1. Kavya Prakasa Ullasa Nagesa Bhatta & Pradipa of Govinda Thakur Vasudev Shastri Abhyankar Anand Ashram 66 1911

TO THE READER. K IN D], Y use this book very carefully. If the beok is disfigwred or marked or written en while in yomr possession the book will have to be replaced by a new copy or paid for. In case the book be a volume of set of which single volumes are not available the price of the whole set will be realized

O. L. 20.

RATAP CO LEGE

LIBRARY

Class No .. 91 .. 2.61

Bool: No

Ace. No ... S.z .. 67

आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः।

ग्रन्थाङ्क: ६६

प्रदीपसमेत: श्रीमम्मटभट्टविरचितः

काव्यप्रकाशः ।

एतत्पुस्तकम् अभ्यंकरोपाह्ववासुदेवशास्त्रिभिः संशोधितम्। तज्ञ हररि नारायण आपटे इत्येतैः पुण्याख्यपत्तने आनन्दाश्रममुद्रणालये आयसाक्षरेमुंद्रयित्वा प्रकाशितम्।

शालिवाहनशकाब्दा: १८३३ रिव्निस्ताब्दा: १९११

(अस्य सर्वेधिकारा राजशासनानुसारेण स्वायत्तीकृताः) मूल्यं सपाद्रूपकपट्रम् (रु० ६८४ )।

प्रस्तावना.

श्रीमम्मटभष्टप्रणीतः काव्यप्रकाशो नामालंकारशास्त्रीयग्रन्थेषु महानिबन्धोऽन्यानसर्वा. नतिशेते। नास्य तुलामन्यः कश्चनाधिरोहतीति सार्वजनीनमेव । अलंकारशास्त्रे चालंका- राणां प्राधान्यात्प्राधान्येन व्यपदेशा भवन्तीति न्यायादलंकारशास्त्रमिति व्यपदेशः। काव्यस्य च याथार्थ्येनावबोधे सत्येव तत्फलीभूतयशो ऽर्थकल्याणावाप्तिर्व्यवहारज्ञानमुपदेशलाभः पर. निर्वृतिश्व जायते। से च याथाथ्येनावत्रोधोऽस्मादेवालकारशास्त्रात्संपद्यत इति तस्य याथा- ध्येनावबोधाय ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गचादिभेदा दोषगुणालंकाराश्च विस्तरेणात्र ग्रन्थकृता सम्य- क्प्रतिपादिताः । तेषु च तत्त्वतो ज्ञातेषु काव्यं करस्थितामलकवत्स्फुटतरं प्रकाशते। काव्य- प्रकाश इति नाम्नाऽप्येतदेव सुव्यक्तं भवति। काव्यज्ञानस्य च शब्दव्यापाराधीनस्वादभिधा- लक्षणाव्यञ्जनारूपाणां तेषां सम्यङू-निरूपणस्यावश्यकर्तव्यतां मन्यमानेनानेनैव ग्रन्थकृता शब्दव्यापारविचाराभिधेयो ग्रन्थो निरमायि। एतत्प्रतिपादितविषयान्याथा्थ्येनावगच्छता चेतस्ययं मम्मटः श्रीवाग्देवतावतार इति लौकिकी प्रसिद्धिर्भीमसेनोक्तिश्च सत्यतया पदं द्धाति। प्रामाणिकाग्रेसरपदवीमध्यारूढोऽयं महावैयाकरणो मम्मट एकादशशतके स्वनं. नुषा काश्मीरदेशमलमकार्षीत्। टीकाश्वास्य काश्रन मृद्निताः काश्चनामुद्रिता वह्यः सन्ति तथाऽपि ग्रन्थकृतो हृदयं प्रदीपकार एवाSडविरकरोत्। एवं वद्न्नप्यहं नासत्यभाषणदोषलेशादपि विभेम। प्रत्युत प्रदीषमवलोकयतां सहदयानां चित्त आविर्भत एवायपथों मद्दचस्ा पुनरुक्तः स्यादिति पुन- रुक्तिर्मद्विरं सिस्पक्षेत्ं। प्रदीपकारश्र महानैयायिको गोविन्दठक्करश्रतुर्दशे शतके मैथिलदेश आविरभूत्। अस्य च प्रदीपस्य टीकादयं नागोजीभटटविरचित उद्द्योतो वैद्यनाथकृता प्रभा च। तत्र प्रभा मुद्धितैव। पुस्तकदौर्लभ्यादेतावत्कालपर्यन्तमुद्द्योतो मुद्रणावस्थामप्राप्त इति महता प्रयत्नेन पुस्तकत्रयं संपाद यथामति संशोध्य तन्मुद्रणे प्रावर्तिषि । टीकाका- राश्च बहवः सन्ति। तेषां च मूलग्रन्थदु्वोधस्थले विशदीकरणं मूलग्रन्थस्थसिद्धान्तोपरि समागतानामसत्याक्षेपाणां निराकरणं सत्यानां चाड्गीकरणमेतत्रयमवश्यकर्तव्यम्। तत्र केचित्स्थूलबुद्धय: केवलं टीकाकारशव्दाभिलाषिण उक्तक्तव्यत्रयं विस्मरन्तो दुर्वोधस्थले सुगममित्युक्तवन्तः सुगमस्थले चाप्रासङ्गिकमपि विचारं स्वपाण्डित्यप्रकाशनाय प्रकाशयन्ति। अभिनिविष्टबुद्धयश्च यथायथं क्वचिदसत्यानप्याक्षेपानङ्गीकुर्वन्तः सत्यानां च निराकरण प्रयतमाना उपहासपात्रतां भजन्ते। सूक्ष्ममतयश्च पण्डिताः केचिट्टीकाकारा बेधिले विवरणं कुर्वन्तोऽप्यभिनिविष्टनुद्धितयाऽन्यत्कर्तव्यह्यमपश्यन्तो लोकान्ध्रामयन्ति। नागोजी- भटटस्त्वयं टीकाकृत्पदमहत्त्वं जानान उक्तकर्तव्यत्रयेऽपि दिव्यचक्षरभिनिवेशं रेशतोडप्यस्-

(२ )

शन्व्याकरणालंकारघर्ममन्त्रशास्त्रादिष तांस्तान्मूलग्रन्थांस्तास्ताष्टीकाश्च चकारेति प्रसिद्धमेव। तत्त्वमीश्वरो वेदेति शेखरस्था तदुक्तिरेवात्र साक्षित्वं दढाति । षोडशशतके चायमासी- दिति "ृङ्गवेरपुराधीशाद्ामतो ल्घजीविकः " इति तदुत्तयैव ज्ञायत इत्यलम् । पतन्मुद्रणायें घ पैर्महाशयैः पुस्तकानि प्रेपितानि तैर्महदुपकृतं मन्ये। अभ्यंकरोपाह्ववासुदेवशास्त्री चैत्रकृ० ११ शके १८३३

आदर्शपुस्तकोल्लेखपत्रिका ।

अथ काव्यम्रकाशस्य काव्यप्रदीपस्योद्द्योतस्य च पुस्तकानि यैः परहितैकपरतया संस्करणार्थं प्रदत्तानि तेषां नामादीनि पुस्तकानां संज्ञाश्र प्रकाश्यन्ते- तत्र काव्यप्रकाशपुस्तकेषु- (क.) इति संक्षितम्-सपर्षिग्रामस्थ वे० शा० रघुनाथशास्त्री अभ्यंकर इत्यंतेम्यो लब्धम्।

काव्यप्रदीपपुस्तकेषु- (क.) इति संज्ञितम्- मुम्बापुर्यां मुद्धितम् ।

(घ.) इति संज्ञितम्-श० वासुदेव गोपाळ सहस्रबुद्धे इत्येतेभ्यो लब्धमू। उद्योतपुस्तकेषु-

लब्धम्। (ख .. ) इति संज्ञितम्-वे० शा० नारायणशास्त्री साठे इत्येतेभ्यो लब्धमू। (ग.) इति संज्ञितम्-डा० रामकृष्ण गोपाळ भांडारकर इत्येतेम्यो लब्धम्।

समाप्ेयमादर्शपुस्तकोलेखपत्रिका।

काव्यप्रकाशस्थविषयानुक्रमः ।

विषयः । पृष्ठम्। विषयः । पृष्ठम् ।

उल्लास: १- व्यञ्ञनास्थापनम् .. ... २०८

मङलाचरणम् ... १/श्रुतिलिङ्गा दिनिरूपणम् ... ... २१७ काव्यफलानि ... ... ५ उल्लास: ६ ७ शब्दचित्रार्थचित्रस्वरूपम् .. ... २४१

काव्यलक्षणम् ... ९ उल्लास: काव्यभेदाः दोषलक्षणम् २४४ .. ... .. पद्दोषा: .. ... २४७ शब्दमेदा: उल्लास: २ २२ वाक्यदोषा: .. ... ... २६९ अर्थमेदा: तास्पर्यार्थ: २३ यत्तच्छव्दयोः परस्परापेक्षाविचार: २७७

.. २४ पदैकदेशदोषा: भर्थन्यब्जकता २१ वाक्यदोपा ... २८४ २९० वाचकलक्षणम् ... २८ अर्थदोषा: ३२१ अभिघालक्षणम् ३६ दोपापवादाः लक्षणालक्षणम् ... ३७ .. .. ३४६ रसदोषा: ... .. ३६४ लक्षणामूला व्यन्जना ५६ दोषापवादा: ... ३७२ .. अभिधामूला व्यज्जना ६१ शक्तिनियमनम् ... उल्लास: ८ ६३ उल्लास: ३ गुणलक्षणम् ... .. ३८२

अर्थव्यक्षकता अलंकारलक्षणम् ७१ .. ३८५

उल्लास: ४ गुणभेदाः ३९१ ध्वनिभेदा: ८४ उल्लास: ९ रसस्वरूपम् शब्दालंकारा: ... ४०५ रसभेदा: १०६ रीतय :... ४०९

स्थायिभावा: ११९ यमकतम् ४१२ व्यमिचारिभावा: १२० श्ेष :... ... ४१८ भावलक्षणम् १२६ वन्घा :... .. ४३१ रसामासादय: १२८ उभयालकारा: ४३५ ध्वनिभदा: १३४ उल्लास: १० रसादीनां पदैकदेशादिगतस्वम् .. १६९ अर्थालंकारा: ४.३८ उल्लास: ५ अलकारसंसृष्टिः .. ५७७ १८७ अलंकारसंकरः ५७८ गुणीभूतन्यम्मयस्य ध्वनिवत्प्रभेद :.. २०५ अलंकारदोषा: .. १८८

सूचना.

८० पृष्ठे प्रकाशप्रदीपविभागपदर्शिका रेषा दशमपङ्केरध: पतिता सा नवमपङ्गेरधो ज्ञेया। ४९३ पृष्ठे प्रदीपोद्द्योतविभागप्रदर्शिका रेषा पञ्चमपङ्केरधः पतिता सा पछपक्केरधो जञेया। ४९६ पृष्ठे प्रदीपोद्द्योतविभागप्रदर्शशिका रेषा चतुर्दशपङ्केरधः पतिता सा सत्तमपङ्केरधो ज्ञेया।

ॐ तत्सद्भह्मणे नमः । श्रीमन्मम्मटभट्टविरचितः काव्यप्रकाश:।

नागेशभट्टविरचितोद्योतयुतः श्रीगोविन्दभट्टविरचितः काव्यप्रदीपक्च। प्रथमोल्लासः ।

ग्रन्थारम्भे विप्नविघाताय समुचितेट्टदेवता ग्रन्थकृत्परामृशति- नियतिकतनियमरहितां हूलादैकमयीमनन्यपरतन्त्राम्। नवरसरुचिरां निर्मितिमादधती भारती कवेर्जयति ॥१॥

अथ काव्यप्रदीपः प्रारभ्यते- सोनोदे्याः प्रथमतनयः केशवस्याSSमजन्मा श्रीगोविन्दो रुचिकरकवेः स्रेहपात्रं कनीयान्। श्रीमन्नारायणचरणयोः सम्यगाधार्य चित्त नस्वा सारस्वतमपि महः काव्यतत्त्वं व्यनक्ति ॥ १ ॥ चचनसंदर्भविशेषरूपस्य अ्रन्थस्य प्रारिप्सितत्वेन स्तोतुमुचितायाः सेव्यमानायाश् वाग्देव्या आस्पदभूतां कविभारतीं तद्भिन्नत्वेनाध्यवसितां प्रारिप्सितपतित्रन्धकद्गुरितशान्तये अन्थकृ- स्संस्तौति-नियति०

अथोद्योते प्रथम उल्लास :- याचकानां कल्पतरोररिकक्षहुताशनात्।

नागेशभट्टः कुरुते प्रणम्य शिवया शिवम्। काव्यप्रदीपकोद्योतमतिगूढार्थसंविदे ॥ २ ॥ स्तोतुमौचित्ये हेतु :- वचनेत्यादि। विशेष्र तान्त्रिकाणां व्यवहारादुननेयः। प्रारम्भ आद्या कृतिः । सना तद्न्यवहितपूर्वकार्त्वं मङ्गलस्य सूचितम्। तादृश्या अपि वरिदेवतास्वे फलादातृत्वादाह-सेव्यमानायाश्रेति। ग्रन्थकृत इति शेपः। कविवाण्या देवतात्वाभावा- दाह-तद्भिन्नत्वेनेति। ग्रन्थकृत्। मम्मटः । कवेभरिती काव्यं वाग्देवीरूपभारत्यभित्नम् ।

१ क. 'वे: प्रेमपा। २ क. 'य भक्ति न।३ म, शृह्धिद। ४ ग, "धीशराम।१ क. मलब्धोपजी ३ ६ क, ग, त्वमपि मङ्।

२ प्रदीपोद्योतसमेत :- [१ प्र० उल्लास: ]

नियतिशक्त्या नियतरूपा, सुखदुःखमोहस्वभावा, परमाण्वाद्युपादा- नकर्मादिसहकारिकारणपरतन्त्रा, पट्सा, न च हृद्यैव तैः, तादशी

नियम्यन्ते सौरमादयो धर्मा अनेनेति नियतिरसाधारॅणः पद्मत्वादिरूपो धर्मोंऽदषं या। ह्वादैकमयीमिति । ह्रादेनैकमयीमेकमात्रस्वभावाम् । ह्वादमात्रस्वभावामिति यावत् । अनन्यपरतन्त्रामिति । कवेस्तत्प्रतिभायाश्रान्यो य आत्मनः परस्तदायत्तत्वरहिताम्। पर- तन्त्रशब्द एवाऽऽयत्तवचन इति कश्चित् । नवरसरुचिरामिति कर्मधारयः । वृत्तौ 'पड्सा न च हृद्यैव तैः' इति व्यतिरेकद्वयदर्शनात्। न चैवं 'हृद्यैव तैः' इति हेतूपदर्शनवैय-

भिमिति मुखादावनिर्वचनीयकमलादिनिर्माणं कुर्वती जयतात्यन्वयः । (गीतिश्छन्दः । )। पद्मत्वादिरूप इति। तस्कृतनियमश्च कमलादौ जलाद्ययोगव्यवच्छेदरूपः सौरम- विशेषाद्ययोगव्यवच्छेदरूपश्च। नियमें तत्कृतत्वं स्वाश्रयनिरूप्यस्वेन। पद्म एव पद्मपदप्रयोगात् पद्मत्वरूपव्याप्यप्रतीतौ व्यापकीभूतसौरभविशेषावगम इत्येवंरुपश्च नियमः । तद्राहित्यं च कविनिर्मितौ। प्रियामुखसंनिधाने तेप्वपि तदभावदर्शनात्। मुखादावपि पद्मपदप्रयोगाचचें। पद्मादिसादृश्येन प्रतीतादपि सौरभविशेषावगतेश्च। कमलादौ जलाद्ययोगव्यवच्छेदरूपनिय- मराहित्यमपि कबे: कमलाद्यात्मकनिर्माणे मुखादावव्याहतम् । अदृट्टं वेति। व्यावहारिककम- लादिहेस्वदृष्टानपेक्षत्वं तरोष्यम् । पूर्वकालैकेति समासे एकह्वादेति स्यादत आह-ह्वावे- नेति। अभदे तृतीया। धान्येन धनमय इतिवत्। प्राचुर्ये मयट्। तत्फलितमाह-ह्लादमा- त्रस्वभावामिति। प्राचुर्यमत्रापरिच्छिन्नत्वरूपमिति भावः। मात्रपदेन दृःखमोह्ययर्र्य्य वच्छेद्ः । मुप्सुपेति समासः । ने च प्राचुये मयटि प्राचुर्यस्य समानाधिकरणविरोध्यल्पैनासा- पेक्षत्वेन दृःखानुवृत्तिरपि प्रतीयेतेति वाच्यम्। तदल्पत्वस्य क्वचिदेव सति तात्पर्ये पश्चात्तन- मानसत्रोधविषयत्वेन क्षत्यभावात्। अत एव प्रचुरप्रकाशः सूर्यश्चिन्मयं ब्रह्मेत्यादो न दोष- शङ्का । अन्यपरशव्दयोः पौनरुकत्यं परिहरन्नाह-कवेरिति। आत्मन इति। भारत्या इन्यर्थः । तदायत्तत्वेति। व्रैह्मनिर्मितौ यद्यदन्यपारतन्त्र्यं तच्छून्यत्वमत्रेति तात्पर्यम् । तेनान्ततः प्रतिबन्धकात्यन्ताभावादीनां हेतुत्वेऽपि न दोपः। वस्तुतः प्रतित्रन्धकात्यन्ताभावा- दीनों प्रतिभायामेव हेतुत्वं वोध्यम्। रसादिविशेषत्रासनारूपा प्रतिभैव काव्यत्वेन परिणमते। अन एव शोक: श्रोकलमागत इति रामायण उक्त्तमिति वोध्यम्। कर्मधारय इति।

१क. स्. तैः त्र। २ क. 'रणो धमेः पद्मत्वादिरूपोऽट'। ३ क. योगः । प ४ ग. घ। कमला।५ ग. 'ति । मात्रप। ६ क, नच इत्यारभ्य न दोषशङ्का इत्वन्तो ग्रन्यो न दृश्यते । 3 क. ल्यत्ववर्तनद सा।८व्रह्मेत्याश्म्य वस्तुत इत्यन्तो ग्रन्थः के पुस्तके न दृश्यते।९ क. 'नां नु प्र।५० ख. 'तुत्वमिति भावः । र१क, दिवासनाविशेपरूपा ।

[१ प्र० उल्लास: ] काव्यप्रकाश: । ३

ब्रह्मणो निर्मितिर्निर्माणम् । एतद्विलक्षणा तु कविवाङूनिर्मितिः ।

थ्यम्। तैस्तिक्तादिसाधारणैः षड्रसैरुपलक्षिता यतोतो ने च ह्दैवेति तदर्थात्। अस्तु वा तृतीयातत्पुरुष एव। न चैवं नवरसीति रूपप्रसङ्गः । त्रिगुणसचिव इत्यादिवदुपपत्तेः । न च वृत्तिविरोधः । नवरसरुचिरत्वरूपविशिष्टवर्मव्यतिरेकस्तत्रत्यरसेषु नवस्वाभावेनायोगव्यवच्छे- दिह्द्यत्वप्रयोजकत्वविरहेण चेति वृत्तिप्रतिपाद्यत्वात्। निर्मितिमादघतीति तृणोलपन्यायेन सामान्यविशेषभावेनान्वयान्न पुनरुक्िः । अन्न निर्माणव्यतिरेकमुखेन चतुर्मखास्कविभारत्या व्यतिरेकालंकारो व्यङ्गयः। तथा हि। नियतेः शक्त्या नियतरूपा सुखदुःखमोहात्मकसत्त्वरजस्तमोलक्षणगुणत्रयात्मकस्वा- द्विश्वस्य सुखदुःखमोहस्वभावा, परमाण्वादि यत्समवायिकारणं तदीयश्र यः स्पन्दस्तत्म- भृतिसहकारिपरतन्त्रा, मधुरादिपड्रसा च, न च मनोरमैव तैः, निर्मितस्वादिसाड-

नवरसरुचिरपदैयोर्द्वयोर्बहुव्ीहिगर्भकर्मधारय इत्यर्थः । तदर्थेति। एवं चार्थहेतुत्वस्य क्ोको- क्तस्य व्यतिरेकप्रदर्शनमिति भावः । तृतीयेति। द्विगुपूर्वपदक इत्यर्थः । ने चेति। अकारान्तोत्तरपद्द्विगोः स्त्रीत्वादिति भावः। इत्यादिवदिति। वर्यवयवो गुण इतिवन्नवा- वर्यवो रस इति मध्यमपदलोपी समासः । रसपदेनोद्ूतावयवभेदस्तस्समुदायो विवक्षित इति भार्वः । न चेति। 'पडसा' इस्युक्त्येति भावः। अयोगव्यवच्छेदीति। तेन मधुरादिभिस्तस्या अपि हृद्यस्वमित्यपास्तम् । व्य ङ्रन्ग्य इति । निर्माणव्यतिरेको विशेषणद्वारा स्फुटव्यङ्ग्यः। अय तु गूढव्यम्य इति भावः । नियेतिनिरूप्यत्वं च नियतिव्यापकतादिनिरूप्यत्वनेत्याह-नियतेः शक्त्येतिं। तृतीयारथों नियतपदार्थैकेशे नियमेऽन्वेति। नियतिनिरूप्यो यो नियमो जलकमलादावेष कमलसौरभादिरित्येवंरूपस्तदाश्रयस्वरूपेत्यर्थः । सुखादिजनकत्वेन सत्त्वादीनां तदात्मकत्वेमे। मोहो भ्रेमः। तत्प्रभृतीति। निमित्तसंग्रहः । असमवायिकारणेऽपि सहकारित्वम् । मधुरादिषड्रसेति। रसशव्दश्लेषमहिम्रा तेपामेपां च रसानामभेदग्रतीत्या ब्रह्मनिमिति- गतरसानां तत्रासत्वेऽपि नाSSधिक्यहानिः । न वा व्यतिरेकप्रदर्शनविरोधः । मनोरमवेति । एतेन ब्रह्मनिर्मितिरपि मधुराद्यैहद्येति परास्तम्। ह्रादैकेत्यनेन चालंकाराधीनाह्लादजनकत्य- मुक्तमिति न पौनसत्यम। साहश्यवती चेति। उपमानोपमेययोरेव व्यतिरेकेडपि न

१ क. न हदव रैगित तदर्थत्वात्।२ क.यो-हुत्नादिगर्भः क। ग,'गर्भः कर्मधारय इत्यर्थः । तृतीयेति। द्विगुपूर्वपदक इत्यर्थः । इत्या क.दर्यादिति। ५ क न वैवममिति। ६ क. ग. यवको र७ग, 'देन तत्स। ८ ग. 'वः वयापकता व्याप्यता च तननिमष्याव्य्य। ९ इदं वाक्य क, पस्तके न दृदयते। १० क ति। नियतेरकरूपायाः शक्या स्वभ वन कतो यो नियम: । ११ क.म्: मधु १२ ग. 'मः। मध।५ 'तिर"। १ क. ईस्तवेति।

४ प्रदीपोद्योतसमेत :- [१ प्र०उळ्लासः ]

अत एव जयति। जयत्यर्थेन च नमस्कार आक्षिप्यत इति तां पत्यस्मि प्रणत इति लम्यते। इयवती च ब्रह्मणो निर्मितिरिति® सुप्रसिद्धमेव। एतद्विलक्षणनियतिकृतनियमरहि- तत्वादिघर्मवत्वेन तु कविभारतीनिर्मितिर्निर्दिष्टेति व्यक्तो व्यतिरेक:। यदेतादशनिर्मिति- शालिनी, अत एव जयत्युस्कर्पेण वर्तते न तृ वर्ततामित्यर्थः। तथासत्युत्कर्पस्यासिद्धत्वेन नमस्काराक्षेपकत्वानुपपत्तेः । नन्वेतादशे गुरुकर्मणि प्रेक्षावतामिष्टदेवताप्रणतिरवश्यं दृश्यते युक्तिमती च। सदनेन स्तुतिमात्रमाचरता यन्न कृता तदवलेपादज्ञानाद्वा। उभयथाऽप्यनवचेय वचनता प्रसक्ता। अथ कृतैव, तस्कि स्ुतिवन्नोपनितद्धा विशेषाभावास्सैव वा कि नोपनि- बद्धेति चेत्, उच्यते- खलु नतिमात्रोपनिबन्धे स्तुतिर्निवद्धा मवति। स्तुतिनि- बन्धे स्वर्यान्ततिरपि निश्रद्धैव। यतो जयत्यर्थेन वक्तुर्विषयस्य च वैशिष्टयान्नमस्कार आक्षि- प्यते। तेन तां ऋत्यस्मि प्रणत इति लम्यते। यत्तु 'उत्तमकाव्यत्वसिद्धये व्यङ्ग्यं दर्शयति क्षतिरिति भावः । ब्रह्मणो निर्मितिरिति। उत्कर्षप्रतियोग्यनुपादानेऽपि प्रसिद्धत्वादि- यमेत तेद्रृपेति भावः । अत्र व्रह्मनिर्मित्यपेक्षया भारतीनिर्मितौ यो व्यतिरेकस्तन्मूलको व्र्मा- पेक्षया मारत्यां व्यतिरेक इति लक्ष्यक्रमत्यङ्ग्यध्वनिः । कविभारतीनिर्मितिर्निर्दिष्टेति पाठः । व्यक्त इति। विशेषणद्वारा सफुटव्यङ्ग्य इत्यर्थः। एताद्ृशधर्मेति। धर्मश्र निर्मिति- रूप: । निर्मितिर्निर्माणम् । गुरपदाद्युत्पत्त्यनुकूलो व्यापारः। आद्घतीत्यस्यार्थः शालिनीति। शिल्पोत्कपं शिल्प्युस्कर्पस्यार्थसिद्धस्वादिति भावः । यद्वा निर्मितिरिति कर्मणि क्तिन्। न तु वर्ततामिति। वर्तमाननिर्देश एवोचितो न तु विधिनिर्देंश इति भावः । युक्तिमती चेति। नतिमात्रनाश्यविघ्नस्य शङ्कितत्वेन तन्नाशार्थमवश्यापेक्षणीये- स्यर्थ: । नतिरपि नियन्द्धैवेति। नयत्यर्थ उत्कर्षः । स च विशेपानुपादानात्सर्वप्रतियो- गिको लम्यत इनि भारत्यां सर्वास्कृष्टत्वज्ञाने तुल्यवित्तिवेद्यत्वन्यायेनं प्रकारान्तरेण वा भारत्यपेक्षया सर्वस्यापकृष्टत्वज्ञाने सर्वान्तःपातिनि स्वस्मिन्नप्याराध्यापेक्षयाSपकृष्टत्वज्ञानं व्यञ्जनया वृत्तमेवेति भावः । तदेवाऽऽह-यत इति। आक्षिप्यत इति। व्यज्यन इत्यर्थः । वक्ृवशिष्टयं च स्वापेक्षयाऽपि भारत्युत्कृष्टत्वज्ञान उपयुक्तमिति वोध्यम्। ननु सर्वः प्रगत इति लाभेऽप्यहं प्रणत इति न लब्धम्। तथा प्रणतिरेव च सर्वैंनित्रध्यनेत आह-तेनेति। व्यक्षनेनेत्यर्थः । प्रणत इति कर्तरि क्तद- शनेन धातोरकर्मकत्वात्तामिनि प्रतियोगे द्विनीयेत्याशयेनाऽऽह-तां प्रतीति। लभ्यत १क. प्रणनोडस्मीति । २ क 'ति प्र।३ ख, "्ती निदि।"क, वैत इत्वर्थेः । न तु ५ क. तथेति। ६ दरवाक्य क, ग. पुस्तकयोनतु वर्ततामिति प्रतीकात्प्राग्टृश्यते। ७ख. ग. ०मु मा०

[१ प्र०उल्लासः ] काव्यप्काशः । ५

इहाभिधेयं सपयोजनमित्याह- काव्यं यशसेऽर्थकते व्यवहारविदे शिवेतरक्षतये। सयःपरनिर्वृतये कान्तासंमिततयोपदेशयुजे ॥ २ ॥ कालीदासादीनामिव यशः श्रीहपदिर्धावकादीनामिव धनं राजादि- सकल- जयत्यर्थेन चेत्यादि' इति वृत्त्यवतारणं तद्युक्तम्। प्रणामरूपव्यङ्गधस्यानतिशयिस्वेन ध्वनित्वाप्रयोजकत्वात् । तदर्थ चातिशयिनो व्यतिरेकालंकारस्यैवोपन्यासौचित्यादिति। इहामिधेयं मन्थरूपमक्िनः काव्यस्य फलेन सफलमिति प्रेक्षावत्पवृत्यर्थ प्रतिपाद- ितुमाह-काव्यं यशसे० अत्र कृत् वित् युज् शब्दा भावे किवन्ताः। काव्यं लोकोत्तरवर्णनानिप्रणस्वरूपस्य कवेरसाधारणं ताहग्वर्णनात्मकं कर्म। तत्कवेस्तावस्कालिदासोदीनामिव यशः । श्रीहर्षा- दैरपादानाद्धावकादीनामिव धनं मयूरशर्मादीनामिवानर्थनिवारणं च करोति। सहृदयस्य इति। सर्वान्तर्गतोऽहमप्यपकृष्टे एवेत्यपि व्यञ्ञनयैव लम्यत इत्यर्थः । व्यतिरेकालं- कारस्यैवेति। आन्तरालिकव्यङूग्यमादायेदम्। तेन पार्यन्तिकदेवताविषयकभावेनापि ध्वनिस्वे न क्षति: । अभिधेयम्। वक्ष्यमाणमित्यर्थः । तदाह-ग्रन्थरूपमिति। न चेहेत्यस्यासंगतिः । इह ग्रन्थ इत्यर्थात्। अभिधेयं च तददोषावित्यारम्य बोध्यम्। नन्वभिधेयप्रयोजनेन नाभि धायकस्य प्रयोजनवत्त्वम् । वहिरित्याद्यभिधानस्यातत्त्वादित्यत आह-अद्विन इति। क्विबन्ता इति। तादथ्ये चतुर्थ्य इत्यपि बोध्यम्। व्यवहार आचारः । शिवेतरत् दुरितम्। उपदेशयुज उपदेशनिर्माणायेस्यर्यः। उपदेशश्च योग्यतावशास्सदुपदेश एव ग्राह्यः । लोकोत्तरेति। चमस्कारिबोधजनकेत्यर्थः। तादग्बोधजनकज्ञानविषयतावच्छे- दकधर्मवत्त्वं च वक्ष्यमोणानुपहसनीयकाव्यलक्षणस्य लक्ष्यतावच्छेदकमित्यनेन दर्शयति। वर्णना। मुखादे: कमलत्वादिरूपेण कथनादि। यश इत्यादिकर्मणां करोतीत्यनेनान्वयः । धावक: कविः । स हि श्रीहर्षनाम्ना रस्नावलीं कृत्वा वहुधनं लब्धवानिति प्रसिद्धम् । मयूरशर्मा सूर्यशतकेन कुष्ठान्निस्तीर्ण इति च प्रसिद्धम् । (यशो द्रव्यं शिवेतरक्षतिश्वेत्ये- तत्रयं कवे: प्रयोजनत्वेनोक्तम् । यद्यपि काव्यज्ञपण्डितस्यापि यशः प्रसरति द्रव्यं च लम्यते स्तोत्रपाठेन शिवेतरक्षतिश्र भवति तथाऽपि कवे: पूर्वोक्तत्रयमेव नत्वन्यत्रयमित्याशयः। कवेरेव पूर्वोक्तप्रयोजनत्रयमिति तु न प्रदीपग्रन्थाभिप्रायः ।) कारिकास्थसद्य:पदं व्याचहे-श्रव.

माणस्यानु®। १ क. सादेरिव । २ क. वानिष्टनि° । ३ क, ग, '2 इत्य। ४ क, ने नाभि° । ५ क.

६ प्रदीपोद्योतसमेत :- [१ प्र०उल्लासः ]

प्रयोजनमौलिभूतं समनन्तरमेव रसास्वादनसमुद्भूतं विगलितवैद्यान्तर- मानन्दं प्रभुसंमितशब्दप्रधानवेदादिशास्त्रेभ्यः सुहृत्संमितार्थतात्पर्यवत्पु- राणादीतिहासेभ्यक्च शब्दार्थयोर्गुणभावेन रसाङ्गभूतव्यापारप्रवणतया विलक्षणं यत्काव्यं लोकोत्तरवर्णनानिपुणकविकर्म तत्कान्तेव सरस-

तु काव्यश्रवणानन्तरमेव सकलप्रयोजनेषूत्तमं स्थायिभावास्वादनसमुद्भतं वेद्यान्तरसंपर्कशून्यं रसास्वादरूपमानन्दं राजादिगतपृथिवीपालनादिसमुचिताचारपरिज्ञानं रामादिवद्वर्तनमिष्ट- साधनं न तु रावणादिवदित्युपदेशं निर्मिमीते। काव्यास्वादनकाले कवेरपि सहृदयान्त :- पातित्वाद्रसास्वादः । ननूपदेशार्थ नीतिशास्त्राण्येव सन्ति कि तत्र काव्येनेस्यत उक्त कान्तासंमिततयेति । शब्दस्तावत्रिधा-प्रभुसंमितः सहृत्संमितः कान्तासंभितश्र। तत्राऽडथ; शब्दप्रधानो वेदादिः शार्सनाप्राधान्येन विधिलक्षणः । स हि प्रभुरिव 'स्वमेवं कुरु' इति समाज्ञापयति। ततश्च नियुक्त: संध्यावन्दनादौ निप्फलेऽपि प्रवर्तते। द्वितीयस्स्वर्थ- सात्पर्यवान्सिद्धार्थरूपः पराणेतिहासादिः । स हि सुहृदिव 'एवं कृत इदमिष्टं भवति एवं च कृत इदमनिष्टम्' इस्येतावन्मात्रं बोधयति, न स्वाज्ञापयति। तृतीयस्तु ताम्या

णानन्तरमेवेति। न तु यागादिवद्देहान्तरापेक्षेत्यर्थः । परपदार्थमाह-सकलेति। तत्र हेतुमाह-स्थायिभावेति। आस्वादनं च विभावादिभिस्तस्य संयोजनमित्यर्थः । तावन्मात्रापेक्षित्वादेव चाविलम्ब इति भावः। शव्दार्थविपयेंसंत्रन्धव्यासङ्गाद्विलम्वः स्यादत आह-वेद्यान्तरेति। स्वस्वविषयातिरिक्तवैद्यान्तरेत्यर्ः । वस्यै वै्यवेनोरूपस्वमित स्पष्टं चतुर्थे। आनन्दमित्यस्य निर्मिमीत इत्यनेनान्वयः । व्यवहारविद् इत्यंशं व्याचष्े- राजादिगतेति। दुष्टाचारनिवृत्तये-समुचितित । उपदेशयुज इति व्याच ष्टे रामादिवदिति। हितर्कर्तव्यत्वाहिताकर्तव्यत्वपरमेतत्। तेन रामकृतवालिवधेसदशस्या- प्यकर्तव्यत्वं रावणकृतहरपूजादेश्च कर्तव्यस्वं वोध्यम्ं। नन्वेवं कवेः कि रसास्वादो नास्त्येव तत्राSऽह-काव्येति। शब्दप्रधान इति। तत्त्वं च समीहितार्थलाभायात्य- ज्यमानमुख्यार्थकत्वम् । उपदेशकविधेयांशस्य लक्षणादिनाऽन्यथानयनाभावादिति भावः । आदिना स्मृतिः । शासना। प्रवर्तना। निष्फलेऽपीति। अकरणप्रसक्तप्रत्यवायप- रिहारातिरिक्तफलरहितेऽपीत्यर्थः । अर्थतात्पर्यवानिति। नीत्यादेरुद्देश्यतया तदनुरो- घेन शव्दस्य लक्षणाद्यपि तत्राSSश्रीयत इति भावः। सिद्धार्थेति। अर्थवादरूप इत्यर्थः। इतिहासः । प्राचीनवृत्तवर्णनम् । आदिनाऽऽर्यानादि: । वैलक्षण्ये हेतु :- रसेति । ५ ग. सेभ्य: श'। २ क. 'तितया रसा।३ क, रिविधः १४ क. सनप्रा0। ५ क. ग. यच्या । ६ ग. स्ववि° ७ इदं वाक्यं क ग. पुस्तकयोनें दृश्पते। ८ क.कर्तृत्वा° ९ म. ·धस्या ११० ग. म्। शब्द। ११ क, ग. वः । इति।

[१ प्र०उल्लासः ] काव्यप्रकाशः । ७

तापादनेनाभिमुखीकृत्य रामादिवद्वर्तितव्यं न रावणादिवदित्युपदेशं च यथायोगं कवे: सहृदयस्ये च करोतीति सर्वथा तत्र यतनीयम्। एवमस्य प्रयोजनमुक्त्वा कारणमाह- शक्तिर्निपुणता लोकशास्त्रकाव्यायवेक्षणात्।। काव्यज्ञशिक्षयाSयास इति हेतुस्तदुद्धवे॥ ३ ॥ विलक्षणो रसप्रधान: काव्यलक्षणः । तत्र हि रसाङ्गभूतो यो व्यापारो विभावादिसंयोज- नात्मा व्यज्जनारूपो वा तव्निष्पाध्यरसौदिन्यक्तिनिप्पादकतया शब्दार्थयोर्द्वयोरपि गुणत्वा- दसस्यैव प्राधान्यम्। स च कान्तासंमितत्वेनोपदेशं करोति। तेनैतदुक्तं भवति-ये सुक्- मारमतयोSतिसुखिस्वभावा राजकुमारादयो नीरसे नीतिशास्त्रे प्रवर्तयि तुमशक्यास्तान्काव्यं कान्तेव सरसतापादनेनाभिमुखीकृत्योपदेशं ग्राह्यति। गुडजिह्विकया शिशूनिवौपधम्। यदाहु :- स्वादुकाव्यरसोन्मिश्रं वाक्यार्थमुपभुझते। प्रथमालीढमधवः पिबन्ति कट् भेषजेंम् ॥ यत ऐवंविशिष्टं काव्यम्, अतः सर्वथा तद्धेतुरुपादेयः । नन्वेवमप्यभिधेये किमायातम्। किं च हेतुमज्ञात्वा तदुपादानं कथं स्यादित्यपेक्षायां काव्यज्ञशिक्षारूपतया काव्यापत्वं अन्थस्य प्रतिपाद्यन्नेव कारणान्तरमप्याह-शक्तिर्निपु० शक्ति: कवित्ववीनभूतो देवतांप्रसादादिजन्मा संस्कारविशेषः प्रतिभाव्यपदेश्यः । तस्याः अङ्गभूतः । उपायभूतः । रसादिव्यक्तिनिप्पादक्त्वं च विभावादिसंयोजनफलकविभावाध्यु - पस्थापनद्वारा वोध्यम्। संयोजनमू । मेलनम् । तस्यापि स्वतोऽसंभवादाह-व्यअ्जना- रूपो वेति। गुणत्वादिति। एवं च गुणीभृतशब्दार्थोभयकत्वमेव काव्ये वैलक्षण्य- मिति भावः । अभिमुखीकृत्येति । स्वप्रतिपाद्यार्थवोधानुक्लयत्नाश्रयीकृत्येत्यर्थः । सरसतेत्यादिना कान्तासादृश्यं दर्शितम्। उपदेशम्। रामादिवदिति प्रागुक्तम्। कान्ता यथा स्वाभिमुखीकृत्य सेवायें प्रवर्तयत्येवं काव्यमुपदेशरूपस्वार्ये प्रवर्तयतीति भावः । एवंविशिष्टम् । एतावदिष्टविशिष्टामत्यर्थः । साक्षात्काव्यविषयकयत्नासंभवादाह-तद्द्े- तुरिति। तस्य काव्यस्येस्यर्थः । अमिधेय इति। प्रकृतग्रन्थ इत्यर्थः । किमायातमिति। श्रोतृणां प्रवृत्तिप्रयोजकं किमायातमित्यर्थः । काव्याङ्गत्वम्। हेतुत्वेनेत्यर्थः । बीजेति । जलादिकमिव व्युस्प- न्यादिसहकार्यासाद्यन्राह्यादिभिरड्कुरस्येव कवित्वस्य तया जननाद्वीजस्वम्। संस्कारवि- १ ग. स्य क०। २ क.म्। अस्य कार । ख. म्। श । ३ क. साभिव्य०। * क. योऽपि सु , ५ क. जमिति । य° । ६ क. एतावदिश्टवि। ७ क. तादिप्र। ८ म.म्। मिल। ९ क, ग, स्वस्मिन् ।१० क. ग थरः । काव्या। ११ क. हेतुतयेत्यर्थः ।

प्रदीपोद्योतसमेत :- [ १ प्र०उल्लासः ] V शक्ति: कवित्वबीजरूपः संस्कारविश्ञेषे: कश्चित्। यां विना कारव्यं न प्रसरेत्। प्रसृतं वोपहसनीयं स्यात्। लोकस्य स्थावरजङ्गमार्त्मकलो- कवृत्तस्य शास्त्राणां छन्दोव्याकररेणाभिधानकोशकलाचतुर्वर्गगजतुरग- खड्गादिलक्षणग्रन्थानां काव्यानां च महाकविसंबन्धिनाम, आदिग्र- हणादितिहासादीनां च विमर्शनाव्धयुत्पत्तिः । काव्यं कर्तुं विचारयितुं व ये जानन्ति तदुपदेशेन करणे योजने चे पौनःपुन्येन प्रवृत्तिरिति न्रयः समुदिता:, न तु व्यस्तास्तस्य काव्यस्योन्भवे निर्माणे समुल्लासे च हेतुर्न तु हेतवः । कारणतायां कि मानमिति धेत्, निपुणतादिकारणान्तरसद्ावेऽप्यनुपहसनीयकाव्यप्रसरस्य कार्यस्य व्यतिरेकः । सच विशेषस्य काव्यप्रसरस्य, विशेषणस्यानुपहसनीयत्वस्य वा व्यतिरेकात्सवत्रैवाविशिष्टः । न चैवं कारणान्तरं किंचिदायातु, न तु शक्तिरिति वाच्यम्। प्रसिद्धातिरेकिण्येव तद्धेतौ शक्तिव्यपदेशात्। लोकः स्थावरजङ्गमात्मकलोकस्य वृत्तम्। योगादुपचाराद्वा। धर्मिमात्रपरामर्शस्य न्युस्पत्त्यनाधायकत्वात्। शास्त्रं छन्दःशास्त्रादि। काव्यं महाकविप्रणीतं रघुवंशादि। आदिग्रहणादितिहासादि। तेषां विमर्शनाद्धयुस्पत्तिर्निपु- णता। काव्यज्ञशिक्षा काव्यं कर्तु रसानुगुणतया प्रबन्धादौ घटयितुं च ये जानन्ति तदुपदेश- स्तया करणे योजने च पौनःपुन्येन प्रवृत्तिरम्यासः । इतिशब्दो मिलितोपस्थापनाय। अन्यथा शेष: । देवताराधनादिजन्यं विलक्षणादृष्टम्। शक्रोति काव्यनिर्माणायानयेति योगाच्छ- क्तिरित्युच्यते। तत्तद्रसादिवासना वा। प्रतिभाव्यपदेश्यः । प्रतिभापदव्यपदेश्यः । अनुपहसनीयकाव्यप्रसरस्येति। उपहसनीयं च दोषवैशिष्टयादिना । ननु वक्ष्यमाण- लक्षणानुसारात्तस्य काव्यत्वमेव नेति चेन्न। तददोपावित्यस्य लक्ष्यतावच्छेदकमप्येतदेवे- स्यदोपात्। लोक्यत इति योगस्य धर्मिसाधारणत्वादाह-उपचाराद्वेति। तेन वृत्तान- न्त्यादनन्तवर्णनानिर्वाहः । अन्यथा लोकानां नियतत्वेन पूर्वैरेव वर्णितत्वादाधुनिकवर्णनैक- धर्मावच्छिन्नकार्यतानिरूपितकारणत्वविषयैव स्यात्। इतिहासादीति। आदिना व्याकर- णकोशचतुःपष्टिकलाधर्मार्थकाममोक्षाणां प्रतिपादकस्य स्त्रीपुंलक्षणादीनां च संग्रहः। विमर्शनात्। मुहुर्महुस्तत्तत्पदार्थरसादिगोचरानसंधानात्। व्युत्पत्तिः। पूर्वोक्तानां तात्पर्यविषययथार्थगोचरो हढतरः संस्कारः । तदुपदेश इति। एतद्रूपतया च प्रकृतग्र- न्योपयोग इति बोध्यम्। तथा। शिक्षया। मिलितोपेति। पूर्वोक्तसमुदायपराम- १ क. ख. पः। यां। २ ग, ना कवित्वं न । ३ ख, तं वा ह०। ४ ग. त्मनो लो"। ५ ग. रणको। ६ ग, च पुनः पुनः प्री ७ ग. ०ने च है। ८ क, वैत्रावि"। ९ ग, ते। प्रति°। १० इदं वाक्यं क पुस्तके न दृश्यते। ११ ग. णनान्येक । १२ क. ग. चोकतगोचरा। तदु।

११ श० उल्लासः ] काव्यपकाश:।

एवमस्य कारणमुक्स्वा स्वरूपमाह- तददोषौ शब्दार्थौ सगुणावनलंकती पुनः क्वापि। चद्वैयष्यपेव स्यात्। तथा च काव्यस्योद्मष उत्कृष्ोतत्तिः। तया कार्यण मिलितानामुप धानम्। दण्डचक्रादीकामिय घटेन। व तु मिलितत्वेन कारणतैषेति अ्मः कार्यः । एवं कारणमुक्त्वा काव्यस्य लक्षणमाह-तद्दोपी० । निदोषत्वादिविशेष्णविशिष्टी शब्दार्थो काव्यमिति व्यवहर्तव्यौ। गुणस्य रसनिष्ठस्वेऽि र्शकत्वेनेति भावः । अन्योन्यापेक्षत्वेन मिलितत्पम् । उत्कृष्टोत्पत्तिः। उपहासाकरणी- भूतकान्यस्योत्पत्तिः । इद्मुफ्लक्षममुत्कृष्टवोधस्यापि। अत एव वटयितुं च के जानन्तीति पूर्वोक्तस्य न वैय्थर्यम्। शक्तिपदेन च करणशक्तिबोंद्त्वशक्तिशोच्यते। वैस्तुतो वोद्वृत्वशकतिरपि वाक्यार्थज्ञानद्वारा दोपाभावादिवैशिष्टयप्रयोजकतया कवित्वस्यैव बीजम्। प्रकाशे समुछ्ासे चेत्यस्यानुपहसनीयत्वे चेत्यर्थः । तदुक्कमुत्कृष्टोस्पत्तिरिति। रसानुगुण- रया योजयितुमुपदेशस्याप्यमैव कारणतोक्तरीत्या। उपधानम्। कारणत्वेन ज्ञानम्। मिल्ितिस्य दण्डचक्रादानामियर कारप्पत्वं न तु तृणारणिमणीनाभिवेति ्वनयितुमेष हेतुरित्ये- कवचनम् । एकधर्मावच्छिवकार्यवानिरू पितकारणत्वबोधकत्वात्। मन्त्राद्यधीनकाव्येऽि निपृ- पताया: पदवदर्धादिवासनारूपया: पदतदर्यस्मास्कतया उस्त्येपोपयोगः। परंतु तत्र जन्मान्तरीया सा। अम्यासो ऽप्यन्वथव्यतिरेक्ानुविधानसिद्धो जन्मान्तरीयः कल्प्य इति भावः। मन्त्र- अनधीनशिशुकान्पे झकयंशेञ्येवमेवि दिर्क्। कारणतैवेति। कारणतैव मिल्ितत्वे नेति न अ्रमः । मिलितित्वं कारणतावच्छेदकमिति न भ्रमः । कार्य इति । किं तु मिलितानां परस्परसहकृतानां फलोपधायकत्वमित्येषेति वोध्यम्। लक्षणम्। इतरभेदकम्। इष्टतावच्छेदकं च । तत्प्कारकज्ञानस्य प्रवर्तकत्वादिति वोष्यम्। शब्दार्थाविति। अर्थाश्रयत्वाच्छ्दस्य प्रागुक्तिः । आस्वादन्यख्षकतवस्योभयत्राप्य- विशेषात्त्। भ्रागुक्तलक्ष्यतावच्छेदकत्वंस्य व्यासज्यवृत्तित्वाच्च। काव्यं पटितं श्रतं काव्यं बुद्धमित्युभयविधन्यवहारदर्शनाच्ेति भावः । तत्काव्यमित्येकवचनेन काव्यत्वम्य व्यासज्य- * कारणस्त रह कार्योत्पत्तिप्रयोजकीभूला व्यापारोश्यनरयेव। स व्यापारा येपामने केपा मैक् एव तत्र कारणत्वं समुदायवृत्यत्र। मतुप्रत्येकपर्गाप्तम्। तत्र च मिलिनत्वं कारणताव- छेदक मिलितवृत्तिरन्पधर्मों था। यथा शृङलाया बन्धनोनृत्य न तदवयवेषु प्रत्येकपर्यास्षम्। चुर्णि- कास्थमेतद् १ क. रे न तु ा्मांलतत्वन कारणतयि। २ क. धीं ततकाव्य। ३ वस्तन इत्यारभय ढकरीतंत्यन्तो ग्रन्थः क. पुस्तके न दृश्यत । ग, "विन्नप ॥५ क ग तृ ज" ६ ग क। लक्षण ७ ग, ति। आर।८ क, कस्योभवद ९, स 'त्वश्योभयत। १० तत्काव्यामे- त्यारख्व द्रण्म मिलन्ती प्रन्थः क. पुस्तके दशयने। तरस्याने 'तत्परायः नाव्यन्' इत्येतावदव एसपते।

. १० प्रदीपोद्योतसमेत :- [१ प्र-उल्लास: ] दोषगुणालंकारा वक्ष्यन्ते। क्वापीत्यननैतदाह-यत्सर्वत्र सालं- कारौ। क्वचित्तु स्फुटालंकारविरहेऽपि न काव्यत्वहानिः। यथा- तव्यञ्जकपरं गुणंपदम्। नेन्वनलंकारेSतिव्याप्तिः । सालंकारत्वविशेषणानुपादानादिति न वाच्यम्। यतः क्वापीत्यननैतदुक्त्तम्। यत्सर्वंत्र सालकारौ शब्दार्थो काव्यम्, क्कचित्स्फुटा. लंकारविरहेऽपि न काव्यत्वहानिः । नजोऽल्पार्थत्वात्। अल्पस्वस्य चात्रास्फुटत्व एव विश्रमात्। नीरसेSप्यस्फुटालंकारे काव्यत्वमिष्टमेवरेति ऋजुः पन्थाः । वयं तु पश्यामः। नीरसे स्कुटालंकारविरहिणि न काव्यत्वम् । यतो रसादिरलंकारश्र द्वयं चमत्कारहतुः । तथा यत्र रसादीनामवस्थानं न तत्र स्फुटालंकारापेक्षा।अत एव ध्वनिकारेणोक्तम्-'अत एव रसानुगुणार्थविशेषनितन्धनमलंकारविरहेऽपि च्छायातिशयं पृष्णाति । यथा- मुनि्जयति योगीन्द्रो महात्मा कुम्भसंभवः । येनैक बुलके दष्टो दिव्यौ तौ मत्स्यकच्छपौ ॥ अत्र ह्यद् तरसानुगुणमेकचुलकमत्स्यकच्छपर्शन छायियंुप्णाइतीरसे तु यदि न स्फुटोऽलंकार: स्यात्तत्किकृतश्चमरकार स्यात्। चमत्कारसारं च काव्यमित्य- वश्यं स्कुटालंकारापेक्षा। अनलंकृती पुनः क्वापीत्यनेनाप्यस्फुटालंकारस्य क्वचिदेव काव्यत्वं यत्र रमादि: स्फटो न तु सवत्रेत्येतदेव प्रतिपाद्यते। तस्मात्सालंकारत्वमात्रं न विशेषणम्। किं तु स्फुटालंकाररसान्यतरवत्त्वम्। न चवमपि रसवत्यनलंकारे काव्यस्वप्रसङ्गो दोषाय । इष्टापत्तेः । यथोदाहृते ' मुनिर्नयति' इत्यादौं।

वृत्तितां ध्वनयति। काव्यं यशस इति सूत्रस्थकाव्यपद्मनुवतत इति भावः। तत्पदाथों वा काव्यमिति। एकेकस्मिन्प्रयोगस्तु लक्षणयत भावः । वम्तुतस्तु काव्यतव प्रत्येकपर्या- पमव । अत एवैको न द्वावितिवच्छब्दो न काव्यमित्यादिव्यवहारो नेति द्रष्टव्यम्। सद्यअकेति । मूध्नि वर्गान्त्यगा इत्यादिना वक्ष्यमाणवर्णवटनादीत्यर्थः। तेन नीरसेऽव्या- प्रिरपि नेति वोध्यम्। ऋजुः पन्था इति। एवं हि सालकारावित्येव वदेदित्यरुचिः । अरुच्यन्तरमप्याह-व्यं त्विति। चमत्कारहेतुरिति। चमत्कारनिदानस्यैव काव्यत्वादिति भावः । स्वत एवंति। अलकारनिरपेक्षमित्यर्थः । छायातिशयं पुप्णाती- त्यननान्वाते। ' अलंकारविरहऽपि' इति अस्पवार्थकथनम् । क्वचित्तु अत एवेति पाठः । मत्स्यकच्छपदर्शनं छायातिशयं पुष्णातीत्यन्तो ध्वनिग्रथः । छाया चमत्कारः । रसान्य- तरत्वमिति। रमान्यतरशब्दोरऽर्शआद्यजन्तः । रसपद च भावादीनामप्युपलक्षणम् । क्कचितु रमान्यतरवत्त्वमित्येव पाठः। यथोदाहते इति। न चात्र जयहेतोयांगीन्द्रत्वा-

१स, नन ने ।२ ग, वितफुदा क, जनु निरठ क, विशामा।५क, चछप वित्वादी। अ्र।६ क, 'स्यान्कि"

[१ प्र० उलास: ] काव्यप्रकाशः । ११.

यः कौमारहरः स एव हि वरस्ता एव चेतक्षपा. स्ते चोन्मीलितमालतीसुरभयः मौढा: कदम्यानिला: । सा चैवास्मि तथाऽपि तत्र सुरतव्यापारलीलाविधी रेवारोधसि वेतसीतरुतले चेतः समुत्कण्ठते ॥ १॥ यदि तु श्रद्धाजाड्येन तत्रापि न काव्यत्वक्षमा तदा सालंकारत्वे सेतीत्यपि पृरणीयमिति । स्फुटालंकार विरहे काव्यत्वं यथा-यः कौमार०। देरकत्र चुलके मस्स्यकच्छपदर्शनहेतार्माहात्म्यादेरुपादानात्काव्यलिङ्गमस्तीति वाच्यम्। - योगीन्द्रो महात्मेति पदेंद्वयमद्भतविरोध्येवेत्यपरे। एकचुलके मत्स्यकच्छपयोविरोधाभासस्तु सनपि न स्कुट इत्याहः। यदि त्विति। अत एव वृत्तौ कवचित्स्फुटालंकारविरहेपि न काव्यत्वहानिरित्यत्र स्क्ुटेत्युक्तम्ं। चमत्कारिबोधजनकरवे सतीत्यपि परणीयम्। अत एव 'अद्रावत्र प्रज्वलत्यगनिरुच्चेः प्राज्यः प्रोद्यनुल्सत्येष धूमः ' इत्यादौ न काव्यत्वं सत्यप्यनुमाँनालंकार इत्याहः । स्वाचीनपतिका काचिद्सकृद्ुपभुक्तेप्ववि वरोपकरणादिपूत्कटासत्तया तेषामस्यन्तो- पादेयतां सूचयन्ती सखीमाह-यः कौमारेति। अत्र तच्छब्दा उपभुक्तत्वार्थकाः । हिशब्दो यद्यप्यर्थकः । स च सर्वत्रान्वति। अस्तिक्रियाध्याहारश्र । यः कौमारहरो वरो यथपि स एवास्ति चैत्रक्षपा यदयपि ता एव सन्तीत्यादिक्मेणान्वयः। कौमार वाल्यं परमरसिकतया तत्रापि संभोगेच्छोत्पादनेन हृतवान्। कौमास्मभिनवयौवनमित्यर्थों न चारु:। निषिद्धलक्षणापत्तेः । ब्रियने प्रियत्वेन स्वयमङ्गी क्ियत इति वरः। एतेनोभयाइरागः। स एव्येपमुक्त एव। नानुपभक्तत्वसंबन्धवानित्यर्थः। उन्मीलिता विकसितास्तन यावन- लाभ: । कलिकावस्थायामेव शैशवात्। मालती वासन्तिकलता। न तु जातिः । चैत्रे तस्या असभवात्। प्रौढा इत्युद्दीपनादिप्रागल्म्यशालिनः । अतो मन्दत्वेऽप्यविरोधः । कदम्बो धूलीसमूहः । सर्वदिकसंचारित्वेन कदम्बाकारा अनिला इति वायुविशेषणं वा। तेन चैत्रक्षपा इत्यनेनाविराधः। वैसन्ते सकलपुप्पाणि वर्ष्यन्त इति कविसंप्रदाय इस्यपि कश्चित्। यत्तु भाद्रक्षपा इति पाठकल्पनं तन्निवीजम्। यत्त तद्दूपणं वर्पासु नदीकच्छे स्तस्यावर्णनादिति । तन्न । कच्छनिकुञ्जे तदनोचित्येऽपि तीरनिकुञजे तदनोचित्याभावात्। ........ ९क.तीत्यितगिक चलके । ३ क, 'तोमहाशतयादे । * क, 'रसविरो धत्थान। एकचुलके । म्व्र. 'रसविरापित्वात् ५ग, 'दम' ।६ क म. म्। अलकारतवं च चनत्कारियो- धअनकतगरम नवित्यद्रावत्र । क ग. मानेलंकापठिते इ२। ८ क, क इत्यर्थ: । ९ क. लीकदम्भ: । तेन । य, ली क दम्। स। १० वमनने इत्यारभ्प दीषिका दतन्ती अ्र्थः क. पुस्तके न दश्यते

१२ पदीपोद्योतसमेत :- [१ प्र० उल्लास: ]

अत्र स्फुटो न कश्विदलंकार: । रसस्य च प्राधान्यान्नालंकारता। अन्र रूपकादीनामसंभव एव। अस्मीत्यस्य विमक्तिविपरिण्ामादस्तृ दीपकमिति चेन्न। अस्मात्यम्याहमर्थंकाव्ययत्वात्। अत्रास्मि करामीतिवत्। क्रियापदत्वेऽपि न दीपकत्वम्। तंदन्वयिनां सवेषामेव प्राकरणकत्वात्। दीपकस्य तृ प्राकरणिकाप्राकरणिकविषयत्वात्। सादृश्याप्रतीतेश्वं न तुल्ययोगिता। समुचचयोऽपि वक्ष्यमाणलक्षणो न समव्येव। अता- दृशश्र न चारुत्वहेतः । किशषोत्तिवकिमावने विद्यमाने अपि न स्फुटे। कथमिति चेदिस्थम्- विशेषोक्तिस्तावत्कारणसत्त्वेऽपि कार्यामाचतचनम्। अत्र चानुत्कण्ठाकारणं वरोपकरणयोरुप- मुक्तता। तत्सत्त्वे यद्यप्यनुत्कण्ठाभाव उत्कण्ठारूो निर्दिष्ट एव तथाऽपि नानुकण्ठाभावसवन, कि तूत्कण्ठात्वनैत्र। तस्मादम्फुटवमस्याः। यदि चेतोऽनुकष्ठितं नेत्यभिघीयेत तदा स्कुटत्व भक्रेत। एवं कारणाभावेऽपि कार्योत्पत्तिततनं विभावना। अत्र चोत्कण्ठाकारणं वरोपकरणगोरतत्ता। तदभावश्र यद्यप्युक्त एव तथाऽयि नातलाविरहत्वेन, कि तृ तत्तारूपे- गैत्र। अभावाभावस्य तत्त्वात्। अतोऽस्या अप्यस्कुटत्वमेव। न च स एवेत्येवकरेणा- तत्ताभावप्रतीतेरतत्ताभावत्वेन प्रतीतौ कथमस्फुटत्वमिति वाच्यम्। विशेषणसंगतेनैवकारेन विशेप्ये विशेषणरयोगस्य व्यवच्छेदो हि प्रत्याय्यते, न तु विशेषणाभावाभाव एवऽडइत्य। यथा मधैमेंदुरमि््यादानिति दोापेक्रा। चोऽवधारणे। त एवेस्यर्थः । अत्र प्रौढा युवान इति शलिष्टविशेषणवलप्रदनिलमालत्योर्न्यकनायिकात्कप्रतांतिः । सुरभित्वेन चास्याः पदिनी- त्वलाभ: ।चकासरोऽप्यर्थो ऽस्मील्यहमर्थकाव्यया नन्तरं योज्यः । अस्मीत्यस्य तिडन्तस्वे द्वि सके- स्यस्य शाव्दोद्देश्यल्परमो न स्यात्। तथा नाहमपि सव। उत्कण्ठाहेत्ववस्थान्तरं न प्राप्तत्यर्थः।से एवेत्यादेरप्ययमेवार्थ इत्यन्ये। तथाऽि। तत्तद्सकृदुपमु क्तसकलसामग्रीसत्वेऽपि। तत्रेत्यृप- भुक्त इत्यर्थकं सुसतेयादिसप्तम्यन्तत्रयेऽप्यन्वेति। तेन सववामुपमुक्ततवलामः। तेन सुरतली लाविधिरपि नान्यादशसो येन क्रोडास्थानैक्येऽप्युतकण्ठा स्यादिति व्यज्यते। रेवाया नर्मदाया् रोधस्तीरम्। वेतसी लता। विशालतया लतान्तराश्रयत्वेन सेव तरुस्तस्य तलमधोदेश- स्तस्मिन्। सुस्तहेतुयों न्यापारो गमनादिस्तस्संवन्धिनी लीला वेषविन्यासािः। आत्मनः प्रकृतिविशेषो बहुकालव्यवधानं वा तेषामत्यन्तोपादेयत्वं वा स्त्युत्कण्ठया विभ्ववनीयमिति विरोधमूलविभावनालंकार इति दीपिका। तत्र प्रकृतिविशेष इत्यस्य इतरजनविलक्षणः प्रकृतिविशेष इत्यर्थः । एतेन प्रकृतिविशेष इत्ययुक्तं सा चैव्राम्मील्यनेन परिहृतत्वादिति परास्तम्। (पर्दूलविक्राडितं छन्दः । ) अतत्ता। अदपमृक्तता । विशेषणायोगस्येति। विशेषणसंबन्धा मावस्ये- १ क. स. हि ग्र, २ क 'रोमि सर्य उति"।: क 'रनुपभुक्त्तता। ४ क. वेक। "अ। व. अस्फु ६ इ। वाक्य क पुस्तके न दःयते। ग वाङ्यु। ८क 'लको कि ९ र 0

[१ प्र०उल्लासः ] काव्यप्रकाश: । १३ पर्यवसानं तु तत्रेत्यस्फुटत्वमेव। एवं विशेष्यसंगतेनाप्येवकारेण विशेष्यभिन्ने विशेषणाभाव एव नाऽडहत्य प्रत्याय्यते, किं तु विशेषणयोगाभाव इति द्रष्टव्यम्। अत एव 'शङ्ग: पाण्डुर एव ' इस्यादौ 'नापाण्डुरः' इति 'पार्थ एव घनुर्घरः'इत्यादौ च 'नान्यो धनुर्घरः' इत्यादि कदाचित्स्फुटत्वार्थ प्रयुज्यते। दण्ड्यप्याह- 'लवन्मुखं स्वन्मुखेनैव तुल्यं नान्येन केनचित्' इति। अन्यथा पुनरुक्तिस्तत्र स्यादिति। अनयोरस्फुटत्वे च संदेहरूपसंकरोऽप्यनयोरस्फुट इति विभावनीयम्। शुकाररूपरसस्य स्फूटत्वाद्रसवदलंकार: स्फुट इति चेन्न। रसस्यात्र प्राधान्यात्। अप्राधान्य एव तस्यालंकारत्वोपगमात् । स्यर्थ: । विशेषणशब्देनात्र विधेयमुच्यते। एवं विशेष्यशब्देनोद्देश्यम्। ननु स एव वर इति यथाक्षते तत्त्वावच्छिन्नमुद्दिश्य वरत्वस्य विधेयत्वप्रंतीतेविशप्यसंगत एवायमे- वकोरः । तत्र चान्ययोगव्यवच्छेदोऽर्य इत्युपभुक्तमेदाभावस्य वरे प्र्तास्या स्यादेव

विशेष्येति । कि च नव्यमते सर्वत्रैवकारस्यान्यत्वव्यवच्छेद एवार्थः । घनुर्धरे पार्थान्यत्वव्यकच्छेदस्य शङ्गे पाण्डुरान्यत्वन्यवच्छेदस्य च प्रतीतेः । एवं च प्रकृतेऽपि वर उपमुक्तान्यत्वव्यवच्छेदस्योपमुक्ते च वरान्यत्वव्यवच्छेदस्य वा प्रतीतिः शाब्दीति तत्रोपभु- कस्वप्रतीतेरार्थिंकत्वनास्फुटश्वम्। त्वन्मुखेनैवेति। अत्र सादृश्यस्य विधेयत्वेन तृती- यान्तमृखपदार्यस्याप्युद्देश्यत्वमित्यभिमानः । नव्यमते तु सम्यगेवें। वस्तुतस्तु प्रमा- णान्तरेण प्राप्तस्य वस्तुन: इनः शब्देन प्रतिपादनं 'प्रयोजनान्तराभावादन्यव् वच्छेद गमयतीति न वाच्यवृत्त्या कथमप्यन्ुपमुक्तव्यवच्छेदप्रतातिः । एवकारोऽप्येतदर्षद्ोतक एवं। न तु तत्समभिध्याहारेऽपि शाव्द्वोधे तज्भानम्। तत्समभिव्याहारिण स्फूट मनसा बुध्यमानत्वमपि द्योतकत्वमिति मन्जूषायां परिसंस्यालंकारनिरूपणे व विस्तरः । न चेद्शमस्फुटत्यमकिंचित्करम्। फलाभावत्वकारणाभावत्वाभ्यां प्रतीतेः कल्प्यतया पुरः- स्कूर्तिकर वाभावेन चमत्कारानाधायकत्वादिति भावः । किं व विप्लम्भे नायकादे

स्ेति रसाननुगुणत्वमप्येतयोबोव्यम्। सदशदर्शनाप्रयोज्यतवात्स एव हात्यादेः प्रस्यभिक्ञा- शरीरत्वाच् न स्मरणालंकारः । यतः सुरभयोऽतः प्रौढाः स्वकार्यसमर्था इति काव्यलिङ्गमप्य- स्फुटम् । अशाब्दत्वात्। रेंफवृत्त्यनुप्रासस्यापि विप्रलमभीयमाघुर्यगुणाननुगुणाम्यां सविसर्ग- तया गुरुम्यां रेफाम्यां घटितस्वाद्चम कारित्वमिति बोध्यम्। श्रृङ्गरेति। विप्रलम्भेत्यर्थः। अप्राधान्य इति। इतररंसोपपादकत्व इत्यर्थः । पार्यन्तिकास्वादहेतुश्वात्र विप्रलग्भः । १क. पाण्डर । २ क. ग. प्रतीति: । निशष्यसगतश्चाय'। क ग. कार इत्यत। ४ किचेत्यारभ्यास्फुटत्वमित्यन्ती ग्रन्थः क. एस्तके न दृश्यत । ५ग, 'के वा व। ६ नव्यमत इत्यारम्य विस्तर इत्यततो प्रन्थः क पुस्तके न दृश्यते।७ग. व। ननेश८ कू. 'नितिरस्था।

१४ प्रदीपोद्योतसमेत :- [१ प्र०उल्लास: ]

अर्वाचीनास्तु-यथोक्तस्य काव्यलक्षणत्वे काव्यपदं निविषयं प्रविरलविषयं वा स्थात्। दोषाणां दुर्वारस्वात्। तस्मात् 'वाक्यं रसात्मकं काव्यम्' इति तल्क्षणम्। तथाच दृष्टेऽपि रसान्वये काव्यत्वमस्त्येव। परं स्वपकर्पमात्रम्। तदुक्तम्- कीटोनविद्धरत्नादिसाधारण्येन काव्यता। दुष्टेप्वपि मता यत्र रसाद्यनुगम: स्फुटः ॥ इति। एवं चालंकारादिसत्त्व उत्कर्पमात्रम्। नीरसे तु चित्रादौ काव्यव्यवहारो गौण इत्याङ्डुः ।

स्वाधीनपतिकाया अपि गुरुसांनिध्यादिना क्रीडास्थानाप्राप्या खञ्जनमियुनस्य निधिस्थाना- प्राप्त्येव सुरतप्रतित्रन्धे तत्संभवात्। अत एव चात्र विधेयाविमशदयो न दोपाः । दुःखितक- विनित्द्धोक्ती दुःखातिशयव्यञ्ञकत्वेन गृणत्वादिति दिक्। दोषाणां दुवरित्वादिति। अयं भावः । अदोपत्वं यत्किंनिद्दोपाभाववत्त्वं यावद्दो- पाभाववत्त्वं वा। नाऽडद्यः । अव्यावर्तकत्वात्। नान्त्यः। काव्यत्वस्य प्रविरलविषयत्वापत्तेः । इदं काव्यं दुष्टमिति व्यवहारानापत्त्रति। कीटादीति। अत एव तथाभूनामित्यादे्न्यू- नपद्स्वदोषेण वक्ष्यमाणदोषवतोऽपि काकुसहकृतार्थव्यङ्य्ध्वनित्वं वक्ष्यमाणं रंगच्छते। अन्यथा स्व्लक्षणलक्षितकाव्यस्पैव ध्वन्यादिमेद्वत्वेन तदसंगतिः स्पष्टैव। इत्याहुरिति। अत्रारुचित्रीजं तु लक्षणे दोपपद स्कुटदोपपरम्। स्फटत्वं च रसोद्वोधविरोधित्वम । एवं च

काव्यत्वं तद्विशेष वनित्वं चाव्याहतमेव। यस्य तु व्यङ्गयवैचनित्यप्रतीतिविरहस्तं प्रति दुष्ट- स्वमेवेति दोषोदाहरणमप्यविरुद्धम्। एकस्यैव सामाजिकमेदेन काव्यत्वमकाव्यत्वं चेष्टमेव । यथाऽप्रतीतस्य तत्तच्छास्त्रज्ञं प्रत्यदुष्टत्वेन काव्यत्वमितरं प्रत्यकाव्यत्वं तद्वत् । वक्ष्यति हि ' वकत्राद्यौचित्यवशाद्दोषोऽपि क्वचिद्गुणः' इति । कीटादीत्यस्याप्ययमर्थः । यथा प्रतिभातिशयेन दोपतिरोधानान्न रत्नस्वरूपभङ्गस्तथा काव्येऽपि व्यङ्गयवैचित्येणेति। वस्तुतसत्चनुपहमनीयकाव्यत्वरूपल्दक्ष्यतावच्छेदका क्रान्तस्य हीदं लक्षणम्। दोषवत्युपहसनी- यत्वम्य दुर्वारतवात्। तथाभूतामित्यादेर्दुष्टस्पापि तादृशव्यङ्गयोदाहरणत्वे न क्षति. । न हि तत्र ध्वन्युदाहरणप्रस्तावोडस्ति। सामान्यकाव्यलक्षणं रवदोषाघटितमेव। अत एव

१ क. व्यलक्ष नि° । २ क. 'स्मात्कव्यं रसात्मकं वाक्यमिति वाव्यलक्ष । ३ क, "रादिवि अत एवेत्यारम् वग्तृतम्नु रत्यन्तो प्राथ' क. पुस्तके न दृशयते। ५ क. वात्। सामान्य ।६ क. 'दोपपदाघ।७ ग.वेखाहुः।

[१ प्र०उलास: ] काव्यप्रकाश: । १५

इदमुत्तममतिशथिनिव्यङ्गये वाच्याद्ध्वनिर्बुधैः कथितः॥४॥ इदमिति काव्यम् । घुधैवैयाकरणैः प्रधानभूतस्फोटरूपव्यङ्गयव्यअ्ञ- कस्य शब्दस्य ध्वनिरिति व्यवहार: कृतः। ततस्तन्मतानुसारिभिरन्यैरपि न्यग्भावितवाच्यव्यङ्गयव्यअ्जनक्षमस्य शब्दार्थयुगलव्य। यथा- निःशेषच्युतचन्दनं स्तनतटं निर्मृष्टरागोऽधरो नेचे दूरमनअ्जने पुलकिता तन्वी तवेयं तनुः। मिथ्यावादिनि दूति बान्धवजनस्याज्ञातपीडागेमे वापी स्नातुमितो गताऽसि न पुनस्तस्याधमस्यान्तिकम्॥२।।

अधास्य भेदांस्तलक्षणानि चाडडह-इदमुत्तम० । इदं काव्यं वाच्यादतिशयिन्यधिकचमत्कारकारिणि नङ्गय उत्तमम् । पटादिभिः पदैः स्फोटरूपं शव्दबह व्यज्यते। तत्माद्भिव्यक्तादर्थप्रत्ययः । ताद्ृंशस्य स्फोदव्यक्षकस्य पटादिश्दस्य ध्वनिरिति संज्ञेति वैयाकरणानां सिद्धान्तसरणिः । अतः 'प्रधानीभृतव्यङ्गय-

बुधध्वनिपण्डितैर्ध्वनिरिति संज्ञा कृता। यथा-निःशेष०। भेदानिति। भेदो विभागः । अत्रोत्तमत्वादिना तत्समनियतध्वनित्वादिना च विभाग: । शेषं लक्षणम्। ननु निःशेषत्यादौ वक्ष्यमाणदृतीसंभोगरूपन्यङ्गयस्य पार्यन्तिकविप्रलम्भरूप- व्यङ्गयापेक्षया गुणीभावादाह-वाच्यादिति। शक्तिलक्षणाम्यां बोधविषयादित्यर्थः ।

पटादिभि: पदैरिति। कमोपलम्यमानतद्यटकर्वर्णैरित्यर्थः । स्फोटरूपमिति । अखण्डमेकं वाचकमित्यर्थः । अयं भावः । एकस्मात्पदादयमर्थी बुद्ध इति व्यवहारादे कमखण्डं मध्यमावस्यं वाचकम्। परार्यस्य ब्रह्मणो नाभौ पश्यन्त्याख्यो विवर्तस्ततो हृदयावच्छेदेन मध्यमार्यः स एव पटादिपदात्मकवैखर्या ध्वनिरूपयाँ स्वरूपरूपितत्वेनाभि- व्यञ्ञिता वाचकः। वेखर्यात्मकस्य चाSSशुविनाशित्वार्दर्थाप्रलापकत्वेन ध्वनितुल्यतेति ध्वनित्व- व्यवहार इति वैयाकरणमतं मन्जूपायां प्रतिपादितमस्माभिः । व्यङ्गचव्यअ्जकत्वेति। एतेन वैयाकरणानामपि व्यक्षनाभ्युपगमो दशितः । गुणीभूतवाच्यमिति। बहुत्रीहिः । निःशेषेति। वापास्ानव्याजेन नायकसंभोगचिह्ानि गोपयन्ती दूती प्रति विद्ग्धोत्त- मनायिकाया उदासीनप्रतारणाय स्नानकार्यत्वप्रतिपादनमृखेनैवर संभोगचिह्वोद्घाटिकेयमुक्ति:।

१ ख 'तः । अत० । २ फ, ख, ग, मा वा2।३ क हक्त्कोट । ४ क. 'णकृत। क. स,च्यायर्सयोरान्त। क 'मेकना": क ग 'राडभि'।८ख दप्यप्रत्यायक।

१६ प्रदीपोद्योतसमेत :- [१.प्र०उल्लासः

अत्र तवन्तिकमेव रन्तुं गताडसीति प्राधन्यिनाधमपदेन व्यज्यते। अन्र तदन्तिकमेव रन्तुं गताञ्रसीति प्राधान्येनाधमपदेन व्यज्यते। नन्वत्र मुख्यार्थवाधाद्वि- एतेन स्नानस्य दूस्यम्युपगतत्वे दूतीनिवेदितयोः स्नानतदन्तिकगमनयोरन्यतरस्य सत्यत्वेऽपर- स्यापि सत्यस्वापत्ती तदन्तिकगमने मिथ्यात्वोपन्यासो निर्बाज इत्यपास्तम्। असत्येऽपि स्नाने सत्यत्वारोपस्याविदग्धजनप्रतारणोपयोगित्वात्। एवं तदन्तिकगमने मिथ्यात्वप्रति- पाद्नस्यापि। मिष्यावादिनि। तदन्तिकमगत्वैव मया गत्वा बहुधा प्रसाधितोऽपि नाSडगत इतिवादिनि। दूति । न तु सखि । मत्परतारणादिकर्तृत्वात् । बान्धवजनस्य मछक्षणस्य पीढाजनकं तदुद्देश्यासंपादनादीति ज्ञानशून्ये। इतः । मत्सकाशात् । वापीमिति । स्नानकालातिक्रमभयात् नदीमदीयप्रिययोरन्तिकमगत्वैवेत्यर्थः । तस्य। परवेद्नानभिज्ञस्य । पुनरेवायें। नैवेत्यर्थः । अधमस्य। बहधा कृतापरावस्य । स्वशरणारक्षकस्य वा। स्ननो- पपाद्कमाह-निरिति। यतस्तव स्तनयोस्तटं प्रान्तेदेश: निःशेपं यथा स्यात्तथा च्युतं स्खलितं चन्दनं यस्मात्तथा। न तु उरस्स्थलं नापि संध्यादिरूपनिस्ोन्नतभागोऽपि। वाप्या गभरजलाशयत्वात् पिच्छिलतीरत्वात् तद्गतवंहुलयुवजनत्रपापारवश्यादसद्वयलग्नाप्रस्वस्तिकी- कृतभुजलनायुगलेन तटस्यैवोन्नततया परामर्शात्। अत एव च्युतं न तु च्यावितं क्षालितं चा । व्यङ्ग्यपक्षे तु तंत्रेव मर्दनाधिक्यात्। संध्यादौ नायककरपरामेशायोगाच्च। एवमुत्तानतया बहल जलासंवन्धाद्रदनशोधनाङ्गुल्यादीनामधिकसंमर्दवहनाच्चाघर एव नितरां मृष्टरागः। नत्वी- पन्न तृत्तरोष्ठः। न्युब्जतया तत्संत्रन्धमान्धात् । त्वरया सम्यगक्षालनाच्च। व्यड्यपक्षे तु चुम्बनविधे: उत्तरोष्ठे तन्निषेधाच्च तत्रैव तत्कृतं तथात्वम्। नेत्रे दूरं प्रान्तभाग एवानञ्जने। स्नानकाले मुद्रणान्मध्ये जलसंत्रन्धाभावात्। व्यङ्गयपक्षे प्रान्त एव नुम्वनविधेरमध्ये तन्निषे- धाच्च तत्रैवानञ्जनत्वम्। दूरमत्यर्थमिति त्वयुक्तमेव। इयं तव तनस्तन्वी कृशा स्रानोत्तर- मभोजनात्। अत एव पुलकिता जनभयादङ्गगजलादूरीकरणात्। पुलको रोमोद्रमः। व्यङ्ग्यपक्षे कारश्य सुरतश्रमात्। पुल्कश्च तत्रानुभूताद्गुतरसस्मरणात्। असंपूर्णरतत्वाद्वा। स्नानसाधा- रण्यसंपादनाय वापीमित्युक्तम् । न तु गृहं सर इति वा । (शार्द्लविक्रीडितं छन्दः ।) अत्र यदकृतज्ञायां बान्धवबुद्धिर्यच्च तस्मिन्नधमे तथा प्रेम तद्यक्तमेमप्येवंविधवञ्वनापात््वमता प्यहितुकविप्रलम्भमंचारिनिवेदध्वानेः। तदनुगुणश्च दूनीभोगः। चन्दनच्यवनादीनां च वाच्यानां व्यङमयानां न परिरम्भचुम्बनाद्यनुभावानां संभोगोत्कर्पद्वारेणेप्याया उत्तेजकानां निर्वेदोस्कर्षक- स्वमित्यन्यत्र विस्तरः । प्राधान्येति । तृनीयाथों वेशिष्टयम् । इतिपदार्ये व्यङ्ग्येजन्वेति। प्राधान्यं चेतर- १ ग. सीलेव प्रा० २ ख. न्यन व्य। ३ क, वापीस्नानी।* क. तसमदे। ५ग. 'बहल । ६ क 'मर्शयो'क गऔद्ठ इ्द वाक्य क पुस्तके न दृशयते। ९ प्राधान्यत्या- रभ्य इत्ाहुग्ति्यन्ता ग्रन्थ क ुहाकन तृश्यने।

[१ प्र०उल्लास:] काव्यप्रकाश: । १७ परीतलक्षणया तदन्तिकमेव गताऽसीति लक्ष्यमेव युज्यते, न तु व्यङ्गथम्। अन्यथा 'साहेन्ती' इत्यादिवक्ष्यमाणलक्षणामूलत्यअ्जनोदाहरणेऽपि विपरीतलक्षणा न स्यात् । विशेषाभावा- दित। अत्र केचित्-सत्यमत्र विपरीतलक्षणा। वृत्तिग्रन्थस्तु तदन्तिकमेव गताऽसात्यत्र लक्ष्यत इति शेषकल्पनया योजनीयः । व्यज्यत इति रन्तुमित्यननेवान्वीयत इत्याङुः । परमार्थतस्तु न खलु मुख्यार्थान्वयायोग्यस्वं स्वरूपसल्लक्षणायां बीजम्, किंतु ज्ञातम्। तथा च यत्र सर्यादे: प्रसाध्यकामुकादिसंभोगः प्रमाणान्तरेण श्रोतुः प्रतीतिमृपगतस्तत्र ुख्यार्थवाघा- द्स्तु लक्षणा। तदभिप्रायणैव 'साहेन्ती सहि सहअं', 'उपकृतं बहु नाम' इस्युदाहृतम् । यत्र रु प्रमाणान्तरं न तज्ज्ञापकमवतरते तद्वाक्यजनितप्रत्ययमाहिम्र्रव तु तत्प्रत्ययस्तत्र कथ लक्षणा। माघाभावात्। उत्पन्ने च वाक्यार्थबोधे भवन्रपि वाघोडकिंचिरकर एव । तद्भिप्रायेण वापी सनरातुमित्युदात्तम्। अत एवाक्तम् 'अधमपदेन व्यज्यते' इति। अत एव

नायिकासंभोगस्य विप्रलम्भोद्दीपकत्वेन वाच्यापेक्षयाSतिशयितत्वात्। प्राधान्यविशिष्टेना- धमपदेनेति तु न युक्तम्। तस्कथनानुपयोगात्। अधमपदेनेत्युक्तयैव तल्ानाच्च। ध्वनिस्वो- पपादकतया व्यङ्गयप्राधान्यस्यैव प्रकृतत्वाच्चेत्याहुः । अधमपदेनेत्यम्यायं भावः । विदः, ग्धाया गूढतात्पर्ययाऽनया वाचोयुक्तया स्नानसाधार ्येनैतेप्वर्यप्ववगतेषु वक्तृवोद्धव्यादिवैशि टथवलाद्दुःखप्रयोजककर्मशीलत्वरूपाधमपदार्थघटककर्मपदायों वाच्यतादशायां कर्मान्तरसा- धारण्येनावस्थितोऽपि व्यञ्जनया दूतीसंभोगरूपतादृशकर्माकारेण पर्यवस्यतीति। इदमेवाधम- पदस्याधमपदेनेत्युक्तिध्वनितं प्राधान्यम्। झटितीतरानपेक्षतया व्यड्ग्यवोधकरवाच्च। चन्द- नच्यवनादीनां तु स्नानकार्यतया नितद्धानां योग्यतया संभोगाङ्गभूता श्लेपचुम्बनादिकार्यतव- स्यापि प्रतिसंधाने सति तद्वयअ्जनद्वारा तत्साहित्यनव संभोगगमकत्वमिति विशेषः । एतेन नीचकर्मकारित्वस्याधमपद्वाच्यस्य सांधकं व्यङ्ग्यमित्यपास्तम्। दूताप्रेषणसापेक्षत्वन विस्मृतप्रेमतयाऽपि तत्सभवात् । अत्र विप्रलम्भस्य प्रधानतया निःशेषेत्यादिवाक्येषु तवे- स्यध्याहारेऽपि न न्यूनपदतादोपः । उक्तयसामग्रधस्य निवंदातिशयव्यऊकत्वन गुणरवात्। भत एव विधेयाविमशोऽपि न दोष इति दिक्। मुख्यार्थबाधादिति। स्नानस्यावास्तवत्वाद्वाघ इति भावः । कि तु ज्ञातमिति। व्यङ्ग्याथॅऽवगते वाघज्ञानं त्वकिंचित्करम् । बाधाभावादिति। वाक्यार्थबोधात्म्रा- ग्वाधानवतारादित्यथः । उत्पन्ने चेति। उत्पन्ने त्वित्यर्थः । न च तात्पर्यविषयतदन्तिक- गमनान्वयानुपपत्त्या लक्षणेति वाच्यम्। विद्ग्धाया वैद्ग्ध्यरक्षायै अविदग्धजनप्रतारणाय च

१ क. णायी°। २ साधक व्यट्ग्यमति। तथाच गुगीभृतव्यहण्यमिदं मध्यमकाव्यमिति तेषामाशयः।३ ग.ैः । नच ता। Y क, 'सेडपीति"। 3

१८ प्रदीपोद्योतसमेत :- [ १ प्र०उल्लास: ]

अतादृशि गुणीभूतव्यङ्गयं व्यङ्गन्चे तु मध्यमम्। अताष्शि वाच्यादनतिशायिनि। यथा- ग्रामतरुणं तरुण्या नववञ्जुलमश्जरीसनाथकरम्। पठ्यन्त्या भवति मुहुर्नितर्रा मलिना मुखच्छाया ॥ ३ ॥ अत्र वञ्जुललतागृहे दत्तसंकेता नाऽडगतेति व्यङ्ग्यं गुणी भूतमू। तद्पे- च यत्र सर्यादेस्तादृटशत्वं न प्रमाणान्तरेणावगतं तत्र न 'साहेनती' इत्यादौ विपरीतलक्षणा, व्यङ्गचार्थप्रतीतिवा। वापी स्नातुमित्यादी तुं वाधानवतारेऽप्यघमपदार्थपर्यालोचनया यथोक्तं व्यङ्ग्यं प्रतीयत एवेस्येवं प्राधान्यमधमपदस्य। तस्मात् 'साहन्ती' इत्यादी यदि व्यज्जना तदा लक्षणामूटैव। यापीं ख्जातुमित्यादौ तु न नियमः । अताह०। अता दृशि वाच्यादनतिशायिनि अतिशयितचमत कारानाधाय के व्यद्ये मध्यमं काव्यम्। तः्गुणी भृतव्यङ्गचम्। कथितमित्यनुषज्यते । अत्र व्यङ्गये स्फृटव्यक्षय इस्दर्थः । तेन नाथ- मकाव्यातिन्याप्तिरिति केषांचिन्मतमयुक्तम्। 'अगूढमपरस्याङ्गम्' इत्यादिना गुणाभूतव्य-

ङयपर व्यक्गयपदम्। गुणीभूतव्यङ्गघे चास्फुटमात्रं व्यङ्गयम्। अधमकाव्ये स्वस्फुटतरम्, तद्विरह एव वेति न काचिदनुपपत्तिः। उदाहरणम्-ग्रामतरुणं० । अत्र वम्जुललतागृहे दत्तसंकेता तरुणी नाऽडगतेति व्यङ््यम्। तथ् गुणीभूतम्।

म्नानप्रतीतिमुखेन तत्प्रकाश एव तात्पर्यात्। अनतिशायिनीति। अनतिशयश्च न्यूनरवेन तुल्यस्वन चति वोध्यम्। अस्फुटमात्रमिति। मात्रपदेनास्फृटतरमेव व्यावर्स्यत इति वोध्यैम् । संकेतस्थले व्यासङ्गवशेनानागतां स्वीयतत्स्थलगमनं ज्ञापयितुं तत्र- त्यवन्जुलमम्जरीमादायोपस्थितं नायकं टष्टवा विषण्णाया विप्रलम्भवर्णनमिदम्-ग्रामतरुण- मिति। ग्राम एकस्तरुणः । तेन ग्रमस्थसकलयुवतिजनप्रार्थ्यमानतया दुर्लभत्वं व्यज्यते। तरुण्या इति। द्वयोस्तरुणस्वेन परस्परानुरागोत्कर्षां व्यज्यते। नवेस्यादि मलिनीभावोपपादकं विशेषणम्। वञ्जुलोऽशोकः । नवेस्यनेन नूतनवस्तुनः करग्रहणस्यौचित्येनावितर्कणीयता। सनाथो युक्तो नाथसहितश्च। तेनातिशोभाशालितया नायिकया दर्शनेऽप्यवितर्कणीयता। मृहुर्वारंवारम्। जनताभयेन दर्शने सातत्यविरहात्। पश्यन्त्या भवतांति वर्तमाननिदेशाभ्यां दर्शनमलिनीभावयोरविराम: सूच्यते । ग्रामतरुणं मृद्ठः १श्यन्त्यास्तरुण्या मुख- च्छाया मलिना भवर्ताति संबन्धः । छाया कान्तिः । (आर्या छन्दः ।)दत्तसंकेतेति। १ क. तु विरोधान, २ ग, मू। सके। ३ क 'ध्वयम्। विषण्णाया। ४ स, ग हिनः । ते"।

[ १ प्र०उल्लासः ] काव्यपकाशः । १९ क्षया वाण्यस्यैव चमत्कारित्वात्। शब्दचित्रं वाच्यचित्रमव्यङ्डचं त्ववरं स्मृतम् ।।५।। चित्रमिति गुणालंकारयुक्तम्। अव्यङ्गनय्यमिति स्फुटप्रतीयमोनार्थर- हितमूँ। अवरमधमम्। यथा- तद्पेक्षया वाच्यस्यैव चमरकारिस्वात्। यतः पश्यन्स्या नितरों मुखच्छाया मलिना भवतीस्य- नेन दर्शनकाल एव तत्कार्य मालिन्यं तस्यातिशयः संतन्धमानता चेति वाच्यं प्रतीयत इति। शब्दचित्रं०। अ्र चित्रमित्यध्याहार्यम्। तेनाव्यङ्गयं काव्यमवरमधमम् । तच्चित्रमिति कथितमि-

मात्राभाषे वा। चित्रं गुणालंकारयोगि। स्वयमेव संकेतं कृत्वा विफलीकृत इत्यनुतापातिशयो मालिन्यकारणम्। गुणीभूतत्वे हेतु- माह-तद्पेक्षयेति। चमत्कार आस्वादः । तस्यातिशय इतति । पौर्वापर्यविपर्ययल- क्षण इस्यर्थ: । तदुपपादकं दर्शनकाल एव तस्कार्य मालिन्यमिति । तद्ूप इत्यर्थः । यद्वा नितरांपद्प्रतिपादो मालिन्यस्यातिशय इत्यर्थः । वाच्यं प्रतीयत इति। अत्र व्यङ्ग्येन संकेतभङ्गेन वाच्यमृखमालिन्यातिशयरूपानुभावमुखेनैव विप्रलम्भाभासपोषणं म केवलेन। संकेतभङ्गस्याकर्तव्यत्वबुद्धयाऽपि संभवादिति तदनतिशायित्वं व्यङ्ग्यस्येति भावः। निःशषेत्यत्र तु बोध्यदूतीवैशिष्टयेनाधमपदेन च व्यक्तसंभोगेनैव निवंदद्वारा विप्रलम्भपोषक- स्वमिति वोध्यम्। पर्यन्तव्यङ्ग्यविप्रलम्भाभासेन त्वस्यापि ध्वनित्वमव। वाक्यार्थरसयो- रन्तरालभवन्यङ्ग्योस्कर्षापकर्षाम्यामेव ध्वनिगुणीभूतन्यड्ग्यत्वव्यवस्थितेः । पार्यन्तिकरसा- दिमादाय ध्वनित्वं तु सर्वत्रेष्टमवति दिक्। अध्याहार्यमिति। अन्यथा पूर्वयोरि- वास्य संज्ञान्तराकरणान्न्यूनता स्यादिति भावः । गुणालंकारयोगीति। तन्मान्नं न तृ रसादिरूप आत्मा काव्यस्यातीति भावः । तदुक्तम्-रसादिरात्मा गुणाः शौर्यादिवित्, दोषा: काणत्वादिवत्, अलंकारा: कटकादिवत, शब्दार्थो च शरीरमिति। अैत्राऽडङ :- अर्थो अन्तरक्कं शरीरम्। तत्रैव कविसंरम्भात्। अत एव यत्र कविकल्पितो न कश्रिदंशस्तत्ा- काव्यत्वं वदन्ति सहृदयाः । शब्दस्तु तेन विनाऽर्थस्य स्थापयितुमशक्यतवादुपचरितं शरीरमिति । इदमेव च चित्रसाम्यम्। चित्रलिखिततुरगादौ तुरगबुद्धियद्स्यापि ९ क. '(कारकारि" २ ग. 'मानव्यहयार्य। ३ क. म्। यथा। ४ क, तकरकारि। ५ क. 'रां मेलिना मुखच्छाया े। ६ क ददशत्वं चा ग, शयः। गुणी°। इदं वापयं क ग. पुस्तके योने दृश्यते। ९ ग. यमु १ क, ने वेि दिक्। १ अत्राहुरित्यारम्य चित्रनाम्य- मित्यन्तो प्रन्य: क. पुस्तके न दृश्यने।

२० प्रदीपोद्योतसमेत :- [१ प्र०उल्लास: ]

स्वच्छन्दोच्छलदच्छकच्छ कु हरच्छातेत रोम्युच्छटा- मूर्छन्मोहमहर्पिहर्प विहितस्रानाह्निकाSह्राय वः।

द्रोहोट्रेकमंहोर्मिमेदुरंमदा मन्दाकिनी मन्दताम् ॥४॥

शब्दचित्रं यथा-स्वच्छन्दो०। वृत्त्यनुप्रासोऽत्र शब्दालंकारः । ननु कथमेतदव्यङ्गयमुच्यते। मन्दाकिनीविपयायाः प्रीतेरभिन्यक्तेः । किंच नास्त्येव स काव्यार्थों यस्य न व्यक्षकत्वमन्ततो विभावत्वेनापीति चेत्सत्यम्। किं तु तद्यङ्गयमस्फुटतरम्। यद्वा तत्र न कवेस्तात्पर्यम्। अनप्रासमात्र एष

काव्यत्वबरुद्धिरित्यधमत्वमिति । ननु व्यड्ग्यरहितं काव्यमप्रसिद्धम्। पार्यन्तिकरसादिव्यङ्न्यशन्यस्य प्रहेलिकारवादत उक्तमस्फुटतरेति ईपत्त्वस्ये तत्र नञर्थस्वात्। अव्यङ्ग्यमस्फुटतरव्यङ्ग्यमि- त्यर्थ इस्येके। स्वच्छन्देति। मन्दाकिनी गङ्गा वो युप्माकं मन्दतामज्ञानं पापं वाऽ- ह्राय झाटेति भिद्यादिति योजना। तीर्थान्तराद्वयतिरेकं दर्शयितुं विशिनाष्टि स्वच्छन्देति। स्वच्छन्दं स्ववश न तु वात्यादिपरतन्त्रं यथा स्यात्तथा उच्छलदृद्गच्छत् । अम्बुविशेषणम् । तेनाम्युवाइल्याद्ाम्भीर्यलाभः । अच्छं निर्मलम् । कच्छस्य जलप्रायदेशस्य। कुहरे ताङ्गकृत्रिले। छातं दुर्बलम्। तदितरद्वेगातिशदेन वलवत्। इद्मप्यम्तुविशेषणम् । अम्बुनश्डटा परम्परा तथा मूर्छन्विनश्यन्मोहोऽज्ञानं येपाम्। अत एव हर्षः । स्नानें- सपाSडहिकत्वेन लाभेपि प्राधान्यात्पृथगुपन्यासः। नद्यन्तराद्वयतिरेकें दर्शथतुं पुनर्विशि- नाष्-उद्न्तः प्रकाशमाना उदारा महान्तो दर्दुरा भेका यास्वेवंत्रिधा दर्यः कन्दरा यस्यां सा तथा। दीर्घा आयता अदरिद्राः शाखादिवाहुल्येनाकृशा ये दमास्तेषां मद- न्योऽपि दीर्घ इति द्रोहः पातनकारणं तनोद्रेक ऊर्वप्रसरणं तदुक्ता ये तरङ्गास्त एवं मेदुरमदो निविडाहंकारो यम्पाः। महोभींति पाठे तेनोद्रेको येषामीदृशा ये महोर्मय इति व्याख्येयम् । (शार्दूलपिकरीडितं छन्दः । ) प्रीतेरभिव्यक्ते ति। अत्र मन्दाकिन्यालम्बनम । तद्गुणा उद्दीपनम्। स्तवोऽ- नुभाव:। स्वृत्योत्सुक्यादयः संचारिणः । इदमुपलक्षणम्। महर्षिसेवनादिना तीर्थान्त- राद्व यतिरेकोऽपि व्यडा्यो वोध्यः । विभावत्वेनापीति। उद्दीपनविभावत्वेनापीत्यर्थः । अम्फुटतरमिति। उद्भटालंकारकृतोत्कर्पण चित्तापकर्पात्तत्प्रतीतिव्यवहितप्रतीतिक- स्वादित्यभिमाने: न चायमन्प्नासो न मन्दाकिनीविषर्यकभावानगुणः । स्वच्छन्दोच्छ-

१ तृ. ग. 'राम्भइछरा'। २ ग. 'मर्योनि। ३ क, 'स्व न र ग. 'नस्य प्राचान्य दाहि- करवेन लाभेकपि पृथः।क /नः । तटभह्गादि। ६ ग 'यमा।

[ १ प्र० उल्लासः] काप्यप्रकाशः २१

वाच्यचित्रं यथा- विनिर्गतं मानदमात्ममन्दिरान्ज्वत्युपश्रुत्य यद्टृच्छयाऽपि यम्। ससंभ्रमेन्द्रद्ुतपातितार्गला निमीलिताक्षीय भियाऽमरावती॥५॥ इति श्रीकाव्यप्रकाशे काव्यस्य प्रयोजनकारणस्वरूपविशेपनिर्णयो नाम प्रथम उल्लास: ॥१ ॥

तस्य संरम्भात्। तात्पर्यविपयीभूतव्यङ्गय्विरहवत्त्वमेव चाव्यङ्ञयपदेन विवक्षितम्। यदुक ध्वनिकृता- रसभावादिविषयविवक्षा विरहे सति। अलंकारनिवन्धो यः स चित्रविषयो मतः ॥ इति । अत्र पक्षे मध्यमकाव्यलक्षणे व्यङ्ञयपदं विवक्षितव्यक्यपरं द्रष्टव्यम्। अर्चित्रं यया-विनिर्गतं०। अत्रोत्प्रेक्षार्थालंकार इति प्राश्च उदाहरन्ति। परं तु रसादौ कथं तात्पर्यविरहोSस्फुट-

नुगुर्णेत्वादिति दिक्। पार्यन्तिकं व्यङ्ग्यमादाय ध्वनित्वस्य सर्वत्रेष्टतया मध्यमव्यङ्ग्यमा- दायैव त्रैविध्यस्योपपादनीयत्वेऽपि व्यतिरेकं व्यङ्ग्यमादाय शब्दचित्रमात्रोदाहरणस्वं चिन्त्यम् । विनिर्गतमिति। यं प्रकृतं हयग्रीवं मानदं शत्रमानखण्डकं मित्रमानदातारं विनिर्गतं न तृ प्रस्थितं नाप्यमरावत्यां प्रविष्टम् । यदच्छ्या। अमरावतीविजयाविषयिण्याSपि यया कयानिदिच्छया। उपश्षत्य कणोपकर्णिकया क्षत्वा न तु दूतमुखेन। ससंभ्रमेण सभयेनेन्द्रे- णाव्याहतैश्चयेंणापि स्वयमेव। दौवारिकाह्वाने विलम्वासहत्वात्। द्रुतं शीघ्रं पातिता यथा कथचिन्निक्षिप्ता न तु विश्रब्धं निहिता। अर्गला न तु कनाटफलके एव लापिते इति भावः । उपश्नत्येति पातनक्रियया समानकर्तृकम्। अत्र मरावतीत्यश्लीलम्। (वंशस्थं वृत्तम्।) अन्रोत्मेक्षेति। नायकेन्द्रभयप्रदर्शनप्रभूतममरावतीस्त्रीभयमवि वीररसपोपकदित्यस्या अलंकारत्वं बोध्यम्। एतेन संशयरूपाया उत्प्रेक्षाया अंशतो भयाभावप्रापकत्वस्यापि सत्त्वान्न वीररसानुगुणत्वमित्यपास्तम्। भावांश एवोत्कटकोटिकरवेनादोपात्। रसादा- विति। अन्र वीररसः । तस्य हयग्रीव आलम्वनम् । प्रतिपक्षेन्द्रभयमुद्दीपनम् । मानखण्ड- नमनुभावः । यदृच्छासंचरणगम्या धृतिः संचारिणी। आदिना प्राकश्लोकीयभावपरिग्रहः । १ क. वा व व्य'। २ ग, 'या विकट"।: ग, "पि गुण2। ४ क. "त्व बध्यम्। व्यतिरे- करूपव्यद् यस्य सत्त्वाच्छचित्र।

२२ प्रदीपोद्योतसमेत :- [ १ प्र०उल्लास: ]

तरस्वं भा तत्र ज्ञायते । हयम्रीवस्य वर्णनीयतया तत्प्रभावस्य रफुट प्रतीतेः। मदीय तु पद्यमुदाहरणीयम् । यथा -- मध्ये व्योम स्फ्ुरति सुमनोधन्वनः श्यानपकं मन्दाकिन्या विपृलपुलिनाम्यागतो राजहंसः । अह्ृश्छेदे स्वरितचरणन्यासमाकाशलक्ष्म्याः संसर्पन्त्याः श्रवणपतितं पुण्डरीकं मृङ्गाङ्कः ॥ अथ रुपकमर्थालंकार:। तन्मात्रे तात्पर्थ न तु रसादौ। इति महामहोपाध्यायश्रींगोविन्दकृते काव्यप्रदीपे काव्यलक्षण- निर्णयः प्रथमोल्लासः ॥

मध्ये व्योमेति। व्योस्नो मध्य इत्यर्थः । सुमनोधन्वा कामः। श्यानचकं चक्राकारं शख्र- तैक्ष्ण्यसंपादकं पापाणजयन्त्रमुच्यते। पुलिनं तीरम्। तत्राम्यागत इत्यर्थ:। अहश्छेदे सायंसमये। (स्वरितश्चरणन्यासो यस्मिन्कर्मणि तथा संसर्पन्त्याः ।) स्त्रीसवेन भयवशा त्वरितगमनम् । (मृगाङ्कशन्द्रः स एव श्यानचक्रमित्यर्थः । तथा स एव राजहंसः पुण्ट- रीकं चत्यर्थः । मन्दाक्रान्ता छन्दः ।)

इति शिवभट्टसुतसवीगर्भजनागोजीभट्टककृते काव्यप्रदीपोद्ोते प्रथम उल्लासः ।

1 क. 'नो धन्यिनः श.णय। २ ग 'दारश"।

[२ डि० उल्लास: ] काव्यप्रकाश: । २३

अथ द्वितीय उल्लासः ।

क्रमेण शब्दार्थयो: स्वरूपमाह- स्याद्वाचको लाक्षणिक: शब्दोऽन् व्यञ्जकस्र्रिधा। अत्रेति काव्ये। एषां स्वरूपं वक्ष्यते। वाच्यादयस्तदर्थाः स्युः ।

अथ काव्यलक्षणपदार्थेयु स्वरूपलक्षणादिभिर्विवेक्तव्येषु शब्दार्थयोः पराधान्यास्प्रथमं तपो: स्वरूपं निरूपयिष्यन्विभागमाह-स्वाद्वाच०। शास्त्ने व्यक्षक: शब्दो न प्रसिद्ध इस्यत उक्तमत्रेति। अंत्रेति काव्ये। शब्दस्वरूपमप्रतिपादैव लाघवादर् विभनते-वाच्याद्य०। चाच्यादयो वाच्यलक्ष्य्यङ्गयाः क्रमेण तेषां वाचकादीनामर्थाः स्युः । कषुचिन्न्यायादि-

स्वरूपलक्षणादिभिरिति । यथा 'योऽभिघत्ते स वाचकः' इति स्वरूपम्। तथाभिधातृस्वं लक्षणम् । एवमन्यत्राप्यूह्यम्। आदिना विभागः । प्राधान्यादिति । कान्यत्वाश्रयत्वेन लक्षणघटकेतरपदार्थमपेक्ष्य तयोः प्राधान्यम् । अर्थस्य व्यञ्जकतवेऽपि शब्द- सहकारितयेव तस्य तत्त्वालक्षणवाक्ये शब्दस्य प्रथमं निर्देशस्तस्य प्राधान्यसूचनाय। स्वरूपमिति। विभागानन्तरं तन्निरूपणस्य सांप्रदायिकत्वादिति भावः । सामान्यलक्षण तु शब्दत्वजातिमत्त्वं शब्दस्य तदभिधेयस्वं चार्थस्य प्रसिद्धमेव । एकवचनं सामान्याभिप्रा- येण। सामान्यं च वाचकादिस्वरूपेष्वन्ततोऽन्यतमत्वं वोध्यम्। तत्र लाक्षणिकव्यञ्जकयोवा- चक उपजीव्यः । व्यक्षकस्य वाचकलाक्षणिकावित्युपजीव्यक्रमेणोपन्यासः । त्रिधेति । वाचकत्वादयुपाधौ* त्रित्वं बोध्यम्। शास्त्रे। वैशेषिकादौ। लाघवादर्थमिति। प्रकर- णलाघवानुरोधादित्यर्थ: । अन्यथा प्रकरण ततुष्टयापत्तेरिति परमानन्दचक्रवर्ती। वाच्यलक्ष्पेति। वाचकस्वादिव्यापारेण वक्ष्यमाणवाचकादिप्रतिपाद्यरवं च तल्लर्षूण

• ननु य एव शब्दो ाचक: स एवान्यन्न लक्षकः । किंच वाचकलक्षकान्यतर एव व्यअकः । अतः सांकयांत्कममे्षा भेद इत्यत आह। वाचकत्वादृपाधावितति। (चृ )

क.यायाथे। २ ग. स्वरुपलक्षणादिभिरिति। स्वरूपं विशेषलक्षणम्। लक्षणं सामा- न्यलक्षमम्। आदिनोरेशः प्राधा।३ क. वं च ल प्राधान्यादितीत्यारभ्य सचनायेत्यन्तो अ्रन्थः क पुस्तके न दृश्यते। ५ एतद्राक्यं क. पुस्तके न दृशयते । ६ ग. ०रे व'।

२४ प्रदीपोद्योतसमेत :- [२ द्वि० उल्लास: ]

तात्पर्यार्थोडपि केषुचित् ॥ ६ ॥ आकाङ्कासंनिधियोग्यतावशाद्वक्ष्यमाणस्वरूपार्णा पदार्थानीं परस्पर- समन्वये तात्पर्यार्थो विशेषवपुरपदार्थोऽपि वाक्यार्थः समुल्लसतीत्यभिहि- तान्वयवादिनां मतम्। वाच्य एव वाक्यार्थ इत्यन्विताभिधानवादिन: ।

नयेषु। न तु मीमांसादिमतेप्वपि। लाघवास्पदानां पदार्थमात्रे शक्त्तिः, न स्वन्वयांशेऽपि। गौरवादन्यलम्यरवाच्च। तदंशो हि तात्पर्याथों वाच्याद्यर्थविलक्षणशरीर आकाङ्कायोग्यता- संनिधिवशाद्पदार्थोंऽपि प्रतीयते । न चापदार्थप्रतीतावतिप्रसङ्गः । स्वरूपसतः शक्यान्वय- स्वस्य नियामकत्वात्। इस्यभिहितान्वयवादिनां मतम् । अन्वयरूपे वाक्यार्थेऽपि पदानां शक्तिः। व्यवहारेणान्वितस्यैवोपस्थापनात्तत्रैय शक्ति्र- हात। कि चान्वयभागस्याशक्यस्वेऽनुभवविषयत्वं न स्यात् । तद्विपेये शक्यत्वस्य प्रयो-

मोध्यम्। एतेनाग्र एषां लक्षणानुक्तर्न्यूनतेति परास्तम्। अनुमेयाद्यर्थानां स्वप्रकृतत्वान्न विभाग इति बोध्यम्। न्यायादीति। आदिना भाटमीमांसकाः । न त्विति। प्राभाकरेति शेषः । तात्पर्यार्थ इति । आकाङ्कादिवशाज्ासमानस्य हि तात्पर्यार्थतवेन व्यवहारेः । तस्यापि पद्तास्पर्यविषयत्वात्। तदुक्तं भट्टपादैः- 'न विमुश्जन्ति साम्थ्ये वाक्यायेंऽपि पदानि नः । वाक्याथों लक्ष्यमाणो हि सर्वत्रवति च स्थिति: । साक्षाद्यद्यपि कुर्वन्ति पदार्थप्रतिपादनम् । वर्णास्तयाSपि नैतस्मिन्पर्यवस्यन्ति निष्फले ॥ वाक्यार्थमितये तेपां प्रवृत्त्या नान्तरीयकम्। पाके ज्वालेव काष्ानां पदार्थप्रतिपादनम् ।। इति। अभिधानापर्यवसानरूपाSकाङ्का। एकपदार्थेऽपरपदार्थस्य प्रकृतसंसर्गवत्त्वं योग्यता। अव्यवधानेनान्वयप्रतियोग्युपस्थितिश्च संनिधिः। वशात्। तद्रूपास्प्रयोजकात्। अपदार्थः। प्रत्येकं पदवृत्त्यविषर्यः । अनेन तस्य वाक्यवशत्वं सूचयति। आकाङ्भावशाद्धि तस्य शक्य- ताकल्पनम् । प्रमाणानामसंत्रद्धार्थबोधकत्वाभावादिति वैयाकरणाः । अतिप्रसङ्ग इति। अशक्यार्थान्वयभानरूप इत्यर्थः । घटवद्तलमिस्यत्र पटीयसंयोगस्य भानापत्तिः । अस्ति हि तस्यापि संयोगत्वेन योग्यतेत्यभिमानः । शक्यान्वर्यंत्वस्येति। तेषामपि नानात्व- १ ग. नां स। २ क दिनयेध्व।३ क. तासत्तिव ।४ क, 'पयत्वे श° ५ इदं वात्यं क. पुस्तके दृश्यते। ६ रः। पदस्याव्यवहितोचाररूपाकाइक्षा ।७ क ग. 'त्येकप°।८ क. ग,यः। भतिप्र° ।९ क. 'यस्येति।

[२ द्वि० उल्लास: ] काव्यप्रकाशः । २५

सर्वेषां पायशोऽर्थानां व्यक्षकत्वमपीष्यते। तत्र वाच्यस्य यथा- माए घरोवअरणं अज्ज हुणस्थित्ति साहिअं तुमए। ता भण किं करणिज्जं एमेअ ण वासरो ठाइ ॥ ६ ॥

व्धन्जकत्वं न केवलं शब्दस्य, कि तु तदर्थस्यापि। तन्रापि नैकतरस्य, कि तु सर्व- स्यापीत्यमिधादिवैधर्म्यसिद्धये प्रतिपाद्यति-सर्वेषां०। अत्र वाच्यस्य यथा-माए० ।

संभवे तु तात्पर्यज्ञानकारणतयाऽतिप्रसङ्गो वारणीय इति वोध्यैम्। तद्वलान्ासमानानां संबन्धानामनेकस्वसंभवेन तद्ान एतद्वाक्यादयं संसर्गो बोष्य इतीच्छारूपतात्पर्यज्ञानस्य कारणत्वावश्यकत्वादिति भावः । अतिप्रसन्गादिति । गोपदादश्वादेरपि बोधापत्तिरिति भावः । अन्विताभिधान- वादिनामिति। अन्वितमेवामिधत्त इति वादिनामित्यर्थः । अत्रारुचिवीनं तु विधिवा- क्यास्कार्यान्वितस्वेन वोधेऽपि कार्याशस्यागधद्न्वयांशस्यागस्याप्यन्यलम्यत्वन्यायेनौचित्यात्। कि चान्वितत्वेन शक्तावप्यन्वयविशेषभानायाSSकाङ्कादिकमवश्यं कारणं वाच्यम्। एवं च विशेपरूपणाशक्यस्यैव भानमिति त्वयाऽप्यवश्यं वाच्येम्। कि च संसर्गस्यापि प्राक्पदेनोप- स्थितावगृहीतम्राहित्वरूपप्रामाण्यं शब्दस्य न स्यात् । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां तस्यान्यलम्य- स्वाच। संत्न्धेन शाब्दत्ुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति शक्यस्वस्य प्रयोजकतवान्नातिप्रसभ्भ इति। सर्वस्यापीति। वाच्यलक्ष्यव्यद्गयस्येत्यर्थः । एवं च वाच्यादिज्ञानं विना तस्या निरूपयितुमशक्यत्वास्प्रथमतो वाचकादिनिरूपणामिति भार्वः । अभिधादीति । अभि- धालक्षणापेक्षया व्यञ्जनाया वैधर्म्यसिद्धय इत्यर्थः । प्रधानस्य रसादेरव्यक्षकत्वादाह- प्रायश इति। व्यक्षकत्वमपीति । अपिना व्यञ्जकतादशायामपि वाच्यत्वाद्यप्रच्यवः सूचितः । शब्दव्यझ्ञनाया: सकलसंमतत्वेनार्थव्यञ्जनायामसांदृष्टिकत्वशङ्कावारणाय शब्दव्यक्षनाम- नुदात्हत्यैव तां प्रथमत उदाहरति-माए इति। काचिदुपनायकसंगमार्थिनी नहिर्गन्तुं मातरमाह- मातर्गृहोपकरणमद्य खछु नास्तीति साधितं त्वया। त्दण कि करणीयमेवमेव न वासरः स्थायी।

१ क कित्वथ। २ क. तत्र। ३ क. ध्यम्। अतिप्र०।४ क. जं त्वन्वितत्वेन शक्कावपि। म. जं तु संसर्गस्यापि प्रा० ५ क.च्यमिति। सब।६ क, ग,वः प्रधा०। ४ क. वाचकत्वा।

२६ प्रदीपोद्योतसमेत :- [२. दि० उल्लास: ]

अत्र स्वैरविहारार्थिनीति व्यज्यते। लक्ष्यस्य यथा- साहेन्ती सहि सुहअं खणे खणे दुम्मिआसि मज्य कए। सबूभाषणेह कराणेज्जसरिसअं दाव विरहअं तुमए॥७॥

अत्र वाच्येनैवार्येन वक्तुर्वेशिष्ट्यासस्वरविहारार्थिस्वम, गृहोपकरणत्वादिना यावश्यविधे- यत्वादिकं व्यज्यते । लक्ष्यस्य यथा-साहेन्ती०।

उपकरणमत्रेन्धनशाकादिसामर्ग्रात्यर्थकम् । तन साकल्यम्। तेनान्यथासिद्धिपराहारः । एकैकस्येन्धनादेरसत्त्वे तु पार्श्ववासिनोऽि ग्रहणसंभवः । अद्येत्यनेनादयैव संपाध्त्वम्। सांधितं प्रतिपादितमिति सत्त्वशङ्काराहित्यम् । त्वयेत्यनेन स्वकल्पनाराहित्यम्। तदित्यनेन हेस्वर्थकेनावश्यवक्तव्यस्वम्। कि करणीयं कर्तव्यम्। भणेत्यनेन स्वप्रेरणम्। एवमेव। अधुना दृश्यमानावस्थ एव। तेन दिनावसाने र्वतप्रेरेणयाऽपि कुलाङगनया मया न गन्तव्यमिति द्योत्यते। स्थायी न । स्थिरो नेत्यर्थः । अत्र वाच्येनैवेति। वाच्यसंसर्गरूपणैव वाक्याथनेत्यर्थः। संसगा वावयशक्य इस्याशयः । यथेष्टविहारेच्छायां वाक्यार्थग्रहोत्तरं प्रतीयमानायां शब्दस्य न व्यापारो विरतत्वात्। अर्थस्य च व्यापारान्तरासंभवाद्यञ्जनेवेति भावेः । न च वाक्यार्थस्येव व्यक्ष- कत्वे वाच्यस्य यथेत्यसंगतम् । संवन्ध्यभाने संसर्गभानस्य वक्तमशक्यतया तस्य व्यज्जकत्वे पदार्थस्यापि व्यक्षकत्वमिस्यदोषात्। एवं लक्ष्यस्येत्यपि। एतेन तात्पर्यार्थस्य व्यञ्जकत्वं स्वातत्र्येण नोदाहृतमिति न्यूनतेत्यपास्तम्। व्यज्यत इति। स्वैरविहारार्थिन्येषेति सामाजिक्व्यन्जनया बुध्यत इत्यर्थः । प्रियानुनयार्थ ग्रहितां तमुपभुज्याSSगतां दूर्ती प्रति नायिकाSSह-साहेन्तीति। साधयन्ती सखि सुभर्ग क्षणे क्षणे दूनाऽसि मस्कृते। सद्ावस्नेहकरणीयसदशं तावद्विरचितं त्वया ॥ मत्कृते मदर्थ सुभगं सुन्दरं तं नायकं साधयन्ती अनुनयन्ती त्वं क्षणे क्षणे प्रतिक्षणं दूनाऽस खिन्नाऽसि। त्वया तावदेवं सद्ावः साधुत्वं स्नेहो मद्विपयस्तयोः करणीयं कार्य सदृशमुचितम्। तथा च समवस्य यत्कार्य सनहस्य च यदुचितं तद्विरचितमित्यर्थः ।

१ र तेनान्यथा।२ क. साधितं ज्ञातमिति। ३ क, स्वाय्रे।४ क, रणायामपि। ५ क. 'वि । संसर्षा । ६ ग, स: , ७ क, वः । उयज्य।८ क, '्यैः । तध्दूबन"।

काव्यप्रकाश: ।' २७

अत्र मेत्प्रियं रमयन्त्या त्वया शञ्रुत्वमाचरितमिति लक्ष्यम्। तेन च कामुकविषयं सापराधत्वप्रकाशनं व्यङ्ग्यम् । व्यमपस्य यथा- उअ णिज्चलणिप्पन्दा भिमिणीपत्तम्मि रेहइ बलाआ। णिम्मलमरगअभाअणपरिद्ठिआ सङ्गसुत्तिव्व ॥८।।

अन्नापकारिण्यां बाधावतारान्मुख्यार्थः श्रोत्रा प्रत्येतुं न शक्यत इति सद्भावस्ेहकरणीय विसदशं मस्प्रियरमणेन शत्रत्याचरणरूपं विरचितमिति मुख्यविपरीतं लक्ष्यते। तेन का मुकविषयसापराधत्वप्रकाशनं व्यङ्चयम्। व्य्यस्य यथा-उअ० ।

छंद्वे साहित्यभानवादिमते प्रथमतः समृदायस्य समुदायेऽन्वयः । ततो यथासंख्येन बोचः पार्छिको बोध्यः । तदध्वनयन्व्याख्यास्यति-सद्भावस्नेहाकरणीय विसद्दशमिति। कचित्तु सद्ा- वत्नेहकरणीयविसदृशमति पाठः। तदा श्रोके ताम्यां याकरणीयं तेन सदशं कार्य स्वया विरचितमित्यर्थो बोध्यः। पेरें त्वाद्य एव युक्तः। लक्षणामूलीभूतवाधस्य झटित्युपस्थितये सज्ावन्नरेहकार्ये कृतमित्यस्यैव वक्त युक्तत्वादिति दिक। भम धम्मिएत्यादौ तु व्यब्जनान- न्तरमपि न विरोधप्रतीतिः । आ्रमभ्रमणनिकुब्जभ्रमणयोरविरोधादिति दीपिकायां स्पष्टम्। अत्रापकारिण्यामिति। ज्ञातापकारिण्यामित्यर्थः । मत्प्रियरमणेनेति। इवं न लक्ष्यान्तर्गतम् । किंतु प्रतिपाद्यसखीवेशिष्ट्यवोधनद्वारा न्यड्ग्यप्रकटनायोक्तम्। ज्ञाप्यस्वं तृतीयार्थः । तेन चेति। लक्ष्यार्थघटितवाक्याथनेत्यर्थः। प्रकाशनं व्यङूग्यमिति। कामुकविषयसापराधत्वमेपा प्रकाशयतीति सहृदयैर्व्यम्जनया गम्यत इति भावः । उअ इति। पश्येत्यर्थेऽन्ययमृअ इति। पश्य निश्चलनिष्यन्दा विसिनीपत्रे राजते बलाक्ा। निर्मलमरकतभार्जेनपरिस्थिता शङ्जशुक्तिरिव ॥ कस्याशिन्ायिकाया उपनायक प्रतीयमुक्तिः । विसिनी पश्मिनीलता । नलनं शरीर- करिया। स्पन्दस्त्ववयवक्रिया। स्पदि किंचिच्चलन इति धात्वनुसारात्। कर्मधारयप्तमासः । पुंवत्कर्मधारयेति पुंवत्। यद्दा निश्चल जनशङ्कया विहारव्यापारनिरुद्यागेति कामुकसंबो- धनम्। यत्तु निश्चलाऽचला पृथ्वी तद्वन्निप्पन्देत्यर्थ इति। तन्न। अचलापदस्यैव तत्र प्रयोगात्। पृथ्वीवाचकस्य नित्यस्त्रालङगत्वेन भापित स्कत्वाभावातमुंवद्धावानुपपत्तेश्र।

१ स ममप्रियं। २ क. नमुख्योथ: ।३क. परं त्वयमयुक्ः ।४क. लक्ष्यवावयायेनेव्यवः। लक्ष्य प्रटितवाक्यार्थों लक्ष्य एवति भाव। प्रका। ५क, ग. 'जनोपरि।

२८ प्रदीपोद्योतसमेत :- [ २द्वि०उल्वास: ]

अत्र निष्पन्दृत्वेनाSSश्वस्तरवम, तेनें च जनरहितत्वम, अतः संकेत- स्थानमेतदिति कयाचित्कंचित्मत्युच्यते। अथवा मिथ्या वदर्सिं न त्वमन्राऽडगतोऽभूरिति व्यज्यते। वाचकादीनां क्रमेण स्वरूपमाह- साक्षात्संकेतितं योरऽर्थमभिधत्ते स वाचक: ॥ ७॥ अत्र निःस्पन्दृत्वेनाऽऽध्वस्तत्वम्, तेन निर्जनत्वम्, अतः संकेतस्थानमेतदिति कयाचि- स्कंचित्संकेतस्थानाभिलाषिणं प्रति व्यअ्ञनया प्रतिपादते। अथवा निःस्पन्दस्वेनाSSश्वस्तस्वम्, तेन जनागमनाभावः, अतो न स्वमन्राऽऽगत इति मिथ्या वदसीति कयाचिद्दत्तसंकेता स्वं नाऽडगताऽहं स्वागत इति वादिनं प्रति व्यज्यते। सवसर्थ विभज्य वाचकार्दानां स्वरूपं क्रमेणाSऽह-साक्षातू०। अभिधत्ते प्रतिपाद्यतीत्यर्थः । अतो न विशेषणान्तरवैयर्थ्यम् । संकेतितं गृहीतसंके- तम्। इदं चेष्टायां साक्षादर्थप्रतिपादिकायामतिव्याप्तिवारणाय। माधुर्यादिव्यअ्कस्पर्शादिवर्णs- तिव्याप्तिवारणाये वा। न च साक्षादित्यधिकम् । 'यन्नामा यत्र चैत्यादिर्विषयोपि स तादृशः' इत्यादिव्यवहितसंकेतसत्त्वेऽपि चैत्यादिनामके चैत्यादियोगिनि विषये प्रतिपादे चैत्यादिप- देऽतिन्याप्तिवारकत्वात्। तत्र शक्यसंकेतव्यवहितसंकेतत्वात्।न च तत्र शक्तिरेवेति सम्यक्। मरकतो नीलमणिः । भाजनं पात्रम्। शङ्खशुक्ति: शुक्त्याकारं शाङ्खघटितं पात्रेम्। न तु मुक्ताशुक्तिः । तस्या वलाकावच्छ्षेतत्वाभावात्। शाङ्खशुक्तिपदस्य तत्रासामर्थ्याच्च। अत्र चाचेतनोपमया लेशतोडपि क्षोभाभावः। तेन निर्जनत्वं गम्यते। केचित्तु 'नायिकाया विरह्वेदनां कामुकं प्रति निगूढं निवेदयन्त्याः सख्या इयमुक्तिः । निस्पन्दा सा नायिका वलाकापाण्डुतातिशर्याद्वलाकात्वेनाध्यवसिता विसिनीपत्रे तापाच्छयिता राजते। अत्र निश्चल, अलसेति कामुकसंवोधनमेव। अचेतनोपमया निश्चेष्टत्वातिशयस्तेन च विप्रलम्भातिशयो व्यङ्ग्य:' इत्याहुः। संभोगाद्विप्रलम्भस्योतिमधुरत्वेन तत्र योजयति-अथवा निस्पन्देति। स्वरूपमिति। लक्षणमित्यर्थः । अतो नेति । अभिया प्रतिपाद्यतीत्यथें वैयर्थ्य स्पष्टमेव। इद चेष्ायामिति। पदघटितः संकेत इत्यभिमानः । इत एव वाऽस्वरसादाह- स्पर्शादिवर्ण इति। माचुर्यादिनिरूपितवाचकत्वापत्तिरिति भावः । चेष्टातिव्याप्तिस्तु विशेष्यतया शव्दनिवेशाद्वारणीयति वोध्यम्। विषयः। देशः । तत्रेति। तदीयसंकेत १ ख. ·न ज २ क सि त्वं तत्र नाग। : कम्। तन् चे०। ४ क. 'णैध्वति। ५ क, य च। ६ घ, चैआदि ७ क, 'त्रम्। अन्न चा ८ क, ग,यात्ततेना। ९ क, घ. 'स्य मधु १० क 'ति। अतो०।

[ २ द्वि० उल्लास: ] काव्यप्रकाश:। २९ इहागृहीतसंकेतस्य श्दस्यार्थप्रतीते रभावात्संकेतसहाय एव शब्दोऽ- र्थविशेषं प्रतिपाद्यतीति यस्य यत्राव्यवधानेन संकेतो गृह्यते स तस्य वाचक:। द्योगिनि तत्पदप्रयोगस्य लक्षणयैवोपपत्तेः । न च साक्षास्संकेतवान्वाचक इत्येतावतैव स्वस्थ- स्वेऽभिधत्त इत्यस्ष्य वैयर्थ्यम्। संयोगादिनाSमिधायां नियमितायां वाच्यार्थव्यञ्जकतादशाया- मतिन्याप्तेवार्रणीयस्वात्। न च तथाऽपि तत्रातिव्याप्तिरेवेति वाच्यम् । यक्ष्य शव्दस्प यत्राव्यवहितसंकेतग्रहो यदर्यग्रह उपधुज्यते तत्र स तदर्थवाचक इति हि लक्षणार्थः । अथ संकेतग्रहस्य शब्दसहकारितायां कि मानमिति चेद्गृहीतसंकेतस्य शब्दादर्थप्रत्यया भावः । इदं च 'यत्राव्यवधानेन संकेतो गृह्यते' इत्यादिवृत्तिदर्शनास्संकेतविशेषणतया साक्षात्पदं व्याख्यातम् । वस्तुतस्तु संयोगादिनाऽभिधायां नियमितायां यत्र शक्यान्तरध्वननं तत्र वाचकाव मा प्रसाक्कीदित्यभिधानक्रियाविशेषणं साक्षादिति। तत्र तु वाक्यार्थप्रर्तीतिव्यवधानेन तत्प्रतीति- इत्यर्थः । अग्रे च व्यवहितसंकेतत्वादिति पाठः । संकेतसत्त्वादिति पाठे तृ तत्रेत्यस्य देश इत्यर्थ:। व्यवाहितत्वं च शक्यसंकेतग्रहप्रयोज्यग्रहविपयत्वम्। स चस्थं वृक्षविशेषश्चेत्यपदा=बोध्यः। तद्योगी देशश्र तत्पदाद्वोध्य इति। रूदिलक्षणायाः शक्तितुल्यत्वात्संकेतस्य तत्रानुभूयमान- स्वाच्च तत्रैव प्रत्युदाहृतम्। लक्षणयैवेति। त क्षच्छेदेऽपि यथाकर्थचिच्छक्यसंबन्धोS- स्स्येव। तादृशस्यैव लक्षणाप्रयोजकस्वादिति भावः । वाच्यार्थेति। द्वितीयवाच्यार्थेस्यर्थः। यस्य शब्दस्य यत्रेति। काल इति शेषः । अपभ्रंशादी वाचकत्वस्येष्टत्वेन तत्रातव्या- पिर्न शाङ्क्या। अन्यथा वाच्यव्येडग्यतायां माए इस्यादेरनुदाहरणत्वापंत्तेरित्याहुः। सकेतो गृह्यत इति । वृत्तौ गृह्यत इत्यस्य 'यदर्थप्रतिपत्तये' इत्यादिः । साक्षात्संकेतग्रहसहकारेण यदा यदर्थप्रतिपत्तिरिति फलितोऽर्थः । संकेतपदेन च शक्तिरुच्यतें। संकेतग्राह्मत्वात्तस्याः । सा च बोधजनकत्वरूपेति पश्चमशेषे वक्ष्यते। अन्र च वाचकव्यवहारविषयत्वं लक्ष्यताव- च्छेदकम् । अतो न लक्ष्यतावच्छेदकलक्षणयोरभेद्: । ननु लक्षणास्थले तत्तत्पदात्तत्तल्वक्ष्यारथों बोद्धव्य इत्योदीच्छायाः संकेतत्वमेव नास्ति । शक्यसंवन्धेनैव तद्दोधात्। एवं च तद्वयावृत्त्यर्थ संकेतविशेषणं साक्षात्पद व्यर्थमित्य रुचेराह- वस्तुतस्त्विति। संकेतितमिति तु साक्षादेव माधुर्यादिव्यम्जके स्पर्शादिवणSतिव्याप्त- वारणाय। अनेनैव चैत्यादियोगिदेशवोधकचैत्यादिपदे नातिव्या्तिः। संकेतपदस्य शक्ति- १ क. स. ग. शब्दादर्थविशेष प्रतिपत्तेर°। २ क. व सुस्थ । ३ क. 'ते स्न तत्र तद। *इदं वाक्गं क, पुस्तके न दृश्यते ।५ क. व्यञ्नकतायां। ६ क. 'पत्तेः। संके। ७ क, श्क्तिग्रा- हकः समयः। स चास्मादयमर्यो वोध्य इत्याकारः । अस्यायं वाच्योऽस्यायं वाचकोऽयमयमि- त्यादिशब्दप्रयोगरूप इत्यादि मञ्जुपायां प्रतिपादितम्।अ्न। ८ग. ते। द्विन्निसंकेत।९ क, त्यादि संकेत एव नास्ति। १० ग. स्ति। एवम्। ११ फ. िः । व्यव०।

प्रदीपोद्योतसमेत :- [ २ ठि० उ्लास: ]

संकेतितश्र्वतुर्भेदो जात्यादिर्जातिरेव वा।' पद्यप्यर्थक्रियाकारितया प्रवृत्तिनिवृत्तियोग्या व्यक्तिरेव, तथाऽप्या- नन्त्याद्यभिचाराज तन्र संकेतः कर्तुं ने युज्यत इति गो: शुकथलो रित्यप्रसङ्गः । न च संकेतितपद्वैयर्थ्यम्। लक्ष्यप्रतीतावपि वाच्यप्रतीतिव्यवधानाभावात्। स्पर्शादिवर्णानां साक्षादेव माधुर्यादिव्यअ्कत्याच्च । भास्करस्तु "लक्ष्यस्याप्यन्विताभिधाननये संकेतितत्वात्तत्रातिव्याप्तिवारणाय साक्षादिति विशेषणम् । तदनम्युपगमे तु 'साक्षादभिधत्ते 'संकेतितमभिघत्ते' इति लक्षणद्वयम् । न चाऽडद्यस्य चेष्टायामतिव्याप्तिः । शब्दस्वस्य प्रकरणादेव लाभात् ।" इत्याह । तन्तु 'साक्षात्संकेतो गृद्यते' इस्यादिवृत्तौ साक्षात्त्वस्य संकेतितविशेषणतया व्याख्यानेन विरोधा पेक्षणीयम्। कि च प्रथमे माधुर्यादिव्यञ्जकस्पर्शादिवर्णेप्वतिव्याप्िः। तेषां साक्षा- देव शृङ्गारादिव्यञ्जकत्वात्। द्वितीयं तु वाच्य एव व्यङ्गयतादशायामतिव्याप्तम्। न च तत्रेष्टापत्तिः । संकेतवान्वाचक इस्यस्यैव तदा सम्यकरवेनें शेषवैयर्थ्यात्। संकेतित० । नन्वयं विभागोऽनुपपन्नः । जात्यादेरसंकेतितत्वात् । आद्यसंकेतग्रहस्य व्यवहारमात्राधी- नतया प्रवृत्तिनिवृत्तियोग्यायां व्यक्कावेव तदौचित्यादिति। मैवम्। किं हि व्यक्तिषु सर्वासृ संकेतग्रहो व्यवहाराङ्गम्, उत यस्यां कस्यांचित्। नाऽऽयः। आनन्त्यात् । नान्त्य:। परस्वात्। न घ तत्र तस्य साडस्ति। वृक्षसंबन्धनैव तद्वोघादिति बोध्यम्। व्यवधाना मावादिति। गङ्गापदाद्पि साक्षात्तीरायुपस्थितिरित्यभिमानः। इत एव वाडरुचेराह- स्पर्शादिति। वस्तुतो न च संकेतितपद्वैयध्यमित्यादिस्पर्शादिवर्णानां साक्षादेव मा,र्य- व्यअ्जकत्वाच्चेत्यन्तग्रन्थो वह्ुपु पुस्तकेषु न दृश्यते । लक्ष्यस्याप्यन्वितेति। इनरान्विते शक्तावितरत्वेन तीरस्यापि भावादितिअभि- मान: । विशेषणमिति। अभिधानकियाया इत्युर्थः । साक्षात्त्वं मे' पद्जन्यपदार्थोपस्थि- तिविशेष्यत्वमिति बोध्यम्। शृङ्गारादिव्यअ्ञकत्वादिति। तद्गतमाघुर्यव्यञ्ञकत्वा- दित्यर्थः । अतो न पूर्वविरोधः । व्यञ्षकतादशायामिति। तद्वोधके शब्द इति शेपः । शपेति । अभभिघत्त इतीत्यर्थः । जात्यादिरिति। आदिना कणंक्रियासंज्ञाः। संकेतग्रहस्य। तरयोज्यशक्तिग्रहस्य। योग्यायां व्यक्तावेवेति। नयनानयनाद्यनुमिततत्तद्वोचरप्रवृत्यनुमितस्वजनक्यक्ति- ज्ञानजनकत्वनिर्वाहेशक्तस्तज्ज्ञान विषयव्यक्तावंव सिद्धिरुचितति भावः। आनन्त्यादिति। तथा च ३.क्तिग्रहासभेवंः । सामान्यलक्षणा तु निरस्तैव तन्त्रान्तर इति भावः । यतोऽगृ- १ स. रात्तत्र । २ ग न शक्यन।३ क. वाक्यार्थप्र।४क. तिपदम्। ५ क. केत- वि । ६ क. व्यअकता। ७ न विशध्यदै।८ क, ग. भानादि° । ९ क. ति भावः ।१० ग. °नः। सक्षा ।११ क व इतर प्रतीत्यव्यवधानन जायमानत्वम । शृद्र ०। १२ के ग.ज्ञाः । योग्थाया। १३ क. ग. वत्यानु। १४ क. इकश। १५ क. °मव इत भावः।

[ २द्वि० उल्लास: ] • काव्यप्रकाशः । ३१ डिस्थ इस्यादीनां शब्दानां विषयविभागो न प्राप्ोतीति व तदुपाधावेष संकेतः । उपाधिश्रं द्विविध :- वस्तुधर्मो वक्तुयहच्छासंनिवेशितथ्। वस्तुधर्मोऽपि द्विविध :- सिद्धः साध्यश्र। सिद्धोपि द्विविध :- पदा- र्थंस्य प्राणपदो विशेषाधानहेतुथें।तत्राऽडद्यो जातिः। उक्तं हि वाक्यप- व्यभिचारप्रसद्गात्। यतोऽगृहीतसंकेतगोपिण्ड इव घटोदेरपि गोपदात्प्रतीतिः प्रसक्ता । अगृहीतसंकेतत्वस्य तुल्यस्वात्। कि च न यत्र संकेतम्रहस्तस्यापि प्रतीतिरिति व्यभिचा- रान्न व्यक्तौ संकेतः । अपि च व्यक्तिसंकेतपक्षे गौः शुक्कश्लो डिस्थ इत्यादिशब्दानामर्थ- भेदो न प्रामोति। किमेवमनिष्ठमिति चेत्सहप्रयोगानुपपत्तिः । तस्मादुपाधावेव संफेतः । स च द्विविध :- स्वभावतो वस्तुवृत्तिर्घटत्वादिः, वक्तर्यच्छया संनिवेशितो नामरुपः । तत्राSध्यो द्विविघ :- सिद्ध: साध्यश्र्ेति। सिद्धोपि द्वेधा-पदार्थस्य प्राणप्रदः, विशेषाधानहे- तुश्च । प्राणपदत्वं च याषेस्स्थितिसंबन्धित्वम्। यद्यपि शुक्कस्वादेर्नित्यत्वाभ्युपगमे गोस्वा- दिना समकालमेव संबन्धित्वम्, तथाऽपि तस्य संबन्धः कदाचिदपैत्यपि, न तु गोत्वादेरिति हीतेति। तद्विपयकशाब्दवोधे सामान्यतो गृहीतसंकेतपदज्ञानं कारणमित्यङ्गीकार इत्यर्थः। तविपयसंकेतवस्पदज्ञानं कारणमित्यङ्गीकारेऽप्याह-किं च न यत्रेति। व्यभिचारात्ं। तथा व्यक्तिपक्षे कार्यकारणभावस्य वक्तमशक्यत्वात्तत्र संकेत एव नेति भावेः। समानप्रकार- कत्वेनैव कार्यकारणभाषाङ्गीकारान्नायं दोष इत्यत आह-अपि चेति। व्यक्तवेवेति पक्षेऽयं देषेः । सहप्रयोगानुपपत्तिरिति। इदं चिन्स्यम्। व्यक्तिविशेषोपस्थितये तेपां सहप्रयोगात्। तद्वोध्यव्यक्तिमात्रबोधकत्वस्यैव पर्यायत्वात्। विशिष्टशक्तौ तु नागृ- होतविशेषणान्यायेन व्यक्तौ शक्तरजास्यादौ तदवच्छेदकत्वस्य च स्वीकारे गौरवेण च विशेषण एव सोचितत्याह-तस्मादुपाधांववेति । विशेषणे जात्यादावेवेत्यर्थः । व्यक्तिवोवेस्स्वाक्षेपाद्नुमानसहकृतपदेनैवेति केचित्। लक्षणयेत्यन्ये। व्यञ्जनयेति परे। विशेषणशक्तिगहस्यैव विशिष्टस्मृतिवं विशिष्टशाब्द्स्वं च कायतावच्छेद् कमित्यपर। संनिवेशितः । संकेतसंवन्धेन तत्तद्धर्मिणि स्थापितः । नामरूप इति । डिस्पद- पित्थादिशब्दरूपः । संज्ञाशब्दादेव च प्रागुक्त्तरीत्या संज्ञाविशिष्टधर्मिबोध इति बोध्यम्। कदाचिदपैत्यपीति । पाकेन रम्जनेन में वर्णान्तरकरण इस्यर्थः । क्रियासमवायस्य १ क ति त ।२स, ग. श् व०। ३ स. पि सि° ४ स, ग,वि प०। ५ क ख आद्यो। ६ क. दादावृपि। ७ क, "दिपदाना। ८ क, पि द्विविधः । ९ क. वदवस्थिति"। १ क. देरपीति । ११ क. हीते सं ।१२त। व्यक्तिपक्षे तथाकार्य। १३ क. दः। व्यक्ा- वैव शिरिति पक्षे दूषणान्तरमाह-अपि चेति। १४ क. ति। विशिषटशकी जात्याधुपलक्षणी कृत्य व्यक्की शककिरिति पक्षे व नागृहीत । १५ ग. पः। विशिषटशक्कत तु नागृहीत विशेषणा- न्यायेन विशेषण एत। १६ क. धस्य तु व्यअनया निर्वाहः। संनि°। १७ ग. ०। कदाचि°। १८ क, रूपान्तर। १९ क. थैः । गौ: स्व°।

३२ प्रदीपोद्योतसमेत :- [२द्वि०उल्लास: ]

दीये-'न हि गौः स्वरूपेण गौनाप्यगौः, गोत्वाभिसंबन्धान्नु गौः' इति। द्वितीयो गुणः । शुक्कादिनां हि लब्धसत्ताकं वस्तु विशिष्यते। साध्य: पूर्वापरीभूतावयॅवः क्रियोरूपः। डित्थादिशव्दानामन्त्यबुद्धिनि-

विशेषः । तम प्राणप्रदो जातिः। उक्तं हि वाक्यपदीये-'नाहे गौः स्वरूपेण गौः, नाप्य- गौः, गोत्वाभिसंत्रन्धात्तु गौः' इति। अस्यार्थ :- 'गौः स्वरूपेण न गोव्यवहारस्य, नाव्यगोव्यवहारस्य विषयः, गोस्वाभिसंवन्धान्तु गोव्यवहारस्य विषयः' इति। तथा च प्राणपदत्वमस्य सिद्धमिति। विशेषाधानहेतृस्तु गुणः । गोस्वादिनाँ लब्घसत्ताकं हि वस्तु शुककत्वादिना विशिष्यते। साध्यस्तु पूर्वापरीभूतैकदेशतवेन विवक्षितः क्रियारूपच्छेद- नादि: । यदुक्तम्- यावस्सिद्धमसिद्धं वा साध्यस्वे्न प्रतीयते। आश्रितक्र्मरूपत्वास्सा क्रियेत्यभिधीयते । इति। वक्तृयदृच्छासंनिवेशितस्तु शब्दरूपः । डित्थादिशब्दानों प्रथमवर्णप्रतीत्या किंचित्प्रका- शितमन्त्यवर्णबुध्ध्या निःशेषतो ग्ह्यं नानावर्णात्मकघटादिपद्वद्वर्णकमशून्यं स्फ़ोटार्यं शब्द-

नित्यस्ववादिमते तदन्यत्वं निवेश्यम्। गौः स्वरूपेणेति । अज्ञातगोरवकेन धर्मिस्वरूप- मात्रेणेत्यर्थः । नाव्यगोध्यवहारस्येति। अभावज्ञाने प्रतियोगितावच्छेदकप्रकारकप्र- तियोगिज्ञानस्य कारणत्वादिति भावः। गोत्वाभिसंबन्धास्विति। एवं च यावद्वो- व्यवहारं तत्र पिण्डे गोत्वस्य सत्त्वात्प्राणप्रदश्वमिति भावः । विशेषाधानहेतुरिति। तत्त्वं च यावदाश्रयस्थितिसंबन्धकभिन्नत्वे सति द्रव्यक्रियान्यतवम्। साध्यस्त्वति। साध्यत्वेन विवक्षितः । तदेव दर्शयति-पूर्वापरेति'। अधिश्रयणाद्यवतारणान्तव्यापारस- मूहो हि पाकक्रियों। विकित्यनुकूलत्वेन तेषामनुगमान्न नानार्थता। तत्र सर्वप्रागभावे भविष्यत्वम्। सर्वध्वंसे भूतत्वम्। कम्यचिद्वूर्तमानत्वे वर्तमानत्वम्। एवं च भासमानपौर्वा- पर्यकावयवकत्वसमानाधिकरेणो धर्मविशेषः साध्यत्वमिति फलितम्। क्रियारूप इति। धातुवाच्य इति यावत् । तथा में पाचकादीनां प्रकारीभूतक्रियायां शक्तिः । वैयाकरणैः कृत्स्वेव कार्याभावाङ्गीकारादिति स्पष्टमस्मत्कृतवैयाकरणसिद्धान्तमन्जूषायाम्। किंचित्प्रकाशित मिति। अल्पावयवावच्छेदेन चक्षु:संनिकषें पटस्येवेत्यर्थः।

१ क. ख, ग. वे- रू वण न गौनो। २ क.ना ल°।३ ख. विशेष्य0 । Yक. ख. थयवक्रि ।५ ग.मादिु : क 'रवि° । ७ क, 'ना हि लव्यसत्ताकं व । ८ क, न विव क्ष्यते । ९ क नां हि ग्र१० ग. तिकभि । ११ क. नि। बोद्धोऽघि १२ क. या। तत्र। १३ क. रणमुत्ा वसप साध्यी। १ क. च पचादीनां कियायां। १५ क िः। किचि°।

[२द्वि० उल्लास: ] काव्यपकाशः । ३३

ग्रह्िं संहृतक्रमं स्वरूपं वक्त्रा यहच्छया डित्थादिष्वर्थेषूपाधित्वेन संनि- स्वरूपं डित्थादिष्वयेषूपाधित्वेन वक्तरा यदच्छ्या कल्प्यत इति संज्ञारूपयचच्छात्मको डित्थादिशब्दः । चण्डीदासस्तु-अन्स्यं स्वलक्षणं युद्ध्या निःशेषतो ग्राह्यं यस्य तत्, जातिप्रतीत्यनन्तरं न्यक्तिप्रतीतिरिति क्रमशून्यं च डिस्थादीनां शब्दानां स्वरूपं डित्थादिप्वर्येषृपाधिरषेन पदा- थापस्थित्यनुकूलतया संकेत्यते। उपाध्यन्तरं तषां नास्ति। कि तु धर्मिमात्रं ततः प्रतीयत इति वृत्त्यर्थमाह। अन्त्यवर्णबुद्धचेति। पूर्वपूर्ववर्णानुभवजनितसंस्कारसह कृतयेत्यर्थः । निःशेषत इति। सर्वावयवावच्छेदेन तत्संनिकषें संपूर्णपटस्येवेति भावः। घटादिपदघदिति। मतान्तरसि- द्वस्य व्यतिरेके दृष्टान्ततेति वोध्यम्। वर्णक्रमशून्यमिति। वर्णक्रमग्रहशन्यमित्यर्थः। यथा पटप्रत्यक्षे न तन्तुक्रमभानं तद्वदित्यर्थः । एकः पट इतिवदेकं पदमिति व्यवहारादव- यवातिरिक्तोऽवयवी स्फोटारव्यः स्वी क्रियत इत्यर्थः । अत एव तत्र तन्िवयत्तावत्पद्- ज्ञानेऽपि न तत्र गणनां विना वर्णेयत्ताज्ञानमिति भावः । तदाह-स्फोटाख्यमिति। एतेन नानावर्णतत्तद्व्यवहितोत्तरस्वादिकमघटितपैदस्वस्य शक्ततावच्छेदकरवे गौरवमानन्त्यं चेत्यपास्तम्। यहच्छयेति। डित्थादिपदं तादास्म्यसंवन्धेन डिस्थादिनामविशिष्टतत्तद्र्थबो- धकं भवस्वित्याकारयेच्छयेत्यर्थः । यदच्छाकल्पितस्वाच्च यदच्छाशब्द इति व्यवहारस्तदाह- यदच्छात्मक इति । अयमेव संज्ञाशब्दो द्रव्यशब्द इति च व्यवड्गियते। श्रावणज्ञा- नस्य शा्दबोधे हेतुत्वाङ्गीकार्रान्नाSSस्माश्रय इति बोध्यम्। चण्डीदास इति। अन्त्यव्यवच्छेद्यं तच् स्वलक्षणं धर्मिस्वरूपं बुद्धय्ा तद्वारा निर्ग्राह्यं यस्य शब्दरूपस्य । शब्दज्ञानेन धर्मिप्रत्ययनात्। गवादिपदे हि विशेषणप्रतीत्यनन्तरं व्यक्तिप्रत्यय इति क्रमस्तच्छून्यम् । आहत्यैव धर्मिप्रत्यायनादिति भावः । उपाधिरवेने- त्यस्य व्याख्या-पदार्थोपस्थित्यनुकूलतयेति। संकेत्यते। केवले धर्मिण्येवेति शेषें: । अयं भाव :- तदुपाध्युपलक्षिते शुक्कवासा देवदत्त इत्यादाविव शक्तिग्रह इति न तस्य वोधे भानम्। शुक्कवासस्ववद्यें तन्निवेशस्तु निर्धमिंतावच्छेदककशक्तिग्रहासभवात्तत्सौ- कर्यायैवेति। तदेवाSSह-उपाध्यन्तरमिति। पदान्निविकल्पकं तु आकीशादिपदादा- विष्टमेव । अत एवास्य द्रव्यशब्दत्वेन व्यवहार इति तव्भावः। यद्वाऽन्त्यमन्त्यवणप्रत्य- क्षेण ग्राह्य स्वलक्षणं शब्दरूपं यस्यार्थस्य बुद्धया ज्ञानेन निःशेषतः स्वरूपतोर्थतश्च ग्राह्मम्। अर्थतोधकत्वं हि पदस्वरूपम् । पद्यते वोध्येतेऽनेनेति व्युत्पत्तेः । तादृशं डित्थादिपदानां १ ग. वं य ।२ क.न तदर्थी। ३ क. रात्सफोटा°।४ क, थैः। तदाह। ५ क. ग, पदस्य। ६ ग.वमित्य।७ क, ग. दं डित्या ।८ क. ग. राच्च नात्मा०। ९ क. ग. 'प्रच्ाय। ५० क. ग, षः । तदेवाइडट। ११ ग. काश्यप। १२ क ति भावः।१३ क, ग, ध्त इति ।. ५

३४ प्रदीपोद्योत्तसमेत :- [ २द्वि० उल्लासः ]

वेश्यत इति सोऽयं संज्ञारूपो यहच्छात्मक इति।'गौः शुक्कश्रैलो डित्थ इत्यादो चतुष्टयी शब्दानां प्रवृत्तिः' इति महामाष्यकारः । परमा- ण्वादीनां तु गुणमेध्यपाठात्पारिभाषिकं गुणत्वम। गुणक्रियायहच्छा- नां वस्तुत एकरूपाणामप्याश्रयभेदान्जेद इव लक्ष्यते। यथेकस्य मुखस्य खड्गमुकुरतैलाद्यालम्बनभेदातू। तच्ब भाष्यविरुद्धम्। तत्र शव्दस्यैवोपाधिस्वेन व्यवस्थापनात्। डिस्थादिशब्दाङ्गित्था दिनामाऽयमिति प्रतीतेः । एवं हि 'गौः, शुफः, चलः, डिस्थः, इत्यादी चतृष्टयी शब्दानां प्रवृत्तिः, इति महाभाव्यकारः। नन्वेवं परमाप्वादिशब्दानां जातिशब्दत्वं स्यात्। न गुण- शब्दत्वम् । परमाणुत्वादीनां प्राणपदत्वन जातित्वादिति चेरसस्यम्। जातिशब्दा एव ते । वशेषिकनयानुसरिण तु तत्र गुणशव्दव्यवहारः । ननु पटादिनिष्ठानां शुक्कादिगुणानां गुहतण्डुलादिनिष्ठानां पाकादिक्रियाणां च भेदस्य च प्रत्यक्षतः सिद्धौ व्यत्तिसंकेतपक्षो- क्त्रदोष: समान इति चेत्, न । गुणादीनां स्वरूपत एकरूपाणामाश्रयभेदान्भेद इव लक्ष्यत। येथकस्येव मृखस्य खड्गमुकुराद्यालम्बनभेदात्। स्वरूपं स्वेन डित्थादिपदेन रूप्यते बोध्यत इत्यर्भरूपं तत्। डित्थाद्येंपु पदार्थोपस्थित्यनु- कूलतर्या तादात्म्येन तद्वच्छेदकतयेत्यर्थः । तच्च भाष्येति। कि च पक्षद्वयेऽप्यनयेत्यादि व्दर्थम्। सवेषामेव शब्दानां स्वज्ञानद्वा राऽर्थज्ञानजनकवात्। अर्थज्ञानानन्तरमव स्वरूपतोवर्थंतो बाधाच। अनत्यशव्दस्य प्रागुक्तार्य शक्तयभावाच। अपि च बहुन्रीहो वुद्धिनियांह्यानयकमिति स्यात्। दिशेषणवात्। किं चाऽडद्यव्याख्यायामुपाधित्वनत्यसमऊसम्। रुवपामेव शव्दानां तथातवनार्य वलक्षप्यानापत्तेः। पक्षद्वयेऽपि लक्षणात्तश्चंति दिक्क। तत्र डित्यादिपद डित्थादिपद्वति शक्तमित्याकारः शक्तिग्रहः। न चैतादृशशक्तित्रहास्पर्व डित्थादिपदव्त्वनाज्ञाना कर्य तद्वच्छिन्न शक्तिग्रह: संत्रन्धसामान्येन वैशिष्ट्यस्यैव तत्र निवेशात्। यदा गृणगुणिनोरिय वाच्यवाचकयोरपि तादास्म्याङ्गीकारददोषः । वाचकत्वाख्यसंबन्धविशेपग्रहस्तु पश्चादवति वाध्यम्। चतुष्ट- यीति। उपाधेविशेषणस्य चातुविध्यादित्यर्थः । प्रवृत्तिरितीत्यस्योवाचेति शंपः । प्रवृत्ति: प्रवृत्तिनिमित्तम् । परमाण्वादीति । आदिना परममहच्छव्दसंग्रहः । परमाणशव्दः परिमाणविशेष तद्वति मैं। गुडतण्डुलादिनिष्ठानामिति। तन्निष्ठविक्कित्ीनां भेदे तदनुककूलत्यापाराणामपि भेद इति भावः । कारणभेदस्य कार्यभेदनियामकत्वादित्याशयः । उक्तदोपः । आनन्स्यव्यभिचाररूपः । भेद इवेति । प्रत्यभिज्ञालाघवादिभि: शुकादी- नामैक्यसिद्धौ भेदप्रतीतिराश्रयभदौपाधिकी। तत्सवन्धस्यैव च नाशोत्पादाविति भावः । आलम्बनम् । प्रतेविम्वाश्रयः 1 १ क. ख. ग, ति स स ३ ग.क उपाधिरिति। ३ ख, अलति डडि0। ४ के. 'ना गुण ५ ख. "मध्ये पा६ ग. कस्यापि मु, ७ क. 'व्दन्चव्न ८ कया स्वात्मकस्वरूपसंवन्धेन तद।९ क. 'तो वाधा। १० र हः । गुगगुणिनों ११ क. 'रामानुपपनिः । चतु', १२ सर, ग च। उक्क

[२ डवि० उल्लास: ] काव्यप्रकाश: । ३५ हिमपय:शङ्गाद्याशरयेपु परमार्थतो मिन्नेपु शुक्कादिपु यहशेन शुक्ः शुक्क इत्याद्यमिन्नाभिधानप्रत्ययोत्पत्तिस्तच्छृकृत्वादि सामान्यमू। गृड- तण्ड्ेलादिपाकादिष्वेवमेव पौकत्वादि। बालवृद्धशुकाशुदीरितेषु डित्था- विशव्देष च प्रतिक्षणं भिद्यमानेषु डित्याद्यर्थेपु वा डित्थत्वाद्यरतीति अपरे तु-हिमपय:शहादि शुकादिर्गुणः परमार्थतो भिन्न एव। पाकाच्छुकं रूपं नहटं श्याममुत्पन्नमिति प्रतातेः । न चयं भ्रान्तिः। वाधकाभावात्। न चोत्पाद्विनाशैर समवायस्य प्रतीयेते इति युक्तम्। तदनुलेखात्। तथा चानुगतप्रत्ययानुरोवेन तत्रापि शुंक्लस्वा- दिजातिः, लाघवाच तत्रव संकेत इत्यभ्युपेयम्। एवं गुडतण्डुलपाकादिष्वपि पाक-

सेव च डिस्थादिनदशक्था। एकत्वात्। इत्यङ्रीकर्तव्यम्। एतेन'वालवृद्धशुकादुदीरितेषु हित्थादिश्देपु च प्रतिक्षणं भिद्यमाने डिर्थाद्थपु वा डित्थादित्यमस्ति' इति व्याख्या- तन। इवार्थेन वाशब्देन चशाजदस्य स्थानविनिमयात् । यद्वा संवध्वेव वाध्येषु सामान्यम- स्तीत्यत्र तद्वाक्यतात्पर्यम्। अथवा भाष्यकारमते ित्थादिशब्द एवोपाधिरिति तन्मतेऽपि शब्दस्य नानात्वात्तत्निष्ठा जातिरेव शक्ताङ्गीक्यत तत्तात्पर्यम्। तस्मात्सर्वशब्दानां जातिरेव संकेतविषय इत्याङकः । येषां मने संज्ञाशब्दानां शब्दो नोपाधिः किं तु ततो धर्मिमात्रप्रतीति- स्तेपां मत आकाशादिशब्दानां कथ जातो संकेत इति चिन्त्यम् । मतीतेररिति। अवाधिततारतम्यप्रतीतेश्वेत्यपि वाध्यम्। अनुगतः । एकाकारः । अत्ययेत्यभिधानस्याप्युपलक्षणम्। अभिवानं शाब्दव्यवहारः । एवम् । अनुगतप्रस्ययाभि- धानाम्याम्। शब्दप्वपि भेदस्य साध्यतयोपमानत्वायोगादाह-यद्धति। सर्वेप्वेव वाच्ये- ्विति पोठें: । शब्दपरेतु शब्देतु शब्दस्यैव वाच्यत्वादिति भावः । अथवेति। वालाद्युदी- रितानां तेषामनेकत्वात्तद्वंदेन व्यङ्षयस्यापि भेद इत्याशयः । शब्दो नोपाधिरिति। किं तु निर्विकल्पक एव बांध इति भावः । तेषां मत इति। धर्मिमात्रस्य ततो बोधा- न्रीकर्तृणां मते जातेर्वोधाविषयत्वादिति भावः । आकाशादिपदानां चेति । एकव्यक्तिमात्रवृत्तिजात्यनङ्गीकारादित्यर्थः । आनन्त्यव्यभिचाराभावेन व्यक्तावेव शक्स्यो- चित्यमिति भावः । चिन्त्यमिति। चिन्ताबीजं भुं शब्दाश्रयत्वेनैव ततो बोधस्यानुभवि- १क. दवादिप । २ क. त्या्रिनुगनामिन्रा,त्यादिरमि", ३ ख. ण्डुलपई।४ क. स. ग. पाकादित्वम् । क, स, ग, े द्विन्धादर्थे वा दित्यादित्त्मस्ती। ६ क. रक्तमुत्पन्नमि- त्यादिप्र।७घ. तफादि,८क. माद्रिभिश्नेषु डित्दित्वं जा2। ९ क, ने हित्यादर्षे वा । १० क. वाक्येषु। ११ क 'तितु तात्प० । १२ घ. पाधिस्ते"। १ध. दिपदानां। १४ क. अनौष धिकतार। १५ क. ठः। भाष्यकाररीत्या डित्यादिशकषृ शब्दस्य वाच्यत्वादिति भावः: शब्दो. नो। ग. ठ । शब्दो नो। १६ क, तु जाविपदमन्न।

३६ प्रदीपोद्योतसमेत :- [ २ द्वि० उल्लास: ] सर्वेषां शब्दानां जातिरव प्रवृत्तिनिमित्तमित्यन्ये। तद्वानपोहो वा शब्दार्थ: कैश्चिदुक्त इति ग्रन्थगौरवभयात्प्रकृतानुपयोगाञ्च न दर्शितम्। स मुख्योऽर्थस्तत्र मुख्यो व्यापारोऽस्याभियोच्यते॥८॥ स इति साक्षात्संकेतितः । अस्पेति शब्दस्य ।

नैयायिकाद्यस्तु-'न व्य्तिमात्रं शक्यं न वा जातिमात्रम्। आद्य आनन्त्याद्य- भिचाराच्च। अन्त्ये व्यक्तिप्रतीत्यभावप्रसङ्गात्। ने चाडक्षेपाद्यक्तिप्रतीतिः । तम्माद्विशिष्ट एव संकेतः । न चाSऽनन्त्यादशक्यता व्यभिचारो वा। गोस्वादिसामान्यलक्षणया सर्वच्य- क्तीनामुपस्थितौ सर्वत्र संकेतग्रहसौकर्यात्, इत्यातिष्ठन्ते। सौगतास्तु-'व्यक्तावानन्त्यादिदोषाद्भावस्य च देशकार्लोनुगमाभावात्तदनुगतायाम- तद्यावृत्तौ संकेतः' इत्यादिमतानि प्रकृतानुपयोगान्न सूत्रकृता दशतानि। ननु वाच्यलक्ष्यव्यङ्रयाः पदार्था इति विभागोऽनुपपन्नः । मुर्यत्वेन प्रसिद्धस्य तुरी- यस्यापि भावादित्यत आह-स मुरव्यो० । साक्षात्संकेतित एवार्थो मुख्यत्वेन प्रसिद्ध इस्यर्थः। कथमसौ तथेत्यत आह-तत्र मुख्यो०।

कत्वेन श=दवृत्तिजातिरेव प्रवृत्तिनिमित्तम् । न चाSडकाशः शव्दाश्रय इति सहप्रयोगानुपपत्तिः। पदवाच्यत्वपरतया परिहारादिति बोध्यम। केचित्तु जातिपद्मखण्डोपाधिपरम्। तेनाSSकाश- स्वाभावत्वादिपरिग्रह इंत्याहु। जातिरेवेति पक्षे झुक्कादिपदैः शुकत्वजात्या स्वाश्रयाश्रयत्व- परम्परया पट्देराक्षेप इति वोध्यम्। एतेन गोत्वादिभिः स्वसमवाय्यवयवाक्षेपः स्यादिति निरस्तम्। साक्षात्स्वाश्रयेऽन्वयासंभव एव परम्परयाऽSश्रयस्याSक्षेपात्। तच्छक्तपदस्य तादृशशाव्दबुद्धित्वं कार्यतावच्छेदकमिति पक्षे तु दोपशङ्कैव नेति दिक। न चाउडक्षेपािति। तथा सति वृत्त्याऽनुपस्थितत्वन शाब्दबोधविषयत्वानुपपत्तिरिति भावः। सर्वत्र सौकर्यादिति। संकेतग्रहस्येत्यर्थः । अनुगमाभावाहिति। क्षणभङ्गवादिनः स्थिरसामान्याभावादित्यर्थः । प्रकृतानु- पयोगादिति। उपाधिशक्ती हि विशेप्यस्य व्यङ्रयत्वसंभवात्तत्प्रकृतोपयोगि। एवमुप- हितशक्त्यादिमतमिति भाव: ।

१ क. ितः १ २ घ. नवाक्षे । ३ घ, त् सौ। Y क. 'लाननुगमात्त ।५ क इति। ६ क. पक्षे स्वाश्रयस्त्राश्नवान्यतरस्य व्यअ्रनया शोधस्तातपर्यवशादिति न दोषः । न चा। ग. थः। अभिधा।८ क नैव।

[२ द्वि०उल्लास: ] काव्यपकाश:'। ३७

मुख्यार्थबाधे तयोगे रूढितोऽथ प्रयोजनात्। अन्योरऽर्थो लक्ष्यते यत्सा लक्षणाऽऽरोपिता किया ॥९ ॥ अस्य शब्दस्य तत्रायें योऽभिवारूपो व्यापारः स मुख्यो यत उच्यत इत्यर्थः । यद्वाऽभिधाव्यवहारस्य नाभिधा समयाभावादित्यादौ दर्शनात्तां लक्षयति-तत्र मृख्य इत्यादि। तत्र यो व्यापारः सोऽभिवेत्युच्यत इत्यर्थः । मृख्यत्वोस्कीर्तनं च वक्ष्यमाणस्य

यत्तु-'मुख्यार्थवाचे तद्योग इत्यादिकारिकोपयुक्ततया वाच्यस्य संज्ञान्तरं करोति- स मुख्य इत्यादि' इति सूत्रावतारणं तदयुक्तम्। वाच्यार्थबाधे तद्योग इस्येवमेव तत्रो- पपत्तौ तदर्थ संज्ञान्तरकरणस्य गौरवेणानौचित्यात्। वाचकं निरूप्य लाक्षणिकं लक्षायेतुं लक्षणां लक्षयति-मुख्यार्थ०। रूढि: प्रसिद्धिः । प्रयोजनं व्यङ्गयार्थप्रतिपादनरूपम्। क्रिया व्यापारः । अत्रान्योऽर्थो यल्लक्ष्यते सा लक्षणेति लक्षणम्। लक्ष्यते प्रतिपाद्यत इत्यर्थः । अतो नाऽऽत्माश्रयः । मुख्यार्थवाघ: शक्यसंबन्धो रूढिप्रयोजनान्यतरच्चेति हेतुन्नयवचनम् । व्यक्षनायां शक्ति- स्मृता चातिव्याप्तिवारणाय तद्योग इति लक्षणेऽपि प्रवेशनीयम् । योगस्य च हेतुत्वं विष- क्षितम्। अतो न मुर्यार्थसंबन्धिव्यञ्जनायामप्यतिव्याप्तिः । मुख्यस्याप्यभिघारूपमुख्या- अभिधारूप्रो व्यापार इति। ज्ञायमानवृत्तर्व्यापारत्वमित्यँभिमानः । सोऽभिधे- त्युच्यत इति। एवं च संकेतितार्थबोधजनकव्यापारत्वमभिघारुक्षणम्। मुख्यत्वेति। 'स मुख्योजर्थः' 'तत्र मुख्यः' इत्यननेस्यर्थः । कारिकया 'संकेतग्राहं शक्त्याख्यपदार्थान्त- रमभिधा' 'तादृशं शब्दार्ययोस्तादात्म्यमभिधा' इति मीमांसकपातज्ञलमतमु्पनिबद्धमिति बोध्यम्। पातञ्ञलमतं वैयाकरणसिद्धान्तमव्जृपायामस्माभिरुपपादितम्। तद्वाधपुरःस- रेति। अस्य मुख्यत्व एतदभाव ऽ्न्याश्रयणमिस्यर्थाल्लम्यते। लोकेऽपि ग्रामे कस्यचिन्मु- र्यस्वे कृते तदभावे गौण आयाति। तद्योगे। शक्यार्थयोगे। अथेति। चायें। प्रयोजनादिति। प्रयोजनाभिसंधे- रित्यर्थः । प्रयोजनाभिसंधिपूर्वकं लाक्षणिकशब्दप्रयोगे वक्त: प्रवृत्तिर्भवतीति तस्य लक्षणा- प्रयोजकत्वं वोध्यम्। व्य्षनायाम्। तजन्यवाधे। शक्तिस्पृताविति। शक्तेः शक्यार्थादन्यत्वादिति भावः । सा च ने मुख्यार्थसंबन्धेनेति तद्योग इस्यनेन तद्वयावृत्तिः । योगस्य च हेतुत्वमिर्ति। न च संत्रन्धस्याव्यावर्तकतया तास्पर्यमेव तदर्थभासकमस्तु १क. त्तां प्रतिपादयति तत्र।२ (न) अभिमान इि। अन्नारुचिवीजं तु वृत्तिज्ञानस्यैव व्यापारखवं न तु ज्ञायमानवृत्तेः । अत एव मिथ्याभृतवृत्तेज्ञनिच्छाव्दवोधः।३क.ग.ति। तत्र मुख्यः स मुखयोऽर्य इत्य। * ग वेडल्पाश्र५ क ग े। प्रयो।६(चृ०) नमुख्यार्घेति। कि तु शाक्क्केसवधेनेव मख्यार्थवोष इत्याशपेन ।७ क.ति। प्राग्गहीत।

३८ प्ररदीपोद्योतसमेत :- [ २ द्वि० उल्लास: ]

र्थसंबन्धेन प्रतिपादनं संभवतीति तद्वारणायान्य इत्युक्तम्। अन्योऽमुख्यः । यदिति गुणी- भूतलक्षणक्रियामात्रपरामर्शः । तेन 'शक्यसंवन्धेनाशेक्यप्रतिपत्तिर्लक्षणा' इति प्राचीनम तेनेतलक्षणम्। 'तद्धेJुः शक्यसंत्रन्धो लक्षणा' इति परमार्थः । प्रतिपत्तिहेतुर्हि वृत्तिः। न तु प्रातपत्तरेव। यत्त यदित्यस्य यत इस्यर्थकतया संबन्धपरतयैव सूत्रन्याख्यानं तद्युक्तम्। 'नाभिधा समयाभावाद्वेख्वभावान लक्षणा ' इत्यत्र 'मुख्यार्थबाधादित्रयं हेत"' इांत व्याख्यानविरोधात्। न हि संबन्धरूपरवे लक्ष- णायाः संबन्धो हेतुर्घटते। ननु प्रतिपादनं चेलक्षणा न तर्हि शब्दघर्मः। गङ्गादिशब्दानां नीरादिकमुपस्थाप्य विरामे नीराद्यर्थनेव्र स्वसंवरन्धन ताराद्यथप्रांतपादनाल्क्ष्यस्य पदन संबन्धविरहाच्चेत्यत आह- भारोपिता क्रियेति। शक्यन्यवहितलक्ष्यार्थविषयत्वाच्छब्द आरोपित एव स व्यापारः । किं संतन्धज्ञाननेति वाच्यम्। अनुपस्थिते पदार्थ तात्पर्यस्य ग्रहीतुमशक्यत्वात्। संत्रन्धग्र- हश्च प्रागेव कद़ाचिजातः । एवं च प्रा:गृहीतसंत्र-धेन ऐसा तेन संवन्देन तटादिस्मृतौ पश्चा- त्तत्र तात्पर्यग्रह तच्छाब्दवोघः । अउृपपांत्तप्रतिसंवानस्यापि तास्पर्यग्रह एवोपयोगो मोध्यः । गुणीभूतेति । कवावशष्यकत्रोचनय इदम् । क्रिक््याविशेष्यकत्रोधनये तु न कश्विदोषः । तेन शक्यसंबन्धनेति। अननुगततज्ज्ञानहट केत्यर्थः । पदाच्छ्क्येस्मृतिस्तया च शाक्य- संवन्धिलक्ष्यस्मृतिररिति तन्मतम्। अत्र नवन :- , र्यार्थवाघज्ञानकालिकत्वमपि शक्यसं- बन्धज्ञाने देयम्। तेन मुख्यप्रवाहाद्याधज्ञानकालिकतीरादिस्मृतौ नातिव्यापतिः। गुणो द्रव्यमित्यादौ गुणपदेन स्वकारणत्वेन ज्ञातगगनोपस्थितो च नातिव्यापिः। वन्ृगत्या गुणस्य गुणपदशक्यत्वपि शक्यस्वन तदाSम्रहात्। मुख्यार्थवाघ इत्यस्य च तात्पर्यवषय इतरपदायें मुख्यार्थतावच्छेदका वच्छिन्नवाघज्ञानकालीनेत्यर्थः । तेन च्छ्रिणो यान्तीत्यादौ नाव्याप्तिः । तास्पर्थवेषये Sच्छत्रिगमने छत्रिणामन्वयवाधात्। निहेतुकलक्षणाभासे तिव्याप्तिवारणाय रूढित इत्यवि लक्षणे निवश्यम् । एवं च शाक्तत्वेन शक्तिज्ञानेजन्यशक्यस्मृतिविषय शक्यसंबन्धज्ञा- नजन्या तात्पर्यविषयतरपदार्थतावच्छेदकावच्छिन्न मुख्यार्थतावच्छेदकरूपेण तद्वच्छिन्नान्वय-

रूपव्यापारो वा लक्षणत्योहुंः। न तु प्रतिपात्तरति। यदि त्वन्वयबोवरूपप्रतिपत्ति- हे रवृत्तिरियं तु स्मृतिरित्युच्यते तदा मूलोक्तमपि सम्यक। हेतुर्घटत इति। शाब्दवो-

च लक्षणाविशेषणांशप्रयोकपरत ्वान्न काप्यसंगतिरिति चिन्त्यमेतत् । प्रतिषादनं चेदिति। भावल्युडन्तं करणल्युडन्तं वा। आरोपित एवेति। स्वहे- १ क शक्याप्र1 के, न्वस्वन्प देन ल'।३क ग, ति । तज्ज्ञान * क. 'क्यवाचे पाक्यमं। ५ अत्र नव्या इत्यारम्य चिन्त्मेतदित्यन्ता अ्रन्थः कपुस्तके न दृदयते। ६ क हावाघ। ७ ग. मपदरत। ८ क, तातर्यमहे ।९ क. 'नशक्य'। १० ग हुः । हेतु°। ११ क,ति। स्वार्थणिचि भाय°।

• [२ द्वि० उछासः ] काव्यप्रकाश:। ३९ कर्मणि कुशल इत्यादो दर्भग्रहणोद्ययोगाद्गङ्गायां घोष इत्यादौ च गङ्गादीनां घोषाद्याधारत्वासंभवान्मुख्यार्थस्य बाधे विवेचकत्वादौ सामाप्ये च संबन्धे रूढित: प्रसिद्धेः, तथा गङ्गातटे घोप इत्योदे: प्रयो- गायेषों न तथा प्रतिपत्तिस्तेपां पावनत्वादीना धर्माणां तथापतिपाद- नात्मनः प्रयोजनाज्च मुख्येनामुख्योडर्थो लक्ष्यते यत्स आरोपितः शब्द- व्यापारः सान्तरार्थनिठ्ठो लक्षणा। वस्तृतो जर्यनिष्ठ एवेत्यर्थः। तदेतदुक्त्तम्-'सान्तरार्थनिष्ठ' इति। रुमितो सथा-कर्मणि कुशल इत्यादौ। अन्र दर्भग्रहणायोग्यत्वान्मुख्यार्थवाघः । विवचकतवं घ संबन्धः । एवमन्यत्राप्यू- ह्म्। तथा च तैलल्ादिजनपदशब्दा जने। स्वक्शब्दसवगिन्द्रिये। प्रयोजनाधथा- 'गङ्गायां घोष' इत्यादौ। अन्र हि गङ्गातीरे धोप इति मुख्यशब्दात्ताहशं पावनवं न प्रतीयते याहशं 'गङ्गायां घोष' इति लाक्षणिकात्। लक्षणा वावहिविधा-शुद्धा, गोणी च। तत्राऽड्द्या द्विविधा-उपादानलक्षणा लक्ष- शलक्षणा च। ते अपि प्रत्यकं सारोपा साध्यवसाना चतति द्विविवे इति रुद्धाभेदाश्र-

न्वसत्त्वात्तत्रा SSरोप इस्यथां वा। वस्तुत इति। साक्षात्संब्रन्धेनेत्यर्थः। सान्तरार्थनिष्ठ इति। साक्षादर्थनिष्ठः सान्तरा परम्परया शब्दनिष्ठ इत्यर्थः। विभक्स्यर्थानवये प्रकृतिजन्यो- पस्थितेहेंतुत्वास्स्वशक्यसंवन्धेन गड्गादिपद्जन्दव तरादय्प्थितिरित्येव सुक्तमिति। शक्यसं- बन्धस्येव लक्षणात्वेऽपि तस्थापि परम्परथव शब्दनिव्टवं बोष्म्। तथा च तीरादिरपोऽर्य: स्वशक्यसामीप्यादिसंब्न्धेन गङ्गापदवानिति ज्ञानमेव रक्षणाज्ञानम्। तदेव व शाब्दबोध हेतुः। एवं च लक्षणाजन्यशाव्ड्वांधे ताहराज्ञानजन्योपस्थितित्वेन हेतृत्वमिति तीरं प्रवाहसंबन्धीति ज्ञानस्य न हे तुस्वेन शक्तिज्ञानजन्यस्वृतित्वन हतृतवं वाच्यमित्यतिगौरवम्। एवं च यत्र क्वचित्ता- दशपद्संत्रन्धाग्रहस्तारादा, कित्वर्यसंबन्धग्रह एव तन्रापि मानसताहरग्रहोत्तरमेव लक्षणाजन्य- बोध इति न व्यभिचारोऽपात्याङ्कः। विवेचकत्वमिति। तदूपं साहृ्यमित्यर्थः । विवेचकत्वं च सतो ग्रहणमसतः परित्यागरूपं कुशग्राहिणि दक्षे च दर्तत इति भावः । कर्मणि कुशलः, लावण्यं, मण्डप:, कुप्डलमित्यादौ दक्षा वादे: प्रवृत्तिनिमित्तत वाद्वतपत्तिनि- मित्तस्य च झटित्यप्रतीतेवाधप्रतिसंधानं विनाऽपि ताप्रतीतेश्र कुशेः कलच कुशलपदस्य वैयाकरणैः साधनाच्च रूढिशक्तिरंवात्रति केचित्। इत एव वाऽशवरसादाह-त्वगिति। एवं तैलपदस्य तिलावकोरे द्रवे शक्तस्य साधपे निरुदलक्षणा। वोषः। आभीरपल्ली। अर्थान्तरसंक्रमितवाच्यव्वन्यादिव्यवस्थाय लक्षणां विभजते-लक्षणतति। ते अपीति। १ क णायो। २ क. धाविकरणत्वा°। ख. ग. षादधिकरणत्वा°, ३ ग. 'मृह्यस्यार्थ'। ४ क. रथबा। ५ क.त्यादिप्र°। ६ स, ग. 'षां तथा न प्र"। ७ ग. स्यो ल°८ क, ग, किः। वम्तु।९क. तिप्रयोज्योपस्धितिहैतुविभक्त्यन्तस्यैव वा लक्षणेति न दोषः । विवेच। १० ग. वे शक्तिज्ञाने जन्यस्मृतिजन्यस्सृतित्वेन ११ (चृ० व्युत्पत्तिनिमितस्येति। व्यत्पत्तियोग: । तःमूलकं यभनिभितं प्रवृ्तिनिमितं कुशम्रहणनर्तृनवं नस्येत्यर्थ: ।१२ क ग. कारद्र"।

४० प्रदीपोद्योतसमेत :- [२ द्वि०उल्लास: ]

स्वसिद्धये पराक्षेपः परार्थ स्वसमर्पणम्। उ्पादानं लक्षणं चेत्युक्ता शुद्धैव सा द्विधा ॥ १० ॥ स्वारः । गौणी तु द्वेधा-सारोपा साध्यवसाना च । इति षड्रविधरवं लक्षणायाः कारिका- त्रयेण प्रतिपादयति-स्वसिद्धये०। स्वसिद्धय स्वार्थस्यान्नयप्रवेशसिद्धये पराक्षेपः परलक्षणम्। स्वार्थापरित्यागेन परार्थलक्ष- णमुपादानमित्यर्थः । अतः 'काकेम्यो दधि रक्ष्यताम्' इत्यस्य न तृतीयभेदत्वम्। एवं परार्थ स्वसमर्पणं परस्यान्वयप्रवेशसिद्ध्यर्थ स्वसमर्पणं स्वार्थसमर्पणं स्वार्थपरित्यागः । स्वार्थपरित्यागेन परार्थलक्षणं लक्षणमित्यर्थः । एताम्यामुपाधिभ्यां शुद्धैव द्विविधोक्ता न तु गौण्यपीस्यर्थः । एते एवान्यत्र जहत्स्वार्थाजहास्वार्थ इस्युच्येते । ननु शुद्धैवेत्यनुपपन्नम्। गौण्या अपि तथास्वसंभवात्। तथाहि-गौर्वाहीक इत्यादौ लक्षणलक्षणा तावत्स्फुटेव । उपादानलक्षणा तु गोवाहीकोभयविपये गाव एते समानीयन्ता- मिस्यादाविति चेन्मैवम्। अत्रोपचारवीजं संवन्धः सादृश्यमन्यो वा। आद्ये शक्यसाद- श्यस्य शक्यावृत्तितया कथं शक्यस्यापि लक्ष्यता। येनोपादानलक्षणा स्यात्। अन्त्ये कथं गौणी। सादृश्यसंवन्धप्रयुक्तलक्षणाया एव गौणीस्वात्। उपादानलक्षणलक्षणे इत्यर्थः । तत्रोपादानलक्षणा सारोपा यथा। कुन्ताः पुरुषाः प्रविशन्ति। साध्यवसाना यथा। कुन्ताः प्रविशन्तीति कुन्तान्भोजयेति च। लक्षणलक्षणा तु तद्रूपोदाहरिप्यते मूल एवेति वोध्यम्। लक्ष्यवाचकपदसत्वासत्त्वमात्रेणाSSरोपाध्यव- सानव्यवहार इति बोध्यम्। स्वार्यापरित्यागश्च विशेष्यान्वयिनाऽन्वयित्वम्। स्वार्थपरि-

शक्यावृत्तितयेति। सादृश्यस्य भेदघटितत्वादिति भावः । सादृश्य संबन्धम- युक्तलक्षणाया एव गौणीत्वादिति। साधारणवर्मप्रकारेणेत्यादिः । एतेन कु्ता: पुरुषा इत्यादौ सादृश्यसंत्रन्धेन कुन्तपदस्य कुन्तवत्पुरुपलक्षणायां कुन्तानुप्रवेशसत्त्वादुपाद़ा- नत्वं दुर्वारमित्यपास्तम् । एवं गणगैव घोषवतीत्यादौ शैत्यपावनत्वादिप्रकारकलक्षणायां कुन्ताः प्रविशन्तीत्यादावपि पीडाकारित्वादिना लक्षणायां च गौणरव संभवत्येव। लक्षणलक्षणात्वं तु गौण्या इष्टमेवरेति भावः । नव्यास्तु यदा यत्किचिद्गोसदशरेन गोवाहीकसमृदायप्रति- पिपाद्यिपया गाव एते यान्तीति प्रयुक्तं तदा गौण्यप्याद्या दुवारैव। वस्तुतो रूपके भेदा- घटितसादृश्यस्यैव संब्रन्धताया वक्ष्यमाणस्वेन सा दुवारेवेत्याहुः । केचित्तु पङ्कजं कुमदमि- त्यादौ पङ्कजादिपदानां योगार्थमात्रे लक्षणास्थल जहदजहल्वक्षणा तृतीयाऽपि। न च योगमात्रेण निवाहे किमत्र लक्षणया । एकपदोपस्थाप्यत्वप्रत्यासत्त्या प्रथमं रूढ्यथें १ स. ग. 'ति। लक्ष । २ ग, 'हृः सादृश्य। ३ च. एतनेत्यारभ्यान्यदेतदित्यन्तो ग्रन्थः क. पुस्तके न दृश्यते। (चू०)सर्यत्रिकासिपद्मरूप रूत्यर्थवांधकस्य पङ्जशव्दस्य चन्द्रविकासिकमला थककुमृदनिशेषण्वे पड्ोप्पन्नव्वरूपयोगाये लक्षणा।

[२ द्वि० उल्लास: ] काव्यप्रकाशः । ४१ 'कुन्ताः प्रविशन्ति यष्टयः प्रविशन्ति' इत्यादौ कुन्तादिभिरात्मनः प्रवेशसिद्ष्यर्थ स्वसंयोगिनः पुरुपा आक्षिप्यन्ते। तत उपादानेनेयं लक्षणा। गौरनुबन्ध्य इत्यादौ श्रुतिसंचोदितमनुबन्धनें कथं मे स्यादिति

तत्रोपादानलक्षणा यथा-'कुन्ताः प्रविशन्ति, यष्टीः प्रवेशय' इत्यादौ। अन्न कुन्तादयः स्वतोऽसंभवत्प्रवेशास्तत्सिद्धये स्वसंयोगिपुरुषाह्वँक्षयन्ति । यथा च काकेम्यो

अन्ये पुनर्जातिपदार्थवादिन उपादानलक्षणामन्यामुदाहरन्ति। यथा-'गौरनुबन्ध्य' इति श्षुत्या प्रतिपादितमनुबन्धनं गोपदार्थस्य जातेर्मम कर्थ स्यादिति जात्याऽवच्छेदकतया कथचिर्स्स्वान्वयसिद्धये व्यक्तिर्लक्ष्यते। ननु व्यंक्तिरभिधेयैष न तु लक्ष्येति चेन्न। व्यक्तौ

योगार्थस्यान्वयेन जनिप्ान्वयवोधतया निराकाङ्भस्वेम पुनरनुसंधानकल्पने मानाभावेन च कुमुद्तात्पर्यग्रहस्य तद्वाघप्रतिसंधानपूर्वक नियमेन ग्रहाच्च लक्षणाया एवीचित्यात्। रूढय- र्थविशेप्यकयोगॉर्थबोधस्यैव व्युत्पन्नत्वाच्चेत्याहुः । वस्तृतस्तु इय जहत्स्वार्थैव। परार्थ स्वसमर्पणमिति तल्लक्षणात्। तत्र स्वसमर्पणं स्वार्थत्यागः । स च स्वार्थत्वावच्छिस्य यस्य कस्यचिद्वच्छेदकावच्छिन्नस्य वेत्यन्यदेतत्। असंभवत्प्रयेशाः । असंभवत्प्रवेशान्वयाः । तत्सिद्ये। स्वीयशक्यार्थस्य प्रवेशा- न्वयसिद्धये । कुन्तसंयोगित्वं लक्ष्यतावच्छेदकम्। अतिगहनत्वप्रतीतिः प्रयोजनम्ं। यष्टीः प्रवेशयेत्यत्र च तात्पर्यषयीभृतभोजनाद्यर्थप्रवेशाद्न्वयानुपपत्तिर्द्वष्व्या। रूदौ तु श्वेतो धावतीति। येततु शक्त्योपस्थितकुन्तस्य लक्षणयोपस्थितसंवन्धिन्यन्वयाद्विशिष्टलाभ इति। तत्र। एकपदार्थयोमदेन परस्परमन्वयस्य एवकारातिरिक्तस्थलेऽस्वीकारात्। अत एव हरि- धितीत्यत इन्द्रसंत्रन्ध्यश्चो धावतीति न बोधः । विद्वन्मानसेत्यादावभेदेन बोधश्चेत्याहुः। अन्य इति। माडवामेथा: । स्यादितीत्यन्तेन मुख्यार्थब्ाधसूचनम्। अवच्छे- दकतया। स्वनिषठपरिच्छ्ेदकतानिरूपकरवेन । अनेन लक्षणामूलयोगप्रदर्शनम्। कथं- चित्। परम्परया स्वान्वयिवृत्तित्वरूपया । स्वान्वयसिद्धये। स्वस्यानुबन्धनान्वय-

१ ग. शन्तीत्या°। २ क. त्मप्रवेशनार्थ पुरु। ग. 'त्मप्रवेशस्य सिद्ध्य स्व°। क. इत्यत्र श्रु०।४ क. ग तिचो। ख, 'तिनोदि। ५ क नं मे करथं स्या।६ क. हत्वा- थंस्यान्त्र । ७ क. गार्थवाघ। ८ ग, म्। रूढी। ९ यात्वित्यारम्येत्याहुरितन्तो अ्न्थः क. पुस्तके न दृश्यते। १० स्वं जातिः । स्वान्वयिनी व्यक्तिः। तहृत्तित्वमनुवन्धने(नू.) ।

४२ प्रदीपोद्योतसमेत :- [ २ द्वि० उल्लास: ]

जात्या व्यक्तिराक्षिप्यते। न तु शब्देनोच्यते। 'विशेष्यं नामिधा गच्छेत्क्षीणशक्तिरविशेषणे' इंति न्यायात् । इत्युपादानलक्षणा तु नोदाहर्तव्या। न ह्वन्र भयो जनमस्ति। न वा रूतिरियम्। व्यक्त्यविनामावित्वान्त जात्या व्यक्तिराक्षिप्यते। यथा क्रियतामित्यत्र कर्ता, कुर्वित्यत्र कर्म, प्रविश

हि केवलायामेवाभिधा, जातिविशिष्टार्या वा। आद्य आनन्त्यव्यभिचारौ । अन्स्ये नागृ- हीतविशेषणान्यायेन जातावेवाभिधा । व्यक्तिप्रतीतेराक्षेपादेव संभवात्। तष्टुक्तम्- 'विशेष्यं नाभिधा गच्छेर्क्षीणशक्तिर्षिशेषणे' इति। तदेतदपेशलम् । प्रयोजनस्य रूढेवा तृतीयलक्षणाहेतीरभावात्। जातिव्य- क्तिपदार्थोदासान्येन हि लोकप्रसिद्धिमाश्रित्य रूढिविचारः । कथ ताह भट्टमते न्य्त्ति- प्रतीतिः । जास्या आक्षेपात् । व्यक्ति विना तस्या अभावात्। यथा क्रियतामिस्यन्न क्रियया कर्तुः कुवित्यत्र कर्मणः ।

सिद्धये। नागृहीतति । एवं च लाघवाज्जातावेव शक्तिरिति तभ्ावः। आक्षेपा- वेवेति। आक्षेपोडत्र लक्षणो। क्षीणशक्तिविशेषण इति। उभयन्रापि शक्तकिरिति मत इति भावः । तृतीयेति। तृतीयत्व लक्षणाहेताव्वेति। लोकप्रसिद्धीति। लक्ष्यार्थेन विनार्केतः शक्यायां यस्य तादशे पदे यलक्ष्यार्थबोधकप्रयोगवाहुल्यं सा रूढिः । यथा देशमात्रे प्रयुक्तस्य कविङ्गपदस्य तद्वासिषु। गवादिपदस्य तु व्यक्तिं विना न क्कापि प्रयोग इति भावः। जात्याऽडक्षेपादिति। आक्षेपोऽत्रानुमानम् । ्यक्तिं विनेत्यंनन व्याप्तिदशितों। अनुमानसहकृतपदनैव व्यक्तिबोधः । पद्जन्यपदार्थोंपस्पितिहे- तुहेतुमद्भावे वृत्त्यत्यस्य गौरवेणाप्रवेश इति भावः।प्रकृत्यर्थान्वितस्वार्थबोधकत्वन्युस्पत्ति- रपि प्रकृतितात्पर्यविषयान्वितत्वविषयेति न विभक्त्यर्थान्वयानुपपत्तिरिति भावः । एवं चान्य- लम्यत्वादपि न लक्षणेति बोध्यम् । वस्तुतो लक्षणायामपि नोपादानत्वं जातेरनुबन्धनाद्यन्व- याभावन विशेष्यान्वयिना तथाऽनन्वयादिति तत्त्वम्। यथेति। कृतिः साश्रया गुणत्वात्, सविषया कृतिस्वादित्यनुमानेन तयोलाभ इति भार्वेः । अत्र भट्टमते कथं व्यक्तिप्रतीतिरिति वदता स्वमते व्यञ्जनया सेति सुचितम् ।

१ ग, "हत्यु"। २ क. ह्यस्त प्रयोजनमत्र । ३ क, ग. "णा। तती । Y क, कृते। शक्यार्ये प्रयोगो यस्य। ५ क. ता। वृत्तिप्रयोजगपस्थितिश्व शाब्दादौ कारणम्। व्यज्जना । वाक्षेप: । पयेति । ६ घ. यभेति । कृतिर्नातिवा साथ्रया धर्मत्वात्। इति अनुमानेन ।७ क. बः योग्य। ग. व:। श्रुता।

[२द्वि०उद्लास: ] काव्यपकाशः । ४३

पिण्डीमित्यादौ गृहं अक्षयेत्यादिं च। पीनो देवदत्तो दिवा न युङ् हत्यत्र च रात्रिभोजनं न लक्ष्यते । श्रुतार्थीपत्तेरर्थापत्तेर्वा तस्य विषयत्वात्। गङ्गयां घोष इत्यत्र तटस्य घोषाधिकरणत्वसिद्ध ये ग्गाशब्द: रेवार्थ- मर्पयतीत्येवमादौ लक्षणेनैपा लक्षणा। उभयरूपा चेयं शुद्धा । उपचारेणामिंथितत्वात्। अनयोर्मेदयोर्लक्ष्यस्य लक्षकस्य च न मेद-

अपरे तु-'पीनो देवदतो दिवा न भङ् इति वाक्यमभोजी पीन इतिवत्पीनत्वान्यय- प्रयोजकस्य भोजित्वस्याप्रतीस्या योग्यतामलभमानमन्वयं न बोधयति। तेन तग्सिद्धये रात्रिभोजनं लक्ष्यते। तथा च दिवा न मुङ्ग इति मुख्यमर्थमादायैव तल्क्षणेत्युपादानळक्ष- णेयम्' इत्याङुः । तदप्यसम्यक् । शब्दाध्याहारनये श्रतार्थापत्तेः, अर्थाभ्याहारनपेऽर्था- पत्तरव रात्रिभोजनप्रत्ययेन लक्षणानङ्गीकारात्। लक्षणलक्षणो त गद्ार्यां घोष इत्यादौ। अत्र तटार्देरघोषाययधिकरणस्वसिद्धये गज्गा- दिशब्दाः स्वार्थमर्पयन्ति। स्वार्थ परित्यज्य तन्रव वर्तन्ते। उमपरूपा चेयमुदाहृता शुद्धा। न तु गाणी। उपचारमिश्रा हि गौणीस्पुच्यते । उपचारश् सादश्यसंबन्धेन प्रवृत्तिः। सादृश्यातिशयमहिम्ना भिन्नयांभदप्रतीतिस्थगनं था। न चोक्तयोस्ततसंभयः । केचिल्पुनराधक्षते-उपचारामिश्रस्वं न शुद्धाया मिश्रातो भेदकम् । कि तु तटस्थत्वम्। तथ लक्षकस्य मुख्यार्थस्य लक्ष्यस्थ घ भेदप्रतीतिः । तथाहि-गौर्माहीकः, गौरयमि- योग्यतामिति । अन्वयप्रयोजकरूपवत्त्वे योग्यतेति भावः । ध्रुतार्थापत्तेरिति। भुतं शव्दस्तस्कल्पकार्थापत्तेरित्यर्थः । श्रतशब्दादन्वयनोधानुपपत्तौ शब्दकल्पनं कुतार्था- पत्तिः । अर्थापत्ेरिति । प्रत्यक्षादिना प्रमितस्य दिवाऽभोजिसंबन्धिपीनत्वस्य तद्वि- नाऽनुपपत्तेरिति भाव: । घोषाधिकरणत्वसिद्धय इति। तदन्क्यसिद्धय इत्यर्थः । स्वार्थम्। स्वशैक्यं प्रवाहरूपम् । अर्पयन्ति। अन्वयवोधानङ्गमुपस्थापयन्ति। तत्रैव वर्तन्ते। तद्विषय- मेव बोधं जनयन्तीस्यर्थः । शुद्धैवेति व्याचष्टे-उभयेति । गौणीमेदः साध्यः। उपचा- रामिश्रत्वं हेतुः । नचोक्तयोरिति । शक्याभेदप्रतीतावपि भेदस्थगनं नास्तीति भावः । शुद्धायाः । उक्तद्विविधायाः । मिश्रातः । गौणीतः मेदभतीतिरिति। भेद- १ ग. दि। पी० २ ग. त्र रा०। ३ ग,'तेर्रंषार्या । ४ क. स, ग, 'णतासि ।५म. 'स्वार्थ सम । ग. 'स्वार्थमध्यर्प। ६ क, ख, ग. मिश्रत्वा।७ क. 'णेत्या° ।८ क. सर्वा र°। ९ क.णा च ग० 1 १- क.चोभयो । १ ध. भेवाप्र। १२ क. शाक्यम्। अपयन्ति। से परित्यज्यान्वयबो। ग. शक्यम्। अपं०।

४४ प्रदापोद्योतसमेत :- [ २द्वि० उल्लास: ]

रूपं ताटस्थ्यमं। तटादीनां गङ्गादिशब्दैः प्रतिपादने तत्त्वप्रतिपत्ती हि पतिपिपाद्यिषितप्रयोजनसंप्रत्ययः । गङ्गासंबन्धमात्रप्रतीती तु गङ्गातटे घोष इति मुख्यशब्दाभिधानाल्लक्षणायाः को भेद:। स्यादौ भेदेऽपि शक्यलक्ष्ययोरभेदः प्रतीयते न तु गङ्गारयां घोष इत्यादौ। तत्र भेद्- भात्रप्रतीतेरिति । अन्ये तु 'गङ्गायां घोप:, यष्टीः प्रषेशय' इत्यनयोरेव परस्परभेदहेतुस्तटरथरवम्। गन्ता- यामित्यत्र तत्सत्त्वात् । यष्टीरित्यत्र तदभावात्' इति मन्यन्ते । तदुभयमप्यसत्। अस्ति हि गङ्गादिपदैस्तीरादिप्रतिपादने गङ्गादिनिष्ठपावनत्याविरूपम्र- तिपिपाद्यिपितप्रयोजनप्रत्ययः। तत्र गङ्गात्वादिप्रतीतिरेव बीजम्। नतु तीरत्वादिप्रतीतिरेव। तारे घोष इस्यत्रापि तत्प्रतातिप्रसङ्कात्। अथ गङ्गाशब्देन तटप्रतिपादने गङ्गासंबन्धस्तत्र प्रतीयते। तदेवें च तह्वीजमिति चेन्न। एवं हि गङ्गातटे घोष इति मुख्यशब्दप्रयोगेऽपि तत्प्रतीतिः स्यात्। तत्संबन्धप्रतीतौ विशेषाभावात्। अथ वाधे जागरूके कर्थं गङ्गाशव्दादिमिर्गङ्गास्वादिकं तीरे वोध्यत इति चेदुच्यते। शव्देन लक्ष्येऽथे प्रतिपादिते तत्र मुख्याभदो व्य्जनया प्रतिपादते। तदेवदुक्तम्-'तटादीनां गङ्गादिशब्दैः प्रतिपादने तत्त्वप्रतिपत्तो प्रतिपिपा- दयिषितप्रयोजनसंप्रत्ययः' इति । अत्र प्रतिपादन इति सतिसप्तम्या प्रत्ययस्याSSनन्तर्य बोध्यते। न च व्यञ्जने बाधः प्रतिब्न्धक इति काव्यविदां पन्थाः । वक्ष्यति हि-'सारो-

मात्रप्रताततिरित्यर्थः । अभेदः प्रतीयत इति। फलतयेति शेषः । एवं हि गङ्गनतट इति। गङ्गादिपद जन्यतटत्वादिविशिष्टशाब्दवोधत्वमेव तन्नियामकमस्तु किमभेदप्रस्ययेन। त्वामस्मि वच्मि, कमलानि कमलानि, उपकृतं बहु नाम, साहेनतीत्यादौ वाच्यार्थाभेदप्रत्ययस्य प्रकृताननुगुणत्वाच्चेति न्याः। गङ्गादिशब्दैः। गङ्गादिशेधकशव्दैः। नच्तेति। गङ्गास्वेत्यर्थः । गङ्गाडमेदेति यावत्। न च व्यक्षन इति। वीधितार्थवो- धकतयेव तस्या धर्मिग्राहकमानसिद्धस्वादिति भावेंः । येषां तु वाघज्ञानं न बोधे प्रतिबन्धकं तन्मते व्यञ्जन इत्यम्य तजन्यव्ोधे प्रामाण्यग्रह इत्यर्थः । व्यञ्दनायां वाघस्याप्रतिबन्धकतवे संमतिमाह-वक्ष्यति हीति। द्वितीयमपि न युक्तम्। यष्टीरित्यस्य गङ्गायामित्यतो

१ खु.म्। तीगदी२ क नैन त। ३क. 'तिरपि। ती ।क, व त ।५ क.के ग।६ क, क कथं ती। ७ क, ते । न तु व्यक्षने वाधः प्रतिवन्धक इतिकाव्यविदा पन्थाः । तदे 1८क तो हि प्र। ९ क. ते। वक्ष्यति च सारो। १० क, ग. र्थः एवं हि। ११ क. येनेति नव्या: । १२ क ग. थेः। न च व्य। १३ वाधितर्थति (चु०)। 'योगः फलेन नो' इनि वक्ष्यमाणत्वात्। १४ क. ग. वः । यज्नायां। १ग. ति । संक्ष । १६ क. 'त्यस्य विशे- पाभाव, धेति दिवु। सामाना। द्विनीयमति।

[२ द्वि० उल्लास: ] काव्यप्रकाश:। ४५

सारोपाऽन्या तु यत्रोक्तौ विषयी विषयस्तथा। आरोष्यमाण आरोपविषयक्च यत्रानपह््नुतमेदौ सामानाधिकरण्येन निर्दिश्येते सा लक्षणा सारोपा। विषय्यन्तः कतेऽन्यस्मिन्सा स्यात्साध्यवसानिका॥ ११ ॥

पसाध्यवसानयोगौणभेद्योर्भेदेऽप्यभेदावगमः सर्वथैवाभदेप्रतातिश्र फलम्' इति। कि बहुना बाधित एव पावनत्वादिविशेपस्तटादौ प्रतीयते। यत्सूत्रयिप्यति-'योगः फलेन नो' इति। नन्वेवं कथं गौण्यामेवाभेद्प्रत्ययं प्रयोजनं वक्ष्यति शुद्धभेदयोस्तु प्रयोजना- न्तरमिति चेन्न । गौण्यां तन्मात्रस्य प्रयोजनत्वात्। शुद्धभेदयोस्तु मुख्यस्य प्रयोजनान्तर- स्यापि भावात्। नतु शुद्धायामभेदप्रत्ययस्याभावादिति संक्षेपः । गौणीभेदौ लक्षयन्नेव विभजते-सारोपा०। अन्या उर्ाद्गोणी, आरोपाध्यवसानाम्यां भिद्यते न तूपादानलक्षणाम्ामिति तृशब्दार्थः । विषयी, आरोष्यमाणो गवादििषय आरोपस्य वाहीकादिश् यत्र तथा अनपह्नुतभेदौ सामानाधिकरण्येनोक्ती शब्दप्रतिपादयौ सा लक्षणा सारोपा। विषयविषयिणोभेंदेनोपन्यासस्या-

विषय्यन्त:०।

विशेषाभावादिति दिक्। संक्षेप इति। नव्यास्तु शक्यतावच्छेदकप्रकारकलक्ष्यबोध एव लक्षणाज्ञानस्य कार्यम्। एवं च गङ्गात्वादिनैव तीरस्य बोध इति शैत्यपावनत्वादिप्रतीतये मध्ये शक्याभेद्विषयकं ज्ञानान्तरं नाङ्गीकार्यम्। न चैवं प्रवाहत्वविशिष्टे घोषाभावज्ञानेन तीरादी प्रवाहत्वाभावज्ञानेन च प्रतिवन्धास्कयं लक्ष्यार्थबोध इति वाच्यम्। वाधबुद्धेः शाब्दवोधाप्रतिबन्धकस्वात् । न चैवमपि जायमानबोधेSप्रामाण्यशङ्काजनने ततश्चमत्कारा- नापत्तिरिति वाच्यम्। विषयतासंबन्धेन शक्यतावच्छेदकतःसमानाधिकरणवर्मे तदन्यतर- विषयकवाधग्रहजन्याप्रामाण्यज्ञानं प्रति जनकतारूपविपयनिष्ठम्रत्यासत्त्या लक्षणाज्ञानस्य प्रति- बन्धकत्वान्न दोप इत्याहुः । सामानाधिकरण्येनोक्ताविति। समानविभक्ति कंपदोपस्थाप्यस्वाद भेद रंसर्गका- न्वययोग्यावुक्ताविस्यर्थः । अतीतस्वमविवक्षितम् । तदाह-शब्दप्रतिपाद्याविति। एवं च तदन्वये वाघाल्लक्षणाप्रसर इति भाव: । विषयतावच्छद्करूपेण शब्दजन्यविषय- प्रतिपत्तिकालिकी विषयिणोSसाधारणधर्मादिप्रकारिकोपस्थितिः सारोपेत्यर्थः । एवं साध्यव- साना तथाविषयप्रतिपत्त्यकालिकी सेति वोध्यम्।

१ क. चदो। २ क. कीति।

४६ प्रदीपोद्योतसमेत :- [१ द्वि० उल्लासः ]

सा साध्यवसोना स्यात्। भेदाविमौ च साहृश्यात्संबन्धान्तरतस्तथा। गौणौ शुद्धौ च विज्ञेयौ, हेमावारोपाध्यवसानरूपी सावृश्यहेतू मेदौ गौर्बाह्ीक इत्यत्र गौरय- मित्यत्र च। अत्र हि स्वार्थसहचारिणो गुणा जाड्चमान्द्यादयो लक्ष्यमाणा अपि विषयिणाSSपरोप्यमाणेनान्यस्मिन्नारोपविषयेऽन्तःकृते निगीणे। भदनानुपस्थित इति यावत् । विषधिमात्रं यत्र निर्दिश्यते न तु विषयोऽपि सा साध्यवसाना। विषिणा विषयतिरोभावस्यात्राध्यवसानपदार्थस्वात्। एतौ भेदौ शुद्भेदेपि भवत इति प्रतिपाद्यश्रेव शुद्धाया गोण्याश् लक्षणमाह- मेदाविमो० । इमावारोपाध्यवसानरूपी मेदौ। तौ यदि सादृश्यसंबन्धासदा गौणौ । अथ संबन्धान्त- रात्तदा शुद्धौ। तत्र सादृश्यायथा-'गौर्वाहांकः, इति सारोपः । 'गौरयम्' इति साध्यव- सानः । यर्दयाप वाहीर्केस्य वाहीकरवन, हदतया घोपस्थितौ सारोपस्वमेवोचितम्। तथाऽपी- दंस्वस्या SSरोप्यविशेषणतथा तदुदाहरणं दष्टव्यम । अत एव वक्ष्यतेऽनिश्रयरूपसंकरावसरे-

