1. Kavya Prakasa Ullasa 10 Kavya Pradipa of Govinda and Udyota of Nagoji Bhatta Dinkar Trimbak Chandorkar

26349

Dr. V. Raghavan, M. A., Ph.d.

Professor of Sanskrit (Retd.)

7, Srikrishnapuram Street.

Royapettah, Madras-600014.

THE KUPPUSWAMY SASTRI

RESEARCH INSTITUTE

R.H. ROAD. MADRAS-4

KÂVYA-PRAKÂSH OF MAMMATA

ULLÂSÂ X.

WITH

THE CORRESPONDING PORTION

OF

THE KÂVYA-PRADÎPA OF GÔVINDA

AND

THE UDYÔTA OF NÂGÔJÎ-BHATTA

EDITED BY

DINKAR TRIMBAK CHANDORKAR B. A.

PROFESSOR OF SANSKRIT

FERGUSSON COLLEGE

WITH

Notes and Appendix.

( All rights reserved )

POONA.

Printed and Published

AT

The “JAGADDHITCHCHU” Press

AND AT

The “ARYA-VIJAYA” Press

POONA.

2

Professor of Sanskrit ( Retd.) 7, Srikrishnapur.n Street

sur notice, we are impressed by the resemblance of a child to its parent. The Figures named Simile, Metaphor, Allegory, are modes of increasing the force of style in this way. The third power of the intellect is Retentiveness or Acquisition. The ability to retain successive impressions without confusion, and to bring them up afterwards, distinguishes mind ; it is a power familiarly known by the name Memory. Now the chief way that retentiveness or memory works is this :- Impressions occurring together, become associated together, as sunrise with day-light, and when we are made to think of one, we are reminded of the accompaniments. We cannot think of the sun's rising, without remembering day-light, and the other circumstances that go along with it. Hence, the mental association of things contiguously placed, is a prominent fact of the mind ; and one of its many consequences is that we often name a thing by some one of its adjuncts, as 'the throne' for the sovercign, 'gold' for wealth. Such is the nature of the Metonymy.'

Many of the Alankāris treated in this Ullāsa may also be classified under these three intellectual operations has follows:-

A. Figures founded on Similarity.

उपमा अनन्वय उपमेय पमा प्रतिवस्तूपमा श्रान्तिमान् ससंदेह अपन्हुति

उत्प्रेक्षा रूपक अतिशयोक्ति I. & III. तुल्ययोगिता दीपक I. प्रतिवस्तूपमा दृष्टान्त

नदर्शन। अतिरेक श्लेष सामासोक्ति सामान्य मीलित अप्रस्तुतप्रशंसा V. सम

B. Figures founded on Contrast.

विरोध विभावना विशेषोक्ति असंगति विषम

अन्योन्य विशेष न्याय्यात अधिक अतद्गुण

अतिशयोक्ति II. & IV. विनोक्ति परीसंख्या उत्तर II.

C. Figures founded on Contiguity.

सूक्ष्म, स्मरण, उत्तर I., अप्रस्तुतप्रशंसा I. II. III. & IV.

Miscellancous.

कारणमाला, एकावली, मालादीपक, सार.

These according to P. are शृंखलान्वयायमूल Alankârâs.

वृत्त्यलिंग, अर्थान्तरन्यास, अनुमान.

These according to P. are तर्कन्यायमूल Alankârâs.

यथासंख्य पर्याय परित्रत्ते दीपक II. परिकर आक्षेप

व्याजस्तुति पर्यायोक्त लेष

भाविक प्रत्यनीक उदात्त तद्गुण संश्रषि सकर

Dr. V. Raghavan, M.A., Ph.D.,

Professor of Sanskrit (Retd.)

7, Srikrishnapuram Street.

Royapettah, Madras-600014

A LIST OF ABBREVIATIONS USED

IN THE BOOK.

Pr.—Prbhâ a commentary on the Kâvya-pradîpa by Vaidya-nâtha Tatsat.

S. D.—Sâhitya-darpaṇa by Vis'vanâtha.

R. G.—Rasa-gangâdhara by Jagannâtha.

Viv.—Tâtparya-vivaraṇa by Maheshchandra.

K. P.—} Kâvya-prakâsha, Mr. Vâmanâchâryâ's first edition.

Vâm.—}

San.—Sanketa by Mânikya-chandra.

Ku.—} K u valayânanda by Appayâ Diṣit.

Kuv.—}

Chan.—Ud haraṇa-chandrikâ by Vaidyanâtha Tatsat.

Cha.—} Vistârikâ by Chakravarti.

Chakra.—}

Sâr.—Sârabùdhinî by S'rivatsa-lânchhana.

S. T.—Bâla-chittânuranjanî by Sarasvatî-tîrtha.

Sud.—} Sudhâ-sâgara by Bhîmasena.

Sudh.—}

D. V—Daṣpana-vivrti, a commentary on the Sâhitya-darpana.

Nid.—Nidarshana by Ânanda kavi.

Kam.—Kamalâkarî by Kamalâkara.

A.—A commentary on the Kuvalayânanda by Âshâdhara.

Rl.—Kâvyâlankâra by Rudrata.

Na.—A gloss on the Kâvyâlankâra by Namisâdhu.

Ch.—Chandrikâ on the Kuvalayananda by Vaidyanâtha.

Vâ.—Vâmana-Sûtra-Vritti.

Dan.—Kâvyâdarsha by Dandin.

Vâg.—Vâg-bhatâlankâra.

S. K.—Sarasvatî-Kanthâbharaṇa.

A. S.—Alankâra-sarvaswa.

Rat.—Ratnâkara.

P.—Pratâpa-rudra.

काव्यप्रकाशे दशमाह्लास प्रातिपादितानां विषयाणां

वर्णानुसारेणानुक्रमणी ।

विषय:

पृष्ठम्.

विषय:

पृष्ठम्.

अतद्गुण:

१३८

उदात्तम्

९८

अतिशयोक्ति:

९८

उदात्तम् अन्यविधम्

९८

अतिशयोक्ति: सर्वालंकारबीजम्

१३६

उपमा

२

अधिकम्

१२४

उपमा अर्थी

४

अनन्वय:

२१

उपमादोषा:, तेषामुक्तेष्वन्तर्भावश्र

१९९

अनुप्रासदोषा:, तेषामुक्तेष्वन्तर्भावश्र

१९३

उपमादोषौ अपरौ, तयोर्हकेषु

निरूपकश्र

१९१

अनुमानम्

१०९

उपमानस्य अधिकिये न व्यतिरेक:

६९

अन्योन्यम्

११३

उपमायां कालादिभेददोष:

१५८

अपह्नुति:

३९

उपमायां कालादिभेदस्य कदन

तभौवश्र

१६९

नित्य अदोषता

१६०

अप्रस्तुतप्रशंसा

९०

उपमायां लिङ्गवचनभेददोष:

१५७

अप्रस्तुतप्रशंसाया: दोष:, तस्यो

कदन

तभौवश्र

१६९

उपमायां लिङ्गवचनभेदस्य अदोषता

१५८

अर्थान्तरन्यास:..........

८१

उपमाविचार:.............

१०

अर्थान्तरन्यासदोष:

१६२

उपमा श्रौती

४

अलंकारदोषाणा मुक्तेष्वन्तर्भाव:

१९३

उपमेयोपमा..............

२२

असंगति: ................

११८

एकदेशविवर्तिरूपकम्

३२

असंगतिरो विरोधाद्दद:

११८

एकावली .................

१२८

आक्षेप:.....................

७९

एकाश्रयानुप्रवेश: संकर: कारणमाला.............

९५०

उत्तरम्.....................

९८

काव्यालिङ्गम् ...............

९३

उत्तरात्कार्यलिङ्गानुमानप्रकाश-

रिसंख्यानां भेद: ...............

११९

उत्प्रेक्षा

२३

उत्प्रेक्षादोष:, तस्योक्तेषु

तभौवश्र

१६२

विषय: पृष्ठम् विषय: पृष्ठम्

तदुण: .......................१३७ यथासंख्यम्....................... ८०

तुल्ययोगिता ................ ६७ यमकदोष:, तस्योक्तिदूषणवश ९५९

दीपकम् ....................... ६९ रसनारूपकम् ....................... ३९

दृष्टान्त: ....................... ६३ रसनोपमा....................... २०

दोषगुणालंकाराणां शब्दार्थोभय- गतत्वे नियामकम् .......९९

निदर्शना ....................... ४६ लुप्तोपमा....................... ३

निदर्शना अन्यविधा ....... ४९ लुप्तोपमा ( इवादिलोपे )...... १४

निरङ्गरूपकम् ............... ३३ लुप्तोपमा ( उपमानलोपे ).... १३

परम्परितरूपकम् ............... ३९ लुप्तोपमा ( उपमेयादिलोपे ). १७

परिकर: ....................... १०७ लुप्तोपमा ( धर्मलोपे ).... ११

परिवृत्ति: ....................... ९१ लुप्तोपमा ( धर्मेर्वादिलोपे ).... १६

परिसंख्या ....................... ११० लुप्तोपमा ( धर्मोपमानलोपे ).... १६

पर्याय:....................... १०२ लुप्तोपमा ( धर्मोपमानेवादिलोपे ). १८

पर्याय: अन्यविध: ............... १०४ विनोक्ति:....................... ९०

पर्यायोक्तम्....................... ९६ विभावना ....................... ७६

पूर्णोपमा ....................... ३ विरोध: ....................... ८२

प्रतिवस्तूपमा ....................... ६१ विशेष: ....................... १३९

प्रतीपम् ....................... १३१ विशेषोक्ति:....................... ७८

प्रत्यानीकम् ....................... १२९ विषमम्....................... १२१

भाविकम् ....................... ६२ ठ्यतिरेक: ....................... ६८

भ्रान्तिमान् ....................... १३० ठ्याजस्तुति: ....................... ८८

मालादीपकम् ....................... ६६ ठ्याजोक्ति: ....................... १०८

मालानिदर्शना ............... ४९ क्षिष्टोपमाया दुष्टसमासोक्तिभेदः १६४

मालाप्रतिवस्तूपमा ............... ६३ क्लेश: ....................... ४९

मालारूपकम् ....................... ३४ सकर: ( अङ्गाडिभाव: ).....१४३

मालाव्यतिरेक: ....................... ७३ संदेहसङ्कर: ....................... १४६

मालोपमा ....................... २० संसृष्टि:....................... १४१

मीमितम् ....................... १२६ सममम्....................... १३०

( ३ )

घेपजः पृष्ठम्. विषयः पृष्ठम्.

समस्तवस्तुविषयरूपकम् ...... ३० सहोक्ति: ...................... ८९

समाधि: ......................११९ सांगरूपकम्................ ३३

समासोक्ति: ..................... ४२ सामान्यम् ......................१३३

समासोक्तिदोषः, तस्योक्तेदन्त- भवश्र ......................१६३ सूक्ष्मम् ......................१९६

समुच्चय: ...................... ९९ स्मरणम् ......................१७९

समुच्चय: अन्यविध: ...........१०९ स्वभावोक्ति: ....................८७

संदेह: ....................... ३६ हेतुकाव्यलिंगयोरेवयम् .......११२

काव्यप्रकाश-काव्यप्रदीप-स्थोदाहरणानुक्रमणी ।

श्लोक: पृष्ठांक: श्लोक: पृष्ठांक:

अकुण्ठोत्कंठया............. १९८ अस्या: सर्गविधौ ............... २८

अखण्डमण्डल: ................ ७३ अहमेव गुरु: .................... १३३

अण्णं लडहत्तणं ............... ९९ अहो विशालं भूपाल ............ १९८

अतिथि नाम .................... १९९ अहो हि मे बहुपराध .......... <२

अत्यायतैरौवनय ............... ९ आकृष्टकरवालोडसौ ........ १२

अनणुरणन्माणि ............... १९८ आत्ते सीमन्तरत्न ............... १८३

अनयेनेब राज्यश्री ............ २० आदाय वारि परित: ........... ९८

अनवरतकनकवितरण ........ २० आनन्दमन्दिमं ................ १२३

अपाडतरले हशौ .............. १२७ आलानां जयकुञ्जरस्य ........ ३७

अडधेरण्ण:स्थगित ............... ९९ आसीदृश्वनमत्रेति ........ ९३

अभिनवनलिनी ................. <३ आहूतेऽपु विहड़ेमुष ........ ९६९

अमुपिमह्लावण्यामृत ........ ४१ इत्येष मार्गो विदुषां ........ ९६६

अयं पद्मासनासी ............. १९९ इन्दु: किं क्र कलड्क: ......... ७७

अयं मार्तण्ड: किं स ........ २७ इयं सुनयना .................... ७२

अयमेकपदे तथा वियोग: १०२ उदयति विततो ............... ८८

अयं वारामेको ............... ८७ उदयमयते दिड्मालिन्य ........ ८२

अरातिविक्रमालोक ........... १७ उद्यौौ दीर्धिका ............... १६२

अरहचिर्निराया विना ........ ९१ उत्ततं पद्मवाप्य ............ ८९

अलौकिकमहा ................. ३८ उन्मेषं यो मम न ............ ७९

अवास: प्रागलभ्यं ............ ४० ए एहि किं वि कीए ........ ७९

आवितथमनोरथ ............... ९ ए एहि दाव सुन्दरि ........ १३२

अविरलकमलविलास: ........ ११३ एकस्विधा वसति ............. <0

असिमात्रसहायस्य ........ ७१ एतत्तस्य मुखालोकिय ...... ९२

असिमीतसहायोडपि ......... ७१ कपालेमाजीर: पय ........... १३१

अस्तिभुजगभीषण ............ १४ कमलमनमथवासि ............ ९८

श्लोकः पृष्ठाड्‌ः कमलेव मतिमेति रिव .............. २३ करजुअहिअजसोआ ........ १३० करवाल इवाचार:........... १२ कर्पूर इव दग्घोडपि........... ७९ *कैलशे परममहतवं ...... ९९ -कलुषं च तवाहितेष्व..........१०२ कस्तवं भोः कथयामि.......... ९६ का विसमा देववगई.......... ११९ कि भूषणं सुहृदमत्न.......... १११ किमासेवनं पुंसां............ १११ किरणाणं धण.............. ६९ किपतिरपरेततानां ........ ३९ कुमुदकमलनील................ ६८ कुरङीवाङानि ............... ३४ कुलममलिनं भद्रा............ १०० कुसुमितलताभि................ ७७ कृपाणपाणिश्र. ............... १०२ *कैडिरयं कचनिच्चये......... १११ कैटिलयं नयने.............. ९९ कौश्रान्दिरुद्रदाम.............. ८६ के सूयप्रमवा ............... ४७ क्षीणः क्षीणोडपि................ ६९ गङेव प्रवहतु............... १९९ गवेमसंवाह्याभिमं............ १३२ गाडमञ्जु सितमञ्जु............ १३९ गाम्भीयेगरिमा............... ९ गिरयोडप्यनुत्तियुजो ......... ८४ गुणानामेव दुरात्म्यात.......... ८२ गुणेरनर्ध्ये................... १९८

श्लोकः पृष्ठाड्‌ः गृहिणी सचिचः...............१३६ ग्रन्थामि काव्य ................ १६१ चकितहरिणलोल................. < चक्री चक्रारपडुक्ति............ १९३ चण्डालैरिव ................ १९५ चित्रं चित्तं बत बत............ १७१ चिंतारत्नमिव.................. १९१ जटाभाभिरभोभिः .............. १८८ जस्स रणन्तेउरए............... ३२ जस्सेअ वणो तस्सेअ ......... १८ जह गहिरो जह................ १८१ जितेन्द्रियता ................ ९२ जितेन्द्रियत्वं विनयस्य.......... ११२ ज्योत्स्नाभस्मच्‌छरण.......... ३१ ज्योत्स्ना मौक्तिकदाम............ ७६ ज्योत्स्नेव नयनानन्दः........... २० दुण्डुजन्न मरीहसि............ १७ ततः कुमुदनाथेन.............. १८ तन्ताण सिरिसहोअर............... १०८ तदिदमरणं यस्मिन्............. ९८ तद्वहे नताभिति................ १०८ तद्वेघोडसद्शो ............... १९८ तरुणिमनि ऋताव................ १८ तवाहवे साहसकर्म ............ ६८ त्वं विनिर्जितमनोभव........... १७६ त्वयि दृष्ट एव तस्या............ ६८ दिवमजुपयाताना ............... १३९ दिवाकराद्रक्षात्ति यो.......... १९६३ दुर्वीरा: स्मरमार्गणा:............ ९९

श्लोकः पृष्ठाड्ः श्लोकः पृष्ठाड्ः

हशा द्रघं मनसिजं................१४० प्रत्यग्रमज्जन.....................१५९

देवीभावं गमिता.......................६२ बत सर्व किय......................८०

दोर्भ्यां तितीर्षति .......................४९ बिम्बोष्ठ एव रागस्ते ...............९०३

धन्यस्यानन्यसामान्य..................१२ भक्तिभवै न विभवै .....................९१२

धवलोडसि जहावि.....................१३९ भण तरुणि रमण .....................९५८

धातुः शिल्पातिशय....................१२० भस्मोद्‌धूलन भद्रमस्तु ............९५

धुनोति वासि.........................१०२ भुजङ्गमस्येव माणः...................९५९

न केवलं भाति.......................२२ मातिरिव मूर्तिममेश्वरा.............७०

न तज्जलं यत्त सुचारु..............११८ मधुरिमरुचिरं .......................९०८

नन्वाश्रयस्यातिरियं ...............१०३ मलयजरसविलिस .....................१३८

नयनानन्ददायी.......................१४७ महौजसो मानधना ..................९०९

नानाविधप्रहरणै.....................९२ मानमस्या निराकर्तु ................१३८

निजदोषावृतमनसा..................<१ मुक्ता: केलिविमुक्त ....................९<

नित्योदितप्रतापेन ..................७३ मृग लोचनया विना ...................९१

निद्रानिवृत्तावुदिते .................७८ मृधे निदाघघमांशु ..................९९

निपेतुरास्यादिव ....................१६२ यं प्रेक्ष्य चिररुढापि ................९६

निझनाभिकुहरेषु ...................१२९ यत्रैता लहरी.......................९०९

निरवधि च निराश्रयं.................३८ यदि दहत्पनलोडत्र ..................८३

परिच्छेदातीत: सकल ...............८६ यस्य किचिदपकर्तृ .................१२६

परिपन्थिमनोराज्य ..................१६ याता: किं न मिलन्ति .................४०

पश्वाद्‌दृष्टि: प्रसाय..................८८ युगान्तकालप्रतिसह .................१४८

पाण्डु क्षामं बदनं ..................६७ ये कनदारमु निवसन्ति ...........९१९

पातालमिव ना.......................१९६ येनास्यभ्युदितेन ..................९८

पादाबुजं भवतु......................१४९ येषां कण्ठपरिग्रह ..................<८

पुंस्त्वादपि प्रविचलित्................९३ राकायामकलङ्क.......................६०

पुराणि यस्यां सवरा.................१२८ राजति तटीयममिहित ...............९८६

पेढवमपि खलवचन..................<९ राजन्राजमुता .......................९१

पौरं सुतीयाति जनं.................१९ राजनारायणं .......................९८८

प्रणाविस्खलसील ....................९४ राज्ये सारं वसुधा .................९९

श्लोकः

पृष्ठांकः

श्लोकः

पृष्ठांकः

ऋतानामेतासामुदितं .................. ९२

समदमतङ्गज .................. <९

लहिऊण तुझं बाहु ................ ४३

स मुनिलोचितो .................. ९५६

लावण्यौकसि सप्तताप ................ १३१

*सवेतः पुरत .................. <९

हिम्पतिंव तमोडडानि ................ ९९,१४२

सविताऽ विधवति.................. ९५

वक्रश्र्यान्तिस्वेद ................ ११६

सह दिअसाणिसाहि ................ ९०

वक्रेंदौ तव.................. १४९

सा वसड तुम्ह हिअए ................ १३६

वन्दनसौरभलोभ ................ १४२

सिंहिकासुतसंत्रस्तः ................ ८७७

वपुःप्रादुर्भावदनु ................ ९४

मुसितवसनालङ्का ................ <९

वह्निस्फुलिङ्ग.................. ९९

मुहुर्द्रुह्यावाप ................ ९७

वाणिअ हत्थिदस्ता ................ ११४

सृजति च जगदिदं ................ <९

विदोलितसकलारिकुलं ................ १०१

सो णात्थि एत्थ गामे................ ९८७

विद्रुम्मानसहंस ................ ३६

सोडपूर्वी रसना................ ९६

विपुलेन सागरशयस्य ................ १२३

सौन्दर्येस्य तरङिणी ................ ३८

विभिन्नवर्णो गरुडाग्रजेन ................ १३८

सौभाग्यं वित.................. १४८

वेत्रत्वचा तुल्यरुचां................ १३४

स्पष्टेऽहस्सत्किरण ................ ९९९

राशी दिवसघुसरो ................ १००

स्पृशाति तिमिरहचौ ................ १६३

शिरोपीादपि मृडृडी ................ १२२

स्फुरदद्भुतरुप ................ १३६

शौलेन्द्रप्रतिपाच ................ १०९

स्वच्छात्मतागुण ................ ७८

सअलकरणपर ................ १३

स्वस्मेडपि समरेपु ................ <

स एक्कऋणी जयति ................ ७९

स्वयं च पहुवन्ताम्र................ ९६८

ससक्तवी भक्षिताः ................ १९८

स्विध्याति कूणाति ................ ६६

सकेतकालमनसं ................ ११७

हंसाणं सरोर्हे ................ ९३

सडग्रामाभडणमागतेन ................ ६६

हरवक्त्र विपम ................ ७३

सततं मुसलासक्ता ................ <९

हित्वा त्वामुपरोध................ <८

सध्यः करसस्परोमवाध्य ................ १२२

हृदयमाधिष्ठितमादौ................ ६९

स पीतवासा: ................ १९६

हे हेलाजित बोधिसत्त्व ................ <९

प्रमाणतवेनोदृधृतानामन्यग्रन्थस्थश्लोکانामनुक्रमणी।

श्लोकः

पृष्ठाड्‌:

श्लोकः

पृष्ठाड्‌:

• भ्रश्यां प्रियाया .............. ७९

मैषा सर्वत्र.

........... १३७

• साम्यायापत्रो... ....... १०४

उद्योतस्थश्लोकानुक्रमणी।

श्लोकः

पृष्ठाड्‌:

श्लोकः

पृष्ठक:

अकुरां कुचयो:........... ६०

इन्दो: पद्माच्चा ............... ७४

अहृष्टमप्यर्थे ........... ७८

इह नमय .................. ७९

अनायि देश: ............ ९८

उच्चैर्गैरेट .................. १२१

अनेन सार्ं वि .............. ९०

उद्दित्निमात्रे ............... ९८

अंतरत्न ....................... ८२

उदुंबरफलानीव............. १०६

अंधेन पात.................. ४६

उपकारमेव तनु.... ....... <७

अपन्हुतिरप ............... ३९

उभौ यदि न्वोनित्रि ........ ३

अप्यलाक्षार ................ ७७

कर्णेलंबित .................. ९८

अयमैन्द्रीमुखं ............ ४३

कर्ता यदुपमानं ........... ७६

अथि लावण्यजला ........ १०७

कौमिकं प्रकृता ............ १३७

असंभवोडर्थे................. ८७

कांतार्थिनी तु................ १३८

अहर्मुखं जुंब.............. ४९

कांते तव मुखं ............. १३०

अहं विलोकये ............ ९३

कार्योत्कारण ............... ७७

अंगारशेषस्य ............ १९

काव्यप्रदीपको ............. १६९

आगत्य संप्रति............ ४४

किंचिनिमध्यात्व ........... ९१०

आननं मृगशा ............. ६२

किं भृंग सत्यां.............. ९७

आपद्रत: खलु ............. ६२

किमिति क्रुशासि ........... ९८८

आयांतमालो ............... १०९

किमित्यपास्या ............ ९२

इतो स्ता सा................. २६

किं स्वर्गादधिक ........... ९६६

• एताच्चिद्वकितश्लोका: केवलप्रदीपस्था:।

श्लोकः

क्रिया वा कार…… …… …… …… १४३

क्रोणांति यत्र मु…… …… …… ९२

के सेठाः कि चलं…… …… …… ११६

केदारगोपण ………… ……… ११६

गगनं गगनां…… ……… …… २९

गर्जंत्राति ………… ……… …… ६०

गतेऽपि सूर्ये ………… ……… …… १३९

गुरुर्वचस्य ………… ……… …… ६०

गूढोक्तिरन्योदे…… ……… …… १०९

चतुर्णां पुरुषा…… ……… …… १०८

चपला जलदा ………… …… …… २८

चिरं जलनिधौ ………… …… …… १२४

चूडामणिपदे………… ……… …… ९०

छेकोक्तिर्यत्त ………… …… …… १९०

जगाल मानो………… …… …… ६८

जन्मीरश्रिय ………… …… …… ११७

तवाग्रे यदि दारि…… …… …… १०६

नम्या: सवे नियन…… …… …… ९९

तत्स्थोपरिष्टात् ………… …… …… १९

तां सुवर्णीं वर्ण…… ……… …… ७९

तुल्याभः कले…… ……… …… ७१

तवत्कीर्तिधैमण ………… …… …… ६०

त्वत्पादनखरत्नानां ………… …… ४७

त्वत्पादनखरत्नानि ………… …… ४७

त्वयि कोपोऽय…… ……… …… ३

त्वल्लोचनसं ………… …… …… १३३

त्वामालिखंती ………… …… …… ११०

तृणाल्लघुत्तरः…… ……… …… ११७

दिलीप इति राजे ………… …… …… १६६

श्लोकः

दिवि स्थितो भानु…… …… …… ६९

दीपे निर्वापिते ………… …… …… १२०

हृदतरनिबद्ध ………… …… …… ७८

धर्मेण बुद्ध ………… …… …… ७४

धर्मो वपुर्मान् ………… …… …… ७०

न कठोरं न वा ………… …… ७०,७९

न पचं मुचत…… ……… …… ७९

नमस्तस्मै कृतौ…… ……… …… ९९

नमांति संत…… ……… …… १७८

न विपं विप ………… …… …… ७९

नायं चन्द्रोदरवि ………… …… …… ८०

नायं सुभांषः ………… …… …… ७९

नितरां निर्गते ………… …… …… ८९

निमीीलिताद ………… …… …… ७८

निर्णेतुं शक्यम ………… …… …… १०६

निमेलं बदनं…… ……… …… …… ६७

निरीक्ष्य विद्यु…… ……… …… …… ८८

निरुक्तिर्योगेनो ………… …… …… १८०

निरुपादानसंभा ………… …… …… ९७

निप्कंलंक निरात…… ……… …… ७८

निहेतुप्रशान ………… …… …… १२८

नेते निरंजने ………… …… …… १९८

नैगुण्यमेव ………… …… …… १३७

पद्मरागायते ………… …… …… १३८

पंचमोदंचने ………… …… …… १८०

पर्योयोक्कं तदप्या ………… …… ९८

पश्य चायं बली…… ……… …… ६४

प्रजल्पनमतपदे ………… …… …… ८१

प्रत्यंमोनव ………… …… …… ९१

श्लोक: प्रदीयते परा ...................... ६८ प्रियाया वदने...................... ७४ बहुलारिगत ....................... ७३ बालदुर्वक्त्रा.................... २६ भवन्ति नरक: .................... ११२ भुवनत्रितये ...................... २२ भैरवेभै: भासते .................... ६३ मणिमालोंमिका...................... १२९ मधुरविकासि ....................... ११७ मन्त्रार्पितहविः ....................... १२० मंथानभूमिर ....................... ४९ माध्यान्ति कान्ता...................... ६९ युक्तिः पराति ...................... ११० यदवधि विल ....................... ७८ यदा पुनरयं....................... २४ यादायमुपमा ....................... २४ यथा: प्रयोधिर....................... ७७ यस्मान्निशेष ....................... ८२ यस्याविशं द्विवे ....................... १९० तैजोऽतिस्रीयते ....................... १४० रक्तस्त्वं नवपल...................... ६९ राजनारायणं ....................... ३० रामं लिङ्गभतर ....................... २४ लावण्यद्रविण ....................... ९१ लोकप्रवादानु ....................... १९० लोकपालो यम:...................... ६८ वडवानलका ....................... १२१ वदनकमलैन ....................... २४

श्लोक: वदनेनेदुना ....................... ३० वर्षत्यंबुदमाले ....................... ६९ वंशभवतो गुण....................... ६३ वित्त्रासनं समर ....................... ९८ विपदः संतु न:....................... १२७ विमुञ्चसि यद ....................... १८० शंखाद्रीणानि ....................... ७९ शीतांशुकिरणा ....................... ७९ शृंगवेरपुरा ....................... १९६ श्यामलाः प्रावृषे ....................... ८९ सकलकलपुर ....................... १९२ सक्तु परिश्रृ ग्रहो...................... १०८ सच्चिदानन्दमूल: ....................... ९८ स जितस्त्वनमु....................... १०८ सममेव समा ....................... ८१ संभावनं यद ....................... ८१० सातपत्रं द्रह ....................... ७९ स्त्रीमिः कामोर्ध ....................... ८९ स्त्रीव गच्छति ....................... ९५० सुखं मनोरमा ....................... ३९ सुधांशुकलि....................... १०८ मुच्यार्थेसूचनं ....................... १९७ सेतौ नागेशा ....................... १९६ सौधाग्राणि पुर ....................... ९८ सौधाग्राणि पुर....................... ६० हनुमदादये....................... ७० हिमाद्रिं त्वद्यशो ....................... १९२६ हेतोर्हेतुमता ....................... ९८

अथ काव्यप्रकाश: ॥

दशमोल्लास: ।

. अर्थालंकारानाह,

अथ काव्यप्रदीपे दशमोल्लास:—अथार्थालंकारलक्षणीं: । ते च

उपमानन्वयस्तद्रूपदुपमेयोपमा तत: । उत्प्रेक्षा च सदृशे हो रूपकापह्नुती तथा ॥ श्लेषस्तथा समासोक्तिः प्रोक्ता चैव निदर्शना । अप्रस्तुतप्रशंसातिशयोक्ती परिकीर्तिते ॥ प्रतिवस्तूपमा तद्रूपहृष्टान्तो दीपकं तथा । तुल्ययोगितया चैव व्यतिरेक: प्रकीर्तित: ॥ आक्षेपो विभावना च विशेषोक्तिस्तथैव च । यथासंख्यमनन्तरन्यास: स्यातां विरोधवत् ॥ स्वभावोक्तिस्तथा व्याजस्तुतिः प्रोक्ता सहोक्तिवत् । विनोक्तिपरिवृत्ती च भाविकं काव्यलिङ्गवत् ॥ पर्यायोक्तमुदात्तं च समुच्चय उदीरित: । पर्यायश्रवणं च न प्रोक्त: परिकरस्नथा ॥ व्याजोक्तिपरिसंख्ये च विज्ञेये हेतुमालया । अन्योन्यमुक्तं सूक्ष्मस्मारौ तद्र्दृशसंगति: ॥ समाधिश्व समेन स्याद्रिदृशमस्वधिकेन च । प्रत्यनीकं मीलितं च स्यातामेकावलीस्मृती ॥ भ्रान्तिमानस्तु प्रतीपेन सामान्यं च विशेषवत् । तदुणातदुणो चैव व्याघात: परिकीर्तित: ॥

अथोक्तोते दशमोल्लास:—अथार्थेति । प्रसंगादिति भावव: । न्यू-

२

दशम उल्लासः

साधर्म्यसुपमा भेदे, उपमानोपमेययोरेव, ( न कार्यकारणादिकयोः ) साधर्म्यं भवतीति तयोरेव समानेन धर्मेण सम्बन्ध उपमा । भेदग्रहणमनन्वयव्यवच्छेदाय ।

संस्कृष्टिसंकरौ चैवमेकाष्टिरुदीरिता: ॥

तेष्वनेकालंकारमूलभूतत्वेन सौकुमार्योतिशयाच्च प्रधानमुपमां प्रथमं लक्ष्यति—साधर्म्यमिति । 'जनु' साधर्म्यस्य प्रतियोग्यनुयोगिरूप्यतया तदनभिधाने न्यूनत्वं लक्षणवाक्यस्येति चेत्, न । आक्षेपादुपमानोपमेयरूपंयोगस्तयोर्लोभात् । न च प्रति-योग्यनुयोगिमालाक्षेपेडतिप्रसङ्गः । उपमानोपमेये विनाडन्यास्य कार्यकारणादिमात्रस्य साधर्म्यभावात् । एवं चोपमानोपमेययोः समानेन धर्मेण सम्बन्ध उपमेति लक्षणम् । अत्र चोपमानोपमेयोराक्षेपः साधर्म्यप्रतिपत्तिमात्रफलकः, न तु व्याप्तिकः । नन्वेतत् 'मेघे' इति व्याख्येयम् । तस्याध्यासभेदेनैव लाम्भावात्

नाधिकार्यवच्छेदत्तये तौनादौ गणयति । ते चैति । तेष्वनेकेषु । उपमेये पमानन्वयप्रतीपस्मरणरूपकसादृश्यादौनिमदपनहवोभेक्षातिशयोक्तिलुल्ययोगिता दीपकप्रतिवस्तूपमादृष्टान्तनिदर्शनानन्यतरेकसहोक्तिसमासोक्त्याद्यनेकत्थैः । सौ कुमार्येंति । इतरालंकारापेक्षया अस्या: स्फुटतया विभावाद्युक्तर्षकत्वादिति भावः । साधर्म्यमिति । उपमानोपमेयोरभेदे सति वाक्यार्थोपस्कारकं चमत्का रिरे साधारणधर्मैवस्त्वमित्यर्थः । चमत्कारोत्पादनेन 'गौरिव गवय:' इत्यादेर्यो: वृत्ति: । वाक्यार्थोपस्कारकमिति अलङ्कारसामान्यलक्षणप्राप्तम् । अतिप्रसंग इति । कार्यकारणयोगतिप्रसंग इति । समानो धर्मों ययोस्तौ सधर्माणौ तयोरभेद: साधर्म्यमिति समासो-त्तरवंतिभावप्रत्ययस्य संबंधबोधकत्वादिति भावः । प्रकृष्टत्वेन संभाव्यमानत्वं पमानत्वं, नितरां निष्ठत्वेन तत्त्वमुपमेयत्वमिति केचित् । साधृश्यप्रतियोगित्वानुयोगित्त्वे त्वे चोपमानोपमेयत्वे इति बहवः । न तु व्यावर्त्तक इति । कार्यकारणादिकयोः साधर्म्यस्यैवाभावादिति भावः । न च कारणगुणानुसारी कार्ये गुण इति व्यव-हारात्योरपि साधर्म्यमस्त्येवेति वाच्यम् ।

१ व. छ. समानधर्मेण । २ ( ख ) भादौ तानू

पूर्णा लक्ष्मा च,

उपमानोपमेयसाधारणधर्मो-पमा-प्रतिपादकानुमादाने पूर्णा । ए-कस्य द्वयोः्वयाणां वा लो-

पे लक्ष्मा ।

तत्र । न ह्यभेदे साधर्म्यात्‌मकं साधर्म्यमिति चेत्‌, न । साधर्म्यप्रदर्श्यारोपिताना-

रोपितसाधारणसमानधर्मसंवन्धमात्रपरत्वेनारोपितसाधर्म्येनिवन्धनस्त्यानन्वयालं-

कारस्य व्यवच्छेद्यत्वात्‌ । 'अलंकारत्वे सति ' इत्यापि पूरणीयम्‌ । साधर्म्ये-

मात्रस्योपमात्वाभावात्‌

एनां विभजते—पूर्णोंति॥

यत्रोपमानोपमेयसाधारणधर्मोणामुपमाप्रतिपादकशब्दस्य चोपादानं सा पू-

र्णा । एतच्चतुष्टयमध्ये एकस्य द्वयोः्वयाणां वाडनुपादानं यत्त सा लु-

क्षमा ।

एव संभावादिति भावः । न ह्यभेद इति । तद्वृत्तित्वे सति तद्‌तत्‌भूयो धर्मवत्त्व-

स्यैव साधर्म्यपदार्थत्वादिति भावः । आरोपितेति । अत एव ' त्वयि कोपो-

यमाभाति सुदृशांशिव पावकः ' इत्यादाऽुपमानिर्वोहः । तत्र हि उपमानस्यां-

त्याऽसंभावितत्वेन साधर्म्यस्य लोकसिद्धत्वाभावेऽपि केविना खड्गः पदार्थो-

स्थितिमता स्वेच्छया संभावितत्वेनाकारण चंद्राधिकरणकमलं प्रकार्य तेन स-

ह साम्यस्यापि कल्पनात्‌ । कल्पितस्यापि भावनोपनीतकांतिव चमत्कारित्वम-

विरुद्धमिति भावः॥आरोपितसाधर्म्येति॥ तत्र ह्यारोपितारोपितभेदेनापाततः सा-

दृश्यप्रतीति:, पर्यैते तु तस्या बाधप्रतिसंधानेन द्वितीयसदृशतायवच्छेदः फलतीति

भावः । ननु तद्‌दुत्कर्षविशेषणां वैचित्र्यं कोपयुज्यत इति चेत्‌, मुखादिनिष्ठानां

तेषां वैचित्र्यं तुहीनविभावतया विचित्रविचित्रामवदे इति गृह्णा । ' उभौ

यदि व्योम्नि पृथक्‌ प्रवाहावकाशगंगापयसः पतेताम्‌ । तदो-

पमीयेत तमालनीलमु-

क्तमुक्तालतमस्य वक्‌ः ' इत्यादौ नोपमा । यदि तथाभूतौ स्यातां तदो-

पमीयेत न चैवमित्युपमानि‌पप्त्यभावात्‌ । किं तु यद्यर्थोक्तौ च कल्पनमित्यतिशयोक्ति-

रेवति न दोषः । 'भद्रातमनः ' इत्यादौ व्यंग्योपमाया वाच्यापेक्षया प्राधान्येडपि व्यं-

ग्यभावाद्युपस्कारकत्वेनालंकारत्वश्रेष्टत्वेन दोषाभावात्‌ न अग्यंगयत्वं अप्रधानत्वं

वा विशेषणं देयमित्याहुः । साधर्म्यमात्रस्येति । घट इव पटो जातिमानित्यादेरित्यर्थः ।

यत्रोपमानोपमेयेति । साधर्म्यप्रतियोगि-

१ ( ऋ ) कविना स्वेच्छया ।

४

दशाम उल्लासः

साग्रिमा । श्रौत्यार्थी च अभेदैक्ये समासे तद्धिते तथा ॥ ९ ॥

अग्रिमा पूर्णा । यथेववादिशाब्दा यत्परास्तस्यैवोपमानताप्रतीति-रिति यद्यप्युपमानविशेषणान्येते; तथापि शब्दशक्तिमहिमा श्रुत्यैव शास्त्रान्वितः सम्बन्धः प्रातिपाद्येन्तीत तत्सिद्धयै श्रौती उपमा । तथाह, "तत्र तस्येव"-( पा० सू० ५।१।११६ ) इत्यनेनैवार्थे विहितस्य वतेरुपादाने । 'तेन तुल्यं मुखम्'-इत्याद्युपमेये एव, 'ततुल्य-मस्त्व्'२-इत्यादौ चोपमानेऽपि, 'इदं च तच्च तुल्यम्' इत्युभयत्रापि तुल्यादिशाब्दानां विश्रान्तिरिति साम्यपर्यालोचनया तुल्यता-प्रतीतिरिति' साधर्म्येस्यात्वेततुल्यादिपदोपादाने आर्थी; तद्धित, "तेन तुल्यं क्रिया चेद्वति:" ( पा० सू० ५।१।११५ ) इत्यनेनै विहितस्य वते: स्थितौ ।

तथा: पूर्णा विभजते—साग्रिमेति ।

अग्रिमा प्रथमोदिष्टा । पूर्णेत्यर्थः। वाक्यं 'विग्रहः'। तेनोपमानादिपदानि च-त्वार्यपि यत्रासमस्तानि भिन्नविभक्तिकानि सा वाक्यगा । यत्र तु तेषु कचोरपि समासः सा समासगा । तद्धिते तेनोपमानप्रतिपादकेन तु सममुपमानवाचिन्या: प्रकृतेः समासो नापि विग्रह इति तृतीय उपाभेदः । त्रिविधाप्येया श्रौत्यार्थी-भेदात्प्रत्येकं द्विधेति षड्धिधा पूर्णेत्यर्थः । श्रौतात्वं चोपमानोपमेययोः साधारण-धर्मेसंबन्धरूपायास्तस्या: शाब्दबोधाविषयत्वम् । अर्थोऽपत्तिगम्यत्वं चार्थत्वम् । तत्र यथेववादिशाब्दानां 'तत्र तस्येव' इत्यनेनैवार्थे विहितस्य वतेश्रोपादाने श्रौती । तुल्यादीनां शाब्दानां 'तेन तुल्यम्-' इत्यादिना तुल्यार्थे विहितस्य वतेश्र प्रयोक्ते आर्थी । नन्वयं विभागोऽनुपपत्तः । उभयत्र साधरस्यप्रत्ययावि-शेषात् । न च वाच्यं यथादिशाब्दैः साधारणधर्मेसंबन्धश्रयत्र शक्त्यैव बो-धानुयोगित्वे चोपमानत्वोपमेयत्वे इति बोधयम् । श्रौतात्वं चोपमानेऽति । एवं च साधरस्यप्रयोजकसाधारणधर्मेसंबन्धश्रयेदशाक्यस्योभयवृत्तितया शाब्दबोधविषयत्वं श्रौतत्वमित्यर्थ: । अर्थोऽपत्तीति । तुल्यादीनां साधरस्यवति शक्ते: सा-धरस्य साधारणधर्मेसंबंधं विनाऽनुपपत्त्या तत्प्रतीतिरिति भावः । उभयत्र शक्त्यैवेत्यर्थे

१ छ. ज. ति तत् सार् । २ ( ख ) श्रौतीत्व

काव्यप्रकाशः

ध्यते न पुनस्तुल्यादिशब्दैः; अयमेव विशेष इति । यतो यथादिशब्दा यद्-

नतरमुपात्तास्तस्यैवोपमानताप्रतीतिरित्युपमानविशेषणानी ते । अत उपमाने तत्संबन्धं बोधयन्तु न पुनरुपमेये । अन्यविशेषणास्यान्यत्र संबन्धबोधकत्वादर्शोनादिति चेत्, न । शब्दशक्तिस्वभावादन्यविशेषणत्वेऽप्यनन्यत्र संबन्धबोधक-

त्वात् । न चादृष्टचरत्वम् । षष्ठ्यां तथा दरशनात् । षष्ठी हि यदनंतरमुपात्ता तस्यैवोपसर्जनत्वप्रतीतिरित्युपसर्जनविशेषणत्वेऽपि प्रधानेऽपि संबन्धं बोधयति ।

सादृश्ये नियमेन उपमानोपमेययोः प्रतियोगित्वानुयोगित्वाभ्यामन्वयादिति भावः । यदनंतरम् । यदृढकशब्दानंतरम् । डंपमानता । सादृश्यप्रतियोगि-

त्वम् । उपमानविशेषणानीति । उपमानविशेषणोऽपमानत्वद्योतकानीत्यर्थः । उपमानं विशिंषन्ति उपमानत्वविशिष्टं-येन बोध्यन्तीत्थं । न च तत्स्य सादृश्यप्रतियोगित्वरूपोपमानत्ववोधकत्वेऽपि

तल्लाभः । सामर्थ्योभयोरेकत्रान्वयात्प्रतीतेः । यत्प्रतियोगित्वं साकार्षणधर्मोऽन्तं धाप्रतीत्या नायं श्रौतार्थीविभाग उचित इति भावः । शब्दशक्तिति । स्व-

सदृशो उपमानवाचकपदलक्षणायां इवस्य तात्पर्यग्राहकत्वेन तस्याभेदेन नाम-

श्रोनयस्वीकारादित्याशायः । यथा-तथा-शब्दयोः तु पश्चाज्ज्ञायमानसादृश्य-

विषयकबोधमादायेदं बोध्यम् । यदृढमवांशचन्द्रस्तदृढमवनमुखमिल्येव तत्र बोधात् ।

अन्यविशेषणत्वेऽप्यन्यासंबन्धयोक्तत्वेऽपीत्थर्थः । तत्र हृष्टान्तमाह । षष्ठच्या-

मिति । तदेवोपपादयति । षष्ठी हीति । यदनंतरमिल्यनेनोपसर्जनसंबन्धित्वं

बोधयति । उपसर्जनत्वं स्वार्थसंबंधे प्रतियोगित्वेनान्वयितत्वम् । उपसर्जनवि-

शेषणत्वेऽपि । उपसर्जनानिष्ठविशेषणतानिरुपितविशेष्यताश्रयत्वेऽपि । यद्वा

यथा प्राचींनमतङ्गः प्रकाइभूतविकस्तयथसंबंधेन नामार्थयोर्भिदेनान्वयः ।

विन्रस्य धनमित्यादौ स्वामिचैत्रीयं धनमिति बोधात् । तथा प्रकारी-

भूतनिपातार्थसंबंधेन नामार्थयोभिदेनान्वय इति चन्द्रडव सदृशाचन्द्रीयं मुखमिति धीरिति प्राचींनमतङ्गेनायं ग्रंथः । श्रौतीत्वं सादृश-

इयप्रतियोगित्वरूपोपमानत्वस्यैवेन बोधनादिति बोध्यम् । परं तत्र पक्षे

षष्ठच्या एव विशिष्यष्टान्तवेनोपपादाने बीजं चिन्त्यम् । नन्वेवं तुल्यादिपदै-

रुपि चन्द्रेण तुल्यमित्यादौ तृतीयार्थोन्वयद्वारा श्रुत्यैवोपमानत्वोपमेयत्वयोर्बोधात्

९. उपमानता सादृश्यप्रतियोगित्वमिति (ख) पुस्तके नोपलभ्यते,

९

दशाम उल्लास:

तस्मात्तत्प्रतीत्यनुपपत्त्या प्रतीतानुपपत्त्या च संबन्धबोधे विशेषाच्चेतार्थीविभाग इति मन्तव्यम् । तथा हि 'पद्ममिव मुखम्' इत्यादावुपात्तस्याक्षिप्तस्य वा

श्रौती स्यादित्यत आह । तस्मादिति । प्रतीत्यनुपपत्त्येति । अयं भावः । साधारण्यप्रयोजकसाधारणधर्मसंबन्धो ह्युपमा । साधर्म्यं चातिरिक्तः पदार्थः । धर्मे-विशेषश्व कचिदुपात्तः कचिदाक्षिप्त इत्यन्यत् । यथाद्यश्र्व तत्प्रयोजकधर्मे-शेषसंबंध एव शक्ता: । न तुल्यादयः । ते हि सदृशामात्रवाचका इति । उप-मेयं इति ।। समनविमक्त्यंतपदोपस्थाप्यत्वादिति भावः । उपमाने इति । तत्त्वादेवेति भावः । एवं च साधर्म्यादिपदयोरगम्योऽर्थयोव । अपरे तु 'तत्तत्सा-धारणधर्मेसंबंध उपभा । उपमानत्वं न साधारणधर्मवत्तेनेषदितरपरिच्छेदकत्व-म् । तद्र्मेवक्त्तया परिच्छेद्यत्वं चोपमेयत्वमित्युपमानानीति सूत्रे भाष्ये स्पष्ट-म् । उपमानविशेषणानि ते इति । उपमाननिष्ठसाधारणधर्मबोधकानीत्यर्थः । एवंउपमानित्वमपि वोध्यते । यदुपमानविशेषणोपमानित्वव्यतिरेक्ते ई-त्यर्थः । उपमाने तत्संबंधोमीति । उपमानत्ववरूपस्य साधारण-धर्मेऽतितत्वात्तत्र तत्संबंधबोधोस्तित्वर्थे । षष्ठी हेतिति । सा हि राज्ञः

पुरुष इत्यादौ स्वस्वामिभावसंबंधबोधिका, प्रकृत्यर्थेsस्य विशेषणत्वबोधिका च । सा च विशेषणस्यैतरविशेषणत्वार्थं संबन्धस्याकांक्षणात्तन्निष्ठविशेषणत्वस्य तन्निष्ठस्वामित्वरूपसंबंधघटकं स्वतंव बोधयति । तदाह यदनंतरमुपात्तेति । राज्ञ इत्यतश्र्व राजस्वामिकमिति बोधः । पुरुपपदेन च तद्विशेषसंपर्णामिति 'षष्ठी शेषे' इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । एवंविधादिभि: स्वसमभिव्याहृतचन्द्रादावुपमानत्वं तत्त्विरोषाहक आल्हादकत्वादिसाधारणधर्मेसंबंधश्र्व बोध्यते । तत्र सा-धारणधर्मवत्तेनैतरपरिच्छेदकत्वरूपोपमानत्वप्रतीतिसद्र्मेवक्त्तपारिच्छेद्यप्रतीतिं 'विना डनुपपत्तेति तमपि बोधयतीति भावः । एवं च चन्द्र इवेत्यतत आल्हाद-कोपमानभूतचन्द्राभिन्नमार्लाहक सुपमेयं मुखमिति बोधः । अत एवेवादिसम-भिव्याहारे उपमानोपमेयोः समनविभक्तिकत्वनियमः । साधारणधर्मेसंबंधश्र्व

कचिद्विशेषणतया यथा चंद्र इव मुखमाल्हादकमित्यादौ । कचिद्विशेष्यतया यथा चंद्र इव मुखमाल्हादकं भवतीत्यादौ । अतत्र हि उपमानचन्द्रकर्तृकाल्हादाभि-न्नउपमेयमुखकर्तृकार्हाद इति बोधः । अतोत्रापि तयोः समन-

मणीयत्नादे: सम्बन्धमाविषयीकृत्यापर्यवसानम्। यथादिशब्दानां धर्मविशेषसंवन्थ एव शक्तत्वात्। तुल्यादिशब्दास्तु नैवम्। 'पद्रे तुल्यं मुखम्' इत्यादावुपमेये, 'पद्रं तुल्यं मुखस्य' इत्यादावुपमाने, 'मुखं पद्रं च तुल्यम्' इत्यादावुभयत्रापि सामान्यतस्तुल्यत्वं बोधयित्वा विश्रान्तेषु तेषु धर्मविशेषं विना कथम् तुल्यतां प्रति तानुपपत्त्या धर्मविशेषसंवन्थप्रतीतिरिति।

केचित्तु—'उपमानोपमेयभावरुपसंवन्थस्य श्रौतार्थत्वाभ्यां विशेष:' इति व्याचक्रुषतद्युक्तम्। 'सादृश्यस्यार्थतयातुल्यादिपदोपादाने आर्थी' इति प्रकाराविरोधात्। यस्यैव व्यार्थतया उपमया आर्थत्वं तस्यैव श्रौतातया श्रौत्त्वौचित्यात्। किं च साधर्म्यमेवोपमेयोति तस्यैव श्रौतत्वार्थत्वाभ्यामुपमाभेदो युक्तः। अत एव 'यथादिना साधर्म्यरूप: संवन्य एव साक्षाद्विधीयते षष्ठी-वत्, तुल्यादिमिस्तु धर्म्येपि' इति व्याख्यानमनुपादेयम्। ननु तथाप्यनुपपत्तो विभाग: पूर्णोयां द्वोतकोपमानयोरेव हि समास: संभवित:। न च यथादिभि: विभागोक्तत्वैव।

ये त्वत्र चन्द्रसादृश्यप्रयोजको मुख्यततृक आल्हाद इति बोधं वदन्ति तेषां तयो: समानविवक्षात्मकत्वनियमे मानं चिन्त्यम्। यत्तु वाचनिक्य समानविवक्षात्मकत्वेति। तन्नु व्याकरणे तादृशावचनानुपलंभात्। एवं गज इव गच्छति देवदत्त इत्यादौ बोध्यम्। वनगज इव सूर: समरशूरं गच्छतीत्यादावुपमानगतकतृकवनगमनाभिन्नसुपमेयशूरकर्तृकं समरकं गमनमिति बोध:। साधारणधमेरूपगमन्स्य विधेयतयोपमाविधीयिकाडत्र धी:।

य: पुरुष: स गच्छतीत्यादावुपमानशूर्याद्भिन्नपुरुषकर्तृकगमनमिति धी:। रत्वादिसाधारणधर्मेस्योद्र्श्यतयोपमोद्र्शिकाडत्र धी:। अत एव भेदाभेदप्रधानपक्षेति प्राच:। यद्यापि चन्द्रसादृश्योस्तच्चेन भेदस्तस्थापि साधारणधर्मवत्त्वेनाभेदयोग्यतां बोध्येत्यधिकं मन्जूष्यां दृश्यतयम्। धर्मविशेषसंबन्धएवेति। 'स्य शक्त्या स्वसामर्थ्येन बोधनं तद्न्वयतात्परयेग्राहकतया बोध्यम्। तत्कृतोऽपमानत्वस्य तु चोतका इति बोध्यम्। तुल्यादिशब्दास्त्वति तेऽ च सदृशत्वं च सामान्यधर्मप्रयोज्यो धर्मविशेष इत्याहु:। न चेदृशश्रोत्यार्थी विवेको विफल:। आर्थ्योपमानोपमेयनिर्णयविलंबिनास्तवादाविलंब:; तद्भाव: श्रौतामिति तत्साफल्यादिति बोध्यम्। संबन्धस्येति। स अनुपादेयमिति। धर्मबोधेऽपि यावदृप्राप्तं तावदृधीयत्न इति साधर्स्यैव विधेयत्वादित्यपि बोध्यम्। न च यथादिभिरिति। असादृश्ये

६

दशाम उल्लासः

"इवेन नित्यसमासो विभक्त्यलोपः पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं च " इति नित्यसमासे इवशब्दयोगे समासगा । 'क्रमेणोदाहरणम् । स्वप्नेऽपि समरेषु त्वां विजयश्रीर्न मुञ्चति । प्रभावप्रभवे कान्ते स्वाधीनपतिका यथा ॥ १ ॥ चकितहरिणीप्लोललोचनाया: कुषि तरुणारुणतारहारिकान्ति । सरसिजमिदममाननं च तस्या: सममिति चेतसि संविदं विधत्ते॥२॥

सममसौ हृदयते येन समासे श्रौती स्यादिति 'चेतः, न । 'इवेन नित्यसमासो विभक्त्यलोपः पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं च ' इत्यनेनैवशब्देन समं समासविभक्त्यलोपयोः संभवान् । विभक्त्यलोपदर्शोनाच्च तत्रासमासत्ववहारो मू- दानाम् । तत्र वाक्ये श्रौती यथा——स्वप्नेऽपि इति । अत्र विजयश्रीरूपमेवा । स्वाधीनपतिका उपमानम् । न मुच्यते इति साधारणो धर्मः । यथेत्युपमाप्रतिपादकं विवक्षि- तम् । एवमग्रेडप्यध्याहारो न चैतेपां कयोरपि समास इति वाक्यगा श्रौती । वाक्यगा आर्थी यथा——चकितेति

एव यथाशब्देन समासविभानादिति भावः । इवेन नित्यसमास इति । व्याकरणे वैकल्पिकत्वांगिकाराद्वार्तिके तदाडपाठाच्च नित्यपदप्रक्षेपोऽप्रमाणिकः। स्वप्नेऽपि इति । वैरिभिः स्वप्नेऽपि तव विजयानुभवादित्यर्थः । प्रभावात्प्रभवविश्वात्प्रभव उत्पत्तियेस्य तमित्थ्येः ( 'प्रभावस्य प्रभवं उत्पत्तिहेतुत्वं त्वामित्य- यः' इति चन्द्रिका ।) समरेषु न तु समरे । अत्र यत्तत्पदप्रकृतिकप्रकारवाचि- शाब्दार्थयांतयारोपसाधारणधर्मप्रतिपादनयोग्यो यत्सदृशवती स्वाधीनपतिका तद्वमपती विजयश्रीरिति उभयविशेष्यको बोधः। पश्चात् यतद्वां धर्मस्यैक्यबोधात्सादृश्य- मयं फलति । राझ: कांतस्य च बिम्बप्रतिबिम्बभावः । तदालिंगितस्वप्नाधिकरण- कत्यागाभावोऽनुगामी साधारोणो धर्म इति बोधयम् । चकितेति । (सर्वीं प्रभूति नायिकासौभाग्यं कयांचित्रिवेद्यते।) भीतहरिणवचंचलनेत्रा या।इत्यर्थे:। कुषि कोपे । तत्तापि कांतामित्याह । तरुणेत्यादि । तरुणारुणवत्तारा पुष्टा हारिणी मनो- हरा कांतिर्यस्य तदिति । संमदं हर्षम् । (पुष्पिताग्रा छंदः ।) सराझ्जममाननं च सममित्यत् प्रथमं साधृयवदभिन्नामिदं द्वयामिति बोधे पश्चा- त्ननसा व्यंजनया वा परस्परनिरूपितसाधारणधर्मप्रतीतिरिति ध्येयम् । अ-

काव्यप्रकाशः

अत्यायतैरनीयरकारिरुद्धतानां दिव्यैःप्रभाभिरनपायमयैरुपायैः । शौरिर्यैरिव चतुर्भिरदः सदा यो लक्ष्मीविलासभवनैरिव वनं बभार ॥ ३ ॥

अवितथमनोरथपथमथनेतु प्रगुणगिरिमगीतश्रीः । सुरतरुसदृशः स मवानभिलषणीयः क्षितीश्वर न कस्य ॥ ४॥ गाम्भीर्यगिरिमा तस्य सत्यं गडाभुजंगवत् । दुरालोकैः स समरे निदाघाम्बररत्नवत् ॥ ५ ॥

इयं समासब्धप्रयोगादर्थी । समासे श्रौती यथा—अत्यायतैरिति । अत्रेवन समासः । समासे अर्थी यथा—अवितथेति । अत्र सुरतरुसदृश इत्युपमानद्योतकोयः समासः । तदृदृते श्रौत्यार्थी च यथा—गाम्भीर्येति ।

अत्र गडाभुजंगवदिति श्रौती । 'तत्र तस्येव' इत्यनेन एकार्थे वतेतिव्याप्त । निदाघाम्बररत्नवलित्यार्थी । 'तेन तुल्यम्-' इत्यर्थे वते प्रयोगात् ।

ऋणसदृशकान्तिमत््वं साधारणो धर्मः । अत्यायतैरिति । आयतैः ( आय-१ ) उदर्कशुद्धिदीर्घीधिता च । उद्धतानां गर्ववतां दानवानां च । दिव्यैःरुत्कृष्टैःवर्गीयैश्र । प्रभाभिः । प्रकृष्टशोभावद्रिः । भाते: कर्त्तरी क्रिप् । अनुपायमयैःमपायाभावप्रध्नुरैः । उपायैः सामभेददानविग्रहैः । अदः एनत्त् भुवनम् लक्ष्मीःसंपच्च । ( वसंततिलका छन्दः । ) ३भुजैरिवोपायैरित्यत्र भुजसादृश्यप्रतीकात्यायतत्वादिध्वारिदर्मवद्वैरित्यादिरेव बोध । गजो वन् गच्छतीव सूरःगच्छछतीत्यादौ क्रियासमभिव्याहृतेःवदरुत्प्रेक्षाद्योतकत्वमेवेति न तारः । स्पष्टं चेदं सन्निधायके भाप्ये । अवितथेति । अन्यर्थैः—विषयैःसंबंधिमार्गेसंपादनेनैव प्रकृष्टगुणानां गरिम्णा गीता श्रीरेश्य । ( गी-१ ) द्योतकयोःरिति । द्योतकपदं बोधकपरम् । गांभीर्येति । गांभीर्यंकरणत्वं अतलस्पर्शित्वं च । भुजंग उपपत्तिः समुद्रः । शंतनोरेव तित्त्वात् । दुरालोकः दुःखेनालोकयितुं शक्यः । अंबररत्नं सूर्यः । अत्र

१ प्र. विनय° । २ प्र. °कक्ष्य । ३ भुजेरिस्यारःभ्य बोध इत्यंतः पाठः ( ख ) पुस्तके नोपलभ्यते । २

१० दशम उल्लासः

स्वाधीनपतिका कान्तं भजमाना यथा लोकोत्तरचमत्कारभूः, तथा, जयश्रीस्त्वदासेवनेनैत्यादिना प्रतীয়मानेन विना यद्यापि नोक्तेर्वैचि-त्र्यम्, वैचित्र्यं चालंकारः, तथाडपि न ध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्यव्यव-हारः, न खलु व्यङ्ग्यसंस्पर्शोपरामर्शोदत्र चारुताम्रतीति:, अपि न तु वाच्यवैचित्र्यप्रतिभासादेव । रसादिस्थु व्यङ्ग्योडर्थोडलंकारान्तरं च सर्वत्राव्यभिचारात्यगणायितैव तदलंकारा उदाहता: । तद्रहितत्वेन

ननु चित्रभेदा अलंकारनिर्णये निर्णय्यन्ते इति पूर्वमवादी:, इदानों 'स्वप्रेड़-पिं' इत्युदाहरासि, न तच्चित्रं भवितुमर्हेति । अत्र हि स्वाधीनभर्तृका कान्तं भज-माना यथा चमत्कारभूस्तथा जयश्रीस्त्वदासेवनेनैत्यादि वस्तुरूपं व्यङ्ग्यं विना नो-केर्वैचित्र्यम् । वैचित्र्यं चालंकारत्वेन निष्पत्तय इति व्यङ्ग्यचमत्कारयापेक्ष्यम् । अत-स्तस्य प्राधान्ये ध्वनित्वम् । अप्राधान्ये गुनीभूतव्यङ्ग्यत्वम् । तस्मात्पूर्वोपर-बोधे उक्तिदर्शादि: । उत्तरे तु निदर्शादिविरलत्वेन तुल्याभिस्तु तद्विप्रयोगकं न दुरालोकत्वमिति पश्चादनुमनसा व्यंजनया वा बुध्यते । स चे-त्थं । उपमानदुरालोकनिदर्शादिविरलत्वेन तद्विप्रयोगकं दुरालोको राजेत्येवमिति बहु: । अत एवार्थीत्वम् । नामार्थयोर्भेदान्वयसम्बन्धद्विग्रहवाक्ये कृञ्‌निर्वाहाय अस्य व-तेरपि धर्मिवाचकतैवोचिता । अनुशासनस्य तथैव शक्तिग्राहकत्वाच्च क्रिययो-स्तुल्यत्व एव तेन तुल्यमिति वक्ति: साधु: । अत एव ब्राह्मणवदर्धात् इत्यत्र ब्रा-ह्मणपदस्य तत्कर्तृकाध्ययने लक्षणेति भाष्यकृतः । एवं च चन्द्रभवन्मुखमित्यादौ भवतिक्रियामध्याहृत्य चन्द्रभवन्मुखमित्येव वाच्योऽर्थ: । चन्द्रंमुखयो: साहचर्यं तु व्यंजनयैवैति बोध्यम् । गंगाभुजंगवदित्यत्र गंगाभुजंगपदस्य तत्तं-

बन्धिगांभीरीयगारिमलक्षकत्वेन गंगाभुजगसंबन्धिगांभीर्यसदृशोभेते तत्संबन्धिगांभीरीयमिति-बोध: । तदनन्तरं गाम्भीर्येयो: साधर्म्यमूलाभेदाद्यवसायेनामिन्नधर्मेमूला पश्चाद् घटच्युपपत्तये गाम्भीर्येगारित्यस्यावृत्या गंगाभुजंगस्येवास्य गाम्भीर्येगरीमेल्यादिवाक्ये-वानुभवेन वृत्तावपि तथैवोचित्यात् । एवमरिंदतुल्यो भातीयस्यारविंदतुल्यकृं त्कं भानमिति वाच्योऽर्थ:। भानमेव च साधारणो धर्म:। एवं चोपमाविशेषयिका धी:। यद्वा तु धर्मांतरेण तुल्यत्वं तदोपमाया उद्देश्यातावच्छेदकत्वमिति दिक् ।

९ ( ख ) व बुङ्गयत इति

° तु उदाहियमानां विरसतामावहन्तीति पूर्वोपरविरुद्धाभिधानमेति न चोदनीयम् । तद्रहस्य लोपे स्थान्न श्रौती तद्धिते पुनः ।

विरुद्धाभिधानमिति चेत्, मैवं वादी: । न खलु व्यङ्ग्यपरामर्शोदेवात्र चारुतारतीति:, अपि तु वाच्योपमामात्रपरामर्शोदेव । चारुत्वहेतुश्श्रृङ्गार: । अववनीयसंनिदेशे शृङ्गारस्यैवास्पुटतरतया न ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गयवहारप्रवर्तकतति न कश्चिद्दोष: । नन्वेवमप्युदाहृतं रसादिरूपकव्यङ्ग्यस्यसंदर्भावाचित्रतानुपपत्ति:। के चानुप्रासाद्यलङ्कारान्तरसद्भावात्संकरालङ्कारोदाहरणान्येतानि युक्तानि, ने शुद्धाया उपमाया इति चेत्, न । रसादिरूपकव्यङ्ग्यचोऽलङ्कारान्तरं चैतेष्वयभिचार इति तत्रौदासीन्यमालंव्योपमालङ्कारोद्यमीदृश इत्यभिप्रायेणालङ्कारपात्रमुत्रतं न तु चित्रकाव्यम् । अत्र ‘चन्द्रधवल: पथ:' इत्यादिको रालङ्काराभ्यामसंभिन्न एव विषय: किमिति नोदाहियत इति चेत्, तद्रहितत्वेपीदाहरणं वैस्त्वप्रस्तुतश्रुति । तदिशावाक्यस्थैकवाक्यत्वेन तस्याऽध्यनुप्रतीत:। "अथ लुप्तविभजनेया । सा च न ससधा । तत्त्रिकस्य लोपे त्रिधा । उपमात्रस्य साधारणधर्मस्य च लोपात् । उपमेयमात्रस्य लोपादर्शनेनात् । त्रैलोक्येडपि त्रिधा । धर्मवाच्योधर्मोन्मानयोरव्युपमेययोगे शृ लोपात् । अन्यस्य द्वित्रस्य लोपासंभवात् । तिलोके त्रियमेका । उपमेयं विनान्येषामेकमालसत्त्वे उपमाया असंभवादेति दर्शयन्नेव यथासंभवं तासां सविधानमपि विभागमाह—तद्रादिति ।

खलु व्यंग्येति । सत्यपि व्यंग्ये समुत्कटट्यालङ्कारकृतचारुतया प्रथमप्रतीतौ व्यङ्ग्यत्वं हि त्वत्क्षेपणादिति भाव: । विद्यमानव्यङ्ग्यस्य ध्वनयादिप्रयोजकता नेत्याहर्जनीयेति । अस्फुटतरतयेति । अत्रालङ्कारवैचित्र्यप्रतीतौ व्यङ्गयवहितप्रतिस्फुटतरत्वम् । यत्र वाच्यप्रतीतौ व्यङ्ग्यप्रतीतिस्तत्र खलु व्यंग्येति ।

नन्वेवमिति । राजविषयतिभावस्य भकारानुप्रासस्य च स्वरुपेपीति पद्ये स्वादित्याश्राय: । तस्या अप्यनुपमात्वादिति । उपमालङ्कारत्वाभावादित्यर्थ:। चकवाच्योपस्कारद्वारा रसाद्युपकारकस्यैवालङ्कारत्वादिति भाव: । नीरसेऽपि वैचित्र्येणापातत: शृङ्गारमात्तं नवलङ्कारत्वमिति तात्पर्यम् । एकस्य लोपीति । लोपोऽत्रानुपादानम् । ननु चन्द्रत्वमुखत्वादिधर्मेऽप्रतीतस्तने धर्मलोप इत्यत

१२

दशाम उल्लासः

धर्मः साधारणः । तद्धिते कल्पवादौ त्वाधीयेव । तेन पक्षे। उदाहरणम्,

धन्यास्यानन्यसामान्यसौजन्योत्कर्षशालिनः । करणीयं वचश्चेतः सत्यं तस्यामृतं यथा ॥ ६ ॥

आकृष्टकरवालोड्डामरं संपराय परिभ्रमन् । प्रत्यर्थिसैनया दृष्टः कृतान्तेन समः प्रभुः ॥ ७ ॥

करवाल इवाचारस्तस्य वाग्मृतोपमा । विषकल्पं मनो वेत्सि यदि जीवसि तत्सखे ॥ ८ ॥

धर्मस्य साधारणत्वम् । तद्धितस्मासे वाक्ये तद्धिते च श्रौती आर्थी चेत्यर्थः । तत्र विशेषमाह—‘न श्रौती तद्धिते-’ इति । इवार्थ एव हि तद्धिते सा श्रौती भवेत् । इवार्थश्र वतिरेव । स च ‘तत्र तस्येव’ इत्यर्थेकतया नित्यं धर्मस-काड्क्ष इति धर्मोनुपादाने श्रौती तद्धिते न भवत्येव । अर्थी तु यद्यपि वत-करो तद्धिते न संभवति ‘तेन तुल्यं क्रिया-’ इत्यर्थे उत्कर्षण्योत्पन्न नित्यं तुल्याक्षतवेन धर्मेलोपे तदसंभवात् । तथापि कल्पप्-दृशिय-दृशीयार-बहुन्नू-रूपे संभव्येवेति पक्षधा धर्मलोपमेत्यर्थः । तत्र वाक्ये श्रौती यथा——ध-नस्येति ।

अत्रामृतवचसोः परिणामसुरसत्वादिसाधर्म्यं, तत्त्व नोपात्तम् । आक्षेपात्तु लड्घस्य संबन्धो यथारोद्देन तद्धोऽयं विनाडपर्यवसित श्रुसैव बोधयत इति धर्मे-लोके श्रौतीयम् । एवमग्रेऽध्येयम् । वाक्ये आर्थी यथा——आकृष्टेति । अनत्यत्रयं यथा——करवाल इवेति ।

आह । साधारणस्येति । नित्यं धर्मेति । इवस्य साधारणधर्मसंंबंधे शक्त-स्तदुपादानं विना तदर्थबोधभावात् । किंच पष्ठीसमन्वितातातद्विधानेन षष्ठ्या-चर्येस्य धर्मोपादानं विनाडन्यसांंभवादिति भावः धर्मेलोपे तदसंभावादेति । इदमपि व्यंग्योपमामादागैयव । धन्यास्येति । अनन्यसामान्यस्येति (न विद्यते अन्यत् सामानयं साटृश्यं यस्य इति) बहुव्रीहिः । चेत इति संबोधनम् । आकृष्णेति । (करवालः खड्गः ।) संपराये युद्धे । प्रत्यर्थिसेनया शत्रुसेनया । कृतांतौ यमः । कूरतवमत्र साधारणो धर्मः । करवाल इवेति । (तत् तदा ।

९ ( ख ) ध बोद्घक्त्वेन

उपमानानुपादान वाक्यगाथ समासगा ॥ २ ॥ सअलकरणपरवीसामासिरिविअरणं ण सरसकव्वस्स । दीसइ अहवणिसम्पड़ सरिसं अंसंसमेत्तेण ॥ ९ ॥ कव्वस्सेत्यत्र कव्वसमिति, सरिसमित्यत्र च णूणमिति पाढे एषैव समासगा ॥

अत्र करवाल इवेति समासे श्रौती । अमृतोपमेति समासे आर्थी । विषक- ल्पमिति तद्धितगा आर्थी । उपमानेतिसामर्थ्यात् तद्वितस्य वृत्तिकलपबोधे- रुपमानादेव विधानेएडसंभवात् । न वा श्रौती । इवादीनामु- पमानमात्रान्विततया तदनुपादाने तेऽमप्यनुपादानात् । अतो वाक्यसमासयो- रेव । तयोरप्यार्थयेनवेति द्विपकारा लुसोपमानोपमा । तत् वाक्यगा यथा— सअलति ।

अत्र विशेषत उपमानं नोपात्तम् । चिन्त्यमेतत् । इदमेव ‘कव्वस्स’ इत्येव ‘कव्वसममु,’ ‘सरिसं’ इत्यल ‘णूणं’ इतिपाठे समासगोदाहरणम् । यदिं वेलिस तहिं जीवसीत्यत्र:। अथ वा यदि जीवसि तहिं वेलिस्ङइतन्यवय:। तत्समीपावस्थानेतवजीवनमेव दुःखेभमिति भाव:।) अत्र धातकतरमाधुर्येनाशा कत्वानि क्रमेण साधारणा धर्मा:। उपमाशब्दस्य सहशमात्रवाचकक्वपि साधार- णधर्मेसंबंधे नित्यसाकांक्षत्वभावाच्छकत्वाभावाद्द्वार्थीत्वम् । विशेषकल्पमिति । विशिष्ट्य विधानस्य कल्प: : साधशये पर्यवसानादिति भाव:। उपमान- मात्रान्विततयेतिं । उपमानान्तरयियनिमेनेत्यर्थ:। स अलति । सक्क॒ . णपर- विशेषान्वोपितवियां न तर्सत्कार्यत्वात् । हर्यते डवा त्रिकायवेत तद्रुपकांदुपमानोण। अपिरत्र गम्य: । करणं चक्षुरादि । परविश्रामो विपयांतरवैमुख्यम् । तज्ज्ञ- शोभादात्रित्यर्थ: । ( आर्यो मुखविपुला ।) अत विशेषत इति । अत्रास्म- शेनश्रवणाविषयत्वेन दुलेभतयोत्त्कृष्टगुण अनसदगोचरं किंचिदुपमानं भवि- प्यतीति साधशयपर्येसानादुपमानालुसोपमैवेयम् । एतेनासमालंकारोऽपुमपमाति- रिक्त इति रत्नाकराद्युक्तमपास्तम् । अत एवोपमानानुपादानित्युक्तं नत्सत् वस्त्वंतरसस्य विशिष्टानुपादानमात्रेणोपमानलोपस्य व्यवहार:। एतेनाडर णोद्रेत्यप्यपास्तम् । अनन्वये उपमानासत्वस्यैव विवक्षितत्वात् । चिन्त्यमेतो- हति । तद्धींस तु काव्येमवाचोप्रपमानम् । चन्द्रस्य सदशं मुखमित्यादौ चंदसैय-

१४

दशाम उल्लासः

वादेलोऽपे समासे सा कर्माधारक्यचि क्यडि ।

वाच्यदः उपमायोतक इति वादेरुपमाप्रतिपादकस्य लोपे' षष्,—स-मासेन, कर्मणोऽधिकरणाज्जोत्पत्तेन क्यचा, कर्तृ, क्यडि, कर्मकर्तृ-रूपपदयोर्णमुला च भवेत् ।

उदाहरणमू,—

ततः कुमुदनाथेन कामिनीगण्डपाण्डुना । नेत्रानन्देन चन्द्रेण माहेन्द्री दिगलंकृता ॥ ९० ॥

तथा

असितभुजगभीषणासिपत्रो रुहरहिकाहितचित्ततूर्णचारः । पुलकिततनुरुत्कपोलकान्तिः प्रतिभटविक्रमदर्शने ड्यमासित॥९१॥

धोतकलोऽपे वाक्यमा वक्तुं संभति । 'मुसं जघ्रे रमणीयम्' पताक-वन्मालेणोपमाप्रत्ययभावात् । नापि तद्धितगा । वते: कल्पवादिनां च द्यो-तकतया तत्प्रयोगे द्योतकलोपस्यैवसंभवात् । न वा श्रोतीत्यन्या विभजते-वादेरिति ।

वाच्यद उपमायोतक इति वादेरुपमायोतकस्येयेत्यर्थे: । तस्य लोपे समासे क्यचि क्यडि णमुलि चोपमा । तत्र क्यचि द्विधा । कर्मणोऽधिकरणाच्च वि-धानेन तस्य द्विविध्यात् । क्याडि त्वेकैव । कर्तुरेव तद्धृधानात् । णमुल्यपि द्विधा । उ-रेकर्त्रोस्तद्विध्यातू । तत्र समासे द्विधा । द्व्योःख्यायणामपि वा उ-पमानादिफ्दीनां समासात् । तयोराया यथा—तत इति ।

अत्र गण्डपाण्डुनोति द्वयोः समासः । द्वितीया यथा—असितोति ।

वोपमानतावगमात् । एवंचोपमेयलोप इति वक्तुमुचितामिति । उद्दारस्तु काव्यस्य सममित्यस्य काव्यानिष्ठसादृश्यप्रतियोगीगेय्यर्थे: । काव्यस्यवर्णनीयतयोक्तकर्षो-योपमेयस्य विवक्षितत्वादित्याहुः । तद्धृधानादिति । एवं च मादृश्यबोध-कवादिलोऽपे घड्दृश्येत्यर्थे: । तत इति । (महाभारते द्रोणपर्वणि राणियुद्धे ९८ अध्याये चन्द्रोदयवर्णनम् ।) कुमुदनाथत्वं तद्धृकासित्वात् । गण्ड इव पाण्डु-रिति उपमानानीति समासः । नेत्रानन्देन तज्जनकेन । माहेन्द्री प्राची । असि-तेति । असितभुजगस्तीक्ष्णविषः सर्पजातिभेदः । तद्धृदृशीषणाधारतवादसि-

सितेति ।

काव्यप्रकाशः

पौरं सुतीयाति जनं समानतरेसावन्तःपुरीयाति विचित्रचारित्रचुचुच्यु: । नारीयते समरससीम्नि कृपाणपाणेरालोक्य तस्य चरितानि सप्तसेना ॥ १२ ॥ मृधे निदाघघामशुंदरी परियन्ति तं परे । स पुनः पार्थेसंचारं संचरत्यवनीपतिः ॥ १३ ॥

अत्रासितभुजगेत्यादावुपमानधर्मोन्मेयशब्दानां त्रयाणामपि समासः । ऋषच्चकयडोमेदत्रयम् यथा—पौरमिति । अत्र पौरं सुतीयाति—‘उपमानादाचारे’ इति करणे: क्यच् । समरान्तःपुरीयाति—‘अधिकरणाच्च’ इत्यनेनाधिकरणात् । नारीयते इति ; क्यड् सलोपकृत्’ इत्यनेन कर्तुः क्यड् । णमुलि भेदद्वयं यथा—मृधे

अत्र निदाघघामशुंदर्शीतित कर्मणि णमुल् । निदाघघामशुंदर्शीपरियन्ती—। पार्थेसंचारमित्यत्र कर्तरि । ‘उपमाने करणे न’ इति सूत्रे चकारात् । । पतं यस्य सः। रहरहिका रभसोत्कंठा तदाहिंताश्चित्र आश्रर्यैर्भूत्स्तर्णस्तवरी—। धारो गमनं यस्य सः।उद्भतकोलशोभः।(पुष्पिताग्रालचंदः।)यत्तु पूर्वोदाहृरणे उप—। नानोति समासात् श्रौती, अत्र त्वसितभुजगवद्दीपन इति मध्यमपदलोपिसमा—। दार्थीति भेदमाहुः । तन्न । विनिगमनाविरहात्। पौरं सुतोयाति इति । पौरं

गरजनं सुतमिवाचरतीत्यर्थे उपमानादाचार इति क्यच् । उपमानवाचकात्मकं सूत्रार्थः: इत्युपमानादित्यनेनैवार्थस्य वृत्तौ प्रवेशः: । अत्राचारः: स्तेहपालनादिरूपः: एवं चोपमानभूतसुतकर्मकाचारा—। भावः: पौरकर्मकाचार इति बोधः: । एवंमंतःपुर इवाचरतीत्यर्थेकांतःपुरीयतीत्यत्रा—। बोध उच्यते । अत्राचारः: स्वच्छंदगमनादिः । विचित्रेति । विचित्रचारित्रैर्वित्त—। र्थः । तेन वित्तश्रुचुपुचणपावितिचुचुंप्रतयः: । नारोवाचरति नारोयते । क्यड् । आचारोडत्र विनयादिः । (वसन्ततिलका छंदः ।) अत्र साह—। रसद्धशोतेनमात्रनोधकाभावात् वाचकलुमा बोध्या । यत्तु सुतपदस्य सुतसादृश्य—। सत्क्ष्वपि साहश्यवाचकाभावाद्वाचकलुसैति । तन्न । चंद्रप्रतिपक्षममिल्यादावपि

चकलुक्सापत्ते:। मृधे इति । रण इत्यर्थे । (परे । शस्त्रवः । निदाघघमांशुंदर्शीध्ययन्ति । ग्रीष्मसम्भवन्धिसूर्यैव परियन्तीतीत्यर्थे । पार्थेसंचारं संचरति । पार्थे

एतद्विलोपे किप्समासगा ॥ ३ ॥

उदाहरणम्,— सविता विधवति विधुरापि सवितराति तथा दिनान्ति यामिन्य यामिनयन्ति दिनानि च सुखदुःखवशीक्रते मनसि ॥१४॥

परिपन्थिमनोराज्यैरपि दुराक्रमः । संप्रायमट्टतोडसौ राजते राजकुञ्जरः ॥ १५ ॥

अथ द्विलोपे विभजनীয় । तत्र धर्मवाच्योर्लोपे वाक्यगा न संभवति । शशि ष्ठयोर्मुखं चन्द्र इत्येतावन्मात्र्योरुपादाने उपमानवगमात् । नापि तद्धितस्यापि कल्पनादित्यनेन तत्सत्त्वे द्विलोपाभावात् । नापि श्रौती । एव- भावादित्यन्यथा विभजते—एतदिति । एताद्द्विलोपे एतयोर्योभयोर्यभावोलोपे । किंथा—सविहिते । यद्यप्याचारे किञ्चिदानत्तस्यैव न समानधर्मरूपत्वेन क्रिपि धर्मेलोपो न- स्ति तथापि क्रिप एव लोपाद्र्मेलोप्यवहारः । अत एव समानार्थ- त्वेडपि क्यडन्त्र नोपपत्तः । तस्यालुसत्वेन धर्मेलोपाभावात् । समासगा यथा—

परिपन्थीति । अत्र राजायं कुञ्जर इवेत्युपमा । धर्मेति ।

इव संचरतीत्यर्थः ।) नमूलप्रकृतिः साधुत्वमात्रार्थो । नमूल्यो भावः । अत्य- यकृतां भावो एव विधानात् । तस्मात् करणेरेव कत्रोरेव चोपमानोपमेयभाव इति लुपोन्मैवेयं हति । सवितरति । सखिते मनसि सूर्यशशांकमहः । आल्हादक- त्वात् । दुःखिते चन्द्रः मूयेसदृशः । दुःखदत्वात् एवमुत्तरा । ( विधव- ति । विधुरिवाचरति । सवितेवाचरति । दिनान्ति । दिनानीव- घरन्ति । यामिनयन्ति । यामिन्य इवाचरन्ति । आयो छन्दः ।) किप इवेति । यद्यपि क्रिप्रकृतेः कत्रृभूत्यस्यादरप्रयोगाचारलक्षणेऽति कथम् धर्मेलोपः । तथापि तन्मात्रबोधकाभावाद्धोपलयवहारः । परिपन्थीति । राजकुमोराजयैरपী- त्यर्थः । साक्षादुराक्रम एवेति किं वक्तव्य्यमिति भावः । संप्रायो युद्धम् । राजाकुञ्जर इवेतिं । उपमितं व्याघ्रादिभिरिति समासः । दुराधर्षत्वस्य समा- र्धर्मस्य प्रसिद्धत्वात् न यूयपदत्वम् । औपम्यं समासगम्यम् । अतञ् रूपकं

दुण्डुण्णन्त मरीहसि कण्डअकलिआइँ केअइवणाइँ । मालइकुसुमसरिच्छं भमर भमन्तो ण पावहिसि ॥ ९६ ॥

कयंचि वाच्युपमेयासे आसे निरासे ।

अरातिविक्रमालोकविकसवरविलोचनः । कृपाणोदग्रदोःडः स्सहस्रायुधीभति ॥ ९७ ॥

अत्रात्मा उपमेयः ।

तद्धिते तु नेियम् । उपमानलोे तद्धितस्यैवाभावात् । नापि श्रोती । उपमानप्रयोगे इवादेरप्रयोगात् । तत् समासगा यथा—दुंदुलुन्नत इति । कुसुमसरिच्छमित्यत्र 'कुसुमेण समं' इति पाठे इयमेव वाक्यगा—

कयचीति : आसे निरासे । उदाहरणम्—अरातीति ।

अत्र यद्यपि विशेषणद्वारोपात्तः कर्तैवोपमेयस्थापि न तथावेन । अन्यथा कयचोडसंगतत्वापत्ते । तथा चात्मानं सहस्रारयुधी-

यु न । मनोराज्यशौैरित्यादेरन्वयादित्याहुः । दुंदुलंतोइति । दुंदुलायमानो मरिष्यसि कंटककलितानि केलकीवनानि । मालतीकुसुमसट्ठो भमर भमलपि न पाप्स्यसि । दुंदुलायमानः अन्वेपमाणित्यर्थः । एकाकारशब्देन प्रार्थयत्यर्थे हेत्यन्ये । काचित् सौभाग्यमातनः सूचयमती प्रियसखीभो भमरं प्रत्येकमाह । (गा-

वाच्यन्दः ।) अत्र प्रकृतत्वान्मालतीउपमेया । कुसुमांतरस्याप्राप्त्युपदेशन त्वद्रव्यमृत्कृष्टगुणमस्योपमानविति प्रतीतरस्लुपमितिक्रियानिष्पत्तिरिति बो-

धम् । कयचीति । विपयसनमात्र । निरास इत्ये । वाच्युपमेयालोे इत्य-

रातीति । मदग्रेपी वैरिविक्रम इति नयनविकासः । कृपाणेनोदग्रो

वीरो बाहुयेस्य सः । सहस्रारायुधानि यस्य तमिवात्मानमाचरतीति कर्मणि

नयम् । आयुधसहस्रनिर्वाहस्य प्रतिपक्षोत्सारणस्यैकेन कृपाणेन निर्वोहाद्वीर-

कषे । सहस्रारायुधीयतीति पाठे सहस्रां चक्रायुधमसृं विष्णोस्तमिवाच-

तील्यर्थे । विशेषणद्वारोति । सहस्रायुधीयतीति पाठे इदम् । सहस्रायुधी-

तीति पाठे साक्षादुपात्त इति बोधयम् । अन्यथा कयच इति । इच्छाक्यचू-

९. प्र. सहस्रारायुधीयतीति ३

३८

दशाम उल्लासः

त्रिलोपी च समासगा ॥ ४ ॥

अत्र उदाहरणमुपमानेत्यादिना यदा समासलोपौ भवतः, तत्रेदमुदाहरणम् । कूरस्याचारस्यायःघूलतया डः्यवसायात्, अयःघूलेनान्विच्छति ‘ आयः घूलिकः ’—इत्यतिशयोक्तिरने तु कूराचारोपमेय-तै यतीत्यर्थे: इत्युपमेय आल्मा लुङ् इति यथोक्तोदाहरणमेतत् । हंसाय इत्यादौ केंवोपमेयः । तस्य चानुपादाने वाक्यमेव न पर्याप्तम् इति विशोषात् क्याडि नेयं संभवति । यद्यपि द्विलोपे डन्वयादपि भेदत्रयं संभवति । यथ उपमानोपमेययोः, उपमानवाच्योः, उपमानधर्मयोरेति । तथापि तेषूपमाया: प्रसङ्ग एव नास्ति अन न्यूनत्वातिरिक्टान्वयिम् ॥

त्रिलोपी तृपमेयातिरिक्टान्वितयलोप एव संभवतीत्युक्तम् । सापि समासत्रे । अन्यत्र बोधकाभावात् । तल्लार्थ्येव इवादर्लोपात्, इत्येकविंशवेत्याह—

त्रिलोपीति ।

यथा—तरुणिमनिति ।

अत्र यदि मृगशब्देन लक्षणया तल्लोचने विवक्ष्येते तदा नेदमुदाहरणम् । यदा तु मृगलोचने एव नयने यस्या इत्यर्थे विवक्ष्यते तदा ‘ स्मरस्युपमानपूर्ववर्तिपदस्य बहुत्रीहिरुत्तरपदलोपश्च ’ इत्यनेन मृगलोचनतयुपमानपूर्वपदस्य नय-नशब्देन बहुत्रीहीहावुपमानवाचिनि मृगलोचने इति पूर्वपदे उत्तरपदभूतस्य लोचनशब्दस्य लोपे उपमेयभूतस्य नयनमालस्योपादानादिदमुदाहरणम् ।

केचितु “ उपमानालोपादनेपि त्रिलोपी संभवति । यथा ‘ अयमायः-तु नायम् । अरातीत्यादिविशेषणासामञ्जस्यात् । तथापीयतत्प्राक् उपमेयधर्मयोरेरति पाठः । उपमानधर्मयोरेरति पाठस्तव्युक्तः । तल्लोचनेपुपद्मेव हुंडुर्हुंडित इत्यस्यो-दााहरणात् । तरुणिमनिति । तरुणिमनि सति मृगनयना मुने: भवो नयते ह-रतीत्यन्वयः । ललिताय विलासाय च विताणोदत्तो विग्रहः शारीरं यया । स्मर-शोर्णीकृतमंतरं यस्या: सा ( अपरवक्त्रं छन्दः ) नेदमुदाहरणमिति ।

९ क्ष. प्र. तीर्णे । २ ज. प्र. नयते ।

काव्यप्रकाशः

९

क्षण्यधर्म-वादीनां लोपी त्रिलोपीयमुपमा । एवमेकोनविशतिलूषा: पूर्णो-

भिः सह पक्षविंशातिः ।

ग्रूलिकः ' इति । अत्रायं:ग्रूलादपदेन क्रूर आचार उपमेयः । तौक्षणत्वादिकं च साधारणो धर्मः । न च तयो:कारकव्यतिरेकस्तम् । नापीवाच: " इति मन्यन्ते । तत्रं युक्तम् । यतः क्रूरस्याचारस्थाय:शौल्तयाध्यवसानादतिशयोक्तिरियं न तूपमा । अन्यथाड्घ्यवसानमूलातिशयोक्तेरन्नविषयत्वापत्ते । .तदेवं धर्मलोपी पद्य । उपमानलोपी द्वौ । योतकलोपी पदट । धर्मैवाच्योलेपे द्वौ । धर्मोपमानयोलेपे द्वौ । योतकोपमेयलोपी चैकः । त्रिलोपीत्वक: । इत्यूभ-

विंशतिलूषामभेदा: । पूणोभेदाश्रं पदट । इत्येवं पद्यविशाति । नवन्येडप्युपमाभेदा: संभवन्ति । तथाहि—एकस्यैवोपमेयस्य बहूपमान-

संवन्यो मालोपमा । सा च द्विधा-साधर्म्यस्याभेदादतद्भेदाच । तत्रैव यथा—

अत्र स्वामात्रबोधकपदाभाववाच्यां लोपीमभ्भवेन चित्यमेतदित्याह । अन्ना-

य:शोलेति । अय:शूलपदेनस्वार्थसटदशो लक्ष्यते इति भावः । अतिशयोक्तिरि-

ति । अय:शूलशब्ददय: शौल्तवेन स्वार्थसदशकूचारलक्ष्यकाเตनान्विच्छती-

ते ठक्प्रत्यये उत्करूपसिद्धेरिति भावः । निर्विषयत्वापत्तेरिति । कमलमनं-

सीत्यादावपि कमलादिपदै: स्वार्थसदृशमुखादेलक्षणादेतद्भेदापत्तिरितिभावः ।

वस्तुतोयं पूर्णोल्माविभागो वाक्यसमासप्रतययविशेषगोञ्चरतया शब्दशास्त्रव्य-

त्पतिकौशलप्रदर्शनपरत्वादच शास्त्रे न व्युत्पाद्यागामहेति । साचेयमुपमा वस्त्व-

लङ्कारस्वरूपाणां व्वंग्यानां वस्त्वलङ्कारयोर्योच्यय:श्रोपस्कारकतया डलङ्कारतां भजते । नचैवमन्यानुपस्कारकसाहद्र्यनिबंधने 'सच्छिन्नमूल:क्षतजेन रेणु:' 'तस्यो' परिष्ठितं पवनावधूतं " अग्निरोष्मस्य हुताशनस्य पूर्वावलित्या धूम इवाभासो

अलङ्कारव्यवहारानापत्ति । आपणे विक्रीयमाणादशायां ताटंकादे काकणोध्यानुपस्कारकत्वेऽपि अलङ्कारव्यवहारनुपपत्ते । कदाप्यलङ्कारभाव-

रूप्य मंजूषादिगतकटकादिवत् अलङ्कुर्याणिगतधर्मेमावसंशोऽनिबंधनत्वाच्च । एते-

प्यत्र सकलबाङ्येन प्राघान्येन व्यंग्योपमा तत्नाप्यलङ्कारध्वनिव्यहारो व्याल्या-

न्ही इयं चोपमा यथेवसदृशतुल्यादिशब्दोपादाने वाच्यालङ्कार । मुहुरपतिपक्षे-

रिशब्दोपादाने लक्ष्य । साधर्म्यस्याभेदादिति । एकशब्दबोध्यत्वेन सर्वोपमा-

गतत्वादित्यर्थे । तद्वेदादिति । प्रत्युपमानं विश्रांतोरित्यर्थे । यथा माला का-

९ ट. शब्देन ।

२०

दशाम उल्लासः

" अनयेनैव राज्यश्रीदैन्येनैव मनस्विता । म्लौ सौ च विपादेन पं ब्रिनीव हिमाम्भसा ॥ १९ ॥

इहाभिन्ने साधारणे धर्मे, ज्योत्स्नेव नयनानन्दः सुरेव मदकारणम् । प्रभुत्वेव समाकृष्टसर्वाकृष्टनितम्बिनी ॥ २० ॥

इति भिन्ने च तस्मिन्, एकस्यैव बहूपमानोपादाने मालोपमा । ' य- थोत्तरमुपमेयस्योपमानत्वे ( पूर्ववदभिन्नाभिन्नोत्तरपत्वे ), अनवरतकनकविलरणजललवभृत्तकरतडितार्थिततेः । भणितिरिव मतिरिव चेष्टा चेष्टेव कीर्तिरतिविमला ॥२१॥

मतिरिव मूर्तिमधुरा मूर्तिरिव सभा प्रभावचिता । तस्य सभेव जयश्रीः शक्या जेतुं न परेषाम् ॥ २२ ॥ इत्यादिका ) रशनोपमाच " न लक्षिता । एवंविधवैचित्र्यसहस्र- सभवात् । उक्तभेदानातिरिक्तमाच्च ।

अनयेनैवेतिं ।

अत्र म्लानिरेव सर्वोपमानसाधर्म्येयम् । अन्या यथा—ज्योत्स्नेवेति । अत्र ज्योत्स्नादीनां नयनानन्दहेतुत्वादयः साधारणधर्मो भिन्नः । पूर्वपूर्वोपमेयस्योत्तररोत्तरमुपमानत्वे रशनोपमा । सापि द्विधा—साधर्म्योभेदा- तद्बेदाच्च । तत्रैया यथा—अनवरतेति ।

अत्र विमलत्वमेव सर्वोपमासु साधारणो धर्मः । अन्या यथा—मति- रिवेति ।

अत्र मृत्योर्दीनां मधुरत्वादयो धर्मो भेदवन्तः । त एते भेदाः किमिति नो- का इति चेत्, उत्का एवं । उक्तभेदान्तर्भावात् । तथापि तेन तेन रूपेण किं चिदेकजातीयैः कुसुमैः कार्यद्रिजातीयैयसस्थेयमपि सजातीयैयैर्वा बहुभि- रूपमानैर्‌धटितोति द्विविधमालोपमेयर्थे: अनयेनैति । मनस्विता पांडित्यम् । इतरत्स्पष्टम् । अनवरतेति । निरंतरस्वर्णदानाय

जललवभृते तत्संबन्धे करे तारंगिता पूर्वपदश्राद्धवेन श्रेणीभ्रिय मिलिता अर्थ- ततिर्येस्य । भणितिरिव वचनम् । ( गीतिश्छन्दः ।) मतिरिवेति । चिता व्यासा । तस्य नृपस्य सभेव तस्य जयश्रीः परेषां जेतुं शक्या नेति संबंधः।(उद्रीतिरछ- -१ व. द्व. साडय । २ प्र. नलिनी ।

काव्यप्रकाशः

९?

उपमानोपमेयत्वे एकस्यैवैकवाक्यगे ।

अनन्वयः

उपमानान्तरसंवन्धाभावोऽनन्वयः ।

नोका इति चेत्, एवंविधवैचित्र्यसहस्तसंभावात्सर्वेषामालर्य्यातुमशक्यत्वात् ।

कथमानेति ।

उपमानान्तरस्यवच्छेदाय यदेकस्यैवोपमानोपमेयत्वे भेदोपचारेणैव निबन्धे-

ते सोडनन्वयः । तदेतदुक्तमु 'उपमानान्तरसंवन्धाभावोऽनन्वयः' इति ।

बहुहिमसासात् । यद्वा संज्ञायोगान्निर्वचनं तत् । अनन्वयः संश्रन्या भावः ।

स पार्थादुपमानान्तरेण उपमेयभिदेनेति ।

एवकारो वैचित्र्यविशेषस्फोरणार्थः ।

एकवाक्यगे इति विपर्ययोसोभाव्यावर्त्तनाय ।

तत्र हि वाक्यद्वये तथाभावः ।

वः ।) वैचित्र्यसहस्रोति ।

विंशोपविभावाविभावेन लोकसिद्धिकविकल्पिता-

दिमेदेनोपस्कार्यभेदेन निरवयवादिमेदेन अन्योन्योपात्वरूपपरंपरितत्वे उपाय-

वस्यानुकूल्यप्रतिकूल्यादिमेदेन तेषां परस्परं गुणेन इयत्ताया वक्नुमशक्य-

त्वादिति भावः ।

इत्युपमालंकारः ।

उपमानेऽति । न विद्यते डन्वयः संश्रघोऽर्थो-

पमानांतरेण यत्र सोऽनन्वय इति अन्वर्थमलंकरणामेदम् ।

तल्लान्वर्यसंज्ञावल-

कृधर्मे माह ।

उपमानांतरेऽति ।

भेदोपचारेणेऽति ।

भेदेऽसत्यपि तद्घटितसातत्स-

हार्यस्तदुपपचारः ।

एतद् देशकालादिमेदाद्देशोतेति परास्तम् ।

तथा सत्त्युपमाया

त्वेः । गगनं गगनाकारामित्यादौ तदुगे तदृशो वा यथा गगनं तथैतदे-

वाति बोधाति ।

अनन्वये तु निरूपमानत्वान्निमित्तान्तरपद्य स्वभावे विसेसानिधर्म-

त्वा परो नैतत् समाना र्येमेति प्रतীয়ते ।

बहुत्रीहीनि ।

उपमानान्तरसंवन्धाभावपदं

हिणाडनन्वयमाहेत्यर्थे ।

यद्वा संज्ञेति ।

संज्ञाभूतस्म्यापि योगकथनमि-

तथान्च योगरू होयामिति भावः ।

उपमानांतरेऽति ।

नन्वदमयुक्तम् ।

उपम्युपमानस्म्याभावेनांतरशब्दप्रयोगासंगतेरत आह ।

उपमेयभिमिनेतीति ।

एवकाररति ।

एकस्यैवेति मिन्नशब्दोऽध्यतवलन्य-

देकैकार इत्यर्थे ।

वैचित्र्येऽति ।

यदण्यस्यावदानमिविवक्षित्रमित्यन्नान्व-

व तथापि स दुष्ट इति वैचित्र्यस्फोरणायेत्यर्थे ।

एकवाक्यगे इत्यस्य

पम्यबोधकरशब्दप्रतिपाद्येत्यर्थे ।

तत्कल्माह ।

विपर्ययोसोति ।

उपमेयो-

२३

दशाम उल्लास:

उदाहरणम्—

न केवलं भाति नितान्तकान्तिर्नितम्भिनी सैव नितम्बिनींव । यावद्विलासायुधलासवासास्ते तद्विलासा एव तद्विलासः ॥ २३ ॥ विपर्योस उपमेयोपमा तयोः ॥ ५ ॥

उदाहरणम् । न केवलमिति । अत्र दशाविशेषादिमेदाद्देदोपचारः । विपर्योसस्थिति । पमेयर्थे । वस्तुतस्तु तत्र द्वितीयसदृशशव्यवछेदफलबुद्धिकत्वभावेन यौगळङ्कार्थेनैव वरणसंभाववामेदमस्यळ्यावर्त्यम् । किः तु तादृशस्थले एतत् तस्य फलस्य संभवात स्वरूपकथनमिति ध्येयम् । नकेवलमिति । नितान्तकान्तिः । अतिशायितकान्तिः । यावंतो विलासा आयुधानि यस्म सकामस्तस्यलास्यवासा नृत्यस्थानानि । (एवं- कारोभिन्नक्रमः नितम्भिनीषाढेन सम्बध्यते । यावत् ‘अपि तु’ इत्यर्थे इत्य- दाहरणचन्द्रिका । उपजातिश्लोके १) अत्र साधर्म्यमात्रमिवार्थे । न तु भेदा- शो वाच्यत् । रूपके चन्द्राच्छेदबुद्धिः फलं तत्कृत एव चमत्कारः; अत्र तु पर- स्पिन् स्वसाधर्म्योभावकृतः । न तु स्वभेदबुद्धिरुतः तस्या: सिद्धत्वादिति ततो भेदः । एतदग्रेडत्र दशाविशेषादिमेदात् भेदोपचार इति कचित् पठ्यते सोडपपाठः । तथा सत्युपमाया एवापत्तेः । देशकालभेदेनाप्यमेव तत्सुल्यं इति प्रतीतस्तत्प्राप्यानन्वय एवेत्याशय इत्यन्यथे । नतु ‘भुवनत्रितयेऽपि मानवैः परिपूर्णे विबुधेश्वर दानवैः । न भविष्यति नास्ति नाभवन् रूप यस्ते भजते तुला- पदम्’ इत्यादौ सर्वथैवोपमाननिषेधात्मकको ऽस्मालङ्कारः प्राचीनरुष्टः । उप- मानलोेपमाडटिग्यांसिर्वारण्य सर्वथैवेति । एतद् तदद्ध्वनिरेव चमत्कारो- पपत्तौ अनन्वयस्य प्रथगलङ्कारत्वं किमर्थम् । यद्य तु रसादिगृहीतया कुतोऽपि दङ्गात् भूषणापसारणं यथा चमत्काराय, तथा प्रकृते उपमालङ्काराभाववर्णन मेव चमत्काराय न तु तद्वासनामात्रथगळङ्कार इत्युच्यते । तर्हि तदद्ध्वनिरेव वोपपत्तिरिति चेन्न । पर्योक्तसादृश्यमूलाप्रस्तुतप्रशंसादौ ‘ध्वन्यमानार्थसत्त्वे पि वाच्यार्थकृतचमत्कारमादायालङ्कारत्वव्दुपपत्तेः । अन्यथा दीपकादावपि उपमाभिव्यस्यैव चमत्कारोपपत्तौ तेषामपि पृथगळङ्कारत्वं न स्यादित्याहुः- कोचित्तु सर्वेभ्य उत्कृष्टगुणस्त्वामिति प्रतीतेऽ्यितरे कालङ्काराध्वनिरेवात्रेति वद- न्ति । तच्चित्यम् । इत्थनन्वयः । विपर्योस इति । तयोः । कार्यालं- कार्या

१ व. छ. झ. लास्य.

तयो: उपमानोपमेययोः, परिटत्तिः ( अर्थात् ) वाक्यदूये, इतरोपमानवयवच्छेदेपरा ( उपमेयेनोपमा इति ) उपमेयोपमा ।

कमलेव मतिर्मातिरिव कमला तनुरिव विभा विभेति वतु: । धरणीव दृशतिरिव धरणी सततं विभाति वत यस्य ॥२४॥

संभवनमथोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य समेन यत् ।

तयोरुपमानोपमेययोरिवप्यसौ उपमेयोपमानभावः । अर्थोद्दाक्यदूये । एकवाक्ये तथाडसंभावात् । मुखमिव चन्द्र इत्यस्य निन्दाभिव्यक्तौ प्रतीपरूपत्वात् उपमेयोपमोति योगिकी सञ्ज्ञा । विपर्ययोसिश्रायमुपमानान्तरयवच्छेदार्थे । उदाहरणम्—कमलेवेति ।

संभवनमिति ।

समेनेयत्र सह एकरूपतयेति शेषः । तेन प्रकृतस्य संभविनोडश्रेष्य समेनेयत्र सह एकरूपतयेति शेषः ।

मानोपमेययोरित्यर्थे: । विपर्ययोसिति । स च वाक्यदूये एव संभावति । तत्र वाक्यद्वयं शाब्दमर्थ वा । तेन ‘रामरावणौ मिथस्तुल्यौ’ इत्यादौ नाङ्ग्यामि: ।

तत्प्रापि रामो रावणतुल्यो रावणो रामतुल्य इति वाक्यार्थभेदप्रतीते: । योगिकीतिः । उपमेयेनोपमा यत्रोति योगिकीयर्थे: । एकस्य साधारणधर्मत्वे इयमिति बोध्यम् । तदाह । विपर्ययोसिश्रायमुपमानान्तरयवच्छेदार्थ इति । एकेन हि धर्मेण तत्साम्ये एकत्र वणिते तेन धर्मोपरस्यासाम्यमध्यप्राप्तुं पुनः शाब्देनच्यमानं तृतीयसदृशशब्दयवच्छेदफलकमिति भावः । अत एवात्रोपमानसाधारणधर्मसंभन्धकृतचमत्काराभावात् । कमलेवेति । ( कमला लक्ष्मी: । विभा कान्तिः ।

गतिरिश्र्चन्दः । ) अत्रान्तरस्पृहणीयतयप्रकृतत्वविस्तृतत्वानि त्रिपु साधारणधर्मो: । इत्युपमेयोपमा । वाच्यसाधर्म्यालिङ्कारं निरुप्य व्यङ्ग्यसाधर्म्येऽपि प्रथमं प्राभान्यात् उत्प्रेक्षामाह । संभवनमिति ।

चटककोटिक: संदेहः । अथ । वाच्यसाधर्म्यालङ्कारनिरुपणोत्तरम् । उत्प्रेक्ष्यत इति शेष:।समेन प्रकृतमात्मनः समं करोतीति सममुपमानम् । उत्कटस्योपमानस्येक्षा ज्ञानम् उत्क्षेपा । एवं चोत्कटोपमानसyek्षा ज्ञानम् उत्क्षेपा । एवं चोत्कटोपमानकोटिकप्रकृतविषयकसंभे:

२४

दशाम उल्लासः

नासंभविना सहैकरूपतया यत्संभावनं तदुत्प्रेक्षालंकार इत्यर्थः। सा चेयं हेतुत्प्रेक्षासंभावनामेदाद्द्वयप्रकारा। तत्र हेतूत्प्रेक्षा यथा—

वनमृत्प्रसंगेऽर्थः। समेनाश्रयसंबंधिनोऽत्र। अलोकेसिद्धेन कविकल्पननत्ययः। तदुक्तं चक्रवर्तिना। ‘यदा डयमुपमानांशो लोके तःसिद्धचछति। तदोपमैव येनैव शब्दः साधर्म्यवाचकः। यदा पुनरयं लोकादिसिद्धः कविकलिप्तः। तदोत्प्रेक्षैव येनैव शब्दः संभावनापर:’ इति। इदं च नवशब्दसमभिय्याहर एवान्यत्र संभूविनापि। तेन मुखं चंद्र इत्यादेः संग्रहः। चंद्र इव मुखमित्यादौ तु उपमैव। एकरूपतयैवेत। तादात्म्येनैवेत्यर्थः। एक नासदृशयोः संभावनं नोउप्रेक्षालंकारः। सार्धस्यातिरिक्तमूलकर्मणादिवत्। किं तु वस्तुमात्रम्। तेन ‘वदनकमलेन बाले स्मितसुपमालेशमावहसि यदा। जगदिह तदैव जाने दशार्धवाणेन विजितमिति’ इत्यादौ नोउत्प्रेक्षा। अत्र स्मितस्य सं-

भावनोत्थापकत्वापि जगद्विजितरुपविषयविषयिसादृशार्णधर्मानिमित्तकत्वभावात्। संभावनाच रमणीयधर्मानिमित्तिका ग्राह्या। तेन ‘नूनं स्थानुना डनेन भाग्यम्’ इत्यादौ निश्श्लत्प्रादिसाधारर्णधर्मानिमित्तकसंभावनायां नातिद्यास्ति। रूपकवित्तावतिर्यासिवारणाय संभावनामिति। प्रकृतस्येयत्यस्य न प्रकृतावछेदकरूपघटरुड्यां विलोेक्य वनमंडले। प्रयोघ भाराधरोयं स्यादितिनृत्यति केकिनः’ इत्यग्रानाहार्येसंभावनायां नातिद्यास्ति। अत्र तेनां नृत्यप्रवृत्त्या संभावनाया अनाहार्येत्वम्। आहार्येत्वेपि तत्कोटिसहचरितभूयोधर्मवद्विश्र्प्यकत्वस्यो-त्कटकोटिकत्वस्य संभावात्’। इव नूनं मन्ये जाने डेवि उह्हे तर्केयामि शंके उत्प्रेक्ष इत्यादिभिः प्रतिपादकैः सहिताः यत्रोत्प्रेक्षासामग्री तत्र वाच्या सा। यत्र प्रतिपादकशब्दरहितं तत्सामग्रीमात्रं तत्त् वयंग्या। यथा वक्यमणोपपेे-

वादिपदा डदाने। यत्रतत्सामग्रीरहितं प्रतिपादकमात्रे तत्र संभावनामात्रमेव नोत्प्रेक्षेति बोंध्यम्। हेत्वादिति। आदिना फलस्वरुपे। बहुष्कारोति। जातिगुणक्रियाद्रव्यां अभावस्य न संभावितत्वेन स्वरुपोत्प्रेक्षा। पञ्चधा। एवं हेतुफलयोरपि जात्यादिरुपत्वेन तयोरपि प्रत्येकं पञ्चविधत्वम्। एवं उत्पाद्यनिमित्तस्य धर्मस्योपादानानुपादानाभ्यां बहुमेदेऽत्यर्थः। परन्तु ईहद्गवैचिच्यस-

१ ( स ) स्मरणवत्

उदाहरणम्—

उन्नमेपं यो मम न सहते जातिवैरी निशायामिन्दोरिन्दीवरदलदशा तस्य सौन्दर्येदर्पः ।

नीतः शान्तिं प्रभातनयया वडवाग्नियेतिहृद्गा मन्ये ललिततनु ते पादयोः पद्मलक्ष्मीः ॥ २५ ॥

लिम्पतीव तमोऽज्ञानि वैपतीवाऽऽह्ननं नभः ।

असत्पुरुपसेवेव ह्रष्ट्रिविफलतां गता ॥ २६ ॥

इत्यादौ व्यापनादि लेफ्नादिरूपतया संभावितम् ।

उन्मेषमिति ।

अत्र पद्मलक्ष्म्या: कामिनीचरणयोः स्वभावलङ्गतवं यथोक्तहृपैर्हत्कलमत-

तादात्म्येन संभावितम् । स्वरूपसंभावनं यथाऽ—लिम्पतीवेतित ।

अत्र प्रभ्यमाने तमसि व्यापनादि लेफ्नादिरूपतया संभावितमिति स्वरूप-

पोत्प्रेक्ष्येम् । अत एव 'तमसो लेफनकृतत्वमात्रात्प्रेङ्गम्', इत्यलङ्कारसर्वस्व-

हस्तं न नमल्कारातिशयगैति न ग्रन्थकृतोक्तम् । उन्मेपमिति । (नायकस्य नायिकां प्रति चाटुत्रिरियम् १) विकासामिलितयर्थे: । (य: इन्दो:| मम पद्मास्या!) जा-

तिवरी सहजशास्त्रः! (तस्य । इन्दो:| मन्दाक्रान्ता छन्दः) स्वभावलङ्गत्वम् ।

तत्त्वेनाध्यवसितः शोमासंवेध इत्यर्थे । मंभावितमिति । अति-

मनोहरत्वेन निमित्तेनैति भावः । अत्र लक्षणापदेन लक्षणया पृथगुपस्थिते स्वाभा-

विकरोभाससंबन्धे यथोक्तहपैर्हेतुकपद्मलक्ष्मीलमततादात्म्यसंभावना । । तात्पर्यो-

नुपपत्तयैव च लक्षणा । लक्ष्यगतातिशयप्रतीतितिश्र प्रयोजनम् । एतावतेवोत्प्रे-

क्ष्यां साध्यवसानत्वलयवहारः प्राचामिति बोधयम् । न न हेतुफलयोरेपि

स्वरूपतया स्वरूपोत्प्रेक्षैव सर्वत्र वक्रमुचिनेतिवाच्यम् । हेतुत्फलत्वास्स्या

निर्दिष्टेतेरस्य स्वरूपशब्द्यर्थत्वात् । क्रियिद्रेर्निदिग्यम्यनुभवसिद्धत्वात् । लिम्प-

तीवैति । (मृच्छकटिके प्रथमाऽऽड्के, गाडायन्यकारवर्णनमेतत् ।) भ्रमातिशयकारक-

त्वकलवस्तुमालिनीकरणत्वादि निमित्तम् । अत्रापि व्यापनाद्युपमितिः प्रागव-

देव । व्यापनादिति । आदिपदेन कविकल्पनं नमःकर्तृकञ्जनकमेकाधः

प्रसरणं गृह्यते । तमःकर्तृकङ्गर्मेकव्यापनं तु स्वतः मंभव्येवेलि बोधयम् ।

१ प्र. 'करित' इति वा पाठः ।

२६

दशाम उल्लासः

ससंदेहस्तु भेदोक्तौ तदनुक्तौ च संशयः ॥ ६ ॥

भेदोक्तौ यथा—

कारमतमपासतम् । विवक्षितविवेकेन लेपनमात्रस्यैवोत्प्रेक्षणात् । एवं फलाद्य- त्रेक्षाप्यहनीयाः । ससंदेह इति ।

भेदो वैचस्म्येम् । संशयस्तु कविप्रतिभानिर्मित एवालंकारो न तु स्वारसिकः- स्थाणुपुरुपादिविपयोडपि । वचिच्याभावात् । अत्र संशयः ससंदेह इति लक्षणम् । गेदोक्तौ तदनुक्तौ चेति विभागः । तत् तु भेदोक्तौ यथा —

अत्रोत्प्रेक्षैव । तिडंतसमभिल्याहनेवशब्दस्य संभावनार्थकत्वात् । स्पष्टं चेदं सनस्त्रे माप्ये । अपास्तमिति । क्रियोपसर्जनस्य कचुरस्यात्राव्यतyayोगात् । tदुक्तं दंडिना । ' करतो यत्रुपमानं स्यात् न्यायभूतो डसौ क्रियापदे । स्वक्रिया- sाधनदूयग्रो नालमन्यदृच्यपोक्षितम् ।' इति । द्वंद्वदत्त इव यज्ञदत्तः पचर्तात्या- दौ पदांतरोरपस्थाप्यकतृविशेषणस्य तृप्तिमेयत्वं भवत्येवेति वोधयम् । प्रथमं- tविशेषणकबोधवादिमते डप्याह । विरक्षितेति । तन्मते डपि प्राप्तप्राप्तविवेकेन त्रेक्षासार्थकभावात् । एवं च नामसमभिल्याहनेतव शाब्देन तत्रैवोत्प्रेक्षा यत्र संभावनोपयुक्तविशेषणद्वानम् । यथा ' बालेंदुकारणविकाशभावात् बभूः प- लाशान्यतिलोहितानि । सद्यो वसन्तेन समागतानां नखक्षतानीव वनस्थलीनाम् ॥' इत्यादौ । यत्र कचित् स्थितेरपि नखक्षतेवक्रत्वलौहिल्यादिनोपमाया वचुं शक्यतया वसन्तनायकसंगतवनस्थलीसंसंधित्वरूपविशेषणकल्पनमुत्प्रेक्षागमक- म् । उपमायां तस्यार्थनुपयोगात् । इत्युप्रेक्षा । ससंदेह इति । अत्र 'प्रकृत- s्य सेवन यत्' इत्यनुवर्तते । प्रकृतस्य सेवन साधश्यज्ञानप्रयोज्यो यः संशयः संशयज्ञानं स ससंदेहनामालंकार इत्यर्थः । संदेहेन सह विपयतया तद्विरिश- ष्ट इति ससंदेहः । अत एव ' इतो गता सा क गता न जाने गेहं गता मे हृदयं गता वा ' इत्यत्र न ससंदेहालंकारः । साधश्यमूलकत्वाभावात् । अस- स्य प्रेममात्रोत्कर्षेकतवेडपि वर्णनीयोल्कर्षकतक्वभावाच । असदृश्यपेडपि कस्यचित् प्रेमसंभावात् । संशयस्थ समकोटिकौ ग्राह्य इत्युत्प्रेक्षाव्युदासः । स्थानवो पु- रुषो वेति संशयवारणायाह । संशयास्त्वति । साधश्यमूलकत्वाच्च भावे तु

अयं मार्तण्डः किं स खलु तुरगैः सकृद्भिरितः कुशानु: किं सर्वोः प्रसरोत दिशो नैप नियतम् । कृतान्तः किं साक्षान्महिपवहनोडसाविति चिरं समालोक्याजौ त्वां विदधति विकलान्प्रतिभटाः ॥ २७ ॥

भेदोक्तिप्रतिपादनेऽपि केवलं निश्रयाभ्रं, यथाविश्रान्तिगर्भे सदृश- हःस्वीकृतः । यथा— इन्दुः किं क कलङ्कः सरसिजमेतालिकमस्मु कुत्र गतम् । ललितसविलासवचनैरुरवमिति हरिणाक्षि निश्रितं परतः॥२८॥

अयमिति । अलं मार्तण्डडत्वादीनां सदृहे सततर्गतवादीनि वैधर्म्याणि तदाश्रयप्रपूर्त्तानि। न चायं व्यतिरेकालंकारः । तस्य संदेहानुयायितया तेनैव व्यपदेशोनित्यात् । ननु भट्टोद्धटेन भेदोक्तौ निश्रयगर्भ एवायं स्वीकृतो न तु निश्रयान्तो- डपि । तथाहि—तस्यापि तु एव पन्थाः । तेनाययते । कुतः एव तुत् । भेदो- काविनि विभजनात् । निश्रयानस्यापि तत्संभवात् । वेधिच्छयानुभवाच्च । यथा—

इन्दुरिति । संशयमात्रमेव नालंकार इति वोध्यम् । अयमिति । (राजानं प्रति कस्य निश्रितिः १) इतः । युक्तः । विकलपान् । संशयान् । आज्ञा । गृद्वे । ('निर- रम्' इत्यस्य समालोक्येत्यत्र वान्तव्यं । शिखरिणी छन्दः १) अयं कि मार्तण्डडतदन्यो वेति संशयाकारः । इत्थं प्रतापेन दुर्निरीक्ष्यतया मग्नान्माते- ण्डवमदेहे । दरदपतत्साम्यात् कुशानुत्वमदेहः । क्षणेन सकलमंहर्त्तवसा- म्यात्कतां तल्लमदेहः । उत्कटान्तर्गतिमार्तण्डादिवैधर्म्येण मार्तण्डत्वाभावान्नि- श्रेडपि कुशानुत्वादिमंशयात् अम्य निश्रयगभता । वेधर्यैक्तिकृत सतिं मार्तण्ड- त्वसंशये कुशानुत्वमंशययोगात् तत्मंशयाननिवृत्यै कुतः । निश्रयगर्भोपमान- निष्ठैवंभ्र्यांको आदावंत न संशयः मम निश्रयः म निश्रयगभे इति तह्लक्ष- णान् । निश्रयान्तपीतिनि । उपमेयेनिश्रवैधर्म्योद्योत इत्यत भावः । यथेत्थं कि मित्या- दो ललितवचनेमूतत्वान्निश्रयेडपि केनापि रूपेण संशयाभावात् । अम्यालंकार- त्वबीजमाह । वेधिच्छयेति । इन्दुरिति । नायिकां प्रति कम्प्यचिद्रुक्तिः । हे हरिणाक्षि एनत (मुन्मम) इन्दुं किं ताहि कलड्कः क । सरमिजं किंम् । तर्हि अम्भु कुत्र गतं । इति प्रधाने सांद्रधरम् । पग्नः पश्रात् ललितसविलासवचनेः

२८

दशाम उल्लासः

किंतु निश्शयगर्भ एव नात्र निश्शयः प्रतीममान इति उपेक्षितो भट्टो- रेटेन । तदनुक्तौ यथा—अस्या: सर्गाविधौ प्रजापतिरभूच्चन्द्रो नु कान्तिमद- मूर्धारेकरस: स्वयं नु मदनो मासो नु पुष्पाकरः । वेदाभ्यासजड: कर्थ नु विषयव्यासक्तकात्तकौहलं निर्मातुं प्रभवेन्‍मपोहरमिदं रूपं पुराणो मुनि: ॥ २९ ॥

It is not considered by Bhatta Udbhatta. In the context of the word 'Pratima', there is no such diversity, hence it is understood. As said, 'Of this creation...'

