यद्ाहनता प्रोप्तवतः सोऽपि गिरिसुतासिक।। संविधे निरहंङ्गार: पायाद्ः सोम्बिकारमण: ।।१६८।। अन्राम्विकारमण इति विरुद्धां धिंयसुत्पाद्यृति। स्पष्टम्। अत्राम्बिके त्यादि। अ्विकारमणपद योगौरी-

शंक्तित्वाल्लीकमातृत्वादम्बिका त भविष्यसि' इति। दूषक- तावीज विवक्षिताथतिस्कारकार्थोपस्थितिः। अतो यत्र विरुद्धाS- ्यों विवक्षित एव तत्रादोषत्वम्। क्लिष्टत्वादिविशेपेषु समास- गतत्वसुंदाहृतमेव 1. समासगतेपु श्रुततिकडुमुदाइरति- श्रुतिक टुसभागतं घथा- सा दूरे चे सुधा सान्द्र तरद्वितविलीचता। वर्हिनिहादनार्होपं कालश्ञसंसुपागतः॥१६९। एवमन्यदपि ज्ञेयम्। स्पष्टम्। एवं च्युतसंस्कृत्यादयो द्रष्टच्या:न उक्तानू पददोषान्पदैकदेशे वाक्ये चातिदिशति- अपास्थ च्युतसंस्कारमसमर्थ निरर्थकम्।" वाक्येऽपि दोषा: सन्त्येते पदस्याशेपिः केचन॥।५२॥ च्युतसंस्कारत्यादिर्भावप्रधानो निर्देशः। एते इति। श्रु- •तिकट्वादिपद मवटत्तिनिमित्तभृता:, श्रुतिकट्टत्वादय इसर्थः। अन्न यत्र पदान्तरसाहित्येन पदानां दुष्टत्वं स वाक्यदोषः । न, चा- सार्ध्वसमर्थनिरंर्थकानां दुषटत्वेंपदान्तरसाहित्यापेक्षेति तत्त्रित- यापासनमिति सम्मदायः। तदसव। 'सोऽधयैए्ट' इ्रत्यादौ, श्रृति- कटोर्दुद्टत्वे :पर्दान्तरसाहित्यस्यानपेक्षणीयंतया तदुदाहरणविरो- धाठ्।न च तत्रापि वथैनेति वाच्यम, परुपवर्णार्घत्वस्य स्वत ४8

.३४६ सुधासागरसाहिते काव्यप्रकाशे।

एव सच्वाद। तथात्वेऽपि वा 'स रातु वो दुश्च्यवनः' इत्याद्य- पयुक्त्तादुदाहरणव्याप्तिः। नहि तत्राप दुष्टत्वे पदान्तरापक्षेत वक्तुमपि शक्यते, अप्रयुक्तत्वस्य पदमात्रधर्मत्वाद्। किश्च-अ वाचकमप्यसमर्थसमानशीलं किमिति, नापास्तमिति सर्व्या ख्यानेषु विनिगमकं वक्तव्यमिति । अत्र घ्रूम :- विवक्षितधर्मिमसायकशब्दवृत्तित्वे सति नाना

इत्पत्रापि नाव्याप्ति:, उद्देश्यविधेयाभिधायकयोरद्वयोगपि 'दुष्ट त्वाद। अतएवाचिमृष्टविधेयांशमित्यत्राशपदोपादनम्। 'योऽसौ सुभगे तवागत' इत्युदाहरणे मूलं एव स्फुटमेतत्। एवं च यु- कं च्युतसंस्कृत्यादिव्युदसनम् । नचाऽसमर्थसहोदरस्यावाच- कस्यापि व्युदासो युक्त:, तेनापि केनचिद्विवक्षितघर्मिज्ञापनाद। यथोदाहृतेन जन्तुपदेन। व्युदस्तेषु पुनर्न कोऽपि प्रभेदो विवक्षितधर्मिप्रतिपादक इति। तत्र श्रुतिकटुवाक्यगत यंथा-

पिननतार्प्सीस्सममंस्त बन्धून्। व्यजेष्ट षड्वर्गमरंस्त नीतौ समूलघातं न्यषधीदरींश्च॥।१७० ॥ उपजातिश्छन्दः। कामक्रोधळोभमोहमदमात्सर्पाणि षड्व- र्गम्। स्पष्टमन्यत्। ; नतु 'वैयाकरणे धक्तरि श्रोतरि वां कषटत्वं गुण' इति व क्ष्यमाणत्वात् वैयाकरणोक्तमिदं कर्थं दुष्टमिति चेत् । उच्यते। न खल्लु वैयाकरणोक्तं सर्वे श्रुतिकद्बदुष्टम्, किन्तु वैयाकरणेन स्ववैयाकरणसवमनातपिपादयिपया मयुक्तमेव। एवं वैयाकरणे

ससमोलास:।

श्रोतरि नादुएं गुणो वा, किन्तु वैयाकरणे श्रोनरि तह्वैषाकरण- स्वरपतिपिपादयिपया मयुक्तमेत्र। अत एत श्रीवागदेवताय- तारस्तयत्रोदाहरिष्यति । ध्वनित चेद सर्व श्रोतरीति पद प- रिहृत्य 'पतिपाये' इनि वदता। एवं वैयाकरणे वक्तरि कष्टत्वं :गुण' इत्यस्य स्वयं ग्रन्थकृना वक्ष्पमाणलेन भह्टिकाव्यस्यन्या. करणार्थनिरूपणैकतात्पर्यम्य पदमिद श्षुतिकटुल्े कथमुदाहन- मिति न जानीम इति विद्यारण्योंक्तं दूषणं तेपमघ्रेति द्रष्टव्य-

सं रातु वो दुश्च्यवनो भावुकानां परम्पराम्। अनेडमूकतायैश्च धंतु दोपैरसम्मतान । १७१॥। अत्र दुश्च्यवन इन्द्र:, अनेडमुको मूकघधिर:। स दुश्च्यवनो वो-युष्भभ्यं. भावुकाना-फल्याणानां पर- म्पर्र रातु-ददातु 'शा दाने' इसदादिको धातुः। च-पुनः। अनेटमूकशव्दश्:मूकवधिरेऽमयुक्त इंत्यर्थ: । निहतार्थमुद्दाहरंति- सायकसहाघया होर्मकरध्वजनियितच्षमाधिपतेः। अव्जरुचि भास्वरस्तें भातितरामवंनिप इलोक।॥।१७२। अत्र सायकादया शब्दा: खड्गान्धिभूचन्द्रयश :- पर्षायाः शराधंर्थतया प्रसिड्धा:। अत्र साधकांदय इत्यांदि। सायकशब्दः खड्गे मकर- ध्वजशध्दः समुद्रे क्षमाशब्दो भूमौ अव्जशब्दश्चन्द्रे श्रोकशब्दो पशसि च मयुक्त:। न चैषामेतेषु मसिद्धिभूयस्त्वमतः प्रसिद्धैः शरमदनक्षान्तिपत्र पदैरयैंर्निहतार्था इत्यर्थ: ।

३४८: सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

अतुचितार्थमुदाहरति- कुविन्दस्त्वं ताथत्पटयसि गुणग्राममभितो . यशो गायतत्येते दिशि दिशि चे नग्नास्तव विभो।

तथापि त्वत्की तिर्भ्रमति विगताच्छांदन मिह॥१७३।। अत्र कुविन्दादिशब्दोऽर्थान्तरं प्रतिपादयन्तुप- शलोक्यमानस्य तिरस्कार व्यनक्तीत्यनुचितार्थ:7 शिखरिणी छन्दः। हे विभो-प्रभो-कुं-पृथिवीं विन्दति- लभते इति कुंविन्दो भूपतिस्त्वं तावद्गुणानां-विद्यादानशौर्या दीनां ग्रामं-समूहमभित :- सर्वत्र 'पटयाि-पटुं करोषि, 'इ- हृशी विद्या, ईदशं दानम्, अहो शौर्यम्' इति लोकैः प्रशंसया निर्मकीकरोषीति यावत्। व्यङ्गयार्थस्तु कुविन्दस्तन्तुवायस्त्वं गुणग्रामं-सूत्रसमूह पटयसि-पैट' करोषीति 1च-पुनः पते नग्ना-वन्दिनो दिशि दिशि तव यशो गायन्ति। कुविन्द पक्षे नगा-विवस्रा:पटलाभे त्वदशो गायनतीति।तथार्पीत्यं नेन कीरतौ स्त्रीत्वारोप:। तथापि-त्वयि सत्यपि- यशस्विनि शरब्डयोत्स्नावद्वौराणि अत एव स्फुटानि-प्रकाशमानानि वि- कटानि-विपुलानि यानि सर्वाङ्गानि तैःसुभगा त्वत्कीततिर्विंगता. च्छादनं-विगतावरणं भ्रमति। कुविन्दपक्षे विगतवसतरं यथा- स्यात्तथा भ्रमति। सम्भावितपतिकायाः स्त्रियोऽनावरणभ्रमणं विचस्रभ्मणं चातुचितमिति भाव:। अन्र प्राकरणिके राजरूपेडये तदन्वययोग्ये चार्ये तत्तच्छ-

व्यञ्जनया रम्यते। ततश्रासम्वद्धार्थाभिधायकत्वापत्तिभयेनोप- मार्याँ पर्यवसानम्। एक्तं चास्माभिः 'मद्रात्मन' इत्यादिव्या-

सपमोल्लास:। .३४९'

प राजोऽनुंचितं तन्तुवायौपम्यं वाक्यमहिमलंभ्यमिति वाक्यम- सुचितार्थम्। तदाह औवृत्तिकार-अत्र कुषिन्दा- दीत्यादि। · यनूक्त: प्रदीपकारै :- 'अंत्र कुविन्द इति तन्तुवायं, पटय- सीति पट करोपीति, गुणेति तन्तु, नगनेति चस्त्रहीन, यश इ- त्यकारपश्लेपादयशः, विगताच्छादनमिति विगतरवस्त्रमित्यर्था-

प्ायश इत्यकारमक्लेषः प्रामादिका, अयशस्विपतिकाया: स्तिरिपो विवस्त्रभ्रमणस्यापि सम्भवेन वाक्पर्यस्यांसामञ्जस्यापत्तेः । नन्व त्र कुविन्दपदात्प्रिथरम जातिविशेपोपस्थितौ राजनि तन्निहतार्थ मिति चेत सत्यम्। किन्तु अप्रयुंक्तनिहतार्थों इलेषयमकादावद्द- षांविति प्रतिपादयिष्याम:। अवाचकमुदाहति- प्राभ्रभ्रांडिवष्णुधामाप्य विषमाश्व: करोत्ययम्। निद्रां सहस्रपर्णानां पैलायनपरायणाम्।।१७४।।

•नामवाचका : 1 .. अयं विपमाइतः-सूये: पाभ्तभ्राठ्विर्ष्णुघामाप्य-सजलमेघव- दाकाशं पाप्य 'आङ् पूर्वस्यापे रूपम्'। सहस्रपणानां-कमलाना निंद्रां पलायनपरायणां करोति-दूर्राकरोतीत्यर्थः। अत्रोपस- र्रूपमशव्दस्य धातुयोग एवातुशासनात्मकर्षानुपस्थापक- ता।एवं च माभ्रभ्राद् विष्णुधाम विषमाशव निद्रा सहसूरप- णपदानां सजलनिर्जलमेघमामान्यगगनभृतलपातालस्थानत्रय

३५० सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

म्। अत एव प्रदीपकारैर्व्याख्यातम-अभ्रे भ्राज़ते इत्यभ्र. भ्रादू-जलदः प्रकृष्टोऽभ्रभ्राडू यत्र तद्विष्णुधामेत्यस्य विशेष णम्। अत्र माभ्रभ्राडिति प्रकृष्टजलदे विष्णुधामेति पदे विष माश्व इति सप्ताश्वे निद्रेति सङ्कोचे सहस्रपर्णेति महस्त्रद ळे प्रकृष्ट- जलदृत्वादिना मकारेणावाचकानि। कानिचिच्चाव धर्मिणि शक्ता न्येवेति यथोक्तवाक्यदोषत्वमिति। तदेतत्सर्वमभिनेत्य श्रीवृत्ति क़ार आह-अन्र प्राभ्रेत्यादि। अश्लीलेषु व्रीडादायि यथा- भूपते रुपसर्पन्ती कम्पना, वामलोचना । .. तत्तत्प्रहरणोत्साहवती ,मोहनमादघे ।। १७२ ॥। अन्रोपसर्पण-प्रहूरण-मोहनशब्दा व्रीडादायि त्वादइलीला: । उपसर्पणमभिगमनं रिरसोद्योगश्च। कम्पना-सेना, कम्पयु- क्ता च। वामलोचना, प्रतिकूलटष्टिः, कान्तलोचना नायिका च। प्रहरणं-मारणं, कामशास्त्रमसिद्ध दम्पतीजघनताडनश्च् । मोहनं. विपक्षसम्मोहनं, निधुवनं च। एवं च शत्रून्मति वामे-विरुद्धे लोचने यस्यास्तादृशी उपसर्पन्ती-द्विषदभिमुखं गच्छन्ती भूपतेः क म्पना-सेना तत्तत्महरणे-तस्य तस्य मारणे उत्साहो यस्यास्तथा भूता सती मोहनं-विपक्षसम्मोहनमादधे-इति विवक्षितवाक्या र्थमतीतिदशायामुपसर्पन्ती रतोद्यता कम्पना कम्पयुक्ता वामलो- चनाऽपि कान्तं तदनिर्वचनीयप्हरणेन स्वजघनेन पुरुषजघनः- ताडने उत्साहवती सती भूपतेर्मोहनं निधुवनमादधे-कृतवतीत्य-

सप्मोल्लास: । ३५१ दुंष्टा इति भाव:।तदेतत्सर्वमभिमेत्य श्रीवृत्तिकृदाह-अत्री- पसर्पणेत्यादि। जुगुप्सादायि यथा- तेऽन्यैर्वान्तं समश्नन्ति परोत्सर्ग च सुअते।- इतरार्थग्रहे येषां कवीनां स्थात्प्रवर्तनम् ॥१७६॥ अत्र वान्तोत्सर्गपवर्तनशब्दा जुगुप्सादा पिन: । प्वर्त्तनं-कृतिः, पुरीपत्यागक्च। स्पष्टमन्यत्। अत्र वान्तो- र्सर्गशब्दौ छर्दितपुरीषार्यकतया पवर्तनमिति पुरीषत्यागरूपा- र्थान्तरतया जुगुप्सां प्रयच्छन्ति । अमङ्गलार्थ यथा- पितृवसतिमहं प्रयामि तां सह परिवारगणेन यत्र मे। भवति सपदि पावकान्वये हृद्यमशेषितशोकशल्य कमू।। अन्र पितृगृहमित्यादौ विवचिते उमशानादिपती- ताथमङ्गलार्थत्वम्। अपरवकत्रं छन्दः। 'अयुजि ननरका गुरुः समे न्जम- पर्रवक्त्रमिंद ततो जरौ' इति लक्षणाद। अहं परिवारगणेन सह तां पितृतसति-स्वजनकगूहं प्रयामि। यत्र मे हृदयं पावकान्वये- शुद्धिकारके वंशे सपदि-शीघ्रमशेषितमुन्मूलितः शोक एव शल्यो यस्मा त्ताटशं भवतीति विर्वक्षितार्थवोधकाळे तां पितृवसति- इमसानं प्रयामि। यत्र-इमशाने पावकान्वये-चितापनिसम्बन्धे मे

नतु पावकशन्दस्य कथमपङकार्थतं वहिश्दस्येवातथात्वात् इंति चेद। मैवमू। यत्रेत्यनेन शमशानाकृप्ठ्या तत्सम्वन्धिनो-

३५२ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

वह्वेश्चिताशनित्यमतीतेः। व्याख्यातं चास्माभिस्तयैव। अंतएव प्रदीपकारैरव्याख्यातम्। अन्र पितृगृहं पावने धंशे इति च वि- वक्षिते पितृवसतिपावकान्वयशब्दौ इमशानवह्िसम्वन्घरूपामड्- लार्थान्तरौ इति। तदेतत्सर्वमभिनेत्य श्रीवृत्तिकृदाह-अत्र. पितृगृहमित्यादि। सन्दिग्धमुदाहरति- सुरालयोल्लासपर: प्राप्तपर्यात्तकम्पनः ।: : मार्गण प्रवगो भास्तद्भूतिरेप विलोक्यते ।१७८।। : अत्र किं सुरादिशव्दा देव-सेना-शर-विसृत्वर्थाः कि मदिराद्यर्थाः इति सन्देहः। ... सुरालयो-देवगृहं, मदिरागृहं च, कम्पना-सेना, कम्पश्च, मार्गणो वाणो मार्गणं-याचनं चं, भृति :- सम्पत्तिर्भेस्म च,.। अन्वयस्पष्टः । अत्र प्रकरणाद्यभावात्स्तु तिर्निन्दा वेति सन्देइ। • तदाह वृत्तिकृत्-अत्र कि सुरादीत्यदि। अमतातमुदाहरति- तस्थाधिमात्रोपाघस्य तीव्रसंवेगताजुपः। दढभूमि: पियप्रासौ यत्न: स फैलित: सखे ॥१७९।। अत्राधिमात्रीपायादय: शंब्दा: योगशास्तमत्र :प्रयुक्तत्वादप्रतीताः। हे, सखे तीव्र :- परमः संवेगो-वैराग्यन्तत्तायुक्तस्य, अत- एवाधिमात्रोपायस्य अधिमात्र :- सन्निहतसमाधिलामेंन दृढ. - ज्ञानवानुपायो-यमनियमादिर्यस्य तादृशस्य तम्य योगिन: दृदसू- मिर्ढसंस्कार: काभिरपि चित्तवृत्िभिरभिभवितुं न.।' • क्यते, तथाभूतः स लोकोत्तरो यत्रो-निद्धिध्यासनरूपः प्रयत्रः -,प्रियपास्तौ-आत्मसाक्षातकारे फलित इत्यर्थः। अयम्भाव :- यो-

सपमोल्लास:। ३५३

गिनसंतावत् त्रिविधा भवन्ति-मृदूपायो मध्योपायोऽघिमात्रोपा- पश्च। ते च प्रत्येकं मृदुसंवेगो मध्यसवेगस्तीव्रसंवेगश्चेति त्रिविधाः। एवं नव भेदा: भवन्ति। तेष्वधिमात्रोपायस्तीव्रसं- बेगो योगी भवति सिद्ध इति। दोषबीजमाह-अन्नाधिमाश्रे- स्यादि। ग्राम्यमुदाइरति- ताम्बूलभृतगल्लोऽयं भल्लं जल्पति मानुष:। करोति खादनं पानं सदैव तु यथा तथा॥१८०। अत्र गल्लादय: शब्दा: ग्राम्था: स्पष्टम्। अन्रेत्यादि। अत्र गल्लभल्लमातुषखादनपान- शब्दा ग्राम्या इत्यर्थ: । नेयार्थमुदाहरति-

निष्कम्पा रचिता नेत्रयुद्धं वेदय साम्प्रतम्।१८१। अत्राम्बररत्नपादैः चततमा अचला (भृः) कृता, नेत्रयुग्मं बोधयेति नेयार्थता। दम्पतीमबोधनपरमिद वाक्यम्। अश्राम्बरेत्यादि। अ-

गगनं विवक्षितम्। न चास्य तत्र शक्तिरिति वाचकत्वलक्षणेन शक्यसम्वन्घेन (पर्यायत्वसम्बन्धेनेति यात्रत्) अम्बरपदं लक्ष- यति। तस्माच्च गगनप्तीतिः । यद्वा, स्ववाचकवा्चप त्व लक्षण - शक्यसम्बन्धेन (स्वपर्यायबोध्यत्वसम्बन्घेनेति यात्रद्) गगनमेव 'लक्षयतीति लक्षितलक्षणा लक्षणा वेति वस्तुगतिः । एवं वैदू- र्येत्यस्य मणौ, चरणेत्यस्य पादे, सत्वरजःपरेत्यस्य तमसि, निष्कम्पेत्यस्य चाचलार्या भूमो, युद्धमिसस्य द्वन्द्वे, वेदयेत्यस्य

३५४ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

बोधने लक्षणैन। न च तद्धीजं रूढिः प्रयोजनं वेति नेयार्थत्व- मिति। 'स्त्रीपुंसो मिथुनं द्वन्दवं युग्मं तु युगलं युगम्' इत्यमरः। क्रिष्टमुदाहरति- धम्मिल्लस्य न कस्य प्रेक्ष्प निकामं कुरङ्गशावाक्ष्या:।

अत्र धम्मिलस्य शोभां प्रेक्ष्प कस्थ मानसं न र ज्यतीति सम्बन्धे क्विष्ठत्वम्। गाथा छन्दः। अन्रेत्यादि।अन्र कुरङ्गशावाक्ष्या: धम्मि- ल्लस्य शोभां प्रेक्ष्ष कस्य मानसं न रज्यतीति सम्बन्धे प्रतीति न्यवधानमित्यर्थः । अविमृष्टविधेयांशमुदाहरति- न्यक्वारो ह्ययमेव मे यदरयस्तत्राप्यसौ तापसः सोऽप्यत्रेव निहन्ति राक्षसकुलं जीवत्यहो रावण:। धिग्धिक शैक्रजितं प्रबोधितवता कि कुम्भकर्णन वा स्वर्गग्रामटिका विलुण्ठनवृथोच्छूनैः किमेभिभुँजैः१८३॥ अन्र 'अयमेव न्यक्कारः'-इनि वाच्यम्। उच्छून· त्वमात्रं चानुवाद्यम्, न वृधात्वविशेषितम्। अत्र च शब्दरचना िपरीता कृतेति वाक्यस्पैव दोषो न वा- क्यार्थस्य। न्यकार इत्यादि। न्यकारो-धिकार: निन्देति यावत्। अयमेव, अन्येषां पराभवादि: मम तु रिपुसम्बन्ध एव न्यकार इत्यर्थः । मे यदरयः नैको दवौ वा, पूर्वमेकोऽपि नासीत्सम्मति युगपदेव बहवो जाता इति बहुवचनेन ध्वन्यते। तत्राप्यसौ-मातुषः, सोऽपि तापस :- शस्त्रानभिज्ञः सोप्यत्रैव-मत्समीप एव राक्षसकुलं आवालदद्धाङनं सर्व निहन्ति-नितरां मारयति, जीवत्यहों रावण:,

सपमोल्ासः।। ३५५

अंहो महदाश्र्थमेवं विधेऽपि पराभवातिशये क्रोधाग्रिनिर्दग्धोSपि रावणो न भस्पीभवनीति भावः । धिग्धिकु शक्रजितम् । वीप्स- या निन्दाऽतिशयो व्यज्यते। प्रवोवितवनेति णिजन्तान्ावे क्त- स्ततो मतुपू न तु क्तवतुपत्ययः, कर्मणि तस्यासाधुत्वाद्। उ- त्थापितेन कुम्भकर्णेन वा कि-न चिश्चित्फलम्। स्वरगमेत ग्रा. मटिकाऽल ग्रमंस्तस्य विलुण्ठनेन-विध्वंसनेन वृथोच्छूनैरेभि- र्भुजैः कि, बहुवचनेन शत्रोर्भुजद्ूयं मम तु बहवो सुजास्तथापि वैकल्यमिति ध्वन्यते.। श्रीवत्सलाञ्छनभट्टाचार्यास्तु- जावतीतिकाका न जीवतीत्यर्थ इत्याहुः। अन्रायमेव न्यक्कार इत्यादि। अयमाशयः-अत्र मा- समरिमत्वम् 'अयम्' इसनूद्यामासं न्यक्कारत्वं विधीयतेऽतोऽय- मेव न्यक्कार इति वाच्यम्। 'अनुवाद्यमनुक्त्वैव नाभिधेयमु- दीरयेत्' इति दृद्धवचनात। अन्यथा तु वैपरीत्येन विलम्बेन वा तथाभावः प्रतीयेत। 'अय न्यक्कार' इत्युभयोः पदयोर्दुष्टत्वा- द्वाक्यदोषत्वम्। अत एव समासगतमेवे दुष्ट पदमित्युक्तम्। अ-

, न तु दृथात्वविशेषितस्य, किमेमिरिसनेन वृथात्वस्पैव तिधे- यत्वात्। अर्थभेदोपगमेऽपि किमेभिरिति वैफल्याभिधानविरो- घात्, वृथोच्छूनस्य तदौचित्यात्। नतु 'न्यक्कारोऽयम्' इत्य- त्र वैपरीत्पेन विधेयत्वपरयोगदर्थदोष एवायं स्यादिति चेत, न खल्चत्र विवक्षितो्थो दुष्टः किन्तु क्रमविशेषादविवाक्षितार्थपत्पय एवेति शब्दविशेष एवापराध्यति, शव्दान्तरेण तत्मतीतेरवैक- ल्याद, यथा विरुद्दमतिकृतीति । न केवलं विधेयस्योपसर्जनत्वव्युत्क्रमाम्यामेवायं वाक्य- दोपा, किन्तु विधेयानुपस्थित्याऽपीत्याशयेन यथा वेत्युदाहर-

३५६ सुधासागरसहिते काव्यपकाशे।

णान्तरं दर्शयति- यथा वा अपाङ्गसंसर्गि तरङ्रितं दशो-

विसारि रोमाश्चनकञ्चुकं तनो- स्तनोति योऽसौ सुभगे तवाग्रतः ।।१८४।। अन्र योऽसाविति पद्दयमतुवाद्यमात्रप्रतीतिकृत,

यच्छदोपादानं नापेचते । क्रमेणोदाहरणम्- कातर्य केवला नीति: शौर्य श्वापद्चेष्टितम्। अतः सिद्धिं समेताभ्यासुभाभ्यामन्वियेष सः॥१८५।। द्वयं गतं सम्प्रति शोचनीयतां समागमप्ार्थनया कपालिन:। कला च सा कान्तिमती कलावत- स्त्वमस्य लोकस्य च नेत्रकौमुदी ॥१८६॥। उत्कम्पिनी भथपरिस्खलितांशुकान्ता ते लोचने प्रतिदिशं विधुरे क्षिपन्ती। क्रूरेण दारुणतया सहसैव दुग्धा धूमान्घितेन दहनेन न वीक्षिताऽसि॥१८७॥ वंशस्थं दृत्तम्। हे सुभगे यस्तव दशोरपाङ्गसंसर्गिंतरद्वित, मुनोरेरालान्तविलासवेल्लितं, तनोति असावागत इत्यन्वय: । स्पष्टम्। अत्र श्रीवारदेवता वतारो विधेयानुपस्थिति दर्शयन्रेव यत्तदोर्नित्याभिसम्बन्घमत्र 'योऽसौ' इत्यादिमहता पबन्धेनोपपादयति। अन्रायमाशय :- अत्र 'योऽसौ' इति पदद्यमुद्देश्यविधेयार्थकतया विवक्षितम्, उद्दश्य-

सप्तमोलास:। ३५७

वाचिना यच्छन्दृस्य स्वार्थपरामशनतच्छन्दापेक्षितत्वात्। न चैतत्तत्प्तिपादकम्, यच्छ्दसानन्निध्येन अदसादीनां पसिद्ध- परामर्शकत्वात्। ननु केवलंयोरपि यत्तदो: प्रयोगदर्शनात्सापेक्षत्व. मेवानयोरसिद्धम्, उच्यते।अनयोः परस्परार्थपेक्षात्मकत्वं निय- तमेव, एतदेवोच्यते 'यत्तदोर्नित्याभिसम्बन्ध' इति। स चाभिस- म्बन्ध: शाब्द: आर्थो वा। तन्र दयोरुपादाने शाब्दः । यथा- 'स दुर्मतिः श्रेयसि यस्य नादरः'। एकस्य द्वयोरपि चानुपादाने त्वार्थ:, अनुपात्तस्यापि सामर्थ्यादेवाक्षेपात्। तत्र तच्छ्द्रेन थ- च्छन्दाक्षेप: क्रान्तमसिद्धानुभू तार्थकेन यथा-कातर्यमित्यादि। अत्र स इति प्रक्रान्तं राजानमाह। द्यं गतमित्यादि। वंश- स्थं वृत्तम्। व्याख्यातमेतत्माकू। अत्र सेति प्रसिद्धम्। उत्कम्पिनीत्यादि। वसन्ततिलका छन्दः। हे मिये उद्गतकम्पवती। तथा भयेन परिस्खललितमंशुकान्तं-वस्त्रपान्तं यस्यास्तादशी ते-मदनुभूतशोभाविशेषे लोचने प्रतिदिशं- दिशिं दिशि महिदृक्षया क्षिपन्ती त्वमिति मध्यमपुरुषेणा्षिप्यते, क्रूरेण-निर्दयेन धूमेनान्धितेनावृतेन दहनेन दारुणतया- सहसा- Sविचार्यैव दग्धा न वीक्षितासीत्यरथः । क्ररस्य विलम्बाक्षमत्व- मन्धितस्थावीक्षणं चोचितम्, अन्यथा त्वत्सौन्दर्यदर्शने कथ दहेदिति भाव:।अत्र 'ते' इत्यतुभृते । एवं च त्रिष्वप्येषु यच्छब्दो- पादानं नावश्यापेक्षणीयम्, तदभावेऽप्याक्षेपादेव 'यः पूर्वोक्तगु· णवान्' 'या मसिद्धा' 'येअनुभूते' इति च मत्ययाविघातात। यच्छव्दस्तूत्तरवार्क्यानुगतत्वनोपात्तः सामर्थ्या हपूर्ववाक्यानुगतस्य तच्छद्धस्योपादानं नापेक्षते, यथा- साधु चन्द्रमसि पुष्करैः कृतं मीलितं यद्भिरामताघिके।

३५८ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे। -उद्यता जिनि कामिनीसुखे- तेन साहसमनुष्ठितं पुनः ।१८८। प्रागुपात्तस्तु यच्छव्दस्तच्छव्दोपादानं विना सा. काङ:। यथा-अत्रैव इलोके आद्यपादयोर्न्यत्यास। इ. योरुपादाने तु निराकाद्कत्वं प्रसिद्धम्। सपष्टम्। यच्छन्दस्तूत्तरवाक्यगत एव सर्वत्र तच्छव्दाक्षेपसम- र्थः। पूर्ववाक्यगतस्तु यच्छब्दः तदाक्षेपासमर्थतया तदुपादानमे- वापेक्षते। यथाऽत्रोदाहरणे पूवार्द्धपादयोर्व्यत्यासे। नतु पूर्ववाक्यगतोऽपपयं तदाक्षेपसमर्थः। यथा-'तच्चक्षुर्यदि हारित कुवलयैः' इत्याद्ाविति चेतु। सत्यं समर्थो न तु सर्वत्र, किन्तु यदीत्येतावदपस्तत्पर्यायः, उत्तरवाक्यगतस्तु् सकलरुपस् तथेति विशेष:। यद्वा यदीत्यव्ययमिदं न तु यच्छचद:, तञ्व भिन्नस्व- भावमेव। एवं चेच्छब्दोऽपि। अनुपादानेऽपि सामर्थ्यात् कुत्रचिद्वयमपि गम्यते। यथा -- द्वयोरप्यतुपादानेऽप्यार्थो यत्तदोः सम्बन्धो यथा- ये नाम केचिदिह ना प्रथयन्त्यवज्ञां जानन्ति ते किमपि तान्प्रति नैष यत्न: । उत्पत्स्यतेस्ति मम कोऽपि समानधर्मा कालो ह्मय निरवधिर्विपुला च पृथ्वी॥।१८९। अत्र य उत्पत्स्यते तं प्रतीति। एवं च तच्छन्दा. नुपादानिऽत्र साकाङ्गत्वम् । वसन्ततिलका छन्दः। 'उक्ता वसन्ततिलका तभजा जगौ ग' इति लक्षणात। ते जानन्ति किमपि-अपि तु किमपि न जा-

सप्तमोल्लास: । ३५९

नन्ततियिर्थः । उत्पत्स्यन इत्यत्र मानमाह-काल इति। अस्ती- त्यत्र मानमाह-विपुलेति । स्पष्टमन्यद्। अत्र य उत्पत्स्यतेडस्ति वा मम समानधर्मा तं पति यत्र इनि स्फुटमेवाचगम्यते। यथा- श्रुते हि न पूर्वार्द्धेन कथमप्यन्वयः । यत्तु 'परक्रान्नावर्थकस्प तच्छन्दस्य यच्छव्द्रापेक्षेव न इति व्याख्यानं तव्ञक्तिविचेका- दनालोचननिवन्धनं श्रीवृत्तिकारानभिमतं च, यदग्रे 'यच्छ- व्द्रोपादानं नापेक्षते' इत्याइ, न तु 'यच्छन्दं नापेक्षते' इति। त- स्माय्यथाव्याख्यातमेवादरणीयम्। एवं च 'योऽसी सुभगे' इत्यत्र तच्छ्दस्यानुपादानादाक्षेपासम्भवाच यच्छव्द्र: साकाङ्ग। ननु स्यादेवैतदयदि तच्छन्द्रार्थकोऽयमदः शब्दो न स्पादिति चेद्, तत्किमदसस्तच्छव्द्रपर्यायता। तथा सति- न चासाविति तच्छव्दार्थमाह, असौ मरुच्चुम्वितचारुकेसर: प्रसन्नताराधिपमण्डलाग्रणी: ।

वसन्तकालो हनुमानिवागत:॥।१९०।। अत्र हि न तच्छन्द्वार्थपतीतिः। प्रतीती वा, करवालकरालदो: सहायो युधि योऽसौ विजयार्जुनैकमछ्ः। यदि भूपतिनां स तत्र कार्षे विनियुज्येत ततः कृतं कृतं स्पात् ॥१९१। अम्र स इत्यस्यानर्थक्यं स्पात्। वंशस्थं वृत्तम्। 'जतौ तु वंशस्थमुदीरितं जरौ' इति लक्ष- पाद्। असी वसन्तकालो हतुमानिवागत इत्यन्पयः । उमयसा-

३६० सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

धारणं विशेषणमाह-मरुद्दक्षिणानिलस्तेन चुम्बिता-ईषतपृष: केसरा :- वकुला यत्र तथाभूतः । पक्षान्तरे मरुता-हतुपत्पित्रा चुम्वितानि केसराणि-स्कन्धलोमानि यस्य ताहशः। मसन्न :- स्वच्छो यस्ताराधिपो-नक्षत्रेशस्तस्य मण्डलं-बिम्वं तस्याग्रणी :- अग्रेसरः। पक्षे प्रसन्नस्तुष्टस्तारािप :- सुग्रीवस्तस्य मण्डलं-राष् तत्राग्रणीः। तथा वियुक्तरामाणां-वियोगिनामातुरदृष्ठ्या-खि. मदशा वीक्षित:। पक्षे वियुक्तो यो रामो-दांशरथिस्तस्यातुरद ष्ठ्योत्कष्ठितचक्षुषा वीक्षित इत्यर्थः । अन्राद: शब्दस्तच्छव्दा - रथमेवाभिदध्यान्न त्विदमर्थम्। अथान्न वैयात्यादिष्टापत्तिमालम्ब- से तर्हिं-करवालेत्यादि। विजय :- फाल्गुनः अर्जुनः कार्चवीर्यश्र तद्वदेकमललः। यद्वा विजये इति सक्षम्यन्तम्। स्पष्टमन्यत्।- इ- त्यत्र स इति पुनरुक्तं स्थात्, अदः शब्देन तदर्थाभिधानाद। नन्वर्थान्तरमस्य न निषेधामः किन्त्वनुजानीमस्तदर्थकम्, कथमन्यथा- अथ, योविकल्पमिदमर्थमण्डलं पयतीश निखिलं भवदपु:। आत्मपक्षपरिपूरिते जग- त्यस्य नित्यसुखिनः ऊतो-भयम्-॥। १९२॥

उच्यते-तहर्यत्रेव दांक्यान्तरे उपादानमर्हतिन तत्रैव, य- चछद्वस्य हि निकटे स्थित: प्रसिद्धिं परामृशति, यथा- यत्तदूर्जित मत्युग्रं क्षात्रं तेजोऽस्य भृपतेः। दीव्यताऽक्षैंस्तदाऽनेन नूनं तद्पि हारितम ॥१९३। इत्यत्र तच्छद्ध: ।

सप्षमोल्लास:। ३६१

नतु कथम्, कल्याणानां त्वमिह महसां भाजनं त्वं विधत्से पुण्यां लक्ष्मीमथ मयि हश धेहि देव प्रसीद। यद्यत्पापं प्रजहिहि जगन्नाथ नम्रस्य तन्मे भद्रं भद्रं वितर भगवन् ! भूयसे मङ्गलाय ॥१९४। अत्र यद्यदित्युक्त्वा तन्मे इत्युक्तम्। उच्यते-यधदिति थेन केनचिदूपेण स्थितं सर्वात्मकं वहत्वाक्षिप्म्, तथाभृतमेव तच्छद्नेन परामृशयते। य इदमर्थमण्डलं-परमेयजातं विकल्प-नानाकल्पनायोगि भवद्वपुरिति पश्यतीसभेदेन सम्वन्धः । आत्मपक्षेत्यादि स्पष्टम्। स्वात्मपक्ष इति पाठे स्वशब्द: स्वशरीरवाची तस्पा- तमेत्यर्थः। 'द्वितीयान्यं भवति'इति श्रुतेरिति भावः। इत्यत्रेदं शन्दस्यापि तच्छव्द्रार्थकता, इदमदसोः समानशीलत्वादिति चेद। सत्यमात्य। परन्तु यच्छद्वाव्यवहितानन्तरवर्त्ती समा- नाधिकरणस्तच्छव्द्रोऽपि प्रसिद्धिमावे निरुद्ः, कि पुनरिदमादि:। यथा-यत्तदूर्जितमित्यादौ वाक्पार्थ: स्फुट एव । तस्माद्यो विकल्पमित्यत्रेव व्यवधानेनादः प्रयोगो युक्तो न त्वव्यवधा- नेन। कथं तहिं 'न केवलं यो महतोऽपभापते शृणोति तस्मा- दपि यः स पापभाक्' इत्यत्र तच्छन्दो न प्रसिद्धयर्थ इति चेद। य इत्यत्र विच्छेदेन व्यवधानात। योऽमाविसत्र तु सम्वन्धिना यच्छव्द्रैकनिविष्टैक देशत्वं ना विच्छेदा द् । ननु भवेदेवम्, यदि यत्तदोर्नित्याभिसम्बन्धः स्यात । से एत तु नास्ति, कथमन्यथा कल्पाणानामित्यादि। 'म- न्दाक्रान्ता' छन्दः। हे देव त्वमिह-संसारे कल्याणकारिणां महर्सां-तेजमां भाजनमाश्रयः । त्वं पुण्यां-पवित्राम् । ४६

३६२ सुधासागरसाहिते काव्यप्रकाशे।

घुर्यामिति पाठे भारक्षमां लक्ष्मी विघत्से-कुरुषे प्रसीद। अथ मयि दशं घंहि-दृष्टि विधेहि। हे जगन्नाथ नम्रस्य यद्त्पापं तत्पजहिहि-'प्रकर्षेण वाघस्व हे भगर्वन्भूयसे- महत्तमाय मङ्गलाय-निःश्रयसे भद्रं भद्रमत्यन्ताभीष्टं स्वभक्तिरूप वितर-देहीत्यर्थः । अत्रैकयत्परामृष्टस्यैकेन तदा परामर्शेडपि द्वितीययच्छब्दान्निरा का इक्षा प्रतीतिः, द्वितीय नत्पदाभावाद्। न चं. तत्राक्षेपोऽपि, यदः पूर्ववाक्यगतत्वादिति। मैवम्। न खल्ने- केनैव रूपेण यत्तदृभ्यां परामर्शनियम इति चूमः, किन्त्वेकस्थ ताभ्यां परामर्श इति। तथा चात्रापि पापात्मकं वस्तु येन केन- चिद्विशेषद्वयेन यत्पदाभ्यां षरामृष्टम्, तत्पदेन तु पापतवेनैकेनेति को विरोध:। वस्तुतस्तु यद्यदिति न पदद्रयम्, किन्तु 'नियवीप्सयोः' इति सूत्रेण वीप्सायाँ यदो द्वित्वापन्नोऽयमादेशः। तथा चादेशिनैकेन यत्पर्देन तत्पदेन च द्ाभ्यामध्येकेनैव रूपेण पापपरामर्शः। आदे- शस्तु साकल्येन सम्वन्धपरता्ग्राहक इति यत्पंदीयेनैव तेन तदुप- पत्तौ न तत्पदेऽपि, यत्पदपाथम्यादिति भावः । तत्पदप्राथम्ये तु तत्रैवादेशः । यथा-'तत्तत्कर्म कृतं यदेव मुनिभ्रिः'-इसादौ। इन्थं च यददित्येकरूपावच्छिन्नं यावुपस्थापयति -तत्पदमपि तथैव तावदिति न वाक्यभेदोऽपि। उक्तश्च श्रीवृत्तिकारैः-सर्वा- त्मक वस्त्विति। यत्र तुतत्पदेऽपि वीप्सा तत्र न यत्पदेडप्या- देश: किन्तूमाभ्यां रूपद्येन सर्वोपस्थापनमिति सारम्। यथा- सश्चारिणी दपिशिखेव रात्रौ यं य व्यतीयाय पतिवरा सा। नरेन्द्रमागाट्ट इव म्रपेदे विवर्णभाव स स भूमिपालः ॥ 'यां यां पियः मैक्षत कातराक्षीं सा सा हिया नम्रमुखी चभूव' इत्यादाविति दिकू।

ससमोलास:। ३६३

समासेऽप्यने कपदगतत्व्रेनास्य वाक्यदोपत्वमुदाहरति- यथा वा- किं लोभेन चिलङतः स भरतो येनैतदेवं कृनं मात्रा स्त्रीलघुनां गता किमथ वा मानैव मे मध्यमा। मिथ्ैतन्सम चिन्तितं व्वितयमप्यार्यानुजोऽसी गुरु- माता तातकलत्रमित्यनुचितं मन्ये विधात्रा कृतम् १९५ अन्नार्यस्येति तातस्थेति चवाच्यम्, नत्वनंयोःस. मासे गुणी भाव: कार्यः। एवं समासान्तरेऽप्युदाहार्यमू। 'शार्दूलविक्रीडितं' छन्दः । लक्ष्मणस्योक्तिरियम्। मात्रा- मातृद्वारा माता कैकेयी। आर्य :- श्रीराम:। गुरु ज्येष्ठभ्रावेत्यर्थः। स्पष्टमन्यत्।

कत्वेन विधित्सितयोः समासाहुणाभावः ।वाक्दोषत्वं तु यथा सदुक्तम्ं। सोऽयं षष्ठीतत्पुरुषसमासः। एवं समासान्तरेडप्यूहथू।

प्रिनक्षमा रक्तमुतः शिवालिङ्गितमूर्त्तयः। विग्रहक्षपणेनात् शेरते ते गनासुखाः॥१९६। अत्र क्षमादिगुणयुक्ता: सुखमासते इति विवत्तिते हता इति विरुद्वा प्रतीतिः। अश्नेत्यांदि। अयमाशयः-अत्र क्षान्तिमन्तोऽनुरक्तमुघः कल्याणालिङ्गिता: युद्धक्षपणेन दुःखाभाववन्तः शेरत इति विव- क्षिते भूमिपतिता रुधिरस्थानानि शिवाभिरालिङ्गिताः शर्रीरक्षप णेन गतमाणेन्द्रियाः शेरत इति विरुद्धं प्रतीिते। अमवपरारये विरुद्धोडप्पर्थो विवक्षित इति ततो भेद:।न च पकाशितविरुद्ध-

३६४ सुधासागरसहिते काव्यपकाशे।

सङ्करा, तत्रार्थस्यात्र तु शब्दस्य व्यञ्षकतया विशेषीत। पदैकदेशे यथासम्भवमुदाहरति-पदैकदेशे यथासम्भवं क्रमेणोदाहरणम्- तत्र श्रुतिकट्ठु यथा- अलमतिचपलत्वात् स्वप्नमायोपमत्वात् परिणतिविरसत्वात्सङ्गमेनाङ्गनायाः। इति यदि शतकृत्वस्तत्वमालोचयाम- स्तद्पि न हरिणाक्षी विस्मरत्यन्तरात्मा॥१९७॥ अश्र त्वादिति । अङ्गनाया: सङ्गमेनालमिति सम्बन्धः। स्पष्टम्। एकत्र पदे वर्णद्वयकटुत्वे पददोषत्वम्, पदस्यैव कटुत्वम- तीतेः। एकस्यैव तथात्वे पदैकदेशदोषत्वम्। न चैवं 'सौडध्यैष' इसादौ मसकं पददोषाभावात्कथं वाक्यदोषतेति वाच्यम, न हि नानापददुष्टत्वे वाक्यदोषता, किन्तु नानापददृत्तितामात्रेण, सा च पदावच्छेदेन तदेकदेशावच्छेन वेति को विशेषः। अत्र विरो- घिनं शान्तमुपमर्द स्वविश्रान्तस्य शृङ्गारस्थात्यन्तमधुरत्वेन सुद्धा- पचारस्याप्यसहतया पदैकदेशगतश्रुतिकटुत्वस्याप्यपकर्ष इति भाव:। त्वादित्यस्य कटुत्वासम्मतौ लक्ष्यान्तरं दर्वयति- यथा वा- तद्गच्छ सिद्धै कुरु देवकार्य-

अपेक्षते प्रत्ययमङ्गलब्धयै घीजाह्कुरः प्रागुद्यादिवाम्भः॥१९८।। अत्र द्यै ब्ध्यै इति कटु। 'इन्द्रवज्ा' छन्दः। अत्र. देवकार्य-शिवे पार्वतीवश्तापाद-

सप्तमोल्लास:। ३६५

नमू। तथा चात्रापि नायकनायिकावृत्तान्तरूपरसस्य सड्भवेन त्चअ्जकवणवधुर्येणास्य दूवकतेति ध्येयम्। अन्रेत्यादि। सिद्धयै लब्ध्यै इत्युभयोरेकदेशौ दुष्टावि- सर्थः। निहतार्थ यथा- यश्चाप्सरोचिभ्रममण्डनानां सम्पादपित्रीं शिखरैर्षिभर्त्ति।

मकाळसन्ध्यामित्र धातुमत्तास्। १९९।। अत्र मन्ता शब्द: क्षीबार्थे निहतार्थः। 'उपजातिः' छन्दः। अत्रेत्यादि। मत्ताशब्दः पदैकदेशः क्षीवार्या सुमसिद्ध इति भाव: । निरर्थकं यथा-

प्रोत्सपद्धिरहानलेन च ततः सन्तापितानां दशाम्। सम्प्रत्येव निषेकमश्रुपयसां देवस्य चेतोभुवो भल्लीनामितर पानकम कुरुते कामं कुरङ्रेक्षणा ॥२०० ।। अत्र दृशामिनि बहुवंचनं निरर्थकम्, कुरङ्रेक्षणा- या: एकस्या एवोपादानात। न चालसव लितैरित्यादि- वत् व्यापारभेदादहुत्वम्, व्यापाराणामनुपात्तत्वात्। न च व्यापारेऽत टकूशब्दो वरतते। अन्नैव 'कुरुते'- इत्यात्मनेपद्मप्यनर्थकम्, प्रधानक्रियाफलस्य कर्त्रस- म्बन्धे कत्रभिपायक्रियाफलाभावातू। 'शसत्रं पङ्मेन लिप्ताSग्नौ सन्ताप्य पपासि निक्षिप्यत' इति पा- नकर्मस्वरूपम्। दृशः कामशस्त्रत्वरेनाध्यवसायादुत्मेक्षते। अय- मर्थः-कुरदक्षणा-मृगनयना काममतिशयेन आदावअनपुञ्जलि-

३६६ सुधासागरसहिते काव्यप्रकोशे। सवपुर्पा-पूर्व दत्तकज्ज लाना ततोऽनन्तर श्वामानिलैर्निःश्वासवा तैरुछ्ठितो(सन्धुक्षितः) अत एव प्रोत्सर्पत्मरणशीलो यो विरहानल- स्तेन सन्तापितानां च दशां-नेत्राणां सम्पतीदानीमेवाभ्ुपयर्सा निषेकं-रोदनजलानां निक्षेपं चेतोसुवो देवस्य-कामस्य भल्ली- नां-वाणविशेषाणामित पानकर्म कुरुते इति। अत्र दृशामित्यादि। अयमाशय :- अत्र दशामिति बहु- वचनमविवक्षितार्थकमेव, त्तपूरणायोपात्तम्, एकस्या: कुङ्ग क्षणायाः दम्बहुत्वाभावात्। अलसधलितैरिसादिवव्यापारभे- दाद्वहुत्वमिति चेत्। तव्ेक्षणैरितिवदत्र तद्तुपादानात्। न च भावसाधनतया हकूशन्द् एव व्यापारे वर्ततते, 'विशेषणानन्वय- पसङ्गाद्। एवं 'कुरुते' इत्यात्मनेपदमपि निरर्थक्तम्, प्रधानक्रि- याफलसम्वन्धस्य कर्तर्यविवक्षणात्। नन्वाशिषि नाथ इतिवत्क त्रभिपेतक्रियाफलत्वाभावे आत्मनेपदमसाध्वेव नतु निरर्थकं 'नाथत' इत्यपि वा निर्थकमेवाविशेषाद्। एवं द्वयोरर्थयोर्वहु- वचनमसाध्वेवेति। उच्यते। 'आशिषि नाथ' इत्यनेनाशिष्या- त्मनेपदं नियमयताऽनाशिषि तदभावो वोध्यते। तस्माद्या- चने युक्तमसाधुत्वम्। 'स्वरितजितः क्त्रमिमाये क्रियाफले' इत्यनेन तु कर्त्रभिमेतक्रियाफलविवक्षायां तन्नियमयता पराभिमत सम्बन्धविवक्षायां तन्निषेध: प्रतिपाद्यते इनि तत्नैवासाधुत्वं न तु कत्रभिमेतत्वाभावमात्रे। अत एव क्त्रभिपाय इति किम्, पराभिमेते क्रियाफले माभूदित्यवाचत् न तु कत्रभिमेतक्रियाफ- लत्वाभाव इसवोचत। न चात्राभिमेतक्रियाफलत्वं द्योत्यं किन्तु- कत्रभिमे तक्रियाफलत्वाद्योननमात्रमिति नासाधुत्वम्। एवं 'बहु पु बहुवचनम्' इत्येतत्मूत्रं बहुवचनं नियमयत् व्येकयोः स्थितिं निषेधति न तु बहुत्वाविवक्षामात्रम्। दशामित्यत्र न द्वित्वैकत्व्रे वि-

३६७

वक्षिते येनासाधुत्वं स्यात्, किन्तुहुन्त्राविवक्षामात्रमिति युक्त- सुत्पश्यामः। एतेन 'अवयवाभिमायेण निर्स्थकतं समुदायाभभि- पायेण तु असाधुत्वमेव' इति चण्डीदासमतमनादेयम्। अवाचकं यथा- चापाचार्यास्त्रिपुर विजयी कार्तवार्यी विजेप: शस्त्रव्यस्तः सदनसुदधिर्भूरियं हन्तकारः। अस्त्येवैतत्किसु कृतपता रेणुकाकण्ठबाधां बद्धस्पर्द्धस्तव परशुना लजते चन्द्रहासः ॥२०१।। अत् निजंय इनि कृत्यप्रत्यय: क्पत्ययार्थेऽवाचक:। 'मन्दाक्रान्ता' छन्दः । रातरणस्य परशुरामं प्रतीयमुक्ति:। चापा चार्यो-धतुर्विद्यागुरुस्तिपुरबिजयी महेश्वरः कार्त्तवीर्य-सह- स्त्रंबाहुविजेयः। शस्त्रव्यस्तो-वाणक्षिप्तः उदधिः सदनम्। भू- रियं हन्नकारोडतिथिवालि:। अस्त्येवैतत्-सर्व श्लाध्यमेतदिति ससम्। किसु-ककिन्तु रेणुकायास्त्वन्मातुः कण्ठवार्धा-गलकतनं कृतवाता तव परशुना बद्धस्पर्द्धः सन चन्द्रहासो-मत्ङ्गे लज्जते इत्यथेः। अत्रेत्यादि। अन यत् मत्ययः क्मत्ययार्थे प्रयुक्त- स्तत्र चाताचक:।" अश्लीलेषु ब्रीडादाथि यथा- अतिपेलवमतिपरिमितवर्ण लघुनरमुदाहरति शठः। परमार्थतः स हृदयं वहति पुनः कालकूटघटितमिव॥ २०२ ॥ अत्र-पेलवशब्द: स्पष्टम्। अन्नेत्यादि। अत्र पेलेति पेलवशब्दैकदेशो गुह्या- ङ्रस्मारकतया ब्रीडादार्यात्यर्थः ।

३६८ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

-जुगुप्सादायि यथा- यः पूयते सुरसरिन्मुखतीर्थसार्थ- स्नानेन शास्त्रपरिशालनकीलनेन।

सोऽयं दशो: पतति कस्यचिदव पुंसः ॥२०३॥ अत्र पूयशब्द:। 'वसन्ततिलका' छन्दः। यः सुरसरिन्मुखतीर्थसार्थस्य स्ना. नेन-गङ्गानीर्थसमूहाभिषकेण पूयते-पवित्रीभवति। तथा शास्त्राणं पररिशीलनमभ्यासस्ततः कीलनं-संस्कारदाढ्ये तेन सौजन्यमा- न्ययोर्जनिरुत्पत्तिस्थानम्। ऊर्रजितानां-बलवतामूर्जितं-वलम्, तथाभूतः सोऽयं महापुरुषः कस्यचिदेव पुंमो दशौ पतति-हग्गो- घरो भवतीत्यर्थः ।अत्र पूर्यशब्द इति। पूयेति पदैकदेशो व्रणक्लेदव्यञ्जकतया जुगुप्सादायीत्पर्थः। अमङ्गल्यं यथा- विनयप्रणयैककेतनं सततं योऽ्भवदङ्ग तादशः। कथमेष स तद्दीक्ष्यतां तदभिप्रेतपदं समागतः।।२०४।। अन्र प्रेतशब्द:। 'अपरवक्तर' छन्दः 'विषमे यदि सौ जगौ समे स्भरला गोड- परवक्त्रमीरितम्' इति लक्षणात्। हे अङ्ग यस्तादशो-लोकोत्तर- शिष्टः सततमनवरतं विनयप्रणययो :- नीतिप्रीत्योरेककेतनं-मुख्य स्थानमभवत्, स एषः तदभिंपेतपदं समागतस्तस्य-दुष्टस्याभि- परेतं यत्पद-नीचपदं तदुपगतः करथं तद्वत्पूर्ववदीक्ष्यतामित्यथः। अत्रेति। मेतेति भागोऽमङ्गल्यस्मारकः । सन्दिग्धं यथा- कस्मिन् कर्मण सामर्थ्यमस्य नोत्तपतेतराम्। 1

३६९

अत्र किं पूर्व साधुः, उत साधुष चरतीति सन्देहः। स्पष्टम। अतेत्यादि। चरभागे 'भूतपूर्वे चरटू' इति चरट् प्रत्ययो वा 'चरेष्टः' इति टान्तश्ररधातुर्वेति सन्देहात्पूर्वे साधुरिति वा, साधुषु चरतीति वार्डर्य इति सन्देह इति भाव:। नेयार्थ यथा- किसुच्यतेऽस्य भृपालमौलिमालामहामणेः। सुदुर्लभं वचोब।णैस्तेजो यस्थ विभाव्यते ॥२०६॥ अत्र वचाशब्देन गीं: शब्दो लक्ष्यते।अत्र खलु न फेवलं पूर्वपदम्, यावदुत्तरपद्भपि पर्यायपरिवर्तनं न क्षमते। जलध्यादावुत्तरपदमेव, वडवानलादी पूर्व- पदमेव। यद्प्यसमर्थस्यैवाप्रयुक्ताद्य: केचन भेदा:, तथाS प्यन्यैरालक्गारिकैर्विभागेन प्रदर्शिता इति, भेदपदर्शं- नेनोदाहर्तव्या इति च विंभज्योक्ता:। रुपष्टम्। अत्र च वचः शब्देनेत्यादि । अयमाशय :- अत्र वचोवाणशब्दो गीर्वाणे विव्षितः, न चतत्र समर्थ:, गीर्वाणशब्दयोरेव समस्तयोस्तदर्थरूढिः न तु तत्पर्यायान्तरा- पाम्। अत एव गी:शरादिशब्दोऽपि तत्रासमर्थः, पर्यायपरि- वृत्यसहत्वात्। तस्माद्वचाशब्देन गीशब्दो लक्ष्पते। न च तत्र रूढि: पयोजनं वेति नेयार्थता। एवं जलध्यादिशन्देऽपि पदपरिवर्तन द्रष्टव्यम् । परन्तु, तंत्रोत्तरपदमेव परिवृत्यसहम्, वडबाललादौ तु पूर्वपदमेवेति तदन्यपरिवर्तनेSप्यदोष:। नन्वसमर्थत्वं विवक्षितार्थमतीतिसामर्थ्याविरह एवोच्यताम्,

दयोऽप्यसमर्थभेदा एव भवितुमर्ईन्तीति किमिति पृथङनिर्दिष्टा ४६

३७० सुंधासागरसाते काव्यप्रकाशे।

इति चेत्, तथ्यमात्थ, परन्त्वन्यैरालङ्कारिकैर्मेदेन दर्शिता इति तथैव निर्दिष्टाः। किश्च वैजात्याभावेऽपि शिष्यबुद्धिवैश दाय पभेदा वक्तव्या एवेत्यतोऽपि विभज्योक्ता-इति। अथ वाक्यमात्रदोषलक्षणमाह- प्रतिकूलवर्णमुपहतलुप्तविसर्गं विसन्धि हतवृत्तम्। न्यूनाधिक कथितपदं पतत्प्रकर्षं समाप्तपुनरात्तम्.।।५२।। अर्धान्तरैकवाचकमभवन्मतयोगमनभिहितवाच्यम्। अपदस्थपदसमासं सङ्कीर्ण गर्मितं प्रसिद्धिहतम्॥५४॥ भग्नप्रक्रममक्रमममतपरार्थं च वाक्यमेव तथा। रसानुगुणत्वं वर्णानां वक्ष्यते, तद्विपरीतं 'प्रतिकू लवर्णम्। यथा शृद्गारे- अक्कुण्ठोत्कण्ठथा पूर्णमाकण्ठं कलकण्ठि मामू। कम्बुकण्ठ्या: क्षणं कण्ठे कुरु कण्ठार्तिसुद्धर॥२०७। अत्रापि रूढियोगाभ्यामर्थद्वयोपस्थितौ लक्षणवाक्यत्वोप स्थितिः। वाक्यमेव तथा। प्रतिकूलवर्ण विवक्षितरसादे: प्रतिकूला-अननुगुणा वर्णा यत्र तत्। अतुगुणत्वं वर्णानां गुणविवेचनावसरे वक्ष्यते। तदुक्तं रसानुगुणत्वमित्यादि।

कलकण्ठि-कोकिले। अकुण्ठा-सातिशया योत्कण्ठा तया आकण्ठं पूर्ण मां, कम्बुकण्ठ्या :- पेयस्याः कण्ठे क्षणं कुरु कण्ठार्त्तिमुद्धरेसर्थः । अत्र टवर्गः शृङ्गारपतिकूलः, 'अटवर्गा' इत्यादिना प्रतिषेधात्। रौद्रे यथा- देशः सोऽयमरातिशोणितजलैर्थस्मिन् हदा: पूरिता:

सपमोल्ास:। ३७१

क्षत्रादेव तथाविध: परिभवस्तातस्य केशग्रहात्। तान्येवाहित शस्त्रघस्मरगुरुण्यस्त्राणि भास्वन्ति,मे यद्रामेण कृतं तदेव कुरुते द्रोणात्मजः कोपनः ॥।२०८।। अत्र हि विकटवर्णत्वं दीर्घसमासत्वं चोचितम्। यथा-

उज्जवाल: परशुर्भवत्वशिथिलस्त्वत्कण्ठपीठातिथि- येनानेन जगत्सु खण्डपरशुर्देवो हर:ख्याप्यते ॥२०९॥ यत्र तु न क्रोधस्तत्र चतुर्थपादाभिधाने तथैव शब्दप्रयोग: । शार्दूलविक्रीडितं छन्दः। सोऽयं-कुरुक्षेत्ररूपः। जलपंद बाहुल्पद्योतकम् । अहिता-वैरिणः । घस्मराणि-भोक्तृणि

वर्णाः प्रतिकूला:, ओजस्विनि रसे विकटवर्णत्वस्य दीर्घसमास- त्वस्य चातुगुणत्वादिति। यथा-प्रागप्राप्तेत्यादि। शार्दूल- विक्रीडितं छन्दः। भग्नमाहेश्वरकार्मुकं दाशरथिं प्रति परशु- रामोक्तिरियम्। रे रे क्षत्रियकुमार उज्ज्वल :- उद्गतज्वाल: मागपास्तो निशुम्भो-नमनं थेन तादृशं यच्छाम्भवं धंनुस्तस्य द्वेधाविधा-द्वैधीकरणन्तेनाविर्भवत्पकटीभवत्: क्रोधेन मेरितः अत एव भीमो-भयङ्गरो भार्गवसुज एव स्तभस्तेनापविद्धश्चा- लितोऽत एवाशिथिल: परशुस्त्वत्कण्ठपीठातिथिर्भचतु, येनानेन परशुना देवो हरो जगत्सु-लोकेषु खण्डपरथुः खयाप्यत इत्यर्थः । अत्र दीर्घसमामादयः । यत्र तु न क्रोषश्चतुर्थपादे तत्र शिथिल एव प्रयोग: ।

३७२ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

अंपरुषस्यापि रौद्रादिविरोधितयाऽस्य न श्रुतिकट्ुभेद- - त्वम्। न च श्रुनिकटोरेव तद्विशेषत्वम्, तस्य सकृत्मयोगेड व्यात्मलाभात् । अत एव स पददोष:। अस्य तु वाक्पव्या पित्वेन। अत एवास्य न पददोषत्वम्, एकत्र तादृशवर्ण पयोगस्य रसाविरोधित्वात। दोषत्वबीजमप्यस्य रसविरोधित्व- मेव अत एव नित्यदोषोडयम्, नीरसादावात्मलाभाभाबात। श्रुतिकटोस्तु नीरसादावात्मलाभादनित्यत्वमिति महान् भेद: । इद तु चिन्त्यम्-रौद्रादिरसे श्रोकार्धपर्यन्तं समासेनैकपदे मृद्ु- वर्णपायेऽस्य न कथं पददोषत्वमिति। अथान्यमाहित्येन दोषत्वं वाक्यदोषत्वम्, निरपेक्षदोषत्वं तु पददोषत्वमिति चेन्न, एवं क्रिष्टत्वादावपि पददोषत्वं न स्यात्। किं बहुना, यादृशविवक्षया क्िष्टत्वं पददोषत्वेनोक्तं तथेदमपि तथेति न्यूनः पददोषत्वविभाग: इति चेतु, अत्र वक्ष्यामः । उपहृत ओत्वं प्राप्तों लुसो वा विसर्गो यत्र तत्, धीरो विनीतो निपुणो वराकारो नृपोऽत्र सः। यस्य भृत्या बलोत्सिक्ता भक्ता बुद्धिप्रभाविताः।२१०। उपहृत इसादि। अयमाशयः-उपहृतलुप्तविसर्गः उपहत- विसर्ग लुप्तविसर्ग चेति द्वयमिसर्थः। उपहता-ओत्वं प्राप्ता लुप्ा वा विसर्गा यत्रेति बहुवचनान्तो विग्रहः, एकविसर्गस्प सथात्वेऽवैरस्यात्। उपघातश्र ओत्वपाप्तिः, उपघातान्तरस्ष्य दोषान्तरे प्वेशात्। तेन नैरन्तर्येणौत्व्रप्ास्तवहुविसर्गत्वं तथाय लुपबह्ुविसर्गत्वं च लक्षणे। द्वयोरेकमुदाहरणम्-धीर इत्या- दि। स्पष्टम्। दूषकताबीजं वन्धपारुष्येण सहृदयोद्वेगः अत

सपंमोल्लास:। ३७३

ऐवायं नित्यः। अत्रापीदं चिन्त्यम्-'भूयो महीयोऽतियशो विभूषितः' इत्यादौ कर्थ न पददोषत्वमस्येति। विसन्धि सन्धेवैरुप्यम्-विश्लेषोऽश्लीलत्वं कष्ठत्वं । तत्राधं यथा- राजन् विभान्ति भदतश्चरितानि तानि इन्दोरघुर्ति दघति यानि रसातलेऽन्तः । धीदोबले अतितते उचितार्थवृत्ती आतन्वती विजयसम्पद्मेत्य भातः ॥२११।। सन्धेवैरुप्यमित्यादि। अयमाशय :- विसन्धिः, विरुप सन्धि :- संन्निकंषो यत्र,-वैरुष्यं च त्रिधा-विश्लोषोऽश्रीलत्वं क. ष्टत्वचं विश्लेषस्तु प्राप्तस्य श्रेषस्य-संहिताकार्यस्याभावः।सच 'अन्यत्र तु विभाषया इति वचनादैच्छिकाआतुशासनिकश्च।उक्त्तं . च 'संहितैकपदे नित्या नित्या धातूपसर्गयोः । सूत्रेष्वपि तथा नित्या सान्यत्र तु विभाषया' इति। 'नित्या समासे वाक्ये तुं सा विवक्षामपेक्षते' इत्यपि पाठः। अत्रान्त्यः भगृह्यादित्वात; पूर्व- त्रासिद्धमित्यादिना विसर्गादिलोपासिद्धेवा। तेष्वाद्यः सककद- पि वर्त्तमानो दोषाय, इच्छानिवन्धनत्वेनाशक्तिमूलकतया भ- थमत एव सहृद्योद्वेजकत्वात्। अन्त्यौ तु असकृदेव वर्तमानौ दोषाय, आनुशासनिकत्वेनाशक्यनुन्नायकतया बन्धपारुष्येणैव हि तस्य दोषत्वम, तच्चासकृत्प्रयोग एव। तत्रैरुप्यवतामनुगमश्चा- न्यतमत्वेन, अक्षीलवन्नानार्थत्वमेव वा। एवं त्रिप्कारके विश्रे- वे आधपकारदवयं राजन्नित्यादि। हे राजन तानि भवतश्चरि- तानि विभान्ति यानि रसातलेऽन्तः इन्दोर्दुंति दघति। अ. तितते-अत्यन्तविपुले धीदोर्बले-नीतिपराक्रमरुपे विजयसम्पद- मेत्प भात :- शोभेते। कथम्भूते-उचितार्थवृत्ती आतन्वती-उचि-

३७४ 'सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

तथो: कर्मणोरतुट्टत्ती कुरुत इत्यर्थः । उचितार्थवृत्ततत्यस्य धी- र्दोर्बलयोर्विशेषणत्वे तुगागमः स्यादिति ध्येयम्। अन्त्यो यथा- यथा वा- तत उदित उदारहारहारि- 1

निजवंश उदात्तकान्नकान्ति- र्वत मुक्तामणिवच्चकास्त्यनघर्यः ॥२१२॥ संहितां न करोमीति स्वेच्छ्या सकृदपि दोषा, प्र. गृह्यादिहेतुकत्वे त्वसकृत्। तत उदित इत्यादि। उच्चैरुदयाचलादुदित उदयं माप्त: इन्दुरिव उच्चैरुत्कृष्टाततो वंशादुदितः-उत्पन्नः, उदारो हारो-मुक्तादाम तद्वत् द्युतिर्यस्थेत्युभयसाधारणं विशेषणम्। बत-हर्षे निजवंशे-स्वजनकवेणावन्वये च उदात्तोदारा कान्ता- मनोहरा कान्ति :- शोभा यस्य तथाभूतोऽनर्ध्यः-श्लाध्यो. जनो मुक्तामणिवच्चकास्तीत्यर्थः। दूषताबीजमस्योक्तम्। अश्लीलत्वं यथा- बेगादुड्डीय गगने चलण्डामरचेष्टित:। अयमुत्तपते पत्री ततोऽत्रैव रुचिक्कुर ॥ २१३॥ अत्र सन्धावश्रीलता। डामरचेष्टित :- उन्भ्रटचेष्टितः । स्पष्टमन्यत्। अत्रेत्यादि। लण्डा चिङ्डुशन्दो पुंव्यञ्जनवराङ्गबोधकौ। तयोः सन्धानेनैव निष्पत्तेरिति भावः । चलन्निति डामरेति रुचिमिति कुर्विति बहुपदावलम्बनाद्वाक्यदोषतेति बोध्यम्। कष्टत्वं यथा- उर्व्यसावत्र तर्वाली मर्वन्ते चार्ववस्थितिः। नातर्जु युज्यते गन्तुं शिरो नमय तन्मनाकू ॥२१४।।

सप्तमोल्ासः । ३७५

अत्र मर्वन्ते-मरुदेशसमीपे चारु :- सुन्दराSवस्थितिर्यस्यासता हशी, मरौ वृक्षदार्लभ्पाच्ारत्वम्। असौ तर्वाली-तरुणा पङ्ि: उर्वी-महती। अत्र वने ऋजु यथा स्यात्तथा गन्तुं न युज्यते तत्कारणान्मनाक्-किश्चिच्छिरो-मस्तकं नमयेलर्थः। अन्र दूष- कताबीजं पददोषमस्तावे उक्तम् ।

नविश्रेषस्य पदेऽपि सद्भावात्कथमस्य न पद्दोषत्वम्। यथा- 'भूय उच्चैर्मह उदात्तयश उदारः' इति। वयन्तु तर्कयाम :- सक- लमभेदभिन्ना एते दोषा दूपणान्तरासक्कीरणा वाक्ये एवेति 'वाक्यमेव तथा' इति नियमार्थः। अत एव न पददोषविभा- गन्यूनताऽपि, तादशस्पैव पददत्तेस्तत्र विभागादिति। •इसं लक्षणानुसरणेऽप्यश्रव्यम्, अप्राप्तगुरुभावा- नतलघु, रसाननुगुणं च वृत्तं यत्र तत् हतवृत्तम्। क्रमेणोदाहरणम्- हतमित्यादि। अपमाशय :- हृतवृत्तम्-हतं वृत्तं यत्र तदं। इतत्वं चाश्रव्यत्वं गुरुकार्याक्षमपादान्त्यलघुवर्णत्वं भ- कृतरसाननुगुणत्वं वा, अन्यतमत्वेनैपामनुगमः । अश्रव्यत्वं च लक्षणाननुगमात्, यतिभङ्गात्, स्थानविशेषे गणविशेषयोगात्, शिखरिण्यादावन्त्यस्य लघो: गुरुकार्याक्षमत्वात्, पकृतरसा- ननुगुणत्वाच्च। शिखरिणीलक्षणन्तु-'रसैसुद्रैशचछन्ना यमन- तभलाग: शिखरिणी' इति। तत्रादं यथा- यस्मिन पश्च पञ्चजना: आकाशश्र प्तिष्ठितः । तमेव धीरो विज्ञाय पज्ञां कुर्वीत ब्राह्मण:।।

३७६ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।-

अत्र श्रोके पश्चमस्य गुरुत्वाच्छन्दो भङ्ग:। लक्षणन्तु- श्लोके षछठं गुरुज्ञेयं सर्वत्र लंघु पश्चमम् ।- द्विचतु:पादपोर्ईसवं सप्षमं दीर्घमन्ययोः॥ इति। वर्णवृत्ते यतिभङ्गमुदाइरति- अमृतममृतं कः सन्देहो मधून्यपि नान्यथा मधुरमधिकं चूतस्थापि प्रंसन्नरसं फलम्।' सकृदपि पुनर्मध्यस्थः संन् रसान्तरविज्जनो वद्तु यदिहान्यत्स्वादु स्थात्मियादशनच्छदात्।।२१५।। अन्न 'यदिहान्यतस्वादुस्यात्' इत्यंश्रव्यम्। द्वितीय ममृतपदमास्व्रादाततिशयपरम्। मध्यस्थ :- सर्वत्र समः। 'रसानामन्तरं-तारतम्यम्। स्पष्टमन्यत् । अन्न हंरिणीछन्दास पतिपादं षष्ठे चतुर्थे सप्मे च यतिरुचिता, चतुर्थे तु पादे 'हा' इत्यत्र परपदानुसन्धानेन पतिभङ्गादश्रव्यत्वम्। धृत्त- रत्नाकरे- सर्वगुर्मो मुखान्तलौ यरावन्तगलौ सतौ। ग्ध्याद्यौ ज्यौ त्रिलोनोऽष्टी भवन्त्यत्र गणास्त्रिका: ।। 'रसयुगहयैन्सौ म्रौ स्ल गो यदा हरिणी तदा' इति। पतेन यन्मधुमतीकारैव्याख्यातम्-षष्ठे सप्मे यतिः कर्त्व्ये- ति। यच्च प्रदीपकारैव्याख्यातम्-पष्ठे दशमे च यतिरुचिते- ति । तत्पामादिकम् । मात्रावृत्ते स्थानविशेषगणविशेषयोगादश्रव्यत्वमुदाहरति- यथा वा- जं परिहरिसं तीरइ मणअं पि ण. सुन्दरत्तणगुणेण। अह णवरं तस्स दोसो पडिपक्खेहिं पि पडिषण्णो २१६

सपमोल्लास:। ३७७

अत्र द्वितीयतृतीयगणौ स्कार भकारौ। भाकृते लिङ्गानियमः । कचित् जो परित्यपि पाठः। यः परिहर्तु तीर्यते मनागपि न सुन्दरत्वगुणेन। अथ केवलं तस्य दोप: प्रतिपक्षैरपि प्रतिपत्र:,।। इति संस्कतम् । यो-नायक: सुन्दरत्वगुणेन मनागपि किश्चिदपि परिहतु-त्यक्तुं न तीर्यते-न पार्यते न शक्यत इति यावत्, पार तीर कर्म समासाविति धातुः। अथ तस्य-नायंक- शिरोमणे: केवलमेको दोष, यत्मतिपक्षैरपि पतिपत्रः-सप- बीजनैरपि समाहित इत्यर्थः । अन्र गाथार्या द्वितीयतृतीयो सगणभगणौ। तौ च तथाविरधा छन्दःशास्त्रेण दुशश्रवत्वेन मति- पादितौ। अयम्भाव :- सगणभगणावन्तगुर्वादिगुरु द्विमांत्री भथ- मगणान्ते यत्यकरणादश्रव्यौ। सगणस्य मागुपादानं तूचित- म्। यथा गाथालक्षणे-'पढमं धारहमत्ता वीए अठ्ठारहेहिं संजु थता। जहं पढमं तह तीअं पंचदहविहुसिआ गाहा' इत्यत्र।

विकसितसहकारसारहारि-

नवकिसलपचारुचामरश्री हरति सुनेरपि मानसं वसन्तः ॥ २१७.॥ अत्र हारिशिन्द:। इरिप्रसुदित सौरभेति पाठो युक्क:। पुष्पिताग्रा छन्दः। लक्षणमुक्तं भाक् । विकसित :- पुष्पि- तौ यः सहकारोऽतिसौरभश्चूतविशेष: तस्य सारहारी य: परिमलस्तेन गुज्िता :- उन्मत्ततया शब्दं कुर्वाणा: पुञ्जिता :- एकत्र समचेताश्र द्विरेफा-ध्रमरा यत्र तादशः! नवकिसलया-

३७८ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

न्येव चारुचामराणि तेषां क्षीर्यत्र तथाभृतो वसन्तो मुनरेपि मा- नसं हरति-वशीकरोतीत्यर्थः। अंत्र पुष्पिताग्रायां 'वा पादान्ते' इति पादान्तस्य: गुरुत्वाच्छ्कन्दोभक्गाभावेऽपि प्रथमपादान्तवर्तिन इकारस्य लंघोर्गुरुकार्यकरणाक्षमत्वम्। 'बा पादान्ते'इत्यस्ष व सन्ततिलकेन्द्रव ज्राविषयत्वादिति भाव :- 1 तस्माद् 'हारिपमुदित- सारैभ'इति पठनीयम्। लक्षणानि तु 'अयुजि नयुगरेफतो थ कारो युजि च नजौः जरगाश्च 'पुष्पिताग्रा' । 'उक्ता वसन्त- तिलका तभजा जगौ गः'। 'स्पादिन्द्रवज्रा यदि तौ जंगौ गः' इति । न केवलं प्रथमतृतीयपादयोरेवायं दोष: किन्त्वन्यपोरपि। तत्र चतुर्थे यथा -- यथा वा- अन्यास्ता गुणरत्नरोहणसुवो घन्या मृदन्यैव सा .. सम्भारा: खलु तेऽन्यं एव विधिनां वैरेष सृष्टो युषा। श्रीमत्कान्तिजु्षां द्विषा करतलात् स्त्रीणां नितम्बस्थलात दृष्टे यत्र पतन्ति मूढमनसामस्राणि वस्नाणि च ।२१८।। अत्र 'वस्त्नाण्यपि' इति पाठे लघुरपि गुरुतां भजते। मृदिति समवायिकारणरूप: पार्थिवो भाग: । रोहणो- सतोत्पत्तिहेतु: पर्वतः। सम्भारा-उपकरणानि। मूढति मोह।- पतिपत्तिलोप:, स च भयात्कामाच्च। अन्यत्स्पष्टम् । अन्रेत्यादि। अन्र वस्त्राण्यपीति पाठेऽगुरोरेव संयोगपर- तथा स्वरवृद्धौ लघुरपि गुरुकार्यकारी सम्पद्यते। एवं द्वितीयें- पादेऽप्यूद्यम्। एषु चाश्रव्यता सहृदयोद्वेजिनी दुश्टताबीजमतो नित्पदोषोऽयम्।

सस्मोल्लास:। ७१

अफृतरसाननुगुणत्वमुदाहरति- हा नृप हा बुध, हा कविबन्धो विप्रसहस्त्रसमाश्रय देव। सुग्ध विदग्धसंभान्तररत्न क्वासि गत; क वयं च तवैते॥२१९॥

स्पट्टमून हास्येत्यादि। इद दोधकटटतं शोकानतुगु- णम्, तद्विरोघिहास्यव्यञ्जकत्वादित्यर्थः। अंत्रेद :वोध्यम-क- -रुणरसे मन्दाक्रान्ता पुष्पिताग्रादीनामेवानुगुणत्वम्। अस्य तु दोधकट्टत्तस्य भतिपदविच्छेदिनो हास्यानुगुणत्वम्, पृथ्वी सग्परदानां शृङ्गरादौ। शिखरिणीशार्दूलविक्रीडितादीना वीरादावानुगुण्यमिति। अत एव सप्दशेऽध्याये सत्तद्रसे, तच- च्छन्दो नियम्य शिषाणामतुयोगेन छन्दः "कार्य पयोकतृभि इति भरंतोऽप्याइ, अनुयोगः पारुष्यादिवाच्यस्य ोग्यता सामज्जस्पम्-। शृङ्गारप्काशे महाराजोऽप्याह- ·, : येषु श्रुतेष चित्तस्य वैराग्यं न च हधता । - I .; तानि वर्ज्यानि वृसानि : मसिद्धिमच्युतानि च ।। इति । तदिह दोधकटटतं हास्योचितं करुणे निवद्धमतो दोष इति -दिकू। लक्षणानि तुः 'मन्दक्ान्ता जलधिषडगैम्भौ नतौ तादू गु- रू चेत्'। 'दोधकृत्तमिदं भभभाद्गौ'। 'जसौ जसयला वसुग्रद्य- तिश्च पृथ्वी गुरुः। 'म्रम्नैर्यानां त्रयेण त्रिमुनियतियुता सग्घरा कार्तितयम्'। 'सूर्याश्वैर्मसजस्तताः सगुरवः शार्दूळविर्क्रीडितम्' इति छन्दः ।अस्य च परतिकूळवर्णत्वं दुष्टतावीजम्। नीरसे च नास्यात्मलाभ इति निध्यदोषता।' न्यूनाधिकेत्यादि। न्यूनपदमधिकपद कथितपदं चे-

३८० सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे। त्यर्थ:। तन्र न्यूनपदं न्यूनं पदं-वाचकशब्दो यत्र तश्वम्। द्योतकन्यूनतायान्तु अनभिहितिवाच्यत्वमिति' विशेषः। तत्र न्यू नपद मुदाहरति- न्यूनपदं यधा -: तथाभूतां दृष्टा नृपसदस पाश्चालतनयां घने व्याधैः सार्ड सुचिरसुषितं धल्कलधरैः विराटस्यावासे स्थिंतमनुचितारम्भनिभृतं गुरु: खेदं खिन्ने मधि भज़ति नाद्यापि कुरुषु॥२२०॥ अत्रास्माभिरिति, 'खिन्ने'-इत्पस्मांत्पूर्वमित्व- ~ मिंति च। शिखरिणी छन्दः। मांग्व्याख्यातामिदम्। अन्रास्माभि 1- 4 रित्यादि। अयम्भाव :- अत्र पादत्रयमध्ये 'अस्माभि:'इति 'खिन्ने' इत्यस्य पूर्वम् 'इत्थम्'इति च पदं नास्ति, आवश्यके प ते, अन्यथा कर्नुरलाभादेकवाक्यत्वासम्भवाचं, तदर्थस्य वि. वक्षितत्वात्। अर्थशैतादया एव विवक्षित इति शब्दस्पैवायमप- राधः। यत्र त्वर्थ एव न तावदू दूर विवक्ष्यते तत्रार्थ एव दुष्ट इति। साकाङ्गत्वन्तु दोषान्तरमिति द्रष्टव्यम्। विवक्षितापतिपत्तिश्व दूषकतावीजम् अतो झटित्याक्षेपतस्तल्लाभेंऽदोषत्वम्। : अधिकपदम्-अन्वयाप्रतियोगिन उपस्थापकम्। संदुदा- हरति- अधिकपदं यथा- स्फटिकाकृतिनिर्मलः प्रकामं प्रतिसङ्क्रान्त निशातशास्त्रतन्व:।

प्रतिमल्लास्तमयोदय: स कोऽपि ॥ २२१॥

सप्तमोल्लास:। ३८१

अत्राSडकृतिशब्द: 'मालमारिणी'छन्दः। स्फटिका कृतिनिर्मल :- स्वच्छन्स: करण:मकाममतन्तं पतिसडक्रान्तमभिव्यापं निशातानां-तीक्ष्णानां दुमहाणामिति यावत, शास्त्राणां तथ्वं यस्मिन्ताहयः । अिरुद्धा- वेदशास्त्रसिद्धा समर्थिता-लोकमसिद्धा चया उक्तिस्तघुक्त:। पति- मलानां-प्रतिस्पर्द्धिनामस्तमयस्पोदयो यत्र तथाभूतः स कोऽपि महापुरुष इसर्थः । अन्राऽडकृतिशब्द इति। अन्र स्फटिकमेव, निर्म- ळतायासुपमानं वितरक्षितम्। उपात्तेऽप्याकृतिपदे, यथाकथ- श्वित्तेनै वोप मितिपर्यवसानादित्या कतिपद् पधिकं न तु व्पर्थत्वा- दशुष्टार्थेन सङ्कर इति वक्ष्पते। न-केवलं समास् एवपदाधिक्यम्, किन्तसमासेऽपीत्युदा -हगति- घथा वा- इदमनुचितमक्रमश्च पुंसां. यदिह जरास्वृपि मान्मथो विकार:। यदि च न कृतं नितम्बिनीनां- स्तनपतनावधि जीवितं रतं वा ॥ २२२.।। अश्र,कृतमिति कृतम्, प्रत्युत प्रक्रमंङ्गमावहृति। तथा च, 'यदृपि : च न, कुरङलोचनानाम्', इति पाठे निराकाङ्गव प्रतीतिः। । 'पुष्पिताग्ा छन्दः । अनुचितमसामर्थर्येऽपि पवटत्तत्वाद्। विद्यासेवन विषयोपभोग धर्मा इति हि शास्त्रम्1. स्पष्टमन्यत्। अत्र कृतममित्यादि ! अन्र कृतमधिकम्। पूर्वार्धवत्तेन विनैव

३८२ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे। पतीतिपर्यवसानात्। कृतं मत्युत पक्रमधङ्गमावइति, पूर्वार्द्धेडक- रणात्। तथा च 'यदपि च न कुरङलोचनानाम्' इति पठनी यम् । निष्पयोजनशंब्दश्रवणेन श्रोतुर्वैमुख्यं दूषकताबीजमतो हर्षादावभिव्यङ्मं न दोषत्वम्।: कथितपदमुदाइरति- कथितपदं यथा- अधिकरतलतल्पं कल्पितस्बापलीलां- न: परिमिलननिमालंत्पाण्डिमां गण्डपाली। ": सुततु कथय कस्य व्यञ्जयत्यञ्ञजसैव

अत्र लीलेति। : मालिनी छन्दः1 हे सुतनु अञ्लसैव-तर्वेनैव,कथय, कर- सले इसधिकरतलं तदेव तल्पं-शय्या तत्र कल्पिता या स्वापं- लीला तया परिमिलनं (करतलकपोलयोः) दढसम्बॅन्धस्तेन निमीलन्-तिरोभवन् पाण्डिमा-विरंहधावल्यं'यश्यास्तथाभूता गण्डपाली-कपीलस्थली: कस्य-नायकशिरोमणेः स्परनरपति लीला-कामनृपतिचा तुर्यमवश्यवश्यतापादनंतन् यौवराज्यं-यु- वराजत्व तंदर्थमंभिषंक व्यञ्ञयति दद्धस्मरस्य तत्र कर्मण्यक्ष :मतया, यूना, तन्निर्वाहणमिति नृपतिचातुर्थे स्मरकलके कस्य त- रुणस्य यौवराज्याभिषेकं सूचयतीति. भावः 1, एतेन. तन्नायक- स्य स्मरादप्यधिकवशीकरणकर्नृता ध्वन्यतें.। सूक्ष्माSलद्वारः। अन्नेति लौलापदं वारदयमुपात्तमितर्थः दृषकतावीजं च कवेरशकत्युन्नयनेन श्रोतुर्वेमुख्यम्। अतो लाटानुपासादावदो- :षत्वम्, अशक््यनुन्रयाद्। अत्र; काव्यप्रदीपकारा: माहु :- इदन्तु चिन्त्यम्। 'स-

सप्तमोल्लास: । ३८३

मसि सत्येकस्मिन्नपिपदे वंयंवधानाललाटानुपासचिरहेऽप्यस्प सम्भवात्कर्थ,न पददोषत्वममिति' अत्र, वदामा-न खल्वेक- स्मिन्पदे कथतपदत्वं स्वप्रेऽपि सम्भवति, पदावयवयोः पदत्वा- भावात्। किन्तूंपातंपदस्य प्रयोजनं विना, पुनरुपादाने सजा- तीथपदव्यवहारयोग्यपदयोरे तथात्वम् 1. तादशपदान्तर्गता- खण्डपदाभिप्रायेण तर्थात्वमिति चेन्तहिं तादखिवक्षया नाना- पदवृत्तिताऽप्यक्षतेति वाक्यदोषत्वमेवेति। श्रीवत्सलाञ्छनभंटाचार्यास्तु द्विम्प्युक्तमेकं. पदसुड्धे " यां स्वापलीला ततैव यौचराज्यमिति,प्रत्ययसुत्पादयति, पकते तुन तद्विवक्षितमिति। दूषकतावीजन्तु सत्यप्यर्थभेंदतात्पर्ये पदैक- त्वदोषाद्यैक्यप्रतिभास इति। तन्न रमणीयम् लीलांमात्रा- यें भेदाभावाद। अभेदे तात्पर्थविषयीभूतेपि दोषतादव- स्थ्याच्च । पतत्पकरष-यथा- का क कुत्र न घर्धुरायितघुरीघोरो घरेत्सकर: कः को कं कमलाकरं विकमलं कर्तु करी नोधतः। के के कानि वनान्यरण्यमहिषा नोन्मूलेयुर्थत: सिंहीस्नेहृषिलासवद्धवसतिः पश्चाननो वर्त्तते ।२२४।। पतत्प्रकर्षमिति। अलङ्गारकृतस्य चन्धकतस्य . च, भ- कर्षस्य यत्रोत्तरोत्तरं पातो-निकर्ष इत्यर्थः। पथेत्युदाइरति- 'शार्दूळविक्रीडितं' छन्दः। कः का कुत्र न, अपि, तु सर्वं एव सर्वत्र घुर्धुरः-शब्दभेद: घुरी-घोणा। स्पष्टमन्यत्। अत्रै- सूक राधिधानेऽपि. विकटवन्धकृतोऽनुमासकतश्र प्रकर्ष: सिंहा-

३८४ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

भिधाने पतितः। दृषकर्तावीजं चाशक्त्युन्नयनेन श्रोतुवैंमु- र्थम्। कचित् रसानुगुणतया सत्पातेऽपि न दोषः। समासपुनरात्तं यथा- क्रेद्ारः स्मरकार्मुकस्य सुरतक्रीडापिकीनां रव: झङ्कारो रतिमज्जरीमधुललिहां लीलाचकोरीध्वनिः। तन्व्या: कन्चुलिकापसारणंसुजाक्षेपस्खलत्ककण- क्ाण: प्रेम तनोतु वो नववयोलास्याय,वेणुखनः।।२२५। समाप्तपुनरात्तमिति। समास सत्पुनरुपाचम्।वाक्ये समाप्े पुनर- न्वयिशब्दोपादानं यत्रेत्यर्थः।यत्तु समापे वाक्येऽविशेषविधायिविशे षणान्तरोपादानवत्वं तल्लक्षणमिति। तन।भागप्राप्तेत्यादौ वाक्या न्तरारम्भे विशेषणान्तरातुपादाने तल्लक्षणविरहेण तत्रानित्यदो-

स्पष्टम्। अत्र तनोतु व इति समाप्तमेत्र वाक्यं नववय इंत्यादिविशे- षणेनोपात्तम्। निराकाङ्गत्वं च दूषकतावीजम्, तच्चानित्यदोषो डयम् वाक्यान्तरारम्भे तदभावाद। द्वितीयारद्ट्वेत्यादि। द्वितीया र्द्गतम प्रेधानह्देत्वाद्यर्थकमेकं वाचकं यत्र तदर्धान्तरैकवाचकमित्यर्थः । यथेत्युदाहरति। द्वितीयार्धगतैकवाचक शेषप्रथमारध पथा- मृणधरणपातं गम्पतां भू: सदर्भा विरचय सिचधान्तं सूर्धि घर्म: कठोरः। सदिति जनकषुत्री लोचनैरक्षपूर्णै: पथि पथिकषधूभि: शिचिता वीक्षिता च ।२२६॥ मालिनी छन्दः। 'ननमयययुतेयं मालिनी भोगिलोकैः'- इति लक्षणात्। पथिकवधूभि: भू: सदर्भा मसृणचरणपातं गम्यताम्। घर्मः कठोर: तत्सिचयान्तं मृष्षि विरचयेति ज-

सप्मोल्लास:। ३८५

नकपुत्री पथ शिक्षिता अभ्रपूर्णैलोचनैवीक्षिता चेत्यन्वयः। अन्र भूः सदर्भा तत् मसृणचरणपातं गम्यतामिति वाक्पनतत्र तदित्यर्धान्तरगतम्।अत्र निराकाङ्गना दुष्टिवीजम्, श्रुतमात्रसमे- व भूसदर्भत्वस्याक्षेपादिना हेतुत्वमतीतेः । यस्य तु कर्त्रांदेने तथा मतीतिः (तत्र) तस्यार्घान्तरोपादानेऽप्यात्मलाभ एव ना- हिति। तल्लाभेऽपि वा न दोषत्वमिति। एवं श्रीवत्सलीञ्छनभट्टावायर्यदुक्तम्-'अत्र परार्ध- पतितस्य तत्पदस्य विलम्ेनोपस्थित्याऽन्वयर्वोधविलम्व इति दूषकतावीजमिति'। तन्नातिरमणीयमू। अत्र माश्च :- भूसदर्भत्व्रमसृणचरणपातयोः कठोरघर्मत्वमृ- -

तदिति पुनरखण्ड एव निपातः भागुक्तपरामर्शकः। तथा च 'भूः सदर्भा'-इसत्राऽडर्थहेतुत्वम्, तथोत्तरत्रापीति नात्र दोप इति वदन्ति, तन, 'शब्दी ह्याकाङ्का शब्देनव पूर्यते' इति न्याया- चछान्दे हेतुत्वे सम्भवत्यार्थत्वस्थान्याय्यत्वात्, तदित्यखण्ड- निपाते पमाणाभावाच्च। - अभवन् मतः (इष्टः) योग: (सम्बन्धः) यत्र तत्, यथा- घेषां तास्त्रिदशेभदानसरितः पीता: प्रतापोष्मभि- र्लीलापानसुवश्च नन्दनवनच्छायासु यैः कल्पिता:। येषां हुङ्कतयः कृतामरपतिक्षोभा: क्षपांचारिणां किं तैस्त्वत्परितोषकारि विहितं किश्चित्प्रवादोचितम् २२७ अत्र 'गुणानां च परार्थत्वादसम्बन्धः समत्वा- संस्यात' इत्युक्तनयेनं यच्छद्वनिर्देइणनामर्धानां पर- हेरमसमन्वयेन यैरित्यत्र विशष्यस्थाप्रतीतिशिति।

३८६ सुघासागरसािते काव्यप्रकाशे।

'क्षपाचारिभिः' इति पाठे युज्यते समन्वयः । अभवन्नित्यादि। अभवन्नभिमतो योगो यत्र तदभवन्म- .तयोगित्यर्थः । न चाविमृष्टविधेयमध्येऽन्तर्भावः, उपजीव्यतवे न भेदादिति केचिद्। चस्तुतस्तु तत्र पदार्थयोरुपस्थितयोरन्व यो भवत्येव, परन्त्वनभिमतेनापाधान्यादिना रुपेण। अत्र तु सम्बन्धस्तयोर्न प्रतीयते इति महान भेद: । नन्वेवम् अभवन्मत योगे मतत्त्वविशेषणानर्थक्यमिति चेत्, न / एकवाक्यस्थपदो पस्थापितत्वादिरूपस्य योगस्यापि सच्वात्। मतत्वं, चान्वयबोध- विषयत्वमित्यप्रसङ्ग: । एतच्च कचिद्विभक्तिमेदाद्यथा-यंषामि त्यादि। शार्दूलविक्रीडितं छन्दः। येषां प्रतापोष्मभिस्ता :- लो- कोत्तरा: त्रिदशेभानामैरावणादीना दानसरितो-मदजलनिर्झरा: पीता :- शोपिता: यैर्नन्दनवनच्छायासु लीलापानसुवश्च कल्पिता॥ येषां क्षपाचारिणां-राक्षसानां हुङ्गूतयो-हुङगारा: कृतोऽमरपते- रिन्द्रस्य क्षोभो-भयविक्लवो याभिस्तथाभूनास्तैः-क्षपाचारिभि स्त्वत्परितोषकारि-तव रावणस्य सन्तोषदायि प्रवादोचितं-स दसि कथनयोग्यं किश्चिद्विहितम्, अपि तु न किश्वित्कृतमि- सर्थः। यत्तु प्रदीपकारैर्नन्दनवनच्छायास्विसत्र नन्दनतरु चछायास्विति पठितम्, तत् 'छाया बाहुल्ये' इति सूत्रविस्मर- णमूलकम्। अन्र पैरित्यस्य अभेदसंसर्गेण विशेष्यतया क्षपाचारिशन्दार्थो वि- वक्षितः, न च तेन ततस्तथा योग: प्रतीयते, विभक्तिभेदात्। यैरिति क्षपाचारिणामिति पदयोर्भिन्नविभक्तिकयोरमेदान्वये स्वरूपायो- ग्यत्वादिति भावः । अथ यैर्लीलापानभुतः कल्पिता:, येषा प- तापोष्मभिरित्यादिपकारण यच्छव्द्राभिधेययोरेव तथाऽन्वयोS-

सप्तमोल्लास:। ३८७

स्तु ककि विशेष्यान्तरविवक्षपेति चेन्न। अतुवाद्यारना हि विधेये- नैव साक्षादन्वयो न तु तदनन्तर्भाव्यतुवाद्यान्तरंण, गुणत्व- स्योभयत्र तुल्यतया विशेष्यत्व्रविनिगमनाया अशक्यत्वाद्। तदेतदुक्तम्-'गुणानां च परार्थत्वादसम्वन्धः समत्वात्स्यात्' इति। अतएव 'अरुणयैकहायन्या पिङ्गाक्ष्या गवा सोमं क्रीणाति'- इत्यारुण्यादीनां पिङ्गाक्ष्यादिभिर्नान्त्रयो नापि गवा, तस्था अ- पि क्रयणसाधनत्वेन गुणत्वाद् किन्तु क्रयेणैव। कथं तर्हि धर्म्प- न्तरस्थैरप्यारुण्यादिभि्न क्रय इति चेव, आरुण्यादीनां गोत्व- न्तानामार्थसमाजाद। तहि तद्वदेवात्राप्यार्थ एव समाजोडस्तिव- वि चेत्, भवेदेवं यदि तद्वरसमानविभक्तिकत्वं भवेत्। विभक्ति- विपरिणामस्तु न भवसेव, चरितार्था हि विभक्तयो विपरिण- म्यन्ते, चारितार्थ्यन्तु प्रधानसामानाधिकरण्येनैव, न चात्र त. था। कथ तहि भवसभिमतो योग इति चेत, क्षपाचारिभिरि- ति पाठे। कथम् १ विशेष्यान्वये चरितार्थायास्तृतीयाया विभक्ति- विपरिणामेन मकलयत्पदनिर्दिष्टानां तत्पदेन परामर्शे तेषां स- वषां क्षपाचारित्वाचगतेः । तदेतत्मर्वमभिमेत्य सर्वज्ः श्रीवा- ग्देवतावतार आह-अत्र गुणानामित्यादि। क्चिन्न्यूनतादिनिबन्धनमपीति दर्शयति- यथा वा- त्वमेवंसौन्दर्या स च रुचिरताया: परिचित कलानां सीमानं परमिह युवामेथ भजथ:। अपि द्वन्दं दिष्टया तदिति सुभगे संवदति वाम् अतः शेषं घत्स्याज्जिनमिह तदानीं गुणितया॥।२२८।। अत्र यदित्यत्र तंदिति, तदानीमित्यत्र यदेति वचनं नास्ति। 'चेत्स्यात्' इति युक: पाठ:।

३८८ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

शिखरिणी छन्दः। हे सुभगे त्वमेवतुभवमात्रगोचरं विशि- ष्य वक्तुमशक्यं सौन्दर्य यस्यास्तथाभूता। स-चरश्च रुचिरता. या :- मनोहरतायाः परिचितः एवंविधमौन्दर्यवानित्यर्थः। च. तु पष्ठिकलानां सीमानं,परमिह-कामिलोके, युवामेव मजथः। अपि-सम्भावनायाम् 1 तदिष्टया-भाग्येन वां-युवयोरिति द्वन्द्ं संवदति-योग्यं भवति, अतः शेषं-सङ्गमरूपं वा यत् यदि स्पा- वदानीं गुणितया-गुणवत्तया इह-संसारे जिंत सर्वमित्यर्थः। अन्र प्रदीपकारा :- अत्र शेषसम्पत्तर्गुणिताजयप्रयोजक स्वान्वयो वितक्षित:, स च द्धविधा सम्भवति-यदितस्प चेदित्य- थेकतया, तद्दिपदार्थयोर्विवक्षया वा। तयोर्यदि पथमे तात्प- यें तदाऽवाचकता, द्वितीये तु न्यूनपदत्वमिंति माहु:। तन्न रम- णीयम्। यदित्यस्य यदेत्यर्थकाव्ययत्वांत्। यथा-'विभावा अ- नुभावास्तत्कथ्यन्ते' इत्यत्र तदित्यस्य तदानीमिसर्थकत्वम्। वयन्तु पश्याम :- अच्ययानामनेक्ार्यत्वाद्यिवस्य तदानीश रदसमभिव्याहारविलम्बेन विलम्वोपस्थितिकत्वाच्चमत्कार विद्या- तकत्वम्, चयत्कारानुक्कलस्य च योगस्य सच्वात्। विभावा इसा- देः कारिकात्वेन सम्भवतोऽध्यस्यातन्त्रत्वादितति। तस्माद्विवक्षा- भदेन न्यूनतादिनिचन्धनोऽयं दोष:। न च न्यूनपदस्याप्यत्रैवा न्वर्भाव:, कचिन्न्यूनपदेऽप्यध्याहरादिना मतरयोगसम्भवे विक-

कचिदाकाङ्गाविरहाद्यथा- यथा चा- मड्ड्रा माङगणमागतेन भवता चापे समारोपिते देशररणय घेव येन सहसा यय्म्समासादितम्।

ससमालास:। ३८० कोदण्डन शरा: शरैररिशिरस्तेनापि भूमण्डलं तेन त्वं भवतांच कीर्तिरनघा कीर्त्या च लोकत्रयम्२२९। अन्राकर्णनक्रियाकर्मत्वे कोदण्डं शरानित्यादि, - वाक्यार्थस्य कर्मत्वे कोदण्डा शरा इति प्रास्तम्। न च यच्छद्वार्थस्तव्विशेषणं वा कोदण्डादि ।न च केन के नेत्यादि प्रइ्न: । वीराणां सुखसश्चारेण सङ्गमस्याङ्गणत्वेन रूपणम्। रूप- एटमन्यत्। अन्र पूर्वारधार्न उत्तरार्धस्य योगो विवक्षित:, न च कथश्चित्सम्पदते। तथा हि-अर्थाना वाक्यार्थे योगः क्रिया- त्वेन वा, कारकत्वेन वा, सम्बन्धित्वेन वा, एपां विशेषणतया था, हेतुत्वलक्षणत्वादिना वां, तद्षादिना पूर्ववाक्यार्थमनूद्य वा- क्यान्तरावष्टमभाद्वाक्यैकवाक्यतया वा भवत्। तत्र-कोदण्डादे: अथमतृतीयपश्चमपछ्ठा: पक्षास्तद्वियेपणता चासम्भाविता एव। कारकत्वमधि कर्मकर्टृभावाभ्यामन्यन्न घटने । तत्राकर्णनक्रि- यार्थ पदार्थमात्रस्प कर्मत्वे विवक्षिते 'कोदण्डं अरान्' इत्यादि स्यात्। अथ परस्परानन्वित् मिलिता पदार्थाः कर्म, न प्र- स्येकमतो न प्रत्येकवाचकात्कोदण्डादिशव्दाद्वितीयेति चेव, नहि शुद्धमातिपरदिकार्थमात्चार्थत्वात्- 'कोदण्डः अ्वरा' इत्यादि भथमा स्यत्, 'माहिप दषि सशर्कर' पयः' इत्यादिवत्। अथ समासाटनक्रियायां कोदण्डादीन कर्तनया, शरादीनां तुकर्म- भवेनन्दय इति चन्न। रखः सपासादितमित्यनन्त्रयात् । किश्च येन यत्समामादितं क्रोदण्डेन शरा: समासादितास्तदा- कर्ष्पयेति पर्यवसाचे कत्रों: कर्मणोश् भेव: भतीयेव । न चाकाङ्गा- निद्धतिति इपात्। अथ च्छन्द्रस्य बुद्धिस्थवाचकतया कोदण्डा-

३९०: सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

दिपदार्थ एव यच्छन्दार्थ:, तथा च यच्छन्दार्थस्य क्रियान्वये कोदण्डादीनामन्वयो जात एवेति चेन्न, एवं हि कोदण्डादीनां पुनरुपादानं व्यर्थमेव स्यात्, तस्मादस्ति कश्चित्पकारकृतस्त- दर्थयोर्भेद इति तदवच्छिन्नतया योग: कथच्चिदुपपादनीयः। एतेनाक्षिप्ततच्छब्दार्थत्वमपि निरस्तम्। अथ कत्तकर्मणो्विशेषणानि कोदण्डादीनीति चेतु। न । कोदण्डेन येन शराः यत्समासादितं तदाकर्णयेति वाक्यार्थपर्यव- साने पुनर्विशेषातुक्तावाकाङ्काया अनिृत्तिमसङ्गाद्। शरा यत् इत्याद्यन्वयबाहुल्यप्रसङ्गाच्च। अत एव कोदण्डादिशरादिकर्तक- र्मणी तद्विशेषणन्तु यच्छन्दार्थ इत्यपि व्युदस्तम्। अथ येन यदि- ति सामान्यतोऽवगमात्केन किमिति विशेषप्रश्ने कोदण्डेन शरा इत्यादयुत्तररुपाणि वाक्यान्तराणीति चेत्, न, तादृशपश्नाश्रव- णात्। अथासावुन्नीयते, एवमुत्तरालङ्कारोऽपि लभ्यते इति चेन्न, येन यदासादितं तदाक्णयति मतिज्ञाय पश्नं विनाऽर्पि कोद- णड।दिनिर्देशसम्भवेन तदुन्नयनासिद्धेः। नतु चासादितमित्यस्य क्रियापदस्य वचनादिविपरिणामेनातुषङ्गे 'कोदण्डेन शराः समासादिताः' इसादिवाक्यान्तरारम्भे को दोष इति चेत्, वाक्यभेद:, पूर्वापरधयोरनन्त्रयतादवस्थ्यात्। लोके तादृश वाक्यभदेपि दोषाभावात्तथा, प्रयोग इति। तदेतदभिप्रेत्य

व्यङ्गचस्यापि विवक्षितयोगाभावेऽस्यावतारो यथा- यरथां वा- 'चापाचार्यस्त्रिपुर विजयी'- इत्यादौ भार्गवस्य निन्दायां तात्पर्यम्, कृतवते-

सप्तमोल्ासः । ३९१

ति परशौ सा प्रतीयते। 'कृतवतः' इति तु पाठे मत- योगो भवति। माग्व्याख्यातमिदम्। भार्गवस्य निन्दायां तात्पर्य- मित्यादि। इयं युयुत्सुं भार्गवं प्रति रावणस्पोक्तिः। अत्र हि रावणस्य भार्गवेण सह युद्धमनभिलपितमिति तदुपेक्षा वाक्या- र्थः, सा च न मतीयते, परशुनिन्दायां भार्गवस्यातुपेक्षणीय- त्वाद, निन्दितवसत्र विनी शस्त्रान्तरेणापि भार्गवेण मह युद्धसम्भ- वात्। कृतवतत्यस्य परशुविशेषणत्वेन परशुनैवं तदर्थाभिसम्व न्घात्तत्रैव निन्दी प्रतीयते, न च तथा सति सङ्गतिरित्यभ- वन्मतयोगत्वमिति भावा। मंतयोग इति। भार्गवनिन्दायोग- रूप इत्यर्थ:, अत एवं प्रदीपकारैर्व्याख्यातम्-अत्र रेणु- काकण्ठवाधाजन्यात्मनिन्दया भार्गवस्य योगो विवक्षिता, तन्नि- नदापकरणात्, परशोः स्वक्रियापाटवेनानिन्दनीयत्वाच्च, न च तथा पतीयते, कृतवतेति तृतीयया परशुनैव सम्बन्धानग- माठ्। कृतवत इति पाठे तु भार्गवे निन्दायोग: प्रतीयते। य- दि तु परशुनिन्दानन्तरं विदग्धोत्तयाऽपि भार्गवेऽपि निन्दाव- गमस्तदा कृतत्वस्यानेन योगाद्वाच्यायागोदाहरणमेवैतत् । तथा हि-यथा स्पर्द्धायोग्यत्वोपपत्ये परशुस्वामिनो महादेवशिष्य- त्वादीनि विशेषणान्युपात्तानि, तथा तदयोग्यत्वोपपादनाय त- स्यैव कब्विद्धर्मो वक्तुसुचित इति भार्गवेण कृतत्वस्यान्वयो वि. वक्षितो न प्रतीयत इति दुष्टत्वम्। एवं च चण्डीदासा दिन्या- रूयानमनादेयम्। क्वचित्समासाच्छन्नतया मतयोगाभावो यथा- यथा वा- चत्वारो वयमृत्विजा स भगवान् कर्मापदेष्ा हरि: सङ्गामाध्यरदीक्षितो नरपतिः पत्री गृहीतव्रता। -

३९२ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

कौरव्या: पशवः प्रियापरिभवक्केशोपशान्ति: फलं राजन्योपनिमन्त्रणाय रसति स्फरति यशो दुन्दुभि:२३१। अत्राध्वरशब्दः समासे गुणीभृत इति न तदर्थ: सवैः संयुज्यते। शार्दूलविक्रीडितं छन्दः। भीमार्जुननकुलसहदेवाश्चत्वारो वयमृत्विजः, स भगवान्हरि :- श्रीकृष्णः, कर्मोपदेष्टा-आचार्य:, नरपतिर्युधिष्ठिरः सङ्गम एवाध्वरो-यज्ञस्तत्र दीक्षितो-यजमानः पत्री-द्रोपदी गृहीतं व्रतें यया तथाभृता, कौरव्या-दुर्योधनादयः पशवः, मियाया-द्रोपद्या: परिभवः केशाकर्षणादिरूपस्तत्क्रेशोप- शान्तिः फलम्। राजन्य :- राजसमूहः तस्योपनिमन्त्रणाय यश एव दुन्दुभिः स्फीत रसति-ताडने स्निग्धशब्दादयाज्जयरूपं नि- विघ्नकर्मेसमासि सूचयतीसर्थः । अत्रेत्यादि। अत्र सङ्गामाध्वरस्य ऋत्विगादिषु सवेत्रा- न्वयो विवक्षितो न तु मतीयते, समासाच्छन्नत्वात्।

यथा वा- जह्गाकाण्डोरुनालो नखकिरणलसत्केसरालीकराल: प्रत्यग्रालक्तकाभाप्रसर किसलयो मज्जुमञ्जीरभृङ्ग:। भर्त्तुर्ननानुकारे जयति निजतनुस्वच्छलावण्यवापी सम्भूताम्भोजशोभां विद्धदभिनवो दएडपादो भवान्या: अत्र दण्डपाद्गता निजतनु: प्रतीयते, कृवान्या: सम्बन्धिनी तु विवक्षिता। व्याख्यातम्। अत्रेत्यादि। अन्र तनुपदार्थस्य पार्वत्या योगो डभिमतः दण्डपादेन प्रतीयते, वाक्ये यत्मधानं तत्रैव-

३९₹

निजादिपदव्युत्पत्तेः। अत एवाक्.मिश्रप्रमुखैः-'निजस्व्रा- त्मादिशब्दानां प्रधानक्रियाकर्तन्वसित्वच्पुत्पत्तिरिति'। दूषक-

अवश्यरवक्तव्यमनुकतं यत्र,। यथा -ा अप्राकृतस्य चरितातिशयैश्च दष्टै रत्याहृतस्य मम, तत्र: तथाऽपि, नास्था। कोऽप्येष वीरशिशुकाकृतिरप्रमेय :- सौन्दर्यसारसमुदायमया पदार्थ:॥२३३

अवश्येत्यादि। अनभिहितवाच्यमित्यावशयके ्यःे नानभिहितं वाचकंपदातिरिक्तमषश्यवांच्यं यंत्र तदित्पर्थ:। वा

'तीतिमात्रम्,'अत्र' तु'विरु दो"पतीतिरित्यनयोर्भेदम 'अमाकित- स्ये' इति रवक्ष्यमाणोदाहरणे च मतसम्बन्धितवेन वीरशिशुपती- "तिरेव विरुद्धा प्रतीति:' इंति कस्पचिद्याख्यानम् तदतुभवकि- रुद्धम्, तथाऽनुभवस्यामतीतेः। इदं चान्यथावाच्यस्यान्यथा- Sभिधानाद्ा, अवाचकस्य द्योतकादेरनभिधानाद्वा 1. आद्य य- था-अप्राकृतस्थेत्यादि। सीतास्त्रयंवरे. रावणगुणवशीकृतस्य

स्य क्रूरत्वेऽपि सकललोकक्षोभकलवेनातिभसिर्द्धस्य रावणस्येति "यावतू। दृष्टैश्रकांरोऽतुक्तसमुच्चयार्थस्तेन. श्तैरिति समुच्चीयते हष्ैः। श्रुतैश्च चरितातिशयेंश्वरित्ोत्कषैं: स्वर्गविलुण्ठनस्वशिर :-

:यावद्'।. मम तथाऽपि/तत्र-रावणेनास्था-नांदर:। एप-उप

सुधासारगसहिते काव्यप्रकाशे।

स्थितः कोऽपि लोकोत्तरो: विशिष्य वक्तुमशक्यो वीरशिशुकाक- तिः, वीरत्वेन शौर्थप्रतापपरक्रमादिकं कमत्ययेनानुकम्पार्थेन सरळत्वसौन्दर्यसो कुमार्यादिक व्यज्यते। अममेय :- कदाउप्य न्यत्रादृष्टो माहात्म्यसाराणां यावता: प्रभावातिकयोत्कृष्टांथ्षाना समुदायमय :- समूहात्मकः पदार्थ: रामरूप इत्पर्थ: । विशेषनि- क्वयाभावात्पदार्थोक्ति:। रावणचरितैरपहृतोऽस्मि तथाऽप्यस्प शिशोर्माहात्म्यदर्शनीत्तत्र नास्थेति भाव:। अत्रेत्यादि। अत्राहमपहृतोऽस्मीति प्रकारेणापहृतत्वस्प - विधिवाच्यः। तेन वाक्यद्यसम्पत्तौ तथापीत्युपपद्यते, द्वितीयवा- क्यगतत्वेनैव तस्य पतीतेः। नन्वयमविमृष्टविधेयांश एवेति, चेन। •नहिः विधेयाविमर्शमात्रमत्र दृषणम, किन्तु तथापीत्यस्यासक्तिरवि, तदतुरोधेनैवाहृतत्वस्य विधेयत्वाभ्युपगमो न तु तत्माधान्पाद:। एतेन अचान्तरवाक्ये न विधेयाविमर्शः' इति समाधानमना देयम,बीजाभावात् 'क्षणमप्यमुक्ता' इत्यवान्तरवाकये एव तदुदाइरणाच्च। अस्तु वाSतोदाहरणे विधेयाविमर्शः तथाऽपि द्वितीय भेदे तदसङ्करमात्रणव दोषभेदव्यवस्थितेः ।यथा : वेति- तदुदाहरति- घथा वा- एषोऽहमद्वितनय। मुखपद्मजन्मा प्राप्त:सुरासुरमनोरथदुरवर्त्ती।