इस्यन्रतदिति निम्बविशेषणतया किमिथमतिशयोक्तिः किं वैतदिति वक्त्रं निर्दिश्य विम्बमित्यारोपाद्रृपकमिति। अत्र केचित्-गोशब्दस्य मुख्यतो गोस्वं प्रवृत्तिनिमित्तम्। लक्षणया तु गोशम्दार्थगतं जाड्यमान्धादि तथा भवतीति गोशब्देन अडस्वन रूपेण वाहीक उच्यते। तद्युक्तम्। अशक्यस्याशक्यवृत्तेश्र धर्मस्याप्रयृत्तिनिमिसावात्। शक्यत्वे शक्यवृत्तित्वे स्वभिन्नशक्यानधि- करणत्वस्य तत्त्वात्। मुख्यत इति। शक्तंया गोत्ववदर्यप्रतिपादकत्व इत्यथः। लक्षणया बाहीकरूपार्थप्रति- पादने नु लक्षणयोपस्थितं गोवृत्तिजाड्यादि तथा प्र त्तिनिमित्तम्। उच्यत इति। शक्त्या बोध्यत इस्यर्थः । अशक्यस्येति। जाड्यत्य लक्ष्यत्वात् , बाहीके संकेतविरहेण तस्य गोंपदाशक्यत्वाच्च गोवृत्तिजाडयस्य तद सित्वाच्चति भावः। शक्यत्व इति। शक्य दृत्तिद्रन्य. त्वादावतिप्रसङ्गवारणाय शक्यत्व इति। व्यक्तिमात्रतोधकाकाशादिपद्वोध्याकाशादि- व्यक्तावतिप्रसङ्गवारणाय शक्यवृतत्तित्व इात। न च तत्र स्वभिन्नशक्याप्रसिद्धया तृतीयद- १ क. ग. 'साना। मे। ख. सानका । भ २ स. इमी सारोपसाध्य क. हेतुको गौ,४ क कर्वे । ५ ग. धैः। तथा। ६ स, घ. तदर्थप।क 'दिव्य का"।

[१ द्वि०उल्लास: ] काव्यप्रकाश: । ४७ गोशब्दस्य परार्थाभिधाने प्रवृत्तिनिमित्तत्वमुपयान्तीति केचित् । स्वार्थ सहचारिगुणाभेदेन परार्थगता गुणा एव लक्ष्यन्ते न तु परार्थोमिधीयत इत्यन्ये। साधारणगुणाश्रेयणेन परार्थ एव लक्ष्यत इत्यपरे। उफ्तं चान्यत्न- अभिधेषाविनाभूतपतीतिर्लक्षणोच्यते। लक्ष्यमाणगुणैर्योगाद्वृत्तेरिष्टा तु गौणता॥। इति। अपरे तु-'न गवादिशब्देन बाहिकादिः प्रुतिपादते। किं तु गवादिगतस्य जानचादिगु- णस्याभिन्नतया वाहीकादिगता जाड्यादयो गुणा एप लक्ष्यन्ते' इत्याङु: । तदप्यसम्यक्। गौर्बाहीक इत्यादिसामानाधिकरण्यानुपपत्त :- । इद पुनरत्र तत्त्वम्-साधारणं जाडथमान्यादि लक्ष्यतावच्छेदकमाश्रित्य वाहीकादिर्ष- क्यत इति। तेन जडो वाहीक इस्यादिवाक्यार्थों भवति। तद्ुक्त्तमन्यत्री- 'मानान्तरविरोधे तु मुख्यार्थस्यापरिग्रहे। अभिधेयाविनाभूतप्रतीतिर्लक्षणोच्यते ॥ लक्ष्यमाणगुणैयांगाद्वृत्तेरिष्टा तु गौणता। इति 1

लाभाव:। स्वभिन्नशक्याधिकरणं यद्यत्त्ेदस्यैव विवक्षणात्। कचित्पुत्रादावार्काशा- दिपदसंकेते तत्प्रसिद्धेश्र। अवयवसंयोगरूपाकृतेरपि शक्यत्ववादिनां मते तत्रातिव्याप्ति- वारणाय वा तत्। अवयवभूतदध्न्यातिप्रसङ्गवारणाय शक्यानधिकरणत्वे इति। तस्य शक्यतस्वे स्वावयवरूपशक्यवृत्तित्वे सत्यप्यवयविरूपशक्याधिकरणत्वान् । प्रमेयपद्प्रवृत्ति निमित्ते प्रमेयत्वेऽव्याप्तिवारणाय स्वभिन्नेति। प्रमेयत्वस्यापि प्रमाविषयत्वा। येन संबन्धेन शक्यवृत्तिता तेन संबन्धेन स्वभिन्नशक्यानधिकरणस्वस्य विवक्षणादेकार्थसमवायेन सत्पदशक्यैकत्वस्य सत्पदप्रवृत्तिनिमित्तसत्तायां सत्त्वेऽपि तत्र नाव्याप्तिः । स्वभिन्नपदेन च प्रवृत्तिनिमित्ततत्समनियतधर्मभिन्नरवं विवक्षणीयम्। तेन प्रमेयत्वे स्वभिन्नवाच्यत्वसत्त्वेऽपि न क्षतिरित्यन्यत्र विस्तरः । अभिन्नतयेति । साजात्येन वेत्यपि बोध्यम् । गुणा एवेति। न गुणिन इस्यर्थः । तेषां वाहीकशब्दादेव लाभादिति भावः । अनुपपत्तरिति । न च जातिशक्ताविवा- नुमानसहकृतपदेन व्यक्तितोधान्नानुपपत्तिरिति वाच्यम् । अन्वयानुपपत्त्या प्रसरन्त्या लक्ष- णायाः साक्षादन्वययोग्यार्थबोघकतैवोचितेत्य भिप्रायात्। अभिधेयाविनाभूतेति । अविनाभावः संबन्धः । तद्रहृश्च लोके धर्मिण्येवेति

1 रू. ग. अयेण। ३ क. रार्थो ०। ३ क, त भभि°। Y क, ग. काशपद"।

४८ प्रदीपोद्योतसमेत :- [ २द्वि०उललास: ]

अविनाभावोऽत संबन्धमात्रं न तु नान्तरीयकत्वम्। तथात्वे हि मश्ना: क्रोशन्तीत्यादी लक्षणा न स्यात्। अविनाभावे चाऽडक्षेपेणघ सिद्धेर्लक्षणाया नोपयोग इत्युक्तम्। 'आयुर्धृतम्, आयुरेवेदम्' इत्यादी च सावृश्यादन्यत्कार्यकारण- भावादि संबन्धान्तरम् । एवमादी च कार्यकारणभावादिलक्षर्णेपूर्वे लक्ष्यमाणगुणैरिति लक्ष्यमाणा ये गृणा जाडयाद्यस्तैरेव यदि योग: शक्यसंत्रन्धस्तदा गौणी वृत्तिरिति । अविनाभावश्चात्र संबन्धमात्रमभिमतम्। न तु व्याप्तिः । 'मश्चाः कोशन्ति' इत्यादावभावात्। दशाविशेषविशिष्टस्य तत्रापि साउस्त्येवेति चेत्तर्हि आक्षपादेव व्याप- कप्रतीतिरस्तु किं लक्षणयेत्युक्तम् 'गौरनुवन्ध्यः' इत्यत्र। संवन्धान्तरास्सारोपो यथा-'आयु- शरृतम् ' इति । साध्यवसानो यथा-'आयुरेवेदम्' इति । एवमादौ सादृश्यादन्यो यः कार्य- कारणभावादि: संवन्धस्ततपूर्वके आरोपाध्यवसाने। अत्र गौणभेदे सारोपे भेदेपि ताद्रृप्य तदाशेयः । एतेन गौणी, अतिरिक्ता वृत्तिरित्यपास्तम्। लक्ष्यमाणगुणैरिति। लक्ष्यतावच्छे- दकैरित्यर्थः । गुणलक्ष्यतावच्छेदकिका लक्षणा गौणीति भार्वः । अनेन लक्ष्यतावच्छे- दकेऽपि लक्षणां सूचयति । प्रतीतिरिति उपस्थितेर्लक्षणास्वे भावे क्िन्। पक्षान्तरे तु करण इति वोध्यम्। तैरेव यदि योग इति। तद्वारको यदि योग इत्यर्थः। आहाद्- यति मुखेन्दुरित्यादौ धर्मत्वनेन्द्वादिवृत्तिघर्मस्य लक्षणान्न पौनरुक्त्यम्। धर्मतवेन च प्रत्त्या- सत्त्योपात्तवर्मस्यैव भानमित्याङ्गुः। केचित्तु सदृशत्वेनैव सदृशो लक्ष्यते। शक्यसंत्रन्धोS- प्येतदेव । न चैवं सादृश्यस्य शब्दोपात्तत्वे चन्द्र इव मुखमित्यादाविव्ोपमैव स्यादिन्दुर्मुख- मित्यादौ। कि च वाहीकोऽयं न गोसदशोऽपि तु गौरेवेत्यादौ सादृश्यव्यतिरेकमिश्रिते सादृश्यबुद्धययोग इति वाच्यम् । भेद्गर्भसादृश्यप्रतीतौ हि उपमा। तदेव च सदृशादि- पद्वाच्यम्। तद्गर्भसादृश्य च लक्ष्यतावच्छेदकम् । न गोसदृश इत्यादिना निषेधोऽपि भेद्गर्भस्यैवेति न दोष इत्याङ्ुः । दृशाविशेषेति । क्रोशनविशेषेत्यर्थः । आक्षे- पादेव व्यापकप्रतीतिरिति। आक्षेपोडनुमानम् । तथा च शब्दसहकृतानुमानेनो- पस्थिते तटादौ घोषाधिकरणत्वान्वर्यः । प्रत्ययानां प्रकृत्यर्थान्वयव्युस्पत्तिः प्रकृतिसह कृतानुमानोपम्थितार्थविषयाऽपीति बोध्यम् । व्यापकतारूपसंतन्धस्य त्वे मानाभावाच्च। व्यापकत्वाग्रहेऽपि लक्षणाप्रसरात्। आयुर्धृतमिति। आयुरत्र लक्षणावीज-

दीर्घकालजावनम्। जनकत्वं संत्रन्धः । स एव च लक्ष्यतावच्छेदकम्। भेदेऽपि ताटू- १ क. तत्वे सति म२ क, स्र, ग. 'दो सा०। ३ ख. दौ का0। ४ क. 'णपूर्वके सारो पसाध्य। स्त्र नसंबन्धपूर्वके सारोवासाव्य। ५ तदाशय इति । तथा च 'वाही कादिर्लक्ष्यते' इति मतमेतर युक्त्त न तु 'गुणा एव लक्ष्यन्ते' इते मतमित्वाशयः (न.)। ६ क. ग.°वः । प्रती। केचित्वित्यारयेन्याहुरित्वन्तो ग्रन्थः क पुस्तके न दृश्यते। ८ क.यः। आयु।

[२ द्वि०उल्लासः ] काव्यप्काशः । ४९ आरोपाध्यवसाने। अत्र गौणभेद्योर्भेदेऽपि तादूप्यप्रतीतिः सर्वथैवा- मेदावगमश्च प्रयोजनम्। /शुद्धभेदयोस्त्वन्यवैलक्षण्येनाव्यभिचारेण च प्रतीतिः साध्यवसाने सर्वथैवाभेदावगमश्च प्रयोजनम्। शुद्धभेदे तु सारोपेऽन्यवैलक्षण्येन कार्य- कारित्वादेः साध्यवसाने स्वव्यभिचारेण कार्यकारित्वादेः प्रतीतिः फलम्। तदुभयं चामेद- प्रतीतिपूर्वकमिस्युक्तम्। व्येति। भिन्नधर्मप्रकारकोपस्थितावपि सादृश्यातिशयमहिस्ता ताद्रूप्यप्रत्यय इस्यर्थः । तत्र प्रथमतो जडगवोरेकशब्द्वोध्यतयाSभेदप्रतीतौ व्यञ्ञनया गवाभिन्नजडाभेदस्य वाहीके प्रतीत्या तदुपपत्तिः । इयं चाऽडहार्या। शब्दतो भेदस्याप्युपस्थितेः। वस्तुतो लक्षणया साद- श्यबोधे तन्महिम्ना गोत्ववाहीकत्वयोः सामानाधिकरण्यसंभावनया ज्ञातस्यापि भेदज्ञानस्य वाच्यबोधकालिकस्य तिरोधानादनाहार्येव सा। तस्या वैयञ्जनिकत्वेन तस्या वाधवुद्धेरप्रति- बन्धकत्वाच। सर्वथेवेति। वाच्यार्थबोधवेलायामपि शब्देजभेदकधर्मानुपस्थितेरिति भावः। एतेन मुख्यार्थवाधज्ञानविधया भेदस्योपस्थितिरस्त्येवेति परास्तम्। एवं च शुक्तौ रजतत्वा- रोपे शुक्तित्वेनेव वाहीकत्वेन तदनुपस्थितिरेवेति बोध्यम्। नव्यास्तु साध्यवसानास्थले गोस्वेनैव वाहीकस्य बोधः । शक्यतावच्छेदकातिरिक्तरूपेण शक्यवोधे लक्षणाया इव शक्य- तावच्छेदकरूपेण शक्यान्यवोधेऽपि तत्प्रसरादित्याङ्कः । अव्यभिचारेणेति। कारणा- स्कार्यस्य भेदग्रहे सति व्यभिचारसंभावनासंभवेन सारोपायां नेदं प्रयोजनम् । साध्यवसानायां तु भेदतिरस्कारादभेदग्रहेण व्यभिचारशङ्काया अप्ययोग इति भावः । लक्षकगत- धर्मप्रतीतिरेव प्रयोजनमिति त्वश्रद्धेयम्। उपकृतमित्यादौ न्यभिचारादित्याह्ुः। परे तु शक्यतावच्छेदकारोपेण शक्पतावच्छेदकप्रकारक एव तीरादिवोधो लक्षणायामिति गौतमसूत्रे पुंयोगादिति सूत्रे महाभाष्ये च स्पष्टमिति निरूपितं मब्जूषायाम्। ऐवं च गङ्गात्वादिनैव तीरवोधः। नं चाSऽरोपितगङ्गात्वेन वोधेऽपि तस्य ज्ञानस्य भ्रमत्वाच्छास्त्रज्ञानवतां सर्वथा तत्त्वेन ग्रहाच् तदुत्तरं गङ्गागतशैत्यपावनत्वप्रतातिरूपं प्रयोजनं न सिध्येत्। अत एव शुक्तिरजतज्ञाने भ्रमत्वग्रहे तत्र न प्रवर्तत इति वाच्यम्। मध्ये व्यञ्जनया मुख्यगङ्गापदार्था- भेदस्य प्रतीतेः । व्यञ्जनाजन्यज्ञाने च वाघज्ञानेन नाप्रामाण्यग्रह इति न दोषः । तदुक्तम्- तटादीनां गङ्गादिशव्दैः प्रतिपादने तत्त्वप्रतिपत्तौ प्रतिपिपाद्यिपितप्रयोजनसंप्रत्यय इति। तत्त्वेत्यस्य मुख्यगङ्गाभेदेत्यर्थः । न च लक्षणामूलतया गङ्गासंत्रन्धप्रतीत्या तत्सिद्धिः। गङ्गातटे घोष इस्यतोऽपि तत्प्रतीत्यापत्तेः । तदुक्तम्-गङ्गासंत्रन्धमात्रप्रतीतो तु गङ्गातटे १ इयमित्यार्भ्याप्रतिबन्धकत्व।चेत्यन्तो अ्रन्थः क. पुस्तके न दृश्यते। २ क. इदभे। ३ नव्यास्ति्वित्यारम्य तत्प्रसरादित्याद्दुरित्यन्तो ग्रन्थः क. पुस्तके न दृश्यते। * ग, 'हः । कचित्प्र"। ५ क. नच गग्गा?। 2

५० भ्रछीपोद्योतसमेत :- [२ द्वि० उल्लास: ] कार्यकारित्यादि प्रयोजनम् ।(कचित्ताद्थ्यांछुपचारः। यथेन्द्रार्था दथूणे- न्द्रः । क्वचित्स्वस्वामिभावात्। यथा राजकीयः पुरुषो राजा। क्वचिदव- यवावयविभावात्। यथाऽग्रहस्त इत्यत्राग्रमान्रेऽवयवे हस्तः । क्कचि-

कचित्ततप्रयोजनकत्वेनोपचारः 1 यथेन्द्रार्था स्यूणेन्द्रः । क्वचित्स्वस्वामिभावात्। यथा राजकीयः पुरुषो राजा। क्वचिद्वयवावयविभावात्। यथा कर्मधारयेऽमहस्त इत्य-

धोप इति मुख्यशब्दालक्षणायाः को भेद इति। कुन्ताः प्रविशन्तीत्यादावपि कुन्तत्वादिना कुन्तयुक्तपुरुषप्रतीतिः । अव एवात्र न मतुप् । तेषु च मुख्यकुन्ताभेदप्रतीत्या कुन्तगततै- क्ष्यादिप्रतीतिरूपप्रयोजनसिद्धिः । तदुक्तम्-कुन्तादिभिरात्मनः प्रवेशान्वयसिध्दयर्थ स्वसं- योगिन: पुरुषा आक्षिप्यन्त इति। आक्षिप्यन्त इत्यस्य स्वगतर्कुन्तरवाद्याश्रयतवेन वोध्यन्त इत्यर्थ:। गौवीहीक इत्यत्र साधारणगुणरूपसादृश्याश्रयणेन वाहीकस्यैवाSSरोपितगोतवेन बोध- स्ततो व्यञ्जनया मुख्यगवाभेदप्रतीतिः प्रयोजनम्। तत एव चमत्कारः । आद्यवोघेन तु न चमस्कारः । तस्मिन्भ्रमत्वज्ञानात् । अत एव गौर्वाहीको जड इत्यादौ न पौनरुक्तयम्। आयुर्घृतमित्यादौ कार्यकारणभावसंवन्धादायुष्टवेन घृतवोधः । ततो व्यक्षनयाऽन्यवैलक्षण्ये- नाऽडयुप्कारित्वरूपप्रयोजनप्रतीतिः। तदुक्तम्-साधारणगृणाश्रयणेन परार्थों लक्ष्यत इत्यपरे। लक्ष्यमाणगुणैर्योगाद्वृत्तेरिष्टा तु गौणता। गौणभेदे भेदेSपि ताद्रूप्यप्रतीति: प्रयोजनं शुद्धभेदयो- स्त्वन्यवेलक्षण्ये तत्कार्यकारित्वादिप्रतीतिरिति। लक्ष्यमाणगुणैरित्यस्य ज्ञायमानगुणैरित्यर्थः । यद्गुणज्ञानपूर्वकं वाहीके गोशव्दप्रयोगस्तन्गुणरूपात्संवन्धादिति यावत्। साधारणगुणाश्रयणे- नेस्यस्य तद्रृपसंचन्वेनेत्यर्थः । अन्रत्यप्रदीपस्तु मतान्तरपरतया कथचिन्नेयः । लक्ष्यमाणगुणै- रित्यत्र प्रकृत्यादित्वात्तृतीया। अनया रीत्याऽन्योऽपि प्रकाशग्रन्थो योज्यः । एतेन रूपके न लक्षणा, समानविभक्तिकत्वेन नामार्थयोरभेदान्वयोपपत्त्या लक्षणाफलाभावादित्यादि दीक्षि- तादिनव्योक्तं परास्तम् । गौर्न वाहीक इत्यादित्रार्धैकज्ञानेन तह्वोधेSपामाण्यग्रहजननात्तत- श्रमत्कारानापत्तेः । मम तु तस्य वोघस्य लक्षणामूलव्यञ्जनाजन्यत्वेन तत्र वाघज्ञानेनाप्रामा- व्यग्रहाजननान्न दोष इति वदन्ति। इदमेन युक्तम् । अन्यथा गङ्गादिपद्जन्यतटादिशाब्द- बोधस्यैव प्रयोजनप्रतीतिनियामकत्वेन गङ्गातट इत्यादितस्तद्भावोपपत्तौ मध्येSभेदप्रतीतिः प्रकाशायुक्ताऽसंगता स्यात् । मम तु यथा तदुपयोगस्तदुक्तं तद्वोधे भ्रमत्वग्रहादिति दिक। क्वचित्पयोजकत्वेनेति । इन्द्रपूजाप्रयोजके तत्प्रयोजकत्वव्यवहारो गौणः । स्थूणा। स्तम्भ: । अग्रमात्र इति। विजातीयसंयोगं प्राप्तोऽवयवपुञ्ज एवावयवीति

१ क, ग. दि। क२ क, मिसंबन्धान्। ३ घ. चित्प्रयोजक° ४ क, कुन्तादा"। ५ क, व्येन कार्य१ ६ क,यः। प्रकृ१ ७ के, धज्ञा।८ क, ग,ति। अवयवपुत्र।

[ २ द्वि० उल्लास: ] काव्यप्काश: । ५१ तारकम्यांत्। यथाऽतक्षा तक्षा। त्रावयवेऽममात्रे हस्तोपचारः । क्वचित्तदीयकर्मशाललिस्वात्। यथाऽतक्षा तक्षा। मतेSवयवान्तरव्युदासाय मात्रपदेम्। एवं गङ्गा तु हरते पापं दष्टा पीताSवगाहिता। इत्यादौ पीतेत्यंशे गङ्गापदस्य तदवयवे लक्षणा। दर्शनादिना ऽत्युस्कृष्टधर्मजनकतावच्छेदकजातेः प्रवाहमात्रवृ त्तेरेव गङ्गापदशक्यत्वात् । गङ्गाजलवत्यपि नात्र गङ्गेति प्रतीतेः । गङ्गायां जल- मिति तु गवि सास्न्रा वृक्षे शाखेतिवद्वोध्यम्। तक्षेति। इदं जातिविशेषावच्छिले रूढम्। अत्र वदन्ति। सारोपायां चन्द्रो मुखमित्यादौ न लक्षणा। फलाभावात्। नामार्थयोरभेदस्य वाक्यविधयैव प्रतीत्युपपत्तेः । प्रसिद्धत्वादिनोपस्थितसादृश्येन पूर्वोक्त-

वनाहार्यत्वस्येव शाब्दान्यत्वस्यापि निवेशाद्वा न दोष: । योग्यताज्ञानं च न शाब्दे कारण- मपि तु प्रामाण्यग्रह एवेति न दोषः। भेदकधर्मोपस्थितिकालिकाभेदप्रतीतौ रूपकमन्य- थाऽतिशयोक्तिरिति व्यवस्थासंभवन मुखं चन्द्र इत्यादावतिशयोक्तिरेव स्यादिति निर- स्तम्। न चैवं सारोपलक्षणा कि नास्त्येव। अस्ति वाहीकोऽपरो गौरित्यादौ। तत्र ह्यपरादिपदैः प्रसिद्धगोभेदप्रतिपादनेन विरोधान्न वाच्ययोरभेदप्रतीतिः। कि तु तस्सदृशे लक्षणैव । लक्षणायाश्च न शक्याभेदबुद्धि: फलम्। कि तु. सादृश्यातिशयसुद्धिः । एवं च सकलतस्कार्यकारिस्वं फलति। एवमपूर्वो गौरिति वाहीकाभिप्रायेण प्रयुक्त्तेऽपि वोद्धव्यम्। तत्रापि न प्रसिद्धगवाभेदो लक्षणाफलम्। अपूर्वपदेन. तिरस्कारात्। बाहीक- स्वाद्यप्रतीतिकृतश्चाधिकचमत्कारः । न चैवमृपमाया अपि रूपकत्वापत्तिः । यत्र सावश्य- प्रतीतिकृतश्रमस्कारस्तत्रोपमा, यत्र त्वभेदप्रतीतिकृतः सादृश्यातिशयप्रतीतिकृतश्च तत्र रूपकमिति, स्वीकारात्। इद्मेवाभिप्रेत्य गौर्वाहीक इत्यादावभेदरूपकातिशयोक्ती, बाहीकोऽय- मपरो गौरित्यादौ च ताद्रृप्यरूपकातिशयोक्ती इति कुवलयानन्दकृतः । यत्तु रूपके लक्षणायाम्- राजनारायणं लक्ष्मीस्त्वामालिङ्गति निर्भरम्। इत्यादौ विशेषणसमासायत्तं रूपकमुप- मितसमासायत्तोपमा वेति संदेहे यद्यत्रोपमा स्यात्तर्हि नारायणसदशो राजेत्याथथें नारायण- सदशे लक्ष्मीकर्तृकालिङ्गनसंसर्गवाध इति रूपकमेवेत्यालंकारिकोक्तं विरुध्येत। रूपकेऽपि साधारणधर्मादिप्रकारेण लक्षणायां तद्दोषतादवस्थ्यादिति। तत्र रूपके साधारणधर्मादि- प्रकारेण लक्षणायामपि लक्ष्याथें व्यञ्जनया वाच्यार्थाभेदप्रतीतेस्तद्वारोपमेयेऽपि तस्प्रतीतेश्चादोपात्। न चैवमुपमितसमासेऽपि लक्षणायाः सत्त्वेन तत्फलतया तत्राप्यभेदप्रत्ययसत्त्वेनोपमायामपि न दोष इति वाच्यम्। तत्र निरूदलक्षणाङ्गीकारेण १. क. दम्। तक्षेति २ अत्र वदन्तीत्यारभ्योपमानानीत्यन्र कैयद इत्यन्तो म्रन्थ: फ. पुस्त के न दृश्यते। ३ ग. गोभेंद"।

५२ प्रदीपोद्योतसमेत :- [२ द्वि०उल्लासः ]

लक्षणा तेन षडविधा।। १२॥ ओद्यमेदाभ्यां सह। सा च व्यङ्गचेन रहिता रूढी सहिता तु प्रयोजने।

लक्षणा०। उपादानलक्षणरूपशुद्धभेदाम्यां सह। रूढिप्रयोजनाम्यां भेदे संभवत्यपि न ते विभाजकतवे- नोक्ते, किंतु हेतुस्वेनेति न तत्कृतो भेदो गणितः । अत एवं पश्ात् 'न्यङ्गयेन रहिता' इश्यादिना तस्कृतं भेद दर्शयिप्यति। अन्यथा पुनरुक्तिप्रसङ्गात्। एवं च यथोक्तव्याख्यानेन षड्डिधत्वे निर्व्यूढे यत् 'पड्डिधेति रूढिप्रयोजनोपादानलक्षणारोपाध्यवसानरूपैः षड्भिरुपाधिमिः कल्पिता विधाः प्रकारों यस्यामिति पड्डिधा' इति चण्डीदासव्यास्यानं तच्छुद्गैव सा द्विषा सारोपा ऽन्या तु इति एवतुशव्दयोरनालेचनविजृम्भितस्वादनादेयम्। एवमारोपादिकृतं प्रकारषदं, प्रतिपाद्य व्यञ्जनकृतं प्रकारत्रयमाह-वयङ्गचेन० । लक्षापेव्यनुवर्तते। ननु प्रयोजनस्थले कथं व्यङ्ग्यसाहित्यनियम इति चेत्प्रयोजनस्य व्यञ्षनामात्रगम्यत्वात्। तदिदमुक्तम्-'प्रयोजनं हि व्यञ्जनाव्यापारगम्यमेव' इति।

प्रयोजनाभावात्। न च सद्ृशत्वेन रूपके लक्षणेति मते सादृश्यस्य शव्दोपात्तत्वादुपमाप- त्तिरिति वाच्यम् । तन्मते भेदकरम्त्रितत्वाकरम्बितत्वाभ्यां भेदादित्युक्तं प्राक्। अन्ये सूपमितसमासोपमानसमासयोरपि सादृश्यमूलकतयोपमानतावच्छेदकधर्मस्योपमेय आरोपे- णाभेदान्वयस्तीकारे वाधकाभावेन तत्रापि रूपकेऽक्षतिरेव। यदा तु प्रयोजनवशात्तत्रापि सदृशलाक्षणिकेन समासस्तदोपमाSपीत्याहुः । स्पष्टं चेद्मुपमानानीत्यत्र कैयटे। षङ्टिधेति। शुद्धा-गौणी-सारोपा-साध्यवसानोपादानलक्षणैः पड्भेदेत्यंर्थः। ननु गौण्यां लक्षणलक्षणात्वाङ्गीकारेण सप्तविधत्वमुचितमिति वाच्यम्। अत्रोपादानलक्षणाभ्याम- र्थान्तरसंक्रमितात्यन्ततिरस्कृतवाच्यो, सारोपासाध्यवसानाम्यां रूपकप्रथमातिशयोक्ती, शुद्धाम्यां च ताम्यां हेत्वलंकारं निरूपयिप्यतीति षड्भेदकथनमेव सफलम्। गौण्या लक्षणायास्तु न क्कापि विशिप्य नियामकत्वमिति न तद्णनमिति भावः । एवं चेति। पौनरुक्त्यप्रसङ्ग- नेत्यर्थः । अनालोचनेति । एवतुशब्दाभ्यां गौण्या उपादानलक्षणरूपभेदद्वयाभावबोध- नेन लक्षणामात्रस्य रूढिप्रयोजनवत्तद्वेदद्वयकथने तेन विरोधस्य स्पष्टत्वादिति भावः । व्यअ्जनकृतमिति। लक्षणायास्तत्फलकत्वादिति भावः ।

१ ग. आदिमे । २ क त्वेनोक्ते इति नच त ।३ क, व च प। ₹ क, 'रा अस्या। ५ ग. ति। पड्मेदे । ६ क, र्थः एवं चेति।

[रद्वि०उललास: ] काव्यप्रकाश: । ५३

प्रयोजनं हि व्य्ञजनव्यापारगम्यमेव। तब गूडमगूढं वा, तच्चेति व्यङ्गचम्। गूढं यथा- मुखं विकसितस्मितं वशितघक्रिमपेक्षितं समुच्छलितविभ्रमा गतिरपास्तसंस्था मतिः । यन्तु-'ननु लक्ष्यप्रयोजनयोनयोरपिलक्षणयैव प्रतीतौ किमत्र व्यअ्ञनयेत्यत भाह-प्रयोजनं हीति' इति तस्फक्किकावतारणं तदज्ञानविजम्भितम् । अत्र व्यक्ञनस्थापनस्याप्रेस्तुतत्वात्। तत्प्रकरणे च 'व्यञ्जनान्नापरा क्रिया' इति मूत्रेणैव प्रतिपादनात्। तच्च०। तदिति व्यङ्यम्। लक्षणाभेदप्रयोजक आरोपादिर्यथा भिद्यते तथा तत्प्रयोजेकं व्यङ्षच- मपीति चस्यार्थः । वाशब्दः समुच्चये । काव्यभावनापरिपक्कबुद्धिः सहृदयः । तन्मात्रवेद्यं यूढम् -- तत्तदितरवेद्यमगूढम्। तघ गूढं यथा -- मुखं०। अत्र विकास: पुष्पधर्मः स्मितेऽनुपपन्न इति प्रसृतत्वं लक्षयता विकसितपदेन लोकोत्तर- रमणीयतातिशयो व्यज्यते । स च गूढः । एवं वशितसमुच्छलितापास्तसंस्थामकुलितोद्ुरमो- तत्तदितरेति। सहृदयासहृदयेत्यर्थः । मुखमिति। इदं लक्षणामूलध्वनेरुदाहरणम्। इन्दुवदनायास्तनौ शरीरे तरुणिस्त उद्गम आविर्भावो मोदैते स्फीतो भवतीत्यर्थः। उत्कृष्टवस्तुसंबन्धातस्वयमप्युत कर्ष प्राप्त इत्यर्थुः। प्रकृत्यैवेयमिन्दुवदना तत्राप्येवंविधनवयौवनविजृम्भणमिस्यतिकष्टमापतितं विद्ग्धयुव- जनस्येत्येवं खेदे बतेति। अहो रमणीयतातिशय इति विस्मये च। अहो भाग्येन संपन्नं परमोत्सवाख्यातं युवजननयनानामिति हर्षे ा। वताSSमन्त्रणसंतोपखेदानुक्रोशविस्मये। इति नानार्थकोशात्। स्फीततोंचिह्रमनेकस्थानेSनेकविधकार्यजननरूपं दर्शयति-मुखमिति। यतो मुखं विकसितं प्रसृत स्मितं स्मितं स्यास्स्पन्दिताघरमित्युक्तलक्षणं हास्यविशेषरूपं यत्र तथाभूतम्। प्रेक्षितं वशितः स्वाधीनः कृतो वक्रिमा तिर्यग्गामित्वं येने। तथा गतिर्गमनं समुच्छलिता निरन्तरमतिशयेन प्रादुर्भूता विभ्रमा यत्र तथाभूता। मतिर्बुद्धिस्त्य क्तपरिि- तविषैयिका। उरो वक्ष:स्थलं मुकुलितौ मुकुलाकारौ, ईपदुन्नतौ स्तनौ यत्र। जघन- मूरुमूलभाग:। अंसवन्धेनावयवानां दृढबन्धेनोदुरं विलक्षणरतियोग्यम् । यद्वांऽसबन्धो रतिबन्धविशेषस्तत्र समर्थम्। तथा चासाधाणस्मिताद्युन्मेषः स्फुटमेव यौवनोद्गममवगमयतीति भावः । अत्र च विकासस्य पृप्पधर्मस्य स्मिते वशीकरणस्य चेतनधर्मस्य दृष्टावूर्ध्वगतिविशे- १ क, 'प्रकृत° । २ क. जनकं। ३ .दते स्फरितो। ४ क. ति। सफीतता५ घ. •तातिशयमन । ६ क, ग.न तथाभूतम् । तथा ग७ क, ग.पयत्विका। ८ क, त्र योग्गत्वम्।

५४ भ्दीपोद्योतसमेत :- [२द्वि० उछ्यास: ]

उरो मुकुलितस्तनं जघनमंसबन्धोन्गुरं वतेन्दुवद्नातनी तरुणिमोद्गमो मोदते ॥९॥ अगूढं यथा-

व्यज्यन्ते। यथा वा मम- चकोरीपाण्डित्यं मलिनयति दग्भक्गिमहिमा हिमांशोरद्वैतं कवलयति वक्त्रं मृगददशः । तमोवैद्ग्ध्यानि स्थगयति कच: किं च वचनं कुददूकण्ठीकण्ठध्वनिमधुरिमाणं तिरयति॥

परूपसमुच्छळनस्य मूर्तद्रव्यधर्मस्य विभ्रमे संस्थाया मर्यादायास्त्यागस्य चेतनघर्मस्य मतौ मुकुल्तित्वस्य पुष्पधर्मस्य स्तनयोरुद्वुरत्वस्योत्कृष्टधुरावत्त्वरूपस्य चेतनघर्मस्य जघने मोदस्य हर्षस्य चेतनधर्मस्य यौवनोद्गमे बाधितत्वाद्विकसितादिपदैरुपदशितपदार्था लक्ष्यन्ते। तत्र विकासेनासंकुचितत्वसंबन्धेन सातिशयत्वं लक्ष्यम्। सौरभादि व्यङ्गयम्। वशीकरणेन स्वाधीनत्वं लक्ष्यते । अभिमतविषयप्रवृत्तिः संवन्धः । युक्तानुरागित्वं व्यङ्गयम्। समुच्छ- लनेन वाहुल्यं लक्ष्यते। प्रयोज्यप्रयोजकभावः संबन्धः । बहुलं हि समुच्छलति। सकलम- नोहारित्वं व्यङ्ग्यम्। संस्थाया असनेनाधारत्वं लक्ष्यते । हेतुहेतुमद्भावः संत्रन्धः । पूर्व मुग्धतया गुरुजनसंनिधी प्रियतमेऽप्यङ्गीकृतमर्यादा मतिरासीत्। इदानीं तु मौग्ध्यत्यागाच्च तथेत्यनुरागातिशयो व्यङ्गयः । मृकुलितत्वेन काठिन्यं लक्ष्यते। निविडावयवत्वं संबन्धः । कठिनं हि तन्भवति। यद्वोद्भिन्नत्वं लक्ष्यम्। आलिङ्गनयोग्यत्वं व्यङ्गयम्। उद्धुरत्वेन योग्यत्वं लक्ष्यते। भारसहनक्षमत्वं संत्रन्धः । रमणीयत्वं व्यङ्गचम्। मोदेनोत्कपों लक्ष्यते। जन्यजनकभाव: संवन्धः । स्ृहणीयत्वं व्यङ्गयम् । अनियन्त्रितत्वमुत्कर्ष एवेति)। (पृथ्वी छन्द: ।)

रूपमुख्यार्थवाधादिति भावः । (चकोरीति । दग्भङ्गिमहिमा दर्शनप्रकारमाहात्म्यम्। कवलयति अ्रसति। कूछू- कण्ठी कोकिला । शिखरिणा छन्दः।) आत्यन्तिकविच्छायत्वादीति । आदिना १ क. शयादालि'। २ क. ति। विच्छायत्वादीनीति। आदिना वक्त्र।

[ २ द्वि• उ्मस: ] काव्यप्रकाश: । ५५ श्रीपरिचयाज्जडा अपि भवन्त्यिज्ञा विदृग्धचरितानाम्॥ उपदिशति कामिनीनां यौवनमद एव ललितानि॥१०॥ अत्रोपदिशतीत्यनायासेन शिक्षादानमभिधेयवत्सफुटं प्रतीयते। तदेषा कथिता त्रिधा॥ १३॥ अव्यङ्गया, गूढव्यङ्गचा, अगूडव्यङ्गघ्ा च। अगूढं यथा-श्रीपरिचया०। अत्रोपदेशकत्वं शब्दविशेषप्रयोक्तृष्वं मदेऽनुपपन्नमित्याविष्कारं लक्षयतोपदिशतिपदे- नानायासेन शिक्षादानमभिव्यज्यते। तच्च सहृदयासहृदययोरुभयोरप्यभिधेयवस्प्रकाशते। तदेषा०। तत्तस्मात्रिधा-अव्यङ्ग्या गूढव्यङ्गया अगूढव्यङ्ग्या चेति।

जडा अनभिज्ञा अपि जनाः श्रीपरिचयात्, प्रथमसंबन्धः परिचयः, तस्मादेव चतुरजनचरितानां ज्ञातारो भवन्ति। तत्रार्थान्तरन्यासमाह-उपदिशतीति। कामिनीनां यौवनमद: स्वयमेव ललितानि उपदिशति। तथा च विद्ग्धजनचरितस्वरूपानभिज्ञानामपि विनैवोपदेशं सककृत्संत्रन्धात्तदवगमः । सस्किं वक्तव्यं तस्स्वरूपाभिज्ञानां तदभिलाषुकाणा- मुपदेशे तद्विज्ञानमित्यत्रेति भावः । ज्ञानानुकूलशब्दप्रयोगरूपोपदेशकर्तृत्वस्य चेतनधर्मस्याचे- तने यौवनमदे वाघात्सामान्यविशेषभावसंत्रन्धेनाSSविष्कारमात्रं लक्ष्यम्। अनायासेन ललिता- दिज्ञानं व्यङ्गयम् । इदं च विदग्धाविदग्धवेद्यम्। ललितम्। 'सुकुमारतयाऽङ्गानां विन्यासो ललितं भवेत्' इस्युक्तलक्षणलक्षितम्। 'अनाचार्योपदिष्टं स्याल्ललितं रतिचेष्टितम्' इस्युक्तलक्षणं वो। ललितानीत्यत्र बहुवचनमाद्यर्थकम्। तेन विब्वोकविलासादिहावसंग्रहः । तथा चामरण। स्त्रीणां विलासविव्वोकविभ्रमा ललितं तथा। हेला लीलेत्यमी हावा: क्रियाः शृङ्गारभावनाः ॥ इत्यादिनैषु हावपद्वाच्यत्वं प्रतिपादितम् । एतेन ललितानीति विभ्रमानीत्यर्थः ।

1 क ग. या। बहु।

पदीपीद्यीतसमेत :- [१ द्वि० उल्लास: ]

त्दूर्लाक्षणिक:, शब्द इति संबध्यते। तद्भूस्तदाश्रयः । तत्र व्यापारो व्यअनात्मकः । कुत इस्पाह- यस्य प्रतीतिमाधातुं लक्षणा समुपास्यते॥ १४ ॥ फले शब्दैकगम्येऽत्र व्यञ्ञनान्नापरा क्रिया। एवं लक्षणां निरूप्य तथा लाक्षणिकं लक्षयति-तद्भू० 'स्थाद्वाचको लाक्षणिकः' इतिसूत्रस्थः शब्द इत्यनुषज्यते । तन्बस्तस्या लक्षणाया आश्रयः । अथ व्यक्षकशब्दलक्षणाय व्यञ्जना निरूपणीया। सा च द्वेधा-शब्दनिष्ठा, अर्थनिष्ठा च। तत्रान्त्या शब्दलक्षणेऽनुपयुक्तेत्यमे विवेचनीया। आद्या तु द्वेषा-अभिधामूला, लक्षणामूला च । तत्र यथप्यभिधायाः प्राथम्या- दुपजीव्यत्वाच्च तन्मूला प्रथमं निरूपयितुमुचिता तथाऽपि सुप्रिद्धत्वाल्लक्षणायाः प्रकृत- स्वाच्च तन्मूलामेव प्रथमं निरूपयति-तत्र० । तत्र लाक्षणिकशव्दे। व्यापारो व्यङ्गयप्रकाशनानुक्कलः । लक्षणादिनव तत्प्रतीतौ कि तयेत्यत आह-यस्य० । यश्य पावनत्वादेः फलस्य प्रेतीत्यर्थ लक्षणाश्रयशब्दप्रयोगस्तरफलं तस्मादेव शब्दाद्ग- म्यते, न तु प्रमाणान्तरात् । व्याप्तिस्मृत्यादेरनपेक्षणात्। न च तत्र शब्दस्य व्यञ्ञनं विनाड- न्या क्रिया व्यापारः । तथाहि- 'विभ्रमा ललितं तथेत्यमरः' इति मन्दोक्तमपास्तम्। कोशस्यान्यार्थतात्पर्यकत्वादित्याङ्कः । (गाथा छन्दः।) लक्षणामूलागृढाख्यगुणीभूतन्यङ्गयमिदम् । भवती त्यर्थासंगतिमाशङ्कयाऽऽह-आश्रय इति। अधिकरणक्कितन्तस्य तत्सत्ताश्रय इत्येर्थादिति भावः । लाक्षणिकशव्दप्रतिपाद्यत्वं च लक्ष्यस्यार्थस्य लक्षणमप्यर्थत उक्त- मेवेति बोध्यम्। सुग्रसिद्धत्वादिति। लक्षणाया व्यङ्गयार्थफलकस्वादिति भावेः । लाक्षणिकशब्द- प्रतिपाद्यत्वं च लक्ष्यस्यार्थस्य लक्षणमप्यर्थत उक्तमेवेति बोध्यम्। आधातुम्। जनयिनुम्। समुपास्यते। सत्यपि वाचकशब्दे तं विहायाSडद्रियते। व्याप्तिस्मृत्या- देरिति। आदिना संनिकर्षादि । १ क.तीतयेल २क, ग. स्यान्यतात्प३ क. ग. वत्र्था ख, ग. त्र्थः । सुप्र ॥५ क. वः। आधा"।

[ २ द्वि०उल्लास: ] काव्यप्रकाशः । ५७

प्रयोजनप्रतिपिपादयिषया यत्र लक्षणया शब्दप्रयोगस्तत्र नान्यतस्त- त्पेतीतिरपि तु तस्मादेव शब्दातू। ने चात्र व्यञ्जनादृतेऽन्यो व्यापार:। तथाहि- नाभिधा समयाभावात् गङ्गायां घोष इत्यादो ये पावनत्वादयो धर्मास्तटादौ प्रतीयन्ते न तत्र गङ्गादिशब्दा: संकेतिताः । हेत्वभावान्न लक्षणा ।। १५ ॥ मुख्यार्थबाधादिन्यं हेतुः। तथाँ च लक्ष्यं न मुख्यं नाप्यत्र बाधो योग: फलेन नो। न प्रयोजनमेतस्मिन्न च शब्द: स्खलद्गतिः ॥ १६ ॥ यथा गङ्गाशब्द: स्रोतसि सबाध इति तटं लक्षयति तद्द्यदि

नाभिधा०। पावनस्वादौ फले संकेतग्रहाभावात्। अभिधा हि संकेतग्रहसहायेवोपयुज्यते, ने तु स्वरूपसतीति वक्ष्यते। हेत्वभावा०। मुख्यार्थवाचस्तद्योगो रूढिप्रयोजनान्यतरदिति त्रयं लक्षणाहेतुः। तद्भावमेवोपपादयति- लक्ष्यं०। यथा गङ्गाशब्दस्य तीरं मुख्योऽर्थः । तत्र च वाघः । तीरे च तत्संबन्धः । तीरस्य च लक्षणयोपस्थापने मुख्यशव्देन प्रतिपाद्यितुमशक्यस्य पावनत्वादे: प्रतातिश्र प्रयोजनमिति

नाभिधा समयाभावादिति। शक्तिरतिरिक्तः पदार्थस्तद्राहकः संकेत इति न साध्याविशेपो हेतोरिति बोध्यम्। संकेतग्रहसहायेति । अभिधाग्राहकत्वमेव सहा- यत्वमिति वोध्यम्। तद्दर्शयन्नोहं-न स्वरूपसतीति। ज्ञाप्यार्थवाघ एव तद्वीजं स्यादत आह-नाव्यत्रेति। काकेम्यो दर्धीत्यादाविव तात्पर्यार्थवाघ एव तद्वीजमत आह-योग इति। साक्षात्संबन्ध एव लक्षणाप्रयोजक इति भावैंः । परम्परासंवन्धोS- स्त्येवेत्यत आह -- न प्रयोजनमिति।

१ क. स. ग. त्प्रतिपत्तिर । २ ग. न च व्य०।3 ख. दी पा०। स. र्मौस्तीरादी ५ क. नते तत्र नग।६ क.तुः । ल°। ७ स. थाहि।ल। ८ स. बाधा यो।९ क. न स्व° 1१० क. 'ह-स्वरू° ११ ग. ति। परं ।१२ क. वः । युक्त्यन्तरमाद्द-न प्रयो। १३ घ. रासंबंधमादाय लक्षणा तु दुषैवेति नोध्यम्। युक्त्यन्तरमाह-न प्र°। ८

प्रदीपोद्योतसमेत :- [२ द्वि० उल्लासः ]

तटेऽपि सबाधः स्यात्तत्प्रयोजनं लक्षयेत् । न च तटं सुख्योऽर्थः । माप्यत्र बैोध: । न च गङ्गाशब्दार्थस्य तटस्य पावनत्वादयैर्लक्षणीयेः संबन्धः । नापि प्रयोजने लक्ष्ये किंचित्प्रयोजनम्। नापि गङ्गाशब्दस्तट- मिव प्रयोजनं प्रतिपादयितुमसमर्थः । एवमप्यनवस्था स्याया मूलक्षयकारिणी। एवर्मेपि प्रयोजनं चेललक्ष्यते तत्प्रयोजनान्तरेण तदृपि भ्रयोजनान्तरेणेति प्रकृताप्रतीतिक्कृदनवस्थां भवेत्। ननु पावनत्वादिधर्मयुक्तमेव तटं लक्ष्यते। गङ्गायास्तटे घोप इत्य- तोऽधिकस्यार्थस्य प्रतिपत्तिश्र प्रयोजनमिति विशिष्टे लक्षणा। तकि्किं गङ्गाशव्देन तटं लक्ष्यते। तद्वददि तटमपि मुख्यं स्यात्। तन्र च वाधो भवेत्। प्रयोजनस्य च गङ्गादिगतपावनत्वादिविशेपस्य तटेन संत्रन्ध: स्यात्। लक्षणया प्रयोजनप्रतिपादनस्य च प्रयोजनान्तरं संभवेत्। तदा गङ्गाशब्दः प्रयोजनं लक्षयेत्। न चैतदेकमप्यत्रेत्यर्थः । न केवलं मुख्यार्थताघादीनामभावमात्रम्। कि तु तेषामपेक्षाऽपि नेत्याह-न च०। मुख्यार्थताधादित्रयमपेक्ष्य बोभकत्वं स्खलद्गतित्वम्। एवं 'नापि गङ्गाशव्दस्तटमिव प्रयोजनं प्रतिपाद्यितुमसमर्थः' इत्यादिवृत्तौ 'वाधादिकमनपेक्ष्य' इति शेषो द्रष्टव्यः । 'समर्थ' इति पाठे तु 'वाधादित्रयमपेक्ष्यैव' इति शेपः । नन्वस्ति प्रयोजनेऽपि लक्ष्ये प्रयोजनान्तरमिति किं व्यञ्जनयेति चेद्वैयात्याद्यदि

मूलं प्रकृतार्थप्रतीतिः । ननु पावनत्वादिविशिष्टमेव तीरं लक्ष्यतामिति कि व्यञ्जनया। न चैवं प्रयोजनस्यापि अनपेक्ष्येति शेष इति। गङ्गाशब्दस्तटं यथा बाधादिकमनपेक्ष्य प्रतिपाद्यि- तुमसमर्थस्तथा प्रयोजनं नेत्यर्थः । गङ्गादिशब्दः प्रयोजनांशे तद्पेक्षो नेत्यतः प्रयोजनं न लक्ष्यमिति भाव: । वैयात्यम् । वैतण्डिकता। मूलक्षयेति । प्रयोजनपरम्परायां लक्षणास्वीकारे यलक्ष- णाप्रयोजने विषेयसंचारादिना लक्षणानिवृत्तिस्तस्याग्रिमलक्षणानिवृत्तौ मूलभूतलक्षणाप्रयो- जनप्रतीतिराि न स्यादिति भावः । एतेन वीजाङ्कुरादिवद्नवस्थों न दूषणमित्यपास्तम् । मृन्यक्षतिकरी चाऽडहुरनवस्थां हि दूषणम्। १ क. टेस। २ स. बाधा। न।३ क. ख. यिनु स० ।४क. ख. ग. क्षतिका। ५ क. ग.मपीति। प्र०। ६ क, ख, स्था स्यात्। ७ स, विकार्थ। ८ क. शिटल ।९ क. 'रभ। १० क. ति वैया। चैथालं धा्टर्यम्(च.)। ११ क. बयान्तर सं०। १२ ग. स्थायां ने०।

[ २ द्वि० उल्लास: ] काव्यप्रकाश:। ५९.

व्यर्अ्जनयेत्याह- प्रयोजनेन सहितं लक्षणीयं न युज्यते ॥१७॥ कुत इत्याह- ज्ञानस्य विषयो ह्यन्यः फलमन्यदुदाहतम्। प्रत्यक्षादेहि नीलादिर्विषयः । फलं तु पकटता संवित्तिर्वा। लक्ष्यकोटौ प्रवेशालक्षणाप्रयोजनं नास्तीति वाच्यम्। 'गङ्गातटे घोषः* इत्यतोऽधिकस्या- र्थस्ये प्रतीतेखे प्रयोजनत्वादित्यत आह-प्रयोजनेन० । कुत इस्याकाङ्क्षायामाह-ज्ञानस्य० । ननु विषयफलयोभेंद इति सूत्रार्थः । स चायुक्तः । फलत्वं हि जन्यत्वं वा जन्य- प्रतीतिविषयत्वं वा । आद्ये पावनत्वादौ तदभावः । तज्ज्ञाने च विषयाद्वेद एव। अन्स्ये 'प्रत्यक्षादेनीलादिर्विषयः' फलं तु प्रकटता संवित्तिर्वा' इतिवृत्तिविरोधः। प्रकटताज्ञानस्य प्रत्यक्षजन्यस्वाभावात्। न च जन्यज्ञाप्यसाधारणमेकं साध्यत्वमस्तीति । अन्न मरूम :- ज्ञानस्य जनकीभूतो विषयो यथा ज्ञानादन्यस्तथा फलमपि तस्य स्वतो भिन्नम्। कारण- स्येव कार्यस्यापि भिन्नकालतवनियमात्। शैस्यादौ तु क्वचित्फलपदमौपचारिकें दृश्यते। तथा च लक्ष्यज्ञानमेव यदि शैत्यज्ञानं तदा प्रयोजनं न स्यादित्यर्थः। ननु लक्ष्यप्रतीतेर्न इत्युक्ते: । अधिकस्यार्थस्येति । पावनस्वादिवैशिष्टचरूपस्येत्यर्थः । प्रयोज- नेनेति। प्रयोजनीभूतज्ञानविषयेणेत्यर्थः। तथा सति लक्षणाजन्यज्ञामस्यैव फलज्ञाना- स्मकस्वात्तज्ज्ञानस्ये लक्षणाजन्यज्ञानफलत्वं न स्यादित्याह-ज्ञानस्येति। विषयान्भ्भेव एवेति। एवं चोक्तसूत्रार्थस्य न तत्र फलत्वव्याघातकंतति भाषः । मृद्घटोपादानमिती- श्वरगतोपादानप्रत्यक्षफले घटादौ तद्विषयभेदासत्त्वाद्यभिचरितश् सूत्रार्थ इति मोध्यम्। वृत्तिविरोध इति । स्वजन्यप्रतीतिविषयरूपे फले स्वविपया्वेद इत्यत्र नियमे विशिष्ट- ज्ञानविपये तज्जनकविशेषणज्ञानविषयभेदासत्त्वन व्यभिचारश्वत्यपि बोध्यम्। तत्र न्यायमते संवित्तिर्षेत्यनुव्यवमायः । प्रकटतेति मीमांसकमते । वश्चुरादीनां ज्ञानद्वारा विषये प्राकट्यजनकत्वमिति तेपां सरणिः । जमकीभृत इति। विपयतासंवन्धेन ज्ञानं प्रति सादात्म्येन विषयस्य हेतुत्वादिति भावः । स विपयो बौद्ध इति योगवृत्तावस्माभिरुपपा- दितम्। तदा सामानाधिकरण्यनेव हेतुत्वं बोध्यम्। फलम्। शैत्यादिप्रतीतिरूपम् । नन्वितिशङ्का न सूत्रमते, किंतु शक्यसंवन्धो लक्षणति स्वव्याख्यातमत इति बोध्यम्।

१ स, ग. अनेनेत्या २ क. 'देनीला ३ क. स्य पावनत्वादिशिष्टस्य प्रतीतिरव हि प्रयो- जनमित्य। ४ क. कं कल्पयते। ५ ग. 'स्य फ। ६ ग, गिः। लक्षणायास्तवनुपपत्तिप्रसारि ताया इति पाठः । ननु न७क, तम्। न तु त।

६० प्रदीपोद्योतसमेत :- [ २ द्वि० उल्लास: ]

शैस्यप्रतीति: फलं कि तु शक्यसंवन्धरूंपलक्षणायाः । तथा च न किचिद्दूषणमिति। अन्राऽडहु :- अन्वयानुंपपत्त्या हि लक्षणा प्रसरन्ती यावदन्वयोपपादकं ताषदेव विपयी करोति, न स्वनुपपादकमपीति कथं तटे पावनस्वमपि विषयी कुर्यात्। नन्वन्वयानुपपत्त्या कल्प्यमानाऽपि साऽनुद्देश्यमपि शैत्यं विपयी करोति। यथा तापोपशेमायोपादीयमानं चन्दनं शैत्यमपि जनय- तीति चेन्न। चन्दनस्य हि संनिधिमात्रेण शैत्यजनकत्वम्। लक्षणायास्त्यनुपपत्तिप्रसारिता- या इति वैपम्यात्। यत्तूक्तं ययाश्रते चण्डीदासेन-'ज्ञानस्य विषयातिरिक्तं फलमान्रं विवक्षितं ज्ञेयगत वा। आद्ये प्रकृतेऽप्यस्ति गोस्वामिगतप्रोतिः । अन्त्ये प्रयोजनज्ञान एव व्यभिचारः । तेन हि गोस्वामिसंतोपमात्रं जन्यते। न तु तद्गतं किचिदिति। तस्माद्धेतुफलयोस्तटप्रतीतिफलप्रती-

तद्बोधविजृम्भितम्। न ह्यनेन सृत्रेण यथाश्चुतेनापि ज्ञानत्वस्य विपयान्यफलकत्वव्याप्यत्वं प्रतिपादते, किंतु ज्ञानफलस्वस्य विपयान्यत्वव्याप्यत्वम्। तथा च शैत्यादेर्लक्षणाजन्यप्रती- तिविषयस्वे तत्प्रयोजेनं न स्यादित्यथे दोषानवकाशः । वयं तु वूम :- विशिष्टं लक्ष्यं तदा भवैद्यदि विशिष्टस्वं लक्ष्यतावच्छेदकं पूर्व प्रतातं संभवेत्। न स्वेवम् । पावनत्वादिविशेषवैशिष्टयस्य तटे प्रमाणान्तरागोचरस्वात् । तत्र तस्या- भावात्। यद्गुक्वान्-'योगः फलेन नो' इति। अथ पावनत्वादिसामान्यवैशिष्टचमेव लक्ष्यतावच्छेदकमस्तु, तस्य प्रतीतर्वादिति चेत्तर्हि पावनस्वादिविशेषो न प्रतीयेतेति। किं बहुना गौर्राहीक इत्यत्र गवाभिन्नजडस्य लक्ष्यत्वे सैवान्वयानुपपात्तिः ।

लक्षणायास्स्वनुपपत्तिप्रसारिताया इति पाठः । न तु तद्गतमिति। स्वविषयगतमित्यर्थः । दोषानवकाश इति। त्वदुक्तविकष्पप्रयुक्तदोपानवकाश इत्यर्थः । नद यष्टी: प्रवेशयेत्यादिवत्तास्पर्यानुपपत्तिरव तद्वीजमसवित्यत आह-व्यं त्विति। पावनस्वं न लक्ष्यम्। कि तु तटत्वादिवल्लक्ष्यतावच्छेदकं वाच्यम्। न चैतस्संभवतीत्याह-यदि विशिष्टत्वमिति । सामानाधिकरण्यसंतन्धेन गङ्गागतपावनत्वादिविशिष्टतटत्वमित्यर्थः । संभवेदिति । वाधेन प्रत्यक्षाद्यसंभवात्तद्वच्छिन्ने शक्यसंत्रन्धाग्रहादिति भावः । भ्रमा- स्मकोSपि शाब्दमोधो वक्तुमशक्यः । वाधनिश्चयसत्त्वात्। वैयज्जनिके तु बोधे वाघज्ञानं न प्रतिवन्धकमिति तत्त्तम्। सैवान्वयानुपपत्तिरिति। वाहीको न गौरिति वाघज्ञानरस्य विरोधिव्याप्यदर्शनविधया गधाभिन्नजडो वाहीक इति वोधेऽपि प्रतिबन्धकत्वादिति भावेः । किं च वाहीकत्वविशिष्टे गवाभेदप्रतीतेः सर्वसिद्धायास्तावताऽपि लक्षणयोपपादयितुमश- १क. रूपाया ल। २ क. शमनं चन्द ३ क रितयेति। क जनत्वं न । ५ क,सिषटं ल°। ६ क तं भ।७ग, व्याव्ननिके। ८ ग. स्य व्या0। ९, ग,वः। वाही°1

[२ द्वि० उललासः ] काव्यप्रकाश: । ६१ विशिष्टे लक्षणा नैवमूं निरगदेन व्याख्यातम। विशेषा: स्युस्तु लक्षितें ॥ १८ ॥ लक्षिते तटादी ये विशेषा: पावनत्वाद्यस्ते चाभिधातात्पर्यलक्ष- णाभ्यो व्यापारान्तरेण गम्या: । तञ्व व्यक्षनध्वननद्योतनादिशेब्दवा- च्यमवश्यमेपितव्यम् । एवं लक्षणामूलं व्यञ्जकत्वमुक्तम्। अभिधामूलं त्वाह- अनेकार्थस्य शब्दस्य वाचकत्वे नियन्त्रिते।

उपसंहरति-विशिष्टे०। एवमक्तयुत्त्या। विशेषा:०। तदादौ लक्षिते तु सति पावनस्वादयो विशेपाः प्रतीतिविषयाः स्युः। ते च प्रसिद्धातिरि- कव्यापारगम्या एव । स च व्यापारो व्यञ्षनध्वननादिशब्दवाच्योऽवश्यमेपित्यः। कथमन्यथा विशेषप्रतीतिरिति। एवं रक्षणामूवव्यञ्जकत्वमुक्तम्। अभिधामूलं त्वाह- अनेकार्थस्य०। अनेकार्थस्य शव्दस्य वाचकत्वे संयोगाधैनिर्यन्त्रिते सत्यवाच्यार्थधीहेतुर्व्यापारो- अनम् 1 व्यज्जनमित्यर्थः । अनेकार्थोडनेकाभिधानशक्तिः । अर्थभेदेन शब्दभेद इति नये क्यस्वमिति व्यन्जनैवावश्यमास्थेयेति वोध्यम्ं। केचित्तु लक्षणावृत्ते: फलं लक्ष्यार्थबोध एव। न तु पावनस्वादिप्रतीतिर्नापि लक्षणाज्ञानस्य । कि तुलक्षणया तीरबोधस्थैव तत्फलमिति मूलेऽपि न दोष इत्याङु: । लक्षिते। लक्षणया बाघिते। अतिरिक्तव्यापारेति। शक्तिलक्षणयोः प्रागेव निर- स्तत्वात्तास्पर्यस्य च संसर्गबोधमात्रजनकत्वादिति भावः । एवं च लक्ष्ये तीरादौ व्यञ्जन- योपस्थिता: शैत्याद्यो भदेनान्वयबोधविषयाः । व्यङ्गयस्य भदेनाप्यन्वयादिति बोध्यम्। लाक्षणिकस्यैव व्यन्जकस्वमिति भ्रमनिरासायाSSह-एवमिति। मूलम्। तदन्वयव्यति- रकानुविधायि। अभिधामूलमिति। अस्यां च व्यङ्ग्यार्थविशिष्टोपस्थितिः शाङ्कास्पद मपि नेति भाव: । अनेकाभिधानशक्तिरिति । गृहीतानेकार्थप्रतिपत्तिजर्नकानेकशक्तिमानित्यर्थः । १ क. म् । व्य। २ ग. 'गदव्या ।३ क, ग. ते । त। Y क.ग, दो वि°।

तद्द्विती® ५ क. ख. शब्दैवा । ६ क, ग, मुलव्य। ७ ग, मू। लक्षिते। ८ ग.नक्शक्किमानित्वर्यः ।

६२ प्रदीपोद्योतसमेत :- [२ द्वि० उल्लासः ]

स्वर्थान्तराभिधानशक्तशब्देन सदशंस्तदभेदभ्रमविषयो वा। वाचकत्वमभिधा। अवाच्यार्थ- स्तदाऽभिधाव्यापाराविषयः । नियन्त्रणं नियमनमेकतरमात्रस्मरणानुकूलत्वम्। यदाङ्ग :- 'शब्दार्थस्यानवच्छेदे विशेषस्मृतिहेतवः ' इति। एतेन 'नियमनमेतस्मिन्नेवार्थे वक्तस्तास्पर्यमिति तात्पर्यग्रहः' इत्यबोधप्रलापः संयोगादैरित्याद्यपदसंग्राह्यं विप्रयोगादि। यद्ुक्तमभियुक्तै :- गृहीतद्वितीयाभिधाविषय एव व्यन्जनास्फुरणात्तत्र द्वितीयाभिघाम्रहोऽपि नियामक: । मुख्यार्थावाघाच्च न लक्षणेति भावः । तद्मेदभ्रमेति। तद्वाजं च सादृश्यमेव। नन्वेवं ऋेषवदभिघात एव द्वितीयार्थग्रहः स्यादत उक्तं वाचकत्व इति। अवाच्यार्थस्तदाऽभिघया प्रतिपादयितुमशक्यः । एकतरमात्रेति। सत्यपि संब्रन्धग्रहे संयोगादिज्ञानस्य तज्जनि- तप्रथमार्थतास्पर्यग्रहस्य वा प्रतिबन्धकत्वास् द्वितीयार्थस्मरणमिति भावः । वस्तुतोऽनेकार्थे शक्तिज्ञानजन्यतदर्थस्मृतौ संयोगादिज्ञानजन्यतदर्थतास्पर्यनिश्चयस्य हेतुस्वारकारणाभावमात्रेण द्वितीयार्थस्मरणाभावः । नियन्त्रणं च द्वितीयार्थश्मारकासमवधानमेव। न च संयोगा- दिनाडभिघाषद्यञ्जनमपि नियन्ध्यताम् । संयोगादिकमतिकम्य बोधकत्वेनैव तैत्सिद्धेः। अन्यथा सुगन्धिमांसभोजनप्रकरणे सुरमि मांसं भुङ्ध इस्यभिवाने गोमांसानुपस्थितौ विद्- ग्घस्य जुगुप्सानापत्तेः । अनवच्छेदः । अनिश्चयैः । स्मृतिरत्र ज्ञानमात्रम् । अत एव शब्दार्थसंदेहपराकरणद्वारा नियतार्थावसायहेतुर्वाद्विशेषस्मृतिहेतवो निर्णयहेतव इति पुन्न- राजादिभिर्त्र्याख्यातम् । एतेनेति। विशेषस्मृतिहेतव इत्यभियुक्तवाक्यविरोधेनेत्यर्थः । प्रथमार्थ प्रत्याय्य पढ़ानां विरामेऽपि प्रथमार्थप्रतीतरेव व्यापारस्वमाश्रित्य द्वितीयार्थधी- रुपाद्या। शब्दस्य पर्यायपरिवृत्त्यसहत्वाच्च शाव्दत्वं व्यञ्जनाया वोष्यम् । वस्तुतोS नवच्छेदो नाम संब्रन्धिज्ञानाद्युगपत्स्मृतानेकार्थमध्ये कतमोऽर्थस्तास्पर्यविषय इति तात्पर्य- संदेह एष। तात्पर्यज्ञानं च शाब्दवाध एव हेतुः, न स्मता। अन्यथा किंविषयं तात्पर्य गृझ्येत। अर्थानुपस्थितेः । विशेषस्मृतिपदेन प्रकृतार्यतात्पर्यनिश्चय एवोच्यते। स्मृतिवि- पयत्वाच्च तत्र स्मृतिपदं गौणमिति चिन्त्यमेतत्। न च नानार्थपदात्मकसंवन्धिज्ञानादा- पाततः स्मृतेप्वर्थेपु तात्पर्यसंदेहे तास्पर्य्राहकसंयोगाविज्ञाने तत्सहकृतात्पुनरनसंहि- तात्पदास्प्रकृतार्थम्मृतिः सैव शाव्दोपयोगिनीति तत्तास्पर्यमिति वाच्यम्। गौरवात्। माना- भावाच्च। वानकत्वे नियन्त्रित इत्यस्यायमर्थ :- शब्दस्य वाचकेस्व इतरवाच्यार्थविषयक- शाव्दवाधजनक वे नियन्त्रित एकतरार्थमात्रविषयकतया संकुचिते सति अवाच्यार्थस्य तदा शकत्या शाव्दवोधविषयतया बोधयितुमशक्यस्य शाव्दवोधकृव्दञ्जनमिति। एवं च तदाडम्मिन्वाचयस्वं व्यङ्गचत्वं चेति द्विविधोऽपि व्यवहार इति यद्भिघालक्षणप्रस्तावे तदाऽस्य वाच्यस्वव्यवहारवारणाय यत्नः सोऽपि व्यर्थ एवे्यलम्। अभियुक्तैः। १ स. र वत्ानमि २ ततमिद्धेः। एतदेव हि व्यजनामाहात्म्यं यत्संचोगादीन्विशेषस्मृति हेतू- नि अतिकम्यार्धे बोषयि। रभिः । सगधिः। गौध (चू०)। ३ ग.यः। एते। ४ग. व.त्वे स्वाना° 1

६ २ द्वि० उल्लास: ] काव्यप्रकाशः । संयोगो विभ्रयोगश्च साहचर्यं विरोधिता। अर्थः प्रकरणां लिङ्गं शब्दस्यान्यस्य संनिधि: ॥ सामर्थ्यमौचिती देश: कालो व्यक्ति: स्वरादयः । शब्दार्थस्यानवच्छेदे विशेषस्सृतिहेतवः । इत्युक्तदिशा सशङ्गचक्रो हरिः, अशङ्गचक्रो हरिरित्यच्युते। राम- लक्ष्मणाविति दाशरथी। रमार्ज्जनगतिस्तयोरिति भार्गवकार्तवीर्ययोः । संयोगों०। तत्र संयोग: प्रसिद्धार्थस्य गुणविशेषरूपः संवन्धः । तेनाभिधानियमनम्। यथा 'सशङ्कचकरो हरिः' इत्यत्र शङ्कादिसंयोगेनानेकार्थस्य हरिशब्दस्याच्युतेऽभिधा नियम्यते। अन्यहरिपदायें तत्संयोगाभावात्। विप्रयोगस्तादृशसंत्रन्धध्वंसः । तेन यथा-अशङ्गचक्रो हरिरित्यच्युते। व्वंसस्य प्रति- योगिपूर्वकत्वात्। साहचर्य सहचरता। तेन यथा-रामलक्ष्मणाविति रामपदस्य लक्ष्मणसाहचर्येण दाशरथौ। विरोध: सहानवस्थानं वध्यघातकभावश्। तेन यथा-छायातपाविति छायापदस्यात- पाभावे । विरोधिनोः कयोश्चित्तत्त्वोपमायां 'रामार्जुनगतिस्तयोः ' इत्यत्र रामार्जुनपद- योर्भार्गवकार्तवीर्ययोः ।

भर्तृहरिभिः । प्रसिद्धार्थस्येति। तदर्थमात्रवृत्तितया प्रसिद्ध इत्यर्थः। अत इन्द्रादिभिः कदाचिच्चकधारणेऽपि न दोप इत्याङ्डुः। तत्सयोगाभावादिति। तस्संयोगप्रसिद्यभावात् । ध्वंसः । संव्रन्धध्वंसः । किं च सर्वाऽप्यभावप्रतोतिः प्रति- योगिसमानदेशैव । प्रतियोगिज्ञानमारोपितमनारोपितं वेत्यन्यत्। सहचरतेति । यत्र क्वाचिदेकस्मिन्नर्थे प्रसिद्धपरस्परसापेक्षस्वमित्यर्थः । वस्तुतस्तु सहचरतासादृश्यम्। सदश- योरेव प्रायेण सहचरणदर्शनात्। शब्दयोरपि सदृशार्थयोः सहप्रयोग इत्युस्सर्गाच्च । स्पष्ट चेदं भाष्यकैयटहेलाराजीयादिपु । अत एवैतस्कारिकाव्याख्याने पश्चम्यपाङ्पारिभिः(पा०- सू०२।३।१०)इति साहचर्य उदाहृतं हेलाराजादिभिः। तत्र वर्जनार्थापसाहचर्यात्तदर्थस्यैव परे: कर्मप्रवचनायस्य ग्रहणमिति चोक्तम्। महाभाष्यकारोऽप्येवमेवावादीत्। कान्तावपि शक्तत्वाच्छायापदं नानार्थम्। कयोश्चिदिति। एतेन द्वयोरपि नानार्थत्वास्परस्पराश्रय- ग्रस्तमिद्मुदाहरणमित्यपास्तम्। प्रकरणसहकारेण रामार्जुनपदयोर्द्वयोरपि परस्परविरोधिद्वये युगपदेव तात्पर्यग्रहात्। असंकीणोंदाहरणं तु रामरावणावितीत्याङ्कुः ।

१ क. °नं वाध्यवाधक0। २ क, खिटुप०। ३ ग, हः । सह०। ४ ख, ति। कार्यप्रसि°। ५ ग. 'थैः । कान्तावपि।

६४ प्रदीपोद्योतसमेत :- [ रद्वि० उछलास:]

स्थाणुं भज भवच्छिद इति हरे। सवं जानाति देव इति युष्मदर्थे। कुपितो मकरध्वज इति कामे। देवस्य पुरारातेरिति शंभौ। मधुनामत्तः अर्थ: प्रयोजनम्। तेन यथा-'स्थाणुं भव भवच्छिदे' इत्यत्र भवच्छेदरूपप्रयोजनवशा- रस्थाणुशब्दस्य हरे। प्रकरणं वकृश्रोतृबुद्धिस्थता। तेन यथा-सर्व जानाति देव इत्यत्र देवशब्दस्य राजनि। यत्तु युप्मदर्थ इति व्याख्या तस्या अपि प्रकृते राजादावित्यर्थः । कि वा संबोध्ये राजादा- वित्यर्थः । संवोध्यस्यैव युष्मदर्यत्वात्। लिङ्गं संयोगातिरिक्तसंवन्धेन परपक्षव्यावृत्तो धर्मः । तेन यथा-कुपितो मकरध्वज इत्यत्र मकराकारध्वजसमुद्राम्यां व्यावृत्तेन समवायसंतन्धवता कोपेन मकरध्वजशब्वस्य कामे। यनु 'लिक्रं चिह्हम्' इति तन्न। कोपत्य कामचिह्ृत्वाभावात् । असाधारणधर्मस्य चिह्न- स्वात्। सशङ्कचक इत्यत्रातिव्याप्तिप्रसङ्गाच्च। शब्दस्यान्यस्य संनिधिनियतार्थकशब्दान्तरसामानाधिकरण्यम् । अतो 'भवच्छिदे' इत्या- दावप्रसङ्ग: । न च 'सशङ्चकरो हरिः' इत्यत्रातिव्याप्तिः । राङ्चक्रसामानाधिकरण्याभायात्। यद्वा हरौ शङ्गचकरे इति संयोगोदाहरणतास्पर्यम्। तेन यथा-'देवस्य त्रिपुरारातेः' इत्यन्न त्रिपुरारातिशब्दसामानाधिकरण्याद्देवशब्दस्य शंभुरूपेडमरे । अन्यस्य देवशब्दार्थस्य राज्ञस्त्र- पुरारातित्वाभावात् । यत्तु 'देवतान्तरस्यातधाभावाच्छंभौ शक्तिनियमनम्' इति। तन्न युक्तम्। देवतान्तरे देवशव्दस्य शक्तिभेदाभावादुदाहरणासामन्जस्यापत्तेः । सामर्थ्य कारणत्वम्। तेन यथा-'मधुना मत्तः कोकिलः' इति। अत्र मधुशव्दस्य वसन्ते। अन्यस्य मधुशव्दार्थस्य कोकिलमादनासामर्थ्यात्। औचित्वर्हता। तया यथा-'पातु वो दयितामुखम्' इति। अत्रोत्क्ठितमनोरथसाव-

प्रयोजनस् । अनन्यसाध्यमित्यर्थः । हर इति । शिव इत्यर्थः । देवपदस्य राजत्वेन वृन्दारकत्वेन च शक्तेर्नानार्थत्वम्। राजा भट्टारको देव इत्यादिकोशात्। अन्र राजसंवोध्यकदूत- कथारूपं प्रकरणम्। नियतार्थकेति। नियतत्वं च नानार्थपदीयैकार्थमात्रसंसर्ग्यर्थवाचकत्वम्। अतो न सशङ्गचक इत्यादावतित्यातिः । हरिपदार्थन्द्रेणापि कदाचिच्छङ्मचक्रधारणादि- त्याहुः । अतः। सामानाधिकरण्यववक्षातः । शङ्गचक्रेति। तद्वाचकसामानाधिकरण्या- भावादित्यर्थः । निपधं पश्च भृभ्रृतामित्यत्रापि अनेनैवाभिधानियमनं द्रष्टव्यम्। त्रिपुराराति- पदं पुरारातिपदं च"शंभौ योगरूढम्। मादनासामर्थ्यादिति। कोकिलमादनसमर्थत्वेना-

त्रिपुरा। 1 क. तिप्रसङ्गः । २ क, देवान्तरे। ३, ख. 'न्देण नरान्तरेण च कदा। * क. थैः ।

[२द्वि० उल्लास: ] * काव्यपकाशः । ६५ कोकिल इति घसन्ते। पातु वो दयितामुखमिति सांमुख्ये। भात्यत्र परमेश्वर इति राजधानीरूपाद्देशाद्वाजनि। चित्रभातुविभातीति दिने नौचित्येन मुखशब्दस्य सांमुख्ये। ने तूपायादौ । यद्यप्यत्रापि सामर्थ्य संभवस्येष तथाऽपि मधुनेत्यत्र तृतीययेव तद्वोधाभावेऽप्यौचितीमात्रज्ञानादेव श्तिनियमनमसंकीणमिति। देशेन यथा-'भात्य्र परमेश्रः' इति। अन्नान्रेति राजधानीरूपाद्देशास्परमेश्वरप- दस्य राजनि।

रजन्यामाशुशुक्षणौ । कालेन यथा-'चित्रभानुर्विभाति' इति। अन्न चित्रभानुपदस्य दिवा दिवाकरे, प्रसिद्धत्वादित्यर्थः । सांमुख्य इति। असंमुखीनदयितावदनस्य वैरस्याघाय कत्वेन त्राण मनकत्वौचित्याभावादिति भावः । न तूपायादाविति। मुखं निःसरणे वक्त्रे प्रारम्भोपाययोरपि।

र्नोनार्थस्वं बोध्यम्। इति कोशादुपायेऽपि मुखशब्दवृत्तेरिति भावः । परमेश्वरपदस्य विष्णुत्वेनापि शक्ते- अत्र वदन्ति-यद्यपि नानार्थपद्समभिव्याहृतपदान्तरार्थस्य प्रसिद्धः संबन्धः साहद-

ग्रहीतुमुचित इति सशङ्गचक्र इत्यादेरपि साहचयोदाहरणतेव्र युक्ता, तथाऽपि यत्र शब्दो- पात्तप्रसिद्धं संबन्धसामान्यं शक्तिनियामकं तत्संयोगस्य, यत्र तु द्वंद्वादिगतः संत्रन्ध्येव केवलस्तथा तत्साहचर्यस्येत्याशयान्न दोषः । एवं च सगाण्डीवोऽर्जुन इति संयोगस्य, गाण्डीवार्जुनाविति गाण्डीवमर्जुन इति च साहचर्यस्योदाहरणं बोध्यम्। रामरावणावि- स्यपि साहचर्यस्यैवोदाहरणम् । भ्रातृत्वादिसंत्रन्धवद्विरोघसंवन्धस्यापि लोकप्रसिद्धत्वात्। एवं स्थाणुं भज भवच्छिद इति प्रयोजनोदाहरणे यद्यापि लिङ्गाद्विशेषः । न च लिङ्गमनन्यसा- धारणस्तद्धर्म: प्रयोजनं तु भजनादेः कार्य न तु तद्गतो धर्म इति भेद इति वाच्यम्। भवच्छेदजनक- भजनकर्मत्वस्य काषावृत्तिभवधर्मत्वात्। तथाऽप्युक्तस्य विशिष्टधर्मस्य शाब्दबोघोत्तर- भाविमानसत्रोधविषयत्वेन प्रकृतशाव्दवोधाविषयत्वाल्िङ्गतो वैलक्षण्यमिति। एवं च नानार्थ- पदशक्यान्तरावृत्तिरेकशक्यगतः साक्षाच्छब्दवेद्यो धमों लिङ्गमिति बोध्यम्। एवं शब्द- स्यान्यस्य संनिधिः नानार्थपदैकार्थमात्रसंसग्यर्थान्तरवाचकपद्समभिव्याहार एव। न तु सामा- नांधिकरण्यनिवेश: । अत एव 'करेण राजते नागः' इस्यत्र वैयधिकरण्येऽपि करपदस्य नागपदमादाय नागपदस्य च करपदमादाय शुण्डायां गजे च शक्तिनियमनम्। अंत्रैक- शब्दशक्तिनियमनायापरशब्दशक्तिनियमनस्य नापेक्षा । कि तु करनागशब्दयोरर्थान्तर- ग्रहण Sन्वयानुपपत्त्या युगपदेव शक्तिनियमनम् । अतो नान्योन्याश्रयः। किं च कुपितो मक- १ क, विराजत इत्यहि रवौ। २ क, ननु मुखादी। ३ क. नुभाति।४ क. निःसार। ५ अत्र वदन्तात्यारभ्येतिवदन्तीत्यन्ती ग्रन्थः क पुस्तके ने दृश्यते।

६६ प्रदीपोद्योतसमेत :- [२द्वि. उल्लास:]

खवौ, रात्री वहनौ। मित्रं मातीति सुहृदि। मित्रो भातीति रौ। व्यक्तिर्लिकं पुंस्त्वादि। तथा यथा-'मिन्नं भाति' इति । अत्र नपुंसकरूपालिकाः रध्वज इति लिङ्गोदाहरणेऽतिव्याप्तिः । सामानाधिकरण्यघटितस्य त्रिपरारातेरिति प्रकाशो- दाहते त्रिपुरासुरवैरित्वस्य लिङ्गतया लिड्गोदाहरणत्वमेवोचितम् । यदि तु यत्रैकपदार्थ: कोपादि: पदार्थान्तरेणानन्वित एव यः प्रकृतशक्यधमतां शक्यान्तरव्यावृत्ततां च भजते तत्र लिङ्गस्वमित्युच्यते तर्ह्यस्तु यथाकथंधिदुदाहरणसामञ्जस्यम्। सामानाधिकरण्यनिवे- शस्त्वयुक्त एेति बोध्यम्। एवं च कारणतापरपर्यायसामर्थ्यमपि मधुना मत्तः कोकिल इत्यादावुदाहृतम्। तत्र लिङ्गस्वं यद्यपि वक्तुं शक्यम्, कोकिलमादनसामर्थ्यस्य वसन्ता- साधारणतया लिङ्गत्वात्तथाऽपि शाब्दत्वाशा्दत्वाभ्यामेकानेकपदार्थस्वाभ्यां वा विशेषो बोभ्यः। वस्तुतः संयोगादीनामर्थान्तरसाधारणत्वे नानार्थशब्दस्यार्थविशेषे शक्ते: संकोच एव न संभ- वति। नियामकस्यासंकुचितत्वात्। अथ प्रसिद्धत्वादिना तेषामसाधारणताबुद्धिस्तर्हि प्रायो लिङ्गभेदा एवते न तु सर्वथैव ततः स्वतन्त्रा इति बोध्यम् । यदप्युक्त संयोगाद्यरभिधा- नियमने सुरभि मांस भुङ्ध इत्यादौ शालकादिप्रयुक्ते द्वितीयार्थवोधो व्यञ्ञनयेति। तदसंग- तम्। यतो नियन्त्रणं नामापरार्थस्य प्रथमतः शाव्दवोधजननं तदनन्तरमपरस्यापि शक्त्यैव। न च द्वयोबेि तास्पर्यज्ञानस्य कुत्रोपयोगः । अन्रायेंऽयं शब्दः प्रमाणमयमर्थः प्रमाणवेद्य इति निर्णयद्वारा प्रवृत्तौ तदुपयोगो न तु बोध इति गृहाण। अत एवास्मादर्थबोधद्वयं जायते वक्तः परं क्व तात्पर्यमिति न विद्म इस्यनुभवः । एवं च द्वितीयार्थबोधाय व्यञ्ञना नाSSवश्यको। यत्र तु द्वितीयार्थस्य नैव वोधस्तत्र तदीयशक्त्यंशेऽनुद्बुद्धसंस्कारत्वान्न दोषः। कि च व्यञ्जनावादिनाऽपि सर्वस्य द्वितीयार्थतोधवारणीय वक्तृबोद्धव्यादिवैशिष्ट्यप्रतिभादी- नामवश्यं व्यङ्ग्य प्रतिभाहेतुत्वमङ्गीकार्यम्। अस्माभिश्च तेपां द्वितीयार्थशक्त्युद्वोधकत्वमङ्गी कार्यमिति न दोषः । यदि तु योगरूटिस्थले रूढिज्ञाने योगापहारित्वस्य सर्वतन्त्रसिद्धतया रूढ्यनधिकरणयोगार्थालिङ्गितार्थान्तरस्य प्रतीतिर्विना व्यक्ति दुरुपपादा। यथा- "अवलानां श्रियं हृत्या वारिवाहः सहानिशम्। तिष्ठन्ति चपला यत्र स काल: समुपस्थितः " ॥ इत्यादावशक्तानां द्रव्यमपहृत्य जलवाहकै: सह पुंश्चल्योऽभिरमन्त इत्यर्थान्तरं नैतैः शब्दैयोंगरूढ्या बोधयितुं शक्यते। मेवस्वविद्युत्त्वाद्यघटितस्यैव प्रतीतेः। अन्यथा चमस्कारो न स्यात्। अत एव न योगशक्त्याऽपि केवलरूढ्यथसिंवलितार्थत्राधकत्वस्य तस्या रूढिस- मानाविकरणाया असंगते: पुंश्चलीत्वादेः सर्वथेव तदविषयत्वाच्चेति तत्र व्यञ्जनाSSवश्यकी- त्युच्यते। तर्ह्यस्तु तत्र तथा। न तु सर्वत्र । भद्रात्मन इत्यादेर्श्वनित्वं तूपमानोपमेयभावं व्यङ्गयमादायेवति वदन्ति । १ क. रूपशब्दान्मि° २ ग, 'स्तु कथं।

[ २ द्वि०उल्लास: काव्यप्रकाशः । ६७ इन्द्रशच्ुरित्यादौ वेद एव न काव्ये स्वरो विशेषप्रतीतिकृत्।आदि- ग्रहणात् एद्दहमेत्तत्थणिआ एछ्हमेत्े हं अच्छिवत्ते हिं। एद्दहमेत्तावस्था एद्देहमेत्ते हिं दिअ एहिं॥११॥ न्मित्रपदस्य सुहृदि। 'मित्रो भाति' इत्यत्र पुंलिङ्गात्सूये। स्वरस्तूदात्तादिर्वेदे ब्राहुल्येन तेनार्थप्रतीतिर्दश्यते। यथा 'इन्द्शंश्ुवर्धस्व' इति। अत्रेन्द्रशत्रुरित्यस्यान्तोदात्तस्वे धछ्ठीतत्पुरुषव्यक्ताविन्द्रस्य शातनकर्मत्वं लभ्यते। पूर्वपदो- न्तोदात्तत्वे चेन्द्रः शातयिता यस्येति बहुवीहिलाभादिन्द्रस्य शातनकतृत्वं लम्यते। काव्ये- तु नैवं बाहुल्यम्। ननु 'दृष्टे प्रसीद' इत्यादौ स्वरेण संवोधनं प्रकाश्यते। तेन चार्य- विशेपेडभिधा नियम्यते, न तु साक्षात्स्वरेणैव। काकुस्थले तु न नानार्थाभिधानियमनं किं स्वपदार्थस्यैव व्यअ्जनम्। यद्वा स्वरशब्देनोदात्तादित्रयं विवक्षितम्। अतः काव्ये स्वरस्या- भिधानियामकत्वं नास्त्येवेति व्यर्थ बाहुल्येनेति विशेषणमिति। मैवम्। सुधाकरसुदृद्वक्त्रं दृष्टिः पङ्कजवैरिणौ। * इस्यादाविन्द्रशत्रुरिति न्यायेनाभिधानियमनस्य काव्येऽपि दुर्षारत्वात्। स्वरादय इत्यादिग्रहणादभिनयापदेशौ गृह्यते। अन्ये चोक्तान्तर्भूताः ।. अभिनयश्च साक्षयदिवार्थाकारादिप्रदर्शिका हैस्तादिकिया। तया यथा-एदहमेत्त०। अर्थप्रतीतिरिति। बाहुलकास्करणे क्तिन्। प्रतीतिकृदिति वा पार्ठः । षछीतत्पु- रुषेति। इन्द्रस्य शत्रुरिति शातयितेत्यर्थकः । नैवमिति। काव्य उदात्तादिस्वरकृतार्थ- भेदे समासविषये श्लेषभङ्क एव स्यादिति भावः । लोक ऐकश्षस्येनैव प्रायः प्रयोगाच्चेत्यपि नोष्यम्। सुधाकरसुहृदिति। अन्तोदात्तत्वे घछठीसमासेनोपर्मा । अन्यथा बहुव्रीहौ प्रतीपमिति भावः । वस्तुत इदं चिन्त्यमेव। अभियुक्त: करापि तथाऽकथनात्। अत एव प्रकाश इन्द्रशत्रुरित्यादौ वेद एव न काव्ये स्वरोरऽर्थविशेषप्रतीतिकृदित्येष बुपु पस्तकेषु पाठः। वाहुल्येनेति पाठेऽपि वेद एव बाहुल्येन सोऽर्प्रतीतिविशेषकृन्न तु लोके कचिदपीति व्याख्येयमिति दिक् । एद्दहेति। चिरप्रवासिनि नायके नाधिकावस्यां मोधयन्स्याः कत्याश्विदुक्तिरियम्। 'एतावन्मात्रस्तनिका एतावन्मात्राम्यामक्षिपत्राम्याम् । एतावन्मात्रावस्था एतावन्मात्रैदिवसै: ।' १ क. ल्येनार्थ प्रतीतिकृद्दृश्य।२ क. 'शत्रो विवर्धस्वोति। अत्रेन्द्रशत्रो इत्यस्या ।३ क. दायुदा° । ४ क. वत्वम्। का०। ५ क. हस्तक्रि। ६ क, ठः शत्रुरिति शातयितेश्यर्थ- कम् । नैन १ ७ ग. दे श्रे ।८ क. मा। वह। १ ग, वः । एह।

६८. प्रदीपोद्योतसमेत :- [ २ द्वि०उल्लास: ]

इत्यादावभिनयादयः । इत्थं संयोगादि्भिरर्थान्तराभिधोयकत्वे निवारि तेप्यनकार्थस्य शब्दस्य यैत्क्चिदर्थान्तरप्रतिपादनं तत्र नामिधा। नियमनात्तस्या: । न च लक्षणा। मुख्यार्थवाघाद्यभावात्। अपि त्वर्ज्जनं व्यअजनमेव व्यापारः। यथा- भद्रात्मनो दुरधिरोहतनोविशालवंशोन्नतेः कृतशिलीमुखसंग्रहस्य। यस्थानुपप्लुतगतेः परवारणस्य दानाम्बुसेकसुभग: सततं करोऽभूत्॥१२।

नियम्यते,। एवं शेषपादन्रयेऽपि। अपदेशोSभिमतनिर्देशः । तेन यथा- इतः स दैत्यः प्राप्तश्रीनेंत एवाहृति क्षयम् । विषवृक्षोऽपि संवर्व्य स्वयं छेत्तुमसांप्रतम्।। अत्रापदेशनेदंशव्दस्याभिधा वक्तरी नियम्यते। इत्थं संयोगादिनाडर्थान्तराभिधायकस्वे निवारितेऽपि यदनेकार्थशब्देन कचिदर्थान्तरस्य प्रतिपादनं तत्र नाभिधा शब्दस्य व्यापारः। नियमनात्तस्याः । नापि लक्षणा। मुख्यार्थवाधा- दिविरहात्। किं त्वज्जैनं व्यञ्जनमेव व्यापारः । यथा-भद्रात्मनो०।

परिमाणे दहप्रत्ययः । अक्षिपत्राभ्यामित्युपलक्षणे तृतीया। दिवसैरिति करणे। (गाथा उन्दः ।) विशेषेऽभिधेति । बुद्धिस्थतत्तदर्थशक्ततया नानार्थानामेतावन्मान्रा- दिशव्दानां शक्ति: स्तनादि्गतपरिमाणविशेषरूपेडयें नियम्यत इत्यर्थः । अभिनयोऽत्र. स्तनप्रदर्शने मुकुलाकारः, अक्षिप्रदर्शने पद्मपलाशाद्याकारः, अवस्थाप्रदर्शन उच्चताप्रदर्शक:, दिवसप्रदर्शनेऽङ्गुल्यग्रवारणादिः । अभिन्नतनिर्देश इति। स च हृढये हस्तनिक्षेपः । अर्थाकारप्रदर्शकत्वाभावान्नायम- नियमः । इतः स दैत्य इति । (कुमारसंभवे द्वितीयसगें पद्यमिदम्।) स्पष्टम्। अपदेशेन हि अत्र इतःशब्दद्वपस्यकात्मपरता लभ्यते। निवारितेऽपीति । अर्थान्तरं निवार्य प्रकृतार्थबोधनेSपीत्यर्थः । क्वचित् । वक्तवेशिष्ट्यादिसाहाय्यवतीत्यर्थः । भद्रेति। अत्र यच्छव्दः प्राकरणिकराजपरः । तत्पक्षे यस्य प्रकृतस्य राज्ः करः पाणिर्निरन्तरं दानार्थ गृहंताम्बुमेकशोभनोऽभून्। भद्रात्मनः । कल्याणरूपस्य । दुरिति । अनाभिभवनीयं शरीरं यम्य। वंशः कुलं तत्रोन्नतिराधिक्यं यकष्प । शिलीमुखा नाराचाः । संग्रहोऽम्यासदार्ड्यम्। अनुपप्नन्वति। अव्राधितज्ञानम्येत्यर्थः। अवारितगतेवा। अदुष्टहितकर्तुर्वा। १ क. धायित्वे । २ क स्. ग, यत्किविद0।३ ग, 'उनमे । ४ क. अनमे १५ क, ग.

[२ द्वि० उल्लास: ] काव्यपकाश: । ६९

अत्र प्रकरणेन भद्रात्मन इत्यादिपदानां राजि तदन्वययोग्ये चायेंऽभिधानियन्त्रणेऽपि गजस्य तदन्वययोग्यस्य चार्थस्य व्यञ्जनयैव प्रतीतिः । ननूपमानोपमेयभावकल्पनाच्छब्दक्लेपतो भेदेऽपि 'योऽसकृत्परगोत्राणाम्' इत्याधर्थ- श्लेपतः कुतोऽस्य भेदः । अर्थश्लेषे चोभयत्र शक्तिरेव न व्यञ्जनेति चेदुच्यते। यत्रोभयोरर्थयोस्तास्पर्य स श्षेषः । यत्र स्वेकस्मिन्नेव तत्, सामग्रीमहिम्ना तु द्वितीयार्थ- परेति । शत्रुनिवारकस्य। गजपक्षे भद्रजातीयस्यात्युच्चत्वाद्ुः खाधिरोह्यशरीरस्य । विशाला वंशस्य पृष्ठदण्डस्योन्नतिर्यस्य। कृतभ्रमरसंग्रहस्य। अनुद्धतधीरगमनस्य । परस्थो- स्कृष्टस्य वारणस्य गजस्य करः शुण्डादण्डो मद्जलसेकसुभगोऽभूदिति। राजा वाच्यः ॥ हस्सी प्रतीयमान: । ( वसन्ततिलका छन्दः । ) अन्र प्करणनेति। न चात्र विद्वन्मानसेतिवदेकशब्दोपस्थितार्थद्वयस्यान्तर- ऋस्यात्परस्परमभेदान्वयपूर्वकमेव वाक्यार्थवोध इति ्िष्ट रूपकमेवेदमिति वाच्यम्। भेदानव- बोधात्। तथाहि-यत्र द्वयोरर्थयोः परस्परान्वयवोधं विनेतरान्वयानुपपत्तिर्विशेप्यमन्िष्टं च तत्रैव निलिष्टरूपेंकाङ्गीकारात्। यथा विद्वन्मानसत्यत्र। प्रकृते तु न तथा। कि च प्रकरणेन विशेष्यपदास्प्रकृतार्थस्य तत एव विशेषणपदैरपि तदन्वययोग्यार्थस्यैवोपस्थिता- वाकाङ्क्षायाः सत्त्वेन वाक्यार्थवोधे प्रतित्न्धकाभावेन द्वितीयार्थोपस्थितिप्रतीक्षाया अयुक्त- स्वात् । अत एव न्लिष्टपरम्परितमेव रूपकभेदेषु गणितं न तु केवलं श्लिष्टमपि। यत्र तु न विशेष्ये क्षेषो नापि द्वितीयाथॉपस्थितिं विनाऽन्वयानुपपत्तिः, तत्र प्रस्तुतान्वयबोधोत्तरं विशेषणश्ेषमात्रमाहात्म्येनाप्रस्तुतवृत्तान्त उपस्थिते व्यअ्जनया तदभिन्नप्रस्तुतदृत्तान्तारोप: प्रकृते तत्र समासोक्िः । न चैषाऽपि रीतिः प्रकृते । द्वयोः प्रस्तुतत्वाभावाच्च न क्ेषालं- कारः । अतिशयोक्केस्तु श्किष्ट उच्तिसंभव एव नेति भावः । गजस्येति। अस्य तात्पर्य- विषयस्यापि तह्राहकप्रकरणाद्यभावाद्यङ्गयवोघविषयत्वमेवेति बोध्यम्। उपमानोपमेयभावेति। प्रकृते भद्रात्मन इत्यत्रोक्तविशेषणविशिष्टहस्तिप्रतीतौ द्वयोरर्थयोर्मिथोऽसंबद्धत्वे वाक्यभेदापत्तेरुपमाकृतास्वादानुभवाच तेन सह राज्ञ उपमाया अपि प्रतोरेरित्यर्थः । शव्दश्लेषत इति। सर्वदो माधव इति सभङ्गश्ेषन इत्यर्थः । तन्न हि द्वयोरपि प्रकृतत्वास्नोपमाकल्पना। अर्थश्लेषत इति। अभङ्गश्लेषोऽर्थश्लेष इति सर्वस्वकारादिमतेनेदम्। असकृत्परगोत्राणामित्यादौ देवेन्द्रराज्ञोरुपमाप्रतीतिरपि सर्वसिद्धति ततोऽस्य भेदाभावात्। तत्र शक्तावत्रापि सैव स्यादिति भावः । तात्पर्यमिति। युगपत्तद्राहकप्रकरणाद्यवतार इत्यर्थः । स श्लेष इति। स श्लेषविषय इत्यर्थः । एक- स्मिन्नेव तत्। तात्पर्यग्राहकं प्रकरणादि। यत्र तु कमेणोभयतात्पर्यग्राहकप्रमाणावगमः १ क. नाविरहाच्छ° १२ क स्ना दि ३ क. ति। यत्र हवयो। ४ क. ग. 'न्वयं विनेत°। ५ क. पकम्। यथा विद्वन्मानसेत्वन्न। अतो नात्र सत्। गजस्येति। ६ क. ग. थव: । एक।

७० म्धीपोद्योतसमेत :- [२ द्वि०उल्लास: ]

तयुक्तो व्यअकः शब्दः । त्युक्तो व्यअ्ञनयुक्त:। यत्सोऽर्थान्तरयुक्तथा। अर्थोपि व्यक्षकस्तन्र सहकारितया मतः ॥२० ॥ तथेति व्यअ्ञकः । इति श्रीकाव्यप्रकाशे शब्दनिर्णयो नाम द्वितीय उल्लास: । पतीति: सा व्यञ्जनेति। एवं व्यञ्जनां निरूप्य तया शब्द लक्षयति-तद्युक्तो०। अञ्जनमिति प्रस्तुतत्वेऽप्यर्थगत्या तच्छव्देन व्यञ्ञनं परामृश्यते। तेन व्यअ्ञमयुक्तो न्यन्जक इति संपद्यते। अन्यथाऽन्जनयुक्तोऽञ्जक इति स्यात्। तदेतटुक्तम्ं-'व्यन्न- नयुक्त:' इति। ननूक्तस्थलेष्वर्थस्याव्यञ्जकतवे कथं शब्दार्थयुगलरूपस्य काव्यस् ध्वनित्वं स्यादित्यत आह-यत्सो०। स इति शब्द: । तैथेति व्यब्जक इस्यर्थः । इति महोपाध्यायश्रीगोविन्दकृते काव्यप्रदीपे काव्यशरीरभूतशब्दार्थविभागो द्वितीयोल्ासः । तत्रावृत्तिरिति बोर्ध्येम्। सा व्यञ्ञनेति । सा तज्जन्येत्यर्थः ।'तदुक्त्तं तद्युक्तो व्यञ्जनयुक्त:' इति पाठः । अर्थान्तरयुगिति। स्वशक्यप्रकृतार्थबोधानन्तरमेव व्यक्रचार्थवोधात्तस्य सहकारित्वमिति भावः । शब्दस्य परिवृत्त्यसहत्वाच्च शब्दमूलकत्वेन. व्यपदेशः । इति शिवमट्टसुतसतीगर्भजनागोजीभट्टकृते काव्यंप्रदीपोद्योते द्वितीय उल्लास: ।

१क.मू। भञ्जनयुक्त्तो व्य २ क. त्वे श। ३ क वं न स्या।क. तथा व्यजकः। ५ क, ध्यम् । तदु। ग. यम् । अर्था०।

[१ तृ०उल्लासः ] काव्यमकाशः। ७१

अथ तृंतीय उल्लास: ।

अर्थाः प्रोक्ताः पुरा तेषाम्। अर्था वाच्यलक्ष्यव्यङ्गघाः । तेषां वाचकलाक्षणिकव्यख्जकानाम्। अर्थव्यअकतोच्यते। कीदृशीत्याह- वक्तृबोद्दव्यकाकूनां वाक्यवाच्यान्यसंनिधेः ॥२१॥ प्रस्तावदेशकालादेवैशिष्टयात्प्रतिभाजुषाम्।। योऽर्थस्यान्यार्थधीहेतुर्व्यापारो व्यक्तिरेव सा ।। २२।। बोद्दव्यः प्रतिपाद्यः । काकुर्ध्वनेविकार:। प्रस्तावः प्रकरणम् । अर्धस्य वाच्यलक्ष्यव्यङ्गयात्मनः । क्रमेणोदाहरणानि- एवं शब्दे निरूपित उपोद्धातेन शब्दव्यञ्जनायां निरूपितायां प्रसङ्गेनार्थव्यञ्जना निरूप- णीया। तत्रैतवाशङ्कयेत-शब्दे निरूपितेऽवसरोऽयमर्थनिरूपणस्य। कि चायें धर्मिणि निरूपिते तद्धमों व्यक्षनाऽपि सुनिरूपा भवति। तत्कुतस्तदनाहत्य व्यञ्जनानिरूपणमिति । तदेनां शक्कामपनिनीषन्नुक्तं स्मारयति-अर्था:०। अर्था वाच्यलक्ष्यव्यङ्गयाः । अर्थस्य संनिकृष्टतरत्वेऽपि तेषामित्यनेन योग्यतया वाच- कादय: शब्दा: परामृश्यन्ते। शिष्यावधानाय प्रतिजामीते-अर्ष० । ननु सर्वेषामित्यादिना पूर्वमर्थानां व्यञ्जकता प्रोक्तैव। तदन्या कीदृशी सेत्याकाङक्षा- यामाह-वक्तृ० । बोद्धव्यः प्रतिपादनीयो जनः । अन्तर्भावितव्यर्थरवात्। अतो न वाच्येनाभेदः । काकु: शोकभीत्यादिभिर्ध्वनिविकारः । वाक्यवाच्याम्यां सहितो ऽन्यसंनिधिर्वाक्यवाच्यान्यसंनिधिः । प्रकृतघटकत्वं प्रकृतज्ञापकत्वं वोपोद्धातः । प्रकृते च न्यञ्जकशब्दघटकत्वं तस्यास्तज्ज्ञा- पकत्वं च तन्निरूपणस्येति बोध्यम्। स्मृतस्योपेक्षानर्हत्वं प्रसङ्गः । तदन्येति। पूर्वा- न्वय। तदन्या श्दुव्यञ्जकताऽन्याऽर्थव्यञ्जकता प्रोक्तेव सा कीदृशीत्यन्वयः। कीदृशी। किंस्वरूपा। नियन्त्रितार्थधीजनकस्वं शब्दव्यज्ञनायाः स्वरूपम्। अस्यास्तु किमि- त्थर्थः । वक्ता। कविस्तन्नवद्धश्र। ध्वर्नेर्विकार इति । उच्चारयितु: शोकाद्यनुमापको जातिविशेष इत्यर्थः । अन्यसंनिधिः। अन्यो वक्तृवो- १ स. 'शी सेत्या°२ स धर्वनिविका ३ ग, स, तः। समृत° । ४ ख, ग, मः। कीट"।

७२ प्रदीपोद्योतसमेत :- [२द्वि०उललास: ]

अइपिहुल जलकुम्भं घेत्तूण समागदह्नि सहि तुरिअम्। समसेअसलिलणीसासणीसहा बीसमामि खणमू ॥ १३॥ अत्र चौर्य्यरतगोपनं गम्यते। अतो न द्वंद्व एकवद्ावे नपुंसकत्वप्रसङ्गः । प्रस्तावः प्रकरणम्। वेशिष्टयं वैलक्षण्यम्। तच्च वक्त्ादिषु प्रत्येकमभिसंत्ध्यते। अन्योऽयों वाच्यलक्ष्व्यतिरिक्तः । व्यक्तिर्व्यब्जना। करणव्युस्पत्ते: । अर्थस्य त्रिविधस्यापि। न तु कस्यचिदेव । प्रतिभाजुषामित्यनेन नवनवो- न्मेषशालिनी प्रज्ञा प्रतिभा। या वासनेत्युच्यते। तस्यां सत्यामेव वक्तृवैशिष्ट्यादिसत्वेऽपि व्यङ्गयप्रतीतिरिति प्रतिपादितम् । अत एव वैयाकरणादीनां न तथा रसप्रतीतिः। तथा चोक्तम्- सवासनानां नाट्यादौ रसस्यानुभवो भवेत्। निर्वासनास्तु रङ्गान्तरवेश्मकुड्याश्मसंनिभाः ॥ इति। यथाक्रममुदाहरणानि- अइपिहु०। अत्र वक्ती कामिनी। तस्या दुःशोलत्वरूपवैशिष्टयं विजानतां चौर्यरतगोपनं व्यक्त्ती भवति। द्धव्यभिन्नः । देशो विजनादिः। कालो वसन्तादिः। वैशिष्टयादिति पश्चम्यर्थः सहकारिस्वरूपं हेतुस्वम्। तञ्च तदभावे व्यञ्ञनानुदयाद्वोध्येंम्। ततरापि वत्क्ादेरन्ततः प्रस्तावाभिनयादेश्व वैशिष्टयेनान्यार्थघीहेतुस्वसत्त्वात् । एवकारेणें लक्षणादीनां निरासः । संकेताद्यभावादिति वोध्यम्। एवं च वक्त्रादिवैलक्षण्यहेतुका या प्रतिभाशालिनामन्यार्थधीस्तद्धेतुव्यापारत्वमस्याः स्वरूपमिति वोध्यम्। भर्थस्येत्यनेन शब्दव्यञ्जनानिरासः। जलाहरणवर्त्मनि नदीगहन उपनाय- कोप मुक्ताया घर्मजलनिःश्वासाद्युपभोगचचह्लेनोपभोगं संभावयन्ती सखी संत्रोध्य काचिदाह- भइ इति। अतिविपुलं जलकुम्भं गृहीत्वा समागताऽस्मि सखि त्वरितम् । श्रमस्वेद्सलिलनि:श्धासनिःसहा विश्राम्यामि क्षणम् । पिहुलमिति पाठे पृथुलमित्यर्थः । सखीत्यप्रतार्यताध्वननम्। जलकुम्भं जल पूर्णकुम्भम्। तेन दुर्वहत्वम्। गृहीत्वा समागता । तद्पि त्वरित न शनैः । तेन मच्ये विश्रमाद्यभावः । अस्मि अह्मतिशयितसुकुमारतनुः। आभ्यां खेदातिशययोग्यताध्वननम्। श्रमजन्य- स्वेद्सालेलनिःशासाम्यां निःसहा निर्वला चलितुमक्षमेति यावत्। सलिलत्वोक्त्या स्वेदबा- हुल्यम्। अत्रेद्टशजलकुम्भवहनजन्य एवायं श्रमो नान्यथा शङ्किष्ठा इति भावः । चौर्यरतगोपनमिति । अत्र वाच्यघटितवाक्यार्थस्य चौर्येंण कृतं रतं गोपयतीति सामा- जिकान्प्रति व्यङ्गयमिति भावः । शब्दपरिवृत्तिसहत्वादर्थस्ैवेयं वृत्तिरिति बोध्यम्। १क.नां सभ्यानां र।२ क वेलक्षण्य वि° ।३क की करोनि। ४ क वयम् । एवका ।५कन शकिलक्ष।

[३ तृ० उल्लासः ] काव्यपकाश: । ७३ ओण्णिद्दं दोब्बलं चिन्ता अलसतृणं सणीससिअम्। मह मन्दभाइणीए केरं सहि तुहवि अहह परिहवइ ॥१४।। अत्र वूत्यास्तत्कामुकोपभोगो व्यज्यते। तथामूर्तां हष्टा नृपसद्सि पाञ्चालतनयां वने ठयाधै: सार्धं सुचिषमुषितं वल्कलधरैः। विराटस्याSSवासे स्थितमनुचितारम्भनिभृतं गुरुः खेदं खिन्ने मयि भजति नाद्यापि कुरुषु॥ १५॥ ओण्णिदं० । अत्र दूत्षी प्रतिपाधा। तस्या अन्यदांऽपि दष्टदुष्टचेष्टया वैशिष्टथेन तस्याः कामृकोप- भोगो व्यज्यते। अन्रान्यदीयमुन्निद्रंतादिकमन्यत्र वाधितमिति तत्सदशमृनिद्रतादिकं लक्ष्यत इति केचित्। तदबोधात्। सर्यास्तदीयोजिद्रतान्वयस्यावाक्यार्थस्वात्। तथाभूर्तां०। औन्निश्चमिति। कृतेकामुकसभोगां दूतीं प्रत्युपभोगचिह्वैस्तं ज्ञातवत्या नायि- काथा इयमृक्ति: । औलिदं दौर्वल्यं चिन्ताछसस्वं सनिःश्वसितम्। मम मन्द्भागिन्या: कृते सखि स्वामप्यहह परिभवति।। त हेति द्वितीयान्तम् । तत्रापि तथाऽमुशासनात्। अन्ये तु शेपषष्ठयन्तमाहुः। तदा णया तवेति। हे सखि निःश्वाससहितं गतनिद्रत्वादि कर्तृ अ्पभागधेयाया मम कृते मदर्ष स्वामपि परिभषति पीडयतीत्यन्वयः । विरहोस्कण्ठितां मां तावत्परिभवत्येव मरकार्यार्य गमनागमनादिना कामुकप्रसादने नत्यादिव्यापारेण स्वामपीत्येर्थः । अत एव स्वस्य मन्य- भाग्यत्वोक्तिः। अन्यकृते नान्यस्य दुःखं किंतु समदुःखसुखत्वं सर्या एवेत्यतः सर्खाति। भागो रूपार्धके प्रोक्तो भागधेयैकशब्दयोः । इति विश्वः । चेष्टया वैशिष्टधेनेति। चेष्टारूपेण वैशिष्टयेन सातेनेत्यर्थः । व्यज्यत इति। तस्याः कामुकोपभोक्तृत्वमेषा प्रकाशयतीति सामाजिकान्प्रति व्यज्यत इत्यर्थ: । अन्यदीयमिति । ममेति पदमौन्निदादावन्वेतीति तदाशयः। तदीयोष्नि द्वतान्वयस्येति। तच्च द्शितरीत्या स्पष्टमेव। तथेति । वेणीसंवरणे कुरुनि्रहानुद्यमेन युधिष्ठिरमुपालभमानं भीमं प्रति सहदेवस्य आर्य कदाचित् खिद्यते गृरुरित्यृपालम्भनिषेधंपरे वाक्योत्तरे गुरु: कि खेदमपि जानातीत्यु- १ क. दा दृष्टदुष्टचेष्टाया। २ क. द्रत्वादि"। ३ क. द्रत्वादि°।४ क. तस्यका। ५ ग. सयप्यर्थ: । ६ क ससत्वेन सख्या ७ ग. त्वं न स०।८ क, "मुपल"।९ क. 'परवाक्यस्वोत्त।

७४ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [३ तृ० उल्लास: ]

अत्र मयि न योग्य: खेद: कुरुषुं तु योग्य इति काक्ा प्रकाश्यते। न व वाच्यसिद्धचङ्गमत्र काकुरिति गुणीभूतव्यङ्गघरवं शङूयम्। प्रश्रमा- खेदो मात्सर्यम्। अन्न खेदं मयि भजति नाद्यापि कुरुप्विति काकोर्वेशिष्टयान्मयि न योग्यं कुरुषुँ पुन्योग्यं मात्सर्यमिति व्यज्यते। नन्वत्रोक्ेन काकुव्यङ्गयेन वाच्यस्य सिद्धि: पक्रम्य भीमसेनोक्तिः । खिन्न इत्यस्येस्थमित्यादिः । गुरु: साक्षादनभियोज्यो युधिष्ठिरः । इत्थममृना प्रकारेण खिन्ने म्लाने मयि खिद्यतेऽनेनेति खेदं मारसर्यमप्रियत्वेन ज्ञानं भजति। कुरुषु कुर्वपत्येषु। अस्य सामान्यशब्दस्यापि विशेषसंनिधानाद्विशेषान्तरपरता। तेन दुर्योधना- दिलाभः । अद्यापि एवं दुरवस्थायामपि। यद्वाऽ्ज्ञातवासनिस्तारात्प्रत्यपकारक्षमकालेSपि न भजतीति सोपहासः काक्का वाक्यार्थः। तथाभूरतां स्त्रीधर्मिणी दुःशासनाफृष्टवसनकचपाशां विशिष्य भवत्संनिधावप्यकथनीयदुरवस्थाम्। नृपा एव सदः सभा तस्याम् । पाश्चालस्य तनयाम्। न तु यस्य कस्यचित्। तेनजन्मप्रभृत्यतः पूर्वमपरिभूतत्वम्। अस्मत्संबन्धेनव तथास्वमिति भावः । तादृशीं दृष्ट्वेति भजनक्रिययों खिन्नस्वक्रियया च समानकर्तृकम्। उपितं स्थितमिति च भावे क्तप्रस्ययसिद्धं द्वितीयान्तं दृष्ट्वेस्यस्य कर्म। तथा वल्कलधरै- रस्माभिवने न्याधैः सार्धे न तु वानप्रस्थादिऋपिभिर्यत्सचचिरमृपितं तद्दृष्ट्वा विराटस्य राज्ञ आवासे गृहेऽनुचितस्य सूदादिकर्मण आरम्भेण निभृतं गृप्तं यथा स्यात्तथा स्थितं च दृष्ट्वे- त्यर्थ: । केचिशु दृष्ट्रवेत्येतदुषितमित्यनेन समानकर्तृकम्। संनिधानात्। तेन पश्चानामपि तद्र्शनं लभ्यत इस्याहुः । काको्वैशिष्टघादिति । संपूर्णचतुर्थपादव्यापिस्वरूपकाकुवैशिष्टथस्य ज्ञानादित्यर्थः । इति व्यज्यत इति । इति ज्ञापनं व्यज्यत इत्यर्थः। एतेन कथ व्यङ्ग्यार्थबोधः सामाजि- कानामाधुनिकानाम्। न तेपां भीमसेनोक्तिमशृण्वानानां तदीयकाकुज्ञानमित्यपास्तम्। भीम- सेनपठितानुपूर्व्यनुकरणे तज्ज्ञानसंभवात्। सामाजिकानों युधिछठिरे भामसेनज्ञापनरूपव्यङ्ग्य- प्रतीतिश्र मय खेदभजनं कुरुप तद्भजनं चानुचितमिति ज्ञानादिति भीमाभिसंधिरूपभीमस्य काकुमज्ञास्वा न भवतीति काकोर्व्यअ्जकत्वं बोध्यम्। एतेन पाञ्चालीपरिभववनवासादिना भीमादेः खिन्नतारँपस्याथस्य भीमे कुरुपु च खेद्यजनस्यानौचित्यौचित्यव्यञ्षनेन काकोरपेक्षा। तां विनाऽपि महतीं खेदज्ञाने दीनविषयकत्वम्रहे Sनीचित्य प्रतीतेरनुभवसद्धत्वे।त्तत्र तथात्वस्यानौ- चित्याद्यविनाभावादिति परास्तम्ं। तदविनाभूतत्वेऽपि ज्ञापनाकिनाभूतत्वविरहात्। न हि यद्नु- चितं तज्ज्ञाप्यत इति नियम इति दिके। उक्तकाकुव्यङ्गयेनेति। काकुव्यङ्गयज्ञापनविषया- नौचित्यातिशयेनेत्यर्थः । वाच्यस्येति। भ्रातरि खेद्भजनरूपस्य कुरुपु तद्भजनरूपस्य चेस्यर्थः। १ क,धु यो। २ ख. का व्यज्यत। ३ क. यु तु योग्यं। ४ ख. ग. या समा। ५ क. "ना सद्ृदेवे भी ६ क. श्। भीमस्य : ७ क. स्पेणार्थेन भी।८ क, 'तां दीनसंबन्धिखेदेनीं"। ९ क. त्वादिति प०1१० क.म्। अनौित्यातिशयस्य क्रोधप्कर्षकस्य काक्वैव व्यञ्जनादिति। दिक् । ११ स, ग, क् । वाच्य ।

[ २ तृ० उल्लास: ] काव्यप्रकाशः । ७५ प्रेणापि काकोविश्रान्ते:।

शोभनत्वनिष्पत्तिः करियते। तथा चापराङ्गतया व्यङ्ष्यं गुणीभूतम्। अतो न ध्वन्यऊ्ं काकुरिति चेत्। उक्तव्यङ्रचस्य कोधप्रकर्षपर्यवसन्नतया वाच्यस्यैव तद्ङ्गस्वात्। तदेतदु- क्तम्-'न च वाच्यसिध्धङ्गमत्र काकुरिति गुणीभूतव्यङ्गधस्वं शाङ्कयम्' इति। तथाऽपि काक्काक्षिप्तव्यङ्ग्य रूपगुणीभूतव्यङ्गयप्रभेदता कथमपनेयेति चेन्न। अत्र नेति प्रश्नकाक्काSपि वाक्यार्थप्रतीतिपर्यवसानात्। यां काकुं विना वाक्यार्थोध एव नोपपद्यते तयैवाSSक्षिप्तस्य गुणीभावात् । यथा 'मभामि कौरवशतं समरे न कोपात्' इत्यादौ भीमसेनादौ तादशे वक्तरि। तदेतदुक्तम्-'प्रश्नमात्रेणापि काकोर्विश्रान्तेः ' इति। अन्ये तु-'कुरुधु न भजतीति नजकाकुः किमर्था। ततः प्रभरूपः किमर्थ एव हठौक्षिप्त इति तस्यैव गुणीभावो न्याय्यः । न तु क्रमेणापि कौक्का व्यङ्न्यो गुणीभूतो भवति। अत एव गुणीभूतविभागे काक्काक्षिप्तमिति हठार्थगर्भाक्षिप्तपदप्रयोगः' इति तास्पर्यमाहुः। शोभनत्वेति। अनौचित्यरूपव्यङ्गयार्थोपस्कृतवाच्यार्थस्यैव भीमक्रोधप्रकर्षकत्वादित्यभि- मानः। उक्तव्यङ्गन्वस्येति। तस्यैवेस्यर्थः । अनौचित्यकारिणि क्रोधप्रकर्षस्याSडनुभदिकरवेन तत्सूचकत्वाद्वाच्यातिशायीदं व्यङ्गयमिति ध्वनिस्वमवेति भावः। नेति प्रश्नकाक्काSपीति। नष्मात्रनिष्ठया प्रभ्व्यस्जिकया काक्काSपीत्यर्थः। अनौचित्यादिव्यञ्जककाकुस्तु खेदं खिन्ने मयि भजति नाद्यापि कुरुष्विति समृदायनिष्ठेति भावः । कुरुनिग्रहानुद्यमेन युधिष्ठिरमुपालभ- मानं भीमं प्रति सहदेवीयस्याऽडर्य कदाचित्खिद्यते गुरुरित्युपालम्भनिषेधपरवाक्यस्यो- त्तरभूताया वत्स गुरु: खेदमपि जानातीत्युपक्रम्य भीमसेनीयाया अस्या उक्ेमीये खेदं भजति नाद्यापि कुरुप्विति प्रश्नमात्रेणाप्युपपत्तरित्याशयः । यां काकुमिति। न तथा विशिष्टकाकुरिति न तदाक्षिप्तस्य गुणाभाव इति भावः । अन्ये त्विति। सर्वथाऽपि नव्मात्र एव काकुर्न विशिष्ट इत्येतदाशयः। नञ्काक्कैव सहदेवगुरोः सुभगं तदाशयाभिज्ञं भ्रातरं त्वां पृच्छामि गुरुर्दीने खिन्ने मयि खेदं भजति विरुद्धकारिषु कुरुषु नेत्येवं वाक्यार्थसिद्धौ तामेव प्रश्नव्यक्िकां काकुं सहकारिणीमासाद्य वाक्यायें मयि न योग्य इस्यादिरूपमनौचित्यं भीमक्रोधप्रकर्पकतया वाच्यादृपि चमत्कारि व्यक्षयतीति तद्गदयम्। तदेवाSऽह-क्रमेणापीति।

१ क. बोधो नो। २ क ठादाक्षि । ३ क, काकुव्यहयो गुणी भव। ४ क. 'ति तत्तात्प।५ क. रधकस्या। ६ स, ग,निष्टेन प्रश्नव्यभ्केन काक्का१७ क.वः । इको पक्र- माया अस्य उक्ते।८ क. ख, रतया।

७६ प्रदीपोद्योतसमेत :- [३ तृ० उल्लासः]

तइआ मह गण्डत्थलणिमिअं दिह्विं ण णेसि अण्णत्तो। एह्िं सच्चेअ अहं ते अ कबोला णसा दिछी ॥ १६ ॥ अत्र मत्सखीं कपोलप्रतिबिम्धितां पश्यतस्ते हट्टिरन्यैवामूतं, चलि- तायां तु तस्यामन्यैव जातेत्यहो पच्छन्नकामुकरवं त इति ध्यज्यते। उद्देशोऽयं सरसकदैलीश्रेणिशोभातिशायी

कि चैतस्मिन्सुरतसुहदस्तन्वि ते वान्ति वाता येपामग्रे सरति कलिताकाण्डकोपो मनोभू: ॥१७॥

तहआ० । वाक्यमनेकें पदम्। तेनात्र तदेदानींपदात्मकवाक्यवैशिष्टयान्मत्सखीं कपोलप्रतिविग्वि्ता

व्यज्यते। पश्यतस्ते दृष्टिरन्यादशी। चलितायां तु तस्यामन्यादृशीत्यहो प्रच्छन्नकामृकत्वं तवेति

उद्देशो० ।

तबुआ इति। स्वनायिकाभयेन निकटवर्तिनीमन्यां प्रियतमां साक्षावपहाय स्वनायि- काकपोलगतं तत्प्रतिविम्ब स्वनायिकामुखावलोकनमिषेण सादरं दृष्टया तद्विगमे तादृश- निरीक्षणनिवृत्तं नायकं प्रति दृष्टिविकारेण ज्ञातरहस्याया इयमृक्तिः । तदा मम गण्डस्थलनिमझां दृष्टि न नयस्यन्यत्र । इदानीं सैवाहं तौ च कपोलौ न सा दृष्टिः ॥ तदा यदा सा कामिनो मस्संनिधावासीदित्यर्थः । निमग्नामनिमेषतया तथाभूतामिव। न तु पतिताम् । णिमिअमिति पाठे निमितां निहितामित्यर्थः । इदानीं तस्या गमनकाले सैव तद्वस्यैव। सा स्निग्धाऽनिमेषा। तथा च सखीसांनिध्यातिरिक्तसकलसत्त्वे तादृश- दृष्टििविरहस्तददानींपदात्मकवाक्यगम्यः सरवीसांनिध्याभावस्य स्वप्रयोजकत्वमवगमयतीति बाध्यम्। पदात्मकेति । पद्समुर्हेमात्रम्पैवात्र वाक्यपदार्थत्वादिति भावः। मत्सखीमिि। म्भयाद्विम्बमपहायेत्यादिः । अन्याहशी। निर्निमेषा सितनिग्धा च। अन्याहशी। उद्विय्ना विषण्णा च । इयस्कालं गोपनं कृतमित्याश्चयेंऽहो इति। तवेति व्यज्यत इति। तवेत्युपालम्भप्रकाशनं सामाजिकान्प्रति व्यङ्गयमित्यवधेयम्। उद्देशः है। नायिकां प्रति रत्यर्थिनः कामुकस्योक्तिरियं दूत्या वा। उद्दिश्यत इत्यु- तू। इदानी च चलितायां तस्यामन्यै। क,त् इदानी च चलिताया त्वस्या तधन्ये .ए तर्वति ३३ ग, दलिश्रे । ग, सु दर्स्य।

[३ तृ०उल्लासः ] काव्यप्रकाश: । ७७

अत्र रतार्थ प्रविशेति व्यङ्गघम्। णोलेह अणद्दमणा अत्ता मं घरमरम्मि सअलम्मि। खणभेत्तं जइ संझाइ होइ ण व होइ वीसामो॥१८॥ अन्न नर्मदोद्देशरूपस्य तद्विशेषणीभूतवातकुब्जादिरूपस्य च वाच्यस्य यथोक्तेविशेष- णस्य वैशिष्यात्सुरतार्थ प्रविशेति व्यज्यते। णोलेइ० । देशस्तीरभूभागः । तथा च दूरादेतैर्व्यञ्जनैरुद्दिश्यते न स्वन्नाSSगम्यत इति निर्जनस्वं गम्यते। ऊर्ध्वदेशत्वेनाध: संचरतों स्खलनभियाऽनवलोकनीयस्वं च व्यज्यते। सरसत्वेन शुष्कदल- राहित्यास्कद्ठशब्दराहित्यम् । श्रेणीस्वेन वेष्टनम् । तथा च तत्पत्रावरणास्संचरतामनवलोक- नीयता छाया च सूच्यते। तदीयशोभया स्थानान्तरादतिशयितशोभः कुओ्ोत्कर्षेण गुअन्मधुकरकरम्बितकसुमसमृध्ध्यादिरूपेणाङ्कुरितो Sसन्नेवोस्पदितो रमणीविभ्रमः, चित्तवृस्य- नवस्थानं शक्काराष्वित्रमो मत इत्युक्त्तलक्षणो यत्र स इत्यनेन यासामपि न स्मरोज्जेदस्तास्ता- मप्यसौ वहतीति भवत्याः कामवैमुर्ये दुरुत्तरं व्यसनं स्यादिति भावः । यतु विभ्रमो विलास इति व्यार्यानं तदज्ञानविलसितम्। तयोरभेंदात्। विलासोडके विशेषो यः प्रियाप्तावासनादिषु। विभ्रमस्तूक्त एव। अत एवामरोऽपि- स्रीरणां विलासषिव्वोकविभ्रमा छलितं तथा। इत्यादिना हार्वेलक्षणे भेदेन तावृपनिबद्धवान्। नर्म ददातीति नर्मदा न नदीमान्रम्। न केवलमेतावदेव वैमुस्ये नाधकं कि स्वन्यदप्यस्तीत्याह-किंचेति। एतस्मिन्प्रदेशे ते मानिनीमानभब्जनेऽतिनिप्रुणस्वेन प्रसिद्धोंः । यद्वा ते तव सुरतस्य सुदृद इस्यर्थः । सुरतमुहृत्त्वं रतिश्रमजन्यस्वेदहरणेन पुनः पुनः प्रवर्तनया। वाताः । वान्तीति वाता इति व्युस्पन्नेनानेनैव गमनशालित्वे लब्धे पुनर्वान्तीति मन्दत्वप्रस्यायनाय। नर्मदाकुज्ञोस्कर्ष- संबन्धाच्छैत्यसौगन्ध्ये उक्ते एव। तन्वीति कन्दर्पवेदनावत्वं .श्रमापनायकसत्त्वादत्रैव रतौचित्यं चे। आक्षिप्ततच्छब्दार्थमाह। येपां वातानामगरे मनोभू: कामः कलितो धृतोS- काण्डेऽनवसरे निमित्ताभावेऽपि कोपो येन तादृशः सरति। वायुसंबन्धतुल्यकालं कामि- नीजनस्य कामपीडोदयेन कामस्याओ्रेसरस्वमृस्प्रेक्षितम् । अनेनैवंविधसंमेदे सरतवैमृख्याद- तिकुपितो मकरध्वनः कि वा विधास्यतीति न ज्ञायत इति ध्वन्यते। मनोभूरवेन सचेतसां दुष्परिहरत्वम्। यथोक्तविशेषणस्येति । बहुव्रीहिः। सुरतार्थं प्रेति। सरतार्थे प्रविशेति यन्नायिकायाः प्रेरणं तत्सामाजिकान्प्रति व्यज्यत इत्यर्थः । णोलेइ इति। गुरुजनसांनिध्येन विशिष्य वक्तमशक्तुवती काचित्तटस्थतयेव 1 क. कवे । २ स ग. तां संवलन। ३ ग.दिहाव ४ क. वर्भदेषु में ।५क. दा: स १६ क. च। त"।

७८ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [३तृ० उल्लास: ]

अत्र संध्या संकेतकाल इति तटस्थं प्रति कयाचिंद्दद्योश्यते। सुव्धइ समागमिस्सदि तुइस पिओ अज्ज पहरमेसेण। एमेअ कित्ति चिछसि ता सहि सज्जेतु करणिजमू॥१९॥

अन्यसंनिधि: संनिहितोऽन्यः। तेनात्र प्रतिवेशिनीं प्रति प्रवर्तिते वाक्ये प्रच्छन्नपुरुष- रूपस्यान्यस्य संनिधेवेशिष्टयात्संनिहितं प्रति संध्या संकेतसमय इति व्यज्यते। सुव्नइ० ।

संनिहितं नायकं प्रति संकेतकालसूचनाय प्रतिवेशिनी संवोध्य श्वश्रूपालम्भमाह। नुदत्यनार्द्रमनाः श्वश्रर्मी गृहभरे सकले। क्षणमात्रं यदि संध्यायां भवति न वा भवति विश्रम: ॥ अणण्णमणा इति पाठे त्वनन्यमना इति। नुदति प्रेरयति। अनार्द्रमकरुणम्। तेन श्रमादिव्याजालम्वनेनापि नावकाश इति ध्वन्यते । गृहभरो गृहकार्यनिर्वाहः । सकल इत्य- नेन सार्वकालिकी व्यम्रता। यदि क्षणमत्रं विश्रमो भवति तार्हि संध्यायां तन्रैवावसरप्राप्ते- रथवा न भवत्येवेति योजना। श्वश्रूरित्यनेनानतिक्रमणीयाज्ञता। वैशिष्टयात्। तद्वि- षयकज्ञानादित्यर्थः । व्यज्यत इति। संनिहितं प्रति यत्संकेतसमयबोधनं तन्सामाजिकेषु व्यज्यत इत्यर्थः । एवमग्रेऽपि बोध्यम्। उपपति प्रत्यभिसर्त प्रस्थितां नायिकां प्रति तत्पत्यागमनवार्ती अतवत्यास्तत्सख्या जनान्तरसंनिवानेSभिसारनिवारणोक्तिः । सुव्बेति। श्रूयते समागमिण्यति तव प्रियोऽद्य प्रहरमात्रेण। एव मेव किमिति तिष्ठतति तत्साख सज्जय करणीयम् । समागमिप्यतीति श्रूयत इत्यन्वयः । अद्यैव न तु कालान्तरे। श्रूयते नतु यदा कदा- चिच्छूतम्। तत्रापि प्रहरमात्रेण न तु तरिलम्वेन । सम्यक्पूर्णकामः, बहुतरलब्घघनः । अने- नाSSगमनोत्तरं झटिति पुनरैगमनम्। प्रिय इति विरोधिलक्षणया। एवमेव। तदीयभोजनाद्युप- योगिन्यापारराहित्येन । करणीयं रन्धनादिकम् । सज्जय सार्धय। अत्र विदितरहस्यया सख्या कृतस्य प्रियागमनप्रस्तावस्याभिसारप्रकरणकृतस्वरूपाद्वैशिष्टयात्ततो निवारणव्यन्ज- कत्वमित्याहुः। अन्ये त्वत्र मते श्रूयत इत्यस्य वर्तमानापदेशस्य न तथा स्वरसः । शैभ्र्यताया अवश्यनिवर्तनाय कालाल्पत्वप्रतिपादनार्य भूतनिर्देशस्यैव युक्तत्वात्। तस्मास्प्रि- यागमनश्रवणतोऽभिसारान्निवृत्तां प्रत्यवश्यमभिसरणीयमिति व्यन्जयन्स्या दृत्या इयमुक्तिः। एवं श्रयते प्रहरपात्रेणाSऽगमिप्यतीति। तद्धुनैवैवमेवाभिसारोद्योगरहितमेव किमिति १ ग. विद्चो यते। १ स्. ग मात्रवि०। ३ ख नान।क. येल्याङ्ग:।

[ ३ तृ० उल्लास: ] काव्यप्रकाश: । ७९

अत्रोपपेतिं प्रत्यभिसर्तुं प्रेस्तुता न युक्तमिति कयाचिन्निवार्यते। अन्यन्र यूयं कुसुमावचायं कुरुध्यमत्रास्मि करोमि सख्य: । नाहं हि दूँर भ्रमितुं समर्था प्रसीदतायें रचितोऽअ्जलिर्पः॥।२० ॥ अत्र विविक्तोयं देश इति प्रच्छन्नकामुकस्त्वयाँऽभिसार्यतामित्या- श्वस्तां प्रति कयाचिन्निवेद्यते।

अत्र प्रकरणस्य प्रस्तावस्याभिसारसंबन्धित्वरूपवैशिष्टयादृपपर्ति प्रस्यभिसर्तु न योग्य- मिति व्यज्यते। अन्यन्न० । अन्र देशस्यातिविविक्ततादिरूपवैशिष्टयाद्वक्तृवैशिष्ट्यादिसहितात्सख्या प्रच्छेन्नकामुको गुष्माभि: प्रहेय इति प्रिगसखीः प्रति व्यज्यते।

तिछसि अत एवाद्येत्युक्तमित्याहुः । अपरे स्वद्य तव प्रियो रात्रौ प्रहरमात्रेणाSSगमिष्यति संकेतस्थानं तदेवभेवाभिसारोपयोगिन्यापारराहित्येन किमिति तिष्ठसि ततः शीघ्रमभिसा- रणासामग्रीं रचयेति वोद्धवैशिष्ट्योदाहरणमेवेदमित्याहुः। एतन्मतद्वयेऽपि प्रकाशो विरुध्येत। अत्र प्रकरणस्येति। विदितरहस्यया सरन्या Sभिसारोपयोगिवेषविन्यासादिप्रकरणे प्रियाग- मनकथनेनाभिसरणनिपेधं करोतीति प्रकरणं जानतां सामाजिकानां व्यङ्गयमित्यर्थः । अन्यत्रेति। नायकसंनिधानादागतां प्रियतरसखीं दृष्ट्वा सखीः प्रत्युक्तिरियम्। भो सर्यः, अपरिहार्यप्रणयाः, अन्यत्रेतो दूरं कुसुमावचायं हस्तेनाSSदानम्। हस्तादाने चेरस्तेये (पा. स. ३/३।४०) इति घन् । यावद्धस्तप्राप्यकुसमलाभस्तावद्दूरं गच्छतेति । सर्वथा निकटेसंचरणं तासां ध्वन्यते। यूयमिति वहुत्वादन्यत्र गमनेऽपि ससहायतया भयाद्यभावः। अत एवाह्मित्येकवचनम् । अत्र श्रूयमाणमानवशब्दे कुञ्जादिमति च। एतेन भयाद्यभावो विजनता च। अस्मीत्यहमर्थकम्। करोमीत्यत्रापि कुममावचायमिति कर्म स्वमप्यस्माभि: सहवाSSगच्छेति नियोगवारणार्थमनागमने हेतुमाह-नाहमिति। सर्वाम्य एको ऽझललिरसामर्थ्यात्। विविक्ततादि। विजनतादि। प्रच्छन्नकामुक इति। सख्या- दिवेषधारीत्यर्थः । प्रियसखीरिति । आश्वस्तां प्रियसखीमिति युक्तः पाठः ।

१ ख. पतिमभिसर्ते प्रस्थिता न युक्तमिति निवा° ।२ क. प्रस्थिता न युक्कमिति वार्य°। ग. ति निवा।४ क, दूरे त्र। ५ क. यं विहिनों।६स, त्र हि वि°।क. या विसर्ज्य इत्याश्वस्ता कया चित्निवेद्यत इति। स्र.या विस्ज्य इत्याश्वस्तां प्रति कयाचिद्द्योलते। ग. या विसर्ज्य इत्या।<क. धयादि° । ९ क. छछन्नः का0। १० क. सीत्यादुः। एतन्रते प्रकाशो। ११ क. वमग०।

८० प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [२ तृ०उ्वास: ]

गुरुअणपरवस पिअ कि मणामि तुह मन्दमाइणी अहकमू। अज्ज पवासं बच्चसि बच्च सअं जेव्व सुणसि करणिज्मू॥२॥ अत्राद्य मधुसमये यदि व्जसि तैवाऽहं तावन्न मधामि तब तु न जानामि गतिमिति व्यज्यते। आदिग्रहणाञ्चेष्ादेः। तत्र चेटाया यथा- द्वारोपान्तनिरन्तरे मयि तया सौन्दर्यसारश्रिया प्रोल्लास्योरुयुगं परस्परसमासक्तं समासादितम् । आनीतं पुरतः शिरोडशुकमधः क्षिप्ते चले लोचने वाचस्तैत्र निवारितं प्रसरणं संकोचिते दोर्लते ॥ २२॥ गुरुअण० ।

यदि ब्रजसि तदाऽहं तावन् जीवामि, तव तु न जानामि गतिमिति प्रियं प्रत्यनुरक्तया व्यज्यते। आदिग्रहणाचेष्टादेः । तत्र चेष्टा यथा- द्वारोपान्त०।

प्रवासं गन्तुमिच्छन्तं नायकं प्रति नायिकाSऽह-गुरु अणेति। गुरुजनपरवश प्रिय किं भणामि तव मन्दभागिन्यहम्। अद्य प्रवासं वजसति वज स्वयमेव जानासि करणीयम्।। तुहेति द्वितीयान्तम्। संत्रन्धसामान्यपषयन्तं वा सुणसीति पाठे श्रोप्यसीति। गुरुजनो मान्यजन एव गुरुर्जडो जनोऽविद्ग्धः । वसन्ते प्रवासप्रेरणात् । स एव पर: शत्रुस्तदायत्तः । तेनानिवार्यत्वम्। प्रियेत्यनेन गमने दुःखौत्क्यम् । किं भणामि। परायत्ते निरर्थकत्वात्। अत एव मन्दभागिनी। उपायाभावात् । अद्य वसन्ते। यत्र प्रवासिनोऽपि गृहमायान्ति । ्रजेति सदैन्यरोषोक्तिः । स्वयमेव करणीयं कर्तुमहै जानासि। तेन स्वचैर्य बुध्द्वैव प्रायो गच्छसीत्यभिप्रायः । करणीयमित्यस्य भमेत्यादिः । मम करणीयं स्वमेव श्रोष्यसीस्यर्थ इत्यन्ये। वैशिष्टयं प्रतिदिनोपचीयमानविरहिप्रमापकत्वरूपम्। अनुरक्तयेति। तया नोध्यत इति सहृदयेषु व्यज्यते। द्वारेति । स्वगोचरचेष्टाविशेषेण नायिकाया: स्वविषयभावमवधारितवतो नायकस्य सरायं प्रत्युक्तिरेषा। द्वारोपान्तस्य द्वारसमीपदेशस्य निरन्तरऽव्यवहिते संनिहिते

१क. अय। २ क, ख, ग, तदहं। ३ क. -स्तब नि० ४ क. "टालीलादेः। तत्र चेषटाया रा० . ५ ग. ्तुकना। ६ क. सीति पाठान्तरेऽर्षः । वैशि १ ७ ग. माथिक°। ८क. *रे मयि।

काव्यप्रकाशः। ८१ अत्र चेट्टया प्रच्छन्नर्कान्तविषय आकृतविशेषो ध्वन्यते। निराकाङ्क- प्रतिपत्तये प्राप्तावसरतयाँ च पुनः पुनरुदाह्नियते। वक्त्ादीनां मिथः संयोगे द्विकादिभेदेनानेन क्रमेण लक्ष्यव्यङ्गययोक्र व्यक्षकत्वमुदाहार्यम। द्विकभेदे वक्तृबोद्धव्ययोगे यथा- अत्ता एत्थ णिमज्जइ एत्थ अहं दिअहए पलोएहि। मा पहिअ रत्तिअंधिअ सेज्जाए मह णिमज्जहिसि ॥२३॥ अत्रोरुसमासॅङ्गादिचेष्टावैशिष्ट्यास्प्रच्छन्नकामुकविषय आकूतविशेषो ध्वन्यते। तत्र प्रथमाचेन स्पृष्टकमालिङ्गनम्, शिरोऽशुकं पुरत आनीतमित्यनेन गूढमागच्छेरिति, अधः लषिप्ते चले लोचने वाचस्तत्र निवारितं प्रसरणमित्येताम्यां सूर्यास्तसमये कोहाहलरहिते काले समागन्तव्यमिति, संकोचिते दोर्लते इत्यनेन पारितोपिकमालिङ्गनं करोमीति च व्यज्यते। यद्यप्येकत्रैवोदाहरणे भेदान्तराण्यपि सन्तीति तदेवोदाहरणान्तरं संभवति, तथाऽवि निःसंदेह- न्युत्पत्तये प्राप्तावसरतया पुनः पुनरुदाहियते। वक्तृबोद्धव्यादीनां प्रश्येकमेव न व्यक्षकस्वम्, किं तु मिलितानामपीति द्रष्टव्यम्। तत्र द्वयोर्व्यक्जकत्वं यथा-अत्ता एत्थ० ।

वा मयि सति सौन्दर्यसारास्प्रधानसौन्दर्याच्छीः शोभा यस्यास्तादृश्या कयाचिरकमनीय- तरकान्तया प्रोल्लास्य प्रसार्य समासक्तं संलमं समास्तादितं कृतम्। यद्वा भाषे क्कः । संबन्धं प्रापितमित्यर्थः । आसादयतेः प्राप्त्यर्थकतया तदुत्तरणिजन्तरोपगमेन प्रापणालाभः। स्वयमेव विपरीतसुरतप्रदानमस्य व्यङ्गयम्। एतदेव स्ृष्टकपदेनोच्यते । आनीतमित्यादिना गुढमा- गच्छेरिति, अधःक्षित्तेत्यादिना सूर्यास्तमयः संकेतकाल इति त्वत्कृते शरीरकार्श्यमिति वा । अधः कषिप्ते अपि चले कटाक्षेण मदर्पिते इत्यर्थ इति केचित्। वाचस्तत्रेत्यादिना कोलाहलरहिते काले कोलाहलरहितं यथा स्यात्तथाऽडगमनम्। वाचः प्रसरणं तारस्वं निवारितं तेन मन्दं कृतवत्येवेति भावः । संकोचिते इत्यनेन पारितोषिकमालिङ्गनम्। प्रच्छन्नेति। भावपरी- क्षार्य द्वारि वेषान्तरेण स्थितेत्यर्थः । आकूतविशेषः । अयं मद्नुरागं प्रत्येत्वित्यिप्राया- त्मक: संभोगसंचारिलज्जालक्षणो वा। तदेवोदाहरणं संभवतीति। भेदान्तराणामिति शेषः। यथाऽतिपिहुलमित्यत्र प्रथुलरूपवाच्यवक्तृवोद्ध्यानाम् । गुरुअणत्यत्र, अद्येति काकु-

अत्ता एत्थेति। स्वयं दूत्या इयमुक्ति: ।

१ स. कामुकविषय आकूतविषयो ध्व०। २ क. 'दक्षत्वप्र० । ३ क. ख. ग. "या पु। ४क. ेक्' । स, ग. देनेन। ५ क, सक्तादि। ६ क. यज्यते । ७ क, ्ेति, १ ८ क. "स्तम®।

२ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [३ तृ०उक्ास: ]

शब्दपमाणवेद्योऽर्थो व्यनक्त्यर्थान्तरं यतः । अर्थस्य व्यअ्जकत्वे तच्छब्दस्य सहकारिता ॥ २३॥ शब्देति। न हि प्रमाणान्तरवेद्योरऽर्थो व्यञ्ञकः।

तृतीयोल्लास: । नन्वर्थमात्रस्य व्यक्षकत्वे शब्दार्थयुगलरूपकाव्यस्य व्यक्जकत्वं न सिद्धमित्यत आह शब्दप्रमाण० । इति श्रीगोविन्दकृते काव्यप्रदीपे ऽर्थव्य्ञकतानिर्णय- स्तृतीय उल्लास: 1 श्वश्रूरत्र निमज्जति अत्राहं दिवसके प्रलोकय। मा पथिक रात्र्यन्ध शाय्यायामावयोर्निमङ्क्ष्यसि ॥ अजेनेतिपाठ आर्या न विदग्धा। निमज्जति जरत्तरत्वेन निप्पन्दा शेते। तेन शङ्ाराहि- त्यम्। अत्र ततो भिन्नस्थले। अहमहमेव । अत्र स्वापवोधकपदानुक्स्या मन्मथपीउया स्वस्य निद्राराहित्यम्। दिवसक इति कुत्सायां कः। सा चाऽडवयो: श्रेयःप्रतिकूलस्वात्। प्रलोकय सम्यगवलोकय। पथिक राज्यन्वेति च रहस्यगोपनाय। पथिकत्वेन श्रमाद्विस्मर- णयोग्यता रात्यन्घरवेन स्वशय्यापतनप्रसक्तिद्योतना । अन्यथाऽप्रसक्त्तप्रतिषधे रहस्यभङ्गा- पत्तेः । अत एव निमङ्क्ष्यसीत्युक्तिः । मह इस्यावयोरित्यथें निपातः । अन्यथा स्वमात्रोट्ट- कने रहस्यभक्टापत्तेः । केचित्त ममेत्येवार्थः । जरत्याः शय्यायां पाते दुःखशङ्कामात्रं स्वस्यास्तरुणीत्वादतीव शङ्कति विशिप्योद्दङ्कनमित्याङ्कः । अत्र गृहे श्वश्रूरहं च। श्रश्रूश्र जरत्तरत्वेन बधिरा निष्पन्दा च। जनान्तरसंचारस्तु नास्तीति यथेष्टं व्यवहरेति ध्वनिः । अत्र वक्तृप्रतिपाद्ययोवेशिष्टयादात्मन एव शय्यायां पतनं ध्वन्यते । सहकारितेति। प्रत्यक्षटष्टे कामिमिथुने तच्चेष्टया ऽनुमितरत्यादौ चाSSस्वादानुदयेन शब्दान्वयव्यतिरेकानुविधा- यित्वाच्छब्दोऽपि निमित्तम्। किं तु पर्यायान्तरेणापि तदुपस्थितो व्यड्ग्यमतीते: शब्दस्याप्रधा- नताऽर्थस्य च प्राचान्यमिति तन्मुखेन व्यपदेश इति भावः । एतेनार्थसहकारेणापि मनसो न्यङ््ग्यप्रमाणस्वेन तस्यापि प्रमाणान्तरत्वं स्यादित्यपास्तम् । इति शिवभट्टसृतसतीगर्भजनागोजीभट्टकृते काव्यप्रदीपोद्द्योते तृतीय उल्लासः ।

५क ख. ग. 'शे व्य"। २ क. धथनि १ ३ स, ग. ज्जेतिति° । ४ क. तेः । मत्र गुदे। ५ स, प, ध्योगदान ६ क, "निः। सह। ७ ग. '्भैज्ञस।८क, लेत।

[४ च० उल्लासः ] काव्यप्रकाशः । ८३ अथ चतुर्थोलासः।

यद्यपि शब्दार्थयोनिर्णये कृते दोषगुणालंकाराणां स्वरूपमभिधानीयं तथाऽपि धर्मिणि प्रदुर्शिते धर्माणां हेयोपादेयता ज्ञायत इति प्रथमं काव्यभेदानाह-

यद्यपि काव्यलक्षणं विभागं च विधाय लक्षणपदार्येषु विवेचनीयेषु विशे्यपदस्यार्थ: शब्दार्थो विचारितौ। इदानीं विशेषणपदार्थानां दोषगुणालंकाराणा निरूपणमुचितं, न तु काव्य- मेदस्य ध्वन्यादेर्भेदानाम्। तथाऽपि ध्वन्यादेमेदेवु तञातेपु दोषादीनां हेयोपादेयतयोरगमो भवति। तयोर्विशेषनिष्ठत्वात्। यथा श्रुतिकटुत्वं दोपो ध्वनिविशेषे शक्गाराविध्वनौ हेयः, रौद्रादिरसध्वनौ चित्रभेदे वौऽहेय एव। माधुर्याविर्गुणः शृङ्गारादिघ्वनावुपादेयः, शैद्रादि- घ्वनी स्वनुपादेय एव। अलंकारोSपि यमकादी रैसादिव्वनावनुपादेयः, चित्रभेदे तूपादेय एव। तथा च दोषादिनिरूपणोपयोगिषु काव्यविशेषप्रभेदेषु निरूष्यमाणेषु प्रसक्कादनुपयोगिनोपि निरूपणीया इस्युल्ासत्रयेण काव्यमेदत्रयभेदो निरूपणीयः । तत्र प्रथमे ध्वनिभेदः । तत्र तावद्ध्वनिर्द्विधा-अविवक्षितवाच्यो विवक्षितान्यपरवाच्यन्। तत्र यथप्यभिचायाः प्राथ- म्यात्तन्मूलको विवक्षितान्यपरवाच्य एव प्रथमं निरूपयितुमृचितः, तथाऽपि लक्षणामूछ- म्यझ्जनायाः प्राङ्निरूपणात् 'पशूननक्ति' इत्यत्रेव प्रावृत्तिकं ऋ्रममुपादाय सूर्चीकटाहन्यायेन या प्रथममाद्यमुद्दिश्य विभनते।

ज्ञातेष्विति। तेयु धर्मिषु रसध्वनित्वादिना झातेष्वित्यर्थः-हेयोपादेयप्तयोरिति। तयो रसविशेषाधुस्कर्षापकर्षप्रयुक्तत्वादिति भावः । विशेषनिष्ठत्वादिति। ध्वन्या- यवान्तरविशेषनिष्ठत्वादित्यर्थः । तदेव व्युस्पाद्यति-यथेति। चित्रभेदे त्विति। पध- बन्धादौ। काव्यविशेषेति। काव्यविशेषाणां ध्वन्यादीनां प्रभदेष्वित्यर्थः । काव्य- मेदत्रयमेद इति। काव्यविशषव्वन्यादिभेद इत्यर्थः । प्राधान्यादिति। रक्षणा- यास्तद्वाघप्रसरस्वेनास्याः प्राधान्यम् । प्राथम्यादिति पाठेऽप्ययमषार्थः । आध्यम्। क्षणामूलमविवक्षितवाच्यम्। अविवक्षित इत्यस्य विवरणं वाच्येनेत्यादि। योऽषिवक्षित- वाच्यस्तत्र ध्वनी वाच्यमर्यान्तरे संक्रमितमत्यन्ततिरमकृतं वेति कारिकान्वयः ।

१ क. व्यस्य ल०२ क पिषर। ३ क, वाइभ्यय। रक रस्।५ क. मेदो।

८४ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [४ च० उल्ास:]

अविवक्षितवाच्यो यस्तत्र वाच्यं भवेद्ध्वनौ । अर्थान्तरे संक्रमितमत्यन्तं वा तिरस्कतम् ॥ २४॥ लक्षणामूलगूढव्यङ्गचप्राधान्ये सत्येवाविवक्षितं वाय्यं यत्र सध्वनावि- स्यनुवादादृध्वनिरिर्ति ज्ञयः । तत्रे च वाच्यं क्वचिदनुपयुज्यमानत्वादर्था- न्तरे परिणमितम्। यथा- अविवक्षित०। वाच्यो वाच्यजास्यादिधर्माणां धर्म्यविवक्षितो वाच्येन रूपेणान्वयबोधविवयतयाSन- पक्षितो यत्र सः । तैत्र यद्यप्यविव्वक्षितवाच्यमात्रस्य नायं विभागः कितु तद्विरोषस्य ध्वनेः । न तु शब्दात्तथाउवगमः । तथाऽपि यत्तदोरेकार्थपरामर्शकतया तत्र ध्वनाविति तचछ- ब्दार्थस्य ध्वन्यमेदे यच्छव्दार्थोऽपि ध्वनिरेव लभ्यते। अयं च ध्वनिभेदो लक्षणामूलगूदन्य- अ्वयप्राचान्ये सति संभवति । अविवक्षितं च वाच्यस्यान्वयानुपपत्तेः । सा न वाच्यस्यानुपयु- क्स्वेनोपयोगिनि रूपान्तरे तात्पर्याद्वा, स्वत एवान्वयायोग्यत्वाद्वा। अनुपयुक्तत्वमपि पुनरुक्तस्वात्, विशेषानाधायकत्वमात्राद्वा। तत्रोभयन्नापि वाच्यमर्थान्तर उपयोगिनि लक्ष्यतावच्छेद्के संक्रमितमाश्रयस्वेन परिणमितम्। वाच्योऽप्य्थों रूपान्तरेण लक्ष्यत इत्यर्थः । द्वितीये तु वाच्यमत्यन्तं तिरस्कृतं न केनापि रूपेणान्वयप्रविष्टम्। तत्रार्थन्तिरसंक्मितवाच्यं पुनरुक्तेर्यथा- वांच्येन रुपेणेति। वाच्यजात्यादिरूयेग। कमलानीत्यादावन्येन रूपेणापेक्षायामपि कम- लत्या दिना नेपक्षणादुपकृत मित्यादा उुपकारत्वेमान्यापेक्षणेपि मृख्यतदाश्रयस्यानपक्षेति बोध्य- मिति परे। लक्षणामूलगूठेति। लक्षणामूलेस्यनेन लक्षणान्वयव्यतिरेकानुविधायीत्यर्थ-

मृतव्यङ्गयानां च निरास: । तेपु व्यङ्योदेशेन लक्षणाया अप्रवृत्तेः । काक्काSSक्षिपपि न लक्षणा । अनुपपत्त्यभावात्। गूढत्वेनागृढव्युदासः। प्राधान्येनापराङ्गवाच्यसिद्ध यङ्गयोर्व्पु- दासः । सा च। अन्वयानुपपत्तिश्व। अनुपयुक्तत्वेनेति। तीत्पर्यहेतुत्वेनान्वेति। वाच्य- सावच्छेदकरूपेणानुपयुक्तत्वमित्यर्थः । आद्य पुनविभनते-अनुपयुक्तत्वमपीति। पररि- पामितमिति। शव्देन वक्त्रेति वा शेपः । परिणामश्चात्र धर्मान्तरप्रकारकबोधविशे- प्याकरणमेवर। तदेवाऽडह-वाच्योऽपीति। द्वितीये त्विति। स्वत एवान्वयायोग्यत्वे त्वित्यर्थः ।

१ क, स्र. ग. सत्यवि°। २ क. त्र ध्व०। ३ क. 'दासत्वनि° । ४ स.ति विज्ञे। ५ क, ग. ग. त्र वा६ क, रण प। ७ क, भत्र। ८ क, क्षितत्वं च।९ वाच्येनेत्याशभ्य परे इत्ये- सश्पर्थन्ती प्रन्थः 'क' पुस्तकें न दृदयते। १० इद वाक्यं स. पुहतके नदशवते।

[ ४ च० उललास: ] काव्यप्रकाशः । ८५

त्वामस्मि वच्मि विदुपां समवायोऽत्र तिष्ठति। आत्मीयां मतिमास्थाय स्थितिमत्र विधेहि तत् ॥ २४॥ अत्र वचनादुपदेशादिरूपतया परिणमति। क्कचिदनुपपद्यमानतयाऽत्यन्तं तिरस्कृतम्। यथा-

ताला जाअन्ति गुणा जाला ते सहिअएहिँ घेप्पन्ति। रइकिरणाणुग्गहिआहँ होन्ति कमालाइँ कमलाइँ।। अत्र द्वितीयकमलशब्दः सौरभादिगुणयुक्तत्वरूपे लक्ष्ये संक्रमितवाच्येः । विशेषानाधायकत्वमात्राद्यथा-त्वामस्मि० । अत्र वच्मीत्यनुपयुक्तार्थम्। अनुपादानेपि वचनक्रियाप्रतीतेः। अत्रोपदेशतवं लक्ष्यम् । तत्र वाच्यार्थ: संक्रमितः । एवं स्वामस्मीतिपदे अप्यनुपयुक्तार्थ। संबोध्यतयैव युष्मदर्थस्य वचनेकर्मतावगतेः । वच्मीस्युत्तमपुरुपणैवास्मदर्थस्य तत्कर्तृत्वप्रत्ययात्। अतस्ताम्यां लक्ष्यें- योरुपदेश्याप्तत्वयोस्तद्वाच्यौ संक्रमितौ। तथाऽडत्मीयाया एव मतेः सर्वैरास्थानादनपर्युक्त- स्वेनाSSर्मीयशव्देन प्रमाणपरिगृहीतत्वे लक्ष्यमाणे तद्वाच्यं संक्रमितम्। 'अस्मधुत्तमः' (पा० सू० १।४।१७) इत्यत्रार्थग्रहणादस्मियोगे वच्मीत्युत्तमपुरुपः ।

ताला इति। तदा जायन्ते गुणा यदा ते सहृदयैगृह्यन्ते। रविकिरणानुगृहीतानि भवन्ति कमलानि कमलानि। अन्रेति। सौरभातिशयो व्यङ्ग्यः । लक्ष्ये। लक्ष्यतावच्छेदकेऽपि लक्षणेति मत इदम्। त्वामिति। अस्मीत्यहम्थे। यत इत्यध्याहार्यम्। यतोऽत्र विदुषामसाधारण- ज्ञानवर्ता समवाय एकवाक्यतापन्नः समुदायस्तिष्ठति तस्मादात्मीयामप्रतार्यी मतिमवलम्ब्यात्र स्थिर्ति सावधानस्थिर्ति विधेहीति त्वामृपदेशार्हमहमाप्तो वच्म्युपदिशामि। विद्वत्सभां गच्छन्तमाप्तं प्रति कस्यचिदुक्तिरियम्। लक्ष्यमिति। हितसाघनत्वं च तद्यङ्गयम्।

व्यङ्ग्ये। अनुपयुक्तत्वेनेति। हेतौ तृतीया। अदृष्टपक्षोन्भावनमत्र व्यङ्गयम्। एवं विद्वत्समवायपद्योराशपरपराभ वरकर्तृत्वानभिभवनीयत्वे व्यङ्गये। आस्थायेत्यस्य विपक्षच्छद्र- प्रेक्षित्वं व्यङ्गयं बोध्यम्।

१ क. ख. ग. समुदायो। २ क. वर्तते। ३ स, ग. 'मादाय । ४ क. ग.

भविशेषाधा । ६ क. न कार्यता ७ क. 'क्यमानयो ८ क, युक्कतार्थेना। ९ क, मेऽपि व। १० लक्ष्ये हत्यारभ्य इदमित्यन्तं स्र. ग पुस्तकयोन दृशयते। ११ ग, वाचा हि"।

प्रदीपोद्दोतसमेत :- [४च० उल्लास: ]

उपकृतं बहुं तत्र किमुच्यते सुजनता प्रथिता मवता परम्। विद्धदीदृशमेव सदा सखे सुखितमास्स्व ततः शरदां शतम् ॥२५॥ एतद्पकारिणं प्रति विपरीतलक्षणया कश्िद्वक्ति। विवक्षितं चान्यपरं वाच्यं यत्रापरस्तु सः । अन्यपरं व्यङ्गचनिष्ठम्। एष च

अत्यन्तं तिरस्कृतं यथा-उपकृतं० । अत्रापकारिण्यन्वयायोग्यैरुपकृतादिपदैः स्वार्थविपरीतं लक्ष्यते। न च तत्तर वाच्यस्य कर्थचिस्प्रवेशः । त्वयैवमपकारेऽपि क्रियमाणे मया प्रियमेवोच्यत इर्ति स्वसाधुत्वं व्य्ष्यम्। तवोपकारापकारविवेको नास्तीति वा। अयं च प्रभेदो न केवलवरोधिलक्षणया, कि स्वन्यत्रापि। यथा मम-

प्रियो विहायाचरमायताक्ष्याः पपौ िराय प्रतिषेधमेत्र । अन्न पपावित्यनेन सोस्कण्ठनिरीक्षणं लक्ष्यम्। उस्कण्ठातिशयो व्यङ्रथः । द्वितीयं र्वनिभेदं कारिकार्धाम्यामुद्दिश्य विभजते-विवक्षितं०। ध्वनिरिति प्रकरणाल्लम्यते। अन्यपरं व्यङ्गयोपसर्जनीभूतम् । अयं भेदोऽभिधामूलगूढ- व्यङ्गघप्राधान्ये सति द्रष्टव्यः । एप तु-

उपकृतमिति। शरदां वर्षाणाम्। अत्रोपक्कृतादिपदानि विपरीतं लक्षयन्ति । उपकृतमपकृतम्। सृजनता दुर्जनता। सखे शत्रो। सुखितं दुःखितन याहे। आधूतेति। सस्वेदत्वं सातत्विकभावेन । अवगूढा प्रतित्रद्धाSत्यन्तगता वा। प्रतिषेध- - क्षणपदं ज्ञानसामान्यपरमत्र श्रवणपरम्। वस्तुतः सर्वेन्द्रियाणां बुभक्षापिपासयारैतरेयश्रुतावु- क्तत्वात्पपाविति यथाश्रुतमेव। विधक्षितं चेति। वाच्यतावच्छेदकरूपेणान्वयवोधविषय इत्यर्थः । अन्यपरमिस्यस्या- न्यतात्पयंकमित्यथें Sतास्पर्यविषयनानार्थाभिधामूलव्यङ्ग्यकेऽव्याप्तिरत आह-व्यङ्रग्योपस- र्जनीभूतमिति। तेनार्थचित्रगुणी भूतव्यङ्ग्यादावपि नातिव्याप्तिः। एष त्विति। तुनाऽवि- १ग. यत्र।२ क त सा।३ क कोउपे ना४ क, विरुद्वल । ५ इद वाक वं क. पुस्त के न टदक:।६ क, यसरप। ७ स, ग, 'धममि।

[४ च उछ्ास: ] काव्यपकाश: ।

कोऽप्यलक्ष्यक्रमव्यङ्गचो लक्ष्यव्यङ्गयक्रमः परः ॥२५॥ अलक्ष्येति। न खलु विभावानुमावव्यभिचारिण एव रसोऽपि तु रसस्तैरित्यस्ति क्रमः । स ते लाघवान्न लक्ष्यते। तत्र रसभावतदाभासभावशान्त्यादिरक्रमः । भिन्नो रसायलंकारादलंकार्यतया स्थितः ॥ २६ ॥।

कोऽप्य०। सूचीकटाहन्यायमाश्रित्यालक्ष्यक्रमव्यङ्गयस्य पूंर्वमुद्देशः । तस्यैकत्वात्। द्वितीयस्य तु पश्चदशभेदतवात्। विभावादय एव न रसः, कि तु रसस्तैरनिष्पद्यत इत्यस्ति विभाषादिरस- प्रतीस्यो: क्रमः । स तु न लक्ष्यत इति कमस्यालक्ष्यत्वलक्ष्यत्वकृतं भेदद्वयमित्यर्थः । रसभाव० । अक्रमोऽलक्ष्यकमः । तच्छ्देन रसभावयोः परामर्शः। आदिग्रहणाद्भावोद्यभावसं- विभावशतलस्वानि। नन्वाभोसवद्रसस्य शान्त्यादयः कि नोक्ताः । निरन्तरावयवस्यापरि- च्छिन्नस्य निरतिशयस्य वेद्यान्तरसंपर्कशून्यस्य तदभाषात्। आभासत्वं तु तिर्यगाधधिकरण-

वक्षितवाच्यस्य नैतौ भेदाविति ध्वनयति। कोऽपीति। अनिर्वचनीयघमस्कारकारीस्यर्थः । नन्वभावज्ञाने प्रतियोगिज्ञानस्य कारणत्वातपूर्व लक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यनिरूपणमेवोचितमत भाह- सूचीति। पञ्चदशभेदत्वादिति। लक्ष्यक्रमः प्रथमतः शब्दार्थोभयशक्तिमूलस्वेन त्रिविधः । तत्र शब्दशक्तिमूलस्य द्वौ भेदौ वस्तवलंकृतिरिति। अर्थशक्तिमूलस्य द्वादश वक्ष्यन्ते। उभयशक्तिमूल एक इति पश्चदशेत्यर्थः । पदैकदेशादिकृतभेदास्तु सरवेषां समाना इति न गण्यन्त इति भावः । विभावाद्य एवेति । तथा सति श्रोत्रियादीनामपि काव्यादिनन्यविभावादिप्रतीतिसत्वेन रस्िकतवापत्तिरिति भावः । किं स्विति । पूर्व विभा- ववैशिष्टयेन ततोऽनुभाववैशिष्टथेन ततो व्यभिचारिभाववशिष्टथेन स्थायी गृह्यत इत्यसयेव क्रम इति भावः । निष्पद्ते । अभिव्यज्यते। स त्यिति। रसोद्वोधेन झटिति चित्तापकर्षणेन सूक्ष्मकालघटितस्य तस्यानाकलनादिति भावः । रसोद्वोघ एव चित्ता- पकर्षको न वस्त्वलंकारयोरित्यत्र सहृदयहृदयमेव साक्षीति वस्त्वलंकारव्वनिषिषये लक्ष्यत्वं क्रमस्य नोध्यम् । तत्र च वाच्यार्थबोधव्यङ्ग्यार्थबोधयोः क्रमः स्फुट एवेति दिक्। अक्रम इस्यत्र मध्यमपद्लोपी समास इत्यभिप्रेत्याSऽह-अलक्ष्यक्रम इति। निरन्तरावयवस्येति। निरन्तरगृझ्यमाणविभावाद्यवयवकस्येत्यर्थः। अपरिष्छिन्न- स्येति। देशतः कालतश्चेत्यर्थः । तद्भावादिति। अयं भाव :- रसस्य विभावा-

१क, ख, ग, तु न ल।२ क, पूर्व निर्देशः । ३ क. सत्त्ववद्र। र ग. ध्याघर्थ"।

प्रदीपोद्द्योत समेत :- [४च० उल्लासः ]

आदिग्रहणान्भ्ावोद्यभावसंधिभावशबलत्वानि। प्रधानतया यत्र स्थितो रसादिस्तव्रालंकार्यः । यथोदाहरिष्यते । अन्यन्न तु प्रधाने वाक्यार्थे यत्राङ्गभूतो रसादिस्तत्र गुणीभूतव्यङ्गचे रसवत्प्रेयऊर्जस्वित्स- माहितादयोऽलंकारा: । ते च गुणीभूतव्यङ्गयाभिधान उदाहरिष्यन्ते। तत्र रसस्वरपमाह- कारणान्यथ कार्याणि सहकारीणि यानि च ।। तयाऽविरुद्धम्। भिन्न इति। यत्र प्रधानं रसादिस्तत्र ध्वनिः । यत्र स्वप्रधानं तत्रारंकार इति भाव: । रसस्वरूपमाह-कारणान्यथ० । अथेति समुच्चये। कारणानि प्रमदेन्दूदयादीनि कारकोद्दीपकरूपाणि। कार्याणि स्वेद: स्तम्भोऽय रोमाश्चः स्वरभङ्गोऽथ वेपथुः । वैवर्ण्यमश्रु प्रलय इत्यष्टी सात्त्विका मताः ॥ वाङ्गनोबुद्धिशरीरारम्भरूपाणे च कटाक्षमुजक्षेपादीनि। सहकारीणि तेषु जनयित- दिजीवितावधित्वेन तदपगम एव शान्तिर्वाच्या। न च तद्नुपकृतो व्यङ्गचो न वा व्यक्त- श्रमत्कारीति। इदमेव निरन्तरावयवस्येत्यनन बाधितम् । अपरिच्छिन्नस्य निरतिशयस्येत्यनेन च वेद्यान्तरसंपर्क शून्यत्वात्संविशवलत्वे न संभवतः । अलंकार्यतया स्थित इति व्याचष्टे- प्रधानमिति। यत्र स्विति। यथाऽयं स रसनोत्कर्पीत्यादी। तत्र हि प्रधाने करुणे वाक्योद्देश्येऽङ्गं स्मर्यमाण: शृङ्गार इति तत्र सोऽलंकार इति भावः । प्रमदेति। रामसीतादीनामन्वयव्यतिरेकाम्यां परम्परानुरोगकारणत्वस्य लोकसिद्धत्वा- दिति भाव:। सास्त्रिका इति। सत्त्वमत्र जीवच्छरीरम् । तस्य धर्माः सात्त्विका इत्यर्थः । तत्र स्तम्भो गतिनिरोधः । एतद्विभावा हर्षरागभयदुःखविपादविस्मयक्रोषाः । वपुपि सलिलोद्गमः स्वेदः । मनस्तापहर्पलज्जाक्रोधभयश्रमपीडाद्या अस्य विभावाः । वपुषि रोमोत्थानं रोमाञ्चः । शीतालिङ्गनहर्पभयकोधा अस्य विभावाः । गद्ग- दाख्यं स्वरनिष्ठवैजात्यं स्वरभङ्गः । कोघहर्षभयमदा अत्र विभावाः । आलिङ्गनहर्षभी- त्यन्यतमजन्यः शरीरस्पन्दो वपशुः । मोहभयक्रोधशीततापश्रमजन्यवर्णान्यथाभावो वैवर्ण्यम्। हर्पामर्षशोकादिजन्याक्षिसलिलमश्रु। शरीरचेष्टानिरोधः प्रलय इति वोध्यम्। जुम्भा नवमः सात्त्विकभाव इति कश्चित् । सत्त्वगुणोद्रेकेण जायमाना इत्यन्ये। वाखन इति। संकल्पविकल्पास्मकवृत्त्याश्रयं मनः । निश्रयात्मकवृत्त्याश्रया बुद्धिः । वाङ्मनोबुद्धिशरी- रैरारम्भो येषां तद्रूपाणीत्यर्थः । क्षेपादीनीति । आदिना काकूत्त्यादिसंग्रहः । एपां च १ ०धयडूये उ० २ क, ग. रागे का।३ क. केण जायमाना एवैते सास्दिकाभावा ६०। ४ क. द्विः।°।

[४ च० उल्लासः ] काव्यप्रकाश: । ८९ रत्यादेः स्थायिनो लोके तानि चेन्नाव्यकाव्ययोः॥२७॥ विभावा अनुभावाश्र कथ्यन्ते व्यभतिचारिणः । व्येषूत्कण्ठादीनि । विभावा आलम्बनोद्दी१नरूपाः । चेद्यदेत्यर्थः । तत्तदेत्यर्थः । यध्यप्युद्दीप- कस्ये स्थायिनि न कारणत्वम्, किं तूत्पन्ने तस्मिन्नीषदुस्कर्षाचायकत्वरूपमुद्दीपकर्वम्। तथाऽप्यनुद्दीपितो जातोऽप्यजातप्राय एवेत्युद्दीपकेऽपि कारकत्वोपचारात्तत्रापि विभावव्यव- हारः। विभावादिसंज्ञा च विभावनादिव्यापारयोगात्। तद्यथा-वासनारूपतया स्थितात्र- त्यादीन्स्थायिनो विभावयन्ति रसास्वादाङ्कुरयोग्यतां नयन्तीति विभावाः। अनुभावयनत च तानित्यनुभावाः । पोषकतया विशेषेणाभितः कोव्ये स्थायिन चारयन्ति, विशेषेणाSSभिमुख्येन चरन्तीति वा व्यभिचारिणः । व्यक्तः स इति। व्यक्तिश्चर्वणति पर्यायः । सा च विशेष- कार्यत्वमसति रत्यादौ तद्भावादन्वयव्यतिरेकाभ्यां तेषु कटाक्षादिप्वेकरूपस्य रत्यादेस्तत्त- द्विचित्रस्मितरुदितकार्यजननायोगेन सामग्रीवैचित्र्यापादकत्वात्तेपां सहकारित्वमिति भावः । अयं भावः । रतिर्नाम प्रीतिश्चितवृत्तिविशेषः । सा च नायिकानायकयोः परस्परदर्शनादि- भिर्मिथ: प्रथमं युगपद्युगष्द्वा जायते। जात एवेन्द्वादिदर्शनादिभिरुत कृष्यते। उदीपनो- स्कर्षतारतम्यं च रत्युस्कर्षतारतम्ये प्रयोजकं बोध्यम्। ततो मिथः संगमेच्छारूपोऽभिलांघो जागते। ततः कटाक्षादिना परस्परमुपचितरतिज्ञाने संगमोपायं जिज्ञासतोश्चिन्ताग्लानिनिवे- दादयो जायन्ते। ततस्तदुन्नायिका चेष्टा। अथोपायमारूढयोर्दूतादिना सति संगमे प्रीतिरन- वर्तते चिन्ताद्योSपगच्छन्ति । अतो रतिः स्थायी। चिन्तादयो व्यभिचारिणः । स्थायिनो विषय आलम्बनम्। इन्दूदयादयो यौवनोद्भृतचेष्टाध्रोद्दीपनम्। प्रीत्यादिजनितचेष्टाश्रान भावा इति। अनुद्दीपितोऽपीति। अनुद्दीपितो जातोSपीत्यर्थः । विभावादिसंज्ञाप्रवृत्तिनि- मित्तमाह-विभावादिसंज्ञा चेति। अत एव कारणस्वादिना ज्ञाने न रसोद्वोध इति वोध्यम्। अङ्कुरयोग्यतामिति । ईपत्प्रकाशितस्वादिति भावः । ईषन्वं च साधारप्येन प्रतीतविभाववैशिष्टयविषयकत्वमेव। एवमनुभौवादि स्फुटतरस्फुटतमप्रकाशफलकम्। सफटतर- स्वादि चानुभावादिवैशिष्टचेन चर्वणाविषयत्वमेवेत्याहुः। अनुभावयन्ति। स्थायिभावं सूचयन्ति। पोपकतयेति। स्थायिन इत्यादिः। स्थायिनं परिपुप्य सर्वशरीरसंचारयोग्यं कुर्वन्तात्यर्थः । आभिमुख्येनेति । विद्यमानस्यापि रत्यादेस्तत्तत कार्या जन कत्या् तत्ह कारेण च तज्नकतयैषामाभिमुख्यम्। अयं भावः। सामाजिकरत्यादिवासनाया उद्कोघो रसः। तस्याश्र रामाद्यो न कारणानि। असंनिहितत्वात्। न तत्कटाददीनि कार्याणि। तत एव । वैयधिकरण्याच्च। न वा तल्लज्जादीनि सहचारीणि। तत एव। कि तु १ क. ख. ग. 'वास्तत्कथ्य। २ क. 'स्य न स्थायिनि कारकत्व। ३ के. 'रणत्वो'। क.न्ति तानिति हनु५क काय स्था। ६ ग, 'यो ज्ञाय।५ग, भावनादि। १२

प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [४ च० उल्लास: ]

व्यक्त: स तैर्विभावायैः स्थायी भावो रसः स्मृतः ॥२८॥

णम्। तथा च व्यक्तिविशिष्ट एव स्थायी रसः । एवं च रसस्याकार्यत्ववचनं विभावादिभिः काव्योपेस्थितैः स्थायिनोऽजननाद्विभावादिकार्यताया एव प्रकृतस्वाद्विशिष्टेस्वस्य कार्यता- नवच्छेदकत्वाद्वा। तस्मात्स्थायी न रसः, किं तु विभावादिमेलकं ब्रह्मैव वा। अन्यथा न च कार्य इत्यादिग्रन्थविरोधात्, इत्यादि प्रलपितमनादेयम्। स तैरिति। यस्य यानि कारणादीनि स तैस्तजातीयैरित्यर्थः। स्थायी विरुद्धैरविरुद्धैर्वा भावैरतिरस्कृतप्रवाहो भावः । यदुक्तम्- विरुद्धा अविरुद्धा वा यं तिरोधातुमक्षमाः । आनन्दाङ्कुरकन्दोऽसौ भावः स्थायिपदास्पदम् ।। इति ।

रामसीतादीनां रामरवादिना काव्यादितः प्रथममवगतानीं सहृद्यतावशाद्ञ्जनया रामत्वादिप- रीहाराद्रत्याद्यालम्वनविभावत्वादिनाSभिव्यक्तौ सामाजिकनिष्ठरत्यादिवासनाया उद्ोघः । एवं च तादृशसाधारणरूपेण विभावनादिकमेव तत्तव्यापारो वोध्यः । सीतास्वादिज्ञाने चाSSराव्यस्वादिज्ञानेन तद्विषयतया ।तथा ज्ञानेऽप्युद्वोधे पातकित्वप्रसङ्गादिति। सूत्रे तैरित्यनेनैव विभावादिप्राप्तौ विभावाधैरिति सहाथे तृतीया। तेन विभावाद्ैः सह तैर्व्यक्त इत्यर्थाद्रसस्य समूहालम्वनरूपतालाभः । व्यक्ति- विशिष्ट एवेति। विभावादिवैशिष्टयेन चर्वणाविषय इत्यर्थः । अकार्यत्वेति। अत्राजननं नीलघटत्ववद्विशिष्टत्वस्य कार्यतानवच्छेदकत्वं वा हेतुः । वाशब्दश्चाथे। अजननादिति। तथा हि सति स्थायित्वव्याघातः स्यादिति भावः। मेलकम्। पानकवदेकलालीभावकारणं विभावादि तत्समूह इत्यर्थः । ब्रह्मवैति। एवकारेण पूर्वमतेऽ- व्यानन्दनिर्वाहाय ब्रह्मसंवलनमस्तीति ध्वनितम्। अनादेयमिति। विभावानुभावयोनिर्वि- पयत्वाद्वाह्यत्वाच्च चिन्तादीनां तथात्वेऽपि चिरमन्वृत्त्यभावाद्धर्षादिभिविरोधेनानुवन्धा- भावाच्च न तेपां रसत्वं नापि केवलव्रह्मणस्तत्त्वज्ञानिनोञि रसिकत्वापत्तेरित्याशयः । तज्जातीयैरिति। साक्षिभास्यैरनिर्वचनीयैरन्तःकरणपिणामभूतरित्यर्थः । अन्यथा साक्षिभास्यरत्या सह समूहालम्वनानुपपत्तिरिति भावः । स्थायीति। अस्य विवरणं प्रवा- हान्तम् । भाव इति। अत एव तच्छून्यवीतरागादीनां न शङ्गाराद्यद्वोघः । चित्तवृत्तिरू- पस्यास्या ऽऽशुविनाशित्वडपि वासनास्मतया सूक्ष्मरूपेणावस्थानारस्थायित्वं बोध्यम्। विरुद्धा अविरुद्धा वेति। व्यभिचारिणः परम्परं विरुद्धा अविरुद्धा वेत्यर्थः।अत्रेदं तत्त्वम्। काव्यश्रवणादितो Sनिर्वचनीयान्तःकरणधर्मविभावादिवैशिष्टचेन तद्धर्मरतेः साक्षि- १ क. वस्थापितैः। २ क भावनादि। ३ क, उस्य । ४ क. "तमात्रम। ५ ख. ग. त्यादिन: । ६ क, 'नो रसावेशेन राम। ७ ककलोली।८ ग. दिसम९ क.वाघ्र तेषां।

[ ४ च०उल्लासः ] काव्यप्रकाशः। ९१

। उक्तं हि मरतेन-विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्वसस्य निष्पत्ति- रिति। एतद्विवृण्वते। विभावैर्ललनोद्यानादिभिरालम्बनोद्दीपनकारणैः स्थायी रत्यादिको भावो जनितोऽनुभावैः कटाक्षमुंजाक्षेपप्रभृतिभिः कार्यः प्रतीतियोग्य: कृतों व्यभिचांरिभिनिर्वेदादिभि: सहकारिभिरुप- चितो मुख्यया वृत्त्या रामादावनुकार्ये तद्वूंपतानुसंधानान्नर्तकैऽपि प्रती- न चेयं स्वकपोलकल्पना सूत्रकारस्य। उक्तं हि भरतेन-'विभावानुभावन्यभिचारिसंयो- गाद्रसनिप्पत्तिः' इति। एतद्विवृण्वते भट्टलोल्टप्रभृतयः-स्थायिनां विभावेनोत्पाद्योस्पादक- भावरूपाद्नुभावेन गम्यगमकभावरूपाद्यभिचारिणा पोप्यषोषकभावरूपात्संयोगात्संवन्धाद्रसस्य निष्पत्तिरुस्पत्तिरभिव्यक्तिः पुष्विश्रेत्यर्थः । तथा हि ललनादिभिरालम्वनविभावः स्थायी रत्या- दिको जनितः, उद्यानादिभिरुद्दीपनविभावैरुद्दीपितः, अनुभावैः कटाक्षभुजक्षेपणादिभि: प्रती- तियोग्यः कृंतः, व्यभिचारिभिरु्कण्ठादिभिः परिपोषितो रामादावनुकार्ये रसः। नटे तु तुल्यरूपतानुसंधानॅव्रशादारोप्यमाणः सामाजिकानां साश्चर्यानुभवश्चमत्कारहेतुरिति। तदपे- शलम्। सामाजिकेषु तदमावे तत्र चमसकारानुभवविरोधात्। न च तज्ज्ञानमेव चमरकारहेतुः। शाब्दतज्ज्ञानेपि तदापत्ते: । लौकिकशृङ्गारादिदर्शनेनापि चमाकारप्रसङ्गात्। न चानु- भावादिविज्ञानवलायात आरोपस्तथा न तु साक्षात्कार्रमात्रमिति वाच्यम्। चन्दनसुखादौ वैपरीत्यदर्शनात्। अन्यथैवोपपत्त्या तादृशकल्पनायां मानाभावाच्च। भास्यायाश्चर्वणायामानन्दांश आवरणभङ्गे सति चैतन्यानन्दस्वरूप आत्माऽपि तत्र भासते। अखण्डेऽप्यात्मनि कल्पितमानन्दत्वं ज्ञानत्वं चास्ति। तत्र कल्पितानन्दत्वांश आवरण- मिति वोध्यम्। अत्र च सर्वत्र सहृदयतासहकृतकाव्यश्रवर्ण नाट्यदर्शनं वा बीजम्। एवं च विभावादिसंवलितानन्दांशसाहित्येन साक्षिमास्यो रत्यादी रस इति फलितम्। अत एव शोकादिप्रकृतिके दुःखमये करुणादावपि निर्भरानन्दप्रकाशो निर्वाधः। शोकाद्यवच्छिन्नस्या- नन्दांशे भग्नावरणस्य करुणादिरसस्वादिति दिक्। रामादाविति। साक्षात्संकधिनेति शेपः । नटे तु तुल्येति। इदं च नाट्ये। श्रव्ये काव्यपाठक इति वोध्यम् आरोष्यमाण इति। सामाजिकेरिति भावः ।. अत्रेदं तत्त्वम्। लौकिकसामग्रीतो. रामादावेव रसोस्पत्तिः । स वैं रस उपनयवलाद्विभावादि- विशिष्टः सामाजिकैर्नटादावारोप्यते। लोके मुखरागवति रत्याद्यनुमानदर्शनात्तदनुकारिनर्त- केऽपि तद्वगमः । आरोप एव च सामाजिकानां चमत्कारहेतुरिति। न चानुभावादिविज्ञान- वलायात इति पाठः । मानाभावाच्चेति। कि च रसप्रतीतेरत्रमत्वापत्तिः । भ्रमजनकरवेन १क, ख. ग. सनि° । २ क. ख. दपानु। ३ ख, के प्र°। ४ क. टे तत्तल्य, ५ के. नवलादा° ।६ क, रइति। ७ क,पत्ती ता८क. भावः। श्री। ९ ग, 'ते। अत्र च। १० क. कादेशनन्दां। ११ क. 'वन्धरूपमुख्यवृत्येति। १२ क. च सामा°। १३ क. ते। सकल"।

९२ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [४ च० उल्लासा]

यमानो रस इति भट्टलोल्लटप्रभृतयः । राम एवायमयमेव राम इति, न रामोऽयमित्यौत्तरकालिके बाधे रामोऽयमिति, राम: स्याद्वा ने वाडय- मिति, रामसद्टृशोऽयमिति च सम्यखिथ्यासंशयसाहश्यप्रतीतिभ्यो विलक्षणया चित्रतुरगादिन्यायेन रामोऽयमिति प्रतिपत्या ग्राह्ये नटे

श्रीशङ्कुकस्तु-स्थायिनो विभावादिभिरनुमाप्यानुमापकभावरूपसंवन्धाद्रसस्य निप्प- त्तिरनुमितिरित्यर्थः । तथा हि नियमविषया घीः सम्यग्वुद्धिः। 'यथा 'राम एवायम्' 'अय- मेव रामः' इत्ययोगान्ययोगव्यवच्छेदविपये। अनन्तरावतीर्णवाघा, मिथ्या घीः । यथौत्त- रकालिके न रामोऽयमितिवाधे 'रामोऽयम्' इति। विरुद्धोभयकोटिका तु संशयः। यथा 'अयं रामो न वा' इति। सदशोभयविषरयां धीः सादृश्यवीः । यथा 'रामसदशोऽयम्' इति। ताभ्यो लोकप्रसिद्धाभ्यो विलक्षणया चित्रे 'तुरगोऽयम् ' इतिवत् 'रामोऽयम्' इतिबुद्या प्रथमं पक्षभूतो नटो विषयी क्रियते। ततस्तत्राविद्यमानमपि विभावाित्यं लिङ्ग- मवगम्यते। कुतः पूर्वमेव रोमाश्चाद्यायिर्भावने गुरुशिक्षामासाद्य कृतातिशयिता- भ्यासन नटेन-

काव्यादीनामनुपादेयतापत्तिश्च। नटकाव्यादेरपि सकलसहृदय संवादिरसान भवविरोधापत्तेश्वेत्य पि वोध्यम्। अनुमाप्यानुमापकभावः । व्याप्तिः । इत्यर्थ इति। विभावादिभिनेटेऽनुमी- यमानाऽनुकार्यरामादिनिष्ठरत्यादिभावो रस इति प्रघट्टार्थः । अस्या अनुमितेलोंकिकानुमिति- वेलक्षण्याय कारणवैलक्षण्यमाह-नियमेति। अयोगान्ययोगेति । अयं रामो भवत्येवेत्यत्यन्तायोगव्यवच्छेदविषया ऽपीत्यन्ये। बाध इति। सतमी सामानाधिकरण्ये। तेनोत्तरकालिकवावसमानाधिकर्रणा बुद्धिमिथ्याबुद्धिरित्यथः । चिन्ने तुरग इतिं । वालानां चित्रतुरगबुद्धिसदृश्येत्यर्थः । यद्यप्ययं भ्रम एव तथाऽपि बाघशिरस्कस्यैवात्र भ्रम- स्वेन विवक्षणान्न दोषः । अत्र च वाधानवतार: स्पष्ट एव। अन्यथा तद्ूपेण पक्षत्वमेव न स्यात् 1 इदमेव पातञ्जलानां विकल्पात्मकं ज्ञानम् । शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्प: (पा. यो. सू. १।९) इति तत्सूत्रात्। ननु सीताविषयकरतिभावकारणादिमत्त्वं नटेSसिद्धम्। कृतो हेतुतेत्यत आह-अविद्यमानमपीति। नटेन। नटेनैव। तेन रतिव्यवच्छेदः।

१ क. स्याझना २ ग नवेति। ३ ग, वरतीत्या।४ क. या सा। ५ क ति। वाघ। ६ग, रणचु०। क ति। चित्र।

[ ४ च० उल्लास: ] काव्यप्रकाश: । ९३ सेयं ममाङ्गेपु सुधारसच्छटा सुपूरकर्पूरशलाकिका हशोः। मनोरथश्रीर्मनसः शरीरिणी प्राणेश्वरी लोचनगोचरं गता ॥२६। दैवादहमत्र तया चपलायतनेत्रया वियुक्तश्र। अविरलविलोलजलद: काल: समुपागतश्रायम्॥२७॥ नटेनैव प्रकाशितैः कारणकार्यसहकारिभि: कृत्रिमैरि तथाऽनभिमन्य- मानैर्षिभावादिशब्दव्यपदेश्यैः संयोगा दुम्यगमर्केभावरुपादनुमीयमा- सेयं० । दैवादृ०। इत्यादि काव्यानुसंधानवलादालम्बनोद्दीपनव्य क्तौ तद्नुगुणस्य रोमाश्चादे्दर्शनीयम्याSSवि- र्भावनेन व्यञ्जनीयस्योस्कण्ठादेस्तस्कार्यप्रकटनेन च प्रकाशनात्। अथ तैः कृत्रिमर्वेनातल्ि- सेयमिति। सेयं प्राणेश्वरी मम मनसः सकाशालोचनगोचर तजन्यज्ञानविषयत्वं गतेत्यर्थ: । सा यद्विरहानलसंतप्तेन यद्भावनयेयान्काले नीतेः। ईश्वरीतिपाठश्चिन्त्यः । वरच्प्रस्य- यान्ततया नीवभावात्। पुंयागे त्वर्थासंगतेः। पूर्व मनस्येवाSSसीदिदानी बाहिरपि दृष्टेति भावः। अङ्गष। नाङ्ग । अमृतरसस्य छठा वृष्टिः । स्पर्शमात्रेणाखिलतापशान्तेः। दशोरिति सप्तमी। शोभनपूरा शोभनसमूहास्पदा सा चासौ कर्पूरस्य शलाकिका कर्पराज्जनदानयोग्यतूलिका दर्शनमात्रेणातिशयितानन्दहेतुत्वात्। मनोरथस्य शरीरिणी मूर्तिमती श्रीः संपत्तिः । परी- रम्भस्य चरमत्वेऽपि प्राधान्यात्प्रागुक्ति: । संभोगमुकत्वा विप्रलम्भमाह-दैवादिति। दैवात्। न तु स्वेच्छया। तया। अनुभवैकवेद्यसमागमसुखया। चपले आयते नेत्रे यस्यास्तया विमुक्तः। अभूवमिति शेषः। अविरला निबिडा विलोला: सर्वदिक्संचारिणो जलदा चत्र स काल: समय एव कालो यमः। अयं दृश्यमानप्रकर्ष: सम्यक्प्रतिदिनोपचीयमानः । चाम्यां तुल्यकालताव्यक्तिः । चपला- यतनेत्रयेति सहार्थतृतायान्त जलदेनाप्यन्वेति। चपला विद्युत्। सैवाSSयतनेत्रेत्येतस्पक्षेऽर्थः ।

अनुसंधानम् । कविविवक्षितार्थस्य साक्षादिव करणम्। तेन नटादीनामपि रसास्वाद उपन्नः । बलात्। सहकारात्। आविर्भावेनेति । प्रकाशनादित्य त्रान्वेति । तत्का - र्येवि। पुलकादेरित्यर्थः । कृत्रिमत्वेन । वस्तुतोऽतदृपतवेन। एवं चाव्याप्यत्वेन ज्ञानात्कयमनुमानमिति मावः । अतलिङ्गरपि । सीतादिविषयकरतिभावालिदरपि । १ क. मुक्त । २ स. दिकारण १३ क. न नटे। ४ क. करु। ५ ग. 'रं गते- त्यन्वयः । गोचर तन। ६ क.तः । पूर्व। ७ ग.ति। तेन।

९४ मदीपोद्द्योतसमेत :- [४ च०्उल्लास: ]

नोऽपि वस्तुसौन्दर्यबलाद्रसनीय त्वेनान्यानुमीयमानविलक्षण: स्थायि- व्वेन संभाव्यमानो रत्यादिर्भावस्तत्रासन्नवि सामाजिकानां वासनया चर्व्यमाणो रस इति श्रीशङ्कक: ।

औ्वैरपि कृत्रिमत्वेनाज्ञानास्स्थायी रत्यादिरनुमीयते। सैव चानुमिति: सचमत्कारप्रतीतिरूपा चर्वणा। अतस्तया विषयीक्रियमाणः स्थायी रस इत्युच्यते । चर्वणा च सामाजिका नामिति तेष्वेव रस इति व्यवहारः । ननु साक्षास्कार एव सचमस्कारः, ने स्वनुमि- त्यादिरपि। अन्यथा सुखादावनुमीयमानेऽपि स स्यात्। न स्यात्। वस्तुसौन्दर्यवलाद्रस- नीयस्वेन स्थायिनामन्यानुमेयवैलक्षण्यात्। तथाSपि स्थायिनां नटेSसत्त्वाद्वाघावतारेऽनुमितिरेक कथं स्यादिति चेन्न। अभावनिश्चयाभाषात्स्थायितया संभाव्यमानत्वादिति। एतदप्यहृदयग्राहि। यतः प्रत्यक्षमेव ज्ञानं सचमस्कारं नानुमित्यादिरिति लोकप्रसि- ·द्विमवधूयान्यथा कल्पने मानाभावः । सूत्रस्यान्यथैव योजनासंभवान्।

अज्ञानादिति। धूलीपटलादिवद्त्याप्यत्वेनाज्ञायमानैरित्यर्थः। तथाऽज्ञानं चोपनायकविशेष- माहास्म्यािति बोध्यम् । अनुमीयत इति। लोके पुलकादिना रत्याद्यनुमानादत्रापि तथेति भावः । रत्यादिरिति साध्यम् । न च लोके पुलकादिना रत्याद्यनुमाने चमत्कारा- पत्तिः । विभावत्वादिना ज्ञातहेतुम्यस्तदनुमान एवाडडह्लादानुभवादित्याङ्कः । सचम- त्कारेति । चमत्कारजनकेस्यर्थः । तथाप्रतीतौ च वासनाविशेषः सहकारीति बोध्यम्। चर्वणा चेति। सा चें पक्षभेदेन पुनः पुनरनुमानेम्। न चानुमितस्य कथमनुमानम् । पक्षताविरहादिति चेन्न। धारावाहीच्छारूपवासनायाः सहकारित्वेनानुमित्सासत्त्वान् पक्ष- ताहानिः । वस्तुनः । रत्यादेः । सीन्दर्यम्। सुखकरस्वं तद्ूपता वा। रसनीयत्वेन। उत्कटेष्टत्वेन निरतिशयसुखस्वरूपत्वेन वा। संभाव्यमानेति। नटेऽवृत्तित्वेऽपि तत्र संभा- व्यमानस्वादित्यर्थः । अत्र रामत्वेन नटप्रतीतिरेव वीजम् । रामोऽयं सीताविषयकरतिमान्। सीताद्यात्मकविभावादिसंत्रन्धित्वात्। सीताविपयककटाक्षादिमत्त्वाद्वा। यन्नैवं तन्नवं यथाऽह- मिति प्रयोगः । योजनासंभवादिति। कि च संज्ञातवाघस्य सामाजिकस्य नटे निरुक्तानु- मितिविरहे ऽप्यास्वादोदयाद्रसं साक्षात्करोमीत्यनुन्यवसायानुपपत्तिश्चेत्यपि बोध्यम्।

१क. नानु २ क, रेणानु। ३ ग. दिना ज्ञात० । ४ ग. च पुनः । ५ क, नम्। वस्तुसो।

(४ च० उछ्ासः ] काव्यप्रकाशः । ९५

न ताटस्थयेन नाऽडत्मगतत्वेन रसः प्रतीयते नोत्पयते नाभिव्यज्यतेऽपि तु काव्ये नाटेये चाभिधातो द्वितीयेन विभावादिसाधारणीकरणात्मना भटटनायकस्तु-'न तावन्नटगतस्वेन न रामगतत्वेनानुमीयते, न वोत्पाद्यते, न सामाजिकगतत्वेव च व्यज्यते। आद्यपक्षयोरुक्तदोषात्। अन्यगतेनान्येषां चमत्काराभावाच्च। अन्त्ये सिद्धस्यैव व्यङ्गयस्वाद्रसस्य चासिद्धत्वात्। सर्वेषामेवाभिव्यक्तिप्रसङ्गाच्च तस्माद्विभावादिभिः संयोगाद्भोज्यभोजकभावसंबन्धाद्रसस्य निप्पत्तिर्मुक्तिरिति सूत्रार्थः । न च भोगपक्षेऽपि दोषावकाशः । भोगस्यालौकिकत्वात्। तथाऽप्यन्यनिष्ठः स्थाय्यन्यनि- छैरेव विभावादिभि: कथमन्येन भोक्तव्यः । अन्यथाऽतिप्रसङ्गादिति चेदुच्यते-शब्दात्मनः काव्यस्य त्रयो व्यापारा :- अभिधा, भावकत्वं, भोजकत्वं च। तत्राभिधा निरन्तरसान्त- रार्थनिष्ठस्वेन द्विधा। भावकत्वं साधारणीकरणम्। तेन हि व्यापारेण विभावादयः स्थायी च साधारणी क्रियन्ते। साधारणीकरणं चैतदेव यत्सीतादिविशेषाणां कामिर्नात्वादिसामान्ये- नोपस्थिति:। स्थाय्यनुभावादीनां च संब्रन्धिविशेषानवच्छिन्नस्वेन। अन्त्यं न्यापारद्वयं नाट्येऽपि। एवं काव्ये नाट्ये च द्वितीयव्यापारेण साधारणीकृतैविभावादिभिस्तृतीयव्यापार- साहित्येन तथाकृत एव स्थायी भुज्यते । भोगश्च सत्त्वगुणोद्रेकात्प्रकाशते य आनन्दस्ततस्व- रूपा अनन्यालम्वना या संवित्तस्स्वरूपो लौकिकसुखानुभवविलक्षणः। सत्त्वरजस्तमसां गुणाना- न तावन्नटेति। तत्रानुपलब्घिबाघात्। अरस्यत्वापत्तेश्र । अत एव न रामग- तस्वेन । तेषामसंनिहितत्वाच् । अनुमीयत इति । विभाषादिभिः सहृदयेनेति शेपः । न वोत्पद्यत इति। उक्तदोपात्। सिद्धस्यैवेति। व्यज्जकदीपादिव्यङ्ञाय- विषये तथादर्शनादिति भावः । सर्वेषामेवेति । इदमुपलक्षणम्। सीताद्यालम्बनकरा- मादिगतरत्यादेरात्मगतस्वेन प्रतीतौ सम्यानां त्रीडापातकादिप्रसङ्गात्। रसप्रतीतेर्भ्रमत्व- प्रसङ्गाच। सामाजिक उत्पत्तिरपि वक्तुमशक्या। आलम्बनसीतादीनामसंनिहि तत्वात् । ाराध्यत्वज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वाच्च। रसस्य कार्यस्वप्रसङ्गाश्चेति। भोजकत्वम्। भोगजनक- स्वम्। तथाऽपीति । असंनिकृष्टस्वाच्चेत्यपि बोध्यम्। साधारणीकरणमिति। नचेदं लक्षणयैवास्तु। वाधानवतारेऽपि जायमानत्वात्। कामिनीत्वादीति। तत्तद्रसाल- म्बनविभावत्वादीति वत्तुं युक्तम्। विभावादिभिरिति। सहयोगे तृतीया। भुज्यत इति । भोगविषयी क्रियत इत्यर्थः । उद्गेकादिति। उद्रेको रजस्तमसी अभिभूय प्रादु्भवः । य आनन्द इति। सत्त्वगुणकार्यश्चित्तवृत्तिविशेपरूप इत्यर्थः । तत्स्व- रूपेति। पुरुषे वृत्तिप्रतिविम्वेन वृत्याकाराकारसुखाकारेत्यर्थः । सांख्यमते पुरुपे वृत्ति- प्रतिविम्बेन तत्समानाकारत्वमेव तद्विषयकज्ञानमिति भाकः। अनन्येति। अन्यच्च विभावादि- १ क. व्य वाभि° । २ क. भोक्तृत्वं, ३ क. द्विविधा। * क. दिभिलिहैरिति शेषः। करणस्य कर्तत्वववक्षा। नवोत्पद्यत इति। विभावादिभीरामादावित्वादि: । सिद्ध।५ ग ति। तथाऽपीति। असंनिकृष्टत्वात्। भुज्य । ६ ग. 'वः । तत्स्व्र।

९६ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [ ४ च० उल्लास:]

भावकत्वव्यापारेण भाव्यमान: स्थायी सत्वोद्रेकप्रकाशानन्दमयसंविद्धि- भ्रान्तिसतत्वेन भोगेन भुज्यत इति मटनायक: । लोके प्रमदादिभि: स्थाय्यनुमानेऽभ्यासपाटववर्तां काव्ये नाट्ये च तैरेव कारणत्वादिपरिहारेण विभावनादिव्यापारवस्वादलौकिक विभा-

मुद्रेकेण कमात्सुखदुःखमोहा प्रकाश्यन्ते। उद्रेकश्च स्वेतरावभिभूयावस्थानमिति साह्गय- सिद्धान्तानुसारेण विवरृणुते । तदपि न सम्यक्। एतादृशव्यापारद्वयकल्पने प्रमाणाभावात्। भुक्तेरज्ञानातिरेकस्यानु- भववाधितस्वेन निष्पीड्यमानस्य चौस्याभिव्यक्तिपक्ष एव पर्यवसानात्। आचार्याभिनवगुप्तपादास्तु-स्थायिनां विभावादिभिः समं व्यङ्ग्यव्यज्जकभावरूपास्संवन्धा- द्विभावादीनामेव वा परस्परं संयोगान्मिलनाद्रसस्य निप्पत्तिरभिव्यक्तिः । तथाहि लोके प्रमादादिभि: कारणादिभिः स्थायिनो रत्यादेरनुमानेऽम्यासेन यत्पाटवं झटिति प्रवृत्तिस्त- दवूतां सामाजिकानां सूक्ष्मतयाऽन्तःस्थितो रत्यादि: स्थायी काव्ये नाटये च गुणालंकारयोगा- च्चतुर्विधाभिनयेन च यथोक्तविभावना दिन्यापारवत्त्वादलौकिकविभावा दिशव्दव्यपदेशयोग्यद-

स्थाय्यपेक्षया बोध्यम्। अत्र येन रजस्तमसोस्तिरस्कार आर्नेन्दांशावरणभङ्गो विषयान्तरतिर- स्कारश्च स व्यापारो भोजकत्वमिति वोध्यम्। एवं च कामिनीभावनानन्तरं कामिनीभावनो- पनीतो रत्यादिर्मनसोक्तरुपसाक्षात्कारविषयी क्रियते सहृद्येनेति बोध्यम्। निष्पीड्यमा- नस्य चेति। अयं भावः । रामादिरत्यादीनामननुभूतानां कर्थ चिन्तासंततिरूपा भावनाः । न च व्यज्जनया। तर्हि तयैव सिद्धे कि भावनाभोगाभ्यामिति। विभावादीनामेव वेति"। तेपामेव परस्परमेलनेन ताद्वेशिष्टस्थायिविशिष्टानन्दा- भिव्यक्तिरूँपरस इत्यर्थः । यत्पाटवमिति। व्याप्त्यादिगोचरयदुत्तरसंस्कोर इत्यर्थः । यद्यप्यत्रानुमानं न प्रकृतं तथापि गृहीततादृशव्याप्िकानामेवैतद्विषयव्यअ्जनावतारो नेतरेषा- मित्यभिप्रेत्येदमुक्तम्। प्रागसतो नाभित्र्यक्तिरत आह-सूक्ष्मतयेति। चतुर्विधाभि- नयेनेति। तद्ुक्तम्- 'कायिको वाचिकश्चैव आहार्यः सात्त्विकस्तथा । चत्वाराडभिनयाः प्रोक्ता नाट्यशास्त्रविशारदैः' इति ॥। अलौकिक विभावादीति। अम्य कारणत्वादिपरिहारेणेत्यादिः । एतन सीतादेः १ क. ग. "नि: कारणादिभि: स्था।२ क, 'तिरिक्तस्या। ३ क.चास्यव्यक्तिपक्ष एवा. नवर्मावात् । ४ क. 'नन्द ज्वारावुत्तिर्विष ५ग ति। तेषा ६ क, टस्य स्था७ क. रूपोर ८ क. थैः। शटिति प्रवृततिरिति । व्या९ क. हकाराणामप्रवृतिरित्य। 1० क. ः। व्यज्य।

[४ च० उल्लास: ] काव्यमकाशः ९७ वादिशब्दव्यवहार्यैममवैते शतोरेवैते तटस्थस्यैवैते, न ममैवैते न शत्रो- रेवैते न तटस्थस्यैवैत इति संबैन्धविशेथस्वीकारपरिहारनियमानैध्यवंसा- 'यात्साधारण्येन प्रतीसैरभिव्यक्त: सामाजिकानां वासनात्मतया स्थितः शाविशेषविशिष्टैस्तैरेव कारणादिभिन्यज्यते। नन्वेवं येपां पूर्व रत्यादिनोत्पलस्तेषां तद्वासनाविर- हिणां कि रसाभिव्यक्तिर्नास्त्येव। कः संदेहः । अत एव शृद्गारिणामेष शृङ्गारस्य, निर्वि- ण्णस्वभावानामेव शान्तस्याभिव्यक्तिरित्याद्यनुभूयते। कि चापराऽपि स्वाभाषिकी वासना सह- कारिणी। यां विना शृङ्गारिणामपि मीमांसकवैयाकरणादीनां न रसाभिव्यक्तिः । तदुक्तम्- 'वासना चेन्न हतुः स्यात्स स्यान्मीमांसकादिषु' इति। ननु तथाऽप्यन्यनिष्ठैविभावादिभिः कथमन्यनिष्ठस्य स्थायिनोऽभिव्यक्ति:। उध्यते- ममवैते, शत्रारेवैते, तटस्थस्यैवैत, इति संबन्धिविशेषस्वीकारनियमस्य 'न ममैवैते, न शत्रोरेवैते, न तटस्थस्यैवैत, इति संवन्धिवशेपपरिहारनियमस्य चाज्ञानात्तेषां साधारप्येन i अंतीतेः । साधारण्येन प्रर्तातिश्ध न सर्वसंवन्धितया प्रतीतिः । किं तु रबन्धिविशेषीय तषेना- प्रतीतो प्रतीतिः । यद्वा 'अमुकस्यवत' इत्यवधारणं विना 'अमुकस्य' इत्येवं प्रतीतिः । अत एवोक्तम्-'ममैवैत इति नियमानवसायात्' इति। तथा च स्वीयत्वासंसर्गाग्रहात्स्वीयत्वसंसर्गग्रह- प्रयोजनं संपद्यते। एवं च वाक्यार्थवाधे संबन्धिविषयत्वानुभवोपि न विरुध्यते। संसर्गबोधे संबन्धी - सामाजिकरत्याद्यकारणत्वमित्यपास्तम्। व्यज्यत इति। एताद्विषयैवाभिव्यक्तिविभावादि- समृहालम्वनात्मकरत्यादिप्रतीत्यात्मके रस उपचर्यत इति भोवेः । अन्ये तु व्यज्यते स्ववैशिष्टयेन प्रतीयत इत्यर्थः । सह प्रतीतावपि विभावादेः स्थायिव्यञ्जकत्वं विधया- लोकयोरिवाविरुद्धम्। अभिव्यक्त एव रमो न तु सोऽभिव्यजते। रसो व्यज्यत इति तु ओदनं पचतातिवदित्याहुः। नोत्पन्न इति। उत्पन्नो वा ध्वस्त इत्यपि बोध्यम्। अपरापीति। या सहृदयव्यपदेशप्रयोजिका । अन्यनिष्ठैरिति। रामा- दिसंबन्धिस्वेन काव्यादवगतैरित्यर्थः । वेण्या रामाद्यन्तःकरणपारणामभूतैरिति वार्थः । ममैवेति। आत्माऽत प्रियस्तेन मित्रस्य नाधिक्यम्। तटस्थः। उभयमित्रः । किं त्विति। तत्तद्रसालम्वनयिभावत्वादिनेत्यर्थः । एतेन सीतात्वादिज्ञान आराध्यत्वादिज्ञान- कृतोऽपि रत्याद्युद्वोघप्रतिबन्धः परास्तः । यद्वति। अयं पक्षः सहृरद्यसंवादी। तदेष ध्वनय- न्राह-तथा च स्वीयत्वेति। संबन्धिविषयत्वेति। रामसीतादिपद्घदितकाव्य