मुखमिति निश्शितम् । गीतिश्छन्दः । १) प्रतीममानवदिति । आपाततः सं- शये वयंग्यनिश्शयकृतो हेतुचमत्कारः । निश्शयस्य वाच्यत्वे तु न स इति भावः । अत्र निश्शयगर्भतया संकीर्णो निश्शयांतः । शुद्धस्तु ‘नपला जलदाच्युता लता वा तरुमूल्यादिति संशये निर्मितः । गुरुनिश्शसितेः कपिमेनेधी निरणैषीदथ तां विग्रिनीतिः’ इत्यादौ । अत्र मौग्भादिगतटकटकादाविवालंकारत्वपदेशः । किंशब्ददनु- शब्दादेश समकोटिकसंशयविषयत्वे शक्तिः । अयं किं मार्तण्ड इत्यादेरयं मार्त- ण्डवादिसंशयाविपय इत्यादिर्हेतुः । स्वसंशयज्ञानपाय न परं प्रति तथोक्तिः ।

(विक्रमोर्वेशीये प्रथमेड्‌डके उर्वेशीमुद्रिश्य पुरूरवस उक्तिः) अस्या: सृष्टौ यः प्रजापतिरिनिमाता अभूत् किं चंद्रः किं वा मदनः किं वा पुष्पाकरौ मासो वसंतः इति प्रजापतिधर्मिकशब्दत्रयादिलुपविरुद्धनानाभावकोटिकः संश- यः । (विषयेभ्यः वनितादिभ्यः व्यावृत्तं निवृत्तं कैतूहलं यस्य त- दर्शः । पुराणो मुनिः ब्रह्मा । शार्दूलविक्रीडितं छंदः । १) एतन्निर्मातुं कान्तिप्रद- त्वसत्वेन चंद्रस्य न च तत्स्वेन कान्तिप्रदत्वं तया: सौदृश्यम् । अस्या: शृंगारोद्दी- पकरूपलावण्यादिमत्वेनाधरदर्शनादिलुपुष्पवत्तवेन तत्निमित्तरि तादृशलावण्य- दिसंपदृत्तया: पुष्पवत्तायाश्च सवेन मदनवसंतयोरपि तत्सत्वात् तदूपसाद- इयमूलकोडयं संशयः । तत्सामग्रीसंपत्त्रनेव तद्‌धर्मवतो निर्माणसंभवात् । केचितु ‘अस्या: सर्गाविधौ’ इत्यत्र वितर्कालंकारः । वितर्केश संशयोत्‍तरमणीये उहः । तद्‌धचंककथ नुशब्दादिः । स चेत्थम् । चंद्रादयो यदि निर्माता स्यात्कान्तिप्रदो न स्यादित्याद्याकारः । अत एव ब्रह्मा यदि निर्माता स्यात् निर्माणसामग्री- मान् स्यादिति संशयोत्‍तरवार्तिकेस्यापाद्य वेदाभ्यासजड इत्यादिना निष्प- ध्यत इति । तत्र वितर्ककरणत्वेन त्वयाडपात्र संशयांगीकरणेण तस्यैवात्र-

काव्यप्रकाशः

तदूपकमभेदो य उपमानोपमेययोः । अतिसाम्यात् ( अनुप्रयुक्तभेदयोः ) अभेदः ।

अत्र शृङ्ग्यमानस्य प्रजापत्यादे: कस्यापि न वैधर्म्यमुक्तम् । तदूपक-

मिति । अभेदोऽभेदारोपः । बीजं तु तत्सादिसाम्यम् । अभेदेश्वात्राप्रहृतभेदयोरिवकारत्वात् । सतोडपि वितर्कस्य वर्णनीयोत्कर्पानाधायकत्वेनालङ्कारत्वाभावाच्च ।

संदेहेनैव तस्या: उत्कर्षसिद्धे: । वेदाभ्यासङ इत्याद्युक्तिस్తు जगत्रिमौत्पत्तौ

ब्रह्माणि सति कथमेतेपु तस्या: निर्मातृत्वसंदेह इत्याशङ्कापदननार्थमेवेति बो-

ध्यम् । यत्तु ‘ इह नमय शिर: कलिङ्गवध्रा, समरमुखे करहाटवदनुर्वो ’

इत्यत विकलपालङ्कार: पृथगेव । वाशब्दश्वात्र कल्पान्तरपर: । असामर्थ्ये

कलिङ्गनृपतिवत् शिरो नमय, सति सामर्थ्ये करहाटनृपतिवत् धनुनेयथोत् ।

व्यवस्थितश्रायं विकल्प इति । तत्तु वर्णनीयोत्कर्षानाधायकत्वेनालस्यालङ्कार-

त्वे मानाभावात् । उपकुर्वन्ति तु सन्तामित्यादेस्सामान्यलक्षणाभावात् ।

एतेन नमनरूपैकक्रियाकमेल्वेनौपम्यं गम्यमानमलङ्कारताबीजमित्यपास्तम् ।

अन्ये तु अत्रापि संदेह एव व्य-

गस्तु निश्चयो मात्सर्यमुत्साहेनितवत् इत्याहु: । इति ससंदेह: । तदूप-

कामिति । योडभेदस्तदूपकामित्यन्वय: । तदिति विधेयेलिङ्गग्राहि । अभेदारोप

इति । आरोपविषयाभेद इत्यर्थ: । यथा श्रुते हि उपमात्वमपि साधयप्रती-

ते: स्यात् । ज्ञानानामेव तेषां लौकिकालङ्कारवत् नमत्कारजनकत्वमित्यनयत् ।

उपमानोपमेययोरित्यस्योपमानतावच्छेदकोपमेयतावच्छेदकपुरस्कारेण शाब्द-

निश्श्रीयमानयोरित्यर्थ: । तेनाभेदप्रतिपत्तिराहित्येऽलम्भ । तेन भ्रांतिमति नाति-

व्याप्ति: । अपन्हुतो अतिशयोक्तो न नातिग्यास्ति: । अपन्हुतो स्वेच्छया नि-

पिध्यमानत्वेन भ्रांतिमति तज्जनकदोषेणैव प्रतिबन्ध्यात् । अतिशयोक्ते: साध्य-

वसानलक्षणोऽलङ्कत्वात्स्य पुरस्काराभावात् । अतिशयोक्तिवत् निर्देशानायाम-

पि नातिग्यास्ति: । शाब्दादिति विशेषणात् ‘ मुखमिंदु चन्द्र: ’ इति प्रात्यक्षिका-

हैनिश्रयगोचरतादात्म्यद्यवच्छेद: । निश्श्रीयमानयोरित्युक्त्या ‘ नूनं मु-

खी चन्द्र: ’ इत्युप्रेक्षायां नातिग्यास्ति: । तत् ज्ञानमलङ्कार: अग्राभेद इति भे-

च्च । उपमानोपमेययोरित्येतद्विशेषणलभ्यमर्थमाह । बीजं तु तत्रातिसा!-

मिति इतेन ‘मुखं मनोरमा रामा’ इत्यादिगुधारोपविषयाभेदानिरासः ।

३०

दशाम उल्लास:

समस्तवस्तुविपयं श्रौता आरोपिता यदा ॥५३॥

आरोपविषया इव आरोप्यमाणा: यदा शब्दोपात्ता:, तदा ( समस्तानि वस्तूनि विषयो डस्येति ) समस्तवस्तुविपयम् । आरोपिता इति बहुवचनमविवक्षितम् ।

क्षित इति नापहूतावतिग्यासी: । तदेतद् द्विविधम्——सावयवं निरवयवं च । तत्राद्यं समस्तवस्तुविपयमेकदेशाविवर्ति च । द्वितीयं तु शुद्धमात्रभिति । अत्रैव विभंगे लक्षणाह—समस्तोति ।

आरोपिता आरोप्यमाणा: इ ते सर्वेडपि यंयारोपविषयवच्छा ठा एव भवन्नि तदा समस्तवस्तुविपयं नाम रूपकम् । समस्तं वस्तु आरोप्यमाणं विषय: शब्दप्रतिपाद्योऽत्रेति न्यायते: । आरोपिता इति बहुवचनमविवक्षितामित्यारोप्यप्रयुक्ताभेदस्येव संबंधांतरप्रयुक्ताभेदस्यापि रूपकत्वमिति ।

तन्न । चंद्रादिपदानां तदृक्तिगुणवति सारोपलक्षणायां अभेदप्रतीतिर्येयत्ते तत्तैव रूपकं वाच्यम् । न शब्दादिव्यंग्यते समुच्चय एव । ' मुखमपर्चंद्र:' इत्यादौ तु कविकलिपतापरचंद्रेण रूपकं बोधयम् । ' मुखचंद्रेण विरहताप: शाम्यति ' इत्यादावपि रूपकमेव । न चैवं चंद्राभेदप्रतीतौ विरहतापाशमकत्वासंभव: । अभेदप्रतीतिरहायित्येन मुखत्वस्यातिरसकारण विशेषतया मानेन च तत्त्वसंभवात् । ' राजनारायणं लक्ष्मीकर्तृकलिंगनस्य बोधकं दोष: ' इत्यत्त आरोप्यमाणो यत्र विपयातमतयैव प्रकटकार्योपयोगी न स्वातंत्र्येण स परिणाम: । अत्र च विपयाभेद: आरोप्यमाणे उपयुज्यते । रूपकं तु नैवमिति विशेष: । ' बदनेनेन्दुन स्मरतापं विडुम्पति ' इत्यादि उदाहरणम् । अत्र हि स्मरतापनाशनसामर्थ्यं मुखात्मनेवैंद्रो: । ग्रीष्मसंतपाहरकत्वात् रमणीयशोभाडधारत्वाच्चे न्दुविपयतयोपपत्त इति दाक्षिणात्या: ।

तन्न । इन्दो: वदनतादात्म्यप्रतीतेवैणेयतीक्ष्णतादात्म्यप्रतीतेवैणेयतीनियमुखाधनुत्कर्षकत्वेनालंकारत्वाभावात् इति दिक् । आरोपविषयादिति ।

तepां श्रौतत्वेडविवादादृष्टान्तेति बोधयम् । श्रौता इत्यस्य व्याख्या शब्दा

अथा—

ज्योत्स्नाभस्मच्छुरणधवला विभ्रती तारकास्थि-

नयन्तर्धोनव्यसनरासिका रात्रिकापालिकीयम्‌ ।

दीपाद्दीपं अमति दधती चन्द्रमुद्राकपाले

न्यस्तं सिद्दौडिनपिरमले लोचिछनेत्रे चछलेन ॥ ३० ॥

अत्र पादचये, अनन्तर्धोनव्यसनरसिकत्वमारोपितधर्मे एवेति रूपकपारि-

ग्रहे साधकमस्तीति तत्संकराशङ्का न काया ।

उदाहरणम्‌ -ज्योत्स्नोति ।

अत्र पादचये ज्योत्स्नादिपु भस्मत्वादिकमारोप्यमाणं सर्वं श्लाघ्यम्‌। नन्विदं

रूपकोदाहरणं न गुज्यते । साधकवाधकाभावेन रूपकোপमयोः संदेहात्संदेहल-

क्षणसंकरौचित्यादिति नेदं‌। भवेदेवम्‌ । यद्यनन्तर्धोनव्यसनरासिकत्वं विशेषणं

इति । सावयवत्वं च परमपरसापेक्षवरूपकसमुद्दायात्वम्‌ । ज्योत्स्नोति ।

(रूपकमुखेन ज्योत्स्ना योगिनीवेन वर्ण्यंते । ज्योत्स्ननेव भस्म । छुरणं अंग-

लेपनम्‌ । (तारका एव अस्थिनी । ) ध्यसनं कौतुकम्‌ । (रात्रिरेव कापालिकी

योगिनी । चन्द्र एव) मुद्राकपालं कापालिकानां अंजनादिधारणकपालम्‌ । (मु-

न्द्राकांता छन्दः । ) अत्र समुद्दायात्मकस्य सावयवरूपकस्यावयवानां सर्वे-

षामपि समथ्येसमर्यकत्वं परस्परं तुल्यम्‌ । तथापि कवे: रात्रौ कापा-

लिकीमू्पकस्यैव समथ्येत्वेनाभिप्रेतत्वादितरेपां समथ्येकत्वं गम्यते । रा-

त्रिकापालिकीयमस्य कापालिकीयमर्थे: । उपमानपदस्य लक्षणा-

यामपि व्यंग्याभेदप्रतिपादनार्थेस्यापि बोधात्‌ । उपमायां तु साहय्यग्रहित

एव वाक्यार्थोनेह इति विशेषः । रूपकपमयोरिति । उपमितं व्याधि-

भि: इति सूत्रेण समास उपमेयविशेष्यक एव बोधः । उपमानोपमेयसम-

भित्यवहारे उपमेयस्य विशेष्यताया: लोकलयृत्पत्तिसिद्धत्वात्‌ । अत एवदं

सूत्रं विशेषणं विशेष्येणेति सिद्धे विशेष्यस्य पूर्वनिपातार्थीमिति काशिकाया-

मुक्तम्‌ । मुख्यचन्द्र इति विशेषणसमासे चन्द्ररूपकलयवहार: । यत्तु रूपके

विशेषणं विशेष्येणोति समासे उपमेयस्य पूर्वनिपाताश्रित्य इति । तन्न ।

एतद्रूप्यं सकादिदमपपस्म्य्‌ विशेषणसमासपदेन त्रिवक्ष्णात्‌ । एवं च संदेह:

एवति भाव: । एतदेव ध्वनगन्‌ उदाहरणरिष्यति जम्मरणोति ।

तत्रान्तः रस्य विशेष्यत्वे हि मण्डलाग्रलतादीनां वाच्यानामनन्वय: स्पष्ट एव ।

३२ दशाम उल्लासः

श्रोता अर्थीश्च ते यस्मिन्नेकदेशविवर्ति तत् । केचिदारोप्यमाणा: शब्दोपात्ता:, केचिदर्थसामर्थ्यादवसेया:-इत्येकदेशविवर्ति । यथा— जस्स रणन्तेउरप करे कुणन्तस्स मण्डलग्गलअम् । रससंमुह्ही वि सहसा परममुह्ही होइ रिजुसण्णा ॥ ३२ ॥

अत्र रणस्यांतःपुरत्वमारोप्यमाणं शब्दोपात्तम्; मण्डलाग्रलतया: नायिकात्वम्, रिपुसेनायाश्च प्रतिनायिकात्वम् अर्थेसामर्थ्यादवसीयते नं स्यात् । तद्वद् रूपकपरिग्रहे साधकम् । कापालिक्यां तत्संभावादात्रावसंभावाच्च । उपमारिग्रहे तु रात्रिरेव प्राधान्यात्तस्याऽन्वय एव स्यात् । श्रौताऽऽहति ।

ते इत्यारोपिता: । तथा च यत्र केचिदारोप्यमाणा: शब्दोपात्ता: केचिदर्थेसामर्थ्यादवसेयास्तदेकदेशो विशेषेण वर्तते इति व्युत्पत्तेः । उदाहरणम्— जस्सोति ।

अत्र रणेऽन्तःपुरत्वमारोप्यं शाब्दम् । मण्डलाग्रलताया: नायिकात्वं रिपुसेनाया: प्रतिनायिकात्वं चारोप्यं न शाब्दम् । कि त्वन्तःपुरत्वरोपासामर्थ्यादेवा

एवं च कापालिकीव रात्रि: कापालिक्यभिन्नेति वा, ज्योत्स्ना भस्मेति वा, ज्योस्त्नैव भस्मेति वा, अस्थ्यभिन्नास्तारका: अस्थिसदृशास्तारका इत्यादिक्रमेण रूपकोपमयो: संदेह इत्याशय: । रात्रिराऽऽहति । कापालिक्यभेदानपन्नरात्रिरेवेत्यर्थ: । अनन्वयाऽऽहति । बाध्यादिति भाव: । कापालिक्यभेदाग्रहे तु तद्-

मोरेहन्तश्रौतत्वयमन्वयसम्भवात् । नतुनुपपत्तिरिति भाव: । ननु अनन्तश्रौतं चोराणां वेति उपमायामपि न तद्न्वयानुपपत्तिरिति चेत् । साधारणधर्मेप्रयोगस्य तदा सविषनोपमितसमासानपत्तौ मयूरव्यंसकादिसमासस्यैव छघ्यतेन रूपकस्यैव सिद्धिरित्याशयात् । व्यसनरहितस्य स्वरसतस्तस्याऽ

मनन्वयाच्च । विशेषणेति । रूपकसङ्गात्तस्याऽऽवयवविन: अवयवे कसिंमश्चिद्दृपके विशेषेण शब्दमुखेन स्फुटतया इत्यर्थ: । जस्सेति । 'यस्य रणान्तः-

पुरे करे कुर्वतो मंडलाग्रलताम् । रससंमुह्यापि सहसा पराङ्मुखी भवति रिपुसेना ॥' मंडलाग्र: खड्ग एव लता, तदाकारत्वात् । रसो वीर: शृङ्गाररक्ष । सांमुख्यं युयुत्सा रतेच्छाच । पराङ्मुखता युयुद्धात् स्वामिसङ्गमाच्च । ( आ-

काव्यप्रकाशः

३३

इति एकदेशे विशेषण वर्तनादेकदेशविवर्ति ।

साङ्मेतत्

उक्तद्विभेदं सावयवम् ।

निरङं तु शुद्धम्

वसीयते । अन्यथा तस्याप्यवसानात् । अत एकदेशे विशेषण वर्तनादेकदेशविवर्ति ।

साङ्मिति ।

साङं सावयवम् । एतत् । उक्तप्रकारद्वयवादित्यर्थः ।

साङत्वमनेकरूपकथेत्वात् । एकस्मिन्रूपके द्वितीयस्याङत्वेनावस्थानात् ।

अङशब्दस्य हेतूर्थेत्वात् । निरङमिति ।

निरङमद्वितीयम् । तच्च शुद्धमेवेत्यर्थः ।

यद् छन्दः । ) अंतःपुरत्वारोपेति । अंतःपुरे तासामेवौचित्यादिति भावः ।

तदाह—अन्यथात । यथापि लिङ्गविशेषात् करग्रहणादिसंमुखत्वोदनौषीकाष्ठमेवेन प्रसिद्धत्वात् ।

तथाsप्यंतःपुरत्वारोपेऽपि तत् तन्त्रमित्याश्रयः । न च रूपकसंघातातमकस्यास्य रुपकभेदगणनायां गणनमनुचितमिति वाच्यम् ।

न च तकारविशेषणजनकतया तत्समुदायात्मकस्याप्यस्य मालारूपकादिवत् तत्रेदेशु गणनात् ।

यथा मौक्तिकालं कृतिगणनायामेकं नासामौक्तिकमिव तत्संघातात्मकिमपि तत्संघातात्मकिमपि तत्संघातात्मकमौक्तिकं तद्वत् ।

ननु वक्ष्यमाणे विहितनानासहंस इत्यादौ राज्ञो हंसत्वारोपो यथा मनसः सरस्वारोपमपेक्षते तथाड्नापि

नायिकाप्रतिनायिकात्वारोपस्यां रणड्नत्पुरत्वारोपेऽपेक्ष्यते इति परस्परितत्वमस्य स्यादिति नेन्न ।

रणड्नतःपुरत्वस्य सुतरां सङेच्छास्पदत्वादनेव मण्डलाग्रलतादेनौधिकात्वाद्यारोपस्य लिङ्गविशेषकरग्रहणादि

नादपि संभवेन्नास्य परम्परितत्वाभावात् । राज्ञि हंसत्वारोपस्तु मनसि सरस्वारोपं विना न भवत्येव ।

सरोवराधेयत्वं विना राज्ञि हंससादृश्यन्तरभावात् ।

एवं ‘ ज्योत्स्नाभस्म ’ इत्यादावपि बोध्यम् । अत एवं ‘ नियतारोपणोपायः ’ इति वक्ष्यति ।

एतद्वित्यस्याध्यवहितपूर्वमात्रपरामर्शीक्तत्वं वाति । प्रकारद्वयवादितीतिले । अद्वितीयामिति ।

अङ्गाङ्गिभावहीनमित्यर्थः ।

कवल्सैव रूपनादित्याश्रयः !

३४

दशम उल्लासः

यथा—

कुरङ्गीवाज्ञानि स्तिमितयति गीतध्वानिषु यत् सर्वी कान्तोदन्तं श्रुतमपि पुनः प्रकाशयति यत् । अनिद्रे यच्चान्तः स्वपिति तदहो वेदऽन्यभिनवां प्रवृत्तौडस्याः सञ्चु हृदि मनसिजः प्रेमलातिकाम् ॥ ५२ ॥

माला तु पूर्ववत् ॥ ८ ॥

मालोपमायामिवैकस्मिन् बहव आरोपिताः ।

यथा—

सौन्दर्येस्य तरङ्गिणी तरुणिमोत्तर्षस्य हर्षोद्रमः कान्तेः कार्मणके नमेरहसामुल्लासनावासभूः ।

यथा—कुरङ्गीवेति ।

अत्र प्रेममात्रे लतिकात्वारोपः । अथ सादृश्यैव वाच्यांतरमाह —माला त्वति ।

यथैकत्र बहूपमानयोगे मालोपमा तथैकत्रानेकधर्मारोपे मालारूपकामित्यर्थः।

यथा—सौन्दर्येस्येति ।

बोधयम् । कुरंगीति । (किशोर्या वृत्तान्तं श्रोत्री निवेदयति ।) स्तिमितयति, निष्क्रियाणी करोति । प्रकाशयति, प्रकाशवंतं प्रकाशविषयं करोतीत्यर्थः । अंतः स्वपिति, नयनामुद्रणेडपि विषयं न गृह्णाति । अभिनवाम् । तस्या एव सेकौ- चित्यात् । (शिवराणी छन्दः ।) अत्र प्रेममात्रे इति ! न तु तदुपपादकत्वेन कवितयानुप्रासोऽपि । इत्थंः । वाच्यांतरम् । एकविषयत्वं परस्परंभावा- पनत्नत्वरूपकम् । एवं च सांगस्येल्यस्यनेकधर्मारोपकसमुदायस्यैत्यर्थः । क- चित्तु निरंगस्यैवेतिं पाठः । एकविषयनानापदार्थारोपपरुपत्वं पर- स्परापेक्षत्वविरहाच्च निरंगत्वमिति तदर्थः । अयमेव युक्तः पाठः । पूर्ववादीति व्याचष्टे । एकत्रेति । उपमेये इत्यर्थः । एकस्योपमानस्य नानो- पमेयकृतस्तु न कश्चिदमत्कार इति न तत्कथकं गण्यते । (सौन्दर्येस्येति । कश्चिद्विहिरही प्रेयसीं परामृशाति । ) तरंगिणीति । तरंगत्वेनतरोत्तराडव- च्छेदः । योगस्थानप्राप्त्या हर्षः । कार्मणकर्मे, वशीकरणक्रिया । तत्-

१ प्र. वचसा ।

काव्यप्रकाशः

विद्या वक्रोक्तिगिरां विधेरनवधिमावीण्यसाक्षात्क्रिया वाणा: पक्षशिलीमुखस्य ललनाचूडामणि: सा प्रिया ॥ ३३ ॥ नियतारोपणोपाय: स्यादारोप: परस्य चं: । तत्परम्परितं शिष्टे वाचके भेदभाजि वा ॥ ९ ॥

नियतेति ।

नियतस्य मुख्यस्यारोपो वस्त्वन्तरततादात्म्यप्रतीतिस्तस्योपाय: कारणं य: पर- स्यामुख्यस्यारोपसतत्परम्परितम् । रूपणानां कार्यकारणभावरूपा परम्परा सं- जाताडनेति योगादिति केचित् । वस्तुतस्तु नियतमारोपणमुपायो यत्र । आरोप- पणं विना यदारोपणं न संभवत्येवेति यावत् । एवंभूत: परस्यान्यस्य य आरोप: स तथा । एवं चैकंरूपणानन्तरं परम्परितम् । कार्यकारणभावरूपा परम्परा संजाताडनेति न युक्तप्ते: । शिष्ट इत्यादि । तदेतद् द्विविधम् । उपायभूते रूपके आरोप्यारोपविषययोर्वाचकस्य शिष्टत्वाद्वाच्यत्वाचेत्यर्थे: । तत्राद्यं

क्रियाविंशिष्टो हि जगद्वशंकराणीते । कान्तरप्येतद्विशिष्टा तथोक्ता जगद्वशी- कारकत्वं साधारणधर्म इति भाव: । नर्मरहसां रहस्यपरिहासानाम् । आवास- भूतवसतिस्थानम् । या यद्वारंभूते वाचके सा तद्वतीति सामन्यतो व्याप्त्या गृहीततद्वस्त्वं साधारणो धर्मे: । एवंमगेडप्यभ्याह्म् । वक्रोक्तिगिरां साकुतवचसाम् । अनवाधि नि:सीमं यत् प्रावीण्यं निर्माणकौशलं तस्य सा- क्षात्क्रिया करणयुक्त्या प्रत्यक्षसहेतु: । ( शाब्दूलविक्रीडितं छन्द: । ) प्र- यायामेकस्यां बहूनां आरोपान्मालालत्वम् । यथैकत्र सूत्रे बहूनां पुष्पाणामिति दिक् । नियतस्य मुख्यस्येति । वर्णनीयत्वेन प्रकटस्येत्यर्थ: । वृत्तितंव पृथक्चर्थे: । अमुख्यस्य । अप्रकृतस्य । योजनारोप इत्यर्थे: । केचित् इति । अग्राह्यचिबीजं तु 'आलानं जयकुंजरस्य' इत्यादावन्यासि: । प्रकृत एव जयेकुं- जरतवारोपस्य प्रकृत एव राझि आलानातवारोपहेतुत्वात् । परस्यान्यस्येति । अप्रकृतस्यं प्रकृते य आरोप इत्यर्थे: । एकरूपणहेतुकमिति । यद्यापि दुर्गौणाममार्गेऽपादौ दुर्गोमार्गौनादीनामारोपो न रूपकम् । किंतु श्लेषमहिम्नैSS- रोपमात्रम् । तथापि रूपणवदमारोपमात्रपरेमेति न दोष: । इदमेव चास्यो- पायत्वमारोपे, यत्तन्मूलीभूतसाधारणधर्मे सम्पत्ति: । साधारणधर्मे सम्पत्ति: रू- पकैणेवेत्यत्र न किंचिन्मानम् । यद्वा श्लेषस्थलेSपि शब्दरूपसाध्यैकृत एवं-

१ प्र. यत् । २ चैकंरूपणहेतुक रूपणान्तरम् इत्युच्योतसम्मत: । पाठ: ।

३६

दशाम उल्लास:

यथा—

विद्वन्मानसहंस वैरिकमलासंकोचदीप्तघुते दुर्गामार्गणनीललोहित समित्स्वीकारवैश्वानर । सत्यभीतिविधानदक्ष विजयमार्गभावभीम प्रभो साम्राज्यं वरवीर वत्सरशतैर्वीरेशमुख्यक्रियाः ॥ ३४ ॥

अत्र विद्वद्भि: मानसभू:, कमलाया: संकोच: एव कमलानामसंकोच:, दुर्गाणाममार्गणमेव दुर्गोया: मार्गणम्, समितां स्वीकार:, सत्ये प्रीतिरेव सत्यामप्रीति:, विजय: परपराभव एवं विजयोर्ज्जुनः;-एवमारोपणिमित्तो हंसादेरारोप: । यद्यपि शब्दार्थो-

विद्वदिति । अत्र विद्वद्भां मानसं सरोविशेष इत्यारोपहेतुकं राज्ञो हंसत्वारोपणम् । तत्र चारोपविशेष्यारोपणीयोहृदयसरोविशेषयो: श्रेषवता मानसशब्देनैवाभिधानम् । एवमग्रेडपि । तत्र वैरिकमलयो: संकोच: एव कमलानामसंकोच: । दुर्गोणाममार्गणमेव दुर्गोया मार्गणम् । समितां स्वीकार एवं समिधां स्वीकार: । सत्ये प्रीतिरेव सत्यामप्रीति: । विजय: परपराभव एवं विजयोर्ज्जुन: । एवमारोपहेतुकं सूर्याद्यारोपणामिति । न तु श्रेषस्य शब्दपरिवृत्त्यसहत्वा शब्दालंकार-रत्वमित्युक्तं च । तथा च श्रेषपरम्परितमुख्यालंकारो युज्यत इति तद्भेदाद्यवसाय इति तस्यापि

रूपकत्वमेवेति न दोष: । विद्वदिति । ( राजानं प्रति कवेरुक्ति: ) । हंस: पक्षिमेद: । नीललोहित: शिव: । समित्संघ्राम: समिधश्र्व । स्वीकारोडनुपेक्षणम् । वैश्वानरो वाहि: । सती पार्वती । दक्ष: प्रजापति: । पार्श्ववान् पृथोमर्तिपति: । भीम: भीषण: । पांडुपुत्र: । तत्र साम्राज्यं आज्ञा राजशासकत्वम् । वैरिचम् ब्राह्मम् । ( शत्रूलीकविक्रीडितं छल्द: ) दुर्गोणाम् । विषमभूप्रदेशानम् । अत्र मानसादिपदं श्रेष्ठम् । अत्र श्रेष्ठशब्देनार्थद्र्योपस्थितौ श्रेष्ठमहिक्रा प्रकृतसंबन्धिनि अप्रकृताभेदप्रतयाय: प्रकरणेन प्रकृतसंबन्धिनो विशेष्यत्वात् । स चाभिधामूलकन्यजनयति बोधयम् । 'वाचके' इति च बोधके इत्यर्थकम् । ततस्तमेव साधारणधर्ममाश्रित्य प्रकृते राज्ञि हंसत्वाद्यारोप: । उत्कम् । प्राचीनै: । वक्ष्यते । अस्माभि: । उभयालंकार इति । मानसादिपदस्य परिवृत्तिसहत्वात् हंसादिपदस्य च

१ मुं. पु. मानसं मानसन्.

लङ्कारोऽयमित्युक्तं, वक्ष्यते च, तथाडपि प्रसिद्धानुरोधादन्रोक्तः । एकदेशविवर्तिं हीदमन्यैरभिधीयते । भेदभाजि यथा—

आलानं जयकुञ्जरस्य हृदयं सेतुर्विपद्वारिधे: पूरोदधि: करवालचण्डमहसो लीलोपधानं श्रिय: । सद्ग्रामामृतसागरप्रथनकरीडाविधौौ मन्दरो राजन्भाजति वीरवरिवनितावैधव्यदस्ते भुज: ॥ ३५ ॥

अत्र जयादेर्भिन्नशब्दवाच्यस्य कुञ्जरत्वाद्यारोपे भुजस्य आलानत्वाद्- ध्यारोपो युज्यते ।

वसर एव वक्तुमौचित्यात्किञ्चिदलङ्कारमध्ये पाठित इति चेत् । सत्या मेत्त् । तथाडपि श्लेषापवादकं रूपकामित्यलङ्कारसर्वस्वकारादिग्रसिद्धचनुरोधेनोक्तः । तथाप्रसिद्धौ किं बीजमिति चेत्, मानसत्वादीनामार्थत्वम् । इदं हि तैरेकेदशावि- वर्त्तीयुच्यते ।

द्वितीयं यथा—आलानमिति ।

अत्र जयादेर्भिन्नशब्दवाच्यकुञ्जरत्व(द्या)रोपे सति भुजे आलानत्वाद्यारोपो युज्यते । इदमुदाहृतदृशयं परम्परितमालारूपम् । अमालारूपमपि तद् दृश्यम् । तत्र श्लिष्टवाचके यथा —

परिवृत्तिमहत्याादिति भाव: । श्लेषापवादकं रूपकमिति । बहुमीहि: । उभयमप्यर्थोलङ्कार इत्युक्तेश्चेत्यापि बोध्यम् । तैरेकेदेशोति । यथा रणङ्गत:- परत्वारोपे तद्धि शिष्टसंबन्धस्य मण्डलागुलताद्वाव्योसितया तथ्लादेव नैयिकात्व- रोपस्तथा राजनि हंसत्वारोपे तद्धि शिष्टस्यांत:करणसंबन्धयोग्यत्वेन तथ्लात् मा- नसे सरस्वारोपेणेकदेशाविवर्त्ती तै रुक्तमित्यर्थे । नव्यमते तु उत्कलक्षणरत्या नै- कदेशाविवांर्त्वामिति बोध्यम् । (आलानमिति ।) आलानम् गजबन्धनस्तम्भ: । द- पदामिति दाढ्यार्थम् । करवाल: खड्ग: । चण्डमहा रवि: । लीला मुखस्वाप: । उपधानं शिरोनिधानतूलपट:। सग्राम एवामृतसागर:;लो्डच्यत्वात् । प्रकृष्टमथनमेव क्रिडा, स- वनित्रोदित्त्वात् । वीरा यै वारण:, तदन्येषामुपेक्षणीयत्वात् । (शार्दूलविक्रीडितं छं- द:) युज्यत इति । कुञ्जराभिन्नजयाधारत्वसाधर्म्येणेति भाव:। एवमग्रेडपि बोध्यम् ।

९. छ. कर: ।

३८

दशाम उल्लासः

अलौकिकमहालोककपकाशितजगत्रयः । स्तूयते देव सदंशमुक्तारत्नं न कैर्मेवान् ॥ ३६ ॥

निरवधि च निराश्रय च यस्स स्थितमनिवर्तितकौतुकपपञ्चम् । प्रथम इह भवान्स कुर्म्मूर्तिज्जयति चतुर्दशलोकवाट्टिकिन्दः ॥ ३७॥ इत च अमोलारुपकंपापि परंपारित दृश्यत्वम्

अलौकिकेति ।

अत्र वंशोद्नववाय एव वंशो वेणुरिति । भेदभाजि यथा-निरवधीति। अत्र लोकशाब्दाद्रिशेन वल्किपदेनारोप्यमाणमुक्तकुम् । परंपरिते चारोप्यारोपविषयाने कत्वेडपि नालंकाराने कत्वम् i संभूयैव वैचिच्यप्रकरोष्ठायक्तवात् । एवं मालारशानयोरपि दृश्यत्वम् । यद्यापि रशनारुपकमपि रुपंक संभवति । यथा-एवं जय कुंजरत्वारोपे भुजरुपालानसंबंधित्वं साधारणधर्मे: । न चैवमन्योन्याश्रय:। करपनामयतया सकलसिद्धे: । कल्पनायाश्र स्वप्रतिभाडधीनत्वात् । शिल्प-

भिः परस्परावष्टंभभाजात्राधीनस्थितिकाभिः शिलेष्टकादिभिरेंहविशेषणनिर्माणाच्चेति केचित् । वस्तुतो जयकुंजरोरपे द्रप्त्यय इच्छाधीन आहार्ये एव । समर्धे-कारोप: साधर्र्यमूलक एवेत्यनोन्याश्रयसंभावनेन नेति दिक् । अलौकिकेति। अलौकिकस्य लोके डन्यत्रादृष्टस्य महास्य उत्सवस्यालोक: दर्श-

नमेव योत: तेन प्रकाशित जगत्रयं येन । अलौकिकमहालोकको यश इति वा । सदंशो महत्कुलं तदेव सदृणः मुक्तोत्पत्तिस्थानं ततत्रयं मुक्तारत्नम् । अत्र राज्ञि मुक्तात्वारोपे कुलंगतो वेष्टत्वारोपो निमित्तम् । निरवधीति । ( विष्णुं प्रति भक्तस्योक्तिः । ) निरवधि बहुकालं, निराश्रयं अपराधी-

नम् । स्थित रीतिः । आनोर्वातेनृत्यादिप्रहणम् । प्रथम: स्वस्ति एव भूतः स्वस्ति एव लडधराज्यादिश्र । (भू: भुव: स्व: मह: जन: तप: सत्यम् अतलम् वितलम् सुतलम् तलातलम् महातलम् रसातलम् पातालम् एते चतुर्दशलोका: तद्रूपा या वल्कि: तस्या: कंदो मूलम् । पुष्टिपताग्रा छन्द: ) लोके वल्कितवारोपे राज्ञि कं-दत्वारोपे निमित्तम् । स च राज्ञि कूर्म्मत्वारोपे हेतुः । ननु पूर्वश्लोके मुक्ता-

त्वारोपे प्रकासितजगत्रयत्वारोपोडपि निमित्तम्, अत्र कूर्म्मत्वारोपे निरवधिस्थि-

तत्वारोपोडपि निमित्तमिति द्रैयं अनेकारोपनिमित्तत्त्वान्मालापरंपरितमेव यु-

१ अपराधीनमिति पाठ: ( ख ) पुस्तके नोपलभ्यते ।

२ 'द्रयम्' इति ( ख ) पुस्तके नास्ति ।

किसलयकरैलेतलतानां करकमलैः कामिनां मनो जयति । नलिनीना कमलमुखेन्दुबिम्बयोषितां मदनः ॥ २८ ॥ इत्यादि रसाभासरूपं न वैचित्र्यवदिति न लक्षितम् । प्रकृतं यत्रिषिध्यान्यत्साध्यते सा त्वपृथक्ति: । उपमेयम् असतं कृत्वोपमानं सत्यतया यत् स्थाप्यते, सा तु अपह्नुति: ।

किसलयेत्यादि । तथापि न तादृशवैचित्र्यवदिति न पृथग्लक्षितम् । प्रकृतिमित्ति । प्रकृतमुपमेयं निषिध्य असत्यतया ठयवस्थाप्य अन्यदप्रकृतमुपमानं यत्सकामिति चेत् । जोत्स्नाभस्मध्वरणधवलेत्यादेरपि तथात्वापत्ते: । नानापरंपरारत्नैः एव मालापरंपरिततया युक्तत्वाच । किसलयेत्योति । लतानां नलिनीना च व्रीहिमार्थम् । करकमलैरिति मुखेन्दुभिरिति न योषितामित्यनेनान्वेते । ( आ- पो छन्दः ।) पूर्वपूर्वारोप्यमाणानां परत्रपरत्रारोपविषयत्वात् रसनारूपता । न तादर्शोति । उपमेयोत्कर्षप्रतिपादनायोपमानीकृतानामुपमेयीकरणे तदुत्कर्षप्रतिपादनस्थगनात् । न चारोप्यभेदादाविरोध: । एकत्न काव्ये उपात्तत्वादिति दिक् । इति रूपकम् । प्रकृतिमित्ति । निषिध्येत्यन्तेन रूपकलयुदासः । तत् क्कतानीषेधाभावात् । उपमेयामिति । इदमुपलक्षणम् । किंचिदपन्हुत्य कस्मैचेत् प्रदर्शयमपन्हुतिरित्येव लक्षणम् । अत एव 'केस्मु बलामोडिअ' इत्यादौ स्वयें न प्रपलाप्य गतास्तदैरिणोडपि तु ततः पराभवं संभाव्य तान्कदर्था न 'यजन्तित्यपन्हुतिर्येज्यते' इति प्रकाशकारैरश्वत्थे उत्तम् । एवं च 'नायं सु- श्याङ्ग: किं तर्हि सुभाङ्ग: प्रेमसीमक्रम:' इत्यादौपन्हुतिरेव । अत एवं दण्डिग्रन्थ: 'अपन्हुतिरपन्हुत्य किंचिदन्यार्थमूचनम् । न पंचेपु: स्मरस्तस्य सहस्तं प- श्रेणां यतः' इति । एतेन 'नायं सुघांशु:' इत्यादौ 'न त्रिपं विपमित्याहुः- मस्तं विषमुच्यते' इत्यादौ च नापन्हुति: किं तु तद्वारोपकामित्यपास्तम् । 'नेदं मुखं चन्द्र:' इति प्रसिद्धापन्हुत्युदाहरणेडपि मुखत्वनिषेधे चन्द्रोपादार्घ्यंपादकताया वचुं शक्यत्वेनानुभवसिद्धत्वेन चापन्हुतिमात्रस्योच्छेदापत्ते: । यदिं तु निषेधपूर्वककारोपे चमत्कारविशेषस्यानुभवसिद्धत्वादलंकारान्तरत्वम् । तर्हि प्रकृतेडपि तुल्यम् । ननु निषिध्येत्यस्य निषेधार्थकत्वे 'शिक्षा भूमस्येयं प- रेणाति रोमावलिपुः' इत्यादौ अपन्हुतिर्‌ने स्यादत आह । असत्यततये-

उदाहरणमू—

अवासः प्रागलभ्यं परिणतरुचः शैलतनये कलङ्को नैवायं विलसति शशाङ्कस्य वपुषि । अमुष्येयं मन्ये विगलदमृतस्यानन्दशिशिरे रतिर्थान्ती शेते रजनिरमणी गाधमुरसि ॥ ३९ ॥

इत्थं वा—

वत सखि कियदेतत्पर्य्य वैरं स्मरसस्य प्रियविरहकृशेऽस्मिन्नागिलोके तथा हि । उपवनसहकारोद्भासिभृङ्गच्छलेन प्रतिविशिखमनेनोद्धृतितं कालकूटम् ॥ ४० ॥

अत्र हि न सभ्रूभाणि सहकाराणि, अपि तु सकालकूटा: शराः इति प्रतीति: ।

घ्यते 'सत्येत्यादि' न्यायस्थाप्यते सा अपह्नुति: । सा च शब्दार्थी वेति द्विधा ।

तत्राद्या यथा—अवास्म इति । अत्र कलङ्को नैवायमिति शब्दोऽपह्नुः । अर्थस्तु बहिरभिधेयाभिरालोच्च्य- ते । तत्कचित्कपटार्थशब्दोपादानात् । यथा—वतेति । अत्र छलशब्दद्वारेण सभ्रूभाणि सहकाराणि अपि तु सकालकूटा: शराः इति प्रतीयते । कचित्परिणामादिशब्दवशात् ।

ति । साध्यते । आहार्येनिश्रयविषयीक्रियते । तेन 'न पदं मुखमवेद्म' इत्यादौ नाविलग्नयापि: । तथा विरहजनितवैकः 'नायं चन्द्रोऽपि तु मार्तण्ड:' इत्यादौ नैषा । तत्त्वनास्य दोषविशेषजन्यत्वेनानाहार्यत्वात् । 'नायं चन्द्रोऽरविन्दं वा मुखं वेदं मृगाहशा:' इत्यत्र च नैषा । निश्रयविषयत्वाभावात् । शब्दीति । शब्देन यत्रासत्य- त्वमाहेत्यर्थे: । अवास्म इति । (पूर्णचन्द्रे कलङ्कं दृष्ट्वा पावर्तीं प्रति महेश्वरस्योक्तिः) परिणतारुचः पूर्णस्य शशाङ्कस्य वपुषि प्रागलभ्यं प्रकटतवं प्राप्त इत्थान्वयः । विगलतोऽमृतस्य स्यन्दः प्रभवणं तेन शीतेऽमुष्योरमीत्यन्वयः । ( शिखरिणी छन्दः । ) वतेति । (सखी प्रति विरहिण्या उक्तिः । ) कामिलोके स्मरसस्य किय- दैरमित्यन्वयः । सहकारेषु तत्पुष्पेषु । छलमू व्याजमू । (प्रतिविशिखवम् । प्र- तिबाणम् । ) उद्धृतितम् । प्रकाशितम् । (कालकूटम् । तीव्रविषम् । मालिनी

एवं वा—

अमुषिमेल्लावण्यामृतसरसि नूनं पृगडशः स्मरः शवप्लुष्टः पृथुजघनभगे निपतितः । यदझाङ्ङाराणां प्रशमपिशुना नाभिकुहरे शिखा धूमस्येव परिणमति रोमावलिवपुः ॥ ४९ ॥

अत्र न रोमावलिः; धूमशिखेयामिति प्रतिपत्तिः । एवमियं भडृण्य-न्तैरप्युद्बा ।

श्लेषः स वाक्ये एकस्मिन्नयत्रानेकार्थता भवेत् ॥ ९० ॥ एकार्थप्रतिपादकानामेव शब्दानां यत्रानेकोऽर्थः, स श्लेषः ।

यथा—अमुषिमन्रिति ।

अत्र धूमशिखा रोमावलिवपुः परिणमतीति परिणामशब्दार्थेsत्रेयं रोमा-वलिः किं तु धूमशिखेति प्रतिपत्त्यते । एवं भडृचनतैरप्युद्बाम् । यथा ‘इंद ते केतोकं’ इत्यादौ । एष श्लेषः ।

परिवृत्तिसहानामेव शब्दानामेकवृत्तगतफलदृग्न्यन्वयेन यत्रानेकार्थप्रतिपादकता सोऽर्थश्लेषः ।

छंदः । ) अत्र छलयति सत्यं वे व्याजताविरहात्तेन भृङ्गाणामसत्यत्वप्रातिपादनमिति भावः । (अमुषिमन्रिति । वेढियामुदिश्य समृद्धं कामिनं प्रति दा-स्या उक्ति:) ।

अमुषिमनृगदशः पृथुजघनभगे लावण्यामृतसरसि शवप्लुष्टः स्मरो नूनं निपतित इत्यन्वयः । प्रशमपिशुना शान्तिसूचिका । परिणमति प्रादुर्भवति । तत्राङ्गारस्य जलप्रवेशो धूमशिखा भवतीति स्वभावः । (शिखा-रिणी छंदः । ) अत्र निपीडयति त्क्राप्रत्ययार्थीङडपि लक्षणडविचक्षितः । तेन ‘ मंधानभूमीघरमूलशिलासहस्रसंघट्टजत्रणांकिणः स्फुरतीदम्‍यध्ये ।

अपनहवस्तत्र पामरवचनोपन्यासादर्थीसिद्धः । वाक्यभेदादश्रात्र । वत सखि अमुषिमन्रित्यनयो-स्वेकवाक्यतयैति बोधयम् । ‘ प्रजल्पनम्तपदे लग्नः कांतः किं न हि नूपुरः ’ इ-धनम् ।

यथा ‘अंकं केडपि शशांकिरे’ इत्यादौ । इत्यपनहुति । तत्र शब्दश्लेषाद्दर्शयति । परिवृत्तिसहानामेवेति । (उदयमिति ।) उदयं उदयाचलं स-टद्धिं च । डिड्मालिनियं तमसाडपायेन च । निद्राजन्या मुद्रा चक्षुषः निद्रेवं

४२

दशाम उल्लासः

उदाहरणम्—

उदयमयते दिङ्मालिन्यं निराकुरुतेतरां

नयति निधनं निद्राद्र्धां प्रवर्तयति क्रिया: ।

रचयतितरां स्वैराचारप्रवर्तनकर्त्तनं

वत वत लसत्कज्जलपुञ्जो विभाती विभाकरः ॥ ४२ ॥

अत्राभिधाया अनियंत्रणात् द्वावप्यकृत्रिमौ वाच्यौ ।

परोक्तिभेदकैः श्लिष्टैः समासोक्तिः

प्रकृतार्थप्रतिपादकवाक्येन श्लिष्टविशेषणमाहात्म्यात् ( न तु विशेष्यस्य सामर्थ्यादपि ) यत् अप्रकृतस्यार्थस्याभिधानम्, सा ( स-

यथा—उदयमिति ।

अत्र विभाकरनामक राजविशेषो मार्तण्डश्रेत्युभयार्थी 'उदयमयते' इत्यादौ विभाकरनाम्नि राजविशेषेऽपि ध्वनितरेति शाब्दबोधनियम् । संयोगादिनामभावेनाभिधाया अनियन्त्रणाद्वयोरपि वाच्यत्वात् । परोक्तिरिति । भेदकानि विशेषणानि । श्लिष्टान्यनेकार्थो । तेन प्रकृत-

थविशेषणवाचिमातृशब्दस्य श्लेषमहिम्ना यत्र प्रकृतार्थकेन वाक्येनाप्रकृतार्थ

मुद्रा निरुत्साहता च । क्रिया ग्रामगमनादि विहिता: क्रियाश्र । स्वैराचारोद

भिसारादि: स्वेच्छया वेदनिपाताचरणं च । ( हरिणी छन्दः ।) विभाकर-

नामेति । एवं च तदर्शे परिकृत्यसहत्वेन शब्दश्लेषेऽपि उदयमित्यादिपु व-

हुप्वथेश्लेषानुदाहरणत्वमित्याह । उदयमयत इत्यादीनोति । द्वयोरपि वाच्य-

त्वादिति । प्रकृतत्वेनैवाप्रकृतत्वे वा 'ध्वनितत्वा-

भावादिति भावः । एतेनार्थश्लेषे विशेषणानामेव श्लिष्टत्वं न तु विशेष्याणाम्

पीत्यपास्तम् । केनचित् 'विभाकरपदं शक्या सूर्ये, नृपं योगेन बोधयतीत्येतदर्शे-

व्यर्थश्लेष:, परिकृतिसहत्वात्' इत्याहुः । यदि त्वत्र राजा प्रकृतो रविःप्रकृतस्त-

दा द्वितीयार्थस्य शब्दशाक्तिमूलध्वनिरेवेति बहुः । इति श्लेषः । परमप्र-

कृतमिति । अप्रकृतव्यवहार इत्यर्थः । यत्र त्वप्रकृतेन प्रकृताभिधानं तत्रा

प्रस्तुतप्रशंसेति भावः । अनेकार्थोनीति । प्रकृताप्रकृतोभयानुगतानेकार्थोनी-

त्यर्थे । उभयान्वितेति तु न युक्तं । अप्रकृतस्यानुपादानात् । अप्रकृतार्थे-

१. प्र. रचयति तथा । २. प्र. खण्डनं ।

`मासेन संक्षेपेणार्थद्वयकथनात् ) समासोक्ति: । उदाहरणम्- लहिऊण तुज्झ बाहुप्फसें तिए स को वि उल्लासो । जअलुच्छी तुह विरहे ण हुज्जला दुब्बला णं सा ॥ ४३ ॥ अत्र जयलक्ष्मीशब्दस्य केवलं कान्तावाचकत्वं नास्ति ।

वचनं सा समासोक्ति: संक्षेपेणार्थद्वयोक्ति: । मात्रामग्रहणाच्चत्र विशेष्यपदस्यापि क्ष्षिष्टत्वं तद्र्रुदासः । तस्य श्लेषत्वात् । उदाहरणम्—लहिऊणोति । अत्र विशेष्यवाचिनो जयलक्ष्मीशब्दस्य परमप्रकृतार्थकत्वं नास्ति । चनम् । अप्रकृतगतत्ववहाररूपार्थस्य वचनं प्रकृतवृत्तांत आरोपो व्यंजनया प्रतिपादनं इत्यर्थे: । एवं च समासोक्तौ प्रकृतव्यवहारोडप्रकृतव्यवहारारोप: । रूपके तु विशेष्ये प्रकृतेरडप्रकृतरुपारोप: । अतएवेदेशे विवर्त्तिरुपकविपये न समासोक्ति: । संक्षेपेण एकेनैव शब्देन तस्य श्लेषत्वादिति । उपमाध्वनित्त्व- द्वेत्यपि बोध्यम् । लहिऊणति । लहिऊणा तव बाहुस्पर्शं यस्मा: स को- प्युल्लास: । जयलक्ष्मीस्तव विरहे न खलुज्ज्वला दुर्ब्बला ननु सा ' । ( गाथा छन्दः । ) परमप्रकृतार्थकत्वमिति । केवलं तस्य कान्तावाचकत्वं नास्ति, विशेषणानां तु उभयगतकान्तुस्पर्शेऽप्राप्त्यादिबोधकत्वमित्यर्थे: । एवं च लाहि- उणेत्यादिपदबोध्यानां अभेदारोपात् व्यंजनया कान्ताव्यवहाराभेदेन प्रतीममा- नस्य जयलक्ष्मीव्यवहारस्य जयलक्ष्मीवृत्तांततया प्रतीममानस्य नमत्कार- तेति भाव: । अत एवक्तं कुवलयानन्दकृतापि समासोक्तावप्रस्तुत- व्यवहारसमारोपश्रारुताहेतु:' इति । अयं भाव: ।अयं मैन्द्रीसुरुः पश्य रक्तश्रुंबति चन्द्रमाः ' इत्यादौ क्ष्षिष्टविशेषणप्रतीतप्रस्तुताडप्रस्तुत- वृत्तांतयोः श्लेषाभिन्नतद्व्यवसायाभेदप्रतीतिपर्य्योः; प्रकृतचंद्रादिति- |तता । तत्र तयोर्वृत्तांतयोः परस्परं विशेषणविशेष्यभावे कामचारोडपि प्रस्तुत- वृत्तांतो विशेष्यः । तद्रोषकबोध्याप्रस्तुतस्तु अभेदेन तद्वरोषणम् । तत्र यचपि प्रस्तुतस्य 'स्वासाधारणधर्मेण चन्द्रेऽन्वययोग्यताडस्ति, तथापि अप्रस्तुताभेदमा- पत्रस्य न साधस्तीति तद्रूपावच्छिन्नस्याप्रकृतेधर्मिण्यारोप: । आरोपोडत्र व्यंज- नया बोध: । न चाप्रस्तुताभिन्नत्वेऽपि विशेष्यतया: प्रस्तुत एव सत्त्वेनार्त्येवान्वययोग्यतेति वाच्य- तम् । विशिष्टस्यान्वययोग्यत्ववात् । न च रूपकव- त्समासोक्कावपि प्रस्तुतचन्द्रेडप्रस्तुतजारुपसमारोपश्रारुताहेतुरस्ति वाच्य- ! तद्वाचकपदसमभिव्याहाराभावेन तस्यासंभवात् । न चाक्षिमजार-

दिनाक्षिसरूपकमस्तु । ‘ निरीक्ष्य विद्युन्रयने: पयोद: ’ इत्यादौ पयोदे दृष्टपुरुपविशेषाक्षेपकनिरिक्षणदाक्षेपकाभावात् । न च विशेषणसाम्यप्रतिपादितप्रकृतानुरक्तावंत एवं चंद्रवृत्तितया प्रतिपादित आक्षेपकोऽस्तु । अप्रस्तुतस्य प्रस्तुतो विशेषणतयाडप्राधान्येनानाक्षेपकत्वात् । स्फुटिके जपाकुसुमनिष्ठलोहितस्यारोपेडपि जपाकुसुमत्वानारोपात् । एतेनाक्षेपासंभवेऽपि परनायिकामुखचुंबनस्य श्लेषमयोदया व्यंजनया वा प्रतीतस्य प्रकृते धर्मिण्यारोप्यमाणस्य जारासाधारणधर्मेल्वेन प्रकृतधर्मिणि जातवव्यं जकता सुवचेत्यपास्तम् । किं चैवं सति वाच्यार्थबोधोत्तरं तद्रचंग्यप्रतीति: । सापि न केवलव्यवहारमात्रज्ञानात् । अपि तु तादृशनायिकासंबंधविशिष्टव्यवहारज्ञानात् । एवं न वाच्यार्थबोधकाच्चमत्कारस्याप्राहोतुमशक्य-

त्वेनालंकर्तव्यस्य दुरपहवत्वात् । विपरीतानायकत्वेऽजनस्य समासोक्त्यंतर्भोवं वदतो ‘वानित्यस्य द्वारार्तत्वाच । तद्रचंग्यस्याधिच्चमत्कारकारित्वेन प्रधानत्वात् । न न श्लेषशब्दोऽपस्थापितोयवृत्तांततोयो: परस्परंमेदेनान्वये मानभाव: । सहृदयहृदयस्यैव प्रमाणत्वात् । अत एव ‘ आगत्य संप्रति वियोगविसंष्टुलंगमं ’ इत्यत्रार्थशक्तिमूलो नायकनायिकावृत्तांतो वाच्यरविकमलिनीपुत्रांताधारोपेणैव स्थित इति प्रदीपकृत: । प्राचीना नुभवमपलप्यापि यदि एकत्र द्वयामिति रीत्या प्रस्तुताप्रस्तुतवृत्तांतयोरिवशेष्येणैव-

न्वय: स्वीक्रियते, एवमपि वाच्यार्थबोधकाले प्रस्तुत धरिम्णि नाप्रस्तुतजात्वारोप: प्रत्याशा । तथाहि । यद्यप्यनयोर्भिन्नपदोपात्तविशेषणयोरिव विशेष्येणैवसाम्यादन्वयात्प्रस्तुतप्रस्तुतरूपसामारोप: । प्रस्तुतेऽप्रस्तुतवृत्तांतारोपेणैव-

पसमारोपेऽपि प्रस्तुतवृत्तांतान्वयानयोग्यतायास्तदवस्थत्वाच । नन्वेवं सति विशेषणासाम्यादप्रस्तुतस्य गम्यत्वे समासोक्तिरिति प्राचीनलक्षणाडसंगति: । अप्रस्तुतधर्मिंजनस्य त्वयानुपेक्षणादिति चेत् न । स्वरूपतोडप्रस्तुतवृत्तांतारोपस्य न चमत्कारित्वम् । किं तु अप्रस्तुतकामुकादिसंवधित्वेनावगम्यमानस्यैव तस्य आरोप: । अत: श्लेषादिमहिम्ना विशेषणपदै: स्वरूपत: संप्रेपिते चुंबनादिना ऐन्द्री चंद्र इत्येतदतत्स्थीलिंगपुङ्गसहकृतेन तत्संबंधिनी कामुकादौ अभियुक्ते पुनस्तदर्थानुसंधानात् । विशेषणसाम्येन वाच्योपस्कारकस्यप्रस्तुतव्यंजन-

स्याक्षेपणात् । अप्रस्तुतस्येत्यस्याप्रस्तुतत्ववहारस्येत्यर्थो वा । एतेन वदनचुंबनस्य पुत्रादिसाधारण्यात्कथम् कामुकाभिलष्यंजकत्वम् । किं च ‘अहर्मुखं चुंबति भानुबिम्बम्’ इत्यत्रापि नायकादिभेदकृत्योपहितरित्यपास्तम् । यत्तु चंद्रैंद्रीपद्गतलिंगाभ्यामभिलष्यचिकनायकयोः स्वत्वंजकपदोपस्थापिताभ्यां भेदैनैवान्वय उचितः । समानपदोपात्तत्वप्रत्यासत्तेरिति । तत्र । एवं हि वदता व्यवहारांच्छेदकत्वं तयोः स्वीक्रियते न वा । आद्ये एकस्यार्थस्योभयान्वयोऽल्सु-,

त्पत्तिग्रस्तः । अंत्ये रसाननुगुणत्वम् । यदपि ऐंद्र्यादेः नायिकात्वाभाने केवलं व्यवहाारवच्छेदकत्वमात्रस्वीकारे बाधः । नायिकात्वानालीडकेवलेंद्रिमुखचुंबनरूपस्य व्यवहाारस्य नायकासंबंधित्वात् । न हि दिकर्तादात्म्यं विना नायिकाया पृथड्मुखं विशेषोपयिनुं सामर्थ्यमस्तीति । तदपि न । मुखशब्दश्लेषासामर्थ्येनैंद्रिमुखमित्यस्यैंद्र्यांशमोषेण केवलमुखचुंबनस्योपस्थितेः । तदेतदुक्तं कविलयानंदे । ‘श्लेषादिमहिह्ना स्वरूपत: समर्पितेन वदनचुंबनादिना’ इत्यादौ शैद्रिशब्दार्थेन दिश्रूपेण वदनरूपमुखपदर्थस्यान्वयो वक्तुं शक्यः; सहदयैर्नवेतादृशकुसृष्टिकलपनापक्षया विशेषणसाम्यमहिह्ना प्रतीतोडप्रकृतवाक्यार्थः स्त्रीलिंगपुङ्गाम्यामभिव्यक्तनायकाद्यभिन्नचंद्रादितिप्रकृतवाक्यार्थे स्वावयवादात्म्यापन्नदवयवोडवटिष्ठते इत्येव युक्तम् । एवं च नायिकाडभिन्नेंद्रदिशासंबंधिवदनाभिन्नप्रारंभकरमेकचुंबनरूपसंबंधाश्रयो नायकाभिन्नचंद्र इति बोध इति चेत् । एवं हि ऐंद्र्यां नायिकामभेदप्रतीतौ मुखचुंबनादौ वदनचुंबनायभेदप्रतीताया: साक्षात्कारिकासंबंधाप्रतीत्या: रसोद्दोधानापत्तेः । न च व्यंजनया तत्प्रतीतिरस्त्येव, यामिन्न यद्भेद: तत्संबंधिनी तत्संवित् । न्यायेन वा मानसी तत्प्रतीतिस्तत्-

प्रतीतितिसतत् एव चमत्कार इति वाच्यम् । तदपेक्षया साक्षाच्चमत्कारोपपादकवाच्यार्थबोधोऽद्युत्पादनस्यैवौचित्यात् । ननु व्यंजनयाडप्रकृतार्थबोधोऽद्युत्पादनस्यैवौचित्यात् । ननु व्यंजनयाडप्रकृतार्थबोधो व्युत्पादनस्यैवौचित्यात् । शक्ते: प्रकरणादिना नियंत्रणात् । ततो व्यंजनमाहात्म्यादेव प्रकृतवाक्यार्थेतादात्म्येनावतिष्ठत इति चेत् । व्यंजकनिकोडप्रकृतार्थबोधो नायिकाविशेषितो विशेषितो वा । नायिकालिंगाभ्यां नायकाद्यभेदबोधो व्यर्थोडसंभवी च । नायिकाविशेषणकल्पवहारबोधनेन कृतार्थत्वात् । अपि च तथा सति जारकर्तृकसानुरागपरनायिकामुखचुंबनाभिन्नप्राचीनप्रारंभसंयोगाश्रयो जाराभिन्नचंद्र इति बोधकदर्थनमेव स्यात् । तस्मा-

दशाम उल्लासः

निदर्शन ।

अभवन्वस्तुसंबन्ध उपमारिकल्पकः ॥ ११ �

द्विष्ठत्वं चोपलक्षणम् । औपम्यगर्भोदीयनामपि संभवात् । यथा ‘विलिखति कुचौ’ इत्यादौ प्राचीना: पन्था: । अत्र न न्या:-परोक्षैरिति परशब्देन सामान्यत: प्रकृतमप्रकृतं वा विवक्षितम् । तेन यत्राप्राकरणिकविशेषणसामध्यो-

त्प्रकरणमुख्यते तदपि संगृह्यते । तत्रापि वैनिद्याविशेषात् अन्यत्रानन्त-र्भावाच्च । यथा ‘संप्राप्ते सकलाड़’—इत्यादि । अत्र ह्यप्रकृतस्य भृङ्गस्य विशेषणसामध्योत्यप्रकृतस्यापुरुपस्य प्रतीतिरित्याहुः । तत् युक्तम् । अप्रस्तुतप्रशंसतयैव तत्संग्रहारात् । ‘गेयनास्यभुजदितेन ’ इतिवत् । वृत्तौ चाप्रस्तुतप्रशंसासाघरणे तत् समासोक्तिपदं द्विष्ठविशेषणत्वमात्रपरम् । निदर्शनोच्यते ।

व्यंजनया शक्त्या वोपस्थिताप्रस्तुतवत्तांतेन व्यंजनयोपस्थितनायिकादिसंबंधित्वेन गृहीतेनोभेदमापन्नप्रस्तुतवृत्तांतारोप: प्रकृतविशेष्ये न्वयमते श्रेष्थस्थले डप्र-कृतोपस्थिते: शक्त्यैव सत्त्वेन तन्मते शक्त्यैवाप्रकृतार्थोपस्थिति:, प्राचां तु न्यंजनयेत्येतावान्विरेष: । एवं च वाच्यार्थोभोत्थरं यदि चंद्रादौ नायकत्वादि-

प्रतीतिरपि सहदृयानुभवसादृशकी तदासिल्यतयुपपादितमेव प्राक् । अत एव स-मासोक्तौ साधारणविशेषणवलादेवोपमानप्रतीतौ तदुपादानवैयर्थ्यमिति शेषे व-क्ष्यति प्रकाशाकृत् । अनन तत्सादृश्यप्रतीतिव्यंजनया न तु तद्वेदप्रतीतिरि-ति लभ्यते । प्रस्तुतप्राचीवृत्तांत आरोप्यमाणाप्रस्तुतखण्डितनायिकाविशेषवृत्तांत-तसमर्थेनाय तस्यावश्यकत्वाच्च । एवं न सानुरागपरनायिकामुखचुंबनाभिन्न-प्राचीप्रियांभोगश्रयेऽप्येवंविधो भेद: । समासोक्तिगुणासूत्र्यमिति न्यव-हारस्तु प्रकृततयवहारेडप्रकृतन्वयहाराभेदस्य ठ्यंजनया प्रतीतिन्वाध एवेति

दिक् । औपम्यगर्भोदीयीनामिति । आदिना साधारणविशेषणसङ्ग्रह: । ‘अन्धेन पातभत्या संचरता मया विषमविषयेषु । हृदमिह मया गृहीता हिमगिरिशृङ्ग-गादुपागता गङ्गा ॥’ अत्र गिरिच्छृङ्गप्रभववेण्युष्णाछिवयहाराभिन्नवयहारवती गं-

गति प्रतीयते । इति समासोक्तिः । अभवन् प्रतीतिविषयतामलभमानः वस्तुनोवोक्यार्थयो: पदार्थयोर्वा संबंधोऽन्वय: । अत एव प्रतीतिपर्यवसानाभावाद-स्य दृष्टांततो भेद: । परस्परनिरपेक्षयोरवोक्यार्थयोरेहेष्टांतालङ्कार:, इयं पुन: सा-

पेक्ष्योरिति भेद इत्यनये । तदिह वाक्यमसंगतं स्यादत आह । उपमारिकल्पक इति ।

निदर्शनं दृष्टान्तकरणम्‌ ।

उदाहरणम्‌—

क सूर्यप्रभवो वंशः क चाल्पविषया मतिः ।

तितीर्षुर्दुस्तरं मोहादुदुपेनास्मि सागरम्‌ ॥ ४५ ॥

अत्र, उद्दुपेन सागरतरणाविव मन्यमस्या सूर्यवंशवर्णनमित्युपमायां पञ्चसृष्टि ।

यथाश्रुतमालेणासंभवी वस्तुसंबन्धो यतोपमां कल्पयित्वा पर्यवस्यति सैका निदर्शना । दृष्टान्तकरणात्मकनिदर्शनरूपत्वात्‌ । सा च द्विधा—अवान्तरत्वार्यभेदे तदभेदे च । तयोराच्चा यथा—क सूर्यप्रभव इति ।

अत्राहं सागरं तितीर्षुरस्मीत्थम्यासंबद्धार्थेकतया उद्दुपेन सागरतरणवन्नीयमस्या सूर्यवंशवर्णनमसंभावितमित्युपमाया: कल्पनम्‌ ।

अत्रि । औपम्यमाक्षिप्य परगतस्यार्थः । केति । (रघुकाव्ये प्रथमसर्गे स्वाहंकारं परिहृतुं कालिदासस्योक्ति: । उद्दुपं चमसोनदद्वावंशपात्रम्‌ । मोहात्‌ मुसतां सागरमुदुपेन तितीर्षुरस्मीत्यर्थः । अत्र स्वमातिसूर्यप्रभववंशयोस्त्यतांनुरूपत्वं बोध्यते । तदनन्तरमुदुपकरणसागरतरणेच्छाया: अप्रकृताया: कथनेन तादशामतिकरणकवणीनेच्छाया: पूर्वोक्त आक्षेप: । तयोश्च परस्परासंबन्ध: स्पष्टत्वादौपम्यमादाय पर्यवसानम्‌ । तत्फलितमाह । उद्दुपेन सागरतरणवदिति । कल्पनम्‌ । व्यंजनम्‌ । प्रतीयमानाभेदरक्षणायैति भाव: । एवं वाक्यार्थी निदर्शना ।

'तत्पादनखरत्नानि यो रञ्जयति यावकैः ।

इन्दुं चन्दनलेपेन पाण्डरीकुरते हि सः' इत्यादौ तु शाब्दी बोध्य । वाक्यार्थे'गा चो-यत्रापि । एवं 'तत्पादनखरत्नानां यदलक्तकमार्जनम्‌ । इन्दुं श्रीखण्डलेपेन पाण्डरीकरणं विधो:' इत्यत्रापि । न चेदं वाक्यार्थरूपकम्‌ । लोकप्रसिद्धो-

पमानत्वोपमेयत्ववतोरभेदस्यैव रूपकत्वात्‌ । किं च तत्‌ साधर्म्यलक्षणामूलाड्भेदप्रतीति: । इह तु प्रतीयमानाभेदानुपपत्त्या तत्त्वकल्पनेति भेदात्‌ । 'नित-रां निर्गते नीरे सेतुमेषा चिकीर्षति' इत्यादौ किन्तिदाक्षिण्यसमागततत्कालो-

मक्षितप्रतिनिवृत्तनायकानयनार्थ सर्वीं प्रेषयितुकामां नायिकामुदिशय वचनेडपि आर्थी निदर्शनेव । एतेनात्र ललितालङ्कार: कामुर्दिशय वचनेरपि आर्थी निदर्शनेव । एतेनात्र ललितालङ्कार:

शरणीयवाक्यार्थेगमनुक्त्वैव वर्ण्ये धर्मिणि तत्स्वरूपस्य कस्यचिदप्रस्तुतवाक्यार्थस्य वर्णनरूप: इति अपास्तम्‌ । नहि प्रस्तुताप्रस्तुततदृ-

४८

दशाम उल्लास:

यथा वा—

उदयति विततोर्ध्वेरधिरज्जावहिमरुचौ हिमधाम्नि याति चास्तम्‌ । वहतति गिरिरयं विलम्बिघण्टाढयपरिवारितवारणेन्द्रलीलाम्‌ ॥४५॥ अत्र, कथमन्यस्य लीलामन्यो वहतीति तत्सदृशीमित्युपमायां पर्य-वसानम्‌।

अन्या यथा—उदयतीति । ‘अत्रानन्यलीलोऽ्वहनस्यानेनासंभवाद्वारणेन्द्रलीलासदृशीं लीलामित्युपमायां पर्यवसानम्‌ । एवं च ‘पूर्वोऽहारणे वाक्यार्थे ‘उपमाक्षेपक: इह तु पदार्थमात्रम्‌ ’ इति व्यास्यानमनादेयम्‌ । अतापि लीलापदार्थमात्रस्याऽऽक्षेपकत्वात्‌ । एषा मालारूपापि दृश्यते ।

तांतयो: शब्दापात्तयोरेव निर्देशनेत्यत्र मानमस्ति । न चैवमतिर्योक्तिविप-यस्याप्यार्थरूपकेणापहार: स्यादिति वाच्यम्‌ । विपयक्षोऽवच्छेदकरूपेण भाते विषयेऽविषयितावच्छेदकावच्छिन्नविषयभेदस्य रूपकारीरस्स्य विषयिताव-च्छेदकरूपेण भासमानविपयात्मकादतिशयोक्किस्वरूपादिलक्षणत्वेन तयोरै-क्यसंभवात्‌ । न च निर्देशानविषये व्यंग्योपमयैवास्तु चमत्कार इति वाच्य-मू । अत्राभेदप्रतीतिकृतचमत्कारस्यैव सत्त्वात्‌ । कलिपतोपमस्यमूलिकया पर्य-वसानया तदैव चमत्कार इत्याश्रयात्‌ । तदुक्तम्‌ ‘उपजीव्यत्वेन भेदात्‌’ इति । उदयतीति । माघे चतुर्थसर्गे रैवतकनाम्न: पर्वतस्य वर्णनम्‌ । वित-त: विस्तीर्ण: । उर्ध्व: रश्मि: एवं रजस्वो यस्य इदं अहिमरुचौ इत्थस्य हि-मधाम्नि इत्थंभूता । न विरोषणम्‌ । अहिमध्नि: सूर्य: । हिमधाम्नि चंद्र: । ति-लंवि॒घण्टाढयेन परिवारितो यो वारणेन्द्रस्तस्य लीलाडभ्रियां लीलामित्य- त्वय: । । श्लेषेण लीलापदेन लीलाद्र्योपस्थितेः । (पुष्टिताग्रा छन्द: । ) श्लेषाश्रयणे बीजं दशोयति । अत्रान्येति । अन्यलीलात-दार्थस्यस्यानन्यलीलायामसंभावाच्चेत्यपि बोध्यम्‌ । न नेदृशस्थलेदृश्यानुपपत्त्या लीलापदस्य तत्सदृशालीलायां लक्षणैव स्यादिति वाच्यम्‌ । आरोपेणाऽऽन्य-योऽपपत्ते: । वस्तुमाहात्म्यादेव त्वस्या: सादृश्यव्यञ्जकत्वम्‌ । तदाह—उप-मायां पर्यवसानमिति । अतोपमानोपमेयधर्मयोर्भेदप्रतिपत्तौ । अत इय-मेव पदार्थनिदर्शनेत्युच्यतेतद्यत्‌ तत्र पदार्थनिदर्शनाल्वे कस्यचिदुक्ति खंड-

दोर्भ्यां तितीर्षति तरङ्गवतीभुजंग-मादातुमिच्छति करे हरिणाड्कविम्बम् । मेरे᳚ लिलङ्गयिषति ध्रुवमेष देव यैस्ते गुणान्गदितुमध्यममादधाति ॥ ४६ ॥

इत्यादौ मालारूपकादौ द्रष्टव्या । स्वस्वहेतुवन्वयस्योक्तिः क्रिययैव च साडपरा । क्रिययैव स्वस्वरूप-सकारणयोः संबन्धो यदवगम्यते, सा अपरा निर्दर्शना ।

यथा— उन्नतं पदमवाप्य यो लघुहेलयैव स पतेढिति भुवन- शैलशेखरगतो हप्तकण्ठारुमरुतधुतः पतत्यधः ॥ ४७ ॥ अत्र पातक्रियया पतनस्य, लाघवे सति उन्नतपदप्राप्तिरुपस्य च संबन्धः र्क्याप्यते ॥

यथा-दोर्भ्योऽमिति । स्वस्वेति । यत्र क्रिययैव स्वस्य स्वहेतौशान्वयो हेतुहेतुमद्वरूपः र्क्याप्यते साडपरा निर्दर्शना । यथा—उन्नतामिति । अत्र पतत्पदप्रातिपाद्यस्य पातस्य कायेस्य लाघवे सत्युन्ततपदप्रासिरुपस्य कारणस्य च तथासंबन्धः पततिपदप्रतिपाद्यया पातक्रियया प्रतिपाद्यते । तथा यति । एवं चेति । समस्तवेनाक्षेपकस्यापि पदत्वादिदं चिंत्यम् । दोर्भ्या- मिति । (राजानं प्रति कस्यचिदुक्तिः । दोर्भ्यो᳚ं वाहु्᳚याम् । ) तरङ्गवतीभुजंगः समुद्रः । हारिर्णाड्कश्रदः । ( गोदतुम् । वक्तुम् । उद्यमम् । उद्यो᳚ङ्गरम् । आदधा- ति । करोति । वसन्ततिलका छन्दः । ) अत्रैकस्य गुणगणानो᳚द्यमस्य वहून्यु- पमानानि माल। स्वस्य । कायेस्या । र्क्याप्यते । परान्प्रति बोध्यते । ( उद्द- तमिति । ) उन्नतं उत्कृष्टं कर्हिचिदस्थानं च । लघुरल्पमातिः अपकृष्टगुर्तव्वांश्र । पतनं पदभ्रंशः अथःसंयोगहेतुक्रिया च । ( हप्तकण्ठः । पापाणकण्ठः । ) चा- रुमारुतो मंदवातः न तु झंझावातः । हेलया पातोपपादकमिदं । ( र्थोद्यता छन्दः । ) तथासंबंधः । कार्यकरणभावरूपः । इयं संभवद्रस्तुसंबंधनिबंधने-

१. प. ध्रुवमत्र । २ च्छ. ज. यत्ते ।

दशाम उल्लासः

अप्रस्तुतप्रशंसा या सा सैव प्रस्तुताश्रया ॥ १२ ॥

अप्राकरणिकस्याभिधानेन प्रकारणिकस्याश्रेपोडप्रस्तुतप्रशंसांसा । कार्ये निमित्ते सामान्ये विशेषे प्रस्तुते सति ।

तदन्यस्य वचस्तुल्ये तुल्यस्येति च पक्षधा ॥ १३ ॥

तदन्यस्य कारणादेशः ।

क्रमेणोदाहरणानि—

याता किं न मिलन्ति सुन्दरि पुनश्चिन्ता त्वया मत्कृते नो कार्यो नितरां कुशासि कथयतयेवं सर्वाषे मयि ।

च लाघवे सत्युनततपदप्राप्ति: पाते हेतुर्यथा हप्तकणस्येति दृष्टान्तपर्यवसानान्ति-दर्शनात्वामिति । अप्रस्तुतोक्ति ।

सैव अप्रस्तुतप्रशंसैवेत्यर्थः । प्रस्तुताश्रया प्रकृतप्रशंसैव वर्णनम् । सैव तिप्रतिवेतः ।

एतदालंकारवैचिज्यनिपुणनिपातनान्निवार्यते । अप्राकरणिकाश्रेपोडप्रस्तुतप्रशंसा प्रकारणिकेनाप्रकारणिकाक्षेपः समासोक्तिरिति विवेकः । तां विभजते—कार्ये इति ।

सेत्यनुवर्तते । कार्योदिपशके प्रस्तुते तदन्यस्य कारणादिपशकस्याप्रस्तुतस्य वर्णनमिति सा पद्धयेत्यर्थः । तत्र कार्ये प्रस्तुते कारणस्य वर्णनं यथा—

याता इति ।

त्युच्यते । एतच्च क्रिययैवेत्येकारण दर्शितम् । अन्ये तु ‘स्वहेतुवन्वयस्य’ इत्युपलक्षणं स्वक्रियया किंचिदर्थबोधनस्य । एवं च ‘चूडामणिपदे धत्ते यो देवं रविभागतं । मतां कार्योदितिथेयीति बोधयन् गृहमेधिनः ॥’ इत्यादाव-प्येषैवेत्याहुः।

इति निर्देशना। अप्रस्तुतस्य । अप्रकृतस्य । अप्रस्तुतमशंसैवेतितत्पदवाच्येयेवेत्यर्थः । एतच्चेति ।

अप्रस्तुतप्रशंसनमात्रं समासोक्तावतिप्रसक्तमिति तद्वारणाय प्रस्तुताश्रयेत्युक्तमित्यर्थः । तदेवोपपादयति—अप्राकरणि-केनति ।

प्रस्तुततद्यनं प्रस्तुताप्रस्तुतयोरसंघे सति नेति तत्संबंधदर्शनमुखेन तां विभजते । कार्येत्यादि ।

याता इति । (अमरुशतके ‘प्रस्थानान्निवृत्तोडसि किं’ इति मित्रेण दृष्टस्य गमनानिवृत्तिहेतुं स्वप्रियावृत्तान्तं कथयत: कस्य-चिदुक्तिः ।

याता । गतः । ) न मिलन्ति नायांति । या कृता सा कृतेव पु-

१ अप्रस्तुतस्य प्रशंसा इत्युद्योतसमम्तःपाठः ।

लज्जामन्यतरतारकेप निपतत्पीताप्रुणा चक्षुषा

हष्रा मां हसितेन भाविमरणोत्साहस्तया सूचितः ॥ ४८ ॥

अत्र-प्रस्थानात्किामिति निवर्त्तोडसीति कार्ये पृष्ठे कारणमभिहितम् ।

राजन्राजसुता न पाठयति मां देवयोऽपि तूष्णीं स्थिता:

कुजे भोज्यं मां कुमारसौचवचनेनोच्यापि कि भुज्यते ॥

इत्थं राजशुकस्तवारिभवने मुक्तोऽडवर्गै: पङ्करा-

चित्रस्थानेवलोक्य शून्यवलभावेकैमाभापते ॥ ४९ ॥

अत्र प्रस्थानोद्यतं भवन्तं ज्ञात्वा सहसैव त्वद्रय: पलाय्य गन्तां-

इति कारणे प्रस्तुते कार्यमुक्तम् ।

अत्र प्रस्थानात्कि निवर्त्तोडसीति कार्ये पृष्ठे कारणस्य प्रियाया भाविम-

रणोत्साहस्य वचनम् । किंशब्द: प्रश्रार्थे इति न कारणप्रस्ताव: ।

कारणप्रस्तावे कार्यवचनं यथा—राजत्रिति ।

अत्र प्रस्थानोद्यतं भवन्तं ज्ञात्वा सहसैव त्वद्रय: प्रपलाय्य गता इति

शत्रुपलायनेन कारणे प्रस्तुते तैस्य भाषणविशेषरूपं कार्यमुक्तम् ।

ननं कार्येत्याह । पुनरिति । (मत्कुते । मदर्थम् ।) नैव चिता कृतेत्यपलापे त-

कार्येमाह । नितरामिति । गमनानिच्छाज्ञानेन या लज्जा तय मंथरा निध्क्रिया

तारका यत्र । लज्जया कस्याप्यनवलोकनात् । धारारूपमश्रु पीताश्रुणोति पाढे

निपतदेव पीतं संवृतं अश्रु यत्नेत्यर्थे । चक्षुष्येकवचनं लज्जया सम्भ्रमदर्शो-

नविक्छेदाय । हसितेन । मद्मनेनड्येतत्प्राणा: स्थास्यंतीति एवं प्रतारयतीति

विस्मयप्रयुक्तेन । (शार्दूलविक्रीडितं छन्द: ।) कार्ये निवृत्तिरूपे । अत्रेदमेव

प्रस्तुतम् । वर्णनीयत्वात् । अत्राप्रस्तुतन मरणेनाक्षिमाया गमनानिवृत्तेरनुरागो-

त्कर्षकत्वेनैतस्या अलंकारत्वम् । अत एवोत्तरण प्रशस्तोत्रनयनेदपि नोत्तरालंकार: ।

तस्य चमत्कारजनकत्वाभावात् । अन्ये द्र्यो: समावेशमिच्छन्ति । राजत्रिति ।

(राजानं प्रति कवे: रक्ते: । कुजे इति भोजिकाया: सम्भोदनम् ।) कुमाराश्रु त-

तच्चिवाश्रु तै: । एषां भोजनसमये शुकस्यापि भोजनलाभात् । ( शून्या-

याम् । निर्जनायाम् । वलभौ । उपरिगृहे सौधे । भित्तौ इति वाडर्थे । शा-

दूलविक्रीडितं छन्द: । ) कार्यमुक्तमिति । तेन च कारणं व्यज्यते इत्यर्थे: ।

१ धाराश्रुणा इत्यपि पाठ: उद्योतसममत्त । । टि. मु. पु. तस्याधाषण ।

दशाम उल्लासः

एतत्तस्य मुखात्कियत्कमालीनिपात्रे कर्णं वारिणो यन्युत्तामणिरित्यमस्त स जड़ः शृण्वन्यदस्मादपि । अङ्गुल्यग्रलघुक्रियाप्रविलयिन्यादीयमाने शनैः कुञ्चोडीय गतों मेलनुदिनं निद्राति नान्तःशुचा ॥ ५० ॥

अत्रास्थाने जडानां ममत्संभावना भवतीति सामान्ये प्रस्तुते विशेषेष कथितः ।

सुहृदध्ववाष्पजलप्रार्जनं करोति वैरप्रतियातनेन यः । स एव पूज्यः स पुमान्स नीतिमान् सुजीवितं तस्य स भाजनं श्रियः ॥ ५? ॥

अत्र कृष्णं निहत्य नरकासुरवधूनां यदि दुःखं प्रशमयसि, तत् त्व-

सामान्ये अस्मुते विशेषवचनं यथा—एतदिति । अत्र जडानामस्थैल एव ममत्संभावना भवतीति सामान्ये प्रस्तुते पुरुष-विशेषस्य स ममतत्वविशेषोऽभिहितः । विशेषे प्रस्तुते सामान्यवचनं यथा—सुहृदिति ।

अत्र श्रीकृष्णं निहत्य नरकासुरवधूनां दुःखं यदि शामयसि तदा त्वमेव

अत्र व्यंग्याद्वाच्यस्याधिकनमत्कारकारित्वेन न ध्वनित्वव्यपदेशः । कि त्वलंकारव्यवहार एवेति बोध्यम् । एवमग्रेडपि एतस्येति । (भलेटकविकृते भल्ल-कस्याचिन्मूर्खस्य वृत्तान्तं कुतश्चिद्रिदाकर्ण्ये विषमयेन भाषमाण कञ्चित्प्रति कस्यचिद्वक्ति:) मुखात्त्रकारस्य कस्यचिन्मुखादपगतं शणवन सु जड़ः यन्मुक्ता-मणिरित्यमस्त एततस्य कियत् । यतोऽस्मादप्यधिकं किचिज्जडत्वबोधकमास्ति तदाह । अङ्गुल्यग्रेति । शानैरादी यमाने डपि अङ्गुल्यग्रस्य लघुक्रियया डल्पच-लेन प्रविलयिनि अङ्गुलावे वलये इत्यर्थः । (शृणु अन्यत् इति का पदेऽदः । शाद्वलविक्रीडितं छन्दः । ) मम-त्वविशेष इत्यडपि बोध्यम् । सुहृदिति । जलेऽपि बाहुल्यमू-चकम्म । वैरप्रतियातनं कृतपीडेऽपि पीडादानम् । विष्णुना नरकासुरे हते क-श्रन तन्मनत्री नरकासुरसुहृदं ( शाल्वं ) प्रतीदमाह । ( वंशस्थ वृत्तम् । )

१ डट् स्थान ।

काव्यप्रकारः

श्राध्यः——इति विशेषे प्रकृते सामान्यमुदितम् । तुल्ये प्रस्तुते तुल्याभिधाने तयः प्रकाराः——श्लेषः, समासोक्तिः, तद्रयमात्रं वा तुल्यात् तुल्यस्य व्याक्षेपे हेतुः । क्रमेणोदाहरणम्——पुंस्त्वादपि प्रविचलित्यादि यथ्रधोदपि यौवनादि प्रणयने न महानपि स्यात् । अभ्युद्यरेच्चदपि विश्वमितीदृशोयं केनापि दिक्कविता पुरुपोत्तमेन ॥ ५२ ॥

श्राध्य इति विशेषे प्रस्तुतं सामान्यमुक्तम् । तुल्ये प्रस्तुते तुल्याभिधाने तयः प्रकाराः । विशेषणाविशेष्यवाचिनां सर्वेषामपि विशिष्टतवस्य, विशेषणमात्रवाचिनो वा विशिष्टतवस्य, श्रेषभावेडपि साधर्म्यमात्रस्यैव वा प्रकृताक्षेपहेतुत्वात् । आच्यो यथा——पुंस्त्वादिति । अत्र पुंस्त्वादित्यादिविशेषणानां पुरुपोत्तमेनोक्तं विशेष्यस्य च _ श्रेषात्साक्षात्प्रतिपत्तिः । न च श्रेष एव प्रयोजम् । 'अतिसामान्ये' मम्मटाचार्यैर्व्याप्यस्योक्तेः

श्रिष्टतवस्येति । प्रकारेऽपि श्रेषसमासोक्तिपदे श्रिष्टशब्दद्विशिष्टविशेषणपरे । प्रकृते श्रेषस्य प्रकृताक्षेपे तयोर्भावात् । द्वयोः प्रकृतत्वेऽपि प्रकृतत्वेऽपि प्रकृतव्यवहारारोपे च समासोक्तिः स्वीकारादिति भावः । पुंस्त्वादिति । ( भल्लटकविकृते भल्लटशतके ७९ पद्यमेतत् ) पुंस्त्वं पौरुपं पुंव्यजनं च । नारीभूय अमृताहरणात् । अधःसंपत् भ्रंशः पातालं च । वराहावतारे पातालं गत्या प्रथित्युध्दरणात् । प्रणयने याचने । न महान् महत्त्वरहितोऽपि विप्रकृष्टाशयानेन रक्षणात् । दिक् पताकः । पुरुप्रोक्तम् पुरुपश्रेष्ठः श्रीकृष्णः । ( पुरुपश्रेष्ठपक्षे पुंस्त्वात्प्रवर्तनं पुरुपार्थहानिः । अधोग्यन् स्वपदभ्रंशः ।) अमहत्वं गौरवहानिः । विश्वं सर्वजनमित्यर्थे इत्युदाहरणचन्द्रिका। वसन्ततिलका छन्दः ।) सत्पुरुपेति । अप्रकृतस्य श्रीकृष्णस्य प्रतिपत्तौ ज्ञातव्यं पश्चात् प्रकृतेत्यादिः न च श्रेष एवोति । विशेषणाविशेष्ययो रुपयोः श्रिष्टत्वादिति भावः । अवयववशक्तेरिति । न च प्रकरणसत्वे योग एव बलवान् ।।विश्वोद्वरणरूपपदार्थसामर्थ्येऽपलिगस्य विष्णावपि सत्त्वात् । एतेन श्रेषमूलो ध्वनिरित्यपास्तम् । ये तु श्रेषस्थले उभयोरप्यर्थयोः क्रमेण शास्त्रयैव प्रतिपादनमिच्छन्ति, तन्मते कथमग्राप्रस्तुतप्रशंसासा, अप्रस्तुतन प्रस्तुतस्याव्यंग्यत्वादत आह ।

येनास्यभ्युदितेन चन्द्र गामितः कान्ति रौ तत् ते युज्येत प्रतकर्तुपेव न पुनस्तस्यैव पादग्राहः । क्षीणेनैतदृशोऽस्ति यद् ततः किं लज्जसे नो मनागस्त्वेवं जडधामता तु भवतो यद्योत्पत्ति रिस्फूर्जसे ॥ ५३ ॥

आदाय वारि परितः सरितां मुखेभ्यः किं तावद्जितमनन दुरणवेन । क्षारीकृतं च वडवाधने हुतं च पातालकुष्टिकुहर विनिवेशितं च ॥ ५४ ॥

इति न्यायात्प्राग्विवर्णपस्थितैः सत्पुरुषस्याक्षेपैणवैवोपस्थितैः । शेषसत्वेऽप्यप्रस्तुतप्रशंसालतया द्वितीयो यथा—येनैति । अत्र विशेषवाचिच्छब्द न श्लिष्टम् । तृतीयो यथा—आदायैति । अत्र श्लेषाभावेऽपि साधार्यमात्रेणासत्पुरुषाक्षेपः । यथा वा मम—

श्लेषसत्वेऽपि । अप्रस्तुतप्रतीत्युत्तरं तन्मूलिका तन्मूलमूलिका वा यत्न प्रस्तुतावगतिसतत्राप्रस्तुतप्रशंसैति । एकशब्दद्वयसाधर्म्योत्पयं ‘तुल्ये तु-लयस्य’ इत्युदाहरणतेति बोध्यम् । येनासीति । क्षीणधनः कृशित उज्जीवनार्थमपकारिणं सधनमनुसरन् केनचिदुपालभ्यते । येनाभ्युदितेन चन्द्र गामितः कान्तिम् । उदितेनैव न त्वपकृतेनापि । कान्तिस् तेनैव जोहीनता ग्लानिश्व । प्रतकर्तुं प्रत्यपकर्तुम् । पादः पदं रश्मिश्व । क्षीणेन धनहीनेन कलाहीननेन च । मनागीषदपि किं न लज्जसे इत्यर्थः । अस्त्वेवं लज्जाशून्यत्वमप्यस्तु । जडधामता हिमाधारता मूढता च । विस्फूर्जैसे सर्गवमुदेष्टि । अमायां सूर्येण सह संगत्य तत्स्तेजोग्रहणं चन्द्रस्येत्यागम सिद्धं पादग्रहणम् । ( शार्दूलविक्रीडितं छन्दः । ) अत्र श्लिष्टविशेषणमा-

त्रमाहात्म्येन प्रस्तुतसाधननिर्देशनवृत्तान्ताक्षेपः । आदायैति । ( शुक्तस्य कवे: पद्यमिदमिति शाङ्ढेधरपद्धतौ स्पष्टम् । ) मुखं वदनं नदीसंगमस्थानं च । ( अञ्जितमांस-पादितम् । दुरणेनेदुष्टेन समुद्रेण । वडवादहने वडवानले । पातालमेव कुष्टिकुहर तस्मिन् । वसन्ततिलका छन्दः । ) अत्र ग्रासकल्पं परधनमपहृत्य विफलङ्गयकर्त्तरि

यं च काचित् वाच्ये प्रतीममानार्थोनध्यारोपेणैव भवति । यथा—

अनुधेरम्भःस्थिगतभुवनाभोगपातालकुस्सेः

पोतोपाया इह बहवो लड्घनेपि क्रमन्ते ।

आहो रिक्तः कथमपि भवेदेष दैवात्तदानां

को नाम स्प्यादवड्कुहरालिकने डप्यस्य कल्पः ॥ ५२ ॥

कौटिल्यं नयने निवारयतरां शशिग्रां गति शीलय

वृक्तार्था कुरु भारतीं विहसितेडप्यौदात्यमायोजय ।

कुग्रामप्रसदाविलासरतिः कांतस्त्वयाडSसादितो

नायं निन्दति नागरीजनसमाचारे: समाकृष्यते ॥

इयं च त्रिधा—काचिद्वाच्यार्थे प्रतीममानार्थोनध्यारोपमात्रेण । कचित्-

त्प्रतीममानार्थोध्यारोपेण । कचिच्चवंशभेदेन तदध्यारोपानारोपास्यम् ।

तत्रैव यथा—अनुधेरिति ।

दुरौश्वरे प्रकृते तत्सहशास्याप्रकृतस्याणवस्य कथनम् । कौटिल्यमादते। (नायिकां

प्रति सख्या ऊक्तिः । ' निन्दति ' इति नायिकाया: सम्भोदनश् । कौटि-

ल्यम् । वक्तताम् । निवारयतराम् । अतिशयेन निवारय । शीलय । अभ्यस्-

अभ्यासं विना स्वाभाविकमन्दगमनस्यानिवर्त्तनात् । भारतीम् । वाचम् । वि-

हसिते । मधुरस्वरसहितहासे । नागरीजनानां समाचाराः व्यवहाराः नेत्रकौ-

टिल्य—मनद्गमन—अस्पष्टार्थाभाषण—अनौदात्यरूपाः तैः । न समाकृष्यते न

वशीकीयते । शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ।) अत्र दुष्प्रबन्धात्कविवक्तान्ताक्षेपः ।

अनुधेरिति । अणौडम्बः । अंभ इत्येव काचित्पाठः । तेन स्थगितास्तरस्कृतो

भुवनस्य भमेराभोगः विस्तारः । पातालककिस्सितनस्थस्य च येन । सर्वपथिष्ठया

अभिधप्रतिबन्धेनाग्रहणात् तिरस्कारः । जलेऽप्युपनात्पातालकुस्सेरपि सः ।

पोतोपायाः समुद्रवणिजः । पोतोऽपि भयानाम् । ऋमन्ते उत्सहन्ते । आहो इ-

त्यन्यं यदर्थे । (रिक्तः जलशून्यः ।) अवटः खातः । कुहरं तस्मैव गभीगं-

गः । कल्पः समर्धः ।(मन्दाक्रान्ता छन्दः ।) अन्रोपमर्दनशोलिस्य दुष्प्रभोः पूर्ण-

तैव वरम्, न रिक्तता, अत्यन्तोपमर्दनापत्तेरिति व्यंग्यं गुणीभूतमेवआतत् समु-

द्रेडपीति पाठः । ध्वनित्वं तु नात्र । इहात्यन्ताप्रस्तुतस्य तत्वादेक वर्णनमनु-

चिता मिति तल्लापर्यवसानात्तेन स्वस्योचिततासिद्धये व्यंग्यार्थस्य बलादाकृष्टत्वेन

१ प्र. अभ्धेररिति वा पाठः ।

दशाम उल्लासः

कचिदध्यारोपेणैव । यथा— कस्त्वं भोः कथयामि दैवहतकं मां विद्धि शाखोटकं वैराग्यादिव वक्षि साधु विदितं कुस्मादिदं कथ्यते । वामेनात्र वटस्त्वमग्रजनः सर्वात्मना सेवते न छायापे परापकारकरणे मार्गस्थितस्यापि मे ॥ ५६ ॥

कचिदंशेऽध्यारोपेण । यथा— सोऽपूर्वो रसनाविपर्ययवशीस्थत्करणीयेशापलं दृष्टिः सा मदविस्मृतिस्थपरदिकं भूयसोक्तेन वा । सर्वे विस्मृतवानिति भ्रमर हे यद्वारणोद्ग्याप्यस- वन्तःघून्यकरो निपेच्यत इति भ्रातः क एष ग्रहः ॥ ५७ ॥

अत्रापुरुपेड्येतेर्ड्यो आबाधिता एवेतिने ह प्रतীয়मानार्थोऽ्यारोपः । द्वि- तीया यथ—कस्त्वामिति । अत्र वाच्येशाखोटकं सबोधित्वाच्चारोयत्ततोऽधिकमनुपपत्तींरातिं प्रतীয়मा- नाध्यारोपः । तृतीया यथा—सोऽपूर्व इति । वाच्यसिद्ध्यंगत्वात् । कस्त्वामिति । शाखोटकः भतावासवृक्षः । कस्त्वं भो- रिति वृक्षं प्रति प्रश्नः । कथयामीत्याादि तदुत्तरम् । वैराग्यादिवेति पुनः प्रश्नः । साधु विदितमित्यादि पुनः उत्तरम् । वामेन वामभाङ्गेन वामाचारेप युक्तश्र । सर्वात्मना छायारोहणादिना । न छायोति । भूतावासत्वेन शाखोटकत्वाच्छायानाश्रयणम् । ( शाखाविक्रियादितं छन्दः । ) प्रतायमानोडत्र प्रकृतास्वरूपः। न चातः रूपकम् । प्रकृतेऽप्रकृतारोपे एव त- त्संकारः । एतच्च शाखोटकत्वादिषु साध्यसाधुपुरुपा निगरणाद्यवस्थात- व्यातिशयोक्तिरित्यपास्तम् । तत्रारोप्यस्यैव प्राधान्येन संबध्यतया वाच्य- न्वयतादवस्थ्याच्च । विषयमानाया अप्यतिशयोक्तिरेतदंगत्वाच्च । अत्र सधनः पूज्योडधनो निन्द्य इति प्रस्तुतवयंजनम् । नत्वच्रादप्रस्तुतवयवहारण प्रस्तुतवणवहा- रस्य निगरणमेवास्तु । किमनया । तात्पर्योनुपपत्तेरपि लक्षणाभीजत्वात् । बोध्य- संबन्धश्र लक्षणा । वाच्यवचहाराभेदेन च प्रस्तुतवचवहारप्रत्यय इति चेत् । वाच्यार्थेतराटस्थ्येनैव व्यंग्यप्रतीतिरत्र सहृदयसमम्तत्वात् । शक्त्यसंब- धस्यैव लक्षणात्वाच्च । सोऽपूर्व इति । ( भट्टटकविकृते भट्टशातके?८ पद्य- मिदम् । ) रसनाविपर्ययो वचनादस्थैय विपरीतग्रत्वं च । उपकं तद्रमनाग्र-

अत्र रसनाविपर्योस: शून्यकरत्वं च भ्रमरसय असेवने न हेतु:, कर्ण-।चापलं तु हेतु:, मद: मत्सुत सेवन निमित्तम्।। निगीर्योधयवसानं तु प्रकृतस्य परेण यत्।। प्रस्तुतस्य यदनयत्वं यद्यर्थोंत्तौ च कल्पनम् ॥३४॥

अत्र हस्तिनो रसनाविपर्योस: शून्यकरत्वं मदश्र वाच्यस्य भ्रमरसय सेवनाभावहेतुत्वेन न तद्बेतवः । मदस्तु प्रत्युत सेवन हेतुरिति तदर्शे प्रतीमामुपुरुषाध्यारोपपेक्षा । कर्णचापलं तु भ्रमरस्यासेवने हेतुरेवेति ।तदर्से। नाध्यारोप इति । निगीर्योति ।

मिति प्रसिद्धे: । कर्णचापलं परवचनप्रतार्यत्वं अनवरतकर्णचापलं च न । मदो गर्व: दानजलं च । स्वपरदिकू आमानात्पविभाग: । एतत्सर्व कि विस्मृतवान् । यत यत इत्यर्थ: । निस्सृतदानस्निति मुखं: पाठ: । यत्स्नयेन एवं इत्यन्वय: । वारणोडनुगतवारको हस्ती च । अंत:शून्यकरो निर्धनो मांसादिकून्यमध्यशुंडा डांडश्र । (शुंडालविकीडितं छन्द:) मदश्रेति । चेन विस्मृतसत्वपरदिक्त्वम् । एवं च रसनाविपर्ययादौ वचनास्थैयौदिकमारोप्य भ्रमरे प्रपत्नप्रसक्त्वमारोप्य वारणे निवारकप्रभुत्वमारोप्य वाक्यार्थोंपपत्तिरिति भाव: । कर्णेति । एवं चै-तदर्शे भ्रमरपदं द्विरेफपरमेवेति भाव: । ऐकरुप्यायैकवाक्यताय वा तदर्शेऽ-प्यारोप इत्यन्ये । अत्र श्लिष्यशब्दरुपसाधारणधर्मेनिबंधनं साधर्र्यम् । अवेदं बोधयम् । अप्रस्तुतपदेन मुख्यतापर्य्यविषयीभूतार्थीतरिक्टोडर्थो ग्राह्य: । एतेन ‘कि भृंग सत्यां मालत्यां केतक्या कटककदल्या’ इत्यत्र प्रियतमेन साकमुद्याने विहरती काचित् भृंगं प्रत्येकमाहंती प्रस्तुतं प्रस्तुतांतरचातने प्रस्तुतांकुरनाम-भिन्नोडलंकार इत्यपास्तम् । मदुक्कराल्याडस्या एवं संभवात् ।(यदा)मुख्यतापर्य्यवि-पष: प्रस्तुतश्र नायिकानायकत्वत्तानतदुत्कर्षकतया गुणीभूतवंग्यस्तदाडत्न सा-हस्यमूला समासोक्तिरेवेति केचित् । अन्ये तु अप्रस्तुतेन प्रशंसेत्यापि अप्रस्तु-तप्रशंसाशाब्दार्थे: । एवं च वाच्येन व्यक्तेन वा अप्रस्तुतेन वाच्यं व्यक्तं वा प्रस्तुतं यत्र साधर्र्यादन्यत प्रकरण प्रशस्यते उत्कृष्यते इत्यर्थोदत्तरीयमेवेत्या-हुरिति दिक्।इत्यभस्तुतमशंसा । दृढीयसीति। स्वासाधारणधर्मेणानुपादानादना

९ प्र. समेन ।<

दशाम उल्लासः

कायंकारणयोरेव श्र पौर्वापर्यविपर्ययेयः ।

विज्ञेयाडतिशायोक्तिः सा उपमानेनान्तर्निगर्णस्योपमेयस्य यदःयवसानं सैका । यथा—

कमलमनम्भासि कमले द्वे कुवलये तानि कनकलतिकायाम् ।

सा च सुकुमारसुभगत्युप्तपतपरम्परा कायमू ॥ ९८ ॥

तिशायोक्तिः । यच्च तदेव वस्तुन्यत्पेन विविक्ताकारवस्तुनतरत्वेनाध्यवसी पते सा द्वितीया । यच्च चेच्छठेन यदिशठेन वा यद्यर्थोक्तो कलपानमर्थोदसंभ-

विनोंडैस्य सा तृतीया । यश्र कारणकार्ययोः प्रसिद्धस्य पौर्वापर्यस्य विपर्य-

यो वैपरीत्यं कारणस्य श्लेषकारिताप्रतीतिये सा चतुर्थीति चतस्रोऽतिशयोक्तयः ।

तत्राद्या यथा—कमलमति ।

हार्योडमेद्योरित्यर्थः । गौणसाध्यवसानमूलेगम् । तदेवेति । एकारेण धर्मि-

भेदाभावः सूंचितः । अन्यत्वेनेति । तच्चान्यादिशब्दैः । विविक्ताकारम् ।

अतिशयिताकारम् । कमलमति । ( प्रियां दृष्ट्वा तत्सखी प्रति नायकस्यो-

क्तिः ।) कमलं कांतावक्र चम् । अनम्भासि निजेलदे शो । कुवलये नीलोत्पले नेत्रू-

पे । तानि, कुवलये द्वे कमलं च न । कनकलतिकां कांतातनुः । (सुकुमारा सुदृढ़ी

चासौ सुभगा सुंदरी । आर्या हृन्‍दः!) अत्र प्रकरणलभ्यान्वयिकावक्र चादीनां कमला-

दितादात्म्येनाध्यवसानामुखदरातिशयः । अत्रोपमानतादात्म्यमुपमेये । अत्र

केचित् । प्रकृतस्य परेण ' इत्येव प्रकारो पाठदर्शनेनात् तत्र च सामान्यतो

निर्देशात् शुद्धसाध्यवसानलक्षणया धर्म्यधर्मिणोरेवतयाSSध्यवसायेड्येपा । 'स-

मेन' इति पाठेडपि तदुपलक्षणम् । यथा 'कर्णलंबितकदंबसंमंजरीकेशारारुणक-

पोलमंडलम् । (निमीलं निगमान्तगोप्यं व्रीडानिमीलनपोलकयानेह इत्यत्र नील-

मपदस्य तदाश्रये शुद्धसाध्यवसानलक्षणया नीलिमाSSमेद्रतीति: ।

एवं हेतुफलयोर्मेदाध्यवसायेड्येपा । यथा 'वित्त्रासनं समरसिमनि शात्रवाणामा-

जीवनं विभुदपर्षदि कोविदानामासंमोहनं सुरतसंमद कामिनीनां रूपं तदीयमवलो-

कयतोडद्धुतं मे' इत्यादौ विचतासनादिपदस्य तददेवो शुद्धसाध्यवसाना । एतेन

हेतौर्हेतुमता सार्धमभेदो हेतुरुच्यते ' इति हेत्वलंकारोयं पृथगित्यपास्यमित्या-

हुः । अत्र भेदेऽभेदः । अत्र कमलादिपदानां मुखत्वं लक्ष्यतयाSSवच्छेदकम् । तेन

रूपेण प्रथमतो वोधे तद्मावाच्छिन्ने कमलाभेदप्रत्ययो व्यंजनया । बाघबुद्देश्व

१ टि. ठ. प्रतीतये ।

अत मुखादि कमलादिरूपतया डःयवसितम् । यच्च तदेवान्यथेनाऽऽव्यवसीयते, सा अपरा यथा— अण्णं लडहत्तणं अण्णा विअ का वि वत्तणच्छआट । सामा सामण्णपअवडणो रेह चिअ ण होई ॥ ९९ ॥

अत मुखादि कमलादितेनाऽध्यवसितम् । यथा वा मम— कलरो परममहत्त्वं तिमिरस्तोमस्य सोमसहवासः । वियति च शैवलवल्ली शिव शिव कुसुमेपुसगेसौभाग्यम् ॥ द्वितीया यथा—अण्णासित्ति ।

न व्यांजनिके प्रतिबंधकत्वमित्यानाहार्यो धीरत्रेति केचित् । आह्लादकत्वेनैव मुखं लक्ष्यं, शेषं प्राग्वत्, इत्यपरे । अत पक्षे तद्भेदोऽच्छिन्ने कमलाभेद- बाधस्यैवाभावादनाहार्येत्वं स्पष्टमेव । अन्ये तु श्लेषतावच्छेदकरूपेणैव मु- खादिभानं वदंति । तन्मते डभेदप्रधानातिशयोक्तिरित्यस्य उपमानतावच्छे- दकस्यैव भेदाभावरूपतया निर्वाहः । एतदेव चात्र मते निगरणम् यत्स्वाचकपदेन श्लेषतावच्छेदकरूपेणैवास्य बोधनम् । सादृश्यातिश- यमहिम्ना च बाधनुद्रे:स्थानादेतन्मते डभ्याहार्यैव धीरति द्विक् । ( क- लशे इति । कलशो । स्तने । तिमिरस्तोमस्य । केशासंघातस्य । सोम- सहवासः । मुगुसहवासः । वियति । मधुरदेशे । शैवलवल्ली । रोमावली । कुसुमेपुः । मदनः । गीतच्छन्दः । अण्णामित्ति । ) अन्यत्सैकुमार्येमन्यै- व च काडपि वत्तणच्छाया । श्यामा सामण्यप्रजापते रेखैव च न भवति । मुकुमारशब्दस्य लडहादेशः । ( वर्तते जीवतीति ) वर्तनं शरीरम् । श्यामा कांति । श्यामा शृङ्गारकाले उज्ज्वलसत्ता । ( शृङ्गारकाले भवेदृश्णा श्री- प्मे च मुखशीतला । सर्वावयवशोभाढचा सा श्यामा परिकीर्तिता । ) सामा- न्यप्रजापते: सर्वसाधारणप्रजापते: । रेखा निर्मिति: । ( आर्या जगनविपुला । ) भात्रान्यदेव सौकुमार्यमित्युच्यते । सौदर्ये सौदर्यांतरादातिशय: प्रतीयते । अ- त्राभेद भेदः । अत्रेदं बोध्यम् । प्रस्तुतस्य यदन्यत्वम् इत्यस्य प्रस्तुतस्य अन्य- वस्तुत्वेनाध्यवसाय इत्यप्यर्थः । यथा ' तम्या: सर्वे नियतमिंदुसुधामृणाल- ज्योत्स्नादि कारणमभून्मदनश्र वेधा: ' इत्यत्र प्रकटनायिकासंबंधिकारणस्य निमित्तु:श विविक्ताकारवस्तुंतररूपप्राणालादित्येनाध्यवसानम् । ' अस्या: सर्गे- ऽ ', इत्यादौ तु नैवम् । निश्रया भावात् । यथा वा ' प्रत्यभ्मो नवपुंडरीकमु

५० दशाम उल्लासः

'यदर्थस्य' यदिराब्देन चेच्छब्देन वा उत्तौ यत् कल्पनं ( अर्थात असंभविनोडर्थस्य ), सा तृतीया । यथा—राकायामकलकुं चिदमृतांशोभेदेऽपु: । तस्या मुखं तदा साम्यपराभवमवाप्नुयात् ॥ ५० ॥

स्पष्टम् । तृतीया यथा—राकायामिति । कुलश्रेणी प्रतिक्ष्माधरं पूर्णेन्दुरुदयः: प्रतिक्षितिरुहं मल्लीकप्रसूनोत्कर:|विकचानत्कंथ-ध:तनि नीर जगतीरालिपतिं तव्वशोभिस्तारे प्रतिदेशमेव द्विपत्स्वोत्कतिनीभरे: । अतैकैव कीर्तिस्ततत्तत्स्थाने योग्यतावशात्तेन तेन रूपेणाध्यवसिता।यथा वा 'ख्रीं-मी: कामोऽथभि: स्वद्रु: कलः शत्रुभिरौक्ष सः ' इति । अत्र निमित्तभेदात्तत्त-द्दूपेणाध्यवसाय: । स च कविविनिबद्धकर्तृक इत्यन्यत् । 'गुरुवचस्म्यजुनोडयं की-र्तीं भीष्म: शरासने ' इत्यात्रापीयमेव । अत्र श्लेषसंकरीणेयमित्यन्यत् । एतेने-दशेषु विपयेषु उल्लेखवालंककारोद्यमातिरिक्क इति केपांचिदुक्तः परास्ता । ' ग-जत्रातोति वृद्धाभि: श्रीकांत इति यौवते: । यथास्थितश्र बालााभीष्ट: शौरि: सकुतुकं ' इत्यत्र तु नायकमंकार: । अत्र अध्यवसानाभावात् न चैवं कोऽत्रालंकार: । न कोऽपि । कितु तेपां तथाज्ञानानि भगवद्विपयकभावे उद्दीपनानीति बो-ध्यम् । नहुद्दीपनसंभार: सर्वोऽप्यलंकारप्वेेति नियमोऽस्ति । एवम् ' अकुशं कुचयो: कुशं वल्गे' इति पद्येऽपि बोध्यम् । राकायामिति । (अमृतांशो: चन्द्र-स्य । साम्यं साधर्म्यमेव पराभवत्र । निरुपमस्योपमानसंभव एव पराभव: ।) पूर्वोक्तौ कलकाभावस्यासंवंधे संवंध: कल्पितः । उत्तरार्धे साम्यसंवंधसंवेधपि तद्सं-बंध: पराभवपदेन सूचित: । एवं नासंवंधे संवंध इति द्विविधेयम् । यच्यर्थोक्तावि-तुयपलक्षणमुत्कटपकारद्वयस्म्य । एवं च 'गौडादौनिस पुरुषार्थस्य स्वारतौ विभागांकचय' इत्यल्प्याप्यसंवंधे संवंधरूपा इयमेव । यचवत्र 'स्पर्शोतीवेंदुमंडलं' इति कृते उ-त्प्रक्षाप्रतितोरिवाभवे गम्योत्प्रेक्षैवोचिता । अन्यथा ' त्वक्कीर्तिरंभेमणश्रांता विवेशा स्वर्गनिम्नगाम् ' इति त्वक्कुट्टेडपि गम्योत्प्रक्षा न स्यात् इति तन्न् । नूनं मुखं चंद्र इत्यादौ नूनपदाभावे गम्योत्प्रक्षाया आपत्ते: । रूपकस्यानापत्तेश्व । त्व-त्कीर्तीरित्यल् बहुदूरगमने स्वर्गगमने वा स्वर्गगाप्रवेशातादात्म्योत्प्रक्षाया: कीर्तों स्वर्गंगाप्रवेशकतृत्वोत्त्रेक्षाया अनंगीकारे भ्रमणश्रांततत्कुरुपविशेषणवैयर्थ्येवत्प-ह्लेंते उत्प्रेक्सासाधकाभावाच्च । स्वर्गसंवंधित्वरूपानुपपत्तधर्मोनिमित्तेयम् । अन्त्ये स्व-र्गमनरुपानुपपत्तधर्मोनिमित्ते तिक् । राकायामित्युदाहरणे व्यतिरेकालंकार-

कारणस्य शीघ्रकारितां वकुं कार्यस्य पूर्वमुक्तौ चतुर्थी । यथा—हृदयमाथिष्ठितमाल्यौ मालत्या: कुसुमचापवाणेन । चरमं रमणीयलभ लोचनविपयं त्वया भजता ॥ ६? ॥

प्रतिवस्तूपमा तु सा ॥ ९४ ॥

सामान्यस्य द्विरेकस्य यत्र वाक्यद्वये स्थितिः । सामान्यो धर्मः उपमेयवाक्ये उपमानवाक्ये च ( कधितपदतद्वस्य दुष्टतयाडभिहितत्वात् ) शब्दभेदेन यत् उपादीयते, सा ( वस्तुनो धर्म-चतुर्थी यथा—हृदयमिति । प्रतिवस्तूपमेति । एकस्य सामान्यस्य साधारणधर्मस्य वाक्यद्वय उपमानेपमेयवाक्ययोर्द्विरवस्थितिः । अर्थोऽछळदभेदेन । अभिन्नस्य पदस्य दुष्टत्वात् । सा प्रतिवस्तूपमा । वस्तुनो वाक्यार्थस्योपमानत्वात् । अत्र 'द्विः' 'द्वये' इत्यनेकोपलक्षणे । माल्य-

गर्भीयम् । एवं 'लावण्यद्रविणययोः न गणितः ऋषभो महान् नितः स्वच्छंदं चरतो जनस्य हृदये चित्रज्वरो निर्मितः । एपापि स्वगुणानुरूपपरमणाभाव-द्वाराणी हता कोर्डश्रेतसि वेधसा विनिहितस्तन्वीमि तन्वता ' इत्यलापि 'ए-पापि स्वगुणानुरूपपरमणाभावात् ' इत्यत्रासंबंधे संबंधस्तन्वीलावण्यप्रकरप्रतिपादनार्थे उत्कः । चतुर्थी । कार्यकारणयोः पौर्वापर्यविपर्ययरूपा । विपर्ययः कार्यस्य प्राथम्येन सहभावेन च । तद्वच्यमाह । हृदयमिति । ( दामोदरगसक्तेन कुडननीमते ९६ पद्यामिदम् । कुसुमान्वेव चापा वाणाश्र यस्य तेन मदनेन मालत्या: मालतीनांन्या नायिकाया: हृदयं आदौ पूर्व आंधिष्ठितम् । नरं न पश्रात् । लोचनविपयं नेत्रगोचरस्त्वाम् । भजता प्राप्तवता । द्रष्ट्रनेति यावत् । त्वया आकां-

तम् । आऱो छन्दः) ! अत्र कारणस्य कांताधिष्ठानस्य शोघकारित्वं वकुं कार्यस्य कंदर्पाधिष्ठानस्य प्रथममुक्तिः । अयं यथा । 'समभवंतं समाक्रांतं द्वयं द्विर्दगामिना । तेन सिहासनं पिध्यं मण्डलं च महीभृता॥' इत्यत्र सममेव न तु पूर्व-परभावेनति प्रतीते: । सिहासनाक्रमंण कारणं महीभृन्मण्डलाक्रमणं कार्यम् । इत्यतिशयोक्तिः । एकस्यति । तेन निर्देशोनदष्टांतयोर्युदासः । ततत्र 'विप्रतिबिंभावेन निर्देशोनैकत्वविरहात् । अनवस्थितिः । उपादानम् । प्रतिवस्तु प्रतिवाक्यार्थमुपमा समानधर्मावडस्यामिति व्युत्पत्तेः । तद्वाह । वस्तुन इति । एवं चोपमेऽतद्वमापि वाक्यार्थस्येति ध्वनितम् । न च 'द्वि स्थितो' भानु-

६२

दशाम उल्लास:

क्यार्थस्योपमानत्वात ) प्रतिबस्तूपमा । यथा—

देवोभावं गमिता परिवर्पदं कथं भजत्येषा ।

न खलु परिभोगयोग्यं दैवतूपाडितं रत्नम् ॥ ६२ ॥

तत्रोध्यात् । सा च द्विधा—उपमालारूपा मालारूपा च ।

तत्रैव यथा—देवोभति ।

अत्र परिवारपदत्वपरिभोगयोग्यत्वयोर्न्तरत्ववादुदाहरणत्वमित्येके । 'कथं भजति' ' न खलु ' इत्यनयोरेकार्थतया तथात्वमित्यपरे । अन्या यथा—

रिव भूस्स्थस्त्वं भ्राजसे नृप' इति वाक्यार्थोपमायामातितयासिरिति वाच्यम् । वस्तुप्र-

तिवस्तुभावापनस्साधारणधर्मैकवाक्यार्थोयोग्यमौपम्यमित्यस्य विलसितत्वात् ।

तत्र तु इवशब्देन वाच्यमेवेत्योपात्त । ' निर्मलं वदनं कांते विमलं कमलं मम '

इत्यादावातिप्रसंगवारणाय वाक्यार्थोयोरिति । अत एव 'आननं मृगशावाक्ष्या वी-

क्ष्य लोकोलेकां वृत्तम् । भ्रमद्रुमरससंभारं स्मरामि सरसीरुहम् ।' इति स्मरणा-

लकारडपि नातिद्ययाति । परसहकारामननमित्येव तत् प्रतीतः । 'आपद्रतं खलु

महाशयचक्रवर्त्तीं विस्तारयत्कृतपूर्वंमुदारभावम् । कालागुरुदहनमध्येगत:

समंताल्हादकोत्तरं परिमलं प्रकटीकरोति ' इत्यत्रापदद्वतत्वदहनमध्येगतत्वयोर्बिब-

प्रतिबिबभावेडपि । उपमानोपमेयवृत्तिधर्मो वस्तुप्रतिवस्तुभावापन्न एव । दृष्टांते

तु साक्षाद्द्रृत्तिधर्मांशेडपि त्रिप्रतिविंभाव इति ततो विशोषः । एकसैव धर्मेस्य पृ-

थकशब्दाभ्यामुपादानं वस्तुप्रतिवस्तुभावः । (देवोभति । राजानं प्रति देवीसख्या

उक्ति: ।देवोभावं दैवीत्वम् ।) देवी ऋतुभिपेका । (गमिता प्राप्तिता ।) परिवारप-

दम् साधारणकलत्रपदम् । परिभोगां इभूषाद्यर्थमुपादानम् । दैवतंति । स्वर्णोद्भि-

तितप्रतिभेत्यर्थः । ( आर्य च्छन्दः ।) इत्थंयेकं रत्नं । अत्रालंरत्नु तदोकोक्य-

थेगतसादृश्यरूपत्वाभावः । एकार्थतयैति । अनौचित्यरूपैकार्थतयेत्यर्थः ।

एवं च दैवतरूपांकितरत्नस्य भोगयोग्यत्वं यथानुचितं तथा देव्या: परि-

वारपदयोग्यत्वमनुचितमित्यौपम्ये पर्यवसानम् । ननु यथा ' पर्वत एतद्नि-

मान् एतद्वृत्तिसामान्यधर्मावलिच्छिलयांच्योऽपिसिद्धौ ' यत्समान्ययोध्योऽपिसतद्विशोष-

यो: ' इति न्यायेनोचकविशेषणियमासिद्धेरदोषात् । नियमविरोषरहित-

केवलार्थमात्रस्य प्रकृतत्वे तु अप्रकृतवाक्यार्थेनिरूपितमौपम्यमात्रं गम्यम् ।

काव्यप्रकाशः

६३

यदि दहत्यनलोडन किंमदुतं यदि च गौरवमद्रिशु किं ततः । लवणमस्नु सदैव महोदधेः प्रकृतिरेव सतामविषादिता ॥ ६३ ॥ इत्यादिका मालापतिवस्तूपमा दृश्यते । एवमन्यत्राप्यनुसर्तव्यम् ॥ दृष्टान्तः पुनरेतेषां सर्वेषां प्रतिबिम्बनम् ॥ १६ ॥ एतद् साधारणधीपेक्षया, दृष्टान्तः (निश्चया) यत्र स दृष्टान्तः । यदीति ।