लक्ष्मीफलामसुरराजसुतां विधाय ।।२३४।।। •अत्र मनोरथानामपि दूरवर्तीत्यप्यर्थो वाच्यः। वसन्ततिलका छन्दः। इयं किल हरिवंशे कथा। पार्ष- तीशिवयो :- समीपे सकलकळाभिज्ञा: सुरासुरयक्षगन्धर्वोरगादीनां

सप्तमोल्लांस:। ३९५

दुहितरो गीतवादननृत्यानि कुर्धु:, तत्रैकेदा.वाणासुरकन्पीपा- नाम्नी 'अहो अंद्भुतमिदं दम्पत्यो: सुखम्'. इत्पभिललाप। अ- थ तत्पावीण्यतुष्टयाऽद्रिकन्यया वरो, दत्त:, 'एतावत्कीलोतरं रात्रावनुरूपो भर्त्ता त्वासुषयास्यति' इति, ऊपा. तु परिहासवच- नमिति तदिस्मृतवती, अथ वरदानवलात्सति समये स्वप्नेऽनिरु- दवेन श्रीकृष्णपौत्रेण-सङ्गमो जात इति।-तन्मूलकनाटकस्थमिद पद्यम्। व्यभिचारदूपिताSइमिति माणांस्सजेदिति, शङ्कप वरः

सुरासुरमनोरधदूरवर्त्ती-सर्वेषां दुःमाप्य: अद्रितनयाया :- पार्वसा:

श्री कृष्णपौत्रेण सह घटनया-सङ्गपरूपयाSधिगतं.प्राप्तमभिरुपल- कम्पो :- परमसान्दर्यसम्पत्ते फलं :यया- तथाभृतां:विद्या,य,कृः त्वां. एप: मापत :. परावृत इत्पर्थ: । एवं च मदनस्येयमुक्तिरिति वदन्तो भ्रान्ता:। अत्रेत्यादिं। अत्र, सुरासुराणामपिमनोर यस्य: दूरवर्त्तीत्यप्पर्थोऽवकयं वाच्य:। अन्यथाऽन्यमनरसवि यंत्वं भतीयेत ।, असमासेऽप्येप दोषः।यथा चेति तदुदाहरतिः यथा वा- त्वयि निबद्धरतेः भिंथवादिन:। प्रणय भङ्गपराङसुखचेतसं कंमपराधलवं मम पंक्यसिं : त्यजसि मानिनि दासजनं यतः ॥ २३॥ अत्र अपराधस्य लंवमपि' इति वाच्यम्। पष्टम्। दुतविलम्बितं वृत्तम्। दुतविलम्बितमार नभौं भ-

३१६ - सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

रौ' इति लक्षणात्। अन्रेत्यादि। अंत्र 'लवमपि! इत्यप्यर्षो: 5वशयं वाच्य:1. अन्यथा: लवनिषधे स्थूलमतीतिमसङ्गाद। दूषकतावीजं प्रथमेऽभिमतापतीतिःन अन्त्ययोस्तु. विरुद्धपतीति: रिति नित्यदोषोऽयस्। अस्थानस्थपदं यथा- .प्रियेण सङ्गथ्य विपक्षसंनिधा: वुपाहितां वक्षसि पीवरस्तने। स्नजं न काचिद्विजहौ जलाविलां:7" वसन्ति हि प्रेम्णि:गुणा न-वंस्तुनि॥२२६॥ अन्र 'काचिन्न चिजहौ-'इति वाच्यम् :अस्थानस्थपंदमिति। 'अंपदस्थपदसभासम्! इतिसूं- त्रम्। तत्र अस्थानस्थपद अस्थानस्थसमास चैति दवयमित्यर्थ इति भावः। अस्थानस्थत्वं चायोग्यस्थीनस्थत्तरंतयोराय्यमुदाहरति- प्रियेणेत्यादि। वंशस्थं दृत्तम्। 'जतौ तु. वरंशस्थमुदीरितं जरौ' इति लक्षणांत् । क्राचिन्नायिका पियेण-भर्वा विपक्षस्प-सपबीज़ः नस्य सन्निधा-समीपे सङ्गथ्य्-समय डूनिर्मायें पीवरस्तंने-स्थूळो- चकुचे वक्षससि निवेशितां स्थापिताम्। (वक्षस्यर्पण पीवरस्तनंत्वं हेतुः)। स्ननं जलाविळामुद केन. गतपभामपि नः विजदौ-न त त्याजेत्यर्थः । अत्रेत्यादि।: अत्र न काचिदिति न योग्यं न ञः स्थानम्। 'प्रतियोगिसंनिधिर्हि तथा इति न युक्तम्, तब् वधानेऽपि 'न खलु न ख़लु वाणः सन्निपायोऽयमसिमिंन' इत्या- दौ निश्वद्यपयोगदर्शनात् । परन्तु न काचिद्विजहौ, अपि तु सर्वा एव विजहुः' इति विरुद्धपतीतिमसङ्गादयोग्यस्थानमेतन्। विरुद्धमतीतिजननादिव विवक्षितोपयोगस्य पदस्योपयो

सपमोल्लास। ३१७

यया वा- लग्न: केलिक चग्र ह्इ लथ जदा लग्बे न निद्रा न्त रे -सुद्राङ्क शितिकन्धरेन्दुशकलेनान्त: कपोलस्थलम्। -पार्षत्या न लक्ष्मशङ्कित सखीन ्मस्मित हीर्तिया प्रोन्मृष्ट: करपल्लर्पेन कुंटिलाताम्रच्छचिःपातु व:२३७।। अत्र नखलक्ष्मत्यंतः पूर्वे 'कुटिलाताम्र' इति वाच्यम्। शार्द्लचिक्रीडितं छन्दः। कलि :- सुरतक्रीडातंत्र कचग्रहे- ण-केशाकर्पणेन, रलथा. या. जटा-तन्न लम्वायमानेन शितिकन्ध- रस्य-शिवस्पेन्दुशकलेन-चन्द्रखण्डे नान्त:कपोलस्थलम्।:अत एवं नखलक्ष्पणा शङ्धिता या सर्खी तस्या -नर्मस्मितं-रहस्पहा- स्पं तिन हीतया-लज्जितया: मोन्मृष्ट :- पधार्पेनो मुद्रारङ :- अन्यस- म्पर्कादन्पत्र समुदितं चिन्ह स·वःपातु-रक्षत्वित्यर्थ :. । अत्रेत्यादि।,अत्र कुटिळाताम्रच्छवित्वं नखलक्ष्मशङ्ाबी- जमिति तत्पूर्वमेव प्रयुज्यमानमुपयुज्यते, न तु' पश्चोदिति स्पष्टं दुष्टिवीजम्। नित्यश्ायम् :. अस्थानस्थसमासमुर्दाइरति- अस्थानस्थसमासं घथा- अद्यापिसतनशैल दुर्गविष़मे सीमन्तिनीनां हदि, स्थातुं वाञ्छति मान एष धिगिति क्ोधादिवालोहित:। उद्यद्दूरतरप्रसारितकरः कर्षत्यसौ तत्वणात् .·. फुल्लत्कैरवकोशनि:सरद लिश्रेणीकृपाणं रशी।।२३८।। अत् कुदस्योक्ती समासी न कृतः कवेरुक्त्ती तु कृतः ।

विषमे-अनाक्रमणीये,सीमन्तिनीनां हृदि एव -. मान: स्थातुं.वा-

३९८ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

ञ्छति धिगिति क्रोधादिवालोहित :- आरक्त: शशी-चन्द्रः' उप्य- द्दूरतरपसारितः कर :- किरणहस्तो येन तथाभृतः सन् ततप्ष- णात्फुल्लत्कैरवाणां-कुमुदानां कोश :- कुड्मलपेव कोश :- सङ्गपि धानम्, :कोश इति जात्यभिपायक्मेकवचनम्, खङ्गविधानस्पैक- त्वात् तस्मान्नि:सरन्ती अलिंश्रेणी-भ्रमरपक्कि: तसैव कृपाणी- करवालिका तां कर्षति-निष्काशयतीत्यर्थ:। .. :. अत्रेत्यादि। अत्र पूर्वार्द्धे क्रुद्धस्य शशिन उक्तिरिति त- तसमासस्य योग्यं:स्थानं न :पुनः 'कवेरुक्तिरु तरार्द्धमित्यस्थान- स्थसमासता। न.च प्रतिकूलवर्णत्वान्तर्भावः, समासस्यावर्णरू पत्वात्। नापि पतत्मकर्षता, भथममवत्तस्य: प्रकर्षस्यागे त्यागे हि. तत्सम्भवम, अंत्र, तु तद्वैपरीतत्यिम्:। किय् उभयत्रोतनितस्पैव भकर्षस्याभावे तत्सम्भवेः; अन्र. त्वेकतरत्रैव, समोसौचित्पमि- ति। दूषकतावीजं सहृदयव्रैमुख्यम्। .. संङ्गीरणम्, यत्र वाक्यान्तरस्य पदानि : वाक्यान्तर मनुप्रविंशन्ति। यथा- : किमिति न पशपसि कोपं पादगतं, बहुगुणं गृहाणेमम्। ननु मुश्च हदयनाथं कण्ठे मनसस्तमोरूपमू:।।२३९।। अत्र पादगतं बहुगुणं हृदयनाथं किमितिनप इयसि, इमं कण्ठे गृहाण, मनसस्तमोरूप कोप मुशे- ति। एक्रवाक्यतायां तु. किष्टमिति भेदाम सङ्गीर्णमिति। वाक्यान्तरपदैर्मिश्रमित्यर्थः। एवं च वाक्यान्तरघटकपदव्यवहितपदघटितत्वं लक्षण बोध्यम्।उदाः हरति-किमितीत्यादि। गाथा छन्दः। अन्रत्यादि। अत्र पादगतं बहुगुणं हृदयनाथ किमिति नें पश्यसि इमं कण्ठे गृहाण मनसस्तमोरुपं कोप मुश्चेति वाक्यत्रये.अन्योऽन्यवाकपस्थपदमा-

सप्तमोंलांस: ।

दायानभिमतं परतीयते। इदमेव च दुष्टिनीजम् , मतीतिविलम्बो वा। पकवाक्ये क्िष्टत्वमिति ततो भेद:। -- गर्भितम्. पत्र वाक्यस्य मन्ध्ये वाक्यान्तरमनुप- विशति। यथा- : परापकारनिरतैदुर्जनैः सह सङ्गतिः॥ वदामि भवतस्तत्वं न विधेया कदाचन ।२४०।।: अत्र तृनीयपादो वाक्यान्तरमध्ये प्रविष्ठ: । गर्मितमित्यादि।गर्मितं-जातगर्भम्, अन्तःस्थितवाक्या- न्तरं वाक्यमित्यर्थः। तत्तु वाक्य कचित्स्वभावत एवैकम्, कचिनु वाक्पैकवाक्यतया एकी भूतम्। तत्रादं यथा-परापकारेत्यादि। अश्रेत्यादि।,अत् वदापि, भवतस्तत्वमिति वाक्यान्तरं प्रथमवाक्ये स्थितमित्यर्थः। यथा वेति द्विती पमुदाहरति- यथा था- लग्नं रागावृताङ्गया सुदृढ़मिह यथैवासियष्टयारिकण्ठे मातङ्गानामपीहोपरि परपुरुंषैर्या च हष्ठा पतन्ती। तत्सक्ोऽ्प नं किश्चिद्गणयति विदितं तSसतु तेनास्मि दत्ता भृत्येभ्यः श्रीनियोगाद्गदितुंमिति गंतेवाम्वुधिं यस्थ की्ति: अत्र 'विदितं तेऽस्तु'-इति, एतत्कृतम्, प्रत्युत ल- क्षमीस्ततोऽपसरतीति विरुद्धमतिकृत्। स्रग्धरा छन्दः i यस्य-राज: कीति: 'श्रीनियोगाल्लक्षमीशा- सनादम्युधि-समुद्रमिति गदितुमिव गतेसन्वयः। इंतीति किमि-

लोहरेखोविशेषो यस्थी, पक्षे रागडतुरागस्तेनावितानि-च्याप्ा न्जन्यवयवा: यस्यास्तयाभूतया,यैवासिषटया-कृपाण्या स्त्री लिङ्गेन नायिकाध्यवसानम्,। इह मातङ्गानां-गजाना कण्ठे

सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

सुदृंढ लग्नम्:, खण्डनायेति भावः 1,पक्षे मातक्रानां-चाण्डालार्ना कण्ठे रिरंसया सुदढ लग्नम्॥ या च परपुरुषैः-शत्ुभटरुपरि मारणाय पतनती, पक्षे परपुरुषैः-जारैः क्रीडनाय स्वोपरि प. तन्ती दष्ट तत्सक्तस्तस्यामनुरक्तोऽयं-त्वज्जामाता न किश्चिद्ध- णयति-युक्तायुक्तं नः विचारयति तेन: भृत्येभ्यो .. दत्ताइस्मि ते विदितमरित्वत्यर्थः । अन्रेत्यादि। अत्र तंत्सक्तोंडयं न किश्चिंद्णयति, तेन मं- त्येभ्यो दत्ताडस्मीति वाक्यैकवीक्यमध्ये विदितं तेडरस्तिवति वा- क्यान्तरं स्थितम् । प्रत्युत लक्ष्मीस्ततोऽपसरतीति विरुद्धमति- कारित्वात्मकांशितविरुद्धमित्यर्थः।पतीतिच्छेदोऽत दुष्टिवीजं मतो न यत्र प्रतीतिर्विष्छिद्यते तत्र नायं दोष:। प्रसिद्धिद्ृतं- मंसिद्धिमतिक्रान्तमति व्यांचष्टे तत्र कि कुत्र भसिद्धमिति दर्शयितुमाह- 7 मश्नीरादिषु रणितप्रायं पक्षिषु च कुजितप्रमृति । स्तनितमणितादिसुरते मघादिषु गर्जितप्रसुखम्। इति प्सिद्धिभतिकांन्तम् ! मजीरेत्यादि! यथेत्युदाहरति- यथा-

प्रचण्डघनगर्जित प्रतिरवानुकारी मुहु:। रवः अवण मैरवः स्थगितरोदसीकन्दर: : कुतोऽयय समरोदधेरयमभूनपूर्वो हरेः॥ २४२॥ अत्र रवो मण्डुकादिषु प्रसिद्धो नः तूक्तविशेषे सिंहनादें।

सप्तमोलास:।

पृथ्वी छन्दः। 'जसौ जसयला वसुग्रह्यतिश्च पृथ्वी गुरु:' इति लक्षणात। महान् यः पलयमारुतः (महत्पदस्य मलयान्वय- स्त्वयुक्त:, सर्वमुक्तेरेव तथात्वाद। तथा च महता मळयकालि- कमारुतेन सुभितौ यौ पुष्करावर्त्तकौ-मंघौ तथो: पचण्डसुत्कटं घनमचिच्छिनं यद्ग र्जितं तत्मतिरवमनुकरोतीति तादयः। अन एव शनणयोभैरवो-मयक्करः । स्थगिता-पूरिता रोदसी-घाचापृ- थिव्योरन्तरमेव कन्दरा येन तथाभूतोऽयमभूनपूर्वो हरे: रव :- सिंहनाद: समरोदघे :- सङ्गमसमुद्रसकाशात् मुङ्ध: कुतः-कस्पा- द्धेतोरसकृज्जायत इत्यर्थः। अत्र रव इत्यादि। रवो मण्टूकादिशच्दे कत्रिपसिद्धो न तूक्तविशेषे सिंहनादे। न चावाचकसद्वरः, तुल्पेनैव रूपे- णोभपत्र शक्तिसत्वेऽप्येकतरैव कविमयोगनियमाह्। अत एता- वं वाक्यदोप विशेषणविरेपसन्निधानेन विशेषपरत्वादिति। भग्न: प्रक्रमः प्रस्ताव: घत्र, घथा- नाथे निशाया नियतेर्नियोगां दस्तं गते हन्त निशाऽपि याता। कुलाङगनानां हि दशानुरूपं नातः परं भद्रतरं समस्ति ॥ २४३ ॥ अन्र 'गना' इति प्रकरान्ते 'याता'-इति, पकृते: । 'गता निशाऽपि' इति तु युक्तम्। भग्न इत्यादि।: भग्नः भक्रमः-भरतावौचित्यं,यत्र तन्द्रग्न- पक्रममित्यर्थः । तच्चानेकधा व्यवस्थितम्।। अत्र प्रकृते: क्रमं- भङ्गो यथां- नाथे इत्यादि। उपजातिच्छन्दः'। नियतेविधेर्नियोगा-

४०२ सुधासारगसहिते काव्यप्रकाशे।

न्निशाया: नाथे -- चन्द्रेऽस्तं गते सति हन्त-खेदे निशाऽपि याता-गता। हि-युक्तोऽयमर्थः । कुलाङगनानां-पतिव्रतानां दशानुरूपं-वैधव्यदशायोग्यमतः परं-सहगमनादपरं भद्रतरमु- स्कृष्टकल्याणं न समस्ति-न सम्भवतीत्यर्थः । अत्रेत्यादि। अन्न 'अस्तङ्गते' इति गमेः प्रकृतेः प्रस्तावे या तेति याते: प्रकृतिः क्रमभङ्गः। भिन्नाभ्यासुपस्थापितं भिन्नवद्वव- तीति कुलाङगनानां स्वामिसहशावस्थाप्तीतिर्न सम्भवतीत्यर्थः । तस्माद्ना निशाऽपीति युक्त: पाठः। अयमाशयः-यातेति पदेन गमनस्योपादानेऽपि नानुगमनत्वेन प्रतीतिर्भवति स्वाभान्याद्। तथा च दशानुरूपमिति भज्येत । गनेति कृते चानुगमनस्य स्फुटैव पतीतिरिति। ननु 'नैकं पदं द्विःप्रयोज्यं प्रायेण'-इत्यन्यत्र, क- थितपदं दुष्टमिति चेहैवोक्तम्, तत्कथमेकस्य पद्स्य दि: प्रयोगः। उच्यते-उद्देश्यप्रतिनिर्देश्यव्यतिरिक्तो विषय एकपद्प्रयोगनिषेधस्य, तद्ति विषये प्रत्युत तस्पैव पदस्य सर्वनाम्नो वा प्रयोगं बिना दोष:। तथा हि- उदेति संविता ताम्रस्ताम्र एवास्तमेति च। सम्पतौ च विपत्तौ च महतामेकरूपता॥२४४॥ अत्र रक्त एवास्तमेतीति यदि क्रियेत, तदा पदा- नतरप्रतिपादित: स एवार्थोरऽर्थान्तरतयेव प्रतिभासमा- नः प्रतीतिं स्थगयति। ननु नैकं पदमित्यादि। नतु नैक पदं द्वि:मयोज्यं भा- येणेति घाननसुन्नम्। अत्रापि कथितपद्मनुपदमेवोक्तम्। तथा च पुनर्गमेः प्योगो दुष्टः स्यादिति चेनन । उद्देश्यप्रतिनिर्द्वेठ्या- तिरिक्तं हेकपदद्विःप्रयोगनिषेधविषया, तादसे तु विषये प्र.

सपमोल्ास:। ४०३'

त्युत तस्पैव सर्वनाम्नो वा प्रयोगं बिना दोष इति स्पष्टार्थः । अयम्भाव :- उद्देश्य :- प्राकूपत्यायितः मतिनिर्ेश्य :- पुनः पत्या- य्य:। प्रकृतेपेदज्ञापनार्थ पुनरुक्तिरेवोत्कर्पिका। एतमर्थान्त

ननु पर्यायशब्दानां शक्र्यतावच्छेदकैक्यनियमात्कथमन्यत्ववे न प्रतीतिरिति चेत्, उच्यते-पन्मते शाब्दवोधे शब्दोऽि भासते तन्पतेनेदम्। तथा हि-अस्माच्छन्द्रादयमर्थो वोद्धव्प

प्युपस्थितिः, पदान्तरोपादाने च तदुपस्थित्या मर्तीत्यन्यथात्वं स्फुटमेवेति। उक्तं घ 'न सोऽस्तिं प्रत्ययो लोके यत्र शब्दो न भासते' इति। 'यः शब्दानुगमाहते' इति पाठान्तरम्। मतान्तरेऽपि, पर्यायपदाभ्यासुपस्थापितोडर्योऽभिन्नोपि शक्तता- वच्छेदकमहिम्ना भिन्न इत मतीयते इति, बोध्यम्।

देतीत्यादि। अन्नेत्यादि।अत्र पद्ये रक्त एवास्तमेति चेति यदि क्रियेत तदा पदान्तरंपतिपद्यमान: स एवार्थो भिन्न इव मतीयमा नः प्रतीति व्यवधीतेत्यर्थः । मत्ययस्य क्रमभङ्गमुदाहरति- यधा वा- : यशोऽधिगन्तुं सुखलिप्सया वा

निरुत्सुकानामभियोगभाजां समुत्सुकेवाङ्कसुपैति लक्षमीः ॥ २४५ । अत्र प्रत्ययस्थ। 'सुखमीहितुं वा'-इति युक्त: पाठ:। ·उपेन्द्रवज्चा छन्दः। 'उपेन्द्रवज्रा'जनजास्ततो गौ' इति लक्ष- गात्। लक्ष्मी :- सिद्धि: यशोऽधिगन्तु-कीर्ति लव्घुं सुखलिप्सया-

1

४०४ सुधासागरसहितें काव्यप्रकाशे।

आनन्दलाभेच्छया वा मनुष्यसंख्यामतिवात्तिंतुं-मनुष्येपु गण नामतिक्रम्यावस्थातुं वो समुत्सुकेव्रोत्कण्ठिनेव निरुनसुकानां-नि-

स्वयमागच्छतीत्यर्थः । अन्रेत्यादि। अत तुमुनः भक्रमे, सनोऽभिधानपेकरूप- तांप्रतीतिं स्थगयति। सुखमीहितुं चेति युक्तः पांठ इसर्थः। अप- माशय :- तुम्सनोरिच्छया समानार्थत्वेऽपि तुमा फलत्मतीतिर्न सनेत्येकरूपत्वहानिरिति । सर्वनाम्न: प्रक्रमभङ्गमुदाहरति- . ते हिमालय्रमामन््य पुनः प्रेक्ष्य, च शुलिनम्ं। सिद्धं चास्मै निवेद्यार्थ तद्विसृष्टा खमुद्ययुः॥२४५॥ अत्र सर्वनाम्नः। 'अनेन विसृष्ठा'इति-तु वांच्यम्। ते-मरीच्यादयः शूलिनं-शिवम् स्पष्टमन्यत्।अत्रेत्यादि। न च तदिदमोरर्थामेदः, इदमः "पस्तुतमसक्षेपरामर्शकत्वाद् । अन्यथाऽनपोः पर्यायतापत्तेरिति भावः।अत एवं श्रीवत्सला ञ्छनभट्टाचार्या: भाहु :- 'तदिदमोः सर्वनामत्वाविशेषेऽपि पूर्वान्तुभूतपुरोवर्तिविषयत्वा न्नैकरुपेति' एवं चार्थभेदस्य ामा णिकत्वादिदमोपक्रम्य तदा स्मरणात् 'कि हिमालयेन, आहोस्वि- च्छूलिना विस्टष्टा' इत्यनिश्चयात्प्रतीतिस्थगनमिति प्रतीम:। पर्या- यस्य क्रमभङ्गमुदाहरति- महीभृत: पुत्रवतोऽपि दृषष्ठि स्तस्मिन्नपत्ये न जगाम तृप्तिम्। अनन्तपुष्पस्य मधोर्हि चूते द्विरेफमाला सविशेषसङ्गा ॥२४७ ॥ अत्र पर्यायस्य। 'महीभृतोऽपत्यवतोऽपि'-इति युक्तम्।

ससमोल्ास:।

'अंत्र.सत्यपि पुत्रे कन्यारूपेऽप्यपत्ये स्ेहोऽभूत्'- इति, केचित्समर्थयन्ते। उपजातिछन्दः। पुत्रो-मैनाकोऽस्यास्तीति पुत्रवान तस्य पुत्रव तोऽपि महीभृतो-हिमाचलस्य दृष्टिस्तम्मिनपत्ये-पार्वतीरू पे तृपतिं न जगाम स्नरेहातिशयादिति भावः। दष्टान्तमाह-अनन्त पुष्पस्य-बहुतरकुसुमस्प हि मधोर्वसन्तस्प द्विरफ़माला-दष्टिरूपा चूतस्य पुष्पं चूतं तस्मिन्सविशेषस्ङ्गा-सातुरागं पततीत्यर्थः । महीभृतोऽपत्यवत इति-युक्तमिति। अत्रापत्येषु बहुषु सत्सपि त- रि्मिन्नपत्ये स्नेहातिशयविवक्षणादपत्यशब्दे पयोक्तव्ये पुत्रशब्द- नयोगात्पर्यायक्रमभङ्ग इति भाव:। केचिदिति। अयमाशय :- केचित्तु असति पुत्रे सुनायां स्नेहो युक्तस्तस्य तु सत्यपि पुन्र तस्यां सोडभूदिति विवक्षणाननान्र दोपपंतीतिरिति समादघिरे। तदयुक्तम्। अनन्तपुष्पस्य चूते इति दष्टान्तवैषम्यमसङ्गात्। तत्र च सामान्यविशेषभावेनोपा- दानाहार्ष्टान्तिके तथैवौचित्यात् इति। अन्नेदं तश्वम्-यत्सामान्यसत्ता तद्विशेषगोचरेच्छेति पस्ताव, पुप्पसमान्यसत्तायान्तद्विशेपादर वोधकेन दष्टान्तेन तथैव वोधना्

त्यविशेषे स्ेह इति पस्ताव: पुत्रपदस्थानेऽपत्यपदानुपादानादि- घटितः। नन्वारभ्यमाणस्य वर्त्मनोऽन्येन भङ्ग एव भक्रमभङ्गो न त्वारम्भक्ेण पुत्रपदेनेति चेद्र। न। औचिंत्यावर्जितग्स्तावान्य- थाभाव एवास्य विषयत्वाद्। विघटकपौर्वापर्यस्थानियमाद्। अन एव प्रक्रमपदस्य मस्तावोर्डयों विद्वतः श्रीवाग्देवतावतारै- रिति। तस्मादपत्यवतोऽपीति युक्त: पाठः। न चात्रापि बहु. त्वालाभादू दष्टान्तवैषम्यम् अपत्यान्यस्य सन्तीति वहर्थ एव मतु-

४०६ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

पो-विधानात्। एतेन साधुरेव 'पुत्रवत' इति पाठ इत्यतः 'केचि व' इसनेन साम्पदायिका इत्यर्थकेन वृत्तिकृतोऽत्रातुमंतिरेवेति' चण्डीदासमतम नादेयम्। अथापसपुत्रशब्दयोः कथ पर्यायतां। अत्र केचित्-अपत्य- पर्यार्योऽपि पुत्रशब्दः। अन्यथा पुत्रीत्यत्र स्त्रीमत्ययस्य कुत्रा- न्वय इत्याङ्ुः। तन्न युक्तम् । तथा सति दोषस्यैकमसङ्गात् अपत्यार्थकत्वाविशेषात्। तस्मात्पर्यायत्वमेकार्थप्रतिपादकत्वमात्रं न त्वेकपकारकपतीतिजनकंत्वमपीति। अत एव लंघुतामुपक्र म्यागरीयानित्युक्तावपि पर्यायक्रमभङ्ग उच्यते। यथा-

नियता लघुता निराधतेरगरीयात्न पदं नृंपश्रिय:॥२४८।। अत्रोपसगस्थ पर्यायस्य च। 'तदभिभवः कुरुते निरायतिम्। लघुतां भजते निरायतिः, लघुनावान्न पदं नृपश्रियः'-इति युक्तम्। विपदो-विपत्तयोऽविक्रंमं कातरमभिभवन्ति-तिरस्कुर्वन्ति। आयतिरुत्तरकाल: आपदुपेतं रहयति-त्यजति-शुभोदर्कों न भ- वतीत्पर्थः । निरायतेर्लघुता नियता अगरयान्-लघुःनृपश्रियो- राज्यलक्ष्म्याः पदं न भवतीत्यर्थः। अत्रैव विपदापदोरुपसगंक्रमभङ्गो द्रष्टव्यः 'तदभिभवः कुरुते निरायतिम् लघुतां भजते निरायतिः लघुताभागपदं नृपश्रिय' इति पाठो युक्तो यदि न छन्दो भङ्ग: । तदेतदुक्तम्-अत्रो· पसर्गस्येत्यादि। वचनस्य यथा- काचित्कीणा रजोभिदिबमनुविदधौ मन्दवत्क्ेन्दुलक्ष्मीः अश्रीका: काश्िदन्तर्दिश इष दधिरे दाहमद्भान्तसत्त्वा।

सप्तमोल्लास: । ४०७

भ्रेसुवात्या इवान्या: प्रतिपदमपरा भूमिवत्कम्पमाना। प्रस्थाने पार्थिधानामशिवमिति पुरो भावि नार्य: शशसु:।। अन्न वचनस्य। 'काश्चित्कीर्णा रजोभिर्दिवमनुवि- दघुर्मेन्दवक्त्रेन्दुशोभा निशश्रक्िा:'-इति, 'कम्पमानाः' इत्यत्र 'कम्पमापु'-इति च पठनीयम्। सग्धरा छन्दः। मन्दा वत्क्ेन्द्रोर्मुखचन्द्रस्य लक्ष्मी-शो- भा यस्यासतादशी काचिन्ायिका रजोभि: कीर्णा स्त्रीधर्मतती सती दिवमाकाशमनुविदधावनुकतवती। दौरपि पांसुभि: की- णां मन्देन्दुलक्ष्मीर्जाता सकलनृपक्षयरूपोत्पातमूचकत्वादिति भा- वः। उद्भ्रान्तः सचगुणो यासान्तथाभूता: काधिद्दिरा इव्रान्म- दाहं दधिरे दाहस्तापो हेतुलक्षणया वहिश्च। सच्म्-प्रथमगुणः माणी च। तथा च दिशोऽपि तत्काले उद्भ्रानता-व्याकुला मा. णिनो यासु तथाभृताः सत्योऽतर्वहि दघुरिति भावः। अन्याः पतिपदं वात्या इब भ्रेपुः। अपरा भूमितत्कम्पमाना: इत्येवं मका- रेण नार्थ: पार्थिवानां-राजा प्स्थाने भावि-उत्पस्यमानमशिव- मकल्याणं शशसु :- प्रकटयामासुरित्यर्थः। अन्नेत्यादि। अत्र काचिदित्युपक्रम्य कश्चिदिति वचन- परक्रमभङ्ग:। तस्मात् काश्चित्कीर्णा रजोभिर्दिवमतुविदधुर्मन्दव- स्क्रेन्दुशोभा निश्रीका इति पठनीयम्। 'कम्पमाना'इति च 'क- म्पमापुः इति पठनीयम्। शवशानचोर्गुणीभूतकक्रियान्तराभिधा- यकत्वनियमाद् । न चात्र क्रियान्तरं मधानमस्तीति भावः । गाहन्तां महिषा, निपानसलिलं शृङ्गैमुंहुस्ताडितं। छायाबद्धकद्म्यकं मृगक्कुलं रोमन्थमभ्यस्यताम्। विश्वस्तै क्रियतां वराहपतिभिर्मुस्ताक्षतिः पल्वले- :विश्रामं लभतामिदं च शिथिलज्याबन्धमस्मद्नु:॥

४०८ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

अत्र कारकस्य। 'विश्रव्धा रचयन्तु सूकरवरा मु. स्ताक्षतिम्'इत्यदुष्टम। स्पष्टम् । शादूलविक्रीडितं छन्दः। स्वभाचोत्तयलङ्कारः। अन्रेति। अत्र 'गाहन्ताम्'इति कर्तृकारकवाचकतिङः' मंक्रमे 'क्रियतास्' इति कर्मकारकवाचकस्योपादानात् कारकमक्रमभङ्ग इत्यर्थः । विश्वस्ता रचयन्तु सूकरवरा' इत्यदुष्टम्। अकलिततपस्तेजोवीर्थप्रधिम्नि पशोनिधा, ववितथमदाध्माते रोषान्सुनावभिधावति।

स्फुरति रभसात्पाणि: पादोपसङ्ग्हणाघ च॥२५१।। अत्र क्रमस्य। पादोपसङ्गहणायेति पूर्व वाच्यम्।

हरिणीछन्दः।श्रीरामोक्तिरियम्। अकलितमपरिमितं यत्तपस्तेजो वीषें च ताभ्यां प्रथिमा-पृथुता यत्र तथाभूते, यशो- निधौ-परमप्रतिष्ठिते अवितथ :- सत्यः स्वकर्मक्षमो यो मदो-गर्व- स्तेना=माते-उद्दीपिते मुनौ-परथुरामे रोषात्-क्रोधादभिधावति- सम्मुखं धावमाने सति पाणिर्मद्धस्तः अभिनवाSलौकिका उप- स्थिता च या धतुरविंद्ा तया यो दर्पो-गर्वस्तस्य क्षमाय-योग्याय कर्मणे वाणकर्षणरुपाय च, पादयोरुपसङ्गणारय स्पर्शाय च र- भसात्स्फुरति-चेष्टते इत्पर्थः । अन्र क्रमस्थेत्यादि। अन्न तपस्तेजोवीर्ये क्रमेणोपक्रम्य तदुभयोचितयोः पादोपसङ्गदधनुर्ग्रहणयोः पौर्वापर्य योग्यम्, 'यथासङ्गयमनुदेशः समानाम्' इति, तदन्यथाकरणेन क्रमपक्रम- भङ्ग इति भाव: । यत्तु पदीपकारैरुक्तम्-तेजोवीर्यरोपौ क्रमेणोपक्रम्य

सप्मोल्लास:। 803

इति, तनयुक्तमिति ध्येयं दक्षैः। एवमिति। 'शशी दिवसधू- सर' इत्यादौ शोभनत्वेन मतीतस्याशोभनत्वं शल्यमिति क्रमो विवक्षिनस्तसय -द्विती यचतुर्थषप्ठसपमवाक्येष्वन्यथात्वे- न भङ्ग इसादि सुधीभिरूह्यम्। अत्र सर्वत्रैकरूपमसतायाः पतीते: सथगनसुपधातो वा दू षकताबीजम्। यटुक्तम् --- पक्रमस्यान्यथात्वेन प्रतीतौ पस्खलद्गतौ । हाद: स्फुरननास्वादी यत्रग्लानत्वमशनते। दरोष: पक्कमभदारुयः शब्दानौचित्यभूश सः। इति। अत एव नित्पदोषोऽयम्। अविविद्यमान: क्रमो यत्र। यथा- दर्य गतं सम्पति शोचनीयतां समागमप्रार्थनया.कपालिनः। कला च सा कान्तिमती कलावेत- हत्वमस्य लोकस्य च नेत्रकौमुदी ॥२५२॥ अत्र त्वंशव्दानन्तरं चकारो युक्त:। अविद्यमानः क्रमो यत्रेति। तदक्रममित्यर्थः। यत्पदान- न्तरं यत्पदोपादानमुचितं ततोऽन्यत्र तदुपादानं यत्रेत्यर्थः । यथा-दपमित्यादि। व्यार्यातमिद पश्चमोल्लासे। अन्रे- त्यादि। अन्र लोकस्य चेति चकारस्त्वंशव्दादनन्रं युक्त:, त्वंशब्दार्थस्यैव शोच्पनायां समुच्चयस्य द्योतनीयत्तात, लोक- पदार्थे समुच्चयाभावादिति भाव:। अथापदस्थपदादस्य को भेदः । तत्र पतीत्यन्तरमत्र सैव पतीति: किन्तु विलम्विनेति केचित्, तंन्न 'कुटिलाताम्रच्छविः' इत्युदाहनेपदस्थपदे मतीसन्तराभावात्। वयन्तु ब्रमः-अव्य-

1

४१० सुधासारगसहिते काव्यप्रकाशे।

वधानेनैव यत्राभिमतंप्रततिजननसामर्थ्य तदेतस्य विषयः, 'अ- न्यः पुनरितरस्य। चादीनां चाव्यवहितपदार्थेष्वेव समुच्चया दिद्योतकता। यदुक्तं महिमभट्टन-'अत एव व्यवहितैबुधा नेच्छन्ति चादिभिः। सम्वन्ध ते हि स्वां शक्तिमुपदध्युरनन्त- रे' इति। न च नवोप्यव्यवहितस्यैव तथांल्म्, अतः 'सत्रजं न काचिद्विजहौ' इत्यादिकमप्यक्रमभेदः स्यादिति वाच्यम्, 'न खलु न खलु वाण: सन्निपात्योडयॅमस्मिन्'-इत्यादो व्यवधाने डपि प्रतीतिविशेषाभावाद। न चायं चादिपदेष्वेव दोष: कि त्वित्थमादिष्वपीत्याशयेन यथा वेत्युदाहरति- यथा घा- शक्तिर्निस्ति्रिंशजेपं तव सुजयुगले नाथ दोषाकरश्री- र्थकत्रे पा्षे तवैंषा प्रतिवसति महाकुट्टनी खड्गयष्टि आज्ञेयं सर्वगा ते विलसति चपुनः कि मया वृद्धया ते प्रॉच्येवेत्थं प्रकोपच्छशिकर सितया यस्य की चर्या प्रवातम अन्न 'इत्थं ' प्रोच्येव'-इति न्याय्येम। तथा 'लसं रागावृनाङंया'-इत्यांदौ इति श्रीनि योगात'-इति वाच्यम्ं। यस्य-राज्: शशिर्कर सिंतया-चन्द्रकिरणधचलया कीर्च्या प्र- कोपादित्थ शरोच्येव प्रयातम्।कथमित्यपेंक्षायामाह-हे नाथ, तव भजयुगले निस्त्निंशजा निखितंश :- खङ्ग: खलय् तदुत्पन्नेयं शक्ति :- सामर्थ्यम् स्त्रीलिङ्रेन नायकाध्यवसानम्। वक्त्रे दोषा- करस्प-चन्द्रस्य दोषाणामाकरस्थ-महामूखस्य च श्रीः-शोभा। पाशनें-पाश्वमदंशे एषा महाकुट्टनी-छेदिका असाध्वी च सङ्ग- यफ्रि: प्रतिवसतीति त्रयेऽप्यन्वेति। ते इयमाझ्ा च सर्वगा-सर्वज-

सपमोल्लास:। ४११

नग्राहा सर्वगामिनी च विलसति। दृद्धया-महत्या जरत्या च मया कि-न किश्चित्मयोजनमित्यर्थेः । अन्रेत्थमित्यादि। अन्नेत्थं प्रोक्षेवेति वाच्यस्। इत्थंशन्दस्पाव्यवहितपूर्वपरामर्शकत्वात्। पादजंयस्यैव च पराम- र्शनीयत्वाद्। एवं 'लग्नं रागाव्ृताड्या' इसादावपि-इति श्रीनि- योगादिति वाच्यम्। इतरेऽपि तत्तुल्यत्वादित्पर्थः। दूपकतावीजं चोईश्यप्रतीतिविरह इति नित्योऽयम् । अमतः प्रकृतविरुद्ध: परार्धी यत्र। यथा- राममन्मंथशरेण तांडिता दुःसहेन हृदये निशाचरी। गन्घवदूरुधिर, चन्दनोक्षिता जीव्ितेशवसतिं जगाम, सा ॥२५४।।. अत्र प्रकूने रसे विरुद्धस्य शृङ्गारस्य, उ्यक्षरोडप- रोडर्थ:। अमत इत्थादि। अमतः परार्थो-द्वितीयोड्यों यस्य तत् अमतपरार्थम्। अमत्त्वं च- ज्ेपौ शृङ्गारवीमत्सौ तंथा वीरभपानकौ रौद्राद्युवौ तथा हास्यकरुणौ वैरिणौ मिथा। इसायुक्तदिशा प्रक्तरसचिरुद्धरसव्यअ्षकत्वमिति भाव: ।य था-रामेत्यादि। रथोदता.छन्दः,।'रात्राबिद रथोद्धता लगौ' इति लक्षणात्। दुःसहेनासह्ेन रामो मन्मथ, इत, पक्षे राम एव मन्मथो-मदनस्तस्य शरेण हृदये-उरसि मनमि च ताडिताऽत- एव गन्घवत्-दुर्गन्धं रुधिरं-कुक्कुषं चन्दनं च ताभ्यामुक्षिता-ऊता- दरामा सा-मस्तुता निशाचरी ताडका निशायां चरति निशा-

४१२ सुधासार्गरसहिते कांव्यप्रकाशे।

घरी अभिसारिकां च जीवितेशस्य-यंमस्य माणनाथस्य च व. सति-सुरतस्थानं गृहं च जगामेत्यर्थः । ." अन्रेत्यादि। अत्र प्रकृतस्य वीभत्सस्य विरोधी शृङ्गारः तस्य व्यञ्जको द्विनीयोऽर्थः। तादृशार्थोपस्थित्या प्रकृतबीभत्स- स्सापकर्षताडस्य दोषत्ववीजम्, अतो-नित्योडयं दोषा, नीरसे स्वात्मलाभस्यैवाभावाद्। अर्थदोषानाह- अर्थदोषलक्षणान्याहेति भावः। अर्थोऽपुष्टः कष्टो व्याहतपुनरुक्तदुष्क्रमग्नाम्याः ॥५५॥ संदिग्धो निर्हेतुः प्रसिद्धिविद्याविरुद्दश्र। अनवीकृत: सनियमानियमविशेषाविशेषपरिवृत्ताः।।५६।। साकाङ्क्षोंऽपद्युक्तः सहचरभिन्नः प्रकाशितविरुद्धः। विध्यनुवादायुक्तसत्य क्तपुन:स्वींकृतोऽशलीलः।५७॥ दुष्ट इति सम्बध्यते। कमणादाहरणम्- दुछ इतीति। पददोषलक्षणसूत्रस्थं दुष्टमिति पदं लिङ्ग- विपरिणामेन सम्वध्यते 7 तत्रापुष्टः पुष्टाष्म्िनः।पुष्टत्वं च वि- वक्षितार्थबोधपयोजकानुपादानकत्वम्। तद्विरहश्र द्विया, अम्र- योजकत्वात् पयोजकत्वेऽप्यन्यलभ्यत्वाच्च।यमेनं 'व्यर्थमाहुर्ग- तार्थ पद्यच्व स्याम्निष्प्रयोजनम् इत्यनेन भोजराजो व्यर्थमाह। क्रमेणोदाहरणानि। तत्रापुष्टो यथा -- अतिविततगगनसरणि- प्रमरणपरिमुक्तविश्रमानन्द: ।। मरुदुल्लासितसौरभ- कमलाकरहासकृद्रविर्जषति ॥२५५॥

सप्मोलास:। ४१३.

अत्रातिचिततत्वादयोऽनुपादानेऽपि प्रतिपाद्यमा- नमर्ष न बाधन्त इत्यपुष्टार,नत्वसद्गता: पुनरुक्ता वा। गीतिश्छन्दः। अतिवितनमत्यन्तविस्तीर्ण यद्गनमाकाश र्तत्र या सरणिर्मार्गः तत्र पसरण-गमनागमने परिमुक्त :- परि- त्यक्तो विश्रमानन्दो-विश्रामसुखं येन.ताहशः।तथा मरुद्वि- रुल्लासिन-दिक्षु सश्चारित सौरभं-सौगन्ध्यं यस्य तथाभूतस्य कमलाकरस्य-पद्माकरस्य हासकृद्विकासकर्ता रविजयति-सर्वो- स्कर्षेण वर्त्तत इत्यर्थः । अत्रेत्यादि। अत्रातिवितते निरवलम्वे व्योम्नि अवि- श्रामं गमनागमनात् इतरामकाश्यकमलप्रकाशना्च रवेरुत्कर्षो वि वक्षितः। तत्रातिविततत्वं गगनस्यार्थादेवावगम्पते, अग्नेरिवा- उ0यम्। सरणित्वं मरुदुल्लासितसारभत्वं चामयोजक्मेवेंत्य- पुष्टा एतेडर्था: । नन्वेतेऽर्था: अपुष्टा इति सिद्धम्,परन्त्व्वतिविततेति पुन- रुक्त: गगनपदादेव तदुपस्थित:, मरुदुल्लांसितसौरभेति विरुद्ध- म्. विकासात्पूर्व सार भाभावेन तद्विशिष्टस्य सूर्येणां प्रकाश्यत्वा- दिति नायं पृथगिति चेद। न । गगनपर्द न वितवत्व्रें शक्तम्, अर्थलभ्यत्वे च न पुनरुक्तता.। यदुक्तं-भोजराजेन-'काव्ये- तिहासादावर्थवृत्या लव्धस्य साक्षान्भणनमपानरुत्याय'इति। ना- पि विरुद्धम्, सौरभस्योपलक्षणत्वात्। यद्ा चित्रहेतुपुरस्कारे- ण पूर्वभावाभिधानादिति भावः। अथाधिकपदादस्प को भेद:, अप्रयोजके प्रयोजनाभावकृतोपि भेदो न सम्भवति। अत्र क श्वित्-'तत्र पदार्थान्वयसमकालं दुष्टत्वप्रतिभासः, इह तु तद- नन्तरमिति विशेष:' इति/ तन्नातिसमीचीनम्, तथा नियमे प- माणाभावात। पुतावता विशेषेण शब्ददोपत्वमेकस्यापरस्थार्थ-

४१४ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

दोषत्वमिति विभागानुपपत्तेश्र। विरुद्धमतिकृदमतपलर्थादौ श-

वयन्तु पश्याम :- यत्र विव्षित एवार्थोऽन्यथाSभिधानेऽपि दु ज्यति सोर्थदोष:, अन्यस्तु रसदोषभिन्नः शब्ददोष इति विवेक।त- था च यत्राविवक्षितोऽप्पर्थः कथ्चिदन्विततयाऽभिधीयते तत्रा धि- कपदत्वम्, तत्पदेन विनाऽपि-्तननिर्वाहात्। गत्र तुसोर्ऽर्ो विवक्षि-

पुष्टत्त्रम्। 'स्फटिकाकृति'इत्यत्र नाकृतिपदार्थउपमानत्वन विर्वक्षि तः, तस्थ नैर्मल्पायावाद। 'यदपि चनकृतं नितम्बिनीनांम्'इत्यत्रा

नतु तत्कृतिव्यतिरेक:, पूर्वोर्द्धे तथैव क्रमांत्, किन्तु छन्दोऽनुरो-

अतिविततेत्यादौ स्वतिविततत्वादिकं वक्तुर्विचक्षितमेत्र परन्त्व- र्थलभ्यत्वादिना नोपाढानाईमित्यपुष्टम्।व्यक्तं च पूर्वस्य श- ब्ददोषत्वमुत्तरस्प चार्थदोपत्वमिति। दूषकतावाि चाशवतयुन् यनेन श्रोतुर्वैमुख्यम्। अत एव यमकादावदोषता, तत्रालेङ्का रन्तरारम्भेणाशक्त्यनुन्नयनात। कर्णावतंसादिपदे च विशेषध्ो तकतया तदुपादानं नाक्षकत्युन्नायकमित्यदुष्टत्वम्। अत एव विशेषणदानार्थ विशेष्यप्रयोगऽपि दोषाभावः। कष्टमुदाहरति। कष्टः-पतीतिक्लेसवान दुरूह इसर्थः।यथा- सदा मध्ये यासामियममृतनिष्यन्दसुरसा सरस्वत्युद्दामा वहृति बहुमार्गी परिमलम्। प्रसादं ता एता घनपरिचिता: केन महतां महाकाव्यव्योस्नि स्फुरितमधुरा, यान्तु रुचय: ॥२५६।। अत्र यासों कविरुचीनां मध्ये सुकुमारविित्र

सप्तमोल्लासः। ४१५

मध्यमात्मकत्रिमागी भारती चमत्कारं वहति, ताः गम्भीरकाव्यपरिचिता: कथमितरकाव्यवत् प्रसन्ना भंवन्तु, यासानादित्यप्रभाणां मध्ये न्रिपथगा वहति, ताः मेधपरिचिता: कथं प्रसन्ना भवन्तीति संङ्गेपार्थः। शिखारिणी छन्दः। महान्त :- कवयो द्वादशादित्याश्च, रुच योऽभिसन्धय: कान्तयथ्च, अमृतं-सुधा जल च, रस :- शृङ्गारादि- र्माधुर्य च, सरस्वती-वाणी नदी च, उद्दामा-निरगला महती च, बहुमारगा त्रयः सुकुमारविचित्रमध्यमात्मकमार्गा यस्याः। एत एव वैदर्भींगौडीपाञ्चाल्याख्या रीतय उच्यन्ते। पक्षे बहुमार्गा त्रिपथगा घनो-गम्भीरो मेघश्र,'परिचिता-अभ्यस्ता मिलिताश्र। तथा च यासां कविरुचीनां कवेरभिसन्धीनां मध्ये इयममृतनिष्यन्दा सुधास्राविणी चासौ सुरसा-सुष्टु रसा :- शद्रारादयो यत्र ताह- शी उद्दामा-निररर्गला बहुमार्गा-सुकुमारविचित्रमध्यमात्मकमार्ग- त्रयवती वैदर्भीगौडीपाश्चालीरीत्तिमतीति यावत, सरस्वती-भा- रती परिमलं-चमत्कारं वहति-दधाति, ता एता घनपरिचिता- गम्भीरकाव्याभ्यसताः स्फुरितो-अनुभवारूढाः सत्यो. मधुरा- अनीष्टाः महतां कवीना रुचयोऽभिमाया: महाकाव्यव्योस्नि-च्यो- स्रेव वितते महाकाव्ये केन प्रकारेण प्रसादं-माकट्यं यान्तु कथ- मितर काव्यवत्मसन्नाः सुव्यक्ता: म्यु:। यथा यासमादित्यपभाणां मध्ये इयममृतनिस्पन्दा-जल- स्नाविणी चासों सरसा-सुष्टुस्वादा उद्दामा-महती बहुमार्गा-त्रि- पथगामिनी सरस्वती-नदी परिमलं-सुराङनाङ्गसङ्गसम्भवं सौ- गन्ध्यं वहति पवहति-ता एताः स्फुरितेन-प्रकाशेन,मधुरा-म- नोहरा महतामादिसानां रुचय पेभा: घनपरिचिता-मेघमिलि- ताः वर्पकालीना सत्यः महाकाव्यवश्योम्भि-वियति केन प-

४१६ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

कारेण पमादं-स्वच्छनां यान्तु कधमितरशरदादिवत्स्वच्छा:स्यु. रित्यर्थः । अत्र पद्येऽयं हि. विवक्षितोऽर्थः शब्दान्तरैः कथश्ि दयोजितोऽपि क्लेशेनैव परतीयते इसर्थ एवायं दुष्टः। क्विष्वत्वा दिकन्तु शब्ददोषो, घटनान्तरेणार्थन्य सुखेतैव प्रतीतेः। सम्य- कूपतीतिविरहश्च दूपकताबीजमतो नित्योऽयं दोष:। न्याहत :-- उत्कर्षो वाऽपकर्पो वा माग्यस्यैव निगद्यते। तस्यैवाथ तदन्यश्चेव्याहतोऽर्थस्तदा भवेद्।।" इत्युपलक्षितचिरुद्धत्ववान्। तदुदाहरति- जगति जयिनस्ते ते भावा नवेन्दुकलादय: प्रकृतिमधुरा: सन्त्येवान्ये मनो मदयन्ति थे। मम तु-यदियं याना लोके विलोचनचन्द्रिका नयनचिषयंजन्मन्येका,स एच महोत्सवः ॥२५७। अन्रेन्दुकलादयो यंप्रति पस्पशप्रायाः स एव च -न्द्रिकात्वसुत्कर्षार्थमारोपयतीति व्याहतत्वम्। कृतम- -नुमनमित्यादि ॥ २५८॥ अन्नार्जुनार्जुनेति भवद्धभिरिति चोक्ते सभीमकिरी टिनामिति किरीटिपदार्थ: पुनरुक्त:। हरिणी छन्दः। जगति-संसारे ये मनो मदयन्ति-हृदयं पुष्णन्ति ताहशा: मकृतिमधुराः-स्वभावमिष्टाः। अत एव ज- यिन :- उत्कृष्टास्ते नवेन्दुकलादयो भावाः सन्त्येव, ममतु लोके -विलोचनयोश्चन्द्रिकेव चन्द्रिकेयं मेयसी यन्नयनविषयं याता- ष्टिगाचरं गता स एव जन्मनि महोत्सवः एतावतैव जन्मसाफ ल्यमित्यर्थः ।

सप्तमोल्लास:। ४१७

अत्रेत्यादि।अन्र पूर्वार्द्धे साधारणचानद्रिका चन्द्रकलादयः एवं प्रत्यमारतया प्रतिपादिताः, तेनैव्रोत्तरार्धे चन्द्रिकात्वमुत्कर्ा- यारोष्यत इति व्याघातः । दूषकतावीजं च वाक्यार्थामतीतिः। अय नित्यो दोप:। पुनरुक्तं दर्शयति-कृतमनुमतमित्यादि। अगपा- शंय :- यत् पुनरुक्तलक्षणे मयोजनं विनंति विशेषणमिति। तदयुक्तम्। एवं सत्यस्यानित्यदोपत्वं न स्याद, प्रयोज- नस्थले पुनरुक्तत्वस्वैवाभावमसङ्गाव। स चायं द्विषिधा, पदा र्थवाक्यार्थभेदात। तयोरादो यथा 'अरे रेऽर्जुनार्जुन! सात्यके! सात्यके! न युक्त ईदशो मत्तातस्य सुतशोकभ्रान्त्या न्यस्तशस्म्य दिवसुपगच्छतः केशाकर्षणरृपः पराभवः, अपि च' (इत्युपक्रम्य) कृतमनुमतं दृष्ट वा यैरिदं गुरुपातकं

नरकरिपुणा सार्द्ध तेषां सभीमकिरीटिना- मयमहमसङंदो मांसै: करोमि दिर्शा वलिमू। व्यारु्यातमिदं चतुर्थोल्ला मे। अत्रार्जुनार्जुनेति सम्वोध्य यै- र्भवद्भिरित्यनेन परामृश्य तेषामित्यनेन परामर्शोदर्जुनस्थापिमाप्े: सभीमकिरीटिनामिति किरीटिपदार्थ: पुनरुक्तः। न च प्राधान्य- मतिपत्तये पुनरुपादानमित्यदोषता, सम्बोधननैव तल्लाभात्। यथा घा- यथा वेति वाक्यार्थस्य पुनरुक्तत्वमुदाहरति- - अस्न्नज्वालावलीढ प्रतिबलजल घेर न्त रर्वंयमा णे सेनानाथे स्थितेऽस्मिन्मम पितरि गुरौ सर्वधन्त्रीश्वराणाम् कर्णालं सम्भ्रमेण व्रज कृप समरं मुश्र हार्दिक्य शङ्काम् ताते चापछितीये वहम रणघुरं को भयस्याचकाठ:२।।

४१८ सुधासारगसहिते काव्यप्रकाशे।

अत्र चतुर्थेपादवाक्यार्थः पुनरुक्:। स्ग्घरा छन्दः। अश्वत्थामोक्तिरियम्। अस्त्राण्येव ज्वाला- वहििखास्ताभिरवलीढं-व्याप् प्रतिबलं-रिपुर्सैन्यमेव जलधि- स्तस्यान्तर्मध्ये और्षायमाणे-वाडवाभिरुपे। सर्वधन्वीश्वराणं- सकलधतुर्धरश्रेष्ठानां गुरौ सेनानाथे-दुर्योधनसेनापतौ अस्पि- न्समीपवर्त्तिनि मम पितरि-प्रसिद्ध द्रोणाचायें स्थिते-विद्यमाने हे कर्ण सम्भ्रमेणालम्, हे कृप समरं व्रज, हे हार्दिक्य-कृतवर्मन् शाङ्गां मुश्र, न किञ्चिद्भ्रयमस्तीति भावः। चापद्वितीये तांत रणधुरं-युद्धभार वहति सति को भयस्यावकाशः।- - अत्र चतुर्थपाद्वाक्यार्थ:पुनरुक्तं:।न चवक्तु: रौंद्रर- साविष्टत्वं समाधानमाशङ्कनीयम्, वीरस्यायुक्तकारित्वावर्णनाद्। दूषकतवीजं च निष्पयोजनद्वितीयाभिधानेन श्रोतुवैमुख्यम्। अत एव प्रयोजनसच्वेनादोषच्वादनित्योऽयं दोषः। केचित्तु अर्थप्राप्तस्यापि वचने पुनरुक्तता। तदुदाहरणम-

त्वमित्याद्कः । दुष्क्रमा-दुष्टक्रमः । दुष्टत्वं च क्रमस्य लोकशास्त्रविरुद्धत्वम्। तत्रान्यमुदाहरति- भूपालरत्न निदैन्यप्रदानप्रथितोत्सव। विश्राणय तुरद्गं मे मातङ्गं वा मदालसम्॥।२६०।। अत्र मातङ्गस्य प्राङ्निर्देशो युक्क: । विश्राणय-देहि स्पष्टमन्यत्। अत्रत्यादि। अत्र तुरद्ग भूयिष्ठं मातङ् देहि तुरङ्ं वेति लौकिक: क्रमः, गुरुदानाशक्तो लघुदानौचित्यात्। ववतुश्च यथास्थित एव क्रमो, विघक्षित इत्य र्थदांष एवायमिति भावः। एवं च यत्र इस्तिनामेव सुलभलं

ससमोल्ास: 1. ४१९

त्न्न नेदमुदाइरणमिति मन्तव्यम्। उक्तरीत्या शास्त्रविरुद्धत्वमप्यू- हम्। यथा- काराविऊण खटरं गामदुलो मज्जिकण जेमिअ अ। णक्खनं तिहिवारे जोइसअं पुच्छिदुं चलिदो।। कारयित्वा औ्षौरं ग्रामद्विजो मज्जयित्वा भुक्त्ा च। नक्षत्रं तिथिवारौ ज्यौतिषिकं प्रष्टुं चलित:ः ।। इति संस्कृत स्पष्टम्। अत्र नक्षत्रादिज्ञानपूर्वकें स्षौरस्य शा- स्ेण विधानात्तद्विरुद्धमिदम्। दूषकतावीजं विरोधेनामतीति: सहदयोद्वेगो वेति निस एवायम्।

तदुक्तम्- स ग्रम्योर्डर्थो रिरंसादि: पामरैर्यत्र कथ्यते। वैदग्ध्यवक्रिमवलं हित्वैव वनितादिषु॥ इति। यथा- स्वपिति यावद्यं निकटे जन: स्वपिमि तावदहं किमपैति ते। तद्यि संहर कूर्परमाघतं त्वरितमूरुमुदश्चय कुश्चितम्॥ २६१॥ एषोSविद्ग्ध:। मात्सर्थमुत्सार्थैत्यादि॥ २६२॥ अत्र प्रकरणाद्यभावे सन्देहः, शान्तभृङ्गार्यन्यत- राभिघाने तु निश्चय:। हुतविलस्वितं दृत्तम्। अय जनः कश्चिद्यावतस्वपिति ता- चदहं निकट-त्वत्समीपे स्वपिमि ते किमपैति-कि गच्छति न काचित् क्षतिः। तत्कारणादायतं-स्पर्शरोधकं कूर्परं-कफोणि सं-

४२० सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

हर, कुश्ितमूरुमपि त्वरितं शीघ्रमुदश्चय-प्रसारयेत्यर्थः। एषोड विद्ग्ध इति। अत्र 'निकट तावदहं स्व्रपिमि' इत्यविदग्वस्य रिरंसोक्तिरिति भावः । दूषकताऽश्लीलवद्। किश्च एतादशो- क्तिकवलितो विभावादिरूपोर्डयों न रसाय पर्याप्यते, भ्रष्टमिव वीजमक्कुरायेति द्वष्टव्यम्। सन्दिग्ध :- सन्देहविषयः तत्पयोजकरूपवानिति यावद। तदुदाइरति -- मात्सर्यमुत्सार्य विचार्य कार्यमार्या: समर्यादमुदाहरन्तु। सेव्पा नितम्बाः किमु भूधराणां किमु स्मरस्मेरविलासिनीनाम्॥ उपजातिच्छन्दः।अघ्रेत्यादि। अत्र भृधरनितम्बानां कामि- नीनितम्बानां वा सेव्यत्वं व्यञ्जनया प्रतिपिपादयिषितम्(तत् विरु- द्धयोपस्थित्या) द्वितीयेन सन्दिह्यते, परकरणाभावात। वयन्तु(यत्तु)'वक्तृविशेषसन्देह'इति व्याख्यानं सर्वमान्याना- मू, तदुत्तानताविलससितम्,वकदुः पदवाक्यार्थत्वाभावेन तत्सन्देह-

विशेषनिश्चयः सन्देहाभावश्रयोजकत्वेनोक्ता, तन्निश्ये एकतरनि तम्बस्य सेव्यत्वनिर्णयेनासन्देहात्। चन्धामिसादौ द्वितीयासप भ्यन्तत्वाभ्या पदे एव सन्देहोऽत्र तु पदानामसन्दिग्धत्वे ससेव

यत्र तु सन्देह एवोद्देश्यस्तत्रादोषत्वमेवेति भाव: । निष्क्रान्तो हेतुर्यस्मात्स निर्हेतुः। उदाहरणम्- गृहीतं येनासी: परिभव भयात्री्झितमपि प्रभावाद्यस्याभृन्न खल तव कश्िन्न विषय:। परित्यकतं तेन त्वमसि सुतशोकान्न तु भयात् विमाक्ष्ये शस्त्र त्वामहमपि यतः स्वस्ति भवते॥२६३॥

सप्तमोलास:। ४२१

अत्र शस्त्रमोचने हेतुर्नोपात्तः। शिखरिणी छन्दः। इयमश्वत्थामोक्ति:। हे शस्त्र येन पि- व्रा गृहीतं-स्वृत्तिविरोधेि स्वीकृतम्, परिभवः-शस्त्रधारि वात्तव स्वलु कक्चिन्न विषयो-लक्ष्य इति न अपि तु सर्वोऽपि युयुत्सुर्निषयोऽभृद्। तेन गुरुणा त्वं सुतशोकात्परित्यक्तमससि न तु भयात। अहमपि यतस्तवां विमोक्ष्पेडत भवते स्वस्ति-विश्रा मसुखं भवत्वित्यर्थ।। न चोचितमपीति कचित्पाठः सुगमः। अत्रेति। स्वशस्त्रत्यागे हेतुर्नोपात्त इत्यर्थः । नतु तं विनाऽपि प्रतीते: पर्यवसानं न वा, आद्ये दोपा- भावः, अन्त्ये साकाङ्गमङ्कर इति। अन्र कशश्चित्-'उपात्तस्य परेणान्वये साकाद्गत्वमनुपादाने निर्हेतुत्वमिति विशेष', इति, तन्न, साकाङ्कोदाहरणे उपोक्षितुमित्याकाद्कतीत्यननानुपात्तसा- कादताया एव वृत्तौ प्रदर्शनात्। तस्माद्वेतुतद्भितमपेक्षतया द्योर्भेंद इत्येच ज्यायः। यद्वा, अत्रापतीतिमात्रम्, तत्र तु वि- रुद्धा प्रतीति:, स्त्रीरवे एवामर्षप्रतीतेरिति विरुद्धविशेष: । दुष्टि- बीजं चोदेश्यप्रतीतिविरहः। अत एव मसिद्धावनुपादानेऽपि न दोष:। प्रसिद्धिविरुद्धो-लोकस्य कवेर्वा यत्रार्थे न पसिद्धिः । भ- सिद्धिविद्यापदाभ्यां विरुद्धपदस्य प्रत्येकमन्वय इति भाव: । उदाहरणम् -- इदं ते केनोंकतं कथय कमलातङुवदने यदेतस्मिन् हेम्र: कटकमिति धत्से खलु धिथम्। इदं तद्दु:साधाक्रमणपरमासत्रं स्मृतिभुषा तब प्रीत्या चक्रं करकमलमूले विनिहितम्॥२६४।।

४२२ सुभासागरसहित काव्यप्रकाशे।

अन्न कामत्य चक्रं लोकेऽप्रसिद्धम। शिखरिणी छन्दः। हे कमलातङ्कवदने-चन्द्रानने ते केन- भ्रान्तपतारकेणेदमुक्तम्। यदेतस्मिन्वस्तुनि हेम्नः-सुवर्णस्य कट- कम्-करकङ्कणमिति खलु धियं धत्से-निश्चयं करोषि तदि- दं दुःसाधानां-दुराराध्यतरुणानामाक्रमणे परमास्त्रं-वशीकरण- समर्थ (स्मृतिसुवा-कामेन) स्वचक्रं प्रीत्या तवं करकमलमूले- प्रकोषठे विनिहितं-स्थापितमित्यर्थः। अन् कामस्य चक्रं लोक न प्रसिद्धमिति लोकमसिद्धििरुद्धोऽर्थ:। कविपसिद्धिविरुद्धमुदाहरति-यथा वा- उपंपरिसरं गोदावर्याः परित्यजनाध्वगा: सरणणिमपरो मार्गस्तावद्धवद्भिरवेक्ष्यताम्। : इह हि विहृतो रक्ताशीक: कयाऽपि हनाशया।

अत्र पादाघातेनाशोकस्य पुष्पोद्गमः कविषु प्रसि डो न पुनरङ्कुरोङ्गम: । हरिणी छन्दः। 'रसयुगहयैः नसौ स्र स्लौ गो यदा, हरि- णी तदा' इति लक्षणाद्। अशोककलिकादर्शनमूर्च्छाननवरं कथश्वचिद्गृहमागच्छतः पथिकस्य तेनैव पथा व्रजन्तं पथिका- न्तरमालोक्येयमुक्तिः। हे अध्वगा गोदाचर्याः उपरिसरं सर- णिं-गोदावरीतीरसमीपपन्थानं परित्यजत, भवद्भिस्तावदपरो मार्गोSवक्ष्ये तामन्व्रेष्यताम्। हेतुमाह-इह-गोदावर्रापरिसरे हि क याऽपि हताशया-हता-पापजनकत्वेन निन्धा आशा-पथिकमा रणेच्छा यस्यास्तथाभृतया कयाचित् मत्ततरुण्या रक्ताशोंकश्र- रणनलिनन्यासेन-पादपद्माघातेनोदश्चन्त :- उदयं गच्छन्ती नवा- कूर एव कञ्चकाः यस्य तादशो विहित :- कृत इत्यर्थ:।

सप्तमोल्लासः । ४२३

अत्र हि पादाघातेनाशोकस्य पुष्पोद्गमः कविषु पमिद्ध इति। अयमाशय :- लोकपसिद्धिभ्रान्त्या प्रयुक्तं लोकागसिद्धं लोकपसिद्धिविरुद्धमित्युच्यते। कविसम्मदायप्रसिद्धिभ्रान्त्पाS- शोकाडुरोद्रम: कविसम्मदायामसिद्धो वर्णित इति कविपरसिद्धि- विरुद्धोऽर्थः। लोकस्तु पुष्पाङुगेद्गमयाद्वयोरयदर्शनात्तत्रोदा- सीन एवेति। एवं च यत्प्रदीपकारैरुक्तम्'-यन्तूपपरिसरमिति कविममयसिद्धोदाहरणं तदयुक्तम, चरणन्यासेनाशोकाङ्कुरस्य कवीनामप्यसङ्गते:, पुष्पोद्रम एव तेपां समयात्' इति। तद्रिक्त वचः, न हि श्रीवृत्तिकारैः कविपसिद्धेर्वलवच्वदर्शनायोपप- रिसरमित्युदाहृतं किन्तु कतरिपसिद्धिविरोधदर्शनायेव। न च पूर्वोदाहरणेन गतार्थता शख्ा, उदाहरणयोर्भेंदस्य प्रतिपादित- त्वाद्। कथमन्यथाऽग्रे सुसषितवरसनंत्युदाहरणं सङ्गच्छेत। तस्मा- नमहामहोपाध्यायानाम पदीपकाराणाम् ईर्ष्यामात्रमत्राव- शोप्यते। न हि गीवार्णागुरवोऽपि श्रीवारंदवतावताराक्ति- माक्षेप्तुं प्रभवन्ति कि पुनर्मातुषा मशकाः । सुष्ठूक्तं खलु देव- नाथतर्क पश्चाननै :- य एप कुरुते मनो विपदि गौरवीर्णा गिर्रा स वामन इवाम्बरे इरिणलाञ्छनं वाञ्छति॥ लिलस्गिपति सिहिंकारमणकेसरं फेरुवत् पतङ्ग इच पावकं नृहरिमावकं घावति ॥ इति । दूषकतावीज च विरोधादर्थामतीतिः। उत्पातादिना तत्मं- तीतावदोषः। लोकविरुद्धस्य कवित्रसिद्धत्वेन न विरुद्धत्वमि- ति दर्शयति- सुसितवसनालङ्कारायां कदाचन कौमुदी महसि सुर्द्दाश स्वैर यान्त्यां गतोऽस्तभभूविधुः।

४२४ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

'तदनु भवतः कीर्तिः केनाप्यगीयत थेन सा प्रियगृह मगान्मुक्ताशङ्क क नामि शुभप्रदः ॥२६६।। अत्राऽमूतोंडापे कीर्ति: ज्योत्सावत्प्रकाशरूपा क थितेति लोकविरुद्धमपि कविप्रसिद्धर्न दुष्टम्। हरिणीछन्दः। हे राजन् कदाचन कौमुदी-ज्योत्सना म. हस्तेजो यस्य तस्मिन् चन्द्रे सति सुसितानि-अत्थन्तघवलानि वसनानि अलङ्गाराश्च यस्यास्तथाभूतायां सुद्दशि-मृगनयनायां स्वैरं यान्त्यामभिसरन्त्यां विधुरस्तङ्गतोऽभूत। तदतु केनापि भ- वतः कीर्त्तिरगीयत, येन हेतुना साऽभिसारिका सुक्ताशङ्कं निःशङ्कं यथा स्यात्तथा प्रियगृहमगाद। युक्तोऽयमर्थः क् नासि शुभप्रदः त्वं सर्वत्र सुखदोऽसीत्यर्थः । अत्रामूर्तापीत्यादि। यत्र लोकस्य कवेश्च प्रमिद्ध्योवि- रोधस्तत्र कविमसिद्धेर्वलवत्वमिति भावः । एवमकीर्त्यांदेर्मा लिन्यादौ द्रष्टव्यम्। विद्याविरुद्धमुदाहरति- सदा स्नात्वा निशीथिन्यां सकलं वासरं वुध:। नानाविधानि शास्त्राणि व्याचष्टे च शृणोनि च।२६श। ग्रहोपरागादिकं बिना रात्रौ स्नानं धर्मशास्त्रेण विरुद्धम्। स्पष्टम्। ग्रहोपरागादिकं विनेति। धर्मशास्त्रं-स्मृतिः। तया पतिषधो यथा शातातप :- 'स्ानं दानं तथा श्राद्धमन- न्तं राहुदर्शने। आसुरी रात्रिरन्यत्र तस्मात्तां परिवर्जयत्' इ ति। आदिपदाज्जातकर्मान्तेष्ड्यादि ग्राह्यम्। अर्थशास्त्रेण विरुद्धमुदाहरति- अनन्यसदशं यस्थ बलं बाह्ोर्विलोक्यते। षाडगण्यानमतिस्तस्य सत्यंसा निष्मयोजमा ॥२६८।।

सप्तमोल्लास:। ४२५

एतत् अर्थशास्त्रेण। सन्धिविग्रहयानासनद्वैघसंश्रंया: पडू गुणाः त एव पाड्गुण्यम्। स्वार्थे व्यञू। स्पष्टमन्यद्। एतदर्थशास्त्रेणेति। महावल- स्यापि सन्ध्यादिषद्गुणानुसरणमर्थशास्त्रेण विहितमिति तदविरोध इत्यर्थः । कामशास्त्रविरुद्धमुदाहरति- विधाय दूरे केयूरमनङ्गाङ्गणमङ्गना। बभार कान्तेन कृतां करजोल्लेखमालिकाम् २६९ अत्र केयूरपदे नखक्षतं न विहितमिति, एतत् कामशास्त्रेण। अनङ्गाङ्गणं-कन्दपविलासस्थानरुपाङ्गना केयूरं दूरे विधाय- दूरीकृत्य कान्तेन-मर्त्रा कृरतां करजानां-नखानामुललेख :- क्षता- नि तेषां मालिकां-पङ्धि वभार-दधावित्यर्थः। केयूरपदे नख- क्षतं न विहितमिति। 'स्तने नखक्षतं मोक्तं जघनेऽपि कचि- द्द्रवेत्' इति कामशास्त्रेण विधानादर्थतः शेवेषु प्रतिषेधा दिति भाव: । योगशास्त्र विरुद्धमुदाहरति- अष्टाङ्गयोगपरिशीलनकीलनेन दुःसाधसिद्धिसविधं विद्धद्विदूरे। आसाद्यन्नभिमतानधुंना विषेक- ख्यातिं समाधिधनमौल्तिमणिर्विमुक्त: ॥ २७० ॥ अन्र विवेकख्यातिस्ततः सम्पज्ञातसमाधि: पश्चा- दसम्प्रज्ञातस्लतो सुक्तिन तु विचेकरपातौ, एतत यो- गशास्त्रेण। एवं विद्यान्तरैरपि विरुद्धसुदाहार्थम।

४२६ सुधासारगसहिते काव्यप्रकाशे।

वसन्ततिलका छन्दः। समाधिश्चित्तवृत्तिनिरोध: स एव धनं येषां ते समाधिघना :- योगिनस्तेषां मौलिमणि :- शिरोम- णिः प्रसिद्धो योगी 'यमश्च नियमश्वैवमासनं माणसंयमः ।प् त्याहारो धारणा च ध्यानं चैव समाधियुक्। एतानि कथितो- न्यष्टौ योगाङ्गानि मनीषिभिः'। इत्यष्टाङ्गयोगस्य परिशीलनं- मुहुराचरणन्ततः कीलनमभ्यासदार्ढ्य तेन, दुःसाधा :- दुःसा- दधया: सिद्धयोऽणिमादयस्तासां सविधं-सान्निध्ध्यं, विदूरे विद- घत-दूरीकुर्वनू अभिमतामभीष्टां विवेकख्याति-प्रकृतिपुरुषयो- र्भिन्नत्वज्ञानरूपामासादयन्पाप्तुवन् अधुना-साम्पतं विमुक्तो मुक्तिङ्गत इत्यर्थ: । विवेकख्यातिरित्यादि। अन्र मुक्तिसमीपस्थमसम्पज्ञा- तयोगमनपेक्ष्यैव मोक्षो योगशास्त्रेण विरुद्धः। तथाहि-प्रथमं विवे कख्याति: प्रकृतिपुरुषयोर्भिन्नत्वज्ञानरूपां, ततो वितर्कविचारा दनुसारिरूप: सम्पज्ञातयोग:, पश्चात्पुरुषमीत्रावलम्बनस्व रूपोडस म्मज्ञातयोगस्तनो मुक्ति, न तु विवेकरयातिमात्रत एवेति हि यो- गशास्त्रं तद्विरुद्धोडर्थ इति भावः । एवं विद्यान्तरैरिति। गजतुरङ्गखङ्गादिलक्षणशास्त्रैरपि विरुद्धमेवंरीत्या स्वयमूहनीयम्, ग्रन्थकृता विस्तरभिया नोदाहृतमिति भाव: । 'अनवाकृतः' भङ्न्तरेण यन्नवत्वं तनन प्रापितः, एकभ- ङ्गनिर्दिष्टोडनेकार्थ इत्यर्थः । तदुदाहरति- प्राप्ता: श्रिघः सकलकामदुघास्ततः किं दत्तं पदं शिरसि विद्विषतां ततः किम्। संमानिता: पाणयिनो विभवैस्ततः किं कल्पं स्थितं तनुभृतां तनुभिस्ततः किम्।।२७१। अत्र ततः किमिति न नवीकृतम्।

सप्मोलास:। ४२७

सत्तु यथा- यदि दहन्यनलोऽत्र किमद्सुतं, यदि च गौरवमद्रिषु किं ततः । लवणमम्वु सदैव महोदधे: प्रकृतिरेव सतामविषादिता ॥२७२ ।। वसन्ततिलका छन्दः। तत्वज्ञानं विना सर्वमकिश्चित्कर मिति भावः। अन्रेति। सर्वेष्वप्येपु ततः किमित्येकैध भक्गि: भङ्गयन्तराभावान्न नवीकृतमित्यर्थः। अथैप कथितपदे प्वान्तर्भ- विष्यतीति चेत् न। पर्यायान्तरपयोगेऽपि भङ्गेरेकरूपतायामसा- कर्याद्। नतु नवीकृतं कीटकू इत्याह-तत्तु घधेत्यादि। दुक्विलम्वि- म्वितटृत्तम्। सतां-साधूनामविषादिता प्रकृतिः स्व्राभाविक्ये- वेति नाश्चर्याय, दष्टान्तत्रयमाह-यदि दहतत्यादि। अत्र ततः किमित्यादिना किमद्सुत्षमित्यादि नवीकृतम्। पारुष्येणाशक्ति प्रकाशनेन वा सहृदयोद्वेजकत्वं दूषकतावीजमिति नित्योऽयम्।

चादिचतुष्टयं लभ्यते । परिवृत्तिश्व सनियमानियमयो- र्विशेषाविशेषयोश् । अधिशेषः सामान्यम् । तत्र सनि पमपरिव्ृत्तः सनियमत्वेन , वक्तुसुचितोऽनियमत्वेनोक्त:। न च न्यूनपदत्वेऽन भिहितवाध्यत्वे वाऽसुभवेशस्ताट्टरो्ऽर्थे विचक्षिते त- योरकाशात् अविवक्षिते त्वेतत्मसरति । अत एवायमर्थदोष:। विवक्षितमात्रस्य पदान्तरेणाप्युपस्थितौ तस्य तादवस्थ्याव। एवमितरेषामप्यूह्यम् यच्तु-'अर्थतवेन, विशेषणं समाधानम्' इति, तन्न। न्यूनपदादिषु त्रिष्ु त्रयारणां सङ्करपसङ्गाद। चण्डीदासस्तु 'शव्दोच्चारणानन्तरमेव यत्मतिभासः स

४२८ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

शब्ददोषः यस्य त्वर्थप्रत्ययानन्तरं सोऽर्थदोषः। अत एवान- भिहितवाच्यान्भिद्यते' इत्याह। तच्चायुक्तम्। बहुषु स्थलेषु व्य- भिचाराच्छन्दार्थविभागस्यासङ्गतत्वाद। एतदुदाहरति- यत्रातुल्लिखितार्थमेव निखिलं निर्मासामेतद्विधे: उत्कर्षप्रतियोगिकल्पनमपि न्यक्कारकोटि: परा। याता: प्राणभृतां मनोरथगतीरुल्लङ्मय यत्सम्पद- स्तस्याभासमणी कृताइमसु मणेरइसत्वमेवोचितम्।। अत्र 'छायामात्रमणीकृताइमसु मणेस्तस्याइमतै घोचिता' इति सनियमत्वं वाच्यम्। शार्दूलविक्रीडितं छन्दः । यत्र मणौ सति निखिलमेतद्विधे- रनिर्माणं-सर्वमषि ब्रह्मण: सृष्टिकौशलम्, अतुल्लिखितोऽनिर्दि- ष्टोऽर्य :- प्रयोजनं यस्य तथाभूतं निरर्थकमेवेत्यर्थः । अतुल्लि खिताख्यमिति पाठेऽनिर्दरष्टनामकं, न खलु तादृशं किश्रिदस्ति यस्य नाम्ना स मणिर्व्यपदिश्येतेत्यर्थः । किश्च यत्र मणावुत्क- रषमरतियोगिकल्पनमपि परा न्यक्वारकोटिः, अमुकस्येवेयं शञोभेति कथनं तिरस्कारस्व पराकाष्ठेत्यर्थः । यत्सम्पदः-यस्य मणेर्गुण- घनादिसम्पत्तयः प्राणभृतां-शरीरिणां मनोरथगतीरभिलाषस व्वारातुरालङ्गयातिक्रम्य याताः, माणिनां मनोगोचरा अपिन भ- वन्तीत्यर्थः। तस्य मणेः आभासेन मणीकृता-अमणयोऽपि मण त्वेन कल्पिता येऽइमानस्तेष्वश्मत्वमेवोचितम्। मणिसमानपतित- स्य पाषाणत्वमेवोचितं न मणित्वम्, चिन्तामणेः प्रकृतमणिगण- नायां गणनमनुचितमिति भाव: । अत्र छायामात्रेत्यादि। अवान्यापदेशे आभासमात्रेण मणीकृतेष्विति वाच्यम्, गुणान्तरव्यावर्त्तनेन निन्दातिशयप्रती- तेः। अनियमे तु न निन्दनीयानां गुणान्तरव्यवच्छेदमत्थयः।

सप्तमोल्लास:। ४२९

तस्मात् 'च्छायामात्रमणीकृताइमसु मणेस्तस्याश्मतैवोचिता इति पठनीयमित्यर्थः । अव्युत्पत्युन्नयनेन वैसुख्याघायकत्वमेव्र दुष्टि- वीजम्। नित्यदोषोऽयम्।

वक्त्राम्भोजं सरस्वत्यधिवसति सदा शोण एवाधरस्ते बाहु: काकुत्स्थवीर्यस्मृतिकरणपदुर्दक्षिणस्ते समुद्रः। वाहिन्यः पारश्वमेता: चणमपि भवतो नैव सुश्जन्त्यभीक्षणं स्वच्छेऽन्तर्मानसेऽस्मिन् कथमवनिपते तेऽम्वुपानाभिलाषः अत्र 'शोण एव' इति नियमो न वाच्य: । स्रग्धरा छन्दः। हे अवनिपते-राजन् सरसती-भारती पक्षे नदीविशेष: सदा ते वक्राम्भोजं 'अधिशीङ्स्थासां कर्म'- इत्याधारस्य कर्मत्वम्। अधिवसति। तेऽघरः शोण :- रकत एव पक्षे नदः। ते वाहु: काकुत्स्थवीर्थममृतिकरणषटुः, सादृश्यात्से- तुबन्धनाच्चेति भावः । दक्षिणो-दानदक्ष: सव्येतरो वा, पक्षे द- क्षिणदेशस्थः । समुद्र :- सुद्राऽङ्गुलीयकं तत्सहितं: पक्षे सागरः। भवतः वाहिन्यो-युंष्मतसेना पक्षे नदः अभीक्षणं-निरन्तरं क्षण- मपि नैव सुश्चन्ति-न त्यजन्ति स्वच्छे-पवित्रे निरमले चास्मिन्मा- नसे-मनसि सरसि अन्तः-अभ्यन्तरे कथमम्बुपानाभिलाष इत्यर्थः । अत्र शोण एवेति नियमो न वाच्य इति। वैय- थर्यात्। प्रत्युतान्यजलाशयानात्मकत्वमतीतौ पिपासाऽनौचिसा- तिशयामरतीतेरिति भावः। अधिकपदभेदो दूषकताबीजं च पूर्ववत्। विशेषपरित्ृत्तमुदाहरति- श्यामां श्यामलिमानमानयत भो: सान्व्रैर्मषीकूर्चकै- र्मन्त्रं तन्त्रमथ प्रयुज्य हरत श्वेतोत्पलानां श्रियम्।

४३० सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

चन्द्रं चूर्णयत क्षणाच कणशः कृत्वा शिलापट्टके ेन द्रष्टुमहं क्षमे दश दिशस्त्वद्वक्त्रमुद्राङिताः२७५।। अत्र 'ज्यौत्स्नीम्'-इति इ्यामाविशेषो वाच्य:। शार्दूलविक्रीडितं छन्दः । भो :- परिजना: सान्द्रैः-सघनैः। मषी-अक्षरसाधनं कज्जलपधानं द्रवद्रव्यं तस्य कूर्चकैस्तृण विशेषकल्पितैलेपसाधनैः इयारमा-रात्रि श्यामलिमानं-श्यामता- मानयत। अथानन्तरं तन्त्रं-शास्त्रं वैद्यकादि मन्त्रं नानाप्रकारकं च पयुज्य श्वेतोत्पळानां स्मितं-विकसित हरत। चन्द्रं च शि- लापट्टके-विपुलपाषाणफलके कणः कृत्वा क्षणाच्चूर्णयत। येन-हेतुनाऽहं तस्या :- मेयस्या वत्क्रमेव मुद्रा तयाङिता दश दिशो द्रष्डं क्षमे-अवलोकयितुं शक्रोमीत्यर्थः। अत्र ज्यौत्स्नी मिति श्यामाविशेषो वाच्य इति। इयामाया निशासामान्यवाचितया कृष्णपक्षनिशाया अपि ला

रभावाद्विध्यनुरोधत्रैषम्यापत्तेरिति भावः । उक्तं च प्रदीपका- रैः-'अन्र ज्यौत्स्नीमिति, रात्रिविशेषो वाच्यः, अपरविशेषस्य स्वत एव श्पामत्वाचत्राकाङ्गाविरहात् इति। इदमेवात्र दूषकता- वीजम्। अन्यत्र विरोधादिकमपि दुष्टिर्वाजं द्रष्टव्यम्। विशेष- नियामकपकरणादि सच्चे त्वदोषता।

कल्ोलवेल्लित दषत्परुषप्रहारै- रत्नान्यमूनि मकरालय माऽवमंस्था:। किं कौस्तुभेन भवतो विहितो न नाम, याश्चाप्रसारितकर: पुरुषोत्तमोऽपि॥ २७६॥ अन्र 'एकेन किंन विहितो भवतः स नाम'- इति सामान्यं वाच्यम्।

सप्तमोल्ासः । ४३१

हे मकरालय-वारिधे। कल्लोलैस्तरद्वैर्वेल्ठितानां दृषदां पापाणानां परुपैः-ककशैः महारैरमूनि सनानि माऽवमंस्था :- मा तिरस्कुंरु नाम मसिद्धौ कौस्तुभेन पुरुषोत्तमः, श्रीकृष्णोऽपि पुरुषश्रषठश्व, याञ्चापसारितः करो येन ताहशः कि न वि- हितः अपि तु याचक: कृत एवेसर्थ:। अत्रैकनेत्यादि। अन्र कौस्तुभेनेति विशेषतो रतवचनं

गात्। 'एकेन कि न भवतो विहितः स नाम' इति पाठे तु भेदानवगमादविवक्षित निर्वाह इतिभावः। तदनिर्वाहादिकं च दूषकतावीजमिति नित्य एवायम्। अत एवं मधुमतीकारै-

दितराणां तथात्वे हेतुर्नोक्त: स्थाद। सामान्येन त्वभिधाने एकेन तथाकरणेऽन्येनापि तज्जातीयेन ताटकार्यकरणपतीत्या-

श्रीवत्सलाळ्च्छनभट्टाचार्या अपि व्याचख्यु :- वस्तु- नि सत्येवोपकारक: स्वादिति वाक्यार्थोपपत्तावनन्तरं विशेषस्यो- पकारित्वे सामान्येपु कथमादर इति भतीतावनुपपत्तिनिरासायै- कपदमपेक्षणीयम्, तद्ुपादानेन येपामेकेनोपकतन्तदितरेष्वना- दरो नोचित इति नो काचिदतुपपत्तिः। परतीत्यनुपपत्तिविरहेण कौस्तुभषदस्याधिक्यम्, एकपदस्य विरदेण न्यूनपदत्वम् । नि- रस्तमिति। 'साकाङ्कं' सहाकाङ्गया वर्तते इतरपदार्थान्वयाय विशेष- णसाकाङ्कं इत्यर्थ:। निर्हेतुभेदस्तु तदवसर एवोक्ता। उदाहरणम्- अर्थित्वे प्रकटीकृतेऽपि न फलप्रासति: प्रभोः प्रत्युत दुशन दाशरथिर्विरुडचरिता युक्तस्तया कन्पया।

४३२ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

उत्कर्ष च परस्य मानयशसोर्विस्रंसनं चात्मन: स्त्रीरतनं च जगत्पतिदर्शमुखो देव: कर्थ मृष्यते।।२७७।। अत्र स्त्रीरत्न 'उपेक्षितुम'-इत्याकाङ्गति। न हि पर- स्येत्यनेन सम्बन्धो योग्य: । शार्दूल विक्रीडितं छन्दःरावणदूतस्येयमुक्तिः। अर्थित्वे-या- चकत्वे प्रकटीकृतेऽपि प्रभो-रावणस्य न फलपाप्ति :- सीतालाभः पत्युत द्रुहयन् मारीचादीनभिभवन्विरुद्धचरितो-यज्ञरक्षको दाश रथिस्तया कन्यया-सतिया युक्तः। परस्य-शत्रो रामस्य मानय शसोरुत्कर्ष च आत्मनो विस्त्रंसनमवमानं च, यद्वा, परस्योत्क- र्षमात्मनो मानयशमोर्विस्तरंसनमितन्वयः। स्त्रीरत्रं च जगतां प- तिः दशमुखो देवो-रावणः कथं मृष्यते-केन प्रकारेण सहते इत्यर्थः । 'मृष-तितिक्षायाम्' इति स्वरितेतो दिवादि:। अन्र स्त्रीरत्नसुपेक्षितुमित्याकाङ्गतीति। अन्यथा स्त्रीरत्नस्य द्वेषायोग्यत्वे कथित्यादिनाऽन्वयः स्पादिति भाव:। अथ परस्येत्यनेन सम्बन्धान्नायोग्यतैत्याशदा निषेधति-नही ति। परस्थेत्यस्य उत्कर्षेण सह जनितान्वयबोधत्वेन निराकाङ्क त्वात्, न चानुषङ्ग,: विस्रंसनादिना व्यवधानात्। अस- म्वद्धव्यवाये तु वैषम्यान्नानुषज्यते इत्यभ्युपगमात्। अन्न न्यूनपदत्वशङ्कायां न्यूनपदृ्त्वं पुनरमर्षणक्रियोपादाना- ननिरस्तम्। स्त्रीरन्नमित्यत्रामर्षणक्रियायामेव तात्पर्य न क्रियान्तरे, येन तदनुपादाने न्यूनपदता स्यात्। केवलं स्त्रीरत्नामर्षणक्रिया-

पदता, अन्यथा 'घटेन जलमाहर' इत्यत्र छिद्रेतरत्वातुपादाने तथा मसङ्गात्। तेन विशेषणविशेष्यभावान्वये क्रियाकारका- न्वये वाऽमीषां यतिकश्च्िदतुपादाने एव न्यूनतेति नात्र मसङ्ग इति

सपमोल्लास:। ४३३

भान:। अत एव प्रदीपकारैव्याख्यातम्-अध्र सत्री्रवमित्य- स्यार्थ उपेक्षितुमित्यस्थार्थमाकाङ्गति, अन्यथा 'कर्थ मृष्यत' इस्पनेनामर्पार्थकेनानव्वयप्रसङ्ग:। नहि स्त्रीरत्रे ःएवामर्ष:, करि- न्तु तदुपेक्षायाम्। न च परस्येत्येतदन्तर्भाव्य सदन्वयोऽस्न्विति वाच्यम्, तथ्य जनितान्वयवोधलवेन निराकाद्कत्वाद। न चा- भवन्पत योगसङ्करा,, वक्तृविवक्षितयोगरयात्र सच्चात। परन्तु विवक्षित एवार्थ: साकाङ्गनया दुष्टः-। अत एव न न्यूनपदत्वा- नर्भाव:। दूषकतावीजं चाभिधानापर्यवसानमतो नित्य ए वायमू। केचित्तु-सत्रीरवस्य कयं मृष्यते इसनेनाकाला, तदन्वयक्ष परस्त्पन्तर्भाव्य सम्भवति, तच्च जनितान्व्रयवोधलेन निरा- काङ्गमिति दूषणार्थः । अन्वयमयोजकरूपवत्वेनोपस्थितित्वे स-

यमयोजकरूपेणातुपस्थितेः । समापपुनरात्ते विशेषणस्यापर्य- वसानमिह तु विशेष्यस्येति ततो भेद इसाहु :- तहत्िविरो-

'अपदमुक्तः'। पदे-स्थाने योऽमुक्तोऽत्यक्त। वा्क्यार्थो यत्र समापनीयस्तव न समाप्त, इसर्थः। उदाहरणम् -: आज्ञा शकरशिखामणिप्रणयिनी शास्त्राणि चक्षुनवं भक्तिर्भूनपतौ पिनाकिनि पदं लङ्गेति दिव्या, पुरी। उत्पत्तिद्रुहिणान्वये च तद्हो नेदग्वरो लभ्यते स्याच्चेदेष न रावण: क नुपुनः सर्वत्र,सर्वे गुणा॥।२७८।। अन्न 'स्वाच्चेदेष न रावणः-इत्यत एव समाप्यम्। शार्दूलविक्रीडितं छन्दः। शिखामणिपणयिनी-शिशास्थि- ता पदं-विलासस्थानं दहिणो-ब्रह्मा, रावणो-जगदाक्रन्दनका

४३४ सुधासारगसहिते काव्यप्रकाशे।

री। स्पष्टमन्यत्। अत्र स्पाच्चेदेष न रावण इत्यन्त एव समाप्यमिति। अयमाशय :- रामायणकथाश्रिते वीरचरिताख्यनाटके सन्त्येव वहवो गुणास्तथापि बल- वानेको दोषस्तानपवदतात्युपक्रमे रावणपुरोहितं प्रति जन- कपुरोहितोक्तिरियम्। तेन चूर्णिकौचित्येन रावणं प्रत्युपेक्षा वाक्यार्थः 'स्याचेदेष न रावण' इसन्तेनैव पापः, समर्थन नाका- द्तीति स्थानसमाप्यत्वम्। न च नहि निराकाङ्कविधाने शब्द- दोषतेति वाच्यम्, समर्थनसहकतेनैतद्वाक्थेनान्यत्रोक्तसर्वगुणा सम्भवेन रावण एवेद्दशो रावणादन्य ईद्दग्विधो न लभ्यत इ- त्यपेक्षाया वाक्यार्थोपपत्तेरनन्तरं चूर्णिकातुसन्धानेन दोषाव- तारात्पतीत्यनुपपत्तित्रिरहात्। न चाधिकपदत्वं तदर्थस्यान्वयि- त्वादिति। अत एव चक्रवर्त्तिप्रमृतपः माहुः-'स्याच्चदेष न रावण' इसेतावता विच्छेदे कापि कान्तिरतुभवसिद्धा, 'जी- वत्यहो रावण' इति वद। सोऽयमर्थोडन् चेन्न त्यज्यते 'क तु पुन'इत्यादिना विस्तार्यते तदा मध्यप्रवेशेनायमर्थोSलक्षितपाय- शमत्कारं नावइतीत्यनुभवसिद्धमिति।

पदयुक्त इसेव पाठं वदन्ति। अत एव प्रदीषकारेरुक्तम्-अपदयु- कोऽपदेड़स्थाने युक्तः। यत्र तद्योगे प्रकृतविरुद्धपतीतिः। आज्ञा शक्रेत्यादौ जगदाक्रनदनदायित्वादिना रावणस्य त्याज्यत्वं विव- क्षितम्, तथा च 'स्याचेदेष न रावण' इत्यत्र 'क नु पुनः'इत्यादि- योजितं समाधाने पर्यवस्यतीति दुष्टम्। 'उत्पत्तिर्द्रुहिणान्वये च' इत्यत्र यदि योज्पते तका विवक्षितासिदद्धिरेवेत्यपदस्थपदवदस्प दोषत्वम्। न च प्रकाशितविरुद्धान्तर्भावः, स्थानविशेषयोगम- नषेक्ष्य तस्य परृत्तेरिति। दष्टिवीजं च विरुद्धपतीतिः। अतो

सपमोल्ास:। ४३५

नित्य एवायम् । सहचरभिन्नमुदाहरति-लक्षणन्तु समभिव्याहृतविजातीया- र्थकत्वं सहचरभिन्नत्वमिति। वैजात्यं चोत्कृष्टत्वापकष्ठत्ना- भ्याम् । यथा -- ख्ुतेन युद्धिर्व्यसनेन मूर्खता मदेन नारी सलिलेन निम्नगा। निंशा शशाङ्केन धृति: समाधिना नयेन चालडूक्रियते नरेन्द्रता॥ २७९ ॥ अन्र खुतादिभिरुत्कृष्टैः सहचरितैर्व्यसनमूर्खत- योर्निकृष्टयोर्भिन्नत्वम्। लभं रागावृताड्गया ॥ २८०॥ इत्यत्र विदितं तेऽस्तवत्यनेन श्रस्तस्मादपसर- तीनि विरुद्धं प्रकाउयते। वंशस्थं वृत्तम। श्रुतं-विद्या, व्यसनं-धुतादि, सामाधिर्ध- र्मचिन्ता, स्पष्टपन्यत्। अत्रेस्यादि। अत्र श्रुतवुद्ध्यादिभ्य उ- स्कूष्टेभ्यः समभिव्याहृतेभ्यो व्यसनमूर्खतयोर्विजातीयल्म्। उ- भयोरुपादेयत्वमनुपादेयत्वं वा मैतीयते-इति दृषकताबीजम्, नित्यश्चायम्। प्रकाशितविरुद्धः। प्रकाशितो विवक्षितार्थस्य विरुद्धोऽर्थों येन वाक्यार्थेन सः। तथा च प्रतिपादितविवक्षितार्थविरोधि- व्यक्ञकार्थकत्वं प्रकाशितविरुद्धत्वम्। सहचरमिन्ने पदार्थिरमैव तथात्वमिति ततो भेद:।उदाहरणम्- लयं रागावृताङ्गया सुदृढमिह ययैवासियष्टयाऽरिकण्ठे मातङ्गानामपीहोपरि परपुरुपैर्यां च दष्टा पतन्ती।

४३६ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

तत्सक्तोऽयं न किश्विद्गणयति विदितं तेऽस्तु तेनास्मि दक्ता भृत्येभ्यः श्रीनियोगाद्गदितुमिव गतेतम्वुधिं यस्य कीर्ति:॥ व्याख्यातम्। अत्र 'विदितं तेऽस्तु' इति वाक्यार्थो 'ल.' क्षमीस्ततोऽपसरति' इति विरुद्धं प्रकाशयति।-इदमेव च दूषक तावीजमति नित्य दोषोडयम्। 'विध्यनुवादायुक्त:'-इति सूत्रांशेविध्यनुवादपदाभ्यामयु- क्तपदं पत्येकमन्वेतति, तेन विध्ययुक्तोऽनुवादायुक्तश्ेति दोषद्वयम्। (तत्र) विध्ययुक्तोऽयुक्तविधिरित्यर्थः। अयुक्तत्वं च विधेरवि धेयस्यैव विधेयलेन वा अयुक्तक्रमतया वा। तत्राद्यो यथा- प्रयत्नपरिवाघित: स्तुतिभिरद्य, शंषे निशा- मकेशवमपाण्डवं सुवनमद्य निःसामकम। इयं परिसमाप्यते रणकथाऽ्य्य दोःशालिना- सुपैति रिपुकाननातिगुरुरद्य भारी सुवः ॥।२८१। अन्र 'शयितः प्रयत्नेन बोध्यमे-इति विधेयम्। अश्वत्थाम्रो दुर्योधनं प्रतीयमुक्तिः। निःसोमर्कं-निःपा- श्चालकम्, दो:शालिनां-क्षत्रियाणाम्, स्फुटमन्यत्। अत्र पाण्ड- चभयेनाद्यावधि तव निद्रा नाभूदेव, अद्य तु मया शमितेषु तेपु निंःशङ्कनया निंद्राणस्त्वं मंयत्नेन वोध्यसे इति. तात्पर्थम् ।तथा च 'शयितस्त्वं प्रयत्नेन वोध्यसे' इति विधिर्युक्तो न तु 'शेषे' इति शयनस्य। अविमृष्टविधेयांशे तु युक्तस्यैव विधिः, परन्त्ववि- मर्षमात्रम,अव त्वयुक्तस्यैव विधिरिति ततो भेद: । विवक्षिता- निर्वोहोडत्र दुष्टिबीजमू।

खस्वाप मवोधात्परनोऽपि निद्रासम्भचे शयने एव विधेयतात्पर्या- ि: सम्भनति, किश्च निर्शा-रात्रीणां शेषेऽन्ते इत्यर्थस्यापि स-

सप्तमोल्ास:। ४३७

म्भवेन नोक्तदोप इत्पस्वरसादाह-वाताहारेतीति। तत्प्रा: मादिकंम्, ईट्कष्टकल्पनायां चमत्काराभावात्, अचमत्कृतं - व काव्यमेव न स्यात्। किश्च प्रयत्नपरिवोधितो निशा शेपे इ- त्युक्ते निशामारम्भेवैतालिकैवोधनं मतीयते, तच्चायुक्तमेनर। पक्षान्तरे निःसोमकं जायते, कथा परिसमाप्यते, भारोऽपैतु- इति समभिव्याहारे प्रयवपरिवोधित इति विधिरसद्गतः स्याद्। द्विती योदाहरणे तु विध्ययुक्तत्वमयुक्तक्रमतयेति द्रष्टव्यम। यथा घा- वाताहारतया जगद्विषधरैराइवास्थ निःशेषितं ते ग्रस्ता: पुनरभ्रतोयकणिकार्ताव्रव्रतैर्षर्िभि: । तेऽपि क्रुरचमूरुचर्मवसनैनीताः चयं लु्घकैः दम्भस्य स्फुरिनं विद्न्नपि जनो जाल्मो गुणानीहते।। अत्रं वाताहारादिन्यं व्युत्क्रमेण वाच्यम्।' शार्दूलविक्रीडितं छन्दः । विषधरै :- सर्पैर्वाताहारतपा-वा- युभक्षणत्रतधारितयाSSश्वास्य-सर्वेपां विश्वाससुत्ाद्य जगानि :- शेषितम, जगन्निःशेषयितुमेव वाताहारत्वमाचरितमिति- भावः। ते सर्पा: पुनः अभ्रतोयकणिकापानरूप तीव्रं व्रतं येषान्ताटरै- र्वर्हिभिर्मयूरै ग्रस्ताः। सर्पान् ग्रसितुमेव अभ्रतोयकणिकापान- व्रतमाचरितमिति भाव:। ते वर्हिणोऽपि कूरं-कर्कशं यच्चमूरो- मृगस्य चर्म तदेव वसनं येषां तथाभुतैर्लुब्धकैर्व्याघैः क्षयं नीताः। बहिमारणायैव चर्मधारिव्रताचरणमिति भावः। युक्तोऽयमर्थः। जालमो-मूर्खो दम्भ :- शाठ्यन धर्माचरणं तस्य स्फुरितं-चेष्टितं विदनपि-जाननपि गुणानीहते, दम्भिनः सकाशादभीष्टं वा- ज्छतीसर्थः। .अन्नेत्यादि। मृगचर्मवसनं मेघतोयकणिकायानं वायुभक्षणं

४३८ सुभासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

चेत्युत्तरोत्तरं तीव्रमिति तत्क्रमेण विधिर्युक्त:, लोकमसिद्ध क्र मल ङ्ग - नेन श्रोतुरुद्वेगोऽत्र दुष्टिवीजमिति नित्यदोपोऽयम्। एवं चास्व- रसादुदाहरणान्तरमाहेति पक्षधर, सुवुमिद्धिश्र, सुरारिमिश्र, नसिंह, चण्डीदास, भास्करचक्रवर्त्ति, रत्नपाणि, देव, नाथ, श्रीवत्सलाच्छन, रंविभटटाचार्ये प्रमुखैर्यत्र यत्रोक्तं तत् तत्र तेषां पमाद एव, भेदस्य प्रतिपादितत्वात्। अग्रेऽपि सर्वत्रो- पपादयिष्यमाणत्वात्। न खलु वाग्देवतावतारो वृत्तिकार: शिषि- ल मुदाहरति न वाडनावश्यकं कचित्स्व्रप्रेऽपि वक्तीति शिष्टैर्पन्तव्यम्। अनुवादायुक्तोऽयुक्तामुवाद:। अयुक्तत्वं चात्र विध्यनतु- गुणत्वम्। तदुदाहरति- अरे रामाहस्ताभरण भसलश्रेणिशरण स्मरक्रीडाव्रीडाशमन विरहिपाणदमन । सरोहंसोसंस प्रचलदल नीलोत्पल सखे सखेदोऽहं मोहं श्रथय कथय क्केन्दुवदना ॥२८३। अत्र 'विरहिपाणद्मन' इति नानुवाधम्! लग्नं रागावृताङ्गषेत्यादि ।।२८४।। अत्र 'विदितं तेऽस्तु'-इत्युपसंहतोऽपि तेनेत्यादि ना पुनरुपात्त:। शिखरिणी छन्दः । विरहिण :- पुरूरवस इयमुक्ति: । भसला-भ्रमराः। स्पष्टमन्यत् । अत्र 'विरहिप्राणद्मन' इत्प- नुवाद: 'कथय क्ेन्दुवदना' इति विधिविरुद्धः । तदेव च दूषक- ताबीजमिति नित्यदोषोऽयम्। तदेनदाह-अन्न विरहीत्यादि। 'त्यक्तपुन: स्वीकृतः' पूर्व त्यक्तोऽनन्तरं पुनः स्व्रीकृत-उपा. नः। तस्मिन्नेव वाक्यार्थे विशेषणान्तरोपादाने समाप्पुनरात्तंम्। अत्रत्वन्य एव वाक्यार्थ इति ततो भेद:। उदाहरणम्-लभंरा-

सप्तमोल्लास: । ४३९

गावृताङ्मेस्यादि। व्यार्यातमिदम्। अत्र विदितं तेऽास्त- त्युपसंहृतो राजदोपः 'तेनास्मि दत्ता भृत्येभ्य' इत्पेतावता पुन- रुपात्तः। स चापयोजका, उत्मेक्षाया उपसंहतेनेव निर्वाहाद। श्रीनियोगादित्यादिकं त्वदुष्टमेत्र, अन्यथा वाक्यकवाक्यतो- छछेदापत्ेः। दूषकतावीजं त्वपयोजकत्वं सहृदयवरैरस्याधानं वा। लोकेऽपि हि त्यक्त्तस्य भक्ष्यादेः पुनरुपादानं वैरस्यमावहति। इन्तुमेव प्रवृत्तस्य स्तव्घस्य विवरैषिण:। यथाऽस्य जायते पातो न तथा पुनरुन्नतिः ॥२८५॥। अत्र पुंव्यञ्जनस्यापि प्रतीतिः । यत्रैको दोष: प्रदर्शितस्तत्र दोषान्तराण्यपि स. नति, तथापि तेषां तत्रापाकृतत्वात्प्काशनं न कृतम्। इन्तु-हिसा जघनताडनरूपमहारविशेषं च, कर्तुमेव मछत्तस्य स्तव्धस्य-निःक्रियस्य उन्नतस्य च, विवरषिण :- परदोषान्वेषिण: स्त्रीवराङ्मध्यान्वेपिणश्च अस्य-दुष्टस्य लिङ्गस्य च यथा पातो Sपचयः वीर्यपातजनितः संङ्कोचश्च जायते तथोन्नतिरुपचयो धातुप्रत्पानयना-दढता च पुनर्न जायते इत्यर्थः । शब्दान्त रेणाप्युपादीयमानोऽ्यपर्थ: पुंव्यञ्जनादिसाधारण्पेन भतीतेव्रींडादायी। तदेतदाह-अश्रेत्यादि । ननूदाहरणेषूक्तेषु किमुदाहता एव दोषा:, तथा ससन्य- लक्षणानां तेषु दर्शनादतिव्यापिः, अथ तत्र दोपान्तराण्यपि, तहि किमिति न प्रकाशितानीति चेत, अमकृतत्वादिति। तदे-

अर्थेषां यथासम्भवमदोपत्वे, पतिपादयतव्पेऽर्थदोषाणां सन्निधानात्मथममर्थदोषस्वैन तत्पतिपादयति- कर्णावतंसादिपदे कर्णादिध्वनिनिर्मितिः

४४० सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

सन्निधानादिबोधार्थम्, अवतंसादीनि कर्णाद्याभरणान्येवोच्यन्ते, तत्र कर्णादिशङ्काः कर्णादिस्थितिप्रतिपत्तये। अवतंसादिपदैर्जात्यादिपुरस्कारेण कर्णाभरणादीन्येवोच्यन्ते इत्यर्थतः पाप्तौ कर्णपदादीनां यद्यप्यपुष्टार्थत्वं पुंनरुक्तत्वं वा युज्यते, तथापि कचित्कर्णेऽवतंस इत्यादिव्युत्पच्या कचिल्ल क्षणादिना च कर्णस्थित्यादिरूपस्याधिकस्य विवक्षितार्थेस्य म तिपत्तेरदोषत्वम्।

: तस्या: कर्णावतंसेन जितं सर्व विभूषणम् घथा-

तथैव शोभतेऽत्यर्थमस्या: श्रवणकुण्डलम् ॥२८६॥। अपूर्वमधुरामोदप्रमोदितदिशस्तत:। आघयुर्भृङ्गमुखरा शिरःशेखरशालिन:॥२८७। अत्र कर्ण-श्रवण-शिरःशन्दा: सन्निधानप्रतीत्यर्था:। स्पष्टम्। अत्रावतंसंस्य कर्णस्थित्यवस्था कर्णपदोपादाने नावगम्यते। तदवगत्या कि प्रयोजनमिति, चेत्, वर्णनीयोत्क- र्षः। कथमिति चेत, न स्वरूपतोऽस्प विभूषणजेतृत्वम्, किन्तु तत्कर्णावस्थित्येति पर्यवसानात्। एवं श्रवणकुण्डलपदेऽप्यूह्यम्। न केवलं कर्णश्रवणपदयोरेवायं महिमा, कि त्वन्येषामपि। यथा-अपूर्वेत्यादि। स्पष्टम्। अत्र शिर:पदोपादाने शेखरस्वा म्यमात्रं लभ्यते न तु तदलङ्कतत्वम् । तथा च तत्पतीतेरदोष- त्वम्। तदाह-अन्नेति। क्रमेणोदाहरणेष्वित्यर्थः। विदीणाभिसुखारातिकराले संङ्गरांन्तरे। धनुर्ज्यांकिणचिद्वेन दोष्णा विस्फूर्जितंतब॥२८८।। अत्र धनुःशब्द आरूढत्वावगतय।

सप्तमोल्लास:। ४४१

(अन्यत्र तु- ज्याबन्धनिष्पन्दभुजेन यस्य विनिश्वसद्वकत्रपरम्परेण। कारागृहे निर्जिनवासवेन लङ्केश्वरेणोषितमा प्रसादात्॥ इत्यन्न केवलो उ्याशंव्द:।) - विदीर्णां येऽभिमुखागता-अरातयस्तैः कराले-भयङ्करे सङ्गरा- न्तरे -- सङ्गाममध्ये तव धतुज्याया: किणचिंद्-प्ररुढव्रणलिंद् य्पि- न् तादृशेन दोष्णा-बाहुना विस्फूजितं सम्यक् चेष्टितमिसर्थः। अन्नेति-अत्र धतुशब्दो ज्याया आरूढत्वप्रतिपादनाय, तच्च किणस्य प्रहारकृतत्वमतिपत्तये इति भाव:, यत्र त्वारूढत्वं तत्प्रतीतिमयोजनं वा नास्ति तत्र न धतुशबदोपादानमपीति

• • स्पष्टमन्पत। अत्र केवलो ज्याशब्द:ः। प्राणेश्वरपरिष्यङ्गविभ्रमप्रतिपत्तिभिः । मुक्ताहारेण लसता हसतीव स्ननद्ंयम्॥२९०। अत्र मुक्ानामन्यरत्नामिश्रितंत्वबोधनाय सुक्ता- शब्द:।

लाससिद्धिभिर्हेतुभिळसता सुक्ताहारेण हसतीवेत्युत्मेक्षालङ्गारः। अत्र मुक्तानामित्यादि। हारशव्दस्य मुक्तासन्दर्भशकतत्वे-

यामुपयोगादिति भावः । सौन्दर्यसम्पत्तारुण्यं यस्यास्ते ते च विभ्रमाः। षद्पदान् पुष्पमालेव कानू नाकषंति सा सखे । २९१। अन्रोत्कृष्टपुष्पविषये पुष्पशब्द, निरुपपदो हि मालाशब्द: पुष्पस्रजमेवाभिधत्त।

सुधासारगसहिते काव्यप्रकाशे।

स्पष्टम्। अत्रोत्कृष्टेतति। मालाशब्दो यद्यपि पुष्पस्यैव स्रजि शक्तस्तथापि न पुष्पपदमपुष्टार्थम्, लक्षणयोत्कृष्टत्वमतिपा दकत्वादिति भाव:।अयमेव करिबृंहितन्यायः। नतु मालाशब्दस्व

चेतु। न। निरुपपदस्य तथात्वाद्। तदाह-निरुपपदो हीति नन्वेवं जितमपुष्टार्थेन, ईदशमयोजनस्य सर्वत्र वक्तु शक्य स्वात्। अत आह -- स्थितेष्वेतत्समर्थनम्॥ ५८॥ न खलु कर्णावतंसांदिबज्जघनकाश्चीत्यादि क्रियते। न खवल्वित्यादि। चमत्कारजनकतया स्थितेष्वेव हि पदेष्वेतत्संमर्थन न तु पदमात्रे। तादृशं च कर्णावतंसादिपद न जघनकाञ्च्यादिपदम्, अप्रयुक्तत्वास्। अत एव पूर्वप्रयोगाद्य वेक्षणार्थे महाकविकाव्यविशषेऽवेक्षणमुक्तमिति भावः । अत

तु स्वच्छया कर्णावतंसादिपदवज्जघनकाञ्च्यादि, करिकलभवदु ट्रकरभादि वा प्रयोक्तव्यमिति । जगाद मधुरां वाचं विशदाक्षरशालिनीम॥२९२॥ इत्यादौ क्रियाविशेषणतवेऽपि विचक्षितार्थप्रती तिसिद्धौ 'गतार्थस्थ्रापि विशेष्यस्य विशेषणदानाथे कचित् प्रयोग: कार्यः'-इति न युक्तम् । युक्तत्व वा, चरणत्रपरित्राणरहिता भ्यामपि द्रुतम। पादाभ्यां दूरमध्वानं व्रजन्नेष न खिद्यते ॥२९३। इत्युदाहार्येम्। वामनेन-जगादेत्यत्र माप्तस्यापि वि्ेष्यस्य विशेषणदा-

सपमोललास:। ४४३

नार्थयुपादानसुचितमन्यथाऽनन्पयादित्युक्त्तम्। तदुदाहरणं निरा- करोति। जगादेत्यादि न युक्तमित्यन्तेन। तन्र क्रियाविशेष- णत्वेनैव विवक्षितार्थपतिपत्तरित्यर्थः । यत्र क्रियाविशेषणत्वं न योग्यं स्वयं तदुदाहरति-चरणत्रेत्यादि । चरणंत्रपरित्रा- णमुपानत्परिधानम्। अन्यत् स्पष्टम् । इत्युदाहार्यमिति। अत्र चरणत्रेसादि पादविशेषणं न क्रियाविशेषणाहमिति भावः। यत्तु प्रदीपकारैरुक्तम्-वामनस्तु-'अपुष्टस्यापि तत्रोपादान- सुचितं यत्र तद्विशेष्यते, अन्यथा कुतस्तद्विशंपणान्वयः स्थाद् । यथा-'जगाद विशदां वार्च मधुराक्षरशालिनीम्' इसादौ। अ. त्र हि वाचमित्यनुपादाने मधुरत्वादितद्विश्ेषणयोग: क मत्येत- व्यः' इत्याह। तन्न युक्तमुदाहृतम्, विशद जगादेत्यादिक्रिया- विशेषणत्वेनैव समीहितसिद्धेरिति तन्मतमाक्षिप्य तस्माद्यन्न न क्रियाविशेषणत्वं योग्यं तदुदाहरणीयमित्याशयेन चरणत्रेत्या- खुदाहृतं मकाशकारैः। तदपि न युक्तमुदाहृतमिति वयम्। क- पृविशेषणत्वेनैवोपपत्तेः। तस्मान्मदीर्य पद्यसुदाहरणीयम्। यथा- निर्वातपदोदरसोदराभ्यां विलोचनाभ्यामवलोकयन्ती। न केवलं यूनि मनोभवेपि व्यनक्ति कश्वित्तपस:पभावम्।। अत्र निर्वातपद्मोदरसोदराक्षीत्येवं कर्तृविशेषणत्वेनोपप- चिरिति चेतु, सतम्, परं त्वक्षिपदोपादानंमपेक्ष्पैव। किश्च सो- दरत्वमात्रं नान्यविशेषणीभवितुमईति, यथा मधुरत्वचरणत्र- परित्राणराहतत्वे-इति। तत्र नूम :- न ह्वन्न कर्तृकर्मसम्वन्धविचारः प्रकृन:, यतो न कनविशेषणम्, कचित्कत्तरि साक्षादन्वयानहम्, येनापुष्टस्योपादानं सम्भाव्येत, किन्तु क्रियाधर्मसम्बन्ध- विचार एव। अत एव 'जगाद विशदां वाचम्' -इत्यादौ क्रि-

1

४४४ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

याविशेषणतवेन विवक्षितस्य विशदत्वादवर्वचनक्रियायां विशद जगादेति साक्षादेवान्वययोग्यतया न कथश्चिदपान्तरेण सम्बन्धा थे 'गद-व्यक्तार्यां वाचि' इति घात्वर्थेन गतार्थस्यात एवापुष्ट- स्य वाक्यस्योपादानं युक्तम्। चरणत्रादेस्तु साक्षात् क्रियान्व- यानतया कथञ्चिद्वजनक्रियासम्बन्धार्थ पादाभ्यामित्यपुष्टपदो पादानं युक्तमित्युदाहतं पकाशकारैः । चरणत्रादेः कर्तृद्वारा क्रियासम्वन्धाङ्गीकारे तु तस्य पादधर्मतया पादपदाक्षेपावश्यक- तया द्वारद्वारान्वेषणगौरवापच्याऽप्रयोजकत्वं स्पात्। न स्या- च्चाभीष्टसिद्धिः, चरणत्रेसादिपद्ये कर्तुर्व्रजनसामर्थ्य प्रतिपाद्यते, न खलु चरणत्रादेः कर्तृविशेषणत्वे तत्सिध्यनि, तथा हि-चरण- त्रपरिवाणरहितो व्रजन्नपि न खिद्यते इत्युक्ते चरणत्रराहित्यं कर्तरि सार्वदिकमिति सभ्भाव्येत। तेन च खदाभावातुकूलेन न खिद्यते इति वरजनसामर्थ्यमपकृष्पते। चरणत्रपरित्राणरहि ताभ्यां पादाभ्यां व्रजन्पीत्यत्र चरणत्रराहित्यं वर्त्तमानव्रजनक्रि याकालिकमेव प्रतीयते। ताहशपतीतेश्र खेदानुगुणतया न खिद्य- त इति व्रजनसामर्थ्यमुत्कृष्यते इति। सन्ति हि केचिद्भिल्ला दयो ये न कदाचिदुपानत्परिधानं कुर्वन्ति, न च व्रजन्तः खिघ- नते, तेषामेव चरर्णत्रादेः कर्तृविशेषणत्वे प्रतीति: स्याद । तच्च नेष्टमिति ध्येयं बहुझैः। यच्च सोदरत्वमात्रं नान्यविशेषणीभवि- तुमईतीति, तदमयोजकमेव, 'निर्वातप ओोदरसोदरेण नवपरकारे- ण चिलोकयन्ती' इति पाठेऽन्गविशेषणत्वस्याभिमतप्रतीतेश्व नि र्वाधत्वाद् । तथा च कर्तृविशेषणत्वे 'लशुन, भक्षणेऽपि न गतो व्याधिः' इति न्यायः आपद्येत। तस्मादवरं पादपदोपादानम्। एवं च श्रीवारदेवतावतारोक्तमपान्यथा भवतीति न भ्रमितव्यमित्यस्माभिरसकृदावेदितं विद्वल्भिने विस्मरणीयम्। .