१ ग. 'मैते न शत्रोरेते न तटस्थस्पैत२ क ग पन्धिवि। ३ क ग, नव०, ४ क. हेरे९५ क.ां रसाभिव्यक्तिः कि नास्ले। ६ क अतः शृ। ७ क नो व्य०,८ क. 'ती- तिश्च ।९ क. स्यैवेत्य।१० क इत्यादिनि° , ११ क. 'वः । नोत्प०। १२ ग. ति। म ना। १३ क.र थथः । ममै ।९४ क.तो र।१५ ग, दयासं"। १६ ग, दी। संब"।

९८ प्रदीपोद्द्योतसमैत :- [४ स० उल्लास: ]

सथायी रत्यादिको नियतप्रमातृगतलवेन स्थितोऽपि साधारणोपायवला- सत्कालविगलितपरिमित प्रमातृंभाववशोन्मिषितवेद्यान्तर संपर्कशून्याप- रिमितमावेन प्रमान्ना सकलसहृद्यसंवादभाजा साधारण्येन स्वाकार

न विषयः, कि तु पदार्थस्मरण एवेत्यनुभवविरोधाद्विचारासहत्वाच्चानुपादेयम्। नन्वेवं विभावादीनां साधारण्य विना तत्त्वव्याघातादस्तु साधारण्यम्। स्थायिनस्तु तत्कथ स्यात्। तक्ष्य तत्तदात्मनिष्ठत्वात्। यद्यप्यसाधारण्येऽपि तस्य न रसप्रतीतिविरोधस्तथाऽपि तदंशे सहृदयसंवादो न स्यात्। स एव चालौकिकतादृशस्वीकारकारणमिति। उच्यते-उपायानां विभावादीनामुक्तरूपसाधारण्यवलाद्रसानुभवकाले स्थायिनां प्रमातृविशेषनिष्ठत्वलक्षणायाः परिमितप्रमातृताया यद्विगलनमज्ञानं तद्वशेनोन्मिपितो वेद्यान्तरसंप्कशून्योऽपरिमितो भावो यस्य तेन प्रमात्रा सकलसहृदयसंवादकारिणा प्रमातृविशेषसंवन्धाग्रहरूपेण साधारण्येन स्थायी चर्व्यते। ननु चर्वणाविशिष्टः स्थायी रस इस्युच्यते। चर्वणया च स्थायी विषयी क्रियताम्। न तु सुखात्मक आत्मेति न रसस्य व्यक्तिरिति चेन्न। स्वप्रकाशनये

इत्यर्थः । अत्रेदं तत्त्वम्। शत्त्यादिजन्यवोधे प्रथमं विशिष्य प्रतीतावप्यनन्तरं व्यञ्जनया प्रागुक्तसाधारण्येनोपस्थितौ सामाजिकानां स्वस्वनिष्ठरत्यादेरेव चर्वणा। एवं च काव्यादौ यावदयं राम इय सीतेत्यादिबुद्धिस्तावन्न चमत्कार इत्यत्र सहृदयानुभव एव प्रमाणम् । अत एव कान्यश्रवणादिदशायां स्वपरविभागानुभवो न जायत इति सहृदयसंमतम्। संसर्गबोध इत्यादि मतान्तरम्। अनुभव विरोधादिति। पदार्थस्मरणस्य तत्तत्पदार्थमात्र- विषयकतया क्रमेण पदानां ज्ञानादेकपदज्ञानकाले तत्स्मारकाभावाच्च पदार्थस्मरणं संब- न्विविषयक्तमित्यनुभवविरुद्धमिति भावेः । विचारेति। संवन्धिवोधं विना संसर्गत्व- स्यैवाभावादिति भावः । ततत्त्रव्याघातादिति। विभावत्वादिव्याघातादिति व्यक्जकत्त्व व्याघाताद्वेत्यर्थः । तत्तदात्मनिष्ठत्वादिति। स्वस्वस्त्रीमात्रविषयकत्वादित्यपि बोध्यम्। साधारण्यबलादिति। साधारण्येन विभावादेरुपस्थापकवलादित्यर्थः । विशेषनि- उत्वेति। नियतविषयकत्वलक्षणाया इत्यपि बोध्यम्। वेद्यान्तरस्य वैमुख्यापादकतया निरामः । भावो रत्यादिः। न रसस्येति । आनन्दानुभवरूपस्येत्यर्थः। स्वप्रकाशनय इति। ज्ञानस्य स्वप्रकाशत्वनये स्वाकारस्य ज्ञानाकारस्य यथा विषयत्वं तथेत्यर्थः । अयं घटो घटमहं जानामीति हि तेषां ज्ञानम्। ज्ञानसामान्यसामग्रयेव परमते ज्ञानवत्। अन-

1 क. म्. ववशो २ स, लह। ३ क, "पि न तस्यर ग, 'वः तस।

[४ च० उल्लास: ] काव्यपकाशः। ९९

इवाभिन्नोऽषि गोचरीकृतश्वर्व्र्यमाणतैकप्राणो विभावादिजीवितावधि: पानकरसन्यायेन चर्व्यमाण: पुर इव परिस्फुरन्हृद्यमिव प्रविशन्सर्षाङ्गी-

किकचमत्कारकारी शृङ्गारादिको रसः । स च न कार्य:। विभार्वोदिवि- स्वाकारवद्भिन्नस्यॉप्यारमनो विषयीकरणात्। अभिव्यक्तिविशिष्ट्श्र रत्यादि: स्थायी चर्व्य- माणतैकपाणतया चर्वणानाशे विनष्टो रस इति प्रतीतिविषयो विभावादिजावितावधित्वेनानित्य- चर्वण: पुर इव परिस्फुरन्हृदयमिव प्रविशन्सर्वाङ्गीणमिवालिङ्गनन्यासर्वमिव तिरोदद्रक्षा- स्वादमिवानुभावयन्नत एवालौकिकचमत्कारकारी शृङ्गारौिको रस इस्युच्यते। नन्वेवं स्थायि- विभावादिसमूहालम्बनास्मिका रसस्य प्रतीतिरिति पर्यवसन्नम्। तव्ब न युक्तम्। विभा- वादीनां पार्थक्येन प्रतीतिप्रसङ्गात्। घटपटाविति समूहालम्बनवदिति षेन्न। विभावा- दिपरामर्शस्य पानकरसन्यायेन चर्वणात्। यथा पानके कर्पूरादंशो न पार्थक्येनानुभूयते यैव सामग्र्या सुखस्वरूपात्मनोऽपि तत्र भानमिति तास्पर्यम्। अभेदेऽपि विषयविषयिभावार्ङा- कारात्। अभिन्नस्यापीति। ज्ञानादित्यादिः । आत्मनः । सुखरूपस्य । एवमेव ज्ञानरूपस्यापि रसस्य ज्ञेयत्वमृपपादनीयम्ं। अत्रेदं तत्त्वम्। सुखज्ञानरूप आत्मा। तत्र मुखत्वज्ञानत्वे कल्पितौ धर्मो। तत्र कस्याश्िदेव सामग्र्याः सुखरवांश आवरणभञ्जकता न सर्वस्येति नातिप्रसङ्गः। नन्वभिव्यक्तिविशिष्टरत्यादेरसत्त्वे तस्य स्थायित्वात्सवदैव रसप्रतीति- प्रसङ्गोऽत आह -- चर्व्यमाणतैकेति। चर्वणाविषयतैकेत्यर्थः । ननु चर्वणैव कथ निव- र्ततामत आह-विभावादीति। विभावादेर्जीवितावधित्वेनेस्यर्थः । जीवितस्य चर्वणाया विभावादिरेवाविरिति भावः। व्यासङ्गादिना विभावनादिव्यापारनिवृत्तौ विशेषज्ञानादिना साधारण्यनिवृतौ वाऽदष्टवशाद्वा चर्वणानिवृत्तिरिति फलितम्। पुर इवेत्यादि । इवशब्दों: क्रियान्वायनः । स्वप्नविषय इव मनोमात्रगम्योऽपीतरेन्द्रियविषयबाह्यवि- षयमिव स्वात्मानं परिस्फोरयन्नित्यर्थः । तर्ह्नन्तर एवास्तु तत्राऽह-हद- यमिवेति। सर्वाङ्गीणमिति । परिमितोऽप्यपरिमितः। प्रत्यक्नममृतमिव सिश्न्नि स्यर्थ: । अनेन सृखरूप एवायमिति ध्वनितम्। अन्यत्। स्वविपयातिरिक्तम्। ब्रह्मास्वादमिति। अत्रेवो यथास्थान एव। न्रह्मास्वादे व्रह्ममात्रम्, अत्र तु विभावाद्य पीति सादृश्यम्। अलौकिकः । लौकिकसामग्रीजन्यविलक्षणः । स स्वेकस्यैव सुखाय । तस्यापि पर्यन्ते वैरस्यायैवेति वोध्यम्। पानकेति। यथा पानकरसे कर्पूरादीनां प्रत्ये- १ क. ङ्यन्र । २ ग. हास्वा । ३ क, नभवन्न० . ₹ क. 'दिनाशेऽपि तत्संभ। म. दिना । ५ क स्यात्म ६ क चर्वणैकप्रमाणतया । ७क राही र।८ क,स्य व्यक्किरि। ९ क. 'वित्यादिस । १ ग.न् । नन्व ।११क. गया। १२ क. इदात्किया 1 1:क ति। अपरिमितः प्र.° ।

प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [४ च० उल्ास: ]

नाशेऽपि तेस्य संभवमसङ्गात्। नापि ज्ञाप्य: । सिद्धस्य तस्यौसंभवात्।

तथात्रापि विभावादयंशः। ननु विभावादीनां परामर्शस्यान्वयव्यतिरेकात्तत्कार्य एव रसः कि नोच्यत इति चेन्न। विभावादिपरामर्शम्य कारणत्वं यदि स्यात्तदा निमित्तकारणस्वमेव। न च तन्नाशस्य कार्यनाशकता दष्टा। द्वित्वादीनां तथात्वानम्युपगमात्। चन्दनादिस्पर्शजन्य- सुखादिन्यायो भविप्यतीति चेन्न। न हि तत्र स्पर्शाभविम सुखं विनाश्यते। किं तु तद- भाव कारणाभावात्कार्य नोत्पद्यते। उत्पन्नस्य सुखस्य तहिं कथं विनाश इति चेतू। विरोधिगुणान्तरात्। अत्रापि तैथैवासत्विति चेव्र। रसस्य वेद्यान्तरसंपर्कशन्यतया ज्ञानान्त- रादेस्तत्कालेभावात्। नन्वेप दोपो व्यक्तावपि समान इति चेन्न समानः । व्यक्तेलों को- तरतया दोषासंस्पर्शात्। कि च चर्वणाविशिष्टः स्थायी रसः। न व काव्यादयुपस्थाप्यो विभावादिविशिष्टहेतुः । तर्ह्स्तु ज्ञाप्य इति चेक्ष। विभावादिपरामर्श विना तत्सिद्वेरभावात्। न चैकैव सामग्री निप्पादिका ज्ञापिका चेति संभवति। कि च स्वभिन्नतज्जन्यज्ञानविपयो कास्वादविलक्षण: कश्षन मिलितरसाम्व्रादस्ततः मचमत्कारस्तथा प्रकृतेऽपीति तास्पर्यम्। तत्कार्य एवेति। लोकविलक्षणविभावस्थाय्यादिज्ञानालोकविलक्षणः प्रवलानन्दो जायते स एव रसः किं नोच्यत इत्यर्थः । निमित्तेति। तथा च तन्नाशेऽपि रसप्रतीतिप्रसङ्गः । न चष्टापत्तिः । विभावादिभान एव रसत्वस्य सहृदयस्ंमतत्वात्ँ। सुखज्ञानसामय्या इतरस- विषयकात्मगुणविरोधित्वेन विभावादिज्ञानाधीनसमूह विषद करत्यादिबांवस्योपनायकम्य सुखो- स्पत्तिकाले सत्त्वात्तत्साक्षात्कारे Sपनयादिनोऽपि न तद्भानसंभव इति भावः। लोकविलर्क्षणतवे- नाघ्राप्रतिवन्धकत्वकल्पने रसप्रतीतेर्नित्यत्वापत्तिरवेति भावः । तत आह-न चेति । ननु द्वित्वादेरपेक्षायुद्धिनाश्यत्वादिदमयुक्तमत आह-द्वित्वेति। तेपां नित्यत्वाभ्युप- गमादिति भाषः । लोकोत्तरतयेति । लोकविलक्षणाया व्यक्तेनिमित्तकारणनाशना- ्याया एव सिद्धरित्यर्थः । चर्वणावििष्ट इति। विभावादिविषयज्ञानविशिष्ट इत्यर्थः । म चेति। अयं भावः । शक्दाद्विभावादिज्ञानमथ रत्यादस्ततः सुखोत्पत्तिस्ततस्तद् तुभव इति व्यवधानान्नानुभवकाले विभावादिज्ञानम्। एवं विभावादिविषयकत्वस्याप्यनुपपत्तिरित्यकिि बोध्यम्। ज्ञाव्य इति। विभावादिभिरित्यादिः। तत्सिन्ेः । विशिष्टरूपरस- मिद्धेः। लाके प्राक्सिद्धपटादोहे प्रदीपज्ञाप्यत्वं दष्टमिति भावः । निष्पादिकेति । अत एव न नित्योऽषि। वासनारूपतया पर्व स्थितिसत्त्वेऽपि रसतामापन्नस्य विशि- दस्य पैव स्थित्यभावादिति वोध्यम। स्वभिन्नेति। स्वं ज्ञाप्यत्वेनाभिमतः।

१ ग. तत्सम२ क, ग ग, 'स्याभावा। ३ क यध्वसकता । Y क. वात्सखं नो2। ५क, तथा ऽस्व। : क "गिर है। 9क 'तृ : लकवि। ८ क क्षणेना।९ ग, 'वः

[ ४ च० उलास: ] काव्यप्रकाश: । १०१ हष्टमिति चेत्। न कचिद्दृष्टमित्यलौकिकसिद्धेर्भूषणमेतन्नै दूषणम्। चर्वणानिष्पत्या तस्य निष्पत्तिरुपचरितेति कार्योऽप्युच्यताम्। लौकिक- प्रैत्यक्षादिपमाणताटस्थ्याव बोधशालिपरिमितयोगिज्ञानवैद्यान्तरसंस्पर्श- रहितस्वात्ममान्रपर्थवसितपरिमितेत्तरयोगिसंवेदन विलक्षणलोको त्तरस्व- संवेदॅनगोचर इति प्रत्येयोडभिषीयताम्। तद्राहकं चे प्रमाणं न निर्वि-

हि तज्ज्ञाप्य उच्यते। अत एव स्वप्रकाशनयेऽपि चाक्षुषादिज्ञानं न चक्षुरादिज्ञाप्यं व्यव- हियते। न चात्र तथो। स्वाभिन्नतजन्यज्ञानविपयतयैव तु तज्ज्ञाप्यत्वं न निषधामः । कि तु विभावादिमिर्व्यज्जितश्रर्वणीयः । कारकज्ञापकाभ्यामन्यो हेतुरन लोकप्रसिद्ध इति चेदलौ- किकत्वसिद्धेभूर्पणमेतन्न दूषणम्। कथं तर्हि विभावादिभिरुत्पन्नो रसो ज्ञयो रस इत्यादि- व्यवहार इति चेदाद्यस्तावचचर्वणात्पतत्या तत्रोत्पत्त्युपचारात्। द्वितीयोऽपि गुणालंकारादसभि- न्नरसादिविषया या लौकिकी प्रमितिर्यश्चापरिपक्कयोगिनां युआ्जानपद्वाच्यानां जगन्भदवि- षर्थकत्वशालि विज्ञानं यच्च परिपक्कयागिनां युक्तपदाभिधेयानां बाह्यार्थसम्पर्शरहितं स्वात्म- मात्रविषयं संवेदनं तेम्यो गुणालंकारयुक्तरसादिमात्रविषयतया विल्क्षणं यत्सवेदनं तद्रोचरतयेति मन्तव्यम्। न केवलमेंसत््वादज्ञाप्यो रसः, किं त्वितोऽपि । यतस्तद्राहकं न निर्विकल्पकम्। विभावादिपरामर्शस्य निर्विकल्पकजननायोग्यत्वात्। नापि स्वभिन्नसविक-

स्वाभिन्नेति। ज्ञानस्वरूपत्वाद्रसम्येत्यर्थः । विषयतयैव त्विति पाठः । विभावादि- भिरिति । तृतीया हेतौ साहित्येपि वोध्या। व्यज्जित्श्वर्वणीय इत्युभयान्व- यिना च। एवंच सूत्रे व्यक्षकत्वमव पश्चम्पर्थः । तेन व्य्जितश्च चित्स्वरूपोSनावृतानन्दांश एव भवतीति तात्पर्यम्। ज्ञापकाभ्यामिति। व्यक्षकत्वातिरिक्तत्ञापकत्वमत्र विव क्षितम् । अतो व्यक्षकस्य ज्ञापकत्वऽपि न क्षतिः । अलौकिकेति। व्यञ्जकोऽ- प्येको हेतुरिति भावः । अलौकिकम्य कार्यस्य सिद्धेरलौकिकहेतुकत्वं भूषणमेवेत्यक्षरार्थः । वस्तुतो विशिष्टरसस्य व्यङ्गयत्वमपि नेत्युक्तं प्राक्। गुणालंकारादीति। आदिना विभावादिसंग्रहः । जगद्भेदेति। मिथ ईश्वराच्च भिन्नत्वेन जगद्विषयकमित्यर्थः । विल- क्षणं संवेदनम् । स्वस्वरूपं ज्ञानम् । अभदे विषयविषयिभावः प्रागुपपादितः । तद्ग्रा- हकम्। तद्विपयकम्। अयोग्यत्वादितति। रसादिज्ञाने विभावादिविषयकत्व एव

१ क. पेत्र । क चिश्र टृट ।२ ख, कत्वसि। ३ ख. अनु दू१४ स, प्रमा। ५ग. लिमि। ६ क, ख, ग.वेदयसं । ७ म,दनागो ।८ स. ग च न । ९ क. "था। स्वभिन्नत- ज्जन्यज्ञानाविषय° । १० क बंधयामः । ११ क. 'कसिद्विरभरषणमेवैत । १२ क. "योगानां। १३ क. यत्व। ९४ क. "योगनां। १५ क. 'मनिदन्वा । १६ ग. नत्वस ।१७ ग, र्थः ज्य"। ९८ क. 'भावीऽयप्रेप।

१०२ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [ ४ घ० उछ्ासः ]

कल्पकम्। विभावादिपरामर्शप्रधानत्वात्। नापि सविर्कल्पकम्। चर्व्य- माणस्यालौकिकानन्दमयस्य तस्य स्वसंवेदनसिद्धत्वात्। उम्रयाभाव- स्वरूर्पेस्य चोभयात्मकत्वमपि पूर्ववल्लोकोत्तरतोमेव गमयति न तु विरो. धमिति भीमदाचार्यामिनयगुप्तपादाः। व्याघादयो विभावा मयानकस्येव वीराद्ुतरौद्वाणाम, अभ्रुपाता- दयोडनुभावा: शृङ्गारस्येव करुणभयानकयो:, चिन्तादयो व्यभिचा- रिण: शृङ्गारस्येव वीरकरुणभयानकानामिति पृथगनैकान्तिकत्वात्सूत्रे मिलिताँ एव निर्दिष्टा:। स्पकम्। चर्व्यमाणस्यालौकिकानन्द्मयस्य तस्य स्वसंवेदनमात्रसिद्धत्वाच्चर्वणादशायां ज्ञाना- न्तराभावात्। स्वाभिन्नसविकल्पकविषयत्वेन ज्ञाप्यस्वमिष्टमेव। नमु निर्विकल्पकस्वभिन्नस- विकल्पयोरन्यतरविषयत्वाभावोSपरविषयत्वपर्यवसन्नः । तथा चैकविषयत्वाभावेSपरविषयत्वप्रस- किरित्युभयविषयत्नाभावेSनुभयविषयत्वं प्रसज्येतेति चेन्न। एवं भयरूपत्वमापाद्मानं स्वाभिन्नसविकल्पकविषयतया लोकोत्तरेचमत्कारमेव गमयति न पुनर्वविरोधमिति। अय विभावाद्यो मिलिता: किमिति व्यञ्जकत्वेन निर्दिष्टाः । एकैकस्य व्यअ्ञकेतवे व्यभिचारात्। अथैकैकस्मादन्यद्वयाक्षेपात्तत्राप्यस्त्येव रसव्यत्तिरित्यव्यभिचार इति चेन्न। व्याघ्रादयो हि विभावा भयानकस्येंवे वीराद्मुतरौद्राणाम्। अश्रुपातादयोऽनुभावाः शृङ्गारस्येव करुणभया- नकयोः । चिन्ताद्यो व्यभिचारिणः शृङ्गारस्येव वीरकरुणभयानकानाम्। इत्यन्यद्वया- क्षेपानियमात् । नन्वेवं मिलितस्यैव व्यञ्जकत्व एककोपस्थितौ रसव्यक्तिर्न स्यात् दृश्यते चासौ। यथा- विभावादिज्ञानोपयोगः । तादृशं च न निर्विकल्पकमिति भावः । स्वसंवेदनेति। स्वास्म- कसंवेदनेत्यर्थः । तथा च स्वभिन्नं तद्विषयकमप्रसिद्धमेवेति भावः । चर्वणादशाया- मिति। चर्वणाया व्यङ्गयत्वेन व्याञ्जनिकसामग्रया बलवत्वेन चर्वणातिरिक्तज्ञानाभावादि- त्यर्थः । उभयरूपत्वमिति। उभयविषयत्वमित्यर्थः । स्वाभिन्नसविकल्पकेति । विभावादेविंभावस्वादिना भानात्तदंशे सविकल्पकत्वम्। अनावृतचैतन्यस्य निर्धर्मकस्य स्वरूपतो भानात्तदंशे निर्विकल्पकत्वं च तस्यास्तीति भाव इति दिक्। निर्दिष्टा इति। भरतसूत्रे स्वसूत्रे चति शेषः । उत्तरमाह-एकैकस्येति। व्यभिचारादिति । एकैकसत्त्वेन रसानृदयादिति भावः । अनियमादिति। व्याप्राद्धि भारूणां भयमपूर्व-

१ रु. ग. ·शैनप्र० २ सवल्पः । च०।३ क. स ग. वहु°। र ग 'पस्योभ ।५ क. ख. ग. तामव ।६ग मदभिनवगुप्तपादाचार्याः । क. ख. 'ताननि' ।८क. वे उभ। ९ °नं स्वभि°, १० फ. तामिवाविगम। ११ क. °कत्वव्य । १२ क, 'रिति क्र व्य s. 23 क. य राद्ाङ्वुतवीराणाम् । १४ क ल्पकनिरविकस्पकेति। १५ ग. त। बनि।

[४ घ० उललास: ] काव्यप्रकाशः । १०३ वियद्लिम लिनाम्बुगर्भमेघं मधुकरकोकिलकूजितैदिशां शरीः। धरणिरभिनवाङ्कुराङ्ूटङ्का प्रणतिपरे दयिते प्रसीद सुग्धे ॥ २८॥ इत्यादा परिमृदितमृणालीम्लानमङ्ग प्रवृत्ति: कथमपि परिवारप्रार्थनाभि: क्रियासु। वियदलि०। इत्यादौ कामिनीगताया रतेरालग्वनमात्रस्योपस्थितौ। एवम्-परिमृदित०। दर्शिनां विस्मयो वीराणामुत्साहो व्यापादितवन्धूनां कोषः । एवं संस्कारोद्वोधको ध्याना- ख्यश्चित्तवृत्तिविशेषश्चिन्ता। सा शृङ्गारे नायकरूपादेः, वीरे साहाय्यस्य, करुणे बन्धगतो- पकारादेर्भयानके भयहेतुवृत्तिचण्डत्वादेः। एवं च परस्परप्रतिबन्धान्नैकस्यापि व्यक्तिरिति व्यभिचारः । एकानुगुणेतरद्वयसाहित्येन तदेकव्यक्तावप्यपरा व्यत्तिरित्यन्वयव्यभिचारश्रेति नैकैकमान्रस्य व्यञ्जकतेति भावः । वियदिति। मानिनी प्रति सखीवाक्यमिदम्। हे मुग्धे मानभङ्गावश्यंभावेऽपि दयि- तप्रणामापेक्षणाद्विवेकरहिते । प्रणतिपरे मुहुर्मद्दः प्रणामशालिनि। दयिते इति विषयस- समी। प्रसीद। बहुतरोद्दीपकसत्वादवश्यंभावी मानभङ्ग इति तव गौरवरक्षा न भविष्यतीति भावः। तामेव मानभङ्गसामग्रीमाह। वियत्। आकाशम् । अलिमलिनत्युपमि- तसमासः। अम्बुगभेति व्यधिकरणबहन्रीहिः। ततस्त्रिपदो बहुव्रीहिः । अस्तीति शेषः सर्वत्र। अम्बुगर्भत्वेनावृष्टत्वाच्चिरस्थितिः । एवं चोर्ध्वमुखी स्थातुं न शक्ोषीति भाव: । मघुकरेति। प्रावृषि को किलकूजिताभावेऽपि मधुकरा एव मुखकरस्वास्कोकिला इति रूपकम् । वर्षास्वपि कोकिला माद्यन्तीत्यपि कश्चित् । तत्कूजितैर्दिशां श्री: शोभा। एवं च तिर्यङ्मुखी स्थातुं न शक्रोपीति भावः । अभिनवाङ्कुरा एवाङ्क उत्सके टक्का: पाषाणविदारका मर्मभेदित्वात्पाघाणप्रायकठिनमानभक्जकत्वाद्वा यस्यां सा तादशी। एतेनाधोमुखावस्थानं निराकृतम्। आलम्बनमात्रस्येति। आलम्बनपदं रत्युद्धोधजन- कोपलक्षणम् । तेनोद्दीपनस्यापि संग्रहः । कचित्तु आलम्वनोद्दीपनविभावमात्रस्येति पाठः । परिषृदितति। मकरन्दं प्रति माधवस्य मालत्य वस्थावर्णनमिदम। अस्या अङ्ग परिमृदिता कराम्यां शिथिलीकृता या मृणाली वालमृणालं तद्वन््लानम्। सर्वाङ्गाणां कृशतरत्वप्रकारकैकनु- द्विविपयत्वेनैकत्वादेकवचनम्। तथा क्रियास शरीरमात्रधारणोपयोगिनीषु बह्नीपु परिवारस्य सरवीसार्थस्य प्रार्थनाभिर्वर्ह्ाभिः प्रवृत्तिः । एका उपकममात्रम् , न तु चेष्टादि। कथमपि।

१ क. 'तेविभावमा। २ क पि तदसागादि"। ३ म मू तत्कू।

२०४ पदीपोद्द्योतसमेत :- [ ४ च०उल्लास: ]

कलयति च हिमांशोरनिष्कलङ्कस्थ लक्ष्मी- मभिनवकरिदन्तच्छेदेकान्त: कपोलः ॥। २९।। इत्यादौ। दूरादुत्सुकमागते विवलितं संभाषिणि स्फारितं संश्लिव्यत्यरुणं गृहीतवसने किंचाश्चितभूलतम्। मानिन्याश्चरणानतिव्यतिकरे बाष्पाम्बुपूर्णेक्षणं चक्षुर्जातमहो प्रपञ्चचतुरं जातागसि प्रेयसि॥ ३० ॥

दूरादुत्सुकमागते० । अनिच्छन्त्या अपि वलात्कारेण। तनालस्यातिशयः। चकारो भिन्नकमः । कपोल इत्येकतवं विवल्ितम् । अभिनवस्य करिणो दन्तस्य यश्छेदृश्छिन्तो भागः। कर्मण बञ्। तद्वत्कान्तः । दन्तस्य कोमलत्वेनाSS शरक्तसंत्रन्धा दुग्धालक्तकमिश्रवर्णलाभः। ईदशोऽपि निप्कलङ्कस्य कला- मात्रावशिष्टस्य विवोर्लक्ष्मीं शोभां च कलयति। अनेन क्षामतों । विरहारम्भात्सौकु- मार्यातिशयेन च सर्वतः पाण्डिमाऽनुदयादेकपार्श्वशयनाच्चैकस्यैव किंचिद्वच्छेदेन रक्त्तता किंचिद्वच्छेदेन पाण्डुतेति कपोल इत्येकवचनम्। आभ्यामपि न शोभाच्युतिरिति कान्तलक्ष्मीपद्व्यङ्गचम्ँ। अभिनव्रेति विशेषणं छेदस्य। तेन शौक्याधिक्यारपाण्डुताधिक्येन विप्रलम्भोत्कर्पः । कालिदासोऽि सद्यः कृत्तद्विरददशनच्छेदगौरस्येति पायुड्ेत्यन्ये। अङ्ग- म्लान्यादीतिपाठ: । दूरादिति। निराकरणेन प्रसादनान्निवृतस्य नायकस्य पुनरागैमे जातभावाया मानिन्याश्रक्षुःक्रियाघर्णनमिदम्। उत्सकमित्यादिविशषणानि चक्षरित्यनेनान्वियन्ति । तानि च प्रपञ्चचतुरं चक्षुजातमित्यस्योपपादकानि। दूरादृष्टे इति शेपः। सर्वसप्तम्यन्तानां प्रेयसी- त्यत्र संबन्धः । उत्मुकम्। इतोऽन्यत्र यातीति शङ्कयोत्कण्ठासूचकचेष्टाविशेपशालि। आगते। समीपं प्राप्ते। विवलितम्। दूरतः पश्यन्त्या ममोत्सुक्यमनेन ज्ञातमिति लजया तिर्यक्- तम्। पूर्वनिराकरणलजया संकुचितं वा। संभाषिणि निराकरणेऽप्यवैमुर्येनापूर्वीलायेन वा हपादयाद्विस्तारितं विकसितम्। संन्किप्यति चाटु विनैवालिङ्गनेच्छया सांनिध्यं गच्छति।अप्र- साद्यैत्र स्पर्शमिच्छतीति कोधाविर्भावादरुणम्। अत एव कोधात्सविधं त्यक्त्वा स्थानान्तरं यान्त्या अश्वलग्रहणम्। किं चेति समुच्चयार्थ किं चिदित्यर्थ वा। तथाभावश्च चाटुकरणं विनै-

१ क. ख. दपाण्डः क२क, विचलि।३ क, ने कोपाशि० ४ क. इमालिन्या। ५क. 'ता । एकपा। ६ ग 'तेत्ेकर्च" । क 'मू। अह्म्ता°। ८ क, ग, गमने जा"।

[४ प० उल्लास: ] काव्यपकाश: । १०५

इत्यादी च यद्यपि विभावनामनुभावानामौत्सुक्यब्ीडाहर्षकोपासू याप्रसादानीं च व्यभिचारिणां केवलानोमत्र स्थितिः, तथाऽप्येतेपामसा- धारर्णत्वमित्यन्यतमद्टयाक्षेपकत्वे सति नानैकान्तिकत्वमिति।

इत्यादावुत्सुकादि विशेषणव्यङ्गयानामौत्सुक्यलजाहर्पकोपासूयाप्रसादानां व्यभिचारिमा- त्राणाम्। यद्यप्यत्र प्रेयसीत्यालम्बनविभावोSप्यस्ति तथा ऽपि रत्यनकलधर्मवत्तयाSनिर्देशादन- स्तिकल्प एवेति। मवम्। एषां विभावादीनामसाधारण्येनान्यद्वयाक्षेपकतवेनात्रापि मिलिता- नामेव व्यअकत्वात्। नन्वेषां चेदसाधारण्यं किमन्यद्वयाक्षेपणन । एकैकव्यभिचारेण हि त्रयोपादानम् । अथ साधारण्यमेव, कथं तर्हि स्थायिविशेषयोग्यविभावाद्याक्षेपकस्वमिति। उच्ते-एँकस्य व्यभिचारान्मिलितानां व्यक्षकत्वे स्थितेSसाधारणनापीतरद्वर्यमाक्षिप्यते। कि च रसस्य विभावादिसमूहालम्बनरूपस्वाद कैकस्मादसाधारणादृपि व्यक्त्यभावान्मिलिताना- मेव व्यश्क वम्। अतोऽसाधारंण्येऽपीतरद्वयमाक्षिप्यते। ततो मिलितैस्तदभिव्यक्तिः, इति।

बोत्तरोत्तरं तत्तश्चेष्टाप्रवृत्तिजन्यासूयया। चरणानतिः । चरणशिरःसंयोगः । तस्य व्यतिकरे समूहे। स्वयैवमाचरितं मया कठिनया तत्सोढमित्येवंरूपप्रसादोदयाद्वाप्पाम्बु । ततः पूर्वमसू- याभि: कठिने चेतसि द्रवीभावाभावात्। अम्बुपदं बाहुल्यसृचनाय। ईक्षणपदं गोलकपरम् । चक्षुष्पदं तेजःपरम्। विपरीतं वा। आद्य औत्सुक्यादीनां तेजसि सत्वं परम्परया बोध्यम्। अन्स्ये वाप्पाम्बुपूर्णत्वं परम्परया बोध्यम्। अतो भदाहूद्ुवीहेर्नानुपपत्तिः। वाप्पाम्बुपूर्ण क्षणादिति पाठस्ु सुगमः । अहो इति चातुर्यदर्शनाद्विस्मये । प्रपश्चो विचित्रव्यापारवाहु- ल्यम्। तत्र चतुरं कुशलम्। जातागसि न तु कृतागास प्रेयसि। प्रीतिपात्रे। न पतिमात्रे। प्रसादानामिति। यद्यपि प्रसादो न व्यभिवारिषु गणितस्तथाऽपि मनःप्रसादो हर्षः स्यादिति हर्ष एवात्र प्रसादो विवक्षित इत्याहः। अनिर्देशादिति। जातागसीति विरु- द्वधर्मतया निर्देशाच्चेत्यपि वोध्यम्। आक्षपः । व्यक्षना। अतोऽसाधारण्येऽपीति पाठः । इत्तरद्दयमिति। तत्राऽडद्ये प्रणतिरनुभावः । प्रसेदप्रार्थनोन्नयाऽमया संचारिणी। द्वितीये मालतीमाधवी विभावी प्रकरणगम्यौ। म्लानत्वादिगग्या चिन्ता व्यभिचारिणी। दृतीये मानिनीप्रेयांसौ विभावौ। चरणानतिरनुभाव इति बोध्यम्। यत्र तु मिलितानामपि साधारण्यं तत्र विराधे न भवत्येव रसप्रतीतिरविराधे तूभयोरषि भवत्येवेत्याहुः।

१ स. दौ य० २ क. ग वानु ३ ग, 'डार्रह"। ४ क. 'नां ध्यभिचारिणां च के ग, नो म्य.1५ क. स. नामेवास्ति स्थि°, ग.नामेवावन्थि ६ ग. णत्वादन्य। ७ क. णप्रतिपा- दाना।८ क, एकैकस्य। ९ क, यमभ्युपेयते। १० क. रणेनापीताद्य मेपक्ष्येत। ११ क. ग. ·साद्मार्थ० । १२मू। दाद।.

'०६ प्रदीपोद्योतसमेत :- [४ प० सक्ास: ]

तद्विशेषानाह- शृङ्गरहास्यकरुणरौद्रवीरभयानकाः । बीभत्साद्भुनसंज्ञौ चेत्यष्टौ नाट्ये रसाः स्मृताः ॥ २९॥

केचिदाहुरेक एव शृङ्गारो रस इति केचिश्च द्वादशेत्यादि तनिरासाय मेदांनाह।

शान्तस्य रोमाश्चादिविरहेणानभिनेयत्वाकाव्यमात्रगोचरत्वमित्य भिधानावाट्य इत्युक्त्कम्। शृङ्गार०।

यद्वा नाट्ये तावदष्टो रसाः प्रतिपादिताः । अतः काव्येऽपि तावन्ते एवेस्यर्थः । ननु रसः सुखास्मक इति प्रतिपादितम्। तत्कयं दुःखमयः करुणादिको रस इति चेन्न। लोके तथा- स्वेऽपि काव्यादौ पार्यन्तिकालौकिकसुखोदयात्। अन्यथा प्रेक्षावतामप्रवृत्त्यापत्तेः । शृद्गारा- दीनों च लक्षणं रत्यादिप्रकृतिकत्वम् । तत्र मनोऽनुकूलेष्वर्थेषु सुखसंवेदनं रतिः। तत्प्रकृतिको रसः शृङ्गारः । स द्वेधा संभागो विप्रलम्भश्च। तत्र-

द्वादशेति। प्रेयांसदान्तोद्धतैः सह वक्ष्यमाणा नवेत्यर्थः । तत्र स्नहप्रकृतिः प्रेयांसः । अयमेव वात्सल्य इति बोध्यम्। धैर्यस्थायिभावको दान्तः । गर्वत्थायिभावक उद्धतः । निन्दादितः परावज्ञा गर्व इत्याङ्कः । अष्टाविति। एते त्रयस्तु भावान्तगंता इति भावः । एतेनाभिलाषस्थादिको लौल्य- रसः श्रद्धास्थायिको भक्तिरमः स्ृहास्थायिकः कापण्याख्यो रसोडतिरिक्त इत्यपा- स्तम्ं। ते शृङ्गारशान्तिहास्यानां व्यभिचारिरूपा इत्यपि कचित्। अनभनयत्वादिति। सर्वविषयोपरमस्वरूपत्वात्तस्येति भावः 1 गीतवाद्यादेस्ताद्विरोधित वाच्चेत्वपि वोध्यम् । अभि मानादिति पाठः । अभिधानादिति पाठे वृद्धरिति शेषः। यद्वति। अत्र पक्षे शान्तोऽपि नवमो रस इत्येतद्वक्ष्यमाणं नाटनकावसाधारणम्। तस्याष्यभिनेयतवस्य वहुभिरङ्गीकारा- दिति भाव: । गांतादिकमपि तद्विप्यं न तद्विरोघीत्याहः। तरकथमिति। रसस्वे हुख- रूपतापत्तिः। दुःखकार्यस्याश्रपातांदरनापा्तिथ। अरसंत्वे तु तत्काव्ये रुहृदयानां प्रवृत्तिर्न स्यादिति भावः । दुःखमय इति । शोकादुद्वोधकत्वात्तत्वम् । पार्यन्तिकेति। अन्रोपपच्ि: प्रागुक्तव। भावनया वर्णनीयमयीभावेन शोकस्य तत्कार्याश्रुपातादेश्च नानुप- पत्तिः। आनन्दांशस्थोत्कटत्वेनोत्कटेच्छाविषयत्वेन शोकाद्यंश वलवददषाभावात्प्वृत्तेरपि नानुपपात्तः। वर्णनीयशव्देन च लौकिकरसाश्रयादिरुच्यत इति वाध्यम्। सुखसंवेदनम्। सुखजनकत्वेन ज्ञानमें। तत्व्रन ज्ञानाकत्रश्चत्तवृत्तिविशेष इति यावत्।

· क. 'भिमाना १ २ क. 'न्त इस्व० । ३ क. "नां लक्षणं च र। ४ क. मू०। अनभि"। ५ग. 'म्°। यद्टे'। ६ क, ये न त°। ग, तवेत। ७ क. 'म्। भनु°।

[१ब० उछासः ] काव्यप्रकाश:। १०७

तत्र शृङ्गारस्य द्वो भेदौ। संभोगो विपलम्मश्चेति। तत्राऽऽय्य: पर-

एव गण्यते। यथा-

अनुकलौ निषेवते यत्रान्योन्यं विलासिनौ। दर्शनस्पर्शनादीनि स संभोगो मुदान्वितः । स घ परस्परालोकनालिङ्गनादिभेदादगणेय इत्येक एव गण्यते। भावोपदारतिर्नाम प्रकर्षमधिगच्छति । नाधिगच्छते चाभीष्टं विप्लम्भस्तदोच्यते॥ स च संगमदर्वस्तदन्यश्च। तत्रान्त्योऽभिलापहेटक इत्युच्यते। अभिलाषपदेन तद्धेतो- रनादिसंगमाभावस्य लक्षणात्। आद्यरा क्वचिदीर्प्यया प्रणदेन वा मानरूपः । स ईर्ष्या- हेतुक इस्यच्यते। ईर्ष्यापदेन मानहेतोरुपलक्षणात् ।. क्वचित्तु कार्यवशाद्वेशान्तरस्थितेः । स प्रवासह को ऽभिधीयते। उत्पद्यमानोत्पत्स्यमानावपि प्रवासी स्वज्ञानद्वारा विप्रलम्भप्रयो-

अनुकूलाविति। न चेदं नादि कानाय कयारे कतरमात्रदर्शनादिरूपे, व्यक्धे संभोगेS- व्याप्तम्। रतिप्रकृतिकत्वे सति विप्रलम्भभिक्ववे तात्पर्यात्। तत्र रसाभास एवेत्यपरे। अगणेय इति । संज्ञा र्वकत्वाण्णिलोपाभावे साघु। एक एवेति। संयोगत्वसामान्या- भिप्राषेणेदम्। तञ्बानुपदोक्तम्। प्रकर्षमिति। विभावदिसंवलितत्वमित्यर्थः । नचेदं नायकप्रसाद्यमानमानिनीनायि- काविप्रलम्भेऽव्याप्तम् । रतिप्रकृतिकत्वे सति संभोगभिन्नत्वे तात्पर्यात्। तदानी तस्मिन्विरुद्धधर्मग्रहादभीष्टत्वज्ञानाभावेने उब्वत्वज्ञानाभावेन वा.न दोष इत्यन्ये। तद्द्े- तोरिति। एतेन- श्रवणाद्दर्शनाद्वाऽपि मिथः संरूढरागयोः । दशावेशेषसंप्राप्तिः पूर्वरागः स उच्यते ।। अभिलापचिन्तास्मृतिगुणकथनोद्धे गसंलापा उन्मादो व्यिर्तामूछेतिशानदशा इत्युक्ते: पूर्वरागविप्रलम्भीयदशान्त्गतोSभिलाषोन विप्रलम्भजनक इत्यपास्तम्। ई्ष्य- येति। प्रिय सपत्नीरके कोप ईर्ष्या तद्जेट को मान: ऽणयहेट्को वा मानः। यथा भूषणा-

.१ फ. 'रालोकनालिङ्ग नघु। २ स. नाथ०। ३ म. "इूमपरि°। ४ क. :तरायस्थि। ५ ग है। एर । ६ क, 'मनदोष।

१०८ [४प०उल्ास: ]

शून्यं वांसगृहं विलोक्य शयनादुत्थाय किंचिच्छने- निंद्ाव्याजसुपागतस्य सुचिरं निर्वरण्य पत्युर्मुखम्। विश्रब्धं परिचुम्ब्य जातपुलकामालोक्य गण्डस्थलीं लज्जानम्रमुखी प्रियेण हसता बाला चिर चुम्बिता ।।३१॥

नकाविति नाव्याप्ति:। प्रवासशव्देन स्वज्ञानलक्षणाद्वा । कचिच्छापात्। स च शापहेतुक इति न्यवहियते। कचिद्गक्तत्रितयातिरिक्ताद्गुरुलज्जादितःकारणात्। स एष विरह्हेतुक इस्युच्यते। करुणशृङ्गारस्याप्यत्रैवान्तर्भावः । तत्र संभोगो नायिकारब्धो नायकारव्वश्च। क्र्रमेणोदाहरणम्। शून्यं वासगृहं०। आलोक्येति लज्जया समानकर्तृकम्।

दिलाभेच्छायाम्। स इति। उभयरूप इत्यर्थः । त्रितयम्। ईर्ष्याप्रवासशापरूपम्। विरहेति। गुरुलज्जादितः संगमप्रतिबन्धो विरहेः। रहःपर्यायोऽकारान्तो रहःशब्दोड प्यस्ति। द्विरूपकोशात्। एवं च रहस्य एकान्तदेशस्य संगमयोग्यस्याभावो विरह इस्यन्ये। अनैवेति। विप्रलम्भ एवेत्यर्थः । अयं च मूर्छितनायकविषयः । न्यूनोरेकतरस्मिन्गतवति लोकान्तरं पुनर्लभ्ये। विमनायते यदैकस्तदा भवेत्करुणचिप्रलम्भः ।। इत्युक्तेः । शोक्ात्र व्यभिचारी बोध्यः । अत एव संगमप्रत्याशाकाटिकस्तद्नुत्पादो विप्रलम्भ इत्याट्कु: । शून्यमिति। प्रथमावतीर्णमदनविकारमुग्धावर्णनमिदम्। वासगृहं शयनागारं शून्यं निर्जनं तत्त्वेन ज्ञातमपि निभुतसखीसत्त्वशङ्या विशेषण दृष्टा किचित् अपरकायेन न तु सर्वतो निद्राभङ्गे पार्श्वपरिवर्तनेन समाधातुं शक्यत्वात्। शनैर्वलयादिक्काणेन मिथःसंदा- नितोरूसंक्षाभेग वा प्रियतमनिद्राभङ्गो यथा न स्यात्तयोत्थायेति संत्रन्धः। अनुरागजिज्ञा- सया निद्राया व्याजं मिषतपागतस्य प्राप्तत्य न तु व्याजेन निद्राम् । सर्वथा तदसंब- न्धात्। सुचिरम् । यावद्बुद्धिवभवम् । अत एव निःशषतो वर्णयित्वा अनुरागातिशयात्। पत्युर्न तु प्रियस्य। तथाविधवगनायामपि निद्राव्याजसहिप्गुत्वात्। जागरणशाङ्कया सुचिरमिति बहुकालमित्यर्थकमपि। विश्रव्धं विश्वस्तम्। एतावताऽप्यभङ्गेन निद्रायां वास्त- विकत्वभ्रमात्परिचुम्व्य परितः क्पोलयोनेंत्रयोश्च चुग्बनं कृत्वा पुलकस्य सर्वाङ्गीणत्वेऽपि गण्डस्थल एव दर्शन-ाह-गण्डस्थलीत्यादि। गण्डस्य स्थलीत्वेन पुलकस्याङ्कुरता । १ क. : उपरिरभ्प ॥२ ख 'ता । तवं। ग, 'ता। यथ।। ३ क पि स्व° ४ क. इ: । भत्५ उ. त। रचि°।

[१. च• उछासः ] काव्यपकाक्ष:। १०९

तथा- त्वं मुग्धाक्षि विनैव कञ्चुलिकया धत्से मनोहारिणी लक्ष्मीमित्यमिधायिनि प्रियतमे तह्वीटिकासंस्पृशि। शय्योपान्तनिविष्टस स्मितसखीनेत्रोत्सवानन्दितो निर्यात: शनकैरलीकवचनोपन्यासमालीजनः ।। ३२।। त्वं मुग्धाक्षि०। वीटिका वसनग्रन्थिः ।

अत्र गण्डेत्य-श्रीलम्। रज्जत इति लज्जा। पृथक्पदम्। पचादित्वादय्। लज्जा वती । रज्जनकियया समानकर्तृकत्वेनालोक्येति क््वोपपत्तिः । अन्यानि क्वान्तोनि तु परस्परा- पेक्षाणि। अत एव नम्रमृखी। लज्जाराहित्य हेतुम्रौढत् वव्यावृत्तये वालेति मुग्धेत्यर्थकम्। हसता। तव सर्व रहस्यमवगतमिति वा पूर्व मत्पार्थनयाऽपि न प्रवृत्ताऽसि इदानीं कथमिति या व्याजनिद्वाफलं झटित्येव लव्घमिति वा हास । अत एव प्रियेण चिरं लज्ापगमः संभोगस्वीकारश्र यावत्तावत्पर्यन्तं चम्बितेत्यर्थः । सवृद्धिकमूलधनग्रहणाय चिरमिति चकवतीं। अत्र शून्यमित्यनेनोद्दीपनातिशयश्चम्बनप्रवृत्तियोग्यता च। वासगृहमिति स्त्रकन्दनादि- ٢ संपत्तिः। पत्युरिति युक्तानुरागित्वम् । विश्रब्धमित्यनेन रागातिशयादविमृश्यकारित्वम् । नम्रेत्युक्तं न तु नामितेति। तेन लज्जया तथा विह्ललत्वं यथा नमनेऽप्यशक्तिरिति। अत्र लज्जाहासयोर्व्यभिचारिणोः स्वपदेनोपादानं चिन्त्यम्। अत्र यद्यपि परस्परस्याSSलम्बन- स्वेनोभयोरपि रतिः प्रतीयते तथाऽपि नायकविषयिण्या नायिकारदेरुद्रेक एव चर्वणाविषय इति सहृदयसाक्षिकेम्। अत्र नायक आलम्वनम्। शून्यगृहनायकनिद्राद्यद्दीपनम् । मुख-

पूर्व रक्ता भवेन्नारी पुमान्पश्चात्तदिङ्गितैरित्यु क्ते्नायिकारब्धमुदाहृत्य नायकारब्ध मुदा- हरति-त्वं मुग्येति । मुग्धाक्षि सुन्दराक्षि। चक्षुषैव जगन्मनोवशीकरणात्। अत एव कन्लुलिकावैयर्थ्यम्। न केवलं क्चलिकानपसारणे शोभानुस्पत्तिरपि तु विद्यमानशो- भातिरोधानमपीत्येवकारद्योत्यम्। मनोहारिणामिति ताच्छाल्ये णिनिः। लक्ष्मी शोमाम्। प्रियतमेSतिशयप्रीतिपात्रे। तनानुपेक्षणीयत्वम्। तद्वीटिका कन्चुलिकाग्रन्थिः । मोचनाय तत्संस्पश सखीसार्थालज्या शय्योपान्ते निविष्टा निबिडसंलगा सा चासी स्मितवती सखी आलीजनस्य नायिकैव तस्या नत्रोरसव उत्दुल्ता तेन।SSनन्दितः । सस्मितेत्यनेन कन्चुलि-

१ ग. श। तल्पोपा, २ क, लज्जति पृ'। ३ क.तान्ययेदपेक्षाण्येव। अत। Yक. ग, प्रौढातव°, ५ क, कषिक:। अ।६ ग. 'म्। एवं नायिकारव्यमुदाढृत्य नायकारब्यं पूर्वे। म. "लुकमुदा"।

११० प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [ : प० उड्ास: ]

अपरस्तु अभिलापविरहेष्याप्रवासशापहेतुक इति पञ्चविध:। कमे- णोदाहरणानि- प्रेमार्द्ा: प्रणयस्पृशः परिचयादुद्वाढरागोदया- स्तास्ता मुग्धवृशो निसर्गमधुराश्रेष्ठा भवेयु्मयि। यास्वन्तःकरणस्य बाह्यकरणव्यापाररोधीक्षणा. दाशंसापरिकल्पितास्वपि भवत्यानन्दसान्व्रो लयः ॥३३। अन्यत्र व्रजतीति का खलु कथा नाप्यस्य ताहकू सृह- दयो मां नेच्छति नागतश्ं हह हा कोऽयं विधेः प्रक्रमः । इत्यल्पेतर कल्प नाकवालेतस्वान्ता निशान्तान्तरे बालां वृत्तविवर्तनव्यतिकरां नाऽडप्ोति निद्वां निशि ॥३४॥ एषा विरहोत्कण्ठिता।

विप्रलम्भेप्वभिलापहे को यथा- मेमार्द्रो०। प्रेम स्नेहः । स एवं प्रकृष्टः प्रगयः । स एव परिचयातिशयेन रङनक्षतो रागः । कापसारणस्वरसः । अलीकवचनं शक: पाठनीयः सारिका भोजनीयेत्यादि। शनैस्त्वमली- कवचनोपन्यासश्च सखीरहस्यज्ञानगोपनन तस्या लज्जातिशयपरिहाराय। मुग्धाक्ष्यालम्न- नम्। नयनसौन्दर्यमुद्दीपनम्। आभाषणवीटिकास्पर्शावनुभावौ। अभिघानवीटिकासंरपर्श- योस्तुल्यकालस्वावतार उत्कण्ठादयश्च संचारिणः । प्रेमार्द्रा इति। प्रेम अयं मम अहमस्येत्याकारकः पक्षपातविशेषः। तेनार्द्राः नियाः। स एवावलोकनादिना प्रकर्ष नीतिः अपराधसहेत्त्रेणापि चालितो वा प्रणयः। तद्क्ताः । परिचयादृढासंगादुद्वोढो निःशेपमुत्सारितगुर्वादिपारतन्त्र्यो रागस्योदयो यासु। परिचयाति- शयेन रज्जनक्षमः प्रणय एव रागः । निसगंमधुराः स्वभावमनोहराः । यास्वाशंसया मनो- रथेन कल्पितास्व्रपि न पुनरनुभूतासु सत्सु वाह्यकारणस्य चक्षुरादेर्व्यापारं विषयग्रहित्वं रुणद्धीति तादृशोऽन्तःकरणस्य मनस आनन्देन सान्द्रो निविडा लयस्तन्मयत्वं भवति। मुग्- दृशस्तस्थाश्रेष्टादर्शन हसितालिङ्गनादिरूपा इत्यर्थ: । मालतीप्राप्त्यै शमशानसाधने प्रवृत्तस्य माधवस्याभिलापोऽयम्। अन्र मालत्यालम्वनम्। तद्विलासानस्मरणमुद्दीपनम्। आशंसानु- भाव: । तद्यङ्ग्योत्कण्ठा संचारिभाव इति।

1 क. (प्)®टग्जनो या मा । २ क. (प्र) ग. ख् सहसा को। ३ क. (प्र) "लानाम.वे"। ४ क. (पर) 'रादाप्रो' ५ क. भेऽ्यभि। ६क्. तुर्यथा। ७ क. व विप्र ८ फ, रक्तलक्षणी रा। 5 क, ग. 'इसैरप्प। १० ग. दावं नि.°। ११ ग.न अभभ"।

(· प. उल्लास:] काध्यपंकाश: । १११ सा पत्यु: प्रथमापराधसमये सरयोपदेशं बिना नो जानाति सविभ्रमाङ्गवलनावक्रोक्तिसंसूचनम। स्वच्छैरच्छकपोंलमूलगलितै: पर्यस्तनेत्रोत्पला बाला केवलमेव रोदिति लुठलीलालकेरश्ुभिः॥३५॥ प्रस्थानं वलयैः कृतं परियसखेरसैरजस्रं गतं धृन्या न क्षणमासितं व्यवसितं चित्तेन गन्तुं पुरः। यातुं निश्चितचेतसि प्रियतमे सेवे समंप्रस्थिता गन्तव्ये सति जीवितप्रियसुहृत्सार्थः किर्मु त्यज्यते॥ ३६॥ ईर्प्याहेतुको यथा- सा पत्यु:०। सख्येनोपदेशः सन्योपदेशः । भविष्यत्प्रवासहेतुको यथा-प्रस्थानं०। सा पत्युरिति। काचित्सखवीवृत्तान्तं कांचित्कययति । सा वाला पत्युर्न तु प्रियस्य त्त्वेऽपराधायोगात्। प्रथमत्वनात्यन्तासहता। द्वितीयादौ चातुर्यसंभवाद्वा तदुक्ति: । अप- राधोऽन्याङ्गनासंगमरूपः । सर्येन सौहादेन करणनोपदेशः। ते विना तदभावातँ। सर्येति कतरि दृतीया तु न। पछया बाघात्। उभयोः प्रयोगाभावेनोभप्राप्त्यभावाच्च। सविभ्रममङ्गस्य भ्रकुट यादर्वलना वकीकरणं याश्च वक्रोक्तयस्नाभिः संसूचनमर्थान्मानस्य प्रकाशन नो जानाती त्यर्थ: । तहिं किं करोतीत्यत्राSह स्वच्छैरिति । अश्भिरितीत्थंभूतल- क्षणे तृतीया। अश्रज्ञाप्यं केवलं रोदनमेव करोतीत्यर्थः । रोदनं ह्यथ्टुजनकीभृत आन्तरो

दीपिका। अज्जनप रावलीगमनाद कपोलयो: स्व्रच्छता। तेन रोदनाधिक्यम्। उत्तान- शयनान्मूलेन गैलनम् । लठन्तो विप्रकीर्णा लोलाश्रञ्वला यडलकास्तरुपलक्षिना वालेत्यर्थः । अलकलोलता सूक्ष्मत्वादसूक्ष्मत्वाद्वा पर्यस्त। परदर्शने लजया परितः कषिते इत्यर्थः। यत्त्वारुण्यान्नेत्र उत्पलत्वारोप इति। तन्न । उत्पलपदस्य रक्तत्वविशिष्ट शक्तः। रक्तो- स्पलं कोकनदमित्यादौ रक्तपदवैयर्थ्यापत्तरिति दिक्। पतिरालम्तनम् । अपराध उद्दीपनम्। रोद्नाद्यनुभावः । तद्यङ्गयासूयाव्यभिचारिभाव इति । अत्र पत्युरन्यासङ्गाद्वालाया ईर्प्या । प्रस्थानमिति । हे जीवित प्रियतमे यातुं गन्तुं निश्चितचेतास न तु गन्तु- सुदते तव सुहृदः प्रियश्रे सर्वे समं प्रस्थिताः । तथाच तवापि गन्तव्ये सति

, क. ख. 'धमेडप २ स. सुचितम्। ३ क. लपालिग। ख. छोलोदके। ५ ख.

९६ समं । सवें: सम प्रस्थितं ग। ६ क, ग. (प्र) °मुत्मुज्य। क. ७ ग, ठ। सवि। ८ ग, गमन ९ क.

११२ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [: पू० उछास: ]:

त्वामालिख्य प्रणयकुपितां धातुरागै: शिलाया- मात्मानं ते चरणपतितं यावदिच्छामि कर्तुमू।

क्रूरस्तस्मिन्नपि न सहते संगम नौ कृतान्तः॥३७॥ हास्यादीना क्रमेणोदाहरणानि-

भूतप्रवासहेतुर्यया मम- कियदम्बु भवेद्वसुंधरायां कति वा पल्लवसंचया भवेयु: कियती च समृद्धिरम्बुजानां परितापोऽपाह्वियेत यैः कृशाङ्गयाः ॥ सख्याः प्रवा सनं नायकं प्रतीयमृक्ति: । भर्वत्तद्वेतुको यथा ममैव- कि मूढे परिखिद्यसे कतिपयैरेव प्रिये वासरे- रायाता वयमेहि धेहि परितः प्रास्थानिकं मङ्गलम् । एवंवादिनि वल्लभे दथितया निःश्चस्य पाणौ कृतो मङ्गल्यः कलशो विलाचनपयोधाराभिरापूरितः । शापहेतुको यथा-त्वामालिख्य०। आलिर्येत्यपीच्छाविषय एव।

प्रियस्य नायकस्य सुहदां च सार्थः किमु कुतस्त्यज्यते। अवश्यमेव प्रियसुद्द- द्वियोगे त्वयाऽपि गन्तत्र्यमेवेति सार्थत्यागेन विछम्वकरणं वृथेति भावः । गन्तव्य इत्यावश्यके तव्यः । के प्रस्थितास्तत्राऽऽह-प्रस्थानं वलयैरिति । कङ्कणैरित्यर्थः । वलयानां प्रस्थानं गमनवार्तया काश्येंन वलयभ्रंशात्। प्रियसखैरिति लिङ्गवचनविपरिणा- मेन सर्वतृतीयान्तान्वयि। त््वं च वलयानां प्रियसंनिधानान्वयव्यतिरेकानुविधायि- तया । अस्राणामपि हृद्यस्थत्वेन प्रियसखचम्। एवं धृतिचित्तयोरपि योज्यम्। अन्ये तु अस्ने उत्यन्तप्नियत्वप्रतिपादनाय प्रियसखत्वोक्तिः । तच्च जीवितनाशकदुःखोप- स्थितावपि तद्गुन्भ्रमात्किचिट्ठु:खापशमेन जीवितरक्षकतवाद्वेत्याहुः । सार्थशब्दश्र यद्यापि जन्तु- समूह एव प्रयुज्यमानो हष्टस्तथाऽपि चैतन्यारोपात्संगमनीय इत्याहुः। अत्र प्रिय आलम्बनम्। तत्प्रयाणादि उदीपनम् । कार्श्यदियोऽनुभावाः । तद्वचङ्गया चिन्ता व्यभिचारिभाव इति। त्वामिति । कृपितस्य लौहित्योचित्यात्। धातुरागैरिति सामान्यनिर्देशेऽपि विशेषंप- रताऽस्पेति बोध्यम्। शिलायामिति। तदा भूमिशयनोत कठिनचित्तत्वाच्चेत्याहुः । अर्थान्तरं

१ क वृतप्र०। २ क. वत्प्रवासहेतु"।

{४ ब०उख्वासः ] काव्यपकाशः । ११३ विरहहेतुको यथा-अन्यन्न वजतीति०। एषा विरहोस्कण्ठितेत्यभिलाषहेतुकादेर्भिद्यते। व्यङ्गन्नीडादिभिश्ववेतोविकासो हास उच्यते।

न्यस्यति क्रूर इति। तस्मिन्नपि। प्रतिकृतावपि। प्रकृतौ न सहत एव, प्रतिकृतावपि न सहत इस्यतिक्रूरत्वम्। फूरः परश्रेयोविघटने जागरूकः । नौ आवयोः। कृतान्तो दैवम्। श्लेषमू- छकोऽयमभेदाध्यवसायः । अत्र यद्यपीच्छासमय एव स्मरणोद्रिक्तविरहजनिताश्रुणा दृष्टि- छोपालिलिखनमेवासंभावितं तथाऽपि लिखनमपीच्छाविषयतयैव नेयं न तु निप्पन्तयेति। यद्प्यत्र पद्ये प्रबन्धालोचनादुन्मादः प्रधानतया प्रतीयते तथाऽप्यापाततो न तथा प्रतीति- रिति रसोदाहरणमिदमिति दीपिकाकृतः । नायिकाऽडलम्बनम् । तत्प्रणयकोप उद्दीपनम्। भरणपातेच्छाद्यनुभावः । कृतान्तेऽसूया व्यभिचारिणी । यद्यप्यत्र शठेन विधिनेतिवत्कूरपदे- नासूया प्राधान्येन गम्यते तथाऽपि प्रतिकूलकर्तर्यसूयालम्बने तत्र शठत्वोक्तिषदिह प्रतिकूल- कर्तृत्वेनोक्तस्त्रिषुकूरत्वाद्यनु क्तेरनासूया प्राधान्येन व्यज्यते । दृष्टिरालुप्गते म इत्यन्तेन विप्र- छम्भावगमेऽनन्तरं प्रतीयमानाया असूयायास्तदङ्गत्वमेवोचितम्। शठेनेत्यत्र तु यावत्तावस्प- दाम्यामेकवाक्यताम्युपगमेन विशेषादित्याहुः। अत्र कुबेरशापस्तदनुचरस्य प्रियावियोगहेतुः। अन्यन्नेति। अन्यत्र प्रवासे नायिकान्तरगृहे वा। तत्कथाऽपि प्रवादोऽपि का कुस्सिता अ़लीका, कुतः पदार्थसत्तेति भावः। अनेन स्वतोऽन्यत्र प्रवृत्तिर्निवारिता। न च तादृङ्गित्सं- गत्या गच्छेत्तत्राSऽह नाप्यस्येति। अस्य तादृगन्यत्र गमनशीलः सुहृन्मित्रमपि न। न च स्वय्यपि विरक्त इत्यत्राऽऽह यो मामिति। काकुरयम्। मां नेच्छति इति नापि तु इच्छस्येव । यः स सहसाSSगमनकारणसत्त्वेऽपि अनागमनकारणासत्त्वेSपि नाडडगतः । अयं विवेक:। प्रक्रम आरम्भ: । कारणसत्त्वे कार्यानुस्पादः कारणासत्त्वे तदुत्पादश्चेत्याशयः । इति एवं प्रकारेणाल्पेतराभिर्बह्वांभि: कल्पनाभि: कवलितं स्वान्तं यस्याः सा बाला निशान्तं गृहं तन्मध्ये। वृत्तेति। संजातपार्वपरिवर्तनसमूहा निद्रां निशि नाSSप्रोतीत्यर्थः । विरहोत्कण्ठि- नेति। प्रवासहेतुकविप्रलम्भवती च प्रोषितभर्तृकेत्युच्यते। तत्र च प्रवासशब्देन भिन्नदे- शस्थत्वं विवक्षितम्। एतेनेदमपि प्रवासहेतुकस्येवोदाहरणमित्यपास्तम्। न च प्रवासो भिन्नदेशस्वाघटित एव निरुच्यताम्। भरतस्वीकृतषोडशनायिकाभेदासंगत्यापत्तेः । संगमा- नुंस्पादकतावच्छेदकभेदेन भेदस्य दुरपह्वत्वाच्चेत्यलम्। चेतोविकास इति। तज्जनकश्ित्त- वृत्तिविशेष इति बोध्यम्। १ ग. 'योपिघट० । २ क. सम्। अत एव अरतस्वीकृतपोड्ज्नायिकाभेदसंगति: । केतो०, १५

११४ प्रदीपोद्दोतसमेत :- [₹ भउलास: ]

आकुख्चय पाणिमशुचि मम मूर्झि वेश्या मन्त्राम्भसां प्रतिपद पृपतैः पवित्रे। तारस्वरं प्रथितथूत्कमदात्म्रहारं हाहा हतोऽहमिति रोदिति विष्णुशर्मा ।। ३८ ।। हा मातस्वरिताऽसि कुत्र किमिदं हा देवता: काऽशिषो धिक्प्राणान्पतितोऽश निर्हुतवहस्तेऽद्रेपु दग्धे हशौ। इत्थं घर्घरमध्यरुद्धकरुणा: पौराङ्गनानां गिर- श्चिन्रस्थानपि रोदयन्ति शतधा कुर्वन्ति भित्तीरपि॥३९॥ व्यङ्गं वैकृतम्। तेन हासप्रकृतिको हास्यः । यथा-आकुञ्य पाणि० । अत्र ताड्यमानो विष्णुशर्मा तत्क्रन्दनं व विभावौ। रसाश्रयस्यैतद्वाक्यमनु- भावः । चापलादिर्व्यभिचारीति । इष्टनाशादिभिश्चेतोवैक्कव्यं शोकशब्दभाक्। आादिग्रहणादनिष्टाप्तिः । शोकप्रकृतिक: करुणः । यथा-हा मात:० । अत्र विपन्ना काचिदीश्वरी संबोध्या, तदङ्गदाहश्च विभावौ। आकुञ्येति। वेश्या मम मृत्नि प्रहारमदात् । हा हा हतोऽहमिति शब्दमुच्चार्य रोदितीत्यन्वयः। आकुक्र्य संकुचितं कृत्वा अशुचिमुच्छिष्टाद्यपहतं पणं हस्तं भन्त्र पूतानाम- म्मसां पृषतैविन्दुभिः प्रतिपदं आपो हि छादिमन्त्राणां प्रतिपदोच्चारणेन कृतसंस्कारे मूर्नि मस्तके तारस्वनं दीर्घस्वनं प्रहितो विस्तारितो शूदिति शब्दो यत्र तदिति दानक्रियाविशे- षणं प्रहारविशेषणं वा। शर्मान्तं नामग्रहणं हासपरिपोषाय। अत्र विष्णुशर्मा आलम्बनम्। रोदनमुद्दीपनम्। स्मितातिहसितरुदितादयो द्रष्टपूत्तममध्यमाधमेप्वनुभावाः। द्रष्टरावेगचा- पल्यादयो व्यभिचारिणः । रसाश्रयस्येति। एतद्वाक्यमित्यनेनान्वेति। यद्यप्यत्र काव्ये रत्याद्याश्रय इव हासाश्रयो न निवद्धस्तथाऽपि द्रष्टपुरुषविशेषस्य तस्याSडकेपो विभावादि- सामथ्यादित्याहुः। उक्त न- यस्य हास: स चेत्क्वापि साक्षान्नैव निवध्यते। तथाऽप्येष विभावादिसामर्थ्यादवसीयते ॥ इति । घापलादिरिति। अन्रापि रसाश्रयस्येत्यादिः । चेतोवेक्कव्यमिति। तज्जनकश्चित्तवृत्तिविशेष इति यावत्। हा मातरिति । विपन्नामीध्वरीं प्रति तत्परिजनविलापोऽयम् । पौराज्गनाना- मित्थमेतत्प्रकारा गिर उच्चे रोदनाद्घर्घरस्वराश्र ताः श्रमाद्वाष्पवाहुल्येन मध्येऽन्तराळे १ क. 'मे प्रद०। ग. के मुद। २ क. ति प्रहारविशेषणम्। °। ३ क. द्यास। चाप।

[४ ५• उछास: ] काव्यपकाश:। ११५ कृतमनुमतं हष वा यैरिदं गुरुपातकं

नरकरिपुणा साधं तेषां सभीमकिरीटिना- मयमहमसृख्ेदोमांसैः करोमि दिशा बलिमू॥ ४० ॥

प्रतिकूलेषु तैक्ष्ण्यस्य प्रबोध: क्रोध उच्यते। तस्प्रकृतिको रौद्रः । यथा-कृतमनुमतं०।

रुद्वाश्र विच्छिन्नाश्चेति कर्मधारयोत्तरं करुणापदेन कर्मधारयः। करुणाः सम्रेहाः कातरा ा। नातो रसस्य शब्दवाच्यता दोष इति शङ्कनीयम्। चित्रस्थानपि। अचेतनानपि। शतधा शतखण्डाः । किरूपा गिर इत्यपेक्षायां पूर्वार्धम् । हा मातः कुत्र गन्तव्ये त्वरि- ताऽसि। येनास्मानपि नापेक्षितवतीत्यर्थः । किमिदम्। आकस्मिकोत्पादरूपम् । विविधन- छिदाननूजास्तुतिनतिभिरप्यरक्षणात् । हा इति धिगथन देवताक्षेपः । आशिषः । अर्थाद्दा- नादितुष्टद्विजानाम् । क कुत्र गता इस्यर्थः । प्राणान्। आस्माकीनान् । विक्त्वद्भावेडपि स्थिरस्वात्। तेड्रेषु अवयवेषु। अशनिस्तत्तुल्यो हुतवहः । यज्ञादिषु तर्वितस्य पातात्पूर्व- कृतोपकारविस्मरणाच्चाशनितुल्यता । पतितः स्वयमेव । सचेतनैररपयितुमशक्यतवात्ं। अन्ये तु पतितोऽशनिरित्येकं वाक्यम्। वज्नपात एवायं यत्तव विर्पात्तरित्यर्थः। हुतवह- स्तेऽक् इति द्वितीयम् । पतित इत्यपकृष्यत इत्याहुः। यद्यपि सर्व एवावयवा द्ग्धास्तथाऽपि डशोर्लीलाविशेषस्य विश्वविलक्षणस्य पूर्षमनुभवाद्दग्धे दृशाविति विशेषतो दाहनिर्देशः । यद्वा ऽशुभदर्शित्वादस्माकं दशौ दग्धे इति लोकाक्त्येदम् । अत्र कृतनायिकाऽडलम्बनम्। तददाहायुद्दीपनम्। रोदनमनुभावः । दैन्यग्लानिमूर्छादयः संचारिणः । तैक्ष्ण्यस्य प्रबोध इति। तजनकश्चित्तवृत्तिविशेष इति यावत्। कृतमिति। गुरोद्राणस्य वचरूपं पातकमेव गुरु महत्पातकम् । अत एव दर्ण्डनक्रमेण निर्दिशति कृतमित्यादि। तत्र कर्ता घृष्टदयुन्नः । अनुमन्तारः सात्यक्यादयः । अनिराक- र्तारः सन्तो द्रष्टारोऽन्ये। मनुजा एव पशवः ।धर्माधर्मापरिज्ञानात् । अत एव निर्मर्यादाः । उदायुधैरित्यनेन प्रतीकारशक्तत्वेऽपि तथाSकरणादतिदण्डयताध्वननम्। नरकरिपृः कृष्णः । अनुमन्तुरप्यस्य क्रोधात्क्रमविस्मृत्या प्रागुक्तिः । असृग्रंक्तम्। मेदो वसातैलम्। धातु- विशेष इत्येके । अयमहम् । अनन्यसहायः । दिशाम्। लक्षणया तद्देवतानाम्। पश्चुभिरि- स्यनेन बलिदानयोग्यता। सार्धमिति संवन्धिनि साहित्यं न वलिकर्तरीति बोध्यम्। वाराद- विवेचकस्वेन रोद्रस्य भेदः । अत्र पद्ये रौद्ररसव्यद्ञनक्षमा वृत्तिर्नास्तीति कवेरशक्तिबोध्या।

ग, 'धोदाना° । २ क. "स्म पतनात्पू" । ३ क. तू। अम्र"। ग. "बक्र।

११६ प्रदीपोद्दोतसमेत :- [४ प०उक्मास: ]

श्रुद्रा: संत्रासमेते विजहित हरय: श्ुण्णशक्रेभकुम्भा युष्मद्देहेषु लज्जां दधति परममी सायका निष्पतन्तः । सौमित्रे तिष्ठ पात्रं त्वमसि न हि रुषां नन्वहं मेघनाद: किंचिद् भ्रूभङ्गलीलानिय मितजलधिं राममन्वेषयामि।।४१। कार्यारम्भेपु संरम्भ: स्थेयानुत्साह उच्यते। तत्प्रकृतिको वीरः। से च त्रिधा-युद्धवीरो दानवीरो दयावीरश्ें। तभ्राSडघ्यो यथा- क्षुद्रा: संत्रास०। अपरा बूहनीयौ। अन्रापकारिणोऽर्जुनादय आलम्बनम्। पितृहन्तृत्वम स्राद्ययमनमुद्दीपनम्। प्रतिज्ञा ऽनुभाषः । अन्यनैरपेक्ष्यगम्यगर्वः संचारी। कार्यारम्भेष्विति। एतेन विभावादिसाम्ये वीररौद्रयो: कयं भेद इत्यपास्तम्। स्थायिभेदात्। विवेचकत्व्रतद्भावाम्यां भेदाच्च। क्षुद्रान्विहाय राममात्रान्वेषणेन विवेकस्य स्फुटस्वात् । रौद्र उदाहते फर्तुरनिराकर्तुरनुमन्तुश्च क्रोधविषयत्वतारतम्यलब्धक्रमोप- न्यासमपहाय व्युस्क्रमोपन्यासेन सर्वेषां वघोद्यमेन चाविवेकस्य स्फुटत्वात्। संरम्भस्त्वरा- जनकश्ित्तवृत्तिविशेषः । त्रिधेति । धर्मवीरेण चतुर्घेत्यन्ये। तत्र दानवीरो बल्यादिः। धर्मवीरो युधिष्ठिरः । दयावीरो जीमूतवाहनः । यो दयया पक्षिणे स्वदेहमर्पितवान्। केचित्तु निरुपपद्वीरपदस्य युद्धवीर एव प्रयोगः । अतो नैतौ वीररसौ। अन्यथा पलायनवी- रादिभेदेनाSऽनन्स्यं स्यात्। दानाघयुत्साहस्तु भाव एवेत्याहुः। क्षुद्धा इति। एते क्षुद्राः। जास्या पराक्रमाभावेण वा इति स्वज्ञानोलेखः। हे हरयः संत्रासं भयं विजहित त्यजतेत्यन्वयः । हरय इति हनूमदादय इत्यर्थकम्। भिंननौ शक्रारूढस्पेमस्य कुँम्भौ यैस्ते। सायका इति दन्त्यपाठे स्यन्ति प्राणांस्ते सायकाः। घोऽन्तकर्मणि। ण्वुल्। ताळव्यादिपाठे तु शाययन्ति दीर्घनिद्रां प्रापयन्तीति व्यार्येयम्। ते रामाद्युद्देशेन पात्यमाना अपि दैववशाद्युप्मद्देहेषु पतन्तो लज्जां दधति। क्षुद्रकार्यकरणाल्लज्ता इव मां नाऽडन- न्दयन्तीत्यर्थः । सर्वथा मद्दाणानुद्देश्यत्वाद्यं त्यजतेत्यर्थः । लक्ष्मणं प्रत्याह-सौमित्र इति। मातृसंवन्वोल्लेखान्निर्वीर्यत्वम्। लक्ष्मणेत्यन्ताप्रयोजकरवप्रतिपादनायैकवचनम्। रुपां पात्रं विषयः । मेधनादः । तत्त्वेन प्रपिद्धः । इन्द्रजिदिति नोक्तम्। तत्त्वस्याप्यनुत्कर्षक- स्वात्। किंचित्। ईषत्। भ्रभङ्गलीलया नियमितो वद्धः । यत्तु राममनुलक्षीकृत्याहमेष यार्मीत्यन्वयः । अन्यथाऽन्वेषणस्य पलायन एव संभवात्। रामस्य वीरचरितस्य प्रभो-

क. ख, ग. रयो भिन्नश। २ ग.ध्मद्गाप्रेपु। ३ क. ग. निःपत° । र क, घ त्रि°। ५ क. व आयो। ६ ग, भिभा: श०।७ न, कुम्भा मे।

प० उछ्ास: ] काव्यपकांशः। ११७ ग्रीवामङ्गामिरामं मुहुरतुपतति स्यन्दने दत्तहषटिः पश्चार्घेन प्रविष्टः शरपतनभयाद्भूयसा पूर्वकायमूँ। दर्भैरधावलीदैः अ्रमविवृतमुखभ्रंशिभि: कीर्णवर्त्मा पशयोद्ग्रप्लतत्वाद्वयति बहुतरं स्तोकमुव्यां प्रयाति ॥४२।

रौद्रशक्त्या तु जनितं चित्तवैक्कव्यदं भयम्। तस्कृतिको भयानकः । यथा-ग्रीवामङ्गाभिरामं०। जुगुप्सा गर्हणार्थानां दोषमाहात्म्यदर्शनात्।

र्हनूमताऽपकर्षवर्णनानापत्तेरिति। तन्न। हनुमता प्रतिपक्षवाक्यानुवादेन तद्गवोस्कथनस्य युक्तत्वात्। किचिद्धूमङ्गलीलानियमितजलधिरपि मां दृष्ट्वा पलायित इति। अत्र राम भालम्बनम् । तम्समुद्रबन्धनमुद्दीपनम्। नीचेषूपेक्षा रामे प्रतिस्पर्धा धानुभावौ । ऐरावतकुम्भस्थलचूर्णनस्मृतिर्लज्जां दधतीति गम्यगर्वश्च संचारिणौ। चिसवैकृव्यदम् । तज्जनकश्रित्तवृत्तिविशेष इत्यर्थः । ग्रीवेति। पश्येत्यस्य वाक्यार्थः कर्म। उद्ग्रप्लुतत्वात्। उत्कटोत्फाछस्वात्। वियति। आकाशे। बहुतरमधिकम्। उर्व्यी भूमौ स्तोकमल्पं प्रयाति। अयं पुरो दश्यमानो मृगः कर्ता । कीदृशो मृगः । अनु पश्चास्पतति गच्छति स्यन्दने रये ग्रीषा- वक्रीभावेनाभिरामं यथा स्यात्तथा मृहुः वारंवारं बद्धदृष्टिर्दत्ताष्टीः । गम्यदेशवैषम्या- वैधम्यज्ञानस्य परिवृत्त्या रथदर्शने विच्छेदाद्भयाच्च वारंवारं तथा दर्शनम्। भूयसा स्यूलेन। पश्चारघेंनापरार्घेन । अपरस्याधें इति पश्चभावः । पूर्वकायं प्रविष्टेः प्रवेष्ठुमा- रब्ध: । भादिकर्मण क इति कश्चित् । अन्ये तु भूत एव क्त उचितो भयातिशयाये- त्याहु:। स्थूलं कृशे प्रवेश्य गमनाद्भयातिशयः। श्रमविकसितमुखान्ष्टैरर्घास्वादितैर्द भैर्व्यां- पमार्गः । वियति राजस्वाम्याभावाद्वहुतर भूमौ तत्सत्त्वादल्पमिति बोध्यम्। अत्र रथास्ृ- पौदेव वा भयं स्थायिभावा न शरपतनादिति न तस्य शब्दवाच्यता दोषः । पश्चाद्ग- छस्पन्दनो राजा वाऽडलम्बनम्। शरपतनभयमनुसरणं चोद्दीपनम्। ग्रीवाभक्पलायनाद- योऽनुभावाः। शाङ्मात्रासश्रमादयो व्यभिचारिणः । दोषमाहात्म्यम् । दोषाधिक्यम्। गर्हणा। नासावदनसंकोचादिजनक्वित्तवृत्ति - विशेष: ।

१ क. स. ग. ने बद्द। २ 'म् । शम्पैर। ३ स. "प्रुतित्वा"। *रु. :। भुे क: । तेन स्थूळं। ५ क. न. "पाह्ा भयमेव ल्था"।

११८ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [* ब उल्धास: ]

उत्कृत्योत्कृत्य कृतिं प्रथममथ पृथूत्सेधभूर्यासि मांसा- न्यंसस्फिक्पृष्ठपिण्ड्याद्यव यवसुलमान्युग्पूतीनि जग््वा। और्तः पर्यस्तनेत्रे: प्रकटित दशनः प्रेतरङ्कः करङ्का- दङ्कस्थादस्थिसंस्थं स्थपुटगतमपि कव्यमव्यग्रमत्ति ॥४३॥ चित्रं महानेषॅँ बतावतार: क्व कान्तिरेषाऽभिनवैव भद्गि:। लोकोत्तरं धैर्यमहो प्रभाव: काऽप्याकृतिर्नूतन एष सर्गः ॥ ४४ ॥

तस्प्रकृतिको वीभत्सः । यथा-उत्कृत्योकृत्य कृत्तिं०। स्थपुट निम्नं विषेमम्। विस्मयश्चित्तविस्तारो वस्तुमाहात्म्यदर्शनात्। तस्कृतिकोऽद्धुतः । यथा-चित्रं महानेष०

उत्कृत्येति। मालतीमाधवे श्मशानवर्णनमेतत्। प्रेतरङ्क: प्रेतकृपणः प्रेतदरिद्रो था। प्रथममादौ कृर्ति चर्म। उत्कृत्योत्कृत्येति वीप्सया यावस्कृत्तिसत्त्वमुस्कर्तनं सूचितम्। अधानन्तरं पृथुना महतोत्सेधेनोच्छूनतया भूयांसि बहुलान्यंसौ स्कन्धौ स्फिगूरुमूलं फटिसंधिभागश्र। पृष्ठपिण्डी जङ्घोर्ध्वभागः । पिण्ड इति पाठेऽपि तदाकारत्पात्स एव। एव- माद्यवयवेत्रु सुलभानि उग्रपूतीनि उत्कटदुर्गन्धानि मांसानि जग्घ्वा अङ्कस्थास्करक्कात्प्रेतशरी- रादस्थिशेषात्तन्मस्तकाद्वा ऽस्थिसंत्रद्धम्। स्थपुट निम्नोन्नतविषमभागः । तत्र स्थितमपि क्रव्य- मपकं मांसम्। अत एव रङ़कता। अव्यग्रं शनैर्यथा भवति तथाऽत्तीत्यन्वयः । भोजनस- माप्तिमयाच्छनैरिति । तेन क्त्वाप्रत्ययप्रथमाथशब्दानां नासंगतिः । कीदृशः प्रेतरङ्कः । भार्त: क्षुत्पीडितः परितः क्षिप्तनेत्रः बलवत्पिशाचान्तरापहरणशङ्कया। दैन्यात्स्थपरटगतमां- सग्रहणाय च प्रकटितदन्तः। आत्तस्नाय्वन्त्रनेत्र इति पाठे स्नाय्यन्त्रादीनि गृहीतानि येनेत्यर्ष इस्येके। आत्तानि प्रकटानि स्नाय्वादीनि यस्येत्यर्थः । पिशाचत्वेन निःसारत्वौदित्यन्ये। अत्र शव आलम्बनम्। तत्कर्तनं मांसादेनं योद्दीपनम् । तद्र्रष्टुर्नासाकुश्वनवद्नविधूननवि- वर्तननिष्ठीवनादयोऽनुभावाः । उद्वेगादिः संचारी। यद्वा प्रेतरङ्क भालम्बनम् । चित्तविस्तारः । तज्जनकश्चित्तवृत्तिविशेषः । चित्रमिति। इयं वामनमृद्दिश्य बलेरुक्ति । अत्र चित्रादिशव्दाः सममिव्याहृतप- दार्थस्य तदवच्छेदकस्य वा लोकोत्तरमहिमत्वप्रतिपादकाः । न तु विस्मयार्याः। तस्यात्र

१ ख. 'गूच्छोफभू २ क. स, ग. 'पिण्डाद।३ क. 'अगन्यीनि। ४ क. स. आतमा- स्वन्धने।५क त्ः पृथुनरजठरः प्रे'। ६ क. 'सिथिशेषं स्थ"।स. 'य तवाद"।८ स. एव स० ।९ क पमं वा। १ क. त। कीट° ११ ग. दैसारएप। १२ क. पाठ आता। १३ रु. 'त्वास्। अत्र । १४ क, ग. 'दनमुदी"।

[* प० उ्ास: ] काव्यपकाश :. । - ११९ एषां स्थायिभावानाह- रतिर्हासश्र शोकश्र क्रोधोत्साहौ भयं तथा। जुगुप्सा विस्मयश्र्ेति स्थायिभावाः पकीर्तिताः ॥। ३० । स्पटटमू।

एषां भेदो वचनमात्राज सिध्यतीस्येषां विचित्रानुक्तरूपान्स्थायिभावानाह-रति- र्हासश्य०। तत्र- विरुद्धा अविरुद्धा वा यं तिरोधातुमक्षमाः। आनन्दाङ्कुरकन्दोऽसौ भाव: स्थायिपदास्पदम् ॥ इति पूर्वाचार्योंक्तं सामान्यलक्षणम्। अवस्थितिश्चैषां स्रक्सूत्रन्यायेन, फेनबुद्बुदन्यायेम त्ु न्यभिचारिणामित्यनयोभेंद: । विशेषलक्षणान्युक्तानि। अष्टावेव चेत्स्थायिनोSतो न्यूनाधिकस्वशङ्का रसे निरस्तेति।

स्थायितया वाच्यतादोषापत्तेः। अवतारत्येन सदाचारप्रवर्तकत्वम्। बतेति हषें। एषा दश्यमाना कान्तिः क। न क्वापीति भङ्गयन्तरेण लोकोत्तरेस्युक्तम्। भङ्गिर्गमनोपवेशन. दर्शनादिगतप्रकारविशेषः । अभिनवैव। एषकारेण वैलक्षण्यं व्यङ्ग्यम्। धैर्य विरोधिसह- स्रैरप्यचलचित्तत्वम् । अहो अलौकिक: प्रभाव: सामर्थ्यम्। काऽपि अनिर्वाच्या। आकृतिरवयवसंस्थानम्। एष सर्गः निर्माणं नूतनः प्रसिद्धब्रह्मसर्गविलक्षणः । अत्र वामन आालम्बनम्। कौन्तिगुणातिशयादि उद्दीपनम्। स्तवादयोऽनुमावाः । मतिघृतिहर्षार्देयो न्यमिचारिणः । वचनमान्नादिति। कि तु स्थायिभावव्यभिचारिभाववैलक्षण्यादित्यर्यः । रति- हांस इति। एते च चित्तवृत्तिविशेषवासनारूपा इति बोध्यम्। स्रक्सून्नेति। स्त्रभि सूत्रेत्यर्थः । फेनश्र बुद्वुद्श्रेति द्वंद्वः। न्यूनाधिकत्वशङ्गेति। न्यूनाधिकसंख्याविष- यिण्याशङ्कत्यर्थः ।

१ क. 'यश्ाष्ठी स्था। १ क पिक्यश"। ३ ग, कीर्तिगु। ४5. इयः सेबा°।

१२० प्रदीपोद्द्योतसमेन :- * प्र•उल्लास: ]

ग्यभिचारिणो मूते- निर्वेदग्लानिशङ्काखव्यास्तथाऽसूयामदश्रमाः। आलस्यं चैव दैन्यं च चिन्ता मोहः स्मृतिर्धृतिः ॥ ३१॥

पद्यपि विभावानुभावमेदमप्रतिपाद्य व्यअ्षकत्वपुरस्कारेण न्यभिचारिमेदोपदर्शने न कन्धिन्न्यायस्तथाऽपि व्यङ्न्धविवेचनाय निर्वेदस्य स्थायित्वव्यवस्थापनाय घ व्यभिचारिये- दानाह-निर्वेदग्लानि०। भामत एव समास्याता न सु लक्षणतः । छक्षणानामन्येरेव सप्रपश्वं दर्शितत्वात्। तचया- तत्त्यज्ञानापदीर्ष्यादेनिवंद: स्वावमाननम् ।

चित्तस्य खदो निवेदस्तत्वज्ञानोदयादिभिः । इति केनित्। रत्यायासकलाम्यासाट्ग्लानिर्निप्प्राणतेव या। तस्यां वैवर्ण्यकम्पानुस्साहकार्श्यादयो मताः ।। अनर्थप्रतिभा शङ्का परकौर्यात्स्वतुर्नयात्।

परोस्कर्षाक्षमासूया गर्वदौर्जन्यमन्युजा।

संमोहानन्दसंभेद: स्खलद्ङ्गवचोगतिः । मधुपानादिनो ज्ञेयो मदो विविधभावकृत्।। उत्तमसत्त्वः प्रहसति गायति तद्वच् मध्यमप्रकृतिः। परुषवचनाभिधायी शेते रोदित्यघमसत्त्वः । श्रम: खेदोऽध्वरत्यादे: श्वासनिद्राभरादिकृत्। श्रमग्लान्योर्विभेदं तु चक्रे कारणकार्यता ।। श्रमस्यातिशयावस्थामथवा ग्लानिमूचिरे। षलस्यापचयो ग्लानिराधिव्याधिप्रकर्षभू: ॥ इत्येके।

निर्वेदग्लानीति । एतेऽपि चित्तवृत्तिविशेषा एवेति बोष्यम्। तत्त्वज्ञानम्। नित्यानित्यवस्तुविवेक: । आदिना दैन्यसंग्रहः । तत्र तत्त्वज्ञानजन्यः शान्त: स्पायी ।

१ ग. मोहो धृतिः स्मृतिः ।२ क. इथभावनि°। ३ फ. वैस्वर्यपा"।

'[४च० उल्ास:] काव्यपकाशः। १२१ वीडा चपलता हर्ष आवेगो जडता तथा।

आलस्यं श्रमगर्भादेजैंह्म्यं जृम्भाक्ियादिक्कत्। दौर्गत्यादेरनोज: स्याददन्यं कार्श्यामृजादिकृत्॥। ध्यानं चिन्ता हितानाप्ते: शून्यताश्वासतापकृत्। प्रंयत्न पूर्विकान्वेष्यस्मृतिध्चिन्तेति केचन ।। मोहो विचित्तता भीतियुःखवेगानुचिन्तनैः । घूर्णनाज्ञानपतनभ्रमणादर्शनादिकृत्।। सदशज्ञानचिन्ताधयैः संस्काराज्जायते स्मृतिः ।7-

अभीष्टार्थस्य संप्राप्तौ स्पृहापर्याप्तता धृतिः । सौहित्यवदनोल्लाससहासप्रततिभादिकृत् ।। दुराचारादिभित्रीडा घाष्टर्याभावोऽभिधीयते। वस्त्राङ्-गुलीयकस्पर्श भूरेखाधोमुखादिकृत्।। चेतोनिमीलनं त्रीडा न्यङ्गरागस्तवादिभिः । इति केचित् । मात्सर्यद्वेषरागाद्श्ापलं त्वनवस्थिति: । आत्मप्रकाशनपरा चेष्टा चपलतोच्यते ।। इति केचित्। तत्र भर्त्सनपारुप्यस्वच्छन्दाचरणादयः । मनःप्रसादो लाभादेर्हषों ऽथ्रुस्वेदगद्गदाः।। आवेगो राजविद्ावरत्यादेः संभ्रमो मतः । तत्र विस्मरणं स्तम्भ: स्वेद: कम्पः स्खलद्गतिः । अप्रतिपत्तिर्जडता स्यादिष्टानिष्टदर्शनश्षृतिभिः ।॥ अनिमिषनयननिरीक्षणतूप्णींभावादयस्तत्र । क्रियास्वपाटवं जाड्यं चिन्तोस्कण्ठाभयादिभिः ॥ इत्येके।

स्थिरस्वात्। इतरो व्यभिचारीति वोध्यम्। जैह्म्यम्। कार्येप्वनादरः । असृजा। मालिन्यम्। प्रयत्नेति । स्मृतिस्तज्नको ध्यानास्यश्वित्तवृत्तिविशेष इत्यर्थ: । स्पृहाऽ- पर्याप्तताँ। संतोष :- धाष्टर्याभावः। चेतसः संकोचः । रागादव्ीडा यथा संभोगविशेषे । अनवस्थितिः। अविमृश्यकारिता। आत्मप्रकाशनम्। आप्तगुणप्रकाशनम्। छाभा-

१ क. 'जैह्म्यजम्भासितादि'। २ क. 'पूर्वकायेंधु स्मृ, 3 फ्. "खरोगानु" क. पताज्ञा] ५ क, दचैः । अ"६ क इनके । ७ क, "ता। इच्छानिवृतिः। धा" १६

२२२ पदीपोद्द्योतसमेत :- [४च० उल्लासः ]

गर्वो विषाद औत्सुक्यं निंद्ाऽपस्मार एव च ॥ ३२॥

सविलासाङ्गवीक्षाविनयावज्ञादिकृतु सः ॥। प्रारव्धकार्यासिध्ध्यादेर्विषादः सत्त्वसंक्षयः । निःश्वासोच्छासैसंतापसहायान्वेषणादिकृत्।। कालाक्षमत्वमौस्सुक्यं रम्येच्छारतिसंभ्रमैः ।

निद्रा व्यापारवैमुख्यमिन्द्रियाणां श्रमादिमि: 1. तत्र जुम्भाङ्गभङ्गाक्षिमीलनोच्छसनाद्यः ।।

मनःक्षेपस्त्वपस्मारो ग्रहावेशादिसंभवः । इति केचित। विरोधिभावात्ूर्वस्य प्रस्मृतिर्विस्मृतिर्भवेत्। ध्यानजाड्यप्रमोहाधिपरितापादिकृत्तु सा ॥। स्वप्रो निद्रामुपेतस्य विषयानुभवस्तु यः । कोपावेगभयग्लानिसुख युःखादिकारकः ॥ निद्रापगमहेतुम्यः प्रवोधश्ेतनागमः ।

अधिक्षेपापमानादेरमर्षों Sभिनिविष्टता। तत्र स्वेदशिर:कम्पनेत्ररागाङ्गविक्रियाः ॥

अत्र स्वेदशिर:कम्पताडनातर्जनादयः ।। देरिति। आदिना स्तव :- सत्त्वसंक्षयः । उत्साहनाशः । आधेश्चेति पाठः । मनःक्षेप इति अस्य व्याित्वेन प्राप्तावपि पुनरुपादानं वीभत्सभयानकयोरस्यैव नियमाय। इतसे व्यािस्तु विप्रलम्भादावपि। क्वचित्तु अपस्मारस्थाने विस्मृतिः पठिता। तां व्यायष्टे-विरोधिभावादिति। प्रस्मृतिः । प्रगता स्मृतिः । अभिनिविष्टता । १ क. निन्दाप। रू, निद्ाविस्मृतिरेव च । २ क, स्वप्रं प्रबो०। ख. सुपं विचो" ।३ क. सक्ताप 9दाग वेषणादयः । र क. 'सज्वरा° ।५ क. दुषे।

[४च० उल्लास: ] काव्यभकांशः । १२३

मतिर्व्याधिस्तथोन्मादस्तथा मरणमेव च ।। ३३॥। त्रासश्रवैव वितर्कश्र विज्ञेया व्यभिचारिणः । न्रयविशदमी भावा: समाख्यातास्तु नामतः ॥ ३४ ॥ भ्रान्तिच्छेदोपदेशाभ्यां शास्त्रादेस्तत्त्वधीर्मतिः । स्मेरता धृतिसंतोषौ बहुमानस्तथाSSस्मनि। व्याधयः संनिपाताद्यास्तेषामन्यत्र विस्तरः । प्रस्वेदकम्पतापाद्या अनुभावतयोदिताः ॥

तस्मिन्नस्थानरुदितगीतहासासिताद्यः ॥ जीवस्योद्गमनारम्भो मरणं परिकीर्तितम्। संमोहेन्द्रिय संग्लानिगात्रविक्षेपणादिकृत् ।। अत्र च मरणस्थाने केचित्करुणां पठन्ति। सा च परदुःखग्रहाणेच्छारूपरवाच्ित्तवैक्कव्य- मयाच्छोकोन्नातिरिच्यत इति तद्गणनमत्रानुचितमित्येके। अन्ये तु तस्या दयावीरस्थायित्व- मित्यत्र तद्गणनानौचित्यमित्याहकुः। न चान्यत्र संचारित्वाद्गणनं फलवदिति वाच्यम्। स्थाय्य- A. न्तरसाधारणस्वात्। तेऽपि हि क्वचन संचारिणः । तदुक्तम्- शक्गारवीरयोर्हासो वीरे क्रोधस्तथा मतः । शान्ते जगुप्सा कथिता व्यभिचारितया पुनः ॥ इत्याद्यन्यस्समुन्नेयं स्वयं भावितबुद्धिभिः । इति ।

ऊहो वितर्क: संदेहाद्भ्रशिरोऽङगुलिनर्तकः ॥ उहो वितर्क इत्युक्तः पदारयेषु यथामति। इति केचित्। स्थिर: क्रोर्धेः । अवहित्यं तु लजाधैर्हर्षाद्याकारगोपनमिति पाठः। चित्तविपुवः। चित्तविभ्रमः । हासासितेति। आसितमवस्थानम् । जीवस्योद्गमनारम्म इति। मुख्यमरणस्याSSलम्वनोच्छदेन भावत्वायोगादिति भाव:। मूर्छाऽन्र मरणमित्यन्ये। संदेहे भ्रूशिर इति पाठेंः । तत्र १ संभोगशृङ्गार आलस्योग्रताजुगुप्सावर्ज्याः सवें व्यभिचारिणो वोध्याः। विम्र

1 क. कान् मिदते। २ क. छस उत्क। ३ क. देहो भूशि ४ ग, यः। चिस"। ५रु.ठ । अमझले'।

१२४ पदीपोद्धोतसमेन :- [४च०उछलासः]

निर्वेदस्यामङ्गलपायस्य प्रथममनुपादेयत्वेSप्युपादानं व्यभिचारित्वेऽवि स्थायिताभिधानार्थम्। तेन निर्वदस्थायिभावोऽस्ति शान्तोऽपि नवमो रसः । यथा- अहौ वा हारे वा कुसुमशयने वा हषदि वा मणौ वा लोष्टे वा बलवति रिपौ वा सुहृदि वा। तृणे वा सत्रैणे वा मम समहशो यान्ति दिवसा: क्वचित्पुण्येऽरण्ये शिव शिव शिवेति भलपतः ॥। ४५।।

निर्वेदस्यामङ्गलप्रायस्य पश्चान्निर्देश्यत्वेऽपि प्राङ्निर्देशो मृख्यत्वप्रकाशनेन स्थायित्व- प्रतिपादनाय। तेन-निर्वेद०। तस्प्रकृतिकत्वात्। यथा-अहौ वा हारे वा०।

स्वरभेदकम्पाः । ५ वीरे धृतिमतिगर्वविगामर्षहर्षोग्रतारोमाञ्चाः। ६ भये स्तम्भस्वेदगद्गदता-

न्याधिमोहावेगगर्ववैवण्यानि । ८ अद्भते स्तम्भरोमा्वेस्वेदगद्गदनाश्रुविभ्रमाः । एवं स्थायि- नोडपि व्यभिचरन्ति। हास: शृङ्गारे वीरे च। रतिहस्यिकरुणशान्तेपु क्रोधो वीरे। भयं शोकशृङ्गारयोः। जुगुप्सा भयानके शान्ते च। विस्मयः सर्वरसेषु। उत्साहो रौद्रहासयोरिति। अमङ्गलेति। सर्वत्र हेयत्वतुद्धिरूपतया वैराग्यप्रवर्तितया चामङ्गलस्वम्। ईर्ष्या- जन्यस्यातत्त्वात्प्रायेति। रसान्तराननुगुणत्वममङ्गलत्वम्। तेपामीहामयानामनीहामयेना- नैन विरोधादित्यन्ये। स्थायित्वेति। तदुक्तम्। स्थायी स्याद्विषये द्वेषस्तत्त्वज्ञानाज्भवैद्यदि। इष्टानिष्टवियोगाप्निकृतस्तु व्यभिचार्यसाविति ।। अहाविति। अहिः सर्पः । हारो मुक्ताहारः। दृषत् शिला । लोष्टं मृत्खण्डः । र्र्रणं स्त्रीसमूहः । अहिहारादोः समा, उपादेयत्वानुपादेयत्वाभानेनोदासीना वैषम्यरहिता दक् दृष्टिर्यस्य। जगतो मिथ्यात्वेन रागद्वेषयोरभावात्। अहिरिव हारोपि हेयः। न तूपादेय

१ ग. यित्वाभि ।२ क, स. भावार्यः शा। ग.मावोत्र शा ३ क, ख, ग, यान्तु। ४ क. ग. दयुउ्पार। ५ स, धग०। ६ ग, उत्साइविस्मयी : ७ ग. नेनावि"।

[४ च० उल्लासः ] काव्यप्रकाशः। १२५ स्त्रैणं स्त्रीसमूहः। वाशब्दाभ्यां द्वयोद्वयोस्तुल्यता द्योत्यते। अन्न वदन्ति-शान्तो नाम रसस्तावद्नुभवसिद्धतया दुरपहवः । न चैतस्य स्थायी निर्वेदो युज्यते। तस्य विषये- प्यलंप्रत्ययरूपस्वादात्मावमाननरूपस्वाद्वा। शान्तेश्र निखिलविषयपरिहारजनितारममात्रविश्र- मानन्दप्रादुर्भावमयस्वानुभवात्ं। तदुक्तम्- यच् कामसुखं लोके यश्च दिव्यं महत्सुखम् । तृष्णाक्षयंसुखस्यैते नार्हतः घोडशी कलाम् । इत्यादि। अत एव 'सर्वचित्तवृत्तिविरामोऽस्य स्थायी' इति निरस्तम्। अभावस्य स्थायित्वायो- गात्। तैस्माच्छमोऽस्य स्थायी। निवेदाव्यस्तु व्यभिचारिणः। स च शमो निरीहावस्थायामानन्दः स्वास्मविश्रमात् । इति।

इति। शान्तस्योपादेयकोटेरभावादित्यन्ये। क्वचिदमेध्ये मेध्ये वा। प्रलपतः प्रयो- जनाभावाच्छिवशब्दोच्चारणस्यापि प्रलापरूपत्वेन तत्राप्युद्विअ्नत्वद्योतनमे। दिवसा यान्त्वित्यर्थः। यान्तीति पाठे जीवन्मुक्तेन विद्यमानायाः स्वावस्थायाः परामशों वोध्यः। वस्तुतो यानस्विति पाठोऽयुक्त एव । तादृशदिनगमने रतेः प्रतीयमानत्वेन तत्प्रधानभावध्व- नित्वापत्तेः । अन्र क्वचिदित्यनेनामेध्ये मेध्ये वेत्य्धकन शान्तपरिपोषसंभवे पुण्यारण्य इत्य- 4. धिकं प्रतिकलं चेत्याहुः । अत्र मिथ्यात्वेन परिभाव्यमानं जगदालम्बनम्। तपोवनाद्युद्दी- पनम् । अहिहाराद्योः समदर्शनमनुभावः । मतिधृतिहर्षाः संचारिणेः । द्वयोस्तुल्यतेति। अनुपादेयत्वेन सा बोध्या। विषयेष्विति। स्वस्मिन्स्वाति- रिक्ते च। अलंप्रत्ययः । हेयत्वप्रत्ययः । आत्मावमाननम्। देहाद्यवचछन्न आत्मनि तुच्छत्वबुद्धिः । तथा च सुखरूपत्वाभावान्न तत्स्थायिकस्य रसत्वमिति भाव: । शोकवत्समाधानादिदं चिन्स्यम्। निरीहा। निस्तृप्णता । स्वात्मेति स्वात्म- विश्रमजं सुखमित्यर्थः । वस्तुतो रत्यादिमुपजीव्य हर्षादेरिव तत्त्वज्ञानजनिर्वेद्मुपजीव्य शमादिप्रवृत्ते: स एव स्थायी न शमः । न च क्वचिच्छम इति मुन्युक्ति- विरोधः । शम्यते यत इति व्युत्पत्त्या तस्य निवेंदपरत्वात्। तृप्णायाः क्षयो यत इति व्युस्पत्त्या तृष्णाक्षयोऽपि निर्वेद एव। अत एवैकोनपश्चाशद्ावा इति मुन्युक्ति: संगच्छते । अष्टो स्थायिनोऽष्टौ सात्त्विकास्त्रयस्त्रिंशद्वयभिचारिण इत्येवं गणनया हि तत्त्वम् । शमस्यापि भावत्वे त्वाधिक्यापत्तिरित्याहुः। यत्तु मिथ्यात्वेनागृहीतमिथ्यावासनास्थायिक: सांसारिकभोगजनकघर्माधर्मालम्बनविभावकः पुत्रकलत्रादावुपादेयत्वबुद्धयनुभावकः प्रागुक्ता-

१ क. विश्रामा। २ क. 'त्। यद" ३ क. तथाव शमो ४ क. म्। यान्तीति पाठः। जीव ।५ क शडन। यान्त्वतिपाठस्त्वयुक्क्क। ६ ग. नेन शा ७ क. गः। विपये। ८ क. दुः । स्थायि°।

१२६ पदीपोद्द्योतसमेत :- [४च० उल्लास: ]

रतिर्देवादिविषया व्यश्िचारी तथाऽजितः ॥ ३५॥ भावः प्रोक्तः । आदिशब्दान्मुनिगुरुनृपपुन्नादिविषया। कान्ताविपया तु व्यक्ता गृङ्गारः । उदाहरणम्- कण्ठकोणविनिविटमीश ते कालकूटमपि मे महासृतम् । अप्युपात्तगसृतं भवद्वपुर्भेदवृत्ति यंदि मे न रोचते ॥४६॥ रसवन्भावोऽप्यलक्ष्यक्रमेपु। पठितः। स किंरूपः । रत्यादीनां रसरूपस्वात्। व्यभिचारिणां रसाङ्गतानियमेन प्राधान्याभावात्। सातत्विकानामव्यङ्गयत्वादित्यत आह-रतिर्देवादि०। तथा चार्थः। रतिरिति स्थायिभावोपलक्षणम्। देवादिविषयेत्यप्यप्राप्तरसावस्थोपलक्षणम्। तेन देवादिविषया सवी कान्तादिविषयाऽप्यपुष्टा रतिर्हासाद्यश्राप्राप्तरसावस्थाः प्राधान्येन व्यञ्जितो व्यभिचारी च भाव इत्यवधातव्यम्। यदुक्तम्-

अन्याङ्गभावभाग्वा स्यान्न तदा स्थायिशब्दभाक् ॥ इति। तदेतदाह वृत्तिकार :- कान्तादिविषया तु व्यक्ता शङ्गारः । तत्र देवविपया रतिर्यथा-कण्ठकोण० ष्टरसस्थायिव्यभिचारक: संसाररसोऽप्यधिको दुरपहव इति। तन्न । पूर्वोक्तमृनिवचनविरो- धात्। तत्प्रधानकाव्यस्य स्वभावोक्तयलंकारान्तर्भू तत्वाद्वाँ ऽकाव्यत्वाच्चेत्याडः। तथाचार्थ इति। सूत्रस्थस्तथाशब्दश्चार्थ इत्यर्थः । स्थायिभावोपलक्षण- मिति। देवादिविषयेत्यप्यप्राप्तरसावस्थोपलक्षणं वोध्यम्। व्यक्तेति। प्राधान्येन विभा- वादिभि: पुष्टेत्यर्थः । तेनाङ्गभूताया अनुभावादिभिरपुष्टायाश्र न रसत्वम् । किं तु भावस्व्रमवेति भावः । यत्र पुनरनुभावव्यभिचारिणौ न निवद्धौ तत्राSSक्षेप इत्युक्तं प्राक्। कण्ठेति । कण्ठस्य कोण एकदेशः । विनिविष्टम्। गलितभेदप्रतीति यथा तथा संवद्धं कालकूटमपि विपमपि मे मम महामृतम्। उपात्तमपि मूर्धा धृतमप्यमृतं चन्द्र- कलारूपं यदि भवद्वपुषो भेदेन वर्ततेऽवभासते तदा महां न रोचते। अन्यस्य यथा तथा भवतु मम तु न रुचिविषय इत्यर्थः । महादेव आलम्बनम् । ईशपदप्रतिपाद्याव्याहतै- श्वर्यमुद्दीपनम्। स्तवोऽनुभावः । धृतिमाहात्म्यस्मरणाद्यः संचारिणः । अत्रैतेरनुमितस्ताव करतीनां सामाजियतैरेव विभावादिभिर्व्यज्जिता रतिर्भाव एवेति बोध्यम्। न चास्याः कृतो न रसस्वम्। मुनेः स्वतन्त्रेच्छत्वात्। फलव्नलकल्प्यसामग्रविलक्षण्येन सहृदयसंवादेन चोत्कटानन्दांशाप्रकाशाच। १ क रगं यथा। २ स, युदात्त। ३ क. ग. दि रोचते न मे ४ ग. 'त्वाद्गावका"।

[४५० उल्लास: ] - काव्यप्रकाशः । १२७ हरत्यधं संप्रति हेतुरेष्यतः शुभस्य पूर्वाचरितैः कृतं शुभैः। शरीरभाजां भवदीयदर्शनं व्यनक्ति कालत्रितयेऽपि योग्यतामू॥४७॥ एवमन्यदप्युदाहार्यम्। अश्वितव्यभिचारी यथा- जाने कोपपराङ्मुखी पियतमा स्वप्रेडय्य दष्टा मया मार मां संस्पृश पाणिनेति रुदती गन्तुं प्रवृत्ता पुर:। नो यावस्परिरभ्य चादुशतकैराश्वासयामि प्रियां भ्रातस्तावदहं शठेन विधिना निद्रादरिद्वीकृतः॥४८॥ अन्र विधिं प्रत्यसूया।

मुनिविषया यथा-हरत्यघं०। एवमप्राप्तपरिपोषा पुत्रादिविषया रतिः स्थाय्यन्तरं चापृष्टमुदाहार्यम्। व्यभिचारी प्राधान्येन वर्णितो यथा-जाने कोपपराङमुखी०।

हरतीति। नारदं प्रति श्रीकृष्णोक्तिरियम्। दर्शनं कर्तृ। तद्भवदीयस्य यस्य 1. कस्यापि तथागुणविशिष्टं कि पुनर्भवत इति द्योतयितुं भवदोय इति। शरीरभाजाम्। प्राणिनाम्। योग्यताम्। दुरदष्टराहित्यशुभादृष्टादिमत्त्वरूपाम्। व्यन्क्ति। प्रकटी करोति। संप्रति उत्पद्यमानं जातं च अघं हरते। तेनाशुभाभावात्त्वदालापादिशुभसत्त्वाच्च तद्योग्यताध्वननम्। एष्यत आगमिष्यतः शुभस्य हेतुः संपादकम्। तत्त्वं चादष्टद्वारा नोध्यम्। पूर्वमाचरितैः पूर्वजन्मार्जितः शुभैः सुचरितैः कृतं जनितम्। सूचकम्वं चाद्ययो- जनकतयाऽन्त्यस्य जन्यतया । जान इति। कश्ित्स्वमित्रं प्रत्याह।कोपपराग्वलितवदना प्रियतमा मों मा संस्टृशोत पाणिना हस्तेन ज्ञापयित्वेत्यर्थः । कोंपे भाषणस्यापि त्यागात्। रुदती रोदनं कुर्वती पुरोडये गन्तुं प्रवृत्ता । ईदशी अद्य स्वप्े दृष्टा। एतावत्कालं तु तत्रापि दर्शनाभावः । स्वम्रा- भाव एव वा। ततस्तदवस्थां तामालिस््य प्रियवाक्यशतर्यावदाश्वासयामि तावच्छठेन वश्चकेन विधिना दैवेन निद्रादरिद्रस्तद्रहितः कृत इति जाने निश्चिनोमि। जाने शठेत्यनेन निर्णीतापकारित्वेनासूयाप्रकर्षः । तदुद्दीपकं तद्दौर्जन्यम्। शठत्वोक्तिरनुभावः । नो यावदिति लोकोक्तिः । अव्ययानामनेकार्थस्वाद्वितकें वा। ननु नायिकालम्बनस्य तस्कोपोद्दीपि- तस्य स्वप्रादिद्ृष्ट्यनुभावितस्य विप्रलम्भस्य सत्त्वात्तध्वनित्वमेव स्यादत आह।

१ ग. न्यवुदा°।२ क. स, ग. म्। ठय। ३ क, मा मा सं। क. िद्र: कृ°। ५ रु. मां।

१२८ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [४च० उछास ]

तदाभासा अनौचित्यप्रवर्तिताः । तदाभासा रसाभासा मावाभासाश्र। तत्र रसाभासो यथा- स्तुम: कं वामाक्षि क्षणभषि बिना यं न रमसे विलेभे कः पाणानरणमखमुखे यं सृगयसे॥ सलग्े को जात: शशिमुखि यमालिङ्गसि बला- तपःश्रीः कस्यैषा मदननेगरि ध्यायसि तु यम् ॥४९ ॥

अत्र विधि प्रत्यसूया प्राधान्येन प्रतीयते। यथा वा मम-विधातृः कि वाच्यमित्यादि। तदाभासा०। अनौचिस्येन प्रकर्षविरोधिना रूपेणेस्यर्थः। तच्चैकाश्रयत्वे तिर्यगादिविषयतायां बहुविषयत्वे व्यभिचारिणामाभासाङ्गतायां वा द्रष्टव्यम् । एकविषया रतिरेव नेति तु प्रलापः । मन्दी- कृत्य नृपद्विषामित्यादायुदाहरिप्यमाणत्वात्। रसाभासो यथा-स्तुम: कं०।

असूयाप्राधान्येनेति। पानकरस उद्भटमरीचादिरूपयस्किंचिद्ङ्गस्येव विधिविषयायाः शठपदगम्याया असूयायाः परःस्कूर्तिकत्वेन शठोक्तिरूपानुभावन्यङ्ग्यत्वकृतचारुत्वनाSSपा- ततः प्राधान्यमिति भाषः। पर्यन्ते तु रसस्यैव तत्त्वम्। मध्यमत्यङ्ग्यमादायैष ध्वनित्वादिव्यक- स्थितेरिति वाध्यम्। तत्पदेन रसभावयोः परामशों न तु संनिद्धितत्वेन भावस्यैवेत्याह-रसा- मासा इति। अनौचित्यं च सहृदयन्यवहारतो ज्ञेयम्। यत्र तेषामभुचितमिति घीः । तदुक्तम्- उपनायकसंस्थायां मुनिगुरुपत्नीगतायां च। बहुनायकविषयायां रतौ तथाऽनुभयनिष्ठायाम्।। आभासत्वं कायेतं तथैव तिर्यगादिविषयतायामिति । आमासाङ्गतायां वेति। वाशव्श्चाथें। एवं वीरादीनामपि गुर्वादिविषयत्व आभासस्वं व्रष्टव्यम् । स्तुम इति। वामं सुन्दरम्। जितेन्द्रियाणामपि वशीकरणात्। रण एव मखो यागः। स्वत्कर्तृकान्वेपणरूपस्वर्गफलकत्वात्। तन्मुखे कः प्राणान्विलेभे दत्तवान्। अर्थाज्जन्मान्तरे। सुलन्ने जीवादियुक्तलमे। अत्र शशिमुखीत्यनेनाङ्गगीकृतापरित्यागस्य युक्तता ध्वन्यते। तपःसंप- न्यैव राज्यलाम इत्याह-मदननगरीति। अत्र स्थितस्यैव मदनस्य प्रभुत्वात्। तपःश्रीः, तपो- जन्या श्रीः। त्वत्कर्तृकघ्या नरूपा । नगरीस्वेनानेकविषयमदनाश्रयत्वसूचनम्। तस्या अनेका-

१ ख. गरी ध्या० । २ क, ते। नग।

[ ४ च• उल्लास: ] काव्यप्रकाश: । १२९ अत्रानेककामुक्तविषयमभिलापं तस्या: स्तुम इत्याद्यनुगतं बहुव्या- पारोपादानं व्यनक्ति। मावाभासो यथा- राकासुधाकरमुखी तरलायताक्षी सस्मेरयौवनतरङ्गतषिभ्रमास्या। तक्किं करोमि विद्धे कथमत्र मैत्रीं तत्स्वीकृतिव्यतिकरे क इवाभ्युपाय: ॥। ५० ॥ अत्र बहुषु न्यापारोपादानेन बहुविषया रतिर्व्यज्यते। नन्वत्र व्यापारस्य बहुविषयत्वमसिद्धम्। एकत्रापि तादशानेकव्यापारसंभवात्। यत्तु- 'अनेककर्मपदोपादानमनेकविषयत्वं क्रियाणां प्रकट्यति। एकविषयस्वाभिप्राये स्वेक- मेव कर्मपद्मुपाददीत' इति तत्तुच्छम्। स्तुमो विलेभ इत्यादीनां भिन्नवाक्यस्थानामेक- विभक्त्यन्तपदोपस्थापितेनानन्वये तदन्वयिनोंऽभिन्नस्यापि कं क इत्यादिभिन्नपदैरुपस्थापने भिन्नकर्मपदैरेवोपस्थापनार्हणात्। अत्र न्ूम :- तुशब्देन व्यवच्छेदाथेन व्यापारस्यानेकविषयत्वं लभ्यते। एवमेकत्र भेदाभिप्रायेSवगतेऽन्यत्रापि तथवावगम्यते। बहुपद्मनेकपरं बा। भावाभासा यथा-राकासुधाकर०। श्रयस्वभावत्त्वात्। तावृशेति। तादृशानेकेत्यर्थः। भिन्नवाक्यस्थानामिति। मिनवं विजातीयस्वम्। तथ् कर्तृकर्मप्रत्ययान्तत्वेन वोध्यम्। अनन्वय इति सप्तम्यर्हणेऽन्वेति। तव्न्वयिनेति। एकक्रियान्वयिनेत्यर्थः । अभिन्नस्यापीति। अपिर्भिन्नक्मः । कं क इत्यादिपदैरेकस्योपस्थानेऽपीत्यर्थः । अन्यत्रापि तथेवेति । इदमुपलक्षणं मदननगरी- स्वेनानेकसंचारणीयत्वावगमेनापि तत्त्वम्। किं व्व वर्तमानरमणान्वेषणालिक्गनध्यानरूपव्यापा- राणां नैकस्मिन्संभवः । अत्र वलादासिङ्गनगम्यानुभयनिष्ठत्वेनापि रतेराभासत्वं बोध्यम्। अनौचित्यप्रर्तातिरवात्रा SSभासतावीजम्। अत एव पाण्डवेपु द्रौपद्या रतिर्न तथा। स्वकान्ता- यामपि शोकाद्यवस्थायां रतिवर्णन तथा। ग्रीवेत्यादौ तिर्यझिष्ठभयानकस्य मित्रे क्वापि गत इस्यादौ तिर्यभनिष्ठविप्रलम्भस्य च न तत्त्वमिति वोध्यम्। रसानौिस्यस्य रसावगमोत्तरमे- वावगमादाभासताप्रयोजकतैव न वाच्यवाचकानौचित्यवद्रसभङ्गहेतृतेति वोध्यम्। अत्र साधारणीकरणोपायेन सामाजिकस्थ वर्णनीयमीभावात्सामानिकनिष्ठरतेरप्याभासत्वं बोध्यम्। राकेति। सीतामुद्दिश्य रावणोक्तिः । पूर्णचन्द्रवदना चश्चलदीर्घनयना ईपत्प्रकाशितन- वयौवनेन तरङ्गितैः पूर्वपूर्वणोत्तरोत्तरारम्भात्तरङ्गायितैविभ्रमैर्युक्ताङ्गी। विभ्रमास्येति पाठे विभ्रमयुक्तमुखीत्यर्थः । दर्शनादिक्रमेण मुखादिगतप्रकर्षविभावनम् । तत्तस्मात्। अनुपे- क्षणीयगुणवत्त्वात्। कि करोमि तल्लाभाय किमाचरामीत्यर्थः। न मैत्री कार्येत्यत्राSह-

°यिनोऽभि°। १ क. ग. 'तुचितं। २ क. 'क्षी सा रमे' २ क. 'मि करथमन्न तनोमि मे। ४ क.

१७

१३० प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [४ प०उलास; ].

अत्र चिन्ता, अनौचित्यप्रवर्तिता। एवमन्येऽप्युदाहार्याः। भावस्य शान्तिरुदयः संधिः शबलता तथा ॥ ३६ ॥ क्रमेणोदाहरणानि-

कि वक्षश्वरणानतिव्यतिकरव्याजेन गोपाय्यते। इत्युक्ते क्व तदित्युदीर्य सहसा तत्संपमाहुं भया संश्लिष्टा रभसेन तत्सुखवशात्तन्व्या च तद्विस्मृतमू॥ ५१॥ अत्र रतेर्न्यभिचारिभूता चिन्ता अनौचित्यप्रवर्तिता। नायिकाया अननुरक्ततया रतेरनु- स्कृष्टत्वेन तद्यभिचारिणोऽपि तथात्वात् । एवमन्येऽप्युदाहार्याः। भावशान्त्यादिरतम इस्यत्र भावशान्त्यादिपदप्रतिपाद्यमाह-भावस्य०। संधिरेककालमेव तुल्यकक्षयोरास्वादः । शवलता तु कालभेदेन निरन्तरतया पूर्वपू्वोंपरमे- र्दिनाम्। न च भावस्य शबलतायाः शान्त्युदयाम्यामविशेषः । शान्तेरूदय स्य वैककस्याSS- स्वादे तद्देदद्वयोपगमात्। तभ भावस्य शान्तिर्यथा-तस्या: सान्द्र०। षिद्धे कथमिति। मेन्नीकरणे न कश्विदुपाय इत्यर्थः । एवं सति तया मम स्वीकृतिरममाय- मिति युद्धिविषयीकरणम् । तस्य व्यतिकरे संबन्धे क इवोपायो न कोऽपीत्यर्थः। मैत्रीं कथ करोमीत्युक्त्या मैत्र्यभावलाभादनौचित्यप्रवर्तिता चिन्तौं। एवं तत्स्वीकृतेर्विशिष्टोSतिकरोS- माव: । तत्स्वीकाराभावे सते तल्लाभाय क उपाय इत्यप्यर्थादनौचित्यप्रवर्तिता चिन्तेति नोध्यम्। तदाह-नायिकाया इति। अन्येऽपीति। रसान्तराभासा भावान्तरा- भासाश्षेत्यर्थः । भावस्येति। जातावेकवचनम् । अत्र यद्यपि शान्तेर्भावान्तरोदय एव नमस्कारित्वम्। उद्यस्य च शान्तिपूर्वकत्व एव चमत्कारित्वम् । अत एव भावान्ावोदयः पृथग्गणितः। एवं चैतद्भेदद्वये शवलताSSवश्यकी तथाऽपि तद्नुभावाद्यटपादानादस्वाद्यत्वाच्च न सा। पूर्व- पूर्वोपमर्देन परोदयस्याSSस्वाद्यत्व एव तत्स्वीकारात्। तदेवाSSह-न च भावस्येत्यादिना। एवं शान्त्युदयावुत्पत्तिकालावच्छिन्नावेत्र चमस्कारिणाविति वाध्यम्। स्थायिनां त्वेते न संभ- वन्ति। तेपां संततमविच्छेदात्। तस्या इति। खण्डितस्वनायिकाकोपवृत्तान्तं कथयतो घृष्टनायकस्यैवमुक्तिः । तस्याः सपत्याः । अमूयातिशयान्नामानिदेशः । निविढश्रीखण्डादिलेपनयुतस्तनतटस्य तप्पर्यन्त- १ क. स्त्र. नतटप्र।२ ग. गोपायसे। ३ क. तस्माश्च स०। ग. 'तस्यास्तु त०।४ क. मदम । न । ५क, 'विषनः।शी०। क स्य बैक।क.नता तदाह। ८ ग, 'कस्येयमु')

[४च०उछ्लासः ] काव्यपकाश:। १३१

अत्र कोपस्य। एकस्मिञशयने विपक्षरमणीनामग्रहे मुग्धया सदो मानपेरिग्रहग्लपितया चाटूनि कुर्वन्नपि। आवेगाद्वधीरितः प्रियतमस्तूष्णीं स्थितस्तत्क्षर्ण मा भूत्सुप्त इवेस्यमन्दवलितग्रीषं पुनर्षीक्षितः ॥५२॥

अत्र कोपस्य शान्तावेव चमत्कारविश्रामः । उदयो यथा-एकस्मिळ्शयने०। अत्रौत्सुक्योदयः ।

समदेशस्यात एव प्रकृष्टः श्रेषः परीरम्भस्तेन स्वीयताद्योतकं मुद्राकारं यच्चिह्हं तथुक्त्त वक्षश्रणानतेर्व्यतिकरो नैरन्त्येंण पौनःपुन्येन वा संवन्धस्तन्मिषेण कि गोपाग्यते गुप्तं क्रियत इति तयोके सति तत्। मुद्राङ्कनं संप्रमार्ष्ड विलोपातुं सहसाऽप्रसाधैव क तदित्युदीय रभसेन त्वरया साsडश्लिष्टा, आलिद्गिता। तत्सुखवशात्। आलिङ्गनानन्द- पारवश्यात्। तन्व्या चेति चकारेणाSSलिङ्गनविस्मृत्यारेककालता। अपीति पाठेडपि स एवॉर्थः । कोपस्येति। कोपभावस्येत्यर्थः । शान्तावेषेति । न तु विद्यमानेऽपि प्रसादोद्दये। तदनुभावाद्यनुलेखादिति भाव: । एकस्मिन्निति। विपक्षरमणी सपत्नी। तन्नाममात्रग्रहणेऽर्थान्नायकेन कृते सति सद्यस्तस्कालमेव मानस्य परिग्रहोऽङ्गीकारस्तेन ग्लपितया खिन्नया मुग्धया स्वाचै- र्यमजानन्त्या चाटूनि प्रमादात्तन्नामग्रहणं न तु मे तस्यामासक्तिरित्यादिप्रियभाषणानि कुर्वन्नपि। आवेगात् । कोपावेशात्। अवधीरितोऽवझ्ञातः प्रियतमस्तूप्णीं स्थित आला- परहितः स्थितः प्रसादज्ञानाय न तु निद्रितः । तत्क्षणं तूप्णीस्थितिक्षण एव स्वापस्य सर्वथा दुर्लभत्वेन सुप्त इव मा भूदित्यौत्सुक्येनातिशयितवक्रीकृतग्रीव यथा तथा पुनर्वी- क्षितानन्वरं वीक्षित इत्यर्यः । तत्क्षणादितिपाठेपि तथैव । कोपपराङ्मुखग्लपितयेति पाठे कर्मधारयः । अत्रौत्सुक्यस्येति । सुरतविषयस्येत्यर्थः । न तु सत्या अपि कोपशान्तेः। तदनुभावानुपादानादिति भावः । १र. स. पराड्मृसगल। २ क. ख. क्षणान्मा सू। ३ क. धंः । शान्ता ४ ग. वि।न ठ।

१३२ [४च० उल्लास]

उत्सिक्तस्य तपःपराक्रमनिधेरेभ्यागमादेकतः सत्सङ्गप्रियता च वीररभसोत्फालश्ष मां कर्थतः ॥ वैदेहीपरिरम्भ एषं च मुहुश्चैतन्यमामीलय- न्नानन्दी हरिचन्दनेन्दुशिशिर: सिग्धो रुणन्धयन्यतः।।५३।। अत्राSडवेगहर्षयीः संधि: । क्काकार्य शशलक्ष्मण: क्व च कुलं भूयोऽपि दश्येत सा दोषाणां प्रशमाय नैः श्वुतमहो कोपेऽपि कान्तं मुखमू॥ किं वक्ष्यन्त्यपकल्मपाः कृतधिय: स्वमेऽपि सा दुर्लभा चेतः स्वास्थ्यमुपैहि कः खल्ल युवा थॅन्योऽधरं धास्यति॥५४॥

अत्र पूर्वार्षे संभ्रर्मात्मक आवेगः । उत्तरार्धे हृर्षः । अनयोस्तुल्यमेवाSडस्वादः । शबलता यथा-क कार्यं शशलक्ष्मण०। उत्सिक्तस्येति। परशुरामागमने रामवच एतत्। उत्सिक्तस्य र्यातस्याहंकृतस्य चेत्यर्षः । तपःपराक्रमयोनिधेः स्थानभूतस्येद्दशस्याभ्यागेमादगमनेनैकत एकस्यां दिशि सतः समीचीनस्य परशुरामस्य सङ्गे या प्रियता प्रेम तत्। वीरस्य रभस उत्साहः । तस्योस्फाल उद्देकः ! वीरोचितोत्साहोद्रेक इत्यर्थः । एतौ द्वावपि मां कर्षतः । अत्र चकारद्वयं द्वयोः प्राधान्यसूचनाय । अन्यतोऽन्यस्यां दिशि एपोऽनुभूयमानो विदेहो जनकः स एव विदेवः कामः। तदीयायास्तस्यास्तद्विजये सहायत्वात्। तस्याः परिरम्भ आश्लेषो मां रुणद्धि च । मुनिपार्श्वगमनं प्रतितघ्नातीत्यर्थः । चकारः पूर्वोंक्ततुल्यकाल- त्वमृचनाथ। ननु एकपरीरम्भकार्यस्य द्वाभ्यां सत्सङ्गप्रेमवीरोत्साहाम्यां जन्यमानकार्यस्य तुल्यकालस्वं तस्य ताम्यां तुल्यतां निनाऽनुपपन्नमित्यतस्तत्संपादके विशेषणे आह- मुहुरित्यादि। आमीलयन् । विपयान्तराव्ययावर्तयन् । हरिचन्दनेन्दुवच्छिाशिर: शीतलः स चासौ स्ति्िग्धश्च प्रेमसंवलितश्चात एव रुणद्धीति युक्तम् । स्न्निग्धेनं युद्धा- न्रिवर्तनात्। स्पर्श इति पाठान्तरम् । अत्र मुनावत्यादरणीयत्वज्ञानजन्यत्वराविशेषः पूर्वधगम्यः । हर्पस्तृत्तरार्धगम्यः । अनयोरिति। अत्र परिरम्भकृतहर्षेण सत्सं- अप्रियतोत्साहोभयकृतत्वादावगस्तुल्य इति वोध्यम्। क्वाकार्यमिति। पुरुखस उर्वशी प्रत्युक्तिः । अकार्यमे। उत्तमजायां देवक- न्यायामासक्तिरूपम्। क्वद्वयेन ज्ञानद्वयस्य सहानवस्थानप्रतिपत्तिः । तेनात्यनौचित्यं १ क. रम्युद्रमा।२ क, बहुशद्दै। ३ क. ग. 'योः । क्ा°।४ क. क्वाकृत्यं श°। ५ क. पाणामुपशान्तये श्र। ६ क, ख, ग, मे। ७ क,न्यो धरं धास्य।८ क. "मादावे० । ९ क, ख, बमने। १० क, 'ग्वे यु ११ क.मू। देव।

[४च० उल्लास:] काव्यप्रकाश: । १३३

भावस्थितिस्तूक्ता। उदाहृता चे जाने कोपपराङमुखीत्यादिना। मुख्ये रसेऽपि तेऽङ्गित्वं पामुवन्ति कदाचन। ते भावशान्त्याद्यः । अङ्गित्वं राजानुगतविवाहप्रवृत्तभृत्यवत्। अत्र कवाकार्यमित्यादौ वितर्कः, भूयोऽपीत्यौर्सुक्यम्,दोषाणामिति मतिः, कोपेऽपीति स्मृतिः, किं वक्ष्यन्तीति शङ्का, स्वप्नेऽपीति दैन्यम्, चेतः स्वाध्यमिति धृतिः कःखस्विति चिन्ता स्फुटं पूर्वपूर्वोपमदेन प्रतीयमाना शवलता चमत्कारभूभिः । ननु भावस्य शान्त्यादिवस्स्थितिरपि प्रकार: संभवत्येव। तस्कथ नोक इति चेन्न। भावोक्त्यैव तदुक्त्तेः । भावस्थितेर्भावाभिन्नत्वात्। ननु व्यभिचारिस्थले नियमतो मुख्यस्य रसस्यावस्थानं तस्कथ भावोदाहरणमेतत्। कथं वा भावध्वनित्वम्। रसाङ्गस्वेन तेपां गुणीभावादित्यत ाह-मुख्ये रसे०। ते भावशान्त्यादयः । कदाचन । यदा त एवाङ्गित्वेन विवक्ष्यन्ते। विवह्नप्रवृत्तरा- जानुगम्यमानभृत्यवत्। व्यज्यते। अत्र शान्तसंचारिषितर्कावगर्मः । अत्र शशलक्ष्मण इत्यनुचितम् । भूयोऽपीत्या- दिव्यङ्गधेन शृङ्गारसंचार्योत्सुक्येन शान्तसंचारिवितर्कवाधनम्। एवमग्रेपि संगमनीयम् । अपिना संभावनौत्कट्यम् । श्रुतं शास्त्रश्रषणम्। दोषाः प्रमादादयः । प्रशम आत्यन्ति- कनाशः । इतो मतिः । कोपेऽपीत्यादितः स्मृतिः । कान्तम् । अर्थात्तस्याः । कृते सदाचारे धीयेंपां ते पण्डिता अपकल्मषास्तिरस्कृतपापकर्माणः। इतः शङ्का। स्वप्रेऽपि अदृष्टाक्रुता पूर्वघटकेऽपि। इतोऽभिमताप्राप्तिप्रयुक्तदन्यम्। चेत इत्यतो धृतिः । क इत्यादितश्चिन्ता । धन्यः, नाहमिव मन्दभाग्यः । घास्यति पास्यति। वितर्कमतिशङ्काधृतीनां शान्तसंचारिता। इतरेषां शृङ्गारसंचारिता। शबलतेति । अत्र पार्यन्तिकचिन्तया शान्तोपम्देन शृङ्गारस्य विश्रान्तिः । सा च शत्रुविजयपूर्वकराज्यलाभ इव प्रकर्पनिदानम्। भावाभिन्नत्वा- दिति। प्रशमाद्यवस्थाचतुप्करहितो भाव एव भावस्थितिरिति भावः । व्यभिचारिस्थल इति। प्राधान्येन व्यज्जितव्यभिचाँरक इत्यर्थः। रसाङ्गत्वेनेति। एवं भावशान्त्यादेरपि रसानुभावत्वेन तदङ्गस्वं बोध्यम्। भावशान्त्यादय इति द्वंद्वः । अद्गि- त्वेन। प्राधान्येन। विवक्ष्यन्त इति। एवं च यत्र विभावादिव्यक्तस्थाय्यंशोद्रेककृत आस्वादस्तत्र रसध्वनित्वम्। यत्र स्वानुभावव्यक्तव्यभिचार्याद्यद्ेककृतस्तत्र भावादिध्वनित्वम्। यत्र व्यङ्गयीभूतमपि व्यभिचारिणमनपेक्ष्य विभावानुभावोद्रेककृतस्तत्र वस्त्वलंकारध्वनित्व-

१ क. स. ग. तानाम्। भा।२ क. तिथोका। ग. 'निरुका। ३ स, ग, च । मु। ४ स. त्वं च रा। ५ क, यदैवा। ६ ग, मः १ भृयो। ७ ग, चारिके।

१३४ प्रदीपोद्द्योससमेत :- [४ च० उछलास:]

शब्दार्थोभयशक्त्युत्थस्त्रिधा स कथितो ध्वनिः ।

यशक्तिमूलानुरणनरूपव्यङ्गन्यक्रेति त्रिषिधः । तत्र अलंकारोऽथ वस्त्वेव शब्दायत्रावभासते ।। ३८ ॥ प्रधानत्वेन स ज्ञेयः शब्दशक्तरुद्भवो द्विधा।

घण्टायां हन्यमानायां मुख्यशब्दानन्तरं यथा क्षोवीयानपरोऽनुरणनरूप: शब्दः प्रतीयते सद्वस्संलक्ष्यक्रमा व्यङ्षँधस्य स्थितिर्यत्र सः। शब्द्श्ार्थश्रोभयं चेति द्वंद्वः। तेन

शब्दशक्तिमूलस्वं चैतदेव यत्तेनैव शब्देन तदर्थप्रतीतिनंतु पर्यायान्तरेणापि । एतद्वैपरीत्यं चार्थशक्तिमूलस्वम्। न स्वभिधया तत्प्रतीतिरिति। एतेन अभिधाया यत्र न नियमनं तत्रैष भेदो द्रष्टव्यः । तन्नियमने नु नाभिघामूलत्वम् । कि तु व्यञ्ञेनाभूछत्वमेव 'भद्रात्मन'-इतिवद्धवेत्, इति यत्केनचिदुक्तं तन्नाSडदेयम्। भद्रात्मनः-इत्यादेरप्येत- द्देदस्वेनेष्टत्वात् । अन्यथा तस्य सर्वभेदवहिर्भावापत्तेः । कि च प्रथमोदाहरणे प्राकरणिकाप्रा- करणिकयोरिति व्याख्यानन, द्वितीये भवानित्यनेन, तृतीयेऽसीत्यनेन प्रकरणस्याभिधानि यामकस्यें स्पष्टस्वात्तेषामृदाहणत्वं विरुध्येत । तस्माद्ययोक्तमेर्व न्याय्यम्। तेषु मघ्ये-अलंकारोऽथ०।

मिति भाव: । रससंप्केनोन्टस्य भावशान्त्यादेरापातत एव चमरकारित्वम् । पर्यन्ते तु रसस्यैवेति बोध्यम्। यथा हस्त्यश्वादिभिरलंकृतो भृत्य आपाततः प्रेक्षकाणामुत्पादितविस्म- योऽपि दृष्टे राजन्येवमनुग्राहकोडयं राजा यदुपकरणीभूय भृम्यं विवाहयतीति राजोत्कर्ष एव पर्यवसानमिति दिक्। संलक्ष्यक्रमव्यङ्गचेति । व्यक्षकेन सह संलक्ष्यः क्रमो यम्य तादृशव्यङ्गचकस्ये- त्यर्थः । अनुस्वानाभः । प्रतिध्वनिसद्ृशः । शब्दार्थयोरेकव्यङ्गयस्यापरव्यङ्गयत्वनि-

दुभयसंबन्धसंवलने तूभयशक्तिमूलत्वं द्रष्टव्यम् । अलंकारोऽथेति। अथेति विकल्पे।

क, ग. त्रिधा। २ क. 'करयभेदमाह ।३ क्र.हधस्थि•।४ क 'अनमू० । ५क. 'स्य मृश्वा° • ६ रु व ज्पायः । ते० १७ क. 'धान तुभ।

[४ भ०उखास: ] काव्यप्रकाशः। १३५

वस्त्वेवेत्यनलंकारं वस्तुमात्रम्। आद्यो यथा- उल्लास्य कालकरवालमहाम्बुयाहं देवेन येन जरठोजितगर्जितेन। निर्धापित: सकल एव रणे रिपूणां धाराजलैस्त्रिजगति ज्वलितः प्रताप:।५५। अत्र वाक्यस्यासंबद्धार्थामिधायकत्वं मा प्रसाङ्क्षीदित्यभाककरणि- कप्राकरणिक योरुपमानोपमेयमावः कल्पनीय इत्यत्रोपमालंकारो व्यङ्ग्घः। शब्दशक्तिमूलानुरणनरूपव्यङ्गयो द्विषा। भलंकृतस्यानछंकृतवस्तुमात्रस्य वा प्राधा- न्येन प्रकाशावित्यर्थः । तत्राSडय्यो यथा-उल्लास्य कालकरवाल० । कालो वैरिसंहर्ता यः करवाल: स एव महदम्बु धाराजलं वहतीति महाम्बुवाहः । यद्वा मह उॅल्सवः स एवाम्वु तद्वाहः । गर्जितं सिंहनादः। अत्र करवालमुल्लास्य एतावन्मात्रे वक्तव्ये यदेतादृशशब्दप्रयोगस्तस्यासंबद्धार्थकता मा प्रसज्यतामित्यप्राकरणिकै- रिन्द्रवारिवाहादिभि: प्राकरणिकानां राजकरवालादीनामुपमानोपमेयभावे कवेस्तास्पर्यमिरय्ुप- मालंकारो व्यङ्यः । स च शब्दशत्तिमूलः । पर्यायान्तरेण भूपादिना तदर्थोपस्थितौ तदप्र- तीतेः। एवमग्रेडप्यूह्चम्।

पाधान्येनेति। उल्लास्येति । अत्र वाच्यपक्षे येन प्रकृतेन देवेन राज्ञा जरठं कठोरमूर्जितं मलवत्। गर्जितं सिंहनादो यस्य तथाविधेन कालो वैरिसंहर्ता यः करवालः खङ्गस्तन्र यन्महदम्यु धाराजलं तस्य वार्हे: प्रसरणं तदुलास्य तीक्ष्णीकरणेनाधिकं कृत्वा धाराजलै: खड्गधा- राकान्तिभिः । खड्गरत्नादिकान्तौ लोके पानीयादिपद्प्रयोगात् । पानीयपर्यायस्य च कान्तिवाचकस्वात्। रणे सङ्यमे रिपूणां शत्रूणां त्रिजगति ज्वलितोSतिप्रसिद्धिं प्राप्तः सकल एव प्रतापो निर्वापितः शमितः । व्यङ्गयपक्षे तु येन देवेन मेघाधिपतिनेन्द्रेण कालकरं कृष्णरश्मि वालं नवीनम्। वबयोरैक्यात्। जरठोर्जितगर्जितेन विशिष्ट महाम्बु- वाहं मेघमल्लास्य प्रकाश्य रणे। अङ्गारादिषु जले पात्यमाने जायमानः शब्दो रणः । तस्मिन्सति धाराकृतिभिर्जलैस्त्रिभुवने रिपूणामर्थाज्जलशत्रृणां तेजसां सकलः प्रकृष्टस्ताषो निर्वापित: शमितः । धाराजलमिति। जलं तैक्ष्ण्यमापश्च। जल घातन इति घातौ घातन तैक्ष्ण्यमिति व्याख्यानात्। असंबद्धार्थकत्वम्। अविवक्षितार्थत्वम्। तथा सत्यपुष्टार्थतापत्तिरिति भाव: 1 अलंकारो व्यङ्गय इति । अत्र व्यङ्गयार्थाभिन्नस्वेनाध्यवसितश्लिष्टशब्दोपात्त १ स्न. 'त्यलंकारभिन्नं व २क.धायित्व, ३ ग हिति प्राकरणिकाप्ाकरणिकयो।क उदवः ।५ क, हः संप्रसार"।

१३६ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [४ च० उलास: ]

तिग्मरुचिरप्रतापो विधुरनिशाकृद्विमो मधुरलीलः। मतिमानतत्त्ववृत्ति: प्रतिपदृ पक्षाग्रणीर्षिभाति भवान् ॥ ५६ ॥ अत्रैकैकस्य पदस्य द्विपदत्वे विरोधाभास: । एषमलंकारान्तराण्यपि। यथा-तिग्मरुचिरप्रतापो० । अन्र तिग्मरुचिः, अप्रताप एवं क्रमेणेकैकपदस्य द्विपदत्वे विरोधाासः । विशेषणकृतं सादृश्यं प्रतीयते। उक्तयुक्क्तेः। परं तु द्वितीयार्थप्रतीतिमन्तरा नोपमावगमः । तदवगमे च शब्दशक्तिर्मूलमिति तव्यपदेशः । यद्यप्युपमानभूतद्वितीयोर्थस्य वस्तुभूतस्यापि व्यङ्गयत्वमस्ति तथाऽप्युपमामुखेनैव तेपामुपमेयोत्कर्षकत्वादलंकारध्वनित्वम्। प्रकरणेनाभिधा- नियमनाच्छिल्ष्ट श्द्रोपात्तद्वितीयार्थस्थापि व्यङ्गयस्वमेवेति भावः । तदुक्तं प्राकरणिकाना मिति। नतु नृपमहेन्द्रादे रूपकमेव व्यङ्ग्यमस्तु। एवं च करवाल एवाम्वुवाह इत्यर्थसाम्रा- ज्यात्तद्यारन्यानक्केशोऽपि नेति। तन्न प्रकरणाद्वर्ण्यस्य राज्ः प्रतीता श्लिष्टशव्दमहिस्र्रा देवेन्द्र- स्यापि प्रतीतौ परस्परं तयोरसंत्रन्धे वाक्यभेदापत्त्या द्वितीयार्थस्य वर्णनीयोत्कर्पानाघायकत्वे तादृशशब्दविन्यासरूपकविप्रयासानर्थक्यापत्त्या चाङ्गाङ्गिभार्वेः कार्यः । तत्रेन्द्रसंवन्ध्यम्वु- वाहस्य राजसंव्रन्धिकरवालं प्रति विशेष्यस्वादिन्द्रस्यापि राजविशेष्यत्वापत्त्या राजैव महेन्द्र इत्यर्थप्राप्ताविवक्षितमहेन्द्रप्राधान्यात्तद्रतरेव व्यङ्गयस्वापत्तावसंबद्धार्थकत्वं तदवस्थमेव स्यात्। उपमायां तु महेन्द्र इव राजेत्यथें राजगतोकर्षप्राधान्यात्तद्वतरतिलाभरूपेष्टसिद्धिः। यद्वा

तिग्मेति। हे विभो स्वामिन्भवान्विभाति शोभत इत्यन्वयः । तद्विशेषणानि। खळेषु तिग्मः सुजनेषु रुचिरः प्रतापो दण्डादिननितं तेजो यस्य सः । तथा विधुराणों शत्रूणां निशेव निशा मरणं तत्कर्ता । मधुरा मनोज्ञा लीला चेष्टा यस्य सः । मतिः शास्त्रादितास्पर्यनिर्णायिका बुद्धिर। मानश्वित्तसमुन्नतिः । तयोस्तत्वेन याथाथ्येंन वृत्तिर्यस्य सः । प्रतिपदं प्रतिस्थानं पक्षाणामात्मीयानामग्रणीरित्यविरोधः । विरोधपक्षे तु तिग्म- स्तीक्ष्णः । अथ च रुचिरः । यद्वा तिग्मरुचिः सूर्यः । अप्रतापः प्रतापरहितः । विधुश्चन्द्वोऽ- निशाकृद्वात्रिकृन्न। मधुर्वसन्तोऽलीलो लीलारहितः । मतिमान्, अतत्त्ववृत्तिः। तत्त्वे ब्रह्मणि न वर्तते। अतत्त्वेऽवस्तुभूते वर्तत इति वा। प्रतिपत्प्रथमा तिथिः । अपक्षाग्रणीः पक्षस्याSS- दिभूता नेति। विभः, विगतकान्तिविंभाति शोभते। द्विपदत्व इति। सामाजिकानां वासनावलाद्द्विपदत्वज्ञानेऽपि अप्रकृततया द्वितीयार्थस्य तस्संबद्धविरोधस्यँ व्यङ्गयत्वमक्षत- मिति बोध्यम्।

१ ग. ·यार्थेऽस्य। २ क.ति। यद्यप्यत्र रूपकमपि संभवति तथापि रूपकस्यापि सादृश्य- मल० । ३ ग, ते ने। प्र०। ४ ग, ·वः कल्प्यः । ५ ग.प्राप्त्या तद्र । ६ ग. ्यत्र सः ।. ७ कर. ग.स्य च उ ,

[४च०उल्लासः ] काव्यप्रकाश: । १३७

अमितः समित: पाप्तैरुत्कर्षैहर्षद प्रभो। अहितः सहित: साधुयशोभिरसतामसि॥।५७॥ अत्रापि विरोधाभास: । निरुपादानसंभारमभित्तावेव तन्वते। जगज्चित्रं नमस्तस्मै कलाश्लाध्याय शूलिने ।। ५८॥।

पदाभेदेऽपि विरोधाभासो यथा-अमितः समित:०। ननु विरोघस्य कि सर्वत्र व्यङ्गयस्वमेव। नेत्युच्यते। तत्कियती सीमा। अपिशब्दा- देर्विरोधव्यञ्ञकस्य भावे वाच्यत्वं तद्भावे व्यङ्गयत्वमिति- निरुपादान०। चित्रं नानाकारमालेर्यं च। कला चन्द्रस्य षोडशो भाग: कौशलं च। अत्रोपादानैर्मि- सावालेख्यकारिम्यः कलाव्दयः शूलिनो न्यतिरेको व्यङ्गयः । तस्य चित्रकलाशब्दयोः परिवृत्त्यसहत्वेन शब्दशक्तिमूलता।

अमित इति। हे हर्षद शत्रुहर्षखण्डक मित्रहर्षदायक प्रभो स्वं समितः सङग्रामास्प्रा- सैरुस्कर्पेरमितः परिच्छिन्नत्वरहितः साधुभिर्यशोभिः सहितः, असतां खलानां अहितेः। यद्वाS- मित इति क्विवन्तम्। अमितात्सङ्ग्रामाह््घैरुत्कर्पैहपदेत्यादि पूर्ववत्। विरोधपक्षेऽमितः मितं मानं तद्रहितः । समितो मानसहितः । अहितो हितरहितो हितसहितश्र । अत्राप्य- प्रकृतत्वाद्वितीयार्थस्य विरोधो व्यङ्ग्य इत्याहुः। विरोधव्यञजकस्येति। एतेन निपा- तानां द्योतकत्वं ध्वनयति। भावे वाच्यत्वमिति। स्फुटद्योतितस्य विरोधस्य तदाक्षिप्त- द्वितीयार्थस्य च वाच्यकल्पत्वादिति भावः । व्यङ्गचत्वमिति। द्वयमपि सामानाधिकर- ज्यसत्त्व एवेत्यपि बोध्यम् । शनिरशनिश्रेत्यत्र प्रदीपस्वरसात्। अन्ये तु सामानाधिकरण्य- मपि वाच्यत्व एव नियामकमित्याहुः । निरुपादानेति । उपादानसंभार उपकरणसमूहस्तूलकादिकम् । तद्रहितं यथा स्यात्तथाऽभित्तावेव शून्य एव चित्रं नानाकारं जगत्तन्वते कुर्वते तस्मा अनिर्वचनीय- स्वरूपाय कला चन्द्रस्य पोडशो भागस्तेन छ्ाव्याय शूलिने महादेवाय नमः । पक्षे चित्रमालेख्यम्। कला, आलेख्यक्रियाकौशलम्। अत्रोपादानैरिति। अप्रकृत- तया व्यङ्गथेनाSडलेख्येनानुभावेन व्यङ्गयात्स्वकर्तुरप्रकृताच्छूलिनो व्यतिरेको न्यङ्ग्य एवेति भावः । न चौस्य कविगतशिवविषयरति प्रति गुणत्वम्। वाच्यापेक्षया प्राधान्यमात्रेण

१ .. पंदः प०।२ क. तः असि। विरोधपक्ष। २ग. °नान्न क। 16

१३८ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [४ च०उक्कास:]

अन्र व्यतिरेकः। अलंकार्यस्यापि ब्राह्मणश्रमणन्योयनालंकारता। वस्तुमात्रं यथा- पन्थिअ ण एत्थ सत्थरमत्थि भणं पत्थरत्थले गामे। उण्णअपओहरं पेख्खिऊण जइ वससि ता वससु ॥५९॥ अत्र यहुपभोगक्षमोऽसि तदाSडस्स्वेति व्यज्यते।

ननूदाहृते पूपमादीनां प्राधान्यं न वा। आद्ये कुतस्तेषामलंकारत्वम्। अन्यानलंकरणात्। द्वितीये कुतोऽस्य काव्यस्य ध्वनित्वम्। व्यङ्गयस्याप्राधान्यादिति चेन्न। पूर्वमयमलंकार आासीदित्येतावता Sलंकारज्यपदेशात्। यथा ब्राह्मणपूर्वतौद्धसंन्यासिनि ब्राह्मणव्यपदेशः। नन्वेवं व्यपदेशसमर्थनेऽप्यलंकारध्वनित्वं न समर्थितमिति चेन्न। अलंकारपदेन तद्योग्य- ताया विवक्षितत्वात्। न चैवं रसादिध्वनावप्यलंकारध्वनित्वप्रसङ्गः । संलक्ष्यक्रमस्यैव ताह- शस्य तथाभिप्रेतत्वात्। वस्तुतस्तु प्राधान्याप्राधान्ये व्यङ्ग्यस्य वाच्यापेक्षयैव न तु रसा- पेक्षयाऽपि। तद्पेक्षया सर्वत्र गुणीभावात्। तथा चोपमादीनां रसाङ्गतया Sलंकारस्वं वाच्या- पेक्षया प्राधान्यं चेति न दोषलेशावकाशः । वस्तुमात्रं यथा-पन्थि अ०। अत्र पथिकेन प्रावृडारम्भे ग्रमणीवध्याः सत्थरमेत्थास्थि इति पदेन संभवन्याजेन स्स्तरं पृष्टायाः कस्याश्चित्समुचितोत्तररूपे वाक्ये यद्यपभोगक्षमोऽसि तदाSSसस्वेति

पूर्वमयमिति। वाच्यतादशायामित्यर्थेः । न चैवमिति। तेषामपि रसवदाद्यलं- कारत्वयोग्यत्वादिति भावः । स्वयं दूती ध्धर्थे: पदैराच्छाद्य रहम्यं कथयति-पन्थि अणेति। पथिक नास्ति स्नस्तरमत्र मनाक्प्रस्तरस्थले आमे। उन्नतप्योधरं दृष्टा यदि वससि तदा वस । पथिक प्रस्तराणां पाषाणानां स्थले तन्मयेऽस्मिन्ग्रामे न तु नगरे मनागल्पमपि स्नस्तरं कटाद्यास्तरणं नास्ति तच्छयनसामग्र्यभावेऽपि उन्नतपयोधरं मेघं दृष्टा यदि तत्प्रतिब- न्धाद्वससि तदा वसेत्वापाततो वक्त्यभिप्रायः। पाषाणवाहुल्येन तृणदौर्लम्यम्। व्यब्जनया तु पाषाणानां तत्त्वेनाध्यवसितानां मुर्खाणां स्थले तन्मये ग्रामे सत्थरं शास्त्रं मनागीषद्पि नास्ति। तथा चाSडकारङ्गितज्ञानधिकरण ग्रामे सति चैवंविध उद्दीपने मेघे श्ेषमर्यादयोन्नतस्तनदर्शने च को नामोपभोगक्षमोऽन्यत्र गन्तुमर्हतीति वक्त्यभिप्रायः प्रकाशते।

१ क. अभ्यस्यान। २ क. धान्य व्य०। ३ ग. र थरः । रवयं।

[४ प• उल्लास: · ] काव्यभकाश: । १२९

शनिरशनिश्व तमुज्चैरनिहन्ति कुप्यसि नरेन्द्र यस्मै त्वम। यंत्र प्रसीदसि पुनः स भात्युदारोऽनुदारश्च ॥ ६० ॥ अत्र विरुद्धावपि त्वदनुवर्तनार्थमेकं कारय कुरुत इति ध्यन्यते।

व्यज्यते। तच्चे पओहरेति शब्दशक्तिमूलमिति तैथा-शनिरशनिश्र०। भन्न प्रथमार्थे शनिरशनिश्चेत्यनेन विरुद्धावपि स्वदनुवर्तनार्थमेकं कार्य कुरुत इति वस्तु खवन्यते। न तु विरोधालंकारः । शनिरशनिरित्यनयोः सामानाधिकरण्याभावात्। विरो- धस्य च तत्रैव विश्रान्ते: । द्वितीयाधे तु नोदाहरणम् । तत्र चशब्दस्याप्यर्थत्वे विरोधस्य वाच्यत्वात्। समुच्चयमात्रार्थत्वे तु विरोधस्यैव व्यङ्गयत्वादिति ।

तच्च पओहरेति। तस्य परिवृत्त्यसहत्वादिति भावः । एवं सत्थरपद्मनि बोध्यम्। सत्पर शासत्रमास्तरणं च ।.शास्त्राभावोन्नतमेघस्तनादिदर्शनहेतुकता वसेत्यादिगम्यायां गतिनिवृत्तौ। शब्दान्वयाद्यनुविधानस्य स्फुटस्वात्। एतेन कुलजोक्तावुक्तार्थानवभासाद्वक्तप्रतिपाथौचि- स्याद्यपेक्षणेन नास्य केवलशब्दशक्तिमूलत्वम्। अर्थव्यअ्जकतायामिष तेषां सहकारित्योक्त रिति परास्तम्। अर्थव्यञ्जकतायां तेषामावश्यकत्वमात्रं न तु शब्दव्यञ्जनायां सर्वथाऽनुपयो- गस्तत्र प्रतिपादितो मानाभावात्। अत एव गुर्वादि प्रत्युक्तात्मुरभि मांसं भुङ्ग इत्यादितो न द्वितीपार्थप्रतीतिः । अस्ति हि शब्दन्यअ्जना क्वचित्तत्साहाययेन विनाSपीस्यन्यदेतत्। न चात्र पयोघरादिपदादुपस्थितार्थद्वयस्य परस्परमसंबन्धाद्वाक्यभेदापत्तिः । इष्टत्वात्। न य वाच्यव्यक्कययोरसंबन्धेSसंवद्धार्थकत्वापत्तिरिति वाच्यम्। आ्म्यतापरिहाराय संगोपनाय च वाच्यार्थाच्छादितव्यङ्गघार्थस्य प्रतिपाद्यतयाSSच्छाद्याच्छादकरूपसंवनधस्य विवक्षितस्य सत्त्ये- नाक्षतेरित्याहुः । शनिरिति। शनिग्रंहः । अशनिर्वज्रम्। पुनस्त्वये। उदार उद्भटः। अनुदारः, अनुगतदारः। पदत्तैश्वर्येणाप्रवासात्। नोदारो यम्मादिति वा। पक्षेऽ्शनिः शनिविरोधी । नलोऽसुरादाषिव विरोध्यर्थकत्वात्। अनुदार उदारादन्यः । विरुद्धावपीति। नजत्र विरोध्यर्थक इति भावः । सामानाधिकरण्याभावादिति। एकधर्मिगतत्वेन शनि- स्वतद्भिन्नत्वयोरप्रतिपादनादिति भावः । नजो भिन्नार्थत्व एव विरोध इत्यपि बोष्यम्ँ। अत्र सामामाधिकरण्याभावेन चस्य समच्चयार्थत्वादप्यर्थत्वाभावेन च विरोधस्यावाच्यत्वेऽपि

१ फ. यस्मैःप्र'। २ क. ति व्यत्ययेन व्यज्थते। ३ क 'घ श०। रक, तथा या। ५क. "तात्। वक्तवैशिषट्यादेः शब्दशक्तिमलेऽपि कचित्सहकारित्वात्। अत्र पयोधराहिपदादुपस्थिता- येद्यस्म आम्यतापरिहाराय संगोपनाय चव स्यार्या ्छदितव्यक्गयार्थम्य प्रतिपाद्यता। मचछाया च्छादकरूपसंबन्धस्य विवक्षितस्य सरबन नासंवद्वारयता। वाक्यभेदरवत्रेष एव। शनिरिवि। ६ ग *म्। केजितु शनिरशनिषेमत्र सामा।

१४० प्रदीपोद्द्योत समेत :- [४च० उल्लास:] अर्थशक्त्युद्वोऽप्यर्थो व्यअ्कः संभवी स्वतः ॥३९॥ भौढोक्तिमात्रात्सिद्धो वा कवेस्तेनोम्भितस्य वा। वस्तु वाऽलंकतिर्वेति षड्भेदोऽसौ व्यनक्ति यत् ॥ ४० ।।। वस्त्वलंकारमथवा तेनायं द्वादशात्मकः । अर्थो द्विविधः । स्वतः संभवी इदप्रथमकल्पितश्रेति। तत्र स्वतः संभवी न केवलं भणितिमात्रनिष्पन्ञी यावद्वहिरॅप्यौचित्येन संभाव्यमान: । कविनां प्रतिभामात्रेण वहिरसन्नपि निर्मितः कवि- निबद्धेन वा वत्क्रेति द्विविधोऽपर इति त्रिविधः। वस्तु वाडलंकारी वाऽसाविति षोढा व्यक्षकः । तस्य वस्तु वाऽलंकारो वा व्यङ्गन्च इति द्वादशभेदोऽर्थशक्त्युद्भवो ध्वनिः। क्रमेणोदाहरणानि-

अर्थशक्तिमूळानुरणन रूपं व्यङ्गयं विभजते-अर्थशक्त्युद्धवो०। स्वतः संभवी न केवलं भणितिनिप्पन्नशरीरः । अपि तु बहिरप्यौचित्येन संभाव्यमानः। प्राढोक्तिमात्रास्सिद्धः। वहिरसन्नपि वक्तप्रतिभामात्रेण तथा निर्मितः । अयमर्थ :- व्यक्ष-

मात्रसिद्धश्च। स त्रिविधोऽपि वस्तुमात्रमलंकृतिवेति षड्विधो व्यक्षकः । पप्णां व्यङ्गय- मपि प्रत्येकं वस्तु वाऽलंकृतिर्वेति द्वादश भेदा भवन्ति ।

व्यङ्गयत्वमस्त्येव। परं तु वस्तुन एव राजोत्कर्पकतया प्राधान्याद्वस्तुध्वनित्वेन व्यवहार इत्याहुः। तेनोम्थितस्येति। कविनिवद्धस्येत्यर्थः। वृद्धोक्तिविषया्छिशूक्तिविषय इव क्यु- क्तिविषयात्तन्निवद्धोक्तिविषयश्चमत्कारीति भावः । इतः परं च प्रणिघानप्रतीतिकतया चमत्कारस्य स्थगनान्न कविनित्रद्धनिबद्धवक्त्रादेः धृथग्गणनमिति वोध्यम्ं। भणितिनि- ष्पन्नेति। अत्यन्तासत्यप्यर्थ शव्दस्य ज्ञानजनकत्वादिति भावः । बहिरिति। लोकेऽ- पीत्यर्थः। भरीढोक्तिः । चमत्कायनुगुणोक्तिः। मात्रपदेन, वहिःसंभववारणम्। व्यङ्गयस्य स्वतः संभविनोSचमत्कारित्वात्तसकृता मेदा नोक्ता इति वोध्यम्।

१ स. 'द्रवेडव्यर्मे व्य। ग. द्रवेडप्यर्थो व्य।२ मात्रसिद्धो। ३ ख.कः। स्वतः संभवीदं प्रथमकल्पितक्षेति'धा5र्थः। तत्र । ग. कः। इद प्रथमकल्पितः स्वतः संभवी चेति द्विवि- धोर्थः । तत्र। ४. नायद०। ५ क 'हिरीचि । ६ ग. ना प्रौदोक्तिमात्रेण नि°:७ क. भा- नमा । ८ ग ोवेनि। ९क, प्रीढिमा1 १० क, धि वस्तुमात्रं प्रलेकमलं। ११ ग. न्। वहि । १२ ग 'r ! अलसे।

[४च ० उद्धास:] काव्यप्रकाश: । १४१

अलससिरोमणिधुत्ताणमग्निमो पुत्ति धणसमिद्धिमओ। इअ भणिएण णअङ्गी पप्फुल्लविलोअणा जाआ ॥ ६१ ॥ अत्र ममैवोपभोग्य इति वस्तुना वस्तु व्यज्यते । धन्याडसि या कथयसि प्रियसङ्गमेऽपि विश्रब्धचादुकशतानि रतान्तरेषु। नीवीं प्रति पणिहिते तु करे प्रियेण सख्य: शपामि यदि किंचिदृषि स्मरामि ॥ ६२॥ तत्र स्वतः संभविन्यर्थभेदचतुष्टये वस्तुना वस्तुनो व्यक्तिर्यथा-अलसशिरो०। अलसत्वेनान्यत्र गन्तुमनिच्छः। घूर्तत्वेन रतेप्वनादृतगुणः । धनसमृद्धिमत्तया कृपण इति निर्धार्य यत्प्रफुष्ठनयनत्वं वस्तु तेनान्यासामनाकर्षणीय इति ममैवोपभोगयोग्य इति वस्तु व्यज्यते। वह्तुनाऽलकारस्य यथा-धन्याSसि या० । अलसेति। अलसशिरोमणिर्धूर्तानामग्रिमः पुत्रि घनसमृद्धिमयः । इति जल्पितेन नताङ्गी प्रफुल्लविलोचना जाता ।। पतिवरां प्रति धात्याः प्ररोचनायोक्ति: दर्षार्धम्। उत्तरार्ध तु कवेर्षाक्यम्। हे पत्रि अयं वरोऽलसानां निरुद्योगानां शिरोमणिः श्रेष्ठो धूर्तानां चाग्रिमः श्रष्ठः प्रचुरधनसमृद्धि: । प्राचुर्ये मयट्। इति भणिते भाषिते लज्जया नताङ्गी काचित् प्रफुले हर्षविकसिते लोचने यस्यास्तादृशी जातेत्यन्वयः। अन्यत्रेति। प्रवासे नायिकान्तरगृहे म। रतेप्विति। रति- काले नायिकया दर्श्यमानगुणेष्वनादरवानित्यर्थः । इदमृपलक्षणं संभोगेष्वतृप्तत्वस्यापि। नताङ्गीस्वेन स्वस्या मानिनीत्वं नमस्कारद्वारा बोध्यते। ममैवेति। नाविद्ग्धाया इस्यर्थः । तद्विषयकं च कुमार्या ज्ञानं तदलसशिरोमणित्वादिश्रवणवशिष्टेन प्रफुल्लनयनत्वेन वस्तुना स्वहेतुहर्पन्यञ्जनद्वारेण तत्कारणीभूतं सामाजिकेषु व्यज्यते। धन्याऽसीति। रतिकथापरासु सरवीषु मध्ये रतिकालीनं स्वप्रियालापं कथित- वरता कांचिदुगहसन्त्यासत्वमिदानीं स्वरतिवाती कथयेति सरवीभिः प्रेरितायाः कस्या- शिदुक्तिरियम्। हे सखि या त्वं प्रियसंगमे रतान्तरप्वपि रतिमध्येष्वपि विश्वासर्युंक्तानां चाटुकानां प्रियवाक्यानां शतानि कथयि सा त्वं धन्याऽसीत्यन्वयः । प्रथमतः प्रिय- संगम एन विल्क्षणानन्दमन्थरतया तत्कथनमशक्यम् । तन्नापि रते। तत्रापि नाऽडदौ नान्ते किं तु मध्ये । तस्य च पुनरिदानीं स्मरणमित्याश्र्र्यभूतं तव सावधानत्वमिति भावः । मो: सख्य: प्रियेण नीवीं वसनग्रनथि प्रति करे प्रणिहिते करोऽर्पितव्य इति संकल्पविष- १ क मैव भो२ ग. टुवचनानि। ३ क. मयतया। ४ क, ग, 'चनोकिः। ५ ग. या दश्यमा। ६ क, ग, यु कचा"।

१४२ प्रदीपोद्दोतसमेत :- [४च• उलास:] अत्र स्वमधन्याऽहं तु धन्पेति व्यतिरेकालंकारः । दर्पान्धगन्धगजकुम्भकपाटकूट- संक्रॉन्त निघ्नघनशोणितशोणेशोचि:। वीरै्व्यलोकि युधि कोपकषायकान्ति: कालीकटाक्ष इव यस्य करे कृपाण: ॥ ६३। अन्र वाच्येन वस्तुना त्वमधन्या, अहं तु धन्येति स्वस्य व्यतिरेकालंकारो व्यज्यते। ननु व्यञ्जकोऽत्र धन्याऽसीति स्वत्पदार्थस्य व्यतिरेकालंकार एव। तस्कयं वस्नुव्यअ्जकतोदाह- रणमेतदिति चेन्न। संवोध्यव्यतिरेकस्तावन्न वाच्यः । आत्मनि कथनाभावस्याशाब्दत्वात्। व्यङ्गयस्तु यद्यपि भवत्येव, तथाऽपि तमनपेस्ष्यैवे वाच्येन वस्तुमाश्रेण यथोक्तव्यतिरेक- न्यञ्जनादिति । अकंकारेण वस्तुनो यथा-दपान्धगन्ध०। यीकृते सतीति यावत्। न स्वर्पित इत्यर्थः । अवाचकत्वापत्तेः । अभिप्रायस्य लघुस्वापत्तेश्। यदि किंचिद्पि स्मरामि तदा शपोम शपथं करोमीत्यन्वयः । भवतीनां शपथोऽ्हं तुन किचिद्वि स्मरामीत्यर्थः । यद्यपि शप उपलम्भन इस्यात्मनेपदं प्राप्नोति तथाऽपि शपथक- रणकप्रकाशनविवक्षाभावासं तत्प्रवृत्तिरिति स्पष्टमस्मत्कृतशव्देन्दुशेखरे। यदि किंचिदपि स्मरामीति वाक्यमध्ये सर्यः शपामीति गर्भितोऽपि गुणः । विवक्षितार्थस्य सत्यत्वप्रत्या- यनार्थत्वात्। अत्र पूर्ववाक्ये सोल्टुण्ठोक्तावेकस्या एव सौभाग्यगर्वितायाः संवोष्यत्वाद्धन्याS- सीत्येकवचनम् । स्रोत्कर्षसूचने तु वह्वीनां संबोध्यत्वात्सख्य इति बहुवचनमिति नासं- गतिः । अत्र च रतकालेऽपि विषयान्तरवेदनेन रागस्य कृत्रिमतामावेदयता चाटुकथनेन स्वम- धन्येति व्यज्यते । अन्तरापिशब्दाभ्यामत्यन्तानौचित्यप्रकाशनद्वारा तद्तिशयः । एवं बहुवचनस्थापि प्रतिरतिसमयं तथाभावसूचनद्वारा तद्यख्जकत्वम् । एवं शतानीति प्रातिप- दिकवचनयोश्च्ेति। तथोत्तराधेंन प्रियकरस्पर्शमात्रेण संमोहानन्दमन्थरत्वेनाकृत्रिमरागाति- शय विषयान्तरानुभवाभावं च सूचयताऽहं धन्येति व्यज्यते। तथा चोभयसंवलनेन व्यति- रेकालंकार इति ध्येयम् । यत्त्वत्र सखीं प्रति धन्यत्वोक्तिर्विप्रलिप्सया। तेन विवक्षिता- न्वयानुपपत्त्या धन्याऽसीत्यत्राधन्यत्वे लक्षणेति। तन्न। विप्रलिप्सयाऽपि सखीं प्रति कपटव- चनानौचित्येन संबोध्यायां धन्यत्वम्यैव विवक्षितत्वात्। अन्न वाच्येनेति। सर्खी प्रति धन्यस्वोक्तिरूपणेत्यर्थः । संबोध्यव्यतिरेक इति। संत्रोध्यसखीनिष्ठो व्यतिरेक इत्यर्थ: । दर्पेति । यस्य राजः करे कृपाणः खड्गो युधि युद्ध वीरैः कोपेन कषायाऽतिशयरक्ता कान्तिर्यस्य नादशः काली दुर्गा तत्कटाक्ष इव व्यलोकि दृष्टः । कीहशः । दर्पेण १ क. रेकाउउ ३ स. टकोटिसंक न्तिनि° । ४ क, क्ान्तिनि°। ५ क, परांचि :: व कव्येव ७ क, ग, सति न त्व°। ८ क, अभिप्रा १ ग. "पामीव्य। १० क. ग, " नवू. - १क यम्। अत्र।

[प० उकासः] काव्यप्रकाश: । १४३ अत्रोपमालंकारेण सकलरिपुंघलक्षेयः क्षणात्करिष्यत इति वस्तु। गाढकान्तदृशनक्षतव्यथा संकटादरिषधूजनस्य यः । ओष्ठविट्ठमद्लान्यमोचयान्नर्दशन्युधि रुषा निजाधरम् ॥६४॥ अत्र विरोधालंकारेणाधरनिर्दशनसमकालमेव शत्रवो व्यापादिता इति तुल्ययोगिता, मम क्षत्याऽप्यन्यस्य क्षतिरनिवैर्ततामिति तद्बुद्धिरु- स्प्रेक्ष्यत इत्युत्प्रेक्षा घ। एपूदाहरणेपुँ स्वतः संभवी व्यख्जकः।

अत्र कालीकटाक्ष इव कृपाणो व्यलोकीस्युपमा। न पुनरुत्पेक्षा । संभारवनाविरहात्। तैया घ सकलरिपुवलक्षयः क्षणात्करिष्यत इति वस्तु प्रकाश्यते। भलंकारेणालंकृतेर्यथा-गाढकान्तद्शन० । अन्न निजाधरदशनवैरिवधूर्जनोष्ठदशनव्यथामोचनयोः कारणकार्ययोः पौर्वापर्याभावलक्ष- णयाऽतिशयोक्त्याऽलंकारेण दशनसमकालमेव शत्रवो व्यापादिता इति 'समुचयोSसौ स त्वन्यो युगपद्या गुणाक्िया' इत्युक्तलक्षणसमुच्चयालंकारो धोत्यते। एप एव च

मदेनान्धस्य गन्धगजस्य। यस्य गन्धं समाघ्रायान्ये गजाः पलायन्ते स गन्धगमः । तस्य कुम्भयोर्गण्डस्थलयो: कपाटं मध्यभागः । विशालतया तदाकारत्वात्। तस्य कूटमग्रं तदेव कूट दुभेंदत्वात्। तत्र संक्रान्त्या संबन्धेन निघ्नं दृदसंवद्धं घनं निविदं यच्छोणितं तेन शोणं शोचिरयत्र। कालीकटाक्ष इवेति। अत्र शोणशोचि: कषायकान्त्यो- र्विम्बप्रतिबिम्वभावेन समानधर्मता । इयं चोपमा स्वतः संभविनी । सादृश्यस्य वहिरपि सत्त्वात्। संभावनाविरहादिति। संभावनायामनुगतवर्मस्यैव प्रयोजकत्वं न विम्बप्रति- निम्बभावापनस्थेति भावः । तया चेति। भत्र निर्दिष्टसाधारणवर्मेण सादृश्यपर्यवसाना- शोक्तव्यङ्गयस्य वाच्याङ्गतेति बोध्यम्। गाढेति। यो राजा युधि यृद्धे रुपा क्रोधेन निजाघरं दशन्रीणां शत्रूणां वधू- जनस्य स्त्रीसमूहस्यौष्ठरूपाणणि विद्रमस्य प्रवालस्य दलानि पत्राणि गाढस्यातिदुःसहस्य कान्तदशनक्षतस्य व्यथा पीडा तद्रपात्संकादमोचयत् । क्रोधाद्वैरिवधे तद्वधूनां रतिक्रांडा- विरहादन्तक्षताभाव इत्यर्थः । अतिशयोक्त्येति । एषैव प्रकाशे विरोधपदेनोच्यते । एष एवेति। प्रकृतानामप्रकृतानां वैकधर्मसंवन्धरूपतुल्ययोगितायाः प्रकृतेऽसंभव इति मावः । योगिता योगः । केचित्तु वीरानुभावत्वेन प्रकृतयोः स्वाधरदशनशत्रुव्यापादनयो- रैककीलिकस्वरूपैकधर्मसंत्रन्धातुल्ययोगिताSत्र। न च तत्र धर्मो गुणक्कियान्यतर एवेत्यत्र

१ स. पुक्ष°। २ ग, क्षयं क्ष०। ३ ग, वर्त्यता। ४ स. एषु स्व°। ५ ग, षु चतुर्धा स्व°। ६ क. वनि ।७ क. तथा च । ८ क, जनौत।९ . यो: पौ०। १० क. 'ति। वरवृत्तित्यरू- पावेरुद्रधर्मदर्शनात्तदभाव इति भावः । 11 फ, ग. कालरपैकधर्मसंबन्धेन सुख्याऽपि तुल्य।

१४४ प्रदीपोद्धोतसमेत :- [४घ• उललास:]

कैलासस्य प्रथमशिखरे वेणुसंमूर्छनाभि: श्रुत्वा कीर्ति विवुधरमणीगीयमानी यदीयाम्। सस्तापाङ्गा: सरसचिसिनीकाण्डसंजातशङ्का दिआ्यातङ्गा: श्रवणपुलिने हस्तमावर्तयन्ति ॥ ६५॥ अत्र वस्तुना येपामप्यर्थाधिगमो नास्ति तेषाम्ये वमादिबुद्धिजननेन चमत्कारं करोति त्वत्कीर्तिरिति वस्तु ध्वन्यते।

तुल्यकालं योगितेति व्युत्पत्त्या तुल्ययोगितेति कैश्िवुष्यते। मम क्षत्याऽप्यन्यस्य क्षतिर्नि- वर्ततामिति बुद्धेरुत्प्रेक्षणादुत्प्रेक्षाऽप्यत्र व्यङ्गथा। एपु व्यन्जकोऽर्थः स्वतः संभवी। कविप्रौढोक्तिसिद्धे व्यञ्जकेऽयें भेदचतुष्टये वस्तुना वस्तुनो व्यक्तिर्यथा-कैलासस्य०। अत्र यद्यपि विसिनीकाण्डसंजातशङ्का इति भ्रान्तिमान्ससंदेहो वाऽलंकारो व्यक्षक इति वस्तुमात्रव्यञ्जकत्वोदाहरणमयुक्तं तथाऽपि तद्भागनैरपेक्ष्येणापि किंचिच्टुक कर्णे प्रवि- शतीत्येतावताऽपि श्रवणे हस्तावर्तलक्षणेन वस्तुमात्रेण येषामप्यर्थाधिगमो नास्ति तषामप्येषं श्वैत्यमूर्तत्वादिबुद्धिजननेन त्वत्कीर्तिश्रमत्कारं करोतीति व्यक्तिसंभवाद्वस्तुमात्रोदाहरणत्वमु- कम्। अत्र च कीर्तिश्रवर्णोनन्तरं कर्णे हस्तावर्तनं हस्तिनो न स्वतः संभवि । कि तु कविसंप्रदायास्कविना वर्णितमिति कविप्रौढोक्तिसिद्धस्वम्। एवमग्रेऽपि द्रष्टव्यम्।

मानमेस्ति। काछोपाधेरपि सूर्यक्रियारूपत्वाच्चेत्याङ्टुः । बुद्धेरिति। नृपब्रुद्धेरित्यर्थः । उत्मे- क्षाऽपीति। अपिना तयाः संसृष्टिः सूच्यते। कैलासस्येति। प्रथमशिखरे मूलशखरे वेणुसमूर्छना वेणूत्थापितरागः। तटुक्त्तम्- स्वरः संमूर्छितो यत्र रागतां प्रतिपद्यते । मूर्छनामिति तां प्राहुगीतितत्त्यविदो जनाः ॥। इति । विवुधानां देवानां रमणीभिरगोयमानां यदीयां यस्य प्रकृतस्य राज्ञः कीतिं श्रुस्वा सर- सस्य स्न्निग्धस्य बिसिनीकाण्डस्य कमलिनीमृणालस्य संजाता शङ्का संदेहो भ्रान्तिर्वा येषाम्। स्रस्तास्तिर्यग्भूता अपाङ्गा नेत्रप्रान्ता येपां तादृशा दिग्गजाः श्रवणयोः कर्णयोः पुलिने समीपे हस्तं शुण्डाम्। आवर्तयन्ति चालयन्ति। आवर्तने शङ्कैव हेतुँः । तामाहर्तुमिति शेष इति कश्चित् । धवलत्वस्य श्रोत्राग्राह्यत्वात्स्स्तापाङ्गा इति। अत्र समीपदेशस्य पुलिनित्वेन श्रवणस्य सरस्त्वम् । तथा च मृणालभ्रमस्य युक्तत्वम्। एतावताऽपि। एतावव्ज्ञानमात्रेणापि। वस्तुमात्रेण। श्रवणे हस्तावर्तलक्षणेन।

१ स. नां त्वदी। २ ग.मर्थाभिग।३ क,कतोदाहरणत्वम०।- क. 'णादन"। ५ क. मस्तीत्याहुः । ६ ग. देवतानां। ७ क, तुः । धव०।

[४ न० उल्ासः ] काव्यमकाश: । १४५

केसेसु बलामोडिअ तेणअसमरम्मि जअसिरी गहिआ। जह कन्दराहिँ विहुरा तस्सदृढं कण्ठअस्मि संठविआ ॥ ६६ ॥ अत्र केशग्रहणावलोकनोह्दीपितमदना इव कन्दरास्तद्विघुरान्कण्ठे गृह्नन्तीत्युत्पेक्षा, एकत्र सङ्गामे विजयदर्शनात्तस्यारेंयः प्रपलाय्य गुहासु तिष्ठन्तीति काव्यहेतुरलंकारो, न प्रपलाय्य गतास्तद्वैरिणोऽपि तु ततः पराभवं संभाव्य तान्कन्दरा ने त्यजन्तीत्यपह्नुतिश्च ।

अत्रव वस्तुनाऽलंकारस्य यथा-केसेसु०। अत्र तेन तथा समरे केशेषु जयश्रीर्गृहीता यथा तस्यारयः कन्दराभिः कण्ठे स्थापिता इति वस्तुनैकत्रैव सङ््ग्रामे विजयदर्शनात्तस्यारयः पलाय्य गुहासु तिष्ठन्तीति कान्यलि- ङम्, न पलाय्य गतास्तद्वैरिणैः, अपि तु ततः पराभषं संभाव्य कन्दरा एव न तांस्त्य- नन्तीत्यपह्नुतिश्च व्यज्यते। यत्तु केशग्रहावलोकनोद्दीपितमदना इव कन्दरास्तद्विघुरान्कण्ठे गृहन्तीत्युप्रेक्षों व्यज्यत इति तद्भवेदेवम्, यदि पूर्व कन्दरादीनां नायिकात्व/द्यारोपः स्यात्। अन्यथा केशग्रहणस्य मदनोद्दीपकत्वायोगात् । तदम्युपगमे च न वस्तुमात्रस्य व्यञ्जक- स्वम्। किं तु समासेक्तिरलंकारस्य।

केसेसु इति। केशेषु बलामोडिअ तेन समरे जयश्रीर्गृहीता । यथा कन्दराभिर्विधुरास्तस्य दृढ कण्ठे स्थापिताः ॥ बलामोडिअशब्दो वलात्कारे देशी। वलात्कारेणामोट्येत्यर्थ इत्यपरे। जयश्रीरित्य- नन्तरं तथेति पूरणीयम्। विधुरा वैरिणः कण्ठे स्वसंनिवेश इत्यर्थः । स्वया पराजिताः शत्रवो गुहास्वेव तिष्ठन्तीति तात्पर्यम्। अपह्नुतिश्रेति। चेन तयोरेकव्यञ्जकानुप्रवेश- संकर: सूच्यते। केशग्रहणेति। नायककर्तृकनायिकाकेशाकर्षणदर्शनादपरम्याः कामो- द्रेकस्य लोके दर्शनादिति भावः । तद्भ्युपगमे चेति। एककर्तृककेशाकर्पणदर्शनेना- परयाऽपरस्य दृढकण्ठस्थापनरूपन्लिष्टविशेषणैः कन्दरादिभिरिति स्रीलिङ्गेन समासोकत्या कन्दराणां नायिकात्वारोपाम्युपगमे चत्यर्थः । अलंकारस्येति। समासोत्तयलंकारसहित- वस्तुन इत्यर्थः ।

१ ग. रयो गु। २ स, ग, हेतुः न १३ क, गः कि तु। ४ क, 'क्षाऽत्र व्य"। ५ क. त्वारो' । ६ ग. जैः स०।

१४६ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [४ च० उललास:, ].

