1. Kavya Prakasa Ullasa 10 Hara Dutt Sharma

Barcode : 99999990267209 Title - kavyaprakash of mammata ullksa x Author - sharma har dutt Language - english Pages - 362 Publication Year - 1935 Barcode EAN.UCC-13

9 999999 026720"

DELHI UNIVERSITY LIBRARY

DCLP, UNIHNDY UBRARY SYSTEM

1o

NO 82364 Date of retease of loat

bonk snount no ronn d an rit vike ine cate bt st mped oeow. #rdue chnige of 19 tb. will thipo ta eash day the book i Ivertime.

Poona Oriental Senies No. 49

श्रीमम्मदाचार्यविरचितः ॥ काव्यप्रकाशः ॥ दशमोलास: (अदीप, उद्योत, प्रभा, संकेत, चंट्रिका दिटीकोद्धृत- टिप्पण्यादिभि: सनाथीकृत: सुसंस्कृतश्च)

THE KAVYAPRAKASA OF MAMMATA

Ullasa X ( The Late Prof. Chandorkar's edition thoroughly revised and critically edited with additional extracts from Sanskrit Commentaries-Pradipa, Udyota, Prabha, Sanketa, Chandrika etc.,-explanatory notes and Translation into English ) BY Vidya-sudhakara HAR DUTT SHARMA, M.A., Ph. DP SOMETIME PROFESSOR OF SANSKRIT, S. D. COLLEGE, CAWNPORE

POONA ORIENTAL BOOK AGENCY 1935

WORKS BY THE SAME AUTHOR

R6. Ab.

1. Padmapurana and Kālidāsa. 2 -- 0

2. Jayamańgalā. 2-0

3. Saduktikarņāmıta. ... 10-0

4. Sankhyakārıkā-Gaudapādabhāsya. 2-0

5. Sankhyakarika -- Tattva-Kaumudī. ... 3-0

6. Bhaminivilāsa 2-0

7. Kāvyaprakāśa, X 3-0

[ Fo1 Abbieviation, see page 212]

Printed by : S. R. Sardesai, B.A., EL,B., at the Samarth Vidyalaya's 'Samarth Bharat Press', 947 Sadashiy Peth, Poona 2. Published by: Dr. N. G. Sardesai, for the Oriental Book Agenoy,

PREFACE

The excellent edition of the tenth Chapter of Kävyam prakasa prepared by the late Prof. D. T. Chandorkar, Professor of Sanskrit, Fergusson College, Poona, has long been out of print. The work of revising and re-editing it fell upon my shoulders and I owe an explanation for introducing the changes. The former edition contained the texts of only two commentaries, vi., Pradipa and Udyota. When the old edition was first published these two commentaries were still in Ms. form. Hence it was necessary to print them. But now, as most of the important commentaries are publi- shed, I thought it fit to introduce a change. I have followed the line adopted by the late P. Vamanacharya Jhalkikar and made a selection from various commentaries, adding my explanations where necessary. One thing which I considered of great importance is that the sense of the verses cited as illustrations should be clear to the student before he can understand and appreciate the figures in them, Hence, except for very easy verses, every verse has been explained in the Tika. I differ from Jhalkikar's method in that I have ascribed every quotation to its source and put it in inverted commas. All what is not in inverted commas is mine. Again, I have tried to be brief and to the point. In the Notes also some important matier has been added. In the Appendix containing the list of Alankāras recognised by other rhetoricians but ignored by Mammata, complete verses and not pratikas have been quoted. The arrangement of headings, corner-citations, etc., is an idea of Dr. N. G Sardesai. He has rendered me great help in other ways also and I take this opportunity of expressing my sincere thanks to him. I would be failing in my duty if I do not thank Professor R. D. Ranade, Head of the Department of Philosophy, Allahabad University, who very kindly lent to me his own copy of Chandorkar's edition where he has some marginal notes written while he was studying the book. These notes have been very useful to me at places.

Ahmedabad October 1st, 1935 . Har Dutt Sharma:

An Extract from Prof. Chandorkar's

PREFACE TO THE FIRST EDITION

The Appendix, however, contams a list alphabetically arranged, of all such Alankaras as have been admitted by othei well-known rhetoucians but are not recognised by Mammata. For a tull knowledge of these Alankaras, their definitions with examples as given by their respective authors have been supplied Explanatory notes in Sanskiit on such definitions and examples as require clucidation, kindly prepared for me by Mi. Vasudev Shästri, have been added. Lastly follows a brief cuticism on each Alankara showing why that Alankara can be included under some one of Mammata's Alankaras o1 must be rejected as no Alankara at all. Nearly the whole of this work of criticism has been done by Nagojibhatta. In a tew places, however, where he is silent, especially in the case of the Alankaras mentioned by the older rhetotcians, I have ventured to offer my own individual views. How far those views ale right, I leave to the experts in this Science to determine In the Introduction, I have made an attempt to classity many of the Alankaras treated in this Ullasa on the basis of a psychological principle. I am conscious of the imperfect nature of my classification. My object in attempting it, however, is simply to point out the way, and my hope is that others will follow and make the classifcation thorough and exhaustive.

D. T. C.

INTRODUCTION

Alanktiras have been defined' by Mammata in the eighth Ulläsa, as 'those which by beautifying a word and its sense generally serve to heighten a flavour, just as a necklace etc. by adorning the various lumbs of the body serve to show a person to advanrage.' In this book, he says* that the Alan. kora is 'strikingness' itself. Again he says' here that an extraordinary mode of statement constitutes the very life ot an Alankara. From all this, it will appear that an Alankara corresponds to an English Figure of Speech which has beem defined as 'A deviation fiom the plain and ordinary mode of speaking with a view to greater effect. Alankaras have been divided by Mammata into three classes .- Alankaras of word, Alankaras of senses and Alankaras of both. agara, yum ete are Alankaras of woid, VHT, $ etc. arc Alankaras of sense, and gaomagrme etc. are Alankaras of both. The English Figures of Speech have been classifed on the basis of the three operations of the Intellect or Under- standing that they have reference to * 'Now our intellectual powers,' says Bain, 'are reducible to three simplc modes ot working. The first is spoken of under the names, Discrimi- nation, or Fecling of Difference, Contrast, Relativity. It* means that the mind is affected by change, as in passing. from rest to motion, from cold to heat, irom light to dark; 1 उपकुर्वन्ति तें सन्त येऽद्द्वारेण जातुचित्।

2. वांचन्यं चालंकारः । Vide text p. 6. 3. सर्वन्र एवंविधिषयेऽतिशयोककिरेव पराणत्वेनावतिष्ठते। Vide text p. 109.

vlii KĀVYAPRAKĀSA

and that the greater and the more sudden the change, the stronger is the effect. The figure, denominated Antithesis or Contrast, derives its force from this fact. The second power is called Similarity of the Feeling of Agreement. This signifies that when like objects come under our notice, we are impressed by the circumstance, as when we see the resemblance of a child to its parent. The Figures named Simile, Metaphor, Allegory, are modes of increasing the force of style in this way. The third power o1 the intellect is Retentiveness or Acquisition The ability to retain succes- sive impressions without confusion, and to bring them up afterwards, distinguishes mind; it is a power familiarly known by the name Memory. Now the chief way that reten- tiveness or memory works is this :- Impressions occurring together, become associated togethei, as sunrise with day-light; and when we are made to think of one, we ate reminded of the accompaniments. We cannot think of the sun's rising, without remembering day-light and the other circumstances that go along with it. Hence, the mental association of things contiguously placed, is a prominent fact of mind, and one of its many consequences is that we often name a thing by some one of its adjuncts; as 'the throne' for the sovereign, 'gold' for wealth. Such is the nature of the Metonymy.' Many of the Alankaras treated in this Ullasa may - also be classified under these three intellectual opera- tions as follows .-

A. Figures founded on Similarity उत्पेक्षा निदर्शना अनन्वय रूपक व्यतिरक उपमयोपमा अतिशयोकि I & III सहोक्ति प्रतीप तुल्ययोगिता समासोक्तिति भ्रान्तिमान् दीपक I. सामान्य

INTRODUCTION

ससंदेह मततिवस्तृपमा रमालित अपहृति दषात अप्रस्तुतप्रशंसा V गम B. Figures founded on Contrast बिरोध अन्योन्य अतिशर्योंकि II& IV विभावना विशेप विनोकि विशेपोककि व्याघात परिसंख्या असंगति अधिक उत्तर II. विषभ अतद गुण C. Figures founded on Contiguity. सूक्ष्म, स्मरण, उत्तरI, अपरतुतप्रशंगा 1 II. III. & TV. Miscellancous.

कारणमाला, एकावली, मानार्दीपक, सार. These according to P. are शंखलान्यायमूल Alankaras, काव्यलिंग, अर्थोन्तरन्यास, अनुमान, These according to P. are तर्कन्यायमूल Alankarus,

यथासंख्य व्याजस्तुति भावरिक पर्याय पर्यायोक्त ·प्रायनाक परिवृत्ति समुच्य उदात्त दापक II समाधि तद्गुण परिकर स्वभारोककि संसषि आक्षेप श्लेष संकर

KĀVYAPRAKĀŠA

विषयानुकरमणी

विपय: पष्ठम् विपयः पृषम्

अतद्गुण: उदात्तस् ७४ अतिशयोक्ति: उदात्तम् अन्यविधम् 98 अतिशयोकि: सर्वालङ्कारबीजमू१०९ उपसा अधिकम् ९८ उपमा आथो अनन्वय: १६ उपमादोषा:, तेषामुक्क्ेष्वन्तर्भा- 166 अनुप्रासदोपा, तेपामुक्तेष्वन्त- वश्र १२४ भांवश्र १२३ उपमादोपी अपरी, तयोरुक्ते- अनुमानम् ८२ न्तर्भावश्र ... १२८ अन्योन्यम् ८९ उपमानस्याधिक्ये न व्यतिरेक. ४९ अपहृति: २८ उपमायां कालादिभेददोपः १२७ अप्रस्तुतप्रशंसा उपमाया कालादिभेददोपस्य अग्रस्तुतप्रशंसाया दोप:, तरयो- क्वचिददोपता १२७ केऽन्तर्भावश्र १३१ उपमा्यां लिंगवचनभेददोप: १२६ अर्धान्तरन्यासः ... उपमायां लिंगवचन भेदस्य अर्थान्तरन्यासदोष: १३० अदोपता ... १२६ अलकारदोपाणामुक्तेष्वन्तर्भावः १२३ उपमायाः पंचविंशतिविवत्वम् १४ असंगति: ९३ उपमाविचार: .. असंगतेर विरोधादेद: ९३' उपमा ओती

आक्षेप: ५४ उपमेयोपमा ... १७

उत्तरम् एकदेशविवर्ति रूपकम् २२

उत्तरात्काव्यर्लिंगानुमान- मुकावली

प्रश्नपरिसंख्यानां भेद: एकाश्रयानुप्रवेशः संकरः १२१

सरममेक्षा कारणमाला 4८

उतमेक्षादोप:, तस्योक्तेडन्तर्भावश्च५ ३० काच्यलिंगम्

VIŞAYĀNUKRAMAŅI

विषय: पृछम् विपय:

तद्गुणः १९० मालोपमा ... -सुल्ययोगिता ४७ मीलितम्

ईेपकम् यथासंख्यम् द्षन्त: ४४ गसकदोप:, तस्योक्ेडन्तर्भावश्र १२४ दोपगुणालंकाराणां शब्दार्थो- रशनारूपकम् भयगतत्वे नियामकम् १२१ रवानोपमा .. निदर्शना रूपकम् nY निदर्शना अन्यविधा ३३ लक्षोपमा निरंगरूपकम् २३ उप्तोपमा (इवादिलोषे) परंपरितरूपकम् २५ लप्तोपमा (उपमानलोपे) परिकर: ६३। लुप्तोपमा (उपमेयेवादिलोप ) १३

परिवृत्ति: ६८ लुस्षोपमा (धर्मलोपे) परिसंख्या लुप्तांपमा (धर्मेवादिलप) ... ८६ पर्यायः लुप्षोपमा (धर्मोपमानलोपे) १४ पर्यायः अन्यविधः लुप्षोपमा (धर्मोपमानेवादिलोपे) १२ पर्यायोक्तम् ७३ विनोकि: पूर्णोपमा २ ू विभावना] प्रतिवस्तुपमा विरोघ:/n प्रतीपम् .. १०४ विशेष: १०७ मत्यनीकम् .. १९uविशेषोक्ति: ५६ भाविकम् .. ७०K विपम: आंतिमानू १०३ व्यतिरेक: मालादीपकमू .. ४६ व्याधात: १९२ मालानिदर्शना ३२ व्याजस्तुतिः ६५ मालाप्रतिवस्तूपमा ४४ व्याजोक्ति: ८४

मालारूपकम् २४ छ्षिष्टोपमाया दुष्टसमासोक्तर्भेद्ष: १३१ मालाव्यतिरेक: ५२ श्लेष: २९

xii KAVYAPRAKASA

विपय: पृष्टम् विषय: पृष्ठम् संसृष्टिः) १९३ समुचय: अन्यविघ: संकरः (अंगांगिभावः) ११४ ससदेहः १९

संदेहसंकर: ११७ सहोकि: ६६

समम् सांगरूपकम् २३ समस्तवस्तुनिपयरूपकम् २१ सामान्यम् ९०६

समाधि: ९४ सार: ९३ समासोकि: ३० सूक्ष्मम् ९२

स्मरणम् १०२

र्भाक १३० स्वभावोक्ति: .. 6 ६५

समुच्चय: ७५ हेतुकाव्यलिंगयोरेक्यम्

उदाहरणानुक्रमणी

अकुण्ठोत्कंठया अय मार्तड: कि ... १२३ अखडमंडल ५२ अयमेकपदे तया वियोग: ७७

अण्ण लडहृत्तणअं. ४१ अयं वारामेको ... ६४ अतिथिं नाम १२७ अरातिविक्रमालोक १३ अत्थायतै्विनय अरुचिर्मिशया बिना ६८ अनणुरणम्मणि १२३ अलौकिकमहा ... २७ अनयेनेव राज्यश्रीः १५ अवासः प्रागलभ्यं ... २८ अनवरतकनकवितरण १५ अवितथमनोरथ अपांगतरले दृशौ ... अिरलकमलविलास: अब्धेरंभःस्थगित .. ३८ असिमान्रसहायस्य ... ५० अभिनवनलिनी ६० असिमात्रसहायोऽपि ५० २९ असितभुजगभीपणा १0

अयं पद्मासनासीन: १२५ अस्या: सर्गविधौ ...

UDĀHARAŅĀŅUKRAMAŅĪ

विषय: पष्ठम् विपय:

अहमेव गुरू: १०५ कर्पूर हब दग्धोडपि अहो विशालं भूपाल ९८ कलशे परममहखवं ४२

अहो हि मे बहपराष् ५९ कलुषं च तवाहितय्व ७७

आकृष्टकरवालोडसी वस्वं भो: कथयामि ३९

आत्ते सीमन्तरत्ने. ११४ का विसमा देवगई ९१

आदाय वारि परितः ३८ किं भूपणं सुददढमत्र आनंदममंदमिम ... ९७ किमासेव्यं पुंसां ... ८६

आलानं जयकुंजरस्य २६ किवणाणं धणं आसीदंजनमन्नेति ... ७० किसलयकरलंतानां ... २८ आहृतेषु विहंगमेतु १३२ कुमुदकमलनोल ४८ इत्येव मार्गो विदुषां १३३ कुरंगीवांगानि इंदुः किं क्व कलंकः १९ कुलममलिनं भद्रा ... ७५

इयं सुनयना ५० कुसुमितलताभि ... ५५ उदयति विततोर्ध्ध ... ३२ कृपाणपाणिश् *4 उदयमयते दिङ्सालिन्यं ३० कौटिल्यं कचनिचये उदययो दीर्घिका ... १३० कौटिल्यं नयने उत्वतं पदमवाप्य ... ३३ क्रौंचादिरद्दाम उन्मेषं यो मम न ... २५ क्व सूर्यभभवो वंश :. ३१ ए एहि किं वि कीए ५४ क्षीण: क्षीणोऽपि ४९ ए एहि दाय सुंदरि १०५ गंगेव मवहतु १२७ एकस्त्त्रिधा वससि ... ५८ गर्वमसंवाहयमिमं .. ९०५ घुतत्तस्म सुखात् ३५ गांगमंबु सितमंबु ... कपाले मार्जार: १०३ गांभीर्यगरिमा कमलमनंभसि ६१

कमलेव मतिर्मतिरिच १७ गुणानामेव दौरात््यात् ५ु९

करजुअगहिअजसोआ १०३ गुणैशनध्यै: १२६

करवाल इवाचार :... ७ गृहिणी सचिव: १0९

1iv KAVYAPRAKASA

विषय: पृष्टम् विषयः पृष्ठम्

ग्रध्नामि काव्य १२८ दुर्वाश: स्सरमार्गणाः ७५ चकितहरिणलोल दश्षा दग्धं मनसिज ११२ 20

चक्री चकारपंकि १२३ देवीभावं गमिता ... ४३ चंडालैरिच १२५ दोर्भ्या तितीर्षति ... चित्रं चिन्नं बत ९५ धन्य स्यानन्यसामान्य G

चिंतारत्नमिव १२६ धवलोडसि जहवि ... १११ जटाभाभिर्भाभि: . ११५ धातु: शिल्पातिशय ९५

जस्स रणन्तेउरए २३ घुनोति चासिं .. जस्लेअ तवणो तस्सेअ ९३ न केवलं भाति १७

जह गहिरो जह ११७ न तज्जलं यन्न सुवारु जितेंद्रियतया ५१ नन्वाश्रयस्थितिरियं . ७९

जितद्रियन्वं विनयस्य नयनानन्ददायी ११८

ज्योरस्नाभस्मच्छुरण २१ नाना विधप्रहरणै ६९

ज्योत्स्ना मोक्तिकदाम ५४ निजदोपा वृतमनसां ज्योर्स्नेव नयनानंद: १५ नित्योदितम्रतापेन ... ५२

ुंदुणंत मरोहसि ... १२ निद्वानिवृताबुदिते ५६

ततः कुमुदनाथेन ... निपेतुरास्यादिव १२०

तंताण सिरिसहोअर निम्ननाभिकुहरेषु ... १०२

तदिदमरण्यं यस्मिन् निरवधि च निराश्रयं २७

तद्रेहं नतभित्ति ... परिच्छेदातीत: सकल ६२

तट्वे पोऽसदशो १२६ परिपन्थिमनोराज्य १२ तरुणिमनि कृताब ... पश्चादंघ्री प्रसार्य ... ६५ तवाहवे साहसकर्म ... पांडु क्षामं वदनं ... 86

त्वं चिनिर्जितमनोभव ९९ पातालमिव ना १२५

त्वयि दृष्ट एव तस्या ४४ पादांबुज भवतु ... दिवमप्युपयातानां ... १०८ पुंस्त्वाद्पि प्रविचलेत् ३६ दिवाकरादक्षति यो १३० पुराणि यस्थां सवरांगनानि

UDANARAŅĀNUKRAMAŅI

विपय: ृष्ठम् विपय: भृपम्

पेलवमपि खलवचन ६२ राकायामकलंकं ४२ पौरं सुतीयति जनं .. १० रजति तटीयमभिहत १५७

अणयिसखीसलील ... ७१ राजनराजसुता ३५

प्रत्यग्रमजन राजनारायणं ११९ ... १२७ बत साख़ कियत् .. राज्ये सारं वसुधा ... विंबोष एव रागस्ते लतानामेतासामुदित ६९ भक्तिर्भवे न विभवे ८७ लहिऊण तुज्झ बाहु ३०

भण तरुण रमण ... १२३ लावण्यौकसि सम्रताप १०४

मस्मोदलन भद्रमस्तु लिंपतीव तमोडगानि १८, ५१३ भुजंगमस्येव मणि: १२४ वक्त्रस्यंदिस्वेद ... ९२

मतिरिव मूर्तिर्मधुरा वक्त्रेदी तव ११९

मधुस्मरुचिरं वदनसौरभलीभ मलयजरसचिलिस १०६ वपु:प्रादुर्भावादनु ... ७१

महौजसो मानधना ८३ वह्िरफुलिंग .** १२५ मानमस्या निराकतृ ९४ वाणिअअ हत्थिदन्ता ९०

सुक्ा: केलिविसूत्र विदलितसकलारिकुलं ७७

मृगलोचनया बिना ६८ विद्वन्मानसहंस २५ मृधे निदाघवमाशु १० विपुलेन सागरशयस्य ९७ यं प्ेक्ष्य चिररूढापि ७३ विभिन्नवर्णा गरुडाग्रजेन यत्रैता लहरी ८२ वेन्नत्वचा तुल्यरुचां १०६ यदि दहत्यनलोऽन्र शक्षी दिवसधूसरो ... ७६

यस्य किंचिदपकर्तुमक्षमः ९९ शिरीपादपि मृद्ंगी ९६ याता: किंन मिलन्ति ३४ शैलेंद्रप्रतिपाद्य युगांतकालप्रति ... ९८ सअलकरणपर ... ये कंदरासु निवसंति स एकस्त्रीणि जयति ५६

येनास्यभ्युदितेन ... ३६ सक्तवो भकक्षिता .. १२६

येपां कंठपरिग्रह ... ६१ संकेतकालमनसं ९२

*xvi KAVY APRAKASA

विषय: पृष्टमू विषय रृष्टम् संग्रा मांगणमागतेन ४७ सोडपूर्वो रसना ... ३९ सतत मुसलासक्ता ६१ सौंदर्यस्थ नरंगिणी २४ सच: करस्पर्शमवाप्य ९७ सौभाग्यं वितनोति स पीतवासा: १२६ स्पष्टोलसक्किरण १२१ समदमतंगज ६४ स्पृशति तिग्मरुची १३० स मुनिलांछितो १२५ रफुरदद्भुतरूप ..* सवनतः पुरत ६३ स्वच्छात्मतागुण ५३ सविता विधवति स्वम्ेऽपि समरेषु .. सह दिअसणिसाहिं ६७ स्वयं च पललवाताम्र १३१ सा वसह तुज्झ हिअए स्विद्यति कूणति वेलति ४५ सिंहिकासुतसंन्नस्तः ९६ हंसाण सरेहि .4 सुसितवसनालंका ... हरवन्न विषम

सुहृद्दधू बाप्प ३६ हित्वा त्वासुपरोध ... ... ६५ सृजति च जगदिद हृदयमधिष्टितमादी सो णत्थि पत्थ गामे ११३ हे हेलाजितबोधिसतत्व ६६

।। श्रीहरि: शरणं मम ।। अर्थ काव्यप्रकाशः

दशम उल्ास: अर्थालङ्कारानाह- साध्म्यमुपमा भेदे, उपमानोपमेययोरेव न तु कार्यकारणादिकयोः सावम्यें भवतीति जयोरेव समानेन धर्मेण सम्बन्ध उपमा। भेदग्रहणमनन्वयव्यवचबदाय। नवम उल्लासे शब्दालङ्गारान् व्यास्याय ग्रन्थकृदधुनार्थालङ्कारानाह। तन्र हि प्रदीपमतेनार्थालङ्काराणामेकपष्टिः, सङ्केतमतेन तु हापषिः। तेपु "उपमेथो

-सहोकि-समासोक्तवाद्यनेकेपां" अलङ्वाराणां "मूलभूतत्वेन साँकुमार्या- लिशयाच् प्रधानमुपमां लक्षयति" ग्रंथकृदिति प्रदीपोद्योतां। साधर्म्य च मधर्मणोर्भाचः। "ननु साधर्स्यस्य प्रतियोग्यनुयोगिनिरुप्यतया तननभिधाने न्यूनत्वं लक्षणवाक्यस्येति चेन्न। आक्षेपादुपमानोपमेयरूपयोस्तयोलाभात्। नच प्रतियोग्यनुयोगिमान्नाक्षेपेडतिमसङ्ग:। उपमानोषमेये विनाऽन्यस्य कार्य- कारणादिमान्रस्य साध्म्यांभावात्' [प्र० ]। "तच्च प्रतीतयोरुपमानाप- मेययोरेव न कार्यकारणादिकयोः। असम्भवात्। सत्वज्ञेयत्वप्रमेयत्वादिसा धर्म्यभावेऽपि तथानोपमा। हृद्यत्वाभावात्" [ सं०]।"एवं चोपमानोप- मेययो: समानेन धर्मेण सम्बन्ध उपमेति लक्षणम्। अन्न चोपमानोयमेययो राक्षेप: साधर्म्यप्रतिपत्तिमात्रफलकः, न तु व्यावर्तक:" [प्र ] "उप समीपे मौयते क्षिप्यते स्वसादृश्यप्रापणादुषमेयं येन तदुपमानम्। तथा तैन यत्तु समीपे क्षिप्यते गुणद्वारेण तदुपमेयम्। हृद्यतया कविना यदु- सकृप्यते तदुपमानमन्यदुपमेयम् न तु प्रसिद्धमप्नकृतं वोपमानमन्यदुपमेयम्' [सं० ]।

काव्यप्रकाश: [ का र १-

"नन्वेवं 'भेदे' इत्यनुपादेयम्। तस्याप्याक्षेपादेव लाभसम्भवातू। न हभेदे सादश्यात्मकं साधर्म्यमिति चेन्न। साधर्म्यपदस्यारोपितानारोपितसाघा इणसमानधर्मसम्बन्धमान्रपरत्वेन आरोपितसाधम्पनिबन्धनस्य अनन्वया लङ्गारस्य व्यवच्छेद्यत्वात्"' [प्र० ]। "उपमानोपमेययोर्भेद: शब्दार्थद्वारको यथोपमायामस्ति तथा रामानधर्म- द्वरेणाप्यमेदोडप्यस्ति। यदाहुर्यत्र किंचित्सामान्यं कश्ित विशेष:, स विषय: सदशलाथा इति। तदर्थभुपमाभेदे इत्यब्र सूत्रेडकारप््क्षपो जेयः। ततश्च मेदा- भेदप्राधान्य उपमेति लब्घम् "[सं० ]। "अलङ्कारत्वे सति-इश्यपि पूरणीयम्। साधर्म्यमात्रस्योपमात्वाभावात्" [अ० ]। "एवं काव्यप्रकाशोक्तमपि 'साधर्म्यमुपमा भेदे' इति लक्षणं नातीव रमणीयम्। व्यतिरेके निषेधप्रतियोगिनि सादश्येऽतिव्यापनात्। न च पर्य- वसितत्वेन साधर्म्य विशेपणीयमिति वाच्यम्। अनन्वयस्थसादश्यस्थापर्यंव- सितत्वेनैव वारणे भेदविशेपणवैयर्ध्यापत्ते: " [ र० गं० १६२-१६३ ]। पूर्णा, लुप्ता च, उपमानोपमेयसाधारणधमोपमाप्रतिपादकानामुपादाने पूर्णा। एकस्य द्वयोस्त्रयाणां वा लोपे लप्ता। "उपमा तावत् द्विविधा; पूर्णा = साङा (सकलाङबोधकशन्दोपादान- सहिता), ुप्षा = निरङ्गा (यत्किज्जिदङ्गबोधकशब्दोपादानरहिता) चेत्यर्थः।" [अ०] । "यत्र उपमान + उपमेय + साधारणघर्माणां उपमाप्तिपादकशव्दस्य चोपादानं सा पूर्णा। एतचतुष्कमध्ये एकस्य द्वयोसत्र याणां वाडनुपादानं यत्र सा लुप्षा।" [प्र० ]।। साग्रिमा। श्रौत्यार्थी च भवेद्ाकये समासे तद्धिते तथा॥ १॥ अग्रिमा पूर्णा। यथेववादिशव्दा यत्परास्तस्थैवोपमानताप्रतीतिरिति यद्यप्युपमान विशेषणान्येते, तथाSपि शब्दशक्तिमहिम्ना श्रुत्यैव षष्ठीवत संबन्ध प्रतिपाठयन्तीति तत्सद्धावे औती उपमा। तथैव, "तत्र तस्येव"-

AY -१ उपमा] दशम उल्लास:

(पा० सू० ५/०/९५६) इत्यनेनेवार्थे विहितस्य वतरुपादाने। 'तेन तुल्यं मुखम्'-इत्यादाबुगमये एव, 'तत्तुल्यमस्य'-इत्यादौ चोपमाने एव, 'इदं च तच्च तुल्यम्' इत्युभयत्रापि तुल्यादिशब्दानां विश्रान्तिरिति साम्यपर्यालोचनया तुल्यताप्रतीतिरिति साध्म्यस्यार्थत्ानुल्यादिपदोपादाने आर्था; तद्वत्, "तेन तुल्यं किया चेद्वतिः" (पा० सू० ५५१३ ) इत्यनेन विहितस्य वते: स्थितौ। "तयो: पूर्णा विभजते-साग्रिमेति। अग्निमा प्रथमोहिष्टा। पूर्णेत्यर्थः । वाक्यं विग्रहः। तेनोपमानदिपदानि चत्वार्यपि यत्रासमस्तानि भिन्नविभकिकानि सा वाक्यगा। यत्र तु तेपु कयोरपि समासः सा समासगा। तद्धितेनोपमाप्रतिपादकेन तु समसुपमान- वाचिन्याः प्रकृतेने समासो नापि वि्रह इति तृतीय उपमाभेदः । त्रिविधा- येषा श्रौत्यार्थीभेदात्मत्येकं द्विधेति पड़विधा पूर्णेत्यर्थः । श्रौतत्वं चोपमानो- पमेययोः साधारणघर्मसंबन्धरूपायास्तस्या: शाब्दबोधविपयत्वम्।अर्थापतति- गम्यत्वं चार्थत्वम्। तन्न यथेववादिशब्दानां 'तन्न तस्येव' इत्यनेनेवार्थे विहिनस्य वतेश्षोगादाने धौती। तुल्यादीनां शब्दानां 'तेन तुल्यम्-' इत्यादिना तुल्यार्ये विहितस्य वतेश्र प्रयोगे आर्थी। नन्वयं विभागोऽनुपपन्नः। उभयन्न सादडयप्रत्ययाविशेपात्। न च वाच्यं यथदिशब्दैः साधारणधर्म- संबन्ध उभयन्र शक्त्यैव बोध्यते न पुनस्तुल्यादिशब्दैः, अयमेव विशेष इति।

पणानि ते। अत उपमाने तत्संबन्धं बोधयन्तु न पुनरुपमेये। अन्यविशेपण- स्थान्यत्र संबन्धबोधकत्वादर्शनादिति चेतू, न । शब्दशक्तिस्वाभाव्यादन्य- विशेषगत्वेऽप्यन्यत्र संबन्धबोधकत्वात्। न चाटप्चरत्वम्। पढ्यां तथा दर्श- नात्। पष्ठी हि यद्नन्तरसुपात्ता तस्यवोपसर्जनत्वप्रतीतिरित्युपसर्जन- विशेषणत्वेऽपि प्रधानेऽषि संबन्धं बोधयति। तस्मात्पतीत्यनुपपर्या अलीतानुपपर्या च संबन्धबोधे विशेषाच्छ्रौतार्थविभाग इति मन्तव्यम्। नथा हि 'पद्ममिव मुखम' इत्यादावुपात्तस्थाक्षिप्स्य वा रमणीयत्वादेः संबन्धमविपयीकृत्यापर्यव्रसानम्। यथादिशन्दानां धर्मविशेपसंबन्ध एव

काव्यप्काश: [का १=

शक्तत्वात्। तुल्यादिशब्दास्तु नैवम्। ' पझ्मेन नुल्यं मुखम्' इत्यादावुपमेये, 'पदमं तुल्यं मुखस्य' इत्यादावुपमाने, 'मुखं पद्मं च तुल्यम्' इत्यादाघुभ यत्रापि सामान्यतस्तुल्यत्वं बोधयित्वा विश्रानतेपु तैपु धर्मविशेषं बिना कर्थ नुल्यतेति प्रतीतानुपपत्या धर्मविशेपसंबन्धप्रतीतेरिति।

प्रकाशविराधात्। यस्यैव ह्यार्थतया उपमाया आर्थत्वं तस्यैव श्रौनतया श्रीतत्वौ चित्यातू। कि च साधरयमेवोपमेति तर्यैव श्रौतत्वार्थत्वाभ्यासुपभाभेदायुक्त। अत एव 'यथादिना सादश्यरूप: संबन्ध एव साक्षादभिधीयते पष्टीवन, तुल्या- दिभिस्तु धर्म्यपि' इति व्यास्यानमनुपादेयम्। "इवेन नित्यसमासो विभक्त्यलोपः पूर्वपदप्रकृतिश्वरत्वं च " इति नित्यसमासे इवशब्दयोगे समासगा। कमेणोदाहरणम्।

गवप्रेऽपि समरेपु त्वां विजयश्रीन मुख्जति। प्रभावप्रभवं कान्तं स्वाधीनपतिका यथा ॥ १ ॥ च कितह रिणलोललोचनाया: कुधि तरुणामणतारहारिकान्ति। सरसिजमिदमानन च तम्याः सममिति चेतास संमद विधत्ते ।।२।। ननु तथाप्यनुपपन्रो विभाग:। पूर्णयां दोतकोपमानयोरेव हि समामः संभावितः । न च यथादिभि: सममसौ दश्यते येन समासे श्रौती स्यादिति चेत्, न।'इवेन नित्यसमासी विभवत्यलीप: पूर्वपदम्रकृतिस्वरत्वं च' इृत्य- नेनेवशब्देन समं समासविभक्त्यलोपयोः संभवात। विभकत्यलोपदर्शनाच तन्नासमासव्यवहारो मूढानाम्। तत्र वाक्ये औौती यथा-स्वमंऽपीति।"[प ] 'हे गजन्, स्वाधीनपतिका आज्ञाकारी पतिर्यस्यास्तादक्षी नायिका यथ्ा प्रभावप्रभवं प्रभावस्य प्रकृष्टानुरागस्य प्रभवमुत्त्तिहंतुं कान्तं कमनीर्य नायकं न सुञ्जति तथा विजयश्रीः जयलक्ष्मीः प्रभावम्भवं अभावर्य प्रभुत्वम्य पभवमुत्त्तिहेतुं त्वां- समरेपु संग्रामेषु (नत्वेकस्मिन् समरे) स्वमेडपि स्वभ्ा-

• उपमा] दशम उहास: ५

वस्थायामपि न मुन्चतीत्यर्थः " [झ०] “वैरिभिः स्वमडपि तब विजया-

"अत्र विजयश्रीरुपमेया। स्वार्धीनपतिका उपमानमू। न सुज्जतीनि साधारणो धर्मः। यथेत्युपमाप्नतिपादकं विवक्षितम्। एवमग्रेऽप्यूह्यम्। न चैतेषां कयोरपि समास इति वाक्यगा श्रीती। वाक्यगा आर्थी यथा- चककितेति" [प० ] "चकितस्तरस्तः । एवंभूतायास्तस्याः प्रकान्तनायिकायाः कृधि कोधे सति तरुणारुणवच्तारा उद्धटा हारिणो मनोहरणशीला कान्तिर्यस्थ एवंभूतमिदमाननं सरसिजं च सममिति संमरद हर्ष नायकचेतसि विधत्ते। इति सखो प्रति सखीसाँभाग्यं कयापि निवेययते" [चं०]। "इयं समश्दपयोगादार्थी-[प्र०]1 अत्यायतैर्नियमकारिभिरुद्वताना दिवयैः प्रभाभिरनपायमयैरुपायैः। शौरिरभज़ैरिव चतुर्मिरदः सदा यो लक्ष्मीविलासभवनैभुवने बमार॥ ३ ॥ अवितथमनोरथपथप्रथनेपु प्रगुणगरिमर्गातश्रीः । सुरतरुसदशः स भवानभिलपणीयः क्षितीश्वर न कस्य ॥ ४। गाम्भीर्यगरिमा तस्य सत्यं गङ्गासुजङ्गवत्। .दुरालोकः स समरे निदाघाम्बररत्नवतं।५॥" समासे श्रीती यथा-अत्यायतैशिति ।॥' "या राजा चुर्भिरुपायैः सामादिभिरदः एतन्भ्गवनं बभार पालया सासेत्यन्वयः । शौरिः श्रीकृष्णः। भुजैरित्यत्रापि चतुर्भिरिति योज्यम्। कशैः अत्यायतैर्दरद्ष्टया मयोजितैः आजानुलम्बिभिश्च । दिव्येः श्रष्ठैंदिवि भवश्च प्रभाभिस्पलक्षितैः । अनपायमयैरपायशून्यैः। लक्ष्मीविलासस्थानत्वमु- पायानां तत्प्रयोजकत्वाद्ोध्यम् "[चं० ] "इवेन समासपक्षे समासे श्रौती पूर्णोपमेयम्। ये त्विवेन समास नेच्छन्ति तन्मते वाकयोपमेयम्"[सं० ]। समासे आर्थी यथा-अवितथेति

BAS काव्यप्रकाश: [ का० १

"हे क्षितीश्वर अवितथाः सफलाः ये मनोरथपथाः मनोरथमार्गाः तेपां अथनेषु विस्तारणेपु। इयं विषयसस्मी। प्रगुणगरिमगीतश्री: प्रकृष्टशुणानां गरिभ्णा अतिगुहत्वेन हेतुना गीता स्तुता श्रीर्यस्य तथाभूतः। अत एव सुरतर- सदशः कल्पवृक्षतुत्यः स प्रसिद्धो भवान् कस्य पुरुपस्य न अभिलपणीयः न हमृहणीयः अपि तु सर्वस्थाप्यभिलपणीय इत्यर्थः " [झ० ]। अन्र सुग्तरुसदश इत्युपमानद्योतकयो: समासः। तद्विते श्रत्यार्थी च यथा -गाम्भीर्येति। तस्य शज: गङ्ाभुजङ्गवत्। गङ्गाया: भुजङ्ग उपपतिः समुद्रः। शन्तनोरेव पतित्वात। समुदस्येवेत्यर्थः । गाम्भीर्य दुज्ञेयान्त:करणत्वम्, अतलस्पशित्व च। तस्य गरिमा गुरुत्वम्। स राजा समरे युद्धे निदाघे ग्रीष्मकाले यदम्बररत्नं सूर्यस्तेन नुव्यम्, तद्दत्। दुरालोक: दुःखेनालीकायिंतुं शक्यः । "अत्र गङ्गाभुजंगवदिति श्रीती। 'तत्र तस्येव' इत्यनेन इवार्थे वतेर्वि- धानात्। निदाघाम्बरर्नवदित्या्थी। 'तैन तुल्यम्-'हत्यर्थे वतेः पयोगात" [ प्र० ]। /स्वाधीनपतिका कान्तं भजमाना यथा लोकोत्तरचमत्कारभू: तथा जयश्रीरत्वदासेवनेनेत्यादिना प्रतीयमानेन विना यद्यपि नोक्तवैचित्यम्, वैचित्यं चालंकारः, तथाऽपि न ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गधव्यवहार, न खल व्यङ्गघसंस्पर्शपरामर्शदन्न चारुताप्रतीति: अपि तु वाच्यवैचत्यति- भासादेव। रसादिस्तु व्यङ्गघोर्डर्थोडलंकारान्तरं च सर्वत्राव्यभिचारीत्य गणयित्वैव तदलंकारा उदाहताः। तद्रहितत्वेन तु उदाहियमाणा विरस- तामावहन्तीति पूर्वापरविरुद्धाभिधानमिति न चोदनीयम्।

"स्वाधीनेति। अय भाव :- प्रतीयमानं चेढू व्यक तदा ध्वनिव्यवहारः। अधास्फुटं तदा गुणीभतव्यङ्गयव्यवहारः। तत्कथमत्र वाच्यचित्रकाय्य- व्यवहार: " [ सं०] " ननु चित्रभेदा अलंकारनिर्णये निर्णेष्यन्ते इति पूर्वमवादी:, इदानीं 'स्वप्नेऽपि' इस्युदाहरसि, न तच्चित्रं भवितुमहर्ति। अत्र हि स्वाधीनभर्तृका कान्त भजमाना यथा चमत्कारभूस्तथा जयश्रीस्वदासेवनेनेत्यादि वस्तुरूपं

-२ उपमा ] दशम उल्लास: 19

व्यङ्गवं विना नोतेवैंचित्यम्। वैचित्यं चालंकारत्वनिप्पत्तय इति व्यङ्रयमवश्या- पेक्षणीयम्। अतस्तस्य प्राधान्ये ध्वनित्वम्। अग्राधान्ये गुणीभतव्यङ्गयत्वम्। नस्यात्पूर्वापर विरुद्धाभिधानंमिति चेत, मैवं वादी:। न खलु व्यत्यपरामर्श्षा- देवात्र चारुताप्रतीतिः, अपि तु वाच्योपमामात्रपरामरशादेव। चाहुत्वहेतुश्रा- रंकारः । अवर्जनीयसंनिघेश्च व्यङ्गयस्यास्फुटतरतया न ध्वनिगुणीभतव्यङ्ञय- व्यवहारप्रवर्तकतेति न कश्चिद्दोपः। नन्वेवमभ्युदाहते रसादिरूपव्यङ्गयसनावा

ज्येतानि युक्तानि, न त शुद्धाया उपमाया इति चेत्, न। रसादिरूपव्यङ्ञयोड- लंकारान्तरं चैतेप्वव्यभिचारीति तत्रौदासीन्यमालम्ब्योपमालंकारोडयमीदश इत्यभिप्रायणालंकारमात्रमुदाहृतं न तु चित्रकाव्यम्। अथ 'चन्द्रघवळः पटः' इत्यादिको रसालंका राभ्यामसंभिन्न एव विपय: किमिति नोदाहियन इति चेत, तदहितत्वेनोदाहरणे वैरस्यप्रसङ्गात्। तादृशवाक्यस्याकाव्यतवेन तस्था अअप्यनुपमात्वात्" [प्र० ]।

न्तथापि तस्थ तदेवालक्वरणं यद्दयङ्गयार्थाभिव्यज्ञनसामर्थ्याधानमिति। चस्तुतो ध्वन्यात्मैवालडार्यः। कटकक्ेयूरादिभिरपि हि शरीरसमवायिभिश्चेतन

शावशरीरं कुण्डलाद्युपेतमपि न भाति। अलद्धार्यस्याभावात्। (लो.प.७४-७५) तद्वद्वर्मस्य लोपे स्यान औ्रौती तद्धित पुनः। धर्मः साधारणः । तद्धिते कल्पबादौ त्वार्थ्येव। तेन पञ्। उदाहरणम्-

करणीयं वचश्रेतः सत्य तम्यामृतं यथा ॥ ६ ॥। आकृष्टकरवालोऽसौ संपूराये परिभ्रमन्। अ्त्यार्थिसनया दष्टः कृतान्तन सम: प्रमु: ॥७॥ करवाल इवाचारस्तस्य वागमृतापमा। विषकल्पं मनो वेत्सि यदि जीवसि तत्सखे ॥ ८॥

काव्यप्रकाश: [का -

"अथ लुप्ता विभजनीया। सा च सप्धा। तत्नैकस्य लोपे त्रिधा। उपमा नस्य साधारणघर्मस्य द्योतकस्य च लोपात्। उपमेयमात्रस्य लोपादर्शनात्। हिलोपेऽपि विधा। धर्मवाद्योर्धरमोपमानयोविपर्मययोश लोपात्। अन्यस्य द्विकस्थ लोपासंभवात्। त्रिलोपे त्वियमेका। उपमेयं विनान्येपामेकैकमात्रसत्वे उपमाया असंभवादिति दर्शयन्नेव यथासंभवं तासां सप्तविधानामपि विभाग- माह-तद्दिति। "धर्मस्य साधारणस्य। तद्वत्समासे वाक्ये तद्िते च श्रौती आर्थी चेत्यर्थः। तब्र विशेपमाह-'न श्रीती तद्धित-' इति। इवार्थ एव हि तद्धिते सा श्रौती भवेत। इवार्थश्र वतिरेव। स च 'तब्न तस्येव' इत्यर्थकतया नित्यं धर्मसा- काइक्ष इति धर्मानुपादाने श्रौती तद्दिते न अवत्येव। आर्थी तु यद्यपि वति- रूपे तद्दिते न संभवति 'तेन तुल्यम्-'इत्यर्थे उकन्यायेन नित्यं तुल्यकि- याकाङ्क्षतवेन धर्मलोपे तदसंभवात्। तथापि कल्पपु-देश्य-देशीयर् बहुच-रूपे संभवत्येवेति पञ्चधा वर्मलोपोपमेत्यर्थः। तत्र वाक्ये श्रौती यथा- वन्यस्येति" [प्र० ]। "हे चेतः अमृतं यथा ( परिणामसुरस सन्तोषजनके वा) तस्य साधो: वच: वाक्यं स्त्यं निश्चयेन करणीयं कतुँ योग्यमित्यर्थः । कीदशस्य तस्य। अनन्यसामान्यं अनन्यसाधारणं यत् सौजन्यं तस्योत्कर्पेण आधिक्येन शालते शोभते इति तच्छाली तस्य। अत एव धन्यस्य सर्वोत्कृष्टस्येत्यर्थः" [झ०] । "अब्रामृतवचसो: परिणामसुरसत्वादिसाघर्स्य, तन्व नोपात्तम्। आक्षेपाजु लब्धस्य संबन्धो यथाशब्देन तद्वोघं विनाऽप्यापेन श्रत्यैव बोध्यत इति धर्म- लोपे श्रौतीयम्। एवमग्रेडप्यूह्यम् वाक्ये आर्थी यथा-आकृष्टेति " [अ०] । आकृष्टकरवाल: आकृष्टखङ्गः असौ प्रभुः संपराये युद्धे परिभ्रमन् प्रत्यथि- सेनया शत्रुसेनया, कृतान्तेन समः थमेन तुल्य: दृष्टः । "अन्र करत्वादिकं यमसाधर्म्य न स्वाकृष्टेत्यादि। तस्य दण्डायुधत्वेनैव प्रसिद्वेरिति" [चं० ] अन्त्यवयं यथा-करवाल इवेति। "आचार आचरणम्। विषकल्पं विषादीपन्न्यूनम्। तत्सद्दशमित्यर्थः॥ ईषदसमास्तौ कल्पप् प्रत्ययः । यदि जीवसि तत्तदा वेन्सि। तत्समीपावस्थाने तवजीवनमेव दुर्लभमिति भाव: " [चं० ]।

दशम उह्ास:

"अन्न करवाल इवेति समासे श्रीती। अमृतोपमेि समासे आ्थी। विगकल्पमिति तद्धितगा आर्थी" [प्र० ]। उपमानानुपादाने वाक्यगाथ समासगा ॥ २ ॥ सअलकरणपरवीसाम सिरिविअरणं ण सरसकब्बर्स। दीसइ अहव णिसम्मइ सरिसं अंसंसमेत्तेण ।।९।। [सकलकरणपर विश्रामश्रीवितरणं न सरसकाव्यस्य । दृश्यतेऽथवा निशम्यते सदशमंशांशमात्रेण।] कव्वम्मत्यत्र कव्वससमिति, सरिसमित्यत्र च गूणमिति पाठे एपैक समामगा। बादेलोंपे समास सा कर्माधारव्यच क्याङ।-

बागव्दः उपमाद्योतक इति वादेरुपमाप्रतिपादकस्य लोपे पट,-समासेन, कर्मणोधिकरणाच्चोतपन्नेन क्यचा, कर्तु: क्यडा. कर्मकर्ोरुपपदयोणमुला च भवेन। "अन्र तद्धितगा न संभवति। उपमाप्नतिपादकस्य तद्वितस्य ध्तिकल्प- बादेरुपमानादेव विधानेन उपमानानुपादानेडसंभवालू। न वाश्रौती। इवादी- नासुपमानमान्नान्विततया तदनुपाठाने तेपामप्यनुपादानात् । अतो वाक्य- समासयोरेव। तयोरण्या्ध्येवेति द्विपकारा दुप्तोपमानोपमा। तत्र वाक्यगा यथा-सअलेि। "अत्र विशेषत उपमानं नोपात्तम्। चिन्त्यमेतत्। इदमेव 'कव्वस्स' इत्यन् 'कव्वसमम्,' 'सरिसं' इत्यत्र 'णणं' इति पाठे समासगोदाहरणम्" [प्र० ]। "स अलेति। अपिरत्र गम्यः । करणं चक्षरादि । परविश्रामी विषयांतरवैमुख्यम्। नज्न्यशोभादान्रीत्यर्थः । (आर्या मुखविपुला।> अच विशेषत इति। अनास्मददर्शनश्रवणाविषयत्वेन दुर्लभनयोत्क्रृष्ट- गुणं अम्मदगोचरं किचिदुपमानं भविष्यतीति सादृश्यपर्यवसाना- दुपमानलुप्तोपर्मैवेयम्। एतेनासमालंकारोयमुपमातिरिक्त इति रत्नाकरायुक-

१० काव्यप्रकाश: [ का० ३=

सपास्तम्। अत एयोपमानानुपादान इत्युक्तम् न त्वमत्व इति । वस्त्वंतरस्य

अनन्चये उपमानासत्वस्यैव विवक्षितत्वाद्। चित्यमतदिति। नह्वीजं तु काव्यमेवात्रोपमानम्। चंद्रस्य सदश मुखमित्यादौ चंद्रस्यैवोपमानतावगमात। एवं चोपमेयलोव इति वयसुसुचितमिति। उद्धारस्तु काव्यस्य सममित्यस्य काव्यनिष्ठसादृश्यप्रतियोगीत्यर्थः । काव्यस्य वर्णनीयतयोकपायीपमेयस्थ विवक्षितत्वादित्याहुः" [उ०] "दोतकलोपे वाक्यगा नावन्न संभवत। 'मुखं चन्द्रो रमणायम्' एता- वन्मान्रेणोपमाप्नत्ययाभावात। नापि तद्वितगा। वनेः कल्पबादीनां च द्यो- नकतया तत्पयोगे द्योतकलोपस्यैवासंभवात्। न वा श्रतीत्यन्यथा विभजते वांदरिति। "वाशब्द उपमाद्योतक इति वादेरुपमाद्योतकस्येत्यर्थः । तस्य लोपे समासे क्यचि क्यडि णमुलि चोपमा। तत्र क्यचि दविधा। कमणोऽधिकरणाच वि- धानेन तस्य ह्वैविध्यात्। क्यडि त्वेरैव। कर्तुरेव तद्विधानात्। णमुल्यपि द्विधा। कर्मकर्त्रोस्तद्विघानात्। तन्न समासे द्विधा। इ्योस्त्रयाणामपि या उपमानादिपदानां समासात। तयोराया यधा-तत इति।" [न०]। उदाहरणम्- ततः कुमुदनाथेन कामिनीगण्डपाण्डुना। नेत्रानन्देन चन्द्रेण माहेन्द्री ढिगलंकृता ॥ १०।। नथ- असितभुजगभीपणासिपत्त्रो रुहरुहिका हि त चित्रतूर्णचारः। पुलकिततनुरुत्कपोलकान्तिः प्रतिभट विक्रमदर्शनेऽयमासीत् ।११।। पौर सुतीयति जनं समरान्तरेऽसा- वन्तःपुरीयति विचिन्रचरित्रचुञ्नुः । नारीयते समरसीम्नि कृपाणपाणे- गलोक्य तम्य चरितानि सपत्सेना ॥| १२।। मृधे निदाघघ्मांशुदर्श पश्यन्ति नं परे। स पुनः पार्थसंचार संचरत्यवनीपतिः ॥१३॥

-३ उपमा] दशम उह्लास: ११

महाभारते द्रोणपर्वणि रात्नियुद्धे १८४ अध्याये चन्द्रोदयवर्णनमिदम्। कुसुदानां नाथेन। कामिन्या: गण्ड इव पाण्ड: नेन। "उपमानानि सामान्य- चचनै:" [पा. सू. २९७५] नेत्रयोशनन्वजनकेन चन्द्रेण माहेन्द्रा दिक् प्राची अलंकृता। "अन्र गण्डपाण्डुनेति इ्योः समासः । द्वितीया यथा-असितति" [प० ] अयं राजा प्रतिभदविक्रमदर्शने शत्रुपराक्रमदर्शने। असितमुजगः कृष्णसर्पः। तद्द्ीषणः असिरेव पत्रं असिपच्रं यस्य सः । रुहरुड्िकथा रभसोकण्ठया आहितश्षिन्न आश्चर्यभूतस्तूर्णसत्वरितिक्वारी गमनं यस्य सः। पुलकिता तनुर्यस्य। उद्ता कपोलयो: कान्ति: शोभा यस्य 1 आसीतू। "अत्रासितभुजगेत्यादावुपमानधर्मोपमेयशब्दानां त्रयाणामपि सम्छसः । क्यचययडीभैदन्रयं थथा-पौरमिति"[प्र० ] "असौ नृपः पौरं जनं सुतमिवाचरति। 'उपमानादाचारे' पा० सा० ३/] इति कर्मभूतादुपमानात्वयच। समरस्यान्तरे सध्ये अन्तःपुरीयति अन्तः पुरे इवाचरति। अत्र 'अधिकरणाच्च' इत्यनेन वयच। विवित्ेत्यादि। विचिन्नेण चरित्रेण वित्त इन्यर्थः। 'तेन वित्तश्रुन्चुप्चणपौ' [पा०सृ० ५२२६] इत्यनुशासनात्। नारीयते इति नारीवाचरतीत्यर्यः। 'कर्नुः क्यङ् सलोपश्च [पा० सू० ुदप ३1g99] इत्यनेनक्यड" "यत्तु सुतपदस्य सुतसादृश्यलक्षत्वेऽपि सादृश्यवाचकाभावात् वाचकलुसेति तन। चंदपतिपक्ष- माननमित्यादावपि वाचकलुपापत्ते: "[उ]। णमुलि मेदद्यं यथा-मृध इति-परे शत्रवः तं राजानं मृधे युद्धे निदाघघर्माशं ग्रीष्मकालसूर्य इब पश्यन्ति।'उपमाने कर्मणि च' [पा० सृ० ३४४६] दति कर्मण्युपपदे णमुल स अवनीपतिः पुनः पाथसंचारं चरति। पार्थ इव संचरनीत्यर्थः । सूत्रस्थचकारात् अत्र क्तरि णमुलू। एतद्द्विलोपे ककिप्समासगा॥ ३॥ एतयोर्धर्मवाद्यो:।उदाहरणम्,- सविता विधवति विधुरपि सवितरति तथा दिनन्ति यामिन्यः। यामिनयन्ति दिनानि च सुखदुःखवशीकृते मनसि ॥ १४॥

अथ काव्यप्रकाश: [का० ४

परिपन्थिमनोराज्यशतैरपि दुशक्रमः । मंपरायप्रवृत्तोऽसौ राजते राजकुञ्जरः॥ १५॥ "अथ द्विलोंपे विभजनीया। तन्र धर्मवाद्योलोपें वाक्यगा न संभवति। शिषटयोरमुखं चन्द्र इत्येतावन्मात्रयोरुपादाने उपमाऽनवगसात्। नापि तद्दि- तगा। नदितस्यापि कल्पबावित्वेन तत्सरवे द्विलोपाभावात्। नापि श्रीती। दवाद्यमावादिन्यन्यथा विभजते-एतदिति" [प० ]। किन्गा यवा-सवितति। मनसि सुखदुःखाभ्यां वशीकृते सति सचिता सूर्य: विषश्रन्दमा इवाचरति। विधुः सवितेवाचरति। दिनानि यामिनयन्ति यामिन्य इवाचरन्ति। यामिन्यः रात्रयः दिनन्ति दिनानीवाचरन्ति। "सुग्छिं्ं मनसि सूर्यश्रन्द्वसदशः, आह्लाद्कत्वान्। दुःखिते चन्द्रः सूर्यम्द्दश:, दुःखदत्वात्" [उ० ]। 'सर्वप्रातिपद़िकेभ्यः किब्वा वक्तव्यः'- [वा. १२२] इनि वार्तिकेन आचारार्थे किप्। "यद्यप्याचारे क्विब्विधानात्तस्यैव च समानधर्मरूपत्वेन किपि धर्मलोपो नास्ति तथापि क्विप एव लोपान्धर्मलोपव्यवहार: । अत एव समानार्थत्वेऽपि बयइडन नोपात्तः। तरयालुपत्वेन धर्मलोपाभावात्। समासगा यथा- परिपन्थीनि"[प० ]। सम्पराये युद्धे प्रवृत्तोऽमां परिपन्थिनां शचूणां मनोराज्यं मनोरथः तस्य शतरपि दुराक्रमः दुष्पापः राजकुश्जरः राजा कुश्जरः हस्ती हव राजते शोभते। 'उपमितं व्याघ्रादिभिः" सामान्याप्रयोगे' (पा. सू. २।१।५६) इत्युप- मिनसमासः । अन्न राजायं कुज्जर इवेत्युपमा। धर्मोपमानयोलेि वृत्तो वाक्ये च हश्यते।। घमनि। साधारणधर्मस्य उपमानस्य च लोपे वृत्तौ समासे वाक्ये च उपमा दृदयने। "तद्धिते तु नेयम्। उपमानलोपे तद्धितस्यैवाभावात्। नापि श्रीती। उपमानाप्रयोगे इवादेरप्रयोगात्" [ प्र० ]। अतो धर्मोष्मानयोलोंपे द्विविधैव, साप्याथ्येव। दुण्दुण्णन्त मरीहसि कण्टअकलिआई केअइचणाइं। मालइकुसुमसरिच्छं भमर भमन्तों ण पावहिसि॥। १६।।

-४ उपमा ] दशम उहास: १३

["दुुंलायमानां मरिप्यसि कण्टककलितानि केतकीवनानि। मालतीकुसुमसदशं भ्रमर भ्रमन्न प्रापस्यमि॥ "] कुसुमण सममिति पाठे वाक्यगा। तत समासगा यथा-दृष्टणणन्त इति। हे भ्रमर भ्रमणशील दुष बिट चुम्बितानि शंभलीकुलानि (कुटिनीकुलानि) गवेपयन् विपदयसे न कदापि मालती सुकुमारसुभगां नारीं प्राप्स्यसीति भाव-। तेन तुल्यमित्यादौ तुव्यादि- पदानामुपमेय एव विश्रान्तिरिति यद्यप्युक्कं तथाऽपि सदशशब्दवाच्यगुणत्वंन अल्ादुपमानत्वं नोपमेथत्वमित्युपमान्स्येव लोप:" [सं०]। "यक्षु 'नेयमुपमानलुप्तोपमा, तस्याः संभवदुपमानानुपादानविषयन्वात्। अपि त्वसमालक्कारः'इति रवाकरेणोंके तदसत। मालतीकुसुमसदस अ्रमर भ्रमन्न प्राप्त्यमीत्युक्त्या वर्ततां नाम तत्सदर्श क्ापि, त्वया तु दुष्पापमेवेति प्रत्थया दात्यम्तिको पमान निषेधाभावा दुपमा नलुस्प्सैवे्यं भितुमर्हति न त्वस मालंकारः। अन्यथा मालतीकुसुमसद्दश नास्तीत्येव बूयात्. न तु प्राप्स्सीति" [र० गं २११]। "कुसुमसरिच्छमित्यन्न 'कुसुमेणसमं' इनि पाठे हूयमेव वाक्यगा" [प्र०] क्यचि वाद्युपमेयासे आसे निरासे। अरातिविक्रमालोक विकम्वरविलोचनः । कृपाणोदग्रदोर्दण्डः स सहस्रायुधीयतिं॥१७॥ अन्नात्मा उपमेय: । वाहुपमेययोरासे निरासे लोपे इत्यर्थः । एकविधैव, सा च क्यचि। यथ- अरातीति। "वैरिविक्रमालोकनेन विकासशालिनेत्रः कृपाणेन उदग्र उच्जटो दोर्दण्डो यस्य तादृशो नृपः स सहसमायुधानि यस्य तमिवात्मानमाचरति। यथा तं दुजयं मन्यते तथात्मानमपीत्यर्थः" [ चं० ]। . अन्र सहस्रायुधीयतीत्यत्र 'उपमानादाचारे' (पा. सू. २६६५) इत कर्मण आचरार्थे क्यच्। "अत्र यद्यपि विशेषणद्वारोपात्तः कतैवोपमेयस्तथापि न तथात्वेन, किं तु कर्मत्वेन। अन्यथा क्यचोऽसंगनत्वापेः । तथा चात्मानं सहस्रायुधीयतीव्यर्थः।

१४ काव्यप्काश: [का० ४-

इत्युपमेय आत्मा लुप्त इति यथोक्तोदाहरणमेतत्। हंसायते इत्यादी कर्तवोपमेयः । तस्य चानुपादाने वाक्यमेव न पर्याप्यत इति विशेषात् क्यडि नेयं संभवति। यद्पि द्विलोपेऽन्यदपि भेदत्रयं सभवति, यथा उपमानोषमे ययोः, उपमानवाद्योः, उपमानधमयोरिति तथापि तेषूपमाथाः प्रसङ्ग एव नास्तीति न न्यूनत्वमाझङ्नीयस्"[ प्र० ] । त्रिलोषे च समासगा॥४।। त्रयाणां वादिघर्मोपमानानाम्। उदाहरणम्,- तरुणिमनि कृतावलोकना ललितविलासविलब्धविग्रह्या। म्मरशरविरसाचितान्तरा मृगनयना हरते मुनेर्मनः ॥ १८॥ अत्र सप्तम्युपमानेत्यादिना यदा समासलोपो भवतः, तदेदमुदाहर

'आय:शुलिकः'-इत्यतिशयोक्तिन तु कूराचारोपमेय-तैक्ष्ण्यधर्म- वादीनां लोपे त्रिलोपेयमुपमा। एवमेकोनविशतिर्लुपा: पूर्णाि: सद पञ्विंशतिः ।

"त्रिलोपे तूपमेयातिरिक्तत्रितयलोप एव संभवतीत्युक्तम्। सापि समास- मात्रं। अन्यत्न बोधकाभावात्। तव्रार्थ्येव इवादेलोंपात्, इत्येकविधैवेत्याह- त्रिलोप इति। यथा तरुणिमनीति"[प्र० ]। तरुणिमनि तारुव्ये विपये कृतमवलोकनं थया सा । ललितेम्यः सुन्द- रेभ्यो विलासेभ्यो विलब्धो दत्तो विग्रहो यया सा। सरस्य कामस्य शराणां विसरः समूहः। तेन आचित व्यापमान्तरं मनो यस्या: सा। मृगनयने इव नयने यस्याः सा। मुनेमन: हरते। "अत्र यदि मृगशब्देन लक्षणया तल्लोचने विवक्ष्येते तदा नेदमुदाहरणम्।' यदा तु मगलोचने इव नयने यस्या इत्यर्थो विवक्ष्यते तदा 'सप्तम्युपमानपू- वंपदस्य बहुवीहिरुत्तरपद्लोपश्च' इत्यनेन मृगलोचनेत्युपमानपूर्वपदस्य नयन- शब्देन बहुवीहायुपमानवाचिनि मृगलोचने इति पूर्वपदे उत्तरपद्भूतस्य लो- चनशब्दस्य लोपे उपमेयभूतस्य नयनमात्रस्योपादानादिदमुदाहरणम्"[प्र०]॥

6 उपमा] दशम उल्लास:

समुत्थापितं मतं ग्रन्थकृत्परामृश्ति- "केचित्तु'उपमानमान्रोपादानेऽपि निलोपा संभवत। यथा 'अयसायः- झूलिक:'इति। अन्राय:शूलपदेन कर आचार उपमेयः । तीक्ष्णत्वादिकं च साधारणो धर्मः । न च तयोरेकमप्युपात्तम्। नापीवादि: " इति मन्यन्ते। तन्न युक्तम्। यनः क्रूरस्याचारस्यायःशलतयाध्यवसानादतिशयोक्तिरियं न

"निर्विषयत्वापत्तेरिति। कमलमनंभसीत्यादावपि कमलादिपर्दै: स्वार्थ-

"तदेवं धर्मलोपे पञ्च। उपसानलोपे द्वौ। द्योतकलोपे पट्। धर्मवुाद्योलोंपे हौ। धर्मोपमानयोलोंपे दौ। द्ोतकोपमेयलोपे चैकः। त्रिलोपे त्वेकः। इत्यू- नविशतिर्लुप्ताभेदाः । पूर्णाभेदाश्च पट। इत्येवं पञ्चविंशतिः । "नन्वन्येऽप्युपमाभेदाः संभवन्ति। तथाहि-एकस्यवोपमेयस्य बहुपमान- संबन्धो मालोपमा। सा च द्विधा-साधम्यस्याभेदात्तज्ेदाच। तव्ाद्या यथा-" [प०] "अनयेनेव राज्यश्रीदैन्येनेव मनस्विता। मम्लौ सा च विषादेन पद्िनीव हिमाम्भसा ॥१९॥ इहाभिन्ने साधारणे धर्मे, ज्योत्त्रेव नयनानन्दा सुखे मदकारणम्। प्रभुतेव समाकृष्टसर्वलोका नितम्बिनी ॥ २० ॥ इति मिन्ने च तस्मिन्, एकस्यैव बहुपमानोपादाने मालोपमा। यथो- त्तरसुपमेयस्योपमानत्वे पूर्ववदभिन्नभिन्नघर्मत्वे, अनवरतकनकवितरणजललवमृतकरतरङितार्थिततेः। भणितिरिव मतिर्मतिरिव चेष्टा चेष्टेव कीर्तिरतिबिमला ॥२१॥ मतिरिव मूर्तिर्मधुरा मूर्तिरिव सभा प्रभावचिता। तम्य सभेव जयश्री: शक्या जेतुं नृपस्य न परेपाम् ॥२२॥ इत्यादिका रशनोपमा च" न लक्षिता। एवंविधवैचित्र्यसहस्रसम्भ- वात्। उक्तमदानतिक्रमाच्च ।

१६ काव्यप्रकाश:

"अनयनेवति। "अत्र म्लानिरेव सर्वोपमानसाधर्म्यम्। अन्त्या यथा-ज्यत्स्नवति। "अत्र ज्योत्सादीनां नयनानन्दहेतुत्वादयः साधारणधर्मा भिन्नाः । "पूर्वपूर्वोपमेयस्योत्तरोत्तरमुपमानत्वे रशनोपमा। सापि द्विधा-साधर्म्या मेढात्तलेदाच्। तन्नाद्या यथा-अनवरतेति" [प्र० ]। 'हे राजन्, अनवरतं कनकस्य वितरणेन ये जललवास्तैमृते पूणे को नरङ्गता तरङ्गचन श्रेणीभूय पूर्वपश्चान्ावेन सन्ततमिलिता अर्थिनां तति पडिर्यस्य नादशस्य तव मत्यादिर्भणित्यादिवत अनिविमलेति पूर्वपूर्षस्यो- स्तरोंत्तरमुपमानत्वादरशनोपमा। भणितिरुक:। सर्वत्र विमलत्वमेके न्ाधर्क्यस" [चंo ]॥, "अत्र चिमलत्वमेव सर्वासूपमासु साधारणो धर्मः। अन््या यथा- मनिरिवेति। "अत्र मर्त्यादीनां मधुरत्चादयो धर्मा भेदवन्तः। त एते भेदाः किमिति नोकता इति चेत, उक्त्ता पूव। उक्तभेदान्तर्भावात्। तथापि तेन तेन रूपेण किं नोक्ता इति चेत, एवंविघवैचिन्यसहस्रसंभवात्सर्वेपा मास् यातुमशक्य- त्वात् " [प०]। उक च सङ्ेते-"एवंबिधेति भणनादेकदेशविवर्तिन्युपमा। यथा- नेत्रैरियोत्पलै: पझमैसुखैरिय सरःश्रियः । पदे पद़े विभान्तिस्म चक्रवाकैः स्तनैरिव। अ्त्र सरःश्रीणां नायिकात्वं न समासोक्तया। विशेषणसाम्याभावात्। नस्मादुपमैकदेश विवर्तिनी वाच्यैव। यथान्यैरुक्ता। " उद्टेन त्विदमुदाहरं सम्पूर्णाया वाक्योपमायाः श्रौतीभेद दत्तम्। साहित्यदर्पणकारश्रेदमेकदे विवतिन्या उपमाया उदाहरणमाह। अन्यैरपि भोजहेमचन्द्रजगब्नाथाई- रियमुपमा सहान्यभेटैःस्वीक्रियते।

उपमानोपमेयत्वे एकस्यैवैकवायगे। अनन्वय:

-५ अनन्बय, उपमेयोमा ] दशम उहास

उदाहरणम्- न केवलं भाति नितान्तकान्तिर्नितम्बिनी सव नितम्बिनीव। यावद्विलासायुधलासवासास्ते तद्विलासा इव तद्विलासाः ॥२३॥ उपमानेति। "उपमानान्तरव्यवच्छेदाय यदेकस्यैवोपमानोपमेयरवे मेदो पचावेणैव निबध्येते सोडनन्वयः । तदेतदुक्तम् 'उपमानान्तरसंबन्धाभावीङ नन्वयः 'इति बहुन्नीहिसमासात्। यद्ा संज्ञायोगनिर्वचनं तत्। अनन्वयः संबन्धाभावः स चार्थादुपमानान्तरेण उपमेयभिन्नेनेति । एवकारो वैचित्य- चिशेपस्कोरणार्थः। एकवाक्यगे इति विपर्यासोपमाव्यावर्तनाय। तत्र हि वाक्यद्ये तथाभावः" [प्र० ]। "न के वलमिति। एवकारो भिन्नकमः । सा नितम्बिन्येव केवलं नितम्बिनीव नितान्तकान्तिर्भातीति न। यावत्। अपिरतवर्थे। तेऽनुभयैक- गोचरास्तस्या विलासास्तद्विलासा इव भान्तीति वचनविपरिणामेनान्वयः । कीदशा विलासा:। विलासायुघस्य कामस्य लासो नृत्यं तस्य वासा निवास- भूताः । नितम्बिनी सैव नितम्बिनीव। तन्मान्रनितम्बिनीसदश्षीति वार्यः। तेन स्फुटतया व्यक्त्वैक्यलाभः। एवं च तन्रैव तदुपसानेनान्वेतीत्यनन्वयो लह्ारः। तन्फलं च निरुपमत्वबोघ:" [चं०]।"अन्न दशादिविशेषभेदाने दोपचारः ।" [प]

विपर्यास उपमेयोंपमा तयोः ॥५॥ तयोः उपमानोपमेययोः परिवृत्तिः अर्थात् वाक्यद्वये, इतरोपमान- नच्छेदपरा उपमेयेनोपमा इति उपमेयोपमा। ॐसाहरणम्- कमलेव मतिर्मतिरिव कमला तनुरिव विभा विभेव तनुः। धरणीव पृतिर्धृतिरिव धरणी सततं विभाति बत यस्य ॥। २४।। "विपर्यास इति। तयोरुपमानोपमेययोरविपर्यास उपमेयोपमानभावः । थद्विक्यदये। एकवाक्ये तथाऽसंभवात्। मुखमिव चन्द्र इत्यस्य निन्दा अिव्यक्तौ प्रतीपरूपत्वान्। उपमेयोपमेति यौगिकी संज्ञा । विपर्यासश्रायमुप- का.२

१८ काव्यप्रकाश: ! का० ६-

मानान्तरव्यवच्छेदार्थः । उदाहरणम्-कमलेवेति" [प्र०]। " कमला' लक्ष्मीः । विभा कान्तिः । परतिधैर्यम्। बत हषें। यस्य राज्ञो मतिकमलादि- कमन्योऽन्यसदशं विभातीति निर्गलितान्वयः । सेयं तृतीयसदशव्यवच्छेदफला उपमेयोपसा " [चं०]। "अत्र पूर्ववाक्यात्सादश्यावगती पुनरिह सादश्य- सुच्यमानमनन्यार्थत्वे सत्यन्यव्यावृत्ति लक्षयति। अन्र पुर्वत्र चैतयोः सदश नान्यदम्तीति भाव:" [सं० ]।

संभावनमथोत्प्रेक्षा अकृतस्य समेन यत् समेन उपमानेन। उदाहरणम्- उन्मेषं यो मम न सहते जातिवैरी निशाया- मिन्दोरिन्दीवरदलदशा तम्य सौंदर्यदर्पः। नीतः शान्ति प्रसभमनया वत्त्रकान्त्येति हर्षा लमा मन्ये ललिततनु ते पादयोः पद्मलक्ष्मी ॥'२५। लिम्पतीव तमोडङ्गानि वर्षतीवाज्जनं नभः असत्पुरुषसेवेव हष्टिर्विफलता गता ॥ २६ ॥ इत्यादौ व्यापनादि लेपनादिरूपतया संभावितम्। "वाच्यसाधम्यालंकार निरुष्य व्यंग्यसाधर्म्येपु निरूपणीयेषु प्रथमं आधा- न्यात् उत्पेक्षामाह। संभावनामति। उत्कटकोटिक: संदेहः। अथ वाच्य- साधम्यालंकारनिरूपणोत्तरम्। उत्प्रेक्षा निरुप्यत इति शेप:। समेन। पकृतमात्मनः समं करोतीति समसुपमानम्। उत्कटा प्रक्ष्टस्योपमानस्येक्षा ज्ञानं उत्प्रेक्षा। एवं चोत्कटोपमानकोटिकप्रकृतविषयकसंभावनमुत्ेक्षेत्यर्थः" [ उ० ]। "समेनेत्यत्र सह एकरूपतयेति शेषः । तेन प्रकृतस्य संभविनोडर्थस्य समे. नासंभविना सहकरूपतया यत्संभावनं तदुतेक्षालंकार इत्यर्थः । सा चेयँ हेत्वादिसंभावनाभेदादवहुप्रकारा । तन्न हेतुत्प्रेक्षा यथा-उन्मेषमिति"

-६, उत्प्रक्षा, ससदेह ] दशम उल्लास: १५

" हे ललिततनु, पद्मलक्ष्मीः मन्ये इति हर्पात्तव पादयोर्लहेति सम्बन्धः ॥ तेन हर्षरूपहेतत्प्रेक्षेयम्। इति किमू। यो मम पद्मलक्ष्म्या जातिवैरी सहजश सुर्निशायामुन्मेपमुदयं न सहते लस्येन्दोः सौनदर्यगवोडनया इन्दीवरदलदश्षा कर्तृभृतया वस्ककान्त्या करणभृतया प्रसभ बलाच्छान्ति नीत इनि " [चं०]।। "अत्र पद्मलक्ष्म्या: कामिनीचरणयोः स्वभावल्नत्वं यथोक्कहर्षहेतुकलसत्व-।. तादात्म्येन संभावितम्। स्वरूपसंभावनं यथा-लिस्पतीवेति। (स्पष्टम्)। अन्न गम्यमानं तमसो व्यापनादि लेप्नादिरूपनया संभावितमिति स्वरूपो- त्रक्षयम्। अत एव 'तमसो लेवनकर्तृत्वमत्रोत्म्रेक्ष्यम्' इत्यलंकारसर्वस्व- कारमतमपाम्नम्। विवक्षितविरवंकेन लेपनमाव्रस्थवोतपेक्षणात। एवं फला- द्ुटप्रेक्षाप्यूहनीया" [ग्र० ] । संकेतस्तु-"अत्र तमोगतत्वेन लेपनक्रियाकर्तृत्वत्प्रेक्षार्या व्यापनादितिया निमित्तं गभ्यम्। ड्यापनादौ तूत्प्रेक्षाविपये निमित्तमन्यदन्वेप्यं स्थात्। न च विपयस्य गम्यत्वं युक्कमू। तस्या पेक्षिता ्ारत्वेन पस्तुतस्याभिधातसचितत्वात। यत्तु व्यापनादयुयेक्षाविषयमत्रीचे तचित्त्यम् " इति ग्राहम।

ससदेहस्तु भेदोक्तो तदनुक्तौ च संशयः ॥६॥ भेदोक्तौ यथा- अ्थं मार्तण्डः किं स खल तुरगैः सप्तभिरित: कृशानुः किं सर्वा: प्रसरति दिशो नैष नियतम कृतान्तः कि साक्षान्महिपवहनोऽसाविति चिरं समालांक्याजी त्वां विदघति विकल्पान्प्तिभटाः ।।२७।। भेदोक्तावित्यनेन न केवलमयं निश्चयगर्मो, यावन्निश्वयान्तोडोनि संदेह: स्वीकृत: । यथा- इन्दुः कि क कलङ्कः सरसिजमैतत्किमम्बु कुत्र गतम्। ललितसविलासवचनैर्मुखमिति हरिणाक्षि निश्चितं परतः ॥२८॥ किन्तु निश्चयगर्भ इव नात निश्चयः प्रतीयमान इत्युपेक्षितो भट्टों्द्टेन। "भेदो वैधर्म्यम्। संशयस्नु कविप्तिभानिर्मित मुबालंकाे न तु स्वारसिक: स्थाणुपुरुपादिविषयोषि। वैचित्याभावात्। अत्र संशञयः

२० काव्यपकाशः [का० ६-

ससंदेह इति लक्षणम्। भेदोकौ तदनुक्तौ चेति विभाग:। तत्र भेढो कौ यथा अयमिति"[प्र० ] /"राजानं अति कस्यचिदुक्तिरियम्। हे राजन् पतिभटाः शत्रवः त्वाभ् आजौ संग्रामे समालोक्य इति एवं विधान विकल्पान् संशयान् चिरं विदधति कुर्वेन्ति। किविधानित्याकाङ्डायामाह-अयं भूलोकगतः मार्तण्डः सूर्य: किम्, स प्रसिद्ध: सूर्य: खल सप्तभिः तुरगैः इतः युक्तः 'सर्व वाक्यं सावधारणम्' इति न्यायेन सप्तभिरेव तुरगैरितः इत्यर्थः अयमसंख्यतुरगयु- कत्वान सूर्य इति भावः । तर्हि कृशानु: अधिः किमू एपः, स सर्वाः दिशः नियतं यथा स्यात्तथा न प्रसरति किंतु वास्वभिमुखामेव दिशं प्रसरति। अयं तु सर्वदिक्पसरणान्ञाशनिरिति भावः । तर्हि साक्षात् कृतान्तो यमः किमू, असौ सः महिपवहन: महिपारूढः। अयं तु कदाचिदवि महिषं नारोहतीत्यर्थ:" [झ० ॥। "अन्र मार्तण्डत्वादीनां संदेहे सप्तुरगत्वादीनि वैधर्म्याणि तदाश्रये- भूकानि। न चायं व्यतिरेकालंकारः। तस्य संदेहानुयायितया तेनैव व्यपदे- शौचित्यान्। ननु भट्टोज्वटेन भेदोक्तौ निश्चयगर्भ एवायं स्वीकृतो न तु निश्र- यान्तोऽपि। तत्किमस्यापि स एव पन्थाः। नेत्युच्यते। कुत एतत्। भेदोक्ता- विति विभजनात्। निश्रयान्तस्यापि तत्संभवात्। वैचित्र्यानुभवाच्च। यथा. इन्दुगिते।" [प्र० ]। "इन्दुरिति। नायिकां प्रति कस्यचिदुक्ति। हे हरिणाक्षि एनत् (मुखम्) इन्दुः किम्। तर्हि कलङ्कः क्व। सरसिजं किम्। तर्हि अम्बु कुत्र गतम्। इति प्रथमं सन्दिग्धम्। परसः पश्चात् ललितसविलासवचनैः मुखमिति निश्चितम्" [उ०]। "तक्कि भट्टोज्टेनायमुपेक्षितः । प्रतीयमानवद्वाच्ये तादृग्वैचित्या- भावादिति गृहाण" [प्र० ]। इदमन्नावधेयम्। उद्जटेन निश्चयान्तसन्देहो न क्वापि प्रत्याख्यातः। उपे- क्षित इति चेत्तर्हि भामहदण्डिवामनैरपि। तदनुक्तौ यथा- अस्या: सर्गविधौ प्रजापतिरभूचन्द्रो तु कान्तिप्रदः श्रृङ्गारकरसः स्वयं तु मदनो मासो नु पुष्पाकरः।

E(9 Eपक] दशम उल्लास: २१

वेदाभ्यासजड: कर्थ तु विषयव्यावृत्तकौतूहलो निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिद रूपं पुराणो मुनिः ॥२९॥ भेदानुक्ती यथा-अस्था इति । विकमोर्वशीय प्रथमेडड्े उर्वशीसुहिश्य पुरूरवस अक्तिरियम्। अस्या उर्वश्याः सर्गविधौ सृष्टौ यः प्रजापतिर्निर्माता अभूत् स कान्तिप्रदः चन्द्रः नु किम्। शृङ्गारेकरसः शुद्धार एव प्रधानो रसो वस्य स मदनः स्वयं किम्। पुष्पाकाः वसन्तः मासः किम्। "'इतिप्रजापति- धममरुश्चन्दतवादिरुरविरुद्वनानाभावकोटिक: संदायः " [उ० ] वेदाभ्यासेन जडः कुण्डितमनि: विषयेभ्यो व्यावृत्तं कौतूहलं औतसुक्यं यस्य स पुराणा मुनिः ब्रह्मा इद मनोहरं रूपं निर्मातुं कर्थ प्रभवेत् समर्थः भवेत् ॥ अन्न' शङ्गयमानस्य प्रजापत्यादे: कस्यापि न वैधर्म्यमुक्तम्श्र[प्र० ]

तदूपकमभेदो य उपमानोपमेययोः। अतिसाम्यात् अनपत्नुतमदयोः अभेद:। तदपकमिनि। "रूपयत्येकतां नयतीति रूपकम्" [सं०]। "अभेदो- 5भेदारोपः। बीजं तु तन्रातिसाम्यम्" [प्र० ]।"साम्यमात्र उपमी। अतिसाम्ये तृ रूाकम्। सर्वथाऽतिसाम्ये पुनरपस्तुतप्रशंसातिशयोक्ती। इद तत्वम्-भेदे ज्ञानेडपि यत्राभेदप्रतीतिरिवाभेदप्रतीतिरभेदप्रतीतिरेव तन्र कमे- णोपमारूप का तिशयोक्त्याद्या जेयाः" [सं०]।"अभेदश्वालानपह्ृतभेदयोर्विव- क्षित इति नापह्वतावतिव्यापिः। नदेतद् द्विविधम-सावयव निरवयवं च। तन्नाद्यं समस्तवस्तुविषयमेकदेशविवर्ति च। द्वितीयं तु शुद्धमात्रमिति। आये विभागे लक्षणमाह" [प्र० ]। समस्तवस्तुविषयं श्रौता आरोपिता यदा ।। ७।। आरोपविपया इव आरोप्यमाणा: यदा शब्दोपात्ताः, तदा सम- स्तानि वस्नूनि विषयोऽस्येति समस्तवस्तुविषयम्। आरोपिता इति बहु- वचनमविवक्षितम्। यथा- ड्योत्साभस्मच्छुरणघवला बिभ्रती तारकास्थी- न्यन्तर्धानव्यसनरसिका रात्रिकापालिकीयम्।

:२ काव्यप्रकाशः [का० -6

द्वीपाद् द्वीपं भ्रमति दधती चन्द्रमुद्राकपाले न्यम्तं सिद्धाञ्जनपरिमलं लाळ्छनस्य च्छलेन ।। ३० ।। अत्र पादन्ये, अन्तर्धानव्यसनरसिकत्वमारोपितधर्म ग्वेति रूपक- परिग्रहे साधकमस्तीति तत्संकराशंका न कार्या। "समस्तोते। आरोंपिता आरोप्यमाण: ते सर्वेऽवि यद्यारोपविषय- इच्छाब्दा एव भवन्ति तदा समस्तवस्तुविषयं नाम रूपकम्। समस्तं चस्तु जारोष्यमाणं विषय: शब्दप्रतिपाद्योऽत्रेति व्युत्पत्ते: । आरोपिता इति बहु- वचनमविवक्षितमित्यारोप्यद्वयस्थले नव्याप्षिः। उदाहरणम्-ज्य्ि" [प् ]। कवी रूपकमुखेन ज्यौत्सों योगिनीत्वेन वर्णयति। इयम् रात्रिरेव कापालिकी योगिनी दीपात द्वीपान्तरं भ्रमति। कोदशी। जयीत्सा एव भम्म तस्याः छुरणेन लेपनेन धवला। तार्का एव अस्थीनि बिभ्रती धारयन्ती। अन्तर्धा- नस्य व्यसने कोतुके रसिका। चन्द्र एव मुद्राकपालं दीक्षासमयगृहीतापकर- णमू। तस्मिन्। लाञ्छनस्य छलन व्याजेन न्यस्तं स्थापितं सिद्धाअनस्य अन्तर्धानादिसाधनस्य परिमलं चूर्ण दधती धारयन्ती। अन्न "रात्निरेव कापालिकी योगिनीति प्रधानरूपकम् । पतन्निर्वाहकाण्यपराणि विशेषणानि" [चं. ]। "अन्न पादत्रये ज्योत्स्रादिषु भम्मत्वादिकमारोप्यमाणं सर्व शाब्दम्। नन्विदं रूपकोदाहरणं न युज्यते । साधकबाघकाभावेन रूपकोपमयो: सन्दे हात्सन्देहलक्षणसङ्करीचित्यादिति चेत्। ('एवं च कापालिकीव रान्रिः कापालिक्यभिन्नेति वा, ज्योत्स्रा भरमेव ज्योत्स्नैव भस्मेति वा, अस्थ्यभिन्ना- स्तारका: अस्थिसदशास्तारका इत्यादिक्रमेण रूपकोपमयोः सन्देह इत्याशयः' [उ०]) भवेदेवम्। यद्यन्तर्धानव्यसनरसिकत्वं विशेषणं न स्यात्। तद्दि रूपकपरिग्रहे साधकम्। कापालिक्यां तत्संभवाद्राव्ावर्संभवाच्च। उपमापरिम्नहे तु रात्रेरेव प्राधान्यात्तस्यानन्वय एव स्यात्" [ग्र० ]। श्रौता आर्थाश्र ते यस्मिन्नेकदेशविवर्ति तत्। केचिदारोप्यमाणा: शब्दोपात्ताः, केचिदर्थसामर्थ्याद्वसेयाः-इत्येक- देशविवर्तनात एकदेशविवर्ति। यथा-

८ रूपक] दशम उल्ास:

जम्स रणन्तेउरए करे कुणन्तम्स मण्डलगलअम्। रणसंमुही वि सहसा परम्मुहदी होइ रिउसेगा॥ ३१ ॥ [यस्य रणान्त:पुरे करे कुर्वतो मण्डलामलताम् /XOL रससंमुख्यपि सहसा पराङ्मुखी भवति रिपुसेना॥ ] अत्र रणस्यान्तःपुरत्वमारोप्यमाण शब्दोपात्तम्; मण्डलाघलतायाः नायिकात्वम्, रिपुसेनायाश्र प्रतिनायिकात्वम् अर्थसामर्थ्यादबसीयते इति एकदेशे विशेषेण वर्तनादेकदेशविवर्ति।

साङ्गमेतत्

उक्त्द्विभेद सावयबम्। "धौता इति। ते इत्यारोपिताः। तथा च यत्र कचिदारोप्यमाणा: शब्दो- पान्ता: । के चिदर्थसामर्थ्यादवसेया स्तदेकदेश विवर्ति। एकदेश विशेषेण वर्तत इति व्युत्पत्ते: । उदाहरणम्-जस्संति" [प० ]। "मण्डलाग्रलतां खङ्गलताम्। करे कुवती धार्यतः। युद्धार्थ रतार्थ च। अन्नःपुरत्वारोपसामर्थ्याल्ताया नायिकात्वावगमात्। रसेन वीररसेन शङ्ारेण च। संमुखी युयुत्सू रिरंसुश्र। पराङ्मुखी भवति मयाययुद्वान्निवर्तन कोपान प्रियसंगमाच्च"। चं०]। "अन्र रणेडन्त:पुरत्वमारोप्यं शाब्दम्। मण्डलाग्रलताया नायिकातवं रिपु- सेनाया: प्रतिनायिकात्वं चारोप्गं न शाब्दम्। किं त्वन्त:पुरत्वारोपसामर्थ्या- देवावसीयते। अन्यथा तस्यापर्यवसानात्। अत एकदेशे विशेषेण बर्तनादेक- देशविवर्ति। साङ्गमिति। साङं सावयवम्। एतत्। उक्तप्रकारद्वयवदित्यर्थः । साङत्वमनेकरूपकसमुदायः। एकस्मि्रूपके द्वितीयस्याङ्गत्वेनावस्थानात्। अङ्ग- शब्दस्य हेत्वर्थत्नात्।" [प्र० ]। निरङं तु शुद्धम् "निरङ्गमिति। निरङ्गमद्वितीयम्। तच्छुद्धमेवेत्यर्थः" [न०]।

२४ काव्यपकाश: [का० -2

यथा- कुरङ्गीवाङ्गानि स्तिमितयति गीतध्वनिषु यन् सखीं कान्तोदन्त श्रुतमपि पुनः प्रश्नयति यत्। अनिद्रं यञ्चान्तः स्वपिति तदहो वेद्मयभिनवां प्रवृत्तोऽस्याः सेकं हृदि मनसिजः प्रेमलतिकाम् ॥३२॥ " कुरङ्गीति-यद्यस्माद्गीतध्वनिषु सत्सु अङ्गानि स्तिमितयति निश्रेष्टानि करोति। तथा अ्ुतमपि कान्तस्योदन्तं वृत्तान्तं सखीं प्रति पुनः प्रश्नविषयं करोति। यस्माच्चानिदं नेत्रमुद्गणादिशून्यं यथा स्थात्तथा अन्तः स्वपिति कानतैकतानान्त:करणतया विषया गृह्लाति अहो इति संबोधने। हे सखि, तत्तस्मान्मनसिजः अस्या हृदि। उद्धतामितिशेषः । अभिनवां प्रेमरूपां कनिकां सेकुं प्रवृत्त इति वेमीत्यन्वयः । अभिनवेति सेकौचित्यसूचनम् " [चं०]। "अन्न प्रेममात्रे लतिकातवारोपः।"[प्र० ]। माला तु पूर्ववत् ॥८ ॥ मालोपमायामिवैकस्मिन बहव आरोपिताः । यथा- सौन्दर्यस्य तरङगिणी तरुणिमोत्कर्षस्य हर्षोद्रम: कान्ते: कार्मणकर्म नर्मरहसामुललासनावासभू:। विद्या वक्रगिरां विधेरनवधिप्रावीण्यसाक्षात्क्रिया। बाणा: पञ्चशिलीमुखस्य ललनाचूडामणि: सा प्रिया ॥ ३३॥ "अथ साङस्यैव वैचित्यान्तरमाह-माला ्विति। यथैकन्र बहूपमान योगे मालोपमा तथैकत्रा नेकधर्मारोपे मालारूपकमित्यर्थः। यथा-सौन्दर्यस्येति" [प्र०]।"तरद्गिगी नदी। सौन्दर्यस्य तरङ्वत्वावगमेनोत्तरोत्तराविच्छे दलाभः हर्षो द्रमश्च योग्यस्थानलाभात्। कार्मणकर्म वशीकरणम्। नर्मरहसां (वचसां) कीडारहस्यानासुल्ासनाया जम्भणस्य वासस्थानम्। चक्रोकतीन विद्या शिक्षाशास्त्रम्। विधेर्बझ्मणो निरवधिनिपुणताया: साक्षाकारः।स प्रियेस्येकस्यां प्रियायां बहुनामारोपान्मालारूपकम्। पञ्चशिलीमुखः काम: ' [चं० ]।

3 रूपक दशम उल्लास: २५

नियतारोपणोपायः स्यादारोप: परस्य य:॥ तत्परम्परितं शिष्टे वाचके भेदभाजि वा ॥ ९ ॥

"विद्वन्मानसहंस वैरिकमलासंकाचदाप्रदुत दुर्गामार्गणनीललोहित सर्मित्वीकार वै्वानर। सत्यप्रीतिविधानदक्ष विजयभाम्भावभीम मभा साम्राज्यं वरवीर वत्सरशतं वैसञ्वमुचै: क्रियाः॥३४ ॥ " अन्न, मानसमेव मानसम्, कमलाया: संकोच एव कमलानामसंको .. " चः, दुर्गाणाममार्गणमेव दुर्गायाः मार्गणम्, समितां स्वीकार एव समिधा स्वीकार:, सत्ये प्रीतिरेव सत्यामप्रीतिः, विजयः परपराभव एवं विजयोड र्जुनः,-गवमारोपणनिमित्तो हंसादेरारोपः । यद्यपि शब्दार्थालंकागे- यमित्युक्तम्, वक्ष्यते च, तथाऽपि प्रसिद्ध्यनुरोधादत्रोक्त: । एकदेश- विवर्ति हीदमन्यैरभिधीयते। "नियताते। नियतस्य मुख्यस्थारोपो वस्त्वन्तरतादात्म्यप्रतीतिस्तस्योपायः कारणं यः परस्यामुख्यस्यारोपस्तत्परम्परितम्। रूपणानां कार्यकारणभावरुपा परम्परा संजाताऽत्रेति योगादिति केचित्। वस्तुनस्तु, नियतमारोपणसुपायो यत्र। आरोपणं िना यदारोप्ण न संभवत्येवेति यावत्। एवंभूतः परस्थान्यस्य य आरोप स तथा। एवं चैकरूपणानन्तरं परम्परितम्। कार्यकारणभावरूपा

1 According to the iT ms. of the Anandasrama edition of . 9. the reading is एकदेशवृत्ति हादमन्यैरभधीयते । This seems to be the coriect reading as the word अन्ये: evidently rertoद् who gves four varieties of रूपक-(1) समस्तवस्तुविषय, (2) एकदेशविवर्ति, (3) समस्तवस्तु- विषय [मालारूपक ] and (4) एकदेशवृत्ति. The last vaiety is defined 25~ एकदेशवृत्ति स्वात्पररूपण रूपणात which exactlv talles with the परम्परित type of मम्मट,

काव्यपकाशः [का० ९-

परम्परा संजाताऽत्रेति व्युगनेः । लिष्ट इत्यादि। तवेतद द्विविभम्। उपाय- भूते रुपके आरोप्यारोपविषययोर्वाचकस्य छरिष्वत्वाद्िवरूपत्वाच्चत्यर्थः। तत्रादं यथा-विद्वदिति"[प० ]। "हे वरचीर प्रभी, त्वं वेरिज्नं ब्राह्मं वत्सरशतं उच्चे: साम्राज्यं क्रिया इत्यास्यातपदम्। कीदशः । विदुषा मानसमेव मानसं सरस्तन्र हमरुपेति हंसत्वारोपे केपबलान्मनसि सरोविशेषारोपस्य हेतुत्वान्परम्परितरपकम्। एवमग्रेऽपि। वैरिकमलायाः संकोच एव कमलानामसंकोचस्तेन दीपदुत सूर्ग। दुर्गाणा ममार्गणमेव दुर्गाया मार्गणमन्वेषणं तेन नीललोहित शिव। समिता सडग्रामाणां स्वीकार एव समिधां स्वीकारस्तेन वहे। सत्े रीतिरेव स््ा दक्षकून्यायामप्रीतिस्तद्विघाने कुशल एव दक्षप्रजापतिरूप। विजय: परपराभव एव विजयोऽर्जनस्त व्यराग्भावः प्राकुसत्वमग्रजत्वं च तेन भीम भीपण भीमलेन चेति" [चं० ]। "अत्र विदुपां मानसं सरीविशेष इन्यारोपहंतुकं राजो हंसत्वारीपणम् तत्र चारोपविपयारोपणीययोर्हदयसराविशेषयोः के वता मानस शब्देनै वाभिधानम्। ननु क्रेपस्य शब्दपरिवृत्यसहतया शब्दालंकारत्वमित्युक्तं वक्ष्यते च। तथा च श्रेपपरम्परितमुभयालंकारो युज्यत इति तदवसर एव वक्तुमाँचित्या क्किमित्यर्थालकारमध्ये पठित इति चेत्। सत्यमेतन। तथापि केपापवादकं रूपकमित्यलंकारसर्वस्वका रादिप्रसिद्धय नुरा्धिनोक। ताप्रसिद्धो किं बीजमिति चेत, मानसत्वादीनामार्थत्वम्। इद हि तरेकदेशविवर्तीत्युच्यते" [ग्र० ]। भेदभाजि यथा- आलानं जयकुञ्जरस्य हषदां सेतुर्विषद्वारिधे: पूर्वाद्रि: करवालचण्डमहसो लालोपधानं श्रियः।

राजन्राजति वीरवैरिवनितावैधव्यदस्ते सुजः ॥ ३५॥ अन्न जयादेर्िन्नशब्दवाच्यस्य कुज्जरत्वाद्यारोपे सति एव सुजस्य आला- नत्वाद्यारोपो युज्यते।

-१ रुपक 7 वशम उहास:

अलौकिकमहालोकप्रकाशितजगत्त्रयः । न्नूयते देव सद्वंशभुक्तारत्नं न कैर्भवान ॥ :६ ॥ निरवधि च निराश्रयंच यस्य स्थितमनिवर्ततितकौतुकपरपञ्रम्। प्रथम इह भवान्स कूर्ममूर्तिर्जयति चतुर्दशलोकवल्लिकन्द्ः ।३७॥। इति च अमालारूपकमपि परम्परितं द्रष्टव्यम्। द्वितीयं यथा-"आलानमिति। जय एव कुअरो हस्ती तरयालानं बन्धनस्तम्भ इति। भुजे आलानत्वारोपे जये कुञ्रत्वारोपो हेतुः । एवमग्रेऽपि। विपद्रूग- समुद्रस्य पापाणसेतुः। तदुत्तारणक्षमत्वात्। करवाल: खङ्ग एव चण्डमहा: सूर्य- स्तस्थ पूर्वादिर्दयाचलः। लीला सुखस्वापस्तन्रांपधानं शिरोनिधानं तूल्पटः। संग्राम एवामृतसागरः । वोराणं वैरिणां था वनितास्तासां वैधव्यदः"[चं०]। "अन्र जयादेर्मिन्नशब्दवाच्यकुअरत्वाद्यारोपे सति भुजे आलानत्वा- द्यारोपो युज्यते। इदमुदाहृतभेददयं परग्परितमालारूपम्। अमालारूपमपि तढ दष्टव्यम्। तत्र छिष्टवाचके यथा " [प्र० ] । "अलौकिकेति। अलौकिकस्य महस्योत्सवस्यालोको दर्शनं तेन प्रकाशित जगत्व्रयं येनेति राजपक्षे । मुक्तामणिपक्षे तु-महालोको महादीप्िः। सद्वंशो महाकुलमेव महावेणुस्तत्र मुक्तारत्नम्। वंशोभ्भवमुक्ताया बहुमूल्य त्वा त्न न्वोक्तिः। भवान्कैर्न स्तयते" [ चं०]। "भेदभानि सथा" [प्0]- "निरवधीति। स प्रथम आद्यः कूर्ममूर्तिर्भवान् जयतीति विष्णुं प्रति भक्तंक्ति: । यस्य स्थितं स्थितिर्निरवधि कालपरिच्छेदशून्यम्। सर्वाधः स्थितत्वाद्ाश्रयशून्यं च। अत एवानिवर्तितः कौतुकस्याश्चर्यस्य प्रपञ्चो विस्तारो येन तत्। कीदशः कूर्ममुर्निः । चतुर्दशलोकरूपा या वलि: (लता) तस्या: कन्दः (मूलम्)" [चं० ]। "अत्र लोकशब्दाद्विञ्नेन वलििपदेनारोष्यमाणमुक्तम्। परम्परिते चारो- व्यारोपविषयानेकतवेऽपि नालंकारानेकत्वमू। संभूयैव वैचित्यप्रकर्षाधायकत्वात्। एवं मालारशनयोरपि द्ृष्टव्यम्। यद्यपि रशनारूपकमपि रूपकं संभवति। यथा-" [ प० ]।