सप्मालास:। ४४५

ख्यातेऽर्थे निर्हेतारदुष्टता। पथा- यथेत्युदाहरति। चन्द्रं गता पद्मगुणान्न भुङ्गे पद्माश्रिता चान्द्रमसीमभिख्याम्।। उमामुखन्तु प्रतिपद्य लोला द्विसंश्रयां प्रीतिमवाप लक्षमीः॥।२९४।। अत्र रात्रौ पद्मस्य सङ्ोचा, दिवा चन्द्रमसश्र निष्प्रभत्वं लोकप्रसिद्धमिति 'न भुङ्क्ते-इति हंतुं नापेक्षते। उपजातिश्छन्दः। लोला-सतृष्णा लक्ष्मीश्चन्द्रं गता सती पद्मगुणान् सुङ्गे। पद्माश्रिता सती चान्द्रमसीमभिख्यां-चन्द्रशोरभा न भुङ्धे। उमाया :- पार्वच्या सुखन्तु भाष्य द्विसंश्रयाभिन्दुपझमो- भयगता श्रीतिमचापेत्यर्थः। अत्रेत्यादि। रात्रौ चन्द्रगतायाः पद्मगुणानुपभोगे पद्म- सङ्कोचो हेतुर्दिवा च पद्माश्रितायाश्चन्द्रगुणानुपभोगे चन्द्रस्य निष्पभत्वं कारणम्। ते चातिपसिद्धेरेव्रावगम्येते इति न तदुपादानापेक्षेयदोष इत्यर्थः । -अथ पदादिदोषाणामप्पदोषत्वं क्चिदित्याह- अनुकरणे तु सर्वेषाम । सर्वेषां श्रुतिकटुप्रभृतीनां दोषाणाम्। घथा- मृगचक्षुषमद्राक्षमित्यादि कथयत्थयम्। - पदयैष च गवित्याह सुन्रामाणं यजेति च ॥२९५. सर्वेषामित्यादि। (अदुष्टतेति सम्बन्धः) प्रतिपादितदूषक- कनावीजाभागत्, तन्र वैरस्याभावस्यानुभाविकत्वेन तदततिरिक्त्

४४६ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

स्थले एव दोषत्वव्यस्थितेर्वेति भावः । यथेत्युदाहरति- मृगेत्यादि। अत्राद्राक्षं गोमून्रामपदानि श्रुतिकटुच्युतसंस्कृत्य- पयुक्तानीति प्रदीपकारा।। अयमाशयः-प्रथमार्धे श्वाङ्गारव्यञ्जके श्रुतिकद्यद्राक्षमिति, तृतीयपादे 'नकेवला प्रकृतिः प्रयोक्तव्या' इति व्याकरणविरोधाद्रोपद च्युतमंस्कृति, चतुर्थपादे 'सूत्रमाऽपि च सुत्रामा' इति काशेन तथाSSन्नातमपि सूत्रामपदं काव्यादरावि- वयत्वादप्रयुक्तमिति। परन्तु परोक्तानुकरणादेतेषामदुष्टता। अ तुकरणे चैपामदोषत्वबीजं पतिपादितम्, तद्वदन्यत्राप्यूद्यम्ं। अ- त एव श्रीवत्सलाच्छन महाचायरुक्तम्-ननु श्रुतिकटुमभृ; तीनामनुकार्यवदनुकरणेऽपि स्वरूपानपायात्कथमदोषतेति चेत्। अनुकरणे विरोधिगुणव्यञ्ञकस्यापि तत्तच्छब्दस्वरूपस्यैव प- विषाद्यत्वेन न दोषत्वम्। अन्यथा तस्य वक्तुमशक्यत्वादिति ।

कचिदोषत्वाभावमात्रम्, कचितु भाक्तों गुणव्यवहारोऽपीत्याह- वक्ताद्यौचित्यवशादोबोऽपि गुणः क्वचित्क्वचि- न्नोभौ ॥। ५९ ॥

हिम्ना दोषोऽपि क्वचिद्गुणः, क्चिन्न दोषो न गुणः। तत्र वैयाकरणादौ वक्तरि प्रतिपाद्ये च, रौद्रादौ च रसे व्यङ्गचं कष्ठत्वं गुणः । क्रमेणादाहरणम्- दीघीङवेवीङ्समः कश्रिद् गुणवृद्ध्योरभाजनम। क्विप्प्रत्ययनिभः कश्विद्यत्र सन्निहिते न ते ॥२९६॥ यदा त्वामहमद्राक्षं पदविद्याविशारदम्। उपाध्यायं तदाऽस्मार्ष समस्पाक्षं च सम्मदम् ॥२९७।

सप्तमोल्लास: ।

द्यालोलस्तनभार भैरववपुर्दर्पोद्धतं धावति॥ २९८॥ वक्त्रेत्यादि स्पष्टम्। नोभाविति विद्ृणोति-क्वचिन्न- दोषो न गुण इति। उत्कर्षापकर्षव्रिरहादनुभयरूपना । तेन गुणाभावस्य दोपत्वं दोपाभांवस्य वा गुणत्वं निरस्तम्, वि- निगमकाभावाद, अभावस्य तारनम्यानुपपत्तश्रेति ध्येपम। वै- याकरणादावित्यादिपदात् क्रुद्धादिपरिग्रहः। रैौद्रादावित्यादिप- दाद्वीरवीभत्सपरिग्रहः। कष्टत्वमर्थस्य दुरुहत्वं शव्दस्य श्रुतिक- दुत्वं च। व्यारुपातं च प्रदीपकारै नौभौ न गुणो न दोप- ञ्ञ। तन्न, स्ववैयाकरणत्वमतिपिपादयिषया वक्तरि कष्टनवं गुणः, प्रतिपाद्यस्य ततोऽतिशयेन प्रतीते:। दोपत्वाभावश्चोपपादित पवरेति। उदाहरणम-दीधीड्वेवीडित्यादि। अस्मि- नग्रामे कीदशा लोका इति मश्नस्योत्तरमाह दीधीङ्वेवीङ् सम: कश्चित्पुरुषो गुणस्य-पाण्डित्यदानशार्यधैर्यादेः वृद्धं :- समृद्धेश्वाभाजनमस्थानम्। दीधीङ्चरेवाङ्धातू गुणस्यादे डे वृद्धिरादैच अभाजनम् । 'दीधीवेवीटाम्' इति तन्निषे- घाद। नैतावती परा काष्ठा, किन्तु क्त्रिप्पत्ययनिभः कश्चित् यत्र-यस्मिन्पुरुष, सन्निहिते-समीपस्थे सति न ते-अन्यस्थापि गुणवृद्धी न भवतः । क्तिष्पत्ययेऽपि सन्निहिते-परतो वर्त्तिनि गुणदृद्धी न भवतः, 'किडति च' इति प्रतिषेधादित्यर्थः । वैयाक- रणादी प्रतिपादे च तस्य गुणत्वम्। तन्भ्ावनाभावितस्य तच्छ्र वणेन मौच्युपचयात्। यदा त्वामित्यादि । सम्मदं-हर्षम् , समस्याक्षं च

४४८ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

संस्पृष्टवानस्मि । स्पष्टमन्यत्। ओजस्विनि रौद्रादिरसे, व्यक्रघे च तस्य गुणत्वम्, कठिन- शब्दस्य तद्व्यञ्ञकत्वात्। तत्र बभित्से यथा-अन्त्रप्रनंत्या दि। शार्दूलविक्रीडितं छन्दः। भोतानि-ग्रथितानि यानि बृहन्ति कपालानि-नलकानि जङ्गास्थीनि च तान्पेव क्ुरं यथा स्यात्तथा कणत्कङ्कणानि तद्धहलमेद्वितभूरिभूषणानां खवैरम्बरमाकाशमा- घोषयन्ती समन्ताच्छद्वायमानं कुर्वती, पीतं छर्दितं-वान्तं च यद्रक्तं तत्कर्दमस्य-पङ्कस्य घनपाग्भारोऽविरतधारा तया घोरौ-भया- नकौ उल्लसन्तौ-विपुलतया व्यक्तटशपमानौ व्पालालौ-वेगव- शाचलन्तौ यौ स्तनौ तयोर्भारस्तेन भैरवं-यङ्गरं वपुः-शरीरं यस्यास्तथाभूता ताडका दर्पोंद्धतं गवों्भटं यथा स्यात्तथा धाव- तीत्यर्थः । अत्राद्वटा वर्णा ओजो व्यंजयम्तः प्रकृतरौद्रवीतस- वीरानुगुण्यमादधते। ओजस्विनि सिंहादौ वाच्येऽपि तस्य गुणत्वम्, यतो म- सृणशब्दपयोगेणोर्जितोऽप्यर्थो मृदुवन्भासते, ऊर्जितशब्दपयो- गे त्वौर्जित्येन। उदाहरणम्- वाच्यवशाधथा- मातङ्गा: किमु वृंहितैः किमफलैराडम्बरैर्जम्वुका: सारद्गा महिषा मदं व्रजथ कि शून्येषु शुरा न के।

सिन्धुध्वानिनि हुङ्गूतैःस्फुरति यत् तद्गर्जितं गर्जितम्२९९ अत्र सिंहे वाच्ये परुषा: शब्दा:। अन्रेत्यादि स्पष्टम्। प्रकराणवशाग्यथा- परकरणविशेषे च गुणत्वम्, वक्तुनैयाकरणत्वाद्यभावेऽ्पि

ससमोल्लास:। ४४९

कोपादिपस्तावे च तदनुगुणत्वात। यथा- रक्ताशोक कृशोदरी क तुगता त्यक्तवाऽतुरक्तततं जनं नो दष्टेति सुघैव चालयसि किं वातावधूतं शिर:। एस्कण्ठा घट म नषट्पद्घटासङददशच्छद- स्तत्पादाहतिमन्तरेण भवतः पुष्पोद्गमोऽयं कुतः३००॥ अत्र शिरोधूननेन कुपितस्य वचास। हे रक्ताशोक-वृक्षिशेष। सम्बोधनेन अतुरक्तार्ना माहशा शोकापनोदकोऽमीति व्यज्यते। कशोदरी-मेयसी अनुरक्तं ज- नं-मल्लक्षणं सकत्वा क दुगता, नो दष्टेति सुधैव-मिथ्यैव वाते- नावधूतं-कुतोऽसत्यं वदसीति तिरस्कृतं शिरो-मस्तकं कि चा- लपास। उत्कण्ठया घटमाना या षट्पदानां-भ्रमराणां घटा- समूहस्तस्य सङट्टेन-निविडसम्बन्धेन दष्टच्छद :- खडितदलो- 5यं भवतः पुष्पोद्रम: कुता कथं जात इसर्थः। अत्रेत्यादि। अत्र मिथ्याशिरोऽवधूननेन कोपप्रकरण- म्। न चास्य व्यङ्गये एव मवेशा, कोपस्य व्पङ्गयत्वादितति वा- च्यम्, वक्त्रादयौचित्यव्यतिरिक्तस्थानीयस्य व्यडवस्य ैयङ्गयप- दोपादानाहोवलीवर्दन्पायाद्। दोपत्वाभावश्वैतेपु स्फुट एव। कचिन्नीरसे न गुणो न दोष:, यथा- कचित्पुनर्न दोषत्वं न वा गुणत्म्, यत् न रसो न वा पत्तिपाद्याद्यचित्यम्। अथ.नीरसे यदि विश्रानत्यभावादस्यादोपतं तदाडन्पेषामपि स्यात। तथा च नीरसदोषोदाहरणं विरुद्धेते-

शीर्णघ्राणांङत्निपाणीन् व्रणभिर पघनैरधर्घराव्यक्तघोषान् दीर्घाघातानघौघैः पुनरपि घटयत्येक उल्लाघयन् या।

४५०, सुधासारगसहिते काव्यप्रकाशे।

रदत्तार्घा: सिद्धसद्वैैर्विद्धतु घृणयः शीघ्रमंहोविघातम्॥ स्त्रग्धरा छन्दः। य :- एक: साधननिरपेक्ष:, ध्राणं-नासिका च अङ्घ्री-चरणौ च पाणी-इस्तौ च एषां समाहरो घ्राणाङ्घि पाणि; शीर्ण-विगलितं प्राणाङ्रिपाणि येषां तान्, तथा व्रणि भिरपघनैर्व्णयुक्तैः शेषावयवैः घर्षराः अव्यक्ताश् घोषा :- व्रणवे- दनया रूक्षास्पष्टा: शब्दा: येर्षा तान, तथा अघौधैः-पातकस सूहैदीरघाघातान्-दृढव्याप्तान् एवं विधान गलत्कुष्ठिन: उल्ला घयन्-नीरोगीकुर्वन् पुनरषि घटयति-भूयोऽपि नवीकरोति! तस्य धर्माशो: -अन्तर्द्विगुणघना-द्विगुणाधिका घृणा-दया त- निम्ना-तदायत्ता निर्विधा-निरपवादा वत्तिश्चित्तस्वभावो पस्य तथाविधस्य धर्माशोः-सूर्यस्य सिद्धानां सङ्गै :- समुदायैदेनोडयों येषान्तादशा घृणय :- किरणाः-शीघ्रं वो-युष्माकमंहोविघात पहपविनाशं विदधतु कुर्वन्त्वित्यर्थः। नीरसत्वं चात्रातुपासमान्रमग्नतया रसे तात्पर्याभांवाद। न चातुपासास्पदैकतयेव गुणत्वम्, 'सोऽध्येष्ट वेदान्' इत्या- दावपि सदापत्तेरिति। न च परुषवर्णत्वमनुपासे मयोजकम्, येन तद्धटकतयाऽदोषत्वं स्याद। अप्रयुक्तनिहृतार्थौ ल्लेषादावदुष्टौ। यथा- अप्रयुक्तनिहतार्थौ श्लेपादौ न दुष्ठाविति। आदि पदग्राहं यमकादि। पतिपादितं चैतदमयुक्तव्यारूयावसरे। उदाहरणम्- येन धवस्तमनोभवेन बलिजित्काय: पुरा स्त्रीकृती यो गङ्गां च द्धेऽन्धकक्षयकरो या बर्हिपत्रप्निय्:।

सपमोलास:। ४५१

पंस्याहु: शशिमच्छिरोहर इति स्तुत्यं च- नामामरा: पायादिष्टभुजङ्गहारवलयस्तां सर्वदो माधषः॥।३०२।। अध्र.माधवपक्षे शशिमदन्धकक्षयशब्दावप्रयुक्त- निहताथौ। शार्दूलविक्रीडितं छन्दः । सर्वदश्वतुर्वर्गदो माधवो-चिष्णु- स्वां पायात्। अभवेन न विद्यते भव :- संसारा यस्मात्तादृशेन अजेन वा येन-विष्णुना अनः-शकटं ध्वस्तं-पातितम्। तथा यः कापो-देहो बलिं जितवान् स पुराऽमृतहरणपस्तावे स्त्रीकृत :- मोहिनीरूपतां पापितः । यः अगं-पर्वत गोवर्द्धनाख्यं गां-पृ- थिवीं च दधे। श्रीकृष्ण-पशञवराहरूपतया करेण दड्ाङ्कुरेण चेति भाव: । योऽन्धकक्षयकरः अन्घका-यादवास्तेरषां क्षयं- निवासं द्वारकारूपं कृतवान्। यो वर्हिपत्रपिय :- मयूरपिच्छधा- रक:। अमरा-देवाः यस्य शाशिनं मथ्नातीति शशिमद्राहुस्तस्य शिरो हरतीति शशिमर्च्छिरोहर इति स्तुत्यं नामाह्ु: । इष्टो- वाहनतयाडभीष्टो सुजङ्गहा-गरुडो यस्य स वादशा, रचे-शब्दब्र- ह्मण वेदे यो-निष्ठा यस्य स्फोटरूपो वा। पक्षे उमाघव :- शिव: सर्वदा स्वां पायात्। ध्वस्तमनोभवेन- दग्धकन्दर्पेण येन पुरा-त्रिपुरदाहसमये बलिजितो-विष्णोः कायोऽस्रीकृतो-वाणतां पापितः । एक्तं च 'रथः क्षोणी यन्ता शतधृतिरगेन्द्रो धनुरथो रथाड्रे चन्द्रार्कौं रथचरणपाणि: शर इति' इति। यो गङ्गां च दधे-गङ्गाघरः। अन्धकासुरस्य क्षयो- नाशस्तत्कर्त्ता, यः वहीं पत्रं-चाइनं यस्य स वर्हिपत्र :- कार्तिके- यः मियो यंस्य तादशः, यस्य शिरो-मस्तकं शशिमत्-चन्द्रयु- कम् । च-पुनः यः इष्टानि भुजङ्गानां हारवलयानि यस्य तथा- भृतः। अमरा-देवा: यस्य-शिवस्य हर इति ब्रह्मादिसंहारकत्वेन,

४५२ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

स्तुन्यं नामाहुरित्यर्थः । कचित्पुस्तके 'यश्रोद्वत्तभुजङ्हारवळयो गङ्गां च योऽधारयत्' इति द्वितीयचरणपाठः 'पायात्स स्वयम न्धकक्षयकरस्तां सर्वदो माघव, इति चतुर्थचरणपाठः। तत्र उद्टत्तभुजङ्ग :- कालियस्तं हतवानू-पादैस्ताडितवान। पक्षे उद्द न्ा-उद्धता सुजङ्गा इति विशेष:। अन्रेत्यादि। अन्र माधवपक्षे राहौ शशिमत्पदमप्रयुक्तम्। क्षयपदं गृहे निहतार्थम्। तथापि श्लेषालङ्गाराय गृहीतत्वादन- योरदुष्टत्वम्। न च श्लेषरूपालङ्कारप्रयोजकतया, गुणत्वमपि शङ्गनीयम्, तच्वस्य तत्रामयोजकत्वाद्। एवमन्येषु प्रतीतिषि- लम्ववत्सु द्रष्टव्यम्। अश्लीलं क्वचिद्गुणा, यथा सुरतारम्भगोष्ठ्याम्, 'द्यर्थैः पदैः पिशुनयेच रहस्यवस्तु'-इति काम- शास्त्रस्थितौ' अक्षीलत्वं कचिद्ठुणो यथा सुरतारम्भगोष्ठ्याम्। 'ताम्बृ लदानविधिना विस्टजेद्वयस्यां वयर्थैः पदैः पिशुनयेच्व रहस्यव स्तु' इति कामशास्त्रस्थितौ। कंरिहस्तेन सम्बाधे प्रविश्यान्तर्विलोडिते। उपसर्पन ध्वजः पुंसः साधनान्तर्विराजते ॥३०३॥ पुंसो-वीरस्य कामिनश्चध्वज :- केतुः लिङ्गं च, करिहस्तेन- गजशुण्डया कठिनयोनिशैथिल्यापादको बहिष्कृतमध्यमाङगुलीक: संयुक्ततर्जन्यनामिकारूपश्च तेन, तदुक्तम्-'तर्जन्यनामिके युक्ते मध्यमा स्यादहिष्कृता। करिहस्तः समुदिष्टिः कामशास्त्रविशारदैः' इति। सम्ाधे-सङ्कटे सक्कुचिते च अन्तः पविश्य विलोडिते, च- -पलायिते प्रकाशिते च साधनस्य-सैन्यस्य वराङ्गस्य चान्तमंध्ये उपसर्पन्-प्विशन् विराजव इत्पर्थः।

ससमोल्लास:। ४५३

Sदोंषत्वम्। च्युत्पत्तिमकटनेन उदासीनवञ्चनया स्वार्थमंपच्या रसोत्कर्षकतया च गुणत्वं बोध्यम्। शमकथासु -- रामकथास्विति। शमकथास्व्रप्यक्षीळं गुणस्तत्पोपक- त्वादित्यर्थः । यथा- उत्तानोच्छू नमण्टकपाटिनोदरसन्नि भे । क्ेदिनि स्त्रीव्रणे सक्तिरकृमे: कस्य जायते॥३०४॥ स्पष्टम्। सूचनीयविशेषे यथा- निर्वाणवैरदहना: प्रशमादरीणां नन्दन्तु पाण्डुतनया: सह माधवेन। रक्तप्रसाधितभुवः क्षतविग्रहाश् स्वस्था भधन्तु कुरुराजसुता: समृत्या।।।ं३०५।। अत्र भाव्यमङ्गलसुचकम। वसन्ततिलका छन्दः। पाण्डुननया :- युधिष्ठिरादयो माधवेन- श्रीकृष्णेन सद्द अरीणं-शत्रूर्णा"प्रशमो-युद्धनिषृटत्तिर्मरणं, च तस्मात् निर्वाण :- शान्तो वैरमंव दहनोऽिर्येषां तथाभृताः सन्तो नन्दन्तु-समृद्धा भवन्तु । सभृत्या: कुरुराजसुता-दुर्योधनादयः रक्ताऽनुरक्ता प्रसाधिता-वशीकता च भूर्येषां, पक्षे रुधिरेण प्रसाधिताऽळङगता भूर्येस्तादधाः च-पुनः स्वस्था-मककतिस्था पक्षे स्वर्गस्था भवन्त्वत्यर्थ:। अन्रेत्यादि।अत्र 'मशमात्'इति 'स्वस्था'इति मरणार्थकत्वा 1 दश्कीले अपि भाव्यमङ्गलसूचनाहुणः। दुर्योधनामङ्गलस्य नायक- मङ्गळत्वेन गुणत्वमिति भाव:। सन्दिग्धमपि वाच्यमहित्रा नियतार्थप्रतीतिका

४५.४ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

रित्वाद्याजस्तुतिपर्यवसायितया गुणा, यथा - पृथुकार्त्तस्वरपात्रं भूषितनिःशेषपरिजनं देव। विलसत्करेणुगहनं सम्प्रति सममावयोः सदनम् ३०६ गाया छन्दः। हे देव-राजन् पृथूनि-विपुलानि कार्त्तस्व- रार्णा पात्राणि यत्र, पक्षे पृथुकानां-शिशु नामार्ततस्वराण-क्षु त्कातरध्वनीनां पात्रंमधिकरणम्। तथा भृषिता-अलङ्गूता निः- शेषपरिजना :- सकलसेवका यत्र, पक्षे सुवि-धरायामुषिता नि :- शेषपरिजना :- सकलस्त्रीलोका यत् ताहशम्। चिलसन्त्य :- शोभमाना: करेणवो-हस्तिन्यस्तामिर्गहनं-सङ्कीर्णम। पक्षे विले सीदन्तीति विळसत्का-मूषिकास्तारसा रेणुभिर्गहनम्, निरन्त- स्वादिति भावः। एवं सम्पत्यावयोः सदनं तुल्यमित्यर्थः। राजकव्योरुभयोरपि मस्तुतत्वात् पृथुकार्तस्वरादिशब्दा आपाततः सन्दिग्धा अप्यत्र वाच्यमाहस्रा (वाच्यो वर्णनीयो राजा न तु कवि:, अकिश्चित्करत्वात, राजवर्णनस्य दैन्यना- शकत्वाच्चेति तन्महिम्रा) नियतो नियमितोऽर्थो राजातुरूपो- तकर्षरूपस्तस्य प्रतीति-निश्चयं कत्वैव व्याजस्तुतिपर्यवसायित्वा- हुणता पाप्ता इति ध्येयंम्। प्रतिपाद्यप्रतिपादकयोर्ज्ञत्वे सत्यप्रतीतत्वं गुणः। यथा- प्रतिपाधेत्यादि। अपतीतोऽपि यत्र सम्पतिपाद्यप्रतिपाद- कयोरद्वयोरपि तज्ज्ता तत्र गुणः। अर्थाप्रतीतिरूपबीजाभावेना- दोषतायां व्युत्पत्तिमकटकत्वादिति भाव: । यथा- आत्मारामा विहितरतयो निर्विकल्पे समाधौ ज्ञानोद्रेकाद्विघटिततमोग्रन्धय: सत्वनिष्ठाः।

सप्तमोल्लास: । ४५५

यं वीक्षन्ते कमपि तमसां ज्योतिषां वा परस्तात तं मोहान्ध: कथमयममुं वेत्ति देवं पुराणम्॥३०६॥ मन्दाक्रान्ता छन्दः। आत्मनि-चिदानन्दे आरमन्तीसा- त्मारामाः यद्वा आत्मैवारामः-क्रीडास्थानं येषां ताहशाः । नि- विकल्पसमाधि :- आत्ममात्रावलम्वी तत्र विहितरतयः-कृतस्रेहा: ज्ञानांद्रेकाद्विघटितास्तमोग्रन्थय :- मिथ्याज्ञानजन्यसंस्कांर येषां ताहशा: सच्वनिपठा-सत्वगुणमात्रविश्रान्ता:, यं कमपि-वागा- घगोचरं वीक्षन्ते, कथं त एव पश्यन्तीत्यत्र आह-तमर्सा-तामसा- ना ज्योतिपां-राजसाना वा परसात-दूरे वर्त्तमानम् रजसतमो- भिभूतैरलभ्यमिति यावत, तममुं पुराणं देवं-श्रीकृष्णं मोहा- न्धोडयं-दुर्योघनः क्थं वेत्ति-केन पकारेण जानातीसर्थेः। इय भीमसेनस्य सददेवं प्रत्युक्तिरिति प्रतिपाद्य प्रतिपादक सहदेवभीमसेनौ, तौ च योगशास्त्रविज्ञाविति न प्रतीतिविलम्ब इ- ति। अत्र निर्विकल्पकादिशब्दा आत्ममान्नावलम्वनत्वादावर्थे योग- शास्त्रमात्रमसिद्धत्वेनामतीता अपि न दुष्टाः। नन्वेवं दोषाभा- वत्वमेव कथं गुणत्वमिति चेन्न। इतराज्ञातज्ञातृत्वेन स्वज्ञानो- त्कर्षद्वारा भावात्कर्षकत्वाद्। स्वयं वा परामर्शे, यथा- स्वयं परामर्शेऽप्येवमेव्र गुणत्वम्। षडधिकदशनाडीचक्रमध्यस्थितात्मा हदि विनिहित रूपस्तद्विदां सिद्धिदो य:। अविचलितमनोभिः साधकैमृग्यमाण: स जयति परिणद्: शक्तिभि:शक्तिनाथः॥३०८। नाड्य: षोडश। तदुक्तम् 'इडा १ च पिङ्गला २ चैव सुषुन्ना ३ चापराजिता ४। गान्धारी ५ इस्तिजिहा ६ च पूषा

४५६ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

७ चैव तथाऽपरा। अळम्बुसा ८ कुहूश्रैव ९ शङ्गिनी १० द- शमी स्मृता। तालुजिहा च जिहा च ११ १२ विजया १३का- मदाडपरा १४। अमृता १५ चक्रनामा च १६ एता वायुसमा- श्रिताः ॥ तासां चक्रं-मणिपूराखयं तन्मध्ये स्थित आत्मा-स्व- रूपं यस्य स षडधिकदशनाडीचक्रमध्यस्थितात्मा, तद्विदां-योग- व्युत्पन्नानां हृदि विनिहितं तादशरूप मणिपूरकान्तस्थाद्सुतं ज्योतिर्यस्य स तथोक्तः, सिद्धयोऽणिमादयः ताः ददातीति सि० द्विदः। अविचलितमनोभि :- स्थिरचितैः साधकैर्योगिभिर्मृग्य माण: शक्तिभिर्ज्ानिच्छाकृतिभि: परिणद्धो-वेष्टितः सः-मत्परा मर्शविषयीभूतः शक्तिनाथ :- पार्धतीपतिर्जयतीसर्थः। अधमेप्रकृत्युक्तिषु ग्राम्थो गुण: यथा- अधमत्यादि। अधमप्रकृतीनां-चेटविटविदूषकारना हा- स्यरसपधानानां तथैवौचित्यादोषत्वाभावे हास्यपपेवसाित्वा- द्राम्यो गुण इत्यर्थ। । यथा- फुल्लकरं कमलकूरणिहं वहन्ति जे सिंद्गुवारविडवा मह चल्लहा दे। जे गालिदस्स महिसदिहिणो सरिचां दे किं च सुडवितइल्लपसृणपुक्जा॥। ३०९॥ अन्र कलम-भक्त-महिषी-दृधि-शद्ा ग्राम्या अ- पि विदुषकोक्तौ । वसन्ततिलका छन्दः। कर्पूरमञ्जर्या विदूषकोक्तिरियम्, पुष्पोत्करं कलमभक्तनिभं वहन्ति ये सिन्दुवारविटपा मम वल्लभास्ते। ये गालितस्य मदिषीदभ्रः सदक्षा:

ससमोल्ास:। ४५७

इति संस्कृतम्, स्पष्टम्। विचकिलं-मल्लिका, अन्रंति। कलमेत्यादिपाकृतविवरणम्। 'स पुनर्वेषभा षाभिर्हास्यकारी विदूषक:' तदुक्तौ हास्यपर्यवसायित्वादू गुणत्वं माप्ता इत्यर्थ: । न्यूनपद कचिद् गुणः । यथा- न्यूनपदमिति। न्यूनपदमपि कचिद् गुणो पत्र न्यूनतयै- वाभिमत्तसिद्धिरिसर्थः । यथा-

मामामानद साऽति मामलमिति क्षामाक्षरोल्ापिनी सुप्ा किं नु मृता तु कि सनसि मे लीना विलीना नुकिम्। शार्दूलचिक्रीडितं छन्दः। सुरतान्ते कश्चित्मेयर्सी परामृ- शति। गाढालिङ्गनेन वामनीकृतौ-कठोरत्वात्करथश्चित्कश्चिन्ना- मितौ कुचौ यस्या: सा चासौ अ़त एव मोद्यूतरोमोदमा-पकर्षेण सआ्जातरोमाश्चा। सान्द्र :- सघनो यः स्नेहरसस्तस्यातिरेकेण धिक्येन विगळत्स्खलत श्रीमन्नितम्वस्य-सुन्दरतमकटिपश्रान्ाग- स्याम्वरं-वसत्रं यस्यास्तादशी, मा मा मानद माऽति मागलमिति क्षामानि-कृशान्यक्षराण्युल्लपन्ती-आतुरत्वेऽपि सुस्वरं वदन्ती मे मनसि सुप्ता वा निश्चलत्वेन वर्त्तमानत्वात्। सुप्ृत्प श्वासा- धनुभवनियमादाह-किं नुमृतेति। मृतोऽपि वहिरनुभूयते इत्यत आह-तु-त्के कि लीना-जतुकाछ्ठवदैक्यङ्गता। तर्हिं लाक्षावदुपलभ्येतेसत आह-किं तु विलीना-क्षीरोदकवन्मिश्री- भावङ्गनेत्यर्थः। अत्र 'मा मा'इसत्र 'आयासय' इति, 'माति' इत्पन्र 'पीडव' इति न्यूनम्। न च दोष:, परतीते: स्फुटसवाद्। पत्युत गुण:, ५८

४५८ सुधासारगसहिते काव्यप्रकाश।

रसातिरेकव्यञ्ञकत्वाव ! क्वचिन्न गुणो न दोष:। यथा- कचित्तु न दोषो नापि गुणः। यथा- तिष्ठेत्कोपवशात्प्रभावपिहिता दीर्घ न सा कुप्यति स्वर्गायोत्पतिता भवेन्मयि पुनर्भावार्द्रमस्या मनः। तां हर्तु विवुधद्विषोऽपि न-च मे शक्ता: पुरोवर्तिनी साचात्यन्तमगोचरं नयनयोजतिति कोऽयं विधिः।३११ अन्र पिहितेत्यतोऽनन्तरं 'नैतथतः'-इत्येतैन्यूनैः पदैर्विशेषवुद्धेरकरणान्न गुणः, उत्तरा प्रतिपत्ति: पूर्वी प्रतिपत्ति बाघते इति न दोष:। प्रभावोऽतर्धानकरणिका विद्या तथा पिहिता-तिरोहिता, विवुधद्विषो-राक्षसाः। विधिदैवम्, स्पष्टपन्यत्। अत्रेत्यादि। अन्र पिहितेसनन्तरं 'नैतघुज्यते यतः' इत्येतैन्यूनम्। एवं द्वितीयपादेऽि। न चात्र गुणत्वम्, विशेषबुद्धेरनुत्पादाद। नापि दोषत्वम्, तव्यतिरेकेणापि 'दीर्घे न सा कुप्यति' इत्यादि- पतीसा 'तिष्ठेत्कोपवशात्' इत्यादिमतीतीनां बाध्यत्वावगमाव्। अधिकपदं कचिद् गुणः । यथा- अधिकपद कचिहुणो यत्र विशेषप्रतिपत्तिः। यथा- यद्वश्चनाहितमतिर्बह् चाटुगर्भ कार्योन्मुखा खलजन: कृतकं ब्रवीति। तत्माधवो न न विदृन्ति विदन्ति किन्तु कर्तु घृथा प्रणथमस्य न पारयन्ति ॥ ३१२॥ अत्र 'विदन्ति'-इति द्वितीय मन्ययोगव्यवच्छेदपरम्। वसन्ततिलका छन्दः । साधवः-पण्डिताः अस्य-खलस्य मणयं-कपटस्ेहमपि तथा कर्तु न पारयन्तीत्यन्त्रयः ।

सप्तमोल्लास:। ४५०

अश्रेत्यादि। अत्र द्वितीयं विदन्नीति पदमन्ययोगव्यव- चछेदं पतिपादयन्नाधिकपदत्वरेऽपि दुष्टम्। यदुक्त्तम्- विस्मये च विषादे च दैन्ये चैवावधारणे। तथा मसादने हर्षे वाक्यमेकं द्विरुच्यते। इति। एवं हर्षशोकादियुक्ते वक्तरि गुणत्वम्, त्वरादिव्यक्ष्ां हर्षा दभिव्यअकत्वात्। यथा- घथा वा - वद वद जिता स शघ्ु्न हतो जल्पंश्च तव तवासमीति। चित्रं चित्रमरोदीद्वा हेति परं मृते पुत्रे ।। ३१३।। इत्येवमादौ हर्षभयादियुक्ते वक्तरि। ١ उपगीतिश्छन्दः। अव पादचतुष्टये क्रमेण हर्ष-भीति-वि- स्मय-विषादयुक्ता वक्तार:, एवं पुनरुक्ेऽपि। कथितपदं कचिद् गुण, लाटानुप्रासे, अर्थान्तर- सङक्रमितवाच्ये, विहितस्थातुवाद्यत्वे च। क्रमेणो- दाहरणम्- कथितपदस्यापि लाटानुमासे तान्नर्वाहकतया, अर्थान्तरस- इक्रमितवाच्ये विशेषच्यञ्ञनात, विहितस्य यत्रातुवाद्यत्वं तत्र व ताहशाभिमतनिर्वाहकतया गुणत्वम्। कमेणोदाहरणम्- सितकरकररुचिरविभा - विभाकराकार धरणिधर कीर्ति:। पौरुषकमला क्रमला साऽपि तवैवास्ति नान्यस्य ॥।३१४॥ हे विभाकरकार-सूर्यसमानाकृते धरणिघर-राजन् सित- करकरवच्चन्द्रकिरणवद्चिरा विभा-प्रभा यस्यास्तादशी, सा क- मलाऽपि तवैवास्ति नान्यस्वेत्यरथेः। अत्र लाटांनुमासः।

,४६० सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

ताला जाअन्ति गुणा जाला दे सहिअएहिं घेप्पन्ति। रइकिरणणुग्गहिआइँ होनत कमलाइँ कमलाइँ॥३१५ जघननरिपुला छन्दः । तदा जायन्ते गुणा यदा ते सहृदयैरगृह्यन्ते ।. रविकिरणानुग्रदीतानि भवन्ति कर्मलानि कमलानि। इति सँस्कृतम्। अत्र द्वितीपकमलपदं सौरभादिमदर्थकत. याऽ्थान्तरसङ्क्रमितवाच्यम्। तथात्वे च कथितपदत्त्वमेव म- याज़कम्। जितेन्द्रियत्वं विनयस्य कारणं गुणप्रकर्षो विनादवाप्यने। गुणाधिके पुंसि जनोऽनुरज्पते जनानुरागप्रभवा हि सम्पद: ॥ ३१६ ।। स्पष्टम्। वंशस्थं वृत्तस्। अत्र कारणमालायां पूर्वोपात्तप- देनैव विनयादिकसुपादेयम्, पदान्तरेणानूद्यमानं तद्भिन्नतयेव प्रतिभाति, तथा च ताद्दशालड्कारसम्पादकतया गुणत्वम्। दोषाभावश्च ततो बीजाभावाच्। पतत्प्रकषमपि क्वचिदू गुणः। यथोदाहते प्रागपा सेत्यादौ। अत्र हि चतुर्थपादे क्रोधाभावान्मसणमेव पदं युक्तमिति दोषत्वाभात्र:, गुणत्वं तु परशुत्कर्षस्य परशुस्त्रामिविषयकवकतृ- निष्ठत्रिनयपकाशकतयेति भावः । समाप्तपुनरात्तं क्वचिन्न गुणो न दोषः, यत्र न वि- शेषणमात्रदानार्थे पुनग्रर्हणम्, अपि तुवाक्यान्त- रमेव क्रियते, यथा अन्नैव प्रागपास्तित्यादौ। अत्र 'येनानेन' इत्यादौ न विशेषणदानमात्रार्थ किन्तु वा

मसमालास:। क्यान्तरमेवावधेयमनो वीजाभावान दोप:। न च तुणो विशेष बुद्धरकर णाद। अयपभिमाय :- विशेषणम्प निजेष्यमाफाह्वतरा-

काह् व च (विशेषणोपादाने दूषफनावीजम्.) वाश्यान्नगरम्भे तु न तथा, पदानामनाकाङवषि वास्थया: सर्वनामादिना- काद्धात्ापनात्। अत्र मन्चुन ममाझिरह्म्, गथाइडह :-

त्वं पुनः संहत्प जायते। दनि। अत पत 'यो नवव्यो लास्पाय' इति पाठे तत्रादोप एवंनि। अपदस्थसमासं कचिद् गुणः। योदात रक्ता- शोकेत्यादी। अपदस्थेत्यादि। अत्र पदीपकारा :- 'अन्रपदस्वस मामत्वमेव कथमिति चिन्त्यम, द्विनीयार्धस्यापि तत्म्थानत्वातु, तस्यापि रुषवक्तृकत्वाद, अन्यथा गुणत्वासम्भवात्' इत्याहुः तत्रेंगं चिन्ता-द्वितीयपादवदुत्तरार्धस्यापि समासस्थानन्व रुष्ट- चन्दृकत्वं चति सत्यम, अत एव पूर्वे शृद्धागमनिकृलम्यापि दीर्घभमासस्य रुष्टवक्तृकत्वेन सुणत्वमुदाहृतम्, भकृते तु तारत- ग्यविचारे 'नो हृष्टा' इति क्रोधोत्पत्पव्यवहितोच्चारितपदेप्वेव ता- हरसमासस्यावध््यकता न तु कतिचित्पदानि परित्यज्येसपद- स्थसमासत्वरम्, न पुनरस्य रुष्टवक्तृकत्व्रेन गुणत्वसुदाह्टियत, किन्तुन्मत्तपुरूरवस उक्तिरियमतः स्थ्रानीचित्याविवे कादुन्मादप-

दितं शशिष्टैर्मन्तव्यम्। उक्तानि चान्मत्तचरितानि-'अस्थानहास-

स्कर भट्टाचार्येरुक्तम् -शृद्गारे दीर्घसमासस्यानीचित्यादस्थान

४६२ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

त्वम्'इति, तद्वर्भस्रावेणैव गतमिति ध्येयम्। गर्भितं तथैव। यथा- गर्भितं तथैवेति। गर्भितमपि कचिदुणो दृढपत्ययादि हेतुत्वात्। न च दोषा, प्रतीतेरव्यवधानादित्पर्थः। यथा- हुभि अवहत्थिअरेहो णिरंकुसी अह विवेअरहिओ वि। सिविये वि तुमम्मि पुणो पत्तिहि भत्तिंण पुलसिम्मि॥ ३२०॥ अत्र प्रतीहीति मध्ये दृढप्रत्ययोत्पादनाय। एवम- न्यदपि लक्ष्याल्लक्ष्यम् । गाथा छन्दः। कामं प्रति यौवनस्योक्तिश्यम्। भवास्यपहस्तितरेखी निरङ्कशोऽथ विवेकरहितोऽपि। स्वप्रेऽपि त्वयि पुनः प्रतीहि भक्तिं न प्रमोक्ष्यामि।। इति संस्कृतम्। हे राजन अहमपहस्तितरेखस्त्यक्तमर्यादा भवामि।

भवामि, स्वप्रेऽपि त्वयि पुनः मतीहि-त्वं सत्यं जानीहि, भक्तिं न प्रमोक्ष्यामि-न परित्यजामि, यादशस्तादृशोऽपि स्वामिभक्तो- नुडग्राह एवेति भावः। परतीहीत्यत्र त्वमित्यस्याध्याहारनियमेन वाक्यत्वमक्षतम्। अयमाशयः-प्रतीहीति सत्यमतीतिपरम्, तेन सोक्तेरमिथ्यात्वपतिपादकेन पतीहीसनेन सपथसमानशी लेन सुहृद्विषयरागद्वार्ढ्यावगमः । परत उपादानेन तु प्राझिथ्या त्वेन पतीतौ तदकिश्चित्करं स्यादिति। एवं 'धन्यासि' इत्यत्रापि गर्भितस्य गुणत्वम्, अविदग्धगोष्ठ्यां शपथेनैव पत्यायनाद्। ए. वमन्यद्पीति। 'पंथिअ ण एत्थ सत्थरं'उत्यादौ स्नस्तरव्याजेन स्रस्तरं सम्भोगं वा श्िष्टशब्देन थाचते इति पथिकाभिमा-

सप्तमोल्लास: । ४६३

यमन्देहाआायिकया तथैवोत्तरितमिति सन्देहस्य विवसायां स-

यत्तु चण्डीदासमभृतिभिरुक्तम्-'ताणं गुणम्गहणाणम्' इ- त्यादौ वचनपकमभेदस्पादोषता, प्रत्युत क्रमपेम्ण एकरूप- त्वव्यअ्जनाद् गुणत्वमिति, तत्र रमणीयम्, एकवचनेनैव मेमैकरूप- त्वव्यअ्ञनात्, पक्रमभङ्गस्याकिश्चित्करत्वात्। अन्यथा द्विवच- नोपादानेऽपि तत्मसङ्गादिति ध्येयम्। अथ साक्षाद्रसविरोधिनो दोषानाह- व्यभिचारिरसस्थायिभावानां शब्दवाच्यता। कष्टकल्पनया व्यक्तिरनुभाव्विभावयोः ॥६० ॥ प्रतिकूलविभावादिग्रहो दीप्तिः पुनः पुनः । अकाण्डे प्रथनच्छेदी अङ्गस्याप्यतिविस्तृतिः ॥६१॥ अङ्रिनोऽननुसन्धानं प्रकृतीनां विपर्ययः । अनङ्गस्याभिधानं च रसे दोषा: स्युरीदशाः ॥६२॥ स्वशहोपादानं व्यभिचारिणो यथा- स्वशब्दोपादानमिति। शब्दवाच्यता सामान्यतो विशे- पतो वा स्वशब्दोपादानभ्, व्यभिचारिणां (दोष इत्यन्वयः) यथेत्युदाहरति। व्यभिचारिणां स्वश्दानुपादानेऽपिस््रः स्वैरतु- भावैरभिव्यक्तौ भावध्वनित्वं स्यादिति भावः। अत एवोक्तं- 'वयभिचारी तथाऽञ्चितइति। तथा रसपदेन शृङ्गारादिपदेन वार- सस्योपादानेऽि विभवादिभिरभिव्यक्तिं बिना न चर्वणीयता नि- र्वहति। अत एवोक्तं 'व्पज्जितश्चर्वेणीय' इति। तथा स्थायिनोऽ- भिव्यक्तौ एव रसतां पाप्तुवन्ति न स्वपदोपाचाः। तदुक्तम्-

४६४ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे। 'व्यक्तः स तैः' इत्पादि। एतत्सर्व व्यज्जनावटच्तेर्माहात्म्यम्, प० माणन्तु सहृदयहृदयमेवेति दिकू। उदाहरणम्- सव्रीडा दधितानने सकरूणा मातङ्गचर्माम्बरे सत्रासा भुजगे सविम्मपरसा चन्द्रेऽसृतस्यन्दिनि। सेष्या जहूनुसुनावलोकनविधौ दीना कपालोदरे, : पार्वत्या नवसङ्गमप्रसायिनी दाष्टि: शिवायास्तुवः॥३२१। अन्र व्रीडादनिाम्। व्यानञ्रा दघितानने मुकुलिता मानङ्गचर्माऱ्वरे सोत्कम्पा सुजगे निमेपरहिता चन्द्रेऽमृनस्पन्दिनि। मीलद्भ: सुरतिन्धुदर्शनविधौ म्लाना कपालोदरे- इत्यादितु युक्तम्। शार्दूलविक्रीतं छन्दः। पार्वत्या नवसङ्गमप्रणयिनी-पथमस -मागमाभिमुखी दृष्टिर्वः शिवायास्तु, दृष्टिं विशिनष्टि-दयितानने सत्रीडा-नायकस्य प्रथमदर्शनादू वीडिता, एवं मानङ्गचर्माम्वरद शनात् कारुण्यम्, विभवाभावेन शोकोदयात्। भुजगदर्शना- ददरयम्। आकाशवासिन: कुतोऽत्र सम्भव इति चन्द्रदर्शनाद्वि- स्मयः। पत्युरन्यस्त्रीसम्बन्धदर्शनादीर्ष्या। मणिस्थाने कपाल दर्शनाहैन्यमित्यर्थः । अन्न वडिादीनामिति। शब्दवाच्यत्वमिति शेषः। अ० यमाशय :- अत्र व्राडादयो व्यभिवारिभावा: स्वशब्देनोप ्ताः। न च स्वशब्देनोपात्तेषु व्यमिचार्यादिष्वास्वादसम्भ चोऽनुभुयते, किनत्नुभावादिसुखेनैव व्यक्तेषु, तस्मादास्वादानुत्प- न्तिर्दोषत्वे वजमिति सम्पदायः। तत्रेदमालोचनीयम्-एताबता शब्दवाच्यताया दोषत्वमेव तावद् दुर्लभम्, दूरे पार्थक्येन, दूर तरे साक्षात। तथाहि-अनुभावादीन सुपस्थितावेव भावादीनां

ससमोल्लास:। ४६५

पाउद्वाच्यतयाSडस्वादोपघातः पतीयते इति तस्पा: परंथग्दरोष त्वम्, अत एवौत्सुक्यादीनां शब्दवाच्यता न दोषा, तत्रास्त्रा- दविघातापतीतेः। न व वाच्यमेवमतुभावोपादानेऽपि किमिति नोदाहतमिति, तद्रुपादानस्थलें भावादिशब्दानां वैदथ्यमर्पीत्य- सङ्कराभिनायेण तथोदाहरणात्, उदाहृते त्वनुभावाक्षेपकतया वैयथर्याभावात्। न चैवमुक्तोदाइरणविराघस्तन्रातुभावाद्यनुपा- दानादिति वाच्यम्, 'दैवादहमत्र' इत्यादाविवाक्षेपेण ते्षा म- तीतेः। न हि व्ीडादिशब्दैः प्रतिपादिता व्राडादय आस्थाद- तामिव स्वानुभावाद्याक्षेपकतामप्यास्वादयितुमक्षमा:, बीजाभा- भावात्। एवमग्रिमोदाहरणेष्वप्यूलम्। एवं च स्थिते 'ध्यानत्ा दयितानने मुकुलिता मातङ्रचर्माम्वरे, सोत्कम्पा भुजगे निमेपर- हिता चन्द्रेऽमृतस्यन्दिनि। माळद्मू। सुरसिन्धुदर्शनविधा म्ला- ना कपालोदरे-इति पादत्रयपाठ युक्त:। एवं भावादिषब्दे- नाप्युपादाने द्रष्टव्यम्। रसस्य स्वशब्देन शुङ्गारादिशव्देन वा वाच्य स्वम्। क्रमेणोदाहरणम- रसस्थेति। रसस्य सामान्यतो रसव्दनाभिधानमुदाहरति-

नेत्रथो: कृतवतोऽस्य गाचरे कोऽप्यजायत रसो निरन्तरः ॥ ३२२।। रयोदता छन्दः। अनङ्जयमङ्गकश्रियं-कामस्य विजय- मकललक्ष्मीरूपास्। किश्चिदुच्चेन सुजमूलेन लोकितामवलोंकि- तां नापिका नेत्रयोरगोंपरे कृतवतोऽस्य कोऽपि निरन्तरो रसो. जजायतेत्यर्थः ।

४६६ सुधासारगसहिते काव्यप्रकाशे।

विशेषतः शृङ्गारपदेनाभिधानमुदाहरति- .·.. -आलोक्य कोमलकपोलतलांभिषिक्ता- व्यक्तातुरागसुभगामभिरामरुपाम्। पद्यैष बाल्यमतिवृत्त्य विवर्तमान: भृङ्गारसीमनि तरद्गितमातनोति॥ ३२३॥ वसन्ततिलका छन्दः। एषः कोमलयो :- किशोरतया मदुत- रयो: कपोलतलयोरगैण्डफलकयोरभिषिक्त :- प्रतिष्ठितः, अत एवं व्यक्त :- पकटी,भूतो योऽतुरागो-रिरंसारूपस्तेन सुभगां-सुरत- योग्या मभिरामरूपां-मनोहराकृर्ति बालामालोक्य अतिवृत्यातिक्र म्य विवर्तमान :- पुलककटक्षादिभिश्रष्टमानः सन् शृङ्गारसीम नि तरद्गितमविच्छेदारम्भमातनातीति पशयेसर्थः। स्थायिनो विशेषत उत्साहपदेनाभिधानमुदाहरति- स्थाघिनो यथा- सम्प्रहारे महरणैः प्रहाराणां परस्परम्। • झणत्कारैः अ्रतिगतैरुत्साहस्तस्य कोऽप्यभृत्॥३२४॥ अन्रोत्साहस्य। सम्महारे-युद्धे महरणै :- शसत्ैः परस्परं महाराणां श्रुतिगतैः- कर्णपासैः झणतकारैस्तस्य-वीरस्प कोऽप्युत्साहोऽभूदित्यर्थः । अत्रैक स्थायिभावोऽस्य कोऽप्यभूत इति चतुर्थपादपाठे सामा- न्यतः शब्दवाच्यतोदाहरणं द्रष्टव्यम्।

नया विलम्बेन व्यक्तिरन तु 'दैवादहमदय तथा'इत्यादाविव झ- टित्याक्षपमाहम्ना सा (व्य्तिः) अतुभावस्य यथा-

हवड्मसडल शिशिरराचिषि तस्य यून:।

ससमोल्लास:।

लीलाशिरोंऽशुकनिवेशविशेषक्कसि-

अत्रोद्दीपनालम्बनरूपा: शृङ्गारयोग्या विभावाअ नुभावपर्यवसायिन: स्थिता इति कष्टकल्पना। वसन्ततिलका छन्दः। शिशिररोचिषि-चन्द्रे कर्पूरधूलि- वद्धवलो यो हुतेः पूरः-समुदायस्तेन धौत-निर्मलीकृतं दिख्- णडलं येन तथाभूते सति, लीलया शिरोऽशुकनिवेशविशेषस्य वलृप्त्या-रचनया व्यक्ता स्तनोन्नतिर्यस्यास्तादशी सा नायिका

अन्नेत्यादि। अन्न चन्द्रादय उद्दीपनविभावाः शृङ्गारयो- ग्या अनुभावापतीत्याSडस्वादापर्यवसायिन: स्थिता। यद्यप्यं- शुकनिवेशोऽनुभावत्वयोग्यस्तथाऽपि तस्य स्तनव्यक्तिमयोजक त्वेनोपात्तेर्नातुभावत्वपर्यवसानमिति माश्च: । वस्तुतः-पुनिष्ठ एवं शृंङ्गारोऽन्र प्रतिपिपादयिषितः, 'अभुन्नयनावनौ सा' इत्य- नेन तस्यैवालम्वनत्वप्रतिपादनात्। न च पुंसि कशिदनुभाव उपात्ता, न च विभावैरप्याक्षेपाई इति कष्टन कल्पनीय:। विभावस्य पथा- परिहरति रति मर्ति लुनीते स्खलतितरां परिवर्तते च भूय:। इति बत विषमा दशाऽस्य देहं। परिभवति प्रसभ किमत्र कुर्म: ॥३२६ ।।० अत्र रतिपरिहारादीनामनुभावानां करुणादाव- पि सम्भवात्कामिनीरूपो विभावो. घत्नतः प्रतिपाद्यः। पुष्पिताय्रा छन्दः। रतिं-वस्तुस्पृहां परिहरति-परित्यज- ति, मतिमर्थार्वधारणं लुनीते-छिनतत्ति,सवळतितरामसन्तं विप-

४६८ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

पेति, भूयः परिव्तते-विशेषदर्शी च भवति, बत-खेदे इत्येवं विषमा दशा, भ्रमचिशेषदर्शनाभ्यां सुखदुःखदापित्वाव क्षणक्षण विलक्षणांडवस्थाडस्प-यूनो देहं पसभं-वलात्कारेण परिभवति- तिरस्करोति किमत्र कुर्मः नकशिदुपायः स्फुरतीत्यर्थ:। अत्र रतात्यादि। अत्र कामिनीरषपो शृङ्गारविभावो Sभिमतो न पुनरुपात्ता, न च रतिपरिद्वारादिभिरतुभावैराक्षे- ज्तुमपि शक्यते, तेषां करुणादावपि सम्भवेन झटित्यनाक्षेपाठ, किन्तु मकरणाद्यनुसन्धानेन विलम्बेनेति कष्टेन कल्पनीय:। 'पतिकूळविभावादिग्रहः' मकृतरसादेः प्रतिकूलो यो रसां. दिस्तद्विभावातुभावव्यभिचारिणां ग्रहः। तत्र तादग्विभावव्य भिचारिणोर्ग्रहो पथा- प्रसादे वर्तस्व प्रकटय मुदं सन्त्यज रुषं प्रिये शुष्यन्त्यङ्गगन्यमृतमिव ते सिश्चतु वच:। निधानं सौख्यानां क्षणमभिमुखं स्थापयसुखं- न सुग्धे प्रत्येतुं प्रभवति गतः कालहरिण:॥३२७॥ अत्र शुङ्गारे प्रतिकूलस्य शान्तस्यानित्यताप्रका- शनरूपो विभावस्तत्प्रकाशितो निर्वेदश्च व्यभिचा- री उपात्त:। स्पष्टम्। शिखरिणी छन्दः। अत्र शुङ्गार इत्यादि।अत्र' मकृते शद्गारे मतिकूलस्य शान्तस्य मकाश्यमानानित्यतारपो विभाव:, एतत्पकाशितो निर्वेदरूपो शान्तस्थाय्याख्यो व्यभ- चारी रफुटमेच गृह्यते। वादृशानुभावग्रहो यथा- णिहुअरमणम्मिलोअणपहम्मि पडिए गुरुअणमज्सम्मि।

सप्तमोल्लास:। ४६९

सअलपरिहारहिअआ चणगम्रणं एन्द महई वहू॥ ३२८ ॥ अम्र सकलपरिहारवनगमने शान्तानुभावी।६ न्धनाद्यानयनव्याजेनोपभोगार्य बनगमनं चेत, न -दोष:। निभृतरमणे लोचनपथे पतिते गुरुजनमध्ये। सकळपरिहारहृदया वनगमनमेवेच्छति वघू:॥ इति संस्कृतम्। निभृतरमण-उपपतिः । स्पष्टमन्यत्। अ- बेत्यादि। अत्र व्याजादिकं विना वनगमनं सकलपरिहारश्र शान्तातुभाव:, न च व्याजः प्रतिपादित इति शृद्धारस्य भक- तस्य विच्छित्ति:। इन्घनाद्यानयनव्याजेन सम्भोगार्थ वनगमनं यशुच्यते तदा न शान्तानुभावग्रह्यः । दीपि: पुनः पुनर्थथा-कुमारसम्भवे रतिबिलापे। दीक्षिरित्यादि। पुनः पुनर्दीप्तिः अन्तरा विच्छिद्य ग्र- हणम्। वैद्यान्तरमम्त्न्धेन धाराया विच्छेदात्मबन्ध एव तथा सम्भवतीत्याह-रतिविलाप इति, कुमारसम्भवे रतिविळा- • 'पमस्तावे। 'अथ मोहपरायणा' इत्यादिना दीप्षिमानीतोऽयि क- रुण: 'अथ सा पुनरेव विहला' इत्थादिना पुनंदीपिं नीतः । अथ वसन्तदर्शनेन विच्छेद:। 'पुनरपि तमवेक्ष्य, रुरोद सा भृशम्' इत्यादिनोद्दीपितः। उपभुक्त्तो हि पुनरुपसुज्यमानः परिम्लान- स्तवकवद्वैरस्थाय कल्पते। अकाण्डे प्रथनं थथा-वेणीसंहारे द्वितीयSक्केडनेक- वीरक्षये प्रवृत्ते भानुमत्या संह दुर्योधनस्य शृङ्गारव- र्णनम्। अकाण्डे छेदो यथा-पीरचरिते द्वितीपेSक्के राघव-

४७० सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे। भार्गवयोरघाराधिरुढे वीररसे 'कङ्कणमोचनाय गच्छा- मि'-इति राघवस्योक्तौ। अङ्गस्थाप्रधानस्थातिविस्तरेण वर्णनम्, पथा-ह. यग्रीववधे हृयग्रीवस्य। अद्रिनोऽननुमन्धानम्, यथा-रत्नावल्यां चतुर्षे- डड्ड बाभ्रव्यागमने सागरिकाया विस्मृतिः। अकाण्डेनवसरे प्रथमं-विस्तारो यथा-वेणीसंहारे दवि- तीथेडङ्के-इत्यादि। छेदो-विच्छेदः यथा वीरचरिते राघत भार्गवयोरविच्छिन्नपसरतया पृत्ते वीररसे कुङ्कणमोक्षणाय ग- चछामीति राघवस्योक्तौ, अकाण्डे हि तथावचनं व्याजेन निर्गमनं प्रतिपादयद्वीरत्वाभावे पर्यवस्यति। अङ्गस्यातिविस्तृतिरमधान- स्य प्रतिनायकादेरतिविस्तरेण वर्णनम्। यथा-हृयग्रीववधा- ख्यनाटके हयग्रीवस्य जलकेलिवनविह्ारस्तोत्सवादेनायकापे- क्षयातिविस्तरेण वर्णनं हयग्रीवस्य नायकत्वमेव मत्याययति न तु मतिनायकत्वम्। यद्यपि 'वंशवीर्यश्रुतादीनि वर्णयित्वा रिपोरपि' इत्याद्युक्ते: प्रतिनायकवर्णनं नायकस्पैवोत्कर्षे, पर्यं- वस्यति, तथाप्यतिशयितं मधानतिरोधायकतया दोषपदवीमचत- रतीति भाव:। अङ्विनः प्रधानस्यानतुसन्धानं यथा-रत्नावल्यां

-विजयवर्मतृत्तान्तश्रव्णासक्तहृदयेन, राज्ा सागरिकाया नाममा-

च्छिन्नमाय इति भाव: । प्रकृतयो दिव्या अदिव्या दिव्यादिव्याश्च, वीर-

लितधीरप्रशान्ता: उत्तमाधममध्यमाश्च।

सप्तमोल्ास: ।. ४७१

तेत्र रतिहासशोकान्जुतानि अदिव्योत्तमप्रकृ ते वत् दिव्येष्वपि, किन्तु रततिः सम्भोगशङ्गाररूपा उ- त्तमदेवताविषया ने वर्णनीया, तद्वर्णनं हि पित्रोःस- भभोगवर्णनमिवात्यन्तमंतुचितम्। मकृतिविपर्ययं व्यार्यातुं प्रतियोगिभृतास्ता आह-प्रकृ तथ इत्यादि। अर्यमर्थ :- प्रकृतीरना विपर्यय :- यत्पकृती यद्ूर्ण- नमनुचितं तन्र तद्ूर्णनम्। प्रकृतयस्तावाहव्या अदिव्या दि- यादिव्याश्च। अत् दिव्यत्वममर्च्यैकरूपत्वमतो 'न पातालीया- घसङ्गहः। उदाहरणं श्रीमन्महेश्वरादिः । अदिव्यत्वे - म्त्यैक- रूपता, यथा माधवादि:। दिव्यादिव्यन्तूभयरूपता, यथा श्री- कृष्णादि:। त्रिविधा अप्येते चतुर्था भवन्ति, धरोदात्तधीरोद्ध- तधीरललितधीरशान्तभेदाद।क्रमेण वीरराद्रिशृङ्गारशान्तपघा- नत्वमेर्षा लक्षणानि। श्रीराम, भार्गव, कृष्ण, जीमूतवाह- ना, उदाहरणानि। एते च प्रत्येकसुत्तमाधममध्यमभेदाः। अतु- कूलादिभेदास्त्वस्थिरा:। अनुकूलादिहि कदाचिद्दक्षिणादि: सम्प- दयते इति प्रकृतिभेदे न गणनीयाः। एवं भिन्नासु पकृतिषु रति- हासशोका्ुतान्य्दिव्योत्तमृि व दतव्े्व प वर्नीयानि । किन्तु रवि :- मन्मथानुगता शृङ्गाररूपा उत्तमदिव्यादिविषया न वर्णनीया, यद्ूर्णनं पित्रोः सम्भोगवर्णनमिव्रात्यन्तमतुचिवम्। क्रोषं प्रभा संहर संहरेति, यावद्विर: खे मरुतां चरंति। तावत्स वन्हिर्भव नेत्रजन्मा भरमावशेषं मदनं चकार ३२९ इत्युक्तवत् भुकुट्यादिविकारवर्जित: सध-फलदः

व्येष्वेव वर्णनीयः। अदिव्येषु यावदेव महत्कर्म लोक- प्रसिद्धसुचिमं या तावदेवोपनिबन्धनीयम्। अधिकं हि

४७२ सुधासागरसहिते काच्यप्रकाशे। नियद्धमानमसत्यप्रतिमासनया 'रामादिवद्वर्त््तित- व्यम् न रावणादिवत्' इत्यायुपदेशेन,पर्यवस्पति। उक्तं घ रुद्रभंटेन 'कुलशैलाम्वुनिधीनां न बूयाल्लुङ्गनं म- नुष्येण। आत्मीययैव शक्या सप्षद्वीपावनिक्रमणम्' इति। आ त्मीययेति वदता हनूयतो Sब्धिलङ्गनमर्जुनस्य देवविमानारो- हणं च परमेश्वरशकत्युपबृंितित्वाददेवावतारत्वेन दिव्यादिव्य पकृतिकत्वाच्च न दोषः। एवं च यद्रूपनिवन्धनेन विनेयानां ुद्धिखण्डना न जायते ताहग्वर्णनीयम्। अत एवोक्तमधिक़- न्त्विति। अत एव दशरुपककृताप्युक्तम् 'विरुद्धं तत्परिसा- ज्यमन्यथा वा पकल्पयेत्' इति तन्रोदात्तराघवे नायकातु- चितस्य चालिवधस्य त्यागः वीचरिते ऽन्यथा मकल्पितमिति। दिव्यादिव्येषु उभयथाऽपि। एवमुक्तस्यौचित्य- स्य दिव्यादीनामिव धीरोदात्तादीनामप्न्यथावर्णनं विपर्यथः। तन्रभवन् भगवन्नित्युस्तमेन, न अधमेन, सुनिप्रभृतौ न राजादौ, भटारकेति नोत्तमेन राजा- दौ, प्रकृतिविपर्ययापत्तेवांच्यम्। एवं देशकालवयो जात्यादीनां वेषव्यव हारा दिकसुचितमे वोपनिबद्धव्यम्। दिव्यादिव्येषु पुनरुभयोरप्युचितं वर्णनीयम्। एवमुक्त-

तिविपर्थयः। आमन्त्रणौचित्यळङ्गनेऽष्येवम्। तद्यथा-तत्रभव- न्भगवन्नित्युत्तमनैव प्रयोक्तव्यं नाधमेन। उत्तमेनापि मुनिम- .भृतावेव न तु राजादौ। भट्टारकेति न राजादावुत्तमेन । कि० न्तु देवादावेव। अन्यथा पक्कतिविपर्ययापत्तेः। एवं यत्र देशे का- ले वयास जातौ वा यद्देषव्यवहादिसमुचितं तदेव तत्रोपनिव द्धव्यम्। अन्यथा निवन्धने तु प्रकृतिविपर्यगः।यथा स्वर्गांङ्ग-

ससमोल्ास:। ४७३

नासु मातुषीचेषादि:, रसातलादौ मेघादिरिति। अनङ्गस्य रसानुपकारकस्य वर्णन यथा-कर्पूरम- सर्गा नाधिकया स्वात्मना च कृतं वसन्तवर्णनमनाइ- त्य बन्दिवर्णितस्य गज्ञा प्रशंसनम् । 'ईहशा:' इति। नाधिकापादमहारादिना नायेक- कोपादिवर्णनम्।

वर्णनं यथा-कपूरमअ्जर्या नायिकया स्वात्पना च यद्दसन्तवर्णने तदनादृत्य वन्दिवार्णितस्य राज्ा प्रशंसनम्। 'ईदशा' इस्य

था नायिकापादपहाराढिना नायककोपादिवर्णनमित्यादि। अ. नौचित्यं तु रसविच्छेदहेतुः । षदुकं ध्वनिकृता- अनौचित्याहते नान्यववसभड्गस्य कारणम्। औचित्योपनिबन्धंस्तु रसस्थोपनिषत्परा ॥ इति। इदाना कचिददोपा अप्येते-इत्युच्यन्ते- इदानीमेपां केपाश्चित्कचिददोपत्मपीत्याह- न दोष: स्व्रपदेनाक्तावपि सश्वारिण: कचित्। सश्चारिणो न तु रसस्थायिनोरपि। क्वचिदिति। यत्रेत- रविलक्षणो नातुभाव:। पथा -- आत्सुपपेन कृतत्व्रा सहसुवा व्यावर्तमाना हिया

४७४ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

हष्ट्राग्रे वरमापसाध्वसरसा गौरी नवे सङ्गमे सरोहत्पुलका हरेण हसता बलिष्टा शिवायास्तु व:३ई।।

अत्रौरसुक्यशब्द इव तदनुभावो न तथाप्रतीति कृत्। अत एव 'दूरादुत्सुकम्' -इत्यादौ ब्रीडाप्रेमा

वस्य सहसापसरणादिरूप्रस्य तथाप्रतिपत्तिकारि- त्वाभावादुत्सुकमिति कृतम्। अत्रौत्सुक्यशब्द इवेत्यादिं। अत्रातिसुक्यशब्दवत्सद- सामसरणादिरूपानुभावो नौत्सुक्यमसन्दिग्धं प्रतिपादयितुमी ष्टे, भंयादिसाधारणत्वाद्। अत एव -- दूगदुत्सुकमागते चितरलितं सम्भाषिणि स्फारितं संश्लष्यत्यरुणं गृहीतवसने किश्चाश्च्ितम्रूलतम्। मानिन्याश्चरणानतिव्यतिकरे वाष्पाम्बुपूर्णेक्षणं चक्षुर्जातमहो प्रपञ्चचतुरं जातागसि पेयसि॥ इत्यत्र व्राडादीनि विवलितत्वादिभिरतुभावैरुपनिवघ्नत्रेव रसिकशिरोमणिरमरुक्तविरौत्सुक्यं स्वशब्देनैवोपात्तवान्। दो- पत्वाभावबीजमुक्त भाकू। इदन्त्ववधेयम्-त्वरादीना भयादिसा घारण्येऽप्यौत्सुक्यादिना स्वकारणेन विशिष्यमाणास्त पवासा- धारण्यमासादौतसुक्यादि व्यञ्जयन्तीत्यास्वादादियः। न तुश- ब्दादेव तत्मतिपच्या, व्यमिचार्यादीनां वाच्यत्वासहत्वव्युक्ा- दनात। अत एवात्र न वैयर्थ्यमपि, विशेषणत्वेनोपयोगात्। दूरादुत्सुकमित्यादो तु शब्दमहिम्ना विशिष्टस्पैवानुभावस्य क- रपनमिति ततोऽभिव्यक्तिरिति। एवं चव्यवस्थिते शब्देन तदुप- स्थिति विना न तदनुभावस्य साधारण्यम्, न च तेन विनाडभि-

सपमोल्ास:। ४७५

व्यक्तिर्न चाभिव्यक्तिं बिना स्वादसम्भवो, न च तेन बिना भा- वमध्यपवेशो न च तमन्तरेण तथा कीर्तनं युक्तमिति भाव- स्योत्की तनमपि पताहशस्य व्यभिचारिणि शब्दवाच्यताया दो- पत्वाभावं साघयतीति युक्तमुत्पश्याम: । सन्नार्यादेविरुद्धस्य बाध्यस्योक्तिर्गुणावड ।।६३।। वाध्यत्वेनोकितिर्न परमदोष:, पावत् प्रकृतरसप- रिपोषकृत। घथा- 'काकार्य शशलक्ष्मण क च कुलम्'-इत्यादौ। अत्र वितर्कादिषु उद्गतेष्वपि चिन्तायामेव वि- श्रन्तिरिति प्रकृतरसपरिपोष:। बाध्येत्यादि। पकृतविरुद्धं व्यभिचार्यादि वाध्यत्वेनोच्य- ते तदा दूरे दोपत्वम्, प्रत्युत मकृतरसपरिपोषकतया गुणत्वम्, तत्र व्यभिचारिणो यथा 'कांकार्ये शशलक्ष्मणः क च कुलं भू- पोडपि दृश्येत सा' इत्यादौं। व्यारुयातमेतच्चतुर्योल्लासे। अत्रे- त्यादि। अत्र चतुर्षु पादेश पूर्वभागमतिपाद्यानां शमाङ्गाना

रयवमानमिति भावशवलतापरिपोषकत्वाद् गुणत्वमित्यर्थः। पाण्डु चामं वदनं हदयं सरसं तवालसं च वपु:। आवेद्यतति नितान्तं क्षेष्रियरोगं सखि हदन्त:॥३३२।। इत्यादौ साधारणत्वं पाण्डुतादीनामिति न विरुद्धम्। गाथां छन्दः। हे साखे तव हन्मानसं नितान्तमत्यन्त क्षे-

गस्तमाचेदयति। तथा हि-पाण्ड्-धवळं स्षामं-कृशं च वदनं

४७६ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

हृदयं सर्रस सरोगवीजंतेन सहितं सस्नेह च, वपु :- शरारमल- सं चेत्यर्थः। अन्र व्याधे: करुणरसोचितस्य शृङ्गाराङगवेन समारो- पोदोषत्वे हेतुरिति ध्वनिकार:, तन्न । करुण इव भृङ्गा रपकर्षेऽपि पाण्डुनादनमंतुभावानामुचितित्वात्। अत एव

इति भरतः, तेनात्र विरोध एव नास्तीत्यलं तत्समर्थनप्रयासे- नेत्याह-इत्यादाविति। अत एव' प्रदीपकारैरुक्तम्-अत्र पाण्डुत्वांदीनां रोगातुभावतया विरुद्धत्वेऽवि विपलम्भशृङ्गारे समारोपादङभावमाप्त्या दोषत्वाभाव इति ध्वनिकार:। तदयु- कम्, तेषामुभयसाधारण्याद्विरोधस्यैवासिद्धेरिति । सन्चार्यादेरित्यत्रादिग्रहणाद्विरुद्धस्य विभावस्य बाध्ट्यत्वेनो- कौ गुणावहत्वं दर्शयति- सत्यं मनोरमा रामा: सत्यं रम्या विभूतयः।' -किन्तु मत्ताङ्गनापाङ्गभङ्गलोलंहिजीवितम्॥३३३।। इत्यत्राद्यमर्ध बाध्यत्वेनैवोक्तम् । जीविताद पि अ- धिकमपाङ्गभङ्गस्यासस्थिरत्वमिति प्रसिद्धभङ्गरोपमान- तयोपातं शान्तमेव पुष्णति, न पुनः शृद्गारस्थात्र प्र तीतिस्तदङ्गाप्रतिपत्तेः। न तु विनेधोन्मुखीकरणमन्र प. रिहारा, शान्तशृङ्गारयोनैरन्तर्यस्याभावात्, नापि काव्यशोभाकरणम्, रंसान्तरादनुप्रासमात्राद्धा तथा भाषान्। - स्पष्टम। इत्यत्राद्यमर्धमित्यादि। अत्र पूर्वार्धे घृद्गार- स्योतरार्धे शान्तस्य विभावः। अनयोर्विरुद्धत्वेऽपि पृर्वार्धस्य वाध्यत्वेनाभिधानान्न दोषत्वमपि तु गुणत्वम्, शन्तप-

सप्तमालास:। ४०७

रिपोपकत्वात्। सरगः रामादयः सत्येव जीविते तदर्थसुपादेयाः जीवितं चातिभङ्गुरमिति किकृतं तासामुपादेयत्वमतो रम्यत्वे- 5पि निष्फला पत्रति पर्य्रसानात्। ननु मत्ताङ्गनापाङ्गस्योपादे- यत्ावगतौ कथ शान्तस्य प्राधान्यमित्यत आह-जीवितादि- श्यादि। अधिकास्थिरत्वेन मसिद्धो यो भङ्गुरोऽपाङ्गभङ्गस्तस्य उ- पमानतयोपात्तमुपादानमित्यर्थः। तदतुपमानत्वसामान्यवचनस्य समस्ततयोपादानं न स्यात्। उपमानेन सामान्यवचनस्य समासा- त्। 'उपमानानि सांमान्यवचनैः' इसनुशासनात। शान्तमेव पु- षणातीति। यथाऽपाङ्गभङ्गोऽस्थिरस्तथा जीवितमिति जीवित क्षण- स्थायित्वपत्ययः, तत्पत्यये त्वपाङ्गमङ्गादीनां निष्फलत्वावगतिः शान्तमेव पुष्णातीत्यर्थः ।

कि विनिगमकमित्यपेक्षयामाह-न पुनः शङ्ारस्यान्पती निरिति।तत्र हेतुमाह-तदंद्गाप्रतिर्पत्तरिति। शृद्गारयोग्य- विभावाद्यकरणादित्पर्थः । अथ विनेयानां सुकुमारमतीनां शृ- ङ्रारलम्पटाना सदाभ्यस्तमहिलाकेटाक्षविभ्रिमाणं राजकुमारा- दीनां पृत्यन्यथाऽनुपपश्याऽनुभूयंमानाया: काव्यशोभाया शृ- द्वरैकनिवर्त्यत्वेन चावश्यं शृद्गाराङगानामक्षोभो वर्त्तव्य इति घ्वनिकारमतं, निरोकरोति-नत्वित्यादि। नैरन्तर्यमच्यवधा- नेनोपनिबन्धा, उभयोरेकर्कालासचात, शान्तशृद्गार,यीर्विरो- ेन नैरन्तर्याभावस्तेन-यं्याङ्गानि प्रतीयन्ते स एव, रम इति शान्त, एव रसो न शृङ्गारस्तेन शृङारस्य विनेयोमुखीकरणे काव्यशोभायाँ च हेतुत्वमत्र नास्तीति भावः। -- विनेयोनमुखत्वे काव्यशोरभायां चोपपादकमाह-रसान्तरादित्ति। एतयोरुपप- त्तिरास्वादमात्रादेव न त्वास्वादविशेषात, तदभावस्थले तयो-

४७८ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

रभावपसङ्गात। आस्वादमात्रं तु पकृते शान्तादेवाक्षतमिति स. मानार्थः। अनुपासानतिरिक्तरसवादिनां मतेऽतुमास एवास्वा- दबाजमिति मधुरानुमामेन तदुभयनिष्पतिरित्याह-अनुप्रासमा त्राद्वेत्यादि। मात्रपदेन विभावादिव्यङ्मरसादिन्यवच्छेदा:।' व्याख्यातं च प्रदीपकारै :- अत्र पुर्वार्धे शृङ्गारस्य प- रार्घे शान्तस्प च विभाव:, अनयोर्विरुद्धत्वेSपि पूर्वार्धस्य वाध्यत्वे- नैवोक्तत्वाव गुणत्वम्। एवं हवन्र प्रतीयते। सर्वाः रामादय: स० त्येव जीविते तत्सौकयार्थमुपादेयाः। जीवितं' चातिभङ्गुरमिति किं कतं तासामुपादेयत्वमतो रम्यत्वेऽपि निष्फला एत इति। नन्वेवं पूर्वार्धमतिपाद्यस्य बाध्यंत्वेऽपि मच्ाङ्गनापाङ्कभह्वेत्य- नेन विरोधो न परिहतः, न च तन्न शङ्गारापतीति: इति वक्तुं शक्यम्, तदुपादानवैयर्थ्यप्रसङ्गादिति चेन्न। तत्र सा प्रतीतेस्त- व्वअ्षकातुभावाद्यपत्ययात्। कथं तर्हिं तदुपादानमिति चेव। शान्तपरिपोषार्थमेवेति जूमः । स एव कथमिति चेव, जीवितः स्यापि भङ्गुरत्वप्रतीतेः । साऽपि कुत इति चेत्, जीवितादप्य-

शान्तमेव पुष्णातीति। केचित्तु मसिद्धभङ्गुरस्प साधर्म्येण, जी- वितोपमानतयोपात्तमिति तद्याचक्षते। ध्वनिकारस्तु-भवत्येवाव शृङ्गारप्रतीतिः, परन्तु तया 1 गुडजिहिकान्यायेनोन्मुखीकृत्य विनेया: शान्तरसे निवेश्यन्ते इस्यदोषता। यद्रा-काव्यशोभानिमित्तमेव सद्ठुपादानादोपाभावः। न हि विना शृङ्गारेण काव्यशभेति समादधे। तन्नातिमनो-

पथमसमाघेरभावात्। द्वितीयसमाधिरपि तदा स्याद्यदि रमान्त- रयोगेन चारुत्वं नातुभूयेत, नत्वेवम्। कि च रसमात्रेण, चारु-

सप्तमोल्लास: । ४७९

त्वमित्यपि न शक्यते, भागेव तु शृक्गारमात्रेण चारुत्वसम्भवा- भोत्रोऽपि समाधिरितीति। एवं च रसाङ्रानां विरोधं समर्थ्य रसयोरविरोघं सम- र्थयति- आश्रयैक्ये विरुद्धो यः स कार्यो भिन्नसंत्रया। रसान्तरेण्ान्तरितो नैरन्तर्ये तुयो रसः ॥ ६४॥ विरोधो द्विधा, दैशिक: कालिकय। तत्राघं समाधने- भिन्नसंश्रष इति। द्वितीयं समाघतते-रसान्तरेणेति। नैर- न्तर्ये तु यो रसो विरुद्धः स रसान्तरेणान्तरितः कार्य इति पूर्वे- णान्वय: । वीरभयानकथोरेकाश्रयतवेन विरोध इति प्रति- पक्षगतत्वेन भयानको निवेशयितव्य:। शान्तशृङ्गा- रयोस्तु नैरन्तर्थेण विरोध इति रसान्तरमन्तरे कार्यम्। यथा-नागानन्दे शान्तस्य जीसूतवाहनस्य 'अहो गीतम्, अहो वादित्रम्' इत्यदूसुतमन्तार्निवेशष मलय- वतीं प्रति भृङ्गारो निषद्धः। न परं प्रबन्धे यावदेकस्मिन्नपि वाक्ये रसान्तर- व्यवधिना विरोधो निधर्तते।- यथा- भूरेणुदिग्धान् नवपारिजात- मालारजोवासितवाहुमध्याः। गाढं शिवाभि: परिरभ्यमाणान्

सशोगितैः क्रव्यभुजां स्फुरठ्रि: -पक्षैः खगानासुपवीज्यमानान्।

४6० सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे। संवीजिताश्चन्दनवारिसेकै। सुगन्धिभि: कल्पलतादुकूलैः। विभानपर्यङ्कनले निषण्णा: फुतूहलाविष्टतया तदानीम्। निर्दिश्यमानान् ललनाङ्कुलीभि- धौरा स्वदेहान् पतितानपशयन्॥ ३३५।। अत्र बीभत्सश्ृङ्गारयोरन्तवाररसो निवेशितः। पीरभघानकयोरित्यादि। भयानकस्य प्रतिपक्षगत्वे- नोपन्यासे नायकवीररसपुंष्टिरिति भाव: । एकस्मिन्रिति। एकक्रियासमाप्ये इत्यर्थः। शान्तशृङ्गारयोरित्यत्र शान्तपदेन स- कामशान्तो ग्रह्यते, निष्कामशान्तस्य रसान्तरायोग्यत्वादिति घोध्यम्। यथेत्युदाहरति-भूरेणिवित्यादि। वीरा: स्वदेशान्पति- तानपश्यन्नित्यन्द्रयः । शेषं देहवीरयोविशषेण योजनीयम्। बा- हुमध्यं-वक्षा, शिवाः-शृगाल्या, क्रव्युर्जा-मांसाशिनाम्। क

वीररसोऽन्तेऽनिवेशित इति। ननु कथमत्र वीररसमतीति, वीरशब्दमोत्रेण तदमतीते:, मैवम्। साहस निपातजन्यस्वर्गलाभ रूपानुभावस्याक्षेपलब्घगर्वादेः सञ्चारिणश्च सम्भवात्तत्मनीतेः । व्याख्यातं च प्रदीरपकारै।-यो रस इत्यत्र विरुद्ध इत्यसुषज्य- से। रसाना विरोधो द्वेधा,। समानाधिकरणतया नैरन्तर्येण चेति। तत्र धीरभयानकयोरैकाधिकरण्येन विरोधः इति पति- पक्षगतत्वेन भयानको वर्णनीयः। तथा सति दूर तस्य दोष- त्वम्, मत्युत वीरपरिपोषः । यथा मम- आहूताऽपि पद ददाति न पुरो न प्रार्थिताSपीक्षते साकूतं परिभाषिताऽपि बहुशः किश्चिन्न चाऽडभापते।

ससमोल्लास:। ४८१

आश्लिष्टापि न सम्मुखानि रचयसक्गानि मुढाक्षया कोपोट्रेकवशंबदेव तरुणी श्रेणी गदीयद्विपाम्। न चात्र भृक्गारभयानकयोरपि विरोध:, वक्ष्ममाणक्रमेण

वपि वीरभयानकौ कचिदनुभयेते, तथापि न तथा वण्येते इति भिन्नाश्रगतयैव निवेशनीयौ। एवमन्येपामप्यूह्यम्। यस्य तु. येन नैरन्तर्येण विरोध सोडविगेधिना रसान्तरेणान्तरितो नि- बद्धव्य:। यथा नागानन्दे शान्तजीमृतेसादि।न केवलं भवन्ध एव रसान्तरव्यवधिना विरोधनित्त्ति: । किनत्वेकस्मि- ऋपि वाक्ये। यथा-भूरेणुदिरधानित्यादि। अत्र विशिष्टस्व वी- • रस्य कर्तुः सर्ववाक्यान्त्रयित्वेन तिमानाधिरोहणािना मध्ये ड. त्साहपतीतर्वीभत्सशृङ्गारयोरविरोध इति। न च माकरणिकत्वाद्ी रस्य माधान्यम्, एतद्वाक्याद्ीभत्सशृङ्गारसामगयोरेवांत्कढत्वेन प- तीयमानत्वाद, वीरसामग््या: पुनराक्षिप्यमाणत्वंनानुत्कटत्वाद्। प्रदीपकारास्तु-यद्यप्यत्र वीर एव मधानमन्यी च त- अ्भिचारिणाविति न विरोधस्तथाऽप्येवमध्यविरोध: सम्भव-

.अविरोधहेत्वन्तरमाह- स्मर्थमाणो विरुद्ोऽपि साम्येनाथ विवक्षित:। अङ्रिन्यङ्गत्वमासौ थौ तौ न दुष्टौ-परस्परम ॥६५॥ त्त्र स्मर्थमाणत्वेनाविरोधो यथा- अय स रशनोत्कर्षी पीनस्तनविमर्दनः । नाभ्यूरुजघनस्पर्शी नीवीविस्त्रसन: करः॥ ३३६॥ एतत् भूरिश्रवसः समरभुषि पतिन हस्तमालो- क्य तद्धूरभिदधौ। अत्र पूर्वावस्थास्मरणं शृङ्गाराङ्ग -- मपि करुणं परिपोपयति।

४८२ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

स्पष्टम्। समरभुवि निपतितं भूरिश्रवसो हस्तमालोक्य सद्द- धूनामिदं वचनम्। तथा च शृङ्गाराङ्ट्रमपि पूर्वावस्था स्मर्यमा- णतयोद्दीपनविभावत्वेन करुणपरिपोषिकेस दोष:। तदेतदाइ- एतदित्यादि। साम्यविवक्षया यशा दन्तक्षतानि करजैश्च विपाटितानि प्रोद्भिन्नसान्द्रपुलके भवतः शरीरे। दत्तानि रक्तमनसा सुमराजवध्वा

अत्र कामुकस्य दन्तक्षतादीनि यथा, चमत्कारका- रीयि तथा जिनस्य। यथा वा परः शृद्गारी तदवलो- कनात्सस्पूहस्तद्वत् एताइशो सुनय इति साम्यविवक्षा। वसन्ततिलकाछन्दः । मसूय वुभुक्षया निजापत्यमेव भो- चतुमारभमाणायै सिहिंकायै तदपत्यरक्षणाय स्वाङ्गमर्पितवन्तं जिनं प्रति कस्यचिदियमुक्तिः । हे जिन ! पोद्विन्नः सान्द्र :- स घनः पुलको-रोमाञ्जो यत्र तादशे भवतः शरीरे मृगराज :- सिं० इ: मृग इति पुंजातिविशेषो नृपतिश्व तस्य वध्वा-सिंहिकया राइया च, रक्तंमनसा-रुधिरेच्छयाऽतुरक्तमनसा च, दत्तानि द न्तक्षतानि करजैन खैविपाटितानि-विदारितानि च, जातस्पृह- रमुनिभिरध्यवलोकितानीत्यन्वयः । अपिर्विरोधे, गतस्पृहारणं सु. नानामपि तदुद्रेकात्। अत्र जिनदेहे सिंहीदरदन्तनखक्षतानि वीभत्सप्तिपाद कान्यपि कान्वादत्तदन्तक्षतन सक्षत रूपशङ्गारानुभावसा म्येनोक्ता- नि तस्य प्रकधाँतिशयं प्रतिपादयन्ति। अत एव सस्पृहतदव- लोकनेन रािजनतुल्यता सुनीनामपीति साम्यविवक्षेत्याह- अन्न कासुकस्यत्यादि।

ससमोल्लास:। ४८३

ननु दयावीरस्य विस्मयोत्थापकत्वाज्जिनवरिषयकरतावद्- मुतस्प तत्र तत्र च दयावीरशृङ्गारयोरक्रतेति अद्गत्वं माप्तपोरेवो- दाहरणत्वेन तृतीयमफारासभ्भव इति चेत। मैवम्। ब्राह्मणार्ना सन्ध्यावन्दनमिंन बौद्धस्य दयाउुत्वं स्वभक इति दयाया विस्मयानुत्थापकत्वादिति ध्येयम्।. व्यास्यातं च प्रदीपकारै।-अत्र 4यावीरस्यातुभावविशेपे शृक्गर उपमानभावेनाङ्गम्।न चात्र दयाऽपि विस्मयोपकारकत्वे- नाङ्रम्, घौद्धानां खाभांविकदयाशीलत्वेन विस्मयाजनकत्वादिति। अङ्गिनीति। अ्रिनि विरुद्धयोग्क्गत्वं द्विधा भवति। रा- ज्ञि सेनापतिद्रयवत् तुल्यकक्षतया, राजि सेनापतितद्ृत्यवत् परस्याङभावमापाद वा। तत्राद्यमुदाइरति- क्रामन्त्य: क्षतकोमलाक्कुलिगलद्रक्त्तैः सदर्भा: स्थली: पादैः पालितथावकैरिव गलद्ाष्पास्तुधौतानना:।

दावामि परितो भ्रमन्ति पुनरप्युद्यवविवाहा इव ॥३२८।। अत्र चाटुके राजविषया रतिः प्रतीयते, तत्र क- रुण इच शृङ्गारोऽप्यङ्गमिति तथोर्न विरोध:। शादूछविक्रीडितं छन्दः। हे राजन-क्षता-दर्भैविद्ाः पा: कोमलाङुलयस्ताभ्पो गलद्रक्तं येषु ताहशैः, अन एव पातितयाव फैदिव-दपालक्तकैरिव पादैश्रणै: सदर्भा: स्थली: क्रामन्सो-छ- ङपन्त्यः । स्थलीनां सदर्भत्वं दर्भोत्पच्या दर्भास्तरणेन च। गलद्वाष्पाम्वुधौतान्याननानि यासान्ता:, घाष्पपतनं सोकेन धूमेन च। मा रिपुः पशयेदिति, मा वरो विरज्येदिति च भीवा:। भ- तु :- पत्यु :- वरस्य च करेण-इस्तेनावलम्विता :- ृहीताः करा- यासां तथाभूता:, अत एवपुनरष्युद्द्विवाह्दा इव-भूयोऽपि जा-

४८४ सुधामागरसहित काव्यप्रकाशे।

यमानपरिणया इत तवद्वैरिनार्योघुना दावारयि-बनवह वैवाहि- कारमिं च परितो भ्रमन्ति-पर्यटन्ति परिक्रमणं च कुर्वन्तीत्यर्थः। अग्निमिति परितः शब्दयोंगे द्वितीया। अत्रेत्यादि न विरो ध इति। परस्परविरुद्धयोरपि सामन्तयोरनृपतिकार्यसम्पाद- नमिवेत्यर्थः। नन्वन्यपरयोर्विरुद्धैकस्वभावयोः कथ स्भावत्याग इति दृष्टान्तेन परिहरति। यथेति-पथा- एहि गच्छ पतोत्तिष्ठ वद मौन समाचर। एवमाशाशत ग्रस्तैः क्रीडन्ति धनिनोऽर्थिभि:३३८।। इत्यत्र एहीति क्रीडन्ति, गच्छेति क्राडन्तीति क्री- इनापेक्षयोरागमनगमनयोर्न विरोध:। स्पष्टम्। एहीती त्यादि। अन्न क्रीडाङ्गत्वेनोपात्तार्ना विरु- द्धस्वरभावानामप्यागमनगमनादीनां यथा न विरोधस्तथे हापीति भा- वः। व्याख्यातं प्रदीपकारैः-अत्र चाटुके या राजविषया रति- सतत्र करुणशृङ्गारातुभावपि साक्षादङ्गमिति तननिर्वाहणैकव्याकु- लयोस्तयोरेवं राजकार्योद्यतयोरिव भटयोः सहजातो विरोधो- पपिं न दोषाय। यथा-एहि गच्छेसादौ प्रधाने क्रीडायाम- द्वभावेन भावाभावयोरपि न विरोध:। एहीति क्रीडन्निति ग- च्छेति क्रीडन्तीति प्रकारेणोभयोरपि प्रकारत्वेन तत्राङ्त्वाद। तस्माद्विधेययोरेव विरोधो दोषाय न त्वनूद्यमानयोरपीति पर्मार्थः। प्रकृतोदाहरणे च पुनरप्युद्यद्विवाहा इवेत्युत्प्रेक्षा, तेन गच्छतिवत्पतापे द्वयोरपि साक्षादेवाद्गत्वम्। तादृशोऽयं प्रतापो येनासौ पुनर्विवाह उत्प्रेक्षत इति पर्यवसानादिति। द्वितीयम- ङ्राङ्गिभावेन पराङ्गतया विरोधपरिहारं दर्शयति- चिसो इस्तावलग्नः प्रसभमभिहृतोऽप्याददानोऽशुकान्तं

ससमोल्लास: । ४८५

गृहन्केशेष्त्रपास्तश्वरणनिपतितो नेक्षित: सम्भ्रमेण।

का मीबाद्रापरांघास दहतु दुरितं शाम्भ वो वाशराग्रि:३४० इत्यन्र त्रिपुररिपुप्रभावातिशगस्य करुणोऽङ्गम्, तस्थ तु शृङ्गार:, तथापि न करुणे विश्रान्तिरिति त- स्थाङ्गनैव। अधया प्राकू यथा कामुक आचरत रम, तथा शरानिरिति शृङ्गारपोषितेन करुणेन मुरुय एवा- र्थ उपोह्ूल्पते। उक्तं हि- गुणः कृतात्मसंस्कार: प्रधानं प्रतिषधते।. प्रधानस्यापकारे,हि तथा भूयास वतते॥ इति ॥ प्राक् प्रतिपादितस्य रसस्य, रसान्तरण न विरो- धा, नाप्यङ्गाद्गिभावो भवति इति रसशब्देनात्र स्था- विभाव उपलक्ष्पते।

कामवि हस्तातलग्रो-हस्तस्पर्श कुर्बन्सन्-क्षिप्तः। अशुकान्तमा- ददान: प्रसभमभिहतोऽपि, केशेषु ग्रह्रन्नपास्तः, चरणनिपतितः सम्भ्रमेण नेक्षित:, आलिङ्गन्सन् अवधूतो-निराकृत इत्यन्वयः स्पष्टार्थ: । इतीत्यादि। तस्य शृङ्गार इति । अङ्गमिति शेष: । नन्वेवमपि शृङ्गारेण परिपुष्ठः करुण: प्रधानमेव न तु पभावा- तिशयेऽ्रङ्गमत आह-तथापीति। शृङ्गारापेक्षया पधानत्वेऽपि. पभावातिशयेऽङ्ृत्वमिति भावः । पक्षान्तरमाह-अथचेत्या- दि। प्रथमपक्षे एकस्य द्वयम्, परपक्षे विशिष्टवेशिष्टथमिति पक्ष- योर्मेदः। केचित्तु सकलमेव ग्रन्थमेकपक्षतयैव व्याचक्षते-अत्र

४८६ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

पूर्वोंक्ते हेतुमाह-अथवेति। अथवेत्ययं यस्मादित्यर्थे-'अथवा श्रेयसि केन तृप्यत' इत्यत्रेवेति। उक्तं हीत्यादि। गुणो-वि- शेषणम्। संस्कारोडन्येन परिपुष्टिः तथा स्वसंस्कारेण, स्पष्टप. न्यत्। नतु विगलितवेद्यान्तरत्वं रसस्रूपमत एकदा द्विती याभावात्कयं विरोध कथ वाडङ्गाङ्गिभावादिकमियत आह- प्राक् प्रतिपादितेस्यादि।" व्याख्यातं घ प्रदीपकारै :- अत्र त्रिपुररिपुमभावातिय स्य करुणोऽङ्रम्, तस्य तु शृङ्गारः । नन्वेवं: करुणस्य प्राधा- न्ये तत्रैव विश्रान्तेरुमयोरऋत्वासम्भवे कथमुदाहरणत्वमिति नं वाच्यम्, शृङ्गारापेक्षया तस्य हि माधान्येऽपि न तत्रैव वि श्रान्तिरिति तंस्यापि मभावं पत्यङ्गतैव, यतो यथा पूर्वे कासुकः करावलम्बनादिक्रमकार्षीत्तथा सम्प्रति शरागिरित्युपमानतया- शृङ्गारपरिपोषितेन करुणेन प्रभावातिशय एव प्रकर्षमानीयते। न चाङ्गाङ्गस्य पभावातिशयाङ्गकरुणाङ्गस्यापि कथमङ्गत्वमिति वा- चयम्। तदुपकतश्याङ्स्योपकारविशेषाधायकतया तस्याप्युपका- रकत्वात। यदुक्तम् -- गुणः कृतात्मसंस्कार इत्यादि।

न्तरेण विरोधो, नाप्यङ्गांङ्गिभाव इससम्वद्धमेवैतत्सर्वमिति चेन्न। रसशव्देनात्र प्रकरणे भावस्याभिधानाद्रस्यत इति व्युत्पत्तेरिति। अस्यैव श्रुतिकद्वादिमतिमसवमघट्टकस्य दोषाङ्कुशत्वेन केषाश्ि- व्यवहार इति सर्वमनवद्यम्। इति श्रीमत्पदवाक्यप्रमाणपारावारीणदीक्षितभीमसेनकृते काव्यपकाशविवरणे सुधासागराऽडर्ये दोपनिर्णयः सप्तम उल्लासः ॥

हरिदाससंस्कृतप्रन्थमालासमाख्य- काशीसंस्कृतसीरीज़-पुस्तकमाला। इयं कागी-संस्कृतग्रन्थमाला विभागश त्रकाशिता भवति। एतम्या प्राचीना नवानाक्ष दुर्लभा मुलभाव् अन्युपयुक्ता संस्कृतप्रन्या. काशिकराजकीयसस्कृतपाठशालीय: पण्डितरन्गरपि विद्वद्धि संगोविता वम्मेण संमुदिता भवन्ति। अस्या प्रका- झयमाणाना प्रन्याना मून्यं सूचीपत्रे प्रकाशितं वर्तत। परंतु एनस्या नियमनाSविच्छिन्तया निश्चितग्राहकमहाणयाना प्रतिमुद्रा- शतकं पश्चविगतिमुद्रा (कमिशन) परावर्तिता भवेयु मार्गव्ययक्ष न पृथक दातव्यो भवेत्। तत्र मुद्धितग्रन्थनामानि। भूल्यम्। १ नलपाकः नलविरचित। संपूर्ण: (पाकशास्त्रम १) रु० १-८ २ संक्षेपशारीरकम् । रामतीर्थस्वामिरुतान्वयार्थबोधिनीटीका- (वेदान्तं १) रु०८-० ३ वैशेषिकदर्शनम्। पं० श्रीदुष्टिराजशास्त्रिकृतविवरणोपेताभ्यां सहितम्।

टिप्पण्या च समलङ्गतम्। (वैदिक १ ) रु० ०-६ ५ लघुशब्देन्दुशेखर' (भैरवी) चन्द्रकलाटीकासहित: तत्पुरुपादि- समाप्तिपर्यन्तः। · (व्याकरण १) रु० ८-० ६ कारिकावली सुक्ता दिन० राम० शब्दखण्डसहिता तथा "गुण निरूपणदिनकरीय" महामहोपाध्याय पं० श्रीलक्ष्मणशास्त्रि कृतव्याख्यासहिता। (न्याय १ ) रु० ६-० ७ पश्चािरणम्। वार्तिकाभरणालङ्गतवार्तिकटीकया-तत्वचन्द्रि कासमवेतविवरणेन च समन्वितम्। (वेदान्नं २) रु० ०-८

१० जातकपारिजातः। श्रीवैद्यनाथशर्मणा विरचितः। (ज्यां० १) रु० २-० ११ पारस्करग्रह्यसूत्रम्। कात्यायनसूत्रीयश्राद्ध-शौच-स्नान-भोजन- कल्पसहितम्। (कर्मकाण्डम् १) रु० ०-८ १२ पुरुपसूक्तम्। सायणमाध्य-महीधरभाष्य-मगलभाष्य-नि- (वैदिकं २) रु० १-४

नीलकण्ठीव्याख्यया च सवलितम। (वेदान्तं ३) रु० १-४ १४ कुमारसंभव महाकाव्यम्। महाकवि-श्रीकालिदासवि०। सख्ञी- वनी-शिशुहितैपिणी-टीकाद्वयोपेतम् सम्पूर्णम्। (काव्यं २) रु० १-८

२ काशीसंस्कृतसीरीज़

१५ श्रुतबोधश्छन्दोग्रन्थः। आनन्दवर्द्धिनातात्पर्यप्रकाशाख्यसंस्कृत- भाषाटीकासहित। (छंद: १) रु० ०-६: १६ कारिकावली। मुक्तावली-न्यायचन्द्रिकाटीकाद्वयसहिता सटि- पपणा। (न्यायं २) रु० १-० १७ पारस्करगृह्यसूत्रम्। काण्डदये हरिहर-गदाधर० तृतीयकाण्डे ह. रिहर-जयराम-प्रणीतभाष्येण समलङ्गतम्।हरिहरभाष्यस-

ण्डिकासूत्रैः यमलजननशान्ति-पृष्टोदिवि-शीच-भोजन- कामदेवकृतभाष्यसहितोत्सर्गपरिशिष्टसूत्रैः परिष्कृतं-टिप्प- व्यादिभि: सहितं च। (कर्मकाण्डं २) रु० ३-० १८ संक्षेपशारीरकम्-मधूसूदनीटीकासहितम् संपूर्ण (वेदान्तं४)रु०८-० १९ लघुजूटिका-अर्थात् अभिनवा परिभाषेन्दुशेखरपरिष्कृतिनि- र्मितिः। (व्याकरणं २) रु० ०-6 २० कातीयेष्टिदीपक: । (दर्शपौर्णमासपद्धतिः) महामहोपाध्याय- पं० श्रीनित्यानन्दपन्तपर्वतीयविरच्ित:। (कर्मकाण्डं) रु० १-० २१ सप्तपाठि-श्रीशिवमहिम्नस्तोत्रम् श्रीगन्धर्वराज पुष्पदन्ताचार्य- विरचितम्। हरिहरपक्षीय-मधुसूदनीटीकया (सस्कृतटी- का-संस्कृतपद्यानुवाद-भाषाटीका-भाषापद्यानुवाद-भाषा- बिम्च) पञ्चमुखीनाम्न्या टकया-शक्तिमहिसस्तोत्रेण च समन्वितम्। (स्तोत्रवि० १) रु० १-० सटीकन्यायबिन्दु :- भाषा टीकासहितः (बौद्धन्याय वि० १ ) रु० १-८ २३ सपरिष्कृत-दर्पणसहितवैयाकरणभूषणसार: (व्याकरणं ३)रु० ४-० २४ न्यायवार्त्तिकतात्पर्य्यटीका-श्रीवाचस्पतिमिश्रविरचिता। सम्पूर्ण (न्यायविभाग 3) रु० ६-० २५ मीमांसान्यायप्रकाशः (आपदेवीयः) श्रीचिन्नस्वामिशास्त्रिकृतया सारविवेचिन्या व्याख्यया सहित: (मीमांसा १) रु० २-0 २६ पौरोहित्यकर्मसार: (टिप्पणीसमलंकृतः) प्रथमो भाग: श्रीरमा- कान्तशर्मणा संगृहीत:। (कर्मकाण्डवि० ३) रु० ०-४ २७ लघुशब्देन्दुशेखरः म० म० श्रीनागेशभट्टविरचितः। अव्ययी भावान्तो भाग:, म०म० पण्डित श्रीनित्यानन्दपन्त-पर्वतीय- कृतशेखरदीपकाख्येन टिप्पणेन समुज्ज्वलितः।(व्या०४) रु०३-८ २८ रघुवंशमहाकाव्यम। महाकविश्रीकालिदासविरचितम् पञ्चसर्गा· त्मकम्। म० म० श्रीमल्लिनाथसूरिकृतससीविनीटीकया

लङ्कतम्। (काव्यवि०३) रु० ०-१२

काशी संस्कृतसीरीज़।

सामसूत्रम्। श्रीवात्स्यायनमुनिप्रणीतं बहुयत्नैरासादितया पूर्णया जयमङ्गलरचितया टीकया समेतम्। वहुखण्डितपाठान् परिपू र्य,सूत्राङ्कांश्च संयोज्य, परिष्कृत्य संशोधितम्।(काम०२)रु०८-० यायकुसुमाअ्ञलिः। न्यायाचार्यपदाङ्कितश्रीमदुदयनाचार्यविरचि- तः। महामहोपाध्यायरुचिदत्त कृतमकरन्दोन्भासितमहामहो-

परिभाषेन्दुशेखरः। म० म० श्रीनागेशभट्टरचितः। म० म० भैरव- मिश्रनिरचितया भैरवीत्यपरास्यया परिभाषावित्ृत्या-तत्त्व- प्रकाशिकया टीकया च सहित. । व्याकरणं ४) रु० ३-० अर्थसंग्रहः। पूर्वमीमांसासारसंग्रहरूप:। श्रीलौगाक्षिमास्करविरचि

चिरचिनमीमांसार्थकौमुद्याख्यव्याख्यासहितः।(मीमां०२) रु०१-० न्यायवार्त्तिकम् न्यायदर्शनवात्स्यायनमाप्योपवृंहणम्। परमर्षि- भारद्वाजोद्दयोतक रविरचितम् । महर्पि-गोतमादिचरितसम्व- लितवृहत्भूमिकासहितम्। (न्यायं ५) रु० ६-० शुक्कयजुवेदसंहिता। वाजसनेयिमाध्यन्दिनशाखीयां। श्रीमदुव्ब- टाचार्यविरचितमन्त्रभाप्येण श्रीमन्महीधराचार्यविरचितवेद- दीपेन च सहिता। (भाग १-२-३-४)(वैदिकं ३) रु० ८-० शुक्कयज्जुर्वेदकाण्वसंहिता। श्रीसायणाचार्यविरचितभाष्यसहिता। १ अध्यायादारभ्य २० अध्यायपर्यन्ता। (वैदिकं ४) रु० ६-० सिद्धान्तलेशसंग्रहः । श्रीमदप्पयदीक्षितविरचितः।श्रीमत्परमहंस- परिव्राजकाचार्यकृष्णानन्दतीर्थविरचितया कृप्णालङ्गाराख्य- या व्यारयया समलंकृतः । (वेदान्तं ४) रु० ६-० । काशिका। श्रीपाणिनिमुनिविरचितव्याकरणसूत्राणां वृत्ति: वि- (व्याकरणं ५) रु० ६-० प्राकृतप्रकाशः। भामहकृतः। श्रीमदवररुचिप्रणीतप्राकृतसूत्रसहि- - तः । टिप्पण्या च संयोजित: । (व्याकरणं ६) रु० १-४ जीवन्मुक्तिविवेक: श्रीमद्विद्यारण्यस्त्रामिविरचितः। भाषानुवा- दसमेतः। (वेदान्तं ५) रु० २-० श्रीनारदीयसंहिता। ब्रह्मणोपदिश्ठो नारदमहामुनिप्रोक्तो ज्यौतिष- ग्रन्थ: । १ मेदिनीकोश :- मेदिनीकारविरचितः । (ज्योतिषं २) रु० ०-६ २ मीमांसादर्शनम्। श्रीशवरस्वामिविरचितभाप्यसहितम् (कोशं १) रु० १-८ (भाग१-२) (मीमांसा ३) रु० १०-० ३ न्यायदर्शनम्। श्रीगोतममुनिप्रणीतम्। श्रोवात्स्यायनमुनिप्रणीत-

४ काशीसंस्कृत सीरीज़।

४४ दानमयूखः। विद्वद्वरश्रीनीलकण्ठभट्टविरचितः। (धर्मशास्त्रं१) रु०१- ४५ कालमाधवः। विद्द्वरश्रीमाधवाचार्यविरचितः।(धर्मशास्त्रं२) रु०१- ४६ भास्वती। श्रीमच्छतानन्दविरचिता। श्रीमातृप्रसाद (दैवज्ञभू- षण) पाण्डेयेन कृताभ्यां छात्रबोधिनीनाम संस्कृतसोदाहरण भाषाटीकाभ्यां सहिता। (ज्योतिषं ३/ रु.२- ४७ फक्किकाप्रकाशः। उपाध्यायोपाह्ववैयाकरणकेसरीविरुदाङ्कितमैथि लेन्द्रदत्तशर्मविरचितः । पं० सीतारामशर्मकृतटिप्पण्या विभूषित:। (व्याकरणं ७) रु० १- ४८ मिताक्षरा। श्रीगौडपादाचार्यकृतमाण्ड्क्यकारिकाव्याख्या-श्रीम त्परमह सपरिव्राज का चार्यस्वयम्प्रकाशानन्दसरस्वतीस्वामि- कृता। शंकरानन्दकृतमाण्ट्रक्योपनिपद्दीपिका च। (वेदा०६) रु० १- ४९ काव्यप्रकाशः। श्रीमम्मटाच्चार्यविरचितः। पं० श्रीहरिशङ्करशर्मणा मैथिलेन संगृहीतया नागेश्वरीटीकयाऽलङ्ुतः। (काव्य०४)रु०४-० ५० अधिकरणकौमुदी । श्रीदेवनाथठक्कुरकृता। 'मीमां० ४) रु० १-० ५१ रघुवंशमहाकाव्यम्। महाकविश्रीकालिदासविरचितम् महामह्दो पाध्याय श्रीमल्िनाथकृतसंजीवनीटीकयोपेतम् पं० श्रीकनक. लालठक्कुरेण विरचितया भावबोधनीटिप्पण्या समल. डन्कृतम् सपूर्णम्। (काव्य ५) रु०१-४ ५२ काथबीधः।साजनीकृत टीकोपेतः। दत्तान्रेय सम्प्रदायाऽनुगतः रु०-८ ५३ रसचन्द्रिका । पर्वतीय-पण्डितप्रवर-श्रीविश्वेश्वरपाण्डेय निर्मिंता (काव्य० ६) रु०१-

जयकृष्णदास-हरिदासगुप्त:, पत्रादिप्रेषणस्थानम् चौखम्बा सस्कृत सीरीज आफीस,

२२-१-२७ विद्याविलास प्रेस, गोपालमंदिर के उत्तर फाटन बनारस सिटी।

अथ अष्टम उल्लास:।

एवं दोषानुक्त्या गुणालङ्गारविवेकमाह- सम्म्ति दर्शयन्राइ-एवं दोषानुक्त्वेति। यद्यप्येवमपि गुणनिरुपणमुचित न तु गुणालङ्गारयोमेदसाघनं तथाऽपि भेदं विना गुणालङ्काराभिधानमसङ्गतम्, अन्यतराभिधानेनैव चिता- र्थत्वादिति तद्विवे चनमावश्यकमिति सूचयन, केचिदू गुणाळद्गार-

ह-गुणालङ्गारविवेकमाहेति। विवेकश्च परस्परवैधर्म्यायत्त इति तदाइ- ये रसस्याद्गिनो धर्मा: शौर्यादय इवात्मन: । उत्कर्षहेतवस्ते स्युरचलस्थितयो गुणाः ।३ ६।। आत्मन एव यथा शौर्यादया, नाकारस्य तथा रसस्यैय माधुर्यादयो गुणाः न वर्णानाम्।. क्वचित्तु शौर्यादिसमुचितस्याकारमहत्वादेर्दश- नात 'आकार एवास्य शूर, इत्यादेव्यवहारादन्यत्रा- शूरेऽपि वितताकृतित्वमात्रेण 'शुरः' इति, कापि शरे- Sपि मूर्तिलाघव मात्रेण 'अशूरः' इतिअविश्रान्तप्रती- तथो यथा व्यवहरन्ति, तद्न्मधुरादिव्यञ्जकसुककुमा- रादिवर्णानां मधुरादिव्यवहारप्वृत्तेरमधुरादिरसा- ड्रानां वर्णानां सौकुमार्धादिमात्रेण माधुर्यादि, मधुरा- दिरसोपकरणानां नेषामसौक्कुमार्थादेरमाधुर्यादि रस- पर्यन्तविश्रान्तप्रतीतिवन्ध्या व्यवहरन्ति। अत एव माधुर्यादयो रसधर्मा: समुचितैर्वणैर्व्यज्यन्ते, न तु

४८८ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।. वर्णमात्राश्रयाः।यथैषांव्यक्ञकत्वम, तथोदाहरिष्यते रमस्याङ्गिन इत्यभेदान्वयः । एवं च रस आत्मस्थानीयम शब्दार्थौं शरीरमिति बोद्धव्यम्, धर्माः साक्षात्सम्बद्धा इत्यर्थ:। अत्र समुचितं दष्टान्तमाह-शौर्यादय इवात्मन इति। शौर्य ज्ञानविशेष:,स च यथा चेतनस्यात्मन एव, नाचेतनस्य शरीस्येसर्थः एवं च शरीरे आत्मवत्काव्ये प्राधान्येन स्थितस्य रसस्य ये धर्मा। साक्षात्तदाश्रिता इति फलितोऽर्यः। तथा च वर्णादीनामेव धर्मा गुणा इति वदन्तो वामनाद्यः परास्ताः। स्थायित्वादे रसघर्मत्वमाशखाह-उत्कर्षहेतव इति। केचित्तु रसस्य घ. र्मा गुणास्ते चोत्कर्षरूपा: स्वव्यञ्जककाव्यस्योत्कर्षकाश्च तदाह- उत्कर्षहेतव इत्याहुः नतु रसोत्कर्षहेतवोऽलङ्कारा अपी त्यत आह-तचलस्थितय इंति। नियतस्थितय इत्यर्थः। नै- यतं च रसेन तदुपकारेण च। तथा च ये रसं बिना नावतिष्ठ- न्ते अवस्थिताश्चावश्यं रसमुपकुर्वन्तीत्यर्थः। अत एवानयोव्ये तिरेकमकङ्कारे वक्ष्यति। कंचितु अचला-नियता स्थितिर्येषान्ते तथा, रसविशेष नियतविशेषा इत्यर्थ:। शृङ्गरादौ माधुर्यस्प वीरादावोजमः प्र- सादस्य सर्वात्मनि नियतत्वात्। अलङ्गाराणां च सर्वेषा स० रवरसोत्कर्षकत्वान्नीरसेऽपि सच्चाव्यभिचाराच्। अत एव सर्वा- लङ्काराणां सर्वत्र स्वेच्छया प्रयोग इत्याहुः। तथा च साक्षाद्रस सम्बन्धित्वनियतत्वाभ्यां विशेषणालक्षणलाभेन नाSलङ्कारेऽति व्याप्तिः। समुिते तु व्यर्थविशेषणत्वापत्तेरितिद्रष्टव्यम् । त- देतत्सर्वमभिनेत्य श्रीवारदंवतावतारो दष्टान्तमुखेन वामनमतं निराकुर्वन् शब्दार्थपोर्मधुशादिव्यवहारस्य चौपाधिकत्वं दर्शय प्राह-आत्मन इत्यादि।

अष्टमाल्रास: । ४८९

प्रवश्रान्ता, एवं मतीतिर्ये गान्तेSचिश्रान्तमतीतयो भ्रान्ता इत्यर्थः। नद्दिति। तथा च मधुररसव्यअ्जकत्वौपाधिकयेतर वर्णारना म- धुरत्वमतीतिः, परन्तु तम्ञ्जकतावच्छंद्कं सोकुमार्यम्, तेन कापि

व्यज्ञकान।मप्यसौकुमार्यमात्रेणामधुरव्यवहार इत्यर्थ: । रसप- ्यन्तति।रसस्य पर्यन्ते-सीमार्या विश्रान्ता (पर्यवसना) तदन्य- नामसारिणी, रममर्यादाग्राहिणी या मतीतिस्तया वन्ध्या तद्दीना इत्यर्थ:। माधुर्यादि न शब्ददृत्ति, किन्तु रसवृत्तीत्यजानन्त इति फलितोऽर्थः। अन एवंति।रसनैयत्यादेवेत्यर्थः। न तुवर्णेति। अश्रानैयत्यादिति भावः। नतु यद्ेवं तदा कथं वर्णादीनां समु- चितलम्, कर्थ वा व्यअ्षकत्वमन आह-ग्रणेषामित्ति। व्यार्यातं च प्रदीपकारै :- एवं दोपे निरूपिते गुणाल- झ्ारौ पाप्तावसरौ, तथो: गुणस्यान्तरङ्गतया माथम्यम् । विप्ति- पद्मन्ते तु कंचिद् गुणालङ्गारयाभेदे, किश्च सामान्यती लक्षिते विशेषलणमुचितमिति कारिकाद्वयेन,तयो: स्वरूपदर्शनमुखन ल- क्षणं दर्शयन्नेव भेदकमाह-ये रसस्थेत्यादि।अद्गिनः शरीरे- व्वात्मवत्काव्ये माधान्येन स्थितस्य रसस्य धर्मांः साक्षाप्तदाशश्रितां इत्यर्थः । अचलस्थितय इति-अपृथकस्थितयः, अर्व्याभिचारि- स्थितय इति यावत्।अव्यभिचारश्च रसेन तदुपकारेण च, तेन रसं विना ये नावतिष्ठन्ते अवतिष्ठमानाश्चावइयं रससुपक्कुर्वन्तीत्यर्थः। अत एवानयोर्व्यतिरेकमलद्गारे वक्ष्पति। एवं च रसस्योत्कर्षहेतुत्वे सति रसघर्मत्वं, तथात्वे सति रसाव्यभिचारि्थितिकत्वं, अयो- गव्यवच्छेदेन रसोपकारकत्वं चैति लक्षणत्रयं गुणानां द्रष्टव्यम्। अलङ्गारमात्रभेदकन्तु सत्यन्तभागचिमुक्तमिदमेत्र ग्राह्मम्। अन्य- था विशेषणवैयर्थ्यात्।

४९० सुधासागरसहित काव्यप्रकाशे। चण्डीदासस्तु-रसर्ममार्त्र लक्षणम। उत्कर्षहेतुतवन्तु गुणशब्दपवृत्तिवीजमित्याह। तदयुक्तम्। शृङ्गारत्वादौ धर्मेऽति- व्याप्तेः। नतु रसधर्मत्वमेषामसिद्धम्, कथमन्यथा नीससेऽपि सु- कुमा रादिवर्णशालिनि मधुरादिव्यवहारो, रसवत्यपीद्ग्वर्णाभा- ववत्यमधुरादिव्यवहार इति। उच्यते। शौर्यादयस्तावदात्मन एव धर्मा इत्यविवादम्, दश्यते तु कचिदशूरेऽप्याकारमहच्वा- दियोगिनि शुरव्यवहारः, शुरेऽप्याकारलाघनादियोगिन्यशूरव्य- वहारश्र। तत्कस्य हेतोः। अथ कचिच्छूरव्यवहारविषये चितता- कृतिदर्शनादाकार एवास्य शूर इत्यौपचारिकव्यवहाराव्चाभि- युक्तानामाकार एवैताटशः शुरपददाच्य इति विपर्यासाददूरद- रिनस्तथा व्यवहरन्ति। तत्वज्ञास्तु क्वचिदुपचार इति वक्तव्यम्। हन्तैवममधुरादिरसयोगिनि सुकुमारादिवर्णयुक्के मधुरादिव्यवहा- रादूर्ण एवायं मधुरादिरितपचारिकव्यचहाराच्चाभियुक्तानां वर्ण एव तादशो माधुर्यभागिति विषर्यासाद्रसपर्यन्तावगाहिबुद्धिविधुरा व्यवहरन्ति। तन्वालाचिनस्तु-कचिदुपचारादिति तुल्यमेतत्।,

स्थितावेकं स्यात, सैव त्वसिद्धा, रसवृत्तित्वं वर्णवृत्तित्वं वेत्य- न्र विनिगमकाभावादिति चेत। मैवम्। अवत्येव विनिगमका- भावो यदि त्वया वर्णमात्राश्रया गुणा: स्वीकर्तु शक्यन्ते, न त्वेवम्, ('मधुरा रचना'-इति व्यवहारात्) अविशेषेण रच- नायामपि तदभ्युपगमाव। तथा च गुणस्य रसमात्रवृत्तित्वे ला- घवम्, वर्णरचनोभयवृत्तित्वे तु गौरवम्। यतश्रैवमत एव मधुर्यादयो रसधर्माः समुचितर्वणादिभिर्व्यज्यन्ते इत्येव सम्यक्। व्यअकत्वं चैषां यथा तथोदाहरिष्यत इति नाति-

अष्टमोल्ास:।

अलङ्कारेषूक्तगुणधर्मराहित्यं दर्शयितुमलङ्गारस्वरूंपमाह- उपकुर्वन्ति तं सन्तं येडङ्गद्वारेण जातु चित।

ये वाचकवाच्यलक्षणाङ्गातिशयमुखेन मुर्यं रसं-

रेण शरीरिणोऽपि उपकारका हारादय इवालङ्काराम धत्र तु नास्ति रसस्तत्रोक्तिवैचित्घमात्रपर्यवसायिन, कचित्तु सन्तमपि नोपकुर्वन्ति। पथाक्रममुदाहरणानि- ये वाचकवाच्येत्यादि। वाचक :- शब्दो, वाच्योडर्थः । अद्रिनो रसस्याङ्गयूनौ शब्दार्थौ तद्द्वारेण-वदतिक्षयाधानमुखेन ये धर्मा रसमुपकुर्षन्ति-(यत्र रसस्य सम्भवस्तत्र तमुपककुर्वन्ति) यत्र तस्यासम्भवस्तत्रोक्तिवैचित्र्यमात्रपर्यवस्षिता इति भाव:। ज़ातु चितू। न तु नियमेन। तथा च सन्तमपि रसं क्वचिन्रो- पक्कुर्वन्तीत्यर्थः। एतावता रसावत्तित्वं चलस्थितिकत्व चालङ्गा- राणां दर्शितम्। तथा च रसोपकारकत्वे सति तददत्तित्वम्, तथात्वे सति रसव्यभिचारित्वम्, अनियमेन रसोषकारकत्वं चेति सामान्यलक्षणत्रयमलङ्गाराणाम, गुणमात्रभेदकन्तु सत्य- न्तभागरहितं पूर्ववद्देदितव्यम्। अन्यथा व्यर्थविशेषणत्वादिति। तंत्रं शब्दद्वारेण रसोपकारत्वं दर्शयति- अपसारय घनसारं कुरु हारं दूर एव किं कमलैः। अलमलमालि मृणालैरिति वदति दिवानिशं बाला३४१॥ इत्यादौ वाचकमुखेन- स्पष्टम्। अत्र रेफानुमासः शब्दमलङ्कुर्वन शृद्धारसुपकरो- ति, रेफस्य शृद्गारव्यञ्ञकत्वात्। अर्थद्वारेण यथा- मनोरागस्तीव्न विषमिव विसर्पत्यविरतं .