अत्र किंमदुतमित्यादिभिरदुताभास्य वाक्यचतुष्टयेडुपादानमालात्वम् । चतुर्थवाक्यं नोपमेयवाचि । दृष्टान्त इति । एतेषामुपमानोपमेयसाधर्म्याणां सर्वेषां प्रतिबिम्बनं दृष्टान्तः । दृष्टोऽन्तो निश्चय उपमाननिर्वाहकोडत्रालंकारे इति स्मृतप्तेः । स च द्विधा—साधर्म्ये-धर्म्यरूपाभ्याम् । तत्र साधर्म्येण यथा—

यथा 'भैरवेऽपि भासते चन्द्रो मुखी माति भवान्नृपे:' इति द्विः । वैभवेनालङ्गयेप हृयते । 'वंशभवो गुणवानपि सङ्गविशेपेण पूज्यते पुरुपः । न हि तुन्बीफलविकलो वीणादण्डः प्रयाति महिमानम्' इत्यादौ । यद्यापि अत्र पुरुपः पूज्यत्ववान्सङ्गविशेपतश्चादिर्येऽर्थे तुन्बीफलवैवल्यप्रयुक्तमहिमाभावाविशेषो वीणा-दण्डो न दृष्टांतस्थाध्यानेन दृष्टांतेन सङ्गविशेपाभावप्रयोज्यपूज्यत्वाभाववानिति तद्बयतिरेक आक्षिप्यते । तत्र पूर्वोक्तरीत्या एकविशेपपरविशेपस्य दृष्टांतत्वाभावातदृक्तिसामान्यभावाच्चिलष्यतिरेक आक्षिप्यते । सिद्धे च तस्मिन् तादृशसामान्यान्वयनियमासिद्धो यत्सामान्ययो-रिति न्यायात्तादृशविशेपाविश्छिन्नकाव्योक्तान्वयनियमासिद्धिः । एवं च तुन्बीफलरहितयादण्डोऽदृष्टशः सङ्गविशेपाभाववान्नप्तुरूप इति च बोधः । तुन्बीफलवद्द्वीणादण्डसदृशा: सङ्गविशेपवान्पुरुप इति न बोधः । यद्विति ।

किमदुतं स्वभाविकलत्वादुतमित्यर्थः । कि ततः सदैवेत्यनयोरष्येम् । सतां विषादिता ( विषादराहिल्यं ) प्रकृतिरेव । स्वभाव एव नाश्रयेमित्यर्थः । ( दृढविलम्बितं कृतम् । ) इति प्रतिवस्तूपमा । प्रतिबिम्बनं । विचप्रतिबिम्बभावः । न त्वेकत्वमित्यर्थः । यथेवादिशब्दाभावात् । नाप्यर्थांतरन्यासः । सामान्यविशेपभावाभावात् । दृष्टांतपदयोगमात्र इति । गृहीतप्रामाण्यक इत्यर्थः । ( निश्चयः । दा-ष्टांतिकवाक्यार्थेनिश्श्रयः । दृष्टांतवाक्यार्थे गृहीतसहचारेण दार्ष्टांतिकार्थ-श्रांतिकवाक्यार्थेनिश्श्रयः ।

७४

दशाम उल्लासः

त्वयि दृष्ट एव तस्या निर्वाति मनो मनोभवज्वलितम् । आलोके हि हिमांशोर्विकसति कुसुमं कुमुद्वृत्या: ॥ ६४ ॥

एष साधर्म्येण । वैधर्म्येण तु— तवाहवे साहसकर्मैव किं नृपाणां नितरां निषटतद । भटा: परेषां विशरारुतामगुदेऽत्यवाते स्थिरतां हि पांसव: ॥ ६५ ॥

त्वयीति । अत्र साधर्म्येऽपि प्रतिबिम्ब एवेति प्रतिबस्तूपमाभेद: । वैधर्म्येण यथा— तवेतिस्

वैधर्म्यविपर्यये साधर्म्येऽप्यवसानमिति दृष्टान्तालङ्कारत्वम् ।

प्रामाण्यनिश्रयात् । त्वयीति । ( नायिकासखी: नायकं प्रत्युक्ति: । ) दृष्टं एव दृष्टान्तद्वे: । तस्या: । मालविकाग्रा: (?) । ( निर्याति । उच्च्छसति । ) प्र- सन्नं भवति । ओषधी छन्द: (?) । अत्र पश्य त्वय्यत्र साप्तमानीदेशद्यमाशा- रित्यत पश्चीनिर्देशाच्च मनोभवज्वलितप्रतिनिर्देशाच्च रविकिरणज्वलितत्व- स्यानुक्कया न्यायत्वाच्चासंप्रलिम्बे पद्यम् । अत्र त्रपुचन्द्रद्योतियिकाकुमुद्द- त्योर्मेन:कुसुमयोर्मेनोभवज्वलितसूर्यकरज्वलितयो: निर्वाणप्रकाशयोरेक्रे वि- प्रतिविम्बभाव: । कुमुद्रत्या: कुमुमस्य हिमांशोर्दर्शने विकास एव तस्या मनस- स्वदर्शनेन उच्च्वास इति प्रतीमालोनुपमायां मन:कुसुमयोर्यद्विप्रतिबिम्बभावापन्नयो: साधारणधर्मत्वम् । अत्र नूपदर्शनेनोभवज्वलितप्रकाशयो: । कार्यकारणभाव- निश्शयो ' यददन्वयविधायि' 'तत्तज्जननिग्यम् ' इति व्याप्त्या दृष्टान्तगृहीत- सहचारनिश्रयप्रयुक्तया । भवतीत्यर्थेमंगति: । न च हिमांशोरालोके यथा कुमुद्वतीकुसुमं विकसति तथा त्वयि दृष्टे तस्या मनो हृश्यतेति उपमा विना पूर्वोत्तरार्धयोरसंबंधान्निदर्शनासङ्कर: । तत्र साधारणधर्मोपन्यासात् । अत्र वाक्यार्थयो: स्वार्थे निरपेक्षत्वात् । निदर्शनायां तदपेक्षत्वाच्च ।

वैधर्म्येण । विपर्यये साधर्म्येऽप्यस्मिन् । ( तवेतिस् । ) आहवे युद्धे । साहस- कर्मेण सकाशात् शरमे यस्य । ( कृपाण: । खड्ग: । भटा:योद्धार: ) विशरारुतां । झ- टिति नश्वरताम् । ( अगु: । प्रापुः । अवाते । निर्वातदेशे । पांसव: । रजांसि । वंशास्यं वृत्तम् । ) वैधर्म्यविपर्यये । वाते तु न तथेत्येवंरूपे । अत्राहवातसंबंधिभि-

१ छ. सा. कुमुदं । २ प्र. ज. पाणि । ३ टि. विपर्ययेण ।

काव्यप्रकाशः

६५

सकृदृत्तिस्तु धर्मस्य प्रकृताप्रकृतात्मनाम् । सैव क्रियासु बह्वीषु कारकस्येति दीपकम् ॥ ९७ ॥

प्रकरणिकामाकारणिकानाम् ( अर्थात् ) उपमानोपमेयानाम्, धर्मः क्रियादिः, एकवारमेव यत् उपादीयते, तत् ( एकस्यैव समस्तवाक्यदीपनात् ) दीपकम् । यथा—

किवणांण धणं णाइआं फणमणी केसराइँ सीहाणं । कुलवालिआणं थणआ कुत्तो छिपन्ति अमुआणम् ॥ ६६ ॥

सकृदिति । प्रकृताप्रकृतात्मनांर्थोऽुपमानोऽपमेयोभूतानां धर्मीणां धर्मेषु क्रियादेः सकृदृत्तिरेकवारमेवोपादानं यत्तदेकम् । एकस्थम्यैव सर्ववाक्यदीपकत्वेन प्रदीपसाम्यात् । कारकस्य च बह्वीषु क्रियांषु सकृदृत्तिरेव हि तृतीयां, दीपकम् । इतिहास्दः प्रकारे । तेनोक्तप्रकारदूषद्वह्निपकिलित्यर्थः । आत्र यथा---

किवणाणमिति । गुरत्वास्विरतरत्वयोरुपमानोपमेयभाव इति दिक् । इति हश्रांतः । अर्थादिति । प्रकृताप्रकृतयोः सजातीयधर्मसंबन्धस्योपमायां पर्यवसानात् । मा न व्यंग्याव अध्यस्य वाच्योपकारकत्वात् गुणीभूतव्यंग्यत्वमेव । न तु ‘श्व-

नित्यम् । अतोडत्र नोपमार्शका । क्रियादेरिति । आदिना गुणादिग्रहः । एक-स्थस्येति । साम्यादिति । दीप इव दीपक्रम् संज्ञायां कन् । प्रकृताप्रकृतप्रकाशकत्वेन च साधऱ्यम् । किवणाणमिति ‘रूपणांण धनं नागानां फणमणीः केशराश्र सिहानाम् । कुलपालिकानां न स्तनाः कृतः स्पृश्यन्तेऽमृता-

नाम्॥’ (कुलपालिकानाम् । कुलवधूनाम् । अमृतानाम् । सचेतनानाम् । एतत्‌कृप-

णामित्यादिभिरन्वेति) । गाथा मुखविपुला ।) उपमेया इति । प्रकृतत्वात् । अन्येपां तूपमानत्वम् । अत्र तत्तदुपमानैः प्रत्येकमुपम्यप्रप्तीति । अत्र क्रिया साधारणधर्मः ।

गुणो यथा । ‘इग्यामला: प्रावृपण्याभिदेशो जीवितपंक्तिभिः । भुवक्श मुकु-

माराभिनेवशाद्वलपंक्तिभिः ॥’ इति । यत्त ‘वपेत्संबद्रमालेयं वपेत्येप न शर्वरी । उन्मीलन्ति कदंबानि स्कुरुन्ति कुड्योद्दृमाः॥मार्वाति चातकास्त्रुस्मा मा-

यन्ति च शिखावल्लाः!’ इत्यादावृत्तिदीपकम् । क्राचिच्छछदणंयार्थेस्योभयोर्वा आत्र-तेरिति । तन्न । धर्मेस्य सकृदुपादानाभावात्‌प्रकृताप्रकृतोभयावृत्तिलाच्च । एपु च वा-

कारकस्यं च वृत्तीषु क्रियासु सकृदृत्तिदीपकं । यथा—

स्विध्यति कूणाति वेलाति विललाति निमिषति विलोकयित तिर्यक् ।

अन्तर्नन्दति चुम्बितुमिच्छति नवपरिणयया वधू: शयनेऽङ्ग ।।६७।।

मालादीपकमाद्यं चेद्यथोत्तरगुणावहम् ।

पूर्वेण पूर्वेण वस्तुनोत्तरमुत्त्तरं चेदुपक्रियेत, तत् मालादीपकं ।

यथा—

सङ्ग्यामाझणमागतेन भवता चापे समारोपिते

देवाकरर्णय येन येन सहसा यत्रत्समासादितम् ।

अत्र छिप्पन्तीति सकृदुपात्तं । कुलपालीकानां स्तना उपमेयाः । अन्त्यं

यथा—स्विध्यतीति ।

अत्र वधूरिति कारकस्य सकृदृत्तेः । मालेतिति ।

गुणावहभुपकारकम् । यथा—संग्रामेति ।

नकलुसोपमेवेत्यादि: प्रकाशानुमारिणा ।

अन्त्यम् वृत्तीषु क्रियासु कारकस्य सकृदृत्तिर्येतत् । 'कारकस्य क्रियासु ' इत्युक्त्या क्रिया तिडन्तादिवाच्याडसत्वभूता गृह्यते ।

असतत्त्वभूतायाश्चोपमानत्वभाव: सन्मूत्रे भाप्ये ' न वे तिडन्तेनो-

पमानमस्ति ' इति ग्रन्थेन प्रतिपादित इति ।

अत्रोपमानोपमेयभावप्रतीति: पूर्व-

सैमस्तु तत्प्रतीतिरिति भेद: । एककर्तृकत्वादिधर्मैकृत्सादृश्यस्यैवमत्कारित्वाच्च ।

दं च प्रकृतानामेव अप्रकृतानामेव प्रकृताप्रकृतानां न च ।

अनेकचमत्कारि-

कीयावैशिष्ट्येन वर्ण्येककारकत्वपकतया चमत्कारित्वेनास्यालङ्कारत्वम् ।

ए-

तेन दीपके सर्वत्रोपम्यस्य गम्यत्वादस्य दीपकत्वं चित्यम् ।

स्विध्यतीत्युदा-

हरणे क्रियां सादृश्यावगतावपि सर्वोऽसां प्रकृतत्वात्करकर्तुल्ययोगितात्वमेवो-

चेतमिति च परास्तम् । तुल्ययोगिता त्वोपम्यगर्भमेवेति वक्ष्यते ।

स्विध्यतीति । वेद: सात्विको भाव: ।

दधते परिरंभोचयाते कूणाति मृदुशब्दं करोति!ततोऽस्य-

नेर्वातिनी वेल्लति संकोचमालम्बते ।

विन्ललति परिप्लुता श्वेते । निमिषति मृप्ता नेत्रे

द्रयति।अंत: नवोदात्वेन बहिरप्रकाशात।चुंबितुमिच्छति न तु चुंबिता(गीतिश्छ-

द: । ) अत्र वधूरिति । शायने इत्यपि बोःयम् । यथोत्तरोटति ।

अस्य वी-

प्सतत्वाद्यमित्यत्रापि वीप्सा बोध्य । (संग्रामेति) । खण्डप्रशस्तौ पद्यामिदम् ।

१ प्र. ज. सप्राप्ते परिपन्थियोधनिबहे सांमुख्यमासादितम् ।

कोदण्डेन शरैः शरैररिशिररसतेऽपि भूमण्डलं तेन त्वं भवता च कीर्तिरतुला कीर्त्यो च लोकत्रयम् ।॥६८॥

नियतानां सकृद्रहे: सा पुनस्तुल्ययोगिता ॥ ९८ ॥

नियतानां प्रकारणिकानामेव अग्राकरणिकानामेव वा । ऋमेणोदाहरणम्—

पाण्डु क्षामं वदनं हृदयं सरसं तवासं च वपुः ।

रुपष्टम् । मालोपमादीनां बहूपमानसंनिधानापरो विशेष इति न ते लक्षिता: । इदं तु पृथग्लक्षितम् । उत्तरोत्तरमुपकार्योपकारकतया परस्परसं सर्गेण मालाभावमापन्नानां सकृद्रहिन्देशरुपत्वेनाधिकविशेषणुप्रवेशातिशते । निमित्तानामिति ।

नियतानां प्रकारणिकानामेव अग्राकरणिकानामेव वा । भ्रमे इत्यनन्तरं ' यदुपादीयते ' इति शेष: । सकृत्पदोपादानाद्यत्र प्रतिसन्धानं नित्या धर्मा एकस्यैव वा सर्वत्रोपादानं तत्र नोत्प्रेक्षा: । तत्र प्रकारणिकानामेव सधापाण्डित्ति ।

संग्रामरूपांगणगतेन । निर्भयसंचरणीयत्वेनांगणता । नापे समारोपिते ज्याविशिष्टे कृते इत्यर्थे: । शरैरुबविक्रीडितं छन्नु:) । अभवनमतयोगदेोपपारिहाराय सम्प्राप्ते इत्यादि पाठांतरकल्पनम् । आसादितमिति नपुंसकानपुंसकयोरेकशेप: एकवचवन्च । अत्र कोदण्डेनारिशिर: प्राप्यते शराः उपक्रियेते, शरैररपि भूमंडलं प्राप्यतेन्दिररिशिर:, शरमार्डपि सन्न्यायर्क त्वां लभयना भृमंडलं, भृमंडलेन च कीर्तिं मासादयता नृपतिः;, नृपेणाडपि त्रैलोक्यं व्याप्तयता कीर्तिः;, इति पूर्वपूर्वेश्य: परस्य परस्योपकार:; एकस्या आमदानक्रियाया: संबन्धादिपकता।

अत्र शरादीनामरिशिर:प्रभृतीनां च साधस्यमपि व्यंग्यम् । इति दीपकम् । प्रकारणिकानामेवेति । एवं च प्रकारणिकाप्राकरणिकोभयावृत्तित्वे सति ओपम्याक्षेपकत्वं लक्षणम् । सत्यंतेन दीपकल्मुदास: । न चाक्षेपलभ्यसाम्ये व्यतिरेकभेदेडटिलिल्यास्ति: ।

तत्रोपमेयाधिकिकृत एव चमत्कार: न तु साम्यप्रतीतिकृत इति विशेषात् । उपमेयानाधिक्येन विशेषणात्त्र द्वेष इत्यन्वये । औपम्यं न आत्न गम्यम् । तत्प्रयोजकसमानधर्मोपादानात् । वाचकाभावाच्च । धर्मेवाचकपदे-स्तत्तद्रूपेण धर्मेभानेडपि साधार्यतवरूपेणाभानात् । पाण्डित्ति । क्षामं ऋशां सरसं

१ ज. नृपते त्वया स्मियशस्तनापि । २ प्र. सरस हृदयं ।

दशाम उल्लासः

आवेदयति नितान्तं क्षेत्रियरोगं सखि हृदनतः ॥ ६९ ॥

कुमुदकमलनीलनीरजालिलोलितविलासजुपोदे्शः: पूरः काऽमृतमपृरतररिमरम्वजन्म प्रतिहतमेकपदे तवाननस्य ॥ ७० ॥

उपमानाच्चदन्यस्य व्यतिरेकः स एव सः ।

अन्यस्योपमेयस्य व्यतिरेक आभिकयम्

अत्र प्रकृतानां विरहिणीवदनादीनामेव धर्मैनेवावेदनार्हयो धर्मे उपात्तः । न तु प्रमात्रनरोधर्मेतया । अग्राकरणिकानामेव यथा—कुमुदेति ।

अत्र कामिन्या वर्णनीयत्वादग्राकरणिकानां कुमुदादीनामेव धर्मेतया पूर्वोर्ध्वप्रापद्यडूचोऽधिक्षेप उत्तरार्धे प्रतिहतत्वं चोपात्तम् । उपमानादिति ।

सानुरागमत्वरसमहितं च, अत एव अल्पं चाऽऽक्रियायामक्षमस्मद् । नितान्तम्यातिशयार्थकं सर्वान्वयि । क्षेत्रियो देहान्तरे चिकित्स्यो देहपयन्तस्थायीं ति फलति ।

( आर्या छन्दः ) । प्रकृतानामिति । विरहानुभावनेत्यर्थः । वदनादीनाम् । पांडुत्वादिविशेषणाम् । न तु प्रमात्रनरोगेति । उपमानरोगयिकासंभितवेन विरहरोगयोः प्रकारणकत्वम् ।

अचिकित्स्यत्वरूपं क्षेत्रियत्वं साधारणो धर्मः ' इत्यनये । अत्र क्रियारूपधर्मैक्यम् । कुमुदेति ( कान्तां प्रति कम्पाचिदुक्तिः ) । प्रमादे कुमुदमाम्यम् । माने ( रक्त ) कमलसम्म्यम् ।

प्रकृतदर्शायां नीलनीरजमाम्यम् । ललितो मनोहरः । विलासः कटाक्षः । प्रतिहतं निर्जितम् । एकपदे गुप्तम् । आननस्येत्यस्य 'अग्रे' इति शेषः ।

( पुष्टिपत्तग्रा छन्दः ) । आधिक्षिप्तत्वेन प्रतिहतत्वेन च तेषां परस्परं साम्यप्रतीति: । अत्र साम्यप्रतीतावपि तावन्मात्रकृतो न चमत्कारः ।

अतो गम्योपमया न निर्वाहः । 'जगाल मानो हृदयादुपुष्या विलोचनाभ्यामिव वारिधारा:' इत्यत्र न तुल्ययोगिता ।

सादृश्यप्रतीत्यैव चमत्कारात् । ' चन्द्र इव सुन्दरं मुखम् ' इत्यत्र न न दीपकम् ।

एवं ' प्रदीयते पराभूतिरिति शब्दस्य श्रेषमूलकाभेदाऽऽवसायेनाभित्रीकृततदर्थस्य वाऽधर्मस्यैक्यात् ।

तादृशधर्मेण तयोः साम्यप्रतीतौ हिताहितविपयतुल्यकरत्वाद्वरूपं व्यंग्यं वाच्यरावत्कं युक्तम् । ' लोकपाले यमः पाशी श्रीदः शक्रो भवानपि ' इत्यत्र तु

काव्यप्रकाशः

क्षीणः क्षीणोडपि शशी भूयो भूयो विवर्धते नित्यम् । विरम प्रसौद सुन्दरि यौवनमनिवर्त्ति यातं तु ॥७१॥ इत्यादौ उपमानस्योपमेयादाधिक्यामिति यत् केनचिदुक्तम्, तदयुक्तम् । अत्न यौवनगताडस्थैयौाधिक्यं हि विवक्षितम् ।

इत्थवारुक्ताविनुक्तानां त्रयाणां सोम्य निवोधते । शब्दार्थाभ्यामथाक्षिप्ते श्लिष्टे तत्त्रिरष्ट ततै ॥ अन्यस्योपमेयस्य । व्यतिरेको विशेषणातिरेक आधिक्यम् । स एव । व्यतिरेक एव । कश्चित्—“ यत््रोपमेयादुपमानस्य उपमानादुपमेयस्य वा आ- धिक्यं स व्यतिरेक इति लक्षणम् । कथमनेथा—क्षीण इत्यादि- संग्रहः । अत्र ह्युपमानयुतस्य शशिन उत्कर्षः । क्षीणयेडपि पुनर्वृद्धौः " इत्याह । तत्र युक्तम् । अस्थैर्ये हि तस्योपमानता । तदाधिक्यं चोपमेये यौवन एवात्र विवक्षितम् । तस्मादुपमानस्योत्कर्षे व्यतिरेक इति रिक्तं* कष्ठ । एनं विभजते—हेत्थवारुक्त इति ।

उक्तं दीपकमेवेति दिक् । इति तुल्ययोगिता । आधिक्यम् । गुणविशेष- कृत उत्कर्षः । स एवोति । योगेनैव लक्षणलाभात स व्यतिरेकनामालंकार इत्यर्थः । उपमानादित्युक्ते: ' कुमुदादतिरिच्यते मुखम् ' इत्यादौ नायमलंकार: । ( क्षीण इति । विरम । ' अभिमानात् ' इति शेषः । अभिमानं त्य- जेत्यर्थः । प्रसौद । प्रसन्ना भव । अनिवर्त्ति । न प्रत्यावर्त्तते । यातम् । गतम् । आयो छन्दः । ) पुनर्वृद्धीरिति । यौवनं तु न तथेति उपमेयस्य न्यूनेते- त्यर्थः । अस्थैर्ये हीति । अन्यः भावः । न ह्यात चन्द्रयौवनयोः साधार्यम् । कि तु तत्क्षययोः । तत्र चन्द्रस्यम्य वृद्धिव्याधितया त्यनन्तत्वम् यौवनक्षयस्य

एवं हात्र वाक्यार्थे: । चन्द्रो हि पुनःपुनारागमनेन लोके सुलभोऽटो 'न तादृशामाहात्म्यशाली । इदं पुनर्योंवनमपुनरागमेनातिदुर्लेभमिति मिति अस्य कदर्येस्य यौवनस्य कृते मया मानाद्विरंस्यते यातु नाम यौवनम्' इति प्रतिकूलनार्थेन प्रकृताथैष्यापुष्टताप्ते । प्रियहितकारण्या द्वित्या हिर्दें वचनम् । एतेन 'रक्तस्त्वं नवपल्लवैरहररपि श्वाघ्यैः' प्रियायाः गुणैस्त्वामायान्ति शीलोमुखा:

१ व. झ. सत्यम्, प्र. निताराम् २ ज. श्लेषे । ३ प्र. सः ।

७०

दशाम उल्लासः

व्यतिरेकस्य हेतू उपमेयगतसुत्कर्षनिमित्तम्, उपमानगतपकर्षकारणम्, तयोर्द्वयोरुक्तिः, एकतरस्य द्वयोर वा अनुक्तिरित्युक्तित्रयम् । एतद्वेदचतुष्टयमुपमानोपमेयभावे शब्देन प्रतिपादिते; अर्थेन च ऋमेणोक्काश्वतवार एव भेदाः; आक्षिप्ते चोपम्ये तावन्त एव; एवं द्वादश । एवं ऋषडूपि भवन्तीतिचतुर्विंशातिभेदाः ।

क्रमेणोदाहरणम्—

व्यतिरेकस्य द्वौ हेतू । उपमेयगतसुत्कर्षनिमित्तमुपमानगतपकर्षनिमित्तं च; तत्रोक्तौ तयोर्द्वयोरप्युपादानमित्येकः प्रकारः । अनुपादाने तु त्रयो भेदाः । प्रथमस्यैव द्वितीयस्यैव उभयोर वा हेतोरनुपादानात् । तदेवं चत्वारो भेदाः । ते च प्रत्येकं त्रिधा । साधर्म्यस्य कचिदिवादिना शब्दशक्तेः प्रतिपादनात् । कचि-

तुल्यादिशब्देनार्थशक्त्या । कचिच्चुभयााभावेऽप्याक्षेपेणैव द्वादशभेदाः । ते च प्रत्येकमाष्टधा लिख्यते न शब्दे इति चतुर्विंशातिभेदः स इत्यर्थः । तत्राक्षिप्तप्रभेदेषु हेत्वादिक्का शब्दा साध्य यथा—

स्मरधनुर्मुक्ता: सखे मामपि । कांतापादतलयाहतिसततं मुद्रे तद्रन्ममायावयो: सर्वं तुल्यमशोकं केवलमहं भजात्रे सशोक: ऋत: ॥ इत्यत्रोपमेयनयूनतापर्यवसायी व्यतिरेक इत्यपास्तम् । माशोकत्वेन तद्रूप्यचेतनत्वसहदयत्वादिगुणाधिक-कस्यैव सत्वात् । न न न्यूनत्वपदेनापकर्षो विवक्षितः । स न शोकेन स्व-

रूपेणापकर्षत्वादसत्येव । वाच्यार्थबोधकालीकौत्कपोपकरप्योरेव तदलंकाररूप-त्वादिति वाच्यम् । प्रकृतवाक्यार्थानुगुणधर्मधर्मित्वस्यैवात्राधिक्यप्रतीतेः । 'परमचेतनत्वमेव सम्यक् न पुनः प्रियावियोगादिजन्यशोकास्पदं चेतन्यादि' इति पर्यवसानेऽनुगुणप्रकटभावार्थभूतविरहानुगुणत्वात् । अत एवं प्रियावियो-

गाद्यापि तुल्यमित्यर्थकमावयोः सर्वं तुल्यमिति वाक्यं चरितार्थम् । एतेनोप-मालंकारदूरीकरणमेवात्र चमत्कारि । रसाच्चनकूलतया कुतश्चिद्दंगात भूषण-पसरणमिव रसानुसारण कचिदलंकारवियोगोडपि शोभावह इति ध्वनिकृदुक्त-मपासतम् । एवं ' हनुमदाद्यैर्यैषासा मया पुनरिंद्रियाँ हसैदृश्यपथः सतीकृतः '

( नैषधकाव्ये नवमसर्गे १२३ पद्यम् ) इत्यत्र नलमहिपते: स्वनिदृया लड्ध-निर्वेदातिशायरूपप्रकृतवाक्यार्थे दूत्यगतन्यूनताया एवानुगुणत्वेनाधिययरूप-स्वात् । एवं ' न कठोरं न वा तीक्षणमायुधं पुष्पधन्वनः । तथापि जितमेवा-

१ दश. ज. कॉ. च ।

असिमात्रसहायस्य मभूतारिपराभवे ।

अन्यतुच्छजनस्येव न स्मयोऽस्य महाधीत्रे: ॥७२॥

अतैव तुच्छेति महाधीतरित्यनयो: पर्योयेण युगपद्राडनुपादानेऽन्वयत् भेदत्रयम् । एवमन्येष्वपि दृश्यम् । अत्र इवशब्दस्य सकृद्वाच्छा-ब्दमौपम्यम् ।

असिमात्रसहायोऽपि मभूतारिपराभवे ।

नैवान्यतुच्छजनवत्सगर्वोऽयं महाधीति: ॥७३॥

असीति ।

अत्रोपमाने तुच्छत्वमुपमेये महाभ्रितत्वं न हेतू । इवशब्दस्य शा-बदमौपम्यम् । अत्रैव तुच्छत्वमात्रस्य महाभ्रितत्वमात्रस्य वा द्वयोरपि वा क्रमेणानुपादाने हेत्वनुपादानभेदत्रयेडपि शाब्दौपम्यभेदत्रयं दृश्यम् । हेतुद्र-योपादाने ऐक्यमौप्यं यथा--असिमात्रसहायोऽपांत् ।

सीदमनुना भुवनत्रयम् ॥' इत्यादावपि कठोरताक्ष्णाक्षररहितस्य भुवनत्रयजये उत्कर्षोतिशयप्रादुरभावरूपविशेषणस्याऽधिक्यमात्रसंपादकत्वाच् दोप इ-त्यलम् । असीति । ( अधिरेव सहायो यस्य । प्रभृता: येडरय: तेषां पर-भवे सति । स्मय: । गर्वे: ।) मात्रेण सहायांतरयवच्छेद:। स्मयाभावोऽत्कर्षेणपयेसाम्यितयाऽधिक्यरूप: । अत्र प्रतीममानमपि साधर्स्यं गुणांतरकृतसादृश्यवनिपेघोत्था-पितेनोत्कर्षेण तिरस्कृतमिति तत्स्कारकतयाडस्य चमत्कारातिशयजनकत्वम् । तिरस्कार्यतयौपम्यगर्भेत्कर्षवचनैर्‍ बोभम् । आधिक्यवर्णनाभावे साध-इयं पर्यवस्यतीत्येतावता तद्भेदवत्त्ववहारात् । एतेनैकगुणपुरस्कारेण साधर्स्य-निपेघे गुणांतरेण साधर्स्यप्रतियस्य दुवोारित्वादुपमागर्भेत्कर्षवचस्पताम् । किं चान्यधर्मेण प्रसिद्धसादृश्यसैवेदृशाश्लिष्यप्रतिपादनद्वाराडभावस्यापकस्य वा प्रतिपादनम् । स चाश्विशेषात्सर्वेधर्मप्रयुक्त एवेति तद्परोहात् । कथम् 'तुल्यमाम:

कलयाडपि पंकजम्' इत्यादौ सर्वथैव साधर्स्यनिपेघाच्च' देवदत्तेन सदृशो यज्ञ-दत्त: किं तु धनमस्याधिकम्' इत्यादौ उत्कर्षविद्यादित्येन प्रसिद्धदेवदत्तेन वि-यादिकृतसादृश्यं प्रतियमनमप्यकृतषमिति दिक् । क्रमेणोति । 'नूनमन्यजन-

१ प्र. योडये । २ प्र. ळ. ज. शृतीनांधि ।

अत्र तुल्यार्थे वतिरित्यर्थमौपम्यम् । इयं सुनयनता दासीकृततामरसश्रिया । आननेनाकलङ्केन जायत इन्दुं कलङ्किनम् ॥७४॥

अत्रैवाति-तुल्यादि-पदविरहे आक्षेपेsत्रोपमा । जितेन्द्रियतया सम्यग्विद्यावत्त्वाद्वान्तनिष्पावणः । अतिगाढगुणस्यास्य नाब्जवद्र्धद्रुणा गुणा: ॥७५॥

अत्रैवार्थे वति: । गुणवाचक: श्लिष्ट: । शाब्दमौपम्यम् । अखण्डमण्डल: श्रीमान्पृथ्वीपतिः । न निशाकरवज्जातु कलाविकलयभागतः ॥७६॥

अत्र तुल्यार्थे वति: । कलाशब्द: श्लिष्ट: ।

अत्र तुल्यार्थे वतिरित्यार्थमौपम्यम् । अत्र पूर्ववदनुपादानभेदत्रयं द्रष्टव्यम् । हेत्वोक्तीश्ववाक्ये साम्ये यथा—इयमिति । अत्रोक्तकलाटकादित्ये हेतु समुपात्तौ । इवोच्यते तुल्यादिकां वाचय-दाक्षिणमौपम्यम् । अत्रैव हेत्वनुपादाने भेदत्रयं पूर्ववत् द्रष्टव्यम् । न चाक्षेपभेद उपमायां शाङ्कनीय: । जयतादिशब्दस्यावश्यकतया व्यतिरेकेण विषयापहारात् । अथ श्लिष्टभेदयु हेत्वोक्तौ शाब्दमौपम्यं यथा—जितेन्द्रियेति ।

अत्र श्लिष्टो गुणवाचक: । तदर्थेऽ्यातिगाढत्वभङुरत्वे च हेतू समुपात्तौ । इवार्थे वतिरिति शाब्दमौपम्यम् । अत्रैव पूर्ववदनुपादाने भेदत्रयं द्रष्टव्यम् । तत्त्वार्थे साम्ये यथा—अखण्डमण्डलेति ।

अत्र कलाशब्द: श्लिष्ट: । कलावैकल्यतदभावौ हेतू शब्दोयात्तौ । तुल्य-स्थाने 'इति' न स्मृत्योत्थया महोपत: । इति न पाठे इत्यर्थ: । आक्षेपे इति । व्यङ्ग्य इत्यर्थ: । (इयामिति ।) दासीकृता पद्मश्रीरियन तेनाकलेकेनाननेनेयंनवय: । अत्रैवेतिति । 'आननेन मोझेन' इति जयत्यमृतदीधितिम् ' इति च पाठे इत्यर्थ: । जितेति । विद्यावृद्धा: पण्डिता: । इविद्या न वृद्धाश्रयेत वा । अतिगाढो विरोधिसहस्रै:रप्यनुलेभ्य: गुणो धैर्यादिगुणैर्युत: । (भङुर: नश्वर:) । गुणा: पं-डितत्वादयसंततवश्र । पूर्ववदिति । 'मत्कर्मनिरतमस्यास्य' इति ' न तामरस-वदूण:' इति च पाठे इत्यर्थ: । अखण्डेति । मण्डलं राजचकं बिन्चं च, श्री: सम्पत्ति: शोभा न, कला कौशलं चंद्रपोडशांशश्र । जातु कदापि । कलावैकल्येति ।

मालाप्रतिवस्तूपमावत्त मालाव्यतिरेकोडपि संभ वति, तस्यापि भेदा एवमूषा:, दिङ्मात्रं चोदाह्रियते, यथा—

हरवश्र विषमदृष्टिहरिवक्त्र विभो विधूतविततत्रपः । रविवक्त्र चोदितुःसहकरतापितभूः कदाचिदसि ॥ ७७ ॥

अत्र तुल्यार्थे वाचि: । विपमादृश्येऽयश शब्दा: दुष्टषा: । नित्योदितप्रतापेन त्रियामामीलितप्रभः । भास्वताडनेन भूभे न भास्वानेष विनिर्जित: ॥ ७८ ॥

अत्र द्याक्षिमैवोपमा । भास्वतेति दुष्टषा: । यथा ता— य्रे वतिरित्यार्थमौपम्यम् । अत्रानुपादानत्रयं चिन्त्यम् । अयमेक मालारूपो यथा—हरवदिति ।

पूर्ववत् । तत्प्रैवाक्षिप्ते साम्ये यथा—नित्योदितेति । अत्र भास्वतेति प्रतापेति च दुष्टं पूर्वोर्ध्वोपात्तं हेतुद्रयम् । ईदृशेस्तुल्यादि- शब्दानां चाभावादाक्षिप्तैवोपमा । अत्रैव पूर्ववदनुपादाने भेदत्रयं दृश्यम् । ति- ज्जितजयत्यादिशब्दाभावेडपि दुष्टष्टविशेषणेनोपम्योक्षेपादुप्यगं भेदः संभ वति । यथा—

अखण्डमंडलत्कलावैकल्ये हेतू इतन्ये । चिंत्यामिति । कलावैकल्यतदभाव- योर्हेतुत्वेन तदनुपादाने श्र्लेष: किमाश्रय: म्यात् । हेतुभतधर्मवाचकस्य तद्- द्वातविक्रम: । न निशाकरवज्जातु हृदयतां वमूधाधिप:॥' इति पाठेन बहुलश- ब्दे श्र्लेषसत्त्वात् अखण्डमंडलत्कलावैकल्ययोर्हेत्वोर्नुपादानेडपि मंभवत्येवानुपा- दात्रयम् । बहुल: कृपणपक्ष: विपुलश्र्लेत्यने । हरवदिति । वपुष्मं त्रितयं पा- रुष्यं न । विधूतः कंपित: । वृपो वृपामुख: बलीवर्देश्र भमेश्र । सत्यभामाप- रिणयेन कृप्णेन सप्तवृपांस्कंदनात् । कर: किरण: राजभास्करश्र । नापिता उद्द्रजि- ता दाहं प्रापिता न । भ्रूर्धरिनिसतस्थलश्लोकश्र । (आयां छंद:।) अत्र विपमट- स्तित्वमपकर्षहेतुरुपात्त: । समडाष्टित्त्वमुत्कपर्हेतुर्नोक्त: । बहूपमानोपक्ष्य आधि- क्यवर्णेनान्मालाडत्रेति वोध्यम् । नित्येति । प्रताप: पराक्रम: प्रकृष्टतापश्र । भास्वता कांतिमता रविपणा न । त्रियामा रात्रि: । आक्षिमैवेति ! विनिर्जित- पदाक्षिपैवेत्यर्थ: । दृष्टव्यमिति । ' समरा सक्तमनसा ' इति ' पंकजावलिनं-

स्वच्छातमतागुणसमुल्लसितेन्दुविम्बं बिम्बप्रभाधरमकृत्रिमहृद्यगन्धं । यूनामतीव पिवतां रजनोषु यत्र तृष्णां जहार मधु नाननमृद्नानाम् ॥ ७९ ॥

स्वच्छात्मतेति । दनः ' इति च पठे इत्थर्थे । अत्रेदं चित्यम् । उपात्तवैधर्म्यांशो श्लेषेणैव व्यतिरेकस्य श्लेषमूलकत्वमुच्यते । न तु यत्र कुतrapि श्लेषेणेति कृतभेदत्रयं ' चित्यमेव । न च यत्र द्विजमुरालयमातरिश्वादिशब्ददेवेशोऽपमानोपमेयेषु स्वच्छ-बदोपपत्त एव श्लेषो व्यतिरेकोऽथापकस्तत्रैतदुदाहरणं रूपपादम् । तत्र स्वच्छाद्वे-वेद्यस्यैव वैधर्म्यस्य संभवादिति । स्वच्छेति । स्वच्छात्मत्वं निर्मलत्वमेव गुणस्तेन समुल्लसितं प्रतिबिम्बितमिति च यत्र । मुखेऽपि कपोले चन्द्रप्रतिबिम्बात् । मधुपक्षे डस्येवमेव । ' धत्त्रा समुल्लसितेंदुविम्बितं रूपकम् । मुखपक्षे समुल्लसिततवंपूर्णत्वम् । यद्वा स्वच्छात्मता चिकिणता सैव उत्कर्षकत्वेन गुणः । बिम्बप्रभोडधरो यत्रेति मुखपक्षे । मधुपक्षे बिम्बप्रभां धरति तत् । ' बिम्बप्रभाया: धरं धारकम् ' ) जीर्णमभुनो रक्तत्वात् । अकृत्रिमो मुखवासनादिकं वेनां गंथांतरयोगं विना च हद्यो गंथो यस्य । अतीव अतिशयेन । यूनां तृष्णां पानेऽक्षां जहार नाननम् । अधरपानेऽक्षाया अनिवृत्तेरित्यन्वयः । ( व-त्ततिलका छन्दः । ) अंगनानामाननं मधुशदशां हृद्यगंधादिमत्त्वादित्येवं रष्टविरोषणैरौपम्याक्षेपेडपि तृष्णां जहार नाननमित्यतो वैलक्षण्यात् व्यतिरेक इ-बोधयम् । अत्र सर्वलोकललित्यत्पुण्यैकलभ्यत्वाद्रूपो तृष्णाहरनाहरनरूपोत्कर्षहेतू नोक्तौ । उत्कर्षोऽाहरणस्य अथमस्माद्दशक इत्थं व्यतिरकोपमयोः पादौ तु वाच्य एव । आयमेवानुभवपर्यवसायीत्युच्यते । ' प्रियाया वदनेन-गंकजं सदृशं न हि । विलासैः शोभमानत्वाद्द्विकसितावद्युदये । ' इति पद्ये पालंकारतिरस्कारको व्यतिरेकः । ' निप्कलंक निरातंक चतुःपादिकलाधर । पूर्ण महीप त्वं चन्द्रोडसि तृपा वचः ॥ ' इत्यत्र रूपकतिरस्कारकोऽयम् । तिरनिबद्धमुष्टेः: कोशनिपणस्य सहजमलिनस्य । कृपणस्य दुरपाणस्य च म्माकारतो भेदः ॥ ' इति पद्ये केवलपदार्थस्येन अनयोः केवलं आकारवत्प-यत्वतदभाववत्त्वाद्वाच्यत्वां आकृतेश भेदः, गुणैस्तु साम्यमेव । हृद्-

अत्रैवादीनां तुल्यादीनां च पद्यानामभावेडपि शिष्टविरोषैराभि- शैवोपमा प्रतीयते । एकजातीयकाः शिष्टोक्तियोग्यस्य पदस्य पृथग्- पादानेडन्येजपि भेदाः संभवन्ति, तेडपि अनथैव दिशा दृश्याः । निषेधो वच्युमिष्टस्य यो विशोषाभिधित्सया ॥२०॥

वक्ष्यमाणोक्तविषयः स आक्षेपो द्विधा मतः । विवक्षितस्य प्रकारणिकत्वादनुपसरजनिकार्यस्य अशक्यवक्तृग्यत्व- मतिप्रसिद्धत्वं वा विशेषं वचुं निषेधो (निपेध इव) यः स वक्ष्यमाण- विषय उत्कविषयस्थेति द्विधा आक्षेप । क्रमेणोदाहरणम- ए एहि किंपि कीएवि कएण णिक्किव भणामि अल्लमहवा । अविआरिअकज्जारंभआरिणि मरउ ण भणिससम ॥ ८० ॥

स्पष्टम् । शिष्टोक्तियोग्यपदस्य पृथगुपादानेडप्येवजातीयका भेदाः... संभवन्ति, तेडनयैव दिशा दृश्याः । निषेध इति । वच्युमिष्टस्य प्रकारणिकत्वाद्वाच्चनाहेम्य यो निपेधः स आक्षेपः । निषेधो निषेध इवेत्यर्थः । शब्दगत्या निषेधेडप्यर्थगत्या विधिरेव प्रतिपत्तेः । तत्प्रयो- जनमाह-विशेषाभिधित्सयैति । वक्ष्यमाणविषये डति- प्रसिद्धत्वं चेति विशेषः । विभजते-वक्ष्यमाणोति । तत्र वक्ष्यमाणविषयो यथा-ए एहि इति ।

तरेत्यादिविरोषणसाम्यादितरगुणेश्रुति प्रतीतेऽर्गम्योपमेवालंकारो न लयम् । आधिक्षेपस्याचमत्कारित्वात् । कृपणस्योपमेयत्वे तद्वत्तताभावाच्च । औपम्येति- रसकाराभावाच्चेति दिक् । ननु त्यातिरेकः वच्युमिष्टस्योत्कर्षयति । अवचनानरहस्येति वा पाठः । निषेधः । अभिधाननिषेधः । अनपक्षिताभि- ध्याननिषेधस्य न पद्यं मुखमेवैतत् इत्यादेश वारणाय पश्चाच्चंतृतीयांते । निषेध इवे- दिति भावः । अर्थगत्येति । तस्य प्रकृतत्वादेवाभिधातुं पतितस्य त्रियमाणो नि- घेधो बाधितः सन्नाभासत्वे पर्यवस्यन् विधेराक्षेपक इति भावः । केचितु व- कुमित्युपलक्षणम् । करिष्यमाणस्यापि निषेध आक्षेप । 'तां सुंदरीं वण्णोयितुं न मे वाणी प्रवर्तते' इत्पत करिष्यमाणवाणीवृत्तेरपि निषेधो वर्णनीयम्यानिरोच्य तां व्यनकतीयाहुः । ( ए एहोति ) 'ए एहि किंपि कस्या अपि कृते

७६

दशाम उल्लास:

ज्योत्स्ना मौक्तिकदाम चन्दनरस: शीतांशुकान्तद्रव: कर्पूरं कदलीमृणालवलयानम्भोजिनीपल्लव: । अन्तर्मानसमास्वाद्या प्रभवता तस्या: स्फुलिङ्गोत्कर- व्यापाराय भवन्ति हन्त किमनेनोक्केन न झ्रमहे ॥ ८९ ॥

क्रियाया: प्रतिषेधड्याप फलव्यक्तिविभावना । हेतुरुपक्रियाया: निपेधेडपि तत्फलप्रकाशनं विभावना । यथा—

अत्र विरहजनितदु:शान्तिशयो वक्ष्यमाणो निपिद्ध: । उत्कविषयो यथा—ज्योत्स्नेत्यादि । क्रियाया इति ।

वैयाकरणमते क्रियैव हेतुरिति क्रियेत्युक्तम् । वस्तुतस्तु कारणप्रतिषेधे कार्येवचनं विभावना । न च विरोध: । स्वाभाविकत्वस्य कारणान्तरस्य वा विभावनात् । उदाहरणम्——

निप्कृप भणांमे अलंमथ वा । अविचारितकार्यारंभकारिणी क्रियां न भण- प्यामि ॥' क्रिमपि तत्पीडातिशयारूपम् । ए इति सामर्षं संबोधनम् । अलंथवेऽति पूर्वोक्ते । अविचारितेत्यादि तु त्वत्प्रसङ्ग: स्थैयैस्थैयडविचार्यैव प्रवृत्तेत्यर्थक- म् । अलमित्यनेनैव निषेधलामे 'न भणष्यामि' इति पुन: कथनं खेदातिशयोत्क- तकम् । ( आयो जगनविपुला । ) अत्र नायिकासंतापातिशयोडवश्यं वक्ष्यमिष्ट: न चासौ विशेष्य वचुं शक्य इति व्यंजयितं निपिद्ध: । नायकं प्रति तृतीयुक्ति: । एवमग्रेडपि । ज्योत्स्नेत्यादि । (ज्योत्स्ना चन्द्रिका । मौक्तिकदाम मुक्ताहार: ।) शीतांशुकान्तद्रव: चंद्रकांतमणिजलम् । आ: इति खेदे । अंतरमानसम् । मानस- मद:ये । प्रभवता दाहकारणसंश्रयं । प्रवसतेति वा पाठ: । त्वया करणभूतेन । अ- तो दुःसहभावित्वम् । प्रभवतेति पठे प्रभारणमभयोत्कर्षम् । ( स्फुलिङ्गोत्कर: अश्रिकणसमूह: । तस्य व्यापार: दाहोत्पादनं तदर्थम् । शून्यलिक्रीडितं छ- न्द: । ) अत्र वियोगिनीना ज्योत्स्नादि स्फुलिगायते इत्यत्रातिप्रसिद्धत्वं वि- शेषं वयंजयितु वाच्यमेव चारुत्वमावहतीति गुणीभूतव्यंग्यता । यतु वामनेन ' उपमेये सति किमुपमाननिरर्थकं न क्षेप: ' इत्युक्तम् । त- तु वक्ष्यमाणप्रतीपपरूपतया गतार्थम् । इत्याक्षेप: । कारणेतर रूणेत्यर्थ: । मूत्रे क्रियते डनेनति व्युत्पत्या क्रियाशब्द: कारणपर इति भाव: । एवं च कारणव्यतिरेकसामानाधिकरण्येन प्रतीमाना कार्योत्पत्तिविधिभावनेत्प्रर्थ: ।

काव्यप्रकाशः

९९

कुसुमितलताभिरहटाडप्यधत्त रुजमलिकुलैरदष्ट्राडपि ।

परिवर्तते स्म नलिनीीलहरीभिरलोलिताडप्यघूर्णत सT ॥ ८२ ॥

कुसुमितेतिं ।

न कठोरं न वा तीक्ष्णम् इत्याद्यापि कठोरत्वादिविरोधाश्रयस्य जयहेतोरभावेऽपि कार्यकथनाद्द्विरभावनैव । अतिशयोक्तिस्तु तदंगम् । कारणतावच्छेदकावच्छिन्नकारणव्यतिरेकस्य विवक्षितत्वात् । ननु कारणाभावे कार्योत्पत्तौ स्फुरितस्यै विरोधस्य प्रसिद्धातिरिक्केन कारणेन परिहाराद्द्विरोधाभास एवायमिति । समबलयोः परस्परविरोधे तात्विकारात् । इह तु कारणविरहेपि कार्यमेव बाध्यतेन गम्यते । न तु तेन कारणविरह इति विशेषात् । कुसुमितेतिं । (नायिकागया: विरहावस्थावर्णनम् ।) लताहननं विरहिण्या रोगहेतुः । सा नलिनीति रूपकम् । भ्रमरदंशः परिवर्तनेहेतुः । तरंगसंबंधो घूर्णनहेतुः । नलिनी-युक्ततरंगैरिति वार्ते । ('नलिनी' इति नायिकानाम वा । अहता ऐतादृशिता । परिवर्तते परावृत्य वतते । अलोलिता अचालित । गीतिरध्वन्: ।) अत्र विरह रूपहेतुंतरजनितानां रुजादीनाम अन्यत्वेऽप्येकत्वाध्यवसायो विभावनामूलम् । स च प्रकृतेडनाहार्यः । 'निरुपादानसंभारामभित्तावेव तन्वते । जगच्चित्रं नम-स्तस्मै कलाश्रद्धाय शूलिने ।।' इत्यल्लाहार्यो रूपकृतः । सर्वथा कार्याश्रेडभेदतुद्रिद्रिवभावनाजीवितम् । सा च काचिदतिशायोक्त्या काचिद्रुपकिणेतन्यानत् । 'अप्यलाक्षारसासिक्तं रक्तं तच्चरणद्रुयम्' इत्यत्र स्वभाविकत्वेन परिहारः । अत्र कारणव्यतिरेकः प्रतिबंधकसत्तया अप्युपलक्षणम् । तेन 'सातपत्रं दहत्या-तु प्रतापतपनस्तव' इत्यत्राप्येषा । अत्रापि स्वभावमादाय विरोधपरिहारः । प्रतिबंधकाभावस्थापि कारणत्वोदनातु तयैव स्वभावतो हेतुकं । परं तु कारणव्यतिरेकप्रतीतौ बोध्यम् । 'शंखाद्रिर्णानिनादोड्यमुदेति महद्रुतम्' इत्यत्र वीणां विनेतिं प्रतीतार्थी कारणाभावाप्रतीतिरस्त्येव । अत्र शड्कत्वेन कान्ताकंठस्तंत्रीनिनादत्चेन चाद्यवासितम् । 'शीतांशुकिरणास्तन्वी ह-न्त संतापयति.ताम्' इत्यत्रापि दाहकारणतावच्छेदकधर्मोचिछन्नाभावप्रती-तिरार्थ्यस्त्येव । विरहकलिदाहकारणतावच्छेदकत्वं शीतांशुकिरणेऽपि विरोधपरिहारः । वस्तुतः 'शंखाद्रिर्णानिनादोड्यम्' इत्यादुदाहरणानि विरोधस्यैव । परस्परबाध्यत्वावगमात् । 'यशः पयोधिरभवत्करकर्तरोस्तव' इत्यत्रापि विरोधाभास एव । परस्परं विरोधावगते । एतेन 'कार्योत्कारण-

विशेषोक्तिरखण्डेषु कारणेषु फलावचः ।

मिलितेऽपि कारणेषु कार्यस्याकथनं विशेषोक्तिः । अनुक्कनिमित्ता, उक्तनिमित्ता, आचिन्त्यनिमित्ता च । क्रमेणोदाहरणम्—

निर्दानिरुद्धदिते धरत्न सुरभीजने द्वारपदं परामे ।

क्ष्रीकृता क्षेशरसे भुजंगे वचाल नालिड्नतोऽड्नना सा॥८३॥

विशेषोक्तिरिति—

अखण्डेषु मिलितेषु प्रसिद्धकारणेपृक्तेषु कार्योभाववचनं विशेषोक्तिः । अत्याप्रसिद्धे कार्योभावहेतौ पर्यवसानाद्विरोधाभावः । सा च त्रिधा—अनुक्तनिमित्ता उक्तनिमित्ता आचिन्त्यनिमित्ता च । तत्राद्या यथा—निर्द्रेति ।

जन्माडपि विभावना ' इत्यपास्तम् । कारणान्तरं विभावयतीत्यन्व्योभावेन तस्य विभावनाव्याभावात् । एवं 'निमीलितादक्षियुगाच्च निद्रया हृदोदपि बाध्रे-

न्निद्रयमौनमुदितात् । अदर्शि संगोप्य कदाडप्यवेक्षितो रहस्यमस्याद् स महान्महीपतिः॥' इत्यत्रापि एषा । अक्षियुगात् हृदोदपि संगोप्य अत एव महान् र-

हस्यं यथा स्यात्तथा स नृपतिनिंद्रयाडदर्शि । निमीलितविनाक्षसत्रिकर्षराहियेन गोपनम् । वाञ्छेन्द्रियसहकृताननसकृतदर्शनेन्द्रियव्यापारराहितात्ततोऽपि गोपने पर्यवस्यति । 'सविषेपणे हि ' इति न्यायात् । कालांतरेणादर्शनजनितस्मरणसहकृतमनसोपनीतभानं स्यादत आ-

ह । कदाडप्यवेक्षित इति । एवं च योगजधर्मवदवष्टभविशेषाद्द्रवैवोपनयं नकत्वेन भानमभिमतम् । ' अहं तस्मादर्थमहृदयैवैभावत्करोति सुरतिजनदर्शनाति-

पिम् ' इत्युच्यते; ' अन्र दक्षभावोच्चयोसंमान्यो लक्षणया तत्र दर्शानाभेदलाभात्कारणाभावे कार्योलाभेन विभावना । कुसुमितेत्युदाहरणेडनुक्तनिमित्ता एषा ।

यथा ' यदवधि विलासभवनं यौवनमुदियाय चन्द्रदनाया: । दहनं विनैव तद्वाधि यूनां हृदयानी दहन्ते ॥ ' अत्रोभयत्ते यौवने दाहहेतुत्वं पर्यवस्यतीति दिक् ।इति विभावना । विशेषोक्तिरिति । विशेषं कञ्चित्प्रतिपादयितुमुक्तिरित्यर्थे । निद्रेति । धुरत्नं सूर्यः । (परामे प्राप्ते स-

ति । भुजंगे उपपत्तौ । ऋृथीकृता: शिथिलीकार्ता आक्षेपसर: आलिङ्ननरसो येन तादृशो सति । उपजातिरच्छन्दः । ) कारणसत्वे कुतः कार्यानुत्पत्तिरित्येवमन्न विरोधः । कार्यानुत्पत्तेः कारणसमवधानाव्यतिरेकात् । अत्र निमित्तं व्यङ्ग्य-

काव्यप्रकाशः

कपूर इव द्रघोदपि शक्तिमान्यो जने जने । नमोडस्त्ववार्यवीर्याय तस्मै मकरकेतवे ॥ ८४ ॥ स एकत्रीणि जयति जगन्ति कुसुमायुधः । हरताडपि तनुं यस्य शंभुना न हतं बलम् ॥ ८५ ॥

अत्रानुरागातिशयो निमित्तं चलनाभावे । स च विशेष्य वक्तुं शाक्यत्वेऽपि नोक्त इत्युक्तनिमित्तेयम् । उक्तनिमित्ता यथा—कपूर इति । अत्र ‘कपूरो दाहमात्रे उपमानं न तु शक्तिमत्त्वेऽपि’ इति भास्करः । शक्तिमत्त्वे इति परमार्थः । ईषद्द्रघस्य तस्य सौरभाद्यतिशयात् । ‘भूष्यां प्रियाया भवता मनोभूषापेन चापे घनमारम्भः । निजां यदछोषदशामपेक्ष्य संप्रत्यननाधि कवीर्येताडडर्जि ॥’ इत्यादि नैषधदर्शानात् ।

अनावार्यवीर्येतवं शक्तिमत्त्वे कार्योभावरूपे हेतुरुत्तः । अचिन्त्यनिमित्ता यथा—स एक इति । मपि न चार्वति गुणीभूततयंग्यता । कपूर इवेति । ( बालरामायणे तृतीयाङ्के पद्यमेतत् । अवार्य इति कुनिठितं वीर्य यस्य तस्मै । मकरकेतवे मदनाय ।)

अत्र शरीरदाहः शक्तिक्षयसे कारणम् । सत्यापि तदनुत्पत्तिकथनम् । ( भूभ्या-मिति । नैषधीयकाव्ये सप्तमे सर्गे २९ पद्यम् । ‘मनोभूषापेन मदनवाणेन प्रिययाया दम्पत्यन्या भृशं भृयमुलेन भवता भीतवं गच्छता सता घनो हृदो सारोमजा यस्य तद्वाच् अतिटदलत्वं च आपे प्राप्ते । यदैव च भूतं तदैव हृदत्वमिति चकारार्थः । पुष्पतद्वायां निःशारसयापि धनुषो भैमीभूतत्वदशायां ससारत्नं जातमित्यर्थः । यद्यस्मात निजां स्त्रियां अप्लोषदशां अदाहावस्थां अपेक्ष्य संप्रति द्रघस्य भैमीभूभवनसमयेsडनेन धनुपा अधिकवीर्यता अतिशयितपाराक्रमत्वं आर्जि अर्जितम् । अददघपुष्परूपपचापेक्षया द्रघस्य इयामीभवत्केसरशोषस्य भैमीभूभवतस्तम्यैव चापस्य जगद्र्शीकरणे अधिकसामर्थ्यदर्शानादेमनुरूपिते इति भावः । धनत्वं सारत्वं हृदत्वं श्रेष्ठत्वं च प्रापे इति वा । अथ च धनसारभावः कपूरत्वं च । यतः कपूरो-डपि निजांगदाहात् स्वीयपदकावस्थामपेक्ष्यादाहावस्थायामाधिकवीर्येतामतिशायितं सौगन्ध्यं शीतलत्वं चार्जयति ’ इति नैषधीयप्रकाशो स्पष्ठम् । ) स इति ।

१ च. छ. द्र. बलं हततम् ।

यथासंख्यं क्रमेणैव क्रमिकाणां समन्वयः ॥ २२ ॥

यथा—

एकाविधा वसासि चेतसि चित्रमत्र देव द्विषां च विदुषां च मृगीदृशां च ।

तापं च सम्मदरसं च रतिं च पुष्णन् शौर्योष्मणा च विनयेन च लीलया च ॥ ८६ ॥

अत्र तनुहरणेsपि बलाहराणस्य हेतुर्विशिष्य वक्तुं न शक्यत इत्यचिन्त्यनिमित्तेयम् । यथासंख्यमिति ।

यथा—एक इति ।

एकोऽसहायः । कुसुमेत्यनेनायुधस्य नि:सारता । न शक्यत इति । शास्त्रैकगम्यत्वादिति भावः । यद्यप्यनुक्तत्वाविशेषादेपाडप्यनुक्तनिमित्तैव । तथापि प्रकरणादिना ज्ञातस्य निमित्तस्यावचनेनानुक्तनिमित्ता । अज्ञातस्यावचने

एषेति भेदः । यत्तु “एकगुणहानिकलपनया साम्यदाल्भ्य विशेषोक्तिः । यथा 'घूतं हि नाम पुरुषस्यासिहासनं राज्यम्' इति । तन्न । अत्र घूते राज्यस्य

तादात्म्येनारोपेण रूपकसत्त्वात । तत्र सिंहासनरहिते घूते सिंहासनसहितराज्यतादात्म्यं कथं सिध्येदिति आरोपणमूलकयुक्तिनिरासायारोप्यमाणराज्यतादात्म्यं ज्येषापि सिंहासनराहित्यं कल्प्यते इति हेत्वरोपपरूपकामिदम् । एवं गुणाधिक्य

कु । इति विशेषोक्तिः । क्रमेण । उपदेशक्रमेण । पूर्वस्य पूर्वेण मध्यस्य मध्येनान्त्यस्यान्त्येनैवमध्यः । अन्वयिसमभिव्याहारप्रदर्शननान्तर्यान्वयः । यथासं

ल्यन्वयबोध्यत्वं कार्येतावचिदकम् । यद्यपि कविप्रतिभानिर्मितत्वस्यालङ्कारताजीवातोर्लेशतोऽप्यभावादस्य नालङ्कारत्वम् । तथापि एकत्र पद्ये बहूनां

क्रमान्वये वैचित्र्यादलङ्करति विनोक्तिः । ( एक इति । राजानं प्रयुक्तिः । हे देव राजन् एकः त्वं द्विषां शत्रूणां, विदुषां पण्डितानाम्, मृगीदृशां

शाम् क्षीणां च चेतसि चिञ्चा प्रकारत्रयेण वसासि । अत्र एतद्द्रिषये चित्रम् आश्रर्यम् । शौर्योष्मणा प्रतापाग्रिना, विनयेन नम्रतया, लीलया विलासेन च क्रमेण तापं सन्तापम्, सन्मदरसं आनन्दरसम्, रतिं प्रीतिं च

पुष्णन् सन् । वसन्ततिलका छन्दः । ) इति यथासंख्यम् ।

काव्यप्रकाशः

सामान्यं वा विशेषो वा तदन्येन समर्थ्यते । यंत्र सोऽर्थोऽन्तरन्यासः साधर्म्येणैतरेण वा ॥ २३ ॥

साधर्म्येण वैधर्म्येण वा सामान्यं विशेषेण यत् समर्थ्यते, विशेषो वा सामान्येन, सोऽर्थान्तरन्यासः । ऋमणोदाहरणम्—

निजदोषावृततमनसामतिसुन्दरमेव भाति विपरीतम् । पर्याति पित्तोपहतः शशिगुबे ऽपि पीतम् ॥ ८९ ॥

सुसितवसनालंकारायां कदाचन कौमुदी महासि सुऽडशि सैरं यान्त्यां गतोडस्तमभूदिु । तदनु भवतः कीर्तेः केनाप्यगीयत, येन सा प्रियगृहमगान्मुक्ताशंका, क नासी शुभप्रदः ॥ ८८ ॥

स्पष्टम् । सामान्यामिति ।

सामान्यं यद्विशेषेण समथ्येते विशेषो वा सामान्येन सोऽर्थान्तर न्यासः । द्वयोरपि प्रत्येकं समर्थनहेतु । साधर्म्यं वैधर्म्य चेति चतुःप्रकारोड्यमित्यर्थे ।

तत्र विशेषेण सामान्यसमर्थनं साधर्म्येण यथा—निजदोषेति । सामान्येन विशेषसमर्थनं यथा—‘सुसितवसना’-इत्यादि ।

सामान्यामिति । अनुपपदमानतया संबाध्यमानस्यार्थस्योपपादनार्थं यदर्थान्तरं न्यस्यते सोऽर्थान्तरन्यासः । दृष्टान्ते तु सामान्यं सामान्येन विशेषो विशेषेण समर्थ्यते इति ततो भेदः । साक्षाद्व्याप्यस्योपर्यादरणाभिधानादनुमानतो भेदः ।

क-विनिबद्धप्रमाात्रन्तरनिर्ठानुमितरेवानुमानालंकारविपयत्वाच्च । (निजदोषेति ।) सुन्दरमेव सुन्दरमपि । (पित्तेन उपहतः व्याप्तः । शशिवतू गुऊभ्रं । आयो छन्दः ।) अत्र निजदोषेत्यादि सामान्यं श्लाङ्घपीतिम्ना विशेषेण समर्थितम् ।

यद्यपि दोषेण अभ्रं भवतीत्यर्थे पामरसयाडपि नानुपपत्तिमंभभावना तथाप्याहार्यो सा बोध्या । (मुसितेति ।) राजानं प्रति कविकृति । कदाचन एकदा शश्र-वणालंकारायां कौमुदीमहासि सैरं यान्त्यामसत्तं विभूषितः ।

ततो भवत्कीर्तिगीने क शुभप्रदो नासी । सर्वत्रैव तथेत्यर्थे । मूर्तेत्वं धवलतागुणाश्रयत्वम् । (हरिणी छन्दः ।) सुसितेत्यादिनाsभिहितो विशेषः क नासीत्या दिना सामान्येन सम-

२ श्. यतु । ९१

दशाम उल्लासः

गुणानामेव दौषात्म्यादुरि धुर्यो नियुज्यते । असंजातकिणसक्न्धः सुखं स्वापिति गौर्गेलिः ॥ ८९ ॥

अहो हि मे वन्धपरम्परायुषा यदपियं वाच्यमिदं मयेदृशम् । तद पृथक् धन्या: सुहृदः परभृतं जगत्यदृष्टैव हि ये क्षयं गताः॥९०॥

विरोधः सोडविरोधेऽपि विरुद्धत्वेन यद्र्रचः ।

विशेषण सामान্যসमर्थनं वैधर्म्येण यथा—गुणानामिति । अत्र धुर्य इत्यादि साधारण्यात्सामान्यम् । गौर्गेलिरिति विशेषः । वैधर्म्यं च स्कुटम् । वैधर्म्येण विशेषस्य सामान्येन समर्थनं यथा—अहो इति । सामान्यविशेषभाव उपपादनीयः । विरोध इति ।

धितः । गुणानामिति । गुणरूपदोपादेव धुर्यः श्रेष्ठः धुरी कार्यभारे नियुज्यते । असंजातकिणः स्कन्धो यस्य । य आसंजात युग बलात्कपात्यते स गौर्गेलिः । अहो इति । ( आप्तं ) सुहृदं प्रति ( तदवस्थोचितम् ) अप्रियं वदतः ( क्षेदातिशयात् स्वजीवितं निन्दतः कस्माच्चित् ) उक्तिः । ते इत्यनेन सामान्यतो मत्पदार्थस्यापि ग्रहणात्सामान्यत्वम् । ( सुहृदः मित्रस्थ । वंशस्थं वृत्तम् ।) ते धन्या इति सामान्येनाहमधन्य इति वैधर्म्यद्वारा स्वायुरपराधरूपो विशेषः समर्थ्यते । अत्र हि यत् यत् इत्यादेः प्रतिपादकस्याभावे समर्थ्यस्मर्थकभाव अर्थः । तत्सत्वे शब्दः । ननु ‘उपकारमेव तत्प्रति विपद्रुतः मरणो नितराम् । मूर्खा गातो मृतो वा निदर्शनेन पारदृष्ट रसः॥’इत्यत्र कोऽलंकार इति चेदयमेव । निदर्शनालंकारस्य समर्थकपरत्वात् । उपमाोत्रालंकार इति कश्चित् । एतेनोदाहरणालंकारोऽप्यमितिर्क इत्यपास्तम् । कारणेन कार्येण कारणस्य वा समर्ध्येन तु काव्यलिंगस्य विषय इति बोधयम् । समर्येसमर्थकयोः सामान्यविशेषभावसंंबंधेऽयं, तदितरसंबंधे काव्यलिंगमित्युपगमात् । 'अनंतरत्नप्रभवस्य यस्य हिमं न सौभाग्यविलोपि जातम् । एको हि दोषो गुणसन्निपाते निमज्जतीनदोः किरणेऽपिवाडूः॥' इत्यत्र द्व्योरप्यर्थोऽन्तर्न्या-सयोः संसृष्टयादि बोधयम् । एतेन 'यस्मिन्नविशेषसामान्यविशेषा: स विकसवरालंकारोऽयम् । यथानंतति ' इति विकासवरालंकारोऽयं पृथगित्यपास्तम् । इत्यर्थोऽंतर-

१ ज. सुहृदां।

वस्तुतत्त्वेनाविरोधेऽपि विरुद्धयोरिव यदाभिधानं स विरोधः । जातिश्रुत्योर्भजत्याद्यैर्विरुध्द स्यादुणक्रियाभिः॥१२४॥ क्रियां द्वाभ्यामथ द्रव्यं द्रव्येणैवेतिते दश ।

क्रमेणोदाहरणम्— अभिनव नलिनीकेसलयमणालवलयादि दवदहनराशिः । शुभग कुडृडशोषस्या विधिवशात्स्वद्वियोगपविपाते ॥ ९? ॥

वस्तुगत्या विरोधाभावेऽपि यदृद्योरिविरुद्धयोरिवाभिधानं स विरोधः । एतं विभजते—जातिरिति । जातिरिति गुणक्रियाद्रव्यैः । द्वाभ्यामिति मिति क्रियाद्रव्याभ्याम् । यद्यापि गुणानामपि जात्या विरोधः संभवतयैव । तथापि जातेरगुणविरोध एव प्रवृत्तत्वादुणक्रियाभिरित्युच्यते । एव क्रिया द्रव्याभ्यामित्यपि द्रष्टव्यम् । तदयमर्थः—जातिनिरुपितो भेदश्श्रदर्थः । गुणनिरुपितस्तु पूर्वभेदाभिन्नार्था । एवमग्रेऽपि । तथा जात्या जातेरविरोधो यथा—अभिनवेतिति । अत्र नलिनीत्वकिसलयत्वादिजातीनां दहनत्वजात्या विरोधः । वियोगातिशयेन गौणत्वात्तदभावः । एवमग्रेऽप्याद्यम् ।

न्यायः । विरुद्धयोरिति । विरोधप्रतिभाप्रयोजकरूपेण यदभिधानमित्यर्थः । यथाश्रुतशब्दोऽपस्मृतिमहिन्मा विरोधज्ञानेऽपि शब्दस्यान्यत्र तत्पर्योत्र विरोध इत्यं य विरोधाभास इत्युच्यते । विरोधश्रैका धकरणसंवद्धत्वेन प्रसिद्धयोरर्थयोर्भासमानैकाधिकरणासंवद्धत्वं । एकाधिकरणासंवद्धत्वेन प्रसिद्धद्रयोरेकाधिकरणसंवद्धत्वेन प्रतिपादनं वा । स न बाधनुद्रध नाभिमूतो दोषः । तदाभिमूतोऽलंकारस्यांते बाध्यम् । क्रियते । क्रियाशब्देनाडत्रधातुवाच्योऽर्थः । अभिनवेतिति । दवदहनो दवाध्रिः । (विधिवशात दैववशात् । त्वद्वियोग एव) पविः वज्रं । (गीतिश्रवण्द् । ) गौणत्वादिति । नन्वेवमत्तारोपमूलं रूपक मेव । न विरोधः । अन्यथा मुखं चंद्र इत्यत्रापि विरोध एव स्यादिति चेत् न अत्र विरोधोत्थापनार्थमभेदस्य विवक्षितत्वेऽपि तस्यान्यार्थमुपादानाचमत्कारि त्वात् । विरहिण्यवस्थायामत्यद्भुतत्वस्यादत्र प्रतिपिपादयिषितत्वेन तदनुगुणत यांतर्गर्भितोऽप्यर्थो विरोध एव चमत्कारितया समुद्भसतीति तस्यैवाङ्कारत्वात् मुखं चन्द्र इत्यादौ तु चन्द्रनिष्ठालङ्कारकत्वादिसकलगुणानां मुखे प्रतिपत्तव्यः

दशाम उल्लासः

गिरयोडप्यनुत्रातियुजो मरुदप्यचलोऽडधयोडप्यगम्भीराः । विश्वंभराडप्यतिलघुनरनाथ तवान्तिके नियतम्‌ ॥ ९२ ॥ येषां कण्ठपरिग्रहणयितां संप्राप्त्य धाराधर- स्तोक्षणः सोडप्यनुरज्यते च कमपि स्नेहं परामोति च । तेषां संगरसड़नस्तकमनसां राज्ञां त्वया भूपते पांसूनां पटलैः प्रसाधनविधिर्निर्वर्त्यते कौतुकम्‌ ॥ ९३ ॥

गिरय इति । अत्र गिरित्यादिजातीनामुन्नतत्वादिगुणैर्विरोधः । वर्णनीयातिशायविवक्ष्या तु परिहारः । विश्वंभरेति तु न जात्युदाहरणम्‌ । जाते: क्रिया यथा— येषामिति । अत्र धोरैर्धरत्वजातेरनुरागस्नेहपरासिक्रियाभ्यां विरोधः । लौहित्यचैक- प्राधान्यक्तवादिविरोधेऽपि । एवंम्रेडप्यादिविरोध उद्धः । तीव्रानुरागानुरागण विरोध इत्यपव्याख्यानम्‌ । अनुदाहरणत्वप्रसङ्गात्‌ । जातेर्दृश्येण यथा— चन्द्राभेद एव चमत्कारी न तु सत्त्वपि विरोधः । विवक्षितार्थानुगुणत्वात्तु इति रूपकमेव न तु विरोधोडलङ्कारः । यदि तु विरहिण्यावस्थाया अ- त्यन्तदुतत्वं न विवक्षितमप्यर्थैक्‌ न गर्हीकृतः किं तु पीडाजनकत्वाद्यतिशयमा- त्रं तदाडत्ररूपकमेव।यदि वा नगरविरोषपस्थिते रत्यन्तुतत्वविवक्षया डस्यर्थेऽभोङ्क- रणेन च ‘ यत्र नारीणां मुखं चन्द्रः ' इत्युच्यते तदा तत्र विरोध एवोति दिक्‌ । गिरय इति । नजलपोंधे । तेनाल्पोऽनतियुजः अल्पवegः अल्पगंभीराः इत्यर्थः । तथौ मंदगवेगवाचकुत्वा कण्ठपोंधे तदान्तिके प्राप्तौ । अतिलघुकम्‌ आप्रष्ट- गurutvम्‌ । ( आर्या छन्दः । ) वर्णनीयातिशयेति । वर्णनीयौदात्यादातिश- येत्यर्थः । अन्राद्ये शुद्धः द्वितीये श्लेषमूलः । एवंम्रेडप्यादौम्‌ । येषामिति । कंठपरिग्रहणयिताम्‌ आलिङ्गनप्रेमवत्ताम्‌ । ( धाराधरः खड्गः । ) तीव्रणः दारुणः । अनुरज्यते रक्तवर्णः प्रीतिमांइश्र । स्नेहाश्रिकरणता सोहर्दे च । संगर- संगो युद्धप्राप्तिः(तत्र सक्त मनो येषां तेषाम्‌) । प्रसाधनमलङ्करणम्‌ । ( निर्वर्त्यते क्रियते इति कौतुकम्‌ । शृङ्गारविक्रीडितं छन्दः ।) लौहित्येति । रधिरसंस्पर्क- कृतेत्यर्थः । अनुदाहरणत्वेति । तीव्रत्वस्य जातित्वाभावादिति भावः । ती-

१ ज. पब्लो ।

सृजति च जगदिदमवति च संहरति च हेलयैव यो नियतम् । अवसरवशातः शफरो जनार्दनः सोऽपि चित्रमिदम् ॥ ९४ ॥ सततं मुसलासक्ता बहुत्रगृहकर्मघटनया नृपते । द्विजपत्नीनां कठिनां सति भवति करा: सरोजसुकुमाराः॥९५॥ पेशालमपि खलवचनं देहातिदर्या मुनिस्सुतच्वावेदम् । परुषमपि सुजनवाक्यं मलयजरसवत्यमोदयति ॥ ९६ ॥

सृजतीति । अत्र शफरत्वजातेरनार्दनेन द्रुण्येण विरोधः । गुणस्य गुणेन यथा—सृजंतोति । तत्समिति । कठिनत्वसुकुमारत्वयोर्विरोधः । गुणस्य क्रियया यथा—पेलवमिति । अत्र पेलवत्वपरुषत्वयोग्योदोहमोदक्रियाभ्यां विरोधः । यथा. वा मत्वातः श्रीहर्षेस्य—सर्वतः पृथग् इह स्थितं पात्रतां न पुनरति चतुष्पदः । हृदयतोडपि भुजयोने भजनं कोऽयमालि वनमालिनः क्रमः॥ अत्र दर्शनगमनक्रिययोगमनाभावभुजभाजनत्वभावाभ्याम् । उक्तत्रयातिरिक्तस्यैव गुणशब्देन विवक्ष्यताम् । ‘गिरयः—’इत्यादि तथैवोदाहतम् । गुणस्य द्रव्येण यथा—

क्षणस्यापि कचिदनुरागदर्शनाचेत्यापि बोधयम् । ( सृजतीति । हेलयैव लीलयैव । अवसरवशातः कालगते: । शफरः मत्स्यो जातः इदं चित्रम् । आर्यो छन्दः ।) अत्र शफरत्वेति । लीलया सर्वसंभवात् मत्स्यशरीरपरिग्रहस्यागमसिद्धत्वादविरोधः । द्रव्येणोक्तिः । आत्मपरत्वाज्जातेरनपदस्य द्रव्यपरत्वम् । ( सततमिति । मुसलेषु आसक्ता: । बहुत्रं यत् गृहकर्म गृहव्यापारः तस्य करणेन संपादनेन कठिनाः द्विजपत्नीनां करा: भवति दातरि सति सरोजवत् सुकुमारा जाता: । गीतिशृङ्गदः ।) विरोध इति । भवद्वानवशात् गृहव्यापारनिवृत्त्या तत्परिहारः । ( पेशालमिति । पेशालं कोमलम् । सतत्क्वं तत्वमिति च पर्यायः । मलयजरसश्रदनद्रवः । ( आर्यो छन्दः ।) विरोध इति । पेशालपरुषपदयोः सुश्रवत्वाद्विश्रवत्वार्थकतया द्रवातिद्रवपदस्य संतापार्थकतया च तत्परिहारः । सर्वेति । हरयते । शाङ्खतो ज्ञायते इत्यर्थः ।

१ प्र. पेलव. २ म्ह. प्र. सतत्व.

दशाम उल्लासः

क्रौञ्चादिरुदामटषहृडौसौ यन्मार्गेणाडनर्गेलशातपाते । अभून्नवाम्भोजदलाडभिजातः स भार्गवः सत्यमपूर्वसर्गः।।९७।।

पुनर्जन्मण्यास्मिन् बहुनविषयं यो न गत्वान । विवेकमध्यवंसादुपाचितमहामोहगहनो विकारः कोऽप्यन्तर्जेडयति च तापं च कुरुते ।। ९८ ।।

क्रौध्रेति । अत्राम्भोजदलाभिजातत्वस्य गुणस्य क्रौञ्चाद्रिणा दृश्येण विरोधः । क्रियया क्रियया यथा—परिच्छेदेति । अत्र जृम्भयति च तापं च कुरुते इति क्रिययोर्विरोधः । क्रियया द्रव्येण यथा—

क्रौञ्चेति । अतिमहद्द्रिः पापाणैर्हेडौडपि यस्य (भार्गवस्य) बाणानामनर्गिलं अप्रतिबंधं शातवत् वज्रवत्पाते सति नकपद्मपतत्रकोमल इत्यर्थः। (भार्गवः परशुरामः । अपूर्वः सर्गः रचना यस्य । यत्कतृकः यत्कर्मको वा । उपजातिरैच्छन्दः । ) विरोध इति । भार्गवमहिष्वाडभिजातपदस्य सुखवेध्यत्वपरतया परिहारः । यद्यापि कुमारः क्रौञ्चदारण इति क्रोशात्कदे तत्त्वं प्रसिद्धम् । तथाडपि स्कन्दसाहाग्यकुमारी क्रौञ्चदारण इति कोशात्कदे तत्कं प्रसिद्धम् । पैरिच्छेदेति । मालतीमाधवे मकरन्दे प्रति माधवस्य स्वावस्थाकथनमेतत् । परिच्छेद इयत्ता तमतीस्तद्रहितं तदर्थः । सकलानां सामान्यविशेषशक्तिलक्षणैकलव्यांजनिकानां वचनानामविषयः । तदनिरवक्तुमशक्य इति भावः । पुनरन्यदा कालान्तरे अस्मिन् जन्मनि अनुभवपथं तादृश्यतयां यो न प्राप्त इत्यर्थः । विवेकप्रभ्वंसादिति । विवेको दोषगुणविभागः । प्रशठदेन समूलोन्मूलनलक्षणः प्रकर्षेण प्रकृष्टेन मोहप्रकर्षेण च रागतिशायस्तेन च विप्रलम्भातिशयो व्यंग्यः । तद्देतुकां उपचितिं वृद्धिं प्राप्तो यो महामोहः सकलविषयाणामज्ञानं वा यत्र तादृशश्वासौ गहनश्व दुर्लेङ्घ्य इत्यर्थः । ईदृशः कोऽप्यनिवर्चनीयः विकारः अन्तः अन्तःकरणं जडयति विषयग्रहिवृत्तिविषये स्तब्धं करोतीत्यर्थः । ( शिखरिणी छन्दः । ) विरोध इति ।

१ अस्य श्लोकस्य न्याख्यानेन चतुर्थोल्लासोयोतस्थमन्त्र लिखितम् ।

अयं वारामेको निलय इति रत्नाकर इति श्रितोडस्माभिस्तृणाल्तरलितमनोभिर्‌जलनिधि: । के एवं जानोते निजकरपुटीकोटरगतं क्षणादेनं ताम्यतिमिषकरमापास्यति मुनि:' ॥ ९९ ॥

समदमतड्‌जमदजलनिस्यन्दतरङि‌णोपारिष्वड्‌डात् । क्षितितिलक त्वयी ततजुषि शंकरचूडापगाड्‌प कालिन्दी ॥?००॥ . स्वभावोक्तिस्तु डिम्भादे: स्वक्रियारूपवर्णनम्‌ ॥२९॥ स्वयोस्‍तेकाश्रययो: । रूपं वर्ण: संस्थानं च । उदाहरणम्‌—अयमिति ।

अत्र पानक्रियाया: कर्मिभूतेन जलनिधिना विरोध: । यद्यापि जलनिधीनां बहुत्वेन न द्रव्यविरोधोदाहरणत्वमुचितं तथाप्येकलवणाम्‍बुधिपरतया समर्धेनीयम् । द्रव्यस्य द्रव्येण यथा—समदेति ।

अत्र गड्‌डायमुनयोर्विरोध: । स्व'भावोक्तिर्‌अत्रान्ते । स्वत्‍वं च स्वमात्राश्रितत्वम् । न तु स्वाश्रितत्वमात्रम्‌। अतो न साधारणधर्मवर्णनेदंलिव्याति: । रूपशब्देन वर्ण: संस्थानं चोच्यते । उदाहरणम्‌—विरहवैचित्र्येण कालभेदात्तपरिहार: । अयमिति । ( भल्लटकविकृते भल्लटशातके पद्यम् । अयं जलनिधि: समुद्र: वारां जलानां निलय: स्थानम् । तृष्णया तरलितं आक्रान्तं मनो येपां तैर्‌स्माभि: । ) स्वीयकरचुलु-कगत्तेगतं कोटरौ गर्त्त: । ( ताम्यन्त: म्लायन्त: तिमय: मत्स्या: मकराश्र यत्‍ तादृशम् । शिखरिणी छन्द: । ) विरोध इति । अगम्यतप:प्रभावातिरोचन पारिहार:' । न द्रव्याति: किं तु जात्यालय: । पैतेन 'असंबंधाद्‌गुणाद्‌विप्रतिषेधाद्‌वर्णनम्‌-भाज्यत्ववर्णनम्‌ ' इत्यसंभवाड्‌लंकारोद्द्रेति परास्तम् । तदुक्तेर्‌विरोधपरिपोषक-त्वात् । समदेति । मत्तगजमदजलप्रवाहनदीसं‌बंधात् । शिवस्य जूटं जटासमू-हस्तल्संबंधिनी ' आपगा गंगा । कालिदी यमुना । ( गीतिश्छन्द: । ) विरो-ध इति । कालिंद्यपद्मस्य यमाभामालापरत्वात्परिहार: । इति विरोध: । स्व-मात्रेति । डिम्भादेरित्यनेनैव संबध्यावते: स्वशब्दोऽन्ययोगववृत्ते च्छेदक इति भाव: । रूपशब्देनैति । अजहलत्‍वार्थेलक्षणयैति भाव: । अत्र चमत्कृतिहेतुत्व-मलंकारसामान्यलक्षणप्राप्तम् । तेन ' पश्य च्चायं बलीवर्दो ग्राममत्ति मुखेन

दशाम उल्लासः

पश्चाद्दृङ्‌घ्री प्रसार्य विकनतिविततं द्राघयित्वाड्‌ड्रुमुच्चै-

रासज्याभुग्करणठो मुकुरुरसि सटां धूलिधूस्रां विधूय ।

घासग्रासाभिलाषादनवरतचलत्प्रोथतुण्डस्तुरङ्गो

मन्दं शब्दायमानो विलिखति नयनाद्वितः क्ष्मां खरेण ॥१०३॥

व्याजस्तुतिरिति निन्दा स्तुतिरिवो रुढिरनन्यथा ।

व्याजरूपा व्याजेन वा स्तुतिः । क्रमेणोदाहरणम—

हित्वा त्वामुपरोधवश्यमनसां मन्ये न मौलिः परो

लज्जावर्जनमन्तरेण न रमामन्यतत् संदृश्यते ।

पश्चादिति ।

अत्राड्‌डश्वमात्रगतयोः क्रियांस्थानयोर्‌वर्णनम् । व्याजस्तुतिरिति ।

मुखे निन्दावगतौ यत्स्तुतौ पर्यवसानं स्तुतेवो मुखेऽड्‌गमो निन्दायां पर्यव-

मानं तन्याजस्तुतिरिति पद्यार्थः । कस्याभ्युदयेनाभिधानमिति चेत्, आध्य-

स्य व्याजेन स्तुतिरिति ग्रहणात्, अन्यस्य तु व्याजरूपा स्तुतिरिति । तत्राद्या

यथा—हित्वेति ।

तु ' इत्यादिर्निरासः । साधारणस्वभाववर्णनस्य स्फुटत्वाद्वालंकर्तुम् । असा-

धारणस्तु लोकसिद्धोऽपि प्रतिभामात्रवेद्यत्वादलौकिककवद्वातातिल्यालङ्कारः । डिम्भः

शिशुः । आदिना युवतिसुग्धकातरतिर्येकभ्रांतहीनपात्रादिसंग्रहः । एनामे-

व 'जाति:' इति केनिद्र्चवहरन्ति । पश्चादिति । पश्चाद्ङ्घ्री पश्चिमपादौ प्रसार्ये

त्रिकं गृश्ववंशः तस्य नग्नतया विस्तृतमुखं उचैतरिशयेन द्राघयित्वा दीर्घं कृत्वा

आभुम्रंकठो वक्त्रग्रः उरासि मुखं संयोग्य सटां श्रावकेशः विभ्रम् कपोलतया

तृणप्रासवाच्छया अनवरतं निरंतरं चलनतौ प्रोथतुण्डौष्ठाधरौ ओष्ठाग्रे वा य-

स्य ( क्ष्मां भूमिम् । विलिखति उत्किरति । स्वगधरा छन्दः ।) अत्रेति । प-

श्रादित्यादिनो संस्थानस्य, घासग्रासेत्यादिना क्रियाया इत्यर्थः । 'इति स्वभा-

वोक्तिः । रुड्‌धि: । पर्यवसानम् । अन्यथा । स्तुतौ निन्दायां वा । मुखे इत्य-

नेन पर्यवसानाभावं वदन्तं बाधितत्वमभिप्रैति । अत एव नास्या ध्वनित्वम् ।

तत्र हि निर्बोधेन वाच्येन यदर्थांतराद्वर्गतिः।न चैवं प्रकृते।बोधेन लक्ष-

णाप्रसङ्गात । उपकृतं बहु नामेत्यादितत् इति बोध्यम् । हित्वेति । अनुरोध-

हीनमनसां .मूर्धन्यसत्वदरपो न लज्जाजुगुप्सनत्वं च लक्ष्मी विना नायत्र । उभ-

काव्यप्रकाशः

६५

यस्यागं तनुतेतरां मुखशैतरेयत्याश्रिताया: श्रियां: प्राप्य त्यागकृतावमाननमपि त्वद्गयेव यस्या: स्थिति: ॥१०२॥ हे डौलाजितबोधिनिश्च वचसां किं विस्तरैस्तोयधे नास्ति त्वत्सदृश: पर: परहिताधाने गृहीतव्रत: । तृश्यत्पान्थजनोपकारघटनावमुखयलड्धाडयशो-भारप्रोद्वहने करोषि कृपया साहायकं यन्मरो: ॥ १०३ ॥

सा साहोक्तिः सहार्थस्य बलादेकं द्विवाचकम्॥ ९५॥ एकार्थाभिधायकमपि सहार्थव्लात् यत् उभयस्योभयगमकं सा संस्पष्टम्। अन्त्या यथा---हे इति । अत्रोपकारवैमुख्ये पर्यवसानम्। सेति । शब्दशक्त्या एकार्थाभिधायकं पदं यत्सहार्थोन्वयवलादेनैकार्थाभिधायकं सा साहोक्तिः। ‘चैत्रमैत्रौ गच्छतः:’ इत्यादौ तु शब्दशक्त्येवोभयाभिधानम्। यत्र हेतुमाह-य इति । मुखशते: मुग्धादिप्रकारशते:। ( शृङ्गारलविक्रीडितं छन्दः)। राज्ञ आश्रिततया गरुडपुराणिद्वाल्येजन महाद्रातत्वेऽपि लब्धस्वव्दाभिनात्सुतिः। हे इति। हेल्या लील्या जिता बोधिसत्त्वा बौद्धा येन। अतिकारणिकानामपि जेतरित्यर्थे:। परहिताथाने परहितकरणे। ( शृङ्गारलविक्रीडितं छन्दः)। मरुदेशोन एकाकिना निजेष्टवात् तृपितपाथोउपकाराभावजन्याडयसोभारो गृहीत:। त्वयाडपि क्षारजलत्वात् तेन भारं गृह्णता तम्य साहायकेनोपकार: कृत इति स्तुत्या तृषितपाथाडनुपकारेण निद्रायां पर्यवसानम्। न चात्राडप्रस्तुतप्रशंसैवास्तु। स्तुतिनिन्दात्मकतया विच्छित्तिविशेषात्। कार्यकारणभावादिसंबन्धभावाच्च। शुद्धाल्यंजनाविपर्यतत्वाभावाच्च। ननु स्तुत्या निन्दा-या: कथमलंकारत्वम्, वाच्यानुक्तर्षेकत्वात् इति चेत्न। बीभत्सहास्यान्यतररसालंबनत्वाच्चित्रियस्य तद्रसनुकूलोल्कपकत्वम्य सत्स्वात् इत्याह:। अनन्यस्तुतिरन्यनिन्द्याडन्यनिद्राया अन्यनिन्द्याडनुपस्तुतेऽप्येषा । स्तुतिपदेन बोधनस्य बोधनात्। निन्दादीनां रयङ्डुयत्वेऽप्यङ्कारत्वमप्र-स्तुतप्रशंसावद्बोधचम्। इति व्याजस्तुतिः। एकार्थाभिधायकम्। एकानेकावस्थयोरभिधायकमित्यर्थ:।

९ द्व. स्वाध्याय ।

१२

९०

दशाम उल्लास:

होक्ति: । यथा—

सह दिअहणिसाईं दीहरा सासदण्डा

सह मणिवलएंहि वाहथारा गलन्ति ।

तुहु सुहअ विओए तिअ उज्जागिरिअए

सह अ तणुलदाए दुह्वला जीविदासा ॥ १०४ ॥

श्वासदण्डादिगतं दीर्घत्वादि शब्दम्, दिवस-निशादिगतं तु सह-थेसामध्योत्पतिपद्यते ।

विनोक्ति: सा विनाड्येन यत्रान्य: सन्न नितर: ।

यथा—सहेति ।

अत्र दीर्घेत्वादीनां श्वासादिभिरन्वय: साक्षादेव शब्द:, दिवसादिभिस्तु स-हान्वयबलात्तु विनोक्तिरिति ।

अत्र सहशब्दार्थ: सहितयम् एकजातीयैककालीक्रियाद्यन्वित्वसमन-यतम् ।

'पुत्रेण सहागत:' इत्यत्र पुत्रप्रतियोगिकसाहित्यवानागत इति शब्दबोध: ।

तेन पुत्रवृत्त्यागमनसममानकालिकसममानदेशागमनवा-न् पितेति मानसो बोध: ।

तत्र तृतीय्यांतस्य विशेषणतया गुणवम् ।

प्र-थमान्तस्य विशेष्यतया प्रधानत्वम् ।

एवं च प्रथमांत आगमनस्य शब्दोऽन्वय: ।

तृतीयांत तु सहार्थसामध्योदार्थ: ।

एवं न यत्र गुणप्रधानभावाच्छेद्यो:

शब्दार्थेमयोदया एकधर्मिसंबंधस्त्रातायमलंकार: ।

समुच्चये तूभयत्र प्राधान्यं, शब्द एव चैकान्वय इति ततो भेद: ।

'चैत्रमेतौ सह गच्छत:' इत्यादावपि तथैवति न्यायमालंकार: ।

हृदयत्वं ज्ञापकत्वसामान्यव्याप्तिप्राप्तम् ।

तत् 'अनेन साध्ये विहरांरुराशे:' इत्यादौ नेियम् ।

हृदयत्वं चास्या: श्लेषभक्तिकाडभेदाध्यवसा-

नातमकेन केवलमेदाधयवसानातमकेन वाडतिशयेनानुप्राणने भवतीति बोधयम् ।

(सहेति ।) 'सह दिवसनिशामिदोहि:' श्वासदण्डा सह मणिवलयैव्विपधारा गल-

न्ति । तव मुभग वियोए तसिआ उद्दिसिआ: सह च तनुल्तया दुह्वेला जीवि-

तासा' । (कपूरमंजर्या द्वितीयपजवनिकांतरे नायिकाया विरहावस्थावर्णनम् ।)

दं-डाकारा: श्वासा: श्वासदण्डा: ।

बाप्पो नेत्रांतु ।

अत्र दिवसनिशादौ दीर्घत्वं दुःखदायित्वादौपचारिकम् ।

इयं धर्मयोर्मेदाधयवसायमूला ।

इति सहोक्ति: ।

विनोक्तिरिति ।

अत्रापि विनाशब्दार्थ एव विवक्षित: ।

तेन नजू-नीर-वि-अंत-

काचिदशोभनः, कचिच्छोभनः । ऋमेणोदाहरणम्— अरुचिर्नंशया विना शश्री शशिना सादपि विना महत्तमः । उभयेन विना मनोभवस्फुरितं नैव चकास्ति कामिनोः ॥ १०५॥ मृगलेाचनया विना विचित्रव्यवहारप्रतिभाभिभंगलभः । अमृतयुतिसुन्दराशयोडयं सुहृदा तेन विना नरेंद्रसूनुः ॥ १०६॥ परिद्वत्तिरिविनिमयो योऽर्थानां स्यात्समासस्मैः॥२७॥ परिद्वत्तिरलंकारः । उदाहरणम्— सद्न शोभनो न, नेत्रो नाशोभन इत्यर्थे । तेन केनचिद्विना कस्यचि- दशोभनत्वं शोभनत्वं वा प्रतिपाद्यते सा विनोक्ति । तत्‌शोभनत्वं यथा—अरुचिरिति । शोभनत्वं यथा—मृग इति ।

अत्र मृगलेाचनया दृष्टसुहृदांश्रशोभनं च विना नरेंद्रसूनुर्विनित्रव्यवहार- प्रगलभतवचनद्रुमुन्दराशयत्वरूपं शोभनत्वमुक्तम् । परिद्वत्तिरिति । परिद्वत्तिरिति लक्ष्यालंकारनिर्देशः । पूर्वोक्तरीत्या तथैवोदाहरोनात् । अ- तो न लक्ष्यलक्षणसंदेहः । समाससमैति विभागः । विनिमयो हि केनचिद्वस्तु- ना दत्तेन कस्यचिदानम् । तच्च कचित्समेन समं । कचिदसमेनास- मस्य । अन्यमपि द्विधा—कचिन्न्यूननेनोत्तमस्य, कचिदुत्तमेन न्यूनस्येति त्रिविधेयमित्यर्थे । समाससमं चोपादेयत्वानुपादेयत्वाभ्याम् । तत्राद्द्रयं यथा— रे—ऋते—रहित—विकलादिप्रयोगेऽपि इयमेव । अरुचिरिति । (अपरवक्त्रं लंघ्‌नः।) न जातु शरासाहतौ निशा रमणीयाति सहोदैःः-नागरैःयुक्तः । त- त्कृतस्पैव चमत्कारस्य सत्त्वादिति वाच्यम् । वाच्यार्थकृतमस्य चमत्कारस्या नुपलपनীয়त्वात् । मृग इति । (विचित्रेपू व्यवहारेऽपु प्रतिभा झटिति मृर्त्ति तस्याः प्रभया प्रकार्शेन प्रगलभः चतुरः । अमृतयुतिः चन्द्रः तद्वृत् सुन्दरः स्वच्छः आशायः अन्तःकरणं यस्म यः ।) य एवं राजपुत्रः श्रीमोहितः कृल्यविकल्पः स एव तथा विनाडतिस्यवहाराभिज्ञः य एवं दुष्टसुहृदालिगितो विपमद्दयः स एव तेन विनाडतिसदयहृदय इत्यर्थे । (मालभारिणी छन्दः । ) इति चि नोक्तिः । कस्यचिदादानमिति । परकीयस्य कस्यचिदादानमित्यर्थे ।

दशाम उल्लासः

लतानामेतासामुदितकुसुमानां मरुदयं मतं लास्यं दत्वा श्रयति भृशमामोदमसमम् । लतास्त्वङ्‌न्यानामहह दशमादाय सहसा ददल्या आधव्याधिभ्रमैरुदितमाहव्यांतकरम् ॥ १०७ ॥

अत्र प्रथमेऽर्धे समेन समस्य, द्वितीये उत्तमेन न्यूनस्य । नानाविधप्रहरैरैर्नैप संप्रहारेः स्वीकृत्य द्वारुणचिनादवतः प्रहारान् । दमारिवीराविसरेरण वसुंधरेयं निर्विघ्नलम्भपरिसम्भविचिधर्‌विंतीर्णा ॥ १०८ ॥

अत्र न्यूनेनोत्तमस्य ।

लतानांदिति ।

अत्र प्रथमार्थे लास्येनोपेतयतया समस्यामोदस्य, द्वितीयार्धे उपादेयतया उत्तमया दशा आधिव्याधीनामतादर्शतया न्यूनानां विनिमयः । अन्त्या यथा-नानेति ।

अत्रोत्तमया वसुंधरया नृनानां प्रहाराणां विनिमयः ।

निमयपदस्य ततैव शक्तेः । एतदादाय दानमपि सा । दानादानव्यवहारः कविकल्पित एव न वास्तवस्त्रालंकारत्वभावात् । तेन ‘क्रीणान्ति यत् मुक्ताभिर्वंदनाण्यपि बालिकाः’ इत्यत्र नियम् । परकीयस्येत्युक्तः ‘किमित्यपस्वीकरणां यौवनं त्वया बंधकशाभिर्वल्कलम्’ इत्यत्र नियम् । वि-निमयाभावात् । लतानामिति । ( अयं मरुद्रायुलेतानाम् असमं अनुपमं आमोदं परिमलं श्रयतीत्यन्वयः । मतं मनोरमं लास्यं दत्वा । अर्थात् लताभ्यः । अध्वन्यानां पांथानाम् । अहह इति खेदे । आधिः मनःपीडा, व्याधिः कायपीडा, भ्रमिः दिग्भ्रमणदर्शको विकारः, रुदितम् रौदनम्, मोहो निश्रेष्टता, एपां व्यतिकरं समंहम् । ) मरुत्संबंधेन लतानां लास्यदर्शनात् अतादृशेनैव च पथिकानामाध्यादिदर्शनादाततत्वं कविकलिपतम् । ( शिववरिणी हृन्दः । ) दमारिवीरसमूहेन हे नृप युद्धे त्वच्छत्रप्रहारान्स्वीकृत्य ऋष्यं विरहगूण्याऽऽडिलिंगकवती वसुमती विस्तीर्णेत्यर्थः। (वसनतातिलका छन्दः ।)

काव्यप्रकाशः

प्रत्यक्षा इव घद्रावाः क्रियन्ते भूतभाविनः।।

तद्वाविकम्

भूताश भाविनश्वेति द्वन्द्वः। भावः क्वेरेभिप्रायोऽत्रास्तीति भाविकम्। उदाहरणम्—

आसीदज्जनमतेति पश्यामि तव लोचने ।

भाविभूषणसंभारां साक्षात्कुर्वे त्वाकृतिम् ।। १०९ ।।

अत्र आद्ये भूतस्य, द्वितीये भाविनो दर्शनेम् ।

काव्यलिङ्गं हेतोर्यौगपद्यपदार्थता ।। २८ ।।

प्रत्यक्षा इति ।

भूतभाविन इति द्वन्द्वः न कर्मधारय इत्यविरोधः। भूतो भाविनो भाता यत्प्रत्यक्षा इव क्रियन्ते प्रत्यक्षतयाडभिधीयन्ते तद्वाविकम् । भावः क्वेरेभिप्रायो

निश्रयादिप्रतीतीस्तावत्प्रतीयमानत्वात् । उदाहरणम्—आसीदज्जनमतेति पश्यामि तव लोचने ।

अत्र पूर्वोर्धे भूतस्याज्ञानस्य उत्तरार्धे भाविनो भूषणसंभारस्य प्रत्यक्षतयाडभिधानम् । काव्यालिङ्गमिति ।

इति परिरत्तिः । प्रत्यक्षतयेति । अलौकिकप्रत्यक्षविपया अपि लौकिकप्रत्यक्षविषयतयेत्यर्थः । अभिप्रायो लौकिकप्रत्यक्षविपयत्वेन प्रतिपादनेच्छा । न चेयं श्रान्तिः । भूतभावित्वेनैव निर्देशात् । अंजनाद्यस्त्वेडपि तत्कृतशोभाद्य-

भिप्रायेण तथाप्रयोगाच्च । न चैवं स्वभावोक्तिः । तत्र वस्तुर्था वैचित्र्याधिका: । इयं तु कविसंप्रदायवेद्या वाड्मिप्राय इति विशेषः । आसीदिति ।

अत्र यदंजनं दत्तमासीत् इति तद्युक्त्या लोचने पश्यामीयत्यर्थः। (भाविभूषणे: सं-

भ्रियते सा । तद्युक्तामित्यर्थः । (भाविभूषणानां संभारः समूहो यत्र तादृशीम्

इति वा ।) यथाश्रुते आसीदिति पश्यामीयत्यादन्वये भूतादिलौकिकसाक्षात्कारविषयत्वं नोपपादितं स्यात् । अत्रांजनभूषणादिकं विनाडपि स्वरूपवैलक्षण्येनैव

शोभातिशयायात्तेपां वैषयश्र्य धव्न्यते । कचिद्वृत्तावदिन्देशं विनाप्येष हृश्यते

'अहं विलोकयेऽद्यापि मुखेनेडं मुरासुरा: ' इत्यादौ । अत्रेहं चिन्त्यमसंबंधे संबंधरूपातिशयोस्त्यैव गतार्थोंडयम् । प्रत्यक्षासंबंधेडपि तत्संबंधवर्णनात

भूतादिवस्तुसंबंधेडपि तत्संबंधवर्णनाच्चेति । साधनुप्राणिकाडष्टेति क्ष्वित् । ई

वाक्यार्थेता यथा—

वपुःप्रादुर्भावदनुमितमिदं जन्मनि पुरा पुरारे ने गायः कचिदपि भवन्तं प्रणतवान् ।

नमनमुक्तः संप्रत्यहमतनुरग्रेडप्यनतिंभाकू

महेश क्षन्तव्ये तदद्यमपराधद्रव्यमापे ॥ ९९० ॥

अनेकपदार्थेता यथा—

प्रणयिसखीसलीलपरिहासरसाधिगतैः

ललितशिरीषपुष्पह्ननैरपि ताम्यति यत् ।

अत्र विवक्षितविवेकेन हेतुत्ववचनं कार्यालिङ्गमिति लक्षणम् । वाक्यपदार्थेत्येति विभागः । वाक्यार्थेता पदार्थेता चेत्यर्थः।

तत्र वाक्यार्थेता यथा—वपुरिति ।

अत्र पुरा कचिदपि नाहं भवन्तं प्रणतवान् अग्रेडप्यहमतिभागित्यवान्त-

रवाक्ययोरर्थेDनमनमपराधे हेतुः । अनेकपदार्थेता यथा—प्रणयीति ।

भाविकम् । हेतोरिति । स्वतोडनुपपद्यमानार्थोपपादकहेतोरित्यर्थः ।

पदार्थेतेति । पदमप्येकमनेके चेति बोध्यम् । व्यास्याद्यनिर्देशान्नानुमानसङ्करः ।

श्रोतुर्येऽङ्गकानुमितिरुचोध्यिपया

मोणं तर्हिङ्गमनुमानविषयः । काव्यलिङ्गानुमितिस्तु न कविना श्रोतुरित्युचोध्यि

पिता किं तु श्रोतृयुप्तिपादद्यिपितेति भेद इत्यन्ये । वपुरिति । कचित्कास्मि

ञापि जन्मनि । ( पुरा प्रायः भवन्तम् अहं न प्रणतवान् । इदं वपुः प्रादुर्भो

वादनुमितम् । ) त्वत्ततो शारीरोत्पत्तेरभावात् । ( संप्रति नमनमुक्तः अतनुः

शारीरशून्यः अहं अग्रेडपि अनतिभाक् नतिरहितः । इदं अपराधद्रव्यं क्षन्तव्यम् ।

शिवशरणी श्लोकः । ) अश्रुपूर्णनयनोऽतनुत्वमुपपद्यतां हेतुः । अतदुत्पे च न

न्मुक्त इत्यनेकपदार्थो हेतुः । यद्यप्यनमनमेवापराधस्तयोश्च

घस्तयोश्च न हेतुहेतुमद्वास्तथापि तदिदमित्यस्य सर्वनात्रां बुद्धिस्थपरामर्शे

कत्वात् दुरितविशेषरूपमित्यर्थः । क्षन्तव्यमित्यस्य च लक्षणया नाशानीयामि

त्यर्थ इत्यदोषः । प्रणयीतः । ( मालतीमाधवे पञ्चमाङ्के ) मालतीवधोद्यतम

घोरघण्टं प्रति माधवस्येयमुक्तिः। प्रियसख्याः सलोको यो हास्यरसस्तेन प्रातः ।

ललितम् मनोहरम् । (तत्र वपुषि वधाय शस्त्रं उपाक्षिपत् तव शिरसि एषः

१. प्र. नैवाहं इति का पाठः ।

२ ज. तिमानू ।

३ हेतोः इत्योतसम्मतः पाठः ।

वपुषि वधाय तत् तव शस्त्रमुपक्षिप्तः पततु शिरस्यपांडयमंडित इवैष भुजः ॥ १११ ॥

एकपदार्थता यथा— भस्मोद्धूलन भद्रमस्तु भवते रुद्राक्षमाले शुभं हृद्यं सोपानपरंपरां गिरिसुताकांतालिकालंकृतम् । अग्याराधनतोपेतैन विभुना युग्मत्सपर्योसुख- लोकोच्छेदिनि मोक्षणामनि महामोहे निध्रीयामहे ॥ ११२ ॥

एषु अपराधदृये पूरोपरजनमनोरनमनम्, भुजपाते शस्त्रोपक्षेपः;, महामोहे सुरवालोकौच्छेदितं च यथाक्रममुक्तरूपौ हेतुः ।

अत्र शस्त्रोपक्षेपो भुजपाते हेतुः । न चायं वाक्यार्थः । ' शस्त्रमुपक्षि- पतः ' इत्येतावन्मात्रस्यावाक्यार्थत्वात् । तत्र वपुषि वधाय शस्त्रमुपक्षिप्त इ- त्यस्यापि न वाक्यत्वम् । विशेषणत्वादिति तदर्थस्यापि हेतुत्वे न वाक्यार्थस्य हेतुत्वोक्ति: ।

एकपदार्थता यथा—भस्मोद्धूलनम् ।

अत्र महामोहत्वे सुरवालोकौच्छेदिता हेतुः । तच्च समासादेकपदार्थे एव । अर्थान्तरन्यासे तटस्थतयोपनिवद्धस्य हेतुत्वे पर्यवसानम्, इह तु साक्षादेव हेतुविभक्त्यादिना हेतुत्वोपनिबद्ध इति ततो भेदः ।

भुजः अकांडे अकाले यमदंड इव पततु इत्यन्वयः । नकुटुकं छन्दः । १) अवा- क्यार्थत्वादिति । विशेषणभूतार्थोपस्थापकत्वेन विशेष्यसाकांक्षत्वादिति भावः । भस्मेति । शिवप्रसादेन जाततत्वज्ञानस्येयमुक्तिः । हा सोपानपरंपराम् । तस्या: शोच्यतेत्यर्थे । तत्संस्कारकर्तृभावात् । ( गिरिसुताकांतस्य शिवस्य आलय: पातालः तस्य अलंकृतिनं अलंकाराभावम् । गुरुमत्‌ भस्मोद्धूलनादीनां या स- पर्यां पूजा तत्सुखं तत्सुखाय । महामोहे निध्रीयामहे । ' यमम् ' इति छेपः । शार्दूलविक्रीडितं छन्दः । )

तटस्थतयेतिं । परस्परमन्वितत्वेनैत्यर्थः । पर्यवसानामति । सा- मान्यादर्थस्योक्तत्वात् प्रामाण्यग्रहहेतुत्वमित्यर्थः । इह तु साक्षादेव- ति । तत्‌तत्पदार्थनि‌रूपितहेतुत्वोपनिबद्ध इत्यर्थः । हेतुविभक्त्यादिनोति का- चित्किनिर्हेतुत्वरूप- गम्यमानेनः प्राचीनैः काव्यलिं- गाभ्युपगमात् । अत एव कपू:प्रादुर्भावादनुमितमित्यंशो नाडयमलंकार इत्याहुः ।

सामान्यविशेषभावसं‌बंधानालिगितत्वेन तत्ो भेद इत्यन्वये । केचित्तु निर्हेतुत्वरूप-

९६ . दशाम उल्लासः

पर्यायोक्तं विना वाच्यवाचकत्वेन यद्रवचः । वाच्यवाचकभावव्यतिरिक्तेनावगमनव्यापारेण यत् प्रतिपादनम्, तत् ( पर्यायेण भङ्ग्यन्तरेण कथनात् ) पर्यायोक्तम् । उदाहरणम्—

येऽपि चिररुढापि निवासभीतिरुज्झिता । मदनैरावणसुखं मानेन हृदये हरे: ॥ ११३ ॥

अत्र ऐरावणशब्दो मदमानमुक्ता जाताविति व्यङ्ग्यमपि शब्देनोच्यते, तेन यदेवोच्यते तदेव व्यङ्ग्यम्, यथा तु व्यङ्ग्यं न तथोच्यते; यथा गवि शुक्ले चलति दृष्टे, 'गौ: शुक्लाश्वलति'—इति विकल्प:, पर्यायोक्तमिति ।

वाच्यवाचकभावभिन्नेनावगमनव्यापारेणार्थोद्दाच्यमस्यैव यदभिधानं तत्पर्यायोक्तम् । पर्यायेण भङ्ग्यन्तरेणाभिधानात् । 'ध्वनेस्तु न वाच्य एवाथो विधेय इति' तस्मो भेद: । उदाहरणम्—यामति ।

अत्रैक एवार्थ ऐरावतशब्दो मदमानविमुक्ता जाताविति व्यङ्ग्यनो नाम्नया तयोरधिकरणयोर्निवासभीतिरुज्झितेतऽयाभिधया न प्रतिपाद्यते । तेन न यदेवोच्यते तदेव व्यङ्ग्यम् । न चैवं प्रतिपत्तव्यस्यैव प्रतिपत्तिरफलैति किम् व्याप्तव्येनैति वाच्यम् । यत एव यथा व्यङ्ग्यं तथा नोच्यते । प्रकारयोर्भेदात् । एकरूप एव वस्तुनि प्रकारभेद एव कथम् स्यादिति चेत्, यथा शुक्ले गवि चलति

दोषाभाव: काव्यलिङ्गम् । हेतुहेतुमद्वावस्य वस्तुसिद्धत्वेन कविप्रतिभानिर्वृत्य-त्वाभावात् । तत्पयुक्तचमत्काराभावेनास्यालङ्कारतया चमत्कारो नैतत्कृत इत्याहुः । इति काव्यलिङ्गम् । पर्यायोक्तमिति । वच: । प्रतिपादनम् । अवगमनव्यापारो व्यञ्जना । भङ्ग्यन्तरं प्रकारभेदः । तेन न पौनरुक्त्यम् । ध्वनेःस्ववति । व्यङ्ग्यस्यागूढ-त्वादिति भावः । ( याथिति । ) यं रावणम् । हरे: इन्द्रस्य । एक एवार्थ इति । विमोचननिवासप्रीतित्यागयोरेकत्र पर्यवसानादिति भावः । तेन चेति । न च लक्षणसंगति: । पौनरुक्त्यं शङ्कते । न चेति । यथेति । येन प्रकारेण व्यङ्गयं तेन रूपेण शब्देन नोच्यन इत्यर्थे: । एकस्यैव प्रकारभेदेन वाच्यत्व-व्यङ्ग्यत्वयोरविरोधः । यथा यावककुसुम्भपाककुसुमादिरूपाणां रक्तत्वादिना वा-च्यत्वेऽपि तत्सदृशात्यरुपेण प्रत्यक्षत्वमेव न वाच्यत्वं तथेहापिति भावः ।

काव्यप्रकाशः

९७

यदेव दृष्टं तदेव विकल्पयति, न तु यथा दृष्टं तथा । यतोऽभिन्नाड्संसृष्ट्वेन दृष्टं, भेदसंसराभ्यां विकल्पयति ।

निर्विकल्पकसविकल्पकयोः एक एव व्यर्थस्ताभ्यां विपर्य्यीक्रियते । न पुनरयेथा निर्विकल्पकविषयस्तथैव सविकल्पकेनापि विपरीक्रियते । भिन्नत्वमसृष्टत्वाविपयकं निर्विकल्पकं, भिन्नत्वसंश्रयत्वप्रकारकं तु सविकल्पकामिति ।

न पुनरयेथेति । निर्विकल्पके शुक्तिदाश्रयगोतवदनदाश्रयगनलनतदाश्रया विक्रलिता भासते, सविकल्पके तु संश्रयतयैवर्थः । निर्विकल्पकस्य विगीतश्रीहेतुत्वादिति भावः । भिन्नत्वेति । भेदोदितद्वचात्रुतिस्तच्चरूण्यतया वेन संम्रराहित्येन च निर्विकल्पकाविषयता । भेदोदितद्वचात्रुतिः परनये । तस्या सविकल्पके विशेषणत्वं बाध्यं मन्यते । अन्यमते संश्रयत्वेति । प्रकारशब्दो विषयमात्रपरः । एवं च यथा निर्विकल्पकं विशेषविष्ञानहेतुत्वान्नात्तो वलक्षणं तथा निर्वास्प्रतीतित्यागुरूपवाच्यज्ञानास्य मदमक्तत्वरूपदर्श्यसंशानहेतुत्वाद्देवेक्षणयमिति भावः । यद्वा निर्विकल्पके किश्चित्वेन वस्तु भासते, सविकल्पके तु तत्-

त्रामरूपजात्यादिप्रकारेणेति 'न पुनरयेथा' इत्यादिर्थः । इदं च भिन्नत्वाविपयकत्वादिति बोध्यम् । अत्र व्यंग्यमगृहं वाच्यादनन्तरु न श्रानित्यवम् ।

'नमस्तस्मै कृतो येन मुखा राहुभृकुचौ' इत्थलापि भगवान् वामुदेवो राहुशिरस्खेदकारितवरूपेण स्वासाभारणधरेण व्यंग्यमस्ततोडपि नारतरेण रा हवभूयुचवैयर्थ्यकारितया रूपान्तरेणाभिहितः । केन चिद्रूपण व्यंज-

नया लम्यस्याथेस्य ततोडपि च चारुतरेण रूपेण यत् वाच्येन न लक्ष-

णात्पर्य्योत् । यद्यापि भगवान्तः पूर्वप्रकान्ततया चछलदेनाभिधानाच्च न व्यंग्यत्वम्, तथापि व्यंग्यतावच्छेदकरूपेण वाच्यत्वाव्यवदचइचत्वेन प्रकाइभेदाद्वचचयस्यैवाभिधाविषयत्वं युक्तम् । न न प्रामाप्रामाविवेकन्यायेन प्रकारभेदाद्वचचयस्यैवाभिधाविषयत्वं मुक्तम् ।

'धर्मांशो' एव व्यंग्यत्वं न धर्म्यंश इति वाच्यम् । 'धर्मिणः' स्वरूपतोडवाच्यत्वादपि न तथा । औपाधिकभेदेन घ-

टाकाशादिपु भेदप्रतीतिवत् तत्तद्द्वेमरूपोपाधिमेदेन 'धर्मिणोडपि भेद-

णोडपि व्यंग्यत्वाच्च । एतेन 'व्यंग्यस्य प्रकाइान्तरेणाभिधानासंभवात् कार्य-मुखेन कारणाभिधानं पर्य्योक्तम् । उदाहरणे राहुभृकुचनेऽपफलरूपेण का-

येण राहुशिरस्खेदः कारणरूपो गम्यते' इत्यलंकारसर्वस्वोक्तमपास्तम् । प्रकार-

शोदााहरणविरोधाच्च । यतु 'पर्य्योक्तं तद्रूपाहुर्य्यद्वचाजेनेटसोधनमू । शुक्रं भो-

१३३

दशाम उल्लास:

उदात्तं वस्तुनः संपत् संपत् समृद्धियोगः । यथा—

मुक्ता: केलिविसूत्रहारगलिता: संमर्जनीभीहिता: ।

मातः माझणसीम्नि मन्थरचलद्वालार्धग्रिल्याक्षारणा:

दराराडिमवौजशोभितार्धिय: कर्पान्त कलाड़्गुका:

यदृृृृदृवनेपु भोजनपतेः सन्त्यागलीलायितम् ॥ ९९८ ॥

महतां चोपलक्षणम् ॥ २० ॥

उदाहरणम्—

अथोऽपुपलक्षणीयेडर्थे । तदिदमरण्यं यस्मिन् दशरथवचनाज्‌नुपालनवयसनो ।

निवसन्नाहुसहायश्‍कार रक्षःक्षयं रामः ॥ ९९९ ॥

उदात्तामिति ।

संपत्समृद्धियोगः । न तु तस्येवातिशयः । उदाहरणम्—मुक्ता इति ।

अत्रे विदृृृदृवनस्य मुक्तादिधनसमृद्धियोगः । महतामिति ।

यदुपलक्षणमृभावः अथोऽपलक्षणीये । तदप्युदात्तमित्यर्थः । उदाहरणम्—

मृ--तादिदामिति ।

जयितं यामि युवराज्यामास्यतामिह ॥ अत्र नायिकां नायकेन संगम्य शुक्रभोजनयाजेन निगेह्छलन्त्या सलक्ष्या तत्स्वाच्छलन्यरूपेष्टसाधनं पर्यायोक्तम् ।

तत् तु ‘ध्वनिमयोदां नातिशोते इति द्विक् ।

एवं च ‘अनायि दशा कतमस्त्वयाड़य वस-नतमुक्तमस्य दशां वनस्य’ ( नैपथेड्टमसर्गे ९९ पद्यम् ) इत्यत्रापि अयमेव । ‘अयं देशोऽलंकृततन्यः’ इत्यादौ चेत्यलम् ।

इति पर्यायोक्तम् । उदात्तामिति ।

महतां चोपलक्षणामिति वृ्यगमाणतगा तद्‌भसक्तानुपस्कृतयोः क्रोशे: ।

वस्तुनः । धनकोशो-दायादै: ।

एतेन ‘शौर्यादिमत्कत्कोऽत्युक्तिनामा पृथगलंकार:’ इत्यपस्तम् ।

अचासंबधे संबंधातिशयोक्तिरनुप्राणिका ।

मुक्ता इति । (केलो क्रिडायां विमूत्रा: छिन्नामूत्रा: ये हारा: ।

तेन्य । गलिता: । ) वाल्या पोङ्‌शवपां । (त्यागलीला दानलीला सेव आचचालितमित्यर्थ: ।

शारङ्‌गधरिक्रीडितं छन्दः । ) समृद्धियोग इति ।

तेन वर्णनीयतुपते: समुध्यतिशय: । ‘ सौधाग्राणि पुरस्यास्य स्फुटशांति विधुमंडलम्’

इत्यादौ पौरसमृद्धिल्वग्ग्येति व्यंग्ग्योडयम् । वर्णनीये इति ।

आंगिनीत्पर्य: । तदितदिमिति ।

पञ्‌पकाविमानस्थम्य लक्षणम्यांगदं प्रति युक्तिः । ( आर्यो छन्दः । )

१. प्र. स्ता‌ऽन ।

न चात्र वीरो रसः। तस्येहाऽऽत्वात्। तत्सिद्धिहेतावेकस्मिन्यत्नादन्यतत्करं भवेत्। समुच्चयोऽसौ

तस्य ( प्रस्तुतस्य कार्यस्य ) एकस्मिन् साधके सिथते साधकान्तर-

णि यत्र 'संभवन्ति, स समुच्चयः। उदाहरणम्— दुर्वारा: स्मरमागणा: भियतमा दोरे मनोडन्युत्सुकं गाढं प्रेम नवं वयोज्झतिकाठिना: प्राणा: कुलं निर्जरम्।