२८ कान्यप्रकाश: [का० १०-

" किसलयकरेंलेतानां कर कमलै: कामिनाँ मना जयति। नलिनीनां कमलमुखैर्मुखेन्दुभिर्योपितां मदनः ॥३८। इत्यादि रशनारूपकं न वैचित्र्यवदिति न लक्षितम्। "इसलयेति। मदनः कामिनां मनो जयति इत्यन्वयः। कैः तत्राह- किसलयेत्यादि लतानां पलवरूप: करेः। करकमलैर्मुखेन्दुभिरित्युभयन्नापि योषितामन्वयः । अत्र पूर्वमारोव्यमाणस्य करादेहत्तरव्रारोपविषयत्वाद्रशनारू- पकम् " [चं० ]।

4े प्रकृतं यन्निषिध्यान्यत्साध्यते सा त्वपह्नतिः। पमेयम् असत्यं कृत्वोपमानं सत्यतया यत्म्थाप्यते, सा तु अपह्ुतिः । उदाहरणस्- अवापः प्रागल्भ्य परिणतरुचः शैलतनय नधम कलझो नैवायं विलसति शशाक्कम्य वपुषि। अमुष्येयं मन्ये विगलदमृतम्यन्दशिशिरे रतिश्नान्ता शेते रजनिरमणी गाढमुरसि ॥ ३९॥ इत्थं वा- बत सखि कियदेतत्पश्य वैर स्मरम्य प्रियविरहककशेSस्मिनरागिलाके तथा हि।

अतिविशिखमनेनोटृटद्कितं कालकूटम्।।४०।। अत्र हि न सभृङ्गाणि सहकाराणि, अपि तु सकालकूटा: श्रा इति प्रतीति: । सा अपह्वति: शाब्दी आर्थी चेति द्विधा। तत्राद्या यथा-"अवाप इति। पर्णतरुच: पूर्णकान्ते: शशाङ्कस्य तस्वेन पराभिमतस्य वपुषि प्रागल््यं प्रकटता प्राप्तोऽयं कलक्गो नैव विलसतीत्यपह्वतिः । तहि कि तव्राह-अमुष्य चन्द्रस्य विगलदमृतप्रवाहशीतले उरसि गाढं रतिश्रान्ता इय रजनीरूपा रमणी शेत इति मन्ये [ चं० ] ।

-१० अपहुति, श्रेष ] दशम उह्लास: २९

"अत्र कलङ़ो नैवायमिति शाब्दोऽपहवः । आर्थरतु बह्हीभिभङ्गभिरालो- रथते। तत्कचित्कपटार्थशब्दोपादानात्। यथा-" [प० ]। "धनेति। वत खेदे। अम्मिन्मादृशे रागिलोके अनुरकजने कियदपरिमितमेतद्वैरम्। अस्तीति शेष: । पश्येति तथाहीत्यनन्तरं योज्यम्। उपवनेषु सहकार आम्रा- स्तेपूद्वासिनो मृद्गा भ्रमरास्तद्वयाजेन प्रतिबाणमनेन स्मरेण कालकूटमुट्ह्वितं अ्काशितम्। लापितमिति यावत्। "[चं० ॥। "अन्र च्छलशन्दबलान्न समृङ्गाणि सहकाराणि अपि तु सकालकूटाः क्रा इति प्रतीयने " [प्र० ]। एवं वा -- अमुष्मिल्लावण्यामृतसरसि नूनं मृगदशः म्मरः शर्वप्लुष्टः परथजघनभागे निपतितः। यदङ्गाङ्गाराणां प्रशमपिशुना नाभिकुहरे शिखा धूमस्येयं परिणमति रोमावलिवपुः ॥४१॥ अन्र न रोमावलि:, धूमशिखेयमिति पतिपत्तिः। एवमियं मङ्गय- न्तरैर्यूह्या । क्वचित्परिणामादिशब्दवशात्। यथा-अमुष्मिन्निति-" वेश्यामुद्दिश्य समृद्धं कामिनं प्रति दास्या उक्ति:" [उ० ]।"शर्वेष हरेण पृष्टो दग्घः स्मरो लावण्यरूपामृतसरोवरभूते मृगशोऽस्मिन् महति जघनप्रदेशे नूनं निपतितः । यस्य कामास्याज्ञान्येवाजारास्तेषां प्रशमस्य, निर्वाणताया: सूचिका इय घूमस्य शिखा नाभिबिले रोमावलिमर्तिः परिणमत। नेयं रोमावलि: ँिंतु घमशिखैवेयं तदाकारेण परिणतेत्यर्थगग्याया अपह्वतेः " [चं०] उदाहरणमिदम्। "अत्र धूमशिखा रोमावलिचपुः परिणमतीति परिणामशब्दार्थवशान्नेयं रोमावलि: किं तु धूमशिखेति प्रतीयते। एवं भङ्गयन्तरैरप्यूद्यम्। यथा 'हृदं ते केनोकं ' इत्यादौ " [ प्र० ]।

श्लेषः स वाक्य एकस्मिन्यत्रानेकार्थता भवेत् ॥ १० ॥ एकार्थप्रतिपादकानामेव शब्दानां यत्रानेकोऽर्थःस क्षेपः।

३० काव्यप्रकाश:

उदाहरणम्- उद्यमयते दिङ्मालिन्यं निराकुरुतेतरां नवति निधनं निद्रामुद्रां प्रवर्तयति क्रिया:। रचयतितरां स्वैराचार प्रवर्तनकर्तनं बत बत लसत्तेज:पुञ्जो विभाति विभाकरः ॥ ४२॥ अत्रामिधाया अनियन्त्रणात् द्वावप्यर्कसूपी वाच्यौ। "स्लेव इति। परिवृत्तिसहानामेव शवदानामेकवृन्तगतफललयन्यायेन यत्रानेकार्थभ्रतिपादकता सोऽर्थक्षषः । यथा-उदयमिति "[प्र० ॥। "विभाकरनामा राजविशेष: सर्यश्र। उदयमुदयाचलं समृद्धि न। अयते प्राम्नोति। दिशां मालिन्यमन्धकारस्तत्तिग्त दुष्टसा म न्त य्युप भ्रवश्व । दिग्गत- जनानां दारिश्रेण कुवेपतेत्यन्ये। निद्धया मुद्रा मुदणं वश्षुपः निद्धासुद्दा निद्वा- सदशी अवस्था आलस्यरूपा च। निधनं नाशमू। क्रिया अभिहोताय्याः पक्ष-

निवृत्ति रचयति। 8र्पातिशयाद्वतवनेति द्विरुक्तिः। तेज:पुओो रश्मिसमहः कान्तिसमूहश्र" [ चं० ]। "अश्र विभाकरनामा राजविशेषो मार्तण्डश्चेत्युभयार्थानि 'उदयमयंते' इत्यादीनि वाक्यानि। न चायं द्वितीयार्थस्य धवनिरेवेति शडनीयम्। संयोगादी- नामभावेनाभिधाया अनियन्त्रणाद् द्वयोरपि वात्यत्वात्" [प०॥।

परोक्तिर्मेदकैः श्िष्टैः समासोक्ति: प्रकृतार्थ प्रतिपादकवाक्येन श्विष्टविशेपणमाहात्म्यात् न तु विशेष्यस्य सामर्थ्याद पि यत् अप्रकृतम्यार्थम्याभिधानम्, सा समासेन संक्षेपेणार्थ- द्वयकथनात् समासोक्ति:। उदाहरणम्- लहिऊण तुज्झ बाहुपफंस तीए स को वि उल्लासी। जअलच्छी तुह बिरहे ण हुज्जला दुव्वला णं सा ।४३।। [ रब्ध्वा तव बाहुस्पर्श यस्याः स कोऽप्युलासः। जयलक्ष्मीस्तव विरहे न खलज्जवला दुर्बला ननु सा ॥]

₹ सनासोक्ति, निदर्शना] दशम उल्लास:

अत्र जयलक्ष्मीशव्दम्य केवलं कान्तावाचकत्वं नास्ति। "पशोक्तिगिति। परमप्रकृतम्। भेदकानि विशेषणानि। छ्रिष्टान्यनेका- र्थानि। तेन प्रकृतार्थविशेषणवाचिमात्रशब्दस्य श्रेपमहिम्ना यत्र प्रकृतार्थकेन वाक्येनाप्रकृतार्थवचनं सा समासोकि: संक्षेपेणार्थद्वयोकति:। मात्रग्रहणाद्यन विशेष्यपदस्यापि श्िष्टतवं तद्वपुदास.। तस्य श्लेषत्वात् । उदाहरणम्- लहिउणेति"[अ०]। "समरपतित स्वामिनमवेक्ष्य वीरपत््या उक्तिश्यमिति सुधासागरकाराः । महेश्वरेण तु 'दुर्बलानं सा' इति संस्कृत पठित्वा दैवाद् दुर्बलेन शत्रुणा जितं नृपति प्रति कस्यचिदुक्तिशियमित्युक्त्तम्। हे वीर तब बाहुस्पर्श भुजसङ्गं लब्ध्वा अवाप्य यस्या: स करोऽपि अनिर्वचनीयः उलासो हर्पोत्फुललताभूबू सा जयलक्ष्मीः विजयश्रीः तव विरहे वियोगे सति न खत्ु उज्जवला ननु प्रत्युत दुर्बला जातेत्यर्थः" [झ० ]। "अत्र विशेष्यवाचिनी जयलक्ष्मीशब्दस्य परमप्रककृतार्थकत्वं नास्ति। श्षिष्टत्वं चोपलक्षणम्। औपम्यगभादीनामपि संभवात्। यथा 'विलिखति कुचौ' इत्यादाविति पचीन: पन्थाः । अन्र नव्या :- परोक्तिरिति परशब्देन सामा- न्यतः प्रकृतमप्रकृतं वा विवक्षितम्। तेन यत्रापाकरणिकविशेषणसामर्थ्या स्माकरणिकमुच्यते तदपि संगृह्मते। तन्नापि वैचित्याविशेषात् अन्यत्रानन्त- र्ावाच्च। यथा 'संप्राप्ते सकलाङ'-इत्यादि। अन्र ह्यम्नकृतस्य भृङ्ञरय विशेषणसाम्थ्यात्मकृतस्यासत्पुरुपस्य प्रतीतिरित्याहुः ।तत युक्तम्। अप्रस्तु- तप्रशंसयैव तत्संग्रहात्। 'येनास्यभ्युदितेन' इतिवत्। वृत्तो चाप्ररतुतम्रशं- साप्रकरणे तत्र समासोक्तिपदं क्षिष्टविशेपणत्वमात्रपरम् " [प्र० ]।

निदर्शना। अभवन्वरतुसंबन्ध उपमापरिय ल्थूक: ११॥। निदर्शनं दष्टान्तकरणम् । उद्ाहस्णम्- क सूर्यप्रभवो वंशः क चाल्पविषया मतति: तितीर्षुर्दुस्तरं मोहाटुडुपेनाम्मि सारारम्॥ ४४॥

३२ काव्यपकाशा: [का० ११-

अत्र, उडुपेन सागरतरणमिव मन्मत्या सूर्यवंशवर्णन सित्युपमार्या नर्यवम्यति। यथा वा -- उद्यति विततोर्ष्वरिमरज्जावहिमरुची हिमधाम्रि याति चास्तम्। वहति गिरिरयं विलम्बिघण्टाद्वयपरिवारितवारणेन्द्रलीलाम्।। ४५। अत्र, कथमन्यस्य लीलामन्यो वहतीति तत्सदशीमित्युपमायां पर्यव सानम्। "निदशनति। यथाश्षतमात्रेणासंभवी वस्तुसंबन्धो यत्रोपमां कल्पयित्वा पर्यवस्यति सैका निदर्शना। दष्टान्तकरणात्मकनिदर्शनरूपतवात्।सा च द्विधा-अवान्तरवाक्यभेदे तदभेदे च । तयोराया यथा-क सर्यति। अब्राहं सागरं तितीपुरस्मीत्यस्यासंबद्धार्थकतया उड्डपेन सागरतरणवन्म- अन्त्या यथा- उदयतीति" [प् ]। "माबे रैवतकवर्णनम्। विनता विस्तृता ऊर्ध्वा रकमय एव रजवो यस्य तादशे अहिमरुची सूर्ये उदयति सति हिमानि चन्द्रे चास्त याति सति अयं रैवतकगिरिरमयतो विलस्बिघण्टाहयपरिवारितस्य वारणेन्द्रस्य गजश्रेष्टस्य लीलां शोभां वहतीत्यन्वयः। अत्रान्यलीलाया अन्यवारोपो लीलास्शी लीलामित्युपर्मां गमयति। तत्र चन्दसूर्यघण्टयोश् विम्बप्रतिबिम्बभावस्तत्समर्थ नाय च रश्मिपु रज्जुत्वारोप इति बोध्यम् " [चं० ]।

मा्यां पर्यवसानम्।'एवं च पूर्वोदाहरणे वाक्यार्थ उपमाक्षपकः। इह तु पदार्थमात्रम्' इति व्यास्यानमनादेयम्। अन्रापि लीलापदार्थमात्रस्यानाक्षेप- करवात्। एुपा मालारूपापि दृश्यते।" [प्र० ]। दोभ्यां तितीर्षति तरङ्गचतीभुजंग- मादातुमिच्छति करे हरिणाङ्कबिम्बम्। मेरुं लिलड्घयिषति घुवमेष देव यस्ते गुणान्गदितुमुद्यममादघाति ॥४६ Ik

१ २ निदर्शना, अप्रस्तुत प्रशंसा] दशम उह्लास:

इत्यादी मालारूपाऽप्येषा द्रष्टव्या। स्वस्वहेत्वन्वयस्योक्ति: क्रिययैव च साडपरा। क्रिययैव स्वस्वरूप-स्वकारणयोः संबन्धो यद्वगम्यते, सा अपरा निदर्शना। यथा- उन्नतं पद्मवाग्य यो लघुर्हेलयैव स पतेदिति न्ुघन। शैलशेखरगतो द्पत्कणश्चारुमारुतघुतः पतत्यधः । ४७।। अन्न पातक्रियया पतनम्य, लाघवे सति उन्नतपद्प्राप्तिरुपस्य च संबन्धः ख्याप्यते ॥। 'यथा दोर्भ्यामिति' [प०] हे देव राजन् यः कश्विदपि पुरुपः ते तव सुणान् शांयौदायादीन् गदितुं वक्तुं उद्यमं उद्योगं आदघाति कुरते स तरङचतीना नदीनां भुजहं उपपतिं समुद्रमित्यर्थः दोर्भ्यां बाहुम्यां नितीर्षति तर्तुमिच्छति तथा च हरिणाङ्कबिम्बं चन्द्रबिम्बं करे आदातुं ग्रहीतुं इच्छति। 'एवं व मेरूं पर्वतें लिलंघयिपति लङ्गयितुमिच्छाति दोभ्याँ सागरतरणादिवत् त्वहणभा पणमशक्यमित्यनेकोपमाकला नात् मालारुपेयं निदर्शना ' [चं० ]। "स्वस्वनि । यत्र क्रिययव स्वस्थ स्वहेतोश्चान्वयो हेतुहेतुमभ्भावरूपः ख्याप्यते सापरा निदर्शना। यथा-उन्नतमिति "'[प्र०]।'टषत्कणः पाषाणकणः । चारुणा मन्देनापि मारुतेन घुतः कम्पितोऽधः पतति। किं कुर्वन्। यो लघुः स उन्नतं पदमवाप्य हेलयैव (लीलयैव) पतेदिति ब्रुवनू स्वदृष्टान्तेन कथयन् उन्नतं पदसुत्कर्षः उच्चस्थलं च। लधुरल्पबुद्धि: अल्पपरि माणश्च। पतनमुर्कर्पहानि: अधः सयोगश्च " [चं० ]। "अत्र पतेत्पदप्रतिपाद्यस्थ पातस्य कार्यरय लाघवे सत्युन्नतपदमात्तिरूपस्य कारणस्य च तथा संबन्धः पततिपदप्रतिपाद्यया पातक्रियया प्रतिपाद्यते। तथा च लावबे सत्युन्नतपदमाप्ति: पाते हेतुर्यथा इपत्कणस्येति हष्टान्तपर्यवसानानि- दर्शनात्वमिति"[म० ]। अप्रस्तुतम्रशंसा या सा सैव अ्रस्तुताश्रया ॥१२।। अप्राकर णिकस्याभिधानेन प्राकरणिकस्थाक्षेपोऽप्रस्तुतप्रशंसा। का. ३

३४ काव्यप्रकाशः [का० १३-

कार्ये निमित्ते सामान्ये विशेषे पस्तुते सति। तदन्यस्य वचस्तुल्ये तुल्यस्येति च पश्चधा ॥१३।। तद्न्यस्य कारणादेः । क्रमेणोदाहरणानि- याता: किंन मिलन्ति सुन्दरि पुनश्चिन्ता त्वया मत्कृते 'नो कार्या नितरां कृशासि कथयत्येवं सवाष्पे मयि। लज्जामन्थरतारकेण निपतत्पीताश्ुणा चक्षुषा दष्टा मां हसितेन भाविमरणोत्साहस्तया सूचितः ।४८। अत्र-प्रस्थानात्किमिति निवृत्तोऽसीति कार्ये पृष्ठे कारणमभिहितम्। राजन्राजसुता न पाठयति मां देव्योऽपि तूष्णीं स्थिता: कुब्जे भोजय मां कुमारसचिवैर्नाद्यापि कि भुज्यते। इत्थं राजशुकम्तवारिभवने मुक्तोऽध्वगैः पज्जरा-

अत्र प्रस्थानोदत भवन्तं ज्ञात्वा सहसैव त्वदशयः पलाय्य गता :- इति कारणे प्रस्तुते कार्यमुक्तम्- "अप्रस्तुतेति। म्रशंसा वर्गनम्। सैव अम्नस्तुतप्रशंसैवेत्यर्थः । प्रस्तुता- श्रया प्रकृतप्रतिपत्तिहेतु: । एतच्चालंकारत्वबीजमतिप्रसक्तमिति निवार्यति। अम्राकरणिकेन आकरणिकाक्षेपोऽपरस्तुतप्रशंसा प्राकरणिकेनाप्राकरणिकाक्षेप: समासोक्तिरिति विवेकः । तां विभजते-कार्ये इति। सेत्यनुव्तते। कार्या- दिपञ्चके प्रस्तुते तदन्यस्य कारणादिपञ्ञकस्याप्रस्तुतस्य वर्णनमिति सा पञ्चधे- त्यर्थः । तत्र कार्ये प्रस्तुते कारणस्य वर्णनं यथा-याता इति" [प० ]। हे सुन्दरि। "याताः प्रस्थिता: किं पुनर्न मिलन्ति, अपि तु मिलन्त्येवेति काकुः। मत्कृते मदर्थ (त्वया पुनः चिन्ता नो कार्या। त्वं नितरामत्यर्थ कृशासि दुर्बलासि, एवं मयि सबाप्पे साक्चणि कथयति सति)। अति- का इर्यंदशंनादनिष्टशङ्गया सबाप्पत्वम् । मदोया गमनानिच्छा ज्ञातेति लजया मन्थरा स्तब्धा तारका कनीनिका यस्य तेन। तथा निपतत् पीतमशकुनभयात्

१ ३ अ प्रस्तुतमशंसा ] दशम उल्लास:

संहतमश्चु येन तादशेन चक्षुपा (मां रष्टा)। हसितेनेति। एवं किलास्या भिग्रायो यदियं मद्विरहेऽपि मराणान् भारयिष्यतीति अहासस्पणेत्यर्थः । भाविन्यावश्यके मरणे उत्साहः स च वियोगदुःखशान्तिवाळ्छयेति शेयम्। इयं च प्रस्थाननिवृत्तिरूपे कार्य प्रस्तुते कारणोक्तिरूपा अप्रस्तुतप्रशंसा" [ चं० ]। अमरशतके "अस्थानात् किं निवृत्तोऽसीति कार्ये पृष्टे कारणस्य प्रियाया भाविमरणोत्साहरय वचनम्। किं शब्द: प्रश्षार्थक इति न कारणप्रस्तावः" [प्र०]। यर्वर्जुनवर्मदेवैरस्य पद्यस्य टीकायामिदमुत्तरालक्ारोदाहरणमि त्युक्त तदुदोते नागेशभटरित्थं प्रत्याख्यातम्-"'अत एवोत्तरेण प्रक्षोन्नयनेऽपि नोत्तरालङ्कारः । तस्य चमत्कारजनकत्वाभावात्। अन्ये द्वयाः सम्ावेश मिच्छन्ति। " एतत्तरय मुखात्कियत्कमलिनीपत्रे कर्ण वारिणो यन्मुक्तामणिरित्यमंस्त स जड: शृण्वन्यदस्मादपि।

कुत्रोड्ठीय गतो ममेत्यनुदिनं निद्राति नान्त:शुचा ।।५०।। अत्रारथाने जडानां ममत्वसंभावना भवतीति सामान्ये प्रस्तुते विशेप: कथितः । कारणप्रस्तावे कार्यवचन यथा-राजन्निति। राजानं प्रति कवेरुक्ति: "राजः शत्रुभतरय शुकस्तवारिभवने शून्यायां वलभौ भित्तौ चित्रस्थान् अवलोक्यकेकं अ्रतीत्थमाभापते इत्यन्वयः। कीहकू। तत्राह-(हे राजनूर। असुता मां न पाठ्यति। देव्योऽपि तूष्णी स्थिताः)। कुब्जे इति तादश्या भोजिकाया संबोधनम्। (भां भोजय)। कुमारसहितैः सचिवैरद्यापि किन भुज्यते इति काकुः [चं०]। "अन्न प्रस्थानोद्यतं भवन्त जञात्वा सहसैव त्वदरयः अपलाय्य गता इति शत्रुपलायने कारणे अस्तुते तस्याभापणविशेषरूपं कार्यमुक्तम्। सामान्ये प्रस्तुते विशेषवचनं यथा-एतदिति " [म. ]। भल्टकविकृते भल्लटशतके कस्यचिन्मर्खस्य वृत्तान्तं कुतश्चिदाकर्ण्यं विस्मयेन भाषमाण कंचित्प्रति कस्यचिदुक्तिः। मुखात्म्रतारकस्थ कस्थच्चिन्मुखादपगतं शुण्वन् स जडः (मुर्खः कमलिनीपत्रे स्थितं वारिणः क्ण बिन्दुं) यन्मुक्त्ामणिरित्यमंस्त एतत्तस्

३६ काव्यप्रकाशः [का १३-

कियत्। यतोऽस्मादपि अधिक किचिजडत्वबोघकत्वमस्ति तदाह। अङ्गल्यग्रेति। शनैरादीयमानेऽपि अङ्गल्यग्रस्थ लघुक्रियया अल्पचालनेन प्रविलायिनि अङ्गलावेव लझे (सति मम मुक्तमणिः कुत्रोड्ीय गत इत्यनुदिनमन्तः शोकेन न निद्राति, नेव्रमीलनेऽषि चिन्तां न व्यजतीति भावः ) "[उ०]। "अत्र जडानामस्थल एव ममत्वसंभावना भवतीति सामान्ये प्रस्तुते पुरुषविशेपश्य ममत्वविशेषोऽभिहित: "[प्र ]। सुहृद्वधूवाष्पजलप्रमार्जनं करोति वैरप्रतियातनेन थः। स एव पू्य: स पुमान्स नीतिमान् सुजीवितं तस्य स भाजनं श्रियः ॥। ५१॥ अन्न कृष्ण निहत्य नरकासुखधुनां यदि दुःखं प्रशमयसि, तन स्वमेव श्राध्य :- इति विशेषे प्रकृते सामान्यमुदितम्। तुल्ये श्रस्तुते तुल्याभिधाने त्रयः प्रकारा :- शेप:, समासोक्ति:, साहस्यामात्रं वा तुल्यात् तुल्यस्य ह्याक्षेपे हेतु: । क्रमेणोदाहरणम्- पुंस्त्वादपि अ्रविचलेद्यदि यद्यधोऽपि यायाद्यदि प्रणयने नमहानपि स्थान्। अभ्युद्धरत्तदपि विश्वमितीहशीये केनापि दिक्प्कटिता पुरुपोत्तमेन ॥ ५२॥ येनास्थभ्युदितेन चन्द्र गमितः क्रान्ति खवौ तन्र ते युज्येत प्रतिकर्तुमेव न पुनस्तर्यैव पादग्रह्:। क्षीणेनैतदनुष्ठितं यदि ततः किं लजसे नो मना- गस्त्वेवं जडधामता तु भवतो यद्वयोक्नि बिम्फूर्जसे ॥५३ ॥ विशेषे प्रस्तुते सामान्यवचनं यथा-सुहदिति। "श्रीकृ्णेन नरका- सुरे हले नत्सुहृदं (शाल्चं) प्रति तन्मम्व्ण इयमुक्ति: "[चं०]। यः

-१न, प्रस्तुतप्रशंसा दशम उललास:

वैर्पतियातजेन वैश्पर तिक्रियया सुहृद्वधूबाप्पजलग्रमार्जनं मित्रपन्नीनामक्प्रो:छनं करोति, स एव पूज्य:, स पुमानू, सनीतिमान, तस्य सुजीवित सुष्ट जीवित, स श्रियो लक्ष्म्या: भाजनं पात्रमू।

"अत्र श्रीकृष्णं निहत्य नरकासुरवधूनां दुःखं यदि शमयसि तदा त्वमेव श्राय्य इति विशेषे प्रस्तुते सामान्यमुक्तम्। तुल्ये प्रस्तुते तुल्या भिधाने न्यः प्रकाराः । विशेषणविशेष्यवाचिना सर्वेषामपि शिष्टत्वस्य, विशेषणमात्र वाचिनो वा श्षिष्टत्वस्य, श्रेपाभावेऽपि सादश्यमात्रस्यैव वा प्रकृताक्षेपहेतु- स्वात्। आद्यो यथा-पुसत्वादिति" [प्र० ]। भलटशतके ७९ पद्यमिद- मिति वामनाचार्यः। "पुरुवोत्तमेन विष्णुना दैत्यमोहने स्त्रीरूपतापत्या वाराहमूर्त्या पातालप्रवेवरूपाघोगमनेन बलिम्नणयने प्रार्थने वामनतामालया च भुवनरक्षणादेवंप्रकारेणापि विश्वोद्धरणं कर्तव्यमिति दिङ्मार्गः प्रकटित इत्यप्रस्तुतस्योपमानभूतस्य विष्णोरभिधानात्तत्तुल्यप्रकृतपुरुषश्रेष्ठप्रतीतिः ।तत्र च पुंस्त्वात्प्रचलनं पुरुषार्थहानिः । अघोयानं स्वपदव्रंशः । अमहरवं गौरव- हानिः । विश्व सर्वजनमित्यर्थो बोध्य:" [चं० ]। "अत्र पुंसत्वादित्यादिविशेपणानां पुरुपोत्तमेनेति विशेष्यस्य च क्लेपात्स पुरुपप्रतिपत्तिः। न च क्रेप एवायम्। 'अवथवशकत: समुदायशक्तिबलीयसी' इति न्यायात्माग्विष्णपस्थिती सत्पुरुषस्थाक्षेपणैवोपस्थितेः । ेपसवे अस्तुतस्य प्रथमोपस्थित्यैवाप्रस्तुतम्रशंसात्वात्। द्वितीयो यथा-येनेति"[प०]।

"क्षीणधनः कश्चित् उपजीवनार्थमपकारिणं सधनमनुसरन् केनिदुपाल- भ्यते। येनाभ्युदितेन कांति गमितोऽसोति संबंधः। उदितेनैव न त्वपकृतेनापि। क्ांतिस्तेजोहीनता ग्लानिश्च। प्रतिकर्तु प्रत्यपकर्तुमू। पादः पद रश्मिश्र । क्षीणेन धनहीनेन कलाहिनेन च। मनागीषदृषि किं न लजसे इत्यर्थः । अस्त्वेवं लज्जाशून्यत्वमप्यस्तु। जडधामता हिमाधारता सूढता च। विस्फूर्जसे सगर्व- मुदेषि। अमायां सूर्येण सह संगत्य ततस्तेजोग्रहणं चंद्रस्येत्यागमसिंद्ं पाद- ग्रहणम्। अत्र क्रिष्टविशेषणमात्रमाहात्म्येन प्रस्तुतसभननिर्धनवृत्तान्ताक्षेप:"

[उ० ]। "अन्र विशेष्यचाचि चन्द्रपद न शरिष्टमू" [प्र० ]।

३८ कान्यप्काग: [का० १३-

आदाय वारि परितः सरितां मुखभ्य: किं तावदर्जितमनेन दुग्वर्णवेन। क्षारीकृतं च वडवादहन हुतं च पातालकुक्षिकुहरे विनिवेशितं च ॥ ५४ ॥ इयं च काचित् वाच्ये प्रतियमानार्थानध्यारोपेणैव भवति। यथा-

पोतोपाया इह हि बहवो लङ्डनेऽपि क्रमन्ते। आहो रिक्त: कथमपि भवेदेप दैवात्तदानी "को नाम स्यादवटकुहरालोकनेऽप्यस्य कल्पः ॥ ५५॥ तृतीयो यथा-आदायेति। अनेन दुरर्णवेन दुष्टसमुद्रेण परितः सर्वतः सरितां नदीनां मुखेम्यः वारि आदाय तावत् किं अर्जिंत किं कृतम्। न किमपीत्यर्थः । तथाहि-क्षारीकृतं. वडवादहने वडचामी हुत च, तथा पातालमेव कुक्षिकुहरं तम्मिन् विनिवेशित विक्षिसं च।"अत्र शेपाभावेषि साश्यमात्रेणासत्पुरुपाक्षेप:" [प्र० ]। 'अन्न ग्रासकल्पं परधनमपह्त्य विफलव्ययकर्तरि दुरीश्वरे प्रकृते तत्सदशस्याप्रकृतस्वार्णवस्य कथनम्" [उ ] " यथा वा सम- कौटिल्यं नयने निवारयतरां शीघां गति शीलय व्यक्तार्था कुरु भारतीं विह्सितेSप्यौद्धत्यमायोजय। कुआम प्रमदाविलासरसिक: कांतरत्वयाSडसादितो नायं नन्दिनि नागरीजनसमाचारैःसमाकृष्यत ।।" कौटिल्यमिति। (नायिकां प्रति सख्या उक्तिः। 'नन्दिनि' इति नायिकाया: सम्बोधनम्। कौटिल्यम्। वक्रताम्। निवारयतराम्। अतिशयेन निवारय। शीलस्य। अभ्यस्य। अभ्यासं बिना स्वाभाविकमन्दगमनस्यानि- वर्तनात्। भारतीम्। वाचम्। विहसिते। मधुरस्वरसहि तहा से। नागरीजनाना समाचारा: व्यवहारा: नेत्रकौटिल्य-मन्दगमन-अस्पष्टार्थभाषण-अनौद्धत्यरूपाः

-१३ अप्रस्तुतप्रशसा] दशम उल्लास: ३९

तैः। न समाकृष्यते न वशीक्रियते। शादूंलविक्रीडितं छन्दः।) अन्र दुष्पमुसत्कविवृतान्ताक्षेप: " [उ०] "इय च त्रिधा-का चिद्ाच्यार्थे प्रतीय मानार्थानध्यारोपमात्रेण। क्चित्मती यमार्थाध्यारोपेण । कचित्वंश्राभेदेन तदध्यारोपानारोपाभ्याम्। तन्नाद्या यथा-अब्धेरिति "[ प्र० ] अ्णों जलं तेन स्थगितः तिरस्कृतो भुवनस्य भूमेराभोग: विस्तार: तस्य पातालरूप: कुक्षिर्येन तस्य अब्धे: समुदरस्य। पोतःसमुद्रयानं उपायो येपां तादशा: समुदवणिज:लड़ने उल्लइ्धनेडपि कमन्ते उत्सहन्ते। आहो इति बद्यर्थेऽव्ययम्। यदि दैवात् एप रिकः जलशून्यः भवेत तदा-अवटाः गर्तः। कुहरं तस्यैव गम्भीरप्रदेशः । तद्वलोकनेऽपि को नाम कथमपि कल्प: समर्थः स्यात्। "अन्र पुरुषेऽ्येतेऽर्था अबाधिता एवेति नेह प्रतीयमानार्थाध्यारोप: " [प्र० ]। "अन्रोपमर्दनशीलस्य दुष्प्रभो: पूर्णतैव वरम्, न रिक्तता, अत्यन्तोपमर्द- नापतेरिति व्यंग्यं गुणीभूतमेव। अन्र समुद्रेऽपीति पाठः । ध्वनित्वं तु नात्र। इहात्यन्ताप्रस्तुनस्य तत्वादेव वर्णनमनुचितमिति तन्नापर्यवसानात्तेन स्वस्यो- चितत्वसिद्धये व्यंग्यार्थस्य बलादाकृष्टत्वेन वाच्यसिध्धंगत्वात्"[उ० ]। कचिदध्यारोपेणैव। यथा- कम्त्वं भो: कथयामि दैवहृतकं मां विद्धि शाखोटकं वैराग्यादिव वक्षि साधु विदितं कस्मादिदं कथ्यते। वामेनात्र वटस्तमध्वगजन: सर्वात्मना सेवते न च्छायापि परोपकारकरणे मार्गस्थितस्यापि मे ॥५६ ॥ कचिदंशेष्वध्यारोपेण। यथा- सोडपूर्वो रसनाविपर्यय विधिस्तत्कर्णयोश्चापलं दृष्टिः सा मदविस्मृतर्वपरदिकिं भूयसोक्तेन वा। सर्व विस्मृतवानसि भ्रमर हे यद्वारणोऽद्याप्यसा- वन्तः शून्यकरो निषेव्यत इति भ्रातः क एप अहः ॥५७॥

४० काव्यप्रकाश: [का० १३-

अन्र रसनाविपर्यासः शून्यकरत्वं च भ्रमरस्य असेवने न हेतुः, कर्ण- चापलं तु हेतु: मदः प्रत्युत सेवने निमित्तम्। द्वितीया यथा-कस्त्वमिति। शाखोटकं पति कस्यचित् अश्षः " शाखोटको हि इमशानागनिज्वालालीढलतापल्लवादिस्तरुविशेपः । तस्य कथ- यामीत्यादिप्रत्युक्तिः। अनेन पदेनेदमाह-अकथनीयमेतत्। श्रूयमाणं हि निर्वेदाय भवति। तथापि तु यदि निर्बन्धस्तस्कथयामि। वैराग्यादिति। काका दैवहत- कमित्यादिना सूचित ते वैराग्यमिति यावत्। साधु विदितमित्युत्तरम् । कस्मा दिति वैराग्ये हेतुप्रक्षः। इ्द कथ्यत इत्यादि सनिर्वेदस्मरणोपक्रमं कथ कथमपि निरूपणीयतयोत्तरम्। वामेनेति। अनुचितेन कुलादिनोपलक्षित इत्यर्थः। वट इति छायामातकरणादेव फलदानादिशून्यादुद्दुरकंधर इत्यर्थः" [लो० ]। "नहि वृक्षविशेषेणसहोक्तिप्रत्युक्ती संभवत इत्यविवक्षिताभि- घेयेनैवानेन शोकेन समद्धासत्पुरुपसमीपवर्तिनो निर्धनस्य कस्यचिन्मनस्विन: परिदेवितं तात्पर्येण वाक्यार्थीकृतमिति प्रतीयते" (धवन्यालोकः, २, प.२१९) तृतीया यथा-सोडपूर्व इति। भल्लटकविकृते भलटशतके १८ पद्यमिदस्। हे भ्रमर (यस्य वारणस्य) सोऽपूर्वः रसनाविपययोडमिशापान् करिणां जिव्हापरिवृत्तिः, अन्यन् पूर्वविपरीतामिधानम् । तस्य विधि: प्रकारः । तन् कर्णयोश्रापलं निरन्तरचालनं परवचनप्रतार्यत्वं च । मद: करिणां प्रसिद्धो गवश तेन विस्मृता सवपरयोर्दिग मार्ग: आप्तानाप्तविभागश्च तादशी दृष्टिः । भय- सोक्तेन बहुनोक्तेन वा किम्। न किमपि फलमित्यर्थः। पतत् सर्वं विस्मृतवानसि यत् यस्मात् कारणात् असौ वारणोगजः, वारकश्च। अन्तर्मध्ये शन्यः सरन्त्रो धनरहितश्च' करः छुण्डा हस्तश्च यस्य सोडद्यापि निषेव्यते। हे आ्ररतः एप कस्ते ग्रहः आग्रहः।"अन्नाग्रस्तुतयोर्गजभ्रमरयोरभिधानेन तुल्ययोः प्रस्तुतयोः सेव्यसेवकयोर्निवारकानुगतयो: पुरुषयो: शरेषेणाक्षेप इत्यप्रस्तुतप्रशंसा। इयं हि कर्णचापलांशे वाच्ययोर्गजभ्रमरयो: सेव्यसेवकपुरुपरूपप्रतीयमानार्थान:्या- रोपेण तदन्यत्र तु रसनाविपर्ययादिरूपांशन्रये तयोस्तदध्यारोपेणैव च भवतीति बोध्यम्।" [झ० ]। "अत्र हस्तिनो रसनाविपर्यासः शून्यकरत्वं मदश्च वाच्यस्य अ्रमरस्य सेवनाभावहेतुत्वेन वाच्यानि, न तद्ेतवः । मदस्तु प्रत्युत सेवने हेतुरिति

-१५ अतिशयोकि: ] दशम उह्लास: ४१

तदंशे प्रतीयमानपुरुषाध्यारोपापेक्षा। कर्णचापलं तु भ्रमरस्यासेवने हेतुरेवेति तदंशे नाध्यारोप इति "[प्र० ]। निगीर्याध्यवसानं तु प्रकृतस्य परेण यत्। प्रस्तुतस्य यदन्यत्वं यद्यर्थोक्तौ च कल्पनस् ।। १४।। कार्यकारणयोर्यश् पौर्चापर्यविपर्ययः।

उपमानेनान्तर्निगीर्णस्योपमेयस्य यद्ध्यवसानं सैका। यथा- कमलमनम्भसि कमले च कुवलये तानि कनकलतिकायाम सा च सुकुमारसुभगेत्युत्पातपरम्परा केयम्॥ ५८॥ "निगीर्येति। प्रकृतस्योपमेयस्य समेनोपमानेन निगीर्थाध्ववसानं डढीयसी बुद्धि: सैकाडतिशयोक्तिः। यञ्च तदेव वस्त्वन्यत्वेन विविक्ताकारव- स्त्वन्तरत्वेनाध्यवसीयते सा द्वितीया। यञ्च चेच्छब्देन यदिशब्देन वा यद्यर्थोकौ कल्पनमर्थादसंभविनोऽर्थस्य सा तृतीया। यश् कारणकाययो: ग्रसिद्धस्थ पौर्वापर्यस्थ विपयंयो वैपरीत्यं कारणस्य शीघ्रकारिताप्रतीयते सा चतुर्थीति चतस्रोडतिशयोक्तयः। तत्राद्या यथा-कमलमिति" प्र०]। " म्ेय्सी दष्टा तत्सखत्रीं प्रति नायकस्योक्तिरियम्। अनम्भसि अनुदके देशे कमलं कान्तावक्त्ररूपं पद्मम्। तस्मिन् कमले च कुबलये नेत्रद्वयरूपं नीलोत्पलद्वयम्। तानि कमलं कुवलयद्वयं चेति त्रीण्यपि कनकलतिकायां कान्तातनुरूपायां सुवर्णलतायाम्। सा च कनकलतिका सुकुसारा मृद्दी चासौ सुभगा सुन्दरी चेति उत्पातपरंपरा अद्भतमाला केयमित्यर्थः"[झ० ]। अन्न मुखादि कमलादिरूपतयाऽध्यवसितम्। यञ्च तदेवान्यत्वेनाध्यवसीयते, सा अपरा यथा- अण्णं लडहत्तणअं अण्णा विअ का वि वत्तणच्छाआ। सामा सामण्णपआवइणो रह चचिअ ण होई॥ ५९ ॥

४२ काव्यप्रकाश [का० १५-

(अन्यत्सौकुमार्यंमन्यैव कापि वर्तनच्छाया। श्यामा सामान्यम्रजापते रेखैव न भवति ॥) 'यद्यर्थस्य 'यदिशब्देनचेच्छद्वेन वा उक्तौ यत् कल्पनम् (अर्थात. असंभविनोडर्थस्य), सा तृतीया। यथा- राकायामकलङ्गं चेद्मृतांशोरभवेद्ठपुः । तस्था मुखं तदा साम्यपराभवमवानुयात् ॥ ६० ॥ "अत्र मुखादि कमलादित्वेनाध्यवसितम्। यथा वा मम- कलशे परमहात्वं तिमिरस्तोमस्य सोमसहवासः। विरति च शैवलवलली शिव शिव कुसुमेषुसर्गसीभाग्यम्॥ [प्र० ] कलश इति। अन्न कलशतवेन स्तनयोरध्यवसानं, तिमिरसंघत्वेन केश- पाशस्य, आकाशत्वेन मध्यस्य, वलीत्वेन रोमावल्या इति जेयम्" [ प्रभा]। द्वितीया यथा-अण्णमिति "सुकुमारशब्दस्य लडहादेशः । (वर्तते जीवतीति) वर्तनं शरीरम्। छाया कांतिः। श्यामा शोतोष्णकाले उष्णशीता (शीतकाले भवेदुष्णा ग्रीष्मे व सुखशीतला। सर्वावयवशोभाठ्या सा शयामा परिकीर्तिता ।) सामान्य- प्रजापते: सर्वसाधारणमजापतेः । रेखा निर्मितिः। (आर्था जघनविपुला।) अन्नान्यदेव सौकुमार्यमित्युक््याऽस्याः सौंदर्ये सौंदर्यांतरादतिशयः प्रती- यते"[ उ० ]। तृतीया यथा-राकायामिति। अमृतांशोश्चन्द्रस्य वपुः शरीर, राकार्या पूर्णचन्द्रायां पर्णिमायां अकलङ्ग चेत् यदि स्यात्, तदा तस्याः नायिकायाः मुखं साम्यसेव पराभवोऽपकर्षः तं प्रामुयात्।"निरुपमस्योपमानसंभव एव पराभवः । पुवार्धे पूर्णेन्दी कलंकामावस्यासंबंधे संबंध: कल्पितः । उत्तरार्घे साम्यसंबंधसंमवेऽि तद्संबंधः पराभवपदेन सूचितः । एवं चासंबंधे संबंध इति द्विविधेयम् " [उ० ]। रुदटस्तु इमां उत्पाद्योपमामाह [८. १५" १६ ]। दण्डिमते चेयमनुतोपमा [२ २४ ]। कारणस्य शीघ्रकारितां बत्तुं कार्यस्य पूर्वमुक्तौ चतुर्थी। यथा-

-१६ प्रतिबरतूपमा ] दशम उल्लाम:

हदयमधिष्ठितमादौ मालत्या: कुसुमचापनाणेन। चरमं रमणीवल्लभ लोचनविपयं त्या भजता ॥ ६१ प्रतिवस्तूपमा तु सा । १५ ।। सामान्यस्यद्विरेक्स्य यत्र वाक्यद्वये स्थिति: । साधारणो धर्मः उपमेयवाक्ये उपमानवाक्ये च कथितपदत्वस्य दुष्टतयाऽमिहितत्वानू शब्दभेदेन यत् उपादीयते, सा वस्तुनो वाक्यार्थ स्योपमानत्वात प्रतिवस्तूपमा । यथा- देवीभाव गमिता परिवारपद कथ भजत्येषा। न खलु परिभोगयोग्यं दैवतरूपाद्गितं रत्नम् ॥ ६२॥ vचतुर्थी यथा-हृदयमिति। दामोदरगुप्तकृते कुद्नीमते ९६ पद्यमिदम्। यत्तु बहुभि: टीकाकारे: मालतीमाधवस्थमिदं द्ृत्युक्तं तदसत्, पद्यस्यास्थ तत्रानुपलम्भात्। कुसुमान्येव चापो बाणाश्ञ यस्य तेन मदनेन मालत्या: मालतीनाकया नायिकाया: हृदयं आदी पूर्व अधिष्टितम्। चरमं पश्चात्। लोचनविषयं नेत्रगोचरताम्। भजता प्रप्नुवता। दृष्टेनेति यावत्। त्वया आक्रांतम्। आर्या छन्दः । अन्र कारणस्य कांताधिष्ठानस्य शोघकारित्व बकुं कार्यस्य कंदर्पाधिष्ठानस्य प्रथममुक्ति: अन्त्यं यथा। 'सममेव समाक्रांतं द्वयं द्विरदगा- मिना। तेन सिंहासनं पिन्यं मण्डलं च महीभृताम्,.' ( र. ४. ४ ) इत्यत्र सममेव न तु पूर्वापरभावेनेति प्रतीतेः । सिंहासनाक्रमणं कारणम्। मही- भुन्मण्डलाकमण कार्यम्" [उ० ] "प्रतिवस्तूपमेति' एकस्य सामान्यस्य साधारणधर्मस्य वाकयहये उपमानोपमेयवाक्ययोर्यंत्र द्विरवस्थितिः। अर्थाच्छब्दभेदेन। अभिन्नसय पदस्य दुष्टत्वात्। सा प्रतिवस्तूपमा । वस्तुनी वाक्यार्थस्योपमानत्वात्। अन्न 'द्विः' 'दये' इत्यनेकोपलक्षके। मालानुरोधात्। साच द्विधा-असाला- रुपा मालारूपा च " [ प्र० ] तत्रादा यथा-देवीति वामनकाव्यालंकारसूत्र-वृत्तावुदाहृतं पद्यमिदम् (४-३-२) शाजानं प्रति देवीसख्या उक्ति: । देवीभावं देवीत्म्। 'देवी

४४ काव्यप्रकाश [का० १६-

कृताभिषेकायाम्' इव्यमरः । गमिता आपिता। एपा मे सखी। परिवारपरद साधारणकलन्नस्थानं कथ भजति, प्रामोतु इत्यर्थः । दैवतरूपेण अ्वितं चिह्नितं, उलिखितदैवाकारं, स्वर्णादिघटितप्रतिमेत्यर्थः । रत्नं, परिभोगो भृषा दयर्थमुपादानं, तस्य योग्यं न। "अत्र परिवारपदत्वं साधारणो धर्मः परिभोगयोग्यमिति पर्यायेण मिन्नशब्देनोक्त। परिवापदत्वपरिभोगयोग्य- स्वयोरेकार्यत्वात्" [सं०]। "अन्न द्वयोर्वाक्यार्थयोरनौचित्यरूप एक एव साधारणधर्मः 'कथं' 'न खलु' इति भिन्नशब्दोपात्त इति पतिवस्तूपमालं- कार: " [चं० ]।

'क्थं भजति"'न खलु' इत्यनयोरेकार्थतया तथान्वमित्यपरे" [प्र0 ] यदि दहत्यनलोऽन्र किमद्भुतं यदि च गौरवमद्रिपु किं ततः। लवणमम्बु सदैव महोदधे: प्रकृतिरेव सतामविषादिता ॥६३॥। इत्यादिका मालाप्रतिवस्तूपमा द्रुषया। एवमन्यत्राप्यनुसर्तव्यम्।। दृष्टान्तः पुनरेतेपां सर्वेषां प्रतिबिभ्बनम् ॥ १६॥ एतेषां साधारणधर्मादीनाम्, हष्टोऽन्तः निश्चयो यत्र स हष्टांतः । त्वयि दृष्ट एव तस्या निर्वाति मनो मनोभवज्वलितम्। आलोके हि हिमांशोर्विकसति कुसुमं कुमुद्वत्याः ॥ ६४॥ एष साधर्म्येण। वैधर्म्येण तु- तवाहवे साहसकर्मशर्मणः करं कृपाणान्तिकमानिनीपतः । भटा: परेषां विशरामतामगुर्दधत्यवाते स्थिरतां हि पांसवः ॥६५॥ अन्त्या यथा-यदीति। "ग्रकृतिरेवेति इदमेकं प्रकृतम्। शेषं त्त्रत्रोपमान- भूतम् [सं०। " अत्र किमद्भतमित्यादिभिरद्धताभावस्य वाक्यचनुष्टयेऽप्यु- पादानान्मालात्वम्। चतुथवाक्यं चोपमेयवाचि "' [प्र० ] "दष्टान्त इति। अत्र पुनः शब्दः पूर्वस्माद्विशेषकः। विशेषश्च बिंबप्रतिबि- म्बभाव एव। सर्वेपामिति। न तु प्रतिवस्तूपमायामिव साधारणधर्मस्यैव द्विःप्रयोग: किंतूपमेयादेरषि। विशेपस्य सामन्येन समर्थने त्वर्थान्तरन्यासः" [ सं० ]।

-१७ टष्टान्त, दीपक] दशम उल्लास:

" उतेषामुपमानोपमेयसाघर्म्याणा सर्वर्षा प्रतिबिम्वनं रशन्तः । दषटोडन्तो निश्चय उपमानिर्वाहकोऽतालंकारे इनि व्युत्पुत्तेः।स च द्विषा-साधार्थवै- धर्म्यरूपाभ्याम्। तत्र साधर्म्येण यथा-त्वयीति" [प्र०]। रटालङ्कारे पद्यमिदम् (८.९५) नायिकासख्या: नायक प्रति उक्तिरिगम्। मनोभवज्व- लित कामप्रदीसं तस्याः मनः त्वयि रष्ट एव निर्वाति, प्रसन्नं भवति । हिमांशोश्चन्द्रस्थ आलोके दर्दने हि कुमुद्वत्या: कुसुमं विकसति। "यथा कुमुदिन्याश्चन्द्रालोके तद्गणपक्षपातित्वेन कुसुद विकसति तथा त्वदर्शने गुण- पक्षपातात्तस्या सन इति सर्वप्रतिबिम्बनम्" [ सं०]। "अन्न साध्मर्य- स्थापि प्रतिबिम्ब एवेति प्रतिवस्तूपमाभेद: "[भ]। वैध्म्येण यथा-तवेति। हे राजन्, साहसकर्मणा शर्म सुख सस्त तस्य तब आहचे युद्धे कृपाणान्तिकं खवडगसमी्प करं अनिनीपतो नेतुमिच्छ्तो न नु नीतवतः । परेपां शत्रणां भटा:योद्धारः विशरारुतां नश्वरतां अगु: प्रापु: । हि यतः अवाते निर्वातदेशे पांसवः रजांसि स्थिरतां दघत वार्यन्ति । "अब्र ' वाते तु पांसवः स्थिरतां न दघति' इत्येवंरपे वैधर््यविपर्यये साधर्म्य- पर्यवसानमिति दष्टान्तालंकारत्वम् । अन्र पांसुभटयो: पलायनास्थिरत्वयो र्िम्बग्रतिबिम्बभावः " (अ०)। सकृद्वत्तिस्तु धर्मस्य पकृताप्रकृतात्मनाम्। -सैव क्रियासु बह्नीपु कारकस्येति दीपकम् ॥ १७॥ प्राकरणिकाप्राकरणिकानाम् अर्थात् उपमानोपमेयानाम्, धर्मः क्रियादि:, एकवारमेव यन् उपादीयते, तत् एकस्थस्यैव समम्तवाक्यदी पनान् दीपकम्। यथा- किवणाणं धर्ण णाआण फणमणी केसराई सीहाणे। बुलवालिआणं थणआ कुत्तो छिप्पन्ति अमुआणम् ॥ ६६॥ कारकस्य च बह्नीपु क्रियासु सकृद्वतिर्दीपकम्। यथा- न्विद्यति कूणति वेल्लति विवलति निमिपति विलोकयति तिर्यक। अन्तर्नन्दृति चुम्बितुमिच्छति नवपरिणया वधू: शयने ॥६७॥

४६ काव्यप्रकाश: [ का० १८-

सकदिति- मकृतापकृतात्मनामर्थादुपमानोपमेभभतानां वर्मिणां घर्मस्य क्रियादेः सकृद्वततिरेकवारमेवोपादानं यत्तदेकम्। एकस्थस्यैव सर्ववाक्यदीपकत्वेन पदीपसाम्यात्। कारकस्य च बह्धीषु क्रियासु सकृद्रत्तिरेव द्वितीय दीपकम्। इतिशब्द: प्रकारे। तेनोक्तप्रकारदयवद्ददीपकमित्यर्थः"[प्र०] "एकस्थस्यैवेति। अयं भावः एकत्र स्थितः क्रियादि. समानो धर्मः प्रसङ्गेनान्यत्रोपकरोतीति दीपसाम्याद्दीपकम्। अन्र अकृताप्रकृतत्वयोर्वास्तव- त्वादर्थानामौपस्यं सत्यम्। परं गम्यं, न श्रंतम्। अतो नोपमा " [सं० ]। आद्यं यथा-कृपणानां घनं नागानां फणमणि: केशराश्र सिंहानाम्। कुलपालिकानां च स्तना: कुतः स्पृश्यन्तेऽमृतानाम्॥ "अन्न छिप्पन्तीति सकृदुपात्तम्। कुलपालिकानां स्तना उपमेयाः " [प० ] "अन्येषां तूपमानत्वम्। अत्र तत्तदुपमानैः प्रत्येकमौपम्यप्रतीतिः। अत्र क्रिया साधारणधर्मः । गुणो यथा-'श्यामलाः गरावृपेण्याभिर्दिशो जीमूतपङ्ि भिः । घुवश्च सुकुमाराभिर्नवशाद्वलपङ्गिभिः ॥" इति [उ ] अन्त्यं यथा-"स्विद्यतीति। नवोढा वधः शयने तल्पे स्वे्द भजते, कूणति संकोचमालम्बते। सवितर्क वीक्षत इति चण्डीदास:। वेहति परिवष्य देते। विवलति विशेषतश्चज्चला भवति। निमिपति निद्ाव्याजेन नेत्रे मुद्रयति। अन्तर्नन्दति हृष्यति। नवोढात्वेन बाह्यतो हर्पाप्रकाशनान्। अत- एव चुम्बितुमिच्छति, न तु चुम्बतीत्यनेकासु क्रियासु वघूरूपकतृंकारकस्य सकृद्वत्तिः" [व०]।यत्त-'किं च दीपकतुल्ययोगित्वादी गम्यमानमौप्मवं जीवातुरिति सर्वेपां संमतम्। न चात्र स्वेदनकूणनादीनामेककारकान्वितानाम- प्यौपम्यं कविसंरम्भगोचरः'इति वदता रसगङ्गाघरकारेण (पृ० ३२५) अस्योदाहरणस्यासंगतिदर्शिता, तब्रेदमवधेयं यन्मम्मटेन द्वितीये दोपके न कुत्रापि औपम्यस्थ निर्देशः कृतः । औपम्ये सति तु इयं तु्ययोगिता स्यात्। मालादीपकमादं चेद्यथोत्तरगुणावह्म्। पूर्वेण पूर्वेण वस्तुना उत्तरमुत्तर चेदुपक्रियते, तत् मालादीपकम्। यथा --

-१८ तुल्ययो गिता ।] दशम उल्लास:

सइग्रामाङ्गणमागतेन भवता चापे समारोपिते देवाकर्णय येन येन सहसा यद्यत्समासादितम्। कोदण्डेन शवरा: शरैररिशिरस्तेनापि भूमण्डलं तेन त्वं भवता च कीर्तिरतुला कीर्त्या च लोकन्रयम् ॥ ६८ ॥ पूर्वपूर्वस्य उत्तरोत्तरोकर्पत्ये मालादीपकम्। उत्तरोत्तरस्य पूर्वपूर्वोक्कर्षत्वे तु एकावली। "सङ्ग्रामेति। खण्डम्रशस्ती पद्यमिदम्। सइग्राम एवाक्षणं निर्भयसंचारात्। आगतेन भवता चापे समारोपिते सति।। देवेति संबोधनम् येन येन सहसा झटिति यद्यत्समासादित प्राप्तं तदाकर्णयेति संबंधः। केन किमित्याका डककायामुत्तरार्धम्"[ चं० ]। कोदण्डेन धनुषा शराःसमासादिता:, शरेः शतुशिर: समासादितं, अतुसूझी च पतता भूमण्डलं समासादित, भूवलयेन चत्वं स्वामित्वेन समासादितः, भवता च अतुला कीर्ति: समासादिता, कीर्त्या च लोकत्रयं समासादितम्। अन्र कोदण्डस्य प्रक्षेपणास्थशरोपकारहेतुत्वं शराणां चारिशिरसो भूमण्डलमासि- रूपोपकारहेतुत्वं शिरसश्ोत्तमस्तरामिलाभरूपभूमण्डलोपकारहेतुत्वं भूमण्डलेन कीर्तिमासादयता नृषोपकारकरणं नृपेण च कीर्तेर्लोकत्रयव्यापनाखयोपकार- जननमित्यवगन्तव्यम्" [ प्रभा]।रसगङ्गाधरकारस्तु उदाहरणसिदं दूपयनू पूर्वपूर्वस्य उत्तरोत्तरोत्कर्षत्वऽपि एकावल्या एवभेदं पश्यति। "एवं च दीप- कालकारमकरणे आचीनैरस्य (मालादीपकस्य) लक्षणाद्दीपकविशेषोऽयमिति न अ्रमितव्यम्। तस्य सादश्यगर्भतायाः सकलालङ्कांरिकसिद्धरवात्। इह च शृङ्गलावयवानां पदार्थानां सादश्यमेव नास्तीति कथंकारं दीपकतानाचं श्रद्द- धीमहि। तेषां प्रकृताप्कृतात्मकत्वविरहाच्च।"(पृ. ४६४) "मालोपमादीनां बहूपमानसंबन्धान्नापरो विशेष इति न ते लक्षिताः । इरद तु पृथग्लक्षितम्। उत्तरोत्तरमुपकार्योपकारकवया परस्परसंसर्गेण माला-

नियतानां सकृद्धर्मः सा पुनस्तुल्ययोगिता ॥ १८ ॥ नियतानां प्राकरणिकानामेव अप्राकरणिकानामेव वा। क्रमेणोदा- हरणम् --

४८ काव्यप्रकाश: [का० १९-

पाण्डु क्षामं वदनं हृदयं सरसं तवालस च वपुः। आवेद्यति नितान्तं क्षेत्रियरोगं सख हटन्तः ॥ ६९।। कुमुदकम लनीलनीर जालिल लितविलासजुपोर्दशो: पुरः का। अमृतममृतरश्मिरम्बुजन्म प्रतिहृ तमेकपदे तवाननस्य॥। ७० ।। उपमानाद्यदन्यस्य व्यतिरेक: स एव सः। अन्यम्योपमेयस्य व्यतिरेक आधिक्यम्। नयनानामिति। नियतानां प्राकरणिकानामेव अभाकरणिकानामेव वा। धर्म इत्यनन्तरं 'यदुपादीयते' इति शेषः। सकृत्पदोपादानाद्यन् प्रतिस्वं - भिन्ना धर्मा एकस्यैव वा सवत्रोपादानं तब नातिप्रसंगः। तत्र प्राकरणिकानामेव यथा-"[अ०]। पांडिति। "हे सखि, तव पाण्डुक्षामं वदनं सरसमन्नरससहित स्त्निग्धं च हृदयं अलसमालस्ययुक्तं वपुश्र हदन्तः हृदयमध्ये नितान्तमत्यर्थ क्षत्रियरोग- मावेदयतीत्यन्वयः" [चं०]। "क्षेत्रियरोगो राजयक्ष्मा अन्यस्मिन्क्षेत्रे देहान्तरे चिकित्स्यः । पक्षे नूपपतिविपयोडनुरागः " [सं ]। "अब्र प्रकृतानां विरहिणीवदनादीनामेव धर्मत्वेनावेदनाख्यी धर्म उपात्तः। न तूपमानरोगधर्मतथा। अप्राकरणिकानामेव यथा-[अ्र० ]। "क्ुमुदेति। नायिकां प्रति नायकस्योक्तिरियम्। हे कान्ते ललितविलास- जुपो: मनोहरकटाक्षा दिचेष्टाभाजोः तव दशोः नेत्रयोः पुरः अग्रे कुमुदानि श्रेत- कमलानि, कमलानि (अर्थात्) रक्त्तकमलानि नीलनीरजानि नीलकमलानि च तेषां आलि: पड़क्ि:का कः पदार्थः न मनागपि शोभते इत्यर्थः। अन्र प्रसादे कुमुदसाम्यं माने रक्त्तकमलसाम्यं प्रकृतदशार्या नीलनीरजसाम्यमिति बोध्यम्। किं च तव आननस्य पुरः अमृतं पीयू्ष अमृतरश्मिश्रन्द्रः अम्बुजन्म पद्मं च एकपदे युगपदेव प्रतिहतं निर्जितमित्यर्थः" [झ० ]॥ "अन्न कामिन्या वर्णनीयत्वा दम्राकरणिकानां कुमुदादीनामेव धर्मतया पूर्वारधेकापदव्यड्योऽधिक्षेप उत्तराधे प्रतिहतरवं चोपात्तम् " [ प्र० ] उपमानाढिति। यत्र उपमेयस्य उपमानात् व्यतिरेकः, विशेषणातिरेक आधिक्यम्। स एव व्यतिरेक एव। पुरातनैरालक्कारिकैस्तु उपमेयादुपमानस्य

-१९ व्यतिरेक: ।] दशम उह्लास: ४९

उपमानादुपयमेस्य वा आधिक्ये व्यतिरेक: स्वीकृतः। तथा चाहोजटः-"विशेषा- पादनं यत्स्यादुपमानोपमेययोः" (२. ६)। व्याख्यातमिदं चेन्दुराजेन- "उपमानोपमेययोः परस्पर यत्र विशेप: स्याप्यते स व्यतिरेकः । तत्र हुप- मानादुपमेयस्योपमेयादुपमानस्य वा क्ेनिद्धिशेषणतिरिक धिक्यं त्मा- व्वतिरेक:।"रुदटराच्यकावपि उपमानसयोपमेयादाधिवयऽपि व्यतिरेकं आहतुः। उभाम्यां च'क्षीणः क्षीणोऽपि' इत्यादिपद्यसुदाहृतम्। तदेतद् अ्रन्थकृत् खण्डयति। क्षीण: क्षीणोऽपि शशी भूँयो भूयो विवर्धते नित्यम्। विग्म प्रसीद सुन्दरि यौवनमनिवर्ति यातं तु॥ ७१॥ इत्यादावुपमानस्थोपमेयादाधिक्यमिति यत् केनचिदुक्त्म्, तद्युक्तम्। अत्र यौवनगताऽस्थैर्याधिक्यं हि विवक्षितम्। "कश्षित्तु-'यत्रोपमेयादुपमानरय उपमानादुपमेयस्य वा आधिक्य स व्यतिरेक इति लक्षणम् । कथमन्यथा-क्षीण इत्यादिसंग्रहः। अत्र ह्युपमानभूनस्य शशिन उत्कर्पः । क्षैप्येऽपि पुनर्वुद्धेः'इत्याह। नत् युक्तम्। अस्थैयें हि तस्योपमानता तदाधिव्यं चोपमेये यौधन एवात्र विचक्षितम्। तस्मादुपमानस्योतकर्पे व्यतिरेक इति रिकतं वचः " [प्र० ]। "अस्थैयें हीति। अयं भावः । न ह्यन्न चंद्रयौवनयोः सादृश्यम्। किं तु तकक्षययोः। तत चन्द्रक्षयस्थ वृद्धिबाध्यतया न्यूनत्वम्। यौवनक्षयस्य त्वबाध्यतयाधिक्यम् मानप्रसादनानुगुणतया प्रकृतवावयार्थानुगुणत्वात् इति। अरथैर्य क्षयः । एवं ह्यन्र वाक्यार्थः। चंद्रो हि पुनःपुनरागमनेन लोके सुलभोडतो न तादशमाहा- हम्यशाली। इद पुनर्यौवनमपुनरागमेनातिदुर्लभमिति माना दिभिरंतरायैर्विदग्धया भवर्या मुधा गमयितुं न सांप्रतमिति। अन्यथा'किमिति अस्य कदर्यरय यौवनस्य कृते मया मानाद्विरंस्यते यातु नाम यौवनम् इति प्रतिकूलेनार्थेन प्रकृतार्थस्थापुष्टतापत्तेः । प्रियाहितकारिण्या दृत्या हीदं वचनम्। एतेन 'रक्तरत्वं नवपल्लवैरहमपि श्राध्यैः प्रियाया गुणैरत्वामायांति शिलीमुखा: स्मरघनुर्मुक्ताः सखे मामपि। कांतापादतलाहतिस्तव मुदे तद्वन्ममाप्यावयोः सर्वं तुल्यमशोक केवलमहं धाता सशोक: कृतः ॥' इत्यत्रोपमेयन्यूनतापर्यवसायी व्यतिरेक इत्यपास्तम्। सशोकत्वेन तद्वभ्य चेतनत्वसहृ दयत्वा दिभिर्गुणाधिव्यरयैव सर्वातू। न च न्यूनत्वपदेनापकर्षो विवक्षितः। स च शोकस्य स्वरू्पेणापकृष्टत्वादरत्येव। का. ४

काव्यप्रकाश: [का० २-

वाच्यार्थबोघका लिको कर्षापकर्पयोरेव तदलंकाररूपत्वादिति वाच्यम्। म्रकृत-

न पुनः गरियावियोगादिजन्यशीकास्पदं चैतन्यादि' इति पर्यवसानेन

तुल्यमित्यर्थकमावयो: सर्व तुल्यमिति वाक्यं चरितार्थम्। गतेनीपमालंकार दूरीकरणमेवात्र चमत्कारि। रसाद्यनुकूलतया कुतश्षिदंगात् भूपणापसरणमिव रसानुसारेण क्वचिदलंकारवियोगोऽपि शोभावह इति ध्वनिकृदुक्तमपास्तम्। एवं 'हनूमदादैर्यशसा मया पुनार्द्विपां हसर्दृत्यपथः सितीकृतः' (नैषध ९.१२३) इत्यत्र नलमहीपतेः स्वनिंदया लब्धनिर्वद्ातिशयरूपप्रकृतवाक्यार्थे "दूत्यमतन्यूनताया एवानुगुणवेनाघिक्यरूपतवात्" [उ० ]। हेत्वोरुक्तावनुक्तीनां तये साम्ये निवेदिते ॥ १९॥ शब्दार्थाभ्यामथाकिपे शिष्टे तद्वत्विरष्ट तत्। व्यतिरेकस्य हेतुः उपमेयगतमुत्कर्षनिमित्तम्, उपमानगतमपकर्पका- रणम्, तयोद्वयोरुक्ति:, एकतरस्य द्वयोवा अनुक्तिरित्यनु्तित्रयम, एत- द्व्वेद चतुष्टयमुपमानोपमेयभावे शब्देन प्रतिपादिते; आर्थेन च क्रमणांका- शरत्वार एव मेदा :; आक्षिप्ते चौपम्ये तावन्त एव; एवं द्वादश। एवे श्ेपेपि भवन्तीति चतुर्विशतिभेदा:। क्रमेणोदाहरणम्- अिमात्रसहायस्य प्रभूतारिपराभवे। अन्यतुच्छजनस्येव न स्मयोऽस्य महाघृतेः ॥। ७२॥ अत्रैव तु्छेति महाघृतेरित्यनयोः पर्यारयेण युगपद्वाऽनुपादानेडन्यत भेहत्रयम्। एवमन्येष्वपि द्रष््व्यम्। अन्न इवशब्दस्य सन्भ्ावाच्छा व्दमौपम्यम्। असिमात्रसहायोऽपि प्रभुतारिपिराभवे। नैवान्यतुच्छजनवत्सगर्वोडयं महाघृतिः ॥७३॥ अत्र तुल्यार्थे वतिरित्यार्थमौपम्यम्। इयं सुनयना दासीकृततामरसशिया। आननेनाकलङ्केन जयन्तीन्दुं कलङ्गिनम् ॥ ७४॥

·१९ व्यतिरेक: । ] दशम उल्लास:

अन्नेवादि-तुल्यादि पद विरहे आक्षिपवोपमा । जितेन्द्रियतया सम्यगविद्यावृद्धनिपेविण। अतिगाढगुणस्यास्य नाव्जवद्ध डगुरा गुणा: ॥ ७'॥ अत्रेवार्थे वतिः। गुणशब्द: श्रिष्टः । शब्दमौपन्यम्। "एनं विभजते। व्यतिरेकस्य द्वौ हेतू। उपमेयगतसुत्कर्पनिमित्तसुपमान- गतमपकर्पनिमितं च; तयोइ्योर्युपादानमित्येकः पकारः। अनुपादाने तु त्रयो भेदाः। प्रथमस्यैव द्वितीयस्यैव उभयोरपि वा हेत्वोरतुपादानात्। तदेवं चत्वारो भेदा.। ते च प्रत्येकं त्रिघा। साधर्म्यस्य क्वचिदिवादिना शब्दशक्ते:

द्वादश मेदा: । ते च प्रत्येकमश्िष्टे शरिलष्टे च शब्दे इति चतुर्विशतिभेदः स इन्यर्थः । त्राष्िष्टभेदेपु हेत्वोरुक्ती शाब्दे साम्ये यथा-असीति"[ग] असि: खड्गः एव सहायो यस्थ तस्थ महाछतेर्महधर्यस्य प्रभता: येडरयः तेपां पराभवे सति अन्यतुच्छजनस्येव सयः गर्वः न। "अन्नोपमाने तुच्छत्वमुपमेये महाष्टतित्वं च हेतू। दवशब्दमरवाच्च शाब्दमौप्यम्। अत्रैव तुच्छत्वमाच्रस्य सहावृतित्वमान्नस्य वा द्वयोरपि वा कमेणानुपादाने हेत्वनुपादानभेदत्रयेडपि शब्दपम्यभेदत्रयं दृष्टव्यमू। हेतु- द्योपादान एवार्थसाम्ये यथा-असिमाचसहायोऽपीति। अन्न तुल्यार्थे वतिरित्याथमीपस्यम्। अत्र पूर्ववदनुपादानभेदव्रयं द्रष्टव्यम्। हेत्वोरुक्तावेवाक्षिप्ते साम्ये यथा-इयमिति" [प० ]। इयं सुनयना दासीकृता तामरसस्य पद्मस्य श्रीरयेन तेन अकलंकेन आननेन कलेंकिनसिन्दुं जय- ति। "अन्नाकलंकित्वकलद्वित्वे हेतू समुपात। इवादीनां तुल्यादीनां वाडभावा- दाक्षिस मौपम्यम्। अन्नैव हेत्वनुपादाने भेदतयं पूर्ववत् दष्टव्यम्। न चाक्षिप्रभेद उपमायां शंकनीयः। जयत्यादिशब्दस्यावश्यकतया व्यतिरेकेण विषयापहारात्। अथ छ्िष्टभेदेषु हेत्वोरुक्तौ शाब्दमौपम्यं यथा-जितेन्द्रियेति"।म विद्या च वृद्धाश्च तन्निपेचिणः अस्य जितेन्द्रियतया अतिगाडो विरोधि- सहसैरप्यनुच्छेद्य: गुो धैर्यादिर्यरय। गुणाः पण्डितत्वादय: अब्जयत् कमलस्य तन्तव इच भंगुराः नश्वराः न। "अत्र छिष्टो गुणशब्दः । तदर्थस्थातिगाठत्व- भंगुरव्वे च हेतू समुपात्ते। इवार्थे वतिरिति शाब्दमौपम्यम्। अत्रैव पूर्ववदनु- पादाने भेदत्रयं द्रष्टव्यम्" [ न्र० ]।

५२ काव्यभ्काशः [का० २

अखण्डमण्डल: श्रीमान्पशयैप प्थिवीपतिः। न निशाकरवज्जातु कलावैकल्यमागतः ॥ ७६ ॥। अन्र तुल्यार्थे वतिः कलाशन्द: शिष्टः । मालाप्रतिवस्तूपमावत् मालाव्यतिरेकोडपि संभवति, तस्यापि भेदा एवमूह्याः, दिङ्मात्रं चोदाहियते, यथा- हरवन्न विषमदृष्टिहरिवन्न विभो विधूतविततवृषः । रविवन्न चातिदुःसहकरतापितभू: कदाचिदसि॥ ७७॥ अत्र तुल्यार्थे वतिः। विषमादयश्च शब्दा: श्िष्ठाः। - नित्योदितप्रतापेन त्रियामामीलितप्रभः । भास्वताऽनेन भूपेन भास्वानेप विनिर्जित: ।। ७८ ।। अन्र ह्याक्षिपैवापमा। भारवतेति शिष्ठः । यथा वा- तन्रैवार्थे साम्ये यथा-' अखण्डेति'। अखण्ड मण्डलं राष्टर बिम्बं च यस्य सः। श्रीः सम्पत्तिः शोभा चास्यास्तोति। निशाकरवत् चन्द्रवत् कलानां कौशलानां चन्द्रपोडशांशानां च वैकल्यं नाशं जातु कदापि न आगतः प्राप्तः। "अत्र कलाशब्दः छ्रिष्टः। कलावैकल्यतदभावौ हेतू शब्दोपात्ती तुल्यार्थे वति- रित्यार्थमापम्यम्। अत्रानुपादानत्रयं चिन्त्यम्"'[प्र०]। अन्राह् उद्योतः।"चिन्त्य- मिति। कलावैकल्य तदभावयोर्हैतत्वेन तदनुपादाने श्रपः किमाश्रयःस्यात्।हेतुभन- धर्मवाचकस्य तदाक्षयवाचकस्य वा कविष्टत्वे क्विष्टभेद इति भावः। 'बहुलारि- गतोऽप्येप श्रीमानुद्धतविक्रमः । न निशाकरवज्जातु दश्यतां वसुधाधिपः ॥' इतिपाठेन बहुलशब्दे श्रेषसत्वात् अखण्डमंडलत्वकलाचैकल्ययोहैत्वोरनुपादा- नेऽपि संभवत्येवानुपादानत्रयभ्। बहुलः कृष्णपक्ष:, विपुलश्चेत्यन्ये" [उ०]। अयमेव मालारूपो यथा-"हरवदिति। हे राजन् त्वं कदाचिदपि हरेण तुल्यं हरवत् विपमदृष्टि: त्रिलोचनः असमदृष्टिश्च नासि किन्तु समदृष्टिरेवेति भाव: । हरिणा तुल्यं हरिवत् श्रीकृष्णवत् विधूतः क्षिप्तो विततो महान् वृषो वृषासुरो धर्मश्र येन एवं नासि किंतु सदा धमशील एवेति भाव: । रविणा तुल्यं रविवत् अतिदुःसहा: ये करा: किरणाः राजग्राह्यभागाश्च तैः तापिता दाहं आपिता उद्गेजिता च भ: भमि: भूमिस्थजनश्च एवं नासीत्यर्थः "[झ.]। "अत्र विपमदृष्टित्वमपकर्षहेतुरुपात्तः समदृष्टित्वमुत्कर्पहेतुर्नोक्कतः। बहूपमाना-

-१९ व्यतिरेक: ।] दशम उल्लास: ५३

पेक्षया आधिक्यवर्णनान्मालाSन्रेति बोध्यम्" [उ०]। तत्रैवाक्षिप्त साम्ये यथा "नित्योदितेति। प्रतापः पराक्रमः प्रकृष्टतापश्र। भास्वता कांतिमता रविणा च। त्रियामा रात्रि: "[उ ]। "अत्र भास्वतेति प्तापेति च श्लिष्टं पूर्वार्धोपात्तं हेतुद्वयमू। इचादेरतुल्यादि- शव्दानां चाभावादाक्षिपवोपमा। अत्रैव पूर्ववदनुपादाने भेदन्नयं दृष्टव्यम्। निर्जित जयत्या दिशब्दाभावेडपि श्लष्टविशेषणेनप्य्राक्षेपादुप्ययं भेदःसंभवति। यथा-स्वच्छेति" [प० ]।

यूनामतीव पिबतां रजनीषु यत्र तृष्णां जहार मधु नाननमङ्गनानाम्॥ ७९॥ अन्रेवादीनां तुल्यादीनां च पदानामभावेऽपि छिष्टविशेपणैराक्षि- सैवोपमा प्रतीयते। एवं जातीयका: मििष्ठोक्तियोग्यस्य पदस्य परृथगु- पादानेन्येऽपि भेदा: संभवन्ति, तेऽपि अनयैव दिशा द्रछव्याः । "यत्र वसन्ते रजनीषु रान्रिपु अतीव अत्यन्तं पिबतां पानकर्तृणां चुम्बतां च यूनां तरुणानां तृष्णां पानेच्छां (मधुपानेच्छां अधरपानेच्छां च) मधु मद्यं ( कर्तृ) जहार, अज्गनानां नायिकानां आननं तु (कर्तृ) न जहारेत्यन्वयः। अधरपाने तृष्णा स्थितैवेति भावः। मु आननं च कीदशमित्याकांक्षायामुभयो: छरिष्टविशेषणान्याह स्वच्छात्मतेत्यादिना। स्वच्छात्मता निर्मलस्वरूपत्वमेव गुणस्तेन समुलसितं प्रतिबिम्बितं इन्दुबिम्बं चन्द्रमण्डलं यत्र ताद्ृशम्। आननपक्षेऽप्येवमेव। आननेऽपि कपोलयोश्चनद्रप्रतिबिम्बात्। बिम्बं बिम्बिका- फलं पक्कं कन्दुरूफलम्। तस्य या प्रभा कान्तिः तस्या: घरति बिभर्तीति घरं धारकम् जीर्णमधुनो रक्तत्वादिति भावः। आननपक्षे विम्बप्रभः बिम्बफलप्रमोS- धरो दशनवासो यत्र तादशम्। अकृत्निमो गन्धान्तरयोगं विना मुखवासना- दिकं विना च हृद्यो हृदयंगमो गन्धो यस्य यत्र वा तथाविधम्"[झ० ] "अंगनानामाननं मधुसदशं हृद्यगन्धादिमरवादित्येवं िलष्टविशेपणैरौपस्था क्षेपेऽपि तृष्णां जहार नाननमित्यतो वैलक्षण्यात् व्यतिरेक इति बोध्यम्।

५४ काव्यभकाशः [0ा० 20-

उक्तेपदाहरणेघु अयमस्मादधिक इति व्यतिरेकाकारो गग्य एव। 'इंद॥ः पझ्माचाधिक मे प्रियाया वदनं मतम्। विलासहययगन्घैश्र' इत्यादौ तु वाच्य एव " [ उ० ] निषेधो वक्तुमिष्टस्य यो, विशेषाभिधित्सया ॥ २०॥ वक्ष्यमाणोक्तविषय: स आक्षेपो द्विधा मतः। विवक्षितस्य प्रकरणिकत्वादनुपसर्जनीकार्यश्य अशक्यवक्तव्यत्व- मतिप्रसिद्धत्वं वा विशेषं वक्तुं निषेधो (निषेध इव) यः स वक्ष्यमाण- विषय उक्तविपयश्चेति द्विधा आक्षेप: । कमेणोदाहरणम्- ए एहि किंपि कीएवि कण णिककिव भणामि अलमहवा। अविआरिअकज्जारम्भआरिणी मरउण भणिस्सम् ॥ ८०॥ [ ए पृहि किमपि कस्या अपि कृते निष्कृप भणामि अलमथ वा। अविचारितकार्याम्भकारिणी म्रियतां न भणिप्यामि।। ] जयोत्स्ना मौक्तिकदाम चन्दनरस: शीतांशुकान्तद्रवः कर्पूरं कदली मृणालवलयान्यम्भोजिनीपल्लवाः । अन्तर्मानसमास्त्वया प्रभवता तस्या: स्फुलिङ्गात्कर- व्यापाराय भवन्ति हन्त किमनेनोक्तेन न बूमहे ॥ ८१ ॥। "निषेध इति। वक्तुमिष्टस्य आराकरणिकत्वादचनानर्वरय यो निषेधः स आक्षेप: निपेधो निषेध इवेत्यर्थः । शब्दगत्या निषेधेऽप्यर्थगत्या विधेरेव प्रतिपत्तेः । तत्पयोजनमाह-विशेषाभिधित्सयेति। वक्ष्यमाणविषयेशक्यवक व्यत्वमुक्क्कविपयेऽतिग्रसिद्धत्वं चेति विशेपः । विभजते-वक्ष्यमाणेति । तन्र वक्ष्यमाणविषयो यथा-ए एहीति " [प्र० ]। "किसपि तत्पीडातिशयरूपम्। ए इति सामर्प संबोधनम्। अलमभ्रवेति पूर्वाक्षेपे। अविचारितेत्यादि तु त्वत्प्रेम्ण: स्थैर्यांस्थैये अविचायैव प्रवृत्तेत्यर्थकम्। अलमित्यनेनैव निषेधलाभे 'न भणिष्यामि' इति पुनः कथनं खेदातिश- यद्योतकम्। अत्र नायिकासंतापातिशयोSवश्यं वक्तुमिष्टः, न चासौ विशिष्य वक्तुं शक्य इति व्यञ्जगितुं निषिद्धः । नायकं प्रति दूत्युक्तिः । एवमग्नेऽपि। [ उक्तविषयो यथा-] ज्योत्स्नेति। ज्योतस्ना चन्द्रिका। मौक्तिकदाम सुक्त- हारः। श्रीतांशुकांतदव: चन्द्रकांतमणिजलम्। आः इति खेदे। अंतर्मानसम्।

7 -२१ विभावना 1] दशम उल्लास:

मानसमध्ये। प्रभवता दाहकरणसमर्थन। प्रवसतेति वा पाठः ।त्ग करणभूतेन। अतो दुःसमाधानत्वम्। प्रभवतेति पाठे प्रभोरनभियोज्यत्वम। स्फुलिंगोत्कर: अग्निकणसमूहः तस्थ व्यापारः दाहोतपादनम् तदर्थम्। अ चियोगिनीनां ज्योत्स्नादि स्फुलिंगायते इत्यन्नातिप्रसिद्धत्वं विशेषं व्यंजयिसुं ज्योह्स्नादीन्युकत्वा तत्कथनं प्रतिपिद्धम्। अत्र व्यंग्येनाशक्यवक्तव्यत्वादिना व्यंजकं वाच्यमेव चारुत्वमावहतीति ुणीभतव्यंग्यता। यत्तु वामनेन 'उपमेये सति किभुपमानेनेत्येवमुपमानाक्षेप आक्षेप:' इत्युक्तम्। तत्तु वक्ष्यमाणप्रतीप- रूपतया गतार्थम्। इत्याक्षेप: "[उ० ]। क्रियायाः प्रतिषेधेऽपि फलव्यक्तिर्विभावना ॥ २१ ॥ हेतुरूपक्रियाया: निपेधेऽपि तत्फलप्रकाशनं विभावना। यथा-

परिवर्तते स्म नलिनीलहरीभिरलोलिताऽव्यघूर्णत सा ॥ ८२ ॥।। "वैगाकरणमते क्रियैव हेतुरिति क्रियेत्युक्तम्। वस्तुतस्तु कारणप्रतिषेधे कार्य- वचनं विभावना। न च विरोधः । स्वाभाविकत्वस्य कारणान्तरस्य वा विभावनान्" [ प्र०]।"कार्यस्थ कविना प्रतिपादनं न तु भवनम्। हेतुं बिना कार्योत्पत्यसंभवात्। अत्र प्रसिद्धतरहेत्वनुपलब्धिहत्वभावः। अप्रसिद्ध- स्तु हेतुर्वग्तुतोऽर्येव। अत एव विशिष्टतया प्रसिद्ध तरहेत्वनुपलब्धिरुपया कार्यस्य भावना पयालोचना विभावना" [सं० ]। "न कठोरं न वा तीक्ष्णम्" इत्यादावपि कठोरत्वादिविशिष्टायुधस्य जय- हेतारभावेऽपि कार्यकथनाद्विभावनैव। अतिशयोक्तिस्तु तदंगम्। ननु कार- णाभावे कार्योत्पत्तौ स्फुरितिस्य विरोधस्य प्रसिद्धातिरिकेन कारणेन परिहारा- द्विरोधाभास एवायमिति चेन्न। समबलयोः परस्परविरीधे तत्स्वीकारात्। इह तु कारणविरहेण कार्यमेव बाध्यत्वेन गम्यते। न तु तेन कारणविरह इति विशेषात् "[उ० ]। कुसुमितेति। नायिकाया: विरहावस्थावर्णनम।सा नलिनी त्याख्या नायिका कुसुमितलताभि: पुप्पितलताभि: अहता अताडिता अपि रुजं पीडां अधल पतवती। अलिकुलैः भ्रमरकुलैः अदष्टा अपि परिवर्तते स्म परावृत्य वर्तंते स्म। नलिनीलहरीभि: नलिनीयुक्तामिर्लहरीभि: अलोलिता अचालिता अपि अघूर्णत

५ ६ काव्यप्रकाशः [ का० २2=

वूर्णनं भ्रमणं अकशेत्। अनुक्तनिमित्तंयम्। "लताहननं विरािण्या रोगहेतुः । सा नलिनीति रूपकम्। अ्रमरदंशः परिवर्तनहेतुः । सरंगमबंधी घ्रर्णनहेतुः। नलिनीयुक्ततरंगैरिति वार्थः। अत्र विरहरूपहेत्वंतरजनितानां रुनादीनां अन्यत्वेऽप्येकत्वाध्यवसायो विभावनामूलम्। स च प्रकृतेऽनाहार्यः । 'निरु- पादानसंभारमभित्तावेव तन्वते। जगच्विंत्र नमस्तस्मै कलाक्काध्याय शुलिने॥' इत्यव्राहाया रूपककृतः। सर्वथा कार्याशेऽभेदबुद्धिविभावनाजीवितम्। सा च कचिदतिशयोकतया कचिद्रूपकेणेत्यन्यत्। 'अग्यलाक्षारसासिक रक्तं तचरण- ङयम्" इश्यत्र स्वाभाविकत्वेन परिहारः। अन्न कारणव्यतिरेकः प्रतिबन्धकसत्ताया अप्युपलक्षणम् तेन 'सातपत्रं दहत्याशु प्रतापतपनस्तव' इत्यत्रायेपा। अन्नापि स्वभावमादाय विरोधपरिहारः । 'कार्यात् कारणजन्माऽपि विभावना' इत्यपास्तम्। उक्तनिमित्ताऽप्येपा। यथा'यदवधि विलासभवनं यौवनसुदि- याय चन्द्रवदनायाः । दहनं विनैव तदवधि यूनां हृदयानि दह्यन्ते ॥।' अन्रोपात्ते यौवने दाहहेतुत्वं पर्यवस्यतीति दिक"। उ० ] । विशेपोक्तिरखण्डेपु कारणेपु फलावच: । मिलितेष्वपि कारणेपु कार्यस्याकथनं विशेषोक्ति:। अनुक्तनिभित्ता, उक्तनिमित्ता, अचिंत्यनिमित्ता च। कमेणोदाहरणम्ं- निद्रानिवृत्तावुदिते झुरत्ने सखीजने द्वार्पद परापे। ऋथीकृताश्ेपरसे भुजगे चचाल नालिङ्गनतोऽङगना सा।।८३।। कर्पूर इब दग्धोऽपि शक्तिमान्यो जने जने। नमोऽस्त्ववार्यवीर्याय तस्मै मकरकेतवे॥ ८४॥ स एकस्त्रीणि जगति जयन्ति कुसुमायुध: । हरताऽपि तनुं यस्य शंभुना न हतं बलम् ॥ ८५॥ विशेपोक्तिरिति-"अखण्डेपु मिलितेपु प्रसिद्धकारणेपक्तेपु कार्याभाव वचनं विशेषोक्तिः । अन्राप्यप्रसिद्धे कार्याभावहेता पर्यवसानाद्विरोधाभावः। साच त्रिधा-अनुक्तनिमित्ता उक्तनिमित्ता अचिन्त्यनिमित्ता च " [प्र० ]। तत्राद्या यथा-निद्रेति। सा अङ्गना निद्वायाः निवृती। ुरने सूये उदिते। सखीजने द्वारपदं पराते प्राप्ते सति। भुजंगे उपपती च शथीकृतः शिथिलीकृतः आश्लेषरसः आलिङ्गनरसो येन तादशे सति। सत्स्वप्येतेषु कारणेषु आलिङ्गनतः न चचाल। कृतमुपगूहनं न तत्याजेत्यर्थः ।

-२२ विशेषोकि: । ] दशम उल्लास:

"अन्रानुरागातिशयो निमितं चलनाभावे। म च विशिष्य वक्ु शक्य- वेडपि नोक इत्यनुक्तनिमित्तयम्। उक्तनिमिता यथा-कर्पूर इति।" [प्र० ] बालरामायणे तृतीयाङ्क पद्यमेतदित्युद्योतः। यः मदनः हरेण दग्घापि कर्पूर इब जने जने शक्तिमान् ईषद्दग्धरय कर्पूरस्य सौरभातिशयात। अधार्य अकु- छिठितं वीर्य बलं यस्य तस्मै मकरकेतवे मदनाय नमोडस्तु। "अत्र शरीरदाहः शक्तिध्वंसे कारणम्। सत्यपि (तस्मिन्) तदनुत्पत्तिकथनम् " [उ० ]। "अन्र 'कर्पूरो दाहमात्रे उपमानं न तु शक्तिमत्वेऽपि' इति भास्करः। शक्तिमखवे इति परमार्थः । इपद्दग्धस्य तस्य सौरभाद्यतिशयात्। 'अ्रभ्यां प्रियाया भवता मनोभूचापेन चापे घनसारभावः । निजां यदप्लोषदशामपेक्ष्य संपरत्यनेनाधिकवीर्यताऽ्डर्जि ।I' नैपध ७.२५ । अन्रावार्यवीर्यत्वं शक्तिमत्वे कार्याभावरुपे हेतुरुक्त: "[प्र० ]। "भूभ्यामिति। मनोभूचापेन मदनवाणेन प्रियायाः दमयन्त्या: भ्रुभ्यां भ्रयुगुलेन भवता मत्वं गच्छता सता घनो दढो सारो मजा यस्य तद्वावः अतिदृढत्वं च आपे आपे। यदेव च भृत्वं तदैव हढत्वमिति चकारार्थः । पुप्प- र्वदशायां निःसारस्यापि धनुपो भैमीभ्रृत्वदशायां ससारत्वं जातमित्यर्थः । कथं ससारत्वमित्यत आह। यद्यस्मात् निजां स्वीयां अप्लोपदशां अवाहावस्थां अपेक्ष्य संप्रति दग्धस्य मैमीअ्भवनसमयेऽनेन धनुपा अधिकवीर्यला अति- शयितपराक्रमत्वं आजि अर्जितम्। अदग्घपुप्परूपचापापेक्षया दग्घस्य इयामीभवत्केसरशेपस्य भैमीभ्रूभवतस्तस्यैव चापस्य जगद्वशीकरणे अधिक- सामर्थ्यदर्शनादेवमनुमीयते इति भावः। घनत्वं सारत्वं हढत्वं श्रेषठव्वं च प्रापे इति वा। अथ च घनसारभाव: कर्पूरत्वं च। यतः कर्पूरोऽपि निजांगदाहात् स्वीयपक्कावस्थामपेक्ष्यादाहावस्थायामघिकवीर्यताम तिशयित सौगन्ध्य शीतलत्व चार्जयति' इति नैषधीयप्रकाशे स्पष्टम्।" [ उ० ] । "अचिन्त्यनिमित्ता यथा-स एक इति। अत्र तनुहरणेऽपि वलाहरणस्य हेतुर्विशिष्य वक्तुं न शक्यत इत्यचिन्त्यनिमित्तेयम् "' [ग्र० ]। यथासंख्यं क्रमेणैव क्रमिकाणां समन्वयः ॥ २२॥ यथा-

५८ काव्यप्रकाश: Lका० २३-

एकसित्रिधा वससि चेतसि चित्रमन्न देव द्विपां च विदुषां च मृगीदशा च। तापं च संमदरसं च रतिं च पुप्णन् शौर्योष्मणा च विनयेन च लीलया च ।। ८६ ।। "भमेण। उपदेशकमेण। पूर्वस्य पूर्वेण मध्यस्य मध्येनांत्यस्थांत्येनेत्येव- मित्यर्थः। अन्वयिसमसंख्यपदार्थज्ञानस्य यथासंख्यान्वयबोधयत्वं कार्यना- वच्छेदकम्। यद्यपि कविप्नतिभानिर्मितत्वस्यालंकारताजीवातोलेशतोडगयभा- वादस्य नालंकारत्वम्। तथापि एकत्र पद्ये बहनां क्रमान्वये वैचित्यादलंकार- त्वेनोकः । एक इति। राजानं प्रत्युक्तिः । हे देव राजन् एक: त्वम् द्विपाम् - शत्णाम्, विदुपाम् पंडितानाम्, मृगीदशाम् स्रीणां च चेतसि त्रिधा प्रकार- त्रयेण वसमि। अब एतद्विपये चित्रम् आश्चर्यम्। शोर्योप्मणा अतापाझिना, विनयेन नम्रतया, लीलया विलासेन च क्रमेण तापमू सन्तापम्, सम्मदरसम् आनन्दरसम्, रति प्रीतिं च पुष्णन् सन् इत्यर्थः ।"[उ० ]॥ सामान्यं वा विशेषो वा तदन्येन समर्थ्यते। यत्र सोरऽर्थान्तरन्यासः साधर्म्येणेतरेण वा ॥ २३।। साधर्म्येण वैधर्म्येण वा सामान्यं विशेषेण यत् सम्भ्यते, विशेषा वा सामान्येन, सोडर्थान्तरन्यासः। क्रमेणोदाहरणम्- "सामान्यमिति। सामान्यं यद्विशेपेण समर्थ्यंते विशेपो वा सामान्येन सोडर्थान्तरन्यास: । द्वथोरपि प्रत्येकं समर्थनहेतुः साधर्म्यं वैधर्म्य चेति चतुः- प्रकारो्यमित्यर्थः" [प्र० ]॥ "सामान्यमेति। अनुपपद्यमानतया संभाव्यमानस्यार्थस्योपपादनार्थ यदर्थान्तरं न्यस्यते सोऽर्थान्तरन्यासः। दृष्टान्ते तु सामान्यं सामान्येन विशेषो विशेषेण समथ्यंते इति ततो भेदः। साक्षाद्वयाप्त्यादेरनभिधानादनुमानतो भेदः। कविनिवद्ध प्रमान्नन्तरनिष्ठानुमितेरेवानुमानालंकारविषयत्वाच्च" [उ०]। निजदोषावृतमनसामतिसुन्दरमेव भाति विपरीतम्। पशयति पित्तोपहुतः शशिशुभ् शङ्खमपि पीतम् ॥८७॥ सुसितवसनालङ्वारायां कदाचन कौमुदी- महसि सुदृदशि स्वैरं यान्त्यां गतोऽस्तमभूद्विघुः।

-२३ अर्थान्तरन्यास: ] दशम उल्लास:

तदनु भवतः कीर्ति: केनाप्यगीयत, येन सा प्रियगृहमगान्मुक्ताशंका, क नासि शुभप्रदः । ८८ ।। अवराध गुणानामेव दौरात्याद्वुरि धुर्यो नियुज्यते। असंजातकिणस्कन्धः सुखं स्वपिति गौर्गलि: ॥८९। अहो हि मे बह्वपराद्वमायुपा यदप्रियं वाच्यमिद मयेहशम्। त एव धन्या: सुहृद: पराभवं जगत्यदष्टैव हि ये क्षयं गताः।९०।। तत्र विशेपेण सामान्यसमर्थनं साधर्म्येण यथा-निजदोषेति। निज- दोपावृतमनसां स्वदोपव्याप्तचित्तानां पुरुषाणां। एवकारोडप्यर्थः। अतिसुन्दर- अपि विपरीतं असुन्दरं भाति। पितोपहतः पित्तव्यापः शशिवत् झुभं शङ् मपि पीतं पश्यति। "अन्न निजदोपेत्यादि सामान्यं शंखपीतिक्ञा विशेषेण समर्थितम् "[ उ० ]॥ सामान्येन विशेषसमर्थनं साधर्म्येण यथा-"सुसितति। राजानं प्रति कवेरुक्ति: । हे राजन्, सुदृशि शोभननयनार्यां कस्यांचन नायिकायां कढाचन स्दिमवधिसरेक कौमुदीमहसि चान्द्रिकोदोते स्वरं शझासहित्येन सबचन्द यान्त्यां ज्योस्तरामिसारं कुर्वत्यामित्यर्थः । अत एव सुसिता अतिश्वेता वसना- लद्वारा वससहिता अलङ्वारा यस्यास्तामतार्यां सत्या विघुश्नद्ास्तंगो डभृत्। तक्षनु तदनन्तरं केनापि भवतः कीर्तिरगीयत गीता। येन क्ीर्तिगानेन

यथा तथाभूता सती पतिगृहमगात्। अतरत्वं कस्मिन्देशेऽवसरे वा शुभग्रदो नासि न भवसि। अपि तु सर्वंत्रेत्यर्थः" [चं० ] । " सुसितेत्यादिना- 5भिहितो विशेष: क्व नासीत्यादिना सामान्येन समर्थितः"उ० ]। विशेषेण सामान्यसमर्थनं वैधर्म्येण यथा-गुणानामिति। गुणानामेव दौरात्यानपराधात् घुर्यः तद्वहनक्षमः धुरि कार्यभारे नियोज्यले। असंजात- किणस्कन्धः । न संजातः किगः धर्पणचिह्वं स्कन्धे यस्य सः । गलिः कार्य- करणासमर्थ: गौः वृपभः सुखं आनन्देन स्वपिति। "अत्र धुर्य इत्यादि साधारण्यात्सामान्यम्। गौर्गलिरिति विशेष: । वैधम्य च.स्फुटम्" [प्र०]। वैधर्म्येण विशेषस्य सामान्येन समर्थन यथा-अहो इति। "आपनं सुहृदं प्रति तद्वस्थोचितं अप्रियं वदतः खेदातिशयात् स्वजीवितं निन्दतः

६० काव्यप्रकाशः [काल २

कस्यचिदुक्ति: " [उ०]।"अभिमन्युमरणवार्तामर्जुनं प्रति कथयिष्यतः शुधिष्टिरस्य विषादोक्तिरियम् " इति महेश्वरः ॥ "ते धन्या इति सामान्ये- नाहमधन्य इति वैधस्यद्वारा रवायुरपराधरूपो विशेष: समर्थ्यते " [उ० ]। स्पष्टम्। विरोध: सोऽविरोधेऽपि विरुद्धत्वेन यद्वचः । वस्तुवृत्तेनाविरोधेपि विरुद्योरिव यदभिधानं स विरोध:।

3 क्रिया द्वाभ्यामथ द्रव्यं द्रव्येणैवेति ते दश। क्रमेणोदाहरणम्- अभिनवनलिनीकिसलयमृणालवलयादि दवदहनराशिः । सुभग कुरङ्गद्टशोडम्या विधिवशतस्त्वद्वियोगप विपाते॥९१॥ "वस्तुगत्या विरोधाभावेऽपि यद् द्वयोर्विकंद्धयोरिवाभिधानं स विरोध:। एनं विभजते-जातिरिति। "जात्यादौरिति ज्ञातिगुणक्ियाढव्यैः । निभिरिति गुणकियादव्ये: दाम्या मिति क्रियाद्रव्याभ्याम्। यद्यपि गुणानामपि जात्या विरोधः संभवत्येव। तथापि जातर्गुणविरोध एव प्रविष्टत्वाद्गुणस्तिरिभिरित्युक्तम्। एवं क्रिया दाभ्यामित्यपि द्रष्टव्यम्। तदयमर्थः-जातिनिरुपितो भेदश्वतुरघा। गुण- निरुपितस्तु पूर्वभेदभिन्नस्तिधा। एवमग्रेडपि " [प्र० ] । "नित्यमेव द्रव्याश्रितत्वाज्जातेः न जातिदव्ययोविरोध इति बुवन् रुदटो नवभेदीं (विरोधेनोकि) मन्यते । तद्वार्तम्। जातेर्गुणाद्याश्रितत्वस्यापि भावात्"