४९२ सुधासागरसहित काव्यप्रकाशे

प्रमाथी निर्धूमं ज्वलति विधुतः पावक इव। हिनस्ति प्रत्थङ्गं ज्वर इव गरीयानित इनो न मां ञातु नातः प्रभवति न चाम्बा न भवती३४२ इत्यादा वाच्यमुखनालङ्गारौ रससुपक्कुरुतः । माधवातुरक्ताया मालत्या: लवड्रिकां प्रतीयमुक्ति: । ह सखि मनोरागो-माधवनिषयकक्चिचानुरागस्तीव्रं यथा स्यात्तथा विषमिव विसर्पति-विविधमकारेण परितः सञ्चरति, भमाथी- मकर्षेण मथनशीलोऽयं विधुतो-वातेनोत्तेजित: पावक इन निर्धूमं-धू्मं विनैव, अविरतं-सन्ततं ज्वलति। गरीयान्-गरि- छुञ्वर इच प्रत्यङ्गं हिनस्ति। इतः कारणादित दुःसहतरातु- रगात्। मां त्रातुं तातः-पिता न प्भवति। नन्दनाय मत्पति मसवादिति भावः । न चाम्बा, साडपि तदनुगामिनीति भावः। न भवती, पित्रोः सम्मतेऽर्थे सख्या अकिश्चि त्करत्वादिति भाठ:। अन्र विषिव्रेत्यादयुपमा, सा चार्थमलङ्गुर्वाणा रसमुत्कर्षयति, चिषमिवेत्युपमावशेन विसर्पणादेरतिशयमाप्त्या विपलम्भोत्क- ्पात्। तदेतदुक्तं वृत्तिकारैः-वाचकसुखेन वाच्यमुखनाल- झ्ारौ रसमुपकुरुत इति। रसं विनाऽप्यलङ्कारसम्भवो यथा- -

स्वच्छन्दोच्छलदच्छक च्छ कुइर च्छाते त राम्बुच्छटा-

द्रो होट्रेकम होर्मिमेदुरमदा मन्दाकिनी मन्दताम्। हत्यादौ चित्रभेदे। सत्यपि रसे तदनुपकारकत्वं शब्दालङ्गा

अष्टमोल्ास: । ४९३

रस्य यथा- चित्ते विहद्ृदि ण खदृदि सा गुणेसुं सेज्जासु लोदृदि विमदृदि दिम्महेसुं। वोल्लम्मि वदृदि गअदृदि कव्चबन्धे झाणण दुदृदि चिरं तरुणी तरटी॥ ३४३ ॥ इत्यादी वाचकमेव- वसन्ततिलका छन्दः । चित्ते विघटते न लूना भवति सा गुणेषु शय्यायां लुठति विकसति दिङ्मुखषु। वचने वर्चते गायति काव्यवन्धे ध्यानेन त्रुख्यति चिरं तरुणी मगल्भा ।। इति संस्कृतम्। प्रवासिनं नायकं प्रति विरहिण्यवस्थावर्ण- नमिदम्। हे अकरुण सा मगल्मा तव तरुणी चित्ते विघटते चिन्तानुरूपं करोति, नतु तर्हि भ्रष्टेत्यत आह-गुणेषु लूना न भवति-गुणवत्तायां हीना न भवति, शय्यायां-लुठि-मुहुः पार्श्व- परिवर्त्तन करोति न तु स्वपिति, दिङ्मुखषु विकसति-भत्रद्दि- दृक्षया दिक्षु प्रकाशते, वचने वर्ततेSविरतं पलपति, काव्यवन्घे भवद्वर्णनारूपे गायति, चिर ध्यानेन त्रुव्यति-कृश्षा भवतीत्यर्थः। इत्यादौ वाचकमेवेति।अयमाशय :- अत्रानुमासेन शब्द- मात्रमलङ्क्रियते न तु सन्नपि शृङ्गारः, टवर्गस्य तत्प्रतिकूलत्वाव। अत्र च भतिकूलवर्णत्वं न दोषः प्राकृतस्यौजोगुणमधानत्वात्, अस्य च तदभिव्यञ्जकत्वात इति कश्चित्त। वस्तुतस्तु सत्यपि मतिकूलवर्णत्वे रसस्य नानुत्पत्तिरेव, अनुभवविरोधात्, कि. नत्वपकर्षमात्रम्। न चापकृष्टेऽपि विद्यमाने तस्मिनू टवर्गांतुपा- सस्योपकारकतेति सारमिति।

४९४ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

सत्यपि रसे तदनुपकारकत्त्रमर्थालङ्कारस्य यथा- मित्रे क्वापि गते सरोरुहवने बद्धानने ताम्पति क्न्दत्सु भ्रमरेषु वीक्ष्य दयितासक्तंपुरः सारसम्। चक्रह्वेन वियोगिना बिसलता नास्वािता नोज्झिता वत्क्े के वलमर्गलेव निहिता प्राणस्थ निर्गच्छत:॥३४।। इत्यादौ वाच्यमेव, न तु रसम्, अत्र बिसलता न जीवं रोडुं क्षमेति प्रकृताननुगुणोपमा। एष एव च गुणालङ्गारप्रत्रिभाग: । एवं च' सम. वायवृत्त्या शौर्यादया, संयोगवृत्त्या तुहारादय इत्यस्तु गुणालङ्गाराणां भद:, ओजाप्रभृतीनामनुपासोपमा दीनां चोभयेषामपि समवायवृत्त्या स्थितिरिति गङ्ढ. लिकाप्रवाहेणैवैषां भेद:,-इत्यभिधानमसतू। मित्रे-सूर्य एत मित्रे-सुहृदि कापि गते सति बद्धानने-मुद्रि तमुखे मौनिनि च ताम्यति सति भ्रमरेषु क्रन्दत्सु-रुंदत्सु पुरो दयितासक्तं सारसं-पंक्षिविशष रसिकं च वीक्ष्य वियोगिना- चक्रवाकीविच्छेदवता चक्राह्ेन-चक्रवाकेन बिमलता नास्वा. दिता-न सुक्ता न वा उझिता-त्यक्ता, किन्तु केवलं निर्गच्छत: माणस्यार्गलेव वत्क्रे निहिता-स्थापितेत्यर्थः । इत्यादौ वाच्यमेवेत्यादि।अन्र प्राश्चः-अत्रोपमाS- र्थालङ्गारः, न चासौ प्रकृतस्य शृङ्गारस्योपकारिका, विमलम्भे हि जीवनिर्गमोऽपि वर्ण्यते तदुत्कर्षांधायकत्वादिति तन्निरोधहेतू· पादानमतुचितम्, प्रत्युत स्नेहाभावे पर्यवस्पेत। तदेतदुक्तम्- 1 अत्र बिसलता जीवं निरोदुमशक्ेति प्रकृताननुगुणो- पमेति ।अशक्तत्वं चात्रानुचितत्वमिति व्याचर्युः । वम्तुतस्तु तदन्यथा व्याखयेयम्, बिसलता जीवं निरोदुमशक्तेत्युपमा

अष्टमोल्लास:। ४९५

प्रकृताननुगुणा, परकृते विषयेऽनुगुणरहिता, उपमाया अनुगुणं यत्सादृश्यन्तच्छून्या। तस्मादृन्रोपमा नालङ्वार: किन्तृत्प्रेक्षा। न च तस्यामपि तद्दोषतादवस्थ्यम्, सम्भावितेनापि साहश्येन तत्मत्ते:, न तूपमावद्वस्तुसतैव, जीव रोधकत्वरूपसादृश्यमपि विपये हुत्मेक्षणीयकोटाचेवान्तर्भूतम्। यथोच्यते, रोधकमिव निहितमिति। तर्हिं कथमिदं प्रकृतोदाहरणमिति चेत, उत्प्रेक्षातो रसातिवायाम- तीतेः। प्रत्युत तादृशोत्प्ेक्षाया उपमोक्त्यायेनापकर्षपर्यवसाना- दिति। अत एवोक्तं जगरामतर्कपश्चाननैः-अर्गलासादृश्यं ऋजुत्ववक्रनिधानगलद्वारपिधानाददिकं विसलतायां सम्भवति । न हि सर्वथा चन्द्रादिमादृश्यं सुखादावपि। परन्तु जीवनिर्गमनि- रोधकारगलाया अप्रसिद्धया नोपमात्वम, मसिद्धस्यैव तन्वाद्। तच्वेन सम्भावनन्तु सम्भवत्येवेत्युत्प्रेक्षैवात्रेति।अत्र च मित्रवद्धा- ननेत्यादिशब्दश्लेषाहित: कश्िदतिशयो न प्रकृतात्कर्षकः। यद्पि मित्रस्य प्रतिकर्तरभावात्सुहृदां च मौनिनों क्रन्दतां च वियोग- पतीकारासामर्थ्यात्तदर्शनेन स्वस्य दुःखोत्पादकत्वाच्च नायक- नायिकान्तरमिलनदर्शनस्य विमलम्भोद्दीपकत्वात्पकृतानुकूलता, तथापि शलेषस्यामरूढत्वानमुख्याया उत्पेक्षाया: प्रकृताननुगुण· त्वमिति द्रष्टव्यम्। एष एवेत्यादि। एप एव गुणालङ्गारविभागो विचारमहो नान्य इत्यर्थः । अथाचार्यान्तरोक्तं गुणलङ्गारयोर्भेंदकाभिधानं दूषयितुसुपन्यस्पति। एवमित्यादि। अयमाशय :- तदेवं गुणालङ्कारयोरभेंदे व्यवस्थिते यत्कैश्चिदुक्तं लौकिकयोरगुणालङ्का. रथोः शौर्यादिहारयोः समवेतत्वसंयोगित्वाभ्यां भेद: सम्भवति।

पपन्नो मेदस्तस्मात्तयोमेदांभिधानं गड्डलिकामवाहन्यायेन। तथा

४९६ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

हि-गड्डलिका-मेषी काचिदेका केनचिद्धेतुना पुरो गच्छति, इतरास्तु विनैव निमित्तविचारं तामनुगच्छन्त। तथा केनाष्या- लङ्गारिकेण गुणालङ्गारौ केनचिदभिपायेण भिन्नतयोक्तौ, इतरे तु विनैव हेतुविचारं तदनुसारेण तद्द्रेदं चदन्तीति तदसम्य- ग्वेदितव्यम् । यदप्युक्तम्-'काव्यशोभायाः कर्तार धर्माः गुणा- स्तदतिशपहेतवस्त्वलङ्गाराः इनि, तदपि न युक्तम, यतः किं समस्तैर्गुणैः काव्यव्यवहारः, उत कनिपयैः, यदि समस्तैः, तत्कथमसमस्तगुण गौडी पा्चाली च रीति: काव्यस्यात्मा। अथ कतिपयैः, ततः। अद्राचत्र प्रज्वलत्यग्निरुचैः प्राज्य: प्रोद्यन्नुल्लमत्येष धूम: इत्यादावोजाप्रभृतिषु गुगेषुसत्सु काव्यव्यवहारप्राप्ति। स्वर्गप्राप्तिरनेनैव देहेन वरवर्णिनी। अस्या रदच्छदरसो न्यकरोतितरां सुधाम्॥३४६॥ इस्यादो विशषोक्तिव्यतिरकौ गुणनिरपेक्षौ का- व्यव्यवहारस्य प्रवर्तकी। यदप्युक्तं वामनेन-काव्यशोभा-काव्यव्यवहारनिमिनं कश्चिदतिशयः तद्धेतत्रो गुणास्तदतिशयहेतवस्त्वलङ्कारा इति तयोर्भेंद इति। तदप्ययुक्तम्। यतः शोभाहेतवो गुणा इत्युक्तम्। तब कि समस्तैगुग: काव्ये शोभोत्पत्तिरुत येन केनापि। आद्ये- पाश्चाली गौडीया च रीतिः कर्थ काव्यस्यात्मा, माधुर्षाद्यभावेन समस्तगुणाभावाच्छोभानुत्पत्तेः। अन्त्ये अद्रावन्र प्रज्वल- त्यग्निरुचैः प्राज्यः प्रोद्यन्तुल्लसत्घेष धूमः इत्यादावोज: प्रसादगुणसत्वात्काव्यव्यवहारमसङ्ग। न हि मन्मत इव तन्मते- -

अष्टमोल्लास:।

Sपि तब्यवहारेऽलङ्गारापेक्षा, तेन गुणमात्रेणव काव्यव्यवंहार स्वीकारात्। यदपि शोभातिशयह्ेतवोडलङ्गारा इति। तद- ष्ययुक्तम्। स्वर्गपराप्तिरनेनैव देहेन वरवर्णिनी। अस्या रदच्छदरसो न्यकरोतितरां सुधाम॥ इत्पत्र पूर्वार्षे विशेषोक्ति:। एकगुणहानिकल्पनया शेषगु- दारढ्यंकल्पना विशेषोक्तिरिति वामनलक्षणात। एतौ च गुणमनपेक्ष्यैव काव्यव्यवहारहेतुशोभाजनंकौ। एवमन्यत्रोप्यू- हाम्। नन्वत्रापि मसादादर्वर्त्तमानत्वात्कर्यं गुणानपेक्षत्वमल- दवारयो:, कि च निर्गुणत्वे कथ त्वनयेऽपि काव्यव्यवहार, सगुणत्वविशेषणाभावादिति चेत्। अस्त्येवात्र गुणस्तथा ज्ञानं च, परन्तु किश्चिद्गुणवत्वस्य शोभाहेतुत्वेऽतिमसङ्गात्समस्तं गु. णवच्वं तथा वत्तव्यम्, न चात्र तत्सामय्ूयम्, तथा च गुणजन्यां शोभामनपेक्ष्पैवालङ्गाराभ्यां शोभासम्पत्तिरिति तात्पर्यमिति। इदानीं गुणानां भेदमाह इदानीं गुणानामलङ्कारभेदे सिद्धे दशविधत्वव्युदासाय तन्द्दमाह- माधुरयोज:प्रसादाख्यास्रयस्ते न पुनर्दश। दशेति परोक्ताः। तदुक्तम् -- इलेष: मसादः सर्मता माधुर्य, सुकुमारता। अर्थव्यक्तिरुदारत्वमोज:कान्तिसमाघयः ।। इति वैदर्भमार्गस्य माणा दशगुणा: स्मृताः ॥ इति। विभागक्रमेणैपां लक्षणमाह- एपां कमेण लच्णमाह- अ-ह्रादकत्वं माधुर्य शृङ्गारे द्रुतिकारणम् ॥ ६८।

4 ४९८ सुधामागरसाहेते काव्यप्रकाशे।

शृङ्गारे (अर्थात्) सम्भोगे, द्रुंतिर्गलितत्वमिव। श्रव्यत्वं पुनरोजःप्रसादयोरपि।, आह्रादक्त्वं यद्यानन्दहेतुत्वं तर्हिं न शृङ्गारस्यापि, तस्यैव सुखात्मकत्वेनातज्जनकत्वाद्। आनन्दस्वरूपत्वं चेत्तहिं सर्वे- षामव रसानामितत आह-दृतिकारणमिति। द्रुतिश्चेतसो ग- लितत्वमित द्वेषादिजन्यकाठिन्याभावः। तथा चं यद्वशेन श्रोतु- निर्मनस्कतेव सम्पद्यते तदाहादकत्वस्वरूपं माधुर्यमित्यर्थः। यदुक्तम्-'गलितत्वमिवाह्ाद्पदव्या हृदये ददत्। माधुर्य नाम शृङ्गारे परोहं गाहते गुणः' इति। कासावित्यत आह-शृङ्गारे छति। शृद्गारपदं सम्भोगपरम् । विमलम्भेऽतिशयस्य वक्त- व्यत्वात्। भास्करस्तु श्रव्यत्वं माधुयस्य-लक्षणमाह स्म।तदयुक्तम्। ओज:, पसादयोरपि तत्सच्वेनातिव्यासेः श्दनिष्ठत्वाच्च। तत्किं सम्भोग एव माधुर्य नेयाह- करुण विप्रलम्भे तच्छान्ते चातिशयान्वितम्।

सम्भोगात्करुणे, तस्माद्विपलम्भे, ततोडपि शान्तैऽतिशयित माधुर्यम्। हास्यादेरप्यपगमेनातिद्रुतिहेतुत्वात्। इयाँस्तु विश- षः-सम्भोगविप्लम्भयोस्तन्निःसपत्रम्, शान्ते तु जुगुप्सा- दन्वयादोजोलेशनुविद्धमिति। दीप्त्यात्मविस्तृतेर्हेतुरोंजो वीररसस्थितिः ॥ ६९॥ चित्तस् विस्ताररूपदीसत्वजनकमोज: । चित्तस्थेत्यादि। दीप्तिस्वरूपा या मनसोविस्तृतिर्ज्वलि- तत्वमिव। तथा च यद्वशाज्ज्वलितमिव मनो जायते तदोज इ.

अष्टमोल्ास: । ४९९

स्पर्थ: । केदमित्यत आह -वरेरसस्थितिः। अस्याधिकर- णान्तरमाह- बीभत्सरौद्ररसयोस्तस्याधिक्यं क्रमेण तु। वीराद्वीभत्से, ततो रौद्रे सातिशयमोज:। पीरादित्यादि। अयमाशय :- वीराद्वीभत्से ततोऽपि रौट्रे चित्तदीमे: कार्याया: सातिशयतया कारणमोज: क्रमेणांत्कर्षवद्।

विशेष:। माधान्येन माधुर्योजसोरे कैकविधानमत्र प्रक्रान्तमतो हा-

शुष्केन्धनाभित्रत्स्वच्छजलवत्सह सैव य: ।। ७० ॥ व्याप्नोत्यन्यत्प्रसादोऽसौ सर्वत्र बिहितस्थितिः । - अन्यदिति व्याप्यमिह चित्तम्। सर्वेत्रेति सर्वेषु रंसेषु, सर्वासु रचनासुं च। अन्यदित्यादि। अयं भाव :- ओजसि शुष्केन्धनाशिवन्मा- धुर्ये स्वच्छशर्करावस्त्रादिजलवद्यो गुणोऽन्यत् व्याप्यं चित्तं झ- ित्येव रसेन व्याप्नोति स प्रसादा। करणस्यापि स्वातन्त्रयविव- क्षया य इति निर्देशः। अय च सर्वेधु रसेष्वाधयनया, सवासु रचनासु व्यड्यतया स्थित इति तंन्त्रेणाह-सवैत्र विहित- स्थितिरिति। कथ तहिं तत्त्ववादिनामपि शब्दार्थयोर्मधुरादि- 'व्यवहार इत्यत आह-' गुणवृत्त्या पुनस्तेषां वृत्ति: शब्दार्थयोमंता॥ ७१॥

शर्षस्पेव। गुणवृत्त्या उपचारेण, तेषां गुंणानाम्, आंकारे

५०० सुधासागरसहिते काव्यप्काश

•जुणवृत्त्थेत्यादि। गुणवृत्तिरुपचारः। आकारे शार्यस्येव व्यक्षकसुकुमारवर्णादौ तदुपचार इत्यर्थः। तेषां गुणानाम्। कुतस्त्रय एच न दश इत्याह- ननू कलक्षणा: श्रेषादयोऽपि दश दुरपह्नवा:। तत्कुतखत्रप एव न पुनर्मदुक्ता अपि दशेत्यत आह- केचिदन्तर्भवन्त्येषु दोषत्यागात्परे.श्रिताः। अन्ये भजन्ति दोषत्वं कुत्रचिन्न ततो दश ॥७२।। बहूनामपि पदानामेकपद्दद्भरासनात्मा या ल्लेषा यश्चारोहावरोहक्रमरूपः समाधि:, या च विकटत्वल- क्षणा उदारता, यश्चौजोमिश्रितशैथिल्यात्मा प्रसाद तेषामोजस्थन्तर्भावः। पृथक्पदत्वरूपं माघुर्ष भड्गा साक्षादुपात्तम्। प्रसादेनर्थव्यक्तिर्गृहीता । मार्गा मे दरूपा समता कचिहोष: तथा हि-मातङ्रा किसु वल्गितैः'-इत्यादौ, सिंहाभिधाने, मसृणमार्गत्यागो

नापारुष्यरूपं सौक्कुमार्यम्, औज्तवल्परूपा कान्तिश्र स्वीकृता। एवं नं दश शब्दगुणा:।, एषु-मदुक्तलक्षणेषु माधुर्यादिषु। इदं चोपलक्षणम्। अल-

दिहेतुत्रयोपादानमप्युपलक्षणम्, वैचित्र्यमात्रपर्थवमानस्यापि दर्शयिष्यमाणत्वाद्। दोषत्यागादिति । दोषाभावस्वरूपत्वात्तद्व्य्यापकतया वाउदोषत्वम। कुत्रचिदिति। दोषस्वभावस्य गुणस्वभावत्वा- तौचिसात् स्वभावभङ्गमसद्गात्। तदेतदाह वृत्तिकार :- बहूना-

संसमोल्लास:।

पपि पंदानामिस्यादि समाधिरपि न गुण इत्यन्तस्य है- त्िग्रन्थस्यायमाणय :- श्रेपस्तनमते वहूनामपि पदानामेकपदवददा सनम्। समाधिस्तारो हावरोहयो: क्रमः। स चोत्कर्पापकर्पयाचे- रस्यानाधायको विन्यासः। उदारत्वं विकटीक्षरत्वम्। तञ्च नृत्यद्भिरिव पदैर्या घटना तथ्वम्। प्रसाद ओजोमिश्रितं शैथि- एयम्, सर्वशैथिल्यस्य दोपत्वात्। तदेतच्चतुष्टयमोजस्यन्तर्भूतम्। वद्यपि दीक्षिजनकत्वरूपे रसनिष्ठे ओजसि नैपार्मन्तर्भावसम्भनः, सथापि सत्स्वीकारेण स्वीक्रियते। तव्यस्जके गाढवन्घलक्षणे तद- मवर्भाव इत्यरथ:। एवमग्रेऽपि। पृथक्पदत्वरूपन्तु माधुये भड्ा साक्षादेवोपात्तम्। यथोक्तमाधुर्यव्यअ्ञकत्वेनासमासस्य विधानाद्। समता स्वारं्धवैदभ्यादिमार्गापरियागः। सा च कचिदोष एव, 4 यथा-'मांतङ्गा: किमु वृंहितैः' इत्यादौ मारब्धस्य मसुणवर्णतस्य सिंहाभिधानेऽष्यत्यागो दोषाय। तत्परित्यागस्तु मत्युत गुण इत्युंक्तम्। न च दोषस्वभावस्य गुणत्वम्, स्वभावभङ्गगसङ्गाद्। भुकुमारत्वं त्वंनिष्ठुशक्षरप्रीयत्वम्,-तच्च कष्टत्वरपदोपाभाव- पर्यवसन्नम्। कान्तिस्तूज्वलता। उज्वलत्वन्तु ग्राम्यपदाघटिन- स्वमिति सापि ग्राम्यत्वरूपदोपाभावपर्यवसननैव। एवं दश शव्द- गुणा न पृथग्वक्तव्या: । पदार्थे वाक्घरचनं वाक्यार्थे च पदाभिधा। मौदिव्याससमासी च साभिप्रायत्वमस्य च।। इति या प्रोढिः ओज इत्युक्तं ततू वैचिन्र्यपात्र- म, न गुणा, तदभावेऽपि काव्यव्यवहारप्रवृप्तेः । अपु-

णां निराकरणेन च साभिप्रायत्वरूपमोजा, अर्थवैम- ल्यात्मा प्रसाद, एक्तिवैचितवरूपं माधुर्येमू, अपा-

५०२ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे। रुष्यरूपं सौकुमार्यम्, अग्रास्यत्वरूपा उदारता च स्व किता नि। अभिधास्यमानस्वभावोक्त्यलङ्गारेण रसः

अर्थव्याक्त:, दीसरसत्वरूपा कान्तिश्च स्वीकृता। क्रम-

पि विचित्रत्वमात्रम्। अवैषम्यस्वरूपा समता दोषा भावसावं न पुनर्गुणा, कः खल्वनुन्मत्तोऽन्यस्य प्रस्ता- वेडन्यंद मिदध्यात्। अर्थस्थायोनेरन्यच्छायायोनेर्वाय- दिन सवति दर्शनं तत्कर्थं काव्यम्-इत्यर्थदष्टिरूप: सभाविरपि न गुणः। . अर्थगुणा अष्येवम्। तथा हि-अर्थस्यौजः मौढिः।सा च पदार्थे वाक्यरचनेत्यादिश्लोकप्तिपादितपश्चमभेदा। तेष्वाद्यभे- दचतुष्टयझुक्तिव चित्र्यमात्रं न गुण:, तैर्विनाऽपि काव्यवहाराठ, माछुर्यादिनिरपेक्षेण च तेन तव्वहा रापवर्तनात्। अन्यस्तन्रेदोड पुष्टार्थत्वरूपदा पाभावपर्यवसन्नः। एवं प्रसादोऽर्थनैर्मल्यं प्रयोज- कमान्रार्थपरिग्रह इति यावद्। सोऽप्यधिकपदरूपदोषपरित्यागा- दवान्यथासिद्धसन्निधिः। माधुर्यन्तुक्तिवचित्र्यं नर्वीकृतत्वरूपम्, तच्वानदीकृतत्व रूपदोषा भाव रूपम्, सौकुमार्य पुनरपारुष्यम्। प

लत्वपरित्यागेनैव, सिध्यति । उदारता त्वर्थस्याग्राम्यत्वम्। तन्व ग्राम्यत्वरूपदोषाभाव एवेति। अर्थव्यक्तिस्तु स्वभावस्य स्फु- टता, सा च स्व्रभावीत्तयन्तर्भूता, कान्तिर्दीपरसत्वम्। सा च रसध्वनीं रसवदलङ्गारे गुणीभूतव्यङ््े वाउन्तर्भूता। श्रेषस्तु क्र मकौंटिल्यातुल णतोपपचियोगरूपघटना। अस्यार्थ :- क्रमकौटि- रथमतिक्रम:, तस्यानुल्वणत्वमरफुटता, तत्रोपपत्तिर्युक्तिस्तस्था:

अष्टमोल्लासः । ५०३

योग: (सम्वन्धस्तद्रूपा या घटना-रचना तंदात्मा) इति । यथा- हष्ट्रेकासनंत्यादि। अब्र पिहितनयनामतिक्रम्यान्यस्या चुम्बना- दतिक्रम:, तस्यास्फुटत्वमनया तदज्ञानात् , तवोपपचिरेवं अन- या तु न ्ञाकव्यमिति। केचित्ु क्रमकौटिल्यं क्रमस्यातिक्रमः स चात्र व्यक्त एव, एकदैवोभयातुरअनात, स एप क्षेष: उक्ति चैचित्र्यमात्रं न गुणः, अनन्यसाधारणरसोपकारित्वातिशयविर- हाद 1 समता तु वैषम्याभावोऽर्थस्य, स च क्रमाभेदरूप इतिश् क्रमभेदरुपदोषाभाव एव 1 दोषत्वन्तु तव्यतिरकस्य कथमिति चेत, यतो न खल्वतुन्मतोऽन्यमस्तावेऽन्यदभिघत्ते इति। समा धि: पुनरर्थदर्शनम्। न चासौ गुणः, काव्यशरीरत्वात् । ख- यें दृष्टस्पान्यच्छायासिद्धस्यार्थस्य यदि न दर्शनं कथ तर्हिं का- व्यशरीरन्िष्पत्तिः। असाधारणशोभाघायक हि 'गुण त्ुवन्ति, नं च काव्यशरीरनिर्वर्त्कमिवि । उक्तयुक्तीर्बुद्धिस्थीकृत्याह- तेन नार्थगुणा वाच्या: । वाच्या: वंकतच्यक्। परैरद्रीकृता अर्थगुास्ते चोक्तयुक्त्या न पृथकू वक्तुमहाः। प्रोक्ता: शब्दगुणास्तु थे। वर्णाः समासो रचना तेषां व्यञ्जकतामिताः॥७३।। ये तु त्रय उपचारेणान्यैः शब्दगुणा: प्रोक्ता, वस्तुतो रस सुणा एव, चर्णादयस्तेरवा व्यञ्ञकन्वं गता: । के कस्थ ? इत्पाह- के कस्य व्यञ्ञका इत्याकाङ्गायामाह- मूर्ध्नि वर्गान्त्यमा: स्पर्शा अटवर्गा रणौ लघू।

५०४ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे। अवृत्तिर्मध्यवृत्तिर्बा-माधुयें घटना तथा॥७४॥ टडडढवर्जिता: कादयो मान्ता: शिरसि निजय र्गान्त्ययुक्ता:, तथा रेफणकारौ हस्वान्तरिताविति वर्णाः, समासाभाधो मध्यमः समासो वंति सॅमास:, तथा साधुर्षवती पदान्तरयोगेन, रचना माघुर्थस्य वयक्षिका। उदाहरणम्- टठडढेन्यादि। अयमाशयः-माधुर्ये व्यङ्गये ट्वर्गवर्जिता: कादिमान्ता: रेफणकाराँ चेति वर्णाः। तत्र कादयो मूर्धिनि स्वर्ववर्गान्त्यवर्णगता:। यथा कुञ्ज -इत्यादि। रेफणकारो तु हम्नस्वरान्तरितौ। व्ृत्तिः समासस्तस्य चाभावएव मध्यमृता देति समासः। घटना तथेति। सौकुमार्यवती पदान्तरयोगेन रचना चेति। वर्णसौकुमार्यवती रचना वर्णसौकुमार्यादेव लब्घे- ति पदान्तरयोगे सौकुमार्यलाभाय 'घटना तथा' इत्युक्तमिति। उदाहरणय्- अनङ्गरङ्गप्रतिमं तंदङ्ग भङ्गाभिरङ्गी कृतमानताङ्गया:। कुर्षन्ति यूनां सहसा यथैताः स्वांन्तानि शान्तापरचिन्तितानि॥ ३४७॥ उपजातिश्छन्दः। आनताङ्गथाः, अनङ्ग :- कन्दर्पस्तस्य रज्गो- नृत्यस्थानं तत्मतिमं-तत्तुल्यं तंदनुभवैकगोचरमङ्ग भङ्गीभि स्तथाऽङ्गीकृतं-स्वयमादरेण गृहीतम्, यथा उद्गीकारप्रकारेणैता :- भङ्गयः यूनां मनांसि शान्तानि अपरचिन्तितांनि येषु ताद्दशानि विस्मृतसरवकार्याणि कुर्वन्तीत्यर्थः । योग आदयनृतीयाभ्यामन्त्ययोः रेण तुल्ययोः । टादि: शषौ वृत्तिदैर्ध्य गुम्फ उद्धत, ओजसि॥७५॥।

अष्टमोल्लास:। ४९७

वर्गप्रथमतृतीयाभ्यामन्त्यघोः द्वितीय चतुर्थयो:, रे- फेण अध उपरि उभयत्र वा यस्य कस्यचित्, तुल्घघोः तेन तस्पैव सम्बन्ध:, टवगोर्डर्थात् णकारवर्जा, शका- रषकारौ, दीर्घसमासा, विकटा सङ्गटना ओजसः।

वर्गप्रथमेत्यादि। अयमाशयः-ओजसि व्यङ्गघे वर्गपथ- मतृतीयास्यां सह तदन्त्ययोर्द्वितीयचतुर्थयोर्योगः। यथा-पुच्छ- वद्धेत्यादि। तथा रेफेणाघ उपयुभयत्र वा यस्य कस्यापि योग:। यथा वक्त्ार्कनिर्हादादयः। तथा तुल्ययो: कयोश्चिदयोगो यथा- चित्तवित्तादौ-। तथा टादिचतुष्टयम्, शपौ चेति वर्णाः । समा- सस्तु दीर्घ:, गुम्फो-रचना सा चोद्धता विकटेति। उदाहरणं मूर्ध्नामुददृत्तकृत्तेत्यादि। व्याख्यातमिदम्। श्रुतिमात्रेण शब्दान्तु येनार्थप्रत्ययो भवेत्। साधारणः समग्राणां स प्रसादो गुणो मतः॥।७६।। समग्राणां रसानां सङ्गटनानां च। उदाहरणम्- समग्राणामिति। येन शब्देन समासेन वा यया रचन- या वा श्रुतिमात्रेण शब्दादर्थपत्यया, स मसादव्यअ्जक इत्यर्थ।। उदाहरणम्- परिस्लानं पीनस्तनजघनसङ्गादुभयतः तनोर्भध्यस्थान्तः परिमिलनमप्राष्य हरितम्। इदं व्यस्तन्यासं रथसुजलताक्षेपवलनैः । कृशाखाः सन्तापं पदति विसिनीपत्र शर्यनस्।। ३४९ शिखरिणी छन्दः। इद विसिनीपत्रशयनं कृशाड्या:सन्तारपं वदति-स्पष्टमभिव्यनाक्त। आयनं विशिनष्टि-पीनयोमसिलयोः ६३

४९८ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

स्तनजघनयो: सङ्गादुभयतः परिम्लानम्, तनोर्मध्यस्य परिमिलन- ममाप्य-कटेः कृशतरतया स्पर्शमलब्ध्वा अन्तर्मध्यभागे हरितम्, व्याकुलतयाऽघोसुखशयनादिति भावः । श्रैः-शिथिलैर्भुजलत- यो: क्षेपवलनैः, क्षेप इच्छापूर्विका क्रिया, वलनं त्वतादृश्यपि क्रि- येति भेंदः । व्यस्तो-विपरीतो न्यासो-रचना यत्र तथाभूतमि- त्यर्थः। अन्येषान्तु वर्णानासुदासीनत्वमिति तदुपादाने तु पुरा- णच्छायेत्युच्यते। नन्वेवं माधुर्यादबुद्धतादयो रचनाद्याः सर्वत्र विरुद्धा स्यु- रिति वाच्यम्, यतो, यद्यपि गुणपरतन्त्रा रचनाद्यस्तथापि- वक्तवाच्यप्रबन्धानामौचित्येन क्वचित्कचित। रचनावृत्तिवर्णानामन्यथात्वमपीष्यते ॥७७॥ अन्यथात्वं-गुणपारतन्त्रयाभावः। वक्तृवाच्यपबन्धौचित्य विरह एत गुणपारतन्त्रयस्व्रीकारात्। तत्रापि वक्तृक्रोधाङ्गव्य- क्तावुपयोगात।

रचनाद्यः । यथा-

कोणाघातेषु गर्जत्पलयघनघटान्योन्यसङ्टृचण्ड: । कृष्णाकोधाग्रदूत: कुरुकुलनिधनोत्पातनिर्धांतवातः केनास्मत्सिंह नादप्रतिरसित सखो दुन्दुभिस्नाडितोऽयम्।।

. अन्र हि न वाच्यं क्रोधादिन्यक्षकम, अभिनेयार्थ च काव्यमिति तत्पतिकूला उद्धता रचनाद्या, वक्ता चात्र भीमसेथ:।

अष्टमोल्लास:। ४९९

सुग्धरा छन्दः। केनायं दुन्दुभिस्ताडितः। दुन्दुभि विशि- नष्टि। मन्थो-मन्थनं तनायस्त-दूरमुत्किषसं यदर्णदाम्भस्तस्य प्लुति :- समन्तात्पतन यत्रताद्दशं यतकुहरं तत्र चलन्यो मन्दर- गिरिस्तद्धानवद्धीरो-गम्भीरः। कोणाघातेपु सत्सु। भेरीशतस- हस्राणि ढकाशतशतानि च। एकदा यत्र हन्यन्ते कोणाघातः स उच्यते। गर्जन्त्यः मलयकारकघनानां घटास्तासामन्योन्यं स-

ष्यदर्थस्य प्रथमावेदकः । कुरुकुलनिधनार्थ-दुर्योधनादिनाशार्थ- सुत्पातरूपो-निर्घांतयुक्तो चातः । अस्मत्सिहनादस्य पतिरसि- ससखः-प्रतिध्वानभित्रभित्यर्थः । अत्रेत्यादि। अयमाशय :- अत्र वाच्यं न क्रोधादिदीस्त- रसव्यञ्जकं प्रश्नरूपत्वात् । प्रवन्घश्च नाटकात्माऽभिनेय इति दी- घसमासत्वं प्रतिकूलं यद्यपि, तथापि वक्ता भीमसेन इति तदौ- चित्यादुद्दता रचनाऽत्र। अतस्तदुद्धतत्वादिव्यक्तावेवोपयुज्यते। क्वचित्तु वक्तृप्रबन्धौचित्यानपेक्षया वाच्यौचि- न्यादेव रचनाद्य:। यथा-

बासाकृष्टाइव निर्यग्वलितर विरथेनारुणेनेक्ष्यमाणम्। कुर्वत्काकुत्स्थवीर्थस्तुनिमिय मरुतां कन्घरारन्ध्रभाजां झाङ्कारैभीममेतन्निपतति वियत: कुम्भकर्णोत्तमाङ्गम् ।। कचिद्वक्तृवाच्यानपेक्षा: प्रबन्धोचिता एव ते।त- था हि-आख्याधिकायां भृङ्गारेऽपि न मसृणवर्णादयः, कथायां रौद्रऽपि नात्यन्तमुद्धता:, नाटकादौ रौद्रेऽपि न दीर्घसमासादयः। एचमन्यदप्यौचित्यमनुसर्तव्यम्। स्रमारा छन्दः। भीमं-भयङ्करम्। एत-कुम्भकर्णोत्तमाङ्गं

५०० सुधासागरसहिते कराव्यप्रकाशे।

वियतो निपतति, विशिनष्टि-पौढो-निष्ठुरो यश्छेदः, यद्वा बल- वता प्रयुक्तो यश्छेदस्तदतुरूपं यदुच्छलनं तत्र यो रयस्तेन भव- त्सैंहिकेयोपघातत्रासः-राहूपनिपातभयं तेनाकृष्टा येऽशवास्तै- स्तिर्यग्वलितो-रविरथो येन तथाभूतेनारुणेनानूरुणा ईक्ष्यमा- णम्। तिर्यग्वलनं-वक्रतया संस्थापनम्। कन्धरारन्ध्रभाजां-म- रुतां झाङ्कारै: काकुत्थवीर्यस्य-श्रीरामपराक्रमस्य स्तुतिमिव कु. र्वदिसर्थः। अत्र वक्ता वैनालिक: प्रवन्धश्चाभिनेयात्मेति दीर्घसमासा- नौचित्येऽपि वाच्यस्य कुम्भकर्णस्यौद्धत्यादुद्धता रचना- दयः। क्वचिदित्यादि। क्वचिद्वक्तृवाच्यानपेक्षाः पबन्धोचिता एव रचनादयः। तथा हि-आख्यायिकायां हि शृङ्गारेंऽपि व्य ड्मे ऽनुद्धतेऽपि वक्तरि नातिमसृणा वर्णादय:, पत्युत विकटवन्ध- वच्वेनैव छायावत्वम्। विमलम्भकरुणयोस्तु तस्यामपि दीर्घ- समासपरिहारः, तयोरतिसौकुमार्यात्। कथायां तु रौद्रेऽपि नायन्तमुद्भटा वर्णादया, वर्णनीयमहापुरुषसुखप्रतिपत्तिसमर्प णोद्देश्यत्वात। नाटकादावभिनेये तु रौद्रेऽपि न दीर्घममासाद- यः, विच्छेदेनाभिनयसाकुमार्याद। एवं मुक्तकादयौचित्यमतु- सरणीयम्। तथा हि-एकैकच्छन्दसि वाक्यसमापिर्मुक्तकम्। दवयो: सन्दानितकम्। त्रिषु विशेषकम्। चतुर्षु कलापकम्। पश्चादिचतुर्दशान्तेषु कुलकम्। तत्र मुक्तकेषु कवे: रसवच्वाभि- निवेशित्वे रसाश्रयमौचिसम्। यथा-'शुन्यं वासगृहम्' इसादौ। रसाभिनिवेशित्वाभावे तु कामचारः। सन्दानितकादिषु काव्यप- रिसमापेवैर्कट्यं दीर्घसमासता च। प्रबन्धगतेषु पुनस्तेषु पबन्धो- चिता एव रचनादय इत्यादि ज्ञेयम्। आख्यायिकालक्षणं सा- हित्यमीमांसायासू।

अष्टमोललास: । ५०१

कविसाहित्यसहितं नरपालकथान्चितम् विचित्रवर्णनाचारु दशोच्छवासमनोहरम् ॥ उछ्वासान्ते वक्त्रयुक्तं रचितापरवक्त्रकम्। उच्छ्वासादी च पद्यार्थयुक्तमार्यायिकाभिधम्। इति । कथालक्षणमुक्तमग्निपुराणे- श्लोकैवशन्तु सङ्गपात्कविर्यत्र मशंसति मुख्यारथस्यावताराय भवेद्यन्र कथान्तरम् ।। परिच्छेदो न येत्र स्पान् स्याद्वा लम्भकः कचिद्। सा कथा नाम तद्गर्मे निवभ्रीयाच्चतुष्पदीम्॥ इति।

काव्यपकाशविवरणे सुधासागराऽडरुये गुणविवेचनं नामाष्टम उल्लास: ।

अथ नवम उल्लासः ।

गुणविचेचने कृतेऽलङ्गारा, प्राप्तावसराः इति स. म्पति शद्धालङ्गारानाह- यदुक्तमन्यथा वाक्यमन्यथान्येन योज्यते। ऋ्लंषेण काका वा ज्ेया सा वक्रोक्तिस्तथा दिधा॥।७८।। तथेति श्लेषवक्रोक्ति: का कुवक्रोक्तिश्च। एवं गुणे विवेचितेऽलद्कारा विवेचनीयाः । तत्र सामान्यल- क्षणं गुणविवेचने एवोक्तम्। शब्दालङ्करार्थालङ्कारोभयालङ्गा- ररूप विशेषळक्षणत्रयं-चार्यलभ्यमिति तेषां विशेषलक्षणेषु वक्त व्येषु शब्दस्य प्राथम्पात्काव्यलक्षणे मागुपादानाच् तदलङ्गार- विशेषलक्षणे वक्तव्ये 'वक्रोकि: काव्यजीवितम्' इति कैश्चिद- भिहितत्वेन वक्रोक्ते: चा रुत्वा तिश या दुक्त्तिव क्रतायाः स्फुटं श- ब्दालङ्वारत्वाच् प्रथमं वक्रोकिं लक्षयति-यदुक्तमित्यादि। वक्त्राऽन्याभिभायेणोक्तमन्येनान्यार्थकतया योज्यते-सङ्गम्यते सा वक्रोक्तिरित्यर्थः। वक्तृश्रोतृनिर्वाह्योऽयमलङ्कार इति भाव: । 'श्लेषेण काका वा' इति हेतुसुखेन विशेषलक्षणद्यम्। 'सा तथा द्विध।' इति विभाग:। श्लेषवक्रोक्ति: काकुवक्रोक्तिश्ेति द्विविधे- त्यर्थः। श्लेषश्र द्विधा। सभङ्गपदोऽ्भङ्गपद्श्च। तदेतदुक्तं त- थेतीत्यादि। तत्र पद्भङ्गश्लेषेण यथा- तत्र सभङ्गपदश्लेषेण यथा -- नारीणामनुकू लमाचरसि चेजानासि कश्चेतनो वामानां मियमादधाति हितकृन्नैवावलानां भवानू।

नवमोल्लास:। ५०३

युक्तं किं हिनकर्त्तनं न तु चलाभावप्रसिद्धात्मनः सामर्थ्य भवतः पुरन्दरमतच्छंदं विधातुं कुतः ॥३५२।। शार्दूलविक्रीडितं छन्दः। अ्र नारीणामिति पदं स्त्रीणा- मित्यभिपायेणोक्तम्, श्रोता तद्भङ्रया न शत्रूणामित्यर्थतया योज- यित्वाSSइ-कश्चेतन इत्यादि। अन्र वामानामिति शत्रूणामित्य- र्थो वक्तुरभिमेतः। स्त्रीणामित्यर्थतया योजयित्वाऽन्य आह-हि- तकृदित्यादि। अथान्यो वलाभावम्रसिद्धात्मपदभिन्द्रार्थतया योजयित्वा आह-साम्थ्यमित्यादि। अत्र नारीणामवलाना- मिति पदे सभङ्ग:। यद्यपि वामादिपदे न भङ्गस्तथापि नारीणा- मिति पदभङ्गसुपजीव्य पवटत्तानां श्रेपान्तराणां स एव मूलमिति तेनैव व्यवहार इति वोध्यम्। अभङ्गश्वषेग यथा- अभङ्गमाव्रपदेन श्रलेपेण यथा- अहो केनेदशी वुडधिद्रारुणा तव निर्मिता। तरिगुसा श्रूयते वुद्धिन तु दारुमयी क्वचित्॥३५३।। अन्र दारुणेति क्रूरेत्यर्थकत्वेन वक्तुरभिमेतः, काष्ठेनेत्यर्थेना- न्यो योजितवानू। काका यधा- काकुव क्रोक्तिर्यथा- गुरुजनपरतन्त्रतया दूरतरं देशसुद्यतो गन्न्तुम्। अलिकुलकोकिलललिते नैष्यति सखि सुरभिसमयेऽसौ ॥ ३५४ ॥ गाथा छन्दः। अत्र नैष्यतीति नायिकया निषेधाभिप्रायेणोंकं सख्या तु नैष्यत्यपि तु एष्यत्येवेत्यर्थकतया काका योज्यते।

५०४ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

अत एव सोत्साहं पृच्छति-'माख सुरभिसमये' इति। अत्र प्रदीपकारः। इयं च न वाक्यमात्रे, किन्तु स्वतोऽ- व्यन्येनोक्तस्यान्यथायोजनमात्रे न्यायसाम्यात्। यथा मम- कृष्णो वैरिविमर्दने हरिपदपीत्यर्जने त्वर्जुनः पीतःपङ्कजलोचनाभिरभितो नेत्राश्चलैश्वश्वलैः। रक्त: सज्जनसङ्गमेषु करणश्रेणीमणे श्रीधर स्थाने वर्णचतुष्टयस्य सुवने भर्त्ता भवात् गीपते।। अन्र वर्णचतुष्टयस्य भर्त्ता श्रीधर इति सार्वलौकिकं वा कयमन्यथा इलेषादिनास्माभि: समर्थितम् । एवमन्यदप्यूहय. मित्याह। अथावटत्तिनिबन्ध नेष्वलङ्कारेषु लक्षणीयेषु रसानुगुणतयाऽतु पासः प्रथमं लक्षणीयः । स द्विधा, वर्णातुपासः पदातुमासश्र, तत्राद्योऽवाचकवर्णमात्राटत्तौ, द्वितीयस्तु वाचकपदावृत्ताविति वस्तुगतिः । तत्राद्यं लक्षयति -- वर्णसाम्यमनुप्रासः । स्वरवैसादृश्येऽपि व्यञ्ञजनसदशत्वं वर्णसाम्यमू। रसाद्यनुगतः प्रकृष्टो न्यासोऽनुप्रासः। स्वरवैसादृशयेऽपीत्यादि। अयमाशयः-अव्यवधा- नेन वर्णमात्रविन्यासे वर्णातुभासः । शब्दसाम्यन्तु अतुपाससा- मान्यलक्षणमित्यर्थाल्लभ्यते । वर्णपद व्यअ्षनपरमतो व्यञ्ञनवै सादश्ये विरश्चिपदादौ नातिव्यापिः। न चेष्टैव सा, तत्रानुगास- शब्दार्थस्याभावात्। रसादिभिरतुगतः पकृष्ट आसो-न्यासो हानुमासशब्दार्थः। न च स्वरमात्रसादृश्ये रमातुगमो, न वा सह- दयहृदयावर्जकत्वलक्षणः प्रकर्ष इति। विभजते- छेकवृत्तिगतो द्विधा।

नवमोहास:। ५०५

छेकाः विदग्धा:। वृत्तिरनियतवर्णगतो रसविष घो व्यापारः। गत इति छेकानुप्रासी वृत्त्यनुप्रासश्च। किं तथो: स्वरूपमित्याह- छेका इत्यादि। गतपदस्य द्वन्द्वोत्तरवर्त्तित्वेनोभयप्राध्य- न्वयः। अयं भावः-छेकगतो-विदग्धाश्रितः । तैथ् पचुरमेतत्म- योगात्। वृत्तिगतो-वत्याश्रितः, तदुषोद्धलकत्वाद्। 'व्ृत्तिश्च म- धुरादिरसानुगुणनियतमसृणादिवर्णगतो रसविषयो व्यापारो व्यक्जनाख्य' इति। किन्तयोः स्वरूमित्याहेति । तयोरा-

सोऽनेकस्य सकृत्पूर्त्रः । अनेकस्थ (अर्धात्)व्यञ्जनस्य, सकृदेकवारं सादइयं छेकानुपरास:। अनेकस्य व्यञ्ञनस्य सकदेकवारं साम्यं पूर्वशछेकानुमास इत्यर्थ: । उदाहरणम्- ~

दध कामपरिक्षामकामिनीगण्डपाण्डुताम्॥ ३५५॥ स्पष्टम्। अत्रणकारडकारयोः। द्वितीयं लक्षयति- एकस्याप्यसकृत्परः ॥ ७९ ॥ एकस्य, अपिशद्वादनेकस्य व्यक्षनस्य विबद्धकृत्वो वा सादृशयं वृत्यनुपास: एकस्पेत्यादिव्ृत्ति: स्पष्टार्था । यत्तु श्रीवत्सलाञ्छन- भट्टाचार्यैरुक्तम्-'अन्नैकस्य सकृत्साम्येऽपि वृत्त्यनुपासमिच्छ- न्ति । यथा-'व्याधूतचूताक्करेत्यादौ'इति'। तत्मामादिकम्। ६४

५०६ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

तन्र 'ऊत ऊत' इत्यस्य छेकाभासत्वात्। न होकस्य व्यअनमा- ग्रध्य सकृदावत्त कश्िचमत्कारोनुभूयते। एवं च प्रदीपकारै वृति व्याख्याय यदुक्तम्-'वस्तुतस्तु छेकातुपासभिनं लक्ष्यम्, अन्यथैकस्य सकृदावृत्तेरसङ्रहापतेः। एवं चैकस्य वर्णस्व सक- दसकृद्वाऽनेकस्य त्वसकृत्सादृश्यं वृत्यनुपास इति पर्यवसन्म्'इति तदीर्ष्यामात्रम्। न खल्ुवाम्देवतावतारवृत्तिकारोक्तं ब्रह्मणाप्य- तिवार्तेतुं शक्यमित्यसकृदावेदित मस्माभिस्तन्र तत्रेति सुधीभिद- ष्टव्यम्। तत्र तत्र वृत्यनुगासे।

ओज:प्रकाशकैस्तैश्र परुषा, षभयत्रापि प्रागुदाहतम्। उभघत्रापीति। अष्टमोल्लासे माधुयौजसोव्याखयावसरे

ति भाव: । कोमला परैः ॥ ८० ॥ परैः शेषैः, तामेव केचित् आ्म्थेति वदन्ति। उदाहरणम्- अपसारय घनसारं कुरु हारं दूर एव कि कमेलै।। अलमलमालि मृणालैरिति वदति दिवानिशंबाला३५६ परैः शेषैरित्यादि। ओजोमाधुर्षव्यञ्जकातिरित्तः प्रसा- दवन्दििरक्षैः। एनामेत केचिदतिरायितकान्तिराहिसेन ग्राम्य- स्त्रीसाम्याद्धाम्येति वदन्तीति भाव:। उदाह्वरणम-अपसा रयेत्यादि।

नंवमोल्लास:। ५०७

केषाशिदेता वैदर्भीप्रमुखा रीतयो मता: 1 एतास्तिस्त्रो वृत्तय: वामनादीनां नते वैदर्भीगौ- डी-पाञ्चाल्याख्या रीनयो मताः। एता इत्यादि। वामनादीनां मते एता एव यथाक्रमं- वैदर्भी गौडी पाश्चाल्पो रीतय उच्यन्वे इत्यर्थ:। शन्दातु- मरसमाह- शाब्दस्तु लाटानुप्रासो भेदे तात्पर्यमात्रतः ॥८१।।

त्रभेदात, लाटजनवल्लभत्वाच्च लाटानुप्रासः। एष पदानुपास इत्यन्ये। शन्द्गतोऽनुप्रास इत्यादि। शब्दते-प्रकाश्यतेजनेनेति शब्द :- शब्दनारूपव्यापारवान्मातिपदिकादि:, तहतः शान्द:1 भेदे इति। वात्पर्यमन्वयभेदस्तन्मात्राद्जेदे न तु स्वसदर्थाद्वां। तथा च भिन्नतात्पर्यकतुल्यार्थकशब्दसादृश्यं शव्दानुभास:, सतुला- टानुपास उच्यते इत्यर्थ:। तुशव्दे वर्णातुपासस्य लाटीयत्व- व्यवच्छेदका। यत्तु पुनरुक्तत्वव्यवच्छेदाय 'भेदे तात्पर्थमात्रत' इत्युक्त्तमिति व्यार्यानम्। तदसत्।-मात्रशब्दस्यापयोजकता- पत्तेः। एष एव कैश्चित्पदानुपास उच्यते। सोऽयं पदस्य नाम्नो वेति द्विविधः 1 तत्र सचिभक्तिकस्य यत्राृत्ति: स आद्यः 1 अ. न्पादशस्तु द्वितीयः । तयोराधो नेकस्य पदस्यैकस्पैव वा पद- स्पेति द्विविध: । अन्सस्तु त्रिविध:। आदृत्तेर्भिन्नसमासस्थतया- डमिन्नसमासस्थतया एकस्था: समासस्थत्वे सत्यध्यपरस्या अस- मासस्थतया च। समासं विनाडस्याSसंम्भवादिति पश्चमभेदा इति कारिकया प्रतिपादितमिति भाव :- 1 तत्राधमाह- -पदानां. सः।

५०८ सुधासागरसाहित काव्यप्रकाशे।

स इति लाटानुपास:। पदानामिति बहुतचनमनेकोपलक्षणम्, अन्यथा दवपोः पदयोरांवृत्तौ पष्ठभेदापत्ते:। उदाहरणम- यस्य न सविधे दषिता,

यस्य च सविधे दथिता 1 दवदहनस्तुहिनदीधितिस्तस्य ॥ ३५७.॥ गाथा छन्दः। अन्न पूर्वाधें तुहिनदीघितौ दवदहनत्वं वि- घेयम्। उत्तरार्धे तुदवदहने तुहिनदीधितित्वम्, यद्प्येवं पूर्वो-

भेद:, तथापि शक्यार्थमात्रमादायोद्वेश्य विधेयभावाविपर्यासेन ता- त्पर्यभदान्वयमेदः। यद्वा, अविशिष्टपदादृटत्तेरेवोदाहरणम् । तथा च समुच्चयाभावेन चकारस्त्वर्थकतया समर्थनीयो न च पुनरुक्ततेति द्रष्टन्यम्। द्वितीयभेदमाह- पदस्यापि। अपिशब्देन स इति ससुच्चीयते। 1 अपिशब्देन स लाटानुमासः समुच्चीयते। उदाहणम्। वदनं वरवर्णिन्यास्तस्या: सत्यं सुधाकर:। सुधाकर: क तुपुनः कलङ्गुविकलो , भवेत ॥ ३५८ ॥। चरवर्णिनी-उत्कमा स्त्री। स्पष्टमन्यत्। अत्र प्थमसुधाक- रपदस्य विधेयपरत्वं द्वितीयस्यातुवाद्यपरत्वमिति बोध्यम्। ना- म्नः प्रकारत्रयमाह -- 1 वृत्तावन्यत्र तत्र वा। नाम्न: स वृत्त्यवृत्त्योश्च।

नवमोलास: 1 ५०९

एकस्मिन् समासे भिंन्न वा समासे.समासासमा- सयोवां नाम्न: प्रातिपद्दिकस्य न तु पदस्य, सारूप्यम्। उदाहरणम्- दृत्तिनिरूपितप्रकारत्रये नाम्न एव लाटानुमास इसर्थः। तदेतदुक्तमेकस्मित्नित्यादि। पातिपदिकस्य प्रत्ययरहितस्पेत्य र्थः, प्रकृृतिभागस्य प्रातिपदिकत्वात्। अत एवोक्तं न तु पद- स्थ सुप्तिडन्तस्य पदत्वात्। यद्यपि मेदेन भातिपदिकस्य पयो- गाभावान्न तम्यावृत्ति:, तथापि लुप्तविभक्तिकस्पैव पयोगेण ता- वन्मात्रपुरस्कारेण प्रातिपदिकस्पेत्युक्तमिति तत्वम्। उदाहरणम्- सितकरकररुचिरविभा चिभाकराकार घराणधर कीतति:। पौरुषकमला कमला सापि तवैधास्ति नान्यस्थ ।। ३५९।। हे विभाकराकार-पचण्डमताप घरणिधर-राजन सितकर- स्य-चन्द्रस्य करा :- किरणास्तद्वदुचिरा विभा-दीप्षिर्यस्याः सा तादशी कीर्तिः। पौरुषेण-विद्यया शौयादिना कमला-लक्ष्मीः सापि तवैवास्ति नान्यस्येसर्थः । यत्तु पौरुषं कमलमाश्रयो य- स्पा: सा पौरुपकमलेति व्याख्यानम्। तदयुक्तम्। कमलपदेन पद्मस्य कमलापदेन लक्ष्मपा अभिधानादर्थभेदेन शब्दभेदेन चानुदाहरणत्वापत्तेः । अत्र करकरेत्येकसमासः विभाविभेति भिन्नौ समासौ कमलाकमलेति पूर्वस्य समास उत्तरस्यासमास इति त्रयाणामुदाइरणम्। तदेवं पञ्चधा मतः ॥८२ ॥ व्याख्यातम्।

१० सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

अर्थे सत्यर्थभिन्नानां वर्णानां सा पुनः श्रुतिः। यमकम् । समरसमरसोऽपभित्यादावेकेषामर्थवत्वे अन्येषा- मनर्थकत्वे भिन्नार्थानामिति न युज्यते वक्तुम-इति अर्थे सतीत्युक्तम्। सेति सरो रस इत्यादिवैरूक्षण्येन ते. नैव क्रमेण स्थिता। समरसमरसोऽयमित्यादि। अयमाशय :- अर्थभिन्नानां- भिन्नार्थानामित्यर्थः, एतच लाटानुपासेऽतिव्याप्तिवारणाय।त- नमात्रे च कृते 'समरसमरसोऽयम्' इसादौ द्विती याद्टत्तेरर्थाभावा- दव्याप्ति: स्यात, अत उक्त्तम् 'अर्थे सतीति'। यंद्यर्थस्तदा भिन्न इत्यर्थः। वर्णानामिति बहुवचनमविवक्षितम्, द्वयोरपि यमकव्य- वहारात्। सेति। पूर्वगैव क्रमेणेत्यर्थः । अतः सरो रस इत्या- दौ नातिपसङ्ग: । एवं समानार्थकत्वाभाववत्समानातुपूर्वीकानेक्- कवर्णावृत्तिर्यमकमिति लक्षणं द्रष्टव्यम्। तदेतद्विभजते- पादतद्वागवृत्ति तद्यात्यनेकताम् ॥ ८३ ॥ प्रथमो द्वितीयादौ, द्वितीयस्तृतीयादौ, तृतीयश्चतु- थे, प्रथमस्त्रिष्पीति ससत। प्रथमो द्वितीये, तृतीयश्चतुर्षे प्रथमश्चतुर्थेनद्वितीयस्तृतीये इति द्े।तदेवं पादजं नव- भेदम्। अर्धावृत्ति: श्लोकावृत्तिश्रेति दे। * द्विधा विभक्ते पादे प्रथमादिपादादिभाग: पुर्ववत् द्वितीयादिपादादिभागेपु अन्तभागोऽन्तभागेष्विति विंशतिर्भेदा:, श्रोकान्तरे हिनासौ भागावृत्तिः । त्रिखंण्डे त्रिंशत् चतुःखण्डे चत्वारिंशत्। प्रथमपादादिगतान्त्यार्धादिभागो द्वितीयपादादि-

नवमोल्लास:। ५११

गते आद्यार्धादिभागे यम्पते इत्याद्यन्वर्थतानुसरणेना- नेकभेदम्, अन्तादिकम् आद्या्तिकम् तत्ससुच्च- थः, मध्यादिकम्, आदिमध्यम, अन्तमध्यम्, म- ध्यान्तिकम्, तेषां समुच्चयः। तथा तस्मिन्नेव पादे आद्यादिभागानां मध्यादिभागेषु अनियते च स्थाने आवृत्तिरिति प्रभूततमभेदम्। तदेतत्काध्यान्त- गडभूतम्, इति नास्प भेदलक्षणं कृतम्। दिङ्मात्रमु- दाहियते। प्रथमो द्वितीयादावित्यादि। अयमर्थ :- प्रथमपादो य- दि-द्वितीयपादे यम्यते तदा सुखं नाम यमकम्। तृनीये चेत्तदा सन्दंशः। चतुर्थे, चेत्तदा आवृत्ति:। एवं द्वितीयः पादश्ेततृतीये तदा गर्भ:। चतुर्थे चेत्तदा सन्दष्टकम्। वृतीयश्चेचतुर्थे तदा पु- चछम्। प्रथमसत्रिषु चेत्तदा पदिर्महायमकमिति केचिद्। पाद- त्रययमकन्तु न चमत्कारकारि, अतो न पयुक्तमित्येकेकपादा- ृत्तौ सप् भेदाः। पथमो द्वितीये तृतीयश्चतुर्थे चेत्तदा युग्मकं ना- म यमकम्। प्रथमश्चतुर्थे द्वितीयस्तृतीये चेत्तदा परिदृत्तिः । अ- र्घांभ्यासमृते पदद्वयावृत्तौ दयमिति नव भेदा: । आवृत्तिस्तु स- सुद्रः। श्रोकावृत्तिर्महायमकम्। तदुभयमपि' पादावृत्तिविशेष ए वेत्येकादश पादयमकभेदाः। पादभागवत्ति बहुभेदम् । तथा हि द्विधा चिभक्तेषु पादेषु भथमादिपादानामाद्यभागा: पूर्ववत् द्वि- तीयादिपादेव्वाद्यभागेष्वेव यदि यम्यन्ते तदा पूर्वचन्सुखादयो दश भेदा:। इ्लोकान्तरे भागावृत्तिर्न स्वदत इति श्लोकावृत्ति स्थानीय एकादशो भेदो भागाहत्तौ नासित। एवं प्रथमादिपा- दानामन्त्यभागस्य द्वितायादिपादान्त्यभागेष्वेव यमने पूर्ववद्दश- भेदाः। एवं द्विखण्डीकृतेधु विशतिः। त्रिखण्डीकृतेषु विशतिः।

५१२ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

चतुः खण्डीकृते चत्वारिंशद्देदाः स्थानापरिवर्ततिनो भवन्ति। अथ स्थानपरिवर्तनमेदाः। प्रथमादिपादानामन्त्पादिभागा: द्वितीया- दिपादानामाद्यादिभागेषु यम्यन्ते इत्पाद्यन्वर्थतातुसारेणान्ता द्यादियमकादयः प्रभेदा भवन्ति। तथा हि-द्विखण्डे यथा-म- थमपादस्यान्त्यमर्ष द्वितीयपादस्याद्यर्षे चेद्यम्यते तदान्तादिक- यमकम्, मथमभाग एव चेदन्त्यभागे तदादयन्तयमकम्।एवं मथम- पादस्याद्यन्तभागौ द्वितीयस्यान्तादिभागयोर्यदि यम्येते तदाद- न्तान्तादियमकयोः समुच्चयः । अत्र त्रिस्वण्डचतु:खण्डयो: पू. वैपादमध्यभाग उत्तरपादस्यादिभागे यदि यम्यते तदा मध्या- दियमकम्। पूर्वस्यादिभागश्चेदुत्तरपादस्य मध्यभागे तदाSSदिमध्य- यमकम्। पूर्वस्य यध्यादिभागौ चेदुत्तरस्याद्यमध्ययोस्तदा म. ध्याद्यादिमध्ययोः समुच्चयः। एवं प्रथमस्यान्त्यभागो द्वितीय स्य मध्यभागे चेतदाऽन्त्यमध्यम्। पूर्वस्य मध्यभागश्चेद्वितीय स्यान्त्यभागे तदा मध्यन्तिकम्, पूर्वस्थान्त्यमध्यभागौ चेद्वितीयस्य मध्यान्तभागयोस्तदाऽन्त्यमध्यान्तयो। समुच्चयः । यद्यपि पूर्व- स्यादिभाग उत्तरस्थान्तभागे, चेत्दाऽऽय्यन्तकम् । अन्त्यभाग· स्त्वाद्यभागे चेतदान्तादिकमिति मकारदवयं सम्भवति । तथापि द्विखण्डान्तर्गतमेव तदितः पृथक् न गण्यते। सर्वेषां चैषामपरः समुच्चय इति भिन्नपादे यमने मभेदा: । एवं तस्मिनेव पादे आयादिभागानां मध्यादिभागेव्वावृत्तौ भेदा द्रष्टव्याः । सर्वे चै- ते नियतभागस्थानविवक्षया भागस्थानयमकभेदाः, नियतेषु भागस्थानेष्ावृत्तेरिति। भागमनपेक्ष्य नियतस्थानयमकभेदा अपि वहवो भवन्तीति प्रभूततमप्रभेदं यमकम्। तदेतत्काव्यान्त- गडभूतमिति नास्य भेदलक्षणं कृतमित्यर्थः। गडुर्ग्रन्थिः। यथे- क्षुदण्डग्रन्थिश्चर्वणेन रसनिःसरणे व्यवधायकस्तथा काच्ये-

नवमोल्ास:। ५२१

वः। गडुरग्रई इति प्रदीपकारा।अजागलकुच इति कचित्। अत्रः दिङूमात्रमुदाहियते। तत्रैकपादाभ्यासेपु सन्दंशो यथा- सन्नारीभरणोमायमाराध्य विधुशेखरम्। सन्नारीभर सोऽमापस्ततस्वं पृथिवी जय।।३६०।। सतीः नारीः विभर्तति तादशी या उमा तामयते-प्राम्नोति यस्त विधुशेखरं-शिवमाराध्य हे अमाय-मापाशून्य निष्कपट ततस्तदाराघनाव त्वं सन्ना-अवसन्ना अरीणामिभा यत्र तादशो रणो यस्य तथाभूतः सन् पृथिवीं जय-सार्वभौमो भवेसर्थः । द्विपादाभ्यासे युग्मकं यथा- विनाऽयमेनो नयताऽसुखादिना 1

विना यमेनोनयता सुखादिना। महाजनोऽदीयन मानमादरं महाजनोदी यतमानसादरम् ॥ ३६१ ॥ एनो विना-अपराधमन्तरेण सुखादिना ऊनयता विषय- भोगमसहिष्णुना पाणभक्षक्रेण। अत एव नयता-स्वस्थानं मा- पयतां यमेन-कृतान्तेन महातुत्मतान् अजन्ति-क्षिपन्ति महा- जा ये दुर्जनास्तान्नोदितुं-दूरीकर्त्तु शीलमस्येति महाजनोदी, अत एव महाजनो-महापुरुषः यं विना-पक्षिपुरुष: इंसारूपो जीव इति यावत्। मानसं-चित्तमेव मानसं-सरः तस्मादरं-शीघ्रं यतमा नानां-रक्षितुमिच्छताम् सादमवसादं राति-ददातीति यतमा- नसादरं यथा स्यात्तथा-अदीयत-अखण्ड्यत। केचित्तु विना पक्षितुल्येनेतति यमचिशेषणतया व्याकुर्वन्ति। आत्ममनसोः संयोगध्वंसो मरणम्, तत्कृतंमिति पर्यवससितोडर्य: ।

५२२ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

श्लोकाभ्यासे महायमकं यथा- स त्वारम्भरतोऽवशयमबलं विततारवम्। सर्वदा रणमानैषीदवानलसमस्थितः ॥ ३६२।। सत्वारम्भरतोऽवठ्यमवलम्बिततारवम्। सर्वदारणमानैषी दवानलसमस्थितः ॥ ३६३।। अस्थीनि तस्यति-क्षिपतीत्यस्थितः रौद्र इति यावत्। 'तसु उपक्षेपे' इति धात्वनुसारात्। स तु-प्रकृतो राजा भरतो-गौर- वातिशयेन। भरत इति राजो नामेति केचित्। अवश्यं-निश्च- येन न गच्छतीत्यवान् अलसं अवान्-शीघ्रंगन्तेत्यर्थः । वा गति-गन्धनयोरिति घातुः। केचित्तु अलसमर्थाद्युद्धमपाङ्मुख- मवान-अगच्छन्नित्याहुः । ताद्ृशः सन्-अवलम्बोऽस्यास्तीत्य- चलम्बि-ससहायम्। अत एव ततारवं-विस्तृतसिंहनादम्। के- चित्तु अबलं सैन्यरहितमिति व्याचक्रुः। आरं-अरिसमूहम् सर्वदा रणमानैषीत्-सङ्गामं मपयामासेसर्थः । अथातृत्तपद- स्थार्थ :- कीदशो राजा सत्वेनारम्भः-सात्विकं कर्म तत्र रत :- सक्तः। कीहशं आरं अवश्यं-वश्यतामनापन्नम्, अत एनावल- म्बितमाश्रितं तारवं-तरोर्भावोऽनम्रत्वं येन तथाभूतम्। पुनः कीदशो राजा, सर्वदा रणे मानमिच्छतीति ताहशः, तथा दवान- लेन-दवागनिना समस्तुल्यः स्थितः-स्थिर इति। द्विखण्डेषु भिन्नपादे पादभागाभ्पासेषु द्वितीयपादान्तभागस्य चतुर्थपादान्तभागे यमने सन्दष्टं यथा- अनन्तमहिमतर्याप्तविकवां वेधा न वेद याम्। या च मातेव भजते प्रणते मानवे दयाम् ॥३६४॥ अनन्तमहिस्रा व्यापं विश्वं यया तादशी यां दुर्गा वेधा

नवमोल्लास:। ५२३

न वेद-ब्रह्माऽपि स्वरूपतो न जानाति, या च प्रणते मानवे दर्या भजतेऽनुकम्पा करोतीत्पर्थः । एकस्मिनेवाद्यन्त्यकं पादे यथा- यदानतोऽयदानतो नयात्ययं न नात्ययस्। शिवहितां शिवे हितां रपरामिनां स्मगा ताम्॥३६५। यस्यां भगव्रसामानतोडयं जनः अयक्य दानतः-तयैव पा- वच्या शुभावह्दविधेर्दानात् नयात्परयं न याति-नीतेर्विनाशं ना- विगच्छति। शिवेन-शङ्गरेण इहितां-अर्ितां शिवे-कल्याणे हितां शुमदाम्। स्मरेण-कामेन अमिताम्-अपरिच्छिन्नस्मरभा- वान्तां-परमेश्वरीं स्मरामीत्यर्थः। प्थमपादाद्यभागस्य द्विती यादिपादानामन्ताद्यभागेषु यमने पूर्वार्षे आद्यन्तिकम्, उत्तरार्षे-आद्यन्तान्ताद्ययोः समुच्चयो यथा- m सरस्वति प्रसादं मे स्थिति चित्तसरस्वति। सर स्वति कुरु क्षेत्र कुरुक्षेत्र सरस्वति ॥३६६ ॥ हे सरस्वति-वाग्देवि पसादं स्व्रति-सुष्टु अतिशयेन सर-गच्छ हे क्षेत्रकुरुक्षेत्रसरस्व्रति-क्षेत्रं-शरीरं तदेव कुरुक्षेत्रं तत्र सरस्वति नदी तदूपे मे-मम चित्तसरस्वति-चित्तससुद्रे स्थितिं कुर नद्या: समुद्राऽवस्थानसुचितमिति भाव:। द्वयोराद्यन्तान्ताद्ययोः समुच्चयो यथा- ससार साकं दर्पेण कन्दर्पेण स सारसा। शरन्नवाना बिभ्राणा नाबिभ्राणा शरत्नवा॥३६७।। शरत् दर्पेण-कन्दर्पेण साकं ससार-कामेन सहावतीणां, कि- म्भूता ससारसा-सारसं-कमलं पक्षिमेदो वा तद्युक्ता, नवं अ-

६२४ सुधासागरसिते काव्यप्रकाशे।

न :- शकटो यत्र सानवाना, बिभ्राण वीनां-पक्षिणां भ्राण :- शब्दो यस्यां सा तादृशी, शरं-शरकाण्डं अविभ्राण न, किन्तु दधानैव नवा-नूननेत्यर्थः । चतुःखण्डे पादे द्वितीयभागस्य तृतीयभागे यमनं यथा इति प्रदीपकारा: मराहु:, तदज्ञानविजम्भितम्, न हुदाहरणे वर्णत्रयात्मकद्वितीयभागस्य पुनः श्षुतिः, न वा भागान्तरकल्पना- Sपि सम्भवति, वर्णस्य सिद्धत्वेन भागत्वाभावात्, किन्तु भागमनपेक्ष्यानियतस्थानयमकभेदा अपि भवन्तीति सूचनाय

त्तिकारैरिति तत्वम् । मधुपराजि पराजित मानिनी- जनमन:सुमनःसुरभिश्रियम्। अभृन वारित वारिजविप्वं स्फुटित ताम्र तताम्रवणं जगत् ॥ ३६८ ।। एवं वैचित्र्यसहस्त्रैः स्थितमन्यदुन्नेयस्। जगत्कर्तृ-मधुपराज्या-भ्रमरमालया पराजितं मानिनीज- नानां मनश्चितं यैः तादृशानि सुमनासि-पुष्पाणि यत्र तथाभू तस्य सुरभेवेसन्तस्य श्रिषं-लक्ष्मी अभृत-दधार, किभूतं :जगत्, वारितस्तुषारापगमेन (निवारितः) वारिजाना-क- मलानां विप्ठवो-विध्वंसो यत्र तथाभूनम् । स्फुटितं-विकसितं ताम्रं-पल्लबोद्धवैरारक्तं ततं-विस्तीर्ण च आम्राण-चृतानां वनं यत्र तथाभूतमित्यर्थः । 1 वारि-जलं तस्माज्जायत-उत्पद्यते यस्तादशो वारिजानां- -कमलानां विष्ठवो नाशो यत्रेति। तदसमञ्जसमिति सुधीभिध्ये

नवमोल्लास: ५२५

यम्। इदमेव यमकमाद्ये यथा- नवपलाशपलाशनं पुरः स्फुटपरागपरागतपङ्गजम्। मृदुलतान्तलनान्तमलोकयत्ससुरभभं सुरभं सुमनोभरैः ॥ छ्लप लक्षयति- वाच्यप्रभेदभन्ना यद्युगपन्भाषणरपृशः। क्िष्यन्ति शब्दा: श्लेषोऽसावक्षरादिभिरष्टधा ।।८४।। 'अर्थभेदेन शब्दभेद:' इति दर्शने, 'काव्यमार्गे स्व्र- रो न गण्यते-इति च नये चाच्यभेदेन भिन्ना अपि शब्दा: यत युगपददुचारणेन इिलष्यन्ति भिन्नं स्वरूप• मपन्हुवते, स श्लेष:। स च वर्ण-पद-लिङ्ग-भाषा- प्रकृति-प्रत्यय-विभक्ति-वचनानां भेदादष्टधा। क्रमे. णोदाहरणम्- अर्थभदेनेत्यादि। 'अर्थभेदेन शब्दभेद' इति नयेन भि- ना: शब्दा: 'काव्यमार्गे स्वरो न गण्यते' इति नयेन युगपद्ु च्चारणविषयतया यत् विळिष्यन्ति-भिन्नं स्वरुपमपन्हुवते-एक वन्तगतफलद्वयन्यायेन यत्रार्थद्वयप्रतीतिः स श्लेष इत्यर्थः । श्षेप इति लक्ष्पनिर्देशः। श्विष्पन्तीति लक्षणम्। असाविति लक्ष्यानुवादो विभागार्थः । अयमाशयः-शव्दा :- पदानि यतः श्िष्यन्ति स श्लेष:। अगृहतभिन्नस्वरपत्वं श्लेषणम्। दोषाद्भे- दाग्रहेऽयमलङ्कारः। को दोष इत्यन्राह-युगपदिति। युग-

त्वं दोष इत्यर्थ:। श्रवेतो घावर्तीत्यादौ हि समुदाय एकोचारण- नुकूलकविकौशलेनैक इन गृह्याते, इतः शवेत्युच्चारणे तदयोगाद्। वाच्यः प्रकृते वोध्यः। तथा च श्वंतादिशब्दानां गुणवाचकाया

५२६ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे। गुणिनि लक्षणाङ्गीकारेण इवेतपदाभिधेयत्वासत्वेऽपि न क्षतिः। न चार्थान्तरे व्यक्षनैवास्त्विति वाच्यम्, भकरणादीनां तुल्यत्वे- नैकत्र नियन्त्रणाभावात। तस्मान्वानार्थेषु(श्विष्टेपु) यत्रानेकन्र प्र. करणादिकं युगवदवतरति नावतरति वा तत्र श्लेषः। पत्र क्रमेण तव्ादृत्तिः। यत्र त्वेकत्रैव तत्र व्यञ्जनेति स्थितिः। उक्तं चेदम स्माभभिर्द्वितीयोल्कासे 'भद्रात्मन' इत्यादिव्याख्यानावसरे। अर्थ- भेदेनेति। 'सकृदुच्चरितः शब्दः सकृदर्थ गमयति' इति मा- चां मते इसर्थः। अर्थभेदग्रहोत्तरं शब्दभेदग्रहस्तु अकिश्चित्कर इति बोध्यम्। ननु समासभेदेन शलेषे उदात्तातुदात्तादिस्वरभेदे भेदग्रहो दुरपन्हव इत्यत्राह-काव्यमार्ग इति। अन्यथा श्रेषोच्छेदापत्ते: । श्लेषस्य चमत्कारितायाः सर्व्वेना पलपितुमशक्यत्वात्। तथा च एकोच्चारणापन्हुतभेदकभिन्ना र्थकसदृशनानाशब्दत्वं क्लेषत्वमिति फलितम्। अत्र केचित-नन्वेकोच्चारणेन सदशनानाशब्दोत्पत्तिदुर्ष-

षातः कपालादिमंयोगादेकस्मान्नानाघटोत्पच्यापत्तेः। अत्र चक्रव- सिन :- घटादे: समवाय्यसमवायि भेदान्न तथा, तदैक्यात्तत्सम्भव इत्याहुः। तच्चिन्त्यम्। सामयैक्ये कार्य्यैक्यात्, मेदे मानाभा वाद्गोरवाच्च। एकस्मादपि शब्दात् 'सकृदुच्चरित' इत्यादिनियमे- सच्वे आवृत्या नानार्थवोध: सम्भवति, आवृत्ति: पुनरतुसन्धान- मिति तत्कृतातुपूर्वीभेदादवृत्तिभेदाच्च पदभेद इत्याहु: तदपि न रमणीयम्। आवृत्यङ्गीकारे एकचन्तगतफलद्यन्यपातुपप- क्या श्रेषस्य दुरुपपादत्वात्, यत्रानेकत्र क्रमेण पकरणादिक- मचतरति तत्रावृत्तिरिति सिद्धान्तातू। अपरे तु द्वितीयक्षणे श- व्दजशब्दोत्पत्या पदभेद: सम्भवतीत्याहुः। तदपि मौनिमात्र-

नवमोल्लास:। ५२७

विदित श्लेपाव्यापकमिति न रपणीयम् । वयन्तु वस्तुत एक: शब्द: सकृदुच्चरितः सकदर्थ गमयति न त्वेकोच्चारणापन्हुत- भेदोऽपीति श्षिष्टस्योभयत्र तात्पर्यग्राहकसन्भावेडभावे वा एकस-

युगपदुपस्थितिस्ततश्र सकृदित्यादिनियमशात्सदशनानाशब्द- बोधः। तदेतदुक्तं श्रीचाग्देवतावतारैः-'अर्थभेदेन शब्दभेद' इति। शब्दे साह्यन्तु कचित्साइजिकं, यथा-'विद्वन्मानस हंस' इसादावखण्डपदश्लेषे इति युक्तमुत्पश्यामः एवं चैकोच्चा- रणेन सदशनानाशब्दोत्पत्तिर्दुर्धटति रिक्तँ वच: । यतु जयरामन्यायपश्चाननैरुक्तम्-इदन्तु घोध्यम्, यत्रैकस्यैव शञदस्य शक्यलक्ष्योभयपरत्वन्तत्रार्थशलेप एव पदस्थ परिवृत्तिसहत्वे । यस्य चैकस्य समुदायस्य बोधितार्थस्य तेन रूपेण नार्थान्तरबोधनं तत्र न श्लेप: । यथा 'वैदेहीति' 'देवं हिमकराङ्गितम्' इसत्र च, एकत्र केवलमर्थपयुक्तमेदाभावाद, रूपतोऽपि भेदात् । यदाहुवैयाकरणा :- त्रिधा शब्दो भिद्यते, रूपतः स्वरतोरऽर्यतश्चतीति। तच्चिन्त्यम्। तथा सति श्री.

वस्योपपादितत्वाच्चेति सुधीभि: परिभावनीयम्।अक्षरादिभि- रिति व्यावष्टे-स चेत्यादि। स-श्लेपो चर्ण पद लिन्न भाषा प्रकृति परत्यय विभक्ति वचनभेदादष्टधेत्यर्थः । तत्र वर्णश्लेषो यथा- भलङ्गारः शङ्गाकरनरकपालं परिजनो- विशीणाङ्गो भृङ्गी वसु च घृष एको बहुषया:। अवस्थेयं स्थाणोरपि भवति सर्वामरगुरो: विधौ वक्रे मूध्नि स्थितवति वयं के पुनरमी ॥३६९॥

. ५२८ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

शिखरिणी छन्दः। विधौ-चन्द्रे दैवे च सूत्निं स्थितवति- सर्वे परियूय स्थिते च, वक्रे-कुटिले चिरुद्धफलमदे च सति, स- र्वामरगुरो :- सकलदेवश्रेपठस्य स्थाणो-महेश्वरस्यापीयं वक्ष्यमा- णरूपावस्था भवति, व्यं पुनरमी-कीटकल्पा के-न केपीसर्थः। अवस्थां दर्शयति-अलङ्गारो-भूषणं शाङ्काकरं-भयप्रदं नरकपा- लम्, परिजन :- सेवकलोको विशीर्णानि-वुभुक्षावशात्स्वयमेव भ- क्षितानि अङ्गानि-स्वावयवानि येन तथाभूनो भृङ्गी-गणविशेष:। वसु-द्रव्यं च दृष-वृषभः सोउप्येका, सोऽपि बहुवया :- जरचर इत्यर्थः। अत्र विधावित्यत्र विधिविधुशब्दयोरिकारोकारयोरौ- कारतां पाप्तयोर्भेदाद्वर्णश्षेषः। पदश्लेषो यथा- पृथुकार्त्तस्वरपात्रं भूषितनिशेषपरिजनं देव। विलसत्करेणुगहनं सम्प्रति सममावयो: सदनमू।३७०॥ व्याख्यातमिदं सप्तमोल्लासे। अत्र पृथुकानां बालानामा- रनस्वरस्य पात्रं पक्षे पृथु-विपुलं कार्त्तस्वरम्प पात्रं यत्रेत्यादि क्रमेण पदभेदात्पदश्लेषोडयम्। लिङ्गवचनयो: शलेषो यथा-

ध्यानालोकनतां समाधिनिरतैर्नीतेहित प्राप्तये। लावण्यस्य महानिधी रसिकतां लक्ष्मीटटशोस्तन्वती युष्माकं कुरुतां भवार्त्तिशमनं नेत्रे तनुर्वाहरेः॥३१॥ शार्डूलविक्रीडितं छन्दः। वा शब्द: समुच्चये, हरेर्विष्णो -नेन्रे-चक्षुषी तनुश्च युष्माकं भवार्तिशमनं कुरुतामित्यन्वयः। भयोः श्रिष्टविशेषणान्याह-किम्भूते नेत्रे, भक्त्या ये पहा-न. म्रास्तेषां विलोकने-सदयावलोकने मणयोऽतुरागो ययोस्ते भक्तिपद्वविलोकनपणयिनी-भक्तविलोकनकर्तृणी इत्यर्थ:। तनु-

नषमोलास:। ५२१

पक्षे भक्तिमहानां विलोकनप्रणयो-दर्शनानुरागो यस्यां सा, भ

रिणी, सनुपक्षे नीलोतिपलं स्पर्द्धितुं शीलं यश्या: सेति, ताच्छील्ये णिनिः। समाधिनिरतैर्योगिभिर्हित प्राप्तये-शुभावासये ध्यानालो- कनतां-ध्यानगोचरतां नीते-पापिते। पक्षे ईहितमापये-वाच्छित: सिद्धये ध्यानालोकनता नीता। लावण्यस्य-सौन्दर्यस्य महा- निधी-अपरिमिताधारभूते। पक्षे निधीति ढलोपदीर्घ:, लक्ष्मी- दशो: रसिकतां तन्वतीति शत्रन्तनपुंसकम्य द्विवचनम्। तनु- पक्षे स्त्रियामेकवचनम्। कुरुतामिति परस्मैपदद्विवचनमात्मनेपदै- कवचनं चेति द्रष्टव्यम्। अत्र प्रणयिनीति स्ति्रियाँ मथमैकवचनं नपुंसके वहिवचनं चेति लिङ्गवचनयो: श्रेप: । एवमग्रेऽप्यूह्यम्। एष वचनश्रेषोऽपि। भाषा क्षेषी यथा- महदेसुरसंधंमे तमवसमासंगमागमाहरणे। हरबहुसरणं तं चित्तमोहमवसरउमे सहसा॥३७२॥ संस्कृतपक्षे हे उमे-गौरि मम आगमाहरणे-विद्योपार्जने तं समासङ अन-रक्ष, अवसरे तं चित्तमोहं सहसा हर, आग- माहरणे कीटशे, महदे-उत्सवदायके सम्बोधनविशेषणमप्येतद्। ऋ्रीदशं समासङ्गम्-सुरैः-देवैःसन्ानं मिलनं यस्मान्तादशम्, चि- च्मोहम्, बहु-अनेकधा सरणं-प्रसरणं यस्य तम्, बहु सरणं- ससारो यस्मादिति वाडर्थः । अत्र माकृतपक्षे-हे हस्वधु-पार्वति त्वं शरण भम, धर्मे रसं देहि-पुण्ये मीतिमुत्पादय, नोडस्माकं गपागमात-संसारात, तमो- वशामाशां हर, मे चित्तमोहः सहसा-झटिति अपसरतु दूरीभवः हिवसर्थ:। इति संस्कृतमाकृतयोभाषयो श्रेषः।

५३० सुधासागरसहित काव्यप्रकाशे।

प्रकृतिश्ष्ेपी यथा- अयं सर्वाणि शास्त्राणि हदि ज्ञेषु च वक्ष्यति। सामर्थ्यकृदमित्राणां मिन्राणां च नृपात्मज:।।३७३।। स्पष्टम्। अत्र वक्ष्यतीति वहिवच्योर्लटि कृदिति कृन्त- तिकरोत्यो: किपि तुल्यं रूपमिति प्रकृतिश्लेषौ। विभक्तरवैचित्र्प- विशेषहेतुतया पृथगुपादानात् पत्ययपदं तदतिरिक्तपरम्, तत्ं क्ेषो यथा- रजनिरमणमौले: पादपद्मावलोक- क्षणसमयपरासापूर्वसम्पत्सहस्त्रम। प्रथमनिवहमध्ये जातुचित्वत्प्रसादा- दहसुचितरुचि: स्यान्नन्दिता सा तथा मे।३७४॥ रजनिरमणमौले :- श्रीचन्द्रशेखरस्य, पादपद्मयोरवलोकन- मेव क्षण :- उत्सवः तस्य समये-तत्काले पससं-प्राप्तमपूर्वसम्प- त्सहसत्रं यथा स्यात्तथा, प्रमथा-गणा: तेषां निवहः-समूदः त- नमध्ये जातुचित त्वत्मसादादहमुचिता रुचिर्दीप्तिः यस्य तथा- भूतः सन् नन्दिता-नन्दकः स्याम्, एवं सति सा पमथगणंमध्य- गणनैव मे-मम नन्दिता-नन्दित्वं स्यात् गणाधिपत्वं भवेदि- त्यर्थः । अत्र नन्दितेति तृचि तलि च रूपमिति मसपक्षेष:। विभक्ति श्षेषो यथा- सर्वस्वं इर सर्वस्य तवं भवच्छेदतत्परः। नयोपकारसाम्मुख्यमायासि तनुवर्त्तनम्।।३७५/। हे हर त्वं सर्वस्यसर्वस्वम्, भवस्य-संसारस्य छेदे तत्पर :- मुक्तिमद:, तनो :- शरीरस्य वर्तनं-स्थितिर्यस्मात्ताटशं नयोप- कारयो: साम्मुख्यं-उत्साहं आयासि-आगच्छसि, पक्षे दस्युं सम्बोध्येयमुक्ति:, त्वं सर्वस्वं हर-चोरय, च्छेदतत्परो भव, उप-

नवमोल्लास:।

रसाम्मुरुयं नयन्दूरीकुरु, आयासि-आयासयुक्तं वर्तनमाचरणं तनु-विस्तारय श्रमजितो भवत्यर्थः अत्र हर भवेत्यनयोः आया- सीत्यस्य च सुप्िङ्विभत्तयन्तत्वेन विभक्तिश्ष्ेप:।

नवमोऽ्पत्पपिर्भिन्नकमः । उदाहरणम्- नवमोऽपीत्यपिर्भिन्नक्म इति। पूर्वभेदकाभावे यत्रार्थ- दये तात्पर्यमवगस्यते स नवमोऽविपरकार: श्रेपस्पेत्यर्थ।। उदाहरणम्- योऽसकृत्परगोत्राणं पक्षचछेदक्षणक्षम:। शतकोटिदतां बिभ्रद्वियुधेन्द्र: स राजते॥३७६।। अत्र प्रकरणादिनियमाभावात् दायप्यर्था चाच्यौ। ननु स्वरितादिगुणभेदात् भिन्नप्रयत्नोचचार्याणां- तदभावाद्भिन्नप्रथत्नोच्चार्याणां च. शव्दानां बन्घे-

द्विविधोऽप्यर्थालङ्कारमध्ये परिगणितोऽ्पैरिति कथ- मयं शब्दालङ्गार:। उच्चते, इह-दोषगुवालङ्गाराणां शब्दार्थगतस्वेन 'यो विभाग: स अन्वयव्पतिरेकाभ्यामेव व्यवतिष्ठते, तथा हि-कष्टत्वादिगाढत्वाद्यनुप्रासादय: व्यर्थत्वादि-

व्दार्थगतत्व्रेन व्यवस्थाप्यनते।

इति द्वावपि श्दकसमाश्रयावित्ति वपोरपि शन्द शेषत्वसुपपत्रम, नत्वाद्यस्यार्थल्लंवत्वम्।

५३२ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

नां च, पक्ष :- पतत्रं मतं च तस्य छेदे-खण्डने क्षणेनाल्पकालेन क्षम :- समर्थः, शतकोटिर्वज्ं कोटिशतं च शतकोटिना दति-ख- ण्डयति कोटिशत ददाति च तस्थ भावः शतकोटिदता तां वि- भ्रत्-दधानो विवुधानां-देवानां पण्डितानां च इन्द्र: भसुस्स राजते-शोभत इत्यर्थ:। : अर्थान्तरस्य व्यङ्ताशंङ्गां निराचष्टे-अन्न प्रकरणे त्यादि। अन्रैकार्यमात्रनियतमकरणाद्यभावात् द्वावप्यर्थौ वा- च्यावेवेति 'भद्रात्मनो दुरधिरोहतनोः'इत्यादिवत् (द्वितीयार्थमा- दाय) न ध्वनित्वमित्यर्थः। अयमाशयः-नतु शलेषस्तावत् द्वि धा, समङपदोऽभङ्गपदश्च। तन्राद्य: शब्दश्लेष, स्वरितादिगुण- भेदात् भिन्नपयत्रोच्चार्यतया भिननानां शब्दानां बन्धे जतुकाष्ठ- न्यायात् शब्दयोरेव श्लिष्टत्वात्। द्वितीयस्त्वर्थश्लेष:, समासा- भावेन, स्वरितादिगुणाभेदादेकप्रयत्रोच्चार्यतया शब्दभेदाभावा- देकवन्तगतफलद्यन्यायेनार्थयोरेव श्लिष्टत्वात्। यद्पि 'अर्थभे- देन शब्दभेदः' इति नयेन द्वितीयेऽपि शब्दभेद:, तथाऽप्युपप- दया शब्दभेदमतीतावपि ततः पूर्वमेकताध्यवसायान्नास्ति श-

निरवकांशतया सर्वालङ्कारबाधक इत्यलङ्गाराणां प्रतिभोत्पोे हेतुः, अलङ्कारान्तरस्य प्रतिभा-आभानमान्नं न तु स्वस्मिन् वि श्रान्ततया चमत्कारित्वं सा उत्पत्तिहेतुर्यस्य इ्लेषस्येति विग्रह अलङ्कारान्तराणां प्रतिभामात्रसुत्पादयति न तु तत्पर्याप्तिमिस र्थः। यथा 'स्वयं च पल्लवाताम्र' इत्यादौ पूर्वारघेऽभङ्गपदो द्वि - तीयार्धे सभङ्गपद: इलेषः। द्यमप्युपमाप्तिभोत्पत्तिहेतुः, साध रम्याभावेन तस्या परोहाभावाद। इवादिश्रृवणवशादापातत

नवमोल्ास: ५३३

साम्यं मतीयते न तुं तस्य विश्रान्ति: शन्दस्यार्थधर्मतवाभावेन साम्याभावादिति भात:। यदुक्तं- एकप्रयश्रोचार्याणां तच्छार्या चैव विभ्रताम्। स्वरितादिगुणौर्भेन्नैर्बन्ध: श्िष्ट इहोच्यते। अलङ्गारान्तरगतां प्रतिभां जनयत्पदैः द्विविधैरर्थशब्दोक्तिविशिष्टं तत्मतीयताम्।।

यालङ्वारमध्ये पठितः, तत्कर्थ शब्दालङ्गारमध्ये पठित(पठ्चत) इति। समाधते-उच्यत इत्यादि। अयमर्थ :- दोषगुणालङ्गाराणां शब्दार्थगतत्वेन यो विभाग: सोऽन्वयव्यतिरेकाभ्यामेव व्यव- तिप्ठुते। यत्र हि पर्यायान्तरपरिष्टत्तिसहत्वं नास्ति तस्य शब्द- गतत्वं यत्र तु तत्सहत्वं तत्रार्थगतत्वम्, यथा-कष्टत्वादयो दोषा, गाढतवादयो गुणा:, अनुमसादयोडलङ्कारा: शन्दगता:, पर्याया- न्तरेणापि तदर्थोपस्थापने तेषामसम्भवाद। व्यर्थत्वादयो दोपा: भढत्वादयो गुणा: उपमादपोडलङ्काराश्चार्थगता, पर्यायान्तरे- णापि तदयोपस्थापने तेपां सम्भवादिति । श्रेषस्य कैतत् दृष्ट- मित्याह- स्यं च पलवाताम्रभास्वतकरविराजिनी।

पार्वतीवर्णनमिदम्, पछ्लवचत् आतात्रो भास्वान् दीप्षिमान् य: करो-हस्तः तेन विराजिनी-विराजमाना, पभातसन्धयेव अस्वापं- दुशपं यत् फलं-मोक्षादिकं तल्लुच्घेहितमदा, परभातसन्ध्याS पि पल्लववदाताम्रो यो भास्वतः - सर्यस्य कर :- किरणः तद्विरा- जनी, अस्वापो-निद्राबिरहः तत्फलं-सनानसन्ध्यादि तल्लुब्धे- हितमदा, यद्ा, स्वापलुच्धे नरे हितमदा। अन्राद्यार्षे भास्वत्करे-

५३४ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे। त्यत्राभङग क्लेपः, द्वितीयेऽस्वापर्यत सभद्रश्लेषः ।द्ावपीरंया: दि। द्वयोरप्पर्थंयोः शब्दपरिवृस्यसहृतया द्वयोरपि शब्दाळङ्ष- रत्वमेवीचितं न त्वाद्यस्याध्पर्थालङ्कारत्वमित्यर्थः । अर्थ्केषस्य तु स विषया, यत्र शब्दपरिवर्तनेऽपि न शलेषत्व खण्डना. यधा- न चैवमर्थशलेषः कि नास्त्येव, क एव माह। करतर्हि तस्प विषयः यत्र- पदपरिवर्तनेऽपि न श्लेषभङ्रः । तदेतदुक्तमर्थस्ये- त्यादि। उदाहरति- सतोकेनोन्नतिमायाति स्तोकेनायात्यधोगतिम। अहो-सुसदृशी वृत्तिस्तुलाकोटे: खलस्य च.॥३७८।। उन्नतिम्-ऊ्ध्वपरसरणं अहङ्कारं च। अधोगतिमधःातं पा- दपतनादिच। स्पष्टमन्यत। अत्र स्तोकेनेत्यादिपदस्थानेडल्पादि- पदप्रक्षेपेऽरपि न श्लेषभद्र इति द्रष्टव्यम्।. न चायसुपमाप्नतिभोत्पत्तिहेतु: इ्लेष:, अपि तु इलेषप्रतिभोत्पंत्तिहेतुरूपमा। तथा हि-घथा 'कमल- मिव, सुखं, मनोज्ञमेतत्क,चतितराम्'-इत्यादौ गुणसाम्य क्रियासाम्ये उभयसाम्ये वा उपमा, तथा 'सकलकलं पुरमेतज़ातं, सम्प्रति सुधांशुबिम्बमिय :- इत्यादौ श. न्दमात्रसाम्पेऽपि सा युक्तैव। तथा दयुक्तं रुद्रटेनें: स्फुंट मर्थालङ्गारावेतावुपमाससुच्चयी किन्तु। आश्रित्य शब्दमात्रं सामान्यमिहावि सम्भवतः.।। नचेत्यादि। यच्चोक्तं, स्वयं चेत्यादावुदाहते उपमामति- भोत्पत्तिहेतुः श्लेष' इति, तदप्वयुक्तम, मत्युतोपमैवात्र श्लेषप्रति- भोत्पत्तिहेतुः, तद्धाधकत्वाद। तथा हीत्यादि। साधर्म्याभावे नोपपाया:, मरोहाभावादेव तावतोपमा वाध्या, यतः 'क.