अत्रैतादृशो महान्‌रामो दण्डकान्वाया वर्णनीया अडुम्। ननुचत्र रामगत- उत्साहातिशाय एव चमत्कारनिदानं तमस्य प्रह्लानत्वाद्विच्छित्यनन्तरभावाच किं- विषयोड्यमलङ्कारतयपदेश इति वाच्यम्। नह्यत्र वीरो रस- प्रभानम्। तस्ये- हाऽऽत्वात्। तत्सिद्धौति।

तत्सिद्धिहेतो: तस्य प्रस्तुतस्य कायँस्य साधके । समाधावतल्यकथयो: का- रणयोरुपादानमात्र तु तुल्यकक्ष्योरिति विशेषः। उदाहरणम्—दुर्वारा इति।

महत्वं च रामस्य दशरथाश्वावशात्साम्राज्यत्यागपूर्वकवनवासान् बाहुमात्रसा- हायेन सकलरक्ष:क्षयकरणाच्च। अत्र दण्डकारण्यगताड्‌डितत्वम्, रामस्याङ्ग- त्वम्। इदंशो रामो यत्र स्थित इत्यरण्यस्याभिक्रम्। उन्माहातिशय ए- वति । वीरप्रधानस्य रामस्य वाहुसहायत्वेन तदतिशयप्रतीते: रक्ष:क्षयस्याभि- भावस्य प्रतीतेश्च वनित्वं स्यादिति भावः। अङ्गाद्विति। अङ्गोक्तिप्रक- त्वादित्यर्थ:। अङ्गाङ्गस्य चाप्राधान्याद्वाऽ‌ऽध्वनित्वमिति भावः। रमविपयकरति- भावस्याङ्गपरिपुष्टत्वाच्च भावध्वनित्वम्। इत्युदाहृतम्। इति विशेष इति ।

समाधौ हि एकेन कार्ये निष्पाद्यमाने डन्येनैकम्मादापता सङ्करादिरूपाति- रायसंपादनम्। ( अत्र तु ) एककार्यसंपत्तौ सर्वपां मलेखपोत्पत्तिपातः, कार्येस्य च' न कोऽप्यतिशय इति भावः। काव्यलिङ्गे हेतुत्वमात्रे विवक्षितं न तु हेतूनां गुणप्रधानभावस्यैकत्वानेकत्वस्य वा चिन्ता । अत्र तु एकस्यैव त- कार्यकारित्वेऽपि साहाय्यमात्रमिति ततो विशेषः । दुर्वारा इति । ( म- यूरसुनो: शङ्कुकर्णेस्य पद्मिनी शाङ्गगधरपद्धतौ स्फुटम् ।) स्वं प्रति वाधि प्रति वा काचिद्व्रदति। स्मरस्य मदनस्य मार्गणाः वाणा:) दूरेऽप्रवामान। गाढम् अनिशयितम्

९ ज. सान्ति ।

१००

दशाम उल्लासः

ध्वितं धैयैविरोधि मन्मथसुहृत्कालः कृतान्तोदक्ष्मो नो सरलयशतुरा: कथं नु विरहः सोढव्य इत्यं रठः ॥ ११६ ॥

अत्र विरहसहत्वं स्मरमार्गेणा एव कुवीत, तदुपरि प्रियतमदूर्स्थित्यादि उपात्तम् । एप एव समुच्चयः सद्योगेऽसद्योगे सदसद्योगे च पर्यवस्यतां ने पृथक् लक्ष्यते । तथाहि—

कुलममलिनं भद्रा मूर्तिरमृतः श्रुतिशालिनी भुजवलमलं स्फीता लक्ष्मीः प्रभुत्वमखण्डितम् । प्रकृतिसुभगा होते भावाः अमीभिरयं जनो व्रजति सुंदरां दृप्ती राजस्त एतद्वाडुशाः ॥ ११७ ॥

अत्र सतां योगः । उत्कोदाहरणे त्वसतां योगः । राशी दिवससदृशरो गलितयौवनाः कामिनी सरेा विगतवारिजं मुखमनक्षरं स्वाकृतेः ।

अत्र स्मरमार्गेणा एव विरहसहत्वं कुवीत, ततोडधिकं प्रियतमदूर्स्थित्यादि उपात्तम् । एप एवोक्तलक्षणः समुच्चयः सद्योगेऽसद्योगे मदसद्योगे च पर्यवस्यतीति यत्करनानित्ते पृथक्स्थितास्तद्युक्तम् । तथाहि—कुलमिति ।

अत्र कुलादीनां समीचीना नाम एव योगः । दुरवरा इत्याद्युक्तोदाहरणे स्मरमार्गेणादीनामसमीचीना नाम । शश्वतीति ।

कुलनेमेलियात्स्वाच्छंघ्यभावः । न चैवं धैयेमेव कार्यमत आह । ध्वितवमिते । मन्मथसर्हत् । विरहिणीपीडकत्वात् । कालः वसंतः । अक्षमः मारणे । झटिति नाशाकर्तृत्वात् । अचतुरा: नायकाविर्नटनाडस्मर्थीः । शठः पीडादायीति विरहविशेष-णम् । इत्येति विधिमंवोक्तिं वा । ( शार्ङ्गधरविहितिं छन्दः । ) पथ्योगसमुच्चयत्वादिनेत्यर्थः । कुलमिति । निर्मलं कुलम् । सुंदरता । वैदादिज्ञानम् । अतिशायितं बलम् । लक्ष्मींवृद्धिः । अकुंठं प्रभुत्वम् । ( प्रकृत्या सुभगा: सुनदरा: भावाः पदर्थः।) दृप्ती राजस्त । प्रकृतिसुभगमत्वेन समीचीने त्वम् ।

अत्र निर्मेलकुले दप्तदभावहेतौ सत्येव भद्रमूर्त्यादिकमपि तत्वेनोपात्तम् । एवं स्मरमार्गेणादीनां विरहिणीदुःखदतवादसमोचीना त्वम् । शश्वतीति । (भरृङ्गहरि-कृते नीतिशतके पद्यम् । स्वाकृतेः शोभना कृतेः । दुर्गतः दरिद्रः । शाल्यानी

१ झ. शृती ।

प्रबुर्धनपरायणः सततदुर्गतः सज्जनो नृपाड़िर्णगतः खलो मनासि सप् शल्यानी मे ॥ ११८ ॥

अत्र शशिनि धूसरे शल्ये शल्यांतराणीति शोभनाडशोभनयोगः । स त्वन्यो युगपद्या गुणक्रिया: ॥ ३० ॥

गुणी च क्रिये च गुणक्रिये च गुणक्रिया: । ऋमेणादाहरणम्-- विदलितसकलारिकुलं तव बलमिदमभवदागु विमलं च । प्रखलमुखानि नराधिप मलिनानि च तानि जातानि ॥११९॥

अत्र सदसतोर्योगः । 'दुर्जनस्य सतत्त्वात् शश्यादीनां सत्त्वात् ।' एतच्च- न्त्यम् । पूर्व दूरस्थित्यादिविशेषणेन, धूसरत्वादिनाडत्राप्यसम्म्यकत्वमिति । समु- चयान्तरमाह--स त्वन्य इति ।

अत्र गुणाः क्रियाश्रिति विरहे संश्रयाविशेषस्याविवक्षणात् विशेषविवक्ष- विरहे च सजातीयवैदृजातीयस्म्यापि योगपद्यस्य लाभात् गुणौ च क्रिये च गुणक्रिये च युगपद्रवते:; स त्रिरूपः समुच्चयः । तत्र गुणयोर्योगपद्य- विदलितेति ।

वाणाग्राणि । पृथ्वी वृत्तम् ।) शशि स्वरूपेण सत्त्वपि दिवसभूसतत्वेनासन् । एवमग्रेडपि । एवमत्र सदसतां शश्यादीनां योगः। अत्र सदसतोर्योगः दुर्जे- नस्सत्यात् शश्यादीनां सच्चादिति । इदं चित्यम् । एवं हि सहचराभि- वता स्यात् । सर्वत्र विशेष्यस्य शोभनत्वं विशेषणस्याशोभनत्वं च प्रकांतमि- ति भत्नप्रक्रमता वा स्यात् । तस्मान्नृपांगणंमसद्युतमिति पाठो युक्तः । सदस- दिति च कर्मधारयो युक्तः । अत्रैकैकमपि मानसशल्यभूतज्ञानजाने हेतुस्त- रदपि हेतुमात्र(णि)तत्वासमुत्थया: । पूर्वमिति । प्रियतमः शोभनोडपि

दोषणाशुभ इत्यर्थः । चितावीजं तु एकस्य तथाविधे(ध)पि मार्गणव्यो- तां केवल्लानामपि विरहिणोःखदानां सत्त्वमिति असद्योगोदाहरणमेव त- उकोदाहरणेषु सतां योगस्यास्तां योगस्य सदसद्योगस्य वा युक्तत्व- गायुक्तवस्य वाड्प्रतीतेन समस्य विषमस्य वाड्लंकृत्यात्र प्रसंग इति दिक् ।

श्रेषविशक्षाविरहेगोति । गुणवत्क्रियात्वरूपविशेष्येत्यर्थः । केचित्तु गुणौ क्रिये च गुणक्रिया:, गुणश्र क्रिया च न गुणक्रिये, तयोरेहशेषण वक्ष्यमा- र्थेलाभ इत्याहुः । युगपदिति । क्रमव्यवर्त्यर्थम् । ( विदलितेति । विद- नार्शितं सकलानां अरीणां कुलं येन तत् । बलं सैन्यम् । प्रकृष्ट: खल:

१०२

दशाम उल्लास:

अयमेकपदे तयावियोग: प्रियया चौपनत: सुदुःसहो मे । नववारिधरोदयादहोभिरेवितवयं च निरातपत्रवरम्यै: ॥ १२० ॥

कलुपं च तयाहितेष्वकस्मात्सितपदेरुहसोदरश्री चक्षु: । पतितं च महीपतीन्द्र तेपा वपुषि प्रस्फुटमापदां कटाक्षै: ॥ १२१ ॥

'घुनांत चोभि तनुत च कोतिम्‌'-इत्यादि: 'कृपाणपाणि:श्व भवान्‌ रणक्षितो, ससाधुवादाश्व सुरा: सुरालये'-इत्यादेश्व दर्शनेपि, 'व्य- धिकरणे'-इति 'एकस्मिन् देशे '-इति च न वाच्यम् ।

एकं क्रमेणानेकस्मिन्पर्याय: एकं वस्तु क्रमेणानेकस्मिन् भवति क्रियते वा, स पर्याय: ।

अत्र विमलत्वमलिनत्वयो: । क्रिययोर्यथा--अयमिति । अज्ञोपगूढो भवितव्यं चेति क्रियो:।गुणक्रिययोर्यथा--कलुषमिति । अत्र कलुपत्वपतनयोग्रणाक्रियो: । अतः क्रियाद्वैधधिकरण्य एव समुच्चय इत्याह । तत्र युक्तम्‌ । 'घुनांत चोभि तनुत च कोतिम्‌' इत्यादौ सामान्य- धिकरण्येडपि दर्शनेप्‌ । केचितु सामान्याधिकरण्य एवायमित्याहुसतदपि न स- म्यक्‌ । 'कृपाणपाणिश्व भवान्‌रणक्षितो ससाधुवादाश्व सुरा: सुरालये' इत्यादौ वैयधिकरण्येडपि तदर्शनेप्‌ । एकामिति ।

एकत्वेन विवक्षितं वस्तु यत्र क्रमेणानेकस्मिन्भवति क्रियते वा स एक: प- योय: । अत्र क्रमेणाति समुच्चयत्व्यवर्तेनाय । प्रयोजकानिर्देशतनिर्देशौ भव- तिकरोत्ययौ । न तु स्वभाविकत्वास्वभाविकत्वे । विप्रलक्षण: कप्ठे कालकूट- वासस्यास्वभाविकत्वेन भवतीत्यत्रानुदाहरणत्वापत्ते: ।

दृष्टा: । आर्यो लब्ध: ।) उदाहरणे । तयो: प्रयोगेनेदेन चाभ्यां समुच्चयो दृष्टथे: । (अयमिति । विक्रमोवेश्ये चतुर्थाके पुंरुरवस उक्तिः ।) एकपदे अकस्मात्‌ । (प्रियया उर्वेश्या । उपनत: प्राप्त: । निरातपत्रवेन आतपराहिल्येन रम्यै: । भवितव्यं भूत्तम्‌ । मालभारिणी छन्द: ।) अत्रेति । अनयो:आश्रयभेद: । ( कलुषमिति । स्वभावत: सितपकेशरुहसोदरा श्वेतकमलतुल्या श्री: यस्य ता- दृशं चक्षु: आहितेषु शत्रुषु विषये अकस्मात्‌ कलुषं क्रोधात्‌ रक्तं च । माल- भारिणी छन्द: ।) वैयधिकरण्ये एवेति । आश्रयभेद एवत्यर्थ: । इति समुच्चय: । समुच्ययेति । वक्ष्यमाणविशेषालंकाराद्वितीयभेदवर्णनाय चेत्यपि

१ प्र. पगत: इति पाठ: ।

काव्यप्रकाशः

१०२

क्रमणादाहर णमू—

नन्वाश्रयास्थितिरियं तव कालकूट केनोत्तराविशिष्टपदोपदिष्टा । प्रागर्णवस्य हृदये ट्रपलक्ष्मणोऽथ कण्ठेऽधुना वसति वाचि पुनः खलानाम् ॥ १२२ ॥

यथा वा--

बिम्बोष्ठ एव रागस्ते तन्वि पूर्वमहर्यत । अधुना हृदयेडप्येष मृगशावाक्षि लक्ष्यते ॥ १२३ ॥

तत्रायो यथा-नन्वाति । अत्र कालकूटस्य वस्तुत एकस्यानेकत्र वासे प्रयोजकं किन्तिपि नोक्तम् । न केवलमयं वास्तविक एकत्वे, कि त्वारोपितेऽपि । यथा--बिम्बोष्ठ

एवेतिं । बोष्ठयम् । तत्र योगपद्यसत्त्वादिति भावः । नन्वाति । (बहुतरकविकृतेः बहुतरशात- के पद्यम् । ) आश्रयास्थितेः आश्रयणरातेः । विशिष्टपदा विशिष्टाधिक- रणा । (वसन्ततिलका छन्दः । ) अत्राऽऽधारभेदाद्विच्छिन्न आङ्जेय एकत्वेनाऽय- मितः । श्रेणीभागादीनां प्राथमिकाङ्गारत्वमाथेम् । सेवते इत्थनेन मध्ये पूर्वमतनुतासत्ता बोधिता । एवमग्रेडपि । अत एव विनिमयः संगच्छते । तनुता काश्येम् । तरलगतया: चञ्चलगतयः चञ्चलदर्शनं च । कुत्रसञ्चिताम् सद्वृतीयताम् । धत्ते इत्थनेन तस्मिन्न्यागद्वृतीयता या स्थिता सा वक्त्रेण गृहीतेति बोधितम् । मुगवडदृतीयतवं निरुपमतवम्, वक्रोक्तिद्वितीयपराहित्यम्, तयोःश्राभेदाध्यवसायः । कुत्रसचिवकस्त्वनेत्र मुगवम्ग निरुपमतवम् । अत्र तनु- त्वत्यागादिना तत्तद्‌कर्तॄन् ल्यञ्जनया बोध्यते । विंशोेष्ट न्वेति । न चैक- संवंधनाशोत्तरमपरसंबंधे सत्येव लोके पर्यायप्रसिद्धः: कथंमिदमुदाहरणमिति वाच्यम् । एकमनेकस्मिन्क्रमेंणेत्येव लक्षणात् । शान्दसाम्यमात्रेण लोकिक्रा-

१ छ. दरयते. २ 'श्रेणीबिन्धस्यजति तनुतां सेवते मध्यभागः । पदॄंश्यां मुक्तासरलगतयः संधि- ता लोचनाभ्याम् । धत्ते वक्रो: कुचसचिवतामद्वितीय च वक्रं तद्गात्राणां कलिप्तां यौवन्ते न'' अय श्लोकः काव्यप्रकाशपुस्तके काचित् दरयते ।

१०४

दशाम उल्लासः

रागस्य वस्तुतो भेदेऽप्येकतयाsध्यवसितत्वादेकत्वमविरुद्धम् ।

तं ताण सिरिसहोअररअणाहरणस्सि हिअअमेक्करस्स ।

विम्वाहरे पिआणं णिवेसिअं कुसुमवाणेण ॥ १२४ ॥

अन्यस्ततोऽन्यथा ।

अनेकेकक्रमस्मिन् क्रमणं भवति क्रियते वा, सोऽन्यः ।

क्रमणादाह-रणम्—

मधुरिमरुचिरं वचः खलानामपृणमहो प्रथमं पृथु व्यनक्ति ।

अथ कथयति मोहहेतुमन्तर्गतेऽपि हालहलं विपं तदेव ॥१२५॥

अत्र प्रयोजकानिर्देशः स्पष्ट एव ।

रागपदार्थस्य त्वौष्ट्ये लौहित्यात्मक्तया हृदये तु स्नेहे आत्मक्त्वेन भेदेऽप्येकत्वस्याsध्यवमानान्नैक्त्वविरोधः ।

द्वितीयेऽ यथा——तत्ताणोति ।

अत्र ‘कुसुमवाणेन’ इति प्रयोजकानिर्देशः ।

अन्य इति ।

अनेकेकक्रमेण यद्वदति क्रियते वा, सोऽन्यः पर्याय इत्यर्थः ।

पूर्ववद्वच्यारुयेयम् ।

तत्र भवत्यर्थे यथा——मधुरिमेति ।

अत्रैकक्रमस्वलवच्चसि ऋमेणामृतव्ययजन्त्र विपकथने च न प्रयोजकानिर्देशः ।

करोत्यर्थे यथा——तद्द्रेहभित्ति ।

श्रीविवक्षनात् ।

एतेनात्र वध्रिमानालङ्कारः पृथग्गति अपास्तम् ।

( तत्ताणोति । )

‘तत्तणो श्रीसहोदररत्नाभरणे हृदयमेकरसम् ।

विवाधरे प्रियां निवेशितं कुसुमवाणेन ॥’

श्रीसिहोदरं रत्नं कौस्तुभस्तदाभरणे हरेऽ ।

एकरसं तत्परम् ।

कामेन प्रियाबिन्बाधरचुम्बनाद्यास्तक् कतमतिर्यर्थः ।

केचित्तु यदस्मराणां हृदयं विजिगीषाज्ज्वलनाज्ज्वलयमानं श्रीसहोदररत्नानामसमन्तात् हरणे तत्परमासीत् ,

तत्सुकुमारतरोरपकरणेऽपि कामेन प्रियाबिवाधरे निवेशितं सकलरत्नसारतुल्यो

बिन्बाधर इति तेपामाभिमानोल्पत्तेः ।

एवं च ङ्गयोगमाडत्रेयाहुः ।

तन्मतेsपि हरणस्य वैषयिकाधारत्वात्प्रयोज्याक्षतिरेव ।

( गाथा छन्दः । ) अन्राऽपि ऋम-

णोति समुच्चयवर्णनाय ।

( मधुरिमोति । ) मधुरिमणा रुचिरम् ।

अथ ( विव-

चारान्तरम् ) मोहहेतुं तदेवान्तर्गतं विपं कथयति विवेत्यन्वयः ।

( पुष्टिप्राग्-

च्छन्दः ।

तद्रेहभित्ति । ) नतभित्ति खर्वम् ।

दिवः स्वर्गाल्लोsधावकाशम् ।

मं-

१. ठ. मु. पु. स्नेहे आत्मक ।

सा धेनुर्जरती नदन्ति करिणामेता घनाभा घटाः । स क्षुद्रो मुसलध्वानः कलमिदं संगीतं योपिताम् । आश्रये दिवसेऽद्रिनिःस्रोडयमितां भूमिं समारोपितः ॥ १२६ ॥ अत्र एकस्यैव हानोपादानयोरविवक्षितत्वात् न परितत्ति: । अनुमानं तदुक्तं यत्साध्यसाधनयोरवचः ॥ १ ॥ पक्षधर्मोडन्वयव्यतिरेकितया त्रिरूपो हेतुः साधनम्, शर्मिणि अयोग-व्यवच्छेदो व्यापकस्य साध्यम् । यथा— यतैता लहरीचलाचलदशो व्यापारयन्नि भुवं यत्तत्रैव पतन्ति संततममो मरमस्पृशो मार्गणाः । तच्चक्रीकृतचापमाधितशरप्रेष्ट्टकरः क्रोधनो धावत्यग्रत एव शासनधरः सत्यं सदासां स्मरः ॥ १२७ ॥

अत्रैकस्मिन्निद्र्रजे तद्रेहतन्मनिद्रयोरनेकैः दिवसैरिति प्रयोजकनिदेशः । न चेयं परिक्रितिः । हानोपादानयोराविवक्षितत्वात् अनुमानामात्रे । पक्षे सम्बन्धः, सपक्षवृत्तित्वं, विपक्षावृत्तित्वं चेति रूपत्रयवान्हेतुः साधनम्। व्यापकत्वाभिमतस्य पक्षड्ययोगव्यवच्छेदो व्यापकसंबन्धपर्यवसानः साध्यम् । तदुभयवचनमनुमानालङ्कारः । यथा—यत्रेति । दिरं राजयोग्यं गृहम् । ( जरती जीर्णा । वनाभाः वनतुल्याः । नटा: श्रेणयः । कलमं मधुरस्वरम् । ) दिवसे तु मामैवेश्वरी। ( भूमिः । अवस्थाम् । समारोपितः पितः प्रापितः इत्याश्रयम् । शादूलविक्रीडितं छन्दः । ) हानम् । स्वीयवस्तुसमर्पणम् । उपादानम् । परकीयवस्तुग्रहणम् । इति प्रयोऽः इ साधनामिति । अतद्रूपत्रयाविवक्षितो हेतुः साधनपदेनोच्यते इत्यर्थः । व्यापकत्वाभिमतस्यैव अस्य ' यस्य ' इत्यादिः । साध्यामिति । अस्य ' तन ' इत्यादिः । व्यापकसंबन्धः । ' कपिप्रतिबोधित ' इत्यादिः । ( यत्रेति । ) चलाचला: अतिचंचला: । चलाचलेभि: पांठे चंचलप्रान्तमक्षुष इत्यर्थे: । व्यापारयन्ति वक्रीकुर्वन्ति । यत्र पुंसि ( मरमस्पृश । मरमेभे दिन् । चक्रीकृत । कर्षणेन वर्तुलीकृत । चापो यौस्मिन्क्रमेऽणि तथा । अन्तिते धनुषि योजिते शरे बाणे प्रंवन् चलन् करः यस्म । शासनं आज्ञा तम्य घरः । )

१ ज. परां प्राप्तितः ! २ च. द्व. साध्यत्वम्

२०६ दशम उल्लासः

साध्यसाधनयोः पौर्वापर्यविकल्पे न किंचिद्वैचित्र्यमिति न तथ दर्शितम् ।

अत्र पूर्वोक्ते साधनस्योत्तरार्धे साध्यस्य वचनम् । प्रयोगश्रेयवम्—एतात्र शृङ्गारतचापं सदा परोधावदध्चितशरत्नादिविशिष्टमनोभवा: सन्ततनिपतनर्म्ममेदिवाणकलसद्भूय्यापारकस्थानत्वादिति । नन्वत्र पूर्वं साधनवत्साध्यस्यापि वचनं संभवति । यथा—‘भ्रमु तिष्ठति वाचि योपिताम’ इत्यादि । तत्कयं सा मान्यत एतदुक्तं न तु विशेषेऽ इति चेत्, साध्यस्य पूर्वभागे तादृशवैचित्र्या-

ग्रतः । पुरः । ( शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ।) अत्र पूर्वोक्ते सन्ततनिपतनर्म्ममेदिवाणकलसद्भूय्यापारकस्थानकत्वं साधनं पक्षवृत्तित्वेनोक्तकम् । परार्धे सा- ध्यम् । यस्तद्वचां व्यासि: सुनिचिता । तत् तु वस्तुतो व्याप्त्यसत्वेऽपि कविप्रौढो- क्त्या तथाभिधानम् । अत्राडनुमानमित्यत्र भावे ल्युट् । तेन जायमानाडनुमित- रत्रालङ्कारः । सा च मन्ये शङ्केडवैमि जाने इत्यादिवाच्चकोपादाने वाच्या । यत्र लिङ्गलिङ्गिनोः सत्त्वं तत्र तेऽपमनुमितिरेवोधकत्वात् । यत्र साध्यादिनिमित्त- सद्भावस्तत्स्रोत्प्रेक्षावोधकलवम् । वाक्कि कथ्यते इत्यादिलक्षणपदोपादाने न्वति । एवं चाडनया रीत्या डनुमानस्म्य द्वैविध्यं वक्तुमिच्छितं भावः । मध्वति। 'हृदि हालाहलमेव केवलम् । अत एव निपीयते डधरो हृदयं मुष्टिभिरेव ता- ड्यते ।' इति पादत्रयम् । तादृशेऽति । कार्यकारणयोरेवं परस्परिते अत्रिति कार्यका- रित्त्वप्रतीतिरूपवैचित्र्यवदिह तथाभावाभावात् न विशिष्योक्तिमिति भावः । यत्तु केनचिद्बेनोक्तेन तुल्यकारणत्वादितरस्यापादनमथोपम्यलङ्कारः । यथा ‘मा जितस्त्वन्मुखेनेदं’ का वार्त्तां सरसालहम् । ‘नहाये मति रिलोचनं निशां भूप द्विजन्मनाम् । शाने: मवित्रमेप्टि तमः स्थाम्यत्यसंशयम् ॥’ नेयं वाक्य- वितसम्मताडर्थोपत्ति: । आपादकस्यार्थस्यमूतितमर्ये विनाडनुपपत्तेरभावात् । अस्यां चार्थान्तरं लोकेडविचमानपि कविना स्वप्रतिभया कलपायित्ला यद्यापाद्यते तदाडलङ्कारत्वम् । तेन ‘उदुम्बरफलानीव ब्रह्माण्डान्यति यः सदा । सर्व- गर्वोपहः कालस्तस्य के मझाका वयम् ॥’ इत्यादौ नायमलङ्कार इति ।

आद्योदाहरणेडनुमानस्य संबवात् । द्वितीये यद्यर्थाडडटिशयोक्ते: सत्त्वात् । सा च आपाद्यापादकयोरुभयोरपि असंभवित्वेन कविकलपतया आपा- ध्यमानस्यैवतस्यापि सुवचत्वात् । ‘निर्णीतं शाङ्क्यमस्तीति मधयं तत्र निताम्बिनी।

विशेषणैर्यत्साकूतैरुक्तिः परिकरस्तु सः ।

अर्थोद्देश्यस्य । उदाहरणम्—

महोजसो मानधना धनाचिता धनुर्धृतः संयति लघुकीर्तयः ।

ने सहतास्तस्य ने भेददक्षतयः

प्रियाणि वाच्छनत्यसुभिः समीहितुम् ॥ १२८ ॥

यद्यप्यपुष्टार्थस्य दोषताड्भिघानात्तद्बिराकरणेन पुष्टार्थस्वीकारः कृतः, तथाड्येकनिष्ठत्वेन वहूनां विशेषणानामेवमुपन्यासे वैचित्र्यमित्यलंकारमध्येय गणितः ।

भावादिति । विशेषणैरिति । उक्तिः अर्थोद्देश्यस्य । उदाहरणम्—महोजस इति ।

अत्र महोजस्वीविशेषणेन परोऽभिमतवाच्योऽर्थः । ने वाच्यम्—अपुष्टार्थत्वस्य दोषत्वाभिधानादथोसिद्धं पुष्टार्थत्वमिति दोषाभावत्वमात्रतया कुतोडलंकारमध्येय पठितोडयमिति । एकानिष्ठत्वेन वहूनां विशेष-

णानामुक्तोऽाहरणवदुपादाने वैंचिच्यमपि ह्नानभासीदं, न तु दोषाभावत्वमात्र-मिति संप्रदायः । वयं त्वालोचयामः—तद्धैशकविशेषणोपन्यासेऽट्यलंकातत्व-मुचितम् । अपुष्टार्थत्वविरहस्य निश्चितविशेषणतयाड्युपपत्तेऽथोसिद्धत्वाभावाद्दूषि-

अन्यथा नोपपद्येत पयोऽधरभ्रमस्थितिः ॥ ' इत्यथोऽपत्तिमत्वनुमानमेविति दिक् ।

इत्यनुमानम् । उक्तिः परिरुष्टिः अर्थोद्देश्यस्य । विशेषणानां परस्परतिरकांशवृत्तित्वादिति भावः । साभिप्रायं प्रकृतार्थोपपादककमत्कारि यकतवम् । महोजस इति । ( किरातार्जुनीयेऽे प्रथमसर्गे युधिष्ठिरं प्रति चार-स्योक्तिः । ) तेजस्विनो मानिनः ध्नेः पूजिता रण प्रासक्तीतयाः न संहताः

न परैरुपजक्शः परस्परमेकमत्स्यास्त इत्यर्थः । तस्याः प्रियाणि प्राणरिपि कर्तुं वा-झन्तीतन्वयः । (वंशस्थ वृत्तम् ।) आदीति । मानभंगभीरुत्वोपकृतत्वगृद्धो-

त्सुकत्वकार्यकारणतदेकप्रयो जनापेक्षित्वान्न्यादिपदार्थाः । तेनायं दुर्जेय इति व्यंग्यम् । वहूनामिति । विशेषणैर्गित वहुत्वं विवक्षितमित्यर्थः । तदर्थे-

केति । ' अपि लावण्यजलाशय तस्प्या हा हंत मीननयनाया: । दूरस्थ त्वयि ।

१ ज. भिन्न.

९०८

दशाम उल्लास:

न्याजोक्तिरच्छेद्यनोद्वृत्तवस्तुरूपनिगूहनम् ॥ ३२ ॥

निगूढमपि वस्तुनो रूपं कथमपि प्रभित्नं केनापि व्यपदेशेन यदपहूयते, सा न्याजोक्तिः । न चैषाडपनुति:, प्रकृतापकृतोभयेनिष्ठस्य सत्र्यस्य चानुभवसिद्धत्वात् ।

यथा—‘शुद्धे सत्त्वानि पञ्चविन्युपवने’ इत्यादौ । न्याजोक्तिररिति ।

उद्वृत्तत्वमस्फुटस्य प्रकाशः । तथा चास्फुटमपि वस्तुस्वरूपं कथंचिद्वचक्तमथ केनापि यदपहूयते सा न्याजोक्तिः । न चेयमपह्नुतिः । प्रकृताप्रकृतयोः साम्ये तत्त्वेकारात् ।

अत्र तु तद्भावात् । न च प्रथमं गूढस्यानन्तरं प्रकाशस्यापह्नव इति सामर्थीभेदादेवापह्नुतिभेद इति वाच्यम् । एवंविधेऽपि विपये साम्यसंभवेऽपह्नुतिरेवोपगमात् ।

ननु यत्रापह्नवार्थ सादृश्योपक्षेपः सा न्याजोक्तिः, सादृश्यार्थमेव तु यत्रापह्नवोपक्षेपः सादृश्योपक्षेप इति चेत्, न ।

तत्रोभयत्राडप्यपह्नुतिरेवोपगमात् । यदाहुः—‘किं वा कथयामो विस्तारेणालम् ।’ इत्यादौ ।

अनुभवसिद्धत्वादिति । यथा नित्ये संध्यावन्दनादौ दोपाभावस्याङ्गवैकल्येऽपि सिद्धौ सांगतत्करणं फलातिशयायैव ।

तथा दोषाभावस्य विशेषोणानुपादानेऽपि संभवेन्न सामिप्रायैवकविशेषणनिबन्धनश्रमत्कारो दुरपह्नव इति भावः ।

किं च ‘सुधांशुकलितोतत्संस्तापं हरतु वः शिवः’ इत्यादौ यत्र सुधांशुकलितोत्कतं इति विशेषणाडभावेऽपि तापहरणसामध्येऽस्य सा-मध्योतिशयेनैवाऽऽश्युपपत्तेऽस्तद्विशेषणानुपादानेऽपि न क्षतिस्तत्र तद्विशेषणोपादानमधिकज्चमत्कारयैवेतिं बोध्यम् ।

अत्र तु विशिष्टस्य च क्रचिद्वाच्यसिद्धत्वं क्रचिद्वाच्यरंगमिति गुणीभूतव्यंग्यमेव ।

अत्र विशेषणैरित्युपलक्षणं विशेष्यस्याडपि । तेन ‘नतुणां पुरुपार्थानां दाता देवश्रुतभुजः’ इत्यत्र ।

अत्र चतुर्भुज इति विशेष्यं पुरुपार्थचतुष्टयदानसामध्येऽस्याप्रायगर्भम् ।

बाहुलकलभ्यकरमेलयुंडतकरणालंयुंडतविशेषणाढ्योरेकेशेषो वा ।

उक्तिरितिस्थार्थकथनमित्येवार्थः ।

एतैव ‘सामिप्राये विशेष्ये परिकरांकुरनामा भिन्नो-लंकारः’ इति परिकरः ।

कथंचित् । लिङ्गादिना । केनापि । प्रकृतामकृतयोरिति । इदमुपलक्षणम् ।

तत्रोपमेयानिषेधपूर्वकमुपमानव्यवस्थापनम् ।

अत्र तु किचिदनिषिध्यैव निमित्तांतरप्रयुक्तत्वात्त्वत्स्थापनामित्यपि ।

स्वस्यहासंभवात । उदाहरणम्— शैलेन्द्रप्रतिपाद्यमानागरिजाहस्तोपगूढढोल्लस- द्रोमाश्वादिविसृष्टुलाक्षिलविधिग्न्यासडभडाकुलः । हा शैत्यं तुहिनाचलस्य करयोरित्यूनिवान्सस्मितं शैलान्तःपुरमात्रमण्डलगणैर्देशेडवताद्रः शिवः ॥ १२९ ॥ अत्र पुलकवेधस्थू सात्विके करुपतया प्रसत्तौ शैत्यकारणतया प्रकाशित- त्वादपलपितस्वरूपौ व्याजोक्तौ प्रयोजयतेः ।

साम्यायडपह्वो यत्र सा विज्ञेया त्वपह्नुति । अपह्नवाय साध्रयं यस्मिन्नेपाडप्यपह्नुति ॥ इति । उदाहरणम्— शैलेन्द्रोदयतेलेथे अत्र पुलकवेधस्थू सात्विके करुपतया प्रसत्तौ शैत्यकारणतया प्रकाशनाद्- पलपितस्वरूपाविति व्याजोक्तिः प्रकारायति । वयं तु— पुलकवेधस्थू सा- त्विकाभ्यां पकाशितया मूढप्रकाशतया । शैत्यकारणत्वप्रकाशनेनापह्नुति व्य- बोधयम् । शैलेन्द्रेति । प्रतिपाद्यमाना दीयमाना । उपगूढं संभृङ । रोमांचादि । आदिना कंप्रः । विसंघुलो व्यग्रहस्तः । स चासौ अखिलवैवाहिक्रियाभंगा- कुलः । हा इत्याद्यश्रेये । शैलान्तःपुरेसतखीजने । मात्रमण्डलं शच्यादिगण- स्तेन गणा नच्यादयस्तैश्वर्यैः । ( शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ) अत्रेति । पार्वती- करस्पर्शन्यरोमांचादे शैलेन्द्रस्पर्शजन्यत्वप्रतिपादनादिति भावः । सात्वि- काभ्याम् । रतिभावानुभावाभ्याम् । गूढा च रतिः । पार्वतीविपया । शै- ल्येतिं । शैलेन्द्रशैत्येल्येथे । गोपनपदेन गोपकलयापारमार्त्रं, न तु त्करेव । तेन ' आयांतमालोक्य हृद्रि प्रहृत्यमाल्या । पुरस्तादनुरागमेका । रोमांचकंपादि- भिरुच्यमानं भामा जग्रूह प्रणमत्यैनेनम् ॥' इत्यादावप्यगमेव । अत्र व्यंग्यस्य गुणीभूतत्वे एवायमलंकारः । तेन ' सखि पश्य गृहारामपरागौरसम्मि झूसरा ' इ- त्यादौ ध्वनितवमेव । एतेन ' गूढोक्तिरन्योदेक्ष्यं चेद्यदनं प्रति कध्यते । वृपाडपे- हि परक्षेपादायाति क्षेत्ररक्षकः ॥' इति गूढोक्त्यलंकारः परास्तः । तस्य ध्व- निवाकांतत्वात् । कचित् गुणीभूतत्वेऽप्यंग्यत्वात् । अलंकारत्वं नोचितम् । उपस्कारकत्वाडभावात् । प्रकृतते शिवविषयकभावोपस्कारकत्वं स्पष्टमेव । एतेन ' गच्छाम्यच्युत ' इत्यादौ विच्छित्तोक्तिगुणसाविष्करणादुपेत्यपास्तम् । गुणीभूत-

१२०.

दशम उल्लासः

किंचित्पृष्टमपृष्टं वां कथितं यत्प्रकल्पते ।

तादृगन्यचयपोहाय परिसंख्या तु सा स्मृता ॥३३॥

प्रमाणान्तराडवगतं चापि वस्तु शब्देन प्रतिपादितं ( प्रयोजनान्तराभावात् ) सदशवस्त्वन्तरव्यवच्छेदाय यत् पर्यवस्यति, सा भवेत्परिसंख्या । अत्र च कथनं प्रश्रपूर्वकं तदन्यथा च परिदृष्टमू, तथा उभयत्र व्यवपोहमात्रस्य प्रतीममानता वाच्यत्वं चेति चत्वारो भेदाः ।

जोकिरियम् । किंचिदिति ।

तादृक् तुल्यम् । व्यवपोहाय व्यवच्छेदाय । यत्किंचित्कथितं तत्सत्सतुल्य-

स्थानस्य व्यवच्छेदाय यत्कल्पते सा परिसंख्या मतोति लक्षणम् ।

अन्यस्य कथनमन्यव्यपोहाय कल्पत इति चेत् । प्रमाणान्तरेणावगतस्यैव वस्तुनः पुनः शब्देन प्रतिपादनस्य प्रयोजनान्तराभावात् । पृष्टमपृष्टं चेति तु विभागः ।

कथनं हि किंचित्प्रश्नपूर्वकं किंचिदातत्पूर्वकमिति द्विविध्यमित्यथः ।

ते च द्वे अपि विधे व्यवच्छेद्यस्य प्रतीममानत्वाच्चयित्वाभ्यां प्रत्येकं द्विधे ।

व्यंग्यमात्रत्वात् । वाच्यरसाद्यत्कपेक्षित्वभावाच्च । एतद् ‘लोकप्रवादानुरक्ति-

लोंकोक्तिरिति गण्यते । सहम्न कतिचिन्मासान् मीलयित्वा विलोचने ॥’

इत्यपास्तम् । उपस्कारकत्वाभावात् । नन्वत्र कोऽलंकार इति चेत्न कोऽपि ।

एतद् ‘लोकोक्तिर्यत्र लोकोक्तेः स्यादर्थातरगर्भता । भुजंग एव जानीते भुजंग-

चरणं सखे ॥’ इति लोकोक्त्यलंकारोऽपि पराम्तः ।

उपस्कारकत्वाभावात् । क-

चिदृच्वनितं च गुणीभूतव्यंग्यं वा’न निवायर्यामः । ‘त्वामालिखन्ती हस्ताडन्यों धुनुः

पौप्पे करेडलिखत्’-अत्रापि व्याजोक्तिरेव ।

उक्तिप्रदस्य व्यापारमात्रपरत्वा-

तू । एतच ‘युक्तिः परार्थीहि क्रियते मममुप्रिये’ इति युक्तिनिबंध-

कार इत्यपासतम् । एवमुक्तिप्रहेलतो तद्वृत्तकल्पनारूपा प्रौदा़क्तिरसंबंधे संबं-

धरूपादतिशयोक्त्या गनायथ । ‘संभावन यदीत्थं स्यादित्यभिहोढनस्य सिद्धये

यदि शोभो भवेदुक्ता क्यितः स्यगुणास्तव ॥’ इति संभावनाडलंकारोऽपि च

कल्पनमित्यतिशयोक्त्यौक्त्या गतार्थे । ‘किंचिन्निमध्यात्वसिद्ध्यर्थं मिथ्याडर्थांतरक-

लपनम् । मिथ्याऽध्यवसितिकेशां वशयेन् खस्त्जं वहनु ॥’ इति मिथ्याऽध्यवसी-

तिरसंबंधे संबंधातिशयोक्त्या गतार्थोंति दिक् ।

इति व्याजोक्तिः । प्रयोजनांतरभावादिति । अनुवादस्य प्रयोजनसाकांक्षितयाडन्यव्यावृत्तिरेव प्रयो-

१ प्र. च। २ प्र. मता ।

‘किमेणोदाहरणम्—

किमासेव्यं पुंसां विविधमनवत्रं ध्युसरितः

किमेकान्ते ध्येयं चरणयुगलं कौस्तुभभृतः ।

किमाराध्यं पुण्यं किमभिलषणीयं च करुणा

यदोस्किल्या चेतो निरवधि शातिमुक्तस्य प्रभवति ॥ १३० ॥

किं भूषणं सुहृद्मत्र यशो न रत्नं

किं कार्यमार्यचिरितं सुकृतं न दोषः।

किं चक्षुरपतिहतं विपणा न नेत्रं

जानाति कस्त्वदपरः सदसद्विवेकम् ॥ १३१ ॥

कौटिल्यं कचनिचये रचरणाधरदलेऽपि रागस्ते ।

काठिन्यं कुचयुगले तरलत्वं नयनयोरवसतिः ॥ १३२ ॥

तत्र प्रश्रयपूर्वके कथने व्यवच्छेद्यस्य प्रतीममानता यथा— किंमिति ।

अत्रोत्तरन्यनदास्यादिविधैःव्यवच्छेद्यैः प्रतीममानिमन् । तत्रैवोत्तरव्यवच्छेद्य

यथा— किं भूषणमिति ।

स्पष्टम् । अप्रश्रयपूर्वके कथने व्यवच्छेद्यं प्रतीममानं यथा— कौटि-

ल्यमिति ।

जनमित्यर्थः । नियमोक्त्या परं दर्शनेनोक्तलक्षणाक्रांतत्वात्परिसंशयेव । किमि-

ति । अतः क्रिमासेव्यमिति प्रश्नः । अनिचं गंगासमीपं नान्यानदीसविधं, ना-

पि कान्तानितंबादि । विष्णोः पादपद्मं नान्यदेवस्य, नाप्यंगनानादि । पुण्यं न

पापं । दया न हिंसादि । (येषु गंगासमीपादिषु आसक्त्या । निरवधिर्या

विमुक्तिः साधुज्येष्ठा तदर्थं नेत्रः प्रभवति स्मार्षि । श्लोकार्थना छन्दः ।)

कि भूपणमिति । आर्येनार्तिं शिष्टसन्वितम् । ( सुकृतं पुण्यकर्मे । दोषौ व्य-

भिचारादिः । विपणा वृद्धि: । अभिमतोत्तरदानादाह । जानातीति । सदसद्वि-

वेकं उत्तकृष्टनिकृष्टविभागं त्वदपरः त्वदन्यः कः जानाति न कोऽप्यर्थः । व-

सन्ततिलका छन्दः । ) कौटिल्यामिति । ( कौटिल्यं वक्तता कपटं च । कच-

निचये केशसमूहे, न तु हृदये । रागः रक्तिमा प्रीतिश्च । करचरणाधरदलेऽपि

रुपादिपु । काठिन्यं दार्ढ्यं निर्दयत्वं च न । कुचयुगले, न तु हृदये । तरलत्वं

चंचलता अविन्चार्यकारित्वं च । नयनयोः, न मनसि । आर्यो छन्दः । ) अत्र

कौटिल्यादेरितराधीकरणकत्वं व्यवच्छेद्यं व्यंग्यम् । प्रकाशश्र नास्ति ।

१३२.

दशाम उल्लासः

भक्तिरभवे न विभवे व्यसनं शाखे न युवतिकामाद्दे । चिन्ता यशसि न वपुषि प्रायः परिदृश्यते महताम् ॥ १३३ ॥

यथोत्तरं चेत्पूर्वस्य पूर्वस्यार्थस्य हेतुता । तदा कारणमाला स्यात्

उत्तरमुत्तरं प्रति यथोत्तरम् । उदाहरणम्— जितेन्द्रियत्वं विनयस्य कारणं गुणप्रकर्षो विनयादवाप्यते । गुणप्रकर्षेण जनोऽनुरज्यते गुणानुरागप्रभवा हि संपदः ॥ १३४ ॥

"हेतुमता सह हेतोरभिधानमभेदतो हेतुः"

अपकर्षपूर्वक एव कथने व्यवच्छेद्यं वाच्यं यथा—भक्तिरिति । श्लेषेणाड्येपां संभावना । यथा—'चित्रोपि वर्णसंकरः' 'कलसंयोगः शालिषु' इत्यादि । यथोत्तरमिति । यथोत्तरामिति वीप्सायां यथाशब्दः । तेनोत्तरोलत्तरं प्रतीत्यर्थः । उदाहरण- म्—जितेन्द्रियत्वादिमान् । नन्वत्र कार्यकारणभावाडलंकारतिप्रच्छन्नप्रसझेन हेत्वलंकारोऽपि लक्षणाहैः । उक्तश्रायं भट्टोद्भटेन—'हेतुमता सह हेतोरभिधानमभेदतो हेतुः' इति ।

भक्तिरिति युवतिरूपे कामाख्ये । (आर्या छन्दः ।) अत्र यत्र कविप्रतिभा- निर्मिता इतरग्यावृत्तिस्तत्रालंकारता । यथा 'कौटिल्यं कचनिच्चये' इत्यत्र कौ- टिल्यादिकं कविप्रतिभया एकीकृतमिति तद्वारा तत्प्रतियोगिकवृत्तिस्तत्र- मितेति बोध्यम् । इति परिसंख्या । यथोत्तरमिति । इदमुपलक्षणम् । यथापूर्वं परस्य परस्य कारणत्वे इत्यपि बोध्यम् । यथा 'भवन्ति नरकाः पा- मापात् द्वारद्रव्यसंभवाः' । द्वारद्रव्यमप्रदानात् तस्मादानपरत्वे भया' इति । अत्र कथितपदत्वं न दोषः । प्रत्येकं पदांतरेण तस्यार्थस्योक्तौ तत्वप्रति भानाडभाव- द्विवक्षितार्थोसिद्धेः । उपस्थि तशब्दस्याडपि विशेषणतया भानंगीकरणात् । जितेंद्रियत्वमिति । (वंशस्थं वृत्तम् ।) अत्र पद्ये भण्गप्रकमतं दोषः ।

जितेंद्रियत्वं विनयस्य कारणमित्युक्ते तत्कस्य कारणमित्यु दिताकांक्षा उत्तरवाक्येन निवर्त्यते, तथापि न साक्षात् । एवमग्रेऽपि । अस्या: किमु- पस्कारकतया डलंकारत्वमिति चित्यम् । उत्तरो- त्तरवस्तुकारणत्वात्सर्वे एते उपादेया इति ज्ञानं चमत्कारकारणमिति वदंति । हेतुमतेति । कार्यकारणभावसं बंधेनिबंधनशुद्ध सारोपासाध्यवसानामूलोऽ-

`इति हेत्वलङ्कारोदत्त न लक्षितः । आयुःश्रृतमित्यादिरूपो विशेष न भूषणतां कदाचिदहैति, वैचित्र्याभावात् । अविरलकामलविकासः सकलालिमदृश कोकिलानन्दः । रम्योदयमोति संभाति लोकोत्कंठाकारः कालः ॥ १३३ ॥

इत्यत्र काव्यरुपतां कोमलाडनुप्राससाम्यहेतुत्वं समासोक्तिसाधुनात्तु हेत्वलङ्कारकल्पनयैति पूर्वोक्तं काव्यालिड्गमेव हेतुः । क्रियया तु परस्परम् ॥ ३४ ॥

वस्तुनोर्ज्जननेऽन्योन्यम् अर्थयोरेकक्रियामुखेन परस्परं कारणत्वे सति अन्योन्यं नामडलंकारः । उदाहरणम्— `हंसाण सरोहिं सिरि सारिज्जइ अह सराण हंसोहिं । अण्णोण्णं वि एए अप्पाणं णवार गरुअन्ति ॥' श्र३६॥

तत्तिक न लक्षिता इति चेत्, आयर्घृतमित्यादिरूपसाम्यस्य वैचित्र्याभावेनाडलङ्कारत्वस्यैवाडभावात् । नन्वेवम्—`अविरल' इत्यादौ प्राचां काव्यरूपताडभिधानं विरुद्धयेत अलङ्काराडभावादिति चेत्, न । कोमलाडनुप्रासेनैव तत्संभवात् । तत्तिक हेत्वलङ्कारो नाम्त्येव । क एवमाह । कीदृशतादृशसाविति चेत्, पूर्वोक्तं काव्यालिङ्गमेवेति । क्रिययेतिति । वस्तुनोः परस्परं जन्यजनकभावोऽसंभवी । तस्म्य तं प्रत्येकं पौर्वापर्ययोद्रेयोरसंभवादित्यतदुक्तं क्रिययेतिति । एकक्रियाजननद्वारेणेत्यर्थः । अवशिष्टं वस्तु तावदजातकल्पम् । तेन वैशिष्ट्यप्रयोजकक्रियाजनके जनकत्वोपचारः । तथा च मिथस्तादृशौकारक्रियाजनकत्वमन्योन्याडलङ्कार इति सारम् । उदाहरणम्—हंसाणादिति ।

यमिति बोध्यम् । वैचित्र्याभावेनैति । कार्यवाचकपदेन कारणाभिधाने वैंचित्र्याभावेनैत्यर्थः । अविरलेति । ( वसन्तवर्णनम् । आयो इन्द्रः । ) अग्नि विकस्मदानन्दपदेऽपु तद्वेतौ लक्षणा । कोमलानुप्रासेति । कामदीपकोऽयं काल इति भव्यगंतरेण प्रतिपादनेन पर्यायोक्तसत्त्वाच, प्रागुक्तरीत्याSतिशयोक्तेस्तत्त्वाचेत्यपि बोध्यम् । इति कारणमाला । क्रिययेतिति । इदं गुणम्याडप्युपलक्षणम् । ( हंसाणेतिति । ) `हंसाणां सरोभिः श्रीः सारयतेऽथ सरां हंसैः । अण्णोण्णं वि एए अप्पाणं णवार गरुअन्ति ॥'

१ नलिन इति वा प्रदीपपाठः । २ व. वृ. पुना: ।

११४.

दशाम उल्लास:

अत्रोभयेषामापि परस्परं जनकता, मिथः श्रीसारतासंपादनद्वारेण । उत्तरश्रुतिमात्रत: ।

प्रश्नस्योत्तरगतं यत्र क्रियते तत्र वा सति ॥ ३५ ॥

असकृदसंबाध्यमुत्तरं स्यात्तदुत्तरम् ।

प्रतिवचनोपलम्भादेव यत्र कल्प्यते, तदेकं तावदुत्तरम् ।

उदाहरणम्—

वाणिअ हत्थिदन्ता कुत्तो अम्हाण वग्घकित्ती अ । जाव लुलिआलअमुही घरम्म परिसकअ सोहला ॥ १३७ ॥

अत्र श्रीसारणेन मरोहंस्योमिथो जनकता । उत्तरौति ।

यत्त्रोत्प्रेक्ष्यमाणेऽनुपात्तमपि प्रशंसावाक्यं परिकलप्यते तदेकमुत्तरम् ।

प्रक्षे मतिलोकार्तिकान्तर्गोचरतयाडसंभाव्य यदसकृत्प्रतिवचनं तत्पुनरपरम् ।

अत्र प्रश्नोत्तरंयो: मकुरूपादानं न चमत्करोतीत्यमकृतियुक्तकम् ।

असंभाव्यं तु 'चमत्कारितयैवांमति मान्या: । अप्रासिद्धतयैवांमति वयम् ।

तच्च प्रमाणान्तराडगो-चरविषयत्वात् ।

अत एव प्रश्क्षपारिसंघ्यतो भेद: ।

तत्र हि लोकप्रसिद्धाविषयम्योत्तरस्य प्रयोजनान्तराभावेनान्यथापोहे तात्पर्यम् ।

अत्र तू निगूढविषयतया वाच्य एव तात्पर्यविश्राम: ।

तत्रायं यथा—वाणिअओति ।

अन्योन्यमेवैते आत्मानं केवलं गुरुयुवति' । सार्यते सारिक्रियते ।

( आर्यो छन्द: । ) प्रकृते शोभाविवक्षापविशिष्टानन्हसान्प्रति सरसं कारणत्वम्, शोभाविशेषविशिष्टसरांस्ति प्रति 'हंसानां कारणत्वम्, परस्परशोभाजननद्वारेणैवतिभाव: ।

परस्परक्रियां परस्परमुपकारजननज्ञानकृतोत्त्र चमत्कार: ।

इत्यन्योन्योलकार: ।

उत्तर नाम प्रश्नगतान्योलकारानन्वज्ञानविषयाभूतोऽर्थ: ।

अत्र प्रश्नेति ।

अत्रोत्तरप्रश्ने तु सकृदुत्तरस्याडपि चारुत्वमिति भाव: ।

प्रक्षोत्तरयोरन्यतरस्याकृतगभित्थे बद्धप्रश्नेऽपि सकृदुपादानेन चमत्कारोडस्त्येव ।

'किमिति कुशाडसि कुशोदरी किं तव परकीयवृत्तत:।—अत्र प्रश्ने प्रतिकारसामर्थ्य व्यंग्यम् ।

उत्तरेण स्वम्य पातिव्रत्यं व्यंग्यम् !

आकूताडगरभे-त्वे तू उत्तरमलङ्कार एव नेत्याहुरेव्या: ।

तात्पर्योदिति भाव: ।

( वाणिअओति । ) 'वा-णिजक हस्तिदन्ता: कुलोऽस्माकं व्याघ्रकृतययश्र ।

यावत् लुलितालकमुखी गृहे

'हस्तिदन्तवघाघकृतीनामहर्थी, ताः मूर्येन प्रयच्छेति केतुवचनम्

अयुना वाक्येन समुत्रीयते । न चैतत् काव्यलिङ्गम् । उत्तरस्य तादृ-

प्याडनुपपत्तेः । न हि प्रश्नस्य प्रतिवचनं जनको हेतुः । नापीदमनुमानम् ।

एकधर्मिनिष्ठतया साध्यसाधनयोरनिर्देशादित्यलङ्कारान्तरमेवोच्तरं सा-

धायः । प्रश्नोत्तरानन्तरं लोकैडितिक्रान्तगोचरतया यत् असभाव्यरूपं प्र-

तिवचनं स्यात्, तत् अप्रमुत्तरम् । अनयोध्व सकृदुपादानेन चारुताप्रतीतिरित्यसकृदुक्तम् । उदाहरणम्—

का विसमाई किंदुलहं जं जणो गुणगाही ।

किं सोखवं सुकलत्थं किं दुक्खवं जं खलो लोओ ॥ ९.३८ ॥.

प्रश्नपरिसंलयायामन्यपोहे एव तात्पर्यम्, इह तु वाच्ये एव वि-

शान्तिरित्यनयोरविवेकः ।

'हस्तिदन्तवघाघकृतीनामहर्थी, मूल्येन ताः प्रयच्छेति केतुवचनमेनोत्तर-

वाक्येनानुमीयते । सूत्रे न प्रश्नपदं पूर्ववाक्यमात्रपरामिति प्रश्नाभासोऽप्यदोषः ।

यद्वा हस्तिदन्तवघाघकृतयस्तव सन्तीति प्रश्नवाक्यमिहोच्यतेम् । न न वा-

न्यमितं काव्यलिङ्गविशेष एव । उत्तरस्य प्रश्नं प्रति हेतुत्वाभावात् । उत्तर-

स्य तदनुपादकत्वात् । काव्यलिङ्गस्य तदात्मकत्वात् । तांहि ज्ञापकतयाडनुमान-

मेवेति चेत्, न । एकधर्मिगतत्वेन साध्यसाधनानिर्देशो हि तत् । न चात्र त-

था । तस्मादलङ्कारान्तरमेवोत्तरम् । द्वितीयं यथा—का विस्मयाति ।

'अत्र दैवगत्याोर्देवैषम्यादि लोकोडप्रसिद्धमेव प्रकार्यते । 'किमासेढं पुं-

साम्' इत्यादिप्रश्नपरिसंलयायामन्यववच्छेदे तात्पर्यम् । अत्र तु वाच्य

एवोति तत्फेदः ।

परिसंक्रामति स्नुषा' । ( लुलित्ता: चंचला: अलका: केशा यत्र तादृशं मुग्वं

यस्याः एतादृशी स्नुपा परिसंक्रामति परिभ्रमति । गाथा छन्दः । ) अस्मा-

मासक्तो मत्तुतो मृगयां न करोतीत्युत्तरं व्यंग्यम् । (केनारं वणिजं प्रति) वृद्ध-

व्याधोक्तिरियम् । एकधर्मी । पक्षः । न न स्नुपागृहनिवाससम्य हस्तिदन्ता-

यभवे निमित्तत्वेन काव्यलिङ्गमेवास्तु । तत्संभवेsपि प्रश्नोत्तरनिबन्धरणेन नम-

त्कारादित्याशायः । ( केति । ) 'का विपमा दैवगति: किं दुःखं यजनो गण-

९ प्र. लद्ध । २ मु. पु. हेतुत्वादिति ।

१३६ दशाम उल्लासः

कुतोडपि लक्षितः सूक्ष्मोऽप्यर्थोऽन्यासमात्रे प्रकाशयते ॥३६॥ धर्मेण केनचिदग्र तत्सूक्ष्मं परिचक्षते । कुतोडपि आकारादितस्तादृशा । सूक्ष्मस्तीकरणमतिसंवेद्यः। उदाहरणम्- वक्त्रस्निग्धस्वेदबिन्दुप्रबन्धे:

हृद्या भिन्नं कुडकुं काठापि कण्ठे । पुंस्त्वं तन्व्या व्यज्यन्ती वयस्या स्मितवा पाणौ खड्गले खां लिलेख ॥ १३९ ॥

अत्र आकृतिमालोक्य कयापि वितर्कितं पुरुषायितम् असिलता- लेखनेन· वैदग्ध्यादभिव्यक्तिमुपनीतम् । पुंसामेव कृपाणपाणिता, यो- ग्यात्वात् । यथा वा—

कुतोडपीति । कुतोडपीति आकारादितस्तादृशा । सूक्ष्मस्तीकरणमतिसंवेद्यः । तत्र रूपादे- न्यथात्वमाकारः । ततः यथा---वक्त्रादि ।

अत्र कण्ठकुडकुमभेदलक्षणनाकारण लक्षितं पुरुपायितं सह्या सखीहस्ते खड्गले खालिलेखनेन वैदग्ध्यादभिव्यजितम् । पुंसामेव पाणौ कृपाणस्य योग्यत्वात् । तेन यथा—

ग्राही । कि सौरल्यं मुकुलदे कि दुर्ग्राद्यं (दुःखं यत) खलो लोकः।' ( गाथा छन्दः । ) प्रकाशस्य सकृदुपादाने उत्तरस्याडने कतवेऽप्ययम् । ' कि स्वर्गोदधि- कमुखं बन्धुमहत्पं डिततैः समं गोष्ठी । सौराज्यशुद्धवृत्ति सत्काग्र्यरसमृतं स्वादु॥' इति । एवं प्रकाशोत्तरयोरभिव्यक्तेऽप्ययम् । 'केदारपोषणरता' इत्यादि । एवं प्रकाश- द्वयस्योत्तरतयाडSदरावपि । यथा ' के शेषाः कि चासौ कसः ।' इत्यादि । इत्यु- तरम् । अन्यथाऽऽत्मान्ति । यत्नजन्यस वेदादिनेतर्थः । ( वक्त्रेति । ) स्व- न्दिभिः प्रस्ताविभिः । पुरुषायिते श्रामाधिक्यात् स्वेदाधिक्यम् । पुंस्त्वं पुरुषा- यितत्वम् । ( शालिनी छन्दः । ) लक्षितम् । सह्या स्वयंमुनीतम् । अभि- व्यंजितम् । नायिकायां वयस्यांतरेषु च । अत्र स्वेदलिङ्गकस्वानुमितिव्- प्यानुमानं सूक्ष्मांगम् । स्वैदग्ध्यप्रकाशनद्वारा सूक्ष्मस्यैव चमत्कारित्वात् ।

१ प्र. पाणौ स्मिता । २ केदारपोषणरता: काशीतलवाधिनि गंगा । कंसं जघान कृष्णः कमललोचन न बाधते शौंतम् ॥

संकेतकालमनसं विटुं ज्ञात्वा विदग्धया । हसबेलार्पिताकूतं लीलापदं निमीहितम् ॥ १४० ॥

अत्र जिज्ञासितः संकेतकालः कयाचिदृष्टिमात्रेण विदितो निशामयांसिना कमलनिमीलनेन लीलया प्रतिपादितः । उत्तरोत्तरमुत्कर्षं भवेत्सारः परावधि: ॥ ६७ ॥

परः पर्यन्तभागः अवधिर्यस्य, धाराधिरोहितया ततैवोत्कर्षस्य विश्रान्तेः । उदाहरणम्— राज्ये सारं वसुंधरायां पुरं पुरे सौधम् । सौधे तल्पं तलपे वराङ्गनाड्नड्सेवस्वम् ॥ १४९ ॥

संकेतेति । ( संकेतकाले मनो यस्य । तज्ज्ञासुमित्यर्थे । ईप्सितं नेत्राभ्यां अपिंतं सूचितं आकृतं येन । ) ईप्सनेत्रार्पिताकूतामिति विटविशेषणम् । अमुं भावाड्लंकारमाह रुद्रटः नत्योक्तिपहिताड्लंकारोडप्यप्तैवांड्तम्भूत् । इतिसूक्ष्मम् । धाराधिरोहितयेतिति । ‘ जंवीरश्रियमतिलंघ्य लीलयैव न्यानम्रीकृतकमनियह्मकुचम् । नीलोत्पलह्हनयनड्लुना कुचा ते स्वपते श्लथकाञ्चनेन सार्द्रम् ॥ ’

इत्यन्राडपि सार एव । एतेनेष्टेशे विषये वर्धमानालकारोडतिरिक्तित्यपास्तम् । ‘ मधुराविकसितोत्पलावतंसं शशिकरपल्वलविनं च ह्म्येष्टशम् । मदनजननविभ्रमं च राम सुमदितमर्थवतां विभाति रम्यप् ॥’

इत्यादौ तु नायम् । काव्यपेर्यन्तभागस्य सर्वोत्त्कृष्ट्वाड्भावात् । अत्र कवितपदत्वं न द्रोपः । प्रत्युत तेनैव सर्वनाम्रा वाडनिदेशे प्रतीतिस्थगनात् । उत्कर्षः श्राव्यगुणानामश्राध्यक्- गुणानां च ।

तत् आध्य उदाहरणम् । अन्त्यो यथा—तृणाल्ङ्गुरतरस्तुलस्तुलाल्पि च यावयुना कि न नीतोडसौ मामयं याच्यायिष्यति ॥ ( राज्ये इति । अनंगस्य मदनस्य सर्वस्वं सर्वस्वरूपा वरांगना । आर्या छन्दः । )

११८.

दशाम उल्लासः

भिन्नदेशतया ड्वन्तं कार्यकारणभूतयोः । युगपद्‌धर्मयोग्यत्वं ख्याति: सा सङ्गतिर्भवेत् ॥ ३८ ॥

इह यदेषां कारणम्, तदेषमेव कार्यमुत्पच्यमानं दृश्यम्, यथा धूमादि । यत्र तु हेतुफलरूपयो: धर्मयो: केनाप्यतिशयेन नानादेशतया युगपद्‌वभासनम्, सा ( तयो: स्वभावोत्पन्नपरस्परसंगतिल्यागात् ) असंगति: । उदाहरणम्—

जस्सेअ वणो तस्सेअ वेअणा भणइ तं जणो अलिअम् । दन्तक्खयं कवोले वद्धऐ वेअणा सवत्तीणम् ॥ १४२ ॥

एषा च विरोधबाधिनी न विरोध: । भिन्नाधारतयैव द्वयोरिह विरोधिता: प्रतिबासात् । विरोधे तु विरोधित्वमेकाश्रयानिष्ठमनुक्त- भिन्ननेति !

अत्रोक्तमिति । दर्शयितव्योपरिकम्, न तु दृश्योप विवक्षितार्थम् । युगप- दिति स्वरूपानुपविज्ञानम्, न तु व्यावर्तकम् । तेन कार्यकारणभूतयोरेतन्नि- त्रदेशतया सम्प्रतिपादनं सा असंगति: । हेतुफलयो:श्रृङ्गारिव प्रसिद्धाया: समानेदश्वरूपाया: संगते: परित्यागात् । तथाप्रतिपादनं च कारणान्तरे- भ्यो वैलक्षण्यात् । उदाहरणम्—जस्से इति ।

स्पष्टम् । नन्वयं विरोधालङ्कार एव । हेतुफलयोर्वैयधिकरणस्य विरोधरूप- पत्वादिति चेत्, न । वैयधिकरण्यं व्यसंगति: । न न सैव विरोध: । किं तु तद्‌रोधिका । वैयधिकरण्येन तयोरविरोधप्रतिभासनात् । नन्वेवमपि प्रतीममानो स्वरूपानुपविज्ञानामति । 'नदितमसो यत्समि हृद्या पयतामाभरम् । भाति लक्षा- रसोद्रेति कामिनो रज्यते मनः ॥' इत्यत्र कालभेदेऽपि असंगतेरिष्ठत्वात् । कार्य- कारणयो: पौर्वापर्यविपर्ययरूपातिशयौकेश्रृ पृथक् वैचित्र्यकारित्वेन समावेश एव युक्त इति भाव: । प्रसिद्धाया: । कार्यकारणस्वभावसिद्धाया: । वैलक्ष- ण्यादिति । कारणगतं कमप्यतिशयमभिसंधायेत्यर्थे: । ( जस्से इति ।) 'यस्यैव ऋणस्तस्यैव वेदना भणति जनमतदलीकम् । दन्तकस्तं कपोले वध्वा वेए- दना सपल्तनीनाम्' । ( गाथा छन्द: । ) ऋणकस्तपदयो: प्रक्रमभेदाद्‌वैचित्र्य: । विरोधरूपत्वादिति । विरोधानुपपत्ति: । सा च सहादनवस्थितयो: सहावस्थान

१. ह. बोधिनी.

मेपि पर्यवसितम् । अपवादविषयपरिहारेणोत्सर्गस्य व्यवस्थिते: । तथा चैवं निर्देशितम् ।

समाधि: शुकारं कार्ये कारणान्तरयोगतः । साधनान्तरोपकृतं कर्त्रा यद् अहेशेन कार्यमारधमाधीयते, स समाधिनौम् । उदाहरणम्—

मानमस्या निराकर्तुं पादयोरपे पतिष्यत: । उपचाराय दृष्टेहेदुमीर्य घनर्गिजितम् ॥ १४३ ॥

विरोध एवाडलङ्कारोऽस्तु, न तु तद्धोधिकारडसंगतिरिपि साक्षात् । न' न वाच्यं समनाधिकरण एव विरोधो विरोषाडलङ्कारनिर्वाहको न तु व्यधिकरणोऽप्येति । लक्षणे सामान्यत एव विरोधस्योक्तत्वादिति । मैवम् । सामन्येनोक्तस्याडपि विशेष एव पर्यवसानात् । अपवादविनिर्मुक्त एव हि देशे उत्सर्ग: प्रवर्तते । विरोधाडलङ्कारस्य नोभयगतत्वकोऽपवाद इति व्यधिकरणविरोधस्यापि—

नतया तद्धिनविरोधे विरोषालङ्कार इति । अत एव तथैवोक्तम् । समाधिरिति ।

इष्टालङ्कारादन्येन कारणेनोपकृत: कर्ता यदकेशेन कार्य करोति स समाधि: । सम्यगाधि: समाधिरिति व्युत्पत्ते: । उदाहरणम्—मानमिति ।

एवं सहस्थितयो: महाडनवस्थानेडपि तुल्या । तस्याश्रु प्ररोहे दोप एवेत्याभासता वाच्या । तथा च विरोधाभास एवेत्यर्थ: । व्यधिकरणविरोधस्यैति । अत्र येन केनाडपि प्रकारेण कार्यकारणवैधकरणयप्रयुक्तविरोधस्येत्यर्थ: । कार्येऽपि साध्यवसानमनुत्रिकक्षणम् । सामान्याधिकरणत्वेन प्रसिद्धयोर्वैधकरणयिनिर्वाहोऽसंगति: । 'नेते हेत्वोरपि शुद्धसमनाधिकरणत्वेन प्रसिद्धयोरसंगतिरित्याह: ।

एवमन्यत्र चिकीर्षितस्यान्यत्र करणे अन्यचिकीर्षावता तद्विरुद्धान्यकरणे चेयमेवाडसंगति: । विषयताग्रहणसामानाधिकरण्येन चिकीर्षितस्य कार्यमात्रं प्रति हेतुत्वात् । अधिकरणांतरभवेनाडपि चिकीर्षितस्य हेतुत्वाच्चेत्याहु: ।

इत्यसंगति: । इष्टादिति । एककारणजन्यकार्यस्याकस्मिककारणांतरसमवधानाहितं सौकर्य च कार्यस्याडनायासेन सिद्धया सांगसिद्धया च बोधयम् । (मानमिति) ।

१२० दशम उल्लासः

समं योग्यतया योगो यदि संभावितः काचित् ॥ ३९ ॥ इदमयोः श्लाध्यमिति योग्यतया संबन्ध्यथस्य नियतविषयमध्यवसानं चेतदासमम् । तत् सयोगेडसयोगे च । उदाहरणम्— धातुः शिल्पादौत्कर्षनिकषस्थानप्रेषा मृगाक्षी रूपे देवोडप्ययमनुपमो दत्तपात्रः स्मरस्म । जातं दैवात्सदृशमनयोः संगतं यत्तदेत- च्छृङ्गारस्योपनतमधुना राज्यमेकातपत्रम् ॥ ९४ ॥

तयोसतुल्यकक्षताविरहान्न समुच्चयाडलङ्काराडन्तर्भावः । सममिति । योग्यता अनुरूप्यम् । संभाषितः सर्वसममतः । तेनैदमयोः समुचित- मिति योग्यतया संबन्ध्यथस्य नियतविषयमध्यवसानं चेतदासमं नाऽडलङ्कारः । योग्यता च प्रकर्षनिकर्षाभ्याम् । तत् प्रकर्षण यथा—धातुरिति ।

छच्चा भाग्येन । उद्दीणम् उद्धतम् । तुल्यकक्षताविरहादिति । धनर्गोजितस्याकस्मिकत्वादिति भावः । अत्र कारणांतरयोग इत्युपलक्षणम् । तेनाडकस्मादौपिस- तार्थेलाभस्य वाञ्छितसिद्धर्थेत्यन्नातदधिकलाभस्योपायसिद्धचर्थयत्नात्साक्षात्फल- लाभवर्णनस्य च समाधितवमेव । सौकर्यस्य अनायासेन सिद्धचादिरूपस्यैवा- कस्मिकत्वादिरूपस्यापि ग्राहात् । एतेनेऽश्रो विषये प्रहर्षणं भिन्नोऽलङ्कार इत्यपास्तम् । अन्यदीयगुणेनाऽन्यत्र गुणवत्ताऽऽबुदिरूपोऽन्यदोषेणाऽनयत्र दोषवत्ताऽऽबुदिरूपो वोल्लासः काव्यलिङ्गेन गतार्थ इत्याहुः । वक्ष्यमाणसममेव- स्तन्ये । एवं कायसहिततया निश्चितकारणाभावेऽपि कार्यस्य स्थितिरूप सोऽयं । 'दीपे निर्वापितेऽप्यसीत्काञ्चीरीतनेमेहनमः' इति । एतेनाऽत् पूर्व- रूपं नाम पृथगलङ्कारः । विकृतेऽपि वस्तुनि पूर्वावस्थाडनुवृत्तिः पूर्वरूपमिती- त्यपास्तम् । इति समाधिः । योगः । संयोगादिरूपः कार्यकरणभावश्र । आनुरूप्यमिति । तेन सता सतोरसतो चाऽस्तो योग इति लब्धम् । तेन स- दसतोयोगे नाडयम् । अनौचित्यात् । समुच्चये सतोरसतोरवो कारणयोः समुच्च- यः, अत्र त्वकारणयोरपि तयोयोगस्ययौचित्याभिधानमिति विशेषः । नियतवि- षयमध्यवसानम् । निश्चयः । धातुरिति । निकषस्थाने परीक्ष्योपलरुपा । ( अयं देवः राजा । ) स्मरस्म रूपे दत्तपात्रः कृतपत्रावलम्बन इत्यर्थः । ( सं-

यथा वा--

चित्रे चित्रं वत वत महाचित्रमेतद्विचित्रं जातो दैवादुचितरचनासंविधात विधाता । यत्रिम्बानां परिणतफलस्फीतरास्वादनीया यच्चेतस्या: कवचनकलाकोविंद: काकलोक: ॥ ४९ ॥

कचिद्यदतिवैधर्म्यादन्त श्लेषो घटनामियात् । कर्तु: क्रियाफलाडवाप्तिनिबंधेश यदृच्छवेत् ॥ ५० ॥

गुणक्रियाभ्यां कार्यस्य कारणस्य गुणक्रिये ! क्रमेण च विरुद्धे यत्स एष विषमो मत: ॥ ५? ॥

द्वयोरत्यान्तविलक्षणतया यत अनुपपत्तिमानतयैव योग: प्रतीयते[?] , यच्च किंचिदारभमाण: कर्ता क्रियाया: प्रणाशात् न केवलमभीष्टं निकर्षण यथा—चित्रामिति । कचिदिति ।

द्वयोरत्यान्तविलक्षणतया यत्कचिद्योगो घटनां नोपैति, कि त्वनुपपद्यमानत- यैव प्रतीयते स एको विपम: । यच्च कचित्कार्येमारभमाण: कर्ता बलवत्कार- गतं समागम् । मन्त्राक्रान्ता छन्द: ।) चित्रामिति । फलस्फीति: फलस्पत् । ( एतस्या: फलसम्पद: । कवचनकला भक्षणनातुरी तत्न कोविद: पण्डित: । म- न्त्राक्रान्ता छन्द: ।) कार्यकारणभावसंरर्गस्याडनुरूपतवं कारणात्मसमनुगुण- कार्योत्पत्या । यथा ‘ मंत्रार्पितहविर्दींअस्रुताशनतनूभृत् । शिग्वाम्परौौन पां- चाल्या: स्थाने दग्ध: सुयोधन: ॥ ' इति । यादृशो गुणवस्तुमपर्गेस्तादृश- गुणोत्पत्त्याडपि समम् । ‘ वडवानलकाळकृतलक्ष्मीगरलङ्गालगणे: सहै- धित: । रजनोरमणो भवेवृणां न कथं प्राणत्रियोगकारणम् ॥ '। कचिदिष्टप्रा- स्यर्थ प्रयुक्तात्कारणात्तस्याप्या न । यथा ‘ उचै:गेर्जरटनमथ्यमान एव त्वा- माश्रयत्निह । चिरादुपितोडसिम राजन् । उच्चाटनं त्वमपि लंभयते तदेव मामध्य नैव विफला महतां हि सेवा ॥' इत्यत्र । यद्यापि मृत्या निन्दाडभिव्यक्तो तनुपस्का- रको विषमोडप्यत्रास्ति । तथापि वाच्यस्तुतिकक्षायां समादणेकारो न वायते । लंघयतेर्ण्यनस द्विकर्मकत्वम् । न च लोकसिद्धाया: कारणाडनुरूपकार्योत्पत्ते- निर्बंधनं न चारुतावहम् । वस्तुतोडनुरूपयोरपि कार्यकारणयो: श्लेषादिना, धर्मैंक्यसंपादनद्वाराडनुरूपतावर्णने वस्तुतोडनिष्टस्यापि तेनैवोपायेनेष्टाडभेदसंपा-

१२२ दशम उल्लासः

तत्त् फलं न लभेत, यावदर्थितमप्यनर्थ विषयमासादयेत् [२], तथा, सत्यपि कार्यस्य कारणरूपाडनुकारे यत् तयोर्गुणौ क्रिये च परस्पर विरुद्धतां ब्रजतः [३४], स समविचर्ययात्मा चतुर्गुणो विषमः । कमेणोदाहरणम्—

शिरःप्रदानपि मृदृदृशौ कैयमायत्तलोचना । अयं क च कुकूलाश्रिकर्कशो मदनानलः ॥ १४६ ॥

सिंहिकासुतसंत्रस्तः शशः शीतांशुमाश्रितः । जग्रसे साथयं तथा तमप्यः सिंहिकासुतः ॥ १४७ ॥

सत्यः करस्पर्शेमकाप्य चित्रं रणे रणे यस्य कृपाणलेखा । तमालनीला शरदीपुपाण्डु यशस्विलोक्याभरणं प्रसूते ॥१४८॥

णान्तरेण विष्टम्भमात्राक्रियाफलं नामोति, प्रत्युताडनिष्टं विषयमासादयेत्स द्वितीयः । यच्च क्रियाफलाभेदपि कार्यकारणयोर्गुणौ क्रिये वा विरुद्धे भवतस्तौ तृतीयचतुर्थी विपमा । सवत्रे समतयैव विपय्ययाति । तत्र प्रथमा यथा——सिंहिकेति ।

द्वितीयो यथा——सिंहिकेति । अत्र त्राणरूपफलाभावेन ग्रासरूपपोडनर्थः । तृतीयो यथा——सत्य इति ।

दनेनेष्टप्राप्तिवर्णने चारुताया अनुभवसिद्धत्वात् । इति सम्प । ( शिरीषादिति ।) कुकूलाश्रि: करीपास्नि: कुंभकारपचनाडश्रित्यान्नये । अत्राडन्यतरगुणस्वरूपतिरस्कार्यन तरगुणस्वरूपपत्वादेऽप्यम्यम् । सिंहिकेति । राहुमाता सिंहिका न ॥ ( ग्रहिकामातृः सिहिकामातः भीत: । शीतांशुं चन्द्रं । अन्यों सिंहिकासुतः राहुः ।) अत्रानयोयोगोऽनुचित इति व्यंग्यमुम । सत्यः करस्पर्शेमात्रैव यशो न तु युद्धाडपेक्षेत्यर्थः । ( उपजातिच्छन्दः । ) अत्र ह्यामतवगुणविशिष्टात्कारणातद्विरुद्धगुणयुक्तयशास उत्पत्ति: । अभेदाऽध्यवसानलक्षणेणा-तिशयेन समवायिकारणरूपतया स्थिते निमित्तकारणे विषयांशामलंङ्य भातो विरोधो विषयांशविमर्शोऽनिवर्तते इति । अत्राडभेदाऽध्यवसायोडुप्राणकः । तदुत्थापितविरोधश्व परिपोषकः । इदमेवात्राडलङ्कारतत्वबीजम् । द्वितीयमेदे

काव्यप्रकाशः १२३

आनन्दममन्दिमं कुवलयदललोचने ददासि त्वम् ।। विरहस्त्वयैव जनितस्तापयति तिरां शरीरीं मे ॥ १४९ ॥

अत्रानन्ददां शरीरतापेन विरुध्यते । एवम्--- विपुलेन सागरशायस्य कुक्षिणा भुवनानि यस्स पपिरे युगक्षये । मदविभ्रमाडस्कलया पपे पुनः से पुरोऽक्षियक्तमयकया दशा।।१५०।।

चतुर्थो यथा---आनन्दमिति । अत्रानन्ददानशरीरतापिक्ये विरुद्धे । सूत्रे विभाग उपलक्षणपरः । तेन संबन्धिनोरानुरूप्याडभावात्मकस्य विपमस्यान्येऽपि भेदा भवन्ति । तत्तावत्प्रयत्नाव- यविनोर्वैपम्ये यथा---विपुलनेति ।

इष्टानिष्टाभ्यां निष्ठास्यां मिलिते प्रत्येकं न विपमपदार्थश्रकारात् । इष्टं च स्वस्य सुखसाधनप्राप्तिः दुःखसाधननिवृत्तिश्च, परस्य दुःखसाधनप्राप्तिः सुखसाधननिवृत्तिश्च । अनिष्टं च स्वस्य दुःखसाधनप्राप्तिः परस्य सुखसाधनप्राप्तिः । तत्रोदाहरणं सिहिकेतु युक्तम् । अ- न्येषां कुवलयानन्दादौ दृष्टान्त्यम् । आनन्दमिति । (अनन्दम् अल्पम् । आ- यो छन्दः । ) अत्र नायिकाविरहयोजनेन जनकयोरानन्दजननताप्रक्रिययोर्वि- रोधः । न चाडनन्दसंगतिंविरोधो वा ।।विरोधे विरोधिनोः सामानाधिकरण्यस्याडसं- गतौ कार्यकारणयोर्वैधिकरण्यस्य चमत्कारप्रयोजकता, अत्र तु कार्यकारण- वृत्तिविजातीयक्रियागुणयोगस्य चमत्कारित्वेति विशेषः । उपल- क्षणपर इति । एवमन्यपाडलंकारसूत्रेऽपि विभागोपलक्षणामिति ध्वनितम् । भवन्तीति । संबन्धिनोऽर्योगे विप्रकर्षितत्वमिति भावः । विपुलेने- ति । ( माघकाव्ये तयोदधरस्यों पत्नम् । सागर इति हेतु । सागरस्यः ताद- श्श्यम् । यस्स श्रीकृष्णस्य । कुक्षिणा उदरेण । युगक्षये प्रलये । ) पपिरे जगसिरे । मदविभ्रमाडपूर्णेया नक्षुःकोणमात्रेणैव । पपे । साधर्म्यवलोकनमत्र पानम् । ( मञ्जुभाषिणी छन्दः । ) पनपडार्थ्योभेन्दडस्य भेदवर्णनानुदाहरणमिदम् । अत्र सागरशायतवं समासागरमकलभुवनग्रामग्रश्तयैकं त्रिषमम् । एवं यम्म्य कृषिरेव सकलभुवनपानसमर्था तस्य संपूर्णस्याडवयविनः क्रिया एकदेशे पानं चापरं विषमम् । योगवैषम्यादेव चमत्कारात्न विरोधाडडशङ्का । एवं कस्यचिद्दूषणेन कस्यचिद्दोषणं कस्यचिद्रुणवर्णनेनापि विषममेव । एतेनोल्लासोऽसौड- तिरिक्क इत्यपासतम् । एवमिष्यमाणविरुद्धार्थप्राप्तिरपि विषममेव । तादशोऽच्छ्या

इत्यादावापि विषमत्वं यथायोगमवगन्तव्यम् ।

महतोः्येन्तमहोयान्त्रावाश्रिताश्रययोः क्रमात् ।

आश्रयाश्रयिणौ स्यातां तनुत्वेऽप्यधिकं तु तत्र ॥ ४२ ॥

आश्रितम् आ श्रेयम्, आश्रयस्तदाधारः; तयोर्महतोः अपि विषये तद्पे-

क्षया तनू अप्याश्रयाश्रयिणौ प्रस्तुतवस्तुप्रकर्षाविवक्षया यथाक्रमं

यत् अधिकतरतां ब्रजतः, तदिदं द्विविधम् अधिकं नाम । क्रमेणो-

दाहरणम्—

अहो विशालं भूपाल भुवनत्रितयोदरम् ।

माति मातुमशक्योडपि यशोराशिरियेदृशे ते ॥ १५१ ॥

युगान्तकालप्रतिसंहृतात्मनो जगनित यस्यां सर्विकाशमासत ।

तनौ तमुस्स्तत्र न केऽप्यस्ति प्रस्तुतोर्ध्वनाड्‌श्यागमसंभवा मुदः ॥ १५२ ॥

एवमन्यत्राप्य्यूह्यम् । महतोः रिति ।

वर्णनीयोत्कर्षापेक्षया यन्महत्ताश्रिते विषये तद्पेक्षया तनुरुप्याश्रयौ महो-

यान्स्यात् महोयस्तया वर्ण्यते, महत्ताश्रये वा विषये आधेय एव तथा वर्ण्यते

तदुभयम् अधिकालंकारः । तत्रादयं यथा—अहो इति ।

अत्राश्रयस्य भुवनत्रितयस्य महत्तया वर्णनम् । द्वितीयं यथा—

युगान्तेति ।

तादृशालभयोगस्य विपमत्वात् । एतनेह्राश्रयले विपादनमाड्‌लंकार इत्यपास्तम् ।

एवमन्यदोयगुणेनाsन्यत्र गुणवाड्भावस्य वर्णनेs-

पि विषमम् । ऋचिदृश्‌माणोड्‌दृशो वा । एतनेहैवविधे विषयेsज्ञाड्‌लंका-

रस्तरमिल्यपास्तम् । कारकं मति कार्याड्‌नुपविष्टोश्वरौचैक-

मिति तत्स्वरूपम् । उदाहरणम्— ' चिरं जठनिधौ मग्रो मेनाको नैति मार्डवम् ।'

इत्यादि । एवमिष्टसि ङ्‌र्योऽमिष्टेऽपि क्रियाममिष्टविपरीतयत्नाचारणमपि वि-

घममेव । यथा ' नमन्ति सन्ततैलेन्यादपि लघुं समुन्नतिम् ' । वाच्यप्र-

तीतेवेलायां योगवैषम्यप्रतीते । एतनेन विचित्राड्‌लंकारः पृथगित्यपास्तम् ।

इति विषमम् । वर्णनीयोत्कर्षापेक्षयैति । वर्णनीयोत्कर्ष बोधयितुमित्यर्थः ।

विषये । संबधे । महत्तया वर्णनामिति । अत्र मातुमशक्यतया महत्त्वेन विव-

क्षितस्य यशोराशोराश्रितस्य मानकर्तृत्वेन तत्स्तनोरपि भुवनत्रयस्याधि-

क्यमभिधीयमानं वर्णनीययशोराशिप्रकर्षे विश्राम्यति । युगांतेऽति ।

( माघ-

प्रतिपक्षमशक्तेन प्रतिकर्तुं तिरस्क्रिया।

या तदीयस्य तत्स्तुत्यै प्रयत्नेनैकं तदुच्यते ॥ ४३ ॥

न्यक्तिपरमापि विपक्षं साक्षात्तिरसितुमशक्तेन केनापि यत् तमेव प्रतिपक्षमुक्त्वोयितं तदाश्रितस्य तिरस्करणम्, तन्न ( अत्नीकप्रतिनिधितुल्यत्वात् ) प्रयत्नीकमभिधीयते । यथाडनीके अभियोज्ये त्पातिनिधीभूतमपरं मूढतया केनचिदभियुज्यते, तथेह प्रतियोगिनि विवक्षिते तदिनिर्धीभूतमपरं मूढतया केनचिदभियुज्यते, तथेहापि प्रतियोगिनि विजेक्षिते तदप्रतिनिर्धीभूतः कश्चिन्निगूढमभियुज्यते तथेहापि प्रतियोगिनि विजे-

अत्राधेयभूता मुदो महीयस्त्वं विवक्षितम् । प्रतिपक्षमिति ।

अपकारिणमपि विपक्षं साक्षादपकर्तुमक्षमेण केनापि तदीयस्य तिरस्करणं तमेवोक्तर्षणितं यदुच्यते तत्प्रतिनिधिकम् । प्रतिनिर्धितुल्यत्वात् । यथाडनीकेऽभियोज्ये-

ज्येऽशक्तेन तत्प्रतिनिर्धीभूतः कश्चिन्निगूढमभियुज्यते तथेहापि प्रतियोगिनि विजेक्षिते तदप्रतिनिर्धीभूतः कश्चिन्निगूढमभियुज्यते तथेहापि प्रतियोगिनि विजे-

काव्ये प्रथमसर्गे नारदागमनं श्रीकृष्णवर्णनम् । युगांतकाले प्रतिसंहृतः

आत्मा स्वात्मभूतः प्रपंचो येन तस्य कैटभारिपः श्रीविष्णोः यस्यां तेनौ जगति भुवनानि सविकाराणि सावकाशानि आसत उपविशान्ति स्म, तत् तस्यां तेनौ तपोधनस्य नारदस्य अभ्यागमः आगमनं तत्संभवा: तज्जन्या: मुदः प्रीतयः न ममुः न अवकाशां प्राप्तु: । वंशस्थं वत्तम् ।) अत्र जगदाश्रयतया महच्वेन विवक्षितस्य भगवान्वरूपाश्रयस्यस मानाभावरूपसंभादत्ततोडप-

स्याडपि तपोधनागमनजन्यहर्षस्य वर्णनीयस्याधिक्यं चारुताहेतु: । अत्र मह-

त्वशब्देन महत्वपरिमाणं अतिशायश्र । तेन यत्र सूक्ष्मत्वातिशयवत आधान-

राधेयाद्वा तदन्यतरस्यादितिमूक्ष्मत्वं वर्ण्यते तत्साडडप्यमू । यथा 'मणिमालो-

र्मिका तेडघ करे जपवटायते '। अत्र मणिमालामयी उर्मिका अंगुलीमित-

त्वादितिमूक्ष्मा, साडपि विरहिण्या: करे कंकणवत्प्रवेशिता तस्मिन् जप-

मालावत् लम्बते इत्युक्त्या ततोडपि करस्य विरहकाश्र्योदितिमूक्ष्मता दर्शिता ।

एतेनैवशो विषयेऽल्पं नाम पृथगलंकार इत्यपास्तम् । यत्राधाराधेययोर्न्य-

तरस्य न्यूनत्वाधिक्ये कविकलिपते तत्ैवायमलंकार । इत्यधिकम् ।

तमेवेति । प्रतिपक्षमित्यर्थे: । तदुत्कर्षे कतवं साक्षात्तन्निरसानासामर्थ्य-

सूचकत्वेन बोधयम् । अनीके । सैन्ये । अभियोज्ये । पीडनीय

१ ज. गदताया.

१२६ दशाम उल्लासः

जेये तदीयोड्न्यो विजीयते इत्यर्थः। उदाहरणम्—

त्वं निर्जितमनोभवરૂपः सा च सुन्दर भवत्यनूत्तमा ।

पक्वाभ्रियुगपदेव शरैस्तां तोपयत्नमनुशयौदिव कामः ॥ १५३ ॥

यस्य किंचिदपकलुपकषायः कार्यानुग्रहगृह्हीताविभागः ।

कान्तवक्त्रसहशाकृतिं कृतौ राहुरिन्दुमधुनाडपि बाधते ॥१५४॥

इन्दोरतदीयता संबन्धिमुखसंबन्ध्यात्

समन लक्षणा वस्तु वस्तुना यत्निगूढ्यते ।

निजेनागैन्तुना वाडपि तन्मीलितमिति स्मृतम्॥५४॥

येडशक्तेन तदीयोड्न्यो विजीयते इत्यर्थः। तदीयत्वं च साक्षात्संबन्धेन परम्परासंबन्धेन चेतिं द्विविधमेतत्। तत्रादयं यथा—त्वमिति ।

अत्र कामिन्या: कामिनश्र साक्षादेव स्वस्वामिभावः संबन्धः। द्वितीयं यथा—यस्याति ।

अत्र यत्पदार्थेन मुखस्याडवयवाडवयविभावः संबन्धस्तेन चन्द्रस्य साधार्यलक्षण इति परम्परासंबन्धः। समनेति ।

त्वमिति । ( नायकं प्रति नायिकासख्या उक्ति: । ) जितकामसौदर्यः । अनुशय: आकर्षणं । ( स्वागता छन्दः । ) यस्येति । ( मागधकल्ये चतुर्दशासर्गे पचमू । ) कायस्य शरीरस्य यो निःग्रहः शरीरच्छेदस्तेन गृहीतोड्गीकृतो विरोधो येन । यस्य कृष्णस्य । रमणीयकृष्णवक्त्रसदृशाशाकृतिम् । ( रथोद्धता छन्दः । ) न च भगवद्वीरानुबन्धात्तिव भगवद्वक्त्रसदृशामिंदं राहुबाधित इति प्रतीतिरगेम्योऽतिप्रेभैवाडड्रष्ट। आद्ये तु श्लोक्यपि सेति किमनेनाडलंकारोणैति वाच्यमू। तदपकाराडसमर्थेस्तदयं पीडयतीति प्रतीत्यैवाडत्र चमत्कारादिल्याहुः इति भयनेनिकम्पू। समनेति। अस्य व्यर्य निगृहणीया साधारणोति । स्फुटमुपलभ्यमानस्य कस्यचिद्रस्तुनो लिंगैरतिसाम्यात् भिन्नत्वेनैवाडगृही्यमाणानां वस्त्वंतरलिंगानां स्वकारणाडनुमापकत्वं मीलीतमू। 'हिमाद्रिं त्वद्यशोमग्नं सुराः शीतेऽन जानते ।' इत्यादावपीदृशेव । शीतेऽन तज्ज्ञानेDपि यशःसाधारणालिंगे: शैत्यादिभिम्तस्तदनुमानाभावात् । शीतेऽन जानते इत्येन मिलनस्यैव दार्ये नत्न्यनेनैति प्रतीते:। एतेनाडत्रोन्मीलितं पृथगलंकार

१ ज. पीडय प्र. ताडय मति वा पाठः। २ ज. याडयथ । ३ प्र. गनुकेनाडपि ।

सहजं आगन्तुकं वा किमपि साधारणं यत् लक्षणम्, तदूरण यत् किंचित् केनापि वस्तुस्थित्यैव बलीयस्तया तिरोधीयते, तत् मीहित- मिति द्विधा स्मरन्ति । क्रमेणोदाहरणम्---

अपाङ्गतरले हशौ मधुरवक्वर्णौ गिरो- विलासभरमन्थरा गतिरतिव कान्त मुखम् । इति स्फुरितमझके मृगदृशां स्वतो लीलया तदत्र न मदोदय: कृतपदोदपि संलक्ष्यते ॥ १५५ ॥

अत्र हकतरलतादिकमद्गस्य लिङ्गं स्वाभाविकम्, साधारणं च मदो- दयेन, तत्राप्येतस्य दर्शनेत् । ये कंदरासु निवसन्ति सदा हिमाद्रे- र्स्वत्पातशाड्किताधियो विवशा द्विपस्ते । अप्यड्गमुपुलकमुद्रहस्तां सकम्पं तेषामहो वत भियाम न बधोद्याभिजः ॥ १५६ ॥

अत्र तु सामर्थ्यादवसितस्य शैत्यस्य आगन्तुकत्वात्तयाभव्योरपि कम्पुलकयोस्सादृश्यं समनता च, भयेष्टापि तयोरुपलक्षितत्वात् । निजं स्वाभाविकं लस्म निगूहनीयसाधारणं चिह्नं तदूरण केनचिद्रस्तुना बलवत्तया यत्किचिद्रस्तु गत्यैव तिरोधीयते तन्मीलिताडलङ्कारः।तच द्विधा—लक्षण: कचित्स्वभाविकत्वाच्चिदागन्तुकत्वाच्चेत्यर्थः । तत् स्वाभा- विकेन लक्षणा मीलितं यथा—अपाङ्गेति ।

अत्र हकतरलतादि अड्गस्य स्वाभाविकं लिङ्गं, समानं न तिरोधेयेन म- देन । तत्राड्येतदुपलम्भात् । आगन्तुकेन लक्षणा यथा—ये इति ।

अत्र कम्पपुलके अड्गस्य लिङ्गे, हिमाद्रिकंदरानिवाससाम्यभोद्येगशीतिरू- पकारणस्यागन्तुकत्वेन तत्कार्यभूतयोस्सादृश्यं समनता च । इत्यपास्तम् । अपाङ्गेति । ( अपांग: तरल: ययोस्ते, अपांगयो: तरले चञ्चले इने वा । मधुरा: वक्रोक्तिसंम्पेकाः वर्णा: यासु । मृगदृशा: अंगके कोमलशरीर इव लीलया स्वतः स्वभावत: स्फुरितम्। मदोदय: मदुपानजन्यमदस्य उदय:। कृतपदोदपि कृतस्थानेsपि । पृथ्वी छन्दः ।) अत्र स्वाभाविकेन हकका- र्यादिना निगूहनीयमदसममानधर्मेण बलवता मदोदाभिभूयते । (ये इति । त्व- दागमने शङ्किता धी: येषाम् । विवशा: विन्हलाः । वसन्ततिलका छन्दः।)

१२८ दशाम उल्लासः

स्थाप्यतेडपोघ्रात बाडपि यथापूर्वं परं परम् । विशेषणतया यत्र वस्तु सैकावली द्विधा ॥ ४५ ॥

पूर्वं पूर्वं प्रति यत्रोत्तरस्य वस्तुनो वीप्सया विशेषणभावेन यत् स्थापनं निषेधो वा संभवति, सा द्विधैकावली भण्यते । क्रमेणोदाहरणम्—

पुराणि यस्यान्तराड़ूनानि वराडूनना रूपपुरस्कृताडूनच्यः । रूपं समुन्मीलितसद्विलासं विलासा: कुसुमायुधस्य ॥ १५७ ॥

तेष्वपि तंयोरुपलम्भात् । संस्थाप्यते इति । स्थापनं विधि: । अपोहे निषेध: । यथापूर्वमिति वीप्सायामल्ययीभाव: । तेन पूर्वं पूर्वं वस्तु प्रति उत्तरस्य वस्तुनो यत्र विशेषणतया बाहुल्येन विधि:, यत्र व तथा निषेध:, सा द्विधैकावली । विशेषणतया विधिरित्यस्य विशेषत्वविमतयै: । एवं विशेषणतया निषेधोऽपि । क्रियते तु 'पूर्वकोऽविशेषणतया स्थितं वस्तु परं विशेष्यं कृत्वा यत्र स्थाप्यतेडपोघ्रात वा सैकावलीति सूत्रार्थ:' इत्याह ।

तत्र विधौ यथा—पुराणीति । अत्र पुराणामडूनास्तासामडूविशेषणक्रियामुखेन रूपं तस्य विलासास्तेषाम्‌खत्वमिति क्रमेण विशेषणतया विधि: । निषेधे यथा—न तदिति ।

इति मीमितम् । विशेषणतयेतिं । विशेष्यतयेत्यपि बोध्यम् । यथा 'धर्मेण बुद्धिसत्व देव शुद्धा बुद्धया निवद्धा सहसैव लक्ष्मी:। लक्ष्म्या च तुष्टा भुवि सर्वलोका लोकैकेश नीता भवनेध कीर्ति: ॥' इति ।

अत्रोत्तरोत्तरक्रियोक्षणं पूर्वं पूर्वं प्रति विशेष्यम् । अत्नैव पूर्वपूर्वै: परस्य परस्योपकार: क्रियमानो यथेकरूपस्तद् मालादीपकमुक्तं प्राक् । स्थापनमिति । स्थापकत्वं च स्वसंघेन विशेष्यताडवछेदकनियामकत्वम् । अपोहकत्वं च स्वव्यतिरेकेण विशेष्यताडवछेदकत्वं बाहुल्येनोनेति ।

तत्नैव चमत्कारादिति भाव: ( पुराणीति ।) पुराणि गृहाणि । यस्मान् नगरीमू ( रूपेण परिष्कृतं भूषितं अंगं यासां ता: । विलासा: कुसुमायुधस्याड्कमिति रूपकम् । उपजातिरच्छनद: । )

न तदिति । भडिकाव्ये द्वितीयसर्गे शरत्कालवर्णनम् । न लीन: षट्पदोऽभ्र-

१ ज. पूर्वं प्रति यत्रोत्तरस्य ।

न पदूजं तथदलीनषदपदम्। न षष्ठपदोऽसौ कलगुजितो न यो न गूढरतं तन्न जहार यन्मनः ॥ १५८ ॥ पूर्वत्र पुराणां वराड़्ना: तासामऱविशेषणमुखेन रूपम्, तस्य विलोका:, तेषामप्यक्षोभ्यादित्यमुनि क्रमेण विशेषण विषयते । उत्कर्षे म- तिषधेड़प्येवं योज्यम् ।

यथाडनु’भावमथेस्य दृष्टे तत्सहशो स्मृतिः । स्मरणम्

यः पदार्थः केनचिदाकारेण नियतः यदा कदाचित् अनुभूतोदभूत्, स कालान्तरे स्मृतिप्रतिबोधाधायियनि तत्समानो वस्तुनि दृष्टे सति, यत् लैथैव स्मर्यते, तत् भवेत् स्मरणम् । उदाहरणम्— निम्ननाभिकुहरेषु यदसभः प्रावितं चलहशां लहरीभिः । तद्वैः कुहरुतैः सुरनार्यः स्मारिता: सुरतकण्ठरुतानाम्॥१५९॥

अत्र जले पडूजस्य, तत्र पट्टपदानां, तत्र गुजितस्य, तत्रापि मनोहारिताया विशेषणतया निषेधः । यथेति । अत्राडर्थस्य स्मृतिः स्मरणालङ्कार इति लक्षणम् । यथाडनुभवामति स्मृत्या- कारदर्शनम् । दृष्टे तत्सदश इति तद्वेतुसंस्कारोद्धोधे हेतुनिर्देशः । अदृष्टादेर- व्युपलक्षणात् । यद्वा अन्यादृशास्मृतेश्रारुत्वाभावेनाडलङ्कारत्वाडभावाच्च्छेद- कतया लक्षणाडन्तर्गतिमेवैतत् । तदयं वाक्यार्थः--केनचिदाकारेण नियतो यदा कदाचित्केनचित्प्रमाणेनाडनुभूतः स कालान्तरें संस्कारोद्धोधहेतौ तत्समानधर्म- दर्शने सति यदनुभूतेन प्रकारेण स्मर्यते तत्स्मरणाडलङ्कारः । स द्विविधः--एत- जन्मनि जन्मान्तरे वाडनुभूतस्य स्मृतिः । क्रमेणाडहरणे । निम्नेति ।

मरो यत्र । कलं कलस्वरयुक्तम् । वंशस्थं वृत्तम् ।) इत्येकावली।अन्यादृशस्मृते- रिति । अदृष्टोद्धृद्‌जन्मान्तरीणसंस्कारजन्यस्मृते:, चिन्तायाःहृद्‌दुसंस्कारजन्यस्मृ- ते:, तावडिभ्रादिमां स्मृतस्तव भुज इत्यादिभ्रूधारणसंवृंघज्ञानजन्यम्ते श्रेत्यर्थः । अन्त्याया अपि स्मृतेः संचारितया भूयेद्रिपयकरतिभावाङ्गतया प्रेयोऽलङ्का- रत्वेनैव चमत्कारित्वेनैतदलङ्कारत्वाभावात् । साधारयमूलम्मूतरतैरेव चमत्कारित- याडलङ्कारत्वामिति भावः । ( निम्नेति । अप्सरसां जलक्रीडावणेनम् । ) ल- हरीभिस्तरंगैश्रलदशां नाङ्गिकानां निम्ननाभिकुहरेषु यदसभः प्लावितं तद्वैः

१३० . दशाम उल्लासः

यथा वा—

करजुअगाहिअजसोआथणमुहतिणिवेसिआाहरउडस्स । संभरिअपञ्ञअणस्स णमह कणहस्स रोमञ्चम् ॥ ४६० ॥ भ्रान्तिमानन्यसंवित्तचुल्यदर्शने । ४६ ।

तदिति अन्यत् आकारणिकं निर्दिश्यते, तेन समानम् ( अर्थोऽदिह ) प्रकारणिकम् ( आश्रीयते ), तस्य तथाविधस्य हेतोः सत्यां, यत् आकारणिकतया संवेदनम्, स भ्रान्तिमान् । न चैष रूपकं प्रथमागतिशयोक्तिवां । तत् वस्तुतो भ्रमस्याऽऽभावात् । इह च ( अर्थोऽनुगमनेन संज्ञाया: भवत्ते: ) तस्य स्पष्टमेव प्रतिपन्नत्वात् ।

स्पष्टम् । भ्रान्तिमानिति ।

अत्राप्यन्यसंविदिति लक्षणम् । तत्त्वुल्यदर्शन इति हेतुनिर्देशः । अन्येऽति पदार्थे परामृशता तदित्यनेनाऽऽकारणिकं निर्दिश्यते । तथा च तेन तुल्यमर्थ-

दिह प्रकारणिकं लभ्यते । तेन प्रकारणिकस्याऽऽकारणिकतुल्यस्य दर्शने सति यदाकारणिकत्वेन ज्ञानं स भ्रान्तिमानित्यर्थः । न च रूपके निर्गीर्योऽध्यवसा-

नरुपायामतिशयोक्तौ चाडित्यास्ति । तत् वस्तुतो भ्रमाडभावेऽध्यवसानमात्रसीकारात् । इह त्वर्थोऽनुगमेन संज्ञाप्रवृत्तेः श्र्मोपगमस्य स्पष्टमेवोपगमात् ।

मुरतकालिकंठध्वनिसदृशे: कुहरकुहेहीत ध्वनिविशेषेपरित्यन्वयः । कंठो य-

निरूपो गते: । 'कंठावटस्थ्रगतातो:' इति कोशात् । रुतानामिति करेणि पठिती ।

( स्वागता छन्दः । करोति । करयुगृह्हीतयशोदास्तनमुखवविनिवेशिताधरपुटस्य । संस्मृतपांचजन्यस्य नमत कृष्णस्य रोमांचम् । आर्या जघनविपुला । )

इति स्मरणम् । दर्शने सादृश्यात् । प्रकारणिकत्वाद्दर्शनाद्द्रष्टस्सकारण्यप्रकारणिकत्वादर्शनाद्ध्रष्टस्सकारण्यप्र-

णिकस्मृतिजन्यमित्यर्थः । अप्रकारणिकत्वेनैति । अप्रकारणिकतादात्म्येनैत्यर्थः ।

ज्ञानम् । निश्र्रयात्मकम् । तेन 'कांतं तव मुखं पद्मं चन्द्रो वेतिं न निर्णयः ।'

इति संदेहे नातिल्यास्ति । तत् सत्वेन तेनानुभूयमानारोपस्य चित्तादिजन्यस्मृतिजन्यारोपस्य च ठ्युदासः । अप्रकारणिकतादात्म्येनैत्युक्तेर्मीलितसामान्य-

तद्धुणावरणम् । भ्रान्तिमात्रादलंकारः । सा च कविप्रतिभानिमितैव । तेन रंगो रजतमिति बुदैर्नोलंकात्वम् । रूपकवितोऽ च नातिल्यास्ति । मर्मप्रहार-

कृतचित्तविक्षेपविरहादिकृतन्मादादिजन्यभ्रान्तेश नालंकात्वम् । साहश्यप्रयोज्यत्वाभावात् । वस्तुतो भ्रमाभावेऽपि इति । स्वारसिकभ्रमाभावेऽपित्यर्थः ।

उदाहरणम्——

कपाले माजीर: पय इति करोल्लेठि शशिन-

स्त्रग्नोच्छद्रभोतानिवसङ्गमिति करी संकलयति ।

रतान्ते तल्पस्थानेहराति वनिताडन्यशुक्रामिति

प्रभोमत्तश्वन्द्रौ जगाददेमहा विश्र्वकयाति ॥ १५६? ॥

आक्षेप उपमानस्य प्रतीपमुपमेयता ।

तस्यैव यदि वा कल्प्या तिरस्कारनिवन्धनां ॥४७॥

अस्य धुरं सुतरामुपमेयमेव वोढुं पौढमिति कैमर्थ्येन यत् उपमानमा-

क्षिप्यते, यदपि तस्येवोपमानतया प्रसिद्धस्य उपमान्तराविवक्ष-

याडनादरार्थमुपमेयभाव: कल्प्यते, तत् ( उपमेयस्यापमानमतिकृल-

वर्तित्यात् ) उभयरूपं प्रतीपम् । क्रमेणोदाहरणम्——

लावण्यौकसि सप्तपदगरिमणयग्रसरेर तयागिनां देव त्वव्यवनीभरणक्षमभजे निष्पादिते वेधसा ।

उदाहरणम्——कपाले इतिः । आक्षेप इतिः ।

अस्य प्रयोजनं निर्वाहितमुपमेयमेवाडलमित्यप्रयोजकतयोपमानं यदाक्षि-

प्यते, यच्चोपमानतया प्रसिद्धस्योपमेये तस्माद्विशेपाविवक्षया अनादरार्थेमुपमेय-

भाव: कल्प्यते, तदुभयरूपं प्रतीपम् । उपमेयस्योपमाने प्रतिकूलवर्तित्यात् ।

तत्रायं यथा——लावण्योति ।

अत्र च प्रवृत्तिनिवृत्तिकारिस्वारसिकधर्मो विवक्षित इति भावः । तयोस्तु श-

ब्दाधीनो व्यंजनिको धर्म इति तात्पर्येम् । वस्तुतो यत्र ‘डिति ’ इत्यादि-

पदेन अभक्तेन निबद्धो व्यंग्यो वा तत्रायमलंकार इति नातिप्रसङ्गकोपि बो-

ध्यम् । कपाले इतिः । ( भाषकवे: पद्यामिते शार्ङ्धरपद्धतौ स्पष्टम् । )

पय इति । पयोऽत्रान्येत्यर्थे: । ( लेढि आस्वादयति । तरूणां छिद्रपु प्रो-

तान्प्रविष्टान् । संकलयति गुण्हाति । प्रभया मत्तः तदतिसायशाली ।

विभ्रमयति भ्रममुत्पादयति । मत्तो हि स्वतः एव भ्रमति न तु परस्य भ्रममु-

त्पादयतीत्याश्र्र्य अहोशब्देन बोध्यते । ( शिखरिणी छन्दः ।) इति भ्रा-

न्तिमान् । अपयोजकतया कैमर्थ्येन । तिरस्कारफलकोपमानद्यर्थेतोक्कि-

रेकं प्रतीपमित्यर्थे: । प्रतीपयोगार्थेमाह । उपमेयस्येति । लावण्येति । ला-

१ प्र. ‘भ्रमयति । २ च व. छ. झ. निवरन्धनम् ।

१३२ दशाम उल्लासः

इन्दुः किं घटितः किमेष विहितः पूषा किमुत्पादितं

चिन्तारत्नमहो मुहेः किममी सृष्टाः कुलक्ष्माभृतः ।। १६२ ।।

ए एहि दाव सुन्दरी कर्णं दाऊण सुणसु वअणिज्जम् ।

तुझ्झ मुहे ण किसोअरि चन्दो उअमिज्जइ जणे ण ॥ १६३ ॥

अत्र मुखेनोपमायमानस्य शशिनः स्वल्पतरगुणत्वादुपमल्यानिष्प-

त्या ‘वअणिज्जम् ’- इति वचनীয়पदाभिघय्यज्ञस्स्तरस्कारः ।

कचित्तु निष्पत्रैवोपमितिक्रिया अनादरणीवन्थनम् । यथा—

गर्वेमसंवाब्भिमं लोचनयुगलेन किं वहसि मुङ्गधे ।

सन्तीहशानी दिशि दिशि सरःसु नतु नीलनलिनानि ॥ १६४ ॥

इहोपमेयीकरणमेवोत्पलानामनादरः ।

अनयैव रीत्या यत् असामान्यगुणयोगात् नोपमानभावमाप अनुओत-

अत्र यथासंख्यसक्त्वेडपि आकार्षेप एव नमत्कारकारित्वायाक्षेपोऽहारणता ।

द्वितीये तु कीर्तिदगुप्त्यनिष्पत्त्या तिरस्कारः, कीर्तितु निष्पत्त्या सहेतु तदृत्तेः ।

क्रमेणोदाहरणम्—ए एहोति ।

अत्र मुखोपमानस्य शशिनः स्वल्पगुणत्वादुपमित्यानिष्पत्तिरेवअणिज्जामिति

पदेन व्योत्यते । सैव तिरस्कारहेतुः । गर्वेमिति ।

अत्र नलिनानां लोचनोपमेयीकरणमेवानादरहेतुः । उपमेयस्य न्यूनगुणत्व-

स्थितेः । अनयैव रीत्या तदपि प्रतिपं दृश्यं यत्सामान्यगुणयोगाभावेनोपमा-

वण्याश्रये, प्रतापातिशयसहिंते, दातृमुरुञ्चे, भुबरणसमर्थभुजे । पूषा सूर्यः ।

चिंतारत्नं चितामणिः । ( कुलक्ष्माभृतः-‘महेन्द्रो मलयः सह्यः शक्तिमान्

ऋषभपर्वतः’विधयक्षः पारियात्रः समस्तैते कुलपर्वताः॥’ शार्दूलविक्रीडितं छन्दः)

अत्र निषिध्यमानवस्तुगतसकलगुणप्रतीतिःलिङ्गन्या प्रयोजनम् । द्वितीये त्वाति ।

तिरस्कारार्थमुपमानस्योपमेयत्वकल्पनरूपे इत्यर्थः । ( ए एहीति । ) ‘आयि

एहि तावत् सुन्दरि कर्ण दत्वा शृणुष्व वचनীয়म् । तव मुखेन कुशोदरि चंद्र

उपमीयते जनेन ॥’ वचनীয়ं निदामू । (आryā छन्दःः) उपमित्यानिषपत्तिरिति ।

अत एव व्यतिरेकान्त्रिदः । तृतीयोपमितिनिष्पत्तावप्युपमेयाधिक्यप्रतीते ।

अत्र व-

ण्यमुत्स्याधिकियं व्यङ्ग्यमू । (गर्वेमिति । असंवाब्हं संवहनयोग्यमू । अपारिमि-

तिमिति यावतू । आयो छन्दः ।) अत्र नलिनानामिति । उपमानत्वेन प्रसिद्धा-

९ प्र. भद्रे इति वा पाठः

पूर्वं, तस्य तत्त्वकल्पनायामपि भवति प्रतिपमिति प्रल्तेतव्यम्। यथा--अहमेव गुरु: सुदारुणामिति हालाहल मा स्म तात हृप्य: । नतु सन्ति भषादशानि भूयो भुवनेऽस्मिन्वचनानि दुर्जनानाम्॥६५॥

प्रस्तुतस्य यदन्वयन्त गुणसाम्यविवक्षया । ऐकात्म्यं बध्यते योगाच्चत्सामान्यमिति स्मृतम्॥४८॥

अतादृशमपि तादृशतया विवक्षितुं यत् अप्सुतार्थेन संप्रक्तमपरिवक्तनिजगुणमेव तदेकालमतया निवेश्यते, तत्त् ( समानगुणनिबन्ध-नात् ) सामान्म् । उदाहरणम्--

नत्वाननुभवेऽप्यर्थस्योपमानत्वकल्पना । कथमिति नेदृ । उपमानतिरस्कार-स्थालंकोरतात्वीजतत्वात् । तच्च द्विधा संभवति । उपमानत्वेनैव प्रसिद्धस्योपमेयत्वकल्पनया वा । सूचं चोपलक्ष-णतया योज्यम् । उदाहरणम्--अहं हालाहलस्य खलवचनोपमानत्वमसंभाव्यमाने मेऽवोपनिबद्धं तिरस्कार-हेतु: । प्रस्तुतस्येति ।

अतादृशत्वेऽपि विवक्षितगुणसाम्यस्य प्रस्तुतस्यान्येनाप्रस्तुतेन गुणसाम्य-विवक्षया ऐकात्म्यं बध्यते तत्सामान्यम् । समानगुणयोगात् । अप्रतियत्क्क-निजगुणस्येत्यापि विशेषणं विवक्षितम् । अन्यथा तदृणालंकारेऽतिव्याप्ते: । ' बध्यते ' इत्यस्य प्रतिपादनात्रथो न तु शब्दं प्रतिपादनम् । उदाहरणे ' अविमाव्यातां गता: ' इत्यादावैकात्म्यस्याशाब्दत्वात् । उदाहरणम्--नामित्यर्थ: । अत्र नेत्रयोःपमानत्वेनाधिकार्यं फलति । अवोपमितिनिष्पत्ताव्-प्युपमेयाधिकार्यप्रतीतेर्व्यतिरेकतो भेद: । ' त्वल्लोचनसंं पदं त्वद्रुक्षसटतरोःपमेयाधिकारिसंवोधनम् । मा स्म हृप्य: । गर्वं मा कृथा । मालभारिणी छ-न्द: । ) हालाहलस्येति । अत्युक्तटदुःखहेतोरित्यर्थ: । अस्योपमातो भेद उपमानप्रकरण एवोक्त: । इति प्रतिपम् । अतादृशत्वेऽपि । असमानगुणत्वेऽ-पि । प्रस्तुतस्य । प्राधान्येन वर्णनीयस्य । गुणसाम्यविवक्षया । गुणसा-

म्यं प्रतिपादयितुम् । ऐकात्म्यम् । एतद्गुणेनाप्रतीममानत्वं । तेन मीलीता-

१३४ दशाम उल्लासः

मलयजरसविलिम्पतनवो नवहारलताविभूषिता सतरदन्तपतत्रकृतवकत्ररुचो रुचिरामलांशुका: । शशाभृति विततभामिति धवलयाति धरामविभाव्यतां गताः प्रियवसन्ति प्रयान्ति सुखमेव निरस्तभियोऽभिसारिका: ॥१६६॥

अत्र प्रस्तुततदन्ययोर्नयूनानन्तरीक्ततया निवद्ध धवलत्वमेकात्मकताहेतुः, अत एव पृथगभावेन न तयोरुपलक्षणम् । यथा वा—

वेत्रत्वचा तुल्यरुचां वधूनां कर्णाग्रतो गण्डतलागतानि । भृङ्गा: सहेलं यदि नापतिष्यन्कोडवेदयिष्यन्नवचम्पकायनि ॥१६७॥

अत निमित्तान्तरजनितादपि नानात्वप्रतीतिः प्रथमप्रतीतिमभेदं न व्युदासितुमुत्सहते, प्रतीतत्वात्तस्य । प्रतीतेश्च वाधायोगात् ।

मलयजेऽत्रि ।

अत्राभिसारिकावाचन्द्रकयोरैकत्म्यप्रतीतेः । कान्तितस्तुतार्थस्तुतथोरस्तर-कालीनविवेकादिना तदुन्रयनम् । यथा—वेत्रेति ।

अत भृङ्गपातानन्तरं भेदप्रतीयो न तु पूर्वमेव प्रतीतिः । ननु भृङ्गपातेन भेदप्रत्ययो न तु पूर्वमेव प्रतीतिरिति चेत् । अग्रे तथैवेदम् प्राथमकाभेदप्र-

दृद: । तत् तु बलवत्सजातीयग्रहणकृताग्रहणम्, अत्र तु पृथकत्वेनाग्रहणमिति विशेषात् । न च भ्रांतिमता संकरः । तत् स्मयेमाणस्यारोपोद्द्रातनुभृङ्गमानस्येति विशेषात् । नापि रूपकप्रथामतिशयोक्तिभ्याम् । उपमेये उपमानतादात्म्यस्य शब्दादप्रतीते रुपकाभावात् । उपमानातवच्छेदकरूपेण अप्रतीयमानत्वान्नाति-

शयोक्तिः । ( मलयजादिति । ) धर्मिणां धर्मविशिष्टत्वात्कम्पं । ( पृथिवीं विस्तृ-

तं धाम तेजो यस्य तस्मिन् शशाभृति चन्द्रे भरां पृथिवीं धवलयाति सति । अवि-भाव्यतां अलक्ष्यताम् । अभिसारिका:-‘कान्तार्थिनौ तु या याति संकेतं साडभि-

सारिका’ इत्यमर:। पादाकुलकं छन्दः । ) तदुन्रयनम् । पूर्वकाळजातैकस्म्य-प्रत्ययोनवदनम् । वेत्लेति । (वेत्रस्य त्वचा तुल्या रुक् यासां । गौरवर्णा-

मिति यावत् । कर्णाग्रतः कर्णाग्रात् । गण्डतले आगतानि । ) यदि भृङ्गा: सहेलं नापतिष्यन् तदा नवचम्पकायनि को वेदयिष्यदित्यन्वयः । (इन्द्रवज्रा छन्दः ।) इन्द्रवज्रा छन्दः ।) अत्र गंडचम्पकयोगैरत्वादपि हेताप्रतीतिः । अग्रे इति । एवं चात्रेतनाविशेषदर्श-

१ प्र. विभूषण: ।

काव्यप्रकाशः

१३९

विना प्रसिद्धमाधारमाधेयस्य व्यवस्थितिः । एकात्मा युगपदृत्तिरेकस्याने कगोचरा ॥ ४९ ॥ अन्यत्प्रकुर्वेतः कार्यमशक्यस्यान्यवस्तुनः । तथैव कारणं चेत् विशेषाख्याविरोधः स्मृतः ॥ ५० ॥ प्रसिद्धाधारपरिहारेण यत् आधेयस्य विशिष्टा स्थितिरभिधीयते, स प्रथमो विशेषः । उदाहरणम्—

दिवमप्युपयातानामाकल्पमनल्पगुणगणा येषाम् । रमयन्ति जगन्ति गिरः कथामिव कवयो न ते वन्ध्याः॥१६८॥ एकमपि वस्तु यत् एकेनैव स्वभावेन युगपदनेकत्र वर्तते, स द्वितीयः । उदाहरणम्—

त्ययस्यानिरासात् तस्य वृत्तत्वात् । चिनोति । स एष त्रिधा । तत्र प्रसिद्धमाधारं विनाऽऽधेयस्य विशिष्टावस्थितिरदभिधीयते स एको विशेषः । तत्र प्रसिद्धामित्यनेनैदमुक्तं यदत्र वास्तवमाधारत्वं न विवक्षितं किं तु कविप्रसिद्धिमात्रसिद्धमिति । अत एव तथैवोदाहरणम्—