गाढालिङनणरहसुज्जुअम्मि दइए लहुं समोसरइ। माणंसिणीण माणो पीलणभीरु व्व हिअआहिं॥ ६७॥ अन्रोष्पेक्षया प्रत्यालिङ्गनादिं तत्र विजृम्भत इति वस्तु। जा ठेरं व हसन्सी कइवअणम्बुरुहबद्धविणिवेसा। दावेइभुअणमण्डलमण्णं विअ जअइ सा वाणी ॥ ६८॥

अत्रैवालंकारेण वस्तुनो यथा-गाढालिङ्गन। अत्र पीडनभीत इवेत्युस्प्रेक्षयाSलंकारेण प्रत्यालिङनाडि तत्र जुम्भत इति वस्तु ध्वन्यसे। अन्नैवालंकारेणालंकारस्य यथा-जा ठेरं घ०।

गाढालिङ्गनरभसोद्यते दयिते लघु समपसरति। मनर्स्विनीनां मान: पीडनभीत इव हृदयात् ॥ गादालिङ्गनाय रभसेन हर्पेण वेगेन वा दयिते प्रिय उद्यत एव सति न स्वाचरितवति मनास्विन्या वशीकृतेंमानसाया अपि मान: पीडनाद्भीत इव हृदयाल्घु शी्घं गुप्तं वा सम्यङ्निःशेषतोSसरतीत्यन्वयः । एवं च तादृश्याः स्वाधीनचित्ताया अपि मानो यदि तावन्मान्नेणैव गतस्ताह अतादृश्यास्तव गमिप्यतीति कि वक्तव्यमिति। अवश्यंभाविनि मानभङ्गे किमित्यात्मानं वञ्चयसीति भावः । वस्तु ध्वन्यत इति। प्रत्यालिङ्गना- दीनां मानापसरणरूपवाच्यात्संभोगं प्रत्यासन्नत्वेन न वाच्याङ्गता। गाढालिङ्गनमात्रेणैव पीडनभयसिद्धेर्न वाच्यसिद्धयङ्गता । पीडनभीत इवेत्युत्प्रेक्षया यादृक्संभोगनिर्भरारम्भः प्रतीयते न तादग्गाढालिङ्गनोद्यते मानोऽपसृत इत्यनेनेत्यलंकारस्य व्यक्षकत्वमिति भावः । जाउेरमिति। या स्थविरंमिव हमन्ती कविवदनाम्तुरुहवद्धविनिवेशा। दर्शयनि भुवनमण्डलमन्यदिव जयति सा बाणी । या वाणी वाग्देवताभिन्नत्वेनाध्यवसिता काव्यरूपा कविवाकस्थविरं वृद्धमर्थाङ्गझा- णम्। भुवनान्यत्वप्रदर्शनेन तस्यैवोपहसनीयत्वात्। हसन्तीव । वैद्ग्ध्यात्। कवर्वदनमेवा- म्बुरुहं पझमं तत्र वद्धी रचितो विनिवेशः स्थितिर्यया तादृशी भुवनमण्डलमन्यदिव

१ स. दिकं ज। २ खर, ग. 'त्र ज़°। ३ क, तनन'। ग. स्विन्या मा0। ५क, ग. 'तमनसोऽगि।६ क. रमष । ग,दो वि"।

[४च० उछ्लास: ] काव्यप्रकाशः । १४७

अत्रोत्परेक्षया चमत्कारैककारणं नवं नवं जगदजडासनस्था निर्मिमीत इति व्यतिरेकः । एषु कविप्रौदोक्तिमात्रनिष्पत्रो व्य्ञकः । जे लङ्कागिरिमेहलासु खलिआ संभोगखिण्णोरई फारुप्फुल्लफणावलीकवलणे पत्ता दरिद्दत्तणम्। ते एण्हिं मलआणिला विरहिणीणांसाससम्पक्किणो जादा झत्ति सिसुत्तणे विबहला तारुण्णपुण्णा विअ ॥ ६९॥

अत्र जा ठेरं व हसन्तीत्युतप्रेक्षालंकारेण चमत्कारैककारणं नवं नव जगद्नम्बुजासना निर्मिमीत इति वाण्या ब्रह्मणो व्यतिरेक: प्रकाश्यते । यद्प्युत्प्रेक्षां विनाऽपि व्यतिरेकोडयं प्रकाशते नियतिकृतनियम इत्यादिवत्, तथाऽपि न स्फुटो भवतीति। यद्वा तावन्मात्रस्य व्यन्जकत्वेऽप्युत्प्रेक्षौव्यन्जकत्वं न विहन्यत इति। कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिमात्रसिद्धन्यञ्जकार्थक्य ध्वनेभंदचतुष्टये वस्तुना वस्तुनो व्यक्ति- र्यथा-जे लङ्कागिरि०।

विलक्षणमिव दर्शयति सा जयति सर्वोत्कर्षेण वर्तते। अन्र वदनेऽम्सुजस्वारोपो ब्रक्मणः पद्मासनस्वेन वाण्या अपि तत्संपादनार्थः। अत एव हसन्ती। तदौयासनानुकरणात्। अत्र हसन्तीवेत्युस्प्रेक्षया चमत्कारैककारणत्वांशलाभः। अन्यदिवेत्युत्प्रेक्षया नगतो नवनवत्वलाभः। अत्र हसन्तीवान्यदिवेस्युस्प्रेक्षाभ्यां भारतीतन्निमाणयोः ब्रम्मतननिर्मितिभ्यां व्यतिरेकस्य व्यक्तिः । अनम्बुजासनेति। लोकप्रसिद्धाम्बुजासनत्वाभार्ववतीति तदर्थः । न विहन्यत इति। तत्साहित्येनापि तद्वयक््यावगतेरित्यर्थः । अत्र हसनादिकं न लोकसिद्धं नापि कविवाणी जगदन्यथा दर्शयतीति। जे लङ्ढागिरीति। ये लङ्कागिरिमेखलासु स्खलिता: संभोगखिन्नोरगी- स्फारोत्फुल्लफणावलीकवलने प्राप्ता दरिद्रश्वम्। त इदानीं मलयानिला विरहिणीनिःश्चाससंपर्किणो जाता झटिति शिशुत्वेपि बहलास्तारुण्यपूर्णा इव ।। मानिनीं नायिकां प्रति तत्सख्या इयमुक्तिः। लङ्गागिरिहेंमक्टः। ये तु लङ्कागिरिर्लङ्कासंनि- हितो गिरिर्मलय इति व्याकर्युस्तेपां ते एहि मलयानिला इत्यसंगतं स्यात्। तस्य मेखलासु , ग. 'स्थापि नि° २ क, ग. प्पन्न । स, ध्पत्रशरीरो व्य०। : क, 'क्षाया अपि व्य"। ४ ग. 'वीसर्थः ।

१४८ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [४च० टलास:]

अन्र निश्वासैः प्रामैश्वर्या वायवः कि कि न कुर्वन्तीति वस्तुना वस्तु व्यज्यते। सहि विरइऊण माणस्समज्झ धीरत्तणेण आसासम्। पिअदंसण विहलंङ्खल खणम्प्रि सहसत्ति तेण ओसरिअम्॥७०॥ अत्र यथोक्तेन वस्तुना निःश्वासेन प्राप्तैश्वर्याः कि कि न कुर्वन्तीति वस्तु व्यज्यते। तारुण्णपुण्णा विअ इत्यस्य व्यक्तावनुपयोगात् । न चैवमस्याप्रयोजकत्वम्। उक्तिविश- धपरिपोषकत्वात्। निःश्वाससंपर्कस्य बहलत्वहेतोरुपादानास्काव्यविङ्स्यैव व्यब्जकतेति चेन्न। तस्य हेतुत्वाविवक्षयाऽपि तथा व्यक्तेः । तत्रैव वस्तुनाडलंकारस्य यथा-सहि०। नितम्वेषु स्वभोक्तृसर्पत्रासात्सवलिताः। स्त्रीणामाहारद्वैगुण्यादुरगीति। श्रुदतिशयाय संभोग- खिन्नेति। तासां स्फारा वितता उत्फुलोर्ध्वप्रसृता ईदशी या फणापङ्ङगिः। भाम्यां फणा- विशेषणाम्यां कवले स्थौल्यम्। तया कवलने भक्षणे दरिद्रत्वं क्षीणतवं प्राप्तास्त इदानी मलयसंत्रन्धान्मलयानिला विरहिणीनिश्वासैः संपर्किण ईपत्संत्रन्धा एव न तु सम्यक्संव- लिताः। शिशुत्वेऽपि तारुण्येन पूर्णा इव वहलाः पृष्टावयवा विरहिजनहृदयपीडने समर्था जाता इत्यर्थ: । अनिलानां लङ्कातो मलयागमने समुद्रलङ्घनाच्दैत्यं मलयसंवन्धात्सीगन्ध्यं स्खलनादिना मान्यं च ध्वन्यत। निःश्वासेनेति। निःश्चाससंपर्कपर्यन्तवाक्यार्थरूपेण वस्तुना वहिरसंभाव्यमानेनेत्यर्थः । प्राप्तैश्वर्या इति । अस्ये निःश्चास इत्यादिः । यद्वा निःश्ासनेि परनिःश्वासेनेत्यर्थकं व्यङ्गयघटकम्। विएत्यस्येति। उत्प्रेक्षारूपस्ये- त्यर्थः । तथा व्यक्तेरिति। एवं च तम्यैव प्राधान्यादलंकारसत्त्वेऽपि तेनैव व्यपदेश इति भाव: । सहीति। सि विरचय्य मानस्य मम धीरत्वेनाSSश्वासम् । प्रियदर्शनविशृङ्गलक्षणे सहसेति तेनापसृतम् । प्रियदर्शनविह्वलत्वक्षण इति वा। अन्र पाठे बहुत्रीहिः। हे सस्वि मम धीरत्वेन धर्यण मानस्याSऽश्वास तवोषद्रवेऽहं सहायो भविष्यामि स्थिरो भवेति समाश्चासं विधाय प्रियदर्शनेन। विशृङ्धलेति भावप्रवानम्। विशृङ्गलत्वं कौतुकोत्तरत्वमेव क्षण उत्सवस्त- म्मिन्सतीत्यर्थः । शृह्धलापदं श्िरष्टम्। तेन धैयेण । सहसेति सहसा कर्म मया कृतमिति वाक्यैकदेशानुकरणम्। इंति एवम्। उक्त्वेति शेपः । अतिसंभ्रमवशाद्वाक्यैकदेशप्रयोगः । १ क, ख, 'शर्याः कि किन कर्वत इति । ग. श्वर्याः कि । २ ग, 'स्तु व्य। ३ क, ग. 'स्यति: स्वा द ४ ग, दिः । वि० । १ न म कु। ६ ग, पते उ।

[४च • उल्लास: ] काव्यपकाश: । १४९

अत्र वस्तुनाऽकृतेऽपि प्रार्थने प्रसन्नेति विभावना, प्रियदर्शनस्य सौभाग्यबलं धैर्येण सोढुं न शक्यत इत्युत्प्रेक्षां वा। ओललोल्लकरअरअणक्ख एहिँ तुह लोअणेसु मह दिण्णम्। रत्तंसुअं पसाओ कोवेण पुणो इमे ण अक्कमिआ।। ७१॥ अत्रं किमिति लोचने कुपिते वहास, इत्युत्तरालंकारेण न केवलमार्द्न- नखक्षतानि गोपयसि यावत्तेषामहं प्रसादपातं जातेति वस्तु। अत्र प्रियदर्शनविह्वलत्वक्षणे धीरस्वेनापमृतमिति वस्तुनाऽकृतेऽपि प्रार्थने सा प्रसन्नेति विभावना, नूनं प्रियदर्शनसौभाग्यबलं वैयेण सोढुं न शक्यत इत्युत्प्रेक्षा च व्यज्यते। अत्रैवालंकारेण वस्तुनो यथा-ओललोल्लकर०। अत्र किमिति कुपिते लोचने वहसीति प्रश्नोन्नयनादुत्तरालंकारेण कोवेण इमे ण अक्क- मिआ इत्यपह्नुत्यलंकारसहितेन न केवलमार्द्रक्षतानि गोपयसि कि तु तेपामहं प्रसादपात्र- मपि जातेति वस्तु व्यज्यते। किमिति मया मानसहायार्य धैर्य आहितेऽपि मान त्यक्तवती भवतीति वदन्तीं सरखीं प्रति तदाहितवैर्यस्यातितुच्छत्ववोधिकेयमुक्तिः । सा वक्त्री। उत्प्रेक्षा चेति। चेन संकर: संगृह्यते। व्यज्यते। सहृदयस्येति शेषः। ओलोलेति। आद्राद्रकरजरदनक्षतैस्तव कोचनयोर्मम दत्तम्। रक्तांशुकं प्रसाद: कोपेन पुनरिमे नाSडक्रान्ते ।। क्रद्वां नायिकां किमिति कुपिते लोचने वदसीति पृष्टवन्तं सापराधनायकं प्रति तस्या इयमुक्तिः । तवेत्यनन्तरमङ्गे विद्यमानैरिति शेषः । तवाङ्गे विद्यमानैराद्राप्यादैरन्यनाय- काकृतैः क्षतैर्मम लोचनयो रक्तांशुकं प्रसादो दत्त इति संवन्धः । अन्नाऽऽर्द्रार्द्रक्षतैरित्यने- नागोप्यत्वं स्वस्य रक्तत्वेन रक्तांशुकप्रसाददानौचित्यं च व्यज्यते। रक्तांशुकमित्यननैक- जातीयमेव रक्तत्वमिति ध्वनिः । प्रसाद इत्यनेन करजादिक्षतेपु माहात्म्यं सूचयता तत्कर्तृकभूतायां नायिकायां नायकप्रेमातिशयपात्रताध्वननम्। उत्तरालंकारेणेति। उक्तप्रश्षोत्तायकेन प्रकृतवाक्यरूपोत्तरेणेत्यर्थः। अपहूनुत्यलंकारसहितेनेति। अप्रसकतें- निपेधानुपपत्त्या प्रश्नाक्षेपकत्वादपह्नुतिरियमुत्तरालंकारगुणीभूतति सूचयितुं सहितेनेत्युक्तम्। किं तु तेषामिति। न प्रसिद्धानामार्द्रक्षतानामगोपनं कि तु गुप्तस्थानामपि यथा दर्श- नविषयता भवति तथा यतस इति तात्पर्यम्। १ क. पते प्° । २ क्र, ख. 'क्षा चेति । ग 'क्षा च। 3 ख. 'त्र लोचने किमिति वहसि कुपिते इत्यु। ४ क. ने य०।५ क, पतियां प्र।६ क ना तरि।७ कतन्नै।८ क. धिकास- स्हयेतस्थशयमुक्ति: उत्पेक्ष्य सा व।९ग, 'तृंभ,१० ग. 'कप्रतिषे।

१५० प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [४च० उल्लास: ]·

महिलासहस्सभरिअे तुह हिअए सुहअ सा अमाअन्ती। अनुदिणमणण्णकभ्मा अङ्गं तणुअं वि तणुएइ ॥ ७२॥ अत्र हेत्वलंकारेण तनोस्तनूकरणेऽपि तव हृदये न वर्तत इति विशे- घोक्तिः। एषु कविनिबद्धवक्तृप्रौढोक्तिमान्रनिष्पन्नशरीरो व्यञ्जकः। एवं द्वादश मेदा: । शब्दार्थोभयभूरेकः । यथा- अतन्द्रचन्द्राभरणा समुद्दीपितमन्मथा। सारकातरला श्यामा सानन्दं न करोति केम् ॥ ७३॥ अंत्रैवालंकारेणालंकारस्य यथा-महिलासह०। अत्र महिलासहस्त्रभरितत्वात्तव हदि स्थानं न लभते ततोऽकं तन्वपि तनयतीति हेत्वळं- काराम्यां तनोरतरूक णेऽपि तव हृदये न वर्तत इति विशेषोक्तिः । अत्र कविनिबद्धा सप्ती वक्त्री। एवमर्थशक्त्युद्भवस्य द्वादश मेदाः । शब्दार्थो०। यथा-अतन्द्रच० । महिलेति। विरहककशां नायिकां नायकायाSSवेद्यन्त्याः सख्या इयमुक्तिः । महिलासहस्रभरिते तव हृदये सुभग सौ अमान्ती। अनुदिवसमनन्यकर्मा अङ्गं तन्वपि तनयाते ॥ हे सुभग सौभाग्ययुक्त स्त्रीसहस्रव्याप्ते तव हृदये Sवकाशमलभमाना साऽनुदिवसं दिवसं व्याप्य प्रतिदिनं चान्यत् तन्तासंपादकातिरिक्तं न कर्तन्यं यस्यास्तादृशी कृशमप्यङ्गं कृशयति। अत एव सुभगेति संबोधनम्। अमान्तीत्यत्र महिलासहस्रभरितत्वं हेतुः । तैनुतनूकरणे चामान्तीत्वं हेतुः । अत्र सुभगेत्यनेन नायिकाया एवानुरागविषयत्वं न तृ सा तवेति व्यज्यते। एव महिलासहस्रेत्याढिना स्वदनुरागविषया एव ताः । न तु त्वं तासामित्यपि ध्वन्यते । हेत्वलंकाराभ्यामिति। काव्यलिङ्गालंकाराम्यामित्यर्थः । हेतुगर्भत्वात्तस्यापि तेन शब्देन व्यवहारः । विशेषोक्ति: । कारणसत्त्वेऽपि कार्यानुत्प- त्तिरूपा। भूरेक इति । वस्दुनाऽलंकाररूप इत्यर्थः । अतन्द्रति। अतन्द्रो मघोद्यनावृततया स्फुरद्रुपश्चन्द्रमा आभरणं यस्याः साडत एव सम्यगुद्दीपितो मर्न्मथः कामो यया सा तारका नक्षत्राणि तरढ्ान्यल्पानि यस्यां सा १ क, ख.म्। मै । व, कारेण ३ क, ग, सानमा° * क, क, ग. तन्। ५ ग. धाना° । ६ ग :थो य।

[ ४ च०उल्लास: ] काव्यप्रकाश: । १५१

अत्रोपमा व्यद्तन्पा ।

अंस्येति ध्वनेः । भेदा अष्टादशास्य तत् ॥ ४१ ॥

ननु रसादीनां बदुमेदेत्वेन कथमट्ादशेस्यत आह- रसादीनामनन्तत्वाज्भेद एको हि गण्यते। अम्न श्यामारूपकामिनीविशषरजन्योरुपमा व्यङ्षथा। सा चातन्द्रचन्द्रेत्यादेः परिवृत्त्य- सहतया समुद्दीपितेत्यादेस्तु तत्सहतया उभयस्यापि व्यअ्ञकस्थेन शब्दार्थोंभथशक्तिम्ल्ा। भेदा०। अस्य ध्वने:। न तु शब्दार्थोभयभुवः । ननु रसभावादीनां बहुत्वादष्टादशत्वमनुपपत्रमित्यत आह-रसाहीना। श्यामा रात्रिः । विशेषणतलात्तस्या ज्यौस्त्नीत्वलाभः । कं सानन्दं न करोति। श्यामा षोडशवार्षिकी। अतन्द्रा सुरतादावालस्थरहिता। चन्द्रः कर्पूरमाभरणं यस्याः सा। चन्द्रः शिरोभूषणविशेष इति केचितें। बहुध्रीह्युत्तरपदक। कर्मधारयो वा। सम्यगुद्दीपितो मन्मथो यया तारकाऽक्षिकनीनिका तरला चञ्चला यस्याः सा। तारकावद्दीप्रस्तरको हारमव्यमणि- र्यस्था इति वा। इति प्रतीता स्त्रीविशेष इव रात्रिरित्युपमा ज्योत्त्री रात्रिरिव नायिकेति वापमाप्रतीतिः। उभयस्यापि व्यक्षकत्वेनेति। एतेन पथि अणेत्यादी पथिकग्रामादिपदानां पर्यायपरिवृत्तिसहत्वादृभयशक्तिमूलस्वं स्यात्। एवं च वस्तुनोऽप्युभयशक्तिमूलस्वेन, एक इस्यसंगतमित्यपास्तम्। तत्र परिवृत्त्यसहसत्थरपओहरशव्दयोरेव व्यङ्गघ्व्यञ्नकत्वं नेतरे- घामपीत्यदोपात्। एवं च प्राधान्येन विवक्षितव्यङ्ञयोपयोगिपदानां परिवृत्तिसहत्वासहत्वा- म्यामर्थशव्दयोः प्राधान्यमिति फलितम्। अतन्द्रेत्यादौ तु सर्वेरपि साधारणधर्मेरुपमायाः कवितात्पर्यविषयत्वात्सवेंषां व्यव्जकत्वमक्षतमेव। चन्द्रतारकाश्यामापदानां परिवृत्त्यसहत्वमा- भरणादिपदानां च तस्सहत्वम् । कि च रहस्ये वस्तुनि व्यङ्ग् एव गोपनाय नानार्थपदो- पादानम्। तद्गोपने च शब्दशक्तय एव प्रभवन्तीति न वस्तुन उभयशक्तिमूकता। एतेन शब्दार्थयोरन्यतरस्य व्यञ्जकरवेऽपरस्यापि सहायस्वेनोक्तत्वात्सर्वत्रैवोभयमूलत्वमित्यपास्तम्। योऽथों व्यक्षकस्तद्वाघकशब्दस्य यः शब्दो व्यक्जकस्तद्वोध्यार्थम्यापि व्यव्जकत्वमिति तदाश- यादिति दिक्।

१ ग, अस्य ध्व०। २ क, भेदे कथमशटादशतत्य । स. भेदकत्वे क०। ग. भदत्वे क"। ३ ग ते। तथा°। ४ क.त् । सम्य। ५ क ति। पथि अणेत्यादी परिषृत्यसहसत्थरप- ओहरशब्दयोरय व्यह्षयव्यअ्रकत्वं नेतरेपां पथिकम्रामादिशव्दानां परिवृत्तिसहानामिति नोभयश- किमूलत्वम्। एवं च प्राघा।

१५२ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [४ च० उछास: ]

अनन्तस्वादिति। तथाहि। नव रसाः। तत्र शृङ्गारस्य हो भेदौ। संभोगो विपलम्भेश्व। संभोगस्यापि परस्परावलोकनालिङ्गनपरियुम्ब- नादिकुसुमोञ्चयजलके लिसूर्यास्तमय चन्द्रोदैयपड्रऋतुवर्णनादयो बहवो मेदा:। विप्रलम्भस्यामिलापादय उक्ताः। तयोरपि विभावानुर्भोवव्यमि- चारिवैचित्र्यम्। तन्रापि नायंकयोरुत्तममध्यमाधमप्रकृतित्वम्। तन्नापि देशकालावस्थादिभेदा इत्येकस्यैव रसस्थाऽऽनन्त्यम्। का गणनो त्वन्ये- घाम्। असंलक्ष्यक्रमरंवं तु सामान्यमाश्रित्य रसादिध्वनिभेद एक एव गण्यते। वाक्ये द्व्युत्थः । 18 कथमनन्तत्वम् । इत्थम्-नव रसाः । तत्र शृङ्गारेस्यैव द्वौ भेदौ संभोगविप्रछ्ठम्भौ । तत्र संभोगस्यापि परस्परालिङ्गनादयो बहवो भेदाः । विप्रलम्भस्याभिलाषादय उक्ताः । तयो- रपि विभावानुभावत्यभिचारिवैचित्र्यम्। तत्रापि नायकयोरुत्तममध्यमाघमप्रकृतित्वम् । तत्रापि देशकालोवैस्थाभेद इत्येकस्यैव रसस्याSSनन्त्यम्। का गणना सर्वेषाम्। कुतस्ताई एकस्वेन गणनम्। असंलक्ष्यक्रमत्वरूपमेकं सामान्यमाश्रित्य। वाक्ये द्व्युत्थ:०। शब्दार्थोभयशक्तिमलो ज्वनिर्वाक्य एव। ननु नायं नियमः । शिशुपालवधे तदूतोक्ती प्रबन्धेऽपि दर्शनादिति चेन्न । तत्रोभयशक्तिमृलत्वेऽपि ध्वनित्वाभावातुल्यप्रावान्य- शक्तिमूलव्यङ्गचे वस्त्वलंकृती दौ। अर्थशक्तिमूलस्य द्वादश। उभयशक्तिमूलश्चैक इत्य- ष्टादशत्यर्थः । अधमप्रकृतित्वमिति। बहुव्रीहेस्त्वप्रत्ययः । प्रकृतिः स्वभावः । उत्कृष्टानुरागि- त्वादि चोत्तमस्वभावत्वादि। देशो विजनादिः। कालो वसन्तादिः । अवस्था नवोढात्वादयः। सर्वेषामिति। रसभावतदाभासानामित्यर्थः । सामान्यमिति। तच्चाखण्डोपाधि- रिति भाव: । वाक्य एवेति। वाक्यमत्र पदसमुदायः। तेन नानार्थानानार्थपदघटितसमासगंतत्वेऽपि न क्षतिः । एवेन चासमस्तैकपदव्युदासः । एकपदेऽस्यासंभवात् । एकस्यैव परिवृत्तिसहत्व- तदसहत्वयोर्वक्तमयोग्यत्वच्च। तद्दूतोक्ताविति पाठः । प्रबन्धेऽपीति। न च तस्य पद- १ क. 'मश्चेति। २ ख. ग. स्परदर्शनालि। 3 क. यर्तुषट्कय। * क. स स्याप्यि। ५ ख. भावादिवै° । ६ ग. कनायिकयो। स. तिकत्व८स. 'स्था इ० क. ग. 'स्याभे। ९ क. नान्ये०। १ स. त्वं सा0। ११ क. निरेकभेद एव। क. निरेक°। १२ क. रस्य हौ। १३ क. भोगो विप्रलम्भश्व। त०। १४ क, लाय्यव°। १५ क. वान्याभा। १६ ग. मुले य° । १७ ग. गत्वे ॥ १८ ग. तात्।

[ ४ च०उललासः ] काव्यप्रकाश:। १५३ व्दयुत्थ इति। शब्दार्थोभयशक्तिमूलः । पदेऽप्यन्ये। अपिशब्दाद्वाक्येऽपि। एकावयवस्थितेन भूषणेन कामिनीव पदद्यो- त्येन व्यङ्गचेन वार्क्यव्यङ्गयाऽपि भारती भासते। तैन्र पदभकाइयत्वे क्रमेणोदाहरणानि- यस्य मिन्राणि मित्राणि शत्रवः शत्रवस्तथा। भावात्। ब्राह्मणातिक्रमत्याग इतिवत्। अन्यत्राप्येवं संभाव्यत इति चेत्संभाव्यताम्। न तु क्वापि निध्धीयते येन तदादाय विभाग: स्यादिति। पदेऽप्यन्ये। अन्ये सप्तदश ध्वनिभेदा वाक्ये पदेऽपि। ननु पदस्य व्यञ्ञकत्वे किमायातं वाक्यरू- पस्य काव्यस्य ध्वनित्वे। कथं वो पदमात्रस्य व्यञ्जकत्वे वाक्यस्यैव समस्तस्य चार्तेति चेदुच्यते। पदप्रकाश्यत्वं न पदमात्रस्य व्यञ्जकतया । किं तु तस्य प्राधान्येन। अविव- क्षितवाच्ये पदमात्रस्य व्यक्षकत्वेऽपि यद्वाक्यवर्तिशब्दस्यार्थस्य वा कस्याप्यतिशयितार्थ- व्यञ्जकस्वं तद्वाक्यस्यैव ध्वनित्वमित्युपगमान्न कश्िद्दोषः । एकदेशस्थितेन च तादृशपदेन समस्तमेव वाक्यं चारुतामुपगच्छति कामिनीवैकावयवस्थेन भूषणेन। तदुक्तं ध्वनिकृता- एकावयवसंस्थेन भूपणेनेव कामिनी। पदव्यङ्गयेन सुकवेर्ध्वनिना भाति भारती ।। इति । तत्र वाक्यव्यङ्गयमुदाहृतम्। पदव्यङ्ग्यमुदाहियते। तत्रावित्रक्षितवाच्यभेद्योरर्थान्तरसं- ऋमितवाच्यं यथा-यस्य मित्राणि० । समुदायरूपवाक्यस्वाक्षतिः । क्रियाकारकभावापन्नस्यैव पद्समुदायस्य वाक्यशब्देन विवक्षि- . तत्वादित्याङ्कुः । सूत्रस्थापिना पदांशादिसमुच्चयं वारयति-वाक्य इति। अलंकारादीमां पदांशादिव्य- ङयत्वाभावादिति भावः । प्राधान्येनेति। यत्रैकस्य पदस्य शक्ते: प्राधान्यमन्येषामानुगु- व्यमात्रं तत्र पदाश्रयता। यत्र तु नानापदानां शक्तेस्तुल्यता तत्र वाक्याश्रयतेति भार्वः । एकेति । पदव्यङ्गयेनेत्यस्य तदर्थव्यञ्जकपदेनेत्यर्थः । प्रकाशे वाक्यव्यङ्गयाऽपि भार- तीत्यस्य श्रोत्रग्राह्यवाक्यव्यङ्गया स्फोटरूपा भारतीत्यथों वो्यः । सुकवेरभरिती कान्यम्। भाति चमत्कुरुते। यस्येति। यस्य पुरुषविशेषस्य मित्राणि मित्राणि आश्वस्तरूपाणि। तथा शत्रवो निःशे- १ क. ख, ग. 'क्ये। ए।२ ख. क्मदोत्यापि। ३गअन्न। ४ क. वा पाद।५ क सिपदस्या°।६ ग. वः । सुकवे०।

१५४ प्रदीपोद्द्योतसमेन :- [४च० उल्लास:]

अनुकम्प्योऽनुकम्प्यथ् स जातः स च जीवति॥७४॥(१) अत्र द्वितीयमित्रादिशव्दा आश्वस्तत्वनिर्यन्त्रेणीयत्त्रस्ेहपात्रत्वादि- भिरर्थान्तरसंक्रमितवाच्या: । खलववहारा दीसन्ति दारुणा जहवि तहवि धीराणम्। हिअअवअस्सबद्ुमआ णह्डु ववसाआ विमुज्झन्ति॥ ७५॥(२) अंत्र विमुह्यन्तीति। अत्र द्वितीयो मित्रशब्द आश्वस्तत्वे, शत्रुशब्दो निर्यन्त्रणत्वे, अनुकम्प्यशब्दः स्नेहपा- न्रस्वे संक्रमितवाच्यः । नायकस्य हृदप्रकृतित्वं व्यङ्गयम्। ननु 'त्वामस्मि वच्मि' इति वाक्यप्रकाश्ये पूर्वमुदाहृतम्। तस्मादस्य पद्प्रकाश्यस्य को भद इति चेन्न। अनववोचात्। तद्धि प्रत्येकपदव्यङ्गयभिन्नं समस्तपदवाक्यव्यङ्गयम्। तस्मादत्र सर्वथा सावधानेन भाव्य- मित्येवंरूपं यत्तत्परम्। इदं तु केवलमित्रादिपद्त्यङ्ग्याभिप्रायमिति। अत्यन्ततिरस्कृतवाच्यं यथा-खलवबहारा०। अन्न विमोहेनाप्रवृत्तिर्लक्ष्यते। न च तत्र वाच्यस्य कथमपि प्रवेशः। इएकार्यकारितव पतो यन्त्रणीया दमनीयाः । यस्येत्यस्यात्राप्यनुपङ्गः । अनुकम्पा दया। तद्योग्यस्त- द्विपय इति यावत्। अनुकम्प्यः स्नेहपात्रम्। स जातः शोभनजन्मा स एव जीवति श्लाध्यजीवनवानित्यर्थः । अत्रार्थान्तरसंक्रमितवाच्यैमित्रादिशव्दैरा धासादेयावज्जीव- स्थायित्वरूपतद्तिशयव्यञ्ञनद्वारा नायकस्य दृढ्प्रकृतिकत्वं व्यङ्गयमिति। निर्यन्त्र- णत्व इति। निःशेषयन्त्रणापात्रत्व इत्यर्थः । लक्षणायां पादत्रयेऽपि सामान्यविशेषभावः संतरन्धः। इदं त्विति। इह तद्वद्वाक्यव्यङ्गयाभावादिति भावः । खलेति। खलव्यवहारा दृश्यन्ते दारुणा यद्यपि तथाऽपि धीराणाम्। हृदयवयस्यवद्दमता न खलु व्यवसाया विमुह्यन्ति ॥ दारुणा इष्टप्रतिबन्धकाः । सदर्थग्राहितया हृदयमेव वयस्यो मित्रम्। तेन बहुमता अनुमोदिता धीराणां व्यवसाया उद्योगा न विमुह्यन्ति न प्रतितद्धा भवन्ति । विमोहेनेति। कार्यकारणभावः संतन्धः । इष्टकार्यकारित्वमिति। अस्य सर्व_

१ क. स. ग.खपस्।२ ख, त्र मु। ३ क भेदः। तत्र वाक्यार्थानां प्रल्ेकमविधा- तरवेनैकवाक्यतेति वाकयप्रकाश्यत्वम्। अन्न तु वाक्यार्थोना प्रत्येकविश्रान्ततेन नेरवाक्यतेति गद प्रकाशयता। अलन्त।र र. तं च नय।५क, तित्नं व्यद्यम्। निय।६ ग, 'ग्यम्। नियं।

[४ च्० उल्लास: ] काव्यप्रकाश: । १५५

लावण्यं तदसौ कान्तिस्तदूपं स वच:क्रमः । तदा सुधास्पद्मभूदधुना तु ज्वरो महान् ॥ ७६॥ अत्र तदादिपदैरनुभवैकगोचरां अर्थाः प्रकाश्यन्ते। यथा वा- सुग्धे मुग्धतयैव नेतुमखिल: काल: किमारभ्यते मानं धत्स्व धृतिं वधान ऋजुतां दवूरे कुरु प्रेयसि।

व्यङ्गयम्। यद्यपि व्यवसाये विमोहाभावो नान्वयायोग्य इति कुतो लक्षणा, तथाऽपि धीरा- णामधीरेम्यो वैलक्षण्यं प्रतिपाद्यम्। न च तल्लक्षणां विना संभवति। अधीरव्यवसायेऽपि मोहाभावादित्य वश्यं लक्षणा स्वीकार्या। अलक्ष्यकमव्यङ्गयं यथा-लावण्यं तदसी०। अवयवस्य संस्थानसौष्ठवं रूपम्। अवयविर्नेस्तदेव लावण्यम्। कान्तिरुज्ज्वलता । अत्र विप्रलम्मार्थे वाक्येऽनुभवैकगोचरमर्थ प्रकाशयतां तस्पदानां प्राधान्यम्। एवमग्रेऽपि। न केवलं सर्वनामपदानामेव रसादिव्यक्जकता कि स्वन्येषामपि। यथा-मुग्धे मुग्धतयैघ०।

थेत्यादि: 1 विमोहाभावः। तदत्यन्ताभाषः । विमोहाभावात्। तदत्यन्ताभावसत्त्वा- दित्येर्थः । अवश्यमिति। विमोहाभावशब्देन प्रतियोगिसमानदेश उत्पादविनाशशाली, अभाव उच्यत इत्यर्थः । लावण्यमिति। मुक्ताफलेषु च्छायायास्तरलत्वमिवान्तरा । प्रतिभाति यदङ्गेयु तल्लावण्यमुदाहृतम् ।। कान्तिरुज्ज्वलता। रूपं संस्थानसौष्ठवम्। वनःक्रमो वचःपरिपाटी । तच्छ- ब्दास्तु अनिर्वचनीयानुभवैकगोचरत्वत्रोधकाः । तदा तत्संविधानेनानुभवदशायाम्। सुधा- स्पदम्। सर्वाङ्गीणसाहित्यसंपादकत्वात्। अधुना तद्वियोगात्स्मृतिदशायां संर्वाङ्गीणता- पहेतुत्वाज्ज्वर इव ज्वरोऽतिशयितपीडाजनकः । विपलम्भार्थे वाक्य इति। विप्रलम्भ- व्यअ्जकवाक्य इत्यर्थः । तत्पदानामित्युपलक्षणमसावधुनेत्यस्यापि । प्राधान्यमिति। लावण्यादेरनुभवैकगोचरत्वादिना स्मरणस्य विप्रलम्भपोपकत्वादिति भावः । अत्र तदादेर्बुद्धि - विषयतावच्छेदकव्रति शक्त्या तत्पदानामनुभवैकगोचरत्वेन लावण्यादितोधकता द्रष्टव्या। मुग्ध इति। मुग्धे उपदेशाग्राहिणि अखिलोऽतीतो वर्तमानो भविष्यंश्र कालो मुग्धतवैव यथोचितानानरणेनैव नेतुं यापयितुं किं किमिस्यारम्यते। तर्हि १ क. रोपमम् । २ ग. रार्थाः । ३ क, ग. दूरीकु। ४ क, नस्तु तंद । ५ क. ०य। लाव ३ ६ ग, 'सके वा। ७ क. 'पये शक्ता। ८ क. रला"।

१५६ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [ ४ च० उल्लास:]

सख्यैवं प्रतिबोधिता प्रतिवचस्तामाह भीतानना नीचैः शंस हदि स्थितो हि ननु मे प्राणेश्वरः श्रोष्यति॥७७।।(३) अत्र भीताननेति। ऐतेन हि नीचैःशंसनविधानस्य युक्तता गम्यते। भावादीनां पदप्रकाश्यत्वेऽधिक न वैचित्र्यमिति न तदुदाह्नियते।

झटिति भुकुटिविट ड्गितललाटपट्टो विभासि नृपभीम ॥७८॥ (४) अत्र भताननेति पदं नीचैःशंसनविधानस्य योग्यतां प्रकाशयत्पाधान्येन रागातिशयं व्यञ्जयति । भावादीनां तु वाक्येऽपि न तादशं चारुस्वम्। पद्प्रकाश्यत्वे सुतराम्। अतस्तेत्प्रभेदा नादाहियन्ते।

किमारम्भणीयं तदाह। मानं घस्त्व वलाद्धारय। धृति धैर्य वधान। वन्धनेनापसरणा- शक्यता व्यज्यते। प्रेयसि प्रियतमविपये। एतच्च वाक्यचतुष्टयेऽप्यन्वेति। ऋजुतां सर- लताम्। इत्येवं सर्या प्रतिबोधिता महुर्महुरवोधिता नायिका भीतानना भयजनितवैक्कव्य- वेद्वदना सती तां सखीं प्रतिवच उत्तरमाहेत्यन्वयः । वस्तुतस्तु वचो वचः प्रति भीतानना भयजन्यविच्छायत्ववैंदूदना तामाहेत्यन्वयेः । पूर्वव्याख्यायां हि प्रतिवच इत्यस्य वैयर्थ्यापत्तेः। एतेन वीप्साव्ययीभावपक्षे प्रतिवोधितेत्यस्यासंगतिः । प्रतिबोध्यमानेति हि तदोचितमिति मन्दोक्तमपास्तम्। मतिवुद्धीति सूत्रेण वर्तमाने क्तसत्त्वात्। कि च प्रतिवचो विच्छायत्वद- शननैव प्रतित्रोधनान्निवृत्त्यौचित्येऽपि सखीत्वास्प्रतिवोधिता तामाहेत्यन्वयेनादोषाच्च। उत्तर- माह नीचैरिति। प्राणेश्वरः प्राणानां तदायत्तत्वाज्जीवितसर्वस्वायमानः । अत एव हृदि स्थितः श्रोष्यति । ननु शङ्कायाम्। अत्र सख्या अपरिहार्यवाक्यतया नीचैःशंसनस्य विधानं कृतम्। मैवं शंसेति च नोक्तम् । योग्यतां प्रकाशयदिति। नीचैःशंसनमेव योग्यमिति प्रकाशयदित्यर्थः । आन- नगतविच्छायत्वानुमितभयेन हि तत्प्रकाश्यते। प्राधान्येनेति। भयप्रतिपाद्याकृत्रिमानु- रागेण च संभोगः प्रकृप्यत इति तस्य भीताननेतिपदमूलतेति भावः । रागातिशयम् । संभोगातिशैयम्। ताद्टशम् । रससदृशम् । रुधिरेति। हे नृप्भीम भयंकर त्वं भासि शोभसे । काद्ृिशस्त्वम्। रुधिरस्य विसरो धारा तया प्रसाधितोऽलंकृतो यः करवाल: खड्गस्तेन करालो भयजनकः स चासौ रुचिरश्र । १ क. (प्र) ·तोऽतिचतुरपरा।२ग, अनेन ।३ क ख, ग.तकरालकरवालरु।४ क. स्तद्भेदा ॥ ५ क. ग, बदानना। ६ ग ना तो। ७ ग. बदानना। ८ क, नापि ता।९ क, यः । उत्तरमाह 1 १० स. ति त ११ क. शयम्। रुधि।

[४ च० उल्लास: ] काव्यप्रकाश: । १५७

अत्र मीषणीरयेस्य भीमसेन उपमानम्। भुक्तिमुक्ति कृदेकान्तसमादेशनतत्पर: । कस्य नाऽडनन्दनिस्यन्दं विद्धाति सैदागमः ।।७९॥(५) काचित्संकेत दायिनमेवं मुख्यया वृत्त्या शंसति।

अत्र भीमेति भीषेणीयार्येन नृपसंबोधनविशेषणेन भीमसेनोपमा व्यज्यते। अत्रैव वस्तुनो व्यक्तिर्यथा-भुक्तिमुक्ति०। काचित्संकेतदायिनमेवं मुख्यया वृत्त्या शंसति। तत्र सदागमपदेन स्तुतिर्व्यज्यते। उभ- योश्धैतयो: शब्दप्राधान्यम् । परिवृत्त्यसहत्वात् ।

शत्रुमित्रभेदेन करालत्वरुचिरत्वे। ईदृटशो भुज एव परिघः शत्रुजयलक्ष्मीनिरोधकत्वाद- र्गला यस्य तादशः । एवं भुकुट्या भरृभङ्गेण। विटङ्कं कपोतपालिका। तदाकाररेखान्वितं यहलाटं तदेव विस्तीर्णत्वात्पट्टो यस्य सः । भीमसेनो व्यङ््यः । भीषणीयेति। वाहुल- कास्कतर्यनीयः । उपमा व्यज्यत इति। विभासीति मध्यमपुरुपानन्वयान्न रूपकम् । तत्र विधेयप्राधान्येनैवान्वयात्। अत एव मुखचन्द्रो हसतीत्यत्र हसनस्य रूपके बाधकतस्व- मृपमायां साधकत्वं वक्ष्यतीत्याहकः । भुक्तीति। जनान्तरसंनिधावुपनायक आगतेSप्रस्तुतवेदप्रशंसाव्याजेन तदागमनांधी- नहर्ष व्यञ्षयन्स्या इयमुक्तिः । सदागमः सन्नागमो वेदः । भुक्तिः स्वर्गादिमोगः । मुक्ति: केवल्यम्। तत्कृत्। कर्मकाण्डवेदान्ताभ्यामुभयोपायबोधनात्। एकान्तेन नियमेन यजेते- त्यादिविध्यादिभिः करणैः समादेशने हितोपदेशने तत्परः । अप्रतारकत्वात्। कस्य विज्ञस्य। व्यङ्गचपक्षे सतः सुन्दरस्य वल्लभस्याऽडगमः । भुक्ति: सुरतादिभोगः । मुक्तिर्विरहादिदुःख- स्यागः । एकान्तस्य संकेतस्थानस्य समादेशने तत्परः । कस्य रमणीजनस्य। अत्र मुख्य- तया विवक्षितोऽपि द्वितीयाथों गोपनायाप्राकरणिकीकृतो भवतीति बोध्यम्। एवम् । प्रकृतार्थस्य सकलजनसंवेदने रहस्यभङ्गभिया प्रथम प्राकरणिकीकृताप्रकृतार्थप्रतीतिपूर्वक मित्यर्थः । मुख्ययेति। व्यञ्जनयेत्यर्थः । शक्यस्याप्यर्थस्याप्राकरणिकीकृतत्वेन व्यङ्ग्यस्वं बोध्यम्। अत एवानयोनोपमा। न्यङ्गचार्थ एव प्रधानभूते प्रतीतिविश्रान्तावुपमाकल्पका- भावात्। संगोपनार्थमेव प्रथमाथोंपादानात्। शंसति। स्तौति। सदागमपदेनेति। यद्यपि भुक्तिमुक्तिएकान्तपदानामपि तत्त्वमस्ति तथाऽपि सदागमपदमात्रं व्यङ्गयव्यज्जने प्रभवति न त्वेतद्रहितानि तानीति सदागमपदस्य प्राधान्यमिति भावः । परिवृत्त्यसहत्वा- दिति। पूर्वत्र मीमपदस्यात्र सदागमपदस्येत्यर्थः ।

१ ग. 'यभी ।२ क. "म उ०। ३ क, निःध्यन्दं। ४ स. समाग। ५ क. पणापें। ६ म.धीनं ह।

१५८ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [४च० उललास: ]

सायं स्नानमुपासितं मलयजेनाङ्गं समालेपितं

आश्रर्यं तव सौकुमार्यमभित: कान्ताऽसि येनाधुना नेत्रद्वंद्वममीलनव्यतिकरं शक्रोति ते नाऽडसितुम्॥८०॥ (६) अत्र वस्तुना कृतपरपुरुषपरिचयाँ कान्ताऽसीति वस्त्वधुनापद्- द्योत्यं व्यज्यते।

अर्थशक्त्युद्धवेषु स्वतःसंभविन्यर्थे व्यक्षके वस्तुना वस्तुनो व्यक्तिर्यथा-सायं खान०। अन्न तव सौकुमार्यमाश्चर्ये येनाधुना कान्ताऽसीति वस्तुना कृतपर पुरुषपरिचया स्नाताड सीति वस्त्वधुनापदप्राधान्येन व्यज्यते।

सायमिति। उपपर्ति संमुज्य तज्जनितश्रमापनयनाय स्नानादि कृतवतीं प्रति ज्ञात- रहस्यायां विदग्धाया इयमुक्तिः । सायं रवावस्तोन्मुखे। अनेन स्नानोत्तरमितरकार्याकरणं ध्वन्यते। ननु दिनकृतगृहकृत्येनेद्ृशः श्रम इत्यत आह। स्नार्नेंम्। अङ्गप्रक्षालनम् । उपा- सितं यत्नाच्िरकालं कृतम् । तथा च दिनकृतगृहकर्मश्रमस्य तेनैव्र निवृत्तिर्जातोते भावः। सायं स्नानस्य श्रमनिवृत्तिमात्रफलत्वात्। समालेपितं सम्यगासमन्ताल्ेपितं न तु सिसिम्। तथा च चन्द्नलेपकरणकृतोऽपि न श्रम इति भावः । अम्वरमणिः सूर्यः । अस्ताचलस्य मौलिमुलङ्व्य यात इत्यर्थः । क्वचित्तु मूलमिति पाठः । तदा मूलं पश्चिममूलं गत इस्यर्थः । चूलमिति पाठेऽपि स एवार्थः । तेन रात्रिर्जीतेति भावः । अत एव सायमित्यनेन न गता- र्थंतों। तेन लेशतोऽप्युष्णाभावो व्यज्यते। अत्र कुञ्जादिना घनच्छायमागे देशे। विस्रव्धं मन्थरमभातं च। तेन मागे त्वरया चलनकृतोऽपि न श्रम इति भावः । अभितो वहिरन्तथे- व्यर्थः। अधुना श्रमसामग्र्यभावे तन्निवर्तकसामग्रीसमवधाने च नेत्रद्वंद्वं न विद्यते मीलनस्य व्यतिकर: पौनःपुन्येन प्रवृत्तिर्यत्र ताहशमासितुं न समर्थ भवति। तथा च मीलनपौनःपुन्यं सर्वाङ्गीणश्रमं कथयतीति भावः । स च सामग्र्यन्तराभावेन केवलसौकुमार्यकृत एवेति अहो जगद्विलक्षणमाश्चर्यभूतं तव सौकुमार्यमित्यर्थः । अत्र प्रत्येकपदच्यङ्गयानि सौकुमा- र्याश्रर्यत्वोपपादकानि"। अत्र प्रकृतपरपुरुपपरिचया क्ान्ताऽसीति युक्त: पाठः। अधुना- पद्प्राधान्येनेति। अधुनैवायं कमो नान्यदा कदाऽपि दृष्ट इति पर पुरुषकृतनिर्दयोपभो- गादेवेति गम्यत इति तस्य प्राधान्यं वोध्यम्।

१ ग. मन्दा ग। २ ग, या स्नाताऽसी । ३ क, ग. या टय। र ग. नमुपा।५क. निकृतिजा ।६ ग. 'ता । एते। ७ ग नि। अधु।

[४च० उल्लास:] काव्यप्रकाश: । १५९

तद्भाप्तिमहादुःखविलीनाशेषपातका। तज्चिन्ताविंपुलाल्लादक्षीणपुण्यचया तैथा।।८।।। चिन्तयन्ती जगैत्सूतिं परत्रह्मस्वरूपिणम्। निरुच्छासतया मुक्तिं गताऽन्या गोपकन्यका ।॥८२॥(७) अत्र जन्मसहस्रैरुपभोत्तव्यानि दुष्कृतसुकृतफलानि वियोगदुःख- चिन्ताह्लादाभ्यामनुभूतानीत्युक्तम । एवं चाशेषचयॅपद्द्योत्ये अति- शयोक्ती। क्षणदाऽसावक्षणदा वनमवनं व्यसनमव्यसनम्। बत वीर तव द्विषतां पराङमुखे त्वयि पराङमुखं सर्वमू॥८३॥(८) वस्तुनाSलंकृतेर्यथा-तदपराप्ति०। (युर्ग्मम्) अन्र जन्मसहस्रैरुपभोग्यानि दुष्कृतसुकृतयोः फलानि वियोगदुःखचिन्ताह्वादाम्यां कयाS- प्यनुभूतानीत्युक्तम् । एवं च दुप्कृतसुकृतेराशिफलतादात्म्येनाध्यवसितौ भगवद्वियोगदुःख- चिन्ताह्लादौ प्रतीयेते इति निगीर्याध्य वसानरूपातिशयोक्तिद्वयमशेषचयपदाम्यां द्योत्यते। अलंकारेण वस्तुनो यथा-क्षणदा०।

तदप्रासीति। जगस्सू्ति श्रीकृष्णम्। तत्संभोगाप्राप्त्या महादुःखम्। तच्चिन्तया विपुलाहादः। निरुच्छ्वासतयेति। नास्य प्राणाः समुस्क्रामन्ति अत्रैव समवलीयन्त इति श्रुतेमोंक्षकाले निरुच्छवासता। कयाऽव्यनुभतानीत्युक्तमिति । अशेषपातकपुण्यच- ययोर्भगवद प्राप्ति दुःखतच्चिन्ताह्लादनाश्यत्वोक्तेरिति भावः । एवं चेति। तयोः फलभो- गनाश्यत्वादिति भावः । अशेषचयपदाभ्यामिति। नतु वियोगदुःखचिन्तासुखाभ्यां कथमशयपापपुण्यनाशस्तेषां स्वस्वफलभोगनाश्यत्वादित्य नुपपत्तेरशेपदुष्कृतमुकृतफलराशिता- दात्म्याध्यवसायेनैव परिहार इति वाच्यसिद्धचङ्गमेतदिति चेन्न। भगवन्माहात्म्याति- शयमादायापि तदुपपत्तेः । क्षणदेति । वतेति खेदे विस्मये वा। भो वीर तव द्विपतां त्वयि पराङ्मुखे सर्व पराङ्मुखं विपरीतं जातमिति शेपः । तदुपपाद्यति-क्षणदा रात्रिः । अक्षणदा तद्भित्ञा, अनुत्सवदा च। वनमरण्यम्। अवनं तद्भित्नं रक्षकं च। व्यसनं व्यस्यति बहुलं भवति तद्द्यूतादि । अव्यसनं तद्भिन्नमव्रीनां मेषाणामसनं प्रेरणम्। व्यसनं कालक्षेपकं च। तवेति १ क. ख. ग. विमला। २ क, सती । ३ ख. ग. मद्योनि प०। ४ ग. भोग्यानि सुक्ृ- तदुष्कृतफ°।५ ग. चिन्तनाल्हा°।६ स. एवमशे १ ७ क, ग. यश्दयो।८ क, 'ग्मकम्' ९ क. तफलराशि ता।

१६० प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [४च० उल्लास: ]

अत्र शब्दशक्तिमूलविरोधाङ्गेनार्थान्तरन्यासेन विधिरपि त्वामनुवर्तत इति सर्वपद्द्योत्यं वस्तु। तुह वल्लहस्स गोसम्भि आसि अहरो मिलाणकमलदलो। इअ णववहुआ सोऊण कुणह वअणं महीसँमुहम् ॥ ८४॥ (९) अत्र रूपकेण त्वयाऽस्य मुहुर्मुहुः परिचुम्बनं तथा कृतं येन म्लानत्व- मिति मिलाणादिपद्द्योत्यं काव्यलिङ्गम्। ऐघु च स्वतःसंभवी

अन्र पराङ्मुखे स्वयि पराङ्मुखं सर्वमित्यर्यान्तरन्यासेन विधिरपि त्वामनुवर्तत इति वस्तु सर्वपदप्राधान्येन व्यज्यते। ननु नायमर्थान्तरन्यासः। वनं रक्षकमित्यादेर्वाच्यस्यार्थस्या- नुपपादकत्वादिति चेन्न । शब्दशक्स्या व्यङ्गयस्य क्षणदा क्षणदाभिन्नेति विरोधस्योप- पादकत्वेन तथास्वात्। अलंकारेणालंकारस्य यथा-तुह चल्लहस्स० । अत्राधरो म्लानकमलदलमिति रूपकेणालंकारेण स्वयाऽस्य मुहुंश्चम्वनं कृतं तेन तस्य म्लानत्वमिति काव्यालङ्गं मिलाणकमलद्लपदप्राधान्येन द्योत्यते। संत्रन्धसामान्ये षष्ठी 1 द्वेषकर्मण द्विषः शतुर्वेति वा षषठी । विधिरपि त्वामिति। अर्थान्तरन्यासस्थसर्वपदस्य प्रकृतपरतया पर्यवसितस्यापि व्यञ्जनायामसंकोचेन विधेरप्या- क्षेपादिति भावः । अत एव सर्वपद्मेतस्मिन्व्यङ्गयेऽपि प्रधानम् । तथात्वादिति। एतेन शब्दशक्तिमूलो विरोधोपि व्यञ्जक इत्यपास्तम्। तस्यार्थान्तरन्यासोस्थापकर्वेन तदङ्गत्वादित्याहुः। अत्र व्यव्जकस्य सेरवपदस्य नानार्थत्वाभावाद्वस्तुनो ऽर्थशक्तिमूलालं कारव्यङ्गयता बोध्या । तुहेति। तव वल्लभस्य प्रभाते आसीदघरो म्लानकमलद्लम् । इति नववधू: श्रुस्वा करोति वदनं महीसंमुखम् ॥ गोसम्मि इति प्रभाते देशी। दलो इति पुस्त्वं प्राकृते लिङ्गानियमात्। रात्रावति- शयचुम्बितदयिताधरां वधूं प्रति कस्याश्रिदुक्तिः । तव वल्मस्य दयितस्य प्रातःकालेऽघरो म्लानं यत्कमलदलं तद्रूप आसीदिति सखीवचनं श्रुत्वा नवा वघूर्वदनं मुखम्। लज्जयेति शेपः । तव वल्लभस्येत्यनेन नायकस्य नववधूवशीकारकत्वेनातिचातुर्य व्यज्यते। प्रभात आसीदित्यनेन तावत्कालं चुम्बनाविरामेंः । चुम्बनं कृतं येन तस्येति पाठो युक्तः। काव्यलिङ्गमिति। म्लानत्वे परिचुम्वनस्य हेतुत्वात्। १ क.न तथा त्व०।२ ग. या मु। ३ क, ग, नं कृ। ४ ग. लाणप। ५ ख. ग. 'पु स्व्री ६क, पकालं। ७ क, हुमुहुक्ष। क. इये प्र०।९ क, पूर्व , १० ग. मः । काच्य।

[४च० उल्लास: ] काव्यपकाशः । १६१

राईसु चन्दधवलासु ललिअमप्फालिऊण जो चावम्। एकछत्तं विअ कुणइ भुअणरज्जं विजम्भन्तो ॥ ८५॥(१०) अन्न वस्तुना येषां कामिनामसी राजा स्मरस्तेभ्यो न कश्विदृपि नदादेशपराङमुख इति जाग्रन्धिरुपभोगपरैरैव तैनिशाऽतिवाह्यत इति झुअणरज्जपद्द्योत्यं वस्तु प्रकाश्यते।

हशि सुदृशः स्वबलं वयस्यराले। दिशि निपतति यत्र सा च तत्र व्यतिकरमेत्य समुन्मिषन्त्यवस्थाः ॥८६॥(११)

अथ कविप्रौदोक्तिमात्रनिप्पन्नशरीरे व्यञ्कार्थे वस्तुना वस्तुव्यक्तिरयथा-राइसु०। अत्र वस्तुना येषामसौ स्मरो राजा तेषु मध्ये न कश्िदपि तदादेशपराङ्मुख इति जाग्रद्दिरुपभोगपरैर्निशाSनिवाह्यत इति वस्तु त्रिभुवनराज्यपदेन प्राधान्येन व्यज्यते। अखण्डाज्ञाविपयो हि राज्यम्। इवा्यों न व्यञ्जनोपयोगी। प्रत्युत तत्परित्यागेऽतिशयो गम्यते। वस्तुना Sलंकृतेर्यथा-निशितशरघि० । राईस्विति। मानिनीं प्रति माननिर्वाहः कठिन इत्येतद्वोघिका सखयुक्तिरियम्। रात्रीषु चन्द्रधवलासु ललितमास्फाल्य यश्ापम्। एकच्छत्रमिव करोति त्रिभुवनराज्यं विजम्भमाण: । य इति प्रकृत: स्मरः। चन्द्रेण धवलासु रात्रिषु ज्यौत्स्नीषु ललितिं सुकुमारमेव। न तु कमठपृष्ठकठोरम्, आस्फाल्यैव न तु बाणादि संघाय। त्रयाणां भुवनानां राज्य- मेकमेव च्छत्रं यत्र तथाभृतमद्वितीयमिति यावत् । अत एव विनम्भमाणो विस्फुरमाणः । अतिसाहंकारतया वर्तमान इत्यर्थः । अंत्र वस्तुनेति। चापास्फालनेनैक- च्छत्रमिव त्रिभुवनराज्यं करोतीत्यननेत्यर्थः । इदं च कविप्रौढोक्त्यैव सिद्धम्। निशितेति। अनङ्गोऽयं मम निशितः शर इति दृग्विपयया बुद्धया सुदृशः शोभ नदृशः कामिन्या दृशि स्ववलमर्पयति। कदाऽराले सर्वकामिजनहिंसकत्वास्कुटिले वयस यौवन उद्धते सति। अत एव सार्पितबला दग्यत्र दिशि लक्षणया तत्संबन्धिनि

१ जा कामस्ते २ ग, स्तेषां न । ३ ग. ०ररतै० १ ४ ख. ग. भुवनराज्यप१५ क. ति त्रि° । ६ क, अत्र वस्तुनेति। पराङमुख द्ृत्यन्तेनेत्यर्थः । येपामिति। कामिपदार्थानामि त्यर्थः । उपभोगेति। उपभोगपरैरेव तैरित्यर्थः । इदं च कविप्रौदोक्त्यैव सिद्धम्। २१

१६२ प्रदीपोद्दद्योतसमेत :- [४च०उलास: ]

अन्र वस्तुना युगपद्वस्था: परस्परविरुद्धा अि प्रभवन्तीति व्यति- करपद्द्योत्यो विरोध: । वारिज्जन्तो वि पुणो सन्दावकदत्थिएण हिअएण। थणहरवअस्सएण विसुद्धजाई ण चलइ से हारो।। ८७। (१२) अत्र विशुद्धजारतित्वलक्षेणहेत्वलंकारेण हारोऽनवरतं कम्पमान एवाडडस्त इति णंचलइपद्द्योत्यं वस्तु।

अत्र व्यतिकरमेत्यावस्थाः समुन्मिषन्तीति वस्तुना परस्परविरुद्धा अपि निवदोन्मादाद- योऽवस्था भवन्तीति विरोधालंकारो न्यतिकरपदेन प्राधान्येनें व्यज्यते। अलंकारेण वस्तुनो यथा-वारिज्जन्तो०। अत्र स्तर्नभारवयस्येन विशुद्धजातित्वाद्धारो न चतीति हेत्वलंकारेणानवरतं कम्पमान एव हारोऽस्तीति वस्तु न चलतीति पदेन व्यज्यते।

युवजने तत्रावस्था हसितरुदितप्रलपितमूर्छाद्यो व्यतिकरं मिश्रीभावमेत्य प्राप्य समुन्मि- षन्ति पुनः पुनरुत्पद्यन्त इत्यर्थः । एवं च तत्कृता एता ममावस्था इति कस्यचिन्मित्रं प्रत्युक्तिरियम् । विरुद्धा अपीति। युगपदिति शेपः । शनिरशनिरित्या- दाविव सामानाधिकरण्याभावात्कर्यं विरोधालंकार इति चिन्त्यम् । विरुद्धा इत्यस्य कार्य- कारणभूता इत्यर्थः । व्यतिकरः पौर्वापर्यविपर्ययः । एवं च विरोधशब्देनात्र तन्मूलातिशयो- क्तिरित्यन्ये। वारिज्जेति। वार्यमाणोSपि पुनः संतापकदर्थितेन हृदयेन । स्तनभरवयस्येन विशुद्धजातिर्न चलत्यस्या हारः । काचित्कांचिद्न्यनायिकाव्यवहारकथनेनोपदिशति । हारस्य गाढालिङ्गनान्तरायतया तेन सह तथाS5लिङ्गने च स्तनभररूपवयस्यपीडाशङ्कया च यः संतापोऽर्थादघृदयस्य तेन कद- वितेन पीडितेन हृदयेन वार्यमाणोऽप्यस्या नायिकाया हारो न चलति। यतो विशुद्धजाति- निर्दुष्टमुक्ताजातिमा्क्लेपेण विशुद्धजन्मा च । विशुद्धजातयो हि दुःखिता अपि नाऽडश्रयं त्यजन्ति । स्तनभरवयस्यत्वेनेति पाठेSचलनेSयमपि हेतुः । विपरीतरतावस्थे- यम्। हेत्वलंकारेण। काव्यलिङ्गेनेत्यर्थः । अत्र ग्रन्थे काव्यलिङ्गस्यैव हेत्वलंकार- त्वकथनात्तत्वेन व्यवहार इति भावः । इति वस्त्विति । तेन च विपरीतरतिचातुर्याति- शयो नायिकाया ध्वन्यते।

१ क, ृे भ। २ ग. तिल १ ३ क. स. क्षणेन हे० ४ क. ख. ग. न चलतीति पद- व्यहयं। ५क, न प्रकावने। ६ क, नभर।

[४ घ० उल्लास: ] काव्यप्रकाश:। १६३ सो मुद्धसामलङ्गो धम्मिल्लो कलिअललिअणिअदेहो। तीए खन्धाहि बलं गहिअ सरो सुरअसंगरे जअइ ।।८८।। (१३) अन्र रूपकेण मुहुर्मुहुराकर्षणेन तथा केशपाशः स्कन्धयोः प्राप्तो यथा रतिविरतावप्यनिवृत्ताभिलाष: कामुकोऽभूदिति खन्धपद्द्योत्या विभावना। एषु कविप्रौढोक्तिमान्रनिष्पन्नशरीरः। णवपुण्णिमामिअङ्कस्स सुहअ को तं सि भणसु मह सच्चम्। का सोहग्गसमगगा पओसरअणिव्व तुह अज्ज ॥ ८९ ।।(१४) अलंकारेणालंकारस्य यथा-सो मुद्दसा०। अत्र सुरतसंगरे धम्मिल्ः स्मर इति रूपकालंकाराम्यां तथा केशपाशः रकन्धे पतितो यथा रतिविरतावप्यनिवृत्तच्छः कामुकोSभूदिति विभावना स्कन्धपदप्राधान्येन व्यज्यते। अथ कविनित्रद्धवक्तृप्रौढोक्तिमात्रनिप्पन्नशरीरव्यञ्षकार्थध्वनिभदेषु पदप्राधान्येन वस्तुना वस्तुनो व्यक्तिर्यथा-णवपुण्णिमा०। सोमुद्द्ेति । स मुग्धश्यामलाड्गे धम्मिल्लः कलितललितनिजदेहः। तम्याः स्कन्धाद्वलं गृहीत्वा स्मरः सुरतसंगरे जयति ॥ सो सुद्धेति पाठे स शुद्ध इति बोध्यम्। धम्मिल्लः केशपाशः स्मर इति रूपकम्। स्कन्धोंऽसः सेनानिवेशश्। वलं सामर्थ्य सैन्यं च। इमे द्वे श्िष्टरूपके । मुग्धः सुन्दरः । कलितललितेति आसादितमनोहरस्वशरीरः । ताद्ृशस्य हि महापुरुषबुद्धया स्वकीयवलदा- नेन साहायकमाचरन्ति लोकाः । सुरतसंगर इति रूपकम्। जयति सर्वोत्कर्पेण वर्तते। यथा युद्धान्निवर्तमानमपि कंचित्कश्चिन्मित्रभूतोऽन्यतः स्कन्धावाराह्वलं लब्ध्ा तं प्रोत्साह्यति तथाऽस्याः पूर्वसुरतवेलायां मुहर्मुहुः कर्षणेन स्कन्धपतितकशपाशः साक्षात्स्मर एव स्कन्धाहलं लब्धवा सुरतभोगनिवृत्तमपि मां मनःप्रोत्साहनेन सुरते प्रवर्तयतीत्यर्थः । अत एवेतरेम्यः सवेम्यस्तदङ्गम्योऽन्येम्यश् सुरतोपकरणेभ्य उत्कपेंण वर्तत इत्युक्तम्। अत एव च स्मरत्वेन रूपणम्। साक्षात्स्मरवत्सुरतप्रवर्तकत्वादिति वोध्यम् । तस्याः स्कन्धा- दवलं गृहीत्वेत्यनेन स्कन्धसंत्रन्धेनातिशयितशोभालाभ उक्तः । केशपाशः स्कन्ध इति । मृहुर्मुहुः कर्णनेत्यादिः । स्कन्धयोरित्यर्थः । जात्यभिप्रायणैकवचनम् । पतितः। संबद्धः । स्कन्धपदेति। अभिलापनिवृत्त्या रतिनिवृत्तौ हि वन्धने केशानां स्कन्धसंत्रन्धो न स्यादिति भावः । नवेति। नवपूर्णिमामृगाङ्कस्य सुभग कस्त्वमति भण मम सत्यम् । का सौभाग्यसमग्रा प्रदोषरजनीव तवाद्य। १ क. ख. ग. हुराकर्षणे त° । २ स, ग. 'ति स्कन्धप। ३ क. ·करेण त ४ क. स्कन्धयो: १ ५ क वृत्ताभिलाषः का ६ ग, दिः। स्कन्धपदे। ७ ख, ग. 'सि मम भण स।

१६४ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [४ च० उल्लास:]

अत्र वस्तुना मयीवान्यस्यामपि प्रथममनुरक्तस्त्वं न तत इति णवे- त्यादि-पओसेत्यादिपद्द्योत्यं वस्तु व्यज्यते। सहि गवणिहुवणसमरम्मि अङ्कवाली सहीएँ िबिडाए। हारो णिवारिओ व्विअ उच्छेरन्तो तदो कहं रमिअमू।९०॥(१५)

अत्र यथोक्तेन वस्तुनाऽन्यस्यामपि प्रथममनुरक्तस्त्वमभूर्न तत इति वस्तु णवपष्णिमामि- अङ्कपओसरअणीपद्प्राधान्येन द्योत्यते। अत्र प्रदोषरजनीवेत्युपमानैरपेक्ष्येण कथ व्यक्ञक- स्वमति चिन्त्यम् । अत्रैव वस्तुना ऽलंकारस्य यथा-सहि णवणि•।

खण्डिताया वृद्धपरवध्वनुरक्तं स्वामिनं प्रतीयमुक्तिः । नवः प्रथमोदितः पूर्णिमासंवन्धी मृगाङ्कश्चन्द्रस्तस्य त्वं कः सखा भ्राता वाडसि तत्सत्यं भण । तत्संवन्धि त्वं विना क्षणि- कानुरागित्वस्य तत्स्वभावस्य त्वय्यनुपपत्तेः । तथा चन्द्रस्य प्रदोपरजनीव तव का नायिका सौभाग्यं नायकानुरागादि समग्रं संपूर्ण यस्यां तथाभूता। प्रदोपो रजनीमुखम्। प्रंदोष एव यथा रजन्यां चन्द्रानुरागसामग्र्यं तथा तव तस्यामित्यर्थः । नवत्वेन चाश्चल्यं क्षणानुरागि- त्वम् । पूर्णिमाचन्द्रः प्रदोपे रज्यतेनन्तरं तु विरज्यते। एवं पूर्णिमामृगाङ्कत्वेन नायिकान्तरानुरागित्वं कल्गित्वम्। प्रदोषपदेन प्रकृष्टदोधवत्त्वम्ँ। यत्तु नवः प्रतिपदुदित इति व्याचक्षते तेषां पूर्णिमापदासंगतिः स्पष्टैव। अन्यस्यामपीति। मयी- वेत्यादि: । सहीति। साख नवनिधुवनसमरेऽङ्कपालीसर्या निविडया। हारो निवारित एवोच्छिियमाणस्ततः कथं रमितम् ॥ उच्चेरन्तो इति पाठे उच्चलन्नित्यर्थः । सख्या नायिकां प्रतीयमुक्तिः । हे सखि नवसुरत- रणे निविडया हृढया, अड्कपाली, आलिगङ्नं सैव सखी, इष्टविघायित्वात् । तयोच्छ्िय- माणो द्वयोस्तृतीयतयाऽधिको भवन्द्वितीयपाठे चलनव्यापरेण निधुवनान्तरायं हृदयाभिघातं कुर्वन्हारो निवारित एव भग्न एव ततस्त्वया नवोढया इतरेनवोढाङ्गनारताद्विलक्षणं श्रौदाङ्गनारतादपि वा विलक्षणं कथ रमितमित्यर्थः । अत्र निबिडतयेत्यनेन निवारणसामथ्य

१ ग.दोषे य२ क, ग, क्षणिकानु। ३ कम्। अन्य। ४ ग, रेकपा०। ५ क 'र प्रो'।

[४ च० उल्लास: ] काव्यप्रकाशः । १६५ अन्रे वस्तुना हारच्छेदानन्तरमन्यदेव रतमवश्यमभूत्तत्कथय कीह- गिति व्यतिरेक: कैहंपदगम्यः । पविसन्ती घरवारं विवलिअवअणा विलोइऊण पहम्। खन्धे घेत्तूण घडं हाहा णछ्ोत्ति रुअसि सहि किं ति॥ ९१॥ अत्र हेत्वलंकारेण संकेतनिकेतनं गच्छन्तं दृष्टा यदि तत्र गन्तुमि च्छसि तदाऽपरं घटं गृहीत्वा गच्छेति वस्तु किंतिपद्द्योत्यम् ।

अत्र निघुवनसमर इति रूपकस्य व्यञ्ञनायामप्रयोजकतया वाच्येन वस्तुमात्रेण हारच्छे दानन्तरं श्रौदाङ्गनारताद्विलक्षणं नवोढायास्ते रतमभूत्तत्त्कथय कीदृगिति व्यतिरेकालंकार: केहंपदप्रकाश्यः । अलंकारेण वस्तुनो यथा-पविसन्ती०। अत्र नष्ट इति रोदिषीति हेत्वलंकारेण संकेतनिकेतनं गच्छन्तं कामुकं दृष्टा यदि गन्तु- मिच्छसि तदाऽपरं घटं गृहीत्वा गच्छेति वस्तु किंतिपदप्राधान्येन प्रकाश्यते।

रण इत्यनेन दुरवगाहत्वं व्यज्यते। भ्रौढाङगनारताद्विलक्षणमिति। ततोऽपी- स्यर्थ: । अत एव नवोढाया ईदशं रतमिति विस्मयः । कहंपदेति। तस्य विस्मयार्थस्वा- दिति भाव: । नवोढास्वभावविरुद्धगाढालिङ्गनाज्ज्ञायते तद्रतं विलक्षणमिति । अत एव समरपदम्। द्वयोस्तुल्यव्यापारे हि समरो भवतीति। वस्तुनो व्यञ्जकतवं तु तन्नैरपेक्ष्येणापि व्यङ्ग्यव्यञ्जनं संभवतीत्येतावन्मात्रेणेत्याङ्कः । पवीति। प्रविशन्ती गृहद्वारं विवलितवदना विलोक्य पन्थानम्। स्कन्धे घंट गृहोत्वा हा हा नष्ट इति रोदिषि किमिति॥ जलानयनव्याजेन संकेतस्थानं गत्वा शून्यं तद्विलोक्य जलघटं स्कन्धे गृहीत्वा गृहद्वार- पर्यन्तं समागतां पश्चात्संकेतस्थानयायिनं स्वप्नियमवलोक्य Sनर्जलानयनध्याजातंकेतस्थानं गन्तुं विवलितं वदनं कृत्वा द्वारस्खलनव्याजेन घटं क्षिप्त्वा लोकवच्चनायै रुदती सखी प्रतीयमुक्तिश्तुराया अपरं घटं गृहीरवा गच्छाहं सर्व समाधास्य इत्यभिप्रायगर्भा । हे सखि गृहद्वारं प्रविशन्ती त्वं स्कन्धे घट गृहीत्वा परावतितवदना सती पन्थानं दृशवा घटो नष्ट इति किमिति रोदिषीत्यन्वयः । रोदने नष्टत्वं हेतुः । घटध्वंसे च विवृत्य पथो विलोकनं हेतुः । किंतिपदेति । हेतुप्रश्नेन हेतुं विना रोदनस्याहार्यत्वलाभा-

१ ग. त्र हारच्छेदादनन्तरमेव। २ स. ग, कथंप। ३ क, ग. स. 'दव्यक्गयम्।४ क. कथंप।५ क. थः। अभूदित्यस्याचद्यमित्यादिः। नत्रों।

१६६ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [४ च० उल्ास: ]

• यथा वा- विहलङ्गलं तुभं सहि ददठूण कुडेण तरलतरदिविम्। वारप्फंसमिसेणअ अप्पा गुरुओत्ति पाडिअ विहिण्णो॥९२।।(१६) अन्र नदीकूले लतागहने कृतसंकेतमप्राप्तं गृहप्रवेशावसरे पश्चादा- गेतं हष्टा पुनर्नदीगमनाय द्वरोपघातव्याजेन बुद्धिपूर्वकं व्याकुलया त्वया घटः स्फोटित इति म्या चिन्तितं तत्किमिति नाSSश्वसिषि तत्समी- हितसिद्ध ये वजाहं ते श्वथूनिकटे सवं समर्थयिष्य इति द्वारस्पर्शनव्या- जेनेत्यपह्नुत्या वस्तु। यथा वा-विहलङ्गलं०। अत्र नदीकूले लतागहने कृतसंकेतमप्राप्तं गृहप्रवेशसमये पश्चादागतं कामुकं हष्ट्या पुनर्नदीगमनाय बुद्धिपूर्व द्वारस्पर्शव्याजेन स्वया घटः स्फोटित इति मेयावगतम्। तस्समा- श्वासं विधाय समीहितसिद्धये व्रज। अहं त श्वश्रूनिकटे सर्व समर्थयिष्य इति वस्तु द्वारस्पर्शमिपणत्यपहनुत्या वारष्फंसमिसेणेति पदेन द्योत्यते। दिति भावेः। गन्तुमित्यस्य तमित्यादिः। नन्वयं स्वतः संभवी न कयुक्तिसिद्धोत आह। यथा वेति। विहलेति। विशृङ्गलां त्वां सखि दृष्ट्ा कुटेन तरलतरदृष्टिम्। द्वारस्पर्शमिषेणाSडस्मा गुरुक इति पातयित्वा विभिन्नः ॥ नदीकूले लतागहने कृतसंकेतमप्राप्तं गृहप्रवेशसमये पश्चादागच्छन्तं कामुकं दृष्टा पुनर्नदीगमनाय बुद्धिपूर्व द्वारस्पर्शव्याजेन वटं स्फोटितवतीं नायिकां प्रति सख्यास्त्व- दभिप्रायो ऽवगतो मया तत्समाश्वास विधाय समीहितसिद्धये ब्रजाहं त्वच्छृश्र्वाटिनिक्टे सर्व. समाघास्य इत्यभिप्रायगर्भाऽविद्ग्धजनप्रतारणायेयमुक्तिः । हे साख विशृह्गलामतिभा रवशाद्विकलामत एवातिशयिततरलदृाष्टिं स्वां दृष्टवा कुटेन घटेनाSSतमा गुरुर्गरीयांस्त्वादृश्या अपि कष्टदायक इति दुःखेन द्वारस्पर्शमिपेण पातयित्वा विभिन्नो विभदित इत्यर्थः । अन्त- र्भावितण्यथोंऽयम्। नायं द्वारस्पर्शाद्घटनाशसत्वया कृतः किं तु गुरुतया परपीडकत्वाद्घटेनेव स्वात्मा विभेदित इत्यपह्नुतिरत्रालंकारः । विशृङ्गलां कामपरवशामिति हृादे स्थितोऽर्यः" त्वया घट इति। व्याकुलयेत्यर्थः । अपह्तुत्येति। अचेतन चेतनत्व्रारोपमूलिकयेत्यर्थ: । १ क. दीतीरे ल०। २ ख. गच्छनतं ह०। ३ क. स. ग.द्वाराघा0।४ क. स. ग. पूर्व न्या।५ग, ति तव चेष्टितं मया ज्ञातं। ६ क. ख.या चेतितं । ७ स, टे सम० ।८ ग, १स्तु व्यज्यते । ९ क. ममाव'। १० क पदप्राधान्येन । ११ ग. 'ः । नच० ।१२ ग. "शाद्च्छ। १३ ग. र्थः। जो।

[४च०उलास: ] काव्यप्रकाश: । १६७

जोह्लाइ महुरसेण अ विइण्णतारुण्णउसुअमणा सा। वुड्डावि णवोढव्विअ परवहुआ अहह हरइ तुह हिअअमू॥ ९३॥ अत्र काव्यलिङ्गेन वृद्धां परवधूं त्वमस्मानुज्झित्वाऽभिलपसीति त्वदीयमाचरितं बक्तुं न शक्यमित्याक्षेप: परंबहुपद्प्रकाश्यः । एषु कवि- निबद्ध व क्ृप्रौढोक्तिमाघ्रनिष्पन्रशरीरः । वाक्यप्रकाश्ये तु पूर्वमुदाहृतम्। शब्दार्थोभयशक्त्युद्धवस्तु पद्प्रकाश्यो ने भवतीति पश्चविंशल्द्ेदाः ।

अलंकारेणालंकारस्य यथा-जोह्नाइ० । अत्र परवधूस्वेन सा तव हृदयं हरतीति काव्यलिङ्गालंकारेणास्मानुज्झित्वा वृद्धां परवर्धू- मभिलषसीति त्वदाचरितं वक्तुं न शक्यत इत्याक्षेपालंकारः प्राधान्येन परवधूपद्द्योस्यः प्रकाशयते । शब्दाथोंभयशक्तिमूलस्तु पदप्रकाश्यो न भवति। तत्र वाक्यस्यैव प्राधान्यात्। एवं

प्रबन्धे० । जोह्नति। ज्योस्स्नया मधुरसेन च वितीर्णतारुण्योत्सुकमनाः सा। वृद्धाऽपि नवोढेव परवधूरहह हरति तव हृदयम् ।। तरुण्या वृद्धपरवधूरक्तं नायकं प्रतीयमुक्तिः। अहहेति खेदे। वृद्धाऽपि सा नायिका ज्योत्स्नया मधुरसेन वसन्तरसेन मद्यस्याSSस्वादेन च वितीण दत्तं तारु- ज्याय तरुणधर्माय सुरतायौत्सुक्यं मनास यस्यास्तादृश्यपि यतः परवधूरतो नवो- देव तव हृदयं हरति । परवधूत्वेनैव तव चित्तं सा हरति न तु सौन्दर्यादि निभित्तान्तरमस्तीति भावः। परवधूत्वं हृदयहरणे हेतुरिति काव्यलिङ्गालंकारः । पर- वधूरित्यनेन त्वमेव तस्यामनुरक्तो न तु तादृश्यपि सा स्वत इति सूच्यते। आक्षेपालं- कारः। नायकचरितस्याशक्यवक्तव्यत्वरूपः। पदप्रकाश्यो नेति। एकस्यैव पदस्य परि- वृत्त्यसहत्वतत्सहत्वे वक्तुमशक्ये इति भावः। पञ्चत्रिंशदिति। अर्थान्तरसंक्रमित- वाच्यात्यन्ततिरस्कृतवाच्यालक्ष्यक्मास्त्रयः । लक्ष्यक्रमेषु वस्त्वलंकारभेदेन शब्दशकक्तिम्लो द्विविधः । अर्थशक्तिमूलो द्वादशधा। एषां सप्तदशानां वाक्यपदमूलत्वेन द्वैविध्ये चतुरसित्रिं- शत्। उभयशक्तिमूल एक इति पश्चतरिशदित्यर्थः । १ क. ख, 'धूं चास्मा । ग. धमसमा। २ ख. क्यत इत्या। ३ ख, ग. रवधूप। ४ स. 'न संभ० । ५ क, 'वर्धू चाभि"। ६ क. त्वदीयच0। ७ क. रः1 आक्षे

१६८ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [४च० उलास:]

यथा गृधगोमायुसंवादादी। तथा च- अलं स्थित्वा रमशानेऽस्मिन्गध्रगोमायुसंकुले। कङ्कालबहुले घोरे सर्वप्राणिभयंकरे॥ ९४॥ न चेह जीवित: कश्वित्कालधर्ममुपागतः । प्रियो वा यदि वा द्वेष्य: प्राणिनां गतिरीदृशी॥९५॥ इति दिवा प्रभवतो गृधस्य पुरुषविसर्जनपरमिदं वचनम्। आदित्योडयं स्थितो मूढा: स्नेहं कुरुत सांप्रतम्। बहुविप्नो मुहूर्तोडयं जीवेदपि कदाचन ॥ ९६ ॥ अमुं कनकवर्णाभं चालमप्राप्तयीवनम्। गृधवाक्यात्कथं सूढास्त्यजध्वमविशङ्किताः ॥९७॥ अर्थशक्तिमूल: पदवाक्ययोः प्रबन्धे च। प्रबन्धश्च संघटितनानावाक्यसमुदायः ।स च ग्रन्थरूपस्तद्वान्तरप्रकरणरूपश्च्ेति । तत्र पदवाक्ययोरुदाहृतम्। प्रत्रन्धे यथा गृधगोमा- युसंवादादौ। तथाहि-अलं स्थित्वा० । इति दिवा प्रागल्म्यवतो गृधस्य मृतावेक्षकपुरुषविसर्जनपरं वाक्यमेलकम्। आदित्योडयं०। अलमिति। दिवा प्रगल्भस्य गृधस्य मृतत्रालावेक्षकपुरुषविसर्जनपरमिंदं श्ोकद्वयम्। गृधगोमायुसंकुले तैव्याप्ति कंकालवहलेऽस्थिप्राये। अत एव घोरे दारुणे सर्वप्राणित्रासजनके। एवं च निष्प्रयोजना संभावितानिष्टा चैवंविधस्थले स्थितिरनुचितेति भावः । ननु वालकोज्जीवनं संभाव्यते तत्राSऽह-न चेहेति। इह संसारे कालघर्मो मृत्युस्तं प्राप्त: कश्चित्प्रियद्वेप्यान्यतरोऽपि न जीवितः । अद्य यावदिति शेपः । तथा च तदसंभा- वितमिति भावः । समाधानायाऽऽह प्राणिनामीदृशी मरणानन्तरमपरावृत्तिरूपा गतिः स्वभावः । तथा च स्वभावस्य दुरतिक्रमत्वात्खेदो न कार्य इति भार्वे: । वाक्यमेलकम्। वाक्यसमुदायः । आदित्य इति। निशि प्रगल्भस्य गोमायोस्तत्द्यावर्तनपरमिदं श्ोकद्वयम्। हे मूढा अयमादित्यः स्थितोऽस्ति । तथा च न रात्रिचरेभ्यो भयमधुनाऽस्तीति भावः। अतः सांप्रतमधुना स्नहमर्थान्मृते वाले समीपावस्थितिरूपं कुरुत। मृतस्य जीवनासंभवादफलम- वस्थानमत आह-बहुविन्न इति। राक्षसवेलात्वाद्भतावेशादिरूपग्रहग्रस्तश्रेत्तदै- तन्मुहृर्तापगमे तद्विप्ननाशोपशान्तावेशो वाल: कदाचिजीवेदित्यर्थः । अपिः संभावनाद्यो- तकः । एवं जीवनसंभावनामुत्पाद्य मोहयितुमाह-अमुमिति । अविशङ्गिता लोकापवा- १ स. 'मुपेबिवान् । प्रि । २ क. वा दुष्टः प्रा ३ग, 'थं वालास्त°।४ क. धर्मे मृत्युं प्रा°१ ५ ग. वः आदि।

[४च० उल्लास: ] काव्यप्रकाश: । १६९ इति निशि विजृम्भमाणस्य गोमायोर्जनव्यावर्तननिष्ठं च वचनमिति पबन्ध एव प्रथते। अन्ये त्वेकादश भेदा ग्रन्थविस्तरंभयान्नोदाहताः । स्वयं तु लैक्षणतोऽनुसर्तव्याः । अपिशब्दात्पदवाक्ययोः । पदैकदेशरचनावर्णेष्वपि रसादयः । तत्र प्रकृत्या यथा-

रुद्दस्स तइअणअणं पब्वईपरिचुंबिअं जअइ ॥ ९८॥ इति निशि प्रगलभस्य गोमायोस्तव्यावर्तनपरं श्ोकद्वयमिति प्रबन्ध एव व्यज्ञकेंः प्रथते। अत्र स्वतःसंभविना वस्तुना गमननिवर्तनरूपवस्तुव्यक्तिः। एवमन्येऽप्येकाद्शे प्रमेदा द्रष्टव्या: । पछैकदेश। रसादयो लक्ष्यक्रमाः पदैकदेशे रचनायां वणेंषु। अपिशबदरात्प्रवन्धे। पदवाक्ययोस्तु 'पदेऽप्यन्ये' इत्यननैव प्रतिपादिताः । पदं तावद्विवधम। सुवन्त तिउन्तं च। तदे- कदेशो नाम धातुस्वरूपप्रकृतिभाग: प्रकृत्येकदेशः सुप्तिङ्स्वरूपविभक्तिभाग उपसर्गादि- रुपश्च। तत्र पद्वाक्ययोरुदाहृतं प्राक्। पदेकदेशादिपूदाहियते । तत्र धातुरूपप्रकृत्यात्मकपदैकदेशे रसादिव्यक्तिर्यथा-रइकेलि०। दशङ्कारहिता गृधरस्य मांसलुव्धस्य वाक्यान्मूढाः कथमकस्मार्दीद्शोऽयं वालस््याज्य इति विचाररहिता अमुं कनकवर्णाभं न तु कनकाभम्। तद्गतकाठिन्यस्यापि प्रतिपत्त्यापत्तेः। भनेन मृत्युचिहवैवर्ण्याद्यभावः । वालम्। तेन मृत्युकाल्राभावः । अप्राप्तयौवनम्। तेन पर- दारगमनादिराहित्येनाSऽयुःसत्त्वं सृच्यते। ईदृशं कथं त्यजध्वम्। आरपमात्मनेपदम् । गमननिवर्तनेति। द्वंद्वः। प्रकृत्येकदेशः । प्रकृतरेकदेशः । यथाङ्गकैरित्यत्र क उदाहरिप्यते। उपसर्गादीति। स्वातन्त्र्येणैपामर्थाप्रत्यायकत्वादेकदेशत्वं बोध्यम्। भादिना पुरुषव्यत्ययपूर्वनिपाताद्यः । रईति।

रुद्रस्य तृतीयनयनं पार्वतीपरिचुम्बितं जयति। रतिकेलौ हतं निवसनमर्थाद्गौरीसंवन्धि येन। करकिसलयाम्यां रुद्धमर्थात्पार्वस्या नय- नयृगुरूं यस्येति बहुनीहिद्वयगर्भकर्मधारयः । चण्डीदासस्तु रतिकेलिहृतनिवसनया कराकि- १ क. स. ग. 'ं चेति प्र० । २ ग. नभिया नोदा। ३ ग. लक्ष्यता। र क. कः। प्रथ- मतोऽन स्वी५क श भे६ क, मू। तिडन्तं सुबन्तं च । ७ क, रूपः प्र। ८ ग, प्रतीला। २२

१७० भ्रदीपोद् द्योतसमेत :- [४च०उछास: ]

अत्र जयतीति ने तु शोभत इत्यादि, समानेऽपि हि स्थगनव्यापारे लोकोत्तरेणैवं व्यापारेणास्य पिधानमिति तदेवोत्कृष्टमू। यथा वा- प्रेयान्सोडयमपाकृत: सशपर्थं पाढानतः कान्तया द्वित्राण्येव पदानि वासभवनाद्यावन्न यात्युन्मना: । तावत्प्रत्युत पाणिसंपुटॅगलन्नीवीनिबन्धं धृतो धावित्वैव कृतपणामकमहो प्रेम्णो विचित्रा गतिः।९९।

अत्र रतित्यक्तौ 'जि ' धातुरूपप्रकृतेः प्राधान्यम् । यतः स्थगनव्यापारसाम्येऽप्य- न्यनेत्रयोः कराम्यां पिधानमस्य तु लोकोत्तरेण कर्मणेति तदेवोत्कृष्टं धन्यजीवितमिति रन्यु- स्कर्षप्रयोजकमनया व्यज्यते। अत एव जयतीत्युक्तं नतु शोभत इत्यादि । एवमग्रेऽपि प्रकृत्यादे रसादिव्यञ्जने प्राधान्यं तत्तदर्थव्यञ्ञकतयाऽवगन्तव्यम्। नामरूपतदेकदेश तब्य-

सलयाम्यां रुद्धं नयनयुगुलं यस्येति विग्रहमाह। तत्र निवसनेत्यत्र हस्वश्विन्त्यः । ईदशस्य रुद्रस्य पार्वतीपरिचुम्वितं तृतीयं ललाटलोचनं जयते। जिँधातुरूपेति । प्रकृत्य- न्तरस्य सत्त्वेऽप्यव्यक्षकत्वादिति भावः । उत्कषें हेतुमाह । यत इति। स्थगनमाच्छाद- नम्। लोकोत्तरेणेति। पिधानोपकरणत्वेनादृष्टत्वात्क्रीडापिधानोभय कारित्वाद्रागाति- शयलज्जाहर्षादिसंपद्वारा रत्यतिशयपोषकत्वाच्च तत्त्वमिति भावः । तदेव। तादृशपिधानवत्तृ- तीयनयनमेव। उत्कर्षप्रयोजकमिति। वस्त्विति शेपः । अनया। जिरूपप्रकृत्या । न तु शोभत इति। जयतेरेवोत्कषें शक्ते: । स च विशिष्य प्रतियोग्यनुपादानात्सर्व- प्रतियोगिक एवेति करपिहितापेक्षया चुम्बनपिहित उत्कर्ष: प्रतीयत इति भावः । प्रेयानिति। सशपथमित्युभयान्वाय। सोऽयमिति प्रियतरत्वेन प्रसिद्धः प्रेयान्। शपथेन सहितं यथा स्यात्तथा पाद्योरानतः कान्तया च सशपर्थ निराकृतः सन्नन्मना उत्सुकमना वासगृहात्क्रीडागृहाद्वित्राप्येव नाधिकानि पदानि न द्वाराणि यावन्र याति न नु यातस्तावत्कृतप्रणामक यथा स्यात्तथा घावित्वैव धृतः स्थापितः । घृङ् अवस्थाने। अम्मादन्तर्भावितण्यर्थात्कर्माणि क्कः । अत्र यातीत्युक्तं नतु यात इत्युक्तम्। तेन गमनानुकल्यापारदशायामेव तथाभाव इति ध्वन्यते । धावित्वैवेत्यनेन धावनाविषयेऽपि तथाभावकरणादौत्सुक्यातिशयो ध्वन्यते । पाणिसंपुटे प्रणामार्थ कृताञ्जलौ गलन्नीवीनि- बन्धो यम्यां क्रियायां तद्यथा भत्रति तथेति धारणक्रियाविशेषणम् । रागौत्कण्ठ्यात्स्ख- लतो नीवोवन्धस्य प्रणामाञ्जलिनिवावलम्बनात्तदेवोपायनस्थानीयं कृतमिति भाँव इति केचित्।

१ क, न शो ०। २ क. ग, व रूपेणास्यापि। ३ स, 'रंण स्थगन° । ४ क. ख, ग. "म्' तथा-प्रेया१५ क, स, ग. टलसभी ६ स, नितम्त्रं धृ ग, 'जिरु'। ८क, भावः। पूर्वे हि।

[४च० उल्लास:] काव्यप्रकाशः । १७१

अन्र पदानीति ने तु द्वाराणीति। तिङ्सुपोर्यथा- पथि पथि शुक चञ्चूचारुराभाडकुराणां दिशि दिशि पवमानो वीरुधां लासकश्र। नरि नार किरति द्राक्सायकान्पुष्पधन्वा पुरि पुरि विनिवृत्ता मानिनीमानचर्चा ॥।१००॥ अत्र किरतीति किरणस्य साध्यमानत्वं निवृत्तेति निवर्तनस्य सिद्धत्वं तिडा सुपा च। तत्रार्पि कप्रत्ययेनातीतत्वं दयोत्यते। यथा वा- अन्न द्वारादिपदं परिह्ृत्य पदानीत्युक्तम्। तेन द्वारपयन्तगमनेऽप्यसहिष्णुतयोरकण्ठा- तिशयो व्यज्यते। तिद्सुपोर्यथा-पथि पथि०। अत्र किरतीति तिङा किरणस्य साध्यता। तिङ्योगे साध्यतयैव धात्वर्थोंपस्थितेः । निवृत्तेति सुप्प्रत्ययेन निवृत्तेः सिद्धता। सुप्प्रयोगे तथैव प्रकृत्यर्थप्रतीतेः । तत्रापि क्प्र- स्वरातिशयद्योतनाय धावनक्रियाविशेषणमित्यन्ये। पूर्व हि कृतप्रणामकस्यापाकरणमधुना प्रणतिपूर्वकं धारणमिति वैपरीत्यं प्रत्युतपदगम्यम्। लक्तन्नीवीति पाठे गलनमार्थिकम्। अर्था- न्तरं न्यस्यति-अहो प्रेम्ण इति। गतिः स्वभावः। प्रेयान्कान्तयेत्याम्यां परस्परं विरहा- क्षमस्वं ध्वन्यते। असहिष्णुतयेति। व्यङ्गययेति शेषः । उत्कण्ठातिशय इति। तैनात्र संभोगपोष इति भावः । पथि पथीति। आद्यवाक्ययोरस्तीत्यध्याहारः । प्रतिमार्गमङ्कुराणामाभा कान्ति: शुकचन्चूचारुरस्ति। एवं प्रतिदिशं वीरुधां लतानां लासको नर्तकः पवमानो वायु- श्ास्ति। आम्यां च वाक्याम्यां नूतनाङ्कुरशोभाशालिवसन्तर्तुसर्वदिक्संचारिमन्दमारुतयो- रुद्दीपकयोः संपत्तिरुक्ता। नरि नरि परि पुरीत्येतयोः स्थानाख्यप्रमाणनैककस्यां पुरि एकैक- स्मिन्नरि सायकपातेन संपूर्णनगरे त्रासात्स्वासां मानभङ्ग:। तथा पुरुपेषु वाणपातेन मान- धनाभि: स्त्रीभिरपि मानस्त्यक्त इत्यर्तीवाखवण्डाज्ञाशालित्वं मन्मथस्य द्योत्यते। किरति क्षिपतीत्यर्थः । मानचर्चा मानवार्ता। मानवार्ताऽपि गता कि पुनर्मानो गत इति वक्तव्य- मिति भाव: । अन्र कार्यकारणयोः पौर्वापर्यविपर्ययरूपा कारणकार्ययोरसामानाधिकरण्येऽपि कार्योत्पत्तिरूपा वाऽतिशयोक्तिरलंकारः । किरणस्येति। क्षेपणस्येत्यर्थः । औणादिकक्युप्रत्ययान्तः । किरति तमासीति व्युस्पत्त्याऽस्य मयूख एव शक्तत्वािन्त्यः किरणपदप्रयोगः । विकरणस्येति वक्तं १ क. स. ग, न द्वारादीनीति।२ ग. 'रुरम्भाड्कु। ३ क, ग. रि च ननि° । क, ४ ग, प कृत्प्रत्य । ५ क, सुव्योगे । ६ क. "म्। अर्था। ७ क. ग. 'स्परनि। ८क तन च संभोग इति।

१७२ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [४च० उलास:]

लिखन्नास्ते भूमिं बहिरवनतः प्ाणदयितो निराहारा: सख्य: सततरुदितोच्छूननयना: । परित्यक्तं सरवं हसितपठितं पञ्ञरशुक- स्तवावस्था चेयं विसृज कठिने मानमधुना ॥१०१॥

त्ययेनातीतता प्रकाश्यत इति विकरणनिवृत्त्योः कारणकार्यभूतयोः पौर्वापर्यविपर्ययरूपाति- शयोक्तिप्रकाशो रसोत्कषं पर्यवस्यति । यन्तु 'लटा साव्यत्वं, क्तप्रत्ययेन भूतत्वम् ' इति व्याख्यानम् । तद्युक्तम्। सुप्ति- अभ्यां सिद्धत्वसाध्यत्वव्यक्तिमभिधाय 'तत्रापि क्तप्रत्ययेनातीतत्वम्' इत्यनेन वृत्तिव्या- स्यानेन विरोधात्। अथ सुप्तिङविशेषेपु यथा-लिखन्नास्ते०।

युक्तम्। अन्रायं भाव :- तिडः क्रियागतवर्तमानत्वद्योतनद्वारा तद्गेतोत्पाद्यमानस्वरू- पसाध्यत्वव्यञ्जकत्वम् । एवं निवृत्तपदं निवृत्तिकत्रर्थकम्ँ। तदनुवादकेन तदुत्तरसुपा स्वप्रकृत्यर्थविशेषणनिवृत्तौ सिद्धत्वं व्यज्यते। इतरासमभिव्याहृतसुपो निवृत्तिरित्यादौ मद्यञ्जकत्वस्य दृष्टत्वात्। निवृत्तिर्भविष्यति निवृत्तः स्यादित्यादौ तथाSप्रतीतेरितरासम- भिन्याहृतेति। विकरणनिवृत्त्योरिति । कारणकार्यभूतयोरित्यर्थः । अतिशयो- क्तिप्रकाश इति। अयं व्यङ्गय एव। रसोत्कर्ष इति। निवृत्तेः शीघत्वबोधनद्वारा वसन्तस्योद्दीपकत्वातिशयाभित्यक्तरिति भावः । लिखन्निति। बहुदिनव्यापिमानवतीं प्रति सख्या इयमुक्तिः । प्राणानां दयितः प्राणद्यितः । तेन दयितदुःखेन त्वत्प्राणा अपि दुःखिता भविप्यन्तीति भावः । यद्वा तव प्राणा इव सोडस्माक दयित इत्यर्थः । तथा च त्वत्प्राणा इव सोऽपि अस्माकं रक्षणीय इति भावः । ईट्वशापे भूमिम्। न तु भूमौ। तेनाSSकाङक्षितस्य कर्मणोऽनुद्देश्यत्वं ध्यन्यते। लिखन्। न तु लिखतीति। तेन लिखनस्याबुद्धिपूर्वकत्वरूपमप्राधान्यं ध्वन्यते। वहिः। न तु मध्ये। तेन नायकस्यात्युद्वेगः । आस्ते। न त्वासीत्। तेनैवमवस्थानस्य प्रसादप- र्यन्तता ध्वन्यते। पञ्ञरशुकर्हमितं पठितमन्यच्च सर्व परित्यक्तम्। अज्ञानामपीदृश्यवस्था कि पुनरम्माकमिति भावः । पज्जरेत्यनेनान्यंत्र गमनासामर्थ्यम्। शुकेनेत्येकवचनं तु न कृतम्। एकम्य शिक्षादिनाडवि तथाज्ञानसंभवात् । सर्वमित्यस्य शरीरधारणोपयोगि भोजनादिकमर्पीत्यर्थः । अत एव कठिन। इयमुत्तरो त्तरवर्धमानासह्यपीडाजनिकाडघुना १ ग 'द्नमस्य।२ क, 'म्। तत्वं क्ेन शक्या बोध्यते। तेनोत्पन्नत्वरूप सिद्धत्वं

विहनिगत वयदयमिति। विकर्ण।३ क. थैः । रसो।

[४च० उल्लास:] काव्यप्रकाशः। १७३

अत्र लिखन्निति ने तु लिखतीति, तथाऽडस्त इति नत्वासित इति अपि तु प्रसादपर्यन्तमास्त इति, भूमिमिति न तु भूमाविति ने हि बुद्धिपूँर्व- कमपरं किचिल्लिखतीति तिङ्सुब्बिभक्तीनां व्यङ्गचम्। संबन्धस्य यथा- गामारुहम्मि गामे वसामि णअरठिइं ण आणामि। णाअरिआणं पइणो हरेमि जा होमि सा होमि ॥१०२॥ अन्न लिखन्नित्युक्त्तम्। न तु लिखितीति। तेन शत्रा लिखनस्याप्राधान्यमबुद्धिपूर्व कत्वरूपम्। आस्त इत्युक्तम्। न स्वासीदिति। तेन तथाऽवस्थानस्य प्रसादपर्यन्तता तिङ्गिभत्त्या व्यज्यते । यद्यपि शतृप्रस्ययः सुपः प्रकृतिरेव तथापि तिडादेशिलड्डिकृतितया तिङ्स्वेनोदाहृतः । भूमिमित्युक्तम् । न तु भूमाविति। तेन बुद्धिपूर्वकं भूमौ न किंचि- छिख्यत इति सुब्विभत्त्या व्य्यते। गामारु०। वसन्तचन्द्रिकादिभिरुद्दामे मन्मथविलसिते सतीत्यर्थः। मानं विसृज निःशेषेण स्यनेस्यर्थः । शत्रेति। आस्यातान्तक्रियाविशेषणस्वे शत्रेतरत्रियेष्टसाधनत्वज्ञानाधीनकृतिसा- ध्यत्वपर्यवसितनान्तरीयककृतिसाध्यत्वरूपमप्राधान्यं स्वप्रकृत्यर्थगतं बोध्यते। अत एव गच्छन्नित्युक्ते किं करोतीति प्रधानक्रियाप्रभ्नः संगच्छत इति बोध्यम् । वर्तमानत्वस्य प्रत्ययवाच्यत्वमतेऽपि व्यमूग्यमाह। न त्वासीदिति। न त्वासिष्टति पाठो युक्तः । एवं च स्थित्यतीतत्वव्यवच्छेदो व्यङ्ग्य इति भावः । तत्राप्यसमाश्वासादाह-तेनेति। तेन बुद्धिपूर्वकं भूमाविति। भूमावित्युक्त आकाङ्क्षितस्य कर्मण उद्देश्यतवं प्रतीयते। न चात्र तथेति भावः । गामरुहेति। आ्रमरुहाऽस्मि ग्रामे वसामि नगरस्थिति न जानामि। नागरिकाणां पतीन्हरामि या भवामि सा भवामि ।। गामरि अम्मीति पाठे ग्रामीणाऽस्मीति बोध्यम्। प्रणयकलहे का त्वमस्मदय्र इति वदन्तीं नागरिकां प्रति ग्राम्यस्त्रिया इयमुक्तिः । मामरुहा ग्रामजाता । ग्रामे वसामि। अतो नगरस्थिति नगरमर्यादां वैदग्धी न जानार्मि। उत्पत्तिमारम्याद्य यादड्राम एवाविरतं वासान्नगरस्थितिगन्धोSपि न ज्ञायत इति भावः । नागरिकीणामिति शेपे पष्ठी। तत्संबन्धेन तत्पतिषूत्कषों व्यङ्ग्यः । यद्वा नागरिकीणामिति पष्ठी, अनादरे। ताः पश्यन्तीरनादृत्य १ क. स. ग, न लिस्तीति अपि तु प्रसादपर्यन्तमास्ते इति तथाऽडस्त इति न त्वासित इति भू। २ स्र. न वुद्धिपूर्वकं कि°। 3 क. 'पुर्वे रूपकं कि०। ग, पर्वकं रूपकं कि विलिस° । ४ ख. व्यक्षकत्वम् । ५ क. त्येनेवोदा0 । ६ क. पणेन द ।७ ग. 'ति। एवं। ८ ग, गामारि।९ ग. ति पष्टयनादरे।

१७४ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [४च० उल्लास:]

अत्र नागरिकाणामिति पछचा: । रमणीय: क्षत्रियकुमार आसीदिति कालस्य। एपा हि मग्नमहेश्वर- कार्मुकं दाशरथिं प्रति कुपितस्य मार्गवस्योक्ति:। वचनस्य यथा- ताणँ गुणग्गहणाणं ताणक्कठाणँ तस्स पेम्मस्स । ताणँ भणिआणँ सुन्दर एरिसिअं जाअमवसाणम्॥१०३॥ अन्र गुणग्रहणादीनां बहुत्वं प्रेम्णश्रैकत्वं द्योत्यते । पुरुषव्यत्य- यस्य यथा- अत्र नागरिकाणामिति षष्या पतिपदाथें तादृशकलाभिज्ञतादिरूप उत्कर्षः प्रकाश्यते । 'रमणीयः क्षत्रियकुमार आसीत्' इत्यत्र लबाऽतीतकालविहितेनोचितं तदीयर्हिसायाः सुकरत्वं व्यञ्जयता प्राधान्येन धूर्जटिधनुर्भङ्गजन्मा भार्गवक्रोधः मैकृप्यते। वचनविशेषो यथा-ताणँ गुण०। अत्र गुणग्रहणादीनां प्रेमहेतूनां नानाप्रकारत्वेऽपि कार्य प्रेमैकजातीयमेव न कदा- तासां पतीन्हरामीत्यर्थः। अत्र नागरिकानित्यपहाय नागरिकीणां पतीनित्युक्त्या तेपु चातुर्यातिशयो द्योत्यते । तेन च स्वस्यातिचातुयै व्यङ्ग्यम्। अपरे तु तज्वर्तृ- भिस्ता अनादृत्य तत्पतीन्हरामीत्यर्थ: । पतिकर्तृकेSनादरेऽस्याः प्रयोजककर्तृत्वमित्याङ्कः । घछ्चेति। नगरभवत्वेनातिचतुराणां पतीनित्यर्थबोधनद्वारेत्यर्थः । तेन च स्वोस्कर्पो व्यङ्ग्यः । पश्यन्तीरनादृस्येति व्यङ्ग्यमिस्यन्ये। पर्यन्ते सर्वव्यङ्ग्यो रस इति बोध्यम्। लगाऽतीतकालेति पाठः । लुडेति अयुक्त: पाठः । सुकरत्वं व्यक्षयतेति। स्वक्रोधकलि तस्य स्थितौ वर्तमानकालभविप्यस्कालसंत्रन्धव्यवच्छेदव्यज्ञनद्धारेति भावः । ताणेति। तेषां गुणग्रहणानां तासामुत्कष्ठानां तस्य प्रेम्णः । तासां भणितीनां सुन्दरेदृशं जातमवसानम् ।। एआरिसमिति पाठ एतादृशमित्यर्थः । पूर्व वहुतरगुणश्रवणादिभिरन्वरागातिशयं प्रक- ट्यति अनन्तरमन्यत्राऽऽसक्त नायके कस्याश्चिदुक्तिः । तच्छब्दा विशिप्यानिर्वचनीयार्थाः । उत्कण्ठानां मेम सांनिध्ये जातानामित्यर्थः । भणितीनां त्वमेव जीवितसर्वस्वमित्यादीनाम्। प्रेम्णस्तादृशत्वकर्तृकगृणग्रहणादिजन्यस्य मद्वृत्तेस्त्वद्विषयस्य प्रेम्ण इत्यर्थः । ईदृशमेवं- विधापराधकलुपितम् । अवसानं परिपाक: । एकजातीयमेवेति। सततमविच्छेदेन १ क. ग. ममाहे० । २ क. 'तेनाचिरं त।३ क. प्रकाश्यते। ४ क.म्। षष्टये। ५ ग. ममाssसां° । ६ ग. नां सैव जी। ७ क 'ति। प्ररर"।

{४च०उलास :• ] काव्यप्रकाश: । १७५ रे रे चञ्चललोचनाश्च्ितरुचे चेतः प्रमुच्य स्थिर- प्रेमाणं महिमानमेणनयनामालोक्य किं नृत्यसि। कि मन्ये विहरिष्यसे बत हतां मुख्चान्तराशामिमा- मेषा कण्ठतटे कृता खलु शिला संसारवारांनिधौ ॥१०४॥ अत्र प्रहास: । पूर्वनिपातनस्य यथा-

चिद्न्यथाभावं प्राप्तमिति बहुवचनैकवचनाम्यां व्यज्यते। पुरुषव्यत्ययस्य व्यक्षकत्वं यथा-रेरे चञ्चल०। अन्र त्वं मन्येऽहं विहरिष्यसे इति 'प्रहासे च मन्योपपदे मन्यतेरुत्तम एकवब' (पा० सृ० १।४।१०१ ) इतिसूत्रेण युप्मदस्मदोयोंग उत्तममध्यमयोविपर्ययेण विधानं प्रहासमभिव्यनक्ति ।

प्रकर्षनिकर्षराहित्यास्परमोस्कृष्टमित्यर्थः । रे रे इति। साक्षेपसंवोधनमिद्म्। चश्चललोचनायामक्चिता गमिता रुचिरमिलाषो येन तथाभूतः । यद्वा चश्चलाभ्यां लोचनाम्यामञ्चिता प्रकटीकृता, अर्थान्नायिकया रुचिरभिलाषो यत्र तत्। तेन चश्चलप्रकटीकृतामिलाधस्यास्थिरत्वम्। अत एव तत्प्रतियोगितया स्थिरप्रेमाण- मिति वक्ष्यति। स्थिरं प्रेम यत्र तं महिमानं विपयानासक्त्यादिना लब्घमुत्कर्ष प्रमुच्य त्यक्त्वा, एणनयनां तत्सदृशनयनामालोक्य किं कस्मान्नृत्यसति नृत्यप्रेक्षितृजनानवलोक्य नर्तक इव किं हर्पादुल्ोलं भवसीत्यर्थः । अत्रैणीमिति विहायैणति पुंलिङ्गेन यथा स्वयि नयनव्यापारादि करोति एवमन्यत्रापि पुरुषे यथा वा त्वं नयनयोर्व्यपारमस्यां करोप्येवम- न्येऽपि पुमांस इति नास्यां साधारण्यामनुराग उचित इति सूचयति। त्वं मन्ये विहरिप्यसे। भहं विहरिष्य इति किं स्वं मन्यस इत्यर्थः । प्रहासे च मन्योपपदे (पा० सू० १। ४ । १ . ६ ) इति मध्यमोत्तमयोर्व्यत्यासः । बतेति खेदे। हतां निन्दिताम् । अन्तराशा- मन्तर्विद्यमानामाशां विहरणविषयिणीमित्यर्थः। एषा स्त्रीरूपा संसारवारांनिधौ मज्जनायेति शेषः । कृता विधात्रेति शेपः । एवं च परिणामविरसत्वाद्धर्षों न युक्त इति भावः । प्रहासमभिव्यनक्तीति। प्रहासे च नोत्तमपुरुषस्य शक्तिः । ततस्तदप्रतीतेः । तस्मा- द्यक्षकानुशासनमेव तदिति भावः । तेन च शान्तरसः प्रकृप्यते। अत एव प्ाक्पदकदे- शादीनामसंलक्ष्यक्रमव्येञ्जकत्वमेवोक्तं संगच्छते। एवं सर्वत्र वोध्यम्। १ क त्वं। २ ग.वलोकनेन नर्त० ३ क. 'मस्या: द'। र क. किः। मरहासे दयोल्य इति व्याख्यानात्। तस्मा।५ ग, वयह्धत्व°।

१७६ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [४घ० उल्लास:]

येषां दोर्बलमेव दुर्बलतया ते संमतास्तैरपि प्रायः केवलनीतिरीतिशरणैः कार्य किमुर्वीश्वरैः। ये क्ष्माशक पुनः पराक्रमनयस्वीकारकान्तक्रमा- स्ते स्युर्नैय मवाद्टशास्त्रिजगति द्वित्राः पवित्रा: परम् ॥१०५॥ अघ्र पराक्रमस्य प्राधान्यमवगम्यते। विमक्तिविशेषस्य यथा- प्रधनाध्वनि धीर धनुर्ष्वनिभृति विधुरैरयोधि तव दिवसम्। दिवसेन तु नरप मवानयुद्ध विधिसिद्दसाधुवादपद्म् ॥१०६॥

पूर्वानिपातादयः पदैकदेशधर्मत्वास्पदैकदेशा एव गण्यन्ते। पूर्वनिपातस्य यथा-येषां दोर्बल०। अन्ने चाटुके पराक्रमनयेत्यन्न नयस्याल्पाच्तरस्वेन पूर्वनिपातमविधाय पराक्रमस्य तथा- भावोऽम्यहिंतत्वं द्योतयति । उपपद्विभक्त विशेषस्य यथा-प्रधनाध्वनि०।

येषामिति। येषां राज्ञां दोर्बलमेव वाहुबलमेव। एतेन नयव्यवच्छेदः। ते दुर्बल- तया संमताः । नीतिज्ञानां वृद्धानामिति शेषः । प्रमादादिसंभवात्। ननु कि तर्हि केवलनीतिविद एव समीचीनाः । नेस्याह-तैरिति। तैरप्युर्वीश्वरैः किं कार्यम्। न किमपीत्यर्थः । तैः कैः । प्रायो बहुधा केवलं नीती राजधर्मादिशास्त्रं रीतिस्तत्प्रतिपादितो यृत्तिप्रकारस्तन्मात्रशरणैः । वलवन्भिस्तत्कालं झटिस्येन धर्पणादिति भावः । के तर्हि समी- चीनास्तन्राऽऽह-य इति। हे क्ष्माशक ये पुनः पराक्रमनययोः स्वीकारेण कान्तः सुन्दरः क्रम: पूर्व पराक्रमस्ततस्तदाच्छिन्न एव नय इत्याचारक्रमो येषां ते। तर्हि तानेवाऽSश्रयस्वे- त्यत्राऽडह-ते स्युरिति। त्रिजगति मुवनत्रयेऽपि न स्युरेव । यदि वा स्पुर्द्वितरास्तथाऽपि भवादृशा: पवित्रा नवेत्यर्थः । अत्र स्युरित्यत्र काकुः । नेति शेपस्याध्याहारो वा वोध्यः । चाढुके। राजस्तुतौ । अभ्यर्हितत्वम्। प्राधान्यरूपम् । वस्तुतोऽम्यहिंतस्य हि पूर्वनि- पातो विधीयते न तु तत्र तद्विधानमिति भावः । प्रधनेति। वीरधनुःसंत्रन्धिघ्वनियुते रण एव मार्ग: प्रवेशनिःसरणहेतुत्वात्तस्मिन्वि- धुरैः शत्रुभिर्दिवसं व्याप्यायोधि । अत्यन्तसंयोगे द्वितीया। तव शत्रुणां युद्धेन नेष्ट- प्राप्तिरिति भाव: । हे नररक्षक भवान्दिवसेन विधिसिद्धयोरीश्वरसिद्धयोः साधुवादस्य विधिसिद्धस्यानाहार्यस्य वा साधुवादस्य पदं स्थानं यथा तथाऽयुद्ध। अपवर्गे द्योत्ये

१ क. 'तिकुशलै: का। २ क, स. ग. धान्यं ग°। ३ क, त्र १०। ४ क. थयैः। चाटु १५ ग. मैं तृ।

[४च०उल्लास: ] काव्यप्रकाश: । १७७

अन्न दिवसेनेत्यपवर्गे तृतीया फलप्रामति द्योतयति। भूयो भूय: सविधनगरीरथ्यया पर्यटन्तं दृष्टा दृद्टा भवनवलभीतुङ्गवातायनस्था। साक्षात्कामं नवमिव रतिर्मालती माधवं यद्गाढोत्कण्ठाललित लुलितैरङ्गकैस्ताम्यतीति ॥ १०७॥ अत्र वीररसात्मनि भवान्दिवसेनायुद्धेति 'अपवगें तृतीया'। अपवर्गश्र फलप्राप्तौ क्रियापरित्यागः । अतो भवत्पदार्थस्य युद्धरूपक्रियाया यत्फलं विजयस्तत्प्राप्तिस्तृतीयया द्योत्यते । यस्तु 'युद्धविरधीत्यादि क्रियाविशेषणम्' इति व्याख्यातवान्स च्छन्दोभङ्ग- मपि नाज्ञासीदिति। प्रत्ययरूपस्य प्रकृत्येकदेशस्य यथा-भूयो भूय:०। तृतीयों। अयुद्धायोधीति तिङ््प्रकमभङ्गोऽप्येतदनुकूल एव। फलप्राप्ताबिति। फल- सिद्धावेवोपायेच्छानिवृत्तेरिति भावः । एवं च नेदमपवर्गशरीरघटकम्। किं तु तदुपपादकम्। अत एवाग्रेऽस्य व्यङ्गयतोक्ति :- तृतीयया द्योस्यत इति। यद्वा, एषां प्रत्ययादीनां तत्तदर्थपुरस्कारेणानुशासनविहितानामपि न तत्तदर्थवाचकत्वं गौरवादन्यलम्यत्वाच्चति व्यङ्ञय- स्वम्। एवं च व्यङ्गयार्थबोधकमेवानुशासनम् । अत एव तत्र तत्र द्योत्यत इति वृत्तिकृतो व्याघरयुः। इद्मुपलक्षणम् । अत्यन्तसंयोगविहितद्वितीययाऽपि शत्रुणां फलप्राप्तिर्व्यज्यते। अत्यन्तसंयोगस्य तावस्येव पर्याप्तेः फललाभे क्रियानाचरणादिति। छन्दोभङ्गम-

भूय इति। मालतीमाधवे 'कथितं च नो मालतीधात्रेय्या लवङ्गिकया' इति चूर्णकमु- पन्यस्य कामन्दकीवचनमिदम्। भवनवलभी गृहाच्छादनवक्रदारु। तत्र तुङ्गं महदुखं च यद्ातायनं गवाक्षं तत्र स्थिता रतिरिव मालती भूयो भूयो वारं वारं सविधयाऽर्थान्माल- तीतातगृहसंनिहितया नगरीसंवन्धिसथ्यया राजमार्गेण पर्यटन्तं माधवं नवं काममिव। साक्षात्। न तु चित्रादौ। तेन रागौत्कटयम्। इन्द्रजाले च चित्रे च साक्षारस्वप्े च दर्शनम्। इस्युक्तः । दृष्ट्रा दृष्टा पुनः पुनर्दृष्ट्वा ललितैः सुन्दरैः, लुलितैः स्विन्नैरत एवाङ्गकै- रल्पैरनुकम्प्यैर्वाऽद्गैस्ताम्यति ग्लायतीत्यर्थः। नवं काममिति प्रसिद्धकामापेक्षया व्यतिरेकः । दृए्वा दृष्ट्रवेति वीप्सया रागौत्कट्यम्। ललितललितैरिति पाठेSतिमनोरमैरित्यर्थः । लुल्ति- तलुलितरिति पाठेऽतिस्विन्नैरित्यर्थः । अत्रानुकम्पाव्यङ्गचेन सौकुमायेण दुःखासहिप्णुस्वाभि- व्यक्तिद्वारा विप्रलम्भोस्कर्षः । वलभी गृहाच्छादनवक्रदारु। सज्जेति प्रसिद्धम् 1 वलभी १ क. नेति ह्यप। २ क, "म दर्शय। ३ क. ग. 'ण्ठालुलितललि। क. ण्टाल. सित । ४ क. या। फल।५ क वः । इदसुप। ६ ग, 'रहसता"। २३

१७८ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [४घ० उलास: ]

अन्रानुकम्पानुवृत्ते: करूपतद्ध्वितस्य । परिच्छेदातीतः सकलवचनानामविषय: पुनर्जन्मन्यस्मिन्ननुभवर्षंथं यो न गतवान्। विवेकप्रध्वंसादुप चितमहामोहगहनो विकार: कोऽप्यन्तर्जडयति च तापं चे कुरुते ॥ १०८॥ अन्र मशव्दस्योपसर्गस्य। कृतं च गर्वाभिमुखं मनस्त्वया किमन्यदेवं निहताश्र् नो द्विषः । तमांसि तिष्ठन्ति हि तावदंशुमा- न्न यावदायात्युदयाद्रिमौलिताम् ॥ १०९॥ अत्राङ्गकैरिति कस्वरूपतद्धितेनाल्पार्थकेनानकम्पातिशयो व्यज्यते। उपसर्गरूपस्ये तदेकदेशस्य यथा-परिच्छेदातीतः०। अत्र प्रध्वंसादिति प्रशब्द: प्रकृत्येकदेशः प्रकरषद्योतकः । उपसर्गाणामवाचकत्वात्। निपातरूपपदैकदेशस्य यथा-कृतं च गर्वा० ।

छादने वक्रदारुणीस्यमरादित्याहुः । अल्पार्थकेति। तस्यैव झटिति प्रतीतेरिति भावः । अनुकम्पार्थकत्वेऽपि व्यङ्ग्यमुक्तमेव । परिच्छेदेति। तत्रैव मकरन्दं प्रति माधवस्य स्वावस्थाकथनमेतत्। परिच्छेद इयत्ता- मतिस्तद्रहित इत्यर्थः । सकलानां सामान्यविशेषशक्तलाक्षणिकव्या ञ्ञ्ज्नकना वचनानाम- विषयः । तैनिर्वक्तुमशक्य इति भावः। पुनरन्यदा कालान्तरेSस्मिल्जन्मन्यनुभवपथं तद्वि- पयत्वं यो न प्राप्त इत्यर्थः । विवेकप्रध्वंसादिति । विवको दोषगुणविभागें: । प्रशब्देन समू- लोन्मूलनलक्षणः प्रकर्षस्तेन मोहप्रकर्पस्तेन न रागातिशयस्तेन च विप्रलम्भातिशयो व्यङ्गयः। तद्धेतुकामुपचितिं वृद्धिं प्राप्तो यो महामोहः सकलविषयाणामज्ञानं विपरीतज्ञानं वा यत्र तादृशश्रासौ गहनश्च। दुर्लङ्ध्य इत्यर्थः । ईदृशः कोऽप्यनिर्वचनीयो विकारोऽन्तरन्तः- करणं जडयति विषयग्राहिवृत्तिविपये स्तब्धं करोतीत्यथः । प्रकर्पद्योतक इति । प्रकर्पश्च समूलोन्मूलनरूपः । कृतमिति । त्वया गर्वाभिमुखमहंकाराभिमुखम् । न त्वहंकारवत् । मनः कृतम्। नोडस्माक द्विपश्च निहताः । न तु निहनिप्यन्ते । एवमेवं सति अन्यत् शस्त्रादिग्र- हणं युद्धादिकं नीत्यादि वा किमफलमित्यर्थः । तत्र व्यतिरेकेण दष्टान्तमाह-तमांसि तावत्तिष्ठन्ति यावदंशुमान्मूर्य उदयाद्रेमोंलितां मस्तकतामित्वर्थः । उदितमूर्य विनोदयाद्रि-

१ ७. '५ यो । २ च, तनुते । ३ क, 'स्य पदक। ४ क, 'गः । उपचि"।

[४ च० उल्लास: ] काव्यप्काश: । १७९

अत्र तुल्ययोगिताद्योतकस्य 'च' इति निपातस्य। रामोऽसौ भुवनेपु विक्रमगुणैः पाप्तः प्रसिद्धिं परा- मस्मद्भाग्यविपर्ययाद्यदि परं देवो न जानाति तम्। बन्दीवैष यशांसि गायति मरुद्यस्यैकबाणाहति- श्रेणीभूतविशालतालविवरोद्गीणैः स्वरैः सप्तभि: ॥११०॥ अत्र चद्येन मनोगर्वाभिमुखीकरणशत्रुहननयोरेककालतारूपः समुचयो द्योत्यते । यद्यपि चेति भिन्नमे्र पदं न रवन्यस्यैकवेशस्तथाऽपि केवलस्य तस्यासावुत्वास्पदैकदेशोपचा- रेणोदाहरणम् । अत्रैवोक्तं भोजराजेनोपमाप्रकरणे-'न हीवादेः सार्थकत्वेऽपि पृथक्पद- सामनुशास्ति' इति। ऐतेन तिडन्तसमभिव्याहृता उपसर्गा अपि व्याख्याताः । अथ वहूनां यथा-रामोऽसी सुवनेपु०। रप्यमौलिजनवन्न शोभत इति भावः । एतेन स्वां विनाडयं लोकोऽपि तथा न शोभत इति ध्वनितम्। तथाभूते तु तस्मिन्न तिष्ठन्तीत्येर्थः । चद्वयेनेति। यद्यप्येकश्रोऽपि समुच्चयद्यो- तकस्तथाऽपि प्रकृताभिप्रायमेतत्। समुच्चय इति। अयमेव तुल्यकालं योगितेति व्युत्पत्त्या तुल्ययोगिताशव्देनोक्तः । तेन वीरप्रकर्षः । न चैवं समुचयालंकारस्य वाच्यत्वं न स्यात्। व्यञ्जकचादिसत्त्वे वाच्यत्वं तदभावे व्यङ्गयत्वमिति विशेषात्। विरोधवत्। प्रकृते च नैतदादाय ध्वनित्वं कित्येतद्व्यङ्गयवीरप्रकर्षमादायेति वोध्यम्। वीरप्रकरपोऽपि समृच्चय- व्यङ्गेयतुल्ययोगिताद्वारा पौर्वापर्यविपर्ययरूपातिशयोक्तिद्वारा वेत्याहुः। िउन्तसमनिव्याहता इति पाठः । राम इति। रावणमुद्दिश्य विभीषणोक्तिः। रामः सकलभुवनजनमनोरमणः । एतेन सरवे तद्धितकारिण इति व्यज्यते। असौ खरदूषणादिहन्तृत्वेनातिप्रसिद्धो विलक्षणधैर्यगा- म्भीर्यदिशाली च भावनया प्रत्यक्षायमाणश्च। विक्रमगुणैरिति । केवलं प्रसिद्धि प्राप्त इत्युक्तौ सदोपगुणैरपि प्रसिद्धिसंभवः । यथा संवोध्य रावणस्य। तन्निवृत्यर्थ गुणैरिति। न केवलं गुणैरपि तु विक्रमजैः । एतेन सीतादानस्याSडवश्यकत्वं व्यज्यते। साऽपि न ग्रामे न नगरे नापि भुवने किं तु भुवनेपु। तेप्वपि न कृशाम् । किं तु पराम्। तेनाज्ञातत्वनि- रासः । यद्वा विक्रमगुणैः प्रकृष्टां सिद्धिं जयलक्षणां भुवनेयु प्राप्त इत्यर्थः । एतेन सर्वथाऽपि युद्धेऽजेयत्वं धवन्यते। तमपि यद्देवो न जानाति तदस्मन्भाग्यविपर्ययादेव न तु त्वद्धाग्यविपर्ययात्। त्रैलोक्यनाथतादशामहापुरुपहस्तन मरणेऽपि मोक्षलक्ष्मी- विलासलाभेन तस्यापि भाग्यफलत्वात्। अस्माकं पुनश्चिरकालजीविनां त्वादृशप्रभुविषद्द- १ क. व्यज्यते। २ क. देशत्वोग°। ३ क. एवं च ति । ग, 'र्धः। समुच्चय इति। तेन वीर।५ क,उयपो०६ क,द्वारंत्याउः 1 सार्थकत्वरेऽपीत्यस्यार्थद्योतकत्वेऽपीलेवार्थः । तिडन्त"।

१८० प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [ ४ च० उल्लास: ]

अन्रासाविति युवनेष्विति गुणैरिति सर्वनामप्रातिपदिकवचनानां न त्वदिति न मदित्यपि त्वस्मदित्यस्य सर्वाक्षेपिणो व्यस्ञकत्वं भाग्य- विपर्ययादित्यन्यथासंपत्तिमुखेन, न त्वभावमुखेनाभिधानस्य। तरुणिमनि कलयति कलामनुमदनधनुर्भुवोः पठत्यग्रे। अधिवसति सकलललनामौलिमियं चकितहरिणचलनयना ।१११॥ अन्रासाविति सर्वनाम्नः । भुवनेप्विति न तु देशे्विति। भुवैनेप्विति भुवनरूपप्रातिपदि- कस्य बहुवचनस्य च विक्रमगुणैरिति न तु गुणेन दोषैवेति प्रातिपदिकवचनयोर्व्यञ्जकत्वम्। कि चास्मद्ाग्येत्यत्र न त्वद्ाग्येति न वा मन्भाग्येति कृतम्। तेनास्मदित्यस्य बहुवचन- सिद्धतया सर्वाक्षेपकत्वम्। तथा भाग्यविपर्ययादित्यन्यथासंपत्तिमुसेनोक्तम्। न स्वभाग्यादि- त्यभावमुखेन । अतस्तथाविधानेनाभाग्यविरहेऽपि भाग्यान्येव तादृशत्वेन परिणतानीति व्यज्यते। तरुणिमनि० र्शनात्त्वद्वियोगाच्च निरन्तरदुःखदावानलपच्यमानानां परं भाग्यविपर्यय इति भावः । यदि परमिति निपातसमुदायोऽवधारणार्थः । देवो दिव्यज्ञानवानपीत्यर्थः । अत्र भाग्यविपर्य- यादित्युक्तं न तु अभाग्यादिति। तेन स्वादृशप्रभुलाभात्सार्विकातिशयमुख लाभेना भाग्य - विरहेऽनुमितेऽपि भाग्यान्येव विपरीतफलदत्वेन परिणतानीति ध्वनिः । अस्मद्भाग्येत्यनेन समस्तरक्ष:कुलस्यैव तथात्वं प्रतीयते । प्रसिद्धिहेतुभूतं विक्रमगुणोदाहरणमाह-वन्दीति। वन्दी वैतालिकः । एकत्राणहत्या जातानि यानि श्रेणीभूतविशालतालानां विवराणि तदृद्गी- गैरित्यर्थः । एकव्राणाहृतेति पाठः स्पष्टः । रामेण किल सुग्रीवप्रत्ययाय सप्ततालवृक्षा एकवाणेन भिन्ना इति प्रसिद्धिः । सर्वनाम्न इति। पष्ठयन्तानां व्यज्जकत्व- मित्यनेनान्वयः । दोषैवेति। यथा रावणस्येत्यर्थः । व्यञ्ञकत्वमिति। तच्च यथा तथोक्तमेव। सर्वाक्षेपकत्वमिति। समस्तरक्ष:कुलबोधकत्वमित्यर्थः। आक्षेपोऽत्र व्यन्जना। तेन चाज्ञाने सकलरक्षःकुलक्षयो भावीति ध्वन्यते। अन्यथासंपत्तीति। विद्यमानैव संपत्तिरनिष्टेन निवृत्तिमत्त्वेन प्रतीयत इत्यर्थः । अभावमुसेनेति। तथोक्तौ हि भाग्यस्य सार्वदिकाभावप्रतीतौ संपत्तेरपि तथाऽभावः प्रतीयेतेति भावः । तरुणीति। एपा चककितहरिणचश्चलनयना । चकितो भीतः । तेन चक्षुषोश्चाश्चल्या- तिशयः । सकलललनाम।लिमधवसति। कस्मिन्सति। तरुणिमनि कलां कटाक्षविक्षेपाद्युप- चयरूपां कलयति शिक्षति सति। अर्थान्नायिकायै। यद्वा तरुणिमनि कलामुपचयं कल- यति प्राप्तवति सतीत्यर्थः । पुनः कस्मिन्सति। शिप्यभृतभ्रवोरय्े गुरोर्मदनधनुपः समीपे पठति सति। अर्थात्कलाः । अत्रेमनिचा प्रकृत्यर्थस्य नवत्वम्। पूर्वपदार्थप्रधानाव्ययी- १ स. "पिणा भा । ग. पिणो भा। २ क, नत १३ ग. 'निष्टनि°।

[४च० उलास: ] काव्यप्रकाश: । १८१ अन्रेमनिजव्ययीभावकर्मभूताधाराणां स्वरूपस्य, तरुणत्व इति धनुष: समीप इति मौलौ वसतीति त्वादिभिस्तुल्येऽप्येषां वाचकत्वेडस्ति कश्ित्स्वरूपेस्य विशेषो यश्चमत्कारकारी स एव व्यअ्ञकत्वं पापोति। एवमन्येषामपि बोद्धव्यम्। वर्णरचनानां व्यक्षकत्वं गुणस्वरूपनिरूपण उदाहरिष्यते । अपि- शब्दात्म्रबन्धेषु नाटकादिषु। एवं रसादीनां पूर्वगणितभेदाभ्यां सह षड्भेदा: । भेदास्तदेकपश्चाशत्। अत्र तरुणिमनीतीमनिचस्तरुणत्वपदेनानुमदनधनुरित्यन्ययीभावस्य धैनुःसमीप इत्यनेन मौलिमधिवसतीति कैर्मभृताधारस्य मौलौ वसतीत्यनेन तुल्येऽपि वाचकत्वेस्ति कश्चि- स्स्वरूपस्य विशेषो यश्चमत्कारकारी स एव व्यञ्जकः। तत्र त्वशव्देन प्रकृत्यर्थस्य प्रौढत्वं व्यज्यते। इमनिचा तु तद्वयतिरेको नवत्वम्। धनुषः समीप इत्यत्र धनुपोऽत्यन्तं गुणीभाव: । अव्ययीभावे तु पूर्वपदार्थप्राधान्येऽप्युत्तरपदार्थस्य किंचिदेवाप्राधान्यम्। कर्म- भूताधारस्थले तु व्याप्तिरवगम्यत इत्यवसेयम् । एवमन्येषामपि बोद्धव्यम्। वर्णरचनयोर्व्यञ्जकत्वं गुणस्वरूपनिरूपण उदाहरि्यते। प्रबन्धे तु नाटकादौ रसादिव्य- अकत्वं द्रष्टव्यम्। यत्तु-'पूर्व प्रवन्धशब्देन संघटितावान्तरवाक्यसमूहोऽभिहितः। इदानीं तु संघटित- महावाक्यमित्यपौनरुवत्त्यम् ' इति कश्चिदाह । तदज्ञानात्। पूर्व हयर्थशक्तिमूलमात्रस्य प्रबन्धविषयत्वमुक्त्तम्, अत्र त्वसंलक्ष्यकमव्यङ्गयस्येति पौनरुत्त्यभावात्। भेदा० भावेन च धनुषो गुणतां प्रकाशयता ततोऽप्यतिशयितवशीकारकौशलं भूलताग्रस्य प्रत्याय्यते मौलिमिति कर्मणा व्याप्तिसूचनद्वारा सौन्दर्यातिशय इति ज्ञेयम्। तुल्येऽपीति तौल्येऽपीति पाठे स्वार्थेडण्। चमत्कारकारीति। तथा च चमत्कार एव तादृशविशेषे मानमिति भावः । श्रौढत्वमिति। त्वस्य श्रुतिकटुत्वादिति भावैः । किंचिदेवेति। तेन तद्गतनिखिलवक्र- तादिगुणाग्रहणद्वारा सौन्दर्यातिशयो व्यज्यते। किंचित्प्राधान्यं च स्वाभेदेन प्रत्ययजनक- स्वम्। तत्रापि व्यन्जनैव। व्यापतिरवगम्यत इति। तेन सौन्दर्यातिशयः। अत्र सर्वत्र सहृदयतासहकृतशव्दस्वभावो वीजमित्याद्डः। उदाहरिष्यत इति। तेषां रसनिष्ठमाघुर्यादिगुणव्यञ्जकत्वेन गुणज्ञाने सत्येव तद्यञ्जकत्वज्ञानसंभवादत्र नोदाहृतमिति भावः । इमनिजादीनां तु स्ववोध्यनिष्ठनत्तद्विशेषव्यअ्जकत्वमित्यत्रेवोदाहताः । १ क. स. ग. तीक्षत्र त्वा २ क. पवि ३ ख. 'अकः। ए० । ४ ग. निर्णय उ। ५ क. धनुषः स°। ६ क, कर्मी भू। ७ ग. 'वः। व्याप्तिरवगम्यत इति। अत्र।

१८२ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [४घ०उल्लास:]

ठ्याख्याता: । तेषां चान्योन्ययोजंने ॥ ४३ ॥ संकरेण त्रिरुपेण संसृष्टचा चैकरूपया। न केवलं शुद्धा एवैकपञ्चाशन्द्ेदा भवन्ति यावत्तेपां स्वप्रभेदै- रेकपञ्चाशता चेति त्रिविधेन संकरेण परस्परनिरपेक्षरूपयैकप्रकारया संसृध्या चेति चतुर्भिगुणने। वेदखाब्धिवियच्चन्द्राः (१०४०४) तथा हि-अविवक्षितवाच्यस्य द्वौ भेदौ। तौ च प्रत्येकं पद्वाक्ययोरिति चस्वारो- भेदाः । विवक्षितान्यपरवाच्येषु मध्येऽलक्ष्यकमव्यङ्ग्यः पदवार्क्यतदेकदेशघटनावर्णप्रबन्ध- भेदेन घड़घः । लक्ष्यक्रमेषु शव्दशक्तिमूलस्य दौ भेदौ। तौ च प्रत्येकं पद्वाक्ययो- रिति तस्य चत्वारो भेदाः । अर्थशक्तिमूलस्य द्वादश भेदाः । ते च प्रत्येकं पद्वाक्य- प्रत्रन्धेष्विति षट्त्रिशदस्य भेदाः । उभयशक्तिमूलस्तु वाक्य एवेति। तेषांo संशयेनाङ्गाङ्गिभावेनैकव्यञ्जकानुप्रवेशेन चेति त्रिविधः संकरः । उक्तप्रकारत्रयं विना संयोग: संमृष्टिः । एवमेकपश्चाशतो भेदानामेकपश्चाशता भदैयोजनमिति तावता तावुण- नेन सहस्त्रद्वयमेकाधिका षट्शती च। संयोजनं च संसृष्टयादिचतुप्प्रकारैरिति तावतां चतुर्भिर्गुणने दशसहस्त्राणि चतुरधिकानि चत्वारि शतानि च संपद्यन्त । न चानुग्राह्यानुग्राहकभावेन संकरस्थलेऽनुग्राहकस्याङ्गाङ्गतया गुणीभाव इति न ध्वनिसं- करत्वमिति वाच्यम्। तत्र हि स्वतश्चमत्कारिण एव तस्य किंचित्परोपकारतामात्रम्। न तु शेपशेपिभाव एवेति। नन्वस्त्वेकपञ्चाशद्वेदवप्वेतराणां पच्चाशतायोनम्। स्वस्य तु स्वेन कथं योजनेति चेन्न। व्यक्तिभेदमादाय विजातीयवत्सजातायेनापि संकरादिसंभवा- दिति सूत्रकर्तुराशयः । तदेकदेशः । पदैकदेशः । घटना रचना । अथ संकीर्णभेदानाह-तेषां चेति। वेद ४ ख० अब्धि ४ वियत्० चन्द्र १ । अङ्गानां च वामतो गतिः । संशयेति। साधकवाधकमानाभावे संशयविषयता। उपका- र्योपकारकत्वेऽङ्गाङङिभावः । एकव्यञ्जकव्यङ्गयत्वे तृतीयः । संकर इति। परस्परसापेक्षत्वं हि संकरः । तच्चोक्तत्रयेषु व्यक्तमेरवं। एकं विनाऽपरस्य तद्रृपताविरहात्। संयोग इति। एकत्र काव्ये परस्परनिरपेक्षतयाSवच्छेदकभेदेनोभयसत्त्वमित्यर्थः । परोपकारतामात्र- मिति। ऍवं चानुग्राहकस्य नाङ्गत्वमित्यर्थः । एकतराणामिति । स्वस्य स्वंतरपश्चा- शन्दिरित्यर्थः । रस ६ दस्त्र २ अगनि ३ मेदिनी १ वेद ४ अम्र० दहन ३ इपु ५ ॥ १ क. ग. जनमू । २ क, एक १ ३ क, न नरि। ग, न च न्नि°४ स. "क्षस्वरूपयैकरू- पया। ग. क्षस्वरू५ क स. तुर्ग। ६ कक्यपदैक। ७ क. "ण चत्वारि शतानि च चतुरधिकानि [ ८ क, व । सयो। ९क, एचमनु।

[४ घ०ठछास: ] काव्यभकाशः । १८३

शुद्धभेदैः सह। शरेषु युगखेन्दव: (१०४६५) । ४४।। तत्र दिखान्रमुदाह्ियते- छणपाहुणिआ देअर जाआए सुहअ किंपि दे भणिआ। रुअइ पडोहरवलहीधरम्मि अणुणिज्उ वराई ॥ ११२॥ अन्नार्वाचीना :- 'गणनेयमयुक्ता। अग्रिमाग्रिमभेदस्य योजन एकैकमेर्दहासात्। तथा हि-अर्थान्तरसंक्रमितवाच्यस्यात्यन्ततिरस्कृतवाच्येन योजने यो भेदः स एवात्यन्त- तिरस्कृतवाच्यस्यार्थान्तरसंक्रमितवाच्येन योजनायाम्। एवमन्यत्रापि। तस्मात्- एको राशिर्द्विधा स्थाप्य एकमेकाधिकं कुरु। समार्घेनासमो गुण्य एतत्संकलितं लघु ।। इन्युक्तदिशा द्विपश्चाशदर्घेन षड्विंशत्यैकपश्चाशतं गुणयेत्। तथा च 'रसदस्त्रामि- मेदिन्यः ' इति त्रयोदश शतानि षड्विशत्यधिकानि जायन्ते। योगश्चतुष्प्रकारक इति तेषु चतुर्भिर्गुणितेषु 'वेदाभ्रदहनेषवः' इति पश्च सहस्राणि चतुरधिकं शतत्रयं संकीर्णभेदा इत्येव ज्यायः इति वदन्ति। अत्र व्ूम :- अनुभवसिद्धौ तार्वतपुण्ड्रकादीक्षुरसेष्विव ध्वनिष्वपि हृद्यत्वातिशयानति- शयो। तथा चार्थान्तरसंक्रमितवाच्यस्य यत्रातिशयस्तत्रात्यन्ततिरस्कृतवाच्येन तद्योजनम्। यत्र तु तद्वैपरीत्यं तत्रात्यन्ततिरस्कृतवाच्यस्येतरेण योजनमिति व्यपदेशः। एवमन्यत्रा- प्यूह्यम्। एतदेव प्राधान्यमादार्य गणना सौत्री। नन्वेवं यत्रोभयोस्तुल्यमेव चारुत्वं तेत्र भेदान्तरं स्यादिति। मैवम्। अपकर्षाभावस्यातिशयपदेन विवक्षितत्वात्। तत्रोभयभेदसं. करस्वीकारात्। एतादृशे चास्थाने पदालम्बनमात्रमेव महत्पौरुषमिति सहृदयभावमास्था- याSSलोचनीयमिति। शुद्धभेदैः सह-शरेषुयुगखेन्दवः। तेषु दिङ्गात्रमुदाहियते-छणपाहुणि०। उभयभेदसंकरेति। अर्थान्तरसंकमितवाच्यसंकरत्वेनात्यन्ततिरस्कृतवाच्य संकरत्वेन च तद्यवहार इति नाऽऽधिक्यमिति भावः । शुद्धभेदैः । प्रागुक्तैकपश्चाशद्िः। शर ५ इपु १ युग ४ ख० इन्दु १ । क्षणेति। क्षणप्राघुणिका देवरजायया सुभग किमपि ते भणिता । रोदिति गृहपश्चाज्भागवलभीगृहेऽनुनीयतां वराकी ।। १ क दस्य हूरा° ।२ क. तं विटुित्यु" ३ क. वत्सूण्डका। ४क य सौत्री गणना। ५ क. तस्य मे।

१८४ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [४च०रछास:]

अन्रानुनय: किमुपभोगलक्षणेऽर्थान्तरे संक्रमितः किमनुरणनन्याये- नोपमोग एव व्यङ्ग्चे व्यञ्ञक इति संदेहः। तथा स्तिग्धश्यामलकान्तिलिप्तनियतो बेल्लद्वलाका वना वार्ताः शीकरिण: पयोदसुहदामानन्दकेका: कलाः। काम सन्तु दृढ कठोरहृदयो रामोऽस्मि सर्व सहे वैदेही तु कथं भविष्यति हहा हा देवि धीरा भव ॥११३॥ अन्रानुनयतेर्वाच्योऽनुनयः किसुपभोगलक्षणे लक्ष्ये संक्रमित आहोस्विद्विवक्षित एवोपभो- गस्य व्य्जक इति, अविवक्षितवाच्यविवक्षितान्यपरवाच्ययोः संदेहः संकरः । सिग्धश्यामलकान्ति०।

देवरानुरक्तामुपनायिकामृत्सवगतां तस्पत्न्या कटूक्तामनुनेतुं देवरं प्रति कस्याश्चिदुक्ति- रियम्। पैडोहरशब्दो गृहपश्चान्भागे देशी। स्वजाययाऽतिदुरुक्तिमिः पीडिताया अपि स्वय्यनुरागदर्शनेन हे सुभग हे देवर ते तव यः क्षण उत्सवस्तन्र क्षणमात्रं वा प्राघुणिका अतिथि: सा ते तव जायया न तु प्रियया किमपि अवाच्यं भणिता गृहपश्चाद्भागवलभी- गृहे रोदिति। अतो वराकी उत्तराशक्तत्वात्त्वय्यासक्तत्वाच्च दीना अनुनीयताम्। अन्नानु- नयो रोदननिवर्तको व्यापारः । तेन संभोगो व्यङ्गयः । गृहपश्चान्भागेत्यनेन विजनता । क्षणप्राघुणिकेत्यनेन दुःखातिशयौचित्यम्। स्वगृह उत्सवसत्त्वेन सर्वेंपां जनानां व्यासक्त- चित्तत्वं च। अनुनय इति। रोदननिवर्तकव्यापाररूप इत्यर्थः । विवक्षित एव। अर्थान्तरासंक्रमितो वाच्यतावच्छेदकरूपेणैव प्रतीतिविषयः । अविवक्षितवाच्येति। अर्थान्तरसंक्रमितवाच्यरूपाविवक्षितवाच्येत्यर्थः। तात्पर्यानुपपत्त्या किमत्रोपभोगगतातिशयप्र- तिपत्तये लक्षणयाऽनुनयतेरुपभोग एवार्थ उत रोदननिवर्तकानुनय एवार्थ उपभोगो व्यङ्गच इत्यत्र साधकवाधकमानाभावात्संदेहः । स चैकस्यवोपभोगस्योद्देश्यत्वान्न दोषाय। स्ति्निग्धेति। स्ति्रिग्धा श्रक्ष्णा श्यामला या कान्तिस्तया लिपं निविडसंत्रद्धं वियदा- काशं यैः । वेलन्त्यो वद्धपङ्गितया बहुतरं शोभन्त्यः सविलासं खेलन्त्यो वा बलाकानां पक्षिविशेषाणां पङ्गयो येषु तथाभूता घना मेघा एव घना निविडाः कामं यथेष्टं सन्तु। तथा शीकरिणोऽम्बुकणशालिनः । तेन शैत्यमान्दे। तादृशा वाता अपि सन्तु। एवं पयोदो मेघः सुहृत्केकाजनकाह्वादजनकतया मित्रं येषां तेपां केकापदसांनिध्यान्मयूराणां कला अन्यक्तमधुरा आनन्दजन्या वाण्यः सन्तु। आनन्देन कण्ठजाड्यादव्यक्तता। यद्वा पयोदस्य सुहृदां तदुदयोल्लासिनामित्यर्थः । अत एवाSSनन्दकेकाः । पयोदोल्लासे तत्सृहृदा-

१ क. ख. ह: । स्त्रि । २ क, 'ताः सीक० । ३ क, संक2। * क. ग. पलोहर।

[ ४ च०उल्लासः ] काव्यप्रकाश: । १८५

अन्र लिप्तेति पयोदसुहदामिति चात्यन्ततिरस्कृतवाच्ययोः संसृष्टिः।

वेन रामपदलक्षणैकव्यञ्जकानुपवेशेने चार्थान्तरसंक्रमितवाच्यरसध्वन्योः

अत्र मुख्यार्थत्राधाह्िप्तपदं संपर्क लक्षयदतिशयं व्यनक्ति । पयोदे चाचेतने सौहृदा- भावात्सुह्ृत्पदमुपकारित्वं लक्षयत्ततिशयं प्रतिपादयति। पयोदानां मयूरनिष्ठकेकाद्युपकार- शीलत्वात्। रामपदं च सर्वसहेत्वानुपयुक्तशक्यार्थतथा सकलदुःखभाजनत्वं लक्षयत्सीतां विनोपि जीविष्यामीति व्यञ्जयदेव विप्रलम्भं व्यनक्ति। तदत्र लिप्तेति पयोदसुहृदामित्य- नयोरत्यन्ततिरस्कृतवाच्ययो: संसृष्टिः । ताभ्यां सह राम इत्यर्थान्तरसंक्रमितवाच्यस्यानुग्रा- ह्यानुग्राहकभावेन संकरेः । तयोरुद्दीपकत्वात्। रामपदेन चैकव्यञ्जकानुप्रवेशे वार्जर्थान्तर-

मानन्दौचित्यात्। शेषं प्राग्वत्। कामं सन्तु तावता न मे क्षतिरिति भावः । तदेवाSह- दृढमतिशयेन कठोरहृदयोऽहं रामः सकलदुःखपात्रत्वेन प्रसिद्धोऽस्मि। अत एव सर्व- मुक्तोद्दीपकातिशयजनितक्केशं सहे। उत्तमपुरुपैकवचनमेतत्। अत्रैतादृशदुःखजनकसमा जेऽपि प्ाणधारणादात्मन्यक्कारो व्यङ्चः । वैदेही विदेहराजपुत्री तु राजापत्यत्वात्स्रीत्वाच्च सुकुमा- रतया दुःखाक्षमा विदेहस्य कामस्याSSश्रया च कथं भवविष्यति कथं जीविप्यति। तज्जीवनं न संभाव्यत इत्यर्थः । हहाहेति समुदायः खेदातिशये। भावनोपनीतां संत्रोध्य हहाहा देवि धीरा भव । देवत्वेन धैर्योचित्यम्। कश्ित्तु हे सवसहे वसुधे देवि धीरा भव। दुहितृशोकेन त्वं मा विदीर्णा भवेत्याह । अत्र रामपदेन दुःखपात्रतालक्षणया व्यज्यमा- नस्य राज्यत्यागजटावल्कलधारणपितृशोकाद्यधगतदुःखसहनातिशयस्यावगमे व्यञ्जनयाऽव- गतैः शोकावेगधैर्यनिर्वेदादिभि: परिपृष्ठो विप्रलम्भः प्रकाश्यत इति बोध्यम्। मुख्यार्थेति। द्रवद्व्यस्य सर्वावच्छेदेन संयोगो हि लेपनम् । संपकों दृढसबन्धः । पयोदे चेति। सौहृ्द चित्तवृत्तिविशेषः । पयोदाः सुहृदो येषामिति बहुव्रीहिरिति भावः । तद्ध्वनयन्नाह-पयोदानामिति। अत्यन्ततिरस्कृतेति। लेपनसुहृत्त्वयोः सर्वथाS- नन्वयादिति भावः । संसृष्टिरिति। त्रिरूपसंकराभावादिति भावः । अर्थान्तरेति। दुःखसहिप्णुत्वेन वाच्यस्य रामस्यैवान्वयादिति भावः । संकर इति। पूर्वोक्तात्यन्तति- रस्कृतवाच्याम्यां सहेत्यर्थः । तयोरुद्दीपकत्वादिति । तद्यङ्गये विप्रलम्भ इति भावः ।

१ ग. ०न वाच्यार्था। २ क, यद । ३ क, हनत्वा°।४ क. ना जी° । ५ क, 'रः विपलम्भे तव्यक्षय उद्दीपनार्थतमा तयोः सुचारुत्वविश्रान्तिस्थानयोरेकार्थश्राहकत्वात्। राम इत्येका- थप्रदेश।

१८६ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [४च०उल्लास:]

संकरः । एवमन्यदृम्युदाहार्यम्। इति काव्यप्रकाशे ध्वनिनिर्णयो नाम चतुर्थ उल्लास: समाप्त: ।

संक्रमितवाच्यरसध्वन्योः संकरः । रामोऽस्मीत्यननैव लक्षणामूलस्य विप्रलम्भस्ये च व्यब्जना- द्विपलम्भे वाच्यव्यङ््येऽप्यस्य प्राधान्यात्। एवमन्यदप्युदाहार्यम्। इति महामहोपाध्यायश्रीगोविन्दकृते काव्यप्रदीपे ध्वनिप्रभेदविभागश्चतुर्थ उल्लासः ।

रामोऽस्मीत्यनेनैवेति। रामपद्लक्ष्येण विप्रलम्भव्यञ्जनेऽपि रामपदस्य सहकारित्वादिति भाव: १ सोतां विना न जीविप्यामीतिलक्षणमूलवस्तुनश्च वाच्यतः प्राघान्येनैव ध्वनि- अयोजकत्वं वोध्यम् । इति श्रीशिवभट्टसुतसतीगर्भजनागोजीभट्टकृते काव्यप्रदीपोद्दचोते चतुर्थ उल्लासः ।l ४ ।।

१ क.र्य व्य।२ क, वाक्यन्प। ३ क. न्यदुदा।

[५प०उल्लास: ] काव्यपकाश:। १८७

अथ पश्चमोल्लासः ।

एवं ध्वनौ निर्णीते गुणीभूतव्यर्ङ्गचस्य प्रभेदानाह- अगूढमपरस्याङ्गं वाच्यसिद्धचङ्गमस्फुटम्।

व्यङ्गन्यमेवं गुणीभूतव्यङ्गचस्याष्टौ भिदाः स्मृताः । कामिनीकुचकलशवद्मूढं चमत्करोति। अगूढं तु स्फुटतया वाच्या यमानमिति गुणीभूर्तमेव। अगूढं यथा -- एवं ध्वनौ भेदप्रमेदाम्यां निर्णीते गुणीभूतव्यङ्गयस्य मेदानाह-अगूढ०। वाच्यापेक्षयाSचमत्कारकारित्वेन व्यङ्ग्यस्य गुणाभावः। तच्च स्वत एवा- सुन्दरतया सुन्दरत्वेऽप्यगूढत्वादिविशेषणसप्तकेन चेत्यर्थः । अगूढं चासहृदयैरपि वेद्यम्। तादृशं च वाच्यायमानतया न तथा चमत्करोति यथा कामिनीकुचकलशवद्गूढम्। एव- मन्येष्वपि भेदप्वनुभव एव साक्षी। अपरस्याङ्गमपरस्य रसादेः स्वनैरपेक्ष्येण लव्घसिद्धेरुप- कारकम्। वाच्यसिध्दयङ्गं वाच्यस्य सिद्धिरेव यद्धीना तत् । अस्फुंट सहृद्यानामपि दुःख- संवेद्यम्। संदिग्धतुल्यप्राधान्य इति । संदिग्धप्राधान्यं तुल्यप्राधान्यं चेति द्वयमित्यर्थः । काक्ाSSक्षिप्तं येया काक्ा विना वाक्यार्थ एव नाऽत्मान लभते तया प्रकाश्यम्। कारक्ो हठेनोपस्थापितमिति वा। असुन्दरं स्वभावादेव वाच्यापेक्षयाडचारु। मेदानाहेति। अवसरसंगत्येति भार्वः । व्यङ्गचमिति। अस्य गुणीभूतव्यङ्गय इति शेषः । अटाविति। एतेनाप्रधानं संदिग्धतुल्यप्राधान्यं चेति मध्यमकाव्ये व्यङ्ग्यं त्रिवि- धमिति परास्तम्। रसादेरिति। रसपद्मलक्ष्यक्रमोपलक्षणम्। आदिना लक्ष्यक्रमस्य वाच्यवस्तनश्र संग्रहः। उपकारकम्। उत्कर्षकम्। वाच्यस्य सिद्धिरेवेति । कृतोऽपि वैगृण्यादविश्रान्तस्य यतो विश्रान्तिरित्यर्थः । अत्राङ्गं निदानम्। संदिग्ध- प्राधान्यमिति। चमत्कारजनने वाच्यव्यङ्गययोः संदिग्धं तुल्यं वा प्राधान्यं यत्र तत्। वाच्यकृतो व्यङ्गयकृतो वा चमत्कार इति संदेहः । चमत्कारजनने वाच्यव्यङ्गययोर्योरपि क्षमत्वेन तुल्यता बोध्या। काकुर्घ्वनेर्विकारः । १ ग. बथम । २ क. भिदा मताः । ३ ग. "दृढमेव च°।४'तव्यहयने ५ क, यत्र का । ६ क एवारमानं न ल०७ क. 'का कण्ठेनो'। ८ ग. वः ! अष्टा°।

१८८ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [५प०उद्धास: ]*

यस्यासुहृत्कृततिरस्कृतिरेत्य तप्त- सूचीव्यधव्यतिकरेण युनक्ति कणौ। काञ्च्ीगृणग्रथनभाजनमेष सोडस्मि जीवन्न संप्रति भवार्मि किमावहामि ॥ ११४ ॥ अत्र जीवन्नित्यर्थान्तरसंक्रमितवाच्यस्य ।

गायन्ति मञ्जु मधुपा गृहदीर्घिकासु। एतञ्चकास्ति च रवेर्नवबन्धुजीव- पुष्पच्छदाभमुदयाचलचुम्बि बिम्बम् ॥११५॥ तेप्वगूढं यथा-यस्यासुहृत्० । अत्र जीवन्नेत्यभिमतकार्याशक्तत्वे संक्रमितवाच्यम्। तस्य च मरणमेव श्रेय इति व्यङ्ग्यमसहृदयर पि वाच्यवत्प्रतीयत इति गुणीभूतम् । उत्निद्कोक०। यस्येति। अर्जुनस्य वृहन्नलादशायां स्वाम्युदयाय किमिति न चेष्टस इति केनापि पृष्टस्य वाक्यमिदम् । यस्य ममासुहृच्छत्रु: कृता स्वस्य तिरस्कृतियेंनेद्टशः स्वयमेव मां शरणमेत्य स्वस्थैव कर्णो तप्तसूचीव्यधस्य यो व्यतिकरः पौनःपुन्यं तेन युनक्ति संबभ्नाति शरणागतस्य शत्रोस्तप्तलोहशलाकया कर्णवध इति देशाचार इति चण्डीदासः । यस्य प्रागीदृशः प्रभाव आसीद्यन्नामश्रवणमात्रेण शत्रवः स्वमुखेनवाSSत्मानं धिक्कर्वन्तः स्वहस्तेनैव कर्णकृततप्तलोहशलाकाविवा यें शरणमायान्ति स संप्रति काश्चीगुणस्य ग्रथनं काड््या गुणेन ग्रथनं तदूपस्य कर्मणो भाजनं तत्र नियुक्त ईद्दशो जातोऽस्मि। अतो जीवन्नपि न भवामि न जीवामि । अतः किमादहामि किं करोमि। अन्नैव वदतो जीवनाभावस्य वाधात्किरियापद्स्- जीवपद प्रकृष्टजीवनं लक्षयति । तदभावत्रोधे चानुतापादेव जीवनं निन्दतीत्यनुतापाति- शयो व्यङ्ग्यः । स च सर्वजनवेद्यत्वाद्गूहः । यत्त कष्टजीवितत्वं लक्ष्यतावच्छेदकमिति तन्नें। नजो वैयर्थ्यापत्तः। तात्पर्यग्राहकतया सार्थकत्वमिति चेतू। उक्तार्थलक्षणया सार्थ- कत्वमेव युक्तम्। जीवन्नति कार्याशक्तत्व इति च पाठः। नजो द्योतकत्वात्न समुदायल क्षणाशङ्का। नीवन्नित्यभिमतकार्यशक्तत्व इति वा पाठः। वाच्यवदिति। एवंवि- धेडर्थ ईदृशप्रयोगप्राचुर्यादिति भावः । गुणीभूतमिति। अगृढाख्यमित्यर्थः । अगूहमेवात्यन्ततिरस्कृतवाच्य उदाहरति-उन्निद्वेति। नायकेन सह सुप्तां रतिश्रमा- लस्षतयाSनाकलितप्रवोधसमयां सखीं प्रति तत्सूचनाय सख्या इयमुक्ति: । उन्निद्रं विकसितं क. मेव सा २ ग ममि कम , ३ क, द.। जीवन्ने। र ग, बित्वं। ५ क.

[९प०उल्लासः ] काव्यप्रकाशः । १८९

अत्र चुम्बनस्यात्यन्ततिरकृतवाच्यस्य । अन्नाSडसीत्फणिपाशबन्धनविधि: शक्त्या भवदेवरे गाढं वक्षसि ताडिते हनुमता द्रोणाद्विरत्राऽडहतः । दिव्यैरिन्द्रजिदत्र लक्ष्मणशरलोकान्तरं प्रापित: केनाप्यत्र सृगाक्षि राक्षसपते: कृता च कण्ठाटवी॥ ११६॥। अत्र चुम्बतेर्वक्त्रसंयोगो मुख्योऽर्थोडचेतने बाधित इति संयोगमात्रं लक्षयतोऽस्यात्यन्तति- रस्कृतवाच्यत्वम्। व्यङ्गयश्चास्योषःकालो वाच्यायमानतया गुणीभूतः। नन्वत्र लक्ष्यतावच्छे दर्कैस्य संयोगत्वस्य वक्त्रसंयोगेऽपि सत्त्वात्कथमत्यन्ततिरस्कृतवाच्यत्वमिति. चलक्ष्यतावच्छे- दकस्य सत्त्वेऽपि वाच्यस्य संयोगविशेषस्यान्वयाप्रवेशात्।

यत्कोकनदं रक्ताब्जम् । रक्ताव्जे रक्तकुमुंदे बुधैः कोकनदं स्मृतमिति ! अथ रक्तसरोरुहे। रक्त्तोत्पलं कोकनदमित्यमरश्र। तद्रेणुनॉ तत्परागेण पिशङ्गितानि रक्तकृ- व्णयोर्मिश्रणात्पिशङ्गवर्णान्यङ्गानि येपां ते तथा भूता मधुपा भ्रमरा गृहदीधिकासु गृहवापीपु मञ्जु मनोहरं यथा स्यात्तथा गायन्ति। मधुपा इत्यनेन मत्ता अपि जागृता इति ध्वनिः। गृहे- त्यनेन निकटस्थतया गानश्रवणसुगन्धाघाणादिरूपायाः कोकनदेतियोगोपस्थाप्यचक्राह्वश- व्दादिरूपायाश् जागरणसामग्रयाः संनिहितत्वं ध्वन्यते। ननु सूर्योदयो मया प्रतीक्ष्यत इत्यत आह-एतद्रवेर्विम्वं मण्डलं चकास्ति। कीदक्। उदयाचलनुम्वि। तत्संयुक्तम् । अत एँवेपदुदितत्वान्नवस्य नूतनस्य वन्धुजीवपुप्पच्छदस्य पृप्पपत्रस्य, आभा यस्मिस्तत्। रक्तत्वात्। अचेतने बाधित इति। तेन रूपेण मुख्यार्थस्य तत्रानन्वयादिति भावः । अत्यन्तेति। संयोगत्वस्य लक्ष्यतावच्छेदकस्य मुख्यार्थसाधारणत्वेऽपि प्रकृते तेन रूपेण तदेवार्थशक्तिमूलव्यङ्गय उदाहरति। अन्नाSSसीदिति। रावण हत्वा विमानमागे- णायोध्यामागच्छतो रामस्य सीतां प्रतीयमुक्तिः । एकस्या एव समरभुवस्तत्तत्कर्माधारतया नवनवायमानाद्भुतरसालम्वनत्वेन पुनः पुनरत्रेत्यस्योपादानम्। यद्वा भिन्नान्येव स्थानान्य- त्रपदैरुक्त्तानि। फणिपाशो नागपाशस्तन वन्धनमर्थादावयोस्तस्य विधिरिति विधेर्दुर्ल ङ्ध्यत्वात्स्वपराभवगृहनम्। शक्त्याSSयुधविशषेण भवत्या देवरे लक्ष्मणे वक्षसि गाढं हढं ताडिते सति हनुमता द्रोणादिर्न तु तद्वर्त्योपधमात्रम् आहृत आनीत इति तत्पराक्रम- प्रकाशनम्। भवद्ेवर इति सर्वनाम्नो वृत्तिमात्र इति पंकदावः । सीतासंवन्धप्रदर्शन च १क.रं लम्भितः ।२ ग, '्ठावली। ३ क, कसं० । ४ के चेत्न। लक्ष्य। ५ क, ग, "ना परा । ६ ग म्ं च०। ७ क, एव नवस्य। ८ ग. स्यागन्य।

१९० प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [५ प० उल्लास: ]

अत्र केनाप्यत्रेत्यर्थशक्तिमूलानुरणनरूपस्यं। 'तस्याप्यत्र' इति युक्तपाठ:। अपरस्य रसादेवच्यिस्य वा (वाक्यार्थीभूतस्य) अङ्गं रसादिं, अनु- ॥ रणनरूपं वा। अन्रानुनायकोपनायकप्रतिनायकेषु निर्दिष्टेषु चतुर्थवाक्येSनुक्तोऽपि नायको राम एवा- र्थशत्त्या प्रतीयते । स च केनापीत्युपादानेन वाच्यायमानतयाऽगूढः कृतः। 'तस्या- प्यत्र' इति पाठे गूढतया ध्वनित्वमव्याहतमेव। अत्र श्रोके प्रतिवाक्यमत्रेत्युपादानं प्रत्येकमेवाद्भुतत्वं व्यनक्ति। अपरस्य रसादेर्वाच्यस्य वा प्रधानस्याङ्गमलक्ष्यक्रमः, अनुस्वानामलक्ष्यत्रमो वेति वात्सल्योत्पादनया पराभवज्ञानतिरोधानायोपकारप्रकाशनाय च। इन्द्रजित्, रावणपुत्रो दिव्यैलेक्ष्मणशरैलोंकान्तरं प्रापितः । दिव्यानां तत्प्रापकत्वस्योचितत्वात् । इन्द्रजिदि- स्युक्त्या इन्द्रोऽपि येन जितः सोऽपि येन जित इति प्रतीत्या लक्ष्मणपराक्रमप्रकर्षः । अत एवात्र लक्ष्मणत्वेन लक्ष्मणग्रहणम्। लक्ष्मणशरैरिति शराणां कर्तृत्वप्रदर्शनेन लक्ष्मणस्य तत्रावहेला सूचिता। मृगाक्षीति सर्ववाक्यार्थान्वय। केनापीत्यपिहेलायाम्। राक्षसपते रावणस्य कण्ठरूपाटव्री केनापि च्छिन्ना। छिन्नस्य पुनः पुनरुद्रतस्य च्छेदनाद्टवीत्युक्तम्। अहंकार प्रकटनभिया धीरोदात्तेन रामेण मयेत्यपहाय केनापीत्युक्तम्। केनापीत्युपेति । अनिर्धारितविशेषत्वेन किमः शक्तौ, मयेति व्यङ्ग्यम्। तच्च प्रसिद्धिवशाद्वाच्यायमानमित्यंगूढमिति भावः । यद्वा, अनिर्वचनीयगुणगरिम्णेत्यर्थकेन राम- रूप: कर्ता स्फुट व्यज्यत इत्यर्थः । एकेनेति पदान्तरोपादानेऽपि तत्प्रतीतेरर्थशक्तिमूत्यवं वोध्यम्। तस्यापीति । अतिशयितप्रभाववत्त्वेन र्यातस्येत्यर्थः । एवं पाठे लक्ष्मणशरैः कृत्तेत्यापाततो ऽन्वयभ्रमे पश्चादत्युत्कटप्रभावशालिल्ङ्केशहन्ता राम एवरति पर्यालोचनेन जूढ़- तया रामरूप: कर्ता द्योत्यत इत्यर्थः । तेन च तस्योत्कर्पातिशर्यः । एतेन कृत्तेत्यस्य कर्तृ- सापेक्षतया मयेति पदाध्याहार आवश्यकः । इत्य च स्फुटत्वं तदतस्थं न्यूनपदत्वं चाधिक- भिति परास्तम् 1 तादृशरणस्मृत्या सीतालपन च हर्पयुक्ते वक्तरि न्यूनपदत्वस्य गुणत्वाच्च। स्ववीर्यसंगोपकत्वेन धीरोदात्तत्वपकटकतया गुणत्वाच्चेत्याहुः। प्रकृतवाक्यार्थप्रतीतिव्यवधा- नेन प्रतीयमानस्य शव्दशक्तिमृलवस्तुरूपच्यङ्गयम्यालंकारस्य वा झटित्यसंवैद्यत्वन नागू- ढत्वसंभव इति तत्रानुदाहृत्यार्थशक्तिमूल एवादाहृतैम्। रसादीनामगृदत्वं तु वचनस्याप्य- नर्हमित्याहुः। अपरस्य रसादेरिति। रसादेरलक्ष्यक्रमो वाच्यस्य लक्ष्यक्रम इति

१ क. नुस्वान। : ग. स्य। अप०। ३ ग. 'क्यार्थभ०। ४ क. 'दिरनु।५ क, ग, 'मिति । ६ क, 'यः । प्रकृत। ७ ग, 'तरसा।

[५प०उलास:] काव्यप्रकाश: । १९१ अयं स रसनोत्कर्षी पीनस्तनविमर्दनः । नाभ्यूरुजघनस्पर्शी नीवीविस्नंसन: करः ॥ ११७॥ अत्र गृङ्गारः करुणस्य। कैलासालयमाललोचनरुचा निर्वीततालक्तक- व्यक्ति: पादनखद्युतिर्गिरिभुवः सा वः सदा त्ायताम्। स्पर्धाबन्धसेमृद्धयेव सुदृढ रूढा यया नेत्रयो: कान्तिः कोकनदानुकौरसरसा सद्य: समुत्सार्यते ॥ ११८॥ द्विविधः । तत्र प्रथमे रसस्याङ्गभावेन गुणीभृतत्वं यथा-अयं स०। अत्र भूरिश्रवसश्छिन्नं हस्तमासाद्य तद्वधूनां प्रलापे शृङ्गारः करुणस्याङ्गम्। निष्पन्नस्य रसस्यापराङ्गत्वाभावाद्रसपदेनात्र स्थायिभावो द्रष्टव्यः । रसस्यैव मौवाङ्गता यथाकैलासालय०। यथासंख्येनान्वय इति प्राश्चेः । अन्ये तु द्वयोर्द्वयमप्यङ्गम्। न च रसस्य वाच्याङ्गत्वासं- भवः । तदिदमरण्यं यत्र दशरथवचनानुपालनव्यसनी रामो रक्षांसि जिगायेत्यादौ रामगत- वीरस्य वाच्यारण्योत्कर्षकत्वेन तत्संभवात् । अत एव महतां चोपलक्षणमित्युदात्तालं- कारे महतां रसादीनामप्युपलक्षणमङ्गभाव इति व्याचर्युः । अत एव रसस्य वाच्याङ्गस्व- मत्र नोदाहृतम्। तत्रोदात्तालंकारस्य वक्ष्यमाणत्वात्। न चैवमन्ुग्राह्यानुग्राहकलक्षणघ्वनि- संकरे ऽनुग्राहकस्याप्यपराङ्गस्वापत्तिः । यत्र साक्षादृङ्गत्वं तत्र स रसनेत्यादावपराङ्गस्वम् । यत्र परम्परया तत्र स इति भेदादित्याङ्कः । अयमिति। समरभूमिपतित भूरिश्रवसो हःतमालोच्य तद्वधूनां प्रलापोऽयम्। अयं दृश्यमानदुखस्थः । सोऽनुभूतरशनोत्कर्षणादितत्तच्छृङ्गारावस्थः । उत्कर्षी, आकर्षकः । शृङ्गारः। नायिकाविषयो नायकाश्रयः । तस्यैव नायिकाशोकप्रकर्षकत्वात्। करु- णस्य। नायिकाश्रयस्य। अयमेव प्रधानम्। शोकस्योल्वणतया करुणस्यैवाSSस्त्रादगोचर- त्वात्। शृङ्गारस्त्वङ्गम्। प्राग्वृत्तशृङ्गारोचितरशनाकर्षणादिविलासस्मरणस्य शोकपोषक- त्वात्। अतिप्रियनाशे शोकातिशयदर्शनात् । एवं च करुणमादायार्स्य काव्यस्य ध्वनि- त्वम्। शृङ्गारस्थायिनमादाय गुणीभृतव्यङ्गयत्वमिति बोध्यम्ँ। शोकावेशादेव शङ्गारोS- पृष्टः । एवमग्रऽपि। कैलासेति। कैलासालयस्य शंभोर्भालसंत्रन्धिनो लोचनस्य वह्िरूपस्य रुचाऽरुण- कान्त्या निर्वर्तिता निप्पादिताऽलक्तकस्य व्यक्तिः प्रकटता यस्याम् । मानिन्याः पाद- १ क.नीविदि°।२ क. समिद्ध । ३ क. कारिस°। ४ क. भावं प्रत्यक्र।५क. "झः। रसस्य वाच्याङ्गत्वे तृदातालंकारस्य वक्ष्यमाणत्वात्। अयमिति। अयं दृश्यमान।६ ग. "स्य ध। ७ ग. म् । एव ।

.१९२ प्रदीपोद्दद्योतसमेत :- [५१०उल्लास: ]

अत्र मावस्य रसः । अत्युच्चा: परितः स्फुरन्ति गिरय: स्फारास्तथाम्भोधय- स्तानेतानपि बिभ्रती किमपि न कान्ताऽसि तुभ्यं नमः । आश्रर्येण मुहुर्मुहु: स्तुतिमिति प्रस्तौमि यावद्सुव- स्तावद्विभ्रदिमां स्मृतस्तव भुजो वाचस्ततो मुद्रिताः ॥ ११९॥ अत्र भृविषयो रत्याख्यो भावो राजविषयस्य रतिभावस्य । अत्र वक्तुदेवीविषयकरतिरूपभावे देवयोः शृङ्गारोऽङ्गम्। भावे भावस्याङ्गत्वं यथा -- अत्युच्चा: परितः०। अत्र भूविषयो रतिभावो राजविषयस्य रतिभावस्याङ्गम्। पतने सांनिध्येन लाक्षारुणललाटनेत्रप्रभासंपर्कात्। तेन शिवस्य गिरिजापादपतनं ध्वन्यते। तादशी गिरिभुवः पार्वत्याः सा पादनखद्युतिवों युष्मान्सदा त्रायतां रक्षत्वित्यर्थः । सा का। यया द्युत्या सुदृढं यथा स्यात्तथा रूढा प्रवृद्धा कोकनदस्य रक्तोत्पलस्य रक्ताव्जस्य वानुकारः सादृश्यं यस्यां तादृशी । कोकनदसदृशीत्यर्थः । अत एव सरसातिशया नेत्रयोः कान्तिः कोपजनिता शोणदयुतिः सद्यस्तत्क्षणं समुत्सार्यते निःशेषं दूरी क्रियते। पादपतन- गतस्योत्सारणकर्तृत्वस्ये तदनुभावरूपायां तादृशद्युतावुपचारो वक्ष्यमाणोत्प्रेक्षार्थः । अत्र गिरिमुवः कोपान्नेत्रयोः शोणा कान्तिरासीत्सा पादप्रणते शिवेऽपगतेति तत्त्वम्। तत्रेद्मु- त्प्रेक्षते-स्पर्धेति । स्पर्धाया विजिगीषाया बन्धेन सातत्येन समृद्धयाऽतिदीप्येव। अत्र भाललोचनरुचिसंपर्ककृते स्वभावशोणनखद्यतेर्दीप्तत्वे स्र्धाबन्धो हेतुत्वेनोत्प्रेक्ष्यते। एवं च कैलासालयत्वादिगम्यपरमैश्वर्योऽपि अतिप्रियतमलोचनपीडामगणयन्नेव पादप्रत्यन्त एव यां प्रसादाय नमस्करोति तस्यां भक्तिरुचितैवेति तस्य शृङ्गारस्य भावप्रकर्षार्थमेवोपादानात्पुष्ट- विभागाद्यप्राप्त्या ऽपुष्टत्वाच्च रसस्य भावाङ्गतेति भावः । अत्युच्चा इति। राजानं प्रति कवेरुक्तिः । हे पृथ्वीति संवोधनपदाध्याहारः पूर्वाधें। अत्युच्चा: परितः सर्वतः स्फुरन्ति समन्ताद्याप्य तिष्ठन्ति । स्फारा अतिविस्तृताः । अपि- भिन्नक्रमः । एतान्त्रिभ्रत्यपि किमपि, ईपदपि न कान्ताऽसि, इति धरण्या: स्तुतिमा्श्चर्येण, एवंविधगिर्यादिधारणेऽप्यक्मादाश्चर्यम्, यावत्प्रस्तौमि करोमीत्यर्थः । तावदिमामेतद्विशिष्टां तरिभ्रत्पालयन्नेव्र धारयंस्तव भुनः, न तुमुजौ । ततो भुजस्मरणाद्वाचः पृथ्वास्तुतिरूपा मुद्रिता: संकुचिता इत्यर्थः । अत्र भूविषयो भाव आहार्यः । नृपवर्णनार्थमारोपित त्वाँत् । अत एवापुष्ट इत्याङ्डुः । राजविषयस्येति। तदुत्कर्पकत्वात्तस्येति भावः । वक्तु- रित्यत्रापि अपेक्ष्यम् । एवमग्रेऽपि । १ ग. "पयर। २ ग. यभा०। ३ ग. शयिता ने। र ग, रणाक° ।५ क, स्य ताद०। ६ ग. नादसस्य । ७ ग. त्वादित्या°।

[५प०उललास:] काव्यप्काश: । १९३

: बन्दीकृत्य नृपद्विषां मृगद्टशस्ताः पश्यतां प्रेयसां श्लिष्यन्ति प्रणमन्ति लान्ति परितश्चुम्बन्ति ते सैनिकाः । अस्माकं सुकृतैर्ह्शोर्निपतितोSस्यौचित्यवारांनिधे विध्वस्ता विपदोऽखिलास्तदिति तैः प्रत्यर्थिभि: स्तूयसे ॥१२०॥ अत्र भावस्य रसाभासभावाभासी प्रथमद्वितीयार्धद्योत्यौ। अविरलकरवालकम्पनैर्भ्रुकुटीतर्जनगर्जनैर्मुहु:। दद्टशे तव वैरिणां मदः स गतः क्वापि तवेक्षणे क्षणात् ॥१२१। अन्र भार्वस्य भावप्रशमः । आभासस्याङ्गत्वं यथा-बन्दीकृत्य०। अत्र प्रथमाधें शृङ्गारोऽननुरक्तविपयतया, द्वितीयार्घें तु रतिरूपो भावः शत्रुविपयत- याSSभासः । तौ च राजविषयकरतिभावस्याङ्गम् । भावशान्तेर्यथा-अविरल०- अत्र वैरिणो गर्वरूपो भावः । तस्य शमो राजविष्यकरतिभावेडङ्गम् । चन्दीति। हे नृपते तव सैनिका येपां द्विपां शत्रूणां कातरतया मृगसदशदृशः स्त्रियो वन्दीकृत्य हठादाहृत्य पश्यतां प्रेयसां पश्यतस्तत्प्रियतमाननादृत्य ताः छ्िष्यन्ति आलि- कन्ति हठाश्ेपजनितकोपस्य शान्तये प्रणमन्ति लान्ति आत्मसात्कर्वन्तीत्यर्थः ।परितः काम- शास्त्रानुक्तस्थलेऽपि चुम्वन्ति । मत्तत्वात् । त्वरावेशाच्च। इत्थमनचितप्रवर्तयिताऽपि त्वं तैः प्रत्यर्िभिरिति स्तूयसे। तत्प्रकारमाह-हे औचित्यवारांनिधेऽस्माकं सर्वेषां सुकृतैः पुण्यैर्दशो गोचर इति शेषः। निपतितोसि। तत्तस्मात्त्वदर्शनाद्खिला विपदोऽस्माकं ध्वस्ता इति। मृगतुल्येप्वपराक्रमिशु प्रियेषु दृशो यासामित्यर्थान्तरगर्भीकरणाय मृगेति पुंस्त्वम्। अननुरक्तेति। परस्त्रीविषयतयेत्यपि वोध्यम्। शत्रुविषयतयेति। एवं चानौचित्यप्रवृत्तत्वादुभयोराभासत्वम्। अविरलेति। हे राजन्निरन्तरखद्दगकम्पनैर्भ्रकुटीकरणकैस्तर्जनैश्छिन्धि भिन्धीत्यादि- वाक्यरूपैहुकारसिंहनादरूपैर्गजनेः। अभेदे तृतीया। तद्रपस्तव वैरिणां यो मेदो मदकार्यमस्मा- भिर्ददृशे दृष्टः स मदस्तवेक्षणे त्वत्कर्तृके त्वद्विपयके वा दर्शने सति क्षणात्कापि गतः पला- यितः । तस्य शम इति। न च मदो गत इत्यनेन स वाच्य एवेति वाच्यम्। अभे- दार्थकतृतीयाम्यां कम्पनाद्यात्मको मद इत्यथें मदपदस्य गर्वार्यभावकार्यपरत्वाद्गर्वप्र- शमो व्यङ्ग्य एवेति भार्व:। दृदृश इत्यर्तीतार्थकोपादानादपुष्टत्वम्। आहार्यतवाद्वा। एवमेग्रेSपि वोध्यम्।. १ क. वस्य प्र०। स. प्र ।२ क तत्र। ; क 'यर। ४ ग. दोडस्मा । ५ क. ति। मदपदस्य । ६ ग. °वः। साक°। २५

:5. १९४ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [५प०उछलासः]

साकं कुरङ्गकद्टशा मधुपानलीलां कर्तुं सुहृद्िरपि वैरिणि ते प्रवृत्ते। अन्याभिधायि तव नाम विभो गृहीतं केनापि तत्र विषमामकरोदवस्थाम्॥ १२२॥ अ्र त्रासोदय: । असोढ़ा तत्कालोलसद्सह मावस्य तपसः कथानां विश्रम्भेष्वथ च रसिक: शैलदुहितु: । प्रमोदं वो दिश्यात्कपटबदुवेषापनयने त्वराशैथिल्याभ्यां युगपदृभियुक्त: स्मरहरः ॥ १२३॥।

मावोदयस्य यथा-साकं कुरङ्गक० । अत्र विषमावस्थाव्यङ्ग्यस्य त्रासस्वरूपभावस्योद्यो राजविषयरतिभावस्य । भावसंचेयथा-असोढा०।

साकमिति। हे विभो प्रभो तव वैरिणि कुरङ्गकदशा वालमृगनेत्रया कान्तया सुह- द्विरपि साकं मधुपानाद्या लीलाः कर्तु प्रवृत्ते सति अन्याभिधायि अनेकार्थतयाऽन्यस्यापि अभिधायि तव नाम केनापि जनेन जलानयनादिहेतुना वा गृहीतं कर्तृ विपमां कम्पादि- कत्रीं दशामकरोत्। असोढेति। तपः कुवतीं पार्वती बटुवेषेण च्छलयतो महादेवस्य वर्णनमिदम्। कपटेन च्छलेन यो वटोरव्रहचारिणो वेपस्तस्यापनयने मोचने युगपत्समकालमेव त्वराशैयिल्याम्याममि- युक्त आकान्तः स्मरहरो वा गुप्माकं प्रमोदं दिश्याद्दद्यात्। त्वराशैथिल्ययोहेंतुगमें विशेषणे क्रमेणाSऽह-असोढेत्यादि। तत्काले पार्वत्या वालत्वकाले उल्लसन्प्रादुर्भवन्नसह- भावो दुःसहत्वमर्यात्, दुर्बलत्वेन गौर्या यस्य तादृशस्य तपसोऽसोढा सोदुमसमर्थः । फल- दाने विलम्यितुमक्षम इति यावत्। तपस इति कर्मणि पष्ठी। अथ चत्यव्ययसमृदायः समुचये। शैलदुहितु: पार्वत्याः कथाविश्रम्भपु विश्वस्ततया क्रियमाणकथास्विति यावत्। यद्वा कथानां विश्रम्भेयु प्रणयेषु गौर्याः कथाज्ञाप्यस्वविषयकप्रणयेप्वित्यर्थः । विश्रम्भः प्रणयेऽपि च। समौ विश्रम्भविश्वासावित्यमरात्। तेपु रसिकः प्रीतिमान्। शैलदुहितुरपीद्ृश्यः सरसाः कथा इति तासु अत्यन्तसादरता। स्मरहरेत्यनेन स्मरजेताऽपि यां दृष्टा यत्कथयाSS- कृष्टचित्तः कृत इति पार्वतीसौन्दर्यातिशयश्चातुर्यातिशयश्च। उह्सदसमभावस्येतिपाठ उल्- १ ग, "लॉला: क०२ क, ग, त्रामस्थीद। ३ क, भिभूतः स्म ।४ क, "ने त्यागे यु।

[९प० उल्लास:] काव्यप्रकाश:। १९५

अन्राSडवेगधैर्ययो: संधि:। पश्येत्कचिच्ञल चपल रे का त्वराऽहं कुमारी हस्तालम्बं वितर हहहा व्युत्क्रम: क्वासि यासि। इत्थं पृथ्वीपरिवृढ भवद्विद्विषोऽरण्यवृत्ते: कन्या कंचित्फलकिसलयान्याददानाऽमिधत्ते।। १२४ ॥।

एते च रसवदाद्यलंकारा: । यद्यपि मावोदयभावसंधिभावशबल-

अन्न स्मरहरगैतयोरावेगधैर्ययोः संधिः शिवविषयरतिभौवस्याङ्गम्। भावशवलताया यथा-पश्येत्कश्रित्० । अत्र पश्येत्कश्चिदिति शङ्का। चल चपल रे इत्यसूया। का स्वरेति धृतिः । अहं कुमा- रीति स्मृतिः । हस्तालम्वं वितरेति श्रमः । हहहेति दैन्यम्। व्युत्क्म इति वित्रोधश्र्ैतन्या- गमरूपः । क्वासि यासीत्यौत्सक्यम्। एषां शबलता नृर्पेविपयरतिभावेडङ्गम् । एते च गुणीभूता रसादयो रसवदाद्यलंकारव्यपदेशं लभन्ते। ननु गुणीभूतो रसो सन्नसमभावो निरुपमत्वं यस्येत्यर्थः । आवेगधैर्ययोः । स्वरापदशैथिल्यपद्गम्ययोः । आहार्यत्वाद्पुष्टत्वम् । पश्येदिति। हे पृथ्वीपरिवृढ्ध पृथ्वीप्रभो, अरण्यवृत्तेस्तव द्विपः कन्याSऽलंकरणाद्यर्थ कोमलपल्लवादीनाददाना गृह्णती कंचित्कामुकं जातानुरागा इत्थमभिघत्ते । तदेवाऽऽह। कश्चिजनः पश्येदिति शङ्का। तद्वेतुश्च व्यङ्ग्या संगोपनीयपुरुपचेष्टा। रे नपल स्वच्छन्दरा- चरणशील चलापसर। इतः काकुविशेषसहकाराद्रागानुविद्धासूया। का त्वरेति सत्वरं जिगमिपावारणायेदं वचनमिति। अनेन धृतिः । अहं कुमार्यस्मि। तेन कुमार्या भम नैवंविधं स्वातन्त्र्यमुचितमिति स्मरणम्। हस्तरूपमवलम्वं वितरेति श्रभः । हहहेति वाक्यप्रयोगजनकभावजं दैन्यम्। व्युत्क्रमो विपरीताचरणं जायत इति शेषः । सोऽयं विबोधः । असीति त्वमित्यथें। त्वं कव यासि गच्छसि, इत्यौत्सुक्यम्। चैतन्यागमेति। अकार्यत्वनिर्णयजनकेत्यर्थः। शबलता। पूर्वपूर्वोपमदेनोत्तरो त्तरोदय रूपां । एषां तिलतण्ड - लवत्समप्राधान्येन चर्व्यमाणतारूपेत्यन्ये। सा च राजपराक्रमप्रयोज्यारण्यगमनमूलिका राज- पराक्रमाभिव्यक्तिद्वारा राजविपयां रतिमुद्दीपयन्ती तद्ङ्गमिति वोध्यम्। एवं सर्वत्र प्रायश उद्दीपनविधयैवाङ्गत्वं वोध्यं रसादेरित्याङकुः। १ क. ख. यर्सधिश। २ क, गतावे। ३ क. भावाङ्ग० । * क, स्मृतिरौत्मुक्यं च। ह १५ क पतिवि° ६ ग. योः । पश्ये ।७ क. पा सा च।

१९६ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [५प० उलास:]

त्वानि नालंकारतयोक्तानि तथाऽपि कश्विद्त्ूयादित्येवमुक्तम्। यद्यपि स नास्ति कश्विद्विपयो यत्र ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गययोः स्वप्रमेदादिभि: सह संकर: संसृष्टिवा नास्ति तथापि प्राधान्येन व्यपदेशा भवन्तीति क्वचि- त्केनचिद्यवहार:

रसवत्, भावस्तु प्रेय:, रसभावाभासावूर्जस्व्रि, भावशान्तिः समाहित इत्यस्त्येव पूर्वेषामलं कारव्यवहारः, न पुनर्भावोदयादिपु। तत्कथमेतदुच्यत इति चेत् । यद्यन्यवचनं विना मद्व- चसि नाSSदरस्तर्हि कश्चित्प्रेक्षावानवश्यं त्रृयात्। 'रसादिना तुल्यन्यायत्वात्' इति।

संकर: संसृष्टिर्वा वर्तते। तत्कर्यं क्वचिद्ध्वनिरिति क्वचिद्गुणीभूतव्यङ्गय इति। तत्रापि क्कचिद्लंकारध्वनिरिति क्वचिद्रसादिध्वानिरित्यादि। एवं तद्गुणीभूतव्यङ्गय इत्यादिव्यपदे- शानां नियम इति चेत्, प्राधान्यात्। यत्र हि यत्प्रधानं तत्र तेन व्यपदेशः । प्राघान्यं चातिशयितश्चमत्कारः । स च महृदयहृदयैकवेद्य इति नासिद्धः ।

तुल्यन्यायत्वादिति। परोत्कर्षकत्वस्यालंकारत्वव्यवहारवीजस्य गुणीभूतरसादा- विव भावोद्यादावपि सत्त्वादट्क्तिविरुद्धैवेति भावः। उक्ताश्वालंकारसर्वस्वकृता तन्नामान एव ते पृथगलंकारोः। न चैपां कथमलंकारत्वम्। अङ्गद्वारा रसादयत्कर्षका हि ते। एतेषां च गुणानामिव साक्षादेव रसायपस्कारकत्वमिति वाच्यम्। स्वविभावाद्युपस्कृतस्य प्रधान- विभावाद्युपस्कारकत्वेनैव तदुपस्कारकत्वात्। यथा स रसनेत्यत्र पूर्वदशाविशिष्टत्वेन स्मृतस्य प्रकृतदशावत्त्वेनानुभूयमानस्य शोकावेगातिशयजनकत्वम्। यत्र त्वचेतनादेर्वक्या- र्थत्वं तत्र चेतनत्वारोपाद्रसवदलंकारः। रत्यादीनां हि ज्ञानमात्रमपेक्षितं न वास्तवसत्ताSपी- त्याहुः। संकर इति। सर्वत्र रसध्वनी भावध्वनेः सत्त्वेन तयोरुपकार्योपकारकतया संकरापत्तिः। अवान्तरध्वनीनां प्रधानध्वनिरुपेतराङ्गताया गुणीभूतव्यङ्ग्यत्वस्य चाSSपत्तिरिति भावः । एवमन्यदप्यूह्यम्। नासिद्ध इति। यत्र यन्मुखेन चमत्कारस्तन्र तेनैव व्यवहारः। अयं स रसनेत्यादौ करुणध्वनावपि गुणीभूतव्यङ्ग्यशृङ्गारेणैव चमत्कार इति तेनैव व्यवहार इति भाव:।

१ क. लेवोक्त0 २ क, भिः सं" / ३ क. न्यायादिति । ४ क, 'राः। अलंकारत्वं चैपां स्यविभा।

[६प०उल्लासः ] काव्यपकाश: । १९७

जनस्थाने भ्रान्तं कनकमृगतृष्णान्धितधिया वचो वै देहीति प्रतिपदमुदभ्रु प्रलपितम्। कृताडलं का भर्तुर्वद न परिपाटीपु घटना मयाSडसं रामत्वं कुशलवसुता न त्वधिगता ॥। १२५। अन्र शब्दशक्तिमूलानुरणनरूपो रामेण सहोपमानोपमेयभावो वाच्या- ङतां नीतः ।

अथ वाच्याङ्गभावेन शब्दशक्तिमूलस्य लक्ष्यकमस्य गुणीभावो यथा-जनस्थाने०। अत्र पादत्रयद्योत्याऽपि रामेण सहोपमा मयाSऽसं रामत्वमित्यनेन वाच्यतां नीता।

जनेति । कस्यचिद्राजसेवानिर्विष्णस्य कवेरुक्तिः । मया। रामत्वं रामधर्मः । तत्प्रा- पम्। कुशलं परिणामसुरसमुद्वेगनिरासनिपुर्ण वा वसु धनं यस्य तद्भावः कुशलवसुता सैव कुशलवौ सुतौ यस्या इति व्युत्पत्त्या सीता सा तु नाधिगता। रामत्वं क्थं प्राप्तं तदाह- कनकस्य मृगो मार्गणं प्रार्थना वा। तत्र या तृप्णा कनके वा या मृगतृप्णा निप्फलाशा सैव कनकमृगे मारीचे तृप्णा तयान्धिता धीर्यस्य तादृशेन मयेत्यर्थः। यद्वाऽन्धितया धिया करणया जनानां स्थाने ग्रामनगरादौ भ्रमणमेव दण्डकारण्ये भ्रमणं तत्कृतम्। वे निश्च- येन देहीति वचनमेव वैदेहीति सीतासंवोधनवचनम्। तत्प्रतिपदं प्रतिस्थानमुद्गतमश्रु यत्र तद्यथा भवति तथा प्लपितम्। भर्तुर्भरणकर्तुर्धनिकस्य परिपाटीषु सवारचनासु अलमत्यर्थ का घटना न कृता वद। अथ वा काभर्तुः कुत्सितभर्तुर्वदनपरिपाटीपु मिथ्याभाषणतकारेष घटनोपपत्तिर्वदनपरिपाटीपु मुखविवलनादिपु तदाशयाद्युन्यनार्थ घटनोपायो वा स एव लङ्काभर्तू रावणस्य वदनपरिपाट्यां पङ्मयामिषुघटना साऽलमत्यर्थ कृतेति श्रेषोपस्थिता- नामभेदारोपाद्रामत्वोपपत्तिः । सहोपमेति। उपमा सादृश्यम्। वाच्यता नीते ति। कथमन्यस्य धर्मोंऽन्यत्रेति निदर्शनालंकारविधया वारणेन्द्रलीलामित्यादाविव रामत्वपद रामसादृश्ये लाक्षणिकमिति भाव इति केचित्। अपरे तु जनस्थाने भ्रान्तमित्यादिपदेरुपस्थितरामधर्माणां छेपमूलका- भेदाध्यवसायेन निर्विण्णगतघर्माभेदमापन्नानां रामत्वपदेनोपात्तानां रामनिर्विष्णयोः सादृश्य- रूपाणां वाच्यत्वादिति® तेषामन्वययोग्यत्वेन लक्षणाया अयोगः । यत्तु यथेवादिरूपवाच- काभावात्तादशधर्मप्रतीतिव्यङ्गया रामनिविष्णयोरुपमा रामसदशो निर्विष्ण इत्याकारा। न चेयं रामत्वं प्राप्तमित्यस्य वाच्या। तद्वृत्तिधर्मप्रतीतिमात्रस्योपमात्वाभावात्। कि तृपमे- यविशेषणतया प्रतीयमानसादृश्यमेवोपमा। अन्यथा मुखे चन्द्रसादृश्यमित्यादावप्युपमा स्यात्। एवं च सा व्यङ्गयैव। सा च कुशलवसुता न त्वधिगतेति प्रतिपाद्य दुःखित्वातिशय-

१ क, ख, ग, मूलोऽनुण। २ क. तत जनस्थाने। ३ रु. ति भावः। दच्द।

१९८ प्रदीपोद्द्योत समेत :- [१प०उललास:]

आगत्य संपति वियोगविसंहुलाङ्गी- मम्भोजिनीं क्वचिद्चि क्षपितत्रियामः । 117 एतां प्रसाद्यति पश्य शनैः प्रभाते तन्वङ्गि पादपतनेन सहस्ररश्मिः ॥१२६॥ तदङं च शब्दशक्तिमूलानुरणनरूपो द्वितीयोऽर्थः । वाच्य एवार्थशक्तिमूलस्याङ्गभावो यथा-आगत्य संप्रति०। रूपाधिक्येन प्रतिपाद्यमानस्य निर्विष्णे रामव्यतिरेकस्योत्कर्षिका। यत्किंचिद्धर्मलब्घोपमानभा- वादाधिक्यमपेक्ष्य वहुविशेषणसमर्पितोपमानमावादाधिक्यस्य प्रवृत्तत्वात्। प्रतिपिपादयिपि- तदुःखित्वस्य कुशलवसुताया अप्राप्त्यैवाSSधिक्येन तेन विशेषणेन न्यूनत्वप्रतीतिरिति न वाच्यम्। न च कुतो रामत्वं भाप्तमित्याकाङ्कानिवर्तकस्य साध्यस्य वाच्यसिध्द्यङ्गत्वमेव नापराङ्गत्वमिति वाच्यम्। जनस्थानभ्रमणादिना वाच्यारथेनापि शब्दशक्तिमूलव्यङ्गयास्प्रा- गवगतेन रामत्वसिद्धेः। संमुग्धप्रतीतवाच्यार्थानुपपत्तिवारकस्यैव वाच्यसिद्ध्यङ्गत्वात्। कि

व्यङ््योपमोत्कर्र्िकेति व्यङ्ग्यस्य साम्यस्य वाच्याङ्गत्वमिति । तन्न । चमत्कारितद्धर्मप्राप्तरे- वोपमात्वात्प्रागुक्त उपमेष्टैव। अन्यथा तत्रालंकारामावापत्तेः । सा च वाच्यैवेति प्रदीप- कृतामाशय इत्याहुः । शब्दशक्तिमूलेति। शव्दानां परिवृत्त्यसहत्वात्तत्वम्ं । द्वितीयार्थस्याव्यङ्गयस्ववादिनां मते तु सर्वविशेषणव्यङ्गयवुःखित्वातिशयो वाच्योपमाङ्गमिति वोध्यम्। आगत्येति। मौग्ध्याद्विनैवानुनयं स्यक्तमानां प्रति सख्या इयमुक्तिः । वियोगो द्वीपान्तरे सूर्यस्य संचारेण यस्तेन संबन्धामावः स एव वियोगो विरहस्तेन विसंछ- लाङ्गी संकुचिताङ्गीमेव संतापकारश्यादिना विपमाङ्गीमम्भोजिनीं कमलिनी क्चिद्ीपा- न्तर एवं न नायिकान्तरगृहे क्षपितरात्रिः शनैरतिभीत इवातिलज्जित इच मन्दं मन्दं पादपतनेन किरणसंयोगेनैव चरणपतनेन सहस्ररश्मिः सूर्यः प्रसाद्यति तदैवानुनयति एतत्पश्य। अत्र सहस्ररश्मिरिति बहुनायिकॉवत्त्वं ध्वन्यते। अम्भोजिनीमित्यनेनें स्वन्या- पककन्यात्वं वर्ण्यायाः पद्मिनीत्वं च । क्वचिदेवेत्येनन नायिकागृह एवेति निश्चयाभावः । तत्रापि यामत्रयमेव नाधिकम्। एवं चेद्टशोऽपि ईदशी स्वयमेवाSडगत्य पादपतनेनानुनयति। एवं हि कामिनोव्यवहारः । त्वं पुनवहतरकालं परनायिकासक्ते धुतें विनैवानुनयं मानं त्यक्तवतीत्युपालम्भः । यत्तु अम्भोजिनीमिति पद्मिनीतिपरिभाषितनायिकामिति। तन्न। तस्यां पद्मिनीपदस्य पर्यायपरिवृत्त्यसहत्वादित्याहः । १ क. विग्रा। २ क. मू। आग ३ क.व नाथि°। ४ क. ग. 'कासतवं। ५ क.न वण्यां°।

[९प०उल्लास:०] काव्यप्रकार:। १९९ अत्र नायकवृत्तान्तोरऽर्थशक्तिमूलो वस्तुरूपो निरपेक्षरविकमलिनी- वृत्तान्ताध्यारीपणेनैव स्थितः । वाच्यसिद्धचङ्गं यथा-

अन्रार्थशक्तिमूलो नायकनायिकावृत्तान्तो वाच्यरविकमलिनीवृन्तान्ताध्यारोपेण तदङ्ग- तयैव स्थितः । समासोक्तौ 'उपोढरागेण विलोल-' इत्यादौ सर्वत्र प्रतीयमानारथोंपसकृ- तवाच्यस्यैव प्राधान्यात्। अयं च पादपतनेनेति श्लिष्टशब्दसद्भावेऽपि न शब्दशक्तिमूल- त्वेन व्यपदेश्यः, किं स्वर्थशक्तिमूलत्वेन। प्रेधानेन व्यपदेश इति न्यायात्। तद्यतिरेके- णापि नायकनायिकावृत्तान्तव्यक्तिसंभवाच्च। न चोपमाऽत्र व्यङ्ग्या। 'उल्लास्य काल'-

सिद्धेरिति।

कमलिनीवृत्तान्ताध्यारोपेणेति । कमलिनीवृत्तान्तेऽध्यारोपेणेत्यर्थः । तद- ङतया। रविकमलिनीवृ त्तान्तोत्कर्पकतया । वृत्तान्तो व्यवहारः । अत्र प्रकृतवृत्तान्त- वाचकैः पदैः प्रसिद्धिवशाद्यज्जितानामप्रकृत वृत्तान्तानामाश्रयानुपादानादपर्यवसितानां प्रकृ- तवृ त्तान्ते वाच्यभूत आरोप्यमाणानां वाच्योत्कर्षकतैवेति भावः । समासोक्तौ । प्रकृ- तन्यवहारेऽप्रकृतव्यवहारारोपरूपायाम् । प्रतीयमानः । व्यङ्गयः । श्लिषशब्द: । परिवृत्त्यसहशब्दः । स च पादशब्द इति बोध्यम्। प्रधानेन व्यपदेश इति। परिवृत्ति- सहशब्दवाहुल्यात्तेषां प्राधान्यम् । पादपतनशब्दं विनाऽपि नायकनायिकावृत्तान्तप्रतीतेश् न तस्य प्राधान्यमिति भावः । तदेवाऽह-तद्यतिरेकेणापीति। वस्तुतोऽङ्घिपतन- शब्दोपादानेऽपि तत्संभवेनास्यापि परिवृत्तिसहत्वम्। न चोपमाऽत्रेति। नायकसूर्ययोरि- त्यर्थः। श्लेषाभावात्। विशेष्यवाचकपदश्लेपाभावादित्यर्थः । यत्र स्वातन्त्र्येण धर्मिद्व- यमवगम्यते तत्रैकधर्मान्विये सत्युपमाङ्गीकृतेरिति भावः । धर्मिद्वयावगतावेव तादात्म्यारोपे रूपकाङ्गीकारान्न रूफ्कमपीति बोध्यम्। न च वाच्येति। प्रकृताप्रकृतवृ त्तान्तयोरमेदो वाक्यार्थः । स चाप्रकृतवृत्तान्तोपस्थिति बिना न पर्यवस्यतीति शङ्काशयः । वृत्तान्त एव वाक्याथः । स च विनाऽप्यप्रकृतवृत्तान्तापस्थिति पर्यवस्यतीति न वाच्यसिद्धयङ्गस्वम् । यद्याङ्गयोपस्थितिं विना वाक्यार्थ एव न पर्यवस्यति तस्यैव वाच्यसिध्द्यङ्गत्वादि- त्युत्तरम् । १ क. शोपेणेत। २ क, इत्यन्न स०।३ क. देशः । कि र स. प्राधान्येन। ५ क. क्ष्येण सि° ६ क. 'तेने त°।

२०० प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [ ६प०उललास: ]

भ्रमिमरतिमलसहृद्यतां प्रलयं मूछां तमः शरीरसादमू। मरणं च जलदभुजगजं प्रसह्म कुरुते विपं वियोगिनीनामा१२७।। अत्र हालाहलं व्यङ्गयं भुजगरूपस्य वाच्यस्य सिद्धिकृत । यथा वा-

वाच्यसिद्ध्यङ्गं द्विधा-एकवक्तृकपद्वाच्याङ्गमन्येवक्तृकपद्वाच्याङ्ग च। तत्राSडद्यं यथा-भ्रमिमरति०। अत्र हालाहलरूपो विषश्दाथों व्यङ्गयः । जलेऽभिधानियमनात्। स च जलद्भुज- गेति रूपणस्य वाच्यस्य सिद्धिं करोति। अन्यथोपमासंदेहसंभवात्। यथा वा मम-

जीयासुः कविरत्नखान भवतस्तास्ता वचोभङ्गयः । अर्थान्विग्रहिणः पुरातनतरान्सद्यो नवान्कुर्वती याभि: कल्पमहौषधीभिरगदंकारायते भारती ।। अत्र रसप्रसाद इत्यत्र जलप्रसादरूपोडयों व्यङ्ग्यः । स च वाच्यायाः कतकक्षादा- म्नुधारोपमाया अङ्गम्।

भ्रमिमिति। सख्या नायिकावस्थां नायकार्य वाधयितुं सामान्यतो वर्षावर्णनमि- दम् । जलदो मेघ एव त्रासकत्वाद्भजगः सर्पः, तजं विषं जलमेव विपं हालाहलं तद्वियोगिनीनां भ्रमिं भ्रमणं दिगूभ्रमणमिव दर्शयन्तं मृर्यादिविकारकारिणं कंचिदान्तरविकारं चेतसोऽनवस्थां वाऽरति विपयानभिलापम्। अलसं हृदयं यासां तत्ता प्रतयं नष्टचेष्टताम्। मृछा वाह्याभ्यन्तरेन्द्रियचेष्टाविरहो मूर्छा। चित्तस्य वहिरिन्द्रियासंबन्ध इत्येके । तमस्तमोगुणोद्रेकेणान्ध्यम्। मृर्छेव तम इति रूपकमिति कश्चित्। शरीरस्य सादं पीडां मरणम्। जीवस्योद्गमनारम्भो मरणं परिकीर्तितमित्युक्तलक्षणम्। न तु प्रसिद्धं सृख्यं मरणम्। तस्यामङ्गलरपाश्रीलत्वात्। आलम्बनोच्छेदकत्वाच्चेति वोध्यम्। एतानि कुरुते। जलेऽभिधेति। प्रकरणनेति भावः । यद्यपि प्रकरणात्प्रसिद्धिर्वलवती । अत एव निहता- र्थस्य दोपत्वं वक्ष्यति। एवं च प्रसिद्धत्वाद्गरलस्योपस्थितौ क्थ व्यङ्गयत्वं तथाऽपि जवद्भुजगेत्यत्र मुजगाभिन्नजलदेत्यर्थके प्रधाने जलदे तदन्वयाहपपत्तिसहकृतप्रकरणेन प्रसिद्धिर्वाध्यत इतिभावः । वाच्यस्य सिद्धिमिति। गरलात्मकजलोद्गारित्वसाधम्येण जलदे भुजगतादात्म्यारोपरुपरूपकोपपत्तेरिति भावः । नन्वनुपात्तधमेणैव वाच्यस्य रूप- कस्य सिद्धिरत आह-अन्यथेति। तथा सति सामान्याप्रयोगसत्त्वेनोपमितसमासोऽपि

१ ग. हयं मूर्छातमोरु २ क.पणस्य। ३ क. 'ककर्तृक°।४ क.न्यकर्तक। ५ क. ति। जलदभुज। ६ ग, पि। गच्छा। ७ क. 'वाधित्वेति।

[९१० उल्लास: ] काव्यप्रकाश: । २०१.

गच्छाम्यच्युत दर्शनेन भवतः कि तृप्तिरुत्पद्यते कि त्वेवं विजनस्थयोर्हतजनः संभावयत्यन्यथा। इत्यामन्त्रणभङ्गिसूचितवृथावस्थानखेदालसा- माश्लिष्यन्पुलकोत्कराञ्च्िततनुर्गोपीं हरि: पातु वः ॥१२८।

अन्यवक्तृकशब्दवाच्यस्य सिद्धयङ्गं यथा-गच्छाम्यच्युत०। अत्राच्युतेत्यनेन सोल्लुण्ठेन त्वं मद्विपये न च्यवस इति व्यर्थमेवावस्थानमिति। यद्वाS- च्युतो धैर्यादस्खलितस्त्वमतो व्यर्थमवस्थानमिति। दर्शनेनेत्यादिना संभोगनैव तृप्तिरिति। रकि त्वेवमित्यादिनों द्वयोरकीतिर्जातैव तद्वृथैवाSSत्मानं वश्चयाव इति खेदश्च व्यज्यते। तच्च 'इत्यामन्त्रणभङ्गिसूचितवृथावस्थानखेदालसाम्' इत्येतद्वाच्यस्य सिद्धिकृत्। तद्यक्ति विनैतद्विशेषणपदार्थस्य शरीरालाभात्। संभाव्येतेति भावः । भ्रमाद्यष्टविधकार्यस्य रूपकसाधकतया विषपदेन गरलोपस्थितौ तद- भेदे जले गृहीते विषाभिन्नजलजनकत्वेन भुजगाभेदस्य यत्संत्रन्धिनि यत्संतन्ध्यभेदस्तास्मस्त- दभेद इति न्यायेन सिद्धौ वाच्यरूपकसिद्धिरिति तत्त्वम् । गच्छामीति। हेऽच्युत तन्नामक कृष्णाहं गच्छामि। कुत इत्यत्राऽऽह-भवतो दर्शनेन कि तृप्तिरुत्पद्यतेपि तुन। तथा च निप्फलमवस्थानमिति भावः । अवस्थाने वाधकमप्याह-किं त्विति। एवं विजनस्थयोरेकान्तगतयोरावयोः सतोर्हतो जनः कृत्सितो जनोऽन्यथा संभावयति । रत्यर्थ समागताविति संभावयतीति वाच्योऽर्थः । व्यङ्ग्यस्तु हेऽच्युत विजनेऽस्मद्विधनायिकादर्शनेऽपि च्युतिरहित भवतो दर्शनेन न तृप्तिरूत्प- द्यतेऽपि तु संभोगेनैव । कि चान्यथा संभावनमावश्यकं तद्वृथैवाSऽत्मानं वश्चयाव इति वृथाऽवस्थानसहितः खद इति पूर्वारधोंक्तमामन्त्रणं संवोधनमच्युतेति। तस्य या भङ्गिः स्वरविशेषेणोक्तिस्तया Sस्खलितित्वसूचनद्वारा व्यञ्जितं यद्वृथाSवस्थानं तेन यः खदस्तेनालसाम्। यद्वाSSमत्रणभङ्गिभ्यां सूचितौ यो वृरयावस्थानखेदौ ताभ्यामलसामित्यर्थः। अत्र भङ्गिर्दर्शनेन भवतः किं त्वेवं विजनस्थयोरित्यादिरूपोक्तिरचनेत्यन्ये। तन्रोत्पद्यत इत्यन्तेन वृथाऽवस्थानं किं त्वेवमित्यादिना खेद इति वोध्यम्। सोल्लुण्ठेन त्वं मंद्विषय इति। येनेदृशैकान्तेऽपि न रति करोपीति भावः। साक्षान्नायकनामग्रहणमेव सोल्लुण्ठत्वम्। यद्वेति पक्षे योगार्थमर्यादयाऽर्थलाभ इति विशेषः । इत्यामन्त्रणेत्याय कविप्रयुक्तेत्यादिः । तद्यक्ति विना इतिपदार्थस्य विशेपणस्य शरीरालाभादिति भावः । १ख. ग. कि प्रीतिरु। २ क कि नैवं। ३ क. तनुं गोपीं। ४ क. त्यादी वा ५ क. "नापकी° । ६ ग. तिरुप तस्य। ७ नेत्ये के। त८ ग, ममविषय। २६

२०२ प्रदीपोद्योतसमेत :- [4प० उल्लासः]

एतच्चैकत्रैकव क्तृगतत्वेनापरत्न भिन्नव क्तृगतत्वेनेत्यनयोर्भेद:। अस्फुटं यथा- अदृष्टे दर्शनोत्कण्ठा वृष्टे विच्छेदमीरुता। नादृष्टेन न दष्टेन भवता लभ्यते सुखम् ॥१२९ ॥ अत्रादृष्टो यथा न भवसि वियोगमयं च यथा नोत्पद्यते तथा कुर्या इति क्विषम। संदिग्धप्राधान्यं यथा- हरस्तु किंचित्परिवृत्तधैर्यश्रन्द्रोदयारम्भ इवाम्बुराशिः । उमामुखे बिम्बफलाधरोष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि॥१३०॥ अन्राधरं परिचुम्बितुमैच्छदिति कि प्रतीयमानें कि वा विलोचनव्या अस्फुटं यथा-अदृष्टे० । अन्रादृष्टो यथा न भवास वियोगद्ःखं च यथा नोत्पद्यते तथा कुर्या इति व्यङ्ग्यं सहृद्यस्यापि न स्फुटमवभासते। संदिग्धप्राधान्यं यथा-हरस्तु० । अत्र चुम्वितुमैच्छदिति व्यङ्गयम्। युगपल्लोचनत्रयव्यापारणं वाच्यम्। तैयोश् प्राधान्ये साधकवाधकमानाभावेन संदेहः। वाच्यस्याप्यलौकिकत्वेन चमत्कारकारित्वादुत्क

अद्टृष्ट इति। कस्याश्चित्प्रियं प्रत्युक्तिः । त्वथि अदृष्टे कदा दर्शनादि भवि- प्यतीत्युत्कण्ठा। दृष्टे सति विश्ेपो वियोगस्त्यम्। इत्थमदृष्टेन दृष्टेन वा भवता सुखं न लम्यते मयेति शेपः । भवतेति हेतौ तृतीया। न स्फुटमिति। व्युस्पन्नानामपि विलम्बवेद्यत्वादिति भावः । हर इति। चन्द्रोदयारम्मेडम्बुराशिरिव किंचिदीषत्परिवृत्तं च्युतं धैय यस्य स हरस्तु विम्बफलमधरयाते यत्तादृगोष्ठव्रति विम्बफलसदृशाधरोष्ठवति वोमामुखे विलो- चनानि व्यापारयामास संचारयामास । लोचनानीति बहुवचनेनोत्कण्ठातिशयो व्यज्यते। तयोः प्राधान्य इति । चमत्कारप्रयोजकत्वरूप इत्यर्थः । अत्र लोचन- त्रयव्यापारणं धैर्यपरिवृत्तिश्चानुभावी वाच्यौ। तौ यदि औत्सुक्यादीन्व्यभिचारिणोऽभि- व्यज्य स्थायिचर्वणायां पर्यवस्यतस्तदा व्यङ्ग्यस्य प्राधान्यम्। व्यड्ग्यीभूतेच्छामभिव्यज्यैवौ- त्सुक्यादर्व्यक्जनात्। यदि तु रतिकार्यस्वादाहत्यैव स्थायिचर्वणायां पर्यवस्यतस्तदा वाच्यस्य। न चात्र विनिगमकम्। उभयोरपि प्रधानप्रत्यासन्नस्वान्नावत्वाच्च। न च तुल्यप्रधानता । पृथग्विश्रमाभावादिति भावः । १क. ग. विश्लेयमी। २ क,हो न। ३ क, ग,अन्न प। ४ स, ग. नं वि°। ५ क, कि वि० ६ क तयो:प्रा। ७ ग, ति ताह८ ग,हयप्रा।

[५प०उल्ास:] काव्यप्काश: । २०३

पारणं वाच्यं प्रधानमिति संदेहः । तुल्यप्राधान्यं यथा- ब्राह्मणातिक्रमत्यागो भवतामेव भूतये। जामद्ग्न्यस्तथा मिन्रमन्यथा दुर्मनायते ॥ १३१॥ अत्र जामदग्न्यः सर्वेषां क्षत्रियाणामिव रक्षसीं क्षणात्क्षयं करिष्यं- तीति व्यङ्गचस्य वाच्यस्य चं दुर्मनस्त्वस्य समं प्राधान्यम्। काक्काSSक्षिसं यथा- म्नामि कौरवशतं समरे न कोपा- द्दुःशासनस्य रुधिरं न पिबाम्युरस्त: । संचूर्णयामि गदया न सुयोधनोरू संधिं करोतु भवतां नृपतिः पणेन ॥ १३२ ॥ तुल्यप्राधान्यं यथा-ब्राह्मणातिक्रम०। अत्र जामदग्न्यः क्षत्राणामिव रक्षसामपि क्षयं करिप्यतीति व्यङ्ग्यमिव वाच्यमपि प्रधानमेत्र। दुर्मनायत इति गम्भीरोक्त्या चमत्कारित्वात्, विग्रहवत्संघेरपि विवक्षितत्वाच्। काक्काSSक्षिप्तं यथा-मश्नामि०। ब्राह्मणेति । रावणं प्रति परशुरामदूतोक्तिः । ब्राह्मणानामतिक्रमोSवमानस्तस्य त्यागो भवतामेव भूतये कल्याणाय भवति। न तु ब्राह्मणानाम्। जामदग्न्ये जीवति तेषामनिष्टस्यासंभवादिति भावः। भवतामिति बहुवचनेन सकलसभाक्षिपः। अन्यथा तदत्यागे। तथा तादृशं जन्मप्रभृतिसकलरहस्यवेदि मित्रं जामदग्न्यः, अत्यन्तं साधुजनातिक्रमासह- नशील: दुर्मनायते सुब्धान्तःकरणो भवतीत्यर्थः । सामीप्याभिग्रायेण वर्तमाननिर्देशः । तथा च तत्क्ोभे सकलराक्षसकुलक्षयरूपोऽनर्धो दुवारः स्यादिति व्यङ्ग्यम्। व्यङ्रग्यम्। दण्डरूपम्। वाच्यमपीति। भूत्युपदेशो मित्रत्वाभिघानरूपं च साम्नत्यर्थः । विव- क्षितत्वाच्चेति। अनर्थनिवारकत्वेनेति भावः । म्रामीति। संविश्रवणकुपितम्य भीमस्येयमुक्तिः । अत्र प्रतिज्ञातकरुकुलक्षयस्य न मथ्नामीति उत्तिर्विरुद्धेति ततः काका नजर्थान्तरं प्रतीयमानं प्रकृतनञर्थान्वयि, इत्यभा- वाभावरूपं मथ्नाम्येवेत्यवधारणं गम्यत । एवं सर्वत्र । उरस्तो हृदयात् । भवतां नृपतिः । न तु मम प्रजानां वा। स्वबुद्धया राज्यत्यागात्। संधि मेत्रीम्। पणेन आमपच्चकरूपेण। अत्र कोधातिशयान्मथनादौ वर्तमानव्यपदेशः । वर्तमानसामीप्ये वा लट्। दुःखेन योधनीयत्वाभावाभिप्रायेण सुयोधनदप्रयोगः । कौरवशतभिति शतशब्दोऽनन्तवाची। १ क, ग, ं वा दा २ ग. 'सां स क्ष०३ ख. ग, च स०। ४ ग. सामेल।५ क नत्रार्घा®।

२०४ प्रदीपोद्द्यातसमेत :- [५१०उल्लासः ]

अन्न मथ्नाम्येवेत्यादि व्यङ्ग्यं वाच्यनिषेधसहभावेन स्थितम्। असुन्दरं यथा- वाणीरकुडंगुड्डीणसउणि कोलाहलं सुणन्तीए। घटकम्मवावडाए वहुएसीअन्ति अङ्गाइं ॥ १३३॥ अत्र दत्तसंकेत: कश्िविल्लतागहनं प्रविष्ट इति व्यङ्गयात्सीदन्त्यङ्गानीति वाच्यं सचमत्कारम्।

अन्र मथ्नामीति व्यङ्गचम्। तच्च वाच्यस्य निपेघस्य सहभावनैव व्यवस्थितम्। ताट- शकाकुं विना वाच्यस्य वाधितत्वेनाप्रादुर्भावात्। हठनैत्र तदाक्षेपाद्वेत्युक्तं प्राक्। असुन्दरं यथा-वाणीर०। अत्र दत्तसंकेत: कश्चिल्तोगहनं प्रविष्ट इति व्यङ्गयम्। तम्माद्वाच्यं चमत्कारकारि। शब्दश्रवणसमकालमेव सर्वाङ्गावसादसंतन्यमानतारूपस्य तस्यातिसौन्दर्यादुत्कण्ठातिशयप- यवसन्नत्वात्।

मभामीति व्यङ्ग्यमिति। मन्नाम्येवेत्यर्थः । प्रतिज्ञातविरुद्धाभिधायिषु नञ्मु काकु- निषेधान्तराक्षेपिका। अभावाभार्वेश्वावघृतभावात्मक इति भावः । ननु मथ्नाम्येवेति व्यङ्ग्यस्य चमत्कारित्वे ध्वनित्वमेव स्यादत आह-तच्चेति। सहमावेन। तुल्यव- त्प्रतायमानत्वेन । काकुव्यङ्ग्यनिषेधं विना वाच्यार्थस्यापर्यवसानादिति भावः । यत्र तु काकोर्विलम्वेन प्रतीतिर्गुरुः खेदं खिन्न इत्यादौ तत्र ध्वनित्वमेवेति दिकू। वाणीरेति। वानीरनिकुञ्जोड्डीनशकुनिकोलाहलं शृण्वन्त्याः'। गृहकर्मव्यापृताया वध्वाः सीदन्त्यङ्गानि ॥ गृहपार्श्रवर्तिवतसनिकञे दत्तसंकेतायास्तत उड्डीनपक्षिकोलाहलतर्कितनायकप्रवेशाया गुरुजनपारतन्त्र्येण गृहकर्मत्यापृततया च तत्र गन्तुमशक्तुवन्त्या अवस्थॉवर्णनममिदम्। सीदन्तीति वर्तमाननिर्देशादवसादस्याविरामः । वर्तमानप्रत्ययाम्यां श्रवणावसादरूपयोः कार- णकार्ययोः पौर्वापर्यविपर्ययरूपातिशयोक्तिरलंकारः। तेन चोत्कण्ठातिशयो व्यङ्ग्यः । तस्माद्वाच्यमिति। अत्र शरीरावसादरूपं वाच्य कार्यमेवानुभावभृतमौत्सुक्यावेगसंव- लितानुरागोद्रेककृतमदनपारतन्त्र्यवोधकम्। व्यङ्ग्यं तु तन्मुखप्रेक्षीति वोध्यम्।

१ क. व्यस २ क. द्वेलायुककं । ३ क, 'तामृहं प्र"। ४ ग, 'वश। ननु । ५ ग, 'रथा- नव । ६ ग यमे।

[९१०उलास:] काव्यप्रकाश:। २०५

एषां भेदा यथायोगं वेदितव्याश्र पूर्ववत् ॥ ४६ ॥। यथायोगमिति। व्यज्यन्ते वस्तुमात्रेण यदाऽलंककृतयस्तदा। धुवं ध्वन्यङ्गता तासां काव्यवृत्तेस्तदाश्रयात् ॥

एषां भेदा०। पूर्ववद्ध्वनेरिव। चकारो भिन्नक्मः । पूर्ववच्चेत्यर्थः । यथायोगं यथासंभवम्। तेना- यमर्थ :- न केवलमेत एव गुणीभूतव्यङ्गयस्य भेदाः किंत्वर्थान्तरसंक्रमितवाच्यत्वादि- भिर्यथा ध्वनेभेंदास्तथाSसंभविनो विहायास्यापि तैरुपाधिभिः शुद्धभेदाः । संकरसंसृष्टिम्यां योजने च ेषामिवैषां च संकीर्णभेदा अपि बोद्धव्याः । असंभविनश्च वस्तुमात्रेणालंकारव्य- किनिवन्धनाः । तदुक्तं ध्वनिकृता-व्यज्यन्ते०। अत्र ध्वन्यङ्गता व्यङ्गयतया ध्रुवं ध्वन्यङ्गता ध्वनिनैव ता व्यज्यन्ते। तद्यञ्जकस्य ध्वनित्वमेवेत्यर्थः । कुतः । काव्यवृत्तेस्तदाश्रयात्काव्यवृत्तेस्तदभिसंधानपूर्वकत्वात्। वस्तु- मात्रापेक्षया ऽलंकारस्य चारुँतानियमादित्यर्थः । * ननु यद्यलंकारापेक्षया वस्तुमात्रेस्य नातिशयनियमस्तदा कथमलंकारेण वस्तुमात्रव्यञ्जने ध्वनित्वमिति चेदुच्यते । स एवाथों वाच्यः सन्न तथा चमत्करोति यथा व्यङ्गयतापन्न

एपाम्। उक्तप्रकारगुणीभूतव्यङग्यानाम्। तेपामिवैपां चेति पाठः । वस्तुमात्रे- ेति। वाच्यालंकाररहितेनेत्यर्थः। तत्सहितवस्तुनाऽलंकारव्यञ्जने तु यत्र वाच्यालंकारा- पेक्षया व्यङ्ग्यस्यें तस्य चारुत्वं तत्र ध्वनित्वमेव। यथा चतुर्थ उदाहृतेपु। यत्रालंकार- व्यङ्गयालंकारस्य न चारुत्वं तत्र गुणीभूतव्यङ्गयत्वमेव। यथा- नैसर्गगुणविनीतं जनयति कापिञ्जलो वंशः । आजन्मनो ह्यपूर्व सूते रत्नाकरो रत्नम् ॥। इत्यत्र प्रतिवस्तृपमाव्यङ्ग्यायामगूढायामुपमायाम् । तथा च वस्तुव्यङ्गयालंकृतिभे- दहीन: पञ्चचत्वारिंशत्प्रकार: शुद्धो गुणीभूतव्यङ्ग्यभेद इति भावः । ध्वन्यङ्गता। ध्वनि- व्यवहारप्रयोजकता । काव्यवृत्तेरिति। काव्यपदप्रवृत्तेरित्यर्थः । सालंकारत्वस्य काव्य- लक्षेणाघटकत्वादिति भावः । यद्वा कार्व्यवृत्तेः काव्यनिप्पत्तरित्यर्थः । अलंकारकृतचारुत्वे- १ क. मेते गु। २ क, तेषां च । तेपामेपां च । ३ क. 'रत्वनि°। क. व्स्यानति। ५ क, स्य चा" ६ क, 'हीनो द्विचत्वा ,७ क, ग.क्षणम८ क, ग. वयप्रव।

२०६ ५१० उलास: ]

इति ध्वनिकारोक्तदिशा वस्तुमात्रेण यत्रालंकारो व्यज्यते न तत्र गुणी भूतव्यङ्गचत्वम् । सालंकारैर्ध्वनेस्तैश्व योगः संसृष्टिसंकरैः । सालंकारैरिति तैरेवालंकारैरलंकारयुक्तैश्र तैः। तदुक्तं ध्वनिकृता- इस्यनुभवसिद्धम् । अतो वाच्यताऽपकर्षहेतुः, व्यङ्ग्यता तृत्कर्षायेति स्थितम्। यत्र चालंका- रेण वस्तुमात्रं व्यङ्षयं तत्रालंकारस्य वाच्यत्वेन किंचिदपकर्षात्। वस्तुमात्रस्य च व्यङ्रय- स्वेन किंचिदुस्कर्पाद्युज्यत एव ध्वनित्वम् । यत्र तु वस्तुनालंकारो व्यज्यते तत्र वस्त्वलंकार-

तु चिन्त्यम्। एवं चारुत्वाभावनिवन्धनं गुणीभूतत्वं मा भूत्। अगृदत्वादिनिबन्धने तु तस्मिन्को वारयितेति । यत्पुनरष्टानामेव भेदानां संकीर्णत्वमात्रातिदेशकमिदं सूत्रमिति व्याख्यानं तदवोधात्। तथा सति हि यथायोगमित्यनेन वस्तुव्यङ्गचालंकाररूपभेदपर्युदास- वेयर्थ्यम। संकरादीनां तथाऽप्यव्याहतेः । पूर्व सजातीययोगो ध्वनेरुक्त्कः । इदानीं विजातीययोगमाह- सालंकारै०। सालंकारैरिति विभिन्नार्थेकरूपनानाशव्दैकशेपः । एकत्रालंकारपदस्य भावप्रधानत्वात्। तथा च तैरेवालंकारैरलंकारसहितैश्ें तैरित्यर्थः । तेन ध्वनिना गुणीभृतव्यङ्गयेन वाच्यालं कारेण च ध्वनेयोंग इति पूर्वापराभ्यामुक्त भवति। तदुक्तं ध्वनिकृता- नैव शब्दार्थयो: काव्यत्वनिर्वाहादिति भावः । अतिशयेनैवेति। तत्कृतातिशयेनापी- त्यर्थः । यत्पुनरिति। मतान्तरम् । पर्युदासवैयरथ्यमिति । तत्र प्रसक्तेरेवाभावा- दिति भावः । ननु योगं द्वयोः संवन्धमनतिक्रम्येत्यर्थकतया संकरादुपस्थापकमिदमित्यत आह-संकरादीनामिति। तथाऽपि। यथायोगमिति पदाभावेऽपि । पूर्वेषां ध्वनीनां यथा भेदा: संकरादिभिस्तथैयामपीत्येतावतैव तत्सिद्धेरिति भावः । तथाऽप्यव्याहते- रिति पाठ: । पूर्वम्। चतुर्थोल्लासे। तैरेवालंकारेरिति। समासोक्तिरसवदादिरूपर्गुणीभूतव्य- ङ्ग्यरेवालंकारैरित्यर्थः । आगत्य संप्रतात्यादौ गुणीभूतव्यङ्ग्यस्य नायिकानायकवृत्तान्तस्य रविकमलिनीवृत्तान्तोत्कर्पकस्य समासोक्तयलंकाररूपत्वादिति भावः । अलंकारसहितैश्र तैरिति। अलंकारसहितैर्वस्तुरूपगुणीभृतव्यङ्न्ग्यैरित्यर्थः । अलंकारश्वात्र वाच्य एवेत्याहुः। फनितमाह-तेनेति। पूर्वापराभ्याम्। चतुर्थोल्ासम्थग्रन्थात्रत्यग्रन्थाभ्याम् ।

१ एनावत्पर्यन्तमेव स. पुस्तकं वर्तते। २ क. मार्थह।३ क. "ैरि2।

[९० उल्लास: ] काव्यपकाश: । २०७

स गुणी भूतव्यङ्गचैः सालंकारे: सह प्रमेदैः स्वैः। संकरसंसृष्टिम्यां पुनरप्युद्द्योतते बहुधा॥ इति। अन्योन्ययोगादेवं स्याद्ज्ेदसंख्याऽतिभूयसी ॥४७।। एवमनेन प्रकारेणवान्तरभेद्गणनेतिप्रभूततरा गणना। तथा हि। गृङ्गगरस्यैव मेदप्रभेदगणनायामानन्त्यं का गणना तु सर्वेषाम्। संकल- नेने पुनरस्य ध्वनेखयो भेदा: । व्यङ्गचस्य त्रिरूपत्वात्। तथा हि। किंचिद्वाच्यतां सहते किंचित्त्वन्यथा। तत्र वाच्यतासहैमविचित्रं विचित्रं चेति। अविचित्रं वस्तमात्नम् । विचित्रं त्वलंकाररूपम् । यद्यपि प्राधान्येन तदलंकार्य तथाऽपि बाह्मणभ्रमणन्यायेन तथोच्यते। रसावि- लक्षणस्त्वर्थः स्वमेऽपि न वाच्यः । स हि रसादिशव्देन शृङ्गारादि- शब्देन वाऽभिधीयेत ने चामिधीयते। तत्प्रयोगेऽपि विभावाद्यप्रयोगे स गुणीभूत०। स ध्वनिः सालंकारैर्गुणीभूनव्यङ्गचैः स्वैः प्रभेदैः सह संकरसंमृष्टिम्यां वर्हुा पुनरप्यु- द्द्योतत इत्यन्वयः । अन्योन्य०। एवं ध्वन्यादिभेदैस्तत्प्रभेदैश् योजनेऽतिप्रभूता संख्या भवतीत्यर्थः । एतैः प्रभेदैरुपनिव- ध्यमान: पुरातनोऽप्यथों नवनवी भवतीति सप्रयोजनं ध्वनिभेदोपदर्शनम्। यदुक्कं ध्वनिकृता- ध्वनेर्य: स गुणीभूतव्यङ्गयस्याऽडत्मा निदशितः । एतेनाSSनन्त्यमायाति कवीनां प्रतिभागुणः ।। इति । तदेवमनन्तानां ध्वननव्यापारयोगिनां ध्वनीनां गुणीभूतव्यङ्गयानां च काव्यभेदानामनुग- तोपाधिना संकलने त्रयो मेदाः । व्यङ्ग्स्य त्रिरूपत्वात्। तथा हि-किंचिद्धङ्ग्यं वाच्य- स्वसहं किंचिच्च तदसहम्। वाच्यत्वसहत्वं त्वभिधया प्रतिपाद्यमानस्यापि चमत्कारकारि- स्वम्। तयोरादं वस्तुमात्रमलंकारश्रं। अलंकारस्य प्राधान्येऽपि यथालंकारत्वं तथोक्त्तं प्राक्। रसादिलक्षणस्त्वथों न कदाचिंदपि वाच्यत्वं सहते। स हि सामान्यतो रसभावादि- पदैर्विशेषतः शृङ्गारनिवेदादिपदैर्वाSभिधीयमानश्चमत्कारकारी स्यात्। न त्वेवम्। अभिघानेऽपि सालंकरिरिति। वाच्यालंकारसहितैरित्यर्थः । स्वैः प्रमेदेः। अर्थान्तरसंक्रमितवा- च्यादिभिः । आत्मा। भेदप्रकारः । त्रिरूपत्वादिति। वस्त्वलंकाररसादिरूपत्वा- दित्यर्थः । तथोक्तं प्रागिति। ब्राह्मणश्रमणन्यायादिनेति भावः । १ ग. रंण भेदप्रभे ।२ ग,दग। ३ क, ग, "ना स"। ४ ग, ने पु। ५क. 'सहं विचित्रमविचित्रं चे। ६ ग, कारः।य। क नाभि। क हुयोयो ९ र. 'चिद्वाच्य"

२०८ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [ ५प०उललास: ]

तस्याप्रतिपत्तेस्तदप्रयोगेऽपि विभावादिप्रयोगें तस्य प्रतिपत्तेश्र्वेत्यन्वय- व्यतिरेकाभ्यां विभावाद्यभिधानद्वारेणैव प्रतीयत इति निश्ीयते। तेनासी व्यङगच एव। मुख्यार्थवाघाद्यभावान्न पुनर्लक्षणीयः ।

लक्षणैव न भवतीति प्राक्प्रतिपादितम् । शब्दशक्तिमूले" त्वभिधाया नियन्त्रणेनानभिधेयस्यार्थान्तरस्य, तेन सहोपमादेरलंकारस्य च निर्वि-

विभावाद्यप्रतीतौ चमत्काराभावात्। विभावादिप्रतीतौ त्वनभिधानेऽपि व्यक्तस्य चमत्कार- कारित्वादित्यन्वयव्यतिरेकाम्यां विभावादिमुखेनैव प्रतीयमानस्तथेति निर्णीयते। तेनासौ व्यङ्ग्य एव चमत्कारी। ननु विभावादिवाचकपदैर्लक्ष्य एवास्तु रसादिः । न हि विभावादिवाचि पदं विनां तत्प्रतीतिरिति चेन्न । मुख्यार्थवाधादिविरहात्। ननु व्यञ्जनायाः शशविपाणायमानत्वात्कृतो व्यङ्गयत्रैरूप्यकृतो भेद ईति चेदुच्यते। रक्षणामूले वस्तुमात्रं व्यङ्ग्यं विना लक्षणैव न संभवतीति प्राक्पतिपादितम्। अभिधामू- लेप्वपि शब्दशक्तिमूलो द्वितीयोऽर्थस्तेन सममुपमो वा व्यङ्गयैवेति निर्विवादम्। अभि-

अनभिधानेऽपि व्यक्तस्येति। अभिधानस्य च तादृशे विपये दोपतां वक्ष्यतीत्यपि वोष्यम्ं। पूर्व विभावादिभिर्व्यज्जितस्य रसस्य क्वचिद्रसादिपदेनानुवादे तु न दोपः । यथा शङ्गारस्यो- पनतमधुना राज्यमेकातपत्रमित्यादौ । यद्यपि वस्त्वलंकारयोरपि वस्त्वलंकारपदाम्यामभि- धानेऽपि न चमत्कारस्तथापि पद्समन्वयवलेन प्रतीतानां चमत्कारित्वमस्त्येव। रसा- दीनां तु नैवम्। विभावादिमुखेन प्रतीतानामेव चमत्कारित्वादिति भावः । मुख्यार्थबा- धेति। ननु यष्टीः प्रवेशयेत्यादाविव तात्पर्यविषयानुपपत्त्या लक्षणाSस्त्वित्यत आह- आदीति। अतात्पर्यविषयस्यापि रसस्य प्रत्ययाद्रसस्य स्वप्रकाशानन्दमयसंविद्विश्रान्तिरूपत्वेन तस्मिलँक्ये प्रयोजनान्तरासंभवाद्विभावादिवाचकेषु पदेपु कुशलादिपद्वत्प्रसिद्धयभावेन रूढयसंभवेन च न लक्षणेति भावः । प्रयोजनादिकं विना तु न लक्षणा । तस्या हेतु- त्रयसापेक्षत्वनियमात्। तदन्तरेण भवन्ती वृत्तिस्तु व्यज्ञनैव। मात्सर्यमात्रान्तु लक्षणेत्यु- च्यत इति दिक्। ननु व्यख्ञनाया इति। वस्त्वादिविषयाया इत्यर्थः । प्राक्प्रतिपादितमिति । प्रयोजनवत्यां रूढ्यभावेन प्रयोजनान्तरकल्पने चानवस्थापत्तेरित्याद्येवमप्यनव्रस्था स्यादित्या- दिना प्रपच्चितमित्यर्थः । उपमा वेति। वाशव्द्श्चार्थे । प्रकरणादिनाऽभिघाया निय-

१ क. ग. 'मे प्र०। २ ग, त् लक्ष°। ३ क. ·योस्तु वस्तु° । * ग. रपव्य। ५ क. लेतु नि° । ६ ग, धानि । ७ क. नाऽपि त।८ क. त। उच्य०।९ क. मा व्य°। १० क. म्। : म !