नवमोल्लास:। ५३५

मलमिव मुखं मनोह़मेतत्कँचतितराम्'-इत्यादौ मनोजत्वस्य गु- शस्य दीस्िरपाया: क्रियाया वा उमयोरगा साम्ये (यथोपमां निर्वहति, तथा, 'सकलकलैं पुरमेतज्जातं सम्मति सुधांशुचिम्ब- मित्र' इंत्यदावपि शब्दमात्रसाम्ये) नापि सा युत्तैव, साधर्म्य- मात्रस्पपमामयोजंकत्वात, तस्य चार्थरूपस्येव शब्दरूपस्थाप्य- विश्ेषेण सम्भवादित्यर्थः। उक्तं हि रुद्र भट्टेन-'स्फुटमर्थाल- झांरावित्यादि। अथात्र साधर्म्यसम्भवेऽपि नोपमा, सार्धारण- धर्मप्रयोगशुन्यो हि 'कमलमित्र मुखम्' इत्येतावन्मात्रािरूपमा- निषया अत्र तु शब्दस्य साधारणधर्मप्रयोग पवेति वैजात्यांद्व- कन्यम्, तदपि ने युक्तम्, पूणोपमाया निर्विषयत्वापते:, साधार- नधर्मप्रयोगे (उपमात्वाभावाद्, तद्प्रयोगे) त्वपूर्णत्वाद। संदेतदुक्कम्। नं च 'कमलमिव सुखम्' इत्यादि: साधारणधमर्म- योगशुन्य उपभाविषय इति वक्तुं युक्तम, पूर्णोपमाया निर्विषयत्वापत्तेरिति। व्यारयातं प मधुमंत्यां रविभट्टाचाये :- अलङ्कारान्त- रपतिभोत्पत्तिहेतुरिति यदुक्तं तत् दूषयति-न चेत्यादि। कमंल- मिवेति। अत्र मनोजत्वं गुण: कचतीति क्रिया 'कच' दीक्षावि- श्र पातुः। तथेति सकलाः कला यत्रेति सुर्धाविम्धपक्षे, कलक- लसहितमिति पुरपक्षे, अत्रान्यधर्मसाधारणाभाचेऽषि सकलक- ळशन्दवाच्यत्वमेत्र साधारणो धर्मः प्रतीयते तावतैवोषमासिद्धे:, साधारणधर्मस्य श्देनानुपादानात् लुप्ोपमेयमित्यन्यदेवत्। न- नु गुणक्रियासाम्यमेवोपमाप्रयोजकं तन्र साधर्म्यस्व वास्तंव- त्वाद, अब्दसाम्ये तु न तथा, तत्र वस्यावास्तवतवाद इति चेत, न। शन्दघटितांक्रधर्मस्यात्रापि वास्तवंत्वात् श्रन्दान्पत्वविशेषण-

५३६ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

स्य गौरवपरतिहतत्वात्, अन्यत्रोपमाप्रतिभामपि इलेषो नोत्पाद: येत् उक्तातिरिक्तसाधारणधर्माभावात्, न च तस्य शब्दातु- पात्तत्वे पमेयत्वादिकमेवादायोपमापतिभा स्यादिति वाच्यम्, त- स्य कवितात्पर्याविषयत्वात्, अन्यथा सकलकलमित्येव नो- पाददीत। वस्तुतः इलेपस्यैवात्रोपमानिर्वाहकत्वेनोपमाङ्गत्वं न तू- पमाया: शलेषाङ्गत्वं कलेषात्पूर्व साम्याप्रतीतेः, अत एवाङ्गित्वेनव्य- पदेशो युक्त माधान्येन व्यपदेशा भवन्तीति न्यायादिति। के- चित् पुनः तदन्यथा व्याचक्षते, तथा हि-यत्र साधारणधर्मो- द्वारेऽपि उपमा सम्भवतीति पसिद्धत्वात् स उपमाविषयो न चात्र तथेत्याक्षेपार्थः। अयं पूर्णोपमाविषयो न स्यादिति। यट्वा, स्योपमावाधकत्वे पूर्णोपमा निर्विषयैव स्यात्, कमलमिवमुखं मनोजमेतदित्यत्र मनोज्ञत्वस्य सम्बन्धिभेदान्नानात्वेनार्थ श्लेषस्वीकारादिति समाधानार्थ इति। नन्वेवं श्रलेषस्य निर्विषपत्व मसङ्कीरणस्थलाभावात्तया च तद्व्युत्पादनविरोध इत्यत आह- देव त्वमेव पातालमाशानां त्वं निबन्धनम्। त्वं चामरमरुद्भूमिरेको लोकत्रयात्मक: ॥ ३७९॥ इत्यादि: श्लेषस्य चोपमाद्यलङ्गारविविक्तोडस्ति विषय इति, द्योयोंगे सङ्कर एव। उपपत्तिपर्यालोचेने तु उपमाया एवायं युक्तो विषया, अन्यथा विषयाप हार एव पुणोपमाया: स्थात्। हेदेव-हे विष्णो हे राजन, त्वमेव पातालमधोभुवनं अल· मखर्थ पाता-रक्षिता च, त्वमाशाना-दिशा निवन्धनं-नियम- स्थानं भूळोक इति यात्रत्, तत्रैव दिङ्ीनयमात्। पक्षे आशानां धनाभिलापगाम् निबन्धनं-कारणम्, चकारो भिन्नक्रमः।

नवमोल्लास:। ५३७

त्वमपरमरुद्भूमि:, अमराणां-देवानां मरुतां-परुद्रणानां भूमि :- स्थितिहेतु: स्वर्गलोक इति यावद्। स्थिरवायोरुपर्येव देवाना स्थिते:, पक्षे चामराणां मरुतु-चातः तस्य भूमि :- विषयः। एवं एको लोकत्रपात्मका लोको-सुवनं जनश्च, विष्णोर्भुवनमयत्वं श्रुति- सिद्धम्, राजा च कथन रक्षिता कश्चन दाता कथन सुखी, अप तु त्रिरूपतया जनत्रयात्मक इत्यर्थः। न चात्र राजो लोकत्या- त्मकत्वेन रूपणे पातालत्वादिरूपणमङ्गमिति परम्परितरूपक मिति वाच्यम्, विद्वन्मानसहसेसादौ मनस मानसत्वारोपे स्वच्छत्वस्प, राजि हंसत्वारोपे मोदावहत्वस्य मतीते: परम्परि- तत्वस्य स्वीकारात्।इह राजि पातालत्वादिरुपणे पयोजनाभावा - दुक्तश्लेषे एव कचेस्तात्पर्यात। प्रदीपकारास्तु-नापि पाताला- दिना रूपकं वाच्यम्, व्यडस्य तस्य सम्भवेपि वाच्पापेक्षपैवा सङ्करगवेपणमित्याहुः।न चात्रोपमा, इवाद्मयोगात्। नापि तु- ल्ययोगितादीपके, प्रकरणादिनियामकाभावादित्यादि व्येयम्। भू- लयुक्तिमाह-उपपत्तीति। उपपत्तिपर्यालोचने तुकभाया एवायं विषयो न श्रलेषस्येत्युक्तमेव। उपपत्तिश्चेयम्-व्यपदेशाः भाधा- न्येन सम्भवन्तीति वस्तुस्थिति, प्रधानं चात्रोपमा, शलेषस्य तननिर्वाहकस्य तदङ्गत्वाद्, न हिश्लेष विना समानशब्दवाच्य- सलक्षणं साधर्म्य उपमानिर्वाहकं निर्वहति, उपमा तुन क्ेषा- दम्, श्रलेषपतीति विना तत्पतीत्यभावेन तदनुपकारकत्वादिति। यदि चोपमाव्यव्रहारवारणाय 'साधारणघर्मपयोगशून्य उपमा- विषय' इति स्वरीकर्त्तव्यं तदा पूर्णोपमाया निर्विषयत्वमेव स्पा- दिति तदेतदुक्तम्-अन्यथेत्यादि। न च 'अबिन्दुसुन्दरी निलं गलल्लावण्यबिन्दु- का'-इत्यादौ विरोधप्रतिभोत्पत्तिहेतु: श्रेषा, अपि तु

५३८ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

शब्दश्रंप:, द्वितीयार्थस्य प्रतिभातमात्रस्य प्ररोहा- भावात्। न च विरोधाभास इव विरोधा, ऋषाभासः ऋंप:, तदेवमादिषु वाकयेषु श्लेषप्रतिभात्पत्तिहेतुरल- झारान्तरमेव। तथा च, सदंशमुक्तामणिः॥३८० ॥ नाल्प: कविरिव स्वल्पशलोको देव महान् भवान्।३८१।। अनुरागवती सन्ध्या दिवसस्तत्पुरः सरः। अहो दैवगतिश्चित्रा तथाऽपि न समागम:।।३८२।। आदाय चापमचलं कृत्वाऽहीनं गुण विषमदृाष्टिः।

इत्यादावेकदेशविच र्तिरूपक-इलेषव्यतिरेक-स. 1

शब्द्रइलेष इति चोच्यते, अर्थालङ्गारमध्ये च लं. क्षय ते इति कोऽयं नयः। न केवलसुपमाया एव श्लषवाधकत्वं किन्तवलङ्गारान्ंतर- स्यापीत्याह-न च अविन्दुसुन्दरीत्यादि। गलल्लावृण्य विन्दुका बिन्दुरहिता चेति निरोध:, तत्परिहारस्तु अप्सु पतिवि म्वितो य इन्दुः तद्वत्सुन्दरीत्यर्थ: । विरधत्यादि । तयो चात्र विरोधालङ्गारेण श्रेपो बाध्यत इसर्थः। विनिगमकमाह- न हीत्यादि। न हयन्रार्थट्यपतिपादक श्दस् श्र, विन्दुम हित्यरूपस्य द्वितीयार्थन्य पतिभातमात्रस्य विषयस्य परोहाभा वादित्यर्थः। न च विरोधाभास इषेत्यादि। अयमांशय :- नतु अंपरुढोऽपि श्लेपालङ्गारोऽङ्रं विरोधाभासवदिति चेद, भवेदेव यदि विरोधाभासस्य विरोधित्वमिव श्रेषाभासस्य इले-

नवमोल्लास:। ५३९

षत्वमनुमतं कस्यापि भवेत्, नत्वेवम्, तस्मादेवंविधे विपये इले-

परम्परितलिष्टरूपके रूपकं प्रधानम्, वंशशब्दे इलेपस्तु व्रेणुकुल- यो: रूपकोपयोगितया तदङ्गमिति इलेपमतिभोत्पत्ति हंतुरूपकमेव व्यपदेश्यम्। नाल्प: कविरिवेत्यत्र उलेपव्यतिरके व्यतिरेक एव प्रधानम्, श्लेपस्तु तन्निर्वाहक इति तत्पतिभोतपत्तिहेतुर्व्य- तिरेकः। 'अनुरागवती' इत्यत्र समासोक्तिरलङ्गासः, अभि- धाया: नियमने इलेपस्यासम्भवाद। आदाय चापभित्यादि। विपमाडयुग्मा दृष्टिर्यस्य तादृशो यः शिवः, पक्षे विपमा-लक्ष्ये स्थिर्गकृत्य न समापिता दृष्टिर्येन तादशो यो धन्वी, अचलं-पर्दतं निष्क्रिय चापमादाय अहीनां-सर्पाणां इनं-प्रभुं गुणं-प्रत्यश्चां कृत्वा, पक्षे दीनं- निकृष्टम चित्रमाश्चर्थम्। अच्युत :- श्रीविष्णुः शरो यस्प, पक्षे अच्युतः-चापादनिर्गतः शरो-वाणो यरष तथाभूतः सनू लक्ष्मं-त्रिपुररूपं शरव्यं शतसहस्त्रीरूपं च अभाङ्गीत, तस्मै महाधानुष्काय नम इत्यर्थः । गाथा छन्दः । अत्र विरोधाभास एवालङ्गारः। श्लेपस्तु तदङ्गमात्रम्, अमरा- हातु। तस्मादलङ्कारान्तरत्रतिभोत्पत्तिहेतुः श्रेप इति रिक्तं वचः । किञ्च 'पभातसं्धयेव' इत्यादौ शब्द श्रेपस्पार्धालङ्कारत्वमिति चचनं भवता विरुद्धम, शद्ानाशितत्वे वेन व्यपदेशस्य न्या- व्यत्वास्। किश्च वैचित्र्यमलङ्गारः इति संरम्भगोचरस्तत्रैव विचित्रता मिः । अर्थमुखप्रेक्षित्वमंतेषां अनुपासादीनामपि तथैवेति

५४० सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

त्वेऽपि ह्यनुप्रासादीनामलङ्गारता। शब्दगुणदोषाणा. मप्यर्थापेक्षपैव गुणदोषता। अर्थगुणदोपालङ्गाराणां शब्दापेक्षयैव व्यवस्थितिरिति तेऽपि शब्दगतत्वे- नोच्यन्ताम्। 'विधौ वक्रे मूर्ति'-इत्यादौ च वर्णादिश्लेषे एक- प्रयत्नोच्चार्यत्वेऽर्श्लेषत्वं शब्दभेदेऽपि प्रसज्यतामि त्येवमादि स्वयं विचार्यस्। अपि च यस्य वैचित्र्यं कविप्रतिभासंरम्भगोचरः स एवा लङ्गारस्थानम्। 'स्वयं च पल्लवाताञ्र' इत्यादौ शब्दवैचित्र्यमेव ताहक, तस्यैव कविप्रतिभया मुख्यतयोद्ृङ्कनादिति शब्दालङ्का- रत्वमेवोचितमिति । अर्थसुखेत्यादि। अयमाशयः-नतु श्रे षोडर्थमुखपेक्षकः, न ह्यर्थद्वयप्रतीति विना श्लेषस्य चमतकारितं : सम्भवो वा इत्पर्थालङ्वारत्वं क्रपस्थेति चेत्, न । एवं तहनुभा

क्षत्वेन ह्यनुपासस्यालङ्गारता, अन्यथा वृत्तिविरोधादिदोषस्य वक्ष्यमाणत्वात्। किश्चैनें शाव्दयोर्गुणद्ोषयोरप्यार्थत्ं स्पात, तयोरप्यर्थापेक्षयैव तथाभावात्। शृङ्गारादौ माधुयादिर्सणुः कष्टत्वादिर्दोषो वा। यच्चोक्तमेकमयत्रो च्चार्य शब्द वच्वेर्डर् श्रलेषत- मिति, तदप्पयुक्तम्, 'विधौ वक्र' इत्यादौ वर्णािशब्दभेदेऽप्यर्थ- श्लेषत्वापत्तेरित्यादि स्वयमपि विचार्यमिति। चित्रं लक्षयति- तच्चित्रं यत्र वर्णानां खड्गाद्याकृतिहेतुता ।। ८५।। सन्निवेशविशेषेण यत्र न्यस्ता: वर्णाःखङ्ग-मुरज- पद्माद्याकारमुल्लासयन्ति, तच्चित्रं काव्यम्। कष्टं का

५४३ पृष्ठ-श्लोक ३८७

उत्तरदिक वायुविदिक् ईशानविदिक तमाश्ु त वादे

पश्चिमदिक् तावि भा सते पूर्वदिक् ताह सार प्रत

नैऋतविदिक आग्नेयविदिक् दक्षिणदिक

नवमोल्लास:। ५४१

व्यमेतदिति दिङ्मात्रं प्रदरश्यते। उदाहरणम्- सन्निवेशेत्यादि। अयम्भाव :- यद्यपि वर्णानामाकाश- गुणानां खङ्गाद्याकृतिहेतुत्वमसम्भवि, तथापि विन्यस्तवर्णातु- मापिका लिपयः सन्निवेशविशेषत्वेन यत्र खङ्गाद्याकारमुल्लासय- न्ति तच्वचित्रमिति विवक्षितम्। तर्हि लिपिनिष्ठत्वात् शब्दालङ्का- रत्वं न स्यादिति चेत्, न । तादृशवर्णविन्यासं विना तादश- लिपिविन्यासाभावात् शब्दान्वयव्यतिरेक्तयोरभग्नत्वादिति । लिपेवर्णाभेदस्य लोकप्रसिद्धिमाश्रिस शब्दालङ्कारत्वमिति क श्चित्। तथाऽि शृङ्गारादिरसानुपकारकस्यास्य कथमलङ्गारत्व- मिति चेत्, कविनैपुण्यवशेन विस्मयोपकारकत्वादिति गृहाण । श्लेपनिर्वाहं चैतत्। न च ताहशं रसोपकारकमिति दिखात्रमुद्ा हियते। तत् खङ्गबन्धो यथा- मारारिशकरामेभमुखैरासाररंहसा। सारारव्घस्तवा नित्यं तदार्तिहरगक्षमा ।३८४।। माता नतानां सङ्द्वा श्रियां बाधितविभ्रमा। मान्याSथ सीमा रामाणां शं मे दिश्यादुमादिमा३ उमा-परमेश्वरी मे शं-कल्याणं दिश्यात्, किम्भूता? मारारि। कित शक्र :- इन्द्रः राम :- परशुरामादिः इभसुखो-गणेशः एतै रासारो-धारासम्पातः तद्वत रंहसा-वेगेन अविच्छेदेनेति या वत्, सारं यथा स्यान्तथा, यद्ा सार-उत्कृष्ट आरब्धः स्त- व :- सतोत्रं यस्या: सा तादशी, नित्यमनवरतं तदार्तिहरण- क्षमा तेषां-स्मरारिप्रभृतीनां या आ्ति :- पीडा तस्याः हरणे- दूरीकरणे क्षमा-समर्था, नतानां-नम्राणां माता-वत्सला, श्रि. यां सद्गट्टः-सवासां साहचर्यात् सङ्कीणस्थानम्, मान्या-शिवा- दिभि :- सर्वैर्माननीया, अथशब्द: समुच्चये। रामाणां-रमणीयानां

५४२ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

सीमा-अवधिः अतःपरं रमणीयता नान्यत्रेति तात्पर्यम्, आ- दिमा सर्वादिभूतेत्यर्थः । अनेन युग्मेन खड्गप्रस्तारो यथा-नाविकायां प्रथम माशब्ई विन्यस्य कल्पयित्वा तदूर्ध्वमारोहक्रमेणैकस्यां धारायां राश द्वादिहकारान्तं वर्णचतुर्दशकं लिखेत, (खङ्गस्याग्रे चसा इति वर्णो विन्यास्या, तत् अपरः 'सा' इतति वर्णः प्रविष्टः । ततो. जपरधारायामवरोहक्रमेण 'रा' इसादीन् 'क्ष' इत्यन्तान् चतुर्द- शवर्णान् विन्यसेत् ।) मूले मेति प्राथमिकेन माशब्देन श्लिष्टमू, एवमपरमपि माशब्दं तत्र प्रविष्टं कल्पयित्वा तद्दक्षिणपार्श्े नि- ष्क्रमेण श्रिकारादिभ्रकारान्तं वर्णसप्कं लिखेत, माशब्दौ श्रिष्टी, (खङ्गस्य एकस्यासुपरिशाखायां निष्क्रमणक्रमेण 'ता'इत्यादीनू 'द' इत्यन्तान् सप्तवर्णान् विन्यसेत्) माशव्दादध:कमेण न्या- थसीति वर्णत्रयं लिखेत, एषा गरिडका, तदधो मेति, तदक्षि णपार्थ्े निष्क्रमेण क्रमेण राकारादिशमित्यन्तं वर्णचतुष्ट- यं चिलिरय वामपार्श्े परवेशक्रमेण मेकारादि दुकारान्तं वर्णचतुष्टयं लिखेत, ततो माशब्द: िछष्टः। एतद खड्गजनकम्, माकारादध: शेषं 'दिमा' इति वर्णद्वयं लिखेत, एतन्मस्तकमिति खङ्गनिष्पत्तिः। अनभिज्ञबोधनाय तन्र तन्र चित्राकारोऽपि लिख्यतेऽस्माभः। शरला बहुलारम्भतरलालिबलारवा।

शरं-शरकाण्डं लाति-गृहनातीति शरला-शरत्, जयतीति शेषः। दन्त्यपाठे सरला मेघादिकौटिल्यरहितेत्यर्थः। किम्भूता बहुलारम्भाणां-नानाकुशुमलम्पटानाम्, अत एव तरलानां-च- ञ्चलानाम् अलिबलानो-भ्रमरसैन्यानामारावो यत्र सा ताह. शी। वारलाभिर्हसीभिर्बहुला बहुइंसीकेत्यर्थः । अमन्दा: उघु-

नवमोल्लास: । ५४३

क्ता: करं लान्तीति करला :- राजाना, यद्दा करला-राजधन- ग्राहिणो मार्गेऽधिकृता जना यस्यां सा तादृशी, अवहुलेन-शु. क्लपक्षेणामला, तद्दमला वा। यट्वा, बहुले-कृष्णपक्षऽप्यमला, स्वच्छाकाशतया तारकादिभि: प्रकाशनादिति भाव: । अथ न्यास :- प्रथमपादस्य वर्णाएकं पद्मिक्रमेणाभिलिख्य तेषामधोडघोऽपरपादत्रयवर्णान् प्मिक्रमेण विलिखेद्। ततः मथ- मपादमथमाक्षरपार्श्वत एकैकवर्णािकसङ्गहेण चतुर्थचरणचतु- र्थाक्षरपर्यन्तम् दकक्षिणतो रेखां कुर्षात्। एवसुत्तरपार्शने चरमचरण- तृतीयाक्षरपर्थन्तं ईशानादारभ्य विदिक्ष्वेवमेव कुर्याद। ततो दिग्विदिक्षु रेखष्टके दत्ते सुरजत्रयाकारो भवति। पद्मवन्धो यथा :- भासते प्रतिभासार रसाभाताहृताविभा। भावितात्मा शुभा वादे देवाभा वत ते सभा ३८७। हे प्तिभासार-महाबुद्धे वन-विस्मये,ते सभा भासते, किम्भूना रसैराभाता-शोभिता रसिकेति यावत्। अहता विभा दीप्तिर्यस्थाः । यद्ा हताऽविभाऽदीपिषिर्यस्थाः निर्दोपति यावद्। कचित् हतारिभेति पाठा। भावितथचिन्तितः आत्मा-परमात्मा युथ्र ताहशी, वादे-शास्त्रविचारे शुभा-कुशला देवाभा देव- तुल्येत्यर्थः । अस्य, न्यासो यथा-कर्णिकार्या 'भा' इति। पुर्वपत्रे निर्गम- क्रमेण 'सते'इति। आग्नेयपत्रे पवेशनक्रमेण 'पति'इति। ततो 'भा' इति कर्णिकास्थ श्िलिष्टम्। ततो दक्षिणपत्रे निष्क्रमणक्रमेण 'सार' इति वर्णद्वयम्। तनस्ताभ्यां कर्णिकास्थेन वर्णेन च प्रवेशक्रमेण छचिएं 'रसाभा' इति वर्णत्रथम्। एवमग्रेऽपि दिकपत्रस्थ कर्णिका याथ्च वर्णाः सर्वत्र श्िष्टा इति। आकारोऽपि लिखित:।

५४४ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

सर्वतोभद्रं यथा- रसासार रसा सारसायताक्ष क्षतायसा। साताचात तवातासा रक्षतस्वसत्वतक्षर॥३८८।। हे रसासार-पृरथ्वाश्रेष्ठ हे सातावात-सातं-खण्डितमन्रा तमज्ञानं यस्य वा, वातेर्गत्यर्थत्वात् ज्ञानार्थत्वम्। अतक्षमनल्पं राति-ददातीसतक्षरस्तस्य सम्बोधनं हे अतक्षर-दानवीर, 'तक्षू त्वक्षू तनूकरण' इति धातुः। रक्षतः-रक्षाङकुर्वतस्तव रसा-पृथित्री सारसायताक्ष क्षतायसा-सारसं-पझं तद्वदायते-विस्तीर्णेऽक्षि- णी-नेत्रे येषां ते च ते क्षताया :- क्षतशुभावहविधयो दुर्जनास्ता- न् स्यति-नाशयतीति तथोक्ताः । 'पोऽन्तकर्मणि' इति धातुः। तु-पुनः अतासा-अनुपक्षेपा 'तसु, उपक्षेपे' धातुः। अस्तु स्थिरा निरुद्रवा भवत्वित्यर्थः । अस्य पादचतुष्टये पङ्चतुष्टयेन लिखिते पतिलोमादिपा- ठेन स एत श्रोको भवति। लिखितं च तथैव। सम्भविनोऽप्यन्ये प्रभेदा: शक्तिमात्रप्रकाशका न तु काव्यरूपतां द्धतीति न प्रद्शर्यन्ते। सम्भविनोऽप्यन्ये भेदा न दर्शिताः । एते हि शक्ति- मात्रप्रकाशका न तु काव्यरूपतां दघत्यतिनीरसत्वादिलि! एक्तं चाग्निपुराणे वाणवाणासनव्योमखड्गमुदरशक्तयः।

इत्यादिवन्धा ऊह्या:। शब्दार्थोभयवृत्तित्वेन शब्दार्थालङ्गारयोर्मध्ये पुनरुक्तवदा- भासं लक्षयति।

दशमोल्लास:। ५४५

पुनरुक्तवदाभासो विभिन्नाकारशब्दगः । एकार्थतेव, भिन्नरूपसार्थकानर्थकश्दनिष्ठमेकार्थत्वेन 'मुखे भासनं पुनरुक्तवदाभास:। एकांर्थतेवेति। एकार्थत्वावभासयोग्यशब्दतेत्यर्थः । एतचं विशिनष्ट-विभिन्ना-

विधः । शब्दमात्रस्य शब्दार्थयोश्च। तयाराधमाह- स च, शब्दस्य, सभङ्गाभङ्गरूपके वल शब्दनिष्ठः । उदाहरणम्- शब्दमात्रस्येत्यर्थः अयमपि द्विया-सभक्शब्दनिप्रोडमङ्ग- शब्दनिषठश्व। तपोरादो यथा- अरिवधदेहशरीर: सहसा रथिसनतुरगपादातः। भाति सदानत्याग: स्थिरतायामवनितलतिलक:।। अवनितलतिलकः सदानत्यागः भाति-शोभते, कीृश :- अरिविधदा-शत्तुविनाशिनी ईहा-चेष्टा येषां ताहशा ये शरिण: काण्डीरास्तानीरयतीसरिवधदेहशरीरः। सहसा-शीघं रभि: सुष्ठु ऊत-सम्यग्योजितं तुरगपादातं-तुरङ्गाणां पदातीर्ना च समुदायो यस्य स तथोक्तः। स्थिरतायामग :- पर्वततुल्य इत्यर्थः। अत्र देहशरीरपदयोः सारथिसूतपद्योर्दानत्यागपदयोशा- पाततः पानरुक्त्यावभासः। सभङ्ाचवैते शब्दा-इति सभङ्गशब्द- निष्ठः पुनरुक्तवदाभास:। शब्दमात्रालङ्कारत्वं चोभयोरपि मन्दपोः पर्यायपरिवृत्यसहत्वाद्। ६९

.५४६ सुधासागरसहिंत काव्यप्रकाशे। अभङ्गशब्दनिष्ठो यथा- घकासन्त्यङ्गनारामा: कौतुकानन्दहेतव:। - तस्य राज्ञ: सुमनमो विवुधा: पार्श्ववर्ततिन: ।।३९०। तसष्य-राज: पार्श्ववर्त्तिन :- सेवकाः सन्ति-शोभन्ते, कि म्भूता: अङ्गनासु रमन्ते इत्यङ्गनारामा-विरहशून्याः। कौतुकेन- विवाहसूत्रेण य आनन्दस्तत्र हेतवः, सष्ठु मनासि येषान्ते झुमनसः । विुधा :- पण्डिता इसर्थः । अन्राङ्गनारामापदयो स््यर्थकतया, कौतुकानन्दशब्दपोः सन्तोपार्थकतया, सुमनसो विवुधा इत्यनयोर्देवार्थकतया, पुनरुक्त धीः। न चाङ्गनादिपदानि सभङ्गानि, शब्दमात्रालङ्कारत्वं चैकस्यापि परिवृत्यसहत्वात्। प्रदीपकारास्तु-एवं कौतुकान- नदशब्दर्यारपीत्याह। तच्चिन्त्यम्। अनयो: कचिदप्यर्थे पर्याय- त्वादर्शनात्। उभयालङ्गारं द्वितीयमाह - तथा शब्दार्थयोरयम्॥८६॥ उदाहरणम्- - स्पष्टम्। उदाहरति-

तेजाधाम महःपृथुमनसामिन्द्रो हरिर्जिष्णु:।३१ अन्रैकस्मिन् पदे परिवर्तिते नालङ्कार इति शद्वा- अयः, अपरस्मिस्तु परिवर्तितेऽपि स न हीयते-इत्यर्थ. निष्ठ इत्युभयालङ्कारांडयम्। सिंहवर्णनमिदम् । असौ हरि :- सिंहो जिष्णुर्जपशीलोऽ- स्ति, किम्भूत :- तनुतपु :- कशशरीरोऽप्यजघन्यः-अपमेयबलः। कुअरशब्द: श्रेष्टवाची करिकुञ्जराणां-गजश्रेष्ठानां रुधिरैः-शोणि-

दशमोल्ास:। ५४७

तैः रक्ता :- लोहितवर्णाः खरास्तीक्ष्णा नखरा-नखा यस्य स त- थोक्तः। तेजस:,-परोत्कर्षाक्षमतायाः धाम-स्थानं यन्महस्तेन पृथु- विपुलं सगवमिति यावत्, मनो येषान्तेषामिन्द्र :- श्रेष्ट इत्यर्थः । अत्र तनु कुअर रक्त धाम हरि जिष्णुशब्दा: परिदृत्तिं न सहन्ते। वपु :- करि-रुधिरेन्द्रशब्दास्तु ता सहन्ते इत्युभयाल- द्ारत्वं पुनरुक्तवदाभासत्वं च द्रष्टव्यम्। यद्प्युभयालङ्कारोजत्र न प्रकुतस्तथाऽपि शब्दमात्रालङ्कारस्यैतन्स्या पकरणेव्

व्यपमत्रोक्तः। उभयालङ्गारान्तराणान्तु न कोऽपि भेद: शब्द- मात्रालङ्कार इति न तान्यत्र पठितानीति सर्वे रमणीयम्। इति श्रीमत्पदवाक्यप्रमाणपारावारीणदीक्षितभीमसेनकृते काव्यप्रकाशंवरिवरणे सुधासागराऽडरूये शब्दालङ्कार- निर्णयो नाम नवम उल्लासः।

अ़थ दशम उल्लासः।

अर्थालङ्गारानाह- साधम्यमुपमा भेदे। अथ माप्तावसरतयाऽर्थालङ्कारा निरूपणीयाः, ते च-

डँत्पेक्षा च सैसन्देहो रूपकापहूतुती तथा। श्रलैषस्तथा समासोक्ति: प्रोक्ता चाथ निदशैनी। अप्रस्तुतमशंसाSतिशयोंकती परिकीर्तिते॥ प्रतिवस्तृपमा तद्वदूदृष्टीन्तो दीर्पकं तथा। तुल्पयोगितया चैव न्पैतिरेकः परकीर्तितः । पकीर्तितस्तथाSSक्षेर्पैस्तथैव च विरभावेना। विशेपोक्तिर्यथासङ्गयं तथैव परिकीर्तितम्।।

स्वरभावोक्तिस्तथा व्याजस्तुति: प्रोक्ता सेहोक्तियुक्। 1 विनोक्तिपरिद्वैती च भौविकं कान्पलिङ्गवत्। पैर्यायोक्तमुंदत्तं च समुच्चय उदीरित: ॥ पैर्यायश्चानुमोंनं च पोक्तः परिकरस्तथा। व्याजोक्तिपरिसंखये च विज्ञेये हेतुमालया।। अॅन्योन्यमु्तैरं सूह्षमसारी तद्वदर्सेंङ्गतिः। समाधिश्च सैमेन स्यादविषमस्त्वंधिकेन च।। मत्यैनीक मीलि तं च स्पातामेकौवली स्मृँती। औन्तिमांस्तु मैतीपेन सार्मान्यं च विशेर्षषत्।।

दशमोल्लास: ५४९

तहुँणातर्हुणौ चैव व्याघातः परिकीर्तितः । संसष्टिसफैरौ चैवमेकषष्ठि: क्रमोदिताः ।। आद्यक्षरसम्बन्घेन तु- उअवसपा शैरावाशादिगत्नियुतभूँ गैजा: ।। रू नि श्लेआ य मी' ऐ भूसंख्यास्ते दे भें को द्विकाः ॥' तेष्वनेकालङ्कारमूलभूनत्वेन सौकुमार्यातिशयाच्च पधानमु- पर्मां प्रथमं लक्षयति-साधम्यमिति, समानो धर्मो ययोरर्थादुपमा- नोपमेययोस्तौ.सधर्माणौ तयोर्भवः साधर्म्यम्। समानधर्म- निरूपित: सम्बन्धः, स एवोपमा। समासोत्तरवर्तिभाववा- चितद्धितप्रत्ययस्य 'कृत्तद्वितसमासेभ्यः सम्वन्धाभिधानं भाव- पत्यथेन' इति न्यायेन सम्बन्धाभिधायकत्वात्। यद्वक्ष्यति- समानेन धर्मेण सम्बन्ध इति। उपमानोपमेघघोरेव, न तु कार्यकारणादिकयोः साध्म्य भवतीति तयोरेव समानेन धर्नेण सम्बन्ध उपमा। भेदग्रहगंमनन्वयव्यवच्छेदाय।

'k वेति। अत एव 'उपमा यत्र सादश्यलक्ष्मीरुल्लसति द्वयोः' इत्य- प्पय्य दीक्षितादीनासुपमालक्षणं कुवलयानन्दखण्डने खं- ण्डितमस्माभिः। अधिकगुणवत्तया सम्भाव्यमानसुपमानम् नि- कृष्टगुणवत्तया सम्भाव्यमानसुपमेयमिति वोध्यम्। समानेन धर्मेणति। एकवचनमविवक्षितमिति वोध्यम्, अन्यथा यत्कि- वविद्धर्मेण साजात्यस्य सर्वत्र सुक्षमत्वादतिमसङ्ग: स्वाद्। अत्र

६५०. सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

चन्द्र इव मुखमित्यत्र यज्जातीयधर्माभयश्चन्द्रस्तज्जातीयधर्माश्रयो मुखमित्युभयविशेष्यकैव, मतीतिर्न तु चन्द्रनिषठधर्मसजाती यधर्माश्रयो सुखमिति प्रकृतिविशेष्पक एव प्रत्यय: । तथा सति 'हंसीव धवलश्चन्द्र' इत्यादौ प्रतीतिमान्थर्यविरहेण दोषो न स्थात्, उभयविशेष्यकत्वे तु पुंस्त्वान्वितधवलपदार्थस्य हं- स्यामनन्वयेन चन्द्रमात्रान्वये विवक्षितपतीत्यनुपपत्तेर्दोषः स म्भवतीति ज्ञेयम् ।

ननूपमानोमपेययोरेव साधर्म्यसम्भवे भेदग्रहण मनर्थकमित्यत आह-भेद्ग्रहगमित्यादि। 'नितम्विनी सैव नितम्बिनीव' इत्यादावनन्वये एकस्यैवोपमानत्वसुपमेयत्वं चेति पारमार्थिकसाधर्म्यविरहान्यवच्छेद इति भाव:। न च तत्राप्युपमैवेति वाच्थम्, त्र साधर्म्यस्य चमत्कारि- त्वाभावात्। न च तत् धर्मस्यैकत्वे सजातीयताविरहेण नोपमाप्रसङ्ग इति वाच्यम्, धर्मिभेदस्येव धर्मभेदस्यापि का- रपनिकत्वेन सजातयिताऽनपायात्। तस्मात्सापर्म्यशब्दस्यारो- पितानारोपितसाधारणसमानधर्मसम्वन्धमात्रपरत्वेऽपि अना- रोपितसाधर्म्यनिवन्धन एवोपमालङ्कार इति मन्तव्यम्। अतू एव

नभिधाने न्यूनत्वं लक्षणवाक्यस्पेति चेन्न। आक्षेपादुपमानो- पमेयरुपयोस्तयोरलाभात्। न च प्तियोगिमात्राक्षेपादेव लाभस- म्भवात् 'मेदे'-इत्यनुपादेयम्,। न ह्यमेदे सादृश्यात्मकं साध- न्यमिति चेतु। न। साधर्म्यपदस्यारोपितानारोपितसाधारण-

लङ्कारस्प व्यवच्छेद्यत्वादिति।

दशभोल्लास:। ५५१

• इदमत्र तत्त्रम्-उपमानोपमेययोर्भेंदश्चतुर्धा, उपात्तोऽनुपासत आरोपितस्तिरोहितिश्रेति। तत्राद्ये वाच्योपमा, द्वितीये व्यड्ो- पमा, 'उल्लास्प कालकरवाल, इत्यादाविव। तृर्तीयेऽनन्वया- लङ्कारः। चतुर्थे रूपकमिति। सर्वेष्वप्लङ्कार लक्षणे्क्कात्वे सतीति विशेषणं विवक्षितमिति वोध्यम्, अन्यथा लोपृ: पाषाणः, स्थाणुर्वा पुरुपो वा, अस्थिवद्दधिवत्कीर्तिरिसादावांपे रूपकादयलङ्कारः स्याद्। तहिं वाग्देवतावतारैर्ग्र्कृद्भि: किमिति नोक्तमिति चेत्। तन्र तत्रोपादाने महद्रौरवं स्पादिति,

पदं खण्डितमिति द्रष्टव्यम्। अथोपमां विभजते- पूर्णा लुप्ा च।

पादाने पूर्णा, एकस्य दयोस्त्रपाणां वा लोपे लुसा। उपमानेत्यादि। यत्रोपमानोपमेयसाधारणधर्माणासुपमा- -पतिपादकशब्दस्य चोपादानं सा पूर्णां। एतच्चतुष्कमध्ये एक- स्य द्वषोस्त्रयाणां वाडतुपादानं यत्र सा लुप्तेत्यर्थः । तयो: पृ० र्णां विभजते। साडग्रिमा। श्रौत्यार्थी च भवेद्ाक्ये समासे तद्धिते तथा॥ ८७॥ अग्रिमा पूर्णा। अग्रिमा पदस्य उप्तापरत्वं भ्रमं निवारयति-अग्रिमेत्या- दि। अग्रे-पागुद्दिष्टाऽग्रिमा पूर्णत्यर्थः । वार्क्य-विग्रहः। ते- नोपमानादिपदानि चत्वार्यपि यत्रासमस्तानि भिन्नविभक्तिका- नि सा वाक्यगा। यत्र तु तेषु कयोरपि समासः सासमासगा।

५५२ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

तद्धितेनोपमाप्रतिपादकेन तु सममुपमानवाचिन्याः प्रकृतेर्न स मासो नापि विग्रह इति तत्र तृतीयः उपमाभेद:। त्रिविधाडव्ये षा श्रत्यार्थीभेदात्प्रत्येकं द्विविधेति षड्विधा पृर्णेत्यर्थः।श्रत-

वद्बोधविषयत्वम्। अर्थापत्तिगम्यत्वं चार्थत्वम्। तत्र यथेव- चादिशब्दानां 'तत्र तम्येव' इत्यनेनेवार्थे विदितस्य वतेश्चोपा दाने श्रौती। तुल्यादीनां शब्दानां 'तेन तुल्यम्' इत्यादिना तु. ल्यार्थे विहितस्य वतेश्च पयोगे आर्थी। यथेववादिशब्दा: यत्परास्तस्यैवोपमानताप्रतीति रिति यद्यप्युपमानविशेषणान्येते, तथापि शव्दशक्ति- महिम्ना श्रुत्यैव षृष्ठीवत् सम्बन्धं प्रतिपादयन्तीति तत्सद्भावे औ्रती उपसा। तथैव। 'तन्न तस्येव' इत्य- नेनेवार्थे विहितस्य वतेरुपादाने। 'तेन तुल्यं सुखम्'-इत्यादावुपमेये एव, 'तत्तुल्य मस्य'-इत्यादी चोपमाने एव, 'इदं च तच्च तुल्यम्'- इत्युभयत्रापि तुल्यादिशब्दानां विश्रान्तिरिति सा. म्यपर्यालोचनया तुल्यताप्रतीतिरिति साधम्यंस्यार्थ- त्वात्तुल्यादिशन्दापादाने आर्थी, तद्वत् 'तेन तुल्एं क्रिया चेद्तिः इेत्यनेन विहितस्य वतेः स्थिती। ननु इवादिशब्दा उपमानविशेषणानि तद्गनमेवातिशयं व- वतुमर्हन्ति, विशेषणान्तरवत्, न च पुनरुपमेयगतं साधर्म्यसम्ब- .न्धमिति शङ्कते। यथेववादीति। अयमाशयः-नन्वयं श्रौत्या र्थी विभागोऽनुपपन्नः, उभयत्र सादृश्यप्रत्ययाविशेषात्। न च वाच्यम् यथादिशव्दैः साधारणधर्मसम्बन्ध उभयन्न शतैव

दशमोल्लासः। ५५३

बोध्यते, न पुनस्तुल्यादिशब्दैरयमेत्र विशेष इति। यतो यथादि-

शेपणानि ते, अत उपमाने तत्मम्बं्धं वोधयन्तु, न पुनरुपमेये, अन्यविशेषणस्यान्यत्र सम्बन्धवोधकत्व्रादर्शनादिति चेतु। न । शब्दशक्ति स्वाभाव्यादन्यविशेषणत्वेऽप्यन्यत्र सम्बन्घबोधकत्वात्। न चादष्टचरत्वस्, पष्ठचां तथादर्शनात्। षष्ठी हि यदनन्तरमु-

नेऽपि सम्बन्धं बोधयति। यथा 'राजः पुरुष' इत्यत्र राजि श्रूय- माणा पष्ठी तमेव विशेषयन्ती स्वस्वामिभावादिकं सम्वन्धं पुरुपग- तमपि प्रतिपादयति, उभयवृत्तिसम्बन्धस्यैकत्वात्, तथेदमपि लु- पविभक्तिकमव्ययपदमेकन्न विश्रान्तमपि उभयाश्रयं साधर्म्यरू- पसम्बन्धमभिव्यनक्तीसर्थः। तस्मात्मतीसनुपपच्या प्रतीतानुपप- नपा सम्बन्धबोधे विशेषाच्छ्रौतार्थविभाग इति मन्तव्यम्- । तथा हि 'पदममिव सुखम्' इत्यादावुपात्तस्याक्षिप्तस्य वा रमणी यत्वादेः सम्बन्धमविषयीकृत्यापर्यवसानम्, यथादिशब्दाना धर्मविशेषसम्बन्ध एव शक्तत्वात। तुल्यादिशब्दास्तु नैत्रम, 'पद्मेन तुल्यं मुखम्' इत्यादाचुपमेये-'पझ तुल्यं सुखस्य' इसादाबुथमाने, 'मुखं पझं च तुल्यम्' इत्यादावुभयत्रापि सामा- व्यतस्तुल्यत्वं बोधयित्वा विश्रान्तेषु तेषु धर्मविशेषं बिना कर्थ तुल्यतेति प्रतीतानुपपच्या धर्मचिशेषसम्बन्धप्रतीतेरिति। तदेतङ्ु- त्तिकृदाह-तेन तुल्यमित्यादि। केचित्तु उपमानोपमेयभावरूपसम्वन्घस्य श्रौतार्थत्वाभ्यां विशेष' इति व्याचक्रुः, तदयुक्तम्। 'सोधम्यस्यार्थत्वाततुल्या- दिपदोपादाने आर्थी' इति प्रकाशचिरोधाठ। यस्यैव ह्वार्थतयो- पमाया आर्थत्वं तस्पैव श्रततया श्रोतत्वौचित्याद्। किश्च

५५४ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

साधर्म्यमवोपमेति तस्यैव श्रौतत्वार्थत्वाभ्यामुपमाभेदो युक्त। अत एव 'यथादिना सादृश्यरूप: सम्बन्ध एव साक्षादमिधीयते- षष्ठवित्, तुल्यादिभिस्तु धम्पपि' इति व्याख्यानमतुपादेयम्। 'इधेन नित्यसमासो विभस्त्यलोपः पूर्वपदप्रकृति- स्वरत्वं च'-इति नित्येसमासे इवशद्योगे समासगा। कमेणोदाहरणम्- इचेनेत्यादि। अयमाशय :- नतु तथाप्यतुपपत्रो विभाग:, पूर्णायां द्योतकोपमानयोरेव हि समासः सम्भावितः, न च यथा दिभिः सममसौ दश्यते, येन समासे श्रौती स्यादिति चेत, न। 'इवेन नित्यसमासो विभत्यलोपः पूर्वपदमकृतिस्वरत्वं च' इत्प- तेन इवशब्देन समं समासविभत्यलोपयोः सम्भवाद्। विभत्तय- लोपदर्शनान् तन्रासमासव्यवहारो मृढानामिति । क्रमेणोदाइर- णानि। तत्र वाक्ये श्रौती यथा- सवप्रेऽपि समरेषु त्वां विजयश्रीर्न सुज्जति। प्रभावप्रभवं कान्तं स्वाधीनपतिका यथा॥३९२।। हे राजन् स्वाधीनपिका-आकृताज्ञाकारी पतिर्यस्यास्ता- हशी नायिका यथा पभावस्य पभवमुत्पत्तिहेतु कान्तं-मनोहरपर्ति न सुश्चति, तथा विजयश्रीः स्वप्नेऽपि समरेधु-सङ्गमेषु त्वां न मुश्चति-न त्यजतीत्पर्थः । वैरिभिः स्वम्रेऽपि तव विजयानुभवा- दिति भाव: । अत्र विजयश्राुपमेया, स्व्राधीनपतिकोपमानं, न मुश्र- तीति साधारणो धर्मः। थथेत्युपमापतिपादकं विवक्षितम् एवमग्रेऽप्यूद्रम्। न चैतेषीं कयोरपि समास इति वाक्यगा

दशमोहलास:। ५५५

औती। वाक्यगाSडर्थी यया- चकितहरिणलोललोचनाया: करुधि तरुणारुणतारहारिकान्ति। सरसिजमिद्माननं च तस्पा: सममिति चेतसि सम्मदं विधत्े।।३९३। चकितो यो हरिणस्तस्य लोललोचने इव लोचने यस्याः। यद्वा हरिणशव्दस्य तल्लोचने लक्षणा, तथा च चकितहरिणव-

या: क्रुषि-क्रोधे सति, तरुणारुणो-गाढरक्तो यहतारो-मुक्ताहार- स्तस्य हारिणी-अनुकारिणी कान्वि :- शोभा यस्य ताहशमानन- मिदम् सरसिजं-रक्तोत्पलं च सममिति चेतसि-चिते सम्मदं विधत्ते-हषे कुरुते इसर्थेः। पुष्पिताग्रा छन्दः। 'अयुजि नयु- गरेफतो यकारो युनि च नजौ जरगाश्व पुष्पिताग्रा' इति ल- क्षणात्। इयं समशब्दपरयोगादार्थ्युपमा । समासे श्रौती यथा- अत्यायतैर्विनयकारिभिरुद्तानां दिव्यैः प्रभाभिरनपायमयैरुपापैः। शौरिसुजैरिव चतुर्भिरदः सदा यो लक्ष्मीविलासभवनैभुवनं बभार ॥३९४॥। शौरि :- श्रीकृष्णो सुजैरिव नृपश्चतुर्भिरुपायेः-सामदान- वेधिभेदविग्रहरूपैः सदा-सर्वदा अदो भुवनमेतल्लोकं बभार-

ै:, अत्यन्तमायतिरुदर्कशुद्धिमेंपु तथाभृतैश्च, उद्धतानां-दानवा- नां गर्ववर्ता च विनयकारिभिर्दण्डमदैः। परभाभिर्दीषिभिः पभा- बैथ्, दिन्यैरलाकिकैरुतकृष्टैश्, अनपायमयैः, सदातनैः सदास-

५५६ * सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

फलैश्च, लक्ष्म्या :- कमलायाः सम्पत्तेश्, विलासस्य भवनैराधार- भूतैरित्यर्थः । वसन्ततिलका छन्दः । 'उक्ता वसन्ततिलका तभजा जगौ गः' इति लक्षणात्। अत्रेवेन समासः । समासे आर्थी यथा- अदितथमनोरथपधप्रथनेषु प्रगुणगरिमगीतश्री:। सुरतरुसदशः स भवानभिलषणीयः क्षितीश्वर न कस्य।। हे क्षितीश्वर अवितथमनोरथपथप्रथनेषु-अव्यर्थवाञ्छित- विषयविस्तारणेषु प्रगुणगरिमगीतश्रीः-पकृष्टगुणानां गरिम्णा गीता-स्तुता श्रीः-सम्पत्तिर्यस्य तथाभूतः, अत एव सुरतरुसद- श :- कल्पवृक्षतुल्यः सः-प्रसिद्धो भवान् कस्य नाभिलाषर्णाय:, अपि तु सर्वस्थाप्यभिलषणीय एवेत्यर्थः । गीतिश्छन्दः । 'आ. र्यांपथमदलोक्तं यदि कथमपि लक्षणं भवेदुभयोः । दलयोः कृतयतिशोभां ता गोति गीतवान भुजङ्गेशः' इति लक्षणाव।अत्र सुरतरुसदृश इत्युपमानद्योतकयोः समासः । तद्धिते श्रौत्या थीं च यथा- गाम्भीर्यगरिमा तस्य सत्यं गङ्गासुजङ्गवत। दुरालोक: स समरे निदाघाम्बररत्नवत्॥ ३९६॥

स्य गरिमा-गुरुत्वं सचयं गङ्गाश्ुजङ्गवद्-समुद्रतुल्यः, स राजा" समरे-मङ्रामे निदाघाम्बररन्रवत्-निदाघकालिकसूर्य इब दुराः लोको-द्रष्टुमशक्य इत्यर्थः । भुजङ्ग-उपपतिः । गङ्गायाः श- न्तनुपत्नीत्वात्सरित्पतौ सुजङ्गपदपयोग इति बोध्यमू। इलोकल- क्षणस्य लिखितत्वात्पसिद्धत्वाच्च न भूयो लेखनम्। अत्र गङ्गा- सुजङ्गवदिति श्रौती, 'तत्र तस्पेव' इत्यनेनवार्थे वतेवरिंधानात्। निदाघाम्वरग्त्वदियार्थी। तेन तुल्यमिसर्थे वतेः प्रयोगांतू।

दशमोल्लास:। ५५'

सवाधीनपतिका कान्तं भजमाना गथा लोकोत्त- रचमत्कारभू, तथा जवश्रीसत्वदासेवनेनत्यादिना प्. तीथमानेन चिना यद्यपि नोक्तेवैचित्र्यम्, वैचित्रयं चा- लङ्कारः, तथाऽपि न ध्वनि-गुणीभूतव्यञ्मव्यवहार:। न खनु व्यडसंस्पर्शपरामर्शादत्र चारुताप्रतीतिः, अ:

ननु 'गुणालङ्गारवदव्यड्ग्यं चित्रम्' इति मागुक्तम्। अल- ङारस्थले च सत्यपि तद्वैचित्रये व्यङ्स्यानुभवसिद्धतया ध्वनि- गुणीभूतव्यङ्गयान्यतरत्वसम्भवे कथं चित्रत्वमित्याशङ्कते। स्वाधीनेत्यादि। चमत्कारभू :- चमत्कारविपयः, प्रतीय- मानेन-व्पङ्गघेन वैचित्र्यं-चमत्कारानुगुण्यम्। परिहरति-तथा- 5पीति। सत्यपि व्यङ्गंये समुत्कटया डलङ्कारकृतचारुतया पथ- मतश्चिनाकर्षणमिति चित्रता, न खलु वाच्यादिवैचित्रयं सच्व- विराधीति सिद्धान्तपर्यवसानम्। न खल्वित्यादि। अत्राल झारवति काव्ये। वाच्यमुपमादिरूपम् । नन्वेवं सति रमादौ व्यङ्गये अलङ्गारान्तरे च कथ न तेन व्यवहार इत्यत आह- रसादिरूपस्तु व्यड्ोऽयडलङ्कारान्तरं च सर्वत्राव्प- भिचारीत्यगणयित्वैव तदलङ्गारा उदाहृता: । तद्रहितत्वेन तु उदाहियमाणा विरसनामाबह- न्तीति पूर्वापरविरुद्धाभिधानमिति न चोदनीयम्। रसादिरूपस्त्विति। तथा च येपासुद्भटत्वं तैरेव लक्ष्प -. मदर्शनमिति भावः। अथासङ्गीणमेवोदाहियतामित्यत आह- तद्रहितत्वेनेति। अत एव प्रदीपकारैर्व्याख्यातम्-नतु

सुधासागरसहिते काव्यप्रकाश।

'चित्रमेदा अलङ्गारनिर्णये निर्णेष्यन्त' इति पूर्वमवादी:, इदानी स्वम्रेSपीत्युदाइरसि न तच्चित्रं भवितुमईति। अन्र हि स्वाधी नभर्तृका कान्तं भजमाना यथा चमत्कारभूस्तथा जयश्रीहत्व दासेवनेनेत्यादिवस्तुरूपं व्यङ्गयं विना नोक्तेवैचिश्यम्, वैचि. 5यं चालङ्गारत्वनिष्पत्तये इति व्यङ्गयमवश््यापेक्षणीयमतस्तस्प माधान्ये ध्वनित्वमप्राधान्ये गुणीभृतव्यङ्गयत्वं तस्मात्पूर्वापरवि रुद्धामिधानमिति चेत्। मैवं वादीः। न खलु व्यङ्रयपरामर्श- देवात्र चारुतामतीतिरपितु वाच्योपमामात्रपरामर्शादेव। चा- रुत्वहेतुश्ालङ्गारः। अवर्जनीयसन्निधेश्च व्यङ्गयस्य स्फुटतरतया ध्वनिगुणीभूतव्यवहारपवर्तकतेति न कशिद्दोष:। नन्वेवमप्युदाह ते रसादि रूपव्यङ्गय सद्भावाच्चित्रतानुपपत्तिः।

तानि युक्तानि, न तु शुद्धाया उपमाया इति चेत्।न । रसादिरूपो व्यड्योडलद्कारान्तरं चतष्वव्यभिचारीति तत्रौदासीन्यमालम््यो- मालड्कारोऽयमीदृश इत्यभिमायेणालङ्कारमुदाहृतं न तु चित्रका- व्यम्। अत्र 'चन्द्रधवलः पट' इत्यादिको रसालङ्काराभ्याम- सम्भिन्न एव विषयः किमिति नोदाहियते इति चेत। न। तद्रहितत्वरेनोदाहरणे वैरस्यमसङ्गात्। तादशवाक्यस्यावाक्यत्वेन तस्याप्यनुपमात्वादिति। अथ लुपा विभजनीया, सा च सप्धा। ततरैकस्य लोपे त्रिधा, उपमानस्य साधारणशब्दस्य द्योतकस्य च लोपात, उप- मेयमात्रस्य लोपादर्शनात्। द्विलापेऽवि त्रिधा, धर्मेवाद्योर्धर्मोषमा- नयो वाधुपमेययोश्च लोपात्, अन्यस्य द्विकस्यलो पासम्भबात्। त्रिलोपे तिवियमेका, उपमेयं विनाऽन्येषामेकैकमात्रसब्वे उपमाया

दशमोल्लास:। ५१९

असम्भवादिति दर्शपत्रेव यथासम्भवं तार्सा सप्तविधानामपि विभागमाह- सव्त् धर्मस्य लोपे स्थात् न औती तद्धिते पुनः। धर्मः साधारण:। तड्विते कल्पवादौ त्वाथ्येष। तेन पक्च। उदाहरणम्- तद्वत्-समासे-वाक्ये-तद्धिते श्रौच्पार्थी चेत्यर्थः। तत्र विशेष- माह-न श्ती तद्धित इति। इवार्थे एव हितद्धिते सा श्रौ- ती भवेत्। इवार्थश् वतिरेव, स च 'तत्र तस्पेव' इसर्थकतया नित्यं धर्मसाकाङ्ग इति धर्मातुपादाने श्रीती तद्िते न भवत्ये- व, आर्थी तु यद्यपि वतिरूपे तद्धिते न सम्भवति 'तेन तुल्यम्' इत्पर्थे उक्तन्यायेन नित्यं तुल्यक्रियाकाङ्गलवेन धर्मलोपे तद- सम्भवात्, तथापि कल्पपू-देश्य-देशीयर्-बहुच्-रूपे सम्भव- स्येवेति पञ्चधा धर्मलोपोपसेत्यर्थः। तदेतद् वृत्तिकृदाह-धर्मः साधारण इत्यादि। तत्र वाक्ये औती यथा- धन्यस्यानन्यसामान्यसौजन्योत्कर्षशालिनः। करणयिं वचश्चेतः सत्यं तस्थामृतं यधा ॥ ३९७॥ हे चेतः अमृतं यथा-पीयूषमिव सन्तोषजनकं तस्य-सा- धोर्वचो-वाक्यं सत्यं-निश्चयेन करणीयम्।कदशस्य अन्यसा मान्यं थन्न भवति ताटवं यत्सौजन्यं तदुत्कर्षेण शाली-शोभमा- नस्तथाभूतस्य अत एव धन्यस्य सर्वोत्कृष्टस्पेत्यर्थः । अन्रामृतवचसो: परिणामसुरसत्वादि साधर्म्यम्, तच्च नी- पातम्, अत एव श्रीवत्सलाउ्च्छनभट्यैरुक्तम्-अत्र तृ िजनकत्वस्य समानधर्मस्यातिमसिद्धत्वादसुपादानमिति, आक्षे- पाचु ळन्घस्य सम्बन्धो यथाशब्देन तद्वो्षं विनाऽपर्यािन भ्रुखै-

५६० सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

व बोध्यते इति धर्मलोपे श्रौतीयम्। एवमग्रेऽप्यूह्यम् वाक्ये आर्थी यथा -- आकृष्टकरवालोऽसौ सम्पराये परिभ्रमन्। प्रत्यर्थिसेनया दृष्ट कृतान्तेन समः प्रभुः ॥ ३९८ ॥ स्पष्टम्। आकृष्टकरवालत्वं च न साधारणो धर्मः, यमस्य दण्डायुधत्वेनैव प्रसिद्धेः । अन्त्यत्रयं यथा- करवाल इवाचारस्तस्य वागसृतोपमा। विषकल्पं मनो वेत्सि यदि जीवसि तत्सखे ॥३९९॥ स्पष्टम्। अत्र करवाल इवेति समासे श्रौती, अमृतोपमेति समासे आ्थी। विषकल्पमिति तद्धितगाऽडर्थी। उपमानानुपादाने वाक्यगाऽथ समासगा॥ ८८ ॥ अत्र तद्धिंतगा न सम्भवति, उपमागतिपादकस्य तद्धित स्य वतिकल्पवादेरुपमानादेव विधानेनोपमानानुपादानेऽसम्भ वाद। न वा श्रौती, इवादीनामुपमानमात्रान्विततया तदतुपा- दानें तेषामध्यनुपादानात्। अतो वाक्यसमासयोरेव, तयोरप्या- थर्येवेति द्विपकारा लुसोपमानोपमा। तत्र वाक्यगा थथा- सअलकरणपरवीसामसिरिविअरणं ण सरसकव्वस्स । :दीसइ अह व णसुम्मइ सरिसं अंसंसमेत्तेण।४००।। कव्चस्सत्यत्र कव्वसममिति, सरिसमित्यत्र च जूणमिति पाठे एषैव समासगा। सुखविपुलाऽडर्या। लक्षणमुक्तं भाकू । सकलकरणपरविश्रामश्रीवितरणं न सरसकाव्यस्य। दृश्यतेऽंथ वा श्रुयते सदशमंशांशमात्रेण। इति संस्कृतम्। संकलकरणानां-सर्वेन्द्रियाणां परमविश्रामोऽत्यन्तस्वास्थ्यं त-

दशमोल्ास:। ५६१'

स्पे श्री :- सम्पत्तिस्तस्पाः वितरणं-पदायकम्। मरसकाव्यस्यां शंयमात्रेण-किश्चिदंशेनापि सदश न दृश्यते। अथवा भ्ूषते- डपि नेत्यर्थ: ।

नातुपादानमिति बोध्यम्। अवोपमा व्यतिरेकस्याङ्गमिति

आधिक्यस्थासम्भवात् भास्कराद्यस्तु क्वंच'इति पाठे यद्यपि श्रत्यपि सम्भ- वति, तथाऽपि आचीनैरनादृटतत्वात्तथा नोक्तमित्याहुः। तभ्। इवादेरुपमानपरत्वनियमेन तदतुपादाने तदसम्भवस्योक्तत्वात्। कव्वस्सेत्यत्रेति। इदमेव कव्वस्सेत्यत्र कव्वसंममिति, सरि- समित्यत्र गूणमिति पाठे समासगोदाहरणमित्यर्थ: । वादेलोंपे समासे सा कर्माघारक्यचि क्यडि। कर्मकत्रार्णमुलि। द्योतकलोपे वाक्यगता तावल सम्भवति। मुखं चन्द्रो रमणीयमेताचन्मावेणोपमाप्रत्ययाभावात्, नापि तद्धितगा, वतेः कल्पवादीनां च दोतकतया तत्योगे दयोतकलोपस्थैवासम्भ- वात् 1 न वा श्रौतीत्यन्यथा विभजते 1 वादेरित्यादि। • घाशब्दः उपमाद्योत्तक इति वादेरूपमाप्ततिपादक- स्य लोपे षट्-समोसेन, कर्मणोऽधिकरणच्चोत्पन्नेन क्यचा, कतु: क्यडन, कर्मकर्त्रोरूपपद्योर्णमुला च भ वेत्। उदाहरणम्- वाशब्द उपमाद्योतक इति। तथा चामर:, 'उपमार्य' विकलपे चा' इति। एवं च चादेरुपमाद्योतकस्येसर्थः, तस्य लांपे समासे क्यच क्याड कर्मकत्रोर्णमुकि चोपमा। तत्र, क्यचि द्वि- - ७१ -

५६२ सुधासागरसहित काव्यप्रकाशे।

धा, कर्मणोऽधिकरणाच् विधानेन तस्य द्वैविध्याद्। वषद्ि त्वेकैव, कर्नुरेव तद्विधानात्। णमुल्यपि द्विधा, कर्मकर्त्रोस्तदि- धानात्। समासगा द्विविधा, दविपदसमासगा, बहुपदसमासगा च, द्वयोस्त्रयाणामपि वा उपमानपदानां समासात्। तयो- रादा यथा- तत: कुसुदनाथेन कामिनीगण्डपाण्डुना। नेत्रानन्देन चन्द्रेण माहेन्द्री दिगलदूता॥४०१।। कामिनी-कामथमाना स्त्री, विरहिणीति यावत्, स्पष्टम- न्यत्। कामिनीगण्ड इव पाण्डुरिति विग्रहे-'उममानानि सा- मान्यवचनैः' इत्युपमानसाधारणधर्मवाचकयोरट्टयोः समासे इन शब्दलोपात् घोतकलुत्ता समासगा। द्वितीया यथा- तथा,' असित भुजगभीषणाससिपत्रो रुहरुहिकाहित चित्त तूर्णचारः। पुलकिततनुरुत्क पोलकान्ति: प्रतिभटविक्रमदर्शनेऽयमासीत्॥ ४०२॥ अपं-वीर: प्रतिभटविक्रमदर्शने-प्रतियोद्ुः पराक्रमस्या- लोकने सति, असितभुजग :- कृष्णसर्पस्तद्वृ:्धीषणमसिपत्रम् :- ख- क्गो यस्य तादशः । रुहरुददिका-रभसोत्कण्ठा तयाऽऽहितं-व्या- सं यच्चिचं तेन तूर्णचार :- शंघ्रगतिः। पुलकिता-शौर्षेणानन्दोद- याद्रोमाश्चिता तनुर्यसष्य सः अत एव उद्गता-उल्लसिता कपो- लकान्तिर्यस्य तादृश आसीदित्यर्थः । पुष्पिताग्रा छन्दः । ल- क्षणमुक्तम्माक्।

मपि समासः यत्तु मधुमतीकारादिभिर्व्याख्यातम्-असितर-

दशमांल्लास: । ५६३

पात्समासगाडडर्थी, पूर्वत्र श्रौतीत्वपयोजकयथाश्दादिलोप:, द्वितीये त्वार्थीत्वप्रयाजकतुल्यादिशन्दलोप इत्युदाहरणयोर्भेंद इत्ति। तत्पामादिकम्। उभयत्रोपमानधर्मयोः समासस्य तुल्यत्वे- न शाकपार्थिवादित्वक ल्पनस्थान्याय्यत्वाद्। अपि च, धोतकमा - दायैव श्रौतार्थविभागस्तस्य च लोपेक श्रौतीत्वसम्भवः। आ्थी त्वर्थापत्तिगम्यत्वेन सिद्धैव। किञ्च, न खलु समासे तुल्यादि- रिवादिवा लुप्यते, किन्तु समासेनैवोपमाभिधानात 'उक्तार्याना- ममयोग' इति न्यायेन द्योतकं न प्रयुज्यते इति लोपव्यवहारा, तत्रेवादेस्तुल्यादेरवा विनिगन्तुमशक्यत्वाद्। अपिच द्योतकलोपे 5पि श्रतीत्वाङ्गीकार भेदाधिक्यं स्पात, तथा चोनविशतिर्लसा-

न्यम्। क्यचक्यडेर्भेंदत्रयं यथा- पौरं सुतीयति जनं समरान्तरे Sसा- वन्तः पुरीयति विचिन्नचरित्रचुञ्चु:। नारीयते समरसीम्नि कृपाणपाणे- रालोक्य यस्ष चरितानि सपत्नसेना।।४०३।। अत्र पौरं सुतीयतीत्यत्र 'उपमानादाचारे' इति कर्मण: क्य- च। समरान्तरे अन्तःपुरीयतीत्यत्र तु 'अधिकरणाच्च' इत्य- नेनाधिकरणाद्। नारीयत इति 'कर्त्त: क्यङू सलोपश्र'इत्य- नेन कर्च: क्यड्। अत्र प्राश्च :- इयं श्रौती, इवादीनामित्र क्य- जादीनामपि सच्चे तच्वानपायादित्याहुः। वस्तुतस्तु इनादिसश्े एव श्रत्यादिचिन्तेति सारम्। णमुलि भेददयं यथा- मृधे निदाघघर्मीशुदर्श पश्यन्ति तं परे। स पुनः पार्थसश्चारं सश्चरत्ययनीपति:।४०४॥

५६४ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

अत्र निदाघघर्माशुदर्शमिति कर्मणि णमुल्, निदाघघ्माशुपित्र पश्यन्तीत्यर्थात्। पार्थसश्चारमित्यत्र क्त्तरि 'उपमाने कर्मणि च' इति सूत्रेण चकारात्। अथ द्विलोपे विभजनीया । धर्मवाद्योलोंपे वाक्यगा न सम्भवति, शिष्टयोरूपमानोपमेययोः मुखं चन्द्रः' इत्येतावन्मात्र- योरुपादाने उपमानवगमात्। नापि तद्धितगा, तद्धितस्यापि कल्पवादिरूपस्योपमाप्रतिपादकत्वेन तत्सव्वे दविलोपाभावाद्। नापि श्रौती, इवाद्यभावादित्यन्यथा विभजते- एतद्द्विलोपे क्किप्समासगा॥ ८९॥ एतयोर्धर्मवाद्योः। उदाहरणम्- एतिलोपे इति। एतयोर्द्वयोर्धर्मवाद्योलोंपे। किपूगा यथा- सविता विधवति विधुरपि सवितरति तथादिनन्तियामिन्यः। यामिनयन्ति दिनानिच सुखददःखवशीकृते मनसि॥ ४०५॥ आर्या छन्दः। स्पष्टम्। यद्यप्याचारे किव्विधानात्तस्पैव च समानधर्मरूपत्वेन किपि धर्मलोपो नास्ति, तथापि किप एव लो- पद्धर्मलोपव्यवहारः। अत एव समानार्थेत्वेऽपि क्यडत्र नो- पाप्त:। तश्यालुप्तत्वेन धर्मलोपाभावात्। समासगा यथा- परिपन्थिमनोराज्यशतैरपि दुराक्रमः। सम्परायप्रवृत्तोऽसौ राजते राजकुक्जरः॥४०६॥ मनोराज्यं-मनोरंथः। स्पष्टमन्यत्।अन्न सजाऽयं कुञ्जर इवे- ति 'उपमितं व्याघ्रादिभि: सामान्यापयोगे' इति समासातसमासगा धर्षधोजकलुप्ोपमा।

दशमोल्लास: ५६५

धर्मोपमानयोलोंपे वृत्तौ वाक्ये च हभ्यते। तद्धिते तु नेथम्, उपमानलोपे तद्धितस्यैवाभावाद्।ना. पि श्रौती, उपमानापयोग इवादेरपयोगात्। तव समामगा यथा- दुष्टुल्लन्तो मरिहसि कण्टअकलिआइँ केअइवणाई। मालइकुसुमसरिच्छं भमर भमन्तो ण पाविहिसि ४०७ कुसुमेण सममिति पाठे वाक्यगा। आर्या छन्दः। डुण्डुलायमानो मरिष्यसि कण्टककलितानि केतकीवनानि। माळतीकुसुमसदशं भ्रमर भ्रमत् माप्स्यसि। इति संस्कृतम्। दुण्डुमित्यव्यक्तशन्दानुकारः । हे भ्रमर दुण्डुलायमान :- इष्टामाप्सा व्यर्थश्रमातुरो दुष्दुमिति शब्दं कु- र्वाण: कण्टकैः कलितानि-युक्तानि केतकीवनानि भ्रमन्नन्विष्य नमालती कुसुमसदशं-जातिपुष्पतुल्यं न पाप्स्यसीत्यर्थः । म कृतमालतीकुसुमस्य सदशं पुप्पान्तरं नास्तीति विवक्षायामुपमा- नानुपादानम्। कुसुमसरिचछमित्यत्र कुसुमेन सममिति पाठे इयमेव वाक्यगा। क्यच वाद्युपमेयासे। आसे निरास -- उदाहरणम् -- अराति विक्रमालोकविकस्वरविलोचनः । कृपाणोदग्रदोर्दण्ड: स सहस्रायुधीयति॥४०८॥ अत्रात्मा उपमेय:। अरातीनां-शत्रूणां विक्रमस्थ-पराक्रमस्यालोके-दर्शने स- ति, चिकस्वरे-विकसनशीले विलोचने यश्य सतयोक्त। फ्र-

५६६ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

पाणेन-खङ्गेनोदग्र-उद्धटो दोदण्डो यस्य तादश:, स बीसः स- हस्रायुधीयति सहस्रमायुधानि यस्य तमिवात्मानमाचरति इति 'उपमानादाचार'इति कर्मणि क्यच्। आयुघसहसरनिर्वाहस्य भति- पक्षोत्सारणस्पैकेन कृपाणेन निर्वाहाद्वीररसप्रकर्ष इति द्रष्टव्यम्। अत्र यद्यपि विशेषणद्वारोपात्तः कतैवोपमेयस्तथापि न - तथात्वेन, किन्तु कर्मत्वेन, अन्यथा क्यचोSसङ्गतत्वापततेः। त- था च आत्मानं सहस्रायुधीयतीयर्थ इत्युपमेय आत्मा लुप्त इति यथोक्तोदाहरणमेतत। 'हंसायते' इत्यादौ कर्तैवोपमेय:, तस्प चानुपादाने वाक्यमेव न पर्याप्यते इति विशेषात् क्यदि नेयं स- म्भवति अतस्तद्वेदो नोक्त इति। यद्यपि द्विलोपे अन्यदपि भे- दत्रयं सम्भवति। यथोपमानोपमेययोः, उपमानवाद्यो:, उपमा- नधर्मयोरिति। तथापि तेषूपमायाः प्रसङ्गएव नास्तीति न न्यून त्वमाशङ्गनीयम्। तदेतदवृत्तिकृदाह-अत्रात्मा उपमेय इति। त्रिलोपे तूपमेयातिरिक्तत्रितयलोप एव सम्भवतीत्युक्तम्। साडपि समासमात्रे, अन्यत्र बोधकाभावात्, तत्राप्यार्थर्येष,इवा- देलोंपात, इसेकविधवसाह- त्रिलोपे च समासगा ॥ ९० ॥ त्रयाणां वादिधमोपमार्नानाम्। उदाहरणम्- यथा- तरुणिमनि कृतावलोकना ललित चिला सवितीर्णविग्रहा। समरशरविश्रारितान्तरा मृगनधना हरते सुनेर्मन:४०९।। अत्र सप्तम्युपमानेत्यादिना यदा समासलोपौ भ. वतः, तद्दमुदाहरणम्।

शुलेनान्विच्क्ृति 'आयः शुलिक:'-इत्यतिशयोक्तिन

दशमोल्लास: ५६७

तु कूराचारोपमेय-तैक्ष्ण्यधर्मवादीनां लोपे त्रिलोप- यमुपमा। एवमेकोनचिशतिर्लुंपा: पूर्णाभि: सह पञ्चविशतिः। तरुणिमनि-तारुण्ये कृतमवलोक्नं यया सा किशोरीसर्थः। ललितविलासेभ्यो वितीर्ण :- समर्पितो विग्रहो-देहो यया 'सहा- सचिग्रहा' इति पाठे ललितविलासैः सहासो-वलसनशीको विग्रहो यस्या: सा, स्मरशरेण-कामवाणेन विशरारितं-किश्चि- द्विदारितमान्तरमन्त:करणं यस्यास्तादृशी मृगनयना सुनेरवि मनो हरति-तपस्विनोऽपि चित्तमाकर्षतीत्यर्थः। अपरवचत्रं छ. न्दः। 'अयुजि ननरला गुरुः समे न्जमपरवक्कमिद ततो जरौ' इति लक्षणात्। अत्र यदि मृगशब्देन बहुव्रीहिलक्षणया तल्लोचने विवक्ष्पेते तदा नेदमुदाहरणम्। यदा तु मृगलोचने इव नयने यस्या इ- त्यर्थो विचक्ष्यते, तदा 'सपम्युपमानपूर्वपदस्य बहुव्रीहिरुत्तरपद- लोपथ्र इत्यनेन मृगलोचनेत्युपमानपूर्वपदकस्य नयनशब्देन सह बहुब्रीहौ उपमानवाचिनि मृगलोचने इति पूर्वपदे उत्तरपदभूतस्य लोचनशब्दस्य लोपे उपमेयभूतस्य नयनमात्रस्योपादानादिदमु- दाहरणम्। भृगपदं तन्नयने लाक्षणिकमिति कातन्त्रमतम्। स- सम्युमानेत्यादि पाणिनिसूत्रम्, तस्यार्थः। सप्म्यन्तमुपमानं च पूर्वपदं यस्य इवादिसमानधर्मबोधकपदस्य पदान्तरेण उपमे- यबोधकेन बहुब्रीहिः, उत्तराणं च इवादिसमानधमोपमानवो- धकानां लोप इति। एतेन यदैषां लोपस्तदेत्यर्थः। अत एव यदेति पदं मूले सङ्गच्छत इति ध्येयम्। तदेतत्सर्वमभिशवेत्य श्रीवृ- सिकृदाह-अत्र ससम्युपमानेत्यादि। एकदेशिमतं दूषयति-क्रूरस्थेत्यादि।अयमाशय :- केचि-

५६८ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

नूपमानमात्रोपादानेऽपि त्रिलोप सम्भवति। यथा-'अयमाप :- शूलिक' इति। अत्राय :- शूलेन क्रूराचार उपमेयस्तीक्षणत्वादिकं च साधारणो धर्म:, न च तयोरेकमप्युपात्तम्, नापीवादिरिति मन्यन्ते। तन्न युक्तम्, यतः करूरस्यायःशूलतंयाऽध्यवसानादतिश- योक्तिरियं न तूपमा। अन्यथा ऽध्यवसानमूलािशयोक्तननिविषय त्वापत्ेः । एवमित्यादि। तदेवं धर्मलोप पञ्च। उपमानलोपे दौ। दोतंकलोपे षट्। धर्मेवाद्योलोंपे दौ।. धर्मोपमानयोलोंपे दौ। दोतकोपमेययोलोंपे चैकः। तरिलोपे त्वेक इत्यूनाविशतिर्दु साभेदाः। पूर्णाभेदाश्च षडित्येबं पश्चविंशततिरियर्थः। नतु अन्ये- प्युपमाभेदा: सम्भवन्ति। तथा हि-एकस्यैवोपसेयस्य बहूपमान- सम्बन्धे मालोपमा, सा च द्विधा । साधर्म्यस्याभेदा,तन्वेदाच्च। तत्रांद्या यथा -- अनयेनेव राज्यश्रीदैन्येनेव मनस्विता। मम्लौ सा च विषादेन पा्मिनीव हिमाम्भसा ॥४१०॥। इत्भिन्ने साधारणे धर्मे- अत्र म्लानिरेव संवोपमानसाधर्म्यम् 1 तदुक्तमभिन्ने साधारणे धर्मे इति। अन्त्या यथा -- ज्योत्स्नेव नयनानन्द: सुरेव मदकारणम्। प्रभुतेव समाकृष्टसर्वलोका निर्तम्बिनी॥४११॥ इति भिन्ने च तस्मिन्, एकस्यैव बहूपमानोपादाने मालोपमा, यथोत्तरंसुप मेयस्योपमानत्वे (पूर्ववदभिन्न- भिन्नधर्मत्वे)। अत्र ज्योहस्रादीनां नयनांनन्दहेतुत्वादय:साधारणधर्मा भिन्ना:। माला यथा काचिदे कजाती य कुंसु मैग्रथिता तथा वहूपमा- नघटितोपमेति भांव:।

दशमोहलास:। ५६०

पूर्वपुत्रोप मेयस्योत्तरोत्तर सुपमानत्वे रशनोपमा ।. साऽपि दिया साधर्म्याभेदात्तञ्जेदाच । तत्राद्या यथा- अनवरतकनकवितरव- जललवभृतकरतर द्वितार्थिततेः। अणितिरिष मतिर्मतिरिवं वेष्टा घंष्टेत कीसिरतििमला॥ ४१२॥ तरद्वितां-पूर्वपश्रान्दावेन श्रेणीभूय मिलिता। स्पष्टमन्यत्। अंत्र विमलत्वमेव सर्वासूपमासु साधारणो धर्मः। अन्त्या यथा- मतिरिव मूर्तिर्मधुरा मूर्ततिरिव सभा प्रभावचिता। तस्य सभेव जयश्री: शक्या जेतुं नृपस्य न परेषामू॥४१३। इस्पादिका रशनोपमा च न लक्षिता, एवंविंधवै- चित्यसहस्त्र सम्भवात, उक्तभे दा न त्तिक्र मा च् । पभावचिता-प्रभावेन व्याप्ता। स्पष्टमन्यत्। अन्र मृर्ध्ा दीनां मधुरत्वादयो धर्मा भेदवन्तः। त एते भेदा: किमिति नो- का इति चद्। उक्ता'एव, उक्तभेदान्तर्भावात्। तथापि तेन रूपे- ण कि नोक्ता इति चेद्। एवंवितवैचित्र्यसहसत्रसम्भनात्, सर्वे- पामाख्यातुमशक्यत्वाद। तदेतदुक्तम्-वथोत्तरमित्यादिना।

अनन्वयः । उपमानान्तरसम्बन्धाभावोऽनन्वयः । उदाहरणम्- त्वमत्ययस्य द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणत्वादुपमानत्वसुपमेयत्वरं चेस- र्थ:। एकस्यैवेत्युपमाव्यवच्छेदाय । यद्यपि रशनपमायामेतद- हित, तथाप्युपमेयोपमाव्यवच्छेदार्थोपा तैकवाक्पगत्व विशेषणादेव तअ्वच्छेदोऽपि द्रष्टन्यः। तदुभयत्रोद्देश्यविधेयभेदेन वाकपभेदा- ७२

५७० सुधासागर सहिते काव्यप्रकाशे।

देत्र तदभावात्। एवं चैकवाक्यगे-एकौपम्यमतिर्पादकशब्दप- तिपाद इत्यर्थ: । एवकारेण भिन्नशब्दबोध्यत्वव्पवच्छेद:। अरतो 'अस्याः वदनमिवास्या-वक्त्रम्' इत्यत्र न मसङ्ग:। एवकारो वैचि- 5यविशेषस्फोरणार्थ इति प्रदीपोक्तन्तु नातिरमणीयम्। यद्यप्यस- ति सादश्ये नोपमानोपमेयभावा, सादृश्यं च भेदघटितमित्येकस्पो- पमानोपमेर्यत्वमनुपपत्रम्, तथाSप्याहार्योडत् भेदो द्रष्टव्यः। न चैव 'भेदग्रह्णमनन्वयव्यवच्छेदाय' इति वृत्तिविरोध, तस्य वा-

वास्तवोऽन्यत्राSSहार्यो भेदः । यदि देशान्तरीयस्य कालान्तरी- :यस्य वा तस्यैव वास्तविकं भेदमादाय, प्रयोगस्तदोपमैवेति बोध्यम्। उपमातो भेदे बीजमाह-उपमानान्तरेत्यादि।, अत्रोपमा- नान्तरव्यवच्छेदेन चमत्कारस्तत्र साम्यमतीत्येति फले वैजात्या- दन्योन्यभेदनिरूपणौचित्यमिति भावः ।अन्वयः-सम्बन्धः। उप-

तं च प्रदीपकारैः-उपमानान्तरव्यवच्छेदाय यदैकस्यैवोपमा- नत्वोपमेयत्वे भेदोपचारेणैवोपनिबध्येते सोऽनन्वयः। तदेतदुक्त सुपमामान्तरसन्बन्धाभावोऽनन्वय इति बहुव्रीहिसमा - सादिति। उदाहरणम्- न केवलं भाति नितान्तकान्ति: नितम्बिनी सैव नितम्बिनीय। यावद्विलासायुघलास्यवासा: ते तद्विलासा इव तदिलासाः॥४१४॥ यावदिति समुचयार्थकमव्ययम्, केवलं नितान्तकान्तिर- त्यन्तमनोहरच्छविः सार्डनुभूतप्रकर्षा नितम्बिन्येव नितम्बिनी व न भाति किन्तुं, तदविलासाः तस्या-नायिकायाः विलासा-

दशमोल्लासा। ५७१

अबभावा आप तंद्िलासा इंव भानतीत्यर्थः । 'लस' श्लेषणक्री- उनयोरिति धातु: । अत्र दशाविशेषादिभेदान्भेदोपचारो बोध्यः। उपजातिरछ- न्दः। 'अनन्तरोदीरितलक्ष्मभाजौ पादौ यदीयावुपजातयस्ता' इति लक्षणात् । अनन्तरोदीरितलक्ष्मणीन्द्रवज्रोपेन्द्रलक्षणे। लि. खितानि चैतलक्षणानि माकू। उपमेयोपमाळङ्कारं लक्षपति- विपर्यास उपमेयोपमा तयोः ॥९१॥ तया: उपमानोपमेथयोः परिवृत्तिः (अर्थात्) वाक्पछथे, इतरोपमानव्यवच्छेदपरा (उपमेयेनोपमा इति) उपमेयोपमा। उदाहरणम्- विपर्यासविवरणं परिवृत्तिरिति। वाक्यदय इति । एकवा- क्ये तथाऽसम्भवादिति भावः। अत एवानन्वयव्यवच्छेद: । त- योरुपमानोपमेययोर्विपर्यास उपमेयोपंमानभावः। उपमेयेनोप- मेति यौग़िकी संज्ञा। उदाहरणम्- कमलेव मतिंर्मतिरिव कमला तनुिव विभा विभेव तनु :- । धरणीव धृतिर्धृतिरिव धरणी सततं विभाति बत यस्य तव ।। ४१५।।. वत-हषे।. यस्य नृपतेः कमलेव मतिः-लक्ष्मीरिव, बुद्धिः। विभा कान्ति: तनुरिव-शरीरमिव। विभेन तनुः । धरणीव घृ- ति :- पृथ्वीन वैर्षम्। धृर्तिरिव धरणी सततं-निरन्तरं विभाति शोभत इत्यर्थ: । अत्र कमलाया: उपमानत्वे पतिनिष्ठ सर्वजनोपास्पत्वम्। मतेस्तथासवे कमलानिएठं स्थिरत्वम्, तनोस्तथात्वरे विभािष्टम-

५७२ सुधासागरसािते काव्यप्रकाशे।

नभिभवनीयत्वम्। विभायास्तथात्वे तनुनिंष्ठं नैर्मलपम् 1 घर- ण्यास्तथात्वे घृतिनिष्ठं वैपुल्यम्, घृतेस्तथात्वे धरणीनिष्ठं नि० रुपद्रवत्वं प्रनीयते। तच्वेतरोमानसम्बन्धाभावेनोत्कृष्यत इति वोध्यम्। गीतिश्छन्दः। लक्षणमुक्तं पाकू। अंथ वाच्यसाधर्म्यालङ्गारं निरुप्य न्यङ्रयसाधर्म्येषु निरू पणीयेषु चमत्कारातिशयेन माधान्यात्पथममुत्मेक्षां निरूपयति- सम्भावनमथोत्प्रेक्षा प्रकृतश्य समेन, यत। समेन उपमानेन। -

शेषः । समपदस्योपमेयभ्रमं निषेधति। समेनोपमानेनेति। प्रकृतमात्मनः समं करोतीति सममुपमानम्। तेन पकृतापेक्षया- न्यूनकोटिकसन्देहव्युदास: । उत्कटा मकृष्टस्योपमानस्पेक्षा ज्ञानमित्युत्प्रेक्षापदार्थः । समेनेत्यनन्तरमैंकरूप्यणेति शेष इति वाचस्पतिमिश्राः। तथा चैकरूप्येणोत्कटोपमानकोटिकं परकृतः विषयकं सम्भावनमुत्मेक्षेति लब्धम्, अंत एव नात्र वाशन्दा- दिमयोगः। नतु सम्भावनं न तावदाहर्यस्तदारोपः, रूपकाति- न्यासेः। नाप्यनाहार्थ:, उत्कटकोटिक आरोपः संशय एव। उदाहरणयो: संशञयविषयानवंगाहनाद। मैवमू। उत्कटोपमान- कांटिकतया संशयस्पैव तथात्वात्। उदाहरणयोर्मन्ये इवपंदा- -भ्यां संशयविषयावगाहनात्। अत एव शङ्कें मन्ये घुव भाय इ० त्यादिशब्दैरेवोत्मेक्षा मतीयते। ससन्देहालङ्गारे तु कोव्योस्तुल्प चळवत्वात्ततो मेद: । व्यारुगातं च प्रदीपकारै :- समेनेत्पत्र सहैकरूपतपेति शेष:, तेन मकृतस्य-सम्भविनोऽर्यस्य समेनास- क्माविना सहैकरूपतया यत्सम्भावनं तदुतमेक्षालद्कार इत्यर्ष

दशमांल्लासा। ५७३

इति। ईयं च हेत्वादिभेदेन बहुमकारा। तत्र हेतूत्मेश्षामुदाहरति- पन्मेष वो भम न सहते जातिवैरी निशायाम् इन्दोरिन्दीचरदलहशा तस्य सौन्दर्यदर्प: । नतः शान्ति प्रसभमनया वत्ककान्तेति हर्षात लग्ना मन्ये ललिततनु ते पादयो: पझ्मलक्ष्मी:४१६ नायकस्यं नायिकाम्मति चाटूक्तिरियम्। हे ललिततनु धुन्दरशरीरे मेयसि पद्मलक्ष्मी :- कमलशोभा, मन्ये, इति हर्षा- देवंविधानन्दाप्ते पादयोर्लय्ा-तव चरणयोः मरणता। इति कि

मोन्मेषं-मे मकाशमुद्रेकं च न सहते, तस्येन्दो :- चन्द्रस्प सौन्द- र्यंदर्पो-लावण्यगर्वः इन्दीवरदले इव हंशौ-चक्षुपी यस्यास्तथा- भूतयाऽनयां प्रसक्षोत्कृष्टमुन्दर्या कर्ष्या करणभुतदीप्त्या मस- मं-वलात्कारेण यथा स्यातया शान्ति नीतो-दूरीकृत इत्पर्थः। मन्दाक्रान्ता छन्दः। 'मन्दाक्रान्ता जलधिषडगैम्भोनतौ तादू गु. रू चेत्' इति लक्षणात्। अ्र पद्मलक्ष्मया: कामिनीचरणयो: स्व- भावळम्नत्वं यथोक्तहषहेतुकलप्रत्व तादात्म्पेन - सम्भावितमिति- हेतूत्मेक्षेयम् । स्वररूपोतमेक्षामुदाहरति- लिम्पतीव तमोऽङ्ानि वर्षतीवाञ्नं नभः । अ़सत्पुरुषसेवेव दृष्टिर्विफलता गता ॥।४१७।। इंत्यांदौ व्यापनादि लेपनादिरूपतया सम्भावितम्। -विरहिणः :कस्यचिदुक्तिरियं स्पष्टा। इंद स्ववधेयम्-हह तम:कर्वकमङ्कर्मकं लेपनम्, नभ:कर्वक्रमञ्जनकर्मकं च वं. र्षणं प्रतीयते। तत्र न , तावत्तमोनभसोर्लेपमवर्षणकर्तृकत्वमुत्मे- भृपम्। उत्प्रेक्षायाः संभयविशेषतया तस्य च साधारणधर्मदर्श

५७४ सुषासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

नजत्वेनोपमाचिपयें एव सच्वात्। न च तमोनभंसोलेपना- दिकतृभिः सादृश्यपतीतिरहित, साधारणधर्ममतीतेर्व्यापनसष्य लेपनकर्तृनिष्ठतयाऽयःपरसरणस्य कर्तृनिष्ठतया चापतीतेः। नापि लेपनवर्षणकर्तृणोस्तद्द्वय कर्तृकत्वसुत्पेक्ष्पम्। तद्वाचकेव श्दसम-

तस्मात्तम: कर्त काङ्गकर्मकत्वेन ज्ञाते व्यापने केपनत्वम्, नभःकतृँ- काअनकर्मकत्वेन ज्ञातेऽय:प्रसरणेवर्षणत्वसुत्मक्ष्यम्, गत्यन्त- राभावात्। व्यापनलेपनयोस्तिर्य ग्योजनंकक्रियात्वेन वर्षणाघ :- भसरणयोरध:संयोगजनकक्रियात्वेन साम्यपतीतेः। इपाँस्तु विशेष :- व्यापने निरुक्तं रूपं स्वतःसम्भवि, अधममेस्ष- रणं तु कविनिबद्व क्तृपादोक्तिंसिद्धम्। तन्न च वाधितेऽप्यन्वयबोधा- ङ्रीकारात्। अन्त्यन्तासत्यपि हार्थे ज्ञानं शब्द: करोति हीति मतावलम्बनादिति। एतेनात लेपनवर्षणकर्तृकत्वं तमोनभसोरु- त्परेक्ष्यम्, व्यापनादि तन्निमित्तं गम्यमानं तदुत्मेक्षाविषय इत्पल- द्वारसवस्वकारमतमपास्तम्। अत एव प्रदीपकारैरुक्तम्- अत्र गम्यमानं तमसे व्यापनादि लेपनादिरूपतया सम्भावि- तमिति स्वरूपोत्प्रेक्षेयमिति। तदेतत्सर्वभभिमेसोक्तं वृतिकृद्धि :- व्यापनादि लेपनादिरूपतया सम्भावितमिति।एवं फल दुत्मेक्षाप्यूहनीया। ससन्देहलद्वारं लक्षयति- ससन्देहस्तु भेदोक्तौ तदनुक्तौ च संशयः ॥९२॥ भेदोक्तौ यथा- अत्र ससन्देह इति लक्ष्पनिर्देशः। संशय इति लक्षणम् भेदोक्ती तंदनुक्तौ चेति विभाग:। तन्र भेदोक्तौ यथा- अयं मारतेण्ड: किं स खल तुरगैः सप्तभिरित: कृशानुः किं सर्वाः प्रसरति दिशो नैष नियतम्।

दशमोल्लास:।

कृतान्त: किं साक्षान्महिषवहनोड़साविति चिर समालोक्याजौ र्वां विद्धति विकल्पान्प्रतिभटा: ४३८

कल्पानू वंध्यमाणपकारकसन्देहान् चिरं विदधति-बहुकालं क. र्पन्ति।: किमित्याकाल्व्रयामाह-अयं भूलोकगतः, सैन्यं भेस्म- सात्कुर्बन्मार्तण्डः किम्, स सूर्य: खलु सप्तभिस्तुरगैरितो-युक्तो नायं तथा। तर्हि कुंशानुः किम्,.नैवस्, अग्नि:सर्वाः दिशो नियतं पसरति, नैष तथा परसरति। तहि साक्षात् हग्गोचरतां मास: कृतान्तो-यमः किम्, महिषवहनोऽसी यमः, अयन्तु महिषं ना- रोहतीतर्थः। शिखरिणी छन्दः। ररसै रुद्रैश्छिन्रा यमनसथला- गः शिखरिणी' इति लक्षणाद। अत्र मार्तण्डत्वादीनां सन्देहे सप्ततुरगत्वादीनि विशेषण- नि तदाश्रयेषु वैध्म्येणोक्तानि। न चायं, व्यतिरेकालङ्गारभ सस्य मन्देहनुयायितया तेनैव व्यपदेशौचिश्याद। भेदोक्तावित्यनेन न केवलमयं निश्धयगभो, या- पन्निश्रयान्तोऽपि सन्देहः सीकृतः। भेदोक्ा वित्यने नेत्यादि। अय भाव :- नतु भटटोद्भटेन निश्चयगर्भ एवायं स्वीकृतो न तु.निश्चयान्तोऽपि, तत्किमस्यापि स एव पन्था:, नेत्युच्यते, कुत एतत्; भेदोक्ताविति विभजना चिश्चयान्तस्यापि सम्भवात्, वैचित्रयानुभवाच। यथा- इन्दुः किं क कलङ़ग: सरसिजमेतत् किमम्वु कुत्र मतम् । ललित सविला सव चनैसुख मिति हरिणाक्षि निश्चितं परतः।। किन्तु निश्चयगभ इव नात्न निश्चयः प्रतीयमान इति उपेक्षितो भटोडटेन.।

५७६ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

स्पष्टम्। गीतिश्छन्दः। अयमत्राशयः-मेदो वैधर्म्यम्, तदु-

यस्य मध्यवर्त्तित्वान्निश्चयगर्भता। असति तस्पिनिश्वये पूर्वपुर्षः संशये विद्यमाने संशयान्तरानुत्पत्तः । उपमेयनिषठस्य वचना- दिरूपस्योक्तां तु वास्तवमुखत्वनिश्रये सति, संशयान्तराभावाभ निश्चयगर्भता, किन्तु निश्चपान्ततैव्रेति। तर्तिक भट्टांद्वटेनायमु पेक्षित इति चेत्, प्रतीयमानवद्धाच्ये निश्चये ताहग्वैचित्र्याभा- वादिति गृहाण। स एव सन्देहनामालङ्वारो न तु स्वारसिक: स्थाजुर्वा पुरुषो वेत्यादिक:। : तदनुक्ती यथा -- भेदातुक्तौ यथा- अस्या: सर्गविधौ प्रजापतिरभूचन्द्रो नु कान्तिप्रंद: शृङ्गारैकरसः स्वयं नु मदनो मासो नु पुष्पाकरः। वेदाभ्पासजड: कथं नु विषयन्यावृत्तकौतूहलो निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुराणो सुनि: ॥४२०।l अन्र नु शब्दा: किमर्थाः। अस्या :- सुन्दर्या: सर्गविधौ- निर्मितिसम्पादने कान्तिपदशन्द्रः प्रजापतिरभूत्किम्। अपूर्वका- न्तेश्चन्द्रत एव सम्भवादिति भावः । तु-कि शृङ्गारैकरसो म- दन :- कामदेवः स्वयं पजापतिरभूद। सौन्दर्यशृङ्गारित्वोभय- मदत्वात्। तु-किं पुष्पाकरो मासो-मधुमासः पजापतिरभूव, सौन्दर्यशृङ्गारसन्ततिविलासंसम्पादकत्वादिति भावः। वेदाभ्या सेन जड :- कुण्ठितघी: विषयेभ्यो व्यावत्तः कौतूहलो यस्य ता- हशः पुराणो-वृद्धो मुनिरब्रहा इद-मनोहरं रूपं निर्मातुं कथ- म्मभवेद्, नैव समर्थो भवदित्यर्थः। शार्दूलविक्रीडितं क्वन्दः।

दशमोल्लास:। ६७७

'सूर्पा न्वर्मसजस्तता सगुरवः शार्दूलविक्रीडिनम्' इति लक्षणाद्। र्अंत्र प्रजापतित्वेन शङ्गयमानस्य चन्द्रादे: कस्यापि न वैध्म्य- पुक्तम्। रूपकालङ्वारं लक्षयति- तद्रूपकम्भेदो य उपमानोपमेययोः। अतिसाम्यात (अनपन्हुतभेद्योः) अभेद:। ननूपमानोपमेययोरभेदज्ञानस्य भ्रमत्वेनास्य भ्रान्तिमदवि- शेषापात इति चेत्, मैवम्। अस्याहार्यत्वेन भ्रान्तिमतोऽनाहार्य- त्वेन भेदात्। अत एनोक्तं प्रदीप कारैः- अभेदोSभेदारोप इति। अमेदारोपे हेतुमा-अतिसाम्यादिति। अत एवोक्तं जयरा मपश्चानने :- उपमानोपमेययोर्भेदबुद्धिकालेऽभेदबुद्धि रूपकबी-

व्यवच्छिनति, पूर्वस्मिन्नुपमेयस्प निगीर्णत्वात्। परस्मिन्नसचवेन व्यवस्थापनात्। तदेतद्विविधम्-सावयव निरवयवश्च। तत्राद्यं समस्तवस्तुविषयमेकदेशविवर्ति च । द्वितीयन्तु शुद्धमात्रम्। इत्यार्थे विभागे लक्षणमाह- समस्तवस्तुविषयं श्रौता. आरोपिता यदा॥९३॥ आरोपविषया इव आरोष्घमाणा: यदा शब्दो- पात्ता:, तदा (समस्तानि वस्तूनि विषयोऽस्थेति) समस्तवस्तुविषयम्। आरोपिता इति बहुवचनमवि वक्षितम्। यथा- आरोपिता इत्यत्र क्पत्ययस्यातीतस्वाविवक्षायां कर्ममात्र- सात्पर्येण तदर्थमभिमेत्याह-आरोपविषया इचेत्यादि। तथा चारोपिता आरोप्यमाणा: सर्वेऽपि यद्यारोपविषयवच्छाव्दा एव भवन्ति तदा समस्तवस्तुविपयं नाम रूपकम्। आरोपविषया-

५७८ सुधासागरसहित काव्यप्रकाशे।

आरोप्परूपाणि वर्णनीयानि, समस्तं वस्तु विषय :- शन्दमति- पाद्योऽतरेति व्युत्पत्तेः। व्यारूपातं च मधुमतीकारै :- आरो- व्यारोपविषययोः शब्दत्वे समस्तवस्तुविषयनामकं रूपकमि- त्यर्थ इति। आरोपिता इति बहुवचनमविवंक्षितमित्यारोप्यह्वप- स्थले नाव्याप्तिः। उदाहरणम्- ज्योत्स्नाभस्मच्छुरणघवला बिभ्रती तारकस्थी- न्यन्तर्धानव्यसनरसिका रात्रिकापालिकीयम्। दोपाद्वीपं भ्रमति दधती चन्द्रसुद्राकपाले न्यस्तं सिद्धाञ्जनपरिमलं लाञ्छनस्य छलेन।।४२१।। अत्र पादत्रये अन्तर्धानव्यसनरसिकत्वमारोपि- सधरम एवेति रूपकपरिग्रहे साधकमस्तीति तत्सङ्कुरा. शङ्का न कार्या। कवी रूपकमुखेन ज्यौत्स्नीं योगिनीत्वेन वर्णयति। इयमतुभवा- रूढा राव्रिरेव कापालिकी-योगिनी, द्वीपात द्वीपं भ्रमति-विद्याव- शाधथेच्छं सर्वद्रीपेषु गच्छति। कटशी-ज्योर्स्ना-चन्द्रिकैव भस्म तस्य छुरणमङ्गलेपनं तेन धवला-शुभ्रा । तारका :- नक्षत्राण्ये वास्थीनि बिभ्रती-दधाना। अन्तर्धानमेव व्यसन तत्र न्यक्तं- स्थापितं सिद्धाअनस्य पंरिमलं-सारम् आविर्भावतिरोभाव- साधनं वस्तु दधती आददानेत्यर्थः। मन्दाक्रान्ता 'छन्दूः। लक्षणमुक्तं पाकू। दीक्षाकालगृह्ीतोपकरणेषु पाखण्डाना मुद्रो- पपदनासा व्यवहारः। मुद्राकुण्डलं मुद्राखर्परमित्यादि। एवश्च चन्द्रमुद्रैव कपालमिति मधुमतीकारादीनां व्याखयानमना- देयम्। अन्र पादत्रपे इत्यादि। अत्र पादत्रये रुपकम् , तत्प- रिग्रहेऽनतर्धा .. व्यसनरसिकात्यमेव साधकमिति सम्वन्ध । अय-

दशमोछास:। ५७०.