"यथाश्रतशाब्दोपस्थितिमहिम्ना विरोधज्ञानेऽपि शब्दस्यान्यत्र नात्पर्यान्र विरोध इत्ययं विरोधाभास इत्युच्यते। विरोधश्चैकाविकरणसंबद्धत्वन प्रसिद्ध योरथयोरभसिमानैकाधिकरणसंबद्धत्वम्। एकाधिकरणासंबद्धतवेन प्रसिद्धयोरे काधिकरणसंबद्धत्वेन प्रतिपादनं वा।स च बाघबुद्धयनभिभूतो दोपस्य विपयः तदभिभूतोऽलंकारस्येति बोध्यम्। क्रियेति। क्रियाशब्देनाऽ्र धातुवाच्योऽर्थः [ उ० ]। "अभिनवेति। हे सुभग, विधिवशतो दैववशतो वियोग एत् पविर्वध

-२४ विरोध:। ] दशम उल्लास: ६१

तस्थ पाते सति नृतननलिन्यादिकं (अभिनवा नतना नलिनी कमलिनी किसलयं मृणालं बिसं तस्य वलय कङ्कण चेत्यादिकं अस्या: कुरदददः सृगाक्ष्या: दवदहनराशिः) दावानलराशिरुपं भवतीति शेषपूरणेनान्वयः ।" [चं०]।"अन्न नलिनीत्वकिसल्यत्वादिजातीनां दहनत्वजात्या विरोधः। वियोगातिशयेन गौणत्वात्तदाभासता। एवमग्रेडयूह्यम्" [ग्र० ]। ननु नलिन्यादानां दवदहनेन सहाभेदरोपणादपकमत्रालङ्कारः। अन्यथ्षा सुखं चन्द्र इत्यादिरूपकेध्वपि विरोधालङ्कारप्रसङ्गः। उच्यते-चमत्वास्य वालङ्वारजीवातुभू तत्वात् यत्र विरोध: प्रधान्येन चमत्कृति जनयति तत्र विरोधः, यत्र च अभेदारोपर्ण चमत्कारजनकं तत्र रूपकम्।

विश्वंभराऽप्यतिलघुर्नरनाथ तवान्तिके नियतम् ॥४२॥ येपां कण्ठपरिग्रहप्रणयितां संप्राष्य धाराधर स्तीक्ष्ण: सोऽप्यनुरज्यते च कमपि म्नेहं परापोति च। तषां संगरसङ्गसक्तमनसां राज्ञां स्वयाभूपते पांसूनां पटलैः प्रसाधनविधिरनिर्वर्त्यते कौतुकम् ॥९३॥ मृजति च जगदिदमवति च संहरति च हेलयैव यो नियतम्। अवसरवशतः शफरो जनार्दनः सोडपि चित्रमिदम् ।९४॥ सवतं मुसलासक्ता बहुतरगृहकर्मघटनया नृपते। द्विजपर्ल्नानां कठिना: सति भवति करा: सरोजसुकुमाराः ॥९५॥। जातेर्गुणन यथा-गिरय इति। हे नरनाथ राजन् तव अन्तिके तव समीपे व्वदपेक्षयेत्यर्थः । गिरय: पर्वताः अपि अनुन्नतियुजः उच्चत्वरहिताः । मरुत् वायुः अपि अचलः वेगरहितः । अब्धयः समुद्राः अपि अगभीराः । विश्वंभरा ृथ्वी अनि अतिलघु: अपकृष्टगुसत्वयुक्ता। "अत्र गिरित्वादिजातीनामनुन्नतत्वादिगुणैर्विरोधः वर्णनीयातिवायविवक्षया तु परिहारः । विश्वभरेति तुन जात्युदाहरणम् " [प्र० ]। जातेः क्रियया यथा-येषामिति। हे भपते येपां तब शत्रूणां राज्ञां तीक्ष्णः तीक्ष्णधारः परुषश्र धराघर: खड़गः कण्ठपरिग्रहम्रणयितां आलिंगनप्रेम- बत्तां संम्राष्य अनुरज्यते प्रीतियुक्त: रक्तवर्णः च भवति। कमपि अनिर्वचनीय

काव्यप्रकाश: [का० २५-

सहं प्रेमाणं चिक्कणतां च पराप्नोति प्रामोति।तेपामेव संगरसङ्गसक्तमनसां सङ्ग रसङ्गो युद्ध प्राप्तिः तन्र सक लनं मनो येपां तेषां त्वया पांसूनां धूलीनां पटलै। ससूहैः प्रसाधनविधि: अलंकरणं निर्वत्यते क्रियते इति कौतुकम् आश्चर्यम्। " अत्र धाराघरत्वजातेरनुरागस्नेहपराप्तिकियारयां विरोधः । लौहित्यचैक् णयार्थकत्वादविरोध:"[प्र०]।" एवं पांसुत्वजातेरलंकरणक्रियया विरोध सोऽपि कण्ठं छित्वेत्यादि प्रागुक्तरीत्या परिहृत इति बोध्यम्" [झ० ]। " तीक्ष्णत्वस्थानुरागेण विरोध इत्यपव्याख्यानम्। अनुदाहरणत्वप्सज्ञात्' [प० ]। "अनुदाहरणत्वेति। तीक्ष्गत्वस्य जातित्वाभावादिति भावः तीक्ष्णस्यापि हचिद नुरागदर्शनाच्चेत्य पि बोध्यम्" [उ० ]। जातेद्रव्येण यथा-सृजतीति । "यः इदं जगत हलया लीलयैव (अनायासेनैव) नियतं यथा स्यात्तथा सृजति अवति रक्षति संहरति नाशयति च सोऽपि जनार्दन: अवसरवशतः कालवशात् शफरो मतस्यो 'जातः' इति शेप:। इद चित्रं आश्चर्यम् " [झ०]। अत्र शफरत्वजातेर्जनार्दनेन द्रव्येण विरोध:। स च लीलया सर्वसंभवात् मत्यशरीरपरिग्रहस्यागगसिद्धव्वाद विरोध:। आत्मपरत्वाज्नार्दनपदस्य द्रव्यपरत्वमिति प्रदीपोद्योतयो: स्पष्टम्। गुणस्य गुणेन यथा-सततमिति। हे नृपते सनतं निरन्तर मुसलेषु आसक्ता: बहुतरं यत् गृहकर्म रन्घनादि व्यापारः तस्य घटनया संपादनन कठिना: द्विजपत्नीनां करा: हस्ताः भवति दातरि सति सरोजवत कमलबत् सुकुमारा: कोमलाः जाताः। "कठिनत्वकुसुमारत्वयोर्विरोधः " [प०]। "भवहानवशात् गृहव्यापारनिवृत्या तत्परिहारः " [उ० ]। पेशलमपि खलवचनं दहतितरां मानसं सुतत्त्वविदाम्। परुपमपि सुजनवाक्यं मलयजरसवत्प्रमोदयति ॥ ९६॥

अभून्नवाम्भोजदलाडमिजातःस भार्गवः सत्यमपूर्वसर्गः ॥ ९७॥ परिच्छेदातीतः सकलवचनानामविषयः पुनर्जन्मन्यस्मिन्ननुभवपथं यो न गतवान्।

१. पेलवमपि।

-२४ विगेध: ।] दशम उल्लास:

विवेकप्रध्वंमादुपचितमहामोहगहनो विकार: कोऽप्यन्तर्जडयति च तापं च कुरुते ॥। ९८।। गुणस्य क्रियया यथा-पेशलसपीति। पशलं सुन्दर अपि गलवचनं सुततबविदां मानसं दहतितराम्। सुजनवाक्यं परुप कठोरमपि मलयजस्य चन्दनस्य रसवत् प्रमोदयति आह्लादयति। "अत्र पेलवत्वपरुपत्वयोर्गुणयो- र्दाहपमोदक्रियाम्यां विरोधः । यथा वा मन्ातु. श्रीहर्पस्य- सर्वतः पुरत एव दृश्यते पात्रतां न पुनरेति चक्षुपोः । हृद्गतोऽपि भुजयोर्न भाजनं कोडयमालि वनमालिन: क्रमः ॥ अत्र दर्शनगमनक्रिययोर्गमनाभावभुजभाजनत्वाभावाभ्याम्। उक्तत्रयाति- रिक्तरयैव गुणशब्देन विवक्षणात्। 'गिरय:' इत्यादि तथवोदाहृतम्"[प्र०]। उक्तत्रयेति। ननु नैयायिकादिमते अभावः गुणादिभ्यां भिन्नः सप्षमः पदार्थः, कथं तस्य गुणमध्ये परिगणनं कृत्वा गुणक्रिययोविरोधीदाहरणं पद्य- मेतदिति चेतू-उच्यते। उक्तव्रयातिरिक्तस्येति। जातिद्रव्यक्रियातिरिकस्य सर्वस्थापि वैय्याकरणानामालङ्कारिकाणा च नये गुणत्वात्। गुणरय द्रव्येण यथा-कोश्चति। यस्य भार्गवस्य मार्गणानां बाणानां अनर्गले प्रतिबन्धरहित शातपाते शातवत् वञ्रवत् पाते सति। उदामैः अतिमहद्धि: इपद्धि: पापाणखण्डे: दढः असौ करौज्ञादि: क्रौञ्चपर्वतः नवाम्भो- जद्लवत नवकमलपत्रवत् अभिजातः कोमलः अभून। स भार्गवः परशुरामः अपूर्वसर्गः अपूर्वसष्टिः इति सत्यम्। "यद्यपि कुमारः क्रोञ्चदारण इति कोशात् स्कन्दे तर्वं प्रसिद्धं तथापि स्कन्दसाहाययं भार्गवोऽपि तत्कृतवानिति पुराणे प्रसिद्धम्" [उ०]। "अत्राम्भोजदलाभिजातत्वस्य गुणस्य क्रौज्चाद्िणा द्रव्येण विरोधः । क्रियाया: क्रियया यथा-परिच्छेदेति"[प्र० ]। "मालतीमाधवे मकरन्दं प्रति माधवस्य स्वावस्थाकथनमेतत्। परिच्छेद इयत्ता तमतीतस्तद्रहित इत्यर्थः । सकलानां सामान्यविशेषशक्तलाक्षणिक- व्यांजनिकानां वचनानामविषयः । तै्निर्वक्तमशक्य इति भावः। पुनरन्यदा कालान्तरे अस्मिन् जन्मनि अनभवपथ तद्विपयत्वं यो न प्राप्त इत्यर्थः । विवेकप्नध्वंसादिति। विवेको दोषगुणविभागः। प्रशब्देन समूलोन्मूलनलक्षणः

६४ काव्यप्रकाश: [का० २५

अकर्पस्तेन मोहम्रकर्पस्तेन च रागातिशयस्तेन च विप्रलम्भातिशयो व्यंग्यः। तद्धेतुकां उपचितिं वृद्धि प्ाप्तो यो महामोहः सकलविपयाणामज्ञानं विपरीत्ष ज्ञानं वा यब तादृशश्वासी गहनश्च दुर्लध्य इत्यर्थः । ईदृशः कोऽयनिर्वच- नीय: विकार: अन्तः अन्तःकरणं जडयति विषयग्राहिवृत्िविपये स्तब्ध करोती-यर्थः । (शिखरिणी छन्दः । ) "' [उ० ] अत्र "जडयति च तापं च कुरुत इति" क्रिययोर्विरोधः, [भ्र० ]। विरहवैचिव्येण कालभेदास्तत्परिहार इत्युद्ोतः। अयं वारामेको निलय इति रत्नाकर इति श्रितोऽस्माभिस्तृष्णातव लितमनोभिर्जलनिधिः। क एवं जानीते निजकरपुटीकोटरगतं क्षणादेनं ताम्यत्तिमिमकरमापाम्यति मुनिः ॥९९॥ समद्मतङ्गजमदजल निम्यन्दतर ङिणीपरिष्वङ्गान्। क्षितितिलक त्वयि तटजुपि शंकरचूडापगाडपि कालिन्दी॥ २००॥ क्रियाया द्रव्येण विरोधो यथा-अयमिति। भलटकविकृते मलरद्ातके १०५ पद्यमिदम्। अयं जलनिधि: समुद्रः वारां जलानां एक: मुख्यो निलयः निधि: इति कारणात्। रत्नाकर: र्ननिधिः इति कारणाच् तृप्णया पिपासया रत्नेच्छया च तरलितं आक्रान्तं मनो येपां तैरस्माभि: श्रितः आश्रितः । किन्तु एवं को जानीते यन्मुनिरगस्यः निजा या करपुटी क्रसंपुटं तदेव कोटरं बिलं तद्गतं ताम्यन्तः ग्लायन्स: तिमयः मकराः मत्स्याश्च यत्र तादश एनं समुदं क्षणात् आ समन्तात् पास्यति। "अन्न पानक्रियायाः कर्मीभूतेन जलनिधिना विरोधः । यद्यपि जलनिधीनां बहुत्वेन न द्रव्यविरोधीदाहरण स्वमुचितं तथाप्येकलवणाम्बुधिपरतया समर्थनीयम्" [पर० ]। दव्यस्य द्रव्येण विरोधो यथा-समदेति। "हे क्षितितिलक, त्वयि तटजुषि तीरगते सति शंकरस्य चूडा मस्तकं तद्ता आपगा नदी गङ्गापि कालिन्दी यमुना भवति। कुतस्तवराह-समदेत्यादि। (समदाः मदसहिताः) मत- ङ्जा: करिणः तेषां मदजलनिस्यन्दः एव तरङगिणी नदी तत्परिष्वङ्गात् सम्बन्धान् । मदजलस्य श्यामवर्णतवं प्रसिद्धभ्" [चं० ]। अन्रगङ्गायमुन- योर्विरोध: स च का लिन्दीपदस्य श्यामाभामात्रपरत्वात् परिहृत इति प्रदीपोद्योतौ।

-२५ स्वभावोक्ति: ] दशम उल्लास: ६५

स्वभावोक्तिस्तु डिम्भादेः स्वक्रियारुपवर्णनम् ॥ २५॥ स्वयोस्तदेकाश्रययोः। रूपं वर्णः संस्थानं च। उदाहरणम्- "स्वभावोक्तिरिति। स्वत्वं च स्वमात्राश्रितत्वमू। नतु स्वाश्वितत्व- मान्रस्। अतो न साधारणधर्मचर्णनेऽतिव्यापिः। रूपशब्देन वर्णः संरथानं चोच्यते"[प्र० ]। "स्वमात्रेति । डिम्भादेरित्यनेनेव संबंधावगतेः स्वशब्दोऽन्ययोगव्यव- च्छेदक इति भाव: । रुपशब्देनेति । अजहृत्स्वार्थलक्षणयेति भाव:। अन्न चमरकृतिहेतुत्वमङ्कारसामान्यलक्षणप्राप्तम् । तेन 'पश्य चायं बलीवर्दो घासमत्ति मुखेन तु' इत्यादेर्निरासः। साधारणस्वभाववर्णनस्य स्फुटत्वान्षा- लङ्कारत्वम्। असाधारणस्तु लोकसिद्धोऽपि प्रतिभामात्रवेद्यत्वादलौकिकरच- तीव्यलङ्कारः । डिम्भ: शिशुः । आदिना युवतिमुग्धकातर तिर्यग् भ्रां तहीन पा ्रा दिसंग्रहः । पनामेव 'जातिः' दति केचिद्वदन्ति" [उ० ]। पञ्चादडूघी प्रसार्य त्रिकनतिवितत द्राघयित्वाऽङ्गमुन्ै- रासज्याभुग्रकण्ठो मुखमुरसि सदा धूलिधूमां विधूय!

मन्दं शब्दायमानो विलिखति शयनादुत्थितः क्ष्मांखुरेण॥।१०१।। पश्चादिति। बाणभट्टकृते श्रीहर्पचरिते तृतीयोच्छासे पद्यमिदम्। पश्चात् अंघ्री पश्चिमघरणों प्रसारयं। त्रिक पृष्ठवंशः तस्य नतिः नमनं तैन विततं विस्तृतं अङ्गं उच्चैः अतिशयेन द्राघयित्वा दीर्घ कृत्वा। आभुझकण्ठो वकग्रीव: उरसि वक्षास्थले मुखं आसज्य संयोज्य धूलिघम्रां रेणुघूसरां सटा पीवाकेश राशिं विधय कंपयित्वा घासग्रासस्य तृणग्रासस्य अभिलापात् अनवरतं चलन् प्रोथ: नासिका तुण्डं मुखं च यस्य सः। एलादशः ायनादुस्थितः तुरङ्ग: मंद शब्दायमान: खुरेण कषमां महीं विलिखति उत्किरति। "अत्राश्वमान्रगतयोः क्रियासंस्थानयोवर्णनम्"[प ]। व्याजस्तुतिर्मुखे निन्दा स्तुतिर्वा रूढिरन्यथा। व्याजरूपा व्याजेन वा स्तुतिः । क्रमेणोदाहरणम्- हित्वा त्वामुपरोधवन्ध्यमनसां मन्ये न मौलि: परो लड जावर्जनमन्तरेण न रमामन्यन मंतकयते। का.

काव्यप्रकाशः का २६-

यस्त्यागं तनुतेतरां मुखशतैरेत्याश्रिताया: श्रियः भ्राप्य त्यागकृतावमाननमपि त्वय्येव यस्या: स्थितिः॥१०२॥ "व्या जस्तुरिति। मुखे निन्दावगतौ यत्स्तुती पर्गवसानं स्तुतैर्वा मुखेऽवगमो निन्दाथां पर्यवसानं तद्ध्याजस्तुतिपदवाच्यमित्यर्थः। कथमुभयोरनेनाभि- धानमिति चेतू, आदयस्य व्याजेन स्सुतिरिति ग्रहणात्, अन्त्यस्य तु व्याजरूपा स्तुतिरिति। तत्राद्या यथा-हित्वेति" [ प्र० ]। हे राजनू उपरोधवन्ध्य- मनसां अनुरोधरहितचितानां मौलि: शिखरभूतः त्वां हित्वा व्यक्वा परीडन्य: नेति मन्ये। अथ च रमां लक्ष्मी अन्तरेण विना लजावर्जनं निर्लज्जत्वं न संदश्यते। उभयत्र हेतुमाह-यो भवान् सुखशतेः युद्धादिभि: उपायशतैः छद आगत्य आश्रितायाः श्ियः लक्ष्म्याः त्यागं दानं तनुतेतराम् अतिशयेन विस्तारयति। यस्याश्र श्रियः त्यागकृतं दानजनितं अवमाननं तिरस्कारं आष्यापि त्वयि एव स्थितिर्निवास:। "राज्ञ आश्रिततयागरपनिदाव्याजेन महादातृत्वेऽपि लक्ष्मीवत्वाभिधानात्स्तुलि:"[उ० ]। हे हेलाजितबोधिसत्त्व वचसां कि विम्तरमतोयये सग नास्ति त्वत्सदशः पर: परहिताधाने गृहीतव्रतः ।

भारप्रोद्वहने करोपि कृपया साहायकं यन्मरोः ॥१३॥ तन्नानत्या यथा-हे हेलेति। "हेलया जिता बोधिसच्ा बौद्धा येन सा अतिकारुणिकेत्यर्थः । तोयधे समुद्र। (वचसां वरिस्तरैः, बहुशब्दप्रयोगैः किम्। परेषां हिताधाने हितसाधने गृहीतव्रतः त्वत्मदशः) परोऽन्नः (नास्ति) (यत् यस्मात्) नृप्यतां पास्थजनानासुपकारस्य घटनायां संपादने वैमु. ड्येन पराङमुखत्वेन लब्धं यदयशस्तन्वारस्थ प्रोद्हने मरोर्देशस्य कृपया साहायकं करोपीति स्तुतिपूर्विकेयं व्याजस्तुतिर्निन्दापयंवसायिनी" [चं. ]। "न चान्राऽप्रस्तुतप्रशंसैवास्तु। स्तुतिनिन्दात्मकतया विच्छित्तिविशेपातू।

सा सहोक्ति: सहार्थस्य बलादेक द्विवाचकम् ॥ २६॥ एकार्थाऽमिधायकमपि सहार्थवलात् यत् उभयस्यावगमकं सा स होक्त:। यथा

"२६ सहाकि:] दशम उल्लास: ६७

सह दिअह णिसाहं दीहरा सासदण्डा सह मणिवलपाहं वाहधारा गलन्ति। तुदद सुहअ विओए तीअ उन्बिगिगरीए सह अ तणुलदाए दुब्बला जीविदासा ।। १०४॥ सह दिवसनिशामिर्दीर्घा: श्वासदण्डा: सह मणिवकयैर्वाप्पधारागलन्ति। तव सुभग वियोगे तस्या उद्विमाया: सह च तनुलतया दुर्बला जीविताना॥ कर्पूर मं. २. ९. श्वासदण्डादिगतं दीर्घत्वादि शाब्दम्, दिवस-निशादिगतं तु सहा-

सति।" शब्दशक्त्या मुकार्थाभिधायकं पदं यत्सहार्थान्वयबलादनेकार्था निधायकं सा सहोक्तिः। 'चैत्रमैन्नौ गच्छतः' इत्यादौ तु शब्दशक्त्यवोभया- भिधानम्"[ग्र० ]। "अत्र सहशब्दार्थः साहित्यम् एकजातीयेककालिकक्रियाद्यन्वयित्वसमनि यतम्। 'परुत्नेण सहागतः' इत्यत्र पुत्रप्रतियोगिकसाहित्यवानागत इति शाब्द- बोघः। तेन पुत्रवृत्यागमनसमानकालिकसमानदेशागमनवान् पितेति मानसो बोधः। तत तृतीयान्तस्य विशेषणतया गुणत्वम्। ग्रथमान्तस्य विशेष्यतया प्रधा नत्वम्। एवं च प्रथमान्ते आगमनस्य शाब्दोऽन्वयः। तृतीयान्ते तुसहार्थसामर्थ्या दार्थः। एवं च यत्र गुणप्रधानभावावच्छिन्नयो: शाब्दार्थमयादया एकधमैसंबंध- स्तव्रायमलक्कारः। समुच्चये तूभयत्र प्ाधान्यं, शाब्द एव चैकान्वय इति ततो नेदः। 'चैत्रमैन्नौ सह गच्छतः' इत्यादावपि तर्थवेति नाथमलद्वारः"[उ०]। सदेति। "हे सुभग सुन्दर तब वियोगे विरहे सति उद्विग्नायाः विमनस्कायाः तस्याः नायिकायाः दण्डाकारा: श्वासाः श्वासदण्डाः। श्वासानां घनप्रचुरतया दण्डाकारत्वम्। दिवसनिशाभि: सह दीर्घाः जाताः। अन्न दिवसनिशादौ दीर्घत्वं दुःखदायित्वादौपचारिकम्। तथा बाप्पो नेत्राम्बु तस्य घारा: मणिवलये:र्नकङ्णैः सह गलन्ति पतन्ति। काश्यान्मणि- वलयगलनम्। तथा जीविताशा जीवनाशा तनुलतया शरीरयष्टया सह दुर्बला जातेत्यर्थः" [झ० ]। "अन्र दीर्घत्वादीनां श्वासादिभिरन्वयः साक्षादेव शाब्द:, दिवसादिभिस्त सहान्वयबलात्"[प्र० ]।

काव्यपकाश: [का० २७-

विनोक्ति: सा विनाऽन्येन यत्रान्य:सन नेतरः। क्वचिदशोभन:, कचिच्छोभनः क्रमेणोदाहरणम्- अरुचिर्निशया विना शशी शशिना साऽपि विना महत्तमः। उभयेन विना मनोभवस्फुरितं नैव चकास्ति कामिनो: ।१०५।। मृगलोचनया विना विचिन्नव्यवहारप्रतिभाप्रभाप्रगल्मः । अमृतद्युतिसुन्दराशयोडयं सुहृदा तेन बिना नरेन्द्रसूनु: ॥१०६॥ "विनाक्तिरिति। अन्रापि विनाशब्दार्थ एव विवक्षितः । तेन नजू-निर् वि-अन्तरेण-कते-रहित-विकलेत्यादिपयोगेडपि इयमेव" [उ० ]। 1 ी सन्न शोभनो न, नेतरो नाशोभन इत्यर्थः। तेन केनचिद्विना कस्यचि दशोभनत्वं शोभनत्वं वा प्रतिपाद्यते सा बिनोकिः। तत्राशोभनतं यथा " [ प्र० ]। अरुचिरिति। निशया बिना शक्षी अरुचिर्दीसिशन्यः। सा निशापि शशिना विना महदुत्कटं तमोऽन्धकारः। उभयेन चन्द्रनिशाभ्यां विना कामिनो: मनोभवस्फुरितं कामविलसितं नैव चकास्ति शोभते। शोभनत्वं यथा-मृगलोचनेति। अयं नरेन्द्रसूनु: राजपुत्र: मृगलोचनया विना-ख्तिया विरहित इत्यर्थ :- विचित्रेपु व्यवहारेपु या प्रतिभायाः बुद्धेः अभा प्रकाश: तेन प्रगल्भ: चतुरः । तेन च सुहृदा विना अमृतद्युतिः चन्द्रः तद्वत् सुन्दराशयः स्वच्छान्तःकरणः । "अत्र मृगलोचनया दुष्टसुहृद्विशेपेण च

सुक्तम्" [ग्र० ]। "य एव राजपुत्रः सतरीमोहितः कृत्यविकल: स एव तथा विनाऽतिव्यवहा- राभिज्ञः । य एव दुष्टसुहृदालिंगितो विपमहद्यः स एव तेन विनाऽतिसदय- हृदय इत्यर्थ:" [उ० ]। परिवृत्तिर्विनिमयो योरऽर्थानां स्यात्समासमै: ॥२७॥ परिवृत्तिरलङ्धारः। उदाहरणम् :- "परिवृत्तिरिति । परिवृत्तिरिति लक्ष्यालङ्गारनिर्देशः । पूर्वाचार्याणां तथवोद्ेशदर्शनातू। अतो न लक्ष्यलक्षणसंदेहः। समासमैरिति विभाग:

-२७ परिवृत्ति: ] दशम उह्लास: ६९

विनिमयो हि केनचिद्वस्तुना दत्तेन कस्यचिदादानम्। तच्च कचित्समेन समस्य। क्वचिदसमेनासमस्य। अन्त्यमपि द्विघा-कचिन्न्यूनेनोत्तमस्थ, क्चिदुत्तमेन न्यूनस्येति त्रिविधेयमित्यर्थः। समासमत्वं चोपादेयत्वानुपादे यत्वाभ्याम् "[प्र० ]। "कस्यचिदादानमिति। परकीयस्य कस्यचिदादानमित्यर्थः । विनिमय- पदस्य तत्रैव शक्त्े: । एवमादाय दानमपिसा। दानादानव्यवहारः कवि- कल्पित एव न वास्तवस्तवालङ्कासत्वाभावात्। तेन 'कीणन्ति यत्र सुक्ताभिर्बद- रा्यपि बालिका:'इत्यत्र नेयम्। परकीयस्येत्युक्त:'किमित्यपास्याभरणानि यौवने घतं त्वया वार्धकशोभि वल्कलम् 'इत्यन्र नेयम्। विनिमयाभावात"[उ०]। लतानामेतासामुदित कुसुमानां मरुदयं मतं लास्यं दत्वा श्रयति भृशमामोदमसमम्। कतास्त्वध्वन्यानामहह हशगादाय सहसा ददत्याधिव्याधिभ्रमिरुदितमोहव्यतिकरम्।।१०७॥ अत्र प्रथमेऽर्षे समेन समस्य, द्विताये उत्तमेन न्यूनस्य। नानाविधप्रहरणैर्नृप संप्रहारे न्वीकृत्य दारुणनिनादवतः महारान। दप्तारिवीरविसरेण वसुंधरेयं

अन्र न्यूनेनोत्तमम्य । तन्नाद्द्दयं यथा-लतानामिति। अयं मरुद्वायुः एतासां उदितकुसुमाना लतानां मतं मनोरमं लास्यं नृत्यं दत्वा असमं अनुपमं आमोद गन्ध भृव अरयति प्राप्नोति। अहह इति खेदे। लताः तु अध्वन्यानां पान्थानां सहसा दश आदाय हरणं कृत्वा तेभ्यः आघि: मनोव्यथा, व्याधि: कायपीडा, भ्रमिः दिग्भ्रमणदर्शको विकारः, रुदितं रोदनं, मोहः निश्रेष्टता, एपां व्यतिकरं समूहं ददति प्रयच्छन्ति। "अत्र प्रथमार्धे लास्येनोपादेयतया समास्यामोदस्य, द्वितीयार्घे उपादेयतया उत्तमया दशा अधिव्याधीनामतादृशतया न्यूनानां विनिमयः " [प्र० ] ।

७० काव्यप्रकाश: [का० २८-

"महुत्संबंधेन लतानां लास्यदर्शनात् लतादर्शनेन च पथिकानामाध्यादि दर्शनाहातृत्वं कविकल्पितम् "[ उ० ]। अन्त्या यथा-"नानेति। हे नृप दप्तो दर्पयुक्क्ते (बलगवितः) योऽरिवीरविसर: शत्रुवीरससूहस्तेन (कर्त्रा) संप्रहारे यु्धे नानाविधैः अनेक- प्रकारकैः प्रहरणैः आयुर्ध: दारुणनिनादवतः भयंकरशब्द्युक्कान् प्रहारान् ताडनानि रवीकृत्य निगती विप्रलम्भो वियोगो यस्मात्तादृशः (वियोगशून्यः) परिरम्मस्य (स्वस्वामिभावसंबन्धस्य) विधि: स्वीकारः प्रकारो वा सस्या: तादृशी हयं वसुंधरा वसुमती (भूमिः) वितीर्णा दत्ता अर्थात्तुभ्यमित्यर्थः [घ०]। "अन्रोत्तमया वसुंधरया न्यूनानां प्रहाराणां विनिमयः" [प] प्रत्यक्षा इव यन्द्ावाः क्रियन्ते भृतभाविनः । तन्द्राविकम भूताश्च भाविनश्रेति द्वन्द्ः । भावः कवेरमिग्रायोज््ाम्तीति भाविकम् । उदाहरणम्- आसीदञ्जनमत्रेति पश्यामि तव लोचने। भाविभूषणसंभारां साक्षात्कुर्षे तवाकृतिम्॥१०९॥ अत्र आद्ये भूतस्य, द्वितीये भाविनो दर्शनम्। "प्रत्यक्षा इति। भूतभाविन इति द्वन्द्वः न कर्मधारय इत्यविरोधः। भूता भाविनो भावा यतपरात्यक्षा इव क्रियन्ते प्रत्यक्षतयाऽभिधीयन्ते तद्भाविकम्।

"प्रत्यक्षतयेतति। अलौकिकप्रत्यक्षविपया अपि लौकिकप्रत्यक्षविपयतयेत्यर्थः। अभिग्रायो लौकिकम्रत्यक्षविषयत्वेन प्रतिपादनेच्छा। न चेयं आ्रंतिः। भूतभा- वित्वेनैव निर्देशात्। अंजनाद्यसत्वेऽपि तत्कृतशोभाद्यभिग्ायेण तथाप्रयोगाच्च। न चैवं स्वभावोकि:। तन्र वस्तुधर्मो वैचित्याधायक:। इह तु कवेर तनिबद्धस्य वाडभिग्राय इति विशेषान्" [उ० ] आसीदिति। हे कान्ते अत्र तव नेन्रयोः यत् अज्ञनं दत्तं आसीत् इति तद्युक्त्ते लोचने पश्यामीत्यर्थः। भावी भूषणानां संभार: समहो यत्र तां तादृशी तवाकृतिं साक्षात्कुर्वे पशयामि। अधुना निरजनयोरपि ते नेत्रयोः पूर्वदत्तमञ्ञनं साक्षात् पश्यामि। अथ च अधुना निर्भूषणमपि ते शरीरं भाविभूषणोपचितं

-२८ काव्यलिगम् ] दशम उल्लास: ७१

साक्षात्करामीनयर्थः। "अत्र पूर्वाधे भूतस्याज्जनस्य उततरार्धे भाविनी भूषण- संभाररय प्रश्यक्षतयाऽभिधानम्" [प्र] "अन्रांजनभूषणादिकं विनाऽपि स्वरूपवैलक्षण्येनैव शोभातिशयात्तेष वैथर्थ्य ध्वन्यते । कचिद्तत्वादिनिर्देशं विनाप्येप दश्यते। 'अहं विलोकगे- उद्यापि युध्यंनेडत्र सुरासुराः' इत्यादौ। अन्रेदं चिंत्यम्। असबंधे संबंधरूपाति शयोक्तचैव गतार्थोडयम्। ग्रत्यक्षासंबंधेऽपि तत्संबंधवर्णनात्"[उ० ]। काव्यलिङ्गं हेतर्वक्यार्थता ॥२ ८॥ वाक्यार्थता यथा- वपुःप्रादुर्भावादनुमितमिद जन्मनि पुरा पुरारे न प्रयः कचिदपि भवन्तं प्रणतवान नमन्मुक्त: शंपत्यह्मतनुरग्रेडप्यनतिभाक महेश क्षन्तव्य तदिदमपराधद्वयमपि॥ ११०॥ अनेकुपदार्थता यथा- प्रणथिसखीस लीलपरिहासरसाधिग्त - ललितशिरीष पुष्पह्ननैरपि ताम्यति यन्। वपुषि वधाय तत्र तव शस्त्रमुपक्षिपतः पततु शिरस्यकाण्डयमदण्ड इवैप भुजः ॥ १११॥ एकपदार्थता यथा भस्मोद्धूलन भद्रमस्तु भवते रुद्राक्षमाले शुभं हा सोपानपरम्परां गिरिसुताकान्तालयालंकृतिम्। अद्याराधनतोपितेन विभुना युष्मत्सपर्यासुखा- H कोकोच्छेदिति मोक्षनामनि महामोहे निधीयामहे॥११२॥ एघु अपराधद्वये पूर्वापरजन्मनोरनमनम्, भुजपाते शस्त्रोपक्षेपः महामोहे सुखालोकोच्छेदित्वं च यथाक्रममुक्तरूपो हेतु:। "काव्यलिङ्गमिति । अत्र विवक्षितविवेकेन हेतुवचनं काव्यलिङ्गमिति लक्षणम्। वाक्यपदार्थतेति विभाग:। वाक्यार्थता पदार्थता चेत्यर्थः" [प्र०] । "अयं भाव :- यत्र हेतुः कारकरूपस्तत्काव्यलिङ्गम्। ज्ञापकहेतौ त्वनुमा- नालद्वारः । काव्यग्रहात् काव्यलिङे व्याप्तिपक्षधर्मोपसंहारादयो न स्युः[सं० ]।

७२ काव्यप्रकाश: [का० २८-

तत्र वाक्यार्थता यथा "वपुरिति। क्वचित्कस्मिन्नपि जन्मनि। पुरा भायः भवन्तं अहं न प्रणतवान्। इद वपुषः प्रादुर्भावादनुमितम्। त्वन्नतों शरीरोत्- त्तेरभावात्। संपति नमन्मुक्त: अतनु: शरीरशून्य: अहं अग्रेऽपि अनतिभाक् नति रहितः। इदं अपराधद्टयं क्षंतव्यम्। शिखरिणी छन्दः। अग्रेडप्यनती अतनुत्वमेक- पदार्थो हेतु:। अतनुत्वे च नमन्मुक्त इत्यनेकपढार्थो हेतु: " [ उ० ]। "अत्र पुरा क्वचिदपि नाहं भवन्तं प्रणतवान् अग्रेऽयहमनतिभागित्यवान्त- रवाक्ययोरर्थोऽनमनमपराधे हेतुः"[प्र० ]। "अनमनमपराधे इति। यद्यप्यनमनमेवापराधस्तयोक्च न हेतुहेतुमन्दावस्त- थापि तदिदमित्यस्य सर्वनाम्नां बुद्धिस्थपरामर्शकत्वात् दुरितिविशेषरूपसित्यर्थः। "क्षतव्यमित्यस्य च लक्षणया नाशनीयमित्यर्थ इत्यदोप:" [उ० ]। अनेकपदार्थता यथा-"मणयोति। मालतीमाधवे मालतीं हन्तुमुद्यत- सवोश्घण्ट कापालिकं प्रति माधवरयोक्तिः। तत्र तस्मिन् वपुपि शसत्रमुपक्षि पतस्तव शिरसि अकाण्डे अनवसरे यमदण्ड इचैष मद्भुजः पतत्वित्यन्वयः। तत्किम्। यद्वपुः ग्रणयिनीनां सखीनां ये सलीलं परिहासरसास्तैरधिगतः प्रासललित शिरीपपुप्पताडनैरपि ताम्यति ग्लायनि" [चं० ]। "अत्र शस्त्रोपक्षेपो भुजपाते हेतुः । न चायं वाक्यार्थः । 'शस्त्रमुपक्षिपतः' इत्येतावन्माव्रस्यावाक्यार्थरवात्। तन्न वपुपि पघाय झखमुपक्षिपत इत्यस्यापि न वाक्यत्वम्, विशेषणत्वादिति तदर्थस्यापि हेतुत्वे न वाक्यार्थस्य हेतुत्व- मिति। [प्र० ] एकपदार्थता यथा-भस्मेति। "शिवप्रसादेन जाततत्वज्ञानस्योक्तिरियम्। हे भस्मोदलन भूत्यालेपन भवत मद्रमस्तु तुभ्यं कल्याणमास्ताम्। हे रुदराक्षमाले भवत्यै शुभमस्तु। गिरिसुताकान्तस्य शिवस्य आलय: म्रासादः तस्थ अलंकृति अलक्कारभूतां सोपानपरंपरां हा तस्याः शोच्यतेत्यर्थः। अदय आराधनेन सेवया तोपितेन विभुना शिवेन (कर्त्रा) युप्माकं भस्मोडलनादीना भवतां या सपर्यां सेवा तत्सुखस्य तदानन्दस्य आलोकः अनुभवरूप: प्रकाशः तदुच्छेदिनि तन्नाश के मोक्षनामनि मोक्षसंज्ञके महामोहे महान्वकारे निधीयामहे निपात्यामहे" [झ०] "अत्र महामोहत्वे सुखालोकोच्छेदिता हेतुः। तञ्ब समासादेकपदार्थ एव।

-२९ पर्यायोक्तम्] दशम उल्लास: ७३

अर्थान्तरन्यासे तटस्थतयोपनिबद्धस्य हेतुत्वे पर्यवसानम्, इह तु साक्षादेव हेतुविभक्तयादिना हेतुतयोपनिबद्ध इति ततो भेद: "[न० ]। प्रदीपे हेतुविभक्त्यादिनेति क्वाचित कोडपपाठ इत्युद्योतः।"गभ्यमानहतुत्वकस्यैव हेतोः सुंदरत्वेन प्राचीनैः काव्यलिज्ाम्युपगमात्। अतपव वधु:प्रादुर्भावाद- नुमितमित्यंशे नायमलङ्गार इत्याहु: " [उ०] १ पर्यायोके विना वाच्यवाचकत्वेन यदच: । वाच्यवाचकभावव्यतिरिक्तेनावगमनव्यापारण यत् प्रतिपादनम्, तत पर्यायेण भङ्गधन्तरेण कथनात् पर्यायोक्तम्। उदाहरणम्- यं प्रेक्ष्य चिररूढाऽपि निवासश्रीतिरुज्झिता। मदेनैरावणमुखे मानेन हृदये हरे:॥ ११३ ॥ अत्र ऐरावणशकौ मदमानमुक्तौ जाताविति व्यङ्गयमपि शब्देनाच्यते, तेन यदेवोच्यते तदेव व्यङ्गयम्, यथा तु व्यङ्गयं न तथोच्यते; यथा गवि शुझ्े चलति दष्टे, 'गौःशुहञ्लति'-इति विकल्प:, यदेव हष्टं तदेव विकल्पयति, न तु यथा हषटं तथा। यतोऽभिन्नाडसंसृष्ठत्वन हष्टम् भेद- संसर्गाभ्यां विकल्पयति। "पर्यायोक्तमिति। वाच्यवाचकभाव भिन्नेनावगमनव्यापरेणार्थाह्वाच्यस्यैव यदभिधानं तत्प्यायोक्तम्। पर्यायेण न्गवन्तरेणाभिधानात्। ध्वनस्तु न चाच्य एवार्थो विषय इति ततो भेदः । उदाहरणम्-यमिति"[प]। "काश्मीरिकमेण्ठकविप्रणीते हयग्रीचवधास्ये नाटके पद्यमिदमिति वदन्ति" [झ० ] "अनैक एचार्थ ऐरावतशकों मदमानविसुक्ती जातविति व्यज्ञनया मदमा- नाभ्यां तयोरधिकरणयोनिवासग्रीतिरुज्अितेव्यभिघया च प्रतिपाद्यते। तेन च यदेवोच्यते तदेव व्यायम्। न चैवं प्रतिपन्नस्यैव प्रतिपत्तिरफलेति किं व्यापा- रदयेनेति वाच्यम्। यतो यथा व्यङ्गयं तथा नोच्यते। प्रकारयोर्भेदातू। एक- रूप एव वस्तुनि प्रकारभेद एव कथं स्यादिति चेत, यथा दुके गवि चलति निर्विकल्पकसविकल्पकयो: एक एव हर्थस्ताभ्यां विषयीक्रियते। न पुनर्यथा निर्विकल्पकविषयस्तथैव सविकल्पकेनाउपिविषयीक्रियते। भिन्नत्वसंसृष्टत्वा- विषयकं निर्विकल्पकं, भिन्नत्वसंसृष्टत्वप्रकारकं तु सविकल्पकमिति" [अ० ]।

७४ काव्यप्रकाश: [का० २९-

"यथेति। येन प्रकारेण व्यङ्गयं तेन रूपेण शब्देन नोच्यत इत्यर्थः। एक- स्यैन प्रकारभेदेन वाच्यत्वव्यंग्यत्वयोरविरोधः। यथा यावककुमुंभजपाकुसुमा- दिरूपाणां रक्तत्वादिना वाच्यतवेऽपि तत्तद्वैजात्यरूपेण प्रत्यक्षत्वमेव न वाच्यत्वं तथेहापीति भाव:न पुनर्यथेति। निर्विकल्पके शुक्कतदा श्रयगोत्वतदाश्रयचलन- तदाश्रया विकलिता भासंते, सविकल्पके तु संसृष्टतयेत्यर्थः । निर्विकल्पकस्य विशिष्टधीहेतुत्वादिति भावः । सिन्नत्वेति। भेदोऽतद्वयावृत्तिस्तच्छून्यत्वेन संसर्गराहित्येन च निर्विकल्पकविषयता। भेदोऽतद्वयावृत्ति: परनये। तस्या: सविकल्पके विशेपणतवं बाह्या मन्यंते। अन्यमते संसप्टत्वि। प्रकारशब्दो विषयमात्रपरः। एवं च यथा निर्विकत्पकस्य विशिष्टविज्ञानहेतुत्वाचतती वैलक्षण्यं

लक्षण्भमिति भाषः । यद्ा निर्विकल्पके किंचित्वेन वस्तु भासते, सविकल्पके तु तत्तनामरूपजात्यादिप्रकारेणेति 'न पुनर्यथा' इत्यादेरर्थः । इदमेव भिन्नत्वाविषयकत्वादीति बोध्यम्। अन्र व्यंग्यमगढं वाच्यादचारु चेति न ध्वनित्वम् "[ उ० ]। उदात्तं वस्तुन: संपत संपन् समृद्धियोग:। यथा- मुक्ता: केलिविसूत्रहारगलिता: संमार्जनीभिर्ता:

दूराददाडिमबीजशङ्कितधियः कर्पन्ति केलीशुकाः यद्विद्वन्द्वनेषु भोजनृपतेस्तत्त्यागलीलायितम् ।।११४ महतां चोपलक्षणम्॥ २९.॥ उपलक्षणमङ्गभावः, अर्थादुपलक्षणीयेडर्थे। उदाहरणम्- संदिदमरण्यं यस्मिन्दशरथवचनाडनुपालनव्यसनी। निवसन्बाहुसहायश्रकार रक्षक्षयं रामः ॥ ११५॥ न चान् वीरो रसः। तस्येहाङ्गत्वात्। "उद्दान्तमिति। संपत्समृद्धियोगः। न तु तस्यैवातिशयः" [प्र०] यथा मुक्ता इति। यस्य भोजनृपतेः विदुषां भवनेषु केलौ विसूत्रात् छिन्नसूत्रात् हारत् गलिता: पतिता: संमार्जनीभि: हताः अपसारिता।प्रातः प्राङ्गणसीन्नि

-३० समुख्य:] दशम उल्लास: ७4

अङ्गणप्रा्ति मन्थरं मन्दं चलन्तीनां बालानां पोडशवर्पाणां युवतीनां अ्वि- लाक्षया चरणालक केन अरुणा: ईपट्रक्ता: भुक्क्ताः (कर्मभृताः) दूरात दाडिमबीज- भांकितधियः दाडिमबीजानि मन्वाना: केलीशुका: (कर्तृभूताः) कर्पन्ति यत् तत् भोजराजस्थ त्यागलीलायितं दानलीलेत्यर्थः। अत्र विद्वन्नवनस्य मुक्तादिघनसमृद्धियोगः, तेन वर्णनीयनृपतेः समृद्धयतिया इ ीोदयोत "महतामिति। महतां यदुपलक्षणमङ्गभावः अर्थाद्वूर्णनीये, तदप्युदान्त- मित्यर्थः [प्र०]। वर्णनीये अंगिनीतयर्थः। तदिदमिति।"पुप्पकविमानस्थस्य लक्ष्मणस्यांगदं प्रतीयमुक्ति: " [उ०]। स्पष्टम्। "अन्नैतादृशो महान्यमो दण्डकाया वर्णनीयाया अङ्गम्। नन्वन्न रामगत उत्साहातिशय एव चमदकार निदानं तस्य प्रधानत्वाद्वि्छिरित्यन्तराभावाच्च किंविपयोडयमलङ्क्कार इति वाच्यम्। नह्यन्न वीरो रसः प्रधानम्। नस्येहाङ्गत्वात्"[प्र०]। "वीररसाश्रयो रामस्तावदिहाज्ञम्। किं पुना रसः। ननु रसस्याङ्वे रसवदलद्वार: स्यात्। न। अस्योदात्तस्य तदपवादत्वात्। तदपचादत्वाकत्पने निर्विषयमुदात्तम्" [ सं० ]।

समुच्चयोऽसो तम्य (प्रस्तुतस्य कार्यस्य) एकस्मिन साधके स्थिते साधकान्तराणि यत्र संभवन्ति, स समुचय: । उदाहरणम् -- दुर्वारा: स्मरमार्गणा: प्रियतमो दूरे मनोऽत्युत्सुकं गाढं प्रेम नवं वयोतिकठिना: प्राणा: कुलं निर्मलम्। स्त्रीत्वं धैर्यिरोधि मन्मथसुहत्काल: कृतान्तोऽक्षमो नो सख्यञ्चतुरा: कर्थ नु विरहः सोढव्य इत्थं शठः ॥ ११६। अत्र विरहासहत्वं स्मरमार्गणा एव कुर्वन्ति, तदुपरि प्रियतमदूर- स्थित्यादि उपात्तम्। एष एव समुच्चयः सद्योगेऽसद्योगे सदसद्योगे च पर्यवस्यतीति न पृथक लक्ष्यते। तथाहि- कुलममलिनं भद्रा मूर्तिर्मति: श्रुवशालिनी मुजबलमलं स्फीता लक्ष्मी: प्रभुत्वमखण्डितम्।

काव्यप्रकाश: [का० ३०-

डाकृतिसुभगा हयेते भावा अमीभिरयं जनो त्जति सुतरां दर्प राजश्त एव तवाङ्कशाः ॥११७।। अत्र सतां योग :! उक्तोदाहरणे त्वसतां योगः। "तत्सिद्धिहेतौ तस्य प्रस्तुतस्य कार्यस्य साघके। समाघावतुल्यकक्षयोः कारणयोरुपादानमत्र तु तुल्यकक्षयोरिति विशेष: " [प्र० ]। "इति विशष इति। समाधौ हि एकेन कार्ये निप्पाद्यमानेऽन्येनाकस्मा- दापतता सौकर्यादिरूपातिशयसंपादनम्। अन्र तु एककार्यसंपत्ती सर्वेषां रलेकपोतन्यायेन पातः, कार्यस्य चन कोऽप्यतिशय इति भावः । काव्यलिंगे हतुत्वमातं विवक्षितं न तु हेतनां गुणप्रधानभावस्येकत्वानेकतवस्य वा चिन्ता। अश्र तु एकस्येव तत्कार्यकारित्वेऽन्येषां साहाय्यमात्रमिति ततो विशेष:। दुर्वारा इति ( मयूरसूनो: शंकुकर्णस्य पद्यमिति शार्जघरपद्धतौ स्पष्टमू।) स्वं प्रति विधि प्रति वा काचिद्वदति" [उ० ]। स्मरमार्गणा: कामबाणा: दुर्धाराः। प्रियतमः दूरे विदेशे विद्यते। मनः अत्युत्सुकम्। प्रेम च गाढं अति- ायितम्। नवं वयः अवस्था। प्राणाः अतिकठिना:, सत्यपि एतादशे विरहे न नश्यन्ति। कुलं निर्मल-अत एव स्वाच्छन्द्याभावः। स्तीतवं धर्यविरोधि स्ोत्वात् धैर्यावलम्बनमपि कर्तु न शक्यते। मन्मथसुहत्काल: वसन्तकालः। कृतान्तः यम: अक्षमः झटिति प्राणान् नापहरतीत्यर्थः। सख्यश्च विरह्विनोदने अचतुरान इस्थं सति शठः पीडादायी विरहः कथं नु सोढव्यः। रुद्टस्तु समुच्चयं त्रिधा विभज्य पृथग्लक्षितवान्। काव्यप्रकाशकृत्तु तद्युक्तं मन्यमान:केवलमुदाहतवानू। तत्र सद्योगोदाहरणम्-कुलमिति। हे राजन्-अमलिनं निर्मलं कुलं, भद्रा शोभना सूर्तिः आकृतिः,श्षतं शास्तश्रवण,तच्छालिनी मतिः, अमलं अतिशयितं भुजबलं, स्फीता विस्तृता लक्ष्मीः, अखण्डितं अकुण्ठितं प्रभुत्वं-एते हि भावा: पदार्था: प्रकृत्या सुभगा: शोभनाः । अयं दश्यमानः जनः साधारणो लोकः अमीभि: भावैः सुतरां दर्प वजति गर्वित: भवति। किन्तु ते एव तव अंकुशाः विनयहेतवः। "अत्र कुलादीनां समीचोनानामेव योग:। दुर्वारा इत्यादयुक्तोदा- हरणे स्मरमार्गणादीनामसमीचीनानाम्"[प्र० ]। शशी दिवसघूसरो गलितयौवना कामिनी ससे विगतवारिज मुखमनक्षरं स्वाकृतेः ।

-३० समुचग: ] दशम उल्लास:

प्रभुर्धनपरायण: सततदुर्गतः सज्जनो नृपाङ्गणगतः खलो मनसि सप्त शल्यानि मे ॥ ११८ ॥ अत्र शशिनि घूसरे शल्ये शल्यांतराणीति शोभनाशोभनयोगः। शशीति। भर्तृहरिकृते नीतिशतके पद्यमिदम्। स्पष्टम्। "अन्र सदस- तोयोग:। दुर्जनस्यासत्वात् शश्यादीनां सर्वात्। एतचचिन्त्यम्। पूर्व दूर- स्थित्यादिविशेपणेन धूसरत्वादिनाऽन्रा्थसम्यकत्वमिति" [प्र० ]। "शशी स्वरपेण सन्नपि दिवसघसरतवेनासन्। एवमग्रेऽपि। एवमत्र सदसतां शश्यादीनां योग:। अत्र सदसतोयोगः दुर्जनस्यासत्त्वात् शश्यादीनां सत्वादिति। इद चिंत्यम्। एवं हि सहचरभिन्नता स्यात्। सर्वत्र विशेष्यस्य शोभनत्वं विशेषणस्याशोभनतां च प्रक्रांतमिति भम्रपकमव- वा रयान्। तस्मान्नपांगणमसद्ुतमिति पाठी युक्त्ः । सदसदिति न् कर्म- धारयो युक्:। अन्नैकैकमपि मानसशल्यभूतज्ञानजनने हेतुस्तव्रान्यदपि घट्क- सुपास्तमिति लक्षणसमन्वयः । पूर्वमिति। प्रियतमः शोभनोडपि दूरस्थत्व- दोषेणाशुभ इत्यर्थः। चिंताबीजं तु मकस्य तथात्वेऽपि मार्गणवयोवसंतान केवलानामपि विरहिणीदुःखदानां स्त्वमिति असद्योगोदाहरणमेव तदिति। उक्तोदाहरणेपु सतां योगस्यासतां योगस्य सदसद्योगस्य वा युक्तत्वस्यायुक्त- तवस्य वाऽमतीतेर्न समस्य विपमस्य वाडलङ्कारस्यात्र प्रसंग इति दिक्श[उ०] "तथैकमेव वस्तु सदसच्च तादशं ताद्दशेन सदसता यदा युज्यते तदा सदा सद्योगः। अत्र सत एव सतोऽसत्वं एकस्थैव वस्तुन इति विवक्षितम्। अत एव- चारुतवेनान्तःप्रविष्टान्यपि शश्यादीनि प्रकारेण व्यथाहेतुत्वेनोक्तानि। दुर्वारा: स्मरेत्यत्र तु कथं सोढव्य इति सर्वथा दुष्टत्वाभिप्रायेणोपन्यास: [सं० ] स त्वन्यो युगपद्या गुणक्रियाः ॥३०॥ गुणौ च किये च गुणक्रिये च गुणक्रियाः । क्रमेणोदाहरणम्- विदलितसकलारिकुलं तव बलमिद्मभवदाशु विमलं च। प्रखलमुखानि नराधिप मलिनानि च तानि जातानि ॥११९॥ अयमेकपदे तया वियोग: प्रियया चोपनतः सुदुःसहो मे। नववारिधरोदयादहोभिर्भवितव्यं च निरातपत्वरम्यैः ॥ १८॥ कलुषं च तवाहितष्वकस्मात्सितपङ्गेरुहसोदरश्रि चक्षुः। पतितं च महीपतीन्द्र तेषां वपुषि प्रस्फुटमापदां कटाक्षैः॥१३१॥

काव्यपकाश: [का० ३०-

'धुनाति चास तनुते च कीर्तिम्'-इत्यादेः, 'कृपाणपाणिश्व मवान् रणक्षितो, ससाघुवादाश्च सुराः सुरालये'-इत्यादेश् दर्शनात, 'व्यधिकरणे'-इति 'एकम्मिन देशे'-इति च न वाच्यम्। "समुच्चयान्तरमाह-सत्वन्य इति। अन्न गुणा: कियाश्ष्वेति विद्यहे संख्या- विशेपस्याविवक्षणात विशेषविवक्षाविरहेण च सजातीयवद्विजातीयस्यापि मागपदयस्य लाभात् गुणा च किये च गुणकिये च युगपन्जवतः, स व्रिरुपः नमुचयः । तत्र गुणयोरयौगपद्यं यथा-विद्लितेति" [प्र० ]। हे नराघिप बिदलितं नाशित सकलानां अरीणां कुलं येन तत् तव इदं बलं सन्यं आशु शीघं विमलं निर्मलं च अभवत्। प्रकृष्टाः खला: प्रखला: दुषटाः इत्यर्थः। तेप- सुधानि च मलिनानि जातानि। "अन्न विमलत्वमलिनत्वयोर्गुणयोस्तुल्य- कालतारूप: समुच्चयश्चकारद्वयगम्यः " [चं० ]। क्रिययोर्यंथा- "अयमिति। विक्रमोर्वशीये चतुर्थांके पुरुरवस उक्तिः ॥ एकपदे अकस्मान। प्रियया उर्वश्या। उपनतः प्राप्तः। निरातपत्वेन आतप गहित्येन रम्यैः । भवितव्यम् भूतम्। मालभारिणी छन्दः" [उ० ]। "अत्रोपगतो भवितव्यं चेति क्रिययोः । गुणक्रिययोर्थथा-कलुषमति" [प्र०]। हे महीपतीन्द्र स्व्रभावतः सितपह्रुहाणां श्वेतकमलानां सोदरा नुल्या श्रीः शोभा यस्य तादशं तव चक्षु: अहितेपु शत्रुपु विपये अकस्मात् कलुष क्रोधात रक्त च । तेपां शबूणां वपुपि शरीरे आपदां विपत्तीनां कटाक्षैःकर्तृभि: पतिनं च। यदेव ते चक्षः कलुपं तदैव विपत्तयः शत्रुपु पतन्तीत्यर्थः । मदटस्तु-'व्यधिकरणे वा यस्मिन् गुणक्रिये चैककालसेकस्मिन्। उप- जायेते देशे समुच्चय: स्याचतदन्योडस ॥I' (७-२७) इति समुच्चयलक्षणं ब्राह। इमामार्या नमिसाधुरितथं व्याख्यातवान्-"ड्यधिकरण इति। वाशब्द एचशब्दार्ये भिन्नक्मः । ततश्च यस्मिन् समुच्चये गुणक्रिये भिन्नाधिकरणे मकर्मन् देशे समकालमुपजायेते असी समुच्चयस्तदन्यः। ततः पूर्वसमु- चयादपर इत्यर्थः । गुणक्रिये एव व्यधिकरणे इत्यवधारणं तु गुणक्रियाधि- करणयोर्व स्तुनोर्देशाधिकरणमेकमेवेति कृत्वा।" मम्मटस्तु- 'व्यधिकरणे' इति, 'एकस्मिन् देशी' इति च लक्षणे न समावेशनीये-इत्याह। कुतः-'पुनोति सासिं तनुते च् कीर्तिस" इत्यस्मिनुदाहरणे सत्यपि राजरूपे देशाधिकरण-

-३१ पर्याथ: ] दशम उल्लास:

स्येकत्वे असिकम्पनकीर्तिप्रथनरूपयोः क्रिययोः सामानाधिकरणयदर्शनात्। तथा च-'कृपाणपाणिश्र भवान् रणक्षितो। ससाधुवादाश्च सुराः सुरालये' इत्यन्न कृपाणपाणित्वसाधुत्ववाद्योर्गुणयो: सत्यपि वैयधिकरण्ये देशाधिकरण

एकं कमेणानेकस्मिन्पर्यायः एकं वस्तु क्रमेणानेकस्मिन् भवति कियते वा, स पर्यायः। क्रमेणोदाहरणम्- नन्वाश्रयस्थितिरियं तव कालकूट केनोत्तरोत्तर विशिष्टप दोप दिष्टा । प्रागर्णवस्य हृदये वृपलक्ष्मणोडथ कण्ठेडघुना वसास वाचि पुनः खलानाम्॥१२२।। "एकमिति। एकत्वेन विवक्षितं वस्तु यत्र कमेणानेकस्मिन्सवति क्रियते वा स एक: पर्यायः। अन्र कमेणेति समुच्चयव्यावर्तनाय। प्रयोजकानिदेशत- त्िदशौ भवतिकरोत्यथों। न तु स्वाभाविकत्वास्वाभाविकत्वे। वृपलक्ष्मणः कण्ठे कालकूटवासस्यास्वाभाविकत्वेन भवतीत्यत्रानुदाहरणत्वापतेः" [प्र०] "समुचयेति। वक्ष्यमाणविशेपालङ्कारद्वितीयमेदवारणाय चेत्यपि बंध्यम्। तन्न यौगपद्यसतत्वादिति भाव:"[उ0 ] तत्राद्यो यथा-नन्विति। भल्लटकविकृते भल्वटशतके चतुर्थ पद्मिदम्। हे कालकूट विप उत्तरोत्तर अधिकाधिकं विशिष्टं उत्कृष्ट पदं स्थानं सस्यां तादशी इयं आश्रयस्थिति: आश्रयणरीतिः तव केन उपदिष्टा ननु। यतः त्वं आकू अर्णवस्य समुद्रस्य हृदये अभ्यन्तरे अवस इति शेपः । अथ तदनन्तरं वृपलक्ष्मणः शङ्करस्य कण्ठे अवसः । अधुना पुनः खलानां वाचि वससि। "अन्र कालकूटस्थ वस्तुत एकस्यानेकत्र वासे प्रयोजकं किंचिदपि नोक्तम्।" [प्र० ]। 'श्रीणीबन्धस्त्यजति तनुतां सेवते मध्यभागः, पदुभ्यां सुक्तास्तरलगतयः संशिता लोचनार्याम्। धत्ते वक्षः कुचसचिवतामद्वितीयं च वक्त्रं, तद्गावाणां गुणविनिमयः कल्पितो यौवनेन ।।' अय श्रोक: काव्यप्रकाशपुस्तके क्वचित् दृशयते।

८० का्यप्रकाशः [का० ३१-

"ओणीनि। श्रोणीभागादीनां प्राथमिकाघारत्वमार्थम्। सेवते इत्यनेन मध्य पूर्वमतनुतासत्ता बोधिता। एवमग्रेपि। अत एव विनिमयः संगच्छते। तनुता काइ्यम्। तरलगतयः चंचलगतयः चंचलदर्शनं च। कुचसचिवताम् सद्वितीयताम्। धत्त इत्यनेन तस्मिन्पागद्वितीयता या स्थिता सा वकत्रेण गृह्ीतेति बोधितम्। सुखेऽद्वितीयत्वं निरुपमत्वम्, वक्षसि द्वितीयराह्टित्यम्, नयोश्याभेदाध्यवसायः। कुचसचिवरवक्षस्त्वनैव मुखस्य निरुपमत्वम्। अ्र तनुनवत्यागाढिना सत्तदुत्कर्पो व्यंजनया बोध्यते" [उ० ]। यथा वा - बिम्बोष्ठ एव रागस्ते तन्वि पूर्वमदश्यत। अधुना हृदयेऽ्येप मृगझावाक्षि लक्ष्यते ॥१२३। गगम्य वस्तुतो भेदेप्येकतयाऽव्यवसितत्वादेकत्वमविरुद्धम्। तं ताण सिरिसहोअररअणाहरणम्मि हिअअमेकरसम्। बिम्बाहरे पिआणं णिवेसिअं कुसुमबाणेन ॥१२४॥ ['तत्तेपां श्रीसहोदरर्नाभरणे हृदयमेकरसम्। विम्ताधरे प्रियाणां निवेशितं कुसुमबाणेन।।'] "न केवलमयं वास्तविक एकत्वे, किं त्वारोपितेऽपि। यथा-बिंबोद पवेति" [प्र० ] "पद्मगुप्तप्नणीते नवसाहसाइचरिते पष्टे सरग ६० पद्य- मिद्स्" [झ० ]। स्पष्टम् । "अन्न प्रयोजकानिर्देश: स्फुट एव। रागपदार्थस्य त्वोष्टे लौहित्यात्मकतया हृद़ये त् स्नेहात्मकत्वेन भेदेडप्येकत्वस्याध्यवसानाननैकत्वविवक्षाविरोधः। द्वितीयो यथा-तं ताणेति" [प्र०] गाधेयं आनन्दवर्धनाचार्यप्रणीताया विषमवाणलीलायामसुरपराक्रमणे कामदेवस्येति ध्वन्यालोंके २ उदोते (पृ० ११९) स्पष्टम्।- तेपां पातालवासिनामसुराणां श्रीसहोदरं र्नं कोस्तुभस्तदाभरणे विष्णी एकरसं एकतानं तत्पर हृदयं कुसुमबाणेन कामेन प्रियाणां बिम्बाधरे निवेशितम्। "अत्र 'कुसुमबाणेन' इति अयोजक- निर्देश:" [प्र०]। आचार्याभिनवगुल्नपादादयस्तु 'श्रीसहोदररनाहरणे' इति पठन्ति। एतदभिप्नेत्यवोद्योते प्रोक्तम्- "केचित्ु यदसुराणां हृदयं विजिगीपाज्वलनजाज्वल्यमानं श्रीसहोदर-

-३१ पर्याय: ] दशम उल्लास: ८१

रन्नानामासमंतात् हरणे तत्परमासीत्, तत्सुकुमारतरोपकरणेनाऽपि कामेन प्रियाविबाधरे निवेशितं सकलरत्नसारतुल्यो बिंबाधर इति तेपामभिमानोत्पत्ः एवं च व्यंग्योपमाऽत्रेतयाहुः। तन्मतेपि हरणस्य वैषयिकाधारत्वात्पर्यायाक्ष सिरेव" उ० ]। अन्यस्ततोऽन्यथा। अनेकमेकस्मिन् क्रमेण भवति क्रियते वा, सोऽन्यः। क्रमेणोदाह- नणम्- मधुरिमरुचिरं वच: खलानाममृतमहो अथमं पृथु व्यनक्ति। अथ कथयति मोहहेतुमन्तर्गतमिव हालहलं विषं तदेव ॥१२५॥ "अन्य इति। अनेकसेकस्मिन्कमेण यन्दवति कियते वा, सोन्य: पर्याच इत्यर्थः । पूर्ववद्वयास्येयम्। तत्र भवन्यर्थे यथा-मधुरिमेति" [म० ]। "मधुरिम्णा रुचिरं खलानां वचनं प्रथमं पृथु बहुलभमृतं व्यनक्ति प्रका- शयति। अथ विचारानन्त्र तदेव खलवचनं मोहहेतुभूतमन्तर्गतं हालहलासयं विपं कथयति। अही आश्चर्यम्। अत्रैकस्मिन् खलबचने क्रमेणामृतविपयोः स्थितिरिति पूर्वविपरीतः पर्यायः" [चं० ]।

[अ ]। "अन्नैकस्मिन्खलवचतसि क्रमेणामृतव्यज्जने विषकथने च न प्रयोजकनिर्देशः

तद्रेहं नतभित्ति मन्दिरमिद लब्धावकाश दिव: सा धेनुर्जरती नदन्ति करिणामेता घनाभा घटाः स क्षुद्रो मुसलध्वनिः कलमिद संगीतकं योषिताम् आश्चर्यं दिवसैर्द्विजोऽयमियतीं भूमि समारोपितः ॥ १२६ ॥ अत्र एकस्यैव हानोपादानयोरविवक्षितत्वात् न परिवृत्तिः। करोत्ययें यथा-तन्नेहमिति। पद्यमिदं ध्वन्यालोके ३ उद्योते (पृ०१५८) दश्यते। "सुदान्नो मन्दिरमवलोख्य कस्यचिदुक्तिरियमिति सुधासागरे भीमसेनः। अयं द्विज: सुदामा (कर्म) दिवसैः (कतृभि:) इयतीं भूमि समृद्धिसीमां समारोपितः इत्याश्चर्यम्। तदेव दर्शयति-तत् पूर्वदृष्ट गृहं नता नम्रा भित्तिर्यस्यैवंविधं इदानीं तु दिव: स्वर्गात् लब्धावकाशं इद मन्दिर राजयोग्यं गृई जातमित्यथः । सा पूर्वदष्टा जरती जरठा धेनः इदानीं तु घनाभा: का. प्र. ६

८२ [का० ३१-

मेघतुल्या: करिणां घटा: श्रंणयः नदन्ति।स क्षुद्र: निकृष्टोडल्पो वा मुसलध्वनिः हदानीं तु कलं मधुरस्वरं योपितां इदं संगीतकम् " [छ्]। "अन्नैकस्मिन् द्विजे तद्ेहमन्दिरादीनामनेकेषां क्रमेण स्थितौ दिवसैरिति अयोजकनिर्देशः' [चं०]। "न चेयं परिवृत्तिः, हानोपादानयोरविवक्षितत्वान्" [प० ]। अनुमानं तदुक्त यत्साध्यसाधनयोर्वच:॥ ३१॥ पक्षधर्माऽन्वयव्यतिरेकित्वेन त्रिरूपो हेतु: साधनम्, धर्मिणि अयोग व्यवच्छेदां व्यापकस्य साध्यम्। यथा- यत्रेता लहरीचलाचलददशो व्यापारयन्ति भ्रुवं यत्तत्रैव पतन्ति संततममी मर्मस्पृशा मार्गणा: ।

धावत्यग्रत एव शासनधरः सत्यं सदासां स्मरः ॥ १२७ ॥ "अनुमानमिति। पक्षे संबन्धः, सपक्षवृत्तित्वं, विपक्षावृत्ित्वं चेति, रूपनयवान्हेतु:साधनम्। व्यापकत्वाभिमतस्य पक्षेडयोगव्यवच्छेदो व्यापक संघन्धपर्थवसभा साध्यमू। ततुमयवचनमनुमानालद्वारः" [अ्र ] "साधनमिति । एतद्रपत्रयविशिष्टो हेतुः साधनपदेनोच्यते इत्यर्थः । व्यापकत्वाभिमतस्येति । अस्य 'यस्य' इत्यादि: । साध्यमिति। अम्य 'तन' इत्यादि:। व्यापकसंबंधः। व्यापकास्तित्वम्। तड्डुकयेति 'कविप्रतिभोलिखित' इत्यादि:"[उ० ] यघेति। यत्र यस्मिन् जने लहरीवत् चलाचलदशः चंचलदृष्टः एताः कासिन्यः भ्रुव व्यापारयन्ति वक्रीकुर्वन्ति। यत् तत्रैव तस्मिन्नेव जने मर्मस्पृशः मर्मभेदिन: अमी मार्गणा: कामशराः पतन्ति। तत् तस्माद्वेतो: शासनधरः आज्ञावर्ती कोधन: कोपशील: चर्क्राकृत: कर्षणेन वर्तुलीकृतः चापो यस्मिन् कर्मण तथा अज्ञिते धनुषि योजिते शरे बाणे प्रेंखन् चलन् कर यस्य सः स्मरः सत्यं आसां योपितां अग्रतः पुरतः एव सदा धावति। साध्यसाधनयोः पौर्वापर्यविकल्पे न किंचिद्वैचित्र्यमिति न तथा दर्शितम्। "अन्र पूर्वार्धे साधनस्य उत्तरार्धे साध्यस्य वचनम्। अ्रयोगश्चैवस्-एता- श्क्ोकृतचापं सदा पुरोधावदज्जितशरत्वादिविशिष्टमनोभवाः संततनिपतन्मर्म

-३२ परिकर: ] दशम उल्लास: ८३

भेहिबाणकलसद् म्रव्यापारकस्थानत्वादिति। नन्वन्र पूर्व साधनवत्साध्यस्थापि वचनं संभवति। यथा -- 'मधु तिष्टति वाचि योपिताम्' तत्कथ सामान्यत एनदुकं न तु विशेषत इति चेत्, साध्यस्य पूर्वभागे ताद्शवैचिध्याभावा- दिति " [प्र० ]। "अत्र पर्वार्धे संततनिपतन्मर्मभे दिवाणकलसद्भ्रव्यापारकस्थानकत्वं साधनं पक्षवृत्तित्वेनोक्तम्। परार्धे साध्यम्। यत्तन्या व्याप्ति: सूचिता। तन्र वस्तुतो व्याप्त्मसत्वंपि कविमोढोकत्या तथाभिधानम्। अत्राुमानमित्यत्र भावे ल्युट्। तेन जायमानाऽनुगितिरत्रालङ्वारः । सा च मन्ये इंकेऽवैमि जाने इत्यादिवाचकोपादाने वाच्या। यत्र लिंगलिंगिनो: सर्वं तन्न तेषामनुमिति- बोधकत्वात्। यत्र सादृ्या दिनिमित्तसन्भावस्तवोतपेक्षाबोधकतवमू। धार कथयति इत्यादि लक्षणपदोपादाने लक्ष्या। उभयानुपादाने साध्यसाधनाभ्यां तदाक्षेपे प्रतीयमानेति बोध्यम्। नन्विति। एवं चानया रीत्याऽनुमानस्य हैविध्यं वक्तुमुचितमिति भावः । मध्विति। 'हृदि हालाहलमेव केवलम्। अत एव निपोयतेऽघरो हृदयं मुष्टिभिरेव ताड्यते ।' इति पादत्रयम्। ताटशेति कार्यकारणयोवेपरीत्ये झटिति कार्यकारित्वग्रतीतिरूपवैचित्यवदिह तथाभावाभावात् न विशिष्योक्तमिति भावः"[उ०]। "न दर्शितमिति । अयं भाव :- साध्यसाधनयोरुक्तिरलङ्गारः । तेन क्रमेण व्युक्करमेण वा भवतां वैचित्याभावात् किंतच्विन्तयेति। तस्मात् रुद्रटवन्न वाच्यम्" [सं० ]।रूद्रटस्तु -- 'वस्तु परोक्षं यस्मिन्साध्यमुपन्यस्य साधकं तस्य। पुनरन्यदुपन्यस्येद्विपरीतं चैतदनुमानम् ॥' ७,५६] विशेषणैर्यत्साकूतरुक्ति: परिकरस्तु सः 1ग अर्थाद्विशेष्यस्य। उदाहरणम्- महौजसा मानधना धनार्चिता धनुर्भृतः संयति लब्धकर्तियः। न संहृतास्तस्य न भेदवृत्तयः प्रियाणि वाञ्छन्त्यसुभि:समीहितुम्॥१२८।। "विशेपणैरिति । साकृतैः साभिम्रायैः । उक्तिः अर्थाद्विशेष्यस्य। उदाहरणम्-महौजस इति" [प्० ]। किरातार्जुनीये प्रथमसर्गे युधिष्टिरं प्रति वनेचरवाक्यमिदम्। महौजसः प्रभूततेजोयुक्ताः मानं एव धनं येषां ते तथा संयति युद्धे छब्धकीर्तयः । तथा च न संहता: परस्परमिलिताः न वा

८४ काव्यप्रकाश: [का० ३२-

भेदवृत्तय: परस्परद्वेपिण: धनुर्भृतः धनुर्धराः भटाः तस्थ दुर्योघनश्य प्रियाणि असुभि: प्राणैः समीहितुं कतुँ वाञ्न्ति इच्छन्ति।"अत्र महोजः श्षालित्वे- नानाक्मणीयत्वं मानधनत्वेन युद्धे पलायनाभाव: धनपूजितत्वेनोपेक्षाराहित्यं संग्नामे लब्घकीर्तित्वेनोव्साह: ग्रतापशालित्वं व असंहतत्वेन सहायानपेक्षत्वं अभेदवृत्तिशवेन प्रयोजनैकपरत्वं च व्यज्यत इत्युक्तविशेषणानां साभिप्रायत्वात् गरिकरालङ्कारः" [चं० ]। यद्यपुष्टार्थस्य दोषताऽभिधानात्तन्निराकरणेन पुष्टार्थेस्वीकार: कृतः, तथाऽप्यकनि्ठत्वेन बहनां विशेषणानामेवमुपन्यासे वैचित्र्यमित्यलङ्कार- मत्ये गणितः । "अत्र महौजसत्वादिविशेषणानि परानभिभवनीयत्वाद्यभिभायकाणि। न व वाच्यम्-अपुष्टार्थत्वस्य दोपत्वाभिधानादर्थसिद्धं पुष्टार्थत्वमिति दोषाभा- वत्वमान्नतया कुतोडलङ्कारमध्ये पठितोऽयमिति। एकनिष्ठत्वेज बहूनां विशेष- णानामुक्तोदाहरणव दुपादाने वैचित्र्यमपि ह्रनुभवसिद्धं, न तु दोपाभावत्वमा- त्रमिति संप्रदायः। वयं त्वालोचयाम :- ताद्दशैकविशेपणोपन्यासेडपयलङ्का-

हैचित्यस्थ चानुभवसिद्धत्वात्। यथा-'शुद्धे सदनि पल्लविन्युपवने इत्यादौ "[प्र० ]। "तादशैकति। 'अयि लावण्यजलाशय तस्या हा हंत मीननयनायाः। दरस्थे त्वयि किं वा कथयामी विस्तरेणालम्' इत्यादौ" [उ० ]।

निगृढमपि वस्तुनो रूपं कथमपि प्रभिन्नं केनापि व्यपदेशेन यद- पहयते, सा व्याजोक्तेः।न चैषाऽपहुतिः, प्रकृतापकृतोभयनिष्ठस्य साम्यस्ये- हासंभवात्। उदाहरणम्- "व्याजोकितिरिति। उद्धिन्वत्वमस्फुटस्य प्रकाशः। तथा चास्फुटमपि वरतुस्वरूपं कर्थचिद्वयक्तमथ केनापि यदपह्लयते सा व्याजोकिः । न चेयम- षह्धति: । प्रकृताप्नकृतयो: साम्ये तत्स्वीकारात्। अन्र तु तदभावात्। न च प्रथमं गूढस्यानन्तर प्रकाशस्थापद्व इति सामग्रीभेदादेवापहनतिभेद इति वाच्यम्। पवंविधेऽपि चिपये साम्यसंभवेऽपह्गुतेरेवोपगमान्। ननु यत्रापह्न-

-३२ व्याजोकि: ।] दशम उह्लास: ८७

वार्य सादशयोपक्षेप: सा व्याजोकि:, साद्यार्थमेव तु यत्रापहन. साऽषह्वतिरिति चेत्, न। तत्रोभयन्नाऽप्यपह्तेरेवोपगमात्। यदाहु :- साम्यायापह्ववो यत्र सा विज्ञेया त्वपह्नतिः । अपह्नवाय सादइयं यस्मिन्नेषाडप्यपहुति:।। इति।" [प्र० ]। "कथचित्। लिंगादिना। केनाि। कपटेन। प्रकृताप्रकृतयोरिति। इदमुपलक्षणम्। तत्नेपमेयनिषेधपूर्वकमुगमानव्यवस्थापनम्। अन्न तु किंचिदनिपिध्यैव निमित्तांतरयुक्तत्वज्ञापनमित्यपि बोध्यम्"[उ० ]। यदाहुरिति। ग्रदीपोद्द्टतः श्रोकोडयं मङ्सुकविरचितेऽलङ्कारसर्वस्वे पाठसेदेन प्चत-

अपह्ववाय साद्ृश्यं यत्र सैपाप्यपहुतिः।। इति संक्षेपः" (रुथ्यक, पृ०१११)

हा शैत्यं तुहिनाचलस्य करयोरित्यूचिवान्सस्मितं शैलान्तःपुरमातृ मण्डलगणैदष्टोऽवताद शिवः॥१२९।। अन्न पुलकवेपथू सात्त्विकरूपतया प्रसृतौ शैत्यकारणतया प्रकाशित- त्वादपलपितस्वरूपी व्याजोक्ति प्रयोजयतः । "शैलेति। शिवो वो युप्मानवताद्रक्षतु। कीदशः शैलेन्द्रेण हिमवता प्रतिपाद्यमाना दीयमाना या गिरिजा तस्तस्ोगृढमा्ेपः। ाे कः । तेनोलसद्भी रोमाञ्चादिभिर्विसंस्थुलो व्यग्रश्वासावखिलस्य विधिव्यासङ्गस्य भझेनाकुलः। तनश्च सार्विकभावगोपनाय तुहिनाचलस्य करयोहा शैत्यमित्यू- चिवान्। हेति विस्मये। शैलान्तः पुरंच मातणां ब्राह्मयादीनां मण्डलं समूहश्र गणाश्च तैरिति विग्रहः । सस्मितं दृष्टः। अत्र सार्विकभावस्य रोमान्वादेहि- मवत्कर स्पर्शनिमित्तकव्वेन गोपनाद्व्याजोकिरलङ्कार: "[चं० ]। "अत्र पुलकचेपथू सार्विकैकरूपतया प्रसृती शैत्यकारणतया प्रकाशनाद- पलपितस्वरूपाविति व्याजोकि प्रकाशयतः। व्यं तु-पुलकवेपथुभ्यां सा- स्विकाभ्यां प्रकाशिता गूढा च रलिस्तयोः शैत्यकारणताप्रकाशनेनापह्नतेति याजोक्तिरियम्" [प्र० ]।

८४ काव्यप्रकाश: [का० ३२-

मेदवृक डरखुकेन स्वालंकारसवस्वे व्याग््यातमित्थम्-"अन्न रोमा- मावः शैत्यप्रक्षेपेणापलपितः । यद्यण्यपह्नतोऽपि सस्मि- ८५

रस्योलखः T न्वपह्वतिग्रन्थे साहश्याय योऽपह्ववः, सापहनतिः। तथा अपह्नवाय यत् साद्ृश्यं साप्यपह्वतिरिति स्थापितम्। व्याजोकां चोत्तरः प्रकारो विद्यते। तत् कथमियमलङ्कारान्तरत्वेन कथ्यते। सत्यम्। उन्नट सिद्धान्ताश्रयणेन तत्रोक्तम्। न हि तन्मते व्याजोक्त्याख्यमलङ्करणमस्ति। इह तु नस्य सद्धावाद व्यतिरिक्ापह्वरिति प्ृथगयमलद्वारो निर्दिष्टः" [रुथ्यक,

किंचित्पृष्टमप्ष्टं वा कथितं यत्पकल्पते। तादृगन्यव्यपोहाय परिसंख्या तु सा स्मृता ॥ ३३॥ प्रमाणान्तरावगतमपि वस्तु शव्देन प्रतिपादित प्रयोजनान्तराभा चात् सदशवस्त्वन्तरव्यवच्छेदाय यत् पर्यवस्यति, सा भवेत्परिसंख्या। अत्र च कथनं प्रश्नपूर्वकं तदन्यथा च परिदष्टम, तथा उभयत्र व्यपोह्य- मानस्य प्रतीयमानता वाच्यत्वं चेति चत्वारो मेदाः। " किंचिदिति। तादक् तुल्यम्। व्यपोहाय व्यवच्छेदाय। यत्कंचित्क- धितं सत्स्वतुल्यस्यान्यस्य व्यवच्छेदाय यत्कल्पते सा परिसंख्या मतेति लक्षणम्। अन्यस्य कथनमन्यव्यपोहाय कथं कल्पत इति चेत्। प्रमाणान्तरेणावगतस्यैव वस्तुनः पुनः शब्देन प्रतिपादनस्य प्रयोजनान्तराभावात्। पृष्टसपृष्ट चेति तु विभागः। कथनं हि किंचित्मश्नपूर्वकं किंचिच्चातत्पूर्वकमिति द्वैविध्यमित्यर्थः । ते च द्े अपि विधे व्यवच्छेद्यस्य प्रतीयमानत्ववाच्यत्वाभ्यां प्रत्येकं द्विविधे" [ ग्र० ]। कमेणोदाहरणम्- किमासेव्यं पुंसां सविधमनवद्यं घुसरितः किमकान्ते ध्येर्थ चरणयुगलं कौस्तुभभृतः । किमाराध्यं पुण्यं किमभिलपणीयं च करुणा यदासक्त्या चेतो निरवधिविमुक्त्यै प्रभवति ॥ १३०॥ किं भूपणं सुददमत्र यशो न रत्नं

-३३ परिसंख्या ] दशम उल्लास:

कि कार्थमार्यचरितं सुकृतं न दोषः। किं चक्षुरप्रतिहत घिपणा न नेत्रं जानाति कस्त्वदपरः सदसद्विवेकम् ॥१३१ ॥ कोटिल्यं कचनिचये करचरणाधरद्लेषु रागस्ते। काठिन्यं कुचयुगले तरलत्वं नयनयोर्वसति ॥ १३२ ॥ म्तिर्भवे न विभवे व्यसनं शाबे न युवतिकामासे। चिंता यशसि न वपुपि प्रायः परिद्ृश्यने महताम् ॥ १३३ ॥ "तत्र प्रक्षपूर्वके कथने व्यवच्छेद्यस्य प्रतीयमानता यथा" [प्र० ]। "किमिति। अन्न किमासेव्यमिति प्रश्ष। अनिंद्यं गंगासमीप नान्यनद सविधं, नापि कान्तानितंबादि। विष्णो: पाद्युगं नान्यदेवस्य, नाप्यङ्गनादि। पुण्यं न पापं। दया न हिंसादि। येपु गंगासमीपादिपु आसवत्या । निश्वधिर्या विमुक्ति: सायुज्यरूपा तदर्थ चेतः प्रभवति समर्थ भवति" [उ०]। "अन्नान्यनदीस विधादि व्यवच्छेद्यं प्रतीयमानम्। तत्रैव वाच्यं व्यवच्छेद्यं यथा" [प्र०]। "कि भूषणमिति। आर्यचरितं शिष्टसेवितम्। सुकृतं पुण्यकर्म। दोपो व्यभिचारादिः । घिपणा बुद्धिः। अभिमतोत्तरदानादाह। जानातीति। सदसद्विवेके उत्कृष्टनिकृष्टविभागं त्वदपर: त्वदन्य: क जानाति न कोऽपीव्यर्थ:"[ उ० ॥। "अप्रक्षपर्वके कथने व्यवच्छेद्यं प्रतीयमानं यथा " [ ग्र० ]। "कोटिल्य- मिति। कौटिल्यं वकरता कपर्ट च। कचनिचये केशसमूहे, नतु हृदये। रागः रक्तिमा प्रीतिश्च। करादिपु, न परपुरुपादिपु। काठिन्यं दाढर्य निर्दयत्यं च। कुचयुगले, न तु हृदये। तरलत्वं चंचलता अविचार्यकारित्वं च। नयनयोः, न मनसि। आर्या छन्दः। अत्र कौटिल्यादेरितराधिकरणकत्वं व्यवच्छेद्यं व्यंग्यम्। मशश्च नास्ति" [उ० ]। "अप्रश्नपुर्वक एव कथने व्यवच्छेद्यं वाच्यं यथा" [प्र० ]। "भक्तिरिति। युवतिरूपे कामाखे। आर्या छन्दः । अन्न यत्र कवि- पतिभानिर्मिता इतरव्यावृत्तिस्तन्नालङ्कारता । यथा 'कौटिल्यं कचनिचये' इत्थत्र कौटिल्यादिकं कविप्रतिभया एकीकृतमिति तद्द्वारा तम्षतियोगिक- वृन्तिस्तन्निर्मितेति बोध्यम्" [उ० ]।

८८ काव्यप्रकाश: [का० ३४-

"क्ेपेणायेपा संभवति। यथा-'चित्रेपु वर्णसंकरा,' 'खलसंयोगः झालिपु' इत्यादि" [ग्र० ]। यथोत्तर चेत्पूर्वस्य पूर्वस्याऽर्थस्य हेतुता। तदा कारणमाला स्थात् उत्तरमुत्तरं प्रति यथोत्तरम् । उदाहरणम्- जितेन्द्रियत्वं विनयस्य कारणं गुणप्रकर्षो विनयादवाप्यते। गुणप्रकर्षेण जनोऽनुरज्यते गुणानुरागप्रभवा हि संपद्ः ॥१३४॥ " हेतुमता सह हेतोरभिधानमभेदतो हेतुः" इति हेत्वलंकारोऽत्र न लक्षितः । आयुर्धृतमित्यादिरूपो ह्वेष न भूपणतां कदाचिदर्हति, वैचित्याभावात्। अविरलकमलविकास: सकलालिमदश्र कोकिलानंदः । रम्योऽयमेति संप्रति लोकोत्कंठाकर: कालः ॥१३५॥ इत्यन्न काव्यरूपतां कोमलानुप्रासमहिम्नैव समान्नासिषुर्न तु हत्बक्कारकल्पनयेति पूर्वोक्त काव्यलिङ्गमेव हेतु: । "यथोत्तरममिति। यथोत्तरमिति बीप्सायां यथाशब्दः। तेनोत्तरोत्तर प्रतीत्यर्थः । उदाहरणम्-जितेन्द्रियत्वमिति" [ग्र० ]। "अन्न पढे भझप्रकमत्वं दोषः। जितेंद्ियत्वं विनयस्थ कारणमित्युक्ते तत्कस्य कारणमित्युदिताकांक्षा यद्यपि उत्तरवाक्येन निवर्त्यते, तथापि न साक्षात्। एवमऽग्रेपि। अस्याः किमुपस्कारकतयाSलङ्कारत्वं कया रोत्या चोपस्कारकत्वमिति चित्यम्। उत्तरोत्तरोत्तमवस्तुकारणत्वात्सवें एते उपादेया इति ज्ञानं चमत्कारकारणमिति वदन्ति "[उ० ]। "नन्वत्र कार्यकारणभावालंकृतिप्रपञ्जनप्रसंगेन हेत्वलङ्कारोऽपि लक्षणाहः। उत्तश्चायं भट्टोजटेन-'हेनुमता सह हेतोरभिधानसभेदतो हेतुः' इति। तर्किक न लक्षित इति चेत्, आयुर्वतमित्यादिरुपस्यास्य वैचित्याभावेनालङ्का- र्व स्यैवाभावात्। "नन्वेवम्-'आवेरल' इत्यादौ प्राचां काव्यरूपताऽभिधानं विरुध्येत अलङ्भाराभावादिति चेतू, न। कोमलानुप्रासेनैव तत्संभवात्। तति्क हेतवलङ्कारो नासत्येव। क एवमाह। कीदशस्तर्ह्यसाविति चेतू, पूर्वोक्तं का व्यलिङ्गमेवेति" [ ]

-३५ अन्योन्यम्] दशम उल्लास:

उक्तथ्ायं भटटोद्भटेनति । अत्र हि प्रदीपकारवचनं अज्ञानविजंभितमात्रं प्रतिभाति। लक्षणमेतद्ुद्गटेन स्वीये काव्यालद्गारे ओोक्तम्। उद्धा दिभिस्तु हेत्वलक्कारस्य नामापि न मृहीतम्। सामहेन चायं प्रत्यास्यात एव-' हेतुश्न सक्ष्मो लेशोऽथ नालङ्कारतया मतः' (भामह, २.८६) । रुद्रटस्तु- ' हेतुमता सह हेतोरभिधानमभेदकृद्ववेद्यन्न। सोडलद्वारो हेतुः स्यादन्येभ्यः पृथग्भूतः ॥।' (७. ८२ ) इति हेत्वलङ्कारं लक्षयित्वा अविरलकमलेत्या्या - वोदाहरणं दत्तवान्। नमिसावु: स्वटिप्पणे ग्राह-"अविरलानां कमलानां विकासहेतुत्वाइसन्तकाल एव तथोच्यते। एवं सकलालिमदश्वेत्यादावपि दष्टव्यम्। न न्वविरलानां कमलानां विकासो यत्रेत्यादि बहुव्रीहिः कर्तव्यः। तदा त्वभेदो न स्यात्। उदाहरणदिगियम्। इद तूदाहरणं यथा-'आसुर्षनदंसय नदी पुण्यं भय चौरः सुखं रिया। वैरं द्यतं गुरुज्ञानं श्रेयो ब्राह्मणपूजनम्।" इति। संकेतकृत्कथनमप्यत्र महत्वपूर्णम्-"अत्र वसन्तकाली हेतुः। शेपा हेतुमन्तः। कमलविकासहेतुत्वात्कालोऽपि विकासः । एवमग्रेडपि। न तु विकासयति मदयत्यानन्दयति पोषार्थतया बिभर्तीति रुढटाशयेन व्युत्पत्ति:। हेतुहेतुमतोरभेदाभावप्रसङ्गात्। समाम्नासिपुरिति भामहोजटाययाः। अव्यभि चारितया विकासादेनैरन्तर्येण करणमिहोपचारपयोजनं व्यङ्ञयम्। तच्च गुणीभूतमिति महिन्नैवेत्यन्रवकारेण प्रतिपाद्यते। अस्मन्मते काव्यलिङ्गमेव हेतुः। रूढटस्तु भिन्नमूचे " इति। अनेन हि कश्िदन्यः (स्यात् भामहविव- रणास्यः) उद्टग्रन्थो माणिक्यचन्द्रादीनां पुरत आसीदित्यादि लक्ष्यते। एतत्सर्व विस्तरभयान पतिपाद्यते। कियया तु परस्परम् ॥ ३४॥ वस्तुनोर्जननेऽन्योन्यम् अर्थयोरेकक्रियामुखेन परस्परं कारणत्वे सति अन्योन्यं नामाल क्कारः। उदाहरणम् -- हंसाण सरहि सिरी सारिज्इ अह सराण हंसेहिं। अण्णोष्णं विअ एए अप्पाण गवार गरुअन्ति ॥ १३६ । 'हंसानां सरोभि: श्रीः सार्यतेऽथ सरसां हंसैः । अन्योन्यमेवैते आत्मानं केवलं गुरूकुर्बन्ति'॥

काव्यप्रकाश: [का० ३५-

अत्रोभयेषामपि परम्परं जनकता, मिथः श्रीसारतासंपादन द्वारेण। "क्रिययेति। वस्तुनोः परस्पर जन्यजनकमावोऽसंभवी। तस्य तं प्रत्येव पौर्वापर्ययोई्योरसंभवादित्यत उक्तं क्रिययेति। एकक्रियाजननद्वारेणेत्यर्थः । अविशिष्टं वस्तु तावदजातकल्पम्। तेन वैशिष्टयप्रयोजकक्रियाजनके जनकत्वो पचारः। तथा च मिथस्तादशैकक्रियाजनकत्वमन्योन्यालङ्गार इति सारम्।" [ग्र० ]। "हंसणत। सायंते सारीक्रियते। प्रकृते शोभाविशेषविशिष्टान्हंसान्यति सरमां कारणत्वम्, शोभाविशेपविशिष्टसरांसि प्रति हंसानां कारणत्वम्, परस्परशोभाजननद्वारेणैवेतिभावः। परस्परक्रियया पररपरसुपकारजननज्ञानकृ नोश चमत्कार: "[उ० ]। उत्तरभ्षतिमात्रतः । प्रश्नस्योन्नयनं यत्र क्रियते तत्र वा सति ॥३५॥ असकुद्यदसंभाव्यमुत्तरं स्यात्तदुन्तरम् । प्रतिवच नोपलम्भादेव पूर्ववाक्यं यत्र कल्प्यते, तदेकं तावदुत्तरम्। उदाहरणम् -- वाणिअअ हत्थिदन्ता कुत्तो अम्हाण बग्घकित्ती अ। जाव लुलिआलअमुही घरम्मि परिसक्ए सोहळा ॥ १३७॥ ध्व. पृ. १२८ वाणिजक हस्तिदन्ता: कुलोस्माकं व्याघकृत्तयश्। यावल्लुलितालकमुखी गृहे परिसंक्रामति स्तुपा॥ "उत्तरेति। यत्रोत्तरश्नवणमान्रेणानुपात्तमपि प्रश्नवाक्यं परिकल्प्यते सदेकमुत्तरम्। प्रक्षे सति लोकातिक्रान्तगोचरतयाSसंभाव्यं यदसकृत्प्रतिवचनं नम्पुनरपरम्। अन्र प्रक्षोत्तरयोंः सकृदुपादानं न चमत्करोतीत्यसकृदित्युक्तम् । असंभाव्यं तु चमत्कारित्वमिति मान्याः । अप्रसिद्धत्वमिति तु वयम्। तञ्च प्रमाणान्तरागोचरविपयतवात्। अत एव अश्नपरिसंख्यातो भेदः । तत्र हि लोकप्रसिद्धविषयस्योत्तरस्य प्रयोजनान्तराभावेनान्यव्यपोहे तात्पर्यम्। अन्र नु निगढविषयतया वाच्य एव लात्पर्यविश्रामः । तत्राद्यं यथा वाणिअअेति"[प्र० ]।

-३६ उत्तरम् ] दशम उल्लास: ९१

"लुलिता: चंचलाः अलकाः केशा यत्र तादशं मुखं यस्या: एनादृशी न्नुषा परिसंक्रामति परिभ्रमति। गाथा छन्दः। अस्यामासक्तो मत्सुतो मृगयां न करोतीत्युत्तरं व्यंग्यम्। क्रेतारं वणिजं प्रति वृद्धव्याधोक्तिरियम् "[उ० ]। ह्तिदन्तव्याघ्रकृत्तीनामहमर्थी, ताः मूल्येन अ्यच्छेति क्रेतुवचन अमुना वाक्यन समुन्नीयते। न चैतन् काव्यलिड्गम्। उत्तरस्य तादू- यानुपपत्तेः। न हि प्रश्नस्य प्रतिवचनं जनको हेतुः। नापीदमनुमानम्। एकधर्मिनिष्ठतया साध्यसाधनयोरनिर्देशादित्यलङ्कारान्तरमेवोत्तरं सा- धीयः। प्रशनादनन्तरं लोकातिक्रान्तगोचरतया यत् असंभाव्यरूप प्रति- चचनं स्यात्, तत् अपरमुस्तरम्। अनयोञ्च सकृदुपादाने न चारुताप्रन तिरित्यसकृदित्युक्तम्। उदाहरणम् -- का विसमा देवगई कि दुल्लहं जं जणो गुणगगाही। किं सोक्खे सुकलत्तं किं दुक्खं जं खलो लोओ ॥ १३८॥ 'का विषमा दैवगतिः कि दुर्लभं यजनो गुणमाही। कि सौख्यं सुकलत्रं किं दुःखं यत् खलो लोक:' प्रश्नपरिसंख्यायामन्यव्यपोहे एव तात्पर्यम्, इह तु वाच्ये एव वि- आ्रन्तिरित्यनयोर्विवेक: । "हस्तिदन्तव्याघ्रकृत्तीनामहमर्थी, मू्येन ताः प्रयच्छेति क्रेतृवचनमनेनोत्तर- वाक्येनानुमीयते। सूत्रे च प्रश्नपदं पूर्ववाक्यमान्नपरमिति प्रक्षाभावेडप्यदोपः। यद्ा हस्तिदन्तव्याघ्कृतयस्तव सन्तीनि प्रश्नवाक्यसिहोन्नेयम्। न व वाच्य- मिदं काव्यलिङ्गविशेष एव। उत्तरस्य पश्षं प्रति हेतुत्वाभावात् उत्तरस्य तद- नुत्पादकत्वात्। काव्यलिङ्गस्य तदात्मकत्वात्। तर्हि ज्ञापकतयाऽनुमानमेवेति चेत्, न । एकधर्मिगतत्वेन साध्यसाधननिर्देशो हि तत्। न चात्र तथा। तस्मादल ङ्वारान्तरमेवो त्तरम्। 'द्वितीयं यथा-का विसमेति।अत्र दैवगत्यादेवैषम्यादि लोकाप्रसिद्वमेव ग्रकाशयते। 'किमासेव्यं पुंसाम्' इत्यादिप्रश्षपरिसंख्यायामन्यव्यवच्छेदे तात्पर्यम्। अत्र तु वाच्य एवेति ततो भेद:" [अर० ]। "एकधर्मी । पक्षः। न च स्नुषागृहनिवासस्य हस्तिदन्ताद्यभावे निमित्तर्वेन काव्यलिङ्गमेवास्तु। तत्संभवेऽपि प्रक्षोभ्नयनद्वारेणैव चमत्कारा-