[५१० उल्लास: ] . काव्यप्रकाश: । २०९

वादं व्यङ्गचत्वम। अर्थशक्तिमूलेऽपि, विशेषे संकेतः कर्तुं न युज्यत इति सांमान्यरूपाणां पदार्थानामाकांड्रक्षासंनिधियोग्यतावशात्परस्परसंसर्गो यत्रापदार्थोपि विशेषरूपो वाक्यार्थस्तन्नाभिहितान्वयवादे का वार्ता व्यङ्गयस्याभिधेयतायाम्।

धाया नियमनात्। अर्थशक्तिमूलेऽप्येवमङ्गीकर्तव्यम्। यतः पदेम्यः प्रथमं पदार्थस्मृतिः । अथ पदार्थविशेषाणामन्व्यविशेषरूपस्य वाक्यार्थस्य प्रत्ययः । ततो व्यङ्ग्यप्रतीतिरिति तृतीयकक्षायां कुतोऽभिघायाः प्रसरणम्। द्वितीयकक्षायामेव तदनपेक्षणात्। यतोऽभि- हितान्वयवादेऽशक्य एवान्वय आकाङ्कादिवशेन प्रतीयते। शब्द्बुद्धिकर्मणां विरम्य व्यापाराभाव इति च सर्वसिद्धम्। येऽप्यन्विताभिधानवादिन :- 'देवदत्त गामानय' इत्यादि प्रयोजकवृद्धवाक्यं श्रुत्वा तदनन्तरं प्रयोज्यवृद्धेन सास्नादिमन्तमर्थमानीयमानमालोक्य

दिति प्रयोज्यवृद्धस्य ज्ञानमनुमिमीते । ततः कारणं विना कार्यानुपपत्त्याSखण्डवाक्य- स्यान्वयव्यतिरेकाम्यां तज्ज्ञानेन कार्यत्वकारणत्वरूपां शक्तिमवधारयति। अथ ज्ञेयसंवन्ध विना वाक्यस्य सा शक्तिरनुपपत्रेत्यर्थापत्त्याSखण्डवॉक्यार्थेनाखण्डवाक्यस्य वाच्यवाचक- 4 भावरूपं संबन्धमवधारयति।

न्त्रणात्तया बोधयितुमशक्यस्यार्थान्तरस्य वंस्तुरूपस्योपमादेरलंकारस्य चाभिधावृत्त्यवि षयस्य व्यङ्ग्यत्वमेव । शब्दबोध्यस्य वृत्तिविषयत्वनियमादिति भावः । विशेषरूपस्य। गवान्वितकर्मत्वादिरूपस्य। तद्नपेक्षणादिति। वाक्यार्थस्यापदार्थसंसर्गरूपस्यापूर्वत्वे- नानभिधेयत्वे कथं व्यङ्ग्यस्याभिधेयत्वमिति भावः । तदेवोपपाद्यति-यतोऽभिहितेति। एवं चापूर्वत्वाद्वाक्यार्थ इव व्यंङ्गयार्थेऽपि संकेतग्रहो न संभवतीति भावः । येऽपीति। प्राभाकरा इत्यर्थ: । आलोक्येति। एतेन प्रयोज्यप्रयोजकवृद्धप्रयुज्यमानशब्दानयंनादि- क्रियाणां प्रत्यक्षविषयत्वमुक्तम्। कार्यताज्ञानम्। कृतिसाध्यताज्ञानं कृत्युद्देश्यताज्ञानं वा। चेष्टयेति। तत्र चेष्टया प्रवृत्तिस्तयेच्छा तया ज्ञानानुमानम्। कदाचिच्चेष्टयैव ज्ञानानुमानम्। कार्यत्वकारणत्वरूपाम् । तज्ज्ञाननिष्ठकार्यत्वनिरूपितजनकत्वरूपां शक्तिमखण्डवाक्य- निष्ठामवधारयतीत्यर्थ: ।

१ क. ग. दक्षायोग्यतासंनिधिव २ क यरूपविशेपस्य। ३ क. "लोच्य वालोऽ्य"। * क. ्ज्ानकार्यत्वनिरूपकुकार । ५ क, वाक्यस्यार्थेऽ ६ ग, त्वेनभि, ७ क. व्यङ्थेडयें। ८ ग. ज्ञानम् । चेट्ट। २७

२१० प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [ १प० उलास: ]

येऽप्याहु:। शब्दवृद्धाभिधेयांश्र प्रत्यक्षेणात्र पश्यति। श्रोतुश्र प्रतिपन्नत्वमनुमानेन चेष्टया ॥ अन्यथानुपपत्त्या तुं बोधेच्छक्ति द्वयात्मिकाम्। अर्थार्पत्यावबोधेत संबन्धं त्रिप्रमाणकम्॥ इति प्रतिपादितदिशा देवदत्त गामानयेत्याझ्युत्तमवृद्धवाक्यर्प्रयो- गाददेशाद्देशान्तरं सास्नरादिमन्तमर्थं मध्यमवृद्द्े नयति सत्यनेनास्माद्वा- क्यादेवंविधोऽर्थः प्रतिपन्न इति तच्चेष्टयाऽनुमाय तयोरखण्डवाक्य- वाक्यार्थयोरर्थापतत्या वाच्यवाचकैमावलक्षणसंबन्धमवधार्य बालस्तन्र व्युत्पद्यते। परतश्र्वैत्र गामानय देवदत्ताश्वमानय देवदत्त गां नयेत्यादि- वाक्यप्रयोगे तस्य तस्य शब्दस्य तं तमर्थमवधारयतीत्यन्वयव्यतिरे-

यदुक्तम्- शब्दवृद्धाभिधेयांश्च प्रत्यक्षेणात्र पश्यति। ओ्रोतुश्च प्रतिपन्नत्वमनुमानेन चेष्टया। अन्यथानुपपत्त्या तु वोधेच्छक्ति द्वयात्मिकाम्। अर्थापत्त्या ऽवर्बुध्येत संबन्धं त्रिप्रमाणकम् ॥ इति। त्रिप्रमाणकमिति जात्यपेक्षया त्रित्वं न तुव्यक्स्यपेक्षया। एवमखण्डयो: संबन्धमवधार्य विशेषतो व्युत्पद्यते । कथम् । इत्थम्-अनन्तरं तेनैव प्रयोजकेन 'चैत्र अश्वमानय' 'देवदत्त गां नय' इत्यादिवाक्येपु कस्यचिदन्यस्य पदस्याSSवापे कस्यचिदुद्धारे च सति यस्य वाक्यभागस्यान्वयव्यतिरेकाम्यां यस्य वाक्यार्थभागस्यान्वयव्यतिरेकावुपलभते तत्र तस्य शक्तिमवधारयति। तञ्च शक्त्यवधारणमन्वित एव पदायें। प्रथममन्वय एव वाक्यस्य प्रतिपन्नत्वम् । प्रतिपत्तिर्ज्ञानािति यावत् । बुध्येतेत्यग्रिमेणान्वयः । अनुमानेन चेष्टयेति। चेष्टारूपानुमितिजनकज्ञानविषयहेतुनेत्यर्थः । अन्यथानुपपत्या। कारणं विना कार्यानुपपत्त्येत्यर्थः । बोधे बोधनिष्ठकार्यतानिरूपितों द्वयात्मिकां द्वयं कार्य कारणं च आत्मा प्रतियोगि यस्यास्तां कारणत्वरूपां शक्तिं बुध्येतेत्यग्रिमेणान्वयः । वोधेदितिपाठे ज्ञान- निरूपितामिति शेपो बोध्यः । संत्रन्धम्। वाच्यवाचकभावरूपम् । एवं शक्तिग्रहं त्रिप्रमाण- कमाहुरित्यर्थः । जात्यपेक्षयेति । अथापत्तित्वजात्यपेक्षयेत्यर्थः । अनुपपत्तिरप्यर्थाप- त्तिखव। उद्द्ारः । त्यागः । प्रथममन्वय एवेति । अन्वयविशिष्ट एवेत्यर्थः । १ ग. तु वाधे°। क, तु बुद्धयेच्छ0। २ क. पत्या च वुध्यन्ते सं। ग 'पत्यैव वुध्यन्ते सं०॥३ क. त्यादावुत्त ।४ क. ग.योगे देशा।५ क. 'वृद्ध आन। ६ धोडथों ज्ञात इ०। ७ क. कलक्षणं सं । ग. कसं० ८ क, वुभ्गन्ते सं० ।९ क. पितं द।

[१० उल्लास: ] काव्यप्रकाश: । २११. काम्यां प्रवृत्तिनिवृत्तिकारि वाक्यमेव प्रयोगयोग्यमिति वाक्यस्थिता- नामेव पदानामन्वितैः पदार्थैरन्वितानामेव संकेतो गृह्यत इति विशिष्टा एव पदार्था वाक्यार्थो न तु पदार्थानां वैशिष्ट्यम्। यद्यपि वाक्यान्तर- प्रयुज्यमानान्यपि प्रत्यभिज्ञापत्ययेन तान्येवैतानि पदानि निश्रीयन्त इति पदार्थान्तरमात्रेणान्वितः पदार्थः संकेतगोचरस्तथाऽपि सामान्या- वच्छादितो विशेषरूप एवासी प्रतिपद्यते, व्यतिषक्तानां पदार्थानां तथा- भूतत्वादित्यन्विताभिधानवादिनः । तेषामपि मते सामान्यविशेपरूप: शक्तिग्रहात्। १दार्थमात्रशक्तावुषजीव्यविरोधात्। व्यवहारेणान्वितज्ञानस्यैवोपस्थापनाच्च। न च वाक्यं विना क्वचिदाद्यव्युत्पत्तिः। व्यवहारेणैवाSSद्यन्युत्पत्तेः । व्यवहारस्य च प्रवृत्ति- निवृत्तिरूपस्य पद्मात्रेण कर्तुमशक्यत्वात्। अतो वाक्यस्थितानामेव पदानामन्वितेप्वेव पदार्येषु संकेतग्रहादन्विता एव पदशक्याः । त एव च वाक्यार्थमिति न वाक्यार्थवोधे शक्त्ते- र्विराम:। न त्वभिहितानां पदार्थानामन्वयोSशक्य एव प्रतीयते योग्यतादिवशादिति युक्तम्। ननु तथाऽपि संसर्गविशेषोSशक्य एव। पदार्थसामान्यान्वित एव शक्तिग्रहात्। अन्यथा 'गामान्य' इति पदं श्षत्वा 'अश्वमानय' इत्यादिवाक्ये तदेवेदमानयपदमित्यादि प्रत्यभिज्ञा न स्यात्। पूर्वस्य गवान्वितानयनैपदस्याश्वान्वितानयनेSशक्तत्वेनार्थभेदेन भेदा- 4 दिति चेल। पदार्थत्वेन सामान्येन विशेषाणौमन्वये शक्तिग्रहात्। न हि निर्विशेषं सामान्य- मिति। अन्वितानां च विशेषरूपस्वात्। इत्याहुः। तेषामपि मते सामान्येनैव रूपेण उपस्थापनादिति। जननादित्यर्थः । पदानामिति। परस्परसाकाङ्क्षाणामिति विशे- षण देयम्। अत एव दण्डेन गामभ्याजेत्यादौ करणत्वान्वितगवि गोपदस्य न शक्ति: । प्रत्ययस्य प्रकृत्यैव कारकस्य क्रिययैव च साकाङ्कत्वादित्याह्कः । अन्वितेष्वेवेति। इत- रपदार्थस्य कर्मत्वादेरितरपदशक्यस्वेनान्यलभ्यतया तत्रापरपदशक्त्ययोगादन्वयविशिष्ट एव संकेतग्रह इति भावः । त एवेति। परस्परं संमृष्टाः पदारथा एव वाक्यार्थोः न तु पद्वृत्तिविषयाणां पदार्थानां तद्वृत्त्यविषयोऽन्वयो वाक्यार्थ आकाङ्क्षादिवशाद्भासत इति भाव: । न त्विति। अशक्यभानेऽतिप्रसङ्गादन्वित एव व्यवहाराच्चति भावः । पदार्थसामान्यान्वित एव शक्तिग्रहादिति। पदार्थसामान्यनिरूपितान्वयविशिष्ट एवत्यर्थ: । उक्तयुक्त्याऽन्वयत्वावच्छिन्नाविशिष्ट एव संकेतसत्त्वादिति भावः । विशेषाण- मेवान्वये। विशेषसंबन्ध्यन्वये। अन्वितानामन्वयप्रतियोगिनां पदार्थत्वावच्छिन्न- निरूपितान्वयत्वेनें विशेषपदार्थनिरुपितान्वयविशेषविशिष्टे शक्तिग्रहादित्यर्थः । सामा- न्येनैव रूपेणेति। तदादाविव कारकान्वितानयनत्वादिरूपण क्रि्रयान्वितगोत्वादिसामा- १ क. एव निश्चीयते ।व्य°।२ क. 'नस्या"। ३ क, गामेवान्व।४ क. न पदर्थाविश- पनिए°।

२१२ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- '[९ प०. उल्लास:]

पदार्थः संकेतविषय इत्यतिविशेषभूतो वाक्यार्थान्तर्गतोऽसंकेतितत्वाद- वाच्य एव यत्र पदार्थः प्रतिपद्यते तन्न दूरेऽर्थान्तरमूतस्य निःशेषच्युते- त्यादौ विध्यादेश्ववर्चा। अनन्वितोऽर्थोऽभिहितान्वये। पदार्थान्तरमात्रेणा- न्वितस्त्वन्विताभिधाने।अन्वित विशेषसत्ववाच्य एवेत्युभयनयेऽप्यपदार्थ एव वाक्यार्थः । यदप्युच्यते नैमित्तिकानुसारेण निमित्तानि कल्पन्त इति। तत्र निमित्तत्वं कारकत्वं ज्ञापकत्वं वा। शब्दस्य प्रकाशकत्वान्न कारकत्वम्। ज्ञापकत्वं त्वज्ञातस्य कथम्। ज्ञातर््वं च संकेतेनैव। स चान्वितमात्रे।

विशेषः शक्यो न तु विशेषरूपेण। तथा च पदार्थान्तरसामान्यान्विते पदानां शक्तिः । गवादिविशेषान्वितस्तु विशेषोऽवाच्य एव। तस्मादभिहितान्वयवादेSनन्वित एव, अन्वि- ताभिधाननये तु पदार्थसामान्यान्वितः स्वार्थः संकेतविषयः। गवादिविशेषान्वितानयनादिरू- पस्त्वसंकेतित एवेत्यवाच्य एव वाक्यार्थः । यद्पि कैश्चिदुच्यते-'शब्दश्रवणानन्तरं यावानर्थः प्रतीयते तत्र सर्वत्रापि शब्द एव निमित्तम्। यतो नैमित्तिकानुरोधेन निमित्तानि कल्प्यन्ते' इति। तद्प्ययुक्तम्। शब्दस्य ह्यर्थे निमित्तत्वं कारकत्वं ज्ञापकत्वं वा। न प्रथमम्। शब्दस्यार्थानुत्पादकत्वात्। चरमं पुनरनुमन्यते, परंतु संकेतवत्त्वेन ज्ञातस्य । अज्ञातस्य स्वरूपमात्रेण ज्ञातस्य वा ज्ञापकत्वे- तिप्रसङ्गात्। न चान्वयविशेषे संकेतेग्रहः । अस्तु विशेष एव संकेतग्रह इति चेत्।

न्यरूपेणैव शक्तरिति भावः । विशेषोऽवाच्य एवेति। गोकर्मकानयनादिविशेषोSवाच्यः समभिव्याहृतपदानां परस्पराकाङ्भावशादेव भासत इति भावः । अत्रारुचिवीजं तु व्यवहारेण गोकर्मकानयनादिविशेष एव प्रथमं शक्तिग्रहात्सामान्यान्वितशक्तिग्रह उपजीव्यविरोधस्य तवापि सत्त्वेन लाघवादनन्वित एव शक्तिरन्वय आकाङ्कालभ्य इत्येवोचितमिति। अन- न्वित गवेति। अस्य स्वार्थसंकेतविषय इत्यनेनान्वयः । असंकेतित एवेति। सामा- न्यलक्षणाया अभावेन विशेपस्याप्रत्यासन्नत्वेन संकेतग्रहाविषयत्वादित्यर्थः । एवं च तद्न- न्तरमवगम्थमानस्य व्यङ्ग्यस्य सवथा तदविषयत्वमिति भावः । शब्द एव निमित्तमिति। उपस्थितत्वादित्यर्थः । एवं च शव्दस्य पुनः पुनरनु- संधानं कल्प्यत इति वाच्यार्थ इव व्यङ््यार्थेऽपि न वृत्त्यन्तरकल्पनमिति भावः। तदेवाऽऽह- यत इति। अतिप्ररङ्गादिति । सर्वदारऽर्यप्रतीतिप्रसङ्गात्। अव्युत्पन्नस्यापि शब्द-

१ ग. 'रस्य० । ₹ ग. 'न्वितार्थो। ३ ग. न्चिता ।४ क तवं सं ५ क, केतः। अ°।

[१प०उल्लास: ] काव्यप्रकाश: । २१३

एवं च निमित्तस्य नियतनिमित्तत्वं यावन्न निश्चितं तावन्नैमित्तिकस्य प्रतीतिरेव कथम् । इति नमित्तिकोनुसारेण निमित्तानि कल्प्यन्त इत्य- विचारिताभिधानम्। प ये त्वभिद्धति सोडयमिषोरिव दीर्घदीर्घतरो व्यापार इति, यत्पर: शब्द: स शब्दार्थ इति च विधिरेवात्र वाच्य इति। तेऽप्यतात्पर्यज्ञा-

लोष्टाद्यन्वितानयनादेर्विशेषस्योपस्थापकान्तराभावेन शब्दादेवोपस्थितिर्वाच्या। तथा च तत्र संकेतग्रहे शब्दात्तदुपस्थितिः शब्दाच्च तदुपस्थितौ संकेतग्रह इत्यन्योन्याश्रयात्। तस्मान्नै- मित्तिकानुरोधेन निमित्तानि कल्प्यन्त इत्यविचारिताभिधानम्। अथ 'सोऽयमिपोरिव दीर्घदीर्घतरो व्यापार इति यत्परः शब्दः स शब्दार्थ इति च निःशेष इत्यादौ विधिरेव वाच्यः' इति भट्टमतोपजीविनः । अस्यार्थ :- यथा बलवता प्रेरित इषुरेकेनैव वेगार्येन व्यापारेणे वर्मच्छेदमुरोभेद प्राणहरणं च रिपोविधत्ते तथैक एव शब्द एकेनैवाभिधारन्यव्यापारेण पदार्थस्मृति वाक्यार्थानुभवं व्यङ्गचप्रतीति च विघत्ते। अतो व्यङ्ग्यत्वाभिमतस्यार्थस्य वाच्यत्वमेव। कि च यत्र शव्दस्य तात्पर्य स शब्दार्थ इति 'निःशेष ' इत्यादौ तात्पर्यविषयतया विधिर्वाच्य एवेति। ते तात्पर्यवाचोयुक्तेस्तात्पर्यम- जानन्तः पशवः । तद्वाक्यवर्त्तिपदोपस्थापित एव हि तात्पर्यमुच्यते न प्रतीतमात्रे। तथा हि।

श्रवणमात्रेणार्थप्रतीतिप्रसङ्गाच्चेत्यर्थः । प्रत्यक्षान्यप्रमाणस्य ज्ञातस्यैव करणत्वनियमाच्चेत्यपि वोध्यम्। उपस्थापकान्तराभावेनेति। इतरव्यवहारदर्शनेनैव व्युत्पन्नस्य लोष्टान्वि- तानयनव्यवहारं कदाऽप्यदष्टवतोऽपि लोष्टमानयेति वाक्याद्वोघस्थल इत्यर्थः । व्यञ्जनायास्तु स्वरूपसत्या एवोपयोगो धर्मिग्राहकमानसिद्धः । अतिप्रसङ्गस्तु वक्त्रादिवैशिष्टयापेक्षणान्नेति भाव: । विधि:। नायकान्तिकगमनरूपः । एक एवेति। सुकविप्रयुक्त इत्यर्थः । न चैका - र्थप्रतीतौ शब्दस्य विरामः । विवक्षितार्थप्रतात्युत्तरमेव विरामाङ्गीकारादिति भावः । तद्दा- क्यवर्तीति। यत्परः शब्द इत्यस्य हि उपात्तशब्दैः प्रतिपाद्येप्वर्थेषु यदंशे विधेयत्वं तत्र वाक्यतात्पये यत्र तात्पर्य स शब्दार्थस्तदंशे शब्दस्यानधिगतार्थगन्तृत्वरूपं प्रामाण्यमित्यर्थः। न तु यत्तात्पर्यकतया शब्दः प्रयुज्यते स शव्दार्थ इत्यर्थ इति भावः। एवं हि तात्पर्यस्यानियतत्वेन शक्तेरप्यनियतत्वापत्तिरिति वोध्यम्। ननु विधेयत्वं प्रवर्तनारूपविधिविषयत्वम्। तच् क्रियाया एव न द्रव्यादरिति दक्षा जृहोतीत्ा-

१ ग. कार्यानु०१ २ क. ग. "दीर्घों व्या। ३ग, ति वि°।४ क. ददीर्घो व्या। ५ क. °ग मर्म । ६ क. शकिरुपो व्यापारः पदार्थवाक्या्थज्ञानानि करोति। यत्र च शव्दस्य।

२१४ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [६प०उलास: ]

स्तात्पर्यवाचोयुक्तेर्देवानापिया: । तथा हि। मूतमव्यसमुच्चारणे मूतं मव्यायोपदिश्यत इति कारकपदार्थाः क्रियापदार्थेनान्वीयमाना: प्रधा- नक्रियानिर्वर्तकस्वक्रियाभिसंबन्धात्साध्यायमानता प्रामुवन्ति। ततश्ा- दग्धदहनन्यायेन यावदपापं तावद्विधीयते । यथा ऋत्विक्प्चरणे प्रमा- णान्तरात्सिद्धे 'लोहितोष्णीषा ऋत्विजः प्रचरन्ति' इत्यत्र लोहितोष्णी- वत्वमात्रं विधेयम् । हवनस्यान्यतः सिद्धेर्दध्ना जुहोतीत्यादौ दृष्यादेः कारणत्वमात्रं विधेयम् । क्वचिदुभयविधिः । क्रचित्रिविधिरपि। यथा रक्तं पटं वयेत्यादावेकविधिर्द्विविधिस्त्रिविधिर्वा। ततश्र यदेव विधेयं भूतमव्यसमुच्चारणे भूतं भव्यायोपदिश्यत इति सिद्धान्तः । अस्यार्थ :- भूतं सिद्धम् । भव्यं साध्यम्। तयोः समभिव्याहारे भूतं सिद्धं भव्याय साध्यायोपदिश्यत इति । कारक- पदार्था: क्रियापदार्थेनान्वीयमानाः सिद्धा अपि प्रधानक्रियानुकूलैया साध्यीमूतया स्वक्ि- यथा योगात्साध्यायमानतामाप्नुवन्ति । स्वरूपेण सिद्धा अपि साध्यक्रियाविशिष्टतया साध्या इव भवन्ति। ततश्च यथा दहनेनादग्धमात्रं दह्यते न तु दग्धमपि तथा यावदेवाप्राप्तं तावदेव शव्देन विधीयते न तु प्राप्तेमपि। यथा ऋस्विक्प्रचरणेऽन्यतः प्राप्ते 'लोहितो- ष्णीषा ऋत्विजः प्रचरन्ति ' इत्यनेन लोहितोष्णीपत्वमात्रं विधीयते न तु ऋत्विकप्ाच- रणम्। उप्णीषस्यापि प्राप्तौ तु लौहित्यमात्रम् । हवनस्यान्यतः सिद्धौ च 'दधना जहोति' इस्यनेन दघ्न: करणत्वं न तु दधि हवनं वा। एवं 'रक्तं पटं वय' इत्यादौ रक्त्कत्वपटवय- नानां मध्य एकस्य द्वयोस्त्रयाणां वाऽसिद्धावेकविधिर्द्विविधिस्त्रिविधिर्वा। ततश्च यावदेव देर्दध्यंशे प्रामाण्यं न स्यादत आह-भूतेति। सिद्धं साध्यार्थतयोपािश्यतेऽज्ञातं ज्ञाप्यत इति तदर्थ: । नन्वेवमप्यक्रियारूपत्वास्कयं प्रवर्तनाविषयस्वमत आह-कारक- पदार्था इति। यथा दधा जुहोतीत्यादौ प्रधानक्रियाया होमस्यानुकूला दधिक्रिया पूर्व- देशसंयोगध्वंसहेतुविभागजनकः स्पन्दो ग्रहणाख्यस्तद्योगास्स्वतः सिद्धस्यापि दभः साध्यतेति स्वरूपतस्तस्याविधेयस्वेऽपि तादृशक्रियोपरागाद्विेयतेति भावः । नन्वेवं स्वतः क्रियारूपस्य होमस्यैव विधेयता स्यादत आह-ततश्चेति। होमस्यानिहोत्रं जुहोतीति वाक्यात्प्रा- प्ेरिति भावः । शब्देन प्रतीयत इति। विधायत इत्यर्थः । न तु प्राप्तमपीति भार्वः । श्येनप्रकरणस्थं वाक्यमुदाहरति-लोहितेति। अध्वयु वृणीत इत्यादिभिर्वाक्यैर्ऋरस्विजां प्राप्तत्वात्ते न विधेया इस्यत आह-नत्विति। ननु सोष्णीषा निवीतवसना ऋत्विजः प्रचरन्तीति वाक्यादुप्णीषोऽपि प्राप्त इत्यत आह-उष्णीषस्यापीति। न तु दधीति। साधनद्रव्योवेनापेक्षतस्तत्प्राप्तेरिति भावः । हवनं वेति । अग्निहोत्रं जुहोतीति १ क. ग. यामिनि । २ ग. देः कर। ३ क, 'लतया।४ क. "समिति। य।५क. द्वत्वेन स्वरू°। ६ ग,वः । न तु द । ७ग,लेन तस्यापि

[९प०उलास: ] काव्यप्रकाश: । २१५ तत्रैव तात्पर्यमित्युपात्तस्यैव शब्दस्यार्थे तात्पर्य न तु पतीतमात्रे। एवं हि पूर्वो धावतीत्यादावपराद्यर्थेडपि क्वचित्तात्पयं स्थात्। यत्तु विर्ष भुङ्क्ष्व मा चास्य गृहे सुककृथा इत्यत्रैतद्गहे न भोक्तव्यमित्यत्र तात्पर्यमिति स एव वाक्यार्थ इति। उच्यते-तत्र चकार एकवाक्यतासूचनार्थः । न चाऽडख्यातवाक्ययो्द्वयोरङ्गाङ्गिभाव इति विषमक्षणवाक्यस्य सुह्ृ- हवाक्यत्वेनाङ्गता कल्पनीयेति विषभक्षणादृपि दुष्टमेतद्वहे मोजनमिति विधेयं तावत्येव तात्पर्यम्। विधेयं च शब्दोपात्तमेवेति सुधूक्तं 'शब्दोपात्त एव तास्पर्यम्' इति । यदि च प्रतीतमात्रे तात्पर्यै तदा 'पूर्वो धावति' इत्यादौ पूर्वादिसमानसंविस्सं- वद्यतया प्रतीतेऽपराध्यर्थेऽपि कदाचित्तात्पर्य स्यात्। ननु तद्वाक्यवर्तिपदोपस्थापित एव तात्पर्यमिति न व्याप्तिः । विषं भुङ्क्ष्व मा चास्य गृहे मुङ्क्था इत्यत्र विषं भुङ्क्ष्वेति वाक्यस्य मा चेत्यादिवाक्यार्ये तात्पर्यादिति। मैवम्। यत एतदेकमेव वाक्यम्। चकारस्ये- कवाक्यतासूचकत्वात्। अन्यथा तद्वैयर्थ्यप्रसङ्गात्। न चाSऽरव्यातवाच्यक्रिययोः साक्षा- दन्वयः संभवति।'गुणानां च परार्थत्वादसंबन्धः समत्वात्स्यात्' इति न्यायात्। सुदृद्धाक्यं चैतत्। अतो भवितव्यमत्रान्वयेन। ततो विषभक्षणादप्येतद्गृहभोजनमनिष्टहेतुरतः वाक्येन तस्यापि प्राप्तत्वादिति भावः । शब्दोपात्त एवेति। शब्दोपात्तविधेय एवे- त्यर्थः । तात्पर्यम्। प्रागुक्तप्रामाण्यनियामकम्। एवं च व्यङ्गयस्य शब्दोपात्तस्वाभावा- स्सर्वत्र विधेयत्वाभावाच्च न तत्र प्रागुक्तप्रामाण्यनियामकं तात्पर्य नापि शक्तिरिति भावॅ:। तात्पर्यमिति। शक्तिश्चेत्यपि बोध्यम्। समानसंविदिति। तस्य प्रतियोगिनि नित्यसाकाङ्कत्वादिति भावः । तात्पर्यं स्यादिति । एवं चान्यलम्यत्वेनापदार्थे तत्रापि पूर्वशब्दस्य शक्तिसाधकं तात्पर्य स्यादिति भावः। तात्पर्यादिति। एवं च तद्वाक्यवर्ति- पदोपस्थापितातिरिक्केSपि तात्पर्यदर्शनाद्यङ्गयार्थेऽपि स्यादिति भावः। एकमेवेति। सुहृद्- क्तस्य विषं भक्षयेत्यस्य स्वायेऽविश्रान्तस्य साकाङ्कत्येत्यर्थः । न्यायाविति। एवं च समस्वेन यथा गुणयोरसंत्रन्ध एवं प्रधानयोरपि समत्वनैव परस्परमनन्वयः स्यादित्यर्थः । भवितव्यमत्रेति । स चान्वयो न साक्षात्कर्तृकर्मभावादिना । बाघात्। नापि मुख्यार्थमादाय परस्परोपपादकतया। तत्र विपभक्षणवाक्यस्य सुहृद्वा- क्यत्वेन मुख्यायें वाघात्। अतस्तस्यैवाङ्गता लक्षणाश्रयणेन कल्प्येति तत्र विषं भक्षये- स्यस्य विषभक्षणाधिक्ललवदनिष्टानुबन्धित्वविशिष्टैतद्गहभोजने लक्षणा। तस्य च मा चास्ये- स्यादिवाक्यायें सवथेत्यर्थसंवलित हेतुत्वेनान्वय इत्याशयेनाSSह-तत इति। ततश् यत्र १ क. तीतिमा। २ क. "रार्यें क । ३ क. वं भक्षय मा चास्य गृह्े भुदक्ष्वेत्य°। र क, "योर"। ५ क. वः समा।

२१६ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- ५प० उललास: ]

सर्वथा माऽस्य गृहे भुंडकरृथा इत्युपात्तशब्दार्थ एव तात्पर्यम्। । यदि च शब्दश्ुतेरनन्तरं यावानर्थी लभ्यते तावति शब्दस्याभिधैव व्यापारस्तैतः कथं ब्राह्मण पुत्रस्ते जातो ब्राह्मण कन्या ते गर्भिणीत्यादी हर्षशोकादीनामपिन वाच्यत्वम्। कस्मालक्षणा। लक्षणीयेऽप्यर्थे दीर्घ- दीर्घतराभिधाव्यापारेणैव प्रतीतिसिद्धेः । किमिति च श्रुतिलिङ्गवा- वयप्रकरणस्थानसमाख्यानां पूर्वपूर्वचलीयस्त्वम् । इत्यन्विताभिधान सर्वथा नास्य गृहेऽभुडक्था इति वाक्यार्थः । तथा च तद्वार्क्यस्य पदोपस्थापित एव तात्प- र्यमिति सिद्धम् । तस्मात् 'यत्परः शब्द:' इत्यादि यदुक्तं तत्तात्पर्याज्ञानात्। यद्पि 'सोऽयमिषोरिव' इति तदप्ययुक्म् । यतः शब्दश्रवणानन्तरं यावानर्थ: प्रतीयते तावति सर्वत्र यदि शव्दस्याभिधैव स्यात्तदा 'चैत्र पुत्रस्ते जातः कुमारी ते गर्मिणी' इत्यादिवाक्यानन्तरं हर्पविपाद्योः प्रतीतेस्तयोरपि तद्वाक्यस्याभिधा स्यात् । अथ तच्छ्दप्रतिपाद्ये सर्वत्राभिधा। हर्पाद्यस्तु न तत्प्रत्याय्या इत्युच्यते तर्हि लक्षणी- येऽप्यभिधैव स्यादिति लक्षणोच्छेदः । किमिति च'श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमा- रन्यानां समवाये पारदौर्वल्यमर्थविप्रकर्षात्' इति सूत्रेण भगवाञ्जैमिनिः श्रत्यादिषु पूर्वतलीयस्त्वं प्रतिपाद्यांत्रभूव। सर्वत्रैवाभिधाप्रसङ्ग उत्तरस्य दौर्वल्ये वीजाभावात्ं। सूत्रं तु प्रकृतार्थविच्छेदकत्वेऽपि बहूपकारकत्वाद्ुरूहत्वाच्च व्याक्ियते। श्रृतिलिङ्गादयः घडिह विनियोजकाः । तत्र विरुद्धयोरेकत्रोपनिपाते समुच्चयो न संभवतीत्येकेनापरस्य वाधो वक्तव्यः । स न वलवता दुर्वलस्येति स्थिते दौर्वल्यप्रतिपादकं सृत्रं श्रतिलिङ्गेत्यादि। अस्यार्थ :- श्त्यादीनां समवाय एकत्रोपनिपाते तेषां मध्ये यदपक्षया यत्परं तदपेक्षया तदुर्वलम्। कुतः । अर्थविप्रकर्पात् । पूर्वापेक्षया विलम्वेनार्थप्रत्यायकत्वात्। यथा चैतत्तथोदाहरणे स्फुटी करिप्यते। वाक्यं स्वार्य न विश्राम्यति यथाSत्रैव सुहृद्वक्तकत्वात्, तत्रामुख्याथें तात्पर्यालक्षणा। यत्र तु स्वार्थत्रोधोत्तरमितरत्प्रतीयते तत्र व्यञ्ञनैवेति प्रघट्टकार्थः । न तत्प्रत्याय्या इति। किं तु मुखप्रसादाद्यनुमेया इति भावेः। अभिषैव स्यादिति। दीर्घदीर्घाभिधाव्यापारेणैव तत्प्रतीतिसिद्धेरिति भावः। बीजाभावादिति। विलम्वेनार्थत्रोधकत्वं हि तद्वीनम्। तत्र विरुद्योरिति। यत्रैकस्यैव पदार्थस्य प्रमाणाम्यां पदार्थद्वयसंत्रन्धो बोध्यते तत्र तयोर्विरोध इति भावः । १ क, भुट्क्षवेत्यु। २ क, ग. थोऽवगम्पने। ३ क, ग. स्नत्कर्थ। ४ क. ग. 'दीघाभि। ५ क. भुद्कपोति। ६ क. क्यस्थशब्दोपस्था । एतद्त्तरं श्रुतिलिक्गादिसत्नव्यारयानं क. पुस्त- केनास्ति। ८ क, तत्र मु । ९ ग. वः । बीजा। १० सु. ग. ·जम्। वैष्णवः। उपांशुयागः । अन्वितिाभियाननादेडमि।

[११० उल्लास: ] काव्यप्रकाश: । २१७

तत्र निरपेक्षो रवः श्रुतिः-'त्रीहीनवहन्ति' इति। अत्र क्रियाफलभागित्वं कर्मस्वं बोधयन्ती द्वितीया निरपेक्षैव व्राहीणामववातशेषित्वं प्रतिपाद्यति। अर्थविशेषप्र- काशनसामर्थ्य लिङ्गम। यथा-'वर्हिदेवसदनं दामि' इति। अत्र लवनार्थप्रकाशक- तया वर्हिर्लवने विनियोग:। परस्पराकाङक्षावशासक्कचिदेकस्मिन्नयें पर्यवसितानि पदानि वाक्यम्। यथा-'देवस्य त्वा सवितुः प्रसवऽश्विनोबीहुम्यां पूप्णो हस्ताम्यामप्नये जुष्ट निर्वपामि' (तै० सं० १ । १।४) इत्यत्र लिङ्गेन निर्वापे विनियुज्यमानस्य समव- तार्थभागस्यैकवाक्यताबलेन 'देवस्य त्वा' इत्यादिभागस्यापि तत्र विनियोगः । लब्घ- वाक्यभावानां पदानां कार्यान्तरापेक्षावशाद्वाक्यान्तरेण संब्रन्ध आकाङ्क्षापर्यवसन्नं प्रकरणम्। यथा-'समिधो यजति' (तै० सं० २ । ६ ।१) इत्यादौ। अस्य हि दर्शपौर्ण- मासकथंभावाकाङ्क्षायां पाठवशाच्छेपत्वम्। स्थानं क्रमः । स चानेकस्याSSम्नातस्य संनि- विविशेषाम्नानम् । यथा.'दब्धिरसि ' (तै० सं० १ ।६ ।२) इत्यत्राऽडननेयाझी- षोमीयोपांशुयागा: क्रमेण व्राह्मणेषु पठिताः । मन्त्रभागेऽपि क्रमेणानुमन्त्रणत्रयं पठितम् । तत्रा Sडगेयाग्रीषोमयोर्लिङ्गेनैव द्वयोर्विनियोगसिद्धिः। 'दब्धिरति' इत्यत्र तु न लिङ्गादि विनियोजकम्। किं तु यस्मिन्प्रदेशे ब्राह्मण उपाधुयागविधानं तस्मिन्नेव प्रदेशे मन्त्रेS- प्यस्य पाठ इति क्रमादुपांशुयागानुमन्त्रणेऽस्य विनियोगः । समाख्या योगबलम्। 1 यथा-हौत्रमौद्वात्रमित्यादि। तत्र हि होतुरिदं होत्रमित्यादियोगबलेन हौत्र। दिसमा- र्यातानि कर्माणि होत्रादिभिरनुष्ठेयानि।

एकस्मिन्नर्थे। विशिष्टेथें। एतदुत्तरत्रोपपादायिप्यामः । कार्यान्तरापेक्षेति । कार्यान्तरमेतिकर्तव्यता। एवं च संनिध्याम्न्नातपदार्थसंवन्धापादकेतिकर्तव्यताकाङ्कावत्प्र- धानवचनं प्रकरणम्। इदं कर्मप्रकरणासाधारणं प्रकरणलक्षणम्। सर्वसाधारणं त्वाकाङ्गाया- मितिकर्तव्यताविशेषणरहितमेतत् । तत्र क्वचिदाकाङ्गावशेन संनिहितवाक्यान्तरसंत्रन्धः प्रकरणमिति व्यवहारः । क्वचिदाकाङ्गव प्रकरणमिति व्यवहार इति बोध्यम्। दर्शपौर्ण- मासकथंभादेति। पष्ठीतत्पुरुषः । इदमुपलक्षणम्। तेपामपि फलाकाङ्भायां संनिहिते बुद्धिस्थे फले तत्फलवदुपकारद्वारा संबन्धे संभवति फलान्तरकल्पनाया अयुक्तरवेन तेषां संब्रन्ध इत्यपि वोध्यम्। स चानेकस्येति। अयं यथासंख्याम्नानकमः । संनिधाम्नान- मपि क्रमत्वेन व्यवहरन्ति। स च विरोधोदाहरणे स्पष्टः । अत एवाग्े स्थानपर्यायतयाSS सत्तिं वदिप्यति। उपांशुयागः। वैष्णवः । समाख्या योगबलमिति। इदमुप- लक्षणम् । प्रदेशद्वयाम्नातयोः संवन्धनिमित्तं संज्ञैक्यमपि समाख्या । समा आख्येति योगात्। यथाऽतिमुक्तहोमानामग्निर्यज्ञं नयतु प्रजानन्नित्या दिमन्त्राणां च संवन्धनिमित्तमाध्व- र्यवसंज्ञैक्यम्। यथा वोपसर्जनमहासंक्षा व्याकरणान्तरसंज्ञया समेति तद्भिप्रेतार्थस्य पाणि- नीयेपि ग्रहणमिस्यपि बोध्यम्।

२१८ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [९१० टलास: ].

अथैर्षा विरोधोदाहरणानि। तत्र श्रतिलिङ्गयोविरोधे लिद्धस्य दुर्बलवं यथा- 'कढ़ा चन स्तरीरसि नेन्द्र सश्चस' (तै० सं० १।४ । २२) इत्यादिकाया ऋघो विनियोजिका क्षतिः 'ऐन्द्रया गार्हपत्यमुपतिष्ठते' इति। अत्र चेन्द्रपकाशनसामर्थ्यरूपालिङ्गा- दिन्द्रोपस्थापने विनियोगः प्रतिभाति। अन्यप्रकाशस्यान्यत्र विनियोगायोगात्। श्रुत्या गाई- पत्योपस्थापने स प्रतीयते। गार्हपत्यमिति द्वितीया हि कर्मविभक्तितया कामपि क्रिया- मपेक्ष्य प्रकृत्यर्थस्य शेषित्वं बोधयति। क्रियाजन्येष्टफलभागित्वस्य तदर्थत्वात्। एवमै- न्ेति तृतीया प्रकृत्यर्थस्य शेपत्वम्। क्रियां प्रति साधकतमत्वरूपकरणत्वस्य तदर्थत्वात्। तदत्र श्रुतिलिङ्गयोविरोधः । न च वाच्यं निरपेक्षया द्वितीयया शपित्वमात्रं प्रतीयते न त्वेन्द्रीमृचं प्रति। तच्चाS5ग्रेयीमृचं प्रत्यपि संभवतीति कुतो विरोधः । ऐन्देति पद्मपेक्ष्य विशेषवोधनाद्विरोध इति चेन्न तर्ह श्रुतेर्विरोधः । कि तु वाक्यस्य। तच् लिङ्गापेक्षया दुर्बलमेवेति। यतः शेषशेपिभावः सामान्यतः श्रृत्येवावगम्यते। पदान्तरप्रेक्षया तु विशेषे व्यवस्थाप्यते । विशेषसंवन्धमात्रस्य पदान्तरसंवन्धात्प्रतीतेः । तस्माच्छत्या सामान्यतः प्रतिपाद्योSसौ वाक्यलम्यं विशेषमपेक्ष्य लिङ्गप्रतिपाद्येन विरुध्यते। तत्रायं पूर्वपक्ष :- सामर्थ्यज्ञानमपेक्ष्य श्रतिर्विनियोजिका। न ह्यसमये श्रुतिसहस्रेणापि विनियोक्तुं शक्यते। यथा वहिः प्रसेके। जलं वा दाहे। अतो लिङ्गस्य वलवत्त्वादिन्द्रस्योपस्थानेडस्या विनि- योग: । तदनुरोधितया द्वितीया सप्तम्यर्थतया व्याख्येया। गार्हपत्यसमीपेऽनयेन्द्र उपस्थातन्य इत्यर्थ: पर्यवस्यति । सिद्धान्तस्तु-श्रुतिः स्वरूपसत्सामर्थ्यमपेक्षते न तु

कुतो विरोध इति। एवमैन्द्रयेति तृतीययैन्द्रया ऋचः कंचित्प्रत्यङ्गत्दरूपं शेषत्वं वोधितं तदिन्द्रोपस्थानं प्रति तत्त्वेऽप्यविरुद्धमिति वोध्यम्। यतः शषेति। क्रियां प्रति कर्मणः शेषित्वं करणस्य शेषत्वमित्येव विनियोगः । स हि पदान्तरनिरपे- क्षाभ्यामेव द्वितीयातृतीयाश्रुतिम्यां वोध्यत इत्यर्थः। नन्वेवं तहिं वाक्येन कि बोध्यतेऽरत आह-विशेषसंबन्धमात्रस्येति। यदेन्द्रयाः करणत्वं तद्गार्हपत्यकर्मकोपस्थान- निरूपितं यच्च गार्हपत्यस्य कमत्वं तदेन्द्रीकरणकोपस्थाननिरूपितमित्येवंरूपेत्यर्थः । विशे- षमपेक्ष्येति। न चैवं वाक्यार्थस्यैव लिद्गेन विरोधः । श्रीतस्य शषशेषिभावस्य विशेष- समर्पणेन वाक्यस्य गुणतया क्षुतेः प्रधानतया प्रधानेन च विरोध इति श्रुतिलिङ्गविरोधोदा- हरणमित्याशयात्। यद्वा वलीयसा लिङ्गेन यस्य वाघस्तल्िङ्गेन निरुध्यते। न चात्र तेन वाक्यं वाध्यम्। किं तु द्वितीयाश्षुतिः सामीप्यलक्षणया वाध्या। वाक्यं तु तथैव। नाह वाक्य- लिङ्गविरोधोदाहरणे लिङ्गवाध्यस्य स्योनं त इत्यादेः सुमनस्यमान इत्यन्तवाक्यस्येवोदाह- तत्राक्यस्य लिङ्गेन वाधे वाक्यद्वयकल्पनेत्याशयः । उपस्थातव्य इति। प्रकाशयितव्य इत्यर्थ: । उपपूर्वात्तिष्ठतेर्मन्त्रकरणकेयें वर्तमानादुपान्मन्त्रकरणे [पा०सू० १।३।२५] इस्य- नेनाSSत्मनेपदम्। मन्त्रकरणकोऽर्थश्च न प्रकाशनातिरिक्त इति बोध्यम् । वस्तुतस्तु श्रुत्या

[५प० उल्लास: ] काव्यप्रकाशः । २१९ तद्वोधमपि। येन लिङ्गं बलव्दवेत्। तस्य च पूर्व सत एव ज्ञानं विनियोगान्यथाऽनुपपत्त्या पश्चादुपजायते। लिङ्गं तु विनियोजने श्षतिमपेक्षते। न ह्यनेनेन्द्र उपस्थातव्य इति लिद्कात्स्वरसतः प्रतीयते । कि त्वीदृगिन्द्र इत्येतावन्मात्रम्। तथा च प्रकरणाम्नानसाम- थर्यादिन्द्रप्रकाशनसमर्थाया ऋचोऽन्यथानुपपत्त्या विनियोग: कल्पनीयः । तथा चार्थवि- प्रकर्ष: । तथा हि-्रुतार्थापत्तिसाधकन्यायेन शब्दोपस्थापितेनैव शाव्द्याकाङ्क्षा पूर्यत इति लिङ्गिनानयेन्द्र उपस्थातव्य इति श्रृतिः कल्पनीया। ततस्तया विनियोगो भवेत्। ततो यावल्िङ्गं श्रुतिकल्पनायै प्रक्रान्तव्यापारं तावत्प्रत्यक्षया श्रस्या गार्हपत्ये विनियोग: सिद्ध एवेति प्रकरणे निराकाङ्क्षे कयाऽनुपपत्त्या क्रुतिः कल्पनीया। तस्माच्छू- तर्बलवत्त्वात्तदनुगुणतया साम्थ्ये नीयमान इन्द्रपदं परमैश्वर्यवाचकतया गार्हपस्यतास्परय- कमित्यवधार्यते। लिङ्गवाक्ययोर्यथा-परोडाशस्य स्थानकरणस्थापनस्वरूपयोः सदनसादनयोः प्रकरणे 'स्योनं ते सदनं करोमि वृतस्य धारया सुशेव कल्पयामि तस्मिन्सीदामृते प्रतितिष्ठ म्रोहीणां मेघ: सुमनस्यमानः' इति मन्त्रः पठितः । तत्र कल्पयामीत्यन्तः पूर्वभागः रदने, शेषभागस्तु सादने प्रयोक्तव्य इति लिङ्गात्प्रतिभाति । अयं मन्त्र एकं वाक्यम्। य्प- दाक्षेपेण यत्कल्पयामि तस्मिन्सदित्येकार्थावच्छिन्नतवाद्विभागे साकाङ्क्षत्वाच्च। ततश्रे- क्कचिद्विनियुक्तस्य लिङ्गिनान्यत्रापि विनियोगोऽस्त्वित्येव पूर्वः पक्षः। यथा ब्रह्मवर्चसकामा वृहस्पतिसवेन यजतेति वाक्येन फलार्थतया विहितोऽपि बृहस्पतिसवो वाजपेयेनेष्टा वृहस्पति- सवेन यजतेति वाजपेयप्रकरणात्तदङ्गत्वेन वोध्यते। वाक्यं प्रवलमवि न संनिधि बाधते । विरोधाभावात्। न हि बलवानेव साधून्वाधत इति वोध्यम्। अन्यथानुपपत्या। असमयें तदन्यथानुपपत्त्या । यथा दाहे जाते वन्हेर्दाहशक्तिर्ज्ञायते न दाहकत्वं वहेः शक्तिज्ञानापेक्षम्। तथा श्रुतेः शेषतवे ज्ञातेऽनन्तरमयें तादृशी शक्तिरस्तीति ज्ञायते। तेना- र्थगतसामर्थ्यज्ञानं विनियोगकारणमित्यर्थः । उपजायत इति । प्रतीयत इत्यर्थः । वहिना सिश्वतीत्यादौ तु सामर्थ्यबावादप्रामाण्यमिति भावः । भ्रकरणेति। अग्निचयन- प्रकरण इस्यर्थः । अन्यथानुपपत्या। इन्द्ररूपाभिधानान्यथानुपपत्त्या । श्वुतार्थेति । शाव्द्या आकाङ्क्षाया यथाकथंचिदुपस्थितार्थिनानिवृत्तेरिति भावः। प्रक्रान्तव्या- पारमिति। अस्य प्रतिपन्नेति शेषः। प्रकरणे। प्रकरणाम्नाने। कया। किंसंब- न्धिन्या। कस्यानुपपत्त्येति युक्तः पाठः । श्रुतेर्बलवत्वादिति। अस्य तद्वोधितविनि- योगोपपत्या इति शेषः । परमैश्वर्येति। इदि परमैध्यें इति घास्वनुसारात्। श्रतावै- न्द्येत्यस्य चेन्द्रप्रकाशिकयेस्यथों न त्विन्द्रोपस्थानविनियुक्तयेत्यर्थः। तद्विनियोगवृद्ध्यभावात्। अतो न श्रुस्यथें विरोध इति दिक्। सदनं करोमीति। कृणोमीति श्रुतिपाठो भामत्याम्। मेघ इति च सविसर्गपाठ- स्तत्र। सदने। सदनकरणे। सादने। पुरोडाशस्थापने। यत्पदाक्षेपेणेति। अयं विभाग-

२२० प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [५ प० उललास:]

कवाक्यत्वात्समस्त एवोभयत्र विनियोक्तव्यः 'देवस्य त्वा' इत्यादिवत्। इति वाक्या- दवगम्यते। तदनयोर्विरोधः । अत्र पूर्वपक्ष :- अस्यैकवाक्यत्वे निश्चिते पश्चात्तदुपपत्तयेऽमि- धानसामर्थ्य कल्पनीयम्। यत्कल्पितया श्रुत्या विनियोगो भवेत्। यथा 'देवस्य त्वा'- इत्यादिमन्त्रे 'अग्नये निर्वपामि' इति पद्योः समवेतार्थयोरेकवाक्यतयाऽतादृशां पदान्त- राणां सामर्थ्यकल्पना। तथा चैकवाक्यत्वनिर्वाहाय क्लप्तं सामर्थ्य न तद्याहन्तुमरईति । कि तु विनियोजिकां श्रुतिं कल्पयत्समस्तमन्त्रविनियोजिकामेव कल्पयतीति वाक्यस्योपजीव्य- स्वेन वलवत्त्वात्समस्तस्यवाभयत्र विनियोग इति। सिद्धान्तस्तु-यद्येकवाक्यतामवगम्यैव सामर्थ्यमवधार्येत तदोपजीव्यत्वाद्वाक्यं वलवद्भवेत्। न त्वेवम्। प्रत्युतावधृतसामर्थ्यानां संनिहितपठितानां पदानां सामर्थ्यवशेन प्रयोजनैकतया चैकवाक्यत्वावधारणम्। यावन्ति पदानि प्रधानमेकमर्थ प्रतिपाद्यितुं समर्थानि विभागे साकाङ्काणि भवन्ति तावन्त्येकं वाक्यं भवात। अनुष्ठेयश्चाथों मन्त्रे प्रकाशमानः प्रधानम्। सदनसादने चात्र तथाभूते। तथा च सदनप्रकाशनसमर्थ: पूर्वभागः सादनप्रकाशनसमर्थः शेषभाग इति प्रतीताम्यां तत्सामर्थ्याम्यां क्लप्तेन श्रुतिद्वयेन द्रागेव तद्भागयोः प्रत्येकं विनियोगे सिद्धे तावतैव प्रकरणपाठोपपत्तौ समस्तमन्त्रस्यैकवाक्यताबुद्धिरुत्पन्नाऽप्याभासी भवति । लिङ्गिन वाघात। तथा क्लप्तमपि

कालिकसाकाद्त्वे हेतुः। तदेकार्थावच्छिन्नत्वं चैकवाक्यत्वे हेतुः। प्रकृतिप्रत्यययोरेकवाक्यता- वारणाय विभाग इति। नहि तयोर्विभागोऽस्ति। भगो वां विभजत्वर्यमा वां विभजत्वि- त्यादौ निरपेक्षे वाक्यत्ववारणाय साकाङ्कमिति। इदमर्थेकत्वादित्यस्य प्रत्युदाहरणमित्यन्ये। विभज्यमानसाकाङ्गत्वं तप्ते पयासति दध्यानयति सा वैश्वदेव्यामिक्षेत्यत्रोत्तरवाक्ये तस्पद्सत्वेन विभागे साकाङ्क्षत्वादतिव्याप्तमिति एकार्थार्वच्छिन्नस्वादिति वोध्यम्। सामर्थ्यकल्प- नेति। निर्वापान्वययोगितत्प्रशंसाभिधानसामर्थ्यकल्पनेत्यर्थः । एवं कृत्स्मन्त्रस्य यदा सदनकरणे विनियोगस्तदोत्तरभागस्य प्रतिष्ठापनार्थत्वरूपतद्विशेषाभिधानसामर्थ्यकल्पनेति बोध्यम्। प्रयोजनैकतयेति। विशिष्टैकार्थप्रतीतिश्च प्रयोजनम्। एकवाक्ये पदानां बहुत्वादेकार्थत्वमयुक्तमित्याशङक्य प्रधानमिति विशिष्टार्थाभिप्रायम् । तथा चात्र वाक्य- भेद एवेति भावः । ननु भावनैव प्रधानमिति कथं सदनादे: प्राधान्यमत आह-अनुष्ठे- यश्चेति। तथाभूते। प्रघाने । मिलितयोरेकार्थप्रकाशकत्वासिद्धेदेवस्य त्वेत्यादाविव नैकवाक्यतावशेन सामर्थ्यकल्पनमिति भावः। क्लप्तेन श्रुतिद्वयेनेति। पूर्वेण सदनं कुर्यादुत्तरेण पुरोडाशं स्थापयेदित्ये वंरूपेणेत्यर्थः । तावतैव। लिङ्गकल्पितश्रुतिद्वयेनैव। एकवाक्यतावुद्धिः । तत्पदप्रयुक्त्ता। आभासी भवतीति। तथा च वाक्यभेद एवात्रेति वोध्यम्। तया कल्प्यमपीति पाठः । तयैकवाक्यताबुध्द्या। यतो यावत्तया सामर्थ्य कल्प्यं तावल्लप्तलिङ्गेन श्रुतिः कल्पिता यावत्तच्छूति कल्पयेत्तावत्वलप्तश्रुत्या

[५०उल्लास: ] काव्यप्रकाश: । २२१

सामर्थ्य न श्रुत्यन्तरं कल्पयितुमर्हतीत्यर्थविप्रकर्षाद्वाक्यं दुर्बलम्। तस्माद्यत्ावान्तरवाक्य- विरोधि लिङ्गं नास्ति तत्र समवतार्थकेनैकेन पदेन द्वाभ्यां त्रिभिर्वा सहैकवाकयता पदान्तरा- णामपि सामर्थ्य विनियोजकश्षुतिकल्पनानुकूलं कल्पयति। यथाSत्रैव 'स्योनं ते' इत्यादि- भागानाम्। वाक्यप्रकरणयोर्यथा-दर्शपौर्णमासप्रकरणे 'इदं द्यावापृथिवी भद्रमभूत् '[ तै० ब्रा० ३। ६ । ९ ] इत्यादिक: सूक्तवाकनिगदः पठितः । तत्र च 'इन्द्रागी इदं हविरजुषे- तामवीवृधेतां महोज्यायो कराताम्, अग्नीपोमाविदं हरिरजुपेतामवीवृधेतां महोज्यायो काताम्' इत्यवान्तरवाक्यद्वयं श्रूयते । तत्र 'पौर्णमास्यामिन्द्रान्ी न देवते इति लिङ्गात्तत्पदमपनीयते। अमावास्यायां तु समवेतार्थत्वात्तत्प्रयुज्यते। तत्रैवं संदिह्यते-इन्द्राग्निपदैकवाक्यतापन्नानि अवीवृधेतामित्यादिपदानि तत्रापनेयान्यथवा प्रयोक्तव्यान्येवेति। तत्र प्रकरणात्प्रयोगः प्रति- भाति। असमवेतार्थतया देवतामात्रस्यापनयनात्। वाक्यान्तु तान्यपनेयानीति प्रतीयते। येन सह यदेकवाक्यतापन्नं तेन सहैव तदपनयनौचित्यात्। तदनयोर्विरोधः । तत्र प्रकरण- मेवाङ्गसंवन्धप्रतिपादकम् । अतस्तस्य बलवत्त्वाच्छेपभागः प्रयोक्तव्य एवेति पूवपक्षे सिद्धान्तः । प्रकरणं विनियोज्यस्वरूपसामर्थ्यमनपेक्ष्य न विनियोजकम्। येनैवं भवेत्। किंतु तदपेक्षमेव। कथमन्यथा 'पूप्णोऽहं देवयज्यया प्रजया पशुभिश्च जनिषीय' इति 4. पूपानुमन्त्रणमन्त्रं तद्देवताविरहिणेदिर्शपौर्णमासयोन विनियुङ्धे।'तिस्र एवोपसदः साहस्य द्वादशाहीनस्य' [तै० सं० ६।२।९] इत्यत्र चैकाहविधेयसोमयागस्वरूपे साहे ज्योतिष्टोमादौ द्वादशोपसत्तां न वोधयति। सा पुनर्वहुदिवसविधेया सोमयागरूपाहीननाम- विनियोग: क्लप्त इति सैकवाक्यतैव विलीयत इति भावः । नन्वेवं सत्यत्र समवेतार्थसदना- द्यतिरिक्तपदानामेकवाक्यता न स्यादत आह-यत्रावान्तरेति। विरोधि लिङ्ग कर्म- समवेतभिन्नार्थ प्रकाशनसामर्थ्यम्। तत्र समवेताथेकपदेन द्वित्यादिपदयैकवाक्यता साऽसमवेता- र्थपदान्तराणां वैयर्थ्यपरिहाराय स्वानसारेण सामर्थ्य कल्पयतीत्यन्वयः। कल्पयतीत्यनन्तरं च भवति तत्र वाक्यस्य विनियोजकत्वमिति शेपः । निगद इति। देवतासंत्रन्धबोधकः पटसमूहो निगद्ः । परसंबोधनार्थलोडन्तपद- युक्तपद्समूहो निगद इत्यन्ये। अमावास्यायां त्विति। तत्र ह्यसोमयाजिनो दधि- पयसोरभावमुक्त्वा ऐन्द्रामः पुरोडाशस्तस्य विहित इति भावः । अवीवृधेतामित्या- दीति। इदं हविरजुपेतामित्यस्याप्युपलक्षणम्। प्रकरणादिति। फलवती प्रधानभा- वना संनिधिपठितस्येतिकर्तव्यतात्वमापादयतीत्यर्थः । प्रकरणं विनियोज्येति। तद्धि न श्रुतिरिव विनियोगमभिघत्ते कि तु प्रमाणान्तरप्रमितां विनियोज्यपदार्थशक्तिमपेक्षते। एवं च विनियोज्यस्य मन्त्रवाक्यशेपस्य वाक्येनान्यत्र विनियुक्तत्वान्न प्रकरणेन विनियोग इति भावः। साहने ज्योतिष्ेमादाविति। साहाख्ये तस्मिन्नित्यर्थः। प्रकरणे

२२२ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [५प०उलास: ]

कक्रतुविशेषं नीयते। 'अहः खः कतौ' इत्यनुशासनात् । स्वरूपालोचनायां तु श्षुत्या लिद्गेन वाक्येन वा झटितिप्रवृत्तिकेन यद्रपमपनीयते यद्वाऽन्यत्र नीयते तद्विहायावशिष्टेन प्रकरणाकाङ्क्षा पूर्यते। यत्र तु विरोधि श्रुत्यादिकं नास्ति तत्र प्रकरणं विनियोजकम्। यथा-'समिधो यजति' इत्यादि बोधितस्य समिधादेः। अत्र तु यथा लिङ्गेनेन्द्रादिमागोS पनीयते तथा वाक्येन तच्छेषभागोऽपीति क्व पश्चात्प्रवृत्तिकस्य प्रकरणस्यावकाशः।न च तथात्वमस्यासिद्धम् । यतो वाक्ये पदानां संबन्धः प्रत्यक्षसिद्धः। प्रकरणे त्वाकाङ्कावशारक- ल्पनीयः । तथा च वाक्येन प्रथमभेवाभिधानसामर्थ्य कल्प्यते, ततस्तेन श्तिस्तया विनियोग इति तृतीयः कालो विनियोगस्य। प्रकरणेन तु प्रथमं वाक्ययोः संवन्धः कल्प्यते। ततः सामर्थ्यमथ श्रतिरथ विनियोग इति चतुर्थः कालः । ततो वाक्यास्प्रथमं शेषभाग स्यापनयने सिद्धे क्लप्ताऽपि श्रुतिरकिंचित्करी। वाक्यविरोधादिति । प्रकरणस्थानयोर्यथा-राजसूयस्य प्रधाननानाकर्मात्मकस्य प्रकरणे प्रधानादभिपेचनीया- दनन्तरं शौनःशपोपाख्यानमाम्नातम्। तत्र कि समस्तराजसूये तदङ्गमाहोस्विदभिपेचनीय- मात्र इति संदेहः । तत्र प्रकरणस्य वलवत्त्वात्सर्वाङ्गताऽवगम्यते। स्थानस्य तु वलवत्त्वेऽमि- षेचनीयाङ्गता। तदनयोविरोधः । यद्यप्याकाङ्कासत्त्योरुभयोरपि तुल्यवलता 'अयमेति पुत्रो राज्ञ:' इत्यादौ 'गामानय' 'प्रासादं पश्य' इत्यादानुभयविरहेणान्वयाबोघात्। तथाऽपि विनिगमनाविरहादुभयोस्तुल्यवलत्वाच्च विकल्पेनाङ्गतास्त्विति पूर्वपक्षे सिद्धान्तः। आका-

त्वाकाङ्गावशादिति। स्वार्थपूर्णानां वाक्यानामुपकार्योपकार कभावेनाSSकाङ्कावशादि- स्यर्थ:वाक्येनेति। स्वस्येति शेपः। क्लपाऽपि श्रुतिरिति। प्रकरणेनेति शेषः। फल- स्यान्येन लाभाद्विलीयत इति तास्पर्यम् । प्रधाननानाकर्मेति । संनिहितसकलेष्टिपशुसोमरूपेत्यर्थः । अभिषेचनीयः। सोमयागविशेषः । शौन: शेपोपाख्यानं वह्वृचव्राह्मण प्रसिद्धम्। गामानय प्रासादं पश्येति। अन्र गामित्यस्य पश्येत्यनेनान्वयवारणायाSSसत्तेरपि हेतुत्वमावश्यकमिति मावः । विकल्पेनेति। संदेहेऽभिषेचनीयमात्र इति तु प्रदर्शनमुपक्रममात्रमिति भावः। समुच्चयस्तु न संभवति 1 संनिधिवोध्यस्याभिषेचनीयाङत्वस्य पवित्रादारभ्य बोधयता प्रणैव बितव मिति तदसंभव इति तात्पर्यम्। यद्यपि राजसूयान्तर्गतेष्टयादीनां विहितत्वेन क्लप्तोपकारप्राकृ- ताङ्गादेकलप्रधानाङ्गत्वं ससंबन्धेन नेराकाङ्क्ष्यं तथाऽपि न दोषः । इष्याद्यात्मना नैराका. इक्ष्येऽपि राजसूयात्मनाऽस्त्याकाङक्षा । पवित्रादारम्य क्षत्रस्य धृति यावद्धि राजसूयः । ननु प्रकरणाद्राजमयाङ्गत्वेऽप्यभिषेचनीयाङ्गत्वमस्त्येवेति कथ वैकल्पिकत्वमिति चन्र। विकल्पोक्तेरभिपेचनीयातिरिक्तपवित्रादिप्रधानान्तरविषयत्वात्। चिन्ताप्रयोजनं तु पूर्वपक्षेs- भिषेचनीयायां नित्या तत्प्राप्तिरन्येष्टिपश्वादिषु वैकल्पिकी। सिद्धान्ते तु सवेंषु नित्या तत्प्रा-

[१प० उखास: ] काव्यप्रकाश: । २२१ हासनिवी द्वे अपि विनियोगप्रयोजिके इत्युभयसंमतम्। राजसूये च कथं स्यादित्याकाक्षा क्षत्रियस्य धृरति यावदनुवर्तते। संनिधानं च प्राकरणिकतवेन सर्वदा बुद्धिसंनिहितत्वा- दस्त्येष। अभिषेचनीये च सत्यपि संनिधान आकाङ्का उत्थाप्या। तथा च यदोस्थिता- 2 काहेन प्रकरणेनैकवाक्यत्वं कल्पनीयं तदा संनिधानादाकाङ्कोत्थापनम्। तथा चैवत्र सामर्थ्यकल्पनं अत्युन्नयनं विनियोगः । अपरत्रैकवाक्यताकल्पनं सामथ्योंन्नयनं श्रुतिकल्पनं विनियोगश्चेत्यर्थविप्रकर्षासस्थानस्य दुर्बलत्वास्प्रकरणेन सर्वत्र राजसूये शौनःशेपोपाख्या- नस्य विनियोगो न तु विकल्प इति। स्थानसमाख्ययोर्यथा-दर्शपौर्णमासप्रकरणे पौराडाशिकसमाख्याते काण्डे सांनाव्यक्रमे 'शुन्धध्वं दैन्याय कर्मणे' (तै० सं० १।१।२) इति मन्त्र: भ्रयते। सच प्रकरणा- दर्शार्थः । तथात्वं च तस्य समवेतार्थत्वेनौचित्यात कस्यचिच्छुन्धने विनियोगाद्भवेत्। शुन्धनीयं चात्र द्वयमुपस्थितम्। सांनाव्यपात्रं पुरोडाशपात्रं च। तत्र समाख्यावशास्पुरो- डाशपात्रशुन्धने विनियोग: प्रतिभाति। स्थानवशात्तु सांनाय्यपात्राणाम् । तदनयोर्वि- रोघ: । तत्र पूर्वपक्ष :- पौराडाशशव्देन पुरोडाशसंवद्धान्युच्यन्ते। तान्यधिकृत्य प्रवृतं काण्डं पौराडाशिकमिति। अतः समाख्या श्रतित एव साक्षाद्विनियोजिका। कमस्तु प्रकरणाद्युन्नयनद्वारा तथेति समाख्या बलवतीति। सिद्धान्तस्तु-पौराडाशिकपदं न पुरोडाश- मन्त्रविशेषयोः संवन्धमाह। किं तु पुरोडाशविशिष्ट काण्डम्। वैशिष्ट्यानुपपत्त्या तु संवन्ध- प्तिरिति बोध्यम् । क्षत्रस्य धृतिः। यज्ञविशेषः । इष्टिरित्यन्ये। पवित्रः सोमयाग- विशेष:। कथं स्यादित्याकाङक्षा। इतिकर्तव्यताकाङ्क्षा। सर्वदेति। राजसूयस्य साकाङ्क्षा पवित्रादारम्य प्राक्सिद्धाऽनुवर्तते। अभिषेचनीयसंनिधिना तृत्थाप्या। तदानी तेन सह प्रस्थितयो राजसूयाकाङ्क्षाभिषेचनीयसंनिधानयोराद्या शीघ्रं विनियोगफलं लभत इति भावः । उत्थाप्येति। स्ववाक्योपात्तपदार्थैस्तस्य निराकाङ्क्षतवादिति भावः । केचित्त्व- भिषेचनीयप्रकरणमध्येऽस्योपारव्यानस्य पांठन महाप्रकरणादवान्तरप्रकरणस्य वलीयसवेना- भिषेचनीयाङ्गताया एवात्रोपार्याने प्राप्तिरिति कृत्वा चिन्तयेदमत्रोदाहरणमित्याहुः । दर्शार्थ इति। सांनाय्यस्य दशार्थत्वात्। सांनाय्यं दधिपयसी। पुरोडाशसंब- द्ानीति। इदमर्थेऽणेति भाषः । तान्यधिकृत्येति। यर्द्यापि पौरोडाशपुरोडाशारष्ठन् (पा० सू० ४ । ३ ।७०) इति तस्य व्याख्यान (पा० सू० ४ । २ ।६६) इत्यधिकारे पठितं तथाऽपि मण्डूकप्लुत्या अधिकृत्य कृते (पा० सृ० ४ ।३।<७) इत्यत्रानुवर्त्य व्यास्येयमिति भावः । प्रवृत्तमपि कृतं भवत्येव । कृधातोः सर्वधात्वनुस्यूतत्वात्। वस्तुतः शैषिकेऽथेंऽध्यास्मादिस्वाद्ठजि वोध्यम्। श्रुतित इति । अस्यैकश्रुतित इत्यर्थः । न पौरोडाशमन्त्रेति पाठः । किं तु पौरोडाशेति च पाठः । वैशिष्टयान्यथेति। पदार्थान्त- ररूपेण संत्रन्धोऽनुमेय इत्याशयः । नन्वतिरित्तवशिष्टयकल्पने मानाभावेन संत्रन्धिनमेवाSडह

.२२४ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [५१०उल्ास: ]

स्तन्न कल्प्यते। सोऽपि न शेपशेषिभावः । कि तु संबन्धमात्रम्। तह्ारेण तु मन्त्रमेद- स्यापि तदनुमानम्। तथा च समाख्ययाऽपि क्रमादिकमुन्नीय विनियोगो न तु श्रुत्यैव। एवं समाख्यया क्रमोऽनुमेयस्तेन प्रकरणं तेन वाक्यं तेन लिङ्गं तेन श्रुतिस्तया विनियोग इति समाख्यायां पष्ठः कालो विनियोगस्य। स्थाने तु क्रमः प्रत्यक्ष एवेति न कल्पनीयः। तथा च तेन प्रथमत एव प्रकरणमनुमेयं तेन च वाक्यं तेन लिङ्गं तेन श्रुतिस्तया विनि- योग इति पश्चमः कालः । तस्मादर्थविप्रकर्षात्समाख्या स्थानतो दुर्बलेति न पुरोडाशपात्र- शुन्धनेऽस्य विनियोग: । कथं तर्हि काण्डस्य पौरोडाशिकसंज्ञा। परोडाशसंत्रन्धिबद्ुमन्त्र- घटितत्वादिस्य वेहि। तदयं निर्गलितोऽर्य :-

श्रुत्यर्थ प्रति वैषम्यं लिङ्गादीनां प्रतीयते ॥ १ ॥ वाधिकैव श्रुतिर्नित्यं समाख्या वाध्यते सदा।

इत्यलमतिविस्तरेणेति। मध्यमानां तु वाध्यत्वं वाघकत्वमपेक्षया ।। २।।

तत्राप्याह। सोऽपीति। तद्वाचकत्वपक्षेपि संवन्धसामान्यमेव श्रुत्या लभ्यते न तु विनियोगाख्यशेषशेषिभावरूप इत्यर्थः । संवन्धोपि काण्डेनैव न मन्त्रविशेषस्य साक्षात्कर्म- विशेषणेत्याह-तद्द्वारेणेति। तदनुमानम्। संवन्धसामान्यानुमानं न तु विशेषानुमा- नमिति भाव: । क्रमादिकमिति। समारव्या हि संवन्धनिवन्धनाऽसंनिहितेन संवन्धा- योगात्तत्सिध्धर्थ संनिधिरूंपं क्रमं कल्पयतीत्यर्थः। ननु समारन्यया संनिध्याम्नानरूपकमकल्प- नमयुक्तम्। अन्यत्राSSम्नातानामन्यसंनिधावाम्नानकल्पनस्याशक्यत्वात्। तथा संनिधिंनाSS काङ्क्षाकल्पनमपि न युक्तम्। संनिध्यभावेऽपि पुरोडाशपात्रशन्धनस्यानुष्ठानाय स्मृतिजनका- काङ्क्षासत्त्वात्। तथा SSकाङ्क्षयैकवाक्यताकल्पनं च न युक्तं शुन्धनप्रकाशकमन्त्रविनियोजक- विध्येकवाक्यत्वापेक्षणेऽपि विनियोज्यपदार्थरूपमन्त्रेणैकवाक्यत्वानपेक्षणात्। वाक्येन साम- थ्यकल्पनमपि न युक्तम्। शन्धनप्रकाशनसामर्थ्यस्य स्फुटतरत्वादिति चेन्न। क्रमशब्दे- नानुष्ठानसंनिधेर्विवक्षितत्वात् । अन्यत्रा SSम्नातस्याप्यन्यत्रानष्ठानाविरोधात्। तेन च संनि- ध्यनुष्ठोयमानमन्त्रविशेषाकाङ्गारूपप्रकरणकल्पनम् । तस्य प्रागसिद्धेः । तेन च पुरोडाशपा- त्रशुन्धनविधे: प्रकाश्यप्रकाशकभावाखव्यमन्त्रसंत्रन्धमात्ररूपमेकवाक्यत्वं कल्पनीयम्। ततस्त- त्प्रकाशकत्वनिर्वाहाय शुन्धनसामान्यप्रकाशकस्य मन्त्रस्य परोडाशपात्रशुन्धनप्रकाशनसामर्थ्य कल्प्यमित्यदोषात्। प्रत्यक्ष एवेति। वैदिक एवेत्यर्थः । समाख्या तु पाठककृतेति भावः। प्रकरणम्। सांनाय्यपात्रविषयाकाङ्डा। अधिकरणपञ्चकार्य स्वोक्त्या संकलयति-एकेति। लिङ्गस्यैकया श्ृत्या श्रुत्यथें विनियोगं प्रत्यन्तरायो व्यवधानं तत्कारितं वैषम्यं प्रतीयते । वाक्यस्य द्वाम्यां लिङ्ग श्रुतिम्याम्। प्रकरणस्य वाक्यलिङ्गश्रुतिभिस्तिसृभिरित्यादिक्रमेणेत्यर्थः । सौकर्याय नाध्यतावकभावं वृद्धोक्तं दर्शयति-बाधिकवेति। वाध्यत्वं पूर्वापेक्षया

[१प०उल्लास: ] काव्यप्रकाश: । .२२५ वादेडपि विधेरपि सिद्धं व्यङ्गन्यत्वम् । किं च कुरु रुचिमिति पदयो- वैपरीत्ये काव्यान्तवर्तिनि कथं दुधत्वम्। न ह्यन्रासभ्योऽर्थः पदार्थान्त- रैरन्वित इत्यनभिधेय एवेत्येवमाद्यपरित्याज्यं स्यात्। यदि च वाच्यवाचकत्वव्यतिरेकेण व्यङ्गवव्यक्जकभावो नाम्युपेयते तदाऽसाधुत्वादीनां नित्यदोषत्वं कहत्वादीनामनित्यदोपत्वमिति विभा- गकरणमनुपपत्नं स्यात्। न चानुपपत्रम् । सर्वस्यैव विभक्ततया प्रतिमा- प्रकृतमनुसरामः । पूर्वोक्त इषुदृष्टान्तो वैषम्यादनुपपत्रः । तथा हि। तत्र वेगव्यापारस्य स्वरूपसत एव जनकतया दीर्घदीर्घतरत्वं संभवति । अभिधायास्तु ज्ञाताया एवानुकूल- स्वाद्ङ्ग्यनिष्ठतया चाज्ञानादित्यन्विताभिधानवादेऽपि 'निःशेष'-इस्यादौ विधेर्व्यङ्गयस्व- मेवेति स्थितम्। कि च यदि वस्तुगत्या पदार्थान्तरेण योऽन्वितः सोऽभिधयोपस्थाप्यत इत्यन्विताभिधानं तदाऽवश्यं व्यज्ञना स्वीकार्या। अन्यथा 'रुचि कुरु' ईत्यादिशव्दस्य दुष्टत्वं न स्यात् । दुष्टिहेतोरसम्यार्थोपस्थितेस्तत्राभावप्रसङ्गात्। तदर्थस्योन्यानन्वितस्वात्। किं च वाच्यवाचकभावातिरेकी व्यङ्गचव्यञ्जकभाव इस्यवश्यं काव्यज्ञदष्टयाSपि स्वीकर्तव्यम्। अन्यथा कष्टत्वादयोऽनित्यदोपा असाधुस्वाद्यो नित्यदोषा इति विभागो न स्यात् ।

वाधकत्वमुत्तरापेक्षया। अयं चाप्राप्तवाध एव। पूर्वप्रमाणेन कृते विनियोग उत्तरप्रमाण- स्याप्रसक्के: । प्राप्तवाधस्तु वैककृतविधिवाक्यशेषेणातिदशेन कृष्णलादिमाप्तस्यैवावहननादे- द्वारलोपादिना यो वाघ: स इति मीमांसकमर्यादा। वस्तुतः सवोऽप्यप्राप्तवाघ एवेति प्रप- श्वितमन्यत्रास्माभिरित्यलं पल्लवितेन । अन्विताभिधानवादेऽपि। तद्वाद्येकदेशिमतेऽपि। ननु निःशेपेति विधौ शक्तिरेष। तस्याप्राप्तस्वेन विधेयतया तात्पर्यविषयत्वात्। प्राथमिकार्थवोधाद्वाक्यस्य विरामस्तु न । विवक्षितार्थावोधात्। अन्यथाSवान्तरवाक्यार्थवोधे महावाक्यार्थबोधो न स्यात्। एवं शब्द- श्षतेरनन्तरं यावानर्थ: प्रतीयते न स केवलयाऽभिधया प्रतिपाद्यते कि स्वाकाङ्कादिसापेक्षयेति श्रुत्यादेः पूर्वपूर्वसहकारेणोत्तरोत्तरस्य बोधकत्वमिति सूत्रविरोधोऽपि न। वत्क्रादिवैशिष्टच- सहकारेण क्वचिद्भिधाया अज्ञाताया अप्युपयोगोऽस्त्वित्यत आह-किं चेति। दुष्टत्वं न स्यादिति। तदर्थस्यान्यानन्वितत्वेनाशक्यतया व्यञ्ञनानङ्गीकारे तदनुपस्थित्या तस्य परि- त्यांज्यत्वं काव्ये न स्यादिति भावः । चिङ्कुर्यान्यन्तर्वर्त्यङ्कुरः। नन्वानुभविकी शक्तिरेवा- न्विते स्मारिका त्वनन्वितेऽपीति चिङ्क्कादिपदस्यासम्यार्थस्मारकत्वाद्दुष्टत्वं स्यादत आह- कि चेति। काव्यज्ञदष्ट्या स्वीकर्तव्यमिति पाठः । अपिः प्रक्षिप्तः । कष्टत्वप- १क. दे वि° ।२ क. कव्य०। ग, कभावव्प०। ३ क.र्रधत्वसंभयात्। अ०१४ क. इंति श०।५ क.स्यानन्यान्वि°।

२२६ प्रदीपोद्द्योतसमेस :- [५प०उल्लास: ]

सात्। वाच्यवाचक भावव्यतिरेकेण व्यव्चव्यञ्जकताश्रयणे तु व्यद्नचस्य बहुविधत्वात्क्रचिदेव कस्यचिदेवौचित्येनोपपद्यत ऐव विभागव्यवस्था। दयं गतं संप्रति शोचनीयतां समागमप्रार्थनया कपालिन:। इत्यादौ पिनोक्यादिपद्वैलक्षण्येन किमिति कपाल्यादिपदार्ना काव्यानुगुणत्वम् । अपि च वाच्योऽर्थः सर्वान्प्रतिपत्तन्प्रत्येकरूप एवेति नियतोऽसी। न हि गतोऽस्तमर्क इत्यादौ वाच्योऽर्थः क्वचिदन्यथा भवति। प्रतीयमानस्तु तत्तत्पकरणवक्तृप्रतिषत्रादिविशेषसहायतया वाच्यस्याविशेषेण कष्टादीनामपि सर्वत्र दुष्टत्वस्यादुष्टत्वस्य वा प्रसङ्गात्। व्यक्षनाम्युपगमे तु व्यञ्ञनीयस्य बहुविधत्वेन रौद्रादौ व्यङ्गचेऽनुकूलत्वं शृङ्गारादौ तु दुष्टत्वमिति युज्यते विभागव्यवस्था। एवं पर्यायेषु मध्ये कस्यचिदेव कुत्रचित्काव्यानुगुणत्वमित्यवि व्यवस्था न स्यात्। वाच्यार्थस्याविशेषात्। दश्यते चासौ। यथा-'दय गतं०। इत्यादी न पिनाक्यादिपदमनुकूलम्। किं तु जुगुप्साव्यञ्जकतया क्पॉलिपदमेव। ननु द्वयमप्येतद्युक्तम्। व्यङ्गयत्वेनाभिमतस्य वाच्येस्वस्वीकार एवानुकूलत्वप्रतिकूलत्वयोर्व्यवस्थो- पपत्तरिति चेन्न। अभिधास्वीकारे संकेतग्रहं विना तदनुपस्थितिप्रसङ्गस्योक्तस्वात् । कि च काव्ये शास्त्रे वा वाच्यव्यङ्ग्ययोः प्रतिपत्तिहेतुव्यापारभेदनिबन्धनो भेदोऽवश्यं स्वीकर्तव्यः । वैधर्म्यदर्शनात्। वाच्यो ह्यर्थः स्वैरेक एव प्रतीयत इति नियतः । व्यङ्गयस्तु वक्तप्रकर- णादिवशादनियतः । तथा हि 'गतोऽस्तमर्क' इति वाक्ये राज्ञः सेनापतीन्प्रति शत्रूणा हठे- देनात्र श्रुतिकटत्वम्। प्रसङ्गादिति। असाधुत्वज्ञानवद्यदि श्रुतिकटत्वादेरपि वाक्यार्थ- ज्ञानविघटकता तदा सर्वत्र चमत्कारस्य वाक्यार्थज्ञानाधीनत्वात्तदभावे चमस्काराभावेन नित्यदोषत्वमेव। तदविघटकत्वे तु दोपत्वमेव न स्यादिति मावः। अनुकूलत्वमिति।तद्गतौ-

द्वयमिति। संप्रति द्वयं पूर्वमेकमेवेस्यर्थः । न पिनाक्येति। वीरद्योतकत्वादिति भाव: । किं त्विति। न च कपालसंबन्धतोधकत्वाद्विशेपः । तत्संवन्धमात्रवोधस्य विशेष- कत्वाभावात्। व्यञ्जनोपगमे तु कपालसंब्रन्धकृतसकलामङ्गलनिधानत्वदुराचारत्वस्पर्शसंभाष- णाद्यनर्हत्वाद्यवगमेन भगवतो वीभत्सालम्वनत्वेन निन्दातिशयबोधनात्तत्सङ्गार्थिनां शोच्यता- तिरेकद्वारेण तत्र पार्वत्या भावनिवृत्तौ तत्पदं प्रभवतीति तस्य काव्यानुगुणतेति भावः । स्वैः । विदृश्धाविद्ग्धैः । एक एवेति । शक्यतावच्छेदकस्य नियतत्वादिति भावः । अनियत इति। व्यङ्गयतावच्छेदकानैय त्यादिति भावः । राज्ञ इत्यादि पष्ठयन्तानां वाक्य

१ ग 'एवंच वि'। २ नाकिप ३ क. स्यार्थस्यावि°।४क. 'पाल्यादिप १५ क. 'च्यत्वात ककि च।

[९प० उल्लास: ] काव्य प्रकाश: । २२७

नानात्वं मजते। तथा च गतोऽस्तमर्क इत्यतः सपतं प्रत्यवस्कन्दनावसर इति, अभिसरणमुपक्रम्यतामिति, पाप्तपायस्ते प्रेयानिति, कर्मकरणान्नि- वर्तामह इति, सांध्यो विधिरुपक्रम्यतामिति, दूरं मा गा इति, सुरभयो गृहं प्रवेश्यन्तामिति, संतापोऽधुना न भवतीति, विक्रेयवस्तूनि संहिय- न्तामिति, नाऽडगतीऽद्यापि प्रेयानित्यादिरनवधित्यङ्गच्योऽर्थस्तत्र तत्र प्रतिभाति ।

नामर्दनावसर इति, दूतीनामभिसारिका: प्रत्यभिसरणमुपक्रम्यतामिति, सख्या वासक- सज्जां प्रति प्राप्तप्रायस्ते प्रेयानिति, कर्मकेंरस्य सह कर्म कुर्वतः प्रति कर्मकरणान्निवर्तामह इति, भृत्यस्य धार्मिकं प्रति सांध्यो विधिरुपक्रम्यतामिति, आप्तस्य कार्यवशेन वहिर्गच्छतः प्रति दूरं मा गा इति, गृहिणो गोपालकं प्रति सुरभयो गृहं प्रवेश्यन्तामिति, दिवसेऽति- संतप्तस्य वन्धून्प्ति संतापोऽधुना न भवतीति, आपणिकानां भृत्यान्प्रति विक्रेयवस्तूनि संहियन्तामिति, नायकागमनप्रस्तावे प्रोषितभर्तृकायास्तत्कथकं प्रति नाSडगतोऽद्य प्रेयानिति, एकस्यैर्व वा वक्तर्वदून्प्रति तत्तत्प्रकरणवशादेवमादिरनवधिर्व्यङ्गयोऽर्यः प्रकाशते। वाच्यस्तु सर्वान्प्रत्यविशिष्ट एव। ननु नैतद्वाच्यवैधर्म्यम्। नानार्थसैन्धवादिपदे नानार्थावगतिदर्श- नादिति चेन्न। एकवाक्यवर्तिनस्तस्याप्यर्थेक्यनियमात्। यद्ग्रे वक्ष्यति-लक्षणीयार्थक्ष्य नानास्वेऽप्यनेकार्थपदाभिधेयवन्नियतत्वमेवेति । तथाऽपि यत्र लवणाद्यघिकारिणः प्रति सकलस्वामिन: सैन्धवमानयेति पद्प्रयोगॅस्तत्रानियतत्वं दुर्वारमिति चेन्न । तात्पर्याज्ञानात्। न ह्यन्र सर्वैर्वाच्यैः सम सर्वव्यङ्गयानां भेद: प्रतिपाद्यते। कि तु 'गतोऽस्तमर्कः' इत्यस्य वाच्यव्यङ्गययोः । तेथा च तद्वाच्यस्य नियतत्वम्। तरदर्थपुरस्कारेणैव सर्वेषां व्यक्ष्य स्यापि प्रतीतेः । तदयं नियतत्वानियतत्वरूपविरुद्धधर्मसंसर्गोऽभिहितः । एवं विलक्षणस्व. रूपकालादिभेदोऽपि भेदको द्रष्टव्यः । वैधर्म्यसत्त्वेऽपि यद्यभेद: स्यात्तदा नीलानीलादेरपि न क्वचिद्ेदः स्यात्। वैधर्म्यस्याविशेषात्। यदुक्तम्- अयमेव हि भेदो भेदहेतुर्वा यद्विरुद्धधर्माध्यासः कारणमेदश्रेति। इत्यपकृष्टेनान्वेयंः। सेनापतीन्प्रतीत्यादेश। तत्तत्प्करणवशादिति। अनेन सर्वा- न्यति सर्वबोधापादनं निरस्तम्। प्रकरणेत्युपलक्षणं वक्तृबोद्धव्यवैशिष्टयादीनामपि। अय- मेवेति। ज्ञातवैधम्यमेवान्योन्याभाव इति मतेनेदम्। कारणभेद्श्च विरुद्धधर्मरूपभेदस्य हेतुरिति भाव: । १ ग. तोऽ्य प्रे०। २ क. त्र भा।३ क 'नापम। ४ क, 'में कु। ५ क वर्तध्व- मिति धार्मि ।६ क. व य०७ क. गस्तदाऽनियतत्वं तत्र दु।८क, 'चयैः सर्वेंषा समं न्य०। ९ क. तदा च । १० क. यः । तत्त।

२२ट प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [4प० उह्ास: ]

वाच्यध्यङ्गचयोः, निःशेषेत्यादी निषेधविध्यात्मना, मात्सर्यमुत्सार्य विचार्य कार्यमार्याः समर्यादमुदाहरन्तु। सेव्या नितम्बो: किमु भूधराणामुत स्मरस्मेरविलासिनीनामू॥१३४॥ इत्यादौ संशयशान्तशृङ्गार्यन्यतरनिश्चयरूपेण, कथमवनिप दर्पो यन्निशातासिधारा- दलनगलितमूघ्नां विद्विपां स्वीकृता श्रीः। ननु तव निहतारेरप्यसौ कि न नीता त्रिदिवमपगताङ्गै्वल्लभा कीर्तिरेभि: ॥१३५॥

सुप्रसिद्धश्च तत्र तत्र स्वरूपेमेदे भेदः । तत्र 'निःशेष'-इत्यादौ, मात्सर्यमुत्सार्य। कथमवनिप दर्पो० ।

मात्सर्यमिति। मात्सर्यमेकतरपक्षपातेनेतरत्रासूयामृत्सार्य त्यक्त्वा मयि वा प्रश्ना- दिना केशदानान्मास्स्ये परगुणद्वेपस्तत्त्यक्वा विचार्य न त्ववहेलनया समर्यादं प्रमाण- मर्यादासहितं यथा तथा सप्रमाणमिति यावत्कार्य कर्तव्यमुदाहरन्तु सयुक्तिकं कथय- नस्विति प्रश्न आर्याणामुत्तररूपमुत्तराधमेते वा सेव्या एते वेति। किमु उतेति च संशया- र्थक्रम् । पश्चान्नितम्वः स्त्रीकट्याः, कटकोऽस्त्री नितम्बोऽदेरिति चामरः । अ्राऽडपाततः संशयरूपेणोत्तरेण शान्तैः पर्वतनितम्वा एव सव्याः शृङ्गारिभिर्विलासिनीनितम्वा एव सेव्या इति निश्चयमुत्तरं ध्वन्यते।

कथमिति। हेऽवनिप। अवति रक्षतीत्यवनिस्तस्या अपि रक्षके या तीक्ष्णासिधारा- छेदनपतितमस्तकानां शत्रूणां श्रीः स्वीकृता तत्तस्माद्दपों गर्वः कथ युक्त इति शेषः । दर्पोड- यमिति च्छेदे स्वीकृतेत्ययं दर्प: कथमिति संब्रन्धः । कथमयुक्तो दर्पस्तत्राऽडह-ननु इति। इदं च यत इत्यथें। यतो निहतारेरपि तव वल्भा प्रियाऽसौ प्रपिद्धा कीर्तिरेभिरप- गताङ्गहीनाङ्गरपि वैरिभिः कि त्रिदिव स्वर्ग न नीता। अपि तु नीतैव। तथा च जीवत्येव रक्षणपथं च लवे त्वत्प्रियाया हीनाङ्गे: शत्रुभिरपहरणानमृतानां श्रीहरणे गवोऽनुचित त्यापा :: प्रतीयमानया निन्दया सकलशत्रुविनाशनेन त्रैलोक्यविश्रुतकीर्तिस्त्वमिति

९ :. म्ा: रूल भूधराणां किमु र्म०। २ क, 'राणां किमु स्म°। ३ क. ग. शये शा° ४ क. निासा । ५ क स्पादेभेंदः। ६ क, ग. क यत्तीक्ष्गा।

[५पॅ० उल्लास: ] काव्यपकाशः । २२५

इत्यादौ निन्दास्तुतिवपुषा स्वरूपस्य, पूर्वपश्रान्भ्ावेन प्रतीते: कालस्य, शब्दाश्रयत्वेन शव्दतदेकदेशतदर्थवर्णसंघटनाश्रयत्वेन चाऽडश्र- • यस्य, शब्दानुशासनज्ञानेन प्रकरणादिसहायप्रतिभानैर्मल्यसहितेन तेन चावगम इति निमित्तस्य, बोद्हमान्रविदृग्धव्यपदेश्ययोः प्रतीतिमात्र- चमत्कृत्योश्र करणात्कार्यस्य, गतोऽस्तमर्क इत्यादी प्रदर्शितनयेन संख्याया:,

इत्यादौ च स्वरूपेमेदः । प्रथमे हि वाच्यो निषेधरूपो व्यङ्गयस्तु विधिरूपः । द्वितीये वाच्यः संशयरूपो व्यङ्गयस्तु शान्ते शक्कारिणि वा वक्तरि तदुचितैककोटिनिश्चयः । तृतीये वाच्यो निन्दारूपः प्रतीयमानस्तु स्तुतिरूपः । कालभेदस्तु सर्वत्र । पूर्व हि वाच्यः प्रतीयते पश्चात्तु व्यङ्गय इति। वाच्यस्य शब्दमात्रमाश्रयः प्रतीयमानस्य तु पदशब्दैकदे- शभूतकाक्कादित दर्थवर्णसंघटनेत्याश्रयभेदः । वाच्यस्य व्याकरणकोशादिमात्रेणावगमः । प्रतीयमानस्य तु प्रतिभानैर्मल्येनाप्यधिकेनेति ज्ञापकभेदः । वाच्येन व्युत्पन्नमात्रस्य प्रतीति- मात्रम्, अन्येन तु विद्ग्धपद्वाच्यस्य सहृदयस्य चमत्कृतिरिति कार्यभेदः । गतोऽस्तमर्क इत्यादौ दर्शितनयेन वाच्य एक: प्रतीयमानस्तु नानेति संख्याभेद: । 1 स्तुतिर्व्यज्यते। संशयरूप इति। किमादिपदाभिधेयत्वादिति भावँः । नच संशयो ज्ञानम्। तदेतद्वाक्यजन्यम्। न तु तदस्य वाच्यमिति वाच्यम्। संशय्यत इति संशय इति विषयस्यैव संशयपदेनोक्तेरदोषात्। एवं निश्चीयत इति व्युत्पत्त्या निश्रयपदेनापि विषय एवेति झ्ेयम्। अत एव ज्ञानरूपसंशयस्य लक्षणभूते गौतमीये सूत्रे तद्वार्तिककृता संशय्यते विषयोऽनेनेति संशयपदन्युत्पत्तिदर्शिता। स्थाणुर्वा पुरुषो वेति ज्ञानेन हि धर्मी विकल्पित- रूपत्वरूपसंशयत्ववान्कियते। तद्ूपं संशयत्वमेव च सर्वत्र वाशब्दार्थ इति दिक्। तदुचि- ैकेति। सेवाद्वय एकाधिकारिकत्वासंभवादैच्छिकविकल्पानुपपर्त्त्या शान्तशृङ्गारिमेदेन व्यव- स्थितविकल्पे पर्यवसानम्। स च व्यापारान्तराविषयत्वाद्यङ्ग्य इति भावः । निन्दारूप इति। उक्तरूपः । स्तुतिरूपः । सकलशत्रुविनाशत्यादिरूपः । पूर्वं हीति। वाच्य- प्रतीतेर्न्यङ्ग्यप्रतीतिकारणत्वादिति भावः । शब्दकदेशभूतकाक्कादीति। ध्वनिवि- कारस्य काकुत्वादिति भावः । आदिना पदैकदेशप्रकृतिप्रत्ययादि। तदर्थः । त्रिविधोऽपि। संघटना। रचना। कोशादिमान्रेणेति। तजन्यवोधकत्वज्ञानमात्रेणेत्यर्थः । कार्य- भेद इति। वाच्यवोधेन बोद्घृन्यपदेशः । व्यङ्गयवोधेन विदग्धव्यपदेश इत्यपि कार्यमेदो द्रष्टव्यः ।

१ क. ग. 'व्दशब्दैक° । २ क, ग. ब्दार्थंशा। ३ क.न चा0। ४ क. कृतस्य च क"। ५ क, 'पस्य भे ६ क. रूपः प्रतीयमानस्तु। ७ ग. वः । तदुचितै । ८ ग. त्या व्यव।

२३० प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [ ९प• उल्लास: }

कस्स व ण होइ रोसो दठ्दूण पिआइ सव्वणं अहरं। सममरपडमग्घाइणि वारिअवामे सहसु एणूहिं॥ १३६ ॥ इत्यादौ सखी-त्त्कान्तादिगतत्वेन विषयस्य च मेदेऽपि यद्येकत्वं तत्क्चिदृपि नीलपीतादी मेदो न स्थात। उक्तं हि-अयमेवे हि मेदो मेदहेतुर्वा यद्विरु्धधर्माध्यास: कारणमेद्श्रेति। वाचकानामर्थापेक्षा व्यख्जकानां तुँ न तदपेक्षत्वमिति न वाचकत्वमेव व्य्जकत्वम्। किं च वाणीरकुडङ्ग्वित्यादी प्रतीयमानमर्थमभिव्यज्य वाच्यं स्वरूप

कस्स व ण०। इत्यादौ वॉच्यार्थ्स्य संबोध्या सखी विपयः । तत्र हि वाच्योजर्यः श्रोतुर्व्यवतिष्ठते। प्रतीयमानस्य तु भ्रमरेणास्या अधरः खण्डितो न तूपपतिनेति तत्कान्तः । ममैवं वैद्ग्ध्यमि- स्यस्य प्रतिवेशिनी। इदं मया समाहितं पुनरेवं त्वया न विधेयमित्यस्योपपत्तिः । एवं सपर्त््यादिर्विषयोऽपीति विषयस्य भेदः। एवं स्वरूपादिभेदादवश्यमङ्गीकर्तव्यो वाच्यव्य- द्ययोमेंदः । किं च वाचकव्यञ्जकयोरपि वैध्म्यद्विदो वक्तव्यः । यतो वाचकस्य संकेति- तार्थापेक्षा। संकेतित एव ह्यर्थेऽमिधा प्रवर्तते। न त्वेवं व्यक्षकः । अन्यत्रापि व्यख्ञजनया प्रत्ययजननात् । यच्चोक्तम्-तात्पर्यविषये शव्दः प्रमाणमिति तदितोऽप्यनुपपन्नम्। यतो व्यङ्गयस्य वाच्यताम्युपगमेऽपि नानार्थन्यायेन तात्पर्यादेव नियमो वाच्यः। अन्यथा सर्वत्र सर्वव्यङ्ग्प्रतीतिप्रसङ्भात्। तथा च यत्र वाणीरकुडङ्ग-इत्यादौ व्यङ्गयप्रतीतावपि

कस्स वेति। कस्य वा न भवति रोषो दृष्ट्रा प्रियायाः सत्रणमधरम्। सभ्रमरपद्माम्रायिणि वारितवामे सहस्वेदानीम्। स्वकान्ताया उपपतिदष्टमधरं वीक्ष्य रुष्टे प्रोषितागते पस्यौ सख्या निरपराधत्वबोघनाय तम्प्रतारणोक्तिर्यम्। अधरदशनपर्यवसायि सभ्रमरपद्माघ्राणं तत्त्वेनाध्यवसितपिड्गनिघु- वनं च मा कृथा इति वारितेऽपि वामे विरुद्धा चरणात्प्रतिकूले। सहस्वेत्यस्य रुष्टपतियन्त्रणमिति शेषः । श्रोतुः । संब्रोध्यनायिकायाः । एवं च वाच्यार्थस्ताद्विपय एवेति भावः । तत्कान्त इति। बहुत्रीहिः। एवं सपत्यादिरिति। प्रियाया एवं दर्शने रोषो नाप्रियाया इति स्वयाSऽनन्दो न विधेय इत्यस्य सपस्नी। मयैव समाहितेमतो मय्येव विद्ग्धायां समाश्र- सिहीत्यस् नायिकेत्यादि वोध्यम्। संकेतिते । गृहीतसंकेते । अन्यत्रापि। अगृ- १ न. नीलानीलादी। २ क.दो हि न। ३ क.व भे।४क, ग, तु तदनपेक्षत्वमपीति। ५ क. वाक्यार्थ । ६ क. दिविप0 ७ दो द्रष्व्यः।८क, स्णामि। ९ क. हितमप्येव।

[११० उल्लास: ] काव्यप्रकाश: । २३१

एव यत्र विश्राम्यति तत्र गुणीमूतव्यङ्घेऽतात्पर्यभूतोऽपयर्थः स्वशब्दा- नमिधेय: प्रतीतिपथमवतरन्कस्य व्यापारस्य विषयतामवलम्बतामिति। ननु रामोऽस्मि सर्व सह इति, रामेण प्रियजीवितेन तु कृतं प्रेम्ण:

वाच्य एव चारुत्वविश्रामस्तत्र ताप्तर्याविषयो व्यङ्गन्योऽर्थः कथ प्रतीयेत। यत्परः शब्द इस्युक्तमते तु सुतराम्। एतेन तात्पर्यमेव व्यङ्षथप्रतीतौ व्यापार इत्यपि निरस्तम्। सस्मात्तात्पर्यमभिघा वा न प्रतीयमानेडयें व्यापारः । नन्वस्तु लक्षणा। न हि वाच्यवल्ल- क्ष्योऽपि व्यवस्थितो विशेषव्यपदेशाहेतुर्वा। यतः 'रामोऽस्मि सर्व सहे' इत्यत्र रामप- देन सर्वदु:खभाजनत्वम्। प्रत्याख्यानरुचे: कृतं समुचितं क्रूरेण ते रक्षसा सोढं तच तथा स्वया कुलजनो घत्ते यथोचैः शिरः। व्यर्थ संप्रति विद्रता धनुरिदं स्वद्यापद: साक्षिणा रामेण प्रियजीवितेन तु कृतं प्रेम्णः प्रिये नोचितम् ॥

हीतसंकेतेऽपि। चारुत्वविश्राम इति। व्यङ्ग्यमनपेक्ष्यैव विप्रलम्मपोषकत्वादिति भावः । * तात्पर्याविषय इति। वाच्यस्यैव प्राधान्येन तात्पर्यविषयस्वादिति मावः । सुतरा- मिति । तात्पर्यविषयस्थैवाभिधेयत्वेन तद्यङ्ग्यस्य शब्दानभिघेयत्वापत्तिरिति भावः । तस्मादिति। क्चित्सहायत्वं तु तास्पर्यस्य न वार्यते। ननु वक्त्राद्यौचित्यसहकारेणामि- धैव तत्तद्र्थोफस्थापिकाऽस्तु इति चेन्न। अभिधायास्तत्सहकारकल्पनर्स्य क्लप्तत्वात्। कि चैवं एकशक्यार्थवधसहकारेणामिधात एव लक्ष्यत्वाभिमतार्थस्याप्युपस्थितिलक्षणाया अप्युच्छे- दापत्तिरिति दिक। ननु व्यङ्गयेषु नानात्वमर्यान्तरसंक्रमितवाच्यध्वनित्वादिव्यपदेशहेतुस्वम्। शब्दार्थान्वयन्यतिरेकानुविधायित्वं प्रकरणादिसापेक्षत्वमिति धर्मास्ते च लक्ष्येप्वपीति व्यङ्गया लक्ष्या एवेति शङ्कते-नन्विति। प्रत्याख्यानेति। सीतां प्रति रामस्योक्तिः । हे प्रिये इति भावनोपनीतासंवोधनम् । प्रत्याख्याने निराकरणे रुचिर्यस्यास्तत्परायास्तव करेण रक्षसा रावणेन समुचितं स्वकौर्यस्य योग्यं कर्म कृतं तच्च त्वया तथा सोढं यथा कुलजो जन उच्चैरुनतं शिरो धत्ते। श्लाघनी- यत्वात् । अन्यथा लाव्छनेन नम्रीभावापत्तेः । रामेण तु मया प्रेम्ण उचितं योग्यं न कृतम्। किंभूतेन। प्रियं जीवितं यस्य तथाभूतेन । पुनः कीदृशेनास्यां दशायामपि स्वादृशप्नियासंरक्षकत्वाद्यर्थमिद धनुर्वित्रता धारयता। प्रतीकारासमर्थत्वात्। तथा

१ क. ग. ताम् । न°।२ क स्तत्राताप्तयंवि°। ३ क. मानार्ये। * क. देशहे०। ५ क. ग. धायां त० । ६ क, ग, नस्याकल।

२३२ प्रदीपोव्द्योतसमेत :- [५१० उल्लास: ]

पिये नोचितमिति, रामोऽसौ भुवनेषु विक्रमगुणैः प्राप्तः प्रसिद्धिं परा- मित्यादी लक्षणीयोऽप्यर्थो नानात्वं मजते। विशेषव्यपदेशहेतुश्रव भवति। तद्वगमश्च शब्दार्थायत्तः प्रकरणादिसव्यपेक्षश्रेति कोडयं नूतनः प्रतीयमानो नाम । उच्यते। लक्षणीयस्यार्थस्य नानात्वेऽप्यनेकार्थ- शब्दामिधेयवन्नियतत्वमेव। न खलु मुख्येनार्थेनानियतसंबन्धो लक्ष- यितुं शक्यते। प्रतीयमानस्तु प्रकरणाविशेषवशेन नियतसंबन्धोSनि- यतसंबन्ध: संबद्धसंबन्धश्च द्योत्यते। ने च अत्ता एत्थ णिमज्जइ एत्थ अहं दिअसअंपलोएहि। मा पहिअ रतिअन्धअ सेजाए मह णिमज्जहिसि ॥ १३७॥ इस्यत्र कातरत्वं 'रामौऽसौ भुवनेषु विक्रमगुणैः-इत्यत्र सरदूपणादिहन्तृस्वं च लक्ष्यते। अतो रामपदस्य लक्ष्य एघानेको भवति। अर्थान्तरसंक्रमितवाच्यादिविशेषव्य पदे- शहेतुश्च भवति। एवमन्यत्रापि स्यात्। तदुक्तम्-भाक्तमीर्गस्तदन्यः, इति। लक्षणीय- विशेषावगमश् प्रकरणादिसापेक्षेण शक्यार्थेन स्यात् । अतो नास्त्यतिरिक्तः प्रतीयमानः । मैवम्। लक्षणीयस्य नानात्वेऽपि हि नानार्थसैन्धवादिपदाभिधेयस्येव नियतत्वमेव। न स्वल्वनियतसंत्रन्धो मुख्येना्थेन लक्षयितुं शक्यते। प्रतीयमानस्तु प्रकरणादिवशेन नियतसंत्र- न्वोऽनियतसंवन्धः संत्रद्धसंत्रन्धश्चेति तस्स्वरूपं सोदाहरणमग्रे दर्शयिप्यते। कि च 'अत्ता एस्थ णिमज्इ' इत्यादी विवक्षितान्यपरवाच्ये कथं लक्षणा। मुख्या- तव व्यापदां विपत्तीनां साक्षिणा द्रष्ट्रा । स्नेहातिशयेन तन्मयीभावादिति मावः । कातरत्वम्। इदं निःस्नेहत्वस्याप्युपलक्षणम्। अर्थान्तरेति। आभिधा तु नेदृशव्यपदेशहेतुरित्यप्यभिधातो व्यन्जनाया वैधर्म्यमुपदर्शितम्। हेतुः । तद्वि- पयः । तत्। व्यङ्गयस्वरूपमन्ये भाक्तं लाक्षणिकमाहुरित्यर्थः । माक्तमार्गस्तदन्य इति पाठान्तरम् । तदन्यः शक्यान्यो भाक्तमार्गो लाक्षणिकमार्ग इत्यर्थः । लक्षणी- येति। स च लक्षणया शव्देन प्रतिपाद्यमानत्वाच्छब्दायत्तो मुख्यार्थवावतत्संवन्धज्ञान- सापेक्षत्वेन शक्यार्थायत्तश्च तात्पर्यानुपपत्तेर्लक्षणावीजत्वात्तात्पर्यज्ञानसापेक्षश्रेति तद्राहकप्रक-

भावः । शक्यार्थेनेति । संत्रन्धोपस्थित्यादिद्वारा तदुपयोग इति भावः । न खल्विति। किं तु सामीप्यादिलक्षणो नियतसंवन्धिन्येव लक्षणासत्त्वादिति भावः । नन्वनियतसंत्रन्धस्य व्यङ्गयत्वेऽतिप्रसङ्ग: स्यादत आह-प्रकरणादिवशनेति। नन्वेवं लक्ष्योSपि नियतानियतसंत्रन्धोऽस्तु प्रकरणादित एवानतिप्रसङ्गादत आह-किं चेति।

१ क.योऽर्थो । २ क, 'णीयार्थ। ३ क. माहुस्तमन्त्रे इति ।४ क,म्। सत्।

[९प० उल्लास: ] काव्यप्रकाश: ।

इस्पादौ विवक्षितान्यपरवाच्ये ध्वनौ हे मुख्यार्थबाधः। तत्कथमत्र लक्षणा। लक्षणायामपि व्यअ्षनमवश्यमार्रयितव्यमिति प्रतिपादितम्। यथा च समयसव्यपेक्षाऽमिधा सथा मुख्यार्थबाधादित्रयसमयविशेषस- वयपेक्षा लक्षणा। अत एवामिधापुच्छमूता सेत्याहुः।

र्थवाघाभावात्। ननु तत्रापि तात्पर्याधीनान्वयानुपपत्तिः 'छत्रिणो यान्ति' इत्यादाविवेति चेत्। न । लक्षणायां प्रयोजननियमात्। तस्य च व्यापारान्तरांगम्यस्वात्। तदर्थ व्यज्ञनास्वीकारे कि प्रथमतोऽपि लक्षणया। अथ निरूढलक्षणायाभिवान्यत्राप्यस्तु प्रयोजनानपेक्षेति चेन्न। यथा हि संकेतग्रहसापेक्षामिधा तथा मुख्यार्थवाधतद्योगरूढिप्रयो- जनान्यतरस्य मुख्यार्थसंकेतग्रहस्य च सापेक्षा लक्षणा। तस्कथं रूढे: प्रयोजनस्यै वा भावे भवेत्। यतः संकेतग्रहसापेक्षाऽत एवाभिधापृच्छमूता सेत्याहुः।

मुख्यार्थसंकेतग्रहस्य चेति। मुख्यार्थबाधादिप्रतिसंधानद्वारैव चास्योपयोग इति बोध्यम्। पुच्छभूतेति। तत्पृष्ठलग्नेत्यर्थः । शक्यसंत्रन्धस्य लक्षणात्वेन तन्निरूप्येति भावः । एवं च मुख्यार्थताधादिसापेक्षत्वरूपा द्वैवर्म्याद्यथा डभिधातो लक्षणाया भेदस्तथा मुख्यार्थवाघाद्यनपेक्ष स्वरूपवैधर्म्याल्लक्षणातो व्यञ्जनाया भेद इति वोष्यमेँ। ननु यष्टीः प्रवेशयेत्याद्यनुरो- 4 धात्तात्पर्यविषयार्थान्वयानुपपत्तिरेव तद्वीजम् । लक्षणावीजत्वं च लक्षणाजन्यशाब्दवोधे लक्षणया जननीये सहकारित्वम् । एवं च लाघवात्तात्पर्यानुपपत्तिरेव तद्वीजमस्तु । तात्प- र्यानुपपत्तिश्रानुपपद्यमानतात्पर्यम्। तज्ज्ञानं च लक्ष्यार्थबोध इव व्यङ्ग्चार्थवोधेऽप्यवश्यं कारणं वाच्यम्। अत एव गंगायां घोप इत्यत्र शैत्यपावनत्वस्यैव प्रतीतिर्न केशवालुकादिम- त्वस्येति संगच्छते । अत एव चाननुगतानां प्रकरणादीनां व्यङ्गचवोधे सहकारित्वमुपपद्यते। तात्पर्यग्राहकत्वेनानुगमात्। वस्तुतस्तास्पर्यग्रह एव व्यङ्गयबोधे सहकारी। तानि तु तास्प- र्यनिर्णायकान्येव। एवं च लक्ष्य एव न्यङ्गयार्थोऽस्तु। गच्छ गच्छसीत्यादौ तास्पर्यानुपप- . तिसत्त्वात्। वाणीरकुडङ्गेत्यादावचारोरपि व्यङ्गयस्य कवितात्पर्यविषयत्वे क्षत्यभावात्। न चें लक्ष्यत्वे व्यङ्गयस्य न रूढिर्न प्रयोजनमिति वाच्यम्। लक्ष्यप्ररतीतेरेव प्रयोजनत्वात्। रक्षणा हि प्रयोजनेन नियता। न तु लक्ष्यप्रतीत्यतिरिक्तप्रयोजनेन । गौरवाद्प्रयोजक त्वाच्च । पद्तदेकदेशादीनामर्थविशेषतात्पर्यग्राहकत्वं न तु प्रतिपादकत्वमिति नाSSश्रयमे- दादपि भेद इति चेदत्राहुः। इदं पदमेतदर्थस्य न वाचकं न लाक्षणिकं किं तु व्यन्जकमिति प्रामाणिकव्यवहारादेव व्यञ्ञनासिद्धिः । अन्ययैकयाऽभिधयैव सिद्धे लक्षणाऽप्युच्छिद्येत।

१ क. शयणीयमि° । २ क, रावग।३ क, 'स्य चाभा" । रक, मू। इंदं पदमेतदर्यस्य न वाचकं न लाक्षणिकं कि नु व्यअ्षकमिति प्रामाणिकव्यवहाराव्यसनासिद्धिः। लक्षणामुपजीव्येति। ५ ग. च व्यङस्य टक्ष्पत्े न रु। ३०

२३४ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [ ५प० उल्लास: ]

न च लक्षणात्मंकमेव ध्वननम् । तद्नुंगमेन तस्य दर्शनात्। न च तद्नुगतमेव। अभिधावलुम्बनेनापि तस्य मावात्। न चोमयानुसार्येव। अवाचकवर्णानुसारेणापि तस्य दृष्टेः। न च शब्दानुसार्येव। अशब्दात्म- कनेत्रत्रिमागावलोकनादिगतत्वेनावि तस्य प्रसिद्देरित्यभिधातात्प- र्यलक्षणात्मकव्यापारत्रयातिवर्ती ध्वननादिपर्यायो व्यापारोऽनपह्नव- नीय एव। अन्रात्ता एत्थेत्यादी नियतसंबन्धः । कस्स व ण होइ रोसो इत्या- दावनियतसंबन्ध: । कि च न लक्षणाव्यञ्जनयोरमेदः । लक्षणामुपजीव्य तद्यापारात्। नापि लक्षणोनुगतमेव ध्वननमिति ध्वनेस्तल्लक्षणमिति वाच्यम् । अमिघोपजीवनेनापि मावात् । न च लक्षणाभि- धोमयानुसार्येव। वर्णमात्रानुसारेणापि हि दृश्यते रसादिव्यञ्जना। न च वर्णमात्रेऽमिधा छक्षणा वा। नापि शब्दानुसायेव। विकसन्नर्तकीनेत्रत्रिभागोलोकनादावपि प्रसिद्धेः । तस्मादभिघालक्षणातात्पर्यविलक्षणस्तुरीयो ध्वननव्यञ्जनद्योतनप्रकाशनादिपर्यायो व्यापारोऽन- पहवनीय एव । तत्र 'अत्ता एस्थ णिमज्जइ' इत्यादी व्यङ्गयोऽयों नियतसंबन्धः । 'कस्स व ण होइ रोसो' इत्यादावनियतसंबन्धः ।'नियतसंवन्धत्वं च वाच्यव्यङ्गयप्रती- कि चानेकविशक्यसंवन्धानां प्रयोजकत्वमपेक्ष्यैकस्या व्यञ्जनाया एव तत्त्वमुचितम्। तेपां तत्त्वं सिद्धमिति चेत्। तदन्त:पातिनामेव प्रयोजनान्तराद्यानियतानां चमत्कारप्रती- तिजनकाना व्यम्जनासंज्ञाऽस्तु। लक्षणा च रूढयतिरिक्ता लक्ष्यप्रतीत्यतिरिक्तप्रयोजननिय- तैव। अन्यथा लक्ष्यप्रतीतिरूपप्रयोजनस्य सर्वत्र सत्त्वेन दुष्टलक्षणोच्छिद्येत। वस्तुतस्तु संवन्धज्ञानाभावेऽपि व्यङ्गयार्भनोधदर्शनेनातिरिक्तैव सा। सा च स्वरूपसत्येव हेतुः। वक्तादौ- पित्यज्ञानसहकाराच्च नातिप्रसङ्गः । अभिधालक्षणे तु ज्ञाते एवेति वैषम्यम् । किं च वक्त- दृश्यत एव । वस्तुतस्तु प्रसिद्धार्थविषयब्रोधकत्व- विशेष: शक्तिः । मुख्यार्थबाघादिसापेक्षाSप्रसिद्धार्थविषयकवोधकत्वविशेषो लक्षणा। तन्नि- रपेक्षप्रसिद्धाप्रसिद्धार्थविषयः शब्दतदर्थतदेकदेशकटाक्षादिनिष्ठो बोधकत्वविशेषो व्यब्जनेत्यस्म- त्कृतवैयाकरणसिद्धान्तमन्जूपाथां विस्तरः । लक्षणामुपजीव्येति। लक्ष्याथ प्रत्याय्य विरतायां लक्षणायां व्यञ्जनाप्रवृत्तेर्न तयोरैक्यमित्यर्थः । लक्षणानुगमोऽपि क्वचिन्नास्तीति सुतरां भेद इत्याह-नापीति। नापि लक्षणानुगतमेव ध्वननमित्येव पाठः । एतदुत्तर- मिति ध्वनेस्तळक्षणमिति वाच्यमिति ग्रन्थः प्रक्षिप्तः । रसादिव्यअ्ञ्नेति। गुणन्यन्जन- द्वारेति भावः । षिकसन्नर्तकीति। अनया कटाक्षणाभिलाषो व्यब्जित इति सर्वसा- धारणप्रसिद्धेरिति भावः । संत्रन्धानियमं सिंहावलोकितन्यायेनाSऽह-तत्रेति । १ क. गमनेन । २ क पि व्यक्तयस्येष्टेः । ३ क तत्रा। रक. 'णार्थ ग ५ क. गावलो क नादिगतत्वैनापि । ६ क, 'यीयव्वा। ७ क. 'दयो नि°।

[१५०उल्लास: ] काव्यप्रकाश: । २३५

विपरीअरए लच्छी बहमां दट्वूण णाहिकमलद्ठम्। हरिणो दाहिणणअणं रसाउला झत्ति ढक्केई ॥ १३८॥ इत्यादौ संबद्दधसंबन्धः । अत्र हि हरिपदेन दक्षिणनयनस्य सूर्यात्म- कता व्यज्यते । तन्निमीलनेने सूर्यास्तमयः । तेन पद्मस्य संकोचैः । ततो ब्रह्मण: स्थगनम्। तत्र सति गोप्पाङ्गस्यादर्शननानिर्यन्त्रणं निधुवनविलसितमिति। त्योरेकविषयतात्मकम्। प्रथमे तस्थ भावः । पथिकरूपैकविषयकत्वात्। द्वितीये तु तंद- भावः । सखवीतस्कान्तादिविषयभेदादिति केचित्। तन्न सम्यग्रार्भोति। छक्ष्यस्य नियतसं- बन्धत्वमेव, व्यङ्गन्यस्य तु तथास्वमन्यथास्वं चेति पूर्वप्रतिपादितस्य हीदमुदातरणामिति लक्ष्यसाधारणं नियतसंबन्धत्वं वाच्यम्। न चोकं तथा भवति। अन्ये तु प्रथमे सवेषामेव सत्यताप्रतीतिः । द्वितीये तु कान्तस्यैव सत्यतयाअन्येषां स्वसत्यतयेति नियतानियतसंबन्धत्वमित्याङ्गः । तदपि न मनोरमम्। यत एवं वाच्य- प्रतीतेरेव सत्यत्वासत्यत्वप्रतीतिविषयत्वरूपं वैलक्षण्यमात्रमुच्यते। न तु व्यङ्गचप्रतीते:। तस्माननियतसंवन्धत्वं तेन वाक्येन सह ज्ञाप्यत्वरूपसंबन्धनियम इति युक्तमत्पश्यामः । संबद्धसंबन्धो यथा-विपरीअरए०। 4 अत्र हरिपदेन दक्षिणनयनस्य सूर्यात्मकत्वम्। तन्निमीलनेन सूर्यास्तमयः। तेन पद्मसं- कोचः । ततो ब्रह्मण: स्थगनम्। तस्मिन्सति गोपनीयस्याङ्गस्यादर्शनेनानिर्यन्त्रणं निषु- वनविलप्ितमिति संवेद्धसंवन्धानि द्योत्यन्ते। एक विषयतेति। एकोदेश्यकत्वमित्यर्थः। न चोक्तमिति। लक्ष्यप्रतीतिस्थले वाच्यस्या- प्रतीतेरिति भाषः । यस एवमिति। पूर्वोक्तप्रकारेणेत्यर्थः । नियम इतीति। तचात्ता एस्थेत्यादी व्यङ्गयार्थस्यैकत्वादक्षतम्। कस्स वेत्यादौ तु न तथों। व्यङ्गयस्यानकतवाह्वोदृ- मेदाच्चेति भाव:। विपरीति। विपरीतरते लक्ष्मीर्व्रह्माणं दृष्टा नाभिकमलस्थम्। हरेर्दक्षिणनयनं रसाकुला झटिति स्थगर्यात।। रसेन सुरतावेशेनाSSकुला सुरतान्निवर्तितुमक्षमा हरे: परमेश्वरस्य दक्षिण नयन स्थगयति आच्छाद्यति। शेषं स्पष्टम्। सूर्यात्मकत्वमिति। हरेर्दक्षिणवामनयनयोः सूर्यचन्द्रा- त्मकत्वेन प्रसिद्धत्वादिति भावः । तन्निमीलनेन। तदाच्छादनेन । अस्तमयः । अप्रकाशः । स्थगनम् । पिधानम् । अनिर्यन्त्रणम् । अप्रतित्रन्धम् ।

१ क. हमता १२ क. ने स०। ३ क.चनम्। तेन च द्र0। * क. ति। पुर्व ल०। ५ क. संवन्धसंवन्धा दो।६ क. पयेति। ७ क. 'धा। वोन्गभेदादिति। ८ क, ग. 'मत्व'।

२३६ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [५१०उलास: ]

अखण्डबुद्धिनिर्याह्यो वाक्यार्थ दव वाच्यो वाक्यमेवें च वाचक- मिति येऽप्याहुस्तैरप्यविद्यापदपतितैः पदपदार्थकल्पना कर्तव्यैवेति तत्पक्षेऽप्यवश्यमुक्तोदाहरणाँदी विध्यादिर्व्यङ्गय एव। ननु वाच्यादसं- बद्धूं तावन्न प्रतीयते। यतः कुतश्विद्यस्य कस्यचिदर्थस्य प्रतीते: प्रस- झगात्। एवं च संबन्धाद्यङ्गयव्यअ्ञकमावोSप्रतिबन्धSवश्यं न मवतीति वेदान्तिनस्तु-'क्रियाकारकादिपुरस्कारेण शब्दानां अ्रवृत्तिर्धर्मधर्मिमावमपुरस्कृत्य न संभवति । धर्मधर्मिभावश्च प्रपञ्चगोचरो वा स्याङ्गहगोचरो वा। नाडय्यः । प्रपश्चस्य वाध्य- त्वात्। नान्त्यः । ब्रह्मणो घर्मशून्यत्वात्। अतः पदपदार्थविभागमन्तरेणैव 'सत्यं विज्ञानम्' इत्यादिवाक्यमखण्डमेवाखण्डव्रह्मवाचकमित्यातिष्ठन्ते। अतस्तन्मतानुसारेण प्रतीयमानेऽपि वाक्यस्य शक्तिरेवेत्यपि न वाच्यम्। यतो व्यवहारमार्गे तैरपि पदपदार्थकल्पनाSवश्यमङ्गी- कर्तव्या। व्यवहारे तेपां भट्टनयस्वीकारात्। यदि च पदपदार्थकल्पनाSविद्यादशायामपि नाङ्गी क्रियते कुतस्तर्हि व्युत्पन्नाव्युत्पन्नविभागः । वाक्यार्थ एव वाक्यस्य संकेतग्रहमा- श्रित्येति चेत्। न। वाक्यार्थस्यापूर्वत्वेनाSऽनन्त्याच तन्र संकेतग्रहस्याशक्यत्वात्। अविद्या- मार्गतिरस्कारे च कथमखण्डयोरपि वाच्यवाचकभावः । पारमार्थिकमेदामावात्। तस्मात्तन्म- तेऽपि विध्यादिर्व्यङ्गच एव। महिममट्टास्तु न तावदसंत्रद्ध एव वॉक्यास्प्रतीयते । सर्वस्मात्सर्वोषलव्धिप्रसङ्गात्। संत्द्धाच्च व्यङ्गयव्यव्जकभावो भवन्नानियतान्भ्वतीति प्रतिबद्धरूपादेव मवतीत्युपेयम् । प्रतिवद्धोऽप्यर्थो न स्वाधिकरणत्वनाज्ञाते व्यङ्ग्यं प्रतिपाद्यति। सर्वत्र तत्प्रतीतिप्रसङ्गात्। एवं च व्यङ्गयव्यञ्जकमावोऽनुमेयानुमापकभाव एव पर्यवसन्नः । यतो व्याप्तत्वेन सकलप- वाध्यत्वादिति । तथा च सत्यं विज्ञानमित्यादितस्तथा वोधानापत्तिरिति मावः । अखण्डमेवेति। क्रियाकारकभावानापन्नमेव प्रकारसंसर्गाद्यनवगाहि ब्रह्मविषयकब्ुद्धि- जनकम्, तद्विपयश्च निर्धर्मकमखण्डं ब्रह्मैवेत्यर्थः। ऐवं घटमानयेत्यादौ घटकर्मत्वादेः पृथगुपस्थि- तस्य वैशिष्टयविपया नुद्धि: सखण्डा। अपृथगुपस्थितयोर्वेशिष्ट्यविषयाऽखण्डा बुद्धि:। तद्विपयश्रापृथगुपस्थितपरस्परसंसरष्टो वाक्यार्थ एव वाच्यः। तद्वाक्यं वाचकमिति तन्म- तप्रीत्यभिभानः । व्युत्पन्नाव्युत्पन्नेति। घटमानय घंट नयेत्यादिव्यवहारवैलक्षण्या- नुपपत्तिरपि वोष्या। अपूर्वत्वादानन्त्याच्चेति पाठः । अपूर्वत्वेनाSनन्त्यादिति पाठेड- प्ययमेवार्थः । असंबद्धं एवेति। १दशत्त्यादिसहकृतवाक्यबोध्यार्थेनेति शेपः । व्यङ्गचव्य- अरकभाव इति। व्यङ्गयव्यञ्ञकयोर्भावो व्यङ्गयप्रतीतिरूपः । नानियतात्। नव्या- प्यत्वातिरिक्तसंबन्धैवतः । प्रतिबद्धरुपादिति। प्रतिनियतो बन्धो व्याप्त्याख्यः १ ग. एवार्थो वा।२ग.व वा'। ३ क. तव्येति ४ ग. 'णादिषु वि° । ५ क. तीतिप्र६ क धे चाव। ७ क, वाच्यात्प्र। ८ क. ज्ञातव्य।९क. एवमित्वादिरनुपप- सिरपि वोधेत्यन्तो ग्रन्थः क. पुस्तके न दृश्यते। १० के. 'द्व इति। ११ क. न्धतः ।

[९५० उल्लास: ] काव्यप्रकाश: । २३७

व्यासलवेन नियतधर्मिनिष्ठत्वेन प त्रिरूपालिक्गालिद्विज्ञानमनुमानं यत्त- दूप: पर्यवस्यति। तथा हि- भम धम्मिअ षीसद्धो सो सुणओ अज्न भारिओ तेण। गोलाणइकच्छकुडङ्गवासिणा दरिअसीहेण ॥ १३९॥ अत्र गृहे श्वनिवृत्त्या भ्रमणं विहितं गोदावरीतीरे सिंहोपलब्धेरभ्रम-

तदेतद्रुक्तमनुमानं यत्तद्रूप इति तेनानुमानेनानुमित्या रुप्यते न स्वतिरिक्तया व्यक्स्येति हि तस्यार्थः । एवमनुमानादेव व्यङ्गचप्रतीतिः। तथा हि- भम धम्मिअ०। संकेतनिकेतनीभूतं गोदावरीतीरनिकुअ्जं पुप्पावचयादिहेतोः कदाचित्संचरतो धार्मिकस्य तन्निवारणायाविनयवत्या इयमुक्तिः । तत्र निकुञ्जवासिसिंहकृतया धनिवृत्त्या गृहे भ्रमण-

संबन्धस्तदाश्रयादित्यर्थः । सकलेत्यस्य पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नेत्यर्थः। तत्र व्याप्िघटक- सामानाधिकरण्यांशेन सपक्षसत्त्वम्। अव्यभिचारितत्वांशेन विपक्षासत्त्वम्। पक्षनिष्ठत्वेन 4 पक्षसत्त्वं नोध्यते। अनुमानेन। ज्ञायमानहेतुना । अनुमित्या । ज्ञायमानहेतुकर- णिकयेत्यर्थः । रूप्यते । विपयी क्रियते। न स्वतिरिक्तव्यक्तिजन्यज्ञानविषय इत्यर्थः । एवं च क्लप्तलिङ्गव्यापारेणैव निर्वाहेऽक्लप्तन्यञ्जनारूपव्यापारकल्पनमनुचितमिति भावः । एवमनुमानादिति। प्रागुक्तप्रकारवत इत्यर्थः । भमेति। भ्रम धार्मिक विश्रव्धः स शुनकोद्य मारितस्तेन। गोदानदीकच्छनिकुञ्जवासिना दृप्तसिंहेन ॥ पुप्पावचयारय स्वसंकेतस्थाने कूलनिकुञ्जे यान्तमभिसारघातकें धार्मिकं भीपयितुं कस्या- श्विदुकिः । हे धार्मिकेति साक्षेपसंवोधनम्। परश्रेयोविघातकस्य तत्त्वायोगात्। स्वं विश्रव्धो विश्वस्तः सन् भ्रम । गृह इति शेपः। कुत इत्यत्राऽऽह। स गेहस्थः श्वा यद्यात् मरामे भ्रमणं स्यक्तमासीत्। सोऽद तेन गोदानद्याः कच्छं जलप्रायो देशस्तत्संबन्धिनिक- अवासिना दर्पयुक्तेन सिंहेन मारितः । तेनेति प्रसिद्धार्थकम्। सिंहस्य दृप्तता नगरमागस्य हननात्। अत्र वाच्येन भीरुस्वभावस्य गृहे श्वनिवृत्त्या भ्रमणेनें निकअे सिंहोपलब्ध्या भ्रमणनिपेधो व्यङ््यः । तद्त्र निकुक्जेति। श्वाऽत्र गेहस्थः । यद्भयात् गृहेऽप्यभ्रमण-

१ क. 'े ब सि° । २ ग, टब्विर । ३ ग कं भी। ४ग, न कु।

२३८ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [५१०उल्लास: ]

णमनुंमापयति । यद्यन्भ्ीरुभ्रमणं तत्तद्भयकारणनिवृत्त्युपलब्धिपूर्वकम्। गोदावरीतीरे च सिंहोपलेन्धिरिति व्यापकविरुद्धोपलब्धि:। अत्रोच्यते- भीरूरपि गुरो: प्रभोवा निदेशेन प्रियानुरागेणान्येन चैवंभूतेन हेतुना

विधिर्वाच्यः । स एवं निकुज्लत्रमणायोग्यतानुमित्यै प्रभवति। यद्यदीरुम्रमणं तत्तन्भय- कारणनिवृत्त्युपलब्धिपूर्वकम्। निकुञ्जे च सिंहोपलब्धिरिति व्यापकविरुद्धोपलव्घौ पर्य- वसानान्ड्रमणस्य व्यापिका भयकारणाभावोपलब्धिः प्रतीता । तद्विरुद्धं यद्भ्यकारणं तदुप- लब्धेः । यथा नात्र तुर्षारः स्पर्शो वहेः। अनुमानं च-इदं गोदावरीनिकुञ्जं धमीरुभ्रमणा- योग्यम्। सिंहवत्त्वादिति । अत्रोच्यते-शवमीरोरवीरस्वमावस्य भ्रमणायोग्यत्वमत्र साध्यं वरिस्वभावस्य वा विशे- षौदासीन्येन तत्सामान्यस्यैव वा। आद्ये व्यभिचारः । प्रभोरगुरोर्वा निदेशेन प्रियानुरागेण निधिलामादिशङ्या वा तादृशस्यापि तत्र भ्रमणदर्शनात्। अत एव नान्त्योऽपि। मध्यमे तु

मासीत्। स एव निकुस्ेति। निकुझे पक्षे भ्रमेणयोग्यत्वानुमित्या इत्यर्थः । ननु गृहे भ्रमणं न गोदातीराभ्रमणमनुमापयति। व्यधिकरणत्वादिति चेन्न। श्रलोकवाच्यस्य

यद्यप्यत्र भीरुभ्रमणवति गृहे भयकारणश्वनिवृत्त्युपलब्धिरेव वाच्या तथाऽपि तत्र तदुपल- ब्धिज्ञानाद्वचुत्पन्नेन झटिति तयो्व्याप्तिः स्मर्यते। उत्तराधेंन च व्यापकाभावस्य पक्षघर्मता- ज्ञानमिति भावः। पर्यवसानमेवोपपाद्यति-व्यापकमयेति। व्यापिका चासौ भयकारणाभावोपलव्धिश्चेति कर्मधारयः । प्रतीतेति। पद्यादिति भावः । तद्विरुद्द्- मिति। तद्विषयविरुद्धत्वेन सद्विरुद्धत्वोपचारोऽत्र बोध्यः । एवं च भ्रमणव्यापकभयकार- णाभीवज्ञानाभाविन व्याप्यभ्रमणाभावः सिध्यतीति भावः । तत्र प्रयोगमाह-अनुमानं चेति। सिंहवत्त्वादिति। उपलम्यमानभयकारणवत्त्वं हेतुः । यद्यदुपलम्यमानमय- कारणवत् तद्दीरुभ्रमणायोग्यं यथा महदरण्यमित्यन्वयसहचारः । यद्यत् न भीरू- भ्रमणायोग्यं न तदुपलम्यमानभयकारणवद्यथा गृहमित्येवं व्यतिरेकसहचारः । उपल- क्यर्मानत्वं चानुपलम्यमानभयहेतुमति व्यभिचारवारणायेत्यन्ये। मूलं तु व्यापकविरुद्धज्ञानं व्यतिरेक्यनुमितिहेतुरिति मते । नव्यमते तु भयहेतुमत्त्वज्ञानाभावो व्यापको बोध्य इत्याड्कुः । तत्र भ्रमणदर्शनादिति। एवं च यर्द्धारुभ्रमणं तद्भयकारणनिवृत्त्युपलन्धिपूर्व- १ क. 'लब्धेरि । २ क 'कुक्षे त्र० ३ क. 'त्यैवप्रतिभ। ४ क. "पारस्प। ५ क. मणायो।६ ग न इति।७ क भावाभावेन।८ क, मानं चा।

[१प०उल्लास: ] काव्यप्रकाश: । २३९ सत्यपि भयकारणे भ्रमतीत्यनैकान्तिको हेतुः। शुनी विभ्यदृपि वीरत्वेन सिंहान्न विभेतीति विरुद्धोऽपि। गोदावरीतीरे सिंहसद्भ्ावः प्रत्यक्षाद- · नुमानाह्ा न निश्चितः । अपि तु वचनात्। न च वचनस्य प्रामाण्य- मस्ति । अर्थेनाप्रतिबन्धात्। इत्यसिद्धश्च। तत्कथमेवंविधाद्धेतोः साध्यसिद्धि:। तथा निःशेषच्युतेत्यादौ गमकतया यानि चन्दनच्यवना- दीन्युपात्तानि तानि कारणान्तेरतोऽपि भवन्ति। अतश्रात्रैव स्नानकार्य- त्वेनोक्तानीति नोपभोग एव प्रतिबद्धानीत्यनैकान्तिकानि। व्यक्तिवादिना चाधमपदसहायानामेषां व्यञ्ञकत्वमुक्तम्। न चात्रा- धमत्वं प्रमाणप्रतिपन्नमिति कथमनुमानम्। एवंविधादर्थादेवंवि-

विरोध: । स्पर्शादिशङ्कयाऽपौरुषेयतया वा श्वतो विम्यतोऽवि मृगयादिकुतूहलेन सिंहव- ददेशे वीरस्य भ्रमणात्। कि च पक्षे सिंहसद्धावो न मानान्तरेणावधारितः । कि तु पुंश्रली- वाक्यादवधारितः । न च तद्वचनं निश्चायकम्। अर्थेन समं संबन्धानियमात्। इत्यनि- व्वयरूपाऽसिद्धि:। एवं 'निःशेषच्युत' इत्यादौ चन्दनच्यवनादीन्युपमोगव्यञ्जकतयोपात्तानि। न च तानि तद्याप्यानि। कारणान्तरतोऽपि संभवात्। अत एवात्र स्नानकार्यत्वेनोपात्तानि। अतोऽनैकान्तिकात्कथमनुमानं स्यात्। ननु व्यक्तिरपि कथं तैरिति चेत्। अधमपद्साहि- त्यादिति बूमः । अस्माकमपि तत्साहित्येनानैकान्तिकताव्यतिरेक इति चेत्। भवेदप्येवं यद्यघमत्वं प्रमाणादवधारितं भवेत्। न त्वेवमस्ति । व्यक्तिरपि कयं तादृशाद्भवेदिति चेतू । धिङ्मूर्ख। व्यब्जनायां न व्याप्तर्नापि पक्षधर्मताया निर्धारणमङ्गम्। कि तु संभावितादप्येवं- कमिति व्यतिरेकव्याप्िरेवासिद्धेति भावः । विरोध इति। तदा ह्ेवमनुमानम्-गोदा- वरीतीरं शरभ्रमणायोग्यं सिंहादिमत्त्वादिति । तत्र साध्यहेत्वोरसामानाधिकरण्यात् साध्याभावव्याप्तत्वाच्च हेतोविरोध इति भावः । ननु गुरुनिदेशाद्यभावे सति यत्स्वोप- लम्यमानयद्धयकारणवत्तत्तत्द्रमणायोग्यमित्यत्र नोक्तदोषावत आह-किं चेति। पुंश्र्वलीति। अनेनानाप्तोक्तत्वादप्रामाण्यं सूचितम् । तदेवाSडह -- न च तद्वचन- मिति। कोपाकुलितत्वाच्चेत्यपि बोध्यम् । तदेवाऽऽह-संबन्धानियमादिति । व्याप्त्यभावादिति भावः । अनैकान्तिकादिति। व्यभिचारिहेतोरित्यर्थः । न त्वेव- मिति। निश्चितमित्यर्थ: । एवं च पूर्ववत्संदिग्धासिद्धिरिति भावः । संभाविताद- पीति। व्यभिचारस्फृर्तिमतामपि सामाजिकानामसति च पक्षधर्मतानिश्चये संभावितादर्या- १ क. 'पिधीर० १२ क न्तरेऽपि भवन्तीति । अ°। ३ ग. रित्यथंः।

२४० पदीपोद्द्योतसमेत :- [५प०उल्लास: ]

धोडर्थ उपपत्यनपेक्षत्वेऽपि प्रकाशत इति व्यक्तिवादिन: पुनस्तददूपणमू। इति श्रीकाव्यप्रकाशे ध्वनिगुणीभूतव्यद्गचसंकीर्णमेदनिर्णयो नाम पञ्चम उल्लास: ॥।५।

विधादेवंविधोऽर्थः प्रतीयत इति मूकी भव। इति महामहोपाध्यायश्रीगोविन्दकृते काव्यप्रदीपे ध्वनिगुणीभूतन्यङ्यसंकार्ण- निर्णयो नाम पश्चम उल्लासः । ५।।

द्वयक्तेरुदयादिति भावः । कि च व्याप्तिस्मरणादिकल्पनातो व्यज्ञनायाः कारणस्वकल्पन- मेवोचितमिति शिवम् ।। इति शिवमदसुतसतीगर्मजनागोजीभद्टकृते काव्यप्रदीपोद्द्योते पञ्चम उछासः ॥ ५॥

१ क. ·दिनस्त । २ क. °विधो०।

[१ष. उल्लास:] काव्यप्रकाश: । २४१

अथ षछठ उल्ास: ।

शब्दार्थचित्रं यत्पूर्वं काव्यद्वयमुदाहृतम्। गुणपाधान्यतस्त्र स्थितिः शब्दार्थचित्रयोः ।॥ ४८॥ न तु शब्दचित्रेरऽर्थस्याचित्रत्वम्। अर्थचित्रे वा शब्दस्य। तथा चोक्तम्- रूपकादिरलंकारस्तस्यान्यैर्बहुधोदितः । न कान्तमपि निर्भूषं विभाति वनिताननम्।। रूपकादिमलंकॉरं बाह्यमाचक्षते परे। सुपां तिडां च व्युत्पत्तिं वाचां वाञ्छन्त्यलंकृतिम्॥ एवं गुणीभूतव्यङ्गयभेदे निर्णीते चित्रभेदं दर्शयितुमवसरः । तत्र यद्यपि शव्दचित्रार्थ- चित्ररूपभेदद्वयं प्रथमोल्लास एव दर्शितं तत्प्रभेदाश्रालंकारप्रभेददर्शनेनैव प्रदर्शिता भविष्य- न्तीति न किंचिदस्ति तत्र प्रदर्शनीयम्। तथाऽपि प्रदशितमेदद्वयमेव तावद्नुपपन्नम्। शब्दार्थालंकारयारेन्योन्यनैरपेक्ष्येणानुपलेम्भात्। उपलम्भेऽपि वोभयसद्भावे तृतीयभेदप्रस- झादिति तदुपपाद्यति-शब्दार्थचित्रं०। शब्दार्थालंकारयोरेकैकमात्रावस्थानपुरस्कारेण न विभागः । किं तु प्राधान्यपुरस्कारेण। तथा च न काचिदनुपपत्तिरिति भावः । ननु तथाऽपि विभागोऽनुपपन्न एव । यतः केचिच्छ- व्दालंकारमात्रं केचिच्चार्थालंकारमात्रमुरी चक्रिरे। तत्कस्य मतमाश्रित्य विभाग इति चेतू। सन्त्येव केचिदुभयाङ्गीकारिणः । तथा चोक्तम्- रूपका दिरलंकारस्तस्यान्यैर्वहुधोदितः । न कान्तमपि निर्भूषं विभाति वनिताननम् ।। रूपकादिमलंकारं वाह्यमाचक्षते परे। सुपां तिडां च व्युत्पत्ति वाचां वाळ्छन्त्यलंकृतिम् ।। अन्योन्यनैरपेक्ष्येणेति । अन्योन्येन विनेत्यर्थः । स्वच्छन्देत्यादावितरनद्यपे- क्षया व्यतिरेकालंकारस्य विनिर्गतमित्यादौ मानद्मात्ममन्दिरादित्यत्र मकारानुप्रासस्य सत्त्वादिति भावः । प्राधान्येति। आसमाप्ति कविसंरम्भविषयत्व च प्राधन्यिमिति भावः । विभाति। आहादाय पर्याप्यते। बाह्यम्। आस्वादोत्पत्तिपरवर्त्तिनम्। प्रथमतः शब्दा- लंकारेण चित्तापकर्षः । अर्थप्रतीत्युत्तरं त्वर्थालंकारप्रतीतिरिति तेपां बाह्यत्वमिति भावः । सुपां तिडामू। तद्रन्तानाम् । व्युत्पत्तिम् । अनुप्रासादिना विशिष्टामुत्पत्तिम् । तदे- १ क. ग. स्थितिथित्रार्थ शव्दयो: । २ क ग. रधस्य चि' ३ग. तथोक्तम्।ग. ०६ वाच्यमा५क. लम्भनात्। ३१

२४२ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [१प० उललास:]

तदेतदाहु: सौशब्द्यं नार्थव्युत्पत्तिरीहशी। शब्दाभिधेयालंकारभेदादिष्टं द्वयं तु नः ॥ इति। शब्दचित्रं यथा- प्रथममरुणच्छायस्तावत्ततः कनकप्रभ- स्तदनु विरहोत्ताम्यत्तन्वीकपोलतलद्युतिः ।। उद्यति ततो ध्वान्तध्वंसक्षम: क्षणदामुखे सरसबिसिनीकन्दच्छेदच्छविर्मृगलाञ्छन: ॥१४०॥ तदेतदाहुः सौशब्दर्यं नार्थव्युत्पत्तिरीदृशी। शब्दाभिधेयालंकारभेदादिष्टं द्वयं तु नः ॥। इति । अस्यार्थः । अर्थस्यैव विभावादिरूपत्वेन रसव्यञ्जकत्वात्तत्निष्ठो रूपकादिरेवालंकार: कैश्वि- दुक्तः । केचित्तु काव्यस्यालंकारो वाच्यः । काव्यं च कविकर्म शब्द एवेति तदाश्रिता सुप्तिडां विशिष्टोत्पत्तिरलंकारः । रुपकादिस्त्वर्थाश्रितो Sलंकारो व्राह्यः। अलंकारप्रयोगस्तु तत्र गौण एवेति वाञ्छन्ति । व्युत्पत्तिरेव कथ नार्थालंकार इत्यत आह-तदेतदाहुरित्यादि। शब्दाभिवेयेति। शब्द्वदर्थस्यापि कविसंरम्भज्ञा्यत्वमर्थस्येव शव्दस्यापि रसप्रतीत्युपयो- गित्वमत उभयाश्रितोऽप्युभयरूपो इलंकार इति। तत्र शब्दचित्रं यथा-प्रथममरुण० । अत्रार्थालंकार उपमा गुणीभृता। शब्दालंकारस्त्वनुप्रासः प्रधानम् । आसमाप्ति कवे- स्तंत्रैव संरम्भात्। प्राधान्यस्य कविविवक्षामात्रनिवन्धनत्वात्। तदाहुरिति। स्वत एव शब्दालंकाराणां चमत्कारित्वम्। अर्थव्युत्पत्तिरर्थालंकारो नेदशी न शव्दवत्स्वतश्चमत्कारिकाऽपि तु विभावाद्युत्कर्षमुखनैवत्यर्थः । अभिधेयः। प्रतिपाद्यः। तेन लक्ष्यव्यङ्ग्ययोरपि संग्रहः। विभावादीति। आदिनाऽनुभावादिसंग्रहः । शब्द एवेति। तस्यैव पठनश्रवणादिविषयत्वादिति भावः । शब्दवदिति । अलंकृतशब्दव्य- ङ्यस्याSडस्वादस्य विभावाद्यप्राप्ती शृङ्गारादिविशेषानाश्रयत्वेनाकिंचित्करत्वादलंकृताथोपजी-

तत्र यो यदन्वयव्यतिरेकानुविधायी स तेन व्यपदिश्यत इति भावः । प्रथमेति। कन- कद्युतिः पीतः । सरसेति । कन्दो मृणालम् । तच्छेदद्युतित्वेन शौक्कयातिशयः । तेन ध्वान्त- ध्वंसक्षमता । अत एव विपक्षजयादुदयः । मृगला्छन इत्यपुष्टार्थम्। चन्द्रादिपदेनापि तद- थलाभात्। मकारयोस्तकाराणां ककारयोधकारयोः क्षकारयोछकारयोः सकारच्छकार- लकाराणामनुप्रामः ।

१ क. 'कद्यतिस्त २ क. लप्रमः । उ ३ क. 'रो वाच्यः । ग्री। ४ क. ग.

[६ष०उल्लासः ] काव्यपकाश:। २४३ अर्थचित्रं यथा- ते दृष्टिमात्रपतिता अपि कस्य नात्र क्षोभाय पक्ष्मलद्टशामलकाः खलाश्र। नीचा: सदैव सविलासमलीकेलग्ना ये कालतां कुटिलतामिव न त्यजन्ति ॥१४१ ॥ यद्यपि सर्वत्र काव्येडन्ततो विभावादिरूपतया रैसपर्यवसानं तथाडपि स्फुर्टस्य रसस्यानुपलम्भादव्यङ्गयमेतत्काव्यद्वयमुक्तम् । अन्र च शब्दा- र्थालंकारभेदाद्वहवो भेदा: । ते चालंकारंनिर्णये निर्णेष्यन्ते। इति काव्यप्रकाशे शब्दार्थचित्रनिरूपणं नाम ष8 उल्लासः॥६।।

अर्थचित्रं यथा-ते हष्टिमात्र०। अत्र शव्दालंकारोऽनुप्रासः स गुणीभूतः । अर्थालंकारस्तु समुच्चयः प्रधानम्। आरम्मादासमाप्ि तन्निर्वाहणात्ं। यथा चात्र किंचिद्यङ्गयसत्त्वेऽप्यधमकाव्यत्वं तथोक्ततं 4 प्रथमोल्लास एव। एषां भेदाश्रालंकारभेदाद्वन्तीत्यलंकारनिर्णयेनैव ते निर्णेष्यन्त इति। इति महामहोपाध्यायश्रीगोविन्दकृते काव्यप्रदीपे चित्रकाव्यनिर्णयो नाम पछ्ठ उल्लास: ।

ते दष्टिमात्रेति। पक्ष्मलेति भू्नि मत्वर्थीयो लः । क्षोभो धैर्यविघातः, असुस्थता च। नीचा अधोगामिनोऽनुच्चाशयाश्। कृत्रिमविनयान्नीचतां गता वा। अलीकं ललाटं मिथ्यावचनं च। कालता श्यामता परपीडकत्वोद्यमता च। कुटिलता वक्रता कचपक्षे। खलपक्षे अस्फुटं परापकारेच्छा कुटिलतामिवेति सहोपमा। तद्यङ्यश्र समुचयः। तेन तथा ते कुटिलतां न त्यजन्ति तथा कालतामपीत्यर्थालंकारस्य प्राधान्यम् । कवेस्तत्रैव संरम्भात्। यत्किंचिद्यङ्रग्यसस्वेSपीति। आद्य उद्दीपनविधया रसव्य्जकत्वेऽपि द्वितीये खलसददशा अलुका इत्युपमायास्तन्मूलविप्रलम्भस्य च सत्त्वेऽपीति भावः । इति श्रीशिवभट्टसुतसतीगर्भजनागोजीभट्टकृते काव्यप्रदीपोद्द्योते षछ्ठ उल्लासः ॥ ६।।

१ ग. कभम्रा। २ ग, 'लतां ननु संलजन्ति। ३ ग. रसः धर्यवस्यति त० ४ क, टर" ५ ग, अस्य च । ६ क, ट च कु।

२४४ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [७स० उललास: ]

अथ सप्तम उल्लास: 1

काव्यस्वरूपं निरूष्य दोषाणां सामान्यलक्षणमाह- मुख्यार्थहतिर्दोषो रसश्व मुख्यस्तदाश्रयाद्वाच्यः । अथ काव्यप्रदीपे सप्तमोल्लास :- एवं धर्मिणि काव्ये सप्रभेदे निरूपिते प्राप्ताव- सरतया दोषाभावादीनि लक्षणस्थानि विशेषणानि विवेचनीयानि। तेषु च दोपाभावः प्रघा- नम्। सति दोप गुणादेरप्यकिंचित्करत्वात्। यदाह- 'स्याद्वपुः सुन्दरमपि श्वित्रेणैकेन दुर्भगम् ' इति। सति तु दोपाभावे गुणादिकं विनाऽपि किंचिदाह्वादसंमव्रात्। 'अपदोप तैव विगुणस्य गृणः' इति न्यायात्। अतः प्रथमं तस्मिन्निरूपणीयेऽभावस्य स्वरूपतो निरूपणानर्हतया प्रतियोगिनिरूपणाधीननिरूपणीयत्वाद्वेयापरिचये तद्धानासंभवाच् दोपा निरूपणीयाः । न च सामान्येऽविज्ञाते विशेषे जिज्ञासेति तत्सामान्यलक्षणमाह- मुख्यार्थ० । मुख्यस्यार्थस्य हतिर्यस्मादिति व्यधिकरणत्वेऽपि गमकत्वाद्वहुत्रीहिः । करणसाधनो हतिश्द इत्येके। मुख्यत्वमर्थस्य न शक्यत्वलक्षणम्। येनार्थासंगतिः स्यात्। कि त्वन्य- दित्याह-रसश्च मुख्य इति। रस्यत इति व्युत्पत्त्या रसशब्देन भावादिरप्युपसंगृह्यते । नन्वेवं नीरसेषु न कशचिद्दोपः स्याद्विघात्याभावादित्यत आह-तदाश्रयाद्वाच्य इति। अथोद्योते सप्तमोल्ासः-श्वित्रम् । कुछम्। निरूपणाधीननिरूपण- त्वादिति। बहुत्रीहेस्त्वः । दोपा निरूपणीया इति। यत्तु गुणविपर्ययात्मानो दोषा इति वामनोक्तेर्गुणनिरूपणमेवोचितमिति। तन्न । व्यत्ययस्यापि सुवचत्वात्। प्रसादादिगु- णसत्त्वेऽपि दोपसत्त्वाच्च। मुख्यार्थेति। कर्मधारयः । करणेति। एवं हि दोषपरता भवति। तद्वत्त्वं च दुष्टलक्षणं बोध्यम्। अर्थासंगतिरिति। अर्थस्य लक्षणस्यासंगतिः । सकलदोपाव्यापकत्वमित्यर्थः । मुख्यत्वं चेतरेच्छानधीनेच्छाविषयत्वम्। तच्च स्वतः पुरुषार्थे सुखरूपे रसेक्षतमित्याह-रसश्र मुख्य इति।वाच्य इति। वाच्योऽपि रससाहच- याच्चमत्कार्येव गृह्यते। एवं मुख्यत्वं सुखान्तरेऽपि, तद्यावृत्त्यर्थमर्थपदम् । अर्थत्वं शव्दजन्य- साक्षात्कारविषयत्वम्। काव्यभिन्नशव्दाच न सुखप्रत्यक्षम्। सुखांश आवरणभङ्गाभावात्। काव्योपात्तविभावादिप्रतीत्यैव तद्भङ्गात्। किं तु शाब्द्बुद्धिरेव। पुत्रस्ते जात इत्या- दिवाक्याज्जन्यमानसुखं तज्जन्यपुत्रोत्पत्तिज्ञानादेवेति न दोषः। अस्तु वा तस्यापि काव्यत्वमेव। अर्थत्वमात्रमचमत्कारिण्यर्थऽवि, अतो मुख्यत्वमुपात्तम्। कचित्तु अर्थत्वमात्रं शब्देऽपि, तस्यापि विषयतया शब्द्जन्यश्रवणसाक्षात्कारविषयत्वात् । अतो मुख्यत्वमुपात्तमित्याहुः । ५ क, 'द्विभावाद्यभः' । २ ग. 'क्याज्जायमा।३ क. पः। अर्थ०।

[ ७ स० उल्लासः ] काव्यप्रकाशः। २४५

उभयोपयोगिनः स्युः शब्दायास्तेन तेष्वपि सः ॥४९ ॥ हतिरपकर्षः। शब्दाद्या-इत्याद्यग्रहणाद्वर्णरचने। आश्रयणमाश्रयः। तथा च तेन रसेनाSSश्रयणादुपकारित्वेनापेक्षणाद्वाच्योऽपि मुख्य इत्यर्थः। न चैवं मुख्यशब्दार्थस्य नानात्वेनाननुगमः। काव्ये प्राधान्येनोद्देश्यप्रतीतिविषयत्वनानुगमात्। तदेवं रसवति सर्व एव दोषाः, नीरसे त्वविलम्बितचमत्कारिवाक्यार्थप्रतीतिविघातका एव हेया इति मन्तव्यम्। नैन्वेतयोरेव दोषाधारत्वमुचितं, न तु शब्दादीनामित्यत आह-उभयोपयो- गिन इत्यादि। अत्र शब्दपदं प्रतिपादनात्मकशब्दनाव्यापारवतोः पदवाक्ययविर्तते। तेनाSS- द्यपदाद्वर्णरचने संगृहीते इति प्रकाशकारस्वरसः । न च तत्र बीजाभावः । अन्यथा वर्ण- स्यापि शब्दपदेनैव प्राप्ती शब्दाद्या इति बहुवचनासगतेः । स्यादेतत् । हतिर्विनाशः। न च दोषण रसो नाश्यते। तस्मादलक्षणमेतत्। मैवम्। हतिशव्दस्यापकर्षवाचित्वात्। नन्वेवं रसानुस्पत्तिप्रयोजकेप्वव्याप्तिः । अथानुत्पत्तिरेव हतिशब्दार्थः । तर्हि यत्र रस उत्पद्यत एव परं त्वपकृप्यते तत्राव्याप्तिः । तदेतलक्षणमतिदरिद्रदंपत्योः कृशतरनिशावगुण्ठनीय- वसनमिवैकेनापकृष्यमाणमपरं परिहरति। कि चार्थरूपस्य मुख्यार्थस्यानुत्पत्तिरपकपों वा न दोषाधीन इति। अत्र न्ूम :- उद्देश्यप्रतीतिविघातलक्षणोऽपकर्षो हतिशब्दार्यः । उद्देश्या च प्रतीति रसवत्यविलम्वितानपककृष्टरसविषया च, नीरसे त्वविलम्बिता चमत्कारिणी चार्थविषया। तथा च तादृशप्रतीतिविघातकत्वं सर्वेषामवििष्टम्। यतो दुष्टेष क्वचिद्रसस्याप्रतीतिरेव, कचित्प्रतीयमानस्यापकर्षः, क्वचित्तु विलम्बः । एवं नीरसे क्वचिदर्थस्य मुख्यभूतस्याप्र- तीतिरेव, क्वचिद्विलम्वेन प्रतीतिः, क्वचिदचमत्कारितेत्यनुभवसिद्धम्। इत्युद्देश्यप्रतीत्यनुत्पादो विघ्ात्याभावादिति पाठः । उपकारित्वेनेति। विभावादिसमूहालम्बनरूपत्वाद्रसस्ये- त्यर्थ: । प्राधान्येनोद्देश्येति। सा च चमत्कारिणी प्रतीतिः । तेन चम- त्कारकारिकाव्यव्जन्यप्रर्तातिविषयत्वमित्यर्थः । उमयेति। विभावादिप्रतीतिद्वारा रसप्रत्यायकत्वेन तेपामृभयोपयोगित्वम्। तेन। रसोपायतेन । तेषु। अर्थशब्देषु । सः। दोपः। न केवलं रस एवत्यपेरर्थः। प्रतिपादनात्मकेति । शव्यते बोध्य- तेडनेनेति व्युत्पत्तेः । स्वरस इति। अन्यथा वर्णस्य शब्दरूपत्वादादिपदग्राह्यता तदुक्ताSसंगता स्यादिति भावः । रचना आनुपूर्वीरूपा। न च दोषेणेति। दुष्टेप्वपि रसानुभवादिति भावः । अपकर्षेति। अपकपशव्दोऽपि करणसाधनस्तद्वन्। स च रसनिष्ठो जातिविशेषः । तद्यब्जकं दोपज्ञानम्। असत्यपि श्रुतिकटुत्वादौ तद्भ्रमेण रसापकर्षव्य- क्त्ेरिति वोध्यम्। केचित्त्वानन्दांशे सम्यगावरणध्वंसाभावोऽपकर्प इत्याद्डः। रसानुत्प- त्तीति। यथा च्युतसंस्कृत्याद्यः । तत्राव्याप्तिरिति। श्रतिकट प्रतिकूलवर्णादावित्यर्थः। १ क. नन्वेवेतयो. ।२ क स्याप्यप।

२४६ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [७स० उह्ास: ]

विशेषलक्षणमाह-

व्यक्त एव । तद्विघातकता च कस्यचित्साक्षात्। यथा रसदोषाणाम्। कस्यचित्परम्परया। यथा शब्दादिदोषाणाम्। तेष्वपि कस्यचिद्थोंपस्थितेरभावात्। यथाऽसमर्थत्वादेः। कस्यचिद्वि- लम्वात्। यथा निहतार्थत्वादेः । कस्यचिद्वाक्यार्थबोधाभावात्। यथा च्युतसंस्कृत्यादेः । कस्यचित्तत्र विलम्बात्। यथा क्विष्टत्वादेः। कस्यचित्सहृदय वैमृख्यव्यप्रताद्यापादनेन। यथा निरर्थकत्वादेः। कस्यचिद्विरोध्युपस्थापनेने विपरीतोपस्थापनेन वा। यथा विरसविरुद्धमतिकृत्वादे रित्याद्यूहनीयम्। विघातकत्वं च कस्यचिज्ज्ञातस्य। यथा व्याहतत्वादेः। कस्यचित्तु स्वरूपसत एव। यथा निहतार्थत्वादेः । स चायं द्विविधः-नित्योSनित्यश्च। तत्रानुकरणादन्येन प्रकारेण समाधातुमशक्यो नित्यः । यथा च्युतसंस्कृत्यादिः। अन्यादृशस्त्वनित्यः। यथाऽप्रयुक्तादिः । अथ विशेषलक्षणानि वक्तव्यानि। तत्र द्विविधोऽप्ययं त्रिविधः । शब्ददोषोऽर्यदोषो रस- दोषश्रेति। तत्र शब्दार्थरसानां यथा पूर्वमुपस्थितिः प्राथमिकीति तत्क्रमेणैव दोषभेदा निरू- पणीया इति शब्ददोषाणां प्राथम्यम्। शब्द्स्तु त्रिधा-पदं तदेकदेशो वाक्यं च। एवंच तदाश्रितः शब्ददोषोऽपि त्रिविधः । तत्र पदानां वाक्यघटकत्वेन प्राथम्यात्प्रथमं तद्दोपनि- रूपणमिति परमार्थः । तत्रेदं निरूप्यते । एवं पदैकदेशस्य पदापेक्षयाऽपि प्राथम्यात्तद्दोपनि- रूपणस्यैव प्राथम्यमरहतीति। अत्र भास्कर :- 'सत्यमुच्यते। परंतु पददापेप्वेव यथासंभवं केचित्पदैकदेशदोपाः' इति समाद्धे। तन्नातिमनोरमम्। अस्त्वेवम्। तथाऽपि पदैकदेशदो- चत्वेन प्रथमाभिधानापादने किमुत्तरमिति। वयं त्वालोचयाम :- उपदेशे तावत्प्राथम्यादि- विचारणा। अतिदेशस्तूपदेशानन्तरमेव। न च पदैकदेशे दोषोपदेशः । अतिदेशनैव तलामे लाघवात्। न च पदैकदेश एवास्तूपदेशः, पदे त्वतिदेश इति वाच्यम्। पढ़ैकदेशावृत्तीना- मपि केषांचित्पदवृत्तित्वन तदर्थ पदेपूपदेशस्याSSवश्यकत्वादिति ।

अविलम्वितचमत्कारिणी चेति पाठे कर्मधारयः । यथा रसेति। रसापकर्षकाणामपि तेषां प्रकृष्टरसव्यञ्जकत्वाभावोऽस्येव। यथा शब्दादीति। आदिनाऽर्यवर्णरचनासग्रहः । विपरीतोपस्थापनेनेति। विपरीतार्थोंपस्थापनेनेत्यर्थः । यथा विरसेति। विरसशब्दे- नामतपरार्थमुच्यते। यथा व्याहतत्वादेरिति। यस्य पूर्वमुत्कषापकर्षो वर्णितौ तस्याग्रे तद्वैपरीत्यं चेद्याहतः । यथाऽप्रयुक्तति। तस्य श्लेपादाददोषत्वादिति भावः । द्विवि- धोऽपि। नित्यानित्यरूपः । शब्ददोप इति। वाक्यार्थवाधात्प्राक्प्रतीयमानाः शब्दगाः । ततः परं प्रतीयमाना: परम्परया रसापकर्षका अर्थगाः। तादृशाः साक्षाद्रमापकर्षका रसगा इत्यर्थः । पदापेक्षयाऽपीति। न च पदाशः पदनिरूप्यः, प्रकृतित्वप्रत्ययत्वा- दिनो निरूपणे पदनिरूप्यत्वाभावादिति भावः । तद्दोषनिरूपणस्य प्राथम्यं ग्रन्थकृदर्हती-

१६. न वा। २ क, कृदादे' । २ क. नित्धानि। ४ क. ख, ना भा नादि।

[७स० उल्लास: ] काव्यप्रकाशः । २४७

दुष्ट पदं श्रुतिकटु च्युतसंस्कवत्यपयुक्तमसमर्थमू। निहतार्थमनुचितार्थं निरर्थकमवाचकं त्रिधाऽश्लीलम्॥५० ॥ संदिग्धमपतीतं ग्राम्यं नेयार्थमथ भवेक्किष्टमू। अविमृष्टविधेयांशं विरुद्धमतिकत्समासगतमेव ॥५१॥ श्रुतिकटु (परुषवर्णरूपं ) दुष्टं यथा- । अनङ्गमङ्गलगृहापाङ्गभङ्गगितरङगितैः । आलिङ्गितः स तन्वङ्गया कार्ताथ्यं लभते कदा ॥ १४२॥

दुष्टं पदमिति प्रत्येकमभिसंवध्यते। ननु श्रुतिकटु प्रभृतिशब्दानां लक्षणपरत्वे विभाग- परत्वाभावाल्लक्ष्यानुपस्थितौ कथं लक्षणवाक्यत्वनिर्वाह इति। उच्यते-रूढियो- गाभ्यामुभयाथोंपस्थितौ लक्ष्यलक्षणयोरुमयोरपि प्रत्ययः । यथा-'घ्राणरसनचक्षस्त्व- क्छोत्राणीन्द्रियाणि भूतेभ्यः' इतीन्द्रियलक्षणसूत्रे गौतमीये। अथैषां लक्षणवाक्यत्वे त्रिधाऽश्ीलमित्यत्र त्रिधेति निरर्थकम्। तस्य विभागमात्रार्थत्वेन लक्षणेऽनुपयोगादिति चेन्न। अश्रीलशव्दस्य ब्रीडादिव्यक्षकत्रियसाधारणकायवशक्तिहणनानर्थतया लक्षणत्रयार्थत्वमत्यस्य तदर्थत्वात्। तत्र श्रुतिकटुत्वं यद्यपि श्रृत्युद्वेजकत्वं तच् पुरुषमेदे- नानियतं तथाऽपि तज्जनकतावच्छेदकरूपैवत्त्वं विवक्षितम्। तच्च परुषवर्णत्वम् । तच् दुर्व- चत्वम्। उदाहरणम्-अनङ्ग० । त्यन्वयः । दुषटं पद्मिति । पदशव्देनात्र सुबन्तं तिडन्तं तत्प्रकृतिभूतं प्रातिपादिकादि च गृह्यते। विभक्तिप्रत्ययादेस्तु पदैकदेशत्वमग्रे वक्ष्यति। निर्वाह इतीति। विभाग- वाक्याल्लक्ष्योपस्थितावेव हि विशेषलक्षणाकाङ्कायां लक्षणकथनयोग्यत्वम् । विभागपरत्वे तु लक्षणानुक्तेन्यूनतति भावः । रूढियोगाभ्यामिति । श्रुतिकट्वादिपदेभ्य इत्यादिः । रूढ्यथा लक्ष्यः, योगाथों लक्षणमिति भावः । केचित्तु योगरूढेप्वेकार्थीभाववादिनां नैकविनाकृतापराथोंपस्थितिरिति कथं प्रागलक्ष्यज्ञानं यस्य योगाथों लक्षणं स्यात्। अतः श्रुतिकट् वादिपद्वाच्यत्वं लक्षणमित्याहुः। परुपत्वमोजोव्यञ्जकत्वम्। वीरवीभत्सरौद्रेप्वस्यादुष्ट- त्वादाह-दुर्वचत्वमिति। मुख्यार्थापकर्षकत्वमित्यर्थः । वीरादौ तु मुख्यार्थोत्कर्षकत्वा- द्दुष्टत्वम् । दुःखेन वक्तुं शक्यत्वाच्च तत्त्वं माघुर्यवद्रसेऽस्य। अनङ्गमङ्गलेति । (कुट्टिनी कयोश्चित्कामिनो: समागमं चिन्तयति।) अत्र पूर्वाधें लोचनैरिति विशे- व्यमध्याहार्यमु। अङ्गशून्यस्यापि विजयप्रदरवान्मङ्गलगृहंत्वमिति कश्चित्। स्वस्या- नङ्गत्वादत्र मङ्गलं निहितमित्यपरे । तत्संवरन्ध्यपाङ्गवृत्तिभङ्गीनां ये तरङ्गा १ क. °णमयं य०। २ क, 'णेडयो। ३ क. पत्वं। केनितु केवलस्दवर्योगस्य चाति- प्रस कत्वाद्योगरूढानीमानि। तन्र हि नैकविना इति पाठान्तरम्। ५ग, हमि"।

२४८ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [७स० उलास: ]

अत्र कार्ताथ्यमिति। च्युतसंस्कृति (व्याकरणलक्षणहीनं) यथा-

अत्र कार्तार्थ्यमिति पदं परुषवर्णप्रायम्। कि पनरस्य दूषकतावीजम्। उद्देगजनकत्व- मिति चेत्। न । रौद्रादावषि दोषत्वप्रसङ्गात्। माघुर्यव्यञ्ञकरचनामध्यगुम्फितमेव तदु- द्वेजयतीति चेत्तत्कि तादशत्वेन ज्ञातं तथो, उत स्वरूपसदेव। नाऽडद्यः । रसविशेपव्यक्ष- कत्वाज्ञानेऽपि प्राथमिकतादशपदश्रवणेनोद्वेगाभावप्रसङ्गात्। न चेष्टापत्तिः। अनुभववि- रोघात्। अन्त्ये तु सत्याद्यः प्रमाणम्। न ह्यविदितविशेषानपि तत्रैव तदुद्वेजयति नान्य- त्रेति प्रमाणमस्ति। कि चैवं वैयाकरणादौ वक्तरि किनिबन्धनो दोषत्वाभावः स्यात्। अत्रोच्यते-स्वायत्ते शब्दप्रयोगे कर्णोपतापकेशब्दप्रयोगेण श्रोतुरुद्वेगो रसापकर्षा- येति स एव तद्वीजम् । अत एव प्रतिकूलवर्णादस्य भेद: । तस्य कणोंपतापाहेतुत्वात्। अत एव चानुकरणे वैयाकरणादौ वक्तरि श्रोतरि वा रौद्रादो रसे व्यङ्गचे नीरसे च काव्येऽस्य दोषत्वाभावः । आद्ये तस्यैवानुकरणीयतया स्वायत्त्यभावात् । द्वितीये च तत्स्वभावावगमेनोद्वेगाभावात्। तृतीये च श्रतुस्तेनान द्वेगात्। चतुर्थे तद्नुगुणत्वेनोद्वेगा- हेतुत्वात्। पश्चमे मुख्यार्थहतेरभावात्। एवमर्थौचित्यप्रकरणादिवशेनाप्यनुद्वेजकतया दोप- त्वाभाव उपपद्यते । च्युतसंस्कृति । च्युता स्खलिता संस्कृति: संस्करणं व्याकरणलक्षणानुगमो यत्र ।

लक्षणविरुद्धं किं तु तदविपयः । संज्ञाशब्दानां बहुलवचनेन संस्कृतत्वान्न तत्रातिव्याप्तिः ।

उत्तरोत्तरा विच्छेदास्ते संजाता येषु तैलोंचनैरुपलक्षितया कृशाङ्गया कण्ठ आलिद्गितः कृतार्थतां कदा लभते लप्स्यत इत्यर्थः। भविप्यति कदाकह्योरिति भविष्यति लट्। भङ्गीनां तरङ्गवदा- चरणैः करणैरित्यन्ये । (तरङ्गितैरित्यत्राSSचारक्किवन्तान्ावे क्ः। तरङ्गवदाचरणानि तरङ्गि- तानि [अर्थात् लोचनानाम् ] तैरित्यर्थः । अनुष्टप् छन्दः) नान्यत्रेतीति। इति इत्यस्मिन्नथें इत्यर्थः । तस्य क्णोपिति। रौद्रे ममृणवर्णादेरिति भावः । मुख्यार्थहते- रभावादिति। अत एवायं दोषो माधुर्यवच्छान्तकरुणशृङ्गाररसप्रधानकाव्य एवेत्याङ्कः । एवं च रसाद्यपकर्षकश्रोत्ुद्वेगजनकत्वं क्षुतिकटुलक्षणमिति बोध्यम् । देश्यं त्विति। तत्तदेशीयभापारूपमित्यर्थः । एवं च तत्र च्युतसंस्कृतिर्न दोष इति भावः । यत्तु देश्यं लडहादीति। तन्न । लडहादयो बहुलमिति प्राकृतसूत्रेण तेपामपि

१ क. तत्तथा। २ क. पद श१३ ग, कर्णेति।

[ ७ स० उल्लास: ] काव्यपकाशः । २४९

एतन्मन्दविपक्कतिन्दुकफलश्यामोदरापाण्डर- प्रान्तं हन्त पुलिन्दसुन्दरकरस्पर्शक्षमं लक्ष्यते। तत्पल्लीपतिपुत्रि कुस्रकुलं कुम्भाभयाभ्यर्थनाँ- दीनं त्वामनुनाथते कुचयुगं पत्रावृतं मा कृथा: ॥१४३॥ अत्रानुनाथत इति। सर्पिषो नाथत इत्यादावाशिष्येव नाथतेरात्मने- पदं विहितम, "आशिपि नाथः" इति। अन्रतु थाचनमर्थः। तस्मात् 'अनुनाथति स्तनयुगम् '-इति पठनीयम् ।

यथा-एतन्मन्द० अत्र नाथत इति याचत इत्यर्थे च्युतसंस्कृति । सामान्यतः 'तिपू-' आदिसूत्रेण प्राप्तस्याऽऽत्मनेपदस्य नियामकेन 'आशिषि नाथः' इति सूत्रेणानाशिपि तन्निषेधात्। तस्मात् 'नाथति स्तनयुगम्' इति पठनीयम्। ननु नाथत इति स्वरूपं संस्कृतमेव। तथा चार्थविशेषे न तथेति वक्तव्यम्। एवं चार्थदोषत्वं प्राप्तमिति। मैवम् । यत्र शब्दपरि- वर्तनेऽपि यो दोपोऽनुवर्तते तस्यार्थदोषत्वम्। यस्तु तथा सति निवर्तते तस्य शब्ददोपतव- मिति विभागात् । अन्रार्थाप्रतीतिर्दूपकतावीजमिति नित्यदोषत्वम्। अनुकरणे स्वर्थपरत्वा- भावाद्दोषत्वाभावः ।

न्युस्पादनादित्याहुः । एतन्मन्देति। (पह्लीपतिपुत्र्याः कुचयुगं दिद्दक्षो: कस्यचिद्विदग्घ- स्योक्तिरियम्।) एतदनपलपनीयम् । मन्दविपक्कमीपद्विप क्कमित्यनेनेपत्कटिनत्वपाण्डरत्वलाभः । पुन्लिदसुन्दरः । शत्ररयुवा।करस्पर्शक्षमम्। तद्योग्यम्। पल्लीपतीत्यनेन तत्पुत्र्यास्तव भीतत्राणमुचितमिति ध्वनितम् । स्तनयोः पत्रानावृतत्वेन तदासक्तचेतसः प्रहारपाटवं न मेविष्यतीति 'अनयोः कतरः कुम्भ' इति हनने मौढयं वा भविप्यतीति तत्सारूप्येण प्रहारायोग्यत्वबुद्ध्या वा कुम्भाभयं स्यादिति भावः । अम्यर्थना इच्छा । कुलमित्यनेन वह्वनुरोधात्तथाकरणस्याSSवश्यकत्वं ध्वनितम्। (शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ।) अनाशि- धीति। न चात्राप्याशीरर्थः । त्वामित्यस्यानन्वयापत्तेः । इष्टार्थस्यैवाSS शंसनकर्मत्वात्। अत्रार्थाप्रतीतिरिति। अन्रेद चिन्त्यम्। साधुशव्दस्मरणेन शक्तिभ्रमेण शत्तयैव वा तेपां बोधकत्वस्य सरवेंः स्वीकारान्नार्थाप्रतीतिः । असाधुत्वज्ञानस्य शाब्दवोधप्रतिबन्धकत्वे तत्तद्देशमापाकाव्यादितो न बोध: स्यात्। तस्मात्तत्तव्याकरणसंस्कृतशब्दघटितपद्ये, तदसंस्कृत-

१ क. ग. 'पाण्डुर। २ क. नाहीनं । ३ ग, 'पोऽनुना। र क. दाविवा।५ क. ग, निय- मितम् । ६ क त् च याचनार्थः। तस्मान्नायति स्त°।क ति र ८ क ग, "विशेषेण तथे ९ ग. भवतीति। ३२

२५० प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [७ स० उल्लास: ]

अप्रयुक्तं (तथाSडम्नातमपि कविभिर्नाSSद्वृतम्), यथा, यथाऽयं दारुणाचार: सर्वदैव विभाव्यते। तथा मन्ये दैवतोऽस्य पिशाची राक्षसोऽथवा ॥१४४॥

केनचित्प्रयुज्यते। अत्र दैवतशब्दो "दैवतानि पुंसि वा" इति पुंस्याम्नातोऽपि न

असमर्थं ( यत्तदर्थ पठ्चते न च तत्रास्य शक्तिः), यथा, अम्रयुक्तं तथानुशासनसिद्धमपि कविभिर्न प्रयुक्तम्। यथा-यथाडयं०। अन्र 'दैवतानि पुंसि वा' इत्यनेनाSSस्नातोऽपि पंिङ्गो दैवतशब्द: कविभिर्न क्कापि प्रयुक्तः । नन्वत्र कि दूपकतावीजम्। न तावच्छरक्तिविरहः । तत्सत्त्वात्। शक्ति- स्मृतिविरह इस्यपि नास्ति। शब्दानुशासनेन तद्रहे स्मृतौ प्रतिबन्धकाभावादिति चत्,

प्रतीत्यविलम्वस्य तत्रानुद्देश्यत्वात्। वस्तृतस्तु ताशकविसमय वि्लि ड् घन प्र्यो जना नु संधा न - व्यग्रतया मुख्यार्थविच्छित्तिर्दूपकतावीजम्। अत एवानुकरणे दोषस्वाभावः । यमकादाव- प्यदोपस्वम्। अन्यत्राप्रयुज्यमानस्यापि तदर्थ कविभिः प्रयोगस्य दर्शनेन व्यग्रताभावा- दिति। असमर्थमित्यल्पारथे नञ्। तेन यत्तदर्य परिपठितमपि प्रकृतस्थले विवक्षितार्थसामर्थ्यर- हितमित्यर्थः । समर्थस्यैवासामर्थ्य विरुद्धमिति चेत्। न। उपसंदानोपजीविस्वात्सामर्थ्यस्य । पदोपादानस्य कव्यशत्तयुन्नायकतया सहृदयश्रोतुरुद्वेगो दूपकतावीजमिति तत्त्वमें। अन्ये तु आशीरर्थ एवास्य नियमादर्थान्तरानुपस्थितिरेवेत्याहुः। तथा। प्रयुज्यमानतावच्छेदकरू. पेण। न प्रयुक्त्तं कविसंप्रदायनिषिद्धप्रयोगवत्। तेनैतसकविप्रयु क्तत्वेन नाप्रयु क्तत्वासिद्धिः । नाप्यसमयें हन्त्यादावतिव्याप्तिः । तेषां पद्धतीत्यादौ प्रयोगानुमत्या सामान्यतो निषेधाभा- वात्। नापि नपुंसकत्वेनाप्रयुक्ते घटादौ च्युतसंकृत्यादौ चातिव्याप्तिः। तेषामनुशासनसि- द्धस्वाभावात् । कविभिरिति व्याकरणस्याप्युपलक्षणम्। तेन व्याकरणनिषिद्धस्य घृधातार्घृ- तघर्मवृणाम्योऽन्यत्र प्रयोगस्य वचेश्रान्तौ प्रयोगस्य न संग्रहः । एवं च लडहादीनां प्राकृ- तादिशव्दानां संस्कृतकाव्यनिवशेऽयमेव दोष इति वोध्यम्। यथाऽयमिति। दारुणा- चारः । क्रूरकर्मा। पदार्थोपस्थितिविलम्ब इति। तद्वीजं स्वप्रयुक्तरवेन शक्तिस्मरणविलम्व इत्याहुः । मुख्यार्थविच्छित्तिः । तत्मतीतावत्यन्तविलम्बः ।

१ क. इत्याम्रा २ क, यदर्थ। 3 क. भिर्थन्न प्र Y क. ल्पार्थन० ५ ग, त्वम्। यतु आत्मनपदिगणपाठदेवाSSतमनेपदे सिद्धे पुनस्तदविधानं नियमाय। नियमश्चाशीरर्थ आत्मनेपदमेव न एास्पैपशमेस्यकार:। एवं चार्यान्तरऽनियम इति चिन्तमदमिति। तन्न। महाभाष्यरिगरन्य- निरंधाव् थ्ष

[ ७ स० उल्लास: ] काव्यप्रकाशः । २५१ सीर्थान्तरेषु स्रानेन समुपार्जितसंत्कृतिः। सुरस्रोतस्विनीमेष हृन्ति संपति सादरम् ॥ १४५॥ अत्र हन्तीति गमनार्थम्॥ निहृतार्थं (यदुभयार्थमप्रसिद्धेऽर्थे प्रयुक्तम्), यथा,

मुग्धा साध्वसतरला विलोक्य परिरैभ्य चुम्बिता सहसा ॥१४६ ॥

यथा हनघातोः पद्धतिजघनजङ्घादिषु पदादिपदोपसंदानेन मार्गाद्यथोंपसंदानेन वा गतौ सामर्थ्यम्, न पृनरविशिष्टस्य। यथा-तीर्थांन्तरे०। अस्यार्थानुपस्थितिर्दूषकतावीजमिति निस्यता। निहतार्थ निहतः प्रसिद्धेनार्थेनाप्रसिद्धतया व्यवहितो विवक्षितोऽयों यस्य तत्। गूढे ऽप्यर्थे कचिस्प्रयोगान्नाप्रयुक्तसंकरः । उदाहरणम् -- यावक० ।

न पुनरविशिष्टस्येति। एवं धोपसंदानं विनाऽनुशिष्टार्थावोधकत्वमसमर्थत्वम्। तीर्थेति। 1 सस्कृतिः सम्फलजनकं पुण्यम् । सुरस्रोतस्विनीम् । गंगाम् । सुरेत्यादिना Sवश्यगम्यत्वम्। हन्ति। गच्छति। अस्यार्थानुपस्थितिरिति। अत एव न निहतार्थसंकरः । तत्र विलम्बेन प्रकृतार्थोपस्थितेः। नाप्यवाचकसंकरः । तस्योपसंदानेनाप्यबोधकत्वात्। अस्य नित्यदोषस्वं चिन्त्यम्। यस्योपसंदानं विनाऽपि गमनार्थबोधस्तं प्रत्यदोषत्वादित्येके । तस्यापि प्रसिद्धपरित्यागेनेदशप्रयोगे प्रयोजनानुसंधानन्यग्रत्वाद्विलम्ब एव दुष्टिबाजमिति तत्त्वम्। अत्र हन्तेः पदैकदेशत्वेऽपि प्रकृतिगतत्वास्पद्दोपता वोध्या। प्रसिद्द्ेनेति। अवि वक्षितेनेति शेषः । अविवक्षितप्रसिद्धार्थप्रत्ययव्यवधानेन विवक्षिताप्रसिद्धार्थवोधकत्वमिति

स्प्रागप्रसिद्धार्थप्रतिपत्तौ नायं दोप इति तृतीयान्तम् । प्रसिद्धिश्र भूरिप्रयोगाहितपटुतरसं- स्कौरविषयत्वम्। तेन हि तस्य द्रुतमुपस्थित्या तदितरतिरोधानम्। एवं च योगमात्राश्रयेण कमुदादौ प्रयुक्ते पङ्कजपदेSयमेव दोषः । रूढ्यर्थस्य द्वृतमुपस्थितेः । लक्षणया प्रयुक्त्ते स्वसति प्रयोजने नेयार्थत्वं दोपः । सति स्वदोष एवेति दिक्। यावकेति। यावकोऽछ- ककः । तद्रसार्द्रपाद्कृतप्हारेण शोणिता आरक्तीकृताः कचा यस्य तादृशेन द्यितेन रुधिरभ्रमात्साध्वसेन भयेन तरला व्याकुलाडत एव मुग्धा विलोक्येयं साध्वसवतीति ज्ञास्वा, सहसा तत्क्षणम्। विलम्बे नायिकाया भ्रमोच्छेद्संभवात्। सहसाऽप्रसाधैवेत्यर्थ इस्यन्ये।

१ क सत्कियः । २ क. परिचाय। ३ ग, सारः । तेन।

२५२ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [७स० उल्लास:]

अन्र शोणितशध्दस्य रुधिरलक्षणेनार्थेनोज्जवलीकृतत्वरूपोरऽर्थो व्यव- घीयते। अनुचितार्थ यथा, तपस्विभिर्या सुचिरेण लभ्यते भयत्नतः सन्निभिरिष्यते च या। प्रयान्ति तामाशु गतिं यशस्विनो रणाश्वमेधे पशुतामुपागता:।।१४७।। अत्र पशुपदं कातरतामभिव्यनक्तीत्यनुचितार्थम्। निरर्थकं पादपूरणमात्रपयोजनं चादिपदम्। यथा, अत्र शोणितपदम् । अस्य रुधिरे प्रसिद्धिः । अप्रसिद्धिस्तृज्ज्वली कृतत्व रूपे विवक्षितायें। दृषकतावीजं प्रसिद्धस्यैव द्वागुपस्थित्या विवक्षितस्य विलम्वोपस्थितिः । अतो यमकादाव- दांषत्वम। तत्रोपस्थितिविलम्वस्यापि सहृदयसंमतत्वेनाविलम्बानुद्देश्यत्वात्। अनुचितार्थमनुचितो विवक्षितार्थतिरस्कारकोऽ्यों यस्य तत्। यथा-तपस्वि० । अत्र शौयें प्रतिपाद्ये पदान्तरानपेक्षमेव पशुपदं कातरतामभिव्यनक्तितदर्थे तस्या दर्शनात्। विरुद्धमतिकृतु पदान्तरसापेक्षं तथेति तस्मान्ेदः । दूपकतावीजं च विवक्षितति- रस्कारकार्थोपस्थितिः । अतोऽस्य नित्यदोपत्वम् । निरर्थकमविवक्षितार्थकम्। वृत्तनिर्वाहमात्रप्रयोजनकमिति यावत्। अत एव वाक्यालं 1 कारभूतं यमकादिनिर्वाहकं च खल्वादिपदमदुष्टम्। तच्च निपातरूपं चादिपद वहुवचनादि (गीतिश्छन्दः)। उज्ज्वली कृतत्वेति । शोणितशब्दो नानार्थः । यद्वा शोणशब्दा- स्करोतिण्यन्तात् क उज्ज्वलीकृतत्वरूपार्थवोधो विलम्बेन। रूढ्या रुधिरस्यैव बोधात्। विलम्ब्येति। द्राग्रुधिरोपस्थितौ तदन्वयानुपपत्तिप्रतिसंधानपूर्विका प्रकृतार्थोपस्थितिरिति विलम्व इति भाव: । तिरस्कारकः। तिरस्कारकधर्मव्यञ्जकः । तपस्विभिरिति। या सुचिरेणेत्यनेन तैरपि यों क्वेशलम्येति सूचितम्। सत्रिभिः । याज्ञिकैः। यत्नत इष्यते। न तु प्राप्यते। पशुतां वध्यतां प्राप्ता इत्यर्थः ।[ वंशस्थं वृत्तम्]। पदान्तरानपेक्षमिति। प्रकृते तदन्वितार्थबोधकपदान्तराभावादिति भावः । तदर्थे। पशपदार्थे । तस्याः। कात- रतायाः । अस्य नित्यदोपत्वं चिन्त्यम्। तदर्येSगृहीतकातरत्वस्य तत्तिरस्कारकोपस्थित्यभावा- दित्याङ्कुः। वृत्तनिर्वाहेति। वृत्तन्यूनतापरिहारेत्यर्थः। मात्रपदेन समुच्चयार्थकचादिन्युदासः । प्रयोजनकमिति' । 'च ह वै पादपूरणे' इत्यादिना तत्प्रयोजनकत्वेनोक्तमित्यर्थः । अत एव नाधिकपदत्वेन संकरः । तैदर्थस्याविवक्षितत्वेऽपि निप्प्रयोजनत्वात्। बहुव- चनादीति। तच्च पदैकदेशदोषनिरूपण उदाहरिप्यते दृशामिति। ननु तन्न पूरणमात्रा- १ क.तह । ग. तरूपारधो०१२क.ग. कंपू। ३ क. विलम्व्यति उदद्योतसंमतः पाठः। ग, याल ।५ग। अत। ६ ग, तस्प निष्प्रयोजनविषयत्वात्।

[७स० उल्लासः] काव्यप्रकाश: । २५३ उत्फुल्लकमल केसरपरागगौरययुते मम हि गौरि। अभिवाञ्छितं प्रसिध्यतु भगवति युष्मत्पसादेन ॥। १४८॥ अत्र हिशब्दः। अवाचकं यथा, अवन्ध्यकोपस्य विहन्तुरापदां मवन्ति वश्याः स्वयमेव देहिनः। च। उदाहरणम्-उत्फुलल० । अत्र हिपदम्। अर्थस्याविवक्षितत्वात्। दूषकताबीजं स्वस्य चिन्त्यताम्। तद्धि न तावदर्थानुपस्थितिः । पदान्तररेव यावदभिधेयोपस्थापनात्। न चैवमवाचकादौ। तत्र तद- भिधेयस्य वाक्यार्थघटकस्य पदान्तरैरनुपस्थापनात् । नापि प्रतिकूलवर्णवद्रसविरोधिता । चादीनां सार्थकत्वस्थलेऽपि रसविरोधित्वप्रसङ्गात्स्वरूपस्य ताद्रृप्यादिति । उच्यते-निर- र्थकं प्रयुज्जानस्य वचसि सहृदयानां वैमुख्यं दूपकतावीजम्। प्रयोजनानुसंधानव्यग्रता वा। अवाचकं विवक्षितघर्मविशिष्टस्य विवक्षितघर्मिणः क्वापि न वाचकं यत्तदित्यर्थः । अत एवासमर्थान्ेदः । तस्य कचिच्छक्तिस्वीकारात्। एतादृशविशिष्टविरहश्च क्वचिद्धर्मिणि शक्तावपि विवक्षिते प्रकारे शक्तिविरहात्। क्वचित्प्रकारे शक्तावपि धर्मिणि शक्तिविरहात्। क्कचित्प्रकारधर्मिणोरुभयोरपि शक्त्यभावात्। तत्राऽड्द्यं द्विघा-अपेकक्षितयोगमनपेक्षितयोगं . च। तयोरादं यथा-अवन्ध्य० । र्थम्। अपि तु संवन्धार्थकमपीति चेन्न । दृशोरिति द्विवचनेनापि संबन्धप्रतीतिसंभवादि- त्याहु:। केचित्तु सप्रयोजनत्वे सति प्रकृताथोंपकारकार्थमात्रकोन्यत्वं विवक्षितम्। तद्धि निरर्थकानुपयुक्तार्यसाधारणमित्याहुः । उत्फुल्लेति। (नागानन्दे प्रथमाङ्के मलयवत्या नायिकाया गौरीप्रार्थनरूपं गानमिदम्) । विकसितकमलकेसरेसंलग्नो यः परागस्तद्वद्गौ- रद्युते। अत्रेदं विशेपणमपुष्टम्। भगवति सकलैश्वर्यसंपन्ने। तेनाभिवाब्छितदानसाम्थ्य ध्वन्यते। अत्र हि प्रेति निरर्थकम्। प्रेति प्रसिद्धिरूपार्थान्तरोपस्थापकं च । युष्म- दिति विरुद्धम् । पूर्वमेकत्वविशिष्टायाः संवोध्यत्वात् । (आर्या छन्दः) अर्थस्येति। अत्र हिर्न हेतुत्वे। अनन्वयात्। नाप्यवधारणे । स्तोतव्यापकर्षापत्तेः । न च क्रिया- न्वयि तत्। लोटा निर्देश्येSवधारणायोगादित्याहुः। हे: पदान्तरसापेक्षत्वनियमेन पदत्वा- भावात्कथं पद्दोपत्वमिति चेद्विभक्त्याद्यन्यस्यैवात्र पदत्वेन ग्रहणाददोपः । प्रेत्यप्यत्र निर- र्थंकम्। तदर्थविवक्षायां तु प्रसिद्धिलामेनावाचकम्। एवं विनश्यतीत्यादौ वीत्यादिकमप्य- नर्थकमिति दिकू। व्यग्रता वेति। तस्यां च वाक्यार्थवोधे विलम्वः स्यादिति भावः । अवन्ध्येति। (किरातकाव्ये प्रथमसगें) दुरयोधननिग्रहाय युधिष्ठिरमुद्वोधयन्त्या द्रौपद्या इयमुक्तिः । सफलकोपस्येत्यर्थः । तेन शूरस्येति फलितम्। आपदां दारिद्यरुपाणां विहन्तुः । तेन दातृरित्यर्थः । स्वयमेव। विनैव व्यापारम्। देहिनः । शत्रुमित्र- १ क. काव्यत्वं । २ ग. ·रल।

२५४ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [७ स० उल्लास: ]

अमर्षशून्येन जनस्य जन्तुना न जातहार्वेन चे विद्विपादरः॥ १४९॥ अन्र जन्तुपद्मदातर्यर्थे विवक्षितम, तत्रं च नाभिधायकम्। यथा घा, हा धिक्सा किल तामसी शशिमुखी हटा मया यत्र सा तद्विच्छेदरुजान्धकारितमिदं दग्धं दिनं कल्पितम्। किं कुर्मः कुशले सदैव विधुरो धाता न चेत्तत्करथं ताहग्यामवतीमयो मवति मे नो जीवलोकोडधुना ॥१५०॥

अत्र पूर्वीर्षे दारिद्रयरूपापद्विघातकतया दातृत्वं विवक्षितमिति द्वितीयार्धे तद्वैपरीत्य- प्रदर्शकं जन्तुपदमदातरि प्रयुक्तम्। तत्र च जायत इति योगमपेक्ष्य सस्य शर्क्तेस्वेऽपि न विवक्षितया अदातृतया प्रकारेण सेत्यवाचकम्। अनपेक्षितयोगं यथा-हा धिक्सा०।

रूपाः। तादृशस्यैव भयलोभाक्रान्तत्वात्। देहिन उपचययुता अपि वश्या भवन्ति कि पुनर्व- कव्यमितर इति सूचयिंतुं वा तथोक्तं न तु शरीरिण इति। तव व्यतिरेकमुखेनार्थन्तरन्यास :- यतः । अमर्पशून्येन । अवन्ध्यामर्पशून्येन भवादृशा । विद्विषा। विशिष्टद्वेषं कुर्वताऽपि न दरो मयमित्यर्थः । जातहार्देन । जातस्नेहेनापि। जन्तुना । अदात्राSSदरोऽपि न । जनस्यापि दरादरौ न, किं पुनर्वक्तव्यं देहिन इति सूचयितुं भग्नप्रक्रममपि जनपद मुपात्तम् । तत्र भयादरयोरभावकथनेन भङ्गयन्तरेणावश्यत्वाभाव एवोक्त इति बोध्यम्। (वंशस्थं वृत्तम्) । तस्य शक्तिमत्वेऽपीति। तदर्थनिरूपितशक्तिमत्त्वेऽपीत्यर्थः । अवाचकमिति। योजनाद्यभावान्न तदर्थलक्षकमपीति भावः । अत एव रामोऽस्मीत्यादौ न दोषः । विवक्षि- तसकलदुःखभाजनत्वादिना विवल्षितधर्मिणि लक्षणाङ्गीकारात्। लक्षणे वाचकावं शक्तिल- क्षणान्यतरसंवन्धेन वांधकत्वं विवक्षितम्। रामोSसावित्यादौ लक्षणाद्यनवतारकाले दुष्टत्व- मिष्टमेव। एवं जन्तुपदमपि सर्वप्रकारानुपास्यत्वादिप्रतीतिरूपप्रयोजनानुसंधानेनादातृत्वादिला- क्षणिकं यदि, तदा तदप्यदृष्टमवेत्याह्ुः । हा धिगिति। रात्रौ स्वप्न उर्वशी दृष्ट्वतः पुरूखवस उत्तिरियम्। निवंदातिशयसूचकं हा धिगिति । अत्र हेतुः । यत्र रात्रौ साS- निर्वचनीयरमणीयगुणा शश्येव मुखं यस्या ईदशी दष्टा सा किल तामसी तमोयुक्ता कल्पितति लिङ्गविपणिणामेन,संत्न्धः। धत्रेति विभक्तिविपरिणामेन । किलेत्यरुचौ। शश्रिनः समुद्धवे पद़ार्थदर्शनयोग्यतायां च तमोव्यवहारस्यायोग्यत्वात्। एवं तद्विक्षेषरुजा व्याधि- ना ऽन्धकारितं निशयाग्रा कम्। अत एव दग्घम्। दृःखदत्वान्निन्ध्यमिदमनुभूयमानं दिनं प्रका-

१ क, र, र । २ ग, त्र न।°1 क. द्विश्रेपरजोऽन्ध। ४ शक्िम्त्वपीत यद्योतसम्मतः पाठः । ५ क. रेण व०।

[७ स० उल्लास: ] काव्यप्रकाश: । २५५

अन्र दिनमिति प्रकाशमय मित्यंर्थेऽवाचकम्। यच्चोपसर्गसंसर्गादर्थान्तरगतम्, यथा, जङघाकाण्डोरुनालो नखकिरणलसत्केसरालीकराल: प्रत्यग्रालक्तकाभाप्रसरकिसलयो मञ्जुमञ्जीरभृङ्ग:। भर्तुर्नत्तानुकारे जयति निजतनुस्वच्छलावण्यवापी- संभूताम्भोजशोभां विद्धदृभिनवो दण्डपादो भवान्या:।।१५१।। अत्र दिनपदुं प्रकाशमयमित्यर्थे विवक्षितम्। तामसीत्यनेन लब्घस्य तमोमयत्वस्य वैप- रीत्याभिधानायोपादानात्। तत्र च धर्मिणि योगमनपेक्ष्यैव रूढया दिनत्वेन शक्तम्, न पुनः प्रकाशमयत्वेनेत्यवाचकम्। द्वितीयं यथा- जलं जलघरे क्षारमयं वर्षति वारिदः । इदं वृंहितमश्चानां ककुद्मानेष हेपते । अत्र जलघरशब्दस्य जैलधारकत्वे प्रकारे सामर्थ्येऽपि न समुद्रे धर्मिणि सामर्थ्यम्। यद्यपि योगशक्तिस्तन्राप्यस्त्येव तथाऽपि रूढया प्रतिबन्धादनस्तिकल्पेव । तृतीयं तूपसर्गसंसर्गादर्थान्तरगतमन्यथा च। तयोरादं यथा-जड्घाकाण्डो०। शमयं कल्पितमित्यप्यनुचितम्। विपयाग्राहकस्य तथात्वायोगात् । ईदृशानुचितकारिणि कि कुर्म इति साकृतोक्तिः। धाता कुशले इष्टे सदैव विधुरः प्रतिकूलः। तत्रोपपत्तिमाह- -4 चैद्यदि। न विधुर इत्यनुषज्यते । तत्तदा जीवलोको जीवनाखिलकालः । में मम तादक्त्तनायिकादर्शनजनकयामिनीमयः कर्थ न भवति। (शार्दूलविकीडितं छन्दः)। दिनमिति पाठे दिनपद्मित्यर्थः । दिनावं रव्यवच्छिन्नकालत्वम्। रूढया। मेघविष- यया। (जलमिति। अयं वारिदो मेवो जलधरे समुद्रे क्षारं जलं वर्षतत। अश्वानामिदं वृंहितं शब्द एप ककुद्ान्वृषभो हेपते शब्दं करोति। अत्र 'जलधरः वृंहितं हेषते' इस्येतेऽवाचकाः ।) तृतीयं त्विति। तृतीयभेदरूपमवाचकं पदमित्यर्थः । अर्थान्तर- गतम्। अर्थान्तरवाचकम्। जङ्न्घाकाण्डेति। (वाणभट्टकृते चण्डीशतके पद्यमिदम्) जङ्घाकाण्डमेवारुर्महान्नालो यक्ष्य। जङ्घाकाण्डम्, ऊरू च नालो यत्रेति वा। नखकिरणा एव लसन्ति केसराणि तेषामाल्या पडक्त्या करालो नतोन्नतः प्रत्यग्रस्य नूतनस्य तत्कालदत्तस्या- लक्तकस्याSSभायाः प्रसरा एव किसलयानि यस्य। मब्जुमञ्जीरः पादभूपणमेव भृङ्गो यस्य । भर्तुः शिवस्य नृत्तस्यानटकारे। 'पदार्थाभिनयो नृत्यं नृत्तं ताललयाश्रितम्'। स्वतन्रूपस्वच्छलावण्यवार्पाजन्यकमलशोभाम्। जलस्थानीयं लावण्यम्। अत एवाग्रेड- म्भोजेत्युक्तिः । विद्धत्। विशेषण धारयत्। अभिनव इदं प्रथमतया नृत्यप्रवृत्तो दण्डपादः । 'प्रसह्योर्ध्वीकृतः पादो दण्डपादोभिधीयते' १ क. ग. ल्न्नार्ये । २ क. गतं तदप्यवाचकम्। ३ क.जलाधा।

२५६ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [ ७स० उललास: ]

अत्र दृधदित्यर्थे विदधदिति। त्रिधेति वीडाजुगुप्सामङ्गलव्यअ्जकत्वात् । यथा, साधनं सुमहद्यस्य यन्नान्यस्य विलोक्यते। अत्र विद्धातिर्घारणे प्रयुक्तो न च धारणे धारणत्वे वा समर्थ: । विसंसैगेंण करणे नियमितशक्तित्वात्। अन्त्यस्तु वाक्यनिष्ठावाचकतायां 'प्राभ्रभ्राङ्-' इत्यादावुदाहरिप्यते। तदेवं निर्दूपणे प्रकाशे यत् 'असमर्थे धर्मधर्मिणोर्द्वयोरपि शक्तिविरहः । अवाचके तु धर्ममात्रे सः । विद्धदित्युदाहरणं त्ववाचकप्रकरणमध्येऽसमर्थस्यैव' इति प्रलपितं तद्वाक्यावाचकत्वोदाहर- णानवलोकननिवन्धनं संदर्भविरुद्धं चेत्यनादेयम्। दूपकतावीजं तु विवक्षितार्थानुपस्थितिरिति नित्य एवायम् । त्रिधाऽ्लीलमिति। अश्रीरस्यास्तीत्य्ये सिध्मादित्वाल्लच्प्त्ययः । कपिलकादित्वाद्रेफस्य लत्वम्। तथा च कान्त्यभाववदिति पर्यवसन्नम् । कान्त्यभावश्चातिप्रसक्त इति व्रीडाजुगु- प्सामङ्गलव्यक्तिहेतुकस्तद्विशेषो वक्तव्यः । न चैतत्रयेऽनतिप्रसक्तमनुगतं रूपमस्तीति ब्रीडादिहेतुकाकान्तिमत्सु नानार्थोऽयम-श्ीलशव्द इत्यर्थः । तच्च प्रत्येकं त्रिविधम् । क्कचिद्विवक्षितस्थैवार्थस्य व्रीडाद्यालम्वनत्वात् । क्वचिद्विर्वेक्षितस्य निर्वाहिणस्तथात्वात्। क्कचित्तादृशार्थस्यानिर्वाहिणोऽपि स्मृतिमात्रहेतुत्वात्। एप त्रिषु क्वर्चित्किंचिदुदाहियते। तत्र व्रीडान्यक्तावर्धान्तरस्य तथाभावो यथा-साधनं०। इति निरुक्तः। जयति सर्वोत्कर्षेण वर्तत इत्यर्थः । (स्त्रग्धरा छन्दः 1) उपमानधर्माम्भोजशोभाया दण्डपाद आरोपान्निदर्शनाऽन्रालंकारः । कविकल्पितोपमाने- नापि वहुश उपमादर्शनात्। तदुपपादकं जङ्घाकाण्डेत्यादि रूपकचतुष्टयमिति वोध्यम्। नियमितशक्तित्वादिति। एतेन धारणं व्यङ्ग्यमिति परास्तम् । अन्वय्यर्था- न्तरं प्रतिपादयत एव पदस्य व्यञ्जकत्वादित्याह्कुः। वाक्यावाचकत्वोदाहरणेति। वाक्यस्यावाचकत्वे यदुदाहरणेत्यर्थः । संकोचादिवोधकनिद्रादिपदं हि तत् । अतिपसक्त इति। ग्राम्यादिप्विति भावः। ब्रीडादिव्यक्तिहेतुकेति। त्रीडाद्यालम्वनािभावादिभूता- सम्याथोपस्थितिद्वारेत्यर्थः । ग्राम्यं च नासम्यार्थबोधकं कि तु स्वत एव शोभारहितमिति न तत्संकरः। केचित्तु ब्रीडादिशव्दस्तद्वेतुपरः। उदाहरणेपु त्रीडाव्यन्जकत्वासंभवात्। वराङ्ग- अपान-वायु-मरणज्ञानेन प्रकृतानद्ुगुणन्नीडादेरुत्पादनात्। व्यक्तिश्च बोधकत्वम्। जुगु- प्साहेत्वभिधायकपर्दते-इत्यादीनां तदव्यञ्जकत्वाच्चेत्याहुः। अविवक्षितस्वेति। अर्थ- स्येत्यनुपज्यते । निर्वाहिण इति। प्रकृतेर्थेऽन्वयिन इत्यर्थः । अर्थान्तरस्येति । निर्वाहिण इति शेपः । साधनमिति। साधनं सैन्यं पुरुपलिङ्गं च। घीः शत्रुपरामव- १क. त्त्नार्थे। २ म. टरुपव्य०। ३ क. स्वसंसर्गेण।४क. 'क्षितार्यंस्यार्थान्तरस्य । ५ ग. तः न्वियिन दत्र्थः । साधनमिति। सन्यं।

[७स० उछास: ] काव्यप्रकाश: । २५७

तस्य धीशालिन: कोऽन्य: सहेतारालितां युवम् ॥१५२॥

कश्चित्केसरवूषितेक्षण इव व्यामील्य नेत्रे स्थितः । मुग्धा कुड्मलिताननेन ददती वायं स्थिता तस्ये सा भ्रान्त्या धूर्ततयाऽथवा नतिमृते तेनानिशं चुम्बिता ॥१५३॥ मृदुपवनविभिन्नो मत्मिरियाया विनाशा- दूघनरुचिरकलापो निःसपलीऽय्य जातः। रतिविंगलितबन्धे केशपाश सुकेश्या: सति कुसुमसनाथे कं हरेदेष बहीं॥ १५४॥ एषु साधन-वायु-विनाशशब्दा ब्ीडादिव्यक्जकाः ॥

अत्र सैन्यार्थकस्य साधनशब्दस्य पुंव्यञ्जनमर्थान्तरम्। जुगुप्साव्यक्तौ तेथाभूतार्थस्मृतिमात्रहेतुत्वं यथा-लीला०। अत्र वायुशब्दोऽपानवायुं स्मारयति। न तु तदर्थतया वाक्यमुपपद्ेत। अमङ्गलव्यक्तो विवक्षितस्यैवार्थस्य तथास्वं यथा-मृदुपव०। अत्र विनाशशब्दस्य विवक्षित एवार्थोडमङ्गलः ।

नयादिविषया, सुरतविशेपविषया च । अरालिताम् । शत्रुदर्शने कोपावेशाद्वक्रितां, कामिनीदर्शने मन्मथपीडासहतया वकरितां चे। अन्या। सेना, नायिका च । पुंत्यअ्- नमिति। इदं च निर्वाहि। लीलेति। (अमरुशतके पद्यमिदम्)। अन्येदयितया निःशङ्कं दष्टोऽधरो यस्य। निःशङ्कमित्यतिस्पष्टतां न्रणस्य ध्वनयति। लीलातामरसेनाSऽहतो5- र्यात्स्ववनितया। इवेन मीलनस्य कपटकृतत्वम्। ततो भ्रान्त्या तदीयधूर्तत्वानभिज्ञतया अत एव मुग्धा वायुं ददती स्थिता। अथानन्तरं तेने भ्रान्त्या धूर्ततया वा नतिमृते नति विना अनिशं निरन्तरं बहुकालमिति यावच्चुम्विता च। वाशब्दध्ार्थे। तेनाS5लिङ्गनसंग्रहः। ऋतेयोगेऽन्येष्वपीति द्वितीया। यद्वा भ्रान्त्या चुम्विता अस्याः कोपोऽपगत इति भ्रान्तिः । घूर्तता तु कोपानपगमेऽप्येनां चुम्वेयमिति। यद्वा नायिकाभ्रान्स्याऽय वा स्वस्य घूर्ततयेत्यन्वयः । यद्यप्युभयोरपि प्रयोजकत्वाद्वाशब्द्ोऽनुचितस्तथाऽप्यन्यतरस्य प्राधान्यविवक्षया तदुपपत्तिः । सुग्धा सुन्दरी मूढा वा। [ शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ] । मृदुपवनेति। विक्रमोर्वशीये विरहिणः पुरूरवस उक्तिरियम् । विभिन्नः

१ क. न्यदयिता° २ क. तत्र । ३ ग, 'तोस्य जा"। र ग,विलुलित° ।५ क. गया। ६ ग. य। पुंद्य। ७ ग. नयस्य द०।८ क. र्थादूनि"। ९ग, 'न घुर्ततत्रा नति"। ३३

२५८ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [जस० उललास: ]

संदिग्धं यथा- आलिङ्गितस्तत्रभवान्संपराये जयश्रिया। आशी:परम्परां वन्यां कर्णे कृत्वा कृपां कुरु॥१५५॥ एवं त्रिषु भिन्नभिन्नप्रकारोदाहरणेन प्रत्येकं त्रिप्रकारकत्वमूहनीयम्। न्यायसाम्यात् । दृषकतावीजं स्वनुभवसिद्धरसापकर्षकतादृशार्थोपस्थितिः। नीरसे तु चमस्कारापकर्षकत्वं तस्याः । अथ वा तादृशाथोंपस्थित्या श्रातुर्वैमृख्यं तद्वीजम्। अतः शमकथायाँ दोषस्वाभावः । तादृशोपस्थितेः शमपोषकत्वात्। भाव्यमङ्गलादिसूचने कामशास्त्रस्थितौ च न दोषत्वम्। चैमुर्याभावात्। शिवलिङ्गभगिनीव्रह्माण्डादिशव्देषु तु समुन्नीतगुप्तलक्षितेप्वसम्यार्था- नुपस्थिते: । - आलिद्गित० । संयोगध्वंसवान्। ईपत्वलाभाय मृद्विति। घनो निविडो रुचिरः सुन्दरः कलापो मयूर- पिच्छम् । सपत्नः शत्रुः। अद्य प्रियारहिते जगति। विगलितेत्युक्कं न तु विभिन्न इति। तेन रामणीयकतातिशयः । कलापापेक्षया व्यतिरेकश्च । हरेत् । अनुरज्जयेत्। चन्द्रकसाम्याय कुसुमसनाथतोक्तिः । वर्ह इत्यपपाठः । 'पिच्छवहे नपुंसके ' इत्यमरात्। पौनर्कत्या- पाताच्च। तरमाद्वर्हीति पाठः । यद्यपि कलोपशव्दो मयूरपिच्छे शक्तस्तथा च वर्हीत्यपृष्ट, तथाऽपि 'कलापो भूषणे वहें' इति कोशाद्भूषणवाचिग्रहणं मा भूदिति तदुक्तिः । (मालिनी उन्दः) वैमुख्यमिति। असभ्यार्थोपस्थितिर्हिं श्रोत्रियसमूहे चण्डालागमनमिव वैरस्यमा- पाद्यर्ताति भावः। ब्रह्माण्डादीति। आदिना सुभगापरिग्रहः। समुन्नीतेत्यादि। अविनीतानादिप्रयोगयोगित्वे सति भगवदादिसंत्रन्धित्वं समुन्नीतत्वम् । इदमेव संवीतमित्यु- च्यते। शिवलिङ्गशब्दस्य जगदन्तर्यामिभगवति प्रसिद्धेव्रींडाजनकार्थाप्रतीतिरेव। तत्त्वे सति रूळ्यर्थातिरिक्ताश्षीलार्थस्य योगेनोपस्थापकत्वं गुप्तत्त्वम् । अत्र हि रूढ्यर्थस्य झटित्युप्थित्या तद्भावनया योगार्थस्य तिरोधानम्। यथा भगिनीत्यत्र । ग्राम्यस्मृतिजनकैः कदेशवस्वं लक्षितत्वम्। व्रह्माण्डादिपदं हि समुदायरूढ्या झटिति सभ्यमर्थमेवोपस्थापयति न त्ववथवेनासम्यमिति न दोषः । असभ्यार्थानुपस्थितेरिति। एवं च तेष्वपि नायं दोष इति भावः। स्वरूपद्वयसंदेहेति। वाक्यदोपे सुरालयोल्ासेत्यादौ मार्गणभूतिपदयो- स्वरूपनिश्वयेत्रपि संदिग्धत्वेन तदव्याप्तेश्चिन्त्यमिदम्। तस्मात्तात्पर्यसंदेहविषयी भूतार्थद्वयोप- स्थापकं संदिग्धमिति वक्तुमुचितम्। आलिद्गित इति। अनेनानायासजयं सूचयति। संपराये। युद्धे। (जयश्रिया आलिङ्गितस्तत्रभवान्पूज्यस्त्वमाशी:परम्परामाशीर्वादप- १क स्वान : क 'लापो मयू ३ ग, पुस्तकें अिगीतेति पाठ,।४ ग. पुस्तकं ममाप्म्'

[७ स० उल्लास: ] काव्यप्रकाश:। 243

अत्र वन्धां किं हठहतमहिलायाम, किंवा नमस्यामिति संदेहः। अपतीतं (यत्केवले शास्त्रे प्रसिद्धम्)। यथा, सम्यग्ज्ञानमहाज्योतिर्दलिताशयताजुष:। विधीयमानमप्येतन्न भवेत्कर्म बैन्धनम् ॥ १५६॥ अन्राSSशयशब्दो वासनापेंर्यायो योगशास्त्रादावेव प्रेसिद्ध:। ग्राम्यं (यत्केवले लोके स्थितम्)। यथा, अन्न वन्धामिति पदं बन्दीशब्दे सप्तम्यन्तं वन्दाशब्दे द्वितीयान्तं वेति संदेहः । प्रथमे हठगृहीतमहिलायां कृपां कुर्विति, द्वितीये नमस्यामाशीःपरम्परामित्यर्थोपपत्ती साधकवा- धकप्रमाणाभावात्। दूकतावीजमुद्देश्यनिश्चयाभावः। अतो यत्र संदेह एवोद्देश्यस्तत्र, यत्र च वाच्यादिमहिस्तरा प्रकरणादिवशेन वा निश्चयस्तत्र चादोपत्वम्। अप्रतीतमिति मतोऽल्पार्थतया शव्दानुशासनातिरिक्तशास्त्रमात्रप्रसिद्धमित्यर्थः । अत एवाप्रयुक्ताज्ेदः । तस्यान्यत्रापि प्रसिद्धेः । उदाहरणम्-सम्यग्ज्ञान० । अत्राSSशयशब्दो मिथ्याज्ञानजन्यवासनार्थः । स चैवं योगशास्त्र एव प्रपिद्धः । एवं शास्त्रान्तरप्रसिद्धमप्यूह्यम् । दूपकतातीजं तच्छास्त्रानभिज्ञस्यार्थानुपस्थितिः । अत एव यत्र तच्छास्त्रभिज्ञ एव प्रतिपाद्यः स्वयमेव वा परामर्शस्तत्र न दोपरवम्। प्रत्युत व्युस्प- त्तिसूचकतया गुणत्वम्। ग्राम्यं 'ग्रामे केवले लोके प्रसिद्धं न तु शास्त्रपि 1 अत एवाप्रयुक्तालेदः' इस्येके। अपरे तु 'देश्यमनेन संगृह्यते। कटिशब्दादयस्तु नोदाहर्तव्याः । कि तु गल्भल्लादयः' इत्याङ्क: । तदुभयमप्यसत्। कटिशव्दस्य शास्त्रेऽपि प्रमिद्धस्य व्युत्पन्नस्य चोदाहरणतवेन रम्परां [अर्थाज्जितशत्रुप्रयुक्तां] कर्णे कृत्वाऽडकर्ण्य कृपां कुरु) । संशयः । वक्तृतात्पर्यसंशयो ववयोरभेद्बुद्धिमूलकः । वन्द्यामित्यानुपूर्व्या उभयसाधारणरवेन विनि- गमनाविरहादर्थद्वयस्मृतौ वक्तृतात्पर्यसंशय इति भावः । अत एव विधौ वक्र इत्यादौ श्ेषेऽ- र्यद्धयोपस्थितिः । हठगृहीतेति । वलात्कारेण स्वपत्नीकृतत्यर्थः । शब्दानुशासनेति। व्याकरणकोशादिसकलेत्यर्थः । तेन व्याकरणमात्रप्रसिद्धटिघुभादिसंग्रहः । शास्त्रमात्रेति। न तु लोककाव्यादीत्यर्थः । अन्यत्ापि । शव्दानशासने लोके च। सम्यगिति । सम्यग्ज्ञानं तत्त्वज्ञानं तदेव महज्योतिः सकलाज्ञाननिवारकत्वान्मोक्षजनकत्वाच्च। आशयो मिथ्याज्ञानननितः संस्कारविशेषः स गलितो यस्य तत्तासविनः । तादृशस्यैतद्विहि- तनिपिद्धं कर्म विधीयमानमपि क्रियमाणमपि न वन्धनं बन्धजनकं संसारप्रयोजकमित्यर्थः । तच्छास्त्रानभिज्ञस्येति । असमर्थात्तु सर्वेंषाँ तदनुपस्थितिरिति ततो भेद इति.