माकम :- छाञ्छनस्य खलेने यत्रापन्हूते: सफुटत्वातपादयये इत्यु- कमू। ज्योत्स्नैव भर्मेवेत्यादिरूपकोपमेययो: सन्देष साधकवा- धकमानाभावेन सन्देहलक्षणसङ्रोदाहरणमेद न तु रूपकोदाह- रणत्वमुचिनमिति शङ्कायां रूपकपरिग्रहेऽन्तर्धानव्यसनरमिकातं विशेषणं साधकं पदर्शितम्। रूपके कापालििकया: माधान्यासत्र

रावेरेव माधान्यात्तस्यानन्व्रय एव स्थादिति। अत्र ज्योत्स्ना- दिधु भस्मत्वादिकमारोप्यमाणं सर्व शान्द्रमिति द्रष्टव्यम्। भे- दान्तरमाइ- श्रौता आर्थाक्ष ते यस्मिन्नेकदेशवितर्त्ति तत। केचिदारोप्यमायाशब्दोपात्ता, केचिदर्षसा म्ध्यादवसेगा :- इत्येकदेशविवर्तनात् एकदेशविव- ति। यथा- ते इत्यारोपिताः। तथा च यत्र केचिदारोप्यमाणा: शब्दो- पापा:, केचिदर्थमामर्ध्यादव सेयास्तदेकदेशविवात्ति। एकदेशे वि शेषेण वर्त्तत इनि व्युत्पत्ते: । उदाहरणम्- जस्स रणन्तेउरए करे कुणन्तस्स भण्डलग्गलअम्। रससंमुही वि सहसा परंमुही होइ रिडसेणां।४२२। अत्र रणस्थान्त:पुरत्वमारोप्यमाणं शब्दोपा- तम्, मण्डलाग्रलताया: नायिकात्वम्, रिपुसेनायाश्र प्रतिनाषिकात्वम् अर्थसामर्थ्यादवसीयते इति एकदेशे विशेषेण वर्तनादेकदेशिवर्ति। यस्य रणान्तापुरे करे कुर्वतो मण्डलाग्रलताम्। रससंमुख्यगि सदमा पराङ्मुखी भत्रनि रिथुमेना ।।

५८० सुधासागरसहित काव्यपकाशे।

इति संस्कृतम्। यस्य-राजो रण एवान्तापुंर तत्र मण्डला- ग्रलतां-खड्गलतां कृपाणीमिति यावत्, नायिका च करे कुर्वतो. गृहीतवतः युद्धार्थ रतार्थ चेति भाव:। रिपुसेना-शवुसेना पतिना- यिका च, रससंमुखी-युयुत्सया वीररसाविष्टाऽपि पक्षे रिरंसया शृङ्गाररसाविष्टाऽपि सहसा-शीघ्रं पराङ्मुखी भवति-युद्धात्मिय- सङ्गमाच्च निवर्तत इत्यर्थः । आर्या छन्दः। लक्षणमुक्तं भाकू। अत्रेत्यादि।अयमर्थ :- रणेऽन्तःपुरत्वमारोप्यमाणं शाब्दम्। मण्डलाग्रलताया: नायिकात्व रिपुसेनायाश्च मतिनाथिकातवं चारोप्यमाणं न शाब्दम्, किन्त्वन्तःपुरत्वारोपसामर्थ्यीदेवावसी- यते, अन्यथा तस्यापर्यवसानादित्यर्थेक्देशे विशेषेण वर्तनादेक देशविवत्तीति व्युत्पत्तिरिति। साङ्गमेतत । उक्तद्विभेदं सात्रयतम्। साङ्गं-सावयवम्। एतत्-उक्तमकारद्वयवदित्यर्थः । तदाइ- उक्तमित्यादि। साङ्गत्वमनेकरपकसमुदायः, एकस्पिन् रूपके द्वितीयस्याङ्गत्वे नावस्थानाद, अङ्गशब्दस्य हेत्वर्थत्वात्। अत एवोक्तं मधुमतीकारै :- 'अङ्गमारोपकारणम्' इति। - निरङ्गं तु शुद्म् । निरङ्गमद्वितीयम्। तदूपकान्तरामिश्रणाच्छुद्धमित्यर्थः। यथा- कुरङ्गीवाङ्गानि स्तिमितया गीतध्वनिषु यत् 4 सखीं क्रान्तोदन्तं श्रुतमपि पुनः प्रशनयति यत। अनिद्रं यचान्तः स्त्रंपिति तदहो वेह्यभिनवां प्रवृत्तोऽस्या: सेक्तुं हृदि मनसिजा प्रेमलतिकामू॥४२३

दशमोल्लास: ५८१

किशोर्याः वृत्तान्तं धात्री काञ्वित्निवेदयति। हे सखि य- दियं गीतध्वनिपु कुरङ्गीव-मृगीवाङ्गानि-अन्पवानि स्तिमित- यति-निश्चलानि करोति, यत् श्तमपि कान्तोदन्तं-पियृत्तान्तं संखीं प्रति पुनः प्रश्नयति-भृगोऽपि प्रश्नविषयं करोति। यच्चा- निद्रं-नेत्रमुद्रणमन्तरेण यथा स्यातथाऽन्तः स्वपिति-विषयं न गृह्गाति, अहो-उत्साहे तत्कारणादहं वेधि-जान, किमित्याकाङ्डा- यामाह-मनसिज :- कामोडस्या-वालायाः हदि अभिनवामङ्कुर- तां पेमैव लतिकाऽनुकम्पितलता ता सेक्तुं-रसार्द्री कर्तु पटट न् इत्पर्थ: । अभिनवत्वेन सेचनौचित्यं व्यज्यते। शिखरिणी छन्दः। 'रसै रुद्रैश्छिना यमनसभलागः शिखरिणी' इति ल- क्षणात्। अत्र प्ेममात्रे लतिकात्वमात्रारोपो, न तु तदुपपादरक रूप- कान्तरमिति निरद्धता। अथ साद्गस्यैव वैचित्रेयान्तरमाह- माला तु पूर्तवत। मालोपमायामिघैकस्मिन् बहव आरोपिता:। अत्र पूर्वपदेनोपमानुकर्षणम्। अत्रेदं बोध्यम्-मालोपमा वृत्तौ लक्षिता, कारिकायान्तुसा दृष्टान्तीकृतेति वृत्तिकृत्कारिका- कृतोरैक्यं स्वयमेव श्रीवारेदतावतारैः सूचितमिति। मालो- पमायामित्यादि। यथैकत्र वहूपमानयोंगे मालोपमा, तथैक- न्रानेकधर्मारोपे माळारूपकमित्यर्थः ।

सौन्दर्थस्य तरङ्गिणी तरुणिमोत्कर्षस्य हर्षोद्गमः यथा --

कान्तेः कार्मणकर्म, नर्मरहसासुल्लासनावासभू:। विद्या वक्रगिरां विधेरनवधिप्रावीण्यसाक्षात्क्रिया। पाणा:पञ्चशिलीमुखस्य ललनाचूडामणिःसा प्िपा४र४।।

५८२ सुधासागरसाहिते काव्यप्रकाशे।

किद्गिरही परेथसी परामृशति। सौन्दर्यस्य तरद्रिणी-उ- सरोत्तराविच्छिन्नलावण्यस्य नदीत्यर्थ:, अपरिमित सौन्दर्यपुरि तेति यावत्। तरुणिमोत्कर्षस्य-तारुण्यातिशयस्य हर्षोद्रय :- स० सुचितस्थानलाभेनानन्दाविर्भावः। कार्मणं-वशीकरणमन्न्र: जाणोलेखनमिति केचित्, तस्य कर्म-सम्यक्पयोगः । कान्तेरव- यवशोभायाः कार्मणकर्म भाषायां 'टोना' इति मसिद्धम्। अयं भाव :- कान्तिः सर्वान्वशीकरोति अनया तु प्रत्युत कान्तिर्वशी- कृतेति। नर्मरहसां-शृ्गारातिशयजन्यान्तर्गतभाव विशेषाणामु ल्लासनायाः वासभूमि:। वक्रगिरां-व्पञ्जकवाचां विद्या-अ-

स्य साक्षात्क्रिया-निर्देशनम्, पश्चशशिलीमुखस्य-कामस्य वा- णा:, तरुणानां हर्षण-रोचन-मोहन-शोषण-मारण-जनकत्वेन स्मरशरसमष्टिरुपेत्यर्थः। ललनाचूडामणि :- स्त्रीर्णां शिरोमणि:, सा प्िया-मदतुभूता मेयसीत्यर्थः । शार्दलविक्रीढितं छन्दः। छक्षणमुक्तं पाक्। अत्रैकस्या मियायां तरद्रिणीत्वादयो बहव आरोप्या इति मालारूपकम् । चैचित्र्पान्तरमाह- नियतारोपणोपायः स्थादारोपः परस्य यः । तत्परम्परितं शिलिष्टे वाचके भेदभाजि वा॥८॥

पाय :- कारणं या परस्यामुख्यस्यारोपस्तत्परम्परितम्, रूपणा- नां कार्यकारणभावरूपा परम्परा सज्जाताऽत्रेति योगादिति के चित्। वस्तुतस्तु नियतमारोपणसुपायो यत्र। आरोपणं विना य द्रोपण न सम्भवत्येवेति यावत्। एवम्भूतः परस्थान्यस्य य

दशभोल्लास: ५८३

आरोपः स तथा। एवशरैकरूपणहेतुकं रूपणान्तर परम्प- रितम्, कार्यकारणभावरूपा परम्परा सज्जाताऽत्रेति व्युतपसे- रिति काव्यप्रदषिकारा: माहु :: तत्र पूर्वोक्तपक्षे मुरूपस्यारोपो वस्त्वन्तरतादात्म्यप्रतीतिरिति पामादिकम् नन खलु नृपत्वादेर्सु- - खवस्य इंसादावारोपा, किन्तु इंसादरंव सुरुये नृपादावारोप:। न चारोपं विना तादास्म्यमतीतिरत्र सम्भवतीति। मैवम्। अग्रिमपदयव्यारूपाने जयस्प कुञ्जरत्वारोपे भुजसपालानत्वा- रोपो युज्यत इति वृत्तिकृद्धि: कण्ठत एवोक्तल्वात् ।तैरपि कथमुक्तमिति चेत्, तद्धन्धव्यार्यावसरे वक्ष्यामः। प्रदी- पत्रन्ये तु-एवश्ेत्यादि निरर्थकम्, मागुक्तपक्षे दोषो्ावनमपि वृषेति सुधीभि्ध्येयम्। वयन्तु त्रूम :- नियते-वर्णनीयत्वेनावश्यके मकते व अ-

रोपोडर्यादपकृतविषयः, परम्परा सज्जाताऽस्येति व्युत्पश्या परम्परितममित्युच्यते। तारकादित्वादितचू मत्यय इति। शलिष्ट इत्यादि। उपायभूते रूपके आरोप्यारोपविषययोर्वाचकस्य श्लिद्ृत्वाद्भिमरूपत्वाच्चैतत् द्विविधमत्यर्थः। तत्राधं यथा- थथा- विद्न्मानसहंस वैरिकमलासङ्कोचदीसदुते दुर्गामार्गणनीललाहित समितस्वीकारवैडवानर। सत्यप्रीतिविधानदक्ष विजयप्रारभावभीम प्रभो साम्राज्यं वरवीर वत्सरशतं वैरिश्मुच्चै:क्रिया: ४२५। अत्र मानसमेव मानसम्, कमलाया: संक्कोच एव कमलानामसक्कोच:, दुर्गाणाममार्गणमेव दुर्गाया: मा- र्गणम, समितां स्वीकार, एव समिघां स्वीकार:, सत्ये

५८४ सुधासागरसहिते काध्यप्रकाशे।

प्रीतिरेव सत्यामप्रीतिः, विजय:, परपराभवएवं वि. जयोर्ऽर्जुन :- एवमारोपणनिमित्तो हंसादेरारोप:। यदपि शब्दार्थालङ्कारोऽयमित्युक्तम्, वक्ष्यते च, तथाऽपि प्रसिद्धयनुरोधादत्रोक्ता, एकदेशचिवर्ति हीद- मन्यैर भिधीयते। हे वरवीर हे-प्रभो वैरिश्वं वत्सरशतं-ब्राह्मं शरच्छत व्याप्य- उच्चैः साम्राज्यप्रतिशयितं चक्रवत्तित्वं क्रिया :- त्वं कुर्या इसा- शीः। शेषं सम्वोधनविशेषणतया योज्यम् । शार्दूलविक्रीडितं छन्दः। लक्षणमुक्तम्। अत्र मानसमेव मानसं सर इति वि- द्वन्मनसि सरोचिशेषारोपहेतुकं राजि हंसत्वारपणम्। तत्र चा- रोपविषयारोपणीययोर्हैदयसरोविषययोः श्रेषवंता मानसशब्दे नैवाभिधानंम् । एवमग्रेऽपि।,तन्न वैरिकमलाया: सङ्गोचए. व कमलानामसड्कोचा, दुर्गाणाममार्गणमेव दुर्गायाः मार्गणम्। समितो स्वीकार एव समिधां स्वीकारा, सत्ये प्रीतिरेव सत्यामप्रीतिः विजय परपरांभष एव विजयोऽर्जन इत्यारपहेतुकं सूर्याद्यारोपणमिति.द्रष्टव्यम्। दी- प्द्युति :- सूर्यः नीललोहितो-रुद्रः ।. तदेतदुक्तमत्र.मानसमेवे त्यादि वृत्तिकृद्ि:। नतु श्विष्टपरम्परितस्योभयालङ्गारतया पुनरुक्तषदाभास

शङते । यद्यपीति। उक्तम् इह दोपगुणालङ्गाराणाम् इत्या- दिना नवमोलांसे, वक्ष्यते चात्रैव सङ्करंप्रस्तावे इत्यर्थः। तस्थाऽ्पीति। पूर्वाचार्यपसिद्धयतुरोघादत्रोक्त इत्यर्थ: । अत एवोक्तं प्रदीपकारै :- श्ेपस्य शब्दपरिवृत्यसहतया शब्दाल- द्वारत्वमित्युक्तम्, वक्ष्पते च। तथा च क्षेषपरम्परितमुभयाळ

दशमोल्लास:। ५८५

करी युज्यते इति तदयसरे एव वक्तुमौचित्यात्किमिसर्थालद्वार मध्ये पठित इति चेन्। सत्यमेतत। तथापि श्रेपापवादर्क

थापसिद्धौं कि वीजमिति चेद, मानसत्वादीनामार्थत्वम् ।

भेदभाजि यथा- द्वितीयं यथा- आलानं जयकुश्जरस्य दृषदां सेतुविपद्वारिधे: पूर्वाद्रि: करवालचण्डमहसी लीलोपधानं श्रिया। सङ्गामामृतसागरप्रमथनक्रीडाविधौ मन्दरो राजन् राजति वीरवैरिवनितावैधव्यदस्ते भुज: ॥४२६॥ अत्र जयादेभिन्नशद्वाच्यस्य कुञ्जरत्वाद्यारोपे भुजस्यालानश्वाद्यारोपो युज्यते। छन्दः माशुक्तमेव। हे राजम् ते भुजो राजति, किम्भूतः ? जय एच कुश्जरो-गजस्तस्यालानं-बन्घनस्तम्भः। विपदेव वारि- धिस्तस्य, दषदा सेतु :- शिलामयस्तरणमार्गः । करवाल :- खड्ग एव चण्डमहा :- सूर्यस्तस्य पूर्वाद्रिरुदयाचलः, श्रीः-सम्पत्तिरेव

टः। सङ्गाम एवामृतयुक्त: सागरस्तस्य पमथनक्रीडाया: विधौ- सम्पादने मन्दरो-मंन्थाचला, वीरा-अपलायिनो ये वैरिणस्त- दरनिताभ्यो वैधव्यं ददातीति तादृश इत्यर्थः। अन्र जयादेरित्यादि। अत्रेदमवघेयम्-जयादे: भुज. स्येति च न कर्मणि पष्टी, किन्तु सम्बन्धे। तथा च जयसम्वन्धि- कुज्जरत्वारोपोर्डर्याज्यविषयका, अन्यथा जयस्यारोप्यमाणत्वेन माधान्यापत्तावालानत्वस्य तत्रानन्वय: स्थात्। नन्वेवं जयादाविति --

सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे। भुजे इति च विषयसप्म्येत कुतो नोक्तेति चेत् शृणु । सप्तमीनिर्देशे जयस्य कुञ्जरे सम्बन्धो नप्तीयेत, न च तथेष्टमिति। प्रदीपकृ- ता तु-'सुज' इति भुजस्यारोपविषयत्वाभावभ्रमवारणायोक्तमिति बोध्यम्। द्विविधममालारूपपरम्परितमुदाहरति- अलौकिकमहालोकप्रकाशितजगत्त्रयः। स्तूयते देव सवंशमुक्तारत्नं न कैर्भवान्॥४२७॥l हे देव-राजन् अलौकिको-लोकोत्तरो महालोक :- उत्कृष्टदी- पिस्तया प्रकाशित जगत्वयं येन तादृशः । सद्वंश :- उत्कृष्टवेणु- रेव सद्वंशो-महत्कुलं तन्न जात सुक्तारनं-मौक्तिकश्रेष्ठो भवानू कैर्न स्तूपते इत्यर्थ:। अत्रारोपविषयारोपणीययोर्वेणुकुलयोः श्िस ंश शब्देन - भिधानम्। भेदभाग्यथा- निरवधि च निराश्रयं च यस्य स्थितमनिवर्तितक्रौतुकप्रपञ्चम्। प्रथम इह भवान् स कूर्ममूर्ति- जयति चतुर्देशलोकवल्लिकन्दः ।।४२८ ॥ इति च अमालारूपकमपि परम्परितं द्रष्टव्यम्। हे राजन्-निरवध्यनवच्छिन्नकालं, निराश्रयमनाधारम् । निवर्तितः कौतुकेन प्रपश्चः-संसारो यत्र तादृशं यस्य स्थिंत- स्थितिः। पक्षे निरवधि-निरन्तरं निराश्रयमपराधीनम्, अनि- वर्तितः कौतुकानां-विवाहनृत्यादीनां प्रपश्चो-नानाप्रकारता यत्र तादृशं यस्य स्थितं स प्रथमोऽनादि: कूर्ममूर्तिः-कमठात्मको भवानू जयति, नाधुनिक इति भाव:। कीदशः । चतुर्दशलो- का एव वल्ली तस्या: कन्दो-मूलमू। त्वत्पराक्रमेणैव सर्वे स्थि- रमिति भाव:। पुष्पिनाग्रा छन्दः। 'अयुजि नयुगरेंफतो यका-

दशमोल्लास:। ५८७

रो युजि च नजौ जरगाश्र पुष्पिताग्रा' इति लक्षणात्। अत्र को-

इति चेत्यादि। इत्युदाहृतममालारूपं भेदटवयम्। 'विद्वन्मानस' इत्यादिपद्यद्येनोदाहृतं मालारूपकमपि परम्परितं भवतीति द्रष्टव्यमित्यर्थः । परम्परिते चारोप्यारोपविषयानेकत्वेऽपि नाल- कारानेकत्वम्, सम्भूयैव वैचित्र्यम्रकर्षाधायकत्वात्। एवं माला- रशनयोरपि द्रष्टव्यम्। - यद्यपि रशनारूपकमपि रूपकं भवति । यथा -- किसलयकरैलतानां करकमलैः कामिनी मनो जघति। नलिनीनां कमलसुखै- मुखेन्दुभिर्योषितां मदन: ॥।४२९।। इत्यादि रशनारूपक न वैचित्र्धवदिति न लक्षितम्। लतानां नलिनीनां च स्त्रीत्वमार्थम्। मदनः-कामः लता- नां वललीनां, किसलयानि-नूननपत्राण्येव करास्तैः, चलिनीनां कमलान्येव सुखानि तैः । योपितां-कामिनीनां करा-हस्ता एव कथलानि तैः। मुखान्येवेन्दवस्तैश्च कामिनां मनो जयति, रागिणां चितं वशीकरोतीत्यर्थः। अत्र पूर्वपूर्वारोप्यमाणानां प- रपरत्रारोपविषयत्वात्पश्चाद्लनया रशनाकपतेति द्रष्टव्यम्। त- थाऽपि नेदं वादशवैचित्र्यवदिति न पृथक् लक्षितम्। एतदुक्त- मित्यादीति। प्रकृतं यन्निषिध्यान्यत साध्यते सा त्वपन्हुतिः। उपमेघमसत्यं कृत्वोपमानं सत्यतया यत् स्थाप्य- ते, सा तु अपन्हुति:।

५८८ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

नतु निषिध्येत्यस्य निपेधाभिधाने 'शिखां घूमस्थेयं परि- णमति रोमावलिवपुः' इत्यादावपन्हुतिर्न स्थादित्यत आह- उपमेयमसत्यं कृत्वेति। असत्यतां प्रतिपाद्य, तथ्ब शब्दे- नार्थतो वेति न कक्विद्विशेषः। अत एव प्रदीपकारैर्व्यारिया- तम्-प्रकृतमुपमेयं निषिध्यासत्यतया व्यवस्थाप्यान्यदप्कृतमुप- मानं यत्साध्यते-सत्यतया व्यवस्थाप्यते साऽपन्हुतिरिति। सा च शाब्दी चार्थी चेति दविया। तत्राद्या यथा- उदाहरणम् -- अवापः प्रागल्भ्यं परिणतरुच: शैलतनये कलङ्गा नैवायं विलसति शशाङ्कस्य वषुषि। अमुष्येयं मन्ये चिगलदमृतस्यन्दशिशिरे रतिश्रान्ता शेते रजनिरमणी गाढमुरसि॥४३०॥ हे शैलतनये-पार्वति परिणतरुच :- परिपूर्णस्य शशाङ्कस्प वपुषि अर्थाद्वक्षसि मागल्भ्यमवास :- मक्नटीभूतोडयं कलङ्गो नैव विलमति, किन्तिवयं रजनिरमणी-निशाभिधा चन्द्रकामिनी, अ मुष्य-चन्द्रम्य विगलत्-द्र्वाभृतं यदभृतं तस्य स्वन्द :- स्त्रवण तेन शिशिरे-शीतले उरसि-वक्ष:स्थले रतिश्रान्ता-विपरीतसुरताखित्रा सती गाढं शेते-निश्चेष्टं स्वपितात्यर्थः। मन्दाक्रान्ता छन्दः। लक्षण- सुक्तम्। अत्र कलङ्गो नैवायमिति शाब्दोऽपह्नवः। आर्थस्तु बही-

इत्थं वा -- वत सखि कियदेतत् पश्य वैरं स्मरस्य प्रियविरहकृशेऽस्मिन रागिलाके तथाहि। उपवनसहकारोद्गरासि भृद्गच्छलेन प्रतिषिशिखमनेनोदङ्गितं कालकूटम्॥४३१॥

दशमालास:।

अत्र हि न सभृङ्गगणि सहकारागी, अपि तु सकाल- कूटा: शरा इति प्रतीतिः। हे सखि पियविरहेण कशेडस्थिचर्मावशपेडस्मिन रागिलोके- माटशे कामिजने स्परस्य-कामस्य किमद्वैरमेतत्पश्य, तथा हि- अनेन स्मरेण उपवनप्वारामेपु सहकारस्य पुप्पं सहकारं तेपृ- द्रासिन :- शोभमाना ये भृद्भास्तेपा छलेन प्रतिविशिखं-चाणे षाणे कालकूटं-दुर्निवार्योत्फटविपमुदृङितमुपरि निहिनमित्यर्थः । मालिनी छन्दः। 'ननमयययुतेयं मालिनी भोगिलोफे:'इति लक्ष- णात्। अत्रेत्यादि। अत्र छलशव्द्रवलान्न समृङ्गाणि सह- काराणि-अपि तु सकालकूटा: शरा इति पतीयत इत्यर्थः । एवं वा- एव वेति। कचित्परिणामादिगव्दवश़ादित्यर्थः । यथा- अमुष्मिल्लावण्यामृतसरसि नून मृगशः स्मरः शर्वप्लुष्टः पृथुजधनभागे निपतितः। यदङ्गाङ्गाराणां प्रशमपिशुना नाभिकुहरे शिखा धूमस्येयं परिणमत रोमावलिवपु:॥४३२॥ अत्र न रोमावलि, धूमशखेषमिति प्रतिपत्ति:। एबमियं भङ्गयन्तरैरप्यूह्या। वेश्यादासी कश्चित्समृद्धलम्पटं प्ति वेशर्य वर्णयति। हे रसिक मृगहशः पृथुजघनभागे-पीने कटिपुरोभागे असुष्मिन्- दृश्यमानपकर्षे लावण्यमेवामृतं तस्य सरसि-वराङरूपतडागे शर्वेण महश्वरेण प्लुष्टो-दग्धः स्परः-कामदेवो नूनं निपतित :- तापश नये निश्चयेन निमग्नः। यत्कारणादङ्गाङ्गाराणां मशमस्य- निर्वाणतायाः पिशुना-सूचिकेयं धूमस्य शिखा नाभिकुहर-

५९० सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

नाभिबिले रोमावलिवपुः परिणमति-रोमावल्याकारं दधाती त्यर्थः । शिखरिणी छन्दः । लक्षणमुक्तं पाकू । अत्रेत्यादि। अत्र परिणमतीति शब्दार्थवशान्न्ेयं रोमावलि:, किन्तु धूमशिखेति प्रतीयते इत्यर्थः । एवमित्यादि । यथा- सप्तमोल्लासे 'इदन्ते केनोक्तं कथय कमलातङ्क' इत्यादौ इति भावः। इलेषः स वाक्ये एकस्मिन् यत्रानेकार्थता भवेत्॥९६।। एकार्थप्रतिपादकानामेव शब्दानां यत्रानेकोर्ऽर्थ: स इलष: । उदाहरणम्- एकार्थेत्यादि। परिवृत्तिसहानामेव श्दानामेकवृन्तगत- फलद्यन्यायेन यत्रानेकार्थप्रतिपादकता सोऽर्थक्लेष इत्यर्थः। यथा -- उदयमयते दिङ्मालिन्यं निराकुरुतेतरां नयति निधनं निद्रासुद्रां प्रवर्तयति क्रिया:। रचयतितरां खवैराचारप्वर्तनकर्तनं बत बत लसत्तेज:पुञ्जो विभाति विभाकर:॥।४३३॥ अन्नाभिधाया अनियन्त्रणात् दवावप्यर्कभूपौ वाच्यौ। उदयं-पूर्वाचलं पक्षे सम्पद्दृटद्धिमयते-प्राप्नोति, दिङमा- लिन्यम्, दिशा-दिश्यजनानामन्धकारवशात् मालिन्यं-स्वरूपा- वरणम्, पक्षे दारिद्यत्रशात्कुवेषत्वं निराकुरुतेतरामतिशायेन दूरी- करोति, निद्रामुद्रां-मनःमम्मीलन पक्षे निरुत्साहत्वं निधनं नथति-विनाशयति, क्रिया :- गमनागमनादिकाः पक्षे सदाचार- विशेपा: प्रवर्त्तयति-कारयति। स्वैगचारोऽभिसरादि: पक्षे वेदा- नुल्लङ्गय स्वेच्छाचरणं तत्र यत्पवर्त्तनकर्तनमुच्छदं रचयतितराम- तिशयेन सम्पादयति, वत वतेति हर्षातिशये, लक्षचेजसां-शोभमान रश्मीनां पक्षे लसत्तेजसो-मनागपि स्वावमाननाक्षमताया: पुञ्ज :-

दशमोल्ास:। ५९१

समूहो विभाकग :- सूर्य: राज्याभिपेक्काले पुरोहितादिभिस्तसतुल्य- त्वेन प्रतापरुद्रादिवत्सङ्केतितो नृपतिविशेपश्च विभाति-विशेषेण दीप्यते इत्यर्थः । हरिणी छन्दः। 'रसयुगह्यैन्सौ त्रर् स्लौ गो यदा हरिणी तदा' इति लक्षणात्। अन्राभिधाया इत्यादि। अत्र विभाकरनामा राजविशे- पो मार्तण्डश्चेत्युभयार्थकानि 'उदयमयत' इत्यादीनि वाक्यानि। न चायं द्वितीयार्थस्य व्वनिरेवेति शङ्कनीयम्, संयोगादीनाम- भावेनाभिधाया अनियन्त्रणात् द्वयोरपि वाच्यत्वादिति भाव:। परोक्तिर्भेंदकैः श्लिष्टैः समासोक्तिः। प्रकृतार्थप्रतिपाद्कवाकेन हिलष्टविशेषणमाहा त्म्यात् न तु विशेष्यस्य सामार्थ्यादपि यत् अप्रकृत- स्थार्थस्थाभिधानम, सा समासेन सङ्गेपेणार्थद्वयकथ- नात समासाकि:। प्रकृतार्थेत्यादि। अयमाशय :- पर-अपरकृतं भेदकानि- विशेषणानि श्लिष्टानि-अनेकार्थानि, तेन प्रकृतार्थविशेषणवा- चिमात्रशव्दस्य शलेपमहिस्रा यत्र पकृतार्थकेन वाक्येनामकृतार्थ- वचनं समासोक्ति :- सद्भेपेणार्यद्वयोक्तिः। मात्रग्रहणात् यत्र वि- शेष्यपदस्यापि श्लिष्टत्वं तद्व्युदासा, तस्प श्लेषत्वादिति। उदाहरणम् -- लहिऊण तुज्झ बाहुप्फंसं जीए सको वि उल्लासो। जअलच्छी तुह चिरहे ण होजला दु्बला णं सा ॥४३४।। अत्र जयलक्ष्मीशब्दस्य केवलं कान्तावाचकत्वं नासति। लब्धा तव वाहुस्पशे यस्था: स कोऽप्युल्लासः। जयल्क्ष्मीस्तव चिरहे न खलज्ज्वला दुर्वला ननु सा।।

५९२ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

इति संस्कृतम्। समरपतितं स्वामिनमव्ेक्ष्य वीरपत्या इय- मुक्तिः। हे वीर यस्यास्तव वाहुस्पर्श लब्ध्वा-त्वद्सुजसङ्गमवाघ्य स कोडप्यनिर्वचनीय उल्लासो-हर्षो-फुल्लताऽभूत, सा जयल- क्षमीस्तव विरहे न खलूज्ज्वला, नतु मत्युत दुर्बला जातेत्यर्थः। अत्रेत्यादि । अत्र केवलं विशेष्यवाचिनो जयलक्ष्मी शब्दस्य कान्तावाचकत्वमपकृतार्थकत्वं नास्ति, विशेषणानां तु लहिऊ णेत्यादिपदानामुभयगतवाहुस्पर्शप्राप्त्यादिबोध कत्वमस्से- वेत्यर्थः। श्लिष्टत्वं चोपलक्षणम्, औपम्यगर्भादीनामपि सम्भ- वातू। यथा 'विलिखति कुचौ'इत्यादाविति प्राचीन: पन्था। अत्र नव्या :- परोक्तिरिति परशन्देन सामान्यतः मकृतमकृतं वा विवक्षितम्, तेन यत्रापाकरणिकविशेषणसामर्थ्यात्माकरणि- कमुच्यते तत्रापि वैचित्र्याविशेषात्, अन्यन्नानन्तर्भावाच् य- था-'सम्माप्ते सकलाङ इत्यादि। अत्र ह्यपकृतभृङ्गस्य विशेषण सामर्थ्यात्मकृतस्यासतपुरुषस्य प्रतीतिरित्याहुः । तन्न युक्तम्। अभ्रस्तुतपशंसयैव तत्सङ्गहात्, येनास्यभ्युदितेनेतिवत्। छृत्तो चापस्तुतपशंसापकरणे तत्र समासोक्तिपदं श्विष्टविशेषणत्वमा- त्रपरमिति बोध्यम्। निदर्शना। अभवन् वस्तुसम्बन्ध उपमापरिकल्पक: ॥९७॥ निदर्शनं दृष्टान्तकरणम्। उदाहरणम्- यथाश्रुतमान्रिणासम्भवी वस्तुसम्बन्धो यत्रोपर्मा कल्पयित्वा पर्यवस्यति सैका निदर्शना, दष्टान्तकरणात्मकनिदर्शनरूपत्वात्। तदेतदुक्तं निदर्शनं दृष्टान्तकरणमिति। सा च दविधा। अत्रान्तरवाक्यभेदे तदभेदे च। तयोरादा यथा-

दशमाल्ास:। ५९३

के सूर्पप्रभवो वंशः क चाल्पविषया मति:। तितीर्षुर्दुस्तरं मोहादुड्डपेनास्मि सागरम्॥४३५॥ अत्र उड्डपेन सागरतरणमिव मन्मत्या सूर्यवंशन- णैनमित्युपमायां पर्यवस्थति। अन्वयः स्पष्टः। अत्रेत्यादि। अत्राहं सागरं तितीर्षु रस्मीत्यस्यासम्वद्धार्थकतयोडुपेन मागरतरणवन्मन्मसा सूर्यवं- शवर्णनमसम्भावितमित्युपमायाः कल्पनमित्यर्थः । अत्र ललि- तालङ्कार इत्युक्तमप्पय्यदीक्षितादिभिस्तद्दू पितमस्माभिरल- झारसारोडारे। द्वितीया यथा- यथा वा- उदयति विततोध्वरश्मरज्ा- वहिमरुचौ हिमधाम्नि याति चास्तम्। वहति गिरिरयं चिलम्बिघण्टा-

अत्र कथमन्यस्य लीलामन्यो वहतीति तत्सद- शीमित्युपमायां, पर्यवसानम्। विततो-विस्तीर्णः ऊर्ध्वदेशगती रश्मिः रज्जुरिवेत्युपमि- तसमास:, विततोर्ध्वरश्मिरज्जावहिमरुचौ-सूर्ये उदयति सति विततो्ध्वरशमिरज्जौ हिमधास्न्ि-चन्द्रेऽस्तं याति सति चायं गि- रिः-रैवतकाचलो विलम्बि-विशेषेण लम्चमानं यत् घण्टाद्वयं तेन परिवारित :- शृङ्गारार्थ मध्ये कृतो यो वारणेन्द्रो-गजराजस्तस्य लीलां वहतीत्यर्थः। पुष्पिताग्रा छन्दः। लक्षणमुक्तं माक् ।

लीलासदशी लीलामपूर्तामित्युपमार्या पयवेसानमित्यर्थः । पवरं- · च पूर्वोदाहरणे वाक्यार्थ उपमाऽडक्षेपक, इइ तु पदार्थमात्रमिति

५९४ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

व्याख्यानमनादयेम्, अन्रापि लीलापदार्थमात्रस्यानाक्षेपक-

त्पूर्वोदाहरणे उड्डपेन सागररतणरूपमुपमानमपसिद्धम्, इह तु वारणेन्द्रलीलारूपसुपमानं पसिद्धमित्येव भेद ईति।

दोभ्यौं तितीर्षति तरङ्वतीभुजङ्गं मादातुमिच्छति करे हरिणाङ्कबिम्बम्। मेरुं लिलङ्गयिषति धुवमेष देव यस्ते गुणान गदितुमुद्यममादघाति॥४३७॥ इत्यादौ मालारूपाऽप्येषा द्रष्टव्या। हे देव-राजन यस्ते गुणान-शौर्यादीन् गदितुं-वक्तुसु दयममादधाति-उद्योगं करोति एष पुरुषो घुवं-निश्चयेन दोभ्यों तरङ्रवतीभुजङ्गं-समुद्रं तितीर्षति-तर्त्तुमिच्छति। करे-पाणौ

लङ्गयितुमिच्छति, अनन्तगुणस्तमसीति भावः। वसन्ततिलका छन्दः । लक्षणमुक्तम्। इत्यादौ मालेत्यादि। अत्रैकस्य गुण- गणनोद्यमस्य समुद्रतितीरषादीनि बहूपमानानीति मालेत्यर्थः। अपरनिदर्शनां लक्षयति- स्वस्वहेत्वन्वयस्योक्ति: क्रिययैवें हि सापरा। क्रिययैव स्वस्वरूप-स्वकारणयोः, सम्बन्धो यद्- गम्यते, सा अपरा निदर्शना। क्रिययैवेत्यादि। अयमर्थ :- यत्र क्रिययैव स्वस्य स्व्रहे- तोश्चान्वयो हेतुहेतुमन्भ्रावरूप: ख्याप्यते साऽपरा निदर्शनेति। - यथा- उन्नतं पदमवाप्प यो लघुर्हेलयैव स पतेदिति ध्रुवस्। शैलशेखरगतो दषत्कणश्चारुमारुनधुतः पतत्यघ:।।४३८।।

दशमोह्ास:।

अत्र पातक्रियया पतनस्थ, लाघवे सति उन्नतप- दपासिरूपस्य च सम्बन्ध: ख्याप्यते। यो लघुरल्पबुद्धिरणुपरिमाणश्र म उन्नतं पदमुत्कृष्टां स- म्पदमृधवस्थानं च प्राप्य हेलयैव तादृशकारणाSभावेऽपि ळ- घुस्त्भावेनैव पतेत-सम्पत्तिष्वंसमघःसंयोगं च गच्छेत् इति ध्रुवं-निश्चितम्। तथा हि-पृषत्कण :- जलविन्दुलेश इति सम्यक, दष्टरत्कण :- पाषाणरेण्ववयवः शैलशेखरगतः-पर्वतशिखर।रू: सन् चारुमारुतधुतो-मृदुवायुचालितोऽषःपततीत्यर्थः। स्पष्टम्। रथो- द्वता छन्दः। 'रान्नराविह रथोद्धता लगौ' इति लक्षणाद्। अत्र पातक्रिययेत्यादि । अयमर्थ :- अत्र पतेत्पदभति- पादस्य पातस्य कार्यस्थ, लाघवेसत्युन्नतपदप्राप्तिरूपस्य कार- णध्य च तथा सम्बन्धः पततिपदपतिपाद्यया पातक्रियणा प्रतिपाद्यवे। तथाच लाघवे सत्युन्नतपदपाप्तिः पाते हेतु: यथा दपतकणस्येति दृष्टान्तपर्पवसानान्निदर्शनात्वमिति। अप्रस्तुतप्रशंसा या सा सैव प्रस्तुताश्रया ॥ ९८॥ अप्राकरणिस्याभिधानेन प्राकरिणकस्पाक्षेपोऽप्र -- स्तुतप्रशंसा । अपस्तुतम्यापकृतस्य प्शंसा-वर्णना सा वर्णना पस्तुताश्रया- प्रकृतपतिपत्तिहेतुश्ेत्तदा सैव-अमस्तुतम्शंसैव नामालङ्गार इत्य- थे।। एतचालङ्कारत्ववीजमतिप्रसक्तमिति निवारयति। अप्रा. करणिकेत्यादि। तथा च अमाकरणिकेन भाकरणिकाक्षेपो- 5प्रस्तुतपरशंसा, प्राकरणिकेनामाकरणिकाक्षेप: समासोक्तिरि- ति विवेक: । विभजते- कार्ये निमिच्े सामान्ये विशेषे प्रस्तुते सति। तदन्यस्य वचस्तुल्ये तुल्यस्यैव्रेति पञ्चधा ।। ९९॥

५९६ सुधासागरसहित काव्यप्रकाशे।

तदन्यस्य कारणादेः। क्रमेणोदाहरणम्- सेत्यनुवर्तते, कार्यादिपश्चकें पस्तुते तदन्यस्य कार- णादिपश्चकस्याप्रस्तुतस्य वर्णनमिति। सा पश्चधेत्यर्थः । तदेतदुक्तं श्रीवाग्देवतावतारैः-तदन्यस्थ कारणादेरिति। तत्र कार्ये प्रस्तुते कारणस्य वर्णनं यथा- 1. याता: किंन मिलन्ति सुन्दरि पुनक्वचिन्ता त्वया मत्कृते नो कार्या नितरां कृशाऽसि कथयत्येवं सवाष्पे मधि। लज्ामन्थरतारकेण निपतत्पीताश्रुणा चक्षुषा इष्टा मां हसितेन भाविमरणोत्साहसतया सुचितः ४३९।। अत्र प्रस्थानात् किमिति निवृत्तोऽसीति कार्ये- पृष्टे कारणमभिहिनम्। प्रस्थानान्निवृत्तः किमिति मित्रेण पृष्टो यियासुगर्मननिट्ट त्तिहेतुं स्वपियादृत्तान्तं वर्णयति-अयमर्थः-हे सुन्दरि याता-दे- शान्तरं गताः कि पुनर्न मिलन्ति, किन्तु मिलन्त्येवागत्य भूयः । त्वया मत्कृते-मदर्थ चिन्ता नो कार्या-आधिर्न विधेया, नितरां कृशाऽसि-असन्तं क्षीणासि एवमुक्तपकारेण हे मित्र सवाष्पे मयि कथयति सति, अतिकार्श्यदर्शनादनिष्टशङ्गया वाष्पाद्रम इति भाव:। तया-प्रेयस्या लज्जया मन्थरा-सङ्कुचिता तारका- Sक्षिकनीनिका यस्य तादशेन । गमनानिच्छा मियेण ज्ञातेति ल- ज्जाहेतुः। निपतद्विगलदेव पीतमश्रु येन। अश्रुपतनमम- ङलमिति भियेति भाव: । तादृशेन चक्षुषा मां दृष्ट्रा हसितन, परियायाः जीविते सति वैदेशिकानां मिलनं सम्भवति, अहं तु मियवियोगे कथमपि न जीविष्थामीति ज्ञात्वाऽपि एवं प्रतारय- तीति हास्यमिति भावः । भाविमरणोत्साहः सूचितः, अन्यथा इसितासम्भवादिति। शार्दूलविक्रीडित छन्दः ।

दशभोल्लास: ५९७

अत्रेत्यांदि। अत्र 'प्रस्थानातिंक निवृत्तोमीति कार्ये पृष्टें कारणस्य मियाया भाविमरणोत्साहस्य वचनम्, किशब्द: मश्नार्थ इति न कारणप्स्ताव इति भाव:। कारणपस्तावे कार्यवचनं यथा- राजन् राजसुता न पाठथति मां देव्योऽपि तूष्णीं स्थिता: कुब्जे भोजय मां कुमारसचिवैर्नाद्यापि कि भुज्यते। इत्थं राजशुकस्तवारिभवने मुक्तोऽध्वगैः पञ्जरा- चि्चित्रस्थानवलोक्य शुन्यवलभावेकैकमाभाषते॥४४०॥ अन्र प्रस्थानोद्यतं भवन्तं ज्ञात्वा सहसैव त्वदरयः पलाय्य गता :- इति कारणे प्रस्तुते कार्यमुक्तम्। छन्द: पूर्वोक्तमे्र। अयमर्थ :- हे राजन तवारिभवने-त्व दागमनभिया शून्यीकृते भतिनृपतिमन्दिरेऽध्वगैः-पान्थैः पञ्ञ- रान्मुक्तो राजशुक: शून्यवलभौ-निर्जनग्रृहविशेषे चित्रस्थान रा- जादीनवलोक्य इत्थमेकैकमेकमेकं प्रत्याभापते-कथयति, इत्थं कथमित्याकाङ्कायामाह-हे राजन राजसुता मां न पाठयति, दे- व्यो-राइयोऽपि तूष्णीं स्थिता: न किमपि वदन्ति, हे कुब्जे मां भोजय हे कुमार सचिव्रैर्भवद्वयस्यैरद्यापि किं न सुज्यते इति । अन्रेत्यादि। अन्र शहुपलायने कारणे प्रस्तुते तस्याभाषण- विशेषरुपं कार्यमुक्तमित्यर्थः । सामान्ये भस्तुते विशेषवचनं यथा- एतत्तस्य सुखात्कियत् कमलिनीपत्रे कणं, वारिणो यन्मुक्तामणिरित्यमंस्त स जड: शृण्वन्यद्स्मादृपि।

कुत्रोड्डीय गनो ममेत्यतुदिनं निद्राति नान्त: शुचा४४१ अन्नास्थाने जडानां ममत्वसम्भावना भवतीति• सामान्ये प्रस्तुते विशेष: कथितः। स जडो-मूर्ख। कमलिनीपत्रे स्थितं वारिणः कर्ण-जलवि-

५९८ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

न्दुं मुक्तामणिरित्यमंस्त-मौक्तिकमित्युक्तवान् । किश्च तंस्य सू- खांदेन कियत्। अस्मादप्यन्यच्छृणु, शनैरादीयमाने-मौक्तिकवु- द्ध्या यत्नेन मन्दं गृह्यमाणे अर्थात्तस्मिन्वारिकणे अङ्गुल्यग्रयोर्ल-, ध्वी या क्रिया-स्पर्शरूपा तथा प्रविलयिनि-अङ्गुलावेव लीय माने सति ममः मुक्तामणि: कुत्रोड्डीय गत इति,शुचा-दुःखेनान्तः न निद्राति नेत्रनिमीलनेऽपि निद्रां, न त्यजतत्यिर्थः । छन्दः पूर्वोक्तमेव। अन्रेत्यादि ।अन्र जडानामस्थाने एव ममत्वसम्भावना भवतीति सामान्ये पस्तुते पुरुषविशेषस्य ममत्वविशेषोऽभिहित इत्पर्थः विशेष प्रस्तुते सामान्यवचनं यथा- सुहदधूबाष्पजलप्रमार्जनं 4 करोति चैरप्रतियातनेन य:। स एव पूज्य: स पुमान्स नीतिमान् सुजीवितं तस्प स भाजनं श्रिय: ।।४४२।। अत्र कृष्णं निहृत्य नरकासुरवधूनां यदि दुःखं प्र. शमयसि तदा त्वमेव क्लाध्य इति विशेषे प्रस्तुतेसा. मान्यमुदितम्। वृत्ति: स्फुटैव। यः पुरुषो वैरमतियातनेन-वैरशोधनेन सुहृद्वघूना-मित्र- स्त्रीणां वाष्पजलप्रमार्जनमश्टुप्ोच्छनं करोति, स एव पूज्य: स एव पुमान्पुरुषः स एव नीतिमान्-नयज्ञ:, तस्यैव सुष्ट जीवितम्, स एव श्रियः भाजनं-लक्ष्म्याः पात्रमित्यर्थः । शुद्धवरिराद् छन्दः। इदमेव वंशस्थम्। लक्षणमुक्तं भाकू । तुल्ये प्रस्तुते तुल्याभिधाने त्रयः प्रकारा :- इ्लेष।,' समासोकि:, सादश्यमात्रं वा तुल्यात-तल्यस्य हया.

दशमोल्लास: ५९९

क्षेपे हेतुः। क्रमेणोदाहरणम्- तुल्े प्रस्तुत इत्यादि। अयमर्थ :- तुल्ये प्रस्तुते तुल्याभि- धाने वयः प्रकारा :- विशेषणविशेष्यवाचिनां सर्वेपामपि छिष्टत्वस्य, विशेषणामान्नवाचिनो वा श्िष्टत्वस्य, श्रेषाभावेंड पि सादृश्यमात्रस्यैव वा प्रकृताक्षेपहेतुत्वादिति। तत्राद्यो यथा- पुंस्त्वादृपि प्रविचलेद्यदि यद्यधोऽपि यायाद्यदि प्रणयने न महानपि स्यात्। अभ्युद्धरेत्तदृपि विश्वमितीदृशीयं केनापि दिकू प्रकटिता पुरुषोत्तमेन ।। ४४३ ।। पुंस्वं-पुंछ्िङ्ग: पुरुषकारः शौर्यादिश्व तस्मादपि प्रविच- लेत्-पुंस्तवहानि: स्यात यदि अधोऽपि यायात्-पातालमपि ग- च्छेतु पक्षे निकृष्टपद्मपि भाप्तुयात्, यदि मणयने-याचने न महानपि-महानपि न स्पात्, स्वल्पतनुः स्यादिति यावत, पक्षे महत्वरहितः स्याद, तदपि-तथापि विश्वमभ्युद्धरेत्-उद्धरणं- विपद्विनाशनम् संसारोपकारं कुर्याद इतीदंशीयं दिक्मकार: के- नापि पुरुषोत्तमेन-विष्णुना सत्पुरुषेण च मकटिता प्रकाशिते- त्यर्थः । वसन्ततिलका छन्दः। अत्र विष्णुपक्षे मोहिनीरूपतया पुंस्त्वहानावपि व्युद्धरणेन विश्वरक्षा, वलितः मार्थने वामनत्व- पाप्साSल्पतनुत्वेऽपि विश्वरक्षेति बोध्यम्। अत्र पुंस्त्वादिया- दिविशेषणानां पुरुषोत्तमेनेति विशेष्यस्य च श्रेषात्सतपुरुषप्रति- पत्ति:। न च श्लेष एवायं, 'अवयवशक्तेः समुदायशक्तिर्वली- यसी' इति न्यायात्माग्विष्णूपस्थितौ सत्पुरुषस्याक्षेपेणैवोपस्थि- ते:, श्रलेषसच्वेपि अमस्तुतस्य भथमोपस्थित्यैवामस्तुतमशंसा- स्वात्। द्वितीयो यथा-

६०० सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

येनास्थभ्युदितेन चन्द्र गमितः क्रान्ति रवौ तत्र ते युज्घेत प्रतिकनुमव न.पुनस्तस्पैव पादग्रह:। क्षीणनैतदनुष्ठितं यदि ततः किं लज्जसे नो मनाकू अस्त्वेवं जडधामता तु भवतो यद्ट्योन्नि विस्फूर्जसे॥ शार्ूलविक्रीडितं छन्दः। हे चन्द्र अभ्युदितन येन रविणा त्वं क्रान्ति गमितः-निस्तेजस्कतां परापितः तत्र-तस्मिन रवौ 'ते- तव पतिकर्नुमेव युज्यते न पुनः-प्रत्युत तस्यैव पादग्रहः-किर णादानं पक्षें पादपतनं युक्तम्। क्षीणेन-कलाहीनेन पक्षे निर्ध- नेन निर्वलेन वा एतदनुष्ठितं-पादग्रहणमङ्गीकृतं यदि तता किं मनागपि न लज्जसे-कुतः स्वल्पामपि व्रीडां न.यासि। अस्तवेवम् । कि लज्जया स्वकार्य साधयामीति चेतु जडधामता तु भवतो यद्योन्ति विस्फूर्जसे। अयमाशयः-सूर्यस्पर्धया यद्रचाम्न्याकाशे सगर्वसुदेषि तेन किं प्रतापनिधे: साम्यं भवति, किन्तु भवंतो जडघामतैव-शीतलप्रभवत्वमेव सर्वातुभवसिद्धंम्। पक्षे उच्चैर- वस्थानेऽपि सूर्खत्वास्पदत्वमेव सर्वसिद्धमिति। इदमवधेयम्। केनचिद्वलवता पराभूतस्तमुपजीव्यात्मानं धन्यं मन्यमान: पु. मानू पकृतः, चन्द्रस्त्वपकृत इति। अन्र विशेष्यवाचि चन्द्रपद न श्िष्टम्। तृतीय पकारो यथा- आदाय वारि परितः सरितां सुखेभ्य: किं तावदर्जितमनेन दुरर्णवेन। क्षारीकृतं च वडवादहने हुतं च पातालकुक्षिकुहरे विनिवेशितं च॥ ४४५॥ चसन्ततिलका छन्दः। अनेन दुरणवेन-लवणसागरेण परितः सरितां सुखेभ्यो-नदीसङ्गमस्थानेभ्यो वारि-जलमा. दाय-गृहीत्वा किं तावदर्जितम् न किमपीसर्थः। तथा हि-

दशमोलास:। ६०१

क्षारीकृतं-मिष्टमपि कटु कृतम्, वढवादहने-चाडवानी हुनं च, पातालकुश्षिकुहरे विनिवेशितं च इथा नाशितमित्यर्थः । अत्र सर्वतः परेभ्यो धनमाकृष्यासद्वययं कुर्याणे पुंसि पक् तेडमकृतस्पाव्ये: कथनम्, तत्र श्रेपाभावेऽपि साहयमावेणा- सत्पुरुषाक्षेप: । इय च क्वचित् वाच्ये प्रतीयमानार्धानध्यारोपणैव भवति। यथा- इयं च कचिद्वाच्यार्ये प्रतीयमानार्थानध्यारोपेण, क्चित्म- तीयमानार्थारध्यारोपेण, कचित्वंशभेदेन तदध्यारोपानारोपाभ्या मिति त्रिया। तत्राद्या यथा-

पोतोपाया इह हि वहवो लङ्गनेपि क्रमन्ते। आहो रिक्तः कथमपि भवेदेप दैवात्तदानी को नाम स्थादवटकुहरालोकेनेऽप्यस्य कल्पः॥४४६॥ अणों-जलं तेन स्थगिता-निश्चला भवनाभोगो-गृहपरिपू- णता पातालात्मिका कुक्षिरुदरदरी च यस्य ताद्ृशस्याव्ये :- समु- द्रस्य लङ्गनेऽपि वहवः पीतः उपाय :- साधनं येषा ते पोतोपाया :- सांयात्रिका: क्रमन्ते-प्रचरन्ति, आहो-यदि दैवात्कथमपि एप: सागरो रिक्तः स्यात्तदानीमस्यावट :- खातस्तस्यैव गर्म्भीरभाग: कुहरं पातालमिति यावत्, तस्यालोकने-दर्शनेऽपि क: कल्पः- •समर्थ: स्थात् न कोपीत्यर्थः। मन्दाक्रान्ता छन्दः। लक्षणसुक्तं भाक। अत् प्रभुः सम्पदि सुखसेव्यो विपदि कष्टसेव्य इति प्रशु- दत्तान्तः मककृतोSमकृतान्घिटृटत्तान्तेन सादृश्यमात्रादाक्षिप्यते।त- त्रापुरुषेऽच्यावप्येतेर्था अवाधिता एवेति नं. भतीयमानार्थाध्या- रोप इति द्रष्टव्यमू।

६०२ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

क्वचिदध्यारोपेणैव। यथा- द्वितीया यथा- कस्तवं भो: कथयामि दैवहतकं मांविद्धि शाखोटकं वैराग्यादिव वत्ति साधु विदितं कस्मादिदं कथ्यते। वामेनात्र वटस्तमध्यगजनः सर्वात्मना सेवते न च्छायाऽपि परोपकारकरणे मार्गस्थितस्यापि मे॥४४७॥ शार्दूलविक्रीडितं छन्दः। लक्षणसुक्तं प्राकू। कश्षिद् वृक्षवि शेषं पृच्छति। कस्त्वं भो:, कथयामि दैवहतकं-दुर्भाग्यं शाखोट- कं-भूतावासं मां विद्धि-जानीहीत्युत्तरम्। कस्मादिदं कथ्यते- कस्माद्वेतोरेवं वदसीति पुनस्तदुक्तिः । वामेन वटः-अन्न भदे- शे मार्गाद्वामभागेनोपलक्ष्यमाणे वटवृक्षोऽस्ति तमध्वगजनः-सर्वो- 5पि पथिकलोक: सर्वात्मना-गाढातुरागेण सेवते-तदधो विश्राम्य- ति, मार्गस्थितस्यापि मे-मम छायाऽपि परोपकारकरणे न-परोप काराय न भवतीत्युत्तरम्। अत्र वाच्यशाखोटके सम्वोध्यत्वरीचा- रयितृत्वादि कमनुपपन्नमिति पतीयमानाध्यारोप: । क्चिदंशेष्वध्यारोपेण। यथा- तृतीया यथा- सोऽपूर्वो रसनाविपर्ययविधिस्तत्कणयांश्चापलं दृष्टि: सा मद्विस्मृतस्वपरदिकू किं भूयसोक्त्ेन वा। सर्व निश्चितवानसि भ्रमर हे यह्ारणोद्याप्यसौ अन्तः शून्यकरो निषेव्यत इति भ्रातः क एष: ग्रहः।४४८। अत्र रसनाविपर्यासः शून्यकरत्वं च भ्रमरस्यासेवने न हेतु:, कर्णचापलं तु हेतुः, मदः प्रत्युत सेवने निमित्तम्। छन्दः पूर्वोक्तमेव । हे भ्रमर सोऽपूर्वो-नवीनो रसनाचिप- र्ययविधिरविपरीताभिधानं गालिमदानादिकं विपरीताग्रत्वं च ।

दशमोल्ास:। ६०३

अग्निशापात्करिणां जिह्वापरित्ृ त्तिरिति पुराणप्रसिद्धम्।तत्कर्णयो- श्चापलं-परवचनप्रतार्यत्वं परापवादरसिकत्वंमिति याबद्, अनच- रतकर्णचालनं च. मदेनैश्वर्यादिगर्वेण विस्मृता स्वपरयोर्दिक्- मार्गो यया तादशी सा-विलक्षणा दृष्टिः । कि भूयसोक्तेन वा- अथवा बहुजल्पनेन किम्, सर्व त्वं निश्चितवानसि-सर्वमपि तच्चे- ष्टित निश्चयेनं जानासि हे भ्रातः अन्तः शुन्यकरो-निर्धनहस्तः अस्थिमांसादिशून्यमध्यशुण्डादण्डश्र असौ-वारणो-आपन्नसेवकनि- वारक: गजश्च यदद्यापि निषेव्यते-नितरामाग्रहेण सेव्यते क एष ग्रह :- कोऽयमाग्रह इत्यर्थः। निश्चितवानित्यत्र विस्मृतवानिति क- ल्पितः पाठः । विस्मृतस्य वारणामेवायामनौचित्याभावात्। अत्रेत्यादि। अयमर्थ :- अत्र हस्तिनो रसनाविपर्यासः शुन्यकरत्वं मदश्च वाच्यस्य भ्रमरस्य सेवनाभावहेतुत्वेन वा- च्यानि, न च तद्धेतवः। मदस्तु पत्युत सेवने हेतुरिति तदंशे प्रती- यमानपुरुषाध्यारोपापेक्षा। कर्णचापलं तु भ्रमरस्यानासेवने हेतुरे- वेति तदंशे नाव्यारोप इति। 1 निगीर्याध्यवंसानन्तु प्रकृतस्य समेन यत। प्रस्तुतस्य यदन्यत्वं यद्यर्थोक्तौ च कल्पनम्॥१०॥ कार्यकारणयोर्यश्र पौर्वापर्यविपर्ययः। विज्ञयाऽतिशयोक्ति: सा। उपमानेनान्तर्निगीर्णस्योपमयस्य यद्ध्यवसानं सैका। यथा- उपमानेत्यादि। अयमर्थ :- मकतस्योपमेयस्य समेनोप- पानेन निगीर्याध्यवसान-द्रढीयस्ती बुद्धि:, सौसाइपेन विषयं-

६०४ सुघासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

निष्ठासाधारणधर्माभानमिति यावत, सैका-प्रथमाऽतिशयोक्तिः । क्कचि'त्मकृतस्य परेण' यदि तु पाटस्तत्र परशब्दस्तूपमानवाची बो- ध्यः। यच्च तदेव वस्तु अन्यत्वेन-विविक्ताकारवस्त्वन्तरत्वेंनाध्यव- सीयेत सा दितीया। यच्च चेच्छ्देन यदिशब्देन वा यद्यर्थोक्तौ कल्पनमर्थादसम्भविनोऽर्थस्य सा तृतीया। यश्च कार्यकारणयोः पसिद्धस्य पौर्वापर्यस्य विपर्ययो-वैपररीत्यं कारणस्य शीघ्रकारि- तापततिये सा चतुर्थी। तत्राद्या यथा- कमलमनम्भासि कमले च कुचलये तानि कनकलतिकायाम्। साच सुकुमारसुभगे- त्युत्पातपरम्परा केथम् ॥४४८ ॥ अन्र मुखादि कमलादिरूपतयाऽध्यवसितम। आर्या छन्दः। लक्षणमुक्तं माकू। मेयसीं दृष्टा नायक- स्तत्सखीं प्रति वदति। कमळमनम्भसि-जलाभावे पझ्मम्।तत्र कमले च कुवलये-कुमुदद्ृयम् तानि-त्रीण्यपि कनकलतिकायां- सुवर्णवल्यास् सा च-कनकलतिका सुककुमारा-मृद्धड्गी सुभगा- षङ्गुणसम्पन्ना च इत्युत्पातपरम्परा-आश्चर्यमाला केयमियर्थः। अन्र मुखेत्यादिकं स्पष्टम्। य् तदेवान्यत्वेनाध्यवसीयते, सा अपरा।यथा- द्वितीया यथा- अण्णं लडहत्तणअं " अण्णा विअ का वि वत्तणच्छाआ। सामा सामण्णपआचडणो 1 रेह चिअ ण होई॥। ४५०॥ आर्या जघनविपुला। लक्षणमुक्तं माकू। सुकुमारशन्दस्य

दशमोलास: ६०५

माकृते लडहादेश: । अन्यत्सौकुमार्ये अन्यैव च काऽपि वर्तनच्छाया। इयामा सामान्यपजायते: रेखैव च न भवति इति संस्कृतम्। नायिकासखी नायकं प्रति वकति । अन्य- देवेदं श्यामाविपयक सौकुमार्यम् अन्ैव काऽप्यनिर्वाच्या वर्त- नस्य-शर्रीरस्य छाया-कान्ति: श्यामा-शीतोष्णकाले उष्णशीता पोडशवार्षिकीयं कान्ता सामान्यस्य-सर्वसाधारणस्य मजापते- व्रेह्मणः रेखा-निर्मितिरेव न भवतीत्यर्थः । इदमवधेयम्-प्रथमा भेदे डमेदाध्यवसायात्मिका। द्विती- याऽमेदे भेदाध्यवसायात्मिकेति। किश्च पकृतोदाहरणे स्वरूपा- न्यत्वेनान्यताध्यवसायः । कचित्तत्सम्वन्धिकारणाद्यन्यत्वेनान्य- त्वाध्यवसायः। यथा-'तस्या:सखे नियतमिन्दुसुधामृणालज्यो- रहनादिकारणमभून्मदनश्च वेधाः' इत्यादौ। न चैवम् 'अस्याः सर्गविधौ प्रजापतिः' इत्यादावतिव्यापि, निश्चयाभावाद्। क-

मल्लानामशनिर्नृणां नर्वरः स्त्रीणां सपरो मूर्त्तिमान् गोपानां स्वजनोऽसतां क्षितिभुजां शास्ता स्वपित्रोः शिशुः। मृत्युर्भोजपतेर्विराडविदुपा त््वं परं योगिनां दृष्णीनां परदेवतेति विदितो रङ्ूँ गतः साग्रजः ।। अविदुर्षा विराठ्-विशेषेण राजते इति विराटू। अत्रैक एव भगर्वास्तिषां तेषां तत्तदूपेण नानात्वेन विदित इति विषय- भेदेन योग्यतावशादभेदे भेदाध्यवसायः। न चाव्र रूपकशङ्का, मल्लादिसम्वन्ध्यशन्यादेरप्सिद्धया तच्वेन रूपणासम्भवाद्, म-

र्थाद, षष्ठयर्थानां वेदनक्रियायामेवान्वयस्य विवक्षितत्वाद्।

६०६ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

घट इति ज्ञानमित्यादौ घटादिपदस्पेवात्राशनिरिया देर्ज्ञानाकार- कथनत्वात् इति पदस्य स्वरूपपरस्य क्रियाविशेषणत्वाद्। न च आ्रान्तिमत्त्वापत्तिः, किश्चिदंशे भ्रान्तितवेन तदभावात्। उल्लेखस्यात्रैवान्तर्भावः । अत एवोल्लेखः खण्डितोऽस्माभि: कुवलयानन्दखण्डने । 'यद्यर्थस्थ' यदिशव्देन चेच्छव्देन वा उक्तौ यत कल्पनम् (अर्थात् असम्भविनोऽर्थस्य) सा तृनी या। थथा --

राकायामकलङ्कं चेदमृतांशोभवेद्पुः। तस्या सुखं तदा साम्यपराभवमवाप्तुयात्।४५१॥ राकायां-परिपूर्णचन्द्रायां पञ्चदश्यां अमृतांशोश्चन्द्रस्य वपु :- शरीरमकलङ्कं-कलङ्गरहितं चेन्न्वेत्। तदा तस्या-नायि काया: मुखसाम्यं-चन्द्रसादृश्यमेवं पराभवस्तिरस्कारस्तमवा घतुयात्। निरूपमस्योपमानसम्भव एव तिरस्कार इति भाव:। कारणस्य शीघ्रकारितां वक्तुं कार्यस्य पूर्वसुक्तौ चतुर्थी। यथा- चतुर्थी यथा- हृदयमधिष्ठितमादौ मालत्या :- कुसुमचापवाणेन । चरमं रमणीवल्लभ लोचनविषयं त्वया भजता४५२।। मालतीमाधवनाटके माघवं मत्युक्ति:। हे रमणीव- एलभ-कामिनीकान्त कुसुमचापस्य-कन्दर्पस्थ वाणेन मालत्या: हृदयमन्तःकरणमादौ -पथममधिष्ठितम् । लोचनविषयं-नेत्रगो- चरतां भजता त्वया चरमं-पश्चादधिष्ठितमित्यर्थः ।

दशभौल्लास: ६०७

प्रतिवस्तृपमा तुसा । १० १ ॥ सामान्यस्य द्विरेकस्य यत्र वाक्यद्वये स्थितिः । साधारणो धर्मः उपमेयवाक्ये उपमानवाक्ये च कथितपदस्य दुष्टतयाऽभिहिततंवात् शद्भेदेन यत् उ. पादयिते, सा वस्तुनो वाक्यार्थस्योपमानत्वात् प्रति- चस्तूनमा। घथा- सामान्यमित्यादि । अथमर्थ :- एकस्य सामान्यस्य साधारणधर्मस्य वाक्यदूये-उपमानोपमेयवाक्ययोर्यत्र द्विर- वस्थिति: अर्थाच्छद्दभेदेन; अभिन्नस्य पदस्य दुष्टत्वात् सा पतिचस्तूपमा। वस्तुनो-वाक्यार्थस्योपमानत्वादिति । अत्र दिः दूये इसनेकोपलक्षके मालानुरोधात्। सा च द्विया-अमा- लारुपा मालारूपा च। तत्राद्या यथा- देवीभावं गमिता परिवारपदं कर्थं भजत्वेषा। न खल परिभोगयौग्यं दैवतरूपाङ्कितं रत्नम्।।४५३॥ आर्या। लक्षणमुक्तम्। महिषीसख्याः राजानं प्रतीयमु- क्तिः। हे राजनू देवीभावं गमिता-कताभिषेकैषा-राज्ी परिवा- रस्य-साधारणकलत्रस्य पदं-स्थानं कथ भजतु अनौचित्यादि-

वताप्रतिमारूपं रत्नं-श्रेष्ट वस्तु परिभोगाय-भूषणाद्यर्थसुपादा- नाय योग्यं भवतीत्यर्थः । भजत्वित्यत्र भजतीति क्चित्पाठः सोऽपि सङ्गत एव। अत्र परिवारपदत्वपरिभोगयोग्यत्वयोरनर्थान्तरत्वादुदा- हंरणत्वमिति केचिदाहुः। वस्तुतस्तु 'कथ भजतु' इत्यनेन परि- वारपदभजनस्थानौचित्यं प्रत्याय्यते, 'न खलु'इत्यनेन च परि-

६०८ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे। भोगस्यैकस्यैवानौचित्यरूपसामान्यस्य शब्दभेदेन, द्विरुपादान- मित्युदाहरणत्वम्। नन्वत्र पूर्वस्मातत्किमाधिक्यमितिचेद्, कर्थं भजतु' 'न खलु' इत्यनयोरेकार्थतापतीतेःस्फुटत्वमित्य वेहि। अन्त्या यथा-

यदि दहत्यनलोऽत्र किमद्भुतं यदि च गौरवभद्रिषु किं ततः। लवणमम्वु सदैव महोदधेः । प्रकृतिरेव सतामविषादिता ॥ ४५४॥ इत्यादिका मालाप्रतिवस्तूपमा द्रष्टव्या।

'यदि अनलोऽग्निर्दहृति, अन्नाग्नेर्दाहकत्वे किमद्भुतं-कि- माश्चर्थम्। यदि चाद्रिषु गौरवं कि ततः। तन्रापि नाश्चर्यम्। महोदधेरम्बु-जलं सदैव लवणं-क्षारमन्रापि नाश्चर्यम्।सता- सविपादिता प्रकृतिरेव नाश्चर्यम्। उक्तानां तत्द्धर्माणां स्वा- भाविकत्वान्न किश्चिदाश्चर्यमिति भाव :- । अन्न किमद्युतमि त्यादिभिरद्सुताभावस्य वाक्यचतुष्टथेऽप्यु पादानान्मालात्वम्।चतुर्थवांक्यं चोपमेयवाचि, सतामविपादित्वस्प वर्णनीयत्वादिति द्रष्टव्यम्।अत एव रविभट्टाचारैर्व्याख्यातम्- अत्र प्रक्कृतिरेव सतामविषादितेत्युपमेयवाक्यम्, सतामविषादि- त्वस्योपमेयत्वाद। स्वाभाविकत्वं समानो धर्मः पकृतिपदेनोपात्ता,

पमानवाकयस् । 'किमद्सुतं' 'क ततः' 'सदैव' इत्यादुक्तिभिः

दशमोलास:। ६6०

दष्टान्तः पुनरेतेषां सर्वेषां प्रतिबिम्बनम् ॥१०२॥ एतेषां साधारणधर्मादीनाम, दष्टोऽन्तः निश्चयो यत्र स दष्ान्त: । पुनर्ग्रहणं पूर्वतो भेदपतिपादनाय। एतेषासुपमानोपमेय- साधारणधर्माणाम्। सर्वेषामित्यनेन विकलपपरिहरिण समुच्च- थसूचनम्। पतिविम्वनं-पतिविम्वभावः। दृष्टोऽन्तो-निश्चय उप- मानिर्वाहकोऽत्रेति व्युत्पत्तेः। यत्र दृष्टान्तवाक्येन दार्ष्टान्तिक वाक्यार्थनिश्चयस्य प्ामाण्यग्रहो भवति स दृष्टान्त इत्यर्थः । वि- म्वंपतिञिम्बभावंश्च विशेषणयोविशेष्पयोश् सादश्यनिर्देशे भ- वति, न त्वेकस्य । अत एवोक्तमप्पय्यदीक्षितैः-'वस्तुतो भिन्नयोरप्युपमानोपमेयधर्मयोः : परस्परसादयादभिन्नयोः पृथ- गुपादानं विम्वपतिविम्नभाव' इति। स चायं साधर्म्यवधर्स्य- रूपाभ्यां द्विधा, तत साधर्म्येण यथा-

त्वयि दृष्ट एव तस्था निर्वाति मनो मनोभवञ्यलितम्। आलोके हि हिमां शोर्विक सति कुसुदं कुसुद्ृत्या:।४५५।। एष साधर्म्पेण-

आर्या छन्दः। सख्या: नायकं प्रति वचनमिदम्। मनोभवज्य- लित-कन्दर्पतप तस्या नायिकाया मनस्त्वयि दृष्ट एव निर्धा- ति-प्सन्नं भवति, दृष्टान्तमाह-हिमांशोश्चन्द्रस्यालोके-दर्शने हि कुमुद्वत्या: कुसुमं-कुमुदं विकसतीत्यर्थः। अत्र साधर्म्यस्पा- पि प्रतिबिम्वतैवेति प्रतिवस्तूपमातां भेदः। सामान्यविशेषभा- वाभावादर्थान्तरन्यासामसक्तिरिति वोध्यम।

६१० सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

वैधर्स्थेण तु- वैधर्म्पेण यथा- तवाहने साहसकर्मशर्मणः _करं कृपाणान्तिकमानिनीषनः। भटा: परेषां विशरारुतामगु- र्दधत्यवाते स्थिरतां हि पांसवः ॥४५६॥ वशस्थं वृत्तम्। लक्षणमुक्तं पाकू । हे राजन्। आह्वे-स- द्रामे साहसकर्मशर्मण :- सहसा मारणशीलस्य अत एव करं-पा-

रेषां-शत्रूणां भटा-योद्धारो विशरारुतां-विशीर्णतां अगु :- उ- त्कटभयादेकेके पलायमानतां मापु:। तत्र दष्टान्तमाह-पाँसवो- रजासि हि-निश्चयेनावातेऽनिलाभावे स्थिरता दघतीत्यर्थः। वैधर्म्यविपर्यये साधर्म्यंपर्यवसानमिति दष्टान्तालङ्गारत्वं द्रष्टव्यम्। सकृदवृत्तिस्तु धर्मस्य प्रकृताप्रकृतात्मनाम्।, सैव क्रियासु बह्वीषु कारकस्येति दीपकम्॥।१०३॥ प्राकरणिकाप्राकरणिकानाम् अर्थात् उथमानोप- मेवानासू, धर्मः क्रियादि, एकवारमेव यत् उपादीय- ते, तत् एकदेशस्थस्पैव समस्तवाक्यदीपनात् दीप- कमू। यथा- वत्तिरुपादानम्। व्याचष्टे-प्राकरणिकेति। अर्थादि- ति। साधारणधर्मोपादानेनौपम्य एव विश्रान्तेरिति भाव: । क्रि यादिरित्यादि। आदिशव्दाद्रुणपरिग्रहः। एकदेशस्थस्यति। प्रस्तुतैकसन्निकृष्टः समानो धर्मः मसङ्गादन्यत्रोपकरोति प्रासा- दार्थमारोपितो दीपो सथ्यामिवरेति दीपकसाम्यमिति भाव: ।

दशमोल्लास:। ६११

एवं च सकलवाक्योपकारकत्वं दीपकसामान्यलक्षणं वोध्यम्। तथा च मकृतामकृतात्मनां धर्मस्य सकृदृत्तिरित्येकं दीपकम्। बहीपु क्रियासु कारकस्य सैव सकद्ृत्तिरेवापरं दीपकमित्यर्थः । व्याख्यातं च प्रदीपकारै :- मकृताप्रकृतात्मनामर्थादुपमानोपमेय- भूतानां धर्मिशां धर्मस्य क्रियादे: सकृद्कृत्तिरेकवारमेवोपादानं य- पदेकम्, एकदेशस्थस्यैव सर्ववाक्यदीपकत्वेन मदीपसाम्याद। कारकस्य च वह्ीषु क्रियासु सकदृत्तिरेव द्वितीयं दापकम्। इतिशब्द: मकारे, तेनोक्तपकारद्वयवद्दीपकमित्यर्थ इति। आ- दं यथा- किवखाणं धर्ण णाआणँ फणमणी केशराहँ सीहाणम्। कुलबालिआणँ त्थणआ कुत्तो छिप्पन्ति असुआय मू४५७ कृपाणानां धनानि नागानांफणमणयः केसरा: सिंहानाम्। कुलपालिकानां स्तना: कुतः स्पृश्यन्तेऽमृतानाम् ॥ इति संस्कृतम्। अमृतानामिति विशेष्यचतुष्टयेऽन्वेति । अमृतानां-जीवतां कृपणानां-लुब्धनां घनानि नागाना-सर्पा- णां फणामणयः सिंहानां-केसरिणां केसरा-स्कन्धलोमानि कुलपालिकाना-कुलाड़नानां स्तना: कुतः स्पृश््यन्ते न क- थश्चित स्मष्टुं शक्यन्त इत्यर्थः। आर्येयं मुखविपुला। लक्षणन्तु- संलङ्गय गणत्रयमादिमं शकलयोई्वयोभवति पाद: । यस्यास्तां पिङ्गलनागो विपुलामिति समाख्याति। विपुला च चपलावन्मुखजघनभेदभित्रा भवति, पथमार्घे सुखविपुला उत्तरार्धे जघनविपुला। अत्र च्छिप्पनतीति सक्- दुपात्तम्, प्रकृतत्वात् कुलपालिकानां स्तना उपमेया:, वर्ण- नीयत्वादिति भाव:। अन्त्यं यथा- कारकस्प च बहीषु क्रियासु सकृदृत्तिर्दीपकम्।

६१२ सुधासागरसहित काव्यप्रकाशे।

यथा- खििद्यतति कूणति वेह्लति विचलति निभिषति विलोकथति तिर्यकु। अन्तर्नन्दति चुम्वितुमिच्छति नवपरिणया वघू: शयने॥४५८ ॥ गीतिश्छन्दः। लक्षणमुक्तं माकू। नवः परिणयो-विवाहो यस्यास्तादृशी ननोढा वधूर्नायिका शयने-भर्तृपल्यङ्के खिद्य- ति-स्वेदमापोति, कूणति-सङ्कचति वेह्यति-वृत्तविवर्तनं कगे- ति, विचलति-परिष्ृत्य शेते, 'विलयतीनि' कचित्पाठः, चिली- ना भवतीत्यर्थः । निमिषति-आहार्यनिद्रया नेत्रे मुद्रयति। वि- लोकयति तिर्थक्-वक्रतया नेत्रत्रिभागेन मुखमवलोकयति, अन्तर्नन्दति, नवोढात्वेन वाह्यतो नानन्दपकाशः। अत एव चु- म्बितुमिच्छति न तु चुम्बतीत्यर्थः । अन्र वधूरिति कर्तृकारक- स्य सकुदकृत्ति: । मालादीपकमादं चेद्यथोत्तरगुणावहम्। पूर्वपूर्ववस्तुनोत्तरोत्तरं चेदुपक्रियते तन्मालादी पकम्। इति वृत्ति: स्पष्टार्था । यथा- उदाहरणम्- सङ्गामाङ्गणमागतेन भवता चापे समारोपिते देवाकर्णय थेन येन सहसा यद्यत्समासादितम्। कोदण्डेन शरा: शरैररिशिरंस्तेनापि भूमण्डलं तेन त्वं भवता च कीर्तिरनघा कीर्त्या न लोकत्रयमू४५'

दशमोल्लास: ६१३

'सम्प्राप्े परिपन्थियोधनिवहे साम्मुख्यमासादिम्' इति द्वि- तीयपादपाठो दोषपरिहाराय कल्पितो वोध्य:। व्याख्यातमिदं सप्मोल्लासे। मालोपमादीनां बहूपमानसम्बन्घान्नापरो विशेष इति न ते लक्षिना:। इदं पृथक लक्षितम्। उत्तरोत्तरमुप कार्योप- कारकतया परस्परसंसर्गेण मालाभावमापननानां सकृद्धर्मनिर्देश-

नियतानां सकृद्धर्मः सा पुनसतुल्ययोगिता॥१०४॥। नियतानां प्राकरणिकानामेव, अप्राकरणिकाना- मेव वा। क्रमेणोदाहरणम्- नियतानामित्यादि। धर्मे इसनन्तरं यदुपादीयते इति शेषः। सकृत्पदोपादानाद्यन्र प्रतिस्वं धर्मा भिन्ना, एकस्यैव वा सर्वत्रोपादानं तत्र नातिप्रसङ्ग इति भावा। तन्र प्राकरणका- नामेव यथा- पाण्डु क्षामं वदनं सरसं हृदयं तवालसं च वपु:। आवेदयति नितान्तं क्षेत्रियरोगं सखि हदन्त:।।४६०। व्याख्यातं सप्तमोल्ठासे। अत्र प्रकृतानां विरहिणीवदना- दीनामेव धर्मतेनावेदनाख्यो धर्म उपात्तः, न तूपमानरोगधर्म- तथेति वोध्यम्। अपाकरणिकानामेव यथा- कुमुदक मलनीलनीर जालि - लैलितविलासजुषोईटशो: पुरः का। अमृतममृतराइमंरम्वुजन्म प्रतिहतमेकपदे तथाननस्य ॥ ४६१॥ तव दृशोस्त्वन्नेत्रयोः पुरोऽग्रे कुमुदकमळनीलनीरजानामा- लि: का, न मनागपि शोभते। किश्च तवाननस्य पुरः अमृतं- पीयूषम्-अमृतरविपिश्चन्द्रा अम्बुजन्म-पदं च एकपदे-युगपदेव

६१४ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

पतिहतं पराजितमित्यर्थः। पुष्पिताग्रा छन्दः। लक्षणमुक्तं पाक। अत्र कामिन्या वर्णनीयत्वादमाकरणिकानां कुमुदादीनामेव धर्मतया पूर्वारधे कापदव्यड्योधिक्षपः। उत्तरार्धे परतिहतत्वं चोपात्तम्। उपमानाद्यदन्यस्य व्यतिरेक: स एव सः । अन्यस्थोपमेघस्य व्यतिरेक आधिक्यम्। अन्यस्येत्यादि। अन्यम्य-उपमेयस्य व्यतिरेको-विशेषे णातिरेक आधिक्यं स एव व्यतिरेक इत्यर्थः । कचित्तु यत्रो पमेयादुपमानस्य उपमानादुपमेयस्य वाऽऽधिक्यं स व्यतिरेक- इति लक्षणम्। कथमन्यथा- क्षीण: क्षीणोऽपि शशी भूयो, भृयोऽपि वर्षते सत्यम्। विरम प्रसीद सुन्दरि यौवनमनिवर्तियातं तु॥४६२। इत्यादिसङ्गहः । इत्यादावुपमानस्योपमेयादाधिक्यमिति केनचि- दुक्तम, तदयुक्तम्, अन्र यौवनगतास्थैर्याधिक्यं हि विवक्षितम्। अवोपमानभूतस्य शशिन उत्कर्ष:, क्षैण्येऽपि पुनर्दाद्धि रित्याह। तन्न युक्तम्। अस्थैर्ये हि तस्योपमानता तदाधिक्यं चोपमेथे यौवन एात्र विवक्षितम्। तस्मादुपमानस्योत्कर्षे व्य- तिरेक इति रिक्तं वचनमिति भाव: । व्याखयातं च मधुमतीकारै :- क्षीण इत्यादि। न हि चन्द्रयौवनयोरुपमानोपमेयभावो विर्वक्षित: किन्तु चन्द्रक्षय- यौवनक्षययोः । तत्र पुनर्निवृत्या चन्द्रक्षयो हीयते, पुनरनिदृत्या यौवनक्षयः प्रकृष्यते इति वा व्याप्तिः। यद्यप्युपमानस्यो- पमेयाधिक्येऽप्युपमामतीतौ नाघिकगुणत्वं विषयः। ए-

दशमोल्ास: ६१५

तिरेकाड्रीकारे न दृषणम्। तथाऽपि वर्णनीयपिमयेस्य मा० धान्यात्तस्य प्रकृततया अपकृतस्योपमानस्य वैलक्षण्या भिधानेऽसम्वद्धार्थाभिधायकत्वं स्थात। यदि तु दवयां: साम्य- सुपमेयाधिक्यं वा विधीयते तदोक्तंदोपो न भततीति तदुभय- मलङ्गारः। तम्ादये उपमाद्वितीये व्यतिरेकः। यद्प्युपमेयवैल- क्षण्यमतीतौ सादश्यपतीतिरेव नाहत, तथाऽपि निषेध्यत्वेनैव वित्रक्षितत्वादिति। विभजते- हेत्वोरुक्तावनुक्तीनां त्रये साम्ये निवेदिते॥१०५॥ शब्दार्थाभ्यामथाक्षिप्ते शलिष्टे तद्त्त्रिरष्ट सः। व्यतिरेकस्थ हेतुःउपमेषगतमुत्कर्षनिमित्तम्, उप- * मानगतमपकर्षकारणम्, तथोर्द्योरुक्ति:, एकतरस्य

मानोपमेयभावे शव्देन प्रतिपादिते, आर्थेन च क्रमे- णोक्ताश्चत्वार एव भेदा:, आक्षिस चौपम्पे तावन्त- एव, एवं द्वादश। एते इलेषेऽपि भवन्तीति चतुर्वि- शतिभेदा:। क्रमेणोदाहरणम- व्यतिरेकस्य हेतुरित्यादि। व्यतिरेकस्य द्वौ हेतु, उप

दानमित्येक: प्रकारः। अनुपादाने तु त्रयः प्रकाराः। प्रथम- स्यैव-द्वितीयस्यैव उभयोरपि वा हेत्वोरनुपादानात, तदेवं च- त्वारो मेदा:, ते च मसेक त्रिधा। साधर्म्यस्य कचिदिवादीनां शब्दशक्ते: प्रतिपादनात। कचित्तुल्यादिशन्देनार्थशतया, काचि-

1

६१६ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

दुभयाभावेऽव्याक्षेपेणेति द्वादशा मेदा:। ते च प्रत्येकमश्लिष्टे शब्दे इति चतुर्विशतिभेद: स इत्यर्थः। तत्राश्लिष्टभेदेषु हेत्वोरु कतौ शाब्दे साम्ये यथा- अिमात्रसहायस्य प्रभृतारिपराभषे। अन्यतुच्छ जनस्येव न स्मयोऽस्य महाधृते: ॥४६३॥ महाधृते :- शौर्यांतिशयेनािकधैर्यस्प अत एवासिमात्रस- हायस्यास्य-वीरस्य प्रभूताना-प्रवलानामरीणां पराभचे-परा- जये अन्यतुच्छजनस्येव स्मयो न, अत्युत्कृष्टजयलाभेऽपि ग. वो न जायत इत्यर्थः । उदाहरणगौरवेण ग्रन्थगौरवमाशङ्कमानोऽन्रैवातु्तित्रय- निवन्धनं व्यतिरेकहेतुवाचकपदावापोद्वापाभ्यां कथयति। अत्रैव, तुच्छेति महाधृतेरित्यनयोः पर्थायेण युग- पद्धाऽनुपादानेऽन्यत् भेदत्रयम, एमन्येष्वपि द्रष्ट- व्यम्। अत्र इवशब्दस्य सद्भावाच्छान्दमौपम्यम्। अन्रैव-तुच्छेत्यादि। अत्रोपमाने तुच्छत्वमुपमेये महा- धृतित्वं च हेतू, इवशब्दसत्वाच्च शाब्दमौपम्यम्। अत्रैव तुच्छ- त्व्मात्रस्य महाधृतित्वमात्रस्य वा द्वयोरपि वा क्रमेणातुपादाने हेत्वनुपादानत्रयेऽपि शाब्दौपम्यभेदत्रयं द्रष्टव्यमित्याशयः। हे- तुद्धयोपादाने एवार्थसाम्ये यथा- असिमात्रसहायोऽपि प्रभूतारिपराभवे। नैवान्यत्तुच्छजनवत्सगर्वोडयं महाधृतिः॥४६४॥ अन्न तुल्यार्थे वतिरित्यार्थमौपम्यम्। अत्रापि पूर्ववदनुपादाने भेदत्रयं द्रष्टव्यम्। हेत्वोरुक्तावे-

दशमोलास:। ६१७

वाक्षिप्त साम्ये यथा- इय सुनयना दासीकृततामरसश्रिया। आननेनाकलड्गेन निन्दतीन्दुं कलड्रिनम् ॥ ४६५ ॥ अन्रेवादितुल्पादिपद् विर हेणाचि सैवोपमा। इयमनुभूयमानात्कर्पा सुनयना-मुन्दराक्षी दासीकता-नि- जिंता तामरसानो-पद्मानां श्री :- शोभा येन तादशेनाकलद्रेन निर्दोषिणाननेन-सुखेन कलङ्गिनमिन्दुं निन्दतीत्यर्थः । अन्रेत्यादि। अत्र कलद्वित्वाकलङ्गित्वे हेतू् समुपात्तौ। इचादीनां तुल्यादीनां वाडभावादासिसौपम्यम्। अन्रैव हेत्वतु- पादाने भेदतयं पूर्ववद् द्रष्टव्यम्। न चाकिप्मेद उपमार्यां शङ्क नीया, जयत्यादिशब्दस्पावश्यकतया व्यतिरेकेण विपयाप- हारादिति भाव:। अथ शिलष्टभेदेपु हेत्वोरुक्तौ शाब्दमौपम्यं यथा- जितेन्द्रियतया सम्यग्विद्यावृद्धनिपेविण:। अतिगाढगुणस्यास्थ नाव्जवद्धकुरा गुणा: ॥४४६॥ अन्रेवार्थे वतिः, गुणशब्द: श्लिष्टा, शाव्दमौपस्थस्। 4 स्पष्टम्। अत्र श्निष्टो गुणशब्द:, तदर्थस्यातिगाढत्भङ्ग- रत्वे च हेतू ससुपात्तौ। इवार्थे वतिरिति शाब्दमोपम्यम्। अत्रैव पूर्ववदतुपादाने भेदत्रयें द्रष्टव्यम्। अश्रैव वाडयें साम्ये यथा- अखण्डमण्डलः श्रीमानू परयैष पृथिवीपति:। न निशाकरवजातु कलावैक्कल्यमागत: ।। ४६७ ।। अत्र तुल्पार्थे चतिः, कलाशङ्: श्लिष्ठः । अखण्ड मण्डलं-राजचक्रं विम्वं च,श्री-सम्पत् शोभा च, कला-चित्रादिकौशलं चन्द्रपोडशभागश्च। अखण्डमण्डलत्व- कलावैकल्ये उत्कर्षनिकर्षहेतू। अत्र तुल्यार्थे वतिरित्यार्थमौप- ७6

६१८ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

म्यम्। तथा चोत्कर्षकानुपादाने 'श्रीमानित्यादि' यथाश्रुतान्वये व्यतिरेक: स्पष्टः। अपकर्षकानुपादाने 'अखण्डमण्डलः श्रीमा- नेष पृथिवीपतिः जातु निशाकरवन्, निशाकरः कदाचित्खण्ड- मण्डलोडपि भवति इति भाव इति स्पष्ट एव व्यतिरेक:। उभया- नुपादाने 'श्रीमानेष पृथवीपतिः जातु निशाकरवन्न, निशाकर: कदाचिन्निःश्रीकोऽपि भवति'इति भावात्स्पष्टी व्यतिरेकः। एव श्व गोविन्दमहामहोपाध्यायैः काव्यप्रदीपे यदुक्तम्-'अत्रा- तुपादानत्रयं चिन्त्यम्' इति। तदज्ञानविजृम्भितम्। अत एव बाग्देवतावतारोक्तिं बृहस्पतिरप्याक्षेप्तुं न शक्रोतीत्यसकृदावे- दितमस्माभि: । मालाप्रतिवस्तूपमावत् मालाव्यतिरेकोऽपि स. म्भवति, तस्यापि भेदा एवमूह्या:। दिआात्रमुदाह्ि ते। यथा- अयमेव व्यतिरेको मालारूपो यथा- हरवन्न विषमदृष्टिहरिवत्र विभो विधूतविततवृषः। रविवन्न वापि दुःसहकरतापितभू: कदाचिदसि ॥४६८॥ अन्न तुल्यार्थे वतिः, विषमादयश्च शव्दा: इलिष्ाः। आर्या छन्दः । विषमदृष्टिस्ति्रिलोचनः सर्वाननुकम्पकक्ष, दृषो-धर्मो गवाक्कृतिरसुरभेदश्। करो-घटादौ राजग्राह्यो भाग: रश्मिश्च, तापित-उद्देजितो दाहं प्रापितश्च। भूलोकविशेषो भूमि- स्थजनश्च। अन्वयः स्पष्ट एव। अत्रैकस्पैवोपमेयस्य वहूपमानंभ्य आधिक्यवर्णनान्माला रूपता। अत विषमदृष्टित्वाद्यभावेन समदृष्टित्वमाक्षिप्यत इति निकर्षोत्कर्षहेतूपादानम्। न चात्र चातुर्विध्यं विवक्षितम्

दशमोल्लासः । ६१९

तत्रैवाक्षिप् साम्ये यथा- नित्योदितप्रतापेन त्रियामामीलितप्रभः । भास्वनाऽनेन भूपेन भास्वानेष विनिर्जित:।४६९। अन्र ह्याक्षिपैवोपमा, भाखवतेति इलष्टः। यथा वा- नित्योदित :- निरन्तरपकाशः प्रताप :- पराक्रमो यस्य ता- दृशेन भासवता-देदीप्यमानेनानेन भूपेन त्रियामा-रात्रिस्तत्र भीलिता पभा यस्य ताहगेष भास्वानसूर्यो विनिर्जित इत्यर्थ:। अन्र भास्वतेति प्रतापेति च श्लिष्टम्। पूर्वारधोपात्तं हेतुद्रयम्। इवादेस्तुल्यादिशव्दानां चाभावादाक्षिसैवोपमा । अत्रैव पूर्वव- दनुपादाने भेदत्रयम्। विनिर्जितजयत्यादिपदाभावेपि श्रिंष विशेषणेनौपम्याक्षेपादप्ययं मेद: सम्भवति। यथा-

यूनामतीव पिबतां रजनीषु यत्र तृष्णां जहार मधु नाननमङ्गनानाम्॥४७०॥ अत्रैवादीनां तुल्घादानां च पदानामभावेऽपि श्लिष्टविशेषणैरात्िप्तैवोपमा प्रतीयते। एवंजातीयकाः श्लिष्टोक्तियोग्यस्य पदस्य पृथगुपादानेऽन्येपि भेदा: सम्भवन्ति, तेऽपि, अनयैव दिशा द्रष्टव्या:। स्व्रच्छात्मता-चिक्कणता सैव गुणस्तेन समुल्लसितं स्वच्छद- र्पण इव प्रतिविम्वितमिन्दुविम्वं यत्र तथाविर्धं आननम्, पक्षेस्व- च्छात्मतया गुणैः-सौन्दर्याह्रादकत्वोद्दीपकत्वरूवैः सम्यगुल्ल- सितेन्दुविम्वभिवेति, तादशं विम्वं-पक्क कुन्दुरूफल तस्य मर्भा विभचीति तादशम्। अकृत्रिमह्द्य :- स्वभावेन हृदषङ्गमो गन्धो यत्र तथाविधं मधु, यत्र-वसन्ते रजनीषु अतीव-आतृप्षि। पिव-

६२० सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

तां यूनां-तरूणानां तृष्णं जहार, अङ्गनानां-नायिकानामान- नन्तु तृष्णां न जहार। अधरपाने तृष्णैव स्थितेति भावः । चसन्ततिलका छन्दः। अन्रेवेत्यादि वृत्ति: स्पष्टा। एवमि- त्यादि। श्विष्टोक्तयोग्यस्य पृथगुपादानेऽगयेवंजातीयका भेदा: सम्भवन्ति तेऽनयैव दिशा द्रष्टव्या इत्यर्थः । निषेधो वक्तुमिष्टस्य यो विशेषाभिधित्सया ॥१०६॥ वक्ष्यमाणोक्तविषयः स आक्षेपो द्विधा मतः । विवक्षितस्य प्राकरणिकत्वादनुपसर्जनीकार्यस्य अशक्यवक्तव्यत्वमतिप्रसिद्धत्वं वा विशेषं वक्तुं निषेधो निषेध इव या, स वक्ष्पमाणविषय उक्तवि- षघश्चेति द्विधा आक्षेप: । क्रमेणोदाहरणम्- वक्तुमिष्टस्य पाकरणिकत्वादवचनाईस्य वचनार्हस्य वा यो निषेध: स आंक्षेप: । निषेधो-निषेध इवेत्यर्थः। शब्द- गत्या निषेधेऽध्यर्थगत्या विधेरेव पतिपत्तेः। तत्पयोजनमाह-

क्तविषयेऽतिपसिद्धत्वं चेति विशेषः । विभजते-वक्ष्यमाणेति। तत्र वक्ष्यमाणचिषयो यथा- ए एहि किंपि कीएवि कएण णिक्कित भणामि अलमह वा। अविआरिअकज्जारम्भआरिणी मरड-ण भणिस्सम् ॥ ४७१ ॥ विपुलाऽडर्या। लक्षणमुक्तं भाकू। 'ए' इति सांमर्षसम्बोधनम्। ए एहि किमपि कस्या अपि कृते निष्कृप भणामि अलमथचा।

दशमोलास:। ६२१

अविचारितकार्यारम्भकारिणी म्रियतां न भणिप्यामि। इति संस्कृत स्पष्टम्। अत्र विरहजनितर्दुदशातिशयो वक्ष्प- माणो निषिद्धः। उक्तविषयो.यथा- ज्योत्स्ना मौकिकदाम चन्दनरस: शीतांशुकान्तद्रव:। कर्पुरं कदली मृणालवलया- न्यभ्भोजिनीपल्लवाः।। अन्तर्मानसमास्त्वया प्रभवता तस्या: स्फुलिङ्गोत्कर- व्यापाराय भवन्ति हन्त किमनेनोकेन न ब्रूमहे॥। ४७२ ॥ शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ।शातांथुकान्तस्य-चन्द्रमसो द्रव :- स्यन्द:। अन्तर्मानसं-मानसाभ्यन्तरे, स्पष्टमन्यत्। करियायाः प्रतिषेधेऽपि फलव्यक्तिर्तिभावना ॥१०७। हेतुरूपक्रियायाः निषेधेऽपि तत्फलप्रकाशनं चि- भावना यथा- वैयाकरणा: क्रियाया एव हेतुतां स्वीकुर्वन्ति, तन्मतेन व्याकरोति। हेतुरूपेतति। अन्यथा घात्वर्थरूपक्रियातिषे- धस्याकिश्चित्करत्वेनासङ्गतिः स्याद। व्यार्यातं च मधुम- तीकारै :- क्रियापदं हेतुपरम्, यत्तु क्रियापदं कारकव्यापारप रं तदपि भङ्गया हेतुपर्यवसन्नमिति। एवं च कारणप्रतिषेधे कार्थवचनं विभावना। न च विरोध:, स्वाभाविकत्वस्य कार-

६२२ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

णान्तरस्य वा विभावनात। उदाहरणम्- कुसुमितल ताभिरहताऽप्यघत्त रुजमलिकुलैरदष्टाऽपि। परिवर्तते स्म नलिनालहरीभि- रलोलिताऽप्यघूर्णत सा ॥।४७३ ॥ गीतिश्छन्दः। लक्षणमुक्तम्। विरहिणीवर्णनमिदम्।सा- विरहविकला कुसुमितलताभिरप्यहता रुजमघत्त, कठोरताडनेन पीडोत्पत्ति: सम्भवति सा तु कोमलतरकुसुमितलतयाऽप्यहता मसिद्धकारणं विनैव पीडिताऽभूव, विरहवशादिति भाव: ।एवं वृश्चिकादिदशने परावृत्य पलायते, सा तु अलिकुलैर्गन्घग्राहक- मिलिन्दैरप्यदष्टा परिवर्तते रम-रमणीयस्थानात्पलायते स्म। तथा महदालोडने जन्तुः घूर्णते, सा तु नलिनीयुक्ताभिर्लहरी- भिर्लछितमृदुतरङ्रैरंपि अलोलिता सती अघूर्णत भ्रमिमवापेसर्थः। विशेषोक्तिरखण्डेषु कारणेषु फलावचा । मिलितेष्वपि कारणेषु कार्यस्याकथनं विशषो- किः। अनुक्तनिमित्ता, उक्तनिमित्ता, अचिन्त्यनिमि- त्ताच।क्रमेणोदाहरणम्- अखण्डेषु-मिलितेषु प्रसिद्धकारणेवूक्तेपु कार्याभाववचनं विशेषोक्तिः। अन्नाप्यपसिद्धे कार्याभावहेतौ पर्यवसानांद्विरोधा भावः। सा च त्रिधा। अनुक्तनिमित्ता। उक्तनिमित्ता। अ- चिन्त्यनिमित्ता च। तदेतदुक्तं भिलिनेष्वपीत्यादिना। त- त्राद्या यथा- निद्रानिवृत्तावुदिते घुरत्ने सखीजने द्वारपदं परासे। इलथीकृताश्लेपर से भुजद्रे चचाल नालिङ्गनतोऽद्गनासा।। धुरत्नं-मूर्यः। भुजङ्ग :- उपपतिः। स्पष्टमन्यद्। अन्ातुरा-

दशमोछासः। ६२३

गातिशयो निमितं चलनाभावे। स च विशिष्य वक्तुं शक्पत्वे- पि नोक्त इत्यनुक्तनिमित्तंयम्। उक्तिमित्ता ग्रथा- कर्पूर इच दग्धोऽपि शक्िमान् यो जने जने। नमोऽसत्ववार्थवीर्याय तस्मै मकरकेतवे ॥४७५॥

स्पष्टम्। अन्र कर्पूरो दाहमात्रे उपपानं न तु शक्तिमच्वरेऽपीति भास्करः। शक्तिमच्वे इति परमार्थः । ईषद्दग्वस्य तस्प सौर- भाद्यतिशयात्। भूभ्यां मियाया भवता मनोभूचापेन चापे घनसारभाव: ।

इसादिनैषधदर्शनादिति काव्यप्रदीपकाराः। तदूभ्रान्तिवि- लसितम्। तथाहि-कर्पूर इचेपद्दग्धोऽपि शक्तिमानिति चिव-

र्भज्येत। तस्माननि:शेपदाहे कर्पूरः उपमानम्। यथा कर्पुरदाहे- भस्माउपि नावशिष्यते, तथा निःशेष दग्धोऽपि जने जने यः शक्तिमानित्यर्थः। एवश्र शक्तिथ्वंसे निःशेषदाहस्य

अन्नावार्यचीर्यत्वं शक्तिमच्वे कार्याभावरूपे हेतुरुक्तः । अचिन्त्य- निमित्ता यथा- स एकस्त्रीणि जयात जगन्ति कुसुमायुध:। हरताऽपि ततुं यस्थ शम्भुना न हतं बलम्॥ ४७६॥ स्पष्टम्। अव्र ततुहरणेपि बलाहरणस्य हेतुर्विशिष्य वक्तुं न शक्यत इत्यचिन्त्यनिमित्तेयम्। यथासङख्यं क्रमेणैव क्रमिकाणां समन्वयः ॥१९८॥

६२४ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाश। यथासङ्न्यं नामालङ्कारः। क्रमेण प्रथमस्थ प्रथमेन द्विती- यस्य द्वितीयेन तृतीयस्य तृतीपेनेति रीसा समन्वय इत्यर्थः । यथा- एकस्त्रिधा वससि चेतसि चित्रमत्र - देव द्विषां च विदुषां च मृगीदृशां च। तापं च सम्मदरसंचरतिच पुष्णन् शौर्योष्मणा च विनयेन च लीलया च॥ ४७७॥ स्पष्टम्। वसन्ततिलका छन्दः । सामान्यं वा विशेषो वा तदन्येन समर्थ्यंते। यत्र सोऽर्थान्तरन्यास: साधर्म्येणेतरेण वा ॥१० ९॥ साधर्म्येण वैधर्म्येण वा सामान्यं विशेषेण यत् समर्थ्यत, विशेषो वा सामान्येन, सोऽर्थान्तरन्या- सः। क्रमेणोदाहरणम्- साधर्म्येणेत्यादि। सामान्यं यद्विशेषेण समर्थ्यंते विशे- षो वा मामान्येन सोऽर्थान्तरन्यासः। द्वयोरपि प्रत्येकं समर्थनं हेतुः साध्म्य वैधर्म्य चेति चतुः प्रकारोऽयमित्यर्थः । तत्र विशे- वेण सामान्यसमर्थनं साधर्म्येण यथा- निजदोषावृतसनसामतिसुन्दरमेव भाति विपरीतम्। पश्यति पित्तोपहृतः शशिशुभ्रंश्ञङ्गमपि पीतम्॥४७८।। स्पष्टम्। आर्या छन्दः। सामान्येन विशेषसमर्थनं साध- म्येण यथा- सुसितवसनालङ्गारायां कदाचन कौमुदी- महसि सुदृशि स्वैरं यान्त्यां गस्तोऽस्तमभृद्धिधु:। तदनु भवतः कीर्तिः केनाप्यगयित येन सा प्रियगृहमगान्मुक्ताशङ्गा क नासि शुभप्रद्:॥४॥

दशमोल्लास: । ६२५

सुसितवसनेत्यादि। व्याख्यातमिदम् ।.विशेषेण सा- मान्यसमर्थन वैधर्म्येण यथा- गुणानामेव दौरात्म्यादू धुरि घुर्यो नियुज्यते। असञ्जातकिणस्कन्ध: सुखं सपिति गौर्गलि:।४८०।। किण :- परूढव्रणग्रन्थिः। धूःसपर्शमातरेण यः स्वयमेव पत- ति स गौर्गलिनामा वृषभः। स्पष्टमन्यत्। अन्र घुर्य इत्यादि साधारण्यात्सामान्यम्। गौर्गलिरिति विशेष: । वैधर्म्य च स्फु- टम्। वैधर्म्येण विशेषस्य सामान्येन समर्थनं यथा- अहो हि मे बव्हपराद्वमायुषा घद्प्रियं वाच्यमिदं मथेदशस्। त एव धन्या: सुहद: पराभवं जगत्यदृष्ट्वव हि ये क्षयं गता:।४८१॥ ईदशं-मित्रव्यसनरूपम। स्फुटमन्यद। विरोधः सोऽविरोधेऽपि विरुद्धत्वेन यहच: । वस्तुगत्या विरोधाभावेऽपि यदपोर्विरुद्योरिषा- भिधानं स विरोध इत्यर्ष:। वस्त्वित्यादि। विजभते-

क्रिया हाभ्यामथ द्रव्यं द्रव्येणैवेति ते दश। जात्याचैरिति। जातिगुणक्रियाद्रव्यैः । त्रिभिरिति । गुणक्रियांद्रव्यैः। द्ाभ्यामिति। क्रियाद्रव्याभ्याम्। यद्यपि गु- णानामपि जात्या विरोध: सम्भवत्येव, तथाऽपि जातेर्गुणवि- रोध एव मविष्ठत्वाद गणस्त्रिभिित्युक्तम्। एवं क्रिया दाभ्या-

६२६ सुधासागरसहित काव्यप्रकाशे।

मित्यपि द्रष्टव्यम्। तदयमर्थः-जातिनिरूपितो भेदश्चतुर्धा गुण- निरूपितस्तु पूर्वभेदभिन्नस्त्रिया। एवमग्रेऽपीति। जातिरतुदृत्ति- मत्ययहेतुसामान्यस्, द्रव्यादित्रयव्ृत्ति, नित्यम्, एकमनेका- लुगतम्। तच् द्विविधम्। परमपरं च। तन्र परं सत्ता, बहुवि- पयरवाल्। सा चातुदृत्तिमान्रहेतुत्वात्सामान्यमात्रम्, अपरं द्रव्यत्वादि, अल्पविषयत्वात्, तच्च व्यावृत्तेरपि हेतुत्वात्सामा- न्यविशेष:। गुणत्वं सामान्यं वा न समवायिकारणस्, अस्यन्दा- त्मा गुण:, स च रूपरसगन्धस्पशेसड्यापरिमाणपृथकत्वसंयोग- विभागपरत्वापरत्वगुरुत्वद्रवत्वस्े हशदवबुद्धिसु खदुःखेच्छाद्वेषपयत्न धर्माधर्मसंस्कारभेदाच्चतुर्विशविधा। द्रव्याश्रित एव । क्रिया, चलनात्मकं कर्म। गुणनद्द्रव्यमान्रवृत्ति, अविसुद्रव्यपरिंमाणेन मूर्तत्वापर नाम्ना सहैकार्थसमवेतम् । विभागद्वारा पूर्वसंयोगनाशे सच्युत्तर संयोगहेतु च । तच्च उत्क्षेपणापक्षेपणाकुञ्चनप्रसारण गमनभेदात मिद्यते। समवायिकारणं गुणाश्रयो वो द्रव्यम्।

इति नैयायिका:। तन्र जात्या जातेर्विरोधो यथा- क्रमेणोदाहरणम्- अभिनवन लिनीकिसलय- मृणालवलया दि दवदहनराशि:। सुभग झुरड्रददशोडस्था विधिवशतस्त्वद्वियोगपविपाते॥४८२ ॥

गीतिशछन्दः। लक्षणमुक्तं प्राक्। पविर्वज्तम्। स्पष्टमन्यंत्। अन्र नालनात्व-किसलयत्वरादिजातीनां दहनत्वजात्या विरोध:। वियोगातिशयन गौणत्वात्तदाभासता। एवगग्रेऽप्यूहम्।

दशमोल्ास:। ६२७

जातेर्गुणेन यथा-

मरुदप्घ चलोऽब्धयोडप्यगम्भीरा।

रनरनाथ तवान्तिके नियंतम् ॥।४८३।। स्पष्टम्। आर्या। लक्षणमुक्तम्। अन्र विश्वम्भराऽप्यति- लघुरित्यनेन साहचर्यादनुन्नत्यचलागम्भीरपदेपु नञू अल्पार्थक:। न त्वभावार्थका, अन्यथा गुणविरोधोदाहरणविरोधापत्तेरि- ति श्रीवत्सलाञ्छनभट्टाचार्थप्रभृतयः भाहुः। वस्तुतस्तु नञू अभावार्थक एव, अनुन्नतिरुच्चत्वाभाव:, अचल: वेगशून्यः, अवल इति पाठे वलशून्या, अगम्भीरा :- गाम्भीर्यशुन्या इत्यर्थः। "चतुष्टथी शब्दानां प्वृत्तिः" इति बदतः भा- व्यकारस्य मते जातिकक्रियाद्वव्यातिरिक्तस्यैव गुणत्वाङ्गीका- रादिदमुदाहृतस्। तथा च गिरित्वादजातनिपतुन्नतत्वादिशु गैर्विरोध:। वर्णनीयातिशयविवक्षया तु परिहारः । विश्वम्भरेति तु न जात्युदाहरणमिति वांध्यम्। जाते: क्रियया यथा- येषां कण्ठपरिग्रहप्रणधितां सम्पाप्य धाराघर- स्तीक्षणः सोऽप्यनुरज्पते च कमपिस्नेहं परामोति च। तेषां सङ्रसङ्गसकमनसां राजां त्वया भूपते पांसूनां पटलैःप्रसाधनविधिनिर्व्त्यते कौतुकम्॥४८४॥ हे भूपते धाराघर :- खङ्गस्तीक्षणो-दारुणोडस्ति,सोि ङ्ग: सङ्गरसङ्गे-सङ्गममभ्वन्धे सक्तं मनो येषां ते तादृशास्तथाभूतानां येषां राजा-पतिनृपाणां कण्ठपरिग्रहगणयिता-गलमिलनमरीति- मत्तां सम्पाप्पातुरज्यते च, कमपि स्रनहं परामोति च। तेपां-ता- दृशसहृदयानां त्वया-सर्वभूतानुकम्पकेन पामूनां पटलें:

६२८ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

प्रसाधनविधिनिर्वत्यते, कण्ठं छित्वा सङ्गमधूलिघूसराः क्रियन्ते। शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ।'सूर्याश्वैर्मसजसतताः सगुरवः शार्दूल विक्रीडितम्, इति लक्षणात्। अत्र धाराघरत्वजातेरतुरागस्रेहपरप्तर वि रोध:, लौहित्यचैक्कण्यार्थकत्वादविरोधः । एवमग्रेऽप्यवि रोध ऊहयाः। तीक्ष्णत्वस्यानुरागेण विरोध इत्यपव्याख्यानम्, अनुदाहरणत्वमसङ्गात्। तथा हि-तीक्ष्णत्वं क्रूरत्वं तच्च क्रूर- संसर्गेण सरलेऽप्युत्पद्यते इति गुण एव, न जातिरिति जा. तिविरोधासम्भवादिति। जातेर्द्रव्येण यथा -- सृजति च जगदिदमवति च संहरति च हेलथैव यो नियतम्। अवसरयशतः शफरो जनार्दन: सोऽपि चित्रमिदम् ॥४८५॥ आर्या। स्पष्टम्। अन्र शञफरत्वजातेर्जनार्दनेन द्रव्येण वि- रोध:। गुणस्य गुणेन यथा -- सततं मुसलासक्ता: बहुतरगृहकर्मघटनया नृपते। द्विजपत्नीनां कठिना: सति भवति करा सरोजसुकुमारा:॥४८६॥। गीतिश्छन्दः। हे नृपते, भवति-त्वाय दातरि विद्यमाने सति द्विजपत्रीनां-ब्राह्मणीनां सरोजसुकुमारा: करा :- पाणयो बहुतरग्ृहकर्मघटनया सततं मुसलासक्ताः सन्तः कठिना जा- ताः। त्वद्दत्तान्नममृद्धिवशादिति भावः । अन्र कठिनत्वसुकुमा- रत्वयोर्गुणयोरविरोधः । गुणस्य क्रियया यथा -- पेशलमपि खलवचनं दहतितरांमानसं सुतत्वविदाम्। परुषमपि सुजनवाक्यं मलयजरसवत् प्रमोदयति॥।४८७॥

दशमोलास:। ६२९

आर्या । स्पष्टम्। अन्र पेशलत्वपरुपत्वयोर्गुणयोर्द्ाम- मोदक्रियाभ्यां विरोध:। गुणस्य द्रव्येण यथा-

यन्मार्गणानर्गलशातपाते। अभून्नवाम्भोजदलाभिजातः स भार्गय: सत्यमपूर्वसर्गः॥४८८ ॥। इन्द्रवज्ना छन्दः। उद्दामा-महत्यो या: दषद :- शिलास्ता- भिर्ट्ढो-निष्ठुरोडसौ क्रौश्चाद्रि:, यस्य मार्गणस्य-वाणस्यानर्गलो उप्रतिहतः शातस्तीक्ष्णो यो पातस्तद्विपये नवाम्भोजदलाभिजा- तो-नृतनपदपत्रकोमलोऽभूत्स भार्गत :- परशुरामः सत्यमपूर्व- सर्गः अलौकिकोऽवतार इत्यर्थः। अ्राम्भोजदलाभिजातत्वस्य गुणस्य क्रोश्चाद्रिणा द्रव्येण विरोध: । क्रियापाः क्रियया यथा- परिच्छेदातीत: सकलवचनानामविषय: पुनर्जन्मन्यस्मिन्ननुभवपथं यो न गतबान्। विषेकप्रध्वंसादुपचितमहामोहगहनो विकार: कोऽप्यन्तर्जडयति च तापंच कुरुते ।।४८९।। व्याख्यातमिदम्। अन्र 'जडयति च तापं च कुरुत' इति क्रिययोविरोध:। क्रियायाः द्रव्पेण यथा- अयं धारामेको निलय इति रत्नाकर इति

क एवं जानीते निजकरपुटीकोटरगतं क्षणादेनं ताम्यत्तिमिमकरमापास्थति मुनिः॥४९०॥ शिखरिणी छन्दः। लक्षणमुक्तं पाकू। मुनिरगस्त्य: । स्फु. टमन्यद्। अन्र पानक्रियायाः कर्मीभृतेन जलनिधिना द्रव्येण विरोध:। यद्यपि जलनिधीनां बहुत्वेन न द्रव्यविरोधोदाहरण-

६३० सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

त्वसुचितम्, तथाऽप्येकलवणाम्वुधिपरतया समर्थनीयम्। द्रव्यस्य द्रव्येण यथा- समद्मतङजमदजल-

क्षितितिलक त्वधि तटजुषि शङ्करचूडापगाऽपि कालिन्दी ॥ ४९५॥ स्पष्टम्। गीतिश्छन्दः। अत्र गङ्गायमुनयोर्विरोध:। स्वभावोक्तिस्तु डिम्भादेः स्वक्रियारूपवर्णनम् ॥१११। स्वयोस्तदेकाश्रथयोः । रूपं वर्णः संस्थानं च। स्वयोरित्यादि। स्वत्वं च स्वमात्राश्रितत्वंन तुश्रितत्व- मात्रम्, अतो न साधारणधर्मवर्णनेऽतिव्यापतिः। रूपशब्देन वर्णः संस्थान चोच्यते। उदाहरणम्- पइचादड्घी प्रसार्थ त्रिकनतिविततं द्राघित्वाऽङ्गमुच्चेः आसज्यासुग्नकण्ठो सुखमुरसि सटा: धूलिधूम्रा विधूय।

मन्दं शब्दायमानो विलिखति शयनादुत्थित:क्षमां खुरेण

कृत्वा अतिविततं-विस्तीर्ण त्रिकं-पृष्ठवंशं द्राघयित्वा-दीर्घोकृत्य अङ्गसुच्चैरासज्य-शरीरं वक्रभावेनोच्चं कृत्वा आ-समन्ताद्भागेन भुझः कण्ठो यस्य तादृशः सन् मुखसुरसि आसज्येत्यस्यान्राप्य- न्वयः, संयोज्य धूलिधूम्रा सटा :- स्कन्धलोमानि विधूय-विशेषे- ण कम्पयित्वा घासग्रासाभिलाषादनवरतं चलन्-चश्चलः प्रोथ- स्य-मुखाग्रस्थ तुण्डः-ओष्ठाग्रभागो यस्य ताहशो. मन्दं शब्दाय- मान :- शनैः हेषां कुर्वाणः सन् खुरेणाग्रपादशफेन क्षर्मा-भूमिं

दशमोलास:। ६३१

विलिखति कलेनोत्कर्पतीत्यर्थः।सग्धरा छन्दः। 'म्रम्नैर्षानां त्रये- ण त्रिसुनियतियुता स्रग्धरा कीर्तितेयम्' इति लक्षणात् । अत्रा- श्वमान्नगतयो: क्रियासंस्थानयोर्वर्णनम्। व्याजस्तुतिमुखे निन्दा, स्तुतिर्वां रूिरन्यथा। व्याजरूपा व्याजेन वा रतुनिः। क्रमेणोदाहरणम्- मुखे निन्दावगतौ यत् स्तुतौ पर्यवसानम्, स्तुतेवां सुखेऽबगमे निन्दार्या पर्थवसानं तव्वाजस्तुतिवाच्यमित्यर्थः। कथमुभयोरने- नाभिधानमिति चेव, आद्यस्य व्याजेन स्तुतिरिति ग्रहणाद। अन्त्यस्य तु व्याजरूपा स्तुतिरिति। तत्राद्या यथा- हित्वा त्वासुपरोधवन्ध्यमनसां मन्येन मौलि: परो लज्जावर्जनमन्तरेण न रमामन्यत्र संदश्यते। यस्त्यागं तनुतेत्तरां मुखशतैरेत्याश्रितायाः श्रिय: प्राप्य त्यागकृतावमाननमपि त्वय्येव यस्था: स्थिति:४९३ हे राजन् त्वामन्तरेण-तवां विना उपरोधवन्ध्यमनसां-नि- रतुरोधानां मौलि :- शिरोमणिः परोडन्यो नास्ति, लज्जावर्जनं निर्कज्जत्वं च रमामन्तरेण-लक्ष्मी विनाऽन्यत्र न संदृश्यते इति मन्ये। हेतुमाह-यहत्वं मुखशतैर्वहुमुखैरनेकोपायैरिति याचत्, एत्य-पाप्याश्रिताया :- सादरं स्थापितायाः श्रियः-लक्ष्म्यास्त्यागं- दानं तनुतेतरामतिशयेन विस्तारयसि, किश्च त्यागकृतावमा ननं माध्यापि यस्या :- रमाया रत्वय्येवावस्थितिरित्यर्थ: । शार्दूल- विक्रीडितं छन्दः। लक्षणमुक्तम्। अन्या यथा- हे हेलाजितबोधिसत्त्व वचसां कि विस्तरैस्तोयधे नास्ति त्वत्सदशः परः परहिताधाने गृहातिव्रतः ।

भारप्ोद्वहने करोषि कृपया साहाय्यकं यन्मरो:४९४।

६३२ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

छन्द: पूर्वोक्तमेद। हे हेलाजितबोधिसन्व, हेलयाऽनायासेन जिता: वोधिसच्ा-वौद्धा येन तथाविध, परमकारुणिकेति- यावत, वौद्धानां दयाशीलत्वादिति भावः । हे तोयधे-लवणाकर वचसां विस्तर: किमू, परहिताधाने-परोपकारकरणे त्वत्सदृशःप- रो-द्वितीयो नास्ति,

तमतिकल्पेतियावत् लब्धं यदयशस्तस्य यो भारो-महदाधि क्यं तस्य पोदहने-पकर्षेण निर्वाहणे मरोर्षरुदेशस्य साहाय्य कं करोपीत्यर्थः। अन्रापकारवैसुख्ये पर्यवसानम्। सा सहोक्ति: सहार्थस्य बलादेकं द्विवाचकम् ११२॥ एकार्थाभिधायकमपि सहार्थबलात् यत् उभय. स्थाप्यवगमकं सा सहोक्ति:। एकार्थेत्यादि। शब्दशत्तया एकार्थामिधायकं पदं यत् स- हार्थान्वयवलादनेकार्थाभिधायकं सा सहोक्ति: 'चैत्रमैत्रौ गच्छ- त' इत्यादौ तु शब्दशत््यैवोभयाभिधानमिति भाव: । यथा- सह दिअहणिसाहिं दीहरा सासदण्डा सह मणिवलयेहिं चाप्पधारा गलन्ति। तुह सुहअ विओए तीअ उन्विगिगरीए सह अ तणुलदाए दुव्वला जीविदासा ॥४९५॥ इधासदण्डादिगतं दीर्घत्वादि शाव्दम्, दिवस. निशादिगतं तु सहार्थसामर्थ्यात्प्रतिपद्यते। मालिनी छन्दः। सह दिवसनिशाभिदीर्घाः श्वासदण्डाः सह मणिवलयैर्वाष्पधारा गलन्ति।

दशमालासः। ६३३

तव सुभग वियोगे तस्या उद्विमायाः सह च ततुलतया दुर्वला जीविताशा। इति संस्कृतम्। सख्या: नायकं पत्युक्ति: । हे सुभग तत वियोगे उद्वियाया :- विभनस्फायास्तस्या :- पेयस्या: दिवसनि शादिभि: सह श्वासदण्डा: दीर्घाः जानाा, मणिवलयेः सह वां- उ्वधारा गलन्ति। ततुलतया-शरीरयष्टया सह जीविताशा च दुर्वला जातेत्यन्वयः।अत्र दीर्घत्वादीनां श्वासादिभिरन्वयः साक्षादेव शब्द:। दिवसनिशादिभिस्तु सहार्थान्वयवलाद्। विनोक्ति: सा विनाऽन्येन यत्रान्य: सन्न नेतरः । कचिदशोभनः, कचिच्छोभनः । क्रमेणोदाहरणम्- क्वचिदित्यादि। सन् न-शोभनो न, नेतर :- नाशोभन इत्यर्थः। तेन केनचिद्विना कस्यचिदशोभनत्वं शोभनत्वं वा मति पादते सा विनोक्तिरिति भाव :! तत्राशोभनत्वं यथा- अरुचिर्निशया विना शशी शशिना साऽपपि बिना महत्तम: । उभयेन विना मनोभष- स्फुरितं नैव चकास्ति कामिनोः ॥४९६ ॥ स्पष्टम्। अपरवक्रं छन्दः। 'विषमे यदि सौ जगौ समे स्थरळा गोऽपरवक्रमीरितम्' इति लक्षणात्। शोभनत्वं यया- मृगलोचनया बिना विचित्र-

सुहदा तेन विना नरेन्द्रसुनु: ॥ ४९७॥ स्पष्टम्। माळभारिणी छन्दः। 'विषमे ससजा' गुरु अ-

६३४ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

नोजे सभरायश्च तु मालभारिणीयम्' इति लक्षणात्। अत्र मृग- लोचनया दुष्टसुहृद्विशेषेण च बिना नरेन्द्रसूनो: विचित्रव्यवहार प्रगल्भत्वचन्द्रसुन्दराशयत्वरूपं शोभनत्वमुक्तम् । परिवृत्तिर्विनिमयो योऽर्थानां स्यात्समासमैः ॥११३॥ परिवृत्तिरलङ्गारः। उदाहरणम्- योऽर्थानां विनिमयः सा परिवृत्तिरियर्थः । पौनरुत्तयं परि- हरति-परिवृत्तिरलङ्गार इति। व्याख्यातं च प्रदीपकारै :- परिवृत्तिरिति लक्ष्यालङ्गारनिर्देश:, पूर्वांचार्याणां तथैवोददेश- दर्शनात्। अतो न लक्ष्यलक्षणसन्देहः। समासमैरिति विभा- गः। विनिमयो हि केनचिद्वस्तुना दत्तेन परकीयस्य कस्चिदादा- नम्। तच्च क्चित्समेन समस्य, कचिदसमेनासमस्य।अन्त्यमपि द्विधा। कचिन्न्यूनेनोत्तमस्य, कचिदृत्तमेन न्यूनस्येति त्रिवि धेयमित्यर्थः। समत्वासमत्वे चोपादेयत्वानुपादेयत्वाभ्यामिति। तत्राद्यद्रयं यथा- लतानामेतासासुदितकुसुमानां मरुदयं मत लास्यं दत्वा अ्रयति भृशभामोदमसमम्। लतास्त्वध्वन्यानामहह दशमादाय सहसा

अन्र प्रथमेडर्धे समेन समस्य, द्वितीये उत्तमेन न्यूनस्य। शिखरिणी छन्दः। अध्वन्या :- पान्थाः ।स्फुटमन्यत्। अत्र पथमार्घे लास्येन उपादेयतया समस्यामोदस्य, द्वितीयार्धे उपा- देयतया उत्तमया दृशा आधिव्याधीनामतादशतया न्यूनार्ना विनिमयः । अन्त्या यथा- नानाविधप्रहरणैर्नप सम्प्रहारे स्वीकृत्य दारुणनिनाद्वतः प्रहारान्।