काव्यप्रकाश: [ का० २६-

दिव्याशयः। केति। प्रश्नस्य सकदुपादाने उत्तरस्यानेकत्वंप्ययम्। 'किं स्वर्गादधिकसुखं बंधुसुहत्पंडितैःसमं गोष्ठी। सौराज्यशुद्धवृत्ति सत्काव्यरसामृतं स्वादु ॥' इति। एवं प्रक्षोत्तरयोरभिन्नत्वेऽययम्। 'केदारपोषणरता' इत्यादौ एवं अश्नहयस्यैकोत्तरत्वादावपि। यथा 'के खेडटाः किं चलं वयः' इत्यादौ" [उ० ] । कुतोऽपि लक्षितः सूक्ष्मोऽप्यर्थोऽन्यस्मे प्रकाउयते॥३६॥ धर्मेण केनचिद्यत्र तत्मूक्ष्मं परिचक्षते। कुतोऽपि आकारादिद्गिताहा। सूक्ष्म्तीक्ष्णमतिसंवेद्यः। उदाहरणम्- वक्तम्यन्दिम्वेद बिन्दुप्रबन्धैर्दक्ा मिन्न कुद्कुमं काडपि कण्ठे। पुंस्त्वं तन्या व्यञ्ञयन्ती वयस्या स्मित्वा पाणौ खङ्गलेखां लिलेख१३९ अन्र आकृतिमालोक्य कथाऽपि वितर्कितं पुरुषायितम् असिलताले- खनेन वैदग्ध्यादभिव्यक्तिमुपनीतम्। पुंसामेव कृपाणपाणिता, योग्यत्वान्।। यथा वा- संकेतकालमनसे विटं ज्ञात्वा विदग्धया। हसन्रेन्रार्पिताकृतं लीलापद्ां निमीलितम्॥।१४०॥ व्व. २. १०३. अन्र जिज्ञासित: संकेतकाल: कयाचिदिंगितमात्रेण विदितो निशा- समयशंसिना कमलनिमालनेन लीलया प्रतिपादितः। कुतोऽपीति। तत्र रूपादेश्यथात्वमाकार इति प्रदीपः । "वक्वति। कण्ठे स्थितं कुङ्कुमं वक्त्रात् स्न्दिभिर्गलद्भि: स्वेदबिन्दूनां प्रबन्धैः पङ्गि भिर्मिन्नं संभिन्नं दृष्टा कापि वयस्या सखी स्मित्वा हसित्वा तन्व्याः पुंस्त्वं पुरुषायितं व्यञ्जयन्ती सती पाणौ खड्गलेखां लिखितवती। पुंसामेव पाणौ तस्या उचितत्वान्। अन्राकारेण लक्षितं सुबुद्धिवेद्यतया सूक्ष्मं पुरुषायितं पाणौ खङ्गलेखनेन प्रकाशितमिति सूक्ष्मालङ्कार: " [चं० ]। चेष्टाविशेष इक्ञितमिति प्रदीपः । "संकेतेति। बिटं जारम्। संकेत- काले मनो यस्य। तं जिज्ञासुमित्यर्थः । अत एव हसन्नयां नेत्राभ्यामर्पित सूचितमाकूतं रहस्यं येन तादशं जञात्वा विदग्धया नायिकया लीलासम्बन्धि पझ्म निमीछितमित्यन्वयः । अत्र नेत्रेक्वितेन लक्षितः सूक्ष्मोऽभिप्रायः कामिन्या निशासूचकेन पम्मनिमीलनेन प्रकाशित: "' [ चं० ] । "अमुं भावालङ्गारमाह

-३८ असगति: । ] दशम उल्लास: ९३

उत्तरोत्तरमुत्कर्पो भवेत्सार: परावधि: ॥ ३७॥ परः पर्यन्तभाग: अवधिर्यस्य धाराधिरोहितया तत्रैवोत्कर्षम्य वि आ्रन्तेः। उद़ाहरणम्- राज्ये सारं वसुधा वसुंधरायां गुरं पुरे सौधमू। सौधे तत्पं तल्पे वरांगनाडनङ्गसवेरवम् ॥ १४१॥ रु ७.९७. "उत्तरोत्तरमिति। परावधिरिति परः पर्यन्तभागो गद्यस्य पद्मस्य वा अवधिरुत्कपसीमा यस्थ तेन पर्यन्तभागी यत्र सर्वोत्कृष्ट इत्यर्थः। धाराधिराहितया तत्रवोत्कर्पविश्रान्तेः । उदाहरणम्-राज्ये इति" [प्र० ]। " उत्कर्पः ऋाध्यगुणानामश्लाष्यगणानां च। तत्राद्य उदाहृतः । अंत्यो युथा- तृणालघतरस्तूलस्तलादृपि च याचक: । वायुना किं न नीतोडसौ सामयं याचयिष्यति"Tउ० ]। भिन्नदेशनयाऽत्यन्तं कार्यकारणभूतयोः। युगपद्धूर्मयोर्यत्र ख्यातिः सा स्यादसंगतिः ॥३८॥ इह यद्देशं कारणम्, तद्देशमेव कार्यमुत्पद्यमानं दष्टस, यथा घूमादि। यन्न तु हेतुफलरूपयोरपि धर्भयोः केनाप्यतिशयेन नानादेशतया युगपद्- वभासनस्, सा तयो: स्वभावोत्पन्नपरस्परसंगतित्यागात् असंगतिः। उदाहरणम्- जस्सेअ वणो तस्सेअ वेअणा भणइ तं जणो अलिअम्। दन्तक्खअं कवोले वहूए वेअणा सवत्तीणम् ॥ १४२॥ 'यस्यैव व्रणस्तस्यैव वेदना अणति जनस्तद्लीकम्। दंतक्षतं कपोले वध्वा वेदना सपत्नीनाम्॥। एपा च विरोधबाधिनी न विरोधः । भिन्नाधारतयैव द्वयोरिह विरो- वितायाः प्रतिभासात्। विरोधे तु विशोधित्वम् एकाश्रयनिष्ठमनुक्त- मपि पर्यवसितम्। अपवादविषयपरिहारणोत्सर्गस्य व्यवस्थितेः। तथा चैंवं निदर्शितम्। "भिन्नेति। अन्नात्यन्तमिति देशभेदस्यैवोपकारकं, न तु प्ृथगपि विवक्षितार्थम्। युगपदिति स्वरूपनिर्वचनम्, न तु व्यावर्तकम्। तेन कार्य-

९४ काव्यप्रकाशः [ का ० ३१-

कारणभूनयोधर्गयोर्थत्र भिन्नदेशतया संप्रतिपादनं सा असंगतिः। हेतुफल- योरिधमाधोरिव प्रसिद्धाया: समानदेशत्वरूपाया: संगते: परित्यागात्। तथा प्रतिपादनं च कारणान्तरेम्यो वैलक्षण्यात्। उदाहरणमू. "जस्से इति। स्पष्टम्। नन्वयं विरोधालङ्वार एव। हेतुफलयोवैयधि- करण्यस्य विरोधरूपत्वादिति चेत्, न । वैयधिकरण्यं ह्यसंगतिः । न च सैव विरोधः। कि तु तहोघिका। वैयधिकरण्येन तयोरविरोधप्रतिभासनात्।नन्वेव्मप ग्रतीयमानी विरोध एवालक्कारोडस्तु, न तु तहोधिकाऽसंगतिरपि साक्षात। न व वाच्यं समानाधिकरण एव विरोधी विरोधालंकारनिर्वाहको न तु व्यधि- करणोडपीति। लक्षणे सामान्यत एव विरोधस्योक्तत्वादितति । मैवम्। मान्येनोक्तस्यापि विशेष एव पर्यवसानात्। अपवादविनिर्सुक्त एव हि देशे उत्सर्गः प्रवर्नते। विरोधालङ्गारस्य चासंगत्यलड्गरोवाइति व्यिकरण विरोधस्यापनादाक्रान्ततया नद्भिन्विरोधे विरोधालद्वार इति। अत एव तथैवोदाहतम्" [प्र० ] । "स्वरूपनिर्वचनमिति।'उद्भिन्नमात्रे बयसि दृष्ट्वा प्रियतमाघरम्। भावी लाक्षारमोन्रेति कामिनो रज्यते मनः॥' इत्यत्र कालभेदेऽपि असंगतरिष्ट- त्वात। कार्यकारणयो: पौर्वापर्यविपर्यथरूपातिशयोक्तेश् पृथक् वैचित्यकारित्वेन समावेश एव युक्त इति भावः । प्रसिद्धायाः । कार्यकारणस्वभावसिद्धायाः। वैलक्षण्यादिति। कारणगतं कमप्यतिशयमभिसंधायेत्यर्थः । (जस्से इति।) व्रणक्षतपदयो: प्रक्रमभेदश्वित्यः । विरोधरूपत्वादिति। विरोधोऽनुपपत्तिः। सा व महानवस्थितयोः सहावस्थान इव सहस्थितयोः सहानवस्थानेपि तुल्या। तस्याश्र मरोहे दोप एवेत्याभासता वाच्या। तथा च विरोधाभास एवेत्यर्थः" [उ० ]। ममाधि: सुकरं कार्य कारणान्तरयोगतः। ाधनान्तरोपकृतेन कर्त्रा यद् अक्लेशेन कार्यमारव्धमाधीयते, स समाधिर्नाम। उदाहरणम्- मानमस्या निराकर्तुं पादयोर्मे पतिष्यतः । उपकाराय दिप्रचेदमुदीर्ण धनगर्जतम् ॥ १४३ ॥ का.द.२.२९९. "समाधिरिति। इष्टारकारणादन्येन कारणेनोपकृतः कर्ता यदकेश्षेन

• ३९ समम् ] दशम उल्लास:

कार्य करोनि स समाधि:। सम्यगाधि: समाधिरिति व्युत्पत्तेः। उदाहरणम्- मानमिति" [अ्र० ]। "अत्र मानापनयनं कार्यम्। पादपातो हेतुः। धनगर्जितं हेत्वन्तरम्। ग्रस्मादुकलेशेन कार्य सुकर स्यादित्यर्थः " [ सं० ]। समं योग्यतया योगो यदि संभावित: क्वचित् ॥ ३९। इदमनयो: श्ाव्यमिति योग्यतया संबन्धस्य नियतविषयमध्यवसानं चेत्तदा समम्। तत् सद्योगेऽसदयोगे च। उदाहरणम्- धातु शिल्पातिशयनिकपस्थानमेपा मृगाक्षी रपे देवोऽ्ययमनुपमो दत्तपत्र: स्मरस्य। जातं दैवा-सहशमनयोः संगतं यत्तदेत- चछङ्गारस्योपनतमधुना राज्यमेकातपत्रम् ॥ १४४।। यथा वा- चित्रं चित्रं बत बत महचित्रमेतद्विचित्रं जातो दैवादुचितरचनासंविधाता विधाता। यन्निम्बानां परिणतफलस्फीतिरास्वादनीया यच्ैतस्या: कवलनकलाकोविद: काकलोकः॥ १४५ ॥ "सममिति। योग्यता आनुरूप्यम्। संभावितः सर्वसम्मतः । तेनेदमनयोः समुचितमिति योग्यतया संबन्धस्य नियतविषयमध्यवसानं चेवदा समं नामालंकार: । योग्यता च प्रकर्षनिकर्धाभ्याम्। तत्र प्रकर्पेण यथा-धातु रिति" [प्र० ]। "योगः । संयोगादिरूपः कार्यकारणभावश्च। आनुरूप्यमिति। तेन सता सतो योगोऽसता चासनो योग इति लब्घम्। तेन सद- सतोयोंगे नायमू। अनौचित्यात्। समुचये सतोरसतोर्वां कारणयोः समुच्चयः, अन्र त्वकारणयोरपि तयोर्योगस्यौचित्याभिधानमिति विशेष:" [उ ]। धातुरिति। एपा मृगाक्षी धातु: ब्रह्मण: शिल्पातिशयस्य कौशलाति- शयस्य निकपस्थानं परीक्ष्योपलरूपा। अनुपमः । अयं देव: राजा अपि स्मरस्य कामदवस्य रूपे सौन्दर्ये दत्तपत्रः दत्तावलम्बनः ततोऽ्यधिकरूपवा- नित्यर्थ । यत् दैवात् अनयोः एतत् सदशमुचितं संगतं समागमः जाते जातः ततू अधुना शुआारस्य एकातपत्रं एकच्छतं राज्यं उपन्त प्राप्तम्।

काव्यप्रकाश: [का० ४०-

निकर्षेण यथा-"चिन्रमिति। अत्र चित्रनतशब्दयोवौंगसा विरमया- तिकयद्योतनाय। परिणनं पक्क क्फीति: समृद्धिः। एतरयाः फलसमृद्धेः कवलनकला भक्षणचातुरी तत्र कोविद: पण्डितः। अन्र द्योरपि निकृष्टतयो- चितयोर्योगः" [ चं० ]।

बथा 'मंन्नार्षितहविर्दीसहुताशनतन्भुदः । शिखास्पर्शेन पांचाल्याः स्थाने दुग्धः सुयोधनः ॥' इति। यादृशगुणकवस्तुसंसर्गस्तादृश्गुणोत्पत्याऽपि समम्। 'वडवानलकालकूटलक्ष्मीगरलव्यालगणः सहैधितः । रजनीरमणो भवेल्णां न कथ प्राणवियोगकारणम् ।।' क्वचिदिष्टप्राप्तघर्थ प्रयुक्तकतात्कारणात्त- लपत्या च। यथा'उच्चैर्गजैरटनमर्थयमान एव त्वामाश्रयन्निह चिरादुषि- तोडस्मि राजनू। उच्चाटनं त्वमपि लंभयसे तदेव मामद्य नव विफला महता हि सेवा ॥' इत्यत्र" [उ० ]। क्वचिदयदतिवैध्यन्न ल्ेवो घटनामियात्। कर्तुः क्रियाफलावाप्तिर्नवानर्थश् यद्वेद् ॥ ४०॥ गुणक्रियाभ्यां कार्यस्य कारणस्य गुणक्रिये। क्रमेण च विरुद्धे यत्स एप विपमो मतः ॥ ४१॥ द्वयोरत्यन्तविलक्षणतया यत् अनुपपद्यमानतयैव योग: प्रतीयते (१ ), यञ्ब किंचिदारभमाण: कर्ता क्रियाया: प्रणाशात् न केवलममीर्ष्ट तत्फलं न लभेत, यावदप्रार्थितम्यनर्थ विपयमासादयेत्(२), तथा सत्यपि कार्यस्थ कारणरूपानुकारे यत् तयोर्गुणौ करिये च परस्पर- विरुद्धतां ब्रजतः (३।४), स समविपर्ययात्मा चतूरूपो विपमः । कमेणोदाहरणम्- शिरीपादपि मृद्धङ्गी क्केयमायतलोचना। अयं क च कुकूलामिकर्कशो मदनानलः ॥ १४६ ॥

सिंहिकासुतसंत्रस्तः शशः शीतांशुमाश्रितः । न. सा. १६, २८

जग्रसे साश्रयं तत्र तमन्यः सिंहिकासुतः ॥ १४७॥

-४१ विपमम् ] दशम उह्ास: ९७

सदः करस्पर्शमवाप्य चिन्रं रणे रणे यम्य कृपाणलेखा। तमालनीला शरदिन्दुपाण्डु यशस्त्रिलोक्याभरणं असूते॥ १४८। न. सा. १, ६२ "क्वचदिति। द्वयोरत्यन्तविलक्षणतया यत्कचिद्योगो घटनां नोपैलि, किं र्वनुपपद्यमानतयैव प्रतीयते स एको विषमः । यञ् कचित्कार्यमारभमाणः कर्ता बलवत्कारणान्तरेण विष्टम्भात्तक्किरिया फलं नामोति, प्रत्युतानिष्टं विषय- मासादयेत्स द्वितीयः । यञ्च क्रियाफललाभेऽपि कार्यकारणयोगुणी क्रिये वा विरुद्व भवतस्तौ तृतीयचतुर्थो विषमी। सर्वत्र समनाया विपर्ययात्। तन्र प्रथमां यथा" [ प्र० ]। "शिरीषादिति। शिरीपात् अपि मृद्दड्गी कोमलाङगी इयं आयत. लोचना नायिका क। कुकूलामि: तुपासिरिव कर्फशो दुःसहो मदनानलः क्क।

क्व शब्दद्येन प्रतीयते" [झ० ]। तत्र द्वितीयो विषमो यथा सिंहिकेति। सिंहिकायाः सिंह्याः सुतः तस्मात् संत्रस्तः भीतः शशः मृगविशेष: शीतांशुं चन्द्रं आश्रितः । किंतु न तत्र त्राणमभूत्। प्रत्युत साश्रयं सचन्द्रं तं अन्यः सिंहिकासुतः राहुः (सिंहिका राहुमाता) जग्रसे। "अन्न न्राणरूपफलाभावेडन्येन ग्रासरूपोऽनर्थः"[प्र०]। तृतीयो विषमो यथा- सद इति। "तमालवननीला कृपाणलेखा यस्य राजः करस्पर्शमवाय सदस्ततकाल रणे रणे प्रतिसंग्रामं शरदिन्दुवत्पाण्डु शुभ्रं यशः प्रसूते एतच्ति- त्र मित्यन्वयः । अन्र कार्यकारणयोर्विरुद्गुणत्वरपो विषमः " [चं० ]। आनन्दममन्दमिमं कुवलयदललोचने ददाि त्वम्। विरहस्त्वयैव जनितस्तापयतितरां शरीरं मे ॥ १४९ ॥ अत्रानन्ददानं शरीरतापेन विरुध्यते। एवम् विपुलेन सागरशयस्य कुक्षिणा भुवनानि यस्य पपिरे युगक्षये। मदविभ्रमासकलथा पपे पुनः स पुरस्त्रियैकतमयैकया हशा।१५०। शि. व. १३. ४० इत्यादावपि विपमत्वं यथायोगमवगन्तव्यम्। चतुर्था यथा-आनन्दमिति। स्पष्टम्। आर्येयं रुदटालंकारे लभ्यते (९.४७)। "अत्र नायिकाविरह्योर्जन्यजनकयोरानंदजननतापक्रिययो- का. म. ७

९८ काव्यप्रकाशः [ का० ४२

विरोध:। न चात्रासंगतिर्विरोधो वा। विरोधे विरोधिनो: सामानाधिकरण्यस्या संगती कार्यकारणयोवैयधिकरण्यस्य चमत्कारप्रयोजकता, अन्न तु कार्यकारण- वृत्तिविजातीय क्रियागुणयोगस्थ चमत्कारितेति विशेषात् " [उ ]। "अन्नानन्ददानशरीरतापकिये विरुद्धे। सूत्रे विभाग उपलक्षणपर:। तेन संबन्धिनोराुरुपयाभावात्मकस्य विपमस्यान्य्रेपि भेदा सवन्ति। तत्रावयवावयविनोवेपर्ये यथा" [प्र ]। "विपुलेनेति। सागरे शेते इति सागरयः ताहशस्य। यम्य श्रीकृष्णस्य। कुक्षिणा उदरेण । युगक्षये पलये। पपिरे जग्रसिरे। मदविभ्रमापूर्णया चक्षःकोणमात्रेणैव। पपे। सादरमवलोकनमन्र पालम्। पानपदार्थयोमेंदेप्यभेदवर्णनादुदाहरणमिदम्। अन्र सागरशयत्वं ससागरसकलभुवनग्रासश्ेत्येकं विपमम्। एवं यस्य कुक्षिरच सकलभुवनपानसमर्था तस्य संपूर्णस्यावयविनः स्त्रिया एकदशा पानं चापरं विषमम्। योगवैषम्यादेव चमत्कारान्न विरोधाऽशंका "' [उ० ]। महतोर्यन्महीयांसावाशश्रिताश्रययोः कमात्। आश्रयाश्रयिणौ स्यातां तनुत्वेऽप्यधिकं तु तत् ॥ ४२।। आश्रितम् आधेयम्, आश्रयस्तदाधारः, तयोमहतोरपि विषये तद्पे- क्षया तनू अप्याश्रयाश्रयिणी प्रस्तुतवरतुप्रकर्षविवक्षया यथाकमं यत् अधिकतरतां व्रजतः तदिदं द्विविधम् अधिकं नाम। कमेणोदा हरणम् -- अहो विशालं भूपाल भुवनत्रितयोदरम्। माति मातुमशक्योऽपि यशोराशिर्यदत्र ते ॥ १५१॥ का. द. २ २१९ युगान्तकालप्रतिसंहृतात्मनो जगन्ति यस्यां सविकाशमासत। तनौ ममुस्तन्र न कैटभद्विषस्तपोधनाभ्यागमसंभवा मुदः ।१५२। नार शि. व. १. २३ 'महतोरिति। वर्णनीयोत्कर्षापेक्षया यन्महत्याश्रिते विपये तदपेक्षया तनुरप्याश्रयो महीयान् स्यात् महीयस्तया वर्ण्यंते, महत्याश्रमे वा विषये आाधेय एव तथा व्ण्यंते तदुभयमधिकालङ्गारः। तव्राद्यं यथा-अहो इति स्पष्टम्। अन्नाश्रयस्य भुवनन्नितयस्य महत्तया वर्णनम्। द्वितीयं यथा सुगतिति " [प० ]। युगांतकाले प्रतिसंहृतः आत्मा स्वात्मभृतः प्रपंचो

-४ हे प्रत्यनी कम्] दशम उल्लास:

येन तस्य कैटभद्विष: श्रीविष्णो: यस्यां तनौ जगति भुवनानि सविकाश सावकाशं आसत उपविशन्ति स्म, तन्र तस्यां तनौ तपोघनस्य नारदस्य अभ्यागम: आगमनं तत्संभवाः तज्जन्याः मुदः प्रीतयः न ममुः न अवकाश आधुः। वंशस्थ वृत्तम्। अत्र जगदाश्रयतया सहर्वेन विवक्षितस्य अगव- चछरीररुपा श्रयस्य मानाभावरूपसंबंधात्ततोडलपस्याऽवि तपोधनागमजन्यहर्षस्य वर्णनीयस्थाधिक्यं चारुताहेतु: "[उ० ]। प्रतिपक्षमशक्तेन प्रतिकर्तु तिरस्त्रिया। या तदीयस्य तत्स्तुत्यै अत्यनीकं तदुच्यते ॥ ४३॥ न्यक्कृतिपरमपि विपक्षं साक्षान्निरसितुमशक्तेन केनापि यत् तमेव पतिपक्षमुत्कर्पयितुं तदाश्रितस्य तिरस्करणम्, तत् अनीकप्रति- धिनीतुल्यत्वात् प्रत्यनीकमभिधीयते। यथाऽनीक अभियोज्ये तत्म्र- तिनिधीभूतमपरं मूढतया केनचिदभियुज्यते, तथेह प्रतियोगिनि विजेये तदीयोऽन्यो विजीयते इत्यर्थः । उदाहरणम्- त्वं विनिर्जितमनोभवरूप: सा च सुन्दर भवत्यनुरक्ता। पञ्च्भिर्युगपदेव शरैस्तां तापयत्यनुशयादिव कामः ॥ १५३ ॥ यथा वा- यस्य किंचिद्पकर्तुमक्षमः कायनिग्रहगृहीतविग्रहः। कान्तवक्त्रसदशाकृतिं कृती राहुरिन्दुमधुनाऽपि बाधते॥१५४॥ शि. व. १४.७८ इन्दोरत्र तदीयता संबन्धिमुखसंबन्धात्। "प्रतिपक्षमिति। अपकारिणमपि विपक्ष साक्षादपकर्तुमक्षमेण केनापि तदीयस्य तिरस्करणं तमेवोत्कर्षयितुं यदुच्यते तत्प्रत्यनीकम्। प्रतिनिधितुल्य- स्वात्। यथाऽनीकेऽभियोज्येऽशक्तेन तत्प्रतिनिधीभूतः कश्चिन्निगढमभियुज्यते तथेहापि प्रतियोगिनि विजेयेऽशक्तेन तदीयोडन्यो विजीयत इत्यर्थः। तदोयत्वं च साक्षात्संबन्धेन परम्परासंबन्धेन चेति द्विविधमेतत्। तत्राद्यं यथा- न्वमिति।" [प्र० ] । स्पष्टमू। "अत्र ता तव रक्तां कामः शरैहन्तीति वास्तवो्ऽर्थः पश्चादुत्प्रेक्ष्यते। निर्जितत्वोत्थादनुशयादिवेति व्यंग्योद्प्रेक्षाडपि। त्वं भवतीति च प्रक्रम- भङ्ग: "[सं० ॥

१०० काव्यप्रकाशः [ का० ४४-

"अन्न कामिन्या: कामिनश्र साक्षादेव स्वस्वामिमावः सम्बन्धः" [अ०]। द्वितीयं यथा-यस्येति। "कायनिग्रहेण अमृतविभागकाले देहच्छेदेन गृहीतविग्रहो बद्धवैरः कृती कुशलो शहुर्थस्य हरे: किंचिद्पकर्तुमक्षमः सन् कान्तं रम्य यह्क्त्रं हरिमुखं तेन सहकी आकृतिर्यस्य तमू। तत्सुहृदसित्यर्थः। हन्दुमधुनापि बाधते पीडयति। उपरागमिषेणेति भाव: । अन्र साक्षात्पतिपक्ष हरिनिग्रहाशकत्या राहोस्तदीयेन्दुनिग्रहोक्त्या प्रत्यनीकालङ्कारः" (मल्लनाथः)। "अन्र यत्पदार्थेन मुखस्यावयवावयविभावः संबन्धस्तेन चन्द्रस्य सादृइ्य लक्षण इति परम्परासंबन्ध:" [प्र० ]। गमेन लक्ष्मणा वस्तु वस्तुना यन्निगूद्यते। निजेनागन्तुना वाषि तन्मीलितमिति स्मृतम् ॥४४॥ सहज आगन्तु्क वा किमपि साधारण यत् लक्षणम्, तद्द्वारेण, यत् किंचित् केनचिन् वस्तुस्थित्यैव बलीयस्तया तिरोघीयते, तन् मीलितमिति द्विधा स्मरन्ति। क्रमेणोदाहरणम्- अपाङ्गतरले हशौ मधुरवक्रवर्णा गिरो विलासभरमन्थरा गतिरतीव कान्तं मुखम्। इति स्फुरितमङ्गके मृगहशां स्वतो लीलया तदत्र न मदोदय: कृतपदोऽपि संलक्ष्यते ॥ १५५ ॥ अत्र टक्तरलतादिकमङ्गस्य लिङ्गं स्वाभाविकम्, साधारणं च मदो दयेन, तआ्राप्येतस्य दर्शनात। "निजं स्वाभाविकं लक्ष्म निगूहनीयसाधारणं चिह्नं तद्द्वारेण केनचिद्व स्तुना बलवत्तया यत्किंचिद्वस्तु वस्तुगत्यैव तिरोधीयते तन्मीलितालङ्कारः। तन्व

"वस्तुना वस्त्वन्तरस्य तिरोधाने मीलितमिति सान्वयं नाम। बलीयस्त- येति वचनानन सामान्यालङ्कारता। तत्र हि साधारणगुणाश्रयेण भेदानुप- लक्षणं न तूत्कृष्टगुणेन निक्रष्टस्य तिरोधानम्"[सं ]। तन स्वाभाविकेन लक्ष्मणा मीलितं यथा-"अपाङ्ति। अपाङ्ग तरलः ययोस्ते, अपांगयो: तरले चंचले इति वा । मधुराः वक्राः वक्रोक्तिसमर्पकाः वर्णा: यासु। मृगदशः अङ्गके कोमलशरीरे लीलया स्वतः स्वभावतः

r ४५ एकावली ] दशम उल्लास: १०१

स्फुरित थ्। मदादय: मधुपानजन्यमदस्य उदयः। कृतपदोऽपि कृतस्थानीऽि। पृथ्वी छन्दः। अन्र स्वाभाविकेन हक्तरलतादिना निगृहनीयम दसमान घर्ेण वल्चता मदोडभिभूयते" [उ० ] । "अत्र हक्तरलतादि अङ्गस्य स्वाभाविकं लिङ्गं, समानं व तिरोभेयेन भदेन। तन्नाऽप्येतदुपलम्भातू।" [म० ] ये कंदरासु निवसान्ति सदा हिमाद्रे स्त्वत्पातशङ्गितधियो विवशा द्विषस्त। अप्यङ्गमुत्पुलकमुद्धहतां सकम्पं तेपामहो बत मियां न बुधोऽ्प्यभिज्ञः ॥ १५६ ॥ अत्र तु सामर्थ्यादवसितस्य शैत्यस्य आगन्तुकत्वात्तत्प्रभवयोरपि कम्पपुलकयोस्तादूप्यं समानता च, भयष्वपि तयोरुपलाक्षितत्वात्। आगन्तुकेन लक्ष्मणा यथा। "ते तव ये द्विपस्तवत्पाते तवदागमने शड्िता धीर्येयां तादशाः सन्तो हिमान्े:कन्दरासु निवसम्ति उद्गतरीमाव्चं कम्पसहिनं अर्ङ्ग उद्धहृतामपि तेपां भयानां बुधः पण्डितोऽपि नाभिज्ञ इत्यन्वयः । अन्र रोमाञ्चकम्पयो: आगन्तुकयो: भयशीतसाधारण चिह्नयो: भयतिरोधायकत्वम्" [सं० ॥1 "अत्र कम्पपुलके अङ्गस्य लिझ्े, हिमाद्रिकंदरानिवाससामर्थ्याधियतशीत- रूपकारण स्यागन्तुकत्वेन तत्कार्यभतयोस्तयोरप्यागन्तुकत्वं भयेः समानता च। तेष्वपि तयोरुपलम्भात्":प्र०]। स्थाप्यतेऽपोहयते वाडवि यथापूर्व परं परम्। विशेषणतया यत्र वस्तु सैकावली द्विधा ॥ ४५ ॥ पूर्व पूर्व प्रति यत्रोत्तरोत्तरस्य वस्तुनो वीप्सया विशेषणभावेन यत् स्थापनं निपेधो वा संभवति, सा द्विधा बुधैरेकावली भण्यते। क्रमे- मांदाहरणम्- पुगणि यस्यां सवराङ्गनानि वराङना रूपपुरस्कृताङ्गय:। रूपं समुन्मालितस द्विलासमस्तरं विलासा: कुसुमायुधस्य॥१५७॥ न तज्जलं यन्न सुचारुपङ्कज न पङ्कज तद्यद्लीनपद्पदम् [ न पट्पदोऽसौ कलगुज्जितो न यो न गुज्जित तन्न जहार थन्मन:।।१५८।।

काव्यप्रकाशः [का० ४६-

पूर्वत्र पुराणां वराडना:, तासामङ्गविशेषणमुखन रूपम्, तस्य विलासा:, तेषामप्यखमित्यमुना क्रमेण विशेषणं विधीयते। उत्तरत्र प्रतिषेधेऽप्येवं योज्यम्। "स्थाप्यत इति। स्थापनं विधिः । अपोहो निषेधः। यथापूर्वमिति वीप्सायामव्ययीभावः। तेन पूर्व पूर्व वस्तु अति उत्तरस्य वस्तुनो यत्र विशेषण- नया बाहुल्येन विधिः, यत्र वा तथा निषेध:, सा द्विधैकावली। विशेषणतया विधिरित्यस्य विधेर्विशेषणत्वमित्यर्थः । एवं विशेषणतया निषेधोऽपि। कश्रितु "पूर्वकालविशेषणतया स्थितं वस्तु परं विशेष्य कृत्वा यत्र स्थायतेऽपोहते वा सैकावलीति सूत्रार्थः' इत्याह। तत्तु पूर्वं प्रति यथोत्तरस्य वस्तुन इत्यादि- "प्रकाशविरुद्धम्। तत्र विधौ यथा-पुराणीति" [प्र०]। "विकरमादित्यस्य नगर्या: उज्यिन्या: वर्णनमिदम्। यस्यां उज्यिन्यां नगयाँ पुराणि गृहोपरि- गृहाणि सवरानानि वराज्नासहितानि। वराङनाः रूपेण पुरस्कृतं भूषितं अङ्क यासां तथाभूता । रूपं समुन्मीलिता: उत्फुलला: सद्विलासा: यस्मिस्ता- दशमू। विलासा: कुसुमायुधस्य कामस्य असं अस्रभूता इत्यर्थः" [झ० ] "अन्न पुराणामङ्कनास्तासामङ्विशेषणक्ियामुखेन रूपं तस्य विलासा- स्तेषामसमिति क्रमेण विशेषणतया विधि: । निषेधे यथा-न तदिति" (भट्टकाव्य-२, १९ ]। स्पष्टम् । "अन्न जले पङ्गजस्य, तन्र पटपदानां, तन्न गुजितस्य, तत्रापि मनोहारिताया विशेषणतया निषेध:"[प्र ]। यथाऽनुभवमर्थस्य दृष्टे तत्सदृशे स्मृति: । स्मरणम् यः पदार्थ: केनचिदाकारण नियतः यदा कदाचित् अनुभूतोऽभून, स कालान्तर स्मृतिप्रतिबोघाधायिनि तत्समाने वस्तुनि दृष्टे सति, यत् तथैव स्मर्यते, तत् भवेत् स्मरणम्। उदाहरणम्- निम्ननाभिकुहरेपु यदम्भ: प्रावितं चलटशां लहरीभि: । तङ्धवैः कुहरुतैः सुरनार्यः स्मारिता: सुरतकण्ठरुतानाम्॥१५९॥ "यथेति। अन्नार्थस्य स्मृतिः स्मरणालद्कार इति लक्षणम्। यथाऽनुभ- वमिति स्मृत्याकारदर्शनम्। रष्टे तत्सदश इति तद्ेतुसंस्कारोदोधे हेतुनिर्देशः।

-४६ भ्रान्तिमान] दशम उल्लास: १०३

व्यवच्छेदकतया लक्षणान्तर्गतमेवैतत्। तदयं वाक्यार्थ :- केनचिदाकारेण नियतो यदा कदा चित्केन चितपमाणेनानुभतः स कालान्तरे संस्कारोदोघहेता तत्समा- नधर्मंदर्शने सति यदनुभूतेन प्रकारेण स्म्यंते तत्स्मरणालङ्कारः।स द्विधा- एतजन्मनि जन्मान्तरे वाऽनुभृतस्य स्मृतेः । क्रमेणोदाहरणे। निम्नेति" [ग्र० ]। "अप्सरसां जलकीडावर्णनम्। लहरीभिम्तरंगैश्चलद्दशा नायिकानां निम्न नाभिकुह्रेपु यदंभः प्लावितं तज्जवैः सुरतकालिककंठध्वनिसदशै: कुहकुहेति ध्वनिविशेषैरित्यन्वयः। कंठो योनिरूपो गर्तः । 'कंठावटश्वभ्रगर्ताः' इति कोशान। रुतानामिति कर्मणि पष्टी। स्मा रिताः" [उ० ]। यथा वा- कर जुअगहिअजसोआथणमुहविणिवेसिआहरउडस्स। मंभरिअपञ्ञअण्णस्स णमह कम्हर्स रोमञ्जम् ॥ १६० ॥

2 मंस्मृतर्पांचजन्यस्य नमतः कृष्णस्य रोमांचम्।" भ्रान्तिमानन्यसंवित्तत्तुल्यदर्शने ॥ ४६॥ तदिति अन्यत् अप्राकरणिकं निर्दिश्यते, तन समानम् अर्थादिह प्राकरणिकम् आश्रीयते, तस्य तथाविघस्य हष्टो सत्यां, यत् अप्राकर- णिकतया संवेदनम्, स भ्रान्तिमान्। न चैप रूपक प्रथमातिशयोक्तिर्वा। तत्र वस्तुता भ्रमस्याभावात्। इह च अर्थानुगमनेन संज्ञायाः प्रतृत्तेः तस्य स्पष्टमेव प्रतिपन्नत्वात्। उदाहरणम्- कपाले मार्जार: पय इति कराँलेढि शशिन- स्तरुच्छद्रग्रोतान्बिसमिति करी संकलयति। रतान्ते तल्पस्थान्हरति वनिताऽप्यंशुकमिति प्रभासृत्तश्चन्द्रो जगदिदमहो विप्ववयति ॥ १६१ ॥ भ्रान्तिमानिति। अत्राप्यन्यसंविदिति लक्षणम्। तत्तुल्यददर्शन इति हेतुनिर्देशः । अन्येति पदार्थ परामृशता तदित्यनेनाप्राकरणिकं निर्दिश्यते। तथा च तेन तुल्यमर्थादिह प्राकरणिकं लभ्यते। तेन प्राकरणिकस्याप्राकरणिक-

१०४ काव्यप्रकाश: [ का० ४७-

तुल्यस्थ दर्शने सति यदप्राकरणिकत्वेन ज्ञानं स आ्रान्तिमानित्यर्थः । नच रुपके निगीर्याध्यवसानरूपायामतिशयोक्तौ वाति यापतिः । तन्न वस्तुतो श्रमाभावेऽप्यध्यवसानमान्रस्वीकारात्। इह त्वर्थानुगमेन संज्ञापवृत्तेत्रमोप- गमस्य स्पष्टमेवोपगमात् " [प्र० ]। "ज्ञानम्। निश्चयात्मकभ्। तेन 'कांते तव मुख पद्म चंद्रो वेति न निर्णयः ।' इति संदेहे नातिव्यापि:। तत्र सत्यन्तेनानुभूयमानारोपस्य चिन्तादिजन्यस्मृतिजन्यारोपस्य च व्युदासः। अप्राकरणिकतादात्म्येनेत्युकेर्मी- लितसामान्यनदुणवारणम्। आ्रांतिमानत्रालङ्गारः । सा च कविप्रतिभा- निर्मितैव। तेन रंगे रजतमिति बुद्देर्नालङ्कारत्वम् "[ उ० ] कपाले इति। राजशेखरकवेः पद्यमिदमिति सदुक्तिकर्णामृते (१.७७. २) भासकवेरिति नु मश्यालद्वरणे-(४. ७९) सुभापितावल्याम्-(१९९४) शार्ङघरवद्दती (३६४०) च । अहो प्रभामत्तः कान्तिगर्वोन्मत्त: चन्द्र: तद- निशयशालीत्यर्थः इदं जगत् विष्वयति विभ्रमयति। मत्तो हि स्वत एव ्रमति न तु परस्य अमसुत्पादयति इत्याश्चर्य अहोशब्देन बोध्यते-इत्यु- द्योतः। मार्जारः कपाले पयः दुग्धं इति बुड्धा शशिनः करानू लेढि आस्वाद- यति। तरुच्छिद्वप्रोतान् वृक्षविवरेगयो निर्गतान बिसं मृणालं इति बुद्ा करी संकलयति गृह्णाति। तल्पस्थान् शय्यास्थान् वनिता रतान्ते अंशुकं वसनं इति बुद्धा हरति गृह्नाति। /7 आक्षेप उपमानस्य प्रतीपसुपमेयता। तस्यैव यदि वा कल्प्या तिरस्कारनिबन्धना॥ ४७॥ अस्य धुरं सुतरामुपमेयमेव बोदुं प्रौढमिति कैमथर्येन यत् उपमान- माक्षिप्यते, यदपि तम्यैवोपमानतया प्रसिद्धम्य उपमानान्तरविवक्षया- इनादरार्थमुपमेयभाव: कलप्यते, तत् (उपमेयम्योपमानप्रतिकूलवर्तित्वान्) उभयरूपं प्रतीपम्। क्रमैणोदाहरणम् लावण्यौकसि सप्रतापगरिमण्यप्रेसरे त्यागिनां देव त्वय्यवनीभरक्षमभुजे निष्पादिते वेधसा। इन्दुःकि घटितः किमेष विहितः पूपा किमुत्पादितं चिन्तारतमहो मुघैव किममी सृष्ाः कलक्ष्माभृतः ॥ १६२॥

-४७ प्रतीपम्] दशम उह्लास: ₹04

ए एहि दाव सुन्दरि कण्णं दाउण सुणसु वअणिज्जम्। तुज्झ मुहेण किसोअरि चन्दो उअमिज्जइ जणेण ॥। १६३।। 'अयि एि तावत् सुंदरि कर्ण दशवा शणुप्व चचनीयम्। तव मुखेन कृशोदरि चंद्र उपमीयते जनेन।I' अत्र मुखनोपमीयमानस्य शशिनः स्वल्पतरगुणत्वात् उपमित्यनिष्प- स्या 'वअणिज्जम्'-इति वचनीयपढाभिव्यङ्गयस्तिरस्कारः। कचित्तु निष्पन्नैवोपमितिक्रिया अनादरनिबन्धनम्। यथा- गर्वमसंवाह्यमिमं लोचनयुगलेन किं वहास मुग्धे। सन्तीदशानि दिशि दिशशि सरःसु ननु नीलनलिनानि ॥१६४। इ होपमेयीकर णमेवोत्पलानामनादर:। अनयैव रीत्या यत् असामान्यगुणयोगात नोपमानभावमपि अनु- भूतपूर्वि, तस्य तत्कल्पनायामपि भवति प्रतीपमिति प्रत्येतव्यम्। यथा अह्मेव गुरुः सुदारणानमिति हालाहल मा स्म तात हप्यः। नतु सन्ति भवादशानि भूयो सुवनेऽस्मिन्वचनानि दुर्जनानाम्॥१६५ अत्र हालाहलस्योपमानत्वमसंभाव्यमेवोपनिबद्धम्। "आक्षेप इति। अस्य प्रयोजनं निर्वाहयितुमुपमेयमेवालमित्यमयोजक- तयोपमानं यदाक्षिप्यते, यञ्चोपमानतया प्रसिद्धस्योपमेये तस्माद्विशेपविवक्षया अनादरार्थमुपमेयभावः कल्प्यते, तदुभयरूपं प्रतीपम्। उपमेयस्योपमाने प्र्ति- कूलवर्तित्वात्। तन्राद्यं यथा-लावण्यति" [प्र० ]। हेदेव लावण्यां कसि लावण्याश्रये प्रतापगरिमणि प्रतापानिकयसहित त्यागिनां अग्रेसरे दातमुख्य अवनीभरक्षमभुजे भूभरणसमर्थभुजे त्वयि वेघसा ब्रह्मणा निष्पादिते सृष्टे सति। इन्दुः किं घटितः निर्मितः । एप पूपा सूर्यः किं विहितः। चिन्ता- रत्नं (चिन्तामणिः) किं उत्पादितम्। अमी कुलक्ष्माभृतः कुलपर्वताः मुघैव वृथैव किं सष्टाः । "अत्र यथासंख्यस वेऽपि आक्षेप एव चमत्कारकारीत्याक्षेपोदाहरणता। द्वितीये तु क्वचिदुपमित्यनिष्पच्या तिरस्कारः, कचित्तु निप्पन्ना सैव तद्वेतुः। कमेणोदाहरणमू-ए. एहीति" [अ्० ] ।

१०६ काव्यप्काश: [का० ४८-

"अत्र सुखोपमानस्य शशिनः स्वल्पगुणत्वादुपमित्य निष्पत्तिर्वअणिज- मिति पदेन द्योत्यते। सैव तिरस्कारहेतुः। गर्वमिति" [प्र० ]। असंवारहं संवहनायोग्यम्। अपरिमितमिति यावदित्युद्योतः । "अध्र नलिनानां लोचनोपमेयीकरणमेवानादरहेतुः। उपमेयस्य न्यूनगुण- रवस्थितेः। अनयैव रीत्या तदपि प्रतीप दृष्टव्यं यत्सामान्यगुणयोगाभावेनोप- मानत्वाननुभवेडयर्थस्योपमानत्वकल्पना। कथमिति चेतू। उपमानतिरस्कार- स्थालक्कारताबीजवान। तच्च हिधा संभवति। उपमानत्वनैव अिद्धस्यपमे यत्वकल्पनया, असद्दशत्वेन प्रसिद्ध स्योपमानत्वकल्पनया बा। सत्रं चोपलक्षण- नया गोज्यम्। उदाहरणम्-अहमवेति। स्पष्टम्। अत्र हालाहलस्य • खलव चनोपमानत्वम संभाव्यमानमेवोपनिबदं तिरस्कारहेतु: [प ]। प्रस्तुतस्य यदन्येन गुणसाम्यविवक्षया। ऐकात्म्यं वध्यते योगात्तत्मामान्यमिति स्मृतम् ॥।४८।। अताहशमपि ताद्वशतया विवक्षितुं यत् अप्रस्तुतार्थेन संपृक्तमपरि- त्यक्तनिजगुणमेव नदेकात्मतथा निबध्यते, तत् (समानगुणनिबन्धनात्) सामान्यम्, उदाहरणम्- मलयजरसविलिप्रतनवो नवहारलताविभूषिताः सिततरदन्तपत्रकृतवक्त्ररुचो रुचिरामलांशुकाः । शशभृति विततधाम्नि धवलयति घरामविभाव्यतां गताः प्रियवसति प्रयांति सुखमेव निरस्तभियोऽभिसारिकाः ॥१६६॥ वा.का. लं. ४-३-१० अत्न प्रस्तुततद्न्ययोरन्यूनानतिरिक्ततया निनद्धं धवलत्वमेकात्मता- हेतुः, अत एव पृथम्भावेन न तयोरुपलक्षणम् । यथा वा- वेत्रत्वचा तुल्यरुचां वधूनां कर्णाप्रतो गण्डतलागतानि। भृङ्गा: सहेलं यदि नापतिष्यन्कोऽवेदयिष्यन्वचम्पकानि॥।१६७॥ अत्र निमित्तान्तरजनिताऽपि नानात्वप्रतीतिः प्रथमप्रतिपत्रमभेदं न व्युदसितुमुत्सहते, प्रतीतत्वात्तस्य। प्रतीतेश्च बाधायोगान्।

-४९ विशेष:] दशम उह्रास: १०७

"प्रस्तुतेति। अतादशत्वेऽपि विवक्षितगुणसाम्यस्य प्रस्तुतस्यान्येना- प्रस्तुनेन गुणसाम्यविवक्षया ऐकात्यं बध्यते तत्सामान्यम्। समानगुण- योगान। अन्नापरित्यक्तनिजगुणस्येत्यपि विशेषणं विवक्षितम्। अन्यथा तद्ट- णालङ्कारेऽतिव्यासे:। 'बध्यते' इत्यस्य प्रत्यायनमान्नमथों न तु शब्दं प्रति- पादनम्। उद्हारणे 'अविभाव्यतां गताः' इत्यादावैकात्म्यस्याशाब्दत्वात्। उदाहरणम्-" [प्र०]। मलयजति । पद्यमिदं वामनेन अतिशयोक्ते रदाहरणरवेन पठितम्। मलयजरसविलिसतनवः चन्दनरस लिसिशरीशाः । नवहारलताभि: विभषिताः । सिततर श्वेततरं दन्तपत्रं हस्तिदन्तनिर्मितं ताटक तेन कृता वक्बे रुग्दीप्तिर्यासां ताः। रुचिरं अमलं निर्मलं अंशुक वस्त्रं यासां ताः। अभिसारिका: विततधाम्नि विस्तृतं तेजो यस्य तस्मिन् शशमृति चन्द्रे धरां धवलयति सति अविभाव्यतां अलक्ष्यतां गता: अभिसारिका: निरस्त- भियः भयरहिता: सुखमकेशेन प्रियवसति प्रयाति गच्छन्ति। "अत्राभिसा-

तदुन्यनम्। यथा-वैन्नेति" [प्र०]। "वेत्रस्य त्वचा तुल्या रुकू यासाम्। गौरवर्णानामिति यावत्। कर्णाग्रतः कर्णाग्रात्। गंडतले आगतानि। यदि भृंगा: सहेलं नापतिप्यन् तदा नवचंपकानि कोडवेदयिव्यदित्यन्वयः । इन्द्रवज्ना छन्दः । अत्र गंडचम्पकयोगौंरत्वाज्ेदाप्रतीतिः। [उ० ]। "अन्न भुङ्पातानन्तरं भेदप्रत्ययो न तु पूर्वमेव प्रतीतिः । ननु भृङ्गपातेन भेदप्रत्ययात कथमे कात्मत्वम्रतीतिरिति चेत । अग्रे तथात्वेऽपि प्राथमिकाभेद- प्रत्ययस्यानिरासात् तस्य वृत्तत्वात्" [ ग्र० ] "ऐकात्म्यमिति मीलिताद्वेदः। तन्न बलवत्सजातीयग्रहणकृताग्रहणम्, अन्न तु पृथकृत्वेनाग्रहणममिति विशेपात्। न च भ्रांतिमता संकरः । तन्र स्मर्य- माणस्यारोपोSत्रानुभूयमानस्येति विशेपात्। नापि रूपकप्रथमातिशयोक्तिभ्याम्। उपमेये उपमानतादात््यस्य शब्दादपतीते रूपकाभावात्। उपमानतावच्छेदक-

विना असिद्धमाधारमाधेयस्य व्यवस्थितिः । एकात्मा युगपद्दृत्तिरेक्तस्यानेककगोचरा ॥ ४९॥

१०८ काव्यप्काशः [का० ५०=

अन्यत्प्रकुर्वतः कार्यमशक्यस्यान्यवस्तुनः । तथैव करणं चेति विशेषस्तिरविध: स्मृतः ॥ ५०॥ प्रसिद्धाधारपरिहारेण यत् आधेयस्य विशिष्ठा स्थितिरभिधीयते, स प्रथमो विशेप: । उदाहरणम् -- दिवमप्युपयातानामाकल्पमनल्पगुणगणा येषाम्। रमयन्ति जगन्ति गिरः कथमिव कवयो न ते वन्धाः ॥ १६८॥ एकमपि वस्तु यत् एकेनैव स्वभावेन युगपदनेकन्न वर्तते, स द्वितीय: । उदाहरणम्- सा वसइ तुज्झ हिअए सा चिअ अच्छीसु सा अ वअणेसु। अह्मारिसाण सुन्दर ओआसो णत्थि पावाणम् ॥१६९ ॥ [सा वसति तब हृदये सैवाक्ष्णोः सैव वचनेपु। अस्माइशीनां सुन्दर अवकाशो नास्ति पापानाम्॥] यदपि किंचिद्रभसेन आरभमाणस्तेनैव यत्नेनाशक्यमपि कार्यान्तर- सारभते, सोडपरो विशेष: । उदाहरणम्- म्फुरद्न्दूतरूपमुत्प्तापज्वलनं त्वां सृजतानवद्यविद्यम्। विधिना ससृजे नवो मनोभूर्भुवि सत्यं सविता बृहस्पतिश्र॥।१७०।। "विनेति। स एप त्रिधा। तन्न प्रसिद्धमाधारं विनाडधेयस्य विशिष्टा- वस्थितिर्यंदभिधीयते स एको विशेप:। तन्न प्रसिद्धमित्यनेनेदमुक्तं यद्त्र वास्तवमाधारत्ं न विवक्षितं किं तु कविप्रसिद्धिमात्रसिद्धमिति। अत एव नथैवोदाहरणम्-दिवमपीति" [प्र० ]। "दिवं स्वर्ग आकल्पं अरलयपर्यन्तं अनल्पेति गिरां विशेषणम्। येपां गिरो जगन्ति रमयन्तीति सम्बन्धः" [चं०]। "अन्र कविरूपं ग्रसिद्धमाधार बिना गिरां चिशिष्टस्थितिरुक्ता" [प०]।"विशिष्टावस्थितिरिति। निराधारैव। एवमाधारान्तरगत- त्वेनाधेयवर्णनेऽप्ययम्। ग्रथा 'गतेऽपि सूर्ये दीपस्थास्तमश्छिन्दन्ति तत्कराः" [उ० ]। "एकस्य वस्तुनो युगपद्या एकात्मा अनेकवृत्तिः स द्वितीयो विशेषः। एकात्मत्येकेन स्वभावेनेत्यर्थः । एतच्व विशेषणं 'एकस्त्रिधा वससि-' इत्यादि-

-- ५० विशेष:] दशम उलास: १०९

यथासंख्थव्यावर्तनाय। युगपदिति पर्यायनिवारणाय। उदाहरणम्-सा वसइ इति" [प्र० ]। "रभसेनान्यत्कार्य कुर्वतः कर्तुर्यदशक्यस्यान्यस्यापि कार्यस्य तथैव करणं स तृतीयो विशेष: । अत्र तथैवेति तेनेव प्रकारेणेत्यर्थः । एतच्व 'घुनोति चालि तनुते च कीर्तिम्' इत्यादिसमुच्चयव्यावर्तनाय। उदाहरणम्-स्फुरदिति।" [प्र० ]। हे राजन् त्वां सृजता विधिना भुवि नवः मनोभः कामः सविता बृहस्पतिश्च समृजे। कीदशं त्वामिति पूर्वोक्तमुपपादयितुं विशिनष्टिस्फुरत् प्रकाशमानं अद्भुतं रूपं यरय। उद्गतः प्रतापाशिर्यस्य। अनवद्या शुद्धा विद्या यस्य। "अत्र येनैव यत्नेन स्फुरदद्तरूपेत्यादिविशेषणवांसत्वं सृष्ट- स्तेनैवाशक्यं कामार्कगुरुरुपं कार्यान्तरमपि कृतम् " [सं० ] यथा वा- ग्रृहिणी सचिवः सखी मिथः प्रियशिष्या ललिते कलाविधौ। करणाविमुखेन मृत्युना हरता त्वां वद कि न मे हतम्॥१७१॥। र. ८-६७ सर्वत्र एवंविधविषयेऽतिशयोक्तिरेव प्राणत्वेनावतिष्ठते, तां विना आयेणालद्कारत्वायोगात्। अत एवोक्तम्- सेपा सर्वत्र वक्रोक्तिस्नयाऽर्थो विभाव्यते। यत्नोडस्यां कविभि: कार्यः कोडलड्गारोऽनया बिना॥ इति॥ भा. का. लं. २-८. अन्यस्य करणं व्यङ्ञयं यथा-गृहिणीति। इन्दुमतीं शोचतः अजस्योकिः। स्पष्टोडर्थः । "अत्र कि न मे हृतमिति सचिवादिस्वंहरणरूपकार्यकरणं व्यज्यते। नन्वाधारं बिना वास्तवस्याधेयस्य व्यवस्थितिरनुपपन्नैव, एवसन्य- योरप्यनुपपततिरिति चेत्, न । अतिशयोक्तिमालम््य तथाभिधानात्। सर्वत्रवंविधे विषयेऽतिशयोक्तिरेव प्राणायिता। तां विना पयशोऽलङ्कार- त्वाभावात। अत एवाहु :- " [प्र० ] सैपति। शरोकोऽयमानन्दवर्धनाचार्येण ध्वन्यालोक उद्धुतः तत्रस्थे लोचने चाभिनयगुप्तेनेत्थ व्याख्यात :- "यातिशयोक्तिर्लक्षिता सैव सर्वां वक्रोफिरलङ्कारप्रकार: सर्वः । 'वक्राभिधेयशब्दोक्तिरिष् वाचामलङकृतिः'

काव्यप्रकाशः [का० ५१-

इति वचनात्। शब्दस्य हि वक्रता अभिधेयस्य च वक्रता लोकोत्तीर्णेन

लिशयः। तेनातिशयोक्ति: सर्वालङ्कारसामान्यम्। तथा ह्यनयातिशयोक्त्यार्थः सकलजनोपभोगपुराणीकृतोपि विचिन्रतया भाव्यते। तथा प्रमनोद्याना- दिर्विभावतां नायते विशेषेण च भाव्यते रसमयीक्रियत इति" (पृ० २०८)। स्वमुत्सृज्य गुण योगादत्युज्ज्वलगुणस्य यत्। वस्तु तद्गुणतामेति भण्यते स तु तद्गुणः ।५१॥ वस्तु तिरस्कृतनिजरूपं केनापि समीपगतेन प्रगुणतया स्वगुण- संपदोपरक्त तत्प्रतिभासमेव यत्ममासादयति स तटणः तस्याप्रकृतस्य गुणोSत्राडस्तीति॥।

रूपं तिरस्कृत्य प्रस्तुतं वस्तु यत्तदनुकारमेवसाद्यति स तद्गुणो भण्यते। तस्याम्रस्तुतस्य गुणोऽत्रेति व्युत्पत्तेः । मीलिते वस्त्वन्तरेणच्छादितस्य तस्यैव वस्तुनः प्रतीतिः, अत्र त्वनाच्छादितस्वरूपस्यैव वरस्त्वन्तरगुणपत्तिरिति ततो भेद:" [प्र० ]। "तिरस्कृत्येति। अभिभवे वस्तुतः स्वगुणत्यागाभावादिति भावः । ततो भद इनि। मीलिते धर्मिण एवाग्रहः, सामान्येऽपरित्यक्तगुणस्यैव अपृधकप्रतिभास:, इह तु गुणमान्रस्यैवाभिभवःधर्मिण: पृथक भासक्षेति भेद इत्यर्थः । भ्रन्तिमति स्मर्यमाणस्यारोपोऽत्र गृह्यमाणस्येति भेदः । भ्रान्तेर्नि- बद्धत्वाभावाच्च"[उ० ]। उदाहरणम्-w विभिन्नवर्णा गरुडाग्रजेन सूर्यस्य रथ्या: परितः स्फुरन्त्या। रत्नैः पुनर्यत्र रुचा रुचं स्वामानिन्यिरे वंशकरीरनीलै: ॥१७२॥ शि. व. ४-१४ अत्न रवितुरगापेक्षया गरुडाग्रजस्य, तदपेक्षया च हरन्मणीनां प्रगुणवर्णता। विभिन्नेति। रैवतकपर्वतवर्णनमिदम्। "गरुडाग्रजेनारुणेन विभिन्न- वर्णा अन्यथाकृतवर्णाः । अरुणिमानमापादिता इत्यर्थः । सूर्यस्य रथ्या

-५२ अतद्गुण: ] दशम उल्लास: १११

वशाः। यत्र बोले वंशकरीरनीलैवशांकुरश्यामै रत्नैः। मरकतैरित्यर्थः। परितः स्फुरन्त्या रुचा स्वग्रभया करणेन पुनः स्व्रां रुच निजहरितवर्णमेवानिन्यिरे जार्नीता: " [महिनाथ]। "अत्र तद्गुणद्वयम्। रवितुरगापेक्षया गरुडा- अजस्य तदपेक्षया च हरिन्मणीनां प्रकृष्टगुणत्वात्तद्रुपतया प्रतीतेः । एतेन धस्केनचिद्व्याख्यातम् 'स्वगुणत्यागानन्तरं पुनस्तत्मापिस्तदुणः' इति, तद- नादेयम्। तस्याप्रस्तुतस्य गुणोऽत्रास्तीति व्युत्पत्तिकथनपरप्रकाशविरोधात्। तन्न गुणट्वयक्रथनेन च तह्ुणद्वयव्युत्पादनातू। 'आत्ते सीमन्तरत्ने-' इत्यादौ वक्ष्यमाणे संकरोदाहरणे तद्गुणत्वाभावप्रसंगाच्च। न हि तत्र त्यक्तस्य स्वकीय- रूपस्यावास्ति:" [प्र० ]। तद्रूपाननुहारश्ेदस्य तत्स्यादतद्गुणः । यदि तु तदीयं वर्ण संभवन्त्यामपि योग्यतायाम् इद न्यूनगुण न गृहीयात्, तदा भवेद्त दुणो नाम। उदाहरणम्- धवलोऽसि जहवि सुन्दर तहवि तुए मज्झ रखिअं हिअअम्। राअभरिए वि हिअए सुअह णिहित्तो ण रत्तोडसि ॥ १७३ ॥ 'धवलोऽसि यद्यपि सुन्दर तथापि त्वया मम रंजितं हृदयम्। रागभरितेऽपि हृदये सुभग निहितो न रकोडसि ।।' गाथासप्शती, ७. ६५ अन्नातिरक्तेनापि मनसा संयुक्तो न रक्ततामुपगत इत्यतद्गुणः। कि च तदिति अप्रकृतं अस्येति च प्रकृतमत्र निर्दिश्यते। तेन यत् अप्रकृत- स्य रूपं प्रकृतेन कुतोऽपि निमित्तान नानुविधीयते, सोऽतद्रुण इत्यपि प्रतिपत्तव्यम्। यथा- गाङ्गमम्बु सितमम्बु यामुनं कज्जलाभमुभयत्र मज्जतः । राजहंस तव सैव शुभ्रता चीयते न च न चापचीयते। १७४। "तद्रपेति। तदिति प्रकृतेत्यर्थः। अस्याप्रस्तुतस्य। अत्युज्जवलगुण- योगेऽपि यदि न्यूनगुणोऽमरकृतः प्रकृतस्य गुणं नानुहरति तदा अतद्गुणः । उदाहरणम्-धवलोऽसीति" [प० ]। "अन्नातिरक्ते मनसि छतस्याप्यरक्तत्ववचनादुत्तरार्धमेवोदाहरणम्। तत्र परकृतं हृदयम्, संबोध्यस्त्वप्रकृतः। स्वहृदयवृत्तान्तनिवेदनस्यैव विवक्षितत्वात्।

११२ काव्यप्रकाश: [का० ५३-

किं चान सूत्रे तत्पदेन प्रकृतमिवाधकृतमप्युच्यते। तथाऽस्येत्यनेनाप्रकृत मिच अकृतमप्युपस्थाप्यते। सामान्यमुखप्रवृतत्वात्। तथा चाप्ररतुतेन प्रस्तुत रूपाननुह्रणवत्प्रास्तुतेनाप्रस्तुत रूपान नुहारोऽन्य: प्रकारः। यथा-गांगमिति। (स्पष्टम् ) "अन्रान्यापदेशपक्ष राजहंसस्य प्राकरणिकत्वं प्राकरणिकसत्पुरुपोपमानतय्योप पाटनीयम्। वाच्यमात्रविश्रान्नौ तुन काचिदनुपपत्तिः"[प्र ] यद्यथा साधिंत केनाप्यपरेण तदन्यथा ॥५२॥ तथैव यद्विधीयेत स व्याघात इति स्मृतः । येनोपारयन यन एकेनोपकस्पितम्, तस्थान्येन जिगीषुतया तदुपाय- कमेव यन् अन्यथाकरणम्, स साधितवस्तुव्याहृतिहेतुत्वान् व्याघातः। उदाहरणम्- हशा दग्धं मनसिजं जीवयन्ति हशैव या: । विरूपाक्षस्य जयिनीस्ता: म्तुवे वामलोचना ॥१७५॥ "यद्यथेति। यथा येनोपायेन तथा तेनोपायेनेत्यर्थः। तथा च केनापि कर्त्रा यद्स्तु येनोपायेन यथा साधितं तदन्येन कर्त्रा जिगीषुतया तद्दस्तु तेनैवो- पायेन ततोऽन्यथा वेसाध्यत स व्याघात इत्यर्थः । अथमसाधितस्य वस्तुनो व्याहतिहेतुत्वात्। उदाहरणम्-इशेति" [प्र०] राजशेखरकविकृतायां विद्ध- शालभज्जिकायां प्रथमाङ्के मङ्गलाचरणम् । स्पंष्टोडर्थः । "अन्न हरेण दृशा द्वग्ध- स्य कामस्य हरजिगीपुभि: कामिनीभिर्दाहहेतुभूतया दशैव तद्विपरीतजीवन- संपादनाद् व्याघातोऽलङ्कारः " [चं० ]। "अन्यकारणत्वेन प्रसिद्धात्तदन्य कर्यनिप्पादनेऽप्ययम्।'यैर्जगत्रीयते हन्ति तैरेव कुसुमायुधः' हत्यन्न योगार्थसर्वात्। अन्न सर्वत्र कारणयोरेकत्वाध्य- वसानात्पुरः स्फुरन्विरोधः प्रातिस्विक रपेण (असाधारणस्वरुपेण) तत्ततकार्यहेतु- ताविमर्शनास्निवर्तते इति बोध्यम्। यदा त्वाश्चयभेदेनैकस्यैव कारणस्य विरुद्ध- कार्यद्वयजनकत्वं निवध्यते तत्न नायम्। व्याहतेर्विरोधगर्भाया अभावात्। यथा (पाण्टित्येन मचण्डेन, येन साद्यन्ति दुर्जना:। तेनैव सज्जना रूढां यान्ति शान्तिमनुत्तमामू।।रसगंगाधर, पृ०४५९इत्यत्र) एकस्यैव पाष्डित्यस्य खलवृत्ति- मदजनकत्वं सुजनवृत्तिशान्तिजनकतवं च। एवमेकेन कर्त्रा येन कारणेन यत्कार्य

-४३े ससृषि: 1 दशम उल्लास

निष्पिपादयिपितं तदन्येन कर्त्रा तेनेव कारणेन तहविरुदं कार्य निध्पिपादयपितं चत्तदाऽप्ययम्। यथा'विभुन्चसि यदि म्रियां परियतमेति मां मन्दिरे, तदा सह नयस्व मां प्रणययंन्नणायंत्रितः। अथ प्रकृतिभीरुरित्यखिल- भौतिरक्षाक्षमान्, न जातु भुजमंडलादवहितो बहिर्भावय ।। " इति वनं अति अस्थित शम प्रति जानकया वाव्यमिदम्पथ सेष्टा संसृष्टिरेतेपां भेदेन यदिह स्थिति: ।५३/ एतेषां समनन्तरमेवोक्तस्वरूपाणामलङ्गाराणां यथासंभवमन्योन्यनि रपेक्षतया यन एकत्र (शब्दभागे एव, अर्थवपये एव, उभयत्रापि वा) अवस्थानम, सा एकार्थेसमवायस्मावा संसृपि:। संस hae तत्र शब्दालक्कारसंसृष्टियथा-

चलितया विद्धे कलमेखलाकलकलोडलकलोलदशाइन्यया ।१७६।। शि. व. ६. १४ लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्पतीवाञ्जनं नभः। १मृ. १ ३४ असत्पुरुपसेवेव दष्टिर्विफलतां गता ॥ १७७॥ बा. च. १. १५ पूर्वत्र परस्परनिरपेक्षौ यमकानुपरासौ संसृष्टि प्रयोजयतः । तु तथाविधे उपमोतपेक्षे। शब्दार्थालङ्कारयोम्तु संसृध्टिक शा सो णत्थि एत्थ गामे जो एअं महमहन्तलाअण्णम्() अधiं तरुणाण हिअअलूडि परिसप्पन्ति णिवारेड॥ १७६शारथ ल 'स नास्त्यत्र ग्रामे य एनां महमहल्ावण्याम्।। तरुणानां हृदयलु्ठाकीं परिष्वक्ंतीं निवास्यति अगमोम अन्नानुप्रासो रूपक चान्योन्यानपेक्षे। संसर्गश्च तयाक वाक्य छन्दसि वा समवेतत्वात्। "एवं शुद्धालद्कारा दर्शिताः । अस्ति पुनः कश्विद्विपयो यत्राङ्गदादिसंबद्ध- पझ्मरागम्रसुखमणिमेलकवल्मोक्तानामलङ्गाराणां संवलन एवं चसत्कार:। तस्मात्सोऽप्यलङ्गारः। तन्र इयी गतिः। परस्परमनपेक्ष्य व्यवस्थिते- स्नदभावाचच। तन्न प्रथमा संसृष्टिरुच्यते, द्वितीया तु संकरः। स च बिधति प्रकारचतुष्टयं लक्षयति-सेप्ठेति। भेदः स्वरूपतो विषयतो का. प्र. ८

११४ काव्यपकाश: [का० ५४-

वा परस्परमनपेक्षत्वम्। यद्ा विषयभेदे सति परस्परमनपेक्षत्वम्। स्थिति वर्यवस्थितिः। एतेपां समनन्तरमेवोक्तानामल द्गाराणां भेन स्िः संसाष्टिरिष्टा। संकरभेदास्तु नैवम्। अङ्गाङ्गिभावे स्वरूपतः सापेक्षत्वात्। अनिश्षये व्यवस्थितेरेवाभावान्। व्यवस्थिते विषयतः परापेक्षत्वाद्विपया- भेदान। सेयं शब्दालह्कारमान्रस्य अर्थालङ्कारमाचस्य शब्दालद्कार योरवेति त्रिप्रकारा" [ प्र०] "एतेषामिति। बहुत्वमविवक्षितम्। तेन द्वगोरपि मंग्रहः। अवनेति। अनेन संकरव्युदासः। व्यवस्थित्यभावमुपपाद यति। व्यवस्थितारति । यथा लिंपतीत्यत्रोत्प्रेक्षा लेपनविषया। उपमा असत्पुरुपसेवाविषया। विषयाभदादिति अनिश्चये इति शेपः। (तन्न प्रथमा संसृष्टिर्यथा ) वदनेति। माघकाव्ये कस्याश्षिननायिकाया वर्णनम्। सुखसीगंध्यलोभेन भ्रमता मृंगाणां यः संभ्रमो भ्रमणं तेन पूर्णशोभया चूर्णकुंतलैश्रंचलदृशा मधुरो मेखलाशब्दो विदध इत्यर्थः" [उ० ]। "अन्नानुप्रासयमकयोः परस्परमनपेक्ष्य व्यव्स्थितिः। द्वितीया यथा- लिम्पतीति " [प० ]। पद्यमिदमन्धकारवर्णनपरम्। अत्र पूर्वार्धे उत्प्रेक्षा उत्तरार्धे उपमा ते च परस्परमनपेक्ष्य व्यवस्थिते संसृष्टिं प्रयोजयतः-इति प्रदीपो- दोतो। अन्त्या यथा-"सोणत्थीति। महमहल्लावण्याम् नवनवीभवल्लाव- थाम्। परिष्वकंतीम् स्व्रानुरूपरमणाभावादितस्ततो गच्छंतीम्। (गाथा छन्दः) अन्र पूर्वार्धे छेकानुपरासः । उत्तरार्धे हृदयलुण्ठाकीमिति रूपकम् "' [उ० ]। "अत्रानुप्रासरूपके शब्दालङ्कारौ। नन्वनयोः शब्दार्थरूपाश्रयभेदेन कथ- मेकार्थसमवायलक्षणा संसृष्टिरिति चेत्, एकवाक्ये छन्दसि वा समचेतत्वात्" [अ. ]। अविश्रान्तिजुपामात्मन्यङ्गाद्गित्वं तु संकर: । एते एव यदात्मनि अनासादितम्वतन्त्रभावा:परस्पर अनुग्राह्मानु- ग्राहकतां दधति, स (एवां संकीर्यमाणस्वरूपत्वात्) संकरः। उदा० हरणम्- आत्ते सीमन्तरत्ने मरकतिनि हते हेमतादङ्कपत्रे लुपायां मेखलायां झटिति मणितुलाकोटियुग्मे गृहीते। शोणं बिम्बोष्ठकान्त्या त्वदरिमृगदशामित्वरीणामरण्ये राजन्ाखफलानां माज दति ऊाबरा नैव हारं हरन्ति ।। १७९।।

-५४ सकर: ] दशम उल्लास: ११५

अत्र तह्ुणमपेक्ष्य भ्रान्तिमता प्रादुभूतम्, तदाश्रयेण च तढ्णः

जटाभाभिर्भाि: करघृतकलङ्काक्षवलयो वियोगिव्यापत्तेरित्र कलितवैराग्यविशद:। परिप्रेङ्त्तारापरिकर कपालाङ्गिततले शशी भस्मापाण्डुः पितृवन इव व्योम्नि चरति ॥ १८० ॥ उपमा रूपकम् उत्प्रेक्षा शेपश्चेति चत्वारोत्र पूर्ववत् अङ्गाङ्गितया प्रतीयन्ते। कलङ्क एवाक्षवलयमिति रूपकपरिग्रहे करघृतत्वमेव साधक- प्रनाणतां प्रतिपद्यते। अस्य हि रूपकत्वे तिरोहितकलङ्करूपं अक्षवलय- मेव मुख्यतयाऽवगम्यते। तम्यैव च करग्रहणयोग्यतायां सार्वत्रिकी प्रसिद्धिः । श्रेपच्छायया तु कलङ्गम्य करधारणम् असदेव प्रत्यासत्या उपचर्य योज्यते। शशाङ्केन केवलं कलङ्कस्य मूत्येव उद्धहनानू कलङ्कोऽक्षवलयमिवेति तु उपमायां कलङ्गस्य उत्कटतया प्रतिपत्तिः न चास्य करधृतत्वं तत्त्वतोऽस्तीति मुख्येऽप्युपचार एव शरणं स्थान्। एवरुपश्र संकर: शब्दालङ्गारयोरपि परिद्शयते। यथा- "अविश्रान्तीति। तेषामेवालङ्वाराणं चारुत्वार्थ स्वरूपनिप्पतये वाऽन्यापेक्षणा दात्मन्यनासादितस्वतंन्रभा वानां परस्परमनुग्राह्यानुग्राहकत्वं स तु संकर:। सर्कीर्यमाणस्वरूपत्वात्। उदाहरणम्-आत्ते इति" [प० ]। पद्ममिंद हनुमत्कविनिबद्धायां खण्डप्रशस्तौ रामावतारवर्णने उपलभ्यत इति वामनाचार्य: (झ० ३५० )। "आने गृहीते सीमंतरत्ने, प्रथमं तन्र दृष्टिपातात्। मरकतिनीव्यनेन झटिति विवेचनम्। शुद्धहेम्नां देहकान्त्याऽभिभवसंभवात्। ताटंकपत्रं कर्णा- लहकारः। लुस्तायां छिनायाम्। मणितुलाकोटियुग्मे नूपुरे। इश्वरीणां गतिशीला- नामू। बिम्बौष्टकान्तयेति। मुखस्य नम्रत्वात्। हारं मुक्तानिर्मिंतम् "[उ० ]। "अन्न बिम्बौष्ठकान्त्या शोणमिति तद्गुणमपेक्ष्य गुजाफलानां सज इति आ्रन्तिमानात्मानं लभते। तद्गुणोऽप्यत्र न स्वातन्त्येण चमरकारविशेष करोति किं तु भ्रान्तिमदपेक्षयवेति परस्परमनुग्राह्यानुग्राहकभावः। अन्र द्वयो- रलद्वारयोः संकर:। बहुनामपि यथा-जटेति" [ प० ]।

११६ काव्यप्रकाश: [का० ५४-

•"शशी पितृचने इमशान इद व्योम््यकाशे चरति संचरतीत्यन्वयः। कदशः। जटाभाभिर्जटासदशीभिर्भाभि: किशणैरुपलक्षितः। करे घतं कलङ एवाक्षवलयं रदराक्षवलयं येन सः। करो रश्मिः पाणिश्र। वियोक्तुं शीलं येणां ते वियोगिनो विषया विरहिणश्र। तेपां व्यापत्तेनाशादिव कलिनं स्वीकृतं यद्वैराग्यं ग्रसिद्धूं विगतरक्तिमत्वं च तेन विशद: पाण्डुरः शुद्धचित्तक्र। अस्मेवापाण्डुर्भेस्मना आपाण्डुश्च। कीढरो व्योक्षि। परिप्रेङ्गन् चपलो यस्ताराणां ससहः स एव कपालानि तैरङ्कितं चिह्नितं तलं यस्य नादशे। तलपद स्वरूपार्थकम् " [चं० ]।

"अत्र जटाभाभिर्भाभिरिति पितृचन इव व्योम्नीति चोपमा। कलङ्ा- क्षवलयेति तारापरिकरकपालेति च रूपकम्। वियोगिव्यापत्तेरित्युपरेक्षा। वैराग्यविशद इति श्रेप: । चत्वारोऽप्येते परस्परमङ्गाक्गिभावेन प्रतोयन्ते। ततोदोक्षा श्रेपाङ्गम्। तद्वशादेव वैराग्यविशद इत्यन्न द्वितीयार्थानुसंधानात। शेपश्च रूपकोपमयोरङ्रम्। तद्वशादवगतनिर्वेदमहिन्नेव जटाया अक्षवलय- धारणस्थ च संगतेः। तारापरिकरकपालेति रूपक वितृवन इवेत्युपमाया अज्ञम्। तह्वीजं हि साद्यम्। न च इमशाने व्योका सह़ तत्साहजिकं कि तु रूपित- कपालाध्रयर्वनवेति । सर्वैत्र चाङ्गानां चारत्ार्थमङ्गयपेक्षा पूर्वयदूहनीया। सर्वेपां चैषा पार्यन्तिकचारुत्वहेतुरङ्गिभता च समासोकिः। चंद्रगतरवेन सहा- व्रतिवृत्तान्तप्रतीतेः । सा व व्यक्तवेति प्रकाशकृता नोकेत्यवधेयम्। ननु कलंकाक्षवलयेति कथमेकान्तलो रूपकभुच्यते। उपमाया अपि संभवेन संदेह- संकगैचित्यादिति चेतु, न। रूपकपरिग्रहे करछृतत्वमेव साधकं प्रमाणमतः संदेहस्याभावात। कथमस्य साधकत्वमिति चेत्, इत्थम्-करवतत्वरूप- विशेषणस्थाक्षवलय एव सार्वत्रिकी पसिद्धि, न तु कलङ्के। अतः ग्राधान्ये- नाक्षवलयप्रतीनिरेचोदेश्या। सा च रूपकपरित्रहेणैव संभवति। तन्र तिरो- हितकल दवरूपमक्षवलयत्वमेव मुख्यतयावगम्यते। नन्वेवमपि विशेषणमिदम- सम्यगेव। चन्द्रपक्षे किरणेन कलङ्गधारणस्याभावात् सत्येव तेन तद्धारणादिति चेत, न। श्रेपच्छायया हि कलडस्याम्रधानस्य करधारणमसदेव प्रत्यासन्न- तयोपचर्य योज्यते। तथा सतयुपमापरित्रह्े को दोप इति चेत्, कलङ्गोड- क्षवल्यमिवेत्युपमायाँ कलङ्कस्य प्रधानव्वेन प्रतीतिः। न चास्य करघतत्वं

-५४ संदेहमकर: ] दशम उल्लास: ११७

मुख्यनोऽस्तीति सुख्येऽप्युपचार एवं तरण स्यात्। सुख्यनिषयोपचारापेक्षया चामुस्योपचार एव श्रेयानिति रूपकमेवाश्रीयते। शब्दालङ्कारयोरयेव संकरो दृशयत इनि प्राञ्ज:। उदाहरन्ति च-" [प्र० ] "।

गजता च यूथमविरत-दान-वरा साऽतिपाति सारा वनदा ॥१८१।। ह. वि. ५. १३७ अन्न यमकमनुलोमप्रनिलोमश्च चित्रसेद: पाददवयगते परस्परापेक्षे। "राजनीति। पर्वतवर्णनम् । इय नटी राजति । कीदशी। अभिहती दानवानां रम: क्रीडा शब्दो वा यस्यां सा। अनिपाती शीघ्रगामी सारावः सशब्दो नदो यस्यां सा। गजता गजयू्थं अतिशयेन पाति रक्षति। किंभूता । अविरतेन दानेन मदेन वरा श्रेष्ठा सारा स्थिरा। बनदा वनखंडिका"[उ०]। "तन्न यद्यपि यमकानुलोसविलोमचित्रभेदयो्न स्फुट परस्परापेक्षिश्वं, तथापि यमकनिर्वाहप्रवृत्तस्य कवेर पृथक्प्रयत्ननिर्वृत्ततयानुलीमविलोमस्योत्पत्ती यमकापेक्षा, यमकस्य तु चारुताऽतिशये तदपेक्षता। तदाश्रयेणातिसुन्दर- तयाऽतिशयेन विदग्धमनोऽनुरज्ञकत्वादिति तेषामाशयः। वस्तुतस्तु यमक- निर्वाह एव कविपवृत्तिरिति निश्चायकं नास्ति। अस्तु वा तथा। तथापि यमकं न चित्रहेतुः। किं तु तत्मयत्नः । तस्मादेकाश्रयानुप्रवेशेनैवार्यं संकरो न रवनुग्राह्यानुग्राहकतयेत्येव युक्तम् " [ प० ]। तेषामाशय इति। इदं हि 'शब्दार्थवर्त्यलङ्कारा वाक्य एकत्र भासिन । सकरो वा ' इत्युन्नटोक (". ११) प्रकाशकृदभिमनं च मतं अभिप्रेत्योक्कतम्। एनच्च अलङ्कारसर्वस्वकारेण खाणि्डनम् (पृ. २२०-२२१ )। एकस्य च ग्रहे न्यायदोपाभावादनिश्यः ॥५४॥ द्वयोरबहनां वा अलंकाराणामेकत्र समावेशेऽपि विरोधात् न यत्र युग- पदवम्थानम्, न चैकतरम्य परिश्रहे साधकम्, तदितरस्य वा परिहारे बाधकमस्ति, येनैकतर एव परिगृह्येत, स निश्चयाभावरूपो द्वितीयः संकरः। समुचयन संकरस्थवाक्षेपात। उदाहरणम्- जह गहिरो जह रअण्णणिम्भरो जह अ णिम्मलच्छाओ । ता किं विहिणा एसो सुरसवाणीओ जलणिही ण किओ।१८२

११८ काव्यप्रकाशः [का० ५४-

[यथा गंभीरो यथा रत्ननिर्भरो यथा च निर्मलच्छायः। तथा किं विधिना एप सरसपानीयो जलनिधिर्न कृतः॥] अत्र समुद्रे प्रस्तुते विशेषणसाम्यादप्रस्तुतार्थप्रतीतेः किमसौ समा- सोक्ति: किं अब्धेर प्रस्तुतस्य मुखेन कस्यापि तत्समगुणतया प्रस्तुतस्थ प्रतीतेः इथमग्नम्तुतप्रशसा इति संदेहः। "एकस्य चेति। न्यायः साधकप्रमाणसत्ता। दोप: प्रतिकूलसत्ता। श्रही व्यवस्थितिः । यत्र द्वयोर्बहनां वाडलङ्काराणामेकत्र योगत्वेि विरोधा सैकदा व्यवस्थितिः, न चैकतरपरिग्रहे साधकं तदितरपरिग्रहबाधकं येन तदेव व्यवतिष्ठेत, सोऽप्यनिश्चयरूपो द्वितीयः संकरः। सूत्रस्थचकारेण संकरस्यैवा क्षेपात्। उदाहरणम्-जहेति" [प्र० ]। "अत्र कि समुद्े प्रस्तुते क्रिष्टविशेषणमहिस्नाऽप्रस्तुतपुरुषविशेपप्रतीतेरियं समासोकि:, किं वाड्धरप्रस्तुतात्धस्तुतस्य पुरुपविशेषस्य तत्समानगुणतया प्रतिपत्तेरप्रस्तुतप्रशंसेति संदेहः। एकस्यैकदा प्रस्तुताप्रस्तुतोभयरूपत्वाभावाद- नयोर्युंगपदसंभवात्, न्यायदोषयोरसंभवाच। अयं हयो: सेकरः ।" [ग्र० ] यथा वा- नयनानन्ददायीन्दोविम्बमेतत्प्रसीदति। अधुनाऽपि निरुद्धाशमविशीर्णमिद तमः ॥१८३॥ अन्न किं कामम्योद्दीपक: कालो वर्तते इति भङ्गयन्तरंणाभिधा नातू पर्यायोक्तम्, उत वदनस्येन्दुबिम्बतया अध्यवसानात् अति शयोक्तिः, किं वा एतदिति वक्तं निर्दिश्य तद्ूपारोपवशात् रूपकम् अथवा तया: समुच्यविवक्षायां दीपकम्, अथवा तुल्ययोगिता, किमु प्रदोपसमये विशेषणसाम्यादाननस्यावगती समासोक्ति:, आहोस्वित् मुखनैर्मल्यप्रस्तावात् अप्रस्तुतप्रशंसा इति बहूनां संदेहादयमेव संकरः। यत्र तु न्यायदोपयोरन्यतरस्यावतारः, तत्र एकतरस्य निश्चयात् न संशयः । न्यायश्च साधकत्वम् अनुकूलता दोषोऽपि बाधकत्वं प्रति- कूलता। तन्न 'सौभाग्यं वितनोति वक्त्रशशिनो ज्योत्स्नेव हासदुतिः ॥' इत्यत्र मुख्यतया अवगम्यमाना हासदुतिर्वक्त्े एवानुकूल्यं भजते

-५४ सदहसंकर: ] दशम उल्लास: ११९

इन्युपमाया: साधकम्, शशिनि तुन तथा प्रतिकूलेति रूपर्क प्रतति तस्या अबाधकता। "बहनां यथा। नयनति। अन्न किं कामोद्दीपकः कालो वर्तत इति भङ्गयन्तरेणाभिधानासपयायोक्कतम्। किवा एतदित्यस्य बिम्बपरामशंकतया वदन- स्येन्दुबिम्बेनाध्यवसानादतिशयोकिः। किवा एतदिति वक्त्ं निर्दिशयेन्दुबिम्ब- रूपणवशाद्गपकम्। अथ प्रसीदतीत्यस्याभयत्रान्वयविवक्षायामेकतरस्य प्रकृत- वाहीपकम्। द् योरपि प्रकुतत्वेडप्रकृतत्वे वा तुल्ययोगिता वा। किं वा प्रदोपवर्णने चन्द्रबिम्बस्य प्रकृतत्वे विशेषणसाम्यादाननप्रतीती सषमासोक्ति:। आहोस्विन्मुख- नैमल्य वर्णनप्रस्तावाच्चन्द्रस्थाप्रस्तुततवेनाप्रस्तुतप्रशंसेति संदेहः । न्यायदोपयोर- भावात्। यत्र तु तयोरन्यतरस्यावतारस्तत्रैक तरनिश्रयान्न संशयस्तन 'सौभाग्यं वितनोति वञ्त्रशशिनो ज्योत्स्नेव हासदयुतिः ।' इत्यत्र मुख्यत्वेन प्रतीयमाना कसितद्युतिर्वक्त्र एवानुकूल्यं भजते। तत्रैव सुख्यतस्तत्संभवात् वक्रस्य आधान्येन स्थितिरुपमायामेनेतयुपमासा धिका इाशिनि तु नानुकूला। मुख्यतस्तत्र हासद्युतेरभावात्। नापि प्रतिकूला। गौणत्वेनाप्यनुपपत्तेरिति न रूपकं प्रति साधिका बाधिका वा "[प्र० ]। "अतिशयोक्तिः। निगीर्याध्यवसानरूपा। रूपकमिति। निगरणाभा- वादित्यर्थः । दपिकमिति। चंद्रबिंबं प्रसीदति पतन्मुखं च प्रसीदतीत्यन्वया- दिति भावः । तुल्ययोगितति। इयोरोपम्यस्याक्षेपलभ्यत्वात्। सुख्यत्वे- नति। ज्योत्स्नासादृश्याश्रयतयेत्यर्थः । वक्च एवेति। इतररूपानाच्छादिते वक्त्रे इत्यर्थः। प्राधान्येन। इतरानाच्छादितत्वेन। शशिनि त्विति। शशि- तादात्म्येन प्रतीते व्वित्यर्थः" [उ० ]। 'वक्त्रेन्दौ तव सत्ययं यदपर: शीतांशुरभ्युद्यतः।' इत्यत्रापरत्वमिन्दोरनुगुणं न तु वक्त्रस्य प्रतिकूलमिति रूपकस्य साधकतां प्रतिपद्यते, न तूपमाया वाधकताम्। 'राजनारायणं लक्ष्मीस्तामालिङ्गति निर्भरम्। ' इत्यन्र पुनरालिङ्गनमुपमां निरस्यति, सदश प्रति परप्रेयसीप्रयुक्त

'पादाम्बुजं भवतु नो विजयाय मञ्जुमञ्जीराशीज्जितमनोहरमम्बिकायाः।।'

काव्यप्रकाश: का० ५४-

इत्यन्न मञ्जीरशिज्जितम् अम्बुजे प्रतिकूलम् असंभवादिति रपकस्य वाधकम्, न तु पादेऽनुकूलमित्युपमायाः साधकमभिधीयते । विध्युण- मर्दरिनो वाधकस्य तदपक्षयोत्कटत्वेन प्रतिपत्तेः। एवमन्यतापि सुधीभि: परीक्ष्यम्।

"वुक्त्रेन्दौ तव सत्ययं यदपरः शीतांशुरमयुद्यतः' इत्यत्रापरत्व- मिन्दावनुगुणम्। मुखरुपेन्द्रो सति किमपरेणेन्दुनेति प्रतीते: । तथाप्रतीतिश रूपकेण विना नेति रूपकं प्रति साघकतां प्रतिपद्यते। न पुनर्वक्त्रस्य भ्रति- कूलझ्। इन्दुसमानगुणे वक्ते सति किसपर इन्दुरुदिन इति प्रतीतावत्रामंग- त्यभावात। अतो नोपमाबाधकम्।'राजनारयणं लक्ष्मीसत्वामालिप्षति निर्भरम्। ' इत्यत्रालिङ्गनमुपमायां बाधकम्। स्तरामिसद्ृशं प्रति प्रेयसीप्रयुक्त स्यालिङ्गनस्यानोंचित्यात्। न तु रूपके साधकम्। 'पादाम्बुजं भवतु बो विजयाय मन्जुमश्ञीरशषिज्षितमनोहरमम्बिकायाः ।' इत्यत्र मज्जीरशिक्जित- मम्बुजे प्रतिकृलम्। तन्रासंभवात्। अती रूपके बाधकम्। नन्वेतदुपसा- साधकमपि भवति। पादेडनुकुलत्वात्। तत्कर्थ रूपकबाधकतामावत्वमस्यी च्यते, न तपमासाधकत्वमपीति। एवमन्यत्रापि यदेकन्रानुकुलं तद्वाहुल्येन परत्र प्रतिकुलम्, यच्चैकत्र प्रतिकूलं तत्तत एवान्यत्रानुकूलम्। अन्यथा तथा- सवस्यैवासंभवादिति चेत, सत्यम्। किं त यस्य यथात्वसुत्कटं प्रतीयते तब तस्य तथात्वव्यपदेशः । अत्र तु विध्युपमर्दि बाधकं साधकापेक्षयोत्कटत्वेन प्रतीयत इति तेनैव व्यपदेशो युक्कः। तदेतदुक्कं विध्युपभर्दिबाधकस्य तदपेक्ष योत्कटत्वेन प्रतिपत्तेरिति। अन्ये तु तदन्यथा व्याचक्षते-विधीयनेऽनेनेति- विषधि: साधकं, तदुपमर्दि तस्माइ्वलीयः। एतदुक्ततं भवति-मञ्जीरशिजि- तस्य पादे संभवमात्रेण न तावदुपमासाधक्त्व निर्वहति यावदम्बुजे तद्विरहो न निश्चीयते। तथा च तद्वाधकस्यैव आथमिकत्वात्तन्मुखेनैव व्यपदेशः। एवमन्यत्रापि साधकबाधकसरवं सुधीभिः परिभावनीयम्" [अ]। पादाखवुजमिति। "आनन्दमन्थरपुरन्दरमुक्तमाल्यं मौलौ हठेन निहितं- महिषासुरस्य"इलयादं पादद्यम्। "धर्माचार्यकृते देवीस्तुतिरूपे पञ्चस्तवी नामककाव्ये तृतीये घटस्तवे प्रथमं पद्यमिदम् "[झ० ]।

-५५ मकर:] दशम उल्लास: १२१

स्फुटमेकन्र विपये शब्दार्थालंकृतिद्वयम्। व्यवस्थितं च अभिन्ने एव पदे स्फुटतया यत् उभावाप शब्दार्थालङ्कारौ व्यवस्थां समासादयतः सोऽप्यपर: संकर: । उदाहरणम्- स्पष्टाह्वस त्किरणकेसर सूर्य बिम्बविस्तीर्णकर्णिकमथो दिवसार विन्दम् ।

अत्र एक्पदानुप्रविष्टौ रूपकानुप्रासौ। 'स्फुटमिति। विषयः पदम्। तेनैकत्र पढे यदुभौ शब्दार्थालंकारी स्फुट व्यवस्थितौ भवतः, सोजप्यपरः संकरः। उदाहरणम्-स्पपोललसदिति" [प्र० ]। "हरविजये १९ सर्गे संध्याकालवर्णनपरं प्रथमं पद्यम्। स्पष्टमुह्लमंतः किरणा एव केसरं यस्थ तादशं सूर्यबिंबमेव विस्तीर्णा कर्णिका यस्य, सिथः संबदधा: अष्टौ दिश एव दलससहा यस्य तच्च तन्मुखं शत्रेरारंभ- स्तदवतारेण बद्धा अंधकारमधुपावलियंन्न तत्"[उ० ]। "अन्न पाढत्ये प्रत्येकं रूपकानुप्रासौ प्रविष्टौ। शब्दाथालंकृतीति पायो-

इत्यादावनुप्रासयमकथोः।"[ प] तनासो त्रिरुप: परिकीर्तितः ॥५५॥ तद्यमनुग्राह्यानुग्राहकतया संदेहेन एकपढप्रतिपाद्यतया च व्यव- स्थितत्वान त्रिप्रकार एव संकरो व्याकृतः । प्रकारान्तरण तुन शक्यो व्याकर्तुम्, आनन्त्यात्तत्प्रभेदानामिति। प्रतिपादिता: शब्दार्थोभयगतत्वेन

कुतः पुनरेप नियमो यदेतेपां तुल्येऽपि काव्यशोभाऽतिशयहेतुत्वे कश्चिदलद्कारः शब्दम्य, कश्चिदर्थम्थ, कश्चिच्चोभयस्येति चेत्। उक्तमत्र, यथा काव्ये दोपगुणालङ्काराणां शब्दार्थोभयगतत्वेन व्यव- स्थायामन्वयव्यतिरेकावेव प्रभवतः । निमित्तान्तरस्याभावान् । ततश्र योडलद्कारो यदीयान्वयव्यतिरेकावनुविधित्ते, स तदलक्कारो व्यवस्था प्यते इति। एवं च यथा पुनरुत्तवदाभास: परम्परितरूपकं चोभ- योर्भावाभावानुविधायितया उभयालक्वारौ, तथा शद्दहेतुकार्थान्तर

काव्यप्रकाश: Lका० "६-

न्यासप्रभृतयोऽपि द्रष्ठव्याः । अर्थस्य तु तत्र वैचित्यम् उत्कटतया प्रतिभासते इति वाच्यालक्कारमव्ये वस्तुस्थितिमनपेक्ष्यैव लक्षिताः। योऽलङ्गारो यदाश्रितः स तदलङ्कार इत्यपि कल्पनायाम् अन्वय- व्यतिवेक्कावेव समाशयितव्यौ, तदाश्रयणमंतरेण विशिष्टस्याश्रयाश्रयिभा वम्याभावादित्यल ङ्काराणां यथो क्तनिमित्त एव परस्परव्यतिरको ज्यायान्। " तनेति। तस्मादनुग्राह्यानुग्राहकतया संदेहेनैकपदम्तिपाद्यतया व्यवस्थितत्वाच्च त्रिप्रकारोडयं संकर: कथितः । प्रकारान्तरेण तु न शक्यो द्याकर्तुम्। भेदानामनन्तत्वात्। "इति प्रतिपादिता: शब्दार्थतदुभयगतत्वेन त्रिविधा अलद्काराः। ननु त्रिविधानामग्येपां काव्यशोभातिशयहेतुत्वस्य तुल्यत्वेऽपि कत एए प्रतिनियम: यत्कश्चिच्छब्दस्य कश्चिदर्थस्य कश्रिच्छब्दाथयीरिति चेत्। उक्तमन्र आगव दोपगुणालङ्गाराणं शब्दार्थोभयगतत्वव्यवस्थायाम्वयव्य तिरेकावेव प्रभवतः । निमित्तान्तराभावात्। ततश्र योडलङ्गारः शब्दाथर्य र्मघरे यस्यान्वयव्य तिरेकाव नुविधत्ते स तदलद्वार इति व्यवस्थायते। शब्दान्वयव्यति रेकानुविधायित्वं चैतदेव, यच्छब्दपरिवृत्यसहत्वम्। नन्वेवं यथा पुनरुक्तवद। भास: परम्परितरपकं चोभयभावाभावानुविधायित्वनोभयालह्वारस्तथार्डर्थ शब्दहेतुकार्थान्तरन्यासप्रभृतयोऽप्युभयालङ्कारा भवेयुरिति चेत्, न । इष्टापते:

चेत्, तत्रार्थवचित्रयस्य पकदतया प्रतिभासात्। अथ योडलज्कारो यदाश्रित स तदीय इत्येव किंन विभाग इति चेत, तथा कल्पनायामप्यन्वयव्यतिरेका

नस्मादुलद्ाराणामन्वयव्यतिरेकनिबंधन एवं परस्पर भेद इत्येव ज्यायः । "नन्वलद्वाराणां दोपाः ग्राचीनैरमिहितास्ते कि न सन्त्येव, आहोस्वित्संभ विनोऽयुपेक्षिताः । आद्येऽनुभवविरोधः अन्त्ये न्यूनतेत्यत आह-" [प० एपां दापा यथायोगं संभवन्तोऽपि केचन। उत्तेप्वन्तर्भवन्तीति न पृथक्प्रतिपादिताः ॥५६॥ तथा हि अनुप्रासस्य प्रसिद्धयभावो चैफल्यं वृत्तिविरोध इति।

-५६ अनुप्रासदोपा: ] दशम उल्लास: १२३

त्रया दोपा:, ते प्रसिद्धिविरुद्धतां अपुष्टार्थत्वं प्रतिकूलवर्णतां च यथाक्रमं न व्यतिकामन्ति, तत्स्वभावत्वात्। "एपामिति। तथा हि अनुप्रासस्य तावत्त्रयो दोपाः, प्सिद्धयभाव। वैफल्यं

नातिरिच्यन्ते। तत्स्वभावत्वात्।"[प्र०]। कमणोदाहरणम्- चक्री चक्रारपदक्ति हरिरपि च हरीन्वूर्जटिर्धूर्ध्वजान्तान अक्षं नक्षत्रनाथोSरुणमपि वरुण: कूवराय्रं कुबेर:। रंहः संघः सुराणां जगदुपकृतये नित्ययुक्तम्य यस्य स्तौति प्रीतिप्रसन्नोऽन्वहमहिमरुचेः सोऽवतात्स्यन्दनोवः ॥१८५॥ अत्र कर्तृकर्मप्रतिनियमेन स्तुतिः अनुप्रासानुरोधेनैव कृता, न पुराणेतिहासादिषु तथा प्लीतेति प्रसिद्धिविरोधः । भण तरुणि रमणमन्दिरमानन्दस्यन्दिसुन्दरेन्दुमुखि। यदि सलीलोह्वापिनि गच्छसि तत्किं त्वदीयं मे ॥ १८६॥ अनपुरणन्मणिमेखलम विर् तशिज्जानमञ्जुम ज्जारम् । परिसरणमरुणचरणे रणरणकमकारणं कुरुते ॥ १८७।। अन्न वाच्यस्य विचिन्त्यमानं न किंचिदपि चारुत्वं प्रतीयते इत्य पुष्टार्थतैवानुपरासस्य बैफल्यम्। अकुण्ठोत्कंठया पूर्णमाकण्ठं कलकण्ठि माम् । कम्वुकण्ठयाः क्षणं कण्ठे कुरु कण्ठार्तिमुद्धर।। १८८।। अत्र शंगारे परुपवर्णाडम्बरः पूर्वोक्तरीत्या विरुध्यते इति परुपानु- प्रासोडन्र प्रतिकूलवर्णतैव वृत्तिविरोधः । "तत्र अ्सिद्धयभावी यथा-चक्रीति (मयूरकविकृते सूर्यशतके ७१ सूर्यरथवर्णनम्) अहिमरुचे: सूर्यस्य स स्यंदनो बोऽवतादिति संबंधः । जग- दुपकारार्थ नित्यप्रवृत्तस्य यस्य चक्रकीलकपंकि चक्री विष्णुः, हरीनश्ानू हरिरिंद्रः, धूर्यानमुखम् तन्नश्यध्वजानामग्रान् घूर्जदि: शिवः, नक्षत्रनाथः