अत्र कविरूपं प्रसिद्धमाधारं विना गिरां विशिष्टावस्थितिरुक्ता । एकस्य वस्तुनो युगपद्या एकात्मा अनेकवृत्तिः स द्वितीयो विशेषः । एकात्मेत्येकेन स्वभावेनैत्यर्थः । एतच्च विशेषणं ‘एकाधिष्ठा वृत्तिः’- इत्याद्यर्थसंघयद्या वक्तेनाय । युगपदिति पर्यायानिवारणाय । उदाहरणम्—

नजन्यभेदज्ञानमुत्तरकालिकं न पूर्वोत्पन्नतद्ग्रहं निरामितमूलहते । उत्पन्नत्वात्स्येत्यर्थः । तत्फलीभूतगंडचंपकयोरत्यानन्तसमानगुणत्वप्रत्ययस्यातिरस्कार इति तात्पर्यम् । एतेनैदृशो विपये विशेषोऽलंकारः पृथगित्यपासतम् । इति सामान्यम् । ननु गिरामाकारश आधारः प्रसिद्धो न कविरत आह । किं त्वति । सिद्धमिति । सिद्धमपित्यर्थः । ( दिवमिति । आकारलं आप्रलयम् । ) गुणगणा गिरः । जगन्ति कर्मे ( आर्यो छन्दः । ) विशिष्टावस्थितिः । निराधारांतर्गतल्वेनान्वयवर्णनेऽप्ययम् । यथा ‘गतेदपि सूर्ये दीपस्थास्त-

२ प्र. धो मतः

१३६ दशाम उल्लासः

सा वसिँ तुंज्झ हिअए स चिअ अच्छीसु सा अ वअणेसु । अह्मारिसाण सुंदर ओआसो णात्थि पावाणप् ॥ १६९ ॥ यदपि किंचिद्रभसन आरंभमाणस्तेनैव यत्नेनाश्रुयमापि कार्यान्तर-

मारभते, सोडपरओ विशेषः । उदाहरणम्— स्फुरदलज्झुतरुपमुत्पतत्पज्ज्वलन त्वां सृजतांवद्ग्राविधग्रप् । विधिना समृज्ये न वो मनोभूभुवि सत्यं सविता बृहस्पतिथ्वा॥१७०॥ यथा वा—

ग्रहिणी सचिवः सकी मिथः प्रियशिष्या ललिते कलाविधौ । करुणाविमुखेन मृत्युनाथरता त्वां वद किं न मे हतम् ॥ १७१ ॥ सर्वत्र एकविधिपयेसतिशयोत्किरेव प्राणल्वेनावतिष्ठते, तां विना प्रा-येणाडलंकारत्वाडयोगात् । अत एवोक्तम्—

सा वसिँ इति । स्पष्टम् । रभसेनान्यत्कार्यं कुर्वन् ‘कतुयेदशक्यस्यान्यस्यापि कार्यस्य त-थैव करणं स तृतीयो विशेषः । अथ तथैवति तेनैव प्रकारेणेत्यर्थः । एत-च ‘ धुनोति चासिं तनुते च कीर्तिम्’ इत्यादिसमुच्चयलव्यवर्तनाय । उदाहरणम्—स्फुरदिति ।

अत्रान्यस्य करणं श्लाघ्यम् । कचिच्चु वयडचम् । यथा--ग्रिहिणीति । अत्र किं म मे हतसित प्रियवादिसर्वेहरकरुपकार्यकरनं व्जयते । न-न्वाधारं विनां वास्तविक्याधेयस्य व्यवस्यितिरनुपपन्नैव, एवमन्ययोग्यानुपपत्ति-रिति चेत्, न । अतिशयोक्तिमालंलय तथाभिधानात् । सर्वत्रैवविधे विष-येडतिशयोक्तिरेव प्राणायित। तां विना प्रायशोडलंकारत्वाभावात् । अत एवाहुः—

मदिंच्छदंत्ति तत्करा:’ इति । (सेति ।) ‘सा वसति तव हृदये सैवाक्ष्णोः सैव वच-नेपु । अस्माकं सुंदर अवकाशः कुत्र पापानाम् ॥ ’ ( आर्य छंदः । स्फुर-

दिति । स्फुरत् प्रकाशमानं अदुतं रूपं यस्स । उद्धतः प्रतापाग्रिः यस्स । अद-नवद्या शुद्धा विद्या यस्य । एतादशं त्वां सृजता ब्रह्मणा नवः मनोभूः मदनः, सविता, बृहस्पतिश्वरु ससृजे उत्पादितः इति सत्यम् । मालभारिणी छंदः । गृ-हिणीति । रघुकाढये अष्टयमर्गे इंदुमतीं शोचतः अजराजस्योक्तिः । अपरव-

कं छंदः ।) अतिशयोक्तिमिति । अतिशयेनोक्तिमित्यर्थः । आंधुनिको-

काव्यप्रकाशः . १३७

सैषा सर्वत्र वक्रोक्तिरनयार्थीं विभाव्यते । यत्नोदस्यां कविर्भिः कार्यः कोऽलङ्कारोदनया विनापि ॥ इति । स्वसुत्सृष्ट्य गुणं योगादत्युज्ज्वल गुणस्य यत् । वस्तु तद्गुणतान्नाति भण्यते स तु तद्गुणः ॥ ९९ ॥

वस्तु तिरस्कृतवाच्येन रूपेणापि समापगतेन प्रगुणतया स्वगुणसम्पदा- परकं तत्स्वतिभासमेव यत्समासादयति, स तद्गुणः ( तस्याऽप्रकृतस्य गुणोऽतिगुणोऽस्तीति ) ।

सैषेति । विभाव्यत इति । विशेषो भाङ्ग्यते । नमत्कारविशेषविपयः क्रियत इत्य-र्थः । स्वामिति । अत्युत्कृष्टगुणस्याऽप्रस्तुतस्य योगात्तद्गुणसंपदुपरागात्स्वकीयं रूपं तिरस्कृत्य प्रस्तुतं वस्तु यत्तदनुकारमेवासादयति स तद्गुणो भण्यते । तस्याऽप्रस्तुत-तस्य गुणोऽतिगुण इति व्युत्पत्तेः । मीलिते वस्तुन्तरेणाच्छादितस्य तस्यैव वस्तुनः प्रतीति; अत् त्वनाच्छादितस्वरूपसम्प्रति वस्तुन्तरगुणापत्तिरिति ततो भेदः ।

केरपि काव्युक्तितोऽपचारण हृदयादौ भावनादत्त सत्क्वोपचारण राजस्तादृश्येण मनोभूताव्दुपपचारण न तथोक्तिरिति भावः । न त्वनिशायोक्तच्यलङ्कारोदत्र वि-वक्षितः । तस्याऽत्राऽसंभवात् । वक्रोक्तिः । वक्तया गौणतयोक्तिः । त्रिविध इत्युपलक्षणम् । दोषेडपि गुणं दृष्ट्वा तदर्थेनायामध्ययम् । 'विपदः सन्तु नः शाश्वच्यामु संकीर्त्येते हरिः ।' एतेनाऽडुञ्जा न समाऽत्र पृथग्लङ्कार इत्यपास्तम् । एवं गुणेऽपि दोषं दृष्ट्वा तदर्थेनायामध्ययमु । एवं किचित्मात्रं हृद्यं दोषस्य गु-णत्वकल्पनं, गुणस्य वा दोषत्वकल्पनमपि मः । यथा 'नैगुणेनित्र साधी-यो भिगस्तु गुणगौरवम् । श्लाघिनोडन्ये विराजन्ते घृडयन्ते ननन्दनमा; ॥' ए-तेनाऽत्राऽऽदर्शविषये लेशानामा पृथग्लङ्कार इत्यपास्तम् । एवं 'सूच्याथंशूच्यनं मु-द्रा प्रकृतार्थपरैः पदैः ।' यथा-नाटकादौ, इत्युक्तमुद्रायास्त्वलङ्कारत्वमेव न । प्रकृतोपस्कारकत्वाऽभावात् । यत्तु 'क्रमिकं प्रकृतार्थानां न्यासं रचनावलीं विदु; । चतुरास्यः पतिलक्ष्म्याः सर्वज्ञस्त्वं महीपते ॥' इति । तत्र रूपकैणत्रात्र व-ण्येस्योपस्कारो न तु क्रमतोडपि तस्यालङ्कारत्वाभावात् । इति विशेषः ।

उत्सृज्योति । व्याचष्टे । तिरस्कृत्योति । अभिमुखे वस्तुतः वस्तुगुणत्यागा-भावादिति भावः । ततः भेद इति । मीलिते धर्मिण एवाग्रहः, मामान्येऽप-

१३८

दशाम उल्लास:

उदाहरणम्—

विभिन्नवर्णो गरुडाग्रेन सूर्यस्य रथ्या: परित: स्फुरनृत्या । रत्नै: पुनर्यत्र रुचा रुचं स्वामानिनीयरे वंशकरीरनिलै: ॥१७२॥ अत्र रविगुराडपेक्षया गरुडाग्रजस्य, तदपेक्षया च हरिन्मणीनां प्रगुणवर्णता ।

तदूपादनतुहारश्वेदस्य तत्स्यादतद्गुण: । यदि तु तदीयं वर्णं संभवन्त्यामपि योग्यतायाम् इदं न्यूनगुणं न गृ- हीयात्, तदा भवेदतद्गुणो नाम । उदाहरणम्—

विभिन्नेति । अत्र तद्गुणद्रयम् । रविगुराडपेक्षया गरुडाग्रजस्य तदपेक्षया च हरिन्म- णीनां प्रकृष्टगुणत्वात्तदूपता प्रतीते: । एतेन यत्केनचिद्वाच्यस्य तम् ‘स्वगु- णयोगिननन्तर पुनस्तत्प्राप्तिदूषणं’ इति, तद्वाच्यम् । तस्म्योऽपि तस्मि- गुणोडत्रास्तीति व्युत्पत्तिकथनप्रकाशाविरोधात् । तत्र गुणद्रयकथनेन च तद्गुण- द्रययुक्तपादनात् । ‘आत्ते सीमन्तरत्ने-’ इत्यादौ वाक्यमाने संकरोदाहरणे तद्गुणत्वाभावप्रसंगाच् । न हि तत्र त्यक्तस्य स्वकीयस्वाद्वादामि: । त- दूयेतित ।

तदिति प्रकृतेत्यथै: । अस्याप्रस्तुतस्य । अत्युज्ज्वलगुण्योगेऽपि यदि न्यू- नगुणोडप्रकृत: प्रकृतस्य गुणो नान्हरति तदा अतद्गुण: । उदाहरणम्—

रित्यक्तगुणस्यैव अप्रस्तुतप्रतिभास:, इह तु गुणमात्रस्यैवाभिभव: धर्मिण: पृ- थक् आभात्येव भेद: इत्यथ: । आभात्यमात्रे स्मध्यमाणस्याप्याद्यत्र गुणमात्रस्यैव भेद: । (मात्रकाख्ये चतुर्थेश्लोके रैवतकप- वैतवर्णनम् । गरुडाग्रजेन अरुणेन विभिन्नवर्णा: । रथ्या: अश्वा: । ) स्फुरंत्या रुचा इति सर्वोन्वयि । वंशकरीं कोमलवंशाश्रभाग । (उपजातिश्लन्द: । ) अत्र द्वितीयं तद्गुणं पूर्वरूपमिति व्यवहरन्ति केचित् । ‘पद्मरागायते नासा- मौक्तिकं तेडधरत्निपा’ इत्यस्युदाहरणम् । एवं परसन्निधानेन प्रकारसिद्धत्व- गुणोत्कर्षेऽपि तद्गुणविशेष एवत्यपि बोध्यम् । यथा ‘नीलोत्पलानी दधते क- टाकैरतिनिलिताम्’ इति । एतेनात्रादतगुणनाम्ना पृथग्लङ्कार इत्पास्तम् । इति तद्गुण: । अत्युज्ज्वलगुण्योगेऽपि । पूर्ववाक्यस्थयोगादित्यस्यानुपङ्गा-

काव्यप्रकाश: १३९

धवलोडसि जहवि सुंदर तहवि तुए मज्झ रज्जिअं हिअअम्‌। राअभणिए वि दिअए सुअह णिहित्तो ण रक्तोडसि ॥ १७३ ॥ अत्राडतिरक्तेनापि मनसा संयुक्तो न रक्ततामुपगत इत्यतद्रुणः । किं च तदिति अमकृतं असयति च प्रकृतमत्र निर्दिश्यते । तेन यत् अमकृतस्य रूपं प्रकृतेन कृताडपि तनिमित्तात् नाडनुविधीयते, सोडतद्रुणं et्यापि प्रतिपत्तव्यम् । यथा—— गाङ्गमम्बु सितमम्बु यामुनं कज्जलाभमुभयत्र मज्जतः । राजहंस तव सैव शुभ्रता चीयते न च न चाडपचीयते ॥ १७४ ॥ यद्यथा साधितं केनाडप्यपरेण तदन्यथा । ५२ ॥ तथैव यद्विधीयेत स व्याघात इति स्मृतः । येनोपायेन यत् एकेनोपकल्पितम्, तस्याडन्येन जिगीषितया तदु- धवलोडस्मिन् ।

अत्राडतिरक्ते मनसि धृतस्याडप्यरक्तत्ववचनाडुत्तराधेमेवोदाहरराम् । तत्र प्रकृतं हृदयम्‌, संबोध्यस्वप्रकृतः । स्वहृदयवृत्तान्तनिवेदनस्यैव विवक्षितत्वात‌- तु । किं चाडत्र सूत्रे तत्पदेन प्रकृतमिवाडप्रकृतमप्युच्यते । तथाडस्येत्यनेनाड- प्रस्तुतरूपाडननुहरणवत्त्वस्तुतेनडप्रस्तुतरुपाडननुहारोडन्यः प्रकारः । यथा—— गाङ्गमिति ।

अत्राडन्याेपदेशापेक्षे राजहंसस्याडप्रकरणिकत्वं प्रकारणिकसत्वरूपोपमानत- योपपादनीयम्‌ । वाच्यमात्रविश्रान्तौ तु न काचिदनुपपत्ति: । यद्यथोक्ति । यथा येनोपायेन तथा तेनोपायेनैव यथा: । तथा च केनाडपि कत्रो यदहस्तु- दिदं लघदम्‌ । (धवलोडसीति) । “धवलोडसि यद्यापि सुंदर तथापि त्वया मम रंजितं हृदयम्‌ । रागभरितेडपि हृदये सुभग निहितो न रक्तोडसि ॥' निहित इत्यनेन रंजनयोग्यता । ( गाथा छन्दः । गाङ्गमिति । यामुनं यमुनासं- बंधि । अम्बु जलम्‌ । नीयते वर्धते । अपचीयते अपक्षीयते । रथोद्धता छन्दः ।) न काचिदनुपपत्तिरिति । गंगायमुनयोरप्रकृतयोगुणस्य वर्ण्येतया प्रकृतेन राजहंसनाप्रहरणादिति भावः । अमुं विशेषोक्तावंतरभेदवयवति परे । इत्यतद्रुणः ।

१४० . दशाम उल्लासः

पायकमेव यत् अन्यथाकरणम्, स (साधितवस्तुन्याहतिहेतुत्वात्) व्याघातः । उदाहरणम्——

हशा दग्धं मनसिजं जीवयन्ति हशैव या: । विरूपाक्षस्य जयिनीस्ताः स्तुवे वामलोचना: ॥ १४५ ॥

येनोपायेन यथा साधितं तद्नेन कर्त्रा जिगीषुतया तद्रस्तु तेनैवोपायेन तत्टोड्न्यथा चेत्साध्येते म व्याघात इत्यर्थः । प्रथमसाधितस्य वस्तुनो व्याहतिहेतुत्वात् । उदाहरणम्——हशोति ।

अत्र हशैव दाहो जीवनं च ।

तेनैवोपायेनेऽति । तज्जातीयेनैवेत्यर्थः । ( हशोति । विद्धशालभञ्जिकायां प्रथमांके मंगलाचरणम् । विरूपाक्ष: शिव: । ) अत्र हशोति । तथा न कार्येजाल्ये कारणवैजात्यं प्रयोजकमित्यस्य व्याघात इति भावः । इदमुपलक्षणम् । अन्यकारणत्वेन प्रामिद्धातद्न्यकार्यनिष्पादने डध्ययम् । 'यैर्जातं प्रीयते हन्ति तैरैव कुसुमायुध:' इत्यत्र योगार्थसत्त्वात् । अत्र सर्वत्र कारणयोरेकत्वा-

धयसनात्पुरस्फुरनिरोध: प्रातिस्विकरूपेण तत्त्वकार्यहेतुत्वाविमर्शाननिवर्तते इति बोधयम् । यद्ना त्वाश्रयभेदेनैकस्यैव कारणस्य विरुद्धकार्यद्रयजनकत्वं निबध्यते तत्र नायम् । व्याहतेर्विरोधगर्भोया अभावात् । यथा एकस्यैव पाण्डित्यस्य खलवृत्तिमदर्जनकत्वं सुजनवृत्तिशान्तिजनकत्वं च । एवमेकेन कर्त्रा येन कारणेन यत्कार्यं निष्पादयिषितं तद्न्येन कर्त्रा तेनैव कारणेन तद्विरुद्धकार्यं निष्पादयिषितं चेतदड्ययम् । यथा 'विमुञ्चासि यदि प्रियां प्रियतमेति मां मन्त्रे तदा सह नयस्व मां प्रणयचरणायन्त्रितः । अथ प्रकृतिभीति-

रिताविलभीतिरक्षाशयान् ज्ञातुं भुजगमण्डलावहितो नहि श्रोभविष्यति ।' इति । तत्रं प्रति प्रस्थिताॅं रामं प्रति ज्ञपकया वाक्यमिदम् । यतु 'निरुक्तियोगतो नाम्नामन्या-थेत्वप्रकल्पनम् । इदंशैश्रीतर्जनेन सत्यं दोषाकरों भवान् ।' इति निरुक्तचालंकार: । स श्लेषविशेष एव । यदपी सिद्धस्यैव विधानं विध्यलङ्कार: । 'पंचमोदंचने काले कोकिल: कोकिलोडभवत् ।' अत्र द्वितीयकोकिलपदं मधुरध्वनिशालित्वं लक्ष्यत् सकलजनहृदयत्वं व्यनक्ति । तदपि ध्वनिना गतार्थम् । कचि-दृणीभीतवद्गम्येन वा । न हि सर्वोडपि गुणीभूतवद्ग्यप्रपंचोडलङ्कारगोष्पदेऽन्तर्भ-

वयितुं शक्यते वेधसाडपि । एवमड्यष्टनिषेधानुकीर्तनमपि । एवमड्ये प्रमाणालङ्कारा: अन्यैर्दर्शिताः । तत्र प्रत्यक्षं भाविकतया निबद्धम् । अन्यादर्शं तु न चमत्कारि ।

काव्यप्रकाश: . १४९

सेष्ठा संस्तृष्टिरेषां भेदेन यदि हृ स्थिति: ॥ ५३ ॥

एतेषां समनन्तरमेवोक्तस्वरूपाणामलङ्काराणां यथासंभवमन्योन्यनिरपेक्षतया यत् ऐकत्र (शब्दभंगे एव, अर्थविषये एव, उभयत्रापि वा) अवस्थानम्, सा ऐकध्यसमवायित्वमोवा

एवं शुद्धालङ्कारा दर्शिताः । असति पुन: कश्चिद्वृशिष्यो यत्राङ्गाङ्गादिसंबद्ध-पद्व्यागप्रपुल्वमणिमेलकवत्प्रेक्तानामलङ्काराणां संवलन एव चमत्कार: । तस्मात्संकरालङ्कार । तत् तु द्वयी गति: । परस्परमनपेक्ष्य व्यवस्थितेस्तदभावाच्च । तत् प्रथमा संस्तृष्टिरुच्यते, द्वितीया तु संकर: । स च त्रिधोति प्रकारचतुष्टयं लक्षयति—सेष्षतेति ।

भेद: स्वरूपतो विपयतो वा परस्परमनपेक्षत्वम् । यद्वा विषयभेदे सति परस्पराडनपेक्षत्वम् । स्थितिर्यवस्थिति: । एतेषां समनन्तरमेवोक्तानामलङ्काराणां भेदेन यत्स्थान्ति: सा संस्तृष्टिरिष्यते । सकरभेदास्तु नेवम् । अङ्गाड्गीभावे स्वरूपतः सापेक्षत्वात् । अनि श्रये व्यवस्थितेरेऽपि भावात् । व्यवस्थिते विषये: पराङ्पे-

अनुमानं तु साक्षादेवोक्तम् । अन्येषां तु अलङ्कारत्वम् । तत्तत्प्रमाणजन्यप्रमितिव-घयत्वकृतचमत्काराभावात् । तत्तद्रूपेणोपस्कारकत्वाभावात् । उपमानं तु उपमेयगतार्थमित्याच्चूहम् । चमत्कार: । अधिकश्र्चमत्कार: । ननु 'संस्तृष्टिरने पृथक्, यथा कामिनीरोरें कुडलहरकेयरंकणादीनां खलेकपोतिकया शोभाजननेन दापत्ति: । तदृष्टचेव काव्ये गुणालङ्कारकल्पनादिति चेत् । तत् स्वाश्रयाभिन्न-

भिन्नाङ्गगोलकपरोधानपूर्वकं शरीरेऽवयविनि आर्थ: शोभातिशय:; इह त्वेकांगो-पायोपमयाडत्रिगाढत्बोपपादेन संस्तृष्टिरव्यवहारात् । लोकेऽपि बहुरणां कठाभरणानामेकोत्तरक्षकत्चं तत् संस्तृष्टित्वस्यैवाङ्गीकारात् । परस्परमपेक्ष्योति । परस्परनैरपेक्ष्येण लठधात्मविश्रांतीनमित्र्यर्थ: । एतेषामिति । बहुत्वमविवक्षितम् । तेन द्वयोरेपि संग्रह: । भेदेनोति । अनेन संकरस्युदास: ।

व्यवस्थितेरिति । यथा लिप्तीतयत्रोप्रेक्ष्या लेपनविषया ।

९ प्र. सेषा इति वा पाठ: । २ छ. ज. इह ।

१४२. दशाम उल्लासः

तत्र शब्दाडलङ्कारसमृद्धियथा—

वदनसौरभलोभपरिभ्रमद्भ्रमरसङ्घ्रमसंवृतशोभया । चलितया विदधे कलमेखलाकलकलोङ्कलकलोलदशा डन्यया ॥ १७६॥ अर्थोडलङ्कारसंश्रितस्तु—

लिम्पतीव तमोडज्ञानि वर्षत इवाऽज्जनं नभः । असत्पुरुषसेवेव हृदयविफलतां गता ॥ १७७ ॥

पूर्वत्र परस्परनिरपेक्षौ यमकाडनुप्रासौ संसृष्टिं प्रयोजयत: । उत्तरत्र तु तथाऽऽदिशे उपमोत्रेक्षे । शब्दाडर्थोङलङ्कारयोसु संसृष्टि:—

सो णत्थि एत्थ जामे जो एअं महमहन्तलाअण्णमू । तरुणाण हिअअलुण्डि परिसप्पन्ति णिवारेइ ॥ १७८ ॥ अत्राडनुभासो रूपकं चाडन्योन्यानपेक्षे । संसर्गेश्व तयोरेव वाक्ये क्षत्राद्विषयाडभेदाच्च । सेयं शाब्दाडलङ्कारमात्रस्याडर्थोलङ्कारमात्रस्य शब्दाडलङ्कारयोरेति त्रिपकारा । तत्राड्या यथा—वदनेति ।

अत्रोत्प्रेक्षोऽपि परस्परमनपेक्ष्य व्यवस्थिते संसृष्टिं प्रयोजयत: । अन्यथा यथा—सो णत्थीति ।

अत्राडनुप्रासरूपके शाब्दाडर्थोलङ्कारौ । नन्वनयौः शाब्दार्थरूपाभ्यामभेदेन क-उपमा असत्पुरुषसेवाविपया । विषयाभेदादिति । अनिश्रयेतिशेष: । वदनेति । (मारकाव्ये पञ्चशरगै कस्याश्चिन्म्रायिकाया वर्णनम् ।) मुखवसौगन्ध्यं-लोभेन भ्रमतां भृङ्गाणां य: सङ्घ्रमो भ्रमणं तेन पूर्णशोभया पूरणकुंतलैश्र्चलद्-वसा मधुरो मेखलाशब्दो विदधे इत्यर्थे । (द्रुतविलम्बितं वृत्तम् ।) लिम्पती-वेति । पूर्वार्द्धे उत्प्रेक्षा उत्तरार्धे उपमा । (सो णत्थीति ।) “स नास्त्यत्र ग्रेगे य एनां महमहल्लावण्णियाम् । तरुणाणं हिअअलुंअर्किं परिसप्पन्ती निवारय-ति ॥' महमहंतं लावण्णं नवनवं भवलावण्णियाम् । परिष्वकंतिमं स्वानुरूपपरमणाभावादितस्ततो गच्छन्तीमू । ( गाथा छन्दः । ) अत्र पूर्वार्धे छेकानुप्रास: । उ-

छन्दसि वा समवेत्त्वात् । अविश्रान्तितृप्त्यामात्मन्यडितत्वं तु संकरः । एते एव यदात्मनि अनासादितस्वतन्त्रभावाः परस्परमनुगृाह्याड- ुग्राहकत्वं दधति, स ( एषां संकीर्येमाणस्वरूपत्वात् ) संकरः । उदाहरणम्—

आत्ते सीमन्तरत्ने मरकतिनि हते हेमताडङ्कपत्ते लुसितायां मेखलायां झटिति मणितुलाकोटियुग्मे गृहीते । शोणं विम्बोष्ठकान्त्या त्वरितमृगदशामित्वरेणामरण्ये राजनुज्ज्वाफलानां स्रज इति श्वरा नैव हारं हरन्ति ॥१९७९॥ अत्र तद्गुणमपेक्ष्य आनितमता प्रादुर्भूतम्, तदाश्रयेण च तद्गुणः स- थेमकार्थसमवायलक्षणा संमृष्टिरिति चेत्, एकवाक्यये छन्दसि वा समवेत्त्वात् । अविश्रान्तीति ।

तेषामवडलककारणां चोरत्वाद् स्वरूपानुपपत्तयै वाडन्योपक्षेपणादित्यननु- दितस्वन्तत्रभावानां परस्परमनुगृह्णतामुप्राहकत्वं स तु संकरः । संकीर्येमाणस्‍वरूपत्वात् । उदाहरणम्—आत्ते इति । अत्र बिम्बोष्ठकान्त्या शोणमिति तद्गुणमपेक्ष्य गुज्जाफलानां स्रज इति भा- निमानात्मानं लभते । तद्गुणोपपत्तौ न स्वातन्त्र्येण नमत्कारविधोपं करोति ततार्धे हृदयलुंठाकीमीति रूपकम् । एकवाक्ययेतित । 'क्रिया वा कारकान्विता' इति उत्केरथोर्वचिछन्नश्लेष्यैव वाक्यत्वम् ।'तथा चैकं वाक्यमिति प्रतीति- सिद्धमेकत्वमादाय तयोरेवाथेसमवाय इत्यर्थः । वाक्यभेदेऽप्याह । छन्दसि वेधि । यथु.पादान्तकृत इत्यर्थः । अर्थालङ्काराणामग्रथ परस्परगा स्थितिः । समवेत्त्वम् । संवद्धत्वम् । आत्मनि । आत्ममात्रे । परस्परमिति । क- स्यचिदनुप्राह्यत्वं कम्यचिदनुप्राहकत्वमित्यर्थः । योगार्थेमाह । संकीर्येमाणेति । ( 'आत्ते इति' ) । आत्ते गृहीते सीमन्तरत्ने, प्रथमं तत्र डष्टिपातात् । मरक- तिनीतनेन झटिति विवेचनम् । शुद्धहेम्नां देहकान्त्या डभिभवसंपात् । ताटङ्क- पत्रं करणालङ्कारः । लुसितायां छिन्नायाम् । मणितुलाकोटियुग्मे नूपुरे । इ- त्‍वरेणां गतिशीलानाम् । विम्बोष्ठकान्त्येति । मुख्यस्य नम्रतावात् । हारं मु- कानिर्मितम् । ( स्वघरा छन्दः ।) आत्मानं लभते इति । अधरसान्‍ि⸴्यासा- दितारुण्यविशिष्टमुक्ताफलानां दर्शनेन गुंजास्मरणात्‍लभान्तिर्भवति । भावः ।

१४४. दशाम उल्लासः

चेतसां प्रभूतचमत्कृतिनिमित्तमित्यानयोरङ्गाङ्गिभावः । यथा वा—

जटाभाभिभांभोभिः करधृतकलङ्काड्क्षवलयो

वियोगिन्यापत्तेरिति कलितवैराग्यविशदः ।

परिमेढःस्वत्तारापररिकरकपालड्किततले

शशो भस्मापाण्डुरः पितृवन इव व्योम्नि चरति ॥ २८० ॥

उपमा रूपकम् उत्प्रेक्षा श्लेषप्रश्नेति चत्वारोडत्र पूर्ववत् आङ्गाड्कितया

प्रतीयान्ते । कलङ्क एवाड्क्षवलयमिति रूपकपरिग्रहे करधृतत्वमेव साध-

क्रमाणतां प्रतिपद्यते । अस्य हि रूपकत्वे तिरोहितकलङ्करूपम् अ-

क्षवलयमेव मुख्यतयाडङ्गत्वम्यते । तस्यैव च करग्रहणयोग्यतायां सा-

किं तु भ्रान्तिमदपेक्षयैवैति परम्परमेनग्राह्याडनुगाहकभावः।

अत्र द्वयेर्लङ्कार्योः संकरः । बहूनामपि यथा— जटादौ ।

अत्र जटाभाभिभांभोभिरिति पितृवन इव व्योम्नीरिति चोपमा । कलङ्काड्क्षवल-

यतेति तारापरिकरकपालो न तु रूपकम् । वियोगिन्यापत्तेरित्युक्तेस्तथा ।

वैराग्य-

विशद इति श्लेषः । न त्वारोडप्येते परस्परमङ्गाडिभावेन प्रतीयान्ते ।

तत्रोत्प्रेक्षा

श्लेषाडङ्गम् । तद्वशादेव वैराग्याविशद इत्यत्र द्वितीयार्थोडनुसंधानात् । श्लेषश्व

रूपकोपमयोरङ्गम् । तद्वशाद्वगतिनिर्वेदमहिमैव जटाद्या अक्षवलयाधरणस्य च

संगते । तारापरिकरकपालो न तु रूपकं पितृवन इवेत्युपमाया अङ्गम् ।

तद्धीजं

हि साधरस्यम् । न च स्मराने व्योम्ना सह तत्वसाहजिकं किं तु रूपितकपाल-

श्रयत्वेनैवैति । सर्वत्र नाडङ्गानां चारुत्वार्थमड्क्षेपक्षा पूर्ववद्वहुनौयाः ।

सर्वेपां चै-

तां पार्यन्तिकचारुत्वहेतुरड्भूता न समासोक्तिः । चन्द्रगतत्वेन महान्तिवृत्ता-

न्तप्रतीते । सा न व्यत्केवैति प्रकाशाकृता नोक्त्येवधेयम् । ननु कलङ्काड्क्षव-

भ्रान्तिमदपेक्षयैति । तत्रैवारोहलत्वेनैति भावः । एतच्च प्रकृताभिप्रायेण । अ-

नयत्र तस्य स्वातन्त्र्येणापि चमत्कारित्वात् । जटेत्यादि जटातुल्याभिः पिङ्गाभिः

कान्तिभिरुपलक्षितः । करो हस्तः किरकणश्व तेन भ्रूतः कलंक एव वलयाक-

रुद्राक्षमाला येन । विरहिपीडयेऽङ्गीकृतं यद्वैराग्यं विगतरक्तना विषयस्य्या-

वृत्तिश्व । वियोकुं शीलं येषां ते वियोगिनो विषयास्तेषां व्याप्तिनोशश्व ।

पांडुरः शुद्धचन्द्रश्व । उदयकालिकलौहित्यत्यागात्तथात्वम् । प्रेङ्खत्ता-

रसमूहरूपकपालविहितस्वरूपे । भस्मना पांडुभस्मेव पांडुश्वश्‌ ! पितृवनं

समशानम् । ( शिखरिणी छन्दः । ) इत्यादिमपतीरिति ।

तद्वृत्तान्ताध्याโรปे

वैत्रिकी प्रसिद्धिः । श्रेयःप्रच्छायया तु कलङ्कस्य करधारणम् असदेव प्रत्यासत्त्या उपचार्ये योज्यते । शाब्देन केवलं कलङ्कस्य पूत्यैव उद्धनात् । कलङ्कोडक्षवलयामिवेति तु उपमायां कलङ्कस्य उत्कर्षतया प्रतिपत्तिः । न चास्य करधृतत्वं तत्कतोडस्तीति मुख्येऽप्युपचार एव शरणं स्यात् । एवंरूपकश्र संकरः शब्दालंकारयोरपि परिदृश्यते । यथा—

लयेतिं कथमेकान्ततो रूपकमुख्य्यते । उपमाया अपि संभवेने संदेहसंकरौचि त्यादिति चेत्, न । रूपकपरिग्रहे करधृतत्वमेव साधकं प्रमाणमिति संदेहस्याऽभावात्कथंस्य साधकत्वमिति नेदृशम्—करधृतत्वरूपविशेषणम्याऽडक्षवललेय एव सात्रिकी प्रसिद्धिः, न तु कलङ्के । अतः प्राधान्येनाऽडक्षवलयप्रतीतिरेवोदे्रया । सा च रूपकपरिग्रहेपि संभवति । ततस्तु निरोहितकलङ्करूपमक्षवलयत्वमेव मुख्यतयाऽऽद्वगम्यते । नन्वेमापि विशेषणमिदं तममभ्यगम्यते । नन्वेदं पक्षे करणेन क- लङ्कारोपणस्याऽडभावात् मूर्ध्ना तेन तद्धारणादिति नेदृशी कलङ्कस्याऽडप्रधानस्य करधारणमसदेव प्रत्यासत्ततयोपचर्ये योज्यते । तथा सत्युप- मापरिग्रहे को दोष इति नेदृ, कलङ्केऽक्षवलयगामिवेत्युपमायां कलङ्कस्य प्रथ- नत्वेन प्रतीतिः । न चास्य करधृतत्वं मुख्य्येनोऽस्तीति मुख्येऽप्युपचार एव शरणं स्यात् । मुख्यविप्रयोगचाराऽऽडपेक्षया चाऽडमुख्योपचार एव श्रेयानिति रूपकमेवाश्रीयते । शाब्दालंकारयोरप्येप संकरो दृश्यते । इति प्राग्र्रः ।

एवं धृतकलंकाक्षवलयत्वान्व्यादिति भावः । शाशिवर्णनस्येव प्रकृतत्वादेवैव विध्यादिति । प्राधान्येनैव । कलकलत्वच्छेदनेनैव । मुख्यतया । रूप- पके वलयतादृप्यस्योद्द्रूढनतया प्रथांतेरिति भावः । श्रेयःप्रच्छाययेति । करपद- श्रेषण किरणे पाण्यमेद्रादृश्यसायादित्यर्थः । उपचार्ये प्रत्यामन्नतया इत्थन्नयगः । साहश्यसंंबंधमूलकलक्षणापूर्वकमक्षवलयतादात्म्यप्राप्त्या । तथा सति । उप- मायामप्यसदेव करधृतत्वमुपचर्येतामिति भावः । प्रधानत्वेनैव । इनरस्व- रूपानाछादितवे सति विशेष्यतयेल्यर्थः । मुख्ययेतिं । विशेष्यभूतत्यर्थः । अमु- र्यम् । विशेषणम् । उपमा पूर्वपदार्थप्रधाना रूपकमुत्तरपदार्थप्रधानं शाब्दानुमिति भावः ।

१ मु. पु. तत्व । १९.

१४६ . दशाम उल्लासः

राजति तटीयमभीष्ट-दानव-रासाटिपाति-साराव-नदा । गजता च गूथमविरत-दान-वरा सादतिपाति सारा वनदा ॥ १८ ॥

अत्र यमकमनुलोमप्रतिलोमक्च चित्रभेदः पादद्वयगते परस्परापेक्षे एकस्य च ग्रहे न्यायदोषाद्भावादनिःश्वयः ॥ ५४ राजतीति ।

तत्र यद्यापि यमकाडनुलोमविलोमचित्रभेदयोरने स्मुटं परस्पराडपेक्षित्वं, तथापि यमकनिवर्हप्रवृत्तस्य कवेरप्रयत्ननिवृत्ततया डनुलोमविलोमस्योत्पत्तौ यमकापेक्षा, यमकस्य तु नारुताडतिशये तद्रपेक्षता । तदाश्रयेगाडतिमुन्दरतयाडतिशयेन विदग्धमनोडनुरझ्कलताडतिशयेन तेऽपामाश्रयः । वस्तुतस्तु यमकनिवर्ह एव कविम्रृङ्गारिति निःश्वायं नामास्ति । अस्मिन् वा तथा । तथापि यमकं न चित्रहेतुः । किं तु तत्प्रयत्नः। तस्मादेकाश्रयाडनुप्रवेशेनैवाडयं संकरो न त्वनुगृह्यानुग्राहकतयैव कर्तव्य एव युक्तम् । एकस्य चेति ।

वस्तुतस्तु रूपके ऽक्षवलयताडात्म्यापत्ते कलङ्के पाण्यभिन्नत्वेनाध्यवसितकिरणभृतत्वान्वययोग्यताडमित उपमायां तु तत्सदृशवेन प्रतीतिविषये कलङ्कत्वाविशिष्टे पाण्यभिन्नत्वेनाध्यवसितेऽपि किरणेन भृतत्वान्वययोग्यता नास्तीति रूपकमेवाल । एवं न रूपके पूर्वपदर्थप्राधान्येडपि न दोष इत्यवधेयम् । राजतीति । ( हरविजयकाव्ये पञ्चमसर्गे पर्वतवर्णनम् । ) इयं तटी राजति । कीदृशी । अभीष्टो दानवानां रामःकीडा शार्दूला वा यस्यां सा । अतिपाती शीघ्रग्रामी सारावः सशब्दो नदो यस्यां सा । गजता गजयूथं अतिशयेन पाति रक्षति । किंभूता । अविरतेन दानेन मदेन वरा श्रेष्ठा । सारा स्थिरा । वनदा वनखण्डिका । ( आर्योगीतिरुञ्छनः । ) चित्रभेदः । चित्रनामालङ्कारः । स चात्रानुलोमप्रतिलोमरूपः । तेऽपामाश्रय इति । एवं चानुगृह्यानुग्राहकसङ्कर इति भावः । एतेन शब्दालङ्कारयोरं नास्ति शाब्दस्वरूपतयोपकार्योपकारकत्वभावात्, कि तु संसृष्टिरेवेत्यलङ्कारसर्वस्वोक्तमपास्तम् । तस्मादेकेति । मिथश्रारुतातिशये परस्परापेक्षत्वादनुगृह्यानुग्राहकभावो डपीत्यन्वये एकतरस्य ।

१ ठ. मु. पु. दुष्करः ।

द्वयोर्बहूनां वा अलंकाराणामेकत्र समावेशेऽपि विरोधात् न यत्र युगपदवस्थानम्, न चैकतरस्य परिग्रहे साधकम्, तदितरस्य वा परिहारेऽबाधकमस्ति, येनैकतर एव परिगृह्येत, स निश्चयाभावरूपो द्वितीय: संकर: । समुच्चयेन संकरस्यैवाक्षेपात् । उदाहरणम्——

जह गहिरो जह रअणणिब्भरो जह अ णिम्मलच्छाओ ।

तां किं विहिणा एसो सुरसवाणिओ जलणिही ण किओ ॥१८२॥

अत्र समुद्रे प्रस्तुते ( विशेषणसाम्यादमप्रस्तुतार्थप्रतीतेः ) किमसौ समासोक्तिः, किं ( अभिध्रप्रस्तुतस्य मुखेन कस्यापि तत्त्वसमगुणतया प्रस्तुतस्य प्रतीतेः ) इयमप्रस्तुतप्रशंसा इति संदेह: । यथा न——

नयनानन्ददायीनन्दोविंस्मयेनत्पसीदति ।

अधुनापि निरुद्धाश्मविशीर्णमिदं तम: ॥ १८३ ॥

अत्र किं ( कामस्योद्दीपकः कालो वर्तते इति भडृचचनतरेराऽभिधानात्प्रर्योक्तम् । प्रतीकूलसत्ता । ग्राहो व्यवस्थितः । यत्र द्वयोर्बहूनां वाडलंकाराणामेकत्र योग्यत्वेऽपि विरोधादैकदा व्यवस्थितिः, न चै—

क्तरपरिग्रहे साधकं तदितरपरिग्रहे बाधकं येन तदेव व्यतितिष्ठत, सोऽध्य—

निश्चयरूपो द्वितीय: संकर: । मूत्रस्थनकारण संकरस्यैवाक्षेपात् । उदा—

हरणम्——जहेति ।

अत्र किं समुद्रे प्रस्तुते श्लिष्टविशेषणमहिम्नाऽऽयप्रस्तुतपुरुषविरेषप्रतीतिरियं समासोक्तिः, किं वाडधरप्रस्तुतताप्रस्तुतस्य पुरुषविशेषस्य तत्समानगुणतया प्र—

तिपत्ततेरप्रस्तुतप्रशंसति संदेह: । एकम्येकदा प्रस्तुताप्रस्तुतोभयरूपत्वाभावाद—

नयोःयुगपदसंभवात् न्यायदापयोरसंभवाच्च । अयं द्वयो: संकर: । बहूनां यथा——नयनेति ।

अत्र किं कामोद्दीपक: कालो वर्तते इति भडृचचनतरेराऽभिधानात्प्रर्योक्तम् ।

प्रतीकूलसत्ता । बाधकप्रमाणमत्ता । व्यवस्थितिः । निश्चय: । विरोधात् । विरुद्धतात्पर्येकत्वात् । ( जहेति । ) 'यथा गभीर्रो यथा रत्ननिभरो यथा च निर्मेलछाय: ।

यौ मुखविपुला । ) संदेहबीजमाह । न्यायाद्दोषयोरिति । ( नयनेति ।) निरुद्धाशं निरुद्धदिक् निरुद्धप्रत्याशं च । अविशीर्ण न नश्रम् । तमस्तिमिरं

१४८

दशम उल्लासः

नात् ) पर्यायोक्तम्, उत ( वदनस्येन्दुविम्वतया अध्यवसानात् ) अतिशयोक्तिः; किं वा ( एतादिति वक्त्रं निर्देश्य तद्रूपारोपवशात् ) रूपकम्, अथवा ( तयोः समुच्चयाविवक्षायां ) दीपकम्, अथवा तुल्ययोगिता, किं ( प्रदीपसमये विशेषणसाम्यादाननस्याडवगतौ ) समासोक्तिः; आहोस्वित् ( मुखनैनर्मेल्यप्रस्तावात् ) अप्रस्तुतप्रशंसा इति बहूनां संदेहादयमेव संकरः । यत्र तु न्यायदोषयोरन्यतरस्याडवतारः, तत्र एकतरस्य निश्चितं न संशयः । न्यायश्र सार्थकत्वं ( अनुकूलता ) । दोषोऽपि बाधकत्वं ( प्रतिकूलता ) । तत्र ' सौभाग्यं वितनोति वक्त्रशशिनो ज्योत्स्नेव हास्युतिः ।' इत्यत्र मुख्यतया अवगम्यमाना हास्यतिरेकत्रैवानुकूल्यं भजते इत्युपमाया; साधकम्, शशिनि तु न तथा प्रतिकलत इति रूपकं प्रति तस्याऽबाधकता ।

किं वा एतदिल्यस्य विम्बपरामर्शकतया वदनस्येन्दुविम्बेनाध्यवसानादतिशयोक्तिः । किं वा एतादिति वक्त्रं निर्देश्येनदुविम्बरूपणवशाद्रूपकम् । अथ प्रसीदतीत्यस्योभयत्रान्वयाविवक्षायामेकतरस्य प्रकृतत्वाद्दीपकम् । द्वयोरपि प्रकृतत्वेऽपि प्रकृतत्वेऽपि प्रकृतेस्तुल्ययोगिता वा । किं वा प्रदीपवर्णने चन्द्रविम्बस्य प्रकृतत्वे विशेषणसाम्यादाननप्रतीतो समासोक्तिः । आहोस्विन्मुखनैनर्मेल्यवर्णनप्रस्तावाद्चन्द्रस्याडप्रस्तुतप्रशंसति संदेहः । न्यायदोषयोरभावात् । यत्र तु तयोर्न्यतरस्याडवतारस्तत्र निश्चितं ' सौभाग्यं वितनोति वक्त्रशशिनो ज्योत्स्नेव हास्युतिः ।' इत्यत्र मुख्यत्वेन प्रतीममानाडहसिततिरेकत्रैवानुकूल्यं भजते । तंत्रव मुख्यतस्तत्संभवात् । वक्त्रस्य प्राधान्येन स्थितिरूपमायामेवत्युपमासाधिका । शशिनि तु नानुकूला । मुख्यतस्तत्र हास्युतिरभावात् ।

मोहश्र । अतिशयोक्तिः । निगीर्योडध्यवसानरूपा । रूपकमिति । निगरणाद्भावादित्यर्थः । दीपकमिति । चन्द्रंश्च प्रसीदति एतन्मुखं च प्रसिद्धतीत्यन्वयादिति भावः । तुल्ययोगितेति । द्वयोरप्यमस्याक्षेपलभ्यत्वात् । मुख्यत्वेनेति । ज्योत्स्नासादृश्याश्रयतयेत्यर्थः । वक्त्र एवेति । इतररूपानाच्छादिते वक्त्र इत्यर्थः । प्राधान्येन । इतरानाच्छादितत्वेन । शशिनि त्विति । शशिमोहश्र । अतिशयोक्तिः । निगीर्योडध्यवसानरूपा । रूपकमिति । निगरणाद्भावादित्यर्थः । दीपकमिति । चन्द्रंश्च प्रसीदति एतन्मुखं च प्रसिद्धतीत्यन्वयादिति भावः । तुल्ययोगितेति । द्वयोरप्यमस्याक्षेपलभ्यत्वात् । मुख्यत्वेनेति । ज्योत्स्नासादृश्याश्रयतयेत्यर्थः । वक्त्र एवेति । इतररूपानाच्छादिते वक्त्र इत्यर्थः । प्राधान्येन । इतरानाच्छादितत्वेन । शशिनि त्विति । शशि

काव्यप्रकाश: १४९

'वक्तेन्दौ तव सत्यं यदपरः शीतांशुगुरभ्युद्यतः । इत्यादिपरंत्वमिन्दोरनुगुणं न तु वक्त्रस्य प्रतिकूलमिति रूपकस्य साधकतां प्रतिपद्यते, न तूपमाया बाधकताम् ।

'राजनारायणं लक्ष्मीस्त्वामालिङ्गीत निर्भरम् ।' इत्यत्र पुनरालिङ्गनमुपमां निरस्यात, सादृश्यं प्रति परप्रयोगाभियुक्त- स्पालिङ्गनस्याडसंभावात् ।

'पादाम्बुजं भवतु नो विजयाय मज्जु-मझीरशिञ्जितमनोहरमम्विकाया: ।' इत्यत्र मझीरशिञ्जितमम्भुजे प्रतिकूलम् असंभवादिति रूपकस्य

नापि प्रतिकूला । गौणत्वेनाडप्युपपत्तेरिति न रूपकं प्रति साधिका बाधिका वा । 'वक्त्रेन्दौ तव सत्यं यदपरः शीतांशुगुरभ्युद्यत:' इत्यत्राडपरत्वमिन्दोरनुगुणम् । मुखरहुपेन्दौ सति क्रिमपरत्वेनैतेति प्रतीते: । तथाप्रतीतौ तु रूपकेपि वीना नेति रूपकं प्रति साधकता प्रातिपद्यते न पुनर्वक्त्रतयैव प्रतीकूलम् । इन्दुसमानगुणे वक्त्रे सति क्रिमपर इन्दुरुदिता इति प्रतीतावक्त्राडसं गत्यभावात् । अतो नोपमायाध- कम् । 'राजनारायणं लक्ष्मीस्त्वामालिङ्गीति निर्भरम् ।' इत्यत्रालिङ्गनमुपमायां बाधकम् । स्वामिसदृशां प्रति प्रेयसीप्रेमयुक्तस्यालिङ्गनस्याडसंभावात् । न तु रूप- के साधकम् । 'पादाम्बुजं भवतु नो विजयाय मज्जुमझीरशिञ्जितमनोहर-मम्विकाया:' इत्यत्र मझीरशिञ्जितमम्भुजे प्रतिकूलम् । तत्नाडसंभावात् । अतो

शितादात्म्येन प्रतीतं त्वित्यर्थ: । रूपकं नक्त्रमेव शशित्वाक्षरकम् । तात्वापि न संदेहे निरास: ( : संदेहसंकर: । ) युतिपदस्य शोभारूपमुख्यार्थ- ल्यागानौचित्यादिति भाव: । न युक्तत्वा तु श्लाघ्यते सौभाग्यं वितनोति एवं हास्यतुति: शशिसटशवक्त्रसौभाग्यं वितनोतीति वाक्यार्थ: । इन्दाविति । इन्दुतादात्म्यप्रतीतावित्यर्थ: । साधकतामिति । अपरत्वस्य प्रथमेन्दोरवश्यं कत्वेन रूपकसाधकत्वम् । ननु उपमायां वक्त्रवैनेव मुख्यप्रत्य- ये शीतांशावपरत्वं व्याहन्यते । इन्द्वंतरम्याप्रतीतेरत आह । इन्दुसमानगुणे ये शीतांशावपरत्वं व्याहन्यते इन्द्वंतरस्याप्रतीतेरत आह । इन्दुसमानगुणे इति । कथंचिदेवमर्थेघटनासंभवेन वक्त्रप्राधान्ये प्रातिकूल्यभावात् उपमायां न बाधकामित्यर्थे: । एवं चाननयोरुदाहरणयोर्ये कोटे: साधकमस्ति तर्कोऽव्यंशे संशयस्योत्कटत्वात्संकरलक्षणे च तुल्यकोटिकसंशायस्य विवक्षणात् संकर इत्याशय: । न तु रूपके इति । एतद्वीजमग्रे स्फुटम् । अंबुजे । तच्चैव प्रतीते ।

३५०

दशाम उल्लासः

बाधकम्, न तु पादेऽनुकूलमित्युपमाया: साधकमभिधीयते । विध्युपमदिनो बाधकस्य तदपेक्ष्योत्कटत्वेन प्रतिपत्तेः । एवमन्यत्रापि सुधीभिः परीक्षणम् ।

स्फुटमेकत्र विषये शब्दार्थोऽलंकृतिद्वयम् ।

न्यवस्थितं च अभिधाने एव पदे स्फुटतया यत् उभावपि शब्दार्थोऽलंककारौ न्यवस्थां समासादयतः, सोऽव्यपरः संकरः । उदाहरणम्—

स्पष्टोऽल्लसादितकरणकेसरसूर्यविम्ब-

रूपके बाधकम् । नन्वेतदुपमासाधक्रमपि भवति । पादेऽनुकूलत्वात् । तत्कयं रूपकबाधकतामात्रत्वमस्योच्यते, न तूपमासाधकत्वमपि चिति । एवमन्यत्रापि यदेकत्रादनुकूलं तद्वाहुलेन पत्र प्रतिकूलम्, यच्चेकत्र प्रतिकूलं तत्तत् एवादन्यत्रानुकूलम् । अन्यथा तथात्वस्यैवासंभवात् चेत्, सत्यम् । किं तु यस्य गथात्वमुक्तं प्रतिपादयित तत् सत्यं तथात्वव्यपदेशः । अत्र तु विध्युपमादि बाधकं साध्वपक्षयोक्तकटत्वेन प्रतीत इति तेनैव व्यपदेशो युक्तः । तदेतदुक्तं विधीयते डनेनेति विधिः: साधकं, तद्रुपमार्देर्बाधकस्य तदपेक्ष्योत्कटत्वेन प्रतिपत्तेरिति । अन्ये तु तदन्यथा व्यचक्षते—विधीयते डनेनेति विधिः: साधकं, तद्रुपमार्दे तम्मादृश्लीयः । एतदुक्तं भवति —मधीरशिक्षितस्य पादं संभ्रममात्रेण न तावदुपमासाधकत्वं निर्वेहति यावदस्य तद्विरहो न निश्चित्येते । तथा च न तद्वाकस्येव प्राधान्येन तन्मुखेनैव व्यपदेशः । एवमन्यत्रापि साधकबाधकसत्वं सुधीभिः परिभावनीयम् ।

स्फुटमिति ।

विषयः पदम् । तेनैक्त्र पदे यदुभौ शब्दार्थोऽलंककारौ स्फुटं न्यवस्थितौ भवतः, सोऽव्यपरः संकरः । उदाहरणम्—स्पष्टोऽलसादिति ।

विध्युपमदींती । स्वविरोधिकोभूतविध्युपमदींतीयथे: । उपमासाधकमित्युक्ते किंचिद्रूपकम्यापि साधकं स्यादिति संदेहो नापैति, बाधके तद्वचछेदाप्रतीते: संदेहोऽच्देद इत्याशयः । एवमिति ।' यस्यानीशं द्विषदश्वत्थामितभक्तिभावनम्राः ।' इत्यादौ उत्तमसनुमपमाबाधकमीति बोध्यम् । तृतीयसंकरमाह । स्फुटमिति । स्फुटमित्येनास्फुटालंकारद्वयसंसर्गेस्य नालंकातरं वैचित्र्यनिबंधायकत्वादिति मूचि(स्पष्टे)तिम् । (स्पष्टेति । हरविजये १९

१ ३५. तस्यैव । मु. पु. तत्स्थैवैव ।

विस्तीर्णकर्णिकमथो दिवसाडरविन्दम् । ऋषिश्रेष्ठष्टिग्दलकलापमुखावतार- बद्धान्धकारमधुपावलि संचुकोच ॥ १८४ ॥

अत्र एकपदाडनुपवृत्तौ रूपकाडनुप्रासौ । तौनासौ त्रिरूपः परिकल्पितः ॥ ५९ ॥

तदयमनुग्राह्याडनुग्राहकतया संदेहेन एकपदप्रतिपाद्यतया च व्यव- स्थितत्वात्त्रिपकार एव संकरो व्याख्यात् । प्रकारान्तरे तु न शक्यो व्याकर्तुम्, आनन्त्याच्चतत्संभेदानामिति । प्रतिपादिता: शब्दार्थोभय- गतत्वेन त्रिविधयजुपोऽलंकाराः ।

कुतः पुनरपि नियमो यद्यतेपां तुल्येऽपि काव्यशोभातिशायहेतुत्वे क- श्विदलंकारः शब्दस्य, कश्विदर्थस्य, कश्चिच्छोभयस्येति चेत् । अत्र पादत्रये प्रत्येकं रूपकाडनुप्रासौ प्रवृत्तौ । शब्दाडर्थोऽलंकृतौौप्रायो वादः । 'शब्दाडलंक्रियामपेक्ष्यतदर्शनात् । यथो- 'कलकलडकलोलिहशो- न्या' इत्यादावनुप्रासयमकयोः । तेनैति ।

तस्माडनुग्राह्याडनुग्राहकतया संदेहेनैकपदप्रतिपाद्यतया व्यवस्थितत्वाच्च त्रिपकारोऽयं संकरः कथितः । प्रकारान्तरे तु न शक्यो व्याकर्तुम् । भेदाना- मन्तत्वात् ।

इति प्रतिपादिता: शब्दार्थेतदुभयगतत्वेन त्रिविधा अलंकाराः । ननु, त्रिविधानामप्येपां काव्यशोभातिशयहेतुत्वस्म्य तुल्यत्वेऽपि कृत एप प्रतिनियमः यत्कश्विच्छब्दमस्य कश्विदर्थस्य कश्विच्छब्दार्थयोरिति चेत् । उच्चमतत्र प्रागेव सर्गे संध्यााकालवर्णनम् । ) सप्तमुल्लासोः । किरणा एव कुसुमं तादृशं मू- यौविमेव विस्तीर्णो कर्णिका यस्य, मिथः मंचद्वा: अप्टौ दिशा एव दलसमूहा यस्य तच्च तन्मुखं राते:रारंभस्तदवतारेण बद्धा अंधकारमधुपावलियेन्त्र तत् । ( वसन्ततिलका छन्दः । ) प्रत्येकम् । ममस्तपदे । किरणकसमृयौवि- स्तीर्णकर्णिकदृष्टदलकलापेत्यप्त्र । अनन्त्वादिति । शब्दगतत्वेन अर्थंगतत्वे- न शब्दार्थोभयगतत्वेन चारुगतीकृत्योक्तम् । उपमारूपकादीन्त् विशिष्टो- पादाय त्वनन्तत्वात्तत्संकरो कुतं न शक्यत इत्यर्थे: । तदाह । शब्दार्थेत्यादि । पूर्वं ' व्यवस्थितत्वाच्च ' इत्यस्याप्ययमेवार्थः । प्रागेवेति । नवमोल्लासे इ-

१ व. मुषावतार ।

१५२ दशाम उल्लासः

उक्तमत्र, यथा काव्ये दोषगुणालंकाराणां शब्दार्थोभयगतत्वेन व्यव-स्थायमन्वयव्यतिरेकावे प्रभवत् । निमित्तान्तरस्याडभावात् । तत्स्थ योङलंकारो यदियाडन्वयव्यतिरेकानुविधत्ते,स तदलंकारो व्यवस्थाप्यते इति । एवं च यथा पुनरुक्तवदाभासः परस्परतिरूपकं चोभयाडभावाडनुविधायितया उभयालंकारौ, तथा शब्दहेतुकार्थोन्तर-न्यासमभृतयोडपि दृश्यते । अर्थस्य तु तत्र वैचित्र्यम् उत्कटतया प्रतिभासते इति वाच्याडलंकारमध्ये वस्तुस्थितिमनपेक्ष्यैव लक्षणिता । योङलंकारो यदाश्रितः स तदलंकार इत्यपि कल्पनायाम् अन्वयव्यतिरेकावेव समाश्रयितव्यौ, तदाश्रयमंतरेण विशिष्टस्याश्रयाश्र-यिभावस्याडभावादित्यलंकाराणां यथोक्तनिमित्त एव परस्परव्यतिरेकगुणालंकाराणां शब्दार्थोभयगतत्वेन व्यवस्थायमन्वयव्यतिरेकावे प्रभवत् । निमित्तान्तराडभावात् । तत्स्थ योङलकारः शब्दाडर्थयोमध्ये यस्माडन्वयव्यतिरे-कानुविधत्ते स तदलंकार इति व्यवस्थाप्यते । शब्दाडन्वयव्यतिरेकानुविधा-यित्वं चैतदेव, यच्चोभयपरत्वमसहत्वम् । नन्वेवं यथा पुनरुक्तवदाभासः परम्प-रितरूपकं चोभयडभावाडभावानुविधायितयैवेनोभयालंकारस्तथाडर्थशब्दहेतुकाड-थोन्तरन्यासप्रभृतयोडप्यु भयालंकारा' भवेयुरिति चेत्, न । इष्टापत्ते । एवं तर्हि कथमुभयाडलंकारप्रस्तावमूलकड्याडर्थेमात्राडलंकारप्रस्तावे पाठिता इति चेत्, त-त्राडर्थवैचित्र्यस्य प्रकटतया प्रतिभासात् । अथ योङलंकारो यदाश्रितः म तदीय इत्येव किं न विभाग इति चेत्, तथा कल्पनायामप्यन्वयव्यतिरेकावेव समा-श्रयितव्यौ । तद्व्यतिरेकेण विशिष्टस्याश्रयाश्रयिभावस्याडभावात् । तस्मादलंका-रस्य । परितत्ववसहत्वमुपपत्ति । तत्स्थं शब्दगतत्वं, शब्दस्य च तत्सहत्वे धर्म-तत्त्वं, कस्यचित् तत्सहत्वे उभयगतत्वमिति भाव । अर्थेशब्दहेतुकेति । क्षणदासावक्षणदेत्यादौ शब्दशक्तिमूलविरो)धालंकारागभूतार्थातरन्यास इत्यर्थे । प्रभृतिपदात् ' सकलकलं पुरमेतत् ' इति शब्दसाम्यनिबंधनोपमादय । प्रक-टतयेतिं । साध्यासाधनभावादीनामर्थमेत्वादिति भाव । अत एव शब्दवैचित्र्यस्योत्कटतया पुनरुक्तवदाभासः शब्दालंकारमध्ये गणितः । वास्तवं सिद्धांतसिद्धं तु सर्वेषामुख्यालंकारत्वमिति बोध्यम् । अलंकारसर्वस्वोक्तां युक्तिं शंकते । अथेति । विशिष्टस्य । तत्स्थाश्रयविशिष्टस्य ।

१ ज. यदीयं भावनावन ।

रेको दोयायाम् ।

एषां दोषा यथायोगं संभवन्नोडपि के च न ।

उत्तरोवन्नभवन्तीति न पृथक्प्रतिपादिताः ॥५७॥

तथा हि अनुप्रासस्य प्रसिद्धभावो वैफल्यं वृत्तिविरोध इति ये त्रयो दोषाः, ते प्रसिद्धविरुद्धत्वात् अपुष्टार्थत्वं प्रतीकूलवर्णतां च यथाक्रमं न व्यतिक्रामनित, तत्स्वभावत्वात् ।

क्रमेणोदाहरणमू—चक्री चक्रारपड्क्ति हरिरपि च हरिन्भूजटिशृङ्खलैर्जान्तान् ।

अक्षं नक्षत्रनाथोऽरुणमपि वरुणः कूवराथं कुवेरः ।

रहः संघः सुराणां जगदुपकृतये नित्ययुक्तस्य यस्य स्तौति श्रीतिप्रसन्नोऽन्वहमिहिरुचे: सोऽवतातस्यन्दन्नो नः॥ ॥ ५८॥

राणामन्वयलङ्घ्यतिरेकनिबन्धन एव परम्परं भेद इत्येव ज्यायः ।

नन्वलङ्काराणां दोषः प्राचीनैरभिहितासते कि न मन्तव्यः, आहोस्वित्संभ-विनोदायुपेक्षितः ।

आचेदनुभवविरोधः अन्त्ये न्यायतेत्यत आह—एषामिति ।

तथा हि अनुप्रासस्य त्रयो दोषाः, प्रसिद्धविरुद्धभावो वैफल्यं वृत्तिविरोधश्च ।

ते च यथाक्रमं प्रसिद्धविरोषाडपुष्टार्थत्वप्रतीकूलवर्णत्वेभ्यो नातिरिक्त्यन्ते ।

तत्स्वभावत्वात् ।

तत्र प्रसिद्धभावो यथा—चक्रीति ।

ज्याय इति । साक्षाच्छुद्धाश्रिततत्त्वस्य येऽङ्कमकुर्वच्शाद्दैः साक्षाद्विरोधित-त्वस्योप्रेक्षासमासोक्त्यादावसंभवान् कथंचित्तदाश्रिततत्त्वस्यातिप्रसक्तत्वात्परि-वृत्त्यसहत्वादाश्रिततत्वं तत्तह्रश्रिताश्रितत्वं वाच्यम् ।

तथा न कथंचिदाश्रितत्वांशप्रवेशो विकल इत्याशायः ।

वैफल्यम् । नमत्काराङ्कजनकत्वम् । वृत्तिविरोधः ।

उपनागरिकादिवृत्तिविरोधः ।

प्रतिकूलेऽति । माधुर्यंजिकायां वृत्तौ श्लथतैव त्वगौद्रेरोजोऽ्यंजिकाया(मुद्दतगुम्फविधानमुखेन श्लिघ्यत्वम्यार्थेतः परिगृद्यमादि-ति भावः ।

तत्स्वभावत्वादिति । तत्स्वरूपलक्षणाक्रान्तत्वादित्यर्थः ।

चक्रीति । ( मयूखकविकृते मयूखशतके मयूखशतवर्णनम् । )

अहिरुचे: मृगेभ्यो म स्यन्दनो वोढवतादिति संबन्धः ।

जगदुपकारार्थं नित्यप्रवृत्तम्य यस्य नकक्रीलिकरपङ्क्ति च-

१ ज. प्र. ध्वनितः प्रतन्तीति । २ क्ष. प्र. जाम्पानू ।

३५४ दशाम उल्लासः

अत्र कर्तृकर्मप्रतिनियमेन स्तुतिः अनुप्रासानुरोधेनैव कृतः, न पुरा- णेतिहासादिपु तथा प्रतिप्रसिद्धिविरोधः । भण तरुणि रमणमन्दिरमानन्दस्यानन्दसुन्दरेऽनुपुरिकि । यदि सलीलोलोलौपनि गच्छासि तर्तिक त्वदीयं मे ॥ १८६ ॥

अन्नणुरणन्मणिमस्वलमविरतशिञ्जानमञ्जुमञ्जीरम् । परिसरणमरुणचरणे रणरणकणककारणं कुरुते ॥ १८७ ॥

अत्र वाच्यस्य विचिन्ल्यमानं न किंचिदपि चारुत्वं प्रतिपाद्यते इत्य- पुष्पार्थतैवाडनुप्रासस्य वैफल्यम् । अकुण्ठोक्तकंडया पूर्वेमाकण्ठं कल्कण्ठ माम् । कम्बुकण्ठ्या: कण्ठे गुरु कण्ठान्तिमुद्रर ॥ १८८ ॥

अत्र चक्रियते: प्रभृतीनां कर्तृणां चकारपदकृत्यादीनां कर्मणां प्रतिनियमेन स्तुतिर्नुप्रासानुरोधेनैव निवृत्तौ न पुनरिनिहासादिपु तथा प्रसिद्धेति प्राप्तद्यभावः । साडय प्रासाद्वाराचैव । वैफल्य यथा—'भणति' ।

अत्र वाच्यस्याडथेस्म्य 'विचिन्ल्यमानं न किंचिच्चारुत्वं प्रतिपाद्यते इत्यपुष्पार्थ- त्वमेवाडनुप्रासस्य वैफल्यमुच्यते । वृत्तिविरोधो यथा—'अकुण्ठोक्तकंडया'-ई- की विष्णोः, हरिनश्वान् हरिद्राः, भूरौनमुग्मुं ततत्यस्ववजानामघान्, भूनदि: शिवः, नक्षत्रनाथ: चन्द्रः, अक्षम युगम्, अरुण सारथि वरुणः, कुबेराग्रं युग- बन्धनाग्रं कुबेरः, रंहो वेगं सुराणां समूहः, स्तोतीति सर्वोन्वायी । ( स्वगधरा छन्दः । भणेतित । ) हे तरुणि आनन्दस्मन्द्री सुन्दरश्र यः इन्दुस्नानमुखि । सलीलमुल्लासयुक्त । उल्लासां गमनवचनादिप्रकारः । यदि रमणमन्दिरं गच्छासि तदा त्वदीयकम् प्रयोजनं भण्यतयैव । 'शोभादिद्वैद्रगुणः' प्राति जोरस्य कनः । अननु- रणादिति । शाब्दरहितमणिमेलकम् । तल्स्थानस्य गुरुत्त्वेन लघुसंचारात् । अविर- तसिजानमञ्जुमञ्जीरिम् इति न परिमरणाविशेषणम् । परिसरणं गमनम् । भूषणानां न श्लाघिनम् । रणरणकणककारणम् । इदंशं तत्र परिसरणं हप्ट्रा मम चेतोकारणमुक्तकंठां कुते इत्यर्थे: । तवोल्लासान् इतः परं भट्टोगृहगमनाच्चेति भावः । ( आयो छन्दः । ) उच्चयेन इति । शाब्दानुरूपार्थविरहेणानुप्रासस्यैव चमत्कारि-

१ मु. पु. विवच्यमाम । २. °लासिनि इत्युयोतसममतः पाठः । 3 अनन्तु° इत्युयोतसममत् पाठः ।

अत्र शृङ्गारे पुरुषवर्णोऽडम्बरः पूर्वोक्तरीत्या विरुध्यते इति पुरुषानुप्रासोऽत्र प्रतिकूलवर्णतैव वृत्तिविरोधः । यमकस्य पादत्रयगतत्वेन यमनमप्रयुक्तत्वं दोषः । यथा---भुजंगमस्येव मणिः सदम्भा ग्राहाडवकीर्णेव नदी सदम्भा । दुरन्ततां निर्णयतोऽपि जंताः कर्पन्ति चेतः प्रसभं सदम्भां ॥८९॥

उपमायाम् उपमानस्य जातिप्रमाणगतन्यूनत्वम् अधिकता वा तादृशी अनुचितार्थत्वं दोषः । धर्मोश्रये तु न्यूनाधिकत्वे यथाक्रमं हीनपदत्वमधिकपदत्वं च न व्यभिचरतः । रमणादाहरणम्---चण्डालैरिव युप्माभिः साधसं परमं कृतम् । वध्रिस्फुलिङ्ग इव भातुरयं चकास्ति । अयं पद्यासनासीनशक्रो विराजते ।

तस्यैषि । अत्र शृङ्गारे परुषवर्णोऽडम्बरो गुणविवेचनप्रस्तावान्तररीत्या विरुद्ध इति प्रतिकूलवर्णत्वं वृत्तिविरोध इत्युच्यते । यमकस्य तु पादत्रयगतत्वेन यमनमप्रयुक्तत्वमेव । कविविभस्तथाप्रयोगात् । यथा---भुजंगमेति ।

उपमायां तु यौ न्यूनाधिकौपमानत्वे दोषौ तत्रोपमाने उपमेयापेक्षया जा-तिगतं प्रमाणगतं वा यन्न्यूनत्वमधिकता वा तादृशमनुचितार्थम् । धर्मेगते न्यूनत्वादिकत्वे यथाक्रमं न्यूनपदत्वादिकपदत्वे । तत् जातिगतं र्गुणतलं यथा---चण्डालैरिव युप्माभिः साहसं परमं कृतम् । अत्र चण्डालत्वजातेन्र्यनतया दुष्कर्मकारित्वव्यक्तेरनुचितार्थत्वम् । प्रमाणगतं यथा---वह्निस्फुलिङ्ग इव भातुरयं चकास्ति । इति । जातिगतमधिकत्वं यथा---अग्निमति ।

त्वात् । शब्दानां परित्रित्यसहत्वमात्रेण शब्दालङ्कारत्वपदेशः । ( भुजंगमस्ये-ति)। सदम्भा: दम्भसहिता: । दुरन्ततां दु:खग्राह्यान्त:करणताम् । निर्णयतोऽपि निश्चिन्वतोऽपि । प्रसभं वलात् । प्रमुष्व इति पाटे आपाततः । कर्पति । स-त्कान्तिरूपमणिरिव ग्राहयुक्तसजला नदीव । कान्तरं पदवाच्यत्वात् । ( उप-पद्यतिशयेन । धर्मेगते । माधारणेऽर्थगतं । अनुचितार्थत्वमिति । तद्र्यक्तिविवक्षायां तु न दोप्त्वमिति बोध्यम् । ( अर्थार्भिति । पदमात्रवासनं तत्

१५६ दशाम उल्लास:

युगादौ भगवान्वेधा विनिर्मित्सुरिव प्रजा: ॥ ९० ॥

पातालमिव नाभिस्थे स्तनौ क्षितिधरोपमौ ।

वेणीडणड: पुनरयं कालिन्दीपातसंनिभ: ॥ ९१ ॥

अत्र चणडालादिरुपमानै: प्रस्तुतोऽर्थोऽन्यैस्त्यर्थमेव कदर्थित इत्यनुचितार्थता ।

स मुनिल्योऽछितो मौञ्ज्या कृष्णाजिनपटं वहन् !

व्यराजन्नीलजीमूतभागाक्रष्ट इवांशुमान् ॥ ९२ ॥

अत्रोपमानस्य मौञ्ज्रीस्थानीयसदृश्लक्षणो धर्म: केनापि पदेन न प्रतिपादित इति हीनपदत्वम् ।

स पीतवासा: प्रभृद्दीतशार्दूलं मनोज्ञभीमं वपुराप कृष्ण: ।

शतक्रतुदेन्रायुधचान्रिशायां संसृज्यमान: शशिनेव मेघ:॥९३॥

ब्रह्मण: कल्पभेदेन भेदाह्र्रसत्वं जाति: । प्रमाणगतमधिकत्वं यथा—

पातालमिति ।

एपु नणडालादिरुपमानिरुपमेयभूता अर्थो अत्यन्तमेव कदर्थिता: । । निंदोपहासादिमिरतीतरित्यनुचितार्थता । धर्मेगतं न्यूनतवं यथा—स मुनिरिति ।

अत्रोपमेयमौञ्ज्रीस्थानीयसदृश्लक्षणो धर्मों न केनापि पदेन प्रतिपादित: ।

न चाक्षेपादिनाsपि स्पष्टं प्रतीयेते अविनाभावाद्यभावादिति न्यूनपदत्वमेवतत् ।

आसीत् । । विनिर्मित्सु: विनिर्मातुमिच्छु: । वध्रा । पातालमिति । कालिन्दीपातसंनिभ: यमुनाप्रवाहतुल्य: । । उपहासेति । अत्युक्तकष्टब्रह्माद्युपमानकत्वम् अपकृष्टोपमेयस्स्य असत्यतापर्यवसायितयोपहासाय भवतीति भाव: ।

स मुनिरिति । ( मौञ्ज्या मुंजाल्यतृणैर्निर्मितमेखलया । लांछित: चिह्नित: ।

कृष्णाजिनरूपं पटं वख्रम् । । जीमूतो मेघ: । अंशुमान्सूर्य: । अविनेतिं ।

न्यास्वचभावादित्यर्थे: । तं विना साहश्याप्रतीतेर्दोंपल्त्वम् । (स पीतति । पीतवर्ण वासो वस्रं यस्स ।

क इव । शतक्रतुदा इन्द्रायुधं इन्द्रधनुश्च तद्वान् निवेशयन् तस्द्रीमें वपु: आप्राप ।

१ प्र. वान्स्था ।

अत्रोपमेयस्य शाब्देरेनिदेशे शाशिनो ग्रहणमतिरिच्यते इत्यधिकपदत्वम् । लिङ्गवचनभेदोऽपि उपमानोपमेययोः साधारणं चेत् धर्ममन्यरूपं कुर्यात्, तदा एकतरस्यैव तद्रूपेसमन्वयाद्वगते: सविशेषणस्यैव तस्योपमानत्वमुपमेयत्वे वा प्रतीयमानेऽर्थे धर्मेण प्रतीयेते । इतः प्रक्रान्तस्यार्थस्य स्फुटमनिवार्हादस्य भङ्गप्रकृतपरूपत्वम् । यथा—चिन्तारत्नमिव च्युतोडसि करतो धिङ्मन्दभाग्यस्य मे ।

अत्रोपमेये शाब्दानिर्देशादुपमाने तत्त्वलस्य शाशिनो ग्रहणमतिरिच्यते इत्यधिकपदत्वमेवैतत् । भिन्नालिङ्गत्वभिन्नवचनत्वे अप्युपमानादपो नोक्तदोषादतिरेकिणो । तथा हि । लिङ्गवचनयोर्भेदे यदुपमानोपमेययोः साधारणधर्मवाचकं पदमन्यतरस्मिन्नलिङ्गं कुर्वीत, तदेकतरस्यैव तद्रूपेसमन्वयाद्वगते: कथमुपमाननिर्वोहः। अथ "प्रतीयमानं साधर्म्येमाश्रित्येयं" स्थात्, तथाऽप्युपात्तधर्मोविशिष्टस्यैवोपमानत्वमुपमेयत्वं वा प्रतीयेते । न न तथा प्रस्तुतम् । अतः प्रक्रान्तस्याडभावद्रूपप्रकृतत्वमेव दोप: । यथा---' चिन्तारत्नमिव च्युतोडसि करतो धिङ्मन्दभाग्यस्य मे ।' अत्र चगत इत्युपमेयमात्रेणाड्वीयते । पुंलिङ्गत्वात् । वचनभेदे शायां शाशिना संमृज्यमानो मेघ इव । उपनजातिश्छन्दः।) अभिकपदत्वमेवैतदिति । उपमानान्यूनाधिकधर्मत्वमेवमुपमेयाधिकलिङ्गधर्मत्वमित्यर्थः । पृथङ्लोकम् । प्रतीयमानमिति । उपात्तधर्मोऽतिरिक्तधर्ममित्यर्थः। न च तथेति । कि तु उपमानप्रस्तुतरित्यर्थः । प्रक्रांतस्य । उपमानालङ्कारस्य । अभावात् । असंभवात् । इवादिना· धर्मत्वेनापि उपाचधर्म एव वाध्यते तस्मि निरुक्ताभयानिष्ठत्वे उपमानिवोहो नान्यथेति भावः । अपरत्र लिङ्गविपरिणामेन यथाकथंचिद्वयेपि स्फुटत्बाऽभावेन चमत्कारापकर्ष इति तत्स्वरूपम् । मात्रेणोति । पुंलिङ्गान्वितच्युतत्वस्य नपुंसकवविशिष्टोपमानधर्मत्वाऽभावादिति भावः । अत एव यत्रानुपात्तसाधारणधर्मेस्वारणे धर्मेस्वत्र न दोप: । कल्वमानस्य लिङ्गरहितम्यैव कल्पनेन उभयसाधारणत्वात्। एवं यत्र लिङ्गरहितार्थोपम्यापकतिडन्तेन माधारणधर्मेस्वस्थितिमात्राप न दोप: । यथा 'श्रीव गच्छति पङ्कोडयम्' इत्यादौ। एवं च 'चन्द्र इव सुन्दरं मुखम्'

१५८ दशाम उल्लासः

सक्त्वो भक्षितां देव शुद्धा: कुलवधूरिव । यत्र तु नानात्वेऽपि लिङ्गवचनयोः सामान्या|भिधायि पदं स्वरूपभेदं नापद्यते, न तत्सत्तदूपणातारः, उभयथाऽपि अस्य अनुगमक्षमस्वभा-

वत्त्वात् । यथा—गुणरनरैः प्राथितं रत्नैरिव महाणवः । तद्रेषोडसहशोडन्यान्यैः श्लोभिर्मपघुरताभृतः । दृश्यते स्म परां शोभां तद्दीया विभ्रम इव ॥ ९५४ ॥

कालपुरुपविध्यादिभेदेऽपि न तथा प्रतीतरस्वलितरुपतया विविध-

यथा—‘ सक्त्वो भक्षितां देव शुद्धा: कुलवधूरिव ।’ अत्र शुद्धा इत्युपम-यमात्रेणाडन्वीयते । लिङ्गभेदेन्त्र विद्यमानोऽस्यप्रधानम् । उपमानस्य बहुत्वे लिङ्गभेदेऽस्युभयाडन्वयसंभवात् । यत्र तु लिङ्गवचनयोमेदेऽपि सामान्या|भिधा-यि पदमुपात्तरुपभेदं नापद्यते, कि तु पात्तनेव रुपणोभयान्वयि, तत्र दोप्तवमेव नास्ति । उभयत्राडस्यस्याडनुगमयोग्यस्वभावत्वात् ।तत्र लिङ्गभेदे यथा—‘ गुणे-रनरैः प्राथितो रत्नैरिव महाणवः ।’ अत्र लिङ्गभेदेऽपि विशेषणाडन्वयस्याडविशेष-

पादोपत्वाभावः । वचनभेदे यथा—तद्रेष इति ।

अत्र वचनभेदेऽपि मधुरताभृत इत्यस्योभयान्वयाविशोपात्न दोप्तवम् । एवं कालपुरुपविध्यादिभेदेऽपि भ्रमप्रक्रम एव दोपः । तथाप्रतीतरस्वलितरुपतया इत्या|दौ दोप एव न बोध्यम् । अत्र शुद्धा इति बहुत्वविशिष्टशुद्धत्वसाधा-रणधर्मेस्य बहुत्वावरुद्धशुद्धत्वेवान्वयो न त्वेकत्वावरुद्धवशुद्धरूपे उपमाने इति भावः । संभवावदिति । उभयत्रो अप उपात्तरुपाभेदात् । तदाह । यत्र त्विति । रुपभेदम् । आनुपूर्वीभेदम् । उपात्तनेव रुपेणोति । उपस्यितोऽर्थी इति शेपः । आनुपूर्वीसाम्येनैवत्रोन्वयसंभवात् इति भावः । अनुगमः । अन्वयः । अत्र लि-गेति । गुणरत्नशब्दयोलिगभेदेऽपि अनङ्गैरिति ‘धमेवाचकस्य लिगद्रव्येऽपि तुल्यरुपत्वात्न दोप इति भावः । तद्रीयो वेप उपमेयम् । विभ्रमा उपमानम् । असदृशा इति मधुरताभृत इति दृश्यते इति न धर्मेवाचकानुयभयान्वयसम-थानि । असदृशा इति कान्तैकवचनं क्रियतबहुवचनं च । भृत इति कान्तैकवचनं क्रियतबहुवचनं च । दृश्यते इति दृशधातुणे इत्यस्यैकवचनं धातो बहुवचनं च । अत्र श्लेषोडस्युपमोपपादक एवोति बोध्यम् । अन्याभिः खलुभिः अन्यशब्दवीपैः । कालः । वर्तमानादिः । पुरुपः । प्रथममध्यमोत्तम-

रुप । विधिः । अपवृत्तनेनम् । सकालितत्वम् । विजातीयविषयत्वम् ।

श्रान्तिमासादयतीत्यसावपि भग्रमप्रक्रमतयैव व्याप्तः । यथा-अतिथिर्नाम काकुत्स्थपुत्रमाप कुमुद्रती । पश्चिमात्राग्रामिनीया मातृसादमिव चेतना ॥ ९९५ ॥

अत्र चेतना प्रसादमाप्नोति न पुनरापेति कालभेदः । प्रत्यग्रामज्जनविशेपविविक्तमूर्तिः कौसुम्भरागरुचिरस्फुरदङ्गुकान्ता । विभ्राजसे मकरकेतनमर्चयन्ती बालप्रवालविटप्रभा लतेव ॥ ९९६ ॥

अत्र लता विभ्राजते न तु विभ्राजसे इति संबोध्यमानविषयतया व्यत्यासात् पुरुपभेदः । भागस्य असंबोध्यमानविषयतया व्यत्यासात् पुरुपभेदः । 'गङ्गेव प्रवहतु ते सदैव कीर्तिः'-इत्यादौ च गङ्गा प्रवहति न तु विश्रान्त्यभावात् । तत्र कालभेदे यथा—अतिथिमिति । अत्र चेतना प्रसादमाप्नोतीति प्रकृतं न तु तमापेति कालभेदेऽप्रमेद एव । पुरुपभेदे यथा—प्रत्यग्रेति । अत्र लता विभ्राजत इति प्रभुतं न तु मा विभ्राजस इति तस्मात्पुरुपभेदः । संबोधनिष्ठस्य भ्राजनस्यादसंबोध्यव्यतिपयतया अपृतीते: । विधिभेदे यथा— ' गङ्गेव प्रवहतु ते सदैव कीर्तिः ।' इत्यादौ

विश्रान्तिः । चमत्कारः । (अतिथिमिति । ) काकुत्स्थात् । कुसुम- (ती । कुमुद्नागकन्या । ) (पश्चिमात्रात् परमात् यामिनीतः । ) अतन्त्रात् । यथाप्रतीतं पश्चिमरात्र्याम- चेतना चैतन्यं प्रसादमुद्देभिमव । ) अत्रेति । यथाप्यतीतप्रत्यग्रेति । (रत्नावलया प्रथमांके वासवदत्ता प्रतिवत्सराजस्योक्तिः । ) अभिनवस्तनाविशेपेण शुद्धा मूतिः: शारीरं यस्याः । कौमुंभरागेण रुचिः: स्फुरन् अंशुकप्रान्तां यस्याः । नटनक्रियालयुक्तशाग्व- प्रभा लतेव । (वसन्ततिलका छन्दः । ) अतएव । तस्मात् विभ्राजते इति न न देवी संबोध्योक्तेः तत् प्रथमपुरुपार्थोडनन्वयः । हे हे देवी भव-ती भ्राजते इत्थंन्वयसंबन्धात् । संबोध्यनिष्ठस्योति । मध्यमपुरुपवाच्यस्य

१६०.

दशाम उल्लासः

प्रवहतु इति अप्रवृत्तप्रवर्तनीयात्मनो विधेः। एतज्जातीयकस्य चाडन्य-

स्यादथस्य उपमानगतस्याडसंभावाद्द्रि्यादिभेदः।

ननु समानम् उच्चारितं प्रतीयमानं वा धर्मान्तरमुपादाय पर्यवसित-

तायाम् उपमायाम् उपमेयस्य प्रकृतधर्मोडभिसंभान्न कश्चिदालादि-

भेदोऽस्ति। यथाड़्युपाचनेनैव सामान्यान्यधर्मण् उपमा अवगम्यते, यथा—

'युधिष्ठिर इवायं सत्यं वदतीति'-तत्र युधिष्ठिर इव सत्यवादी यं सत्यं

वदतीति प्रतिपत्स्यामहे। सत्यवादी सत्यं वदतीति च न पुनरुक्त्यम्

नात्मनो विधेमेदः। यतो माडा प्रवहतीति विवक्षितं न तु सा प्रवहत्विति।

एवंविधस्याडन्यस्याडन्यस्योपमानगतस्याडसंभावाद्द्रि्यादिभेदो दृश्यः।ननूदाहतेपु

कथं दुष्टता। भिन्नकालमभिन्नाद्द्रिोऽतिरिक्तमुपात्तं प्रतीयतं वा कचित्साद्धारणं

धर्मेऽुपादेयोपमापर्यवसाने पश्चाद्द्रिकालादिसंभिन्नधर्मोऽन्ययात्। तथा हि। वि-

भास इत्येन्त विविक्तमूर्तिवादिना वक्तानिकयोरुपमापर्यवसाने पश्चाद्द्रिक्रोज-

मे इत्यस्थ्य नैयायिकमतेनैव दोषः। अथ यत्रोपात्तनेव धर्मणोपमा-

निर्वाहः स च धर्मभेदः कालभेदाडसंभिन्न एव, तत्र का गति:। यथा—' सु-

ंबोध्यार्थेनैवान्वयादिति भावः। भेद इति। आशीर्विर्हितयोरुपत्ययस्यान-

गतेप्टविषयार्थकत्वात्कीर्त्तीर्वान्वयो न तु विद्यमाने गंगाप्रवाहे। एवं यथा

गंगा प्रवहति तथा कीर्त्तिः प्रवहत्वित्यर्थे विधेयभेद इति भावः। नतु प्रवहनस्य

सिद्धत्वेऽपि कस्यचिदनागतार्थस्य गंगानिष्ठस्य विधिविपर्ययत्वं स्यादत आह।

एवंविधस्येति। असंभवादिति। उपमेयेऽसंभावाद्द्रि्यर्थे। वस्तुतस्तादृश-

धर्मान्तरस्य सत्त्वेऽपि तस्य प्रकृत्यर्थतया भावादान्त तत्र विधेयत्वान्वयसंभव इति बो-

धूम। किश्चिद्रिेद इति। यदापि विधेयेकमात्रान्वयित्वो न भिद्यस्तथाडपि

व्यत्यास एवात्र भेदप्रदः। नन्विवपदेन 'धर्मान्तरेणैव साम्यं बोध्यतामुपा-

तर्धर्मस्तूपमेय एवानेनति कथं लिङ्गादिभेदो दोष इति शंकते। नन्वाति

अतिरिक्तम्। कालविशेषणवरुद्धम्। उपात्तम्। उच्चारितपदवोध्यम्।

प्रतीममानम्। अध्याहारालभ्यम्। न दोष इति। एवं कामं द्वायं राजा

भातीयादौ सौन्दर्योदिनाडुपात्तेन साम्यप्रतीतौ पश्चात् क्रियालभ्यकालभेदो

यथा कामोऽभात् एवमयं भातीयाकारो न दोषः। कामसदृशसुंदरोडयं भा-

तीति प्रतीतः। यथेति। यथोपात्तसत्यवादित्वमेव साधर्म्यं, तच्च भिन्नकालमेव,

१ प्रतीममान इत्युत्तरसम्मत: पाठः। २ 'न दोष:' इत्युत्तरसम्मत: पाठः।

काव्यप्रकाशः १६१

आशङ्कनीयम् । रैपोषं पुष्णातीतिवत् युधिष्ठिर इव सत्यवदनेन सत्य वक्तुमित्यथोऽवगमात् । सत्यमेवैतत् । किं तु स्थितेषु प्रयोगेषु समर्धनिदं न तु सर्वथा निरवद्यं प्रस्तुतवस्तुप्रतीतिन्याघातादिति सचेतस एवात्र प्रमाणम् ।

असादृश्याडसंभवावप्युपमायाम् अनुचितार्थतायामेव पर्यवस्यति: । यथा—

ग्रश्रामि काव्यशास्त्रिणं विततार्थेरडिमम् ।

'धिष्ठिर इवाडयं सत्यवादी ' इति । युधिष्ठिरो हि सत्यमततद्वीत, न तु वदतीति चेत् । उच्च्यते । तत्रापि सत्यवादित्वप्रतीतथर्मेणैवोपमित्यथस्यातः । न च तथा सति सत्यवाद्यं सत्यं वदतीति पर्योऽसो मतयं वदतीति पुनरुक्तमिति वाच्यम् । ' रैपोषं पुष्णाति ' इत्याद्यनुप्रयोगवददोषत्वात् । रैपोपमित्यत्राडर्थव्येन पोपणस्येवाडत्राप्याजानिकसत्यवादित्वस्य प्रतोतेरिति । 'मत्यमात्थ । किं तु स्थितेऽनुप्रयोगेप रुचित्थया पुनरुक्तिमात्रसमर्थनं न तु सकलर्थतन्निरवद्यम् । प्रस्तुतस्य रसादि: प्रतीतिमवधानात् । न च तदोऽमिद्धम् । महदर्थसम्प्राप्त्वात् । किं च उपात्तमनदत्य प्रतीतनेोपमा इति तुच्छम् । उपात्तक्रिययैव तद्दिवक्षणात् ।

असादृश्याडसंभवावप्युपमायाम् अनुचितार्थतायामेव पर्यवस्यति: । यथा—

' ग्रश्रामि काव्यशास्त्रिणं विततार्थेरडिमम् ।'

युधिष्ठिरे वर्तमानसत्यवचनाभावात् धर्मांतरं तु नाम्येवेत्यभिमानं द्रोति । सत्यवादनशीलत्वं धर्मातरमप्यार्थे डति भावः । अथेऽययेनति । न तु युधिष्ठिरे वर्तमानसत्यवादित्वं कारण्येन । यथा कृत्स्निदर्थः । ' भणकृतं पोपणमित्यर्थेल्याभ्यां रैपोपमित्यत्र प्रयोऽगः । साधुत्वार्थे एव । आर्जवेनिकृति: स्वभावविकेत्यर्थः । यथा मृधिष्ठिरो लोभादिना न मतयं वक्ति किं तु ताच्छील्यात्, तथाडयमपि इत्थंभूत्र वैशद्यीमिति भावः । एतत् गंगवत्यादावत्युज्ज्वलेऽत्यादिपदाऽऽहारेण लोपोद्धार इत्याशयः । एतादृशाडन्वयाद्याहारादि-करुपनमानुभावविकमित्याशयवानाह । सत्यमपिति । स्थितेन तु रैपोपमित्यादिदिष्टु साधुत्वार्थे नियमितेपु कृतान्चित्तमर्थेनामित्यर्थः । उपात्तामिति । उपात्तथ-मेमित्यर्थः । तुच्छमिति । श्रुतहान्यश्रुतकल्पनाभ्यामात्रादपकप्रतिनवभादिति भावस्तदाह । उपात्तेति ।

१९२ दशम उल्लासः

अत्र काव्यस्य शाशिना अर्थानां च रश्मिभिः साधर्म्यं । कुश्रापि न प्रतीतिमत्यनुचितार्थत्वम् ।। निपेतुरास्यादिव तस्य दीक्षः शरा धनुर्मण्डलमध्यभाजः ।। जाज्वल्यमाना इव वारिधारा दिनार्धभाजः परिवेषिणोऽकिते।।१९७।।

अत्रापि स्वलनत्योदम्युधारा: सूर्यमण्डलात् निष्पतन्त्यो न संभवन्ती-त्सुपनिबध्यमानोऽथोंनौचित्यमेव पुण्णाति । उत्प्रेक्षायामपि, संभावनं भुवेवादय एव शबदा वकुं सहन्ते, न यथा-शब्दोऽपि । केवलस्याडस्य साधर्म्यमेव प्रतिपादयितुं पर्याप्तत्वात् तस्य चास्यामविवक्षितत्वादिति तत्राडशोक्तिरस्याडवाचकत्वं दोषः । यथा—उदयौ दीधिकाागर्भाम्भःकुलं मेचकोत्पलम् । नारीलोचनचातुर्यशृङ्गारसङ्कुचितं यथा ।। उत्प्रेक्षितमपि तादृशवेन रूपेण परिवर्जितत्वात् निरुपाल्यमप्रलयेऽपि, ९८ ।।

अत्र काव्यस्य शाशिनाडर्थानां च रश्मिभिः साधर्म्यं न कापि प्रसिद्धामिति तत्रोऽपमानिबन्धनमनुचितार्थमिति । निपेतुरिति । अत्रापि ज्वलदस्म्युधाराया: सूर्यमण्डलान्निष्पतनमसंभवीति तत्रिवन्धनमनौ-चित्यं पुण्णाति । उत्प्रक्षायामपि धुवेवादय एव शबदा वक्तुमसहन्ते, न तु यथाशब्दोऽपि । केवलस्याडस्य साधर्म्यमेव प्रतिपादयितुं समर्थत्वात् । अत उत्प्रक्षायां यथादृ-ब्दोपादानेडवाचकत्वमेव । यथा—उदयाविति । निर्विपर्यत्मप्युत्प्रेक्ष्यादूषणमनुचितार्थत्वमेव । यत्तादृशविकारूपाभावान्निरुपाल्यमप्रलयेऽपि ।

( निपेतुरिति । ) आम्यादिवेत्युत्प्रक्षा । तृणाद्दणाकर्षणे विलम्ब: स्यादिति भाव: । ( धनुर्मण्डलं परिवेषश्र विग्रप्रतिविग्रभावापत्ते । ( ऋजुजातिरच्छन्द: ।) अनौचित्यामिति । अप्रयुक्तत्वसांकर्यमप्यत्रेति बोधयम् । ( उदयाविति ।) दीधिका वापी ।) मुकुलं मुकुलभावापन्नम् । मेचकं नीलम् । उत्प्रेक्षाविपर्यसमर्थेकाडर्थांतरन्यासादृपणम् । निरुपाल्यम् । अलौक-राशाविषादि । तत्स्थल्यं तत्कुल्यम् । तत्र हेतुरुत्प्रक्षाविपयस्य तात्किकरूपा-

तत्समर्थनाय यत् अर्थान्तरन्यासोपादानम् तत् आलेख्यमित्र गगनतलेऽत्स्यन्तमसमोचीनमिति निर्हेतुकत्वभेतस्य अनुचितार्थतैव दोषः । यथा—

दिवाकरादक्षाति यो गृहासु लीनं दिवाभीतभिवान्धकारम् । धुन्द्रेऽपि नूनं शरणं प्रपन्ने ममत्समुचे: शिरसासमतीव ॥ १९९ ॥

अत्राडचेतनस्य तमसो दिवाकरात्नास एव न संभावतीति कुत एव तस्योजितमद्रिणा परित्राणम् । संभावितेन तु रूपेण प्रतिभासमानस्पाडस्य न काचिदनुपपत्तिरतरतीति व्यर्थ एव तत्समर्थनायां यत्नः । साधारणविशेषणवशादेव समासोक्तिरनुक्तमपि उपमानविशेषं प्रकर्षयतीति तस्याड्न पुनरुपादाने प्रयोजनाडभावात अनुपादेयता यत्, तत् अपुष्टार्थत्वं पुनरुक्तता वा दोषः । यथा—

स्पृशाति तिमिरुचां ककुभः करे दयिततयेव विलीयतेततिप्रिया । अतनुमानपरिग्रहया स्थितं रूचिरया चिरयाडपि दिनश्रिया ॥२००॥

स्वप्रकुयं तत्समर्थनाय यदर्थान्तरन्यासमोपादानं तद्रप हि तत् । यथा—दिवाकरादिति ।

अत्र तमसक्वास एवासंभवी । तमसोऽचेतनत्वात् । नत्कयं तत्प्रयुक्तमाद्रिणा तत्परित्राणम् । उत्प्रेक्षितत्रासवत्या । प्रतीतस्याडस्य न काऽप्यनुपपत्तिरतरतरतीति व्यर्थ एव तत्समर्थनायां यत्नः । यत् समासोक्त्या साधारणींशेपणवशादेवोपमानप्रतीतौ प्रयोजनाडभावेन तत्प्रादानवैयर्थ्यं तदुपपत्तिरुक्ता पुनरुक्तता वा दोषः । यथा—स्पृशातीदं ।

भावः । तत् । निर्हेतुकत्वम् । अभितिचित्रवदर्थो भावातदुदाहरणम् । दिवाकरादिति । ( कुमारसम्भवे प्रथमसर्गे हिमालयवर्णनम् । ) भीतं चस्त्रम् । (उपजातिश्लोकः । ) तत्परित्राणामिति । अन्नेऽप्यचेतनत्वादित्यम्यत्रेक्ष्यग्रासस्य चित्तवृत्तिविशेषपरूपस्य तत्परित्राणस्य च चेतनस्यमत्वात्तदाह । उत्प्रेक्षितलाणवस्तयति । स्पृशात्तीति । तिमिरुचां मूर्धि ककुभो दिशः । कृस्पृशाति सती दिनश्रिया ग्रेप्सदिवसश्रिया अतनुमानपरिग्रहया स्थितम् । स्वितम् । करेर्हे-

१६४ . दशाम उल्लासः

अत्र तिग्मरुचे: ककुभां च यथा सदृशविशेषणवशेन व्यक्तिविशेषप्रिग्रहेप च नायकतया नायिकात्वेन च व्यक्तिः;तथा ग्रीष्मादिवसस्थ्रियोऽपि प्रतिनायिकात्वेन भविप्यतीति कि दयितयोतु स्वशब्दोपादानेन। श्रेषोपमागस्तु न विषयः, यतोपमानस्योपमादानमन्तरेण सापारणस्वापि विशेषणेप न तथा प्रतीतिः । यथा—

स्वयं च पल्ववाताम्रभास्वत्कर विराजिनी ।

अत्र सदृशाविशेषणेन लिङ्गविशेषपरिमहाच्च तिग्मरुचेर्नायकतया ककुमां तु नायिकात्वेन व्यक्तिः । तथा ग्रीष्मदिवसस्थ्रियोऽपि तत एव प्रतिनायिकात्वेन भविप्यतीति दयितयेत्युपपत्तार्थम् । अर्थतः प्रतीतस्योपादाने यदि पुनरुक्तिस्थाडर्थेपुनरुक्तत्वं दोषः । नन्वस्याऽपुष्टत्वे श्रेषोपमा निर्विपया स्यादिति चेत्। न। स हि तस्या विपयो यत्रोपमानोपादानं विना श्रेष्ठेप्यपि न स्फुटा प्रतीपत्तिः । यथा—

स्वयं चेतति । स्तैः रश्मिभिश्र।तापो ज्वाला खेदश्र । मानं परिमाणं कोपश्र । चिरया दीर्घया चिरकालीनया न । ( हरविजये न तृतीयसर्गे ) ग्रीष्मवर्णनमिदम् । ( दृत्तविलंबितं वृत्तम् ) अत्रेति । सूर्ये करण श्रीसस्पर्शकारित्वं नायकोचितं विशेषणम्, दिशां च करण पुरुषप्रकृतयत्वं नायिकायोग्यं विशेषणम्, (तेन) सूर्ये पुंलिंगसंग्रहः दिशां स्त्रीलिंगपरिग्रहः । तत एवेति । अतनुमानपरिग्रहयोरति विरेषणात् स्त्रीलिंगाच्चेत्यः: । नान्वेति । यथा दयिते दयितां करैः स्मृशाति सति दयितान्तरस्य तापस्तथा रवौ करोदीशः: स्मृशाति ग्रीष्मदिवसस्थ्रियोऽपि ताप इत्येवमत्रापि श्रेपोडास्ति भावः । न स्फुटेतति । अयमाशायःः यत्रोपमानमस्य स्वपदोपादानेऽपि न समासोक्तियागमत्राप्यश्यकसमासोक्तयैव निर्वहे उपमानोपदादानं ऽपि न समासोक्तियवेति । यथा स्मृशातीद्यादौ । अत्र दयितयेत्युपादानेऽपि रवेर्नायकत्वं कृत्वं ककुभां नायिकात्वं न समासोक्तय्यवेति तस्या आवश्यकत्वम् । यत्र तूपमानपदोपादाने समासोक्तिनिवृत्तिसतदनुपादाने च यत्रोपमान (' न ) प्रतीति: उपात्तसाधारणधर्मोणामुपमेयमात्रान्विततयैव प्रतीते:, तत्रोंपमायां एव चमत्कारित्वाय देगं तत्पदम् । यथा स्वंयं चेत्यादौ । गौरवापेक्षे पल्ववादाताम्रौ भा-

१ अभय शेखरप ञ्याहयान नवमोल्लासयोः्यांतस्थमत्र लिखितम् ।

प्रभातसंध्येवास्त्रापफलग्नुधेहितमदा ॥ २०? ॥ अमस्तुतमशंसायामपि उपमेयमन्यैव रीत्या प्रतीतं न पुनः प्रयो- गे ण कदर्थतां नियं । यथा— आहूतेषु विहंगमेषु मशको नायानुपरो वार्यते मध्यैवारिधि वा वसंस्त्रणमणिर्धत्ते मणीनां रुचं । खद्योतोडपि न कम्पते प्रचलितुं मःयेडपि तेजस्विनां धिक्सामान्यमचेतानं प्रभुमिवाडनमृष्टतच्चाडनंतरं ॥ २०२ ॥ अत्र अचेतनस्य प्रभोरपस्तुत-विशिष्ट-सामान्यद्वारेणाडभिव्यक्तेर- युक्तमेव पुनः कथनं । अत्र प्रभातसंध्याया अनुपादाने न स्कृत्या प्रतीति: । अपस्तुतप्रशंसायामप्युपमेयस्योपादानवैयर्थ्यं यत्तदुपपृष्टार्थत्वमेव दोष: । तत्राप्युपमेयमनन्यैव रीत्याडवगन्तव्यं न पुनः शब्दप्रयोगेण दुष्टत्वं नियं । यथा—आहूतेष्वति । अत्राचेतसः प्रभोरुपमेयस्याडप्रस्तुततुनिष्षामान्यद्वारेणाडभिय्यक्तिसंभवाद्यु- क्तमेव शब्देन कथनमित्यपुष्टार्थत्वं पुनरुक्तता वेति । स्वन्तौ च यौ करौ ताभ्यां विराजिनी । मुखेनाप्यते इति स्वापं, स्वलं प्रत्यय:। न स्वापमस्वापं दुःखप्राप्तं तादृशं यत्फलं मोक्षादि तत्न ये लुढासतेषामीहित- प्रदा इष्टदात्री । प्रभातसंध्यापकसे तु पल्वतातैरेवोभस्तकरैः सूर्योकरेणैविराजिनी । अस्वापो निद्राभावः तद्रूपफलग्नुधे जने हितप्रदा इष्टदात्री । अश्रोपमानपदो- पादाने समासोक्तित्यागादिति । उपमेयस्य । प्रभुततन्य । ( आहूतेष्वति । भल्टटशतेक ६९ पद्यं । ) विहंगमेषु पक्षिपु आहूतेषु पुरः अग्रे आयान- आगच्छन् मशको न वायते । तृणमणि: काचादिमणि: प्रवालं वा । मणी- नां मधये भूषि अंते वा वसं मणीनां रत्नानां रुचं कान्तिं धत्ते खद्योतोडपि तेजस्विनामभिसूर्योदीनां मधये अपिशब्ददादग्ने वा प्रचलितुं गतं न कम्पते न विभेति । एनत्सामान्यं अचेतनं अविचारितपदार्थंगतविशेषं प्रभुमिव धिक् । ( शाब्देलविक्रीडितं छन्द: । ) अत्न । आद्यपादत्रयेडपि । अमस्तुनिप्ठसा-

१ ज. वा धुरी वावस । २ व. द्वा. तस ।

१६६ दशम उल्लासः

तदेतेडलङ्कारदोषा: यथासंभविनोऽन्येऽडप्येवंजातीयका: पूर्वोक्तयैव दोषजात्या अन्तर्भाविता:, न पृथक् प्रतिपादनमर्हन्तीति ।

संपूर्णमिदं काव्यलक्षणम् ।

इत्येष मार्गो विदुषां विभिन्नोडप्यभिन्नरूप: प्रतिभासते यत् ।

तदेतेडलङ्कारदोषा यथासंभवमन्येऽप्येवंजातीयका: प्रोक्तजात्यन्तर्भाविता इति पृथक् प्रतिपादनमर्हन्तीति कल्प्याणमात्रं ।

संपूर्णं काव्यलक्षणम्

ज्येष्ठे सर्वगुणे करीयसि वयोमात्रेण पात्रे धियां गात्रेण स्मरगर्यर्वर्णपरे निष्ठाप्रतिष्ठाश्रये ।

श्रीहर्षे त्रिदिवं गते मयि मनोहीने न कः शोधयेद्द्राडशुद्धमो महत्वं विधिना भारोऽयमारोपितः ॥ १ ॥

परिशीलनतु सन्तो मनसा संतोपशीलेन ।

इममद्धुतं प्रदीपं प्रकाशरपि यः प्रकाशयति ॥ २ ॥

मान्येति । अनाकलितविशेषपतवरूपेत्यर्थे : । तत्त् । तम्मात् । एते । उक्ता:। एवंजातीयका इति । यथा समासोक्तो नपुंसके नायकलङ्कयवहारसमारोप: ।

'दिलीप इति राजेंद्रैरिंद्रःक्षीरनिधाविवि' इत्यत्र राजानि इंद्रुतादात्म्यारोप उपमाविरुद्धस्तदेतदनुचितार्थमेव ।

यथा वा, भिन्नाश्रययोर्विरोधवर्णनं ।

यथोष्णभासस्तनयाया अपे जलं शीतलमत्यादौ ।

एकाश्रयत्वेनैव विरोधस्योक्त-

रिदमनाभिहितवाच्यमेव । प्रोक्तजातीयेति । सप्तमोक्तदोषजातीयधे: ।

संपूर्णमिति । लेशतोऽपि न्यूनताविरहात् ।

काव्यलक्षणम् । काव्यं लक्ष्यते स्वरूपतो विशेषतश् ज्ञाप्यते डनेनेति प्रकृतग्रन्थरूपामिति शिवम् ।

'श्रृंगवेरधीरामप्रेरणया हृदयम् ।

सद्युक्तिमुक्तासंदर्भैरविद्यदृश्युतिमनोहरैः ॥ १ ॥

. सेतौ नागेशवद्‌डेव स्मित्तानलङ्कारमहोदधे: ।

सतां माति: संचरतां यावच्चंद्रदिवाकरौ ॥ २ ॥

काव्यप्रकाशः

न तद्विचित्रं यदपुत्र सम्यग्विनिर्मिता संघटनैव हेतुः ॥ २ ॥

इति काव्यप्रकाशेऽथोलङ्कारनिर्णयो नाम दशम उल्लासः ।

समाप्तश्वायं काव्यप्रकाशः ।

दीपिकाद्दितयं कन्ये प्रदीपाद्वितयं सुते ।

स्वमतौ सम्यगुपाद्य गोविन्दः शर्मे विन्दति ॥ ३ ॥

इति श्रीमहामहोपाध्यायश्रीगोविन्दविरचिते काव्यप्रदीपोर्ड्वालङ्कारनिर्णयो नाम दशम उल्लास ।

समाप्तोऽयं ग्रन्थः ।

काव्यप्रदीपकोद्योतः शिवयोरोरपिंतो मया ।

यत्रिर्निमतौ सहायो मे जाता सा प्रतिभा मखी ॥ ३ ॥

इति श्रीमदुपाध्यायोपनामकशिवभट्टसुतसतीर्गर्भजनानागोजीभट्टकते लघुकाव्यप्रदीपोद्योते दशम उल्लासः ।

ULLÂSA X.

After having treated of the ' figures of word ' in the ninth Ullâsa, ( Mammata now ) treats of the ' figures of sense ' in this Ullâsa, and, first, he defines Comparison which, among the figures of sense, is principal, owing to its being very intelligible and pleasing, and owing to its being at the root of many other figures, such as उपमेयोपमा, उत्प्रेक्षा, प्रतिप, स्मृति, भ्रान्ति, संदेह, रूपक, &c. .

1. COMPARISON (उपमा)

( KÂRIKÂ I. )

Connection of two distinct things with a common property is Comparison.

साधर्म्ये means साधारणधर्मसंबन्ध not सादृश्य. For, according to Grammar, the termination य that is applied to the compound word साधर्म्य denotes the connection of a समानधर्म with the thing or things possessed of that समानधर्म. As पीताम्बरत्व denotes the connection ( i. e. संयोग ) between a yellow garment and the man who wears it. Now the connection between the समानधर्म and the things possessed of that समानधर्म cannot be सादृश्य, for, सादृश्य exists between the two things possessed of a समानधर्म ; not between a समानधर्म, on the one hand, and things possessed of that समानधर्म, on the other

1 समासकृतद्वितास्तु यथापि केवलं संबन्धं नामिदधति, तथापि संबन्धिधनि वर्तमानाः संबन्धं प्रशास्त्रतिनिमित्तमपेक्षन्त इति तेम्यः संबन्धे भावप्रत्ययः । तथा च राजपुरुषत्वमिति स्वस्वामिभावः प्रतीयते । पाचकत्वमिति क्रियाकर्तृकसंबन्धः । औपगवत्वमिति अपत्यापत्यत्वादिसंबन्धः । Vide केव्यट on Patanjali's महाभाष्य.

हंसीव धवल इत्यादौ चोपात्तधर्मस्तयैवेहादिना बोधननियमेन पुंस्त्वादिविशिष्टधो-वल्यस्य हंस्यामन्वयासंभवेन हृष्टोपमात्वं संगतभिति झेयम् 1 Pr.

न चेति । कार्यकारणादिक्योरपि कथमचित्साधर्म्यसंभवात् तत्रातिग्र्याकिरोति शाब्दज्ञानस्य । चमत्कारिसाधर्म्यस्तोपमात्वात्तस्य च कार्यकारणादिमात्र्योरभावात्राप्तप्रसंगः । यत्र तु तादृशं साधर्म्यमस्ति, यथा ‘पितेव पुत्रः’ सगुणः स आसीत् इत्यादौ, तत्र तयोरुपमानोपमेयत्वमुपमालंकारश्रेष्ठ एवेति समाधानानार्थः । Pr.

and effect, which, although they possess some point of resemblance, yet do not possess a striking point of resemblance which alone constitutes comparison. In case, however, the point of resemblance between them is striking, as in the instance पितेव पुत्रः सगुणः स भासीत्, they too become appropriate correlatives.

Thus, inasmuch as a point of resemblance is possible between ( two such things only as are related to each other as ) the उपमान and the उपमेय, and not as cause and effect &c, connection of those ( i. e. the उपमान and the उपमेय ) only with a common property is Comparison. Such is the definition of Comparison. The implication of the उपमान and उपमेय in this definition serves only to render the apprehension of resemblance complete and not to exclude such things as cause and effect &c. which are destitute of a striking point of resemblance.

If it be said that the word 'distinct' also does not deserve to be expressed in the definition; for, the idea of distinctness can also be obtained by implication, since we cannot speak of a point of resemblance with reference to two identical things; we reply that the word ' distinct' serves to exclude the figure अनन्वय where the point of resemblance is not real but fancied, there being only one thing compared to itself ; ( whilst'in Comparison the point of resemblance is real, there being two distinct things one of which is compared to the other. )

If it be said that although the word भेद excludes अनन्वय, still the definition extends to another figure viz. उपमेयोपमा, where

1 प्रतिपत्तीति । निराकाड्क्षप्रतिपत्तीत्यर्थः । Pr.

2 नन्वेवमुपमेयोपमायामतिप्रसंग इति चेत्, सत्यम् । तत्रोपमाप्रतिपत्तिपयैवसानमेव उपमानत्वं इष्टत्वात् । तृतीयसहशत्ववच्छेदप्रयुक्तोत्कर्षापकर्षस्याधिकाराशस्य प्रतिपत्या परमकारणतरत्वेन कथनम् । अनन्वये तूपमाप्रतिपत्तितिपयैवसानमेव न इति तद्रूपावर्त्तनंविति शेषः । Pr.

4

the उपमेय and the उपमान are distinct; we reply :- उपम is desirable in उपमेयोपमा inasmuch as the apprehension of उपम ultimately results from it. But it is reckoned as a distinct figure because of the apprehension of an additional fact which is peculiar to it, i. e. that the उपमेय and the उपमान have not a third thing for their like. In अनन्वय the ultimate apprehension is not that of उपमा which is only apparent. Hence it has been excluded by the use of the word मेद.

The word ‘striking’ should also be supplied before the word साधर्म्ये’ ir the definition; for, what constitutes the figure Comparison is not connection with a simple but with a striking point of resemblance. Thus, the sentence घट इव पटो दृश्यम expressing a simple point of resemblance between घट and पट is no example of Comparison.

The strikingness of उपमा must be due to the manifestation of the excellence of the उपमेय. Thus प्रतीप instanced in मुखमिव चन्द्र: is excluded; for, in it strikingness is due to the manifestation of the excellence of the उपमान.

Mammata's definition of उपमा is thus criticised by Gagannâth:- ‘The definition ‘साधर्म्यमुपमा मेदे’ is not very satisfactory. For, it extends to व्यतिरेक a distinct figure where resemblance is stated in order that it may be denied afterwards. It cannot be said that the word साधर्म्ये in the definition means ‘ ultimate resemblance’ and that thus it excludes व्यतिरेक where not resemblance but the denial of it is ultimate. For, if the word be understood in that sense, it would exclude अनन्वय also, since in अनन्वय, too, what is ultimately perceived is not resemblance, but the fact that one thing has not another for its like. Thus, the word मेद in the definition would be useless. The presence of this word, however, shows that साधर्म्ये is not used by Mammata in the sense of ‘ultimate resemblance’.

Thus the definition is open to the fault of अतिदयग्रसि.’

Jagannâtha's definition of उपमा is not open to this fault ; for, it contains the word सुन्दरम which excludes both अनन्वय and व्यतिरेक, since, in both of these, resemblance is not pleasing ( striking).

Jagannâth has no doubt improved upon Mammata by the substitution of the word सुन्दरम् for मेदे in his definition ; for, the word सुन्दरम्, besides serving the purpose which is served by मेदे, also removes the fault of अतिव्याप्ति to which Mammata's definition is open.

It may, however, be remarked that it is not necessary to insert the word सुन्दरम् in the definition, since the idea expressed by it may be obtained by implication, We are here treating of lignuos. Now a figure is, as Mammata has said, nothing but strikingness. When, therefore, साधर्म्ये is said to constitute the figure Comparison, it is, of course, implied that it is striking. Hence प्रदीप has said that the words अलंकारशब्दे सति should be supplied in the definition of उपमा. Thus the idea of strikingness being obtained by implication, उपमा may be defined simply as सादृश्ये (resemblance ).

Aïl the other figuros which contain resemblance, such as अनन्वय, उपमेयोपमा, अत्यन्तैरक &c. are excluded by the fact that the resemblance which they express is not striking. This, however, renders the word मेदे in Mammatâ's definition of उपम, unnecessary. For, अनन्वय also may be excluded by the fact that in it resemblance is not striking. उपमेयोपमा in उपमेयोपमा, उपमा is striking, and that therelore it should be included under उपमा.

He now divides Comparison into

( KARIKA I. CONTINUED )

( 1 ) Complete and ( 2 ) Elliptical.

Thus comparison is two-fold. Complete Comparison ( पूर्णी ) occurs where the thing compared, the thing compared to, the common property and the word conveying the sense of comparison are ( all ) expressed. Elliptical ( लुप्ता ) occurs where one two or ( even ) three ( of these four things ) are omitted.

Of these,

( KARIKA I. CONTINUED )

The first is (A) Direct, and (B) Indirect, and is

possible in (a) a sentence, (b) a compound, and (c) a nominal affix.

The first division of Comparison i.e. Complete Comparison occurs in a sentence (वाक्यगा), when all the above-mentioned four things उपमान &c are expressed by words that are uncompounded and have distinct cases of their own.

Complete Comparison occurs in a compound (समासगा), when any two of the above-mentioned four things are compounded.

The third kind of Complete Comparison arises from the fact that the word denoting the उपमान is not considered as either compounded or as forming a sentence with the nominal affix conveying the sense of comparison.

In grammar, समासगता is regarded as distinct from सन्धितत्कृत्‍त. Panini declares that a compound is possible between two case-inflected words. Now चन्द्रवत् cannot be called a compound, since वत्‍तु is not a case inflected word. Nor can नन्दवत् be regarded as a sentence ; for, a sentence contains words that have distinct cases of their own. Thus तद्धितगा is difierent from वाक्यगा as well as समासगा. समासगा is also difierent from वाक्यगा where words are uncompounded although they have, as in समासग, distinct cases of their own.

This three-fold Complete Ccomparison is again six-fold, owing to each kind being further divided into either Direct (श्रौती) or Indirect (आर्थी).

That again is Direct, when the comparsion, which is nothing but a connection of the उपमान and the उपमेय with a common property, is expressed.

1 सह सुपा (II. 1. 4.).

2 समासाभावस्य चन्द्रवत्‌मुखाभ्येति तद्धितेऽपि सच्चवादह — भिन्नविभक्तिकस्‍यानोति । भिन्नविभक्तिरस्‍तस्य चन्द्र इव मुखमिति समासेऽपि सच्चवादसमः तानोस्‍तुचम् । Pr.

That again is Indirect, when the comparison is obtained by implication. Direct Comparison occurs when words such as यथा, इव, वा &c. are employed, or when the affix वत् is employed in the sense of इव, according to Panini's Sutra ‘तत्र तस्येव’. Indirect occurs when such words as तुल्य, सम &c. are employed, or when the affix वत् is employed in the sense of तुल्य, according to Panini's Sutra ‘तेन तुल्यम् &c.’

‘But’ says an objector, ‘this division of Comparison into Direct and Indirect is not proper; for, connection with a point of resemblance is apprehended from both the ‘kinds’ of words यथा, इव &c. and तुल्य, सम &c. without distinction; it should not be urged that there is a distinction inasmuch as the words यथा, इव &c. have a power to denote ‘connection of a common property with both the उपमेय and उपमान; whilst the words तुल्य &c. do not possess such a power; for, the words यथा, इव &c. enable us to apprehend that the thing after which they are placed is the उपमान. They thus become attributives of the उपमान and can therefore only show that the common property is connected with the उपमान only, and not that it is connected with the उपमेय also. An attributive that qualifies one word is not seen to show that its sense is connected with the sense of another word.’

To this objection, we reply that although the words यथा, इव &c. intimate that the word after which they are placed denotes the उपमान and thus becomes its attributive, yet these words, in virtue of a (peculiar) power possessed by them, show, the moment they are heard, the connection (of the common property with the उपमेय also); just as the genitive case, as in the example ‘चैत्रस्य धनम्,’ although it intimates that चैत्र after which it is placed is subordinate to धन (चैत्रीयम् धनम्), and thus becomes its attributive (षष्ठीसम्बन्धीयम्), yet shows that its sense is connected with that of the principal word ‘धन’ also; (i.e. shows not only that चैत्र is the possessor but that धन is the thing possessed also).

Thus, the division of Comparison into Direct and Indirect is proper, inasmuch it is based on a distinction as to the

way in which connection with a common property is understood ( directly, in the case of यथा, इव &c., and indirectly i. e. by implication, in the case of तुल्य, सम &c. ).

Thus, for example, in such sentences as पद्ममित्र मुखम् &c., the words यथा, इव &c. do not rest until they have brought out some particular point of resemblance, whether expressed or implied—such as loveliness here—between the उपमेय and the उपमान ; for, these words have a power to denote a particular point of resemblance. This power does. not, however, belong to such words as तुल्य &c. which rest ( after simply denoting a general resemblance, sometimes, in connection ) with the उपमेय only, ( as ) in ‘पद्मेन तुल्यं मुखम्’, ( or sometimes, in connection ) with both, ( as ) in ‘मुखं पद्मं च तुल्यम्’; ( this ) general resemblance, ( however ), is apprehended ( from these sentences, only) when we infer that there must be some particular point of resemblance,—some common property—such as ‘loveliness’ between मुख and पद्म; for, the apprehension of the former is impossible without that of the latter, and necessarily implies it (अततितानुरपत्तः).