दशमोल्लास:। ६३५

दप्तारिवीरविसरेण वसुन्घरेधं

अत्र न्यूनेनोत्तमस्य । विसर :- समूदः। निर्गतो विपलम्भो-वियोगो यस्माचा- दृश: परिरम्भविधि :- स्वीकारो यस्यामिति वसुन्धराविशेषणम्। स्फुटमन्यत्। वसन्ततिलका छन्दः। 'उक्ता वसन्ततिलका त- भजा जगी ग' इति लक्षणात्। अत्रोत्तमपा वसुन्धरया न्यूनाना महाराणां विनिमय:। प्रत्यक्षा इव यद्धावा: क्रियन्ते भूतभाविनः । तन्दाविकम्। भूताश्च भाषिनश्चेतति दन्दः। भावः कषेरभिप्रा- योजतास्तीति भाविकम्। उदाहरणम्- भूताख्ेत्यादि। भूतभाविन इति इन्द्वो, न कर्मधारय इत्यविरोध:। भूतभाविनो भावा यत् प्रत्यक्षा इव क्रियन्ते-भ- त्यक्षतयाऽभिधीयन्ते तद्भराविकम्। भावः-कवेरभिनायो निश्चया- दिपतीतिविषयकोऽत्रास्तीति व्युत्पत्तेरित्यर्थः। उदाहरणम्- आसदिश्जनमत्रेति पश्यामि तव लोघने। भाविभूषणसम्भारां साक्षात्कुर्वे तवाकृतिम् ॥५००।। आधे भूतस्य, द्वितीये भाविनो दर्शनम्। स्पष्टम्। अन्र पूर्वारषे भृतस्याञ्जनस्य, उत्तराधें भाविनो भूषणसम्भारस्य प्त्यक्षतयाSभिघानम्। काव्यलिङ्गं हेतोर्वाक्यपदार्थता ॥ ११४ ॥ हेत्वभिधानं वाक्यलिङ्गमित्पर्थः । अभिधानं च वाक्यार्थेन पदार्थेन वेति विभाग:। व्याख्यातं च प्रदीपकारैः-अन्न वि-

१३६- सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

वक्षितविवेकेन हेतुवचनं काव्यलिङ्गमिति लक्षणम्। स्वतोऽनु. पषद्यमानार्थोपपादकहेतोर्वचनं काव्गलिद्गमिसर्थः । वाक्यप- दार्थतति विभागः। वाक्यार्थता पदार्थता चेत्यर्थ इति। नतु साभिपायपदार्थविन्यसनरूपाद परिकरात् काव्यलिद्गस्य कि भे- दकमिति चेत्, उच्यते। परिकरे पदार्थवाक्यार्थवलात्मतीयमा- नोरड्थों वाच्योपकारकता भजते। काव्यलिङ्े तु पदार्थवाक्या- र्थावेव हेंतुभावं भजत इति। वाक्यार्थता थथा- वाक्यार्थहेतुतामुदाहरति- वपुःप्रादुर्भावादनुमितमिदं जन्मनि पुरा पुरारे न प्रायः क्षणमपि भवन्तं प्रणतवान्। नमन्मुक्तः सम्प्रत्यहमतनुरग्रेऽप्यनतिभाक् महेश क्षन्तव्यं तदिदमपराधद्वयमपि॥५०१॥ हे पुरारे-त्रिपुरशत्रो पुरा जन्मनि-पूर्वजन्मनि पायः क्षण- मपि भवन्तं न प्रणतवान, कचिदपीति पाठे यत्र कु्रापि वर्त- मानं न पणतवान् नमस्कारं न कृतवान्, इद मया वपुःभादु-

मुक्तोऽहमतनुः-देहाभिमानरहित इत्यग्रेजप्यनतिभाक्। मुक्तस्य पुनर्देहमाप्त्यभावेनाग्रेऽपि प्णामासम्भव इति भावः। हे महेश तदिदं भूतभविष्यानमनरूपमपराधट्वयं क्षन्तव्यमित्यर्थः । शिख- रिणी छन्दः। 'रसै रुद्रैश्छिन्रा यमनसभलागः शिखरिणी'इति लक्षणात्। अत्र 'पुरा कचिदषि नाहं भवन्तं मणतवान्' 'अग्रे- डप्यइमनीतभाकू' इत्यवान्तरवाक्ययोरथोऽनमनमपराधद्ये हेतुः। अनेकपदार्थता यथा- प्रणधिसखीसलीलपरिहासर साधिगतै- र्ललितशिरीषपुष्पह्ननैरपि ताम्यति यत्।

दशमोल्ाम:। ६:७

वघुषि वधाय तघ् नम शस्त्रमुपक्षिपतः पततु शिरस्पकाण्डयमदण्ड श्वैप भुज: ॥।५०२। मणपिन :- गियम्य मरुगा: सन्ीलं परिहासरमेनाधिगन: शिरीपपुप्पहननेः- को मन्नव टसुपपाननर वि यह्पुस्ताम्पनि तत्र वषुषि वधाप शसत्रमुपक्षिपनः-शर्व चालयनम्नव शिगसि-ने सू मवि एपः कराला भुजो-पट्ठाइदण्डांडकाण्डेडफाले यमदण्ट इन- पतत्वित्पर्थः । नरकुंटकं छन्दः। 'यदि भवनो नजा भजजला गुरु नर्कुटकम्' इनि लक्षणाठ। अत्र शसत्रोपक्षपो भुजपाने हेतुः। न चायं वाकयार्थः । श- स्रमुपक्षिपन एनावन्मात्रस्पावाकयार्थलान्। 'तत्र वपुषि वधाय- शस्त्रमुपक्षिपतः' इत्यस्यापि न वाक्पत्म्, विशेषणत्वादिति नदर्थस्यापि हेतुत्वेन न वक्यार्थस्य हेतुत्वमिति। एकपदार्थता यथा- भस्मोद्धूलन भद्रमस्तु भवते रुद्राक्षमाले शुभं हा सोपानपरम्परां गिरिसुताकान्तालयालङ्कृतिम्। अद्याराधनतोपितेन विभुना युष्मत्सपर्यासुखा- लोकोच्छेदिनि मोक्षनामनि महामोहे निधीयामहे५०३ एपु अपराघद्वये पूर्वापर जन्मनोरनमनम्, भुजपा- ते शस्त्रोपक्षेप:, महामोहे सुखालोकोच्छदित्वं च य. धाक्रममुक्तरूपो हेतुः । शार्दूलिक्रीडितं छन्दः। लक्षणमुक्तं माकू। हे भस्मोद्ू- लन-भूत्यालेपन भवते भद्रमस्तु-तुभ्यं कल्याणमास्ताम्। रु- द्राक्षमाले शुभमस्तु। गिरिसुतताकान्तालयस्य महेश्वरमन्दिरस्थाल- कृति-शोभाधायिकां सोपानपरम्परां हा-धिकू। सर्वस्यापि म- पश्चस्याविद्याकल्पित्तत्वादिति भावः। अद्याराघनतोपितेन विभु-

६३८. सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

ना-शिवेन आत्माभिन्नेनेति भावः । युष्मत्सपर्यासुखालोकोच्छे- दिनि-भवत्सेवानन्दातुभवस्योच्छेदकारिणि मोक्षनामनि-अख- ण्डनन्दकरसे महामोहे नानात्वज्ञानवजिते निधीयामहे। नेदा-

अत्र महामोहं सुखालोकोच्छेदित्वं हेतुः। तच्व समामादे- कपदार्थ एव। अर्थान्तरन्यासे तटस्थतयोपनिबद्धस्य हेतुत्वे पर्य- वसानम्। इह तु साक्षादेव हेतुनयोपनिबद्ध इति ततो भेद:। उक्तोदाहरणेपु प्रक्तालङ्कारं योजयति। एष्वित्यादि। यद् पि पूर्वापरजन्मनोरन्यजन्मनोरपराधो. न च तस्यैव तद्धेतुता सम्भवति, तथाऽप्यपराधद्वयेऽपराघद्वित्वे इत्पर्थः। तत्र पूर्वा- परजन्मनि अनमनं हेतुर्भवत्येव, तद्गोचरापेक्षाबुद्धेद्वित्वहेतुत्वात्, प्रयोजकसाधारणस्ैव हेतुत्वस्याभिधानादिति बोध्यम्। पर्यायोक्तं बिना वाच्यवाचकत्वेन यद्चः । वाच्यवाचक भावव्यतिरिक्तेना वगमनव्यापारेय य- त् प्रतिपादनम, तत् पर्यायेण भङ्गयन्तरेण कथनातू प- र्यायोक्तम्। वाच्यार्थस्य प्रतिपादनं शक्त्यैवेति भ्रमं निराकर्तुमाह-वि- नेत्यादि। यत्र शक्यार्थ एव मकारान्तरेण-व्यञ्ञनया प्रतिपा- दते तत्पर्यायोक्तमित्यर्थः । वाच्यवाचकेत्यादि। वाच्यवा- चकभावभिन्नेनावगमनव्यापारेणार्थाद्वाच्यस्पैव यदभिधानं तत्प- र्यायोक्तम्। पर्यायेण भड्न्तरेणाभिधानात् । ध्वनेस्तु वाच्य एवार्थो न विषय इति ततो भेद इति भाव: । उदाहरगम्- यं प्रेक्ष्य चिररूढाऽपि निवासप्रीतिरुज्झिता। मदेनैराणसुखे मानेन हृदये हरेः ॥५४॥

दशमोल्लास: । ६३९

अत्र ऐरावणशकों मदमानमुक्ती जाताधिति व्य- उन्यमपि शव्देनोच्यते, तेन यदेवोच्यते तदेव व्यख्यम, यधा तु व्यड्यं न तथोच्यते, यथा गवि शुक्के चलति दृष्टे 'गौः शुक्लश्चलति'-इति विकल्प, यदेव ष्टं त- देव विकल्पयति, नतु गथा दष्टं तथा, यतोऽभिन्नासं. सृष्टत्वेन दृष्टम, भेदसंसर्गाभ्यां विकल्पपति। स्पष्टम्। अत्रैरावणेत्यादि। अत्रैक एवार्थः 'ऐरावण- शक्रौ मदमानविमुक्तौ जातौ' इति व्यञ्जनया, च 'मदमानाभ्यां तयोरधिकरणयोर्निवासमीतिरुज्झिता' इत्यभिधया च प्रतिपा पादते। तेन च यदेवोच्यते तदेव व्यड्म्। न च प्रतिपत्र स्यैव पतिपत्तिरफलेति कि व्योपारद्वयेनेति वाच्यम्, यतो यथा व्यङ्गथं तथा नोच्यते, भकारयोर्भेदाद्। येन प्रकारेण शब्देन पतिपाद्यमानं व्यड्च भवति नेन प्रकारेणोच्यत इत्यर्थ: । एक- रूपे एव वस्तुनि प्रकारभेद एव कथ स्यादिति चेत, कलय। यथा शुक्के गवि चलति निर्विकल्पकसविकल्पकयोरेक एव धर्थ- स्ताभ्यां विषयीक्रियत, न पनर्यथा, निर्विकल्पकविषस्यैव सवि- कल्पकेनापि विषयीक्रियते। भिन्नत्वसंसष्टत्वाचिपयकं निर्विकल्प- कमू। भिन्नत्वसंसष्टत्वपकार कन्तु सवि कल्पकमितति । उदात्तं वस्तुनः सम्पत्। सम्पत् समृद्धियोग: । न तु तस्यैवातिशयः । यथा- उदाहरणम्- मुक्ता: केलिविसृन्नहारगलिता: सम्मार्जनीभिर्ह्नता: प्रातः प्राद्णसीन्नि मन्थरचलडालाङघिलाक्षारुणा:।

६४० सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे। 1 दूराहाडिमबीजशङ्कितधियः कर्षन्ति केलीशुका: यद्विद्द्भवनेषु भोजनृपतेस्तत्यागलीलायितम् ।५०५॥ स्पष्टम्, शार्दूलविक्रीडितं छन्दः । अन्न विद्वन्द्वनस्थमुत्ता- दिधनसमृद्धियोग: । महतां चोपलक्षणम् ॥ ११५ ॥ उपलक्षणमङ्गभाव:। अर्थादुपलक्षणीयेडये। उपलक्षणमित्यादि। यदुषलक्षणमङ्गभावोरऽर्यांद्वर्णनीये तदप्युदात्तमित्यर्थः । उदाहरणम्- तदिदमरण्यं य्मित् दशरथवचनानुपालनव्यसनी। निवसन् बाहुसहायश्चकार रक्षाक्षयं रामः ॥५०६॥ न चात्र चीरो रसा, तस्येहाङ्गत्वात। आर्या। स्पष्टम् ।। अन्रैतादृशो महान् रामो दण्डकाया वर्णनीयाया अङ्गम्। न चेत्यादि। न हन्र वीरो रसः मधा- नम्। तस्येहाङ्गत्वादिति भाव: । तत्सिद्दिह्ेतावेकस्मिन् यत्रान्यत्तत्करं भव्रेत्। समुच्चयोऽसौ । तस्य प्रस्तुतस्थ कार्यस्यैकस्मिन् साधके स्थिते साधकान्तराणि यत्र सम्भवन्ति, स समुचय:। इत्ि ृत्ति: स्पष्टा। न च समाधावतिव्याप्तिः, तत्रातुल्यक क्षयोः कारणयोरुपादानमत्र तु तुल्यकक्षयोरिति भेदात्। उदाहरणम्- दुर्धारा: स्मरमार्गणा: प्रियतमो दूरे मनोऽत्युत्सुकं गाढं प्रेम नवं वयोतिकठिना प्राणा: कुलं निर्मलम्।

दशमोलास:। ६४१

स्त्रीत्वं धैर्थविरोधि मन्मथसुहत् काल: कृतान्तोऽक्षमो नो सर्षश्चतुरा: कर्थं तुविरहः सोढव्य इत्थं शठः।५०७।। स्पष्टम्। शार्दूलविक्रीडितं छन्दः। लक्षणमुक्तं भाकू । अन्न विरहासहृत्वं स्मरमार्गणा एव कुर्षन्ति, त- दुपरि प्रियतमदूरस्थित्याछुपात्तम्। वृत्ति: स्पष्टा । एष एव समुच्चय: सदयोगेऽसद्योगे सदसद्योगे च पर्यवस्यतीति न पृथक लक्ष्पते। तथा हि -- अत्र कैश्चिदुक्तं त्रैविध्यं निराकरोति। एष णवेत्यादि। एप एवोक्तलक्षणः समुच्चयः सदयोगेसोोे र्वस्पती- ति यत्केनचित्ते पृथग्लक्षितास्तदयुक्तम्। तथा हि- कुलममलिनं भद्रा मूर्तिर्मति: श्रुतिशालिनी भुजबलमलं स्फीता लक्ष्मी: प्रसुत्वमस्रण्डितम्। प्रकृतिसुभगा ह्वेते भावा अमभिरयं जनो व्रजति सुतरां दर्प राजस्त एव तवाकुशाः ॥५०८। अत्र सतां योगा। उक्तोदाहरणे त्वसतां योग:। हरिणी छन्दः। लक्षणमुक्तं माकू। अङ्कशाः-सङ्कोचहेतवः। स्पष्टमन्यत्। कुलमेवात्तिसुभगं तदुपरि भद्रमृर्तित्वादेकसुपात्त- मिति वोध्यम्। अत्र कुलादीनां समीचीनानामेव योग:। दुर्वा- रा इत्याद्युक्तोदाहणे स्मरमार्गणादीनामसमीचीनानामू। शशी दिवसधूसरो गलितयौवना कामिनी सरो विगतवारिजं सुखमनक्षरं स्वाकृते: । प्रभुर्धनपरायणः सततदुर्गतः सज्जनो नृपाङ्गणगतः खलो मनेसि सप्त शल्यानि मे।५०९॥ - ८१

६४२ सुधासागरमहिते काव्यप्रकाशे।

अत्र शशिनि घूसरे शल्ये शल्यान्तराणीति शो. भनाशोभनयोग:। स्पष्टम्। पृथ्वी छन्दः । 'जसौ जसयला वसुग्रह्यतिश्च पृ. थ्वी गुरु:' इति लक्षणात्। अन्रेत्यादि। शोभनाशोभन- योग इति। शोभनाशोभनात्मनामनेकेषां योग इत्यर्थः । श- इयादीनां सहजकाम्यत्वात्, धूसरत्वादीनां सहजनिन्दत्वात तद्ुक्तानां शोभनाशोभनात्मकता। तदुक्तम्-शशिनीति। यत्तु काव्यप्रदीपकारैरुक्तम्-अन्र सदसतोर्योग:, दुर्जनस्पा- सच्वात् शश्यादीनां सच्ात। एतच्चिन्त्यम्, पूर्व दूरस्थित्यादि- विशेषणेन, धूसरत्वादिनाऽत्राप्यसम्यत्कमितीति। तत्मामादिकम्। न खु दूरस्थित्यादिविशेषणेन विरूपता प्रतिपाद्यते, किन्तु सत्यपि रमणीयत्वे विरहासहतया तदवस्थायामसम्यकत्त्रम्। धूसरत्वादीनां वैरुप्यं शश्यादीनां रमणीयत्वं साहजिकमित्युक्त मेत। इदन्तु वोध्यम्। शशी दिवसधूसर इत्यादौ विशेष्यं काम्प मिति सत्, विशेषणं निन्दमित्यसत्। वृपाङ्गणगतः खल इत्यत्र तु विशेषणं काम्यमिति सत्। विशेष्यं निन्धमित्यसत्। नैताव- ता विशिष्टेषु शल्येधु मेदोस्ति। तथा च दुर्जनस्य सच्वादित्या- दुक्ति: मदीपकाराणां प्रामादिकीति वाग्देवतावतारोक्तं तच्वमेव्रेति मन्तव्यम्। समुच्चयस्पैत लक्षणान्तरमाह- स त्वन्यो युगपद्या गुणक्रियाः ॥११६॥ गुणौ च क्रिये च गुणक्रिये च,गुणक्रिया:क्रमेणोदाहरणम्- गुणौ चेत्यादि। अत्र गुणा: क्रियाश्चेति विग्रहे सङ्गयाविशे-

यौगपद्यस्य लाभाङ्गुणौ च क्रिये च गुणक्रिये च युगपद्भवतः, स

दशमाल्लास:। ६४१

त्रिरूप इसर्थः। तन्र गुणयोरयगपदे यथा- विदलितसकलारिकुलं नव बलमिद्मभनवदाशु विमलंच। प्रखलमुखानि नराधिप मलिनानि च नानि जातानि ॥५१०॥ स्पष्म्। आर्या छन्दः। लक्षणमुक्तं माक। अन्न विमल- त्वमलिनत्व्रयोः । क्रिययोर्यथा- अथमेकपदे तथा वियोग: प्रियथा चोपगतः सुदुःसहो मे। नववारिधरोदयादहोभि- रभवितव्यंच निरातपत्वरम्थैः ॥५११॥ स्पष्टम् ने 'मालभारिणी छन्दः। 'विषमे ससजा गुरु अनोजे सभरायश्च तु मालाभारिणीयम्' इति लक्षणात्। अन्रोपगतो भ- वितव्यं चेति क्रिययोः। गुगक्रिययोर्यथा- कलुषं च तवाहिनेष्वकस्मात् सित पङ्केरुह सोदरश्र चछु:। पलितं च महीपतीन्द्र तेषां वपुषि प्रस्फुटमापदां कटाक्षैः ॥५१२। छन्द: पूर्वोक्तमेव। हे महीपतीन्द्र तव सितपङ्केरुहसोदरश्रि चक्षु: अहितेषु-शत्रुपु कलुष च-क्रूरतामुपगतं च तेषां-शत्रूणां वपुषि आपदां कटाक्षैः पस्फुटं पतितं चेत्यन्वयः। अन्र कलुपत्वर पतनयोर्गुणक्रिपयोः। 'धुनोति चासिं तनुते च कीर्तिम'-इत्पादेः, 'कृ- पाणपाणिश्च भवान् रणच्तिती ससाधुवादाञ्च सुरा: सुरालये'-इत्यादेश्र दर्शनात् 'व्यधिकरणे'-इति, 'ए.

६४४ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

कस्मिन् देशे'-इति च न वाच्यम्। धुनोतीत्यादि। अयमाशय :- अन्र कशिद्वैयधिकरण्ये एव समुच्चय इत्याह। तन्न युक्तम्। 'धुनोति चासि ततुते च की- नतिम्'इत्यादौ सामानाधिकरण्येऽपि दर्शनात्। केचित्तु सामाना- धिकरण्य एवायमित्याहुः। तदपि न सम्यक्। 'कृपाणपाणिश्र भवान्रणक्षितौ ससाधुवादाश्च सुराः सुरालये'-इत्पादौ वैयधि- करण्येऽपि दर्शनादिति। एकं क्रमेणानेकस्मिन् पर्यायः । एकं वस्तु क्रमेणानेकस्मिन् भवति क्रियते वा, स पर्यायः। क्रमेणोदाहरणम्- एकमित्यादि। एकत्वेन विवक्षितं वस्तु यत्र क्रमेणाने- कम्मिन् भवति क्रियते वा स एक: पर्याय इत्यर्थः । अत्र क्रमे- णेति समुच्चयव्यावर्तनाय, वक्ष्यमाणविशेषालङ्कारद्वितीयभेदवा- रणाय च, तत् यौगपद्यसच्वादिति बोध्यम्। प्रयोजकानि- र्देशतननिर्देशौ भवतिकरोत्यर्थौं, न तु स्वाभाविकत्वास्वाभावि- कत्वे, दषलक्ष्मण: कण्ठे कालकूटवासस्यास्त्राभाविकत्वेन भवती- सन्नानुदाहरणत्वापत्तेः। एवं च स्वतःसभ्भवित्वं कविभौढो- क्तिसिद्धत्वं च कल्पयन्तो भ्रान्ताः । उदाहरणम्- नन्वाश्रयस्थितिरियं तव कालकूट - के नोत्त रोत्तर विशिष्टपदोपदिष्टा । प्रागर्णवस्य हृदये वृषलक्ष्मणोऽथ कण्ठेऽधुना वससि चाचि पुनः खलानाम्॥।५१३॥ वृषलक्ष्मण :- शम्भोः । स्फुटमन्यद् । वसन्ततिलका छन्दः । लक्षणमुक्तं पाकू। अत्र कालकूटस्य वस्तुत एकस्यानेकत्र वासे पयोजकं किश्चिदपि नोक्तम् ।

दशमोहास:। ६४५

न केवलमिदं वास्तविके एकत्वे किन्त्वारोपितेऽपि। यथा- यथा वा- बिम्बोष्ट एव रागस्ते तन्वि पूर्वमटद्यत। अधुना हृदयेऽप्येष मृगशावाक्षि लक्ष्यते ।५१४।। रागस्य वस्तुती भेदेऽप्येकतघाऽध्यवसितत्वादे- कत्वमचिरुद्धम्। स्पष्टम्। रागस्येत्यादि। अत्र प्रयोजकानिर्देशः स्फुट एव। सगपदार्थस्य त्वोष्ठे लौहित्यात्मकतया, हृदये तु स्नेहादया- त्मकत्वेन भेदेऽपि श्लेषेणेकत्वस्थाध्यवसानान्नैकत्वविवक्षावि रोध:। द्वितीयो यथा- तं ताण सिरिसहोअररअणाहरणम्मि हिअअम्मेक्करसम्। बिम्बाहरे पिआणं णिवेसिअं कुसुमबाणेण ॥ ११५।। आर्या छन्दः। 'यस्यां पथमे पादे द्वादशमात्रास्तथातृत्ती- येऽपि। अष्टादश द्वितीये पश्चदश चतुर्थके सार्या' इति लक्षणात्। तत्तेषां श्रीसहोदररत्नाभरणे हृदयमेकरमम्। विम्वावरे मियाणां निवेशित कुमुमवाणेन।। इति संस्कृतम्। तेपां-दैसानाम्। श्रीसहोदररत्नं -कौस्तु भः। पाकृते लिङ्गवचनानियमइत्येकस्यां मोहिन्यां मियाण मिति बहुवचनम्। स्पष्टमन्यत्। अत्र एकस्थ हृदयस्यानेकत्र स्थितौं कुसुमवाणेनेति भयोजकनिर्देशः। श्रीणीबन्धस्त्यजति ततुतामित्याद्युदाहरणन्तु प्रक्षिप्तमिति बोध्यम्। प्रर्यायान्तरं लक्षयति -- अन्यस्ततोऽन्यथा। अनेकमेकस्मिन् क्रमेण भंवति कियने वा, सोऽन्य:

६४६ सुधासागरसहित काव्यप्रकाशे।

क्रमेणोदाहरणम- अनेकमित्यादि। अनेकमेकस्मिन् क्रमेण यद्भवति क्रिय- ते वा सोऽन्यः पर्याय इत्यर्थः। अत्ापि पूर्ववद्धवति करोत्यर्थौ बोध्यौ। तत्र भवत्यर्थे यथा -- मधुरिमरुचिरं वचः खलाना- ममृतमहो प्रथमं पृथु व्यनक्ति। अथ कथयति मोहहेतुमन्त- र्गतमिव हालहलं विषं तदेव ॥ ५१६ ।। अहो-महदाश्चर्ये मधुरिमरुचिरं-माधुर्येण सुन्दरं खलानां वचो-दुर्जनवाक्यं प्रथम पृथु-सम्पन्नममृतं व्यनक्ति, अथानन्तरं विचारदशायां तदेव वचः अन्तर्गतमुदरमातं हालहलं विषमि- व-उग्रगरलमिव मोहहेतुं कथयतीत्यर्थः। पुष्पिताग्रा छन्दः। लक्षणमुक्तं भाकू। अत्रैकस्पिन् खलवचसि क्रमेणामृतव्यस्तने विषकथने च न पयोजकनिर्देशः । करोत्यर्थे यथा- लदूगेहं नतभित्ति मन्दिरमिदं लब्धावकाशं दिव: सा धेनुर्जरती नदन्ति करिणामेता घनाभा घटा:। स क्षुद्रो मुसलध्वनि: कलामेदं सङ्गीतकं योषिताम् आश्चर्य दिवसैर्दिजोऽयमियतीं भूमिं पराप्रापित:५१७।

परिवृत्ति:। अत्र एकस्थैव हानोपादानयोरविंवक्षितत्वात् न

सुदाम्नो मन्दिराधैरनेकैः सम्बन्धे दिवसैरिति प्रयोजक निर्देशः। न चेयं परिव्ृत्तिः, हानोपादानयोरविवक्षितत्वात्। अनुमानं तदुक्त यत साध्यसाधनयोर्वैच: ॥ ११७॥ पच्तधर्मान्वयव्यतिरेकित्वेन त्रिरूपो हेतु: साध-

दशमोल्ास:। ६४७

नम्। धर्मिणि अयोगव्यवच्छेदा व्यापकस्य, साध्य- स्वम्। यथा- ननु पक्षसाध्यहेतुदृष्टादनुमानम्, अत्र तु साध्यसाधनयो वंचनमात्रं तदित्यत आह-पक्षधर्मेति। तथा च साध्यसो- धनग्रहणादेव सर्वे सङ्गहीतमित्यर्थः । त्रिरूप इति। पक्षसत्व- सपक्षसत्व-विपक्षासत्वानीति त्रीणि। धर्मिणि-हेतुमर्तात्यर्थः । अयोगव्यवच्छेद इति। हेतुमद्वृत्यत्यन्ताभावापतियोगित्वमि- स्यर्थः । व्यारयातं च प्रदीपकारै :- पक्षे सम्वन्धः (पक्षधर्मता= पक्षृत्तित्वम्) सपक्षत्ृत्तित्वं विपक्षावृत्तित्वरं च रुपत्रयवान्हेतु: साधनम्। व्यापकत्वाभिमतस्य पक्षेऽयोगव्यवच्छेदो व्यापकस- म्वन्धपर्यचमन्नः साध्यम्। तदुभयवचनमनुमानालङ्गार इति। यथा- यत्रैता लहराचलाचलदशो व्यापारयन्ति सुवं यत्तत्रैव पतन्ति सन्ततममी मर्मस्पृशो मार्गणा: । --

घावत्यग्रत एव शासनधरः सत्यं सदाऽडसांसमर:५१७ साध्यसाधनयोः पौर्वापर्यविकल्पे न किश्चिवैचि त्यमिति न तथा दर्शितम्। एता :- पुरो द्यमाना: लहरीचलाचलटशः-तरङ्गवदत्यन्त- चश्चलाक्ष्य: कामिन्यो, यत्र-यस्मिन्विषये तरुणविशेषे मुवं व्यापा- रयन्ति-कटाक्षं कुर्वन्ति, तत्रैव-तस्मित्नेव नायके अमी-अनुभूत- पकर्षा मर्मस्पृशः-सर्वमर्ममिदो मार्गणा: कामवाणा: सन्ततं पतन्ति इति यत्, तद्देतोः शामनधरो-योषिदाज्ञातुवनी अत एव क्रोध- नस्तरुणमर्मभेदनोघ्युक्तः अत एव चक्रीकृतः-कर्षणेन वर्तुली कृतश्वापो यस्मिन्कर्मणि तघ्था स्यात्तथा अश्वितशरेष्वनुसन्धी-

8४८- सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

यमानशरेषु मेङ्गतकरोऽनवरतचलद्स्तः स्पर :- कामः आसां सुन्दरीणामग्रत एव सत्यं-निश्चयेन सदा घावतीत्यर्थः। शार्दूल विक्रीडितं छन्दः। 'सूर्याश्वैर्मसजस्तताः सगुरवः शार्दूलविक्री- डितम्, इति लक्षणाद्। अत्र पूर्वार्धे साधनस्य उत्तरार्घे साध्यस्य वचनम्। प्रयोग- श्रैवम्-एताः, चक्रीकृतचापसदापुरोधावदश्चितशरत्वादिविि

नकत्वादिति। साध्येत्यादि। नन्वत्र पूर्वे साधनवत् साध्यस्यापि व चनं सम्भवति। यथा- 'मधु तिष्ठति वाचि योषिताम्' इत्यादि। तत्कथ सामान्यत एतदुक्तम्, न तु विशेषत इति चेतु। साध्यस्य पूर्वत्वे तादशवैचित्र्याभावात् इति भाव: । विशेषणैर्यत्साकूतैरुक्ति: परिकरस्तु सः । साकूतैः-साभिमायैः, उक्ति:। अर्थाद्विशेष्यस्थ। उदाहरणम्- महौजसो मानधना धनार्चिता: धनुभृतः संयति लब्धकीर्तय:। न संहतास्तस्य न भेदवृत्तयः प्रियाणि वाञ्छन्त्यसुभि: समीहितुम् ।५१९।। यद्यप्यपुष्टार्थस्य दोषताभिधानात्तन्निराकरणेन पुष्टार्थस्वीकार: कृतः, तथाप्पेकनिष्ठत्वेन बंहूनां विशे. षणानामेवसुपन्यासे वैचित्धमित्यलङ्गारमध्येगणितः । धनुर्भृतः-धातुष्काः अस्य-सुयोधनस्य मियाण्यभिलषि तानि। असुभि: समीहितुं वाञ्छन्ति-प्राणैरपि कर्तुमिच्छन्ति, किम्भूता :- महौजसः महान्त्योजांसि येषां नथाभूताः। एतेन परा-

दशमोलास:। ६४९

नभिभवनीयत्वं व्यज्यते, मानधना:, एनेन लज्जया युद्धादपलाय- नत्वम्। धनार्चिता:, एतेन परैर्भेदं प्रापयितुमशक्याइति। संयति लब्धकीर्तय:, एतेन कीर्तिभङ्गभरत्वम्। न संहताः परस्परं सापेक्षा न भवन्तीसर्थः । एतेन प्रत्येककार्यकारणसाम थर्यम्। न भेदवृत्तया, एतेन तदेकप्रयोजनापेक्षितवं व्यज्यते। तेनायं रूढमूलो दुर्जय इति भाव: । शुद्धचिराट् छन्दः। 'जतौ जरौ शुद्धविराडिदं मतम्'इति लक्षणाद्। परिकरणमुपस्करणम्, विशेषणव्यड्यार्थेन वाक्यार्थस्योपस्करणात्परिकर इत्युच्यते। न च वाच्यमपुष्टार्थत्वस्य दोपत्वाभिधानादर्थमिद्ध पुष्टार्थत्व मिति दोपाभावमात्रतया कुतोऽलङ्गारमध्पे पठितोऽयमिनि। एकनिष्ठत्वेन वहनां विशेषणानामुक्तोदाहरणवदुपादाने वैचित्र्य- मपि ह्यनुभवसिद्धं न तु दोषाभावत्वमात्रमिति सम्पदायः वयन्त्वालोचयाम :- तादृशैकविशेषणोपन्यामेऽवि अलक्गार- त्वमुचितम्। अपुष्टार्थत्वविरहस्प निर्विशेपणतयाऽप्युपपत्ते: पुष्टा र्थत्वस्थाथंसिद्धत्वाभावात् वचित्रयस्य चातुभवसिद्धत्वात्। यथा-'शुद्धे सदनि पल्लविन्धुपवरने' इत्यादाविति। विशेष्यस्यां- शस्य साभिप्रायत्वे परिकराङ्कुरालङ्कारः स्व्रीकृतो जयदेवा. दिभिः। न चासौ मामादिकः। तत्रांपि विशेषणांशस्यैव माभिभायत्वात्, निरधर्मकस्य विशेष्यांशमात्रस्य खम्रेऽपि सा भिनायत्वासम्भवात्। अत एव खण्डितोऽस्माभि: कुतरलयान- न्दखण्डने।'

निगूढमपि वस्तुनो रूपं कथमपि प्रभिन्नं केनापि व्यपदेशेन यद्पन्डूयते, सा व्याजोक्ति:।न चैषाऽप

६५० सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे । न्हुतिः, प्रकृताप्रकृतोभयनिष्ठस्य साम्यस्येहासम्भ वात्। उदाहरणम्- उद्भित्नत्वमस्फुटस्य प्रकाशः। तथा चास्फुट पपि वस्तुस्व- रूपं कथाश्चव्यक्तम्, अथ केनापि छद्मना यदपन्हूयते सा व्या- जोक्तिरित्यर्थः । न चैषेत्यादि। न चेयमपन्हुतिः, पकृताम- कृतयो: साम्ये तत्स्वीकारात, अत्र तु तदभावांदित्यर्थः। न च प्रथमं गूढ स्यानन्तरं प्रकाशस्यापह्रव इति सामग्रीभेदादपन्हुति भेद इति वाच्यम्, एवंविधेऽपि विषये साम्यसम्भवेऽपन्हुतेरे- वोपगमाद्। नतु यत्रापहवार्थ सादृश्योपक्षेपः सा व्याजोक्तिय सादृश्यार्थमेव तु यत्रापक्षवोपक्षेपः साऽपन्हुतिरिति चेत, न, तत्रोभयत्राप्यपन्हुतेरे वोपगमाढ। यदाहु :- 'साम्यायापह्वो यत्र सा विज्ञेया त्वपन्हुतिः । अपह्रवाय सादृश्यं यस्मिन्रेषाऽप्यपन्दु- तिः । इति। उदाहरणम्- शैलेन्द्र प्रतिपाद्यमानगिरिजाहस्तोपगूढोल्लसद् हा शैत्यं तुहिनाचलस्य करयोरित्यूचिवान् सस्मितं शैलान्त: पुरमातृ मएडलगगैर्दष्टोऽवताद्: शिवः ५२०॥ अत्र पुलकवेपथू सान्विकरूपतया प्रसृतौ शैल्य- कारणतया प्रकाशितत्वादपलपितस्वरूपौ व्याजोक्तिं प्रयोजयतः। मैलेन्द्रेण-हिमाद्रिणा प्रतिपाद्यमाना-दीयमाना गिरिजा- पार्वती तस्या: हस्तस्योपगूढ :- परिरम्भणं तेनोल्लसदाविर्भव द्रोमाञ्जादि तेन विसंष्ठुल :- स्थगितो योऽखिलविधिच्यासक्- सकलेतिकर्तव्यतारूपो व्यापारस्तद्ङ्गेनाकुळ :- मद्रतिः प्रक- टीभूतेति चकितः । अत एव शैकान्त:पुरमातमण्डलगणैः सस्मि-

दशमोल्ास:। ६५१

तं दष्ट: सन्, (रोमाश्चादिसास्विकभावगोपनाय) हा शैत्यं तुहिना चलस्य करयो :- हिमवद्धस्तयार्महच्छैत्यमित्यूचिवान् शिवो ब :- युष्मानवत्वित्पर्थः । शार्दलविक्रीितं छन्दः। लक्षणमुक्तं पाक्। अत्र पुलकेत्यादरि। पुलकवरेपथृ सान्विकैकरूपतया मस तौ शैलेन्द्रशैत्य कारणकतया प्रकाशनादपलपितस्त्ररपानतिति व्या- जोक्तिं मकाशयत इति वृत्याशयं केचिदूर्णपन्ति। वयन्तु-पार्वतीचिषयकस्नेहस्य (रतिभावस्य) मच्छन्नतयाS नुवर्तमानस्य तत्करस्पर्शजन्यरोमाश्चकम्पाभ्यामुद्िन्रस्य तद्रोमा- श्रादौ हिमालय करस्पर्शजन्यत्वं प्रतिपादयता शिवेन पुनार्निगूढ- नादपलापितस्वरूपाचेव पुलकवपथृ व्याजोकक्तिं मयोज्यत इति तदाशयं जानीम:। किश्वित्पृष्टमपृष्टं वा कथितं यत् प्रकल्पते। तादृगन्यव्यपोहाय परिसङ्गया तुसामता॥११९॥ प्रमाणान्तरावगतमपि वस्तु शब्देन प्रतिपादितं प्रयोजनान्तराभावात् सदशवस्त्वन्तरव्यवच्छेदाय यत् पर्यवस्थति, सा भवत्परिसद्ठया। अन्र कथनं प्रश्न- पूर्वकं तदन्यथा च परिदृष्टम्, तथा उभयत्र व्यपो. ह्यमानस्य प्रतीयमानता वाच्यत्वं चेति चत्वारो भे- दाः। क्रमेणोदाहरणम्- प्रमाणान्तरेत्यादि। अयमाशयः-ताहकू-तुल्यं व्यपो हाय-व्यवच्छेदाय, किश्चित्कथितं सत् स्त्रतुल्यस्यान्यस्य वय. वच्छेदाय यत्कल्पते सा परिसङ्गयेति लक्षणम् । अन्यस्य कथ• नमन्यव्यपोहाय कथ कल्पते इति चेत, ममाणान्तरावगतस्यैव वस्तुनः शव्देन प्रतिपादनस्थ प्रयोजनान्तराभावात् । पृष्टमपृष्टं चेति तु विभाग:। कथनं हि किश्चित्मश्नपूर्वकम्, किचिच्चातत्पृ

६५२ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

र्वकमिति द्वैविध्यमित्यर्थः । ते च द्वे अपि विधे व्यवच्छेद्यस्य प्रतीयमानत्ववाच्यत्वाभ्यां प्रसेकं द्विविधे। तत्र प्रश्नपूर्वके कथ- ने व्यवच्छेद्यस्य मतीयमानता यथा- किमासेव्यं पुंसां सविधमनवद्यं दुसरितः किमेकान्ते ध्येयं चरणयुगलं कौस्तुभभृतः। किमाराध्यं पुण्यं किमभिलषणीयं च करुणा यदासकत्या चेतो निरवधिविमुक्त्यै प्रभवति॥५२१॥ यदासत्या-येषु पीत्या। स्फुटमन्यत्। शिखरिणी छन्दः। लक्षणमुक्तं माक्। अन्रान्यनदीसविधादि व्यवच्छेद्यं प्रतीयमा- नम्। तत्रैव वाच्यव्यवच्छेद्यं यथा- किं भूषणं सुदृढमत्र यशो न रत्नं किं कार्यमार्थचरितं सुकृतं न दोष: । किं चक्षुरप्रतिहतं धिषणा न नेत्रं जानाति कस्त्वदपरः सदसद्विवेकम् ॥ ५२२॥ स्पष्टम्। वसन्ततिलका छन्दः। लक्षणसुक्तं माकू । अपर- इनपूर्चके कथने व्यवच्छेद्ं प्रतीयमानं यथा- कौटिल्पं कचनिचये करचरणाधरदलंपु रागस्नं। काठिन्यं कुचयुगले तरतत्वं-नयनयोर्षसति ।५२३॥ स्पष्टम्। आर्या छन्दः। लक्षणमुक्तं ाक् । अपश्नपूर्वकं एव कथने व्यवच्छेद्ं वाच्यं यथा- भक्तिर्भव न विभवे व्यसनं शास्त्रे न युवतिकामास्त्रे। चिन्ता यशसि न वपुषि प्रायः परिद्पने महनामूपद४ युवतिरेव कामास्रम्। स्पष्टमन्यत्। छन्दः- पूर्वोक्तमेव। यथोत्तरं चेत्पूर्वस्य पूर्वस्थार्थस्य हेतुना ।

दशमांल्लास: । ६५३

तदा कारणमाला स्यात। उत्तरमुत्तरं प्रति घथोत्तरम्। उदाहरणम्- उत्तरमित्यादि। यथोत्तरमिति वीप्सायां यथाशब्द:। तेनोत्तरोत्तरं प्रतीत्यर्थः । उदाहरणम्- जितेन्द्रियत्वं विनघस्य कारणं गुणप्नकर्षों विनयादवाप्यते। गुणाधिके पुंसि जनोऽनुरज्यते जनातुरागप्रभवा हि सम्पदः ॥५२५॥ 'हेतुमता सह हेतोरभिधानमभेदनो हेतुः' इति हेत्वलङ्कारो न लक्षित:, आयुर्घृनमित्यादि- रूपो हवोष न भृषणनां कदाचिदर्हति, वैचितर्घाभावात्। अविरलकमलविकास: सकलाललिमदश्च क्रोकिलानन्दः। रम्घोऽयमेनि सम्प्रति लोकोत्कण्ठाकर: कालः ॥ ८२६ ॥। इत्पत्र काव्यरूपनां कोमलानुप्राममहिम्नैव स- माम्नासिपुर्न पुनर्हेत्वलङ्गारकल्पनपति पूर्वोक्तकाव्य लिङ्गमंव हंतु: । स्पष्टम्। वशस्थ वृत्तम्। लक्षणमुक्तं पाकू । हेतुमते - त्यादि। अयमाशयः-नन्वत्र कार्यकारणभावालङत्तिमपश्चनम- संङ्गन हत्वलङ्कारोऽपि लक्षणाईः, लक्षितश्वायं भट्टोद्टेन- 'हेतुमता सह हेतोरभिधानमभदती हेतुः' इति। तत्क न ल- क्षित इति चेत। आयुर्धृतमित्यादिरूपस्वास्य वौचत्र्याभावंना- लक्कारत्वस्यैवाभावात्। नन्वेवमविरलेत्यादौ मार्चा काव्यरूप- ताभिधानं विरुद्धेत, अलङ्गारत्वाभावादिति चेत् ।न, कोमलानु-

६५४ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाश।

प्रासेनैव तत्सम्भवात्। तत्कि हेत्वलद्गारो नास्त्येव, क एवमाह, कीदशस्तर्हसाविति चेत्, पूर्वोक्तं काव्यलिङ्गमेवेति। क्रियया तु परस्परम् ॥ १२० ॥ वस्तुनोर्जननेऽन्योन्यम्। अर्थयोरेकक्रियासुखेन परस्परं कारणत्वे सति अ. न्योडन्यनामा अलङ्गारः। उदाहरणम्- अर्थयोरित्यादि।अयमाशय :- वस्तुनो: परस्परं जन्यज- नकभावोऽसम्भवी, तस्य तं प्रसेव पौर्चापर्ययोर्द्रयोरसम्भवादि- त्यत उक्तं क्रिययेति। एकक्रियाजननद्वारेणेत्यर्थः। अविशिष्ठ वस्तु तावदजातकल्पम्। तेन वैशिष्ट्यपयोजकक्रियाजनके जन- कत्वोपचारः। तथा च मिथस्तादशैकक्रियाजनकत्वमन्योन्पाल- झार इति सारमिति। उदाहरणम्- हंसाण सरेहिं सिरी सारिजह अह सराण हंसेहिं। अण्णोष्णं विअ एए अप्पाणं णवर गरुअन्ति ॥५२७॥। आर्या। लक्षणमुक्तम्। हंसानां सरोभि: श्रीः सार्यते अथ सरसां हंसैः। अन्योन्यमेवैते आत्मानं केवलं गरयन्ति ॥ इति संस्कृतम् । स्पष्टम् । अत्रोभयेषामपि परस्परं जनकता मिथः श्रीसा- रतासम्पादनद्वारेण। इति वृत्ति: स्पष्टा। उत्तरश्षुतिमात्रतः । प्रश्नस्योन्नयनं यत्र क्रियते तत्र वा सति ॥१२१॥ असकृद्द यदसम्भाव्यमुत्तरं स्यात्तदुत्तरम्।

दशमोलास:।

प्रतिवचनोपलम्भादेव पूर्ववाक्यं यत्र प्रकल्प्यते तदेकं तावदुत्तरम्। सूत्रे प्रश्नोत्तरपदं पूर्वापरवाक्यस्योपळक्षकमिति भाव:। उदाहरणम्- वाणिअअ हत्थिदन्ता कुत्तो अम्हाण वग्घकित्तीए। जाव लुलिआलतमुही घरम्मि परिसक्कए सोहा५२८ आर्या। लक्षणमुक्तं भाक्। वाणिजक हस्तिदन्ता: कुतोऽस्माकं व्याघ्रकृत्तयः । यावल्लुलितालकमुखी गृह्दे पतिवसति स्तुपा ॥। इति संस्कृतम्। स्पष्टम्। एतस्यामासक्तो मत्सुतो मृगयां न करोतीति व्यङ्म्। अन्न- हस्तिदन्तव्याघ्रकृत्तीनामहमर्थी, मूल्येनैताः प्रय- उ्छेति क्रेतुर्वचनमुना वाक्येन समुन्नीयते। इति वृत्ति: स्पष्टा। न चैतत् काव्यलिङ्गम्, उत्तरस्य ताद्रूप्यातुपपत्ते:, न हि प्रशनस्य प्रतिवचनं जनको हेतु:, नापीदमनुमा- नम्, एकधर्मिनिष्ठतया साध्यसाधनयोरनिर्देशादित्य लङ्गारान्तरमेवोत्तरं साधीय: । प्रश्नादनन्तरं लोकातिक्रान्तगोचरतया यत् अस- म्भाव्यरूपं प्रतिवचनं स्थात, तत् अपरमुत्तरम्। अन. घोश्च सकृद्दुपादाने न चारुताप्रतीतिरित्यसकृदित्यु- क्तम्। उदाहरणम्- न चैतदित्यादि। तादूप्यानुपपत्तेरिति, कारणत्वा- नुपपत्तेरित्यर्थ। न हि प्रश्नस्थ प्रतिबचनं जनको हेतुरिति।

६५६ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

हेतुद्विंधा भवति। जनको ज्ञापकश्च। तत्रायं न जनको हेतुः किन्तु ज्ञापक एव। नतु तर्ह्यतुमानं स्यादित्याशड्काह-नापी- दमनुमानमिति। एकधर्मिनिष्ठतया साध्यसाधनयोरनिर्देशाह्, व्याप्ेरनिर्देशादित्यर्थः । अत् एव जयरामपश्चाननैर्व्याख्यातम् न च वाच्यमिदं काव्यलिङ्गमेव, उत्तरस्य प्रश्ने हेतुत्वाभावात्, उत्तरस्य तदनुत्पादकत्वात्। तर्हिं ज्ञापकतयानुमानमेवेति चेत। न। एकधर्मिगतत्वेन साध्यसाधननिर्देशे हि तद्। न चात्र तथति। ( तस्मादलङ्कारान्तरमेवोत्तरम् ) प्रश्नाद- नन्तरमिति। तन्र वा सतीति मतीकार्थः। अनयो- श्र्ेति, प्रश्नोत्तरयारित्यर्थः । व्यारुयातं च प्रदीपकारै :- मश्नेसति लोकाति- क्रान्तगोचरतयाऽसम्भाव्यं यदसकृत्पतिवचनं तत्पुनरपरम् । अत्र प्रश्नोत्तरयोः सकृदुपादानं न चमत्करोतीससकदित्युक्तम्। असम्भाव्यत्वन्तु चमत्कारित्वमिति मान्याः । अमसिद्धत्व मिति वयम्। तच्च पमाणान्तरागोचरविषयत्वात्। अत एव प्रश्नपरिसंख्यातो ेदः। तन्र हि लोकसिद्धविषयस्योत्तरम्य पयोजनान्तराभावेनान्यव्यपोहे तात्पर्यम्। अत्र तु निगूढविषय- तथा वाच्य एव तात्पर्यविश्राम इति। उदाहरणम्- का चिसमा देव्वगई किं लड् जें जणो गुणग्गाही। कि. सोक्रवं सुकलत्तं किं दुकखं जं खलो लोओ।५२९। आर्या। का विषमा दैवगतिः कि लब्धव्यं यज्जनो गुणग्राही। कि सौखयं सुकलत्रं किं दुःखं यत्खलो लोक:।। इति सं्कृतं स्पष्टम्। अन्र दैवगत्यादवैंषम्यादि लोकाप- सिद्धमेव प्रकाश्यते।

दशमोलास:। ६५७

प्रशनपारसंख्यायामन्यव्यपोह एव तात्पर्यमिह तु वाच्ये एव विश्रान्तिरित्यनयोर्विशेष इति। दैवगत्यादीनां विषमत्वातिशयपतिपादन एव तात्पर्या- दिति भाव: । कुतोऽपि लक्षितः सूक्षमोऽप्यर्थोऽन्यस्मै प्रकाश्यते ॥१२२॥ धर्मेण केनचिद्यत्र तत्सक्ष्मं परिचक्षते।। कुनोऽपीत्याकारादिद्विताद्वा, सृक्ष्मस्तीक्ष्णमति संवेद्यः। उदाहरणम्- कुतोऽपीत्यादि।सहृदयकवेद्य इति यावत् तत्र रुपादेर- न्यथात्वरमाकारः। ततो यथा- वकत्रस्थन्दि स्वेद बिन्दुप्रबन्घै- दष्टा भिन्नं कुक्कमं काडपि कण्ठं। पुंस्त्वं तन्व्या व्यस्जषन्ती चस्पा स्मित्वा पाणी खङ्गलेखां लिलेख ॥५३०॥ अन्राकृतिमवलोक्य कथाऽपि वितर्कितं पुरुषाधि- तस् असिलतालेम्वनेन वैदग्ध्यादभित्यक्तिसुपनीतम्, पुंसामेव कृपाणपाणिता योग्यत्वात्। अयमर्थ :- काऽपि-विदग्या। वत्त्रात्स्यन्दिनः स्वेदस्य वि- न्दूनां पवन्धैः अर्थाननापिकामुखात्खतगस्वेदततिभिः कण्ठे-गले कुङ्गमं भिन्नं दृष्टा तन्च्यास्तनायिकायाः पुंस्त्वमुपर्यारोहणं व्य- ञ्जगन्ती-सूचयन्ती वयस्या पाणौ-सखीहस्ते स्मित्वा-विहस्य खङ्गलेखां लिलेख। अङ्गुल्यैव खड्गाकारै: रेखां चकारेति । शालिनी छन्दः। 'शालिन्युक्ता म्तौ तगौ गोब्धिलोकेः' इति लक्षणात्। अत्राकृतिमित्यादि। अयम्भावः-विपरीतसुग्तमसक्ता - ८३

६५८ सुधासागरसहिन काव्यप्रकाशे।

या: वक्रस्पन्दिस्वदात कण्ठस्थकुङ्कुपभेदः परं भवतीति कण्ठ कुङ्कमभेदलक्षणेनाकारेण लक्षितं तीक्ष्णमतिवेद्यतया सूक्षम पुरुषा पितं सख्या मखीहस्ते खड्गलेखालिखनेन वैदग्ध्यादभि- व्यस्ञितम्। पुंसामेत्र पाणौ कृपाणस्प योग्यतादिति। चेष्टा- विशेष: इङ्गितम्, तेन यथा- घथा वा -- सङ्केतकालमनसं चिटं ज्ञात्वा विद्ग्धया। हस्ते नेत्रार्पिताकूनं लीलापझं निमालितम् ।५३१। अत्र जिज्ञासित: सङ्गेनकालः क्रयाचिदिद्गितमा- त्रेण विदितो निशासमयशंसिना कमलनिमीलनेन लीलया प्रतिपादित: । विदग्धया-चतुरया कंया चित्, नेत्रेऽर्पितः-एका्मिन्गने किश्विन्निमीलने कृतः आकूनोऽभिगायसृचको वापारविशे षो येन तादशं विटमुपपति सङ्केतकालमनमं ज्ञात्वा लीलापझं क्रीडाकमलं हस्ते निमीलितगपरहस्तेनाच्छादितमित्यर्थः। 'ह. स्ते' इत्यत्र ईष.देनि पाठः। कचित् हसन्निति पाठा, मोऽषि सङ्गत एन। अन्रेत्यादि। अन्र नेत्रनिमालनरूपेणेङ्गितेन लक्षित: कामिन: सङ्केतकालाभिलाषः कामिन्या निशासूचकेन कम- लसम्मीलनेन लीळया प्रकाशितः । केचित्तु अन्नेङ्गितस्य नेत्रो- त्साहरूपतामाहुः। उत्तरोत्तरसुत्कर्षो भवेत्सार: परावधिः ॥ १२२॥ परः पर्यन्तभागः अनधिर्यस्य, धराधिरोहितया तत्रैवोत्कर्षस्य विश्रान्त:। उदाहरणम् -- परः पर्यन्तेत्यादि। अयम्भावः-परावधिरिति। पर:

दशमोलासः । ६५१

पर्यन्तभागो गद्यस्य पद्यस्य वाऽवधिरुत्कर्पसीया यस्य। तेन पर्य- नतभागो यत्र सर्वोत्कृष्ट इत्यर्थ:, धाराधिरोहितया तत्रैवोत्कर्प- विश्रानतेरिति। उदाहरणम्- राज्ये सारं वसुधा वसुधागामपि पुरं पुरे सौधम्। - सौधे तल्पं तल्पे वराइ्नाSनङ्गसर्वखम् ॥१३२॥ सारमित्यस्य परत्राप्यन्वयः। स्फुटमन्यद्। आर्या छन्दः। भिन्नदेशतयाऽत्यन्तं कार्यकारणभूतयोः । युगपद्धमयोर्यत्र ख्गातिः सा स्यादसङ्गतिः१२४॥ अत्रात्यन्तमिति देशभवस्थैवोपकारकम्, नतु पृथगपि वित- क्षितार्थम्। युगपदिति स्वरूपनिर्वचनम्, न तु व्यावर्तकम्। तेन कार्यकारणभूतपोधर्मयोर्यत्र भिन्नदेशतया सम्पतिपादन साऽसङ्ग विः, हेतुफलयोरिधूमाद्योरिव प्रसिद्धायाः समानंदशत्वरूपाया: सङ्गते: परित्यागात्। तथा प्रतिपादनं च कारणान्तरेभ्यो वैलक्ष ण्यात्। तदेतदाह- इह यद्दशं कारणं तद्दशमेव कार्यसुत्पद्यमानें दष्टम्, यथा धूमादि। पत्र तु हेतुफलरूपघोरपि धर्म- यो: केनाप्पतिशयेन नानादेशनया युगपदवभासनं

उदाहरणम्- जस्सअ वणो तस्सेअ वेअणा भणेइ नें जणो अलिअम। दन्तकरवअ्नं कघोले बहूए वेअणा सवत्तीणम्॥१३२॥ एषा च विरोधवाधिनी न विरोध:, भिन्नाधारत- यैव हयोरिह विरोधिनाया: प्रतिभासात्, विरोधे तु

६६० सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे। विरोधित्वम् एकाश्रयनिष्ठमनुक्तमपि पर्यवसितम्, अ पवादविषयपरिहारेणोत्सर्गस्य वयवस्थितेः, तथा चै निदर्शितम्। आर्या। थस्यैव त्रणस्तस्यैव वेदना भणति तज्जनोऽलीकम्। दम्तक्षतं कपोले वध्वाः वेदना सपनीनाम्।। इति संस्कृतं स्पष्टम्। एषा चेत्यादि। अयमाशय :- न न्वत्र विरोधालद्कार एव, हेतुफलयोवैयधिकरणस्य विरोधरूप- त्वादिति चत्, न । वैयधिकरणं ह्वमङ्गतिः। न च सैव विरो- धः किन्तु तद्धोधिका, वैयधिकरण्येन तयोरविरोधपतिभासनात्1 नन्वेवमपि मरतीयमानो विरोध एवालङ्कारोडस्तु, न तु वद्धोधिका- Sसङ्गतिरपि साक्षान्। न च वाच्यं समानाधिकरण एव विरोधो विरोधालङ्कारनिर्वाहको न तु व्यधिकरणोऽपीति, सामान्यत- एव विरोधस्योक्तत्वादिति। मैवम्। सामान्येनोक्तस्यापि विशेषे एव पर्यवसानात्। अपनादविनिर्मुक्ते एव देशे उत्सर्ग: प्रवर्त- ते। विरोधालङ्गरस्य चासङ्गसलङ्गारोऽपवादक इति व्यधिकर गविरोधस्यापवादाक्रान्ततया त्भिन्नविरोधे विरोधालङ्गार इति। अत एव तथैवांदाहृतमिति। अत एव रविभट्टाचार्यप्रभृति भिरषि व्याख्यानम्-एषा चेति । अत्र हेतुमाह-भिन्नेति। एतर- श्व व्यधिकरणयोर्यत्रैक्ाधिकरण्येंन विरोधप्रतिसन्धानं स विरोधाभास:। यत्र तु समानाधिकरणपोवैयधिकरण्येन चि- रोधमतिसन्धानं साऽसङ्गतिरिति द्रष्टव्यम्। नन्वेवं वि षयभेदानोत्सर्गापवादभावा, विषयैक्ये एन तत्सम्भवादिति चेतु, न। विरोधाभासस्य हि विरोधसामान्यमेव विषयोऽसङ्गतेश्र कार्यकारणपोर्मिन्नदेशनानिबन्धनो विरोधविशेष: । अत एव

दशमोछास:। ६६१

विशेषविपयतया सामान्यविषयविरोधवाघः इति। समाधि: सुकरं कार्य कारणान्तरयोगतः । साधनान्तरोपकृतेन करत्रा यद अक्केशेन कार्यमा- र्धं समाधीयते, ससमाधिर्नाम। उदाहरणम्- साधनान्तरेत्यादि। इ्टतकारणादन्येन कारणेनोपफृतः कर्ता यदक्लेगेन कार्य करोति स समाधि:। सम्यगाधि: समा धिरिति व्युस्पत्तेरित्यर्थः। उदाहरणम्- मानसस्या निराकर्तु पादयोमें पतिष्यतः । उपकाराय दिष्टयेदसुदीणे घनगर्जितम् ॥५३४॥ उदीर्णमुदभूतम्। स्फुटपन्त्। समं योग्यतया योगो यदि सम्भातितः क्वचित्॥१२५।। इदमनयोः इलाध्यमिति योग्यतया सम्बन्धस्य नियतविषयमध्यवसानं चेतदा समम् । नत् सद्ो- गेऽसद्योगे च। उदाहरणम्- इदमनयोरित्यादि। गोग्पता-आनुफृपम्। सम्भावितः सर्वसम्मतः तेनेदमनयोः ससुचितमिति योग्यतया सम्वन्धस्य नियतविषयमध्पवसानं चेत्तदा सव नामालङ्कारः। योग्यता च मकर्षनिकर्पाभ्यामित्यर्थः । तत्र मक्कर्षेण यथा- धातु: शिल्पातिशधनिकपस्थानमेषा मृगाक्षी रुपे देवोऽप्ययमनुपमो दत्तपत्र: स्मरस्य । जातं दैवात्सदशमनयोः सङ्गनं यत्तदेतत् शुङ्रारस्थोपनतमधुना राज्यलेकातपत्रम् ।५३५।। स्मरस्य दत्तपत्रः उत्कृष्टतरनायकतया कामपदे स्थापित इत्पर्थ: ।-स्पष्टमन्यत्। मन्दाक्रान्ता छन्दः । 'मन्दाक्रान्ता जल-

६६२ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

धिषडगैम्भौं नतौ तादू गुरु चेत्, इति लक्षणात्। निकर्षेण यथा- चिन्नं चित्रं बत बत महचित्रमेतद्विचित्रं जातो दैवादुचितरचनासंविधाता विधाता यन्निम्बानां परणतफलस्फीतिरास्वादनीया यच्चैतस्या: कवलनकलाको विद: काकलो क:५ ३६।। स्पष्टद्। छन्दःपूर्योक्तमेवर। क्वचिद्यद तिवैधम्यान्न इलेषो घटनामियात्। कर्तुः क्रियाफलावाप्तिनैवानर्थश्र यन्भवेत् ॥१२६।। गुणक्रियाम्यां कार्यस्प कारणस्य गुणक्रिये। क्रमेण चविरुद्दे यत्स एष विषमो मतः॥१२७॥ द्ववोरत्यन्तविलक्षणतया यत् अनुपपद्यमानतयैव योग: पतीयने (१) यच किच्चिदार भमाण: कर्ता क्रिया गा: प्रणाशात् न केवलमभीष्टं यत् फलं न लभेत, यावदपार्थितमप्यनर्थ विषयमासाद्येन (२) तथा सत्यपि कार्यस्य कारणरूपानुकार पत् तयोर्गुणौ किये च पंरस्परं विरुद्धतां वृजन: (३-४-) स समविवर्षयात्मा चनूरूपो विषमः। क्रमेणोद्गाहरणम्- दवयांरित्यादि। द्वगोरत्यन्तविलक्षणतया यत्कचिद्योंगो घटना नोपैति, कि त्वनुषपद्यमानतगैव मतीयते, स एको विषमः। यच्च कचि त्कार्यमारभमाण: कर्ता वलवत्कारणन्तरेण विष्टम्भात्करियाफलं नाप्नोति मत्युतानेष्टविषयमासादयेत्स द्वितीय: । यच्त क्रियाफळ लाभेऽपि कार्यकारणयोर्गुणौ क्रिये वा विरुद्धे भवतः तौ तृती- येचतुर्थौ विषमौ। सर्वन्र समताविपर्ययादित्यर्थः। तत्र प्थमो यथा- शिरीषादृपि नृद्धङ्गी क्वेयमायतलोचना। अथं क च कुकूलाग्निकर्कशो मदनानलः ॥५३७॥

दशमोलास:। ६६३

कुकूलाग्निस्तुपानलः । कर्कशो-दुःसहः। स्पष्टमन्यत्। द्वितीयो यथा- सिंहिकासुनसन्त्रस्तः शशः शीतांशुमाश्रितः।. जग्रसे साश्रयं तत्र तमन्यः सिंहिकासुतः ॥५३८॥ सिंहिका-सिंहपत्री राहुमाता च। स्पष्टमन्यत्। अत्र त्रा णरूपफलाभावेडन्येन ग्रमरूपोऽनर्थः । तृनीयो गया- सद: करस्पर्शमवाप्य चिन्रं रणे रणे यस्य कृपाणलेखा। समालनीला शरदिन्दुपाण्ड यशस्त्रिलोक्याभरणं प्रसूने ॥५३९॥ स्पष्टम्। इन्द्रवज्ा छन्दः । 'स्यादिन्द्रवज्रा यदि तौ जगौ ग' इति लक्षणात्। चतुर्थो यथा- आनन्दममन्दमिमं कुवलयद्ललोचने ददासि त्वं। तिरहस्त्वयैव जनितस्तापयतितरां शरीरं मे ॥५४०॥। अन्नानन्ददानं शरीरतापेन विरुदधयते। एवम्- स्पष्टम्। आर्या छन्दः। 'यक्ष्यां प्रथमे पादे द्वादशमात्रास्त- था तृतीयेऽपि। अष्टादश दविनीये पश्चदश चतुर्थके सार्या' इति लक्षणात्। अन्नानन्दशरीरतापक्रिये विरुद्धे।सूत्रे विभाग उपल- क्षणपरः। तेन सम्बन्धिनोरानुरुप्याभावात्मकस्प विषमस्यान्ये- पि भेदा भवन्ति। तन्नावयवाचयविनोवैधम्पे यथा- विपुलेन सागरशयस्य कुक्षिणा भुवनानि यस्य पपिरे युगक्षये। मद्विभ्रमासकलया पपे पुनः स पुरस्त्रिषैक नमयैकथा हशा॥५४१॥ इत्यादावपि विषमत्वं यवायोगमवगन्तव्यम्।

६६४ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाश।

सागरशयस्य-विष्णोः। मदवभ्रमेणासकलयाऽसम्पूर्णया दृशा चक्षुःकोणमात्रेणेत्यर्थः। स्पष्टमन्यत्। मञ्जुभाषिणी छ न्दः। 'सजसा जगौ भवति मञ्जुभाषिणी' इति लक्षणाद्।

आश्रयाश्रयिणौ स्यातां तनुत्वेऽप्यधिकन्तु तत॥१२८।। आश्रितम् आधेयम्, आश्रयस्तदाधारा, तयोर्म हतोरपि विषये तदपक्षया तनू अप्याश्रयाश्रयिणौ प्रस्तुतवस्तुपकषचिवक्षया यथाक्रमं यत् अधिकतरतां व्रजतः, तदिदं द्विविधम् अधिक नाम। क्रमेणोदा हरणम्- आश्रितमित्यादि। वर्णनीयोत्कर्षापेक्षया यन्महत्वाश्रिते विषये तदपक्षया तनुरप्याश्रयां महीयान स्यात्-महीगस्तया वर्ण्यते। महसाश्रये विषये आधेय एव तथा वर्ण्यते तदुभयम- धिकालङ्काराइत्यर्थः तत्रादयं यथा- अहो विशालं भृपाल सुवनत्रितयोदरम्। माति मातुमशक्योऽपि यशोराशिर्यदत्र ते॥। ५४२॥

अत्र आश्रयस्य भुवनत्रयस्थ महत्तया वर्णनम्। द्वितीय यथा- स्पष्टम् ।

युगान्तकालप्रतिसंहनात्मनो जगन्ति घस्पां सचिकाशमासत। तनौ मसुस्तत्र न कैटभद्विष स्तपोधनाभ्यामगसम्भवा मुद्ष:।५४३। माघकाव्ये नारदागमने श्रीकृष्णस्य सुदांवर्ण नमिदम्। पष्टम्। शुद्धविराद् छन्दः। लक्षणमुक्तं माकू। अन्राघयभूता ्या उुदो महीयस्त्वं विवक्षितम्।

दशमोल्लास:। ६६५

प्रतिपक्षमशक्तेन प्रतिकर्तु-तिरस्क्रिया। या तदीयस्य तत्स्तुत्यै प्रत्यनीकं तदुच्यते॥१२९॥। अपकारिणमपि विपक्षं साक्षादृपकर्तुमक्षमेन के- नापि तर्दयितिरस्करणं तमेवोत्कर्षितुं तदुच्यते प्रत्य-

Sशक्तेन तत्प्रतिनिधिभूतः कश्चिन्निगूढमभियुज्यते, तथेहापि प्रतियोगिनि विजेथेऽशक्तेन तदीयोऽन्यो वि- जीयते इत्यर्थः। उदाहरणम्- तदीयत्वं च साक्षात्सम्बन्धेन परम्परासम्वन्धेन चेति द्वि- विधमेतत्। तत्राद्यं यथा- त्वं विनिर्जिंतमनोभवरूप: साच सुन्दर भवत्यतुरक्ता-। पश्चभिर्युगपदेव शरैस्ता तापपत्यनुशयादिय कामः ॥ ५४४॥ रथोद्धता छन्दः। 'रान्नराविह रथोद्ता लगौ' इति ल- क्षणात्। अत्र कामिन्या: कामिनथ साक्षादेव स्वस्वामिभाव: स- स्वन्ध: । द्वितीयं यथा- घथा वा- यस्प किश्चिदपकर्तुमक्षमः कायनिग्रहगृहीतविग्रहः। कान्तवष्त्र सदशाकृति कृती राहुरिन्दुमधुनाऽपिबाघते ॥ ५४५॥ इन्दरोरत्र तदीयता सम्बन्धिसम्बन्धात्। छन्द: पूर्वोक्तमेत्र । कायनिग्रहेण-शिर:कर्तनेन गृहीत- विग्रहो-धृतवैरः कृती-विचक्षणो राहु:, यस्य-श्रीकृष्णस्य कि-

६६६ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

श्विदपकर्तुमा्यपकारं कर्तुमक्षमोऽसमर्थः सन् कान्तं यद्वक्त्रमर्था त्कृष्णस्य तत्सदशी आकृतिर्यस्य तथाभूतमिन्दुमधुनापि वाध- ते-इंदानीमपि ग्रसतीत्यर्थः। नन्वत्र कृष्णस्य न स्व्रस्वामिभावः सम्बन्धः मतीयते, तथा च करथ तदीयत्वम् अतदीयत्वे, च कर्थ मत्यनीकत्वमित्यत आह-इन्दोरत्े्यादि। तथा च यत्पदार्थस्य कृष्णस्य वक्त्रेणावयवाचयविभावः सम्बन्धः । वक्रस्येन्दुनोपमानोपमेय- भात्र इति साक्षात्तम्वन्धाभावेऽपि परम्परासम्बन्धात्तदीयत्व- मित्यर्थः। व्याख्यातं च प्रदीपकारैः-अत्र यत्पदार्थेन सुख- स्थावयवाचयचिभावसस्वन्धा तेन चन्द्रस्य लक्षणा इति परम्प- रासम्बन्ध इति। समेन लक्ष्मणा वस्तु वस्तुना यन्निगह्यते। निजनागन्तुकेनापि तन्मीलितमिति स्मृतम् ॥१३०॥ सहजं आगन्तुर्क वा किमपि साधारणं यत् ल- क्षणम्, तद्द्वरेय यतू, किश्चित् केनचिद्धस्तु वस्तुस्थित्यै- व बलीयस्तया तिरोधीयते, तत् मीलितमिति द्विधा स्मरन्ति। क्रमेणोदाहरणम्- सहजमित्यादि। निज-स्वाभाविकम्। लक्ष्म-निगूह- नीयं साधारणं चिह्हम्, तद्द्वारेण केनचिदवस्तुना वलवत्तया यत्कि- श्विद्वस्तु वस्तुगत्यैव तिरोधीयने तन्मीलितम्। तच्व द्विधा । लक्ष्मण: कचित्स्वाभाविकत्वात्कचिदागन्तुकत्वाच्चेत्यर्थः । तत्र स्वाभाविकेन लक्ष्मणा मीलितं यथा- अपाङ्गतरले दृशौ मधुरवक्रवर्णा गिरो विलासभरमन्थरा गतिरतीव कान्तं सुखम्। इन स्फुरितमङके सृगददशां स्वतो लीलया

दशमोल्ासः। ६६७

तदत न मदोदृप: कृतपदोऽपि संलक्ष्यते ।।५४६।। अत्र टक्तरलतादिकमङ्गस्य लिङ्गां स्वाभाविकम्, साधारणं च मदोदयेन, तन्राप्येतस्य दर्शनात। अयमर्थ :- अपाङ्गयो :- पान्तयोस्तरले-चश्चले दृशौ-नेत्रे मधुरा वक्रा-गृढार्थाश्च वर्णा यासां तथाभूता गिरः । विलास- भरेण मन्थरा-मन्दा गतिः। अतीव कान्तमत्यन्तमनोहरं सुख- म्, इत्येवं सर्वे मृगदशा लीलया अङ्गके-कोमलाङ्गे स्व्रतःस्फु- रितम्-स्वभावादेवोल्लसितम्, तदत्र-शरीरे मदोदय :- निरूढो· डपि. गर्वपकाशः कृतपदोऽपि-कृतस्पर्शोऽपि न संलक्ष्यते इति । पृथ्वी छन्दः। 'जसौ जसयला वसुग्रहयतिथ पृथ्वी गुरु:' इति लक्षणात्। अन्रेत्यादि। अत्र हक्तरलताद्यङ्गस्य स्वाभाविक लिङ्गम्, समानं च तिरोधेयेन मदेन, तत्राप्येतदुपलम्भादित्य- र्थः । वस्तुतस्तु- 'न मदः कचित् कृतपदोऽपि' इति पाठो युक्त:, मदो-मदिरादिजन्पो धनादिजन्यो वा गर्वः कृतपदोऽपि-निर ढोऽपि कचित्काप्यवयवे न संलक्ष्यते। तथा चात्र सहजली लाजन्यत्वात्स्वाभाविक हक्तरलताद्यङ्गनिष्ठ लिङ्गम्। तच ली लामदसाधारणचिह्म्, मदेनापि जन्यत्वाद्। एवश्च मसिद्ध- तथा वलिप्ठेन लीलाकपवस्तुना स्वाभाविकसाधारणलक्षमद्वारा मदरूप वस्तु तिरोहितमिति भावः । आगन्तुकेन यथा- ये कन्दरासु निवसन्ति सदा हिमाद्रे- - स्त्वत्पातशङ्गितधियो विवश द्विषस्ते। तेपामहो उन मि्या न वुधोऽप्यभिज्ञ:॥५४७॥ अत्र तु सामर्थ्यादवसितस्प शैत्यस्य आगन्तुरु -

६६८ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

त्वात्तत्प्रभवयोरपि कम्पपुलकयोस्तादूप्यं समानता च, भघेष्वपि तयोरुपलक्षितत्वात्। अयमर्थ :- हे राजन त्वत्पातेन-त्वदाक्रमणेन शङ्गिता धीर्य- घां तथाभूतास्ते द्विषस्त्वच्छत्रवो विवशा: सन्तो हिमाद्रे: कन्दरासु सदा निवसन्ति, उत्पुलकमद्रतरामोञ्चं सकम्पं चाङ्रमुद्वहतामपि तेषां-शब्ूणां भियां-तन्निष्ठभयानाम्, अहो वतेति खेदातिशये बुष :- पण्डितोऽपि नाभिज्ञ इति। वसन्ततिलका छन्दः । 'उक्ता वस' न्ततिलका तभजा जगौ ग'इति लक्षणात्। अत्र कम्पपुलके अङ्गस्य लिङ्गे, हिमाद्रिकन्दरनिवा- ससामर्थ्यादिगतशीतरूपकारणस्यागन्तुकत्वेन तत्कार्यभृतयो- स्तयोर्यागन्तुकत्वं भयैः समानता च, तेष्वपि तयोरुपलम्भात् । एवश्च हिमाद्रिसन्निधानतया वलिष्ठेन शीतरूपवस्तुना आगन्तु- कसाधारणकम्पादिचिन्हद्वारा भयरूपं वस्तु तिरोहितमिति भाव:। स्थाप्यतेऽपोह्यते वाऽपि यथापूर्व परं परम्। विशेषणतया यत्र वस्तु सैकावली द्विधा॥१३१॥ पूर्व पूर्व प्रति यथोत्तरस्य वस्तुनो वीप्सया विशे- षणभावेन यत् स्थापनं निषेधो वा सम्भवति, सा द्विधा वुघैरेकावली भण्यते। क्रमेणोदाहरणम्- स्थापनं-विधिः । अपोहो-निषेधः। यथापूर्वमिति वीप्सा- यामव्ययाभावः। तेन पूर्व पूर्व मत्युत्तरस्य वस्तुनो यत्र विशेष- णतया बाहुल्पेन विधि:, यत्र वा तथा निषेधः, सा द्विधा एका- वली। विशेषणतया वििरितस्य विधेर्विशेषणत्वमितर्थ: । एवं विशेषणतया निषेधोऽपीत्यर्थः । श्रीवत्सलाञ्छनाद्यस्तु पूर्वकालविशेषणतया स्थितं वस्तु परं विशेष्यं कृत्वा यत्र स्थाप्यतेऽपोहयते वा सैकावलीति

दशमोल्लासः। ६६९

सूत्रार्थ इत्याहुः । तत्तु 'पूर्वे प्रति यथोत्तरस्य वस्तुनः, इत्यादिपकाशविरोधादुपेक्ष्यम् । तत्र विधौ यथा- पुराणि यस्पां सवराङ्गनानि वराङ्गना रूपपुरस्कृताङ्:। रूपं समुन्मीलितसिलास- मस्त्रं विलासा:कुसुमायुघस्य॥५४८॥ स्पष्टम्। उपेन्द्रवज्रा छन्दः । लक्षणमुक्तम्। अत्र पुराणा- मङ्गना:, तासामङ्गविशेषणक्रियामुखेन रूपम्, तस्य विलासासंते- पामस्त्रमिति क्रमेण विशेषणतया विधिः। निषेधे यथा- न तज्जलं यन्न सुचारुपङ्गजम् न पङ्कजं तदद्लीनषद्पदम्। - न षट्पदोऽसौ कलगुज्जितो न य: न गुज्जितं तन्न जहार घन्मनः ॥ ५४९॥ पूर्वत्र पुराणां वराङ्गना:, तासामङ्गविशेषणमुखेन रूपम्, तस्य विलासा, तेषामप्यस्त्मित्यसुना क्रमेण विशेषणं विधीयते । उत्तरत्र प्रतिषेधेऽप्येवं योज्यमू। स्पष्टम्। शुद्धविराट् छन्दः। लक्षणमुक्तं पाक् । अत्र जले पङ्कजस्य तत्र षटूपदानां तत्र गुश्जितस्य तत्रापि मनोहारिताया: विशेषणतया निषेध:। यथाऽनुभवमर्थस्य दृष्टे तत्सदृशे स्मृतिः । स्मरणम्। यः पदार्थः केनचिदाकारेण नियतः यदा कदा चित् अनुभूतोऽभूत, स कालान्तरे स्मृतिप्रतिबोधा- धायिनि तत्समाने वस्तुनि दृष्टे सति, यत्, तथैव स्मर्थते, ततू भवेतू स्मरणम्।

६७.०; तुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

उदाहरणम्- - यः पदार्थ इत्यादि। अयमाशयः-अर्थस्मृतिः स्पर- गालङ्गार इति लक्षणम्। यथातुभवमिति स्मृत्याकारदर्शनम्। दृष्टे तत्सद्टशे सति तद्धेतुसंस्कारोंद्वोधे हेतुनिर्देश, अदष्टादेर प्युपलक्षणात्। यद्वा अन्यादृशस्मृतेश्रारुत्वाभावेनालङ्कारत्वा भावान्वच्छेदकतया लक्षणान्तर्गतमेवैतत् । तदयं वाक्यार्थ :- केनचिदाकारेण नियतो यदा कदाचित्केनचित्प्माणेनानुभूतः स कालान्तरे संस्कारोद्वोघहेतौ तत्समानधर्मदर्शने सति यद- नुभूतेन प्रकारेण स्मर्यते तत्स्मरणालङ्गारः। स. द्विधा । एत- ज्जन्मानुभूतस्प जन्मान्तर वाऽनुभूतस्य स्मृतेरिति। क्रमेणो- दाहरंणम्- निम्ननाभिककुहरेषु यदम्भ: क्लाितं चलदशां लहरीभि:। तद्दवैःकुहुरुतैः सुरनार्थः स्मारिता: सुरतकण्ठरुतानाम् ॥ ५५० ॥ कुहेत्यनुकरणम् -। सुरतकण्ठरुतानामिति कर्मणि षष्ठी। संपष्टमन्यत्। स्वागता छन्दः । 'स्वागतेति रनभाहुरुयुग्मम्' इति लक्षणीत्. यथा वा- करजुअगहिअ जसोआ त्थणसुह विणिवेसिआहरवुडस्स सम्भरिअ पश्चजणस्स णमह कण्हस्स रोमाश्चम् ॥ ५५१॥

संस्मृतपाश्चजन्यस्य नमत कृष्णस्य रोमाश्चम्॥ इति संस्कृतं स्पष्टम्। आर्येयं जघनतिपुला। लक्षण- मुक्तं भाकू ।

दशमोल्ास:। ६७१

भ्रान्तिमानन्यसंवित्तततुल्यदर्शने ॥ १३२॥ तदिति अन्यत् अप्राकरणिकं निर्दिश्यते, तेन समानम् (अर्थादिह) प्राकरणिकम् (आश्रीयत्ते), तस्य तथाविधस्य दष्ट सत्यां, यतू, अप्राकरणिकतया संवेदनम, स भ्रान्तिमान्। न चैष रूपकं प्रथमातिशयोक्तिवा, तत्र वस्तुतो भ्रमस्याभावान, इह च अर्धानुगमनेन संज्ञायाः प्रवृत्त: तस्य स्पष्टमेव प्रतिपत्नत्वात्। उदाहरणम्- ... तदित्यादि। अयमाशय :- अत्रान्यसंविदिति लक्षणम्। तत्तुलपदर्शने इति हेतुनिर्देशः। अन्योति-पदार्थ परामृशता तदित्यनेनामाकरणिक निर्हिशयतें। तथा च तेन तुल्यमर्थादिह प्राकरणिकं लक्ष्यते। तेन प्राकरणिकस्थामकरणिकतुल्यश्य दर्शने सति पदमराकरणिकत्वेन ज्ञानंस भ्रान्तिमानित्यर्थः । न च रूपके निगीर्याध्यवसानरूपायामतिशयोक्तौ वाडतिव्यास्तिः। तत्र वस्तुतो भ्रमाभवेऽवि अध्यवसानमात्रस्वीकारात इह त्वर्थानुगमेन संज्ञामळ्ठत्तेः भ्रमोपगमस्य स्पष्टमेवोपगमादिति । उदाहरणम्- कपाले मार्जारः पय इति करानू लेढि शशिन- स्तरुच्छिद्रपोतान्विसमिति करी सङ्कलयति। रतान्ते तल्पस्थान् हरति वनिताऽप्यंशुकमिति प्रभामत्तश्चन्द्रो जगदिदमहो विभ्रमयति ॥ ५५२॥ अहो-महदाश्चर्यम्। पभया मत्तः-कान्तिगर्वोन्मंत्तः चन्द्र: इदं जगद्विभ्रमयति-सर्वस्थापि भ्रममुत्पादयूति। मत्ता खलु भ्रम्- न्ति न तु परान्भ्रमयन्तीतत्याश्चर्यम्। तथा हि-मार्जारो-बिडाल: कपाले करान्-खर्परस्थकिरणान पय इति लेदि दुग्धास्वादातुपल-

६७२ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाश।

म्भेऽपि अयथार्थप्रभावशाज्जिह्या खर्पर घर्षयतीत्यर्थः। करी- हस्ती तरुच्छिद्रपोतान्-वृक्षपल्लवाभ्यन्तरेण भूमिशाप्तान करानू विसमिति संङ्कलपति स्पर्शानुपलम्भेऽपि शुण्डादण्डेनाददाती- सर्थः। वनिता रतान्ते-सुरतावसाने तल्पस्थान् करानू-अंशुकमिति हरति-रतिकलहच्युतवस्त्रवुद्धया गृह्नाति, पशुनां कि वक्तव्यमिति अपिशब्दार्थः । शिखरिणीः छन्दः। लक्षणमुक्तं माक। आक्षेप उपमानस्य प्रतीपमुपमेयता। तस्यैव यदि वा कल्प्या तिरस्कारनिबन्धनम्॥१३३॥ अस्य धुरं सुतरामुपमेयमेव वोदुं प्रौढमिति कैम. थर्येन, यत्, उपमानमाक्षिप्यते, यदपि, तस्यैवोपमा नतया प्रसिद्धस्य उपमानान्तरविवक्षपाऽनादरार्थसु· पमेयभावः कल्प्पते, तत (उपमेयस्योपमानप्रतिकूल· वर्तित्वात्) उभयरूपं प्रतीपम्। क्रमेणोदाहरणंम- अस्थेत्यादि। कैमर्थ्यम्-किम्पयोजनकता। अपम्भाव :- अस्य प्रयोजनं निर्वाह्यितुमुपमेयमेवालमिति अप्रयोजकत- योपमानं यदाक्षिप्यते, यच्चोपमानतया प्रसिद्धस्योपमेये तस्मा- द्विशेषविवक्षयाऽनादरार्थमुपमेयभावः कल्प्यते तदुभयरूपं प्रती- पम्। उपमेयस्योपमाने पतिकूलवर्त्तित्वात् इति। तत्राद्यं- यथा- लावण्यौकसि सप्रतापगरिमण्यग्रेसरे त्यागिनां देव त्वय्यवनीभरमक्षसुजे निष्पादिते वेघसा। इन्दु: किं घटित: किमेष विहित: पूषा किसुत्पादितं चिन्तारत्नमदोसुघैव किममी स्पृष्टाःकुलक्ष्माभृतः।५५३।। स्पृष्टम्। शार्दूलविक्रीडितं छन्दः। लक्षणमुक्तम्। अत्र यथासंख्यसत्वेऽप्याक्षेप एव चमत्कारकारीत्याक्षेपोदाहरणता।

दशमोल्ास:। ६७३

द्वितीये तु कचिदुपमित्यनिष्पश्या तिरस्कार:, कचित्तु निष्पभ्रा सेव तद्धेतुः । क्रमेणोदाहरणम्- ए एहि दाव सुन्दरि कण्णं दाऊण सुणसु वअणिज्म। तुज्झ मुहेण किसोअरि चन्दो उअमिज्इ जणेण।।५५४॥ अत्र मुखेनोपमीयमानस्य शशिन: स्वल्पनरगुण- त्वात् उपमित्यनिष्पस्या 'वअणिज्म्' इति वचनी यपदाभिव्यड््स्तिरस्कारः । 1 आय एहि तावतसुन्दरि कर्ण दत्वा शृणुष्व वचनीयम्। तव सुखेन कृशोदरि चन्द्र उपमीयते जनेन।। इति संस्कृतम्। वचनीयं-कलङ्गः । स्पष्टमन्यत्। अत्र सुखेने त्यादि। अत्र मुखोपपानस्य शशिनः स्वरंल्पगुणत्वादु- पमिसनिष्पन्तिर्वअणिज्मिति पदेन दयोत्पते, सैवं तिरंस्कार- हेतुरित्यर्थः । क्चित्तु निष्पन्नैशेपमितिक्रिया अनादरनिबन्धनम्। यथा- गर्वमसंवाह्यमिमं लोचनयुगलेन किं वहसि सुग्धे। सन्तीदृशानि दिशि दिशि सरस्सु ननु नीलनलिनानि।५५५॥ स्पष्टम्। इहोपमेयीकरणमेवोत्पलानामनादर:। अनयैव रीत्या, यत् असामान्यगुणयोगात् नोप- मानभावमपि अनुभूतपूर्वि तस्प तत्कल्पनायामपि भवति प्रतीपमिति प्रत्येतव्यम्। यथा- आर्या छन्दः। अत्र नलिनानां लोचनोपमेयीकरणमेवाना- ८५

६७४ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

दरहेतुः, उपमेयस्य न्यूनगुणत्वस्थितेः । अनयैवेत्यादि। अनयैव रीसा तदपि प्रतीपं द्रष्टव्यम्, यत्सामान्यगुणयोगाभाव. नोपमानत्वाननुभवेऽप्यर्थस्योपमानत्वकल्पना । कथमिति चेन्न। उपमानतिरस्कारस्यालङ्गारताबीजत्वात्। तच्च द्विधा सम्भवति। उपमानत्वेनैव प्रसिद्धस्योपमेयत्वकल्पनया, असदशत्वेन मसि द्वस्योपमानत्वकल्पनया वा। सूतरं चोपलक्षणतया योज्यमिति भाव: । उदाहरणम्- अहमेव गुरुः सुदारुणाना- मिति हालाहल तात मा स्म दप्य:। ननु सन्ति भवादृशानि भृषो -भुवनेऽस्मिन् वचनानि दुर्जनानाम् ॥ ५५६॥

मा र्म दप्य :- मा गर्तीः। स्पष्टमन्यत्। मालभारणी छन्दम 'विषमे ससजा गुरु अनाजे सभरायश्च तु मालभरिणीयम्' इति लक्षणात्। अन्नेत्यादि। अन्र हालाहलस्य खलवचनोपपान- त्वमसम्भाव्यमानमेवोपनिवद्धं तिरस्कारहेतुरित्यर्थः । प्रस्तुतस्य यदन्येन गुणसाम्यविवक्षया। ऐकात्म्यं बध्यते योगात्तत्सामान्यमिति स्मुनम् १ ३४॥ अतादृशमपि तादृशतया विवक्षितुं यत् अप्रस्तु- तार्थेन सम्पृक्तमपरित्यक्तनिजगुणमेव तदेकात्मतया निबध्यते, तत् (समानगुणनिबन्धनात्) सामान्यम्। उदाहरणम्- अतादृशमपीत्यादि। अताद्ृशत्वेऽपि विवक्षितगुणसा- म्यस्प प्रस्तुतस्यान्येन गुणसाम्यनिवक्षया यत्तेनैकात्म्यं निवध्धय ते तत्सामान्यम्, समानगुणयोगाद्। तन्र परित्यक्तनिजगुण-

दशमोलास:।

स्वेत्यपि विशेषणं विवकिनम्, अन्यथा तहुणालङ्कारेऽतिव्या- पिः। 'वध्यते' इत्यस्य प्रत्यायनमात्रमर्थो न तु शब्दं प्रतिपाद- नम्। उदाहरणे 'अविभाव्यतां गता' इत्यादी ऐकात्म्यस्याशा- ब्दत्वात्। उदाहरणम्- मलयजरसविलिप्ततनवो नवहारलताविभूषिता: सिततरदन्तपत्रकृतवक्त्ररुचो रुचिरामलांशुका। । शशभृति विततधान्नि धवलयति धरामविभाव्यतांगता: प्रियवसति प्रयान्ति सुखमेव निरस्तभिघोऽभिसारिका:। स्पष्टम्। पादाकुलकं छन्दः । 'यदतीतकृतविविधलक्ष्मयु- तैमात्रासमादिपादैः कलितम्। अनियतवृत्तपरिमाणसहितं प्र- थितं जगत्सु पादाकुलकम्, इति लक्षणाद्।

द्वं धवलत्वमेकात्मताहेतु, इति वत्ति: स्पष्टा । अन एव पृथग्भावेन न तयोरुपलक्षणम्।यथा वा- अन इत्यादि। अत एव तयोरभिसारिकाचन्द्रिकयो: प्र. थग्भावेन उपलक्षणं न, किन्तु एकात्मत्वपतीतिरित्यर्थ: । क्रचि- त्मस्तुतापस्तुतयोरुत्तरकालीनविवेकादिना तदुनयनम्। यथा- वेन्नत्वचा तुल्यरुचां वधूनां कर्णाग्रतो गण्डतलागतानि। भृङ्गा सहेलं यदि नापतिष्यन्

अन्र निमित्तान्तरजनिताऽपपि नानात्वप्रतीति: प्रथम प्रतिपन्नमभेदं न व्युदसितुसुत्सहते, प्रतीतश्वात्तस्य, प्रनीतेश् बाधायोगात्।

६७६. सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

स्पष्टम्। इन्द्रवज्रा छन्दः। लक्षणमुक्तं माकू। अत्रेत्या दि। अयमर्थ :- अत्र भृङ्गपातानन्तरं भेदपत्यथो न तुपुर्वमे व प्रतीतिः। नतु भृङ्गपातेन भेदपरत्ययात्कथमेकात्मत्वप्रतीति रिति चेतु, अग्रे तथात्वेऽपि प्राथमिकाभेदपत्ययस्यानिरासात् तस्य दृत्तत्वादिति । बिना प्रसिद्धमाधारमाधेयस्य व्यवस्थितिः । एकात्मा युगपद्वृत्तिरेकस्यानेकगोचरा ॥१३५॥। अन्यत्प्रकुर्वतः कार्यमशक्यस्थान्यवस्तुनः । तथैव करणव्चेति विशेषस्त्रिविधः स्मृतः ॥१३ ६॥ प्रसिद्धाधारपरिहारेण यत् आधेयस्य विशिष्टा स्थितिरभिधीयतें स प्रथमो विशेषः। उदाहरणम्- दिवमप्युपयातानामाकल्पमनल्पगुणगणा येषाम्। रमयन्ति जगन्ति गिर: कथमिव कवयो न ते बन्धा:५५' एकमपि वस्तु, यत्, एकेनैव स्वभावेन युगपदने कत्र वर्तते, स द्वितीयः। उदाहरणम्- प्रसिद्धेत्याहि। अयम्भावः-स एषस्त्रिधा। तत्र मसि- द्धमाधारं विनाऽडवेयस्प विशिष्टास्थितिर्यदभिधीयते स एको विशेषः । अत्र प्रसिद्धमित्यनेनेदमुक्तम्। यदत्र वास्तवमा- धारत्वं न विवक्षितम्, किन्तु परस्षिद्धिमात्रसिद्धमिति । अत एव तदेवोदाहरणम्- दिवमित्यादि। - स्पंष्टम्। आर्या छन्दः। अत्र कविरूप मसिद्धमाधारं वि- ना गिरां विशिष्टाऽवस्थितिरुक्ता । एकमित्यादि। एकस्य वस्तुनो युगपदैकात्माऽनेकवृत्तिः

दशमोल्ास:।

स द्वितीयो विशेष:। एकात्मेति, एकस्वभावेसर्थः । एतच्व वि- शेषणमेकस्त्रिधावससीत्यादि यथासङ्ग्यव्यावर्त्तनाय। युगपदि- ति पर्यायनिवारणायेति भावः। उदाहरणम्- सा वसइ तुज्झ हिअए सा चिचिअ अच्छीसु साअ वअणेसु। अम्हारिाण सुन्दर - ओआसो कत्थ पावाणम्॥५६० ॥ आर्या छन्दः। स वसति तव हृदये मैवाक्ष्णो: सैव वचनेपु। अस्मादृशीनां सुन्दर अवकाशः कुत्र पापानाम्॥ इति संस्कृतं स्पष्टम्। - यदपि किश्चिद्रभसेन आरभमाणस्तेनैव यत्रेना- शक्यमपि कार्यान्तरमारभते सोऽपरो विशेष:। उदाहरणम्- यद्पीत्यादि। रभसेनान्यत्कार्य कुर्वतः कर्तुर्यदशक्य- स्थान्वस्यापि कार्यस्य तथव् करणं स तृतीयो विशेष:। अत्र तथैवरेति, तेनैव प्रकारेणेत्यर्थः, एतच् धुनोति चासि ततुने च कीर्ततिम्' इत्यादौ समुच्चयव्यावर्तनायेति भावः। उदाहरणम्- स्फुरददूभुनरूपसुत्प्रताप- ज्वलनं त्वां सृजताऽनवरद्यविधयम्। विधिना ससजे नवो मनोभृ- भुवि सत्यं सविता वृहस्पतिश्च॥५६१॥ स्पष्टम्। मालभारिणी छन्दः। लक्षणमुक्तं माकू। अश नपस्य करणं शब्दम्। कचित्तु व्यङ्गयम्, यथा-

६७८ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

यथा वा- गृहिणी संचिव: सखी भिथः प्रियशष्या ललिते कलाविधौ। करुणाविसुखेन मृत्युना हरता त्वां बत किं न से हतम् ॥५६२॥ सर्वत्र एवंविधविषयेऽतिशयोक्तिरव प्राणत्वेना- वतिष्ठते, तां विना प्रायेणालङ्कारत्वायोगात, अत एवोक्तम्- सेषा सवेत्र वक्रोक्ति: अनयार्डर्थो विभाव्यते। यत्नोऽस्यां कविना कार्यः कोऽलङ्कारोऽनया विना।इति। रघुवंशपद्यमिदं स्पष्टम्। अपरवक्त्रं छन्दः। लक्षणमुक्तं माक। सर्वत्रेत्यादि। अत्र किं न मेहृतमिति सचिवादिस- र्वहरणरूपं कार्यकरणं व्यज्यते। नन्वाधारं विना वास्तवस्या- Sडघेयस्थ व्यवस्थितिरनुपपन्नैव, एवमन्ययोरप्पनुपपत्तिरिति चेत्, न। अिशयोक्तिमवलम्व्य तथाऽभिधानात्। सर्वत्रैवंविधे विषयेऽतिशयोक्तिरेव प्राणायिता, तां विना मायशोडलङ्कार- त्वाभावात्। अत एवाहु :- सैषेत्यादि। विभाव्यत इति, विशिष्टो भाव्यते, चमत्कारविषयः क्रियत इत्यर्थः। स्त्रमुत्सज्य गुणं योगादत्युज्जलगुणस्य यत्। वस्तु तद्गुणतामेति भण्यते स तु तद्गुणः ।। १३७॥। वस्तु तिरस्कृतनिजरूपं केनापि समीपगतेन प्र. गुणया स्वगुणसंम्पदोपरकतं तत्प्रतिभासमेव यत्समा साद्यति, सतद्शुसः, नस्याप्रकृतस्य गुणोऽन्रास्ती- ति। उदाहरणम्- वस्त्वित्यादि। अत्युत्कृष्टगुणस्य प्रस्तुतस्य योगात्तहुण-

दशमोल्ास:। ६७९

सम्पदुपरागात्स्वकीयं रूपं तिरस्कृत्य पस्तुतं वस्तु यत्तदतु- कारमेवासादयति स तदुणो भण्यते। तस्यापस्तुतस्य गुणो- Sत्रेति व्युत्पत्े: । मलिते वस्त्वन्तरेणच्छादितस्प तस्यैव व- स्तुनः मतीतिः, अत्र त्वनाच्छदितस्वरूपस्पैव वस्त्वन्तरगुणाप- त्तिरिति ततो भेद इति भाव: । उदाहरणम्- विभिन्नवर्णा गरुडाग्रजेन सूर्यस्य रथ्या: परितः स्फुरन्त्या। रत्नैः पुनर्यन्र रुचा रुचं स्वा- मानिन्यिरे वंशकरीरनीलैः ॥५६३॥ अत्र रवितुरगापेक्षया गरुडाग्रजस्प, तद्पेक्षया घ हरिन्मणीनां म्रगुणवर्णता। माधे द्वारकादर्णनमिदम्। अयमर्थ :- गरुडाग्रजेनारुणेन विभिन्नो-भेदं पापतो वर्णो येषां ते ताहशा: स्वतोहरिद्विर्णा अपि रक्तीकृता:, मुर्यस्य रथ्या।, रथं वहन्ति ते रथ्या :- वाजिनो यस्यां द्वारकारयां बंशकरीरवत्-अ्छिनवंशाङ्कुरवत्नीलैः अर्था- त्मासादशिखरजटितमरकतैः रुचा-स्वकान्त्या पुनः स्व्रां रूचं- इवकीयां हरिद्वर्णनामानिन्यिरे-मापिता, इति । उपेन्द्रवज्रा छ. न्दः। 'उपेन्द्रवञ्रा जतजास्ततो गौ' इति लक्षणात्। अन्रेत्यादि। अत्र तद्गुणद्वयम्। रवितुरगापेक्षया गरुडाग्रज- स्प, तदपेक्षया च हरिन्मणीनां प्रकष्टगुणत्वात्तद्रूपतया प्रतेतरित्य- र्थः। एतेन यत्केनचिद्याख्यातम्-'स्व्रगुणत्यागाननतरं पुनस्त- त्मास्तिस्तद्गुण' इति। तदनादयेग्। 'तस्यामस्तुततय गुणोत्रा- स्तीति' व्युत्पत्तिकथनपरप्काशीवरोधात्। अत्र गुणट्वयकथनेन च तद्गुणट्वूयव्युत्पादनाद। 'आत्ते सीमन्तचिन्हे' इत्यादौ वक्ष्य- माणे सङ्करोदाहरणे तद्गुणाभावमसङ्गाच्। न हि तत्र त्पक्त

६८० सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

स्थ स्वकीयरूपस्यावाप्तिरिति द्ृष्टव्यम। तद्रूपाननुहारश्चेदस्य तत्स्यादतद्गुणा । यंदि तु तदीर वर्ण सम्भवन्त्यामपि योग्यतायाम इदं न्यूनगुणं न गृहीयात, तदा भवेद्तह्ुणो नाम। उदाहरणम्- यदि त्वित्यादि। तदिति पकृतमित्यर्थः। अस्य-अमस्तुत- स्य। अत्युज्जलगुणयोगेऽपि यदि न्यूनगुणोऽपकृतः प्रकृतस्य गुणं नानुहरति, तदाऽतद्गुण इत्पर्थः। उदाहरणम्- धवलोऽसि जह वि सुन्दर · तह वि तुए मज्ज्ञ रज्जिअं हिअअम्। राअभरिए ि हिअए सुहअ िहिती ण रत्तोसि॥५६४॥ अन्नातिरक्तनापि मनसा संयुक्तो न रक्ततासुप गत इत्यतद्गुण:। किं च तदिति अप्रकृतम्, अस्ोति च प्रकृतमत्र निर्दिश्यते। तेन यत् अप्रकृतस्प रूपं प्रकृतेन कुतोऽवि निमित्तात् नानुविधीयते, सोऽतद्गुण इत्यपि प्रति- पत्तव्यम्। यथा- आर्या। लक्षणमुक्तं पाकू। धवलोऽसि यद्यपि सुन्दर तथाऽपि त्वया मम रक्जितं हृदयम्। रागभरितेऽपि हृदये सुभग निहिता न रक्तोसि । इति संस्कृतम् । धवलः -शुद्धगुणो रागरहितः । भाकृते धचलशब्दो ृषवाचकोऽपि बोध्यः। रागो लौहित्यमनुरागश्च।

दशर्मोल्लास:। ६४१

स्पष्टमन्यत् ।

स्थाप्यरक्तत्वकथनादुत्तराधमत्रोदाहरणम्। तत्र प्रकृतं हृदयम्। सम्बोध्यस्त्वप्रकृतः, स्वहृदयटृत्तान्तनिवेदनस्पैव विवक्षितत्वाद्। एवं चात्र सूतनें तत्पदेन प्रकृतमित्रामकृनमप्युच्यते, तथा अस्ये- त्यनेनाप्रकृतमिव मकृतमप्युपस्थाप्ते, तच्छन्देदंशब्दयोः सर्व- नात्नो: सामान्यमुखपवृत्तत्वाद्। तथा चापस्तुतेन प्रस्तुतरुपा-

गाङ्गमम्वु सितमम्वु यासुनं कज्जलाभमुभयत्र मजजतः। राजहंस तव सैव शुभ्रता चीघते न चन चापचीयते ५६५ चीयते-वर्धते, स्पष्टमन्यत्। रथोद्धता छन्दः । लक्षणमुक्ते - माकू। अन्रान्यापदेशपक्षे राजहंमस्य माकरणिकत्वं प्ाकण कसंत्पुरुपोपमानतयोपपादनीयम्। वाच्यविश्रान्तौ न काचिद- नुपपत्ति :- यद्यथा साधितं केनाप्यपरेण तदन्यथा । १३८॥ 'तथैव यद्विधीयेत स व्याघात इंति स्मृतः । घेनोपायेन यत एकेनोपकल्पिरितम्, तस्पान्येन जिगीषुतया तदुपायकमेव, यत् अन्यथाकरणम्, स ( साधितवस्तुञ्घाहृतिहेतुत्वांत्) व्याघातः । उदा हरणम्- यनेत्यादि। यथा-येनोपायेन-तथा तेनेत्यर्थः। तथा च केनापि कर्ता यद्वस्तु थेनोपायेन यथा साधिनं तदन्येन कर्त्रा जिगीपुतया तद्वस्तु, तथेव तेनैवोपायेन ततोऽन्यथा चेत्सा : ध्यने स व्याघात इत्यर्थः। प्रथमसाधितस्य वस्तुनो व्याइतिहे-

६८२ सुधासागरसाहिते काव्यप्रकाशे।

तुत्वादिति भाव:। उदाहरणम्- हशा दग्धं मनसिजं जीवयन्ति हशैव या:। विरूपाच्तस्य जीयिनीस्ता: स्तुमो वामलोचनाः॥५६६॥ स्पष्टम्। अन्न दृशैव दाहो जीवनं च। यद्यपि विरूपाक्ष- -* दग्वामलोचनादृशानैक्यम्, तथा च न व्याघाता, तथाऽप्येक जातीयत्वादैक्यं विवक्षित्वेदसुपपादनीयम्। यद्वा, कार्ये वैजा

धाने व्याघात एवेति ध्येयम्। एवं शुद्धालङ्गारा दर्शिताः। अस्ति पुनः कश्षिद्विषयो,

णां- संवलने एव चमत्कारः, अतः सोडप्यलङ्गारः, तत्र दथीं विधा, परस्परनिरपेक्षव्यवस्थितेस्तदभावाच्च। तवाद्या संसृष्टिः।द्वितीया तु सङ्कर इति मंकारचतुष्टयं लक्षपति- सेष्ा संसृष्टिरेतेषा भेदेन यदिह स्थितिः ॥ १३९॥ एतेषा समनन्तरमेवोक्तस्वरूपाणं यथासम्भन्- मन्धोन्यनिरपेक्षतया यत एकत्र (शद्धभागे एव, अर्थविषये एव उभयत्रापि वा) अवस्थानम्, सा (एकार्थसमवायस्वभावा) संसृष्टिः। एतेषामित्यादि। भेद :- स्वरूपतो विषयतो वा परस्पर मनपेक्षत्वस्। यद्ा, विषयभेदे सति परस्परानपेक्षत्वम्। स्थि- तिर्व्यवस्थितिः। एतेपां समनन्तरमेवोक्तानामलङ्काराणां भेदेन वयत्स्थितिः सा संसष्टिरिष्ठा। सङ्करभेदास्तु नैवम्। अङ्गाङ्गि भावे स्वरूपतः सापेक्षत्वात, अनिश्चये व्यवस्थितेरेवाभावाद्, व्यवस्थिते विपयतः परापेक्षत्वात्, विषयाभदाच्। सेयं (संस-

दशमोहासः। ६८३

त्रिमकारेत्यर्थः । तत्राया यथा-

भ्रमरसम्भ्रमसस्तृतशोभया। चलितया विद्धे कलमेखला-

• बदने यत्सौरभं पद्मिनीत्वेनाद्सुतमौगन्वयं तस्य लोभेन परि; तो भ्रपन्तः ये भ्रमरास्तेपां सम्भ्रमो-भयं तेन सम्भृतोपचिता शोभा यस्यास्तथाभूतयाऽत एव चलितया, अलके लोले-चञ्चले, दशावक्षिणी यस्यास्तादश्या अनया-कयाचिन्नायिकया कला मधुराज्यक्ता या मेखला तस्या: कलकल :- कोलाहल: विदधे अकारीसर्थः। द्ुतविलम्विनं दृत्तम्। 'द्रुतषिलम्तितमाह नभौ भरौं इति लक्षणात्। अन्रानुमासयगकणोः परस्परमनपेक्ष्प व्य. वस्थितिः। द्वितीया यथा- अर्थालङ्कार संसृष्रिस्तु- लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्षतीवास्जनं नभः । असत्पुरुषसेवेव दृष्टिर्विफलता गता ॥ ५६८॥ पूर्वत्र परस्परनिरपेक्षौ यमकामुप्रासौ संसृष्धि पयोजयतः, उत्तरत्र तु तथाविधे उपमोत्मेक्षे। व्याख्यातं भाकू। अत्रोत्प्रेक्षोपमे परस्परमनपेक्ष्य वव- स्थिते संसृषषटि पयोजयतः । अन्त्या यथा=' शह्ार्थालङ्कारथोस्तु संसृष्टि, :- सो णत्थि एत्थ गामे जो एअं महमहन्तलाअण्णम्। सरुणाण हिअअलूडिं परिसक्कन्तीं णिवारेइ ॥८६९ ॥ आर्या,।

६८४ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

अन्रानुपासो रूपकं चान्योन्यानपेक्षे संसर्गश्र तयोरेकत्र वाक्ये छन्दसि वा समवेतत्वात्। स नाहित अत्र ग्रामे य एनां महमहल्लावण्याम्। तरुणानां हृदयलुण्टाकीं परिष्वकमाणां निवारयति ॥ इति संस्कृतम्। महमहल्लावण्यां-नवनवीभवल्ठावण्या परिसक्कन्ती-खानुरुपरमणाभावादितस्ततो गच्छन्तीं निवारयति पुरुषान्तराव्यावर्चयति ।:स्फुटमन्य्। अत्रेत्यादि। अन्रातुपासरूपकौ शब्दार्थालङ्कारौं। नन्वन- यो शब्दार्थरूपाश्रयभेदेन कथमेकार्थसमवायलक्षणा. संसृष्टिरि- ति चेत, एकवाक्ये छन्दमि वा समवेतत्वादित्यर्थः। अविश्रान्तिजुषामात्मन्यङ्गाङ्गित्वं तु सङ्करः। एते एत्र यत्रात्मनि अनासादितस्वतन्त्रभावा: परस्परं अनुग्राह्यानुग्राहकतां द्घति, स (एषां.स. ड्ीर्यमाणस्वरूपत्वात्) सङ्करः। उदाहरणम्- एत एचेत्यादि। अविश्रान्तीसस्य विवरणमनासादि तस्वतन्त्रभावा इति। अङ्गाद्गित्वमनुग्राह्यानुग्राहकभावः। यतु

यासहकारेण चमत्कारासाधारणपयोजकत्वम् इति। त्षत्र रमणी यम्। एतादृशस्त्रातन्त्रयार्स्याङ्गिभूतालङ्कारे जागरूकत्वात्, कि- न्तु स्वातन्त्रयमन्यनिरपरेक्षत्वमेव। अन्यापेक्षा चाङ्गस्य चारुता थेम्, अङ्गिनस्तु स्वरूपसिद्धयर्थम्। अत एवाङ्गाङ्गिभाव :- सङ्ग- च्छते -इति तत्वम्।- एवं चोक्तानामेवालङ्गाराणां- चारुत्वार्थ स्वरूपनिष्पत्तये वाऽन्यापेक्षणादात्मन्यनासादितस्त्रतन्त्रभावार्ना यत्परस्परमनुग्राह्यानुग्राहकत्वं स तु सङ्करः, सङ्कीर्यमाणस्वरूप-

दशमोह्ास:। ६८५ त्वादित्यर्थः । उदाहरणम्- अत्ते. सीमन्तचिह्ने मरकतिनि ह्ते हेमताटङ्कपत्रे लप्तायां मेखलायां झटिति मणितुलाकोटियुग्मे गृहीते।

राजन् गुस्नाफलानां सन इति शबरा नैव हार हरन्ति५७७० अत्र तद्शुणमपेक्ष्य भ्रान्तिमता प्रादुर्भूतम्, तदा- श्रगण च तद्गुण: सचेतसां प्रभूतचमत्कृत्तिनिमित्त-

हे राजन् शवरा :- भिल्ला: अरण्पे-निर्जने वने इत्वरीणां पलाय्य गच्छन्तीनां त्वदरिमृगदशां मरकतं-गारुत्मतमस्यास्ती ति मरकति तस्मिन् मेरकतिनि सीमन्तचिन्हे-केशपाशभूषणे गरहीत सतति मेखलायां-स्ुद्रघण्टिकार्या लसायां-छिन्नायां सत्यां 'लुप्ल च्छेदेने' इति धातुः। झटिति-शीघ्र मणितुलाकोटियुम्मे रत्न., जटितपाद कटकद्रये गृहीते सति। विम्बीष्ठकांन्सा शोण-रक्तं हारं- सुक्तादाम गुआाफलानां स्नज इति बुद्ध्या नैव, हरन्तीत्यर्थ:+ स्ग्धरा छन्दः1 म्रभ्नैर्यानीं तपेण त्रिसुनियतियुता स्नग्घरा कीर्तितेयम्' इति लक्षणाद्। अन्नेत्यादि। अत्र विम्वोष्ठकान्त्या शोणमिति तद्गुणम- पक्ष्य 'गुञ्जाफलानां सरज' इति भ्रान्तिमानात्मानं लभते, तद्गुणोडप्यत्र न स्वातन्त्रयेण चमत्कारविशेषं करोति, किन्तु अत्र द्वयोरलङ्कारयोः सङ्करः। वहूनामपि यथा- यधा चा- जटाभाभिर्भाभि: करघृतकलङ्काक्षवलयो वियोगिव्यापत्तेरिव कलितवैराग्यविशद:।

६८६' सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

परिप्रेङ्गत्तारापरिकरकपालाङ्गिततले शशी भस्मापाण्डु: पितृन इव व्योम्नि चरति॥५७१॥ उपमा रूपकम् उत्प्रेक्षा इलेषश्रेति चत्वारोऽन्र पूर्ववत् अङ्गाङ्गितया प्रतीयन्ते।' कलङ्क एवाक्षवलयमिति रूपकपरिग्रहे करधृन- त्वमेव साधकप्रमाणतां प्रतिपद्यते, अस्य हि रूपकत्वे तिरोहित कलङ्गुरूपम् अक्षवलयमेव सुख्यतयाऽवगम्यते, तस्पैव च करग्रहणयोग्यतायां सार्वत्रिकी प्रसिद्धि इलेषच्छायया तु कलङ्गस्य करधारणम् असदेव प्रत्ा सच्या उपचर्य योज्यते, शशाङ्केन केवलं कलङ्कस्य मू्त्येवोद्धहनात, कलड्कोऽक्षवलयमिवेति तु उपमायां कलङ्गस्य उत्कटतया प्रतिपत्तिः, न चास्य करधृतत्वं नत्वतोऽस्तीति मुख्येऽप्युपचार एव शरणं स्थात्। भाभिरित्युपलक्षणे तृताया, करो-रश्मि: पाणिश्र, वियोगि- नो-विरहिणः विगतयोगाभ्यासश्च, व्यापत्तिर्मरणं चन्द्रदर्शनात् तत्वज्ञानाभावाच्च वैराग्यं-रक्तपीतादिरागत्यागाद्विगतरागि ता विषयव्यावृत्तिश्च, विशद :- पाण्डुरः शुद्धचित्तश्र तलं-स्वरू- पम् 'अधःस्वरूपयोरस्त्री तलम्' इत्यमरः । भस्मना पाण्डर्भस्पेव पाण्डुश्च। स्पष्टमन्यत्। उपमेत्यादि। अत्र जटाभामिर्भाभिरिति पितृवन इव व्योन्नीति चोपमा। कलङ्काक्षवलयेति तारापरिकरकपालेति च रूपकम्। वियोगिव्यापत्तेरिवेत्युत्मेक्षा, वैराग्यविशद इति श्रेप:, चत्वारोऽप्येते परस्परमङ्गाङ्गिभावेन पतीयन्ते। तत्रोत्मेक्षा क्केषा- ङम्, तद्वशादेव वैराग्यविशद इत्यत्र द्वितीयार्थानुसन्धानात। श्रे षश्च रूपकोपमयोरङ्गम्, तद्वशावगतनिर्वेदमहिम्नैव जटाया अक्ष

दशमोल्लास:। ६८७

वलयधारणस्य च सङ्गतेः। तारापरिकरकपालेति रूपकं पि- तृबन इवेत्युपमाया अङ्गम्, तद्वीजं हि सादृश्यम्, न च इमशाने व्योम्ना सह तत्साहजिकं किन्तु रूपितकपालाश्रय- त्वेनैवेति। सर्वत्र चाङ्गानां चारुत्वार्थमस्पेक्षा पूर्ववद्हनी- या। सर्वेषां चैषां पार्यन्तिकचारुत्वहेतुरङ्गिभृता च समासोक्ति:, चन्द्रगतत्वेन महाव्रतिव्टत्तान्तपतीतेः । सा च व्यक्तैवेति वृत्ति

नतु कलङ्काक्षवलयेति कथमेकान्ततो रूपकमुच्यते, उप- माया अमि सम्भवेन सन्देहसङ्करीचित्यात् इति चेन्न । रूपकप- रिग्रहे करधृतत्वमेव साधकं प्रमाणमतः सन्देहस्याभावात्। कथ- मस्य साधकत्व्रमिति चेत्, इत्थम्।करधृतत्व रूपविशेषणस्याक्षवलये एव.सार्वत्रिकी प्रसिद्धि: न तु कलङ्के। अतः प्राधान्येनाक्षवलयम- तीतिरेवोददेश्या। सा च रूपकपरिग्रहेणैव सम्भवति । तत्र ति- रोहितकलङ्करूपमक्षवलयत्वमेव्र सुख्यतयाSवगम्यते। नन्वेवमपि विशेषण मिदमसम्यगेव। चन्द्रपक्षे किरणेन कलङ्कधारणस्याभा- वाद्। मूर्त्येव तेन तद्धारणाद् इति चेन्न, श्रपच्छायया कलङ्क- स्थाप्रधानस्य करधारणमसदेव प्रत्यासन्नतयोपचर्य योज्यते। तथा सत्युपमापरिग्रहे को दोष इति चेत, कलक्कोऽक्षवलयमिबे त्युपमायां कलङ्कस्य प्रधानत्वेन प्रतीतिः। न चास्थ करधृतत्वं सुख्यतोऽस्तीति मुख्येऽयुपचार एव शरणं स्यात। सुख्यविष- योपचारापेक्षया चामुख्योपचार एव श्यान इति रुपक्रमेवा- श्रीयते इति भाव: । एवंरूपश्र सङ्करः शह्ालङ्कारयोरपि परिद्शयते। यथा- एवंरूप इति। अनुग्राह्यानुग्राहकरूप इत्यर्थः । यथा-

'६८८ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

गजता च यूथमविरतदानवरा माऽतिपाति सारा वनद इयं तटी राजतीति सम्बन्धः। कीदशी, अविरतो दानवा- नां रास :- शब्दो यस्यां सा, अतिपाती सारावः-सशब्दो नदो यस्यां सा। गजता च यूथमतिशयेन पाति-रक्षति, किम्भूता अ. विस्तेन दानेन वरा-श्रेष्टा सारा स्थिरा वनदाःवनखण्डिकेत्यर्थ:। अन्रेत्यादि। यद्यपि यमकातुलोमविलोमचित्रभेदयोर्न स्फुटं परस्परापेक्षित्वम्, तथापि यमकनिर्वाहमटृटत्तस्य कवे: पृथकू

स्य तु चारुतातिशये तदपेक्षता। तदाश्येणतिंदुष्कर नयाSविश

.एकस्य च ग्रहे न्यायदोषाभावादनिश्चयः ॥१४० ॥ - न्याय: साधकप्रमाणता। दोष: प्रतिकूल: । ग्रहो व्यरवस्थितिः। यत्र दयोबहनां वाSलङ्गाराणामेकत्र योग्यत्वेऽ्रपि विरोधान्नैकदा व्यवस्थितिः। न चैकतर. 'हध परिग्रहे साधकं तदितरपरिग्रहे बाधकं वा येन तदेव व्यवतिष्ठते, सोऽप्यनिश्चयरूपो द्वितीया सङ्गर', सूत्रस्य चकारेण सङ्करस्थैवापेक्षणादित्यर्थः। उदाहरणम्- जह गहिरो जह रअणणिन्भरो जहअ णिम्मलच्छाओ। तह किं चिहिणा एसो सुरसवाणीओ जलणिही ण किओ। आर्या विपुला। लक्षणमुक्तं भाकू। यथा गम्भीरो यथा रत्ननिर्भरो यथा च निर्मलच्छाय: । तथा कि विधिना एपः सरसपानीयो जलनिधिर्न कृतः ॥ इति संस्कृतंस्पष्टम्।

दशमोलास:। ६८९

अत्र किं समुद्रे प्रस्तुते श्लिष्टविशेषणमहित्राऽप्र- स्तुतविशेषप्रतीतेरियं समासोक्ति:। किं वाडघेरप्; स्तुनात्पस्तुतस्य पुरुपविशंषस्य तत्समानगुणत्या प्र: तिपत्तेरप्रस्तुतप्रशंसेति सन्देहः।

म्भवाद, न्यायदोषयोरसम्भवाच्चेसर्थः ।-अयं हवयो: सङ्कर :! बहूनां यथा- घा वा- नयनानन्ददायीन्दोषिम्वमेतत् मसीदति। अधुनाSपि निरुद्धाशंमविर्शार्णीमदं तमः ॥५७४।। स्परष्टम्। अत्र किं (कामोदीपकः कालो वलते इति मख्घ. न्तरेणाभिधानात्)पर्यायोक्तम, किं वैतदित्यस्य वि.