१२४ काव्यप्रकाश: [का ५६-

चन्द्र: अक्षम् युगम्, अरुण सारथिं वरुणः, कबराम्ं युगबंधनाग्रं कुबेरः रंहो वेगं सुराणां समूहः, स्तौतीति सर्वान्वयि" [उ०]। "अन्न चक्रिप्रभृतीनां कर्तुणां चकारपड़क्तयादीनां कर्मणां प्रतिनियमेन स्तुतिरतुप्रासानुरोवेनैव निबद्धा न पुनरितिहासादिपु तथा प्रसिद्धेति प्रसिद्धयभावः । सोडयं प्रसिद्धिविरोध एव।" [ प० ] वफल्यं थथा-अणेति "हे तरुणि आनन्दस्यंदी सुंदशश्च य: इदुस्तन्मुखि। सलीलमुल्लासयुक्ते। उल्लासो गमनवचनादिप्रकारः । यदि रमणमं दिरं गच्छसि तदा त्वदीयमेकं प्रयोजनं भणेत्यर्थः । श्वोभाविगमनां प्रति जाररय वचः। अननुरणदिति। शब्दरहितमणिमेखलम। तत्स्थानस्य गुरुत्वेन लघुसंचारात। अविरतसिंजानमंजुमंजीरम् इति च परिसरण- विशेपणम्। परिसरणं गमनम्। भूपणानां च शिजितम्। रणरणकसुर्कंठाम् । ईदृशं तब परिसरणं द्ष्टा मम चेतोडकारणमुत्कंठां कुरते इत्यर्थः। तवोल्ासात् इतः परं भर्तृगृहगमनाव्चेति भाव: । (युग्ममेतत्।) शब्दानुरूपार्थविरहेण अनुप्रालसत्वेऽपि नास्वादोत्कर्षः। शब्दालद्वाराणामपि अर्थातिशयाधानद्वरेणैव चमक्कारित्वात्। शब्दानां परिवृत्त्यसहत्वमात्रेण शब्दालङ्कारव्यपदेशः"[उ०]। वृत्तिविरोधो यथा-"अकुण्ठत। नायिकासगमोतसुकस्य कस्यचि दियमुक्ति:। है कलकण्ठि। कला मधुरस्वरस्तद्युक्तः कण्ठो यस्यास्तथाविधे इति दृर्तीसंबोधनम्। विरहातुरतया कोकिलाया वा। मां कम्बुकण्ड्या: झङ्ग सदशग्रीवाया नायिकायाः कण्ठे क्षणं कुरु। तदालिनशालिनं कुर्वित्यर्थः। कण्डस्याति तदालिङ्गनौसुक्यरूपामुद्धरापहर। कीदशं माम्। आफण्ड कण्ठ- पर्यन्तं अकुण्ठाप्रतिहता। उत्तरोत्तरवर्धमानेति यावत्। तथाविधा या उत्कण्ठा तथा पूर्णम्। व्याप्तमित्यर्थः। अत्र झङारे 'अटवर्गाः' इत्यादिना प्रतिषेधा- हकार: प्रतिकल इनि प्रतिकलवर्णतव दोष: "[सं ] यमकम्य पादत्रयगतत्वेन यमनमप्रयुक्तत्वं दोषः । यथा- भुजंगमस्येव मणि: सदम्भा ग्राहावकीर्णेव नदी सदम्भाः। दुरन्ततां निर्णयतोऽपि जन्तोःकर्षन्ति चेतः प्रसभं सदम्भाः ॥१८९॥ उपमार्यां उपमानस्य जातिप्रमाणगतन्यूनत्वम् अधिकता वा तादशी

-५६ उपमादोषा: ] दशम उल्लास: १२५

अनुचितार्थतं दोपः। धर्माश्रये तु न्यूनाधिकत्वे यथाक्रम हीनपद- त्वमधिकपदत्वं च न व्यिचरतः । क्रमेणोदाहरणम्- 'चण्डालैरिव युष्माभि: साहसं परमं कृतम्' 'वहिस्फुलिङ्ग इव भानुरयं चकास्ति' अयं पद्मासनासीनश्चक्वाको विराजते। युगादौ भगवान्वेधा विनिर्मित्सुरिव प्रजाः ॥१९०॥ पातालमिव नाभिस्ते स्तनौ क्षितिधरोपमौ। वेणीदण्डः पुनरयं कालिन्दीपातसंनिभ: ॥ १९१।।

चचितार्थता। अन्न चण्डालादिभिरुपमानै: प्रस्तुतोर्ऽर्थोऽत्यर्थमेव कदार्थत इत्यनु-

"यमकस्य तु पादत्रयगतत्वेन यमनमपयुक्तत्वमेव। कविभिस्तथाडमयो- गात्। यथा-सजंगमति" [प्र०]। " सदम्भा दम्भयुक्ताः खलाः स्वीयां दुरन्ततां परिणामदुष्टता निश्चितवतोऽपि जन्तीश्षेतः प्रमुखे आपाततः कर्पन्तीत्यन्वयः । क इच। सदविद्यमानमम्भस्तेजाविशेषो यत्र तादशां भुजंग- मस्य मणिरिव। तथा ग्राहेरवकीर्णा व्यापता सत्समीचीनमम्भ उदकं यस्था- स्तथाभूता नदीवेत्युपमाह्वयम्"'[चं० ]। "उपमायां तु यौ न्यूनाधिकोपमानत्वे दोपौ तत्रोपमान उपमेयापेक्षया जाति- गतं अ्माणगतं वा यन्यूनत्वमधिकता वा नदनुचितार्थम्। धर्मगने न्यूनत्वा- धिकत्वे यथाकमं न्यूनपदत्वाधिकगदत्वे। तब्र जातिगतं न्यूनत्वं यथा- 'चण्डालैरिव युप्माभि: साहसं परम कृतम्'। अत्र चण्डालत्वजातेर्न्यूंनतया

"प्रमाणगतं यथा-'वह्निस्फुलिङ्ग इव भानुरयं चकास्ति' इति। जानि- गतमधिकत्वं यथा-अयमिति। ब्रह्मणः कल्पभेदेन भेदादू ब्रह्मत्वं जातिः । प्रमाणगतमधिकत्वं यथा पातालमिति। एघु चण्डालादिभिरुपमानैरुपमेयभू्ता अर्था अत्यन्तमेव कदर्थिताः। निन्दोपहासादिप्तीतेरित्यनुचितार्थता"[प्र० ]। सर्वांनीमान्युदाहरणानि वामनकाव्याल ङ्कारसूत्रवृत्ती (४.२.९.११) उपलयन्ते। स मुनिर्लाष्छितो मौञज्या कृष्णाजिनपट वहन्। व्यराजन्ीलजीमूतभागाशिष् इवांशुमान् ॥ १९२॥

१२६ काव्यप्रकाश: [ का ५६-

अन्नोपमानस्य मौजीस्थानीयस्तडिलक्षणो धर्मः केनापि पदेन न प्रतिपादित इति हीनपदत्वम्। स पीतवासा: प्रगहातशार्ङ्गो मनोज्ञभीमं वपुराप कृष्णः । इतह देन्द्री युधवान्निशायां संसृज्यमान: शशिनेव मेघ: ॥१९३।। अत्रोपमेयम्य शङ्कादेरनिर्देशे शशिनो ग्रहणमतिरिच्यते इत्यधिक- पदत्वम्। लिङ्गवचनभेदोऽपि उपमानोपमेययो: साधारणं चेत् धर्ममन्यरूप कुर्यात्, तदा एकतरस्यैव तद्धर्मेसमन्वयावगतेः सविशेषणस्यैव तस्योप- मानत्वमुपमेयत्वं वा प्रतीयमानेन धर्मेण प्रतीयते इति प्रक्रान्तस्यार्थस्य स्फुटमनिर्वाहादस्य भग्नप्रक्रमरूपत्वम्। यथा- 'चिन्तारत्नमिय च्युतोऽसि करतो घिड् मन्दभाग्यस्य मे।' 'सक्तवो भक्षिता दव शुद्धा: कुलवधूरिव।' यत्र तु नानात्वेऽपि लिङ्गवचनयोः सामान्याभिधायि पदं स्वरूप मेदं नापदते, न तत्रैत दूषणावतारः, उभयथाऽपि अस्य अनुगमक्षमस्वभाव- त्वात्। यथा- 'गुणैरनध्यै: प्रथितो रत्नैरिव महार्णवः । '

दधते स्म परां शोभां तदीया विभ्रमा इव ॥ १९४॥ "म मुनिरिति। मौञ्ज्या लच्छितश्चिहितः कृष्णाजिनरूपं पट वहन् स मुनिर्नारदो नीलेन जीमूतभागेन मेधखण्डेना क्रिष्टोऽशुमानिव व्यराजदित्यन्वयः। अत्र मौज्जीस्थानीयस्तडिदरपो धर्मो नोक्त इति धर्मन्यूनता दोष:" [चं० ]। न चाक्षेपा दिनाडपि स्पष्ट प्रतीयते व्यापत्यभावादिति प्रदीपः । श्रोको्डयं वामने- नोदाहृत: (४. २. ९)। "स पीतेति। पीतवर्ण वासो वसं यस्थ, प्रगृहीतं शाई बनुः येन, स श्रीकृष्णो मनोजं सुन्दर च तन्मीमं वपुः, आप प्राप। क इव। शतहदा विद्युत् इन्द्रायुधं तद्वान् निशायां संसृज्यमानो मेघ इव "[उ० ]। "अत्रोपमेये शङ्गाद्यनिर्देशादुपमाने तत्तुल्यस्य शशिनो ग्रहणमतिरिच्यते

-५६ उपमादोपा: ] दशम उहास: १२७

"भिन्नलिङ्गत्वभिन्नवचनत्वे अप्युपमादोपौ नोक्तदोषातिरेकिणौ। तथा हि लिद्गवच्चनयोर्भेंदे यद्युपमानोपमेययो: साधारणघर्मवाचकं पदमन्यतरघटितलिय कुर्यात्, तदैकतरस्यैव तद्दर्मसमन्वयावगतेः कथसुपमानिर्वाहः। अथ प्रतीय-

पमेयत्वं वा ग्रतीयेत। न च तथा प्रस्तुतम्। अतः प्रकान्तस्याभावानम- प्रकमत्वमेव दोप: । यथा-'चिन्तारल्मिव च्युतोऽसि करतो घिङ् मन्द- भाग्यस्य मे'। अत्र च्युत इत्युपमेयमात्रेणान्वीयते। पुंलिद्त्वात्। वचनभेदे यथा-'सक्तवो भक्षिता देव शुद्धा: कुलवधूरिव।'। अत्र शुद्धा इत्युपमे- यमात्रेणान्वीयते। लिङ्गभेदोत विद्यमानोऽप्यप्रधानम्। उपमानस्य बहुत्वे लिज्गभेदेऽप्युभयान्वयसंभवात्। यत्र तु लिङ्गवचनयार्भेदेपि सामान्याभिघायि पदमुपातरूपभेदं नापद्यते, किं तूपा त्तेनैव रुपेणोभयत्रान्वेति, तत्र दोपत्वमेव नास्ति। उभयत्राप्यस्यानुगमयोग्यस्वभावत्वात्। तन्न लिङ्गभेदे यथा-'गुणै- सनध्यैः प्रथितो रत्नैरिव महार्णवः।' अन्र लिङ्गभेदेऽपि विशेषणान्वयस्था- विशेषाद्योपत्वाभावः । वचनभेदे यथा-तद्वेष इति। अन्र वचनभेदेऽपि मधुरतामृन इत्यस्योभयान्वयाविशेषात् दोपत्वम्" [प्र ]। कालपुरुषविध्यादिभेदेऽपि न तथा प्तीतिररखलितरूपतया वि- श्रान्तिमासाद्यतीत्यसावपि भग्नप्रक्मतयैव व्याप्तः । यथा- अतिथिं नाम काकुत्स्थात्पुत्रमाप कुमुद्वती। पश्चिमाद्यामिनीयामालासादमिव चेतना । १९५। र, १७. १ अत्र चेतना प्रसादमाप्नाति न पुनरापेति कालभेद:। प्रत्यग्रमज्जनविशेषविविक्तमूर्ति: कौसुम्भरागरुचिरस्फुरदंशुकान्ता। विभ्राजसे मकरकेतनमर्चयन्ती बालप्रवालविटपप्रभवा लतेव॥१९६।। रत्नावली १, २१. अन्न लता विभ्राजते न तु विभ्राजसे इति संबोध्यमाननिष्ठस्य परभागम्य असंबोध्यमानविषयतया व्यत्यासात् पुरुषभेद: । 'गङ्गेव प्रवहतु ते सदैव कीर्तिः'-इत्यादी च गङ्गा प्रवहृति न तु

१२८ काव्यपकाश: [का० ५६-

प्रवहतु इति अप्रवृत्तप्रवर्तनात्मना विधे: । ए्वंजातीयकम्य चान्यस्था- भ्म्य उपमानगतम्यासंभवा द्विध्यादिभेद: । तत्र कालभेदे यथा-अतिथिमिति। "अत्र चेतना प्रसादमाप्रोतीति प्रकृतं न तु तमापेति कालभेदे प्रक्मभेद एव। पुरुषभेदे यथा-प्रत्यग्रेति" [प०]।(वासवदत्तां प्रति वत्सराजस्योकि:।) अभिनवस्नानविशेषेण शुद्धा सर्तिः शरीरं यस्थाः । कौसुंभरागेण रुचिर: स्फुरन् अंशुक्पांतो यस्याः। नृतन- किसलययुक्शाखाप्रभवा लतेव" [उ० ]। "अत्र लता विभ्राजत इति प्रस्तुतं न तु सा विभ्राजस इति तस्मातपुरुपभेदः । संबोध्यनिष्ठस्य आ्रजन- म्यासंबोध्य विषयतया अग्रतीते: " [प्र०]। "अन्नेति। तरात् विभ्राजते इति पाठो युक्त्ः। न च देवीं संबोध्योक्ते तत्र प्थमपुरुणार्थानन्वयः ।हे देवि भवती भ्राजते हत्यन्वयसंभवान्। संबोध्यनिष्ठस्थति। मध्यमपुरुप- वाव्यस्य संबोध्यार्थनैवान्वयादिति भावः" [उ० ]। " विधिभेदे यथा-' गजेव प्रवहतु ते सदैव कार्तिः।' इत्यादावप्रवृत्त- प्रवर्तनात्मनो विधेर्भेदः। यतो गंगा प्रवहतीति विचक्षितं न तु सा प्रवहत्विति।

ननु समानं उच्चारित प्रतीयमानं वा धर्मान्तरभुपादाय पर्यवसि- तायाम् उपमायाम् उपमेयस्य प्रकृतधर्माभिसंबधान्न कश्चित्कालादि- भेदोडस्ति। यत्राप्युपात्तेनैव सामान्यधर्मेण उपमा अवगम्यते, यथा- 'युधिष्ठिर इवायं सत्यं वद्तीति' -- तत्र युधिष्ठिर इव सत्यवाद्ययं सत्यं वदतीति प्रतिपत्स्यामहे। सत्यवादी सत्यं वदतीति च न पौनरक्त्यम् आशङ्कनीयम्। रैपोपं पुष्णातीतिवत् युधिष्ठिर इव सत्यवदनेन सत्य- वाद्ययमित्यर्थावगमात् । सत्यमेवैतत्। किं तु स्थितेषु प्रयागेपु सम- र्थनमिद्ं न तु सर्वथा निरवद्यम् प्रस्तुतवस्तुप्रतीतिव्याघातादिति सचेतस एवात्र प्रमाणम्। असादश्यासंभवावप्युपमायां अनुचितार्थतायामेव पर्यवस्यतः। यथा- 'ग्रभ्नामि काव्यशशिनं विततार्थरा्मिम्'

-५६ उपमाशेषा: ] दशम उल्लास: १२९

अत्र काव्यस्य शशिना अर्थानां च रश्मिभि: साधर्म्यं कुत्रापि न प्रतीत मित्यनुचितार्थत्वम्। निपेतुरस्यादिव तस्य दीप्ता: शरा धनुर्मण्डलमव्यभाजः । जाज्वल्यमाना इव वारिधारा दिनार्धभाज: परिवेषिणोऽर्कोत् १९७ अत्रापि ज्वलन्त्योऽम्बुधारा: सूर्यमण्डलात् निष्पतन्त्यो न संभवन्ती-

"ननृदाहृतेपु कथं दुष्टता। भिन्नकालसंभिन्नाद्धमादतिरिक्तमुपातं प्रतीतं वा कंचित्माधारणं धर्ममुपादायोपमापर्यवसाने पश्चाद्धिन्नकालादिसंभिन्नघर्मा न्वयात्। नथा हि। विभ्राजस इत्यन्न विविक्तमूर्तत्वादिना लतानायिकयो- रुपमापर्यंवसाने पश्राद्विभ्राजस इत्यस्य नायिकामान्रान्वयेऽपि को दोष:। अथ यत्रोपानेनैव धर्मेणोपमानिर्वाहः स च धर्मभेद: कालभेदासंभिन्न एव, तत्र का गति:। यथा-'युधिष्ठिर इवायं सश्यवादी' इति। युधिष्टिरो हि सत्यमवादीत, न तु वदतीति चेत्। उच्यते। नन्रापि ्यवादीनि प्रतीत- धर्मेणैयोपमित्यव्याघातः। न च सथा सति सत्यवाद्ययं सत्यं वदतीति पयांता सत्यं वदतीति पुनरुक्तमिति वाच्यम्। 'रेपोप पुष्णाति' इत्याद्यनुप्रयोग- वददोपत्वात्। रैपोपसित्यत्रार्थव्ययेन पोषणस्येवान्नाध्याजानिकसत्यवादित्वस्य परतीतेरिति। सत्यमात्थ। किं तु स्थितेप्वनुग्रयोगेु क्वचित्तथा पुनरुक्तिमात्र- समर्थनं न तु सर्वथैव तनिरवद्यम्। अस्तुतस्य रसादे: प्रतीतिस्खलनात्। न च तदसिद्धम्। सहृदयसंवेद्यत्वात् । किं च उपात्तमनाहृत्य प्रतीतेनोपमा इति तुच्छम्। उपात्तक्रिययैव तद्विवक्षणात्। "असादृश्यासंभवावप्युपमादूषणे अनुचितार्थतायामेव पर्यवस्यतः। यथा- 'प्रशामि काव्यशशिनं विततार्थरश्मिम्।' (वामन, ४. २. १६). "अत्र काव्यस्य शशिनाडर्थानां च रश्मिभिः साधर्म्य न क्वापि प्रसिद्ध मिति तत्रोपमानिबन्धनमनुचितार्थमिति। निपेतुरिति।" [प०]।"धनुर्मण्डल मध्यगतस्य तस्य आस्यादिव दीक्षा: श्रा निपेतः । दिनार्धभाज: परिवेष- शालिनोडकांन् सूर्यात् जाज्वल्यमाना वारिधारा इदेत्युपमानाप्सिद्धिदोप:" [चं० ]। "अवापि ज्वलदम्बुधाराया: सूर्यमण्डलान्निपतनमसंभवीति तन्निबन्धन- मनौचित्यं पुष्णाति" [ प्र० ] । का. प्. ९

१३० काव्यपकाश:

उत्प्रेक्षायामपि, संभावनं घुवेवादय एव शन्दा बुं सहन्त, न यथाशव्दोऽपि। केवलस्याम्य साधर्म्यमव प्रतिपादयितुं पर्याप्तत्वात् ससष्य चास्यामविवक्षितत्वादिति ततराशक्तिरस्यावाचकत्वं दोपः। यथा- उद्ययौ दीर्घिकागर्भान्मुकुलं मेचकोत्पलम्। नारीलोचनचातुर्यशङ्कासंकुचितं यथा ॥ १९८ ॥ उत्प्रोक्षतमपि तास्विकेन रूपेण परिवर्जितत्वात् निरुपाख्यप्रख्यम्, तत्समर्थनाथ यत् अर्थान्तरन्यासोपादानम् तन् आलेख्यमिव गगनतले- उत्यन्तमसमीचीनमिति निर्विषयत्वमेतस्य अनुचितार्थतैव दोप:। यथा- दिवाकराद्रक्षति यो गुहासु लीनं दिवाभीतमिवान्धकारम्। क्षुद्रेऽपि नूनं शरणं प्रपन्ने ममत्वमुच्चै: शिरसामतीव ॥ १९९ ॥ कु. सं. १. १२ अन्नाचेतनस्य तमसो दिवाकरात्वास एव न संभवतीति कुत एव तत्प्रयोजितमद्रिणा परित्राणम्। संभावितेन तु रूपेण प्रतिभासमानम्या- म्य न काचिदनुपपत्तिरवतरतीति व्यर्थ एव तत्समर्थनायां यत्नः। साधारणविशेषणवशादेव समासोक्तिरनुक्तमपि उपमानविशेषं प्रकाशयतीति तस्यान्र पुनरुपादाने प्रयोजनाभावात् अनुपादेयता यत, तत् अपुष्टार्थत्वं पुनरुक्तता वा दोष: । यथा- स्पुशति तिम्मरुचौ ककुभ करैरदयितयेव विजृम्भिततापया। अतनुमानपरिग्रहया स्थितं रुचिरया चिरयाऽपि दिनशश्रया।।२००।। ह. चि. ३. ३७ "उत्प्रेक्षायामपि घुवेवादय एव शब्दा व्यक्तमुत्सहन्ते, न तु धथाशब्दो- 5पि । केवलस्यास्य साधर्म्यमेव प्रतिपादयितुं समर्थत्वात्। अत उत्प्रेक्षायां

"उद्ययाविति। निर्विषयत्वमप्युप्रेक्षादृषणमनुचितार्थत्वमेव। यत्तात्विक- रूपाभावाननिरुपाख्यप्रख्यं तत्समर्थनाय यदर्थान्तरन्यासोपादानं तद्ूपं हि तत् यथा- "दिवाकारादिति। अन्र तमसस्त्ास एवासंभवी। तमसोऽचेतनत्बातू। तत्कथं तत्पयुक्तमद्रिणा तत्परित्राणम्। उत्प्रेक्षितत्रासवत्तया प्रतीतस्यास्य न

-५६ समासोक्तिदोष: ।] दशम उल्लासः १३१

काचिदनुपपत्तिरवतरतीति व्यर्थ एव तत्ससर्थनायां यत्न: । यन्त समासोक्ती साधारणविशेषणबलादेवोपमानप्रतीतौ प्रयोजनाभावेन तदुपादानवैयर्थ्य तदपुष्टार्थत्वं पुनरुक्तता वा दोष: । यथा-स्पृशतीति" [प्० ]। "ग्रीष्मवर्णनमिदम् " [झ०]।"तिग्मरुचौ सूर्ये ककुभ दिश: करैः स्पृक्षति सति विजम्भिततापया विवृद्धतापया दयितयेव दिनश्निया ग्रीष्मदिनशोभया अतनुर्दीघों मानपरिग्रही यस्यास्तथाभृतया स्थितमित्यन्वयः । किंभूतया। चिरयापि चिरकालीनयापि रुचिरया मनोरमया। करा रूमयो हस्ताथ्च। ताप उण्णता खेदश्च। मानोऽभिमानः, मानःपरिमाणं च। अत्र समासोक्तौ क्षिष्टवि- शेपणबलात लिङ्गवशेन व तिग्मरुचेर्नायकतया ककुभां च नाथिकात्वेनाभिव्यक्ति- वह्िनश्चियोऽपि प्रतिनायिकात्वेनाभिव्यक्तिसंभावनात् दयितयेत्यपुष्टार्थम्" [चं० ]। अन्र तिग्मरुचे: ककुभां च यथा सहशविशेषणवशन व्यक्तिविशेष- परिग्रहेण च नायकतया नायिकात्वेन च व्यक्ति:, तथा ग्रीष्मदिवसश्नियोड पि प्रतिनायिकात्वेन भविष्यतीति किं दयितयेति म्वशव्दोपादानेन। शपोपमयास्तु स विषयः, यत्रोपमानस्योपादानमन्तरेण साधारणे- व्वापे विशेषणेषु न तथा प्रतीतिः । यथा- स्वयं च पल्लवाताम्रभासवत्करविराजिनी। प्रभातसंध्येवास्वापफललुब्धेहितप्रदा ॥ २०१॥ "अन्र सदशविशेषणबलेन लिङ्गविशेषपरित्रहाच्च तिम्मरुचेर्नायकतया ककुभां तु नायिकात्वेन व्यक्ति:। तथा ग्रीथ्मदिवसश्रियोडपि तत एव प्रति- नायिकात्वेन भविष्यतीति दयितयेत्यपुष्टार्थम्। अर्थतः प्रतीतस्योपादाने यदि पुनरुक्तिस्तदार्ऽर्थपुनरुक्तत्वं दोपः। नन्वस्यापुष्टत्वे श्रेपोपमा निविधया स्यादिति चेत्। न। स हि तस्या विषयो यत्रोपमानोपादानं विना शिष्टेष्वपि विशेषणेपु न स्फुटा प्रतिपत्ति। यथा-स्वयं चेति" [प्र०, उद्ट, ४, १ ५]। "नन्विति। यथा दयिते दयितां करैः स्पृशति सति दयितान्तरस्य तापस्तथा रवौ करैदिशः स्पृशति ग्रीष्मदिवसश्नियोऽपि ताप इत्येवमन्रापि श्लेपोडसत्विति भावः । न स्फुटेति। अयमाशयः। यत्रोपमानस्य स्वपदी - पादानेडपि न समासोक्तित्यागस्तनावश्यकसमासोक्तयैव निवाहे उपमानपदो

काव्यप्रकाशः [का० ५६-

पादानं व्यर्थम्। यथा स्पृशतीत्यादी। अत्र दयितयेत्युपादानेपि रतेर्नायकत्वं ककुमा नायिकातवं च समासोत्तयैदेति तस्या आवश्यकत्वम्। यत्र नपमान- पदोपादाने समासोकिनिवृत्तिस्तदनुपादाने च यन्नोपमानाप्रतीतिः उपात्त साधारणधर्माणामुपमेयमात्रान्विततयैव प्रतीतेः, तत्रोपमाया एव चमरकारित्वाय देय तत्पदम्। यथा स्वयं चेत्यादौ। गौरीपक्षे पलववदातात्रौ भास्वन्ती च यौ करौ ताभ्यां विराजिनी। सुखेनाप्यते इति स्वापं, खलू् पत्ययः। न स्वापमस्वापं दुःखग्रापं तादश यत्फलं सोक्षादि तन्र ये लुब्धास्तेपामीहितप्रदा इष्टदानी। प्रभातसंध्यापक्षे तु पल्लवताम्रैर्भास्वत्करैः सूर्यकिरणैर्विराजिनी। अस्वापो निद्राभाव: तद्रपफललुब्धे जने हितप्रदा इषटदात्री। अत्रोषमानपढो- पादाने समासोक्तितयागादिति" [उ० ]। "अत्र प्रभातसंध्याया अनुपादाने न स्फुटा प्रतीतिः।" [ग्र० ]। अप्रस्तुतप्रशंसायामपि उपमेयं अनयैव रीत्या प्रतीतं न पुनः पयोगेण कदर्थतां नेयम्। यथा- अहूतेपु विहंगमेड्ड मझको नायान्पुरां चार्यतं मध्येवारिधि वा वसंस्तृणमणिर्धत्ते मणीनां रुचम्। खद्योतोऽपि न कम्पते प्रचलितुं मध्येऽपि तेजस्विनां धिक्सामान्यमचेतनं प्रभुमिवानामृष्ठतत्त्वान्तरम् । २०२॥। अन्र अचेतनम्य प्रभोरप्रस्तुत-विशिष्ट-सामान्यद्वारेणाभिव्यक्तर- युक्तमेव पुनः कथनम्। "अप्रस्तुतप्रशंसायाम ्युपमेयस्योपादानवैयर्थ्य यत्तदपुष्टार्थत्वमेव दोपः। तन्राप्युपमेयमनयैव रीत्याऽव्गन्तव्यं न पुनः शब्दप्रयोगेण दुष्टतां नेयस्। यथा-आहृतेप्विति" [प्र०]। "भलटशतके ६९ पद्यम्। विहंगमेपु पक्षिषु आहूतेषु पुरः अग्रे आयान् आगच्छन् मशको न वार्यते। नृणमणि: काचादिमणि: ग्रवालं वा। मणीनां मध्ये धुरि अंते वा वसनू मणीनां रत्नानां रुचं कान्ति धत्ते। खद्योतोऽपि तेजस्विनामझिसूर्यादीनां मध्ये अमिशब्दादग्रे वा प्रचलितुं गंतुं न कम्पते न विभेति। एतत्सामान्यं अचेतनं अविचारित पदार्थगतविशेषं प्रभुमित घिक् " [उ० ] ।

दशम उल्लास: १३३

पूर्बोक्तथैव दोपजात्या अन्तर्भाविता:, न पृथक् प्रतिपादनमर्न्तीति। संपूर्णमिद काव्यलक्षणम्। इत्येष मार्गो विदुषां विभिन्नोऽप्यमिन्नरूपः प्रतिभासते यत। न तद्विचित्रं यदमुत्र सम्यग्विनिमती संघटनैव हेतु: ॥१॥। इति श्रीमम्मटभट्टविरचिते काव्यप्रकाशेर्थालङ्कारनिर्णयो नाम दशम उल्लास: । समाप्तश्चायं काव्यप्रकाशः । " तदेतेडल द्वारदोपा यथासंभवमन्येऽयेवंजातीयकाः श्रोक्तजात्यन्तर्भाविता इति पृथम्न प्रतिपादनमर्हन्तीति कल्याणमास्ताम्।"[प्रभा० ]। मयराष्ट्रे समुत्पन्नो भृगुवंशससुदनवः । सुतः शहरदत्तस्य हरदत्तेतिनामभाकू॥। काव्यमकाशदशमे टीका: संचित्य प्राक्तना:। अकलीम् बालबोधाय संग्रहं सारबोधकम्।। अल्पज्ञानां कथा कास्ति बहुज्ञानां मतिभ्रमः। इति संचिन्त्य सुधियो मर्पयन्तु त्रुटी्मम ।। सर्वान्तःस्थे जगननाथे सर्वकार्यविधायके। श्रमं समर्पयाम्येतं हरिर्मेडनेन तुप्यतात्।। ॥ श्री कृष्णारपणमस्तु ॥

PAGES 9NISSIN ONISSIN

NOTES 3

common property' is concerned, and these only are implied here, and not such, for instance, as causel and effect, which although they possess some point of resemblance, ( e. g. evistence, knowability, etc.) yet do not possess a striking point ot resemblance which alone constitutes comparison. In case, however, the point of resemblance between them is striking, as in the instance पितव पुत्र सपण: स आसीत, they too become appropriate correlatives. ' Thus, inasmuch as a point of resemblance is possible be- v tween (two such things only as are related to each other as) the syma and the aqa4 and not as cause and effect &c, connec= ton of those ( i. e. the svara and the sgg ) only with a com- mon property is Comparison. Such is the definition of Com- patison. The implication of the sqar and soqy in this definition serves only to render the apprehension of iesem- blance complete2 and not to exclude such things as cause and effect &c. which are destitute of a striking point of resembiance

If it be said that the word 'distinct' also does not deserve to be expressed in the definition; for, the idea of distinctness can also be obtained by implication, since we cannot speak of a point of resemblance with reference to two identical things; we reply that the word 'distinct serves to exclude the figure ari ay, where the point of resemblance is not real but fancied, there being only one thing compared to itself; (whilst, in Comparison the point of resemblance is

1. न चेन। कार्यकारणादिकयोरप कर्थचित्साधम्येसंभवात् तवातव्याप्तिरिति शङ्काशयः चमतकारिसाधर्म्यस्योपमात्वात्तस्य च कार्यकारण्ाद गनयोरभावन्नात प्रसंगः । यत्र तु तादशं साधर्म्यमस्ति, यथा 'पितेव पुत्रः गुणः " "सीत्' इत्यादौ, तत्र तयारुन्मानोपमेयत्वमुपमालकारश्षेष्ट एवति समाधानाथः। प्रभा. 2. प्रतिपत्तान। निराकाङप्रतिपत्तीत्यर्थः। प्रसा.

4 KĀVYAPRAKĀŚA [I. Comparison

real, there being two distinct things one of which is com- pared to the other. ) If it be said that' although the word de excludes aracay, still the definition extends to another figure vis. 4qautYar where the sqay and the SYAM aie distinct; we reply :- Sqar is desirable in eqaaiqgr inasmuch as the apprehension of 3q#f ultimately results from it. But it is reckoned as a distinct figuie because of the apprehension of an additional fact which is peculiar to it, t. e that the 3994 and the 34H7 have not a third thing for their like. In araaa the ultimate apprehension is not that of 3YHT which is only appatent. Hence it has been excluded by the use ot the word ie Sanketa observes -- If between syard and sagq there is an existence of de biought about by word and its sense, then there is an existence of ane also brought above by Harnqa. For, it is said, similarity (arg54) exists where some things are common and others are distinct. We should, there- fore, understand svart=squr+anie also. Thus, there is predominance of de and srve in sqgr. The word 'striking' should also be supplied befoie the word 'ararå' in the definition; for, what constitutes the figure Comparison is not connection with a simple but with a striking point of resemblance Thus, the sentence $8 t qat asqy expressing a simple point of resemblance bewteen E and te is no example of Comparison. The strikingness of 394r must be due to the manifesta- tion of the excellence of the 3yn4. Thus galy instanced in

1. नन्वेवमुपमये पमायामतिप्रसंग इति चेत्, सत्यम्। तत्रापमाप्रतीतिपर्यवसानेन उपमात्वस्य दष्टावात्। तृतीयस दृशव्यवचछेदप्रयुक्कातक्षस्याधिकांशस्य मतात्या परमलंकारन्तरत्वेन कथनम्। अनन्वये तपमापतीतिपर्यवसानमेव न इति तदया- वर्तनमिति शेष: । प्रभा.

१. उपमा ] NOTPS 5

reina is. is excluded; for in it strikingness is due to the manifestation of the excellence of the goara. Mammata's definition of 3qm is thus criticised by Jagan- naitha .- The definition areegqer ae is not very satisfactory. For, it extends to sufartes, a distinct figure where resemblance is stated in order that it may be denied afterwards. It can- not be said that the word wrre in the definition means 'ultimate resemblance' and that thus it excludes sqrares where not resemblance but the denial of it is ultimate. For, if the word be understood in that sense, it would exclude a4 also, since in arasaq, too, what is ultimately perceived is not resemblance, but the fact that one thing has not another for its like Thus, the word at in the definition would be useless. The presence of this word, however, shows that wrers is not used by Mammata in the sense of 'ultimate resemblance.' Thus, the definition is open to the fault of अतिव्याप्ति.

Jagannätha's detinition of 44f is not open to this fault ; for, it contains the word geetf which excludes both 3a4 and safates, since, in both of these, resemhlance is not pleas- ing (striking).

Jagannatha has, no doubt, impioved upon Mammata by the substitution of the word geern for ve in his definition for the word gara, besides serving the purpose which is served by va, also removes the fault of emfapunif to which Mammața's definition is open. It may, however, be remarked that it is not necessary tc insert the word g&tH in the definition, since the idea expressed by it may be obtained by implication. We arv here treating of figures. Now a figure is, as Mammata has said, nothing but strikingness. When, therefore, wrarq is said to constitute the figure Comparison, it is, of course. impled that it is striking. Hence wes has said that the

6 KĀVYAPRAKĀSA [ I. Compalison

words adarra afa should be supplied in the definition of J4Hf. Thus the idea of strikingness being obtained by imph- cation, 4H may be defined simply as urasa ( resemblance). All the other figures which contain resemblance, such as अनन्वय, उपमेयोपमा, व्यतिरेक &c. are excluded by the fact that the resemblance which they expiess is not striking. This, however, renders the word w in Mammata's definition of Jqat, unnecessary. For, qy also may be excluded by the fact that in it resemblance is not stnking. soaalqar also may be excluded by the fact that in it the mutual resem- blance of two things is not striking, [thus Jagannâtha is not right when he says that in, aqaarqar, sqar is striking,] and that, therefore, it should be included under Jqaf. He now divides Comparison into Kā. 1b-(1) Complete and (2) Elliptical.

Thus comparison is two-fold. Complete Comparison ( got ) occars where the thing compared, the thing compared to, the common property and the word conveying the sense of comparison are ( all ) expressed. Elliptical ( gar) occurs where one two or ( even ) three ( of these four things ) are omitted. Of these,

Kā. ibed :- The first is (A) Direct, and (B) Indirect, and is possible in (a) a sentence, (b) a com- pound, and (c) a nominal affix. The first division of Comparison i. e. complete Compart- son occurs in a sentence (aRFIUTT ), when all the above- mentioned four things 374M &c. are expressed by words that are uncompounded and have distinct cases of their own. Complete Comparison occurs in a compound (aaramr ), when any two of the above-mentioned four things are com- pounded.

NOTES

The third kind of Complete Comparison arises f fact that the word denoting the 3947 is not consid either compounded, or uncompounded but as for sentence with the nominal affix conveying the sense of com- parison ( aremnr ). In grammar, aurafes is regarded as distinct from araa- afe. Pininil declares that a compound is possible between two case-inflected words. Now aaa' cannot be called a compound, since aa is not a case-inflected word. Nor can qa be regarded as a sentence; for, a sentence contains words that have distinct cases of their own. Thus araam is different from arean as well as tarem, agrem is also different from aremmr where words are uncompounded, although they have, as in argremt, distinct cases of their own. This three-fold Complete Comparison is again six-fold, owing to each kind being further divided into either Direct (श्रीती) or Indirect (आर्थी). That again is Direct, where the companson, which is nothing but a connection of the squr and the way with a common property, is expressed. That again is Indirect, where the comparison is obtained by implication.\ Direct Comparison occurs when words such as qur, ga, ar &c. are employed, or when the affix ad is employed in the sense of ta, according to Panini's Sūtra f ara rena.' Indirect occurs when such words as aey, ag etc. are employed, or when the affix aa is employed in the sense of तुल्य, according to Panini's Sutraतेन तुल्यम etc. 'But,' says an objector, 'this division of Comparison anto Direct and Indirect is not proper; for, connection with

1.8 ( II. I.4.)

2. समासाभावस्य चन्द्रवन्सुखमिति तद्धिलेऽपि सत्वादाह-भिर्न्नावभक्तिकानीति। भन्नविभकतिकत्वस्य चन्द्र इव मुखमिति समासेि सत्वादसमस्तानीत्युक्तम्। प्रभा

6 KĀVYAPRAKĀŚA fL Copparnor

worrpoint of resemblance is apprehended from both the kinds of words quT, f etc. and ga4, wA &c. withont distinction; it. should not be urged that there is a distinction masmuch as. the words quT, sa &c. have a power to denote 'connection? of a common property with both the sqay and eyarra ; whilst! the words &eT &c. do not possess such a power; for, the words qur, a &c. enable us to apprehend that the thing after which they are placed is the SYAH. They thus become! attributives of the sqar and can, therefore, only show that' the common propeity is connected with the 3qHr onty, and not that it is connected with the ada also An attributive that qualifics one word is not seen to show that its sense is connected with the sense of another word. To this objection, we reply that although the words w, ga &c. intimate that the word after which they are placed denotes the sqa1h and thus become its attributives, vet these words, in virtue of a (pecaliar) power possessed by them, show. the moment they are heard, the connection (of the common property with the sygn also) : just as the genitive case, as in the example ' aaea qan,' although it intimates that after which it is placed is subordinate to ya (aafd wrr), and thus becomes its attributive (amaerfn), yet shows that its sense is connected with that of the principal word ' 4' also; (i. e. shows not only that ea is the possessor but that 45 18 the thing possessed also). Thus, the division of Comparison into Direct and Indirect is proper, inasmuch as it is based on a distinction as to the way in which connection with a common property is under- stood (directly, in the case of qur, sa &c., and indirectly i. e. by implication, in the case of Jer, HA &c.) Thus, for example, in such sentences as qufaa geg &c. the words Tur, ga &c. do not rest until they have brought out some particular point of resemblance, whether expressed or implied-such as loveliness here-between the eqha and the

NOTFS 9

eqan; toi, these words have a power to denote a particular point of resemblance. This power does not, however, belong to such words as ary &c which rest (after simply denoting a general resemblance, sometimes, in connection) with the 3qon only, (as) in ' vaa amj gan', (or sometimes, in connection) with the उपमान only, (as) in 'पतं तुल्यं सुखस्य, (or sometimes in connec- tion) with even both, (as) in 'सुखं पदं च तुल्यम': (this) general resemblance, (however), is apprehended (from these sentences. only) when we reflect thal there must be some particular point of resemblance,-some common propeity-such as 'loveli- ness' between ge and qr; for, the apprehension of the former is impossible without that of the fatter, and necessa- rily implies it (प्रतीतानुपपति. )

It is thus that the connection with a paiticular common property is apprehended afterwards, and not at the very time these words are heard, It is thus also that this connection is impled by these words and not expressed by them. But when such a sentence as qanfga gura is heard, the connection of 'loveliness' with and ga is appiebended at once. Now, this apprehension is unintelligible (ienavfa) unless we suppose that the woids TUT, sa &c have got a power of expressing this particular point of resemblance, as soon as they are heard. Thus, connection with a particular common property is expiessed by the words quI, a &c. Thus, the division of comparison into Direct and Indirect, based as it is upon this difference of nature of the words Tut, sa &e., and ger, H4 &c., is quite proper

Some, however, hold that the division of Comparison into Direct and Indirect is due to the fact that the relation ot the gqid and the 3q77 (and not connection with a common property ) is expressed in the case of yar, sa &c., and implied in the case of @54 &c. This view, howevei, is improper, since it is inconsistent with Mammata's Vrtti which says :-

10 KĀVYAPRAKĀŚA [ I. Compalison

connection with a common property being implied in the case of ae4 &c., when these words are employed, the Com- parison is Indirect (साघम्यस्थार्थत्वासुल्यादिपकेपादाने आर्थी) Now It is in the fitness of things that if the Indirectness of Com. parison depends upon the implied character of rea, Directness of Comparison should depend upon the expressed character of the same (wrad and not of anything else ). Besides, if Comparison is nothing but Counection with a common property, the division of Comparison into Ditect and Indirect should depend upon the expressed or imphed nature of the same connection with a common property and of nothing else Fot these very reasons, we should ieject the view of those men who say that the words qur, ₹a &c., like the genitive case, express ( general ) resemblance itself, whilst, the words FT &c. express 'things possessed of resemblance ' also What these men say is this .-- In the case of Tur, $ &c., resemblance is expressed prominently,! u e. as a fare, whilst in the case of 3F4 &c. which signify ' resembling things', resemblance is expressed subordinately, i. e. as a faaqo to something else This view is to be rejected for the tollowing reasons - I. Although resemblance is expressed prominenty-as a faaty-in the case of quf, a &c., and is expressed sub- ordinately-as a faagor in the case of ar4 &c., still,? in both the cases, resemblance is expressed, not implied. Whilst, Mammața has distinctly said that Comparison is amuf because झाधर्म्य is implied in the case of तुल्य &c.

1. साक्षाद्विशेध्यतया। साहृश्यवि शेष्टधर्मिप्रतिपादकैस्तुल्यादिभिस्तु विशेषणतया सादृश्याभिधानादार्थात्वमित्यर्थः। प्रभा. 2. अनुपादेयमिति। एवमपि तुल्यादिपरदः सादृश्योकिरस्त्येवेति नेतहुक्त- अमित्यर्थः । प्रभा.

१. उपमा ] NOIES 11

I. qur sr, &c., according to Mammata, denote ranr, not wresg. Now, Brawd is not identical with erEw. For, erev, means resemblance in general, but aryeg, as has been shown at the outset, means connection with a particular point of resemblancc. III. If really the distinction of af and auf. between the meanings of qH, Ea &c., and gax, aw &c, were in his mind, Mammata would have said साम्यपर्यालोचनया धर्मिग्रनीति, instead of anqdreranar amargaifa., as he has done in his Vrtti beginning with aanenar :. As Direct Comparison is obtained from the use of the words qUr, s &c., ( so it is ), likewise, (obtained ) from the employment of (the affix) aa in the sense of Ra, according to ( Pamini's Sutra ) as ara. In the same manner, as Indirect Comparison is obtained from the use of the words gay &c., (so it is), likewise, (obtained ) from the employment of ( the affix ) aa in the sense of EF4, according to ( Panint's Sutra) तेन तुल्यं किया &C. 'But,' says an objector, 'the three-fold division of Direct Comparion is still impioper; for, in a Complete Direct Com- parison, a compound is possible only between the 3947 and the word of comparison (as in the sentence ta gg, such sentences as चन्द्र इ मुन्दरमुखम्, सन्दरचन्द्र इव मुखमू, चन्द्र sag-er gun are ungrammatical, the sense to be expressed by them being : 'The face is as beautiful as the moon.'). Now, a compound with such a woid of comparison as qNI, is not observed to occur, since qur' is compounded with another word, only when it is not used in the sense of Com- parison ( as in qunfaia &c., ), so that a complete Direct Com- parison is impossiblein a compound. To this objection, we reply that a compound of ta and a word expressive of the 39A1 1s possible according to (Katyayana's Vartika, which says :-- ) - 1. qarsmer i Pánini (II. 1 7.).

12 KĀVYAPRAKĀŠA [ I. Comparfson

a compound ( of a case-inflected word ) with ga is fer The only peculiarities of this compound aie that the case is not dropped and the original accent of the former word is retain- ed. In जीभूतस्येव, for instance, the genitive case is retained in violation of the general rule that words lose their cases when they are compounded with each other; and the criginal accent (i e. the 3rra accent ) of the word sfiqa, which is on # is not changed, in spite of the rule which says that only the last letter of a compound word is sqra; (thus g does not, here, lose its accent, and a the last letter of the compound does not, here, become I)

A compound with f# is then authorized by grammar, and it is only the ignorant, who, seeing that the cases of words are not dropped, iegard the words as separate. Thus, (Complete Direct Comparison ) oecars in a compound, when ₹a is compounded ( with the word expressing the SqRta ), the com- pound being ( regarded as ) farey.

Upon this, Udyota remarks that the insertion of the word fart before HAra is wrong, since in Grammar, com- pounds are generally regarded as optional, and since the word faey is not found in the reading of the Vartika at present available.

Examples ( of these follow ) in order :-- I. COMPLETE COMPARISON ( quir ) A. Direct (srat), (a) Occurring in a sentence (ammr) is instanced in tansft etc. (in verse 1.) Here, विजयश्री: is intended to be the उपमेय, स्वाधीनपतिका the उपमान, न मुंचति the common property, and यथा the word of comparison. No two of these four words are here com- pounded with each other , therefore, it is Comparison occur- ring in a sentence.

NOTES 13

B. Indirect ( srraf); (a) Occurring in a sentence (aiqt ) is instanced in afmagfor etc. ( in verse 2). Here, आनन is the उपमेय, सरसिज the उपमान, and अमणसददशकां- faara the errorad Comparison is Indirect here, on account of the employment of (such a word of comparison as ) HH. A. Direct ( sraft); (b) Occurring in a compound (समास्षगा) is instanced in अत्यायतः etc. (in verse 3). Here, उपाय is the उपमेय, भुज the उपमान, and अत्यायतत्वादि the aptoas. w being compounded with such a word of com- parison as Sa, Compauson is heie Direct and occurs in a compound. B. Indirect ( amreff) ; (6) Occurring in a compound (arenf) is instanced in ( anfaau ) etc. ( m verse 4). Here, भवान् is the उपमेय, सुरतरु the उपमान, & अभिलवणीगत्व the eraroah. gras being compounded with such a word of comparison as HET, Comparison is here Indirect and occurs in a compound A. Direct and B. Indirect; (e) Occurring in a nominal affix is instanced in arnhà etc. (in verse 5). In the first half, तस्य is the उपमेय, गंगाभजंग the उपमान, and गाम्भीर्यगरिमा the साधारणधर्म. In the second half, स. is the उपमेय, निदाघांबरत्व the उपमान, and दुरालोकत्व the साधारणधर्म. Here in the first half, we have Direct Comparison; for, the nominal affix aa is used with simgsin, in the sense of sa; and in the second half, we have Indirect Comparison, for, ad is used with AeraTtri, in the sense of aey. An objector says :- You said before (i. e. in the sixth Ulläsa), that the varieties of a fagerraq will be determined at the time of the determination of 'figures'; and now you cite such a verse as taasfy as an example of a faamry, which, however, it does not deserve to be. For, the verse taasto possesses no strikingness, unless we apprehend from at a

14 KĀVYAPRAKASA [ 1. Comparison

suggested sense in the form :- 'Jast as a woman whose husband is under her thumb, is an object of extraordinary beauty when atiending on her husband, so is the Goddess of victory while serving you'. Now strikingness ts ( what constitutes ) a figure. The presence of the suggested sense is, therefore, necessary to make the verse striking and thus to make it contain a figure. Now, if this suggested sense is prominent, the verse will be a safrmsy; if it is subordinate, the verse will be a guifeaawo, but it will, by no means, be a farmrar. Thus, the former declaration about the determination of the varieties of a faasq is inconsistent with the present Liting of rausft as an example of Comparison.

'Do not say so,' we teply. 'For, although a suggested sense is present, still the verse wapsia cannot be called a ama or a goireasimara.' The pleasure, that is experi- enced from the verse Fausia &c., is due not to the apprehension of the suggested sense which ts connected (w th the verse), but to the apprehension of the strikingness of is expressed sense, tself. Now, a figure is (nothing but) strikingness, or what makes the verse charming. The suggested sense whose pre- sence is generally unavoidable in a verse, is, n doubt, pre- sent in this verse also, but it is unprominent here, in that it is apprehended not instantly, but after the beauty of the figure is perceived. Consequently, the presente of this suggested sense cannot make the verse a vafarar or a गुणी भूतव्यंग्यकाव्य.

'But', contmues the objector, 'the verse Fausf cannot still be called a faamrsy, owing to the presenre in it of a suggested sense, in the form of a flavour (namely, the senti- ment of the admiration of the poet for the king). Besides this verse deserves to be an example of the firure namec #a, owing to another figure (i. e. Alliteration) being present in it (i. e. in qaragyaa ), and not of pure Comprison.'

NOTES 15

We reply :-- The suggested sense in the form of a flavour (or a sentiment ma) and another figure are invariably present in every verse. But, at present, we are not conceined with them; hence we have left them out of account and simply ex- emplified figures, our business being with these only Thus the verse Faisfd has been here cited stmply as an example of Comparison, our object being to show what Comparison is Whether the verse in question is a faaarsq or not, is beside our point. In the sixth Ullasal also, what was said was that the varieties of a fasaer will be 'determined' t. e. treated, not 'exemplified' in the tenth Ullasa. Really speaking,4 how- ever, the verse tausf is a faaaisy, since Comparison is pro- minently apprehended from it So it is an example of a pure Comparison and not of #t; for, the Alliterative excellence that the words sagna aran possess, is not here intended by the poet, nor does it contribute to the beauty of the Comparison. 'But', continues the objector, 'why do you not select such d sentence as yad: qc: for your example of comparison. This sentence has this advantage over the verse Faisfr &c., that neither a flavour nor another figure is present in it.' We reply :- If we avail ourselves of such sentences as the above for (our) examples ( of figures), then inasmuch as these sentences are devord ( of a flavour or another figure) they would be insipid and would attract no readers. Besides, such a sentence as the above does not constitute a poem, and as such will not contain any figure (e. g. Com- parison here). For, the necessary condition of a poem is that it should contain a flavour or a sentiment, and the necessary condition of a figure is that it should contribute to the manifestation of that flavour or sentiment.

1. (षष्ठोल्लास) 'निर्णेध्यन्त' इत्युक्तम्, न तु 'उपाहरिष्यन्त' इति। Mahesa. 2. वस्तुतरतू रमाप्राधान्यादस्त्येव चित्रत्वमिति ज्ञेयम्। प्रभा.

16 KĀVYAPR AKĀSA [ I. Comparison

A flavourless poem may possess excellence which may pioduce pleasure, but that pleasure is not the pleasure that is yielded by a figure. Abhinavagupta also remarks- althongh s4Hr adorns the arsari ( expressed sense ), yet the real ornament of areani is the creation of the power of . suggesting a arard. Really speaking the ultimate object of adornment is saf ( the suggested sense ) which is the Soul of poetry Ornaments like bracelets, etc., although conneet- ed with body, ultimately adorn the soul residing in the body and thus give proof of wearer's taste. A dead body, however much adorned, does not appear beautiful, for the ohjcet of adornment ( :. e. soul) is absent therefrom Thus, no objection ( based on the ground ) that there is in- consistency between what is said now and what was said before should be urged (against us). Now, Elliptical Comparison is to be divided. It has seven varieties. When one of the essentials of Comparison is omitted, three varieties are possible. The first is, when the common property is omitted. The second, when the 3qHT7 is omitted. The third, when the word of comparison is omit- ted. A fourth variety is impossible, because, the sqdq singly is never seen to be omitted. When two of the essentials of Companson are omitted, three other varicties are pos- sible; the first is, when y# and arft are omitted; the second 1s, when vd and eqara are omitted; and the third, when aift and aqny are omitted. The omission of any other two of the essentials of comparison is impossible ( vide page 11 ). When three of the essentials of Comparison are omitted, one more variety is possible. It is possible when all the essen- tials except the vh are omitted, i. e. only when the sody is present. No comparison is possible when any other essential alone is present. These seven varieties are further subdivided into nineteen. The divisions of vagat are first stated :-

NOTES 17

II. ELLIPTICAL ( 3FT )

KĀRIKĀ II Kā. ii a b :- (This), in the omission of the property, is like that, save that the Direct is not possible in a nominal affix. The 'property (means) the common (property).' ' Like that" (means) 'like the Complete.' In other words, gar is Direct and Indirect and occurs in a sentence, a compound, and a nominal aflix. The only distinction is that the Direct is not possible in a nominal affix. For, the Direct is possible, only when the nominal affix is used in the sense of ta, i. e. in the sense of 'connection with a common property.' Now the only nomin al affix that is used in the sense of sa is aa. This affix, therefore, cannot convey that sense, unless the common property is expressed. Thus, the affix ar invariably requires the presence of the common property. The common pro- perty, however, being omitted in wgat, Direct Comparison is, of course, impossible in a nominal affix So in the Indiiect also, aq is used in the sense of asq, only when the point of resemblance is 'an action.' Unless, therefore, a word expressive of a 'common action' is employed, aa cannot be used in the sense of asq. Since, however, the common property (action or quality) is omitted in aigAr, Indirect also is impossible in a nominal affix. But, there are certain other affixes as FT, , aty and . which can be used independently of a word expiessive of a common action. Thus, Indtrect only is possible in a nominal affix, and that too, when the nominal affix is Heq &c. Examples :- आरांती वाक्यगा is instanced in धन्यस्या etc. verse 6. Here, the common property between qad the sqng and अमृत the उपमान 15 परिणामसुरसत्वादि, which is not expressed: K. 2

18 KĀVYAPRAKĀŠA [I. Comparison

but imphed. The connection of this common piopeity 18 expressed by the word aer, as soon as the woid is heard; for, unless this connection is apprehended, the sense of ur is not fully understood Thus, this Comparison is Direct आर्थी वाक्यगा is instanced in आकृष्ट etc. veise 7 Here, the common property is rra and it is expressed. arurarerd is not the common property; for, this propeity is not possessed by aa-the $4M-whose weapon is known to be a 'iod,' not a 'swoid' समासगा औौती, समासगा आर्थी and तदधितगा आर्थी are instanccd in atara etc. verse 8 Here, in the first quarter of the verse, the common property is area, which is omitted करवाल इव is a com- pound. Thus, Comparison is Direct, and occurs in a com- pound In the second, ague is the common piopeity, which is omitted STearyH is a compound. The word sqnr although denoting simple resemblance, does not express 'connection with a common property,' nor does it invanably require the presenee of that property. Thus, Comparison is Indirect, and occurs in a compound. In the third quarter, arwEea is the common property, which is omitted The nominal affix #q signifies an object 'little less than', it thus results in bringing out the idea of resemblance. Comparı- son is thus Indirect, and occurs in a nominal affix Ka. iic d .- In the ommission of the object com- pared to, it is possible in a sentence and a compound. When the 398M is not expressed, Comparison cannot occur in a nominal affix; for such affixes as aa, 5F4 &c., conveying the sense of comparison, are applied only to the word expressive of the 3qa14, in the absence of which, these affixes cannot be employed. Nor can it be Direct; tor, the words $a &c., cannot be employed in the absence of the word expressive of the 39417, with which alone they are con-

NOTES 19

nected, 1. e. after which alone they come. It occurs, there- fore, only in a sentence and a compound, and there, too, it is only Indiiect. Thus उपमानलुप्ता is of two kinds. ff araq is instanced in aaa etc. verse 9. Here, a 'peom,' being the object of description, is the उपमेय; सकलेत्या is the common pioperty; but no particular thing is specifically mentioned as the Sqgta. 'This requires consideration,' says Pradipa What Pradīpa means is this :- Here, wtrod is the 3HTa; for, in such a sentence as चन्द्रस्य सदशं सुखम, it 1S चन्द्र that is apprehended as the उपमान, (and the sentence सरक्षकाव्यस्य सङ्शम् 1s exactly like r4 arna). Mammata ought, therefore, to call this an example of उपमेयलता and not of उपमानलप्ता. Pradipa is not right, however. eraapay is heie the 3odq (and not the 34( ); for, T5or is the object whose ex- cellence is here intended to be described by the poet. Some rhetoricians as Ratnakara and others hold that this verse is an example of araq ( a figure where no, 3qwa exists ) because (they say) the words न दृश्यते न वा शूयते in the verse show that the aqmr is absent. Thus no resemblance being apprehended, Comparison is impossible here. But these rhetoricians are wrong; because, what the words न दृश्यते न वा श्रयते show, is that an उपमान is very difficult to be found, inasmuch as it can neither be seen nor heard of by us. They do not preclude, however, the possibility of the existence of an 39HM of a superior excellence, although it may be inaccessible to us Thus, resemblance is apprehend- ed from the verse, which consequently. is an example of उपमानलता and not of असम. Mammata, too, has said that उपमानलसा occurs, when the उपमान is not stated, and not when it does not exist. The 3qA1 is here said to be omitted, because it is not here mentioned by its name.

20 KĀVYAPRAKĀSA [ I. Comparisom

Hence those men are also wrong, who consider this verse to be an example of ameay; for, in d, as in waa, no sqar exists, whilst, here no sqgr is stated. If we read ayang for magst and (to avoid repetition which arises in consequence of this change, read ) gam for HEWa, this very verse becomes an example of Comparison occurring in a compound. When the word of comparison is omitted, Companson is not possible in a sentence; for, it is not appiehended from such a sentence as मुखं चन्द्रो रमणीयम (where इव is absent). Nor is it possible in a nominal affix. Nor can it be Direct; for, if aa, 574, , &c., which bring out Comparison, be employed, the omission of a word of comparison would become impossi- ble. Therefore, it is possible in a compound only, and there, too, it is Indirect It is Indirect, because, although Ha, 5G4, aa, in the sense of JEN, aF9 &c., are omitted, compari- son is apprehended from the compound hy implication. Hence Mammata says :--

KĀRIKĀ III Ka. iii a b e :- In the omission of arft (it) is possible in a compound, in a fqu affix applied to a word in the accusative or locative case, in a avx, and a mya applied to a word in the nominative and the accusative cases. The word T conveys the sense of Comparison. Therefore, when the words such as ar etc., which convey the sense of Com- parison, are omitted, stx, (varieties) are possible. One in a Compound: two in a Fa4-(1) when the ra is applied to a word used in the sense of 'object' and (2) when it is applied to a woid used in the sense of 'location'; one in a FaE applied to a word used in the sense of 'subject'; and two in a tgg-(1) when the prefix is (a word used as) an object, and (2) when it is (a word used as) a subject.

NOTES 21

The first variety is of two kinds; a compound being formed of two of the essentials of Comparison or of even three. Examples .- waran is instanced in ad: etc. verse 10. Here, nus and qreg, two words expressive of the 49a1 and the common property, respectively. are compounded. The compound is formed according to Panini's Sūtra1 (II. 1.55). #a7am7 is instanced also in sifaa etc. verse 11. Here, अशितमुजग, भीषण, and असिपत्र, words expressing the VHMt, the common property, and the sqat, respectively, are compounded. कर्मफयज्गा, आपारक्यज्गा and क्यडू are instanced in पार etc. verse 12. Here, the affix Fqz (t. c. q) in gatft according to Paņin's Sūtra2 (III, 1.10), is applied to ga, a word expressive of the sqm7 and in the objective case, in the sense of 'behaviour towards.' This Tw must be considered as used objectively here; for, the word waa in the accusative case shows that god which is in apposition with it, is in the accusative case also. The behaviour referred to here is that of smom ( kind treatment &c. ) So the affix as in epa:gfyf is applied to sra:gr, a word expressing the 394m and in the locative case; that epa :- IT is the locative case is known from the fact that the word entrat with which it is in apposition, is in the locative case also. The behaviour referied to here is that of tadearfe ( roaming without restraint &c. )

1. उपमानानि सामान्यवचनः। उपमानवाचीनि सुबन्तानि सामान्यवचनैः सुबन्तैः सह समस्यन्ते, तत्पुरुषश्च समासो भवति। काशिका. 2. उपमानादाचारे। उपमानातकर्मणः सुबन्तादाचारेऽर्ये क्यच्स्यात्। पुन्नमिवाचरति पुत्रीयति छात्रम्। सि० का० २६६४.

22 KĀVYAPRAKĀSA [1 Comparisor

The affix aat in ardrga is applicd to urfr, a word express. ing the, sqn7 and in the nominative case, according to Paņini's Sūtra' (III. 1 11 ); this affix is Atmanepadi. The behaviour referred to here is that of fgarie (abashment with fear &c). This is said to be aregar, because, although the compond safrufa as a whole has a power to express the sense of 'He treats (his subjects) like his sons,' still, there is no word which singly conveys the sense of simple 'likeness' or 'like " Thus, Prabha is wiong in saying that this is anegar; be. cause, although the affix aa denotes 'treating' and the word ga, by indication, conveys the sense of 'like his sons,' still, there is ho word which has a power to express 'lkeness.' Fot, according to this view, the sentence चन्द्रप्रतिपक्षमाननम would also be an example of arargar (which it is not), since, here too, the word maqw indicates and not expresses resemblance. कर्मणमुलगा and कनृणमुल्गा are instanced in मृघे etc. veise, 13. Here, the adverbial affix a is applied to the roots E# and Har, when compounded with wrifg and tra, words denoting simihtude, and in the accusative and nominative cases, according to Papin's Sutro2 (III, 4-45) The sense of the rge affix is 'action.' The words ta and tiart prefixed to 3nT are simply ornamental. Now, the diviisons of fagenr are to be given. Here, when the common propeity and the word of comparison are omitted, areFr becomes impossible; for, no comparison can - 1. कर्तुः क्यड़ सलोपश्च। उपमानातकर्तुः सुबन्तादाचारे क्यड़ वा स्यात्। कृष्ण इव आचरति कृष्णायते। ओजायंते"। सि० कौ० २२६५. 2. उपमाने कर्मण च। उपमाने कर्मण्युपपदे चकारात कर्तरि घातोर्णमुल प्त्ययो भवति। काशिका.

१. उपमा ] NOTES 23

be apprehended from such words as gu aer only Nor can there be mraamr here, for, if such nominal affixes as asq &c. are employed, omission of the above-mentioned two things becomes impossible. Nor can there be ardt here, such words as &c. being absent Thus, this fagar is only Indirect and occurs only in a faag affix and a compound. Ka. in d'-In the omission of these two, (it) is possible in a frg affix and a compound 'Of these = Of the common property and such a word of comparison as af ete. करिपूगा in instanced in सविता etc. verse 14.

Here, the affix fay is added to fag in the nominative case, and expiessive of the aqgrT, in the sense of 'behaving towards.' Although firy, being used in the sense of 'behav- ing towards' expresses a common property, and thus, the omission of the common property is here impossible, yet the common property is said to be omitted here, because, the aflix finy is itself omitted, i. e. leaves no sign of itself in the verb formed by its addition, by the rules of grammar. Thus, although the senses of fay and FTT are identical, yet #T is not employed, because, it is not dropped ( q in FrE remain- ing ), and thus in that case, the common property is not omitted

#THr'T is instanced in qfRaf etc verse 15 Here, waT-the #qny-is compounded with gat-the $TAT, the common property-guadca-not being expressed, according to Panini's Sutral ( II. 1. 56 ).

1. उपमितं व्याप्ादिभि: सामान्याप्योगे। उपमेयमुपमितं तद्वाि सुबन्त व्याध्रादिभिः सामर्थ्यात् उपमानवचनैः सह समस्यते, तत्पुरुषश्र समासो भवति, न चत्सामान्यवाचिशब्दः प्रयुज्यते। काशिका.

24 KĀVYAPRAKASA [ I. Compar son

(KĀRIKĀ IV) Ka. iv ab :- In the omission of the common pro- perty and the thing compared to, (it) is seen (to occur) in a compound and a sentence. This Comparison cannot occur in a nominal affix, and cannot be Direct, because, in the omission of the 3qHIT, the nominal affix and the words ta &c. cannot be employed. Thus, this two-fold division is possible only in the Indirect. समासगा is instanced in दुंदुणन्ता etc. verse 16. Here, aaat being the object of description, is the sqau. The J4m4, and the common pioperty 'fragrance,' are omitted. The verse simply declares that it is impossible for the bee to obtain another flower similar to arerit. The possibility of the existence of another flower as the eqam is not hereby precluded. Thus, Comparison is brought out. If we read sigiu aqa ( for Fgaegaa ) this very verse becomes an example of a. Ka. iv c :-- In the ejection of the word of comparison and the thing compared (it) is possible in a Fra affix. In the ejection= In the omission. This is instanced in artna etc. verse 17. Here the affix aq is added to weargy-the word ex- pressive of the 39474 and in the accusative case, in the sense of 'behaving towards' The behaviour referred to here, is that of geaarfar ( thinking himself to be unconquerable.) This is the common property. Here, 'himself is the squy, which is omitted. Although here the agent -- the man behaving-is the vqnq, and that is expressed directly by the pronoun #:, or, when the reading is सहसारायुधीयत, indirectly through the adjectives कृपाणो &c. yet he is the song not in his capacity as the agent, but in

NOTES 25

his capacity as the object. Otherwise, the use of rw would be mconsistent; for F4a is, added to a word used as an object This cannot be taken as a desiderative Fys, like gârafa (gi arroa: gofa ), for, in that case the adjectives ama &c. would be unintelligible. This division is not possible in a sys, as in gamaa; for there the agent is the sqg, and if that is not employed, the sentence remains incomplete. Although in the case of two essentials of Comparison being omitted, other divisions are also possible, namely, when the sqhq and the sqar are omitted, as in इव सुुछरम, or when the उपमान and वादि are omitted, as in gere gox, or when the sqny and the common property are omitted, as in , still, these divisions are not given here, because no comparison is brought out from any of them. Thus there is no deficiency. Pradipa reads उपमानवमेयो: for उपमेयधर्मयो: 'This reading', says Udyota, 'is wrong; for, squrangm has been already instanced in हंदुणन्तो &c.' Ka. iv d :- In the omission of three (essentials of comparison) it is possible in a compound. Of three= Of the word of comparison, the common pro- perty, and the 34aT. This variety is possible only in the Indirect, sueh words as ga &c. being dropped. It is possible in a compound only. aiqn and afarm are impossible here, owing to the word of comparison being omitted. It is instanced in adforf etc. verse 18 Here, if according to the rules of the Katantra grammar the word yrr be intended to mean, by indication, 'the eyes of a deer', this would be no example; for, in this case (the compound being solved as qn'sa ana qur.) the word, i. e. m, expressing the 4H1, would be present. But when the com- pound मृगनयना (being solved as मृगलो चने इव (चंचले) नयने यस्या:)

26 KÄVYAPRAKĀŚA [L. Compalison

is intended to mean, 'she whose cyes are tremulous like those of a deer,' then, according to (Katyayana's Vartika whch says 'that) a word in the loeative case or a word expressive of the #7HrH, enters into a Bahuorihi compound with another word, and then the latter part of the first member of the compound 1s dropped', the word wnorei (expressive of the sqarT) is com. pounded (tith ara), and (then the word arar,) the latter part of rran, is dropped Thus, according to this view of the matter, this is an example of the present variety. Thus, the उपमान 'लोचन', the word of comparison 'इa', and the common pioperty 'asaora' are here diopped. Although here a part of the aqar vis. wh is retained, and thus the STAR cannot be said to be omitted here, still, the 34Hr7 is said to be omitted, because the real 3qma vis. araT is absent. Bhatta Induraja says that this variety is possible, even when everything except the 30815 is omitted, as in the example आय. शूलिक. Here, क्रूराचार (cruel conduct) is the उपमेघ, aaaq (harshness) is the common property; thesetogether with sa are omitted; only the 391 -: s (an iron-lance) 1s retained; thus, this is a good example of the variety spoken of, just now This view is, however, wrong; fol, SIT feses is an example of Hyperbole, and not of this variety of Comparison. Here, (the object) rart is ascertained to be identical with arq: a, being completely swallowed up by it, i. e. not being expressed by a distinct word of its own. From the word 4: 575, thus conveying, by indication, the sense of 'conduct resembling an iron-lance', (the word) r .afar 18 formed by the addition of the affix am5 (t. e. K), according to Panini's Sūtral (V. 2-76,), and is (employed in the sense of )

1 अयःशूलदण्डाजिनाभ्यां उक्ठजौ। तीक्ष्म उपायोडयःशुलं तेनान्विछति आयःशलिकः। सि० को० १८७६.

१. उपमा ] NOTES 27

'one who tries to gain his objects by (means as cruel as) ar iron-lance Thus, inasmuch as 'identity' and not 'simple resemblance' is the point, this is (an example of ) ahramrar, and not of त्रिलोपा उपमा where करराचार-the उपमेय, तैक्षणय-the common property, and the word of comparison are omitted If ths word, however,"betaken as an example of gqgr, the words' aas &c in the verse asqarfa &c, would, on the same ground, have to be taken as examples of 39H1; for, there too, the word 'lotus' conveys, by indication, the sense'of a 'face resembling a lotus' Now, if these be regaided as examples of त्रिलोपा उपमा where (मुख, सुन्दर, and वादि are dropped) Hyper- bole would have no province of its own. In this manner we get 19 divisions of Gat :- 5 of vagar, 2 of उपमानलुम्ता, 6 of शोतकलुप्ता, 2 of धर्मवादिलुता, 2 of धर्मोपमानलुप्ता, 1 of enaarqangar and 1 ot foimr. These together with the 6 divisions of quit, ( make up) 25. Mammata has thus given us altogether 25 divisions of उपमा :- 6 of पुर्णोपमा and 19 of लुझोपमा. It may, however, be remarked that neither the accuracy nor the completeness of Mammata's classification of these divisions, is incontesta- ble. For instance, there is a great diflerence of opinion as to the meanings of the affixes EFTT, F4 &c, and the con- sequent inclusion of the divisions based upon these affixes under either one class or the other. According to Mammata, in FYs, ara and mgd, it is the aram that is omitted, the meanings of each of the affixes being 'behaviour'-which serves as the common property. According to S. D, howver, in these affixes, it is the HraTTor- vA that is omitted; the meaning of each of the affixes being rve (resemblance). Whilst, according to R. G., in F and कयड् (not in णमुद), t is both the वाचक and the साधारणधर्म that are omitted, and although he agfees with Mammata in taking 'behaviour' to be the meaning of each ot these two affixes, yet he contends that simple behaviour is not sufficient to bring

28 KĀVY APRAKĀŚA | I. Comparison

out comparison. Similarly, in fv, according to Mammata, it is both the वाचक and the साधारणधर्म that are omitted. Accord- ing to S.D., sometimes, as in र्दभति, It is simply the वाचष that is omitted, the common property being expiessed by another word, as by अतिपरुपं निनदन् in the above example; and sometimes, as in विधवांत, it is both the वाचक and the धर्म that are omitted. Agam, in era according to Mammata, it is the aras that is omitted ; according to S. D., however, some- times, as in सहसायुधीयति, it is simply the उपमेय that is omitted, and sometimes, as in क्षीशेदीयन्ति it isthe धर्म and the उपभेप that are omitted. These differences of opinion have led to considerable changes in the details of the classification of the divisions of this figure Again, to Mammata's 7 great classes of कुशोपमा, Appaya Diksita adds one more, i. e. वाचकोपमानलुत्ता; and S.D.adds two others, 1 e. उपमेयलुप्ता and धर्मोपमेपलुप्ता, but does not notice Mammata's वाचकोपमेयलुपा, nor Diksita's वाचकोपमानलुप्ा. These two divisions of S.D. are not also recognised by Appaya Diksita and Jagannatha. These differences and additions will be clearly understood from a comparison of the various schemes of classification given below. Mammata's scheme of the classification of the divisions, of Comparison is as follows :- I पूर्णा (6)

A श्रीती वाकयगा (1) वाक्यगा (4) समासगा (2) B आर्थी समासगा (5) (3) तद्धितगा (3) (3) तद्ितगा (6) II लुप्ता (19) श्रीती वाक्यगा (7) A वर्मलुप्ता- श्रौती समासगा (8) (5) आर्धी वाक्यगा (9)B उपमानलुप्ता-। आर्धी वाक्यगा (12) आर्धी समासगा (10) आर्थी तद्धितगा (11) (2) ) आर्धी समासगा (13)

१. अपमा ] NOTES 29

आर्थी समासगा (14) E धर्मापमानलुप्ा -? (15) समासगा (22) कमक्पज़गा (2) वाक्यगा (23) Cवाचकलुपा- आर्थी क्यजगा (16) (6) क्यडूगा (17) F वाचकोपमेय लुप्षा कयजूगा (24) कमणमुद्गा (18) (1) कर्तृणमुटगा (19) G वाचकधमोपमान-2 D वा चकघ मे रुपा- (2) क्विपगा (20) ुसा-(1) समासगा (25) समासगा (21)

The scheme of the author of the Sahitya-darpana. पूर्णा (6). The same as Mammata's. लुपा (2) श्रोती वाक्यगा (7) वाचकलता -- क्विपू० (20) श्रोती समासगा (8) 3 स० (21) आर्थी वाक्यगा (2) (22) आर्थी समागगा (10) (9) वाचकचमलुप्ता- (2) (23) धर्मलता- आर्धी त० (11) धमोपमानप्ता- (24) (10) कर्मक्यजगा (12) (2) (25) आर्थी क्यज़गा (13) क्यड्गा (14) कर्मणमुल्गा (15) धर्मोपमेयलुपा कर्तृण मुलूगा क्यचूब (26) (16) (1) उपमानसप्ता- वाक्यगो (17) वाचकधमापमान- (10) समासगा (18) लुपा-(1) ै समासगा (27)

उपमयलुप्ता- (1) कयजूगा (19) The scheme of the author of the Citra-Mimamsa अप्पयदषी्षित.

1. वाचकलप्ता षड़िधा इह (काव्यप्रकाशे) उक्ता। 'कर्तर्युपमाने' (III. 2 79) इति णिनौ सप्तम्यपि हृश्यते। कोकिल इवालपति कोकिलालापिनीति। तथा 'इचे प्रतिकृतौ' (V.3.96) इति कन्प्रत्यये 'लुम्मनुष्ये' (v. 3. 98.) इति लुपि च वत्यर्थे 'चञ्चापुरुषः सोडयं यः स्वहित नैव जानाति' इत्यष्टमी। एवम् 'यद्भकानां सुखमयः संसारोऽप्यपवर्गति' इत्यन्न धर्मस्य सुखमयत्वस्य पदान्तरेणो-

30 KĀVYAPRAKĀSA [ I. Comparison]

पूर्णा (6) The same as Mammata's. लुपा (26) धर्मरुपा- (5) } Vide Mammața (11)

उपमानसुक्षा- 7 2 Vide Mammața 51 छ (इय)-प्रत्ययगा (13) (3) (14) 6 Vide Mammata (20) वाचकलुपा- 1 णिनि (इन्)-गा (9) 2 कनूगा (21)

3 फिविनगा (22) (23) वा वकवमलुपा- 2 2 Vide Mammața (25) (3) ।1 कनगा (26) धमो पमानलप्ता- 2 2 Vide Mammața (28) (3) 31 समासगा (29) वाचकोपमेयलुप्ता- 1 Vide Mammața (30) (3) वाचकधमोपमानरप्ता -- 1 Vide Mammata (31) (1) वा च कोपमानलपता 1 समासगा (32) (1)

पादाने क्विपि नवमी। तथा उपमानलत्ता वाचकसमासयोर्द्रिविधाक्ता तृतीयापि दृश्यते-'यचोराणामस्य च समागमो सन्व तैर्वधोऽस्य कृतः। उपनतमेतद- कस्मादासीद्वूत काकतालीयम् ।' अन्न काकतालपदयोलेक्षणया काकागमनताल पतनपरयोरिवार्थे 'समासाच तद्विषयात्' (V 3. 106) इति ज्ञापक्ात्काक इव ताल इव काकतालमिति समासे काकतालसमागमरादशश्रीराणामस्य च समागम इत्यर्थः। ततः काकतालमिचेति पुनरिवार्ये तनैव सूत्रेण च्छप्रत्यये तालपतनजन्य काकवधसदृशश्वीरकर्तृकदेवदत्तवध इति बोधः। अत्र च्छप्रत्ययार्थद्वितीयोपमायामुप- मानभूतस्य तालपतनकाकजन्यववस्यानुवादानादुनमानलुप्तेयम्। तथा प्राथमिकोपमा- वाचकोपमानोभयलप्ता। इयमेव उपनतमकस्मादित्यनुक्ती धर्मोपमानलुप्ता। एवं चाच रुधमलुप्ता किप्समासियोरिव चञ्चापुरुष इति कनो लोपे धर्मानुपादाने चभवतीति द्वात्रि शहुप्तामेदाः। प्रभा.

NOTES 31

Jagannātha notices all these divisions except that he puts the three divisions of nagqa, smarrnye and Fat (which Mammata has included under arangar ) under aremgm, on the ground that in the case of these three affixes, the common property is also omitted ; the property 'behaviour * which is the sense of the affix, not being sufficient to bring out comparison. Thus he gets 6 divisions of arangar and 6 of वाचकधर्मलप्ता. Here, Udyota remarks that, really speaking, these divi- sions of Comparison are based upon purely grammatical principles, and thus do not deserve so be treated in the science of Rhetoric. Other varieties of Comparison aie also possible. For instance, what is called HI3iqm (The Garland of comparsons), is ( possible) when one and the same squa is connected with many उपमानs; as mstanced in अनयेनेव etc. verse 19. Here, the heroine denoted by #f is compared to many other objects such as राज्यश्री, मनस्विता and पझमिनी, the common property vana (paling ) being the same in each Companson Also instanced in suretaa etc. verse 20. Here, नितम्बिनी is compared to ज्योत्स्ना, सुरा and प्रभुता, the common property being different in each Comparison. Again, that is called (warqar (the Girdle of Comparisons), is also (possible ) when the sqng of the preceding sentence is turned into the syat7 of the next, the common property being the same or different in each Companison as before, (i. e. as in मालोपमा). As instanced in अनवरत &c. and मतिरिव etc. verses 21, 22. Here, mn the first example, the common property fgder (purity) is the same throughout, but in the second, it is different in each sentence. But, these varieties have not been defined here, because a thousand such varieties might be made out, which it would be impossible to describe, and besides, these do not exceed (being included under) the divisions given (above).

32 KĀVYAPRAKĀŚA [ II. Self.Compalison

2. SELF-COMPARISON ( SFav ) KĀRIKĀ V Kä. vabc :- When one (thing) only, assumes the nature of the thing compared and of the thing compared to, in one sentence, it is (termed) Self-Comparison. waray occurs when one and the same thing is repre- sented, through a metaphorical difference, as both the 3qdr and the s4ara, in one sentence, in order to exclude the posst- bility of its having another thing forits like. Thus, the definition of the Vitti is -ampaa is that! where connection of the syga ) with another ayara is absent. O,thr e Vitti may be regarded as simply explaining the derivation of the name अनन्वय. Thus, अनन्वय is absence of connection (of the उपमेघ) with, (of course), another sqar. Another SYaM means an SYar other than the Tny (which becomes an sqarr here) and not other than the first aqAr, since a dstinet ETAT which we may call the first, does not, here, exist. The word 'one (thing)' serves to exclude 3q#r where there are two things. The word 'only' serves to bring out this additional peculiarity of saea4 that, the thing, when re- presented as the SYar, is expressed by the same word, by which it is expressed, when it is represented as the aqaq. Thus, अस्या वदनमिव वक्तमू is an example of a faulty अनन्वय, S. D., however, remarks that the sameness of terms is here accidental2 only, and not essential, as it is in a dreramra.ª The words 'one sentence' mean 'words capable of bring- ing out one Comparison.' Thus, these woids (i. e. 'one

3. उपमानान्तरसंबन्धस्याभावो यत्रार्थाद्वम्यते (स अनन्वय इत्यर्थः)। प्रभा. 2. "अनन्वये च शब्दक्यमौचित्यादानुषाङ्गिकम्। अस्मिस्तु लाटानुपासे साक्षादेव प्रयोजकमिति।" Vide साहित्यदर्पणम्. 3. शब्दार्थयों: पौनरुकयं भेदे तात्पर्यमात्रतः। लाटानुपास इत्युक्तः। सा

:. उपमयोपमा ] NOTES 33

sentence') exclude the figure aqirarvar where there are two sentences, or, wheie (as in arof fytgedr where, although the sentence is one, still,) there are words capable of bringing ont two Comparisons. Udyota iemarks, however, that this phrase does not form part of the definition of smasay, but is simply descriptive. For siaea, as its very name signifies, aims at showing that a thing has not another for its like, and thus, by its very name, excludes qaqran which does not aim at this. The figure is instanced in a aad anfa etc. verse 23. Here, fafait is compared to herself Although Manat is not really different from herself, still, she is fancied as different on account of the difference of her position in two different places or two different times. Thus the difference is a metaphorical and not a real one Udyota, however, does not admit this metaphorical difference of nature as dependent upon a real difference of position etc. He says that if we suppose that a thing is different from itself, because the two positions of that thing are different, the figure would be sqnr. The verse TMIITH etc., for instance, would, according to this sup- position, mean,-'the sky of this place is like the sky of that place, the sky of this time is like the sky of that time.' This however, would be nothing but Comparison; whereas, in -7, one thing is represented as resembling itself in order to show that it has not a parallel.

3 RECIPROCAL COMPARISON (3(9T). Kā. v. d :- The inversion of those is ( termed ) Reciprocal Comparison. The inversion, i. e. the turning into the sqny and the उपमान, of those, i.e. the उपमान and the उपमेय, is उपमेयोपमा. The words 'of those' exclude TOar4T instanced in aionarta &c., where, although the sqay (ufa) is turned into the 4415 K. P.3

34 KĀVYAPRAKĀŚA [ 3. Reci Com.

(भणिति), still, the उपमान (भणिति) is not turned into the 3पमेय (nfa). This inversion takes place, of course, in two sentences, since it is impossible in one sentence. These two sentences may be either expressed or implied. Thus, the definition in- cludes such a sentence as 'रामरावणो मिथस्तुलो' where, although the expressed sentence is one, still, the implied sentences are two, namely, that राम is equal to रावण and रावण is equal to राम. The sentence मुखमव चन्दः, inasmuch as it implies a censure ot the 'moon', is an example of the figure adts, not of उपमेयोपमा, since the sentence is one The inversion of the उपमेय and the syars, in oider to constitute sqaar9at, must atm at the exclusion of another (t. e. a third) 39H77, 1. e. must show that the soda and the sqat7 have not a thud thing for then like. Thus, such sentences as सवविता विववति etc. are excluded, since in them, although there is inversion, there is no exclusion of a third उपमान, the common propeities शीतकरत्वादि gcorfentoraift etc. being diflerent in the different comparsons. In कमलेव भति: etc, however, the common property being the same, the comparison of two things twice in two sentences, succeeds in showing that the two things have not a third thing for their like. The name soaaiqar is significant masmuch as it means, -- 'comparing the उपमान (of the first sentence) to the उपमेय (of the same sentence).' The figure is instanced in anaa etc. verse 24. Here, there are three examples of उपमेयोपमा. The com- mon properties in the three examples are स्पृहणीयत्व, प्रचितत्व, and विस्तृतत्व, respectively. Having described those Figures that contain an expressed resemblance, the author now proceeds to describe those that contain a suggested resemblance. Of these, Poetical Probability is the most important, on account of its pre- eminent beauty, and is therefore described first.

४. उत्प्रेक्षा ] NOTES 35

4 POETICAL PROBABILITY (EOT). Ka. vi. a b :- Apprehending the probability of the object under description ( as being identical ) with another object similar to it, is what is (termed) Poetical Probability. AA rheans the SYATH, because it makes the object under description similar to it. Atter Ea, the words H 67aar should be considered as understood. The object under descuption is always a real object The 9441 is sometimes 1eal, as in gu ari ned, and sometimes unreal, t. e. fancied by the poet as in frqata etc. The teim zaren etymologically means 'a prominent apprehension of the 34n17.' Thus, it is a kind of doubt in which the sqwa is apprchended more prominently than the उपमेय. This probability of identity must, however, be based upon resemblance between the two objects compared and a pro- perty that is charming. In wnre, both the alternatives are cognised as cqually prominent; whilst, here one of the alternatives i. e. that of T9H17, is apprehended more prominently. This Figure is fiist two-fold, being either 1 Expressed or 2 Understood. The Expressed is when such words as ga ed etc are employed, other requirements of 3rhert being present; the Understood is when such words are not used. It is again of various kinds as (a) हेतुतप्रेक्षा, (b) स्वरूपोत्प्रेक्षा, (c) फलोतरेक्षा etc. But all these varieties have not been mentioned by Mammata, because, in his opimion, they do not bring out any particular beauty. Of these, (a) aarten is instanced in art ai etc. verse 25. Here, the fact of the lotus-like beauty which naturally belongs to the feet of the woman is fancied as if it were

36 KĀVYAPRAKĀŚA [ 4. Poeti, Pro.

identical with the fact of 'Lotus-beauty having attached her- self to her feet through a feeling of joy.' Thus, inasmuch as joy on the part of Lotus beauty is fancied as being probably the reason of her having attached herself to the feet of the woman, this is हेतूत्प्रेक्षा The object of the fancy is to show the extreme beauty of the feet of the woman. In ti-is veise, the सम or उपमान 1S हर्षहे तुकपद्यलक्ष्मीलग्नत्व, directly expresed by the word लग्रा, The प्रकृत 'स्वाभाविकशोभासंमंघ, although not ex- pressed, is yet obtained by indication from the same word eut; (b) स्वरूपोत्प्रेक्षा is instanced in लिम्पतीव etc. verse 26. Here, in the first line, these are two 3aens, and in the second, there is an 3VHT In the fiist part of the first line, the #arT is aqy (besmearing) expressed by the word farqfa The wad is sarga (pervading) obtained by indication from the same word fargfa. In the second part of the first line, the ayarrr is aqur (showering) expressed by the word aufa, and the #dr is mnarn (spreading downwards) obtained by mndication from the same word adfa. Thus, here the action of 'pervad- ing' (of the body by darkness) is fancied by the poet as pro- bably identical with the action of 'besmearing,' and the action of spreading downwards (of collytium by the sky)' is fan- cied as probably identical with the action of 'showering'. Thus, we have here a fhyreawurhar. The object of both the erdars is to show intensity of darkness. The difference bet- tween the two werers is that in the first, the fact of 'daikness peivading the body' is possible, but in the second, the fact of 'the sky spreading collyrium' is impossible and is imagin- ed by the poet. By आदि in व्यापनादि, is to be understood the act of 'अप :- प्रसरण' and by आदि in लेपनादि, the act of 'वर्षण' is to be under- stood. The first line is an example of saren and not of #qaT; for when a is used in connection with a verb, it always conveys

NOTES 37

the sense of 'probability.' Patanjali' says that a verb can never express an sqnM; for a verb shows that the thing denoted by it is to be accomplshed; whilst, it is only a thing that is an accomplished fact that can become an sqar. It can, however, become an sudg; for in arrraea we have the apprehensions of the verb spra as denoting an rq. Sanketa says -- Here the sara of Syafnar is to be fancied as residing in the ana, the reason for segen, vis., Sr being understood. Now if STIqT which is itself understood, were to be made the eqy then we shall have to search after some other reason for it. But the sqdy should not be understood. Because it is gega and forms the basis for the squra. There- fore, it is not correct to call anqn as the aqda of eeien. The author of the Alankara-Sarvasva whom Sanketa follows says that in the example farydia etc., s4rm etc. are not fancied as piobably identical with duq etc. but darkness is fancied as probably identical with agent of 'besmearing,' and the sky, with the agent of 'showering'; both are wrong; for, although the verbs लिम्पति and वर्षति can express agents (लेपनकर्व and वर्षणाकरतृ), yet, according to Yaska, it is the action (लेपन and aum) signified by the roots that aie predommant; and the agents are connected with the actions as adjectives (f# :- andqng and an manggorn); this being the case, the agents of 'besmearing' and 'showering' here cannot stand in ap- position to another thing, t. e. 'darkness', they being subordi- nated to the actions expressed by the roots fag and gq. If it be urged by some (t. e. the Naiyayikas) :- "We hold the agent to be principal and the action subordinate (aqama n:, agnd awa) in the sense of a verb; the agents of 'besmearing' and 'showering' can, therefore, stand in ap-

1. न वै तिस्तेनोपमानमस्ति ।Vide Patanijal: on Panini's Sutra (III.1.7.) तिङतपदपरतिपाद्यस्य साम्यत्वात् सिद्धस्ये वोपमा नत्वसंभ वात्। Văm.

38 KĀVVAPRAKĀSA [ 4. Poeti, Pro.

position to 'darkness' Thus, there is now no harm in fancying 'darkness' as if it were the agent of 'besmearing' and the agent of 'showering.' We reply that although in this way, identity of agents is possible, still, it is the identity of actions that is intended to be fancied by the poet, and sincel this is directly possible, there is no motive for tancying the identity of agents, in order that, through it, we may fancy the identity of actions. (c) फलोत्प्रेक्षा is instanced by S D in रावणस्थापि &c. Here, the 'ariow's entering the earth' is fancied as if it is for the purpose (n7) of telling the agrecable tidings of the death of Ravana to the serpents dwelling in the interaal regions Thus there is फलोत्प्रेक्षा here Mammatas everywhere admits srgar by identity. But there is no ieason why there should not be segar by diller- ence. In other words, as there is धर्म्युत्प्रेक्षा (धर्मणि वार्ण: अभेदेन उत्प्रेक्षा), so there is धर्मात्पेक्षा (धर्मिणि वर्मस्य भेदेन उत्प्रेक्षा) als0' मुखं चन्द्रं मन्ये is clearly an example of धर्म्युत्प्रेक्षा, where one धर्मी, i. e. ga is fancied as if it were identical with another df

1. विवक्षितति। तथा च विवक्षितस्यव साक्षात् उत्प्रेक्षासंभवेन तल तंकत्वानु- वावन न युक्त्तमिति भावः ।P1 2. "रावणस्यापि रामास्तो भित्वा हृदयमाशुगः । विवेश भुवमाख्यातुमुरगेभ्य इव प्रियम् ॥"S.D. X. 3. अत्र प्राचा 'सर्वत्र अभेदेनैव विषयिणो विषये उत्प्ेक्षणम् इति दर्शनम्। तत्र विचारयते-न सर्वत्रामेदेनैवोत्प्रेक्षणमिति नियमे किचिदस्ति प्रमाणम्। (धर्म्युतपेक्षाया इव) लक्ष्येपु धर्मोत्प्रेक्षाया अपि संभवात्। 'मुखं चन्द्रं मन्ये' इत्यादौ धर्मस्वरूपो- हप्रेक्षाया तावद्विषयिणश्चन्द्रस्याभेदो विषये मुखे स्फुट एव। (परंतु) 'लिम्पतीव' इत्यत्र तमसि लेपनकर्तृत्वोत्प्रेक्षेव युक्ता। निगीर्णे व्यापने लेपनेत्प्रिक्षांगीकारे तक्ष्या विधेयत्वेन प्रत्ययों न स्यात्। उद्दश्यस्य पृथक्पदानुपात्तत्वात्। एवं 'उन्मेष' इत्यत्र लक्ष्मीरूपे विषये लगनहेतुरेन हर्ष उत्प्रेक्ष्यते। (एवमपि) 'आख्यातुम्' इति भुवेशस्य फलं किया रूपमुत्मक्षितम्। R.G .; Pr .; and S. D

NOTES 39

i.e. But faryara ete. and arnd at etc. may be as good examples of emeder as, according to Mammata, they are of pffeen. In frrqafa etc. for instance, we may fancy the probability of the action (qh) of (besmearing' or of 'shower- ing' as belonging to 'darkness' (sdf) In fact, it ts bette to take this as vafeen instead of wegehen. For, when we admit the fancy of aya (wnl) as being identical with 5qrqa (af) which is swallowed up by it, t. e. not expressed by a distinct word as aya is, then inasmuch as the subject agrqa is not sepatately stated in the sentence, aya cannot be apprehend- ed as the predicate. So in arhd s etc. we may fancy the piobabilty of 64 (a) as being the cause of Lotus-beauty's (waf) attaching herself to the feet of the woman. So also in trHreaf ete we may fancy the probabilty of the action (a) of 'commumicating the news etc.' as being the fruit or purpose of the arrow's entering the earth. 5 DOUBT ( HHa) Kä. v.cd :- A doubt (A) when the difference is ex- pressed and (B) when it is not expressed is (termed) the Doubt. In the Karika, the words yearq day qa aie understood. Thus, the figure occurs when the object under description is suspected to be something else similar to it. A doubt, in order to constitute the figure traag, must be imagined by the poet. Thus, such a doubt as is expressed in the sentence स्थाणुर्वा पुरुषो वा, does not come under this figure, inasmuch as it is not striking This doubt, again, must be based upon resemblance ; hence sar mar or is no example of this figure ; tor. there no resemblance exists. The difference of this figure fiom aarerr has been already given. The word daq ( in the Karika), alone, constitutes the definition; whilst, the words, wamt and aagrft give us the two divisions of aarg-namely, (A) when the difference

40 KĀVYAPRAKĀŠA | 5. Doubt

between the gd and the fH is expressed, and (B) when it is not expressed. The first' division of this figure is further subdivided into two, namely, (a) farhw ( having a certainty in the middle), and (b) Rarrer (having a certainty in the end) Of these, the first is, when the solution of a first doubt is follow- ed by a second doubt, the solution, here, must be in the form of the ascertainment of the aqay as different from one उपमान. Thus, the possibility of the उपमेय being suspected as another syar, is not precluded The second is, when the solution of the first doubt is not followed by another doubt. The solution, here, is the ascertainment of the iry as the sqay; thus precluding the possibility of its being suspected as another syma. In the first, the distinguishing . property is mentioned as belonging only to the 4AT; in the second, it is mentioned as belonging to the 3qir. A (a) भेदोक्ता निश्चयगर्भ. is instanced in अयं मार्तण्ड. etc. vesse 27. Here, दुर्निरीक्ष्यत्व, दुशवर्पत्व and क्षणेन 'सकलहन्तृत्व, aie the various points of resemblance between the sody and tle various उपमानs, मार्तण्ड, कृशानु, and कृतान्त. The various distin guishing properties wagTnar etc. are mentioned as belonging to the Sun etc .- the sqars not as belonging to the king-the sqay. Thus they shew that the king is not the sun etc. But although we ascertain this, still, a doubt is possible as to

1. अयमाद्यः प्रभेदोऽपि द्विविधः, निश्चयगर्भो निश्चयान्तश्रेति। निश्चयः गर्भे (मध्ये) यस्येति व्युत्पच्या यादृशसंशयोत्तरं निश्चये जातेऽपि पुनः रांशयः स निश्चयगर्भः । निश्चयश्चात्र उपमानभिन्नत्वेन उपमेयावधारणरूपो ग्राह्म:, एकोप- मानभिन्नत्वेनावधारणेSपि उपमानान्तररूपेण संशयोदयसंभवात्। निश्चयः अन्ते (समास्तौ यस्येति व्युत्पच्या यादशशंशयान्तरं निश्चये जाते (निश्चयस्यव संशय- निवर्तकतया) पुनः संशयानुदयः स निश्चयान्तः । उपमेयस्वरूपेण उपमेयावधारण- मेव उपमेये उपमानसंशयनिवर्तकमिति तदेवात्र निश्चयपदेनोच्यते। Viv.

NOTES 41

whether the king is 'fire' or not. Thus, inasmuch as there is here a doubt in the beginning, solution of it in the middle, and again a doubt in the end, this is FerTe. If it be said that this is an example of safares, inasmuch' as the aqnq i. e, the King, is said to excel the 39HMs-the Sun ete., by his possessing innumerable horses etc., we reply that although' it is true that after the doubt is apprehended, the differentiating properties put foith in the verse, bring to mind contrast (ध्यातरक) hetween the उपमेय and the उपमान, yet inasmuch as this contrast is dependent upon the doubt, it is the doubt that is ultimately appiehended as striking. Hence the figure deserves to be called the Doubt and not Contrast. Under hener, Udbhata admits only Rae and not Aaqra. (The use of the general word ) aaf, in the Kanka so as to include under it its two subdivisions sumafae TeTfa, and eqgaas defm, however, shows that not only faupre (where the ag is sonrafns), but Mamqraats also (where the a is snqg, is admitted by Mammata. He appeais to admit this lattor division on the ground that even an expres- sed ascertainment is perceived to be striking, But it must be noted that not only Udbhata but Bhamaha, Dandin, Vämana and others also do not admit of Rarmdee. A (b) भेदोक्ती निश्यान्त: is instanced in इन्दुः कि etc. verse 28. Here, the face of the deer-eyed woman is ascertained in its real nature, t. e. ascertained as the face, by the mention of the distinguishing property 'pleasing and amorous speech', which belongs to it, and hence there is no room now for a further doubt. This division is, however, omitted by Udbhata

1. न चायमिति। असंख्यतुरगयुक्तत्वादिना राज्ो मार्तण्डादुपमानेभ्य अधिक्यों करिति भावः। मभा. 2. तस्येति। प्रथमतः संदेहपतीतेरनन्तरं च वैधर्म्योपन्यासेन व्यतिरेक पती- तावप्युपजीव्यत्वातसंशय चमत्कृतावेव पर्यवसानमित्यर्थः। मभा.

42 KĀVYAPRAKĀSA [ 6 Metaphor

for the reason that the ascertainment is not here suggested as in faama but is expressed, and as such is not striking B भेदानुक्तों is instanced in अस्या सर्ग etc verse 29 Here, Brahma is successively suspected as the Moon, the God Cupid, and the Spring, owing to the various points of resemblance existing between them and (Brahma ) himself. But no distinguishing properties aie mentioned. The pro- perty 'dullness,' that is expressed by the word, 3s, is not a distinguishing property It is mentioned only for the pur- pose of removing any doubt as to how, in the presence of the world-creator Biahma, the Moon etc can be her cieators.

METAPIIOR (4) KĀRIKĀ VII Ka. vii. a b .- Identity between the thing compared and the thing compared to is (termed) the Metaphor. The identity here is an attributed one, and is due to close resemblance (between the sqaq and the syata) whose distinet natures are not concealed. Thus, aafa where the distinet nature of the eyny is concealed, is excluded. The sqny and the 9YHM must be expiessed by distinct words. Thus, $47 is distinguished from अतिशयोक्ति where both the उपमेय and the SGAM are expressed by one and the same word; or, to speak" in technical language, fufr mtrar agorl is the province of रपक ; गौणी साध्यवसाना is the province of अतिशायोक्ति The cons- ciousness of the false identity here must be deliberate2 and must be accompanied by the consciousness that it is false Thus, aifamnt where the consciousness of the false identity is not accompanied by the consciousness that it is

1. सारांपान्या तु यत्रोको विषयी विपयस्तथा। विषय्यन्तःकृतेऽन्यस्मिन् सा स्यात्साध्यवसानिका।। ६।K.P Ullasa II. 2. आहार्यम्। बाधकालिकमिच्छाजन्यं ज्ञानम्। Vam.