It is thus that the connection with a particular common property is apprehended afterwards, and not at the very time these words are heard. It is thus also that this connection is implied by these words and not expressed by them. But when such a sentence as पद्ममित्र मुखम् is heard, the connection of ‘loveliness’ with पद्म and मुख is apprehended at once. Now, this apprehension is unintelligible ( प्रतীয়मानुरपत्ति ), unless we suppose that the words यथ’, इव &c. have got a power of expressing this connection with a particular common property, as soon as they are heard. Thus, the division of Comparison into Direct and Indirect, based as it is upon this difference of nature of the words यथा, इव &c., and तुल्य, सम &c., is quite proper.

Some, however, hold that the division of Comparison into Direct and Indirect is due to the fact that the relation of the उपमेय and the उपमान ( and not connection with a common property ) is expressed in

the case of यथा, इव &c., and implied in the case of तुल्य &c. This view, however, is improper, since it is inconsistent with Mammata's Vritti which says :-connection with a common property being implied in the case of तुल्य &c., when these words are employed, the Comparison is Indirect ( साधर्म्यार्थेरवाच्येन तुल्यादेरो पदैर्न भार्थी ). Now it is in the fitness of things that if the Indirectness of Comparison depends upon the implied character of साधर्म्य, Directness of Comparison should depend upon the expressed character of the same ( साधर्म्ये and not of anything else). Besides if Comparison is nothing but Connection with a common property, the division of Comparison into Direct and Indirect should depend upon the expressed or implied nature of the same connection with a common property and of nothing else. For these very reasons, we should reject the view of those men who say that the words यथा, इव &c., like the genitive case, express ( general ) resemblance itself; whilst, the words तुल्य &c. express ‘things possessed of resemblance’ elso.

What these men say is this :-In the case of यथा, इव &c., resemblance is expressed prominently, i. e. as a विशेष्य ; whilst, in the case of तुल्य &c. which signify ‘resembling things,’ resemblance is expressed subordinately, i. e. as a विशेषण to something else. This view is to be rejected for the following reasons :-

I. Although resemblance is expressed prominently—as a विशेष्य—in the case of यथा, इव &c., and is expressed subordinately—as a विशेषण—in the case of तुल्य &c., still, in both the cases, resemblance is expressed not implied. Whilst, Mammata has distinctly said that Comparison is आर्थी because साधर्म्य is implied in the case of तुल्य &c.

II. यथा, इव &c., according to Mammata, denote साधर्म्य, not सादृश्य. Now, साधर्म्य is not identical with सादृश्य. For, सादृश्य means resemblance in general, but साधर्म्य, as has been shown at the outset, means connection with a particular point of resemblance.

1. साक्षाद्विशेष्यतया । सादृश्यवविशिष्टधर्मिंप्रतिपादकैस्तुल्यादिभिस्त्वर्थतस्तु विशेषणतया वावृत्त्याभिधानाद्यैंत्वमित्यर्थः । Pr.

2. अनुपादेयामिति । एवमपि तुल्यादिपदैः साधृश्योक्तिरस्येवेति नैतद्युक्त-मित्यर्थः । Pr.

III. If really the distinction of धर्मे and धर्मीं between the meanings of यथा, इव &c. and तुल्य, सम &c. were in his mind, Mammata would have 'said साम्यपयालोचनया धर्मीप्रतिनि:, instead of साम्यपयालोचनया तुल्यताप्रती : , as he has done in his Vritti beginning with यथेदंवाक्यादर्श: &c.

As Direct Comparison is obtained from the use of the words यथा, इव &c., (so it is), likewise, (obtained) from the employment of (the affix) वत् in the sense' of इत्, according to (Pánini's Sutra) तत्र तस्येव.

In the same manner, as Indirect Comparison is obtained from the use of the words तुल्य &c, (so it is), likewise, (obtained) from the employment of (the affix) वत् in the sense of तुल्य, according to (Pânini's Sutra) न तुल्य इषि' &c.

'But', says an objectcr, 'the three-fold division of Direct Comparison is still improper; for, in a Complete Direct Comparison, a compound is possible only between the उपमान and the word of comparsion, as in the sentence चन्द्र इव सन्तः मुखम्, सुनरचन्द्र इव मुखम्, चन्द्र इवसुनन्दा मुखम् (Such sentences as चन्द्र इव सन्तः मुखम्, सुनरचन्द्र इव मुखम्, चन्द्र इवसुनन्दा मुखम् are ungrammatical, the sense to be expressed by them being : 'The face is as beautiful as the moon'.

Now, a compound with such a word of comparison as यथ, is not observed to occur, siuce यथ is compounded with another word, only when it is not used in the sense of Comparison (as in यथारिधि &c.), so that a Complete Direct Comparison is impossible in a word expressive of the उपमेय is possible according to (Kātyāyanâ's Vārtika, which says :-) इत् is necessary. The only peculiarities of this compound are that the case is not dropped and the original accent of the former word (is retained). In जीवतृष्णेव, for instance, the genitive case n violation of the general rule that words lose their cases when they are compounded with each other ; and the original accent (i. e. the उदात्त accent) of the word जीवन्त, which is on is not changed, in spite of the rule which says that only the last letter

1 यथाडSताहृदवे | Pânini (II. 1. 7).

of a compound word is उदात्त; (thus म् does not, here, lose its accent, and न the last letter of the compound does not, here, become उदात्त ).

A compound with हन् is then authorized by gram'mar; and it is only the ignorant, who, seeing that the cases of words are not dropped, regard the words as separate. Thus, (Complete Direct Oomparison ) occurs in a compound, when न is compounded ( with the word expressing the धर्म न ), the compound being ( regarded as) necessary.

Upon this, Udyota remarks that the insertion of the word निरस् before समस्त is wrong, since, in Grammar, compounds are generally regarded as optional, and since the word निरस् is not found in the reading of the Vārtika at present available.

Examples (of these follow ) in order :–

1. COMPLETE COMPARISON ( पूर्णा ).

A. Direct (श्रौती)

(a) Occurring in a sentence (वाक्यगा) is instanced in शशमेष्य् &c.

Here, शशविषयी: is intended to be the उपमेय, रजनीनप;नका tho उपमान, न गुणान्तरे the common property, and यथा the word of comparison. No two of these four words are here compounded with each other ; therefore, it is Comparison occurring in a sentence.

B. Indirect (आर्थी)

(a) Occurring in a sentence (वाक्यगा) is instanced in चक्रितहदेया &c.

Here, आनन is the उपमेय, तरु; न्ज the उपमान, & इतस्तदृता नो;निमेषे the सामान्यधर्मे. Comparison is Indirect here, on account of the employment of ( such a word of comparison as ) सम.

12

A. Direct (श्रौती)

(b) Occurring in a compound (समासगा)

is instanced in भ्रयायत्ते: &c.

Here, द्योति: is the उपमेय, भृज्ज the उपमान, & भय्रश्रायत्तस्वांद the साधारणधर्म.

भृज्ज being compounded with such a word of comparison as इव, Comparison is here Direct and occurs in a compoand.

B. Indirect (आर्थी)

(b) Occurring in a compound (समासगा)

is instanced in अवितथ &c.

Here, भवान् is the उपमेय, सूरतह the उपमान, & आाभिलषणीयस्व the साधारणधर्मे. सूरतह being compounded with such a word of comparison as सदृश, Comparison is here Indirect and occurs in a compound.

A. Direct & B. Indirect.

(c) Occurring in a nominal affix

is instanced in गामभ्रीय &c.

In the first half, तस्य is 'the उपमेय, गंगाभृंग the उपमान, and गामभीयंगरिमा the साधारणधर्मे. In the second half, स is the उपमेय, निसायांबररश the उपमान, and दूालोक्रकस्व the साधारणधर्म.

Here, in the first half, we have Direct Comparison; for, the nominal affix ईय is used with गंगाभृंग, in the sense of इव ; and in the second half, we have Indirect Comparison, for, यत् is used with निसायांबररश्न, in the sense of तुल्य.

An objector says:—You said before (i. e. in the sixth Ullâsa), that the varieties of a विïनकाï will be determined at the time of the determination of ' figures '; and now you cite such a verse as समेउपि as an example of a विïनकाï, which, however, it does not deserve to be. For, the verse रसमेउपि possesses no strikingness,

unless we apprehend from it a suggested sense in the form:-‘ Just as a woman whose husband is under her thumb, is an object of extraordinary beauty when attending on her husband, so is the Goddess of victory while serving you’. Now strikingness is (what constitutes ) a figure. The presence of the suggested sense, is therefore, necessary to make the verse striking and thus to make it contain a figure. Now, if this suggested sense is prominent, the verse will be a ध्वनिकाव्य, if it is subordinate, the verse will be a गुणीभूतव्यङ्ग्यकाव्य, but it will, by no means, be a चित्रकाव्य. Thus, the former declaration about the determination of ,the varieties of a चित्रकाव्य is inconsistent with the present citing of स्वमेऽपि as an example of Comparison.

‘ Do not say so,’ we reply. ‘ For, although a suggested sense is present, still the verse स्वमेऽपि cannot be called a ध्वनिकाव्य or a गुणीभूतव्यङ्ग्यकाव्य. The pleasure, that is experienced from the verse स्वमेऽपि &c., is due ‘ not to the apprehension of the suggested sense which is connected ( with the verse ), but to the apprehension of the strikingness of its expressed sense, itself. Now, a figure is ( nothing but ) strikingness, or what makes the verse charming. The suggested sense whose presence is generally unavoidable in a verse, is no doubt present in this verse also, but it is unproimnent here, in that it is apprehended not instantly, but after the beauty of the figure is perceived. Consequently, the presence of this suggested sense cannot make the verse a ध्वनिकाव्य or a गुणीभूतव्यङ्ग्यकाव्य.’

‘ But ’ continues the objector, ‘ the verse स्वमेऽपि cannot still called ‘ a चित्रकाव्य, owing to the presence in it of a suggested sense, in the form of a flavour ( namely, the sentiment of the admiration of the poet for the king ). Besides, this verse deserves to be an example of the figure named सङ्कर, owing to another figure (i. e. Alliteration) being present in it (i. e. in माधवप्रभवः), and not of pure Comparison.’

We reply:-The suggested sense in the form of a flavour ( or a sentiment भाव ) and another figure are invariably present in

every verse. But, at present, we are not concerned with them; hence we have left them out of account and simply exemplified figures, our business being with these only. Thus, the verse स्वनेसृपि has been here cited simply as an example of Comparison, our object being to show what Comparison is. Whether the verse in question is a दृष्टान्त or not, is beside our point. In the sixth Ullāsa also, what was said was that the varieties of a चित्रकाव्य will be ‘determined’ i.e. treated, not ‘exemplified’ in the tenth Ullāsa. Really speaking, however, the verse स्वनेसृपि is a चित्रकाव्य, since Comparison is prominently apprehended from it. So it is an example of a pure Comparison and not of संकर; for, the Alliterative excellence that the words प्रनवप्रभवकानन possess, is not here intended by the poet, nor does it contribute to the beauty of the Comparison.

‘But,’ continues the objector, ‘why do you not select such a sentence as चन्द्रवत् पदे: for your example of comparison. This sentence has this advantage over the verse स्वनेसृपि &c., that neither a flavour nor another figure is present in it.’

We reply :—If we avail ourselves of such sentences as the above for (our) examples (of, figures), then inasmuch as these sentences are devoid (of a flavour or another figure), they would be insipid and would attract no readers.

Besides, such a sentence as the above does not constitute a poem, and as such will not contain any figure (e.g. Comparison, here). For, the necessary condition of a poem is that it should contain a flavour or a sentiment, and the necessary condition of a figure is that it should contribute to the manifestation of that flavour or sentiment.

A flavourless poem may possess excellence which may produce

1 (षष्ठोल्लासे) ‘निर्णेष्यन्ते’ इत्युक्तम्, न तु ‘उदाहरिष्यन्ते’ इति ।

2 वस्तुतस्तूपमाप्रधान्यादृष्येव चित्रत्वमिति धेयम् । Pr. Mahesh.

pleasure, but that pleasure is not the pleasure that is yielded by a figure.

Thus, no objection (based on the ground) that there is inconsistency between what is said now and what was said before, should be urged (against us).

Now, Elliptical Comparison is to be divided. It has seven varieties. When one of the essentials of Comparison is omitted, three varieties are possible. The first is, when the common property is omitted. The second, when the उपमान is omitted. The third, when the word of comparison is omitted. A fourth variety is impossible, because, the उपमेय singly is never seen to be omitted. We have two of the essentials of Comparison are omitted, three other varieties are possible; the first is, when धर्म and वाच्ये are omitted; the second is, when धर्म and उपमान are omitted; and the third, when वाच्ये and उपमेय are omitted. The omission of any other two of the essentials of comparison is impossible (vide page 10). When three of the essentials of Comparison are omitted, one more variety is possible. It is possible when all the essentials except the उपमेय are omitted, i.e. only when the उपमेय is present. No comparison is possible when any other essential alone is present. These seven varieties are further subdivided into nineteen.

The divisions of वाक्यार्थ are first stated :-

II. ELLIPTICAL (लुप्त)

(KÂRIKÂ II.)

(This), in the omission of the property, is like that, save that the Direct is not possible in a nominal affix.

The ‘property’ (means) the ‘common (property)’. ‘Like that’ (means) ‘Like the Complete’. In other words. लुप्त is Direct and Indirect and occurs in a sentence, a compound, and a nominal affix. The only distinction is that the Direct is not possible in a nominal affix, For, the

Direct is possible, only when the nominal affix is used in the sense of सा,i, e. in the sense of ‘connection with a common property’. Now, the only nominal affix that is used in the sense of इदृ is वत्. This affix, therefore, cannot convey that sense, unless the common property is expressed Thus, the affix वत् invariably requires the presence of the common property. The common property, however, being omitted in यथालुब्धक, Direct Comparison is, of course, impossible in a nominal affix.

So in the Indirect also, वत् is used in the sense of तुल्य, only when the point of resemblance is ‘an action.’ Unless, therefore, a word expressive of a ‘common action’ is employed, वत् cannot be used in the sense of तुल्य. Since, however, the common property ( action or quality ) is omitted in यथालुब्धक, Indirect also is impossible in a nominal affix. But, there are certain other affixes as कल्प, रेखय, रेशीय and वह, which can be used independently of a word expressive of a common action. Thus, Indirect only is possible in a nominal affix, and that too, when the nominal affix is कल्प &c.

Examples :-

श्रौती वाक्यगा

is instanced in धन्यस्या &c.

Here, the common property between वचस्-the उपमेय-and अन्यत्-the उपमान-is परिमितम्वरसारत्वादि, which is not expressed, but implied. The connection of this common property is expressed by the word यथा, as soon as the word is heard ; for, unless this connection is apprehended, the sense of यथा is not fully understood. Thus, this Comparison is Direct.

आर्थी वाक्यगा

is instanced in आकुट्ट &c.

Here, the common property is क्रूरत्व and it is expressed. आकुट्टकरवात्त्व is not the common property; for, this property is

not possesed by अन्य—the उपमान—whose weapon is known to be a ‘rod,’ not a ‘sword’.

समासगा श्रौती

समासगा आर्थी

and

तद्धितगा आर्थी

are instanced in करवाल &c.

'Here, in the first quarter of the verse, the common property is स्यात्कस्य, which is omitted. करवाल इव is a compound.' Thus, Comparison is Direct, and occurs in a compound. In the second, सादृश्यम् is the common property, which is omitted. अन्येऽपि सन्ति is a compound. The word इव, although denoting simple resemblance, does not express ‘connection with a common property,’ nor does it invariably require the presence of that property. Thus, Comparison is Indirect, and occurs in a compound. In the third quarter, अन्याकस्य is the common property, which is omitted. The nominal affix कतर signifies an object ‘little less than’, it thus results in bringing out the idea of' resemblance. Comparison is thus Indirect, and occurs in a nominal affix.

( KÂRIKÂ II. Continued )

In the omission of the object compared to, it is possible in a sentence and a compound.

When the उपमान is not expressed, Comparison cannot occur in a nominal affix ; for, such affixes as वत्, तर &c., conveying the sense of comparison, are applied only to the word expressive of the उपमान, in the absence of which, these affixes cannot be employed. Nor can it be Direct; for, the words इव &c., cannot be employed in the absence of the word

expressive of the उपमान, with which alone they are connected, i. e. after which alone they come. It occurs, therefore, only in a sentence and a compound, and there, too, it is only Indirect.

Thus उपमानलुमा is of two kinds.

आर्थी वाक्यगा

is instanced in सकल &c.

Here, a ‘poem’, being the object of description, is the उपमेय ; सकलेश्यादि is the common property ; but no particular thing is specifically mentioned as the उपमान.

‘This requires consideration’, says Pradipa. What Pradipa means is this:— Here, सरसकाव्य is the उपमान; for, in such a sentence as चन्द्रशय सदृशं मुखम्, it is चन्द्र that is apprehended as the उपमान, ( and the sentence सरसकाव्यप्रायं सदृशम् ! is exactly like चन्द्रशय सदृशम् ). Mammata ought, therefore, to call this an example of उपमेयलुम्मा and not of उपमानलुम्मा.

Pradipa is not right, however. सरसकाव्य is here the उपमेय ( and not the उपमान ) ; for, सरसकाव्य is the object whose excellence is here intended to be described by the poet.

Some rhetoricians as Ratnākara and others hold that this verse is an example of असम ( a figure where no उपमान exists ), because, ( they say, ) the words न दृश्यते न वा श्रूयते in the verse show that the उपमान is absent. Thus, no resemblance being apprehended, Comparison is impossible here

But these rhetoricians are wrong, because, what the words न दृश्यते न वा श्रूयते show, is that an उपमान is very difficult to be found, inasmuch as it can neither be seen nor heard by us. They do not preclude, however, the possibility of the existence of an उपमान of a superior excellence, although it may be inaccessible to us. Thus, resemblance is apprehended from the vepse, which, consequently, is an example of उपमानलुम्मा and not of असम. Mammata, too, has said that उपमानलुम्मा occurs, when the उपमान

is not stated, and not when it does not exist. The उपमान is here said to

be omitted, because it is not here mentioned by its name.

Hence those men are also wrong, who consider this verse to be an

example of अनन्वय; for, inअनन्वय, as in भतप, no उपमान exis's, whilst,

here no उपमान is stated.

If we read क्रोञ्चसमः for क्रोञ्चवत्, and (to avoid repetition which

arises in consequence of this change, read ) नतप for सकृञ्चाप, this

very verse becomes an example of Comparison occuring in a

compound.

When the word of comparison is omitted, Comparison is not

possible in a sentence; for, it is not apprehended from such a

sentence as मुखं चन्द्रे रमणीयप (where इव is absent ). Nor is it pos-

sible in a nominal affix. Nor can it be Direct; for, if अत, कल्प, इव

&c., which bring out Comparison, be employed, the omission of

a word of comparison would become impossible. Therefore, it is

possible in a compound only, and there, too, it is Indirect. It is

Indirect, because, although सम, नुत्य, जन in the sense of तुल्य, कत

&c. are omitted, comparison is apprehended from the compound

by implication.

Hence Mammata says :—

( KÂRIKÂ III. )

In the omission of वादि, (it ) is possible in a com-

pouud, in a क्यप् affix applied to a word in the accusative

or locative case, in a कृत्, and a मतुप् applied to a word in

the nominative and the accusative cases

The word इव conveys the sense of Comparison. Therefore,

when the words such as इव &c., which convey the sense of Compa-

rison, are omitted, six ( varieties ) are possible. One in a Com-

pound ; two in a कृत्—(1) when the क्यप् is applied to a word

used in the sense of 'object' and (2) when it is applied to a word

used in the sense of 'location'; one is a कयच् applied to a word used in the sense of 'subject'; and two in a षष्ठी—(1) when the pre-fix is (a word used as) an object, and (2) when it is (a word used as) a subject.

The first variety is of two kinds; a compound being formed of two of the essentials of Comparison or of even three.

Examples :-

समासगा .

is instanced in ततः &c.

Here, तत्र and यत्र, two words expressive of the उपमान and the common property, respectively, are compounded. The compound is formed according to Pāṇini's Sūtra (II. 1. 55).

also in असित &c.

Here, असितभूजग, भीष्म, and असिपत्र, words expressing the रूपमान, the common property, [and the उपमेय, respectively, are compounded.

कर्मकयचगा, आधारकयचगा and कयच्

are instanced in पौत्रं &c.

Here, the affix यिच् (i. e. य ) in सुप्संथौस्, according to Pāṇini's Sūtra ( III. 1 10 ), is applied to सुत, a word expressive of the उपमान and in the objective case, in the sense of 'behaviour towards.' This कयच् must be considered as used objectively

1 उपमानानि सामान्यवचनैः । उपमानवाचीनी सुवन्तानि सामान्यवचनैः सुवन्तैःसह समास्यन्ते, तत्पुरुषष समासो भवति । Kâshikâ.

2 उपमानात्कर्मणः सुवन्तादाचारोऽर्थे कयच्स्यात् । पुत्रमिवाचरति पुत्रीयति छात्रम् । Bhattoji.

here; for, the word जनम् in the accusative case shows that सुनम् which is in apposition with it, is in the accusative case also. The behoviour referred to here is that of स्नेहपालनादि (kind treatment &c. ).

So the afflx क्यच् in भत्न:पूरीयति is applied to भत्न:पुर, a word expressing the उपमान and in the locative case; that भत्न:पुर is in the locative case is known from the fact that the word समरान्तरे with which it is in apposition, is in the locative case also. The behaviour referred to here is that of स्खेचरगमनादि (roaming without restraint &c. ).

The affix क्यच् in नारीयते is applied to नारी, a word expressing the उपमीन and in the nominative case, according to Pânini's Sutra ( III. 1. 11 ); this affix is Atmanepadi. The behaviour referred to here is that of विनयादि ( abashment with fear &c. ).

This is said to be वाच्यलुमा, because, although the compound सुतरीयति as a whole has a power to express the sense of ' He treats ( his subjects ) like his sons,' still, there is no word which singly conveys the sense of simple ' likeness ' or 'like.'

Thus, Prabha is wrong in saying that this is वाच्यलुका; because, although the affix क्यच् denotes ' treating 'and the word सुत, by indication, conveys the sense of ' like his sons', still, there is no word which has a power to express ' likeness'. For, according to this view, the sentence वनप्रतिपक्षगमननम् would also be an example of वाच्यलुमा (which it is not), since, here too, the word प्रतिपक्ष indicates and not expresses resemblance.

कर्मणसुलुंगा and कर्तृणसुलुंगा

aze instanced in मृगे &c.

1 कर्तु:क्यच् सलोपप्र । उपमानात्कर्तुः सुबन्तादचारे क्यच् वा स्यात् । कृष्ण इव आचरति कृष्णायते । खोजायते । Bhattoji.

Here, the adverbial affix अम् is applied to the roots गम् and संचर, when compounded with गम् and पाठ्य, words' denoting similitude, and in the accusative and nominative cases, according to Pânini's Sutra ( III, 4. 45 ). The sense of the अम् affix is 'action'. The words दरौ and संचार prefixed to अम् are simply ornamental.

Now, the divisions of दृष्टान्त are to be given. Here, when the common property and the word of comparison are omitted, साक्ष्यगम् becomes impossible; for, no comparison can be apprehended from such words as मुख्यं वनद्रः only. Nor can there be साक्षात्कर here; for, if such nominal affixes as कल्प &c. are employed, omission of the above-mentioned two things becomes impcssible. Nor can there be श्लेषोक्तिः here, such words as इत्थं &c being absent. Thus, this दृष्टान्त is ouly Indirect and occurs only in a किप् affix and a compound.

( KÂRIKÂ III. Continued ).

In the omission of these two, ( it ) is possible in a किप् affix and a compound.

'Of these' = of the cummon property and such a word of comparison as वा &c.

किप्रगा

is instanced in सविता &c.

Here, the affix किप् is added to विद्यु in the nominative case, and expressive of the उपमान, in the sense of 'behaving towards'. Although किप्, being used in the sense of 'behaving towards', expresses a common property, and thus, the omission of the

( 1 ) उपमाने कर्मणि च । उपमाने कर्मण्युपपदे चकारात् कर्तरि शातोरप्यमूलप्रत्यो भवति । Kâshikâ.

common property is here impossible, yet the common property is said to be omitted here, because, the affix is itself omitted, i. e. leaves no sign of itself in the verb formed by its addition, by the rules of grammar. Thus, although the senses of and are identical, yet is not employed, because, it is not dropped ( in remaining), and thus in that case, the common property is not omitted.

समासगा

is instancəd in परिपन्थिय &c.

Here, रजनी-the उपमेय-is compounded with कुजञर-the उपमान, the common property-शुरार्द्रत्व-not being expressed, according to Pânini's Sutra (II. 1 56).

( KÂRIKÂ IV. )

In the omission of the common property and the thing compared to, ( it ) is seen ( to occur ) in a compound and a sentence.

This Comparison cannot occur in a nominal affix, and can not be Direct, because, in the omission of the उपमान, the nominal affix and the words &c. cannot be employed. Thus, this two-fold division is possible only in the Indirect.

समासगा

is instanced in &c.

Here, मालती being the object of description, is the . The उपमान, and the common property ‘fragrance,’ are omitted. The

1 उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे । उपमेयमुपमितं तद्वाचि सुबन्तं व्याघ्रादिभिः सामध्यात् उपमानवचनेः सह समस्स्यते, तथ्युप्रशस्तं समासो भवति, न चेत्सामान्यवाविशेषब्धः प्रयुज्यते । Kâshikâ.

verse simply declares that it is impossible for the bee to obtain another flower similar to मा रती। The possibility of the existence of another flower as the उपमान is not hereby precluded. Thus, Com-

वाक्यगता

If we read कुसुमेष समम् (for कुसुमसदृशाम्), (this) very verse becomes an example of वाक्यगता।

( Kārikā IV. Continued ).

In the ejection of the word of comparison and the thing compared, ( it ) is possible in a क्यच् affix.

In the ejection = In the omission.

This is instanced in अराति &c.

Here, the affix क्यच् is added to सखीगण-the word expressive of the उपमान and in the accusative case, in the sense of ‘behaving towards.’ The behaviour referred to here, is that of अजेयमानिता ( thinking himself to be unconquerable ). This is the common property.

Here, ‘himself’ is the उपमेय, which is omitted. Although here the agent—the man behaving—is the उपमेय, and that is expressed directly by the pronoun सः; or, when the reading is सखीगणयोवाति; indirectly through the adjectives कुराति &c., yet he is the उपमेय not in his capacity as the agent, but in his capacity as the object. Otherwise, the use of क्यच् would be inconsistent ; for, क्यच् is added to a word used as an object. This cannot be taken as a desiderative क्यच्, like पुषीयति ( पूं अभ मनःउचछति ), for, in that case the adjectives अराति &c. would be unintelligible.

This division is not possible in a कृत्, as in हन्तायते; for, there the agent is the उपमेय, and if that is not employed, the sentence remains incomplete. Although in the case

of two essentials of Comparison being omitted, other divisions are also possible, namely, when the उपमेय and the उपमान are omitted, as in ऋतुन्दरम्, or when the धर्म and वाचि are omitted, as सुन्दर मुखी, or when the धर्म and the common property are omitted, as जन्त्र इव, still, these divisions are not given here, because no comparison is brought out from any of them. Thus there is no deficiency. Pradīpa reads उपमानधर्मयोः: 'This reading,' says Udyota, 'is wrong; for, उपमानधर्म-लंसर has been already instanced in दृग्जननौ &c.'

( Kārikā IV, continued )

In the omission of three (essentials of Comparison) it is possible in a compound.

of three = of the word of comparison, the common property, and the उपमान.

This variety is possible only in the Indirect, such words as इव &c. being dropped. It is possible in a compound only. वाच्यगम and तदेतगर are impossible here, owing to the word of comparison being omitted.

It is instanced in तडिनिमानि &c.'

Here, if according to the rules of the Kātantra grammar, the word दृग be intended to mean, by indication, 'the eyes of a deer', this would be no example; for, in this case (the compound being solved as दृग इव नयनं यस्याः), the word, i. e. दृग, expressing the उपमान, would be present. But when the compound (being solved as दृगालोचने इव (न्यचक्षु) नयनं यस्याः), is intended to mean, 'she whose eyes are tremulous like those of a deer,' then, according to ( Kātyāyana's Vārtikā which says 'that ) a word in the locative case, or a word expressive of the धर्म, (enters into a Bahuvrīhi compound with another word, and then the latter part of the first member of the compound is dropped,' the word दृगालोचने expressive of the धर्म) is compounded (with नयन) and (then the word लोचन, the latter part of दृगालोचन ), is dropped. Thus, according to this

riew of the matter, this is an example of the present variety. Thus, he उपमान 'लोषन,' the word of comparison 'इव', and the common property 'चञ्चलत्व', are here dropped

Although here a part of the उपमेय viz. रूप is retained, and thus the उपमान cannot be said to be omitted here, still, the उपमान s said to be omitted, because the real उपमान viz. लोचन is absent.

Some say that this variety is possible, even when everything except the उपमान is omitted, as in the example अरयः शूलिक. Here, क्रूरतार ( cruel conduct ) is the उपमेय, तीक्रता ( harshness ) is the common property ; these together with इव are omitted; only the उपमान—अयःशूल ( an iron-lance ) is retained; thus, this is a good example of the variety spoken of, just now. This view is, however, wrong ; for, अरयःशूलिक is an example of 'Hyperbole, and not of this variety of Comparison.

Here, ( the object ) क्रूरतार is ascertained to be identical with अयःशूल, being completely swallowed up by it, i. e. not being expressed by a distinct word of its own. From the word अयःशूल. thus conveying, by indication, the sense of 'conduct resembling an iron-lance', (the word) अरयःशूलिक is formed by the addition of the affix अण् ( i. e. अक् ), according to Pânini's sutra ( V. 2. 76. ), and is ( employed in the sense of ) 'one who tries to gain his objects by ( means as cruel as ) an iron-lance'. Thus, this is ( an example of ) अतिशयोक्ति, and not of तत्र्र भवत् where क्रूरतद्-the उपमेय, तीक्रत्व-the common property, and the word of comparison are omitted. If this word, however, be taken as an example of उपमा, the words कमल &c. in the verse कमलममति &c., would, on the same ground have to be taken as examples of उपमा; for, there too, the word 'lotus' conveys, by indication, the sense of a ' face resembling a lotus'. Now, if these be regarded as

(1)अयःशूलदण्डाजिनाभ्यां ठक्ठठौ । तीक्र उपायद्योः साल तेनानिवृत्त- । ति आयःशूलिकः । Bhattoji

examples of भिलेpar उपमा where(मुख, सुन्दर, and वाचि are dropped ),

Hyperbole would have no province of its own.

In this manner we get 19 divisions of लुप्ता:-5 of प्रभिलुप्ता, 2 of

उपमानलुस', 6 of योतकलुस्सा, 2 of धर्मेराइिलुस्सा, 2 of धर्मोंपमानलुस', 1 of

योतकोपमेलुस्सा and 1 of भिलेंpar. These together with the 6 divisions

of पूर्णा, ( make up ) 25.

Mammata has thus given us altogether 25 divisions of उपमा:-6

of पुणेपम and 19 of लुप्तोपम. It may, however, be remarked that neither

the accuracy nor the completet:ess of Mammata's classificatior: of these

divisions, is incontestable For instance, there is a great difference of

opinion as to the meaunigs of the affixes कड् कयच &c, and the

consequent inclusion of the divisions based upon these affixes under

either one class or the othe1.

According to Mammata, in कड्, कयच and मतुप्, it is the वाचक

that is omutted, the meanings of each of the affixes being 'behaviour'—

which serves as the common property Ac:ording to S. D., however, in

these affixes, it is the साधारणधर्म that is omutted, the meaning of

each of the affixes beung औपम । (resemblance ). Whulst, accordıng

to R. G., in कयच and कयत् (not in मतुलन् ), it is both the

वाचक and the साधारणधर्म that are omıtted, and although he

agrees with Mammata in taking 'behaviour' to be the meanıng

of each of these two affixes, yet he contends that sımple be-

haviour is not sufficient to bring out comparıson. Sımularly, in किप्,

omıtted. Accordıng to S. D., sometımes, as in गर्देभाति, it is sımply the

वाचक that is omitted, the common property being expressed by anothel

word, as by भूततुल्य निनदते in the above example ; and sometımes, as in

विधवाति, it is both the वाचक and the धर्म that are omıtted. Agann, in

कच वच, accordıng to Mammata, it is the वाचक that is omıtted ; accordıng

to S. D , however, sometımes, as in सहस(ा)यप्यायाति, it is sımply the उपंय

that is omitted, and sometımes, as in क्षीरोंर्()द्वान्त, it is the धर्म and the

उपमेय that are omıtte l.

These differences of opınıon have led to c nsiderable changes in the

details of the classificatıon of the divisıouns of this figure. Again, to

Mammata's 7 great classes of लुप्त,पम, Appayâ Dixit adds one more, i. e.

वाचकोपमानलुस्सा ; and S. D. adds two othels, i. e. उपंयलुस्सा and धर्मोंपमय-

लुप्तर, but does not notice Mammata's वाच्यकैैौपमेयलुप्तर, nor Dixit's पंचकलुप्तरपमानलुप्तर. These two divisions of S. D. are not al so recognised by Appayâ Dixit and Jagannâth. These differences and additi ons will be clearly understood from a comparison of the various schemes of classification given below.

Mammata's scheme of the classification of the divisions of Compari-son is as follows:-

I पूर्णी (६)

A श्रौती— (३) { वाक्यगा (१) समासगा (२) तद्धितगा (३) } B आर्थी— (३) { वाक्यगा (४) समासगा (५) तद्धितगा (६) }

II लुप्ता (19)

A धर्मलु०— (५) { श्र० वा० (७) " स० (८) " आ० वा० (९) " स० (१०) " त० (११) }

B उपमानलु०-- (२) { आ० वा० (१२) " स० (१३) }

C वाचकलु०-- (६) { आ० स० (१४) क्रियजगा (१५) आ० क्रियजगा(१६) कियजगा (१७) कर्मणमुलुगा (१८) कर्तृणमुलुगा (१९) }

D वाचकधर्मलु०— (२) { क्रियगा (२०) समासगा (२१) }

E धर्मौपमानलु०— (२) { समासगा (२२) वाक्यगा (२३) }

F वाचकोपमेयलु०— (१) { क्रियगा (२४) }

G वाचकधर्मौपमानलु०—(१) { समासगा (२५) }

The scheme of the author of the Sâhitya-darapana.

पूर्णी (6)

The same as Mammata's.

लुप्ता (21)

धर्मलु०— (10) उपमानलु०— (4) . उपमेयलु०— (1)

श्रौ० वा० (7) '' स० (8) आ० ता० (9) '' स० (10) '' त० (11) कर्मक्रियुगा (12) आ. किय जुगा (13) क्रियिङ्गा (14) कर्मणमुलुगा (15) कर्तृणमुलुगा (16)

वा० स० (17) (18)

वाचकलु०— (2) वाचकधर्मलु०— (2) धर्मोपमानलु०— (2) धर्मोपमेयलु०— (1) वाचकधर्मोपमानलु० (1)

कि॰ (20) स० (21) कि॰ (22) स० (23) स० (24) वा० (25) कियचू० (26) ..

समासगा (27)

The scheme of the author of the Chitra-Mîmânsâ.

पूर्णा (6)

The same as Mammata's.

1 वाचकलुप्ता इदं (काव्यप्रकाशे) उक्ता । 'कर्तृयुपमाने' ( III. 2. 79. ) इति गिनौ सत्सम्यपि दृश्यते । कोकिल द्वालपति कोकिलालापिनीगति । तेथा 'इदवे प्रतिकृतौ' (V. 3. 96.) इति कनप्रत्यये 'लुम्मनुध्ये' (V. 3 98)इति लुपि चैवत्यर्थे 'चक्षुप्रकष: सोडयं यः स्वहितं नैव जानाति' इत्यषष्ठी एवम् 'युष्क्वानां सुखमयः संसारोड्यपपर्गति' इत्यत्र धर्मेस्य सुखमयत्वस्य पदादन्तरेणोपादाने क्रियषि नवमी । तथा उपमानलुस्सा वाचकसमासयोर्द्विधोद्भोक्ता तृतीयापि हर्यते—'यथो- राणामस्य च समागमो यच्छ तैवैधोडस्य कृतः । उपनतमेतदकस्मादोद्भूत काकतालपदयोलेक्षणया काकागमनतालप तनपरयोरिवार्ये काकतालौयम् ।' अत्र काकतालपदयोलेक्षणया काकागमनतालप तनपरयोरिवार्ये 'समासाच तद्विषयात' (V. 3. 106) इति ह्यपकात्काक इव ताल इव काकतालमी- मिवेति पुनरिवार्ये तेनैव सूत्रेण च्छप्रत्यये तालपतनजन्यका कवधसहशोरकर्तृकदेवद- तवध इति बोधः । अत्र च्छमत्यार्थद्वित्तीयोपमायामुप मानमूर्तस्तय तालपतनकाकजन्य-'

वस्स्यानुपादानादुपमानलुस्सेयम् । तथा प्रार्थामिकोपमावाचकापमानोभयलुत्ता । इयमेव उपनतमकस्मादोद्भुतानुजो धमोंपमानलुस्सा । एवं वाचकधर्मलुस्सा । क्रिस्माक्ष्योरिच वस्व- पुषष इति कनो लोभे धर्मोंपादाने च भवतीति द्वार्निशालुस्सा मेवाः । Pr.

उल्लास (26)

धर्मलु०— (5)

Vide Mammata (11)

उपमानलु०— (3)

2 Vide Mammata (13)

1 छ (ईय)-प्रत्ययगा (14)

वाचकलु०— (9)

6 Vide Mammata (20)

1 णिनि (इन्)-गा (21)

2 कनुगा (22)

3 दिव्यगा (23)

वाचकधर्मलु— (3)

2 Vide Mammata (25)

1 कनुगा (26)

धर्मोंपमानलु०— (3)

2 Vide Mammata (28)

1 समासगा (29)

वाचकोपमेयलु०— (3)

1 Vide Mammata (30)

वा० धर्मोंपमानलु०— (1)

1 Vide Mammata (31)

वाचकोपमानलु०— (1)

1 समासगा (34)

Jagannāth notices all these divisions, except that he puts the three divisions of कर्मक्रिययच आधीरयच and क्रियृ (which Mammata has included under वाचकलु) under वाचकधर्मलुप्रकार, on the ground that in the case of these three ātfixes, the common property is also omitted; the property ‘behaviour’ which is the sense of the affix, not being sufficient to bring out comparison Thus he gets 6 divisions of वाचकलुसा and 6 of वाचकधर्मेलुसा.

Here, Udyota remarks that, really speaking, these divisions of Comparison are based upon purely grammatical principles, and thus do not deserve to be treated in the science of Rhetoric.

Other varieties of Comparison are also possible. For instance, what is called मालोपमा (The Garland of comparisons), is (possible)

when one and the same उपमेय is connected with many उपमानs; as instanced in अनयेनेश &c.

Here, the heroine denoted by सा is compared to many other objects such as राजयशी मनसिजतनु and पारिजनी, the common property मलिनि (paling) being the same in each Comparison.

also instanced in दृयोस्तनेव &c.

Here, नितम्बिनी is compared to दृयोस्ना सुरा and प्रभुता, the common property being dif erent in each Comparison.

Again, what is called रसिकानोपमा (the Girdle of Comparisons), is also (possible) when the उपमेय of the preceeding sentence is turned into the उपमान of the next, the common property being the sume or dif erent in each Comparison as before, (i. e. as in मालोपमा).

As instanced in अनन्तरत &c. and मनोहरिव &c.

Here, in the first example, the common property निर्मलत्व (purity) is the same throughout, but in the second, it is dif erent in each sentence.

But, these varieties have not been defined here, because a thousand such varieties might be made out, which it would be impossible to describe, and besides, these do not exceed (being included under) the divisions given (above).

2 Self-Comparison (अनन्वय)

(KÂRIKÂ V.)

When one (thing) only, assumes the nature of the thing compared and of the thing compared to, in one sentence, it is (termed) Self-Comparison.

अनन्वयं occurs when one and the same thing is represented, through a metaphorical dif erence, as both the सादृश्य and the उपमान, in one sentence, in order to exclude the possibility of its having another thing for its like. Thus, the definition of the Vritti is :-

अनन्वय is that where connection ( of the उपमेय ) with another उपमान is absent. Or, the Vritti may be regarded as simply explaining the derivation of the name अनन्वय. Thus, अनन्वय is absence of connection ( of the उपमेय ) with, ( of course ), another उपमान. Another उपमान means an उपमान other than the उपमेय ( which becomes an उपमान here ), and not other than the first उपमान, since a distinct उपमान, which we may call the first, does not, here, exist.

The word ' one ( thing )' serves to exclude उपमा where there are two things. The word 'only' serves to bring out this additional peculiarity of अनन्वय that, the thing, when represented as the उपमान, is expressed by the same word, by which it is represented as the उपमेय.

Thus, अश्वा वक्त्रनिभा वक्त्रकम् is an example of a faulty अनन्वय. S. D., however, remarks that the sameness of terms is here accidental only, and not essential, as it is in a लाटानुप्रास.

The words 'one sentence' mean 'words capable of bringing out one Comparison.' Thus, these words ( i. e. 'one sentence' ) exclude the figure अनन्वयेातिशय where there are two sentences, or, where ( as in रामराजणी मिथस्तुल्यै where, although the sentence is one, still, ) there are words capable of bringing out two Comparisons. Udyota remarks, however, that this phrase does not form part of the definition of अनन्वय, but is simply descriptive. For, अनन्वय, as its very name signifies, aims at showing that a thing has not another for its like, and thus, by its very name, excludes उपमेयभाव which does not aim at this.

The figure is instanced in न केवलं माति &c.

(1) उपमानान्तरसंवन्धस्याभावो यत्रार्घदृश्यते ( स अनन्वय इत्यर्थः) । Pr.

(2) "अनन्वये च शब्दैक्यमौचित्यादानुशब्दिकं कम् । अथिमस्तु लाटानुप्रासे साक्षोदय प्रयोजकामिति ॥" Vide S. D.

(3) 'शब्दार्थयोः पौनरुक्त्यं भेदे तात्पर्यमात्रतः । लाटानुप्रास इत्युक्तः । S.D.

Here, निताम्बिनी is compared to herself. Although निताम्बिनी is not really different from herself, still, she is fancied as different on account of the difference of her position in two different places or two different times. Thus the difference is a metaphorical and not a real one.

Udyota, however, does not admit this metaphorical difference of nature as dependent upon a real difference of position &c. He says that if we suppose that a thing is different from itself, because the two positions of that thing are different, the figure would be उपमा. The verse रमानं मणिकार र् &c., for instance, would, according to this supposition, mean, —‘ the sky of this place is like the sky of that.place, the sky of this time is like the sky of that time.’ This, however, would be nothing but Comparison ; whereas, in अनन्वय, one thing is represented as resembling itself in order to show that it has not a parallel.

3. RECIPROCAL COMPARISON (उपमेयोपमा)

(KÂRIKÂ V. Continued )

The inversion of those is (termed) Reciprocal Comparison.

The inversion, i. e. the turning into the उपमेय and the उपमान, of those, i. e the उपमान and the उपमेय, is उपमेयोपमा. The words ‘ of those ’ exclude रमानोपमा instanced in मणिरिरिण &c., where, although the उपमेय (मति) is turned into the उपमान (मणि), still, the उपमान (मणि) is not turned into the उपमेय (मति). This inversion takes place, of course, in two sentences, since it is impossible in one sentence. These two sentences may be either expressed or implied. Thus, the definition includes such a sentence as ‘रमारामणो फियर्तुर्गैः’ where, although the expressed sentence is one, still, the implied sentences are two, namely, that रमा is equal to रामा and रामा is equal to रमा

The sentence मु मति चेद्र:, inasmuch as it implies a censure of the ‘ moon,’ is an example of the figure मति (, not of उपमेयोपमा, since the sentence is one. The inversion of the ...

the उपमान, in order to constitute उपमेयोपमा, must aim at the exclusion of another ( i. e. a third ) उपमान, i. e. must show that the उपमेय and the उपमान have not a third thing for their like. Thus, such sentences as सादृश्यं विश्राणि &c. are excluded, since in them, although there is inversion, there is no exclusion of a third उपमान, the common properties कान्तिकाद्यपदि, जात्यादिप्रकृतिप्रदी &c. being different in the different comparisons. In कमलेव मुखे: &c., however, the common property being the same, tho comparison of two things twice in two sentences, succeeds in showing that the two things have not a third thing for their like.

The name उपमेयोपमा is significant inasmuch as it means,—‘comparing the उपमान ( of the first sentence ) to the उपमेय ( of the same sentence )’.

The figure is instanced in कमलेव &c.

Here, there are three examples of उपमेयोपमा. The common properties in the three examples are रूपकृत्यत्न, प्राचीनतत्न, and निरस्तृतत्न, respectively.

Having described those Figures that contain an expressed resemblance, the author now proceeds to describe those that contain a suggested resemblance. Of these, Poetical Probability is the most important, on account of its pre-eminent beauty, and is therefore described first.

4. POETICAL PROBABILITY ( उत्प्रेक्षा )

Apprehending the probability of the object under description ( as being identical ) with another object similar to it, is what is ( termed ) Poetical Probability.

सम means the उपमान, because it makes the object under description similar to it. After सभेत, the words तत्र एकरूपतया मुखं वरत्नं मन्त्रे, and sometimes unreal, i. e. fancied by the poet, as in &c. or in अतिमात्रतत्की &c.

The term उत्प्रेक्षा etymologically means 'a prominent apprehension of the उपमान'. Thus, it is a kind of doubt in which the उपमान is apprehended more prominently than the उपमेय.

This probability of identity must, however, be based upon resemblance between the two objects compared; hence the verse बदनकमलेऽन etc. is no example of this figure; for, although there is in it a probability of identity, yet there is no resemblance between the 'smile of the woman' and the 'conquest of the world.'

This probability must, moreover, be based upon a property that is charming; hence ननं स्थाणुना etc. is no example of this figure; for, there the property 'motionlessness' is not charming.

This probability must, again, be falsely apprehended. Hence रिनंय इव etc. is no example of this figure, for, there inasmuch as the peacocks have actually begun to dance, the probability is apprehended really.

In संशये, both the alternatives are cognised as equally prominent; whilst, here one of the alternatives, i.e. that of the उपमान, is apprehended more prominently.

This Figure is first two-fold; being either 1 Expressed or 2 Understood. The Expressed is when such words as यथा, मत्वा etc. are employed, other requirements of उत्प्रेक्षा being present; the Understood is again of various kinds as (a) हेतूत्प्रेक्षा, (b) फलोत्प्रेक्षा, (c) कर्मोत्प्रेक्षा &c. But all these varieties have not been mentioned by Mammata, because, in his opinion, they do not bring out any particular beauty.

Of these,

(a) हेतूत्प्रेक्षा

is instanced in वन्मेष यौ &c.

Here, the fact of the lotus-like beauty which naturally belongs to the feet of the woman is fancied as if it were identical

her feet through a feeling of joy'. Thus, inasmuch as joy.on the part of Lotus beauty is fancied as being probably the reason of her having attached herself to the feet of the wouan, this is हेतुंप्रेक्ष". The object of the fancy is to show the extreme beauty of the feet of the woman. In this verse, the उपमान is हृदय-सेकृत पादक्रम्मृत्य, directly expiesed by the word नखर. The प्रकृत 'रसाभिव्यक्तरोभाससंबंध', although not expressed, is yet obtained by indication from the same word नखर.

(b) स्वकृपेतेक्ष्या

is instanced in fिम्रप्तनोच &c.

Here, in the first line, there are two हेतुंप्रेक्ष s, and in the sécond, there is an रूपक'. In the first part of the first line, the उपम is लेपन (besmearing) expressed by the word fिम्रप्ति. The प्रकृत is ध्यापन (pervading) obtained by indication from the same word लिम्पति. In the second part of the first line, the उपमान is वर्षण (showering) expressed by the word वर्षति, and the उपमेय is अध्य:-प्रसरण (spreading downwards) obtained by indication from the same word वर्षति. Thus, here the action of 'pourading' (of the body by darkness) is fancied by the poet as probably identical with the action of 'besmearing', and the action of 'spreading downwards (of collyrium by the sky)' is fancied as probably identical with the action of 'showering.' Thus, we have here a क्रियास्वकृपे-हेतुक्षा. The object of both the हेतुंप्रेक्ष s is to show intensity of darkness. The difference between the two हेतुंप्रक्षास is that in the first, the fact of 'darkness pervading the body' is possible, but in the second, the fact of 'the sky spreading collyrium' is impossible and is imagined by the poet.

By अतिपदि in ध्यापनादि, is to be understood, the act of 'अध्य:प्रसरण', and by आधेय in लेपनादि, the act of 'वर्षण' is to be understood.

The first line is an example of हेतुंप्रेक्ष and not of उपमा; for, when इव is used in connection with a verb, it always conveys the sense of 'probability'. Patanjali says that a verb can never express an उपमान; for a verb

1 न वें' तिडनतेनोपमानमस्ति । Vide Patanjali on Pânini's Sûtra

shows that the thing denoted by it is to be accomplished ; whilst, it is only a thing that is an accomplished fact that can become an उपमेय It can, however, become an उपमेय; for, in ग्राह्यणवद्रव्यौ, we have the apprehension of the verb मधीयते as denoting an उपमेय.

As for the author of the Alankâra-Sarvaswa who says that in the example लिम्पतीव &c., द्यावन &c. are not fancied as probably identical with लेपन &c , but darkness is fancied as probably identical with the agent of 'besmearing,' and the sky, with the agent of 'showering', he is certainly wrong; for, although the verbs लिम्पाति and वर्धाति can express agents (लेपनकृद् and वर्धणकृद्), yet, according to Yâska, it is the actions (लेपन and वर्धण ) signified by the roots that are predominant ; and the agents are connected with the actions as adjectives ( तमःकृत्कृलेपनम् and तमःकृत्क्रकवर्धणम् ), this being the case, the agents of 'besmearing' ' darkness,' they being subordinated to the actions expressed by the roots इल्मपू and वधू If it be urged by some (i e. the Naiyâyikâs) —" We hold the agent to re principal and the action subordinate (लेपनकृत् तमः, वर्धणकृत् तमः) in the sense of a verb; the agents of 'besmearing' and 'showering' can, therefore, stand in apposition to 'darkness'. Thus, there is now no harm in fancying 'darkness' as if it were the agent of 'besmearing' and the agent of 'showering'." We reply that although in this way, identity of agents is possible, still, it is the identity of actions that is intended to be fancied by the poet, and since this is directly possible, there is no motive for fancying the identity of agents, in order that, through it, we may fancy the identity of actions.

(c) फलोद्देश्य

is instanced by S. D. in रावणस्थापि &c.

Here, the 'arrow's entering the earth' is fancied as if it is for the purpose ( फल ) of telling the agreeable tidings of the death of Râvana to the serpents dwelling in the internal regions. Thus there is फलोद्देश्य here.

1 विवक्षितोति । तथा च विवक्षितस्त्यैव साक्षात् उत्प्रेक्षासंभवेन तत्कर्तृकत्वानुधावनं न युक्तामिति भावः । Pr.

2. "रावणस्यापि रामास्तो भित्स्वा हृदयमाजुषः ।

Mammata everywhere admits उप्रेक्षा by identity. But, there is no reasou why there should not be उप्रेक्षा by difference. In other words. as there is धर्म्युसप्रक्षा ( धर्मींण ध मंणः. अभेदेन उप्रेक्षा ), so there is धर्मेप्रक्षा ( धर्मै.पे धर्मेस्य अभेदेन उप्रेक्षा ) also. मुखं चन्द्रमं ननुगे is cleaily an example of धर्म्युसरप्रक्षा, where one धर्मी, 1 मुख is fancied as if it were identical with another धर्मी 1 e. चन्द्र But लिकपदीय &c. and उनमेष यो &c. may be as goud examples of धर्मेप्रक्षा as, according to Mammata, they are of धर्म्युसप्रक्षा.

In लिकपदीय &c, for instance. we may fancy the prolaiionlity of the action (धर्म) of ' besmearing ' or of ' showering ' as belonging to ' darkness ' (धर्म'). In fact, it is better to take this as धर्मिसप्रक्षा, instead of धर्म्युसप्रक्षा. For, when we admit the fancy of लेपन (धर्मा) as being identical with द्यापन (धर्मी) which is swallowed up by it, i e. not expressed by a distinct word, as लेपन is, then inasmuch as the subject द्यापन is not separately stated in the sentgnce, लेपन can not be apprehended as the predicate. So in उनमेष यो &c. we may fancy the probability of हर्ष (धर्म) as being the cáuse of ' Lotus-beauty's ' (धर्मी) attaching herself to the feet of the woman. So also in रिघस्नती &c. we may fancy the probability of the action (धर्म) of ' communicating the news &c.' as being the fruit or purpose of the arrow's entering the earth.

5. DOUBT (संशय)

( KÂRIKÂ 1. Continued )

A doubt ( A ) when the difference is expressed and ( B ) when it is not expressed is ( termed ) the Doubt.

In the Kârikâ, the words प्रकृतस्य संशय यत are understood.

I अत्र प्राचां 'सर्वत्र अभेदेनैव विषयिणो विषय उप्रेक्षणम्' इति । दर्शानम् । तत्र । विचार्यते-न सर्वत्रभेदेनैवोल्रेक्षणामिति नियमे किचिदसति प्रमाणम् । ( धर्म्युसप्रक्षाया । इव लक्ष्ये'गु धर्मेप्रक्षाया अपि संभवात् । 'मुखं चन्द्रमं ननुगे' इत्यादौ धर्मिस्वरूपोत्प्रे- क्षायां तादृशविप्रलक्षणद्रस्याभेदो विषयेः मुखे स्फुट एव । (परंतु) 'लिम्पतीव' । इत्यत्र तमसि लेपनकर्तृत्ववोप्रक्षैव युक्ता । नग्नोऽं द्यापने लेपनोत्प्रेक्षाऽपि कारे तस्या । विधेयत्वे प्रत्ययो न स्यात् । उद्देधेयस्य पृथक्प्रदानुपपत्तेस्त्वात् । एवं 'उन्मेष' इत्यत्र । विधेयत्वेन हर्षे उत्प्रेक्षिते । (एवमपि) 'आह्यायातम्' इति भूप्रे- लक्ष्मीरूपे विषये लगनहेतुत्ववेन हर्ष उत्प्रेक्षिते ।

Thus, the figure occurs when the object under description is suspected to be something else similar to it. A doubt, in order to constitute the figure ससंदेह, must be imagined by the poet. Thus, such a doubt as is expressed in the sentence सथाजुजो पुरमो नर, does not come under this figure, inasmuch as it is not striking. This doubt, again, must be based upon resemblance ; hence हते गतौ सर is no example of this figure ; for, there, no resemblance exists. The difference of this figure from उत्प्रेक्षा has been already given.

The word संशय ( in the Kārikā ), alone, constitutes the definition; whilst, the words, भेदांकितौ & तनुत्रकौ give us the two divisions of ससंदेह—namely, (A) when the difference between the प्रकृत and the उपमेय is expressed, and (B) when it is not expressed.

The first division of this figure is further subdivided into two, namely, (a) निश्रयगर्भ (having a certainty in the middle), and (b) निश्रयान्त ( having a certainty in the end ). Of these, the first is, when the solution of a first doubt is followed by a second doubt; the solution, here, must be in the form of the ascertainment of the उपमेय as different from one उपमान. Thus, the possibility of the उपमेय being suspected as another उपमान, is not precluded. The second is, when the solution of the first doubt is not followed by another doubt. The solution, here, is the ascertainment of the उपमेय as the उपमान ; thus precluding the possibility of its being suspected as another उपमान. In the first, the distinguishing property is mentioned as belonging only to the उपमान ; in the second, it is mentioned as belonging to the उपमेय.

1 अयं चायः प्रभेदोऽपि द्विविधः, निश्रयगर्भो निश्रयान्तश्चेति । निश्रयः गर्भे ( मध्ये ) यस्येति व्युत्पत्त्या यादृशसंधयोत्तरं निश्रये जाते डपि पुनः संशय-

गर्मः । निश्रयश्रान्त उपमानभिन्नावेव उपमेयावधारणारूपेण प्राप्यः, एकोपमानभिन्नावेव-

वधारणेऽपि उपमानान्तररूपेण संशयोदयसंभवात् । निश्रयः अन्ते ( समासौ ) यस्सेति, व्युत्पत्त्या यादृशसंधयानन्तरं निश्रये जाते ( निश्रयस्तैव संशायानिवर्तंकतया ) पुनः संश-

यानुदयः स निश्रयान्तः । उपमेयस्वरूपेण उपमेयावधारणमेव उपमेये उपमानसद्राय-

निवर्तकामिति तदेवात्र निश्रयपदेनोच्यते । Viv.

A (a) मेदोक्तौ निश्वयगर्भ.

Is instanced in सयं म न झड: &c.

Here, ध्वनिरौष्यरस, तुरगधुर्र्वस्व, and ऋषयोन सकलहन्तृत्स्व, are the various points of resemblance between the उपमेय and the various उपमानs—रत्नजड, कृतनु, and क नतनु. The various distinguishing properties सप्तनुरगर &c. are mentioned as belonging to the Sun &c.—the उपमान,s, not as belonging to the king—the उपमेय. Thus they shew that the king is not the sun &c. But although we ascertain'this, still, a doubt is possible as to whether the king is ' fire' or not. Thus, inasmuch as there is here a doubt in the beginning, solution of it in the middle, and again a doubt in the end, this is निश्वयगर्भ.

If it be said that this is an example of संशयेऽपि, inasmuch as the राज्ञ i.e. the King, is said to excel the उपमान,s—the Sun &c., by their possessing immumerable horses, &c., we reply that although it is true that after the doubt is apprehended, the differentiating properties put forth in the verse, bring to mind contrast (व्यातिरेक) between the उपमेय and the उपमान, yet inasmuch as this contrast is dependent upon the doubt, it is the doubt that is ultimately apprehended as striking. Hence, the figure deserves to be called the Doubt and not Contrast.

Under मेदोक्त, Udbhata admits only निश्वयगर्भ and not निश्वयान्त. (The use of the general word) मेदोक्तौ, in the Kārikā, so as to include under it its two subdivisions उपमाननिष्ठमेदोक्तौ, and उपमेय-निष्ठमेदोक्तौ, however, shows that not only निश्वयगर्भ (where the मेद is उपमाननिष्ठ), but निश्वयान्त (where the मेद is उपमेयनिष्ठ), is admitted by Mammṭa. He appears to admit this latter division on the ground that eys an expressed ascertainment is perceived to be striking.

1 न वाच्यविप्र । असंदभयतुरगयुक्तवाजिरिना राज्ञो मातङ्गडामृपमानेनभ्य आाधि.

2 तस्मैति । प्रथमतः सदैवप्रकितरननन्तरं च वैशम्ययोगाद्यसेन व्यतिरेकप्रतीतावप्युपजीव्यस्ववाससंश्रायचमत्कृतावेव पर्यवसानामिलष्यर्थः । Pr,

41

A (b) मेशेक्कौ निष्षयान्तः

is instanced in इन्दुः किं &c.

Here, the face of the deer-eyed woman is ascertained in its real nature, i. e. ascertained as the face, by the mention of the distinguishing property 'pleasing and amorous speech' which belongs to it, and hence there is no room now for a further doubt. This division is, however, omitted by Udbhata for the reason that the ascertainment is not here suggested as in निष्यगर्भ, but is expressed, and as such is not striking.

B भेदानुक्तौ

is instanced in अस्याः सर्ग &c.

Here, Brahmâ is successively suspected as the Moon, the God Cupid, and the Spring, owing to the various points of resemblance existing between them and (Brahmâ) himself. But no distinguishing properties are mentioned. The property 'dullness,' that is expressed by the word जड, is not a distinguishing property. It is mentioned only for the purpose of removing any doubt as to how, in the presence of the world-creator Brahmâ, the Moon &c. can be her creators.

6. METAPHOR (रूपक).

(KÂRIKÂ VII.)

Identity between the thing compared and the thing compared to is (termed) the Metaphor.

The identity here is an attributed one, and is due to close resemblance (between the उपमेय and the उपमान) whose distinct natures are not concealed. Thus, भ्राजति where the distinct nature of the उपमेय is concealed, is excluded. The उपमेय and the उपमान must be expressed by distinct words. Thus, रूपक is distinguished from अतिशयोक्ति where both the उपमेय and the उपमान are expressed by one and the same word; or, to speak in technical language, '6

गौणी सारोपा लक्षणा is the province of रूपक ; गौणी साध्यवसाना is the province of अतिशयोक्ति. The consciousness of the false identity here must be deliberate and must be accompanied by the consciousness that the identity is false. Thus, शांतिमान् where the consciousness of the false identity is not accompanied by the consciousness that it is false, is excluded. The identity must be based upon close resemblance, not upon any other kind of relation as that of cause and effect. Thus, सुरभि मनोहरा रमा where the woman is called ‘happiness,’ because she is the cause of ‘happiness,’ is no example of this figure.

This Metaphor is two-fold:—Entire (सांग) and Partless (निर्ग). The सांग Metaphor is again two-fold :-(a) Wholly expressed (समस्तवस्तुसमविषय) and (b) Partly-expressed (एकदेशाविवर्ति). The निर्ग Metaphor is but single.

The author now defines सांग समस्तवस्तुसमविषय.

A (a) सांग समस्तवस्तुसमविषय

(KÂRIKÂ VII. Continued)

(An) Entire ( Metaphor ) is when the objects superimposed are expressed. As a rule, the subject of super imposition ( आरोप्यविषय ) must always be expressed in a Metaphor; otherwise, the figure would be अतिशयोक्ति. Now, when ( all ) the objects super-imposed, are (also) like the subjects of superimposition, expressed, then there is an Entire ( Metaphor ); so called because समस्तवस्तुसमविषय, etymologically, is that in which all the things, i. e. objects superimposed, are expressed by words. The word आरोपित means आरोप्यमाण. It is not a past-passive but a present passive participle here. The plural number आरोपिता: also has no special significance here; otherwise, a verse where there are only two objects superimposed, would not be an example of समस्तवस्तुसमविषय.

1 सारोपाल्या तु यत्रोक्तौ विषयी विषयस्तथा । विषय्यन्तःकृतोभिन्नु सा स्यात्साध्यवसानिका ॥ ६ ॥ K. P. Ullâsa II.

2 आहार्यम् । वार्ताकोलिकमिष्याज्ज्ञान्यं । Vâm,

43

Instanced in ज्योत्स्ना &c.

The attribution of the nature of a कापालिक्री to राधि is here the principal metaphor, the representation of ज्योत्स्ना &c. under the characters of राधि &c. are all subordinate metaphors contributing to the heightenment of the principal one. Thus, the metaphor is here called सङर, because metaphors are here subservient to one another; and it is called समस्ततत्समुचिषय, because all the superimposed objects, both principal and subordinate, are expressed in the first three lines. In the last line, the employment of the word चल shows that we have got another figure, i. e. अपन्हुति.

If it be said that this does not deserve to be an example of रूपक, for, inasmuch as there is no circumstance here, enabling us to determine that the figure is रूपक and not उपमा, a doubt arises as to whether the figure is रूपक (राघौ कापालिक्री इव) or उपमा (राधिरेव कापालिक्री). Thus, in virtue of this doubt, the verse deserves to be an example of a distinct figure called संदेहसङर, and not of Metaphor.

We reply that no doubt as to being a सङर between these two figures in the verse, should be raised, for, there is one circumstance which favours the acceptance of Metaphor (and not Comparison) as the figure in the verse; viz. that the property अन्तर्धवसनरासिकत्व which is denoted by the adjective अन्तर्धीमवसनरासिका, belongs only to the object superimposed, i. e. कापालिक्री, as she is an animate being, and not to राधि which is inanimate. If this were an example of Comparison, राधि would be the prominent thing, and then it could not be principally connected with the property of अन्तर्धीमवसनरासिकत्व. This shows that the word कापालिक्री is predominant in the compound राधिकापालिक्री. Now, the word कापालिक्री is principal, only when we take this compound as an example of रूपक, solving it as राधिरेव कापालिक्री.

1 एकस्य च प्रहे मयादोषाभावादनिश्रय :। Vide infra.

44

A (b) सांग एकदेशविवर्त्तं

(KÂRIKÂ VIII.)

A Partly-expressed Metaphor (is) when they are expressed and implied.

'They' mean 'the objects superimposed'. Thus, when some of the objects superimposed are expressed by words, and some are to be understood by the force of the sense (of the sentence), it is एकदेशविवत्ति, so called because it literally is 'that which is peculiar in one (of its parts), i. e. in which one of the subordinate metaphors is expressed by a word'.

It is exemplified in जस्स &c.

Here, अन्तःपुर, the object superimposed on रण is expressed, but नायिका and प्रतिनायिका, the objects superimposed on मण्डलमलता and रिपुसेना, respectively, are not expressed, but understood (only) from the force of the superimposition (of अन्तःपुर on रण); i. e. (only) when we consider that, नायिका and प्रतिनायिका being fit persons to live in a harem, unless their superimposition on मण्डलमलता and रिपुसेना is understood, the superimposition of अन्तःपुर on रण becomes unintelligible. Here, although it is possible to understand (as in समासोक्ति) the नायिका and the पतिनायिका, from the feminine gender of the nouns मण्डलमलता and रिपुसेना, and from the fact that करमहणसक and रसस्समुखत्तण are the well-known properties of the नायिका, and also from the use of the विशेष adjectives मरे कुबेस्स:, रससंमुब्भी &c., still, the figure is not समासोक्ति, but रूपक, on account of the fact that the नायिका is understood from the superimposition of अन्तःपुर on रण also.

If it be said that this verse may be an example of परम्परितरूपक to be mentioned hereafter, inasmuch as here the superimposition of the

1 अन्यथेति। नायिकात्वारोपं विना तस्या: पुरस्वारोपत्वस्य अपर्यवसानाद् । अनुपपत्त्यादिव्यर्थः । Pr.

'Heroine &c.' on the 'sword &c.' is depend ent upon the superimposition of the 'harem' on the 'battlefield,' just as in विद्वन्मानस &c., the superimposition of the 'swan' on the 'king' requires the superimposition of the 'मानस lake' on the 'mind.'

We reply that there is no परम्परितसादृश्य here ; for, here it is possible to understand that the नायिका is superimposed on मंडलापलता, through the particular gender of the noun मंडलापलता and through the fact that the properties करुणत्व and रससंमुखत्व are common to both the नायिका and मंडलापलता, as अन्तःपुर is superimposed on रण through the fact that the property हृदयसंचारास्पदत्व is common to both अन्तःपुर & रण. But, in विद्वन्मानस &c., the superimposition of हंस on the 'king' is impossible. unless there is superimposition of मानस lake on the 'mind'. For, no other point of resemblance exists between the king and हंस, except the fact that the king abides in the minds of learned men as the swan abides 'in the lake.

In fact, one superimposition is necessarily dependent upon another there ; such is net, however, the case here, i. e. in यस्य रणान्तःपुर &c.

( KÂRIKÂ VIII. CONTINUED )

This (is called) an Entire Mataphor.

This i. e. this Metaphor, with the two divisions ( वस्तुतस्तुनिविषय and एकदेशाविवर्ति ) mentioned above, is ( called ) a Metaphor with parts.

It is so called, because, in it, there are various metaphors, among which one is principal and the others subordinate, or ( to put the same thing in other words ), because, in it, the principal object is metaphorically represented together with all the other objects that are subordinate to it. The word s;ग here means a cause. Thus, सांग means that where one metaphor is the cause of another metaphor.

( KÂRIKÂ VIII. Continued )

But a Partless Metaphor is ( 1 ) Single.

Here, only one object being metaphorically represented, the relation of principal and subordinate does not exist.

B. (1) शुद्ध

is instanced in कुरंगी &c.

Here, there is only one superimposition, viz. that of लता on वेणी. No other superimposition, that may be the cause of this one, is present in the verse.

(KÂRIKÂ VIII. Continued)

And (2) Serial as before.

A Serial metaphor is a second variety of a निरंग metaphor. The word सांगस्तवैश in Pradîpa is a mis-reading for निरंगस्तवैश ; Prabha, however, uppears to read अथासांगस्तवैश for अप सांगह वैश, and under- stands भ्रांङ्गस्त्य as शुद्धस्त्य.

The word पूर्वस्त्र means 'like comparison' which is described before. As in a Serial Comparison (or what is called the Garland of Comparisons), one and the same object (उपमेय) is successively compared to various other objects (उपमानs), so (in a serial metaphor), the natures of various (other objects) are (successively) attributed to one (object).

The word पूर्वस्त्र, in this Sutra, shows that the author of the Kârikâs and the author of the Vritti are one and the same person. For, the word पूर्वत्र refers to 'the Garland of Comparisons which has been mentioned in the vritti (vide page 20), and not in any of the previous Sutras.

B (2) माला

is instanced in सौन्दरेबतम् &c.

Here, many things such as a 'river &c.' are superimposed

1 भ्रांङ्गस्तवैश शुद्धस्तवैश। Pr.

2 एतदेव सूत्रं सूत्रैकितोरेकत्वे आपकम्। मालोपमाया: सूत्रानुसार्या

रूपादेश- कल्पनाविलासः! Pr.

upon the 'beloved.' The Metaphor is Partless, because there is only one superimposition, i. e. that of the 'river &c.' on the 'beloved'.

C परम्परित.

( KÂRIKÂ IX. )

The Consequential is when there is a superimposition of one thing (upon another), necessarily caused by the superimposition (of a third thing upon a fourth, and occurs ) when the expressive word is paronomastic or otherwise.

' Some interpret the Kârikâ thus :-‘परम्परित occurs when the superimposition of one thing which is subordinate, i. e. which is not the matter in hand, upon a second, is the cause of the superimposition (i. e. of the apprehension of the identity ), of a third thing, which is principal i. e. which is the matter in hand, upon a fourth.' But this interpretation is wrong ; for, according to it, the definition of परम्परित will not extend to the verse आलानं जायकुञ्जरस्थ &c. ( which is an example of परम्परित, vide page 37 ), where the superimposition of क्रुञ्जर upon जय which is the matter in hand is the cause of the superimposition of आलान upon क्रुञ्जर who is also the matter in hand.

Really speaking, परम्परित is where one superimposition is necessarily the cause of another, viz. where one superimposition is impossible without the other. The term परम्परित literally means :-that in which there is a series of superimpositions or metaphors standing in the relation of cause and effect. This परम्परित is of two kinds:-( 1 ) When the word expressive of the subject of superimposition and of the object superimposed, in the 'metaphor that is the cause, is paronomastic, and ( 2 ) when it is not paronomastic.

Of these the first is instanced in विद्रुमसालान &c.

Here, मानस ( the mind ) itself is मानस ( the lake मानस ). कमल-असंकोश .( loss of wealth ) itself is कमल-अभसंकोश ( opening of lotuses ).

दुर्ग-अभमार्गण ( not seeking of forts ) itself is दुर्ग-मार्गण ( following पार्वती ). समरस्थीकार ( readiness to fight ) itself is समरस्थीकार ( readiness to eat fuel ). सत्य-प्रीति ( love of truth ) itself is सती-अप्रीति ( hatred of पार्वती ). विजय ( defeat of the enemy ) itself is विजय ( Arjuna ). Thus, these superimpositions of मानस ( the mind ) &c. on मानस ( the lake मानस ) &c. are the causes of the superimpositions of हंस &c. on राजन्.

The words मानस &c. are paronomastic, i. e. they are capable of yielding two meanings, each. These words, however, being restricted to the significations of ‘ the mind ’&c. by the context (which is the description of the King who is the matter in hand), the senses of ‘ the lake मानस &c.' are apprehended from them, through suggestion originating in the power of denotation of the words मानस &c. Thus, the word वाचक in the Kârikâ does not mean ‘ expressive ’ but ‘ conveying the sense of ’ simply.

The superimposition of the lake मानस on the ' mind ' is founded on this common property that the words meaning the ' mind ' and the ' lake मानस ' are the same. And it has been pointed out in the 9th Ullâsa, that the sameness of words may also serve as a common property for Comparison or Metaphor. In other words, these figures may also be founded on a mere verbal resemblance.

Although this i. e. the Consequential Metaphor founded on a paronomasia, has been declared, by the Ancients, (or, according to Prabhâ, in the ninth Ullâsa), and will (also) be declared by us at the end of this Ullâsa, to be a figure belonging to both a word and a sense, inasmuch as certain words, like हंस here are capable of enduring an exchange with other words, and certain others like मानस are not, and therefore, although it does not deserve to be treated here, since here only अर्थान्तरं तारs are treated, still, it has been treated here among the figures of sense, in obedience to (the) practice of such ancient rhetoricians as the author of अलंकारसर्वस्व, who hold that a हेर sets aside a तरक (and an अर्थान्तरं तर alone will set aside an अर्थान्तरं तर ), and who regard all हेर to be but an

1 उत्क्रम् । नवमे दूस्तर्थः । Pr.

अयोलंकार. Others like Udbhata declare this to be an एकदेशाविवर्ति-

लवण, which it cannot be, unless it is admitted as a figure of sense.

The ground on which this is called by them एकदेशविवर्ति is this :-just as when the ‘harem’ is superimposed on the ‘battlefield’, it cannot be properly connected with the ‘sword’ and so implies the superimposition of the ‘heroine’ on the ‘sword’; so when the ‘swan’ is superimposed on the ‘king’, it cannot be properly connected with the ‘mind’ and so implies the superimposition of the ‘lake Mānasa’ upon the ‘mind’.

According to the modern view, however, this is not एकदेशाविवर्ति; for, here, ( according to Prabha ), the superimposition of the ‘lake Mānasa’ on the ‘mind’ is by suggestion ; whilst, in एकदेशाविवत्ति, the superimposition of नायिका on मण्डनमालता is by implication ; or ( according to Udyota ), here, one superimposition, i. e. that of the ‘lake Mānasa’ on the ‘mind’, is a necessary cause of the other, i. e. that of हंस on the ‘king’. Such is not the case in यस्य रसात्तःपरे &c.

The second is instanced in आलानं जय &c.

Here, upon जय &c., there are the superimpositions of कुञ्ज &c. which are expressed by distinct words. Thus, the वाचक is not लिङ्ग here; the superimpositions of आलान &c. upon भुज are proper, ( only ) when there are superimpositions of कुञ्ज &c., which are expressed by distinct words, on जय &c. Thus, here one superimposition is necessarily the cause of the other. In both these divisions of परम्परित, we have got a Garland of Metaphors. In विद्युन्मानस &c., one and the same object, i. e. the king, is identified with various other objects such as हंस &c. So also, in आलानं जय &c., one and the same object, i. e. भुज, is successively identified with various other objects such as आलान &c.

These divisions are possible even when there is no Garland of Metaphors. Thus, the first division

1 अन्यैरिरिति। उद्भटादयः परम्परितमेव एकदेशाविवर्तिनाम्ना उचुः । San. अभिधामूलकन्य जनोपस्थिततस्तस्य सरःप्रभृतेःर्मनःप्रभृतौ वयंजनयेत्यवसायः, अन्यत्र तु खण्डनतादावार्धिक इति विशेषः । Pr.

50

is instanced in मलौकिक &c.

Here, the word वंश is paronomastic, admitting of the two meanings of a 'family ' and a 'bamboo '; the attribution of the nature of a 'bamboo' to the 'King's family' is a necessary cause of the attribution of the nature of a 'pearl' to the 'King'. There is only one identification here, that of the 'King' with a 'pearl', and no other. Thus, there is no Garland of Metaphors.

The adjective मलौकिक &c. is no cause of the attribution of the nature of a 'pearl' to the King;for, it is impössible that the three worlds should be illumined by the lustre of a pearl. It simply shows that the King is more excellent than the pearl.

The second division is instanced in निरनाधि च &c.

Here, वाधि—the object superimposed, is expressed by the word वाधि, which is distinct from the word लोक which expresses the subject of superimposition. Thus, the वाचक is not here हिते. The attribution of the nature of a वाधि to लोक is the cause of the attribution of the nature of a कन्द to the 'king'. There is no other attribution than this in the verse. Thus, it should be understood that the two-fold Consequential Single is also possible like the two-fold Consequential Serial.

Although in मलौकिक &c., the superimposition of प्रकृष्टजगज्जयस्व is‍also the cause of the superimposition of मुक्ता on the King, and although in निरनाधि &c, the superimposition of निरनाधिस्थितत्व is also the cause of the superimposition of कूर्म on Vishnoo, still, the Metaphor is not मालापरम्परित ; for, in each of the verses, the series of Metaphors is only one, whilst, a मालापरम्परित occurs only when there are many series of Metaphors.

Although, in a साधयव and a परम्परितकुपकत्र where Metaphors are dependent upon one another, there are various subjects of superimposition, and various objects superimposed, still, inasmuch as all these collectively produce but one beauty, the figure (i. e. Metaphor ) is but one and not many. In a माल and a रसवत्कुपक also, although the various Metaphors are independent of each other in their natures,

still they are dependent on each other as far as the peculiar beauty which is produced from each of them is concerned.

A Girdle of Metaphors, where each object superimposed is successively turned into the subject of superimposition, is also possible ; as instanced in ऋिसलय &c.

It is not, however, defined by us as it is not possessed of any peculiar beauty as रसानेपमा is.

In a रसानुरूपक, we compare one thing to certain other things in order to bring out the excellence of that one thing. Now, when we compare these other things to a third set of things, the result is that the excellence of the first thing becomes overshadowed. Thus, our primary object is frustrated.

7. CONCEALMENT (अपन्हूति)

( KÂRIKA X. )

Concealment is when the matter in hand is denied and another is affirmed ( in its stead ).

When ( the matter in hand, i. e. ) the उपमेय, is denied, i. e. is established as unrcal, and another, i. e. what is not the matter in hand, i. e. the उपमान, is affirmed, i. e. is established ( as real ), that is Concealment.

The words प्रकृतं निषिध्य exclude रूपक where the matter in hand is not denied. The words अन्यत् साधयत् exclude आक्षेप where, although one thing is denied, no other thing is affirmed. The word उपमेय in the Vritti should not be understood in its strict sense of ‘the thing compared,’ but should be understood in the sense of ‘some-thing’ only.

1 अन्यस्साधयते इत्येतावदुक्त्वा रूपकातिन्यायात्: प्रकृतामित्युक्तम् । तन्नाश्रो-कोऽपि निषेधाल्योरे वश्यमाणेडतिश्यामिरत उपचोपादानम् । Pr.

Thus, अपन्हुति may be defined simply as a figure where some thing is concealed and something (else) is shown out. Hence, the verse केनेसु वलामोदेअह which contains no उपमेय has been said by Mammata in the fourth Ullâsa to suggest the figure अपन्हुति. Hence also, there is अपन्हुति in नायं सुयांदु: &c., although it is the प्रकार that is there denied. The word निषेध in the Kârikâ can :not always mean 'denial'; for, in दिखारधूसर &c. (Vide p. 41), the 'line of hair' is not denied but established as unreal. Hence निषेध has been substituted by असत्यं कृत्स्ना in the Vritti. साध्यते means 'falsely ascertained as real.' Hence, न पदं मुखनिदेशम् is no example of this figure; for, there the face is not falsely ascertained as real, but is truly ascertained as such.

Hence also, नायं चिह्नोडपि तु मात्रण्ड: is no example of this figure ; for, there the reality of मार्तण्ड is ascertained not falsely, but truly, owing to mental derangement on the part of the love-sick speaker. Hence also, नायं चिह्नोडपि वन्दे वां &c. is no example of this figure ; for, the verse contains no ascertainment but a doubt.

अपन्हुति is of two kinds :- (A) Expressed and (B) Implied. Of these the first is

'instanced in अवामः प्रागलभ्यं &c.

Here, the unreality of the spot on the Moon is expressed by the words कलंकौ नैवायमुच्

An Implied अपन्हुति is of various kinds. Sometimes, concealment is brought out by words expressive of a pretence; as

instanced in बत सखि &c.

Here, in virtue of the word बत, we apprehend that 'these are no 'mango-flowers with bees on them' but 'poisoned arrows,' thûs, the unreality of the bees is obtained by implication, being brought out by the word बत expressive of a 'pretence.'

Sometimes, concealment is brought out by words expressive of 'transformation,' as

instanced in अमुषिमन् &c.

Here, in virtue of the word परिणमति, we apprehend that this is not a 'line of hair' but a 'line of smoke.' Thus, the unreality of the line of hair is brought out by the word परिणमति expressive of 'transformation' Similarly, it should be understood that this variety (i. e. आर्थी अपन्हुति ) is possible in various other ways.

Thus, in इदं ते केनोक्तं &c., the denial is implied, being brought out by the words इदं ते केनोक्तं. Sometimes, the denial is brought out by suggestion as in अंकं केडपि शाङ्करे &c.

8. PARONOMASIA (श्लेष)

( KÂRIKÂ X. Continued )

When, in one sentence, words have more than one sense ( each ), it is Paronomasia.

Paronomusia ( of sense ) occurs, when only such words as bear only one ( general ) signification, or, in other words, as are capable of enduring an exchange with other words, convey, more than one ( particular ) sense ( each ). Such words convey more than one ( particular ) sense, on account of the absence of any restriction as that of context &c. The word परिद्धतिसह excludes a शब्दश्लेष

1 इदं ते केनोक्तं कषाय कमलातद्धवदने यदेतस्मिन्हेम्न: कटकामिति धत्से खुलु धियम् । इदं तदुःसाधाकर्मपरमालम्बं स्मृतिभुवा तव प्रीत्या चकं करकमलमूले विनिहितम्‌तु ॥

2 अंकं केडपि शाङ्करे जलनिधे: पंकं पदे मेनिरे, सारङ्कं कतिकिच्च संजगदिरे, भृङ्गच्छायामेच्छन्नु पदे । इन्दी यथ्ळलितेन्रनीलशकलद्ययामे दरीदृश्यते तस्सार्द्रं निशि पीतमतमरसं कुङ्कुमस्याम्बकक्ष्महे ॥

3 भ्रमार्थश्लेषस्यैवार्थालङ्कारवेन लक्ष्यस्वाच्छन्ददर्शनेन्या- वृष्यर्थेमाद्‌-परिदृश्यतीति । Pr.

54

where words do not endure an exchange with other words. The word सैन्य &c., for instance, cannot be exchanged with अश्व, one of its synonyms; for, the latter word has not got the two senses of a 'horse' and 'salt,' which the former has got.

The figure is instanced in उदय &c.

Here, the sentences उदयमयते &c. convey two senses, each, one applicable to a particular king named Vibhākara and the other to the Sun.

The words उदय &c. bear only one general signification of 'rise' &c. They are here said to convey two particular senses, each, inasmuch as they may each be taken here (literally) as the physical rise (of the Sun), or (metaphorically) as the prosperity of the king.

The second sense cannot be said to be suggested by the sentence; for, such circumstances as 'association,' 'context,' &c. being absent, the power of denotation (of the words उदय &c.) is not here restricted. Hence, both (the senses, that applicable to) the Sun and (that applicable to) the (particular) king (Vibhākara) also, are (here) expressed. Suggestion is possible only when we can determine that one sense relates to the matter in hand, and the other to what is not the matter in hand. It is impossible here, because such a determination is here absent.

The word विभाकर only does not endure an exchange with another word, and is, therefore, an example of शब्दशेष. The words उदय &c. enduring an exchange with other words are, however, many, and therefore the verse is given as an example of अर्थशेष. Some, however, hold विभाकर, too, as exemplifying अर्थशेष, by taking विभाकर to denote customarily the 'sun' and etymologically the 'king (one who elevates his country by good Government),' and in this way holding it as enduring an exchange with such other words as प्रभावकर &c.

9. A SPEECH OF BREVITY (समासोक्ति)

(KÂRIKÂ XI. Continued)

The description of another thing by paronomastic adjectives is (termed) a Speech of Brevity.

' Another' means 'a thing which is not the matter in hand.' 'Paronomastic' means 'yielding many senses,' each. Thus, when a sentence describiny (a thing which is) the subject under description, suggests (another) thing which is not the subject under description, in virtue of paronomastic attributes (only), but not of a paronomastic subject also, it is (termed) a Speech of Brevity, because it states two things briefly. The अपकृत is here suggested, not expressed, because, the power of expression of the words in the verse is restricted to the प्रकृत by the context. The word 'only' in Pradipa's definition excludes श्लेष where the subject also is paronomastic.

In समासोक्ति, the behaviour (व्यवहार) of what is not the matter in hand is attributed to the behaviour of what is the matter in hand. In रूपक, the nature (रूप) of the object not under descrip-tion is attributed to the nature of the object under description.

The figure is instanced in जयलक्ष्मी &c.

Here, the word जयलक्ष्मी expressive of जयलक्ष्मी which is the subject of the verse, alone does not express (a second sense, i. e.) the sense of कान्ता,—a sense connected with the thing which is not the matter in hand. The words लक्यते तत्र व(हुस्पष्टी &c. expressive of the attributes of the subject, however, convey two senses, each—one relating to the 'king' who is the matter in hand, and the cther relating to the 'lover' who is not the matter in hand. It should be noted, however, that here the adjective उत्कट alone is paronomastic. The other adjec-tive, i. e. बहुस्पष्टौ, is simply common (to the king and the lover).

The adjectives need not be necessarily paronomastic. They may (1) औपम्योक्ति. आदिपदेन साधारणविशेषणसंग्रहः। तत्र साधारणविशेषणव-शाङ्यया—'विलिखति कुचयोर्वीचिंड करोतिं कचग्रहं लिखति ललिते वल्गु पतावलीम्-समझसामू। क्षितिप खदिर: श्रोणीविम्वाद्रिकरति चाञ्चलंक महभुधि द्रावयत्यन्तीनां तवारिमुग्धहृदयाम्।' अत्र कुचविलेखनकचग्रहादिविवेषणानां शाङ्खदलेऽपि वेनाः स्वत एव साधारण्यााश्रयकर्त्तृतानुस्फूर्तिरिति समासोक्ति:। औपम्यगर्भविवेषणायाथा—'दन्तप्रभा-पुष्टपचिता पाणिपल्लवशोभिनी। केशपाशालिड्नदेन सुवेशा द्वारिकक्षणा॥' अत्र नायिका-विशेषणत्वस्य दन्तप्रभाः पुष्टपवित्रस्युपमितसमासेन सिद्धौ, दन्तप्रभासदृशै: पुष्पै: रिति समाध्यान्तराश्रयेण लतावृतान्तस्थ्य समासोक्ति:। Pr.

simply express attributes whioh are common to the प्रकृत and the प्रतिप्रकृत,

or, they may simply ( 2 ) imply Comparison.

( 1 ) is instanced in विलिखति &c., where the attributes कुचविलेपन, अल-

खसित and the नायक.

(2) is instanced in हन्तप्रभा &c. Here, the adjectives हन्तप्रभा &c.

express attributes of the नायिका, when the compounds are solved as

हन्तप्रभा: पुष्पाणीव &c.. When the compounds are, however, solved as हन्त-

प्रभासदृशे:पुष्पै:, the adjectives become appliacable to a 'creeper.' Thus, the

accout of a 'creeper' is suggested in virtue of adjectives implying com-

parison.

Here, some men say: "the word पर in परोक्ति means simply 'another

thing;' whether that thing is the matter in hand or not is not the point.

Thus, समासोक्ति occurs even when the matter in hand is suggested in virtue

of adjectives expressive of attributes of what is not the matter in hand.

For, from this variety also, a peculiar beauty is apprehended, and besides,

this variety cannot be included under any other figure." 'These men are

not right', we reply—'for, this variety is the province of a distinct fi-

gure named अप्रस्तुतप्रशंसा instanced in येनास्यश्यु &c.' For the meaning of

the word समासोक्ति occuring in the figure अप्रस्तुतप्रशंसा ( vide page 53),

vide Notes, Iofra.

10. ILLUSTRATION (निदर्शना )

( KÂRIKÂ XI. CONTINUED )

When an impossible connection of things implies

a comparison, it is ( termed ) Illustration.

When a connection between two things ( which are either

(A) two senses of sentences or (B) two senses of words), whi:h is

impossible, ( i. e. which can not be conceived by simply reading or

1 समासोक्तिपदामिघाते । तुल्ये प्रस्तुते तुल्याभिधाने त्रय: प्रकार:-लेष:

समासोक्ति: सादृश्यं चैति प्रथे वाक्यमाणमित्यर्थ:। I Pr.

hearing a verse ), terminates in the implication of a comparison

( between these two things ), it is one kind 'of Illustration.

'Illustration' ( means ) 'citing of an instance.' This kind of Illus-

tration has further two varieties :-when the sentences are ( 1 )

different or ( 2 ) not different.

The first variety ( A ) (1) is instanced in क सूर्यप्रभवैर &c.

Here, the connection between the 'description of the Solar

race by means of my feeble intellect' and the 'crossing of the occan

by means of a raft'—which are the meanings of the two'senten-

ces here—is impossbible. ( This impossibility) terminates in ( the

implication of) a comparison, namely, that 'the description of the Solar

race by my intellect' is as (impossible as ) 'the crossing up of the ocean

by a raft.'

Thus, we must suppose a comparison in order to account for

the identity between सगरतरण and सूर्यवंशवर्णन that is apprehended

from the verse. Thus, the Illustration is implied ( आर्थी ).

In स्वस्पशिनख &c., the Illustration is expressed ( शाब्दी ). This is no

वाक्यार्थैकपक्; for, there the thing compared and that compared to, which

are to be identified, are well-known. Besides, there, identity is appre-

hended as based upon resemblance ; whilst, here, resemblance is supposed

in order to account for the identity that is apprehended. In the present

figure, we have not the apprehension of the sense of the verse apart

from the intimation of the relation of resemblance. Whilst, in कृष्टान्त, we

apprehend the relation of resemblance in virtue of the sense of the sen-

tence that is apprehended. Others, however, say that in दृष्टान्त, the two

sentences are independent of each other, but that, here, they are

dependent.

The second variety ( A ) (2) is instanced in उरगवति &c.

Here, ( the impossibility of the Raivata Mountain bearing the

loveliness of the elephant )—for, how can one thing beur the loveliness

of another ?—terminates in (implying) a comparison, ( namely, that the

Raivatu Mountain bears ) a loveliness similur to that (borne by the

elephant).

Pradipa has given one distinction between this example and the former (i. e. क सूर्यंप्रभवो &c ). Another distinction is that in the first, the उपमान, i. e. the crossing of the ocean by a raft, is obscure ; whilst, in the second, the उपमान, i. e. the loveliness of the elephant, is well-known.

Others say that this is an example of पदाथैनतद्रोनाल on the ground that here there is apprehension of identity between ‘loveliness’ which is an attribute of the उपमान, i. e. the elephant, and ‘loveliness’ which is an attribute of the उपमेय, i. e. the Raiwata Mount. They further distinguish this example from the previous example (क सूर्यं &c.) on the ground that in क सूर्यं &c., comparison is implied by the sense of the sentence ; whilst, here, by the sense of a word simply. But these men are wrong; for, here also, Comparison is implied not by the sense of the word लीलाल simply, but by the kense of the sentence—‘the mountain's bearing that loveli-

It should be noted that " Garland of Illustrations is also possible; as instanced in शोभांम् &c.

Here, the उपमेय—गुणगणनेध्यम—has got many उपमानs—सागरतरण &c.

( KÂRIKÂ XII. Continued )

Intimation of a connection between ( a thing ) itself and its cause by an action itself is another ( Illustration ).

When a connection ( i. e. that of cause and effect ) between a thing itself ( i. e. an effect ) and its cause, is intimated by means of ‘ an action’ itself ( belonging to that thing ), that is another (kind of) Illustration.

This kind is instanced in उन्नतं &c.

अत्रोदाहरणयो: प्रथमे उडुपेन सागरतरणलहुपममानमपेक्ष्यम्, द्वितीये तु वारणेनद्रलीलारूपं तत्प्रसिद्धमित्यपि भेदो दृश्यः। Pr.

लीलापदार्थमात्रस्येति । किं तु तद्रधानरूपवाक्यार्थस्यैत्यर्थः। Pr.

क्रियैव हेत्येककारेण शाब्दद्रव्यवचछेदः । भुवनपततीति पातक्रियाया एवं हेतु-

देतुमद्रात्रागमकत्वस्येकः । Pr.

59

Here, the connection (i. e. that of cause and effect ) between the effect, i. e. 'the act of falling', which is expressed by the verb पततः, and (the cause) i. e. 'the obtainment of an elevated position by a worthless man', is intimated by the act of 'fulling,' which is expressed by the verb गिरति.

'The obtainment of an elevated position by a worthless man' is the cause of his 'fall' as the obtainment of a high situation by a stony particle is the cause of its fall. Thus, inasmuch as we get an illustration (i. e. that ) of a stony particle, the figure is Illustration.

The word गः in गिरतेव पततः excludes intimation of the connection by mere words ; for, in the example, it is the action of falling itself that is said to intimate the relation of cause and effect. Thus, inasmuch as the connection is intimated by an action and not by mere words, this kind of निदर्शना is निदर्शना under a possible connection of things. The connection is possible inasmuch as the stony particle by its own example is capable of intimating the fact that the obtainment of an elevated post by a worthless man is the cause of his fall. Thus, this kind is distinguished from the first kind where there is Illustration under an impossible connection of things.

Appayà Dixit says that this kind of निदर्शना is possible even when the connection between any two objects, not connected with each other as cause and effect, is intimated by an action of one of them. Thus, गूडामपि प्रयच्छेद् &c. is an example of this figure ; for, in this verse, उदयाचल by its own example intimates to the house-holders the fact that they should hospitably receive good men, coming to their houses as guests.

11. INDIRECT DESCRIPTION (अप्रस्तुतप्रशंसा)

( Kārikā XII. Continued )

Description of what is not the matter in hand, leading

80

to the implication of the matter in hand, is ( termed )

nothing but Indirect Description.

When the matter in hand is implied by the description of what

is not the matter in hand, it is अप्रस्तुतप्रशंसा.

The adjective प्रस्तुतप्रशंसा prevents the definition from extend-

ing to समासोक्ति where it is the matter in hand that leads to the

implication of what is not the matter in hand. Thus, the

distinction between अप्रस्तुतप्रशंसा and समासोक्ति is, that in the

former, what is not the matter in hand implies the matter in hand,

whilst, in the latter, the matter in hand implies what is not the

matter in hand.

The author now divides अप्रस्तुतप्रशंसा :-

( KĀRIKA XIII. )

It is five-fold : when the matters in hand are ( 1 )

an effect ( 2 ) a cause ( 3 ) the general ( 4 ) the particular

and ( 5 ) a similar thing, and the descriptions are of what are

different from these, or of a similar. thing.

' These ' mean the first four things mentioned above. ' What

are different from these ' (mean) a cause &c.; i. e. a cause, an effect,

the particular, and the general.

Thus, the figure occurs when ( 1 ) an effect from a cause, or

( 2 ) a cause from an effect, or ( 3 ) the general from the parti-

cular, or ( 4 ) the particular from the general, or ( 5 ) a thing similar

from what resembles it, is understood, each of the former

being the matter in hand, and each of the latter not so.

Examples (follow) in order :-

The description of a cause when an effect is in question ( 1 )

' is instanced in यातः किं &c.

Here, the cause—his wife's delight at the prospect of his

death—is mentioned, when the effect—what? hast thou abandoned thy journey—is asked.

Here, कि signifies a question, not a cause. Thus, a cause is not the matter in hand here ; किम्ति is useless.

This is not the figure हेत्वर्थ ; for, although here there is inference of a question from an answer, still, the beauty does not consist in such an inference, but in the fact that the prevention of his departure which is implied by the prospect of his death prominently brings out the deep affection which the husband entertains for his wife.

The description of an effect when a cause is in question (2) is instanced in राजन् राजक्षता &c.

Here, the effect—the speech of the parrot released by a traveller—is mentioned, when the cause—your enemies have fled suddenly, learning that you are ready to march—is in question. The cause is suggested by the effect that is described. This is no Suggestive Poetry ; for, here the expressed meaning is more beautiful than the suggested one.

The description of the particular when the general is in question ( 3 ) is instanced in एतत्सव &c.

Here, the particular—the improper attachment of a particular fool—is spoken of, when the general—that the attachments of fools are improper—is in question.

The description of the general when the particular is in question (4) is instanced in सहरत्न &c.

Here, the general—the eulogy of those who destroy their enemies’—is spoken of, when the particular—the eulogy of Shālwa expressed in the form : — if you will remove the grief of the wives of the Demon Naraka by killing Krishna, you alone ( in the world ) will deserve praise—is in question.

Description of a similar thing, when what resembles it, is in question (5), has three sub-varieties :-(a) when a देश, i. e. the fact

that the subject and its attributes are expressed by paronomastic words, is the cause,why one (similar) thing suggests another,resembling it; or ( b ) when a समासोक्ति, i. e. the fact that only the attributes of the subject are expressed by paronomastic words, ( is that cause ); or ( c ) when mere resemblance, even though there is no paronomasia ( is that cause ).

The words शेष and समासोक्ति in the Vritti mean, respectively, paronomastic words expressive of the subject as well as of attributes, and paronomastic words expressive of attributes only. They do not mean the figure-शेष and the figure समासोक्ति ; for, in the former figure, both the senses are either in question or not in question ; and in the latter, the behaviour of what is not the matter in hand is attributed to the matter in hand ; whilst, in these divisions of अप्रस्तुतप्रशंसा, the matter in hand is suggested by what is not the matter in hand.

Examples in order :–

The first sub-variety (5) ( a ) is instanced in पुंस्वादृशे &c.

Here, in consequence of the paronomastic nature of the subject पुरुषोत्तम, and of the attributes पुंस्त्व &c., the account of a ‘ good man’—who is the matter in hand and who is similar to Vishnu—is understood. This is not शेष ; for, here, the customary sense, i. e. विष्णु, of पुरुषोत्तम, overpowers its etymological sense, i. e. a ‘good man’. Thus, Vishnu—the matter not in hand—being the customary sense of पुरुषोत्तम, is first apprehended. Then the account of a ‘good man’—the matter in hand, and the etymological sense of पुरुषोत्तम—is obtained by implication itself.

If it be said :—“ the etymological sense assisted by the context is as powerful as the customary sense, and thus पुरुषोत्तम expresses, not implies, a ‘ good man.’ Thus ,inasmuch as there is no implication, this is but शेष, not अप्रस्तुतप्रशंसा.” We reply :–No, for, although here both the senses may be looked upon as expressed, still, the customary sense, even though it is अप्रस्तुत, is first apprehended ; the etymological sense, being dependent upon the context, is apprehended afterwards. Thus there is अप्रस्तुतप्रशंसा not शेष here.

Really speaiking, the poet here principally intends to impart knowledge of the matter in hand by describing what is not the matter in hand. शेष is subordinate, inasmuch as it simply helps the fulfilment of this intention. This being the case, the figure should be termed after what is principal, i. e. अप्रस्तुतप्रशंसा, and not after what is subordinate, i. e. शेष.

The second sub-variety (5) (b) is instanced in चेन &c. Here, the subject ' moon' is not paronomastic ; only the attributes are so. In virtue of these paronomastic attributes, the account of a rich and a poor man is implied.

The third sub-variety (5) (c) is instanced in भारद्वाज वधू &c.

' Here a ' bad lord squandering his ill-gotten wealth' is in question ; ' the ocean salting the water gathered from the rivers and thus resembling that lord ' is, however, described. विष्णु and सत्पुरुष are here said to resemble each other; because they possess a common property consisting in the fact that both the things are expressed by one and the same word पुरुषोत्तम.

Thus, here a ' bad lord' is implied in virtue of simple resemblance between him and the 'ocean', although there is no paronomasia.

This sub-variety is again instanced by Pradipa in गौडवधू &c.

Here, a warning to a poet in the company of a bad king is conveyed through the description of a woman associated with a bad husband.

This third sub-variety, sometimes, occurs, only when the suggest-

1 वस्तुतस्त्वत्राप्रकृततटान्तेन प्रकृतावबोधनं मुख्यं कवेः तात्पर्यविषयः । शेषस्तु तदुपयोगितया गुण इति प्रधानतयैव व्यपदेशो युक्त इति श्रेयम् 1 Pr.

तदुपयोगितया गुण इति प्रधानतयैव व्यपदेशो युक्त इति श्रेयम् 1 Pr.

ed sense—which is the matter in hand—is not superimposed upon the expressed sense :—as instanced in अद्वेष्टरम् &c.

Here, the fact—that the prosperity of a bad and fierce master is better than his adversity, for, in the latter state he becomes more fierce—is the matter in hand. This fact is here suggested by the description of the ‘ocean’ through mere resemblance. Here, all the adjectives mentioned in the verse are applicable to the ocean as well as to a bad master. Thus, the superimposition of a ‘bad lord’—the suggested sense—upon the ‘ocean’—the expressed sense—is not necessary ; for, the verse is intelligible even without it.

Here, the suggested sense is subordinate,and therefore this is no Suggestive Poetry. The ‘ocean’ is not the matter in hand and therefore its discription is quite irrelevant here. This description, in order to make itself relevant, forcibly brings in the suggested sense, inasmuch as it helps the expressed sense, is subordinate to it. Thus the verse is not an example of Suggestive Poetry.

Sometimes ( this sub-variety occurs ), only when the suggested sense is superimposed (upon the expressed sense): as instanced in कस्त्वं यो &c.

Here, the dialogue of a traveller and the inanimate तारोटक tree is impossible unless we superimpose upon the तारोटक—the expressed sense—the character intended, i. e. that of a low caste man disappointed at the rejection of his hospitality by a good man—which is the suggested sense.

This is not Metaphor, for, there the superimposition is upon the matter in hand, here it is upon what is not the matter in hand. Nor is this अतिशयोक्ति consisting in the उपमान ( i. e. a good and a bad man ) being expressed by the same words as the उपमेय (i. e. तारोटक and वट ); for, in अतिशयोक्ति, the objects superimposed (i. e. तारोटक and वट) being prominent, an address to them would be impossible.

Sometimes ( this sub-variety occurs ), when the suggested sense

is partially superimposed on the expressed sense; as instanced in सोडाहरण &c.

Here, रसनाविपर्यांस ( reversion of the tongue) शून्यकरत्व ( hollowness of the trunk ) and मद ( rut ) are ( really ) no causes why the bee—the expressed sense—should not serve ( the elephant ), although they ought to be stated by the poet as such.

But when we superimpose the characters of a ' repulsive master ' and a ' devoted servant,' upon the ' elephant ' and ' the 'bee', then रसनाविरुध्दता ( inconsistency of speech ) शून्यकरत्व ( povorty ) and मद ( arrogance ) become fit causes why the bee serve the elephant ( by which a ' devoted servant ' is to be understood ) should not serve ). Thus, superimposition is necessary in order to render these adjectives intelligible.

' The incessant movements of the elephant's ears ' are, however, a ( fit ) cause why the bee should not serve the elephant. Hence, superimposition is not necessary in this case ; for, the attribute कर्णचापल is intelligible without it. मद ( rut ), on the contrary, is a cause why the bee should ( and not why it should not ) serve ( the elephant ). But when we have recourse to the superimposition mentioned above, मद ( arrogance ) becomes a fit cause why the bee ( i. e. the devoted servant ) should not serve the elephant ( i. e. the repulsive master ). Hence, superimposition is necessary in this case. Thus, there is here superimposition in some parts and absence of superimposition in the other parts of the verse.

Thus, the account of 'the master' and the 'servant' is suggested by the description of the 'elephant' and the 'bee,' in virtue of the presence of paronomastic words ( in the verse ) which alone constitute the common property between the expressed sense and the suggested sense.

66

12. HYPERBOLE (अतिशयोक्ति)

(KĀRIKĀS XIV. & XV.)

(1) When a subject under discourse is ascertained as (identical with another, being) swallowed up (or altogether taken in) by it; (2) when a subject under discourse is (ascertained as something) other (than ordinary); (3) by 'if'; and (4) when the sequence of cause and effect is inverted, that should be understood as (the figure) Hyperbole.

That is one (kind of Hyperbole), when the उपमेय is ascertained as (identical with) the उपमान, (being) swallowed up (or completely taken in by it), i.e. not being expressed by a word different from that which expresses the उपमान. Thus, this kind is based upon गोणी सादृश्यसाना लक्षणा.

Instanced in कमलमनम्भ &c.

Here, the face &c. (of the heroine), obtained from the context, are ascertained as identical with a lotus &c. By this ascertainment, the pre-eminent excellence of the face is brought out.

Some say that the words प्रकृतस्य परेण in the text show that this variety occurs even when the identity of the qualifying attribute (विशेषण) with the qualified substance (शमिन्) is ascertained; as in कर्णाभिवत &c. Here, the word नेलिमनु by means of शुद्धा साधयसाना लक्षणा means 'the possesser of a blue colour.' Thus, a blue colour is identified with that which has a blue colour. So this variety occurs, also when the identity between a cause and an effect is ascertained; as in त्रास &c. Here, the word त्रास denotes 'the cause of fear' by means of शुद्ध साधयसाना लक्षणा.

This kind is again instanced by Pradipa in कमश्रो &c.

1 उपमेयस्योति । उपमानेन निगीर्ये पृथगानर्द्रिय अथ्यवसानं स्वरूपेण

Here, the breasts &c. of a woman are apprehended as identical with a jar &c.

When a thing (belonging to one kind) is ascertained as (belonging to a) different (kind that is superior), that is the second (kind of Hyperbole).

Instanced in उभयोरेककुमार्यै &c.

Here, the beauty of a woman is ascertained as belonging to a superior kind of beauty. Thus, a distinction is here apprehended when there is really an identity; and is thus distinguished from the first kind where an identity is apprehended when there is really a distinction.

A supposition, of course, of an impossible thing, under a condition introduced by the word यथा or चत्, is the third (kind of Hyperbole). The thing here is impossible, of course, because it is said here to be supposed.

Instanced in राक्षसायै &c.

Here, according to चक्रवात्³, the' likeness of the 'face' to the 'moon' is not real but supposed. This supposition brings out prominently the excessive beauty of the 'face'. According to वद्योत, however, in the first half, the connection between the 'full moon' and 'spotlessness.' which does not really exist, is supposed to exist. In the latter half, the word पराभवत् shows that the relation of resemblance which really exists between मुख and चंद्र is supposed

1] भेदकातिशायोक्के: सा तस्यैवान्यत्ववर्णनम् । Ku. तस्यैव तादृतीस्सैव । भन्यात्ववर्णनं तादृशातिभेदलेन वर्णनम् । Chan.

2 अर्थादिति । कल्पनपदसामर्थ्यादित्यर्थ: । Pr.

3 अत्र चन्द्रेण सह मुखस्य साम्ये तर्कितमेव, न तु वस्तुसद्, तेन मुखस्यातिवाय: प्रतीयते हि न यथार्थीतिशयोक्तिरियमिति । Chakra.

not to exist. Thus this kind has two varieties:-( Supposition of ) a connection when there is no connection, and (supposition of ) no connection when there is a connection.

The fourth ( kind ) is when the effect is mentioned before (the cause), in order to bring out the speedy action of the cause. Inversion of the sequence of cause and effect is twofold :-

The effect may be supposed (1) to precede the cause or (2) to coexist with it. The first sub-variety (1) is instanced in हृदय &c.

Here, the effect, i. e. the taking hold of Mālati's heart by Cupid, is mentioned before the cause, i. e. the entrance of the king into her heart.

The second sub-variety (2) may be instanced in such a verse as सममेय समाक्रान्तं &c.

Here, both the cause, i. e. 'seating himself on his father's throne,' and the effect, i. e. 'conquest of the kingdoms of other kings', are described as occurring simultaneously.

13. THE PARALLEL (प्रतिवस्तूपमा)

( KĀRIKĀS xv. & xvi. )

When one common property stands twice in two sentences, that is ( termed ) the Parallel.

When a common property is expressed by (two) different words, ( for, Repetition of a word has been ( already, i. e. in the seventh Ullāsa ) declared to be a fault ), in the sentence expressive of the उपमेय and in the sentence expressive of the उपमान, that is प्रतीवस्तूपमा ; ( so called ) because, it (literally) is 'that where the उपमान is a thing in the form of the sense of a sentence ' or, more correctly, 'that where the common property is (differently expressed) in every different sentence.'

'Two ' means not 'two ' only, but 'many,' and 'twice' means 'many times.' The word एकस्थ in the Kārikā excludes निर्देशना and

पृथान्त where the common properties standing as the type ( दृष्ट ) and the prototype ( प्रतिविम्व ) are necessarily two.

The resemblance intended here is implied; thus the figure differs from वाक्यार्थोंवमा instanced in 'दिवि भाति यथा &c. where the resemblance is expressed ( by the word इव ).

This figure is of two kinds:–Single and Serial. Of these, Single प्रतिबिम्बनुपमा

is instanced in देवीभावं गमिता &c.

According to some, this is an example, because the properties 'being treated like an ordinary woman' and 'fitness of being enjoyed ' are identical. According to others, this is an example, because one and the same property, i. e. 'unfitness' is expressed by different expressions कथम् भजति and न युज्यते. The former view is not right, because the common property expressed by पदार्थपयस्त्व and पतिर्योऽगम्योऽस्ति is not the common property that is stated in the two sentences. Here, the figure is based upon similarity. It may also be based upon dissimilarity between the two sentences ; as instanced in वंशाभवो &c. and शक्रार्ये &c.'

Serial प्रतिबिम्बनुपमा should(also) be understood (as possible); as instanced in यद्ये वृहती &c.

Here, the common property 'absence of wonderfulness' is expressed by four different expressions शृङ्गारो, निः स्त्रैण &c. in four different sentences. The last sentence here expresses the उपमेय, 'the fortitude of good men' being the subject under discourse. The same (i. e. माल ) should be understood ( as possible) elsewhere,

1 'दिवि भाति यथा भानुस्तथा त्वं राजसे मुविः' । Pr.

2 अथवा अनौचित्यस्य एकस्य धर्मस्योपादानादुदाहरणत्वमिति मतान्तर-

माह—कथमिति । Pr:

3 शक्रार्य एव चतुराक्षिन्द्रकापानकर्म्मणि ।

विनाऽऽदवन्तीं निपणाः सदृशो रत्नरङ्गणि ॥ S. D

. e. in other figures also, as in व्यतिरेक¹ instanced in हरवम &c.

14. EXEMPLIFICATION ( दृष्टान्त )

( KĀRIKĀ XVI. Continued )

Exemplification again is the reflective representation of all these.

'Of these' (means) 'of a common property,' 'the thing compared,' and 'the thing compared to'. This is not उपमा ; for, such words as यथा, इव &c. are here absent. Nor is this अर्थान्तरन्यास ; for, here the relation of the general and the particular does not exist.

The term दृष्टान्त etymologically ( means ) 'that in which the ascertainment of the matter in hand is observed, i. e. made with authority. In other words, it is that in which the authoritativeness of the matter in hand is ascertained by means of induction from the example given in the verse.

दृष्टान्त is two-fold—being founded upon Similarity or Contrast.

The first kind is instanced in स्वाधये दृष्ट &c.

Here, the common properties निर्माण and विकसन, although different, correspond to each other in virtue of resemblance between the two sentences.

Thus, this figure is not प्रतिबस्तूपमा where the common properties are identical.

Nor is this निर्देशोक्ति also ; for, there the common properties are not stated. Again, there the sentences are dependent upon each other for their meanings ; here they are independent. Again, there resemblance is supposed in virtue of the imposition of connection between the two sentences, whilst here it is supposed in virtue of the correspondence of properties mentioned in the two sentences.

This is दृष्टान्त under Similarity.

1 यथा-हरवम्र विषयमदृष्ट रिखादौ व्यतिरेकै व्यातिरेकेमाला । Sān.

वृत्तान्त under Oontrast, however, is instanced in तथाहवे &c.

Here, by reversing the contrast between the two sentences we get resemblance between them thus :—‘warriors fled from the battle-field, when you simply wished to take hold of your sword, as particales of dust fly about when there is a whirlwind’.

15. ILLUMINATOR (दीपक)

(KÂRIKÂ XVII)

I When the matter in hand and that which is not the matter in hand have got an attribute mentioned only once, or, II when a case-noun (occurs only once) in connection with more than one verb, it is (termed) the Illuminator.

When the property such as an ‘action’ &c. of the matter in hand and of what is not the matter in hand, i. e. (of course) of (the things becoming) the उपमेय and the उपमान, is employed only once, that is one kind of दीपक ; (so called) because it (literally) is ‘that which residing in one (sentence) connects itself with all the other sentences (of the verse)’, just as a lamp standing in the house illumines the street also. The force of the word वृत्ति is that the property which resides in both the matter in hand and what is not the matter in hand, itself, becomes the common property between them. Thus, in virtue of that common property, they necessarily become the उपमेय and the उपमान.

Here, the comparison is suggested, such words as हू &c. expressing comparison being absent. Thus this is not उपमा. The suggested comparison is again here subordinate to the expressed sense of the verse. Thus this is not Suggestive Poetry. This is again neither प्रतिवस्तूपमा nor वृत्तान्त ; for, the common property, although one, is mentioned here only once, and besides, the sentences are not here two.

1 यस्य धर्मेस्य प्रकारणि काप्रकारणिकोभयवृत्तित्वम्, तमेव साधारणधर्म-माथ्रित्य तयोरुपमानोपमेयभावः प्राप्नोतीत्यर्थोऽदितियुक्तम्। Viv.

The first variety is instanced in कृपणतां &c.

Here, the common property ‘cannot be touched’ is an ‘action’ and is mentioned only once. ‘The breasts of noble women’ are the उपमेयs, and ‘the wealth of misers &c.’ are the उपमानs.

In इयामला प्राकृतग्याम &c., the common property ‘darkness’ is a quality.

When a case-noun occurs (only) once in connection with a plurality of verbs, that is (the second-kind of ) दीपक ; as instanced in सिच्यति &c.

Here, रथ्यः—a noun in the nominative case and ग्रामे—a noun in the locative case are mentioned only once in connection with many verbs सिच्यति, कूजति &c.

No resemblance is apprehended in this kind which is thus distinct from the first where there is an apprehension of resemblance.

This very fact distinguishes this kind from तुल्ययोगिता where also there is an apprehension of resemblance.

Again, the condition required for the first kind, namely, that in it, certain things must be प्रकृत and certain others अप्रकृत is here absent. All the actions here may be be (1) प्रकृत or (2) अप्रकृत or (3) some प्रकृत and others अप्रकृत. Thus, this kind has three varieties.

The first is instanced in सिच्यति &c. Here, all the actions are प्रकृत. The second may be instanced in दूरीकरोति &c. Here, all the actions are अप्रकृत. And the third may be instanced in वडू वातं &c. भव वृत्तिस्थैष्य कस्यचिदीनस्य वचने वसुधातलस्यालक्षणयोः क्रिययोः प्रकृतयोः; अरिमर्दनेनस्थ व न प्रकृतस्य साधारणं करणं तारकम् ।

1 दूरीकरोति कर्मंत विमलाकरोति, चेतक्षिरन्तनमयं चुलुकीकरोति । भूतेषु किं च करुणं बहुधाकरति, संगः सतां किमु न मंगलमातनोति । R. G.

2 वसु दातुं यशो धातुं विधातुमरिमर्दनेनम् । प्रातं च मातृगणान राजभतौ निपुणो भवान् ॥ R. G.

73

( Kārikā XVIII. )

When each preceding object successively helps the succeeding one, it is (termed) the Serial Illuminator.

The Vritti here is simple.

This variety is instanced in संग्राम῀रण &.

Here, the ‘ bow ’ obliges,the ‘arrows’ by enabling them to reach the ‘heads of the enemy’; the ‘arrows’ also oblige` the enemy's heads ' by assisting them to reach the ‘ground’ &c.

One and the same action of आसादन being everywhere needed, it is called the Illuminator.

मालोपमा &c. are not separately defined, because they possess no other peculiarity than this, that one and the same उपमेय is connected with many उपमानs.

मालादीपक is, however, separately defined, because of the additional peculiarity found in this figure, i. e. that here many things, helping each other, and in virtue of this mutual connection, forming a series, are described as connected with one attribute only.

16. EQUAL PAIRING (तुल्ययोगिता)

( Kārikā XVIII. Continued )

When the (common) property of either only the matters in hand; or only what are not the matters in hand, is ( mentioned) only once, it is (termed) Equal Pairing.

The Vritti here is simple.

The common property is either an ‘ action ’ or a ‘quality.’ In दीपक, the common property of both the matter in hand and what.is not the matter in hand is expressed only once ; here,

of either the one or the other, not of both. Similarity is here implied as in अत्यिरेक. It is, however, distinguished from अत्यिरेक

by the fact that there strikingness lies in the superiority of the उपमेय over the उपमान, and not in the apprehension of resemblance as here. The word सकृत् shows that the figure does not occur in

the verses मुखं विकसति &c. and in दधि मधुरं &c.; for, in the first of these, different properties are expressed as connected with dif-

ferent objects, and in the second, one property is expressed many times.

The first variety is instanced in पांडु स्तामं &c.

Here, the property ‘announcement, is mentioned as the property of the ‘face &c. (of a woman under separation)’ which are here the matters in hand, and not as that of the ‘disease’ which is the matter not in hand here.

The 2nd variety is instanced in कुमुददृक्तनु &c.

Here, in the first half, the property ‘contempt’ suggested by the word अति is mentioned as that of the ‘lotus &c.’ only, which are not the matters in hand, they being the things to which the eyes

of the woman are compared. In the same way, in the second half, only one properlty ‘conquest’ is mentioned as connected with ‘nectar &c.’ only, which are not the matters in hand, the face

being compared to them. कुमुद, कमल &c., and भ्रमर, चन्द्र &c. are apprehended as similar to each other, through the properties of ‘being contemned’ and ‘being conquered,’ respectively.

This is not an Implied Comparison, for, strikingness here does not lie in the apprehension of resemblance only, but in the connection of many things with one property also.

1 मधं विकसितसिमंतं वचितवक्रम प्रेक्षितं, समुच्छलिताविभ्रमा गतिरपारतसंस्था मति: । उरो मुकुलितस्तनं जघनमंसबन्धेर्धरं, बतेंदुवदनातनौ तक्रणि-मोद्र मोदते ॥ K. P. III.

2 दधि मधुरं मधु मधुरं द्राक्षा मधुरा सुवाडपि मधुरैव । तस्य तदेव हि मधुरं यत्र मधुराधरौष्ठी ॥

Jagannâth observes that दीपक does not deserve to be a figure distinct from तुल्ययोगिता. For, the strikingness due to the connection of one attribute with many things is the same in both. It is true that a distinction exists between the two figures, i. e. that in दीपक the things are both प्रकृत and अप्रकृत whilst, in तुल्ययोगिता they are either प्रकृत or अप्रकृत. Still, this distinction, being a minor one, is not sufficient to make दीपक and तुल्ययोगिता two distinct figures. For, if such a distinction be allowed to be sufficient for justifying the distinction of one figure from another, the two divisions of तुल्ययोगिता would also have to be made two distinct figures ; for, in these divisions also, there is a distinction, i. e. that in one, the things are purely प्रकृत, in the other, they are purely अप्रकृत. We should, therefore, admit one figure only, i. e. तुल्ययोगिता, defining it as 'Connection of one attribute with many things' and dividing it into the three kinds, viz. (1) when the things are प्रकृत, (2) when they are अप्रकृत and (3) when they are both प्रकृत and अप्रकृत.

Again, a separate definition of कारकदीपक is unnecessary. For, the definition given in the first line of the Kârikâ applies to both the divisions of दीपक. A कारक may also be looked upon as a धर्म. Thus, सकृ-वृत्तिधर्मस्थ, which is the definition of the first दीपक, is applicable to कारक-दीपक also.

Again, the verse हृद्यतां क्रुधाति &c. is not a good example of कारक-दीपक. For, the essence of दीपक and तुल्ययोगिता is a suggested resemblance. Here, the various actions रंजन, क्रोधन &c., although connected with one कारक, are not yet intended to possess resemblance. Even though it be persisted that there is, a resemblance among the various actions mentioned in the verse, still, inasmuch as all these actions are purely प्रकृत, the verse deserves to be an example of कारकतुल्ययोगिता, where all the things are allowed to be either प्रकृत or अप्रकृत. It is true that Mammata does not admit कारकतुल्ययोगिता as a division of तुल्ययोगिता. But, there is no reason why the principle on which दीपक is distinguished from तुल्ययोगिता should not be accepted in admitting कारकतुल्ययोगिता as distinct from कारकदीपक. But, inasmuch as we have now made दीपक and तुल्ययोगिता, one कारकदीपक should be made a sub-division of तुल्ययोगिता. Thus, तुल्ययोगिता should be divided into two kinds: — (1) where the धर्म is a कारक and (2) where the धर्म is other than a कारक. Each of these two kinds should again be sub-divided into the above-mentioned three kinds, i. e. (a) where the things are प्रकृत (b) where they are अप्रकृत and (c) where they

If it be held that no resemblance is required for division (1), then Mammatâ's example रसवति कूणति &c would do. If it, however, be held that resemblance is necessary for it, then the verse वसु दातुं &c. looked upon as containing the eulogy of a king should be regarded as an example of it.

17. EXCELLENCE (व्यतिरेक)

(KARIKÂ XIX.)

The superiority over the thing compared to, of what is different from it, alone, is Excellence.

'Of what is different from it,' (means) 'of the thing compared.' The term व्यतिरेक etymologically (means) 'superiority due to the possession of superior attributes prominently brought out.'