तिशयोकति:, अथवैतदिति वकत्रं निर्दिश्येन्दुबिम्वरूप- णवशाद्गूपकम्।अथ वा प्रसीदतीत्यस्य उभयत्रान्वयवि वक्षायामेकतरस्य प्रकृतत्वाद्दीपकम्, दयोरपि प्रकृत- त्वे वा अप्रकृतत्वे वा तुल्यंयोगिता, किं वा प्रदोषप- ्ैने चन्द्रबिम्बस्य प्रकृतत्वे विशेषणसांस्यादाननप्र- तीतौ समासोक्ति:, अहोस्विन्मुखनैर्मल्यवर्णनप्रस्ता- हादयमेव सङ्करः। न्यायदोपपोरभावादित्यर्थ: ।

संशय: ।

६९० सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

:न्यायश्च साधकत्वम (अनुकूलता) । दोषोऽपि याधकत्वम् (प्रतिकूलता)। तंत्र- सौभाग्यं वितनोति वक्त्रशशिनो ज्योत्सनेव हासघुतिः। इत्यत्र मुख्यतया अवगम्यमाना हासतृतिर्वक्त्रे एवातुकूल्यं भजते इत्युपमाया: साधकम्, शशिनि तु न तथा प्रतिकूलेति रूपकं प्रति तस्या अबाधकता। सौभाग्येमित्यादि। अन्र मुख्यत्वेन प्रतीयमाना इसितदु तिर्वक्त्रे एवातुकूल्यं भजते, तत्रैव सुख्यतस्तत्सम्भवाद्। ववतप्य प्राधान्येमावगति रुपमायामेवेत्युपमासाधिका। शशिनि नानुकूला, मुख्यतस्तव हासद्युतेरभावात्। नापि प्रतिकूला, गौणलेनाप्यु- पपत्तेरिति न रूपकं प्रति साधिका बाधिका वा। - वक्त्रेन्दौ तव सत्ययं यदपरः शीतांशुरभ्युद्यतः ।५७६।। इत्यत्रापरत्वमिन्दोरतुगुणं न तु वक्त्रस्य प्रतिकू लमिति रूपकस्य साधकतां प्रतिपद्यते न तूपमाया: बाधकताम्। अन्रापरत्वमिन्दोरनुगुणम्, मुखरूपेन्दौ सति किमपरेणे नदुनेति प्रतीतेः, तथा परतीतिश्च रूपकेण विना नेति रूपकं प्र. ति साधकता प्रतिपद्यते न पुनर्वक्त्रस्य प्रतिकूळम्, इन्दुसमा- नगुणे सति किमपरेन्दुरुदित इति पर्तीतावत्राच्यन्तासकत्यभा- वात्, अतो नोपमाबाधकम् । तत्पद्यन्तु- कि पद्मस्थ रुचि न हन्ति नयनानन्दं विधत्ते न कि ृद्धि वा झषकेतनस्य कुरुते नालोकमात्रेण किमू। वक्त्रेन्दौ तव सत्ययं यदपरः शीतांशुरभ्युद्यतो दर्प: स्यादमृतेन चेदिह तदप्यस्त्येव विम्बाधरे॥ इति।

दशमोल्ासः। ६११

राजनारायणं लक्ष्मीस्त्वामालिङ्गति निर्भरम्। इत्पन्नालिङ्गनसुपमायां बाधकम्। स्वामिसदशं

रूपके साधकम् । पादाम्वुजं भवतु वो विजयाय मञ्जु-

इत्यन्र मज्जरशिक्जितमम्वुजे प्रतिकूलम् असम्भ• वादिति रूपकस्प वाधकम्, न तु पादेऽनुकू लमित्युप- माया: साधकमभिधीयते, विध्युपमर्दिनो बाधकस्य तदप्रेक्षपोत्कटत्वेन प्रतिपत्तेः। एवमन्यत्रापि सुधीभि: परीक्ष्यम्। अत्र मज्जीरशिज्जितमम्बुजे मतिकूलम्, तनासम्भवात्, अतो रूपके वाधकम्।

मौलो हठेन निहितं महिषासुरस्य । इति। नन्वेतदुषमासाधकमपि भवति, पादेडमुकूळत्वात्। तत्कथं रूपकवाधकतामात्रमस्योच्यते न तूपमासाधकत्वमपीति। एच- मन्यत्रापि यदेकत्राऽतुकूळं तद्वाहुल्पेनापरत्र पतिकूलम्, यच्चै- कत्र प्रतिकूलम्, तत्तत एवान्यत्रातुकूलम्, अन्यथा तथात्वस्ये- वासम्भवात् इति चेतु। ससम्। किन्तु यस्य यथा उत्कटत्वं पतीपते तत्र तस्प तथात्वव्यपदेशः।अन्र तु विध्युपमर्दि वाघकं साघकापेक्षयोत्कटत्वेन प्रतीयत इति सेनैव्र व्यपदेशो युक्तः,। तदेतदुक्तम्-विध्युपमर्दिन इत्यादि। अन्ये तु तदन्यथा व्याचक्षते-विधीयतेऽनेनेति विधि:

६९२ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

साधकम्, तदुपमर्दि च तस्माद्वलीयः। एतदुक्तं भवति-मऔीर शिश्चितस्य पादे सम्भवमात्रेण न तावदुपमासाधकत्वं निर्वइति यावदम्बुजे तद्विरहो न निश्चीयते। तथा च तद्वाघकस्यैव प्राथ मिकत्व्रात्तन्मुखेनैव व्यपदेश इति। एवमन्यत्राप साघकबाधक त्वरं सुधीभिः परिभावनीयम्। स्फुटमेकत्र विषये शब्दार्थालङकृतिद्वयम्। व्यवस्थितं च । अभिन्ने एंवं पदे स्फुटतषा, यत्, उभावषि शब्दार्थालङ्वारी व्यवस्थां समासाद्यतः, सोऽप्यपर- सङ्करः। उदाहरणम्- अभिन्न एचेत्यादि । विषयः-पदम्। तेनैकन्र पदे यदुभौ शब्दार्थालङ्वारौ स्फुटं व्यवस्थितौ भवतः सोऽप्यपरः सङ्कर इत्यर्थः। उदाहरणम्- स्पष्टोल्लसतिकिरणकेसर सूर्यबिम्ब विस्तीर्णकर्णिकमथो दिवसारविन्दभ्। स्रस्ताष्टदिग्दलकलापसुखावतार बद्धान्धकारमधुपावलि संचुकोच ॥५७९॥ स्पष्टमुल्लसन्तः किरणा एव केसरा :- किअल्का यस्यां नाध्टशी सूर्यबम्वात्मिका विस्तीरणो कर्णिका यस्थ तथाभूतम्, दिव समेवारविन्दम्-पद्मम्,अथोऽनन्तरम्, स्रस्तानां-पदोषागमच शात्सक्कुचितानामष्टदिगात्मकदलानां कलाप :- समुदाय एव मुखं तंत्रावनारेण-प्रवेशेन बद्धा-निरुद्धा अन्धकारात्मिका मधुपाना- मात्रलि :- पङ्गियत्र तादशं सत् संचुकोच निमिमीलेतर्थः। वमन्त- तिलका छन्दः। लक्षणमुंकतं प्राकू ।

दशमोल्लास:। ६९३

अत्र एकपदातुप्रषिष्टो रूपका नुपासौ। अत्रेत्यादि। अन्र पादत्रये मसेक रूपकानुमासौ मतिष्टौ इत्यर्थ: ।' तेनासौ तिरुपः परिकीर्तितः ॥ १४१ ॥ तस्मादनुग्राह्यानुग्र/हकतथा, सन्देहेनैकपदपतति पादतया व्यवस्थितत्वाच्च त्रिरूपप्रकारकोऽयं स- ङर: कथितः । प्रकारान्तरेण तु न शक्यो व्या- कर्तुम, भेदानामनन्तत्वादिति प्रतिपादिता: शब्दार्थ- तटुभयगतत्वेन त्रिविधा अलङ्गारा। कुतः पुनरेष नियमो यदेतेषां तुल्येऽपि काव्यशा भातिशयहेतुत्वे कश्चिदलङ्कारः शब्दस्प, कश्िदर्थस्प, कश्चिच्चोभयस्थ इति चेतू। उक्तमत्र, यथा काव्ये दोषगुणालङ्काराणां शब्दार्थीभयंगंतत्वेन व्यवस्थाया- मन्वयव्यतिरेकावेव प्रभवतः, निमित्तान्तरस्थाभा वातू, ततश्च योडलङ्कागे यदीयान्वयव्यतिरेकावनुवि- धत्त, स तदलङ्गारो व्यवस्थाप्यते इति। एवं च यथा पुनरुक्तवदाभासः परम्परितरूपकं चोभयोर्भावा भ्नावा नुविधायितया उभयालङ्गारौ, तथा शब्दहेतुकार्थान्त. रन्यासप्भृनयोऽपि द्रष्टव्या:, अर्थस्य तु तत्र वैचित्र्यम् उत्कटतया प्रतिभासते इति वाच्यालङ्गारमध्ये वस्तु- स्थितिमनपेक्ष्यैव लक्षिताः। योडलङ्गारो पदाश्रित: स तदलङ्गार इत्पपि क रपनायाम् अन्यपव्यतिरेकावेव समाश्रषितव्यौ, न. दाश्रयणमन्तरेण विशिष्टस्थाश्रयाअ्यिभावस्याभावा-

६९४ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे। दित्यलंङ्गाराणां यथोक्तनिमित्त एवं परस्परव्यतिरेको ज्यायान् । ननु त्रिविधानामप्येषां काव्यशोभातिशयहेतुत्वस्य तु. ल्यत्वेऽपि कुत एष नियम: कश्चिच्छन्दस्य, कशिदर्थस्य, कश्चिदुभयोरिति चेतु । उक्तमत्र प्रागेव नवमोल्लसे क्षेषा- लङ्कारपकरणे दोषगुणालङ्काराणां शब्दार्थोभयगतत्वव्वस्थाया मन्वयव्यतिरेकावेव मभवतः, योऽलङ्गारो यदीयान्वयव्यति- रकावनुविधत्ते स तदलङ्गार इति व्यवस्थाप्यते, शब्दान्वयव्य- तिरेकानुविधायित्वं चैतदेव यच्छन्दपरिदृत्यसंहत्वम्। नन्वेवं यथा. पुनरुक्तवदाभास: परम्परितरूपकं चोभयभावाभावानुवि:

प्युभयाळङ्कारौ भवेतामिति चेत्। इष्टापत्तेः। एवं तर्हि कथमुभया

तत्रार्थवैचित्रयस्य मकटनया प्रतिभासात्। अथ योऽलङ्गारो यदाश्रितः स तदीय इत्येव कि न विभाग इति चेत्। उच्यते।

विशिष्टस्याश्रयाश्रयिभावस्याभावात्। तस्मादलङ्ाराणामन्वय व्यतिरेकनिबन्धन एव परस्परं भेद इत्येव ज्याय इत्यर्थः। नन्वलङ्गाराणां दोषा: प्राचीनैरभिहिता: ते कि न सन्त्येब, आहोस्वित्सम्भविनोऽप्युपेक्षिताः। आद्येऽनुभवविरोषः। अन्त्पे न्यूनतेस्यत आह- एषां दोषा यथायोगं सम्भवन्तोऽपि केचन । ऊक्तेष्वन्तर्भवन्तीति न पृथक् प्रतिपादिताः ॥१४२॥ तथाहि, अनुप्रासस्य प्रसिद्धभावो वैफल्यंवृत्तिति

दशमोल्लास:। ६९५

रोध इति ये त्रयो दोषा:, ते प्रसिद्धिविरुढताम्, अ- पुष्टार्थत्वम्, प्रतिकूलवर्णतां च यथाक्रमं न व्यृति क्रामन्ति, तत्स्वभावत्वात्। क्रमेणोदाहरणम्- तथाहीत्यादि। अन्तर्भावं दर्शयति। अनुपरासस्य तावत् वषो दोषा:, प्रसिद्ध्यभावो वैफल्यं वृत्तिविरोधश्च। ते चयथा- क्रमं प्रसिद्धिविरोधापुष्टार्थत्वमतिकूलवर्णेभ्यो नातिरिच्पन्ते, तत्स्वभावादित्यर्थः। तत्र प्रसिद्ध्यभावो यथा- चक्री चक्रारपङ्टिंहरिरपिच हरीन धूर्जटिर्धूर्ध्वंजाग्रान अक्षं नक्षत्रनाथोऽरुणमपि चरुणा कूघराग्रं कुबेर:। रंहः सङ्ग सुराणां जगदुपकृतये नित्ययुक्तस्य वस्प प्रातः स्तौति प्रसन्नोऽन्वहमहिसरुचे: सोऽवतातस्न्दनो वः अत्र कर्तृकर्मपततिनियमेन स्तुतिः अनुप्रासानुरो- धेनैव कृता, न पुराशोततिहासादिषु तथा प्रततिति प्र. सिद्धिविरोध: । चक्री-विष्णुः जगदुपकृतये-संसारोपकाराय नित्ययुक्तस्य- सदास्जितस्य यस्य-रथस्प चक्रे आराश्षक्रारास्तेषां पा्ङ्धि- कीलकपाङ्कि मात :- पभातसमये मसन्नः सन् अन्वहं-प्रतिदिनं सतौति, एवं हरिरिन्द्रो हरीन्-वाजिन:। धूर्जटि :- शिवःधुरं-या- नमुख ध्वजाग्रान पताकाग्रभागांक्च, नक्षत्रनाथश्रन्द्रोऽक्षं-चक्र- नाभिमोतं लोहदण्डं। वरुण: अरुणं-सारथि कुवेरः कूबराग्रं- युगन्धराग्रम, सुराणां सङ्गो-देवसमूद्दी रंह :- रथचेगं प्रातः का- लेऽन्वहँ स्तौति। सोऽहिमरुचे :- सूर्यस्य स्यनदनो वो-युष्मा नवतात् रक्षत्वित्पर्थ: । सग्घराछन्द: । 'ब्रम्नैर्यानां त्रयेण त्रिमुनियतियुता स्रग्धरा कीर्ततितेयम्' इति लक्षणाद्। अन्रेत्यादि। अत्र चक्रीपभृतीनां कर्तृणां चक्रारपङ्कया-

६९६ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

दीनां कर्मणां प्रतिनियमेन स्तुतिरतुमासानुरोधेनैव निबुद्धा न पुनररितिहामादिषु, तथा मसिद्धेति, पसिद्धय भावः !सोडयं मसि- द्विविरोध एवेत्यर्थः । बैफव्यं दर्शयति। भण तरुणि रमणमन्दिरमानन्दस्यन्दिसुन्दरेन्दुसुाख यदि सल्लीलोल्लापिनि गच्छास तर्तिक त्वदीिं मे५८१ अनणुरणन्मणिमेखलमविर तशिज्जानमन्जुमख्जीर म् । , परिसरणमरुणचरणे रणरणकमकारणं कुरुते ।।५८२॥। युग्मम्। अत्र वाच्यस्य विचिन्त्यमानं न किश्विदपि चा- रुत्वं प्रतीयते इत्यपुष्टार्थतैवानुपासस्य चैफल्यम्। हे आनन्दस्यं्दी सुन्दरे य इन्दुः-शारदपूर्णिमाचन्द्रस्त- द्वत्पकाशमानं मुखं यस्यास्तादृशि, सतीभिलीलाभिरुल्ठपितुं शीलं यस्या तथाभूते, अरुणौ-सालक्तकौ चरणौ, यस्यास्तथाभूते, तरुणि-नायिके अत्र सम्बोधनविशेषणैनायिकायाः स्वाधीनप- तिकात्वं निःशङ्कत्वं च व्यज्यते, मे भण-वद, यदि रमणमन्दिरं- क्रीडागृहं गच्छि तत्तहिं अनणुरणन्नो बहुतरं शब्दायमाना मणयो यस्यां ताहशी मेखला यत्र तथाभूतम्, अविरताशिज्ञाना- नि मञ्जुमज्जीराणि यत्र ताटशं त्वदीयं परिसरणं-तवागमनम् किमकारणं-किमिति व्यर्थ रणरणकमुत्कण्ठातिशयं कुरुते इत्यर्थः। अन्र वाच्यस्येत्यादि। क्रीडागृहं यदि गच्छसि तदा कि मिति तब गमनं वृथा रणरणकं कुरुते इति वाक्यार्थे वैचित्र्या भावस्यानुभविकत्वेन केवलंशब्दमात्रपर्यासोडनुपास इत्पर्था- परिपोषादपुष्टार्थतेत्यर्थः। तथा च शब्दालङ्कारत्वेऽपि अनुग्रा- सादीनामर्थोपकारत्वेनावश्यं भवितव्यमिति भावः। नहि शब्दा- उङ्काराणां सर्वथाऽर्थमपुरस्कत्यैव रसोपकारत्वम्। परम्परा

दशमोल्लास:। ६९७

सम्बन्धेन शब्दवदर्थस्यापि घटकत्वात्। परंतु शब्दान्वयव्यति रेकानुविधायित्वात् 'माधान्येन व्यपदेशः' इति न्यायात्तदी यत्वेन व्यपदेश इति, न तु सर्वथार्जर्थानपेक्षता। तदुक्तं यत्सोS

भासस्य चमत्कारातुपयोगित्वमेवेत्याशयः। 'अककुष्ठोत्कण्ठया' इति। अम्र शुङ्गारे परुषवर्णा डम्परः पूर्वोकरीत्या विरुध्यते इति परुषानुप्रासोऽन्र प्रतिकूलवर्णतैव वृत्तिविरोध:। वृत्तिविरोरधं दर्शयति। अकुण्ठोत्कण्ठयेत्यादि अन्र शदारे परुषवर्णां पूर्वोक्तगुणविवेचनप्रस्तावोक्तरीत्या विरुद्धा इति मतिकूलवर्णतैव वृत्तिविरोध इत्युच्यते इस्पर्थः । यमकस्य पादत्रयगतत्वेन यमनमप्रयुक्तत्वं दोष:। चमकस्थेत्यादि। यमकस्य तु पादत्रयगतत्वेन यमनम- पयुक्तमेव, कविभिस्तथापयोगाद्। यथा- भुजङ्गमस्येव मणि: सदग्भा: ग्राहावकीर्णेव नदी सदम्भा:। दुरन्ततां निर्णयतोऽषि जन्तोः कर्षन्ति चेत: प्रसभं सदम्भा:।५८३।।। अम्भस्तेजः । अत एव राख्त्रस्फटिकमौक्तिकादो समपा नीयमिदमिति व्यवहार: परीक्षकाणाम् ।तथा च भुजङ्गमस्य सर्पस्य-सदम्भा :- उत्कृष्टकान्ति: मणरिव। तथा ग्राहावकीर्णा नक्रैव्यांप्ता सदम्भा :- स्वच्छतरजला नदीव सदम्भा-दम्भयुक्ता: दुरन्ततां निर्णयतोऽपि अर्थात्ताद्शमणि-तादशनदी-तादशपु- रुपनिष्ठामनधिगम्यतां निश्चिन्वतोऽपि जन्तोः-माणिनश्चेत-

६९८ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

श्विवत्तं म्सर्भं-वलात्कारेण कर्षन्तीत्यर्थः । उपमायां उपमानस्य जातिप्रमाणगतन्यूनत्वम्, अधिकता घा तादृशी अनुचितार्थत्वं दोषा, धमाश्र- ये तु न्यूनाधिकत्वे यथाक्रमं हीनपदृत्वमधिकपदृत्वं च न व्यभिचरतः। क्रमेणोदाहरणम्- उपमायामित्यादि। उपमायान्तु यौ न्यूनाधिकोपमा- नत्वे दोषौ, तत्रोपमाने उपमेयापेक्षया जातिगतं प्रमाणगतं वा यन्न्यूनत्वमधिकत्वं वा तदतुचितार्थत्वम्। धर्मतो न्यूनाधिक- त्वे यथाक्रमं न्यूनपदत्वाधिकपदत्वे। तत्र जातिगते न्यूनत्वे यथा- चण्डालैरिव युष्माभि: साहसं परमं कृतम्।५८४। अत्र चण्डालत्वजातेर्न्यूनतया दुष्कर्मकारित्वव्यक्तेरतुचि- तार्थत्वम्। इदमवधेयम्-यदा साहसिकमात्रोपमानविवक्षया चण्डालादिपदमुपादीयते, तदैवेदमुदाहरणं न तु दुष्कर्मकारित्व विवक्षायामपि। पमाणगतं यथा- वन्हिस्फुलिङ्ग इध भातुरयं चकास्ति ॥५८५॥ इति। जातिगतमधिकत्वं यथा- अयं:पद्मासनासीनश्चक्रवाको विराजते। युगादौ भगवान् वेधा विनिर्मित्सुरिव प्रजा:५८६। स्पष्टम्। ब्रह्मण: कल्पभेदेन भेदात् ब्रह्मत्वं जातिः। प्रमाण- गतमधिकत्वं यथा- पातालमिव नाभिस्ते स्तनौ क्षितिधरोपमौ। वेणीदण्ड: पुनरयं कालिन्दीपातसन्निभः ॥५८9॥

अत्र चण्डालादिभिरूपमानैः प्रस्तुतोऽर्थोडत्यर्थमेव स्पष्टम्।

कदर्थित इत्यनुचितार्थता।

दशमोल्लास:। ६९९

एषु चण्डालादिभिरुपमानैरुपमेयभूता अर्था अत्यन्तमेत्र कदर्थिताः निन्दोपहासादिमतीतेरित्यनुचितार्थता। यद्यपि चण्डा- ले न्यूनत्वेनोपमेपस्य तिरस्कारेऽपि ब्रह्मादिभिरुपमानैनें तथा,

ति बोध्यम्। धर्मगतं न्यूनत्वं दर्शयति। स मुनिर्लाच्छितो मौन्ज्या कृष्णाजिनपट वहन्। व्यराजन्नीलजीमूत मागाश्लिष्ट इवांशुमानू॥५८८॥ स्पष्टम् । अत्रोपमानस्य मौत्जीस्थानीयस्तडल्लक्षणो धर्मः केनापि पदेन न प्रतिपादितः इति हीनपदत्वम्। अन्नोपमेयमौञ्जीस्थानीयस्तडिलकक्षणो धर्मो. न केनापि पदेन प्रतिपादित:, न चाक्षेपादिनापि स्पष्ट प्रतीयते, अवि- नाभावाद्यभावादिति न्यूनपदत्वमैवेतत्। धर्मगतमधिकत्वं दर्शयति - स पीतवासा: प्रगृहीतशार्ङ्गों मनोज्ञभीमं वपुराप कृष्णः। शतहदेन्द्रायुधवान्निशायां संसज्यमान: शशिनेव मेघ: ॥।५८९॥ उपेन्द्रवज्ा छन्दः। लक्षणमुक्तं भाकू। शतहदा-विुद्। स्पष्टमन्यत्। अन्रोपमेयस्य शङ्गादेरनिर्देशे शाशिनो ग्रहणम-

अत्रोपमेयशङ्गाद्यनिर्देशादुपमाने तन्तुल्यस्य शाशिनो ग्रह. जमतिरिक्तमित्यधिकपदत्व मेवैतत् । लिद्गवचनभेदोऽपि उपमानोपमेपयोः साधारणं

सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

चेतू धर्ममन्यरूपं कुर्यान्, तदा एकतरस्यैव तद्धर्मेस मन्वयावगते: सविशेषणस्यैव तस्योपमानत्वसुपमेय- त्वं वा प्रतीय मानेनापि धर्मेण प्तीयते इति प्रक्रान्तस्था- र्थंस्थ स्फुटमनिर्वाहादस्य भग्नपक्रमरूपत्वम्। यथा- लिङ्गवचन भेदोऽपीत्यादि। अन्यरूपमित्यसाधारणरू पम। तदैकतरस्यवेति। असाधारणत्वादेवोभयत्र नान्वय इति भावः। सविशेषणेति। यदोपमानान्वितं विशेषणं तदा विशिष्टस्योपमानता। यदोपमेयान्वितं विशेषणं तदा विशि- ष्टस्योपमेयतेसर्थः। ननूपात्तघर्मस्य विशेष्यनिष्ठत्वे साधारणध- रमाभावात्कथसुपमानिर्वाह इत्यत आह-प्रतीयमानेनापी· ति। शब्दार्थोपस्थापितस्य विशेष्यनिष्ठत्वेऽपि भतीयमानेनैव साधारणधर्मेणोपमानिर्वाह इत्यर्थः । अपिशब्दाच्छद्वान्तरोपस्था पितेनापीति समुच्चीयते। व्याख्यातं च प्रदीपकारैः-भिन्नलि- दत्वभिन्नवचनत्वे अप्युपमादोषौ नोक्तदोषातिरकणौ। तथा- हि-लिङ्गवचनयोः भेदे यद्युपमानोपमेययोः साधारणघर्मवाच कपदमन्यतरोचितलिज्गं कुर्यात्तदैकतरस्यैव तद्धर्मसमन्वयाधगतेः कृथमुपमानिर्वाइः। अथ प्रतीयमानसाधर्म्र्यमाश्रित्येयं स्पात,

न च तथा प्रस्तुतमतः भक्रान्तस्याभावान्यमक्रमत्वमेव दोष इति। यथेति लिङ्गभेदं दर्शयति -- चिन्तारत्नमिव च्युतोऽसि करतो - अन्न च्युत इत्युपमेयमात्रेणान्वीयते पुंललद्गत्वाद। वच नभेदे यथा -- सकशे भच्िता देव शुद्धा: कुलवधूरि।

दशमोलासः। ७०५

अत्र शुद्धा इत्युपमेयमात्रेणान्वीयते। लिङ्गभेदोऽत विध्यमा- नोऽप्यपधानम्। उपमानस्य वहुत्वे लिङ्गभेदेप्युभयान्वयस म्भवात्। यत्र तु नानात्वेऽपि लिङ्गवचनयोः, सामान्याभि घायि पदं स्वरूपभेदं नापद्यले, न तत्रैतद्ददूषणवतार:, उभयथाऽपि अ्रस्य अनुगमत्तमस्वभावत्वात्। यथा- यत्र तु लिङ्गवचनयोर्मेंदेऽपि सामान्याभिधायि पदसुपात् रूपभेद नापदते। किन्तृपात्तेनैव रूपेणोभयत्रान्वेति, तत्र दोष- स्रमेव नाहत। उभयत्राप्यस्यानुगमयोग्यस्वभावत्वात्। तत्र लिक्भेदे यथा- गुणैरनध्यैः प्रथिनो रत्नैरिष महार्णघः। अत्र लिङ्गभेदेऽपि विशेषणान्वयस्याविशेषाद्ोषत्वाभावः । वचनभेदे यथा-

दुधते स्म परां शोभां तदीया इव विभ्रमा:॥५९३॥ मधुरताभृतः, अत एवान्याभि: स्त्रीभि :- अन्यस्त्रीणां वेषैरस- हशः तद्वेषः, तस्पा-नायिकाया वेष: तदीया विभ्रमा इव परां शोभां दघते स्म इत्यन्वयः। तद्वेष इत्युपमेयम्। विभ्रमा इत्युप- मानमू। असदृश इति, मधुरताभृत इति, दघते इति च साधारण- धर्माभिघायीनि पदान्युभयत्राप्यन्विवितानि। तत्र वचनभेदेऽपि रूपसाम्यान्न दोप:। अत्र असदश इत्यजन्तत्वे एकवचनान्तम्। इलन्तत्वे बहुवचनान्तम्। एवं मधुरतामृत इत्यपि। दधत इति 'दध' धारणे इसस्य दघातेश्र यथाक्रममात्मनेपदैकवचनबहुच- चनयोरपि रूपमिति बोध्यम्। कालपुरुषविध्यादिभेदेऽपि न तथा प्रतीतिरस्ख

७०२ सुधासागरसाहिते काव्यप्रकाशे।

लितरूपतया विश्रान्तिमासाद्यतीत्यसावपि भग्नप्र- क्रमतयैव व्यासः। यथा- कालेत्यादि। कालो-वर्तमानादिः। पुरुषः-प्रथममध्य- मोत्तमरूप:। विधिरपवृत्तपवर्तनम्, आदिषदान्निवर्त्तनम् । तथा च कालपुरुषविध्यादिभेदेऽपि भग्नप्रक्रम एव दोष: । तथाप्रतीतेर्सखलितरुपतया विश्रान्त्यभावात्। तत्र काल भेदे यथा- अतिथिं नाम काकुत्स्थात्पुत्रमाप कुसुद्वती। पश्चिमाद्यामिनीयामात्प्रसादमिव चेतना ॥। ५९४।।' अत्र चेतना प्रसादमाप्नोति, न पुनरापेति का लभेद:। अन्र चेतना प्रसादमाप्नोति इति पकृतं न तु तमापेति कालभेदे प्रक्रमभेद एव। पुरुषभेदे यथा-

कौसुम्भरागरुचिरस्फुरदंशुकान्ता। विभ्राजसे मकरकेतनमर्चयन्ती बालप्रावलविटपप्रभवा लतेव ॥। ५९५।। हे सखि-मत्यय्रं यन्मज्जनं-स्नानं सेचनं च तेन विशेषतो विविक्ता-स्वच्छा मूर्तिर्यस्याः सा तादृशी, कौसुम्भरागेण रु-

स्पा: सा तादशी, मकरकेतनं-कामदेवमचयन्ती त्वं वालान्य भिनवतराणि प्रवालानि-किसलयानि यत्र तादशो विटपस्तदु- त्पत्तिस्थानभूता या लता तद्द्विभ्राजसे इत्यर्थः । वसन्तति- कका छन्दः। 'उक्ता वसन्ततिलका तभजा जगौ गः इति ळ- क्षणात्।

दशमोलास:। ७०३

पत्यग्रेत्यादि विशेषणं साधारणम् । कौसुम्भेसादि नायि- काविशेषणमेव, वालेत्यादि लताविशेषणमेव। एवं च अंशुभि: पुष्पघुलिमिरिति श्रवत्सलाञ्छनभट्टाचार्याणां व्याख्यानं भामादिकमेव। अशुपदस्य परागवाचकत्वाभावात्मकृतार्थासाम- अस्याच्ेति सहदयैराकलनीयम्। अत्र लता विभ्राजते न तु विभ्राजसे-इति सम्बो ध्यमाननिष्ठस्य परभागस्य असम्बोध्यमानविषयतया व्यत्यासादू पुरुषभेद: । अत्रेत्यादि। अत्र विभ्राजते इति भस्तुतम्, न तु सा विभ्राजसे इति, तस्मात्पुरुषभेदः । सम्योध्यनिष्ठस्य भ्राज. नस्यासम्वोध्यविषयतयाऽमतीतेरिति भावः । विधिभेदमुदा- हरति- गङ्गेव प्रवहतु ते सदैव कीर्तिः ॥५९६॥ इत्यादो च गङ्गा प्रवहति न तु प्रवहतु-इति अप्रवृत्तप्रवर्तनात्मनो विधे:। एवंजातीयकस्य चान्स्यार्थस्य उपमानगतस्था

इत्यादाविति। अप्रवृत्तपवर्तनात्मनो विधेर्भेदः, य- तो गद्गा पवहतीति विवक्षिंत न तु सा मवहत्विति । एवंषि-

न्तववधेयम्-उपमानोपमेयभावे लिङ्गवचनकालपुरुषाणां भेद: सजातीय एव सभवति, विधेस्त्वेकमात्रान्विततया भेदो विजा- तीय एवेति। ननु समानंस् उच्चारितं प्रतीयमानं वा धर्मान्त- रसुपादाय पर्यवसितायासुपमायाम् उपमेयस्य प्रकृत

७०४ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे। धर्माभिसम्बन्धान्न कश्चित्कालादिभेदोऽस्ति । यत्रा प्युपात्तेनैव सामान्यधर्मेण उपमा अवगम्यते, यथा 'युधिष्ठिर इवायं सत्यं चद्ति'-इति, तत्र युधिष्ठिर इव सत्यवाद्यं सत्यं वदतीति प्रत्तिपत्स्यामहे। स. त्यवादी सत्यं वदतीति च न पौनरुत्त्यम आशङ्कुनी यम्, रैपोषं पुष्णातीतिवत युधिष्ठिर इव सत्यवदनेन सत्यवाद्ययमित्यर्थावगमात्। सत्यमेतत्, किन्तु स्थि· तेषु प्रयोगेषु समर्थनमिदं न तु सर्वथा निरवद्यम्, प्र- स्तुतवस्तुप्रतीतिव्याघातादिति, सचेतस एवात्र प्र. माणम्। ननु समानमित्यादि। अयमाशय :- ननुदाहृतेषु कथं

धर्मान्वयात् । तथाहि-'विभ्राजसे' इत्यत्र विविक्तमूर्तित्वादि- ना लतानायिकयोरुपमापर्यवसाने पश्चात् 'विभ्राजसे' इत्यस्य नायिकामात्रान्वयेऽपि को दोष: । अथ यत्रोपातेनैन धर्मेणोपमानिर्वाहः स च धर्मभेद: का- लभेदादिसम्भिन्न एव तत्र का गतिः । यथा 'यधिष्ठिर इवायं सत्यवादीति । युधिष्ठिरो हि सत्यमवादीदिति चेत् । उच्यते। तत्रापि सत्यवादीति प्रतानधर्मेणैवोपेमेत्यव्याघातः । न च तथा सति सत्यवाद्ययं सत्यं वदतीति पुनरुक्तमिति वाच्यम्। रैपोषं पुष्णातीत्यतुपयोगवददोषत्वाद। रैपोषमित्यत्रार्थव्यत्ययेन पो- षणस्येवात्राजानिकसत्यवादित्वरय प्रतीतेरिति । सत्यमात्थ। किन्तु स्थितेष्वनुपयोगेधु क्वचित्तथापुनरुक्तिमात्रसमर्थनं न तु नवथैत तन्निरचद्यम्, पस्तुतस्य रसादे: प्रतातिस्खलनाद् ।

दशमोलास: । ७०५

न च तदसिद्धम्, सहयवेद्यत्वाद्। किश्च उपात्तधर्ममनाहृत्य पतीतेनोपमेति तुच्छम्, उपातक्रियषैव तद्विवक्षणात्। उप- स्थितमाधम्यें विहापानुपस्थितसाधर्म्यकरपने श्रुतहान्यश्रुत्तक. रपनाभ्यामास्त्रादमकर्षप्रतिवन्धाद्। एवश्र 'गद्गेव मवहतु' इ- सादौ अत्युज्ज्लेत्यादिपदाध्याहारे दोपोद्धारेपि न सर्वथा निश्वद्यतेति। असादृश्यासम्भवावध्युपमाधाल् अनुचितार्थता- यामेच पर्षवस्थतः । यथा-

अनुचितार्थतायामेव पर्यवस्यतः । यथा- ग्रन्थामि काव्यशशिनं विततार्थराईमम्। अत्र काव्यस्य शशिना अर्थानां चरविमिभि: सा- धर्म्ये कुत्रापि न प्रततिमित्यनुचचितार्थत्वम् । अत्र काव्यस्य शशिनाऽर्थानां च राश्मिमिः साध्मर्षे न कापि प्सिद्धमिति तत्रोपमानिवन्धनमतुचितार्थत्वीमीत। निपेतुरास्यादिव तस्य दाप्ा: शरा धनुर्मण्डलमध्यभाज:। जाउवल्यमाना इष वारिधारा दिनार्धभाज: परिवेषिणोडर्कात्॥ ५९८॥ स्पष्टम्। इन्द्रवञ्रा छन्दः । 'स्यादिन्द्रवञ्रा यदि तौ जगौ गः' इति लक्षणाद्। अन्रापि ज्वलन्त्योऽम्वुधारा: मूर्यघण्डलात् नि- त्यमेव पुष्णाति। अत्रापि ज्वलदम्बुधाराया: सूर्यमण्डलान्तिष्पतनंन सम्भव- तीति तन्निबन्धनमनौचित्यं पुष्णाति। ८8

७०६ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

उत्प्रत्षापामपि सम्भावनं धुवेवादय एव शब्दा वक्तुं सहन्ते न तु यथाशन्दोऽपि, केवलस्यास्थ सा दृश्यमेव प्रतिपादयितुं समर्थत्वात। अत उत्प्रेक्षायां यथाशन्दोपादानेऽवाचकत्वमेव । यथा- उद्ययौ दीर्घिकागर्भान्मुकुलं मेचकोत्पलस्। नारलिोचनचातुर्यशङ्गासङ्कुचितं यथा॥५९९॥ उद्ययाचिति। मुकुलं-मुकुलितं मेचकोत्पलम्-नीलोत्प- लम् नारीलोचनचातुर्यशङ्गासङ्कुचितं यथा-सुन्दरीनयनचातु. र्यमधिकमिति शङ्कया सङ्कचितमिन दीर्घिकागभाद्वापीमध्यादुधयौ मादुरासीदित्यर्थः। उत्प्रेत्तितमपि तच्विकेन रुपेण परिवर्जितत्वादू निरूपाख्यप्रख्यम्, तत्समर्थनाय यतू अर्धान्तरन्या- सोपादानम्, तत् आलेख्यमिव गगनलेऽत्यन्तमसमी- चीनमिति निर्विषयत्वमेतस्य, अनुचितार्थतैव दोषः। यथा- उत्प्रेक्षितमपीत्यादि। निरुपपाख्यमलीकम्। निर्विष- यत्वमप्युत्मेक्षादूषणमनुचितार्थमेत्र। यत्तात्विकरुपाभा वा न्निरुपा र्यपखयं तत्समर्थनाय यदर्थान्तरन्यासोपादानं तद्रूपं हि- तदिति भाव:। थथा- दिवाकराद्रक्षति यो गुहासु लीनं दिवाभीतमिवान्धकारम्। क्षुद्रेऽपि नूनं शरणं प्रपन्ने ममत्वसुच्चैःशिरसामतीव ॥ ६० ॥ स्पष्टम्। उपेन्द्रवञ्रा छन्दः । 'उपेन्द्रवज्रा जतजास्ततो गौ' इति लक्षणात्। अन्राचेतनस्थ तमसो दिवाकरात् त्रास एव न

दशमोलास:। ७०७

सम्भवतीति कुत एव तत्पपोजितमद्रिणा परित्राणम्, सम्भावितेन तु रुपेण प्रतिभासमानस्यास्य न काचि- दनुपपत्तिरवतरतीति व्यर्थ एव तत्समर्थनायां यत्नः। साधारणविशेषणवशादेव समासोक्तिरनुक्तमपि उपमानविशेषं प्रकाशयतीति तस्थात्र पुनरुपादाने प- योजनाभावात् अनुपादेपत्वं यत्, तत् अपुष्टार्थत्वं पुनरुक्तत्वं वा दोष:। यथा- अत्रेत्यादि। अत्र तमसख्त्ाम एवासम्भची, तमसोऽचेत- नत्वाद, तत्कर्थ तत्पयुक्तमद्रिणा तत्परित्राणमित्पर्थः। नतु स्व- तः सम्भवित्वपक्षे दूषणमिदम्। कचिप्रोढोक्तिनिष्पन्न वपक्षे तु न दोप:। 'पीडणभीत' इत्यादौ उत्पेक्षाया, स्वयमुदाहृतत्वादित्यत आह-सम्भावितेने त्यादि। अयमाशय :- उत्परेक्षितत्रासवत्तपा मतीतस्यास्य न काचिदनुपपत्तिरवतरतीति व्यर्थ एव तत्समर्थना- य यत्न इति ।- साधारणेत्यादि। अयम्भाव :- यत्तु समासोक्तौ साधा- रणविशेषणवलादेवोपमानमताौ प्रयोजनाभावेन तदुपादानवै- यर्थ्थ तदपुष्टार्थत्वं पुनरुक्तता वा दोष इति। स्पृशति निग्मरुची ककुभः करै- दथितयैव विजुम्भिततापया। अतनुमा नपरिग्रहया स्थितं रुचिरया चिरयाऽपि दिनश्रिया॥ ६०१॥ अत्र तिग्मरुचे: ककुमा च यथा सदशविशेषण- वशेन व्यक्तिविशेषपरिग्रहेण च नायकतया नायिका- त्वेन च व्यक्ति, तथा ग्रीष्मदिवसत्नियोऽपि प्रति नायिकात्वेन भविष्यनीति कि दयितपति स्वशब्दो- पादानंन।

७०८ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे। श्लेषोपमायास्तु स विषय:, यत्रोपमानस्योपादा- नमन्तरेण साधारणेष्वपि विशेषणेषु न तथा प्रती- तिः। यथा- स्पष्टम्। द्रुतविलम्धितं दृतम् 'द्रुतविलम्वितमाह नभौ भ- सौ' इति लक्षणाद। अन्रेत्यादी। अयमर्थः-अत्र सदृशविशे- षणवलेन लिङ्गविशेषपरिग्रहाच्च यथा तिग्भरुचेर्नायकतया क कुभां नायिकात्वेन व्यक्तिस्तश्रा ग्रीष्मदिवसश्रियोऽपि तत एव प्रतिनायिकात्वेन भविष्यतीति दयितयेसपुष्टार्थम्। अर्थतः मतीतस्योपादाने यदि पुनरुक्तिस्तदार्थपुनरुक्तं दोष: । नन्वस्यापुष्टत्वे श्रलेषोपमा निर्विषया स्यादिति चेद । नास हि तस्या विषयो यत्रोपमानोपादानं चिना श्विष्टेष्वपि विशेषणेषु न स्फुटा पतिपत्तिः। यथा- स्वयं च पल्लवाताम्रभास्वतकरविराजिनी।

व्याख्यातमेतत्। अत्र मभातसध्यायाः अनुपादाने न स्कु- टपतीतिः। अप्रस्तुतप्रशंसायामपि उपमेयमनयैव रत्या प्र. तीतं न पुनः प्रयोगेण कदर्थनां नेयम्। यथा- अप्रस्तुतेत्यादि। अयम्भाव :- अपस्तुतप्रशंसायामप्यु- पमेयस्योपादानवैषर्थ्य यत्तदपुष्टार्थत्वमेत्र दोषः। तत्राध्युपमेय मनयेव रीत्या Sवगन्तव्यं न पुनः शब्दपयोगेण दुष्टत्वं नेयम्। यथा- आहूतेषु विहङ्गमेषु मशको नायान पुरो वार्षते मध्येवारिधि वा वसंस्तृणमणिर्धत्ते मणीनां धुरम। खद्योतोऽपि न कम्पते प्रचलितुं मध्येऽपि तेजस्विनां धिक्सामान्यमचेतनं प्रभुमिवानामृष्टतत्वान्तरमू६०३ै।।

दशमोलास:। ७०९

अत्राचेतनस्य प्रभोरप्रस्तुतविशिष्टसामान्यद्वारे णाभिव्यक्तौ न युक्तमेव पुनः कथनम्। अनामृष्टतत्वान्तरम्-अशोधितवस्तुस्वरुपम् अविवेकिनमि- ति यावत्। प्रभुमित्र अचेतनं-जडं सामान्यं-समानधर्मवत्वं विह्हमादिमत्वमिति यात्रत्। धिकू -- न्यक्कारः हेतुमाह -- य• रसामान्य वशाद्िह ङ्गमेप्वाहूतेपु -- पक्षिष्वाकारितंषु मशकः-मक्षि कातोऽप्यतिलघुः पुरः आयान् -- प्रथममागच्छन न वार्यने -- नोपरूध्यते तृणमणिरविद्ुमः मध्येवारिधि-वारिधेर्मध्ये वाव सन् -- अतिशयेन वसन् म्णानां-पद्मरागमरकतादीनां धुरं- प्रतिष्ठाभारं धत्ते, खद्योतः-ज्योतिरिङ्गणापरपर्यायः कीटविशे पोडपि तेजास्वनां-सुर्यादीनामपि मध्ये मचलितुं-गन्तुं न क- म्पत इनि, काका कम्पत एवेत्यर्थः । शार्दूलचिक्रीडितं छन्दः । 'सूर्याइ्वैर्मसजस्तताः सगुरवः शार्दूलविक्रीडितम्' इति ल- क्षणाद्। अत्रेत्यादि। अयमर्थ :- अत्राचेतसः प्रभोरुपमेयस्याप्र-

नमिसपुष्टार्थत्वं पुनरुक्तता वेति। नदेतेऽलङ्गारदोषा यथासम्भवमन्येऽप्येवंजातीयकाः प्रोक्तजात्यन्तर्भाविता इति न पृथक् प्रतिपादनमर्हन्ती।- ति सम्पूर्णमिदं काव्यलक्षणम्। इति स्पष्टम्। एवंजातीयकाः। यथा- दिलीप इव राजेन्दुरिन्दुः क्षीरनिधाविव। इत्यत्र राजनि इन्दुतादात्म्यारोप: उपर्मा विरुणद्धि। इ- त्यादि स्वयमूहम्। सम्पूर्णनिदं काव्यलक्षणमिति। स- म्यकू पूर्णम्-लेशतोऽपि न्यूनताविरहादिति भाव:। काव्यं

७१० सुधासागरसाहिते काव्यप्रकाशे।

लक्ष्यते-स्वरूपतो विशेषतश्च ज्ञाप्यतेऽनेनेति काव्यलक्षणम् पकृतग्रन्थ: समाप्त इत्यर्थः । .अयमत्र सङ्गहः। त्रिभिविशेषणैः काव्यं शब्दार्थयुगलं स्मृतम् । घट्फलोत्पादकं चास्य कारणं त्रिविधं मतम् ॥१॥ स्वयं चापि त्रिधा प्रोक्तं प्रभेदा वहवो मता: । शब्दोडर्थक्ष त्रिधा पोक्तो चृच्या साऽपि त्रिधा मता॥ २॥ शक्तिरिच्छेश्वरीया सुपसिद्धा लक्षणाऽपि च। व्यञ्जना तु विदग्धैकवेद्याऽन्र प्रतिपादिता॥ ३॥। षड्विधा लक्षणा चात्र व्यअ्ना बहुधोदिता। स्व्रतःशब्दश्चतुर्धास्याज्जात्यादिः सर्वसम्मतः ॥४ ।। प्रभुमं्मित इत्यादिशब्दोऽत्र कथितस्त्रिधा। नागरादिपदं चापि त्रिधाSत्रैव परदर्शितम् ॥५॥ परिवृत्तिसहः शब्द: परिवृत्यसहस्तथा। विभावो द्विविधश्चान्नानुभावा बहुधा मताः ॥६॥ सश्चारिणस्त्रयस्ित्रिशद्रसस्तु नवधा स्मृतः । रत्यादय: स्थायिभावास्तावन्तोऽष्टौ तु सात्विकाः ।७॥ भांवोऽथ भावाभासत्र बहुधा समुदाहृतः । भावस्य शान्तिरुदय: सन्धिः शबलता तथा ।। ८। श्रुतिकद्वादयो दोषा: पदस्थोक्ता हि षोडश। छ्विष्टादित्रितयं तत्र समस्तस्यैव नान्यथा,।। ९॥।

वाक्येऽपि दोषा: सन्येते पदस्यांशेऽपि केचन ॥। १० ॥ पतिकूलवर्णमुख्या वाक्ये एवैकविशतिः। : , अर्थदोषा ह्वापुष्टय्यास्त्रयोविंशतिसङ्खयकाः ॥ ११॥

दशमोलासः। ७११

रसदोषा दश प्रोक्ता: सर्वे दोषास्तु सप्ततिः । माधुयौज: प्रसादारयास्त्रय एव गुणा मताः ॥१२॥ दिव्यादिभेदात्मकृति: षदत्रिशद्धा प्रकीर्तिता। वैदर्भीममुखा रीतिस्त्रिधाSत्रापि प्रदर्शिता॥ १३ ॥ शब्दालङ्कतयः षटू च वक्रोक्त्याद्या उदाहृताः। अर्थालङ्कृतयस्त्वेकषष्ठिसङ्गयाः प्रकीर्ततिताः॥१४॥ इति। नतु व्यञ्जनयैव ब्रह्मवोध इत्युक्तम्, तन्न स्पष्टीकृतमिति चेत्। अत्र ब्रूंम:। महावाक्यैकवेद्यं ब्रह्मात्म्यैकगमिति वेदान्न सिद्धान्तः । 'औपनिषदं पुरुष पृच्छामि' इति श्रुनेः। उपनि- चत्म्रधानं च तत्वमसत्यादि महावाक्यमेव, निरवकाशत्वाद। द्वैतन्तु पञ्चकोशादिवदुपायभूतम्। तत्र वक्यसम्बन्धो लक्षणा। माच द्विधा-केवललक्षणा लक्षितलक्षणा च। केवललक्षणा त्रिविधा। जहल्लक्षणाSजहल्लक्षणा जहदजहल्लक्षणा चेंति। शक्यार्थपरितयागेन तत्सम्बन्ध्यर्थान्तरे वृत्तिः जहल्लक्षणा। यथा-'गङ्गायां वोष' इत्यत्र गङ्गापदस्य तीरे शक्यार्थपरित्या- गेन तत्सम्वन्ध्यर्थान्तरे वृत्तिः । अजहल्लणा यथा 'मश्चाः क्रो- शन्ति' इत्यत्र मञ्चपदस्य मश्चस्थे। शक्यकदेशपरित्यागेनैकदे शृत्तिर्जहदजहल्लक्षणा। यथा-'सोडयं देवदत्त' इसत्र सो- यमिति पदयोरतीतवर्समानकालवौशिष्टयपरित्यागेन केवल देव- दत्तपिण्डे। एवं तच्वमसत्यित्र तत्ंपदयोरश्वरत्वजववित्वपरि- त्यागेनाखण्डचैतन्ये जहदजल्लक्षणेति वेदान्तिनः पतिपादय निति। न चात्र सङ्गे ब्रह्मणि लक्षणायाः सम्भवः,। 'असंयो- गोडयं पुमान्' इति श्ुतेः । किन्तु ब्रह्मात्म्यैक्यवोधिनीवृत्तिव्य- अनैव। कि तहि शङ्करमभृत्तिभिर्म इह्दिर्वाच्यार्थपरित्यागेन लक्ष्ये समन्वयोऽङ्गीकृतोऽप्यपामाणिक: । क एव शक्कोति वकतुम्,

७१२ सुधासागरसहिते काव्यप्रकाशे।

किन्तु नैयायिकमीमांसकानुसारण व्यक्जनैव तैर्लेक्षणापदेन व्यवह्ृतेति ब्रूमः । अद्वैतद्वैतधामपकटमधिवसाम्यव वेदाः प्रमाणं सर्वत्र श्रवयित्वा सकलवसु समादाय दूर पलाय्य। वैकुण्ठाधीश्वराडभूत्तदखिलवसर्ति चोरयित्वा प्रयातो भूमौ गोपगरृहेभ्यो दधिघृतपटहृद्याति वृन्दावनान्तः।। इत्थ कोलाइलेनाकुल इव मुरली वर्हिपत्राणि गुज- हवारं ह्ृत्वा वनान्तादपगत इह मे स्वान्तमाहर्ततुकाम: । माणाभ्यन्तर्गता यो वसति घनततुः पीतवासा: कृतोडयं

संदानितकम् । राजानो ह्यविवेकिन: क्षितितले प्रायो द्विजाः पण्डितं- मन्या न स्तुतिमाचरन्ति सुधियां नो वा विदन्ति श्रमम्। साकल्यन्तु तथापि गोपशिशक्: कुत्रापि कस्मिश्चिद- प्यार्द्रन्तिःकरणे करिष्यति सुधाससिन्धोः परं सज्जने।।३।। संवद्धहाश्वमुनिभूज्ञाते मासे मधौ सुदि। त्रयोदश्यां सोमवारे समाप्तोडयं सुधोदधि:॥ इति श्रीमत्पदवाक्यप्रमाणपारावारीण- दीक्षित भीमसेनकृते 4 काव्यप्रकाशविवरणे सुधासागरे डर्थालङ्कारनिर्णयो नाम दशम उल्लास: समाप्तः। श्रीरस्तु। -S2.

अथ काव्यप्रकाशोदाहतपद्यानां वर्णक्रमानुसारिणी सूची।

क्रमाक्क: पद्यम * पृष्ठे १२ अइ पिहुलं जलकुम्भं (गाथासप्त०) २११ अकलिततपस्तेजो वीर्य० (महावीर च०) ४०८ २०७ अकुण्ठोत्कण्ठया पूर्ण ३७० ४६७ अखण्डमण्डलः श्रीमान् ११ ४५० अण्णं लडहत्तणअं ६०४ ७२ अतन्द्रचन्द्राभरणा १९६ ५९४ अतिरथि नाम काकुत्स्थाव् (रघु, १७ ) ७०२ २०२ अतिपेलवमतिपरिमित० ३६७ २५५ अतििततगगनसरणि ४१२ १३६ अत्ता पत्थ णिमसइ (गाथासप्त०) २९४ ३९४ अत्यायतैर्नियमकारिभि० ५५५ ११८ अत्युच्चा: परितः स्फुरन्ति (पञ्चाक्षरी) २४२ ११५ अन्नासीत्फणिपाश० (वालरामायणम्) २४० १५: अत्निलोचनसम्भूत० ३३६ १२८ अदष्टे दर्शनोत्कण्ठा २५१ २३८ अधापि स्तनशैलदुर्ग० (पद्चेणी, ५। हनुमभ्ना०२) ३१७ ३४५ अद्रावत्र प्रज्वलत्यगिरुच्च: ४९६ २२३ आधकरतलतल्पं ३८३ १४१ अनङ्गमङ्गलगृहा० २१८ ३४७ अनङ्गरङ्गप्रतिमं नदङ्गं ५०४ ५८२ अनणुरणन्मण० (सु्द्रटालङ्कार:) ६९६ ३६४ अनन्तमहिमव्याप्त० (आनन्दवर्धन देवीशतकमू) ५२२ २६८ अनन्यसरशं यस्थ ४२8 ४१० अनयेनेव राज्यश्री: ४१२ ५६० अनवरतकनकवितरण0 ३८२ अनुरागवती सन्ध्या (ध्वन्पालोक: १) ५६९

१०

२ काव्यपकाशोदाहृतपदानां

क्रमाङ्क: पदम् पृष्ठे २९८ अन्तप्रोतवृहदत्कपाल० (महावीरच०) २० ३३ अन्यत्र यूयं कुसमावचायं (नैषधः) ९६ अन्यत्र वजतीति का १४१ २१८ अन्यास्ता गुणरतराहण० ३७८ ३४१ अपसारय घनसारं (कुट्टिनीमतम) ४९१ ३५६ ५१४ ५४६ अपाङ्गतरले हशौ ६६७ १८४ अपाङ्गसंसर्गि तरक्ितं २५६ २८७ अपूर्वमधुरामोद० ४४० २३३ अप्राकृतस्य चरितातिशयैः (महाबीर०) ३९३ (बृ.) अबिन्दुसुन्दरी नित्यं (उन्भटाल०) ५३७ ४४६ अव्धेरम्भ: स्थगित० ६०१ ४८२ अभिनवनलिनीकिसलय0 ६२६ ५६ अमितः समितः प्राप्तैः १७६ ४३२ अमुष्मिल्लावण्यामृत० ५८९ ९६ अमुं कनकवर्णाभं (म.भा०, शा०प०) २१७ २१५ अमृतममृतं क: सन्देहः (वामनसू०-३,२) ३७६ ५११ अथमेकपदे तया वियोग: (विक्रमो०) ६४३ ५८३ अयं पझ्मासनासीन: (सरस्वतीकण्ठा०) ६९८ ४१८ अयं मार्तण्ड: किं स खलु ५७४

४९० अय वारामेको निलय० (भल्लटशतकम्) ६२९ ११६ अयं सरसनोत्कर्षी (म०भा०,स्त्रीप०) २४१

३३६ ४८१ ३७३ अयं सर्वाणि शास्त्राणि ५३० अरातिविक्रमालोक० ५६५ ३८९ अरिवधदहशर्रार: ५४५ ४९६ अरुचिर्निशया विना ६३३ २८३ अरे रामाहस्ताभरण (विक्रमो०) ४३८

२७७ अर्थित्व प्रकटीकृतेऽपि (महावीर०) ३६९ अलङ्कार: शङ्काकर० ५२७

वर्णक्रमानुसारिणी सूची।

कमाङ्ड: पद्म् पृष्ठे

१९७ अलमतिचपलत्वाद् (बिल्हणचरितम्) ३६४ ६० अलसशिरोमण घुत्ताणं १८३ ९३ अलं स्थित्वा स्मशाने (म०भा, शा०प०) २१६ ४२७ अलोकिकमहालोक० ५८६ १४८ अवन्ध्यकोपस्य (किरातार्जुनीयम) ३२६ ४३० अवासः प्रागल्म्यम् ५८८ ३९५ अवितथमनोरथपथ० ५२६ अविरलकमलविकास: (रुद्रटालं०) ६५३ १२० मविरल करवाल० २४३ २७० २४३, ४२५ ४०२ असितभुजगभीषणा0 ५६२ ४६३ असिमात्र सहायस्य ६१६ ४६४ मसिमात्रसहायोऽपि ६१६ १२२ मसोढा तत्कालोल्लसद० २४५ १९० असौ मरुच्चुम्बित• (हततुमन्ना०। पद्वेणी ५) ३५९ २५९ अस्त्नज्वालावलीढ प्रति० (वेणी०) ४१७ २८६ अस्था: कर्णावतसेन ४४० ४२० अस्या: सर्गविधौ (विक्रमो०) ५५६ अहमेव गुरुः सुदारुणानां ५७६

३१३ यहो केनेदशी बुद्धि: ६७४

१४२ अहो विशालं भूपाल (काव्यादर्श:) ५११ ४८१ अहो हि मे बहपराङ० ६६४ ४४ अहा वा हारे वा (उत्पल, भर्सृ०-वै०) ६२५ ३७ माकुञच्य पाणिमशुरचि १६२ ३९८ आकृष्टकरवालोऽसौ १४७ १२५ आगत्य सम्पति वियोग ५६० २७८ आज्ञा राकशिखामणि० (बालरामायणम्) २४८ ५७० आत्ते सीमन्तरले (हनुमत्कविः खण्डप्रशस्ति:) ४३३ ३०७ आत्मारामा विहितरतयो० (वेणीसं०) ६८५ ३८३ मादाय चापमचलं ४५४ ५३८

४ काव्यप्रकाशोदाहृतपद्यानां

क्रमाङ्क पद्यम् पृष्ठे

४४५ आदाय वारि परितः (भट्टेन्दुराज:) ६०

२०० ३६५ ९५ आदित्योऽयं स्थितो० (म० भा०, शां० प०) २१७ ५४० आनन्दममन्दमिमं (रुद्रटालङ्कार:) ६६३

१६२ आनन्दसिन्धुरति० ३४१ ४२६ आलानं जयकुञ्जरस्य २८५

१५४ आलिङ्गितस्तत्र भवान् ३३१

३२३ आलोक्य कोमलकपोल० ४६६

५०० आसीदञ्जनमत्रेति ६३५ (टी०) आहूताऽपि पदं ददाति (प्रदीपकार:) ४८0

६०३ आहृतेषु विहङ्गमेषु (भल्लटशतकम्) ७०८

(टी०) इतः स दैत्य: प्राप्तश्री: (कुमार) ८४

२२२ इदमनुचितमक्रमश्च ३८१

२६४ इदं ते केनोकं कथय ४२१

४१९ इन्दुः किं क्व कलङ्ग: ५७५

४६५ इयं सुनयना दासीकृत० (उन्रटालं0.) ४१७ ८ उअ िश्चल िप्पन्दा० (गाथासप्त०) ४९

१८७ उत्कम्पिनी भयपरि० (रतावली) ३५६

४२ उत्कृत्योत्कृत्य कृत्तिं (माल० मा० ) १४८

३०४ उत्तानोच्छनमण्डूक० ४५३

१४७ उत्फुल्लकमलकेसर० (नागानन्दम्) ३२५

५२ उति्सिक्तस्य तप:परा० (महावीरच्त०) १७१

४३६ उदयति विततोर्ध्वरश्मि० (शिशुपाल०) १९७

४३३ उद्यमयने दिङ्मालिन्यं ५९०

२४४ उदेति सविता ताम्र: ४०२

१७ उद्देशोडयं सरसकदली ९३

५९९ उदयो दीर्धिकागर्भात् ७०६

४३८ उन्नतं पदमवाप्य यो लघु: ५९४ २३९

४१६ उन्मेषं यो मम न सहते ५७३

s वर्णक्रमानुसारिणी सूची।

क्माङ़क: पधमू पृष्ठ

२४ उपकृत वहु तत्र १०६

२६५ उपपरिसरं गोदावर्याः ४२२

२१४ उर्व्यसावत्र तर्वाली ३७४

१४ उललास्य कालकरवाल० १७६

४७१ ए एहि किपि कीपवि ६२०

५५४ प. पहि दाव सुन्दरि ६७३

४७७ पकस्त्रिधा वसति चेतसि ६२४

५१ एकस्मिन् रयने (अमरुश०) १७१ ४४१ एतत्तस्य सुखात्कियत् (भल्लटश०) ५९७

१४२ एतन्मन्दविपक्क० ३२०

११ ८१ २३४ एषोडइभद्रितनयामुख० (उपाहरणम्) ३९४ ३३९ पहि गच्छ पतोत्तिष्ठ (पञ्चतन्त्रम्। धवन्घा०, ३) १४ ओष्णिइं दोव्वल ८९ ७० ओललोलकरअरअण0 १८५ ३३० मत्सुक्येन कृतत्वरा (रतावली) ४७३ २२४ कः कः कुत्र न घुर्घरायित० ३८३ ४५ कण्ठकोणविनिविष्टमीश (उत्पल) १६४ १२४ कथमवनिप दर्पो २९० ५५२ कपाले मार्जार: पय० (शाङ०-भालः) ६७१ 886 कमलमनम्ससि ६०४ (वृ०) कमलमिव मुखं ५३४ ४१५ कमलेव मतिमतिरिव ५७१ ५५१ करजुअगहिअजसोभा ६७७ ३९९ करवाल इवाचारस्तस्य ५६० १९१ करवालकरालदो:सहायो० ३५९ ३०३ करिहस्तेन सम्वाध ४२२ ४७५ कर्पूर इव दग्घोऽपि (बालरामायणम) ६२३ ३२५ कर्पुरधूलिधवल० ४६६ ५१२ कलुषं च तवाहितेष्व० ६४३

काव्यप्रकाशोदाहृतपद्यानां

क्रमाङ्क: पधम् पृष्ठे १९४ कल्याणानां त्वमसि महसां ( मा० मा०) ३६१ २७६ कलोलवेल्लित दषत (भललटशातकम्) ४३०

४४७ कस्त्वं भो: कथयामि (ध्वन्यालोकः) ६०२

२०५ कस्मिन्कर्मणि सामर्थ्य० ३६८ १३५ कस्स व ण होइ रोसो (श्वन्यालोक) २९१ २४९ काचित्कीर्णा रजोभि: (माघ०) ४०६

१८५ कातर्ये केवला नीति: (रघु०) ३५६ (टी०) काराविऊण खडरं (स्वरस्वतीकण्ठा०) ४१९

५२९ का विसमा देव्वगई ६५६ ५२१ ६५२ २३९ किमासेव्यं पुसां किमिति न पश्यास कोपं (रुद्रटालं०) ३९८

२०६ किमुच्यतेऽस्य भूपाल ३६९

४५७ किवणाणँ धर्ण णाआणं ६११

४२९ किसलयकरैलेतानां (रुद्रटालं०) ५८०

५२२ किं भूषणं सुदढमत्र ६५२

१९५ किं लोभेन विलङ्गितः ३६३ -

४६१ कुमुदकमलनालनीर० ६१३

४२३ कुरङ्गीवाङ्गानि स्तिमितयति ५८०

कुलममलिनं भद्रा मूर्ति: ४४१

१७३ कुविन्द्स्त्वं तावत्पटयसि ३४८

४७३ कुसुमितलताभिरहता ६२२ ३९ कृतमनुमतं उष्टवा यै: (घेणीसं०) १४८

२५८ ४१६

१०८ कृतं च गर्भाभिमुखं २२९

(वृ०) कपाणणाणिश्च भवान् ६४४ (टी०) कृष्णो वैरिविमदने (प्रदीप०) ५१२

६५ केसेसु बलामोडिअ १८४

६४ कैलासस्थ प्रथमशिखरे १८४

११७ केलासालयभाल० २४१

५२३ कौटिल्यं कचनिचये (रुद्रटालं०) ६५२'

वर्णक्रमानुसारिणी सूची। पद्यम

वृष्ठे ३३८ क्रामन्त्य: क्षतकोमला० (धवन्यालोकः) ४८३ २२५ क्रेङ्कार: स्मरकार्मुकस्य

३८४ ३२९ क्रोध प्रभो संहर (कुमार०) ४७१ ६२९ ४३५ क सूर्यप्रभवो वंशः (रघु० १) ५९३ ५३ काकार्य शशलक्ष्मण: (विक्रमो०) १७१ ३३१

,४७५ ८२ क्षणदासवक्षणदा

२०१ 180 क्षिप्तो हस्तावलग्न: (अमरुश०) ६२ क्षीण: क्षीणोऽपि शशी (रुट्रटालं०) ६१४ १० क्षुद्रा: संत्रासमेते (हनुमन्नाटकम) १४८ १११ खणपाहुणिआ देअर (धवन्यालोक:) २३४ खलववहारा दीसन्ति

१९९ ४५८ खिद्यति कूणति वेल्ति

६१२ ५९६ गङ्डव प्रवहतु ते

७०३ १२७ गच्छाम्यच्युतदर्शनेन

२५१ ५५५ गर्वमसंवाह्यमिमं (रट्रटालं०) ६७३ ५६५ गाङ्गमम्वु सितमस्वु

६८१ ६३ गाढ कान्तदशनक्षत०

१८४ ३१० गाढालिड्गन वामनीकृत (अमरुश०) ४५७ ६६

१८५ १०१ गामारुहम्मि गामे

२२२ ३९६ गाम्भीरयगरिमा तस्य

५५६ २५० गाहन्तां महिषा निपान० (शाकुन्त०) ४०७ ४८३

६२७ ४८० गुणानामेव दौरात्म्यात

६२५ ५९२ गुणैरनध्यः प्रथितो०

७०१ २१ ३६२ गुरुअणपरवस पिम

९७ ५६२ गुरुजनपरतन्त्रतया

५११ गृहिणी सचिवः ससत्री (रघु०८) ६७८

काव्यपकाशोदाहतपद्यानां V

क्रमाङ्ड: पधम् पृष्ठे २६३ गृहीतं येनासी: परिभव० (वेणी0) ४२० १६८ गोरपि यद्दाहनता ३४५ ५९७ प्रथ्नामि फाव्यशशिनं (वामनसू०, ४, २) ७०५ ग्रामतरुणं तरुण्या: (रुट्रटालं०) ३७ ४१ श्रीवाभङ्गाभिरामं (शाकुन्तलम ) १४८ ३९० चकासत्यङ्गनारामा: ५४६ ३९३ चकितहरिणलोललोचनाया: ५५५ ५८० चक्री चकारपद्टि (सुर्यशतकम्) ६९५ ५८४ चण्डालैरिव युष्माभि: (वामनसृ० ४०२) ६९८ २३१ चत्वारो वयमृत्विजः (वेणीस०) ३९१ २९४ ४४५ २९३ चन्द्र गता पद्मगुणाम्न (कुमारस०) चरणनपरित्राण0 ४४२ २०१ चापाचार्यस्त्रिपुर० (बालरामायणम्) ३६७ २३० ३९० E 33 ३४३ चित्ते विहटृनि, णदुदटृदि (कर्पूरमञ्जरी) ४९३ ५३६ चित्रं चित्रं बत बत ६६२ ४३ चित्रं महानेष बतावतार: १४८ ८१ चिन्तयन्ती जगत्सूर्ति (विष्णपुराणम्) २०० ५९० चिन्तारत्नमिव च्युतोऽसि ७००

१६६ चिरकालपरिप्राप्त० ३४३

२५७ जगति जयिनस्ते ते (माल० माध० ४१६

२९२ जगाद मधुरां वांचं ४४२

(2r.) जगाद विशदां वाचं (वामन०सू०) ४४३

१५० ३२६

२३२ जटाभामिर्भाि: करधृत० " २९२

५७१ ६८५ १२४ -जनस्थाने भ्रान्तं (भट्टवाचस्पतिः ) २४७

(टी.) जलं जलधरे क्षार० ३२८

४२२ जस्स रणन्ते उरप कर ५७९ ५३३ जस्सेम चणो तस्सेअ ६५९

तर्णक्रमानुसारिणी सूची।

कमाङ़क: पद्यम् पृष्ठे

५७३ जह गहिरो जह रअण० ६८८ २१६ जं परिहरिडं तीरह ( आानन्दवर्धनः पञ्चवाणलीला) ३७६

'६७ जा ठेरं व हसन्ती १८५ ४७ जाने कोपपराङमुखी (सुभा०। शाङ०) १६५

४६६ जितेन्द्रियतया सम्यक् ६१७

३१६ जित्ेन्द्रियत्वं विनयस्य ४६०

५२५ ६५३ E " १६४ जुगोपात्मानमन्रस्तः (रघु० ) ३४१

६८ जे लङ्गागिरिमेहलास् (कर्पूरमश्जरी) १८५

९२ जोह्वाइ महुरसन २१३ २८९. ज्यावन्धनिप्पन्दभुजेन (रघु०) ४४१ ५०८ ज्योत्सा मौक्तिकदाम ६२१

४११ ज्योत्स्नेव नयनानन्द: ५३८ ४०७ दुष्टुण्णन्तो मरिहसि ५३५

८८ पावपुण्णमामिअंकस्स २१२ ३२८ णिहुअरमणम्मि लोअण0 ४६८ १८ गोल्लेइ अणोल्लमणा ७५ १६ तइआ मह गडत्थल० ९२ २१२ तत उदित उदारहारहारि ३७४ ४०१ ततः कुमुदनाथन (महाभाष्ट्रो०्प०) ५६२ ३५५ ततोऽरुणपरिस्पन्द० (महाभा०) ५१३ ५१५ तं ताण सिरिसहोअर० (आनन्दव० विपमवाणलीला) ६४५ १५ तथाभूतां दष्टा (घेणीसंहारम) ९० २२० ३८० ८० तदप्राप्तिम्हादु स० (विष्णुपुराणॅम) "' २०० ५०६ तदिदमरण्य यस्मिन् (रुद्रटालं०) ६४० १९८ तद्गच्छ सिच्धै कुरु ( कुमारसं०) ३६४ ५१७ तदूगहं नतभित्ति (आनन्दवर्धनः ध्वन्यालोकः) ६४६ ७०१ ९१

१० काव्यमकाशोदाहृतपद्यानां

क्रमाङ्क: पद्यम् पृष्ठे ३९१ तनुवपुरजघन्योडलौ ५४६ १४६ तपस्विभिर्या सुचिरेण ३२४ ११० तरुणिमनि कलयति २३० ४०९ तरुणिमनि कृतावलोकना ५६६ ४५६ तवाहवे साहसकमे ६१०

१७९ तस्याधिमात्रोपायस्य ३५२

५० तस्या: सान्द्रविलेपन० (अमरु०) १७१

१०२ ताण गुणग्गहणाणं २२४

६२२ तामनङ्गजयमङ्गलश्रियं ४६५

१८० ताम्बूलभृतगल्लोडयं ३५३

३१५ ताला जाअंति गुणा (आनग्द०-विषमबाणलीला) ४६०

५५ तिग्मरुचिरप्रताप: १७६ - ३११ तिष्ठेत्कोपवशात्प्रभाव० (विक्रमो०) ४५८

१४४ तीर्थान्तरेषु स्नानेन ३२३

<३' तुह वल्लहस्स गोसम्मि २०१

१४० ते दष्टिमात्रपतिता: ३१२

१७६ तेऽन्यैर्वान्तं समश्नन्ति ३५१

२४६ ते हिमालयमामन््रय (कुमारसं०) ४०४

२२८ त्वमेवं सौन्दया स च (वामनसू०) ३८७

४५५ रर्वारय छष्ट पव तस्या: ६०९

२४५ त्वयि निबद्धरते: प्रिय० (विक्रमोर्व०) ३९५

३१ त्वं सुग्धाक्षि विनैव (अमरु०) १३७

५४४ त्वं विनिर्जितमनोभव ६६५

२३ त्वामस्मि चष्मि विदुषां १०५

३६ त्वामालिख्य प्रणयकुपितां (मेघदर०) १४१

३३७ दन्तक्षतानि करजैश्च ४टर

६२ दर्पान्धगन्धगज० १८६

५५१ दिवमप्युपयातानां (रुद्रटालं०) ६७६

६०० दिवाकराद्रक्षति यो० (कुमारसं०) ७०६

२९६ दीधीङ्वेवीङ़ सम: कश्चित्

वर्णक्रपानुसारिणी सूची। ११

कमाड़क पद्यम् पृष्धे १९७ दुर्वाराः स्मरमार्गणा: (शाङ० प०, शङूक:) ६४०

२९ दूराडुत्सुकमागने (अमरुश०) १३१ ५६६ हशा दग्धं मनसिज (विद्वशालभजिका १) ३७९ देव त्वमेव पाताल० ५३६ ४५३ देवीभाव गमिता (वामनसू० रत्ावली) ६०७ २०८ देशः सोऽयमगतिशोणित (वेणीसं०) ३७० २६ दैवादहमद तथा (रुद््दालं०) ११६ ४३७ दोभ्यों तितीपनि तरङ्ग० ५९४ (वृ०) छयं गतं संपनति (कुमारसं०) २८७ १८६ 3५६ " २५२ " ४०९ २२ द्वूारोपान्तनिरन्तर ९८ ३९७ धन्यस्थानव्यसामान्य ५५९ धन्यासि या कथयसि (शाङ०-विज्जिका) १८२ धम्मिल्लस्य न कस्य (धामनसू० २,१) १८३ ३५४ ५६४ धवलोऽसि जह वि (गाथासस० ७,६,१,) ५३५ धातु: शिल्पातिशय० ६८०

२१० धीरो विनीतो निपुणो० ६६१ (तृ०) घुनोति चार्सि तनुते ३७२ ४१४ न केवलं भाति नितान्त० ६४३ ९४ न चेह जीवित: कश्रित् (महाभा० शां० प०) ५७० ५४९ न तजलं यम् सुचारु० (भट्टि0 २) २१६ १६७ न तस्तं यदि नाम (महावीर०) ६६९ ५१३ नन्वाश्रयस्थितिरियं (भललटश०) ३४४ ५७४ नयनानन्ददायन्दोः ६४४ १६३ नवजलघर: समझोऽयं (विक्रमो०) ६८१ २४३ नाथे निशाया नियते: ३४१ ४९९ नानाविधम्रहरणैन्ृप ४०१ ३५२ नारीणामनुकूलमाचरसि ६३४ ३८१ नाल्प: कविरिब स्वलप० ५१२ ५३८

१२ काव्यप्रकाशोदाहृतपद्याना

क्रमाङ्क: पद्यम् पृष्ठे ४७6 निजदोषावृतमनसां ४६९ ६२४ नित्योदितप्रतापेन ६१९ ४७४ ६२२' ६९८ निपेतुरास्यादिव वस्य ७०५ ५५० निम्न्ननाभिकुहरेषु यदम्भ: ६७० ४२८ निरवधि च निराश्रयं च ५८६ ५७ निरुपादानसंभार (नारायणभट्ट := स्तवचिन्तामणः) १७६ ३०५ निर्वाणवैरदहना: (वेणीसं०) ४५३ (टी०) निर्वातपओोदर (प्रदीप०) ४४३ ८५ निशितशरधिया २०८

२ निःशेषच्युतचन्दनं (•अमरुश०) ३१ १८२ स्थक्कारो ह्यायमेव मे (हनुमन्नाटकम्) ३५४ ९९ पथि पथि शुकचञ्चू० २१९ ५८ पंथिक ण पन्थ (गाथा०) १७७ २४० परापकारनिरतैः ३९९ १०७ परिच्छेदातीतः (माल० माध०) २२८

४८९ ६२९ 39 ४०६ परिपन्थिमनोराज्य० ५६४

२८ परिमृदितमृणालीम्लान० (माल० माघ0) १६०

३४९ परिम्लानं पीनस्तनजघन० (रतावली) ६०५

३२६ परिहरति रति मर्ति ४६७

९० पघिसंती घरवारं २१२

४९२ पश्चादङ्घी प्रसार्य (हर्षचरितम ३) ६३०

१२३ पश्येत्कश्चिश्चल चपल २४५

३३२ पाण्डु क्षामं वदनं ४७५

४६० पाण्डु क्षामं वदनं ६१३

५८७ पातालमिव ते नाभि: (वामम सूत्र०, ४,२,) ६९८

पादाम्वुजं भवतु नो० (धर्माचार्य :- ६९१

पञ्चस्तवी घटस्तव: १) சமம पितृसतिमहं व्जामि

वर्णक्रमातुसारिणी सूची। १३

क्माङ्क: पद्यम् पृष्ठे

१४८ पुराणि यस्यां सवराङ्गनानि (नवसाहसाङगच०१) ६६९

४४३ पुस्त्वादपि प्रविचलेत (भल्लदश०) ५९९

३०६ पृथुकार्तस्वरपात्र ४५४ ३७० 59 ५२८ - ४८७ पेशलमपि खलवचनं ६२८ ४०३ पौरं सुतीयति जनं ५६६ ५०२ प्रणथिससत्रीसलील० (माल० माघ०) ५९५ प्रत्यग्रमज्जनविशेष० (रतावली) ७०२ (टी०) प्रत्याख्यानरुचे कृतं (प्रदीप:) २९५ १३९ प्रथममरुणच्छाय: ३११ १०५ प्रधनाध्वनि धीरधनुर्ध्वनि० २२७ २८१ प्रयत्नपरिवोधित: (वेणीसं०) ४३६ ३१७ प्रसादे वर्तस्व प्रकटय (शार्ङ्गधर० चन्द्रकः) ४६८ ३५ प्रस्थान चलथै: कृत (अमरुश०) १४१ २०९ परागप्राप्तनिशुम्भ० (महावीरच०) ३७१ :३१७ ४६० ३१८ "

२७१ प्राप्ता: शिय: सकलकाम० (भर्तृह०-वै०-श०-) ४४१ ४२६

२३६ प्रियेण संग्रथ्य विपक्ष० (किराताईु०) ३४९

६२ प्रेमाद्रा: प्रणयस्पृश (माल० मा०) ३९६

९८ प्रेयान् सोधदमपाकृत: (चामनसू०) ३५१ मोढच्छेदानुरु पोच्छलन० (छलितरामम) २१९

६०९. फुल्लुक्कर कलमकूरणिद्द (केर्पूरमखरी) ५०९

४६१ घत ससित कियठेनत् ४५६ ११९. यन्दीह्वन्य नृप दिपां ५८८

५६४ घिम्योद्ठ पघ रागस्ते (नवसादसाद्क०) २४२

W भकिव्रहमिलोकन० (सुभा०,-भागघतामृनवर्धन:) २१२ ५२८

१४ काव्यपरकाशोदाहतपच्यानां

क्रमाङ्क: पध्यम यृष्ठ ५२४ भक्तिर्भवे न विभवे ६५२ ५८१ भण तरुण रमण० (रुट्रटालं०) भद्रात्मनो दुरधिरोह० ६९६ १२ ८१ १३८ भम् धम्मिअ घीसद्वो (गाथासप्त०) ३०३ ५०३ भस्मोद्धूलन भद्रमस्तु ६३७ ३८७ भासते प्रतिभासार ५४३ ७८ २०० ५८३ भुजङ्गमस्येव मणि: ६०७ १७५ भूपतेरुपसर्पन्ती ३५३ २६० भूपालरत्न निर्देन्य० ४१८ १०६ भूयो भूय: सविध० (माल०माध०) २२७ ३३१ भूरेणुदिग्धान् नवपारि० (धवन्यालोक: ३) ४७९ १२६ भ्रमिमरतिमलस० (ध्वन्यालोक:, २,३,) २४९ ४१३ भतिरिव सूर्तिर्मधुग १६९ १३१ मश्नामि कौरवशतं (वेणीसं०) २६३. ३६८ मधुपराजिपराजित (हरिविजयम्) ५२४ ५१६ मधुरिमरचिरं वचः ६४६ ३४२ मनोरागस्तावं विषमिध (माल०्माघ०) ४९१ ३५० मन्थायस्तार्णवाम्भ: प्लुत० (वेणीसं०) ५०६

१५७ मलयजरसविलिप० (वामनसू०) ६७५ २२६ मसृणचरणपातं (बालरामायणम्) ३८४ ३७२ महदेसुरसंधम्भे (आनन्द०-देवीशतकम्) ५३९ २४२ महाप्रलयमारुत० (वेणीसं०) ४००

७१ महिलासहस्सभरिए (गाथासप्रशती) १८६ २४७ महीभृत: पुत्रवतोऽपि (कुमारसं०) ४०४ ५१९ महौजसो मानधना: (किरातार्जु०) ६४८ ६ माए घरोवअरणं ४६. २९९ मातङ्गा: किमु वल्गितैः ४४८ ३८५ माता नतानां संघटः (स्ट्रटालं०) ५४१

वर्णक्रमानुसारिणी सूची। १५

कमाङ्क: पध्म् पृष्ठे १३३ मात्सर्थमुरसार्य (भरतृ०-शृं०श०) २५४ २६२ ४१९ ५३४ मानमस्या निराकर्तु (दण्डी काव्यादर्श:) ६६१ ३८४ मारारिशकरामेभ० (सुद्रटालं०) ५४१ ३४४ मित्रे क्वापि गते सरोरुह० ४९४ ५०५ मुक्ता: केलिविसत्रहार० ६३९ मुखं विकसित्मितं ७२ ७६ सुग्धे सुग्धतयैध (अमरुशतकम्) २०० (टी०) सुनिजयति योगीन्द्रो०(धवनिकार:) २५ १५९ मूध्नीसुद्दत्तकृत्ता० (इनुभन्नाटकम्) ३३७ ३४८ ५०५ २७५ मृगचक्षुषमद्राक्षम् ४४५ ४८७ मृगलोचनया घिना ६३३ १५३' मृदुपवनविभिन्नो (विक्रमो०) ३२९ ४०४ मृधे निदाघधमाशु० ५३३ ५०४ य प्रेक्ष्य चिररुढ।ऽपि (मेण्ठः हयग्रीधवधम्) यः कौमारहर: (शाई०शिलाभट्टारिका) ६३९ १ २०३ य: पूयते सुरसरिमुख २५

१९३ यत्तदूर्जितमत्युग्रं (वेणसिं०) ३३८

२७६ ३६०

५१८ यत्रता लहरिचलाचलढशः ४२८

१४३ यथायं दारुणाचार: ६४७

२९७ यदा त्वामहमद्गाक्षम ३२२

३६५ यदानतोऽयदानतो० (आनन्दव्देवशि०) ४४६

२७२ यदि दहत्यत्यनलोऽन्र (आनदवदेवीश०) ५२३ ४५४ ४२७

३१२ यद्ञ्चनाहितमतिर्वहु (धन्यालोक: ३) ६०८ २४५ यशोऽधिगन्तुं सुख० (किरातार्जु०) ४५८ १८९. यश्चाप्सशविभ्रम० (कुमारसं०) ४०६ (टी०) यस्मिन् पश्च पञ्चजना: (बृहदा ०) ३६५ ३७५

१६ काव्यप्रकाशोदाहृतपदयाना

करमाङ्कु: पद्यम ५४५ यस्य किञ्ञिदपकर्तु (माघ०, १४) पृष्ठे

३५७ यस्य न सविधे दयिता ६६५

७३ यस्य मित्राणि मित्राणि ५१६

११३ ४३९ यस्यासुहत्कृततिरस्कृति० १९९

याता: किन मिलन्ति (अमरुश०) २३९

१४५ ५९६ यावकरसार्ई्पाद० ३२४ ५४२ युगान्तकालप्रतिसंहता० (माघ०) ६६४ ५४७ ये कन्दरासु निवसन्ति ६६७ ३०२ येन ध्वस्तमनोभवेन (सुभा०, चन्द्रकः) ये नाम केच्िदिद्द (माल० माघ०) ५०४ १८७ ३५८ ४४४ येनास्यभ्युदितेन चन्द्र ६०० येषां कण्ठपरिग्रह० ६२७ २२७ येषां तास्त्रिद शेभदान० ३८५ १०४ घेषां दोर्बलमेव दुर्बल० २२६ १९२ योऽविक्कल्पमिदमर्थ०(उत्पलाचार्यः) ३६० ३७६ ५३१ ९७ रहकेलिहिअणिअसण० (गाथा०, ५,५,५,) २१८ ३०० रक्ताशोक कशोदरिक्क नु (विक्रमो०) ४४९ ३१९ ४६१ ३७४ रजनिरमणमौले: ५३० ३८८ रसासार रसा सार० (रुद्रटालं०) ५४४ राईसु चन्दधवलासु २०८

४५१ राकायामकलड्डं चद् ६०६ १५६ राकाविभावरीकान्त० ३३२ ४९ राकासुधाकरमुखी १६८ ५७२ राजति तटीयमभिहृत० (हरविजयम्, ५) ६८८ ५७७ राजनारायणं लक्ष्मी: ६८१ 1

४४० राजन्राजसुता न पाठयति १९७ २१० राजन्विभान्ति भवतः ३७३

वर्णक्रमानुसारिणी सूची। १७

क्रमाङ्क: पद्यम् पृष्ठे

५३२ राज्ये सारं वसुधा (सुद्रटालङ्कारः) ६५९ २५४ राममन्मथशरेण ताडिता (रघु०) ४११ १०९ रामोऽसी भुवनेषु (राघवानन्दम) २२९

७७ रुधिरविसरप्रसाधित० २०० १०३ रेरे चञ्चललोचनाश्चित० २२५ २४१ लग्न रागावृत्ताङ्गया (वेणीदत्त :- पद्यवणी, २) ३९९ २५३ ४१० "9 २८० ४३५ 99 २८४ ४३८ २३७ लग्नः केलिकचग्रह0 ३९७ ४९८ लतानामेतासामुदित० ६३४ ४३४ लहिऊण तुज्झ वाहुप्फंस ५९१ ७५ लावण्यं तदसौ कान्ति: लावण्यौकसि सप्रताप० (खण्डप्रशस्तिः) १९९ ५५३ ६७२ १०० लिखन्नास्ते भूर्मिं (अमरुश०) २२२ ४१७ लिम्पतीव तमोऽङ्गानि (मृच्छकटिकम्) ५७३ ५६८ " ६८३ १५२ लीलातामरसाहता० (अमरुश0) ३२९ ५३० वक्त्राम्भोजं सरस्वत्यध० (भोजप्र०) .६७/ २७४ वदनसौरभलोभ० (माघ, ६,) ®₹₡ ५७६ ३५८ वदनं वरवर्णिन्यास्तस्या: ६८३

३१३ वद वद जित. स शत्रु: (रुद्रटालं०) ५१६

५०१ वपुःरादुर्भावादतु० ४५९

१६१ चपुर्विरुपाक्षमलक्ष्य० (कुमार ) ६३६

१८१ वस्त्रवैदुर्यचरणै. ३४०

५८५ वह्निस्फुलिङ्ग इव (वामनसूत्र0 ४,२) ३५३ ५२८ वाणिअअ हत्थिदन्ता (आनन्द० ध्वन्यालोक. २) ६९८ १३२ वाणीरकुडङ्गुड्डीण0 (धवन्यालोक: २) ६५५

वाताहारतया जगत (भल्लटशतकम ) २५४ ४३७

१८ काव्यपकाशोदाहृतपद्यानां

क्रमाङ्क: पद्यम् पृष्ठे ८६ वारिज्जन्तो वि पुणो २१७ विकसित,सहकारतार० ३७७ ५१० विदलितसकलारिकुलं (रुद्रटालं०) विदीणाभिमुखाराति० ६४३ ४४० ४२५ विद्वन्मानसहंस ५८३ २६९ विधाय दूरे केयूर० ४२५ २०४ विनयप्रणयैककेतनं ३६८ ३६१ विनायमेनो नयता (रुद्रटालं०) ५२१ ५ विनिर्गतं मानदमात्म० (मेण्ठः-हयग्रीववधम्) ४१ २४८ विपदोऽभिभवन्त्यविक्रमम् (किराता०, २-) ४०६ १३७ विपरीअरए लच्छी ३०० ५४१ विपुलेन सागरशयस्य (माघ०) ६६३ ५६३ विभिन्नवर्णा गरुडा० (माघ, ४-) ६७९ ३३५ विमानपर्यड्कतले (ध्वन्यालोक: ३) ४८० २७ वियद लिमलिनाम्बु0 १३० ९१ विहलं खलं तुमं सहि २१२ २१३ वेगादुड्डीय गगने ३७४

१५८ वेत्रत्वचा तुल्यरुचां ६७५ (g 이 ) व्यानम्रा दयितानने ४६3

२५३ शक्तिरनिस्त्रिंशजेयं तव (शिशुपाल०) ४१० 1

शनिरशनिश्च तमुचैः १७७ 1

१५७ शरत्कालसमुल्ासि० ३३५

५०९ शशी दिवसघूसरो० (भर्तृ०-नीतिश०) ६४१

५३७ शिरीषादपि मृद्धङ्गी (नवसाहसाङ्क०) ६६२ ३०१ शीर्णघ्राणाङब्रिपाणान् (मयूरशतकम्) ४४९

३० शून्यं वासग्ृहं (अमरुश०) १३७ ५२० शेलेन्द्र प्रतिपाद्यमान० ३५० २७५ श्यामां श्यामलिमान० (विद्धशाल०) ४२९ १९६ श्रितक्षमा रक्तभुवः ३६३ १० श्रीपरिचयाजडा अपि (सुभा०-रविगुप्:)

वर्णक्रमानुसारिणी सूची। १९

क्रमाङ्क: पद्यम् पृष्ठे २७९ श्रुतेन बुद्धिर्व्यसनेन ४३५ (टी०) श्रोणीभागस्त्यजति (वालभारतम्) ५३४ ३०८ षडधिकदशनाडीचक्र० (माल०माघ0) ४५५ ४०० सअलकरणपरवीसाम० ५६०

(बृ०) सकलकलं पुरमेतत् ४७६ स एकस्त्रीणि जयति ६२३ ५३४ ५९१ सक्तवो भक्षितादेव ७०० ५३१ सङ्केतकालमनसं (आनन्द० ध्वन्यालोकः ) ६५८ २२९ ३८८ ४५९ ६१२ ४८६ सतत मुसलासक्ता: ६२८ ३३३ सत्य मनोरमा रामा: ४७६ ३६२ सत्वारम्भरतोSवशय० (रुद्रटालं०) ५२२ ३६३ सत्वारम्भरतोऽवश्य० (रुद्रटाल०) ५२२ २५६ सदा मध्ये यासामियममृत० ४१४ २६७ सदा स्नात्वा निशीथित्यां ४२४ ५३९ सद: करस्परमवाप्य (नवसाहसाङ्क०) ६६३ ३८० सद्वंशमुक्तामणिः ५३८ ३६० सन्नारीभरणोमाय० (रुद्रटालं०) ५२१ ५८९ स पीतवासा: प्रगुहीत० ६९९ ४९१ समद्मतङ्जमदजल० ५८८ ६३० स मुनिर्लाञ्छितो० (वामनसु0) सम्पहारे प्रहरणैः ६९९

१५५ सम्यज्ञानमहाज्योतिः ४६६

३८६ सरला बडुलारम्भ० (स्ट्रटालं०) ३३८

३६६ सरस्वति प्रसाद मे (आनन्द०-देवीश०) ५४२ १७१ स रातु वो दुश्च्यवनो ५२३ ३७५ सर्वस्व्रं हर सर्वस्य ३४७ ४०५ सविता विधवति विधुरपि ५३० सवीडा दयितानने ५६४ ४६४

२०

क्रमाङ्क: पद्यम् पृष्ठे ३३५ सशोणितैः क्रव्यभुजां (ध्वन्यालोकः) ३६७ ससार साकं दर्पेण (रुद्रटालं०) ४७९ ५२३ ४९५ सह दिअहणिसाहिं (कर्पूरमश्जरी) ६३२ ८९ लहि णवणिहुवणसमरम्मि २१२ ६९ सहि विरइऊण माणस्स १८५ १२१ साकं कुरङ्गकदशा २४४ १६९ सा दूरे च सुधा० ३४५ १५१ साधनं सुमहद्यस्य ३२९ १८८ साधु चन्द्रमसि पुष्करै: ३५७ ३४ १७२ सा पत्यु: प्रथमापराध०(अमरु०) १४१ सायकसहायबाहोः ३४७ सायं स्नानमुपासितं २०० ५६० सा वसइ तुज्झ हिअए (गाथासप्०) ६७७ ७ साहेन्ती सहि सुहभं (गाथासप्०) ४८ ३१४ सितकरकररुचिरविभा ४५९ ३५९ " ५१७ सिंहिकासुतसन्त्रस्तः ६६३ १६५ सुधाकरकराकार० ३४३ १७८ सुरालयोल्लासपर: ३५२ १९ सुध्वइ समागम्भिसदि ९५ २६६ सुसितवसनालङ्कारायां ४२३ ४७९ सुसितवसनालक्कारायां ६२४ ४४२ सुहद्वधूबाष्पजल० ५९८

४८५ सृजति च जगदिदमवति ६२८

२५ सेयं ममाङ्गेषु सुधारस० ११५ ५६९ सो णत्थि एस्थ माग ६८३ १७० सोडध्येष् वेदान् (भट्टिकाव्यम) ३४६ सो 5पूर्वों रसानाविपर्यय० (भल्लटश०) ६०२ ८७ सो मुद्धसामलझ्गे २०९ २९१ सौन्धर्यसपत् तारुण्यं

वर्णक्रमातुसारिणी सूची। २१

क्रमाड़ु पद्यम् पृष्ठ ४२४ सौन्दर्यस्य तरङ्गिणी ५८१ ५७५ सौभाग्यं वितनोति ६९० स्तुम:के वामाक्षि १६७ ३७८ स्तोकेनोप्नतिमायाति ५३४ ११२ स्निग्धश्यामलकान्ति० (धवन्यालीक: २) २३५ ५७९, स्पप्रोल्लसात्किरण० (हरिविजयम १९) ६९२ ६०१ स्पृशति तिग्मरुचौ (हरविजयम् ३ ) ७०७

२२१ स्फटिका कृतिनिर्मल: ३८० ५६१ ६७७ १६० सत्नस्तां नितम्वादव० (कुमार०) ३३९ ३९ 50 स्वच्छन्दोच्छलद्च्छ० ४७० स्वच्छात्मतागुणसमु० ६१९ २६१ स्वपिति यावदय निकटे ४१९ ३९२ स्वप्नेपि समरेषु त्वां ५५४ ३७७ स्वयं च पल्लवाताम्र० (उन्भटालं०) ६०२ ५३३

३४६ ४९६ २८५ हन्तुमव प्रवृत्तस्य ४३९ हरत्यघं सम्प्रतिहतु० (माघ० ) ४६८ हरवन्न विषमहष्टि: १६५

१२९ हरस्तु किञ्चित्परितृत्त० (कुमार०) ६१८

५२७ हसाण सरेहिं सिरी २५२

६४९ हा धिक् सा किल (विक्रमो०) ६५४

२१९ हा नृप हा वुध हा कवि0 ३२६

३८ ३७९

४९३ हा मातसत्वरिताSसि (नारायणभङ्टः) हित्वा तामुपरोध० १४८

३२० हुमि अवहत्थिअरेहो (आनन्दवर्धनः-विषमवासाललिा) ४६२ ६३१

४५२ हृदयमधिष्ठितमादौ (कुट्टिनीमतम् ९६) ४९४ ह हेलाजितबोधिसत्व (पुञ्राज:) ६०६ ६३१ इति।

द्रष्टूणां सौगमाय मुद्रणानन्तरमुपलब्ध- (ख) चिन्हितपुस्तकस्थपाठावत्र प्रकाश्येते।

७९. पृष्ठ १२ पङ्गिमारभ्य (ख) चिन्हितपुस्तके उपलब्धः पाठः। मुरारिमिश्रास्तु-लक्ष्यप्रतीतेन शैत्यप्रतीति: फलं किन्तु शक्य सम्बन्ध रूपं लक्षणायास्तथा च न किश्चिद्दुषणमिति। अत्रार्वाचीना :- अन्वयानुपपत्या हि लक्षणा प्रसरति, यावदन्वयोपपादकं तावदेव विषयीकरोति न त्वनौपयिकमपीति कथं पावनत्वमपि विषयीकु र्यांत। नन्वन्वयानुपपत्या कल्प्यमानाऽपि साऽनुद्देश्यमपि शैत्यं विषयीकरोतु। यथा तापोपशमायोपादीयमानं चन्दनं शैत्यमपि जनयतीति चेन्न । चन्दनस्य सन्निधिमात्रेण शैत्यजनकत्वं, लक्षणाया स्तु अनुपपत्तिप्रसारितयेति वैषम्यादिति दूषणमाहुः। अत्रोक्तं जय- रामन्यायपञ्चाननैः-'यष्टीः प्रवेशय' इत्यादाविव तात्पर्यान्वयानुप पत्या शैत्यादिविशिष्टोपस्थापने बाधकाभावान्मुरारिमते न दूषण- मिति। तत्प्रामादिकम्, मुख्यार्थबाधासम्भवे तात्पर्यान्वयानुपप- त्यनुसरणादिति सुधीभिर्ध्येयम्। यतूक्तं यथाश्रुते चण्डीदासभट्टा चार्ये :- ज्ञानस्य विषयातिरिक्तं फलमात्रं वा विवक्षितं ज्ञेयगतं वा, आद्ये प्रकृतेऽप्यस्ति गोस्वामिगतप्रीतिः, अन्त्ये प्रयोजनज्ञाने एव व्यभिचारः। तेन हि गोस्वामिसन्तोषमात्रं जन्यते न तु तद्गतं किश्चि दिति। तरमाद्धेतुफलयोस्तटप्रतीतिफ लप्रततत्योर्भिन्न का ल त्वेना - भिन्नव्यापारविषयत्वमसमीचीनमेवेति व्यञ्षनासिद्धिरित्यत्र तात्प- र्यमिति। तदबोधविजम्भितम्। न ह्यनेन सूत्रेण यथाश्रुतेनापि ज्ञान- त्वस्य विषयान्यफलत्वव्याप्यत्वं प्रतिपाद्यते, किन्तु ज्ञानफलत्वस्य विषयान्यत्वव्याप्यत्वं, तथा च शैत्यादेर्लक्षणाजन्यप्रतीतिविषयत्वे तत्प्रयोजनं न स्यादित्यर्थे दोषानवकाशस्तस्मादुक्तविकल्पादरप्यु- पयोग इति भावः । वयन्तु बूम :- विशिष्टं लक्ष्यन्तदा भवेद्यदि विशिष्टत्वे लक्ष्य: तावच्छेदकं पूर्वप्रतीतं सम्भवेत, न त्वेवं पावनत्वादिविविशेक

( २ )

वैशिष्ट्यस्य तटे प्रमाणान्तरागोचरत्वात्, तत्र तस्याभावात् । यटुक्तवान्, 'योग:फलेन नो' इति। अयमाशय :- पावनत्वादिकंन लक्ष्यं किन्तु तीरत्वादिवललक्ष्यतावच्छेदकं वाच्य, न चैतत्सम्भवति, तट त्वादिधिशिष्टे इव गङ्गदिनिष्ठपावनत्वादिविशिष्टे तटादौ शक्यस स्वन्घस्य पूर्वमगृहातत्वात्, चाधिते पावनत्वादौ प्रत्यक्षादेरसाम थ्यात्, व्यक्षनामात्रगोचरत्वात्तेषाम्। कि बहुना, गौर्वाहिक इत्या दौ गवाभिन्नजन्तुत्वादिनापि लक्षणाया असम्भवो वोध्य:, कथञ्ि त्सम्भवेऽपि तत्र वाहिकत्वविशिष्ट गवाभेदो व्यञ्ञनैकगस्य पवेति दिक। अथ पावनत्वादिसामान्यवशिष्ट्यमेव लक्ष्यतावच्छेदकमस्तु, तस्य प्रतीतत्वादिति वेत्ताहि पावनत्वादिविशेषो न प्रतीयेद्। ११६ पृष्ठे १४ पङ्मिमारभ्योपलब्धः पाठ:। अनन्तरावतीणा वाधा तु मिथ्याधीः। यथौत्तरकालिके न रामो. यमिति वाधे रामोऽयमिति। विरुद्धाभयकोटिका तु संशयः। यथा- यं रामो न वेति। वृत्तौ भावाभावयोनिश्चयस्य सन्देही निश्चयसं शयशद्वेन विवक्षितो न तु प्रतीतिद्वयममिति बोध्यम्। सदशोभयवि- पया घी: सादश्यघी:, यथा रामसदशोडयमिति, नाभ्यो लोकप्रसि द्वाभ्यश्चतसुभ्य: प्रतीतिभ्यो विलक्षणा या चित्रे तुरगोSयमिति वुच्चा प्रशमं पक्षभूतो नटो विषयीक्रियते इति। न च नटे रामोऽय- मिति मतिरपि मिथ्यैवेति कथ तद्वैलक्षण्यमिति शाङ्ग्यम्, वाधशि रस्काया पवात्र मिथ्यात्वात्, प्रकृते च वाधानवतारात्, तदवतारे तद्ूपेणापेक्षत्वायोगात्। ततस्तन्राविद्यमानमपि विभावादिन्नयमव गम्यते, कुतः पूर्वमवेत्यादि।

टीकायामुल्लिखितानां ग्रन्थकर्तृणां नामानि।

१ श्रीवत्सलाञ्छनभट्टाचार्या: २ गोविन्दमहामहोपाध्याया: ३ प्रदापकारा: सुबुद्धिमिश्रा: ५ जयरामन्यायपञ्चानना: ६ अप्पयदीक्षिता: ம वैद्यनाथा: पक्षधरमिश्रा: V ९ चण्डादासभट्टाचार्या: १० सारबोधिनीकारा: ११ रविभट्टाचार्याः १२ देवनाथतर्केपञ्चानना: १३ महेशा: १४ मधुमतीकारा: चक्रवर्तिनः १६ वाचस्पतिमिश्राः १७ नृसिहठककुरा: १८ भास्करभट्टाचार्या: १९ रत्नपाणिभट्टाचार्या २० महिमभट्टः २१ महाराजा: २२ वामन: २३ रुद्रभट्ट:।

शुद्धिपत्रम्।।

अशुद्धम । शुद्धम्। पृष्ठे पङ्का स्नानर्यत्व स्नानकायत्व ३१ १८ अरिद्रा: अदरिद्राः। ४० १६ अर्थान्तरव्यक्जना ९ स्वरैविहारत्वात स्वैरविहारत्वात्। ४६ ९४ प्रशनम् प्रकाशनम्। २१ इति व्यङ्गचम् इति लक्ष्यम्, तेनकासुक्त• २४ विषयं सापराधत्वप्र- काशनं व्यङ्यम्। "5 '२४ सङ्घेत्त सड्केत। ५० ११ स्यन् स्यात्। ५३ २४ पदोद्देश्या पदाद्देश्यस्य ५६ १० समवेतत्वे समवतत्वम्। १७ ११ अश्रय आश्रय ६० १४ प्रत्ययात्यतिः प्रत्ययोत्पत्ति: सक्षात् . ६१ साक्षात् ६४ ५ उपापादयति उपपाद्यति ७७ ध्येम् २ ध्येयम् ८८ प्रव्छन्नकामु: १२ प्रच्छन्नकामुक: ९६ अककृतम् १७ चवर्णा अपककृतम् चर्चणा १०७ १४ ११७ २४ " सविककल्पत्वम् " ५ तिर्यक्कोदीपन सविकल्पकत्वम ११९

निराकृर्षन् तिर्य कूचोद्दीपन १२८ -२२ निराकुर्बन् १३२ २१ रतरेव रतेरेघ १३८ शरपन्तव् शरपतनात् १४० -१५ १५५ १२

शुद्धिपत्रम् ।

अशुद्धम्। शुद्धम्। पृष्ठे अनुषध्यदेश अनुपङ्गा ब्ोध्य:, अन्यथा

तूर्णा चिदमेध्यदेशे, तूष्णीम् १६३ १७१ शख्यायम् शय्यायाम मनाहरम् मनोहरम १७२ १७४ ७ भाणिनेन भणितेन वेणनाम् १८७ वेणूनाम् १९० २५ भवदुभयो: भवेदुभयो: १९१ २६ V तटश ताहश २०७ व्यापरे व्यापारे २१८ निइना: निहता: २२९ ३ चाचतन चाचेतने २३६ २0 प्रकारण प्रकरण २४७ माधन्यात् प्राधान्यात् २५० आकड़ग आकाङ्का २६३ ६६ पेन्द्रचा पन्द्रया २७६ २५ शुन्धन्धम् शुन्धध्वम् २८४ २० पौरोडाशकम् पोरोडाशिकम् २८५ १५ व्यजना वयसना २८८ २० रोमोऽस्मि रामोऽस्मि २९५ १०

प्रकण प्रकरण २९६ १६ दक्षिनयन दक्षिणनयन ३०० १४

सम्बनूसम्बन्धा सम्बन्धसम्बन्धो ३०१ १९

भमणमू भ्रमणम् ३०४ १

भ्रमति भ्रमेति ३०५ २१

विरहोत्तस्यत् विरहोत्ताम्यत् ३१२ ७

अनुसन्ध्वान अनुसन्धान ३२६ १

अर्थातन् अर्थान्तरं ३२८ ८ चिताग्नित्यप्र चिताग्निरित्य ३५२

शुद्धिपत्रम्।

अशुद्धम्। शुद्धम्। पृष्ठ धाम्मलस्य धम्मिल्लस्य ३५४ ६ प्रयोगदर्थ प्रयोगादथ ३५६ २० निजय: विजय: ३६७ विश्लोषो विश्लेषो ३७३ १० क्रातितयेम् कीर्तितेयम् ३७१ २२ युवामेथ युवामव ३८७ त्वमेवनुभव त्वमेवमर्नुभव ३८८ १ अश्नत अश्नुत ४०९ कामत्य कामस्य ४२२ १ उपरिसर उपपरिसर ११ १९ ुरालङय दर्शमुखो न्नुल्लइ्वय ४२८ १८ दशमुखा कणिकायानम् ४३२ कणिकापानम् २ ४३७ सुवुमिद्धिश्र . २५ सुबुद्धिमिश्र ४३८ 3 प्रकराण प्रकरण सडिन ४४८ खण्डिन्त २४ मधुयदियो माधुयाईयो ४४९ १२ काव्यशोभाप्ता: ४९० काव्यशोभाया: २३ वचित्र्यमात्र वैनित््यमात्र ४९६ त्यागादव त्यागादेव ५०२ m वैकल्यं वैकट्चं ११ १६ उह्प्मा ५०८ उत्तमा पूर्वेणव ५१६ .२१ यध्यादि पूर्वेणैव मध्यादि ११८ नान्यगम् ५२० गुणाचकाया यात्ययम् ११ गुणवाचकतया २० उपरसाम्मुख्यं ५३१ सृष्ट उपकारसाम्मुख्य ५३२ उम्रमानानि सुष्टु उपमानानि ५४६ ६ १६२ Q.

४ शुद्धिपत्रम् ।

अशुद्दम्। शुद्धम्। पृष्ठे पड्ौ

तरोमान तरोपमान ५७२ ३

ज्योत्स्नी ड्योत्स्नां ५७८ १३

अन्तर्धा अन्तर्धान २५

अन्यया अन्यथा ५८५ २४

रतण तरण ३

मथादि मर्याद ६०४ १५

निर्देश निर्देश ६०९

कृप्पणानां कृृपणानाम ६११ १२

नालनात्व नलिनीत्व ६२६ २३

वाक्यलिङ्ग काव्यलिङ्गं ६२५ २३

दिषस्यव विषयस्यैव ६३९ १६

गगनले गगनस्थल ७०६ १३