१ क. कि न° २ ग, 'तिगलि । ३ ग, बन्धकम् । * क. परपर्या५ क ग. प्रयुकः। ६ क्. 'म्यं केव। ७ संशय इति पाठ उद्योतसंमतः ।८क. व प०।

२६० प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [७ स० उड्डासः ]

राकाविभावरीकान्तसंक्रान्तद्युति ते मुखम्। तपनीयशिलाशोभा कटिश्र हरते मनः॥१५७॥ अत्र कटिरिति। नेयाथं ("निरुढा लक्षणा: काश्ित्सामर्थ्यादभिधानवत्। क्रियन्ते सैपपितं काश्षित्काश्चिन्नैव त्वशक्तित:" ॥ इति यन्निषिद्दं लाक्षणिकम्)। यथा, शरत्कालसमुल्लासिपूर्णिमाशर्वरीप्रियम्। करोति ते मुखं तैन्वि चपेटापातनातिथिम्॥१५८॥

दर्शितस्वात्। तस्मात्सर्वलोकप्रसिद्धम्। तस्मिन्देशे सर्वेलोंकैर्यदास्यया यद्वस्तु व्यवहियते तदित्यर्थः । तेन देश्यमपि संगृहीतम् । अत एवाये खादनपानगल्लादय उदाहरणीयाः । कलममहिपीदध्यादयश्च प्रत्युदाहर्तव्याः । उदाहरणम्-राका०। अन्र कटिशब्दः । लोकानभिज्ञं प्रति तदर्थानपस्थितिर्दूषकतावीजमिति ऋजवः । वस्तु- तस्तु नागरोपनागरौ विहाय ग्राम्यशब्दप्रयोगाद्वक्तुरवैद्ग्ध्योन्नयनेन श्रोतुर्वैमृर्यं तदित्या- लोच्यते। अत एव विदृषकादावधमे वक्तरि न दोषत्वम्। तस्य तथेवौचित्येन वैरस्याभा- वात्। कटिशब्दे तु ग्राम्यताप्रयोजकं नाश्कीलत्वमिति न तत्संकरः । नेयार्थ नेयोऽ्थों यस्य तत्। नेयत्वं च- निरुढा०। इत्यनेन रूढिप्रयोजनाभ्यां विना या लक्षणा निपिद्धा तद्विषयत्वम् ।. यथा- शरत्काल० ।

भावः । समस्तलोकप्रसिद्धत्वमेव विवृणोति-तस्मिन्देश इति। सर्वैर्विद्ग्धाविदग्धैः । तदिति। तत्पदं तद्वस्तुनि तद्देशीयान्प्रति आ्रम्यमित्यर्थः । राकेति। राका पूर्णचन्द्रा या विभावरी रात्रिस्तत्कान्तश्रन्द्रस्तस्य संक्रान्ता द्युतिर्यत्र तस्मिन्संक्रान्ता द्युतिर्यस्य वा ताद्ृङ्मुखम्। तपनीयं स्वर्णम्। हरतेऽनुरञ्जयति। नागरम्। विद्ग्धमात्रप्रसिद्धम् । उपनागरम्। ग्राम्यकक्षातिकान्तमप्राप्तनागरभावम्। ग्राम्यताप्रयोजकमिति। सामान्ये नपुंसकम्। विदग्धाविद्ग्धप्रसिद्धत्वप्रयुक्तशोभारहितत्वं वैमुख्यप्रयोजकम्। न त्रीडादिव्यस्जकार्थोपस्थापकत्वं तैत्प्रयोजकमिति नाश्ीलेनास्य गतार्थतेति भावः। अभिधा नवत्। शक्तिवत्। सामर्थ्यम् । प्रसिद्धिः। अधुना। प्रयोजनवशात्। शरदिति । मुखं कर्तृ। नपेटा प्रसृतकरतलम् । (ह तन्वि ते मुखं शरत्काले समुल्ासी यः पूर्णिमा-

१ अस्य श्ोकस्य चतर्थचरण एव केवलं क. पुस्तके दृश्यते। २ क चाधुना,। ३ चण्डि ४ क. रसमस्तलो। ५ क, ना सा नि°। ६ क, तड्रीज्मति. ।

[ ७स०उलास: ] काव्यप्रकाशः । २६१.

अत्र चपेटापातनेन निर्जितत्वं लक्ष्यते। अ्थे समासगतमेव दुष्टमिति संबन्धः । अन्यतू केवलं समासगतं च। किषट (येतः अर्थप्रतिपत्तिर्व्यवहिता)। यथा,

सहशं शोमतेऽत्यर्थं भूपाल तव चेहटितम् ॥१५९॥ अन्रात्रिलोचनसंभूतस्य चन्द्रस्य ज्योतिरुद्गमेन भासिभि: कुमुदैरित्यर्थः। अत्र चपेटादिपदं निर्जिततवे लक्षणया प्रयुक्तम्। न च तन्रास्य रूढिर्न वा प्रयोजनम्। मुख्यशब्दार्थातिरेकिणोऽर्थस्याप्रतीतेः । दूषकतावीजं च वृत्त्यभावेनार्थानुपस्थितिरिति नित्योऽयं दोषः । अथ भवेस्क्रिष्टमिस्यादि। क्विष्टादिकं दुष्ट पदं समासगतमेवेत्यभिसंबन्धः। तदयमर्थ :- क्विष्टस्वादिदोषत्रयं पदान्तरसाहित्येनैव संभवति। तथा च यदि तयोः पदयोः समासस्त- दैव समासेनैकपद्यास्पददोपता। असमासे वाक्यदोषत्वमेव। इतरेपां तु समासेऽसमासे च पद- दोषत्वम्। द्वितीयपदनैरपेक्ष्येणैव दुष्टत्वादिति । तत्र क्विष्टमर्थप्रतीतौ केशवत्। यतो विवक्षितस्यान्वितविशेषस्य प्रतिपत्तिर्विलम्बिता तदित्यर्थः । निहतार्थादौ तु पदार्थोंपस्थितिरेव विलम्बितेति ततो भेदः । विलम्बश्राप्रत्यास- तेर्वा, सामान्यशक्तात्प्रकरणाद्यभावे विवक्षितविशेषस्ये द्रागनुपस्थितेर्वा। आद्ये वाक्यमात्र- दोषत्वं 'धम्मिलस्य-' इत्यादौ । अन्त्ये तु पद्दोपत्वमपि। तद्यथा-अत्नि० । अत्रात्रिलोचनसंभुतेत्यादौ सामान्यतो ऽन्वयवोधाविलम्बेऽप्यत्रिलो चनसंभूते त्यादिना चन्द्रा- देर्न द्रागुपस्थितिः । अन्यस्यापि तथाभावान्नियामकस्याभावाच्च। अतः कुमुदैरित्यस्य व्यव- संबन्धी शर्वरीप्रियश्चन्द्रस्तं चपेटा प्रसृतकरतलं तत्पातनस्य प्रहारस्यातिथिं पात्रं करोति। लक्षणया जयतीत्यर्थः । अतिशेत इति भावः । अन्र चपेटादिपद् मिति। चपेटापात- नातिथिपदस्य निर्जितत्वे लक्षणेत्यर्थः। वैयाकरणनय इचाSSलंकारिकैरपि वृत्तावेकार्थीभावाङ्गी- काराच्छक्यसंबन्धरूपा लक्षणा सृपपादेति भावः । मुख्यशब्दार्थेति। मुख्यत्वं च शाव्द्वाक्यार्थान्वयित्वम्। अर्थानुपस्थितिरिति। लक्षणाजन्यवोधे रूढिप्रयोजनान्य- तरज्ञानस्य हेतुत्वेन तदभावात्तदनुपस्थितिरिति भावः । अत एवापयुक्ताद्ेदः। न च निजिंतत्वा- तिशयप्रतिपत्ति: फलम्। उपमानत्वेनोत्तमगुण चन्द्रे न्यूनेन चपेटापातनदानवर्णने वर्ण्यस्यैवा- पकर्ापत्तेः । केशवदिति। आकाङ्क्षासत्तितात्पर्यादिज्ञानरूपकारणविलम्वेन बिलम्बा- त्स्वार्थबोधजनकमित्यर्थः । तदेवाऽऽह-यत इति। अत्रीति। अत्रिर्मुनिस्तल्लोचनसंभूतं ज्योतिश्रन्द्रः। तदुद्यभासीनि कुमुदानि। अत्रेदं किषं चन्द्रादिपदेनैव सिद्धेरपृष्ट च। चेष्टितं यशः । संभूतेत्यादिनेति । आदिना चन्द्रोद्रमभासित्वेन कुमुदानुपस्थितिसंग्रहः । व्यव- १ क. 'य छिट स१ २ ग. यत्रार्थ। ३ क. स्य प्राग°।

२६२ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [७स०उल्लास: ]

अविमृष्टः प्राधान्येनानिर्दिष्टो विधेयांशो यत्र तत्। यथा-

धौतेशाङ्घि प्रसादोपनतजय जगज्जालमिथ्यामहिम्रामू। कैलासोल्लासनेच्छाव्य तिकरपिशुनोत्सर्पिदर्पोद्धुराणां दोष्णां चैषां किमेतत्फलमिह नगरीरक्षणे यत्प्रयासः ॥१६०॥ अत्र मिथ्यामिमत्वं नानुवाद्यम्। अपि तु विधेयम्।

धानेनोपस्थितिः । इदमेव च 'अत्रिदृष्टेः समुद्धतस्योद्दयोतेनावभासिभिः' इति पाठे द्वितीय- प्रभेदे वाक्यदोपोदाहरणं द्रष्टव्यम् । दूपकतावीजं प्रतीतिविलम्वः । प्रहेलिकादौ तु तस्येष्ट- त्वाददोषत्वम्। मत्तोक्त्यादौ तु गुणत्वमपि तदौचित्यात्। 'अविमृष्टविधेयांशम्' अविमृष्टः प्राधान्येनानिर्दिष्टो विधेयांशो यत्र तत्। प्राधान्यं च विधिप्रतीतियोग्यता। सा चानुपसर्जनीभूतत्वे सत्युद्देश्यानन्तर्यम्। अतो 'न्यकारो ह्यर्यमेव' इत्यादौ 'क्षणमप्यमुक्ता-' इत्यादो वा नाव्याप्तिः। प्रथम उक्तरूपप्राधान्याभावेन द्वितीये विधेयस्य प्रसज्यप्रतिषेधस्यानिदेशेन विशिष्टविरहसत्त्वात् । उदाहरणम्-मूर्भामु० । अत्र नगरीरक्षण एव यत्प्रयासस्तन्मूर्धना महिमा मिथ्येति मिथ्यात्वं विधेयम्। अप्रा- प्रत्वात् । अत एव च नानुवाद्यम्। प्राप्तत्वे तु मिथ्यामहिम्न्रामफलत्वमेवोचितम्। अतः किमे- तत्फलमित्यादिना नाभिसंबन्ध: स्यात्। तच्च बहुब्रीहावन्यपदाथें गुणीभूतम्। विशेषणप्राधान्ये समासाननुशासनात्। कि चोद्देश्यं विधेयं च यदि पृथक्पदाभ्यामुपतिष्ठते तदा प्राप्तमुद्दिश्या- प्राप्तं विधीयते। न च समासे पृथक्पदादुपस्थितिः । अपृथगुपस्थितौ च न तथा व्युत्पत्तिरिति।

धानेनेति। यशःशुके कुमुदे तात्पर्यग्रहोत्तरमित्यर्थः। प्रहेलिकादाविति। आदिना यम- कादिसंग्रहः । मूर्धामिति । (हनमन्नाटके) रामसेनया लङ्कायां वेष्टितायां रावणस्योक्तिः। उद्वृत्तमुद्धनं यत्कृतं कर्तन तेनाविरलं गलाद्गलन्ती रक्तस्य संसक्ताऽर्यादीशाङ्यी तादृशघा- रया धाते ये ईशाङ्घी तत्प्रसादेनोपनतो यो जयस्तेन जगत जातो मिथ्या महिमा येषां तेपां मूधनी कैलासस्योलासन उत्थापने य इच्छाया व्यतिकर आधिक्यं तस्य पिशुनानां सूच- कानामुत्सर्प्युत्कटो यो दपों गर्वस्तेनोद्धुराणामतिक्रान्तजगतां दोप्णां च किमतदेव फलं यद्वानरेभ्यो नगरीरक्षणे प्रयास इति निर्वेद:। किमा ईदशफलेSनौचित्यं व्यज्यते। तदुपपा- दकं चोक्तविशेपणद्वयम् । (स्त्रग्धरा छन्दः)। वक्ष्यमाणकर्मधारयोदाहरणे प्रागुक्तोपसर्जनत्व- विरहेण तत्संगत्यर्थमाह-किंचेति। पदाम्यां यदि पृथग्विशेष्यविशेषणभावानापन्न उप- तिष्ठेतेत्यर्थः । न च समासे पदात्पृथगुपस्थितिरित्यन्वयः। समास एकार्थीभावाङ्गीकारेणेतरपदा- र्थान्विततयैव स्वार्थोपस्थितरिति भावः । अयमेव चैकार्थीभावो नाम यदितरान्वयितयैवोप-

१ क. धेयोडशो। २ क. भेदवा° ३ क. यमित्यादौ। ४ क.हा च ना"।

[७स० उल्लास: ] काव्यपकाश: । २६३

यथा वा, सस्तां नितम्बादवेरोपपन्ती पुनः पुनः केसरदामकाञ्ीमू। न्यासीकृतां स्थानविदा स्मरेण द्वितीयमौर्वीमिव कार्मुकस्य॥१६१॥ अत्रं द्वितीयत्वमात्रमुत्मेक्ष्यम्। मौवी द्वितीयामिति युक्त: पाठः। यथा वा, एवं समासान्तरेSप्यविमृष्टत्वंदष्टव्यम्। तन्र कर्मधारये यथा-स्रस्तां०। अत्र द्वितीयत्वं मौर्व्यामुत्प्रेक्ष्य विधेयम् । तच्च समासे गुणीभूतम्। 'मौर्वी द्वितीयाम्। इति पौठे तु निरावाधा प्रतीतिः । नन्वत्र काञ्च्यां द्वितीयमौर्वीतवं विशिष्टमेवोत्प्रेक्ष्यमतो नोक्तदोपावकाश इति चेत्। न । तथाऽपि हि विशेषणांशस्य द्वितीयत्वस्य प्राधान्यम् । द्वितीयसद्भाव एकस्य न्यासीकरणौचित्यात्। मौर्वीत्वं तु तस्याप्रयोजकम्। अन्यस्यापि सद्वितीयस्य तदौचित्यादिति वस्तुविशेषपरिचायकतामात्रम्। तस्माद्विशिष्टविधावपि विशेष- णमत्र प्राधान्येन वक्तव्यम् । अत एव 'आ कडारादेका संज्ञा' (पा० सू०।१।४ १) इत्यत्रैकत्वस्याप्राधान्यप्रसङ्गभयेन समासो नाकारीति व्याख्यातारः । अन्यथा तत्राप्येकत्र संज्ञिन्युद्दश्य एकत्वविशिष्टसंज्ञाविधाने दोषो न स्यात् । स्थितिरिति स्पष्टं तद्विदाम्। एवं चोपसर्जनत्वमितरविशेषणतयैवोपस्थितिविषयत्वं फलि- तम्। पृथगुपस्थितयोस्तथान्वय इन्युत्सर्गः । लोहितोष्णीपा इत्यादौ समासेऽपि तद्दर्शनात् । एवं चोत्सर्गत्यागेन सहृदयोद्वेग एव दुष्टिवीजमत्रेति तत्त्वम्। अत्रा- भवन्मतयोगसत्त्वेऽपि न क्षतिः । अविमृष्टविधेयत्वस्यापि सत्त्वेनोपधेयसांकर्यस्यादोपत्वात्। स्रस्तामिति। (कुमारसंभवे तृतीयसंगें कामस्य हरं प्रत्यभियोगे सहायभूतां पार्वतीम्। 'अदृश्यत स्थावरराजकन्या' इतिकुलकादिनोपक्रम्य पद्यमिदम्।) नितम्बातस्रस्तां केशरो बकुलस्तस्य दाम माला सैव काञ्ची नितम्वभूषणमवरोपयन्ती स्थाने निवेशयन्तीत्यन्वयः । न्यास: समर्पितं द्रव्यं तथाकृताम्। स्थानविदा स्वास्त्रभूता पार्वत्येव स्वीयमौर्वीस्थापनस्थान- मिति जानता। मन्नाशेऽप्यनयैव शिवं वशी करिप्यामीति जानता वा। आश्रयगुणप्रकर्षे- णाऽडधेयगुणप्रकर्ष इति योग्यमिदं स्थानमिति जानता वा। अत्र मौवीपदादेव कार्मुकसंबन्धे लब्धे कार्मुकपदमपुष्टम् । (उपजातिश्छन्दः)। उत्प्रेक्ष्येति। स्वीयवस्तुन एव न्यासी- करणं न तु तत्सदशस्येति नोपमेति भावः। तथाऽपि हीति। न्यासीकरणे हेतूत्प्रेक्षेयम्। तत्र च द्वितीयत्वमेव हेतुरिति भावः । विशिष्टस्य हेतुस्वेऽपि न दोष इति चिन्त्यम्। १ क. ग.वलम्तमाना पु। २ क. ग. रपुष्पका।३ क. त मौर्बीद्वितीयामिति द्वितीय" स्वमात्रमुतप्रेक्ष्यम्। यथा वा । *ग. मुत्प्रेक्षितम्। ५ग, युक्मू । ६ क,ठे च नि°।

२६४ प्रदीपोद्द्योतसमेस :- [७स० उललास:]

वपुर्विरूपाक्षमलक्ष्यजन्मता दिगम्बरत्वेन निवेदितं वसु। वरेषु यद्वालमृगाक्षि मृग्यते तदस्ति कि व्यस्तमपि त्रिलोचने॥१६२॥ अन्रालक्षिता जनिरिति वाच्यम्। यथा वा, आनन्दसिन्धुरतिचापलशालिचित्त- संदाननकसदनं क्षणमप्यमुक्ता। या सर्वदैव भवता तदुदन्तचिन्ता तान्तिं तनोति तव संप्रति धिग्धिगस्मान् ॥१६३॥ अत्र 'न मुक्ता'-इति निषेधो विधेयः, यथा, नवजलधरः संनद्धोडयं न दप्तनिशाचर: सुरधनुरिदं दूराकृष्टं न तस्य शरासनम्। वहुत्रीहावेव तद्धितार्थगुणीभूतेऽन्यपदारथ गुणीभावो यथा-वपु० । अत्र वरेषु मार्गणीयानां धर्माणां वैकल्यदर्शनप्रस्तावाजन्मन्यलक्ष्यत्वं विधिस्सितम्। तच्च समासे न्यग्भूतम्। 'अलक्षिता जनिः' इति पाठे तु पौर्वाप्यविपर्ययसत्त्वेऽपि समा- सनिवन्धनमप्राधान्यं निवतते। नव्समासे यथा-आनन्द०।

नवजल० । वपुरिति । (कुमारसंभवे पश्चमसगें ) वटुवेपधारिणः शिवस्य पार्वती प्रत्युक्तिः । वपुः शरीरं विरूपाक्षम्। सर्वाङ्गप्रधानं चक्षुरेव यस्य विरूपं तस्येतराङ्गं किं वक्तव्यमित्यर्थः । न लक्ष्यं जन्म यस्य तत्ता । यद्वरेषु मृग्यते तद्यस्तमपि त्रिलोचनेऽस्ति किमित्यन्वयः । यत्रिलोचनेडस्ति तव्यस्तमपि (रूपकुलधनमध्य एकैकमपि) कि वरेषु मृग्यत इत्यन्वयः । उक्तान्वये तु रूपाभावादे: स्पष्टतयोपन्यासो न युज्यत इति दीपिकाकृतः । (वंशस्थं वृत्तम्) निवर्तत इति। तथा च पद्दोषोद्धारेऽपि वाक्यविधेयाविमर्शस्तद्वस्थ एवेति भावः । केचितु शिवे जन्मनोऽभावाद्विशिष्टविधिरेव विवक्षित इत्याहुः। आनन्देति। (विरक्तं नायकं प्रति नायिकासखीनामुक्तिरियम् । अतिचापलशालि यत्तव चित्तं तस्य यत्सं- दाननं वन्धनं तस्यैकं सदनं स्थानं कारणं वा। अन्यभिचारेण तथात्वं व्यङ्गयम्। या भवता सर्वदैव क्षणमप्यमुक्ता मुक्ता न तदुदन्तचिन्ता तद्वार्ताचिन्ताऽपि तान्ति ग्लानिं तनोत्यतोऽस्मान्धिगिति । एवंविधदुःखदर्शित्वादृतिशोच्या वयमित्यर्थः । (वसन्ततिलका छन्दः) । नवजलधर इति। उर्वशीविरहे पुरूरसो मेघादौ १ क, नाम ।

[७ स० उल्ास: ] काव्यंप्रकाशः । २६५

अयमपि पटुर्धारासारो न बाणपरम्परा कनकनिकषस्निग्धा विद्युत्पिया न ममोर्वशी॥ १६४। इत्यत्र)। न त्वमुक्ततानुवादेनान्यदत्र किंचिद्विहितम्, (यथा, जुगोपाऽडत्मानमन्रस्तो भेजे धर्ममनातुरः। अगध्तुराददे सोऽर्थानसक्त: सुखमन्वभूत् ॥१६५ ॥

इत्यत्रेव प्रसज्यप्रतिपेध एव विधेयो न तु-जुगापा०। इस्यन्नात्रस्तत्वाद्यनुवादेना SSत्मगोपना दिवद्मुक्ततानुवादेनान्यतिकचिद्विघेयमस्ति । न च समासे ननः प्रसज्यप्रतिषेधोऽर्यः किंतु पर्युदास एव। तैदुक्तम्- विधेर्यत्र प्रधानत्वं प्रतिषेधेSप्रधानता। पर्युदासः स विज्ञेयो यत्रोत्तरपदेन नञ् ।। इति। कथं तर्हि 'अश्राद्धभोजी' इत्यादौ प्रसज्यप्रतिषेधलाभः। पर्युदासेनाSSक्षेपात्। ननु पर्युदासार्थों Sमुक्तत्वमेव विधीयतां फलाविशेपादिति चेत्। भवेदप्येवं यदि तथा सति क्षण- निशाचरादिभ्रमानन्तरं विशेपदर्शने सतीयमुक्तिः । कनकनिकपः । तत्कषणरेखा। (हरिणी छन्द:)। जुगोपेति। (रघुकाव्ये प्रयमसगें दिलीपवर्णनमिदम्)। (अत्रस्तो भयर- हितः) । अन्रस्तोऽपि त्रस्तवत्सम्यक्तया सदैवाSडत्मानं जुगोपेति व्यङ्ग्यम्। तावता न प्रकर्ष: । अनातुरोडरोगी । अगृध्नुरलुब्य: । (असक्तोऽनासक्त: ) । उत्तरपदेनेति । उत्तरपदेन युतो नव्समस्त इत्यर्थः। समासयोग्य इति यावत्। विधेमेदेप्रतियोगिनः प्रधानत्वं विशेप्यत्वं प्रतिषेधे नजयेंSप्रधानता। नम्तत्पुरुषस्योत्तरपदार्थप्रधानत्वादारोपितो घट इत्येवं बोधादिति भावः । अत एव प्रसज्यप्रतिपेधोऽसमास एवेत्याङ्कः। तदुक्तम्- 'अप्राधान्यं विधेर्यत्र प्रतिपेधे प्रधानता। प्रसज्यप्रतिपेधोऽसौ क्रियया सह यत्र नज् ॥' इति। क्रियान्वयी यत्र नञ् धात्वर्थरूपक्रियाभाववोधक इति यावत्। तथा च प्रसज्यप्रतिपेधे भवति-क्रियायामन्वयेन मुक्तापदेन समासो न स्यात्, असामर्थ्यादिति भावः । नवनलघर इत्यादावपि गम्यमानभवतिक्रियाया एव निपेधो बोष्यः। कथं तहीति। अत्र हि श्राद्धादी- तरभोजित्वं नार्थः । भोजनस्य रागप्राप्तत्वेनात्रतत्वात् । व्रताधिकारपठितणिन्यनपपत्तेः । अश्राद्धाद्युपपदाच्च सः।श्राद्धभोजनाभावश्च व्रतमिति भावः। आक्षेपादिति। अयं भाव :- श्राद्धभोनिभिन्न इति वाच्योऽर्थः । श्राद्धभोजनाभाववत्त्वं च तेनाSडक्षिप्यते। व्रते गम्यमाने णिनिरिति सूत्रार्थ: । णिन्यन्तेन नव्समासे हि तम्य गम्यतेति । वस्तुतोऽसमूर्यललाट्योरिति १ ग. सतताय।२ क.रमगो। ३ क, यदुक्तम्।

२६६ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [७ स० उल्लास: ]

विरुद्ध मतिकृद्यथा, सुधाकरकराकारविशारद्विचेषटिते: । अकार्यमित्रमेकोऽसी तस्य किं वर्णयामहे॥ १६६ ॥ मपीत्यनेन संतन्धः स्यात्। स हि मुक्तत्वेनैव प्रतियोगिना विवक्षितः । न च पर्युदासे तथा सेंभवः । नन्वेवमपि नाविमृष्टविधेयांशता । विधेयस्यानुपस्थितेः । कि तु धारणे विदधदितिवदवाचकत्वमेव स्यात्। समासेऽर्थान्तरनिरूढत्वादिति चेत्। न। प्राधान्येनानि- देंशस्य तथाऽप्यक्षतेः । अत एव 'प्राधान्येनानिर्दिष्टो विधेयांशो यत्र' इत्याह वृत्तिकृत्, न स्वम्नाधान्येन निर्दिष्ट इति। तर्हि विदवदित्यस्याप्यत्रैवान्तर्भाव इति चेत्। न । तदर्थस्या- निदिष्टस्याप्यविधेयत्वात्। अमुक्तेत्यस्याविमृष्टविधेयांशस्यावाचकप्रवेश इति चेत्। न। उभयोरसंकीर्णस्थलसंभवे क्वचित्संकरेऽप्यदोषात्। दूपकतावीजं च विवक्षितार्थाप्रत्ययः ।

विरुद्धमतिकृत्, पदान्तरसंनिधानेन प्रकृतप्रतीतिन्यक्कारकप्रतीतिजनकम्। तच्चेदमनेकधा प्रवर्तते। कचित्समासान्तरविग्रहेण। यथा-सुधाकर० । ज्ञापकादसामथयेऽवि क्वचित्समासः । न च प्रकृतऽपि स्यात् । तावताऽपि तादृशात्सहृदयवै- मृख्यं दुर्वारम्। एतेनाशव्दोऽयं निपेधार्थस्तेनासमास एवेत्यपास्तम्। समाससंदेहेन पर्युदा- ससंदेहाच्च। पौर्वापर्यविपर्ययस्यापरिहाराच्च। एवं द्वितीयमौर्वीमित्यस विशिष्टस्य विधेय- त्वेऽपि तत्र प्रधानमौर्वीत्वस्य प्रसिद्धसादश्येन प्राप्ततया प्राप्ताप्ाप्तविवेकन्यायेन द्वितीयत्वे पर्यवसानेन शव्दतो गुणभूतस्य द्वितीयत्वस्य न्यासीकरणे हेतुत्वे सहृदयवैमुख्यमेव दूपक- तात्रीनमिति बोध्यम् । न च पर्युदास इति। समास एकदेशेनान्वयायोगात्। विशि- ऐना SSरापितमुक्तत्वनैवान्वयाचेति भावः । विवक्षितार्थाप्रत्यय इति। विवक्षितस्योद्दे- श्यविवेयभावरूपार्थस्याप्रतीतिः । स ह्यपदाथोंऽपि विषयताविशेषरूपो विशेषणविशेष्यभावव- द्वाक्यार्थप्रतीती भासते। सोऽपि पदाद्यर्थ इत्यन्ये। उद्देश्यत्वविधेयत्वे विशेष्यत्वविशेषणत्वरूपे तत्समनियते वेति तु न युक्तम्। पर्वते वह्निरित्यादौ व्यभिचारादित्याह्ुः । अभवन्मतयोगे तु परस्परं पदार्थानां संवन्धरूपोऽन्वयोऽपि न भासत इति ततो भेद:। दूपकतार्वाजान्तरमप्यु- क्तम्। प्रकृतप्रतीतिन्यक्वारकेति। विरुद्धस्य मतिर्विरुद्धा वा मतिरिति समासः । अत्र पदान्तरमंनिधानेनेति विशेपणादनुचितार्था-श्रीलनिहतार्थानां व्युदास: । कि चाऽडद्ययोर्न वाक्यार्थप्रतात्योः परम्परविरोधिता कि तु व्यङ्ग्ययोर्वाच्यव्यङ्ग्ययोवी। अमतपरार्थश्च व्यङ्ग्यरमयोरेव विरोध इति न तत्संकरः। प्रकाशितविरुद्धे तु प्रथमप्रतीतेन विवक्षिताथेनैव विरुद्धव्यज्ञनं नात्र तथेति ततो भेदः। न्यक्कारकत्वं च प्रकृतबोधप्रतिबन्धकतया तद्वोघज- न्यचमत्कारप्रातिवन्धकतया चेति बोध्यम् । सुधाकरेति। चन्द्रकरसदृशप्रगल्भचेष्टितः । १ क. 'ष्टितः ।

[७स० उल्लास: ] काव्यपकाश:। २६७ अन्र काय विना मित्रमिति विवक्षितम्। अंकार्येषु मित्रमिति तु प्रतीतिः। यथा वा, चिरकालपरिप्रामलोचनानन्ददायिन: । कान्ता कान्तस्य सहसा विद्धाति मळ्गरहम् । १६७ ।। अन्र कण्ठग्रहमिति वाच्यमूँ। यथा वा, न तस्तं यदि नाम भूतकरुणासंतानशान्तात्मन- स्तेन व्यारुजता धनुर्भगवतो देवाज्जवानीपतेः। तत्पुत्रस्तु मदान्धतारकवधाद्विश्वस्य दत्तोत्सव: स्कन्दः स्कन्द इव मियोऽहमथवा शिष्यः कथ विस्मृतः ॥१६८॥ अन्राकार्य कार्यमन्तरेण मित्रमिति विवक्षितम्। अकार्ये मित्रमिति तु दतीयते। क्कचिन्रामपद्योः समासे विरुद्धार्थनिरूढपद्घटनया। यथा-चिरकाल०। अत्र कण्ठग्रहार्थतया विवक्षितो गलग्रहशव्दो रोगविशेषे निरूढः। क्वचिद्विवक्षित- विशेषपरत्वे पद्वैयर्थ्यप्रसङ्गेनाविवक्षितविशेषपरत्वग्रह्ात्। यथा-न त्रस्तं०। आकारशव्दः सदशवाची। 'विद्धत्सुप्रगल्भौ विशारदौ ' इत्यमरः । अकार्यमित्रं कार्य विनैव मित्रमित्यर्थः । मयूरव्यंसकादित्वात्समासः । (वर्णयामह इत्यस्य कर्म गुणानि- त्यार्थिकम्)। अकार्ये मित्रमिति त्विति। नजोऽल्पार्थस्वे कुकार्ये मित्रमिस्यपी- त्यर्थ: । अव्ययीभावनञ्समासयोस्तुल्यत्वेनास्यापि प्रतीतिरिति भावः । निरुढेति। निरूदया पद्घटनयेत्यर्थः । अन्र प्रकरणेन रढेर्बलवत्त्वं वाधित्वा योगार्थोंपस्थितावप्यवि- वक्षितार्थव्यञ्जनया तिरस्कार एव विरोधो बोध्यः पदार्थः । अत एव प्रकरणौत्कट्ये निहृतार्थस्य न दोपत्वम्। चिरेति। चिरकालेन परिप्राप्तस्य। अनेनौत्कण्ठयातिशयः । लोचनानन्दजनकस्येस्यनेन सौन्दर्यातिशयः । कान्तस्य मनःप्रियस्य। न व्रस्तममिति। (वीरचरितनाटके द्वितीयाङ्के) दाशरधिमुद्दिश्य परशरामोक्तिः। यदि तेन रघुनाथेन धनु- व्यारुनता भझं कुर्वता देवाद्विजिगीषोरपि भगवतस्तत्समर्थादपि भवानीपतेः । इद च दक्ष- यज्ञविध्वंसकत्वेनार्थान्तरसंक्रमितम्। तेनातिरोपवतोऽपि सकाशादन त्रस्तं तन्नाम युक्कत- मित्यर्थः । तत्र हेतुगर्भविशेषणम्। भूतकरुणासंतानः समूहस्तेन शान्त आत्मा दस्य तादृशात्। ननु तत्पुत्र एव योत्स्यते किं तवेत्यत्राऽऽह-तत्पुत्रसत्विति। तुर्व्यवच्छेदे। स्कन्दो जगदास्कन्दनसमर्थोपि मदान्धस्य तारकासुरस्य वधात्सर्वलोकस्य दत्त उत्सवो येन तादशस्तेन दत्तोत्सवत्वात्कथमपि तद्विपरीतं कर्तु नेष्टे । अतस्तद्स्मरणं युक्क्तमिति भावः । १ झ, अकाये। २ ग. ति प्र०। ३ क. म, प्राप्ति लो"। र क, ग. म्। न त्र"।

२६८ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [७स० उल्लास: ] अत्र भवानीपतिशब्दो भवान्याः पत्यन्तरे प्रतीति करोति। इन्द्वरु- णभवेत्याददिना पुंयोगान्डिप्प्त्ययेन भवस्य पत्नी भवानी।: यथा वा, गोरपि यद्वाहनतां प्राप्तवतः सोऽपि गिरिसुतासिंहः। सविधे निरहंकार: पायाद्वः सोऽम्बिकारमण:॥ १६९।। अत्राम्विकारमण इति विरुद्धां धियमुत्पादयति। श्रुतिकटु समासगतं यथा, सा दूरे च सुधासान्द्रतरङ्गितविलोचना। बरहिंनिह्नादनोंर्होडयं कालश्र समुपागतः॥ १७० ॥ अत्र भवस्य पत्नीत्यर्थ भवानीति सिद्धम्। तथाच भवपत्नीपती प्रतीयमाने भवातिरिक्तः स द्राक्प्रतोयते। न हि भव एवाभिधेये ्भेवपत्नीपतिरिति प्रयोगो योग्यः सचेतसाम् ।

अन्राग्विकारमणपद्योगौरीप्री तिकरत्ववन्मातृस्वामित्वमप्यर्थः । दृपकतावीजं विवक्षिता- र्थतिरस्कारकार्थोंपस्थितिः । अतो यत्र विरुद्धोऽर्थो विवक्षित एव तत्रादोपत्वम्।

तन्नासमासगतमुदाहृतमेव। समासगतेषु श्रुतिकटु यथी-सा दूरे० । ननु तथाऽपि तव मुनः किं प्रयोजनं कश्च संवन्धो येन त्वत्तो भयं कार्यमत आह-स्कन्द इव तस्य देवस्य यतोऽहं प्रियः, अतः कथं विस्मृतः। अनुचितं विस्मरणमिति भावः । ननु त्वत्प्रियत्वं नास्माकं विदितं तत्राऽSह-अथवा शिप्यः । तत्तु जगद्विदित- मिति भावः । अहमिति क्षत्रियकुलान्तकेऽर्थान्तरसंक्रमितवाच्यम्। तेन धनुर्भङ्गकर्तुः साहसा- तिशयो व्यज्यते। (चंन्द्रिकायां तु स्कन्द इत्यस्य विस्मृत इत्यत्रान्वय उक्तः । तन्मतेऽथ वेति भिन्नक्रमेण स्कन्दपदोत्तरं वोध्यम् । शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ) । द्राक्पतीयत इति। तेन भवप्रतीतिप्रततिबन्ध एवेति भावः । तच्चमत्कारप्रतित्रन्धो वा। परे तु भवम्य पत्न्यां गुणभूतत्वेन भवान्वितपत्न्या विशेष्यभूतः पत्यर्थोऽन्य एव प्रतीयते। गुणस्योत्सर्गतः प्रधानत्वायोगादित्याहः । एवं चाऽडराध्याया देव्या इदृक्प्रतीतिरभयँकरीति मतिर्विरुद्धा। भवानीशब्दो दुर्गात्वविशिष्टे रूढ एवेति नात्र दोष इति केचित्। गोर- पीति। यद्वाहनतां प्राप्तवतो गोरपि सविधे सोऽपि प्रसिद्धरूपोऽपि सिंहो निरहंकारः । अम्निकारमणो महेशः । करत्ववन्मातृस्वामित्वमपीति। अम्बिकाशब्दस्य जनक- ताविशेषवास्त्रीत्वेन मातरि गौरीत्वेन गौर्यी च शक्तिरिति वोध्यम्। (आर्याच्छन्दः)। सा दूरे चेति। विरहिणो रामस्योक्तिरियम्। संजातसुधासान्द्रतरङ्गसदृशकटाक्षव- १ क. ति। ययावा। २ क, धासिन्धुस्तर । ३ क. दनोपीह का।४ क, भवानीप"। ५ क. कये स। ६ कथा दूरे च सा सुधा।५ भयकारी।

[७स० उल्लास: ] काव्यप्रकाश: । २६९

एवमन्यदृपि ज्ञेयम्। अपास्य च्युतसंस्कारमसमर्थं निरर्थकमू। वाक्येऽपि दोषाः सन्त्येते पदस्यांशेऽपि केचन ॥ ५२ ॥ केचन, न पुनः सर्वें। क्रमेणोदाहरणम्,

समासादिकपद्यम्। एवं च्युतमंस्कृत्यादयो द्रष्टन्याः । उक्तान्पद्दोषान्पदैकदेश वाक्ये चातिदिशति-अपास्य०। च्युतसंस्कारेत्यादिर्भावप्रधानो निर्देशः। एते श्रतिकट्ादिपदप्रवृत्तिनिमित्तभूताः श्रतिकट- स्वाद्य इत्यर्थः । अत्र यत्र पदान्तरसाहित्येन पदानां दृष्ठत्वं स वाक्यदोषः । न चासाध्व- समर्थनिरर्थकानां दृष्टत्वे पदान्तरसाहित्यापेक्षेति तत्रितयापासनमिति संप्रदायः ।तदसत्। 'सोडव्यैष्ट- इत्यौदौ श्रृतिकटोर्दुष्टत्वे पदान्तरसाहित्यस्यानपेक्षणीयतया तदुदाहरणविरो- धात्। न च तत्रापि तथैवति वाच्यम्। १रुपवर्णारव्घत्वस्य स्वत एव सत्त्वात्। तथात्षेऽपि वा 'से रातु वो दुश्च्यवनः' इत्याद्यप्रयुक्तादुदाहरणाव्याप्तिः । न हि तत्रापि दृष्टत्वे पदान्तरापेक्षेति वक्तमपि शक्यते। कि चावाचकमप्यसमर्थसमानशीलं किमिति नापास्त- मिति सर्वव्याख्यानेपु विनिगमकं वक्त्तव्यमिति। अत्र त्रूम :- विवक्षितधर्मिप्रत्यायकशव्दवृत्तित्वे सति नानापदवृत्तितवमेवात्र वाक्यवृ- त्तित्वमभिप्रेतम्। 'न्यकारो ह्यर्यमेव- इत्यत्रापि नाव्याप्तिः । उद्देश्यविधेयाभिधाय- कयोर्द्वयोरपि दुष्टत्वात्। अत एवाविमृष्टविधेयांशमित्यत्रांशपदोपादानम्। 'योऽसौ सुभगे तवाSSगतः' इत्युदाहरणे प्रकाशे स्फुटमेतत्। एवं च युक्तं च्युतसंस्कृत्यादिव्युदसनम् । न चासमर्थसहोदरस्यावाचकस्यापि न्युदासो युक्तः। तेनापि केनचिद्विवक्षितधर्मि- ज्ञापनात्। यथोदाहृतेन जन्तुपदेन। व्युदस्तेषु पुनर्न कोऽपि प्रभेदो विवक्षितधर्मिप्रति- पादक इति। लाचना। बहीति। मयूरशब्दजनकः। कालः समयोऽन्तकश्च। द्वयोरपीति। विधेय उद्देश्यानन्तर्यवदुद्देश्ये तत्प्राग्वर्तित्वस्याप्यपेक्षणात्। अंशशव्दोपादान- मिति। विधेयपदे धातोर्विधित्वेन वोधे लक्षणा, तद्योग्यांशो यत्राविमृष्ट इत्यक्ष- रार्थ: । अन्यथाऽविमृष्टविधेयमित्येव वदेदिति भावः। एवं च युक्तमिति। असाधु-

१ क. केचन इति नाि। २ क, 'ते इति शृ०। ३ क, 'त्यादि श्र°। र क, स पातु देवो दु।५ क, यमित्न्ना"।

२७० प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [७स० उलास: ]

सोडप्येट वेदांस्त्रिदशानयष पितृनतार्प्सीत्सममंस्त बन्धून्। व्यजेष्ट पड्डर्गमरंस्त नीती समूलघातं न्यवधीदरीश्र ॥१७१॥ से रातु वो दुश्च्यवनो भावुकार्ना परम्पराम्। अनेडमूकताद्यैश्रें ह्यतु दोपैरसंमतान्॥ १७२॥ अन्र दुश्वयवन इन्द्रैः, अनेडमूको मूकबधिरः। स्यकसहायबाहोर्मकरध्यजनियमितक्षमाधिपतेः । अब्जरुचिभास्वरस्ते भातितरामवनिप श्लोक: ॥ १७३ ॥ अत्र सायकादय: शब्दा: खङ्गाब्धिमूचन्द्रयशः पर्यायाः शराद्य. र्थतया प्रसिद्धाः । तत्र श्रुतिकट्ठ वाक्यगतं यथा-सोऽध्यैट्ट०। व्यक्तम् । अप्रयुक्तं यथा-स रातु० । अत्र दुशयवनशब्द इन्द्र, अनेडमूकशब्दश्चैडमूकेऽप्रयुक्तः । निहतार्थ यथा-सायक० । अत्र सायकशब्दः खड्गे, मकरध्वजशन्दः समुद्रे, क्षमाशब्दो भूमौ, अब्जशब्दश्चन्द्रे, श्लोकशब्दो यशसि च प्रयुक्तः । न चतेषामेतेषु प्रसिद्धिभूयस्त्वम्। अतः प्रसिद्धैः शरमदनक्षान्तिपद्मपदयैरथें निंहतार्थाः। स्वाच्छत्त्यभावाच्च प्रत्यायकत्वाभवनेति भावः। प्रागुक्तास्मद्रीत्या च्युतसंस्कृतिन्यु- दासधिविन्त्य एव। श्रोत्रुद्वेगविशेषाजनकत्वे सतीति वक्तुं युक्तम्। सोऽध्यैष्टेति। (भट्टिकाव्ये प्रथमसर्गे पद्यमिदम् )। ( अध्यैष्टाधीतवान् । अयष्टापूजयत्)। पितृनता- प्सीच्छाद्धादिभिस्तर्पितवान्। अपारीदिति पाठे निवापजलादिभिः पूर्णान्कृतवान्पालि- तवान्वेस्यर्थः । वन्धूनमंस्त। तेपां दानसूनृतादिभिः सन्मानं कृतवान् । पड्वर्ग इति । कामकोधलोभमोहमदमात्सर्याणि। समूलघातमिति । समूलं हतवानित्यर्थः । (उपजा- तिश्छन्दः)। स रात्विति। रातु ददातु। दुश्च्यवन इन्द्रः। भावुकानां कल्याणानाम्। असंमतान्शत्रून् । अनेडमूको मूकबधिरस्तदाद्यैर्दोपेः । द्यतु खण्डयतु । 'अनेडमूक उद्दिष्टः शठे वाक्श्रुतिवर्निते'। इति मेदिनी। एडमूक इति। मूकवधर इत्यर्थ: । 'एडमूक: स्मृतो धीरैः शठे वाक्श्रुतिवर्जिते'। इति विश्वः । सायकेति। सायकः खड्गः शरश्र। मकरध्वजः समुद्रः कंदर्पश्च । क्षमा भूमिः क्षान्तिश्च। अव्नं चन्द्रः पद्मं च। क्लोको यशः १ क. स पातु वो। ग. ददातु वो। २ क. वैस्तु य३ ग. नद्रः । मूकबधिरोऽने- हमुकः । सा । र क. 'वेषा"।

[७स० उल्लास:] काव्यप्रकाशः। २७१

कुविन्दस्त्वं तावत्पटयास गुणग्राममभितो यशो गायन्त्येते दिशि दिशि च नग्रास्तव विभो।

तथाऽपि त्वत्कीतिर्भ्रमति विगताच्छादनमिह॥१७४॥

स्कारं व्यनक्तीत्यनुचितार्थः। प्राभ्रभ्राड्डिष्णधामाऽडप्य विषमाश्वः करोत्ययम्। निद्रां सहस्रपर्णानां पलायनपरायणाम्॥ १७५॥

अनुचितार्थ यथा-कुविन्द०। अत्र कुविन्द इति तन्तुवायं, पटयसीति पट करोषीति, गुणेति तन्तुं, नमनेति चस्त्रहीनं, यश इत्यकारप्रश्ोपाद्यशः, विगताच्छादनमित्यवसनमित्यर्थानृपश्रो- क्यमानापकर्षद्योतकतया Sनुचितान्प्रकाशयन्ति। अवाचकं यथा-प्राभ्रभ्रा। अभ्रे भ्राजत इत्यभ्रभ्राड् जलदः। प्रकृष्टोऽभ्रभ्राड् यत्र तद्विप्णुघामेत्यस्य विशेषणम्। अत्र प्राभ्नभ्राडिति प्रकृष्टजलदे, विष्णुधामेति विष्णुपदे, विषमाश्व

पद्यं च । अत्र द्वितीयेनाSडद्यो निहन्यते। (आर्या छन्दः) । कुविन्द इति। राजानं प्रति कवेरुक्तिः । कुं पृथ्वीं विन्दतीति कुविन्दो राजा रूदया तन्तुवायश्र। पटयसि पटुं पटं च करोपि। गुणाः, विद्यादानादयः सूत्राणि च। ग्रामः समूहः। अभितः समन्तात्, आरोहपरिणाहाम्यां च। यश इत्यकारप्र-ल्लेषाद्यशश्च। नग्नाः, वन्दिनो वस्त्र- हीनाश्र। शरज्ज्योत्स्नावत्कान्तान्यतिनिर्मलानि स्फुटानि विकटान्यपि गुप्तान्यपि सर्वाङ्गाणि यस्याः सा चासौ सुभगा च रमणीया स्वत्संवन्धिकीर्तिः। विगतमाच्छादनमावरणवासो यस्यां क्रियायां तद्यथा भवति तथा भ्रमति। तथाऽपीति नमा इत्यत्राप्यन्वेति विरोधस्फोर- णार्थम्। एवं च तथाऽपीत्युपात्तविरोधस्फोरणाय भद्रात्मन इतिवद्ुपस्थिततन्तुवायादिद्विती- यार्थमादाय वाक्यस्यासंवद्धार्थतापत्तावुप्मा कल्पनीया। तथा च तदुपमानकत्वं राज्य- नुचितमित्युदाहरणसंगतिः । ( शिरवरिणी छन्दः) । प्राभ्रेति। अभ्रे भ्राजत इत्यभ्रभ्राड्नलद: प्रकृष्टोऽम्रभ्राड्यत्र तद्विप्णुधामेत्यस्य विशेषणम्। तादृगपि विष्णुपद्माप्य प्राप्य । विपमाश्चः सप्ताश्ः सूर्यः । सहस्त्रद्लानां निद्रां संकोचं पलाय- १ क. हस्ाकान्त स्फु २ क, सूर्य, ।३ क, ग. "च पत्राणाम। र क, नधिनी की।

२७२ पदीपोद्द्योतसमेत :- [ ७ स० उल्लास: ]

भूंपतेरुपसर्पन्ती कम्पना वामलोचना। तत्तत्प्रहरणोत्साहवती मोहनमादधी॥१७६॥ अत्रोपसर्पण-मरहरण-मोहन-शब्दा बीडादायित्वादश्लीला:। तेऽन्यैवन्तिं समक्षन्ति परोत्सर्गं च भुख्जते। इतरार्थग्रहे येषां कवीनां स्यात्मवर्तनम् ॥१७७॥ अत्र वान्तोत्सर्गप्रवर्तनशब्दा जुगुप्सादायिनः । पितृवसतिमहं व्रजामि तां सह परिवारजनेन यत्र मे। भवति सपदि पावकान्वये हृदयमशेषितशोकशल्यकम्॥ १७८॥

इति सप्ताश्चे, निद्रेति संकोचे, सहस्रपर्णेति सहस्रदले, प्रकृष्टजलद्त्वादिना प्रकारेणावाच- कानि। कानिचिच्चात्र धर्र्मणि शक्तान्येवेति यथोक्तवाक्यदोपत्वम्। अश्लीलेषु त्रीडादायि यथा-भूपते०। अत्रोपसर्पन्तीति सुरतारम्भं, प्रहरणेति ताडनविशेषं, मोहनमिति निष्ठवनं चार्धान्तरं

जुगुप्सादायि यथा-तेऽन्यै०। अत्र वान्तोत्सर्गशब्दौ छर्दितपुरीपार्थतया, प्रवर्तनमिति पुरीषार्थान्तरतया जुगुप्सां प्रयच्छन्ति। अमङ्गलार्थ यथा-पितृवसति०।

नपरायणां तत्कालविनश्वरां करोतीत्यर्थः । प्रकारेणावाचकानीति। प्रगताभ्रस्थानि

वाचकस्वादिति भावः । भूपतेरिति । उपसर्पणमभिगमनं रिरंसोद्योगश्च। कम्पना सेना । शत्रुकम्पजनकस्वात् । अपराऽपि स्वदर्शनेन सात्त्विकभावेन पुंसः कम्पयुक्तान् करोति । स्वयमेव कम्पयुक्ता वा, शङ्कया। वामं भ्रुकुटीविपमं सुन्दरं च। प्रहरणं शस्त्रादिप्रक्षेपः । कामशास्त्रप्रसििद्धं दंपतिजवनताडनं च। मोहनं विपक्षसंमोहनं निधुवनविलासातिशयं च। तेऽन्यैरिति। वान्तम्। मुखद्वारा भुक्तत्यक्तम्। उत्सर्गमधोद्वारेण त्यक्तम्। प्रवर्तनं प्रवृत्ति: पुरीषोस्सर्गश्च। पुरीषार्थान्तरतयेति । प्रवृत्त्यर्थकतयोपात्तत्वात्तदर्यान्तरमिति बोध्यम्। पितृवसतिमिति। (पतिगृहे शोकपीडितायाः कस्याश्चिदियमुक्तिः)। पितृव सर्ति पितृगृहं शमशानं च । तत्र परिवारगणेन सह त्रजामि गच्छामि । यत्र पावकान्वये पवित्रत्वकारकपित्रादिसंबरन्धे सति वह्निसंवन्धवाति च, गताया मम सपदि तत्कालमेव

१ ग. नुपत । २ क, ग. हणनोत्सा ।३ क. दधे । ४ क, ग. "हणनमो । ५ क. 'हं प्रयामि । ६ क, गणेन। ७ ग. पुरीष:यागार्थान्तरतया।

[७ स० उल्लास: ] क्राव्यप्रकाश: । २७३

अन्र पितुर्गृहमित्यादी विवक्षिते शमशानादिभतीतावमङ्गलार्थत्वम्। सुरालयोल्लासपर: प्राप्तपर्याप्तकम्पन: । मार्गणप्रवणो मास्वद्भूतिरेप विलोक्यताम्॥१७९ ॥ अत्र किं सुरकम्पनामार्गणभूतिशब्दा देवसेनाशरविभूत्यर्थाः, किं मदिराद्यर्थाः ?- इति संदेहः। तस्याधिमाबोपायस्य तीव्रसंवेगताजुष:। दृढभूमि: प्रियप्राप्तौ यत्न: स फलितः सखे ॥ १८० ॥ अत्राधिमात्रोपायाद्यः शब्दा योगशास्त्रेमात्रप्रयुक्तत्वादपतीता: ।

अन्र पितुर्गृहं पावनो वंश इति च विवक्षिते पितृवसतिपावकान्वयशब्दौ शमशानवहि- संबन्धरूपामङ्गलार्थान्तरौ। संदिग्धं यथा-सुराल०। अन्र सुरालयेति देवगृहमदिरामन्दिरयोः भ्राप्तपर्याप्तकम्पन इति भाप्तसन्यत्वप्राप्तकम्प- स्वयोरुपस्थापकम्। एवमग्रेऽपि। अप्रतीतं यथा-तस्याधि०। अधिमात्रो दृदज्ञानवानुपायो यमादिर्यस्य। तीघ्र: परमः संवेगो वैराग्यं यस्य तत्तायु- क्स्य । दृढभूमिर्दढसंस्कारः । मृदूपायो मध्योपायोSधिमात्रोपायश्चेति त्रिविधा अपि योगिनः प्रत्येकं मृदुसंवेगो म्ध्यसवेगस्तीवसवेगश्चेति त्रिविधाः । अत्राधिमात्रादयः शब्दा योगशास्त्रमात्रप्रसिद्धाः ।

हृतशोकलक्षणशल्यं हृदयं भवति। इमशानवह्निसंबन्धेति। द्वन्द्वः। अत्र वहिः रमज्ञा- नसांनिध्याच्ितावह्निरेव प्रतीयत इति तस्यामङ्गलत्वं वोध्यम् । (अपरवक्त्रं छन्द्ः)। सुरेति। सुरालयो देवतागृहं मदिरागृहं वा। प्राप्ता पर्याप्ता शत्रुवधक्षमा सेना येन, प्राप्तं पर्याप्तमतिशयितं कम्पनं येनेति वा । मार्गणा वाणा मार्गणमन्वेषणं वा। प्रवण- स्तत्परः । भास्वन्ती शोभमाना भूतिर्विभूतिर्भस्म वा यस्य। उपस्थापकमिति । तन्र प्रकरणाद्यभावात्तात्पर्यसंदेहेन स्तुतिर्निन्दा वेति संदेहः । तस्याधीति । अधिमात्रो दृदज्ञानकार्युपायो यमादिर्यस्येत्यर्थः तीत्रः परमः संवेगो - वैराग्यमुपायानुष्ठानशैत््यं वा यस्य तत्तायुक्तस्य दृढभूमेर्दढसंस्कारजनकस्य प्रियस्याऽडत्म- साक्षात्कारस्य प्राप्ती सत्यां स यत्नश्चित्तैकागर्यविषयको यत्नो मोक्षरूपफलभाग्जात इत्यर्थः ।

१ ग. पितृगृह° ।२ क, हलम्। ३ क क्यते। ४ ग. सुरादिश° ,५ क. सप्र१ ६ क. वने दं । ७ क. धयमसं°। ३५

२७४ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [७स० उल्लास: ]

ताम्बूलभृतग्रलोडयं-मह्लं जल्पति मांनुपः। करोति खादनं पानं सदैव तु यथा तथा। १८१ ॥ अत्र गल्लादय: शब्दा ग्राम्या: । वस्नवैदर्यचरणैः क्षतसत्त्वरजःपरा । निष्कम्पा रचिता नेत्रंयुद्धं वेदय समतम् ॥१८२ ॥

नेयथैता। अत्राम्बररत्नपादैः क्षततमा अचला (भूः) कृता, नेन्रद्वन्द्वं बोधयेति

धम्मिललस्य न कस्य प्रेक्ष्य निकामं कुरङ्गशावाक्ष्याः। रज्यत्यपूर्वबन्धव्युत्पत्तेर्मानिसं शोभाम् ॥ १८३ ॥ आ्राम्यं यथा-ताम्बूल०। अत्र गल्भल्मानुपखादनपानशब्दा ग्ाम्याः । नेयार्थ यथा-वस्त्रवै०। अत्र वस्रवैदूर्यश्देनाम्वरमणेर्विवक्षितत्वाद्वस्शव्देन गगनं विवक्षितम्। न चास्य तत्र शक्तिरिति वाचकत्वलक्षणेन शक्यसंवन्धेनाम्वरपदं लक्षयति । तस्माच्च गगनप्रतीतिः । यद्वा स्ववाचकवाच्यत्वलक्षणशक्यसंवन्धेन गगनमेव लक्षयतीति लक्षितलक्षणा लक्षणा वति वस्तुगतिः । एवं वैदूयेंत्यस्य मणौ चरणेत्यस्य पादे सत्त्वरजःपरेत्यस्य तमसि निष्क- म्पेत्यस्य चाचलायां भूमौ युद्धमित्यस्य द्वन्द्वे वेद्येत्यस्य बोधने लक्षणैव। न च तद्वीजं रूढि: प्रयोजनं वेति नेयार्थस्वम् । किष यथा-धम्मिल्लस्य० । दृढभूमिरित्यसमस्तम् । दीर्घकालादरनैरन्तर्यसेविताभ्यासार्थकं यत्नविशेषणं वा। ताम्नू- लेति। यथा सदैव खादनं भक्षणं पानं च करोति तथा तु तथैव भलं सम्यग्जल्पतीत्यर्थः । नैसर्गिकत्वं चात्र साधर्म्यम्। ग्राम्या इति। गल्ादयो गण्डादिषु विद्ग्धैर्न प्रयुज्यन्त इत्यर्थः । वस्त्रेति। (सखरीं वित्रोधयन्त्याः कस्याश्चिदुक्तिः) । वस्त्रमम्बरं तस्य वैदूयै मणि: सूर्यस्तस्य चरणैः पादैः किरणैः क्षतं सत्त्वरजोभ्यां परं तमोऽन्धकारो यस्या ईदशी निष्कम्पाऽनला भूमी रचिता कृता तत्सांप्रतं नेत्रयुद्धं नेत्रद्वन्द्वं वेदय बोधयोद्वाट्यत्यर्थः । वाचकत्वेति। स्वशक्यवाचकत्वेत्यर्थः । लक्षितलक्षणेति । इदमाद्यपक्षे। लक्षितेन पदेन बोधनात्। द्वितीय आह-लक्षणा वेति। तमसीति। सत्त्वरजःपरत्वेन तमसो गुणम्य बोधनेऽप्यन्वकारे लक्षणैवेति भावः । बोधन इति। उद्घाटनरूप इत्यर्थः । धम्मिल्स्येति। कुरङ्गशावाक्ष्या अपूर्वस्य वन्धस्य विशिष्टोत्पत्तिः संब्रन्धो यत्र तादशस्य

'धा १ ८. चति। १ ग. मानवः । २ क. त्रयुग्मं वे। ग, तद्वंद्वू बोधय। ३ क. पार्द्ततमा ।४ क. र्थम्।

[७स० उल्लास: ] काव्यप्रकांश:। २७५

अन्र धम्मिलस्य शोर्भां प्रेक्ष्य कस्य मानसं न रज्यंतीति संबन्धे किष्टत्वम्। न्यक्कारो ह्ययमेव मे यदरयस्तन्राप्यसी तापस: सोऽप्यत्रैव निहन्ति राक्षसेकुलं जीवत्यहो रावण: । घिग्धिक्छक्रजितं प्रबोधितवता कि कुम्मकर्णेन या स्वर्गग्रामटिकाविलुण्ठनवृथोच्छूनैः किमेभिर्भुजै: ॥१८४॥ अन्रायमेव न्यक्वार इति वाच्यम्। उच्छूनत्वमातरं चानुवाद्यम, न अत्र कुरङ्गशावाक्ष्या धमिलस्य शोभां प्रेक्ष्य कस्य मानसं न रज्यतीति संब्रन्धे प्रतांति- व्यवधानम्। अविमृष्टविधेयांशं यथा-न्यक्कारो०। अत्र प्राप्तमरिसत्त्वमयमित्यन्द्याप्राप्तं न्यकारत्वं विधीयते। अतोऽ्यमेव न्यक्कार इति वाच्यम्। 'अनुवाद्यमनुक्त्वैव नाभिधेयमुदीरयेत्।' इति वृद्धवचनात्। अन्यथा तु वैपरीत्येन विलम्बेन वा तथाभावः प्रतीयेत। अय न्यक्कार इत्युभयोः पद्योर्दुष्टत्वाद्वाक्यदोपत्वम्। अत एव समासगतमेष दुष्ट धम्मिलस्य शोभां प्रेक्ष्य कस्य मानसं निकाममतिशयेन न रज्यति, अपि तु सर्वस्येत्यर्थः । आसत्तिज्ञानविलम्वादत्र विलम्बः । (आर्याच्छन्दः)। न्यक्कार इति। (हनुमन्नाटके चतुर्दशाङ्ग) रामेण राक्षसक्षये क्रियमाणे क्षुब्धस्वान्तस्य रावणस्य स्वाधिक्षेपोक्तिरियम्। अयमेव मे न्यक्कारो निन्दा यदरयः सन्तीति शेषः । अन्यस्य तु तस्कृतपराभ- वादि। अरयो नत्वेको द्वौ वा। अनेन पूर्वमेकोऽपि नाऽऽसीदधुनाSकस्मादेव वहव इति व्यज्यते । तत्रापि तेप्वपि मुख्यस्तापसः । आम्यां भक्ष्यत्वशस्त्रानभिज्ञतवे द्योत्येते। अत्रैव मत्समीप एव न तु दूरे। कुलं वालवृद्धस्त्रीप्रभृति। निहन्ति । स्त्रीवधस्य भूतत्वेऽपि वर्तमानसामीप्यवित्क्षया सर्वत्र वर्तमाननिर्देशः । क्वचिद्राक्षसभटानिति पाठः । एतावता न्यक्कारातिशयः । अहो इति निर्वेदातिशयः । रावयति लोकानिति रावणः । अनेन तत्स- हनेऽनौचित्यातिशयः । जीवति, काक्का न जीवतीत्यर्थः । धिग्धिगिति निन्दातिशये। अत एव शक्जितमित्युक्तिः । शकोऽपि येन जितस्तस्य मनुप्यमात्राज्जयेन निन्दातिशय- प्रतीतेः । प्रत्नोधितवतेति णिजन्ताद्ावे क्तस्ततो मतुप्। न तु क्तवत्वन्तः । कर्मणि तस्या- साधुत्वात् । स्वर्गस्य आमटिकेवाल्पग्रामवद्विलुण्ठनम्। ग्रामशब्दादल्पार्थे 'तद्धिताः' इति वहुवचनवोष्यष्टिकच्प्रत्ययः । एभिः प्रसिद्धपराक्रमैर्भुजैः किम्। भुजद्वयशालिशत्रारप्यजयात्। अरिसत्त्वमिति पाठः । अभिधेयमिति पाठेपि विधेयमित्येवार्थः । (शार्ट्लविक्रीडितं छन्दः)। वृद्धवचनादिति। उद्देश्यविधेयताशालिबोधे विधेयवाचकप्रारव्त्युद्देश्गवाच- १ क. समटाजीव।

२७६ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [७स० उल्लासः ] वृथात्वविशेषितम्। अन्नं च शब्दरचना विपरीतां कृतेति वाक्यस्यैव दोषो न वाक्यार्थस्य। यथा वा, अपाङ्गसंस गितरङ्गितं दृशो- भुंवोररालान्तविलासिवेल्लनम्। विसारिरोमाञ्चनकञ्चुकं तनो- स्तनोति योऽसौ सुभगे तवाऽडगत ॥ १८५॥ अ्र योऽसाविति पदद्यमनुवार्द्यविधेयार्थतया विवक्षितमनुवाद्य मात्रपतीतिकृत्। पदमित्युक्तम् । अपि चात्र वृथोच्छूनेरित्यसंगतम्। उच्छूनत्वमात्रस्यैवानुवादौचित्यात्। न तु वृथास्वविशेषितस्य। किमेभिरित्यनेन वृथात्वस्यैव विधेयत्वात्। अर्थभेदोपगमेऽपि किमेभिरिति वैफल्याभिधानविरोधात्। वृथोच्छूनस्य तदौचित्यात्। ननु न्यक्कारोऽयमित्यत्र वैंपरीत्येन विधेयत्वप्रत्ययादर्थदोप एवायं स्यादिति चेत्, ने खल्वत्र विव्षितोऽर्यो दुष्टः। किंतु क्रमविशेषादविवक्षितार्थप्रत्यय एवेति शब्दविशेष एवापराध्यति। शब्दान्तरेण तत्प्र- तीतेरवकल्यात्। यथा विरुद्धमतिकृति । न केवलं विधेयस्योपसर्जनत्वव्युर्क्रमत्वाभ्यामेवायं वाक्यदोषः । किंतु विधेयानुपस्थि- त्याऽपि। यथा-अपाङ्ग० । अन्र योऽसाविति पदद्वयमुद्देश्यविधेयार्थकतया विवक्षितम्। उद्देश्यवाचिनो यच्छ- व्दस्य स्वार्थपरामर्शकतच्छव्दापेक्षितत्वात्। न चैतत्तस्प्तिपादकम्। यच्छव्द्सांनिव्ये- कपद्जापस्थितिर्हेतुरिति भावः । वृथात्वस्यैव विधेयत्वादिति। घटो घट इतिवद- योग्यमेतदिति भावः । अर्थभेदोपगमेऽपीति। उच्छूनताया भुजानां वैफल्यस्य भेदादिति भावः । अत एव किपद् वृथापद्योन पौनरुक्त्यम्। वैफल्येति। अस्यानौचि- त्यविशिष्टतयेति शेपः । तदीचित्यादिति। एवं चानुवादोऽयुक्त इति भावः । प्रसङ्गा- चतत्कथनम्। अयुक्तानुवादेऽपि विधेयाविमर्शः फलतीति कश्चित्। शब्दान्तरेण । शन्दधर्मक्मविशेपभृतरचनान्तरेणेत्यर्थः। विधेयस्योपसर्जनत्वेति। वृथोच्ूनैरित्यंश इदम्। अपाङ्गेति। (नायकागमनोत्सवं निवेदयन्त्याः सख्या इयमुक्तिः)। तवेत्यस्य पषयन्तत्रथेऽप्यन्वयः । अपाङ्गसंत्रद्ध दशोस्तरङ्गितं वक्रप्रेक्षणपरम्परामित्यर्थः । भ्रूसंत्रन्धि- कुटिलान्तभागे विलासयुक्तं वेलितं वकताधिक्यं नर्तन वा विसारि प्रकाशयोग्यं रोमाच्चनमेत्र कञ्चुक सर्वाङ्गव्यापनात्, यस्तनोति स आगत इत्यन्वयः । (वंशस्थ वृत्तम्)। उद्देश्यविधेयार्थकतयेति। तद्वोधकवाक्यार्थघटकार्थकतयेत्यर्थः । यस्त- १ ग त्र श क रीतैव कृ।३ क विलास वेितम्। ₹क. 'घमा°। ५ क. न त्त्र।

[ ७ स० उल्लास: ] काव्यप्रकाश:। २७७

[ तथा हि, प्रक्रान्तप्सिद्धानुभूतार्थविषयस्तच्छन्दो वच्छव्दोपादानं नापेक्षते। क्रमेणोदाहरणम्, कातयं केवला नीतिः शौयं नवापद्चेष्टितम्। अतः सिद्धिं समेताभ्यामुमाध्यामन्वियेष सः ॥१८६॥ हयं गतं संप्रति शोचनीयता समागमप्रार्थनया कपालिन: । कला च सा कान्तिमती कलावत- स्त्वमस्य लोकस्य च नेत्रकौमुदी॥१८७॥ उत्कम्पिनी भयपरिस्खलितांशुकान्ता ते लोचने प्रतिदिशं विधुरे क्षिपन्ती। क्रूरेण दारुणतया सहसैव दग्धा धूर्मान्धितेन दहनेन न वीक्षिताऽसि ॥१८८ ॥ नादसादीनां प्रसिद्धपरामर्शकत्वात्। ननु केवलयोरपि यत्तदोः प्रयोगदर्शनास्सापेक्षत्वमेवा- नयोरसिद्धम् । उच्यते-अनयोः परस्परार्थापेक्षार्थकत्वं नियतमेव। एतदेवोच्यते 'यत्त- दोर्नित्याभिसंवन्धः' इति। स चाभिसंब्रन्धः शाव्द आर्थों वा। तत्र द्वयोरुपादाने शाब्दः । यथा 'स दुर्मतिः श्रेयसि यस्य नाSऽदरः'इति। एकस्य द्वयोरदि वाऽनुपादाने स्वार्थः । अनुपात्तस्यापि सामर्थ्यादेवाSऽक्षेपात्। तत्र तच्छव्देन यच्छब्दाक्षेपः प्रक्रान्तप्रसिद्धानुभूतार्थकेन, यथा-कातयं०। अन्न स इति प्रक्रान्तं राजानमाह। द्यं०। अत्र सेति पसिद्धा। उत्कम्पिनी०। नोत्यसौ समागत इत्युद्देश्यविधेयभावो विवक्षितः । न च प्रतीयते। योइसौ प्रसिद्ध इत्येव प्रतीतेः । तदाह-यच्छब्देति। यच्छव्दाक्षेपो नतूपादानमेवेत्यर्थः । कातर्यमिति। (रघुवंशे सप्तदशसगेंतिथिनामकराज्ञो वर्णनमिदम्)। चापलं चपलता- प्रयुक्तं चेष्टितमित्यर्थः । चापले स्वार्थिंकोऽण। तदीयचेष्टितमित्यर्थ इत्यन्ये। केवलेति लिङ्गविपर्यासेन शौर्येऽपि योजनीयम्। आक्षपे बीजं तु व्युत्पत्तिवैचित्र्यं पदस्वभावो वा। प्रक्रान्तमिति। सोडतिथिर्नीम राजा। अत्रोभाभ्यामित्यनेनैव सामर्थ्यात्परस्परसाहित्य- लाभे समेताम्यामिति चिन्त्यप्रयोजनम् । प्रक्रान्तमतिथिसंज्ञम्। द्वयमिति। (कुमारसं- भवे पश्चमसगें) वटुवेषेण पार्वती छलयतः शिवस्योक्तिः । पूर्वमेका चन्द्रकलैव शोच्याSS- सीत्, तवैवं निश्चये सति द्वयं शोचनीयतां गतमिति भूतकालेनाSSवश्यकत्वं शोकस्य व्यज्यते। द्वितीयश्चकारो भिन्नक्रमः । तेन त्वं चेत्यर्थः । (वंशस्थं वृत्तम्)। उत्क- म्पिनी इति। रत्नावल्यां दग्धां वासवदत्तां संभाव्य तामनुध्याय शोचतो वत्सराजस्योक्ति:। १ क. चापलचेष्टितम् ।२ ग. 'लिताश्चलान्ता। ३ क. धूमाधितेन।

२७८ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [७ स० उल्लास:]

तच्छव्दस्योपादानं नापेक्षते । यथा, साधु चन्द्रमसि पुष्करैः कृतं मीलितं यदभिरामताधिके। उद्यता जयिनि कामिनीमुखे तेन साहसमनुष्ठितं पुनः ॥१८९ ॥ परागुपात्तस्तु यच्छ्दस्तच्छब्दोपादानं विना साकाङ्ग:। यथा-अन्नैव अत्र ते इत्यनुभूते। त्रिप्वप्येतेषु यच्छव्दोपादानं नावश्यापेक्षणीयम्। तदभावेऽप्याक्षे पादेव यः पूर्वोक्तगुणवान्, या प्रसिद्धा, ये अनुभूते इति च प्रत्ययाविघातात्। यच्छव्द- स्तूत्तरवाक्यगत एव सर्वत्र तच्छव्दाक्षेपसमर्थः । यथा-साधु चन्द्र०। यथा च मम- 'मातर्भारति वत्सवत्सलतया कि नाम नाSडचर्यते मित्राणि स्थिरताविवेकविनयाः कार्य सुहत्प्ार्थितम्। इत्यालोच्य विमुच्य मामिह मनागन्तर्हित स्थीयतां यावत्त्वाहशविप्रयोगमुंभगा लक्ष्मीर्मया लम्यते ॥।' पूर्ववाक्यगतस्तु तदाक्षेपासमर्थतया तदुपादानमेवापेक्षते। यथाSत्रोदाहरणे पूर्वार्धपादयो- वर्यत्यासे।

उत्कम्पिनी। कम्पयुक्ता । भयेन गलितोत्तरीयप्रान्ता ते अनुभूते विधुरे कातरे लोचने प्रति- दिशं कश्चिन्मां त्रास्यतीति बुद्धया क्षिपन्ती त्वं क्रूरेणातिप्रवृद्धेन दारुणतया निप्करुणतया दह- नेन दाहजनकधर्मवता सहसा तत्कालमेव दग्धैव यतो घूमान्धितेन तेन न वीक्षिताऽसि न दृष्टाS स्यतो दग्धाऽसि। यदि पश्येत्त्हि न दहेदिति भावः । (वसन्ततिलका छन्दः)। साध्विति। अभिरामताधिक सौन्दर्याधिके चन्द्रमस्युदिते सति पुष्करैः पद्मैर्यन्मीलितं तत्साघु कृतम्। तेन चन्द्रमसा तु कामिनीमुखे जयिनि सर्वनेतरि सति उद्यता साहसमविचार्यकारित्वमनुष्ठि- तमित्यर्थः । (रथोद्वता छन्दः) । मातरिति। [ हे मातर्भारति वत्से (मयि ) या चत्सलता तया किं नाम (अकार्यमपि) त्वया नाSSचर्यते न क्रियते, अपि तु क्रियत एवेत्यर्थः। तथा हे मित्राणि स्थिरता स्वैर्य विवेको विचारो विनयो नम्रता च तत्संबोधनम्। सुहृदा (मया) प्रार्थितं कार्यमकार्यमप्येतद्वश्यकर्तव्यमित्यालोच्य विचार्य (युप्माभि- मातृसुहृद्धिः) इह सभायां मां विमुच्य मनागीपदन्तर्हितं गुप्त यथा तथा स्थीयताम् । कियत्कालं तत्राSऽह-यावदिति। यावत्त्वादृशानां भारतीस्थिरतादीनां विप्रयोगेण विरहेण सुलभा श्रीर्मया लभ्यते तावदित्यर्थः । श्रियः सरस्वत्या गुणैश्च साकं विरोधस्य लोके प्रसिद्धत्वादेवं याचनम् । शार्द्लविक्रीडितं छन्दः ]। यथाऽत्रैवेति। साघु चन्द्रमसीति

१ र, ग, '्यार्थग।२ क. सापेक्षः ।३ क. '्येपु। ४ मु. पु. सलभा।

[ ७ स० उल्लास: ] काव्यप्रकाशः। २७९

श्लोक आद्यपाद्योर्व्यत्यासे। द्वयोरुपादाने तु निराकाङ्कत्वं प्रसिद्धम्। अनुपादानेऽपि सामर्थ्यात्कचिह्वयमपि गम्यते। यथा, ये नाम केचिदिह नः प्रथयन्त्यवर्ज्ञा जानन्ति ते किमपि तान्प्रति नैप यत्न: । उत्पत्स्यतेऽस्ति मम कोऽपि समानधर्मा कालो ह्ययं निरवधिर्विपुला च पृथ्वी।। १९०।। अत्र य उत्पत्स्यते तं प्रतीति । एवं च] तच्छव्दानुपादानेऽत् साकाङ्कत्वम्। न चासाविति तच्छ- बदार्थमाह।

ननु पूर्ववाक्यगतोऽप्ययं तदाक्षेपसमर्थ:, यथा 'तच्क्षर्यदि हारितं कुवलयैः' इत्यादाविति चेत्। सत्यम्। समर्थो न तु सर्वत्र। किं तु यदीत्येतावद्रूपस्तत्पर्यायेंः । उत्तरवाक्यगतस्तु सकलरूपस्तथेति विशेषः । यद्वा यदीत्यव्येयं न तु यच्छब्दः । तच भिन्नस्वभावमेव। एवं चेच्छन्दोऽपि। द्वयोरप्यनुपादानेऽप्याथों यत्तदोः संवन्धः। यथा-येनामन अत्र य उत्पत्स्यतेडस्ति वा मम समानधर्मा तें प्रति यत्न इति स्फुटमेवावगम्यते। यथाश्चते हि न पूर्वाघेन कथमप्यन्वयः । यत्तु 'प्रक्रान्तादयर्थकस्य तच्छव्दस्य यच्छव्दापेक्षैव न' इति व्याख्यानं तद्वयक्तिविवेका- द्यनालोचननिवन्धनं प्रकाशकारानभिमतं च । यदयं 'यच्छव्दोपादानं नापेक्षते' इस्याह, न तु

पद्ये। तच्चक्षुरिति। तच्चसुर्यद्यस्ति तर्हि कुतलयैर्हारितमिति. प्रतीतेस्तर्हिशब्दोपादानं विनाऽपि प्रतीतेनिर्वधत्वादिति भावः। ये नामेति। (मालतीमाधवे प्रथमाङ्के भवभूतेरु- क्तिरियम् ] । न इति 'अस्मदो द्वयोश्च' इति एकत्वे बहुवचनम्। तेन ममेत्यनेन न विरोधः । नामेति क्रोधे कृत्सने वा। अवज्ञामवहेलनां ये प्रथयन्ति कुर्वन्ति ते किमपि जानन्ति। न किमपीत्यर्थः । तान्प्रति एप यस्नोऽपि न । अत्र ग्रन्थस्य परार्थत्वाद्विशेपनि- षधस्य च शेपाभ्यन्ज्ञाफलकत्वात्कं प्रतीति जिज्ञासायामाह-उत्पत्स्यत इति। उत्पत्स्यत इत्यत्र हेतुः कालस्य निरवधित्वम्, अस्तीत्यत्र तु पृथ्व्या विपुलत्वम्। य उत्पस्स्यतेऽस्ति वा तं प्रति यत्न इति यत्तदोर्वेत्यस्य चाध्याहारेण योजना। (वसन्ततिलका छन्दः )। अन्रेति। उत्तरार्ध इति भावः । स्फुटमेवेति। यत्तच्छव्दाक्षेपादिति भावः । आक्षे-

१ क. ने नि° । २ क. पि द्वयमपि क्वित्स,मवयद्रिम्यते ३ क, 'ध्यात्कुत्र चि°।४ क, 'यश्चेदिति वा । ५ क, व्ययामेद न।

२८० प्रदीपोद्द्योत समेत :- [७ स० उल्लास:]

असौ मरुच्चुम्बितचारुकेसर: प्रसन्नताराधिपमण्डलाग्रणी: । वियुक्तरामातुरहष्टिवीक्षितो वसन्तकालो हनुमानिवाऽडगत: ॥१९१॥ अत्र हि न तच्छब्दार्थपतीति:। प्रतीतौ वा, करवालकरालदोःसहायो युधि योऽसी विजयोर्जुनैकमलः। यदि भूपतिना स तत्र कार्ये विनियुज्येत ततः कृतं कृतं स्यात्॥१९२। अत्र स इत्यस्याऽडनर्थक्यं स्यात्। अथ, 'यच्छब्दं नापेक्षते' इत्यादि। तस्माद्ययाव्याख्यातमेवाSSदरणीयम्। एवं च 'योऽसौ सुभगे' इत्यत्र तच्छव्दस्यानुपादानादाक्षेपासंभवाच यच्छव्दः साकाङ्क्ष: । ननु स्यादेवैतत्। यदि तच्छब्दार्थको ऽयमदःशब्दो न स्यादिति चेत्। ततिकिमदसस्तच्छ- ब्दपर्यायता। तथा सति-असौ०। इस्यत्रादशशव्दस्तच्छ्दार्थमेवाभिद्ध्यान्न रिविदमर्थम्। अथात्र वैयात्यादिष्टापत्तिमाल- म्वसे तर्हि-करवाल०। इस्यत्र स इत्येतत्पुनरुक्तं स्यात्। अदरशब्देन तदर्थाभिघानात्। नन्वर्थान्तरमस्य न निपेधामः । कि त्वनुजानीमस्तदर्थकत्वम्। कथमन्यथा- पासंभवाच्चेति । पूर्ववाक्यस्थत्वाद्यच्छव्दस्येति भावः । एवं च विधेयाविमर्श इति वोध्यम्। अत्र यच्छब्द उद्देश्यसमर्पक एव तच्छब्दो विधेयसमर्पक इति प्रा्चः।असा- विति। (हनुमन्नाटके षछठाङ्के पद्यमिदम्)। मरुत्पवनो हनुमस्पिता च । चुम्बनं पक्षे मुख्यं पक्षे संयोग: । केसरो वकुलः सटा च। ताराधिपश्चन्द्रः सुग्रीवश्च। मण्डलं विम्वं राष्टरं च प्रसन्नताराधिपमण्डलमेवाग्रणीर्यत्र प्रसन्नताराधिपस्य सुग्रीवस्य मण्डले राष्ट्रेडग्रणीरिति चार्थ: । वियुक्तो रामो दाशरधिः, वियुक्ता रामा कामिनीत्यर्थः। आतुरदृष्टिवीक्षितत्वं सहायोत्कण्ठया विरहोद्दीपकत्वेन च । (वंशस्थं वृत्तम्)। न त्विदमर्थमिति। तथा सति विधेयत्वावगमेऽनुवादकयच्छव्दापेक्षा स्यादिति भावः।वैयात्याद्विति। प्रक्रान्ताद्यर्थ- कतत्पदवत्क्वचिद्दःपदेऽपि तदनपेक्षा स्यादिति भावः । करवालेति। करवालेन करालं भयजनकं दो: सहायं यस्य। युधि विजयनामा योऽर्जुनः स इव एक एव मलः। यद्वा विजय इति सप्तमी । विजयार्जनेति पाठे तु विजयस्यार्जन एकमल्ल इत्यर्थः । ईद्ृशो यः स यदि तत्र कार्ये भूपतिना विनियुज्येत ततः कृतं कार्य कृतं १ क. यार्जने । २ क, ग. 'क्यं भवेत्। ३ क, ननु। * क. स्यानमे । ५ क इति पुन।

[ ७ स० उल्लास: ] काव्यप्रकाश: । २८१

योऽविकल्पमिदमर्थमण्डलं पश्यतीश निखिलं भवद्पु:। आत्मपक्षपरिपूरिते जगत्यस्य नित्यसुखिन: कुतो भयम् ॥१९३॥

उच्यते। तर्ह्यत्रैव वाक्यान्तर उपादानमर्हति ने तत्रैव। यच्छन्दस्पं हि निकटे स्थितस्तच्छब्दः प्रसिद्धिं परामृशति। यथा, यत्तदूर्जितमत्युग्रं क्षात्रं तेजोऽस्य भूपतेः। दीव्यताक्षैस्तदाऽनेन नूनं तद्पि हारितम् ॥१९४॥ इत्यत्र तच्छव्द्: । योऽविकल्प० । इत्यन्रेदंशब्दस्यापि तच्छव्दार्थकता। इदमदसोः समानशीलत्वादिति चेत्। सत्य- मास्थ। परं तु यच्छब्दाव्यवहितानन्तरवर्ती समानाधिकरणस्तच्छव्द्ोऽपि प्रसिद्धिमात्रे निरूढः किं प्रचरिदमादि:। यथा-यत्तदू० । इत्यादौ। तस्मात् 'योऽविकल्पम्-' इत्यत्रेव व्यववानेनाद प्रयोगो युक्तः, न स्वव्यवधानेन। युक्तं स्यादित्यर्थः । संभूतमेव स्यादिति वा । (मालभारिणी छन्दः )। योऽविकल्प- मिति। ईश्वरं प्रति भक्तस्योक्तिः। अविकल्पं निःसंदेहमिदं प्रसिद्धं निखिलमर्थमण्डलं भवद्वप्रुस्त्वद्भिनं पश्यति। वाधेन सामानाधिकरण्यम् । परमार्थतोऽसत्त्वेन तद्वाधेन भव- न्तमेव पश्यतीत्यर्थः । यथाश्रुते जडस्य प्रपश्चस्य ब्रह्मस्वरूपत्वाभावादसंगत्यापत्तिः । स्वास्मेति स्वशब्दः स्वीयवचनः । आत्मशब्दः स्वरूपे। तेन स्वात्मपक्षः स्वीयपक्ष आत्म- रूपपक्षो वा। तत्राSडदौ स्वीयत्वेन ज्ञानं तत आत्मैव जगदिति ज्ञानम्। परिपूरितत्वं चैतदेव यज्जगतस्तादृदशज्ञानविपयत्वम् । अत एव नित्यसुखिनस्तत्स्वरूपस्य कुतो भयं न कुतोऽ- पीत्यर्थ: । (रथोद्धता छन्दः)। प्रसिद्धमात्र इति। एवं च नायं विधेयसमर्पक इति भाव: । 'विभाति मृगशावाक्षी येदं भुवनभूपणम् ' इत्यादौ प्रपिद्धितोधकत्वाभावात्समानाधिकरण इति। समानलिङ्गविभक्त्यादिक इत्यर्थः। 'परदारापहर्ता यः स स्वर्ग नाधिगच्छति' इत्यादिवारणायाव्यवाहितेति । अन्र तु विसर्गेण व्यवहितः । अत्रेव यत्त- दोर्व्यत्यासेSतिप्रसङ्गवारणायानन्तरवर्तीति । यत्तदिति । ( वेणीसंहारे प्रथमाङ्के ) भीमस्य सहदेवं प्रत्युक्तिः । (अस्य भूपतेर्युधिष्ठिरस्य तत् प्रसिद्धं यदूर्जितमुद्भटमत्युय्रं · क. ग. स्वात्म ।२ क, न च त।३ क. स्य नि ४ क. ग. स्थितः प्र०।

२८२ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [ ७ स० उल्लासः ]

ननु कथमू, कल्याणानां तैवमसि महसां भाजनं विश्वमूर्ते! धुयां लक्ष्मीमथ मयि मृशें धेहि देव! प्रसीद। यद्यत्पापं प्रतिजहि जगन्नाथ ! नम्रस्य तन्मे भद्रं भद्रं वितर भगवन् ! भूयसे मङ्गलाय ॥१९५॥ अत्र यद्यदित्युक्त्वा तन्म इत्युक्तम्। उच्यते। यद्यदिति येन केनचिदूषेण स्थितं सर्वात्मकं वस्त्वाक्षिप्तम्,। तथाभूतमेव तच्छव्देन परासृश्यते। कथं तर्हि- 'न केवलं यो महतोऽपभाषते शृणोति तस्मादृपि यः स पापभाक' इत्यत्र तच्छब्दो न प्रसिद्धार्थ इति चेतू। य इत्यत्र विच्छेदेन व्यवधानात्। योऽसावित्यत्र तु संधिना यच्छेव्दैक निविष्टैकदेश त्वेनाविच्छेदात्। ननु भवेदेव यदि यत्तदोर्नित्याभिसंबन्ध: स्यात्। स एव तु नास्ति । कथमन्यथा 'यद्यत्पापं प्रतिजहि जगन्नाथ नम्रस्य तन्मे' इत्यत्रैकयत्परामृष्टस्यैकेन तदा परामर्शेऽपि द्वितीययच्छव्दान्निराकाडङ्का प्रतीतिः । द्वितीय- तत्पदाभावात्। न च तत्राSSकेपोऽपि। यद: पूर्ववाक्यगतत्वादिति । मैवम्। न खल्वेकेनैव रूपेण यत्तद्म्यां परामर्शनियम इति वृमः । कि त्वेकस्य ताम्यां परामर्श इति। तथा चात्रापि पापात्मकं वस्तु येन केनचिद्विशेषद्वयेन यत्पदाभ्यां परामृष्टं तत्पदेन तु पापत्वेनैकनेति को विरोधः । वस्तुतस्तु यद्यदिति न पद्द्यम् । किंतु 'नित्यवीप्सयोः' (पा०सू० ८।१।४) क्षात्रं तेज आसीत्तदा द्यृतप्रसङ्गेलैर्दी्यताSनेन युधिष्ठिरेण नूनं तदपि तेजोऽपि हारितम्। अपिना राज्यादिकम् )। विच्छेदेन। असंहिताकृतार्धमात्राकालेन। विसर्गेण व्यवधा- नमित्यन्ये। कल्याणानामिति। मालतीमाधवे प्रथमाङ्के सूत्रवारस्य सूर्यप्रार्थनेयम्। हे विश्वमूर्ते सूर्य त्वं कल्याणानां कल्याणहेतूनां महसां तेजसां भाजनं पात्रमसि। अथ मय घुर्या नृत्यभारवहनसमर्थी लक्ष्मी संपत्ति भृशमत्यंतं घेहि अ्पय। हे देव प्रसीद। हे जगनाथ नम्रस्य मे यद्यजज्ञातमज्ञातं च पापं तस्प्रतिजहि नाशय । हे भगवन्भूयसे मङ्ग- लाय मङ्गलार्थ भद्रं भद्रमत्यन्ताभीष्टं वितर देहि। (मन्दाकान्ता छन्दः) । यच्छब्दा- र्थस्तदा परामृश्यत इति नियमो न तु यावद्यत्पदं तावत्तत्पद्मितीत्याशयेन समाधत्ते- मैघमिति। विशेषद्वयेनेति । उपपातकत्वमहापातकत्वादिनेत्यर्थः । एकेनेति। वुद्धिविपयतावच्छेदकावच्छिन्ने तदादीनां शक्तेरिति भावः । अत एव- 'स श्राध्यः स गुणी धन्यः स शरः स च पण्डितः । स कुलीनः स विक्रान्तो यस्त्वया देवि वीक्षितः ।

१ क. स्वमिह महमामीशिपे त्वं विधत्से, पुण्याम्। २ क. शं देहि। ३ क. च्छव्दनि"।

[७ स० उल्ास: ] काव्यपकाश: । २८३

यथा वा, किं लोभेन विलङ्घित: स भरतो येनैतवृवं कृतं मात्रा सत्रीलघुतां गता किमथ वा मातैवे मे मध्यमा। मिथ्यैतन्मम चिन्तितं द्विनयमप्यार्यानुजोऽसी गुरु- माता तातकलत्रमित्यनुचितं मन्ये विधात्रा कृतम्॥१९६॥ अन्नाऽ्डर्यस्येति तातस्येति च वाच्यम्। न त्वनयोः समासे गुणी- इति सून्ेण वीप्सायां यदो द्वित्वापन्नोऽयमादेशः । तथा चाSSदेशिनैकेन यत्पदेन तत्पदेन च द्वाम्यामप्येकेनैव रूपेण पापपरामर्शः । आदेशस्तु साकल्येन संवन्धपरताग्राहक इति यस्पेदी- येनैव तेन तदृपपत्तौ न तत्पदेऽपि। यत्र तु तस्पदेऽपि वीप्सा तत्र न यत्पदेऽप्यादेशः । कि तूभाम्यां रूपद्वयेन सर्वोपस्थापनमिति सारम्। असमासवत्समासेऽप्यनेकपदगतरवेनास्य वाक्यदोषत्वम्। यथा-किं लोभेन०। अत्र कलत्रे तातसंतन्धस्यानुजे चा्ऽडर्यसंवन्धस्योत्कर्षाघायकतवेन विधिस्सितयोः समा- साद्गणीभावः । वाक्यदोपत्वं तु यथा तदुक्तम् । सोऽयं पष्ठीतत्पुरुपसमासः । एवं इत्यादौ नानातत्पदपरामृष्टस्यैकेनैव यत्पदेन प्रतीतिरिति भावः। तदुपपत्ती। प्राथम्यात्तनैव साकल्येन संवन्धप्रतीत्युपपत्तौ। न तत्पदेऽपीति। वीप्साद्योतको द्वित्वापन्न आदेश इत्यर्थ: ।यत्र तु तत्पद प्राथम्यं तत्र तत्पद एवाSडदेशो न यत्पदे। यथा 'तत्ताकर्म कृतं यदेव मुनिभिस्तैस्तैः फलैर्वख्चितम्' इति । यत्र तु तत्पदेऽपि वीप्सेति। अपिना यत्पदे। घीप्सा तदयें साकल्पेन संबन्धः । तत्र न यत्पदेऽप्यादेशः। अपिना तत्पदे। आदेशो द्वित्वापन्नः । किं तु पददयं पृथगेवेति भावः । यथा 'यं यं व्यतीयाय पतिवरा सा विवर्ण- भावं स स भूमिपालः इत्यादौ। अत्र नरेन्द्रकन्यया क्रमेण व्यतीतानां क्रमेणव वेवर्व्यप्रा- सिरिति पृथकपृथय्रपेणैव पृथक्पदाभ्यां बोधः । तदेवाऽऽह-किंतूभाभ्यामिति। इदमपि कमभेद्विवक्षायाम्। तद्भेदविवक्षाविरहेऽपि तथा प्रयोगे त्वेकत्राSडदेशो व्यर्थ एव। यथा ' यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः '। इत्यादौ। कि लोभेनेति। रामवनवासे हेतुं चिन्तयतो लक्ष्मणस्योक्तिरि- यम्। स विनयानवादमत्त्वेन प्रसिद्धः । येन भरतेन कर्त्रा, मात्रा, कर- भूतयेतद्वनवासादि एवं कपटेन कृतमुत्पादितम् । भरत इति नामग्रहणमनुचितका- रित्वास्कोपेन। अथ वा मे माता मध्यमा कैकेयी स्त्रीषु निसर्गसिद्धां लबुतां गता। अय वैतहितयमपि मम चिन्तितं मिथ्या। तत्र हेतुः । असी भरत आर्यो रघुनाथस्तदनुजः । गुरु: । अत्र म इति शेपः । तथा च भरतेऽत्यसंभावितमेतत्। माता च तातकलत्र मे - त्यतो हेतोर्विधात्राऽनुचितं कृतं मन्ये। (शार्दृलविकीडित छन्दः) । उत्कर्षाधाय- कतवेनेति। तादृशस्य हि प्राधान्यमुचितमिति भावः । तदुक्तमिति । आर्यानुजस्ता- १ क. ग. तथा कि लो२क, व वा म १३ क. 'ति या0।४ क. यदी,५ क. रप: स०।

२८४ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [७स० उहास: ]

भाव: कार्यः। एवं समासान्तरेष्वप्युदाहार्थमूं॥ विरुद्दमतिकृद्यथा, श्रितक्षमा रक्तभुवः शिवालिद्गितमूर्तयः । विग्रहक्षपणेनाथ शेरते ते गतासुखाः॥१९७॥

द्धार्थप्रतीतिः । अत्र क्षमादिगुणयुक्ता: सुखमासत इति विवक्षिते हता इति विरु-

पद्कदेशे यथासंभवं क्रमेणोदाहरणानि- अलमतिचपलत्वात्स्व प्नमायोपमत्वा. त्परिणतिविरसत्वात्संगमेनाङ्गनायाः। इति यदि शतकृत्वस्तत्त्वमालोचयाम- स्तदृपि न हरिणाक्षीं विस्मरत्यन्तरात्मा ॥।१९८॥

समासान्तरेऽपि । विरुद्धमतिकृद्यथा-श्रित० । अत्र क्षान्तिमन्तोऽनुरक्तभुवः कल्याणालिङ्गिता युद्धक्षपणेन दुःखाभाववन्तः शेरत इति विवक्षिते भूमिपतिता रुधिरस्थानानि शिवाभिरालिङ्गिताः शरीरक्षपणेन गतपाणे- न्द्रियाः शेरत इति विरुद्धं प्रतीयते। अमतपरार्थे विरुद्धोऽप्यर्थों विवक्षित इति ततो भेदः । न च प्रकाशितविरुद्धसंकरः । तन्रार्थस्यात्र तु शव्दस्य व्यञ्जकतया विशेषात्। पदैकदेशे यथासंभवमुदाहरणानि। तत्र श्रुतिकटुं यथा-अलम०। तकलत्रमित्यनेकपदगतत्वाद्वाक्यदोपत्वमिति भावः। आर्यानुजस्वादिविशिष्टविधिसंभवाद्विरो- ध्यादिस्तावारणसंतन्धस्योत्कर्पहेतुत्वेन तस्यैव युक्तत्वाच्च नायं दोष इत्येके। श्रितक्षमा इति। सामोफलव्धसिद्धीनां राज्ञां वर्णनमिदम् । अद्य ते राजानः थ्रिता आश्रिता क्षमा क्षान्तिर्येस्ते रक्ताऽनुरक्ता भूः, भूस्यो लोको येषु ते। शिवन कल्याणेनाSSलिङ्गिता मूर्तयो येपां ते। विग्रहस्य युद्धस्य क्षपणेन त्यागेन गतमसुखं दुःखं येपां तथाभूताः सन्तः शरते निद्रान्तीति विवक्षितोऽर्थः । पक्षे थ्रिता क्षमा भूर्यैस्ते । रक्त्तस्य रुधिरस्य भुवः स्थानानि। शिवाभि: करोष्टीभिरालिङ्गिता मृर्तयो येपां ते। विग्रहस्य देहस्य क्षपणेन नाशेन गतान्यसुखानि येपाम्। असत्र: प्राणाः खमिन्द्रियमिति विरुद्धोऽर्यः । युद्धक्षपणेनेति । सामोपायाभिनिये- शादुद्धत्यागेनेत्यर्थः। विरुद्धं प्रतीयत इति। इदंच प्रकृतप्रतीतिजन्यचमत्कारापकर्पकमिति वोध्यम्। न चामङ्गलाश्रीलमत्र। उपधेयसांकर्येऽप्युपाधेरसंकीर्णत्वादिति दिक्। अलमिति। (कस्यांचित्कामिन्यामनुरक्तस्य कस्यचित्कामुकस्योक्तिरियम्)। अङ्गनासंगमस्यालंतायां

१ क, ग. म्। घ्रित ।२ ग, द्धा प्र०। ३ क. 'टकं य°।

[७ स० उल्लास: ] काव्यप्रकाश:। २८५

अत्र त्वादिति। यथा वा, h. तद्गच्छ सिद्धयै कुरु देवकार्यमर्थोडयमर्थान्तरलभ्य एव। अपेक्षते प्रत्ययेमङ्गलब्ध्यै बीजाङ्कुरः प्रागुदयादिवाम्भः ॥१९९॥ अत्र द्ूचै ब्ध्यै इति कटु। यक्षाप्सरोविभ्रममण्डनानां संपादयित्रीं शिखरैविभाते। बलाहकच्छेद्विभक्तरागामकालसंध्यामिय धातुमत्ताम्।२००॥

एकत्रपदे वर्णद्वयकटुत्वे पददोषस्वम्। पदस्यैव कटुत्वप्रतीतेः । एकस्यैव तथात्वे पदैक- देशदोपत्वम्। न चैवं 'सोऽध्यैष्ट-' इत्यादौ प्रत्यकं पद्दोषाभावास्कयं वाक्यदोषतेति वाच्यम्। न हि नानापददुष्टत्वे वाक्यदोषता। कि तु नानापद्वृत्तितामात्रेण। सा च पदावच्छेदेन तदेकदेशावच्छेदेन वेति को विशेषः । त्वादित्यस्य कटुस्वासंमतौ- तवृच्छ० । अत्र सिज्धचै लब्ध्यै इस्युदाहार्यम्। निहृतार्थ यथा-यश्वा०।

हेतवश्चपलस्वादयः । मन्त्रादिसामर्थ्यादसमर्थप्रकाशनं माया । स्वप्र् माया चेति द्वन्द्वः । (मालिनी छन्दः) । एकस्यैवेति। अत्र विरोधिनं शान्तमृपमर्द विश्रान्तस्य शृङ्गार- स्यातिमधुरत्वेन क्षुद्रापचारस्याप्यसहतया पदैकदेशगतश्षुतिकटुत्वस्याप्यपकर्षकतेत्यर्थः । तद्गच्छेति। (कुमारसंभवे तृतीयस्गें कामं प्रतीन्द्रस्योक्तिरियम्)। सिद्धया अस्मद- भिमतलबध्यै तत्त्यज्ञानसिद्धयै च। नन्वधुना तत्त्वज्ञानं नोद्देश्यमत भाह-कुरु देवकार्यम्। सवेंषां देवानां न ममैव कार्य स्कन्दोत्पत्तिरूपं कुरु। स्वानिष्ट कथं प्रवृत्ति: स्यादत आह- अर्थो ऽयमिति। शिवस्य पार्वतीवशताकरणरूपदेवकार्यभूतोऽयमर्थः' अर्थान्तरं स्वानिष्टरूपं तल्लम्यं यत तादृश एव। नन्वन्य एव तत्र नियुज्यतां तत्राSSह-उदयास्प्राग्बीजाङकुरोऽङ्ग- लळघ्या अम्भ इवेदं कार्य स्वामेव प्रत्ययं कारणमपेक्षते। एवं च दैवस्य दुरतिक्रमत्वादनिष्ट- शङ्का न कार्येति भावः । ध्यै इति। प्रार्थनेऽतिमघुरभापणस्यैवौनित्येनास्थात्र दोपरवं वोध्यम्। (उपजातिश्छन्दः)। यश्चाप्सर इति। (कुमारसंभवे प्रथमसर्गे हिमालय- वर्णनमिदम्)। अप्सरसां यो विभ्रमो विलासस्तन्निमित्तं मण्डनानां भूपणानां गैरिकादिना संपाद्यित्रीं कर्त्रीम्। कलाहको मेघस्तच्छेदेष खण्डेपु तच्छेदेन खण्डखण्डीभावेन वा विभक्तोऽवच्छेदकमेदेनावस्थितो रागो यस्यास्तादृशीमकालसंध्यामिव धातुमत्तां यः शिस्त्ररै-

१ ज. °य मुत्तमं त्वां वी०। २ ग. 'त्र सिद्व्यै लब्ध्या इति वञमू। य०।

२८६ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [७ स० उल्लास: ] अत्र मत्ताशब्दः क्षीबार्थ निहतार्थः॥ आदावस्नपुसलिप्तवपुर्षां श्वासानिलोल्लासित प्रोत्सर्पद्विरहानलेन च ततः संतापितानां हशाम्। संप्रत्येव निषेकमशुपयसा देवस्य चेतोभुवो भलीनामिय पानकर्म कुरुते काम कुरद्रेक्षणा॥ २०१॥ अन्र द्रुशामिति बहुवचनं निरर्थकम्। कुरङ्गेक्षणाया एकस्या एवोपा- दानात्। ने च- 'अलसवलितैः प्रेमार्द्वाद्रैमृंहुमुंकुलीकृतैः

हृदयनिहितं भावाकूतं वमद्भिरिवेक्षणैः कथय सुकृती कोडयं मुग्धे त्वयाऽय्य विलोक्यते'॥ २०२॥ इत्यादिवद्यापारभेदाद्वहुत्वम्। व्यापाराणामनुपात्तत्वात्। न च व्यापारेऽत दृक्शब्दो वर्तते। अन्नैव 'कुरुते' इत्यात्मनेपद्मप्यनर्थकमू। प्रधानक्रियाफलस्य कर्त्रसंबन्धे कत्रभिपरौयक्रियाफलाभावात्।

अत्र मत्ताशब्दः । स हि क्षीवायां सुप्रसिद्धः । निरर्थकं यथा-आदाव०। अत्र दृशामिति बहुवचनमविवक्षितार्थमेव वृत्तपूरणायोपात्तम् । एकस्याः कुरसे- क्षणाया दृग्बहुत्वाभावात्। 'अलसवलित-' इत्यादिवद्वयापारभेदाद्वहुस्वमिति चेत्। न। तत्रेक्षणैरितिवद्त्र तदनुपादानात्। न च भावसाधनतया दक्छब्द एच व्यापारे

विभतिं । भकालसंध्या वर्षाकालसंध्येति दीपिका। (उपनातिश्छन्दः)। सुप्रसिद्ध इति। तेन मत्वर्थो निहन्यत इति भावः । आदावञ्जनेति। भाविविरहेण रुदत्याः कस्याश्विद्वूर्णनमिदम्। कुरङ्गीवेक्षणे यस्याः सा कुककुट्यादीनामण्डादिप्विति पुंकावः । सा यदृशां संप्रत्येव संतापनाद्यव्यवहितमेव। अव्ययानामने कार्थत्वात्। अश्रपयसा निषेकं कुरुते तचे- तोभुवो भल्ीनां पानकर्मवेत्युत्प्रेक्षा। शस्त्रं पङ्केन लिप्त्वाSऔौ संताप्य पयत्ति निक्षिप्यत इति पान कमस्वरूपम्। दृश: कामशस्त्रत्वनाध्यवसायादित्थमुक्तिः। श्वासानिलेनोलासितः प्रवृद्वोडत एव प्रोत्सर्पन्समन्तात्प्रसरन्यो विरहजन्माऽनलोऽग्निस्तेन संतापितानाम्। नायिका चेयं भविप्यत्प्रवासपतिका । अअ्जनसत्त्वात्। (शार्दलविकीडितं छन्दः)। अलसेति । अलसवलितैरीक्षणैः को विलोक्यत इत्यादाविवेत्यर्थः । भावेति। भावेऽयें दृशे: किवि-

१ ग. धैन नि°। २ ग, न वाडल। ३ क, ग. 'लितैरित्यादिवत्।४ क. प्राये क्रियाफल संबन्धागा।

[७ स० उल्लास: ] काव्यप्रकाश: । २८७

चापाचार्यस्त्रिपुरविजयी कोर्तिकेयो विजेय: शस्त्रव्यस्तः सदनसुद्धिर्भूरियं हन्तकारः। अस्त्येवैतत्किमु कृतवता रेणुकाकण्ठबाधां बद्धस्पर्धस्तव परशुना लज्जते चन्द्रहासः ॥ २०३॥ वर्तते। विशेषणानन्वयप्रसङ्गात्। एवं 'कुरुते' इत्यात्मनेपद्मपि निरर्थकम्। प्रधानक्रि- याफलसंचन्धस्य कर्तर्यविवक्षणात्। ननु 'आशिपि नाथः' इतिवत्कर्त्रभिप्रेतक्रियाफलत्वा- भाव आत्मनेपदमसाध्वेव, न तु निरर्थकम्। नाथत इस्यपि वा निरर्थकमेव। अविशेषात्। एवं द्वयोरर्थयोर्वहुवचनमसाध्वेवेति। उच्यते-'आशिषि नाथः' इत्यनेनाSSशिप्यात्म- नेपदं नियमयताSनाशिपि तदभावो वोध्यते। तस्माद्याचने तस्य युक्तमसाधुत्वम्। 'स्वरित• जितः कत्रभिप्राये क्रियाफले' (पा० सू० १।३।७२) इत्यनेन तु कर्त्रभिप्रेतक्रियाफलवि- वक्षार्यां तन्नियमयता पराभिसंत्रन्धविवस्ायां तन्निषेधः प्रतिपाद्यत इति तत्रैवासाधुस्वम्। न तु कत्रभिप्रेतत्वाभावमात्रे। अत एव 'क्त्रभिप्राय इति किम्, पराभिप्रेतक्रियाफले मा भूत्' इत्यवोचत्। न तु क्त्रभिप्नेतक्रियाफलत्वाभाव इति। न चात्र पराभिप्रेत- क्रियाफलत्वं धोत्यम्। किं तु कत्रभिप्रेतक्रियाफलत्वाद्योतनमात्रमिति नासाघुत्वम् । एवं 'बहुषु बहुवचनम्'(पा०सू० १।४।२१) इत्येतत्सूत्रं बहुवचनं नियमयद् द्वयेकयो- रुपस्थितयोस्तन्निषेधति। न तु बहुत्वाविवक्षामात्रे। दशामित्यत्र च न द्वित्वैकतवे विव- क्षिते येनासाधुत्वं स्यात्। किं तु बहुत्वाविवक्षामात्रमित्यनर्थतैवेति युक्तमुस्पश्यामः । एतेन'अवयवाभिप्रायेण निरर्थकत्वं, समृदायाभिप्रायेण त्वसाधुत्वमेव' इति चण्डीदास- मतमनादेयम्। अवाचकं यथा-चापा० । स्यर्थः । विशेषणानन्वयेति। अज्जनलेपादीनां क्रियायामसंभवादिति भावः । एव-

जयलक्षणकार्यस्य मृगदृशोSनभिप्रेतत्वेन तदसंत्रद्धत्वेन च कर्तृगामिक्रियाफलाभावा- दनुपपन्नम् । अत एव निरर्थकम्। तद्दयोत्यस्य क्रियाफलगतकर्तृगामिस्वस्याप्रत्ययात्। असाधुत्वं तु न। 'कमलवनोद्धाटनं कुर्वते ये' इतिवत् कामदेवगतफलस्य तत्संत्रन्धि- नायिकायामारोपमात्रेण दृग्द्येऽपि बहुत्वारोपेण च साधुत्वस्य निरूपयितुं शक्यत्वात्। आरोपफलाभावाच्च निरर्थकत्वम्। चापाचार्य इति। (वालरामायणे द्वितीयाङ्के) रावणदूतस्य परशुरामं प्रतीयमुक्तिः । चापाचायों धनुर्विद्यागुरुस्त्रिपुरविजयी शिवो विजेयो विजितः । त्रिपुरजेता स्कन्दो येन जित इति पराक्रमातिशयः । शस्त्रेण व्यस्तः स्थाना- दूरमुत्क्षिप्तो न तु स्वयं चलित ईदृश उद्धि: सदन गृहम्। अमूर्तिमतोऽपि शस्त्रेण

१ क. कातवीयों वि° । २ क. "संधिवि°। ३ क. 'हुत्वि°।

२८८ [७ स० उल्लास: ]

अत्र विजेय इति कृत्यप्रत्ययः क्तपरत्ययार्थेऽवाचकः । अतिपेलवमतिपरिमितवर्ण लघुतरमुदाहरति शंब्दम्। परमार्थतः स हृदयं वहति पुनः कालकूटघटितमिव॥ २०४ ॥। अन्रपेलैवशब्द:। य: पूयते सुरसरिन्मुखतीर्थसार्थ- स्नानेन शास्त्रपरिशीलनकीलनेन। सौजन्यमान्यजनिरुर्जितमूर्जितानां

अत्र पूयशेब्द: । सोडयं हशो: पतति कस्यचिदेव पुंसः ॥२०५॥

विनयप्रणयैककेतनं सतते योऽमवदङ्ग ताहशः। कथमद्यं स तद्वदीक्ष्यरतां तदभिप्रेतपदं समागतः ॥ २०६॥ अत्र विजेय इति यत्प्रत्ययः क्तप्रत्ययार्थे प्रयुक्तस्तत्र चावाचक: । अश्लीलेषु त्रीडादायि यथा-अतिपेलव०। अत्र पेलेति पेलवशव्दैकदेशो गुह्याङ्गस्मारकतया त्रीडादायी। जुगुप्सादायि यथा-यः पूय० । अत्र प्येति पूयष्यञ्जकतया जुगुप्सादायि। अमङ्गल्यं यथा-विनय०। निराकरणात्तस्यैवातिशयः । हन्तकारोSतिथित्रिः । अनेन सकलनरपतिजेता, विशेष- गैर्दवासुरमनुष्यजेता वदान्य इति च फलितिम्। किमु किंतु रेणुकाकण्ठवाधां कृतवता तत्र परशुना वद्धस्पर्घः पूर्व वद्धस्पर्धोऽपि चन्द्रहासः खड्गो लज्जते। 'चन्द्र- हासासिकष्टयः' इति अमरात्। यत्प्रत्यय इति। अहार्थे हि सः । अर्हस्वं च योग्यता। सा च भाविविपया। अतीतत्वं तु विवक्षितम्। अन्यथा सिद्ध- स्वाप्रतीत्योस्कर्पासिद्धेरिति भावः । (मन्दाक्रान्ता छन्दः) अतिपेलवमिति । मित्रं प्रत्याप्तस्योपदेशोक्तिरियम्)। अतिकोमलमित्यर्थः । लघुतरमतिमन्दम् । सत्यत्वप्रत्याय- नायेदम् । परमार्थतस्तत्त्वतः । पुनस्त्वयें। (गीतिशछन्दः)। गुह्याङ्गेति। पुंगह्याङ्गे- त्यर्थ: । पेलशव्दो लाटभापायां तद्वोधक इत्याहुः । यः पूयत इति। (कस्यचिन्महा- पुरुपस्य प्रशंसनमिदम्) । मुखशब्द आद्यर्थ: । सार्थ: समूहः । शास्त्रपरिशीलनेनाम्यासेन कीलनं संस्कारदट्टीकरणं तेन चं यः पवित्री क्रियते। सौजन्येन मान्या जनिरुत्पत्तिर्यस्य । ऊर्जितानां वलवतामूर्जितं बलम्। ( वसन्ततिलका छन्दः) । पयेति । व्रणक्वेदेत्यर्थः । विनयेति । ( सखायं प्रति कस्यचित्पूर्ववृत्तमैत्रीकस्य पुरुषस्य वृत्तान्तकथन- १ क. ग. कृत्प्रत्य। २ क. शठः ।३ म. लशब्दो जीडा यः । र क. शब्दो जुगुप्सा । चि°१५ क, थमेप स ।

[७ स० उल्लास: ] काव्यमकाशः । २८९

अत्र मेतशेब्दः। कस्मिन्कर्मणि सामर्थ्यमस्य नोत्तपतेतराम्।

अत्र किं पूर्वं साधुरुत साधुषु चरतीति संदेह:। किमुच्यतेऽस्य भूपालमौलिमालामहामणेः। सुदुर्लभं वचोबाणैस्तेजो यस्य विभाव्यते ॥ २०८॥ अत्र वच:शब्देन गीःशब्दो लक्ष्यते । अन्र खल न केवलं पूर्वपदम्, यावदुत्तरपद्मपि पर्यायपरिवर्तनं न क्षमते। जलध्योदावुत्तरपद्मेव, वडवानलादी पूर्वपद्मेव। अत्र प्रेतेति भागोSमङ्गल्यस्मारकः । संदिग्धं यथा-कस्मिन्०। अत्र चरभागो 'भूतपूर्वे चरट्' (पा० सू० १ । ३ । १३) इति चरद्प्रत्ययो वा 'चरेष्टः' (पा० सू० ३। २ । १६) इति टान्तश्ररधातुवेति संदेहात्पूर्व साधुरिति वा साधुषु चरतीति वार्डर्थ इति संदेहः । नेयार्थ यथा-किमुच्यते०। अत्र वचोवाणशब्दो गीर्वाणे विवक्षितः । न च तत्र समर्थः । गीर्वाणशब्दयोरेव समस्तयोस्तदयें रूढिर्न तु तत्पर्यायान्तराणाम् । अत एव गीःशरादिशब्दोऽपि तत्रासमर्थः । पर्यायपरिवृत्त्यसहत्वात्। तस्माद्वच:शब्देन गी:शब्दो लक्ष्यते। न च तत्र रूढिः प्रयोजनं वेति नेयार्थता। एवं जेलध्यादिशब्देपि पदपरिवर्तनं द्रष्टव्यम्। परं तु तत्रोत्तरपदमेव परिवृत्त्यसहम्। मिदम्) । हे अङ्ग तस्य नीचस्य पुरुयस्याभिप्रेतं यत्पदं नीचपदं तदुपगतोऽषि स तद्वनीचपुरुषवस्कथमीक्ष्यताम्। यो विनयः प्रणयः प्रीतिस्तयोरेकं केतनं स्थानम्। यस्तादृशोऽनिर्वचनीयगुणवानभवत्। (अपरवक्त्रं छन्दः) । कस्मिन्निति। उत्तपते ज्वलति प्रकाशत इति यावत्। सामर्थ्य कर्तृ। साघुचरः साधुषु चरतीति वा भूतपूर्वः साधुर्वा। किमुच्यत इति। भूपालानां या मौलिमाला मौलिसमूहस्तत्र महामणेमें- रुस्थानीयमणेर्यस्य तेजो वचोवाणैर्दवैरपि सुतरां दुर्लभमिति विभाव्यते। गीःशब्दो लक्ष्यत इति। स्ववाच्यवाचकत्वसंबन्धनेति भावः । अत्र शब्दे लक्षणवोचिता। गीर्वाणशळ्दयोरेव मिलितयोर्देवेष रूढत्वादिति बोध्यम्। जलध्यादाविति। आदिना जलघराद्यः, जलघरशव्देन पयोध्यप्रतीतेः । उदकधरशव्देन च मेघाप्रतीतेरिति वोध्यम्।

१ क. ·शब्दोऽमद्लम् ।२ क. ग. धयादौ तृत १ ३ क. ग, दी च पू। जलव्यादा- विति उद्योतसंमत: पःठः । ३७

२९० प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [७ स० उल्लास:] यद्यव्यसमर्थस्यैवापयुक्तादयः केचन भेदा:, तथाऽप्यन्यैरलंकारका- रैरविभागेने प्रदर्शिता इति, भेदमदर्शनेनोदाहर्तव्या इति च विभ- ज्योक्ताः । प्रतिकूल वर्णमुपहतलुप्तविसगं विसंधि हतवृत्तम्। न्यूनाधिककरितपदं पतत्पकर्ष समापपुनरात्तम् ।। ५३।।

अपदस्थपदसमासं संकीण गर्भितं प्रसिद्धिहतम् ॥५४ ॥ भ्ग्नपक्रममक्रमममतपरार्थं च वाक्यमेव तथा। रसानुगुणत्वं वर्णानां वक्ष्यते। तद्विपरीतं प्रतिकूलवर्णमू। यथा गृङ्गारे अकुण्ठोत्कण्ठया पूर्णमाकण्ठं कलकण्ठि मामू। कम्बुकण्ठ्या: क्षणं कण्ठे कुरु कण्ठार्तिमुद्धर ॥ २०८॥ वडवानलादौ तु पूर्वपदमेवेति तदन्यपरिवर्तनेऽप्यदोषः । नन्वसमर्थत्वं विवक्षितार्थप्रतीतिसाम- ध्यविरह एवोच्यताम्। स चे प्रसिद्धयभावारसमयाद्यभावाद्वेत्यप्रयुक्तावाचकनिहतार्थादयोS- प्यसमर्थभेदा एव भवितुमर्हन्तीति किमिति पृथङ्कनिर्दिष्टा इति चेत्तथ्यमास्थ। परं स्वन्यैरलं- कारकारैभेंदेन दशिता इति तथैव निर्दिष्टाः । कि न वैजात्याभावेऽपि शिष्यवुद्धिवैशद्याय प्रभेदा वक्तव्या एवेत्यतोऽपि विभज्योक्ता इति। अथ वाक्यमात्रदोषलक्षणमाह-प्रतिकूल०। अत्रापि रूढियोगाम्यामर्थद्वयोपस्थितौ लक्षणवाक्यत्वोपस्थितिः । वाक्यमेव तथा। प्रति- कूलवर्णत्वादिकं वाक्य एव दोपो न तु पदादिप्वपीत्यर्थः । तत्र प्रतिकृलवर्ण विवक्षितरसादे: प्रतिकूला अननुगुणा वर्णा यत्र तत्। अनुगृणत्वं वर्णानां गुणवविवेचनावसरे वक्ष्यते। शृङ्गारे यथा-अकुण्ठो०। वचोताणशब्दे लक्षणायां कवेस्तात्पर्यान्नावाचकत्वम्। तद्भावे त्ववाचकत्वमेवेति वोध्यम्। शिष्यबुद्धीति। अन्यथा सापकर्पकत्वसामान्येन दोपैक्यं प्रसज्येतेति भावः । कृतां काव्याकाव्यसाधारणता वोध्या। अननुगुणा इति। आस्वादोद्वोघप्रतिवन्धका इत्यथेः । अकुण्ठेति। (नायिकासंगमोत्मुकस्य कस्यचिदुक्तिरियम्)। कम्बुः शङ्ग:। ताटश- १ र. ·कारिरकदि। २ ग, न द। ३ क, ग. रीतत्वं प्रतिकूलत्वम् । य0 । ४ क,

[ ७ स० उल्लास: ] काव्यप्रकाशः । २९१ रौद्रे यथा, देश: सोऽयमरातिशोणितजलैर्यस्मिन्हदा: पूरिता: क्षत्रादेव तथाविध: परिभवस्तातस्य केशग्रहः। तान्येवाहितेशसत्रघस्मरगुरुण्यस्त्णि भास्वन्ति मे यद्रामेण कृतं तैदेव कुरुते द्रोणात्मज: क्रोधन: ।२०९। अत्र हि विकटवर्णत्वं दीर्घसमासत्वं चोचितम्। यथा,

त्कोधप्रेरितभीमभार्गवभुजरतम्भापविद्धः क्षणात्। उज्जवाल: परशुर्भवत्वशिथिलस्त्वत्कण्ठपीठातिथि- र्येनानेन जगत्सु खण्डपरशुर्देवो हरः ख्याप्यते ॥२१०॥

अत्र टवर्ग: शृक्गारप्तिकूलः । 'अटवर्गा '-इत्यादिना अ्तिषेधात्। रौद्रि यथा- देश:०। अत्र मृद्वो वर्णाः प्रतिकूलाः। ओजस्विनि रसे विकटवर्णत्वस्य दीर्घसमासरवस्य चानुगु- णत्वात्। यथा-मागप्राप्त० ।

कण्ठ्या उकुण्ठोत्कण्ठया उत्तरोत्तरं वलवत्या उत्कण्ठया आकण्ठं पूर्ण मां हे कलकण्ठि सखि कोकिले वा तस्याः कण्ठे कुरु इत्यन्वयः। कण्ठस्याSर्ति तदालिङ्गनौत्सुक्यरूपाम्। प्रतिपेधादिति। शृङ्गारपरिपन्थ्योजोगुणव्यक्षकत्वाच्चेत्यपि बोध्यम्। देशः सोऽय- मिति। (वेणीसंहारे तृतीयाङ्के) अश्वत्थाम्नः कर्ण प्रतीयमुक्तिः । सोडयं कुरुक्षेत्ररूपः। अरातयः शत्रवः, शोणितं रुधिरं तदेव जलिति रूपकम्। पूरिता अर्थात्परशुरामणेति शेपः । तथाविधो यादृशात्पितृकेशग्रहरुष्टहृदयेन जामदग्न्येनाक्षत्रिया भ: कृता तादृश इत्यर्थः । तानि प्रसिद्धान्यहितानां क्षत्रियाणां या हेतयः शस्त्राणि तेपां घस्मराणि भोक्तृणि भास्वन्ति शिलातीक्ष्णानि। तदेव क्षत्रक्षयरूपम् । (शार्दूलविक्रीडितं छन्दः )। दीर्घस- मासत्वस्य चेति। प्रतिकूलवर्णेत्यत्र वर्णपदं समासस्याप्युपलक्षणमिति भावः। प्राग- प्राप्तेति। (वीरचरितनाटके द्वितीयाङ्के) कृतधनुर्भङ्गं रामं प्रति परशुरामस्योक्तिः । प्रागमात्तो निशुम्भो नमनं येन तादृशं यच्छंभुसंबन्धि धनुस्तस्य या द्वेघाविधा द्वैधीकरणं तेनाSSविर्भवन्प्रकटो यः क्रोधस्तेन प्रेरितो यो भामो भार्गवभुनः स एव पृष्टदीर्घत्वा-

१ क. ग्रहात् । २ क. त हेतति घ०। ३ क. तदय। ४ क. कोपनः । कोधतः इति वा पाटः ।५ क, 'त्वं समासभयस्त्वं चो ।६ क निषेधात्। शत्रुणामिति पाठान्तरम्।

२९२ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [७स० उल्लास: ]

यत्र तु ने क्रोधस्तन्र चतुर्थपादाभिधाने तथैष शब्दप्रयोगः । उपहते उत्वं प्राप्तो लुप्तो वा विसर्गो यत्र तत्। यथा- धीरों विनीतो निपुणो वराकारो नृपोऽत सः। यस्य मृत्या बलोत्सिक्ता मक्ता बुद्धिपर्भाविता:॥२११॥

इत्यत्र। यत्र तु न क्रोधश्रतुर्थपादे तत्र शिधिल एव प्रयोगः । अपरुपस्यापि रौद्रादि- विरोधितयाऽस्य न श्रुतिकटुभेदत्वम्। न च श्रुतिकटोरेव तद्विशेषत्वम्। तस्य सकृत्प्रयोगेऽ- प्यात्मलाभात् । अस्य तु वाक्यव्यापित्वेन । अत एवास्य न पद्दोपत्वम् । एकत्र तादृश- वर्णप्रयोगस्य रसाविरोधित्वात्। दोषत्ववीजमप्यस्य रसविरोधित्वमेव। अत एव नित्यदो- पोडयम्। नीरसादावात्मलाभाभावात् । श्रुतिकटोस्तु नीरसादावात्मलाभादनित्यत्वमिति महान्भेदः । इदं तु चिन्त्यम् । रौद्रादिरसे श्ोकार्धपर्यन्तं समासेनैकपदे मृदुवर्णप्रायेऽस्य न कथं पद्दोषत्वमिति। अथान्यसाहित्येन दोषत्वं वाक्यदोषत्वं, निरपेक्षदोपत्वं तु पददो- पत्वमिति चेत् न। एवं हि क्िष्टदावपि पद्दोपत्वं न स्यात्। किं बहुना यादृशविवक्षया क्विष्टत्वं पद्दोषत्वेनोक्तं तयेदमपि तथेति न्यूनः पददोर्षेत्वविभागः । उपहतलुप्तविसर्गम्। उपहृतविसर्ग लुप्तविसर्ग चेति द्वयमित्यर्थः । उपहता औत्वं प्राप्ता लुप्ता वा विसर्गा यत्रेति बहुवचनान्तो विग्रहः । एकविसर्गस्य तथात्वेऽवैरस्यात्। उपघार्त- श्रौत्वप्राप्तिः। उपघातान्तरस्य दोषान्तरत्वे प्रवेशात्। तेन नैरन्तयेणौत्वप्राप्तवहुविसर्गरवं तथा लुप्तबहुविसर्गत्वं च लक्षणे। द्वयोरेकमुदाहरणम्-धीरो०।

रस्तम्भस्तेनापविद्धश्चालित उज्जवाल उद्गतज्वालोऽशिथिलं वेगवत्तरं यथा तथा। अशिथिल इति परशुविशेषणं वा। स्वस्कण्ठपीठेSतिथिरिव भवतु। अतिथेः पीठा- रोहणमुचितमिति पीठत्वरूपणम् । खण्डो भिन्नोऽर्धीकृत: परशुर्यस्य। हरेण स्वप- रशारेकोऽवयवः परशुरामाय दत्त इति प्रसिद्धिः। तेन यद्धनुस्वया खण्डितं तत्परशुना त्वमपि खण्डिप्यस इति भावः । (शार्दूलविक्रीडितं छन्दः)। यत्र त्विति। चतुर्थें पादे गुरोरनुस्मरणेन तद्विपयभावोद्रेकात्क्रोधस्य तिरस्कृतेरिति भावः। अपरु- पस्य। ममृणवर्णस्य। तस्य सकृदिति । अत एव स पददोषः । रसविरोधित्व- मिति। तद्व्यक्तिविरोधित्वमित्यर्थः। तदपि तत्तद्रसवृत्तिमाधुर्यादिगुणव्यक्तिप्रतिब्न्धक- त्वाह्वोव्यम्। धीर इति। वराकारः सुन्दराकारः । अत्र जगति। स एवैतादृशगुणवानित्यर्थः।

१ क, ग. 'त ओत्वं। २ ग. प्रभान्विताः । ३ क वं क्ञि ।४ क. धवि'।५ क. उत्वं। ६ क. 'तद्ोत्व0 ।७ क. पेणोत्व।

[७ स० उल्लास:] काव्यप्रकाश: । २९३

विसंधि संधेर्वैरुप्यम्,-विश्लेपोऽश्लीलत्वं कष्टत्वं चे। तत्राSडद्यं यथा, राजन्विभान्ति भवतश्चरितानि तानि इन्दोर्दुति दधति यानि रसातलेऽन्तः । धीदोबले अतितते उचिरतांनुवृत्ती आतन्यती विजयसंपद्मेत्य भात: ॥। २१२। दूषकतावीजं बन्धपारुष्येण सहृदयोद्वेगः । अत एवायं नित्यः । अन्रापीदं चिन्त्यम्- 'भूयो महीयोऽतियशोविभूषितः' इत्यादौ कथं न पद्दोषत्वमस्येति । विसंधि। विरूपः संधि: संनिकषों यत्र। वैरूप्यं च त्रिधा-विश्ेषो Sश्रीलस्वं कष्टव च। विश्लेषस्तु प्राप्तस्य श्रलेषस्य संहिताकार्यस्याभावः । स च 'अन्यत्र तु विभाषया' इति वचनादैच्छिक आनुशासनिकश्च। तत्रान्त्यः प्रगृह्यादित्वात्' 'पूर्वतरासिद्धम्' (पा. सू. <।२।१) इत्यादिना विसर्गादिलोपासिद्धेर्वा। तेष्वाद्यः सकृदपि वर्तमानो दोषाय। इच्छानिवन्धनत्वेनाश- क्तिमूलकतया प्रथमत एव सहृदयोद्वेजकत्वात्। अन्त्यौ स्वसकृत्। आनुशासनिकतवेनाश- क्त्यमनुन्नायकतया वन्धपारुप्यणैव हि तस्य दोषस्वम्। तच्वासकृत्प्रयोग एवं। तैद्वरूप्यव- तामनुगमध्ान्यतमत्वेन। अ्लीलवन्नानार्थस्वमेव वा। एवं त्रिप्रकारके वि्ेप आद्यपकारद्वयं यथा-राजन्वि०। उत्सिक्ता अहंकृता बुद्धिप्रभाविता बुद्धिजन्यसामर्थ्ययुताः । बन्धपारुष्येणति। बन्ध- पारुष्यं बन्धाशैथिल्यम्। बन्धस्य गाढत्वे हि चमत्कारो नान्यथेति भाव: । एवं विसर्गबद्ठ- स्वमपि दोषः। यथा "स्मरः खरः खलः कान्तः कायः कृतशरः सखि '। इत्यादौ। तदुक्तम्- "अन्राप्लुतविसर्गान्तैः पदे प्रोतैः परस्परम्। हस्ैः संयोगपूर्वेश्च लावण्यमतिरिच्यते ॥" इति। स चान्यत्रेति।'संधिरेकपदे नित्यो नित्यो धातृपसर्गयोः । नित्यः समासे द्रष्टव्यः, इति चरणत्रयं वाध्यम्। तद्वैरूप्यवतामिति। प्रागुक्तप्रकाररूपवैरू- व्यवतामित्यर्थः । अन्यान्यत्वेनेति पाठः । अत्रैच्छिकसंध्यभावस्य खेदादिना विच्छिद्य पाठे न दुष्टत्वम्। यथा 'एका एका शिरोरुहा' इति केचित् । कष्टत्वं च श्रतिकटत्वम्। राजन्निति। तानि ते चरितानि भान्ति यानि रसातले प्रविश्यान्तः, मध्य इन्दोर्द्ति द्धर्तीत्यन्वयः । धीर्नीत्यनुसारिणी वुद्धिर्दोर्वलं चोभे विजयसंपत्तिमेत्य प्राप्य भातः । १ क. च । आयं। ग, च । य। २ क, गतार्यवृ ३ क, ग, मेषु भा। ४ कन। तद्वैरू।

२१४ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [७ स० उल्लास: ]

या वा, रूत उदित उदारहारहारिद्युतिरुच्चैरुदयाचलादिवेन्दुः। निजवंश उदात्तकान्तकान्तिर्बत मुक्तामणिवञ्चकास्त्यनर्घः॥२१३॥ संहितां न करोमीति स्वेच्छया सकृदृपि दोप:। प्रगृह्यादिहेतुकत्वे त्वसकृत् । वेगादुड्डीय गगने चलण्डामरचेष्टितः । अयमुत्तपते पत्री ततोऽवैव रुचिं कुरु ॥ २१४ ॥ अत्र संधावश्लीलता। उर्व्यसावत्र तर्वाली मर्वन्ने चैार्व्यवस्थिति: । नॉघर्जु युज्यते गन्तुं शिरो नमय तन्मनाक्॥ २१५॥

अन्त्यो यथा-तत ०। दूषकतावीजमस्योक्तम् । अश्ीलत्वं यथा-वेगादु०। अत्र 'चिङ्कु' इत्यश्ीलम्। कष्टत्वं यथा-उर्व्यसा०। अत्र दूषकतात्रीजं पददोषप्रस्ताव उक्तमिति। अत्रापीदं चिन्त्यम्-समासेनैकपघ्येड- श्रीलकष्टेच्छानित्रन्धनवि ्लेषाणाम-ीलकष्टासाघुमध्यप्रवेशे पदेऽपि सद्भावात्कथमस्य न पददोपत्वम्। यथा-' भूयउश्वैर्महउदात्तयशउदारः '

किंभूते। अतितते अतिविस्तृते। उचितयोरवसरयोरनुवृत्ती अनुसरणे आतन्वती कुर्वती। दीपिकाकृतस्तु उचितानुवृत्तिमिति पठित्वोचितावसरानुसरणं विजयसंपदं चाSडतन्वती धीदो्बले स्वामेत्य प्राप्य भात इत्यन्वयमाहु:। उचितेत्यादेर्धीदोर्बलविशेषणत्वं तु नुमाप- त्याडयुक्तम् । (वसन्ततिलका छन्दः)। तत उदित इति। उदयाचलादुचैरुदित इन्दुरिव ततो वंशादुदितः । निजवंशे मुक्तामणिवच्चकास्तीत्यन्वयः । मुक्तामणिर्हि वंश उत्पद्यते तत्र मुक्तोपमायां साधारणो धर्मः, उदारहारहारिणी द्युतिर्यस्य। पक्षे उदारहारवद्धारिणी द्ुतिर्यस्य । पतिवरां प्रति सख्या उक्तिः । (विषमं छन्दः)। वेगादिति। डामरम् । उद्भटम्। उत्तपत उत्तप्तो भवति। नायकाधिष्ठितसंकेतस्थान बोधयन्त्या दूत्या इथमुक्ति:। चिङ्क्विति। लण्डेत्यपि। उर्व्यसाविति। (अध्वगं प्रति कस्यचिदुपदेशोक्तिरियम्। मरोरन्ते समीप उर्वी महत्यसौ दृश्यमाना तर्वाली तरुपङ्गि:। चारूणां पक्ष्यादीनामवस्थि- तिर्यस्यां सा। अत्रर्जुं गन्तुं न क्षमते। असाध्विति। इदं चिन्त्यम्। तदैच्छिकत्वस्य

१ क. उदारका ।२क ग, 'तेन त्व। ३ क. चार्तच ४ क. नात्नर्जः क्षमते।

[७स० उल्लास: ] काव्यप्रकाशः । २९५

हतं लक्षणानुसरणेऽव्यश्रव्यम, अप्राप्तगुरुभावान्तलघु रसाननुगुणं च वृत्तं यत्रे तद्द्तवृत्तमू। क्रमेणोदाहरणानि- अमृतममृतं कः संदेहो मधून्यपि नान्यथा मधुरमधिकं चूतस्यापि प्रसन्नरसं फलम् । सकृदृपि पुनर्मध्यस्थः सन्रसान्तरविज्जनो वद्तु यदिहान्यत्स्वादु स्थात्प्रियादशनच्छदात् ॥२१६॥ इति। वयें तु तर्कयाम :- सकलप्रभेदभिन्ना एते दोषा दूषणान्तरासंकीर्णा वाक्य एवेति वाक्यमेव तथेति नियमार्थः । अत एव न वदोषविभागन्यूनताऽपि। तादृशस्यैव पद्वृत्ते- स्तत्र विभागादिति। हतवृत्तम् । हतं वृत्तं यत्र तत्। हतत्वं चाश्रव्यत्वं गुरुकार्याक्षमपादान्त्यलघुवर्णत्वं प्रकृतरसाननुगुणत्वं वा। अन्यतमत्वेनैषामनुगमः । अश्रव्यत्वं च लक्षणाननुगमाद्यतिभङ्गा- रस्थानविशेषे गणविशेषयोगौच्च। यद्वा, हतत्वमश्रव्यत्वमेव। तच्च गुर्वादिनियमरूपलक्षणा- ननुगमाद्यतिभङ्गास्स्थानविशेषे गणविशेषयोगाच्। शिखरिण्यादावन्त्यस्य लघोर्गुरुकार्या- क्षमत्वास्प्रकृतरसाननुगुणस्वाच्च। तत्राऽडद्यं यथा- यस्मिन्पश्च पञ्चजना आकाशश्र प्रतिष्ठितः । तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः ।। अत्र क्कोके पश्चमस्य गुरुत्वाच्छन्दोभङ्ग:। यतिभङ्गो वर्णवृत्ते यथा-अमृत० । शास्त्रानुभवैकत्वात्। एते दोषा इति । प्रतिकूलवर्णस्य शङ्गारे समासगतरवेऽस्थानस्थ- समासेन श्रुतिकट्टना च संकरः। उपहतलुप्तविसर्गस्याप्रयुक्ेन विसंधिभेदस्याश्रीलकष्टा- म्यामिति बोध्यम्। एपामश्रव्यत्वादीनां लक्षणं छन्दः सूत्रं, यतिः स्थानविशेषे विच्छेदो, गणा यगणरगणतगणादयः । यस्मिन्निति । श्रुतिरेषा । अत्र पश्चमं लघु सर्वत्रेति लक्षणाननुगमः । रथकारपश्चमाश्चत्वारो वर्णाः पञ्चजनाः । ( ' प्राणचक्ष:श्रोत्रान्नमनांसि ' इति प्रभा)। प्रज्ञा निदिध्यासनम् । अमृतममृतमिति । (प्रियाया अधरस्य स्वादि- छतामाभिित्सोः कस्यचिदुक्तिरियम्)। अमृतममृतमास्वाद्यमत्र न कश्चित्संदेहः। एवं मधूनी- त्यस्यापि। आम्रस्यापि प्रसन्नरसं फलमधिकं मधुरम्। इदमप्यन्यथा न। पुनः परंतु प्रियादशन- च्छदादन्यदिह यदि स्वादु स्यात्तरहि मध्यस्थः सन्सकृदेकवारमपि वदतु। तादृशं न किमपीति १ ग. त्र क्र°। २ क.गातू । शि°।

२९६ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [७स० उल्लास: ] अन्र यदिहान्यत्स्वादु स्यादित्यश्रव्यम्। यथा वा, जं परिहरिउं तीरइ मणअं-पिण सुन्दरत्तणगुणेण। 'अह णवर जस्स दोसो पडिविक्खेहिं पि पडिवण्णो ॥ २१७॥ अत्र द्वितीयतृतीयगणी सकारभकारौ। विकसितसहकारतारहारिप रिमलैपुश्चितगु्ञितद्विरेफः। नवकिसलयचारुचामरश्रीर्हरति मुनेरपि मानसं वसन्त:॥२१८। अत्र हारिशब्दः। हारिप्रमुदितसौरभेति पाठो युक्त:। अत्र हरिणीच्छन्दसि षष्ठे दशमे च यतिरुचिता। चतुर्ये तु पादे तन्ङ् इत्यश्रव्यता। मात्रावृत्ते-स्थानविशेषे गणविशेषयोगो यथा-जं परि०। अत्राऽ्डर्यार्यां द्वितीयतृतीयौ सगणभगणौ। तौ च तथाविधौ छन्दःशास्त्रेण दुःश्रवत्वेन प्रतिपादितौ । पादान्तलघोर्गुरुकार्याक्षमत्वं यथा-विकसित०। अन्र 'वा पादान्ते' इति पादान्तस्य गुरुत्वाच्छन्दोभङ्गाभावेऽपि प्रथमपादान्तवर्तिनो भावः । रसान्तरविद्रसतारतम्यज्ञः । (हरिणी छन्दः)। चतुर्थे त्विति। यदिहान्यदि- त्यत्र हेत्यस्य परपदसंधानापेक्षत्वादिति भावः । जं परीति। (आनन्दवर्धनकृतपञ्चवा- णलीलायां गाथेयम्)। 'यत्परिहर्तु तीर्यते न मनागपि सुंदरत्वगुणेन । अथ केवलं यस्य दोपः प्रतिपक्षैरपि प्रतिपन्नः'॥ णवरशब्दः केवलवाची। मानिनीं प्रति दूत्या उक्तिः । तादृशमेतत्कामचेष्टितम् । यत्सौन्दर्यगुणेन रमणीयत्वरूपेण युक्तं वस्तु मनागीषदपि परिहर्तु न शक्यते। अथ च यस्य दोष उक्तापरिहार्यत्वरूपः प्रतिपक्षैर्यत्यादिभिरपि केवलं प्रतिपन्नोऽङ्गीकृतो न तु परिहृतः। त्वत्कान्तस्य तु कैव कथा तस्य दैवादन्यवनितासङ्गेऽपि कोपातिशयो न विधेय इति भावः । अन्ये तु यः परिहर्तुमिति संस्कृतं प्रदर्श्य यो नायको Sपराधशीलोऽपि सौन्दर्यगुणेन त्यक्तुं शक्यते न। जो परीति प्राकृतपाठ उचित इत्याहुः । भगणाविति। 'मो भूमिस्त्रिगुरु: श्रियं दिशति यो वृद्धिं जलं चाडडदिलो रोऽगनिर्मध्यलघुर्विनाशमनिलो देशाटनं सोऽन्त्यगः ॥ तो व्योमान्तलवुर्धनापहरणं जोडकों रुजं मध्यगो भश्चन्द्रो यश उज्ज्वलं मुखगुरुर्नो नाकआयुस्त्रिलः'॥ (नारायणभट्टकृतवृत्तरत्नाकरटीकायामिदं द्रष्टव्यम् ]। ल इति लबो, ग इति गुरो- र्म्रहणम् । विकसितेति। विकसितो यः सहकारस्तस्य तारोऽत्युत्कटो हारी मनोरअ्जको १ क. ग. दु ३० २ क, ग. ·लगुक्जितपुश्चितद्वि। ३ क. रिश्र०। ४ क. घें तन्गम्गः। मा ।५क, वे प्र । ६ फ, नतरय"।

।[" स० उल्लास: ] काव्यप्रकाशः। २९७

यथा घा, अन्यास्ता गुणरत्नरोहणभुवो धन्या मृदन्यैव सा संभारा: खलु तेऽन्य एव विधिना यैरेष सृष्टो युवा। श्रीमत्कान्तिजुषां द्विपां करतलात्स्त्रीणां नितम्बस्थला- दूदृष्टे यत्र पतन्ति मूढमनसामस्राणि वस्त्राणि च ॥ २१९॥ अत्र वस्त्राण्यपीति पाठे लघुरपि गुरुतां भजते। हा नृप हा बुध हा कविबन्धो विप्रसहस्रसमाश्रय देव। मुग्धविदृग्धसभान्तररत्न क्वासि गतः क्व वयं च तवैते ॥ २२० ॥

रिकारस्य लघोर्गुरुकार्यकरणाक्षमत्वम् । इन्द्रवज्रादिषु तु तत्कार्यक्षमत्वाददोषः । तस्मात् 'हारिप्रमुदितसौरभ-' इति पठनीयम्। न केवलं प्रथमतृतीयपाद्योरेवायं दोषः किं त्वन्ययोरांे। तत्र चतुयें यथा-अन्या० । अत्र 'वस्राण्यपि' इति पाठेडगुरोरेव संयोगपरतया स्वरवृद्धौ लघुरपि गुरुकार्यकारी संपद्यते। एवं द्वितीयपादेऽप्यूह्यम्। एष चाश्रव्यता सहृदयोद्वेजिनी दुष्टतावीनम्। अतो नित्यदोपोऽयम्। प्रकृतरसाननुगुणस्वं यथा-हा नृप० ।

यः परिमलस्तेन गुब्जारवयुता पुब्जिता मिलिता द्विरेफा यस्मिन्सः । यद्वा, तादृशः परिमलो यत्र तादशश्रासौ गुन्जितपुन्जिताद्विरेफश्चेति विग्रहः । नवकिसलयैश्चावी चामरश्रीर्यस्य। अनेन राजत्वं तेन हरणशक्तिः। मुनेरपि दुर्हरमानसस्यापि। (पुप्पि- ताग्रा छन्दः) । इन्द्रवज्जादिष्विति । तथा च 'वा पादान्त' इतीन्द्रव ज़ादिपरमेवेति भावः। अन्यास्ता इति । (कस्यचिद्राज्ञो वर्णनमिदम्) रोहणः पर्वतविशेषः । उत्पादिका वा । मृत्पार्थिवो भागोऽन्यैव भिन्नैव परं धन्या। तत्संबन्धप्राप्तः । इदं च भुवोऽपि विशेषणं विभक्तिविपरिणामात्। संभाराः । इतरकारणकलापरूपा सामग्रो। धन्या इत्यन्राप्यन्वेति । श्रीमन्तश्च ते कान्तियु- ताश्च, तेषां द्विषाम्। इदं च स्त्रीणामपि विशेषणम्। प्रतिपत्तिलोपो मोहः । स च शत्रौ भयात्परत्र कामात्। यैरित्यत्र स्रीपुंलिङ्गयच्छव्दकशपः (शार्दूलवि- कीडितं छन्दः) । पाठेडगुरोरिति च्छेदः । संयोगपरतयेति। संयोगात्परतयेत्यर्थः । हा नृपेति। (राजि मृते तदीयानां विलापोक्तिरियम्)। मुग्धेति। सुन्दरचतुरसभा-

१ क किल । २ क. 'दस्वरं भ०।

२९८ भदीपोद्दयोतसमेत :- [ ७ स० उलास:]

न्यूनपदं यथा, तथाभूतां दृष्टा नृपसदसि पाञ्चालतनया वने व्याधैः साधं सुचिरमुषितं वल्कलघरैः। विराटस्याSडवासे स्थितमनुचितारम्भनिभृतं गुरुः खेदं खिन्ने माय भजति नाद्यापि कुरुपु ॥ २२१ ॥ 'अत्रास्मामिरिति, 'खिन्ने'-इत्यस्मात्पूर्वमित्थमिति च । इदं दोधकवृत्तं शोकाननुगुणम् । तद्विरोघिहास्यव्यञ्ञकत्वात् । अस्य च प्रतिकूलव- र्णत्वं दुष्टतावीजम्। नीरसे च नास्याSSत्मलाभ इति नित्यदोपता। न्यूनाधिकेत्यादि । न्यूनपद्मधिकपदं कथिितपदं चेत्यर्थः। तत्र न्यूनपद न्यूनं पदं चाचकशव्द्रो यत्र तेत्। द्योतकन्यूनतायां त्वनभिहितवाच्यत्वमिति विशेष: । उदाहर- णम्-तथाभूतां०। अत्र पादत्रयमध्येडस्माभिरिति, खिन्ने इत्यस्य पूर्वमित्थमिति च पदं नास्ति। आवश्यके न ते। अन्यथा कर्नुररलाभादेकवाक्यत्वासंभवाच्च, तदर्थस्य विवक्षितत्वात्। अर्थश्चतादृश एव विवक्षित इति शब्दस्यैवायमपराधः। यत्र त्वर्थ एव न तावहूरं विवक्ष्यते तत्रार्थ एव दुष्ट इति साकाङ्क्षत्वं दोपान्तरमिति द्रष्टव्यम् । विवक्षिताप्रतिपत्तिश्च दूपकतावीजम्।

मध्यरत्नेत्यर्थः । इतरत्स्पष्टम् । (दोधकवृत्तम्)। इदं दोधकेति। करुणे पृप्पिताग्रा- दीनामेवानुगुणत्वम्। पृथ्वीस्त्रग्धरादीनां शृङ्गारादौ। शिखरिणीमन्दाक्रान्तादीनां वीराुगु- णयम्। दोधकस्य प्रतिपद्विच्छेदित्वेन हास्यानुगुणतेत्यर्थः । अस्य । प्रकृतरसानुगुणत्व- रूपमदस्य। इत्यर्थ इति । द्वंद्वान्ते श्रूयमाणमिति न्यायादिति भावः । न्यूनमनुपात्त- विवाक्षितार्थकम्। तैथेति। (शिखरिणी छन्दः)। अत्र पादत्रयेति। वल्कलधरैरि- त्यम्य विशेप्याकाङक्षत्वादुपितमित्यत्र स्थितमित्यत्र च केरित्याकाङक्षोद्यान्मध्यमपादद्वयेS- स्माभिरित्यावश्यकम्। तदेवोक्तानां खद्हेतुत्वलाभात्। आद्यपादे यद्याप गुरु: कर्नृत्वेना- न्वेंतु योग्यस्नथाऽपि खिन्नच्वातिशयस्तथादर्शनकालिकतृप्णास्थित्यैवेति तत्राप्यस्माभिरि- त्यव कतपदमपेक्षितम्। स्थितमिति च तृतोयपादस्थमावृत्त्या तन्नाप्यन्वेति। तथाभूतनृप-

भाव: । तदाह-अन्पथेति। तदर्थस्य विवक्षितत्वादित्यपपाठः । विवक्षिताप्रतिप- त्तिररिति। पदज्ञानविरहक्कतेत्यर्थः । झटित्याक्षेपेति। यथा 'मा भवन्तम-

१ क, तत्वन्। वो। २ अस्य ल्षोकस्प वयास्यानं मृतीयोलासोद्योते (पृ. ७३) दृशयम्।

[७ स० उल्ास: ] काव्यपकाश: । २९९

अधिकं यथा, स्फटिका कृतिनिर्मल: प्रकामं प्रतिसंक्रान्तनिशातशास्त्रतत्त्व:। अविरुद्समन्वितोक्तियुक्त: प्रतिमल्लास्तमयोदय: स कोऽपि॥२२२।। अन्नाSडकृतिशब्द्:। यथा वा, इद्मनुचितमक्रमश्र पुंसां यदिह जरास्वपि मान्मथा विकारा:। यद्पि च न कृतं नितम्बिनीनां स्तनपतनावधि जीवितं रतं वा।।२२३। अत्र कृतमिति। कृतं प्रत्युतै प्रक्रमभङ्गमावहति। तथा च, यदपि च न कुरङ्गलोचनानामिति पाठे निराकाङ्कैव प्रतीतिः।

अधिकपदं यथा-स्फटिका०। अत्र स्फटिकमेव निर्मलतायामुपमानं विवक्षितम्। उपात्तेऽप्याकृतिपदे यथाकर्थचित्तन- घोपमितिपर्यवसानादित्याकृतिपद्मधिकम्। न तु व्यर्थत्वादपृष्टाथेन संकर इति वक्ष्यते। न केवलं समास एव पदाधिक्यं किं त्वसमासेऽपि। यथा-इदमनु०। अत्र कृतमधिकम्। पूर्वाधवत्तेन विनैव प्रतीतिपर्यवसानात्। कृतं प्रत्युते प्रक्रमभ- ङमावहति । पूर्वारघेडकरणात् । तथा च यद्पि च न कुरङ्गलोचनानामिति पठनीयम् ।

नलः पवनो वा' इत्यादावधाक्षीदभाङ्क्षीदिति प्रसिद्धक्रियायाः । यथा वा 'निधानगर्भा- मिव सागराम्बराम् ' इत्यादावन्यभिचारिविशेषणेन पृथ्व्या इति भावः । अधिकपद- मिति। अविवक्षितार्थपदकमित्यर्थः । स्फटिकेति। कस्यचिद्विदुषो वर्णनमिदम्। निर्मलो रागद्वेपादिरहितः । प्रकाममतिशयेन । 5र्वपरान्वयि। प्रतिसंकान्तं प्रतिबिम्वमाद्- शादिमिव हृदयमारूढम्, निशातानि गूढार्यानि यानि शास्त्राणि तेयां तत्वं गृटार्थरूपम्। अविरुद्धा लोकशास्त्रादिभि: समन्विताः परस्परान्विता उक्तयो युक्तयश्ष यस्य सः । प्रतिम- ल्ानां प्रतिवादिनामस्तमयस्य लक्षणया पराभवस्योद्यः प्रादुर्भावो यस्मात्सः । (मालभा- रिणी छन्दः)। उपात्तेऽपीति। अवयवसंयोगरूपा कृतिपदार्थस्यान्वयासंभवार्कर्थंचित्सं भवदन्क्योऽन्योऽर्थोSप्यविवक्षित इति भावः। न तु व्यर्थत्वादिति। अपुष्टार्थत्वसंक- राभावे हेतुर्व्यथत्वम्। इदमिति। अनुचितं लोकविरद्धमित्यर्थः । अक्रमः शास्त्रविरुद्धः। बांल्ययौवनजरासु विद्याविषयसेवावर्मार्जनमिति शास्त्रम्। रतं वेति। जीवनसत्वेऽपि जरायां रतमनुचितम्। वेरस्याऽडघायकत्वात्। अकमः । अप्रशस्तपा परिपाटीति भावः । (पृण्पिताग्रा छन्दः)। प्रत्युत प्रक्रमभङ्गमिति। पूर्व पुं६मडनीित्यककवेदानी

१ ६. युकि:१ २ ग, मान्मथो विकारः। ३ग, त क। ४ क 'त क।

३०० प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [७स० उल्लास: ]

कथितपदं यथा, अधिकरतलतल्पं कल्पितस्वापलीला परिमिलन निमीलत्पाण्डिमा गण्डपाली। सुतनु कथय कस्य व्यक्षयत्यअ्जसैव

अत्र लीलेति। निष्प्रयोजन शब्दश्रवणेन श्रातुर्वैमुख्यं दूषकतावीजम्। अतो हर्षादावभिव्यङ्गचे न दोषत्वम्। कथितपद यथा-अधिकरतल०। अत्र लीलापदं वारद्यमुपात्तम्। नरपतिलक्ष्मीति युक्कतः पाठः । दूषकतात्रीजं च कवे- रशक्त्युन्नयनेन श्रोतुर्वेमुख्यम्। अतो लाटानुप्रासादावदोषत्वम्। अशक्त्यनुन्नयात्। इदं तु चिन्स्यम्-समासे सत्येकस्मिन्नपि पदे व्यवधानाल्ाटानुपरासविरहेऽप्यस् संभवार्कयं न पद्दोषत्वमिति। स्त्रीधमें तद्नुक्त्वा तत्करणे तदुक्त्या विधावनौचित्य प्रतीते: प्रक्रमभङ्गः। निष्पयोजनेति। तत्त्वं चाविवक्षितार्थकत्वाद्वोध्यम्। श्रोतुवैमुख्यमिति। तस्मिन्हि रसोद्वोघवैगुण्यादिति भाव:। कथितपद्मिति। प्रयोजनशून्यत्वे सति समानार्थकसमानानुपूर्वीकपद्वत्त्वं तत्त्वमित्यर्थ: । 'उदेति सविता ताम्रस्ताम्र एवास्तमेति च '। इत्यादावेतद्वारणाय सत्यन्तम्। तत्र हि तेनैव शब्देन पुनरुपादानेऽनुवादसवेन झटिति प्रयोजनजिज्ञासायां व्यञ्षनयाऽस्तमयोद्यादावेकरूपतावगमः प्रयाजनमस्ति । विभिन्नानुपूर्वीकपदोपादाने पुनरुक्तत्वं वक्ष्यते । अधिकरेति। करतले कपोल- माधाय चिन्तयन्तीं नायिकां प्रति सख्या उक्तिः । करतलरूपे तल्पे कल्पिता या स्वापलीला तस्यां सत्यां यत्परिमिलनं दृढतरः संवन्धस्तेन मीलंस्तिरोभवन्पा- ण्डिमा यस्यां सा । करकपोलयोर्दढसंबन्वेन रक्तिमोद्याद्विरहपाण्डिमतिरोधानम् । पाली स्थली। तेन सकललावण्यातिशयमर्यादात्ववाधनम् । अञ्जसा शीघं तत्त्वतो वा स्मर एव नरपतिस्तस्य लीलाश्चम्वनदशनाद्यस्तत्र यौवराज्यं मुख्याधिकारस्त- त्राभिपेकं कस्य व्यव्जयति कथयेत्यन्वयः । स्मरेण स्वतः कर्तुमशक्यं तत्रैवंविधं स्वापादि यः करोति स धुवं वृद्धेन स्मरेण स्वराज्येऽभिपिक्त इति भावः । (मालिनी छन्दः।) वारयमिति। तथोपादानं ह्यदिष्टप्रतिनिर्दिष्टयोरभदव्यञ्जकतया स्वापलीलायौवराज्यमिति प्रत्याययति। प्रकृते तु न तथा विवक्षितम् । तदाह-कवेरश- क्तीति । वैमुख्यमिति। उपभुक्तभोगवदिति भावः । १ क. "लीला लीले०।

[७स० उल्लासः ] काव्यप्रकाशः । ३०१

पतत्प्रकर्ष यथा, कः कः कुत न घुर्धुरायितधुरीघोरो घुरेत्सूकर: र्कः कः कं कमलाकरं विकमलं कर्तु करी नोद्यतः । के के कानि वनान्यरण्यमहिषा नोन्मूलयेयुर्यतः सिंहीसेहविलासबद्धवसतिः पञ्चाननो वर्तते॥। २२५॥ समाप्तपुनरात्तं यथा, पतस्प्रकर्षम्। अलंकारकृतस्य बन्धकृतस्य वा प्रकर्षस्य यत्रात्तरं पातो निकर्षः । यथा-क: क:० । सूकराद्यभिधानेऽपि विकटनन्धवृतोऽनुआसकृतश्च प्रकर्षः सिंहाभिधाने पतितः । दूषकतावीजं चाशक्त्युन्नयनेन श्रोतुर्वैरस्यम्। रसानुगुणतया तत्पातेऽवि न दोषः । समाप्तपुनरात्तम्। समाप्तं सत्युनैरुपात्तम्। वाक्ये समाप्ते पुनस्तदन्वयिशब्दोपादानं यत्रेत्यर्थः । यन्तु 'समाप्ते वाक्येSविशेषविधायिविशेषणान्तरोपादानवत्वं तह्क्षणम्' इति, तन्न। 'प्रागपाप्त-'इत्यादौ वाक्यान्तरारम्भे विशेषणान्तरानुपादाने तलक्षणविरहेण कः कः कुत्र नेति। अपि तु सर्वः सर्वत्रेति भावः । घुदुरः शब्द- विशेष: । तद्वती या घुरी घोणा तया घोरो भीमः घरेद्ीमशब्दं कवींत । 'घुर भीमार्थशब्दयोः'। विकमलं विगतकमलम् । वनान्यरण्यमहिपाः के नोन्मू- लयेयुः समूलं नाशयेयुः । अनेन स्वाश्रयोन्मूलकतया तेषां मदौत्कट्यं ध्वनिाम् । सिंहीस्नेहेन विलासो दन्तेन कण्डूयनादिस्तेन बद्धा नियतं कृता वसतिरेकदेशवासो येन तादृशो यतः । अन्न सूकरेभ्यः परपक्षविनाशोद्योगितया करिणां तेम्यश्च देवीप्र- तिपक्षजातीयतया यमवाहनजातीयतया च महिषाणां तेम्यः कर्यादिहिंसकतवेन सिंहानाम- भिधाने तथेव वन्धदाढर्यादिकमुचित । एवं च राजनि व्यसनशीले छृद्रा अपि भौमिका निर्मर्यादा भवन्तीति प्रस्तुतध्वननादप्रस्तुतप्रशंसा । (शार्द्लविक्रीडितं छन्दः) । समाप्तं सदिति। जनितविवक्षितान्वय बोधकमित्यर्थः । पुनरुपात्तमिति। तद्न्वयिशब्दोपा- दानेन पुनरुपात्तं : नरनुसंधानविषय इत्यर्थः । तदन्वयि। तत्रान्वयो यस्य, तेनान्वयो यस्येति च। तेन विशेषणस्य विशेष्यस्य च संग्रहः । आद्योदाहरणं प्रकृतमेव। द्वितीयं तु प्रागप्राप्तेति। तत्र हि येनानेनेति वाक्ये तृतीयान्तपरामृष्टवाक्यार्थस्य विशेषणत्वम्। तद्दर्शयति-यत्त्वित्यादिना। यदि तु तत्रापि विशेषणत्वानुभवस्तदा विशेषणान्तरशब्देन पदरूपमेवास्य विवक्षितमित्यभिमानः । किं च उुनःशब्दार्थानन्वयः । नववय इत्यादेः सकृदेवोपादानात्। विशेपणान्तरापेक्षया तत्वे त तद्वैयर्थ्य व्यधिकरणरहुव्ीह्यापत्तिश्र। क्रियाविशेष्यकबोंधवादिनां मते 'चटोडस्ति मृन्मय' इत्यत्राव्याप्तेश्च। विशपणान्तरानुपा. १ क. कं कं क्रः । २ क.नरात्तम्।

३०२ ७ स० उल्लास: ] क्रेंकार: स्मरकार्मुकस्य सुरतक्रीडापिकीनां रवो झंकारो रतिमश्जरीमधुलिहां लीलाचकोरीध्वनि:। तन्व्या: कञ्चुलिकापसारणभुजाक्षेपस्खलत्कङ्कण- क्वाण: प्रेम तनोतु वो नववयोलास्याय वेणुस्वनः॥। २२६॥ द्वितीयार्धगतैकवाचकशेषप्रथमाघं यथा, तत्रानित्यदोषतर्युत्पादनविरोधात्। उदाहरणम्-क्रेंकार:० । अत्र 'तनोतु वः ' इति समाप्तमेव वाक्यं 'नववय-' इत्यादि विशेषणेनोपात्तम्। निराकाङ्कस्वं च दूषकताबीजम्। अतश्चानित्यदोषोऽयम् । वाक्यान्तरारम्भे तदभावात्। अर्धान्तरैकवाचकम्। द्वितीयार्धगतमप्रधानहेत्वाद्यर्थकमेकें वाचकंयत्र-तत्। यथा- दानात्। ननु 'नववय' इत्यादिना विशेष्यभृतः क्वाण एव पुनरुपात्तः । न वाक्यम्। एवं येनानेनेत्यत्रापि परशुरूपं विशेषणं पुनरुपात्तं न वाक्यमिति चेन्न। तादृशविशेषणवि- शिष्टक्काणस्य क्रियाकाङ्क्षतया वाक्यस्यैव पुनरुपादानात्। येनानेनेत्यत्रापि स्वत्कण्ठपीठा- तिथिभवनकर्तृपरशनेत्यर्थाद्वाक्यानुसंधानं स्फुटमेवेत्याद्ुः । विवक्षितेति विशेषणात्, 'अय- मुदयति मुद्राभञ्जनः पझ्मनीनाम्' 'अद्यापि स्तनवेपथुं जनयति श्वासः प्रमाणाघिक: ' इत्यादौ न दोषत्वम्। आद्येऽयंपदार्थस्य संदिग्धतया कुत्राप्यपर्यवसितत्वेन न क्रियान्वय इति वक्ष्यमाणविशेषणैर्विशे्यसमर्पणे युगपदेवान्वयवोधात् । अन्त्ये कुतो वेपथुरिति हेत्वा- काङक्षाया अनिवृत्तेः प्रमाणाधिकत्वान्वयं विना विवक्षितान्वयवोधस्यैवाभावान्। तद्वक्ष्यति निशकाङ्क्षत्वं चेति । क्रकार इति । (स्वगृहं प्रति प्रस्थितान्पथिकान्प्रति कस्य- चित्कवेरियमुक्ति:) । विपक्षजयकालिकज्याकर्पणजः शब्द: क्रकारः । सुरतकीडारूपपिकीनां रवे: रतिरेव मञ्जरी तत्संवन्धिनो ये मधुलिहर पां रव इति दीपिका। अन्ये तु रतिः प्रीति- स्तदूपमञ्जरी विलासादिफलोत्पत्तिस्थानत्वात् । तत्संत्रन्धिमधुलिहां झकारः। अत्र मधुलिट्- स्वारोपविषय: कङ्कणान्येव । लीला कटाक्षादिविक्षेपः । तद्ूपच कोरीध्वनिः। कन्चुलिकापसारणे यो भुजाक्षेपस्तेन स्खलन्ति यानि कङ्कणानि तत्क्वाणः। नववयसस्तारुण्यस्य नववयसां तरुणानां वा लास्याय नृत्याय वेणुस्वनरूपः । अत्र क्रेंकारारोपविषये रवत्वारोपो विरुद्धः । किं च पिकादी नामपि कृजितमेव प्रसिद्धं न तुरव इति वोध्यम्। (शार्दूलविक्रीडितं छन्दः।निशका, क्षत्वं चेति। अस्य विशेषगतयानुगुणतवेऽपि तन्निरपेक्षतया प्राग्जनितविव्रक्षितान्वयव्ोधत्वेन पुनरन्वय आवङसाभावािति भावः। एतेन पुनरुपात्त विशेषणस्यान्गुणत्वे कथं तद्विना वांधः । अननुगुणत्वे त्वपृष्टार्थतैव स्यादित्यपास्तम्। वाक्यान्तरारम्भ इति। येनानेन जगत्स्वित्यादौ येनेति यत्पदेनाSSकाङ्क्षोत्थापनादिति भाव: । एव च यो नववयोलास्यायेति पाठेऽापि न दोप इति बोध्यम्। द्वितीया- १ क. 'शेपं प्र० । २ क. 'मेकदा।

• [ ७ स० उल्लास:] काव्यपकाश:। ३०३

मसृणचरणपातं गम्यतां मूः सदर्भा विरचय सिचयान्तं मूर्धि घर्मः कठोर:। तदिति जनकपुत्री लोचनैरेश्रुपूर्ण: पथि पथिकवधूभिर्वीक्षिता शिक्षिता च।। २२७ ।। अभवन्मतः (इष्टः) योग: (संबन्धः ) यत्र तत्। यथा, मसृण०। अत्र भू: सदर्भा तन्ममृणचरणपातं गम्यतामिति वाक्यम्। तत्र च तदित्यर्धान्तरग- तम्। अत्र च निराकाङ्क्षता दुष्टिवीजम्। शुतमात्रस्यैव भूपदर्भत्वस्याSSक्षेपादिना हेतुस्व- प्रतीतेः। यस्य तु कत्रीदेर्न तथा प्रतिपत्तिस्तस्यार्धान्तरोपादानेडप्यात्मलाभ एव नास्ति। तल्लाभेऽपि वा न दोषत्वमिति। अभवन्मतयोगम् । अभर्वेन्मतो योगो यत्र। 'न चाविमृष्टविधेयमध्येऽस्यान्तर्भावः । उपजी- व्यस्वेन भेदात्' इति केचित्। वस्तुतस्तु तत्र पदार्थयोरुपस्थितयोरन्वयो भवत्येव। परं त्वनभि- धेति । वाक्यान्तरान्तःपातविरहान्न संकीर्णता। मसृणेति । (वालरामायणे पछ्ठाङ्के वने रामेण सह सीतायां गतायां तद्वाती कथयतः सुमन्त्रस्य दशरथं प्रत्युक्तिरियम् )। भू: सदर्भा तन्मसृणो लघुचरणपातो यथा तथा गम्यताम्। यतो धर्मः कठोरोऽतो मूर्ि सिश्चयान्तं वस्त्राश्चलं विरचय। जनकपुत्री पथिकानां वधूभिरश्रुपूर्णलोंचनैर्वीक्षितेति शिक्षिता च । अहो धन्यतमेयं राजपुत्रयवि कोमलतराभ्यां पद्यामेव पथिकं स्वभर्तारमनुयाति। अधन्यतमा वयं या एवं विरहदुःखेन पीड्येमहीत्यक्षपूर्णता। अत एव पथिकपदं चरि- तार्थम्। (मालिनी छन्दः) 1 आक्षेपादिनेति। आदिना व्यक्षना। न च तदित्य- खण्डो निपातः प्रागुक्तपरामर्शकः । इतीत्यनेनैव सिद्धेः। आत्मलाभ एव नास्तीति। हेत्वादिघटितलक्षणकरणादिति भावः । तल्लाभेपि वेति। तद्घटितलक्षणकरण इति भावः। न दोषत्वमिति। निराकाङ्क्षत्वरूपदुष्टिवीजाभावान्नायं दोप इत्यर्थः । आस - च्तिज्ञानकृतप्रतीतिविलम्बेन तत्रापि दृष्टत्वानुभवे तु क्विष्टत्वमेव तत्र दोष इति भावः । परं त्वस्य वाक्यदोपता कथम्। अपदस्थपदताऽपुष्टार्थता वा कथ नेति चिन्स्यम्। अत्र 'घमृणममृणपादा गम्यते भूः सदर्भा विरचय शिवजातं मूम्नि घर्मः कठोरः ।' इति पूर्वाधें पाठान्तरम्। 'घुमृणः पङ्मजे गर्भो घुमृणं नवनीतकम् '। इति धरणि: । शिवजातं शिर:पादत्राणं वल्कलपत्रजम् '।

'योर० ६ क. त्वमि। १ क. रसपूण २ क. ग. शिक्षिता वीक्षिता। ३ क. त्र। य । * क. "वन्नभिम।५क.