The word उपमानात् shows that कुमुदावति रेवयते is no example of this figure; for, कुमुद is not known to be an object to which the face is compared, but is an object to which the eyes are compared. Thus, कुमुद is not an उपमान here. The word विशेषण shows that मुखशशिव चन्द्र: also, is no example; for, although there the excellence of the उपमेय consisting in the fact that it is made the उपमान is suggested, still, there is no word there which brings out that excellence prominently. Such a word is, however, present in व्यतिरेक. As for what is said by some one (i. e. Vâmana) :-

"व्यतिरेक should be defined as the 'superiority of the उपमान over the उपमेय or of the उपमेय over the उपमान.' How, otherwise, can व्यतिरेक be instanced in क्षीर: &c.; where (is described) the

1 वसु दातुं यशो धातुं विधातुमरिमर्दैनम् । त्रातुं च सकलां पृथ्वीमतीव निपुणो भवान् ॥ अत्र राज्ञ: स्तावकवाक्ये प्रकृतानां क्रियांणामेकेन कर्त्रा साधारणेन धर्मेण-

'गौपम्यम् । R. G.

2 स पवेतिः । न तु उपमेयादुपमानस्य व्यतिरेकोऽपित्यर्थः: 1 Pr.

3 विशेषेणोक्ति । तेन मुखशशिव चन्द्र इति प्रतिपे उपमानीकरणप्रयुक्तस्याधिक्यस्य मुखे विशेषणत्वादर्शकत्वात्प्रातित्यामि: 1 Pr.

superiority of the उपमान—‘the moon,’ consisting in the fact that she waxes again even though she has waned, over the उपमेय—‘youth’—which when once gone does not come back again ?

it is not right, for, the things that are contrasted here are not the ‘moon’ and ‘youth,’ but their ‘declines.’ The ‘decline’ of the moon is inferior inasmuch as it is again superseded by ‘increase.’

The ‘decline’ of youth is however superior inasmuch as it is not again superseded by ‘growth.’ Thus, here the superiority of the in-stability of ‘youth’ ( over that of the ‘moon’ ) is what is intended ( by the poet ).

Hence, Vâmana’s statement that सादृश्येरक occurs ( even ) when the उपमान is superior to the उपमेय is meaningless.

Some, however, say that the verse रक्तस्त्वं &c. is an example of that kind of Excellence where the उपमेय falls short of the उपमान.

But they are not right. For, the Excellence intended in the verse is that of the king whose grief indicates that he has ‘sentiency’ and ‘feeling’—attributes not possessed by the Ashôka tree.

‘Excellence’ here means possession of an attribute favourable to the sense of the sentence that is the matter in hand’

The ‘state of separation from his beloved’ is the matter in hand To this, the ‘sentiency’ which renders ‘grief under separation’ possible is favourable.

Thus, Excellence must be recognized as a distinct figure; the strikingness is positive, not merely negative, as held by the author of the Dhvani who says that what is striking here is the absence of the figure Comparison.

So also in the verse ननून्मादयैय्यसासा &c., dejection of Nala through self-disparagement is the matter in hand, which is' contributed to, by ‘the inferiority of the office of a messenger’

He now states all the divisions of this figure :-

( KÂRIKÂS XIX & XX. )

In the mention of the ( two ) grounds ; in the three cases of ( the ) non-mention ( of these ) ; when ( the idea of ) resemblance is conveyed by a word or by ( its ) sense or when it is suggested; so many when the word is paronomatin

The grounds of Excellence are (two) :-the ground of superiority residing in the उपमेय and the ground of inferiority residing in the उपमान. When both of these are mentioned, there is one variety and when any one of these (i. e. either the first or the second), or even) both are not mentioned, there are three varieties of Non-mention. These four varieties (occur), when the relation of the thing compared and the thing compared to is (directly) conveyed by such words as इव &c.. in virtue of the power possessed by these words. Only four varieties mentioned (above occur when. that relation is conveyed ) in an indirect mode, i. e. by such words as तुल्य &c. in virtue of the power possessed by the senses of these words ; and so many (i. e. four) only, (occur) when resemblance is suggested. Thus, we get twelve (varieties). (All) these varieties (’cccur) in (the presence of) a paronomasia also, as in the absence of a paronomasia. Thus, we get twenty-four varieties.

Examples in order :—

The first variety is instanced in असिमात्र &c.

Here, both the grounds of श्रतिरेक, i. e. ‘great fortitude’ belonging to the king—the उपमेय—and ‘worthlessness’ belonging to an ordinary man—the उपमान—are mentioned. The ‘absence of pride in the king’ constitutes the point of his superiority over an ordinary man.

In this very example again, by leaving out the words तुच्छ and महाधृति, either successively or simultaneously, and by reading the second line as नूनमन्यजनसेयेव न स्मयोद्दस्य महीपते:, अन्यतुच्छजनसेयेव न स्मयोद्दस्य महाधृती:, नूनमन्य जनसेयेव न स्मयोद्दस्य महीपते:, respectively, the next three varieties (were obtained). The same, i. e. three varieties should be understood in the other (varieties also of this figure.) Here, the word इव being present, resemblance is expressed.

Here, owing to (the employment of the affix) वत् in the sense of तुल्य, resemblance is implied. The grounds of superiority and inferiority are both mentioned. The next three varieties can be obtained in this example also, as in the former, by reading the

second line as नूनं नैवान् यजनवतनू सगवोंडयं महाश्रुति:, नैवान् यतुच् छजनवतनू सगवों-

डयं मद्रीपति�:, and नूनं नैवान् यजनवतनू सगवोंडयं मद्रीपति�:, respectively.

The nineth variety is instanced in इयं सुनयना &c.

Here, in the absence of the words इव &c. and तुल्य &c., resemblance

is but suggested by the expression ' triumphs over the stained moon.'

The grounds of superiority and inferiority, i. e. 'Spotlessness ' and 'Spottedness ' are both mentioned.

The next three varieties can be obtained in this example also,

by reading the second line as आाननेन् मनोज्ञेन जयतीव दूं कळकिनम्, आाननेन्-

नाlलंकृेन जयत्यमृतदीधितिमू, आाननेन् मनोज्ञेन जयत्यमृतदीधितिमू, respectively.

If it be said that the eight divisions of व्यतिरेक (both paronomastic and un-paronomastic ) are possible in a दृश्यौपम्य also;

for, the words जयीत, ह्रसाति, विडम्बयति, निन्दति, &c. which suggest

व्यतिरेक also suggest Comparison ; we reply :-No, for, although

these words suggest Comparison, yet inasmuch as they are quite necessary to bring out superiority, the examples in which these

words occur should be withdrawn from the providence of दृश्यौपम्य,

and should be considered as those of व्यतिरेक only.

In all these 12 varieties Paronomasia is absent.

The 13th variety occuring in a Paronomasia is instanced in

जितेन्द्रियतया &c.

Here, resemblance is expressed (owing to the employment of )

the affix वतन् in the sense of इव. The grounds of superiority

and inferiority, i. e. 'extreme closeness of connection ' and 'fragility ' are both mentioned, and the word गुण meaning a 'quality '

and a 'fibre ' is paronomastic.

The other three varieties can be obtained in this example

also, by reading the second line as सत्कर्मनिरततयास्य नाऽऽजन्यचूडामणि:, अथ-

तिगाऽडगुणस्याश्रय न तामरसचूडा|;

सत्कर्मर्निरततयाश्रय न तामरसचूडा, respectively.

The 17th variety is instanced in अखण्डमण्डल &c.

Here, resemblance is implied owing to the employment of

either an 'art' or a 'phase'. The grounds of superiority and-inferiority, i. e. 'disappearance of कला (phases)' and 'non-disappearance of कला (arts)' are both mentioned.

The next three varieties can be obtained in this example also, by reading the verse as बहुलारिंगतोऽडयेष श्रीमानृद्धताविक्रमः। न निशाकरोतु कञ्चिद्विधातः॥, अखण्डनडनः श्रीमान् पद्मयौवनेप्सितिपतिः । न नैशाकरवडजातु वृद्धतां वसुधाधिपः ॥, and बहुलारिंगतोऽडयेषे श्रीमानृद्धताविक्रमः । न निशाकरवडजस्तु वृद्धतां वसुधाधिपेः ॥, respectively. In the first, the word कला is paronomastic, in the second, अखण्डनडनल्, and in the third, बहुल (meaning either कृतपतत् or विपुल).

Pradīpa, however, says that the third variety (where the grounds of superiority and inferiority are omitted simultaneously) is impossible here, because कलावैकल्य and कलावैकल्य-भाजन being the grounds of superiority and inferiority here, if these are not mentioned, Paronomasia will be without a resting place; whilst, the varieties based on a paronomasia occur only when a word (such as कलावैकल्य) expressive of a property which becomes the ground of superiority or inferiority (such as गुण in गतेाऽपि न्रियत्यत्र &c.), or a word expressive of a thing possessed of such a property is paronomastic. Thus, according to him, व अतिरेक has only 23 varieties. (But upon this, vide Udyota below).

Serial व अतिरेक is also possible like Serial प्रतिवस्तूपमा. Its varieties also should be understood similarly (i.e. in the abovementioned manner). One only we may exemplify in हररत्न &c., in order to show the way in which others may occur.

Here, वतन is (used) in the sense of तुल्य. Thus, resemblance is implied. The words रत्न &c. are paronomastic. हर, हरि, रम्भ &c. are the उपमानs. Here, विषयडष्टत्व the ground of inferiority is mentioned; समकृद्दष्टव the ground of superiority is not mentioned.

The 21st variety is instanced in निर्योंदरे &c.

Here, in the absence of such words as इव &c. and तुल्य &c., resemblance is but suggested. The word महतु is paronomastic; so also प्रभाप. The grounds of superiority & inferiority, i.e. 'निर्योंदनस्त्व' and 'रत्नप्रभत्व,' respectively, are both mentioned in the first half of the

verse

The next three varieties can be obtained in this example also by reading the first line as समरासक्तमनसां नित्यमार्म लिनप्रभः, नितरां लिनप्रभा। पेने पंकज नालिनननः, and समरासक्तमनसा पंकज नालिनननः, respectively. Upon this Udyota, however, remarks that in the paronomastic divisions of स्यातिरेक, the word expressing the contrasting property itself should be paronomastic and not any word in the verse, as Mammata appears to think. Thus, in this way the three varieties in which both the grounds are simultaneously omitted are impossible.The three varieties are:-Expressed, Implied, and Suggested. Thus, according to him, स्यातिरेक has 21 varieties only. Prābhā wrongly says that this very opinion is expressed by Pradipa in अत्यनुरूपदानञ्जयं चिन्त्यम् ( page 73. line 9 ).

This variety is also possible where, even in the absence of such words as निश्चित, जाति &c., the resemblance is suggested by paronomastic adjectives; as in श्लेषानुप्रासौ &c.

Here, even though such words as ह्र &c. and तुल्य &c. ( and जयति &c. also) are absent, still, resemblance is apprehended as suggested in virtue of Paronomastic adjectives such as हृयंगव &c.

Thus, other varieties also similar to these are possible, when two separate words capable of being substituted by one paronomastic word are employed, one as an adjective to the दृशेय, and the other as an adjective to the जलनिधि. They, too, should be understood in this very manner. Thus, for instance in अतिमनोहरं &c., 'extreme sweetness' is connected separatory with the ओष्ठे, i. e. 'the lips,'

1 अत्यनुरादानोति ! श्लेषस्थलेनुपादानतयमित्यर्थः । साम्यस्य श्रौततले था श्रौतेन आक्षिततले सति कथमुपादानम् । वैधर्म्यनुक्तौ श्लेषस्थ निरालम्बनस्वापते रित्यर्थः । Pr.

2 पृथगुप दानेडपि । उपमानोपमयोरिंवश्लेषणात्वेन पृथगुपदानेडप्यर्थः । यथा- ' अमृतमयूख क सदेहो मधुन्यपि नान्यथा, मधुरमधुरिकं नूतस्यापि प्रसन्नरसं फलम् । सकृदपि पुनर्मेध्यस्यः सन्तु रसान्तरविचजनो, बदतु यदिहान्यत्वातु स्वातिप्रियादशनच्छदात् ॥'-अत्र उपमानभूतेषु अमृतादिषु उपमेये चाधरे अतिमधुरत्वं पृथग्- पाततम् । Pr.

and the उपमान's, i. e. 'nectar &c.' by two separate words स्वादु and अमृत &c.; so also in या शैशिरी श्री:, the word तपस् capable of yielding the two senses of माधुर्य and कच्छपादि is substituted by two words तपस् ( meaning माधुर्य ) and तपस् ( meaning कृच्छ्रादि ). In all these examples, the form of excellence—'this is superior to that'—is implied. It is however expressed in इत्थं: 'यथा|शायिन् &c.

18. PARRALEPSIS (आक्षेप)

( KÂRIKÂS XX. & XXI. )

The denial of what is ( really ) intended to be said with a view to intimate something in particular, is cunsidered Paralipsis; ( and is ) two-fold: as pertaining to (1) what is about to be said and to ( 2 ) what has been said.

The denial, i. e. the pretended denial of what is intended to be said, i. e. of what, being the matter in hand, cannot be left unsaid, for the purpose of intimating something in particular, which is (in the case of what is about to be said ) impossibility of speaking (further), or ( in the case of what has been said ) 'wellknownness ', is ( termed ) Paralipsis; ( and it is ) of two kinds:—(1) pertaining to what is about to be said and (2) pertaining to what has been said. The denial being merely verbal implies that the thing which is pretended to be denied is really intended to be affirmed.

Some say that the figure occurs even when something intended to be done is foregone ; as instanced in तां सुन्दरीं &c. Here, the foregoing of the act of description displays the indescribableness of the object under description.

Examples in order :—

The first variety is instanced in न एवंधे &c.

1 या शैशिरी श्रीस्तपसा मासेनैकेन विश्रुता । तपसा तां सुरीखेण दूराद्द- रघतीमधः ॥ San.

Here, the fact of 'the excessive misery of the heroine brought on by separation',—which is really intended to be conveyed by the speaker who is the friend of the heroine—is suppressed by her, in order to suggest that she is unable to describe it in detail. The fact of 'excessive misery', which is suppressed, is not told but is to be told, and therefore the figure is अत्यप्रतिपाद्यविषय.

The second variety is instanced in जयोसि &c.

Here, the fact that 'moonlight and other such cool substances torment the heroine 'under separation'—which is really intended to be conveyed—is denied in order to suggest that the fact is wellknown. The fact of 'torment' being already told, the figure is उत्तविषय.

I9. PECULIAR CAUSATION (विशभावना)

(KARIKĀ XXI. Continued)

The manifestation of an effect, even though a cause is denied, is (termed) Peculiar Causation.

According to the grammarians, an action alone as a cause. Hence the word क्रिय in the Kârikâ is used in its etymological sense of 'that by which anything is effected,' i. e. a 'cause'. Thus, विभावना (occurs) when, even in the absence of an action which is a cause, there is the manifestation of its effect. But such a thing as आत्मा &c. also may be a cause. Therefore, really speaking, विभावना should be defined as that where, although a cause (that is wellknown) is absent, the effect is said to be present. The production of an effect without a cause is not inconsistent, for, the denial of a well known cause supposes that the effect is produced in virtue of its peculiar nature or by some other cause (which is hidden).

In न कञ्जरम् &c., there is विभावना inasmuch as the effect, i. e. 'conquest', has been represented as produced in the absence of its

आत्मादेरपि हेतुत्वाद्—वस्तुतस्त्वाति । Pr.

cause, i. e. 'sharp weapons'. अतिद्ययोक्ति is subordinate there, not principal. This figure is not विरोध, although there is apparent contradiction in the production of an effect without a cause, and its removal by the supposition of the presence of another obscure cause. For, in विरोध, two equally powerful things are apprehended as opposing each other ; whilst here, only the effect is apprehended as opposed by the absence of the cause, but the absence of the cause is not apprehended as opposed by the effect. For, here the effect is fancied and the absence of the cause is real. Now what is fancied is opposed by the real, but the real can not be opposed by what is fancied.

The figure is instanced in कृशमित &c.

Here, in the absence of the causes, 'beating by the creepers &c.', the effects, 'pain &c.' are produced owing to the state of separation of the Heroine. Here, although the pain produced from the obscure cause, i. e. 'separation,' is different from that produced from the 'beating by the creepers,' yet it is identified with it. This identification is at the bottom of this figure. It is of the nature of an अतिद्ययोक्ति in the present verse ; but, in the verse निरपेक्षान &c, it is of the nature of a रूपक.

In अच्युताक्षारसा &c., the apparent contradiction involved in 'red feet without lac' is due to the redness of the feet being natural. By 'the absence of the cause' is to be understood the presence of a counteracting agent also. Thus, the figure occurs in सातपञ्चमं &c. also, inasmuch as the effect 'burning ' is there produced even in the presence of an umbrella ' the counteracting agency.

The term विभावना etymologically means 'that which supposes another cause (of course, obscure).' Thus, those men are wrong who say that the production of a cause from an effect is also विभावना.

The figure is of two kinds:-I where the obscure cause is not

1 कार्यीच: कारणाभावरूपावरोधिनो बाध्यतयैव स्थितः, न बाधकतया । कार्योऽस्य कल्पितत्वात् कारणाभावस्य च स्वभावसिद्धत्वात् । R. G.

mentioned and 2 where it is mentioned. The first kind is instanced in कुषुमित &c.

The second kind may be instanced in यौवाधि &c. Here, 'youth' the obscure cause of 'tormenting' is mentioned.

20. PECULIAR ALLEGATION (विशेषोक्ति)

(KÂRIKÂ XXII.)

The non-mention of the effect in the presence of entire causes is (termed) Peculiar Allegation.

'विशेषोक्ति (occurs) when even though all the (well-known) causes are (said to be) present, the effect is said to be absent.

The plural of कारणेऽु has no particular significance here. The representation of the absence of the effect in the presence of its cause implies that the absence of the effect is due to some cause that is hidden. Thus, there is no inconsistency.

The term विशेषोक्ति literally means 'mention to intimate some thing in particular.'

The absence of the effect is said to be due to some cause; now विशेषोक्ति is three-fold: according as (this) cause is (a) not mentioned, (b) mentioned, and (c) inconceivable.

Examples in order :--

The first variety (a) is instanced in नित्रामि &c.

Here, 'the removal of drowsiness,' 'the rising of the Sun', and other like causes (that are well-known) are present, and yet, the effect, 'the loosening of her clasp' is represented as absent. This is due to 'the excess of her affection for her lover'. This cause, however, although cabable of being clearly mentioned, is not men-

tioned here. According to Chakravarti, the cause is ‘inability

to move owing to the exhaustion caused by sexual intercourse.’

The second variety is mentioned in तत्रैव &c.

Here, the cause, ‘burning of the body’ which is well-known,

is present, and yet the effect, ‘the loss of power,’ is absent. This is

due to Cupid’s irresistible power. This cause is mentioned here.

According to Bhāskara, Cupid resembles ‘camphor’ only in

the point of ‘being burnt,’ and not in the point of ‘being power-

ful’ also. According to Pradipa, he resembles ‘camphor’ in the

point of ‘powerfulness’ itself; ‘for’, says he, ‘when camphor is

slightly burnt, it produces great fragrance, as described in the

verse स च यत्र &c.’

The third variety is instanced in स एव &c.

Here, ‘the destruction of the body’ is the well-known cause of

‘the loss of power’. That cause is present, and yet the effect is ab-

sent. The cause of the absence of this effect cannot be clearly

stated, and hence it is inconceivable.

Although here the cause is not mentioned, as in the first

variety, yet this variety is distinguished from it by the fact that

there the cause which is not mentioned is such that it can be

known from the context &c. ; whilst here it cannot be so known.

21. RELATIVE ORDER (यथासिद्धये)

(KÂRIKÂ XXII. Continued)

An orderly connection of objects successively mention-

ed is (termed) Relative Order.

When two or more sets of objects, mentioned in order, are

1 अन्य सुरतश्रमादक्षं निमित्तमनुक्तं चिन्तनीयामिति । Chakra.

connected with each other in the same order in which they are mentioned, it is यथासंख्य.

The figure is instanced in एकलिङ्ग &c.

Here, the set of objects—द्रेष:, विद्रुमस:, and मृगीदृशा:—is connected with another set of objects ताप, रस, and रोमे,—and with the third set of objects—शौर्यैश्वर, दिनय, and लील1,—in the same order in which these sets are mentioned.

Although this does not deserve to be called a figure2 inasmuch as in it the element of poetic imagination that constitutes the very essence of a figure, is completely wanting ;yet the respective connection of many objects in one verse constitutes a strikingness, and thus it is recognized as a figure.

22. CORROBORATION ( अर्थान्तरन्यास )

( KÂRIKÂ XXIII )

When a general or a particular is strengthened by its opposite, either under a resemblance or its opposite, that is ( termed ) Corroboration.

When a general is corroborated by a particular, or a particular by a general, either under a resemblance or a contrast, it is अर्थान्तरन्यास.

The term अर्थान्तरन्यास literally means ‘the adducing of an example to establish either a general or a particular proposition the truth of which appears to be improbable.’

This figure is distinguished from दृष्टान्त by the fact that there the strengthening is of the general by the general, and of the particular by the particular ; from अनुमान by the fact that the invariable concomitance between the हेतु and the साध्य is not directly expressed here ; and also by the fact that inference is here drawn by the hearer, and not as in अनुमान by the poet through the mouth . of another speaker ; and from काव्यालिङ्ग by the fact that

there the relation of the general and the particular is absent. In प्रतिवस्तूपमा, according to सारबोधिनी, it is resemblance that is intended ; but here corroboration. In प्रतिवस्तूपमा and दृष्टान्त, according to प्रभा, the particular is strengthened by the particular.

Examples in order :—

The first variety where a general is confirmed by a particular under a resemblance is instanced in निजधोऽपावृत &c.

Here, the general proposition stated in the first half of the verse is confirmed by the particular illustration of a ‘man afflicted with bile.’

The second variety where the particular is confirmed by the general under a resemblance is instanced in सुसित &c.

Here, the particular auspiciousness of the king is justified by his universal auspiciousness.

The third variety where the general is corroborated by the particular under a contrast is instanced in गुणान् मेप &c.

Here, the general—that a competent man is appointed to the responsible post &c.—is strengthened by the particular illustration of ‘a bad bull.’ The contrast is simple.

The fourth variety where the particular is justified by the general under a contrast is instanced in अहहं हदि मे &c.

Here, the particular misfortune of Yudhishthira is strengthened by the good fortune of friends in general.

Here, in the presence of the words यत्, यतः &c., the corroboration is Expressed, in their absence, it is Implied.

1 प्रतिवस्तूपमायामुपमानोपमेयभावो विवक्षितः, अत्र तु समर्ये समर्यंकत्वं विवक्षितमिति ततोडस्य भेदः । Sår.

2 दृष्टान्तप्रतिवस्तूपमयोस्तु विशेषेण विशेषस्य समर्थनामेति ततो भेदः । Pr.

89

23. ANTITHESIS (विरोध)

(KÂRIKÂ XXIV.)

The representation (of two things) as incongruous, although there is no incongruity (between them), is termed Antithesis.

When (two things) are represented as if they are incongruous, even though there is really no incongruity between them, it is विरोध. In fact, विरोध occurs when two things known to occupy two different places are represented as occupying one place; or, when two things that are known to occupy one place are represented as occupying two different places. Although inconsistency is apprehended as soon as the general meaning of the words is understood, still, when we look to the fact that the words have a different purport, the inconsistency disappears. Hence, this figure is also styled 'Semblance of विरोध.' The contradiction here must be such as can be explained, for, it is such a contradiction that constitutes a figure, contradictions of a different character being considered faulty.

He now divides Antithesis :-

(KÂRIKÂ XXIV. & XXV.)

A Universal incongruous with (the') four (things) a Universal &c. ; a Quality with three (things) ; an Action with two, and a Substance with a Substance alone; thus, they are ten.

'A Universal &c.' means a Universal, a Quality, an Action, and a Substance. With three, i. e. with a Quality, an Action, and a Substance; with two, i. e. with an Action and a Substance. Although incongruity of a Quality with a Universal is possible, still, inasmuch as it is included under the incongruity of a Universal with a Quality, only three varieties of the incongruity of a Quality are mentioned. Thus, the incongruity of a Universal

is four-fold ; of a Quality three-fold ; of an Action two-fold ; and of a Substance, single. Thus, in all, there are ten varieties.

Examples in order:-

The first variety where a Universal is incongruous with a Universal is instanced in अभिनव &c.

Here, the Universals नलिनीत्व, क्रिसलयत्व &c. are represented as opposed to the Universal द्रव्यदहनत्व. This opposition is apparent only, for, नलिनी, क्रिसलय &c., inasmuch as they tend to enhance the grief produced by separation, are only metaphorically said to be द्रव्यदहन. Here, the attribution of identity between दहनत्व and नलिनीत्व &c. is sub-ordinate. The poet wants to describe the sad condition of a woman under separation; and therefore it is opposition, that is here striking, not identity. In मुखं चन्द्र: &c, it is identity that is striking ; for, what the poet there intends to convey is that the face is possessed of all the attributes of the moon.

The second variety where a Universal is incongruous with a Quality is instanced in गिरवोऽयं &c.

Here, the Universals गिरत्व &c. are represented as incongruous with the Qualities अनुनता &c. This incongruity is explained by the fact that the poet wants to convey the idea of extreme mobility on the part of the individual under description. विश्वंभरा etc. is not an example of this variety; for, धरित्री is not a Universal (the earth being single is but a Substance). From the rule of Patanjali that words denote only four things, viz. जाति, गुण, क्रिया and द्रव्य, it follows that a गुण is that which is not a Universal, an Action, or a Substance. Thus, अभाव also is a गुण. Hence although अनुनता, अच्छलस्व &c. are अभावs, still, this is an example of जातिगुणविरोध. If अभाव be taken as separate from द्रव्य, गुण &c., Mammatâ's divisions of विरोध would be incomplete, inasmuch as he has not mentioned those

1 'चतुष्टयी शब्दानां प्रवृत्ति:' इति नये जातिक्रियाद्रव्यातिरिक्तस्यैव गुणपदनोपादानात् । अन्यथा अभावादिविरोधस्य असंप्रहेतु विभागन्यूत्स्वापत्तेरिति । एतेन अभावस्य गुणवाभा वात् अल्पार्थे नञ् इति व्याख्यानमपासतं । Chan.

varieties where the विशेष is between अभाव on the one hand, and द्रव्य, गुण, जाति, or क्रिया on the other. This shows that it is not necessary to take the negative particle in this verse in the sense of 'smallness' as is done by Udyola, Chakravarti and others. In this variety, words are used paronomastically.

The third variety where a Universal is incongruous with an Action is instanced in धैर्या᳔᳕ &c.

Here, the Universal धारारक्तत्व is incongruous with the Actions of अनुराग and स्नेहपराङ्मुखि. This incongruity is removed when we take these words in the senses of 'redness' and 'greasiness caused by contact with blood'.

As for those who say that here तᳫक्षणत्व is incongruous with अनुराग, they are wrong; for, according to this view, this would not be an example of जातिक्रियाविरो᳒ोष; since तᳫक्षणत्व is not a जाति but a गुण, and besides, even a cruel man being sometimes seen to be affectionate, तᳫक्षणत्व is not invariably opposed to अनुराग.

The fourth variety where a Universal is incongruous with a Substance is instanced in स᭡जाति च &c.

Here, the Substance जनार्दन and the Universal दारारक्तत्व are opposed to each other. The opposition is explained by the fact that जनार्दन being a god may do anything, and may therefore assume in sport the body of a fish. जनार्दन is a Substance, because जनार्दन is परमात्मा, and आत्मा is regarded by the Vaisheshikâs as a Substance.

The fifth variety where a Quality is incongruous with a Quality is instanced in सत्तत᳕ &c.

Here, 'softness' and 'hardness' are opposed to each other. The opposition is to be removed as follows :-By your giving them wealth, they may give up domestic work, and thus their hands which were hitherto hard, may now become soft.

The sixth variety where a Quality is incongruous with an Action is instanced in धैर्यालमापे &c.

Here, the Qualities of ‘softness’ and ‘hardness’ are opposed to the Actions of ‘burning’ and ‘delighting.’ The opposition is to be removed by taking the words पेष्णं and पहष in the senses of ‘pleasantness’ and ‘unpleasantness’, and the word दहति in the sense of ‘paining’.

The same variety is again instanced by प्रदीप in सन्ध्योः &c. Here, the actions दर्शंन and गमन are opposed to the qualities गमनाभाव and भुजभावनस्वभाव, respectively. It has been shown already how गमनाभाव and भुजभावनस्वभाव are qualities.

The seventh variety where a Quality is opposed to a Substance is instanced in क्रौञ्चाद्रि &c.

Here, the Quality ‘softness’ is opposed to the Substance—the क्रौञ्च mountain. The inconsistency is to be removed by taking अभिज्ञात in the sense of ‘capable of being easily pierced owing to the prowess of Bhārgava’.

The eighth variety where an Action is opposed to a Substance is instanced in गिरिच्छेदवतीत &c.

Here, the Actions of ‘cooling’ and ‘heating’ are opposed to each other. The opposition is to be removed by supposing the two actions to be the wonderful effects of the ‘state of separation’ produced at different times.

The ninth variety where an Action is opposed to a Substance is instanced in भयं वारामेनिता &c.

Here, the Action ‘drinking’ is opposed to the Substance अगस्त्य, the subject of the verb ‘drinking,’ and to the Substance ‘ocean,’ the object of the verb ‘drinking.’ The inconsistency is removed by the fact that everything is possible in the case of Agastya owing to the greatness of his penance. Although, there being a plurality of oceans, जलनिधि is a Universal, and thus this verse does not, in this respect, deserve to be an example of दृश्याक्रियादिरोष, still, the example may be shown to be appropriate by taking the various oceans as one reservoir of salt-water.

The tenth variety where a Substance is opposed to a Substance is instanced in तनमतंगजा &c.

Here, the two Substances गंगा and यमना are opposed to each other. The inconsistency is to be removed by taking कालिन्दी in the sense of ‘dark-lustred’ only.

24. DESCRIPTION OF NATURE (स्वभावोक्ति)

(KÂRIKÂ XXV. Continued)

The Description of Nature is the description of the peculiar action or appearance of (an object such as) a boy and the like.

स्व (means) belonging to an object, and to that object only, i. e. peculiar to it. Thus, the description of a property, that is not peculiar, but common to others also, is not स्वभावोक्ति.

रूप (means) color, and arrangement of limbs or posture.

The action or appearance must be striking, i. e. such as is perceived by the poet alone. Hence, such a verse as गोरपश्यम् &c. is no example of this figure. Another name of this figure is जाति.

The figure is instanced in पश्वादिग्रहा &c.

Here, the peculiar posture and action of a horse are described by the poet, in such words as पश्वात्तु &c., and वासमास &c., respectively

The description of a peculiar color is exemplified in प्रथम &c., where the color of the moon is described by the poet.

1 वर्णस्वभावोक्ति: ‘प्रथममरुणच्छायास्तावस्तत: कनकश्रुति:, तदनु विरहोत्कण्ठीकपोलतलप्रभः । उदयति ततो ध्वांतध्वंससक्षम: क्षणदामुखे, वरसाविसिनी-कमलखेदच्छविर्विगललोचन:' इत्यादौ बोध्या । Pr.

25. ARTFUL PRAISE (व्याजस्तुति)

(KÂRIKÂ XXVI.)

When in the beginning there is blame or praise, and the ultimate result is otherwise, it is (termed) Artful Praise.

'Otherwise' means praise or blame.

व्याजस्तुति is of two kinds :—(1) when apparent blame ultimately results in real praise and (2) when apparent praise ultimately results in real blame. In the first kind, the compound व्याजस्तुति is to be solved and interpreted as व्याजेन स्तुति: praise by means of an artifice, i. e. by means of a pretended blame. And in the second kind, the compound is to be solved and interpreted as व्याजरूपा स्तुति: praise consisting in an artifice, in other words, a pretended praise.

Examples in order :—

The first variety is instanced in रिस्व न्वां &c.

Here, the apparent blame of the 'king' consists in representing him as denying shelter to those 'who seek it; whilst, the praise that is really intended is that he is wealthy, although so charitable.

The second variety is instanced in हे हेलाजित &c.

Here,the apparent praise of the 'ocean' consists in representing him as a very obliging person. The blame that is really intended is that he is unobliging, inasmuch as he does not satisfy the thirst of travellers. This is not अप्रस्तुतप्रशंसार; for, here there is a particular strikingness, consisting in either blame or praise ; besides, it cannot fall under any of the five divisions into which अप्रस्तुतप्रशंसा has been divided.

26. A SPEECH WITH 'WITH' (सहोक्ति)

(KÂRIKÂ XXVI. Continued)

When a single (expression), by the force of the mean-

ing of ' with ', conveys two meanings, it is ( termed ) a Speech with ' With '.

When a word, conveying in virtue of the power of denotation possessed by it, a meaning connected with one thing, also conveys a meaning connected with both the things, by the force of the meaning of ' with ', it is सहोक्ति. सह denotes ' conjunction of two actions, that are of one and the same sort, and are simultaneous in time', as in पुत्रेण सङ्गत: पित्तर्. Here, the word अर्थत: signifies an act of coming, that is connected with both the father and the son. The idea conveyed is that of the father coming at the same time as the son. The noun in the nominative case is principal, that in the instrumental case is subordinate. The connection, therefore, with the former is expressed, with the latter, implied. In तमुत्सय, instanced in चेनैषाम्रौ गच्छत: , both the words चेन् and षाम् are principal, and the connection with both is expressed. The figure is striking only when it is based upon a Hyperbole. Thus, यज्ञेन सह &c. is no example of this figure.

The figure is instanced in सह दिवसनिशााभि: &c.

Here, दीर्घसत्व &c. of स्वासद: are (understood from words whose connection is)expressed, of दिवसनिशा &c.,however,are understood by the force of the meaning of the word सह. The figure is based upon a complete identification between the दीर्घसत्व of स्वासवंड and the दीर्घत्व of दिवसनिशा.

The figure is possible in a series also ; as in नृक्षिसं सह &c.

27. A SPEECH WITH ' WITHOUT ' (विनोक्ति)

( KÂRIKÂ XXVII. )

When a thing, in the absence of another is not agreeable (or is not otherwise), it is (termed) a Speech with ' Without '.

1 इयं मालारूपपि संप्रवति । यथा—‘उत्क्षिप्तं सह कौशिकस्य पुलकै: सार्धे मुवैनामिवेत्, भूपानां जनकस्य संशयधिया सार्क समास्फालितम् । वंदे ता मनसा समं तबभुना कुष्टं ततो मार्गव-, प्रौढाहृकृतकंदलेन च समं भ्रां तदैशं धनुः ’ इति ।

'Not agreeable' means disagreeable; 'not otherwise' means not disagreeable, i.e. agreeable. Thus, विनोक्ति occurs when one thing is represented as sometimes disagreeable, (or) sometimes agreeable, in the absence of another, and is thus two-fold.

Here, only the sense of the word विन is required. Hence any other word bearing that sense ( such as क्तं, रादित &c. ) may do.

Examples in order :—

The first variety is instanced in अहरिवि &c.

Here, the ‘Moon’&c.’ without the ‘night &c.’ are apprehended as disagreeable.

The second variety is instanced in मृगलोचनया &c.

Here, the ‘prince’ without his ‘wicked friend’ and the ‘deer-eyed lady’ appears to advantage, inasmuch as without the former he is described as being pure-minded, and without the latter as expert in business.

Although the ultimate meaning of the phrase न अशोभन: is ‘agreeable’, yet the expressing of the quality of agreeableness through the negation of that of disagreeableness, is intended to import that the apparent disagreeableness or loss of beauty of the object underdescription, is the fault of the presence of another object, the former being indeed essentially fair.

23. THE BARTER (परिवृत्ति)

( KÂRIKÂ XXVII. Continued )

The Barter is the exchange of things for what are (a) equal or (b) unequal.

1 ‘शोभन’ इति वक्तव्ये ‘अशोभनो न’ इत्यमावमुखेनामिधानस्यायामिभे। प्रायः; यत् वर्णनीयवस्तुनेऽशोभनत्वं प्रतीयते, तत् परसंबिधिदोषाविजृम्भितमेष, वर्णनांवस्य वस्तुनः पुनः स्वाभाविकमेव शोभनत्वेऽपि दर्पणाभिप्रायः । Viv.

(The word) परिदृत्ति is (the designation of) the figure to be defined, as known from the practice of ancient rhetoricians. Thus, there is no room for a doubt as to whether परिदृत्ति is here the thing to be finedor the definition. The word समासमं: gives us the two varieties of this figure.

Two things are said to be 'equal', when both of them are fit to be received. When one of them, however, is fit to be received, and the other unfit, they are said to be 'unequal'. The 'unequal' is either the 'lesser' or the 'greater'. Thus, this variety is two-fold. The plural of अन्योन्यम् is insignificant. According to Udyota, exchange is (1) the receiving of one thing for another given, or (2) the giving of one thing for another received. The giver and the receiver must be different persons. Hence किं मे न पारय &c. is no example, the giver and the receiver being there identical. The exchange here is not real but fancied by the poet. Thus, कीणासि तेन &c. is no example.

The first two varieties are instanced in नताङ्गमेव &c.

Here, in the first half, one thing, viz. dancing, (is exchanged) for another, its equal, viz. fragrance. In the second, the 'eyes'—the greater (are exchanged) for a 'multitude of miseries'—the lesser. The exchange is fancied, since 'dancing of creepers' is observed as owing to contact with the wind, and the 'miseries of travellers' as owing to the sight of creepers.

The third variety is instanced in ननु नाङ्गष &c.

Here, 'blows'—the lesser (are exchanged) for 'earth'—the greater.

Mammata appears to admit both the meanings of विनिमय given above, in conformity with the examples cited by him. Thus, in the second example, for instance, he takes विनिमय in the second sense. Hence his Vritti on this part of the verse is उत्तमे न्यूनस्य, which means : giving the lesser (i.e. आधेयस्य आधे) for the greater (i.e. आधे) received. Pradipa, however, admits only the first meaning; and takes नत(सुभगच्युतानाम् &c., as an example of अच्युतलेखन

उत्तमस्य—receiving the greater—ह्रुक् for the lesser—आाधीयाधि given. The language of his comment on this part of the verse, however, is inconsistent with his meaning of विनिमय, and his order of examples. It would be more appropriate to write द्वितीयोऽत्रे भनुपादेय-तथा न्यूने: आाधीयाधि: उपादेयतया उत्तमाया ह्रुता: विनिमय: for what he has written.

Some hold that two things may be said to be 'equal', even when both of them are unfit to be received ; as in अत्यमाल्य &c. Thus, according to these men, विनिमय is not threefold but four-fold.

29. THE VISION ( भाविक )

(KÂRIKÂ XXVIII.)

When things past and future are represented as if they were present, it is ( termed ) the Vision.

भूतभाविन: is a Dvandva compound ( भूताशा भाविनश्च ) meaning 'past and future'. Had it been कर्मधारय (भूत एव भाविन:) , it would have meant 'past things which are future'—which involves an obvious contradiction. The figure is called भाविक, because there is in it an intention of the poet (to represent past or future things as perceptible to the senses). This is not the figure आन्तिमाल; for, what is past or future is here mentioned as nothing but past or future. The employment of the past tense serves the purpose of bringing out the excellent beauty of the eyes, even though devoid of collyrium. Nor is this रूपकवृत्ति; for, there the natural characteristic of an object is what is striking, here, it is the intention of the poet or of the speaker introduced by him that is striking.

1 न्यूनेन.उत्तमस्योति । न्यूनेन दत्तेन उत्तमस्य आदानमित्यर्थः । Pr.

2 अत्र समेन समस्तेयथनुपादेयत्वेन समत्वादिवक्षया चतुर्थोंडपि भेद: कैश्चिदु-दाहृत: । यथा— 'अतिथिमालाम्यों दरवा मुण्डमालामयीं तनुम् । गृकृतां त्वयुरस्यां को लाभ: स्मरशासन' ॥ इति । Pr.

Both the varieties are instanced in आसीदङ्क &c.

Here, in the first ( half ), the past (object), viz. ‘collyrium,’ and in the second ( half ), the future ( object ), viz. ‘ornaments’ are ( represented as if they were ) present before our eyes. What is suggested here is : “your body in virtue of its peculiar nature appears beautiful even without ‘collyrium’ and ‘ornaments’. These things are, therefore, useless”. Here, actual words ( i. e. आसीत् &c. ) are employed to show that the things, that are represented as if they were present, are really past or future. Sometimes, such words are not employed ; as in अहं विलोक्ये &c.

Udyota says that this figure really comes under the third kind of Hyperbole, inasmuch as here a thing is represented as connected with the present time, although it is not really so connected.

30. THE POETICAL REASON (काव्यालिङ्ग)

The Poetical Reason is (the statement of) a reason in the form of the meaning (a) of a sentence or (b) of a word (c) or of words.

Here, by making the necessary distinction, we should understand the word हेतु alone as giving us the definition, and वाक्यपदार्थेतर as giving us the divisions of काव्यालिङ्ग. The reason stated here is such as accounts for a fact, which, by itself, is unintelligible.

The first variety ( a ) is instanced in न पु: मादृ &c.

Here, the fact—I never saluted you before—and the fact—I will never salute you even in the future—constitute the reason for the sins committed. The two facts are expressed by two sentences. Thus, the reason is in the form of the sense of a sentence. Although ‘non-salutation’ itself is the हेतु (reason), and thus the relation of cause and effect does not hold good between them, still by ‘अपराध’ we should understand here ‘Sin,’ and

' क्षणं ' should by Indication mean ' destruction '. Thus, ' non-salutation ' becomes the reason of the sins committed.

The next two varieties may be instanced in this very example as follows :-The fact of ' non assumption of the body'—which is expressed by one word only, viz, अस्तु;—is the reason for ' non-salutation' in the future ; and the fact of ' final release,' the result of salutation—which is expressed by two words नमन् मुक्तः —is the reason for ' non-assumption of the body in the future'.

The third variety (c) is instanced in प्रणधि &c.

Here, the fact of the ' discharge of the weapon', expressed by the words शस्त्रमुपक्षिप्तः is the reason for the 'fall of the arm.' Neither the words शस्त्रमुपक्षिप्तः, nor the words तत्र वधु,वे वधाय शस्त्र-मुपक्षिप्तः, constitute a sentence; for, they are adjectives, and do not express a complete thought without the noun तत्र which they qualify.

The second variety (b) is instanced in मस्मो &c.

Here, सुखालोकौच्छेदविधि: constitutes the reason for the 'great darkness of final emancipation'. यद्महत्पर्या|ल्सुखालोकौच्छिद्यति, being a compound, is but one word.

Thus, in these ( three examples), 'non-salutation in previous and future births', 'discharge of the weapon', and 'deprivation of the light of happiness', constitute reasons of the above-mentioned characters for 'the two sins', for 'the fall of the arm', and for 'the great darkness (of final emancipation )', respectively.

According to Pradipa, the distinction between समर्थनकारक and this figure is that in the former, the second statement is made independently of, i. e. as unconnected with the first statement, and is ultimately apprehended as the reason for ( corroborating ) the first statement. Whilst here, one statement is 'directly mentioned as a reason for the other, by the employment of a noun or pronoun in the ablative or any other case showing reason.

Upon this Prabha observes that Pradipa's word हेतुविर्मक्त्यादिना is wrong ; for, in the example here given, a word showing reason is absent. Besides, if the reason be expressed by a word in the ablative case, then such verses as अलमतिचपलस्वात् &c. and प्रजानां विनयाधीनात् &c. would be examples of काव्यालिंग which they are not. Again, it is only a reason which is implied and not expressed by a word in the ablative case, that has been regarded by the ancients as pleasing, and as such has been admitted by them as constituting काव्यालिंग. Hence it is that in यथा माधुर्यादनुनेतुम् ( the first part of the first line ) there is no काव्यालिंग. Udyota regards the word हेतुविर्मक्त्यादिना as but a mis-reading.

This figure is not अनुमान ; for, the हेतु is not here stated as invariably associated with the साध्य, and as connected . with the पक्ष, as it is in अनुमान. According to others, in अनुमान, the poet composes his verse in such a manner, (i. e. by stating the हेतु as Possessed of सगुण and पक्षधर्मता), that his intention is that the reader should know from the peculiar structure of the verse, that an inference has been drawn by the poet himself. Whilst in काव्यालिंग, the poets' intention is that the inference should be drawn by the reader himself, and not simply known by him as drawn by the poet.

According to प्रभ, काव्यालिंग is when a कारकहेतु is implied by words, directly or indirectly. A कारकहेतु is an efficient cause—a cause that produces something, as रसद, पक्क &c. produce a घर. अनुमान is when a ज्ञापकहेतु is mentioned. A ज्ञापकहेतु is an indicatory reason—a mark—which enables us to infer something as a lamp enables us to see a घट . अर्थान्तरन्यास is when a proposition is put

1 'हेतुविहीन्यादिना' इत्यसंमतम् । उक्तोदाहृरणे तदभावात् । प्रस्तुत पंचम्या हेत्वाभावे 'अलमतिचपलस्वात्', 'प्रजानां विनयाधीनात्' इत्यादौ काव्यालिंगत्वानिष्ट-त्वात् 1 Pr.

2 साक्षात्परम्परया वा यत्र कारकहेतुरथतोऽवगम्यते तत्रालिंगम् । उत्कार्य-वृद्यभ्रत्यायं यत्रान्योन्यतरन्यासे तन्न्यायोन्तरन्यासः । निजदोषेष्यदोषो...विध्वंसकरपोड्डो न यामान्यार्थे कारकहेतुरिति न काव्यालिंगपतेति । अनुमाने तु ज्ञापकहेतू पन्यासः अस्माद्देश गम्यते इति । Pr.

forth to corroborate another proposition. In निजदेवाङ्गुल् &c, for instance, the particular is not the कारकहेतु of the general. Hence the verse is not an example of क्रोयान्त्रिग. In परिकर, the sense suggested through the force of the sense of the sentence or of a word or words, contributes to the expressed sense ; here, the sense of the sentence or of the word itself constitutes the reason.

3I. PERIPHRASIS ( पर्यायोक्त )

( KÂRIKÂ XXIX. )

The statement ( of a fact ) without the relation of the expressed and the expresser ( between that fact and the words which bring it out ) is ( termed ) Periphrasis.

When a fact (that is intended to be expressed) is conveyed through the power of Suggestion which is different from the relation of the expressed and the expresser (i.e. from the power of Denotation of the words), it is पर्यायोक्त, (so called) because the (intended) fact is stated in a different manner, In other words, पर्यायोक्त is when a fact which is intended to be expressed is conveyed by words which do not express it, but by words which suggest it. This figure is distinguished from Suggestive Poetry by the fact that in the former, the expressed sense is identical with the suggested sense, whilst, in the latter, it is different from it; or, according to Udyota, by the fact that in the former, the suggested sense is quite plain and is not more striking than the expressed sense ; whilst, in the latter, it is not so.

The figure is instanced in यं प्रेक्ष्य &c.

Here, मोक्षन and निजसम्प्रतीतनरग—the suggested and expressed senses of the verse, respectively, are ultimately identical with each other. One and the same sense is, therefore, conveyed by the

1 परिकरे पदार्थवाक्यार्थेर्ललात् प्रतीयमानोडर्थो वाच्योपकारतां भजन्ते, काव्यलिङ्गे तु पदार्थवाक्यार्थी हेतुत्वं भजन्ति इति । Sud.

verse through the power of Suggestion in the form : ऐरावणशाक्रौ

महमानंविमुक्तौ जाताौ, and through the power of Expression in the form : महमानाभ्यां तयोरविकरणयोर्निवातप्राप्तिनिरुद्धम्‍ता। In other words,

( the sense ) ऐरावणशाक्रौ महमानंविमुक्तौ जाताौ, although suggested, is yet expressed by (the) words (of the verse). Thus, what is expres-

sed is what is suggested.

If it be said that the knowledge of a thing which is already known being useless, there is no need of one and the same sense being conveyed by means of the two powers of a word, i.e. the power of Expression and the power of Suggestion, we reply :-True that one and the same sense is expressed and suggested by the verse, but the form in which that sense is suggested is not the same as that in which it is expressed. The thing may be the same and yet modes may be different, as in the following example :-When a ‘white walking cow’ is perceived, there is the determination that it is a white walking cow. Thus, what one perceives, is what one determines, but one does not determine it in the manner in which one perceives it; for, one perceives (white walking cow) as (a cow) undistinguished and unconnected; whilst, one determines it to be (a cow) possessed of distinction and connection.

दर्शन and विकल्प mentioned by Mammata in his Vritti here mean निर्विकल्पकप्रत्यक्ष and सविकल्पप्रत्यक्ष, respectively.

According to the Naiyāyikās, in a निर्विकल्पक प्रत्यक्ष, an object is perceived as unconnected with such attributes as class (जाति), quality (गुण), action (क्रिया) &c. a गो, for instance, is perceived as unconnected with गोत्व, शुक्लत्व, चलन &c. All the things, i.e. the object, गोत्व शुक्लत्व चलन &c. are here perceived as independent of, and unconnected with, one another,

In common language we may say that we perceive a गौ here, but we do not recognise to ourselves what that गौ is, that is we do not know to which class of beasts it belongs, by which name it is called, whether it is white or black, walking or not &c. In fact, we perceive it as something इदम् किंचिद् वस्तु ).

In a सविकल्पक प्रत्यक्ष, on the other hand, an object is perceived as

connected with such attributes as class, quality &c. A गो, for instance, is perceived as connected with गोत्व, गुकुरव &c. All the things, i. e. the object, गोत्व, गुकुरव &c. are here perceived as connected with one another. In ordinary language we may say that here we perceive a गो and recognize it for what it is. In other words, we know that it belongs to the class of गोस, that it is white, that it is walking &c.

According to the Bauddhas, in a निर्विकल्पक, an object is perceived as undistinguished, whilst, in a सविकल्पक, as distinguished, from others of a different class. For, instance, a गो is perceived in the former as not different from others that are not-गो ; whilst, it is perceived in the latter as different from others that are not-गो. These two kinds of Perception, Indeterminate ( निर्विकल्पक ) and Determinate ( सविकल्पक ) are referred to here by Mammata under the words Perception ( दर्शन ) and Determination ( विकल्प ). 'He dual भदन्तसंग्रहोsयम shows that Mammata here combines the Naiyayik and the Buddihist view into one.

Thus, just as the object of both the kinds of Perception is one and the same, and yet the modes of perceiving it are different—one Indeterminate, the other Determinate ; so the sense to be conveyed in पर्यायोक्त is one and the same, and yet the modes of conveying it are different—one of Expression and the other of Suggestion.

32. THE EXALTED (उदात्त)

( KÂRIKÂ XXIX Continued )

( A description of) the prosperity of a thing is (termed ) the Exalted.

' Prosperity (of a thing)' means 'connection of that thing with the plenty of anything'. It does not mean 'abundance' of that thing itself. For, if it would mean that, the definition would extend to such a verse as बदर &c. which is an instance of पर्याय.

1 'बदरामलकाम्रदाडिमानामपक्वस्य श्रियमुपत्रतां क्रमेण । अधुना हरणे कुचौ य-

तेते दयिते ते करिशावकुम्भलक्ष्या: ॥' इत्यादौ पर्यायालंकारभेदेतिप्रसंगादिति भाव: । Pr.

According to Udyota, however, the Kārikā means :-( The description of ) the abundance of ( such ) things ( as wealth, courage, generosity &c.) is ( termed the Exalted).

The figure is instantiated in मुक्तः &c.

Here, the houses of the learned are described as connected with the abundance of wealth in the form of pearls &c. From this, the excessive prosperity of king Bhoja—the object under description, is apprehended.

( KĀRIKĀ XXIX. CONTINUED )

Also the subordination of the great ( is termed the Exalted ).

The subordination ( of the great ), i. e. the representation ( of the great ) as collateral, of course, to the subject in hand, is also (termed the Exalted).

The figure is instantiated in तावद्वरण्यम् &c.

Here, the great Rāma is represented collaterally to the Dandakā forest—the matter under description, in order that the representation may bring out the great importance of that forest.

If it be said :-Here, strikingness is due to Rāma's great energy itself which is here principal. No other point of strikingness exists in the verse. Thus, this does not deserve to be called a figure, but Suggestive Poetry; we reply :-The Heroic Flavour is not here (principal), because it serves to glorify Rāma who is here subordinated ( to the Dandakā forest).

33. THE CONJUNCTION (समुच्चय)

( KĀRIKĀ XXX. )

When one cause of the production of an effect be

ing present, others ( are said to ) produce that (effect ), it

is ( termed ) the Conjunction.

When, one cause capable of producing the effect in question be-

ing present, other causes are ( represented to be ) present,

it is समुच्चय.

The singular number of अन्यत् is insignificant here.

In समाधि, the causes are of unequal power ; the effect which

is to be brought about by one cause, becomes simply easy through

the accidental operation of another cause. Here, all the causes

are equally powerful. They jointly operate in the production

of the effect, just as pigeons alight together upon a threshing-

floor. The facilitation of the effect is here absent.

In कार्यान्तरम्, the causes only are intended; whether they are

one or many, or whether one of them is principal and the others

subordinate, is not the object under consideration. Here, whilst

one cause able to produce an effect is engaged in its production,

others only help it.

The figure is instanced in शरः &c.

Here, the ( irresistible ) arrows of Cupid, themselves, make the

' state of separation ' insupportable ; over and above these, ( such

causes as ) the ' lover's being at a distance &c.' are mentioned as

doing the same.

Rudrata has divided this figure into three kinds, i. e. Com-

bination (1) of good things, (2) of bad things, and (3) of good

and bad things, and defined them separately. But, inasmuch a

this very ( figure, i. e. ) Conjunction holds good in all these kinds

that is, where the combination is of good things, where the combi-

nation is of bad things, and where the combination is of good an

bad things, we have not defined these separately.

The first kind is instanced in कुलमजिनं &c.

family ' capable of producing the effects, i. e. 'pride' and the 'absence of it,' other causes such as 'a handsome figure &c.' are mentioned. All these causes being good things ( since the things are naturally agreeable ), the Conjunction here is of good things.

But, in the example ( first ) mentioned, i. e. in शरः &c., the Conjunction is of such bad things as 'the arrows of Cupid &c.' These things are bad, because they cause pain to a 'woman under separation' who is the subject under discourse.

The third kind is instanced in रागी दिवसभूषर &c.

Here, the 'moon dimmed ( by day )' is alone sufficient to be-come a sore ofliction (to my heart) ; yet other sore aflictions ( are mentioned ). Thus, inasmuch as a ' wicked person ' is bad, and the ' moon' good, there is ( here ) a Conjunction of both good and bad things.

' This requires consideration,' says Pradipā. ' For, just as in the previous example ( viz. शरः &c. ) , the lover, although naturally good, becomes bad in virtue of his being at a distance, so here also, the moon although naturally good, becomes bad in virtue of his being dimmed by day. Thus, this verse also, like शरः &c., deserves to be an example of असद्ययोग and not of सदसद्योग as said by Mammata.'

Pradipa takes सदसद्योग as a द्वन्द्व Compound and interprets it as 'Con-junction of good and bad things.' But this interpretation is wrong. For, firstly, if we accept it, the verse becomes open to the fault of महच्वरभिन्न-स्व ( Dissimilarity of the associated ), inasmuch as it contains the asso-ciation of good and bad things which are opposed to each other. And secondly, according to this interpretation, the example, as Pradipa him self says, becomes identical with the example शरः &c.

We should, therefore, take सदसद्योग as a कर्मधारय Compound ( सन्त्रष म्यक्त्वविमत्यान्वय: ।

1 चिन्त्यतले हेतुमाह-पूर्वमिते । द्वारो इत्युदाहरणे इत्यर्थः । विशेषणेनास-म्यक्त्वविमत्यान्वयः । तत्रापि हि प्रियतमस्य सदसत्वमेव, दूरस्थितत्विवरोषणेन परमसस्वम्‌। इहापि स्वतः सुन्दरस्य शशिनो दिवसभूषरतेऽनेन सद्योग एतेवर्थः ।

ते असन्ततश्र, तेवां योग·) and interpret it as 'Conjunction of things that are both good and bad.' Now, the fault of सहचरविभावस्तव vanishes; for, each of the things combined in the verse being both good and bad—good by itself, and bad in a particular state,—the combination is 'not unequal. The example also may be shown to be different from दुर्वार: &c.

thus :—In दुर्रार: &c., although a 'lover &c.' are naturally good things, still, they are intended by the poet to appear as simply bad to the woman under separation. Whulst, here the 'moon &c.' are intended to appear as both good and bad—good in virtue of their beauty, and bad in virtue of their distressing the mind &c.

Or thus :—In दुर्रार: &c., although one thing, i. e. the 'lover' is good naturally, but bad when he is at a distance, still, all the other things mentioned in the verse, i. e. मृगण, नय:, वसन्त &c., are painful to the woman under separation, even naturally.

Thus, inasmuch as all the things in the verse (दुर्वार: &c.) except प्रियतम are bad, the verse is nothing but an example of असत्संयोग. But, here all the things are both good and bad—good naturally but bad in virtue of the attributes धूसरत्व &c.; therefore, this is an example of सदसद्यो ग. Everywhere in the verse the विशेषणs such as इन्दी &c. are good, and the विशेष्याs such as धूमर &c. are bad. Thus uniformity is, however, violated in नृपांगणगत: खल:, where the विशेष्य, i. e. खल is bad, but the विशेषण, i. e. नृपांगणगत is good. But, inasmuch as here also we get a thing, i. e. खल that is both good and bad (whether the विशेष्य is good or the विशेषण is good is here insignificant), the whole verse is a good example of सदसद्योग.

Some, however, say that inasmuch as the verse contains the fault of

1 दुर्रारा: शशिलेखनयो: कथं भेद इति चेत्, इत्थं-दुर्वारा इत्यत्र विरहा-सहिष्णुतया प्रियतमादीनां सतांमप्यसत्क्वेन विवक्षा, इह तु शोभनस्य सतों धूसरत्वा-दिना अशोभनत्वमप्येति विवक्षा। Pr.

2 इदं तु बोध्यम्, 'शशी दिवसभूषर:' इत्यादौ विशेष्यं काम्यमिति सत् विशेषणं निन्द्यामिति असत्। 'नृपांगणगत: खल:' इत्यत्र तु विशेषणं काम्यमिति सत्, विशेष्यं निन्द्यामिति असत्, नैतावता विशेषेषु श्लेषे भेदोऽस्ति। Sudh.

3 'नृपांगणगत: खल:' इत्यत्र नृपांगणगतत्वेन शोभनत्वं खलत्वेन चाशोभन-त्वमिति Char.

भ्रमप्रकृतत्वात्, it is unfit to become an example of this figure. They, therefore, regard the first three lines only of the verse as an example of सदसद्-

वर्ग. Udyota wishes to avoid the fault altogether by proposing to read नुपांगणमसद्युतं for नृपांगणसत्सुतं. खलः.

( Kārikā XXX. Continued )

That is another ( kind of Conjunction ) where Qualities and Actions are simultaneous.

The Compound गुणक्रिया: may be solved, according to sumo, as गुणौ च क्रिये च = गुणक्रिया:, गुणश्र क्रिया च = गुणक्रिये, and then by रकेशव, गुणाश्रियाश्व गुणक्रिये च = गुणक्रिया/. Here, the number of the things conjoined is not the point. Hence the dual number of गुणौ: and क्रिये is insignificant. Thus, those men are not right who suppose that the dual number is significant as showing that the things combined must be two and two only. For, it is a general rule that the number of the words that are compounded with others is always singular. The supposition, therefore, that the number of गुण and क्रिय is dual here is far-fetched. Or, the Compound may be solved (according to Pradīpa) as गुणा: क्रियाः. Here also, neither number nor 'homogeneity of the simultaneous things is the' point. Hence simultaneity of heterogeneous things ( or of homogencous things more than two ) is also included under this figure.

We thus get three Varieties here :-Simultaneity ( 1 ) of two ( or many ) Qualities, ( 2 ) of two ( or many ) Actions, and ( 3 ) of a Quality and an Action. The word ' Simultaneous ' distinguishes this figure from दीपक where the many Actions are not simultaneous, but successive.

1 अन्ये तु गुणाश्र क्रियाश्रिते द्वन्द्वे बहूनामेव समुच्चयः स्यादतो गुणौ च क्रिये चेतिं द्वन्द्वोत्तरं गुणक्रियाश्व गुणक्रिये चेति गुणाक्रिया: इत्येकशेषात् द्वयोरेव समुच्चय इति त्रिविधः समुच्चयोऽयमित्यादहुः । एतन्मते द्विवचनान्तनोऽतसर्गतः समास-भावात्तत्कल्पनक्लेशः । द्वयोरेव समुच्चय इत्यध्ययुक्तम् । बहूनामपि गुणानां बहू-

नामपिं क्रियाणां च समुच्चयस्यैष्टत्वात् । Pr.

Examples in order :

The Simultaneity of two Qualities (1) is instanced in विरस्नित &c.

Here, the simultaneity is of two Qualities, i. e. brightness and darkness.

The simultaneity of many Qualities is instanced in प्रादुर्भ-वति &c.

The Simultaneity of two Actions is instancéd in अयोधिर &c.

Here, the Simultaneity is of two Actions, i. e. arriving and becoming.

The Simultaneity of many Actions is instanced in उदधिं &c.

The Simultaneity of a Quality and an Action is instanced in कलुषं च &c.

Here, the Quality ‘turbidity’ and the Action ‘falling’ are simultaneous.

It should not be said that (this Conjunction is possible only ) when the abodes (of the simultaneous things) are different, nor (should it be said that it is possible only ) when the abode is one and the same; for (such verses as) भयेन्ति &c. and कृपाणपाणि: &c. are found, in the former of which, the Actions धुनेंति and तनोति are simultaneous, although their abode is one and the same, and in the latter, the Actions पाणौ कृपाणकरण and साध्वसादकरण are simultaneous, although their abodes

1 प्रादुर्भेवति पयोदे कज्जलमलिनं बभूव नभः। रक्तं च पथिकहृदयं कपोल-पाली मुग्धदृशः पाण्डु। Pr

2 उदितिं मंडलमिन्द्रादित्यं सद्योत्रियोगिवरगणैः। मुदितं च सकललनाचूडाम-णिकार्मनेन प्रतनोत। Pr

are different. All these varieties of Conjunction are as a rule founded upon a Hyperbole consisting in the inversion of the necessary sequence of cause and effect. Thus, Hyperbole is not the figure here, but Conjunction, Hyperbole being only subordinate to it.

34. THE SEQUENCE (पर्याय)

(KĀRIKĀ XXXI.)

One (thing) in many (places) successively is (termed) the Sequence.

When a thing (intended as) one (1) is, or (2) is made to be, in many (places), in succession, that is पर्याय.

The words ‘in succession’ exclude समाहार and the second kind of विशेष in both of which there is Simultaneity. The word भवति in the Vritti does not denote ‘natural existence’; for, कालकूट does not naturally exist on the throat of Siva; thus, if भवति would mean ‘natural existence’, the verse नन्वाभ्रय &c. would not be an example of भवति. So करोतु also does not denote ‘artificial existence’. These words mean here ‘non-mention and mention of a causal agency’, respectively.

Examples in order : —

The first variety (1) is instanced in नन्वाभ्रयस्थैति &c.

Here, कालकूट, which is really one, is said to reside in places that are several. No cause, however, as to why it resides in many places is mentioned. Here, the unity of कालकूट is real ; sometimes it may be due to a fancied identity ; as in चिन्बोध &c.

Here also no cause as to why one thing, i. e. राग resides in two places, i. e. श्रोत्र and हृदय, is mentioned. Although राग (re

1 शत्र कार्यकारणयोरेककार्यैकलासकाविपर्ययरूपातिशायोक्तिमूलं न तु स एवंलंकारस्त-

siding in the lips, in the shape of ‘redness’ is really different from राग (residing in the heart, in the shape of ‘love,’) still, inasmuch as (the two रागs) are ascertained as identical with each other, the unity (intended in the Kārikā) is not (here) contradicted.

The second variety (2) is instanced in तन्नुत्र &c.

Here, one and the same ‘heart’ is made to reside in two places, i. e. निष्ठुण and निषण्णतर. The causal agency, i. e. ‘Cupid’ is mentioned.

The verse शृङ्गीभृङ्ग: &c. commented upon by Udyota, is found in some books of the Kāvyaprakāsha. Many commentators such as Māṇikya-Chandra and others regard it as an example of the first variety of पर्याय, inasmuch as in the first line of it, one thing, i. e. तनुत्र is said to reside in the two places शृङ्गीभृङ्ग and मधुभृङ्ग, and in the second line, one thing, i. e. तरलंगति is said to reside in the two places पारे and नोन्नतु. In this example, one thing resides in two places; in the next example तन्नुत्रभृत &c., one thing resides in many places. This, according to Sanketa, is the distinction between the two examples But Sudhîsāgara and others regard this verse as an interpolation. probably on the ground that this example is unnecessary and also on the ground that this does not become an example of पर्याय since the word वानिमय in the verse shows that पर्याय is not intended by the poet.

(KĀRIKĀ XXXI. Continued)

The reverse of that is another (Sequence).

The reverse of the former is the second kind of पर्याय; in other words, when many (things) (1) are, or (2) are made to"be, in one (place), in succession, that is another पर्याय. Here also the words ‘in succession’ exclude समुच्चय.

Examples in order :-

The first variety (1) is instanced·in मधुरिम &c.

1 अत्र एकस्य तनुत्वाद्द्रेये वृत्ति: । पूर्वार्द्धमन्त्रोदाहरणम् । नन्वात्रैवैक्ष्यत्न

Here, the manifestation of nectar' and ' the announcement of poison' are successively on the part of one and the same thing, i. e. 'the words of the wicked.' The causal agency is not mentioned.

The second variety ( 2 ) is instanced in तद्रेहं &.

Here, the 'house' and the 'palace' are successively made to belong to one and the same person, i. e. ' this Brâhmin.' The causal agency, i. e. 'days' is mentioned.

Here ( i. e. in both the varieties of this figure ), there is no Barter. For, although in the first variety of this figure, the fact that one and the same thing should be abandoned by one person and received by another is intended as in Barter, still, the additional fact that one and the same ( person ) should abandon ( one thing ) and receive ( another ), is not intended as it is in Barter.

Thus, for instance, in ननु त्वद्भयः &c, although the fact that कालकूट should be abandoned by अर्जुन and received by शंकर is intended as in Barter, still, the additional fact that अर्जुन should abandon कालकूट and receive something else, or that शंकर should receive कालकूट and abandon something else, is not intended as it is in Barter.

Although कालकूट is abandoned by अर्जुन, still, something else is not received by him; so also although कालकूट is received by शंकर, still, something else is not abandoned by him.

Similarly, in the second variety of this figure, although the fact that one and the same person should abandon one thing and receive another is intended as in Barter, still, the additional fact that one and the same ( thing ) should be abandoned ( by one person ) and received ( by another ) is not intended as it is in Barter.

Thus, for instance, in तद्रेहं &c, although the fact that द्विज should abandon गेहं and receive मन्दिर is intended as in Barter, still, the additional fact that गेहं should be abandoned by द्विज and received by दिवस,

1 ननु द्विविधोऽत्र पर्यायः परित्रस्यमिन्न एव । पूर्वत्र त्यक्रम्रहणं परत्रैकवस्तुस्यागानन्तरापरस्य तु महणाद्वंपलेन परित्यक्तिसममवात् । D. V.

2 अत्र गेहादौ त्यज्यते एव, न तु केनापि स्वीक्रियते । परित्यक्तौ तु यदेकैन त्यज्यते तदन्येन गृह्यते । San.

or that मिन्दर should be received by द्वित् and abandoned by दिवस; is not intended as it is in Barter.

Although गोह is abandoned by द्विष्, still it is not intended to be receivod by दिवस ; so also although मान्दर is received by द्विष्, still it is not intended to be abandoned by दिवस.

In परार्थान्त, there is एककरत्काभिन्नकरमैक हानोपादान, and एककरमैकभिन्नकरत्क हानोपादान also. In the first variety of पर्याय, although there is एककरत्काभिन्नकरमैक हानोपादान, still, there is no एककरत्काभिन्नकरमैक हानोपादान. Similarly, in the second t arity of पर्याय, although there is एककरत्काभिन्नकरमैक हानोपादान, still, there is no एककरमैकभिन्नकरत्क हानोपादान. This is the distinction between पर्याय and परिणाम.

Pradīpa, however, simply says :-

This is not Barter, since 'abandoning' and ' receiving' ( although present) are not (yet) intended here (by the poet).

35. INFERENCE ( अनुमान )

( KÂRIKÂ XXXI. Continued )

The statement of a (logical) Reason and a Conclusion is said to be Inference.

साधन is that which proves the existence of one thing upon another, as in the stock example पर्वतो वह्निमान् धूमात्, धूम is the साधन, because it proves the existence of वान्हि on the mountain. साध्य is that whose existence is to be proved by means of the साधन. As in the above example, ' fire ' is the साध्य, because its existence is to be proved on the 'mountain' by means of the साधन 'smoke'. पक्ष is a धर्मी, i. e. that which has the साध्य for its attribute, that is, that on which the existence of the साध्य is proved ; as ' mountain ' is the पक्ष, because on it the existertce of 'fire ' is proved.

For a true Inference, the हेतु ought to be invariably accompanied by the साध्य. As in the true inference पर्वतो वह्निमान् धूमात्, धूम—the हेतु is invariably accompanied by वन्हि—the साध्य. Hence the हेतु is called the हव्यात्मक, and the साध्य the व्यापक्.

The (logical) Reason (साधन) is a mark possesed of the three gualifications पक्षधर्मेत्व, अन्वयित्व and व्यतिरेकित्व.

The mark must have (1) पक्षधर्मेत्व, i. e. must be an attribute of the पक्ष, i. e. must be connected with the पक्ष. It must have (2) अन्वयित्व, i. e. सपक्षसत्त्व, i. e. must be found to exist in similar instances, i. e. in those instances where the साध्य is ascertained to exist. As ‘smoke’ is सपक्षसत्त्व, because it is found to exist in such instances as a ‘kitchen-house &c.’ where ‘fire’ is ascertained to exist.

Again, the mark must have (3) व्यतिरेकित्व, i. e. विपक्षव्यावृत्तित्व, i. e. must not be found to exist in dissimilar instances, i. e. in those instances where the साध्य is ascertained not to exist. As ‘smoke’ is विपक्षव्यावृत्ति, because it is not found to exist in such instances as a ‘lake &c.’ where ‘fire’ is ascertained not to exist.

The Conclusion (साध्य) is a necessary connection of the साध्य (which invariably accompanies the हेतु), with the पक्ष.

A poetical reprosentation of both the Reason and the Conclusion, of the character described above, is Inference.

The figure is instanced in यत्रैतत् &c.

Here, in the first half, the Reason, and in the second half, the Conclusion, are stated. The argument may be put in the following form :-

The Conclusion :-

These women (पक्ष) have Cupid always running before them, furnished with a bent bow &c. (साध्य)

The Reason :-Because they direct arrows in the form of the movements of their eye-brows towards a young man. (हेतु)—a

अयोगनयवशीकृतदोःनयनौ संबन्धः। Pr.

fact which is invariably accompanied by another fact, i.e. ' Cupid always running before them.' ( अत्यादि )

If it be said : the Conclusion may also be stated first, as in मन्ये तिष्ठति &c, just as it is stated afterwards, in the present verse. Why has then Inference been treated generally instead of being described particularly, i.e. as possessed of two kinds.

Besides, the reversed order of the Reason and the Conclusion should also be admitted (as it has been admitted by Rudrata ) as a figure, as the reversed order of 'Cause and Effect has been recognized as a figure ( i.e. Hyperbole ).

We reply that in Hyperbole where the order of cause and effect is reversed, there is a strikingness consisting in the apprehension of the instantaneous production of the effect by the cause, owing to the reversed position of cause and effect.

There is no such strikingness (however), in the inversion of the sequence of the Reason and the Conclusion. Therefore, Inference is not ( here specifically ) declared as (possessed ) of this kind. The termination अन् of अनुमान denotes an act, not an instrument, of inference. Thus, an inference, the result of an inferential process, is the figure here.

When such words as मन्ये, तिष्ठति &c. occur in a verse, Inference is Expressed ; these words intimate an inference, only when a Reason and a Conclusion are stated. They intimate Poetical Probability, when simply the reason such as resemblance &c. is present. When such words as वयं &c. occur, Inference is Indicated. When both the kinds of words are not expressed, and the inference is suggested by the statement of a Reason and a Conclusion, Inference is Suggested.

36. THE SIGNIFICANT (परिकर)

( KÂRIKÂ XXXII. )

A description with significant epithets is (termed) the Significant.

1 विशेषत इति । उत्प्रकारद्वयवत्तया इत्पर्येः । Pr.

2 तथा च अतिशयोत्कृष्ट कार्यकारणयोः पौर्वापर्यविपर्ययेनवत् अत्यापि साध्य-साध्योः पौर्वापर्यविपर्ययो उपि वक्तव्यः: उत्कर्ष रचतेन । Vide. Chah. & San.

'Significant' means 'suggestive.' The description is, of course, of the subject.

instanced in महैजसो &c.

Here, the epithets महैजस् &c. suggest that the warriors are irresistible &c.

If it be said : A 'Non-Significant' word has been declared to be a fault, i. e. अपुष्टार्थेsव ; from this, it, of course, follows that an epithet must be significant. Thus, the Significant is simply the absence of the fault 'अपुष्ट यदर्थ', and does not deserve to be a distinct figure. The traditionalists reply :-Although a non-significant epithet being declared to be a fault, its rejection leads to the ( tacit ) admission that an epithet must be significant, still, the employment of many ( significant ) epithets in connection with one and the same ( subject as in the present verse ), has a ( peculiar ) strikingness which is known to all, and is not simply the absence of a fault. Hence, the Significant has been ranked in (the class of ) figures. According to these men, the plural विशेषणैः is significant as showing that a plurality of significant epithets is required for this figure.

On this Pradipa :-The figure occurs even when only one significant epithet is employed ; as in आयि लावण्य &c. Absence of the fault 'अपुष्ट यदर्थ' is possible not only when a significant epithet is employed, but even when no epithet is employed. Thus, the fact that an epithet is not अपुष्ट does not necessarily imply that it is significant. Although in some cases, as in the present verse, absence of the fault अपुष्टार्थेsव and the presence of the figure परिकर may both be found together, still, the grounds why the fault is absent and the figure is present are distinct. The fault is absent, because diminution of ( the ) pleasure (derived from a verse), which constitutes the very essence of a fault, is here absent. The figure is present, because it invests the verse

1 दोषाभावरूपसत्यापि पुष्टार्थत्वस्य चमत्कृतीविवेषणजनकत्वरूपमलंकारत्वं उपधेय-संकरेsपि उपाधेयसंकरान्तर्भाव इति भाव : 1 Pr. Vide. R. G. also.

with a peculiar charm. The peculiar charm or strikingness of a significant epithet is experienced by all and cannot, therefore, be denied ; as in शुद्धे सप्मानि &c.

The author of Nidarshanâ says that up to this point, the Kâvyaprakasha is composed by Mammata ; what follows afterwards is the composition of another man named Allata.

37. THE DISSEMBLER (वयाजोक्ति)

( KÂRIKÂ XXXII. Continued )

The artful concealment of the nature of an object, though discovered, is ( termed ) the Dissembler.

When, the nature of an object which, even though hidden, is discovered somehow or other, is concealed under some pretence, that is वयाजोक्ति.

This is not अपन्हुति; for, resemblance between both the प्रकृत and the अपन्हृत, which is present in अपन्हुति is here impossible. Although resemblance is present here, still, it is between रति and the शैत्य of the Himâlaya, which are both प्रकृत here.

If it be said : In वयाजोक्ति, there is the concealment of a thing that is first hidden and is afterwards discovered ; thus, inasmuch as the circumstances only of a thing concealed are here different, वयाजोक्ति is different from अपन्हुति. We reply that even in these cases ( where the circumstances are different ), there

1 ‘शुद्धे सप्मानि पङ्कविन्युब्जने वाच्यां नवाम्बरोदधि, कीडाद्रौ न सशाद्रले किलाल-तमीरवैडिमुक्षा दृशा : । &c. । Pr.

2 एतत्पर्यन्तं मम्मटाचार्याणां कृति: । ‘कृत: श्रीमम्मटाचार्यैवैयै: परिकरावधि: । प्रबंध: पूरित: शेषो विधायालङ्कत्सूरिणा ।’ अत: परमलङ्कारयैष्य कृति: । । Nid.

3 अपन्हुतौ किल उभयनिर्देश साम्यम्, अत्र तु प्रकृतस्यैव सद्भावात् प्रकृत-निष्ठमेव साम्यमिति भाव: । San.

will be nothing but अपन्हुति, if resemblance is possible in them, as in सीत्कारं &c.

If it again be said that where resemblance is stated for the sake of concealment, there is व्याजोक्ति ; but where concealment is stated for the sake of resemblance, there is अपन्हुति ; we reply that in both the cases, there is nothing but अपन्हुति ; because in both, there is resemblance ; whether concealment is predominant or subordinate is not the point. The same is the opinion of the followers of Udbhata and others.

According to Udyota, in अपन्हुति, the affirmation of the उपमान is accompanied by the denial of the उपमेय. Here, nothing is denied, but something is made known as brought about by some other cause.

The figure is instance d in श्लेषेन &c.

Here, horripilation (पुलक) and tremor (वेपथु) manifest themselves (on the body of Śiva ) as the Involuntary Indications (of his love for Pārvati ); their natures, however, are concealed by their being represented as proceeding from cold.

Pradīpa remarks, however, that ‘horripilation’ and ‘tremour’ are not first hidden, so that they cannot be said to be afterwards discovered. Thus, the example would be inconsistent with the Vritti of Mammata explaining the definition of व्याजोक्ति. He, therefore, says that here the love for Pārvatī that was hidden is discovered by the Involuntary Indications of love, i. e. horripilation and tremor ; it is then concealed under the pretence that these Indications

1 यथा– ' सीत्कारं शिक्षयति त्रणयत्यधरं तनोति रोमांचम् । नागरिक: किं मिलितो नहि नहि सखि हैमने: पवन: ॥ ' इत्यादौ गमस्य नायकस्य सीत्कारेत्या गुक्तया व्यकृतस्य नहिंनादिनासन्हेड्यपनहृतिरीवेक्ष्य: । Pr. and Kuv.

2 उभयत्रेति । अपन्हुतिप्राभान्येऽडडुले च सति साम्ये इत्यर्थ: । Pr.

3 यदाहुरिति । उद्रटादिमतानुसारिण इत्यर्थ: ।

4 तत्र कम्परोमाञ्चयो: पूर्वंगूढत्वाभावादुद्रि तत्रैव यस्म्यांसंगत: स्वयमुदाहरणं संगमयति-नव्यं द्विती । Pr.

proceed from cold. The word गूढावगति: in Pradipa is a mis-reading for गूढा व रति:.

38. SPECIAL MENTION ( परिसंख्या ).

( KĀRIKĀ XXXIII. )

When the mention of something, with or without a query, results in the exclusion of something else, similar to it, it is considered to be Special Mention.

If it be said :—How can the mention of one thing result in the rejection of another ? It is replied that when a thing, although known from another means of proof, is yet made the subject of a special tassertion, it terminates in the exclusion of another thing, similar to it, there being no other purpose which it can serve. Thus the mention of such a thing is परिसंख्या.

The words पृथग् न पूः न give us the divisions of परिसंख्या. The (Special) Mention here is sometimes (a) seen to be preceded by a question, and sometimes (b) seen to be otherwise, i.e. not preceded by a question. Thus, we get two divisions. Similarly, in both these places, the thing to be rexcluded is (sometimes) 1 Implied and ( sometimes*) 2 Expressed. Thus, we get four divisions.

The word परिसंख्या literally means ‘knowledge ( संख्या )' of exclusion ( परि ).

Examples in order :—

( a ) 1 is instanced in क्रिमासेध्यं &c.

Here, the fact that the banks of the Ganges should be resorted to, is well-known. It is made the subject of a special‘assertion here, for the purpose of intimating that the banks of other rivers should not be resorted to. ‘The vicinity of another

1 परिसंख्येयति। परिशद्वे वर्जनार्थः। संख्या बुद्धिः। Pr.

river than the Ganges &c.' are thus the things to be excluded ; and they are here implied.

( a ) 2 is instanced in रत्नं रङ्गी &c.

Here, the things to be denied are ‘the jewel's being an ornament &c.;’ and they are here expressed.

( b ) 1 is instanced in कुटिलत्वं &c.

Here, what are denied are ‘the crookedness residing in any other things than a woman's hair &c.’

( b ) 2 is instanced in मक्तिर्भवे &c.

Here, the things to be denied are ‘devotion's being entertained for wealth &c.’

The figure occurs, only when the exclusion of another is imagined by the poet. Thus, परतश्च परचर्चाख्या भङ्ग्या: which is an example of this figure.

परिसंख्या is a kind of तिर्य which, according to the Pûrva Mîmâṅsakâs, means ‘Restriction to one in exclusion of the other, out of two things both of which are possible’ As the sentence, ‘The five five-nailed animals should be eaten,’ lays down ‘an injunction that a man should eat five-nailed animals only, in exclusion of those that are not five-nailed, although by his natural appetite he is impelled to the eating of both.’

नियम is another kind of तिर्य which means ‘Restriction to one in exclusion of the other, out of two things either of which is possible. As the sentence समे देवे वा निते lays down an injunction that a man should sacrifice in an even place, when either alternative, i. e. sacrificing in an even place or sacrificing in an odd place was possible to him.

Inasmuch as, however, in both these kinds of तिर्य, अन्यरथाकृति is

1 विधिरत्यन्तमप्राप्ते नियम: पाक्षिके सति । तत्र वान्यत्न च प्राप्ते परिसंख्योति गीयते ॥ Vide. R. G. 16

the same, the definition of the figure परिसंख्या applies to both. Thus, परिसंख्या1 and नियम are regarded as identical in the Science of Rhetoric, in disregard of the minor distinctions of पाक्षिकप्राप्ति & युगपत्प्राप्ति between them.

The figure is, sometimes, found as based upon a Paronomasia also ; as in चित्रेषु वर्णसंकरः &c. which means: ‘the mixture of वर्णे ( colors ) was to be found in paintings (but the mixture of वर्णे ( castes ) was not to be found among the subjects &c. )’

39. THE GARLAND OF CAUSES (कारणमाला)

(KÂRIKÂ XXXIV.)

When each preceding object is ( spoken of as ) ‘the cause of each succeeding object, it is ( termed ) the Garland of causes.

The word यथर in यथोत्तर denotes ‘repetition’. Thus, यथोत्तर ( means : ) each succeeding ( object ).

The figure occurs, also when something mentioned afterwards is successively spoken of as the cause of what precedes ; as in भस्रान्त नरकः &c. In मालादीपक, although each preceding thing is the cause of the succeeding, still, all the things are connected with one action. Here, they are not so connected. Thus the two figures are distinct.

The figure is instanced in जिनेन्द्रप्रियत्वं &c.

Here, जिनेन्द्रप्रियत्वं &c. are successively spoken of as the causes of विनय &c. The verse is not a good example of this figure ; for,

1 नियमोडपि...परिसंख्यैव । पाक्षिकप्राप्तियुगपत्प्राप्तिसहिलवस्य अभावात्तरविशेषस्याविवक्षित्वात् । R. G.

2 मालादीपके उत्तरोत्तरं प्रति पूर्वपूर्ववार्थस्य हेतुत्वेऽपि सर्वेषामेकक्रियान्वयः, अत्र तु न तथाऽ इति ततो भेदः । Vâm.

it is open to the fault of भामवृपवसन. When it is learnt that जितेंद्रियत्व is the cause of विनय, an expectation arises that विनय too must be the cause of something else. Now, this expectation is no doubt fulfilled by what is said in the second line of the verse. But, inasmuch as it is there fulfilled indirectly, i.e. by saying गुणवृक्षों विनयादृश्यते, instead of directly, i.e. by saying विनयो गुणप्रकर्षस्य कारणम्, uniformity is said to be violated here

The figure (called) ‘the Cause’ which Udbhata has (defined) as “that which occurs when a cause is represented as identical with an effect” has not been here defined by us, although we are treating here of such figures as are based upon the relation of cause and effect; for, this (हेतु) whose form is आभुग्धृंतम् &c. does not at all deserve to be (recognised us) a figure, inasmuch as no (particular) beauty is (apprehended) from the employment of the word आभुग्धु: to denote हेतुम्) in the expression आभुग्धृंतम्.

If it be said:-The verse आतेलं &c. is an example of ‘the Cause.’ Now, if this figure be not admitted, there would be no figure in this verse, and thus the verse would cease to be a poem, inasmuch as it is wanting in a figure. But, thus would be inconsistent with the recognition of it as a poem by the ancient rhetoricians such as मामह &c. We reply that the verse अतिरल &c. was declared (by them) to be a poem, in virtue of (its possessing) an Alliteration of soft letters (and of two other figures, i.e. परिकरोक्क and अत्याद्योत्क) only, and not because they thought that it contained the figure हेतु.

Thus, हेतु is but (another name of) काव्यलिंग itself, which has been described before.

Sârabodhini says, however, that a distinct beauty is apprehended from the verse अविरल &c, and that the opinion of Udbhata who admits हेतु as a distinct figure, is thus right.

1 वस्तुतस्तु ‘अविरलकमलविलासः’ इत्यादिपु वैचित्र्यमनुभवसिद्धमेवोति उद्भटादिमतं समीचीनमेवेति नवनीता: 1 Sâr.

124

40. THE RECIPROCAL (अन्योन्य)

(KÂRIKÂ XXXIV. Continued )

When two things produce each other through an act,

it is ( termed ) the Reciprocal.

The Vritti here is simple.

The reciprocal relation of cause and effect is not possible

between two things; for, two things cannot exist be-

fore and after theunselves. 'Therefore, the words 'through an

act 'are employed. 'Through an act' means 'through the pro-

duction of identical acts.' An object existing without beauty,

is as though it does not exist. Thus, two objects are metaphe-

rically said to produce each other, when, really speaking, they pro-

duce identical acts causing each other's excellence.

The figure is instanced in हंसानां &c.

Here, the 'lake' is the cause of the 'swans possessed of a

peculiar beauty,' and the 'swans' are the cause of the 'lake

possessed of a 'peculiar beauty.' Thus, here, both (the lake and

the swans are said to ) produye'each other, through their effecting

the heightenmrt of each other's beaaty. The strikungness consists

in the apprelension of the mutual obligation of two things

through mutual acts.

The figure occurs even when two things oblige each other by mutual

qualities, as in सुरसृजो &c

41. THE REPLY (उत्तर)

(KÂRIKÂ XXXV. & XXXVI.)

The Reply is (a) when a question is inferred from the

1 अविशिष्टम् । शोभारहिताम्रैर्यर्थ: । Pr.

mere hearing of an answer ; or ( b ) when, to a number of questions, a number of incomprehensible answers is given.

When, from the mere getting of an answer, the preceding (interrogative) sentence is inferred, that is one ( kind of ) Reply.

The first kind is instanced in वागिभम् &c.

Here, from the answer given in this sentence ( i. e. verse ), the speech of the purchaser to the effect:-‘ I want clephants' teeth and tiger-skins, sell them to me,' is inferred.

The word पञ in the Kârikà means a ‘preceding sentence ’ simply. Thus, although here no question is inferred, the verse is still regarded as an example of this figure ; or, we may suppose that what is here inferred is a question, namely, ‘ Have you got elephants' teeth and tiger-skins ?’

This is not कार्यालिङ्ग, although the answer is here the cause of the question ; for, the ( figure ) Reply is not identical with that ( figure, i. e. कार्यालिङ्ग ). A reply is not indeed an efficient cause ( कारणहेतु ) of a question, but simply a mark ( आपकहेतु ) indicating the presence of it.

Nor is this अनुमान also, although it, too, contains an indicatory mark ; for, here the साध्य and the साधन are not stated as residing in one and the same पक्ष, as they are in अनुमान. The साध्य—the ques. tion—belongs to the purchaser, and the सङन—the answer—belongs to the old hunter. Or, according to S. D., in an Inference, the साध्य and the साधन are both mentioned ; but here the query is not mentioned.

Thus, the Reply deserves to be a distinct figure. Although कार्यालिङ्ग is possible here, inasmuch as ‘ staying of the daughter-in-law in

1 न चेदमनुमानम् । साध्यसाधनयोरेकोनिदेशो हि तस्य लक्षणम् । एवं तस्य वङ्गीकरणात् ।

S. D.

लोकातिकान्तगोचरतयैवस्यां वृत्तिप्रंध्रस्य प्रमाणान्तरविप्यागोचरतया इत्थमवाथे; न तु लोकोत्तरचमतकारितयैति । प्रक्षपरिसंख्यायामपि तत्स्वेन भेदानुपपत्तेरिति । Pr.

question and a single answer, both of them or even either of them being significant ; as in किंमाति &c.

The figure occurs even when the question is but one and the answers many ; as in किं स्वर्गादौ &c.

So also it occurs when the same words express both a question and an answer ( owing to Paronomasia ); as in केदार &c.

So also it occurs when two questions have only one answer; as in कौ खड्ग: &c.

42. THE SUBTLE ( सूक्ष्म )

( KÂRIKÂS XXXVI. and XXXVII. )

When a circumstance, even though delicate, is guessed some how, and is intimated to another by some mark ( indicative of it ), it is termed the Subtle.

Somehow=From some ( 1 ) appearance or ( 2 ) gesture.

Delicate=That can be known (only) by a man of sharp understanding.

आकार=A change of expression &c.

The first kind is instanced in वक्रोक्तिन्दु &c.

Here, the mascular action of a woman, guessed by looking at ( her ) appearancr in the form of the ‘mixing of the saffron with the drops of perspiration on the neck ’ is clearly intimated to her and to other friends of hers, by some one of her female friends, by drawing ( on her hand the figure of ) a sword. A sword is ‘the characteristic mark of manliness ; for, men alone hold swords in their hands, they being fit persons to hold them. Here, although there is अनुमान, since the साधन, i. e. कण्ठकुंकुममेद and the तादृश, i. e. पुरुषायित

1 कुंकुमेन मेदो मिश्रणं ह Pr.

are both stated as connected with one and the same रस, i. e. the woman, still, it is subordinate to the Subtle ; for, strikingness consists here in the clever bringing out of a very delicate circumstance.

हंङ्गित=some particular motion of the limbs of the body.

The second kind is instanced in संस्कृत &c.

Here, the time of assignation, which ( the lover ) inquired for, is guessed from the gesture of his anxious look only, and is intimated ( to him ) by some ( woman ) sportively, by the closing of the lotus in her hand—(a mark) indicating the time of night.

43. THE CLIMAX ( सार )

( KÂRIKÂ XXXVII. Continued )

An excellence ( rising ) successively ( and ) culminating in the end is ( termed ) the Climax.

The Climax is an excellence whose utmost limit is ( reached in ) the last part of ¶ prose or poetical passage. In other words, it is that where the last part is most excellent ; for, it is there only that the excellence rests after gradually rising in each preceding part.

The figure is instanced in रङ्ग सारं &c.

Here, each succeeding thing 'earth &c.,' rises, gradually in excellence, until the last thing, i. e. 'a fair woman,' is declared to be the most excellent of all.

This is not परिमुखरय, because strikingness here consists not in the exclusion of another, but in the gradual rise of excellence.

In the above example, the rise is of the excellence of an object.

1 अत्र अन्यन्यपोहकृतचारुत्वामिश्रयैः परिसंख्याैवैचर्यके, तदसत्, सारत्वे यत्र विभावितानन्यन्यपोहैः पोढे इति । San.

ject of a superior quality. The figure occurs also where the rise is of the excellence of an object of an inferior quality ; as in गुणाधिक्युतर: &c.

44. DISCONNECTION (असंगति)

(KĀRIKĀ XXXVIII.)

When two things related to each other as cause and effect are represented as simultaneously residing in two totally different places, it is ( termed ) Disconnection.

In this ( world ), an effect such as ' smoke &c. ' is observed to be produced at the very place where the cause (such as 'fire &c.' ) is present. Where, however, things, although related to each other as cause and effect, are represented as simultaneously residing in two totally different places, owing to the peculiar excellence (of the cause), that is असंगति ; ( so called ) because, in it the mutual association of cause and effect which is natural to them (or well known ) is abandoned.

Here, the word अन्यत्र although mentioned separately from भिन्नदेशतया is yet connected (as an adjective ) with भिन्न, and shows that the places must be quite apart from each other. Thus, the definition does not extend to such an example as देहे भुजंगोते &c. where the eyes and feet are not completely different from each other in point of locality, they residing, in one and the same body.

जगपत् is not a part of the definition, but a description simply; thus, the figure occurs in वक्रतनुमाने &c. also, although simultaneity of time is there absent. The representation of cause and effect as residing in two different places is due to the fact that the causes here have a peculiar excellence and are thus different from ordinary causes.

1 'दृश्यो भुजंगेन पदेडक्षिण पूर्णते' इत्यत्र नातिन्यासति:, देशस्य अन्यनभिन्न-स्वाभावात् । Vām.

In a Hyperbole, there is a reversion of the sequence of cause and effect; here, a local difference between them.

instanced in जरसे भ &c.

Here, ‘biting of the cheek by the teeth’—the cause, and ‘pain’—the effect, are represented as residing in the ‘wife’ and the ‘rival wives’ of the Hero, in order to bring out the particular fact that the ‘biting’ gives acute pain to the rival wives of the Hero. Here, identification between bodily and mental pain is at the bottom of this figure. In this verse, the use of a synonym तन, when the same word i. e. त्वन ouglit to be employed, makes the verse open to the fault of भिन्नप्रकृतत्वम्.

If it be said :—The figure is nothing but Contradiction For, just as the residence in one place (सामानाधिकरण्य ) of two things which reside in two different places makes the two things contradictory of each other; so the residence in two different places (वैषम्याधिकरण्य ) of cause and effect which reside in one place makes them contradictory of each other. We reply—No. For, वैषम्याधिकरण्य is Disconnection itself. Now Disconnection is not Contradiction. It simply indicates that there is a contradiction between two things; for, it,is ‘on account of this विरोधकृत्य that the two things appear to be contradictory of each other. Thus, Disconnection is quite distinct from Contradiction.

If it again be said :—Although the two figures are distinct, still, inasmuch as no strikingness is here apparent, unless contra-

1 अतिशयोक्तौ कार्यकारणयो: पौर्वापर्यो विपर्ययो लक्षणम्, भस्त्यास्तु कार्यकारण-वैषम्याधिकरण्यामिति भेदः। Cha.

2 अत्र शारीरमानसयोर्वेदनीयोरेकत्ववाध्यवसायो मूलम् । Pr.

3 ननु व्याधिकरणत्वेन नियतयोः सामानाधिकरण्यवत्वत् समानाधिकरणत्वेन नियतयोर्वैषम्यकरत्वस्यापि विरुद्धस्ववृत्तिद्वयालकार एवेति शंकते—नन्वैति । Pr.

4 विरोधस्फूर्तिं विना चमत्काराभावात् स एवालंकारः समुचित इति पुनर्-शंकते—नन्वेवम्प्राप्ति । अथैषतिविरोधोभेदे डपि तयोः । Pr.

diction is brought out, let this contradiction itself be the figure, and not Dis-connection which simply indicates the presence of that contradiction. Nor should it be said that Contradiction is where there is सामान(धिकरण between two contradictory things, and not when there is वैषम्य(धिकरण between them ; because the definition of Contradiction is very general and does not speak of this restriction.

We reply:-No For, although the definition is given generally, still, its scope becomes restricted in virtue of a rule that a general proposition covers all the ground except that covered by its exception. Now, Disconnection is an exception to the general figure Contradiction. Disconnection occurs where two things residing in one place are represented as residing in two different places. This is the ground which it occupies. Thèrefore, the general figure, i. e. Contradiction, must leave this ground and occupy the remaining ground. It thus occurs where two things residing in two different places are represented as residing in one and the same place. Hence, examples of Contradiction have been given by us before, in accordance with this restriction of its province made here.

Vritti :-This is an exception to Contradiction, not Contradiction ( itself ). The opposition that appears here is due to the residence in two different places of two things which reside in one place ; whilst, in Contradiction, the opposition is due to the residence in one place of two things which reside in two different places. Although ( this is ) not ( actually ) mentioned in the definition of Contradiction, still, this follows in virtue of the fact that a general proposition establishes itself ( i. e. occupies its ground ) after leaving the ground covered by its exception. Hence, ( Contradiction ) has been exemplified by us before, with a regard to this very restriction of its scope laid down here.

1 उदाहरणं । विरोधालङ्कार इति शेषः । Pr.

2 तथैव । सामान्याधिकरण्येनैव । Pr.

45. THE FACILITATION (समाधि)

(KÂRIKÂ XXXIX.)

When (the accomplishment of) an act becomes easy through the operation of another cause, it is (termed) the Facilitation.

When an act, which is begun, is accomplished without difficulty by an agent, being assisted by another (accidental) means, that is named समाधे.

The term समाधे etymologically means ‘Accomplishing (a thing) well, i.e. easily.’

The figure is instanced in मानमस्या &c.

Here, the effect, i.e. ‘quelling of anger’ which is being produced by the cause, i.e. ‘falling at her feet,’ is easily accomplished by the sudden operation of another cause, i.e. ‘the roaring of the clouds.’

This figure occurs, only when one cause is intended as principal and the other auxiliary; whilst, समुच्चय occurs when both the causes are intended as principal.

46. THE EQUAL (सम)

(KÂRIKÂ XXXIX. Continued)

If a union is (found) somewhere (that may be) accepted (by all) as fit, it is (termed) the Equal.

Union is either Conjunction &c., or the relation of cause and effect. Thus, the figure सम (occurs) when there is an ascertainment of a connection as fit, expressed in the form:—This (-union)

1 सम्यगाधानं करणमित्यर्थः। Pr.

of these two things is commendable. (The figure occurs) when a (fit) union exists between (1) two superior things or (2) two inferior things; but not when it exists between one superior and another inferior thing. In सनुतय, there is a union of two good or bad causes; here, union is declared as fit even between two good or two bad things that are not causes.

The first variety is instanced in यातु: शिल्पा &c.

Here, the union of the ‘deer-eyed lady’ and the ‘king’—two superior things—is declared as fit.

The second variety is instanced in विष्ठ &c..

Here, the union of a ‘Nimba tree ‘and ‘crows’—two inferior things—is declared as fit.

Fitness of the connection called ‘the relation of cause and effect’ occurs when a cause produces an effect having qualities similar to those of itself; as in मञ्जापित &c.

The figure occurs, also when a thing produces a quality possessed by others, in virtue of its association with them; as in दडवानल &c.

Sometimes, it occurs when the desired object is obtained (verbally and not really) from that which is resorted to for the accomplishment of that object; as in उचेः गंशे &c.

47. THE UNEQUAL (विषम)

(KÂRIKÂS XL. & XLI.)

(1) When, in one place, connection is not found to be possible, owing to extreme incongruity; (2) when the endeavour of an agent becomes not only fruitless, but, on the contrary, brings an evil result to him; and (3) & (4) when the Qualities and Actions of a cause are respectively opposed to the Qualities and Actions of an effect; that is deemed the Unequal.

( 1 ) When a connection between two ( things ) is apprehended as but impossible, owing to extreme incongruity ( between them ) ;

( 2 ) when an agent who has begun to do some act, sometimes, not only does not obtain the desired fruit of that ( act ), owing to that act being destroyed, ( or, owing to the intervention of some powerful obstacle ), but, on the contrary, obtains even an undesirable result ( which is quite ) unlooked for ; similarly, ( 3 ) & ( 4 ) when although ( as a rule ) an effect resembles a cause in its nature, the Qualities and Actions of them are still opposed to each other ; that is the four-fold Unequal, the opposite of the Equal.

The first kind is instanced in शिरीषवालपि &c.

Here, incongruity consists in the nature and qualities of Cupid being opposed to the nature and qualities of the woman under discourse. The impropriety of the union is here suggested.

The second kind is instanced in राकाहिका &c.

Here, not only is self-protection not secured, but, on the contrary, the disaster of being devoured by Rāhu is met with.

The third kind is instanced in सत्यःकर &c.

Here, we have ' white fame ' arising from the ' dark sword,' figured as the cause, in opposition to the general rule that the qualities of the effect conform to those of the cause. Here, there is incongruity between ' blackness ' and ' whiteness ' belonging to the cause and the effect, respectively.

The fourth kind is instanced in अतनन्द &c.

Here, the Action of ' delighting ' belonging to ' the woman '— the cause, is opposed to the Action of ' tormenting the body ' belonging to ' the state of separation '—the effect.

The particle अप in the second line of the fortieth Kārikā shows that the second variety of विरसन occurs not only ( A ) when there are both non-attainment of the desired object and the

attainment of an undesired object, but also ( B ) when there is mere non-attainment of the desired object or ( C ) when there is mere attainment of an undesired object.

The division A has been instanced in हतधिका &c.

B may be instanced in प्रभात &c.

and

C may be instanced in पश्चातपत्र &c.

The Kārikās do not exhaust the divisions of the figure ; thus, other divisions of Inequality which may be generally defined as ' Absence of compatibility between two things related to each other any how,' are also possible. Thus, for instance, Inequality between two things related to each other as part and whole may be instanced in हतप्रह &c.

Here, ' sleeping on the ocean ' and 'devouring all the worlds with the ocean' are incompatible things and constitute one विषम. Similarly, that the whole Krishna whose belly is able to drink all the worlds should be drunk by a part of a woman's body, i. e. the eye, is also incompatible. This is another विषम.

Although पान ( drinking ) is different from पान ( looking intently ), still, the two पनrs are here fancied as identical with each other. Thus, this verse becomes an example of the figure in question.

In this variety, the relation is that of part and whole, whilst, in the first, the relation is that of opposition. This is the distinction between the two varieties. S. D. however puts this example,under the first variety.

1 प्रभातसमयप्रभां प्रणयिनी नदूवाना रसात, अमुष्य नयनाम्बुजं सपदि पाणिना डमीलयत् । अननेन खलु पश्चिनपीरिमलालिपाटचरे?, समीराशिशुके शिरादनुमितो दिने शोभनः ॥ R. G.

2 पञ्चातपत्रासिके सरसीहस्य, हृ6 वीजमर्पयितुमिच्छासि वापिकायम् । कालः कलिङ्गादिदं ऋतुसमझे हारेऽप्यति मुखस्य तवैव लक्ष्मीम् ॥ Ku.

Thus, in this and other (examples) also, Inequality should be understood (as possible) in this and various other ways, according to the particular circumstances of each case.

In Contradiction, what is striking is the residence in one place of two things residing in two different places; in Disconnection, the residence in two different places of the cause and the effect residing in one place; but here, the connection of dissimilar Qualities and Actions belonging to the cause and the effect.

48. THE EXCEEDING (अधिक)

(KÂRIKÂ XLII.)

When the abode and the abider, though smaller, are yet represented as greater than the abider and the abode, which are (themselves) great, that is (termed) the Exceeding.

The abider is the thing contained, the abode is its container. When the container and the contained, although smaller, are yet represented as greater than the contained and the container, respectively, although these (latter) are intended as (themselves) great, with a view to intimate the excellence of the object under description, that is अधिक which is thus two-fold.

Examples in order :—

The first kind is instanced in अश्वि &c.

Here, ‘heap of fame’—the contained, is intended as great, being described as incapable of being contained.

‘The triad of worlds’, which is smaller, is represented as greater than ‘the heap of fame’, inasmuch as the former is described as containing the latter, in order to bring out the excellence of the latter (i.e. the heap of fame), which is the object under description.

The second kind is instanced in गुरणत्र &c.

Here, the container—the body of कृष्ण, is intended as great, being described as the substratum of the whole world. 'The joy at the arrival of Nārada', which is smaller, is yet represented as greater than 'the body of Krishna', inasmuch as the former is described as incapable of being contained by the latter, in order to intimate the excellence of the latter (i.e. the body of Krishna), which is the object under description.

49. THE RIVALRY (प्रत्यानीक)

(KÂRIKÂ XLIII)

When somebody unable to avenge himself on his enemy (is represented as) doing harm to one belonging to him, with a view to praise that (very enemy), that is called the Rivalry.

When some one, unable to directly punish an enemy, although he has done him an injury, (is represented as) punishing (another who is) dependent on him, with a view to prove that very enemy's superiority, that is termed प्रत्यानीक; so called because, it is like the ally of an army. Just as one attacks, instead of an army directly, another who is an ally (1) of that (army), foolishly, or (accord ing to Pradipâ's reading) secretly, 'for fear of being killed by that army; so here also, while an enemy is to be conquered, another (person) connected with him is conquered. The connection between the enemy and his friend may be (1) Direct or (2) Indirect. Thus, the figure is of two kinds.

The first is instanced in तं व विनिःक्षत &c.

Here, Cupid unable to conquer the Hero, conquers the Heroine who is directly connected with the Hero i.e. as his wife.

1 तस्मिन्‌निनिःश्रभूतः तन्निमित्तादिः सैन्यभयात्रिगूढमाभियुज्यते । पश्यते

इत्यर्थः । Pr. 18

The second is instanced in यस्य क्रोधि &c.

Here, Rāhu unable to avenge himself on Krishna for the cutting of his head, troubles the Moon who is connected with him. The connection of the Moon with Krishna is here ( Indirect ), because ( the Moon ) has a connection (of resemblance) with the face which is connected with Krishna by the relation of part and whole.

50. THE LOST (मीलित)

(KÂRIKÂ XLIV.)

When a thing is concealed by another, through a mark, either 1 natural or 2 even adventitious, and common to both, that is said to be the Lost.

If through some mark, which is natural or adventitious, and which is common ( to both the thing to be concealed and the thing which conceals it ), a thing is concealed by another by its very nature, on account of its superior power, that they call the two-fold मीलित.

Here, the disappearance (i. e. non-apprehension) of a thing is natural, on account of the thing being eclipsed by another thing which is similar to and more powerful than it. In वस्य ज्ञाने and अपन्युते, however, this disappearance is not natural.

The first kind is instanced in अपंग &c.

Here, the marks ‘tremulousness of the eyes &c’ are natural to the body of the deer-eyed lady and they are common to the ‘rise of intoxication’, being found in that case, also.

1 न्याजोको तिरोधानं न वस्तुसभावजानितं किंतु कथम्चिदुद्रिक्तं वस्तु कक्षित तिरोधातु यतते इति विवक्षितम् । इह तु वस्तु नोद्रियम्, तस्यापि च तिरोधानं वास्त-विकतया विवक्षितामिति तत्तो मेदः । Viv.

2 वस्तुगतयैवेति । एतच्च अपह्नुयलंकारन्यादृश्यर्थम् । तत्र वस्तुस्थितरो-चनासावात । Pr.

Through these marks, the 'rise of intoxication' is concealed by 'youthfulness' on account of its inherent superiority of power.

The second is instanced in ये कन्वरासु &c.

Here, the fact of cold, which is understood from the force of the fact that the enemies reside in the caves of the Himâlaya mountain, is adventitious. Hence,(the marks)'tremor' and 'horripilation', which are produced from that (cold), are also of an identical nature, i. e. adventitious ; and they are common to, being found in the case of, fear also.

51. THE NECKLACE (एकावली)

( KÂRIKÂ XLV. )

When each succeeding thing is 1 affirmed' or 2 even denied as an attribute of each preceding thing, that is the two-fold Necklace.

The Vritti is here simple.

The affirmation or denial of a thing as an attribute of another must be repeated in order to be striking.

According to some, the Kârikâ means ;—‘ When a thing, which stands first as an attribute of another thing, is affirmed as possessed of its own nature by being afterwards made a subject and then by having another attribute affirmed of it ; that is called प्र तावली.’ ( As in स पण्डित-त: &c., the thing पण्डित, which stands first as an attribute of another thing referred to by त:, is affirmed as possessed of its own nature, i. e.

काश्चित्स्वति । परमनन्तरं विशेषष्यं कृत्वा यत्र स्थाप्यते अर्थाद्द्रिेोषणेन संवन्ध- मोविशिष्टमुपपाद्यते इत्यर्थे । अथवा अपोद्यते स्वव्यतिरेकेण विशेषष्यतावच्छेदकानिषेध-बुद्धिविषयीक्रियते इत्यर्थे । अत्रोदाहरणम्—‘स पण्डितो यः स्वहितार्थकृती, हितं न तद्यत्र परानपाक्रिया । परे च ते ये श्रितसाधुभावा:, सा साधुता यत्र चकासित केशवः’॥

अत्र तच्छब्दद्वार्यं विशेषषं पणिडत:, पश्चात् स्वहितार्थकृतीद्वारं प्रति विशेषष्यतां, तेन विशेष- णेन पण्डितत्वेनोपपाद्यते । द्वितीयमेदस्य तु ‘न तज्जलम्’ इति वाक्यमाणम् । अत्र हि सुचार्वित्यादिविशेषणेन स्वव्यतिरेकेण विशेषष्यतावच्छेदकजलत्वनिषेधमुदीरिति । अत्र ‘पुराणि यस्याम्’ इत्युदाहरणण्यासि: सूत्राक्षराननुसारातचेतिं वोष: स्क्त्स एव । Pr

पांडित्य, by being afterwards made a subject ( referred to by यः ) and then having another attribute, i. e. सुचिरहु तज्ज affirm of it. Similarly, न तज्ज &c., the thing जं is denied as possessed of it own nature, i. e. जनत्व, by being made subject (referred, to by यत्) and then having another attribute, i. e. सुचिरहु तज्ज denied of it. )

This interpretation should, however, be rejected, because, it is opposed to Mammatâ's V1tt1 on this Kârikâ, because, according to it, the definition of this figure does not extend to such examples as परतिरहेतु &c., and because, it does not literally follow the wording of the Kârikâ.

The first kind is instanced in परतिरह &c. and the second in न तज्जलं &c.

Here, in the former (example, each succeeding thing).is affirmed (of each preceding thing ) in the following order :- ‘women’ are affirmed of ‘houses’, of those (‘women’), ‘beauty’ ( is affirmed ), through its being said to be a means of the act of ‘decoration’ which is an attribute of their bodies; of that ‘beauty’, ‘sports’ (are affirmed ); and of those (‘sports’ also, the ‘weapon of Cupid’ is affirmed. In the same manner, in the latter example, (each succeeding thing) should be understood as denied as an attribute (of each preceding thing). Thus, of ‘water,’ ‘lotuses’ should be considered as denied ; of ‘lotuses,’ ‘bees,’ of ‘bees,’ ‘humming’; and of ‘humming’ also, ‘charmingness.’

The figure occurs, also when each succeeding thing is predicated as a subject to each preceding thing ; as in धर्मेण बुद्ध &c.

Here, बुद्ध &c. are successively predicated as subjects to what precede, i. e. धर्म &c.

If each preceding thing helps each succeeding thing in an uniform manner, then this very variety becomes what has been called by the ancients मालादीपक. मालादीपक, according to R. G., does not deserve to

1 इह च शृंखलावयववार्तां पदार्थानां साधूर्यमेव नास्ति इति कथमेकारं दीपकता- वांचं श्राद्धीमहि । तेषां प्रकृताप्रकृतात्मकत्वविरहाद्‌ । R. G.

be.शीपक, because it does not contain ‘resemblance’ which constitutes the very essence of रूपक, and besides, मालादीपक does not contain प्रकृत and अप्रकृत things both of which are found in दीपक.

52. REMINISCENCE ( स्मरण )

( KĀRIKĀ XLVI. )

The recollection of an object, in the form in which it is cognised, on the perception of another object similar to it, is ( termed ) Reminiscence.

In this kārikā, the words अर्थस्य स्मृति: alone constitute the definition of स्मरण. The word यथातथंरूपं indicates the form of Reminiscence, and the words दृश् तद्रूपदृशो indicate all the circumstances that revive the impression of a former experience which generates recollection. Thus, such circumstances as Destiny, Contrast, Reflection, Association of ideas &c. are also included.

Or, the words दृश् तद्रूपदृशो may be taken as forming part of the definition of स्मरण, and thus serving the purpose of excluding all other reminiscences which are not based upon resemblance, and are ‘not thus striking’; thus स तथेत्यादि &c. is no example of this figure.

Thus, the definition of स्मरण is :-When an object, which is once cognised ( by any of the kinds of evidence ) as possssed of a certain form, is afterwards recollected in the same form (in which it was cognised before ), on the perception ( by any of the senses ) or even on

1 प्रणिधाननिबन्धाभ्यासिलगलक्षणसादृश्यपरिप्रदाश्रयायाश्रिसंवन्धाननत्यवियोगैककायोवैरींध्यातिशयप्रपञ्चेन्यव वानसुखदुःखेच्छाद्वेषभयार्िात्वक्रियारागधर्मो‘र्यमननिमित्तेष्यः(स्मृ-ति: )। Nyāya lII. 2. 44.

2 अन्यादृशेति । साधृश्यमूलकेsयर्थः । ‘स तथेति प्रतिज्ञाय विरुज्य कथम्‌प्युस्मै। ऋषीनू ज्योतिमैयानु संते स्मार स्मरशासनः ॥’ इत्यादौ हि न स्मृते-श्रद्धत्वामिति नालंकारत्वम्‌ । Pr.

3 उपलब्धिमात्रे ऽत्र दूषयति । San.

the recollection of another object which is similar to it and which is the cause of the awakening of Reminiscence, through the revival of the impression left on the mind by the former cognition.

The figure is two-fold :-When the object recollected is cognised 1 in this life or 2 in some former life.

The first kind is instanced in निम्नतनाभि &c.

Here, the recollection is of an object experienced in this life.

The second is instanced in करजु &c.

Here, on the perception of the ‘breasts of यशोदा’, the पाञ्चजन्य is recollected by Krishna who had known it in one of his former lives, owing to resemblance between the two objects.

Rāghavānanda, however, would have this figure, even where the recollection arises from Contrast ; as in शिरीषमुद्री &c.

53. THE ERROR (भ्रान्तिमान्)

( KÂKIKÂ XLVI. Continued )

The apprehension of (one thing as ) another on the perception of ( that thing ) similar to that (another ), is (termed ) the Error.

Here also, the word अन्यत्रसंवित्त alone constitutes the definition. The word तत्त्व॑यदसी indicates the circumstances that produce Error. तत् refers to ‘ a thing not in question,’ which is (referred to

1 सदृशास्मरणादुद्भवेन संस्कारेण जनिता स्मृतिरपि स्मरणालङ्कारः । यथा— सन्त्येवास्मिन् जगति बहवः पक्षिणो रम्यहृपा:, तेषां मध्ये मम शु महती वासना वातकेकु । यैरध्यवैदरथ निजसखं नीरदं स्मारयद्रि:, स्मृऽयालङ्घं भवति कृष्णामिषनाम् ॥ ” R. G.

2 राघवानन्दमहापात्रास्तु वैसादृश्यात् स्मृतिरपि स्मरणालङ्कारमिच्छन्ति । तत्रोदाहरणं तेषामेव । यथा—" शिरीषमुद्रां गिरिष प्रपेदे यदाऽयदाऽ दुःखरत्नानि चीताः । तदा तदास्त्याः सदनेपु सौह्य-लक्ष्याणि दृश्यो गलदक्षु रामः ॥ " ” S. D.

1. तत्र वस्तुत इति । अनाहार्यं तेयल्स्थः । अध्रुवस्सान न(त्रे)न । मात्रेस्थानाहार्येत्यवसच्छेदः । Pr.

2. अर्थानुगमेने(ते)। अर्थेश्र अनाहार्ये एव उत्सर्गसिद्धोऽत्र संज्ञाषटक इति भावः । Pr.

144

The delusive cognition must spring from the imagination of the poet. In other words, it must be striking. Thus रं रौ रौतम् is no example of this figure.

The figure is instanced in रञ्जने &c.

Here, the 'rays of the Moon' are mistaken for 'milk &c.' by the 'eat &c.' through resemblance between the 'rays' and 'milk &c.'

54. THF CONVERSE (प्रतीप)

(KÂRIKÂ XLVII.)

1 When the thing compared to is condemned, or 2 when it is itself fancied as (being) the thing compared, for the purpose of being condemned; it is (termed) the Converse.

When the उपमेय is condemned (by saying):-'what is the use of the उपमान, since the उपमेय itself is quite capable of bearing its yoke, i.e. of serving its purpose; also when the same (उपमान), (although) well-known as being an उपमान, is (yet) turned into an उपमेय, in order to show that it has got another उपमान in the उपमेय itself, i.e. to show that the उपमेय is superior to it, and thus to condemn it in this manner; that is the two-fold Converse, so called because (in it) the उपमेय becomes a rival of the उपमान.

The figure is instanced in नखण्यौकसि &c.

Here, the thing compared, i.e. the 'king' endowed with such various qualities as 'beauty &c.' is present; the various things compared to, i.e. the 'moon &c' are, therefore, condemned as useless.

Here, although there is another figure called यथासंख्य, still, what is striking is not Relative Order but condemnation.

The second is instanced in तृ पृथि &c.

Here, the 'Moon', inasmuch as she is said to have the 'face' as an उपमान to her, is represented as inferior (to that 'face') in her qualities. The word वाचनीय—the Sanskrit form of वभिज्ञ, however, suggests that even this comparison cannot be established between the Moon and the face, on account of the former being considered to be far inferior to the latter. Thus, (the fact of) the non-establishment of comparison leads to the condemnation (of the Moon).

The figure is thus distinguished from अत्यंतरेह where, although the प्रतिवस्तु is superior to the उपमान as here, still, the fact of comparison is established between them.

Sometimes, however, an act of comparison, (by being) but accompanied, leads to the condemnation (of the उपमान); as instanced in मतेन्वाह्य &c.

Here, the turning of the 'lotuses', which are well-known as the उपमान, into the उपमेय itself constitutes their condemnation, because, turning them into the उपमेय is tantamount to showing that they are possessed of inferior qualities.

Here, although comparison is effected, still, the superiority of the उपमेय (i. e. नालिन) is not apprehended. Thus, this kind is distinguished from अत्यंतरेह where that superiority is apprehended.

In this manner, (the figure) प्रतीप should be understood as occurring also when an object, which did not before experience the state of being the उपमान, owing to the possession of incomparable qualities, is made to assume that state; as in अहमेव गुरुः &c.

Here, (the fact of) हेतुस्ना's (assuming) the position of the उपमान, (although hitherto regarded as) impossible, is (yet) declared (in the verse).

55. THE SAMENESS (सामान्य)

(KÂRIKÂ XLVIII.)

When something in question is represented as ap-

pearing like something else, owing to its connection with it, in order to show a likeness of properties ( between them ), that is said to be the Sameness.

When ( a thing in question ), although dissimilar, becomes connected with (another)—a thing not in question—and with its own qualities but not given up, is represented as having become undistinguishable from it, in order to show that ( the thing in question ) appears like ( the thing not in a question ), it is (called) the Sameness ; (so called) because, ( in it ) there is a connection of like properties.

The word अपरित्यक्तनिजगुण excludes तद्रुण where the thing in question gives up its own qualities. Upon this, Prabhā remarks that the word अपरित्यक्तनिजगुण is not necessary to exclude तद्रुण ; for, in a तद्रुण, one thing assumes only the qualities of another ; but the things themselves are not represented as undistinguishable from each other ; nor are they understood as such. Thus, तद्रुण is excluded by the word तदेकात्मतया itself. The word बध्यते does not mean ‘is expressed’ but simply ‘is conveyed’ ; for, the fact of the similarity of appearance is not ‘expressed’ but simply ‘conveyed’ by the words अश्विभाध्यतां गतः: in the verse मालयज्ञ &c.

In the मीलित, an object is not apprehended at all, being eclipsed by another of a superior quality similar to it ; whilst, in the present figure, an object is apprehended, but it is apprehended as undistinguishable from another, on account of both the objects possessing like properties.

In आन्तिमान, the object that is superimposed upon another, is one which is recollected. Here, it is one which is perceived. In Metaphor, the identity between the उपमेय and the उपमान is expressed by words, and not simply conveyed by them as here. In Hyperbole, the उपमेय is not expressed by a word different from that which expresses the उपमान. Here, both of them are expressed by distinct words.

1 तद्रुणोक्ति । तद्रुणालङ्कारे अन्यगुणप्रहणमात्रं न तु धर्मिणोरभेदोपनिबन्धः: प्रतीति च । Pr.

The figure is instanced in मलयज &c.

Here, the ‘whiteness’ of the thing in question, being spoken of as neither more nor less than that of what is different from it, i. e. of the thing not in question, is the cause of the similarity of their appearance. Hence, they are not apprehended as distinct from each other.

Sometimes, an antecedent apprehension of identity between the thing in question and the thing not in question is inferred from the apprehension of difference between them ; as in वेत्रस्वच्च &c.

Here, it is only after the ‘bees’ have fallen upon the ‘cheeks’, that the difference between ‘Champaka flowers’ and ‘cheeks’ is apprehended ; afterwards the antecedent apprehension of identity between them is inferred.

Here, the apprehension of difference due to another cause, i. e. ‘the fall of bees upon the cheeks,’ although subsequent, cannot yet do away with the antecedent apprehension of identity due to ‘possession of a yellow colour by नाल & चंपक’; for, it has been (already) effected; and an apprehension (that has been already effected) cannot be sublated.