$. 东 可 车 1 NOTES 43

talse, is excluded. The identity must be based upon close resemblance, not upon any other kind of relation as that of cause and effect. Thus, मुखं मनोरमा रामा wheie the woman is called 'happiness,' because she is the cause of 'happiness,' is no example of this figuie. This Metaphor is two-fold .- Entire (oir) and partless (निरंग). The #in Metaphor is again two-fold :- (a) Wholly et- pressed (समस्तवस्तुविषय) and (b) Partly-expressed (एकद्शविवर्ति) The fain Metaphor is but single The author now defines ांग समस्तवस्तुविषय, A (a) सांग समस्तवस्तुविषय :- Ka vii. ed -(An) Entire (Metaphor) is when the objects super-imposed are expressed. As a iule, the subject of super imposition (3rdvfaeq) must always be expressed in a Metaphor, otherwise, the figure would be wfasrifr. Now, when (all) the objects super impos. ed, are (also) like the subjects of super-imposition, expressed, then there is an Entire (Metaphor); so called because (4tf- aegaga, etymologically, is that in which all these things, i. e. objects superimposed, are expressed by words. The word aona means orcHrr It is not a past-passive but a pre- sent passive participle here. The plural number amordar: also has no special significance here ; otherwise, a veise where there are only two objects super-imposed, would not be an example of ममस्तवस्तुविषय. It is instanced in #ietal etc. verse 30. The attribution of the nature of a rqrfdafr to Trff ishere the principal metaphor, the representation of syreet etc. under the characters of HEH etc. are all subordinate meta- phors contributing to the heiglftenment of the principal one. Thus, the metaphor is here called aiT, because metaphors are here subservient to one another; and it is called

44 KĀVYAPRAKĀŠA [ 6. Motaphor

समस्तवस्तुविषय, because all the superimposed objects, both principal and subordinate, are expressed in the first three lines. In the last line, the employment of the word ga shows that we have got another figure, t. e. ea If it be said that this does not deserve to be an example of $95, for, inasmuch as there is no circumstance here, enabling us to determine that the figure is $925 and not 3qat, a doubt arises as to whether the figure is $q5 (ufata erqifes) or #q4r (srfe: armn@at ga). Thus, in virtue of this doubt, the veise deserves to be an example of a distinct figure called i? i7t,1 and not of Metaphor. We reply that no doubt as to there being a tist between these two figures in the verse, should be raised, for, there 18 one circumstance which favours the acceptance of Metaphor (and not Comparison) as the figure in the verse; vis. that the property अन्तर्धानव्यस्नरसिकत्व wich is denoted by the adjective jaeuntin, belongs only to the object superimposed, i. e. FTqifert, as she is an animate being, and not to tiff which is inanimate. If this were an example of Comparison, ufa would be the prominent thing, and then it could not be principally connected with the property of eradfrcrearfera. This shows that the word arurfear, is predominant in the compound गत्िकापालिकी. Now the word कापालिकी is principal, only when we take this compound as an example of $95, solving it as रानिरेव कापालिकी. A (b) ांग एकदेशविवर्ति ·- KĀRIKĀ VIII Ka. viii. a b :- A Partly-expressed Metaphor ( is ) when they are expressed and implied. 'They' mean 'the objects superimposed.' Thus, when some of the objects superimposed are expressed by words, and

1. एकस्य च प्रहेन्यायदोषाभावादनिश्चयः । Vide infra.

NOTES 45

some are to be understood by the force of the sense (of the sontence), it is qatafaaid, so called because it literally is 'that which is peculiar in one (of) its parts), i.e in which one of the subordinate metaphors is expressed by a word' It is exemplified in MFW etc. verse 31. Here, apagt, the object superimposed on TOT is expressed, but नायिका and प्रतिनायिका, the objecis superimposed on मडलाग्रलता and frgaar, respectively, are not expressed, but understood (only) from the force of the superimposition (of a-aegt on xot) i. e (only) when we consider that, iften and tamfamr being fit persons to live in a harem, unless1 their superimposition on qoseronf and ftgear is understood, the superimposition of .qT on Tor becomes unintelligible. Ka. vii. c :- This (is called) an Entire Metaphor. This i. e. this Metaphor with the two divisions (tredara- विषय and एकदेशविव्त) mentioned above, is (called) a Metaphor with parts. It is so called, because in it, there are various metaphors, among which one is principal and the others subordinate or ( to put the same thing in other words), because, in it, the principal object is metaphorically repre- sented together with all the other objects that are sub- ordinate to it. The word ort here means a cause. Thus, #i means that where one metaphor is the cause of another metaphor. Kā. vili. c :- But a Partless Metaphor is (1) Single. Here, only one object being metaphorically represented, relation of principal and subordinate does not exist. B (1) ga is instanced in Stuit etc. verse 32. Here, there is only one superimposition, vis. that of dar on RH. No other superimposition, that may be the cause of this one, is present in the verso 1. अन्यथेति। नायिकात्वारोपं बिना तस्याः पुरत्वारोपत्वस्य अपर्यव- सानात। अनुपपन्नत्वादित्यर्थ :। अ्रभा

46 KĀVYAPRĀKĀSA [ 6. Metaphor

Kā. vii. d :-- And (2) Serial as before A Serial metaphor is a second variety of a frin metaphor. The word सांगस्येव in Pradipa is a mis-reading for निरंगस्येव; Prabha, howevet, appears to read अथासांगस्यैव for अथ सांगस्यैव and understands असांगस्य as शुद्धस्य. The word पूर्ववत means 'like comparison' which is descubed before. As in a serzal Comparison (or what is called the Gailand of Comparisons,) one and the same objects (3q4) is successively compared to vanous othei object (sqHras) so (mn a serial Metaphor,) the natures of various (other objects) are (successively) attributed lo one (object). The word ggaa, in this Sutra, shows that the authot of the Karikas and the author of the Vitti aie one and the same person For the word3 gaaa refers to 'the Garland of Comparisons' which has been mentioned in the Vrttr (vrde page 20), and not in any of the previous Sutias. B (2) माला is instanced in सौन्दर्यस्य etc. verse 33. Here, many things such as a 'river ete.' are superimposed upon the 'beloved.' The Metaphor is Partless, because there is only one superimposition, t. e that of the 'river ete.' on the 'beloved'. C qurqfta. The consequential Metaphor. KĀRIKĀ IX Kā. ix. -The consequential (metaphor) is when there is a super-imposition of one thing (upon another), necessarily caused by the super-imposition (of a third thing upon a fourth, and occurs) when the expressive word is paronomastic or otherwise. Some interpret the Karika thus .- Trrqfea occurs when the superimposition of one thing which is subordinate, i. e. 1. असाइस्यैव शुद्धस्यैव। प्रभा. 2. एतदेव सूत्रं सूत्रवृत्तिकृतारेकत्वे ज्ञापकम्। मालोपमायाः सूत्रानुक्ताय वृत्तावेव कथनादित्याहुः। प्रभा.

NOTES 47

which is not the matter m hand, upon a second, is the cause of the superimposition (i e. of the apprehension of the identity), of a third thing, which is principal i. e. which is the matter in hand, upon a fourth.' But this interpretation is wiong; for, according to it, the definition of Trrgfen will not extend to the verse ni TEHTEY etc. (which is an example of grrqftr, vide page 37), where the superimposition of FG upon G4 which is the matter in hand is the cause of the super- imposition of TH upon who is also the matter in hand. (Really speaking, qrwqfta is where one superimposition 1s necessarily the cause of another, vis, where one superimpo- sition is impossible without the other. The term vrrufra lite- ially means .- that in which there is a series of supermposi- tions or metaphors standing in the relation of cause and effect. This qrrqfra is of two kinds .- (1) When the word expressive of the subject of superimposition and of the object superimposed, in the metaphor that is the cause, is parono- mastic, and (2) when it is not paronomastic. Of these the first is instanced in fagruma etc verse 34. Here, HITH ( the mind) itself is ana (the lake ratr). कमलासंकोच (loss of wealth) uself is कमल-असंकोच (opentng of lotuses) दूर्ग-अमार्गण (not seeking of forts) itself is दुर्गामार्गण (following पर्वती). समित्स्वीकार (readiness to fight) tself is समित्स्वाकार (readiness to eat fuel) सत्य-प्रीति (love of truth) itself 1s सती-अप्रीति (hatred of पार्वती). विजय (defeat of the enemy) itself is faory ( Arjuna ). Thus, these superimposttions of HIaH (the mind ) etc. on mrat (the lake HM# ) etc. are the causes of the superimpositions of $e ete. on , The words #Ia etc. are paronomastic, i. c. they aie capable of yielding two meanings each. These words, how- ever, being restricted to the significations of 'the mind' etc. by the context (which is the description of the King who is the matter in hand), the senses of 'the lake HI# etc.' are

48 KĀVYAPRAKĀŠĀ [ 6 Metaphor

apprehended from them, through suggestion originating in the power of denotation of the words qratr etc. Thus, the word aras in the Kārika does not mean 'expressive' but 'conveying the sense of' simply, The superimposition of the lake maer on the 'mind' is founded in this common propetty that the words meaning the 'mind' and the 'lake aria' are the same. And it has been pointed out in the 9th Ullasa, that the sameness of words may also serve as a common property for Comparison or Metaphot. In other words, these figures may also be found- ed on a mere verbal resemblance.

Although this i.e. the Consequential Metaphor founded on a paronomasia, has been declared, by the Ancients, (or accord- ing to Prabha, in the 9th Ullasa )1 and will (also) be deelared by us at the end of this Ullasa), to be a figure belonging to both a word and a sense, inasmuch as certain words like wa here are capable of enduring an exchange with other words, and 'certain others like atadf are not, and therefore, al- though it does not deserve to be treated here, since here only wiidaits are treated, still, it has been treated here among the figures of sense, in obedience to (the) practice of such ancient rhetoricians as the author of errreata' who hold that a 4 sets aside a $4 (and an orfaarr alone will set aside an srrearc), and who regard all 2q to be but an epfraar. Otherss like Udbhata declarel this to be an qkemaafasys, which it cannot be unless it is admitted as a figure of sense.

1 उक्तम्। नवमे इत्यर्थ: । प्रभा. 2. In aaata-This verse is quoted as an example of शिष्शब्दमालापरम्परितम् (P. 33). 3. अन्यैरिति। उद्भटादैः परम्परितमेव एकदेशावृत्तिनाम्ना ऊचे। San.

NOTFS 49

The ground on which this is called by them wnzaraaff is this .- just as when the 'harem' is supeiimposed on the 'battlefield', it cannot be properly connected with the 'sword,' and so implies the supermposition of the 'herome' on the 'sword'; so when the 'swan' is superimposed on the 'king', it cannot be pioperly connected with the 'mind' and so implies the superimposition of the 'lake Manasa' upon the 'mind' According to the modern view, however, this is not एकदेशविवर्ति मानस; for, here, (according to Prabhal) superim- position of the 'lake HIG' on the 'mind' is by suggestion; whilst, in एकदेशविवर्ति, the superimposition of नायिका on मण्डला- nafT is by implication or ( according to Udyota ) here, one supcrimposition i. e. that of the ' lake Hma ' on the 'mind', is a necessary cause of the other w.e. that of $a on the ' king'. Such is not the case in neq roira ft etc. The second is instanced in आलानं जम etc. Here, upon 4 etc, there are the superimpositions of G4 FAT &c. which are expressed by distinct words. Thus, the aras is not fa here; the superimpositions of SOTH etc. upon are proper, (only) when there are superimpositions of FHT etc., which are expressed by distinet words, on stt ete. Thus, here one superimposition is necessarily the cause of the other. In both these divisions of Trrqfa, we have got a Garland of Mataphors. In faa HTT# etc, one and the same object i. e. the king, is identified with various other objects such as ee etc. So also, in enori aq etc., one and the same object, i. e. UsT, is succcssively identified with various other objects such as Hor etc. These divisions are possible even when there is no Gailand of Metaphors. Thus, the first division is instanced

1. अधिवामूलव्यजनोपस्थितस्य सरःपभृतर्मनःप्रभुतौ व्यंजनयैवारोपः, जन्यन्न तु खङ्लतादावार्थिक इति विशेष:। प्रभा. K. 4

50 KĀVYAPRAKĀŚA L 6. Illustiation

in snfaen etc. verse 56. Here, the word aar is parono- mastic, admitting of the two meaninings of a 'family' and a 'bamboo'; the attribution of the nature of a ' bamboo' to the ' king's family' is a necessary cause of the attri- bution of the nature of a 'pearl ' to the 'King'. Theie is only one identification here, that of the 'King' wih a 'pearl' and no other. Thus, there is no Garland of Metaphors. The adjective aroifns etc. is no cause of the attribution of the nature of a ' peail' to the King; for, it is impossible that the three worlds should be illumned by the lustre of a pearl. It simply shows that the King is more excellent than the pearl. The second division is mstanced in ftaf etc. verse 37. Here, af-the object superimposed, is expressed by the word afe, which is distinct from the word ofer which ex- Presses the subject of superimposition. Thus, the ara is not here fae. The attribution of the nature of a afa to CFF is the cause of the attribution of the nature of a aar to the 'King'. There is no other attubution than this in the verse. Thus, it should be understood that the two-fold Consequential Single is also possible like the two-fold Consequential Serial. Although in ertff etc., the superimposition of yrfra- STET is also the cause of the superimposition of giff on the King, and although in farafe etc., the superimposition of frafferard is also the cause of the superimposition of & on Visnu still the Metaphor is not marvreqita; for, in each of the verses the series of Metaphors is only one, whilst a #reTyoRa occurs only when there are many series of Metaphors. Although, in a eraga and a Treqftasq where Mataphors are dependent upon one another, there are various subjects of superimposition, and various objects superimposed, still, inasmuch as all these collectively produce but one beauty,

9. अपहति ] NOTES 51

the figure ( i. e. Metaphor ) is but one and not many. In a aret and a TrET also, although the various Metaphors are independent of each other in their natures, still, they are dependent on each other as far as the peculiar beauty which is pioduced fiom each of them is concerned. A Girdle of Metaphors, where each object superimposed is successively turned into the subject of superimposition, 1s also possible, as instanced in faay etc. verse 38. It is not, however, defined by us as it is not possessed of any peculiar beauty as tarrqer is. In a TNT64%, we compare one thing to certain other things, in order to bring out the excellence of that one thing. Now, when we compare these other things to a third set of things, the result is that the excellence of the first thing becomes overshadowed. Thus, our primary object is fiustrated. 7. CONCEALMENT ( T9aa ) KĀRIKĀ X Ka. x. ab :- Concealment is when the matter in hand is denied and another is affirmed (in its stead). When ( the matter in hand, t. e. ) the s4H, Is denied, i. e. is established as unreal, and another, i. e. what is not the matter n hand, t. e, the #4HH, is affirmed, i. e. is established { as real ), that is Concealment. The words sadt ffsy exclude $q4 where the matter in hand is not denied. The words aia miena exclude arerr where, although one thing is denied, no other thing is affirm- ed The word syny in the Vrtti should not be understood in its strict sense of ' the thing compared,' but should be understood in the sense of ' some thing ' only. 1. अन्यत्साध्यते इत्येतावदुक्त्त रूपकातिव्यापेः प्रकृतमित्युक्तम्। तन्मान्नोक्तों च निषेधालंकारे वक्ष्यमाणेडतिव्याप्तिरत उभयोपादानम्। प्रभा.

52 KĀVYAPRAKĀŚA [ 7. Concealment

si9gfa is of two kinds :- ( A ) Expiessed and (B) Im- plied. Of these the first is instanced in अवाप्र: प्रागल्मयं etc. verse 39 Here, the unreality of the spot on the Moon is expressed by the words कलंको नैवायम्. An Imphed ereia is of various kinds. Sometimes, con- cealment is brought out by words expressive of a pretence; as instanced in aa affa etc. verse 40. Here, in virtue of the woid wa we apprehend that these are no 'mango flowers with bees on them ' but ' poisoned arrows' thus, the unreality of the bees is obtamned by implication, being brought out by the word 33 expressive of a ' pretence Sometimes, concealment is brought out by words expres- sive of ' transformation, ' as instanced in sgigs &c. verse 41. Here, in virtue of the word uftorfa, we apprehend that this is not a ' line of hair' ' but a 'hne of smoke.' Thus, the unreality of the line of hair is brought out by the word qftu. gfa expressive of ' transformation.' Similarly, it should be understood that this variety ( i. e ameff siygia ) is possible in various other ways. Thus. in इद ते केनोतं' etc. the denial is implied, being brought out by the words ad a aaii, Sometimes, the demal is brought out by suggestion as in eie? aisfe mraifht ete.

1. इदं ते केनोकं कथय कमलातङ्कवदने यदेतस्मिन्हेम्नः कटकमिति त्से खल धियम्। इदं तद्द:साधाकमणपरमास्त्रं स्मृतिभुवा तब प्रीत्या चक्रं करकमलमूले विनिहितम्॥ 2. अङ्कं कपि शशंकिरे, जलनिधे: पंकं परे मेनिरे; सारङ्ं कतिचिव्च संजगदित, भूच्छायमैच्छन् परे। इन्दौ यद्दलितेन्द्रनीलशकलश्यामं दरीदश्यते तत्सादं निशि पतिमन्धतमसं कुक्षिस्थमाचक्ष्महे।

NOTES 53

8. PARONOMASIA ( ) Kä. x. cd-When, in one sentence. words have more than one sense (each),it is Paronomasia Paronomasta ( of sense ) occurs. when only such words as bear only one ( general ) signification, or, in other woids, as are capable of enduring an exchange with other words convey more than one (particular) sense ( each ). Such words convey more than one (particular) sense, on account of the absence of any restriction as that of context etc. The word uftgiane) excludes a wo4 where words do not endure an exchange with other words. The word uava, for instance, cannot be exchanged with ST4, one of its synonyms; for, the latter word has not got the two senses of a 'horse' and 'salt', which the formet has got. The figure is instanced in s4 etc. verse 42. Here, the sentences geqgad etc. convcy two senses, each, one applica- ble to a particular king named Vibhäkara and the other to the sun. The words sEy etc. bear only one general signification of 'rise' ete. They are here said to convey two particular senses, each, inasmuch as they may each be taken here ( literally ) as the physical rise (of the sun), or ( metaphori- cally ) as the piosperity of the king. The second sense cannot be said to be suggested by the sentence; for such circumstances as 'association,' context, ' ctc. being absent, the power of denotatton of the words 3Ey etc. is not here restricted. Hence both (the senses, that applicable to) the Sun and ( that applicable to ) the ( particular ) king ( Vibhäkara ) also, are ( here) expressed. Suggestion is pos- sible only when we can detcimine that one sense relates to

9. अत्रार्थश्लेष स्यैवार्यालंकारत्वेन लक्ष्यत्वाच्छन्दरेलव्या- वृत्त्यर्थमाह-परिवृत्तीति। प्रभा.

54 KĀVYAPRĀKĀŚA [ 9. Speech of Brevity

the matter in hand, and the other to what is not the matter in hand. It is impossible here, because such a determina- tion is here absent The word faurat only does not endure an exchange with another word, and is, therefore,, an example of oy. The words Ty etc. enduring an exchange with other words are, howevet, many, and therefore the verse is given as an example of aniaag. Some, however, hold fawrast, too, as exemplitying anfau by taking faurt to denote customaiily the 'sun ' and ctymologically the ' king' (one who elevates his country by good government ), and in this way holding it as enduring an exchange with such other words as प्रभाकर etc.

9. A SPEECH OF BREVITY ( RHraIfs)

Kã. xi. .- The description of another thing by paronomastic adjectives is ( termed ) a Speech of Brevity. ' Another' means 'a thing which is not the matter in hand. ' Paronomastic means 'yielding many senses, ' each. Thus, when a sentence describing (a thing which is ) the sabject under description, suggests ( another ) thing which is not the subject under description, in virtue of paronomastic at- tributes ( only ) but not of a paronomastic subject also, it 1s ( termed ) a Speech of Brevity, because it states two things briefly. The aiat is here suggested, not expressed, because, the power of expression of the words in the verse is res- tricted to the sga by the context. The word 'only' mn Pradipa's definition excludes 4 where the subject also is paronomastic. In Hareifs the behaviour ( aragrr ) of what is not the matter in hand is attributed to the behaviour of what is the matter in hand. In q the nature ( 4 ) of the object not

NOTES 55

under description is attributed to the nature of the object under description. The figure is instanced in afsor etc. verse 43. Here, the word जयलक्ष्मी expressive of जयलक्ष्मी which is the subject of the verse, alone does not express ( a second sense i. e. the sense of par,-a sense connected with the thing which is not the matter in hand. The words 5aT Ha argrya etc., expressive of the attributes of the subject, how- ever, convey two senses, each -- one relating to the 'king' who is the matter in hand. It should be noted, however that here the adjective sar4 alone is paronomastic. The other adjective i. e. argrra, is simply common ( to the king and the lover ). The adjectives! need not be necessardly paronomastic. They may (1) simply express attributes which are common to the and and the siqna, or, they may simply (2) imply Comparison. The first is instanced in fafoma etc. where the attri- butes gufasaa etc. although not paronomastic are common i. e. are equally applicable, to the tier and the aras. The second is instanced in taya etc., here the adjective FHSHT etc. express attributes of the mrfaat, when the com- pounds aie solved as amr: geqrofa etc. When the com-

1. ओपम्येति। आदिपदेन साधारणविशेषणसंग्रह्मः। तन्न साधारणविशषण- वशादथा-विलिखति कुचावुच्चैगाढं करोति कचग्रहं लिखति ललिते ववत्रे पन्ना- वलीम समजसाम्। क्षितिप खदिरः श्रोणीविम्बाद्विकर्षति चांशुकं मरुभुवि हठान- कयन्तानां तवारिमृगीदशाम्।Iअन्र कुचविलेखनकचग्रहादिविशेषणानां शब्दा्षेषं बिना स्वत एव साधारण्यानायकवृत्तान्तस्फूर्तिरिति समासोकिः। औपम्यगर्भविशे- षणाद्यथा-'दन्तप्रभापुष्पचिता पाणिपह्ठवशोभिनी। केशपाशालिवृन्दन सुवेपा हरिणे- क्षणा ॥I' अत्र नायिकाविशेषणत्वस्य दन्तप्रभा पुष्पारणीवेत्यादापितसमासेन सिद्धौ, दन्तप्रभासदशैः पुष्पैरिति समासान्तराश्रयेण लतावृत्तान्तस्य समासोक्तिः। प्रभा.

56 KÄVYAPRAKĀŚA [ 10. Illustiation

pounds aie however, solved as qeagurega: gsq: the adjectives become applicable to a 'creeper.' Thus, the account of a 'creeper' is suggested in virtue of adjectives implymg comparison. Here, some men say : "the word v in qnth means simply ' another thing; ' whether that thing is the matter in hand or not is not the point. Thus, aarems occurs even when the matter in hand is suggested in virtue of adjectives expressive of attributes of what is not the matter in hard. For from this variety also, a peculiar beauty is apprehendea, and besides, this variety cannot be included under any other figure. " 'These men are not iight' we reply-'for' this variety is the province of a distinct figure named saranaier instanced in yare7y etc. verse 53. Foi the meaning of the word warnfs occurring in the figuie angagaar vide Notes, Infra. 10. ILLUSTRATION ( AEsar ) Ka. xi. cd:When an impossible connection of things implies a comparison, it is (termed) Illustration. When a connection between two things ( which are either (A) two senses of sentences or (B) two senses of words) which is impossible, i. e. which cannot be conceived by simply reading or hearing a verse), terminates in the impli- cation of a comparison ( between these two things' it is one kind of Illustration. 'Illustration' (means ) 'citing of an instance.' This kind of Illustration has further two varie- ties .- when the sentences are ( 1) different or ( 2) not different. The first variety (A1) is instanced in naggat etc. verse 44. Here, the connection between the ' description of the 1. समासोक्तिपदमिति। तुल्ये प्रस्तुते तुल्याभिधाने त्रय प्रकारा :- श्ेषः समासोकि: सादृश्यं चेति ग्रंथे वक्ष्यमाणमित्यर्थः । प्रभा.

NOTES 57

Solar race by means of my feeble intelleet 'and the `ctossing of the ocean by means of a raft'-which are the meanings of the fwo sentences here-is impossible. This impossibility terminates in ( the umplication of) a comparison, namely that the description of the Solar race by my intellect' is as ( im- possible as ) ' the crossing of the occan by a raft.' Thus, we must suppose a comparison in order to account for the identity between ertaT and ananada that is appre- hended from the verse. Thus, the Illustration is implied (reff.) In the piesent figure, we have not the apprehension of the sense of the verse epart from the intimation of the iela- tion of resemblance. Whilst, in gera, we apprehend the relation of resemblance in virtue of the sense of the sentence that is apprehended. Otheis, however, say that in rd. the two sentenses are independent of each other, but that, here, they are dependent The second variety (A2) is instanced in sgnfa etc. verse 45. Here, ( the impossibility by the Raivata Mountain bearing the loveliness of the elephant)-for, how can one thing bear the loveltness of another ?'-terminates in (implying) a comparison, (namely, that the Raivata Mountain bears) a loveliness sımilar to that ( borne by the elephant ). Pradīpa has given one distinction between this example and the former ( 1. e. quyyar etc.) Another distinction1 is that in the first, the SqHf#t, e the crossing of the ocean by a raft, is obscure; whilst, in the second, the 34Am7 i.e. the loveliness of the elephant, is well-known. Others say that this is an example of qerdfrgaar on the ground that here there is apprehension of identity between 'loveliness' which is an attribute of the 3yars i.e. the ele-

1. अन्नोदाहरणयो: प्रथमे उड्डपेन सागरतरणरूपमुपमानमप्रसिद्धम्, द्वितीये तु वारणेन्द्रलीलारूपं तत्पसिद्धमित्यपि भेदो दष्व्यः। मभा.

58 KAVYAPRAKASA [ 10. Illustration

phant, and 'loveliness' which is an attribute of the sqia i.e. the Raiwata Mount. They further distinguish this example from the pievious example (a q etc.) on the ground that in Fa ua ete, companson is implied by the sense of the sen- tence ; whilst, here, by the sense of a word simply. But these men are wrong; for, here also, Comparison is implied not by the sense ot the wordl afar simply, but by the sense of the sentence-'the mountam's bearing that loveliness'. It should be noted that a Garlad of Illustrations is also possible, as instanced in arur etc. verse 46. Heie, the उपमेग-गुणगणनोदम-has got many उपभानs-सागरतरण etc. Ka. xii. ab :-- Intimation of a connection between (a thing) itself and its cause by an action itself is another (Illustration ). When a connection (1 e. that of cause and eftect) between a thing itself (i. e. an effect) and its cause, is intimated by means of 'an action' itself (belonging to that thing), that is another (kind of) illustration. This kind is instanced in sad etc. verse 47. Here, the connection (1. e. that of cause and effect) befween the effect, i. e. 'the act of falling' whlch is expressed by the verb vaa and (the cause ) 1. e. 'the obtainment of an elevated position by a worthless man,' is intimated by the act of 'falling,' which is expressed by the verb पतति. 'The obtainment of an elevated position by a worthless man' is the cause of his 'fall,' as the obtainment of a high situation by a stony particle is the cause of its fall. Thus, inasmuch as we get an illustration (i. e. that) of a stony particle the figure is Illustration.

1. लीलापदार्थमात्रक्ष्येति। कि तु तद्वहनरूपवाक्यार्थस्यत्यर्थस्थेत्येर्थः।

११. अग्रस्तुतप्रशंसा NOTES 59

The word dal in fraga excludes intimation of the connec- tion by mere words; for, in the example, it is the action of falling itself that is said to intimate the relation of cause and effect. Thus, inasmuch as the connection is intimated by an action and not by mere words, this kind of ARdaT is Adnt under a possible connection of things. The connection 1s possible inasmuch as the stony partcle by its own example 1s capable of intimating the fact that the obtainment of an elevated post by a worthless man is the cause of his fall. Thus, this kind is distinguished from the first kind where there is Illus- tration under an impossible connection of things. Appaya Diksita says that this kind of fedar is possible even when the connection between any two objects, not con nected with each other as cause and effect, is intimated by an action of one of them. Thus' aeraftivt etc is an example of this figure; for, in this verse, segraa by its own example intimates to the house-holders the fact that they should hospitably receive good men, coming to their houses as guests. 11 INDIRFCT DESCRIPTION (Eagsiar) Kā. xii. c d ·- Description of what is not the matter in hand, leading to the implication of the matter in hand, (is termed) nothing but Indirect Description. When the matter in hand is implied by the description of what is not the matter in hand, it is aryegansitn. The adjective geaarrar prevents the definition from extending to earanf where it is the matter in hand that 1. क्रिययैवेत्येवकारेण शब्दव्यवच्छेद । ब्रवन्पतीति पातकियाया एव हेतु- हेतुमद्धावगमकत्वभ्योंके: । प्रभा. 2. अन्ये तु 'स्वहेत्वन्वयस्य' इयपलक्षण स्वक्रियया किचिदर्थबोधनस्य। एवं च 'चृडामणिपदे धत्ते यो देवं रविमागतम्। सतां कार्यातिथेयाति बोधयन्गृह- मेघिन: ।' इत्यादावप्येयैवेत्याहुः। Udyota.

60 KĀVYAPRAKĀŠA [ 11. Indneut Des.

leads to the implication of what is not the matter in hand. Thus, the distinction between anegauien and anmirt. is, that in the former, what is not the matter in hand implies the matter in hand, whilst, in the latter the matter in hand imples what is not the matter in hand. The author now divides अप्रस्तुतप्रशंसा :- Ka. xiit. abed :- It is five-fold: when the matters in hand are (1) an effect; (2) a cause: (3) the general; (4) the particular and (5) a similar thing, and the des. criptions are of what are different from these, or of a similar thing. 'These' mean the first four things mentioned above. 'What are different from these' (mean) a cause etc, i.c. a cause, an effect, the particular, and the general. Thus, the figure occurs when (1) an effect from a cause, or (2) a cause from an effect. or (3) the general from the parti- cular or (4) the particular from the general, or (5) a thing similar fiom what resembles it is understood, each of the former being the matter in hand, and each of the latter not so. Examples (follow ) in order :-- The description of a cause when an effect is in question (1) is instanced in qrar: rf etc. verse 48. Here the cause- his wife's delight at the prospect of his death-is mentionted when the effect-what ? hast thou abandoned thy journey- is asked. Here, fr signifies a question, not a cause. Thus, a cause is not the matter in hand here; sfa is useless. This is not the figure 3HT; for although here theie is in- ference of a question from an answer, still, the beauty does not consist in such an infeince, but in the fact that the prevention of his departure which is impled by the pios- pect of his death prominently brings out the deep affection which the husband entertains for his wife.

NOTES 61

The description of an effect when a cause is in question (2) is instanced in agar etc. verse 49 Here the effect- 'the speech of the parrot released by a traveller'- is mentioned, when the cause-your enemics have fled sud- denly, learning; that you are ready to march -- is a question The cause is suggested by the effect that is described. This is no Suggestive Poetry; for, here the expiessed meaning is moie beautiful than the suggested one. The description of the particular when the general is in question (3) is instanced in qatTEy etc. verse 50. Here the partieular-the improper attachment of a particular fool -- is spoken of, when the general-that the attachments of fools are improper-is in question. The description of the genetal when the paiticular is in question (4) is instanced in gagy ete verse 51. Here, the general-'the eulogy of those who destroy of their enemies' -- is spoken of, when the particular-the eulogy Salva ex- pressed in the from .- if you will remove the grief of the wives of the Demon Naraka by killing Krsna, you alone (in the world) will deserve praise is in question. Describtion of a similar thing, when what resembles it, 1s in question (5) has three sub-vartetes :-- (a) when a Rq, t. c. the fact that the subject and its attributes are expressed by paronomastic words, is the cause, why one (stmilar) thing suggests another, resembling it; or (b) when a tHatfe, i. e. the fact that only the attributes of the subject are expressed by paronomastic words, (is that cause); or (c) when mere resemblance, even though there is no paronomasia (is that cause) The words y and anrarf in the Vrtti mean, respec- tively, paronomastic words expressive of the subject as well as of attributes, and paronomastic words expressive of attributes only. They do not mean the figure q and the

62 KĀVYAPRAKĀŚA | 11. Indirect Des.

figure amraffm; for, in the former figure, both the senses are eithei in question or not in question, and in the latte1, the behaviour of what is not the matter in hand is attributed to the matter in hand; whilst, m these divisions of srtegamuim, the matter in hand is suggested by what is not the matter in hand.

Examples in order :- The first sub-variety (5a) is instanced in geraraff etc. verse 52. Here, in conseqence of the paronomastic nature of the subject gorag and of the attributes ftra ctc, the account of a 'good man'-who is the mattei in hand and who is sımilar to Visnu-is understood. This is not Re; for, here the cus- tomary sense, i. e. विष्णु of पुरुषोत्तम overpowers its etymological sense, i e. 'a good man'. This, Visnu-the matter not mn hand being the customary sense of gadtIH, is first apprehend- ed. Then the account of a good-man'-the matter mn hand, and the etymological sense of ge9my-is obtamed by impli- cation itself. If it be said. "the etymological sense assisted by the context is as powerful as the customary sense, and thus ginH expresses, not implies a 'good man.' Thus, inasmuch as there is no implication, this is but "4, not 3ai" We reply :- No, for although here both the senses may be looked upop as it expressed, still, the customary sense even though it is sraega isfust apprehended; the ctymological sense being dependent upon the context, is apprehended afterwards. Thus there is eeaarysier, not Pay here. Really speaking,1 the poet here principally intends to impart knowledge of the matter in hand by describing what is not the matter in hand. aq is subordinate inasmuch as

1. वस्तुतस्त्वत्रामकृतदृष्टान्तेन प्रकृतावबोधनं मुख्यं कवेस्तात्पर्यविषयः। शलेपस्तुतदुपयोगितया गुण इति प्रधानेनैव व्यपदेशो युक्त इति ज्ञेयम् 1 Pr.

NOTES 63

it simply helps the fulfilment of this intention. This being the case, the figure should be termed after what is principal i. e. srargagaie, and not after what is suborbinate, i. e. sr. The second sub-variety (5b) is mstanced in gar etc. verse 53. Here, the subject 'moon' is not paranomastic only the attributes are so. In virtue of these, paranomastic attributes, the account of a nich and a poor man is imphed. The third sub-variety (5c) is instanced in aarg anft etc.2 verse 54. Here a 'bad lord squandering his ill-gotten wealth' is in question, 'the ocean salting the water gathered from the rivers and thus resembling that lord' is, however, described. fasy and uegoy are here said to resemble each other, be- cause they possess a common property consisting in the fact that both the things are expiessed by one and the same word पुरुषोत्तम, Thus, here a 'bad loid' is implied mn virtue of simple ie- semblance between him and the 'ocean,' althouth there is no paronomasia. This sub-variety is again instanced by Pradipa in 2er ctc. page 38. Here, a warning to a poet in the company of a bad king is conveyed through the description of a woman associated with a bad husband. Ths third sub-variety, sometimes, occurs, only when the suggested sense-which is the manner in hand-is not superimposed apon the expressed sense :- as instanced in et+w: etc. verse 55. Heie, the fact-that the prosperity of a bad and fierce master is better than his adversity, for, 2. This verse is ascribed to a-gus by arher in his औचित्यविच्चारचर्चा (काव्यमाला, गुच्छक 1, p. 139). According to शार्ङ्गधरपद्धति it belongs to श्रीशुक or रीशक See Subhasitvali, Notes 891.

64 KĀVYAPRAKĀŠA 1 11. Indirect Des.

in the latter state he becomes more fierce,-is the matter in hand. This fact is here suggested by the description of the 'ocean' through mere resemblance. IIere, all the adjectives mentioned in the veise aie applicable to the ocean as well as to a bad master. Thus, the superimposi. tion of a 'bad lord'-the suggested sense-upon the 'ocean' the expressed sense-is not necessaiy; for, the verse is intellgible even without it.

Here, the suggested sense is subordinate, and therefore this is no Suggestive Poetry. The 'ocean' is not the matter in hand and therefore its description is quiet itrelevant here. This description, in order to make itself relevant, torcibly brings in the suggested sense. Thus, the suggested sense, inasmuch as it helps the expressed sense, is sub- ordinate to it. Thus the verse is not an example of Sugges- tive Poetry.

Sometimes (this sub-pariety oceurs), only when the sug. gested sense is superimposed (upon the expressed sense): as in- stanced in atd a: etc. verse 56. Here, the dialogue of a traveller and the inanimate hafef tree is impossible unless we superimpose upon the wraie-the expressed sense- the character intended, 1. e. that of a low caste man dis- appointed at the rejection of his hospitality by a good man -which is the suggested sense.

This is not Metaphor, for there the superimposition is upon the matter in hand; here it is upon what is not the matter m hand. Nor is this enaranf consisting in the m (i. e. a good and a bad man) being expressed by the same words as the उपमेय (i. e. शाखोम्क and वट) ; for, in अतिशयोक्ति, the objects superimposed (i. e. aralan and ae) being promi- nent, an address to them would be impossible.

११. अप्रस्ततप्रशंसा ] NOTES 65

Sometimes (this sub-variety occurs), when the subjected sense is partially superimposed on the expressed sense. as in- stanced in ersqal etc. verse 57. Here, THanavana (reversion of the tongue), 74 (hollowness of the trunk) and #4 (rut) are (really) no causes why the bee-the expressed sense-should not serve (the elephant), although they ought to be stated by the poet as such.

But when we superimpose the characters of a 'repulsive master' and a 'devoted servant', upon the 'elephant' and the 'bee', then रक्षनाविपर्यास (inconsistency of speech), शन्यकरत्व (poverty) and # (arrogance) become fit causes why the bee (by which a'devoted servant' is to be understood) should not serve the elephant (by which a 'repulsive master' is to be understood). Thus, superimposition is necessary in order to render these adjectives intelligible.

'The incessant movements of the elephant's ears' are, however, a (fit) cause why the bee should not server the ele- phant. Hence, superimposition is not necessary in this case ; for, the attribute nurnve is intelligible without it. HE (rat) on the contrary, is a cause why the bee should (and not why it should not) serve (the elephant). But when we have recourse to the superimposition mentioned above, H% (arrogance) be- comes a fit cause why the bee (1. e. the devoted servant) should not serve the elephant (1. e. the repulsive master). Hence, superimposition is necessary in this case. Thus, there is here superimposition in some parts and absence of superim- position in the other parts of the verse.

Thus, the account of the 'master' and the 'servant' is suggested by the description of the 'elephant' and the 'bee' in virtue of the presence of paronomastic words (in the verse) which alone constitute the common property between the expressed sense and the suggested sense, K. 5

66 KĀVYAPRAKĀŚA [ 12. Ivpeibok

12. HYPERBOLI (अतिशयोक्ति) KĀRIKĀ XIV and XV Ka. xiv and xv, abe :- (1) When a subject under dis course is ascertained as (identical with another, being) swallowed up (or altogether taken in) by it; (2) wher a subject under discourse is (ascertained as something) other (than ordinary); (3) when there is a suppositi. under a condition introduced by 'if', and (4) when th sequence of cause and effect is inverted, that should b understood as (the figure) Hyperbole. That is one (kind of Hyperbole), when the sqaa is ast certained as (identical with) the sTHrH, (being) swallowed, t (or completely taken in by it), i. e not being' expressed by a woid diffeient from that which expresses the sqmrs. Thus, this kind is based upon गौणी साध्यवसाना लक्षणा. Instanced in $Haygr etc. verse 58. Here, the face ctc. (of the heroine), obtained from the context, are ascer- tained as identical with a lotus elc. By this ascertainment the pre-eminent excellence of the face is brought out. This kind is again instanced by Pradipa in aws etc in page 42. Here, the breasts etc. of a woman are ap, prehended as identical with a jar etc. When a thing (belonging? to one kind) is ascertained as ( belonging to a) different (kind that is superior), that is the second (kind of Hyperbole). Instanced in अन्यत् सौकुमार्य etc- verse 59. Here, the beauty of a woman is ascertaidned as belonging to a superior kind of beauty. Thus, a distinc, tion is here apprehended when there is really an identity, 1. उपभयस्येति। उपमानेन निगीर्य प्ृथगनिर्दिश्य अध्यवसाने स्वरूपेण निश्चयः ।Pr. 2. भेदकातिशयोक्ति: सा तस्यैवान्यत्ववर्णनम्। Ku. तस्यैव तज्जातीयस्यैव॥ अन्यत्ववर्णनं तज्जातिभिन्नत्वेन वर्णनम्। Chan.

१२. अतिशयोकि । NOTES 67

and is thus distinguished from the first kind where an identity is apprehended when there is really a distinction. A supposition, of course, of an impossible thing, under a condition introduced by the word aft or aa is the third (hind of Hyperbole). The thing here is impossible, of course. because it 'is said here to be supposed. Instanced in TIari etc. erse 60. Here, According to wafal, the likeness of the 'face' the 'moon' is not real but supposed. This supposition brings out prominently the excessive beauty of the 'face.' Accord- ing to send, however, in the first half, the connection bet- ween the 'full moon' and 'spotlessness,' which does not really exist, is supposed to exist. In the latter half, the word uya shows that the relation of resemblance which really exists between ge and sia' is supposed not to exist. Thus this kind has two varieties :- (Supposition of) a connection when there is no connection, and supposition of no connec- tion when there is a connection. The fourth (hind) is when the effect is mentioned before (the cause), in order to bring out the speedy action of the cause. Inversion of the sequence of cause and effect is two-fold :- The effect may be supposed (1) to precede the cause or (2) to co-exist with it. The first sub-variety (1) is instanced in I4 etc. verse 61 Here, the effect, i. e. the taking hold of Malati's heart by Cupid, is mentioned before the cause, i. e. the entrance of the king into her heart. The second sub-variety (2) may be instanced in such a verse as सममेव समाक्रान्तं etc. Raghu IV 4. Here, both the causes, i. e. 'seating himself on his father's throne,' and the effect i. e. 'conquest of the kingdoms of other kings', are described as occurring simultaneously. 1. अर्थादिति। कल्पनपदसामर्थ्यादित्यर्थ:। Pr. 2. अत्र चन्द्रेण सह मुखस्य साम्यं तर्कितमव न तु वस्तुतः, तेन मुख- स्यातिशयः प्रतायते इति यदर्थातिशयोकतिरियमिति । Chakra.

68 KĀVYAPRAKĀŚA [ 13. The Parallel

13 THE PARALLEL ( AEYET )

KĀRIKĀS XV & XVI

Ka. xv, d & xxvi, ab :- When one common property stands twice in two sentences that is (termed) the Parallel. When a common property is expressed by (two) different words, [for, Repetition of a word has been (alteady i. e. in the seventh Ullasa) declared to be a fault], in the sentence ex presssive of the aqnq and in the sentence expressive of the aquia, that is sfaaegaar; (so called) because, it (literally) is "that where the sqara is a thing in the form of the sense of a sentence or, more correctly, 'that where the common pro- peity is (differently expressed) in every diffeient sentence.' 'Two' means not'two'only but 'many.' and 'twice' means 'many times.' The word whey in the Karika excludes taesfar and tera where the common properties standing as the type (fara) and the prototype (mfafara) are necessarily two. The resemblance intended here is implied; thus the figure differs from वाक्याथापमा instanced in दिवि भाति यथा etc, where the resemblance is expressed (by the word a). This figure is of two kinds :- Single and Serial. Of these, Single प्रतिवस्तूपमा is instarced in देवीभाव गमिता etc.Verse 62. According to some, this is an example, because the pro- perties 'being treated like an ordinary woman' and 'fitness of being enjoyed' are identical. According to others,2 this is an example, because one and the same property, i. e. 'unfit ness' is expressed by different expressions 4 qafa and a aag. The former view is not right, because the

1.'दिवि भाति यथा भानुस्तथा त्वं भ्राजसे भुवि'। प्रभा. 2. अथवा अनौचित्यस्य एकस्य धर्मस्योपादानादुदाहरणत्वमिति मतान्तर- माहु-कथमिति।Pr.

NOTES 69

common property expressed by परिवारपद्स and परिभोगयो- raea is not the common property that is stated in the two sentences. Here, the figure is based upon similarity. It may also be based upon dissimilarity between the two sen. tences; as instanced in aargal etc and aral etc. Serial saasa4m should (also) be understood (as possible); as instanced in afe qgfa etc. veise 63. Here, the common property 'absence of wonderfulness' is expressed by four different expressions fanad, fh aa: etc. in four different sentences. The last sentence here expresses the 3q0q. 'the fortitude of good men' being the subject under discouise. The same (i. e HIGT) should be understood (as possible) else- where, i. e. in other figures also, as in anfart2 'instanced in etc. *l

14. EXEMPLIFICATION (Eera) Ka xvı. c d :- Exemplification again is the reflective representation of all these. 'Of these' (means) 'of a common property,' (the thing compared.' and 'the thing compared to'). This is not eqat; for, such words as Tuf, $ etc. are here absent. Nor is this ereff- ear-nra; for, here the relation of the general and the parti- cular does not exist. The term gera etymologically (means) 'that in which the ascertainment of the matter in hand is observed,' i e. made with authority. In other words, it is that in which the authoritativeness of the matter in hand is ascertained by means of induction fiom the example given in the veise.

15. चकोर्य एव चतुराश्चन्द्रिकापानकर्मणि। विनाऽवन्तीर्न निपुणाः सुदृदशो रतकर्मणि S.D. 2. यथा हरवन् विषमदृष्टिरित्यादौ व्यतिरेके व्यतिरेकमाला। San.

70 KĀVYAPRAKĀŚA [ 15. Illumination

Terd is two fold-being founded upon Similarity or Contrast. The first kind is instanced in Faf gE etc. veise 64. Here, the commen properties fafor and fasas, although different, correspond to each other in virtue of resemblance between the two sentences. Thus, this figure is not mfaraeqver whare the common properties are identical. Nor is this Fear also: (1) for, there the common proper- ties are not stated. (2) Again, there the sentences are depend- cnt upon each other for their meanings; here they are in. dependent. (3) Again, there resemblance is supposed in vìrtue of impossibility of connection between the two sen- tences, whilst, here it is supposed in viitue of the corres- pondence of properties mentioned in the two sentences. Tlus is gera under Similarity. EeT-a under Contrast, however, is instanced in aara etc. verse 65. Here, by reversing this contrast between the two sentences, we get resemblance between them thus :- 'warriors fled from the battle-field, when you simply wished to take hold of your sword, as particles of dust fy about when there is a whirlwind.'

15 ILLUMINATOR ((9). KĀRIKĀ XVII Kā. xvii :- (I) When the matter in hand and that which is not the matter in hand have got an attribute mentioned only once, or, (II) when a case-noun (occurs only once) in connection with more than one verb, it is (termed) the Illuminator, When the property such as an 'action' ctc., of the matter in hand and of what is not the matter in hand, 1. e. (of course) of (the things becoming) the sany and the sqar, is employed only

६६. दीपक। NOTES 71

once, that is one kind of fvn; (so called) because it (literally) is 'that which residing in one (sentence) connects itself with all the other sentences (of the verse),' just as a lamp standing in the house illumines the street also. The force of the word arira in the Vrtti is that the pioperty which resides in both the matter in hand and what is not the matter in hand, itself, becomes the common property between them. Thus, in virtue of that common propeity, they necessarily become the उपमेय and the उपमान, Here, the comparison is suggested, such words as sa etc. expressing comparison being absent. Thus this is not 3YHT. The suggested comparison is again here subordinate to the expressed sense of the verse. Thus this is not Suggestive Poetry. This is again neither maarayar nor gapa; for, the common property, although one, is mentioned here only once, and besides, the sentences are not here two. The first variety is instanced in qogai etc. verse 66. Here, the common property 'cannot be touched' is an'action' and is mentioned only once. 'The breasts of noble women' are the synas and 'the wealth of misers etc. are the SqHTas. In aarer grgyoqf etc., the common property 'darkness' is a quality. When a case-noun occurs (only) once in connection with a plurality of verbs that is (the second kind of) a146; as instanced in ffaafa etc. verse 67. Here, ay: :- a noun in the nominative case and wa-a noun in the locative case are mentioned only once in connection with many verbs स्विद्यति, कूणति etc. No resemblance is apprehended in this kind which is thus distinct from the first .where there is an apprehension of resemblance. 1. यस्य धर्मस्य प्राकराणकाप्राकरणिकोभयवृत्तित्वम, तमेव साधारणधर्म- माश्रित्य तयोरुपमानोपमेयभावः मापोतीत्यर्थाित्युक्तम्। Viv.

72 KĀVYAPRAKĀŠA [ 15. Illumìnation

This very fact distingmshes this kind from asqarfrar where also there is an apprehension of resemblance. Again, the condition required for the first kind, namely that in it, certain things must be ya and certain others aar is here absent All the actions here may be (1) saT or (2) smgad or (3) some ana and others sad. Thus, this kind has three varietics. The first is instanced in feamia etc. Here, all the actions are una. The second may be instanced in दूरीकरोति- etc. Here, all the actions are अप्रकृत, And the third may be instanced in वसु छातुं2 etc., अत्रवृत्तिही नस्य कस्यचिद्दीनस्य वचन वसुदानस्वनाणलक्षणयोः करिययोः प्रकृतयोः, अरिमिर्दनस्य चाप्रकृतस्य काधारणंकतंकारकमू। KĀRIKĀ XVIII Ka. xvi. a b: -When each preceding object succes- sively helps the succeeding one. it is (termed) the Serial Illuminator. The Vrtti here is simple. This variety is instanced in frurargur etc. verse 68. Here, the 'bow' obliges the 'arrows' by enabling them to 'reach the heads of the enemy'; the 'arrows' also oblige the enemy's 'heads' by assisting them to ieach the 'ground' etc One and the same action of srerer being everywhere connected, it is called the Illuminator. This example is criticised by Jagannatha who considers it to be a variety of waleot, because in this verse the two important factors which go to make up the fromra'mrt, viz., साहश्य and प्रकृताप्नकृतात्मकत्व are absent. 1. दूरीकरोति कुमति विमलीकरोति, चेतश्विरन्तनमर्घ चुलुकीकरोति। भूतंषु किं च करुणां बहुलीकरोति, संगः सतां किमु न मंगलमातनोति। R.G. 2. वसु दातुं यशो धातुं विधातुमरिमर्दनम्। त्रातुं च मादृशान् राजन्नतीन निपुणो भवान्।। R. G.

१६. तुल्ययोगिता ] NOTES 73

HOTTAT etc. are not separately defined, because they possess no other pecuharity than this, that one and the same sond is connected with many 3THTs. arerafvr is, however, separalely defined, because of the additional peculiarity found in this figure, t. e. that there many things, helping each other, and the virtue of this mutual connection, forming a series, are described as con- nected with one attribute only. 16. EQUAL PAIRING (aIfrar) Ka. xviii. c d:When the ( common ) property of either only the matters in hand, or only what are not the matters in hand, is (mentioned) only once, it is (termed) Equal Pairing. The Vrtti here is simple. The common property is either an 'action' or a 'quality'. In #ya, the common propeity of both the matter in hand and what is not the matter in hand is expressed only once; here, of either the one or the other, not of both. Similarity is here implicd as in ariats. It is, however, distinguished from sfane by the fact that there strikingness lies mn the supe- riority of the sqnd over the syarr, and not in the apprehen- sion of resemblance as here. The word #aa shows that the figure does not occur in the verses gol faarea etc. and in eia gr? etc .; for, in the first of these, different properties are expiessed as connected with different objects, and in the second, one property is expressed many times. 1. मुखं विकसितस्मितं वशितवक्रिम प्रेक्षितं, समुच्छलिताविभ्रमा गतिरपास्तसंस्था मतिः । उरो मुकुलितस्तनं जघनमंसवन्धोद्गुरं, वतेन्दुवदनातनौ तरुणिमोद्गमोमोदते। K. P. 11. 2. दधि मधुरं मधु मधुरं द्राक्षा गधुरा सुधार्पि मधुरैव। तस्य तदेव हि मधुरं यस्य मनो यत्र संलसम्॥ प्रभा.

74 KĀVYAPRAKĀSĀ [ 16. Equal Pairing

The first variety is instanced in qieg ar etc. verse 69, Here the property 'announcement', is mentioned as the property of the 'face etc. (of a woman under separation)' which are here the matters in hand, and not as that of the 'disease' which is the matter not in hand herc.

The second variety is instanced in gueeayo etc. verse 70. Here, in the first half, the property contempt' suggested by the word a is mentioned as that of the 'lotus etc.' only, which are not the matters in hand, they being the things to which the eyes of the women are compared. In the same way in the second half, only one property 'conquest' is men- tioned as connected with 'nectar etc.' only, which are not the matters in hand, the face being compared to them. Egr, a etc., and area, a, etc. are apprehended as similar to each other, through the properties of 'being contemned' and 'being conquered' respectively. This is not an Implied Comparison; for, strikingness here does not he in the apprehension of resemblanee only, but in the connection of many things with one property also. Jagannäth observes that efqe does not deserve to he a figure distinct from geyaimat. For, the strikingness due to the connection of one attiibute with many things is the same in both. It is true that a distinction exists between the two figures, i. e. that in aiy the things are both gaa and अप्रकृत whilst in तुव्ययोगिता they are either प्रकृत or अप्रकृत. Still, this distinction, being a minor one, is not sufficient to make eivs and asaaifmi two distinct figures. For, if such a distinction be allowed to be sufficient for justifying the distinction of one figure from another, the two divisions of gequifia would also have to be made two distinct fi- gures ; for, in these divisions also there is a distinction, i e. that in one, the things are purely ema. We should, there- fore, admit one figure only, 1. e. geqalfiat, defining it as

१६. तुल्ययोगिता ] NOTES 75

'connection of one attribute with many things' and dividing it into the thiee kinds, viz (1) when the things are nnd, (2) when they are aad and (3) when they are both waa and अप्रकृत.

Again, a separate definition of arteerqe is unnecessary. For, the defmition given in the first line of the Karikā ap- plies to both the divisions of erves A ara may also be look- ed upon as a धर्म. Thus, सकृदवृत्तिर्धमस्य, which is the detinition of the first ervf, is applicable to tneiv also. Again, the verse स्विव्यति कूणति etc. is not a good example of कारकदीपक. For, the essence of देपक and तुल्ययोगिता 2S 2 suggested resemblance, Here, the various actions agr, $7 etc .. although connected with one atte, are not yet in- tended to possess rescmblance. Even though it be persisted that there is a resemblance among the various actions men- tioned in the verse, still, inasmuch as well these actions are purely aaa, the verse deserves to be an example of TTFEey- dnfhar, where all the things are allowed to be either aad or अप्रकृत. It is true that Mammata does not admit कारक तुल्ययोगि- ar as a division of aeyaffrar. But, there is no reason why the principle on which aq is distinguished from aeqamar should not be accepted in admittting arragerqmaf, as distin ct from arraaiys. But, inasmuch as we have now made aum and तुल्ययोगिता, one कारकद्षीपक should be made a sub-division of तुल्ययोगिता. Thus, तुल्ययोगिता should be divided into two kinds :- (1) where the qu is a artes and (2) where the v is other than a arrs. Each of these two kinds should again be- sub-divided into the above mentioned three kinds, i.e (a) where the things are wa (b) where they are T (c) where they are both प्रकृत and अप्रकृत. If it be held that no resemblance is required for divi- sion (1), then Mammata's example Rafa gura etc. would do. If it, however, be held that resemblance is necessary

76 KÄVYAPRAKĀŚA [ 17. Excellence

for it, then the verse ag srål ete. looked upon as containing the eulogy of a king should be regarded as an evample of it. 17. EXCELLENCE ( ofate ) KĀRIKĀ XIX Ka. xix ab: The superiority over the thing compared to, of what is different from it, alone? is Excellence. 'OJ what is different from it, (means) 'of the thing com- pared. The term saffor etymologically (means) 'supertority due to the possession of superior attributes piominently brought out.' The word उपमानात shows that कुमुदादतिरिच्यते is no cxample of this figuie ; for, ggg is not known to be an object to which the face is compared, but is an object to which the eyes are compared. Thus, SUT is not an 3qaT4 here. The word विशेषण shows that मुखमिव चंद्र: also, is no example , foi al- though theie the excellence of the sqnq consisting in the fact that it is made the aqnm is suggosted, still, there is no word there which brings out that excellence prominently. Such a word is however, present in sufatas As for whal ts said by some one (i. c. Rudrata, VII-89-90; Ruyyaka, p. 78 Ts s edn. ) :- "sfara should be defined as the 'superiority of the उपमान over the उपमेय or of the उपभेय over the उपमान' How otherwise, can व्यतिरेक be instanced in क्षीण etc .; where is deseribed the superiority of the sqmra-'the moon' consist- ing in the fact that she waxes again even though she has

1. वसु दातुं यशो धातुं विधातुमरिमर्दनम। त्रातुं च सकलां पृथ्वीमतीष निपुणो भवान् ।। अन्न राज्ः स्तावकवाक्ये प्रकृताना कियाणामेकेन क्त्रा साधारणेन धर्मेणोपम्यम् ।R.G. 2. स एवेति। न तु उपमेयादुपमानम्त्र व्यतिरंकोऽपीत्र्थः। मभा। 3. विशेषेणेति। तेन मुखमिव चन्द्र इति प्रतापे उपमानीकरणप्रयुकतस्याधि- क्यस्ष्य गम्यत्वे विशेषतस्तद्वोधकशब्दाभावान्नातिव्याप्तिः। प्रभा.

NOTES 77

waned, over the sqnq-'youth' -- which when once gone does not come back again ?" it is not right for, the things that are contrasted here are not the 'moon' and 'youth,' bat therr 'declines.' The 'decline' ot the moon is inferior masmuch as it is again superseded hy 'increase' The 'dechne' of youth is however, superior inasmuch as it is not again superseded by 'growth.' Thus, here the superiority of the instability of 'youth' (over that of the 'moon') is what is intended (by the poet). Hence, Rudrata's statement that anarte occurs (even) when the 34HrT is superior to the vona is meaningless. Ruyyak and, Kuvalayananda however, say that the veise Tfri etc. is an example of that kind of Excellence where the sqnq falls short of the syarT. But they aie not right. For, the Excellence intended in the verse is that of the king whose grief indicates that he has 'sentiency' and 'feeling'-attubutes not possessed by the Asoka tree. 'Excellence' hete means possession ot an attribute favouiable to the sense of the sentence that is the matter in hand.' The 'state ot separation from his beloved' is the matter in hand.' To this the 'sentiency which renders 'grief under separa- tion' possible is favourable. Thus, Excellence must be recognized as a distinct figure: the strikingness is positive, not merely negative as held by the author of the Dhvani who says that what is striking here is the absence of the figure Comparison. See timTat, pp 353-355 where this point is examined in detail. So also in the verse gganudaet etc., dejection of Nala through self-disagreement is the matter in hand, which is contributed to, by 'the inferiority of the office of a messenger.' He now states all the divjsions of the figure :- Kã. xix. ab & xx cd :- In the mention of the (two) grounds in the three cases of the non-mention (of these);

78 KĀVYAPRAKĀSĀ | 17. Excellenre

when (the idea of) resemblance is conveyed by a word or by (its) sense or when it is suggested; so many when the word is paronomastic. Thus, three times eight. The grounds of Excellence are ( two ) .- The ground of superiority residing in the aqan and the ground of infertoritv residing in the aqwfa. When both of these are mentionet' there is one variety and when any one of these (i. e. either th first or the second) or even both are not mentioned, there at three varieties of Non-mention. These four variettes (occur when the relation of the thing compared and the thing compar ed to is (directly) conveyed by such words as sa etc., in virtue of the power possessed by these words. Only fout varicties mentioned above (occur when that relation is convey- ed) in an indtrect mode, i. e. by such words as dey etc. ilt virtue of the power possessed by the senses of these words: and so many (i e, four) only, (occur) when resemblance i. suggested. Thus, we get twelve (vartcttes) (All) these varieties (occur) in (the presence of ) a paronomasta also, as mn the, absence of a paronomasia. Thus, we get twenty-four varieties.

Examples in order :- The first varicty is instanced in afamra etc. verse 72. Here, both the grounds, of afat, i. e. 'great fortitude * belonging to the king-the sydy-and 'worthlessness' be- longing to an ordinary man-the syHM-are mentioned. The 'absence of pride in the king' constitutes the point of his superiority over an ordinary man. In this very example again, by leaving out the words asw and nergfa, either successively or simultaneously, and by reading the second line as नूनमन्यजनस्येव न स्मयोऽस्य महापते:, अन्यतुच्छजनस्येव न समयोऽ्य महापतेः, and नूनमन्यजनस्येव न समयोऽस्य महीपते:, respectively, the next three varieties (are obtained ). The same, i. e. three varieties should

NOTES 79

be anderstood in the other (partettes also of this figure.) Here the word ta being present, resemblance is expressed. - The fifth variety is instanced in saftrma etc. verse 73. Here owing to ( the employment of the affix ) aa mn the sense of Ten resemblance is implied. The grounds of supe- fority and inferiority are both mentioned. The next thiee arieties can be obtained in this example also, as in theformer, w reading the secund line as नूनं नैवान्यजनवत् सगवोडयं महावति: ्वान्यतच्छजनवत् सगर्वाडयं महीपति, and नून नैवान्यजनवत् सगर्वोडयं नहीपति:, respectively. The ninth variety is instanced in qu gauar etc. verse 74. Here, in the absence of the words $a ete. and etc., resemblance is but suggested by the expression 'ttiumph over the stained moon.' The grounds of superiority and infermrity, L e. 'Spottlessness' and 'Spottedness' are both mentioned The next three varities can be obtamed in this evample also, hy reading the second line as आननन मनोजेन जयतीन्द कलंकिनम, आननेनाफलंकेन जयत्यमृतदधितिम, आननेन मनोज्ञेन जयत्यमृतदीधि. ran, respectively. If it be sard that the eight divisions of anrfera safarer (both paronomastic and un-patonomastic) are possible in a व्यंगापमा also; for the words जयति, इसति, विडम्बपति, निन्दति, etc. which suggest sfates also suggest Comparison; we reply :-- No, for, although these words suggest Comparison, yet inas- ' much as they are quite necessary to bring out superiority, the examples in which these words occur should be with- drawn from the province of sjnilqnr, and should be consider- ed as those of safartss only. In all these 12 varieties Paronomasia is absent. The 13th variety occurring in a Paronomasia is instanced in faafauaar etc. verse 75. Here, resemblance is expressed (owing to the employment of) the affix aa in the sense of sa. The grounds of superiority and inferiority, i. e. 'extreme

80 KĀVYAPRAKĀŠĀ [ 17. Eveellence

closeness of connection' and 'fragdlity' are both mentioned, and the word gor meaning a 'quality' and a 'fibre' is paronomastic. The other three varieties can be obtamed in this example also, by reading the second line as n नाब्जवद्गंगुरा गुणाः, अतिगाठगुणस्थास्य न तामरसवद्गुणाः, शत्कर्मनिरतस्यास्य न तामरसव डूगुणा:, respectively. The 17th variety is instanced in aretsqogo etc. verse 76. Here, resemblance is imphed owing to the employment of aa in the sense of aF4. The word na, is paronomastic meaning either an 'art' or 'phase'. The grounds of superi. oiity and inferiority, 1. e. 'disppearance of aor (phases) and 'non-disappearance of aer (arts) are both mentioned. The next three varieties can be obtained in this example also, by reading the verse as बहुलारिगतोडप्येप श्रीमानुद्दतविक्रम. । न निशाकरवज्जातु कलावैकल्यमागतः।। अखण्डमण्डल: श्रीमान् पशयेष पृथिवीपतिः। न निशाकरवज्जातु द्ृश्यतां वसुषाधिप: ।। and बहुलारिगतोऽप्येप श्रीमानुद्दतविक्रमः । न निशाकरवज्जातु दवश्यतां वसुधाविप:। respectively. In the fiist the word aor is paronomastic, in the second, अखण्डमण्डल, and in the third, बहुल (meaning either कृष्णपक्ष or चिपुल Pradipa, however, says that the third variety (where the grounds of superiority and inferiority are omitted simultane- ously) is impossible here, because कलवेकल्य and कलावेकल्याभाव being the grounds of superiority and inferiority here if these are not mentioned, Paronomasia will be without a resting (place whilst, the varieties based on a paronomasia occur only Iwhen a word ( such as aoramga ) expressive of a property which becomes the ground of superiority or inferiority ( such as गुण in जितेन्द्रिय तया etc.), or a word expressive of a thing

१७. व्यसिब: । NOTI'S 81

possessed of such a property is paionomastic Thus, accord- ing to him, safara has only 23 varieties Serial syfrEs is also possible like Serial maaeaqar Its rarieties also should be understood similarly (1. e. m the above mentioned mannet). One only we may exemplify in tdaa ete. verse 77, in order to show the way in wlich others may occur. Here, aa is (used) in the sense of 2F4. Thus, resem- blance is sTa. The words faag ete. are paronomastic. Ft, aft, tff etc. are the 3THIas. Here, faqggiera the giound of inferionty is mentioned, auafera the ground of superiority is not mentioned The 21st variety is mstanced in femmea etc., verse 78. Here, in the absence of such words as $a etc, and get etc., resemblance is lut implied. The word yrEaa is paronomas- he; so also gars. The grounds of superiority, and mferionty i e 'नित्योदितत्व' and 'रात्री गतप्रभत्व' zespectively, are both men- tioned in the frst half of the verse. The next three varieties can be obtamned in this example also by reading the furst line as समरासक्तमनसा त्रियामामीठितग्रभ., -नित्योदितप्रतापन पंकजावलिनन्दन:, and समरासक्तमनसा पंकजावलिनन्दन., 1espectively. Upon this Udyota,' however, remaiks that in the paronomastie divisions of anfata, the word expressing the contrasting piopetty itself should he paronomastic and not any word in the veise, as Mammata appers to think. Thus, in this way the three varicties in which both the grounds are simultaneously omitted are impossible, The threc varieties are :- Expressed, Implied, and suggested. Thus, according to him, arffits has 21 varicties only, Prabhaa wrongly says 1. अनेर्द चिन्त्यम्। उपात्तवधर्म्यांशे श्ेषणैव व्यतिरेकस्य श्लेषमूलकत्वमु- चितम्। न तु यत्र कुन्नापि श्लेषणेति कृतभेदत्रयं चिन्त्यमेव। 2. अन्रानुपादानेति। शेपस्थलेऽनुपाद्ानत्रयमित्यर्थः । साम्यस्य श्रीतत्वे आ- रथत्वे आक्षिप्त्वे सति कथमुभयानुपादानम्। वैधर्म्यानुक्तौ श्ेषस्य निरालम्बनत्वा- पत्तेरित्याशयः ।प्रभा.

K.6

82 KĀVYAPRAKĀSA [ 17. Eveellence

that this very opinion is expressed by Pradipa in srarawmmt चिन्त्यम्. This variety is also possible where, even in the absence of such words as निर्मित, जयति etc,, the resemblance is sug- gested by paronomastic adjectives; asin tasarnar ete verse 79 Here, even though such words as $a ete. and deq ete (and siqia ete. also) are absent, still resemblance is apprehended as sug- gested in virtue of Paronomastic adjectives such as geris etc. Thus other varieties also similar to these are possible, when two separate words capable of being substituted by one paronomastic word are employed, one as an adjectiuel to the aquy, and the other as an adjective to the 3qa. They, too, should be understood in this very manner. Thus, for instance in aganga etc., 'extremc sweetness' is connected separate- ly with the sqaq, i. e. 'the lips;' and the 394f7s, i. e 'nectar, etc.' by two separate words targ and arpa etc .; so also in qr frad st:, the word ave capable of yielding the two senses of aarH and mawift is substituted by two words aon (meaning माघमास) and तपस (meaning कृच्दादि), In all these examples, the form of excellence-'this is superior to that'-is implicd. It is however expressed in ईदो: पद्माच्ायिक मे प्रियाया वदन मतमू। विलासे ईदगंधैश्व, etc. 1. पृथगुपादानेपीऽति। उपमानोपमेययोर्विशेषणतवेन प्रथगुपादानेऽपीत्यर्थः यथा- 'अमृतममृतं क: संदेहो मधून्यपि नान्यथा, मधुरसधिकं चूतस्यापि प्रसन्नरसं फलम् । सकृदपि पुनर्मध्यस्थः सन् रसान्तरविज्जनों, वदतु यदिहान्यत्स्वादु स्यात्प्रियादशनछदात्'।- अत्र उपमानभूतेषु अमृतादिषु उपमेये चाधरे अतिभधुरत्वं पृथगुपात्तम्।प्रभा. 2. या शैशिरी श्रीस्तपसा मासेनैकेन विश्रुता। तपसा तां सुदीर्घेण दूरद्विदघतीमधः । San.

NOTES 83

18. PARALFPSIS (mi). Ka. xv. cd, & xxt. ab -The denial of what is (really) intended to be said, with a view to intimate something in particular, is considered Paralepsis; (and is) two- fold: as pertaining to (1) what is about to be said and to (2) what has been said. The demal, t. e. the pretended demial of what is intended to be said, t. e. of what, being the matter in hand, cannot be left unsaid, for the purpose of intimating something in paiti- cular, which is (mn the case of what is about to be said (im- possibility of speaking (further), or (in the case of what has been said) 'well-knownness,' is (termed) Paralepsis; (and it is) of two kinds :- (1) pertaining to what is abont to be said and (2) pertamning to what has been said. The denial being merely verbal implies that the thing which is pretended to be de- nied is really intended to be affirmed. Some say that the figure occuis even when something intended to be done is loregone; as instanced in ar trG वर्णयितं न मे वाणी प्रवर्तते. Here, the foregoing of the act of description displays the indeseribableness of the object under description. Examples in order :-- The fist variety is instanced in w ufg etc. verse 80. Here, the fact of 'the excessive misery of the herome brought on by separation,'-which is really intended to be conveyed by the speaker who is the friend of the heroine-is suppressed by her, in order to suggest that she is unable to describe it in detail. The fact of 'excessive misery' which is suppressed, is not told but is to be told, and therefore, the figure is वक्ष्यमाणविषय. The second variety is instanced in #rcen etc. verse 81. Here, the fact that 'moonlight and other such cool sub- stances torment the heroine under separation'-which is really intended to be conveyed-is denied in order to sug-

84 KĀVYAPRAKĀSA [ 19. Peculiai C'ausatior

gest that the fact is well known. 'The taet of 'torment' being already told, the figuie is aifaqa. 19. PFCULIAR CAUSATION (AnTar ). Ka xvi, cd The manifestation of an effect. even though a cause is denied, is termed Peculiar Causation. According to the grammanans, an action alone is 4 cause. Hence the word frar in the Karika is used in its etymological sense of 'that by whieh anything is effected) 1. c a 'cause.' Thus, frmaar (occurs) when, even mn the ab- sence of an action which is a cause there is the manifestation of its effect. But' such a thing as 3EHT ete also may be a cause. Therefore, 1eally speaking, faanraar should be defined as that where, although a cause (that is well-known) is absent, the effect is said to be present. The production ot an eftect without a cause is not inconsistent, fo1 the demral of a well-known cause supposes that the cffect is pioduced in virtue of its peculiar nature or by some other cause (which is hidden). In न कठोरम्2 etc., theie 15 विभावना inasmuch as the eflect, t. e 'conquest,' has been repiesented as pioduced in the ab- sence of its cause i. e. 'shaip weapons.' afaaifr is subordi- nate there, not piincipal This figure is not fatry, although there is apparent contiadiction in the production of an effect without a cause, and its removal by the supposition of the presence of anothet obscure cause. For, in fadw, two equally powerful things aie apprehended as opposing each other; whilst here, only the effect is apprehended as opposed 1. आत्मादेरपि हेतुत्वादाह-वस्तुतस्त्विति। प्रभा. 2. This verse -- न कठोरं न वा तीक्ष्णमायुधं पुष्पधन्वनः । तथापि जितमेवासीदमुना भुवनन्रयम्॥ is an example of गुणवैकल्यवती विशेषोकित according to दाण्डिन् (काव्यादर्श II, 324.) and भोज (सरस्वतीकण्ठाभरण, p. 431. निर्णय, edn.)

NOTTS 85

by the absence of the cause, but the absence of the cause is not appichended as opposed by the effect For, here the effeet' is lancied and the absence of the cause is real. Now what is fancied is opposed by the real, but the real cannot be opposed by what is fancied. The figure is instanced in agffa etc. verse 82 Here, in the absence of the causes, 'beating by the creepers ete.,' the eflects, 'pain etc.' are pioduced owing to the state of separa- tion of the Heiome. Here, although the pain produced from the obscure cause, i, e 'separation,' is different from that produced fiom the ' beating by the creepers,' yet it is idontified with it. This identification is at the bottom of this figurex It is of the nature of an anaaaneh in the present verse; in the verse निरुपादान संभारमभित्तावेन तन्वते। जगचितरं नमस्तस्में कला लध्याय शुलिने i it is of the natuie of a क, In अप्यलाक्षारमा सिक्तं रकें तनरणद्यम the apparent con- tradiction involved in 'ied feet without lac' is due to the redness ot the feet being natural. By 'the absence of the cause' is to be understood the presence of a counteracting agent also. Thus, the figure occurs in maqa erqry yary- TEHia also, inasmuch as the efect 'burning' is there prodncod even in the piesence of an 'umbrella' the counteracting agency. The term fyraar etymologically means 'that which supposes another cause (of coutse, obscure).' Thus, those men are wrong who say that the production of a cause trom an eflect is also विभावना. The figure is of two kinds :- (1) where the obscure cause is not mentioned and (2) where it is mentioned. The first kind is instanced in gina etc. The second kind may be instanced in qaafd2 etc. Here, 'youth' the obscure cause of 'tormenting' is mentioned. 1. कार्याश: कारणाभावरूपावरोघिनो बाध्यतयैव स्थितः, न बाधकतया। का र्याशस्य कत्पितत्वात् कारणाभावस्य व सभावसिद्धत्वात्।R.G. 2. यदवधि विलासभवनं यौवनमुदियाय चंद्रवदनायाः । दहनं विनैव तदवधि यूनां हृदयानि दश्यन्ते ।।

86 KĀVYAPRAKĀSĀ 20. Peculiat Allegation

20. PECULIAR ALLFGATION (ffR) KĀRIKĀ XXII Kā. xxii, a b :- The non-mention of the effect in the presence of entire causes is (termed) Peculiar Allega- tion. Frrifeh (occurs) when even though all the (well-known) causes are (said to be) present. the effect is said to be absent. The plural of wrrorg has no particular significance here. The representation of the absence of the eftect in the pre- sence of its cause implies that the absence of the effect is due to some cause that is hidden. Thus, there is no incon- sistency. The term fasurfer literally means 'mention to intimate some thing in particular.' The absence of the eflect is said to be due to some cause; now faaone is three-fold: according as (this) cause is (a) not mentioned, (b) mentioned and (c) inconcervable, Examples in order :-- The first variety (a) is instanced in AET etc. verse 83. Here, 'the removal of drowsiness,' 'the rising of the Sun,' and other like causes (that are well-known) are present, and yet their effect, 'the loosening of her clasp' is represented as absent. This is due to 'the excess of her affection for her lover'. This cause, however, although capable of being clearly mentioned, is not mentioned here. According to Cakravarti,1 the cause is 'inability to move owing to the exhaustion caused by sexual intercourse. The second variety is mentioned in agr ta etc. verse 84. Here, the cause, 'burning of the body' which is well- known, is present, and yet the effect, 'the loss of power, is

21. अत्र सुरतश्रमादक्षमत्वं निमित्तमनुक्तं चिन्तनीयमिति। Chakra.

NOTCS 87

absent. This is due to Cupid's irresistible power. This cause is mentioned here. According to Bhäskara, Cupid resembles 'camphor' only in the point of 'being buint', and not in the point of 'being powerful' also. According to Pradipa, he resembles 'cam- phor' in the point of 'powerfulness' itself; 'for', says he 'when camphor is slightly burnt, it produces great fragrance, as described in the verse sam etc. The third variety is instanced in # q6: etc. verse 85 Here, 'the destruction of the body' is the well-known cause of 'the loss of power.' That cause is present, and yet the effect is absent. The cause of the absence of this effect cannot be clearly stated, and hence it is inconceivable. Although here the cause is not mentioned, as in the first variety, yet this variety is distinguished from it by the fact that there the cause which is not mentioned is such that it can be known from the context etc. whilst here it cannot be so known. 21. RELATIVE ORDER (rT ) Kā. xxii, c d:An orderly connection of objects successively mentioned is (termed) Relative Order. When two or more sets of objects, mentioned in order ate connected with each othor in the same order in which they are mentioned, it is areitey. The figure is instanced in vrferr etc. verse 86. Here the set of objects-faa: faaie, and rrg :- is, connected with another set of objects arq, t#, and tfa,-and with the third set of objects-शार्योष्मा, विनय, and लीला,-in the same order in which these sets are mentioned. Although this does not deserve to be called a figure, inasmuch as in it the element of poetic imagination that con- stitutes the very essence of a figure, is completely wanting, yet the respective connection of many objects in one verse constiutes a strikingness, and thus it is recognized as a figure.

88 KĀVYAPRAKĀŠA [ 22. Coroboration

22. CORROBORATION (अर्थान्तरन्यास) KĀRIKĀ XXIII Kā xxiii :- When a general or a particular is strengthened by its opposite either under a resemblance or its opposite, that is (termed) Corroboration. When a general is corr oborated by a particular, or a parti- cular by a general, either under a resemblance or a contrast, it is अर्थान्तरन्यास The term episarara literally means 'the adducing of an example to establish cither a general or a particulai proposition the truth of which appears to be improbable.' This figure is distinguished from gera by the fact that there the strengthening is ot the general by the general, and of the particular by the paiticular; fiom araHT by the faet that the invariable concomitance between the 3E and the TuT is not directly expressed here; and also by the fact that inference is here drawn by the hearer, and not as in SITHm by the poet through the mouth of another speaker; and from apaien by the fact that there the relation of the general and the particular is absent. In प्रतिवस्तूपमा, according to #raifrt,1 it is resemblance that is intended; but here corro- boration. In प्रतिवस्तूपमा and दृषान्त, according to प्रभा,2 the particnlar is strengthened by the particular. Examples in order :-- The first variety where a general is confirmed by a particular under a resemblance is instanced in frasriaa etc. verse 87. Here, the general proposition stated in the first

23. प्रतिवस्तूपमायामुपमानोपमेयभावो विवक्षितः, अत्र तु समर्थ्यसमर्थकर्त्व विवक्षितमिति ततोऽस्य भेद: । Sar. 2. दष्टान्तप्रतिवस्तूपमयोस्तु विशेषण विशेषस्य समर्थनमिति ततो मेदः। प्रभा.

२३. विगेष । NOTES 89

halt of the verse is confirmed by the paitieular illustration of a 'man afllieted with bile.' The second variety where the particulat is confitmed by the general under a resemblance is instanced in #fira ete. verse 88 Here, the particutar auspiciousness of the king is justifed by his umveisal auspiciousness. The third variety where the general is corroborated by the particular under a contrast is instanced in TaTAa etc. verse 89. Here, the general-that a competent man is ap- pointed to the responsible post ete -is strengthened by the particular illustiation of 'a bad bull' The contrast is simple. The tourth variety where the particular is justified by the general under a contiast is instanced in 3Tar f # etc. verse 90. Here, the particular misfortune of Yudhisthua is strengthened by the good fortune of fiiends in general. Here, in the presence of the words za, qa. ete., the corrobor ation is Eapressed, in their absence, it is Implied.

23. ANTITIIESIS ( fatra ) KĀRIKĀ XXIV Ka. xxiv, a b-The representation ( of two things ) as incongruous, although there is no incongruity (be- tween them), is termed Antithesis. When (lwo things) are represented as if they are incon- gruous, even though there is really no incongruity between them, it is fatra. In fact, fatr occurs when two things known to occupy two different places are represented as occupying one place; or, when two things that are known to oceupy one place represented as occupying two different places. Although inconsistency is apprehended as soon as the general meaning of the wards is understood, still, when we look to the fact that the words have a different purpose, the inconsistency disappears. Hence, this figure is also

90 KĀVYAPRAKĀSA [ 23. Antithesis

styled 'Semblance of fdw'. The contradiction here must be such as can be explained, for, it is such a contradiction that constitutes a figure, contradictions of a difterent character being considered faulty. He now divides Antithesis :- KÄRIKĀ XXIV & XXV Kā xxiv cd, xxv a b .- A Universal incongruous with (the) four (things) a Universal etc; a Quality with three (things) ; an Action with two, and a Substance with a Substance alone; thus, they are ten. 'A Universal etc.' means a Universal, a Quality, an Ac- tion, and a Substance. With three, i. e. with a Quality, an Action, and a Substance ; with two, i. c. with an Action and a Substance. Although incongruity of a Quality with a Universal is possible, still, inasmuch as it is included under the incongruity of a Universal with a Quality, only three varieties of the incongruity of a Quality are mentioned Thus, the incongruity of a Universal is four-fold; of a Qua- lity three-fold; of an Action two-fold; and of a Substance, single. Thus, in all, there are ten varieties. Rudrata, however, says that as Gria always resides on or, there can be no fatr between ana and toq. Therefore, there are only 9 varieties of fatra. dina does not accept this view. For, afa resides on QoT also. So, if there can be a fadw between aifa and yor, then why should it not exist between जाति and दव्य ? Examples in order ;- The first variety where a Universal is incongruous with a Umversal is instanced in arfpa etc. verse 91. Here, the Universals नलिनीत्व, किसलयत्व etc. are represented as opposed to the Universal taerees. This opposition is appa- rent only, for नलिनी, किसलय etc., inasmuch as they tend to enhance the grief produced by separation, are only meta-

NOTFS 91

phorically said to be vagga. Here, the attribution of identity between and afesfea etc. is sub-ordmate. The poet wants to describe the sad condition of a woman under separation ; and therefore it is opposition, that is here strik- ing, not identity. In gå de: ete. it is identity that is strik- ing ; for, what the poet there intends to convey is that the face is possessed of all the attributes of the moon. The second varicty where a Universal is incongruous with a Quality is instanced in frrqisey etc. verse 92. Here, the Universals frfc etc. are represented as in- congruous with the Qualities agaara etc. This incongruity is explained by the fact that the poet wants to convey the idea of extreme nobility on the part of the individual under description. faiuegfaoq: is not an example of this variety ; for, frian is not a Universal (the earth being single is but a Substance). From the rule' of Patanjali that words denote only four things, 01g. जाति, गुण, करिया and द्रव्य, it follows that a gor is that which is not a Universal, an Action, or a Sub- stance. Thus, Tara also is a yor. Hence although srafa, अचलत्व etc. arc अभावs, still, thus is an example of जातिगुणविरोध. If araa be taken as separate from aoq, gor etc, Mammata's divisions of fatrT would be incomplete, inasmuch as he has not mentioned those varieties where the fady is between अभाव on the one hnad, and द्रव्य, गुण, जाति, or करिया on the other. This shows that it is not necessary to take the negative particle in this verse in the sense of 'smallness' as is done by Udyota, Chakravarti and others. In this variety, words are used paronomastically. The third variety where a Universal is incongruous with an Action is instanced in Tef as etc. verse 93. Here, the

1. 'चतुष्टयी शब्दानां प्रवृत्तिः' इति नये जातिक्रियाद्रव्यातिरि क्तस्यैव गुणपदे- नोपादानात्। अन्यथा अभावादिविरोधस्य असंग्रहेण विभागन्यूनत्वापत्तेरिति। एतेन अभावस्य गुणत्वाभावात् अल्पार्थे नज् इति व्याख्यानमपास्तम्। Cham.

92 KĀVYAPRAKÄŚA | 23. Antithesis

Universal armrca is mcongrouous with the Actions of अनुराग and सेहपराप्ि. 'This incongruity is iemoved when we take these words in the senses of 'iedness' and 'greasiness caused by contact with blood'. Smmularly, the Universal qiaeT is incongruous with the Action of gTor. This mn- congiuity is removed when we take this word in the sense of "cutting off the hcad."

As for those who say that here afgoiea is incongiuous with STETT, they aie wrong; for, according to this view, this would not be an example of जातिक्रियाविरोध: since तीक्ष्णत्व is not a oifa but a gor and besides, even a ciuel man being some- times seen to be affectionate, aifeors is not invariably opposed to अनुराग

The fourth vaiiety where a Universal is incongiuous with a Substance is instanced in gafa a etc. verse 94. Here, the Substance जनार्दन and the Universal शफरत्व are opposed to each other. The opposition is explained by the fact that Gara being a god may do anything, and may there- fore, assume in sport the body of a fish. Garea is a Substance, because जनार्दन is परमात्मा, and आत्मा is regaided by the Vaise- sikas as a Substance,

The fifth variety where a Quality is incongiuous with a Quality is instanced in Ha7 etc. verse 95. Here, 'softness' and 'haidness' are opposed to cach other. The opposition is to be removed as follows :- By your giving them wealth, they may give up : domestic work, and thus their hands which weie hitherto hard, may now become soft.

The sixth variety where a Quality is incongruous with an Action is instanced in qaaafd etc. verse 96. Heie, the Qualities of 'softness' and 'hardness' are opposed to the Actions of 'burning' and 'delighting.' The opposition is to be removed by taking the words qare and qE9 in the senses

NOTTS

of 'pleasantness' and 'unpleasantness,' and the word agfr in the sense of 'paining'. The same variety is again instanced by gag in eaa, etc. Here, the actions 40a and sqa are opposed to the qua. hties wArTa and yaaraTara, respectively. It has been shown already how nama and gorsaeara aie qualities The seventh variety where a Quality is opposed to a Substance is instanced in arouns etc. verse 97. Here, the Quality 'softness' is opposed to the Substance-the disu mountarn The inconsistency is to be removed by taking afisia in the sense of 'capable ot beig easily pieiced owing to the prowess of Dhārgava The eighth variety where an Action is opposed to an Action is instanced in qfteagata etc verse 98 Here, the Actions of 'cooling' and 'heating' are opposed to each other The opposition is to be removed by supposing the two actions to be the wonderful effect of the 'state of separation' pio- duced at different times. The ninth vaniety where an Action is opposed to a Sub stance is instanced in erå armmiar ete. veise 99. Iere, the Action 'drinking' is opposed to the Substance SUTtEx, the subject of the verb 'drinking,' and to the Substance 'ocean,' the object of the verb ' drinkmg.' The inconsistency is removed by the fact that every thing is possible in the case of Agastya owing to the greatness of his penance. Although, there being a plurality of oceans, raffa is a Universal, and thus this verse does not, in this iespect, deseive to be an esample of aoufurfatra, still, the example may be shown to be appropriate by taking the various oceans as one reservoir of salt-water. The tenth variety where a Substance is opposed to a Substance is instanced in ayegainsi etc. verse 100 Here, the two Substances imm and qgaT are opposed to each other. The inconsistency is to be removed by taking iferar in the sense of 'dark-lustred' only.

94 KĀVYAPRAKĀSA [ 25, Arttu] Puise

24. DESCRIPHION OF NATURE ( ararfe ) Ka. xxv. c d :- The Description of Nature is the description of the peculiar action or appearance of (an object such as) a boy and the like. fa (means) belonging to an object, and to that object only i. e. peculiar to it. Thus, the description of a propeity, that is not peculiar, but common to others also, is not wamff. E4 (means) color, and arrangement of limbs or posture. The action or appearance must be striking t. e. such as is perceived by the poet alone. Hence, such a verse as nrvey etc. is no example of this figure. Another name of this figure is जाति. The figure is instanced in qamrest etc. verse 101. Here, the peculiar posture and action of a horse are descubed by the poet, in such words as qarra etc. and Treare ete, respec- tively. The description of a peculiar color is exemplfied in wal etc. where the color of the moon is described by the poct. 25. ARTFUL PRAISE ( poregfa: ) KĀRIKĀ XXVI Ka. xxvi. a b :- When in the beginning there is blame or praise, and the ultimate result is otherwise, it is (termed) Artful Praise. 'Otherwise' means praise or blame. syraafa is of two kinds :- (1) when apparent blame ultimately results in real praise and (2) when apparent praise ultimately results in real blame. In the first kind, the com- pound व्याजस्तुति is to be solved and interpreted as व्याजेन स्तुति: praise by means of an artifice, i. e. by means of a pretended 1. वर्णस्वभावोक्ति: 'प्रथममरुणच्छायस्तावत्ततः कनकद्युतिः, तदनु विरहोत्ताम्य त्तन्वीक्योलतलप्रभः । उदयति ततो ध्वान्तध्वंसक्षमः क्षणदामुखे, सरसबिसिनीकन्दच्छेदच्छविर्मृगलांछनः' इत्यादी बोष्या। प्रभा.

NOTES 95

blame. And in the second kind, the compound is to be solved and interpreted as sarsrqr sgfa: praise consisting in an artifice in other words, a pretended praise. Examples in order :-- The first variety is instanced in ferar eat etc. veise 102. Here, the apparent blame of the 'king' consists in repie- senting him as denying shelter to those who seek it; whilst, the praise that is really intended is that he is wealthy, although so charitable. The second is instanced in & derfaa etc. verse 103. Here, the apparent praise of the 'ocean' consists in representing him as a very obhging person. The blame that is really intended is that he is unoblging, inasmuch as he does not satisfy the thirst of travellers. This is not taorien; for, here there is a particular stiikingness, consisting in cither blame o praise: besides, it cannot fall under any of the five divisions into which argegagsiut has been divided. 26. A SPEnCH 'WIT' ( aaf:) Kã. xxvi. c d :- When a single (expression), by the force of the meaning of 'with', conveys two meanings, it is (termed) a Speech with 'With. When a word, conveying in virtue of the power of deno- tation possessed by it, a meaning connected with one thing, also conveys a meaning connected with both the things, by the force of the meaning of 'with,' it is waifm. # denotes 'con. junction of two actions, that are of one and the same sort, and are simultaneous in time,' as in gaor wama: far. Here, the word aima: signifies an act of coming, that is connected with both the father and the son. The idea conveyed is that of the father coming at the same time as the son. The noun in the nominative case is principal, that in the instru- mental case is subordinate. The connection, therefore, with the former is expressed, with the latter, implied. In

96 KĀVYAPRAKĀKA [ 27 A Speech

समुचय, instanced in चैत्रमेत्री गच्छत, both the words चैर and मत्र are principal, and the connertion with both is expressed- The figure is striking only when it is based upon a IIyper- bole. Thus, gaur ag etc is no example of this figure. The figure is instanced in Hg Raafaamr: etc. veise 104. Here दीर्वत्व etc. of श्ासदंड are (understood from words whose connection is) expressed, of faaefaat ete., however, are ander- stood by the force of the meaning of the word Hs. The figuie 1s based upon a complete identification between the erder of श्रासदंड and the दार्घत्व of दिवसनिशा The figure is possible in a series also; as in उन्द्िमं सह etc. 27. A SPFECI WITI 'WITITOUT' (faaffr.) KARIKĀ XXVII Ka. xwvu. a b :- When a thing, in the absence of another is not agreeable or is not otherwise, it is termed a Speech with 'Without.' 'Not agreeable' means disagi ceable, 'not otherwise' means not dis-agieeable i. e agrecable. Thus, faaifir occuis when one thing is represented as sometimes disagreeable, (or) sometimes agreeable, in the absence of anothei, and is thus two-fold. Here, only the sense of the word faat is required. Hence any other word bearing that sense (such as xa, ea etc.) may do. Examples in order :- The first variety is instanced in erf etc. verse 105. Here, the 'Moon etc.' without the 'night etc' are appre- hended as disagreeable. 1. इयं मालारूपापि संभवाति। यथा- 'उति्क्षिप्तं सह कौशिकस्य पुलकैः सार्ध मुखैर्नामितं, भूपानां जनकस्य संशयधिया साकं समास्फालितम् । वैदेह्या मनसा समं तदधुना कृष्टं ततो भार्गव मौढाहंकृतिकन्दलेन च समं भभं तदैश धनुः' इति। S, T.

२८. पारिवरति। NOTFS 97

The second variety is instanced in oremar verse 106 Here, the 'puince' without his 'wicked friend' etc.

and the 'deei-eyed lady' appears to advantage, inasmuch as without the tormer he is described as being pure-minded, and without the latter as expert in business. I Although the ultimate meaning of the phrase erarioa: is 'agreeable,' yet the expressing of the quality of agreeable- ness through the negation of that of disagreeableness, is in- tended to impoit that the apparent disagreeableness or loss of beauty of the object, under deseription, is the fault of the presence of another object, the former being indeed essen- tially fait. 28. TIE BARTER ( qiara ). Ka. xxvn ed -The Barter is the exchange of things for what are (a) equal or (b) unequal. ('The word) qfafa is ( the destgnation of ) the figure to be defined, as known from the practice of ancient thetoticians. Thus, there is no room for a doubt as to whether qfaf is here the thing to be defined or the definition, The word Haery: gives us the two varieties of this figure. 'Two things aie said to be 'equal', when both of them are to be received. When one of them however is fit to be reccived, and the other unfit, they are said to be 'unequal.' The unequal is either the 'lesser' or the 'greater.' Thus, this variety is two-fold. The plural of eruftr is insignificant. According to Udyota, exchange is (1) the receiving of one thing for another given, or (2) the giving of one thing for another received. The giver and the receiver must be dif- ferent persons. Hence किमित्यपास्याभरणानि यौवने वृतं त्वया वार्धकशोभि aend is no example, the giver and the receiver being there 1. 'शोभन' इति वक्तव्ये 'अशोभनो ने' इत्यभावमुखेनाभिधानस्यायमभ, प्रायः, यत् वर्णनीयवस्तुनोऽशोभनत्वं प्रतीयते, तत्, परसन्निधिदोषविजृम्भितमेव- वर्णनीयस्य वस्तुनः पुनः स्वाभाविकमेव शोभनत्वमिति दर्पणाभिप्रायः। VIV. K. 7

98 KĀVYAPRAKĀSA [ 28. The Baiter

poet. Thus, क्रीणन्ति यत्र मुक्ताभिनदराण्यपि बालिका: ।is no example identical. The exchange hete is not real but fancied by the

The first two varieties are instanced in omamar ete. verse 107. Here, in the first half, one thing, vis. dancing, (is exchanged) for another, its equal, viz. fragrance. In the second, the 'eyes' -- the greater (are exchanged) for a'multitude of miseries'-the lesser The exchange is fancied, since 'dancing of crecpeis' is observed as owing to contact with the wind, and the 'miseties of travellers' as owing to the sight of creepers. The third variety is instanced in ararfara etc. verse 108. Here, 'blows'-the lesser (are exchanged) for ' earth '- the greater. Mammata appears to admit both the meanings of farm given above, in conformity with the examples cited by him, Thus, in the second example, for instance, he takes Aay in the second sense. Hence his Vrtti on this part of the verse is उत्तमेन न्यृनस्य which means: giving the lesser (1. e. आधिव्याधि) for the greater (i. e. ) received Pradipa, however, admits only the first meaning, and takes danrrecare ete., as an example of #a sanrr'-receiving the greater-TE for the lesser-aTfeanfa given. The language of his comment on this part of the verse, however, is inconsistent with his meaning of fafgy, and his order of examples. It would be more appropriate to write द्वितीयारये अनुपादेयतया न्यूने: आधिव्याविभि: उपादेयतया उत्तमाया ृशः विनिमय: for what he has written. Some2 hold that two things may be said to be 'equal," even when both of them are unfit to be received; as in अस्थिमाला etc. Thus, according to these men, विनिमय is not three-fold but four-fold. 1. न्यूनेन उत्तमस्येति। न्यूनेन दत्तेन उत्तमस्य आदानमित्यर्थः । प्रभा. 2. अत्र समेन समस्येत्यनुपादेयत्वेन समत्वविवक्षया चतुर्थोऽपि भेद: कैशिदु- दाहृतः। यथा-' अस्थिमालामयीं द्त्वा सुण्डमालामयीं तनुमू। गृह्णतां त्वत्पुरस्थानां को लाभ: स्मरशासन'॥ इति। प्रभा.

NOTES 99

29. THE VISION (Hnâ) KĀRIKĀ XXVIII Ka. xxvni. a b c .- When things past and future nre represented as if they were present, it is (termed) the Vision. भूततभाविन: I8 a Dvandva compound (भूताश्च भविनश्र) meaning 'past and future.' Had it been कर्मवारय (भूता एव भाविनः), it would have meant 'past things which are future'-which involves an obvious contradiction. The figure is called Hrfae, because there is in it an intention of the poet (to represent past or future things as perceptible to the senses). This is not the figure aneagra, for, what is past o1 future is here mentioned as nothing but past or future. The employment of the past tense serves the purpose of bringing out the excellent beauty of the cyes, even though devoid of collyrium. Nor is this eawaifr; fot, there the natural characteristic of an object is what is striking, here, it is the intention of the poet or of the speaker introduc ed by him that is striking. Both the varieties are instanced in GrdfeeTetc. verse 109. Here, in the first (half) the past (object), viz. 'collyrium,' and in the second (half) the future (object), viz. 'ornaments' are (1cpresented as if they were) present before our eyes. What is suggested here is. "your body in virtue of its peculiar nature appears beautiful even without 'collyrium' and 'ornaments.' These things are, therefore, useless." Here actual words (i. e. emefta etc.) are employed to show that the things, that are repiesented as if they were present, are really past or future. Sometimes, such words are not employed; as in अहं विलोकयेडययापि युध्यंतेत्र सुरासुराः । Udyota says that this figure really comes under the third kind of Hyperbole, inasmuch as here a thing is represented as connected with the present time, although it is not really so connected.

100 KĀVYAPRAKĀŠĀ [ 30. Poeticil Reason

30. THE POLTICAL REASON ( rEfr )

Ka. xxvin. d :- The Poetical Reason is (the statement of) a reason in the form of the meaning (a) of a sentence or (b) of a word or (c) of words. Here, by making the necessary distinction, we should understand the word aa alone as giving us the definition, and arayoerdar as giving us the divisions of asarin. The reason stated here is such as accounts for a fact, which, by itself, is unintelligible. The first variety (a) is instanced in ag: mg etc. veise 110. Here, the fact-I never saluted you before-and the fact-I will never salute you even in the future-constitute the reason for the sins committed. The two facts are expressed by two sentences. Thus, the reason is in the form of the sense of a sentence. Although 'non-salutation' itself is the aqrra, and thus the relation of cause and effeet does not hold good between them, still by 'arvrra' we should understand here 'Sin,' and 'gyor' should by Indication mean 'destruction.' Thus, 'non-salutation' becomes the reason of the sins committed. The next two varieties may be instanced in this very example as follows :- The fact of 'non-assumption of the body'-which is expressed by one word only, viz. arg :- is the reason for 'non-salutation' in the future; and the fact of 'final release,' the result of salutation-which is expressed by two words a84 g .- is the reason for 'non-assumption of the body in the future.' The third variety (c) is instanced in yorfa etc. vesse 111. Here, the fact of the 'discharge of the weapon,' expres- sed by the words wragufara: is the reason for the 'fall of the arm.' Neither the words शञ्तमुपक्षिपतः nor the words तत्र वपुषि awa aguierd :. constitute a sentence; for, they are adjec-

NOTES 101

tives, and do not express a complete thought without the noun aa which they qualily. The second variety (b) is instanced in wwf etc. verse 112. Here, मुखालाकोच्छोददित्व constitutes the teason foi the 'gieat darkness of final emancipation' yrigarifene, be. ing a compound, is but one word. Thus, in these (three exampls), 'non-salutation in pre- vious and future births,' 'discharge of the weapon.' and 'deprivation of the light of happiness, constitute reasons of the above-mentioned characters for 'the two sins, for 'the fall of the arm, and for 'the great darkness (of final emancipa- tion),' respectively. According to Pradipa, the distinction betweensTuiavara and this figure is that in the (ormer, the second statement is made independently of, i. e. as unconnected with the first statement, and is ultimately apprehended as the reason for ( corroborating ) the first statement. Whilst here one statement is directly mentioned as a reason for the other, by the employment of a noun or pronoun in the ablative or any other case showing reason. Upon this Prabha observes that Pradipa's word dafaysen- Rarl is wrong; for, in the example herc given, a word show- ing reason is absent. Besides, if the rcason be expressed by 'a word in the ablative case. then such verses as souff etc. and प्रजानां विनया etc would be examples of काव्यलिंग which they are not. Again, it is only a reason which is implied and not expressed by a word in the ablative case, that has been regarded by the ancients as pleasing, and as such has been admitted by them as constituting ausnfen. Hence it is that 1.'हेतुविभक्तयादिना' इत्यसंगतम् उक्तोदाहरणे तदभावात्। प्रत्युत पंचम्या हेत्वमिधाने 'अळमतिचपलत्वात्,' 'प्रजानां विनयाधानात्' इत्यादौ काव्यलिंगस्यानिष्ठत्वात्। प्रभा.