३०४ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [७स० उास: ]

येषां तास्त्रिदशेभदानसरितः पीताः प्रतापोष्मभि- र्लीलापानभुवश्र नेन्दनतरुच्छायासु यैः कल्पिता:। येपां हुंकृतयः कृतामरपतिक्षोभा: क्षपाचारिणां किं तैस्त्वत्परितोषकारि विहितं किंचित्प्रवादोचितम् ।२२८। अत्र "गुणानां च परार्थत्वाद्संबन्धः समत्वात्स्यात्-" इत्युक्तनयेन यच्छव्द्निर्देश्यानामर्थानां परस्परमसमन्वयेन यैरित्यत्र विशेष्यस्याप्र मतेनाप्राधान्यादिना रूपेण । अन्र तु संबन्ध एव तयोरने प्रतीयत इति महान्भेदः । नन्वेवमभवन्मतयोगमित्यत्र योगे मतत्वविशेषणानर्थक्यमिति चेत्, न। एकवाक्यस्थपढ़ो- पस्थापितत्वादिरूपस्य योगस्यापि सत्त्वात् । मतत्वं चान्वयबोधविषयस्वमित्यप्रसङ्गः । एतच्च क्वचिद्विभक्तिभेदात्। यथा-येषां०। अत्र यैरित्यस्य विशेष्यतया क्षपाचारिशब्दार्थो विवक्षितः । न चे तेन ततस्तथायोगः प्रतीयते। विभक्तिमेदात्। अथ यैर्लीलापानभुवः कल्पितों येषां प्रतापोष्मभिरित्यादिप्रकारेण यच्छन्दाभिधेययोरेव तथान्वयोऽस्तु, किं विशेष्यान्तरविवक्षयेति चेत्। न। अनुवाद्यानां हि विधेयेनैव साक्षादन्वयो न तु तदनन्तर्भाव्यनुवाद्यान्तरेण । गुणत्वस्योभयत्र तुल्यतया विशेष्यत्वविनिगमनाया अशक्यत्वात् । तदेतदुक्त्तम्-' गुणानां च परार्थत्वादसंबन्धः समत्वात्स्यात्' इति । अत एव 'अरुणयकहायन्या पिङ्गाक्ष्या गवा सोमं क्रीणाति' इति संसारार्णवः । महान्भेद इति। एवं च प्रकृते पदार्थयोवक्यार्थ- विधया भासमानसंसर्गस्येवाभानं तत्र तूद्देश्यत्वादिशालिबोधस्यैवानुदय इति विशेष इति भावः। अत एवात्र योगपदं चरितार्थम्। येषामिति । हनूमता लङ्गायां दग्धायां वीरराक्षसानधिक्षिपतः कस्यचिद्रावणं प्रत्युक्तिः । येषां राक्षसानां प्रतापो- प्मभिरित्यन्वयः । दानं मदजलम्। ऊष्मणा हि नदीशोपणं युक्तम्। लीलया पाने लीलानां पानस्य चेति वा। भुवः कल्पिता इत्यनेन स्वर्गोऽपि येपां भूतुल्य इति सूचितम्। तरुस्वाभि- धानं साधारणोपभोग्यत्वप्रतिपादनाय। तेन.नन्दनसंबन्धिप्वपि येषां साधारणी बुद्धिरासीदिति ध्वनिः । इदं च सर्व त्वदाश्रयात्तिः क्षपाचारिभिस्तव रावणस्य संतोपकारि प्रवादोचितं सदसि कथनयोग्यं किंचिद्विहितमपि तु न किंचिदित्यर्थः । (शार्दूलविकीडितं छन्दूः)। विशेष्यतयेति। अभेदसंसगणत्यादिः। तथान्वयोऽस्त्विति। यो धूमवांस्तत्र वहि- रित्यादावन्वयानुरोधेन व्युत्पत्तिवचित्रयाद्यत्तच्छ्दार्थानां परस्परममेदान्वये विरुद्धविभक्ति- राहित्यस्यातन्त्रत्वादिति भावः । एवं च तृतीयान्तयत्पदार्थस्य षष्ठचन्तयत्पदारथेडभेदान्वये तेन च क्षपाचारिणामभेद्बोध इति तृतीयान्तार्थेऽप्यभेदलाभ इति तत्त्वम्। गुणानाम्। अप्रधानानाम्। परार्थत्वात्। प्रधानापेक्षितस्वात्। असंचन्धः । परस्परमनन्वयः । समत्वात्। परापेक्षानियतत्वात्। एवं च गुगप्रधानभावेनैत्र पदार्थानामन्वयो न गुणानां १ क. नन्दनवनचछा। ग, चन्दन१ २ क. 'ये यै? : कच तैस्त Y क. तास्तेषां।

[७स० उल्लास: ] काव्यप्रकाशः । ३०५

तीतिरिति। क्षपाचारिभिरिति पाठे युज्यते समन्वयः । यथा वा, त्वमेवंसीन्दर्या स च रुचिरताया: परिचितः कलानां सीमानं परमिह युवामेव भजथः । अपि द्वंद्वं दिध्या तछिति सुभगे संवदति वा- मतः शेषं यत्स्याज्जितमिह तदानीं गुणितया ॥ २२९ ॥ अत्र यदित्यत्र तदिति, तदानीमित्यत्र यदेति वचनं नास्ति। चेत्स्या- दिति युक्त: पाठ:। इत्यारुण्यादीनां पिङ्गाक्ष्यादिभिर्नान्वयो नापि गवा। तस्या अपि क्रयसाधनत्वेन गुणत्वात् । कि तु क्रयेणैव। कथं तर्हि धर्म्यन्तरस्थैरारु्यादिभिन क्रय इति चेन्न। आरुण्यादीना गवान्तानामार्थसमाजात्। तर्हि तद्वदेवात्राप्यार्थ एव समाजोऽस्त्विति चेत् । भवेदेवम्, यदि तद्वस्समानविभाकत्तिकत्वं भवेत्। कथं तर्हि भवत्यभिमतो योग इति चेत्,'क्षपाचा- रिभि:' इति पाठे। कथम्। सकलयत्पदनिर्दिष्टानां तत्पदेन परामर्शे तेपां सवपां क्षपाचा- रित्वावगतेः । क्कचिन्न्यूनतादिनिवन्धनो यथा-त्वमेवं०। अत्र शेषसंपत्तेर्गुणिताजयप्रयोजकत्वान्वयो विवक्षितः। स च द्विधा संभवति -

न वा प्रधानानां परस्परमनाकाङ्क्षत्वादिति भावः। आर्थसमाजादिति। गुणादिप्रकार- कव्यक्तिवचनानां संनिहितविशेषपरत्वादिति भावः । अत एवाSडरुण्यादीनां स्वाश्रयावच्छेदक तया क्रयसानत्वप्राप्तये धर्मैक्यप्राप्तये चाSडरुण्येनेत्यादिकं विहायारुणयेत्यादिनिदेश इति वोध्यम्। ननु क्षपाचारिभिरिति पांठऽपि पश््यन्तानन्वयताद्वस्थ्यमत आह-सकल- यत्पदेति। तत्पदेन विभिन्नविभक्तिकेनाप्यन्वयवोधाद्यावद्यपढार्थ तत्ेनपरामृष्टे क्षपा- चार्यभेदलाभादिति भावः । क्षपाचारिणामिति निर्धारणपष्ठयादरे तु नाभवन्मतयोगतति चिन्त्यमिति कश्चित। त्वमेवमिति। (नायिकां प्रति दृत्या उ्तिरियम्)। एवं विलक्षणं सौन्दर्य यस्याः सेत्यर्थः । सच प्रकृतनायकोऽपि रुचिरतायाः सुन्दरतायाः परिचितः। शेषे पष्ठी। कलानां वैदग्धीनां सीमानं परोत्कर्प परमतिशयेन युवामेव नान्य इत्यर्थः । अपीति संभावने । वां युवयोस्तदनिर्वचनीयगुणगरिमद्वंद्वं दिष्ट्या भाग्येनेति पूर्वाधों- क्तप्रकारेण संवदति योग्यं भवति। अतो हेतोः शेपं यत्संगमरूप तद्यदि स्यात्तदानी गुणितया गुणवत्तया जितमित्यन्वयः । (शिखरिणी च्छन्दः)। शेषसंपत्तेः । मङ्गलशेपसंपत्तेः । स च द्विधेति । यदित्यस्य क्रियाविशेषणतया यच्छेपभवनं स गुणिताया जय इत्यथें तु

१ क. 'दिह सु' । ३९

३०६ पदीपोद्द्योतसमेत :- [७ स० उह्ास: ]

यथा वा, सङ्गामाङ्गणमागतेन भवता चापे समारोपिते देवाsडकर्णय येन येन सहसा यद्यत्समासादितम्। कोदण्डेन शरा: शरैररिशिरस्तेनापि भूमण्डलं तेन त्वं भवता च कीर्तिरेतुला कीर्त्या च लोकत्रयम्#२३०॥ अन्ररSSकर्णनक्रियाकर्मत्वे कोदण्डं शरानित्यादि, वाक्यार्थस्य कर्मत्वे यदित्यस्य चेदित्यर्थकतया, तद्यदिपदार्थयोविवक्षया था। तयोर्यदि प्रथमे तात्पर्य तदाऽ- वाचकता। द्वितीये तु न्यूनपदत्वमिति। न च न्यूनपदस्याप्यत्रैवान्तर्भावः । क्वचिन्न्यूनपदेs- प्यध्याहारादिना मतयोगसंभवे विलम्वादेवे दृष्टत्वसंभवात्।

अत्र पूर्वधर्थिनोत्तरार्धस्य योगो विवक्षितः। न च कथचित्संपद्यते। तथा हि-अर्थाना वाक्यार्थयोग: क्रियास्वेन वा कारकत्वेन वा संवन्धित्वेन वा, एषा विशेषणतया वा हेतुत्व- लक्षणत्वादिना वा तदादिना पूर्ववाक्यार्थमन्द्य वाक्यान्तरावष्टम्भाद्वाक्यकवाक्यतया वा भवेत्। तत्र कोदण्डादेः प्रथमतृतीयपश्चमपष्ठाः पक्षास्तद्विशेषणता चासंभाविता एव। कारकत्वमपि कर्मकर्तृभावाभ्यामन्यन्न घटते। तत्राSSकर्णनक्रकियायां पदार्थमात्रस्य कर्मत्वे विवक्षिते'कोदण्डं शरान्' इत्यादि स्यात् । अथ परस्परॉनन्विता मिलिताः पदार्थाः कर्म, न प्रत्येकम् । अतो न प्रत्येकवाचकात्कोदण्डादिशव्दाद्वितीयेति चेत्, तर्हि शुद्धप्राति-

तदानीमित्यस्यानन्वितत्वमिति भावः । तद्यदिपदेति। अतः शेष यत्तददि स्वादित्य- न्वयविवक्षयेति भावः । क्वचिन्न्यूनेति। अध्याहारश्र नित्यसाकाड्क्षक्रियाकारकवाचि- स्थल एवेति नात्र स इति भावः । संभवादिति। स्वरूपायोग्यत्वे तु प्रकृतदोष इति भावः । सङ्गामेति। (खण्डप्रशस्तौ पद्यमिदम्)। सङ्ग्रामरूपाङ्गणगतेन । निर्भय- सश्चरणीयत्वेनाङ्गणता। चापे समारोपिते ज्याविशिष्टे कृत इत्यर्थः । (शार्दूलविक्रीडितं छन्दः)। कर्मत्वे विवक्षित इति। अत्र येन येन यद्यत्समासादितं तदाकणये- त्यर्थ: । उत्तरवाक्यस्थयत्पदेन तत्पदाक्षेपात्। तत्राSSक्षिप्ततत्पदार्थे कोदण्डादीनामभे- दान्वये विवक्षित इत्यर्थः । समानविभक्तिकत्वस्य तदन्वये तनत्रत्वादितीया स्यादिति भावः । परस्परानन्विता इति । कोदण्डयुक्ताः शरा इत्येवं परमनन्विता इत्यर्थः । मिलिता। कोदण्डशरादयः समुदायापन्नाः। अत एव कोदण्डः शरा इत्यादिप्रथमापादनम्। कर्मेति। येन येन यद्यत्समासादितं तदाकर्णयेत्याकर्णनक्रियाकर्मीभूततत्पदार्थान्वितत्वमि-

1 क. रमला । रनघा की' २ क. देरदु"। ३ क. र्वधनो । ४ क. क्यायें यो०। ५ र. 'सन्ि।

[७ स० उल्लासः] काव्यपकाश:। ३०७

कोदण्ड: शरा इति भाप्तम्। न व यच्छन्दार्थस्तद्विशेषणं वा कोद- पदिकार्थमात्रार्थकत्वात् 'कोदण्डः शरा' इत्यादि प्रथमा स्यात्। 'माहिषं दधि सशर्करं पयः' इत्यादिवत्। अथ समासादनक्रियायां कोदण्डादीनां कर्तृतया शरादीनां तु कर्मभावे- नान्वय इति चेत्, न । शराः समासादितमित्यनन्वयात्। कि च येव यत्समासादितं कोदण्डेन शरा: समासादितास्तदाकर्णयेति पर्यवसाने कत्रों: कर्मणोश् भेद: प्रतीयेत। न चाSडकाङ्क्षानिवृत्ति: स्यात्। अथ यच्छब्दस्य बुद्धिस्थवाचकतया कोदण्डादिपदार्थ एव यच्छब्दार्थः । तथा च यच्छब्दार्थस्य क्रियान्वये कोदण्डादीनामन्वयो जात एवेति चेत्, न। एवं हि कोदण्डादीनां पुनरुपादानं व्यर्थमेव स्यात्। तस्मादस्ति कश्ित्प्रकारकृतस्त- दर्थयोभेंद इति तदवच्छिततया योगः कथचिदुपपादनीयः । एतेनाSSक्षिप्ततच्छब्दार्थत वमपि निरस्तम्। अथ कर्तृकर्मणोर्विशेषणानि कोदण्डादीनीति चेतु। न । कोदण्डेन येन शरा यत्समासादितं तदाकर्णयेतति वाक्यार्थपर्यवसाने पुनर्विशेषानुक्तावाकाङक्षाया अनिवृत्तिमस- झात्, शरा यदित्याथन्यत्राहुल्यप्रसङ्गाच्च। अत एव 'कोदण्डादिशरादी कर्नृकर्मणी, तद्वि- शषणं तु यच्छब्दार्थ।' इत्यपि न्युदस्तम्। अथ येन यदिति सामान्यतोSवगमारकेन

त्यर्थः । कोदण्डः शरा इति। तस्पदेन तृतीयान्तयत्पदोपस्थाप्यस्य प्रथमान्तयत्पदो- पस्थाप्यस्या ऽSकर्णनक्रिया कर्म्वबोधनादिति भावः । समुदायाभेदान्वये हि न समानविमक्ति- कस्वं तन्त्रमित्याह-माहिप दधीति। "कालिदासकविता वव वयः । एणमांसमनका च कोमला स्वर्गशेषमुपभुअते नराः" इति तच्छेपः । अत्र ह्ववलान्तानां समुदितानां मथिविभक्तित्वेऽपि स्वर्गशषेSभेदान्वयदर्शनादिति भावः। अत्र पक्ष आसादनान्वितस्याsंडवर्ण- नक्रियान्वयो न प्रतीयेत। यत्पदेन केवलकोदप्डादेः परामर्श आक्षिप्ततत्पदेनापि तरथैव प्रतिपत्तेरित्यपि बोध्यम्। एतेन यद्यत्समासतादितं तदाकर्णय, कोदण्डादिक चाडवर्णयेत्यन्व- योऽपि परास्तः । कोदण्डाद्यतिरिक्तस्यैव यत्पदेन तदा स्वरसतः प्रतीत्या तरिकमित्याका ड्क्षापत्तेश्च। कत्रोः कर्मणोश्र भेद इति। कोदण्डादिकर्तृकर्मापक्षया यरपदार्थकर्तृ- कर्मणोभेंद: प्रतीयेतेति भावः। न चाSडकाङक्षेति। यत्पदार्थयोरित्यर्थः। जात एवेति। एवं च तदभिन्नत्वात्कोदण्डादौ तृर्तायाद्युपपत्तिरिति भावः। एवं हीति। कोदण्डत्वादिना यच्छव्देन बोधेऽयं दोष: । कोद्प्हेनेत्यादि तात्पर्यग्राहकमिति चेदावश्य कत्वादिदमेवासिि्विति भावः । प्रकारकृत: । कोदण्डत्ववुद्धिस्थतवरपप्रकार कृतः । तदर्थयोः । यच्छ्दार्थ- कोदण्डपदार्थयोः । आकाङ्रक्षाया इति। केन कोदण्डेन के शरा इति विशेषाकाडक्षाया इत्यर्थः । अन्वयबाहुत्येति। तथा च प्रतीयमानैकवाक्यताभङ्ग इति भाषः । अनत्व- यबाहुल्येति पाठे वहुप्वनन्वयप्रसन्क इत्यर्थ: कर्थचित्। व्युदस्तमिति। कल्प्द्वयेडपि

१ क. दनन्द"।

३०८ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [ ७ स० उल्ास: ]

णडादि। न च केन केनेत्यादिपश्नः। यथा वा, चापाचार्यस्त्रिपुरविजयी कार्तिकेयो विजेय: शस्त्रव्यस्तः सदनमुदधिर्भूरियं हन्तकार: । 1

अस्त्येवैतक्किमु कृतवता रेणुकाकण्ठवा्धां बन्दस्पर्धस्तव परशुना लज्जते चन्द्रहासः ।।२३१॥ इत्यादौ भार्गवस्य निन्दायां तात्पर्यम् । कृतवतेति परशौ सा प्रती-

किमिति विशेषप्रश्ने कोदण्डेन शरा इत्याघुत्तररूपाणि वाक्यान्तराणीति चेतू। न। तादृश- प्रश्नाश्रवणात्। अथासाबुन्नीयते। एवमुत्तरालंकारोऽपि लभ्यत इति चेत् । न । येन यदासा - दितं तदाकणयेति प्रतिज्ञाय प्रक्षं विनाऽपि कोदण्डादिनिर्देशसंभवेन तदुननयनासिद्धेः । ननु चाSSसादितमित्यस्य क्रियापदस्य वचनादिविपरिणामेनानुषङ्गे कोदण्डेन शराः समासादिता इत्यादिवाक्यान्तरारम्भे को दोष इति चेत्। वाक्यभेदः। पूर्वापरार्धयोरनन्वयतादवस्थ्यात्। लोके तादृशवाक्यभेदेऽपि दोपाभावात्तथा प्रयोग इति। न्यङ्गचस्यापि विवक्षितयोगाभौवेडस्यावतारो यथा-चापाचार्य। अत्र रेणुकाकण्ठवाधाजन्यात्मनिन्दया भार्गवस्य योगो विवक्षितः । तन्निन्दाप्रकरणात्। परशोः स्वक्रियापाटवेनानिन्दनीयत्वाच्च। न च तथा प्रतीयते। कृतवतेति तृतीयया परशु- यच्छरा येन शरेरित्यनन्वयादन्वयवाहुल्यप्रसङ्गाच्चेत्यपि बोध्यम्। तदुन्नयनासिद्धेरिति। राज्ञो धीरोदात्तत्वेन प्रश्नवाक्याप्रयोगेऽपि जिज्ञासावश्यकत्वातकवेरपर्यवसितसामान्योक्त्या न्यूनतापत्तेश्च। सामान्योक्त्या बोधनीयमभिमुखीकृत्य लोकोत्तरविशेषनिर्देशेन चमत्काराति- शयाय प्रतिज्ञातस्यार्थस्य निर्वाहाय विशेषनिदेशसंभवेनान्यथाऽनुपपत्त्यभावान्न तदुन्नयनमिति भावः । नन्वेवं तथवासत्विति शङ्कते-ननु चेति। समासादितमित्यस्य वचनविपरिणामे- नानुषङ्गाच्च क्रियालाभोडपीति भावः । वाक्यभेदे हेतुमाह-पूर्वापरार्धयोरिति। एवं च मतस्य चमत्कारिणः पूर्वापराधयारन्वयस्याभावादभवन्मतयोग इति भावः । " संप्राप्ते परिपन्थियोधनिवहे सांमुख्यमासादितम्" इति पाठस्तु युक्तः । जन्यनिन्द्येति पाठः । आर्गवस्य योगो विवक्षित इति । अन्र हि रावणस्य भार्गवेण युद्धमनभिलधित- मिति तदुपेक्षा वाक्यार्थः । स च भार्गवनिन्दायामेव। परशोर्निन्दायामपि भार्गवस्यानुपे- क्ष्यसवात्। निन्दितशत्त्रं विना शस्त्रान्तरेणापि तेन युद्धसंभवात्। अस्त्रस्य निन्द्त्वेऽप्यस्त्र- णोडनिन्यत्वात्परशुनिन्दामुखेन भार्गवनिन्देत्यपि वक्तमशक्यम्। परशोरचेतनस्याकर्तृत्वेन

१ क. जयीत्यादौ ।२ क्र. वरस्य । ३ क, भावस्या"। ४ क. वाधज।

[७ स० उल्लास: ] काव्यप्रकाश: । ३०९

यते। कृतवत इति तु पाठे मतयोगो भवति। यथा वा, चत्वारो वयमृत्विजः स भगवान्कर्मोपदेश हरि: सङ्य्ामाध्वरदीक्षितो नरपतिः पत्नी गृहीतव्रता। कौरव्या: पशवः प्रियापरिभवक्केशोपशान्ति: फलं राजन्योपनिमन्त्रणाय रसति स्फीतं हैतो दुन्दुभि: ॥ २३२॥ अत्राध्वरशब्द: समासे गुणीभूत इति न तदर्थः सर्वैः संयुज्यते।

नैव संवन्धावगमात्। 'कृतवतः' इति पाठे तु भार्गवे निन्दायोगः प्रतीयते। यदि तु परशुनिन्दानन्तरं विद्ग्धोक्त्यों भार्गवेऽपि निन्दावगमस्तदा कृतवत्त्वस्यानेनायोगाद्वाच्यायो- गोदाहरणमेवैतत्। तथा हि, यथा स्पर्धायोग्यत्वोपपत्तये परशुस्वामिनो महादेर्वशिष्यतवा- दीनि विशेषणान्युपात्तानि, तथा तदयोग्यत्वोपपादनाय तस्यैव कश्चिद्धमों वक्तुमुचित इति भार्गवण कृतवत्त्वस्यान्वयो विवक्षितो न प्रतीयत इति दृष्टत्वम् । एवं च चण्डीदासादि- व्याख्यानमनादेयम्। क्कचित्समांसच्छन्नतया मतयोगाभावः । यथा-चत्वारो०। अत्र सङ्ग्रामाध्वरस्य ऋत्विगादिषु सर्वत्रान्वयो विवक्षितो न तु प्रतीयते। समासच्छ- नत्वात् ।

स्वतोSनिन्दत्वाच्। धीरोद्धतस्य रावणस्य परम्परया तद्दोपकथनानौचित्याच्चेति भावः। इति पाठे त्विति। न च परशुनिन्दाया अप्रतीतौ परशुना बद्धस्पधों लजत इत्यसंवद्ध स्यात्। तव परशुनेत्यनेन तत्संबन्धेन परशोर्निन्दासूचनात्। वाच्यायोगेति। तद्वत्वेन वाच्यस्य तदयोगेत्यर्थः। चत्वार इति। (वेणीसंहारे प्रथमाङ्के दुंदुभिध्वनिमाकर्ण्य रण- यज्ञ: प्रवर्तत इत्युक्त्वा भीमसेनस्योत्तिरियम्) । भीमाद्यः सहदेवान्ता इत्यर्थः । स भग- वानित्यनेन तादृशस्योपद्रष्टृत्वेऽदश्यं कार्यसिद्धिरिति ध्वनितम् । दीक्षितो गृहीतनियमः । पत्नी द्रौपदी। गृहीतत्रता केशसंयमनाद्यभावरूपन्नतवती। कौरव्या दुर्योघनादयः । हतो दुन्दुभि: स्फीतं स्न्रिग्धं यथा तथा रसति। ताडने स्निनिग्धशब्दोदयाज्जयसूचनम्। यशो दुन्दु- भिरिति पाठे स्फीतं यश एव दुन्दुभिरिति व्यस्तरूपकं वोध्यम्। समासे स्फीतमित्यनत्व- यात्। (शार्दूलविकीडितं छन्दः)। समासच्छन्नत्वादिति। इतरावैशेषणरवेनोपस्थ- तस्यापरत्र विशेषणत्वेनान्वयस्याव्युत्पन्नत्वात्। समास एकार्थीभावाङ्गीकारेण पदार्थोपस्थि-

१ध. यशी। २ क ते। तथा ज०। ३ क ्'र्गवनि°। ४ क. 'क्त्णऽपि भा°१५ क. ·नेन योगात्। ६ क, 'वस्य शि०।७क, मासाच्छ"।

३१० प्रदीपो द्द्योतसमेत :- [ ७ स० उललासः ॥

यथा घा, जडूघाकाण्डोरुनालो नखकिरणलसत्केसराली कराल: प्रत्यग्रालक्तकामाप्रसरकरिसलयो मञजुमश्जीरभृङ्ग:। मर्तुर्नृत्तानुकारे जयति निजतनुस्वच्छलावण्यवापी- संभूताम्भोजशोभां विदधदभिनवो दण्डपादो भवान्या:।।२३३। अत्र दृण्जपादगता निजतनु: प्रतीयते। मर्वान्या: संबन्धिनी तु विव- क्षिता। अवश्यवक्तव्यमनुक्तं यत्र। यथा, अप्राकृतस्य चरितातिशयश्व हंटै- रैत्यद्भुतैरपहृतस्य तथाऽपि नाऽडस्था। कोडवैयेप घीरशशुकाकृतिरपमेर्य- माहात्व्यसारसमुदायमयः पदार्थः ॥ २३४। क्वचिद्व युस्पत्तिविरोधात्। यथा-जङ्घाकाण्डो०। अत्र तनुपदार्थस्य पार्वत्या योगोऽभिमतो दण्डपादेन प्रतीयते। वाक्ये यत्प्रधानं तत्रैव निजादिपदव्युत्पत्तेः । दूषकताबीजमिष्टप्रतीतिविरह इति नित्यदोषोऽयम्। अनभिहितवाच्यमित्यावश्यके व्यः। तेनानभिहितं वाचकपदातिरिक्तमवश्यवाच्यं यत्र तदित्या ! वाचकपदानभिघाने न्यूनपदत्वव्यवस्थापनात् । यत्तु "न्यूनपदेऽप्रतीतिमात्रमत्र तु विरुद्धा प्रतीतिरित्यनयोभेंदः, 'अप्राकृतस्य' इति वक्ष्यमाणोदाहरणे च मत्सबन्धिरवेन वीर- शिशुप्राप्तिरेव विरुद्धा प्रतीतिः" इति कस्यचिद्याख्यानं तदनुभवविरुद्धम्। तथाऽनुभवस्या- प्रतीतेः । इदं चान्यथावाच्यस्यान्यथाऽभिधानाद्वा, अवाचकस्य द्योतकादेरनभिधानाद्वा। आद्यं यथा-अप्राकृतस्य०।

तिरेवेतरविशेषणतयेति भावः । "हिरण्यपूर्व कशिपुं प्रचक्षते", "रामेति द्वयक्षरं नाम मानभङ्ग: पिनाकिन:" इत्यादौ तु नायं दोषः । नामनामिनोरभेदस्य सत्वेनेष्टयोगसंपत्तेः । नामनामिनोरभेदश्च वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूषायामस्माभिरुपपादितः । व्युत्पत्तेरिति। प्रधा- नक्रियाकारकार्थत्वन्युत्पत्तेरित्यर्थः । वाच्यशब्दोऽत्र शब्दपरो नार्थपरः । तथा सति वाक्य-

कविभक्तीनां निपातानां च न्यूनत्वेऽयं दोष इति भावः। अप्राकृतेति। (वीरचरित- नाटके द्वितायाङ्के) रामेण धनुर्भङ्गे कृते जनकस्य हर्षादनाश्वासोक्तिरियम्। अप्राकृतस्या- १ क. वाबीस। २ क. यैर दृष्टै' । ३ क. रत्याहृतस्य मम नाम।४ क. "तर्मम्ह°। ५ क. 'प्येकही। ६ क. यसन्दर्यसा।७ क, 'हितवा।

५ स० उल्लास: ] काव्यप्रकाश: । ३११ अत्रापहृतोऽस्मीत्यपहृतत्वस्य विधिर्वाच्यः । तथाऽपीत्यस्य द्वितीय-

यथा वा, एपोऽहमद्वितनयामुख पद्मजन्मा पाप: सुरासुरमनोरथदूरवर्ती। स्व मे Sनिरुद्ध घटनाधिगताभिरूप- लक्ष्मीफलामसुरराजसुतां विधाय ॥। २३५॥

अत्राहमपह्ृतोऽस्मीति प्रकारेणापहृतत्वस्य विधिर्वाच्यः। तेन वाक्यद्वयसंदतौ तथाऽपीत्युपपद्यते । द्वितीयवाक्यगतत्वेनैव तैस्योपपत्तेः । नन्वयमविमृष्टविधेयांश एवेति चेत्। न। न हि विधेयाविमर्शमात्रमत्र दूषणम् । किं तु तथाऽपीत्यस्यासंगतिरपि। तदनुरोधेनैव हपहृतस्वस्य विधेयत्वाम्युपगमो न तु तत्प्राधान्यात्। एतेन ' अषान्तर- वाक्ये न विधेयाविमर्शः' इति समाधानमनादेयम्। बीजाभावात्।'क्षणमप्यमुक्ता-' इत्यवान्तरवाक्य एव तदुदाहरणाच्। अस्तु वाSत्रोदाहरणे विधेयाविमर्शस्तथाऽपि द्वितीय- भेदे तदसंकरमात्रेणैव दोषमेदव्यवस्थितेः । यथा-एषोडह०। नन्यसामान्यस्य विदग्धस्य मम वा चरितातिशयैः । चो भिन्नकमः । दष्ैः श्रुतैश्रापहृतस्य वशीकृतमनसो मम यद्यप्यहमपहृतस्तथाडपि नाऽडस्था, न तथा निश्चयः।दशरथपु "व धनु- रभग्नमिति निश्चयो नेत्यर्थः । तत्र हेतुः, एष कोऽपि जनागम्यः पदार्थों वीरशिशकाकृतिः। अप्रमयेति। अन्यत्राद्ृष्टसौन्दर्यसारसमुदायप्रचुरः । (वसन्ततिलका छन्दः) । तस्यो- पपत्तेरिति। तच्छब्दूश्च पूर्वप्रक्रान्तपरामर्शकः । न चैकवाक्यतयाऽन्वये तत्संभव इति भावः । न हि विधेयेति। अत्रापहृतस्य मम नाऽडस्थेत्यन्वयसंभवेपि 'तथाऽपि'- इति पदासंगतियुक्तस्य तस्यात्र दोषत्वमिति भावः। आकर्णितैरपहृतोऽस्मि तथाSपि नाऽडस्थेति तु युक्तम्। तद्संकरेति। एवं चात्र विधेयाविमर्शेन तस्य संकर इति भाव:। एषोऽहमिति। उषाहरणे कंदर्पवचश्चेदम्। मुखपद्मजत्वं दाहानन्तरं चरप्रदानद्वारा। एतेन शिवस्याप्यप्रघृष्य इति ध्वनितम्। हेऽसुरराज बाणासुर। स्वप्नऽनिरुद्धेन या संघटना संवन्धस्तेनाधिगतमनुरूपाऽनिरुद्धानुरूपा या लक्ष्मी: सौन्दर्यशोभा तस्याः फलमनिरुद्धस्य घटनरूपं यया तादृशी तव सुतां विधाय निर्मा- याहं प्राप्त इत्यन्वयः । नन्वागतस्यापि तवेतः परं मत्तो नाश एव भविष्यतीत्यत्राSडह- सुरासुरेति। सुरासुराणामपि मनोरथस्यापि दूरवर्तीत्यन्वयः । तेनान्यमनोरथविषयस्वाभावः । १ क. तानिरु २ ग. तस्य प्रतातेः।

३१२ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [ ७ स० उल्लासः।

अत्र मनोरथानामपि दूरवर्तीत्यप्यर्थो वाच्य: । यथा वा, त्वेयि निबद्धरतेः प्रियवादिन: प्रणयभङ्गपराङ्मुखचेतसः । कमपराधलवं मम पश्यसि त्यजसि मानिनि दासजनं यतः॥।२३६। अन्नापराधस्य लवमपीति वाच्यमू। अस्थानस्थपदं यथा, त्रियेण संग्रथ्य विपक्षसंनिंधा- वुपाहितां वक्षसि पीवरस्तने। स्रजं न काचिद्विजही जलाविलां वसन्ति हि प्रेम्णि गुणा न वैस्तुषु॥ २३७॥ अत्र सुरासुराणामपि मनोरथस्य दूरवर्तीत्यप्यथोंऽवश्यवाच्यः। अन्यथाऽन्यमनोरथवि- षयत्वं प्रतीयते। असमासेऽप्येष दोषः । यथा-त्वयि० । अत्र लवमपीत्यष्यथोऽवश्यवाच्यः । अन्यथा लवनिषेधे स्थूलप्रतीतिप्रसङ्गात्। दूधक- तावीजं प्रथमेऽभिमताप्रतीतिः, अन्त्ययोस्तु विरुद्धप्रतीतिरिति नित्यदोषोऽयम्। अपदस्थेति। अस्थानस्थपद्मस्थानस्थसमासं चेति दयमित्यर्थः । अस्थानस्थत्वं चायो- ग्यस्थानस्थत्वम् । तयोराध यथा-मियेण०। सुरासुराणामन्येन्द्रियाविपयत्वं च ध्वनितमिति नाशाशक्यताध्वनिः । (वसन्ततिलका छन्दः)। त्वयीति। (विक्रमोर्वशीये चतुर्थाङ्के) उर्वशीं प्रति पुरूरवस उक्तिः। (हे मानिनि त्वयि नित्रद्धा रतिरनुरागो यस्य तादृशस्य प्रियवादिनो मघुरभापिणः प्रणयस्य प्रेम्णो भङ्गे नाशविषये पराङ्मुखं चेतो यस्य तादृशस्य मम कमपराधस्य लवं लेशं पश्यसि यतो यस्मात्कारणाद्दासजनं मां त्यजसि )। पराङ्मुखं भीरु । विशेषणत्रयमपराधलेशा- भावोपपादकमिति परिकरोSत्रालंकारः । (द्वुतविलम्वितं वृत्तम्)। अस्थानस्थपद्मिति। आद्यं पदपदं स्थानार्थकमित्यर्थः । अयोग्येति। केचित्वस्थानस्थतवं यथाक्षतानुपूर्व्या वित्रक्षितस्वार्थानुभावकत्वे सति स्वसाकाङ्क्षस्थानाद्वयवाहितस्थानप्रयुक्तत्वम्। सत्यन्तेन संकर्णगर्भिताक्रमाणां व्युदासः । तेयु तदानुपूर्व्या विवक्षितार्थाबोधादित्याहुः । मिये- पोति। किराते (अष्टमसंग) जलक्ीडावर्णने कस्याश्चिद्वूर्णनमिदम् । विपक्षः सपत्नी तत्संनिधौ प्रियेण संग्रथ्य सम्यगादरेण न तु यथाकथचिदुपाहितां स्वर्शपूर्वकं निवे- शितां जलाविलां जलेन म्लानामपि काचिन्नायिका न विजहौ। यतः प्रेम्णि गुणा उत्कर्षा न तु वस्तुनि। प्रेम्णि सति वस्तुन्युत्कर्पों न तु वस्तुमात्र इत्यर्थः । प्रेमोत्कर्ष ए- १ क. प्रणयभह्गपराइ्मुस्चेतमस्त्वयि निबद्धरतेः प्रियवादिनः। २ क निर्घा निवेशितां। ३ क. ग.वस्तुनि । ४ के. 'मे नियता"।

[७ स० उलास: ] काव्यप्रकाश:। २१३

अत्र काचिन्न विजहाविति वाच्यमू। यथा वा, लग्न: केलिकचग्रहश्लथजटालम्बेन निद्रान्तरे मुद्राङ्: शितिकंधरेन्दुशकलेनान्त: कपोलस्थलम्।

प्रोन्सृष्टः करपेल्वेन कुटिलातामच्छवि: पातु वः ॥२३८॥ अत्र नखलक्ष्मेत्यतः पूर्वं कुटिलाताय्रेति वाच्यम्। अत्र न काचिदिति न योग्यं ननः स्थानम् । प्रतियोगिसंनिधिर्हि तथेति न युक्तम्। तद्यवधानेडपि 'न खलु न खलु वाणः संनिपात्योऽयमस्मिन् ' इत्यादौ निरवद्यप्रयोगद- र्शनात्। परं तु न काचिद्विजहौ, अपि तु सर्वा एव विजहुरिति विरुद्ध प्रतीतिप्रसङ्गादयोग्यं स्थानमेतत्। विरुद्धप्रतीतिजननादिव विवक्षितोपयोगस्य पदस्योपयोगासंभवादृपि स्थान- स्यायोग्यत्वम् । यथा-लग्न:०। अत्र कुटिलाताम्रच्छवित्वं नखलक्ष्मशङ्कावीजमिति तत्पूर्वमेव प्रयुज्यमातमुपयुज्यते न तु पश्चादिति स्पष्ट दृष्टिवीजम्। नित्यश्चायम् ।

वोपादेयो न वस्तूस्कर्ष इति भावः । (वंशस्थं वृत्तम्)। अत्र न काचिदिति। कवेर्ज- लक्रीडावर्णन एकैकस्या एकैकगुणवर्णनप्रस्तावनैकस्याः कस्याश्विदेवैतादृशवर्णने तात्पर्यात्, अवि तु सतरा न विनहुरिति विरुद्धप्रतातेः । मूले 'अपि तु सर्वा न विजहुः' इत्येव पाठः । अत एव 'न डिसंबुध्य्योः' (पा०सू०<।२।८) इति सूत्रे महाभाप्ये न क्वचिन्डिलोपेन लुप्यतेऽरपि तु सर्वत्र लुमतैव, इति प्रयुक्तम्। तत्र हि न क्वचिदित्यादेः सर्वत्रैव लोपेन न लुप्यत इस्यर्थः । 'अपि तु सर्वत्र' इत्यादिप्रतिनिदेशात्। तस्मात्क्कचिदादेः पूर्ववर्तिनि ननि सति कचिदादिपदे काकुर्व्युत्पत्तिसिद्धेति चिदित्यस्याप्यर्थकत्वं वा व्युत्पत्तिसिद्धमिति भाव: । लग्न इति । (कदाचित्किल भवानी रात्रौ प्रणयकलहे हरनटामाकृप्य चन्द्रख- ण्डसहितां तां कपोलतले निधाय निद्वां कृतवती। ततः प्रभाते जटास्थचन्द्रखण्डमुद्राङ्गितं कपोलं दृष्टा नखक्षतमेतदिति शङ्कमानायाः सख्या हास्येन लज्जिता सती कपोलस्थं चन्द्र- मुद्राङ्कं हस्तेन ममाजेंति कविकल्पनम्)। शितिकंधरो महादेवस्तदिन्दुशकलेन निद्रामध्ये कपोलस्थलमध्ये लग्नो मुद्राङ्को वः पातु। अन्यसंपर्कादन्यत्र समुदितं चिहं मृद्राङ्क:। पार्वत्याः कपोललग्नस्वे हेतु: केलीति। आलम्वेन संबन्धेन। नखवलक्ष्मशङ्काहेतुः कुटिले- त्यादि। प्रोन्मृष्टत्वे हेतु :- नखलक्ष्मशङ्कावत्सखीनर्मस्मितजन्यव्रोडेति वोध्यम्। (शार्दूल- विक्राडितं छन्दः)। अत्र कुटिलाताम्रेति । अत्र बुटिलाताम्रच्छवित्वरय साधर्म्य-

१ ग, सन्रीडमा।२ क, पड्जेन।

३१४ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [७स० उल्लासः ]

अस्थानस्थसमासं यथा, अद्यापि स्तनशैलदुर्गविषमे सीमन्तिनीनां हदि स्थातुं वाञ्छति मान एष धिगिति क्रोधादिवालोहित :: प्रोद्यद्दूरतरप्रसारितकर: कर्षत्यसी तत्क्षणा. त्फुल्लत्कैरवकोशनिःसरद्लिश्रेणी कृपाणं शशी।। २३९।। अन्न कुद्धस्योक्तौ समासी न कृतः । कवेरुक्ती तु कृतः । संकीर्णम्, यत्र वाक्यान्तरस्य पदानि वाक्यान्तरमनुप्रविशन्ति। यथा, किमिति न पश्यसि कोपं पाठ्गतं बहुगुणं गृहाणेममू। ननु मुञ्च हृदयनाथं कण्ठे मनसस्तमोरूपम् ॥२४० ॥

अस्थानस्थसमासं यथा-अद्यापि०। अन्र पूर्वार्ष कुद्धस्य शशिन उत्तिरिति तत्समासस्य योग्यं स्थानम्, न पुनः कवेरु- क्तिरुत्तरार्धमित्यस्थानसमासता । न च अ्र्तिकूलवर्णत्वान्तर्भाषः 1 समासस्यावर्णरूपस्वात्। नापि पतत्प्रवर्जता। प्रथमप्रवृत्तस्य प्रकर्षस्याओे स्यागे हि तन्संभवः । अत्र तु तद्वैपरी- स्यम् । कि चोभयत्रोचितस्यैव प्रकर्षस्याभावे तत्संभवः । अत्र त्वेकतरत्रैव समासौचित्य मिति। दूषकतावीजं सहृदयवैमृख्यम्। संकीर्णे वाक्यान्तरपदेन मिश्रम्। यथा-किमिति० ।

साधम्योंपस्थापकापेक्षणाद्विलम्बेन प्रतीतिरिति भाषः । पूर्व प्रयोग तु झटिति हेतुहेतुमन्ा- वेनान्वयप्रतीतिरिति तत्त्वम्। अद्यापीति। मत्सांनिध्येऽर्पीत्यर्थः। स्तनलक्षणशैलदुर्गाम्यां विषमेऽगम्ये। उद्यन्त एव दूरतरं प्रसारिताः करा येन सः । उद्यदित्यनेन कर्मधारयो वा । कोश: कुड्मलं खड्गपिधानं च। धिगिति। स्त्रीसंवन्धेनाSSत्मानं रक्षतोऽपि शत्रोरनास्क- न्दाद्धिगित्युक्तिः । (शार्दूलविक्रीडितं छन्दः)। योग्यं स्थानमिति। तत्रैव तद्वय- द्योजोगुणस्यौचित्यादिति भावः । कचिन्तु, अत्र दोषद्वयं स्थाने समासत्यागोऽस्थाने करणं चेत्यस्थानसमासपदार्थोपि द्विविध इत्याहुः। अवर्णरूपत्वादिति। रसाननुगुणवर्णबहुल- वाक्यत्वस्यैव प्रतिकूलवर्णपदार्थत्वादिति भावः। एवं च माधुर्यवच्छृङ्गारादिरसप्रधानपदये दीर्घ- समास्ेऽप्पयमेव दोष इति बोध्यम्। वाक्यान्तरपदेनेति। भिन्नभिन्नवाक्यार्थान्वितपदानां तत्तदर्थनिराकाङक्षवाक्यघटकत्वमित्यर्थः । तेन वाक्यैकवाक्यतया महावाक्यस्यैकत्वेऽपि किमि- तीत्वादावयं दोष इति बोध्यम् । किमितीति। (मानिनीं प्रति सख्या उक्तिरियम्)।

१ग उद ।२ क, रपशनि वाक्याम्तरेऽु ।३ ग, ित। कि।

[३.स० उल्लास: ] काव्यपकाशः । ३१५ अत्र पाद्गतं बहुगुणं हृदयनाथं किमिति न पश्यसि, इमं कण्ठे

भेद: । हाण, मनसस्तमोरुपं कोपं मुश्ेति। एकवाक्यतायां तु क्विष्मिति

गर्भितम्, यत्र वाक्यस्य मध्ये वाक्यान्तरमनुभविशति। यथा, परापकारनिरतैर्दुर्जनैः सह संगतिः। वदामि भवतस्तत्वंन विधेया कदाचन । २४१॥ अत्र तृतीयपादो वाक्यान्तरमध्ये प्रविष्टः । यथा वा, लग्नं रागावृताङ्गया सुदृढमिह यपैवासिय ष्ट्याSरिकण्डे मातङ्गानामपीहोपरि परपुरुषैर्या च द्ष्टा पतन्ती। तत्सक्तोऽयं न किंचिदणयति विदितं तेऽस्तु तेनास्मि दत्ता सृत्येभ्यः श्रीनियोगाद्गदितुमिव गत्तेत्यम्वुधि यस्य कीर्तिः॥२४०।

अत्र पादगतं हृदयनाथं किमिति न पश्यसि, इमं कण्ठे गृहाण, कोपं मुस्ति वाक्यत्र- ये ऽन्योन्यवाक्यस्थपद्मादायानभिमतं प्रतीयते । इदमेव च दुष्टिवीज प्रतीतिविलम्बो वा। एकवाक्ये क्रिष्टत्वमिति ततो भेदः । गर्भितं जातगर्भम् । अन्तःस्थितवाक्यान्तरं वाक्यमित्यर्थः । तन्तु वाक्यं क्वचित्स्वभावत एवैकम्। क्वचित्तु वाक्यैकवाक्यतयैकीभूतम। तत्राऽडद्यं यथा-पराप० । अत्र वदामि भवतस्तत्त्वामेति वाक्यान्तरं प्रथमवाक्ये स्थितम्। द्वितीयं यथा- लसं०। 4

पादगतं पादनतं बहगुणं हृदयनाथं किमिति न पश्यसि। इमं कण्ठे गृहाण । मनसस्त- मोरूपं कोपं मुश्ेत्यन्वयः । "वाले नाथ विमृश्च मानिनि रुपं रोषान्मया कि कृतम् " इस्यादौ तु वाले शृणु नाथ वदेत्येवं तयोरध्याहृतकरियापदेनकवाक्यतया प्रतीतेः संकीर्ण- स्वदोषशक्काऽपि नास्तीति नोध्यम्। (गाथा छन्दः) गर्भितमिति। अत्र मध्यस्थि- तस्य स्वार्थानुभावकत्वं संकीणे तु न तथेति भेदः। एतेन वीजफलसाम्ये संकीर्णाद्ग- भितस्य पृथगुपादानं चिन्त्यमित्यपास्तम्। फलवैषम्यसत्त्वात्। वाक्यैकवाक्येति । हे. हेतुमन्ावेन वाक्यैकवाक्यताSत्र। स्थितमिति। एवं च संगतेः सदसत्त्वसंशयोऽ- न्त्यपादे कर्मसाकाङ्क्षत्वं चेति दृषकताबीजमिति केचित्। लयमिति। रागोऽनृरागो रुधिररक्तिमा च। अङ्गमवयवः । खड्गगतरेखाविशेषश्रेति दीपिका। ययैवेत्येवकारेणैकस्या एव नानासंबन्ध इति सूचितम्। अरिकण्ठे। अनेन राज्ि याऽत्यन्तं विरक्त्तति ध्वनितिम्।

३क. क्यतया सु सुचिरम३ ३ क. न्तरना°।

३१६ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [v स० उल्लास: ]

अत्र विदितं तेडस्त्वत्येतत्। कृतं प्रत्युत लक्ष्मीस्ततोऽपसरतीति विरु- द्द्मतिकृत । 'म्जीरादिषु रणितप्रायं पक्षिषु च कूजितप्रभृति। स्तनितमणितादि सुरते मेघादिषु गर्जितप्रमुखम्।।' इति प्रसिद्धिमतिक्रान्तम्, यथा, . महापलयमारुतक्षुभितपुष्कंरावर्तक- प्रचण्डघनगर्जितप्रतिरुतानुकारी मुहुः । खवः श्रवणभैरवः स्थगितरोदसीकंदर: कुतोऽय्य समरोदधेरयमभूतपूर्वः पुरः ॥ २४३॥

अत्र तत्सक्तोडयं न किचिद्णयति तेन भृत्येभ्यो दत्ताऽस्मीति वाक्यैकवाक्यमध्ये विदितं तेऽस्त्विति वाक्यान्तरं स्थितम्। प्रत्युत लक्ष्मीस्ततोऽपसरतीति विरुद्धमतिकारित्वा- त्प्रकाशितविरुद्धत्वम्। प्रतीतिविच्छेदोSत्र दुष्टिबीजम्। अतो न यत्र प्रतीतिर्विच्छिद्यते तत्र नायं दोष:।

इति प्रसिद्धिमतिकरान्तम्। यथा-महापलय० ।

मातङ्गाश्चण्डाला दन्तिनश्च। उपरि स्वयमेत गत्वा तदुपरि पततीत्यर्थः । पर उदासीनाः शत्रवश्च। तस्यामसियष्ट्यां सक्तोऽनुरक्तश्च न किंचिद्गणयति न किमपि युक्तायुक्त्तं विचा- रयति। तेनाविचारेणैवाहं भृत्येम्यो दत्तेति विदितं तेऽसत्विति श्रीनियोगात्, मस्पित- र्येवं निवेद्येत्येवंरूपात्। अम्बुधिं तत्संदेशं गदितुमिव गतेत्यन्वयः । अत्रासियष्टिरसतीतवेन लक्ष्मी राजपत्नीत्वेन कीर्तिश्र दूतीत्वेनाध्यवसिताः । संदेशस्वरूपं लग्नमित्यादि भृत्येम्य इत्यन्तम् । अत्र भङ्गिविशषेण शौर्यदातृत्वयशसामुत्कषों वर्णितः। कृतं प्रत्युतेति। न केवलं विवक्षितैकवाक्यताSप्रतीतिमात्रं किं तु दोषान्तरमपीत्यर्थः । विदितं तेऽसिव- त्युक्तौ तज्ज्ञापनं तत्परित्यागे न ममापराधः किंतु तस्यैवेति ज्ञापनार्थमिति लम्यते। तदनुक्तौ तु तदवमाननापसारणप्रकारश्चिन्तनीय इत्येतदर्थमिति भाषः । (स्त्रग्धरा छन्दः) । महामलयेति । (वेणीसंहारे तृतीयाङ्के) अश्वत्थान्न उक्तिः । महान्यः प्रलयमारुतस्तेन क्षुभितौ यौ प्रचण्डौ पुष्करावर्तकास्यौ घनौ तयो: प्रचण्डं भीषणं धनं निबिडं यद्गर्जितं तस्य प्रतिरूतं प्रतिध्वनिस्तदनकारी तत्सदृशः । स्थगितं रोदस्योः स्वर्गभूम्यो-

१ क. ग. 'तिरवानु। २ क. तिच्छे।

[७ स० उल्लासः ] काव्यप्रकाश: । ३१७ अत्र रवो मण्टूकादिपु प्रसिद्धो न तूक्तविशेषे सिंहनादे। भग्र: प्रक्रम: (प्रस्ताव:) यत्र। यथा, नाथे निशाया नियतेनियोगादस्तं गते हन्त निशाऽवि याता। कुलाङ्गनानां हि दशानुरूपं नातः परं भद्रतरं समेस्ति ॥ २४४॥ अन्र गतेति प्रक्रान्ते यातेति प्रकृते: । गता निशाऽपीति तु युक्तम्। ननु 'नैकं पदं द्विःप्रयोज्यं प्रायेण'-इत्यन्यत्र, कथित- पदं दुष्टमिति चेहैवीक्तम्, तत्कथमेकस्य पदस्य द्विःप्रयोगः। उच्यते। रवो मण्डूकादिशब्दे कविप्रसिद्धो न तूक्तविशेषे सिंहनादे। न चावाचकसंकरः । तुल्ये- नैव रूपेणोभयत्र शक्तिसत्त्वेऽप्येकत्रैव कविप्रयोगनियमात् । अत एवायं वाक्यदोषः । विशे- षणविशेष्यसंनिधानेन विशेषपरत्वादिति। भग्नप्रक्रमम्, भग्नः प्रक्रमः प्रस्तावौचित्यं यत्र तत्। तच्चानेकधा व्यवस्थितम् । तत्र प्रकृतेः प्रक्रमभङ्गो यथा-नाथे०। अत्रास्तं गत इति गमे: प्रकृते: प्रस्तावे यातेति याते: प्रकृतिकमभङ्गः । भिन्नाम्यामुप- स्थापितं भिन्नवभ्भातीति कुलाङ्गनानां स्वामिसदशावस्थाप्रतीतिर्न संभवति । तस्मात् 'गता निशाऽपि' इति युक्त: पाठः । ननु 'नैकं पदं द्विः प्रयोज्यं प्रायेण' इति वामनसूत्रम्। अत्रापि कथितपेंदं दुष्टमनुपद्मेवोक्तम्। तथा च पुनर्गमेः प्रयोगो दुष्टः स्यादिति चेत्, न। रन्तरं सैव कन्दरा येन। मण्डूकः सकलमृदुध्वनिकजन्तूपलक्षणम्। (पृथ्वी छन्दः) । तुल्ये- नैव रूपेणेति। अत एव न निहतार्थत्वम्। कविप्रयोगनियमादिति। सिंहशब्दे रवशब्दप्रयोगो न चमत्कारायेति नियमः। अतो नाप्रयुक्तरवम् । सर्वथा प्रयोगनिषेध एव हि स दोषः। प्रकृते चार्थविशेषे प्रयोगोऽनुमत एवेत्याहुः। विशेषणविशषेति। श्रवणभेरवत्वरोदसीस्थगनरूपेत्यर्थः । प्रसिद्धित्यागकृतसहृदयोद्वेगो दूपकतावीजम्। प्रस्ता- वौचित्यमिति। प्रस्ताव उपक्रमः । येन रूपेणोपक्रमस्तेनोपसंहार इत्यर्थः । उपक्रमश्र द्वेधा शब्दतोजर्थतश्च। तत्राSडदं नाथ इत्यादौ। द्वितीयमकलितेत्यादौ। नाथ इति। नियतेरदृष्टस्य नियोगादाज्ञया निशानाथे चन्द्रे याते यन्निशा याता तद्युक्ततरम्। तत्रार्था- न्तरम् । कुलाङ्गनानां दशानुरूपं वैधव्यदशानुरूपं भद्रतरं कल्याणातिशयः । अतः परमनुग- मनात्परं न समस्ति । स्वामिसमानदशैवोचितेति भावः । (उपजातिश्छन्दः )। भिन्नव- ज्वातीति। ज्ञाने शब्दस्यापि भानादिति भावः । एतच मन्जूपायां निरूपितं विस्तरेण। सर्वनाम्रना तु परामशें तेषां बुद्धिविषये शक्तिस्वीकारात्पूर्वपदावच्छिन्स्यैव प्रतिपादनान्नायं दोपः । न च सर्वनामपदावच्छिन्नत्वेनापि भानाव्भदेः । विशिष्टस्य तद्र्वच्छिन्नतया भानेपि १ क ग. शेषणे सि°। २ ग, चकास्ति। ३ क, ग, ोफे: कथ°। ४ क. 'तेः क्र०। 4 क. 'पदम"।

२१८ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [७स० उल्लास: ]

उद्देश्यप्रतिनिर्देश्यव्यतिरिक्तो विषय एकपद्द्विःप्रयोगनिषेधस्य। नद्दति तु विषये प्रत्युत तस्यैव पदस्य सर्वनाम्तो वा प्रयोगं विना दोप:। तथा हि, उदेति सविता ताम्रस्ताम् एवास्तमेति च। संपत्तौ च विपत्तौ च महतामेकरूपता ॥ २४५॥ अन्र, रक्त एवास्तमेतीति यदि क्रियेत, तंदा पदान्तरप्रतिपादितः स एवार्थोऽर्थान्तरतैयेव प्रतिभासमान: प्रतीति स्थगयति। अत्र ताहगेवे- तिपाठे वा न दोष: । सर्वनाम्ः प्रयोगात्। यशोऽधिगन्तुं सुखलिप्सया वा मनुष्यसंख्यामतिवर्तितुं वा। निरुत्सुकानामभियोगभाजां समुत्सुकेवाङ्कसुपैति सिद्धिः॥२४६ । उद्देश्यप्रतिनिर्देश्यातिरिक्तं ह्येकं पदं द्विःप्रयोगनिषेधविषयः । तादशे त विपये प्रत्युत तस्यैव पदस्य सर्वनाम्नो वा प्रयोगं दिना दोपः । यथा-उदेति०। अत्र 'रक्त एवास्तमेति च' इति यदि क्रियेत तदा पदान्तरप्रतिपाद्यमानः स एवाथों भिन्न इव प्रतीयमान: प्रतीर्ति व्यवद्धीत। प्रत्ययस्य यथा-यशो० । पूर्वरूपाप्रच्यवात्। तदुक्तम्, "न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमाहते । " इतीत्याहु:। उद्देश्य प्रतिनिर्देश्यातिरिक्तमिति। उद्देश्यः प्रत्यायित एव पुनर्निर्देश्य: पुनः प्रत्याय्यो यत्र तदतिरिक्तमित्यर्थः । तत्राभेदज्ञापनार्थ पुनरुक्तिरेवोत्कर्षिकेति भावः। इदमेवाभिप्रेत्य वामनेन प्रायेणेत्युक्तम् । सर्वनाम्नो वेति। वाशब्दो व्यवस्थितवि- कल्पे। तेन यत्र सर्वनाम्ना परामर्शासंभवस्तत्रैव प्रागुक्तपद्मुपादेयम्। यत्र तु तेन संभ- वस्तत्र तदेव । उदेतीत्यादौ स इति कृते प्रधानस्य सवितुरेव परामर्शः स्यात्। तादृश इति कृते तु नाभेदप्रतीतिः । सादृश्यावगमात् । तथैवेति कृतेऽपि तेन प्रकारेणेत्यर्थनिष्पन्नतथा शब्देन ताम्रत्वेन प्रकारेणास्तमेतीत्यथें प्रकारभानेनाभेदप्रत्यभिज्ञा न स्यात्। एवं "वागर्थाविव संपृक्तौ वागर्थप्रतिपत्तये"। इत्यत्र नोपमा। तत्तत्फलप्राप्तये तत्सदृशवस्तुवन्दनादेलोंकेऽदृष्टत्वात् । तस्मा- दुत्प्रेक्षाऽत्र । अभेदप्रतिपत्तरेवोद्देश्यत्वाच्च न कितपदत्वादिदोष इति दिकु। मिन्न इवेति। तेनैव शब्देन पुनरभिधाने त्वनुवादत्वेन झटिति प्रयोजनजिज्ञास- योदयास्तमयादावेकरूपतावगमो व्यञ्जनया झटिति, अन्यथा विलम्बेनेत्याशयः । यश इति युधिष्ठिरं (अर्जनं ) प्रति द्ौपद्या उक्तिः किराते (तृतीरासगें)। निरुत्सुकानां निरौत्स- १ ग. ति नि° । २ क, तत्पदा । ३ क, ग 'तयैत्र। * ग, ठे न। ५ क. लक्ष्मीः । ६ क. झरे Eप"

[७ स० उल्लासः ] काव्यप्रकाशः । ११९

अत्र प्रत्ययस्य। सुखमीहितुं वेति युक्त: पाठः। ते हिमालयमामण्डय पुनः प्रेक्ष्य च शूलिनम्। सिद्धं चास्मै निवेद्यार्थ तद्विमृष्टाः खमुद्ययुः ॥२४७॥ अत्र सर्वनाम्नः । अनेन विसृष्टा इति तु वाच्यम् । महीभृतः पुत्रवतोऽपि वृष्टिस्तस्मिन्नपत्ये न जगाम सृप्तिम्। अनन्तपुष्पस्य मधोहिं चूते द्विरेफमाला सविशेषसङ्गन ॥ २४८॥ अत्र पर्यायस्य। महीभृतोऽपत्यवतोऽपीति युक्तम्। अन्र सत्यपि पुत्रे कन्यारूपेऽप्यपत्ये सस्ेहोऽभूदिति केचित्समर्थयन्ते।

अत्र तुमुनः कमे सनोऽभिधानमेकरूपताप्रतीर्ति स्थगयति। 'मुखमीहितुं वा' इति युक्त: पाठः । सर्वनास्त्रो यथा-ते हिमा०। अत्रास्मै, इतीदमा प्रक्रमात्तद्विसृष्टा इत्यत्राप्यनेन विसृष्टा इत्येव वाच्यम्। न च तदि- दमोरर्थाभेदः । इदमः प्रस्तुतप्रत्यक्षपरामर्शकत्वात् । अन्यथा तयोः पर्यायतापत्तेः । पर्यायस्य यथा-महीभृतः०। अत्रापस्येषु बहुषु सत्स्वपि तस्मिन्नपत्ये स्रहातिशयिवक्षणादपत्यशब्दे प्रयोक्तव्ये पुत्र- जञब्दप्रयोगात्पर्यायप्रक्रमभङ्गः । केचित्तु 'असति पुत्रे सुतायां स्नहो युक्तस्तस्य तु सत्यपि

क्यानामनुस्कण्ठानामभियोगभाजां यत्नवताम् । तुमुनन्तानां निरुत्मुकानामित्यत्रान्ययः । लोके हि सवें लक्ष्म्युस्सुकास्तेप्वतिनिस्पृहस्वरूपं यशो लब्घुमुत्कण्ठाविपयार्थासिद्धो हि दुःखं भवति, लक्ष्म्यागमने हि न कोऽपि मनुष्यः स्वत आगच्छल्लक्ष्मीकस्तादृशश्रायं न मनुष्य- गणनाविषय इति व्यवहारो भवति। मनुष्येपु संख्येति समासः । (उपेन्द्रवज्रा छन्दः) अत्र तुमुन इति। तुमुना क्रियाया: प्राधान्यावगमः फलत्वप्रर्तीतिश्च, न सनेत्येकरूपता- प्तीतिस्थगनमिति भावः । ते हिमेति। (कुमारसंभवे पछठसरगें पद्यमिदम्) । ते मरीच्या- द्यो ऽस्मै शूलिनेऽर्य पार्वतीदानरूपं सिद्ध पित्रङ्गीकृतं निवेध ज्ञापयित्वा खमाकाशं तद्वि- सृष्टाः शूलिविसृष्टाः । इदम इति। इदमः पूर्वानुभूतपुरोवर्तिविषयवाचकत्वम्। तदस्त्व- प्रत्यक्षपूर्वानुभूतपरामर्शकत्वमिति भावः । महीभृत इति। (कुंमारसंभवे प्रथमसंगं पद्य- मिद्म्।) तस्मिन्कन्यारूपे। तृप्तिरिच्छाविच्छेदः । पूर्वार्ध उत्तरं दृष्टान्तः । अनन्तपुप्प- विशिष्टमधु संबन्ध्यपि द्विरेफमाला चृतपृप्पे सविशेषसङ्गेत्यर्थः। अन्न द्विरेफमाला सादृश्याद्वस- न्तहृाष्टित्वेनाध्यवसिता बोध्या। अत्र पुप्पसामान्यसत्तायां तद्विशपादरे दृष्टान्तः । (उपनाति- रन्दः) पर्यायप्रक्रमेति। सामान्यपर्यायप्रक्रमभङ्ग इत्यर्थः । ननु सामान्यविशेषवाचकयोः

१ रु ग. ति नु युक्तम् । ते हि° । २ ग, पेड7्त्य स्ने*। : क. नः प्रंफ्रमेण स"।

३२० पदीपोद्द्योतसमेत :- [७ स० उलास: ]

पुत्रे तस्या सोडभूदिति विवक्षणानात्र दोषप्रतीतिः इति समादघिरे। तद्युक्तम्। अनन्तपु- व्पश्य चूत इति दृष्टान्तवैषम्यप्रसङ्गात्। तत्र च सामान्यविशेषभावेनोपादानाद्दार्टान्तिके तयैवौ- चित्यात्। तस्मात् 'अपत्यवतोऽपि' इति युक्तः पाठः। न चात्रापि बहुत्वालामाद्दृष्टान्तवैष- म्यम्। अपत्यान्यस्य सन्तीति बह्र्थ एव मतुपो विधानात्। एतेन "साधुरेव' 'पुत्रवतः ' इति पाठ इत्यतः 'केचित्' इत्यनेन सांप्रदायिका इस्यर्थकेन वृत्तिकृतोSत्रानुमतिरेव" इति चण्डी- दास्मतमनादेयम्। अथापत्यपुत्रशब्दयोः कथं पर्यायता। तत्र केचित्, 'अपत्यपर्या- योऽपि पुत्रशब्दः । अन्यथा पुत्रीत्यत्र स्रीप्रत्ययस्य कुत्रान्वयः' इत्याङुः । तन्न युक्तम्। तथा सति दोषस्यैवाप्रसङ्गात्। अपत्यार्थकत्वाविशेषात्। तस्मास्पर्यायत्वमेकार्यप्रतिपादकत्व- मात्रम्। न स्वेकप्रकारकप्रतीतिजनकत्वमपीति । अत एव लघुतामुपक्रम्यागरीयानित्युक्ता

पर्यायत्वाभावे कथमत्र पर्यायप्रक्रमभङ्ग इत्याशङ्कते-अथापत्येति। सामान्यविशेष -. वाचकोपलक्षणमेतत्। जन्यप्राणित्वजन्यपुंस्त्वयोः शक्यतावच्छेदकयोमेंदादिति भावः। प्रसङ्गा- त्केषांचिन्मत खण्डयति-अपत्यपर्यायोऽपीति। अत एव- 'आत्मनस्तनय: सूनुः सुतः पुत्रः स्त्रियां स्वमी। आहर्दुहितरं सर्वेऽपत्यं तोकं तयोः समे॥ इस्यमरः संगच्छते। तत्रापत्यशब्दस्य वंशायतनहेतुत्वरूपमपत्यत्वं शक्यतावच्छेदकं तदेव च पुत्रशब्दस्यापीति पर्यायता। न च सापत्य इतिवत्सपुत्र इत्यतोऽपि कन्यापुत्रसंदेहापत्तिः । पंस्त्वतात्पर्यग्राहकस्य विसर्गस्य सत्त्वेन स्त्रीत्वतात्पर्यग्राहकस्येकारस्यासत्त्वेन च संदेह- विरहादिति भावः । मानान्तरमप्याह-अन्यथेति। अन्यथा प्रत्ययानां प्रकृत्यर्थान्वितेति व्युत्पत्त्या प्रत्ययः किंगतं स्त्रीस्वमभिद्ध्यादित्यर्थः। दोषस्यैवाप्रसङ्गादिति। पर्यायत्वेऽपि येन पर्यायेण प्रकरमस्तद्भित्ननोपसंहारेऽपि दोषात्, कथमन्यथा गतेत्यृपक्रम्य यातेत्युक्तौ दोष इति चिन्त्यमेतदिति केचित्। तन्न। एकरूपार्थप्रतीतिविघातो हि तत्र दूषकताबी- जम्। न चात्र तत्। कि तु दष्टान्तदार्ष्टान्तिकर्योरवैषम्यम्। तथा हि पुप्पसामान्यसत्तायां पृष्पविशेषादरबोधकेन दृष्टान्तेन यत्सामान्यसत्ता तद्विशेषगोचरेच्छेति प्रस्तावः । एवं च दार्ष्टान्तिकेSप्यपत्यसत्तायामप्यपत्यविशेषे सस्नेह इत्येवापेक्षितम्। पुत्रशब्दस्य तत्पर्या- यत्वे सामान्यविशेषभावेन प्रतीत्युपपत्तस्तद्वीजाभावाददोपप्रसङ्ग इत्याशयात्। तदाह- एकार्थेति। सामान्यविशेषवोधकयोरपीदमक्षतमेव। एवं च चूतशव्दस्य पुप्पविशेषवा- चिनोऽनन्तपुष्पस्येति सामान्यपर्याय प्रस्तावे दार्ष्टान्तिके विशेषपर्यायोपादानात्पर्यायप्रक्रमभङ्ग इति भावः। तदाह-नत्वेकपकारकेति। कि च पुत्रापत्यये।रेकप्रकार कप्रतीतिजन- कस्वरूपे पर्यायत्व उपक्रमानुरोधेनोपसंहारस्यान्यथा नेतुमुचितत्वात् 'तस्यां हि पुत्र्याम्' इति युक्त: पाठ इत्येव प्रकाशकृतो व्रयुरित्मलम्। अत एवेति। अगरीयःपद हि

[ ७ स० उल्लास: ] काव्यप्रकाश: । ३२१

विपदोऽभिभवन्त्यविक्रमं रहयत्यापदुपेतमायति .: । नियता लघुता निरायतेरगरीयान्न पदं नृपश्रिय: ॥२४९॥ अन्रोपसर्गस्य पर्यायस्यच । तदभिभषः कुरुते निरायतिमू। लघु- तां भजते निरापतिः, लघुतांवान्न पैवं नृपभरिय इति युक्तम्। काचित्कीर्णा रजोभिदिवमनुविद्धी मन्दवक्त्रेन्दुलक्ष्मी- रश्रीका: काश्विदन्तर्दिश इव दधिरे दाहमुद्धान्तसत्त्वा: । भ्रेमुर्वात्या इवान्या: प्रतिपद्मपरा भूमिवत्कम्पमाना: प्रस्थाने पार्थिवानामेंशिवमिति पुरोभावि नार्यः शशंसुः ॥२५०॥ अत्र वचनस्य। काथ्वत्कीर्णा रजोभिदिवमनुविदधुर्मन्दवक्त्रेन्दुशो- मा निःश्रीका इति, कम्पमाना इत्यम्र कम्पमापुरिति च पठनीयम्।

वपि पर्यायक्रमभङ्क उच्यते। यथा-विपदो०। अत्रैव विपदापदोरुपसर्गप्रकरमभङ्गो द्रष्टव्यः ।'तदभिभवः कुरुते निरायतिम्। लघुता भजते निरायतिर्लघुताभागपदं नृपश्रियाम्' इति पाठो युक्तः, यदि न च्छन्दोभङ्गः । काचित्०। अत्र काचिदित्युपक्रम्य काश्चिदिति वचनप्रक्रमभङ्गः । तस्मात्'काश्चित्कीणा रजो- भिर्दिवमनुविद्धुर्मन्दवक्त्रेन्दुशोभा निश्रीकाः' इति पठनीयम्। 'कम्पमाना' इति छ 'कम्पमापुः' इति पठनीयम् । शतृशानचोर्गुणीभूतक्रियान्तराभिघायकत्वनियमात्। न

गुरुत्वाभाववत्त्वेन बोधकम्। विपद इति। किराते (द्वितीयसगें युधिष्ठिरं प्रति ) द्रौपद्या (भीमसेनस्य) उक्तिः । रहयति स्यजति । आयतिरुत्तरकालशुद्धिः। आपदोपेतं विशिष्टं पदं स्थानम्। (सुन्दरी छन्दः)। काचिदिति । रजोभिरातवैः कीर्णा व्याप्ता । दिवमाकाशं रनोवृष्टया कीर्णम् । विभक्तिविपरिणामेनान्वयः । मन्देन्दुसदृशवक्त्र- लक्ष्मीर्यस्याः सा मन्देन्दुभिन्नवक्त्रलक्ष्मीर्यस्यास्तामनुविद्धेनुकृतवती। काश्चिदिश इवान्तर्दाहं तापं हेतुलक्षणया वहिं च दधिरे। उद्धान्तं व्याकुलीभूतं सत्त्वं सत्त्वगृणो यासाम् । सत्त्व चित्तं वा। उद्भ्रान्ता इतस्ततो विक्षिप्ताः सत्त्वाः प्राणिनो यासु दिश्षु। अन्या वास्या इव प्रतिपद भ्रेमुः । अपरा भूमिवत्कम्पयुक्ता जाता इति नार्य: पार्थिवानां स्वद्विपां प्रस्थाने यात्रायां पुरोभाव्यशिवं रनोवृष्टिदिग्दाहवास्याभूकम्पादिरूपं शशं- सुः । (स्रग्धरा छन्दः)। गुणीभूतक्रियान्तरेति। क्रियान्तरं प्रति गुणीभूतस्वार्था-

१ ग. तिः। लघुता नियता निरा ।२ क. श्रियाम्। ३ ग. 'साभाद्न प०। ४ क. पदमिति तु यु'।५क, मशुभमि° । ६ क, ग, 'ति प'। ७ क, ति क।

३२२ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [७स० उल्लासः ]

गाहन्तां महिषा निपानसलिलं गृङ्गर्मुहुस्ताडितं छायाबद्धकदम्बकं मृगकुलं रोमन्थमभ्यस्यताम्। विश्रव्धैः क्रियता वराहपतिमिर्मुस्ताक्षतिः पल्वले विश्रामं लभतामिदं च शिथिलज्याबन्धमस्मद्दनु:॥२५१॥ 1

अत्र कारकस्य। विश्रब्धा रचयन्तु शूकरधरा मुस्ताक्षतिमित्यदुष्टम्। अकलिततपस्तेजोवीर्यप्रथिम्नि यशोनिधा- ववितथमदाध्माते रोषान्मुनावर्भिंधावति। अभिनवधनुर्विद्यादर्पक्षमाय च कर्मणे स्फुरति रमसात्पाणि: पादोपसंग्रहणाय च ॥ २५२॥ अत्र क्रमस्य। पादोपसंग्रहणायेति हि पूर्वं वाच्यम्। एवमन्यदप्य- नुसर्तव्यम् । चात्र क्रियान्तरं प्रधानमस्ति। गाहन्तां०। अत्र गाहन्तामिति-कर्नृकारकवाचकतिड; प्रक्रमे क्रियतामिति कर्मकारकवाचकस्य। ' विध्वस्ता-रचयन्तु सूकरवराः ' इत्यदुष्टम्। अकलित०। अत्र तेजोवीर्यरोपौ क्रमेणोपक्रम्य तदुभयोचितयोः पादोपसंग्रहधनुर्ग्रहणयोः पौर्वापये योग्यम्। 'यथासंख्यमनुदेशः समानाम् ' (पा०सू० १।३।१०)इति न्यायात् । इति तदन्यथाकरणे क्रमप्रक्रमभङ्गः । एवमन्यदप्यूह्यम्। अत्र सर्वत्रैकरूपप्रसृतायाः प्रतीतेः ्स्थंग- भिधायकत्वादित्यर्थः । तदाह-प्रधानमस्तीति। आख्यातप्रक्रमभङ्गप्रसक्गाच्चेत्यपि वोध्यम्। गाहन्तामिति। शाकुन्तले (द्वितीयाङ्के) दुष्यन्तोक्तिः । तत्राद्य तावदि- स्युपक्रमस्थं सर्ववाक्यान्याये। महिपाः शङ्गरिति स्वभावोक्तिः। तैस्ताडितं निपानसाललं कृपसमीपवर्तिश्षुद्रदेशजलं गाहन्ताम्। शृङ्गैरूर्ध्व क्षिप्त्वा शरीरोपरि पातयतु। एतेन हननयोग्यदेशस्थितानपि न हनिष्य इति स्वोदात्तता। एवं सर्वत्र। रोमन्योऽम्यवहृतस्या SS- कृष्य चर्वणम्। त्रासनिषृत्तेरिति भावः । मुस्ता तृणविशेपः । पल्वलं क्षद्रसरः । विश्वस्तै- रिति विभक्तिविपरिणामेन सर्वत्र योज्यम् । (शार्दूलविक्रीडितं छन्दः) शूकरवरा इति। शुकरपदस्य आम्यत्वाद्वन्धशैथिल्याच्च विश्रब्धः कुरुतां वराहनिवहो मुस्ताक्षत- मिति युक्तं पठितुम्। एवं चाऽडत्मनेपदप्रक्रमभङ्गोऽपि न । अकलितेति। (वीरचरि- तनाटके द्वितीयाक्के) धनुर्भङ्गकुपिते भार्गव आगते रामोक्तिः । अपरिमितव्रह्मचर्यादितेजो- वीर्यविस्तारवति यशोनिधावतिप्रसिद्धे। ताहशस्य जयादुत्कर्षाधिक्यम्। अवितथो यथारथों यो मदोऽहंकारस्तद्विशिष्टे। दपोंऽहंकारस्तद्योग्यं कर्म युद्धम्। रभसादित्युभयान्वयि । अत्र तपस्तेजोवीये क्रमेणेति पाठः। ऊह्यमिति। "शशी दिवसधूसरो गलितयौवना १ क. ग. स्यत। २ क. विश्वस्तैः । निश्रब्ध क्रियतां वराइतति।३प्र. तपोनि। ४ क. "ने गच्छति, । ५ग,ति पूण ६ ग, न्यत्राप्य।७ क, 'णे प्र"। ८ स्सलनमित्युद्द्यो. तसंमत: पाठः ।

[७स० उल्लास: ] काव्यप्रकाशः । ३२३

अविद्यमान: क्रमो यत्र, यथा, हयं गतं संप्रति शोचनीयतां समागमप्रार्थनया कपालिन: । कला च सा कान्तिमती कलावत. स्त्वमस्य लोकस्यच नेत्रकौमुदी ॥ २५३ ॥ अत्र स्वंशेद्दानन्तरं चकारो युक्त:। नमुपधातो वा दूषकतानीजम् । यदुक्तम्- 'पकरमस्यान्यथास्वेन प्रतीतौ प्रस्खलद्गतौ। हाद: स्फृरन्नास्वादी यत्र ग्लानस्वमश्नुते॥। दोष: प्रक्रमभेदार्यः शब्दानौचित्यभूश्र सः ।' इति ॥ अत एव नित्यदोषोऽयम्। अक्रममविद्यमानः क्रमो यत्र तत्। यस्पदानन्तरं यत्पदोपादानमुचितं ततोऽन्यत्र तदुपादानं यत्रेत्यर्थः । यथा-दयं० । अत्र लोकस्य चेति चकारस्त्वंशब्दानन्तरं युक्त्तः। त्वंशब्दार्थस्यैव शोच्यतायां समुच्च- यस्य द्योतनीयस्वात्। लोकपदार्थे समुच्चयाभावात्। अथापदस्यपदादस्य को भेदः । तत्र प्रतीत्यन्तरमत्र सैव प्रतीतिः कि तु विलम्वितेति केचित्। तन्न। 'कुटिलाताम्रच्छवि :- इत्युदाहतेऽपदस्थपदे प्रतीत्यन्तराभावात्। वयं तु बूम :- अव्यवधानेनैव यत्राभिमतप्रती- तिजननसामर्थ्य तदेतस्य विषयः। अन्यः पुनरितरस्य। चादीनां चाव्यवहितपदार्थेप्वेव समुचयादिद्योतकता। यदुक्त्तं मेहिमभट्टेन- 'अत एव व्यवहितैर्बुधा नेच्छन्ति चादिभिः । संवन्धं ते हि स्वां शक्तिमृपदध्युरनन्तरे ॥।' इति । न च ननोऽप्यव्यवहितस्यैव तथास्वम् । अतः 'स्ननं न काविद्विजहौ ' इत्यादिक- कामिनी" इस्यादौ शोभनस्वेन प्रतीतस्य धूसरत्वादिनाSशोभना्वमिति विवक्षितः क्रमस्तस्य द्वितीयचतुर्यषष्ठवाक्येव्वन्यथात्वेन भङ्ग इति । स्खलनं सर्वयैवाभावः । उपवातश्रमत्काराप- कर्षः । ( हरिणी छन्दः)। अक्रममिति। यस्य यदव्यवहितपूर्यत्वनियमेन यद्व्यवहितप- रत्वनियमेन वा विवक्षितार्थानुभावकत्वं तस्य तस्परिहारेणान्यत्र स्थितत्वमित्यर्थः । एवं चायं दोषो निपातविषयः । यथोपसतर्गाणां धातोः पूर्वमेव प्रयोगः । एवेत्यादीनां व्यवच्छेद्यानन्तरम्। पृनरादीनां व्यतिरेच्यादनन्तरम्। इवादीनामुपमानादनन्तरम्। एवं च "उद्वाहुरिव वामन: " इत्यादावप्ययं दोपः । चादीनां समुच्चेयादनन्तरमित्यादि बोध्यम्। अव्यवधाननैवेति। प्रयुक्ते इति शेषः । अव्यवहितस्येति। प्रतियोगिवाचकपदा- १ क "शब्दयोगादनन्तर चका। २ क. महेशभ"।

३२४ प्रवीपो द्द्योतसमेत :- [७ स० उललास: ]

यथा वा, शक्तिर्निसविशजेयं तव मुजयुगुले नाथ दोषाकरश्री- रवक्त्रे पार्श्चे तेथैषा प्रतिवसति महाकुंट्ठनी खडगयहि:। आज्ञेयं सर्वगा ते विलसति च पुनः किं मया वृद्धया ते प्रोच्येवेत्थं प्रकोपॉच्छशिकरसितया यस्य कीर्त्या प्रयातम्॥२५४। अत्रेत्थं प्रोच्येवेति नाय्यम्। तथा लग्नं रागावृताङ्गधेत्यादाविति श्रीनियोगादिति वाच्यम्। अमतः प्रकृतविरुद्धः परार्थो यत्र, यथा, राममन्मथशरेण ताडिता दुःसहेन हृदपे निशाचरी। गन्धवद्नुधिरचन्दनोक्षिता जीवितेशवसति जगाम सा ॥।२५५॥ मध्यक्मभेद: स्यादिति वाच्यम्। 'न खलु न खलु वाणः संनिपात्योऽयमस्मिन्' इत्यादौ व्यवधानेऽपि प्रतीतिविशेषाभावात्। न चायं चादिपदेष्वेव दोषः । कि स्वित्थमा- दिष्वपि। यथा-शक्ति० । अन्रेस्थं प्रोच्येवेति वाच्यम्। इत्थंशब्दस्याव्यवहितपरामर्शकत्वात्। पादत्रयस्यैव च परामर्शनीयत्वात्। एवं 'लभं रागावृताङ्ञया-'इत्यादावपि 'इति श्रीनियोगात्' इति वाच्यम्। इतेरपि तत्तुल्यस्वात्। दूषकताबीजं चोद्देश्यप्रतीतििरह इति नित्योऽयम्। अमतपरार्थममतः परार्थो द्वितीयोऽर्यो यस्य तत्। अमत्त्वं च, 'ज्ञेयौ शृङ्गारबीभत्सौ तथा वीरभयानकौ । रौद्राद्भुतौ तथा हास्यकरुणौ वैरिणौ मिथः ॥' इस्याद्युक्तदिशा प्रकृतरसविरुद्धरसव्यञ्ञकत्वम्। यथा-राम० । व्यवहितस्येत्यर्थः । प्रतीतिविशेषाभावादिति। प्रतीतौ विशेषस्य विलम्बितत्वादिरूप- स्याभावादित्यर्थः। शक्तिरिति। शक्तिः सामर्थ्यम्। निस्त्रिंशः सवड्गस्त्रिशद्भयो निर्गतास्तद्धिकास्तज्न्या च नानापितृजन्या वे यापुश्रीत्वाद्वेश्येति फलितम्। भजयुगले। न तु भुज एव दोषाकरश्चन्द्रो दूषणाश्रया च कुट्टनी छेदिका परस्त्रीपुरुषादिसंघटनकर्त्री च सा यस्य पार्श्े। अत्यन्तं परवनितासक्त इत्यनेन व्यज्यते । सर्वगा सर्वगामिनी सर्वोपभोग्या च। ईदशी ते परः प्रसरति। इतस्ततः संचरमाणा तिष्ठति। इदटशस्य दुर्वृत्तस्य मया वृद्धया महत्या जरत्या च कि कि प्रयोजनमित्थं प्रोच्येवेन्दुसितया यस्य कीर्त्या प्रयातमित्यन्वयः । अत्र कीर्तो पत्नीत्वाध्यवसाया बोध्यः। एवं शक्त्यादिरसन्नायिकात्वेन। (स्नग्धरा छन्दः)। अव्यवहितपरामर्शकत्वादिति। अव्यवहितपूर्वपरामर्शकत्वादि- स्यर्थः। उद्देश्यप्रतीतिविरह इति। स चाऽडकाडक्षाविरहादासत्तिविरहादपि वा नाध्यः। आद्यो यथा शक्तिरित्यत्र । अन्त्यो लग्नमित्यत्रेति दिक। रामेति। (रघुवंश एका- १ क. तवैपा । २ क, कुहिनी। 3 क. प्रसरति पुरतः ।४क. पुरः।५क. पात्सितक ६ क, विरोधाम।

[७स० उल्लास: ] काव्यपकाशः । ३२५

अत्र प्रकृते रसे विरुद्धस्य गृङ्गारस्य व्यस्जकोडपरोऽर्थः। अर्थदोषानाह- अर्थोडपुष्टः कष्टो व्याहतपुनरुक्तदुष्क्रमग्राम्याः ॥५५॥ संदिग्धो निर्हेतुः प्रसिद्धिविद्याविरुद्धश्र्व। अनवीकतः सनियमानियमविशेषाविशेषपरिवृत्ताः ॥ ५६॥ साकाङ्क्षोऽपर्देयुक्त: सहचरभिन्नः प्रकाशितविरुद्धः । विध्यनुवादायुक्तस्त्य क्तपुनःस्वीऊतोऽश्लीलः ॥ ५७॥ दुषट इति संबध्यते। क्रमेणोदाहरणानि- अतिविततगगनसरणिम्रसरणपरिमुक्त विश्रमानन्दः। मरुदुल्लासितसौरभकमलोंकरहासकृद्रविर्जयति॥२५६ । अत्र प्रकृतस्य नीमत्सस्य विरोधी शङ्गारः । तस्य न्यक्षको द्वितीयोऽर्थः । तादृशाथों- पस्थित्या रसापकर्षकताऽस्य दोषतवबीजम्। अता नित्योऽयं दोषः । नीरसे स्वात्मलाभस्यै- वाभावार।

4 पद्दाघलक्षणसूत्रस्थं दुष्टमिति पदं लिङ्गविपरिणामन संवध्यते। तत्रापृष्टः पृष्टाद्विन्नः । पृष्टत्वं च विवक्षितार्थबाधप्रयोजकानुपादानर्वम्। तद्विरहश्

'व्यर्थमाहुर्गताथ यद्यच स्यान्निष्प्रयोजनम्।' इत्यनेन भोजराजो व्यर्थमाह। अत एव प्रकाशकारोऽपि 'अत्रातिविततस्वा- द्यो ऽनुपादानेऽपि प्रतीयमानमर् न वाधन्ते' इत्येवाऽडह। न त्वप्रयाजका एवेति। उदाहरणम्-अतिवितत० ।' दशसर्गे श्रीरामेण हतायास्ताटकाया वर्णनमिदम) । राम एव मन्मथः कामो मनोमथन- हेतुश्च। पृपोदरादित्वाट्टिलोपः । निशाचरी राक्षस्यभिसारिका च। रुधिरचन्दनं रुघिरमेव चन्दनं रक्तचन्दनं च। गन्धवत्त्वं रक्तस्य रघुनाथशरसंबन्धास्पापक्षयात्पूतनावूमवत्। जीवि- तेशो यमो नायकश्च । सा ताटका। रथोद्धता छन्दः) । रसापकषकतेति। प्रकृत- वीभत्सरसापकर्पकतेत्यर्थः । एषु वाक्यदोपेष न्यूनपदकथितपदाभवन्मतयोगाविमृष्टविधेया- स्थानस्थपदाक्रमाः काव्याकाव्यसाधारणाः । केचित्वनभिहितवाच्यस्य न्यूनपदेSकमस्यापदस्थ- पदेऽन्तर्भावः शक्यः । एवमर्धान्तरैकवाचकसंकीर्णग भतानामप्यपदस्थपद्रै,व। अल्पान्तरेण दोषान्तरत्वेऽतिप्रसङ्गादित्याहुः। अतीति। विश्रमानन्दो विश्रमजं सुखम्। आनन्दपदमपृष्टम्। 1 क. परारयेः। २ ग.दोषमाह।३ क, वृत्तः । क. दमुकः ।५ क. लावलिदा। १ भत्र वि°।

३२६ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [७स० उल्लास:] अत्रातिवित तत्वादयोऽनुपादानेऽपि प्रतिपाद्यमानमर्थ न वाधन्त इत्य- पुष्टा:। न त्वसंगता: पुनरुक्ता वा।

अन्रातिवितते निरवलम्े व्योम्न्यविश्रामं गमनादितराप्रकाश्यकमलप्रकाशनाच्च रवेरू- स्कर्षो विवक्षितः । तत्रातिविततस्वं गगनस्यार्थादेवावगम्यते। अग्नेरिवौष्ण्यम्। सरणित्वं मरुदुल्लासितसौरभत्वं चाप्रयोजकमेवेत्यपुष्टा एतेऽर्थाः। नन्वेतेऽर्या अपुष्टा इति सिद्धम्। परं स्वतिविततेति पुनरुक्तः । गगनपदादेव तदुपस्थितेः । मरुदुल्ासितसौरभेति विरुद्धम्। विकासात्पूर्ष सौरभाभावेन तद्विशिष्टस्य सूर्येणाप्रकाश्यत्वादिति नायं पृथगिति चेत्, न। गगनपदं न विततत्वे शक्त्तम्। अर्थलम्यत्वे च न पुनरुक्तता। यद्ुक्ततं भोजराजेन- 'काव्येतिहासादावर्थवृत्त्या लव्धस्य साक्षाद्गणनमपौनरुक्त्याय' इति। नापि विरुद्धम्। सौरभस्योपलक्षणत्वात्। यद्वा चित्रहेतृपुरस्कारेण पूर्वभावाभिधानात्। अथाधिकपदादस्य को भेदः । अप्रयोजके प्रयोजनाभावकृतोऽपि भेदो न संभवति । अत्र कश्चित्-' तत्र पदार्थान्वयसमकालं दुष्टस्वप्रतिभास इह तु तदनन्तरमिति विशेषः' इति । तन्नातिसमीची- नम्। तथा नियमे प्रमाणाभावात्। एतावता च विशेषेण शब्ददोपत्वमेकस्यापरस्यार्थदोष- स्वमिति विभागानुपपत्तेश्र। विरुद्धमतिकृदमतपरार्थादौ शब्ददोषेऽन्वयप्रत्ययोत्तरमेव दुष्टत्व- प्रतिभासात्। वयं तु पश्याम :- यत्र विवक्षित एवार्थोऽन्यथाभिघानेऽपि दुष्यति सोऽर्थदोषः। अन्यस्तु रसदोषभिन्नः शब्ददोष इति विवेकः । तथा च यत्राविवक्षितोऽप्यर्थ: कथचिदृन्वि- ततयाऽभिधीयते तत्राधिकपदत्वम्। तत्पदेन विनाऽपि तन्निर्वाहात्। यत्र तु सोऽर्यो विवक्षित एव परं स्वप्रयोजकस्वान्यलम्यत्वाभ्यां शव्देन नोपात्तुमर्हस्तन्रापुष्टत्वम्। 'स्फटिकाकृति-' इत्यत्र नाSडकृतिपदार्थ उपमानत्वेन विवक्षितः । तस्य नैर्मल्याभावात्। 'यद्पि च न कृतं

विश्रमान्तानन्दपदयोः कर्मधारय इति नास्यापृष्टस्वमित्यन्ये। एवं कमलाकरेत्यत्राSSकरपद्मपि व्यर्थम् । अतिविततत्वं दीर्घत्वं न तु विस्तृतत्वम्। न हि विस्तीर्णपथसंचारः श्रमहतुरिति बोध्यम्। निरवलम्वनस्वोपादानं दृष्टान्तार्थम् । (गीतिश्छन्दः) । चित्रहेत्विति। चित्रमत्र कार्यकारणयोः पौर्वापर्यलक्षणातिशयोक्तिरूपोऽलंकारः। तत्र पदार्थेति। एवं च तत्र प्रतीतेरेवानुपपत्तिरिति भावः । इह त्विति। अन्वयबोधोत्तरं तल्म्यार्थस्यान्यल- म्यत्वानुसंधानोत्तरं तेषामनुपकारित्वग्रह इति प्रतीतानुपपत्तिरिति भावः । रसदोपभिन्न इति। तस्य शब्दावाच्यत्वेनान्यथाभिधानासंभवादिति भावः । तस्य। अवयवसंयो-

१.क. शब्दो नो०।

[७स० उल्लास: ] काव्यपकाश: । ३२७

सदा मध्ये यासामियममृतेनिःस्यन्दसुरसा सरस्वत्युद्दामा वहति बहुमार्गा परिमलम्। प्रसादं ता एता घनपरिचिता: केन महतां महाकाव्यव्योम्नि स्फुरितेमधुरा यान्तु रुचय: ॥ २५७ ॥ अन्न यार्सा कविरुचीनां मध्ये सुकुमारविचित्रमध्यमात्मकत्रिमार्गा

नितम्बिनीनाम्' इत्यत्रापि च रतस्य स्तनपतनावधित्वव्यतिरेक एवानुचितस्वेन विवक्षितो न तु सस्कृतिव्यतिरेक: । पूर्वार्धे तथैवोपकरमात्। कि तु च्छन्दोनुरोधादिना द्वयमपि कथचिदन्वि- तस्वेनोपात्तमित्यधिकपट्स्वम्। 'अतिवितत-' इत्यादौ त्वतिविततत्वादिकं वक्तुर्विवक्षित- मेव। परं स्वर्थलम्यस्वादिना नोपादानार्हमित्यप्रष्टम्। व्यक्तं च पूर्वस्य शब्ददोषत्वमुत्तरस्य चार्थदोषत्वमिति । दूषकताबीजं चाशक्त्युन्नयनेन श्रतुर्वैमुख्यम् । अत एव यमकादावदो- घसा। तत्रालंकारान्तरारम्भेणाशक्त्यनुन्नयनात्। कर्णावतंसादिपदे च विशेषद्योतकतया तदुपादानं नाशक्त्युन्नायकममित्यदुष्टत्वम्। अत एव विशेषणदानार्थ विशेप्यप्रयोगेऽपि दोषाभावः । कष्टः प्रतीतिक्लेशवान्। दुरूह इत्यर्थः । यथा-सदा० । अत्र यासां कविरुचीनां मध्ये सुकुमारविचित्रमध्यास्मकमार्गत्रयवती भारती चमरकारं

गरूपस्या SSकृतिपदार्थस्य । वक्तुविवक्षितमेवेति । अतिविततत्वं श्रमोस्कर्षाय । विपिनादिवत्न कदाचिद्मनं किं तु प्रतिदिनं निरुपाधिगमनमित्यर्थलाभायेति भावः । अविवक्षितार्थकरव इव विशेषानाधायकार्थवोधकेऽपि तद्दोषस्वीकारे कि वाधकमिति चिन्त्यम्। सदेति। स्वकाव्यस्य गम्भीरचमत्कृतार्थशालितया स्फुटार्थस्वाभावेपि दोषाभावसमर्थनाय कस्थचित्क वेरुच्तिः। यासां कविरुचीनां काव्यरूपाणाममृतं सुधा तत्सदशो निस्पन्दो यस्यां सा चासौ सरसा च शृङ्गारादिरसयुता। उद्दामा प्रौढा मार्गों रीतिस्तेन सुकुमारादिरीतित्रयवती सरस्वती वाणी कवित्वरूपा परिमलं चमत्कारं वहति ता पता महतां कवीनां रुचयः काव्यानि घनसह- शक्िष्टवन्घसंबद्धा अत्यन्ताभ्यस्ता वा स्फुरितो रुचिरो मधुरः शङ्गारादिरसो याभिस्ता व्योमसदृशास्यन्तापरिच्छद्ये महाकाव्ये काव्यमागे कथमितरकाव्यवस्प्रसन्नाः मुबोधा भवन्तु। पक्षे यासामादित्यप्रभाणां मध्ये सरस्वती गङ्गाख्या नद्यमृततुल्यजलनिस्यन्दमधुरा प्रौढा त्रिपथगामिनी चमत्कारं वहति ताः स्फुरितो दृष्टो रुचिरो रम्यपदार्थो याभिस्तथा- मूता महतां द्वादशादित्यानां रुचयः प्रभाः काव्यसदृशव्योम्नि मेघसंत्रद्धाः केनेतरका-

त रुचिरा,। १ क. निष्यन्द०, २ क, "न्दसर" । ग. "नदसरस सर"।३ क. रिवयाः के"।४ क.

३२८ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [७स० उलास: ]

भारती चमत्कारं वहति, ताः गम्मीरकाव्यपरिचिता: कथमितरकाव्य- वत्पसन्ना भवन्तु, यासामादित्यप्रभाणां मध्ये तिपथगा वहति, ताः मेघपरिचिता: करथं प्रसन्ना भवन्तीति संक्षेपौर्थ इति कष्टमू। जगति जयिनस्ते ते भावा नवेन्दुकलादयः प्रकृतिमधुराः सन्त्येवान्ये मनो मद्यन्ति ये। मम तु यदियं याता लोके विलोचनचन्द्रिका नयनविषयं जन्मन्येक: स एव महोत्सवः ।। २५८॥ अत्रेन्दुकलादयो यं प्रति पस्पशप्रायाः स एव चन्द्रिकात्वमुत्कर्षार्थ मारोपयतीति व्याहतत्वम्। वहति ता गम्भीरकाव्ये घनपरिचिताः कथामतरकाव्यवत्प्रसन्ना भवन्तु। यथों यासामादि- त्यप्रभाणां मध्ये त्रिपथगा नदी संवन्धं वहति ता मेघपरिचिताः कथ प्रसन्ना भवन्तीत्यर्यो विवक्षितः । स च शब्दान्तरैरपि क्वेशेनैव प्रतीयत इत्यर्थ एवायं दुष्टः । क्विष्टत्वादिकं तु शब्ददोषः । घटनान्तरेणार्थस्य सुखेनैव प्रतीतेः । सम्यतप्रतीतिविरहश्च दूषकतानीजम्। अतो नित्योऽयं दोषः । व्याहत:, 'उत्कर्षो वाऽपकर्षों वा प्राग्यस्यैव निगद्ते। तस्यैवाथ तदन्यश्चेद्वयाहतोऽर्यस्तदा भवेत् ॥' इश्युपलक्षितविरुद्धत्ववान् । यथा-जगति० । अत्र पूर्वार्धे साधारणचा्द्रिकाचन्द्रकलाः स्वं प्रत्यसारतया प्रतिपादिताः । तेनैवोत्तरारषे चन्द्रिकास्वमुस्कर्षायाSडरोप्यत इति व्याघातः । दूधकतावीजं च वाक्यार्थाप्रतीतिः । अयं नित्यो दोषः । िकप्रभावत्प्रसन्नाः स्वच्छकान्तयो भवन्तु। ( शिखिवरिणी छन्दः)। जगतीति। मालतीमाधवे (प्रथमाङ्के) माधवोक्तिः । ये नवेन्दुकलादयः । आदिना चन्द्रिकापझ्मा- दिपरिग्रहः। भावास्ते जगति जयिनो न तु ममेत्यर्थः । येऽप्यन्ये मनो मद्यन्ति तेऽपि जगत्येव प्रकृतिमधुरा लोका एव तान्प्रकृतिमधुरत्वेन व्यवहरन्तु न स्वहं व्यवहरिष्य इति भावः। तव किं तथा तदाह-मम तु लोक इयमेव विलोचनयोश्वन्द्रिका SSह्लादिका। सा च यन्नयनविपयं याता जन्माि स एक एव महोत्सवो न त्वन्यः । (हरिणी छन्दः ) । व्याघात इति। न चात्रानुचितार्थता। तत्र पशुकुविन्दादिपदैः स्वाथोपस्थितिदशाया- मेवोप्ोक्यमानस्य तिरस्कारावगमः । अत्र तु चन्द्रिकायाः सहनत उपादेयत्वाद्वाक्या- १ क. 'ति ता घनप'। २ क. वन्त्वति। ३ ग. पार्थः । ज°। ४ क, इये प०१५क, तथा०।

[७.स० उल्लास:] काव्यंप्रकांश: । .३२९

कृतमनुमेतं दृष्ट वा यैरिदं गुरुपातकं

नरकरिपुणा सार्ध तेषां सभीमकिरीटिना- मयमहमसृङमेदोमांसै: करोमि दिशां बलिम॥२५९॥ अत्रार्जुनार्जुनेति भवद्विरिति चोक्ते सभीमकिरीटिनामिति किरीटि- पदार्थ: पुनरुक्त: । पुनरुक्तः शब्देन प्रतिपंन्नत्वे सति पुनस्तेनैव प्रतिपादितः । अर्थेन प्रतिपन्नस्य प्रतिपा- दनेडपुष्टत्वमुक्तम्। यत्तु 'प्रयोजनं विनेति विशेषणम्' इति तदयुक्तम्। एवं सत्यस्यानि- स्यदोषत्वं न स्यात्। प्रयोजनस्थले पुनरुक्तत्वस्यैवाभावप्रसङ्गात्। स चायं द्विधा-पदा- र्थवाक्यार्थभेदात्। तयोराद्यो यथा- 'अरेरे अर्जुनार्जुन, सात्यके सात्यके, न युक्त ईदृशो मत्तातस्य सुतशोकभ्रान्स्या न्यस्तशसत्रस्य दिवमुपगच्छतः केशाकर्षणरूपः परिभवः । अपि च, कृत०। अत्रार्जुनार्जुनेति संब्रोध्य यैर्भवद्भिरित्यनेन परामृश्य तेपामित्यनेन परामर्शादर्जुनस्यापि प्राप्तेः सभीमकिरीटिनामिति किरोटिपदार्थः पुनरुक्त्तः। न च प्राधान्यप्रतिपत्तये पुनरुपादा- नमित्यदोषता। संत्रोधनेनैव तल्लाभात्। र्थप्रतिसंधानानन्तरं चन्द्रकलादयो यं प्रतीत्याद्यर्थपर्यापाविति भेदात्। द्वितीयं यथा- 'देवि त्वन्मुखपङ्कजेन शशिनः शोभातिरस्कारिणा

इत्यादौ पश्यैतानि विनिर्जितानि सहसा गच्छन्ति विच्छायताम्। मुखोपमानतया पङ्कजान्युत्कर्ष्य तेषामेवाग्रे निर्जितानीति तस्कृ- तापकर्पवर्णनात्। प्रमत्तोन्मत्तवालकानामुक्तौ तु नाभवन्मतयोगादिदोषः । तेषां संत्रन्धस्यानुद्देश्यत्वात् । प्रत्युतोन्मादादिव्यक्षकत्वाद्गुणतैवेत्याहः । तेनैवेति। तद्वा- चकेन पर्यायान्तरणेत्यर्थः । तस्यैव पदस्योपादाने तु कथितपदत्वमुक्तम् । परिवृत्तिसहत्वा- दर्थदोषताऽस्य। यत्विति। कर्णावतंसादिवारणाय तद्विशेषणमिति तद्भावः । कृतं मिति। (वेणीसंहारनाटके तृतीयाङ्के द्रोणवधोत्तरमर्जुनादीन्प्रति कुद्धस्याश्वत्थाम्न उक्ति- रियम्। (हरिणी च्छन्दः) तेषामिति । न च तत्पदारथेंऽर्जुनेऽर्जुनसाहित्यानन्वयाद्भव- न्मतयोगोऽप्यत्रेति वाच्यम्। इष्टापत्तेः । किरीटिपद्योगार्थमादायाSSपाततोSन्वयसंभवाच्च। अत्र केचित्। नात्र पद्येडयं दोपः । सभीमेत्यादावुक्तानुक्तविस्मृतिद्वारा क्रोधातिशयव्यक्ष कत्वेन पौनस्क्त्यस्यानुगुणत्वात् । अत एवार्जुनसात्यक्योर्द्वयोरेव संत्रोधनेऽपि भवद्धिरिति बहुवचनं संगच्छते। न चायं वीरः। नरकरिपुणा सार्धमित्याद्युक्ते रौद्रपरिपोपकत्वादित्याहुः।

पृष्टे दृश्यम्। १ ग. मतमित्यादि। अन्रा°।२ क. अर्जु ।३ एतच्छलोकत्यास््यानं प्राक् ११५

४२

३३० प्दीपोद्द्योतसमेत :- [७स० उललास: ]

यथा वा,

सेनानाथे स्थितेरिमन्मम पितरि गुरौ सर्वधन्वीश्वराणाम्। कर्णालं संभ्रमेण वज कृप समरं मुश्च हार्दिक्य शबूां ताते चापद्वितीये वहति रणधुरं को भयस्यावकाशः॥। २६०। अत्र चतुर्थपादवाक्यार्थः पुनरुक्तः । भूपालरत्न निर्देन्यप्रदानप्रथितोत्सव। विश्राणय तुरङ्गं मे मातङ्गं वा मदालसम् ॥ २६१ ॥ अत्र मातङ्गस्य प्राङ्निर्देशो युक्त:।

वाक्यार्थस्य पुनरुक्तत्वं यथा-अस्त्र० । अत्रालं संभ्रमेण, को भयस्यावकाश इत्यभिन्नार्थी। न च वक्त रौद्ररसाविष्टत्वं समा- धानमाशङ्कनीयम्। वीरस्यायुक्तकारित्वावर्णनात्। दूपकतावीजं च निप्प्रयोजनाभिधानेन श्रोतुर्वैमुख्यम्। अत एव प्रयोजनसत्त्वेनादोपत्वादनित्योऽयं दोपः । केचित्तु- "अर्थप्राप्तस्यापि वचने पुनरुक्तता । तद्दाहरणम्-'अस्त्रज्वाला- ' इति। अप्रयोजकाभिधानमान्रस्थले त्वपुष्टार्थत्वम् " इत्याहुः । दुप्क्मो दुष्टकमः । दुष्टत्वं च क्रमस्य लोकशास्त्रविरुद्धत्वम्। तत्राSडघ्यं यथा- भूपाल० । अत्र तुरङ्गभूयिष्ठं प्रति मातङ्गं देहि तुरङ्गं वेति लौकिकक्रमः। गुरुदानाशक्तौ

ध्वनितश्ायमर्थ उत्तरश्ोके वीरत्वकथनेन प्रदीपकृता। अस्त्रज्वालेति । (वेणीसंहारे तृतीयाङ्के) अश्वथाम्न इयमुक्तिः। अस्त्राण्येव ज्वालाSनिशिखा ताभिरवलीढो व्याप्तो योS- सौ प्रतिवलं शत्रुवलमेव जलधिस्तदन्तर्मध्य और्वायमाणे वडवासनितुल्ये। अत्र सेनाया जल- निधित्वन पितुरौर्वत्वेन रूपणाद्वध्यघातकभावः, अस्त्रज्वालेत्यनन प्रसिद्धवाडवापेक्षया व्यति- रेकश्च व्यज्यते । प्रसिद्धो हि जलनिघेरेव भक्षकः । अयं तु साम्नेरपि भक्षक इति प्रतीतेः। मम पितरीत्यनन यस्य पुत्र ईदृशः किं वक्तव्यं तस्य माहात्म्यमिति ध्वनितम् । गुरावि- त्यनेन गुरुवधभिया न कोऽपि हन्तेति ध्वनितम् । संभ्रमेण पलायनवेगेन । हार्दिक्य कृत- वर्मन्। रणघुरां रणभारम्। (स्रग्धरा छन्दः)। निष्परयोजनाभिधानेनेति। निष्प्रयो- जनद्वितीयाभिधाननेत्यर्थः । भूपालेति। (राजानं प्रति याचकस्योक्तिरियम्)। निर्देन्यमका- र्पण्यं यथा भवति तथा प्रदाने प्रथित उत्सवो यस्य तादृशः । अथिदैन्यनिवारकप्रदान

· ग. 'तुर्धे पादे वा० २ क ग, "शो न्याय्यः । स्व"।

[७ स० उल्लासः ] काव्यप्रकाश:। ३३१

स्वपिति यावदयं निकटे जन: स्वपिमि तावदहं किमपैति ते। तैदयि सांप्रतमाहर कूर्परं त्वरितमूरुमुदञ्चय कुश्ञ्ितम ॥२६२॥ एषोऽविदग्ध: । मात्सर्यमुत्सार्य विचार्य कार्यमार्याः समर्यादमुदाहरन्तु। सेव्या नितम्बाः किमु भूधराणोंमुत स्मरस्मेरविलासिनीनामू॥२६३।। अत्र प्रकरणाद्यभावे संदेहः।शान्तगृङ्गार्यन्यतराभिधाने तु निश्चयः। लघुदानौचित्यात्। वक्तुश्च यथास्थित एवं कमो विवक्षित इत्यर्थदोष एवायम्। द्वितीयं तु- कावारिऊण खउर गामडलो मज्जिऊण जेमिअ अ। णक्खत्तं तिहिवारे जोइसिअं पृच्छिदुं चलिदो।। नक्षत्रादिज्ञानपूर्वकं क्षौरस्य शास्त्रेण विधानात्तद्विरुद्धमिदम् । दूषकताबीज च विरो - धेनाप्रतीतिः सहृदयोद्वेगो वेति। नित्य एवायम् । आम्यो ग्रामसंभवः । अविद्ग्धोक्तिप्रतिपादितो रिरंसादिश्च। यद्क्तम्- 'स ग्राम्योऽर्था रिरंसादि: पामरैर्यत्र कध्यते। वैदग्ध्यवक्रिमवलं हित्वैव वनितादिषु ।।' इति। यथा-स्वपिति०। अत्र निकटे तावदहं स्वपिमीत्यविद्ग्धस्य रिरंसोक्ति: । एवमन्यत्। दूषकता चाश्लीलवत्। कि चैतादशोक्तिकवलितो विभावादिरूपोऽयों न रसाय पर्याप्यते भृष्टमिव वीजमङ््कुरायेति। संदिग्य: संदेहविषयः । तत्प्रयोजनरूपवानिति यावत्। यथा -मात्सर्य० । अत्र भधरनितम्बानां कामिनीनितम्वानां वा सव्यत्वं व्यञ्जनया प्रतिपिषाद्यिपितं तदि- तीयेन संदिह्यते। प्रकरणाद्यभावःत्। यत्त 'वक्तविशेपसंदेहः' इति व्याख्यानं सर्व .- इति वा। विश्राणय देहि। ग्रमीणतापरिपोपकमेतदित्यन्ये। कावारीति। कारयित्वा क्षोरं ग्रामवृद्धो निमज्ज्य (सात्वा) भुक्त्वा च। नक्षत्रं तिथिवारौ ज्योतिपिकं प्रषुं चलितः । (गाथा छन्दः) । स्वपितीति। नवोढां प्रति रिरंसोरुक्ति: । किम- पैति का क्षतिः। कूर्परं हस्तवर्त्यर्थम्रधानोऽवयवविशेषः । उदश्वय विकासय। अयीति संबोधनम् । (दुतविलम्नितं वृत्तम् ) । मात्सर्यमिति। (भर्तृहरिकृते शृङ्गारशतके पद्यभदम् । उपजातिश्छन्दः ) । संदिह्यत इति । विरुद्धद्वयोपस्थिस्येति भावः । १ क. तदयि संहर कूर्परमायतम् ।२ क. ग सायेआादि। भत्र। ३ क. खलु। ४ क, णां किमु स्म ।५ क, जं वि°,६ क, 'जकरु।४ क 'तिपादयितुं द्विती।८ एत· च्चोकव्याख्यानं ड्ाक् २२८ पृष्ठ दृश्यम् ।

३३२ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [७ स० उलास: ]

गृहीतं येनाऽडसी: परिभवभयान्नोचितमपि प्रभावाद्यस्याभून्न खलु तव कश्रिन्न विषयः । परित्यक्तं तेन त्वमसि सुतशोकान्न तु भया- द्विमोक्ष्ये शस्त्र त्वामहमंपि यतः स्वस्ति भवते ॥ २६४॥ अत्र द्वितीयशस्त्रमोचने हेतुर्नोपात्तः। मान्यानां तदुत्तानताविलसितम्। वक्तु: पद्वाक्यार्थत्वाभावेन तत्संदेहस्यार्थदोषतवाभावात्। अत एव वृत्तिकृता वक्तृविशेषनिश्चयः संदेहाभावप्रयोजकत्वेनोकतः। तन्निश्चय एकतर- नितम्वस्य सव्यत्वनिर्णयेनासंदेहात्। वन्ध्यावित्यादौ द्वितीयासप्तम्यन्तत्वाम्यां पद एव संदेहोsत्र तु पद़ानामसंदिग्धत्वे सत्येव स इति पदसंदिग्धत्वाद्वेदः। दूपकताबीजं चोहे- श्यनिश्चयविरहः । यत्र तु संदेह एवोद्देश्यस्तत्रादोपत्वमेयेति। निर्हेतुर्निप्क्ान्तो हेतुर्यस्मात्। यथा-गृहीतं०। अत्र स्वशस्त्रत्यागे हेतुनोंपात्तः। ननु तं विना प्रतीतेः पर्यवसानं न वा। आद्ये दोपा- भावोऽन्त्ये साकाङ्क्षसंकर इति । अत्र कश्चित्-'उपात्तस्य परेणान्वये साकाड्क्षत्वम- नुपादाने निर्हेतुत्वमिति विशेषः' इति। तन्न। साकाउक्षोदाहरण उपेक्षितुमित्याकाङ्क्षती- 7 त्यनेनानुपात्तसाकाङ्क्षताया एव वृत्तौ प्रदर्शनात्। तस्माद्वेतुतद्िन्नसापेक्षतया दयोरभेंद इत्येव ज्यायः । यद्वाऽत्राप्रतीतिमात्रं तत्र तु विरुद्धा प्रतीतिः । स्त्रीरत्न एवामर्षप्रतीते- रिति विशेषः । दुष्टिवीनं चोद्देश्यप्रतीतिविरहः । अत एव प्रसिद्धावनुपादानेऽपि न दोषः । अर्थदोपत्वाभावादिति । किमु पदद्वयानभिधेयत्वाच्वेत्यपि वोध्यम्। वक्तृविशेष- निश्चयः । शान्तशृङ्गारित्वान्यतरनिश्चयः । उद्देश्यनिश्चयविरह इति। पश्चमो- लासग्रन्थेनेदं विरुध्यत इति । निप्क्रान्त इति। अनुपात्तहेतुक इत्यर्थः। गृहीतमिति। (वेणीसंहारे तृतीयाङ्के) द्राणे हतेऽधत्थाम्ः (शस्त्रं प्रति) उक्तिः । येन ब्राह्मणस्यानुचितमपि तवं परिभवमयात्क्षात्रकृतानादरभयाद्गृहीतमङ्गाकृतमासीः। तद्यादेव गृहीत्वा नोज्झितमपि यम्य प्रभावात्सामथ्यांद्विषयो लक्ष्यः । द्वयोनजोः प्रकृतार्थगमकत्वम्। तेनापि त्वं सुतशो- कात्त्यक्तं न तु भयात् । अतो हेतोरहमपि त्वां विमोक्ष्ये। क, यतो यत्र भवते स्वस्ति विश्रममुखं तत्रेत्यर्थः । सार्वविभक्तिकस्तिः । यच्छोकात्तेन घनस्त्यक्तं तच्छोकात्स्वस्यापि धनुपस्त्याग उचित इति भाव: । (शिखरिणी छन्दः)। हेतुर्नोपात्त इति। न च ततः पितृशस्त्रत्यागादह्मपि विमोक्ष्य इत्यस्त्येव तदुपादानमिति वाच्यम्। तावन्मात्रस्या- हेतुत्वात्। अ्रमादिना पित्रा शस्त्रत्यागेऽपि वीरस्य तद्रहणमेवोचितम्। न च शोकमूल- १ ग. ततः । २ ग.त्र शस्त्रमोचनहे।

[७ स० उल्लास: ] काव्यपकाश:। ३३३

इदं ते केनोक्ं कथय कमलातङ्कूवदने यदेतस्मिन्हेम्न: कटकमिति धत्से खलु धियम्। इदं तद्दुःसाधांक्रमणपरमाखरं स्मृतिभुवा तव प्रीत्या चक्रं करकमलमूले विनिहितम् ॥२६५॥ अत्र कामस्य च्क्र लोकेडप्रसिद्धमूँ। यथा वा, उपपरिसरं गोदावर्याः परित्यजताध्वगा:

इह हिःविहितो रक्ताशोक: कयाऽपि हताशया

प्रसिद्धिविरुद्धो लोकस्य कवेर्वा यत्रायें न प्रसिद्धिः । यथा-इदं ते०। अत्र कामस्य चक्रं लोके कविमार्गे वा न प्सिद्धमिति प्रसिद्धिविरुद्धः ।यत्र तु लोकस्य कवेश्च प्रसिद्धयोर्विरोधस्तत्र कविप्रसिद्धेर्वलवत्त्वम्। तथा च लोकविरुद्धेऽपि कवीनां यथा यत्र समयस्तत्र न दोषः । यथा-सुसित० । अत्र कीतेर्मूर्तत्वं ज्योत्स्नावस्प्रकाशकता च लोकविरुद्धे अपि कविसमयसिद्धे इस्यदोषः। एवमकीर्स्यादेरमालिन्याद्रौ द्रष्टव्यम्। यत्तु-उप०। तदीयतत्त्यागो हेतुः। पितृशोकनिवारणाय तद्दशागामपि तङ्रहणस्यैवौचित्यात्। तस्माद्यथा तेन सृतशोकात्त्यक्तमेवमहं पितृशोकात्त्यक्ष्य इति पितृशोक एव तद्धेतुः। शोकाविष्टे चेतस्युत्साहस्याप्ररोहात्। स च नोपात्त इति भावः । इदं त इति। कमलानामातक्को यस्मादेवंभूतवदने चन्द्रमुखीति यावत्। ते तवेदं केनेदं केन प्रतारकेणोक्तं यत एतस्मिन्व- स्तुनि सुवर्णकटकबुद्धि करोपि। त्हि किमिंद तत्राSSह-इदं प्रत्यक्षतो दृश्यमानं तत्प्रसिद्धं दुःसाधपृरुषवशीकरणपरमास्त्रं तव प्रीत्या करमूले निहितं चक्रम्। (शिखरिणी छन्दः)। अत्र कामस्य चक्रमिति। पश्चशरत्वेनैव तत्प्रसिद्धेः । अन्यदीयशस्त्रनिधानं स्वफल- मिति भावः । कविप्रसिद्धेरिति । तस्य काव्ये प्रधानत्वादिति भावः । सुसितेति । राजानं प्रति कव्युक्ति: । कदाचनैकदा शुभ्रवस्त्रालंकारायां कौमृदीमहसि स्वैरं यान्त्या- मस्तं विघुर्गतः । ततो भवत्कीतेर्गाने कौमृदीवदेव प्रकाशे जाते सा मुक्ताशङ्का पतिगृहम- गादित्यन्वयः। अतस्त्वं क्व शुभप्रदो नासि सर्वत्रैव तथेत्यर्थः । मूर्तत्वं चवलतागुणाश्रयस्वम्। (हरिणी छन्दः)। उपेति। अशोककलिकादर्शनमूर्छितस्य पथिकस्य तत्र गच्छन्तं पथि- १ ग. साध्या २ क. केऽसिद्धम्। उप०। ३ ग. *म्। उप0। ४ क. द्धिरवे। ५ ग. रिहध्यता। ६ ग. कः , प। ७ अयं शोक: ३३४ पृष्टे दृश्यः।

३३४ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [७ स० उलास: ]

अत्र पादाघातेनाशोरकेस्थ पुष्पोद्गमः कविपु प्रसिद्धो न पुनरक्वुरोद्गमः। सुसितवसनालंकारायां कदाचन कौमुदी- महसि सुदृशि स्वैरं यान्त्यां गतोऽस्तमभूद्विघुः। तदनु भवतः कीर्ति: केनाष्यगीयत येन सा प्रिये गृहमगान्मुक्ताशैक्का क्व नासि शुभगदः॥२६७॥ अन्रामूर्ताऽपि कीर्तिर्ज्योत्स्नावत्प्रकाशरूपा कथितेति लोकविरुद्ध- मषि कविप्रसिद्धेर्न दुष्टम्। सदा स्नात्वा निशीथिन्यां सकलं वासरं बुध:। नानाविधानि शास्त्राणि व्याचष्टे च शृणोति च ॥। २६८॥। ग्रहोपरॉगादिक बिना रात्री स्नानं धर्मशास्त्रेण विरुद्धम्। अनन्यसदशं यस्य बलं बाह्वोः समीक्ष्यते। पाड्गुण्यानुसृतिस्तस्य सत्यं सॉ निष्पयोजना ॥ २६९॥

इति कविसमयसिद्धोदाहरणं तदयुक्तम्। चरणन्यासेनाशोकाङ्कुरस्य कवीनामप्यसं- मतेः । परप्पोद्गम एव तेपां समयात्। दृपकतावीजं च विरोधादर्थाप्रतीतिरिति। उत्पाता- दिना तत्प्रतीतावदोषः । विद्याविरुद्धः शासण विरोधवान्। स चायं शास्त्रमेदान्मिद्यते। तत्र धर्मशास्त्रविरुद्धो यथा-सदा०। ग्रहोपरागादिक बिना रात्रौ सनानं धर्मशास्त्रेण प्रतिषिद्धमिति तद्विरुद्धोऽयमर्थः । अर्थ- शास्त्रविरुद्धा यथा-अनन्य०।

कान्तरं प्रतीयमुक्ति:। उपपरिसरं परिसरसमीपे परिसरस्तटं सराण मार्ग परित्यनत ताव- द्यावदशोकोऽड़कुरितः । हताशयेति। परपीडकत्वाद्रोपोक्तिः। कब्चुकः सर्वाक्यवव्यापनात्। आदौ नदीतीरं तत्रापि रक्ताशोकस्तत्रापि सपुप्प इति उद्दीपनातिशयः । रक्तपदेन नवपल- ववत्ता। (हरिणी छन्दः)। तेषां समयादिति। एवं च कविसमयविरुद्धोदाहरण- मिति वक्तुं युक्तभिति भावः । अयमेव च प्रकाशाशयः । विद्याविरुद्ध इति। विद्ये- त्युपलक्षणम् । सविषाणस्तुरङ्गम इत्यादौ प्रत्यक्षादिविरुद्धस्यापीत्याहुः। सदेति। निशीथिन्यामर्धरात्रे। सकलं वासरमित्युत्तरार्धान्वाये। ग्रहोपरागादीति। वज्राशनि- वत्समुदितिप्रयोगः । निमित्तमात्रसंग्रहश्चादिना। अनन्येति। अनुपममित्यर्थः । संधि-

१ क. कपु' । २ क. पति । ३ क. शङं क्व । ४ क, ग. 'रागं वि° । ५ ग. 'से वि°क ६ क भनन्यसटशं वाहोर्बेले यस्य विलोकयते। ७ क. स्यान्निष्प्रयोजना।

[७स० उलास: ] काव्यप्रकाशः। ३३५

एतदर्थशास्त्रेण। विधाय दूरे केयूरमनङ्गंङगणमङ्गना। बभार कान्तेन कृतां करजोललेखमालिकामूँ॥ २७० ॥ अत्र केयूरपदे नखक्षतं न विहितमिति। एतत्कामशास्त्रेण। अष्टाङ्गयोगपरिशीलनकीलनेन दुःसाधसिद्धिसविधं विद्धद्विदूरे। आसादयन्नभिमतामधुना विवेक- ख्याति समाधिधनमौलिमणिविमुक्त:॥२७?॥ अत्र विवेकख्यातिस्ततः संपज्ञातसमाधिः पश्चादसंप्रज्ञातस्ततो मुक्तिरन तु विवेकख्यातौ। एतद्योगशास्त्रेण। एवं विद्यान्तरैरि विरुद्ध- मुदाहार्यम्। अत्र महावलस्यापि संध्यादिषड्गुणानुसरणमर्थशास्त्रेण विहितमिति तद्विरोधः। काम- शास्त्रनिरुद्धो यथा-विधाय०। अत्र केयूरपद नखक्षतं कामशास्त्रे विरुद्धम्। बाहुमृलावयवविशेषे तस्य विधानात्। अर्थतः शेपेषु प्रतिषेधात्। योगशास्त्रविरुद्धो यथा-अषाङ्ग० । 5 अत्र मुक्तिसमीपस्थमसंप्रज्ञातयोगमनपेक्ष्यैव मोक्षो योगशास्त्रे विरुद्धः। विवेकख्यातिः प्रकृतिपुरुषयोर्भिन्नत्वज्ञानरूपा। ततो वितर्कविचाराद्यनुसारिरूपः संप्रज्ञातयोगः। पश्चा- स्पुरुषमात्रावलम्वनस्वरूपोSसंप्रज्ञातयोगः । ततो मुक्तिः । न तु विवेकख्यातिमात्रत

विग्रहयानासनद्वैघसंश्रयाः षड्गुणास्त एव पाड्गुण्यम् । स्वाये प्यज्। विधायेति। केयूरं वाहुभूषणम्। अनङ्गाङ्गणमित्यनेन रमणीयतातिशयः । अनङ्गाङ्गदमिति पाठेऽनङ्गा- याङ्गप्रदमित्यर्थः । करजा नखा उल्लेखः क्षतम्। नखस्थानानि तु 'कक्षाकरोरुजघनस्तनपृष्ठपार्श्रहत्कन्धरासु नखवराः खरवेगयो: स्युः ' इत्युक्तानि। 'नरक्षतस्य स्थानानि कक्षौ वक्षस्तथा गलः । पार्ौ जघनमूरू च स्तनगण्डललाटिका'॥

योगाङ्गानि। तादृशाङ्गकयोगस्य परिशीलनं मृहुराचरणं तेन यत्कीलनमभ्यासदार्ढ्य तेन दुःसाधा दुप्प्रापा या सिद्धिर्मुक्तिस्तस्याः सविवं समीपवर्तिनमसंप्रज्ञातलक्षणं पुरु-

१ ग. हाङनम । डाङदम । २ क ग. "म्। केयरपदे नखक्षत न विहितम्। अा2। ३ ग. तिः संप्रज्ञातः पधादसप्रज्ञातस्तती तरिमुक्तिन तु विवेकख्याती। एषं।

३३६ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [७ स० उलास: ]

प्राप्ता: श्रियः सकलकामदुघास्ततः कि देत्तं पदं शिरसि विद्विषतां ततः किमू। संतर्पिताः प्रणयिनो विभवैस्ततः किं कल्पं स्थितं तनुभृतां तनुभिस्ततः किम्॥२७२॥ अत्र ततः किमिति न नवीकृतम्। तज्तु यथा, यदि दहत्यनलोऽत किमद्भुतं यदि च गौरवमद्विषु कि ततः। लवणमब्चु सदैव महोदधे: प्रकृतिरेव सतामविषादिता ॥२७३।

एवेति हि योगशास्त्रम्। एवं तुरंगादिशास्त्रविरोधोऽप्यूहनीयः । अभिमतप्रतीतिविर हो दूषकतावीजम्। अनवीकृतो भङ्गयन्तरेण यन्नवत्वं तन्न प्रापितः । एकभङ्गिनिर्दिष्टानेकार्थ इत्यर्षः। यथा-प्राप्ा:०। अत्र सर्वेष्वथेंषु 'ततः किम्' इत्येकैव भङ्गिः । अथैप कथितपद एवान्तर्भविष्य- तीति चेन्न । पर्यायान्तरप्रयोगेऽपि भङ््गेरेकरूपतायामसांकर्यात्। अथ नवीकृतं काडक्। यदि०।

षमात्रविश्रान्तमनोवृत्तिरूपं योगं दूरे विद्धत्तमनपेक्ष्यैवाभिमतामिष्टां विवेकर्यारति प्रक्ृ- तिपुरुषयोर्भिन्नत्वज्ञानरूपामासाद्यन्नसौ समाधिघनानां योगिनां मौल्मिणिरुत्कृष्टो विमृक्त इत्यन्वयः । संप्रज्ञातयोगः सविकल्पकसमाधिर्यत्राऽऽत्मा विपयान्तरं च भासत आत्म- मात्रं वा। असंप्रज्ञातसमाधि: सर्ववृत्तिनिरोघरूपः । तत्र हि स्वरूपमात्रेऽव- स्थानम् । (वसन्ततिलका छन्दः) । अभिमतेति। विरुद्धार्थप्रतीत्या सहृद- यवैरस्यं दुष्टिवीजमित्यन्ये। प्राप्ता इति। (वैराग्यशतके भर्तृहरेः) शान्तस्योक्तिः । कामदुघाः कामदाः । ततः किम् । तत्त्वज्ञानं विना सर्वमकिंचित्करमिति भावः । [वसन्ततिलका छन्दः ] पर्यायान्तरपयोगेऽपीति। ततः किमित्यस्यैतस्मात्किमितः किमित्याद्य: पर्यायाः । अयं भाव :- एकप्रकारकार्थाभिधानेऽनवीकृतत्वम्। भिन्नधर्म- प्रकारेणार्थाभिाने तु नवीकृतत्वमिति । अत एवास्यार्थदोपता। यदीति। सतामवि- षादिता प्रकृतिरेव स्वभाव एव, नत्वाश्चर्याय। तत्र दृष्टान्तत्रयं यदि दहतीत्यादि। अविषादिता विषादराहित्यम् । (द्रुतविलम्बितं वृत्तम् )। प्रकृतिरित्यस्य व्यास्यानं

१ ग. पुस्तके द्वितीयतृतीयचरणयोर्व्यंत्यासो दृश्यते ।२ क. संमानिताः ।३ ग. किमित्यनवी®।

[ ७ स० उल्लास: ] काव्यपकाशः। ३३७

इतीटक्। अन्र हि सतामविषादिता स्वाभाविकीति नाSडशर्याय। यथाSनलादेर्दाहक- स्वादीति विवक्षितम्। तन्र च ततः किमित्यादिना किमद्भतमित्यादि नवीकृतम्। पारु- व्येणाशक्तिप्रकाशनेन वा सहृद्योद्वेजकत्वं दूषकतावीजमिति नित्योऽयम्। सनियमादिभिश्च्तुर्भिः परिवृत्तपदान्वयास्सनियमपरिवृत्तादिचतुष्टयं लम्यते। परिवृत्तिश् सनियमानियमयोर्विशेषाविशेषयोश्च।अविशेषः सामान्यम्। तत्र सनियमपरिवृत्तः सनियमत्वेन वक्तुमुचितोऽनियमत्वेनोक्तः । न च न्यूनपदत्वेऽनभिहितवाच्यत्वे वाऽनुप्रवेशः । ताद्ृशेऽरये विवक्षिते तयोरवकाशात्। अविवक्षिते स्वेतत्प्रसरति। अत एवायमर्थदोषः । वियक्षितमा- त्रस्य पदान्तरेणाप्युपस्थितौ तस्य तादवस्थ्यात्। एवमितरेप्वप्यूह्यम्। यत्तु-' अर्थसवेन विशेषणं समाचानम्' इति, तन्न। न्यूनपदादिप त्रिष्ठ त्रयाणां संकरप्रसङ्गात्। चण्डी- दासस्ु-'शब्दोच्चारणानन्तरमेव यस्य प्रतिभासः स शब्ददोषः, यम्य स्वर्थप्रत्ययानन्तरं सोउर्थदोष:, अस्य स्वर्थप्रत्ययानन्तरमेवेत्यसावर्थदोषः, अत एवानभिहितवाच्याद्भिद्यते' इस्याह। तच्चायुक्म्। बहुषु स्थानेषु व्यभिचारात्। शब्दार्थविभागस्यासंगतत्वात्।

स्वाभाविकीति । विवक्षितमिति ।'प्रतिवस्तृपमा विवक्षितेत्यर्थः। किमित्यादि- नेत्यत्रा SSदिपदेन सदैवेति किमद्भतमिति। इत्यादीत्यादिशब्देन ततः किमिति। अन्र वाच्यार्थबोधकाले भिन्नभिन्नप्रकारेण बोधान्नवीकृतत्वम्। पारुष्येणेति। पिष्टपेषण- न्यायेनेत्यर्यः । सनियमादिभिरिति । अत्र केचित्-'एतन्मते परिवृत्ता इति बहुव- चनमावश्यकम्। कथं वा सविशेषपरिवृत्त इति न संज्ञितम्। तस्मान्नियमादिभिश्चतुर्भि: परिवृत्तपदान्वयान्नियमपरिवृत्तादिचतुष्टयम् । तैः सहित इत्यनवीकृतविशेषणम्' इत्याङ्कुः । ताहशेऽर्थ इति। आभासस्यैवान्वयप्रतियोगिस्वेन कविविवक्षिततया तद्वाचकपद्सत्त्वान्न दोपः । अन्वयप्रतियोग्युपस्थापकपदानुपादान एव न्यूनपदस्वादिति भावः । मात्रार्थ विनाSप्यन्वयोपपत्त्या तस्यावश्यानपेक्षणान्नानभिहितवाच्यत्वमपीति भावः । अविवक्षिते त्विति। न चास्याविवक्षितत्वे यत्रानुल्लिखितेत्युदाहरणेSश्मत्वीचित्ये हेत्वाकाङ्क्षाया: सत्त्वेन कयं वाक्यार्थवोधः। आभासेन मणिसदशाश्ममिलनस्यैवाश्मत्वे हेतुत्वप्रतीत्या तदाकाछ्क्षानिवृत्तेः । अत एव न निहेंतुत्वम्। नाप्यनभिहितवाच्यत्वादि । मात्रपदं त्वत्य- न्तापकर्षाय । स च कवेरविवक्षित एवेति भावः । न्यूनपदादिष्विति। आदिनाSधि- कपदावाचकसंग्रहः । एवं च तदसंकीर्णमस्योदाहरणं न स्यादिति भावः । अत्रावाचकत्वं

१ क, इति । ईटगविपादि' । २ क. सरातू। अ। ३ क. यस्प्रति०।

२३८ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [५स० उल्लास: ]

यत्रानुलिखितार्थमेव निखिलं निर्माणमेतद्विधे- रुस्कर्षप्रतियोगिकल्पनमपि न्यक्कारकोटि: परा। याता: प्राणमृतां मनोरथगतीकलक्रध्य यत्संपद्- स्तस्याSSमासमणीकृताशमसु मणेरश्मत्वमेवोचितम्।।२७४।। अत्र च्छायामात्रमणीकृताश्मसु मणेस्तस्पाश्मतैवोचितेति सनिपमत्वं वाच्यम्। वत्क्राम्मोजं सरस्वत्यधिवसति सदा शोण एवाधरस्ते पाहु: काकुत्स्थवीर्यस्मृतिकरणपदुर्दक्षिणस्ते समुद्रः। वाहिन्य: पार्श्वमेता: क्षणमपि भवतो नैव मुश्जन्त्यमीक्ष्णं

उदाहरणम्-पत्रा०। अत्रान्यापदेश आाभासमात्रेण मणीकृतेप्विति वाच्यम्। गुणान्तरव्यावर्तनेन निन्दाति- शयप्रतीतेः । अनियमे तु न निन्दनीयानां गुणान्तरव्यवच्छेदप्रत्ययः । तस्मात् 'छायामा- त्रमणीकृताश्मसु मणेस्तस्याश्मतैवोचिता' इति पठनीयम् । अव्युत्परयुलयनेन वमुख्या- धायकत्वमेव वुष्टिबीजम्। नित्यदोषोऽपम् । अनिथमपरिवृत्तो थथा-वत्क्राम्भोजं०। तृतीयश्लोके श्यामापदे बोध्यम्। यत्रेति। यत्र पदार्थ इति विषयसप्तमी। अनुलिसितं विषयावगाहनविमुखम्, अक्षि लोचनं, यस्य। अनुल्लिखिताख्यममिति पाठे नोलिखिता निर्दिष्टा, आख्या नाम यश्य तत्। फलाभावन नामामहणात्। यत्रानुललिखितार्थमिति पाठे सति सप्तमी। अनुक्विखितोSविभावितोऽर्ः प्रयोजनं वस्य ताहशं विधेनिखिलं निर्माणं जगत्। उत्कर्ष आभिनात्यादौ याप्रतियोगिकल्पनमुपमानकल्पनं तथयस्य परोस्कृष्टा निन्दाकोटिः। यत्संपदो जीवानां मनोरथगतीरप्युल्लक्ध्य याताः प्राणिमनोगोचरा अपि न भवन्ति । तस्ष्य मणेश्चिन्तामणेराभासेनेषलफुरणेनामणयोऽपि मणित्वेन कल्पिता येSश्मानस्तेष्वरमत्वव्यवहार एवोचितो न तु मणित्वव्यवहार इत्यर्थः । चिन्तामणेः प्राकृतमणिगणनायां गणनमनुचित- मिति भाव: । अश्मा पाषाणः । अन्योक्तिरियम् । (शार्वूलविकीडितं छन्दः)। अनि- यमे त्विति। तस्मिन्हि तेषामश्मनां चिन्तामणितोऽपकर्षाप्रतीत्या तन्मध्यपतितस्याश्मस्व- विधानं विरुव्येत। अपकृष्टमध्य हि स्थितिरपकर्षायेति भाषः। यद्यपि मणिरश्मेव तथाऽप्यश्मप- देनार्थान्तरसंक्रमितवाच्येन निष्प्रयोजनाश्मत्वं प्रतीयत इति बोध्यम्। वक्त्रेति। मृगयाय पिपासुं (विक्रमार्क) राजानं प्रत्ति कस्यचिट् (मगधस्य) उक्तिः । वक्त्रं प्रथममेवाम्मोज- न्यम्। तत्रापि श्रिष्टरूपकेण वाण्यभिन्नसरस्वत्याख्यनद्यावास इति भावः । एवं सर्वत्र ।

तेडम्पु"। १ क.तार्यमे ग. ताक्षमे।२ क.कन्ति देव। ३ क. ्मन्वतराते कयं

[७स० उल्लास: ] काव्यमकाश: । ३३९

अन्र शोण पवेति नियमो न वाच्य: । श्यामां श्यामलिमानमानयत मो: सान्व्रैर्मषीकूर्चके- र्मम्त्रं तन्न्रमेथ प्रयुज्य हरत श्वेतोत्पलानां भियमू। चन्द्रुं चूर्णयत क्षणाच्च कणशः कृत्वा शिलापट्टके धेन वषुमहं क्षमे वश विशस्तद्वव्त्रमुद्राकिताः॥२७६॥ अत्रे ज्योत्स्नीमिति श्यामाविशेषो वाच्यः ।

अत्र शोण एवेति नियमो न वाच्यः । वैयर्ष्यात्। प्रत्युतान्यजलाशयानात्मकप्रतीतो पिपासानौचित्यातिशयाप्रतीतेः । अधिकपद्भेदो दूषकतावीजं ध पूर्ववत्। विशेषपरिवृत्तो यथा-श्यामां०। अभ ज्योस्नीमिति रात्रिविशेषो वाच्यः । अपरविशेपस्य स्वत एव श्यामत्वात्तत्राSडका- कूक्षाविरहात् । इदमेषात्र दूधकताबीजम् । अन्यत्र विरोधादिकमपि पुष्टिवीजं द्रष्टन्यम्।

सरस्वती वाणी मदी च, शोणो रक्तो नदश्च, स्मृतिकरणपटतासादृश्यात्। समृद्रविरोधि- स्वाद्वा नाहोः। काकुत्स्यो रामस्तस्य तद्वन्धमकर्तृश्वेन तद्वीर्यस्मारकतथम्। दक्षिणो दक्षिणदे- शस्थो दानदक्ष: सव्येतरो था। समुद्रो मुद्रया सहितः पयोधिश्। वाहिन्यो नधः सेनाश्। अन्तर्हृद्यमध्ये। स्वच्छे निर्मले। मानसं सरः स्वान्तं घ। (स्त्रग्घरा छन्दः)। पर्ववदिति । यत्रान्वयप्रतियोग्यर्थापेक्षया ऽधिकार्थो न विवक्षितस्तभराधिकपदस्वम्। प्रकृते नैवकारार्थः कषेर्विवक्षित एवेति न स दोष इति भावः। सदैव शोण इति विवक्षिते स्वस्थानस्थपद्तेति नोध्यम्। श्यामामिति । विद्धशालभक्जिका्यां (तृतीयाङ्के) मृगा- हावलरीवियोगातुरस्य राज्ञो विद्याधरमल्लदेवस्येयमृक्तिः। भो इत्याकाशे संमोधनम्। श्यामा रात्रि: सान्द्रैर्निबिडैर्मपीकूर्चकैर्मषीयुक्ततूलिकाभिः । तन्त्रं वैधकादिशास्त्रोक्तीषधमित्यर्थः । अथशब्दो वाडयें। कचित्तु अपीति पाठः । तत्र समृच्चयः। चन्द्रस्यैवानयोः शोभाहेतुस्वात्तं द्वेष्टि चन्द्रमिति। मृद्रा चिह्लम् । एवं हि मृद्राकयोरन्यतरवैयर्थ्य स्यात्। तस्माद्वक्त्रमेव मृद्राङ्कः संजातो यास्विति व्याख्येयम्। अन्यसंबन्धादन्यत्र समु- दितं चिह्नं मृद्राङ्कः । भावनोपनीतं मृखं दशस दिक्षु पश्यतश्चन्द्रादिभिरुद्दीपन- तया संतापकैः क्रियमाणं प्रतिबन्धमुक्तरीत्याऽपहरतेत्यर्थः । (शार्ट्लविकरीडितं छन्दः)। तन्नाSडकाङ्क्षाविरहादिति। तमिस्रायाः श्यामत्वेन श्यामीकरणवैफल्यात्सा- मान्योपादानमयुक्तमिति भावः । इद्मेवेति। एता्कृतसहृदयोद्वेग एवेत्यर्थः । येन रूपेण न शक्तिस्तेन रूपेण बोधस्य कविविवक्षितत्वेऽवाचकत्वम्। प्रकृते च सामान्यरूपेणैव बोघ: कविविवक्षितः । योगस्याविवक्षितत्वा द्रदेज्योंत्खायां सत्वाच्च नावाचकत्वन्यूनपदरवे इति भायः।

१ क. मवि प्र०। २ ग, ब्रज्योतस्नी"।

३४० प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [७स० उलास:]

कलोलबेल्लित हपत्परुषप्रहारे रत्नान्यमूनि मकरालय माऽवमंस्था: । कि कौस्तुभेने विहितो भवतो न नाम याज्वापसारितकरः पुरुषोत्तमोऽपि॥ २७७॥ अत्र, एकेन किं न विहितो मवतः स नामेति सामान्यं वाच्यमू।। अर्धित्वे प्रकटीकृतेऽपि न फलप्राप्ति: प्रभो:, प्रत्युत द्रुह्न्वाशरथिरविरुद्धचरितो युक्तस्तया कन्यया। उत्कपं च परस्य मानयशसोर्षिस्ंसनं चाऽडत्मन: स्त्रीरत्नं च जगत्पतिर्दशमुखो देव: कर्थं सृष्यते॥। २७८॥।

विशेषनियामकप्रकरणादिसत्त्वे स्वदोषत्वम्। सामान्यपरिवृत्तो थथा-कलोल०। अत्र कौस्तुभेनेति विशेषतो रत्नवचनं नोचितम्। कौस्तुभमात्रस्योपकारकरवेनान्यावमा- नैने निषेधायोगात्। 'एकेन कि न भवतो विहितः स नाम' इति पाठे तु भेदानवगमाद्टिव- क्षितनिर्वाहः । तदनिर्वाहादिकं च दूषकतावीजमिति नित्य एवायम्। साकाङ्क्ष: सहाSSकाङ्क्षया वर्तते । इतरपदार्थान्वयाय विशेषणसाकाङ्क्ष इस्यर्थः । निहेतुभेदस्तु तदवसर एवोक्तः । उदाहरणम्-अरथित्वे०।

कलोलेति। कलोलैर्वेलिताश्रालिता ये ृषदस्तेषां कठोरप्रहारैरित्यर्थः। मकराकरः समुद्रः। माऽवमंस्था माऽवज्ञासीः । कुत इत्यत आह-किमिति । पृरुपोत्तमः श्रीकृष्णः पुरुपश्रे- छश्च। (वसन्ततिलका छन्दः)। निषेधायोगादिति। वस्तुनि सत्युपकार एव स्यादिति वाक्यार्थोपपत्ताघनन्तरं कौस्तुभमात्रस्योपकारकत्वेSन्यावमानननिषेधः कथमिति प्रतीतानुपपत्ति- रिति भावः । एकेन किं नेति। येपामेकेनोपकृतं तदितरेषामवमाननं नोचितमिति प्रती- तेर्नानुपपत्तिरिति भावः । अनिर्वाहादिकमिति। विवक्षितान्यावमाननानिर्वाहादिकाम- त्यर्थः । अन्वयित्वेन तु कवेर्विशेष एव विवक्षित इति न पूर्वोक्तिविरोधः । विशेषणसा- काङूक्ष इति। विशेषणपद्माकाङक्षाविपयानुपात्तार्थपरमित्याहः। अथित्व इति।(वीर- चरितनाटके द्वितीयाङ्के) सीताप्राप्तौ निराशरावणदूतस्य शौप्कलस्येयमुक्तिः। (रावणा- मात्यस्य माल्यवत उक्तिः) । प्रभोः समर्थस्य मत्प्रेपणाद्यानकत्वे प्रकटीकृतेऽपि फलप्राप्तिः सीताप्राप्तिः। प्रभौ ह्यर्थिनि फलप्राप्तिरावश्यक्युचिता च सा न जाता। न केवलं फला- प्राप्ति: किंतु द्रुह्यस्ताटकादिविरोधेन द्रोहं कुर्वन्विरुद्धचरितो यज्ञादिसंरक्षकस्तया कन्यया युक्तः। एवं परस्योत्कर्षरूपमात्मनो मानयशसोर्विस्त्रंसनं नाशरूपं च। जनके जन्याध्यवसायः।

१ क. राकर मा०। ग, राश्य।२ क, न भदती विहितो न। 3 क्र. 'ति वाच्बं सामान्या। Y क, नननि°।

[ ७ स० उल्लास: ] काव्यपकाश: । ३४१

योग्यः। अत्र स्त्रीरत्नमुपेक्षितुमित्याकाङक्षति। न हि परस्वेत्यनेन संबन्धो

आज्ञा शक्कशिखामणिप्रणयिनी शास्त्राणि चक्षुनवं अन्न स्रीरस्नमित्यस्यार्थ उपेक्षितुमित्यस्यार्थमाकाङ्क्षति। अन्यथा कपं मृष्यत इत्य- नेनामर्षार्थकेनान्वयाप्रसक्गः । न हि स्त्रीरत्न एवामर्षः किं तुतदुपेक्षायाम्। न च परस्येत्येत- दन्तर्भाव्य तदन्वैयोऽस्चिति वाच्यम्। तस्य अनितान्वयबोधरवेन निराकाङ्क्षत्वात्। न चाभवन्मतयोगसंकरः । वक्तविवक्षितयोगस्यात्र सत्त्वात्। परं तु विवक्षित एवार्थ: साका- ङक्षतया दुष्टः । अत एव न न्यूनपदत्वान्तर्भावः । दूषकताबीजं चाभिधानापर्यवसानम्। अतो नित्य एवायम्। कश्ित्तु-'त्त्रीरत्नस्य कथं मृष्यत इत्यनेनाSSकाक्षा। तदन्वयश्र परस्येत्यन्तर्भाव्य संभवति। तच् जनितान्वयबोधत्वेन निराकाङ्गमिति दूषणार्थः । अन्वय- प्रयोजकरूपवत्त्वेनोपस्थितत्वे सरयपर्यवसितार्थान्वयत्वं च लक्षणमतोऽभवन्मतयोगाद्वेदः । तैत्रान्वयप्रयोजकरूपेणानुपस्थितेः । समाप्तपुनरात्ते विशेषणेस्यापर्यवसानमिह तु विशेष्यस्येति ततो भेद:' इत्याह। तद्वृत्तिविरोधादिम्स्तम्। अपदयुक्त:, अपदेऽस्थाने युक्तः। यत्र तद्योगे प्रकृतविरुद्धप्रतीतिः। उदाहरणम्-आज्ञा०। तादशं स्त्रीरत्नं जगत्स्वामी। दशमुख इत्यनेन सकललोकविलक्षणत्वम्। देवो विजिगीषुः कथं 1 मृष्यते क्षमते न कथचिदपीत्यर्थः। (शार्दूलविक्रीडितं छन्दः)। कथं सृष्यत इति। एत- र्समुदाय रूपेणामर्षार्थकनेत्यर्थः । तस्य जनितेति। परस्येत्यस्योरकर्षेण जनितान्वयबोध- स्वादित्यर्थः । न चानुषङ्गः । विस्रंसनादिना व्यवधानात् । असंबद्धव्यवाये तु वैषम्यान्नानुषज्यते । इत्युक्तेरिति भावः । वक्तृविवक्षितयोगस्येति। चकारत्रयेण त्रयाणामेकक्रिया- न्वयित्वमेव वक्तृविवक्षितममिति स्त्रीरत्नस्यामर्पान्वय एव वक्तृविवक्षितः। तस्मिश्राSSपाततो जाते पर्यालोचनायां रत्नस्यामर्षायोग्यत्वेन प्रतीतानुपपत्तिपरिहारायोपेक्षितुमित्यपेक्षणेन साका- ङ्क्षत्वग्रह इति भावः । अमर्पो द्वेषः । अत एव न न्यूनपदेति । विव- क्षितार्थबोधकानुपादान एव तदङ्गीकारात् । यथा तथाभृतामित्यादावित्थमादेरिति भावः । अभिधानापर्यवसानमिति। प्रतीतानुपपत्तेरिति भावः । स्त्रीरत्नस्य कथं मृष्यत इत्यनेनाSSकाङ्गेति। कर्मणस्तत्रैवान्वययोग्यत्वं स चोपात्तस्वरूपेण न कथमपीति भावः । तदन्वयश्चेति। तदर्यान्वयश्चेत्यर्थः । तन्रान्वयेति। सड्य्रामाङ्गणेत्याद्यभवन्मतयोगो- दाहैरणादावित्यर्थः। तद्वृत्तीति। अत्र स्त्रीरत्नमुपेक्षितुमित्याकाडक्षति। न हि परस्येत्यनेन संत्रन्धो योग्यः । व्यवहितत्वादिति हि वृत्तिग्रन्थः । आज्ञेति। ( वालरामायणे प्रथ- १ ग. 'मिति का"। २ एतदुत्तर 'व्यवहितत्वात्' इत्यधिक: पाठः क्वचित्। ३ क. योप. स्थितिरिति ।४ क, अन्रा।५ क, 'पस्य प०।६ क, दयुक्तः अपदेऽस्थान मुक्ः ।vक, 'हरणे दत्यर्थ:' इति पाठः क्वचित्।

३४२ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [७स० उलास: ]

मक्तिर्भूतपती पिनाकिनि पदं लक्केति दिव्या पुरी। उत्पत्तिर्व्ृहिणान्वये च तदहो नेहग्वरो लम्यते स्याच्चेदेष न रावण: क नु पुनः सर्वत्र सर्वे गुणाः। २७९ ।। अन्र स्पाच्चेदेप न रावण इत्यन्तमेव समाप्यम्।

अत्र जगदाक्रन्दनदायित्वादिना रावणस्य स्याज्यस्वं विवक्षितम्। तथा च स्याप्ेदेष न रावण इत्यत्र क नु पुनरित्यादि योजितं समाधाने पर्यवस्यतीति दुष्टम्। उत्पत्तिर्द्वुहि- णान्वये चेस्यत्र यदि योज्पते तैदाSविवक्षितासिद्धिरेवेत्यपदस्थपदवदस्य दोपत्वम्। न च प्रकाशितविरुद्धान्तर्मावः । स्थानविशेषयोगमनपेक्ष्य तस्य प्रवृत्तेः। दुष्टिबीजं च विरुद- प्रतीतिः । अतो नित्य एवायम् । केचित्तु-अपर्देमुक्त्त इति पठित्वा व्याचक्षते-"अपदे- मुक्तः पढे स्थाने योऽमुक्तोऽस्यक्तः। 'आजञा शक '-इत्यादौ न स्याचेदेष न रावण इस्येतावता विच्छेदे काऽपि कान्तिरनुभवसिद्धा। 'जीवस्यहो रावणः' इतिवत्। सोऽय- मर्थोत चेन्न स्यज्यते क नु पुनरित्यादिना विस्तार्यते तदा मध्यमवेशेनायमर्थोऽलक्षित- पयश्रमस्कारं नाSडवहतीस्यनुभवसिद्धम् " इति ।

माक्के) रावणद्तं प्रति जनकपुरोहितस्य (शतानन्दस्य) उत्तिः । प्रणयिनीस्वेन रूपणा- इंपत्योरविच्छेदसूचनम्। शास्त्राणि चक्षुरिति बहुवचनैकवचनाम्यां सर्वशास्त्रविषयकैकसमूहा- सम्वनज्ञानसूचनम्। चक्षुर्नवत्वेन विषयग्रहाधिक्यम्। पदं विलासस्थानम्। द्रुहिणो ब्रझ्मा द्रोग्धा च। भत ईदग्वरो न लम्यते। रावयति लोकानिति रावणः । ननु दोग्घृवंशोस्पभाय कथं देयेत्यत आह-क् न्विति। (शार्दूलविक्रीडितं छन्दः)। अत्र। वीरचरिते। रावणस्य त्याज्यत्वमिति । इय हि रावणपुरोहितं प्रति 'यद्यपि सन्त्येव बहवो गुणा. स्तथाऽपि बलवानेको दोषस्तानपवदति' इत्य्ुपक्रम्य जनकपुरोहितस्योक्तिः । तत्र चूर्णिका- साचिव्येन जनकस्य रावणापेक्षेव विवक्षिता। सा च स्यान्चेदेष न रावण इत्येतावतैव संपन्ना। रावणपदस्य जगदाकन्दकारिस्वरूपार्थान्तरसंक्रमितवाच्यत्वादिति भावः । समर्थनसहितैतद्वा- क्येनान्यत्रोक्तगुणासंभवेन रावणादन्य ईदग्वरो न लम्यत इत्येवमापाततो वाक्यार्थप्रतीति- निप्पत्तौ चूर्णिकानुसंधानेनैव दोषावतारादस्यार्थदोषता बोध्या। योज्यत इति। तदुत्तरं पठ्यत इत्यर्थः । अविवक्षितासिद्धिरिति। अविवक्षितस्य समाधानस्यासिद्धिरित्यर्यः। क्कचितु विवक्षितसिद्धिरित्येव पाठः ।तस्य प्रवृत्तेरिति। अत्र तात्पर्यविरुद्धस्यैवाभिधाना दित्यपि बोध्यम्। नाप्यधिकपदस्वम्। तदर्थस्यान्वयित्वात्। विरुद्धमतिकृव्जेदस्तु तत्प्रकरण एव दर्शितः । केचित्विति। अत्रारुचिवीजं स्वीद्टशेडयेडस्य पदस्य साधुत्वं दुर्वचम् ।

१ र. त एव। २ क. ध यदा। ३ तदा विवक्षित इति प्रभासमतः पाठः। ४क. 'दयुकः ।५क. 'दयुक्ः पदे स्यानेऽयुक्तोऽत्यकः। आज्ञा'।

[७ स० उल्लास: ] काव्यप्रकाशः। ३४३

भ्रुतेन बुद्धिर्ष्यसनेन मूर्खता मदेन नारी सलिलेन निन्नगा। निशा शशाङ्केन धृतिः समाधिना नयेन चालंक्रियते नरेन्द्रता॥२८०।

विनयेन धीरता इति पाठो युक्त:। लग्नं शगावृतांङ्गचा सुठ्ठुढमिह ययैवासियट्टथाऽरिकण्ठे मातङ्गानामपीहोपरि परपुरुषैर्या च हटा पतन्ती। तत्सक्तोडयं न किंचिद्गणयति विदितं तेऽस्तु तेनास्मि दत्ता मृत्येभ्यः श्रीनियोगाद्गदितुमिव गतेत्यम्बुधिं यस्य कीर्तिः॥२८१॥ इत्पत्र विदितं तेऽस्त्वित्यनेन श्रीस्तरमादृपसरतीति विरुद्धं प्रकाश्यते। प्रयत्नपरिबोधित: स्तुतिभिष्द्य शेषे निशा- मकेशवमपाण्डवं सुवनमद्य निःसोमकम्। इयं परिसमाप्यते रणकथाऽयय दो:शालिना- मपैतु रिपुकाननातिगुरुरद्य मारो मुदः ॥। २८२ । सहयरभिन्नः समभिन्याहृतविजातीयः । वैजास्यं चोस्कृष्टत्वापकृष्टत्वाम्याम्। उदाहर- णम्-श्रुतेन० । अत्र श्रुतमुद्धयादिम्य उत्कृष्टेम्यः समभिव्याहतेम्यो व्यसनमूर्खतयो्विजातीयस्वमुभयो- रुपादेयस्वमनुपादेयत्वं वा प्रतीयत इति दूषकतावीजम्। नित्यश्रायम्। प्रकाशितविरुद्धः । प्रकाशितो विवक्षितार्थस्य विरुद्धोऽर्थो येन वाक्यार्थेन सः। सह- चरभिन्ने पदार्थस्यैव तथास्वमिति ततो भेद:। उदाहरणम्-लगनं०। अत्र विदितं तेऽसिस्विति वाक्यस्याथों लक्ष्मीस्ततोसरतिति विरुद्धं प्रकाशयति। इद- मेव च दूषकतानीजमिति नित्यदोषोऽयम्। विध्ययुक्तः । अयुक्तविधिरित्यर्थः । अयुक्तत्वं च विधेरविधेयस्यैव विधेयत्वनायुक्तक्रम- तया वा । तत्राSडद्यो यथा-परयत्न० । दूपकतावीजभूतोSनुभवश्च संदिग्ध इति । श्रुतेनेति। श्रतं विद्याश्रवणम्। व्यसनं द्यूतादि। मदो यौवनादिजन्मा । समाधिर्धर्मचिन्ता । नयो नीतिमार्गः । अत्र क्रियत इति क्रियादीपकम् । (वंशस्थं वृत्तम् )। दूषकताबीजमिति। उत्कृष्टैरकृष्टं भूष्यत इति बुद्धेर्निकृष्टानुप्रवेशेन विच्छेदस्तदित्यन्ये । अयुक्तविधिरिति। न तु विधेयत्वानवगम इति विधेयाविमर्शतो भेदः। प्रयत्नेति। (वेणीसंहारे तृतीयाङ्के) द्रोणवधकुपितस्याश्वत्थास्नो दुर्योधनं प्रत्याश्वासनोक्तिः । स्तुतिभि: प्रयत्नेन परिनोधितस्त्वमित्यन्वयः । निशामित्यत्य-

रवेन वायु। · क. चरैव्य । २ ग. मू। तमं। ३ क, ग. ताहयेत्न्न । "पैति रि०।५ क

२४४ प्रदीपो द्द्योतसमेत :- [७स० उल्लास: ] अत्र शयितः पयत्नेन बोध्यस इति विधेयमूं। सुखेन शयितश्चिरादुषसि बोध्यसे मागघैः, इति युक्तम्। यथा वा, वाताहारतया जगद्विषधरैराश्वास्य निःशेपितं ते ग्रस्ता: पुनरभ्रतोयकणिकातीवम्तैबहहभिः । तेऽपि क्रूरचमूरु चर्मवसनैर्नीता: क्षयं लुब्धकै- र्दम्भस्य स्फुरितं विदृन्नपि जनो जाल्मो गुणानीहते॥२८३॥ अत्र वाताहारादिव्यं व्युत्क्रमेण वाच्यम्। अत्र पाण्डवभयेनाद्यावधि तव निद्रा नाभूदेव। अद्य तु मया शमितेषु तेषु निःशङ्क- तथा निद्राणस्त्वं प्रयत्नेन वोध्यस इति तात्पर्यम्। तथा च शयितसतवं प्रया्नेन बोध्यस इति विधिर्युक्तो न तु शेष इति शयनस्य । अविमृष्टविधेयांशे तु युक्तस्यैव विधि:। परं स्वत्रिमर्शमात्रम्। अन्र त्वयुक्तस्यैव विधिरिति भेदः । विवक्षितानिर्वाहोSत्र दुष्टिबीजम् । द्वितीयो यथा-वाता० । मृगचर्मवसनं मेघतोयकणिकापानं वायुभक्षणं चेत्युत्तरोत्तरं तीव्रमिति तत्क्रमेण विधि- न्तसंयोगे द्वितीया। शेष इति वर्तमानसामीप्ये लट्। तथा निद्वास्यसि यथैवं प्रतिबोधनीय इत्यर्थ: । "सुखेन शयितश्चिरादुपसि वोध्यसे मागघैः " इति युक्त: पाठः । सोमकाः पाञ्चालाः । रिपकाननेनातिगुरुः । बोध्यस इति। वैतालिकस्तुतिभिः प्रयस्नेन बोधं लप्स्यस इत्यर्थ: । (पृथ्वी छन्दः) । अयुक्तस्यैवेति।शेप इत्यार्यातेन शयनस्यापि विधेयतावगतिर्जायते। परं तु विधेयतापर्याप्त्यनधिकरणे तत्राSSख्यातगम्यविधेयत्वविश्रान्तिर- युक्ता। प्रयत्नवोधपर्यन्तमेव तदौचित्यात्। तथा शयितो भविष्यसि यथा प्रयत्नेन बोध्यस इति प्रबोध एव तद्विश्रान्तेः । विशिष्टविधौ विशेषणांशेऽपि तद्वगमान्न विधेयाविमर्श इति भाव: । विवक्षितानिर्वाहाऽ्रेति। अत्र शयनेऽपि कदाचिद्विश्रान्तिसंभवेनाSSपाततो वाक्यार्थबुद्धावपि प्रकरणादुक्त्कार्थतात्पर्यग्रहेण तद्वाघावतारादर्थदोषत्वं बोध्यम्। निशां रात्रीणं शेषेऽवसानेSद्यारम्य प्रयत्नपरिवोधितो भविष्यसीत्यध्याहार्यमिति नात्रायं दोष इत्यन्ये। एतन्मतेऽपि साकाङ्गत्वं दोषोऽस्त्येवेति वोध्यम्। वातेति। वाताहारतयेत्या- दितृतीयान्तान्याश्वास्येत्यत्र करणतयाऽन्वियन्ति । अभ्रं मेघा वर्हिणो मयूराश्चमूरुमृगः क्रूरं कठिनं चर्म वसनं येपां तैः । लुब्धका व्याधाः । शाठ्येन धर्माचरणं दम्भः । तस्य स्फुरितमुदर्क परहिंसा रूपं जानन्नपि जाल्मोSसमीक्ष्यकारी मूर्खो जनः परप्रतायों गुणानीहते संभावयति। दाम्भिकेप्विति शेपः । (शार्दूलविक्रीडितं छन्दः)। तत्क्रमेण विधि-

१ ग.म्। यथा वा।

[७स० उल्लास: ] काव्यप्रकाश: । : ३४४

अरे रामाहस्ताभरण मसलश्रेणिशरण स्मरक्रीडाबीडाशमन विरहिमाणद्मन । सरोहंसोत्तंस भचलदल नीलोत्पल सखे सखेदोऽहं मोहं श्लथय कथय क्वेन्दुवदना॥ २८४॥ अत्रं विरहिपाणद्मनेति नानुवाद्यम्। लेंग्रं रागावृताङ्गचेत्यादि,।।२८५।।

र्युक्त: । लोकप्रसिद्धक्रमलङ्घनेन श्रोतुरुद्वेगोSत्र दृष्टिवीजमिति नित्योऽयम् । अनुवादायुक्त:, अयुक्तोनुवादः। अयुक्ततवं चात्र विध्यननुगुणत्वम्। यथा-अरे०। अत्र विरहिप्राणदमनेत्यनुवाद: कथय क्ेन्दुवद्नेति विधिविरुद्धः । तदेव च दूषकताबी- जमिति नित्यदोषोऽयम्। स्यक्तपुनःस्वीकृतः। पूर्व स्यक्तोऽनन्तरं पुनः स्व्रीकृत उपात्तः ।तस्मिन्नेष वाक्यायें विशे- धणान्तरापादान समाप्तपुनरात्तम् । अत्र त्वन्य एव वाक्यार्थ इति ततो भेद: । उदाहरणम्-'लग्नं रागावृताङ्गया-' इति।

र्युक्त इति। अयं भाव :- अत्रार्थान्तरन्यासरूपान्यापदेशभूतचतुर्थचरणस्वारस्येन दम्भा- चिक्ये वाच्ये तीन्रतीन्नतरक्रमेणैव विधिर्वाच्यः । एतेन दुष्क्रमत्वमत्र स्यादित्यपास्तम्। अत एवार्थदोषोऽयम्। यथाश्ुतवाक्यार्थोपपत्तावपि चतृर्थचरणीयापदेशानुसारेण तीव्रादिक- मेण विवौ तात्पर्यग्रहादित्याहुः । केचितु दम्भचेष्टाया विधेयत्वे जगन्निःशेषयितुं वाताहार: कृतस्तान्प्रसितुमभ्रकणिकाव्रतं कृतं तान्क्षयं नेतुं चर्मवसनं कृत- मिस्येवं व्युस्क्रमेणाभिधातुं युक्तमित्याङ्ः । तन्मतेऽविमृष्टविधेयांशतैव स्यात्। लोकप्रसिद्द्धेति। एतादृशापदेशे लोकप्रसिद्धेत्यर्थः । श्रोतुरुद्वेग इति। विव- क्षिताप्रतीत्येत्यर्थः । अरे रामाहस्ताभरणेति । (विक्रमोर्वशीये ) विरहिणः पृरुर- वस इयमुक्ति: (संप्रति नोपलम्पते ) । रामाहस्ताभरण। तेन तदागमनस्यात्र संभावि- तता। भसला भमराः । अनेन शरणगमनयोग्यता। उद्दीपकतया स्मरक्रीडात्रीडाशामक- स्वम्। तेन मदनोपकारकत्वम्। विरहिपाणदमनत्वं तत्सपक्षत्वात्। हंसः श्रेष्ठ उत्तंसो भूपणम्। कम्पयुक्तपत्र नीलोत्पल सखे। अहं सखेदोऽत इन्दुवदनोर्वशी क तत्कथय। मदीयं मोह श्रथय दूरी कुर्वित्यर्थः । (शिखरिणी छन्दः)। विधिविरुद्ध इति। अत्र विरहिणः स्वमोहअथनप्रार्थनायां विरहिप्राणदमनस्वेनानुवादो न युक्तः । विरहिवि- रोधित्वेन तन्मोहश्षथनायोगादिति भावः । विशेषणान्तरोपादान इति। तच पदा-

१ क. न हि ति। २ अयं छोकः प्राकृ०प.३१५ टृशयः। ३ क, नित्योऽयम्।

२४६ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [७स० उल्ास: ]

अत्र विदितं तेऽस्त्वित्युपसंहृतोऽपि तेनेत्यादिना पुनरुपासः। उद्यतस्य परें हन्तु स्तब्धस्य विवरैषिण:। यैथाऽस्य जायते पातो न तथा पुनरुन्नतिः॥ २८६॥ अत्र पुंव्यञ्जनस्यापि प्रतीतिः । यत्रैको दोषः प्रदर्शितस्तत्र दोषान्तराण्यपि सन्ति, तथाऽपि तेषा तत्रापकृतत्वात्म्रकाशनं न कृतम् । कर्णावतंसादिपदे कर्णादिध्वनिनिर्मितिः । संनिधानादिबोधार्थं

अत्र विदितं तेऽस्त्विस्युपसंहृतो राजदोषस्तेनास्मि दत्ता मृत्येम्य इस्येतावता पुनरुपात्तः। स चाप्रयोजकः । उत्प्रेक्षाया उपसंहृतेनैव निर्वाहात्। श्रीनियोगादित्यादिकं स्वदुष्टमेव। अन्यथा वाक्यैकवाक्यतोच्छेदापत्तेः। दूषकतात्रीजं त्वप्रयोजकत्वं सहृद्यवैरस्याचानं था। लोकेऽपि हि त्यक्तस्य भक्ष्यादेः पुनरुपादानं वैरस्यमावहति। नित्यश्चायम् । अश्लीलो व्रीडादिसमर्पकोऽर्थः । यथा-उद्यतस्य०।

ननूदाहरणेषू क्तेषु किमुदाहता एव दोषा:, तथा सत्यन्यलक्षणानां तेपु दर्शनादतिव्याप्तिः। अथ तत्र दोषान्तराण्यपि, तर्हि किमिति न प्रकाशितानीति चेत्, अप्रकृतत्वादिति । अथैषां यथायथमदोषत्वे प्रतिपादयितव्येऽर्थदोपाणां संनिधानात्प्रथममर्थदोषस्यैव तत्प्रति- पादयति-कर्णा०। थरूपं वांक्यार्थरूपं चेत्यन्यदेतत्। उपसंहृतः । उपहृत उपसंहतैकदेशः । स चाप्रयो- जक इति। तत्र हेतुमाह-उत्प्रेक्षाया इति। अन्यथा वाक्यैकेति। अत एव येनानेन जगत्स्वित्यादौ नायं दोषः। उत्तरवाक्यस्थयत्पदार्थस्याSSक्षिप्ततत्पदाथेन नियताका- द्वासत्त्वाच्। परशाप्रकर्षार्थ तदुपादाननयेेने ्ा ापुनरातत्वम्। नि प्रकृतो- दाहरणे समाप्तपुनरात्तता। तेनास्मि दत्ता भृत्येम्य इति श्रीनियोगाद्गदितुमिवेत्यर्थवोधोपपत्ते- शिते भावः । उद्यतस्येति। हननं हिंसा सुरतक्रियारूपयोनिमध्यताडनं च । स्तब्धस्व मनम्रता निष्क्रियोन्नतिश्च। विवरं छिद्रं वराङ्गे च। पातोऽपचयो धातुत्यागजनितशैथिल्यं च। उन्नतिरुपचयो रागोद्रेकेण दढता च। अस्यार्थदोपत्वे बीजमाह-शब्दान्तरेण- पीति। दोषान्तराण्यपीति। संभवन्तीति शेषः । यथा लयं रागावृत्ताङ्गचेत्यादौ । अप्रकृतत्वादिति। दोपान्तराणामन्यदोषप्रसङ्गे वक्तुमनहत्वादित्यर्थः । न त्वलक्ष्य- त्वान्। तथा सति तल्लक्षणगमनेऽतिव्याप्तिः स्यात् । एवं चोपधेयसांकर्येऽप्युपाधेरसां- १ ग. इन्तुमेव प्रवृतस्य स्त्ध। २ यथाऽऽशु। ३ क. 'पा तेषां त'।

[७स० उल्लास: ] काव्यप्रकाश: । ३४७

अवतंसादीनि कर्णाद्याभरणन्यवोच्यन्ते। तन्न कर्णादिशब्दाः कर्णा- दिस्थितिप्रतिपत्तये। यथा, अस्या: कर्णावतंसेन जितं सरपं विभूषणम्। तथैव शोभतेऽत्येर्थमस्या: श्रवणकुण्डलम् ॥२८७ ॥ अपूर्वमधुरा मोदप्रॅमोदितदिशस्ततः । आययुर्भृङ्गमुखरा: शिरःशेखरशालिनः ॥ २८८॥ अत्र कर्णश्रवणशिर:शब्दा: संनिधानप्रतीत्यर्थोः। विदीर्णाभिमुखारातिकराले संगरान्तरे। धनुज्याकिणचिह्नेन दोषॅणा विस्फुरितं तव ॥ २८९।। अवतंसादिपदैर्जात्यादिपुरस्कारेण कर्णाभरणादीन्येवोच्यन्त इत्यर्थप्राप्ती कर्णफ्दादीना यद्यप्यपुष्टार्थस्वं पुनरुत्ततवं वा युज्यते तथाऽपि क्वचित्कर्णेऽवतंस इत्यादिन्युत्पत्त्या क्वचि- लक्षणादिना च कर्णस्थित्यादिरूपस्याधिकस्य विवक्षितार्थस्य प्रतिपत्तेरदोपर्वम्। यथा- अस्या:०। अत्रावतंसस्य कर्णस्थित्यवस्था कर्णपदोपादानेनावगम्यते। तद्वगत्या कि प्रयोजन- मिति चेत्, वर्णनीयोस्कर्षः । कथमिति चेत् , न स्वरूपतोऽस्य विभूषणजेतृश्म्, किं तू तस्कर्णावस्थिस्येति पर्यवसानात्। एवं श्रवणकुण्डलपदेऽप्यूहम्। न केवलं वर्णश्रवणपद्योरे- वायं महिमा, किं त्वन्येपामपि। यथा-अपूर्व० ।

तेरदोषत्वम्। अत्र शिर:पदादाने शेखरस्वाम्यमात्रं लम्यते, न तु तद्लंकृतत्वम्। तथा च तत्प्रती-

विदीर्णा०। कर्याददोष इति भाव:। जात्यादिपुरस्करेणेति। कर्णसंबन्धिभूषणतवेन शक्तौ शक्यतावच्छेदकगौरवास्कर्णाद्यसंबन्धेऽपि तत्प्रयोगाच्च कर्णादिसंबन्धयोग्यताया वैलक्ष- ण्यानतिरेकाच्चेति भावः । वैजात्यं च कर्णादिसंब्न्धाक्षेपकम् । अत्र पक्षेऽपृष्टार्थत्वम्। अवतंसः कर्णभूषेत्यादिकोशात्। कर्णसंबन्धयोग्यभूषणत्वेन शक्तिरिति केचित्तन्मतेनाSह- पुनरुक्तत्वं वेति। क्वचिलक्षणादिनेति। यथा पुप्पमालापदे। अपूर्वेति। अपूर्वो मधुरो य आमोदः। मोदिताः सुगन्धिताः । पाठान्तरे-आलापो भाषणं तेन मोदिता हर्षिता दिशो यै:, भृङ्गैर्मुखराः शिरःशेखरेण शिरोभूषणेन शोभिनः पुरुषा आगता इस्य- न्वयः। केचित्तु भृद्गाः कर्तारो मधुरालापेति पाठ इत्याहुः। विदीर्णेति। आदौ विदीर्णाः १ क. णान्युच्य। र क, ग. त्यन्त० म। क. 'रालापत्र ४ प्रसादित इति वा पाठः ।५ क, 'त्यर्थम्। चि'।६ क. संयुगान्तरे। दोधा इति वा पाठः। ८ क रफूजितं।

३४८ प्रदीपोद्योतसमेत :- [७स० उल्लास: ]

· अत्र धनुशशब्द आरूढत्वावगतये। अन्यन्न तु, ज्याबन्धनिःष्पन्दभुजेन यस्य विनिःश्वसद्वक्त्रपरम्परेण। कारागृहे निर्जितवासवेन लङ्केश्वरेणोपितमा प्रसादात् ॥ २९० ॥ *1

हत्यन्न केवलो ज्याशब्द:।

मुक्ताहारेण लसता हसतीव स्तनद्ठयम् ॥२९१॥ अन्र सुक्तानामन्यरत्नामिथितत्वबोधनाय मुक्ताशब्द: । सौन्दर्यसंपत्तारुण्यं यस्यास्ते ते च विभ्रमाः । षटपदान्पुष्पमालेव कान्नाSकर्षति सा सखे ॥ २९२॥ अन्रोत्कृष्टपुष्पविधये पुष्पशब्दः । निरुपपदो हि मालाशब्द: पुष्पस्र- अत्र धनुःशव्दो ज्याया आरूढत्वप्रतिपादनाय। तञ्व किणस्य पहारकृतत्वप्रतिपत्तये। यत्र सैवारूंढत्वं तत्पतीतिप्रयोजनं वा नास्ति तत्र न धनुःशब्दोपादानमपि यथा- ज्याबन्घ० । इत्यत्र। पाणेश्वर० । अत्र हारशब्दस्य मुक्तासंदर्भशक्तत्वेऽपि न कुक्ताशब्दवैयर्थ्यम्। अन्यरव्ामिश्रत्वप्रति- पादनेनोत्प्रेक्षायामुपयोगात्। सौन्दर्य०। मालाशव्दो यद्यपि पुप्पस्यैष स्रजि शक्तस्तथाऽवि न पुप्पपदमपुष्टार्थम्। लक्षणयास्कृष्ट- पश्चादभिमुखा येऽरातयस्तैः कराले भीषणे। विद्ीर्णा विक्षता अभिमुखा येऽरातय इति वा। किणो व्रणः । यत्र त्वारूढत्वप्रतीतिप्रयोजनं नास्तीति पाठः। ज्याबन्धेति। (रघुवंशे पछ्ठसगें पद्यमिदम्) । ज्यावन्धेन निप्पन्दा निप्क्रिया मुजा यस्य तेनेत्यर्थः । यस्य कार्तवीर्यस्य कारागृह इति संवन्धः । (उपजातिश्छन्द्ः)। प्राणेति। विभ्रमा विलासा: । प्राणेश्वरपरिष्वङ्गे ये विलासा नायिकायास्तेषां प्रतिपत्तयो ज्ञानानि। लसता शोभमानेन। उत्प्रेक्षायामुपयोगादिति। 'हारो मुक्तावलौ' इति विधकोशात्, 'मुक्ता ग्रैवेयकं हारः'इति कोशाच्च हारत्वेनैव मुक्ता संवन्धा वगत् पुनर्मु क्त्ाप नियमाये त्यन्यव्यावृति रिति भावः। एवं मरकतशिलेत्यादौ शिलापदं विस्तीर्णत्वप्रतिपादनायेति बोध्यम्।सौन्दर्येति। यम्या: सौन्दर्यातिशयस्तारुण्यं चास्तीति शेषः। तेऽनुभवैकवेद्या विलासाः।सा पृप्पमाला षट्पदा- क्. ग, इति के२ क. कं। ३ क, उयधिये। ४ 'त्वारुळत्वप्रतीति इत्युद्दोतसंमतः पाट: ।

[७ स० उललास: ] काव्यप्रकाश: । ३४३

जमेवाभिधत्ते। स्थितेष्वेतत्समर्थनम् ॥ ५८ ॥ न खलु कर्णावतंसादिवज्जघनकाञ्चीत्यादि क्रियते। जगाद मधुरां वाचं विशदाक्षरशालिनीम्॥ २९३॥ -इत्यादौ क्रियाविशेषणत्वेऽपि विवक्षितार्थपतीतिसिद्धौ, "गतार्थ- स्यापि विशेष्यस्य विशेषणदानार्थं क्वचित्पयोगः कार्यः"-इति न युक्तेम्। युक्तत्वे वा, चरणत्रपरित्राणरहिताभ्यामपिं द्वुतम्।

-इत्युदाहार्यम्। पादाभ्यां दूरमध्वानं वजन्नेष न खिद्यते ॥ २९४॥

स्वप्रतिपादकस्वात् । अयमेष करिवृंहितन्यायः। ननु मालाशब्दस्य पुप्पस्त्रङ्मात्रशफ्तत्वमि- त्यसम्यकू। रत्नमालेत्यादिप्रयोगदर्शनादिति चेत्, न । निरुपपदस्य तस्य तथास्वात्। स्थितेष्े०। महाकविप्रयुक्तेप्वेवं समाधानम्। न तु स्वेच्छया कर्णावतंसादिपद्वजघनकाक्रयादि करिकलभवदुष्टकरभादि वा प्रयोक्तव्यम्। वामनस्तु-"अपृष्टस्यापि तत्रोपादानमुचितं यत्र तद्विशिष्यते। अन्यथा कुतस्तद्विशेषणान्वयः स्यात्। यथा- 'जगाद विशदां वाच मधुराक्षरशालिनीम्' । इत्यादौ। अन्र हि वाचमित्यनुपादाने मर्धुरत्वादिताद्विशेषणयोगः क्व प्रत्येतव्यः " इस्याह। तन यृक्त्तमुदाहतम्। विशद जगादेत्यादिक्रियाविशेषणावेनैव समीहितसिद्धेः । तस्माद्यन्न न क्रियाविशेषणस्वं योग्यं तदुदाहरणीयम्। यथा-चरण० । अत्रे हि चरणन्रेत्यादि पदविशेषणं न क्रियाविशेषणार्हमिति प्रकाशकृत्। तदपि न युक्तमुदाहृतमिति वयम् । कर्तृविशेषणत्वेनैवोपपत्तेः । तस्मान्मदीयं पद्यमुदाहरणीयम्। यथा- 'निर्वातपद्मोदरसोदराम्यां विलोचनाभ्यामवलोकयन्ती । न केवलं यूनि मनोभवेऽपि व्यनक्ति कंचित्तपसः प्रभावम्' ॥ अत्र निर्वातपझ्मोदरसोदराक्षीत्येवं कर्तृविशेषणत्वेनोपपत्तिरिति चेत्सत्यम्। परं स्वक्षिप- निव कान्ाSSकर्पतीत्यन्वयः । विशदत्वादितद्विशेषणेति पाठः। चरणेति। चरणत्रमुपानत्तेन वयस्परित्राणं तद्रहिताम्याम्। स्फुटं सवेगम्। निर्वातेति। निर्वातं वातसंबन्धरहितं यस्पदं तस्योदरं मध्यस्तत्सोदरे तत्सदृशे ताम्याम्। अनेन निमेपराहित्यं सूच्यते। विलोचनाभ्याम- वलोकयन्ती काचित्स्री केवलं यूनि यून्येव कंचिदनिर्वचनीयं तपसः प्रभावं सामर्थ्य व्यनक्ताति 1 क. ग, 'कमुक्म्। २ क, प स्फुटम्। ३ क. 'जन्नवि न। " विशदतवादि' इत्युद्धी- वसंमतः पाठ ॥ ५क, म्र च।

३५० मदीपोद्द्योतसमेत :- [ ७ स० उल्लास: ]

ख्यातेऽर्थे निर्हेतोरदुष्टता यथा, चन्द्रं गता पद्मगुणान्न भुक्के पद्माधिता चान्द्रमसीमभिख्याम्। उमामुखं तु प्रतिपद्य लोला द्विसंश्ररयाँ प्रीतिमवाप लक्ष्मीः ॥।२९५। अत्र रात्री पद्मस्य संकोच:, दिवा चन्द्रमसश् निष्पभत्वं लोकमसि- द्दमिति 'न भुङ्के'-इति हेतुं नापेक्षते। अनुकरणे तु सर्वेषाम्। सर्वेषा श्रुतिकटदुमभृतीनां दोषाणाम्। यथा, मृगचक्षुषमद्गाक्षमित्यादि कथयत्ययम्। पशयैध च गवित्याह सुन्रामाणं यजेति च॥ २९६॥ दोपादानमपेक्ष्यैव । कि च सोदरत्वमात्रं नान्यविशेषणीभवितुमर्हति यथा मघुरत्वचरणत्रपरि- त्राणरहितत्वे। ख्याते०। यथा-चन्द्रं०। रात्रौ चन्द्रगतायाः पद्मगुणानुपभोगे पद्मसंकोचो हेतुः । दिवा च पद्माश्रितायाश्चन्द्रगु- णानुपभोगे चन्द्रस्य निष्प्रभत्वं कारणम्। ते चात्र प्रसिद्धेरेवावगम्येते इति न तदुपादाना- पक्षेत्यदोष: । अथ पदादिदोषाणामप्यदोपत्वं कचिदित्याह-अनुकरणे० । प्रतिपादित दूपकतावी जाभावात्तत्र वैरस्याभावरयाSडनुभविकत्वेन तद्तिरिक्तस्थल एव दोष- त्वव्यवस्थितेवा। यथा-मृग० । न, कि तु मनोभव मदनेऽपीत्यर्थः । स्त्रीकर्तृकावलोकनरूपफलेन यूना पूर्व तप आचरितम् । मदनस्यापीष्टार्थप्राप्त्या तेनापि तप आचरितमिति भावः । (उपजातिशछन्दः)। अपेक्षा- मेव व्युत्पादयति-किं च सोदरत्वेति। चन्द्रमिति। (कुमारसंभवे प्रथमसगें पद्यमि- दम्)। पद्मगुणान्सौरभादीन्भुङ्क्तेऽनुभवति। अभिख्या परमा शोभा। लोला चश्चला। चश्चलाया अपि तादृशप्रीतिदानेनोमामुखस्योत्कर्षः । (उपजातिश्छन्दः)। न तदुपादानापेक्षेति। न चाशव्दत्वम्। प्रसिद्धित एव झटिति तत्पदाध्याहारात् । एवं चेद्टशे विपये हेतूपा- दानेऽपृष्टत्वं स्यादिति बोध्यम्। व्यवहितदोषानुवृत्तय आह-सर्वेषामिति। ननु श्रुतिकट्ठप्रतिकलवर्णादीनां पुरोवाद इवानुवादेऽपि स्वरूपानपायात्कथं न दोषतेति चेतु। न। तम्य शब्दस्यान्यथा वत्तुमशक्यत्वेन श्रोतुर्वैमुख्याद्यभावेनादोपत्वादित्याङ्कः । (मृगेति। १ क. ग.म्। श्र०। २ क. 'णां न दुष्टत्वमू । य। ३ ग, 'द्राक्षीदित्या"। ४ क. चातिप्र"।

[७स० उल्लास: ] काव्यप्रकाश: । ३५१

वक्त्रायौचित्यवशाद्दोषोऽपि गुणः कचित्कचिन्नोभी ॥ ५९ ॥

कचिक्रुणः, क्वचिन्न दोषो न गुणः। तत्र वैयाकरणादौ वक्तरि प्रतिपाद्ये घ, रौद्रादो च रसे व्यङ्ग्चे कषत्वं गुणः । क्रमेणोदाहरणानि-

क्विप्पत्ययनिभ: कश्विवद्यत् संनिहिते न ते ॥ २९७॥ यदा त्वामहमद्राक्षं पदविद्याविशारदम्। उपाध्यायं तदाऽस्मापं समस्प्राक्षं च संमदमू ॥ २९८॥

अत्राद्वक्षगोसुन्रामपदानि श्रुतिकटुच्युतसंस्कृत्यप्रयुक्तानि। अनुकरणे चैपामदोपत्व- बीजं प्रतिपादितम् । तद्वदन्यत्राप्यूह्यम् । वक्तप्रतिपाद्यव्यञ्ञयवाच्यप्रकरणादिमहिस्ता दोपस्यापि कवचिद्दोपस्वाभावमात्रं कचित्तु भाक्तो गुणव्यवहारोऽपीस्याह-वक्त्रा०। नोभौ न गुणो न दोषश्र। तत्रें स्ववैयाकरणत्वं प्रतिपिपाद्यिषौ वक्तरि कष्टत्वं गुणः। प्रतिपाद्यस्य ततोऽतिशयेन प्रतीतेः । दोषत्वाभावश्चोपपादित एव। यथा-दीधीङ्०। वैयाकरणादौ प्रतिपाद्ये च तस्य गुणत्वम्। तद्ावनाभावितस्य तच्छरवणेन प्रीत्युपच- यात्। यथा-यदा०।

मृगचक्षुषं मृगनयनाम् । सुत्रामाणमिन्द्रम्)। दोपत्वाभावमात्रमिति । रसोस्कर्षी- पकर्षकारित्वाभावादित्यर्थः । भाक्त इति । प्रकृतरसोत्कर्षकत्वादिति भावः । कष्टत्वम्। अर्थस्य दुरूहत्वम्, शब्दस्य श्रुतिकट्ठत्वं च। दीधीडिति। (अस्मिन्गामे कीदृशा लोका इति प्रश्नस्योत्तरमिदम्) । कश्िन्मन्दभाग्यः। पक्षे गुणा धैर्यादयः । वृद्धि: समृद्धि: पक्षे गुणोऽदेडौ वृद्धिरादैच्। दीघीवेवीटाम् (पा० सू० १ ।१ । ६) इति निषेधात् । अभाजनमनाश्रयः । कश्चिहुर्जनः । क्विप्प्रत्ययनिभः सर्वतः प्राप्तलोपः । यत्र संनिहिते सति न ते गुणवृद्धी इत्यन्वयः । क्विपि परे कडिति च (पा० सृ० १ ।१। ६) इति निषेधादिति भावः। अत्र विलम्बेनार्थप्रत्ययेऽपि वक्तुर्व्याकरणव्युत्पत्त्यतिशय- प्रतीतेर्गुणत्वमिति भावः। यदा त्वामिति। (पद्विद्या व्याकरणं तन्र विशारदं निपुणम्। अस्मापै सादृश्यात्स्मारितवान्। समस्प्राक्षं संस्पृष्टवान्। स्मृवातोः संपूर्वात्स्पृशघातोश्र

१ ग. 'कथप्र० । २ क, ग, धे वा । ३ ग. क्षे शब्ददि° ।४ क. ततोऽस्मा।५क. *न पैयाकरणे प्र०।

३५२ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [७ स० उल्लास: ]

पीतच्छर दितरक्तकर्दमघनप्रार्भारघोरोल्लस- द्यालोलस्तनमार मैरववपुर्दर्पोद्धतं धावति ॥ २९९॥ वाच्यवशाद्यथा, मातङा: किमु वल्गितैः किमफलैराडम्बरेर्जम्बुका: सारदन महिपा मदं वेजत कि शून्येषु शूरा न के। कोपाटोयसमुद्भटोत्कट सटाकोटेरिमोरे: पुरः सिन्धुध्वानिनि हुंकृते स्फुरति यत्तद्गर्जितं गर्जितम् ॥ ३०० ॥ अत्र सिंहे वाच्ये परुषा: शब्दा:। प्रकरणवशाद्था, ओजस्विनि रौद्रादिरसे व्यञ््ये च तस्य गुणत्वम्। कठिनशब्दस्य तद्यञ्जकत्वात्। तत्र बीभतसे यथा-अन्न्न० । ओजस्विनि सिंहादौ वाच्येऽपि तस्य गुणत्वम्। यतो ममृगशब्दप्रयोगेणोर्जितोऽप्यर्थो मृदुषद्भासते। ऊर्जितशब्दप्रयोगे स्वौर्जित्येन । उदाहरणम्-मातङ्गगा:०। अन्र सिंहो वाच्यः । प्रकरणविशेषण च गुणत्वम्। वक्तुवैयाकरणस्वाद्यमावेऽपि भूते लुङ्)। अत्र श्रुतिकटनानावर्णवेयाकरणसामाजिकस्य वत्तृन्युत्पत्तिज्ञानेन चमर्कार इति बोध्यम्। तद्यञ्जकत्वादिति। तद्गतौजोगुणव्याञ्जनद्वारेति भावः । अन्न्रेति। (वीरचरिते प्रथमाङ्के लक्ष्मणकृतं) रामं प्रति क्रुद्धायास्ताटकाया वर्णनामेदम्। अन्त्रेषु प्रोतानि अ्थितानि बृहन्ति यानि कपालानि शिरोऽस्थीनि नलकानि जङ्घा- स्थीनि च तान्येव क्रूरं यथा तथा क्वणन्ति कङणानि तह्हुलचञ्चलवट्टभूपणरवैः करणैरम्वरं घोषयन्ती प्रतिध्वनिव्याप्तं कुर्वती पूर्व पीतं पश्चाच्छर्दितं वान्तम्। तेन घृणा- तिशयः । तादृग्यद्रक्तं तदेव कर्दमस्तेन घनो व्याप्तो यः प्राग्भार उत्तरकायस्तत्र घोरं यथा स्यात्तथोलसन्तौ व्यालोलौ चश्चलौ यौ स्तनौ तयोभरेण भङ्गुरं वपुर्यस्याः सा दपेंणो- द्वतं यथा तथा धावतीत्यन्वयः । प्राघारेति पाठे प्राघारो निरन्तरक्षरणं तेन धोराविति स्तनविशेषणम्। (शार्दूलविक्रीडितं छन्दः)। मातङ्गा इति। वल्गितं गतिविशेषः । वृंहितैरिति पाठे करिगर्जितमित्यर्थः । 'आडम्बर: समारम्भे फेरुगर्जितसूर्ययोः ' । इति विश्वः। मदं गर्व कि व्रजत। कोपस्य य आटोप उद्ेकस्तेन समुज्टा उत्थिताः सटानां ग्रीवारोम्णां कोटयोऽग्रभागा यस्य। समृद्रशब्दसदशगम्भीरशब्दं कुर्वन्ति। द्वितीयगर्जित- पदं सफलतत्परम्। (शार्दूलविक्रीडितं छन्दः)। अत्र सिंह इति। अत्र सिंह क. ·रभद्गुरवपुर्वन्धोद्वतं। २ क. नजय। 3 क,द्रवोत्क° । * ग, 'रेः शनैः सििं°। ५ क. पपे च ।

[ ७ स० उल्लास: ] काव्यप्रकाश: । ३५३

रक्ताशोक कृशोदरी क नु गता त्यक्त्वाऽनुरक्तं जनं नो दष्टेति मुधेव चालयसि किं वातावधूतं शिरः।

स्तत्पादाहतिमन्तरेण भवतः पुष्पोद्गमोडयं कुतः ॥ ३०१॥ अत्र शिरोधूननेन कुपितस्य वचसि। क्वचिन्नीरसे न गुणो न दोष: । यथा,

न्दीर्घाघातानघौघैः पुनरषि घटयतयेक उल्लाघयन्यः।

रदत्तार्घा: सिद्धसंघैर्विद्धतु घृणयः शीघ्रमंहोविघातमू॥३०२॥ कोपादिप्रस्तावे च तदनुगुणत्वात्। यथा-रक्ता०। अत्र मिथ्याशिरोवधूननेन कोपप्रकरणे। न चात्य व्यङ्गय एव प्रवेशः कोपस्य व्यङ्गय- स्वादित्ति वाच्यम्। वक्त्राद्यतिरिक्तस्थानीयस्य व्यङ्गयस्य व्यङ्गयपदोपादानाद्ोवलीवर्दन्या- यात्। दोपत्वाभावश्रैतेपु गुणत्वप्राप्तेः स्फुट एव। क्वचित्पुनर्न दोपर्रवं न वा गुणत्वं यत्र न रसो न वा प्रतिपाद्याद्यौचित्यम्। अथ नीरसे यदि विघात्याभावादस्यादोषत्वं तदाऽन्ये- पामपि स्यात्। तथा च नीरसदोपोदाहरणं विरुध्येतेति चेत्, न। तस्योपलक्षणत्वाद्दोप- परिचयमात्रार्थत्वाद्वा। यथा-शीर्ण०। ओजस्विनि वाच्ये तन्निष्ठौजोगुणप्रकाशका दीर्घसमासविकटवर्णा अनुगुणा इति भावः । रक्तेति। (विक्रमोर्वशीये चतुर्थाङ्के) विरहिणः पुरूरवस उक्तिः । रक्तस्तद्वूर्णः । अशोको वृक्षविशेषोऽनुरक्तशोकापनोदकथ्ध। नो दृष्टेति । सूचायेतुमिति शषः । वानावधू- तस्यैव शिरसः क्रोधाद्वातव्याधिकम्पितलवेनोक्तिः । मिध्यात्वं समर्थयति-उत्कण्ठेति। उत्कण्ठाघटमानास्तद्विशिष्टास्तया मिलिता वा ये भ्रमरास्तेषां यः संघट्टो गादमिलनं यत्र स चासावर्थात्तरेव दष्टच्छद इवेति विग्रहः। दृष्टो मकरन्दाप्राप्त्या। अयमदृदष्टपूर्वः । (शार्दूलवि- कीडितं छन्दः)। अन्र मिथ्येति । अन्न प्रकरणगम्यविप्रलम्भानौचित्येऽपि प्रस्तुत- शिरोधूननप्रतिपादितदर्शनापलापप्रादुर्भूत क्रोधप्रकर्षकत्वाद्दीर्घसमासविकटवर्णयोर्गुणत्वम्। तेना- ङ्गस्य क्रोधस्य प्रकर्षाद्ङ्गिनो विप्रलम्भस्यापि प्रकर्ष इति बोध्यम्। व्यङ्गच एव। व्यङ्गचौ- चित्य एव। वक्ताद्यतिरिक्तेति। वक्त्राद्यौचित्यव्यतिरेकेत्यर्थः। नीरसे। शृङ्गारा- दिरसशून्ये। न तु निरास्वादे। तंत्र काव्यताविरहात्। उपलक्षणत्वादिति। दोषप- रिचयमात्रार्थत्वादिति भावः । शीर्णेति। मयूरकृत (सूर्यशतके) सूर्यस्तुतिः । तस्य १ ग. ताभिभतं । २ क. रोविध। ३ "गीन्घणि'। ४ ग. त्येष उ०। ५ क. स्य बातद्विगु । ६ क, तवं य०। वियासयाभावात् इति प्रभारांमतः पाठः।८ दोपपरिचयमात्रार्थ- त्वाद्वा इति पाठो नोदयोतसंमतः । ४५

३५४ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [७स० उल्लास: ]

अप्रयुक्तनिहतार्थो शर्लषादावदुष्टी। यथा, येन ध्वस्तमनोभवेन बलिजित्काय: पुरा श्र्रीकृती यश्रीद्वृत्तभुजङ्गहारवलयो गङ्गां च योऽधारयत। यस्याऽऽहुः शशिमच्छिरोहर इति स्तुत्यं च नामामरा: पौयात्स स्वयमन्धकक्षयकरस्तवां सर्वदो माधषः ।। ३०३।।

नीरसत्वं चात्रानुप्रासमात्रमन्नतया रसे तास्पर्याभावात्। न चानुप्रासास्पदैकतयैव गुण- स्वम्। 'सोऽध्यैष्ट वेदान्-' इत्यादावपि तदापत्तेरिति। न च परुषवर्णत्वमनुप्रासे प्रयो- जकम्। येन तद्धटकतयाऽदोषत्वं स्यात्। अप्रयुक्तनिहतार्थो शेषयमकादावदुष्टाविति प्रतिपादितं प्राक्। यदि च प्रयोजनाद- संधानव्यग्रता दुष्टिवीजं तथाऽप्यत्र न दोपता। तंदलंकारत्वस्य प्रयोजनस्य प्रतीतेर्व्यग्रता- भावात्। यथा-येन० । धर्माशोः सूर्यस्य घृणयः किरणा वः शीघ्रमंहो दुरितं तद्विघातं कुर्वन्त्वित्यन्वयः । य

घृणिभिरिति पाठे जुगुप्साविषयैरित्यर्थः । लक्षणे तृतीया। दृःखाद्घर्घरो वलवद्वारिध्वनिस्त- द्वदव्यक्तो वर्णप्रतिभारहितो घोषो येपां तान्। दीर्घमाघ्ातं श्वासो येषां तान्। अघौघैरिति सर्वत्रान्वयि। उल्लाघयन्व्याधिनिर्मक्तान्कुर्वन्घटयति नवी करोति। कीढ- शस्य। अन्तः, हृदये द्विगृणा धनाऽतिशयिता या घृणा कृपा तन्निघ्रा तदायत्ता विघनरहिता वृत्तिर्यस्य तस्य। कीदृशाः सिद्धसमूहैर्दत्ता अर्घा येघाम्। 'धर्घरो वलवद्वारिध्वान' इति विश्वः । 'उल्लाघो निर्गतो गदात्' इस्यमरः । (स्त्रग्धरा छन्दः) । रस इति। सूर्यस्य दयावीरत्वेन दयावीररस इत्यर्थः । न च

भावेपु गुणानङ्गीकारादिति संप्रदायः । यदि च प्रयोजनेति। पदार्थोपस्थितिदि- कम्व एव दुष्टिवीजमित्यर्थस्थापि प्राङ्निरूपणादिति भावः । तत्पक्षेऽपि तदलंकार- विपये प्रतीत्यविलम्वस्यानदेश्यत्वाददुष्टत्वम्। येनेति। अत्र विष्णुपक्षे स माधवस्त्वा- मव्याद्रक्षतु। मा लक्ष्मीस्तस्या धवः पतिः, येनानः शकटं ध्वस्तं पातितम्। अभवेन, अजेन, न भवः संसारो यस्मात्तादृशेन वा। येन बलिजयनशीलः कायः पुराऽमृतहरणप्र- स्तावे स्रीरूपतां प्रापितः। योऽगं गोवर्धनं गां पृथ्वी च द्धार। कृष्णवराहावताराभ्यां योऽन्घकानां यादवानां क्षयं गृहं मुशलाहरणेन नाशं वा कृतवान् । यो मयूरपक्षप्रियः १क. पादौ न द। २ क. यो गङ्गां च दधेऽन्धकक्षयकरो यो वाहिपत्रप्रियः ।

[ स० उल्लास: ] काव्यप्रकाश: । ३५५ अत्र माधवपक्षे शशिमदन्धकक्षयेशब्दावप्रयुक्तनिहतार्थौ। अश्लीलं क्विङुणः। थथा। सुरतारम्भगोश््याम, "ताम्चूलदानविधिना विसृजेद्यस्याम् । दययेः पदैः पिशुनपेञ्च रहस्यवस्तु ॥"-इति कामशास्त्रस्थितौ, करिहस्तेन संबाधे पविश्यान्तर्विलोडिते। उपसर्पन््जः पुंसः साधनान्तर्विराजते ॥ ३०४॥ शमकथासु, अत्र माधवपक्षे राहौ शशिमस्पदमप्रयुक्तम्। क्षयपदं गृहे निहतार्थम् । न च क्षेष- रूपालंकारपयोजकतया गुणस्वमपि शङ्कनीयम् । तत्त्वस्य तत्राप्रयोजकरवात्। एवमन्येपु प्रतीतिविलम्बवससु द्रष्टव्यम् । अ-्ल्लीलत्वं क्वचिद्गुणः । यथा सुरतारम्भगोष्ठयां 'ह्र्थे: पदैः पिशनये् रहस्यवस्तु' इति कामशास्त्रस्थितौ दोपत्वाभावे व्युस्पत्तिप्रकटनात्। यथा-करिहस्तेन० । अत्र संवाधादिपदानि। रामकथास्वप्यश्रीलं गुणः । तत्पोषकत्वात्। यथा- शशिमद्राहुस्तस्य शिरोहर इति यस्य स्तुत्यं नामामरा आहुः । य इष्टभुजंगहा भुजंगान् हन्त्यसौ भुजंगहा गरुठः स इष्टो यस्य। दप्तभुजंगहति पाठे उद्वृत्तकालियभुजंगहन्ता । रवे शब्दे ब्रम्मण लयो यस्य। सर्वदः सर्वदाता। शिवपक्ष उमाघवः सर्वदाऽयात् । येन ध्वस्तमनोभवेन नाशितकंदर्पेण वलिजितो नारायणस्य फायः पुरा त्रिपुरनामकदैत्यवध- कालेSस्त्रीफृतः शरीकृतः । यो गङ्गां भागीरथीं द्धार । उत्तमाङ्गेनेति शेषः । योऽन्कना- मकदेस्यस्य नाशकर्ता। इष्टानि मुजङ्संबन्धिवलयानि यस्य । बर्ही पत्रं वाहनं यस्य स कार्तिकेयः प्रियो यस्य । यस्य शिरः शशिमच्चन्द्रयुतम्। यस्य हर इति स्तुस्यं नामामरा भाहु:। (शार्दूलविक्रीडितं उन्दः)। पक्ष इति। माधवपक्ष इस्यर्थः । तत्त्वस्येति। अप्रयुक्तत्वनिहतार्थत्वस्पेरयर्थः । एतेन निरर्थकस्यानुप्राससंपादकरवेन क्वचिद्गुणतवमित्यपा- स्तम्। नैरर्थक्यस्य तवाप्रयोजकरवास्सार्थकेनापि तननिर्वाहादिति बोध्यम्। दचर्थैः । अनेकार्थेः । पिशुनयेत्। सूचयेत्। दोषत्वाभाव इति पाठः । गुणत्वे हेतुमाह-व्युत्प- नतीति। उदासीनवश्चनया स्वार्थसंपत्त्या च रसोत्कर्षकरवाद्गुणत्वं बोध्यमू। करीति। करिहस्तो नाम 'तर्जन्यनामिके युक्ते मध्यमा पृष्ठतस्तयोः । करिहस्त इति प्रोक्त: कामशास्त्रविशारदैः'॥ इति लक्षणलक्षितः कटिनयोनिशैथिल्यापादको हस्तिशुण्डा च। तेन संवाधे जनाकीणे योनिसंकोचे च। अन्तः प्रविश्य विलोडिते । केढिते सावकाशे च कृते। ध्वज: पुरुपलिङ्गं केतुश्च। साधनं स्मरमन्दिरं सन्यं च। शमकथास्वपीति। १ क, ग. यकरश।२ 'अत्र पक्ष' इत्युद्योतसंमतः पाठः।

३५६ प्रदीपो द्दोतसमेत :- [ ७स० उल्लास: ]

उत्तानोच्छूनमण्डूकपाटितोदरसंनिभे। केदिनि स्त्रीवणे सक्तिरकृमे: कस्य जायते॥३०५॥ निर्वाणवैरदहना: प्रशमादरीणां नन्दन्तु पाण्डुतनया: सह माधवेन। रक्तप्रसाधितभुबः क्षतविग्रहाश्र स्वस्था भवन्तु कुरुराजसुता: सभृत्या: ॥ ३०६॥। अत्र भाव्यमङ्गलसूचकम् ।

उत्तानो०। सूचनीयविशेषे यथा-निर्वाण०। अत्र प्रशमादिति स्वस्था इति मरणार्थकत्वादश्चीले अपि भाव्यमङ्गलसूचनाद्गुणः ।

वैराग्यहेतुघृणोस्पादनादिति भावः । उत्तानेति। उत्तानो वैपरीत्येन स्थित उच्छून: शोफवांस्तस्य विपाटितं यदुदरं तत्संनिभे । केदिनि स्नवन्मन्मधजले। स्रीत्रणे वराङ्गरूपे। निर्वाणेति । वेणीसंवरणे (प्रथमाङ्के) सूत्रधारोक्तिरियम्। शत्रूणां नाशायुद्धनिवृत्तेर्षा शान्तवैरान्यः पाण्डुतनयाः श्रीकृप्णेन सह नन्दन्तु । रक्ता अनुरक्ता प्रसाधिता प्रकर्पेण साधिता भूर्यः, रक्तं रुधिरं तेन प्रसाधिताSलंकृता भूर्यस्ते क्षतविग्रहाः खण्डितशरीराश्च स्वस्थाः स्वीयप्रकृतौ तिष्ठन्तीति सुरिनः पक्षे स्वर्गस्थाश्। विसर्गलोपान्न वैरूप्यम्। (वस- न्ततिलका छन्दः 1) भाव्यमङ्गलेति । दुयोधनामङ्गलस्य नायकमङ्गलावेन गुणत्वं बाध्यम्। एवम्। "अङ्गीकृता क्वचिद्विज्ञैर श्रीलस्याप्य दोपता। प्रसिद्धं पादशब्दादौ क्वचिलाक्षणिके तथा "॥ आदिना शिवलिङ्गादि। द्वितीयं यथा- "अविदितगृणाऽपि सत्कविभणितिः कर्णेषु वमति मधुधाराम्।" इत्यादौ। असाध्वस्षमर्थानुचितार्थीवाचकनिरर्थकविरुद्धमतिकृन्नेयार्था विमृष्टविधेयांशास्तु नित्या एवति वोध्यम्। ननु निर्रर्थकक्किविरुद्धमतिकृतोऽनित्याः । "द्धार हृदये देवं गौरी हिमकराङ्कितम् । अत्र क्लेपोदयान्नैव त्याज्यं हीति निर्रर्थकम्॥ " इति जयदेवोक्ते:। किषटं मत्तोक्त्यादौ गुण इति प्रदीपोक्तेश्र। एवं विरु- द्धमतिकृतोऽपीति चेत्, न। वृत्तनिर्वाहमात्रप्रयोजनकस्य निरर्थकस्यान्नाSSत्मलाभाभावात्। तस्मान्निरर्थकं नित्यदोष एव । प्रकृतप्रतीतिन्यक्कारकप्रतीतिजनकं हि विरुद्धमतिकृत्। न्यकारकप्रतीते विवक्षितत्वे तु तस्याSSत्मलाभ एव नेति तस्यापि नित्यत्वम्। अयमेव तत्र-

[७ स० उल्लास:] काव्यपकाशः। ३५७

संदिग्धमपि वाच्यमहित्ता क्वचिन्नियतार्थप्रतीतिकृरवेन व्याजस्तुति- पर्यवसायित्वे गुणः। यथा, पृथुकार्तस्वरपात्ं भूपितनिःशेषपरिजनं देव। विलसत्करेणुगहनं संप्रति सममावयोः सद्नमू ॥३०७ ॥ प्रतिपाद्यपतिपादकयौज्ञत्वे सत्यपतीतं गुण: । यथा, आत्मारामा विहितरतयो निर्विकल्पे समाधी

यं वीक्षन्ते कमपि तमसां ज्योतिषा वा परस्ता- त्तं मोहान्ध: कथमयममुं वेत्ति देवं पुराणम् ॥ ३०८॥ संदिग्धमपि वाच्यमहिस्ना नियतार्थप्रतीतिकारित्वाव्य्याजस्तुतिपर्यवसायितया गुणः । यथा-पृथु०। अत्र पृथुकार्तस्वरादिशव्दाः पृथुकानामार्तस्वरः पृथु बहुलं कार्तस्वरं चेति संदिग्धाः । अप्रतीतोऽपि यत्र प्रतिपाद्यप्रतिपादकयोर्द्वयोरपि तज्ज्ञता तत्र गुणः । अर्थाप्रतीतिरूप- वीजाभावेनादोपतार्या व्युत्पत्तिप्रकट कर्वात्। यथा-आत्मा० ।

त्यप्रदीपाशयः । अनित्यमेवेदमिस्यन्ये। किएं त्वनित्यमेवेति दिक्। नियतार्थेति। प्रकृतार्येत्यर्थः । प्रतीतिर्निश्रयस्तत्करणे हेतुर्वाच्यमहिम्रेति। वाच्यो वर्णनीयो राजादिः । तावता दोषत्वाभावः । गुणत्वे हेतुमाह-व्याजेति। संपत्तिव्राहुल्येन राजोत्कर्षप्रतीते- व्याजस्तुतर्भावोत्कर्षतया गुणत्वात्। पृथ्चुकेति। (राजानं प्रति कवेरुक्तिः)। राजगृहपक्षे प्ृथूनि विपुलानि कार्तस्वराणां सुवर्णानां पात्राणि यत्र तत् । भूषिता मण्डिता निःशेषा: परि- जना यत्र। विलसन्ताभि: करेणुाभ: करिणीभिर्गहनं व्याप्तम्। कविपक्षे पृथुकानां बालानां क्षुद्धा. धाकृतार्तस्वरपात्रम्। भुवि उषिता निःशेषा: परिजना यत्र। बिले छिद्रे सीदन्ति विलसत्का मूष- कास्तेषां रेणुभिर्गहनम्। ववयोरभेदात्। (आर्या छन्दः)। प्रतिपाद्यः। शव्दप्रयोगोद्देश्यः। प्रतिपादकः। वक्ता। तज्जञता। तच्छास्त्रपतुतत्वम्। आत्मेति। वेणीसंहारे प्रथमाक्के भीमस्य कृष्णबन्धनोद्यतं दुर्योवनं श्रुत्वा, किं दुर्योधनः कृष्णस्वरूपं न जानातीति पृच्छन्तं सहदेवं प्रतीयमुक्तिः । स्वात्मनि चिदानन्द आरमन्ते प्रत्याह्तेन्द्रियाः सन्तस्तदेकताना भवन्तीत्यात्मारामा योगिन: । आत्मैवाSSरामः क्रीडास्थानं येपामिति वा। निर्विकल्प आत्म- मात्रावलम्विनि भेदसंसर्गभानहीने समावौ ध्याने ध्येयव्यातोरेकत्वापत्तिरूपे विहिता कृता रतिर्निरन्तरा प्रीतिर्येस्ते। ज्ञानाद्रेक आत्मसाक्षात्कारदारव्य तेन विवटितस्तमोग्रन्थिर्मिथ्या- 1 क,प्रतिपति कृत्वैव व्या।२ ग. 'कृआ्माजी। ३ ग, 'योस्तत्वज्ञत्वे । ₹ क. 'तीतो गु० ।५क, 'नो सेका। ६ ग. तमने:ग्र१५क, ध्यापन्ते।

३५६ प्रवीपोद्द्योतसमेत :- [७ स० उलास: ]

स्वयं वा परामर्शे यथा,

हदि विनिहितरूप: सिद्धिदस्तद्विदां यः । अविचलितमनोभि: साधकैरमृग्यमाण: स जयति परिणद्दः शक्तिभि: शक्तिाथः ॥३०९ ॥ अधमप्रकृत्युक्तिषु ग्राम्यो गुणः । यथा, फुल्लक्करं कमलक्कूरणिहं वहन्ति जे सिन्धुवारविडवा मह वलहा दे। जे गालिदस्स महिसीदृहिणो सरिच्छा दे कि च मुद्द विअहलपसूणपुक्ज्ना॥३१०॥ इयं भीमसेनस्य सहदेवं प्रत्युक्तिः । अन्र निर्विकल्पादिशव्दा भतममांत्रावलम्वनत्वा- दावर्ये योगशास्त्रमात्रप्रसिद्धाः । स्वयं परामर्शेऽप्येवमेव गुणस्वम्। यथा-षडधिक०। अधमप्रकृतीनां चेटविटविदूषकाणां हात्यरसप्रधानानां तथेवा।चित्याद्दोषवाभावे हास्यपर्य- वसायित्वाङ्राम्यो गुणः । पथा-फुल्लु० । ज्ञानजन्यः संस्कारो येषां ते। सत्त्वगुणास्तन्निष्ठास्तन्मान्रविश्रान्ताः । यं कमपि वागायगो- घरं ध्यायन्तीत्यन्वयः । कथं स एवं पश्यन्तीत्यत्र हेतुगर्भविशेषणम्-तमसां ज्योतिषां वा परस्तादिति। वर्तमानमिति शेपः। रजस्तमःस्टटैरलभ्यमिति पर्यवसितम्। तमीश्वरमयं दुर्योधनो मोहान्धो वस्तुतत्त्वप्रतिपत्तिरहितः पुराणं प्रकृतेरपि प्राग्वर्तमानम्। अत्र प्रतिपाथ- प्रतिपादको सहदेवभीमौ योगशास्त्रज्ञाविति प्रतीतिविलम्वाभावान्न दोपत्वम्। इतराज्ञातज्ञा- तृत्वेन स्वज्ञानद्वारा भावोत्कर्षकत्वाद्गुणत्वं च। अत्र प्रतिपाद्यप्रतिपादकाम्यां सामाजिकव- क्तारौ च विवक्षितौ। एतेन सामाजिकस्य रसोद्वोात्तयोस्तज्ज्ञत्वमर्किचित्करमित्यपास्तम् । (मन्दाक्रान्ता छन्दः)। षडिति। मालतीमाधवे (पश्चमाङ्के) कपालकण्डलायाः स्वयं परामरशोऽयम् । पडधिका दश पोडश इडा पिङ्गका सुपुम्नाऽपराजिता गान्धारी हस्ति- जिह्ा पूषा सुयशाः अलम्बुपा कहूः शहिनी तालुजिह्वा इभजिह्वा विजया कामदा अमृता बहुला इत्येवंरूपास्तासां यच्चकं मणिरराख्यं हृदयस्थितं तन्मध्ये स्थित आत्मा स्वरूपं यस्य, दवदि विशिष्टं निहितं रूपं ज्योतिरादिरूप आकारो यस्य, ईदशो यस्तद्विदां तथा- ज्ञानवतां सिद्धयोऽणिमाद्यस्तद्दाता, अविचलितं निश्चलं चित्तं येपां तैस्ताहशैः साधकैरुपास- कैमृग्यमाणो Sन्विप्यमाणः । शक्तिभिज्ञानेच्छाकृतिभिः परिणद्धो व्याप्त उपहितो वा, शक्ति: पार्वती तस्या नाथः। यद्वा, तासामेव शक्त्तीनां नाथः । अत्रापि प्राग्वद्गुणत्वम् । (मालिनी छन्दः)। हास्यरसप्रधानानामिति। उक्तिषु हास्यकरीष्विति रषः । फुललुक्केति।

१ क. ग. रसमं व २ क मात्रवरनत्वा"।

[७स० उल्लास: ] काव्यपकाश: । ३५९

अन्र कलमभक्तमहिषीद्धिशब्दा ग्राम्या अपि विवूषकोक्तौ। न्यूनपदं क्वचिङ्रणः । यथा, गाढालिङ्गननवामनीकृत कुच प्रो द्भू तरोमोह्गमा सान्द्रसेह रसातिरेक विगलच्छ्रीमन्नितम्बाम्बरा। मा मा मानद माऽति मामलमित्ति क्षामाक्षरोल्लापिनी सप्ता कि नु मृता नु किं मनसि मे लीना विलीना नु किमू॥३११। क्वचिन्न गुणो न छोष:। यथा, अभ्र कलममहिपीदधिशब्दाः। न्यूनपद्मपि व्चिद्रणो यत्र न्यूनतयैवाभिमतविशेषसिद्धिः । यथा-गाढ़ा० । अत्र मा मेत्यत्राऽडयासय, भाऽतीत्यत्र पीडयेति न्यूनम् । न च दोषः । प्रतीतेः

(कर्पूरमञ्जरीनामकसट्टके प्रथमजवनिकान्तरे विदूपकोक्तिरियम्)। पुप्पोस्करं कमलकूरनिभं वहन्ति ये सिन्धुवारविटपा मम वल्भास्ते । ये गालितस्य महिपीदिध्नः सदृक्षास्ते कि च मुग्धविच किल्लमसूनपुल्नाः । कलमाः शालिघान्यानि। कूरं भक्तं प्राकृते देशीयमेतत्। विटपाः शाखाः । शाल्यो- दनसाइश्यं प्रियत्वनीजम्। गलितस्य निर्जलीकृतस्य । विचाकलं मल्िकाः । विरुद्धशालभ- बिजकायां विदृषकोक्तिरियम्। "स पुनवेंषभाषामिर्हास्यकारी विदूषकः "। इति तलक्षणम्। वाक्यदोषे प्रतिकूलवर्णोपह तकुसविसगविसंन्धिहृतवृत्तार्नां नित्यस्वान्न्यूनप- दानित्यत्वं दर्शयति-न्यूनपद्मपीति। गांढति। अमरुकवेरिदम्। (अमरुशतके शृङ्गार- रसातिरेकसीमानं प्राप्तस्य कस्यचिन्नायकस्य सुरतान्ते रतिश्रमनिमभ्ां प्रेथसीमनेकघोल्िख्य वितकॉऽयम्) । गाढालिन्गनेन वामनीकृतौ कुनौ यस्याः । अनेन पीनोष्चकुचत्वम्। सा थासौ प्रकटमुद्भूतो रोमोद्गमो यश्याः सा। प्रियसंबन्वेन सान्द्रो निविडो य आमन्वस्तस्था- तिरेक आधिक्यं तेन विगलच्छीमप्नितम्वादम्घरं यस्याः सा। हे मानद मानखण्डक सन्मा- नदायक च। मा मामायासयेति शेषः । माऽतिपीडयेति शेषः। अनुक्तिस्तु रसातिशय- व्यक्षनाय । अलमिति अस्पष्टाक्षरोललेखिनी । सुप्तेत्यादिनायकवितर्काः । सुप्तस्यापि श्वासा- दयनुभवादाह-मृता नु किम्। मृताऽपि वहिरनुभूयतेऽत आह-मनसीति । किं नु इत्यनु- षङ्गः। लीनत्वं जतुकाष्ठन्यायेन। तादृशोऽपि पृथकर्तु शक्यते तत्राऽऽह-विलीनेति। क्षारे नले लवणवन्मिश्रितेत्यर्थ: । (शार्द्लविक्रीडितं छन्दः)। प्रतीतेरिति। झटित्यध्याहा-