56. THE EXTRAORDINARY (विशेष)

( KÂRIKÂS XLIX. and L. )

1 When an object is ( represented as ) abiding without its well-known abode ; 2 when one object is ( spoken of as ) being present in the same form in many places, simultaneously ; and 3 when somebody, in doing one act, succeeds in’ doing another impossible act, by means of the same ( effort ); it is said to be the three-fold Extraordinary.

When an object is represented as existing in a peculiar ( i. e. supportless ) condition by leaving its well-known abode, that is the first ( kind of ) विशेष.

148

Instanced in दिवमध्य &c.

Here, the 'discourses of poets' are represented as delighting the world by existing without their well-known abodes, i. e. 'poets'. 'The well-known abode' is not simply the real abode, but one which is established by a poetic convention also. Thus, the well-known abode referred to here is not 'ether,' which is the real abode of गिर: ( sounds ), but 'poets' who are the abode of गिर: as established by a poetic convention.

This kind occurs, also when a thing is spoken of as residing in another abode ; as in नते ऽपि रूपे &c.

When one and the same object resides in many places, in one and the same form, simultaneously, that is the second kind of विशेष.

Instanced in सा वसु &c.

Here, one 'rival wife' is represented as being present in many places, i. e. heart, eyes &c. in one and the same form, i. e, that of a rival wife, simultaneously.

The word एकत्रत्न excludes यथातंख्या where the forms possessed by an object are different ; and the word युगपत्न excludes पर्याय where there is succession.

When an agent, hurriedly proceeding to do an act, succeeds in doing another impossible act also, by the same effort, that is another ( i. e. the third kind of ) विशेष.

The word रभसेन shows that the agent has no intention of doing two acts by one and the same effort. The word तथैव excludes समुचय instanced in धुनोति &c. where the efforts are different. The sentence प्रचचति &c. is no example of this kind of विशेष, impossibility of an act being there absent.

1 रभसेनेति । एतच एकैव यत्नेन कार्यद्वयं करिष्यामीयभिसंधिन्यावृत्तन्य-थम् । Pr.

2 कान्तावि नावे कान्ते

Instanced in सुरदुतादुत &c.

Here, Brahmâ, in endeavouring to create a particular king, has unexpectedly succeeded in creating other impossible things such as Cupid, the Sun, Brihaspati &c., by the same effort.

In this example, although there is another figure, i. e. यथासंख्य, yet it is विशेष not यथासंख्य that is prominently striking here.

Here, the doing of an impossible act is expressed. Sometimes, it is suggested; as in गृहीतगो सान्व्वनः &c.

Here, the impossible act of taking away minister, confidant, beloved, disciple &c. is suggested by the words त्वं तु मे हतम्.

If it be said: The representation of a thing existing without its abode is improper, since such a representation is opposed to experience which shows that a thing always resides in its abode. Similarly, the other representations contained in the Kârikâs are also improper.

We reply that such things as are described above are no doubt impossible. But they are here represented as possible only metaphorically.

Thus, the ‘words’ which please the world are really speaking uttered by a man of the present times. But they are metaphorically said to be the actual words of a past poet, on account of close resemblance between them. Similarly, the ‘woman’ is only metaphorically said to reside in her lover's heart, on account of her being constantly thought of by him. So also, the ‘king’ is only metaphorically said to be Cupid &c. inasmuch as he resembles him in point of beauty.

(This metaphorical representation)—(this) unusual and extra-ordinary mode of statement—itself constitutes the very life (of a

1 सुरदिव्यादौ यथासंख्यसख्येडपि विशेषालंकारस्यैव चमत्कारे प्राधान्यात्

figure) everywhere, in these places. For, a figure generally does

not exist without it. Hence, it is said (by Bhāmaha and others):-

('This metaphorical mode of statement)—this unusual form of

speech—which is described above (is found) every where. By this

a sense is invested with a peculiar beauty. Poets should exert

themselves for (securing) it. For, what figure (exists) without it?'

The word अतिशयोक्तिः in the Vritti is intended to mean a

metaphorical description simply. It does not here denote the

figure Hyperbole, because, that figure is here impossible. The

same is the meaning of वक्रोक्तिः. The two words are in fact

synonymous here.

The word प्रौढोक्तिः in the Vritti excludes such a figure as

स्वभावोक्तिः where the description is not metaphorical.

57. THE BORROWER (तद्गुण)

(KĀRIKĀ II.)

When an object quits its own form and assumes

that of another possessed of very brilliant qualities, by

coming in contact with it; it is termed the Borrower.

When a thing has its form overshadowed by another (which is)

near it, and with whose own superior qualities it becomes connected, on

uccount of the superior excellence (of that another), and assumes

the form of that (another), that is तद्गुण; (so called) because, it

(literally) is that in which there is assumption by the thing in

question of the quality of that, i. c. the thing not in question.

In मिलित्त, one thing is apprehended (but) as covered or

by another. Here, one thing assumes the quality of another, although

its nature is not covered over by that of another. Or, in मिलित्त, a thing is

not apprehended, being eclipsed by another. In साम्यम्, things are

apprehended as undistinguishable from each other, although they do not

give up their own qualities. Here, only a quality is eclipsed; the things

are apprehended as distinct from each other.

In आन्तिमानू, the thing that is superimposed upon another is one that is recollected. Here, it is one which is perceived. Besides, a delusion is not here stated in words.

The figure is instanced in विभिन्न &c.

Here, the colour of Aruna—Garuda's brother, is ( represented as ) superior to that of the Sun's horses, and the colour of the green jewels as superior to that of Aruna. Hence, the Sun's horses are apprehended as identical with Aruna. Similarly, these horses are apprehended as identical with the green jewels. Thus, there are two examples of तद्रुण here.

Thus, those men are wrong who say that the figure occurs when an object, that has quitted its form, is again restored to it. For, their definition runs counter to the etymological explanation of तद्रुण given in the Vritti, also to the fact that in the Vritti, two examples have been shown to be present in the verse by the mention of two qualities, and also to the fact that there is तद्रुण in the example of संक्र ( i. e. आन्ते सीम्नतरस्ने &c. ) cited by Mammata afterwards, which it would not be if their definition be accepted ; since there is in that verse no restoration of a thing to the form which it has quitted.

58. THE NON-BORROWER (अतद्रुण)

( KÂRIKÂ LII. )

When this does not assume the form of that, that is termed the Non-borrower.

तद् means 'the thing in question.' अस्य means 'of the thing not in question.' The words अस्यउड्डयनल गुणसर योगात् from the preceding Sûtra are here understood. Thus, the full definition is :— ' If this, i. e. the thing not in question of an inferior quality does not assume the colour ( form or quality ) of that, i. e. of the thing in question, although it has a capability of assuming that colour, form cr quality, ( i. e. although it comes in contact with the superior qualities of that thing in question), that is termed अतद्रुण ; so called because, it literally is that in which there is no assump-

tion by the thing not in question of the quality of the thing in question.

Although here the cause, i. e. ' capability' being persent, the effect, i. e. ' assump-tion of another's form ' is absent, yet this is not विशिष्टोक्ति,

because, this is founded upon the peculiarly striking circumstance of a thing not assuming the quality of another.

The figure is instanced in धनलोभादिसु &c.

Here, (the lover) does not become red, (i. e. affectionate), though he is seated in a heart which is extremely red, ( i. e. glowing with ardent love). Thus, the last half alone is an example of this figure. In the first half, there is विरोध between 'whiteness' and 'redness'.

In the example, the 'heart' is the thing in question, the 'man addressed' is the thing not in question ; for, what is intended here is the narration by a woman of an account of the state of her own heart.

Besides, in this ( kārikā), तत् may refer to अप्रकृत ( also ), and अस्य to प्रकृत, since pronouns stand for any nouns that we intend them to stand for. Thus, the figure अतद्गुण should also be understood ( as occurring ) when the form of the thing not in question is not assumed by the thing in question, for some reason or other ; as in गंगामुखु &c.

Here, the 'swan' being the object of description is the matter in hand; तटी and यमुना are the matters not in hand. The 'swan' does not take the colour of either. Thus, if we rest simply in the expressed sense of the verse, there is no difficulty in apprehending the verse as an example of अतद्गुण.

But if we look to the suggested sense of the verse, by taking it as an example of प्रस्तुतप्रशंसा, we see it is 'the person of a steady character', not 'the swan', that becomes the matter in hand. Thus, inasmuch as the 'swan' is not the matter in hand, there is a difficulty in regarding the verse as an example of अतद्गुण. But, this difficulty may be avoided by looking upon the 'swan' as noth-

ing but the matter in hand, inasmuch as it is an उपमान with reference to a 'steady man' who is the matter in hand.

59. THE FRUSTRATION (व्याघात)

( KÂRIKÂS LII. & LIII. )

When, by the same means by which one does a certain thing, another undoes it, that is said to be the Frustration.

When a certain thing which is accomplished by one, by a certain means, is rendered otherwise by another by the same means, with a desire of conquering (that one), that is व्याघात; so called because, it is the cause of the frustration of a thing (already) accomplished.

Instanced in कृता दर्प: &c.

Here, by the very means, i. e. eyes, by which God S'iva burnt down Cupid, the 'women' animate Cupid with the desire of conquering S'iva. Here, identity of 'eyes' means their similarity ; for, the eyes of the women are not identical with, but similar to, those of S'iva. Thus, the figure may be defined as 'that where one and the same cause produces different effects in violation of the rule that different causes produce different effects'.

The figure also occurs when an effect is produced by a cause which is well-known to produce another ; as in यज्जंगत &c.

In all the preceding examples, the manifestation of opposition is due to a fancied identity between two causes The opposition is, however, removed when the causes are regarded in their own individual capacities.

The figure does not occur when one and the same cause, by residing in two different abodes, produces two opposite effects ; as in विहतेऽपि &c., ' Frustration ' is not based upon opposition, and therefore does not constitute a figure.

The figure occurs also when the contrary of a certain act is justified by the same reason by which that act is justified ; as in विमुखवयसि &c.

Thus, Pure figures have been described. The union of these, however, obtains a distinct beauty like the union of ornaments, and therefore constitutes a distinct figure. This union is of two kinds ; (1) the union of figures which are independent of each other ; and (2) of those which are not so. The first kind of union, is called the Aggregation, and the second, the Commixture, which is again three-fold. Thus, there are in all four varieties of union, which the author now proceeds to define :-

60. THE AGGREGATION (संशृष्टि)

( KÂRIKÂ LIII. Continued )

The existence of these, separately, in one place, is desired to be the Aggregation.

मेद means the mutual independence of figures as regards their essential natures, or as regards the words that contain them ; or rather, the mutual independence of figures as regards their essential natures, accompanied by the difference of the words tinat contain them.

The first definition of मेद is not good, because it does not serve the purpose of excluding the third kind of संकर instanced in श्लेषालंकार &c., where, although the words that contain रूपक and अन्वयालंकार are identical, still, the two figu:es do not possess mutual dependence. In a संकर, however, the mutual dependence of figures is necessary. The second definition, however, excludes this संकर, because, in it the words containing the figures being identical, the विषयमेद of the definition is absent.

सिद्धि means an ascertained existence. Thus, when these figures, i. e. those whose natures have been described just before (i. e. in the

1 विषयत् हृति। विषय: अलङ्काराश्रयो शब्दः। Pr.

2 एकवाचकानुप्रवेशेन संकरेऽस्पष्टोल्लसदित्यादौ रूपकानुप्रासयोरेवेऽपि परस्परापेक्षाविरहादातिप्रसंगातदवस्थ्यादाह—यद्योति। एवं च तत्र विषयमेदाभावामति।

lth and 10th Ullâsâs), exist independently of each other, according o possibility, in one place, i. e. in that portion only ( of a poem ) which is ( called ) 'word' or that only (called ) 'sense' or even in a sentence or verse which consists of both word and sense ; that is संकरै; ( so called because ) its nature is Connection of two or many figures ) with one place, i, e. with one poetic piece.

'The plural of एतेनां is insignificant. Thus, संसदि occurs even when two figures exist together separately in one place.

The words मेदेन स्याति: exclude संकर, in the first kind of which, the figures are dependent upon each other as regards their na- tures ; in the second, their existence is not an ascertained one ; and in the third, they are dependent upon each other as regards the words that contain them, or rather, the words that contain them are not different. This Aggregation may be of two figures of 'word' or of two figures of 'sense' or of one figure of 'word' and one figure of 'sense.'

Of these, the Aggregation of two figures of 'word' may be instanced in वृत्त &c. The Aggregation of two figures of 'sense,' how- ever, may be instanced in लिप्ततीव &c.

Here, in the former ( verse ), Alliteration ( म—म ) and Rhyme ( लकलः—लकलः ) —both figures of 'word'—exist independent of each other and thus lead to (the figure ) Aggregation. In the latter ( verse ), however, डरमा and डरद्रिक्षा, both figures of 'sense,' exist similarly (i. e. independent of each other ); and thus ( lead to the figure Aggregation).

The Aggregation of one figure of 'word' and one figure of 'sense,' on the other hand, may be instanced in सो नतिय &c.

Here, in the first half, Alliteration—a figure of 'word,' and in the second half, Metaphor ( हृदयलुण्ठनम् )—a figure of 'sense' (exist) independent of each other.

1 अत्र पूर्वार्धेडनुप्रासः, उत्तरार्धे हृदयलुण्ठनाभिति रूपकम् । Pr.

If it be said that inasmuch as the abodes of these figures are different, that of शब्द being 'word,' and of अर्थ being 'sense,' they cannot form संकर which consists of Connection of many figures with one abode; we reply that these (figures) are (here said to be) connected with one abode, because they are (here) connected with one and the same sentence (and a sentence is nothing but a collection of words conveying meanings), or with one and the same verse (which may contain many sentences).

61. COMMIXTURE (सङ्कर)

(a) Of Mutual Subserviency

(KÂRIKÂ LIV.)

But when (these) do not rest in themselves, but are subservient to one another, it is (termed) the Commix­ture.

But when these very figures do not assume an independent posi­tion for themselves, each being dependent upon another, for the sake of obtaining an existence for itself, or for the production of a particular beauty, and are thus subservient to one another, it is सङ्कर; so called because, its nature is (the) intermingling, i. e. inter­dependence of these figures.

Thus, the figure does not occur if one figure being independent of another assists that another, as in सद्बन्ध &c., where the paronomasia on the word बन्ध obtains an independent existence through a verbal identification and then assists Metaphor.

Instanced in आत्ते &c.

1 संकीर्यमाणेति परस्परापेक्षे स लर्थः। Pr.

2 यत्र एकः अलङ्कारः आसादितस्वतन्त्रभावः इतर्मलङ्कारमुपकरोति तत्र नायं सङ्कर:, यथा 'सद्बन्धामुक्तामणि:' (K. P. IX.) इत्यादौ वंशाभ्रान्दे शेषः शब्दसाम्यात् स्वतः सिद्धः रूपकमुपकरोति ति नायं सङ्करः। Vṛm.

Here, शृंगिमाल in गुंजाफलनां लज्ज; obtains an existence only as subservient to तनु in तनु वैशक्रियम सो. नं, since the production of error is due to the recollection of Guñjā fruits at the sight of pearls red through contact with the lower lip. तनु also causes much pleasure to the men of taste, only when it is subordinate to शृंगिमाल, and not independently. Thus, there is a mutual subserviency here between these two figures.

it may be of many figures also; as instanced in जटाभारिभि: &c., उपमा in जटाभारिभिरामिभि: and पिनृृन &c., रूपक in कलंकाक्ष &c. and तारापरि &c., उद्र्रेक्षा in त्रियोंि &c., and शेष in वैराग्य &c. All these are apprehended as mutually subservient as before. Of these, उद्र्रेक्षा is subordinate to शेष; for, the second sense that is apprehended from वैराग्यवेशाद is due to this उद्र्रेक्षा. शेष again is subordinate to रूपक and उपमा; for, it is only in consequence of the apprehension of ‘indifference to the world’—a sense yielded by the paronomastic word वैराग्य, that the holding of ‘matted hair’ and a ‘string of beads’ on the part of the Moon becomes intelligible.

The Metaphor in तारापदि &c is subordinate to उपमा in पिनृ &c. This subordination is due to a resemblance between the ‘cemetery’ and the ‘sky’. This resemblance again exists between them not naturally, but only when the ‘sky’ is supposed as the abode of ‘headbones’ in the shape of the ‘cluster of stars.’ Of these, each subordinate figure depends upon each principal figure, in order that each may produce its own beauty. The figure which is the cause of the ultimate beauty of all these figures and to which all these are subordinate is समासोक्ति; because the verse in consequence of the adjectives करधृतकलंकाक्षविलयस्य &c. suggests the account of a great ‘Yogin’—a thing not in question.

This figure is obvious and therefore not noticed by Mammata.

If it be said: ‘In कलंकाक्षवलय, उपमा is as well possible as रूपक, it being possible to solve the compound in both the ways (कलंक्र: भक्ष्यलयोमिव) and (कलंक्र: एव अक्षवलयम्). Thus, the figure deserves to be संदेहसंकर and not रूपक necessarily.’ We reply :—‘There is here one circumstance favouring the determination of the figure to be रूपक (कलंक्र एव भक्ष्यलयम्), and that is the attribute क्रियते itself.

It is universally known that what is held by the

hand is a 'string of beads,' not a 'spot.' This requires that the 'string of beads' should be prominently apprehended; and this is possible only when we take the figure to be रपक ; for, in a रपक, the second member of the compound is always predominant. Thus, the 'string of beads' itself, by concealing the nature of the 'spot' becomes prominently apprehended; and with this, the attribute "held by the hand" can be properly connected. For, it is but the 'string of beads' that is universally known as having got the fitness of being held by the hand.

If it be urged: Even in this way the attribute करधृतस्व is not proper; for when we take the verse as referring to the Moon, the 'spot' is not held by her 'rays', but by her 'orb'. Thus, करधृतस्व cannot be connected with the 'spot'.

We reply:-It is true that the holding of the spot by the rays is impossible, since the Moon holds the spot on (her) body (i.e. orb) itself; still, in virtue of the fact that the poet has deliberately used such a word (i.e. कर ) as contains a paronomasia, we should suppose that the 'rays,' which really speaking, do not hold the 'spot,' but are only near it (both the rays and the spot residing in the same Moon), are, in virtue of (that) proximity, intended by him as holding that spot metaphorically.

If it be said: why should you not then take रपमा to be the figure here by resorting to this very Indication?

We reply:-If we take the figure to be रपमा (कलंकौत्कषवलयाभिव ), the spot becomes prominently apprehended. Now, since the spot is not, 'as a matter of fact, held by the hand, the connection of

1 छायया सामर्थ्येन । Ch.

2 चंद्रमिम्बे करा: कलंकक्षेति प्रथासत्ति: । Sàn. रस्मीनां कलंकस्य च चन्द्रे स स्वोदकाश्रयात्संस्कृतेन सर्थ: । Kam.

करण्यतस्य with कतंक becomes impossible. We must, therefore, to render this connection possible, understand करण्यतस्य metaphorically. Thus, if we take the figure to be उपमा, we shall have to resort to लक्षणा in order to render the connection of even the principal thing (कलंक) करण्यतस्य possible. But if we take the figure to be रूपक, लक्षणा will have to be resorted to, to render the connection of but a subordinate thing (कलंक) with करण्यतस्य possible. Now, it is better that लक्षणा should be resorted to as regards the connection of a subordinate thing than as regards the connection of a principal thing. Thus, we should accept रूपक as the figure in करण्यकलंकाक्षवलय, and not उपमा.

According to the Ancients, this Commixture of Mutual serviency is found to exist between two figures of a word also; as instanced in राक्षति &c.

Here यमक and a variety of चित्र (called) अनुलोमप्रतिलोम (i.e. that kind of चित्र where if we read from the end we get the same arrangement of letters as if we read from the beginning) are subservient to each other in the two (i.e. second and fourth) quarters of the verse.

Although the mutual subserviency of these figures is not quite obvious, still, as the poet whilst engaged in arranging a Rhyme succeeds in producing a चित्र without any special effort for its sake, चित्र is said to depend on यमक for its existence; whilst, यमक is invested with a peculiar beauty only by depending upon चित्र; because the fact that the Yamaka arrangement as dependent upon a चित्र arrangement is very difficult to be effected, is especially charming to the man of taste. This is the view of the Ancients. But, really speaking, there is nothing enabling us to ascertain that the poet is engaged in arranging a Rhyme only; or even granting that we have a ground for the ascertainment of this fact, still, it is not यमक that is the cause of the production of चित्र, but an effort for it. Thus, चित्र is not dependent upon यमक

for its production. Therefore, this deserves to be a Commixture not of Mutual Subserviency, but of Identical Position (i. e. where the two figures reside in one and the same place i. e. words).

( b ) Of Dubiousness.

( KÂRIKÂ LIV. Continued )

When there is a doubt as regards the acceptance of a ( particular ) figure, owing to the absence of a reason either for or against it ( that is the second Commixture ).

When two or many figures, although by nature fit to exist together ( in a verse ), yet, being opposed to each other as regards both or all of them being simultaneously intended by the poet, cannot exist ( together ) simultaneously; when, besides, there is no reason either in favour of the acceptance of one or of the rejection of the other, (—reason ) which would lead us to accept only one and not the other; that is the second ( kind of ) संकर whose nature is absence of determination. The copulative conjunction च in the Sûtra shows that the word संकर itself in the preceding Sutra is here understood.

Although in the examples given below there is the determination of the natures of figures, yet there is a doubt as to which of them in particular is intended by the poet.

Instanced in जह माहिरो &c.

'Here, there is a doubt as to whether there is समासोक्ति, the 'ocean' being the thing in question and a ' particular man '—the thing not

1 आक्षेपादिति । अनुक्तेर्णणादित्स्यर्थे । Cha.

2 यद्यापि वक्रोक्तिमाणोदाहरणेषु नयनानन्दददयीत्पादिषु अलङ्काराणां निश्चयेsपि, तथापि किमयमलङ्कार: कवितारत्पर्यविषयोडयं वा इत्याकार: संदेहोsत्र विवक्षित: ।

Oha.

in' question—being understood from the common i. e. paronomastic attributes used in the verse ; or अप्रस्तुतप्रशंसा, a 'particular man' being the thing in question and understood through the description of the 'ocean' which is the thing not in question, through a community of attributes.

Here, it is impossible that both the figures should exist simultaneously, because one and the same thing cannot be in question and not in question at one and the same time. Besides, there is here no reason either for or against any one of these two figures.

Commixture of Dubiousness existing among many figures is instanced in नयनाजन्म &c.

' Here, ( it is dubious whether ) there is रजनीतन, the fact of the presence of passion exciting ( night ) time being described in a different manner, i. e. through the description of the Moon, the rise of which is the cause thereof ; or अंशुमयोगिन, the 'face' being completely swallowed up by the 'orb of the Moon' ( the pronoun तनु being taken here as an adjective to विधु ); or हृतन, in consequence of the superimposition of the nature of the 'lunar orb' upon the 'face' which should be taken here as referred to by तनु ; or दीपक, both the 'face' which is in question and the 'Moon' which is not in question being intended to be connected with one and the same action of 'destroying (internal or external) gloom' which is expressed by the verb रसीदति ; or तुल्ययोगिता, both the 'face' and the 'Moon' being things in question or both being things not in question ; or समासोक्ति, the 'orb of the Moon' being in question, as the time is night, and the 'face' not being in question and understood through a community of attributes ; or अप्रस्तुततिः, the 'transparency of the face' being the subject under discourse, and understood through the description of the 'Moon' which is not in question.' The doubt here arises, because there is no reason here why we should accept one figure as that which is intended

1 परस्परनिरपेक्षस्य अनेकस्य एकस्मिन्नवय: समुच्चय: । Bhattoji on Pānini ( II. 2-29. )-

and reject another as that which is not intended by the poët. Thus, inasmuch as there is a doubt as regards many figures, this is nothing but Commixture of Dubiousness.

But where there is a reason for one figure or a reason against another, there the presence of one figure being ascertained, no doubt exists ; हेतुच means a reason (for one figure), i. e. a reason favouring (the acceptance of one figure). हेतुप also means a reason against (one figure ), i. e. a reason not favouring (the acceptance of one figure).

Instanced in सौभाज्यं &c.

Here, ‘the beauty of the smile’—which is prominently apprehended from the word हेतुच—is favourable1 to the apprehension of the ‘face’ only as prominent, because ‘the beauty of the smile’ is directly possible in the ‘face’ only. The apprehension of the ‘face’ as prominent is possible in उपमा only. Thus, ‘the beauty of the smile’ is a reason for (accepting the figure to be) उपमा (वक्त्रं रशीव). ‘The beauty of the smile’, however, is not ‘favourable’ to the apprehension of the ‘Moon’ as prominent. For, it is not directly possible in her. This should not lead us to suppose, however, that it is then ‘unfavourable’ to such an apprehension. For, it is not even ‘unfavourable’ to the apprehension of the ‘Moon’ as prominent in the way in which it is ‘favourable’ to the apprehension of the ‘face’ as prominent ; since हेतुच meaning by Indication विरास्यति may be said to be tropically possible in the ‘Moon’. Thus, it is not a reason either for or against (accepting the figure to be ) रूपक.

In वक्तेन्दुः &c., the attribute अपरत्व is favourable to the apprehension of the ‘Moon’ as prominent ; for, what is apprehended from the line वक्तेन्दुः &c. is :—‘One Moon in the form of the face being present, what is the use of a second’? Now, such van apprehension is impossible unless we admit रूपक to be the figure in वक्तेन्दुः. For, the fact that a second Moon has arisen supposes

1 वक्तृ हृति । विशेष्यतया वक्ते प्रतिते हेत्यर्थः । वक्तस्य प्राधान्यातया प्रतीति-विति यावत् । Vām.

that there is already a first Moon. But a first Moon is not obtained unless the ‘Moon’ in वक्तेन्दौ is apprehended as prominent. But the apprehension of the ‘Moon’ as prominent is not possible except in रूपक (वक्त्रेन्दु: ). Thus, the attribute अप्तरस is a reason for रूपक. It is not, however, unfavourable to the apprehension of the ‘face’ as prominent, since such an apprehension as ‘the face that resembles the Moon being present, why has a second Moon arisen?’ is here possible. Hence, अप्तरस्य cannot be said to be quite inconsistent with the apprehension of the ‘face’ as prominent in वक्त्रेन्दौ. Thus, it is not a reason against उपमा. In राजनारायणं &c., again, the fact of (Lakshmi's) embracing the king who is like Nārāyana thwarts उपमा. For, it is inconsistent that one man's wife should embrace another although he is like her husband. The fact of ‘embrace’ cannot, however, be said to be a reason for रूपक (as will be seen just below).

In प्रालम्बनुज, &c., ‘the sounding of the anklets’ is impossible in a ‘lotus’, and is therefore unfavourable to the apprehension of the ‘lotus’ as prominent. It is thus a reason against रूपक.

If it be said : ‘The sounding of the anklets’ is also a reason for उपमा, since it is favourable to the apprehension of the ‘feet’ as prominent’. How then do you say that it is a reason against रूपक only, and not a reason for अप्तरस्य also? Thus, in other places, whatever is favourable to one is generally unfavourable to another and whatever is unfavourable to one is generally favourable to another ; for, if they are not so, they cannot be appropriately said to be either ‘favourable’ or ‘unfavourable.’

We reply :-True what you say ; but the designation of one thing as ‘favourable’ or ‘unfavourable’ depends upon its being prominently apprehended as such. Here, a reason against—which thwarts a (counter)—proposition (i. e. that there is रूपक)—is apprehended as more powerful than a reason for the (original) proposition i. e. that there is उपमा.

If ‘sounding of the anklets’ be said to be a reason for उपमा, a doubt arises as to whether there may not be a reason for रूपक also. But when ‘sounding of the anklets’ is said to be a reason

against हेतु, हेतु is excluded and the above doubt is removed. Thus, 'sounding of the anklets,' inasmuch as it is apprehended more prominently as a reason against than as a reason for, is designated after what is prominent, i. e. as a reason against. It cannot, however, be said that inasmuch as 'sounding of the anklets' is favourable to the apprehension of the 'feet' as prominent, it is a reason for उपमा ; for, 'sounding of the anklets 'is not prominently apprehended as a reason for उपमा.

Others interpret this Vritti thus:— विधि is that by which something is established in regard to something else, i. e. a reason for ; and विध्युपमत्वे means (that which) is more powerful than a reason for, i. e. a reason against. What they mean is this :— 'Sounding of the anklets ' is only possible in the 'feet' and thus cannot be said to be a reason for उपमा, unless it is determined that it is impossible in the 'lotus'. Thus, 'sounding of the anklets' is designated as a reason against, because it is first apprehended as such. In this (very) manner, the learned should examine whether a thing should be called a reason for, or a reason against, elsewhere also.

C. OF IDENTICAL POSITION (KÂRIKÂ LV.)

When two figures, (one) of 'word' and (the other) of 'sense', prominently reside together in the same place, (that is) also (Commixuture).

'Place' means 'words'. Thus, if both a figure of 'sense' & a figure of 'word' also, prominently reside in identical words, that is also another (kind of) Commixuture. The word सकृत in the kârikâ shows that if the figures are not prominent, they do not constitute this kind of Commixuture.

Instanced in स्पष्टोऽस्ततु &c.

Here, two figures, i. e. रूपक & भनप्राप्त reside in identical

words, twice in the compound word स्पष्टोऽसत् &c. and once in चित्रेऽपि &c, i. e. in the words चित्रकेसरसूर्यैर्विंवस्ती निष्कण्टक and विग्रहलक्ष्म्यप. A rule has been stated in the kârikâ that a figure of ‘ sense’ and a figure of ‘word’ reside in one and the same place; but this rule is only general, not universal; thus, two figures of ‘word’ may also reside in one and the same place; as in कलकलो &c.

Here, अनुनासिक & यमक reside in identical words.

Two figures² of ‘sense’ also may reside in one and the same place; as in वृक्षारविन्द &c.

Here, रूपक & अतिशयोक्ती, the first in वृक्षारविन्द, and the second in मध्यत्रतार; reside in one and the same compound word वृक्षारविन्दमध्य &c.

( KÂRIKÂ LV. Continued )

Thus, this ( Commixture ) has been declared to be three-fold.

Thus, this Commixture has been declared to be only three-fold, being possible (1) where there is a mutual subserviency (of figures), (2) where there is a doubt, (as regards figures ), and (3) where the figures are apprehended as residing in identical words. It is impossible to divide Commisture in any other manner, i. e. by turning the union of every two of the figures hitherto described into a separate Commisture ; for, such divisions will be endless.

Thus, figures admitting of division into three classes, i. e. the class of those which belong to ‘word’, of those which belong to ‘sense’ and of those which belong to both (‘word’ and ‘sense’) have been expounded.

⁂ (If it be said): All these figures divided into three classes,

1 ‘वृक्षारविन्दमधुलुब्धमधुनत्रताक्ष धावन्त्यमी बकुलवंजुलकुंजमध्ये ।’ इत्यादाव्योलकारयो: रूपकातिशयोक्त्योस्त्योश्रितयोरपि संकरोडवधेय: । Viv.

2 एकपदप्रतिपाद्यत्वं येऽत्र एकपदाश्रितत्वेन गण्यमानात्येयर्थे: । यथाभुते क्रतुमहाकारे अन्यपदितपादत्वस्य संभवाद । Pr.

iqually serve the purpose of investing a poem with beauty, on what circumstance then is the regulation based that certain figures belong to 'word', certain others to 'sense' and certain others to both 'word' and 'sense.'

( We reply :—) The question, whether in a poem a certain fault, excellence, or figure belongs, to 'word' or 'sense' or both, as the case may be, is, as has been already declared in the ninth Ullâsa of this (book), to be regulated in accordance with the Laws of presences and absences alone (namely, that the word being present the figure is present, the word being absent the figure is absent and so forth). There is no other circumstance (guiding this regulation). Thus, of which ever of these (i. e. of either 'word', or 'sense', or both) a figure follows the presence and absence, to that a figure is determined to belong. That a figure follows the presence and absence of 'word' means that the words containing a figure do not endure an exchange with other words. Thus, if the words containing a figure do not endure an exchange with other words, it is a figure of 'word'. If those words endure an exchange with other words, it is a figure of 'sense'. And if some of them endure an exchange with other words, and others do not, it is a figure of both 'word' and 'sense.'

If it be again urged : Just as पुनरुक्तवदाभास and परम्परित- कपक have been classed as figures of both 'word' and 'sense,' inasmuch as they follow the presence and absence of both, i. e. in them certain words endure an exchange with other words and certain others do not; so such figures as अर्थान्तरन्यास, उपमा &c. that are based upon both senses and ( paronomastic ) words, as instanced in क्षणदासावकाशकदृश and सकलकलं पुरमेतत् &c. also deserve to be classed as figures of both. How then have you ranked

1 तनुपुरःस्थादिपुनरुक्तवदाभासे तनुरबदस्य परिदृश्यसहृदयाश्चेदान्वय- व्यतिरेकौ, वपुःशब्दस्य परिभूतिसहृदयतया चाथोभयव्यग्यतिरेकौ इत्युभयालङ्कारत्वम् । तथा विदृनमानसेयादिपरम्परितकपके मानसपदस्य द्रिष्टतया परिदृश्यसहृदयात् हंसादिपदानां च तत्सहत्वादुभयालङ्कारता । एवं क्षणदासावकाशकदा इत्योर्न्यायेडपि श्लेषमूलकतया शाब्दान्वयव्यतिरेकानुविधानम्, उत्तरार्द्ध तुर्थस्येत्युभयालङ्कारत्वं स्यादि- स्ये: । Pr.

them among the figures of 'sense' only, instead of ranking them among the figures of both?

We rèply :-We have classed अर्थान्तरन्याय &c. as figures of 'sense', because in them the strikingness of the sense is most prominently apprehended, although, really speaking, they do belong to both. Thus, just as पुनरुक्तवदाभास and परम्परितश्लेषपक are figures of both 'word' and 'sense', because they follow the presence and absence of both. so अर्थान्तरन्यास and others, which are based upon ( paronomastic ) words should also be understood (as figures of both 'word' and 'sense'), because they follow the presence and absence of both. And if, in complete disregard of (this) real fact, these figures have been defined among the figures of 'sense', that is only due to the fact that in them the strikingness of the sense is (most) prominently apprehended.

If it be said :-Why should not the classification of figures as figures of 'word' &c. be regulated (as is done by the author of अलंकारसर्वस्वकारमतमाशंकते-) in accordance with the principle of the relation of the abode and the abider?

We reply :-Even though we accept the view that in whichever of these ('word', 'sense', or both) a figure resides, to that a figure belongs, still, we must (ultimately) accept the Laws of presences and absences themselves. For, the particular relation of the abode and the abider, that is admitted to exist between 'figures' on the one hand and 'words', 'senses' &c. on the other, does not exist independently of these laws. For instance, such a figure as उपमा abides in 'senses', only because 'senses' being present, उपमा is present and 'senses' being absent उपमा is absent.

If it be said :-The relation of the abode and the abider exists between 'figures' and 'words' &c. independently of these Laws, since this relation directly exists between them. Thus, for instance, उपमा directly abides in 'senses' and hence the relation

1 अलंकारसर्वस्वकारमतमाशंकते- अर्थेतित । Pr,

of the abode and the abider between उपमा and 'senses' is independent of the Laws of presences and absences.

We reply :-The relation of the abode and the abider does not exist directly in all cases. For instance. this relation does not directly exist between such figures as यमक &c. and 'words', since यमक does not directly reside in 'words' but in 'letters'. So also दृष्टिक्षेप, समासोक्ति &c., inasmuch as they are capable of being made only by a human being, do not directly reside in 'senses' but in the soul.

If it be said that although this relation does not directly exist between 'figures' and 'words' &c, yet it may exist between them indirectly ; we reply that if we admit such an indirect existence of the relation of the abode and the abider between 'figures' and 'words'&c., the result would be that what are called figures of 'word' would have to be styled figures of 'sense' and vice versa. For, every figure of 'word', as a matter of fact, resides in 'sense' indirectly, and every figure of 'sense' also resides in 'word' indirectly.

It is therefore better to accept only the afore-said Laws of presences and absences as our guiding principle in distinguishing figures from each other, i. e. in determining whether a figure belongs to 'word' or to 'sense' or to both.

If it be said The Ancients have treated of the 'faults' of figures. The fact that you do not treat of them raises a doubt as to whether such faults are impossible, or being possible have been passed over by you. You cannot say that they are impossible, because that would be against experience. Your omission, on the other hand, would make you liable to the fault of Deficiency.

We reply :-

(KĀRIKĀ LVI.)

Although it is possible that some faults may be found in these figures of 'word' and of 'sense', still they have not been

treated here, because they come under some one or anotber, as the case may be, of those that have been described ( already ).

Already= In the seventh Ullâsa. For instance, the three faults of Alliteration, i. e. Absence of Usage ( प्रसिद्धभाव ), Fruitlessness (वैफल्य ), and Opposition to style ( नातिदोष ) are not different from Op· position to Usage ( प्रसिद्धिविरहदूषणता ), Superfluousness ( अपुष्टार्थत्व ), and Incongruity of letters ( प्रतिकूलवर्णता ), respectively ; because their natures are identical with the natures of these.

Examples in order ;

प्रसिद्ध्यभाव

is instanced in चक्री चक्तार &c.

Here, the praise of each ( part of the Sun's chariot रथारपंक्ति &c. which is the ) object ( of the verb स्तौति ) by each corresponding ( deity which is the ) subject ( of the verb स्तौति ) is stated only with a view to ( secure ) Alliteration. Such ( a praise ) is, however, unknown in the Purânâs, Epics &c. Thus, this is, no other than प्रसिद्धिविरहदूषण.

वैफल्य

is instanced in मण तलालने &c.

Here, on a careful consideration it will appear that no strikingness is apprehended from the sense expressed (by the verse). The two adjectives अनशुरणत् &c. and अविरत &c. do not at all contribute to the strikingness of the expressed sense of the verse, i. e. स्वदीयं परिसरणं &c, nor do they in any way contribute to the strikingness of the suggested sense of the verse, i. e. ' prospective separation.' The employment of these adjectives is only for the sake of secur-

1 अनणुरणन्मणिमेखलमिति' आविरतंशिजानमउजुमझरीरमिति च परिसरण-

विशेषणद्वयं ' त्वदीयं परिसरणमकारणं रणरणकं कुशते ' इति वाच्यार्थस्य, तेन व्यंग्य-

स्य भावान्तरिरहस्य च न किंचिदुपकारे वतते, केवलमनुप्रासार्थमेव तदुपात्तम् । Viv.

ing Alliteration. Thus, the Fruitlessness of Alliteration is nothing but Superfluousness. Alliteration, although persent, is not here striking, because the excellence of words ( which is Alliteration) is not here accompanied by a corresponding excellence of senses. Figures of ‘word’ also, become striking, only by investing a sense with a particular excellence. The designation of a figure of ‘word’ is due only to the fact that words in it do not endure an exchange with other words.

वृत्तिविरोध

is instanced in अकुण्ठेो &c.

Here, b7 abandoning the Dulcet (उपनागरिका) style which contains letters manifesting Sweetness (माधुर्य), the Grand (परुष) style containing letters that are harsh and that manifest Energy (ओजस्)is employed. This style—this exuberance of harsh letters—is, in the manner described before, i. e. while treating of Excellences (गुण) in the 8th Ullāsa, (extremely) inappropriate to the Erotic (शृङ्गार) which is the flavour ( रस ) in the present verse. Thus, Opposition to style consisting here in an Alliteration of harsh letters is nothing but the fault called Incongruity of letters.

Composition of a Rhyme in three quarters (only of a verse) is the fault (named) Unemployedness ( अप्रयुक्तत्व ); as instanced in भुजंगप्रयातेषु &c."2

Here, the Rhyme सङ्घः occurring in three quarters only is nothing but Unemployedness. For, such is not the practice of poets in general. The practice is to employ the Rhyme in one quarter or two or four, but not in three.

1 अकुण्ठेति । अत उडपनागरिकां विहाय परुषाया अंगीकारायो वृत्तिविरोधः स वनेप्रातिकूल्यमातिरिच्यते । Pr.

2 एकस्मिन् दृश्योक्त्तुर्षु वा पादेषु यमकं कविप्रयोगे दृष्टं, न तु पादत्रये ।

In उपमा, Inferiority of the उपमान over the उपमेय in point of class or size, or Superiority of the same kind (i.e. in point of class or size) is the fault (called, Improper Signification; whilst, Deficiency and Redundancy residing in the (common) property come under Deficiency and Redundancy of a word, respectively.

Examples in order :-

Inferiority in point of class

is instanced in चण्डालै; &c.

Here, the class or rather caste of a चण्डाल is inferior to that' of the man under description. This inferiority of the उपमान suggests "doing of sinful deeds," which is repugnant to the object under discourse; where this suggestion is, however, intended, there is no fault. The present verse is thus an example of the fault under description, only when the comparison is intended in point of 'rashness,' not of 'sinfulness.'

Inferiority in point of size

is instanced in वनहिस्फुलिङ्ग &c.

Here, the spark of fire is far inferior in size to the Sun.

Superiority in point of class

is instanced in अयं पयासन &c.'

Here, Brahmā is superior to the चक्रवाक्त्र in point of class. The word 'Brahman' is a class-noun here, because Brahmās are supposed to be many, there being one for each कल्प.

Superiority in point of size

is instanced in परात्परेभ्र &c.

1 यदा साधारिकमाद्योपमानविकक्ष्या चैण्डालादिपयगुणुपादीयते, तदेष्टदूषा-

Here, Hell &c. are vastly superior to the navel &c. in point of size.

Thus, here, i. e. in all these examples, the (various) objects under description are extremely depreciated by (getting') चण्डालस &c. as the उपमानस; such comparisons bring out only contempt or ridicule of the उपमेयस ;—contempt when the उपमानस are inferior, ridicule when they are superior. Thus, this is nothing but Improper Signification (अनुचितार्थेतरव ).

Deficiency of the common property

is instanced in स मुनिराजोऽपि ततो &c.

Here, the property called ‘lightning’ possessed by the उपमान corresponding to (the property) ‘Munja-grass’ possessed by the उपमेय is not expressed by any word in the verse. Nor can that property be obtained by implication ; for, there is no invariable concomitance between the two properties. Without that property, however, resemblance stated in the verse is not clearly apprehended. Thus there is a fault. But this fault is no other than Deficiency of a word.

Redundancy of the common property

is instanced in स पीतवासा: &c.

Here ‘Conch’ or any other property of the उपमेय is not stated; therefore, the statement of (the property) ‘Moon’ of the उपमान, corresponding to that of the उपमेय is redundant. Thus there is a fault. But this fault is no other than Redundancy of a word.

So also, if the Difference of Gender or of Number would make a word expressive of a property that is common to the उपमेय and the उपमान, assume the gender or number of a word expressive of either, and thus would make the common propery uncommon, i. e. would connect it with either the उपमेय or the उपमान only, but not with both, then inasmuch as that property is apprehended as con-

nected with one only, i. e. either the उपमेय or the उपमान, comparison cannot be apprehended from the verse, since its apprehension is possible only when the common property that is stated in the verse becomes connected with both the उपमेय and the उपमान.

If it be said :—Though the common property expressed in the verse is connected with one only, i. e. either the उपमेय or the उपमान, still, we may apprehend comparison by taking another common property which may be supposed understood as indicated by the particles इव &c.

We reply :—Although in this way the apprehension of comparison is possible, still, in virtue of this common property that is understood, ( the thing mentioned in the verse as either) the उपमेय or the उपमान would be apprehended as either the उपमेय or the उपमान, not by itself, but only as possessed of the property that is stated in the verse. But this is not what is intended by the poet. For, what he intends is that comparision should be apprehended by means of that common property which is stated in the verse and the presence of which alone is indicated by the particles इव &c., and that the उपमेय and the उपमान should be understood as such, by themselves. Thus, what is intended by the poet being clearly not established, this Difference of Gender or of Number is a fault. But this fault is no other than Violation of Uniformity.

According to Prabhâ and Chakravarti, the Violation of Uniformity here is thus :—the comparison which began by having the उपमेय or the उपमान as not possessed of any attribute, ends by having the उपमान or the उपमेय as possessed of an attribute.

1 अथ प्रतीयमाननेति । इवादिबोध्येनेयलर्थः । Pr.

2 न च तथ्येति। अन्यतरस्य सर्वविशेषणत्वं प्रकान्तविरुद्वाभितर्यर्थः । Pr.

3 चिन्तारत्नमिति । अत्र च न्युतत्वाख्यः साधारणो धर्मः पुङ्लिङ्गवानरुके उपमेयमात्रे भवेत्‌, न तु विरुद्धालिङ्गविरुद्दे उपमाने इति विशिष्टाविशिष्टयोउपमेयोपमानत्वप्रतीतिर्येन प्रक्रमस्ववम् । Cha.

According to Vivārana, it is thus :-The common proper that began by connecting itself with the उपमेय or the उपमान expressly now ends by connecting itself with the उपमान or the उपमेय impliedly.

According to Sanketa, Violation of Uniformity here consists in the fact that the common property assumes one gender when connecting itself with the उपमान, and another gender when connecting itself with the उपमेय.

Difference of Gender

is instanced in चिन्तारसनमिव &c.

Here, the common property च्युतत्व being expressed by a noun in the masculine gender becomes connected with the उपमेय only, and not with the उपमान. This is, however, Violation of Uniformity as shown obove. If no common property is stated in the verse, this fault does not occur. It does not also occur if a common property is expressed by a verb ; as in स्त्री गच्छति &c.

Difference of Number

is instanced in सक्त्रे &c.

Here, the common property गुह्रत्व expressed by a noun in the plural number becomes connected with the उपमेय 'सक्त्र' only. Here, the difference of gender, though present, is insignificant. For, if the उपमान be in the plural number, connection of the common property with both would be possible, in spite of the difference of gender. Where, however, a word expressive of the common property

1 एतद् दोषद्वयं भग्नप्रकमतायामेवान्तर्भवति, उत्करीयां उपमाने प्रतीयमानतया वाध्यतया वा उपकान्तस्य साधर्म्यस्य उपमेये तदन्यथा ( वाध्यतया प्रतीयमा-नतया वा) उपसंहारात् Viv.

2 चिन्तेति । अन्त च्युतत्वादिको धर्म उपमानोपमेययोः प्रत्येकसम्भयलिङ्वचन इति प्रकारभङ्गः । San.

assumes a grammatical form that requires no change when it is to be conneted with the word expressive of either the उपमेय or the उपमान, this fault does not occur, because the word has got a form which renders it capable of being connected with both the उपमेय and the उपमान (in spite of the differcnce of gender or of number).

Difference of Gender no fault

is instanced in गुणैर्नद्यैः &c.

Here, the common property अनर्घ्यरत्न can be equally connected with both the उपमेय ‘गुणे: ’ and the उपमान ‘रहने:’, though the genders of the words expressive of both are different.

Difference of Number no fault

is instanced in तद्रूपो &c.

Here, the common properties असव्दता :, मदुरता|भृत : &c. can be equally connected with both the उपमेय ‘देव’, and the उपमान ‘विग्रह.’ ( Similarly ) also, when there is a Differenceof Tenses or Persons, or a Change of the Imperative Mood &c, the apprehension (of comparisson does not strike ( us ) as that of a thing possesed of a, uniform nature in the manner in which it strikes us when there is no difference of Tenses &c. Thus, this Difference or Change also comes under Violation of Uniformity itself.

Difference of Tenses

is instanced in अतिरिधि नाम &c.

Here, ( what is intended is ): चेतनः प्रसादं आप्नोति but not (प्रसादं ) आप.

Thus, there is here a difference of Tenses.

Difference of Persons.

is instanced in प्रसयम &c.

Here, ( what is intended is ): लता विभाजते but not ( लता ) विभाजते. The latter part of the verb आ|ज्, i. e. the termination से of the

second person singular makes the verb भाअ agree with

the pronoun त्वम् understood referring to वारसवना who is the person

addressed in the verse. For, it is a rule that a word denoting a

person addressed, agrees with a verb in the second person. Now,

since the latter part (ते) makes the verb भाअ agree with ( the noun

वारसवना denoting ) an object that is not addressed, ( the second person of

the verb ) must be changed ( into the third person ). For, the

connection of this verb with नत्त a noun not in the vocative case

cannot be apprehended unless this change is effected. Thus,

there is a difference of Persons. We should therefore read विभ्राजते.

This termination of the third person can now make the verb भाअ

agree with भवती a noun which refers to देवती in the vocative case.

Change of the Imperative Mood

is instanced in गंगा प्रवहति &c.

Here, ( what is intended is ) : गंगाI प्रवहति, but not (सा) प्रवहत्.

For, the Imperative mood can be used in connection with कीर्त्ते

only, but not in connection with the Ganges which was and is

even now flowing. Thus, the Imperative Mood which consists in

making a thing, do what it was not doing ( before ) is changed

into the Indicative.

Similarly, other like things, although admitting of a connection

with the डपमान, may not admit of a connection (with the डपमेय); thus,

the change of the Imperative Mood &c. ( may be found to occur

elsewhere also ).

For instance, there may be a change of the Benedictive mood

as in चिरं जीवतु &c. So also there may be a change of a verb as

in इंद्रस्येव &c., where the verb प्रारथ्यते is impossible in the case of the

डपमान, and must therefore be changed into another.

1 अन्यपद्यार्थस्येति । 'चिरं जीवतु ते पुत्रो मार्कण्डेयो मुनिर्यथा' इत्याशी-

र्वादादिरुपप्येतार्थः । Pr.

2 अन्रगस्य । प्रार्थनार्थस्येत्यर्थः । 'इंद्रस्येव श्रियो वृद्धस्तव संप्रार्थ्यते जनेः '

नमस्ते पौरुपरनावाविष्कृताश्चीवितग्लतनोपमान इति दृष्ठच्यम । Pr.

The word भेद in विशेषभेद means 'change' not 'difference'. For, we do not here get two different Imperative Moods, one as connected with the उपमेय and the other as connected with the उपमान.

( If it be said: ) In all the examples above cited, we may take a common property, either expressed or implied, different from that which is affected by the change of tenses &c.; thus, through this another property, the apprehension of comparison may result ; afterwards the common property which is under dispute may be connected with either the उपमेय or the उपमान as the case may be. For instance, in the verse विशेषज्ञते &c., we may take विशेषज्ञत्व as the common property between the ' creeper ' and the ' Heroine ' and by means of it may understand comparison ; we may then connect विशेषज्ञते with नायिका only. Thus, there is no Difference of Tenses &c. at all in the above examples. In those places also where another common property is absent, and the comparison is apprehended through that common property which is expressed ( in the sentence ) and which undergoes a change on account of the change of tenses &c., as in युवं गीर्वाण इव &c., comparison cannot fail to be apprehended, since we may take the same common property, i. e. ( सत्यवादित्व ) not as expressed by the words सत्यं वदति but as implied by the particle इव, and through it understand ( comparison by understanding ) the sentence thus:— This ( man ) whose habit, like that of Yuthishthira, is to speak the truth, speaks the truth.

because the habit of speaking the truth which is the meaning of सत्यवादित्व—is the same at all times ( either in the past or in the present ). It should not be urged that, comparison being thus effected by the words योजयितुं ह रायं सत्यवादी, the remaining words सत्यं वदति are useless, and that thus, there is Tautology ( पौनरुक्त्यम् in सत्यवादी सत्यं वदति. For, just as from the twice employment of the verb पुष् in रेतोऽर्थ पुंस्त्व|ति, an additional idea of ' nourishment in a sumptuous ( and not miserly ) manner,' is brought out and thus there is no Tautology there, so there is no Tautology here,also, because the repetition of सत्यं वदति conveys the additional idea that truth-speaking is quite ( disinterested and ) natural and not selfish on the part of this man. Thus, ( from the whole sentence विशेषो$ष्ट्र &c. ) we apprehend that this man is a speaker of the truth

by speaking the truth like स्वधिषिर्, i. e. naturally; in other words, that he is a natural speaker of the truth.

( We reply :- ) True what you say. But this justification is to be resorted to only in the case of such examples as have long been in current use. It is not, however, completely free from objection. For, Tautology destroys, i. e. delays the apprehension of the thing in question such as a flavour er a figure. That it does so is the experience of men of taste and cannot therefore be gainsaid.

Moreover, we cannot accept your view that comparison can be apprehended by accepting a common property that is implied and rejecting that which is expressed. Because, comparison is intended to be brought out by means of the expressed property itself.

Absence of resemblance ( असादृश्य ) and Impossibility ( असंभव )— faults occurring in उपमा—also terminate in Improper Signification ( अनुचितार्थस्व ) itself.

असादृश्य

is instanced in मृद्नाभि &c.

Here, resemblance between a ‘poem’ and the Moon, and ‘senses’ and ‘rays,’ is nowhere perceived in the world. Thus, this is Improper Signification. The word मृद्नाभि shows that the figure in the line is उपमा and not रूपक.

Chakravarti says, however, that this fault is nothing but Unemployedness ( अप्रयुक्तस्व ); otherwise, some resemblance bet-

1 न च काव्यमेव शशी इत्यादिरीत्या रूपकसमास एवास्तु, रूपकस्यापि साधरय-मूलकत्वात्त्राप्यं दोषः संभाव्यत एव वाच्यम्, प्रधानामिति बाधकावतारात । Vâm.

2 इदमापाततः, वस्तुतस्तु अप्रयुक्तत्वमेवात्र दोषः, अन्यथा कष्टार्थोदाहरणे ‘महाकाव्यव्योम्नि ’ इत्यादौ यथार्थविंचसाधम्येणैव अन्यापि आल्हादकत्वादिना काव्यश्रियोऽप्युपम्याक्षतेरिति मन्तव्यम् । Ch.

woen the 'poem' and the Moon, say, for instance, 'pleasingness', can be found out, and thus comparison can be brought out from the verse, as it is from महाकवीनांदयोरमिन &c. an example of the fault called Obscurity ( ऋटदृश्व ).

Although साधम्यं here and elsewhere has been translated by the word 'resemblance', still, as has been shown already ( Vide Note. p. 1 ), it really means साधारणधर्मसंबंध which is the cause of 'resemblance ' ( Vide Udyota p. 6. 1. 4 ). काव्य and शशी, अर्थ and रूपक are here the अनुयोगी's of this संबंध. The प्रतियोगी's of it here and in the other places where the word साधम्यं occurs is साधारणधर्मे itself.

असंभव

is instanced in निपेतुरास्या &c.

Here, also 'flaming showers of rain issuing out of the orb of the Sun' are impossible. Thus, the thing described ( in the verse ) displays nothing but Improper Signification.

The fault of दृपेक्षा called 'Inability' is nothing but Inexpressiveness ( भवाचक्रत्व ) of a word. In दृपेक्षा also, such words as भूव, इतव &c. alone are able to bring out "( the sense of ) probability and not the word यथा 'also' which singly, i.e. not accompanied by such a word as प्राय: &c., is able to point out mere resemblance. Now that ( resemblance ) is not here intended. Thus, the inability of this ( word, i.e. यथा ) to bring out that ( sense, i.e. the sense of probability ) constitutes the fault of Inexpressiveness.

अनौक्ति

is instanced in उक्तथौ &c.

Here, the faulty word is यथा; we should therefore read भूवं for यथा.

1 अथ्य च साधम्येस्य उपमानसुपमेयं च द्वावप्यनुयोगिनौ । Cha.

2 केचुलस्येति । प्राय:पदारवसमभिव्याहृतस्यैवर्थ:।Pr.

3 : नारीलोचनचातुर्यशंकावचिवितं ध्रुवम् ' इति युक्तः पाठ:। Pr.

The fault of अर्थान्तरन्यास called 'Objectlessness' is nothing but Improper Signification.

The adducing of another proposition to corroborate the statement of a thing which, although imagined as probable, is yet void of a real nature, and is therefore like any (other) unreal thing such as the horn of a hare, is extremely improper like the drawing of pictures in the shy. Thus, the fault 'Objectlessness' of this अर्थान्तरन्यास corroborating the statement of a matter which is the subject of दृष्टान्त, is nothing but Improper Signification.

निर्दोषयत्व

is instanced in दिनाकररादाक्षति &c.

Here, 'fear from the Sun' on the part of 'darkness' which is an inanimate object is itself impossible. Whence then the possibility of 'protection' by 'the Himàlaya Mountain,' due to this fear on the part of 'darkness'?

Thus, this (fact), i. e. 'the Mountain's protecting darkness' being apprehended here as possessed of an unreal character, there is no (question of) improbability about it. Hence an attempt to corroborate this fact, i. e. to show that it is probable, is altogether useless. For, corroboration has for its object the removal of an improbability. But, here the fact being unreal and of an indefinable nature the question whether it is probable or otherwise is quite irrelevant. It is only those facts which are real and whose natures are ascertained, which deserve corroboration, i. e. which must be shown to be probable. Thus, the corroboration of an unreal fact is faulty. It is faulty only when the fact is unreal and indefinable naturally. It is not faulty,

1. अनुपपत्तिनिवारणार्थं हि अर्थान्तरमुपन्यास्यते । न चात्रानुपपत्तिः । अनन्वयारितस्वरूपत्वादस्य । निश्चितस्वरूपस्यैव हि उपपादनमुचितम् । यत्र तु अतात्त्विक-कवि-प्रौढोक्त्या निश्चितस्वरूपं तत्र 'सुसितवसनालङ्कारायाम्' इत्यादौ अतात्त्विक-स्वापि समक्षे' न दोषायेतिं बोध्यम् । Viv.

however, when the fact, although unreal and indefinable naturally, is yet imagined by the poet as possessed of a real and definite nature ; as in दृष्टितवसतिः &c. ( Vide Example of अत्यन्त तिर्यग्वास ).

A सामासोक्ति, in virtue of attributes common to the उपमान and the उपमेय, intimates, i. e. causes the apprehension of, the particular उपमान intended in the verse, although it is not there stated in actual words. Hence inasmuch as that उपमान is already apprehended, there is here no motive for again stating it. Thus, ( this ) purposelessness of ( the statement of ) the उपमान is a fault ; but it is nothing but either Superfluity ( अपृथार्थत्व ) or Tautology ( पुनरुक्त कत्व ); as in स्पृशाति &c.

Here, just as in virtue of the common attributes दृष्टिस्पर्शकारित्व and पुरुषस्पृप्रेयस्त्व, and the use of the particular genders of the nouns सिंहमहषि and ककुम्भ्र, the Sun is intimated to be the hero, and the ' directions ' to be the heroines ; so for the same reasons, i. e. in virtue of the common attribute अतनुमानपरिमलद्युता and the feminine gender of the noun दिनभ्री, ' the beauty of the autumnal day ' will also be intimated to be the rival heroine. This being the case, what necessity is there of stating the उपमान ' रजिता ' by the use of the word रजिता which is expressive of itself. Thus, the word रजितया is either Superfluous (according to मम्मट), or Tautologous (according to others), because its sense is obtained by Implication from the other words of the verse.

If it be said : If the statement of the उपमान is open to the fault of Superfluity, then दृष्टेपमा would be without a province; for, in it the presence of the उपमान is necessary as enabling it to become striking.

We reply :-No. For, that is the province of दृष्टेपमा where even though common (or paronomastic ) attributes are present, सामासोक्ति, unless the उपमान is stated, is not apprehended as (clearly as in the verse स्पृशाति &c. where it is clearly apprehended even though the उपमान may not be stated ).

What is meant is this :-Where, even though the उपमान is expressed by a word expressive of itself, सामासोक्ति does not vanish,

there inasmuch as समासोक्ति is necessarily apprehended independently of the उपमान, समासोक्ति itself serves the purpose of intimating the उपमान. Thus, the employment of a word to express the उपमान is there useless ; as in स्पृशाति &c.

But, where समासोक्ति vanishes when the उपमान is expressed, and where the उपमान is not apprehended when it is not expressed, all the attributes mentioned in the verse being connected with the उपमेय only, there the उपमान should be expressed ; as in स्रजं च &c.

Here, the उपमान, i. e. ‘Morning twilight,’ cannot be clearly apprehended unless it is expressed by the word प्रभातसंध्या.

In अप्रस्तुतप्रशंसा also, the uselessness of the statement of the matter in hand is the fault called ‘Superfluity.’

There also, the matter in hand, being apprehended in this very manner, i. e. from paronomastic or common attributes, should not be vitiated by the fault of Superfluity, by again being expressed by a word ; as in आह्नतेनु &c.

Here, the matter in hand, i. e. a ‘thoughtless king’ can be intimated by (the description of) the Universal of the particular kind, i. e. the ‘Non-recognition of the difference of things’, which is not the matter in hand. Thus, the expression of it again by a word is improper and constitutes the fault of either Superfluity or Tautology.

Thus, these faults belonging to figures, and other possible faults also, similar to these, do not deserve to be separately treated, because they are included under the class of those very figures which have been treated already, i. e. in the Seventh Ullāsa.

1 अनयैवेति । निखिलसाधारणादिविशेषणसाम्येऽप्येनेट्टर्थः । Pr.

APPENDIX.

1 अत्युक्ति.

अत्युक्तिरदुताततध्याश्रयोद्भवोऽतिवर्णनम् । त्वयि दातारि राजेन्द्र याबका: कल्पशाखिन : ॥ Ku. अद्भुतं आश्रर्यभूतम् । अतध्यं मिथ्याभूतम् । A.

The word वस्तु in Mammatâ's defiultion of उदात्त includes in its meaning, courage, generosîy &c. also as wealth. Thus, अत्युक्ति is nothing but उदात्त. ( Vide Udyota p. 98 ).

2 अधिक.

यत्रान्योन्यविरुद्धं वा विरुद्धवलवतिक्याप्रसिद्धं वा । वस्तुद्रयमेकसमाजायते द्वाति तद्वेदाधिकम् ॥ Ru.

विरुद्धाभ्यां बलवतीभ्यां क्रियांभ्यां प्रसिद्धम् । Na.

Ex. मुंचति वारि पर्योदो ज्वलन्तमनलं च यतदाश्र्यमू । उदपयत नोरनिधे-विंशममृतं चैति तच्चित्रम् ।

This may be included under विसम as defined by Pradipa.

3 अधिकालडवैशिष्ट्यवरूपक.

अधिकालडवैशिष्ट्यं रूपकं यत्तदेव तत् । S. D.

Ex. इदं वर्णं साक्षाद्विरहितकलेक: श्वसाधर: सुधाधाराधिरोशिरोर्णनतं बिम्बमेघर: ।

इमे नेत्रे रात्रिन्दिवमाधिक्षामोंभे कुवलये तनुलोचण्यां जलधिरवगाहे सुखतर: ।

This is रूपक. ( Vide Udyota p. 80).

4 अनुकूल.

अनुकूलं प्रतिकूल्यमनुकूलानुबन्धि चेत् । S. D.

Ex. कपितासि यदा तस्ल्व निधाय करजक्षतम् । बधान भुजाश्रयैष्यां कण्ठ-मस्य दृढं तदा ॥

प्राकसिद्धस्वगुणोत्कर्षोंडनुगुणः परसन्निधौ । नीलोत्पलानि दधते कटाक्षैरितनीलताम् । Ku.

तद्गुण occurs also when the quality possessed by an object is brought into prominent relief by proximity with another object. Thus, अनुगुण is not a distinct figure. ( Vide Udyota p. 138 ).

प्रमाणवेन निंदित्वाडनुप्रासोऽथिरलंक्रिया । अयशास्तव नास्तीति सत्यं, यत्न श्रुतं कवित् । A.

The mere knowledige derived from this kind of evidence is not striking and does not minister to the expressed or suggested sense of the verse. Thus, this is no figure. ( Vide Udyota p. 141 ).

दोषस्याडन्यर्थनाडनुज्ञा तत्रैव गुणदर्शनात् । त्रिपदः संतु नः शस्त्रयासु संकीर्त्यते हरिः ।। Ku.

The three divisions of विशेष mentioned by मम्मट are not exhaustive. Hence, विशेष occurs also when a man desires a bad thing by seeing some good in it. Thus, अनुज्ञा is not a distinct figure. ( Vide Udyota p. 137 ).

केनचिदर्थेन तुल्यन्यायात्वादर्थान्तरस्यापत्तिरर्थापत्ति । R. G.

When the establishment of one fact implies the establishment of another fact, the reason for the establishment of both being the same, it is अर्थापत्ति. According to Udyota, however,

8 (b) अर्थापत्ति (as a kind of evidence).

कल्पनं चान्यथाऽसिद्धया अर्थसिद्धयार्थं पतिरिष्यते । गगा पतिव्रता साक्षाद् गैव । अन्यथा डडिम्र कथं विशेत् । गंगायै तु मिं विशोकथं ॥ पतिव्रता ख्वा साक्षाद् गैैव । अन्यथाडडिम्र कथं विशेत् । गंगायै तु वनिह्प्रवेशो न दुष्टः । A. अत्रा पतिव्रताया: गंगात्वाभावे वनिह्प्रवेशारूपार्थस्यासिद्ध्या गंगात्वरूपार्थस्य कल्पनम् ।

9 अल्प.

अल्पं तु सूक्ष्मादधेयादाधारस्य सूक्ष्मता । मणिमालोभिका तेषु करे जपवटायते ॥ Ku. मणिपीकरूपा ऊर्मिका अंगुलीयकं ते करे इव विरहेवस्थायां जपमालायते इत्यथे: । Ch. विरहेपिणी प्रति कस्याचिदुक्ति: ।

10 अवसर.

अर्थान्तरमुत्कृष्टं सरसं यदि चोपलक्षणं क्रियते । अर्थस्य तद्भिधानप्रसंगतो यत्र सोडवसर: ॥ li. उपलक्षणं अप्रधानम् ।

Ex. सा सित्री नाम नद्री यस्यै मज्जूभ्यां विशीयते । मज्जन्मौलिलेलनालुकुच-कुम्भास्फालनव्यसनात् ॥

11 अवज्ञा.

ताभ्यां तौ यदि न स्वातामवज्ञालंकृतिस्तु सा । स्वल्पमेवां चुल लभते प्रश्र्‌यापि सागरम् । मीलती यदि प्रमादनि हानिरमृतायते: ॥ Ku. ताभ्यां गुणवदोषौ । प्रश्र्थे प्रश्र्यस्याधकजललभाभुगाभावो वर्णित: । मीलतीख्यात्न पद्मानिमीलनदोषेण चैत्र । स्य ध्यानिरुपदोषभावो वर्णित: । A.

4

This is included under विषम or, sometimes, under अतकुण, or, what is still better, under विशेषोक्ति. ( Vide Udyota p. 124 ).

12 असम.

सर्वथैवोपमाननिषेध: असमाख्योऽलङ्कार: । R. G.

Ex.—भुवनत्रितयेऽपि &c.

What is striking in the examples of असम is the statement that the figure रूपक is absent. Thus असम is no figure. ( Vide Udyota p. 22 ).

13 असंभव.

असंभवोऽर्थनिष्पत्तेरसंभाव्यस्वरूपणनम् । को वेद गोपाशिरुकः शैलमुत्पाटयेदिति ॥ Ku.

This is nothing but विरोध; for, the statement of an impossibility only ministers to विरोध. ( Vide Udyota p. 87 ).

14 अहेतु.

बलवति विकारहेतौ सत्यपि नैवोपगच्छति विकारम् । यस्मिन्नर्थ: स्थैर्योनमन्योऽसावहेतुरिति ॥ Ru.

Ex. रक्षेऽपि पेशलेऽपि प्रखले डप्यखलेन भूषिता भवता । वसुधेऽयं वसुधाधिप मधु-रगिरा रुषवचने डपि ॥ रक्षे लक्षविषये एवमुक्तरत्र । अत्र रक्षादिके बलवति विकारकारणे सत्यपि राजा महासत्त्वाद्दूषणादिविकारमपेशलत्वादिकं नायाति । Na.

This is विशेषोक्ति.

15 ( a ) आक्षेप.

उपमानाक्षेपप्रक्षाऽलेख: । Jā.

Ex. तस्याश्रेनमुखमास्ति सौम्य मुखगं किं पावकग्नेन दूना ।

This is nothing but प्रतिप.

15 ( b ) आक्षेप.

अनिष्ठस्य तथार्थस्य विध्याभास: परो मत: । S. D.

Ex. गच्छ गच्छासि चेत् कान्त पन्थान: सन्तु ते शिवा: । ममापि जन्म तत्रैव पूयायत्न गतो भवान् ॥

A pretended affirmation like a pretended denial may also be egarded as आकार्षेप.

16 आचार.

प्रकृतार्थोंपयोगित्वं यत्रावारस्य तत् सः । गोपस्यापि दधि माझा कारयां भक्षंन्ति सूरयः । A.

Vide Remark on अनुपलवध.

17 आत्मतुष्टि.

आत्मतुष्टिरलंकारो यत्र स्वार्थपरिरक्षणस्था । अश्रये मासि सीमन्तो गुप्तो यां ति रोचते । A.

Vide Remark on अतुललकिध.

18 आत्मतुष्टिदीपक.

त्रिविधं दीपकादत्तौ भवेदात्मतुष्टिदीपकम् । वर्षस्यंवुदमालेयं वर्षत्येषा च द्वार्वरी ॥ उन्न्मीलंति कदंबानि स्फुटंति कुटजोद्रमाः । मायंती चातकास्त्रमा मायांतें च शिक्षावला: ॥ Ku. पदस्यार्थस्य उभयोः अप्युक्ततौ त्रिविधं दीपकम । शंरींरी वर्षति वर्षमिवाचरति । उन्न्मीलंति विकसंति । कुटजोद्रमाः स्फुरंति धिकसंति । शिक्षावला: मयू:राः ।

In the first line, the word वर्षति is repeated. In the second, the sense विकास is repeated. In the third, both the word मायांत and its sense are repeated.

This does not deserve to be दीपक in the first place. For, the common property is not mentioned only once. Besides, it does not reside in both the प्रकृत and the अप्रकृत. The followers of Mammata include these examples under वाचकलुचोपमा itself. ( Vide Udyota p. 65 ).

६

१९ आशीः.

आशीर्नामाभिलषिते वस्तुन्यंशसंनं यथा । पातु वः परमं ज्योतिरवाड्मनसोग-

चरम् ॥ Dan.

This does not deserve to be a figure inasmuch as no striking-

ness is apprehended from it.

२० उदाहरण.

सामान्येन निरूपितस्यार्थस्य सुखप्रतिपत्तये तदेकदेशो | निरूप्य तेनारवयवावय-

वभाव उच्यमान उदाहरणम् ॥ R. G.

Ex. उपकरणमेव &c.

The word निरूपण् in the example उपकरणमेव &c. conveys the

sense of corroboration. Thus, this is nothing but अर्थान्तरन्यास.

(Vide Udyota p. 82 ).

२१ उन्मीलित.

भेदवैशिष्ट्ययोः स्फूर्त्यबुनमीलितविशेषकैः । हिमाद्रे त्वदशोमग्नं सुराः शीतन

जानते । लक्ष्यतानयदिते चन्द्रे पद्मानि च मखानि च ॥ Ku. वैशिष्ट्यं वैजलयम् । मीलित-

रीत्या भेदस्याज्ञाने प्राप्ते तत्न केनापि कारणेन भेदज्ञाने उन्मीलितालङ्कारः । तथा सामा-

न्यतद्गुणालङ्काररीत्या विशेषस्याज्ञाने प्राप्ते तत्न केनापि कारणेन विशेषज्ञाने

विशेषकालङ्कार : ।

Although in हिमाद्रि &c. the Mountain Himālaya is recognised

by means of cold, still, its presence cannot be inferred from the

marks ‘whiteness &c.,’ since these marks are common to ‘fame’

alse. The subsequent fact of the recognition of the Himālaya

ex.y confirms the antecedent fact of its concealment by ‘fame.’

Thus उन्मीलित is not distinct from मीलित. ( Vide Udyotu p. 126 ).

So also विशेषक is not distinct from सामान्य. For, the antecedent

apprehension of resemblance can not be sublated by the sub-

sequent apprehension of difference. ( Vide Mammata p. 134

and Udyota p. 135 ).

22 उपमान.

सादृश्याद्रुतुनो भानुममानं प्रकीर्तिततम् । 1.

Ex.* तां रोहिणीं विजानीहि ज्योतिषामत्न मंडले । यस्तन्नु तारकान्यासः शक- टाकारमाश्रितः ॥ K.11.

The उपमान which is striking comes under उपमा. (Vide Udyota p. 141).

23 उभयन्यास.

सामान्यावप्ययोः स्फुटसुपमायाः स्वरूपतोऽपेते ।

निर्दिश्येते यस्मिन्नुभयन्यासः स विज्ञेयः ॥ R.11.

Ex. सकलजगत्साधारणविभवा भ्रुवि साधवोऽथुना विरलाः ।

सन्ति कियन्तस्तरयः सुरस्वासुरगणैवचारुफलाः ॥ यत्र सदृशौ द्वावर्थी उपमास्वर- पतः व्यपेतौ तुल्यकक्षतया निर्दिश्येते तत्रोभयन्यासोऽङ्कारः ।

उपमायां हि सामान्य- स्त्वेवादेशः प्रयोक्तुं । इह तु नैवेत्थं । उदाहरणं उपमेयभूतसाधूनां उपमानभूतताराः ।

विधमानेनाप्युपमानोपमेयभावेन न निर्देशः । अङ्क तु तुल्यकक्षतयैव ।

This is nothing but प्रतिवस्तूपमा.

24 उल्लेख.

एकस्य गुणदोषाभ्यामुक्कासोऽन्यस्य तु यदिँ । (1) अपि मां पावयेत्साध्वी स्नात्वतीच्छति जान्हवी ॥ (2) काठिन्यं कुचयोः श्लाघ्यं वाङ्छल्यः पादपद्मयोः ।

निर्दिशति च विधातारं त्वदृश्वष्टवरियोऽपि सः ॥ (3) तद्भाग्यं धनस्यैव यत्नत्राश्रिति सज्जनम् ।

(4) लाभोऽयमेव सेविकां न चेदृषः ॥ यत्र कस्यचिद्गुणे दोषे वा वर्ण्यते स उल्लासः ।

K.11. अपि मामिलयत्न साधक्या; पवित्रीतागुणे जान्हव्याः स गुणो वर्णितः ।

काठिन्यमित्यादिः राज्ञां प्रियुक्तिः । त्व- द्वारेण तु युयुत्सात्रासु कुचयोः काठिन्यं पादपद्मयोः श्लाघ्यं वाङ्छल्यः ।

अरिपोषितः शस्त्रशि- यः विधातारं निर्दन्ति । पतिमरणं कुक्ककाठिन्यस्य व्‌यथैवात् पलायने च पादयोः काठिन्य- स्थायङ्ककार्तवाद ।

अत्र कुनकाठिन्ययद्यपेक्षवदोषेण विधातृनिदादोषो वर्णितः । तद्‌- भाज्यमित्यत्र सज्जनतासेवितत्वगुणेन धनस्याभाग्यतस्तद्‌दोषौ वर्णितः ।

लाभोऽयमित्यलं सेविकानां वधाभावो गुणत्वेन वर्णितः ।

The varieties (1) and (2) come under कृत्यालिङ्ग or समः (Vide Udyota p. 120).

The varieties (3) and (4) come under विषम. (Vide Udyota p. 123).

बहुमिरबहुधोलेखादेकस्योलेख इष्यते । स्त्रीभिः कामोऽधिभिः स्वदृङ्‌ कालः शत्रुभिरैक्‍षि सः ॥ Ku.

एकेन बहुधोलेखैड्यसौ विषयेरिदत । इ गुरुवचसयर्जुनोडयं कीर्तौ भीष्मः शरासनेऽपि ॥ Ku.

The words प्रस्तुततस्य यदन्यद्रवम् occurring in the definition of the second kind of अतिशयोक्तिँ may be interpreted in the following manner also :-‘When a subject under discourse is ascertained as identical with ( i. e. is looked upon as ) another thing ( that is also Hyperbole ).’ According to this interpretation of the definition, उल्लेख comes under the second kind of अतिशयोक्तिँ. ( Vide Udyota p. 59 ).

26 उज्ज्वसिवनः

आभासस्यांगता यत्र तत्रैवास्वि मतं बुधैः । परदारस्तनस्पर्शी दिशः परयति कंपितः । अत्रचूङ्‌गाराभासां भयानकरसस्यांगम् । A.

This is nothing but गुणीभूततव्यंग्य काव्य. ( Vide K. P. IV. )

27 पैतिह्य.

ऐतिह्यं किंवदंती चेत्प्रमाणत्वेन भण्यते । निलमात्रामिदं लिङ्‌गं वर्षे वर्षे विदुर्जनाः । किंवदंती जनश्रुति: । इदं लिङ्‌गं प्रतिवर्षे तिलमात्रं वर्धते इति जनाः कथयंति॰त्यर्थः ।

Vide Remark on अतिशयोक्तिँ.

28 क्रम.

उपमेयोपमानानां क्रमसंबंधः क्रमः । Vâ.

Ex. तस्या: प्रवृद्धलोलाभिरालापस्मितदृष्टिभिः । जीवन्ते वल्लकीकुन्दकुसुमेन्दीवरस्रजः ॥

This is nothing but यथासंख्य.

29 मूढोक्तिँ.

गुढोक्तिरन्योक्तिरयं वेदवद्यं प्रति कथ्यते । वृषापेढि परक्षेत्राद्यायाति क्षेत्ररक्षका: ॥ Ku.

अन्यं प्रति वक्तव्यं अन्यं प्रति यथोच्यते तर्हि गूढोक्तिरलंकारः । हे वृष वृषो वलीयदः कामुकक्ष । परक्षेत्रात् परंदारात् अन्यदारेष्यक्ष । अपेहि दूरं गच्छ । अत्र परदारासक्त कामुकं प्रति वक्तव्यं तत् परक्षेत्रप्रविष्टं वृषभमुदिरयोक्कम् । A.

गूढोक्तिः comes under वक्रोक्ति or गुणीभूतव्यंग्यं । अलंकार. It does not deserve to be a figure, because it does not minister to either the expressed or the suggested sense of the verse, as व्याजोक्ति in शैलेन्द्रु. &c. ministers to 'love of the devotee for Śiva.' (Vide Udyota p. 109).

30 छेकोक्ति.

छेकोक्रियेदि लोकोक्तैः स्यादर्थांतरंगभिता । भुजंग एव जानोतु भुजंगचरणं सखे ॥ यत्र लोकप्रवादस्य मिथ्यार्थयुक्तता स्वातत्न छेकोक्ति: । केन चित्कस्यचिद्-वृत्तांतं पुष्टस्य समीपस्थमन्यं निर्दिदेशयामेव तस्य वृत्तांतं जानातीत्युक्त्वातोडयं ' सखे: पादान् हिरेव जानाति ' इति लोकवादानुकारः । अत्र न स चायं च लोकविदिते धनाजेनादिग्यापारे सहचारिर्णाविति विदिताविषयतया लोकोक्तिस्थनवादस्य प्रयोजने स्थिते रह-स्येडप्यनंगाढ्यापारे तस्यैव सहचर इति ममौद्दाटनप्रथितेन ( जरार्थंकिक्षत्भुजंगश-देन ) मभैकृतम् । Ku.

This also does not deserve to be a figure, because there is no ministering to the expressed or suggested sense of the verse here as in गूढोक्तिः. (Vide Udyota p. 110).

31 तिरस्कार.

दोषाविशेषानुरंधाद्गुणणावैने प्रसिद्धस्याऽपि देशस्तिरस्कारः ॥ Ex. श्रियौ मे मा सन्तु.क्षणमपि च मायाद्रजघटामदग्रामस्यैवोलिमधुरसंगीतसुभगा: । निःसंगनानां यासु द्विणरसपर्याकुलहृदां संपर्यासाकर्य हरिणाचरणयोरस्तं यते ॥ R. G.

द्रव्यमदांधतया ईश्वरसेवां न भविष्यतीत्यतः श्रीमोस्त्वेवेति केनचिद्-प्रार्थ्यंते । अत्र गुणत्वेन प्रसिद्धाया अपि श्री: ईश्वरसेवाडभावरूपदोषसंवंधेन द्वेषः ।

विशेष may also occur when a man hates a good thing by seeing some fault in it. Thus तिरस्का'र is not a distinct figure

32 ( a ) तुंलद्ययोगिता.

हिताहिते वृत्तितौल्यमपरा तुल्ययोगिता । प्रदीयते पराभूतिमित्रसाक्षत्वयोस्वया ॥ Ku, पराभूतिः पराभावः उद्धत्समृद्धिदृश् । A.

Here, inasmuch as one and the same common property, i. e. the words प्रदेशयते पराभूति:, or the senses of these words identified through Paronomasia, is connected with मिन्न and साज्ञय, this is not distinct from the तुल्ययोगिता mentioned by Mammata. (Vide U.*p. 68).

32 ( b ) तुल्ययोगिता.

गुणोत्कृष्टै: समीकृत्य वचोभिर्न्या तुल्ययोगिता । लोकपालो यम: पाशी श्रीद. शाक्रो भवानपि Ku.

This is nothing but श्लेष ii. ( Vide Udyota p. 68 ).

33 दृष्टान्त.

अन्वयहव्यर्पनं यत्र क्रियते स्वतदर्थयो: । तं दृष्टान्तामिति प्राहुरलङ्कारं मनी. षिण: ॥ Vāg

Ex. पतितानां संत्रग खान्ते दूरेण निर्मलौ गुणौ न । इति कर्थ्यनं जरतोना द्वार: परिदरति कुचयुगलम् ॥

This is nothing but the second kind of निदर्शना.

34 निशक्ति.

निरुक्तिर्योंगतो नाम्नामर्थैस्तवप्रकलनं । इंदुशैर्वरितैर्जैने सत्यं दोषाकरौ भवान् ॥ Ku. नाम्नां योगत: व्युत्पत्त्या अन्यार्थकल्पनं निष्कृतिरलङ्कार: । इंदुशैरिति वद्रं प्रति विरहिण्या उक्ति: । दोषाकर: दोषाया : रात्रे: कर्ता दोषणामकारक्श । Ch.

This is nothing but a particular kind of श्लेष. ( Vide Udyota p. 140 ).

35 निश्चय.

अन्यास्रिषिध्य प्रकृतस्थापनं निश्चय: पुन: । S. D.

Ex. बदनमिद न सरोजं नयने नेत्रींदरे एते । इह्ह सविये सुरवद्शो मधुकर न मुध; परिभ्राम्य ॥

This does not deserve to be a figure, since no strikingness is apprehended from it.

36 परिकरांकुर.

साभिप्राये विशेषे तु भवेत्परिकरांकुरः । चतुर्णां पुरुषार्थानां दाता देवस्तु मेऽत्र सः ॥ K॥

From the word विशेषण in Ma:matâ's definition of परिकर we may understand विशेष्य also. And द्रष्ट may mean description of a 'thing' in general, not of a 'subject' only. Thus, परिकर may occur even when the विशेष्य is significant. This shows that परिकरांकुर is not a distinct figure. ( Vide Udyota p. 108 ).

37 परिणाम.

परिणामः क्रियार्थेर्द्विषयी विषयात्मना । प्रसक्तेन दृगडनेन वीक्ष्यते मदिरेक्षणा ॥ Ku.

कमलं हि स्वयं द्रघुमशक्तं नेत्ररूपभूत्वा पद्यतां प्रति परिणामः । Λ.

परिणाम is defined as that which occurs whèn the object superimposed serves the purpose in hand, but only when fancied as identical with the subject of superimposition and not independently; exemplified in वदनेन्दुना &c. Here the Moon is identified with the 'face' and as such is subservient to the woman enabling her to remove the grief of separation.

In a Metaphor, the object superimposed has no such subserviency, and is thus distinct from this figure. Upon this, Udyota remarks that the apprehension of identity between the 'face' and the Moon does not add anything to the excellence of the 'face' the object under description and therefore this does not deserve to be a figure. ( Vide Udyota p. 30 ).

38 परिवृत्ति

वस्तुनो व्यत्ययः परिवृत्ति: । S. K.

Ex. कुमुदवनमपहि श्रीमदम्भोजषणडमु

त्यजति मुदमूलकः प्रातिमांश्रकानकः ।

उदयमहिमरहिमर्य्यंति श्रियंतं सुरस्तम

हतविधि लसितानां ह्वा विचिलो विपाकः ॥

This is nothing but पर्याय.

39 पर्याय.

वस्तु विवक्षितवस्तुप्रतिः।दनशक्तमसदृशं तस्य । यद्जनकं जन्यं वा तत्कथनं

Ex. राजन् जहासि निद्रां रिपुबन्धनीविड़निगड़शब्देन । तेनैव यदन्तरितः स कलकलो वन्दिग्रुन्दस्य ॥ विवक्षितं मनोगतम् । वाच्यवस्तु-मनोगतवस्तुनोः न साधुर्य- संवन्धः नापि कार्यकारणभाव इत्यर्थः । उदाहरणे वाच्यवस्तुनि निद्रामोक्षरूपे न तात्पर्यम् । किं तु तेन शत्रुविजयरूपं मनोगतं वस्तु प्रतिपाद्यते । This is a ध्वनि or गुणभूतव्यङ्ग्य काव्य.

40 (a) पर्यायोक्त. कार्यमुखेन कारणाभिधानं पर्यायोक्तम् । A. S. Ex. नमस्तत्समै &c. Here, according to A. S., the fact in the shape of a cause, of Rāhu's head being cut by Vishnoo, is expressed through the effect, viz, the breasts of Rāhu's wife being rendered useless, since this fact which is to be suggested cannot be expressed otherwise. But this पर्यायोक्त is not different from that mentioned by Mammata, because the definition of his पर्यायोक्त may be shown to apply to this example also in the following manner :-Here, Vishnu is suggested as one who cuts the head of Rāhu and is expressed in a more striking manner as one who renders the breasts of Rāhu's wife useless. (Vide Udyota p.97).

40 (b) पर्यायोक्त. पर्यायोक्तं तदप्याहुयैवाजेनेष्टसाधनम् । यामि चूतलतां दृशं युवाभ्यामस्यतामित- mिथः ॥ अत्र नायिकां नायकेन संगमगतयां चूतलतादर्शनव्याजेन निर्गच्छन्त्या तत्स्वा- च्छेद्यसंप्रदानरूपेष्टसाधनम् । Ku. This is nothing but a ध्वनिकाव्य. (Vide Udyota p. 98).

41 (a) विहित. यत्रातिप्रबलतया गुणः समानाधिकरणमसमानम् । अथोऽन्तरं विध्यादाविभूत- mपि तत्प्रहितम् ॥ Ku. Ex. प्रियतमवियोगजनिता कृशातमा कथमिव तबेयं मंगेपु । लसदिन्दुकुलाकोलकान्तिकलापेशु लक्ष्येत ॥ This may be included under मीलित.

41 (b) विहित. विहितं परवस्त्वांतझातः साकृतचेष्टितम् । प्रिये गृदागते प्रातः कान्ता तलपकक्

लपयत् ॥ Ku. परवृत्तांतज्ञातुं परवातोर्महदस्य साकर्तं साभिप्रायं ममज्ञानसूचकं चेष्टितं आचरणं पिहितालंकार इत्यर्थः । अकलपयत् अरचयत् । सपत्नीमदहे जागरणेन श्रांतस्य विश्रांत्यर्थमिति भावः । ' त्वदाचरणं सर्वे मया ज्ञातम् ' इति तस्या अभिप्रायः । This is nothing but सूक्ष्मप. ( Vide Udyota p. 117 ).

42 पूर्व.

यतैकविधावस्थां जायेते यौ तयोरपूर्ववस्य । अभिधानं प्राग्भवत: सतोडभिधीयेत तत्पूर्वम् ॥ Ru.

Ex काले जलदकुलद्रुाकुलद्रौद्रदिशा पूर्वं वियोगिनीवदनम् । जलदविरलसैललिलभंरं पक्षादुपजायते गगनम् ॥ यत्र यौ एकविधावस्थां जायेते तयोमेध्ये अपूर्वेस्य ( सद्जा-तस्य प्राग्जातस्य वा ) प्राग्भवत: प्राग्जातस्य सत: ( अर्थं प्राग्जात: एवं रूपेण ) अभिधानं तत् पूर्वालंकार: । This is nothing but the fourth kind of अर्थान्तरन्यास.

43 ( a ) पूर्वरूप.

पुन: स्वगुणसंप्राप्ति: पूर्वरूपमुदाहृतम् । हरकंरोंगुलितोदपि नैवस्वयंशसा सित: ॥ Ku.

This is nothing but तद्रूप. ( Vide Udyota p. 138 ).

43 ( b ) पूर्वरूप.

पूर्वावस्थानुवृत्तिश्व विकृते सति वह्निना । दीपे निर्वोपिते डड्ग्यासीत्कांचीरत्नैर्महन्-मद: ॥ Ku. च्छरद्धेन पूवैरूपमिति संबध्यते । वस्तुनि वर्ण्यमानपदार्थे । विकृते विका-रं प्राप्ते सति । निvर्वोपिते शामिते । मद: तेज: । अत्र दीपतेजोविकारेऽपि रत्नते' जसा सद्म्न: पूर्वावस्थानुवृत्ति: । A.

The effect may be said to be facilitated also when it continues to exist although its cause which is ascertained to be always present along with it, is absent. Thus, पूर्वरूप is not different from समाधि. ( Vide Udyota p. 120 ).

44 प्रतिबेध.

प्रतिषेध: प्रसिद्धस्य निषेधस्यानुकृर्तिनमू । न युतमेतदुक्तिव क्रीडनं निश्चितै: शरै: Ku. युद्धार्थं समागतं यातकारं प्रति कस्याचिदुक्ति: । कुतव: यूतकार: । यूतं एवं तव प्रागलभ्यं न युद्धं इत्यर्थ: इत्यर्थो व्यज्यते । This is nothing but a ध्वनि or गुणीभूतव्यंग्यं काव्य. ( Vide Udyota

45 प्रत्यक्ष.

प्रत्यक्षमींद्रियज्ञानवर्णनं षड्भिर्यं त तत् । श्रुत्वा स्पृष्ट्वा च हृत्वा च रसित्वाडग्राय यां जनः । मोदते हृत्पक्वां तां शृङ्गारपपैयामभि ते । A.

46 प्रश्नोत्तर.

प्रक्षं यत्रोत्तरे व्यक्तं गूढं वाक्यथवोभयम् । Vâg. Ex. अस्मिन्नपारसंसरागेर मज्जतां सतां । किं समालम्बनं साधो रागद्वेषपरिक्षय: ॥

47 प्रस्तुतांकुर.

प्रस्तुतेन प्रस्तुतस्य योतने प्रस्तुतांकुरः । किं भृङ्ग सत्यां मालत्यां केतक्या कंटकेदृशया ॥ प्रियतमेन साकमयाने विद्धरंती काचिद्दृङ्गं प्रत्येकमाहेति वाच्यार्थरैय प्रस्तुतत्वम् । Ku.

मयी मनोद्वारिण्य सत्यों किमुद्रेगकारिण्या परवनितयोति नायककृतांतः प्राधान्येन प्रस्तुतोऽभिञ्जयते । Ch.

48 ( a ) प्रहर्षण.

वांछितादधिकार्थेस्य संसिद्धिश्व प्रहर्षणम् । दीपमुजोज्जयेद्यावचावदभ्युदितो रवि: ॥ Ku.

48 ( b ) प्रहर्षण:

उत्कंठितार्थेसंसिद्धावंबना यत्नं प्रहर्षणम् । तामेव ध्यायते तस्मै निष्ठा सैव दूतिका । Ku.

48 ( c ) प्रहर्षण.

यत्नादुपायसिद्ध्यर्थांतः साक्षात्लाभः फलस्य च । निध्यंजनौषधीमूलं खनतो. सा·

क्षितो निधिः ॥ Ku. निधि: भूमिगतद्रव्यम् । तद्रशेनसाधनं यदंजनं तत्साधनौधिभूमूलं खनता मनुष्येण निधिरेव साधितो लब्धः: इत्यर्थः ।

By extending the meaning of कारणातिरयोगत: , we get समाधि in the following cases :— (1) when the desired object is obtained unexpectedly ; (2) when, by means of an effort made for the obtainment of a desired object, something more is obtained ; and '( 3 ) when, by means of an effort made for the obtainment of a means to an end, the end itself is obtained. Thus, the three kinds of प्रहर्षण are included under समाधि. ( Vide Udyota p. 120).

49 प्रेयसृ.

भावस्य चापरांगत्वे प्रेयोलंकार ईरितः । धिक्कारहण्यमिदं यत्न प्रिया दैवेन दूरीताग्रंलभंगाररसंत्यागम् । A. अत्र निवेदादययो भावो विप्रलंभभृंगाररसत्यागम् ।

Vide Remark on रसस्वन.

50 प्रौढोक्ति.

प्रौढोक्तिरुत्कर्षहेतौ तद्वृत्तत्वप्रकल्पनम् । कचः कांतद्रजायतिरतमालस्तोमे-चक्रः ॥ Ku. कांतदजा यमुना तस्यास्तीरे ये तमालस्तोमा: तद्वृत् मेवका रयामा: । अल तमालानां द्यामलत्वे यमुनातीरोत्पन्नत्वं न हेतुरिलहेतौस्तस्य ' रयामं भवति ' इति युक्तिमाध्रिश्य तमालविशेषणं कृतम् । A.

This is that kind of अतिशयोक्ति where there is संबंधे संबंधः.

51 ( a ) भाव.

यस्य विकारः प्रभवत्प्रतिबद्धेन हेतुना येन । गमयति तदभिप्रायं तत्प्रतिबंधं च भावोऽडौ ॥ Ru.

Ex. ग्रामतरुण तरुण्यां नववधूलमंजरीसनाथकरम् । पश्यनस्त्रिया भवंति मुग्ध-नितरां मलिना मुखच्छाया ॥ यत्संबंधहेतुना जायमानो विकारः स्वार्थयस्य कविकदभिप्रायं स्वस्म्यै हेतुना सह संबंधं च बोधयति तत्र भावालेकारः: ' ग्रामेति । वंजुलो वृक्षविशेषः: तन्मंजरीयुक्तः: करो यस्यास्त्रियास्तां पश्यन् मलिना भवतीस्यर्थः । अत्र मालिन्यस्य मंजरीदर्शन न कापि हेतुतया प्रसिद्धमियसंद्रो हेतुः: मालिन्यरूपविकारण वृंलवने कृतसंकeta न गतेति व्यज्यते । तद्वारां मालिन्यमंज-रीदर्शनयोः संबंधश्रक्ष व्यज्यते ।

This is सूक्ष्म. ( Vide Udyota p. 117 ).

51 ( b ) भाव.

अभिधेयेऽभिहितेऽर्थे तदेव तदसहसकलमुणदोषम् । अर्थांतरमवगमयति यद्वार्क्यं सोऽपरः भावः ॥ Ru.

एकाकिनी यदश्वला तारुण्य तथाहमस्मिन्गृहे गृहपतित्वं गतो विदे शम् । किञ्च याचसे तदिह वासमियं वाराकी शशश्रूषमात्रंधवाधिरा ननु मूढ पान्थ ॥ यत् वाच्यार्थांपेक्षया विलक्षणवींधप्रोतेषधयुक्ते वक्तररन्याभिप्रायं बोधयति तत् भावालंक इत्यर्थः । एकाकिनीति । निवांसं याच्यमना यास्तरुण्या: पाथिकं प्रत्युक्तिः । अत्र वाच्यो निवासनिषेध: निवासविधिरूपमभिप्रायं बोधयति ।

This is a ध्वानिकालख्य.

52 भावशाबलता.

तद्धावशाबलतं स्याद्दू हूनां चेत्परांगता । धिक् तं भोगरतं संत: किम् वक्ष्यं ति त्यजामि तान् । ( भोगरतं मां धिक् । अननन निर्वेदरुपभवो व्यज्यते । संतः किम् वक्ष्यंति । अननन शांतरूपभावो व्यज्यते । तान् भोगान् त्यजामि । अननन मतिरूपभावो व्यज्यते । विरक्त- स्योक्किरियम् । )अत्र निर्वेदशांकामतितो भावानां शांतरसत्यांगत्वम् । A. Vide Remark on ऊर्जस्विन्.

53 भावसंधि.

परांगं भावयोयोंगो भावसंधिरलंकृति: । यांती वेलां प्रतीक्षंति विलंबय प्रिय-माप सा । अत्रौत्सुक्यस्य शोकायासौ संधि: दृंगाररसस्यांगम् । A. Vide Remark on ऊर्जस्विन्.

54 भाविक.

स्वाभिप्रायस्य कथनं यद् वाच्यनन्यभावना । अन्यापदेशो वा यस्तु त्रिविधं भाविक विदुः ॥ S. K.

Ex. निःशेषच्युतचन्दनं स्तनतटं निर्गन्धरागाधरो नेत्रे दूरमनञ्जले पुलकिता तन्वी तवेयं तनुः । मिथ्यावादिनि हृदति दृढीधृतिं बाधावजनद्यजजतपीडागमा वार्पी स्नातुमितों गतासि न पुनस्तस्याधमस्यांतिकम् ॥

This is a ध्वानिकालख्य.

55 भावोदय.

भावोदप्ते: परांगत्वे भावोदय इति स्मृतः । सा प्रियं वीक्ष्य नम्राशया नाशकद्रु-कुमोदिसृतमू । अत्र शृंगारह्यभावस्योत्पत्तिः: दृंगाररसस्यांगम् । A. Vide Remark on ऊर्जस्विन्.

56 मत.

तन्मताति यत्रोक्ता वक्तृनियमतेन सिद्धमुपमेयम् । ब्रूयाद्योपमानं तथा

Ex. मदीरामदभरपाटलमलिकलुनलीलालकालिध्रमिमक्षम् । तरणीमुखमिते यदि दं कथयति लोक: समस्तोडयम् ॥ मन्यडदामिन्दुरेश: स्फुटमुयेडहणरावि: स्थितेऽपि पश्चात् । उदयगिरौ छत्रपरेऽपि निशा-तमोमिः गृह्हीत इव ॥ This may be included under उद्भेक्षा.

57 मिथ्याधयवस्थिति.

किंचिन्मध्यात्वसिद्ध्यर्थ मिथ्याडध्योत्तरकल्पनम् । मिथ्याधयवस्थितिरित्यां वशये-तखलजं वहन ॥ Ku. कस्यचिदन्वेष्यध्यात्वं किंचिन्मध्यात्वं तत्किसंध्यर्थं मिथ्याभूतार्थ-तरस्य कल्पने मिथ्याधयवसिरलंकांर: । वेधयामित्यागुदाहरणम् वेधयावशीकरणस्य त्यंतासंभावितत्वं ज्ञोतयितु कस्यचिददिक्ति: । खतलजं आकाशपुष्पमालाम् । अत्र खपु-धपम्भलावहन्नोक्या वेधयावशीकरणस्य मिथ्यात्वसिद्धि: । λ .

This is that kind of अतिशयोक्ति where there is असंबंधे संबन्ध:. (Vide Udyota p. 110).

58 मुद्रा.

सूच्यार्थसूचनं मुद्रा प्रकारांतरपै । पदैः । नितंबगुर्वी तनुणी दयुगमवकिपुला च सा ॥ अलं नाधिकातवर्णनपरेण यन्मविपुलापदेनास्यानुष्टुभो युग्मविपुलानामरवत्सूच्यार्थ-सूचनं मुद्रा । Ku.

This does not deserve to be a figure, because it does not minister to the object under description. (Vide Udyota p. 137).

59 युक्ति.

युक्तिः परातिसंधानं क्रियया मर्मेगुपये । त्वामिलिखंती दृशाडन्वयं धनुः पौष्पं करेडलिखत्॥ Ku. गोप्यार्थरक्षणाय क्रियया परवंचनं युक्तिरलंकार इत्यर्थ: । त्वामिति । नां यकारं प्रति दूया उक्ति: । त्वां नायकं आलिखंती नायिका अन्यं दृश्रा गोप्यार्थसंभेदाभिया तच्चिवहस्ते पौष्पं धनुरिलिखत । अत्र ' कामो लिखितः ' इति परवंचनम् ।

The word उक्ति in क्रियोक्ति may mean simply an 'act.' Thus, युक्ति is but क्रियोक्ति. (Vide Udyota p. 110).

60 रत्नावली.

कमिकं प्रकृतार्थानां न्यासं रत्नावलि विदु: । चतुरास्य: पतिलक्ष्म्यां: सर्वशरत्वं महीषते ॥ Ku. यथाकथचिद्विप्रकृतसंबंधिनामर्थानां प्रसिद्धक्रमानुसारिप्रतिपादनं रत्नावलयलंकंर इत्यर्थ: । चतुरास्य: ब्रह्मा सुंदरमूर्लक्ष । लक्ष्म्या: पति: विष्णु: संपत्ति-मांशु । सर्वज्ञ: शंकर: सर्वविद्वि । राजानं प्रति कवेशक्ति: ।

This does not deserve to be a figure, because the object under description is ministered to by रत्न only and not by ऋम also. ( Vide Udyota p. 137 ).

61 रसवत्।

अन्यांगालंबे रसस्य स्याद्रसवन्नाम तद्यथा । अत्रो स्यूतशरीरोऽर्थः शृंगाररसस्यांगम् । A. कृतः । अत्र शृंगाररसोऽद्रुतरसस्यांगम् ।

Vide Remark on ऋजुविभ्रम्।

62 ललित।

वर्ण्ये स्याद्रूप्यवृत्तांतप्रतिबिंबस्य वर्णनम् । ललितं निर्गते नीरे सेतुमेषा चिंकी-पंती ।। Ku. इति । श्लाघ्य प्रतिनिर्वृत्ते नायकेऽ तदानयनं कतुंभिच्छंती न्यायिकामुद्रिशय

सहया उक्तिः ।

Ku. distinguishes this figure from निर्देशना by the fact that, in the latter, both the वृत्तांत in question and the वृत्तांत not in question which terminate in comparison are expressed by words, whilst, in the former they are not so. Upon this, Udyota remarks that there is no rule that निर्देशना occurs only when the प्रस्तुत and the अप्रस्तुत वृत्तांतs are expressed by words. निर्देशना may occur even when these are implied. Thus, this figure is nothing but अर्थनिर्देशना। ( Vide Udyota p. 47 ).

63 लिंग।

तल्लिंगं नाम यत्र स्याद्रूप्यचिन्हे प्रमाणता । त्रिलोक्याः शंकरः साक्षी त्रिभिरेंत्रैः प्रतीयते । A.

Vide Remark on अतुल्यविधि।

64 (a) वेश।

लेखः स्याद्दोषगुणयोःगुणदोषत्वकल्पनम् । अखिलेषु विहंगेषु हंत रक्षच्छंदचारिषु । शुक्र पंजरबंधस्ते मधुराणां गिरां फलम् ।। Ku. इति ।

अत्र सर्वपक्षिणामविमतदोषो गुणत्वेन, शुक्रस्य वाग्मतगुणो दोषत्वेन च वर्णितः । A.

विरोध occurs also when a good thing is looked upon as bad and a bad thing as good from a particular standpoint. Thus, वेश

64 (b) लेश or लव.

लेशो ले शेन निर्भिन्नवस्तुरुपनिगूहनम् । Dan.

Ex. राजकन्यानुरक्तं मां रोमोन्द्रे देन रक्षका: । अवगच्छेयुराज्ञातमहो शीत-निलं वनम् ॥

अत्र शीतानिलौ निमित्तौ रामोद्रद्वे न तु राजकन्यानुरागौ निमित्तौ इति सूच्यते ।

This is nothing but व्या जो क्कि.

65 लोकोक्ति.

लोकप्रवादानुक्रातेलों कोक्तिरिति भण्यते । सहस्रं कतिचिन्मासान्मीलयित्वा विलोचने ॥ Ku. अनुकृति: अनुकरणम् । अत्र लोचने मीलयित्वेति लोकोक्ते: अनुकरणम् । विरहिणी प्रत्युक्ति: । एवं झष मारोयेद्वा तिष्ठतीत्यादावपि ।

This does not deserve to be a figure, because there is here no ministering to the expressed or suggested sense of the verse.

( Vide Udyota p. 109 ).

66 वक्रोक्ति.

सादृश्यालक्षणा वक्रोक्ति: । Vāṭ.

Ex. उन्मील कमलं सरसीनां कैरवं च न निमील मुहूर्त्तालं । अत्र नेत्रधमौं उन्मीलननिमीलने सादृश्यालदृक्षरणमकोचौ लक्ष्यत: ।

This does not deserve to be a figure because no strikingness is apprehended from it.

67 वर्णमात्रक.

रूपधर्मोभ्योमाधेय वर्णमानकम् । Rat.

Ex. जम्बीरश्रिया &c.

This is obviously nothing but अर्‌. ( Vide Udyota p. 117 ).

Some hold that the verse बिम्बोष्ठी ग्रह रागदने &c. is an example of the figure वर्णमात्रक and not of पर्याय as is held by Mammata, because, the word पर्याय, they say, is ordinarily employed by the people in connection with a thing which connects itself with another place after its connection with the first place is destroyed; but in बिम्बोष्ठी &c., the connection of राग with बिम्बोष्ठी is not destroyed.

विरोधे तुल्यबलयोर्विकल्पाङ्कृतिमंता । Ku.

Ex. इह नमय &c.

यस्मिन्विशेषसामान्यविशेषा: स विकस्वर: । Ku.

Ex. अनन्तरत्नप्रभवस्य &c.

विचित्रं तत्प्रयत्नश्रेद्विपरीत: फलेच्छया । नमन्ति संतकैलोक्यादपि लग्नुं समुद्र तिम्‌ । Ku.

नमोति प्रभवेभवंती अनुद्दुतस्वभावा: भवंती च । समुद्रंती उत्कृष्टं उत्कर्षं च । A

71 वितर्क.

संशयोत्तरमनिर्णये कहो वितर्कः । U.

Ex. भस्या: सर्गविधौ &c.

This does not deserve to be a distinct figure. For, inasmuch as a doubt must necessarily be admitted as the cause of वितर्क, it is this doubt that constitutes the figure. वितर्के although present does not contribute to the excellence of the object under description, and does not therefore constitute a figure. Thus, वितर्क is included under संशयः. (Vide Udyota p. 28).

72 विधि.

सिद्धस्यैव विधानं यत्तदाहुर्विध्यलंकृतिम् । पंचमोदंचने काले कोकिल: कोकिलो भवेत् । Ku. पंचमस्य स्वरविशेषस्य उदंचनमाविष्करणं यत्सिमस्तदृशो काले वसंतो कोकिल: कोकिल: मनोहर कोकिल: भवेत् । अत्र कोकिलत्वयैव सत: वसंतो पुनर्विधानं मनोहरत्वबोधनाय । A.

This is nothing but a हेतु or गुणभूतअंगमय काव्य. (Vide Udyota p. 140).

73 विवृतोक्ति.

विवृतोक्तिः कविभिवृत्तं यदिदं । Ku. पूर्वार्धे विलासप्रार्थनारूप गुप्तं वस्तु उत्तरार्धं आमंत्रणनाऽड्‌विष्कृतं चेष्टिवृत्तिः उक्तिः । Ku.

Ex. रचछाम्यश्च्युत दर्शन भवत् किं तृप्तिहेतुपयाते क्रिश्चैवं विजनस्थोऽहं न संभाष्यत्सननिष्ठा । इत्यामंत्र गभीरगिसूचिततद्विस्थानखेदालसामू आक्रिश्यन् पुलकैकरचिततनुमोंपी हरिः पातु ४ः ॥

This also does not deserve to be a figure because it is merely a गुणभूतअंगमय काव्य, and besides it does not minister to the expressed sense of the verse or the flavour of the piece &c. (Vide Udyota p. 109).

74 विशेषक.

Vide उन्मीलित.

75 (a) विशेषोक्ति.

साम्यदाढ़्र्य विशेषोक्तिः । Vâ. यथा— ‘ यूयं हि नाम

पुरुषस्यासिद्धासनं राज्यम् ।

गुणजातिक्रियादीनां यत्र वैकल्यदर्शनम् । विशेषदर्शनायैव स विशेषोक्तिरितीयते ॥ S. K.

Ex. न कठोरं न वा तीक्ष्णमायुष्यं पुष्टिप्रदं वनः । तथापि जितमेवास्मिन् भुवनत्रयम् ॥

This is nothing but viśeṣokti.

76 विषादन.

ईष्यमाणाविरुद्धार्थस्पास्तु विषादनम् । द्वेषमूजोजयनेनैववस्तु वाणस्तावदेव सः ॥ Ku.

ईष्यमाणात् ईर्ष्यतेऽर्थात् विरुद्धो विपरीतो योऽर्थस्तत्स्य सम्प्राप्तिः । उद्योजयेत् खे-हार्पणेन प्रदीपयेत् । निर्वीणः नष्टः । A.

That one thing should be desired and another opposed to that desire should be obtained is also Inequality. Thus, विषादन is not distinct from विषम.

77 व्याजनिन्दा.

निन्दायां निन्दया व्यक्तिक्रियानिन्देति गम्यते । यत्रे स निन्द्यो यस्मे निन्दा सापेक्षसेवादच्-छरः ॥ Ku.

स. शिवः । एकमेव न तु सर्वोण्यपि । अक्ख हरोंनदया हुःखमयप्रपंच-कर्तृवेन सृष्टुनींदा गम्यते । A.

The word स्तुतिः in व्याजस्तुतिः may mean simply स्तोत्र. Thus, व्याजस्तुति occurs also when from the censure of one the censure of another is suggested. This shows that व्याजनिन्दा is not a distinct figure. ( Vide Udyota p. 89 ).

78 व्याघात.

अन्यैरप्रतिहततमपि कारणमुत्पादन न कार्यस्य ।

Ex. यत्र सुरतप्रदीपा निष्कजलवर्तयो महामणयः । माल्यस्यापि न गम्या हृतवसनवधूविष्ठसस्य ॥ हतपादनं उत्पादकम् । माल्यस्यापि न गम्या: माल्यप्रक्षेपणापि न निर्वाप्या: ।

This is but निदर्शनैक.

79 श्रुति.

श्रुत्यादिवाक्यविन्यासानुरूप्य: शब्द उच्चते । सांब शम्भो:परं ब्रह्म कैवल्योपनिषच्‍छते: । A.

Vide Remark on अनु.लङ्ढिय.

80 श्रुति.

प्रकृतार्थस्य शब्देन निवृत्तो यत्र सा श्रुति: । मृत्युं हरसि भक्तानां तुष्टे मृत्युन्‍ज‍योऽसि यत् । Λ.

Vide Remark on अनु.लङ्ढिय.

81 समप्राधान्यसङ्कर.

द्व्योरपि प्रधानत्वे समप्राधान्यसङ्कर: । रत्नस्तम्भेपु सकांतप्रतीतिंवशात्तैर्वृतः । ज्ञातो लङ्केश्वर: साक्षादंजनेयेन तत्‍वतः ॥ अन्रोदातस्यातिशयोत्तेरगतव तत्स्याश्रोदातातलङ्कारस्येति सम्प्राधान्यम् । Λ. अत्र द्व्योरलङ्कारयो: सापेक्षतया समप्राधान्यम् ।

पीनश्रीव तरङ्गाग्रे समुद्र: फेनचन्दनम् । तदादाय करैरदुर्लपन्तीव दिगङ्गना: । अवोत्प्रेक्ष्यो: समप्राधान्यम् । अन्योऽन्यनिरपेक्षवाक्यद्वयोपात्तत्वात् । ku1. अत्र द्वयोर्लङ्कारयोरनिरपेक्षतया समप्राधान्यम् ।

This is nothing but संस्कृति.

82 समाधि.

समाधिमन्यधर्माणामन्वयारोपणं विदु: । S. K.

Ex. चन्द्रज्योत्मनाविशदपुलिने शैक्तेडस्मिन्‍ सरच्‍छया वादद्वैतं सुचिरमभवत् सिद्धयूथोन: कयोश्‍चित् । एको ब्रौहि प्रथमनिहितं केशिनं कंसमन्य: स र्वं तत्त्वं कथय भवता को हतस्तत्‍न पूर्वंम् ॥

This is nothing but मुखक.

83 (a) समाहित.

समाहितं तद्वावस्य शांतेयं परांगता । मुक्तमानास्वयं सा भूतर्जिता, घनगर्जतैः । अनारंध्रियभावस्य शांति: क्षुंगारररसस्यांगम् । A.

Vide Remark on ऋंगाररसन.

83 (b) समाहित.

यत्सादृश्यं तत्संपत्ति: समाहितम् । Vâ.

Ex. तन्वी मेघजलार्द्रमलवतया धौताधरेबाष्पभिः, शन्येवाभरणैः स्वकालविरहाद्विद्रान्तपुषोद्रमा । चिन्तामोहमिवादधत्या मधुलिहा शरैर्वनं लक्ष्यते, तृण्ण्डी ·मामवधूय पादपतितं जातानुतापैव सा ॥

This is nothing but उपेक्षा.

83 (c) समाहित.

कारणान्तरसम्पातिदैवदारम्भ एव हि । यत् कार्यस्य जायेत तज्जायेत समाहितम् ॥ Vâg.

This is nothing but समाधि.

84 साम्य.

अयं क्रियया यस्मिन्नुपमानश्रयेत साम्यमुपमेयम् । तत्साम्यन्वगुणादिककारणया तद्ववेत साम्यम् ॥ Ru.

Ex, अभिसर रमणं क्रिमिमां दिशमैन्रीमाकुलं त्रिलोकयसि । शशिनः करोति·कार्यं सकलं मुखमेव ते मुखे ॥ यत्स्रोपमेयं उपमानस्य साम्यमुपैति, परंतु उपमायामिदं न केवलं साधारणधर्मेण किं तु साधारणधर्ममूलकयाड्यैः । यया तत्र साम्यालेकारः । उदाहरणे न केवलं शशीन कांतिमदद्वदनमिति वर्ण्यते किं तु कांतिकार्यप्रकारारूपेणोत्ति ।

This is प्रतिपदार्थनि.

85 सूक्ष्म.

यत्रायुक्तिमदथों गमयति शब्दो निजार्थसंबद्धम् । अर्थान्तरमुपपत्तिमदिति तत्संज्ञायते सूक्ष्मम् ॥ Ru.

Ex. आदी पश्यति कुड्यव्यवसायोडकालीहिनमारभते । हृदये ननमदाभरमत्तसाहः साधयत्यर्थम् ॥

यत्राडयुक्तिसिद्धोऽर्थः स्वसंबद्धं युक्तिमदर्थांतरं गमयति तत्र सूक्ष्मालंकारः । उदाहरण हरेण दर्शानक्रियैरृतत्वेनोच्यमानाडपि बुद्धिस्थया न घटते अचेतनत्वात् । अतोडयुक्तिसिद्धोऽर्थो बुद्धिरूपः स्वसंबद्धार्थांतरं पुरःस्थं युक्तिमद दर्शानक्रियाकारत्वयोग्य गमयतीति लक्षणसंगतिः । एव व्याख्यासार्विदृष्ट्वाप ।

This is included under the first kind of आतीशयोक्ति. ( Vide Udyota p. 58 ).

86 संभाव.

संभावः स्यादलंकारः प्रमाणत्वं प्रयाति यः । स्यान्मे कदाचिदिंद्रत्वं चित्रा कर्म गातियेतः । A.

Vide Remark on अतुललडिध.

87 संभावना.

संभावना यदीयं स्यादित्यहो नऽस्य सिद्धये । यदि शोभि भवेद्रक्ता कथिता: सूर्यप्रकाश्तव ॥ Kll. उहःतर्कः । यदीति । ईश्वरं प्रयुक्तिः । शेषः सहससुखः । अत्र यद्दीया-दिकलपनया ईश्वरगुणान्वित्यत्सिद्धिः ।

This is obviously the third kind of आतीशयोक्ति. ( Vide Udyota p. 110 ).

88 (a) हेतु.

हेतो हेतुमता सार्ध वर्णनं हेतुरुच्यते । असावुदेति शीतांशुर्मानवच्छेदाय शुभ्रवासू । Ku.

This does not-deserve to be a figure, since no strikingness is apprehended from it.

88 (b) हेतु.

हेतुहेतुमतोरेतद्यं हेतुं केचित्प्रचक्षते । लक्षणीविलासा विदुषां कटाक्षा वंकटप्रभोः ॥ Ku.

This is included under the first kind of आतीशयोक्ति. ( Vide Udyota p. '9 and Notes p. 66 ).

श्राद्धपत्रकम्

पु. पुं. श्रद्ध.

३ २ सुपादाने

४ १० तद्वत्

९ १८ भुवनम्।

१५ २७ लक्षणेडपि

१६ १२ यो धर्मे

१६ २४ नारे लक्ष

१७ ७ 'स सहस्या

१७ २७ तीतिपाठइदम्।}

१७ १२ भावात्रया

२० १२ दिशा रखा

२१ २० निरुपमा

२२ १३ वाध्यात्।

२३ २० पमा न। साधा

२३ २१ संवन्ध

२४ ६ ठ्याहारे

२५ १९ पद्मलक्ष्मी

२८ १९ दाच्यतता

३० २५ विषयितया

३० २७ स्थान्त

३१ ६ ज्ञेये। अन्त

३१ २३ भिच्याहारे

४१ २४ भेदक्षात्र।

४१ २८ उदयामिति।

४३ १९ संस्क्षेपण। एकैने-

व श्रद्वेन।तस्य

श्लेषषंवावदिति। उप

४३ २५ नसय प्रकुते

४५ ८ ताम्याम्भेद

५० ३ निमित्ते

५१ २७ ठ्यज्यते

५३ १५ तथोरभावा

५३ ९ श्रेयेऽपि

पु. पुं. शुद्ध.

५४ १९ शुद्धसा

५९ १८ गीतिरचनदः।

६० ९ निर्झरः।

६३ १६ भावेड्युपमा

६८ ९ वैधर्म्यवि

६८ २८ तवेतिं।

६५ ८ एकस्थस्यैव'

७३ २३ ड्यमिति

७६ १५ जहार।

७९ १६ त्यपि (तस्मिन्)तत्

७९ २७ पदे दाहा

८३ ७ यदुद्रयो

९० २३ दीर्घाः

९२ २७ विलिर्णे

९०८ १० स्वोक्षे

९०५ १२ इदरैर्नने

९०९ ९ म्रगस्येहा

९१० १५ भण्यते।

९१० २७ ठ्याजोक्ति:

९१४ ९ उत्तरौति

९१७ ५ उत्तरौत्तर

९१८ १७ करण्यस्य

९२२ ९ तत्फलं

९२२ २० घम्यम्। अन्नान-

योंगोडनुचित

इति ठ्यंग्यम्। सिंसहि

९२३ २२ राज्ञः। सध्य:

९२५ १५ वृतम्।

९२५ २७ गदितया

९२८ १८ क्षामिति

९३२ १९ भावमपि अनु

९३३ २९ पृथकूत्वे

९३४ २५ त्यायनिवेद

१३५ ११ निरासात्।

१३५ १३ नाड्येय

१३६ ६ भ्रूभेदिव

१३७ ५ प्रगुणताया

१३७० ३० प्रगुणया

१३८ ११ हंसत्य प्रक

१४१ २३ रमनपेक्ष्येति

१४२ १३ थीलंकार

१४२ १९ अनिश्वये इति

१४२ २५ महद्ल्ला

१४२ २५ श्वकनती

१४२ २६ श्वकन्तीं

१४५ ३ शाश्वत्केन

१४५ < वातू। कथ

१४८ २१ माना हसित

१४८ २५ चन्द्रबिम्बं

१४९ ११ वमेन्तौ

१५० २५ छेदप्रतीते:

१५१ < मिति प्रति

१५१ ११ पदिकुल

१५२ १५ चोभयभा

१५६ < मौंजीस्थानी

१५७ १२ तदैकतर

१५७ १६ भाणयस्य

१५७ २० पमा प्रस्तुतेसर्थ:।

१५९ २५ यथा

१५९ ११ गडितच

१६१ ११ रैपोर्ष

ADDENDA AND CORRIGENDA.

Page. Line. before called add be

13 27 before called add be

16 13 " Indirect " the

" 16 " " the

18 15 for म read मञ

" 22 " मु " मु

20 1 " is " in

24 6 " कमल " कुसुम

25 24 " उपमान " उपमाअन

26 18 " indication " गौणी साध्यवसान लक्षणा

43 19} No doubt as to there being a सं- Read these word

" 20} र between these should be raised, in Italics

48 25} to be a figure belonging to "

" 26} both a word and a sense

56 3 after कृचविलेक्लन add &c.

59 32 for रये read र्थो

70 1 " . e. " i. e. ,

74 28 " मर्कट " मुख

age. Line.

" 29 " शीतं

75 31 " सुतथ्योचिता, one other such cool view " तुत्थयोगिता one, similar other views

83 8 "

104 15 " हण हूपरचने

112 7 "

.13 30 " . हूपरचने

.24 25 " KĀ

.40 3 " of it

" 4 " subject

41 15 " दृष्टे तत्त्वप्रश्नो

46 8 " a question

48 28 " थेम्

63 13 " although he is

76 21 " although

" 22 " . उपमान

" " " (with the उपमेय ) " with the उपमान

77 21 " र्थ

APPENDIX.

1 24 " कपि

3 1 " अ र्

3 13 " यक्

3 28 " जललभा

4 15 . " स्थैर्यो

5 6 " ग्राह्यां

6 6 " तेया"

6 14 " शीतन

6 15 " तान्य

7 2 " साद

9 1 " वद:

10 6 " श्रीद.

14 16 " वृत्तां

16 15 " गारस

अथ कुतश्चिद्व्यवस्थितिः

। युक्तितः ।

अथ वा तद्विरोधः ।