102 KĀVYAPRAKĀŠA [ 30. Poctical Reason

in वषुःभ्रदुर्भावादनमितमू (the first part of the first line) there is no काव्यलिंग Udyota regards the word हेतविभक्यादिना as but a mis-reading. This figure is not aHH1, for, the aa is not here stated as invariably associated with the #TEy, and as connected with the qer, as it is in srgm. According to otheis, in n, the poet composes his verse in such a manner, (i. e. by stating the हेतु as possessed of 5गासि and पक्षवर्मता), that his intention is that the reader should know trom the peculiar structure of the verse, that an inference has been drawn by the poet himself. Whilst in ragfen, the poet's intention is that the inference should be drawn by the reader lumself, and not simply known by him as drawn by the poet. According to प्रभा, काव्यलिंग is when a कारकहेतु S implied by words, direetly oi indirectly. A erreeg is an efficient cause -- a cause that produces something, as q3, a etc. produce a घट. अनुमान is when a ज्ञापकद्देतु is mentioned A rqneg is an indicatory reason- a mark-which enables us to infer something as a lamp enables us to see a qz. efracaia is when a proposition is put forth to corroborate another proposition. In fasrarmrga etc. for instance, the particular is not the arraed of the general. Hence the verse is not an example of, काव्यलिंग. In परिकर the sense suggested through the force of the sense of the sentence or of a word or words, contributes to the expressed sense; here the sense of the sentence or of the word itself constitutes the reason.

1. साक्षात्परम्परया वा यत्र कारकहेतुरर्थतोऽवगम्यते तत्काव्यलिंगम्। उक्तार्थ- दृढप्रत्ययाय यन्रार्थान्तरन्यसनं तत्रार्थान्तरन्यासः। निजदेषित्यादौ ... विशेषरूपोर्डर्थो न सामान्यार्थे कारकहेतुरिति न काव्यलिगतेति। अनुमाने तु ज्ञापकहेतूपन्यासः अस्मादिद गम्यते इति। पभा. 2. परिकरे पदार्थवाक्यार्थबलात् प्रतीयमानोर्ऽर्थो वाच्योपकारतां भजते, काव्य- लिंगे तु पदार्थवाक्यार्थावेव हेतुभावं भजत इति। Sud.

NOTEA 103

31. PFRIPIRASIS (पर्यायीक्त) KĀRIKĀ XXIX Ka. xxix. ab :- The statement (of a fact) without the relation of the expressed and the expresser (between that fact and the words which bring it out) is (termed) Periphrasis. When a fact (that is intended to be expressed) is con- veyed through the power of suggestion which is different from the relation of the expressed and the expresser (1. e. from the power of Denotation of the words), it is qfarm, ( so called) because the (intended) fact is stated in a different manner. In other words, qufrim is when a tact which is intended to be expressed is conveyed by words which do not express it but by words which suggest it. This figure is distinguished from Suggestive Poetry by the fact that in the former, the expressed sense is identical with the suggested sense, whilst, in the latter, it is different from it, or, according to Udyota, by the fact that in the former, the suggested sense is quite plam and is not moie striking than the expressed sense; whilst, in the latter, it is not so, The figure is instanced mn a gev far ete. verse 113. Here मोचन and निवासपीतित्याग-the suggested and ex- pressed senses of the verse, respectively, are ultimately identical with each other. One and the same sense is, there- fore, conveyed by the verse through the power of Suggestion in the form; ऐरावणशका मदमानविमुक्तौ जातो, and through the power of Expression in the form: मदमानाभ्या तयोरधिकरणयोनिवास प्रीतिरुज्झिता. In other words, (the sense) ऐरावणशकौ मदमानमुक्तौ Gar, although suggested, is yet expressed by (the) words (of the verse). Thus, what is expressed is what is suggested. If it be said that the knowledge of a thing which is already known being useless, there is no need of one and the same sense being conveyed by means of the two powers of a word,

104 KĀVYAPRAKĀŠĀ Į 31. Periphrasis

i. e the power of Expression and the power of Suggestion, we reply :- True that one and the same sense is expressed and suggested by the verse, but the form in which thal sense is suggested is not the same as that in which it is expressed. 'The thing may be the same and yet modes may be different, as in the following example :- When a 'white walhing cow' is perceived, there is the determination that it is a white walking cow. Thus, what one percerves, is what one determines, but one does not determine it in the manner in which one percetves it ; for, one perceies (a white walking cow) as (a cow) un- distinguished and unconnected ; whilst, one determines it to be ( a cow ) possessed of distinction and connection. aia and faasy mentioned by Mammata in his Vitti here mean निर्विकल्पकप्रत्यक्ष and सविकल्पकप्रत्यक्ष, IeSpectively According to the Naiyayikas in a ffameqaweger, am object is perceived as unconnected with such attributes as class (जाति ), quality (गुण ), action (क्रिया) etc. A गो, for in- stance, is perceived as unconnected with गोत्व, शुकत्व, चलम elc. All the things, z. e. the object, गोत्व, शुऋत्व, चलन etc. are here perceived as independent of, and unconnected with, one another. In common language we may say that we perceive a st here, but we do not recognise to ourselves what that vir is; that is we do not know to which class of beasts it belongs, by which name it is called, whether it is white or black, walk- ing or not etc. In fact, we perceive it as something ( st फिचितू). In a tfaereyemeyer on the other hand, an object is per- ceived as connected with such attributes as class, quality etc. A TfI, for instance, is perceived as connected with nrea, शुकत्व etc. All the things.i.e.the object, गोत्व, शुकत्व etc. are here perceived as connected with one another. In ordinary lanquage we may say that heie we perceive a rir and re- cognize it for what it is. In other words, we know that it

NOTT'S 105

belongs to the class of affs, that it is white, that it is walk- ing ett According to the Bauddhas, in a fraeys, an object is perceived as undistinguished, whilst, in a eaases, as distin- guished, from others of a different class, For instance, d iff is perceived in the former as not different fiom others that are not-nt; whilst, it is perceived in the latter as different from others that are not-sir. These two kinds of Perception, Indeterminate ( frameges ) and Determinate ( afaaoqa ) ate referred to here by Mammata under the words Peiception ( #ais ) and Determination ( fansy ). The dual admmirearn shows that Mammata here combines the Naiyayika and the Buddhist view into one. Thus, just as the object of both the kinds of Perception is one and the same, and yet the modes of perceiving it are different -- one Indeterminate, the other Determinate: s0 the sense to be conveyed in qafaim is one and the same, and yet the modes of conveying it are different-one of Expres- sion and the other of Suggestion. 32. TIE EXALTED (38FT) Ka. xxix. c :- (A description of) the prosperity of a thing is (termed) the Exalted. 'Prospertty (of a thing)' means 'connection of that thing with the plenty of anything.' It does not mean' 'abundance' of that thing itself. For, if it would mean that, the definition would extend to such a veise as aetf etc. which is an in- stance of पर्याय. The flguie is instanced in giff: etc. verse 114. Here the houses of the learned are described as connected with

1.'बदरामलकाम्रदाडिमानामपहृत्य श्रियमुन्नतां क्रमेण। अधुना हरणे कुचौ यतेते दथिते ते करिशावकुम्भलक्ष्म्याः ॥' BV. Sr. 8. इत्यादौ पर्यायालंकार भेदेऽतिप्रसंगादिति भाव: । प्रभा.

106 KAVYAPRAKĀŠĀ 1 33. Conmnction

the abundance of wealth mn the form of pearls ete From this, the excessive prosperity of king Bhoja -- the ohjeet under description, is apprehended. Ka, xxix. d :- Also the subordination to the great is (termed the Exalted). The subordination (of the great), i. e., the representation (of the great) as collateral, of course, to the subject in hand, is also (termed) the Exalted. The figure is instanced in aftearoqn etc verse 115. Here, the great Rama is repiesented collaterally to the Dandaka forest -- the matter under deseription, in order that the representation may bring out the great importance of that forest. If it be said .- Here, strikingness is due to Rama's great energy ifself which is here principal. No other point of strikingness exists in the verse. Thus, this does not deserve to be called a figure, but Suggestive Poetry ; we reply :- The Heroic Flavour ts not here (principal), because it serves to glorify Rama who is here subordinated (to the Dandaka forest). Here Rama, who is the basis of aftrer, is Subordinate. There- fore, there can be no talk of T being predominant. If it be said-well, as t# is subordinate here we shall call it ta agoant; we reply-No. The figure ser supersedes it. If it were not so, then there would be no room for 3EmGETT.

33. THE CONJUNCTION (HUT). KÄRIKĀ XXX. Kā. xxx. a b :- When, one cause of the production of an effect being present, others (are said to) produce that (effect), it is (termed) the Conjunction. When, one cause capable of producing the effect in ques- tion being present, other causes are (represented to be) present, it is समुच्चय.

NOTIS 107

'The singular number of gza is msignificant here In mmnfe, the causes are ot unequal power; the effect which is to be biought about by one cause, becomes simply easy thiough the accidental operation of another cause. Here, all the causes aie equally powerful. They jomtly operate in the production of the effect, Just as pigeons alght together upon a threshing-floor. The facilitation of the etfect is here absent, In aaqfen, the causes only are intended ; whether they are one or many, or whether one of them is principal and the others subordinate, is not the object under considera- tion. Herc, whilst one cause able to produce an effect is engaged in its production, others only help it. The figure is instanced mn gard: ete. verse 116. Here, the (irresisitble) arrows of Cupid, themselves, make the 'state of separation' insupportable ; over and above these (such canses as) the 'lover's being at a distance ete.' are mentioned as doing the same. Rudiața' has divided this figure into thiee kinds, i. e. Combination (1) of good things, (2) of bad things, and (3) of good and bad things, and defined them separately. But, in- asmuch as this very (figure, i. e. ) Conjunction holds good in all these kinds, that is, where the combination is of good things, where the combination is of bad things, and where the combinalion is of good and bad things, we have not defined these separotely. 1. सतोर्योंग :- सामोदे मधु कुसुमे जननयनानन्दने सुधा चन्द्रे। क्वचिदमि रूपवति गुणा जगति सुनीतं विधातुरिदम्॥ असतोर्योग :- आलिंगिता: करीरः शम्यस्तप्ोषपांसुनिचयेन। मरुतोऽतिखरा श्रीप्मे किमतोऽन्युदमद्रमस्त मरौ।। सदसतीर्योंग :- कमलवनेषु तुषारो रूपविलासादिशालिनीषु जरा। रमर्णीष्वपि दुश्चरितं धातुर्लक्ष्मीश्र नीचेषु॥ र्द्रट VII. 24-26.

108 KĀVYAPRAKĀŠA | 33, Conjunction

The first kind is instanced in gangfd ete. verse 117. Here, notwithstanding the existence of one cause, i e 'pure family' capable of producing the effects, i. e. 'pride' and the 'absense of it,' other causes such as 'a handsome figure etc.' are mentioned. All these causes being good things (since the things are naturally agreeable), the Con- junction here is of good things. But in the example (first ) mentioned, i. e. in gaft: etc., the Conjunction is of such bad things as 'the arrows of Cupid etc' These things are bad, because.they cause pain to a 'woman under separation' who is the subject under dis- course. The third kind is instanced in mfr Raeqat. etc. verse 118 Here, the 'moon dimmed (by day) is alone sufficient to become a sore affliction (to my heart); yet other sore afflic- tions (are mentioned). Thus, inasmuch as a 'wicked person' is bad, and the 'moon' good, there is (here) a Conjunction of both good and bad things. 'This 1equires consideration," says Pradipa. 'For, just as in the previous example (viz. gaft: etc), the lovei, al- though naturally good, becomes bad in virtue of his being at a distance, so here also, the moon although naturally good, becomes bad in virtue of his being dimmed by day. Thus, this verse also, like gahtr ete., deserves to be an example of असदोग and not of सदसदोग as said by Mammata' Pradipa takes #gean as a da Compound and interprets it as 'Conjunction of good and bad things.' But this inter- pretation is wrong. For, firstly, if we accept it, the verse becomes open to the fault of egafjara (Dissimilarity of the

1. चिन्त्यले हेतुमाह-पूर्वमिति। दुर्वारा इत्युदाहरणे इत्यर्थः । विशेषणेनास- म्यक्त्वमित्यन्वयः । तत्रापि हि मियतमस्य सत्त्वमेव, दूस्तिविशेषणन परम - सर्वम्। इहापि स्वतः सुन्दरस्य शशिनो दिवसधूसरत्वेनेत्यसद्योग एवेत्यर्थः। प्रभा.

NOTES 109

associated), inasmuch as it contains the association of good and bad things which are opposed to each othet. And secondly, according to this mteipretation, the example, as Pradipa himself says, becomes identical with the example दुर्वारा: elc. We should, therefore, take wenam as a Harm Com- poun d (संतश्च ते असन्तश्र, तेपां योग:) and interpiet it as 'Conjunc- tion of things that are both good and bad.' Now, the fault of agatara vanishes , for, each of the things combined in the verse being both good and bad-good by itself, and bad in a particular state,-the combination is not unequal. The example also may be ditfereet from gart: etc. thus-In gafor etc. although a lover etc.' are naturally good things, still they are intended by the poet to appear as simply bad to the woman under separation. Whilst, here the 'moon ete.' are intended to appeai as both good and bad-good in vitue of their beauty and bad in viitue of their distressing the ntind cte, Or thus .- In gait: eto, although one thing, i. e. the 'lover' is good naturally, but bad when he is at a distance, still, all the other things mentioned in the veise, 1 e. nrrer, ay: ada etc., are painful to the woman under separation even naturally, Thus, inasmuch as all the things in the verse (gartr: etc.) except fqan are bad, the verse is nothing but an cx- ample of srear. But, here all the things are both good and bad -- good naturally but bad in virtue of the attributes verra etc .; therefore, this is an example of aeeamr. Everywhere in the verse the faaieqs such as wat etc. are good, and the anqus such as yut etc. are bad. This uniformity 1s, how- ever, violated in नृपांगणगतः खलः where the विशेष्य, i. e. खल is

1. दुर्वाराः शशीत्यनयो: कथ भेद इति चेत, इत्यम्-दुर्वारा इत्यन्र विरहासहि- ध्णुतया प्रियतमादीनां सतामप्यसत्वेन विवक्षा, इह तुशोभनस्य सतो धूसरत्वीदन अशोभनत्वमपीति विवक्षा। प्रभा.

110 KĀVYAPRAKĀSĀ [ 33. Conjunction

bad, but the विशेषण, i. e. नृपगण is good, But, inasmuch as here also we get a thing. 1. e o that is both good and bad (whether the faasy is good or the faarqm is good is here in significant), the whole verse is a good example of agesim. Some,ª however, say that inasmuch as the verse contains wyHfa, it is unfit to become an example of this figure. They, therefore, regard the first three lines only of the verse as an example of सदसदयोग. Udyota wishes to avoid the fault altogether by proposing to read inomagan for 4i- गणगतः खल .. Ka. xxx. d :- That is another (kind of Conjunction) where Qualities and Actions are simultaneous. The Compound गुणक्रिया may be solved, according to some, as गुणों च किये च = गुणकिया:, गुणश्र क्रिया च = गुणक्रिये, and then by एकशेप, गुणकियाश्र गुणकिये च = गुणकिया .. Here, the number of the things conjoined is not the point. Hence, the dual number of yoff and fa is insignificant. Thus, those men' are not right who suppose that the dual number is significant as showing that the things combined, must be

1. इदं तु बोध्यम्, 'शशी दिवसधूसरः' इत्यादौ विशेष्यं काम्यमिति सत्, विशेषणं निन्धमिति असत्। 'नृपांगणगतः खलः'इत्यत्र तु विशेषण काम्यमिति सत्, विशेषणं निन्धमिति असत्, नैतावता विशिष्टेषु शल्येषु मेदोडस्ति। Sudh. 2. 'नृपांगणगतः खलः' इत्यत्र नृपांगणगतत्वेन शोभनत्वं खलत्वेन चाशो- भनत्वमिति समर्थनेऽपि (भग्नप्रक्रमत्वात्) तदशभुपेक्ष्यैव अलंकारोदाहरणता। Chan. 3. अन्ये तु गुणाश्च क्रियाश्रेति द्वंद्वे बहूनामेव समुच्चयः स्यादतो गुणौ च किये चेति द्वंद्वोत्तरं गुणक्रियाश्च गुणकिये चेति गुण्ियाः इत्यंकशेषात् द्वयोई्योरेव समुच्य इति न्रिविध: समुच्चयोऽयमित्याहुः। एतन्मते द्विवचनांतेनोत्सर्गतः समासाभावात्तत्कल्पनक्रेशः द्वयोरेव समुच्चय इत्यप्ययुक्कम्। बहूनामपि गुणाना बह्वीनामपि क्रियाणां च समुच्चयस्येष्ठत्वात्। प्रभा.

NOTrS 111

two and two only. For, it is a general tule that the number of the words that are compounded with others is always singular. The supposition, therefore, that the number of qor and Fhqr is dual here is far-fetched. Or the Compound may be solved (according to Pradipa) as gon. fara. Here also, neither numbei nor homogeneity of the simultaneous things is the point Hence simultaneity of heterogeneous things (or of homogeneous things more than two) is also included under this figure. We thus get three Varieties here :- Simultancity (1) of two or (or many) Qualities, (2) of two (or many) Actions, and (3) ot a Qualitv and an Action. The word 'Simultaneous' distinguishes this figuie from @rys whete the many Actions are not simultaneous, but successive. Examples in order :- The Simultaneity of two Qualities (1) is instanced in faeiaa ete ( $E VIT. 28) verse 119. Here, the simultaneity is of two Qualities, t, e. brightness and darkness. Simultaneity of many Qualities 1S instanced in प्रादुर्भवति etc The Simultaneity of two Actions is instanced in smnn etc. verse 120. Here, the Simultaneity is of two Actions, i. e. arriving and becoming. The Simultaneity of many Actions is instanced in erea? etc. The Simultaneity of a Quality and Action is instanced in agi a etc. vorse 121. Here, the Quality 'turbidity' and the Action 'falling' are simultaneous. 1. प्रादुर्भवति पयोदे कज्जलमलिनं बभूव नभः। रक्त च पथिकहृदयं कपोलपाली भृगीदृशः पाण्डः। प्रभा. 2. उदितं मंडलमिन्दोरुदितं सदो वियोगिवर्गेण। मुदितं च सकलललनाचूडामणिशासनेन मदनेन।। प्रभा.

112 KÄVYAPRAK AŠA [ 34. T'ln Sequence

It should not be said, as Rudrata does, that ( this Conjunc- tion is possible only) when the abodes ( of the simultancoue things) are different, nor (should it be said that it is possibls only) when the abode is one and the same; for, (such verses as ) yifa etc. and arorqrot. etc. are found, in the tormer of which, the Action garfa and aaifa are simultancous, although their abode is one and the same, and in the latter, the Actions पाणो कृपाणकरण and साघुवादकरण are simultaneous, although their abodes are different. All thesel varietics of Conjunction are as a rule founded upon a Hyperbole consist- ing in the inversion of the necessary sequence of cause and effect. Thus, Hyperbole is not the figure here, but Conjunc- tion, Hyperbole being only suboidmate to it. 34. THE SEQUFNCE (पर्याय) KĀRIKĀ XXXI Kā. xxxi. a :- One (thing) in many (places) successive- ly is (termed) the Sequence. When a thing(intended as) one (1) is, or (2) is made to be in many (places), in succession, that is aiq. The words 'in succession' exclude HR94 and the second kind of faas in both of which there is Simultancity The word wafa in the Vitti does not denote 'natural existence'; for, arana does not natuially exist on the throat of Siva; thus, if yafa would mean 'natural existence', the verse ar etc. would not be an example of yafa. So mdfa also does not denote 'artificial existence'. These words mean here 'non- mention and mention of a causal agency,' respectively. Examples in order :- The first variety (1) is instanced in aranfafa etc. verse 122. Here, wroe, which is really one, is said to reside

1. अत्र कार्यकारणयोरेककालात्मकविपर्ययरूपातिशयोक्तिमूल न तु स एवा-

NOTES 113

in places that are sevetal. No cause, however, as to why it resides in many places is mentioned. Here, the unity of rase is real; sometimes it may be due to a fancied identity ; as in faralg etc, verse 123. Here also no cause as to why one thing, i. e. TOT resides in two places, i. e. sire and EEr. is mentioned. Although r (residing in the lips, in the shape of 'redness') is really different from tn (residing in the heart, in the shape of 'love') still inasmuch as (the Ewo (is) are ascertained as identical with each other, the unity (Intended in the Kartha) is not (here) contradicted.

The second variety (2) is instanced in aaai etc. verse 124 1 Here, one and the same 'heart' is made to reside in two places, i. e. fasor and fasarat. The causal agency, 1. e. 'Cupid' is mentioned.

The verse arorfr: etc. commented upon by Udyota, is found in some books of the Kavyaprakasa. Many commen- tators such as Manikya-Candra and otheis regard it as an example of the first variety of qafw, inasmuch' as in the first line of it, one thing, i. e. ageT is said to reside in the two places arfT and mqar, and in the second line, one thing, i. e. aranfa is said to reside in the two places ne and iar. In this example, one thing resides in two places; in the next T etc., one thing resides in many places. This, accord- ing to Sanketa, is the distinction between the two examples. But Sudhäsägara and others regard this verse as an interpo- lation, probably on the ground that this example is un- necessary and also on the ground that this does not become an example of vaiq since the word fafana in the verse shows that qaiz is not intended by the poet.

1. अन्र एकस्य तनुत्वादेद्वयें वृत्तिः। पूर्वार्द्धमत्रोदाहरणम्। नन्वाश्रयेत्यत्र एकस्य बहुषु वृत्ति: । San. K. 8

114 KĀVYAPRARAŠA [ 34. Sequence

Ka. xxxi. b :- The reverse of that is another (Se. quence). The reverse of the former is the second kind of qria, in other words, when many (things) (1) are, or (2) are made to be, in one (place), in succession, that is another qarq. Here also the words 'in succession' exclude ag5a. Examples in order :- The first variety (1) is instanced in qufty etc. verse 125. Here, 'the manifestation of nectar' and 'the announce- ment of poison' are successively on the part of one and the same thing i. e. 'the words of the wicked.' The causal agency is not mentioned. The second variety (2) is instanced in aae ete verse 126. Here, the 'house' and the 'palace,' are successively made to belong to one.and the same person i. e. 'this Brahmin.' The causal agency, i. e. 'days' is mentioned. Here ( i. e. in both the varieties of this figure ), there is no Barter. For, although1 in the first variety of this figure the fact that one and the same thing should be abandoned by one person and received by another is intended as in Barter, still, the additional fact that one and the same (person) should abandon (one thing) and receive (another), is not intended as it is in Barter. Thus, for instance, in TT4 etc., verse 122, although the fact that erane should be abandoned by ardra and received by tiat is intended as in Barter, still, the additional fact that aoa should abandon oae and receive something else, or that sist should receive aga and abandon something else, is not intended as it is in Barter.

1. ननु द्विविधोऽत्र पर्यायः परिवृत्यभिन्व एव। पूर्वत्र त्यक्ग्रहणरूपखेन

३४. पर्याय] NOTES 115

Although' srog is abandoned by wia, still, something else is not reccived by him ; so also although 43g7 is receiv- ed by året, still, something else is not abandoned by him. Similarly, in the second varicty of this figure, although the fact that one and the same person should abandon one thing and receive another is intended as in Barter, still, the additional fact that one and the same (thing) should be abandoned ( by one person ) and received (by another) is not intended as it is in Barter. Thus, for instance, in aag etc. verse 126, although the fact that fsr should abandon dg and reccive afet is intended as in Barter, still, the additional fact that g should be abandoned by द्विज and icceived by दिवस, or that मन्दिर should be received by faw and abandoned by fae, is not intended as it is in Barter. Although ne is abandoned by fst still it is not intended to be received by feaa; so also although afet is reccived by fsf still it is not intended to be abandoned by Rae. In परिवृति there is एककर्तकभिन्नकर्मक हानोपादान, and एककर्मक- भिननकर्त्रृंक द्वानोपादान also. In the fiist variety of पर्याय, although there is एककर्मकाभिन्रकर्तृक हानोपादान, still there is no एककर्तृकाभेन्न. कर्मक हानोपादान. Similarly, in the second variety of पर्याय, although there is एककतृकभिननकर्मक हानोपादान, still there is no एककर्मकभिन्नकर्तृक हानोपादान. This is the distinction between पर्याय and परिवृतति, Pradīpa, however, simply says :- This is not Barter, since 'abandoning' and 'receiving' ( although present ) are not ( yet ) intended here ( by the poet ).

1. अत्र गेहादि त्यज्यते एव, न तु केनापि स्वीकियते। परिवृत्तौ तु यदेकेन त्यज्यते तदन्येन गृह्यते। San.

116 KĀVYAPRAKĀSA [ 35. Interense

35. INUERENCE ( ORIATT ). Ka. xxxi. c d :- The statement of a (logical) Reason and a Conclusion is said to be Inference. era is that which proves the existence of one thing upon another, as in the stock example qaar afemr qnd, a 1s the Grqs, because it proves the existence of afe on the moun- tain. #TE7 is that whose existence is to be proved by means of the araa. As in the above example, 'fire' is the HTe, because its existence is to be proved on the 'mountain' by means of the Gra 'smoke'. qer is a wff, 1 e. that which has the ENA for its attribute, that is, that on which the existence of the mrar is proved; as ' mountain ' is the qer, because on it the existence of 'fire' is proved For a true Inference, the @a ought to be invarsably accompanied by the arer. As in the true inference qadr वह्निमान् ूमात्, धूम-the हेतु is invariably accompanied hy वाति- the साध्य. Hence the द्वेतु is called the व्याप्य and the साघ्य the व्यापक. The (logical) Reason (araa) is a mark possessed of the three qualifications पक्षघर्मत्व, अन्वयित्व and व्यतिरेकित्व. The mark must have (1) rerura, i. e. must be an attri- bute of the ve, i. e. must be connected with the qer. It must have (2) अन्वयित्व, i. e. सपक्षवृत्तितव, i, e. must be found to exist in similar instances, i. e. in those instances where the arer is ascertained to exist. As 'smoke' is wragfa, because it is found to exist in such instances as a 'kitchen-house etc.' where 'fire' is ascertained to exist. Again, the mark must have (3) व्यतिरेकित्व i.e. विपक्षावृत्त्तित्व, i. e. must not be found to exist in dissimilar instances, i. e. in those instances where the are is ascertained not to exist. As 'smoke' is faqerafr, because it is not found to exist in such instances as a 'lake etc.' where 'fire' is ascertained not to exist.

NOTES 117

The Conelusion (me) is a' necessary connection of the arai (which inpariably accompanies the ea), with the q. A poctical representation of both the Reason and the Conclusion, of the character described above, is Inference. The figure is instanced in gaat: etc. verse 127. Here, in the first half, the Reason, and in the second half, the Conclusion, are stated. The argument may be put in the following form :- The conclusion :- These women (9&7) have Cupid always running before them, furnished with a bent bow ete. ((TeT). The Reason :- Because they direct arrows in the form of the movements of their eye-brows towards a young man. @a) -- a fact which is invariably accompanied by another fact, i. e. 'Cupid always running before them.' (sqrfa). If it be sard: the Conclusion may also be stated first, as in ag fagfa etc., just as it is stated afterwards, in the present verse. Why has the Inference been treated generally instead of being deseribed particularly,* t. e. as possessed of two kinds. Besides,' the reversed order of the Reason and the Conclu- sion should also be admitted (as it has been admitted by Rudrata) as a figure ; as the reversed oider of Cause and Ef- fect has boen recognized as a figure (1. e. Hyperbole). We reply that in Hyperbole where the order of cause and effect is reversed, there is a strikingness consisting in the apprehension of the instantaneous production of the effect by the cause, owing to the reversed position of cause

1. अयोगव्यवच्छेदोवश्यं संबंधः। प्रभा. 2. विशेपत इति। उक्तप्रकारद्वयवत्तुया इत्यर्थः । प्रभा. 3. तथा च अतिशयोकती कार्यकारणयोः पौर्वापर्यविपर्ययवत् अन्नापि साध्य यो: पौर्वापर्यविपर्ययोऽपि वक्तव्यः, उकश् स्ट्रटेन। Vide. Cha. & San.

118 KĀVYAPRAKĀŚA | 36. Signihcant

and eftect. There is no such strikingness (however), in the inversion of the sequence of the Reason and the Conclusion. Therefore, Inference is not (here specifically) declared as (possessed) of this kind. The termination Frz of eramna denotes an act, not an instrument, of inference. Thus, an inference, the result of an inferential process, is the figure here. When such words as qst, a etc. occur in a verse, In- ference is Expressed; these woids intimate an inference only when a Reason and a Conclusion are stated. They intimate Poetical Probability, when simply the reason such as resemblance etc. is present. When such words as aRr etc. occur, Inference is indicated. When both the kinds of words are not expressed and the inference is suggested by the statement of a Reason and a Conclusion, Inference is suggested. 36. THE SIGNIFICANT ( Tfat ). Kā. xxxii. a b :- A description with significant epi- thets is (termed) the significant. 'Significant' means 'suggestive.' The description is, of course, of the subject, instanced in velorer etc. verse 128. Here, the epithets aaratra etc. suggest that the warriors are irresistible etc. If it be said: A 'Non-Significant' word has been declared to be a fault, i. e. erganiea; from this, it, of course, follows that an epithet must be significant. Thus, the Significant is simply the absence of the fault 'srgerfra' 'and does not deserve tu be a distinct figure. The Traditionalists reply ;- Although a non-significant epithet being declared to be a fault, its rejection leads to the (tacit) admission that an epithet must be significant, still, the employment of many (significant) epithets in connection with one and the same (subject as in the present verse) has a (peculiar) strikingness which is known

NOTES 119

to all, and is not simply the absence of a fault. Hence, the Significant has been ranked in (the class of) figures. Accord- ing to these men, the plural faagor is significant as showing that a plurality of significant epithets is required for this figure. On this Pradipa :- The fgure occurs even when only one significant epithet is employed ; as in enf apaur etc. Absence of the fault 'ergerl' is possible not only when a significant epithet is employed, but even when no epithet is employed. Thus, the fact that an epithet is not srga does not necessarily imply that it is significant. Although1 in some cases, as in the present verse, absence of the fault agarca and the presence of the figure qftat may both be found together, still, the giounds why the fault is absent and the figuie is present are distinct. The fault is absent, because diminution of (the) pleasure (derived from a verse), which constitutes the very essence of a fault, is here absent. The figure is present, because it invests the verse with a pe- culiar charm, The peculiar chaim or strikingness of a significant epithet is experienced by all and cannot, there- fore, be denied ; as in शुद्धे सद्नि etc. The author' of Nidarsana says that up to this point, the Kavyaprakasa is composed by Mammata; what follows after- wards is the composition of another man named Allata. 1. दोषाभावरूपस्यापि पुष्टार्थत्वस्य चमत्कृतिनिशेषजनकत्वरूपमलक्कारत्वं उप- घेयसद्वरेऽपि उपावेरसंकराननिर्बाधमिति भावः। प्रभा. Vide R. G. also. 1. 'शुद्धे सदमनि पल्लविन्युपवने वाप्या नवाम्भोरुहि ॥ कीडादौ च सशादले विवलितग्रीवेर्विमुक्कता दशः ॥' पभा. 2. एतत्पर्यन्तं मम्मटाचार्याणा कृतिः । 'कृतः श्रीमम्मटाचार्यवर्यैः परिकरावधिः । प्रबंधः पूरितः शेषो विधायाललटसूरिणा॥' अतः परमल्टाचार्यस्य कृतिः। Nid.

120 KĀVYAPRAKĀSĀ T 37. Dissembler

37. THE DISSEMBLER (ETSTIRN) Ka. xxxii. cd: The artful concealment of the nature of an object, though discovered, is ( termed ) the Dissembler. When, the nature of an object which, cven though hidden Is discovered somehow or other, is concealed under some pre- tence, that is sorenfn. This is not agefa for, resemblance between both the sa and the siaga, which is present in arqGfa is here impossible. Although iesemblance is present here, still, it1 is between Tfa and sy of the Himalaya, which are both wad here. If it be said: In amrenifs, there is the concealment of a thing that is first hidden and is afterwards discovered; thus, inasmuch as the circumstances only of a thing concealed aie here different, asiifr is different fiom wuafa. We reply that even in these cases (where the ciicumstances are different), there will be nothing bur svafa if resemblance is possible in them, as in efesrra etc. If it again be said that where resemblance is stated for the sake of concealment, there is amatre; but where con- cealment is stated for the sake of iesemblance, there is srqefa; we roply that in both3 the cases, there is nothing but aqafd, because in both, there is resemblance; whether concealment is predominant or subordinate is not the point. 1. अमहती किल उभयनिष्ठं साम्यम, अत्र तु प्रकृतस्येव सद्धावात् प्रकृत- 9 निष्टमेव साम्यमिति भाव:। प्रभा. 2. यथा-'सीत्कारं शिक्षयति व्रणयत्यधरं तनोति रोमाश्चम्। नागरिकः कि मिलितो नहि नहि साख हैमन: पवनः ॥' इत्यादी गुप्तस्य नायकस्य सीत्कारेत्या- धुकथा व्यक्तस्य नहीत्यादिनाऽपह्ेवंडप्यपहवुतिरेवेत्यर्थः। Pr. and Kuv. 3. उभयन्रेति। अपहचमाधान्येऽङ्गत्वे च सति साम्ये इत्यर्थः। प्रभा.

NOIJS 121

The same is the opinion' of the followers of Udbhata and others. According to Udyota, in aivgfa, the affirmation of the sqnra is accompanied by the denial of the aqda. Here, nothing is denied, but something is made known as brought about by some other cause. The figure is instanced in ndra etc. verse 129. Here, horripilation (gae ) and tremor (aqy ) manifest themselves (on the body of S'iva ) as the Involuntary Indication ( of his love for Parvati ) ; their natures, however, are concealed by their being represented as proceeding from cold. Pradipa romarks,' however, that 'horiipilation' and 'tre- mor' are not first hidden, so that they cannot be said to be afterwards discovered. Thus, the example would be incon- sistent with the Vrtti of Mammata explaming the definition of sgsiifs. Ile, therefore, says that hete the love for Parvati that was hidden is discovered by the Involuntary Indications of love, i. e. hornpilation and tiemor; it is then coneealed under the pretence that these Indications proceed from cold. 38. SPECIAL MENTION ( REGT ) Ka. xxxiii. :- When the mention of something, with or without a query, results in the exclusion of some- thing else, similar to it, it is considered to be Special Mention. If it be said :- How can the mention of one thing result in the rejection of another? It is 1eplied that when a thing, although known from another means of proof, is yel made the subject of a special assertion, it lerminates in the exclusion, of 1. यदाहुरिति। उद्भदादिमतानुसारिण इत्यर्थः । 2. तत्र कम्परोमाञ्चयोः पूर्वगूढत्वाभावादुद्भिन्नेत्यस्या संगते: स्वयं उदाहरणं संगमयति-वयं त्वति। पभा.

122 KĀVYAPRAKĀŚA [ 38. Special Mention

another thing, similar to it, there being no other purpose which it can serve. Thus the mention of such a thing is tfteieqr. The words genge a give us the divisions of ftwent- The (Special) Mention here is sometimes (a) seen to be preced- ed by a question, and sometimes, (b) seen to be otherwise, i. e. not preceded by a question, Thus, we get two divi- sions. Similarly, in both these places, the thing to be excluded is (somettmes) (1) Impled and (sometimes) (2) Expressed. Thus, we get four divisions. The word vfterqr' literally means 'knowledge (EGT) of exclusion (qft). Examples in order :- (a) 1 is instanced in faartoi etc. verse 130. Here, the fact that the banks of the Ganges should he resorted to, is well-known. It is made the subject of a special assertion here, for the purpose of intimating that the banks of other rivers should not be resorted to. 'The vicinity of another river than the Ganges ctc.' are thus the things to be ex- cluded ; and they are here implied. (a) 2 is instanced in fk qgof ctc. verse 131. Here, the things to be denied are 'the jewel's being an otnament etc .; ' and they are here expressed. (6) 1 is instanced in aifed etc. verse 132. Here, what are denied are 'the crookedness residing in any thing other than a woman's hair, etc.' (b) 2 is instanced in yRnia etc. verse 133. Here, the things to be denied are 'devotion's being entertained for wealth, etc.' The figure occurs, only when the exclusion of another is imagined by the poet. Thus, v er wer: which is an example of qfttiour is not an example of this figure. 1. परिसंख्येति। परिशब्दो वर्जनार्थः । संख्या बुद्धिः। प्रभा.

NOTES 123

qfeir' is a kind of faf which, according to the Pürva- Mimämsakas, means 'Restriction to one in exclusion of the other, out of two things both of which are possible.' As the sentence, 'The five five-nailed animals should be eaten.' lays down an injunction that a man should eat five-nailed animals only, in exclusion of those that are not five-nailed, although by his natural appetite he is impelled to the eating of both Ana is another kind of fara which means 'Restriction to one in exclusion of the other, out of two things either of which is possible ' As the sentence na ea qoia lays down an injunction that a man should sacrifice in an even place, when either alternative, i. e. sacrificing in an even place or sacrificing in an odd place was possible to him. Inasmuch as, however, in both these kinds of faffr, mrrafer is the same, the definition of the figure wfirew applies to both Thus, qfteent and fqy are regarded as identical in the Science of Rhetoric, in disregard of the minor distinctions of qnfersurff and garvena between them. The figure is, sometimes, found as based upon a Paronomasia also , as in fanq adrdaen: etc., which means : 'the mixture of qur (colours) was to be found in paintings ( but the mixture of qu (castes) was not to be found among the subjects etc.).' 39. THF GARLAND OF CAUSES ( ITOTHTOY ) Ka, xxxiv. ab c :- When each preceding object is : (spoken of as) the cause of each succeeding object, it is (termed) the Garland of causes. The word qur in qurar denotes 'repetition.' Thus irat (means) each succeeding (object). 1. विधिरत्यन्तमप्राप्ते नियमः पाक्षिके सति। तत्र चान्यन्न च प्राप्ते परिसंख्येति गीयते ॥ Vide. R.G. 2. नियमोऽपि ... परिसंख्यैव। पाक्षिकमातियुगपत्माप्तिरुपस्य अवान्तरविशे- षस्याविवक्षणातू । R.G.

124 KAVY APRAK AS1 | 19. Garland of Causes

The figure occuis, also when something mentioned after- watds is successively spoken of as the cause of what pre- cedes; as in wafa arar: ete.' In arorefqas,* although each pre ceding thing is the cause of the suceeding, still, all the things are connected with one action. Hete, they are not so con- nected. Thus the two figures are distinct. The figure is mstanced in frafaarå ete. verse 134. Here Rraieura etc. are successively spoken of as the causes of fary etc. The verse is not a good example of this figure; for it is open to the fault of wagawed When it is learnt that जितेदियत्व is the cause of विनय, an expectation arises that विनय too must be the cause of something else. Now, this expecta- tion is, no doubt, fulfilled by what is said in the second line of the veise. But, inasmuch as it is there fulfilled in directly, i. e. by saying गुणप्रकर्षो विनयादवाप्यते, instead of directly, i. c.by saying विनयो गुणप्रकर्षस्य कारणम, uniformity, is said to he violat- ed here.

The figure (called) 'the Cause' which Udbhata has (de- fined) as "that which occurs when a canse is represented as identical with an effect" has not been here defined by us, al- though we are treating heie of such figutes as aie based upon the relation of cause and effect: for, this (ta) whose form is anrggan etc. does not at all deserve tobe (recognised as) a figure, inasmuch as no (particular) beauty is (apprehended) from the employment of (a word denoting) an effect to ex- press a cause, as (the employment of the word ang; to de- note gan) in the expression magan.

1. भवंति नरकाः पापाल्मापं दारिव्यसंभवम्। दारिद्यमप्रदानेन तस्माद्दानपरो भव।। 2. मालादीपके उत्तरोत्तरं प्रति पूर्वपूर्वार्थस्य हेतुत्वेऽपि सरवषामेकक्रियान्वय: अत्र तु न तथा इति ततो भेद: । Vam.

NOTFS 125

If i be said .- The verse 135 arfato ete. is an example of 'the Cause' Now, if this figure be not admitted, there would be no figuie in this veise, and thus the verse would cease to be a poem, inasmuch as it is wanting in a figure. But this would be inconsistent with the recognition of it as a poem by the ancient ihetoricians such as wa6 etc. We reply that the verse enfaro etc. was declared (by them) to be a poem, in tirtue of its possessing an Alliteration of soft letters (and of two other figures, 1. e. पर्यायोक्त and अतिशयोक) only, and not because they thought that it contained the figure ia. Thus, da is but (another name of) apeqfan itself, which has been described before. Sarabodhini' says, howevet, that a.distinct beauty is an- piehended fiom the verse snare etc., and that the opinion of Udbhata who admits ag as a distinct figure, is thus tight.ª 40. TIE RECIPROCAL (STT) Ka. xxxwv. d, xxxv a :-- When two things produce each other through an act, is (termed) the Reciprocal. The Vitti here is simple. The reciprocal relation of cause and effect is not pos- sible between two things ; for, two things cannot exist before and after themselves. Therefore, the words 'through an act' are employed. 'Thiough an act' means 'through the produc- stion of identical acts.' An object existing' without beauty, is as though it does not exist. Thus, two objects are meta- phorically said to produce each other, when, really speaking, they produce identical acts causing each other's excellence. 1. वस्तुतस्तु 'अविरलकमलविलासः' इत्यादिषु वैचित्र्यमनुभवसिद्धमेवेति उ्मटादिमत समीचीनमवेति नवीना: । Sar. 2. Sce my Sanskrit: Commentary on this point. It is a mistake to ascribe the quotation "हेतुमता सह हेतोरभिधानमभेदतो a: " to Udbhata. H. Sharma. 3. अविशिष्टम्। शोभारहितमिल्यर्थः। प्रभा.

126 KĀVYAPRARĀŠA 1 41. Reply

The figure is instanced in gart etc. veise 136. Here the 'lake' is the cause of the 'swans possessed of a peculiar beauty,' and the 'swans' are the cause of the lake possessed of a peculiar beauty.' Thus, here, both (the lake and the swans are said to) produce each other, through their effecting the heightenment of each other's beauty. The strikingness consists in the apprehension of the mutual obligation of two things through mutual acts. 41. THE REPLY (SaT) Kā. xxxv. bed, xxxvi. ab :- The Reply is (a) when a question is inferred from the mere hearing of an answer, or (b) when, to a number of questions, a number of incomprehensible answers is given When, from the mere getting of an answer the preceding (interrogative ) sentence is inferred, that is one ( kind of ) Reply. The first kind is mstanced in anorerer ete. verse 137. Here, from the answer given in this sentence ( i. e. verse), the speech of the purchaser to the effect :- 'I want elephants tecth and tiger-skins, sell them to me; is inferred. The word qW in the Karika means a 'preceding sentence' simply. Thus, although here no question is iferred, the verse is still regarded as an example of this figure; or, we may suppose that what is here inferred is a question, name- ly, 'Have you got elephants' teeth and tiger-skins ?' This is not arsgfen, although the answer is here the cause of the question; for, the (figure) Reply is not identical with that (figure, i. e. mrafen). A reply is not indeed an efficient cause (arTsa) of a question, but simply a mark (srqmas) indicating the presence of it. Nor is this agara also, although it, too, contains an indi- catory mark ; for here the wt and the er9a are not stated as 1. न चेदमनुमानम्। साध्यसाधनयोद्वयोनिर्देश एव तक्ष्य अंगाकारात्। S. D.

NOTES 127

residing in one and the same tter, as they are in sigma. The ar9T-the question-belongs to the purchaser, and the arraa -the answer-belongs to the old huntet. Or, according to S. D., in an Inference, the urar and the era are both men- toned ; but here the query is not mentioned. Thus, the Reply deserves to be a distinct figure. Although efeT is possible here, masmuch as 'staying of the daughter-in-law in the house' may serve as an efficient cause of the absence of 'elephants' teeth etc.,' still, as strikingness consists in the inference of a question, it is this inference that constitutes the figure, although areqfan, no doubt, exists in the verse. When, after a question (is asked), there is an answer which is incomprchensible, being beyond the reach of any other means of proof, that is another (kind of) Reply. The word wra has been employed to show that the questions and the answers must be many in this variety, for. no strikingness is apprehended from the statement of rt single question and a single answer. In the first kind of Reply where the question is inferred, even a single answer is striking. ereMsy means, according to some, 'extra-ordinary,' but according to Pradipa, 'not known ordinarily, being beyond the reach of any other means of proof.' In gaqfetiear, the answer, being well-known, aims at but the exclusion of another, there being no other purpose in its being given. Here, the answer stated in the verse, not being ordinarily known, rests but with itself i. e. aims at bringing out its own incompre- hensibility. This is the distinction between the two (figures). The word' armamiantet in the Vrtti means: 'beyond the 1. लोकातिक्रान्तगोचरतयेत्यस्य वृत्तिग्रंथस्य प्रमाणान्तरविषयागाचरतया इत्येवार्थः, न तु लोकोत्तरचमत्कारितयेति। अ्रश्नपरिसंख्यायामपि तत्सरवेन भेदान- पपत्तेरिति। प्रभा.

128 KAVYAPRAKÄSA [ 14. Subtle

reach of any other means of pioof,' and not 'remarkably stiiking.' For, if we accept the latter meaning, this figure would not be distinguished fiom wwqftehom where also an answer is remarkably striking. The second kind is instanced in fT farerat etc. verse 138 Here, 'the capriciousness of fate ete,' which are not known ordinarily, are brought out by the answers given in the veise. According to the Moderns, the figure occurs, even if there is a single question and a single answer, both of them or even either of them being signficant; as in fafnfa etc. The figure occurs even when the question is but one and the answers many : as in fis tepfre ete.1 So also it occurs when the same words express both a question and an answer (owing to Parc nomasia ); as m केदार etc.2 So also it occurs when two questions have only one answer as in के खेटा: etc.1

42. THF SUBTLF ( ( ) Kā. xxxvi. cd, xxxvvii. ab :- When a circumstance, even though delicate, is guessed some-how, and is intimated to another by some mark (indicative of it ), it is termed the Subtle. Somehow-From some (1) appearance or (2) gesture. Delicate-That can be known (only) by a man of sharp understanding. STAIT= A change of expression etc. 1. किं स्वर्गादधिकसुखं बन्धुसुहत्पंडितैः समं गोष्ठी। सौराज्यशुद्धवृत्ति: सत्काव्यरसामृतं स्वादु ॥ 2. केदारपोषणरताः काशीतलवाहिनी गंगा। कंस जघान कृष्ण: कंबलवन्तं न बाधते शीतम्। 3. के खेडटा: किचलं वयः ।

NOTES 129

The fiist kind is instanced in aFaeafg ete., verse 139. Here, the masculine action of a woman, guessed by looking at (her) appearance in the form of the 'mixing of the saflion with the diops of perspiration on the neck' is cleverly intima- ted to hei and to other friends of heis by some one of her female friends, by drawing (on her hand the figure of) a sword. A sword is the characteristic mark of manliness; fot men alone hold swords in their hands, they being fit persons to hold them. Here, although there is srgarr, since the mraai e. कण्ठकुंकुमभद and the साध्य, 1. e. पुरुषायित are both stated as con- nected with one and the same qer, 1. e. the woman, still, it is subordinate to the Subtle; fot, stukingness consists here in the clever bringing out of a very delicate circumstance. fha-some particulai motion of the limbs of the body. The second kind is mstanced in ana etc. verse 140. Hee, the time of assignation, which (the lover) inqured for, is guessed from the gesture of his anxious look only, and is inttmated (to him) by some (woman) sportively, by the closing of the lotas in her hand-(a mark) indrcating the time of night 43. TIE CLIMAX (Hrt). Ka. xxxvii. ed :- An excellence (rising) successively (and) culminating in the end is (termed) the Climax. The climax is an excellence whose utmost limit is (reached in) the last part of a piose or poctical passage. In other words, it is that wheie the last part is most excellent ; for it is there only that the excellence rests after gradually rsing in cach preceding part. The figure is instanced m xre7 art etc. verse 141. Here each succeeding thing 'eatth etc.' rises, gradually in excel- lence, until the last thing, i e. 'a fair woman,' is declared to be the most excellent of all. 1. कुंकुमेन भेदो मिश्रणम्। प्रभा. K. 9

130 RĀVYAPRAKĀSA 1 4A Disconnection

This is not ftesqr because strikingness here consists not in the exclusion of another, but in the gradual rise of excellence. In the above example, the rise is of the excellence of an object of a superior quality. The figure occurs also where the rise is of the excellence of an object of an infertor quality; as mn goragat: etc. 44. DISCONNECTION ( aTnfa ). Kå, xxxvti :-- When two things related to each other as cause and effect are represented as simultane- ously residing in two totally different places, it is (termed) Disconnection. In this (world), an effect such as, 'smoke ete.' is observed to be produced al the very place where the cause (such as'fire etc.') is present. Where, however, things, although related to each other as cause and effect, are represented as simulta- neously residing in two totally different places, owing to the peculiar excellence (of the cause), that is sranfa; ( so called ) because, in it the mutual association of cause and effect which is natural to them (or well-known) is abandoned. Here, the word arynr although mentioned separately from fratmaar is yet connected (as an adjective) with fra, and shows that the places must be quite apart from each other. Thus, the definition does not extend to such an example2 as er yofna etc. where the eyes and feet are not completely different from cach other in point of locality, they residing in one and the same body.

1. अत्र अन्यव्यपोद्दकृतचारुत्वमित्ययं परिसंख्येवेत्येके, तदसत्, सारत्वे ह्यत्र विश्रान्तिर्नान्यव्यपोहे इति।San. 2. 'दष्टो भुजंगेन पदेऽक्षिण घूर्णते' इत्यत्र नातिव्यापि:, देशस्य अत्यन्त- भिन्नत्वाभावात् । Vam.

४४. अगंगति ] NOTES 131

UTTH is not a part of the definition, but a description simply ; thus, the figure occurs in affaqra ete. also, although simultaneity of time is there absent. The representation of cause and effect as residing m two different places is due to the fact that the causes here have a peculiat excellence and are thus different from ordinary causes. In a Hyperbole,1 there is a reversion of the sequence of cause and effect ; here, a local difference between them. Its instance is Giff 31 etc. verse 142 Here, 'biting of the cheek by the teeth'-the cause, and 'pain'-the effect, are represented as residing in the 'wife' and the 'rival wives' of the Hero, in order to bring out the particular fact that the 'biting' gives acute pain to the rival wives of the Heto Here,' identification between bodily and mental pain is at the bottom of this figure. In this verse, the use of a synonym aer, when the same word i. e. qut ought to be omployed, makes the verse open to the fault of ayaa If it be said :- The figure is nothing but Contradiction. For, just3 as the residence in one place aramdaroa of two things which reside in two different places makes the two things contradictory of each other; so the residence in two different places (aafeaog) of cause and effect which reside in one place makes them contradictory of each other. We reply-No. For, aufaaror is Disconnection itself. Now Disconnection is not Contradiction, It simply indicates that there is a contradiction between two things; for, it is on account of this agfamru that the two things appear to be

1. अतिशयोक्ते: कार्यकारणयो: पौर्वापर्यविपर्ययो लक्षणम्, अस्यास्तु कार्य- कारणवैयधिकरण्यमिति भेद: ।Cha. 2. अन्न शारीरमानसयोर्वेदनयोरकेत्वाष्यवसायो मूलम्। प्रभा. 3. ननु व्यधिकरणत्वेन नियतयोः सामानाधिकरण्यवत् समानाधिकरणत्वेन नियतयोवैयधिकरण्यस्यापि विरुद्धत्वाद्विरुद्धालद्वार एवेति शंकते-नन्विति। प्रभा.

132 KÄVYAPRAK ASA [ 44. Disconnection

contradictory of each other. Thus, Disconnection is quite distinct from Contradiction. If it again be said : Although' the two figures are distinct, still, inasmuch as no strikingness is here apparent, unless contradiction is brought out, let this contradiction itself be the figure, and not Dis-connection which simply indicates the presence of that contradiction. Nor should it be said that Contradiction is where there is aMnmT between two contradictory things, and not when there is ayfeoy between them; because the definition of Contra- diction is very general and does not speak of this restriction. We reply :- No. For, although the definition is given generally, still its scope becomes restricted in virtue of a rule that a general proposition covers all the ground except that covered by its exception. Now, Disconnection is as exception to the gencral figure Contradiction. Disconnection occurs where two things residing in one place are represent- ed as residing in two different places. This is the ground which it occupies. Therefore, the general figure, i. e. Contradiction, must leave this ground and occupy the remaining ground. It thus occurs where two things residing in two different places are repiesented as residing in one and the same place, Hence, examples of Contradiction have been given by us before, in accordance with this restriction of province made here. Vrtti :- This is an exception to Contradiction, not Con- tradiction (itself). The opposition that appears here is aue to the residence in two different places of two things which reside in one place; whilst, in Contradiction, the opposition is due io the residence in one place of two things which reside in two different places. Although (this is) not (actually) mentioned 1. विरोधस्कृति विना चमत्काराभावात् स एवालद्वार: समुचित इति पुनरा- शंकते नन्वेवमपीति। असंगतिबिरोधयोरमेदेऽपीत्यर्थः। प्रभा.

25. GH | NOTTS 133

in the definition of Contradiction, still, ths follows in virtue of the fact that a general proposition establishes itaelf (u.e. occupies its'ground) after leaving the ground covered by its exception. Hence, (Contradiction)' has been exemplified by us before, with a regard to this' very restriction of its scope laid down here. 45. THE FACILITATION. (HHT) Ka. xxxix. ab :- When ( the accomplishment of ) an act becomes easy through the operation of another cause, it is (termed) the Facilitation. When an act, which is begun, is accomplished without difficalty by an agent, being assisted by another (accidental) means, that is named eofa. The term warfer etymologically means 'Accomplishing3 a thing) well, 1. e. easily.' The figure is istanced in HIMET: etc. verse 143 Here, the effect, i. c. 'quelling of anger' which is being produced by the cause, i. e. 'falling at her feet,' is casily accomphshed by the sudden operation of another cause, i. e. 'the roarng of the clouds.' This figure occuis, only when one cause is intended as principal and the other auxiliary; whilst, #g4Y occurs when both the causes are intended as principal. 46. THE EQUAL (4). Ka, xxxix. cd :- If a union is (found) somewhere (that may be) accepted (by all) as fit, it is (termed) the Equal. Union is either Conjuction etc., or the relation of cause and effect. Thus, the figure ## (occurs) when there is an 1. उदाहतं। विरोधालङ्कार इति शेष: । प्रभा, 2. तथैव। सामानाधिकरण्येनैव। प्रभा. 3. सम्यगाधानं करणमित्यर्थः । प्रभा.

134 KĀVYAPRAKĀSA [ 47. The Uncqual

aseertainment of a connection as fit, expressed in the form ;- This (union) of these two things is commendable. (The figure oceurs) when a (fit) union exists between (1) two superior things or (2) two inferior things: but not when it exists between one superior and another inferior thing. In E54, there is a union of two good or bad causes; here, union is declared as fit even between two good or two bad things that are not causes. The first variety is instanced in vra: faFt etc. verse 144. Here the union of the 'deer-eyed lady' and the 'king'- two superior things-is declared as fit. The second variety is instanced in frf etc. verse 145. Here the union of a 'Nimba tree' and 'crow'-two inferior things-is declared as fit. Fitness of the connection called 'the relation of cause and effect' occurs when a cause produces an effect having qualities similar to those of itselt, as in daiffa ete. The figure occurs, also when a thing produces a quality possessed by others, in virtue of its association with them; as in वडवानल etc. Sometimes, it occurs when the desired object is obtain- ed (verbally and not really) from that source which is resorted to for the accomplishment of that object; as an ss- ्गेज: etc. 47. THE UNEQUAL (विषम). Kā. xl. & xh :- (1) When, in one place, connec- tion is not found to be possible, owing to extreme incongruity; (2) when the endeavour of an agent becomes not only fruitless, but, on the contrary, brings an evil result to him; and (3) and (4) when the Qualities and Actions of a cause are respectively op- posed to the Qualities and Actions of an effect; that is deemed the Unequal.

pu, fava l NOTFS 135

(1) When a connection betwren two (things) is apprehend- ed as but impossible, owing to extreme incongruity (between them), (2) when an agent who has begun to do some (act), some- times, not only docs not obtain the desired fruit of that (act), owing to that act being destroyed, (or, owing to the interven- tion of some powerful obstacle), but, on the contrary, obtains even an undesirable result (which is quite) unlooked for; similarly, (3) and (4) when although (as a rule) an effect resembles a cause in its nature, the Qualities and Actions of them are still opposed to each other; that is the fourfold Unequal, the opposite of the Equal. The first kind is instanced in frderd etc. verse 146. Here, incongruity consists in the nature and qualitics of Cupid being opposed to the nature and qualities of the woman under discourse. The impropriety of the union is here suggested. The second kind is instanced in firfet etc. verse 147. Here, not only is self-protection not secured, but, on the contrary, the disaster of being devoured by Rahu is met with. The third kind is instanced in HfT etc. verse 148. Here, we have 'white fame' arising from the 'dark sword,' figuied as the cause, in opposition to the general rule that the qualities of the effect conform to those of the cause. Here, theie is ncongruity between 'blackness' and 'white- ness' belonging to the cause and the effect, respectively. The fourth kind is instanced in enara etc. verse 149. Here, the Action of 'delighting' belonging to 'the woman'- the cause, is opposed to the Action of 'tormenting the body' belonging to 'the state of separation' -- the effect. The particle a in the second line of the fortieth Karikā shows that the second variety of famr occurs not only (A) when there are both non-attainment of the desired object and the attainment of an undesired object, but also (B) when

136 KĀVYAPRAKĀŚA 1 47. "The Unequaf

there is mere non-attainment of the desired object, or (C) when there is mere attamment of an undesired object. The division A has been instanced in fine sr ete. verse 147. B may be instanced in mamer' ete. and C may be inst- anced in पद्मातप' etc. The Karikas do not exhaust the divisions of the figure; thus, other divisions of Inequality which may be generally defined as 'Absence of compatibility between two things related to each other any how,' are also possible. Thus, tor instance, Inequality between two things related to each other as part and whole may be instanced in fagaa etc. verse 150. Here, 'sleeping on the ocean' and 'devouting all the worlds with the ocean' are incompatible things and constitute one favq Similarly, that the whole Krsna whose belly is able to drink all the worlds should be drunk by a part of a woman's body, i. e the eyes, is also incompatible. This is another faoa. Although w# (drinking) is different from qrs (looking intently), still, the two Wfs are here fancied as identical with each other. Thus, this verse becomes an example of the figure in question. In this variety, the relation is that of part and whole, whilst, in the first, the relation is that of opposition. This is the distinction between the two varieties. S. D. however puts this example under the first variety. Thus, in this and other (examples) also, Inequality should be understood (as possible) in this and vanous other ways, according to the particular circumstances of each case. 1. प्रभातसमयप्रभां प्रणयिनि हुवाना रसात्, अमुष्य नयनाम्बुजं सपदि पाणि- नाऽमीलयत्। अनेन खळ पग्मिनीपरिमलालिपाटच्चरः, समीरशिशुकैश्विरादनुमितो दिनेशोदयः ॥ R. G. p. 446. 2. पद्मातपत्ररसिके सरसीरुहस्य, कि बजमपायेतुमिच्छसि वापिकायाम्। काल: कलिजगदिदं न कृतज्ञमज्ञे, स्थित्वा हरिष्यति मुखस्य तवैव लक्ष्मीमू॥ Ku.p.107.

NOTFS 137

In Contradiction, what is striking is the residence in one place of two things residing in two different places; in Disconnection, the residence in two different places of the cause and the eftect residing in one place; but here, the connection of dissimilar Qualities and Actions belongling to the cause and the effect. 48. THE EXCEEDING (SIRTEr). Kā. xlii :- When the abode and the abider though smaller, are yet represented as greater than the abider and the abode, which are (themselves) great, that is (termed) the Exceeding. The abider is the thing contained, the abode is its container. When the container and the contarned, although smaller, are yet represented as greater than the contained and the contamer, respectively, although these (latter) are intended as (themselves) great, with a view to intunate the excellence of the object under description, that is sifges which is thus two-fold. Examples in order :- The first kind is instanced in arat etc. verse 151, Here, 'heap of fame'-the contamned, is intended as great, being described as incapable of being contained. The tiiad of woilds', which is smaller, is represented as greater than 'the heap of fame', inasmuch as the fotmer is described as containing the latter, in order to bring out the excellence of the latter (i. e. the heap of fame), which is the object under description. The second kind is instanced in gmea etc. verse 152. Here, the container-the body of Tw1, is intended as great, being described as the substratum of the whole world. 'The joy at the arrival of Narada,' which is smaller, is yet represented as greater than 'the body of Kisna,' inasmuch as the former is deseribed as incapable of being contained by

138 KĀVYAPRAKĀŚA [ 49. The Rivalry

the latter, in order to intimate the excellence of the latter (i e. the body of Krsna), which is the object under description. 49. THE RIVALRY (प्रत्यनीक). Ka, xliii :- When somebody unable to avenge him- self on his enemy is represented as doing harm to one belonging to him, with a view to praise that very enemy, that is called the Rivalry. When some one, unable to directly punish an enemy, although he has done him an injury, (is represented as) punish. ing (another who is) dependent on him, with a view to prove that very enemy's superiority, that is termed saits; so called because, it is like the ally of an army. Just as one attacks, instead of an army directly, another who is an ally (1) of that (army) foolishly, or (according to Pradipa's reading)1 secretly, fo1 fear of being killed by that army; so here also, while an enemy is to be conquered, another (person) connected with him is conquered. The connection between the enemy and his friend may be (1) Direct or (2) Indirect. Thus, the figuie is of two kinds. The first is instanced in Afafema etc. verse 153. Here, Cupid unable to conquer the Hero, conquers the Heroine who is directly connected with the Hero i. e. as his wife. The second is instanced in aty frae etc. verse 154. Here, Rähu unable to avenge himself on Krsna for the cutting of his head, troubles, the Moon who is connected with him. The connection of the Moon with Krsna is here (Indirect), because (the Moon) has a connection (of resemblance) with the face which is connected with Krsna by the relation of part and whole. 1. तत्प्रतिनिधिभूत: तन्मित्रादिः सैन्यमयान्निगूढमभियुज्यते। पीड्यते इत्यर्थः । मभा.

NOTFS 139

50. Tim Losr ( #rfea ). Ka. xliv: When a thing is concealed by another, through a mark, either (1) natural or (2) even adventi- tious, and common to both, that is said to be the Lost. If through some mark, which is natural or adventitions, and which is common (to both the thing to be concealed and the thing which conceals it), a thing is concealed by another by its very nature, on account of ils superior power, that they call twof old मीलित. Here, the disappearance (i. e. non-apprehension) of a thing is natural, on account of the thing being eclipsed by another thing which is similar to and more powerful than it. In aane1 and srqefaa, however, this disappearance is not natural. The first kind is instanced in arqrt etc. verse 155. Here, the marks ' tremulonsness of the eyes etc.' are natural to the body of the deer-eyed lady and they are common to the 'rise of intoxication', being found in that case also. Through these marks, the 'rise of intoxication' is concealed by 'youthfulness' on account of its inherent superiority of power. The second is instanced in à aseug etc. verse 156. Here, the fact of cold, which is understood from the force of the fact that the enemies reside in the caves of the Himalaya mountain, is adventitious Hence, (the marks) 'tremor' and 'horripilation', which are produced from that (cold) are also of an identical nature, i. e. adventitious; and they are common to, being found in the case of, fear also. 1. व्याजोक्ती तिरोधानं न वस्तुस्वभावजनितं किंतु करथंचिदुद्भिन्नं वस्तु कश्चित तिरोधातुं यतते इति विवक्षितम्। इद तु वस्तु नोद्भिनम्, तस्यापि च तिरोधानं वास्तविकतया विवक्षितमिति ततो भेद: hVIV. 2. वस्तुगत्यैवेति। एतच्च अपहुत्यलद्कारव्यावृत्त्यर्थम्। तन्न वस्तुतस्तिरो- धानाभावात्। प्रभा.

140 KÄVYAPRAKĀŚA [ 51. The Necklace

51. THF NFCKLACI (एकावली). Ka. xlv :- When each succeeding thing is (1) af_ firmed or (2) even denied as an attribute of each preceding thing, that is the twofold Necklace. The Vrtti is here simple. The affirmation or denial of a thing as an attribute of another must be repeated in order to be striking. Accoiding to some, the Karika means :- 'When a thing, which stands first as an attribute of another thing, is affirm- ed as possessed of its own nature by being afterwards' made a subject and then by having another attribute affirmed of it; that is called एकावली'. As in स पण्डित. etc., the thing qfen, which stands first as an attribute of another thing referred to by #:, is affirmed as possessed of its own nature, i. e. qfsarer, by being afterwards made a subject (reterred to by यः) and then having another attribute, 1. e. स्वहितार्थदर्शत्व affirmed of it. Similarly, in arae etc., the thing o is denied as possessed of its own nature, i. e. HOra, by being made subject (referred to by ya) and then having another attribute, (i. e garmimsf denied of it). Ths interpretation should, however, be rejected, be- cause, it is opposed to Mammta's Vrtti on this Kārikā;

52. कश्चिच्विति। परमनन्तरं विशेष्यं कृत्वा यत्र स्थाप्यते अर्थाद्विशेषणेन स्व- धर्मविशिष्टमुपपाद्यते इत्यर्थः। अथवा अपोह्यते स्वव्यतिरकेण विशेष्यतावच्छेदक निषेधबुद्धिविषयाक्ियते इत्यर्थः। अत्रोदाहरणम्-'स पण्डितो यः स्वहितार्थदर्शी हितं न तद्यन्र परानपक्रिया। परे च ते ये श्रितसाधुभावाः, सा साधुता यत्र चका्ति केशवः'। अत्र तच्छब्दार्थे विशेषणं पण्डितः, पश्चात् स्वहितार्थदार्शत्वं पति विशेष्यः, तेन विशेषणेन पण्डितत्वेनोपपादते। द्वितायभेदस्य तु 'न तज्जलम् ' इति वक्ष्यमाणम्। अन्नहि सुचार्वित्यादिविशेषणेन स्वव्यतिरकेण विशेष्यतावच्छेदकजलत्वनिषेधबुद्धिरिति । अत्र 'पुराणि यस्याम्' इत्युदाहरणा- व्याप्तिः सूत्राक्षराननुसारताचेति दोष: स्फुट एव। प्रभा.

६६. एकावली] NOTES 141

because, according to it, the definition ol this figure does not extend to such examples as garfor yeaf ete., and because, it does not literally follow the wording of the Karika.

The first kind is instanced in gurfer etc, verse 157. and the second in amid etc. verse 158. Here, in the former (example, each succeeding thing) is affirmed (of each preceding thing) in the following order -' women' are affirmed of 'houses'; of those ('women') 'beauty' ( is affirmed ), through its being said to be a means of the act of 'decoration' which is an attribute of their bodies; of that 'beauty', 'sports' (are affirmed); and of those ('sports' also, the 'weapon of Cupid' is affirmed). In the same manner, in the latter example, (each succeeding thing) should be understood as denied as an attribate (of each preceding thing). Thus ot 'water,' 'lotuses' should be considered as denied; of 'lotuses,' 'bees,' of 'bees,' 'humming'; and of 'humming' also, 'charmingness.'

The figure occurs also when each succeeding thing is predicated as a subject to each preceding thing; as in ror ge: etc. Here, gfe etc. are successively predicated as sub- jects to what precedes, i. e. q ete.1 If each preceding thing helps each succeeding thing in an uniform manner, then this very variety becomes what has been called by the Ancients Hrorty. qrertyr,ª accoid- ing to R. G. does not deserve to be 4qa, because it does not contain 'resemblance' which constitutes the very essence of दीपक, and besides, मालादीपक does not contain प्रकृत and अप्रकृत things both of which are found in dqs.

1. धर्मेण बुद्धिस्तव देव शुद्धा बुद्धया निबद्धा सहसैव लक्ष्मीः। लक्ष्म्या च तुष्टा भुवि सर्वलोका लोकैश् नीता भुवनेषु कीर्ति: ॥ उ. 2. इह च शृंखलावयवानां पदार्थाना सादृश्यमेव नास्ति इति कथंकारं दीप- कतावाचं श्रद्दधीमहि। तेषां प्रकृतापकृतात्मकत्वविरहाच्च। R.G.

142 KĀVYAFRAKĀSA [ 52. Reminiscence

52. REMINISCENCE ( ETOT ) Ka xivi. ab c :-- The recollection of an object, in the form in which it is cognised, on the perception of another object similar to it, is (termed) Reminiscence. In this Karika, the word, sriwy sefa: alone constitute the definition of FATT. The word qurwau indicates the form of Reminiscence, and the words ge arneft indicate all the circumstances that revive the impression of a former experience which generates recollection. Thus, such cir- cumstances1 as Destiny, Contrast, Reflection, Association of ideas etc. are also included. Or, the words te aenga may be taken as forming part of the definition of FHT0T and thus serving the purpose of excluding all other reminiscences2 which are not based upon resemblance, and are not thus striking; thus aaf etc. is no example of this figure. Thus, the definition ot EHTt is :- When an object, which is once cognised (by any of the kinds of evidence) as possessed of a certain form, is afterwards recollected in the same form ( in which it was cognised before), on the perception' (by any of the senses) or even on the recollection4 of another object

तभ्य :- (स्मृतिः) । Nyaya III, 2. 44. 2. अन्याद्ृशेति। सादृश्यामूलकेत्यर्थः । 'स तथेति प्रतिज्ञाय विसृज्य कथम- प्युमाम्। ऋषीज़ ज्योतिर्मयान् सप् सस्मार स्मरशासनः॥' इत्यादी हि न समृते- श्रारुत्वमिति नालङ्वारत्म्। प्रभा. 3. उपलब्धिमात्रे अत्र दशिरिति। San. 4. सदशस्मरणादुदूबुद्धेन संस्कारेण जनिता स्सृतिरपि स्मरणालद्कारः। यथा- "सन्त्येवास्मिजगति बहवः पक्षिणो रम्यरूपास्तेषां मध्ये मम तु महती वासना चातकेषु। यैरध्यक्षरथ निजसखं नीरदं समारयाद्वि: स्मृत्यारूढं भवति किमपि ब्रह्म कृष्णाभिधानम्।I " R.G.

NOTFS 143

which is similar to it and whtch is the cause of the awakenment of Remintscence, through the revival of the impression lett on the mind by the tormer cognition. The figure is two-fold :- When the object recollected is cognised (1) in this life or (2) in some former life. The first kind is instanced in Perfr etc. verse 159. Here, the recollection is of an object experienced in this hife. The second is instanced in arsjar etc. verse 160. Here, on the perception of the 'breasts of qarer' the qiemar is re- collected by Kisna who had known it in one of his former lives, owing to resemblance between the two objects. Raghavananda,1 however, would have this figure, even where the recollection arisesfrom Contrast; as in frtrqgar etc. 53. THF ERROR (भान्तिमान्). Ka. xlvi. cd -The apprchension of (one thing as) another on the perception of (that thing) similar to that (another), is (termed) the Error. Here also, the word aprdfaa alone constitutes the defini- tion. The word ageaein indicates the ciicumstances that produce Error. aa refers to 'a thing not in question, which is referred to by अन्यत् in अन्यसंवित्. What is तत्तुल्य similar to that (thing not in question), must, therefore, of course, be taken here to be 'a thing in question.' When, on the perception of such a thing (in question,' i. e. of 'a thing in question' similar to a thing not in question), the apprehension (of that thing in question) as (identical with) that thing not in question arises, it is (called) the Error. In other words, when 'a thing in

1. राघवानन्दमहापात्रास्तु वैसादृश्यात् स्मतिभपि स्मरणालक्कारमिच्छन्ति । तत्रोदाहरणं तेषामेव। यथा- "शिर्रीषमृद्वी गिरिषु मपेदे यदा यदा दुःखशतानि सीता। तदा तदास्याः सदनेषु सौख्यलक्षाणि दप्यौ गलदश्रु राम: ।।" S. D.

144 KĀVYAPRAKĀSA [ 53. The Erroi

question' is taken for 'a thing not in question' which is called to mind through the impression of it beig revived by the sight of that thing in question similar to it, it is called the Error. This is neither Metaphor nor the first (kind of) Hyper- bole ; for, although in those figures there is an apprehension of a false identity between two things, still, inasmuch as the apprehension of that false identity is there accompanied by the apprehension that it is false, Error is really absent. Here, however, Error is clearlyl apprehended (to be present) as shown by the name (of the figure3 arfana) which comes into use by following its sense. The natural sense of Erior is 'an apprehension of a false identity which is not accompanied by the apprehension that it is false.' The cognition of Error is here an ascertained one; thus, this figure is distinguished from the Doubt instanced in rra faf etc. The matter in hand here is cognised as identical with what is not the matter in hand. In other words, the matter in hand is here not cognised at all. Thus lfaa, EI-, and aavt are excluded; for in ifea, the ennedors itself is absent; in #IHF4, although no distinction is appre- hended between the matfor and the STaITfors, still, both the srators and the agratfores are cognised, and in agut, there is an identity of qualities only, but not of the objects (possessed of those qualities) which are cognised distinctly. The delusive cognition must spring from the imagination of the poet. In other words, it must be striking. Thus tr TsnA is no example of this figure. 1. तत्र वस्तुत इति। अनाहार्यतयेत्यर्थः । अध्यवसानमान्रेति। मात्रे- त्यनाहार्यत्वव्यवच्छेदः । प्रभा. 2. अर्थानुगमेनेति। अर्थश्च अनाहार्य एव उत्सर्गसिद्धोऽत्र संज्ञाघटक इति भावः। मभा.

NOTES 145

The figure is instanced in sqre etc. verse 161. Here, the 'rays of the Moon' are mistaken for 'milk etc.' by the 'cat etc.' thiough resemblance between the 'rays' and 'milk ete.' 54. THE CONVERSE (SrT). Ka. xlvn :- (1) When the thing compared to is condemned, or (2) when it is itself fancied as (being) the thing compared, for the purpose of being con- demned, it is (termed) the Converse. When the sqarT is condemned (by saying) :- 'what is the use of the sqmta, since the sqiy itself is quite capable of bearing its yoke, 1. e. ot serving its purpose; also when the same (s4H1), (although) well-known as being an sqma, is (yet) turned into an aqgs, in order to show that it has got another उपमान in the उपमेय itsell, i.e. to show that the उपमेय is superioi to it and thus to condemn it in this manner; that is the twofold Converse, so called because (in it) the qda becomes a rival of the Samra. The figure is instanced in wraomima etc. verse 162. Here, the thing compared, i. e. the 'king' endowed with such varions qualities as 'beauty etc.' is present; the various things compared to, i. e. the 'moon etc.' are, therefore, condemned as useless. 'Here, although there is another figure called urerar, still, what is striking is not Relative Order but condemnation. The second is instanced in q of etc. verse 163. Here. the 'Moon', inasmuch as she is said to have the 'face' as an 39HY5 to her, is represented as inferior (to that face) in her qualities. The word aafr-the Sanskrit forn of asforsr, however, suggests that even this comparison cannot be established between the Moon and the face, on account of the former being considered to be far inferior to the latter. Thus, ( the fact of) the non-establishment of compa* rison leads to the condemnation ( of the Moon). K. 10

146 KĀVYAPRAKĀŚA [15. The Sameness

The figure is thus distinguished fiom syfares where, although the aqaq is superior to the sqnp7 as here, still, the fact of comparison is established between them. Sometimes, however, an act of comparison, (by being) but accomplished, leads to the condemnation (of the sq917); as in. stanced in vagdarei etc. verse 164 Here, the turning of the 'lotuses,' which are well-known as the squra, into the suay itself constitutes their condemnation, hecause, turning them into the syay is tantamount to showing that they are possessed of inferior qualities. Here, although comparion is effected, still, the superiori- ty of the उपमेय (1. e मलिन) is not appiehended Thus, this kind is distinguished from safatm where that superionty is apprehended. In this manner, (the figare) aary should be understood as occurring also when an object, which did not before experience the state of being the sqam, oting to the possession of incom- parable qualities, is made to assume that state; as in aria J6: etc verse 165. Here, (the Jact of ) trarga's (assttming) the position of the sqara, (although hitherto regarded as) impossible, is (yet) declared (in the verse). 55. THE SAMENESS ( HIAY ). Kā xlvini. When something in question is re- presented as appearing like something else, owing to its connection with it, in order to show a likeness of pro- perties (between them), that is said to be the Sameness. When (a thing in question), although dissimilar, becomes connected with (another)-a thing not in question,-and with its own qualittes but not given up, is represented as having become undistinguishable from it, in order to show that (the thing in question) appears like (the thing not in qttestion), u is (called) the Sameness ; (so called) because, (in it) there is a connection of like properties.

NOTES 147

The word srfrymfragu excludes agor where the thing in question gives up its own qualities. Upon this, Prabha1 remaiks that the word srqnrmAagw is not necessary to exclude agor; toi, in a agor, one thing assumes only the qualities ot another; but the things themselves aie not represented as undistinguishable from each other; nor arc they understood as such. Thus, agor is exciuded by the word aaargaqr itself. The word weqa does not mean '1s expressed' but simply 'is conveyed'; for the fact of the similarity of appearance is not 'expressed' but simply 'conveyed' by the words अविभाव्यता गता. in the verse मलयज etc. In the fftfaa, an object is not apprehended at all, being eclipsed by another of a superior qualty similar to it; whilst, mn the piesent figuie, an object is apprehended, but it is appichended as undistinguishable fiom another, on account ot both the oljeets possessing like properties. In wrfamra, the object that is superimposed upon another is one which is recollected. Here, it is one which is perceived. In Metaphoi, the identity between the ayay and the 39H7 is expressed by words, and not simply conveyed by them as here In Hyporbole, the sqay is not expressed by a word different from that which expresses the 39H1. Here, both of them are cxpressed by distmnct words. The figure is instanced m wora etc. verse 166. Here. the 'whiteness' of the thing in question, being spoken of as neither more nor less than that of what is different from it, i. e. of the thing not in question, is the cause of the similarity of their appearance Hence, they are not apprehended as dis- tinct trom each other.

1. तद्गुणेति। तद्गुणालद्ारे अन्यगुणग्रहणमात्रं न तु धर्मिणारमेदोप- निबन्धः प्रतीतिवा। प्रभा.

148 KĀVYAPRAKĀSA | 56. Extraordinarv

Sometimes, an antecedent apprehension of identity between the thing in question and the thing not in question is inferred from the apprehension of difference between them; as in aaraar etc. verse 167. Here, it is onlv atter the 'bees' have fallen upon the 'cheeks,' that the difference between 'Campaka flowers' and 'cheeks' is apprehended; afterwards the antecedent apprehension of identity between them is inferred Here, the apprehension of difference due to another cause, i. e 'the fall ot bees upon the cheeks', although subsequent cannot yet do away with antecedent apprehension of identity due to 'possession ef a yellow colour by vis and dqn'; for, it has been (already) effected; and an apprehension (that has been already effected) cannot be sublated. 56 THr EXTRAORDINARY (fasia). Ka xlix & 1 :- (1) When an object is (represented as) abiding without its well-known abode; (2) when one object is (spoken of as) being present in the same form in many places, simultaneously; and (3) when some- body, in doing one act. succeeds in doing another impos- sible act, by means of the same (effort); it is said to be the threefold Extraordinary When an object is represented as existing in a peculiar (i. e. supportless) condition by leaving its well-known abode, that is the first (kind of) faaw. It is instanced in feageg etc. verse 168. Here, the 'dis- courses of poets' are represented as delighting the world by existing without their well-known abodes, i. e. 'poets'. 'The well-known abode' is not simply the real abode, but one which is established by a poetic convention also. Thus the well-known abode referred to here is not 'ether,' which is the real abode of ffit: (sounds), but 'poets' who are the abode of ffrt: as established by a 'poctic convention.'

NOIES 149

This kind occuis, also when a thing is spoken of as residing in another abode; as in asfa gid etc. When one and the same objeet resides in many places, in one and the same form, simultaneously, that is the second kind

It is instanced in fr aas ete. verse 169. Here, one 'rival wife' is represented as being present in many places, 1. e. heart, eyes etc. in one and the same form, i. e. that of a rival wife, simultaneously. The word qam excludes qurdwy where the forms possessed by an object are different; and the word trqa excludes qara where there is succession. When an agent, hurriedly proceeding to do an act, succeeds in doing another impossible act also, by the same effort, that is another (i. o. the third kind of) Rarr. The word rads' shows that the agent has no intention of doing two acts by one and the same effort. The word aua excludes trgay instanced in gana etc. where the efforts are different. The sontence gayafae etc, is no example of this kind of fans, impossibtlity of au act being there absent. It is instanced in igrega etc. verse 170. Here, Brahma, in endeavouring to create a particular king has unexpectedly succeeded in creating other impossible things such as Cupid, the Sun, Brhaspati etc., by the same effort. In this example, although there is another figure, i. e. अथासंख्य, yet it 15 विशेष not यथासंख्य that is prominently striking here. 1. रभसेनेति। एतच्च एकेनैव यत्नेन कार्यदयं करिष्यामीत्यभिसंधिव्यावृत्य- र्थम्। प्रभा. 2.'प्रच्यवति वृषो गच्छन्' इत्यादी नायमलद्कारः अशक्यत्वाभावात।San. 3. स्फुरदित्यादौ यथासंख्यसत्वेऽपि विशेषालद्धारस्यैव चमत्कारे माधान्यास दुदाहरणत्वम्। प्रभा.

150 KĀVYAPRAKĀSA | 56, Estraordinary

Here, the doing of an impossible act is expressed Some- times, it is suggested, as in mRoff aftrr: etc. verse 171, Here, the impossible act of taking away minister, confidant, beloved, disciple etc., is suggested by the words fk a i amx. If it be said. The ropresentation of a thing existing without its abode is improper, since such a representation is opposed to experience which shows that a thing always resides in its abode. Similarly, the other representations contamed in the Karikas are also improper. We reply that such things as are described above are no doubt impossible. But they are here represented as possible only metaphorically. Thus, the 'words' which please the world are really speaking uttered by a man of the ptesent times But they are metaphorically said to be the actual words of a past poet, on account of close resemblance between them. Similarly, the 'woman' is only metaphorically said to reside in her lover's heart, on account of hei being constantly thought of by him So also, the 'king' is only metaphorically said to be Cupid ete, inasmuch as he resembles him in point of beauty (This metaphorical representation)-(this) unasual and extraordinary mode of statement -- itself constitutes the very life (of a figure) everywhere, in these places. For, a figurs generally does not exist without it. Hence it is said (by Bhamaha and others) :- ('This metaphorical mode of statement") -this unusual form of speech-which is described above (is found) everywhere. By this a sense is invested with a pect liar beauty. Poets should exert themselves for (securing) it. For, what figure (exists) withont it 7 The word anfaarifs in the Vrtti is intended to mean a metaphorical description simply. It does not here denote the figure Hyperbole, because, that figure is here impossible,

NOTFS 151

The same is the meaning of anifs. The two words are in fact synonymous here. The word uror in the Vitti excludes such a figure as amairf where the description is not metaphorical, 57. TIIE BORROWER ( HEOY ). Ka. li .- When an object quits its own form and assumes that of another possessed of very brilliant qualities, by coming in contact with it, it is termed the Borrower. When a thing has its torm opershadowed by another (which is) near it, and with whose own superior qualities it becomes connected, on account of the superior excellence (of that another), and assumes the form of that (another), that is ago : (so called) because, it (literally) is that in which there is assumption by the thing in question of the quality of that, i. e. the thing not in question. In anfaa, one thing is apprehended (but) as covered over by another. Here, one thing assumes the quality of another, although its nature is not covered over by that of another. Or, in mifea, a thing is not apprehended, being eclipsed by another In BrHIaT, things are apprehended as undistin- guishable from each other, although they do not give up their own qualities. Here, only a quality is eclipsed; the things are apprehended as distinct from each other. In wrfaara, the thing that is superimposed upon another is one that is recollected. Here, it is one which is percieved. Besides, a delusion is not here stated in words. The figure is instanced in fafra etc. verse 172. Here, the colour of Aruna-Garuda's brother, is (represented as) superior to that of the Sun's horses, and the colour of the green jewels as superior to that of Aruna. Hence the Sun's horses are apprehended as identical with the Aruna. Similarly,

152 KĀVYAPTAKĀSA 1 58. Non -Borrower

these hoises are apprehended as identical with the green jewels. Thus, there are two examples of agdr here. Thus, those men are wrong who say that the figure occurs When an object, that has quitted its form, is again restored to it. For, their definition iuns counter to the etymological explanation of agur given in the Vrtti, also to the fact that mn the Vitti, two examples have been shown to be present in the verse by the mention of two quahties, and also to the fact that there is agdr in the example of tiert (i. e. enir diaratrr etc. verse 179.) cited by Mammata afterwar ds which it would not be if their definition be accepted; since thete is in that veise no restoration of a thing to the form which it has quitted. 58. TIIF NON-BORROWER (Sagor). Ka. lii a b :- When this does not assume the form of that, that is termed the Non-borrower. aa means 'the thing in question.' are means 'of the thing not in question.' The words अत्युज्ज्वलगुणस्य योगात् fiom the preceding Sutra are here understood. Thus, the full definition is :- 'If this, e. i. the thing not in question of an inferior qualty does not assume the colour (form or quality) of that' 1. e. of the thing in question, althongh it has a capa- bility of assuming that colour, form or quality, (i. e. although it comes in contact with the superior qualities of that thing in question), that is termed siagor, so called because, it literally is that in which there is no assumption by the thing not in question of the quality of the thing in question. Although here the cause i. e. 'capability' being present, the eftect; i. e. 'assumption of another's form' is absent, yet this is not faaerfer, because, this is foundod upon the pecu- liarly striking circumstance of a thing not assuming the quality of another.

NOIS 153

The figure is instanced m qaaisfa ete, verse 173. Here, (the lover) does not become red (1. e. uftectionate), though he is seated in a heart which is extremely red, (2 e. glowing with ardent love). Thus, the fast half alone is an example of this figure. In the first halt, there is fatry between 'whiteness' and 'sedness.'

In the example, the 'heart' is the thing in question, the 'man addiessed' is the thing not in question, for, what is intended here is the narration by a woman of an account of the state of her own heart.

Besides, in this (Kanka), aa may refer to 998a (also), and arer to gaa, since pronouns stand for any nouns that we intend them to stand for. Thus, the figure sragm should also be anderstood (as occurring) when the form of the thing not in question is not assumed by the thing in question. for some reason or other: as in mimgty ete verse 174. Here, the 'swan' being the objeet of description is the matter in hand; vi and agar are the matters not in hand. The 'swan' does not take the coloui of either. Thus, if we rest simply in the expressed sense of the verse, there is no difficulty in appre- hending the verse as an example of sagor.

But if we look to the suggested sense of the verse, by taking it as an example of ergegagaar, we see it is 'the person of a steady character', not 'the swan', that becomes the matter in hand. Thus, inasmuch as the 'swan' is not the matter in hand, there is diffculty in regarding the verse as an example of sragm. But, this difficulty may be avoided by looking upon ' swan ' as nothing but the matter in hand, in- asmuch as it is an sqms with reference to a 'steady man' who is the matter in hand.

154 KĀVYAPRAKĀŠA [ 59. Frustration

59. THF FRUSTRATION (srara ). Kã. li e d & liii a b .- When, by the same means by which one does a certain thing another undoes it that is said to be the Frustration. When a certain thing which is accomplished by one, by a certain means, is rendered otherwise by another by the same means, with a desire of conquering (that one), that is srana: so called because, it is the cause of the frustration of a thing (already) accomplished. It isinstanced in Ear avd etc verse 175. Here, by the very means, i. e. eyes, by which God Siva buint down Cupid, the 'women' animate Cupid with the desire of conquering Siva. Here, identity of 'eyes' means their similarity; for, the eyes of the women are not identical with but similar to, those of Siva. Thus the figure may be defined as ' that where one and the same cause produces different effeets in viola- tion of the rule that different causes produce different effects '. The figute also occurs when an effect is produced by a case which is well-known to pioduce another; as in aohra etc' In all the preceding examples, the manifestation of opposition is due to a fancied identity between two causes The opposition is, however, removed when the causes are regarded in their own individual capacities. The figure does not occur when one and the same cause, by residing in two different abodes, produces two opposite effects ; as in viferT etc. 'Frustration' is not based upon opposition, and therefore does not constitute a figure The figure occurs also when the contrary of a certain act is justified by the same reason by which that act is justified as in विमुन्वसि etc. Thus, Pure figures have been described. The union of these, however, obtains a distinct beauty like the union of ornaments, and therefore constitutes a distinct figure. This

NUTES 155

union is of two kinds. (1) the umion of figuies which are independent of each other, and (2) of those which are not so. The fist kind of union, is calted the Aggregation, and the second, the Commixture, which is again thiee-fold. Thus, there are in all four varieties of union, which the authoi now proceeds to define. 60. THE AGGREGATION (HSR ). Ka. Imc d The existence of these, separately, in one place, is desired to be the Aggregation. H4 means the mutual mdependence of figures as regards their essential natures, or as regards the words' that contain them, or rathei, the mutual independence ot figures as regards their essential nature, accompanied by the difference of the words that contain them. The first2 definition of dg is not good, because it does not serve the purpose of excluding the third kind of dist instanced in wrergea ete., where, although the words that contain $q and agare are identical, still, the two figures do not possess mutual idependence. In a riqt, however, the mutual dependence of figures is necessary. The second definition, however, excludes this t, because, in it the words containing the fgures being identical, the fagqaa of the definition is absent. feura means an ascertained exist- ence. Thus when these figures, i. e. those whose natures have been described just before (i. e. in 9th and 10th Ullasas), exist independently of each other, according to possibility, in one place, i. e. in that portion only (of a poem) which is (called) word' or that only (called) ' sense' or even in a sentence or

1. विषयत इति। विषयः अलक्काराश्रयः शब्दः । प्रभा. 2. एकवाचकानुप्रवेशेन संकरे स्पनोल्सदित्यादौ रूपकानुपासयोर्विषयैक्येऽषि परस्परापेक्षाविरह्दादतिप्रसंगतादवस्थ्यादाह-यद्ेति। एवं च तन्र विषयभेदाभावा- ज्ञातिव्याप्तिरिति भावः। म्रभा.

150 KAVYAPRAK IS1 | 60. Aggreyation

verse which consists ol both word and sense; that is digie; ( so called because ) its nature is Connection of two or many (figures ) with one place, i. e. with one poetic miece. The pluial of qavr is insignificant. Thus, dRfe occurs even when two figures cxist together separately in oue place. The words dea fufa. exclude riest, in the fst kind of which, the figures are dependent upon each other as regards their natures; in the second, their existence is not an ascertained one; and in the third, they are dependent upon each other as regards the words that contain them, or rather, the words that contain them are not diflerent. This Aggre- gation may be of two figures of 'word' or of two figures of 'sense' or of one figure of 'word' and one figure ot 'sense.' Of these, the Aggregation of two figures of 'word may be instanced in aEa etc. verse 176. The Aggregation of two figures of 'sense, however, may be instanced in fisrqata ete. verse 177. Here, in the former. (verse), Alhteration (9- #) and Rhyme ( and :- ano: ) both figures of 'word '-exist indepen- dent of each other and thus lead to the (figure) Aggregation. In the latter (verse), however, 3T4t and seaet, both figures of 'sense' exist similarly (z. e. independent of each other), and thus (lead to the figure Aggregation). The Aggregation of one figure of 'word' and one figure of 'sense', on the other hand, may be mstanced in eit orfer etc. verse 178. Here, in the fiist1 half, Alliteration-a figure of 'word,' and in the second half, (Metaphor) (arqemsan) -- a figure of 'sense,' (exist) independent of each other. If it be said that inasmuch as the abodes of these figures are different, that of srawa being 'word,' and of 7 being 'sense,' they cannot form dgfe which consists of Connection of many figures with one abode; we reply that these (figures) = 1. अन्र पूर्वार्वेऽनुपासः, उत्तरार्धे हृदयलुण्ठनमिति रूपकम्। प्रभा.

NOTTS 157

are (here said to be) conneeted with one abode, because they are (here) conneeted with one and the same sentence (and a sentence is nothing but a collection ot woids conveyiny meanings), or with one and the same verse (which may contain many sentences).

61. COMMIXIURE (ET).

(a) Ol Mutual Subserviency. Ka, liv, a b :- But when (these) do not rest in them ) selves, but are subservient to one another, it is (termed- the Commixture. But when these very figures do not assume an independent position for themselves, each being dependent upon another, for the sake of obtaining an existence for itself, or for the production of a particular beauty, and are thus subservient to one another, it is #iEx; so called because, ils nat ure is (the intermingling,' t. e. interdependence of these figures. Thus, the fgure' does not occur if one figure being independent of another assists that another, as in ugsr etc.) where the paronomasia on the word aar obtains an indepen- dent existence through a verbal identification and then assists Metaphor. It is mstanced in srra etc. verse 179. Here, भ्रांतिमान् In गुंजाफलानां सजः obtains an existence only as subservient to तदुण in बिबीष्कान्त्या शोणं, since the production of error is due to the recollection of Guñjä fruits at the sight of pearls red through contact with the lower lip. agor also causes much pleasure to the men of taste, only when i is 1. संकीर्यमाणेति। परस्परसापक्षेतर्थः। प्रभा. 2. यत्र एक: अलङ्कारः आसादितस्वतंत्रभावः इतरमलङ्कारमुपकरोति तत्र नायं संकरः, यथा 'सद्वंशमुक्तामणिः' (K. P. IX.) इत्यादौ वंशशब्दे श्लेषः शब्द- साम्यात् स्वतःसिद्ध: रूपकमुपकरोतीति नायं संकर: । Vam.

158 KĪVYAPRAKĀŠA [ 61. Cominixture

subordinate to aHanra, and not independently. Thus, there is a mutual subserviency here between these two fignres. Here, the Commixture is of two figures; it may be of many figures also; as instanced in samrff: etc. veise 180. Here, there are four (figures) ; s9Hr in Herifrner: and पितृवन etc., रूपक in कलकाक्ष etc, and तारापरि etc., उत्प्रेक्षा in faniff etc., and r in aura etc. All these are apprehended as mutually subservient as before. Of these, senaf is suborpi- nate to "aq; for, the second sense that is appiehended from वैराग्यविशद is due to this उत्प्रेक्षा. ग्लेप again is suboidinate to q and syar; for, it is only in consequence of the appre- hension of 'indifference to the world'-a sense yielded by the paronomastic word aurr, that the holding ot 'matted hair' and a 'string of beads' on the part of the Moon becomes intelligible. The Metaphor in artrqft ete., is subordinate to squr in foa etc. This subordination is due to a resemblance between the 'cemetery' and the 'sky'. This resemblance again exists between them not natuially, but only when the 'sky' is supposed as the abode of 'head-bones' in the shape of the 'cluster of stars.' Of these, cach subordinate figure depends upon each principal figuie, in order that each may produce its own beauty. The figure which is the cause of the ultimate beauty of all these figuies and to which all these are subordinate is waraifm; because the verse in consequence of the adjectives rganeareaanea etc. suggests the account of a great 'Yogin'-a thing not in question. This figure is obvious and therefore not noticed by Mammata. If it be said: 'In कलंकाक्षवलय, उपमा is as well possible as $4m, it being possible to solve the compound in both the ways (कलंकः अक्षवलयमिव) and (कर्लकः एव अक्षवलयं). Thus, the figure deserves to be wiegdit and not $95 necessarily.' We reply :- 'There is here one circumstance favouring the determination of the figure to be रूपक (कलक एव अक्षवलयम), and that is the attribute argara itself. It is universally known that what

NOTTS 159

s held by the hand is a 'string of beads,' not a 'spot.' This requires that the 'string of beads' should be prominently apprehended; and this is possible only when we take the figure to be sq5; for, in a 966, the second membei of the compound is always predominant. Thus, the 'string of beads' itself, by coneealing the nature of the 'spot' becomes promi- nently apprehended; and with this, the attribute "held by the hand" can be properly connected. For, it is but the 'string of beads that is unwersally known as having got the fitness of being held by the hand. If it be urged : Even in this way the attribute eer is not proper; for when we take the verse as referring to the Moon, the 'spot' is not held by her 'rays,' but by her 'orh.' Thus, srgaea cannot be connected with the 'spot.' We reply. -It is true that the holding of the spot by the rays is impossible, stnce the Moon holds the spot on (her) body (i. e. orh) itself, still, in virtuel of the fact that the poet has deliberately used such a word (1 c. $t) as contains a paro- nomasia, we should suppose that the 'rays' which really speaking, do not hold the 'spot; but are only near2 it (both the rays and the spot residing in the same Moon), are, in virtue of (that) proximity, intended by him as holding that spot meta- phorically. If it be said: Why should you not then take JqHT to be the figure here by resorting to this very Indication ? We ieply: If we take the figure to be SqnT (waIsHaoy- faa); the spot becomes promtnently apprehended. Now since the spot is not, as a matter of fact, held by the hand, the connection of argara with ads becomes impossible We

1. छायया। सामर्थ्येन । Ch. 2. चंद्रबिम्बे कराः कलंकश्चेति प्रत्यासततिः। San. रशमीना कलंकस्य च चन्द्रे

160 KĀVYAPRAKĀSA 6l Contmrcure

must, therefore, to render this connection possible, under- stand atgara metaphorically Thus, it we take the figure to be sqHt, we shall have to resort to 3awT in order to render the connection of even the principal thing (asa) with argae possible. But if we take the figure to be $T6, agor will have to be resorted to, to render the connection of but a suboidi- nate thing (mas) with ereara possible. Now, it is better that aeroT should be resorted to as iegards the connection of a subordinate thing than as regards the connection of a princi- pal thing. Thus, we should accept $T as the figuie in करधृतकलँकाक्षवलय, and not उपमा. According to the Ancients, this Commixture of Mutual subserviency is found to exist between two figures of a word also, as instanced in ararfa etc. verse 181. Here qh and a variety of चित्र (called) अन्ुलोमप्रतिलोम (1.e. that kind of farr where if we read from the end we get the same arrangement of letters as if we tead trom the beginning ) are subservient to each other in the two (i.e. second and fourth ) quarters of the veise. Although the mutual subserviency of these figures is not quite obvious, still, as the poet whilst engaged in arranging a Rhyme succeeds in producing a Ra without any special effort for its sake, faa is said to depend on qyes for its existence; whilst, #H5 is invested with a peculiar beauty only by depending upon faa; because the fact that the Yamaka arrangement as dependent upon a fara arrangement is very difficult to be effected, is especially charming to the man of taste. This is the view of the Ancients. But, really speaking, there is nothing enabling us to ascertain that the poet is engaged in arranging a Rhyme only; or even granting that we have a ground for the ascertainment of this fact, still, it is not que1 that is the cause of the production of frs, but an 1. किव्विति। यमकप्रयरनाद्धि तदुत्पत्तिरिति नोत्पत्ती यमकापेक्षेत्यर्थः। प्रभा.

NOTES 161

eltoit for it. Thus, faa is not dependent upon T#F for its production. Theretore, this deserves to be a Commixture not of Mutual Subserviency, but of Identical Position (i. e. where the two figuies reside in one and the same place i. e. words).

B. OF DUBIOUSNESS Ka. lıv. ed :- When there is a doubt as regards the acceptance of a (particular) figure, owing to the absence of a reason either for or against it (that is the second Commixture). When two or many figures, although by nature fit to exist together (in a versc), yet being opposed to each other as regards both or all of them being simultancously intended by the poet, eannot exist (together) simultaneously , when besides, there is no reason in favour etther of the acceptance of one or of the rejection of the other. (reason) which would lead us to accept only one and not the other ; that is the second (kind of) AnT whose nature is absence of determination. The copulative conjunction a in the Sutra shows' that the word At itself in the preceding Sütra is hore understood. Although' in the examples given below there is deter- mination of the natures of figures, yet there is a doubt as to which of them in particnlar is intended by the poet. Instanced in arg mfri etc. verse 182. Here, there is a doubt as to whether there is auraifm, the 'ocean being the thing in question and a 'particular man'-the thing not in question- being understood from the common i. e. paronomastic attributes used in the verse ; or argegansiar, a 'particular man' being the thing in question and understood through the description of

1. आक्षेपादिति । अनुकर्षणादित्यर्थः । Cha. 2. यद्यपि वक्ष्यमाणोदाहरणेषु नयनानददायीत्यादिषु अलङ्काराणा निश्चय एव, तथापि किमयमलद्कारः कवितात्पर्यविषयोडयं वा इत्याकारः संदेहोऽन विवक्षितः। Cha.

K. 11

162 KĀVYAPRAKĀSA [ol Commf xture

the 'ocean' which 1s the thing not in question, through @ community of attributes. Here, it is impossible that both the figures should exist simultancously, because one and the same thing cannot be in question and not in question at one and the same time. Besides, there is here no reason cither for or against any one of these two figures Commixture of Dubiousness existing among many figures is instanced in aTa-4 etc. verse 183. Here, (It is dubious whether) there is qirars, the fact of the presence of passion-exciting (night) time being described in a different manner, t e through the description of the Moon, the rise of which is the cause thereof; or anfarrie, the ' face' being completely swallowed up by the ' orb of the Moon' (the pronoun una being taken here as an adjective to fia); or 45, in consequence of the superimposition of the nature of the ' lunar orb' apon the 'face' which should be taken here as referred lo by waa ; or aae, both 'face' which is in question and the ' Moon' which is not in question being intended to be connected' with one and the same action of 'destroying (internal or external) gloom ' which is expressed by the verb प्रसीति; or तुल्पयोगिता, both the 'face' and the 'Moon ' being things in question or both being things not in question ; or anralfr, the 'orb ot the Moon' being in question, as the time is night, and the'face' not being in question and understood through a communtty of attributes ; or snrgnyuut, the 'transparency of the face' being the subject under discourse, and understood through the description of the 'Moon' which is not in question The doubt here arises because there is no reason here why we should accept one figure as that which is intended and reject another as that 1. परस्परनिरपेक्षस्य अनेकस्य एकस्मिन्न्वयः समुचयः। Bhattoji on Pāņini ( 11. 2-29 ).

NOTPS 163

shich is not itended by the poet. 2 has, inasmuch as there is a doubt as regards many figures, this is nothing but Commivtare of Dubrousness But where there is a reason for one figure or a reason against another, there the piesence of one figure being ascer- tained, no doubt exists ; 714 means a reason (for one figure), i e. a reason favouring (the acceptance of one figure). as also means a reason against (one figure), i e a reason not favouring (the acceptanceof one figure) It is instanced dnnnj etc Here. ' the beauty of the smile'-which is prominently apprehended trom the word gragfa is favourable1 to the appre- hension of the 'face' only as prominent, because 'the beauty of the smile' is directly possible in the 'face' only. The apprehension of the 'face' as piominent is possible in 39Hf only. Thus, 'the beauty of the smile' is a reason for (accept- ing the figure to be 3Tar (aou emha). 'The beauly of the smile,' howeper, is not ' favourable' to the apprehension of the 'Moon ' as prominent. For, it ts not directly possible in her Ths should not lead us to suppose, however, that it is then 'unfavourable ' to such an appichension. For, it is not even 'unfavourable' to the apprehension of the 'Moon' as promi- nent in the way in which it is 'favourable' to the apprehen- sion of the 'face' as piominent; since sregfa meaning by Indication fasraga may be said to be tropically possible in the 'Moon' Thus, it is not a reason either for or against (accepting the figare to be) $45. In aearer etc., the attribute arqrra is favourable to the upprehension of the ' Moon' as prominent ; for, what is appre- hended from the line aaa etc. is :- 'One Moon in the

1. वक्त्रे इति। विशेष्यतया वक्त्रे प्रतीतं इत्यर्थः। वक्त्स्य प्रधानतया प्रतीताविति यावतू । Vam.

164 KĀVYAPRAKĀSA | 61. Commixture

form of the face being present, what is the use of a second'? Now, such an apprehension is impossible unless we admit $44 to be the figure in aaare. For, the fact that a second Moon has arisen supposes that there is already a first Moon. But a first Moon is not obtained unless the 'Moon' in aae is apprehended as piominent. But the apprehension of the 'Moon ' as prominent is not possible except in q ( ada 5:). Thus, the attribute aqte is a reason for 4 It is not, however, unfavourable to the apprehension of the 'face' as prominent, since such an apprehension as ' the face that resembles the Moon being present, why has a second Moon arisen ?' is here possible. Hence, ajqrea cannot be said to be quite inconsistent with the apprehension of the ' face' as prominent in agarer. Thus, i is not a reason against 3ant. In amri ete., again. the fact of (Laksmi's) embracing the king who is like Narayana thwarts #9aT. For, it is inconsis- tent that one man's wife should embrace another although he is like her husband. The fact of 'embrace' cannot, however, be said to be a reason for $TF (as will be seen just below). , In werrasr, etc., 'the sounding of the anklets' is impos- sible in a ' lotus' and is therefore unfavourable to the apprehen- sion of the ' lotus' as prominent. It is thus a reason against रूपक. If it be said: 'The sounding of the anklets' is also a reason for S4HT, since it is favourable to the apprehension of the ' feet' as prominent. How then do you say that it is a reason against 4 only, and not a reason for 3qAT also? Thus, in other places, whatever, is favourable to one is generally unfavourable to another and whatever is unfavour- able to one is generally favourable to another; for, if they are not so, they cannot be appropriately said to be either * favourable ' or ' unfavourable.' We reply :- True what you say; but the designation of one thing as 'favourable ' or 'unfavourable' depends upon its

NOTES 165

being prommnently approhended as such. Here, a reason against -- which thwarts a (counter)-proposition (t. e. that there is ws)-is apprehended as more powerful than a reason for the (original) proposition i e. that thore is 3qAT If 'sounding of the anklets' be said to be a reason for sqHT, a doubt arises as to whether there may not be a reason for q5 also. But when 'sounding of the anklets' is said to be a reason against $4a, 95 is excluded and the above doubt is removed. Thus, 'sounding of the anklets,' inasmuch as it is apprehended more prominently as a reason against than as a reason fot, is designated after what is prominent, i. e as a reason against. It cannot, however, be said that inasmuch as 'sounding of the anklets' is favourable to the apprehension of the 'feet' as prominent, it is a reason for sqm; for, 'sounding ot the anklets' is not prominently apprehen- ded as a reason for Sqar Others interpret this Vrtt thus: - faf is that by which something is established in regard to something else, i. e. a reason for; and faegqnit means (that which) is more powerful than a reason for, i. c. a reason agaist What they mean is this :- 'Sounding of the anklets' is only possible in the 'feet' and thus cannot be said to be a reason for sqar, unless it is determined that it is impossible in the ' lotus'. Thus, 'sounding of the anklets' is desig- nated as a reason against, because it is first apprehended as such. In this (very) manner, the learned should examine whether a thing should be called a reason for, or a reason against, elsewhere also.

C. OF IDENTICAL POSITION Ka. lv abe :- When two figures, (one) of 'word' and (the other) of ' sense', prominently reside together in the same place, (that is) also (Commixture).

166 KAVYAPRAK IAA f 61. Commycture

'Place' means ' words'. Thus, if both a figare of 'sense' and a figure of ' word' also, prominently reside in identcal words, that is also another (kind of) Commixture. The word Fgag in the Karika shows that if the figures are not promi- nent, they do not constitute this kind of Commixture. It is instanced in eqsrwra etc. verse 184 Here, two figures, 1 e. $ and aa9H reside in identical words, twice in the compound word aveleraa etc. and once in नसgte etc.1. e. in the words किरणकेसर सूर्यविनवरतीर्णकर्ण्िक and Rausor. A rule has been stated m the Kārikā that a figure of 'sense' and a figuie of 'word' reside in one and the same place; but this rule is only general, not universal; thus, two figuies of 'word' may also ieside in one and the same place, as in moaer eic Here, enrd and yoa ieside mn identical words. The figures ot 'sense' also may reside in one and the same place; as in aaroaral etc. Here, रूपक and अतिशयोकि, the first in वक्वारविन्द, and the second in ygear:, reside in one and the same compound word वकत्रारावेन्दमधु etc.

Ka. lv.e d :- Thus, this (Commixture) has been declared to be threefold. Thus, this Commixture has been declared to be only three- fold. being possible (1) where there is a mutual subserviency (of figures), (2) where there is a doubt, (as regards figures), and (3) where the figures are apprehended? as residing in identical

1.'बक्तारविन्दमधुलुन्धमधुव्रताश्च वावन्त्यमी बकुलवजुलकुंजम ्ये।' इल्या दावर्थालंकारयो: रूपकातिशयोक्तथोश्चायमेव, संकरोऽवधेयः। Viv. 2. एकपद्म्रतिपाद्यतयेति। एकपदाश्रितत्वेन गभ्यमानतयेत्यर्थः। यथाश्रुतेः शब्दालंकारे पदप्रतिपाद्यत्वस्यासंभवात्। प्रभा.

167

words. It is impossible to diorde Comnustare in any other manner, i. e. by turning the union of every two of the figures hitherto described into a separate Commixture , for, such divisions toill be endless.

Thus, Jigures admitting of diorsion into three classes, t. e. the class of those which belong to 'word', of those which belong to ' sense' and of those which belong to both ('word' and ' sense') have been expounded.

(If it be said): All these figures divided into three casses, equally serve the parpose of ivesting a poem with beanty, on whal cu cumstance then is the regulation based that certain frgares belong to ' word', certain others to'sense' and certain others to both ' word' and' sense.'

(We reply): The question, whether in a poem a cerloin fault, excellence, or figure belong to ' word' or ' sense' or both as the case may be, is, as has been already declared in the ninth Ullasa of this (book), to be regulated in accordance with the Laws of presences and absences alone (namely, that the word being piesent the figuie is present, the word being absent the figure is absent and so forth). There is no other circumslance (guiding this regulation). Thus, of whichever of thesc (1. e of eithei ' word', or 'sense' or both) a figure follows the presence and absence, to that a figure is determined to belong. That a figure follows the piesence and absence of 'word' means that the woids containing a figure do not endure an exchange with othe words. Thus, if the words containing a figure do not endure an exchange with other words, it is a figure of ' word'. If those words endure an exchange with other words, it is a figure of 'sense'. And if some of them endure an exchange with other words, and others do not, it is a figure of both ' word' and 'sense'.

168 KÃVYAPRAKĀS1 Į 61. Commrsture

It it be agamn urged : Just as saomerre' and qtgfa- q# have been classed as figures of both ' word ' and' sense,' inasmuch as they follow the presence and absence of both, i. e. in them certain words endure an exchange with other words and certain others do not ; so such figures as syuiawara, sYar etc. that are based upon both senses and (paronomastic) words, as instanced in क्षणदासावक्षणदा and सकलकल पुरमेततू etc. also deserve to be classed as figures of both. How then have you ranked them among the figures of 'sense' only, instead of ranking them among the figures of both > We reply :- We have classed srisatqna etc. as figures of 'sense,' because in them the strikingness of the sense is most prominently apprehended, although, really speaking. they do belong to both. Thus, just as पुनरुकवदाभास and परम्परति- wqm are figures of both 'word' and 'sense' because they follow the presence and absence of both, so arfmt-arr and others, which are based upon (paranomastic) words should also be understood (as figures of both)' word' and 'sense' because they follow the presence and absence of both. And if in complete disregard of (this) real fact, these figures have been defined among the figures of' sense', that is only due to the fact that in them the strikingness of the sense is (most) prominently apprehended. If it be said :- Why should not the classification of figures as figures of 'word' etc. be regulated (as is done? by

1. तनुवपुरित्यादिपुनरुक्तवदाभासे तनुशब्दस्य परिवृत्त्यसहत्वाच्छब्दान्वय- व्यतिरेकौ, वपुःशब्दस्य परिवृत्तिसहतया चार्थान्वयव्यतिरेकौ इत्युभयालंकारत्वम्। तथा विद्वन्मानसेत्यादिपरम्परितरूपके मानसपदस्य श्िष्टतया परिवृत्त्यसहत्वात् हंसादिपदाना च तत्सहत्वादुभयालंकारता। एवं क्षणदासावक्षणदा इत्यर्थान्तर- न्यासेऽपि श्र्लेषमूलकतया शब्दान्वयव्यतिरेकानुविधानम्, उत्तरार्धे त्वर्थस्येत्युभया- लंकारत्वं स्यादित्यर्थः। प्रभा. 2. अलंकारसर्वस्वकारमतमाशंकते-अथेति। प्रभा.

NOTP4 169

the author ot wsarreaea ) in accordance with the principle of the relation of the abode and the abider? We reply: Eoen though we accept the view that in whichever of these ( word, ' sense,' o1 both) a figure resides to that a figure belongs, still, we must (ultimately) accept the Laws of presences and absences themselves For the particular relation of the atode and the abider, that is admitted to exist between 'figures' on the one hand and 'words', 'senses" etc on the other, does not exist independently of these laws. For instance, such a figuie as 3q4f alides in 'senses,' only because 'senses' being piesent, 3q#r is present and 'senses' being absent sqar is absent If it be said .The relation of the abode and the abider exists between 'figures ' and ' word' etc. independently of these Laws, smnce this relation directly exists between them Thus, for instance, J78T duectly abides in 'senses' and hence the relation of the abode and the abider between qer and 'senses' is independent of the Laws of presences and absences. We ieply :- The relation of the abode and the abider does not exist directly in all cases. For instance, this. relation does not ditectly exist between such figuies as H% etc and 'words,' since yns does not directly reside mn 'words' but in 'letters'. So also उत्प्रेक्षा, समासोक्ति etc.inas- much as they are capable of being made only by a human being, do not directly reside in ' senses' but in the soul. If it be said that although this relation does not directly exist between 'figures' and 'words' etc., yct it may exist between them indirectly ; we reply that if we admit such an indirect existence of the relation of the abode and the abider between 'figures' and 'words' etc, the result would be that what are called figures of ' word' would have to be styled figures of ' sense' and vice versa. For every figure of ' word,"

170 K TVY APR IK 141 f Absene of fsage

de a matter of fact, resides in 'sense' ihdneetly, and every figure of' sense ' also resides in ' woid' indiectly. It is therefore better to accept only the aforesaid Laws of piesences and absences as our gurding principle in distingish- ing figures from cach other t e. in determining whether a figure belongs to' woid ' or to 'sense' or to both. If it be said: The Ancients have treated of the 'faults' of figures. The fact that you do not treat of them raises a doubt as to whether such faults are impossible, or bemg possible have been passed over by you. You cannot say that they are impossible, because that would be against experience. Your omission, on the other hand, would make you liable to the fault of Deficiency. WVe reply :- [ FAULTS OF FIGURES. ] Ka. Ivi :-- Although it is possible that some faults may be found in (i e. figures of ' word' and of ' sense'), still, they have not been treated here, because they come under some one or another, as the case may be, of those that have been described (already). Alieady=In the seventh Ullasa For instance, the three faults of Alliteration, i.e. Absence of Usage (sferarar), Fruif- lessness (ane) and Opposition to style ( afaferds) are not different from Oppositionto Usage (viafefasar),Superfluousness (अपुष्टार्थत्व), and Incongruity of letters (प्रतिकलवर्णता), respectively; because their natures are identical with the natures of these. Examples in order -प्रसिददर्धभाव I instanced in चक्री चकार etc. verse 185. Here, the praise of each (part of the Sun's chariot ati etc. which is the) object (of the verb taitfa) by cach corresponding (deity which is the) subject (of the verb tnifa) is stated only with a view to (secure) Alliteration. Such (a praise) is, however, unknown in the Puranas, Epics, ete. Thus, this is, no other than परसिद्धिविरुद्धत्व.

वफल्प, वात्तिविशेप। NOTFS 171

amed is instanced in yor asfor ete. verse 186. Here, on a careful consideration it will appear that no striking- ness is apprehended from the sense expressed (by the verse). The two adjectives' ajaorroja ete. and >ata etc. do not at all contribute to the strikingness of the expressed sense of the verse, i. e eadi vferrvi etc. nor do they in any way conttibute to the strikingness of the suggested sense of the veise, 1. e ' piospective separation.' The employment ot these adjectives is only for the sake of secuuing Alliteration. Thus, the Fruitlessness of Alliteration is nothing but Superfluousness. Alliteration, although piesent, is not heie stiking beeause the excellence of words (which is Allitera- tion) is not here accompanied by a corresponding excellence of senses Figures of ' word' also, become striking, only hy investing a sen e with a patticular exeellence. The designa- ton of a figure of ' word' is due only to the fact that words in it do not endure an exchange with other words. वृत्तिविरोध is instaneed in अकुण्ठो eLc verse 188. Ilere, by abandoning' the Dulcet (sqapiftar) style which contains letters manifesting Sweetness ( argi), the Grand ( 9697) style containing letters that aie harsh and that manifest Eneigy (shag) is employed. This style -- this exuberance of harsh letters -- is, in the manner deseribed before, t. e. while treating of Excellences (gor) in the 8th Ullasa, (extremely) inappropriate to the Erotie (timt) which is the flavour (#) in the present verse. Thus, Opposition

1. अनणुरणन्मणिमेखलमिति अविरतशिजानमञ्जुमज्जीरमिति च परिसरण- विशेषणद्वयं 'त्वदीयं परिसरणमकारणं रणरणकं कुरुते' इति वाच्यार्थस्य, तेन व्यग्यस्य भाविविरहस्य च न किचिदुपकारे वर्तते, केवलमनुपासार्थमेव तदुपात्तम् । VIV. 2. अकुण्ठेति। अन्र उपनागरिका विहाय परुषाया अंगीकाराद्यो वतिविरोधः स वर्णप्रातिकूल्यान्नातिरिच्यते। प्रभा.

172 AVI APRAKASA | Imptoper Stgnihention

to style consisting in an Alliteration of harsh letters is nothing but the lault called mcongruitv of letters. Composition of a Rhyme in three quarters (onty of a verse) is the fault (named) Unemployedness ( agmra); as instanced in yamaeia etc. verse 189. Here, the Rhyme, Henf: occurring in three quarters only is nothing but Unemployedness. For, such is not the practice of poets in general. The practice! is to employ the Rhyme in one quarter or two or four, but not in three In T4m, Inferiority of the 3na over the suny in point of class or sise, or Superiority of the same kind (1. e. in point of class or size) is the fault (called) Improper Signification, whilst, Deficiency and Redundancy residing in the (common) property come under Deficiency and Redundancy of a word, respectively. Examples in oider .- Inferiority in point of elass is instanced in aura: etc. Heie, the class or rather caste of a qogra is inferior to that of the man under description. This inferiority of the 34Hm suggests "doing of sinful deeds," which is repugnant to the object under discourse; where this suggestion is, however, intended, there is no fault. The presentª verse is thus an example of the fault under description, only when the comparison is intended in point of 'rashness, not of 'sinfulness.' Inferionty in point of size is instanced in afeegfen etc. Here, the spark of fire is far inferior in size to the Sun. Superiority in point of class is instanced in ari Tares etc. verse 190.

1. एकस्मिन् द्योश्चतुर्षु वा पादेषु यमक कविप्रयोंगे दृष्टम्, न तु पादत्रये। 2. यदा साहसिकमात्रोपमानविवक्षया चण्डालादिपदमुपादीयते, तदैवेदमुदा- हरणम्, न तु दुष्कर्मकारित्वविवक्षायामपि। Sud.

दीनाधिकपदत्व । NOTES 173

Here, Brahma is superioi to the wsar in point ot elass. The word 'Brahman' is a class-noun here. because Brahmās are supposed to be many, there being one tor each sov. Superiority in point of size is instanced in arfr ete. verse 191. Here, Hell etc, are vastly superior to the navel etc, in point of size. Thus, here, i. e. in all these examples the (parions) objects under description are extremely depreciated by (getting) agros etc. as the 3yHtas; such comparisons bring out only contempt or ridicule of the 3qANs,-contempt when the #9477s arc inferior, iidicule when they are superior. Thus, ths is nothing but Improper Signification (farira). Deficiency of the common property is instanced in W मुनिर्लाच्छिता etc. veise 192. Here the property called 'lightning' possessed by the JYHT corresponding to (the property) ' Munja-grass' possessed by the gqdn is not expressed by any word in the veise. Nor can that property be obtained by imphcation; foi, there is no invariable concomitance between the two properties. Without that property, however, resemblance stated in the verse is not clearly apprehended. Thus therc is a fault. But this fault is no other than Deficiency of a word. Redundancy of the common property is instanced in H fraare: ctc. verse 193. Here 'Conch' or any other property of the sqaq is not stated: therefore, the statement of (the property) 'Moon' of the suar, corresponding to that of the soaa is redundant. Thus there is a fault. But this fault 1s no other than Redundancy of a word. So, also, if the difference of Gender or of Number would make a word expressive of a property that is common to the उपमेय and the उपमान, assume the gender or number.of a word expressive of either, and thus would make the common property uncommon i. e. would connect it with either the

174 ĪVYAPRAKANA Į Violation of Uniformitr

sid o the 3qgFt only but not with both, then masmuch as that property is connected with one only, 1. e. either the sqnq oi the sqmra, companson cannot be apprehended fiom the verse, since its apptehension is possthle onty when the common property that is stated in the verse becomes con- nected with both the sqny and the sqnra. If it be said :- Though the common property expressed in the verse is connected with one only, 1. e. either the sqar o1 the 94m, still, we may appiehend comparison by taking another common property which may be supposed under. stood1 as indicated by the particles ta etc. We reply :- Although in this way the appichension of comparison is possible, still, in virtue of this common property that is understood, (the thing mentioned in the verse as either) the aqn4 or the sqara would be apprehended as either the ayna or the syHr, not by itselt, but only as possessed of the property that is stated in the verse. But this is not what is intended by the poet. For, what he intends is that comparison should be apprehended by means of that common property which is stated in the verse and the presence of which alone is indicated by the particles qs ete., and that the eyay and the sqaT should be understood as such, by themselves. Thus, what is intended by the poet being clearly not established, this difference of Gender or ol Numbor is a fault. But this fault is no other than Violation of Uniformity. According to Prabha2 and Chakravarti,3 the Violation of Uniformity here is thus :- The comparison which began by

1. अथ प्रतीयमानेति। इवादिबोध्येनेत्यर्थः । प्रभा. 2. न च तथेति। अन्यतरस्य सविशेषणत्वं प्रकरान्तविरुद्धमित्यर्थः । प्रभा. 3. चिन्तारत्नमिति। अन्न व्युतत्वाख्यः साधारणो धर्मः पुंलिगावरुद्धे उपमेय- मात्रे अन्वेरि, न तु विरुद्धलिगावरुद्धे उपमाने इति विशिष्टाविशिष्टयोरुपमेयोप-

NOTES 175

having the aqaq or the aqar as not possessed of any attu- bute, ends by having the s94t4 or the sqn4 as possessed of an attribute. According to Vivarana, it is thus :- The commop pioperty that began by connecting itself with the sqig or the sqara expressedly now ends by connecting itself with the उपमान or the उपमेय impliedly. According to Sanketa,' Violation of Uniformity here consists in the fact that the common property assumes one gender when connecting itself with the 3qara, and another gendei when connecting itself with the 3ydy. Ditterence of Gender is instanced in frarfra etc. Here, the common property =yars heing expressed by a noun in the masculine gender becomes connected with the goay only. and not with the 3TarT. This is, however, Violation of Umformity as shown above. If no common property is stated in the verse, this fault does not occur. It does not also oceur il a common property is expressed by a verb; as in बीव गच्छति पण्टोडयम ctc. Difference of Number is instanced in wwar etc. Here, the common property JE77 expressed by a noun in the plural number becomes connected with the sqnq 'rrm' only. Here, the difference of gender, though present, is insignificant. For, if the sqarq be in the plural number, connection of the common property with both would be possible, in spite of the difference of gender. Where, however,

1. एतच दोषद्वयं भममप्रक्मतायामेवान्तर्भवति, उक्तरीत्या उपमाने प्रतीयमान- तया वाच्यतया वा उपकान्तस्य साधर्म्यस्य उपमेये तदन्यथा (वाच्यतया प्रतीय- मानतया वा) उपसंहारात्। Viv. 2. चिन्तति। अन्न च्युतत्वादिको धर्म उपमानोपमेययो: प्रत्येकमून्यलिगवचन G TTHT: | San.

176 A AVYAPRAKAS\ | Vilation ot U'mitornuty

a word expressive of the common property assumes a gramma- tical form that requires no change when it is to he connected with the word expressive of either the aqdy or the goqm this fault does not oceur, because the word has got a form which renders it capable of being connected with both the sag and the JqAI (In spite of the difference of gender or of number). Difference of Gender no fault, is. instanced in gorrat: etc. Here, the common property sisdFs ean be equally connected with both the gqgy 'gor:' and the ara ' ta:', though the genders of the words expressie of both are different. Difference of Number no fault, is instanced in ager ete verse 194. Here, the common properties areew:, agearya. etc. can be equally connected with both the gonq 'ag' 'and the sqHta 'faaa'. (Similarly) also, when there is a Difference of Tenses or Persons, or a Change of the Imperative Mood ete. the apprehension (of comparison) does not strike (us) as that ot a thing possessed of a unform nature in the manner in which it strikes us when there is no difference of Tenges etc. Thus, this Difference or Change also comes under Violation of Uniformity itself. Difference of Tenses is instanced in anafi arg ete. verse 195. Here, (what is intended is): चेतना प्रसादं आप्नोति but not (set) T9. Thus, there is here a difference of Tenses. Difference of Persons is instanced in saqn etc. verse 196. Here, (what is intended is): लता विभ्राजते but not (लता) Raura. The latter part of the verb WIT, i.e. the termination of the second person singular makes the verb ers agree with the pronoun eas understood referring to argagar who is the person addressed in the verse. For, it is a rule that a word denoting a person addressed, agrees with a verb in the second person. Now, since the latter part (# ) makes the verb TE agree with (the noun $tm denoting) an object that is not addressed, (the second person of the verb) must be changed

NOTYS 177

(into the third person). For, the connection of this verb with øar i noun not mn the vocative case cannot be apprehended unfess ths change is efected. Thus, there is a difference of Persons We should, therefore, tead famaa. This termina- tion ot the third person can now make the verb urq agree with warft a noun which refers to aeft in the vocative case. Change of the Imperative Mood is instanced in viga gaga etc. Here, (what is intended is): uinr vagia, but not (er) gagg. For, the Imperative mood can be used mn connection with aifff only, but not in connection with the Ganges which was and is even now flowing Thus the Imperative Mood which consists in making a thing do what it was nol doing (before) is changed into the Indicative. Similarly, other like things, although admitting of a connection with the sqar, may not admit of a connection (with the agha); thus, the change of the Imperative Mood ete. (may be found to occur elsewhere also) For mstance, there may be a change of the Benedictive mood as in fre sifag' etc. So also thore may be a change of a verb as in farna' etc., where the verb sursda is impossible in the case of the THra, and must, therefore, be changed into another. The word a in fafade means ' change' not 'difference.' Fo1, we do not here get two difterent Imperative Moods, one as connected with the syay and the other as connected with the उपमान. (If it be said:) In all the examples above cited, we may take a common property, either expressed or implied, different

1. अन्यस्थार्थस्येति। 'चिरं जीवतु ते पुत्रो मार्कण्डेयो मुनिर्यथा' इत्याशी- चोंदादिरूपस्येत्यर्थः । प्रभा । 2. अन्यस्थ । प्रार्थनादर्थस्येत्यर्थः । 'इंद्रस्येव श्रियो वृद्धिस्तव संम्थ्यते जनेः' इत्यादौ प्रार्थ्यमानताविशिष श्रीवृद्धिर्नोपमाने इति द्रष्टव्यम्। प्रभा. K. 12

178 KÄVYAPRAK ASA [ Violation of f mtnomity

trom that which is attected by the change of tenses ete., thus through this another property, the apprehension of comparison may result ; afterwards the common property which is under dispute may be connected with cither the sqnq oi the 3Ont as the case may be. Foi instance, in the verse faarni etc, we may take fafamyara as the common pioperty between the 'crecper ' and the 'Herome' and by means of it may under- stand comparison; we may then connect विभ्राजस with नायिका only. Thus, there is no Difference of Tenses etc. at all in the above examples In those places also where another common property is absent and the comparison is apprehended through that common property which is expressed (in the sentence) and which undergoes a change on account of the change of tenses etc., as in gfafer sa etc., comparison cannot tarl to be apprehended, since we may take the same commen property, i. e. (eeyamfeea ) not as expressed by the words ar aefa but as implied by the particle sa, and thiough it understand (comparison by understanding) the sentence thus :- This (man) whose habit, like that of Yudhisthira, is to speak the truth, speaks the truth. This common piopeity cannot be changed, because the habit of speaking the truth which is the meaning of सत्यवादित्व-is the same at all times (either in the past o1 in the present). It should not be urged that, comparsson being thus effected by the words युविश्विर इवायं सत्यवादी, the remaining words waf aafa are useless, and that thus, there is Tautology (पौनरुक्त्यम् in सत्यवादी) सत्यं वदति. For, just as from the twice employment ot the verb gy in aurv gomfa, an additional idea of 'nourishment in a sumptuous (and not miserly) manner,' is brought out and thus there is no Tautology there, so there is no Tautology here also, because the repetition of er aafa conveys the additional idea that truth-speaking is quite (disinterested and) natural and not selfish on the part of this man. Thus, (from the whole sentence ufiiet etc.) we apprehend that this man is a speaker of the truth by speaking

NOITS 179

the truth like gorrr, t. e. naturally; m other words, that he is a natural speaker of the truth (We reply .- ) True what you say. But this justifica- tion is to be resorted to only in the case of such examples as have long been in current use. It is not, however, completely free from objection. For, Tautology destroys, i e. delays the apprehension of the thing in question such as a flavour or a figure. That it does so is the experience of men of taste and cannot, therefore, be gainsaid. Moreover, we cannot accept your view that comparison can be apprehended by accepting a common pioperty that is implied and rejecting that which is expressed. Because, comparison is intended to be brought out by means of the expressed property itself. Absence of resemblance ( srrewy ) impossiblity ( erra ) -- faults oceurring in 34t-also lerminate in Improper Signifi- cation (अनुचितार्थत्व) ilsef. srereny is instanced m gwff ete. Here, resemblance between a 'poem ' and the 'Moon, and 'senses ' and' rays.' Is nowhere pereewved in tho world. Thus, this is improper Signification. The word wmffl shows that the figures in the line is 344T and not $v5. Chakravarti* says, however, that this fault is nothing but Unemployedness ( argymra), otherwise, some resemblance between the 'poem' and the Moon, say, for instance, pleasingness,' can be found out, and thus comparison can be 1. न च काव्यमेव शशी इत्यादिर्रीत्या रूपकसमास एवास्तु, रूपकस्यापि सादृश्य- मूलकत्वात्तन्नाप्ययं दोष: रांभवतीति वाच्यम्, प्रथ्नामीति बाघकावतारात्। Vam. 2. इदमापाततः, वस्तुतस्तु अप्रयुक्ततमेवान्र दोष:, अन्यथा कष्टार्थोदाहरणे 'महाकाव्यव्योम्नि' इत्यादी यथाकर्थाचत्साधर्म्यैणेव अत्रापि आहादकत्वादिना काव्यशशिनेशिपम्याक्षतरिति मन्तव्यम्। Ch.

180 KVY APRAKĀSA ĮImpioper Signmhcation

brought out from the verse, as it is trom nerresufea ete. an example of the fault called Obscuiity (aeear). Although arqra here and elsewhere has been translated by the word 'resemblance,' still, as has been shown already (Vide Note, p. 1), it really means ararropnfady wlch is the cause of 'resemblance' काव्य and शशी, अर्थ and रवम are here the agfisl of the tig. The sfaawf of it here and in the other places where the word arara occurs is trarruraå itself. असंभव is instanced in निपेतुरास्या etc. veise 197. Here, also' flaming showers of rain issuing out of the orb of the Sun' are impossible. Thus, the thing described (in the verse) displays nothing but Improper Sigmification The fault of garen called 'Inabdlity' is nothing but Inexpressiveness (अवाचकत्व) of a word. In उत्प्ेक्षा also, such words as ga, sa ete. alone are able to bring oul (the sense of) probability and not the word qat also which singly," i. e. not accompanied by such a word as UIT: ete , is able to point out mere resemblance Now that (resemblance) is not here intend- ed. Thus, the inability of this (word, i. e. "II) to bring out that (sense. i e. the sense of probability) constitutes the fault of Inexpressiveness. अशक्ति is instanced in उधयो etc. verse 198. Here, the faulty word is qf; we should therefore read ga' for yur. The fault of syiear mra called 'Objectlessness' is nothing but Improper Signification. The adducing of another proposition to corroborate the statement of a thing which, although imagined as probable, is yet void of real nature, and is, therefore, like any (other) un-

1. अस्ष्य च साधर्म्यस्य उपमानसुपमेयं च द्वावप्यनुयोगिनौ। Cha. 2. केवलमपेति। प्रायःपदायसमभिव्याहृतस्येत्यर्थः। प्रभा. 3. 'नारीलोचनचातुर्यशंकासंकुचितं ध्रवम्' इति युक्त: पाठः। प्रभा.

181

real thing such as the horn of a hare, is extremely improper like the drawing of pictures in the sky. Thus, the fault 'Objcetlessness' of tus srdiarcara couoborating the state- ment of a matter which is the subject of serr is nothing but Improper Sigmification. निर्विषयत्व is mnstanced in दिवाकराइक्षति etc veise 199. Here 'fear from the Sun' on the part of ' darkness' which is an manimate object is itself impossible Whence then the possi- bility of 'protection' by 'the Himalaya Mountain,' due to this fear on the part of 'darkness'? Thus, this (fact), i. e. 'the Mountain's protecting daik- ness' being apprehended here as possessed of an unreal character, there is nn (question of) improbabilty about it. Hence an attempt to corroborate this fact, 1. e. to show that it is probable, is altogether useless. For,1 corroboration has for its object the removal of an improbability. But, here the lact being unceal and of an idefinable nature the question whethei it is probable or otherwise is quite irrelevant. It is only those facts which are ieal and whose natures are as certained, which deserve corroboration, i. e. which must be shown to be probable. Thus, the cosroboration of an unreal fact is taulty. It is faulty only when the fact is unreal and indefinable naturally. It is not faulty, however, when the fact, although unreal and indefinable naturally, is yet imagin- ed by the poet as possessed of a real and definite nature; as in gfenaaar eto. (Vide example of enfratara) verse 88. A HHraifr, in virtue of attributes common to the sqona and the aqhy, intimates, 1. e. causes the apprehension of, the

1. अनुपपत्तिनिवारणार्थ हि अर्थान्तरमुपन्यस्यते। न चात्रानुपपत्िः। अन- वधारितस्वरूपत्वादस्य । निश्चितस्वरूपस्यैव हि उपपादनमुचितम्। यत्र तु अता- "स्विकमपि कविप्रौढोक्कथा निश्चितस्वरूप तन्र 'सुसितवसनालंकार प्रम्' इत्यादौ अतात्त्विकस्यापि समर्थन न दोषायेति बोध्यम्। Viv.

182 KĀVVAPRAKASA [ Superfluity

particular 37HT mtended in the verse, although it is not there stated in actual woids. Henre inasmuch as that 399TT is already apprehended, there is here no motive for again stating it. Thus, (this) purposelessness of (the statement of) the sqam is a fault; but it is nothing but either Superflmty (sigerfea) or Tautology (gasm(#); as in Egafa ete veise 200. Here, just as in virtue of the common attributes eiresiesmera, and the use of the particular gender of the nouns farqm@ and nnq, the Sun is intimated to be the hero, and the 'directions' to be the 'heroines;' so for the same reasons, i. e. in vitue of the common attribute अततुमानपरिधहया and the feminine gender of the noun fart, 'the beauty of the autamnal day' will also be intimated to be the rival heroine. This being the case, what necesstty is there of stating the soara 'efrar' by the use of the word efarar which is expressive of itself ? Thus, the word fraar is either Superfluous (according to qrqz), or Tauto- logous (according to others), because its sense is obtatned by Implication from the other words of the verse. If it be said. If the statement of the gqger is open to the fault of superfluity, then parqar would be without a province, for, in it the presence of the S9H74 is necessary as enabling it to become striking. We reply :- No. For, that is the province of Rdrqat where even though common (or paronomastic) attributes are present waraifr, unless the sqar is stated, is not apprehended as (clearly as in the verse #afa etc. where it is clearly appre- hended even though the SVHT may not be stated). What is meant is this :-- Where even though the aqHra is expressed by a word expressive of itself, araifn does not vanish, there inasmuch as trgrerf is necessarily apprehend- ed independently of the soars, aaraifes itself serves the purpose of mtimating the squrs. Thus, the employment of # word to express the #YHt is there useless; as in egufat etc.

NOIES 183

But, where egreif vanishes when the 3qur is ex- pressed, and where the sqar is not apprehended when it is not expressed, all the attributes mentioned in the verse being connected with the sqng only, there the sqara should be expressed; as in wad etc. verse 201. Here, the sYart, i e 'Morning twilight,' cannot be clearly apprehended unless it is expressed by the word nararisqr. In sr-gagaar also, uselessness of the statement of the matter in hand is the fault called 'Superfluity.' There also, the matter in hand, being apprehended in this very manner,1 i. e. from paronomastic or common attributes should not be vitiated by the fault of Superfluity by again being expressed by a word; as in smgag etc. verse 202. Here, the matter in hand, i. e. a 'thoughtless king' can be intimated by (the description of ) the Universal of the parti- cular kind, i. e. the 'Non-recognition of the difference of things,' which is not the matter in hand. Thus, the expression of it agarn by a word is improper and constitutes the fault of either Superfluity or Tautology. Thus, these faults belonging to figures, and other possible faults also, similar to these, do not deserve to be separately treated, because they are included under the class of those very figures which have been treated already, i. e. in the Seventh Ullāsa.

1. अनयैवेति। श्ष्टसाधारणादिविशेषणसामर्थ्येनेत्यर्थः। प्रभा.

KAVYAPRAKASA

AP P ENDIX

1 अत्युक्ति.

त्वयि दातरि राजंद्र याचका: कल्पशाखिन: ॥Ku. 163. अद्तं आश्चर्यभूतम्। अतथ्यं मिथ्याभूतम्। A. The word ae in Mammata's definition of sard includes in its meaning, courage, generosity etc. also as wealth. Thus, अत्युक्ति is nothing but उदात. (Vide Udyota on उद्ाल्ालंकाय.) 2 अधिक. यन्रान्योन्यविरुद्धं विरुद्दबलवक्कियाम्सिद्धं वा। वस्तुद्वयमेकस्माजायत इति तन्न्वेदधिकम्॥ Ru. विरुद्धारयां बलवतीभ्यां क्रियाभ्यां प्रसिद्धम्। Na Ex. मुंचति वारि पयोदो ज्वलन्तमनलं च यत्तदाश्चर्थम्। उदपद्यत नीरनिधेविषममृतं चेति तचित्रम्। This may be included under faqg as defin ed by Pradipa. 3 अधिकाररुढवैशिष्टयरूपक, अधिकाररूढवैशिष्ट्यं रूपकं यत्तदेव तत् । S. D Ex इदं वव्तं साक्षाद्विरहितकलंक: शशघर: सुधाधाराधारश्षिरपरिणतं बिम्बमधरः । इमे नेत्रे रात्रिन्दिवमधिकशोभे कुचलये तनुर्लावण्यानां जलधिरवगाहे सुखतरः॥' This is रूपक. 4 अनुकूल, अनुकूलं प्रातिकूल्यमनुकूलानुबन्धि चेतू। S. D. Ex. कुपितासि यदा तन्वि निमाय करजक्षतम्। बधान भुजपाशाभ्यां कण्ठमस्य दृढं तदा।। This is a kind of arara (Vide Udyota pp. 112-3.)

186 KAVYAPRAKASA

5 अनुगुण. माकसिद्धस्वगुणोत्कर्घोडनुगुण: परसन्निधेः । नीलोत्पलानि दघते कटाक्षरतिनीलताम्॥I Ku. 145 agor occuis also when the quality possessed by an object is biought into piominent ielief by proximity with another object. Thus arayet is not a distinct figure. ( Vide Udyota on तहुणालंकार.) 6 अनुपलब्धि. प्रमाणत्वेन निर्दिष्टाऽनुपलब्धिरलंक्रिया। अयशस्तव नास्तीति सत्य, यत्र श्षुतं क्वचित्। A. The mere knowledge derivad from this kind of evidence is not stiiking and does not minister to the expressed or suggested sense of the verse Thus, this is no figure. (Vide Udyota अन्येषां तु नालंकारत्वम। तत्तत्प्रमाणजन्यप्रमितिविषय- स्वकृत चमत्काराभावात्-on व्याघातालंकार) 7 अनुज्ञा. दोपरयाभ्यर्थनाऽनुज्ञा तन्नव गुणदर्शनात। विपद: संतु नः शश्दासु संकीर्व्यते हरि: ॥Ku. 137. The three divisions of faats mentioned by qrn2 are not exhaustive. Hence fans occurs also when a man desires a bad thing by secing some good in it. Thus, sraar is not a distinct figure. (Vide Udyota on विशेपालंकार.) 8 (a) अर्थापत्ति, Ex. तवाग्रे यदि दारियं स्थितं भूप द्विजन्मनाम्। शनैः सवितुरप्यग्रे तमःस्थास्यत्यसंशयम् ॥(R.G.p. 487.) क्ेनचिदर्थेन तुल्यन्यायत्वादर्थान्तरस्यापत्तिरर्थापति: ॥R G. p. 485. When the establishment of one fact implies the esta- blishment of another fact, the reason for the establishment of both being the same, it is emfuffr. According to Udyota. however, अर्थापति is included under the third kind of अतिशयोक्ति or अनुमान. Thus, in the verse स जितः त्वन्सुखेनेन्दुः का वार्ता सरसी

APPENDIX 187

वदामू; theie is अनुमान, In तवाये ete., there is the third kind of अतिशयंक्ति 8 (b) अर्थापत्ि (as a kind of evidence)

गंगा पतिव्रता साक्षादन्यथाडमिं विशेषकथम्।। पतित्रता स्री साक्षाद्वगैव। अन्यथाऽसिं कथं विशेत्। गंगात्वे तु वहिप्रवेशा न दुर्घट: । A. अत्र पतिव्रताया: गंगात्वाभावे वह्निप्रवेशरूपार्थस्यासिद्धया गंगात्व- रूपार्थस्य कल्पनम्। This is nothing but अनुमान. 9 अल्प. अल्पं नु सूक्ष्मादाघेयाद्यदाधारस्य सूक्ष्मता। मणिमालार्मिका तेडय करे जपवटायते॥ Ku. 97. मणिपंकिरूपा ऊर्िका अंगुलीयक ते करे अद्य विरहावस्थायां जप मालायते इत्यर्थः। Ch. विरहिणीं प्रति कस्यचिद्ठुक्ति:। The word wea in the definition of omfers means simple 'excellence' also. Thus wFT where thete is an excellence of thinness is not distinct from anffte. (Vide Udyota on अचिकालंकार.) 10 अवसर. अर्थान्तरमुत्कृष्टं सरसं यदि चोपलक्षणं कियते। अर्थस्य तदभिधानप्रसंगतो यत्र सोडवसर:॥ Ru. उपलक्षणं अप्रधानम् Ex. सा सिम्रा नाम नदी यस्यां मंक्षूमयी विशीर्यन्ते।

This is included under the second kind of zera. 11 अवज्ञा. ताभ्यां तौ यदि न स्यातामवज्ञालंकृतिस्तु सा। स्वल्पमेवांतु लभते प्रस्थं प्राप्यापि सागरम्। मीलन्ति यदि पझ्मानि का हानिरमृतद्यतेः॥u 136.

JS8 A4T1 APR AA ASA

ताभ्यां गुणदोपाभ्याम्। ता गुणदोपी। प्रस्थ मस्थपरिमितजलपावम्। +न्पमित्यतर सागरम्य महत्वगुणेन प्रस्थस्याधिकजलालाभग्णाभावां वणितः । सीलन्तीत्यत्र पअमनिमीलनदीरषण चंदस्य हानिरूपदोपाभावी वणितः। L This is ineluded under विषम o1, sometimes, under अतदुण of, what is still better, under fwarfe. (Vide Udyota on विषमार्लकार)

12 असम. सवर्थवापमाननिषेध: असमाय्योडलंकार: । R.G.p, 21।। Ex. भुवनत्नितयेऽपि मानवैः परिपूर्णे वितुघैश्ष दानवैः । न भविप्यति नास्ति नाभवन्नप यस्ते भजते तुलापदम् I R G. p. 211, What is striking mn the evamples of argy is the statement that the hguie 3nr is absent. Thus H84 is no ligure. (Vide Udyota on अनन्ययालंकार.) 13 असंभव. असंभवो्डर्थनिप्पत्तेर संभाव्गत्ववर्णनभ् । को वेद गोपशिशुक: शैलमुपपाटयेदिति ॥ Ku. 84. शलं गोवर्भनम्। उत्पादयेत उद्धरेन। This is nothing but fadw; for the statement of an im- possibility only ministers to frda. (Vide Udyota on

14 अहेतु. बलवति विकारहेती सत्यपि नैवोपगच्छति विकारम्। यस्मिन्नर्थं: स्थैर्यान्मन्तव्योऽसावहेतुरिति ॥ Ru. Ex. रूक्षेऽपि पेशलेन प्रखलेऽप्यखलेन भूपिता भवता। वसुधेयं वसुधाधिप सधुरगिरा परुपवचनेऽपि ।। रूक्षे रूक्षविपये। एवमुत्तरत्र। अूत्र रुक्षादिके बलवति विकारकारणे सत्यपि राजा महासरवाद्क्षत्वादिविकारं अपेशलत्वादिकं नायाति / Na. This is विशेषोक्ति.

189

15 (a) आक्षप. उपमानक्षपश्राक्षेप: । V. Es तस्याध्रेन्सुखमस्ति सा्य सुभगं कि पार्वणेनेन्दुना । Thia is nothing but प्रतीप. 15 (b) आक्षेप. अनिष्टम्य तथार्थम्य विध्याभास: परो मतः । S. I). Ex. गच्छ गर्च्छास चेन कान्त पन्थान: सन्तु ते शिवाः । ममापि जन्म तव्रैव भयाद्यत्र गतो भवान् ॥ A pretended affirmation like a pretended demial may also he regarded as आक्षेप. 16 आचार. प्रकुतार्थोपयोगित्वं यत्राचारस्य तत्र सः । गोपस्थापि दति ग्राह्यं काइयां भक्षंति सूरय:।।A. Vide Romark on अनुपलनधि 17 आत्मतुष्टि आत्मर्नुा्टिस्टंकारो यत्र स्थानिर्णयस्तया। अष्टमे मासि सीमनो युक्को महयां हि रोचते / A. Vide Remark on अनुपलब्धि 18 आवृत्तिदीपक, विविध दीपकावृत्तां भवेदावृत्तिदीपकम्। वर्षत्यंबुदमालेयं वर्षत्येषा व शर्वरी॥ उन्मीलन्ति कदंबानि स्फुटन्ति कुटजोद्रमाः। माधन्ति चातकास्तृप्ता माद्यन्ति च शिखावला: ॥ Ku. 49-50. पदस्यार्थस्य उभयोवां आवृत्ती न्रिविधं दीपकम्। शर्वरी वर्पति वर्पमिचाचरति। उन्मीलम्ति विकसन्ति। कुटजोद्माः कुटजकलिका: स्फुटंति विकसंति। शिखाचलाः मथूगाः। In the fitst line, the word auia is iepeated. In the second the sense fare is repeated. In the third, both the word wrema and its sense are repeated. This does not deserve to bodros in the first place. For, the common property is not mentioned only once. Besides, tt does not reside in both the aaa and the aryga. The tollowers

190 KĀVY APRAK ĪSA

of Mammata include these examples under arangaiqar itselt. (Vide Udyota on eivaragrr) 19 आशी: आशीर्नामामिलपिते वस्तुन्याशंसनं यथा। पातु वः परम ज्योतिरवाऊानसगोचरम् ॥| Dan. This does not deserve to be a figure masmuch as no strikingness is apprehended from it. 20 उदाहरण. सामान्येन निरूपितस्यार्थस्य सुखप्नतिपत्तये तदेकदेश निरुष्य तयोरवयवा- वयविभाव उच्यमान उदाहरणम् ॥ R. G. p. 213. Ex. उपकारमेव कुरुते विषद्न: सहुणो नितराम्। सूर्छा गतो मृतो वा निदशनं पारदोडन रसः।R. G. p. 214 The woid निदर्शन in the cxample उपकारमेव etc. conveys the sense of corroboration. Thus, this is nothing but aa. (Vide Udyota on अर्धान्तरन्यासालकार.) 21 उन्मीलित भेदवैशिष्ट्ययो: स्कूर्तावुन्मीलित विशेपकौ। हिमादि त्वद्यशोभमं सुराः शीतेन जानते। लक्षितान्युदिते चन्द्रे पझ्मानि च सुखानि च। Bu. 148 बैशिष्टयं वैजाव्यम्। मीलितरीत्या भेदस्याज्ञाने प्राप्ते तथ् केनापि कारणेन भेदज्ञाने उन्मीलितालंकारः । तथा सामान्यतद्वुणालंकाररीत्या विशेषस्याज्ञाने परासे तत्र केनापि कारणेन विशेपज्ञाने विशेपकालक्कारः। Although m feunff etc. the Mountain Himalaya is recog- nised by means of cold, still, its presence cannot be inferred from the marks 'whiteness etc.,' since these marks aie common to 'fame' also. The subsequent fact of the recog- nition of the Himalaya only confirms the antecedent fact of its concealment by 'fame.' Thus sailfen is not distinet from मीकत. (Vide Udyota onf मीलितालङ्कार.) So also taavs is not distinct from rr For, the antecedent apprehension of resemblance cannot be sublated

APPENDIX 191

by the subsequent apprehension of difference. (Vide Udyota

22 उपमान. सादश्याद्वस्तुनो भानसुपमानं प्रकीर्तितम्। A. Ex. तां रोहिणीं विजानीहि ज्योतिपामत्र मंडले। यस्तन्वि तारकान्यासः शकटाकारमाश्रित:।।Ku. The उपमान which is striking comes under उपमा. (Vide Udyot a on व्याघातालङ्वार.) 23 उभयन्यास. सामान्यावप्यर्थ स्फुटमुपमायाः स्वरूपतोडपेतौ। निर्दिश्येते यस्मिन्ुभयन्यास: स विज्ञेय: ॥ Ru. Ex. सकलजगत्साधारणविभवा भुवि साधबोडधुना विरला: । सन्ति कियन्तस्तरवः सुस्वादुसुगन्धिचारुफलाः ॥ यन्न सदशी द्वावर्थो उपमास्वरूपतः व्यपेती तुल्यकक्षतया निदिशयेत तत्रो- भयन्यासोडलद्कारः। उपसायां हि सामान्यस्येवादेश् प्रयोग: ।इह तु नैवे- स्वर्थ:। उदाहरणे उपमेयभूतसाधूनां उपमानभूततरूणां विद्यमानेनाप्युपमानो- पमेयभावेन न निर्देश: । किं तु तुल्यकक्षतयैव। This is nothing but प्रततिवस्तूपमा. 24 उल्लास. एकस्य गुणदोपाभ्यासुल्लासोऽन्यस्यतौ यदि। (1) अपि मां पावये- रंसाध्वी स्रात्वेतीच्छति जाहवी ॥ (2) काठिन्यं कुचयो: सधुं वांछंशय: पाद- पन्मयोः । निंदंति च विधातारं त्व्ाटीप्वरियोषितः ॥ (3) तदभाग्यं घन- स्यैव यन्नाश्रयति सजनम्। (4) लाभोडयमेव भूपाल सेवकानां न वद्ूघः ॥ यत्र कस्यचिद्गुणेनान्यस्य गुणो दोपेण दोपो गुणेन दोपो दोपेण गुणो वा वण्यते स उल्लासः। Ku. 133-35 अपि मामित्यत्र साध्व्या: पवित्रता- गुणेन जाह्नव्याः स गुणो वर्णितः । काठिन्यमित्यादि: राजानं प्रत्युक्ति: । रद्धाटीषु तव युंद्धयात्रासु कुचयो: काठिन्यं पादपद्मयोः सष्टं वांछेतः अरि- योषितः शत्रुख्तियः विधातारं निंदन्ति। पतिमरणे कुचकाठिन्यस्य व्यर्थत्वात्

192 AHlI APRARAS1

पलायने च पाढया: काठिन्यर्यावश्यकरबात्। अन्र कुचकाठिन्यव्यर्थतवदापेण विधातु निंदादोपो वर्णितः। नदभाग्यमित्यत्र सज्जनस्थ सेव्यत्वगुणेन धनस्या- भाग्यत्वदोपो वर्णितः । लाभोडयमित्यय्र राजः कौर्यदोपेण तत्सेबकानां वधा भावो गुणत्वेन वर्णितः । The varieties (1) and (2) come under काव्यलिंग or सम. The varieties (3) and (4) come under Ava. (Vide Udyota on विषमालङ्कार.) 25 उल्लेर. बहुभिर्बहुघोल्लेखादेकस्योलेख इप्यते। स्त्रीभि: कामोडर्थिभि: स्वर्द्धः काल: शत्रुभिरक्षि सः ॥Ku. 22. एकेन बहुधोलेखेडयसौ विपयभेदतः । गुरुर्व चस्यर्जुनोडयं कीर्तो भीष्मः शरासने ॥ Ku. 23 The words प्रस्तुतस्य यदन्यत्वम oecuring in the definition of the second kind of अतिशयोक्ति may be interpreted in the following manner also: 'When a subject under discourse is ascertained as identical with (i. e. is looked upon as) another thing (that is also Hyperbole).' According to this interptetation of the definition, saa comes under the second kind of अतिशयोक्ति (Vide Udyota on अतिशयोक्त्यलङ्गार.) 26 ऊर्जस्विन्. आभासस्यांगता यत्र तन्रोर्जस्वि मतं बुधैः। परदारस्तनस्पर्शा दिशः पश्यति कंपित। अत्र झंगाराभासो भयानकरसस्यांगम् ।A. This is nothing but गुणीभूतव्यंग्यकाव्य. (Vide K.P IV.) 27 ऐतिह्य. ऐतिह्यं किंवदंती चेत्प्रमाणत्वेन भण्यते। तिलमात्रमिदं लिंग वर्षवर्ध विदुर्जना: ॥ किंवदंती जनश्रुतिः। A. इदं लिंगं प्रतिवर्ष तिलमान्नं वर्धते इति जना: कथयंतीत्यर्थः । Vide Remark on अनुपलन्वि. 28 त्म. उपमेयापमानानां क्रमसंबंध: क्रमः । Va. Ex. तस्या: प्रवृद्धलीलाभिरालापस्मितदृष्टिभिः ।

APPENDIX 193

जीयन्ते वलकीकुन्दकुसुमेन्दीवरस्जः॥ This is nothing but यथासंख्य. 29 गूढोकि. गढंकिरन्योद्वेइ्यं चैद्यदन्यं प्रति कथ्यते। वृपापेि परक्षेत्रादायाति क्षेत्ररक्षक: ॥ Ku. 154. अन्यं प्रति वक्तव्यं अन्यं प्रति यद्युच्यते त्हि गूढोफिरलंकारः । हे वृष वृषो बलीवर्द: कामुकश्च। परक्षेत्रात् परकेदारात् अन्यदारेभ्यश्च। अपेहि दूरं गच्छ। अत्र परदारासक्तकासुक अनि वककतव्यं तत् परक्षेत्रप्विष्टं वृषभसुहि- 4 इयोक्म्। A. गूढोकि comes under ध्वान or गुणीभूतव्यंग्य. It does not de- serve to be a figuie, hecause it does not minister to either the expiessed or the suggested sense of the verse, as ब्याजोकि In sra etc. ministers to ' love of the devotee, for Stva.' (Vide Udyota on व्याजोकत्यलद्कार.) 30 छेकोफि. छेकोकिकिर्यदि लोकोंक्त: म्यादर्थातरगर्िता। भुजंग एच जानीते भुजंग चरण सखे ॥ यत्र लोकप्रवादस्य भिन्नार्थयुक्तता स्थात्तन छेकोकि:। केन- चित्कस्यचिद्वत्तांत पष्टस्य समीपस्थमन्यं निर्दिश्यायमेव तस्य वृत्तांतं जानाती व्युक्तवतोडयं 'अहे: पादानहिरेव जानाति' इति लोकवादानुकारः । अत्र स चायं च लोकविदिते धनार्जनादिव्यापारे सहचारिणाविति विदिनविषयतया लोकोकत्यनुवादर्य प्रयोजने स्थिते रहस्येऽप्यनंगव्यापारे तस्यायं सहचर इति र्मोद्धाटनप्रथितेन (जारार्थकक्षिष्टभुजंगशब्देन) गर्भीकृतम्। Ku 158. This also does not deserve to be a figure, because there is no ministering to the expressed o1 suggested sense of the rerse here as in गृढोक्ति. (Vide Udyota on व्याजोवत्यलङ्कार) 31 तिरस्कार दोपविशेषानुबंधाङ्गुणत्वेन असिद्धस्यापि द्वेपतिरस्कार: ॥ R. G. p. 510. Ex. ्रियो मे मा सन्तु क्षणमपि च मादद्गजघटामदभ्राम्यदमंगावलि- मधुरसंगीतसुभगा:। निमसानां यासु दवविणरसपर्याकुलहदांपूपर्यासौकर्य हरिचरणयोरस्तमयते ॥ R. G. p 510. K. 13

194 RAVY APRAKASA

दव्यमदांघतया ईश्वरसेवा न भविप्यतीत्यतः श्रीर्मासतवेवेति केनचितमार्थ्यते। अन्र गुणत्वेन प्रसिद्धाया अपि शरिय: ईश्वरसेवाऽभावरुपदोगसंबंधेन द्वेष:। विशेष may also oceur when a man hates a good thing by seeing some fault in it. Thus faresrr is not a distinct figure. 32 (a) तुल्ययोगिता. हिताहिते वृत्तितौल्यमपरा तुल्ययोगिता। प्रदीयते पराभृतिर्मित्रशात्रवयो- स्त्वया।। Ku. 46. पराभतिः पराभवः उत्कृष्टसमृद्धिश्ष। A. Here, inasmuch as one and the same common property, i. e. the words प्रदीयते पराभृति:, o1 the senses of these words identified through Paronomasia, is connected with far and शाबद, this is not distinct from the तुल्पयोगिता mentioned by Mammata. (Vide Udyota on तुल्ययोगितालह्ार.) 32 (b) तुल्ययोगिता. गुणोत्कृष्टैः समीकृत्य वचोऽन्या तुल्ययोगिता। लोकपालो यमः पाशी शीदः शक्रा भवानपि । Ku. 47. This is nothing but दीपक. (Vide Udyota on सुल्ययोगिता लंकार.) 33 दष्टान्त. अन्वयख्यापनं यत्र क्रियया स्वतदथयो:। तं दष्टान्तमिति प्राहुरलद्कारं मनीपिण: ॥ Vag. Ex. पतितानां संसर्ग व्यजन्ति दूरेण निर्मला गुणिनः । इति कथयन् जरतीनां हार: परिहरति कुचयुगलम्।। This is nothing but the second kind of निदर्शना. 34 निरुक्ति. निरुक्तिर्योगतो नाम्नामन्यार्थतवप्रकल्पनम्। ईदशैश्चरितैर्जाने सत्यं दोषा- करो भवान्॥ Ku. 164. नाम्नां योगतः व्युत्पर्या अन्यार्थकल्पनं निरुक्तिर- लङ्कारः। ईदशैरिति चंद्रं प्रति विरहिण्या उक्तिः । दोपाकरः दोपाया रात्रेः कर्ता दोषाणामाकरश्र। Ch. This is nothing but a particular kind of 4. (Vide Udyota on व्याघातालंकार.)

APPENDIX 195

35 निश्वय, अन्यननिषिध्य प्रकृतस्थापनं निश्चयः पुनः । S. D. Ex. वदनमिंद न सरोजं नयने नेन्दीवरे एते। इह सविधे मुगघदशो नघुकर न मुधा परिभ्राम्य॥ This does not deserve to be a figure, since no striking- ness is apprehended from it. 36 परिकरांकुर. साभिप्राये विशेष्ये तु भवेत्परिकरांकुरः । चतुर्णां पुरुषार्थांनां दाता देव- श्रतुर्भुजः ॥ अत्र चतुर्भुज इति विशेष्यं पुरुषार्थचतुष्टयदानसामर्थ्याभिप्राय- गर्भम्। Ku. 63. Tom the word faaiqot in Mammata's definition of qffart we may understand fasiey also. And 9et may mean descrip- tion of a 'thing' in general. not of a 'subject' only. Thus vfiat may occur even when the Raeg is significant. This shows that mfastit is not a distinet figure. (Vide Udyota on परिकगलद्गार.) 37 परिणाम. परिणाम: क्रियार्थश्रेद्विपयी विपयात्मना। प्रसन्नेन दगव्जेन वीक्षते मदिरेक्षणा।। Ku. 21. कमलं हि स्वयं द्रषटुमशकं नेत्ररूपं भत्वा पश्यतीति परिणाम: । A. qfona is defined as that which occurs when the object superimposed seives the purpose in hand, but only when fancied as identical with the subject of superimposition and not independently ; exemplified in ae aget etc. Here the Moon is identified with the 'face' and as such is subser- vient to the woman enabling her to remove the grief of separation. In a Metaphor, the object superimposed has no such subserviency, and is thus distinct from this figure. Upon this, Udyota remarks that the apprehension of identity between the 'face' and the Moon does not add anything to

196 KAVIAPRAKASAA

the excellence of the 'face' the objert under descuption and therefore this does not desetve to be a figure. (Vide Udyota on रुपकारलकार.) 38 परिवृत्ि. वस्तुनो व्यत्यय: परिवृत्ति: । S. K. Ex. कुमुदवनपसश्चि श्रीमदम्भोजपण्डं त्यजति मुदमुलूक: प्रीतिमांश्चकवाकः । उदयमहिमरश्मिर्याति शीतांशुरस्तं हतविधिलसितानां हा विचिन्नो विपाक:। This is nothing hut पर्याय. 39 पर्याय. वस्तु विवक्षितवस्तुप्रतिपादनशक्तमसद्दशं तरय। यदजनकमजन्यं वा तत्कथनं यतू स पर्यायः ॥ Ru. Ex. राजन जहासि निद्ां रिपुबन्दीनिबिड्निगडश्सब्देन। नेनेव यदन्तरितः स कलकलो बन्दिवृन्दस्य ॥ विवक्षित मनोगतम्। वाच्यवस्तुमनागतवस्तुनो: न सादृश्यसंबंध: नापि कार्यकारणभाव इत्यर्थः। उदाहरण वाच्यवस्तुनि निद्रामोक्षरुपे न तात्पर्यम्। किं तु तेन शयुविजयरूपं मनोगनं वस्तु प्रतिपादते। This 1s a ध्वनि 01 गुणीभृतव्यंग्यकाव्य. 40 (a) पर्यायोक्त. कार्यमुखेन कारणाभिधानं पर्यागोक्तम्। A. S. Ex नमस्तस्मै कृतौ येन मुधा राहुवध्कुची। Here, according to A. S., the fact in the shape of a cause, of Rahu's head being cut by Visnu, is expressed through the effect viz. the breasts of Rahu's wife being rondered useless, since this fact which is to be suggested cannot be expressed otherwise. But this पर्यायोक is not different from that men- tioned hy Mammata, because the definition of his पर्यायोक्त may be shown to apply to this example also in the following manner -Here, Visnu is suggested as one who cuts the

APPINDIN 197

head of Rahu and is exmessed in a more stniking manner as one who renders the breasts of Rahu's wife usetess. (Vide Udyota on पर्यायोक्तालठ्ार) 40 (b) पर्यायोक्त. पर्यायोक्तं नदप्याहुर्यव्याजेनेष्टसाधनम्। यामि चृतलतां दधुं युवाभ्यामा- स्वतासिह॥ अत्र नायिकां नायकेन संगमथ्य चुतलतादर्शनव्याजेन निर्गच्छंत्या

This is nothing but a vafamte, (Vide Udyota on

41 (a) पिहित. यत्रातिप्रबलतया गुण: समानाधिकरणमसमानम्। अर्थान्तरं पिदध्यादाविभृंतमनि त्पिहितम्॥ Dx. प्रियतमवियोगजनिता कृकता कथमिव नवेयमंगेपु। लमदिन्दुकलाकोमलकान्तिकलापेपु लक्ष्येत ।। This may he mcluded under मीलित 41 (b) पिहित. पिहित परवृतांतज्ञातु: साकृतचेष्टितम्। प्रिये गृहागते प्रातः कांता तल्पमकल्पयत् । Ku. परवृत्तांतज्ञातु: परवार्ताममंज्ञस्थ साकृतं साभिग्रायं मर्मज्ञानसूचकं चेष्टित आचरणं पिहितालङ्गार इत्यर्थः । अकल्पयत् अशचयत्। सपतनीगृहे जागरणन आंनस्य विश्रात्यर्थमिति भावः। 'त्वदाचरणं सर्वे मया ज्ञातम्'इति तस्या अभिआ्रायः॥ This is nothing but सूक्ष्म (Vide UdyoLa on सूक्ष्मालद्गार) 42 पूर्व. यत्रेकविधावथी जायेते यौ तयोरपूर्वस्य। अभिधानं ग्राग्भवतः सतोडभिधीयेत सत्पूर्वम्। Ru. Ex. काले जलदकुलाकुलदशदिशि पूर्व वियोगिनीवदनम्। गलद्विरल- सलिलभरं पश्चादुपजायते गगनम्॥ यत्र यौ एकविधावर्थो जायेते तयोरम्ये अपूर्वस्य (सहजातस्य पश्चाज्ातस्य वा) प्राग्भवतः प्राग्जातस्य सतः (अयं पाग्जातः एवंरूपेण) अभिधानं तत्र पूर्वालंकार:। This is nothing but the fourth kind of अतिशयोकि.

198 KAVYAPRAKASA

43 (a) पूर्वरूप. पुनः स्वगुणसंप्राप्ति: पूर्वरूपमुदाहृतम्। हरकंठांझुलिप्तोडपि शेपस्त्वद्यशसा सितः ॥ Ku. 142 This is nothing but तदुण. (Vide Udyota on तहुणालद्कार) 43 (b) पूर्वरूप. पूर्वावस्थानुवृत्तिश्च विकृते सति वस्तुनि। दीपे निर्वापितेऽप्यासीकांची रत्नैर्महन्महः॥ Ku. 143 चशब्देन पूर्वरूपमिति संबध्यते। वस्तुनि वर्ण्य- मानपदार्थ। विक्कते विकारं गाप्ते सति। निर्वापिते शमिते। महः तेजः । अन्न दीपतेजोविकारेऽपि रत्नतेजसा सद्न: पूर्वावस्थानुवृत्ति:।A. The effect may be said to be facilitated also when it continues to exist although its cause which is ascertained to be always present along with it, is absent. Thus, geisq is not different f1om समाधि. (Vide Udyota on समाध्यलद्गार) 44 प्रतिपेध. प्रतिषेध: प्रसिद्धस्य निषेधस्थानुफीर्तनम्। न हतमेतत्कितव क्राडनं निशितैः शरैः ॥ Ku. 165. युद्धार्थ समागतं दयूतकारं प्रति कस्यचिदुक्तिः । कितवः धयूतकार:। दूते एव तव प्रागल्भ्यं न युद्धे इत्युपहासो व्यज्यते। This is nothing but a ध्वनि or गुणीभूतव्यंग्य काव्य. (Vide Udyota on व्याघातालक्वार.) 45 प्रत्यक्ष. प्रत्यक्षमिंदियज्ञानवर्णन पड्डिघं तु तत्। अत्वा स्पृष्टा घ दष्टरा च रसित्वाS- घाय या जन:। मोदते वृतपक्ां तां शप्कुलीम्पंयामि ते । A. That प्रत्यक्ष which is striking is nothing but भाविक. The प्रत्यक्ष which is different from it does not constitute a figure. (Vide Udyota on व्याघातालङ्कार.) 46 प्रश्नोत्तर. प्रक्षं यत्रोत्तरे व्यक्तं गूढं वाप्यथवोभयम्। Vag. Ex. अस्मिन्नपारसंसारसागरे मज्जतां सताम्। किं समालम्बनं साधी रागद्वेपपरिक्षयः ॥ This is nothing but the second kind of ear.

APPFNDIX 199

47 प्रस्तुताह्कर. प्रस्तुतेन परतुतरथ द्योतने प्रस्तुताद्करः। कि मंग सत्यां मालत्यां केतकया कंटकेदद्या॥। प्रियतमेन साकमुद्याने विहरन्ती काचिन्धुंगं प्रत्येवमाहेति वाच्यार्थस्य प्रस्तुतत्वम्। Ku 67. मयि मनोहारिण्यां सत्यां किसुद्वेगकारिण्या परवनितयेति नायकवृत्तांतः प्राधान्येन प्रस्तुतोऽभिव्यज्यते। Ch.

By the word अप्रस्तुत in अप्रस्तुतप्रशंसा we may also under. stand a subject under discourse other than the principal one. Thus, प्रस्तृतांकुर is included under अप्रस्तुतप्रशंक्ा. (Vide Udyota

48 (a) म्हर्षेण. वांछितादविकार्थस्य संसिद्धिश्त ग्रहर्षणम्। दीपसुद्योजयेद्यावत्तावदभ्युदितो रविः ।Ku.130. 48 (b) ग्रहर्षण. उत्कंटितार्थसंसिद्धिर्विना यत्नं प्रहर्पणम्। तामेव ध्यायते तस्मै निसृष्टा सैव दुतिका॥ Ku. 129, 48 (c) म्रहर्पण. यत्नादुपायसिद्धयर्थात् साक्षालाभ: फलस्य च । निध्यंजनीपधीमूलं खनता साधितो निधि:॥ Ku. 131. निधि: भूमिगतद्रव्यस्। तदर्शनसाधनं यदँजनं तत्साधनौपधीमूलं खनता मनुग्येण निधिरेव साधितो लब्ध: इत्यर्थ:। By extending the meaning of कारणान्तरयागत:, we get aamt in the following cases :-- (1) when the desired object is obtained unexpectedly; (2) when, by means of an eflort made for the obtainment of a desired object, something more is obtained; and (3) when, by means of an effort made for the obtainment of a means to an end, the end itself is obtamed. Thus, the thiee kinds of ygtor are included under समाधि. (Vide Udyota on समाध्यलङ्ार.)

200 A AVIAPRANAS A

19 प्रयस, आवस्थ चापरांगत्वे प्रेयोलंकार ईरितः । धिव्तारुण्यमिद यत प्रिया दवेन दूरिता। अब्र निर्वेदाख्यो भावो विपलंभशंगाररमस्थांगम्। A Vide Remaik on ऊर्जस्विन, 50 ऑढोकि.

चक्ाः ॥। Ku 125. कलिंदजा यमुना तस्यास्तीरे ये तमालस्तोमाः तद्वत मेचकाः इयामाः । अत्र तमालानां श्यामलत्वे यमुनातीरोत्पञ्ञत्वं न हेतुरित्य- हेतोस्तस्य 'श्याससमीपस्थं श्यामं भवतति' इति युक्तिमाश्रित्य तमालविशेषणं कृतम् । A. This is that kind of अतिशयोक्ति where there is असंबंधे संबंध: (Vide Udyota on व्याजोक्त्यलंकार.) 51 (a) भाव. यस्य विकार: प्रभयन्नग्रतियद्धेन हेतुना येन। गमयति नदभिग्नायं तस्पतिबन्धं च भावोडसी। Ru. Ex. ग्रामतरूण तरुण्या नववजुलमंजरीसनाथकरम्। पश्यन्त्या भवति मुहुर्नितरां मलिना मुखच्छाया॥ यत्रासंबद्धहेतुना जायमानो विकार: स्वाश्रयस्य कंचिदभिग्नायं स्वस्य हतुना सह संबंध च बोधयति तन्न भावा- लङ्कारः। ग्रामेति। वंजुलो वृक्षविशेप: तन्मंजरीयुक्तः करो यस्य तादशं आ्मतरुण पश्यंत्याम्तरुण्या: मुखच्छाया मलिना भवतीक्यर्थः। अत्र मालिन्यस्य मंजरीदर्शनं न क्वापि हेतुतया प्रसिद्धमित्यसंबद्वो हेतुः। मालिन्यरूपविकारेण वंजुलवने कृतसंकेता न गतेति व्यज्यते। तदद्वारा मालिन्यमंजरीदर्शनयो: संबंधश्न व्यज्यते। This is सृक्ष्म. (Vide Udyota on सूक्ष्मालंकार.) 51 (b) भाव. अभिधेयमभिदधानं तदेव तदसद्दसकलगुणदोषम्। अर्थान्तरमवगमयति यद्वाक्यं सोडपरो भाव:।। Ru. एकाकिनी यदबला तरुणी तथाहमर्स्मिनगृह्दे गृहपतिश्र गतो विदेशम्। किं याचसे तदिह वासमियं वराकी श्रश्मंमान्धबधिरा ननु मूढ पान्थ । यत्र

APPENDI\ 201

वाच्याथ आतेपादयद्वावय वाच्यार्थपिक्षया विलक्षणविधिम्तिपेघयुक वक्तरन्या भिग्नायं बोघयति तत्र भावालक्षर उत्यर्थ:। एकाकिनीति। निवास याच्यमानायास्तरुण्याः पथिकं प्रत्युक्तिः। अन्र वाच्यो निवासनिषेध्: निवासविधिरूपमाभिग्नायं बोधयति। This is a व्वनिकाव्य 52 भावकाबलता. तव्दाचशबलत्वं स्थाद्हुनां चेत्परांगता। धिझ्ां भोगरतं संतः किं वक्ष्यन्ति व्यजामि तान्। (भोगरतं मां घिक। अनन निर्वेदरूपभावो व्यज्यते। संन: किं वक्ष्यन्ति। अनेन शंकारुपभावो व्यज्यते। तान भोगान् त्यजामि। अनेन मतिरूपभावो व्यज्यते। विरक्तस्योक्तिरियम्।) अन्न निर्वदशंकामतीनां भावानां शांतरसस्यांगत्वम्।A. Vide Remark on ऊर्जस्विन् 53 भावसंधि. परांग भावयोर्योगो भावसंधिरलंकृतिः । यांती ेलां प्रतीक्षन्ती विलंच्य प्रियमाप सा।। अन्रौत्सुवयस्थ शंकायाश्च संधि: शृंगाररसस्यांगमू। A. Vide Remark on ऊर्जस्विन्. 54 भाविक. स्वाभिग्नायस्य कथनं यदि वाप्यन्यभावना। अन्यापदेशो वा यस्तु ब्रिविधं भाविकं विदु: ।S K. Ex निःशेपच्युतचन्दनं स्तनतटं निर्मप्टरागोडघरो नेत्रे दूरमनंजने पुलक्किता तन्वी तवेयं ननुः। मिध्यावादिनि दृति बान्धवजनस्याज्ञातपीडागमे वापीं स्नातुमितो गतासि न पुनस्तस्थाधमस्यान्तिकम्॥ This is a ध्वनिकाव्य. 55 भावोदय. भावोत्पत्ते: परागत्वे भावोदय इति स्मृतः । सर प्रियं वीक्ष्य नम्रास्या नाशकद्दकतुमीप्सितम्। अत्र बीडास्यभावस्योत्पत्ति: शंगाररसस्यांगम्। A, 56 मत. तन्मतमिति यत्रोक्त्वा वक्तन्यमतेन सिद्धसुपमेयम् ॥बयादेयोषमानं तथा विशिष्टं स्वमनसिद्धम्।। Ru.

202 KAVYAPRAKASA

Ex. मदिरामदभरपाटलम लिकुलनीलाल का लिधम्मिलम्। तरुणीमुग्वमिति यदिदं कथयति लोक: समस्तोऽयम्॥ मन्येऽहमिन्दुरेप स्फुटमुदयेऽरुणरुचि स्थितैः पश्चात्। उदयगिरी कद्- परौनेशातमोभिगरहीत इव ॥ This may be meluded under उत्प्रेक्षा. 57 मिथ्याध्यवसिति. किंचिन्मिध्यात्वसिद्धयर्थ मिथ्याऽर्थांतरकल्पनम्। मिथ्याध्यवसितिर्वे्यां वशयेत्खस्रजं वहन् । Ku 127. कस्यचित्मिथ्यात्वं किंचिन्मिथ्यात्व तव्सिद्धवर्थ मिथ्याभूतार्थातरस्य कल्पनं मिथ्याध्यवसितिरलक्कारः । वेश्या- मित्यादयुदाहरणम्। वेइ्यावशीकरणस्यात्यंतासंभावितत्वं द्योतयिनुं कस्य- चिदुक्ति:। खस्रजं आकाशपुष्पमालाम् अन्न खपुष्पमालावहनोंकया वेश्या- वशीकरणस्य मिथ्यात्वसिद्धिः । A. This is that kind of अतिशयाक्ति wheie there is असंबंधे संबंध: (Vide Udyota on व्याजोकत्यलङ्कार.) 58 भुद्रा. सूच्यार्थसूचनं मुद्रा प्रकृतार्थपरैः पदेः। नितंबगुर्वी तरुणी दम्युग्मविपुला च सा। अन्न नाथिकावर्णनपरेण युग्मविपुलापदेनास्यानुष्टभो युग्मविपुला नामत्वरूपसूच्यार्थसूचनं मुद्रा । Ku. 136. This does not deserve to be a figure, because it does not

विशेषालंकार.) minister to the object undei description. (Vide Udyota on

59 युक्ति. युक्ति: परातिसंधानं क्रियया मर्मगुपये। त्वामालिखन्ती द्ष्टाऽन्य धनुः पौष्पं करेडलिखत्॥। Ku. 156. गोप्यार्थरक्षणाय क्रियया परवंचनं युक्तिर- लङ्कार इत्यर्थः । त्वामिति। नायकं प्रति दूत्या उक्ति: । त्वां नायकं आलिखन्ती नायिका अन्यं दष्टा गोप्याथसभेदमिया तचचिवहस्ते पौप्प धनुरलिखत्। अन्न * कामो लिखितः' इति परवंचनम्।, The word अक्ति in व्याजोकि may mean simply an 'act.' Thus, युक्ति is but व्याजोक्ति. (Vide Udyota on व्याजोक्तचलंकार.)

APPINDIX 203

60 रत्नावली. क्रमिकं प्रकृतार्थानां न्यास रनावलीं विदुः। चतुरास्यः पतिर्लम्याः सर्वज्ञस्त्वं महीपते। Ku. 140. यथाकथचित्मकृतसबंधिनासर्थानां प्सिद्ध- क्रमानुसारि प्रतिपादनं रत्नावल्यलंकार इत्यर्थः । चतुरास्य: ब्रह्मा सुंदरसुखश्च। लक्षया: पतिः विष्णु: संपत्तिमांश्र। स्वज्ञ: शंकरः सर्वविच। राजानं प्रति कवेरुक्ति: । This does not deserve to be a figure, because the object under description is ministered to by $45 only and not by करम also. (Vide Udyota on विशेषालड्कार) 61 रसवत्. अन्यांगत्वे रसस्य स्याद्रसवन्नाम तद्यथा। अहो स्यूतशरीराधः शंभुदेव्या वशीकृतः। अन्र झंगाररस: अद्भुतरसस्यांगम्। A. Vide Remark on ऊर्जस्विनू. 62 ललित. वर्ष्यें स्याद्र्ष्यवृत्तांतप्रतिबिंबस्य वर्णनम्। ललितं निर्गते नारे सेतुमेषा चिक्कीपंति॥ Ku. 128. आगत्य प्रतिनिवृत्ते नायके नदानयनं कर्तुमिच्छन्ती नायिकासुद्दिश्य सख्या उकि: । Ku. distinguishes this figure from निदर्शना by the fact that, in the latter, both the gapea in question and the aapa not in question which terminate in comparison are expressed by words, whilst, in the former they are not so. Upon this, Udyota remarks that there is no rulc that निदर्शना occurs only when the प्रस्तृत and the अप्रस्तुत वृत्तानतs are expressed by words. fareiar may occur even when these are implied. Thus, this figure is nothing but आर्थी निदर्शना. (Vide Udyota on निदर्शनालड्कार.) 63 लिंग. तहिंगं नाम यत्र स्याद््ण्यंचिह्वे प्रमाणता । त्रिलोक्या: शंकरःसाक्षी त्रिभिर्नेत्रैः प्रतीयते। A. Vide Remark on अनुपलब्धि.

204

01 ( a ) लेश. लेशः स्यादोपगुणयोर्गुणदोपत्वकल्पनम् । अखिविलंपु विहंगेतु हंत स्वच्छंद- चारिु। शुक पंजरबंधस्त मधुराणां गिरां फलम्॥ Ku. 138. जत्र सर्वपक्षि- णामवाग्मित्वदोपो गुणत्वंन, शुकस्य वाम्मित्वगुणो दोपत्वेन च वर्णितः । A. विशेष occuis also when a good thing is looked upon as bad and a bad thing as good fiom a paiticular standpoint. Thus, लेश is not a distrnct figure. (Vtde Udyota on विशेषालङ्कार, 64 (b) लेश or लघ. लेशो लेशेन निर्भिन्नवस्तुरूपनिगहनम्। Dan Ex. राजकन्यानुरक मां रोमोह्हेदन रक्षका। अवगच्छेयुरा ज्ञातमहो शीता- निलं वनस् ॥ अत्र शीनानिलनिमित्तको गोमोदिदः न तु राजकन्यानुरागनिमित्तक इति सूच्यते। This is nothing hut व्याजांकि, 65 लोकोफि. लोकप्रवादानुकृनिर्लोकोकिरिति भण्यते। महस्व कतिचिन्मासान्मीलयित्वा विलोचने॥ Ku. 157. अनुकृतिः अनुकरणम्। अन्न लोचने मीलयित्वेति लोकप्रवादानुकरणम्। विरहिणीं पत्युक्तिः। एवं झर्प मारयित्वा तिष्ठतीत्यादावपि । A This does not deserve to be a figure, because here there is no ministering to the expressed or suggested sense of the verse (Vide Udyota on व्याजोक्तयलंकार.)

66 वक्रोक्ति.

सादृश्याल्लक्षणा: वक्रोकति । Va. Ex. उन्मिमील कमलं सरसीनां कैरवं च निमिसील मुहुर्तात्। अत्र नेत्रधर्मी उन्मीलननिमीलने सादृश्याद्विकाशसंकोचौ लक्षयतः। This does not descive to be a figure because no striking- ness is apprehended from it.

APPENDIX 205

67 वर्धमानक. रूपघमाभ्यामाधिक्ये वर्धमानकम्। Rat.

नीलांभोरहनयनेडघुना कुची ते स्पर्धेते कनकाचलेन सार्धम्॥ This is obviously nothing but Grt. (Vide Udyota on मारालह्कार.) Some hold that the verse विम्बोष्ट एव रागस्त etc. is an example of the figure वर्धमानक and not of परयाध as is held by Mammata, becausc, the word qra, they say, is ordinarily employed by the people in connection with a thing wlch connects itself with another place after its connection with the first place is destioyed ; but in farana na ete., the connec- tion of IT with farare is not destroyed. These men are not iight, however. Because, the defini- tion of पर्याय does not say anything about एकमंबंधनाश. It 1s true that the word which is chosen to designate the figuie is the same as is used in ordinary life, still, ths fact ought not to lead us to suppose that the woid has been used in the same sense in which it is employed in ordinary life. This will show that there is no necessity to adinit asigra as a distinct figuie. (Vide Udyota on qafarasre also R. G. p. 466 and 480.) 68 विकल्प. विरोधे तुल्यबलयोविकलपालंकृतिर्मता ।Ku. 116. Ex. इह नमय शिरः कलिंगचहा समरमुखे करहाटवद्दनुर्बा। There is no ground to recognise this as a figure, because farq does not contribute to the excellence of the object under description, and also because the general definition of a figure s4gafd etc. given in the eighth Ullesa does not apply to it. Others, however, include this under nHdt. (Vide Udyota on ससंदेहालह्कार)

200 KĀVYAPRAKĀŚA

69 विकस्वर. यस्मिन्विशेषसामान्यविशेपा: स विकस्वरः । Ku. 124. Ex. अनन्तरत्नप्रभवस्य यस्य हिमं न सौभाग्यविलोपि जातम्। एको हि दोषो गुणसंनिपाते निमज्जतीन्दोः किरणेष्विवांक: ॥ Here, two smiimryras, in one of which the paiticular is corroborated by the genetal, and in the other, the general is corroborated by the particular, exist together independently of each other Thus, this is nothing but अर्थान्तरन्याससंमष्टि (Vide Udyota on अर्थान्तरन्यासालङ्वार.) 70 विचिन्र. विचित्नं तत्परयत्नश्रेद्विपरीतः फलेच्छया। नमन्ति संतसैलोक्यादपि लब्धुं समुन्नतिम् ॥Ku 04. नमन्ति प्रह्लीभवन्ति अनुद्धतस्वभावा:भवन्ति चासमुन्नति उत्वत्वं उत्कपं चIA 'The making of an effoit which is inconsistent with a desied object is also Inequality. Thus, fafeer is not distinet from विपम. (Vide Udyota on विषमालद्गार) 71 वितर्क. संशयोत्तरमनिर्णये ऊहो वितर्कः ।U. Ex, अस्या: सर्गविधा etc. This does not deserve to be a distinct figure. For, inasmuch as a doubt must necessarily be admitted as the cause of faa, it is this doubt that constitutes the figure. वितर्क, although piesent does not contribute to the excellence of the object under description, and does not, therefore, constitute a figure Thus, वितर्क is included under ससंदेह. (Vide Udyota on ससंदेहाल्ार.) 72 विधि. सिद्धस्यैव विधानं यत्तदाहुर्विध्यलंकृतिम्। पंचमोदंचने काले कोकिल: कोकिलो भवेत्॥ Ku. 166.

APPINDIX 207

पंचमस्य स्वरविशेपस्य उदंचनमाविष्करणं यस्मिस्ताद्टशे काले वसन्ते कोकिल: कोकिल: मनोहरः कोकिल: भवेत्। अन्र कोकिलम्यैव सतः बसन्ने पुन्विधान मनोहरत्वबोधनाय ।A. This is nothing but a व्वनन 01 गुणभितव्यंग्य काव्य. (VIde Udyota on व्याघातालह्वार) 73 विवृतोक्ति विवृतोकि: शिष्टगुप्तं कविनाविष्कृतं यदि। किष्टगुक्षं वस्तु यथाकर्थ- चित्कविनाSडविष्कृत चेद्विवृतोकि: ।Ku. 155. पूर्वार्धे विलासप्रार्थनारूपं गुसं वस्तु उत्तरार्धे आमंत्रणभंगिसूचितपदेन कविनाविष्कृतम्। x. गछाम्यच्युत दर्शनेन भवतः किं तृक्षिरुपद्यतते किंचैवं विजनस्थयोरहतजनः संभावयत्यन्यथा। इत्यामंत्रणभंगिसू चितवृथावस्थानखेदालसाम् आश्षिप्यन् पुलकोत्करांचिततनुर्गोपी हरि: पातु वः ॥ This also does not deserve to be a figure because it is merely a गुणीभूतव्यग्य काव्य, and besides it does not minister to the expressed sense of the verse or the flavour of the piece ete. (Vide Udyota on व्याजोक्तचलंकार.) 74 विशेषक. Vide उन्मीलित. 75 (a) विशेपोक्ति. एकगुणहानिकल्पनायां साम्यदाढ्यँ विशेषोकि:। Va. यथा-'दृतं हि नाम पुरुषस्यासिंहासनं राज्यम् '। This, is nothing but $YF, inasmuch as there is here the superimposition of 754 upon aa; then to render this superimposition possible, the TGa also is supposed as void of a throne. Thus, the $95 is strengthened. Similarly, in वर्मों वपुष्मान etc., where additional qualities are ,supposed in adara-the object under description, there is 'no other figure than 8पक. (Vide Udyota on विशेषोकतयलद्गार)

208 NAVIAPRAK ASA

75 (b) विशेपोक्ति गुणजातिक्रियादीनां यत्र वैकल्यदर्शनम्। विशेषदर्शनायैव सा विशपोकतिरिव्यते।। S. K. Ex. न कठोर न वा तीक्ष्णमायुधं पुप्पधन्वनः । नथापि जितमेवाभृदमुना भुवनत्रयम् ॥ This is nothing but विभावना 76 विपादन,

दीपमुद्योजयेद्यावन्निर्वाणस्तावदेव सः ।। Ku. 132. इप्यमाणात् ईप्सितार्थात विरुद्वो विपरीतो योरडर्थम्तस्य संग्रापि:। उद्योजयेन् स्नेहपणिन प्रदीपयेत। निर्वाण: नष्टः । A That one thing should be desired and another opposed to that desire should be obtained is also Inequality. 'Thus) विपादन is not distinct from विषम. (Vide Udyota on विपमालद्वार.) 77 ब्याजनिंदा, निंदाया निंदया व्यक्तिर्व्याजनिदेनि गीयते। विधे स निंधो यस्ते प्रागेकमेवाहरच्छिरः ॥ Ku. 72. स शिवः । एकमेव न तु सर्वाण्यपि। अत्र हरनिंदया दुःखमयप्रपंच- कर्तृत्वेन स्रष्टर्निदा गम्यते। A. The word स्तुति In व्याजस्तुति may mean simply बोधन. Thus, व्याजस्तुति occuis also when from the censure of one the censure of anothei is suggested This shows that व्याजनिन्दा is not a distinct figuie. (Vide Udyota on व्याजस्तुत्यलङ्गार.) 78 व्याघात. अन्यैरप्रतिहतमपि कारणमुत्पादनं न कार्यस्य। यस्मिन्नभिधीयेत व्यावातः स इति विज्ञेय: ॥ Ru. Ex. यत्र सुरतप्रदीपा निष्कजलव तंगो महामणयः। माल्यस्यापि न गभ्या हतवसनवधूविसृष्टस्य।। उत्पादन उत्पादकम्। माल्यस्यापि न गम्याः माल्यप्रक्षेपेणापि न ानवाप्याः। This is but विशेपोक्ति.

APPENDIX 209

79 शब्द शत्यादिवाक्यविन्यासाननिश्चयः शब्द उच्यते। सांबः शंभुः परं नह के वल्योपनिषछ्ठते: । A. Vide Remark on अनुपळन्धि. 80 श्रति. प्रकृतार्थस्थ शब्देन निवाही यत्र सा क्तिः। मृत्युं हरसि भकतानां तुष्टो मशयुंजयोडसि यत् 1 A Vide Remaik on अनुपलब्धि. 81 समप्राधान्यसंकर. द्योरपि अधानत्वे समप्राधान्यसंकरः। रत्नस्तम्मेषु संकांतप्रतिरबिंबशञतैर्वृतः। झातो लंकेश्वरः साक्षादांजनेगेन तत्वतः ॥ अत्रोदात्तस्थातिनयो क्तेरंगत्वं तस्याय्रोदाचालंकार रयेति समपराधान्यम्।A,अन्न द्योरलद्वारयो: सापेक्षतया समप्राधान्यम्। This is nothing but अमांगिभावसंकर. विनटीन तरंगाय: समुद्रः मेनचंदनम्। तदादाय करेरिंदलिपतीव दिगंगना:। अत्रोदेक्षयो: समम्राधान्यम्। अन्योन्यनिरपेक्षवाक्यद्वयोपात्त यात्। Ku. अत्र इयोरलंकारयोनिरपेक्षतया समप्राधान्यस्। This is nothing but संघ्षटि. 82 समाधि.

Ex. चन्द्रज्यात्स्नाविशदपुलिने सैकतेस्मिन् सरय्वा बादद्वैतं सुचिरमभवत् सिद्धयूनो: कयोश्चित। एको बूते प्रथमनिष्तं केशिन कंसमन्यः स त्वं तत्वं कथय भवता को हतस्तत्र पूर्वस् ॥ This is nothing but रूपक. 83 (a) समाहित. समाहितं वद्धावस्य शंतिर्यत्र परांगता। मुक्त्तमाना स्वयं साडभूत्तर्जिता नगर्जितैः। अन्नामर्पाख्यभावस्य शांतिः शृंगाररसस्थांगभ्।A. Vide Remark on ऊर्जस्विन. E7 1A

210 A iVI APRARASA

83 (b) समाहित. यत्सादृश्यं तत्संपत्ति: समाहितम्। Va. Ex. तन्वी मेघजलारदपलवतया धौतावरेवाश्चभि: शून्येवाभरणैः स्वकालविरहाद्विश्रान्तपुष्पोद्रमा । चिन्तामोहमिवास्थिता भधुलिहां शब्दैविना लक्ष्यते चण्डी मामवधूय पादपतित जातानुतापेव सा॥ This is nothing but उतप्रेक्षा. 83 (c) समाहित. कारणान्तरसम्पत्तिदेवादारम्भ एव हि। यत्र कार्यस्य जायेत तज्जायेत समाहितम्। Vag. This is nothing but समापि 84 साम्य. अर्थक्रियया यस्मिन्नपमानस्थैति साम्यमुपमेयम्। तत्सामान्यगुणा दिककारणया तन्जवेतू साम्यमू।। Ru Ex. अभिसर रमणं किमिमां दिशमैन्द्रीमाकुलं विलोकयसि। शशिनः करोति कार्य सकलं मुखमेव ते सुग्धे।। यत्रोपमेयं उपमानस्य साम्यमुपैति, परंतु उपमायामिव न केवलं साधारण- धर्मेण किं तु साधारणधर्ममलिकयाऽर्थक्रियया तन्र साम्यालङ्गारः। उदाहरणे न केवलं शशीब कांतिमद्वदनमिति वर्ण्यंते किं तु कांतिकार्यप्रकाशरूपेणेति। This is पतीपध्वनि. 85 सक्ष्म. यत्रायुक्तिमदर्थो गमयति शब्दो निजार्थसंबद्धम्। अर्थान्तरमुपपत्तिमदिति तत्संजायते सक्ष्मम् ।। Ru. Ex. आदौ पश्यति बुद्धिर्व्यवसायोडकालहीनमारभते। धैर्यं व्यूढमहाभरमुव्साहः साध्यत्यर्थम्। यत्रायुक्तिसिद्धोऽर्थः स्वसंबद्धं युक्तिमदर्थातरं गमयति तत्र सूक्ष्मालद्कारा उदाहरणे दर्शनक्रिया कतृतवेनोच्यमानाऽपि बुद्धिस्तथा न घटत-अचेतनत्ान्।

APPFNDIX *211

अतोड्युक्तिसिद्धोऽ्यो बुद्धिरूप: स्वसंबद्धार्थातरं पुरुषरुपं युक्तिमद् दर्शनक्िया कर्तृत्वयोग्यं गमयतीति लक्षणसंगतिः । एवं व्ययसाया दिप्वपि।' This is inchided under the fitst kind of snawarffr 86 संभव, संभव: स्यादलङ्गारः प्रमाणतवं प्रयाति यः । स्थान्मे कदाचिदिंदत्वं चित्रा कर्मगतिर्यत: । A. Vide Remark on अनुपलब्धि. 87 संभावना. संभावना यदीत्थ स्यादित्यूहोऽन्यस्य सिदधये। यदि शेपो भवेहक्ता कथिता: स्युर्गुणास्तव ॥। Ku. 126. ऊहः तर्कः । यदीति। इश्वरं प्रत्युक्ति: ॥ शेपः सहस्रमुखः। अन्र यदीत्यादिकल्पनया ईश्वरगुणानंतत्वसिद्धिः। This is obviously the third kind of अतिशयोक्ति (Vide Udyota on व्याजाक्ताचलपर) 88 (a) हेतु. हतोहेतुमता साध वर्णनं हेतुरुच्यते। असावुदेति शीतांगुमांनच्छेदाय सुम्रुवाम् । Ku. 167. This does not deseive to be a figure, since no striking- ness is apprehended from it. 88 (b) हेतु. हेतुहेतुमतोरैक्यं हेतुं केचिटाचक्षते। लक्ष्मीविलासा विदुषां कटाक्षा वेंकटमभो: ॥ Ku. 168. This is included under the first kind of अतिशयक्ति Vide Udyota on अतिशयोक्तयलङ्कार.)

A LIST OF ABBREVIATIONS USED IN THE BOOK A -A commentary on the Kuvalayananda by Ashadpara. A. S .- Alankara-sarvasva. Ch .- Chandrika on the Kuvalayananda by Vaidyanatha. Chan .- Udaharana-chandnka by Vaidyanātha Tatsat Cha -- 2 Chakra .- Vistārikā by Chakravaiti. Dan .- Kavyadaısa by Dandın. D. V-Darpana-viviti, a commentary on Sahitya-darpana. K. P Kavya-prakas'a, m. m. Vamanacharya's first edition. Ku. -? Kuy- Kuvalayananda by Appaya Dikşita. Kam .- Kamalākarī by Kamalākara. Na .- A gloss on the Kavyalankara by Namisadhu. Nid -Nidarsana by Ānanda kavi P .- Pratapa-rudra, Pr -Prabha a commentary on the Kavya-pradipa by Vaidya- natha Tatsat Rat .- Ratnākara. R. G .- Rasa-gangadhara by Jagannātha. Ru .- Kavyalankāra by Rudrața,

San -- Sanketa by Manikya-chandra. S. D .- Sahitya-darpana by Višvanatha. Sar. -Sarabodhini by Srīvatsa-lanchana. S. TBala-cittanuranjani by Sarasvatī-tirtha. Sud. -( Sudh .- Sudha-sagaia by Bhimasena. S. K .- Sarasvati Kaņthābharaņa. Va .- Vāmana-Sūtra-Vrtti. Vāg .- Vāg-bhațalankāra. संकेतचिह्वानि उ०-उद्योतः । भा० का० ल०-भामहकाच्यालकारः। कर्पूर० मं० -कर्पुरमंजरी। मृ०-मृच्छकटिकम्। का० द० -- काव्यादर्शः । र० ग०- रसगंगाघरः। कु० सं०-कुमारसंभवः। ३०- रघुवंशम्। चं०-उदाहरण चंदरिका। रु०-रुदटालंकारः। झ .- वामनाचार्य झलकीकर। लो०-धवन्यालोकलोचनम्। ध्व०-ध्वन्यालोकः (निर्णयसागर)। वा० का० लं०वामन-काव्यालंकार- न० सा०-नवसाहसाइचरितम्। सूत्राणि। प्र०प्रदीप: । सं.संकेतः। बा. च०-बालचरितम् (भास)। ह० वि०-हरविजयम्।