१ क. न्यनं प०। २ क. सान्द्रानन्दर"।

३६० प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [७स० उल्लास: ]

तिषेत्कोपवशात्म्रभावपििता दीघ न सा कुप्यति स्वर्गायोत्पतिता भषेन्मयि पुनर्भावार्द्रमस्या मनः। तां हतुं विबुधद्वियोऽपि न च मे शक्ता: पुरोवर्तिनीं सा चात्यन्तमगोचरं नयनयोर्यतिति कोऽयं विधिः ॥ ३१२॥ अत्र पिहितेत्यतोऽनन्तरं 'नैतद्यतः' इत्येतैर्न्यूनैः पदेर्विशेषबुद्धेरेकर- णान्न गुणः । उत्तरा प्रतिपत्ति: पूर्वां प्रतिपत्ति बाधत इति न दोष: । अर्धिकपदं क्वचितुणः । यथा, यद्वश्चनाहितभतिर्बह्ध चादुगर्भं कार्योन्मुखः खलजन: कृतकं बवीति। तत्साधवो न न विदृन्ति विदन्ति किं तु कर्तुं वृथा प्रणयमस्य न पारयन्ति ॥ ३१३॥ स्फुटत्वात्। प्रत्युतं गुणः । रसातिरेकव्यक्लकत्वात् । क्वचित्तु न दोषो नापि गुणः । यथा-तिष्ठेत्०। अत्र पिहितेत्यनन्तरं 'नैतदुज्यते' इत्येतैर्न्यूनम्। एवं द्वितीयपादेऽपि। न चात्र गुण- स्वम्। विशेषसुद्धेरनुस्पादमात्। नापि दोपत्वम्। तद्यतिरेकेणापि दीर्घ न सा कुप्यत्ी त्यादिप्रतीत्या तिष्ठेस्कोपवशादित्यादिप्रतीतीनां वाव्यत्वावगमात्। अधिकपदं क्वचिद्गुणो यत्र विशेपप्रतिपत्तिः । यथा-यद्वख्ञना०।

रादिति भावः । रसातिरेकेति। हर्षसंमोहातिशयप्रत्यायकत्वेनेति भावः । एवं शोका- दावपि गुणत्वं बोध्यम्। तिष्ठेदिति। (विक्रमोर्वशीये चतुर्थाङ्के) विरहिणः पुरूरवस उ्तिः। प्रभावो Sन्तर्धानकरणविद्या। विधानं तिरोधानम्। स्वर्गायेति कर्मण चतुर्थी।' क्रियारथोपपदस्य च कर्मण स्थानिनः' (पा०सू०२।३।१४) इति सूत्रात्। स्वर्ग गन्तमुत्पतिता, ऊर्र्वगमनानु- कूलक्रियावती। विबुधा देवाः । अगोचरोऽविषयः । विधिः प्रकारः । अत्र दीर्घमित्याद्युत्तरवा- क्यार्थावगमेनैव पूर्वस्य बाध्यत्वावगमान्न्यूनत्वं न दोषः । (शार्दूलविकरीडितं छन्दः)। विशे- पबुद्धेरिति। वितर्करूपभावस्य न्यूनपदेनाप्रकर्षादिति भावः । बाध्यत्वावगमादिति । भ्रमत्वेनावगमादित्यर्थ: । वाक्यार्थवुद्धावविलम्वाच्चेत्यपि वोध्यम्। यद्दञ्व्वनेति। वश्चनायां प्रतारणायां कृतबुद्धि: कार्योन्मुखो दुर्जनसमूहो बहुप्रियवाक्यगर्भ कृतकं मिध्या यद्वचनं न्रवीति तत्साधवः पण्डिता न विदन्तीति न, कि तु विदन्ति । तथाऽस्य खलस्य कृतकमपि स्नहं वृथा कर्तु न पारयन्तीत्यन्वयः । (वसन्ततिलका छन्दः)। दोपत्वाभावमृपपाद्यति-

१ क. नः स्रनहाई२ क, योजाति"। ३ क, 'तद्यज्यत इ।४ क, ग, धिकं प।

[७स० उल्लास: ] काव्यप्रकाशः । ३६१

अन्र विदन्तीति द्वितीयमन्ययोगव्यवच्छेदपरम्। यथा वा, वद वद जितः स शत्रुर्न हतो जेल्पंश्र तव तवास्मीति। चित्रं चित्रमरोदीद्धाहेति परं मृते पुत्रे ।। ३१४।। इत्येवमादौ हर्षभयादियुक्ते वक्तरि। कथिंतपदं कचिद्ठुणो लाटानुप्रासे, अर्थान्तरसंक्रमितवाच्ये, षिहि- तस्यानुवाद्यत्वे च । क्रमेणोदाहरणानि- सितकरकररुचिरविभा विभाकराकार धरणिधर कीर्ति: । पौरुषकमला कमला साऽपि तवैवास्ति नान्यस्य ॥ ३१५॥ अत्र द्वितीयं विदन्तीति पद्मन्ययोगव्यवच्छेदं प्रतिपादयन्नाधिकपदत्वेऽपि दुष्टम्। यदुक्तम्- 'विस्मये च विषादे च दैन्ये कोपेऽवधारणें। प्रसादे च तथा हपें वाक्यमेकं द्विरुच्यते ॥' इति । एवं हर्षशोकादियुक्ते वक्तरि गुणत्वम् । त्वरादिव्यक्त्या हर्षाद्यभिव्यञ्जकत्वात्। यथा- चद०। अघ्र पाद्चतुष्टये क्रमेण हर्षभीतिविस्मयविपाद्युक्ता वक्तारः। एवं पुनरुक्तेऽपि द्वष्टव्यम्। कथितपदस्यापि लाटानुप्रासे तननिर्वाहकतयाऽर्थान्तरसंक्रमितवाच्ये विशेषव्यक्षना- द्विहितस्य येत्रानुवाद्यत्वं तत्र च ताद्दशाभिमतनिर्वाहकतया गुणत्वम्। क्रमेणोदाह- रणानि-सित० । अत्र लाटानुप्रासः ।

अत्र द्वितीयं विदन्तीति। नव्द्वययोगेन ज्ञानातिशये लब्धे पुन्विदन्तीति पदमेत एवं जानन्तीति न त्वन्यं ज्ञापयन्तीति विशेकत्वाह्गण इति भावः । वद वदेति। स्पष्टम्। (आर्या छन्दः) सितेति। सितकरश्चन्द्रस्तस्य करवद्चिराSSह्वादिका विभा कान्तिर्यस्याः सेति कीर्तिविशेषणम् । विभाकरः सूर्यस्तत्सदृशधरणिघर राजन्। एतेव प्रतापित्वम्। पौरुपकमला पौरुपलक्ष्मीः सा कमला प्रपिद्धा लक्ष्मीश्र तवैत नान्यस्येत्यर्थः । पौरुपमेव कमलमधिष्ठानं यस्याः सा लक्ष्मीरित्यर्थ इति केचित्। तन्न। तथा सत्यर्थभेदेन लाटानुप्रासत्वानापत्त्या लाटानुप्रासे कथितपदगुणत्वोदाहरणासंगतेः । अवयमात्रभेद एव तस्य वक्ष्यमाणत्वात्। (आर्या छन्दः )। १ क. 'स्वं स्तु त०।२ क, 'भयशोकाहि३ क.यितं पदं गुणो लाटा। ४ क, दैन्ये चाप्यवधारणे। प्रसादने तथा। ५ क, यथानु। ६ क, च सादृश्याभि। ४६

३६२ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [७स० उल्लास:]

ताला जाअन्ति गुणा जाला ते सहिअएहि घेप्पन्ति। रइकिरणाणुग्गहिआइँ होन्ति कमलाइँ कमलाहँ ॥ ३१६ ॥ जितेन्द्रियत्वं विनयस्य कारणं गुणप्रकर्षो विनयाद्वाप्यते। गुणप्रकर्षेण जनोऽनुरज्यते जनानुरागप्रभवा हिसंपद्ष:।। ३१७।। पतत्पकर्पमपि क्वचिद्ठुणः यथा, उदाहृते भागप्ाप्तेत्यादी। समाप्तपुनरातं क्रचिन्न गुणो न दोप:, यत्र न विशेषणमात्रदा- नार्थ पुनर्ग्रहणम्, अपि तु वाक्यान्तरमेव क्रियते। यथा, अन्नैव प्राग- पासेत्यादी।

ताला० । अत्र द्वितीयं कमलरदं सौरभादिमदर्थकतयाऽर्थान्तिरसंक्रमितवाच्यम्। तथात्वे च कथितपद्त्वमेव प्रयोजकम् । जितेन्द्रिय०। अत्रे च कारणमालायां पूर्वोपात्तपदेनैव विनयादिकमुपादेयम्। पदान्तरेणानूद्यमानं तद्ि- व्वतयेव प्रतिभाति। तथा च तादृशालंकारसंपादकतया गुणत्वम्। दोपत्वाभावश्च। ततो वीजाभावाच्। पतत्प्रकर्पमपि क्वचिद्गणः । यथा-'प्रागप्राप्त-' इत्यादौ। अन्र हि चतुर्थे पादे क्रोधाभावान्ममृणमेव पदं युक्तमिति दोपत्वाभावः । गुणत्वं तु विनयप्रकाशकतया। समाप्तपुनरात्तं क्वचिन्न गृणो न दोषः । यथा-'मागप्राप्त-' इत्यादौ। अत्र

तालेति। 'तदा जायन्ते गुणा रदा ते सहृदयैगृह्यन्ते। रविकिरणानुगृहीतानि भवन्ति कमलानि कमलानि ।। ' इति संन्कृतम् । (जवनविपुला छन्दः)। अत्रेति। अत्राटप्रासमात्रं निमित्तम् । औषम्यस्य कान्तिपदादृषि निर्वाहात्। तथात्वे चेति। पुनस्तत्यदोपादाने चार्थान्तरसंक्र- मितवाच्यत्वं स्फुटमिति तदेव निमित्तमर्थान्तरसंक्रमितवाच्यलक्षणासाध्यविच्छितेः । कमल- न्युत्कृष्टानीति सुख्यप्रयोगादप्रतीतेव्वति भावः। जितेन्द्वियत्वमिति। (वंशस्थं दृत्तम्)। भिन्नतयेव प्रतिभातीति। मिनत्वेनाभासे चोत्तरोत्तरं प्रति पूर्वस्य हेतुता न लभ्येतेति कारणमालासवादनमत्र कितपदस्य गुणत्वे निमित्तमिति भावः । एवं च सर्वत्रानप्रासस- त्वेऽपि पृथङ्गिर्देशो निमित्तमदादिति वोध्यम्। कोधभावादिति। गुरुत्मृत्येति भावः । विदयेति। अन्न परशूत्कर्पस्येत्यादिः।

१ क राणानिके पुंशि न २ क गदा। ३ क, 'त्र का"।

[ ७ स० उल्लास:] काव्यप्रकाश: । ३६३

अपदस्थसमासं कचितुणः। यथा, उदाहते रक्ताशोकेत्यादी। गर्भितं तथैव। यथा, भमि अवहत्थिअरेहो णिरहसी अह विवेअरिओ वि। सिषिणे वि तुमम्मि पुणो पत्तिहि भततिंण पुह्मासिमि ॥ ३१८॥ अन्र प्रतीहीति मध्ये दृढपत्ययोत्पादनाय। 'येनानेन-' इत्यादि न विशेषणदानमात्रार्थ कि तु वाक्यान्त मेवावधेयम्। अतो बीजा- भावान्न दोषः। न च गुणः । विशेषचुद्धेरव:रणात्। अपद्स्थसमासमपि क्कचिद्रगः । यथा-'रक्ताशोक-' इत्यादि। अत्रापदस्थसमा- सत्वमेव कथमिति चिन्त्यम्। द्वितीयार्धत्यापि तत्स्थानत्वात्तस्यापि रुष्टवक्तकत्वाद्न्यपा गुणत्वासंभवात्। भास्करस्तु-'शुङ्गारे रमासस्यानीचित्यादरथानस्थरवम्' इत्याह। गभिंतमपि क्वचिद्गगः । दृढप्रत्ययादिहेतुत्व्रात्। न तु दोपः । प्रतीतेरव्यवधानात्। भमि०। अन्न प्रतीहीति दृदप्रत्ययोत्पादकम् । न विशेषणेति। विशेषणस्य विशेव्यसाकाङ्गत्वाज्जनितान्वयबोधविशेप्यपदावृत्तिक लनास्प्रतीतिविला्ो निराकाद्कत्वं च विशेपणोपादाने सूपकतावीजमिति भावः । किं सिवििति। तत्र तु पदानामनाका हृत्वेऽवि यच्छनद्देनाSकाहत्थापनान्न दोषः। अत एव ' यो नववयो लास्याय' इति पाठे तत्रापि न दोपः। अन्यथा गुणत्वेति। कोधोन्मादपरिषष्य्या हि तस्य गुणत्वम्। विरहिणः पुरूरवस इयमुक्तिरिति भावः । नो दृष्टेत्यस्यापि कोपप्रकाशक- स्वेन तस्स्थानत्वम्। एवं च स्थानेऽकृतत्वमात्रेणापदस्थपद्तेति कश्ित् । भमि इति। 'भ्रमामि अपहस्तितरेखो निरङ्कुशोऽय विवेकरहितोऽपि। स्वमरेऽपि त्वयि पुनः प्रतीहि भक्ति न प्रस्मरामि ।।' 'हुमि' इति पाठे भवामीत्यर्थः। कामं प्रति बौवनो्तिरियमित्येके। मल- यानिलादिसह्चरसंपत्तौ तं प्रति तरुणोक्तिरित्यन्ये। गुरुं प्रति शिव्योक्तिरित्यपरे। अपहस्तिता त्यक्ता रेखा मर्यादा येन। निरङ्कुशोऽरोघशन्यः। विशेपणत्रयस्य भिन्नार्थत्वं चिन्त्यम्। प्रस्मरामीति वर्तमानसामीप्ये लटू। प्रम्मरिष्यामीत्दर्थः । (गाशा छन्दः)। प्रत्ययोत्पादकमिति। प्रतीहीति सत्यप्रतीतिपरम्। तेन स्वोक्तेरमिथ्या- स्वप्रतिपाद्केन प्रतीहीलनेन शप्यसमानशीलेन सौहार्ईवियदार्ख्यागमः। परत उपादाने तु प्राङ्मिथ्यात्वन प्रतीतो तढकिचित्वरमिति भावः। रमित्दायाष्याहारनियमादाय १ क. हवि । २ क 'पि र°।

३६४ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [७ स० उडास: ]

एचमन्यदृपि लक्ष्याल्लक्ष्यम्ँ। रसदोपानाह- व्यभ्तिचारिरसस्थायिभावानां शब्दवाच्यता। कष्टकल्पनया व्यक्तिरनुभावविभावयोः ॥६०॥ प्रतिकूलविभावादिग्रहो दीप्तिः पुनः पुनः। अकाण्डे प्रथनच्छेदावङ्गस्याप्यतिविस्तृतिः ॥ ६१ ॥ अङ्गिनोऽननुसंधानं प्रक्तीनां विपर्ययः । अनङ्गस्पाभिधानं च रैसे दोषा: स्युरीदृशाः ॥६२॥ स्वशब्दोपादानं व्यभिचारिणो यथा, सव्ीडा दयितानने सकरुणा मातङ्गचर्माम्बरे सन्नासा भुजगे सविस्मयरसा चन्द्रेऽसृतस्यन्दिनि। सेप्या जन्हुसुतावलोकनविधौ दीना कपालोदरे पार्वत्या नवसंगमप्रणयिनी हटटिः शिवायास्तु वः ॥ ३२१।। एवमन्यदपि लक्ष्यं दृष्टवोहनीयम् ।। अथ साक्षाद्रसविरोधिनो दोपानाह-व्यभिचारि०। शब्दरवाच्यता सामान्यतो विशेषतो वा स्वशव्देनोपादानम्। सा व्यभिचारिणां यथा- सत्नीडा। वाक्यदोपत्वम्। परापकारनिरतरित्यत्र तु प्रसिद्धार्थस्योपदेशान्नास्त्युपपत्त्यपेक्षेति तत्र निरा- काङ्मतवेति वोध्यम्। एवमन्यद्पीति। ताणं गुण(पृ०१७४)इत्यादौ वचनप्रकमभेदस्या- दोपता। प्रत्युत प्रेम्ण एकरूपताव्यञ्ञनाद्गणत्वम्। एवं धन्याऽसीत्यादावपि शपामीति गर्भितं गुण एव। अविद्ग्धगोष्ठयां शपथनैव प्रत्यायनौचित्वात् । अभवन्मतयोगानभिहित- वाच्यापदस्थपद्संकीर्णप्रसिद्धिहताक्रमामतपरार्थास्तु नित्या एवति बोध्यम्।व्यभिचारीति। व्यभिचारिणां स्वशव्दानुपादाने सत्येव स्वैः स्वैरनुमावैर्व्यक्ता भावध्वनित्वं रसाय पर्याप्तत्वं च। तथा रसपदेन रसोपादानेपि विभावादिभिरभिव्यक्ति विना न चर्वणीयता। स्थायि- नोऽप्यभित्यक्ता एव रसाः, न स्वशब्दोपात्ताः । किं तु तदुपादानकृत आरवादापकर्ष इति भावः । सवीडेति। नायकस्य संमुखदर्शनाद्ब्रीडा। मातङ्गो गनः । तचवर्माम्वरदर्श -र नेन कारुण्यम्। विभवाभावेन शोकोदयात्। सर्पदर्शनेन भयम। आ्वरत्थायी व्थमत्रेति चन्द्रदर्शनाद्विम्मयः । विभ्मयक्ष्य स्थायित्वऽपि चमाकारकारित्वनोपचाराद्सरवम्। पत्कुर- न्यस्तसिङ्गदर्शनादीर्प्या। मणिस्थाने कपालदर्शनादन्दम्। नवरुङ्गमे प्रीतियुक्ता १ क. कवकेदयमू। व्यमि २ ग,मू। वय० । ३ न रसदो'।

[७ स० उल्लासः ] काव्यपकाश: । ३६५

अत्र वीडादीनाम्। व्यानम्रा द्यितानने मुकुलिता मातङगचमाम्बरे सोत्कम्पा भुजगे निमेपरहिता चन्द्रेऽमृतस्यन्दिनि।

इत्यादिं तु युक्तम्। मीलद्भू: सुरसिन्धुदर्शनविधी म्लाना कपालोदरे

रसस्य स्वशव्देन गृङ्गारादिशब्देन वा वाच्यत्वमू।क्रमेणोदाहरणम्, अत्र व्रीडादयो व्यभिचारिभावाः स्वशव्देनोपात्ताः। न च स्वशब्देनोपात्तेपु व्यमिचा- र्यादिप्वास्वादसंभवोऽनुभूयंत, किं त्वनुभावादिमुखेनैव व्यक्तेपु। तस्मादास्वादानुत्पत्तिदोंप- त्वत्रीजमिति संप्रदायः । तत्रेदमालोचनीयम्-एतावता शब्दवाच्यताया दोपत्वमेव तावहु- र्लभम्। दूरे पार्थक्येन। दूरतरे साक्षात्। तथा ह्यनुभावादीनामुपस्थितावियं रसप्रतिबन्धि- काऽभिमता तद्नुपस्थितौ वा। अन्त्ये कारणाभावादेवाSSस्वादाभावोन तु वाच्यत्वकृतः। सत्देव कारणचक्रे कार्यानत्पादस्य प्रतिवन्धकताव्यवस्थापकत्वात्। तथा च न्यूनपदस्व- मनभिहितवाच्यता वा दोषः। न त्वियम्। आद्येडनुभावादित एव रसव्यक्तिरिति किं तच्छव्देनेति वैयर्थ्यमात्रं दोपः। वयं त्वालोचयामः-अनुभावादीनामुपस्थि- तावेव भावादीनां शब्दवाच्यतयाSSस्वादोपघातः प्रतीयत इति तस्याः पृथग्दो- षत्वम्। अत एवौत्सुक्यादीनां शब्दवाच्यता न दोप: 1 तत्राSSवादविघाताप्रतीतेः । न च वाच्येमेवानुभावोपादाने किमिति नोदाह्यतमिति। तदुपादानस्थले भावादिशब्दानां वैयर्थ्यमपी- त्यसंकराभिप्रायेण तथोदाहरणात्। उदाहते त्वनुभावाक्षेपकतया वैयर्थ्याभावात्। न चवमु- क्तोदाहरणविरोधस्तत्रानुभावाद्यनपादानादिति वाच्यम्। 'दैवादहमन्र तया-' इत्यादावि वाऽडक्षेपेण तेपां प्रतीतेः।न हि त्रीडादिशब्दैः प्रतिपादिता त्रीडादय आस्वाद्यतामिव स्वानु- भावाद्याक्षेपकतामप्यास्वादयितुमक्षमा वीजाभावात्। एवमग्रिमोदाहरणेप्वप्यृह्यमिति। एवं च स्थिते, 'व्यानम्रा दयितानने०' इति पादत्रये पाठो युक्तः। एवं भावादिशव्दे नाप्युपादाने द्रष्टव्यम्। च । (शार्द्लविक्रीडित छन्दः)। अन्त्ये कारणाभावादिति। स्वस्वान्भा- वैरभिव्यक्तावेव व्यभिचारिण आस्वादका इति भावः । न च वाच्यमिति। अनुभावो- पादान एव किमिति नोदाहृतमिति न वाच्यमित्यन्दयः। अनुभावाक्षेपकतयेति। त्रीडाद्याक्षिपैस्तदनुभावैर्व्यज्जितैरेव तै रसर्यापि, पर त्वान्वादोपघात इति भावः। एतटु त्तर न चवमुक्तोदाहरण इत्यादेराक्षवेणव तेपा प्ररतीतिरित्दन्तग्रन्थः क्वचित्दुस्तके पठ्यते सोऽग्रन्थः । १ क. दीनां वाच्यत्वम् । २ ग, दि य।: क,म् । नाम ।४ केच्यत्वमे। ५ ड. नेपि कि० । ६ क, त्रयप।।

२६६ पदीपो द्द्योतसमेत :- [ ७ स० उलास: ]

तामनङगजयमङगलश्रियं किंचिदुच्चभुजभूललोकिताम्। नेत्रयो: कृतवतोऽस्य गोचरे कोऽप्यजायत रसो निरन्तरः।।३२२।। आलोक्य कोमलकपोउतलाभिपिक्त्क-

पश्येप वाल्यमतिवृत्त्य विवर्तमान:

स्थायिनो यथा, घृङ्गारसीयनि तरङ्गितमातनोति ॥३२३ ।।

संप्रहारे प्रहरणैः प्रहाराण परस्परम् ।

अन्रोत्साहस्य। ठेणत्कारैः श्रुतिगतैरुत्साहस्तस्य कोऽप्यभूत् ॥३२४॥

दिञ्जण्डले शिशिरशेचिषि तस्य यूनः । रसस्य सामान्यतो रसशब्देन यथा-ताम० । विशेषतः शृङ्गारपदेन यथा-आलोक्य०। स्थायिनो विशेपत उत्साहनदेन यथा-संमहारे०। अश्रैव 'स्थायिभावोडस्य कोऽप्यभूत्' इति चदुर्थपादपाठे सामान्यतः शब्दषाच्यतो- दाहरणं द्रष्टव्पम्। कष्टकल्पनया पृथव्श्रेकाद्यनसंघेयप्रकरणादिपर्यालोचनया विरुम्वेन व्यक्तिः। न तु 'दैवादहमत्र तया-' इत्यादाविव झटित्याक्षेपमहिस्रा सा। अनुभावस्य यथा-कर्दूर० । तामिति। अनङ्गसंव्रन्धिजयमङ्गललक्ष्मीम्। ईपदुन्नतं याद्धजमूलं लोकितं दएं यया। नखक्षताद्यवलोकनाय भुजमलस्य किंचिदौन्नत्यकरणम्। तां नेत्रयोगोंचरे कृतव- तोडस्य निस्वच्छिन्नः कोऽपि रसः शृङ्गार इत्यन्वयः । (रथोद्धता छन्दः)। पूर्वाध उद्दीपनातिशयः । अत्र ररूपदोपात्ततद्रसाद्षि प्ररवविभावानुभावव्यभिचारिभिर्व्यज्यते रसः कि त्वास्वादापकर्प इति भावः । एवमग्रेऽपि वोध्यम्। आलोक्येति। कोमलकपोलतलेडभि- पिक्तस्ततकार्यपाण्डुतादर्शना द्रोमाश्चादिना डभिव्यक्तो योडनुरागस्तेन मुभगा दर्शनीदरूपामभि- राममृ्तिं रमणीयतरावयवसस्थानामालोक्य, एप वाल्यमतिवृत्त्यातिक्रम्य विवर्तमानः पुलकक- टाक्षादिभिश्चेष्टमानः । तरङ्गितमविच्छेदारम्भमिति केचिन् । (वसन्ततिलका छन्दः)। संग्रहार इति। युद्ध इत्यर्थः । ग्रहरणैः शस्त्रेः परम्परक्रियमाणम्रहाराणां टणत्कारेरित्य- न्वयः । म्रहरणकरणकप्रहारजन्यअणतकाररित्यर्थः । उत्साहो वीरस्थायी। 'प्रमोदस्तस्य कोऽप्यभृत्' इति पाठ न दोषः । कर्पूरेति। कपूरधूलिवद्धवलो यो द्युतिपुरस्तेन क्षालि- तदिङ्मण्डल शशिनि सति तम्य प्रसिद्धतारुण्यस्य यृनो नयनावनी नयनप्रसारणभूमौ १ क. ममूर्तिम्। ३ झगत्कारैः ।

[७ स० उल्लास:] काव्यपकाशः । ३६७

लीलाशिरोंशुक निवेशविशेपक्लप्ति- व्यक्तस्तनोन्नतिरभून्नयनावनौ सा ॥३२५ ॥ अत्रोद्दीपनालम्बनरूपा: शृङ्गारयोग्या विभावा अनुर्भावपर्यवसायिनः स्थिता इति कष्टकल्पना। परिहरति रतिं मतिं लुनीते ्खलर्ति भृशं परिवर्तत च भूयः । इति बत विषमा दशाऽस्य देहं परिभवति प्रसमं किमन्र कुर्मः ॥ ३२६॥ अत्र रतिपरिहारादीनामनुभावानां करुणादावपि संभवात्कामिनी रूपो विभावो यत्नतः प्रतिपाद्य: प्रसादे वर्तस्व प्रकटय मुदं संत्यज रुषं अत्र चन्द्रादय उदीपनालम्बनविभावाः शङ्गारयोग्या अनुभावाप्र्तीत्याऽऽस्वादापर्य- यसायिन: स्थिताः । यद्यप्यंशुकनिवेशोऽनभावत्वयोग्यस्तथाऽपि तस्य स्तनव्यक्तिप्रयोजकत्वे- नोपोदानान्नानुभावत्वपर्यवसानमिति प्राश्चः । वस्तुतस्तु पुंनिष्ठ एव शृद्गारोSत्र प्रतिपिपाद्यि- पितः । 'अभूलयनावनौ सा' इत्यनेन तस्यैवाऽडलायनत्वप्रतिपादनात्। न च पुंसि कश्चि- दनुभाव उपात्तः । न च विभावैरप्याक्षेपार्ह इति कष्टेन कश्पनीयः । विभावस्य यथा- परिहरति०। अत्र कामिनीरूपः शृङ्गारविभावोऽभिमतो न पुनरुपात्तः । न च रतिपरिहारादिभि- रनुभावैराक्षेप्तमवि शक्यते। तेपां करुणादावपि संभवादिति कट्टेन कल्पनीयः । प्रतिकूलविभावादिग्रहः। प्रकृतरसादेः प्रतिकूलो यो रसादिस्तद्विभावानुभावव्यभिचा- रिणां ग्रहः। तन्न तादृशविभावव्यभिचारिणोग्रहो दथा-प्रसादे०। लीलाशिरों ऽशुकनिवेशस्य या विशेषा कतिस्तया व्यक्ता स्तनोन्ततिर्यस्याः साऽभदित्यन्वयः । (वसन्ततिलका छन्दः)। लीलाशिरोंशुकेत्यप्युद्दीपनविभाव एव। उद्दीपनालम्बनेति। चन्द्रनायिकाः। अनुभावाप्रतीत्येति। झटिति तदप्रतीत्येत्यर्थः। चन्द्रोदये यूनो: परस्पराव- लोकने विकारो भवत्येवेति प्रतिसंधानोत्तरं विलम्ेन तत्प्रतीतेरिति भावः। उपादानादिति। एवं च दर्शनकार्यत्वेनाप्रतीतेनानुभावत्वमिति भावः। स्वनोन्ततिव्यञ्ञनव्यानुभावत्वयोग्यत्वा- दाह-वस्तुतस्त्विति। परिहरतीति। वस्तुनि म्ृहा रतिर्मतिर्थीवधारणं विषमा दशा कर्त्री, अस्य देहमिति कम। स्खलतीति। अन्तर्भावितण्यर्थः । परिवर्तत इत्यपि। (पुण्पिताय्रा छन्दः)। गृङ्गारेति। विप्रहम्भरज्ारेलर्थः। करुणादी। करुणभया- नकवीभत्सेपु। कष्टेनेति। झटित्यनाक्षेपात्। कि तु प्रकरणादयसंधानेन विलग्वेनेति भावः । एवं च तत्कृत एवाSडस्वाद्विन्नः । आपादतम्तु वहनां संगमेनकतरविश्रान्त्यभावा- दास्वादविन्न इति बोध्यम्। प्रसाद इति। मानवती मालतीं प्रति माघवस्येयमुक्ति: ।

वातरनानु 1 क ग. 'भाराप २ क, 'ततरां परिवर्तते स भू। 3 क ग. 'बाहीना। ४ छ

३६८ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [ ७ स० उल्लास: ]

प्िये शुष्यन्त्यङ्गान्यमृतमिव ते सिश्च्तु वचः । निधानं सोख्यानां क्षणमभिमुखं स्थापय मुखं न ुग्धे प्रत्येतुं प्रभवति गतः कालहरिणः ॥ ६२७॥। अत्र शृङ्गारे प्रतिकूलस्य शान्तस्यानित्यताप्रकाशनरूपो विभावस्तत्न- काशितो निर्वेद्श्र व्यभिचार्युपात्तः । णिहुअरमणम्मि लोअणवहम्मि पडिए गुरुण मज्झम्मि। सअलपरिहारहिअआ वणगमणं चेअ महइ वहू ॥ ३२८॥ अत्र सकलपरिहारवनगमने शान्तानुभावी। इन्धनाद्यानयनव्या- जेनोपभोगार्थ वनगमनं चेतू, न दोप: । दीप्ति: पुनःपुनः, यथा कुमारसंभवे रतिविलापे।

अत्र प्रकृते शृङ्गारे प्रतिकूलस्य शान्तस्य प्रकाश्यमानानित्यतारूपो विभाव एतत्प्रका शित्तो निर्वेदरूपो व्यभिचारी च स्फुटमेव गृह्यते। तादृशानुभावग्रहो यथा-णिहु- अर०। अत्र व्याजादिकं विना वनगमनं सकलपरिहारश्र शान्तानुभावः । न च व्याजः प्रति- पादित इति शृङ्गारस्य प्रकृतस्य विच्छित्तिः । इन्धनादानयनव्याजेन संभोगार्थ वनगमनं यद्युच्यते तदा न शान्तानुभावग्रहः । पुनःपुनर्दीप्तिरङ्गरसादिविषया दोषः । अङ्गिनस्तु सा महाभारतादौ शान्तादेरिव न

(चन्द्रकस्य कवे: पद्यमिद्मिति शार्ङ्गधरपद्धतौ स्पष्टम्)। शुप्यन्ति शुष्की भवन्त्यङ्गानि सिश्धत्वित्यन्वयः । शत्रन्तमेतत् । इतरत्स्पष्टम्। कालानित्यतारूप इति । उद्दीपन- विभाव इत्यर्थः । एतत्प्रकाशित इति। कालानित्यताप्रकाशनप्रकाशितत्वेन निर्वेदस्य प्रतिकूलता। प्रकारान्तरप्रकाशितस्त्वनुक्ल एवेति वोध्यम्। निर्वेदरूपः। शान्तस्थाय्याख्यः।

णिहुअरेति। "निभृतरमणे लोचनपये पतिते गुरूणां मच्ये । सकलपरिहारहृदया वनगमनमेवेच्छति वधु: ॥" निभृतरमणो जारः । गुरूणां मव्य इत्यनेनात्यन्तं तरलता ( गाथा छन्दः ) । यहच्यत इति। न चैवं प्रकृत इति भावः । न च निभृतेत्यादिम्व- रमात्सकलपदस्य गृहकार्यपरत्वादेवं प्रतीतिः । तत्कर्मणस्तदानीमनौचित्यप्रतिभासेन वै- राग्यहेतुत्वसंभवात्। पुनःपुनर्दीप्तिरिति। वेद्यान्तरेण विच्छिद्य विच्छिद्य ग्रहणमि-

[७ स० उछास: ] काव्यप्रकाश: । ३६९

अकाण्डे प्रथनं यथा, वेणीसंहारे द्वितीयेडक्केडनेकेवीरसंक्षये प्रवृत्ते भानुमत्या सह दुर्यो- धनस्य शृङ्गारवर्णनम्। अक्ाण्डे छेदो यथा, वीरचरिते द्वितीयेडक्के राघवभार्गवयोर्धाराधिरूढे वीररसे "ककण- मोचनाय गच्छामि "-इति राघवस्योक्तौ।

ग्रीवस्य। अङ्ग-स्याप्रधानस्यातिविस्तरेण वर्णनम् । यथा हयग्रीववधे हय-

अङ्रिनोऽननुसंधानं यथा, रत्नावल्यां चतुर्थेडक्के बाभ्रव्यागमने वैरस्यमावहति । उदाहरणं कुमारसंभवे-'अथ मोहपरायणा-' इत्यादिना बापि- मानीतोऽपि करुणः 'अथ सा पुनरेव-' इत्यादिना पुनःपुनर्दीप्तिं नीतः । उपमुक्त्तो हि पुनरुपमुज्यमान: परिम्लानस्तबकवद्वरस्याय कल्पते। अकाण्डेऽनवसरे प्रथनम् । यथा वेणीसंहारे द्वितीयेऽङ्केडनेकेवीरसंक्षये प्रबृत्ते भानुमत्या सह दुर्योघनस्य शृङ्गारवर्णनम् । छेदो यथा वीरचरिते राधवभार्गवयोरविच्छित्नप्रसरतया प्रवृस्ते वीररसे 'कङ्कणमोक्ष- णाय यामि' इति राघवस्योक्तौ । अकाण्डे हि तथा वचनं ग्याजेन निर्गमं प्रतिपाद्य- द्वीरत्वाभावे पर्यवस्यति। अङ्गस्यातिविस्तृतिरप्रधानस्यातिषिस्तरेण वर्णनम्। यथा हयग्रीववधे हयग्रीवस्य। यद्यपि प्रतिनायकवर्णनं नायकस्यैवोत कषें पर्यवस्यति तथाऽप्यतिशयितं प्रधानतिरोधायकतया दोषपद्वीमवतरति। अङ्रिनः प्रधानस्याननुसंधानम्। यथा रत्नावल्यां चतुयेडङ्के बाभ्रव्यागमने त्यर्थः । तञ्च प्रबन्ध एवेत्याह-कुमारेति। परिम्लानस्तबकवदिति। उपभुक्त- कुसुमपरिमल्र इव सहृदयानामास्वादापकर्ष इत्यर्थः । प्रथनं विस्तारः । अनेकवीरसंक्षय इति। तदा करुणस्य वीरस्य वाऽबसरो न शृङ्गारादेः । न हि शोकोत्साहवासनानिरुद्धे प्रतिपत्तृचेतसि शृङ्गारादिः पद्मपि लभते सुतरामास्वाद इति भावः । छेदो विच्छेदः । कङ्कणमोचनम्। विवाहदशमदिनोत्सवभेद: । वीररसे । युद्धोत्साहे। तादृशे हि समाज तथा Sचरणमशक्तिसंदेहापादकत्वादकीरतिपर्यवसायाति भावः । अङ्गस्य। प्रतिना- यकादेः। यथेति। तत्र हि हयग्रीवस्य जलवनविहारादिना नायकापेक्षया विस्तरेण वर्णन तस्यव नायकत्वं प्रत्याययति। प्रधानस्येति । प्रवन्धव्यापिन इत्यर्थः । प्रबन्धो हि

१क. संवरणे द्वि ।२ क. कसं'। ३ क. कसं"।

३७० पदीपोद्द्योतसमेत :- [७ स० उछास: ]

सागरिकाया विस्मृतिः। प्रकृतयो दिव्या अदिव्या दिव्यादिव्याश्च, वीररौद्रशृङ्गारशान्त- रसप्रधाना धीरोदात्तधीरोद्धतधीरललितधीरप्रशान्ता:, उत्तेममध्यमाघ

रतिः संभोगशङ्गाररूपा, उत्तमदेवताविषया न वर्णनीया। तद्वर्णनं हि पित्रोः संभोगवर्णनमिवात्यन्तमनुचितम्। क्रोधं प्रभो संहर संहरेति यावद्विरः खे मरुतां चरन्ति। तावत्स वह्निर्भवनेत्रजन्मा मस्मावशेषं मदनं चकार ॥ ३२९॥

सागरिकाया विस्मृतिः । प्रकृर्तानां विपर्ययो यत्प्रकृतौ यद्वर्णनमनुचितं तत्र तद्वर्णनम् । प्रकृतयस्ताषद्दिव्या अदिव्या दिव्यादिव्याश्च । अन्र दिव्यत्वममर्त्येकरूपस्वमतो न पातालीयाद्यसंग्रहः । उदा- हरणं श्रीमन्महेश्वरादिः । अदिव्यत्वं मर्त्यैकरूपता। यथा मावादेः । दिव्यादिव्यत्वरूपता यथा श्रीकृष्णादेः । त्रिविधा अप्येते चतुर्धा भवन्ति-धीरोदात्तधीरोद्धतवीरललितधीरशा- न्तभेदात् । क्रमेण वीररौद्रशृङ्गारशान्तप्रधानत्वमेपां लक्षणानि। श्रीरामभार्गवैश्रीकृष्णजी- मूतवाहना उदाहरणानि। एते च प्रत्येकमुत्तमाधममध्यमभेदाः । अनुकूलादिभेदास्त्व- स्थिराः । अनुकूलादिर्हि कदाचिद्दक्षिणादिः संपधत इति प्रकृतिभेदे न गणनीयाः । एयं भिन्नासु प्रकृतिषु रतिहासशोकाद्भुतान्यदित्योत्तमप्रकृतिवदिव्येप्वपि वर्णनीयानि। किं तु रतिः संभोगशृङ्गाररूपा, उत्तमदिव्यविपया न वर्णनीया । तद्वर्णन पित्रोः संभोगवर्णनमि- वात्यन्तमनुचितम् । क्रोधं०।

नैकरसेन निर्वहृति। तत्र नानारसोपादानस्य कविसमयसंमतत्वात्। उपादानं च न

तत्र यद्यङ्गी नोपादीयते तदा वैचित्यं न प्रतीयत इति दोपः । सागरिकायाः । रत्ना- वल्याख्याया मुख्यनायिकायाः । विस्मृतिरिति। तद्नुसंधानाचीना शृङ्गाररसधारा तदननुसंधाने विरता स्यादिति दुष्टिवीनम्। उत्तमाधममध्यमेति। गृणोत्कर्षापकर्षत- दुभयैरते मेदा बोध्याः। संभोगेति। चुम्ब्रनालिङ्गनादिरूपः। न पुनरन्योन्यावलोकनम् । तस्य त्रीडाद्यकारित्वात्। एवं भर्य नोत्तमेषु जुगुप्साप्यदिव्येप्वेवरेति वोध्यम्। क्रोधो- त्साहविशेषावषि दिव्येप्वव्रेत्याह-क्रोधमिति। (कुमारसंभवे तृतीयसगें पद्यमिदम् ।

१ ग. तमाधममध्यमाश्च। २क. विभो। ३ क, व° ४ क ति। तत्र रति°।

[७स० उल्लासः] काव्यपकाश:। ३७१

इत्युक्तवद्भुकुट्यादिविकारवर्जितः क्रोध: सद्य:फलदः स्वर्गपाता- लगगनसमुद्रोल्लङ्धनोदयुत्साहश्र दिव्येष्वेव। अदिव्येषुं तु यावदवदान प्रसिद्धमुचितं वा, तावदेवोपनिबद्धव्यम्, अधिकं तु निबध्यमानमसेत्य- प्रतिभासन 'नायकवद्वर्तितव्यम, न प्रतिनायकवत्-' इत्युपदेशे न पर्यवस्येत्। दिव्यादिव्येषूभयथाऽपि। एवमुक्तस्यौचित्यस्य दिव्यादीना- मिव धीरोदात्तादीनामॅव्यन्यथावर्णनं विपर्ययः। तत्रभवन्भगवत्नित्युत्त- मेन, नाधमेन, मुनिपभृतौ, न राजादौ, भट्टारकेति नोत्तमेन राजादौ, प्रकृतिविपर्ययापत्तेव्यिम्। एवं देशकालवयोजात्यादीना वेषव्यवहारा- विकसुचितमेवोपनिवद्धव्यम्। अनङ्गस्य रसानुपकारकस्य वर्णनं यथा, कर्पूरमख्जयाँ नायिकया स्वार्मना चे कृतं वसन्तवर्णनमनादृत्प बन्दिवर्णितस्य रौज्ञा प्रशंसनम्। इैत्युक्तवद्भ्कुट्यादिवर्जितः सद्य:फलदः क्रोधो नाकपातालगगनसमुद्रोल्ड्घनादावुत्सा- हश् दिन्येप्वेव वर्णनीयः । अदिव्येषु तु यावदेव महत्कर्म लोकप्रपिद्धमुचितं वा तावदेवोप- निवन्धनीयम्। अधिकं हि निवध्यमानमसत्यप्रतिभासनया रामादिवतप्वर्तितव्यमित्याधुपदेसे न पर्यवस्येत्। दिव्यादिव्येषु पुनरुमयोरप्युचितं वर्णनीयम्। एवमृक्तस्यौचित्यस्य दिव्यादी- नामिवोक्तमादीनामप्यन्यथावर्णनं प्रकृतिविपर्ययः । आमन्त्रणौचित्यलङ्घनेऽप्येवम्। तद्यथा तत्रभवन्भगवन्नित्युत्तमेनैव प्रयोक्तव्यं नाधमेन। उत्तमेनावि मुनिप्रभुतावेव न तु राजादौ। भट्टारकेति न राजादावुत्तमेन किं तु देवादावेव । अन्यथा प्रकृतिविपर्ययापत्तेः । एवं यत्र देशे काले वयसि जातौ वा यद्वेषव्यवहारादि समचितं तदेव तत्रोपनिवद्धव्यम्। अन्यथानि- बन्धने तु प्रकृतिविपर्थयः । यथा स्वर्गाङ्गनासु मानुपीवेषादिः । रसातलादौ मेघादिरिति । अनङ्गस्याभिधानं रसानुपकारकस्य वर्णनम्। यथा कर्पूरमक्जर्यी नायिकया स्वात्मना च यद्वसन्तवर्णनं तदनादृत्य बन्दिवर्णनस्य राज्ञा प्रशंसनम् ।

इन्द्रवज्रा छन्दः)। उक्तवत्। ईदशः । उत्तमादीनामिति। आदिना धीरोद्धतादी- नामपि संग्रहः। न राजादाविति। अधमेन तु राजादावेव न मुनिदेवादाविति केचित्। मेघादिरिति। एवं वसन्ते मेघादिकम्, जरायां संभोगादिः, कुलवधूजातीयस्य

१ ग. 'त्युकिव'। २ क. रविवर्जितः सयः फलदः कोषः। रव.पा०1 ३ ग. 'तः रघः फलदः कोध: । स्व । Y क. 'नादावुत्सा। ५ ग. "धु च यां'। ६ क. 'सत्प्रति ।७ ग. "मन्य। ८ क. ति परमेश्वरे न मुनिप्रभृतां पकृ। ग, धत न राजादौ परमश्वरेति न मुनिप्रभृतौ प्रकु०। ९ ग. *दिसमु। १० क. च वसन्तस्य वर्ण। ग, 'च व'। ११ क, ग, राज्ञः प्र०। १२ ख, इत्याधुक्तभ्रुकु° १.१३ क. °वद्वाति°।

३७२ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [७ स० उष्टास: ]

"ईष्टशा: "-इति नायिकापावृप्हारादिना नायककोपादिवर्णनम्। उक्तं हि ध्वनिकृता- अनीचित्याहृते नान्यद्रसभङ्गस्य कारणम्। औचित्योपनिबन्धस्तु रसस्योपनिषत्परा ॥ इति। इदानीं क्कचिददोषा अप्येते-इत्युच्यन्ते न दोष: स्वपदेनोक्तावपि संचारिण: क्वचित् । यथा, औत्सुक्येन कृतत्वरा सहभुवा व्यावर्तमाना हिया तैस्तैर्वन्धुवधूजनस्य वचनैर्नीताSडभिमुख्यं पुनः । हष्टाडये वरमात्तसाध्वसरसा गौरी नवे संगमे संरोहत्पुलका हरेण हसता श्लिष्टा शिवायास्तु वः॥३३०॥ अत्रौतसुक्यशब्द इव तदनुभावो न तथापतीतिकृत्। अत एव

'ईदशाः' इत्यनेनैतदुक्तकं यदेवंविधा अन्येऽप्यनौचित्यहेतवो भवन्ति। यथा नायिका- पादप्रहारादिना नायककोपादिवर्णनमित्यादि। अनौचित्यं तु रसविच्छेदहेतुः। यदुक्त्कं ध्वनिकृता-अनौचित्या०। इदानीमेषां केपांचित्कचिददोपत्वमपीत्याह-न दोष:०। संचारिणो न तु रसस्थायिनोरपि। क्वचिदिति यत्रेतरविलक्षणो नानुभावः । यथा- औत्सुक्येन० । अत्रौत्सुक्यशव्दवस्सहसाप्रसरणादिरूपोऽनुभावो नौत्सुक्यमसंदिग्घं प्रतिपादयितुमीष्टे। भयादिसाधारणत्वात् । अत एव

साभिप्रायवचनादिकमनुचितम् । यत्रेतरेति। इदमुपलक्षणम् । यत्रानुभावविभावादिकृतः परिपोपः प्रक्कृतरसाननुगुणत्वादनपेक्षितस्तत्रेत्यपि बोध्यमिति केचित्। तादृशोदाहरणं चिन्त्गम्। औत्सुक्येनेति । (रत्नावल्यां प्रथमाङ्के मङ्गलाचरणमिदम्) । त्वरा सहसागमनारम्भः । अस्य रोपभयादितोऽषि संभवेन भयादुत्कष्ठातो वेति संशयान्त निर्णय इति औत्सुक्येनेति। एवं व्यावर्तनस्य कोपादिनाऽपि संभवाद्ध्रियेत्यु- क्तम् । सहभुवा स्वाभाविक्या। नवोहात्वात्। वन्धुवधृजनैर्रातृजायादिभिराभिमुख्यं प्रियस्य वरं श्रेषठं पति च। अत्र साध्वसस्य विकृतवरदर्शनादिरुपविभावानुभावमुखेन परिपोष: प्रकृतशृङ्गाररसप्रतिक्लप्राय इति तस्य स्वशब्दाभिधानं, तेन नवोढास्वाभाव्यकृतसाध्वसलाभः।

१ क. प्रसिद्ध्यौचित्यव। ग. प्रसिद्धौनित्व व।२ग, बा एते उ°।

[७ स० उल्लासः ] काव्यप्रकाश:। ३७३:

"दूरादुत्सुकम्-"इत्यादौ वीडाप्रेमाद्यनुभावानां विचलितत्वादीनामि- वोत्सुकत्वानुभावस्य सहसाप्रंसरणादिरूपस्य तथाप्रतिपत्तिकारित्वाभा- वादुत्सुकमिति कृतम् । संचार्यादेर्विरुद्धस्य बाध्यस्योक्तिर्गुणावहा ॥ ६३॥ बाध्येत्वेनोक्तिर्न पॅरमदोष:, यावत्प्रकृतरसपरिपोधकृत्। यथा, क्वोंकार्य, शशलक्ष्मणः क्व च कुलम्-इत्यादौ। 'दूरादुत्सुकमागते विचलितं संभाषिणि स्फारितं संश्वकिप्यत्यरुणं गृहीतवसने कोपाश्चितभ्नलतम्। मानिन्याश्ररणानतित्यतिकरे वाप्पाम्बुपूर्णेक्षणं चक्षुर्जातमहो प्रपश्चचतुरं जातागसि प्रेयसि ॥ इत्यत्र ब्रीडादीनि विचलितत्वादिभिरनुभावरुपनिबध्नन्नेव रसिकशिरोमणिरमरुकविरौ स्सुक्यं स्वशब्देनैवोपात्तवान्। दोषतवाभाववीजमुक्तं प्राक्। इंदं त्ववधेयम्-त्वरादीनां भयादिसाधारण्येऽप्यौत्सुक्यादिना स्वकारणेन विशिष्यमाणोस्ता एवासाधारण्यमासादयौत्सु- क्यादि व्यक्यन्तीत्यास्वादोदयः । न तु शब्दादेव तत्प्रतिपत्त्या। न्यभिचार्यादीनां * वाच्यत्वासहत्वन्युत्पादनात्। अत एवात्र न वैयर्थ्यमपि। विशेषणत्वेनोपयोगात्। 'दूरादु- र्सुकम्' इत्यादौ तु शब्दमहिस्रा विशिष्टस्यैवानुभावस्य कल्पनमिति ततोऽभिव्यक्तिरिति। एवं व्यवस्थिते शब्देन तदुपस्थिति विना न तद्नुभार्वस्यासाचारण्यम्, न च तेन विनाँभि- व्यक्तिः, न चाभिन्यक्तिं विनाSSस्वादसंभवः, न च तेन विना भावमध्यप्रवेशः, न च तमन्तरेण तथाकीर्तन युक्तमिति भावस्योत्कीर्तनमप्येतादृशस्य व्यभिचारिणि श्दवाच्यताया दोपत्वाभावं साधयतीति युक्तमुस्पश्यामः । संचार्यादे:०। प्रकृतविरुद्धं न्यभिचार्यादि यदि वाध्यत्वेनोच्यते तदा दूरे दोषत्वम्। प्रत्युत प्रकृतर- सपरिपोपकतया गुणत्वम् । तत्र व्यभिचारिणो यथा-'काकार्य शशलक्ष्मणः क्व च कुलम्-' संरोहत्पुलका प्रियकरस्पशेन सात्विकभावोदयात्। हसता। हासश्र विश्वासोत्पादनाय। (शार्दू- लविक्रीडितं छन्दः)। दूरादिति (अमरुशतके पद्यमिदम्। शार्दूलविकीडितं छन्दः)। भाव- त्वोत्कीर्तनमिति पाठः । 'व्यभिचारिणि' इत्यस्य तु भाव इति शेपः । बाध्यत्वेनेति। १ क. हाद ।२ ग, प्रसारग. यस्योक्ति। ४ क, ग. परं न दो।५ अयं शाक: प्राक (पृष्ठ १३२) दृशयः ।६ एतच्लोकव्यासयानं प्राक (पृ० ९०४) दृश्यम्। ७ क, विवलि ।८ क. 'विवलि° ।९ क णास्त ए ।१० क, वं च व्य। ११ क.वस्य सा०। १२ क, ना व्य०।

३७४ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [ ७ स० उललास:]

अत्र वितर्कादिषूद्गतेष्वपि चिन्तायामेव विश्रान्तिरिति प्रकृतरस- परिपोषः । पाण्डुक्षामं वैदनं हृदयं सरसं तवालसं च वपुः । आवेद्यति नितान्तं क्षेत्रियरोगं सखि हदन्त: ॥ ३३२॥। इत्यादौ साधारणत्वं पाण्डुतादीनामिति न विरुद्धत्वम्। सत्यं मनोरमा रामा: सत्यं रम्या विभूतयः । किं तु मत्ताङ्गनापाङ्गभङ्गलोलं हि जीवितम् ॥ ३३३॥ इत्यत्राSडद्यमघं बाध्यत्वेनैवोक्तम्। जीवितादप्यधिकमपाङ्गभङ्गस्या- इत्यादौ। अत्र चतुर्ष पादेपु पूर्वभागप्रतिपाद्यानां शमाङ्गानां वितर्कमतिशङ्काघृ-

न्तायामेव पर्यवसानमिति भावशवलतापरिपोपकत्वाद्गुणत्वम् । पाण्डुक्षामं०। इत्यत्र पाण्डुत्वादीनां रोगानुभावतया विरुद्धत्वेऽपि विप्रलम्भशृङ्गारे समारोपादङ्गभाव- प्राप्स्या दोषत्वाभाव इति ध्वनिकारः । तद्युक्तम्। तेपामुभयसाधारण्याद्विरोधस्यैवासिद्धेः । विभावस्य यथा-सत्यं०। अत्र पूर्वावे शृङ्गारस्य परार्धे शान्तस्य विभावः । अनयोर्विरोधेऽपि पूर्वार्धस्य वाध्यत्वे- नैवोक्तत्वान्न दोषत्वम्। प्रत्युत शान्तपरिपोषणाद्गुणत्वम्। एवं ह्यत्र प्रतीयते-सर्वा रामा- दयः सत्येव जीविते तत्सौकर्यार्थमुपादेयाः, जीवितं चातिभङ्गुरमिति कि केतं तेपामुपादेय- त्वमतो रम्यत्वेऽपि निप्फला एता इति। नन्वेवं पूर्वार्धप्रतिपाद्यस्य वाध्यतवेऽपि मत्ताङ्गना पाङ्गभङ्गेत्यनेन विरोधो न परिहृतः। न च तत्र न शृङ्गारप्रतीतिरिति बक्तुं शक्यम्। तदु- यथा वाध्यत्वेनावगमस्तथा चेदुच्यत इत्यर्थः । शमाङ्गानामिति। शान्तसं- चारिणामित्यर्थः । शृङ्गारविरोधिनामित्यपि वोध्यम्। भावशबउतेति । विपक्ष- जयाद्राज्ञ इव ततः शृङ्गारस्योत्कर्ष इति भावः । स्त्रीरत्नरूपालम्वनविभाववलादान्तरालिक- हेतृपनिपातेनाSSविर्भृतानामपि मत्यादीनां वाधिकाभिरौत्सुक्यस्मृतिदैन्यचिन्ताभिः पूर्वानुरा- गावस्थानुभवादभिलापस्य गाढता, तेन पूर्वानुरागप्रकर्ष इति तात्पर्यम्। पाण्द्िति। क्षाम कृशं सरसं सानुरागमन्नरससहितं च, अत एवालसे वाह्यक्रियायामक्षमम्। नितान्तमित्यति- शयार्थकं सर्वान्वयि। क्षेत्रियो देहान्तरे चिकित्स्यो देहपर्यन्तस्थायीति फलति। (आर्या- छन्दः)। रोगानुभावतयेति। करुणरसोचिततयेत्यपि वोध्यम् । विभावस्येति। वाध्यत्वेनोक्तिरिति शेपः । सत्यमिति। तद्वल्लोलतया जीवितस्यानुपादेयं सर्वमित्यर्थः ।

१ ग. वत्कं हू०।२ क. 'पोपाद्गु। ३ क कृत्तमु2।

[७.स० उल्लासः ] काव्यप्रकाश: ।' २७५

स्थिरत्वमिति प्रसिद्धभङ्गगुरोपमानतयोपातं शान्तमेव पुष्णाति। न पुनः गृङ्गारस्यात्र प्रतीतिस्तदङ्गापतिपत्तेः। न तु विनेयोन्मुखीकरणमत्र परि- हार:। शान्तशृङ्गारयोनैरन्तर्यस्याभावात्। नापि काव्यशोभाकरणम्। रसान्तरादनुप्रोंसमात्राद्दा तथाभावात्। आश्रयैक्ये विरुद्धो यः स कार्यो भिन्नसंश्रयः । रसान्तरेणान्तरितो नैरेन्तर्येण यो रसः ॥ ६४ ॥ पादानवैयर्थ्यप्रसङ्गादिति चेत्, न । तत्र रसाप्रतीतेः । तद्यज्जकानुभावाद्यप्रत्ययात्। कथं तर्हि तदुपादानमिति चेत्, शान्तपरिपोषार्थमेवेति बमः।स एव कथमिति चेत्, जीवितस्या- तिभङ्गुरत्वप्रतीतेः । साऽपि कुत इति चेत्, जीवितादप्यधिकमपाङ्गस्यास्यैर्य सकलजनप्र-

कमपाङ्गभङ्गस्यास्थिरत्वमिति प्रसिद्धं भङ््गुरोपमानतयोपात्तं शान्तमेव पुष्णातीति। केचित्तु प्रसिद्धभङ्गुरस्य साधर्म्येण जीवितोपमानतयोपात्तमिति तद्वयाचक्षते। ध्वनि- कारस्तु-भवत्येवात्र शृङ्गारप्रतीतिः। परंतु तया गुडिह्निकान्यायेनोन्मुखीकृत्य विनेयाः शान्तरसे निवेश्यन्त इत्यदोपता। यद्वा काव्यशोभानिमित्तमेव तद्गुपादानाददोषाभावः। न हि विना शृङ्गारेण काव्यशोभेति समादघे। तन्नातिमनोरमम्। शृङ्गारप्रतीत्युपगमेडपि शृङ्गा- रशान्तयोनैरन्तर्याभावेन प्रथमसमाधेरसंभवात्। द्वितीयसमाधिरपि तदा स्याद्यदि रसा- न्तरयोगेण चारुत्वं नानुभूयेत। न त्वेवस्। कि च रसमात्रेण चारुत्वमित्यपि न शक््यते वक्तुं प्रागेव शृङ्गारमात्रेणेति । यतश्चित्रकाव्येSलंकारादेव चारुत्वप्रत्ययः । तस्मावत् शान्त- रसादनुप्रासमात्रेण वा चारुत्वसंभवान्नोत्तरोऽपि समाधिरिति।

अपाङ्गभङ्ग: कटाक्षः । तत्र रसेति । शृङ्गाररसेत्यर्थः । प्रसिद्धभङ्गुरेति । प्रसिद्ध - भङ्गगुरस्योपमानत्वेनोपादानामित्यर्थः । केचिन्मतेSप्युपात्तमित्यस्योपादानमित्येवार्थः । तन्मते मूले प्रसिद्धभङ्गुरपदं भावप्रधानं तृतीयातत्पुरुपः । अविवक्षितवर्मकत्वेनाकर्मकत्वान्भावे क्त इति केचित्। प्रसिद्धभङ्गुरमुपमानं यस्येति बहुव्रोहिरित्यपर। अत्र वटाक्षस्य नानुभावतयो- पादानम्। रतिकार्यत्वेनानुक्तेः। कि तु चञ्चलत्वसाधर्म्येणोपमानतयैवेति भावः। भवत्येवेति। शृङ्गाराङ्गविभावादिसत्त्वादित्यर्थः । नैरन्तर्यमव्यवधानम्। एवं च शृङ्गारोद्वाधे शान्तोद्वोधो दुर्घट इति भावः। उक्तकाव्ये च शृङ्गारासंभव इत्युक्तम्। अनेन द्वितीयमपि यद्यपि निरस्तं तथाऽपि वैयात्यमपि तदीयं दूपितुमाह-द्वितीयेति। नोत्तरोऽपीति। वैयात्येन शोभानिमित्त- शृङ्गारस्वीकृतिरूपः । अविरोधोपायान्तरमाहेति। रसयोरित्यादिः। विरोधो द्विधा- १ क. ग.द्वतदुणोप० ।२ क.°तं रुच्छान्त । ३ क. विनयो। ४ क. "प्रासाद्वा। ५ क. रन्तर्थ तु । ६ क. स्यापि भ। ७ क, "ते प्रागेव तृ शृ।

२७६ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [७ स० उल्लासः ]

वीरमयानकयोरेकाश्रयत्वेन विरोध इति प्रतिपक्षगतत्वेन मयानको निवेशयितव्यः। शान्तशृङ्गारयीस्तु नैरन्तर्येण विरोध इति रसान्तरम- न्तरे कार्यम्। यथा नागानन्दे, शान्तस्य जीमूतवाहनस्य 'अह्ो गीतमू अहो वादितम्!' इत्यद्दुतमन्त्निवेश्य मलयवतीं प्रति गृद्गनरो निषद्धः। अत्र विरुद्ध इत्यनुपज्यते। रसानां विरोधो द्वेधा-समानाधिकरणतया नैरन्तर्येण चेति। तत्र वीरभयानकयोरैकाधिकरण्येन विरोध इति प्रतिपक्षगतत्वेन भयानको वर्णनीयः। तथा सति बूरे तस्य दोषस्वं प्रत्युत वीरपरिपोषः । यथा मम - 'आहूताऽपि पदं ददाति न पुरो न प्रार्थिताऽपीक्षते साकूतं परिभाषिताऽपि बहुशः किचिन्न चाडडभाषते । आश्किष्टाऽपि न संमुखानि रचयत्यङ्गानि मूढाशया कोपोद्रेकवशंवदेव तरुणी श्रेणी यदीयद्विषाम् ।।' न चात्र शृङ्गारभयानकयोरपि विरोधः । वक्ष्यमाणक्रमेण द्वयोरप्यन्याङ्गत्वाद्यधिकरण- स्वाच्च। यैद्यप्यालम्वनभेदेनेवैकाश्रयावपि वीरमयानकौ क्वचिवनुभूयेते तथाऽपि न तथा वण्येंते इति भिन्नाश्रयतयैव निवेशनीयौ। एवमन्येषामप्यूह्यम्। यस्य तु येन रसेन नैरन्तयॅण विरोध: सोऽविरोधिना रसान्तरेणान्तरितो निबद्धव्यः । यथा नागानन्दे शान्तस्य जीमूतवाह्- नस्य 'अहो गीतमहो वादित्रम्' इत्यनेनाद्भुतमन्तर्निवेश्य मलयवतीं प्रति गृङ्गारो

दैशिक: कालिकश्च। तदाह-समानाधिकरणतयेत्यादि । वीरेति। उत्साहा- तिशयवान्वीरः । न हि तत्र मयसंभवः । प्रतिपक्षे तु भयनिबन्धो नायकपराक्रमातिशयायेति वीरस्य पोषः । तदीयभयं हि तत्र व्यभिचारि। एवं प्रतिपक्षे शोकोपनित्रन्धोऽपि द्रष्टव्यः। आहूताऽपीति। कस्यचिद्राज्ञो वर्णनमिदम्। यदीयद्विपां यस्य प्रकृतस्य राजः संबन्विशत्रणां श्रेणी पङ्गि: (कर्त्री) कोपोद्रेकस्य कोपातिशयस्य वशंवदा स्वाधीना कुपितेति यावत्। तरुणीय मूदाशया। मूढः किंकर्तव्यताविमूटः, (भयात्, तरुणीपक्षे कोपात्) आशयो ऽन्तःकरणं यस्या एतादृशी सत्याहूताऽपि पुरःपदं न ददाति नाऽऽ्गच्छति। प्रार्थिताऽपि नेक्षते। साकूतं साभिप्रायं बहुशः परिभाषिताऽपि किंचित्किमपि नाSडभाषते। आश्लिष्टाऽपि संनिर्धि प्रापिताऽपि तरुणीपक्ष आलिङ्गिताऽपि। अङ्गानि हस्त्यश्वादीनि, तरुणीपक्षे मुखादीनि। संमुखानि न रचयतीत्यर्थः। (शार्दूलविक्रीडितं छन्दः) । व्यधि- करणत्वाच्चेति। समासोक्त्यलंकारविधया द्वि ट्सेनायामपि शृङ्गारप्रतीतिरिति न वाच्यम्। इवेन तस्यास्तिरस्कारात्। तत्सादृश्येन तथाप्रतीतिर्यद्यनुभवारूढा तदाऽन्याङ्गत्वेनैव विरोधपरि- हार इति वोध्यम्। यद्यप्यालम्वनभेदेनेति पाठः। सोऽविरोधिनेति। कालव्य-

१ क.योनैर। २ क. ग, 'वाद्यमित्य।३ ग, 'रोवर्गितः । * स, यद्यप्याश्रयभेदेन।

[७ स० उलास: ] काव्यप्रकाश: । -३७७

न परं प्रबन्धे, याववेकस्मिन्नषि वाक्ये रसान्तरव्यवधिना विरोधो निवर्तते। यथा,

गाढं शिवाभि: परिरभ्यमाणान्सुराङ्गनाश्लिष्टसुजान्तराला:॥३३४॥ सशोणितैः क्रव्यभुजां स्फुरद्भिः पक्षेः खगानामुपवीज्यमानान्। संवीजिताश्चन्दनवारिसेकैः सुगन्धिभि: कल्पलतादुकूलैः ॥ ३३५॥ विमानपर्यङ्कतले निपण्णा: कुतूहलाविष्टतया तदानीम्।

अत्र बीभत्सनृङ्गारयोरन्तर्वीररसो निवेशित: । स्मर्यमाणो विरुद्धोऽपि साम्येनाथ विवक्षितः । निवद्धः। न केवलं प्रबन्ध एव रसान्तरव्यवधिना विरोधनिवृत्तिः कि त्वेकस्मिन्नपि वाक्ये। यथा-भूरेणुदिग्धा० । अ्र विशिष्टस्य वीरस्य कर्तुः सर्ववाक्यान्वयित्वेन विमानाधिरोहणादिना मध्य उत्सा- हप्रतीतेर्षीभत्सशृङ्गारयोरविरोधः । यद्यप्यत्र वीर एष प्रधानम्, अन्यौ च तद्यभिचारि- णाविति न विरोधस्तथाऽप्येवमप्यविरोधः संभवतीत्युदाहृतम् । अविरोधे हेत्वन्तरमाह-स्मर्यमाणो० वधानेनाविरोधेऽपि विरोधिवासनाया अप्यपनयायाविरोधिरसान्तरोपनिवन्धः। तदपनये हहि निरस्तकण्टकतया रसान्तरप्रकर्ष इति भाषः । अद्भुतं तत्तपोभङ्गार्थमिन्द्रप्रेषिताप्सरसां वादित्रगीतैरिति शेषः । एकस्मिन्नपीति। एकक्रियासमाप्य इत्यर्थः । मूरेण्वि- त्यादि। यथाक्रममेकं देहविशेषणमपरं वीरविशेषणम्। पतितान्स्वदेहान्वीरा अपश्यन्नित्य- न्वयः । दिग्धान्व्याप्तान् । रज्षितं वासितम्। वाहुमध्यं वक्षः । क्रव्यभुजां मांसाशिनां खगानाम्। सशोणितैः सरुधिरैः। चन्दनवारिणां सेको यत्र तादशैः, कल्पलता एव दुक्- लानि पट्टवस्त्राणि तैर्युक्तो विमानमध्ये यः पर्यङ्कस्तत्तले स्थिता ललनाः स्वर्वेश्याः ।(उपजा- तिश्छन्दः)। बीभत्सशङ्गारयोरिति। पतिनस्वदहस्वर्गाङ्गनारूपालम्वनभेदव्यवस्थि- तयोरित्यर्थः । अत्र साहसेन रणमध्यनिपातजन्यस्वर्गलाभरूपानुभावेनाS5क्षेपलभ्यगर्वादिसंचा- रिणा च वीररसप्रतीतिरिति वोध्यम्। एतद्वाक्यारत्तत्सामग्रीतश्चित्ररस इति संप्रदायविद्: । तन्नेत्याह-वीर एवेति। प्राकरणिकत्यादिति भावः । अत्र रसाना परस्परविरोधस्त्रिधा। कचिदाश्रयैक्येन कचिदालम्वनैक्येन कचिन्रैरन्तर्येण। तत्राSडम्बनैक्येन वीरशङ्ारयो हास्यरौद्रवीभत्सैः संभोगस्य, वीरकरुणरौंद्रैविप्रलम्भस्य। आलम्बनाश्चयैक्याम्यां वीरभयान- कयोः। नैरन्तर्यविभावैक्याम्यां शान्तशृङ्गारयोः। अविरोधोऽपि त्रेधा। वीरस्याद्भुतरौद्रार्म्या १ क. 'जुदाघान्"। २ क. 'जोरअिनया ।३ क. 'रोधई"। ४८

प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [७ स० उल्लास: ]

अङ्रिन्यङ्गत्वमापौ यौ तौ न दुष्टौ परस्परम्ं ॥६५॥ यथा, अयं स रसनोत्कर्पी पीनस्तनविमर्दन:। नाभ्यूरुजघनस्पर्शी नीवीविस्रंसन: करः ॥ ३३७॥ एतद्भूरिश्रवसः समरभुवि पतित हस्तमालोक्य तद्वधूरभिद्धौ। अन्न पूर्वावस्थास्मरणं शृङ्गाराङ्गमपि करुणं परिपोषयति। दन्तक्षतानि करजैश्च विपाटितानि प्रोद्भिन्नसान्द्रपुलके भवतः शरीरे। दत्तानि रक्तमनसा मृगराजघध्या

अत्र कामुकस्य दन्तक्षतादीनि यथा चमत्कारकारीणि तथा जिनस्य। यथा वा पर: शृङ्गारी तद्वलोकनात्सस्पृहस्तद्वदेतद्दृशो मुनय इति साम्यविवक्षा।

तत्र स्मर्यमाणत्वेनाविरोधो यथा-अयं०। समरभुवि निपतितं भूरिश्रवसो हस्तमालोक्य तद्वघूनामिदं वचनम्। तथा च शृङ्गा- राङ्गमपि पूर्वावस्था स्मर्यमाणतयोद्दीपनविभावत्वेन करुणपरिपोषिकेत्यदोषः । साम्यवि- वक्षया यथा-दम्त० । रपाटनं खण्डनम् । प्रसवजनिताऽतिबुभुक्षावशेन निजापत्यमेव भोक्तुमारभमाणायै

सवथैवाविरोधः। शृङ्गारस्याद्भुतेन भयानकस्य वीभत्सेन। क्वचिदालम्वनभेदाद्यथा वीरशृङ्गारयोः । तृतीयस्तु भूरेण्वित्यादावुक्त एवति केचित् । अद्गिनि। उत्कर्षाश्रये। अङ्गत्वम् । उत्कर्षकारकत्वम्। पूर्वावस्था। शृङ्गारानुभावरूपरसनोत्कर्पादिरूपा। परिपोषिकेति। अत्यन्तसुखहेतुवियोगस्य शोकपरिपोषकत्वात्। अत्र करुण: प्रधानं शृङ्गारस्याप्रकृततया होनवलत्वेनाङ्गत्वम् । दन्तेति । (अपत्यं प्रसूय तदेव भोक्तुमुद्यतायै सिंह्यै तद- पत्यदयया स्वाङ्गमपितवन्तं जिनं प्रति कस्यचिदुक्तिरियम्)। करजनखेः। करणे तृतीया। विपाटितानि विदारणानि। परपरित्राणहपादनुरागाच् प्रकटनिविडरोमान्चता। रक्ते रुधिरे मनो यस्यास्तया ऽनुरक्तमनसा च । मृगराजः सिंहो मृगार्यपुंजातिविशेषनृपश्च। वयमप्ये- वंविधा भूयास्मेति जातस्पृहैः । अपिविरोधे। गतस्पहाणां मुनीनामपि तदृद्रेकात्। (वसन्त-

१ ग.मू। अप। २ ग. तेतह' । ३ दन्तैः क्ष। ४ग, कारणानि त।१ ग, देताहशी। ६ पाउनमि वारम्य विस्मया जनकत्पादिखन्ती अरन्थः क पुस्तके न हश्यते।

[७ स० उल्लास: ] काव्यप्रकाश: । ३७९

करामन्त्यः क्षतकोमलाङुलिगलद्रक्तैः सदर्भाः स्थलीः पादै: पातितयावकैरिवे पतद्वाष्पाम्बुधौतानना:।

दावाभिं परितो भ्रमन्ति पुनरष्युद्यद्विवाहा इव ॥३३९॥ अत्र चाटुके राजविषया रतिर्या प्रतीयते तत्र करुण व शृङ्गा- रोडप्यङ्गमिति तयोर्न विरोध:। सिंहवध्वे परमद्यालुं जिनं तद्रक्षार्थ स्वशरीरदायकं प्रतीयमुक्तिः । अत्र द्यावीरस्यानुभाव- विशेषे शृङ्गार उपमानभावेनाङ्गम्। न चात्र द्याऽपि विस्मयोपकारकावेनाङ्गम्। बौद्धाना स्वामाविकद्याशीलस्थेन विस्मयाजनकत्वात्। एकत्राङ्गिनि विरुद्धयोरङ्गस्वं द्विधा-तुल्यकक्षतया Sङ्गाद्िभावेन वा साक्षात्परस्याङ्ग- भावमासाद्य च। तत्राऽडद्येनाविरोधो यथा-क्रामन्त्य:०। अन्र चाटुके या राजविषया रतिस्तत्र करुणशृङ्गाराषुभाववि साक्षादङ्गमिति तननिर्वाहणै- कव्याकुलयोस्तयोरेकराजकार्योद्यतयोरिव भटयोः सहजतो विरोधोऽवि न दोषाय। तिलका छन्दः) । अनुभावविशेषे। दन्तक्षतादिधारणरूपे। अङ्गमिति। यथा कान्ताकृतनखक्षतादीनि कान्तोऽत्युपादेयतयाऽनुरागातिशयादङ्गी करोत्येवमसाषपीति दयोत्साहपरिपोपकस्वादिति भावः । विस्मयोपकारकत्वेनेति। जिनविषय करतिभावा- ङ्भूतान्तस्थाय्युपकारकत्वेनेत्यर्थः । दयावीरस्य विस्मयसूचककर्मणा तदुपस्थितेरिति भावः । तत्र च द्यावीरशृङ्गारावङ्गमिति तात्पर्यम्। एवं चाङ्गत्वं प्राप्तयोरवेदमृदाहरणं न तु साम्यविवक्षाया इति शङ्ार्थः। स्वाभाविकेति। व्राह्मणानां दयावदित्यर्थः । केचित्तु जिनदेहे सिंहीदत्तनरक्षतानि वीभत्सप्रतिपादकान्यपि कान्तादन्तक्षतरूपशृङ्गारानुभावसाम्ये नोक्तामि जिनं प्रकर्षयन्तीति तद्विपयभावपोषकाणि। अत एप सस्पृहतदवलोकननैव रागितु- ल्यता मुनीनामपात्याङ्कः । तुल्यकक्षतया। राजि सेनापतिद्वयषत्। अङ्गाङ्गिभावेन। साक्षात्परस्येति। राज्ि सेनापतितन्वृत्यवत् । क्रामन्त्य इति। (राजानं प्रति कवेरुक्ति:)। दर्भाड्कुरैः क्षताम्यः कोमलाङगुलिम्यो गलद्रक्त्तं येपु, ईदशैः पातितयाषक- रिव पादैः क्रामन्त्यः । दर्भा: कुशाङूकुराः । दावान्निमित्यत्र परितःश्दयोगे द्वितीया। विवाहे लानाहोम एवं भावात्। धूमेन गलद्वाप्पाम्वुता । होमार्थदमेंः सदर्भता भूमेः । भर्तृकरस्थापितस्वकरः । (शार्दूलविक्रीडितं छन्दः )। मटयोरिति। साक्षाद्राजसेवय-

१ क. व गलद्वा° ।२ क, भीत्या। ३ क, सवद्वैरिना। ४ क, मापाद या। त।

३८० मदीपोद्द्योतसमैन :- [७ स० उल्लास: ]

यथा, एहि गच्छ पतोत्तिष्ठ वद मौनं समाचर। एवमाशाग्रहग्रस्तैः क्रीडन्ति धनिनोडर्थिभि: ॥ ३४०॥ अत्र, एहीति क्रीउन्ति, गच्छेति की डन्तीति क्रीउना पेक्षयीरागमनग- मनयोर्न विरोध: । क्षिप्तो हस्तावलग्नः प्रसभमर्भिहतोऽप्याददानोऽशुकान्तं गृह्नन्केशेष्वपास्तश्ररणनिपतितो नेक्षित: संभ्रमेण। आलिङ्गन्योऽवधूतस्त्रिपुरयुवतिभिः सोंध्ुनेन्रोत्पलाभिः कामीवाऽडद्रापराधः स दहतु दुरितं शांभवरो वः शराग्गि:।३४१॥ इत्यत्र त्रिपुररिपुप्रभावातिशयस्य करुणोऽ्ङ्गम्। तर्स्यं तु शृङ्गारः। तथाऽपि न करुणे विश्रान्तिरिति तस्याङ्गतैव। अथवा आाग्यथा कामुक यथा-एहि०। इत्यत्र प्रधौने क्ीडायामङ्गभावेन भावाभावयोरपि न विरोधः । एहीति क्रीडन्ति गच्छेति क्रीडन्तीति प्रकारेणोभयोरपि प्रकारत्वेन तत्राङ्गत्वात्। तस्माद्विधेययोरेव विरोधो दोषाय न त्वनूद्यमानयोरपीति परमार्थः । प्रकृतोदाहरणे च 'पुनरप्युद्यद्विवाहा इष' इत्पुत्प्रेक्षा। तेन गच्छेतिवत्प्रतापे द्वयोरपि साक्षादेवाङ्गसवम्। तादशोऽयं प्रभावो येनाSसा पुनर्विवाह उत्प्रेक्ष्यत इति प्रतीतिपर्यवसानात्। अक्गाङ्गिभावेन पराङ्गतयाऽविरोधो यथा-क्षिप्तो०। अत्र त्रिपुररिपुप्रभावातिशयस्य करुणोऽङ्गं, तस्य तु शृङ्गारः। नन्वेवं करुणस्य प्राधान्ये तत्रैव विश्रान्तेरुभयोरङगत्वासंभवे कथमृदाहरणस्वमिति न वाच्यम्। शङ्गारापेक्षया हि तस्य प्राधान्येऽपि न तन्रैव विश्रान्तिरिति तस्यापि प्रभावं प्रत्यङ्गतैव। यतो यथा पूर्व कामुकः योर्मिथो विरुद्धयोरित्यर्थः । एकप्रधानाङ्गयोविरुद्धयोरप्यविरोधे दृष्टान्तमाह-यथेति । एहीति। ( विष्णुशर्मकृते पश्चतन्त्रे धृतं पद्यमिदम्)। आशैव ग्रह इत्यर्थः । न विरोध इति। मिलित्वा क्रीडातिशयकारित्वादिति भावः । क्षित्त इति। (अमरुशतके पद्यमिदम्) । हस्तावलयनः क्षिप्त इत्यादिकमणान्वयः । अवघूतो निराकृतः । आर्द्रापरा- स्तत्कालकृतापराधः । (स्रग्धरा छन्दः) । करुणो ङ्गमिति। रिपुस्त्रीवैककव्यस्य तत्कार्यत्वेन तद्वचक्षकावादिति भावः । क्षिप्तत्वादीनां वीरानगृणानां शृङ्गाराङ्गसाभ्येनालं- कारवदुत्कर्षकत्वात्करुणाङ्गत्वमित्याह-तस्य त्विति। करुणस्य। ग्रृङ्गारेण पृष्टस्य । अङ्गत्वासंभवे। प्रभावावृतवासंभवे। यथा पूर्वमिति। यासां पूर्वमीर्प्याकलुपहृदयानां १ क, 'शाशतम्र२ क. क्रीडपिक्षयो,मनागमनयो 5 ग. 'योर्गमनागनयो ४ ग. "मिहितो। ५ क. सास्ने । ६ क.स्य शृ । ७ क, 'धानकी । ८ क न चैवं। ९ क, ति घा0।

[७स० उल्लास: ] काव्यपकाशः । ३८१

आचरति स्म, तथा शराशनिरिति शृङ्गारपोषितेन करुणेन मुख्य एवार्थ उपोद्दल्यते। उक्तं हि, गुण: कृतात्मसंस्कार: प्रधानं प्रतिपद्यते। प्रधानइयोपकारे हि तथा भूयससि वर्तते॥ इति। प्राक्प्रतिपादितरुपस्थ रसस्य रसान्तरेण न विरोध:, नाप्यङ्गाद्गि भायो भवतीति रसशद्देनात्र तत्स्थायिभाष उपलक्ष्यते ।। इति भीकाव्यप्रकाशे दोषदर्शनो नाम सप्तम उल्लास:॥७॥

करालम्बादिकमकाषीत्तथा संप्रति शराझनिरित्युपमानतया शङ्गारपरिपोपितेन करुणेन प्रभावा- तिशय एव प्रकर्षमानीयते। न चाङ्गाङ्गस्य वथमङ्गस्वमिति वाध्यम्। तदुपकृतस्याङ्ग- स्योपकारविशेषाधायकतया तत्याप्युपकारत्वात्। यदुक्तम्-गुण:० । ननु प्राक्प्रतिपादितरूपवेद्यान्तरसंपर्कशून्यरसस्य न रसान्तरेण विरोधो नाप्यङ्गाङ्गिभाप

इति व्युत्पत्ते: ॥ इत्यसंबद्धमवैत्त्सर्वमिति चेत्, न। रसशब्देनात्र प्रकरणे स्थायिभावस्याभिधानात्। रस्यत

इति महामहोपाध्यायश्रीगोविन्दकृते काव्यप्रदीपे दोपदर्शनो नाम सप्तम उल्लास: ॥

प्राणेश्वरास्तथा चाटुपरा वभुवुस्तासामिदानीं शंभुशरासनिस्तथाविधां दशां करोतीति प्रतीत्यति भावः । अनेन च पृष्ट ईश्वरोत्साहस्तद्विपयरतिभावपोषक इति तात्पर्यम्। अङ्गाङ्गस्य। प्रभावातिशयाङ्गकरुणाङ्गस्य शृङ्गारस्य। अङ्गत्वम्। प्रभावातिशयाङ्ग- त्वम्। आत्मसंस्कारोऽन्येन परिपुष्टिः। तथा। आत्मसंस्कारेण। दन्तक्षतानीत्यतसतवस्येया- न्भेद:। तत्र प्रतीतयोः साम्यम्। अत्र कामीवेत्युक्त्ेः साम्येनैव प्रतीतिरिति। भावस्येति। स्थायिभावस्येत्यर्थः । यद्यपि "वहूनां समवेतानां रूपं यस्य भवेद्ह्कु। स मन्तव्यो रसस्थायी, शेपाः संचारिणः स्थिताः । रसान्तरेष्वपि रसा भवन्ति व्यभिचारिणः । तथा हि, हास: शृङ्गारे, रतिः शान्ते च दृश्यते।

१ क. 'तस्वरु'। २ क, त्र स्थयि°। ३ क. 'णे 'भावस्या'।

३८२ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- कोधो वीरे, भयं शोके, जुगुप्सा च भयानके। उत्साह्विस्मयौ सर्वरसेपु व्यमिचारिणः ॥।" इति भरतोक्तेरवं स रसेत्यादी रत्यादे: स्थायित्वमपि नास्ति तथाऽवि किचित्प्राधान्यवि- 4 वक्षया स्थायिस्वव्यपदेश इति शुभम्। इति श्रीशिषमट्टसुतसतीगर्भजनागोजीभट्टकृते काव्यप्रदीपोद्द्योते सप्तम उल्लास:।। ७॥

अथाषमोलास:।

एवं दोषानुक्त्वा गुणालंकारेविवेकमाह- ये रसस्याङ्गिनो धर्माः शौर्यादय इवाऽऽत्मनः। उत्कर्षहेतवस्ते स्युरचलस्थितयो गुणाः ॥ ६६॥

एवं दोषे निरूपिते गुणालंकारी प्राप्तावसरौ । तयोगुणस्थान्तरमतया प्राथम्यम्। विप्रतिपद्यन्ते तु केचिद्गुणालंकारयोमेंदे। कि च सामान्यतो लक्षिते विशेषछलणमुचितमिति कारिकाद्वयेन तयो: स्वरूपदर्शनमुखेन लक्षणं दर्शयन्नेव भेदकमाह-ये रसस्या०। अङ्विनः शरीरेण्वात्मवस्काव्ये प्राधान्येन स्थितस्य रसस्य धर्माः साक्षात्तदाश्रिता इत्यर्थ: । अचरस्थितय इत्यपृथकिस्थितयः । अन्यभिचारिस्थितय इति भावत्। अव्यभि- चारश्र रसेन तदुपकारेणे वा। तेन रस विना ये नावतिष्ठन्तेSवतिष्ठमानाश्चावश्यं रस- मुपकुर्वन्तीत्यर्थः । अत एवानयोर्व्यतिरेकमलंकारे वक्ष्यति । एवं च रसस्योत्कर्पहेतुत्वे सति रसघर्मत्यं तथास्वे सति रसाव्यभिचारिस्थितित्वमयोगव्यवच्छेदेन रसोपकारकत्वं चेति रक्षणत्रयं गुणानां द्रष्टव्यम् । अलंकारमात्रभेदकं त सत्यन्तभागविमुक्तमिदमेव ग्रह्यम्।

अन्तरङ्गतयेति। गुणस्य रसधर्मत्वेन प्रधानतयेत्यर्थः। विप्रतिपद्यन्त इति। शब्दा- श्रितत्वकाव्यशोभाकरत्वादिधर्माविशेषादिति भावः । स्वरूपं लक्ष्यतावच्छेदक गृणत्वासं्रकार- स्वरूपम्। लक्षणं दर्शयन्नेव भेदकमाहेति पाठः । भेदकमलंकारतः। तच्चाे स्वयमेव वक्ष्यति। रसस्येति। अलक्ष्यक्रमोपलक्षणम्। अत एव प्रागप्राप्तेत्यादौ चतुर्थचरणे गुरुस्मरणेन ममृणवर्णस्यानुगुणत्वमुक्तम् । एवं च यत्र रसस्तत्र माधुर्यादिकमसतयेव। तस्य तद्धर्मत्वात्। कचित्तु व्यक्षकाभावात्तदस्फुटमित्यन्यत् । यथा सरसनेत्यादाविति वोध्यम् । रसदोषाति- व्याप्तिवारणायाSSह-उत्कर्पेत्यादि। स्वमतेन लक्षणमुक्त्वा गुणानां शब्दनिष्ठत्वमवेति मते लक्षणमाह-अचलेति। अचलस्थितित्वं विवृणोति-अपृथगिति। रसाभा- .ववद्वृत्तय इत्यर्थः । तदेवाऽऽह-अव्यभिच्वारीति । रसं विनति। रसाभावती त्यर्थ: । मधुरं काव्यमित्यादिन्यवहाराच्छव्दनिष्ठमेव माधुर्यमिति मत इदम्। शन्दादिनिष्ठतवेऽपि रसवस्काव्यनिष्ठा एवते स्वीकार्या इति भावः। नन्वेवं नीरसेऽपि व्यक्कवर्णादिसत्त्वे तथा- व्यवहारान्नायं नियम इत्यत आह-अवतिष्ठमानाश्रेति। अनयोरिति ।

१ क. 'विभेदमा"। २ क. "रे स्वात्म ।३ क, गच। ते।

३८४ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [<अ० उल्लास: ]

आत्मन एवं हि यथा शौर्यादयो नाSडकारस्य तथा रसस्यैव माधुर्याद- यो गुणा न वर्णानाम्। क्रचित्तु शौर्यादिसमुचितस्यSSकारमहत्त्वोदर्दर्श- नादाकार एवास्य शूर इत्यादेर्व्यवहारादन्यत्राऊूरेऽपि वितताकृतित्व- मात्रेण गूर इति, क्वापि शूरेऽपि मूर्तिलाघवमात्रेणाशूर इति, अवि- श्रान्तप्रतीतयो यथा व्यवहरन्ति तद्वन्मधुरादिव्यअ्ञकसुकुमारादिवर्णानां मधुरादिव्यवहारप्वृत्तेरमधुरादिरसाङ्गानां वर्णानां सौकुमार्यादिमात्रेण माधुर्यादि, मधुरादिरसोपकरणानां तेपामसौकुमार्यादेरमाधुर्यादि, रसप- र्यन्तविश्रान्तपतीतिवन्ध्या व्यवहरन्ति। अन.पव-माघुर्यादयो रसधर्मा: अन्यथा विशेषणवैयर्थ्यात्। चण्डीदासस्तु-रसधर्ममात्रं लक्षणम्, उस्कर्षहेतुत्वं तु गुण- शब्दप्रयृत्तिवी जमित्याह। तदयुक्तम्। शृभ्गारत्वादौ धर्मेऽतिव्याप्ेः । ननु रसघर्मत्वमेषामसिद्धम्। कथमन्यथा नीरसेऽपि सुकुमारादिवर्णशालिनि मधु- राविव्यवहारः, रसवत्यपीदग्वर्णाभाववत्यमधुरादिव्यवहार इति। उच्यते-शौर्यादयस्ता- वदारमन एव धर्मा इत्यविवादम्। दृश्यते तु क्वचिदशूरेऽप्याकारमहत्त्वादियोगगिनि शूर- व्यवहार: शूरेऽप्याकारलाघवादियोगिन्यशूरव्यवहारश्र । तत्कस्य हेतोः । अथ क्वचि- च्छ्ूरव्यवहारविषये वितताकृतिदर्शनादाकार एवास्य शूर इत्यौपचारिकव्यवहाराच्चाभि- युक्तानामाकार एवैतादृशः शूरपदवाच्य इति विपर्यासाददूरदर्शिनस्तथा व्यवहरन्ति। तत्त्वज्ञास्तु कचिदुपचारत इति वक्तव्यम्। हन्तैवं मधुरादिरसयोगिनि सुकुमारादिवर्ण- युक्ते मधुरादिव्यवहाराद्वर्ण एवायं मधुरादिरित्यौपचारिकव्यपदेशाच्ाभियुक्तानां वर्ण एवै- तादृशो माधुर्यभागिति विपर्ययाद्रसपर्यन्तावगाहित्ुद्धिविधुरा व्यवहरन्ति। तत्त्वालोचि नस्तु-क्वचिदुपचारादिति तुल्यमेतत्। रसघर्मत्वाव्यभिचारिस्थितित्वयोरित्यर्थः । अन्यथालंकारप्रतियोगिकमेदानुमाने संपूर्णस्य हेतुत्व इत्यर्थः । विशेषणेति। अलंकारभेदानुमापकहेतौ सत्यन्तरूरपविशेषणवैयर्थ्यादि- - एवं चालंकारतर्युदासाय लक्षणद्वये विशेव्यदलमिति फलितम् । रसत्वादिवारणाय सत्यन्तम्। उत्कर्ष हेतुत्व मिति। अयोगव्यवच्छेदिरसोत्कर्षहेतुत्वभित्यर्थः । अत्रालंकारव्यावृत्तयेडयो- गव्यवच्छेदेनेति । गुणास्तु विद्यमानं रसमवश्यमुपकुर्वन्ति। नत्वलंकाराः । क्वचिद्लंकारस- त्वेऽप्युपकाराभावादिति वक्ष्यति। नीरसादौ व्यक्ञकसत्वेऽपि व्यङ्गयासत्त्वान्न नियमप्रच्यवः । नापि सूत्रे विशेषणवैयर्थ्यमिति वोध्यम्। आत्मन एवेति। न शरीररूपाकारस्येत्यर्थः । विततत्वम्। स्पौल्यम्। औपचारिकेति। रसशून्येऽपि सुकुमारास्तरणसत्त्वे माधुर्य- १ क, व शौर्याहयो यथा नाऽडका° । ग, व हिशौर्यादयो नाऽडकारस्य यथा तथा। २ क. ग. दिरसव्य०।३ क.यते। ४ क्र. 'चडरे व्य०।

[< अ० उल्लास: ] काव्यपकाशः। ३८५

समुचितर्वर्णैर्व्यज्यन्ते न तु वर्णमात्राभयाः। यथैषां वयञ्जकत्वं तथो- दाहरिष्यते। उपकुर्वन्ति तं सन्तं येऽङ्गद्वारेण जातुचित्। हारादिवदलंकारास्तेऽनुपासोपमादयः ॥६७॥ ये वाचकवाच्यलक्षणाङ्गातिशयमुखेन सुख्यं रसं संभविनमुपकुर्वन्ति ते कण्ठाद्यङ्गानामुत्कर्पाधानव्वारेण शरीरिणोऽप्युपकारका हारादय ननु शौर्यादेरात्मवृत्तित्ववन्मुरत्वादीनां रसवृत्तित्वव्यवस्थिताषेवं स्यात्। सैव त्वसिद्धा। विनिगमकाभावादिति चेन्मैवम्। भवत्येव विनिगमकाभावो यदि स्वया वर्णमात्रा- श्रया गुणाः स्वीकर्तु शक्यन्ते। न स्वेवम् । अविशेषेण रचनायामपि तदभ्युपगमात्। तथा च रसमात्रवृत्तित्वे लाघवं वर्णरचनोभयवृत्तित्वे तु गौरवम्। यतश्चैवमत एव माधुर्यादयो रसधर्मा: समुचितैर्वर्णादिभिव्यज्यन्त इत्येव सम्यक्। व्यक्षकत्व चैषां थथा तथोदाद्द- रिष्यत इति नातिप्रसङ्गशङ्का। उपकुर्वन्ति०। अङ्गिनो रसस्याङ्गभूतौ शब्दार्थो। तद्वारेण तदतिशयाधानमुखेन ये धर्मा रसमुपकुर्षन्ति तेडलंकाराः। तत्र शव्दद्वारेणानुपरासादयोऽर्द्वारेणोपमादयः । यथा कण्ठाद्यङ्गोत्कर्षद्वारेण व्यवहार औपचारिक इत्यर्थः । एवं रसवत्यपि तदसत्त्वे माधुर्य्यवहारो व्यक्जकाभावेन तदग्रहादिति माधुर्यक्य शब्दनिष्ठत्वमयुक्तम्। रसशून्ये मधुरादिवर्णमात्रादापाततश्रमत्का- रेऽपि पर्यन्ते तदभावादिति प्रघट्टार्थः । विनिगमकाभावादिति। रसवृत्तित्वं वर्णवृ- त्तित्वं वेत्यत्र विनिगमकाभावादिति भावः। रचनायामपीति। एतेन माधुर्यस्य द्वित्वादिवद्यासज्यवृत्तितां ध्वनयति । यद्यपि प्रसाद आसत्त्यादिरूप आपाततः शब्दगत

कल्प्यत इत्याट्ठुः । यतश्चैवमिति । अत एवेति शेषः । अद्गिनो रसस्येति । काव्योपात्तविभावादिभ्यो लब्घात्मनः प्रधानभृतरसस्येत्यर्थः । शब्दद्वारेणेति। रमणीया अप्यर्थास्तुच्छशव्देनाभिघीयमाना न तथा चमत्कारायेति भावः । यथा काश्चनाञ्चलादि वस्त्रमुत्कृप्यैव तत्परिघात्रीं नायिकामप्युत्कर्पयति। न हि रमणीयाऽपि नायिका तुच्छवसनावगुण्ठिताSSह्वादाय भवतीत्याह्ः। अर्थद्वारेणेति। रसाद्यभिव्यक्ष- कविभावाद्युत्कर्षाधानद्वारेणेत्यर्थः । ते हि न साक्षाद्रसोपयोगिनः । अप्रकृतत्वात्। अलंका- रैराहितातिशयाश्राSSस्वादातिशयं जनयन्ति। अनुभूयते हि निरलंकारात्सालंकारे कश्चनाति- ग. चितवण° । २ क. "ध्वनं मा०।

३८३ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [८ अ० उल्लास: ]

इवालंकारा: । यत्र तु नास्ति रसस्तत्रोक्तिवैचित्रयंमान्रपर्यवसायिन:। क्कित्तु सन्तमपि नोपकुर्वन्ति। यथाक्रममुदाहरणानि- अपसारय घनसारं कुरु हारं दूर एव किं कमलैः। अलमलमालि मृणालैरिति वदति दिवानिशं बाला॥ ३४२॥ इत्यादो वाचकमुखेन मनोरागस्तीवं विषमिव विसर्पत्यविरतं प्रमाथी निर्धूमं ज्वलति विधुतः पावक हव । हिनस्ति प्रत्यङ्ग ज्वर हवे गरीयानित इतो न मां तातुं तातः प्रभवति न चाम्बा न भवती ॥ ३४३॥

शरीरिणोप्युपकारका हारादयः । सन्तमिति यत्र रसस्य संभवस्तत्र तमुपककुर्षन्ति यत्र तत्यासंभवस्तत्रोक्तिवचित्र्यमात्रपर्यवसिता इति भावः । जातुचिन्न तु नियमेन। तथा च सन्तमपि रसं क्वचिन्ोपकुर्वन्तात्यर्थः । एतावता रसावृत्तित्वं चलस्थितित्वं च दर्शितम्। तथा च रसोपकारकत्वे सति तद्वृत्तित्वं तथात्वे सति रसव्यभिचारित्वमनियमेन रसोप- कारकत्वं चेति सामान्यलक्षणत्रयमलंकाराणाम्। गुणमात्रभेदकं तु सत्यन्तभागरहितं तद्वे- वितव्यम्। अन्यथा व्यर्थविशेषणत्वात्। तत्र सद्दद्वारेण रसोपकारकत्वं यथा-अपसारय० । अत्र रेफानुप्रासः शब्दमलंकुर्षल्शृङ्गारमुपकरोति । रेफस्य शृङ्गारव्यञ्जकतवात्। अर्थद्वारेण यथा-मनोराग० ।

शय इति भावः । अलंकारा हि विभावाद्युत्कर्षयन्तो बहुधोद्दीपनाः । क्वचिदनुभावा अपि। यथा नायकादिकृतनायिकादिवर्णन इत्याहुः। तत्र तमिति। हारादयोऽपि कामिनीसौन्दर्ये तदङ्गानामुत्कर्षकाः । कुरूपाङ्गे तु दृष्टिवैचित्र्यमात्रहेतव इति भावः । क्रचि- दिति। तेनोपकारनियमव्यवच्छेदः । यथाऽतिसुकुमारनायिकाङ्ग ग्मीणालंकाराः । लक्षणत्रयमति। आद्ययोः सत्यन्तं पदादिदोपातिव्याप्िवारणायेति बोध्यम्। अपसारयेति। दूरी कुर्षित्यर्थः । घनसारः कर्पूरः । घनोपमः पिण्डश्च | कमलै: पुप्पेः जलमलभूतैश्च । किम्। न किमपीत्यर्थः । अलमल्मिति द्विरभिघानमवधारणार्थम्। वाला। तथाविधदुःखासहिप्णः । शृङ्गारम् । विप्रलम्भशृङ्गारम्। व्यअ्रकत्वादिति।

मन इति। माधवानुरक्ताया मालत्या लवङ्गिकां प्रत्युक्तिः । रागो मनस्येव। कन्यका-

१ ग. 'पप०।२ क. वस्षिताः । क्र°। ३ क, ग. "था अप0 । म क. धूमोज्। ५ क. ग. व बलीया। ६ क. मां तातत्ातुं १°।

[< अ० उल्लास: ] काव्यप्रकाश: । ३८७

इत्यादौ वाच्यमुखेनालंकारौ रसमुपकुरुतः। चित्ते विहद्टदि ण टृद्ददि सा गुणेसु सज्जासु लोद्टदि विसट्टदि दिम्मुहेसु। बोलम्मि वद्टदि पवट्टदि कब्वबन्धे झाणे ण दुद्ददि चिर तरुणी तरही॥ ३४४ ॥ इत्यादी वाचकमेव। अन्र विषमिवेत्यादिरुपमा। सा चार्थमलंकुर्वाणा रसमु्कर्पयति। विषमिवेस्युपमावशेन विसर्पणादेरतिशयप्राप्त्या विप्रलभ्मोस्कर्षात्। रसं विनाऽप्यलंकारसंभवो यथा-स्वच्छन्दोच्छलदच्छकच्छ, इस्यादौ चित्रभेदे। सत्यपि रसे तदनुपकारकत्वं शब्दालंकारस्य यथा-चित्ते विहृद्दि०। अन्रानुपासेन शब्दमात्रमलंक्रियते न तु सन्नपि शृङ्गारः । टवर्गस्य तत्प्रतिकूलत्वात्। अत्र च प्रतिकूलवर्णत्वं न दोषः । प्राकृतस्यौजोगुणप्रधानत्वादस्य च तदभिव्यन्जषस्वा- स्वेन सरीपु प्रकाशनोपायाज्ञानात्। तीव्रं यथा स्यादेवं विसर्पति। सर्वतः संचरति। तीत्र- मिति विपविशेषणमित्येके । रागः कर्ता तत उत्कर्ष प्राप्तः प्रमाथी क्षोभकारी। विधुतः प्रक्वालितोऽत एव निर्धूमं यथा स्यात्तथा। यद्वा निर्धूमः पावक इव ज्वलति। ततोऽप्युर्क- र्षकाषां गतो गरीयान्सांनिपातिकज्वर इष प्रत्यङ्ग हिनस्ति पीळयतीत्यर्थः । इत इत इति मौग्ध्यादङ्गप्रदर्शनम्। न तातः । वरान्तरानुसरणात्। राजानुवर्तनाथ। नाम्वा। तया तदप्रतिषेधात्। न भवती। पित्रोः समते सख्याः प्रतिषेधासंभवात्। स्वच्छन्देति। गङ्गाविषयरतिभावसस्त्रादङ्गिपदेन भावस्याप्युक्तेश्र चिन्त्यमेतत्। चित्ते इति०। चित्ते विघटते न त्रुट्यति सा गुणेषु शय्यासु लुठति विकसति दिङ्मुखेपु। बचने वर्तते प्रवर्तते काव्यवन्धे ध्याने न बुस्यति चिरं तरुणी प्रगल्भा ।। विघटते चमत्करोति चित्तानरूपं व्यवहरति। न बुट्यति गृणविपये हीना न भवति। यद्वा स्वद्गणश्रक्णेऽर्यान्तरश्रवणपरा न भवति। शय्यासु इति बहुवचनेन विरहातिशयः । सुठति, इतस्ततः परिवर्तते। दिङ्मुखेषु भवददृक्षया विकसति सादरमवलोकयति। वचने वतते। अविरतं प्रलपति। काव्यवन्धे भवद्वर्णनायाम्। ध्याने भवच्चिन्तायाम्। ध्यानेन भवचचिन्तया संप्रति कृशा भवतीत्यर्थ इत्यके। दत्या उक्तिः । अनुपासेन। परुषवर्णा- र्वेनो नोव्यअकेन। गृङ्गारः । विप्रलम्भः ।

१ क. त्वादिति क०।

३८८ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [ < अ० उल्लास: ]

मित्रे क्वापि गते सरोरुहवने बद्धानने ताम्यति कन्दत्सु भ्रमरेषु वीक्ष्य दयितासेन्नं पुरः सारसम्। चक्रोह्वेन वियोगिना बिसलता नाऽडस्वादिता नोग्झिता कण्ठे केवलमर्गलेव निहिता जीवस्य निर्गच्छतः ॥ ३४५॥ इत्यादौ वाच्यमेव न तु रसम्। अत्र बिसलता न जीवं रोजुं क्षमेति भरकृताननुगुणोपमा ।

दिति कश्चित्। वस्तुतस्तु सत्यपि प्रतिकलवर्णत्वे रसस्य नानुस्पत्तिरेवानुभवविरोधात्। किं त्वपकर्षमात्रम्। न चापकृष्टेऽपि विद्यमाने तस्मिष्टवर्गानुप्रासस्योपकारकतेति सारम्। सत्यपि रसे तद्नुपकारकत्वमर्थालंकारस्य यथा-मित्रे क्वापि गते०। अन्रोपमार्थालंकारः । न चासौ प्रकृतस्य शृङ्गारस्योपकारिका। विप्रलम्भे हि जीवनिर्ग- मोऽपि वर्ण्यते तदुत्कर्षाधायकत्वादिति तन्निरोधहेतूपादानमनचितम्। प्रत्युत स्नेहाभावे पर्यवस्यति । तदेतदुक्तम्-'अत्र विसलता जीव निरोद्धुमशक्त्तेति प्रकृताननुगुणोपमा' इति। अशक्तस्वं नानुचितत्वमिति प्राञ्चः । वस्तुतस्तु तदन्यथा व्याख्येयम्। बिसलता जीवं रोद्गुमशक्तेत्युपमा प्रकृताननुगुणा प्रकृते विषयेऽनगुणरहिता। उपमाया अनुगुणं यत्सादृश्यं तच्छून्या। तस्मादत्रोपमा नालंकारः किं तूत्प्रेक्षा। न च तस्यामपि तद्दोपतादव-

मित्र इति। अन्न चक्राह्वगतविप्रलम्भाभासः । मित्रे सूर्ये सुहृदि च। क्वापि अज्ञा- तरूपे देशविशेपे। सरोरुहेत्यननैकदेशवासेन सुहृत्त्वम्। बद्धानने मुद्रिते मौनिनि च । एताभ्यां मित्रस्य प्रतिकर्तुरभावः सहवासिपु च तथाऽतियत्नाभावः सूचितः। क्रन्दत्सु शब्दाय- मानेषु रुदृत्सु च। अनेन कन्दजनान्तरदर्शनेन दुःखातिरेकः । वीक्ष्य दयितेत्यनेन नायि- कासक्तनायकान्तरदर्शनेन विप्रलम्भोद्दीपनम् । सारसः पक्षिभेदः । वियोगिना संध्याकाल- कल्पितचकरवाकी विच्छेदवता। विसं मृणालम्। आस्वादिता भक्षिता। उज्झिता त्यक्ता। अर्गलासादृश्यं च ऋजुत्वगलद्वारपिघानादिना। शृङ्गारस्य। विप्रलम्भस्य। तदाह- विप्रलम्भे हीति। जीवनिर्गमः। जीवनिर्गमोपायानुसरणम्। तन्निरोघहेतूपा- दानमिति। अर्गलासादृश्येन हि तथात्वप्रतीतिरुत्कृप्यते। अत्र विसेति। जीव निरोद्धुं जीवनिरोधफलकम्। विसलता तङ्गहणम्। अशक्ता अनुचितम् । अतः प्रकृतान- नुगुणा सत्यक्षरार्थः । यत्साहृश्यं तच्छून्येति। विसलतायां कविविवक्षितस्य जीवनि- रगमप्रतित्रन्धकत्वरूपस्य सादृश्यस्याभावादिति भावः । अत्र पक्षेऽशक्तत्वमसमर्थत्वम्। लक्षणाडत् नेति युक्तत्वम्। एतेन ऋजुत्ववक्रनिधानगलद्वारपिघायकत्वादि सादृश्यमसयेवेति परास्नम्। न च तस्यामपीति। सादृश्याभविन तस्या अप्यसंभवः । तस्या अपि

१ क, सचा पु०। २ ग, काहेन। ३ क, ग, 'ता जीवं रोडुं नक्ष°।

[< भ० उल्लास: ] काव्यप्रकाशः। ३८९

एष एव च गुणालंकारप्रविभागः । एवं च समवायवृत्या शौर्यादयः संयोगवृत्त्या तु हारादय इत्यस्तु गुणालंकाराणां भेद:। ओजःप्रभृतीना- मनुप्रासोपमादीनां चोभयेषामपि समवायवृत्या स्थितिरिति गह्डुलिकाप्र- वाहेणैपां भेद इत्यभिधानमसत्। यद्प्युक्तम्-काव्यशोभौयाः कर्तारो धर्मा गुणास्तद्तिशयहेतवस्त्वलंकारा इति । तद्पि न युक्तम्। यतः किं समस्तैर्गुणः काव्यव्यवहार उत कतिपयैः । यदि समस्तैः, तत्कथम- समस्तगुणा गौडी पाश्चाली च रीतिः काव्यस्पाऽडत्मा। अथ कति- पयैः, ततः

स्थ्यम्। संभावितेनापि सादृश्येन तत्प्रवृत्तेः । न तूपमावद्वस्तुसतैव। जीवरोधकत्वरूपसाद- श्यमैपि विषये ह्यस्प्रेक्षणीयकोटावेवान्तर्भूतं यथोच्यते-रोधकमिव निहितमिति। तर्हि कथ- मिदं प्रकृतोदाहरणमिति चेद्ुत्प्रेक्षातो रसातिशयाप्रतीतेः । प्रत्युत तादृशोत्प्रेक्षाया उपमो- कन्यायेनापकर्पपर्यवसानादिति। एष एव गुणालंकारविभागो विचारसहो नान्यः । तदेव गुणालंकारयोभदे व्यवस्थिते यत्कैश्चिदुक्तम्-लौकिकयोर्गुणालंकारयोः शौर्यादि- हाराद्योः समवेतत्वसंयोगित्वाम्यां भेदः संभवति। अलौकिकयोर्मधिुर्याद्यनुप्रासोपमादोरुम- योरपि समवेतत्वादनुपपन्नो भेदः। सस्मात्तयोभेदाभिधानं गड्डुलिकाप्रवाहन्यायेन। तथा हि- गड्डुलिका मेपी काचिदेका केनचिद्धेतुना पुरो गच्छति, इतरास्तु विनैव निमितविचारं तामनुगच्छन्ति तथा केनाप्यालंकारिकेण गुणालंकार केनचिदभिप्रायेण भिन्नतयोक्तौ, इतरे तु हेतुविचारं विनैव तदनुसारेण तद्ेदं वदन्तीति, तदसम्यग्वेदितव्यम् । यद्प्युक्तं यामनेन-काव्यशोभा काव्यव्यवहारनिमित्तं कश्धिदतिशयः। तद्धेतवो गुणास्त- वतिशयहेतवस्त्वलंकारा इति तयोभेंदः, इति। तदप्ययुक्तम्। यतः शोभाहेतवो गुणा इत्युक्तं तत्र कि समग्रेर्गुणैः कॉव्यशोभोत्पत्तिरत यैन केनापि। आदे पाश्चाली गौडीया च रीतिः कर्थं काव्यस्याऽडत्मा। माधुया्यिभावेन समस्तगुणाभावा-

सादृश्यमूलकत्वादिति भावः । एष एचेति। रसघर्मत्वचलस्थितित्वरूपः । विभागः ।

त्यर्थः । समवेतत्वादिति। समवायपदं नित्यसंबन्धोपलक्षणम्। तेन सामान्यादिगत- सादृश्यसंग्रहः । तामनुगच्छन्तीति। अग्रिमायाः कृपादिपातेऽन्या अवि कूपादौ पतन्ति चेति शेषः । अभिप्रायेण। भ्रान्त्या। तदतिशयेति। काव्यशोभातिशये- त्यर्थ: । कथं काव्यस्याSडतमेति। तदुक्त वामनेन-रीतिरास्मा काव्यस्य। सा च पदसंघटनात्मिका त्रिविधा। वैदर्भी पाचाली गौडी च। सर्वगुणव्यस्तव.वर्णवत्या-

१ क, 'तिगइ" १ २ क, 'भाक°। ३ क, 'मप्युत्प्रे"। * क. काव्ये शो।

३९० प्रवीपोद्द्योतसमेत :- [< भ० उल्लास: ]

अद्ावत्र प्रज्वलत्यभ्निरुच्चैः प्राज्यः प्रोद्यसुलसत्येष धूमः ॥३४६॥ इत्यादावोज:प्रभृतिषु गुणेषु सत्सु काव्यव्यवहारप्राप्तिः। स्वर्गपाप्तिरनेनैव देहेन वरवर्णिनी। अस्या रद्च्छदरसो न्यक्करोतितरां सुधाम्॥३४७॥

तंकौ । इत्यादौ विशेषोक्तिव्यतिरेकौ गुणनिरपेक्षी काव्यव्यवहारंस्य भरव-

च्छोभानुस्पत्ते:। अन्ते अद्रावत्र०। इत्यादावोज:प्रसादगुणसत्त्वास्काव्यव्यवहारप्रसङ्ः। न हि मन्मत इव तन्मतेऽपि तव्यवहारेSलंकारपेक्षा। तेन गुणमात्रेणैव काव्यव्यवह्ारंस्वीकारात्। यद्पि शोभातिशयहेतवोऽलंकारा इति तदप्ययुक्तम्। स्वर्गप्राप्ति०। इत्यत्र पूर्वारधे विशेषोक्तिः । एकगुणहानिकल्पनया शेषगुणदाढर्यकल्पना विशेषोकि- रिति वामनलक्षणात्। उत्तराध व्यतिरेकः । उपमेयस्य गृणातिरेकत्वं व्यतिरेक इति तलक्षणात्। एतो च गुणमनपेक्ष्यैव काव्यव्यवहारहेतुशोभाजनकौ । एवमन्यत्राप्यूह्यम्ं। नन्वतरापि प्रसादादेवर्तमानत्वात्कथं गणानपेक्षत्वमलंकारयोः । किं च निर्गुणसवे कथ स्वन्नयेऽपि काव्यव्यवहारः । सगणत्वविशषणाभावादिति चेत्। अस्त्येवात्र गुणस्तथा ज्ञानं च। परं तु किंचिद्गुणवत्त्वस्य शोभाहेतुत्वेऽतिप्रसभ्ात्समस्तगुणवत्त्वं तथा षक्तव्यम्। न चात्र तत्सामग्र्यम्। तथा च गुणजन्थां शोभामनपेक्ष्यवालंकाराम्यां शोभासंपत्तिरिति तास्पर्यम्।

यया। प्रसादौजोव्यञ्जकवर्णवती गौढी। माधुर्यप्रसाद्वदक्षरयुता पाश्चाली। रीतिधर्मा गुणाः शब्दार्थाभयरूपं काव्यं शोभयन्ति। शब्दार्थाश्रया अलंकारास्त- च्छोभाया अतिशयं कुर्वन्तीति । तत्र वैदर्म्यो माधुर्यस्य प्रसादस्य च सत्त्वेन संभो- गशङ्गारादौ लेशत ओजःसत्त्वऽपि क्षत्यभावेन सैव काव्यस्याSडत्मा स्यान्नेतरेत्युक्तं-पाश्चाली गौडीया चेति। शोभानुत्पत्तेरिति। शोभाहीनेव न काव्यत्वमिति भावः । अनेन। मानुपदेहेनैव स्वर्गसुखप्राप्तिरित्यर्थः । तदेव व्यतिरेकेणोपपाद्यति-अस्या इति। उपमेयस्येति। अधररसस्य सुधारसापेक्षयाSSघिक्योक्तरिति भावः। एती चेति। एवं चात्र माधुर्यव्यञ्जकवर्णाभावनौजसश्च प्रकृतविरुद्धत्वेम गुणाहितशोभाया अभावे गृणाहितशोभातिशयकारित्वरूपा लंका रलक्षणस्य निरुक्तालंकारद्ये ऽव्याप्तििति भावः। अतिपसङ्गादिति। अद्रावत्रेत्यादावित्यर्थः । तात्पर्यमिति। वस्तुतोऽत्र शृङ्गारे

१ क. रप्र०। २ क. म्। प्र° 1

[ < अ० उल्लासः ] काव्यप्रकाश: । ३९१

इदानीं गुणानां भेदमाह- माधुर्योजःप्रसादाख्यास्त्रयस्ते न पुनर्दश। एपां क्रमेण लक्षणमाह- आह्लादकत्वं माधुर्यं शृङ्गारे द्रुतिकारणम् ॥ ६८॥ इदानीं गुणानामलंकारभेदे सिद्धे दशविधत्वव्युदासाय तद्भेदमाह-माधुर्यौज:०। विभागक्रमेणैषां लक्षणमाह-आह्लादकत्वं०। आह्वादकत्वं यद्यानन्दहेतुत्वं तर्हि न शृङ्गारस्यापि। तस्पैव सुखात्मरवेनातज्नक- स्वात्। आनन्दस्वरूपत्वं चेत्तर्हि सवेयामेव रसानामित्यत आह-द्रुतिकारणमिति । द्रुतिश्चतसो गलितस्वमेव द्वेषादिजन्यकाठिन्याभावः । तथा च यद्वशेन श्रोतुर्निर्मनस्कतेव संपद्यते तदाछादकत्वस्वरूपं माधुर्यमित्यर्थः । यद्गुक्तम्- गलितत्वमिवाSSहादपदव्या हृदये ददत्। माधुर्ये नाम शृद्गारे प्ररोहं गाहते गुणः ।। इति। माधुर्यमेव शोभाधायकं न विधमानमप्योज इति। ओजोनुविद्धत्वात्प्रसादोऽपि न तच्छोभा- हेतुः। एवं च काव्यव्यवहारनिमित्तगुणजन्यशोभाभावात्तस्य काव्यत्वमेव न स्यादिति भावः । न चेष्टाप्तिः । नायकयोरनुरागातिशयस्य रदच्छदरसास्वादातिशयस्थ च काव्यो- पात्ततया रसानुभवस्य सर्वसिद्धत्वात्। न पुनर्दशेति। श्लेष: प्रसाद: समता माधुर्य सुकुमारता ।

इति वैदर्भमार्गस्य प्राणा दशगुणा मताः । इति वामनोक्ता दश न । यतः सामाजिकानां नवरसमन्यास्तिस्त्रोऽवस्थाः । द्ुतिविंस्तारो विकासश्चेति। तत्र शृङ्गारकरुणशान्तेम्यो द्रुतिश्चित्तस्य। वीररौद्रवीभत्सेम्यो विस्तार- स्तस्य। हास्याद्भुतभयानकेम्यो विकास इति। विकासश् हास्ये वदनस्यान्भते नयनस्य भयानके द्वुतापसरणरूपो गमनस्य। स च कचिद्द्रुत्या क्वचिद्विस्तारेण च युक्तः । विभाववैचित्र्यात्। प्रसादस्तु सवेंषामाधिक्यकारीत्यवस्थात्रयरूपकार्यवेचित्र्यनियामक- तया कारणन्रयमेव कल्प्यते। कारणवैचित्रयेण त्रयाणामेव स्फटमुपलम्भात्। अवा- न्तरगुणानाम काक्भिभाववैचित्येणाSSनन्स्यादस्फुटत्वाच्चेति भावः गलितत्वमि- वेति। मुख्यद्रवत्वासंभवादिवेत्युक्तम् । शौर्य क्रोधाद्याहितदीप्त्वविस्मयहासाधाहित- विक्षेपपरित्यागेन चित्तस्याऽऽर्द्रताख्यो नेत्राम्बुपुलकादिसाक्षिको वृत्तिविशेष इत्यर्थः । तत्कारणं माघुर्यमिति भावः। विभावादिचर्वणाजन्यवृत्त्याSSनन्दांशे भभावरणकस्वप्र-

३९२ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [अ० < उड्लास: ] शृङ्गारे (अर्थात्) संभोगे। द्रुतिर्गलितत्वमिव। श्रव्यत्वं पुनरोज :- प्रसादयोरपि। करुणे विप्लम्भे तच्छान्ते चातिशयान्वितम्।

दीप्त्यात्मविस्तृतेर्हैतुरोजो वीररसस्थिति ॥ ६९॥ चित्तस्य विस्ताररूपदीप्तत्वजनकमोज: । क्वासावित्यत आह-शृङ्गार इति । गृङ्गारपदं संभोगपरम् । विप्रलम्भेSतिशयस्य वक्तव्यस्वात्। भास्करस्तु श्रव्यत्वं माघुर्यस्य लक्षणमाह स्म । तदयुक्तम्। ओजःप्रसाद्यो- रपि तत्सत्त्वेनातिव्याप्तेः । शव्दनिष्ठत्वाच्च। तत्कि संभोग एव माधुर्य नेत्याह-करुणे०। संभोगात्करुणे तस्माद्विप्रलम्भे ततोऽपि शान्सेऽतिशयितं माधुर्यम्। हास्यादेरप्यपगमे- नातिद्रुतिहेतुत्वात्। इयांस्तु विशेष :- संभोगविप्रलठम्भयोस्ततनिःसपत्म्। शान्ते तु जुगु- प्साद्यन्वयादोजोलेशानुविद्धमिति । दीप्त्यात्म०। दीप्तिस्वरूपा या मनसो विस्तृतिउर्लितस्वमिव। तथा च यद्शाज्ज्वलितमिन मनो जायते तदोज इत्यर्थः । क्वेदमित्यत आह-वीररसस्थिति०। काशसुखस्यैव रसत्वात्। आह्लादकत्वमित्यत्र कः स्वार्थ। करुणविप्रलम्भशान्तेषु विजातीया विजातीया द्रुतिः । तत्कारणाहादोऽपि विजातीय एव। तेपां सवेंपां च माघुर्यत्वेन व्यवहार इति तत्त्त्रम्। श्रव्यत्वम्। श्रवणानद्वेनकत्वम्। ओज:परसादयोरपीति। तभौजास क्रोधादिकृतं दीप्तत्वमेवावगम्यते न माधुर्यम्। प्रसादे नियतवर्णाभावान्न माघुर्या- भित्यक्तिरिति भाव इति। करुणे इति। करणसंचारिणो निर्वेदस्य विषये ह्यलप्रत्ययहेतुत्वात्प्रतिवन्धकविघयरा- गोच्छेदकत्वादतिद्ुतिः । तत्स्थायिशोकापेक्षया विप्रलम्भस्थायिरतेः कोमलतया, करुणे प्रियनाशने सङ्गमाशानिवृत्तौ चित्तविक्षेपस्य निवेदविरोधिनः संभवेन विप्रलम्भे संगमाशा- सत्त्वेन प्रियालाभाद्विपयान्तररागस्य सर्वयोच्छेदेन निर्वेददा्ढ्यात्तदपेक्षया विप्रलम्भेऽधिका द्रुतिः। शान्ते च निवेंदस्य स्थायितया सर्वात्मना विषयनिवृत्ता निर्भरमात्मसुखवालम्वनमित्य- तिशयिता द्रुतिरिति भावः । अतिशयो यथोत्तरं तारतम्यम् । कोमलकोमलतरकोमलतम भे- देन द्रुतौ तारतम्यात्। संभोगे तु विपयरागौत्कट्येन निर्वेदासत्त्वान्न तथा द्रुतिः । अत एवात्र नाथ्रुपातलेशोऽपि। न च तहिं मानिन्याश्चरणानतिव्यतिकर (पृ० १०४ पं० ६) इति कथम्। प्रसादेन मानभङ्गमान्रम्। संभोगप्रवृत्तिस्तु तदुत्तरमेवेति न दोपः । विस्तृतिः । द्रुतिविरोधिनी काचन वृत्तिश्चित्तस्य ।

[< अ० उल्लास: ] काव्यप्काशः । ३९३

वीभत्सरौद्रसयोस्तस्याSSधिक्यं क्रमेण च। वीराद्वीभत्से ततोऽपि रौद्रे सातिशयमोज:।

व्यामोत्यन्यत्मसादोऽसौ सर्वत्र विहितस्थितिः ।

अस्याधिकरणान्तरमाह-बीभत्स०। वीराह्ीभस्से ततोपि रौद्रे चित्तदीप्ते: कार्यायाः सातिशयतया कारणमोज: क्रमेणोत्क- र्षवत्। तदेतद्वीररौद्रयोर्निप्प्रतिपक्षं बीभस्से तु माधुर्यलवानुविद्धमिति विशेषः। प्राधान्येन माधुर्योजसारेकैकविधानमत्र प्रकान्तमतो हास्याद्भुतभयानकेषु न किचिद्विहितम् । तेषूभय- गुणप्राधान्यात्। शुष्केन्धना०। ओजसि शुष्केन्धनाग्निवन्माघुर्ये स्वच्छशर्कावस्त्ािगुणो््ाय चित्तं झि त्येव रसेन व्याप्नोति स प्रसादः । करणस्यापि स्वातन्त्र्यविवक्षया य इति निर्देशः । अयं

वीराद्वीभत्स इति। स्त्िग्धस्यापि सामाजिकचित्तस्य द्वेष्यविपयसंपर्केण दीप्षत्वमु- ष्णता जायते। तत्र वीरस्य द्वेप्यनिग्रहे जिगीषामात्रम्। वीनत्सं तु जुगुप्सितविषयेऽत्य- न्तस्यागेच्छा। रौद्रे त्वपकारिणि वधावधिक: प्रयास इति क्रमेण दीप्त्याSSधिक्यं बोध्यम्। तेघूभयगुणप्राधान्यादिति। हास्ये शृङ्गारविभावादिप्रभवत्वेन माघुर्यस्य विकासधर्म- तया वीरादिप्रभवतया चौजसश्च सत्त्वात्। भयानकाद्भुतयोश्च वीरवीभत्सशृङ्गारविभावा- दिप्रभवतयौजसो माघुर्यस्य च सत्त्वात् । वीरादेर्हि विकृतान्भयानको लोकोत्तरादद्भुतः। शृङ्गारविभावादितोऽपि नवोढाया भयानकस्य दृष्टत्वादिति भावः । विभावादिवैचिड्यं न द्वत्यादिभेदप्रयोजकम् । शृङ्गाराद्वि भवेद्धास्यो रौद्राच् करुणो रसः । वीरादयैरद्भुतोत्पत्तिर्त्रीभत्सात्तु भयानकः ।। इत्युक्ते:। शृङ्गारादिपदेन तदाभासा अपि ग्राह्याः । कि च भयानकेऽद्भुते हेतुं वीभत्सं च बभापिरे।। वीभत्से सति भीरूणामुत्पद्येत भयानकः । इति च । एवं शृङ्गारादीनां नियतविभावादित्वेन गुणनियमः । हास्यान्भुतभयानकषु तु विभावाद्यनियमान्माघुर्योनसोः सत्त्वान्न तन्नियम इति भावः ।

९ क. ण तु १ ३ क. यंबलानु।: ५०

३९४ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [< अ० उलास: ]

अन्यदित्ति व्याप्यमिह चित्तम्। सर्वश्रेति सर्वेषु रसेपु सर्वास रच- नासु च। गुणवृत्त्या पुनस्तेषां वृत्तिः शब्दार्थयोर्मता ॥ ७१॥ *

मुणवृप्पा उपचारेण, तेषां गुणानामाकारे शोरपरपेष। कृतखत्य एव न दशेत्याह- केचिदन्तर्भवन्त्येषु दोषत्यागात्परे श्रिताः । अन्ये भजन्ति दोषत्वं कुत्रचिन्न ततो दश ॥ ७२॥

च सर्वेषु रसेप्वाधेयतया सर्वासु रचनासु व्यङ्गयतया स्थित इति तन्त्रेणाSSह-सर्वत्र विहि- तस्थितिरिति । कथं तर्हि तत्त्ववेदिनामपि शब्दार्थयोर्मधुरादिव्यवहार इस्यत आहु-गुणवृत्त्या० ।

तेषां गुणानाम्। गुणवृत्तिरुपचारः । आकारे शौर्यस्येव व्यन्जके सुकुमारवर्णादौ तदुपचार इस्यर्थः ।

ननूक्तलक्षणा: श्रेपादयोऽपि दश दुरपह्लवास्तत्कुतस्त्रय एव न पुनर्मदुक्त्ता अपि दशे- त्यत आह-केचिदन्त०। एपु मदुक्तलक्षणेषु माधुर्यादिषु। इंदं चोपलक्षणम्। अलंकारध्वन्योरप्यन्तरभावस्य दर्श- थिप्यमाणावात्। उक्तान्तर्भावादिहेतुत्रयोपादानमप्युपलक्षणम् । वैचित्र्यमात्रपर्यवसानस्यापि दर्शयिव्यमाणस्वात्। दोपत्यागादिति । दोषाभावस्वरूपत्वोत्तव्यापकतया वा। दोषत्वं कुत्र- चिदिति। दोषस्वभावस्य गुणस्वभावत्वानीचित्यात्स्वभावभङ्गप्रसङ्गात्। तथा हि-

आधेयतयेति। विशेपणनिष्ठः संवन्ध इति मत इदम्। रचनास्विति। यद्यपि श्दार्थयोरपि व्यञ्ञकत्वमनुपद वक्ष्यति तथाऽपि रचनायाः प्रस्ादे साधारणं व्यञ्जकत्वं प्रसि- द्धम् । शव्दार्थयारपि रचनावेरूप्ये प्रसादाव्यञ्जकत्वादिति भावः । आकारे। स्यूलशरीरे। वर्णादी। आदिनाऽर्थरचने। शब्दार्थरचनानां नानात्वाद्रस- निष्ठमेव माधुर्यादीत्युक्तयुक्तेरिति भावः । उक्तलक्षणा: । वामनादिभिः । तद्यापकतया चेति पाठः । दोषाभावव्यापकतये-

१ क. त्वास्तु व्यापी स त्वात्तत्वापक"।

[< अ० उल्लास: ] काव्यप्रकाश: । ३९५

बहूनामपि पदानामेकपदवेद्भासनात्मा यः श्लेप:, यश्चाऽडरोहावरोह- क्रमरूप: समाधिः, या च विकटत्वलक्षणोदारता, यश्चौजोमिश्चितशै- . थिल्यात्मा प्रसाद:, तेषामोजस्यन्तर्भावः। पृथक्पदत्वरूपं माधुय भङ्गया साक्षादुपात्तम्। प्रसादेनार्थव्यक्तिर्गृहीता। मार्गाभेदरूपा समता क्वचिदोष:। तथा हि। मातङ्गा: किमु वल्गितैरित्यादौ सिंहाभिधाने

म्ेषस्तन्मते बहूनामपि पदानामेकवद्धासनम् । समाधिस्त्वारोहावरोहयोः क्रमः । स चोत्क- धपिकर्षयोवैरस्यानाधायको विन्यासः । उदारत्वं विकटाक्षरत्वम्। तच्च नृत्यद्िरिव पदैर्या घटना तत्त्वम्। प्रसाद ओजोमिश्रितं शैथिल्यम् । सर्वशैथिल्यस्य दोपत्वात्। तदेतचतुष्टयमोजस्यन्तभूतम्। यद्यपि दीप्षिजनकरवरूपे रसनिष्ठ ओजसि नैपामन्तर्भव- संभवस्तथाऽपि तत्वीकारेण स्वी क्रियते। तद्यञ्नके गाढवन्धलक्षणे तदन्तर्भाव इत्यर्थः । एवमग्रेऽपि। पृथक्पदरूपं तु माधुर्य भङ्गयया साक्षादेवोपात्तम्। यथोक्तमाधर्यव्यञ्जकर्वे- नासमासस्य विधानात्। अर्थव्यक्तिस्तु झटित्यर्थसमर्पकतया। सा च प्रसादपदेनेवोपात्ता। यथोक्तप्रसादस्य तद्यङ्कयत्वात्। समता त्वारब्धवैदर्भ्यादिमार्गापरित्यागः । सा च क्वचिद्दोष एव। यथा-'मातङ्गाः किमु वल्गितैः' इत्यादौ भारब्वस्य मसृणवर्णत्वस्य सिंहाभिधा-

त्यर्थ:। एकवद्भासनमिति। तच्व संविसौछ्ठवादेकस्थानीयवर्णोन्यासाच। यथा अस्त्यु- त्तरस्यामिति । अत्र संधिः सन्नपि न प्रतीयते । वर्णाध् प्रायेणैकस्थानीयाः । आरो- हेति। आरोहो गाढत्वमवरोहः शैथिल्यम् । तयोः क्रमः । अवरोहपूर्वक आरोहः । आरोहपूर्वकोऽवरोहो वा । गाढवर्णमिश्रितशिथिलस्यापि गाढत्वोपगमात्। केवलमारोहोS- वरोहो वा वैरस्याव्यापकः । यथा चन्नद्रुजभ्रमितचण्डगदाभिवातेत्यत्र संचूर्णितेत्यन्तमा- रोहः 1 सुयोधनान्तोऽवरोहः । पुनस्तवान्ते पूर्वः । भीमान्ते पर इति। विवसतवं विच्छेदात्प- दानां नृत्यप्रायत्वम्। उदारत्वं यथा-स्वचरणविनिर्विष्टैर्नूपुरैनतकीना मित्यादौ। ओजोमि- भरितमिति । अत्र क्रमविपर्ययात्समाधितो भेद इति वोध्यम्। यथा यो यः शस्त्रं विभर्ति स्वभुजगुरुमद इत्यादौ यो य इत्यत्र शैथिल्यम्। शस्त्रमित्योजः । पुनर्विभर्तीत्यत्र पूर्वः । अन्यवर्णद्वये पर इति दिक्। ओजसीति। चतुणामप्येषां गाढबन्घतया दीप्ति हेतुत्वादोजोव्यञ्जकरचनायामन्तर्भाव इत्यर्थः । तत्स्वीकारेणेति। ओजसः शब्दनि- छताया वामनेन स्वीकृतत्वादिति भावः । गाटबन्धेति। सवत्र गाढबन्धानुभवादिति भावः । भङ्गया। माधुर्यन्यञ्ञके अवृत्तिपदोपादानपरया। झटित्यर्थसमर्पकत- येति। व्यक्तिरिति करणे क्तिन्निति भावः । मार्गपरित्याग इति। यया चोपक्रम-

१ क. वदवभास। २ ग. श्रितः शै०।

३९६ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [< अ० उल्लास: ]

मसृणमार्गत्यागो गुणः । कष्टत्वग्राम्यत्वयो र्दुष्टताभिधानात्तन्निराकरणे- नापारुष्यरूपं सौकुमार्यम, औज्जवल्यरूपा कान्तिश्र स्वीकृता। एवं न दश शब्दगुणा: । पदार्थे वाक्यरचनं वाक्यार्थे च पदाभिधा। प्रौढिव्याससमासी च साभिप्रायत्वमस्य चै। इति या प्रौढि: ओज इत्युक्त्तं तद्वैचित्रयमात्रं न गुणः । तद्भाषेऽपि

नेऽप्यस्यागो दोषाय। तत्परित्यागस्तु प्रत्युत गुण इत्युक्तम्। न च दोपस्वभावस्य गुणत्वम्। स्वभावभङ्गप्रसङ्गात्। सुकुनारत्वं त्वनिष्ठराक्षरप्रायत्वम् । तच् कष्टत्वरूपदोषाभावपर्यवस- ननम्। कान्तिस्तृज्ज्वलता। उज्ज्वलत्वं तु ग्राम्यपदाघटितत्वमिति साऽपि ग्रम्यत्वरूपदोषा- भावपर्यवसननैव। एवं दश शब्द्गुणा न पृथग्वक्तव्याः । अर्थगुणा अप्येवम्। तथा हि-अर्थस्यौजः प्रौहिः। सा च-पदार्थे०।

स्तयैव निर्वाह इत्यर्थः । दोपायेति। समतोपयोगस्तु वृत्त्यनुप्रास इति वोध्यम्। स्वभावभङ्गेति। रौद्रादौ श्रतिकटुत्वादिरूपदोपाभाव एवेति वोध्यम्। तञ्च कटट- त्येति। श्रतिकटुतेत्यर्थः । उज्ज्वलतेति । हालिकादिसाधारणपद् विन्यासवैपरीत्येना- लौंकिकशोभाशालित्वमत्येत्यर्थः । दोषाभावेति। सुकुमारतोज्वलत्वयोरसत्वे रसा- पकर्षः । तत्सत्त्वे तु तदभावमात्रमिति न गुणत्वमनुत्कर्षकत्वादिति भावः । प्रीढिरिति। लक्ष्यनिदेशः । अस्य चेति। विशेपणस्येत्यर्थः। तत्र पदार्थे वाक्यर- चनं यथा-अथ नयनसमुत्थं ज्योतिरत्रति वाक्यं चन्द्रपदार्थे। वाक्यार्थे पदं यन्न दुःखेने- त्याद्यर्थे स्वर्ग इति। वाक्यार्थस्य व्यासो यथा- अयं नानाकारो भवति सुखदुःखव्यतिकरः सुखं वा दुःखं वा भवति न भवत्येव च ततः । पुनस्तस्मादूर्ध्व भवति सुखदुःखं किमपि तत् पुनरतस्मादूर्ध्वे न च भवति दुःखं न च सुखम् ।। इति । अत्रादृष्टवैचित्र्यात्सुखदुःसंवेचित्र्यमित्येतदर्थस्यनके प्रतिपादनम्। तस्य समासो यथा- ते हिमालयमामन्त्येत्यादि। साभिप्रायत्वं यथा- सुधांशुकालेतोत्तंसस्तापं हरतु वः शिवः । इति। गुणत्वाभावे हेतुमाह-तैर्विनाउपीति।

१ क. पा च कान्तिः हवी। २ क,चना वा। ३ क, च। व्यास समासी चीि या।

[ < अ० उल्लास: ] काव्यप्रकाश: । ३९७

काव्यव्यवहारप्वृत्तेः। अपुष्टार्थत्वाधिकपदत्वानवी केतत्वामङ्गलरुपाश्ली लगाम्याणां निराकरणेन च साभिप्ायत्वरूपमोजः, अर्थवैमल्यात्मा मसादः, उत्तिवैचित्यरूपं माधुर्यम्, अपारुष्यरूपं सौकुमार्यम, अग्राम्यत्वरूपोदारता च स्वीकृतानि। अभिधास्यमानस्वभावोकत्य-

र्थव्यक्ति:, दीतरसेत्यरूपा कान्तिश्व स्वीकृते। क्रमकौटिल्यानुल्वण- त्वोपपत्तियोगरूपघटनात्मा श्लेपोऽपि विचिन्नत्वमात्रमू। अवैपम्येस्व- काव्यव्यवहारात्। माधुर्यादिनिरपेक्षण च तेन तव्घवहाराप्रवर्तनात्। अन्त्यस्तोर् त्वरूपदोषाभावपर्यवसन्नः । एवं प्रसादोऽर्यनैर्मल्यम्। प्रयोजकमात्रार्थपरिग्रह इति यावत्। सो ऽप्यधिकपदरूपदोषपरित्यागादेवान्यथासिद्धसंनिधिः। माधुर्य तूक्तिवैचित्रयं नवी कृतत्वरू पम्। तच्चानवीकृतत्वरूपदोषाभावरूपम्। सौकुमार्य पुनरपारुप्यम्। परुपेऽप्यर्थंऽरुपशव्दा- भिधानमिति यावत्। तच्चामाङगल्यरूपाश्रीलैपरित्यागनैव सिध्यति। उदारता स्वर्थस्याग्राम्य- स्वम्। तच्च ग्राम्यस्वरूपदोषाभाव एवेति। अर्थव्यक्तिस्तु वस्तुस्वभावस्य सफुटता।सा च स्वभा- वोक्त्यन्तर्भूता। कान्तिस्तु दीप्तरसत्वम् । सा च रसध्वनी रसवदकंकारे गृणीभूतव्यङ्गचे चान्तर्भूता। श्लेपस्तु क्रमकौटिल्यानुल्वणत्वोपपत्तियोगरूपघटना। अस्यार्थ :- क्रमकोटिल्य- मतिक्रमस्तस्यानुल्वणत्वर्मतिस्फुटता। तत्रोपपत्तिर्युक्तिस्तस्या योग इति। यथा दष्ट्वेका- कासन इत्यादि। अत्र पिहितनयनामतिकम्यान्यचुम्बनादतिक्रमः । तस्यारफुटत्वमनया न च भवटुक्तौजोगणविरहेऽपि स्वर्गपरापप्तिरित्यादेः काव्यत्वात्तस्यापि गुणत्वाना- पत्तिः । दांप्तत्वारन्यचित्तवृत्तिविशेपप्रयोजकतया गुणत्वात्। एपां तूक्तिवैचित्यमात्रत्व- मित्यत्र तात्पर्यात्। न हि चन्द्रादिपदार्थस्यात्रिलाचनेत्यादिनाऽभिधाने कोऽपि विशेषः । किं तु प्रतीतिविलम्व एवेति भावात्। प्रयोजकेति। अपेक्षितेत्यर्थः । परुषोऽमङ्गलः । अपरुपेति। यथा मृत इति वक्तव्ये कीर्तिविशेषं गत इति। अर्थस्याग्राध्यत्व- मिति। ग्राम्येऽप्यर्थे विद्ग्धतयाऽभिधानमुदारता। यथा- अयं कंदर्पचाण्डालो मयि वामाक्षि निर्दयः । स्वयि निर्मस्सरो दिष्टयेति। वस्तुस्वभावस्येति । वस्तुनो वर्णनीयस्य डिम्भादेः रवभावस्य रूप्रि- यादे: स्फुटत्वेन वर्णनमित्यर्थः । दीप्तरसत्वम्। स्फुटप्रतीयमानरसत्वम्। सा चेति। तत्र रसस्य प्राधान्ये ध्वनित्वम्। गुणत्वे तु रसवद्लकाररूपगुणीभृत- व्यङ्गयत्वमित्यर्थः । क्मकौटिल्यपदार्थमाह-अतिक्रम इति। द्ष्ट्वैकति। १ ग. कृताम।२ग, ेच। ३ क. ग. त्वयपुरुदा। Y क, सर५ क. ग. ो वि ६ क, ग, 'म्यरु। ७क, लत्वप"। ८ क.मस्फ।

३९८ प्रदीपोद्द्योतसमेतः- [< अ० उल्लास: ]

रूपा समता दोषाभावमातरं न पुनर्गुण: । कः खल्वनुन्मत्तोऽन्येस्थ प्रस्ता- वेऽन्यदृभिद्ध्यात्। अर्थस्यायोनेरन्यच्छायायोनेवा यदि न भवति दर्शनं तत्कथं काव्यम, इत्यर्थद्ृष्टिरूप: समाधिरपि न गुणः । तेन नार्थगुणा वाच्याः । 4.

घाच्या वक्तव्या: । तदज्ञानात्। तत्रोपपत्तिरेवमनया तु न ज्ञातव्यमिति। केचित्तु क्रमकौटिल्यं क्रमस्याति- क्रम: । स चात्र व्यक्त एव। एकदैवोभयानुरज्जनात्। स एप क्ेप उत्तिवैचित्र्यमात्रं न गुणः । अनन्यसाधारणरसोपकारित्वातिशयविरहात्। समता तु वैषम्याभावोऽर्थस्य । स च कमाभेदरूप इति क्रमभेदरूपदोषाभाव एव। दोषतवं तु तद्यतिरेकस्थ कथमिति चेत्। यतो न खल्वनुन्मत्तोऽन्यप्रस्तावेऽन्यदभिघत्त इति। समाधि: पुनरर्थदर्शनम्। न चासी गुणः । काव्यशरीरत्वात्। स्वयं दृष्टस्यान्यच्छायासिद्धस्यार्थस्य यदि न दर्शनं कथ सर्हि काव्यशरीरनिप्पत्तिः। असाधारणशोभाडायकं हि गुण त्रुवन्ति। न च काव्यशरीरनि- र्वर्तकमिति। उक्तयुक्ती वुद्धिस्थीकृत्याSऽह-तेन०। परैरङ्गीकृता अर्थगुणास्ते चोक्तयुक्त्या न पृथग्वक्तुमर्हाः ।

दृष्ट्रवकासनसंस्थिते प्रियतमे पश्चादुपेत्याSSदरा- देकस्या नयने पिधाय विहितक्ीडानुबन्धच्छलः । ईपद्वक्रितकंधरः सपृलकप्रेमोल्सन्मानसा- मन्तहसिलसत्कपोलफलको धूरतांऽपरां चुम्बति ॥ अन्यचुम्बनादिति पाठः । अन्यस्याश्चुम्वनादिति सर्वनाम्ो वृत्तिमात्र इति पृंवत्वम्। एवमनयेति। एवं प्रकारेणानयेत्यर्थः । एकद्वेति । कनिष्ठातिक्रमेण ज्येष्ठाचुम्वना- तक्रमकौटिल्यमित्यन्ये । आद्यव्याख्याने तु एकनायिकाप्रतारणमेवातिक्रमो वोध्यः । न गुण इति। रसोपकारकत्वाभावात् । प्रत्युताSSस्वादप्रतीतेश्र विलम्व एवेति भावः । वैपम्येति। अर्थस्य क्रमभेदेत्यर्थः । क्रमभेदेति। प्रक्रमभदेत्यर्थः । यथोदेति सविता ताम्र इत्यादौ। यतो नेति। रसापकर्षकस्य तस्याभायोऽपेक्षितो न तु रसोत्कर्पप्रयोजक- स्येति बोध्यम् । अत एवास्य न गृणत्वम् । अर्थदर्शनमिति । अवर्णितपूर्वोऽयमर्थ: पूर्ववर्णितच्छायो वेति कव्यालोचनमित्यर्थः । काव्यशरीरत्वादिति। काव्यशरीरका- रणत्वादित्यर्थः । अस्य। अर्थस्येत्यर्थः । असाधारणशोभेति। असाधारण्येन शोभाधायकमिस्यर्थः । तेन काव्यहेतोरर्थदृष्टेर्न गुणत्वमिति भावः ।

१ क. न्यप्र" २ ग, 'च्याः प्रो०। ३ क, 'भायाध०।

[< अ० उल्लास: ] काव्यपकाश: । ३९९

पोक्ताः शब्दगुंणाश्र ये। वर्णाः समासो रचना तेषां व्यअ्ञकतामिताः ॥ ७३॥ के कस्येत्याह- मूर्धि वर्गान्त्यगाः स्पर्शा अटवर्गा रणौ लघू। अवृत्तिर्मध्यवृत्तिर्वा माधुर्ये घटना तथा ॥।७४॥ टठडढयंरजिंता: कावयो मान्ता: शिरसि निजवर्गान्त्ययुक्ताः, तथा रेफणकारी हस्वान्तरिताविति वर्णाः, समासाभावो मध्यमःसमासो वेति

प्रोक्ता:० । ये तु त्रय उपचारेणान्यैः शव्दगुणाः प्रोक्ता वस्तुतो रसगुणा एव। वर्णादयस्तेषां व्यन्जकत्वं गताः । के कस्य व्यञ्जका इत्याकाङ्कायामाह-मूि० । माचुर्ये व्यङ्चे स्वर्मवर्जिता: कादिमान्ता रेफणकारौ चेति वर्णाः । तभ कादयो मूर्झ्षि स्वस्ववर्गान्त्यवर्णगताः। यथा कुञ्ज इत्यादि । रेफणकारौ तु हस्वस्वरान्तरितौ । वृत्तिः समासस्तस्य चाभाव एव मध्यमता वा इति समासः । घटना तथेति सौकुमार्यवती

शब्दगुणा इति। शब्दव्यङ्ग्यगुणा इत्यर्थ इत्येके। वर्णा इति बहुवचनमेकद्वित्रि- वर्णानामव्यक्षकत्वसूचनाय। समासो वहूनामेकपदता। वृत्तिमात्रोपलक्षणमिदम्। रचना पदानां पौर्वापर्यरूपानुपूर्वी। स्पर्शा इति व्याचष्े-कादिमान्ता इति। वर्णगता इति । वर्णयुक्ता इत्यर्थः । ह्नस्वस्वरेति। तेन रा णा इत्यादेर्व्युदास: । अत्र निषिद्धानामसकृदुपादाने दोषता बोष्या। अवृत्तिरित्यनेन वैदर्भी उक्ता। मध्यमता द्वित्रिचतुपदकृता। एपा पाश्चाली रीतिः शृङ्गारकरुणशान्तेषु। तदुक्तम्- द्वित्रिपदा पाञ्चाली लाटी या पञ्चसप्तधा यावत्। शब्देः समासवन्निर्यथाशक्ति गोडी या ॥ द्वित्रीत्युपलक्षणं चतुप्पर्यन्ताSपि। वैदभींपाश्चाल्यौ प्रेयसि करुणे भयानकाम्दुतयोः । लाटी गौडीं रौद्रे कुर्याद्यथा यथैवोचितं सकविरिति।

१ क. णास्तु ये। २ क. वर्जाः का° । ३ क. ध्यमस"।

४०० प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [< भ० उल्लास: ]

समास:, तथा माधुर्यवती पदान्तरयोगेण रचना माधुर्यल्य ठवसिका। उदाहरणम्। अनङ्गरङ्गप्रतिमं तदङ्गं भङ्गीभिरङ्गीकृतमानताङ्गपाः। कुर्धन्ति यूनां सहसा यथैता: स्वान्तानि शान्तापरचिन्तनानि॥३४८॥ योग आद्यतृतीयाभ्यामन्त्ययो, रेण तुल्ययोः । टादि :; शषौ, वृत्तिदैर्ध्यं, गुम्फ उद्धत ओजसि॥७५॥ वर्गप्रथमसृतीयभ्यामन्त्वयोः द्वितीयचतुर्थयोः रेफेण अध उपरि उभयत्र वा यस्य कस्यचित्, तुल्ययो: तेन तस्यैव संबन्धष्टवर्गोऽर्थात् णकारवर्जः शकारपकारौ वीर्वसमास: विकटा संघटना ओजसः। उदाहरणम्। मूर्धामुद्वृत्तकृत्तेत्यादि। पदान्तरयोगेण रचना चेति वर्णसौकुमार्यवती रचना वर्णसौकुमार्यादेव र्धेति पदान्त- रयोगे सौकुमार्यलाभाय घटना तथेत्युक्त्तमिति।

योग०। ओजसि व्यङ्गये वर्गप्रथमतृतीयाम्यां सह तदन्तयोर्द्वितीयचतुर्थयोयोंगः । यथा -कषछु पुच्छेत्यादि। तथा रेकेणाच उपर्युभयत्र वा यस्य कस्यापि योगः। थथा वक्त्रार्कनिहासदयः । तथा तुल्ययो: कयोश्षिद्योगः । यथा चित्तविचादौ । तथा टादिचतुष्टयं शपौ चेति वर्णाः । समासस्तु दीर्घः । गुम्फो रचना। सा चोद्धता विकटेति। उदाहरणम्-मू्श्नामुद्वृत्त- कृत्त-इत्यादि । तथेत्यस्यार्थ :- सौकुमार्यवतीति। पदान्तरयोगेणेति । यथाऽलं कुर्विति पदयोः संघौ मघुरवणांत्पत्तिः । अनङ्गेति। रक्गो नृत्यस्थान तत्सदृशम्। अन्र मध्यवृत्तिः। तद्नुभवैकगोचरं नताङ्ञया अङ्गं भङ्गीभिः वशीकरणहेतुवदनगमनादिगतविशषिस्तथाऽङ्गीकृतं यया एता भङ्गयो यूनां मनांसि शान्तापरः शृङ्गारस्तस्य चिन्तितं चिन्ता येपु तादशानि कुर्वन्तीत्यर्थः । दीर्घ इति। चतुरधिकपद़ारब्धः । एपोडवि विकटवर्णपदघटित एवौजोतिशय- व्यज्जक: । तेन अनवरतनयनजललवनिपतनपरिपीतहरिणमदतिलकम्। करतलनिपण्णमवले वदनमिद कं न ताफ्यति ॥ इत्यादौ न दोप: । एषा गौडी रीती रौद्रवीरवीभत्सेषु। विकटेति। विक- टवर्णपद्घटितेत्यर्थः । समग्राणां साधारणः । समग्ररसवृत्तिरित्यर्थः । समग्राणां समा- -.....

ग. ०दीरघः रा"। १ क. ग. ी र' २ ग.का। तथोदा। ३ क 'विन्तितानि। र रु. यास्यां द्वि"। ५ क.

[< अ० उल्लास: ] काव्यप्रकाश: । ४०१

श्रुतिमात्रेण शब्दांत्तु येनार्थप्रत्ययो भवेत्। साधारण: समग्राणां स पसादो गुणो मतः ॥ ७६ ॥ समग्राणां रसांना संघटनानां च। उदाहरणम्- परिम्लानं पीनस्तनजघनसङ्गादुभयत- स्तनोर्मध्यस्यान्तः परिमिलनमप्राप्य हरितम्। इदं व्यस्तन्यासं श्लथभुजलताक्षेपवलनैः कृशाङ्गयाः संतापं वदति विसिनीपञ्रशयनम्॥३४२॥ यद्यपि गुणपरतन्त्रा: संघटनादयस्तथाऽपि वक्तृवाच्यपबन्धानामौचित्येन क्वचित्कचित् । रचनावृत्तिवर्णानामन्यथात्वमपीष्यते॥ ७७॥ श्रुतिमात्रेण०। येन शब्देन समासेन वा यया रचनया वा श्रुतिमात्रेण शब्दादर्थप्रत्ययः स प्रसाद- व्यक्षक इत्यर्थ: । उदाहरणम्- परिम्लानं०। अन्येषां तु वर्णानामुदासीनत्वमिति तदुपादाने तु पुराणच्छायेत्मुच्चते। न चैवं माघु- यादावुद्धर्तादयो रचनादाः सर्वत्र विरुद्धाः स्युरिति वाच्यम्। यतो यदपि गुणपरतन्त्रा रचनाद्यस्तथाऽपि वक्तृवाच्य०। अन्यथात्वं गुणपारतन्त्र्याभावः । वक्तुवाच्यप्रबन्धाचित्यविरह एव गुणपारतन्त्रयस्वीका- रात्। तत्रापि वक्तक्रोधाङ्गव्यक्तावुपयोगात्। पानां घटनानां चापेक्षित इति चार्यः । अभर चाप्रसिदधपदक्विष्टतवादिदोषाभाषो निदान- मिति नोभ्यम्। येन शब्देनेति। एवं च प्रसिद्धार्थकत्वमासन्नत्वादिकं च प्रसादव्यञ्ञकमित्युक्तम् । परीति। उभयतः । पीनस्तनजघनस्थानयो:। वसन्तीयकुसुमदर्शनमरीत्या न्युबजका- यशयनात्। अन्तः शयनमध्यभागे। तनोः क्षीणस्य मध्यभागस्य परिमिलनमामर्द- नमप्राप्य हरितं तथावर्णम्। व्यस्तो विपरीतः । श्थं शिथिलमवलाप्रयोज्यरवाद्यया तथा मुजलतासंचन्वी य आक्षेपोऽभिघातस्तस्य वलनैः संबन्धैः करणैः । वद्ति। आवेद्यति। शयनं शय्या । केचित्तु आक्षेप इच्छावीनचेष्टा। वलनं दितर क्रिया द्वंद्वगर्भस्तत्पुरुप इत्याङुः । गुणपरतन्त्रः । गुणव्यन्जकत्वनियताः । वक्ता कविस्तन्निनद्धश्र। वाच्योऽभिधेयः । १ क. ग. ब्दानां ये। २ क. गुणः स्मृतः । ३ ग, नां समासानां सं०। ४ क. ता र। 19

४०२ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [< अ० उलास: ]

क्वचिद्वाच्यप्बन्धानपेक्षया वक्त्रीचित्यादेव रचनाद्यः । यथा-

कोणाघातेषु गर्जत्मलयघनघटान्योन्यसंघट्टचण्ड:। कृष्णाक्रोधाग्रदूत: कुरुकुलनिधनोत्पातनिर्घातवातः 4

केनास्मत्सिंहनादप्रतिरसितसख्रो दुन्दुभिस्ताडितीऽसी॥ ३५० ॥ अत्र हिन वाच्य क्रोधादिव्य्जकम्। अभिनेयार्थं च काव्यमिति तत्प्तिकूला उद्धता रचनादयः । वक्ता चात्र भीमसेनः । तत्र क्वचिद्वाच्यप्रबन्धानपेक्षया वक्त्रौचित्यादेव रचनादयः। यथा-मन्थायस्तार्ण०। अत्र न वाच्यं कोधादिदीप्तरस्व्यञ्जकम्। प्रश्नरूपत्वात्। प्रवन्धश्च नाटकात्माभिनेय इति दीरघसमासत्वं प्रतिकूलं यद्यपि तथाऽपि वक्ता भीमसेन इति वक्तरौचित्यादृद्धता रचनाडत्र। अतस्तद्गुद्धतत्वादिव्य क्तंवियोप युज्यते। प्रत्रन्धो महाकाव्यनाटकादि । वृत्तिः समासः । अन्यधात्वं गुणपारतन्त्र्याभावः। एषं चेपां गुणव्यञ्जकत्वनियम औत्सर्गिकः । वक्ताद्यौचित्येन क्वचिद्वाघात्। तम्िन्नस्थल एय गुणत्यञ्जकत्वनियम इति भावः । मन्थेति। मन्धो मन्थनदण्डः । तेनाऽडयस्तं दूरमुक्किप्तं यदर्णवाम्भस्तेन प्लुतं व्यासं यत्फुहरं तत्र चलतो मन्दरगिरेयों ध्वानस्तद्वद्धीर इत्यर्थः। मन्येनाSSयस्तो भ्रान्तो योऽर्णवस्त- दम्भ:प्तुत्या कुहरेपु रन्ध्रेपु इति षा। कोणाघातेपु सत्सु । भरीशतसहस्राणि ढक्काशतशतानि च । एकदा यघ हन्यन्ते कोणाघासः स उच्यते ॥ कोणो घादनदण्ड इत्यन्ये। कोणो वीणादिवाद्नमिति त्वमरः । प्रकृते स्वाद्य एव म उचितः। अमरेऽपि वादनमिति करणल्युडन्तमित्यन्ये। गर्जन्तो ये प्रल्यकालीना मेवास्तेपां घटाः समृहास्तेषामन्योन्यं परस्परं यः संघट्टः स इव चण्डः प्रचण्ड: । कृष्णाया द्रोपद्याः कोवस्पाग्रदृतः। भविष्यदर्थस्य प्रथमाषेदकः । कुरुकुलस्य निधनार्थ मृत्यव उत्पातरूपो निर्घातयुक्तो वासः । वातजन्यो निर्धातो षा । मेघवातयोः संघट्टनो ध्वनिरशमसूचको निर्यात उच्यते। केनातिवलवता। अस्मत्सिहनादस्तस्य च यः प्रति- ध्वनिस्नत्तुल्पः । प्रतिघ्वनेः सिंहनादेन संवलनाट्गुरुश्म् । दुंदुभिः । तच्छब्दः । ताडितः । ताडनेनोत्पादिनः । तेन मन्दरध्वानप्रतिःवन्योः साम्यम्। प्रश्नरूपत्वादिति। न च तद्विपयो दुन्दुभिशव्दस्तथा। केनेत्यस्य केन कारणेनेत्यप्यर्थाद्युद्वेच्छया प्रवृत्तत्वसं- देहात्। अभिनेयः । अभिनयवोधनीवार्थकः । प्रतिकलम्। दीघसमासेनार्थप्रति- ९ क. 'रगल' । 'ररगन्न ग. रन् २ र. ग, 'तोडयम्। ३ ग. त्र न०। ४क. मिनया०। ५ क.कावियोषयुज्यन्ते । क्°।

[ < अ० उल्लास: ] काव्यप्रकाशः । ४०३

क्वचिद्कमवन्धानपेक्षया वाच्यीचित्यादेव रचनादयः। यथा-

न्रासाकृष्टाश्वतिर्थग्वलितर विरथेनारुणेनेक्ष्यमाणम्।

भाङ्कारिर्भीममेतन्निपतति वियतः कुम्भकर्णोत्तमाङ्गमू।३५१॥ क्वचिद्क्कतवाच्यानपेक्षा: प्रबन्धोचिता एव ते। तथा हि। आख्यायि- कायां शृङ्गारेपि न मसृणवर्णादयः। कथायां रौद्वेऽपि नात्यन्तमुद्धताः। नाटकादौ रौद्रेऽपि न दीर्घसमासादयः। एवमन्यद्षप्यौचित्यमनु- सर्तव्यम। कचित्तु वक्तप्रबन्धौचित्यानपेक्षया वाच्यौचित्यादेव रचनादयः। यथा-भ्रीढच्छेदा०। अत्र वक्ता वैतालिक: प्रवन्धाभिनेयात्मेति दीर्घसमासानौचित्येपि वाच्यस्य कुम्भवर्ण- स्यौद्धत्यादुद्वता रचनादयः। कवचिद्वक्तवाच्यानपेक्षा: 5वन्धोचिता एव रचनादयः। तथा हि- आख्यायिकायां हि शृङ्गारेऽपि व्यङ्गचेऽनुद्धतेऽपि वक्त्तरि नातिमरुणा वर्णाद्यः। प्रष्युत विकटवन्धत्येनैष च्छायावत्त्वात् । विप्रलम्भकरुणयोस्तु तस्यामपि दीर्वसमासपरीहारः । तयोरतिसौकुमार्यात्। कथायां तु रौद्रेऽपि नात्यन्तमुन्टा वर्णादयः। वर्णनीयमहापुरुपसुखप्र- तिपत्तिसमर्पणस्योद्देश्यस्वात्। नाटकादावभिनये तु रौद्रेषि न दीघसमासादयः । विच्छेदेना- भिनयसौकुमार्यात्। एवं मुक्तकादौचित्यमनुसरणीयम्। तथा हि-एकेकच्छन्दपति वाच्यस. पत्तौ बिलम्बात्। अभिनषेन झटिति प्रत्यायनारंभवाच्च। क्रोधाभावेन तद्यअकदीर्घसमासा- देरनौचित्याच्चेति भावः । वक्तरौचित्यादित्यस्य वक्त्रौद्धत्यव्यञ्जनायेत्यर्थः । प्रौढेति। प्रैिन वलवता प्रयुक्तो दश्छेदः । करणव्युत्पत्या हज्जनकः सड्गाभभि- घातः। तद्नुरूपं यदुच्छलनमर्ध्वगमनं तेन जमितो यो रयो वेगसतेन रतसायमानो

सेनारुणनेक्ष्यमाणम्। कंधरारन्त्रभाजां मरुतां भांकारे: भांभांशठंद: काकृत्स्थो रामस्तद्वीर्थ- सुतिमिव कुर्ब्ीमं भयजनकमुत्तमाङ्ग शिरो वियत आकाशात्। कुम्भकर्ण- स्येति। तदुत्तमाङ्गस्येत्यर्थः । औद्धत्यादिति। भीमत्वेनीजस्विशवावित्यर्थः । उद्धता इति। तदीयौद्वत्यव्यञ्तनायेति शेपः। छायावत्वादिति। गद्यपाधान्दात्। गव्ये च विकटवर्णस्याभ्यहिंततया तैरेव शोभावत्त्वाच्छृङ्गारेवि न मसृणवर्णा देया इत्यथे:। कथायां त्विति। वर्णनीयनृपादिवयायां तिित्दर्थः । श्रतखरुमर्दण,स्योदेदयतवािति भाव. 1 वर्णनीयमहापुस्पति। दर्णनीय्यार्शरय श्रोदभूतानां महादुरपाणा सरोन १ क. तः कौम्भ र क मृणा ३। ३ क मिनये।

४०४ प्रदीपोद्दयोतसमेत :- [< अ० उल्लास: ]

इति काव्यप्रकाशे गुणालंकारमेद्नियतगुणनिणयी नामा- मोलासः॥।८॥

मा्िर्मुक्तकम्। द्वयो: संदानितकम्। त्रिषु विशेषकम्। चतुर्ष कालापकम्। पश्चादिचतुर्द- शान्तेषु कुलकम्। तत्र मुक्तकेषु कवे रसवत्त्वाभिनिषेशित्वे रसाश्रयमौचिस्यम्। यथा- शन्यं वासगृहमित्यादौ। रसनिवेशाभावे तु कामचारः । संदानितकादिषु काव्यपरिसमाप्ते- वैंकट्यं दीर्घमध्यसमासता च। श्रबन्धगतेपु पुनस्तेषु प्रवन्धोचिता एव रचनादय इत्यादि झेयम्। इति काव्यप्रदीपे गुणालंकारभेदनियतगुणनिर्णयो नामा- मोलासः ॥८॥

प्रतिपत्तेः समर्पणल्योत्पत्तेरुददेश्यत्वादित्यर्थः । धद्ठा वर्णनीयो यो महापृरुषस्तस्य सुखेन प्रतिपत्तौ थस्समर्पणं विषयकरणमित्यर्थः। संदानितकादिष्विति। पतो बैकट्यं नैक- स्याभावोऽतो दीर्घमहासमासताउपि तम कार्येत्यर्थः । इति श्रीशिवभट्टसुतसतीगर्भजनागोजीभट्टककृते काव्यप्रदीपो- दूधोतेऽषम उल्लासः ॥८ ।

९ न० उल्लास: ] काव्यप्रकाश: । ४०५.

अय नवम उलास: ।

गुणविवेचने कृतेऽलंकारा: प्राप्तावसरा इति संप्रति शब्दालंका- रानाह- यददुक्तमन्यथा वाक्यमन्यथाऽन्येन योज्यते। श्लेषेण काक्का वा ज्ेया सा वकोक्तिस्तथा द्विधा॥ ७८॥ तथेति श्लेषवक्रोक्ति: काकुवक्रोकतिश्र। तत्र पदर्भंङ्गश्लेषेण यथा- एवं गुणे विवेचितेऽलंकारा विवेचनीयाः । तत्र सामान्यलक्षणं गुणविषेचन एवोक्तम्। शब्दालंकारार्यालंकारोभयालंकाररूपविशेषलक्षणत्रयं चार्यलम्यमिति तेपां विशेषलक्षणेष वक्तव्येपु कान्यलक्षणे शब्दस्य प्राथम्यात्तदलंकारविशेषलक्षणे वक्तव्ये प्रथमं वक्रोक्ति लक्षयति-यदुक्त० । वक्नाऽन्याभिप्रायेणोक्तमन्येनान्यार्थकतया योज्यते संगम्यते सा वक्रोकिकिरित्यर्थः । श्केषेण काक्का वेति योमनया हेतुमुखेन विशेषलक्षणद्यम् । तथा द्विधेति विभागः । श्लेपवक्रोक्ति: काकुवक्रोक्तिश्ेति द्विवेत्यर्थः । श्लेपश्र द्विधा-समङ्पदोऽभङ्गपदश्। तत्र समङ्तलषेण यथा-

गुणे विवेचित इति। काग्यलक्षणे प्रागुक्तत्वात्, रसघर्मतया प्राधान्यात्तत्र प्रथमं जिज्ञासेति तन्निरूपणे कृतेऽवसरसंगत्ेत्यर्थः। उभयालंकाररूपविशेषलक्ष- पोति। रूपविशेषाणां छक्षणेत्यर्यः । अर्थलभ्यमिति। शब्दाश्रितत्वादिरूपं तच्छव्दा- लंकारेत्यादिपदादे्वा5र्थलब्यमिति भावः । प्रथममिति। वक्रोक्तेश्वारस्वातिशयात्, उक्ति- वक्रताथा: स्फुटं शब्दालंकारत्वाच्चेति भावः । अन्येन। श्रोत्रेत्पर्थः । स्वयमेवान्यधाकरणेऽपह्नु्ति वक्ष्यति। श्लेषेणेति। श्द-

मश्न: क्रोशति किमहो प्रथासि नय मां परावृत्त्य । किं कातरतयैवं मुझसि मश्चः किमारूपति॥ इस्थादौ मुग्घया नवाभिस्तारिकया पुरुषे लक्षणया प्रयुकतं मश्चपद दूत्या मुख्यार्थाभि- प्रायेण योनितमिति अस्य न भेड़ान्तरत्वमित्याङ्ग: ।

९ ग. भहे छे।२ क, धश।३ क, ति प्रयोजनहेतु।

४०६ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [९ न० उल्लास: ]

नारीणामनुकूलमाचरसि चेज्जानासि, कश्रेतनो वामानों प्रियमादधाति, हितकृन्नैवाबलानां मवान्। युक्तं किं हितकर्तनं ननु बलाभावप्रसिद्धात्मन: सामथ्यं भवतः पुरंदरमतच्छेदं विधातुं कुतः । ३५२ ॥। अभङ्गश्लेषेण यथा- अहो केनेदृशी बुद्धिर्दारुणा तव निर्मिता। त्रिगुणा श्ूयते बुद्धिर्न तु दारुमयी क्वचित्॥३५३॥ काकका यथा- शुरुजनपरतन्त्रतयाँ दूरतरं देशसुद्यतो गन्तुमू। अलिकुलकोकिलललिते नैष्यति सखि सुरभिसमयेडसी॥३५४॥ नारीणा०। अत्र नारीणामिति पदं स्त्रीणामित्यभिप्रायेणोक्तम्। श्रोता तभ्ङ्वरया न शत्रू णामित्यर्थतया योजयित्वाSऽह-कश्चेतन इत्यादि । अन्न वामानामिति शत्रुणामित्यर्थो वक्तुरभिप्रेतः । स्त्रीणामित्यर्थतया घोजयिस्वाSऽह-हितकृित्यादि । अथान्योऽवलाना- मिति दुर्वलार्थतया हितकृदिति हितकृन्तनार्थतया थोजयित्वाऽऽह-युक्तं किमित्यादि। अथान्यो वलाभावप्रसिद्धात्मपदमिन्द्रार्थतया योनयित्वाऽऽह-सामर्थ्यमित्यादि।अभ्र नारीणामन्रलानामिति पदे सभझे। अभङ्गमात्रपदेन क्षेपेण यथा-अहो केने०। अन्र दारुणेति क्रूरेत्यर्थकत्वेन वक्तरभिप्रेतं काष्ठेनेत्यर्थनान्यो योजितवान्। का कुतक्रोक्तिर्यथा-गुरु०। नारीणामिति। नारीणां स्त्रीणामनुकूलमाचरसिचेज्ानासि विज्ञोऽसि। विज्ञ एव स्त्रीणामनुकूल इति भाषः। उत्तरं-कश्चेतनो वामानां शत्रूणां हितमादघाति। काक्का नाऽडव- धासीति लम्पते। अवलाः स्त्रियः । आस्वयं समुदायो रूढ़ः। वलं तेजोऽसुरविशेषश्च। सामर्थ्ये युक्त्तायुक्तविचारानकुलो व्यापारः। पुरंदर इन्द्रः । हितकृदिति। हितकारकार्थतया प्रयुक्तमपीति शेपः । अहो इति। दारुणा क्रूरा। त्रिगृणा सत्त्वरजस्तमोरूपगुणत्रयात्मिका । बुद्धितत्त्व- रूपा। बुद्धे: प्रकृतिपरिणामतया त्रिगुणात्मकत्वमिति सांख्यसिद्धान्तात्। यद्वा सूक्ष्म्रा- हिस्वा शुआहित्व गृद्दीतग्राहित्वरूपगुणत्रथवती। दारु काछ्ठम्। गुर्विति । परतन्त्र: पराधीमः । वतेति खेदः । सुरभिवस्न्तः । ललितो रमणीयः।

"ते सखि नैष्यति मु। १ क. नो हितमातनोति। २ क, 'रुपरतब्र्रतया बत हू ३ ग. 'या वत दूर दे। र क

[९ न० उललास: ] काव्यपकाशः । ४०७

वर्णसाम्यमनुपासः । स्वरव्रैसादृश्येऽपि व्यञजनसद्टशत्वं वर्णसाम्यमू। रसादयनुगतः प्रकृष्टो . न्यासोऽनुपास: । अत्र नैप्यतीति नायिकया निपेधाभिप्रायेणोंक्तं सख्या तु नैप्यति अपि त्वेष्यत्येवे- त्यर्थकतया काक्का योज्यते। इयं च न षाकोवाक्यमात्रे किंतु स्वतोऽ्यन्येनोक्तस्यान्यथायोजनमात्रे। न्यायसा म्यात् । यथा मम- कृष्णो वैरिविम्दने हरिपदप्रीत्यर्जने स्वर्जुंन: पीतः पङ्कजलोचनाभिरेभितो नेत्राञ्चलैशच्चलैः । रक्त: सजनसंगमेपु करणश्रेणीमणे श्रीधर- स्थाने वर्णचतुष्टयस्य भुवने भर्ता भवान्गीयते ।। अन्न वर्णचतुष्टयस्ष्य भर्ता श्रीघर इति सावलौकिकं वाक्यमन्यथा श्लेषादिनाऽस्माभि: समर्थितम्। एवमन्यदप्यूह्यम्। अथा SSवृत्तिनिवन्धने प्वलंकारेयु लक्षणीयेषु रसानुगुणतयाऽनुप्रासः प्रथमं लक्षणीयः । स द्विया-वर्णानुमासः पदानुपासश्च। तभाSSद्यो वाचकवर्णमात्रावृत्तौ द्वितीयस्तु वाचक- पदावृत्ताविति वस्तुगतिः । तन्राऽडययं लक्षयति-वर्णसाध्य। अव्यवधानेन वर्णमात्रविन्यासो वर्णानुप्रास इत्यर्थः। शव्दसाम्यत्यमनुप्नाससामान्यलक्षण- मित्यर्थालभ्यते। वर्णपद व्यञ्ञनपरम्। अतो व्यञ्जनवैसादृश्ये विरिश्चिपदाद़ौ नातिव्याप्तिः। न चेष्टैष सा । तत्रानुप्रासशव्दार्थस्याभावात्। रसादिभिरन्ुगतः प्रकृष्ट आसो व्यासो सख्या त्विति। पुनस्तदेयोत्तरयन्त्येति शेषः। काक्का योज्यते। पारतन्त्र्य न सार्वदिकमिति भावः । अन्र काफोः शव्धर्मतया शव्दालंकारता । अन्यथा योजनं च व्यज्ञनयेत्याहुः। ऋेपेणास्माभिरिति पाठः। शपादिनेति पाठ आदिपदार्थश्चिन्त्यः । वर्णानुप्रास इति। केवलानुप्रासशब्द एव वर्णसाम्यवृत्तिन तु वर्णानुप्रासत इति सूनस्वर साच्चिन्त्यमेतदित्यके । अवाचकवर्णसात्ेति। सूत्रे वर्णपदमहिस्रा तयैव लाभा- दिति भाव: । व्यअ्जनवैसादृश्य इति। स्वरमात्रसादृश्येऽपीति शेपः। रसादिभिरनुगत इति। आदिना भावादीनां संग्रहः । अनेन यमकव्यावृत्तिः । तत्रार्थभेद प्रतिसंधानेन ा रसता्व गमविलम्वात्। लाटानुप्रासे च नातिव्याप्तिः। तात्पर्यभेदप्रतिसंधानेन तत्रापि रसावगम- विलम्बात्। प्रकृष्टः। संनिहितः । तेनातिव्यवधानन न्यासस्य चमत्काराप्योजकस्य १ ग, 'नुगणः प्र० । २ क, 'रमितों"।

४०८ पदीपोद्द्योतसमेत :- [९ न० उल्लासः ]

छेकवृत्तिगतो द्विधा। छेका विद्ग्धाः, वृत्तिर्नियतवर्णगतो रसविषयो व्यापार:, गत इति च्छेकानुप्रासो वृत्यनपासश्च। 1 किं तपो: स्वरूपमित्याह- सोऽनेकस्य सकत्पूर्वः । अनेकस्पार्थाद्यञ्जनस्य, सकृदेकवारं सादृश्यं छेकानुपासः। उदा- हरणम्- ततोऽरुणपरिस्पन्दमन्दीकृतवपुः शशी। दूधे कामपेरिक्षामकामिनीगण्डपाण्डुसाम्।३५५॥ एकस्याप्यसकत्परः ॥ ७९॥

ह्यनुप्रासशब्दार्थः । न घ स्वरमात्रसादृश्ये रसानुगमः । न वा सहृदयहृदधावर्जकत्वलक्षणः प्रकर्षः । तं विभजते-छेक०। छेकगतो विदग्धाश्रितः । तैश्र प्रचुरमेतत्प्रयोगात्। वृत्तिगतो वृत्त्याSडश्रितः । तदुपोद्वल- कस्वात्। वृत्तिश् मधुरादिरसानुगुणनियतमसृणादिवर्णगतो रसविषयो व्यापारो व्यन्ननाख्यः। तयोर्लक्षणमाह-सोऽमेकस्य० । अनेकस्य व्यन्जनस्य सकृदेकवारं साम्यं पूर्वश्छेकानुप्रासः । उदाहरणम्-ततोऽरुण । भत्र स्यन्दगण्डयोः । द्वितीयं लक्षयति-एकस्या० ।

व्युदासः। न च स्वरमात्रसादृश्य इति। मात्रपदेमोभयसाम्ये चारुत्वातिशय इति ध्वन्यते। यथाडग्रेसरा वासरा इत्यादौ। साम्यं च श्रुतिकृतमपि गृह्यते । यथा याति राजा वलाढय इति रंहः संघ इति च। श्रुतिसाम्यं स्थानैक्यात्। जातिसाम्ये तु मूल एवोदाहरणम्। सहृद्यहृदयावर्जकत्वम् । सहृदयहृदयानुरस्लकत्वम् । प्रकर्पश्राव्यवधानेन न्यासः । स एव च सहृदयहृदयानुरञ्जकः । विदृग्धाश्रित इति। तत्प्रियत्वासतदाश्रितरवम्। स इत्यस्थानुप्रासपरामर्शकत्वम्। स च वर्णसाम्यम्। तत्र वर्णस्यानेकपदेनैव लाभात्साम्य- मात्रपरामर्शकस्तच्छन्द इत्याशयेनाऽऽह-साम्यमिति। ततोऽरुणेति। अरुणस्य सारथेर्न तु सूर्यस्य । परिस्पन्देन न तु पूर्णोदयेन। मन्दो विरुचिः । काम: स्मरः । परिक्षामा क्षीणा। अत्र स्पन्देति। नकारदकारणकारड-

१ ग. परीक्षा।

[९ न० उल्लासः ] कांव्यप्रकाश: । ४०९

एकस्य, अपिशब्दादनेकस्य व्यञ्ञनस्य द्विबदुकृत्वो वा सावृश्यं वृश्युनुपासः । तत्र माधुर्यव्यअ्कैर्वर्णैरुपनागरिकोच्यते। ओजःप्रकाशकैस्तैस्तु परुषा उभयत्रापि प्रागुवाहृतमूँ, अनङ्गरद्गेत्यादि मूर्ध्ामुद्वृत्तेत्यादि। कोमला परैः ॥ ८० ॥ परैः शेषैः। तामेव केिद्ग्राम्येति वदम्ति। उदाहरणम्- अपसारेय घनसारं कुरु हारं दूर एष किं कमलैः। अलमलमालि मृणालैरिति षदति दिवानिशं बाला ॥ ३५६॥। केषांचिदेता वैदर्भीप्रमुखा रीतयो मताः । एतास्तिस्रो वृत्तयो वामनादीना मते वैदर्भी-गौडी-पाञ्चाल्यार्पा रीतयो मताः ।

अपिशब्दादनेकस्यापि। असकृद्विर्वद्ककृत्वो ा। वस्तुतस्तु चछेकानुप्रासभिनं लक्ष्यम्। अन्यथकस्य सकृदावृत्तरसंग्रहापत्ते: । एवं चैकस्थ वर्णस्य सकृदसकृद्वाऽनेकस्य त्वसकृ- स्सादृश्यं वृत्त्यनुप्रास इति पर्यवसन्नम्। तत्र-माधुर्य०।

ओज:०।

कोमला०। अपरैरोजोमाधुर्यन्यञ्जकातिरिक्तैः प्रसादवन्िरक्षरैः । एनामेव केचिदतिशयितकान्ति- राहित्येन ग्राम्यस्त्रीसाम्याङ्राम्येति वदन्ति। उदाहरणम्-अपसारय० इत्यादि। केषांचि०। वामनादीनां मत एता एव यथाक्रमं वैदर्भीगौडीपाश्चाल्यो रीतय उच्यन्ते ।

कारककारमकाराणामनेकेषां सकृत्साम्यम्। सकृदावृत्तेरिति। यथा व्याघूतचूताङ्कुरेति। ग्राम्यस्त्री। अविदग्धस्त्री। उपनागरिकादिपदानां वृत्तिरिति विशेष्यम्। अपसारये- त्यादि। अत्र मू््नि वर्गान्त्यगाभावादाद्यतृतीयादियोगाभावाच्चेति भावः। पाञ्चाल्य इति।

९ क. 'कव्य° ।२ क. ग. रिकेष्यते। ३ क. सतैख प०। ४ ग. म्। को० १५ क. रयेत्यादि। के। ६ क, ग,तय उच्यन्ते 1 शा°।

४१० प्रदीपोद्ययोतसमेत :- [९ न० उछ्लास: ]

शाब्दस्तु लाटानुपासो भेदे तात्पर्यमात्रतः ॥८१।।

लमखाच् लाटानुपासः । एष पदानुपास इत्यम्पे। पदानां सः । शव्दानुपासमाह-शाब्दस्तु०। शक्दनाव्यापारवाळ्शव्दः प्रातिपादिकादिस्तद्वतः शाब्द:। भेद इति। तात्पर्य- मन्वयभेदस्तन्मात्राद्भेदे। न तु स्वरादर्थाद्वा। तथा च भिन्नतास्पर्यतुल्यार्थशब्दसादृश्यं श्दानुप्रासः । स तु छाटानुप्रास उच्यत इत्यर्थः । तुशव्दो वर्णानुप्रासस्य वाटीयत्व- न्यव्छेदक: । यत्तु-पुनरुक्तत्वव्यवच्छेदाय'भेदे तात्पर्थमात्रतः' इत्युक्त्तमिति व्यार्यानं सदसत्। मात्रशब्दस्याप्रयोजकतापत्तेः । एप एव कैश्चित्पदानप्रास उच्यते। सोऽयं पद्स्य नाम्नो वेति द्विविध: । तत्र सविभक्तिकस्य यत्राSवृत्ति: स आद्यः। अन्यादव शस्तु द्वितीयः । तयोराद्योऽनेकस्य पदस्थैकस्य वा पदस्येति द्विविधः। अन्त्यस्तु त्रिविधः । आवृत्तेरभिन्नसमासस्थतया भिन्नसमासस्थतथैकस्याः समासस्थत्वे सत्यपरस्या असमासस्थतया च समासं विनाऽस्यासंभवादिति पश्चप्रभेदा इति कारिकया प्रतिपादितम्।

लाटी स्वल्पान्तरत्वात्पाश्चाल्यन्तर्गतैवेति बोध्यम्। शब्दनाव्यापारवानिति अयमेव पदानुप्रास इत्युच्यत इति भावः । अत एव वर्णानुप्राससाधारण्यं नेति बोध्यम्। लाटो देशविशेषस्तस्प्रियत्वाल्लाट इत्यर्थः । प्रातिपदिकादीति। आदिना विभत्त्यन्तम्। शब्दनाव्यापारोऽर्यनोधानुकूल: शक्त्यादिः। अन्वयभेद:। तात्पर्यविष- यसंसर्गः । तन्माव्नादिति। मात्रपदेन यमकव्धावृत्तिस्तत्रार्थभेदास्। तुल्यार्थकेति । तेन यमकव्यावृतिः। अ्थैक्ये सति अभिन्नतात्पर्यकशव्द्प्रयोगे पुनरुक्तस्वं कतपदरवं च स्यादतो भिन्नतास्पर्यकेति । तुशब्द इति । केचित्तु अनुप्रासाद्भिन्न एवायं नानुप्रा सत्वाकान्तः । एतद्वोधक एव तुशब्दः। लाटानुप्रासव्यवहारस्तु पिष्टकमय्यो गाव इतिवत्। अत एव वर्णसाम्यमनुप्रास इस्येयोक्तं न वर्णानुप्रास इतीत्याहुः। तद्सदिति। समुदा- यस्य पुनरुक्तत्वव्यावृत्त्यर्यत्वमसदित्यर्थः । मम तु भेद इत्यंशस्तव्य्यावर्तकः। मात्रपद च यमकव्यावृत्तय इति बोध्यम्। समासं विनेति। अत्र समास इत्युपलक्षणं पश्चवे धवृत्तेरपि। एतेन- हंसायते चारुगतेन कान्ता कान्तायते स्पर्शसुखेन वायु: । इत्यादेः संग्रहः । सः । लाटानुप्रासः ॥ १ क. ग. त्वाल्लाटा०। २ क. कस्यैद ना।

[९ न० उल्लास: ] काव्यमंकाशः। ४११

स इति लाटानुप्रासः । उदाहरणम्- यस्य न सविधे दषिता दवदहनस्तुहिनदीधितिस्तस्य। यस्य वे सविधे वृधिता ववदहनस्तुहिनदीधितिसतस्य ।। ३५७॥ पदस्यापि। अपिशब्देन स इति समुचचीयते। उदाहरणम्- वदनं वरवणिग्यास्तरया: सत्यं सुधाकर: । सुधाकर: क्वनु पुनः कलङ्गविकलो भवेत् ॥३५८॥ वृत्तावन्यत्र तत्र वा।

पदानामिति बहुवचनमनेकोपलक्षणम्। अन्यथा द्वयोः पद्योरावृत्तौ षष्ठभेदापत्तेः। उदा० यस्य०। अत्र यद्यपि पूर्वार्चे दवदहनशब्दस्य परार्धे तुहिनदीधितिशब्दस्यार्थान्तरसंक्रमितवाच्यत्वा- सार्थाभेदस्तथाऽपि शब्दार्थमात्रेणोदाहरणम्। यद्वाSविशिष्टपदावृत्तेरे वोदाहरणं द्रष्टव्यम्। द्वितीयभेदमाह-पद०। अपिशब्देन स इति समुच्चीयते। यथा-वदनं०।

यस्य नेति। पूर्वार्े तुहिनदीधितौ दषदहनस्वं विधेयम्। उत्तरार्धे तु विपरीतम्। चस्त्वयं। समुच्चेयाभावात्। उद्देश्यविधेयभावविपर्यासेन शाव्दबोघरूपान्वयभेदात्तत्तारप- यमदोऽमेति बोध्यम्। शब्दार्थमात्रेणेति। शक्यार्थभेदमात्रणेत्यर्थः । अवि- शिष्टपद वृत्तेरेवेति। शुद्धपदमात्रावृत्तेरित्यर्थः । म तु तुल्यार्थत्वविशिष्टपदावृत्तेरिति भावः । वस्तुतो रूपक्मत्रेति न दोषः । तन्र लक्षणायामवि शक्यार्थाभेदस्य व्यक्षनया बोधेनार्थाभेदो द्रष्टव्यः । अपिशब्देनेति। एकविशेषान्वयित्वरूपसाहित्यसूचनादिति भावः । वदनमिति । तस्या वरवर्णिन्या वदनं सुधाकरश्न्द्रः सत्यम्। उतरूदको निषेधति-सुघाकरश्चन्द्रः पुनः कलङ्करहितः क भवेत्। न क्वापीस्र्थः । एवं चार्य मुखरूपणायोग्यत्वमिति भावः । व्यतिरेक्ालंकारो व्यड्ग्य:। अत्राऽयसुधावरपदृश्य लाक्ष- णिकस्वेडपि प्राग्वदर्थाभेद: । उद्देश्यविधेयभावभेदाच्व तात्पर्यभद इि बोध्यम्।

१ क. पुस्तके चकारस्थाने नकार: पठयते। तदा वस्य सविधे दयिता तशय तुहिमदीधि- तिर्देषदहनो नेत्यर्थो नोध्य: ।२ क. हरहितो भ

४१२ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [९ न० उल्लास: ]

नाम्न: स वृत्त्यवृत्त्योश्र एकस्मिन्समासे मिन्ने वा समोसे समासासमासयोर्धा नाम्र: प्राति- पदिकश्य, न तु पदस्य सारुप्यम्। उदाहरणम्- सितकरकररुचिरविभा विभाकराकार धरणिधर कीर्तिः। पौरुषकमला कमला साउपि तवैवास्ति नान्यस्य । ३५९॥ तदेवं पञ्चधा मंतः ॥ ८२ ।। अर्थे सत्यर्थभिन्नानां वर्णानां सा पुनः श्रुतिः । /यमकम् समरसमरसोऽय मिश्या दावेके षामर्थवस्वेऽन ्पेषामनर्थकरवे भिन्नार्धाना- मिति न युज्यते वक्तुमित्यर्थे सतीत्युक्तम। सेति सरो रस इत्यादि-

वृत्तिनिरूपपितप्रकारत्रये नाम्र एव लाटानुपरास इस्यर्थः । उदाहरणम्-सिसकर० । पोरुषकमला पौरुषकक्ष्मीर्लक्ष्मीश्र तवैवेत्यर्थः । यत्तु 'पौरुषं कमलमाश्रयो यस्याः सा पौरुषकमला' इति व्यार्यानं तदयुक्तम्। अर्थभेदेनानुदाहरणत्वापत्तेः । अन्न करकरे- स्येकसमासो विभा विभेति भिन्नौ समासौ, कमला कमलेति पूर्वस्य समास उत्तरस्यासमास इति त्रयाणामुदाहरणम्। सदेवं०। व्याख्यातम् । अथे०। अर्थभिन्नानां भिन्नार्थानामित्यर्थः । एतच् लाटानुप्रासेऽतिव्यापिवारणाय। तन्मात्रे च कृते समरसमरसोऽयमित्यादौ द्वितीयाद्यावृत्तेरर्थाभाषादव्याप्तिः स्यादत उक्तम् 'अ्थे सति'

नान्न: सवृत्तीति । नाम्न इत्युपलक्षणम् । जित्वा विश्वं भवानद्य विहरत्यवरोधनैः । विहरत्यप्सरोभिस्ते रिपुवगों दिवं गतः ॥ इति केचित्। अ्थ्रभेदेनेति। केचिनु द्वितीयकमलापदस्यापि अर्शआद्यजनतत्वेन कमलाथ्रयेत्येनार्थः । पौरुषकमलाश्रयाभिन्ना कमलाश्रयेत्यर्थः। अच्प्रत्ययप्रकृतिकमलभागस्य वानुप्रास इत्याहुः । यद्यपि कमला कमलेशयत्र विभक्त्यन्तस्याप्यावृत्तिरस्ति तथाऽपि प्रकृतिभागस्यापि साऽस्तीत्यदोषः । तड्ेवमिति। लाटानुप्रास इत्यर्थः । द्वितीयाद्यावृ

· कः मासा। २ ग. 'रात्यायुक।३ क.म्। सा श्रुतिः सरो"।

[९ न० उलास: ] काव्यपकाशः। ४१३

वैलक्षण्येन तेनव क्रमेण स्थिता । पादतन्भागवृत्ति तथ्ात्यनेकताम् ॥८३ ।। प्रथमो द्वितीयादी (३) द्वितीपस्तृतीयादी (२) तृतीयश्वतुधे (१) प्रथमस्नि्रिष्वपि (१) इति सप्त। प्रथमो द्वितीये तृतीयश्ष- तुर्थे, प्रथमश्चतुर्थे द्वितीयस्तृतीये, इति द्वे। तदेवं पादजं नवभेद्म्। अर्धा- वृत्ति: शरलोकावृत्तिक्रेति हे। द्विया विमके पाठे प्रेथमादिपादादिभाग: इति। यद्यर्थस्तदा भिन्न इत्यर्थः । वर्णानामिति बहुंवचनमविवक्षितम्। द्वयोरपि यमकव्य- वहारात्। सेति। पूर्वेणैव क्रमेण स्थितेत्यर्थः। अतः सरो रस इत्यादौ नातिप्रसङ्गः । एवं ज समानार्थत्वाभाववत्समानानुपूर्वीका नेकवर्णावृत्ति यमकमिति रक्षणं द्रष्टव्यम्।

प्रथमपादो यदि द्विंतीये पादे यम्यते तदा मुखं नाम यमकम्। तृतीये चेत्तदा संदंशः 1 चतुर्थे चेत्तदाऽडवृत्तिः। एवं द्वितीयपादश्चेततृतीये तदा गर्भः । चतुर्थे चेत्तदा संदूष्टकम् । तृतीयश्चेच्चतुर्थे तदा पूच्छम्। प्रथमस्त्रिषु ेत्तदा पङ्गिः। महायमक- मिति केचित्)। पादत्रययमकं तु न चमरकारकारि। अतो न प्रयुक्तम्। इस्येकैकपादा- वृत्ता सप्त भेदाः । प्रथमो द्वितीये तृतीयश्चतुर्थे चेत्तदा युग्मक्रम्। प्रथमध्रतुथे द्वितीयस्तृ- तीये चेत्तदा परिवृत्तिः । इत्यर्धाम्यासमृते पादद्वयावृत्तौ द्यमिति नव भेदाः । अर्धावृत्तिस्तु सेरिति। समरतेऽमरतेजास पार्थिवे, इत्यादावुभयोरनर्थकत्वादित्यपि बोथ्यम्। द्रष्टव्य- मिति। कचिदर्णभेदेऽपि श्तिसाम्येन यमकं भवति। तदुक्तम्- यमकादौ भंवदैक्यं डलयो रलयोर्बवोः । शपयोरनणयोश्च्ान्ते सविसर्गाविसर्गयोः ॥ सबिन्दुकाबिन्दुकयोः स्यादभेदप्रकल्पनम् । इति। यमकं तु विघातव्यं न कथंचिदपि त्रिपात्। इति च। यथा भुजलतां जढतामनलाजन इति। पाद:। पद्यचतुर्थशः । तत् । यमकम् । सप्त भेदा इति। शुद्धा एते। संकोर्णभेदानाह-प्रथमो द्वितीय इति। युग्भकमिति। मुखपुच्छयोः संयोगा- दिति भावः । परिवृत्तिरिति। आवृत्तिगर्भयायोंगादिति भावः । नव भेदा इति। पादावृत्ताविति शेषः । अर्धावृत्तिरिति। संदशसंदष्टकयोः संकरोऽत्रेति भाषः । १ क. प्रदमक्चतुर्ये द्वितीयस्तृतायमिति प्रथमो द्वितये तृतीयथ्तुयें इति दे। २ ग. थमपा०।३ क. तीयपा।

४१४ भदीपोद्द्योतसमेत :- [९ न० उल्लास:]

इलोकान्तरे हिं नासौ भागावृत्ति:। त्रिखण्डे तरिंशञ्जमुःखण्डे चत्वा- रिंशत्। प्रथमपादादिगतान्त्यार्धादिभागो द्वितीयपादादिगत आद्यार्घा- दिभागे यम्यत हत्या्यन्वर्थतातुसारणानेकभेदम्, अन्तादिकम् । आध्यन्तिकम्, तत्समुच्चयः, मध्यादिकम्, आदिमध्यम्, अन्तमध्यम्, मध्यान्तिकम, तेपां समुच्चयः। तथा तस्मिन्नेष पाद आद्यादिभागानां समृद्रः। श्रोकावृत्तिर्महायमकम् । तदुभयमपि पाषावृत्तििशेष एवेत्येकादश पादयमकमेदाः । पादभागवृत्ति बहुभेदम्। तथा हि-द्विधा विभक्तेपु पावेषु प्रथमाषिपादानामाद्यभागाः · पूर्ववद्द्वितीयादिपादेप्वाद्यभागेष्वेव यदि यम्यन्ते तदा पूर्ववन्मुखाद्यो दश भदाः। श्लोका- न्तरे भागावृत्तिर्न स्वदत इति श्रोकावृत्तिस्थानीय एकादशो भेदो भागावृत्तौ नास्ति। एवं प्रथमादिपादानामन्त्यभागस्य द्वितीयादिपादान्स्यभागेप्वेव यमने पूर्ववद्दश भेदाः। एवं द्विस ण्डीकृतेषु पादेषु विशतिः । त्रिखण्डीकृतेषु त्रिशत्। चतुःखण्डीकृतेषु चत्वारिंश द्ेदाः स्थानापरिवर्तिनो भवन्ति । अथ स्थानपिवर्तनभेदाः। प्रथमादिपादानामेन्त्यादिभागा द्वितीयादिपादानामाद्यादिभागेवु यम्यन्त इस्याद्यन्वर्थतानुसारेणान्ताद्यादि यमकादयः प्रभेदा भवन्ति। तथा हि-द्विखण्डे यथा प्रथमपादस्यान्त्यमर्ध द्वितीयपादस्याद्याघें चेद्यम्यते तदान्तादियमकम्। प्रथमभाग एवं चेदन्स्यभागे तदाSडद्यन्तयमकम्। एवं प्रथमपादस्याद्यन्तभागौ द्वितीय स्यान्ता दिभा गयोर्यदि यम्यते तदाSSद्यन्तान्तादियमकयोः समुच्यः । अत्र भिखर्ण्डचतुःखण्डयोः पूर्वपाद्मध्यभाग उत्तरपादस्याSSदिभागे यदि यम्यते तदा मध्यादियमकम्। पूर्वस्याSSदिभागश्चेत्तदुत्तरपादस्य

पादावृत्तििशेष इति। पाददयस्यार्धत्वास्पादचतृष्टयस्य च श्रोकत्वादिति भावः।दश भेदा इसि। प्रथमपादाद्यभागो द्वितीयतृतीयचतुर्थपादाद्यभागेषु यम्यत इति त्रिघा। द्वितीयपादाद्यभागस्ृतीयचतुर्थभागयोर्यम्यत इति द्विघा। तृतीयपादाद्यभागश्चतुर्थपादाद्- भाग इति एकः । प्रथमपादाद्यभागस्त्रिप्वप्यन्याद्यभागेषु इत्यपर इति सप्त शद्धभेदाः । प्रथमपादाद्यभागतुल्यो द्वितीयपादाद्यभागस्वृतीयपादाद्यभातुल्यश्चतुर्थपादाद्यभाग इत्येक: संकर: । तथा प्रथमचतुर्थपादाद्यभागयोर्द्वितीय तृतीयपादाद्यभागयोश्च तुल्यस्वेऽपर: संकर इति नव। अर्धावृत्त्या समं पूर्ववद्दशेत्यर्थः। श्लोकान्तर इति। एवं च भागा- वृक्तौ भागिनः श्ोकस्याS5वृत्तिर्भवत्येव। अति्य वधाने हि त्रिचतुराद्यक्षरावृत्तौ न चमरकार इति भावः । अन्तादीति। आदिनाSSद्यसंग्रहः । आद्यादीत्यादिनाऽन्स्यसंग्रहः। प्रथमभाग

१ ग. 'तीयतृतीया।२ क. तिभेदाः । ३ क, हि न भा। ४ क. ग. नुसरणेनःने"। ५ ग. अन्त्यादि°। ६ क, 'मुद्रकम् । ७ क, मन्तादि।८ कर, 'ण्डयोः।

[९ न० उल्लास: ] काव्यपकाशः। ४१५ 4

मध्यादिभागेषु, अनियते च स्थान आवृत्तिरिति प्रभूततमभेदम्। तदेत- त्काव्यान्तर्गडुभूतमिति नास्य भेदलक्षणं कृतम्। दिात्रमुदाह्नियते- सन्नारीभरणोमायमाराध्य विघुशेखरम् । सन्नारीभरणोडमाय ततस्त्वं पृथिवीं जय ॥ ३६० ।। विनाऽयमेनो नयताऽसुखादिना विना यमेनोनयता सुखादिना। महाजनोऽदीयत मानसादरं महाजनोदी यतमानसादरम्॥ ३६१॥ मध्यभागे तदादिमध्ययमकम् । पूर्वस्य मध्यादिभागौ बेदुत्तरस्याथ्यमध्ययोस्तदा मध्याद्यादि- मध्ययोः समुचयः। एवं प्रथमस्थान्त्यभागो द्वितीयस्य मध्यभागे चेत्तदाऽन्त्यमध्यम्। पूर्वस्य मथ्यभागश्चेद्वितीयश्यान्त्यभागे तदा मध्यान्तिकम्। पूर्वस्यान्त्यमध्यभागौ चेहिती- यक्ष्य मध्यान्त्यभागयोस्तदा ऽन्त्यमध्यमध्यान्त्ययोः समुचयः। यदपि पूर्वस्याSSदिभाग उत्तरस्यान्त्यभागे चेत्तदाSSद्यन्त्यकं मध्यभागस्त्वाद्यभागे येत्तदाऽन्तादिकमित्यादि प्रकारववयं संभवति तथाऽपि द्विखण्डान्तर्गतमेव तदिति पृथङ्न गण्यते। सर्वेषां चैषामपरः समुच्चय इति भिन्नपादे यमने प्रभेदाः । एवं तत्मिन्नेव पाद आद्यादिभागानां मध्यादिभागेष्वावृत्तौ भेदा द्रष्टव्याः । सवें चैते नियतस्थानविवक्षया स्थानयमकमेदाः । अनियतेषु स्थानेष्वावृत्तेरिति अस्थानयमकमेदा अपि बहवो भवन्तीति प्रभूततमभेदं धमकम्। तदेतरकाव्ये गङ्डभूतमिति नास्य लक्षणं कृतम् । विङ्मान्रं तूदाहियते। तत्रैकपादाम्यासेषु संदंशो यथा-सन्नारी०। द्विपादाम्यासे यमकं यथा-षिनाऽयमे०। एव चेदिति। प्रथमपादाद्यमर्ध द्वितीयपादान्त्यभाग इस्यर्थः । अस्थानयमकेति। पादादिव्यवस्थाशून्यगद्यादावेते द्रष्टव्या इत्याहुः। गड्डभूतमिति। गूढार्थप्रतिसंधान- विलम्बेनाSSस्वादविच्छेदादिति भावः । क्वचित्तु ग्रन्थिभृतमिति पाठ । यथेक्षुदण्डे अन्थि- श्वर्षणेन रसनिःसरणे व्यवधायकस्तथा काव्ये यमकमिति भावः । गडुशब्दनापीदमेवोच्यते। लक्षणम् । विशेषलक्षणम्। सन्नारीति। सती नारीं विभर्ति एवंभूता योमा गौरी तां याति यस्तं चन्द्र- शेखरमाराध्य स्वं पृथिवी जय। कीदृशस्त्वम् । सन्ना मृता अरीणां इभा यत्र तादृशो रणो यस्य सः । अमाया मायाशून्य इति संबोधनम्। ततो रणात्। विनेति। अयं महाजनो, विश्वासौ ना च विना पक्षिपरुषः कर्म यमेन कर्त्रा मानसं चित्त तदेव मानससरस्तस्मात्। अरं शीघमदीयताखण्डचत। कीदृशेन यमेन चिना पक्षिरूपेण विर्मारुण्डसंज्ञकः पक्षी तत्तल्येनेत्यर्थ इति कश्चित् । अनेन दुर्लक्ष्यत्वम् । १ क. °स्यान्त्रभा ।२ क. न्त्यकमन्तभाग° । ३ क. दाः । नि° ४ क. रिति स्था° ।

४१६ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [९ न० उलास: ]

स त्वारम्भरतोऽवश्यमबलं विततारवम्। सर्वदा रणमानैषीदवानलसमस्थित: ॥ ३६२॥।

सर्वदारणमानैषी दवानलसमस्थितः ॥ ३६३ । अनन्तमहिमव्याप्तविश्वां वेधा न वेद याम्। या च मातेव भजते घणते मानवे दयाम् ॥३६४ ॥

ल्ोकाम्यासे महायमकं यथा-स त्वारम्भ० । द्विखण्डेषु भिन्नपादे पादभागाम्यासेषुं द्वितीयपादान्त्यभागस्य चतुर्थपादान्त्यभागे चमने संदष्टं यथा-अनन्त० ।

पुनः कीदृशेनैनस्त्दोगस्थानं नयता यद्वाडयं सभावहविधि विनैनः पा्प तप्फछं नरकादि नयता यमेनेत्यर्थः । पुनः कीदृशेन । असुखादिना प्राणभक्षकण । पुनः कीट- शेन । सुखादिनोनयता न्यूनं कुर्त्रता। कीदृशः पुरुषः। महमुस्सवमजन्ति क्षिपन्ति ये दुर्जनास्तन्नोदी तदपसारकः। पृनः कीदृशो महाजन उत्कृष्टगुणवान्। यत्मानानां रक्षितुमिच्छतां सादं दुःखं राति ददातीति खण्डनक्रियाविशेषणम्। स त्वेति। स तु प्रकान्तो राजा, आरं अरिसमूहं सर्वदाऽवश्यं निश्चयेन भरतोऽ- तिशयेन रणं युद्धमानैषीत्प्रापितवान्। कीदृगारमवलं वलरहितम्। विततारव- मतिशयकृतहाहाशब्दम् । केचित्तु इदं द्वयं क्रियाविशेषणम्। तेन सैन्यं विनैव सिंह- नादं विस्तीर्य रणसंचरणं चकारेत्यर्थ इत्याहुः । किंभूतो राजा। अलसं मन्दमवान्। अगच्छन्। शीघं गच्छन्नित्यर्थः । पुनः किंभूतः । ए विप्णौ स्थितः । यद्वाऽस्थीनि तस्यति, इति अस्थितः । तसु उपक्षये । सान्तत्वेऽपि धातुत्वाद्दीर्घाभावः । सात्वि- ककर्मरतः स राजा। किंभूतमारम् । अवश्यं वश्यतामनापन्नम्। पुनः किंभूतम्। अव- लम्बितं तारवं तरोर्भावोऽनम्रत्वं येन। अवलम्निनितानि वस्त्रतया स्वीकृतानि तारवाणि वल्कलानि येनेत्यपि कश्चित्। पुनः किंभूतो राजा। सर्वदा रणे यो मानस्तदिच्छाशीलः । द्वानलेन समं स्थितं यस्य सः। अहितानां संतापकारित्वेन दवानलसाम्यम् । अनन्तेति। अनन्तेन महिम्ना व्याप्तं विश्वं यया तादृशीम्। यां वेषा ब्रह्माऽपि न वेद तत्त्वतो न जानाति। या च प्रणते मानवे मातेव दयां भजते।

१ क. तः। पुनरयं क्रोकः। अनन्त२ क. वु चतुर्धपादान्तभागे द्वितीयपादान्तभा- गस्य यमने संदटकं वथा।

[९ न० उल्लास:] काव्यप्रकाशः । ४१७ यदानतोऽयदानतो नयात्ययं न यात्ययम्। शिवे हितां शिवेहितां स्मरामितां स्मरामि तामू ॥।३६५॥ सरस्वति प्रसादं मे स्थितिं चित्तसरस्वति। सर स्वति कुरु क्षेत्र-कुरुक्षेत्न-सरस्वति ॥ ३६६॥ ससार साक दर्पेण कंदर्पेण ससारसा। शरन्नवाना बिभ्राणा नाबिभ्राणा शरन्नवा॥ ३६७॥ मधुपराजि-पराजित-मानिनीजनमनःसुमनःसुरभि श्रियम्। अभृत वारितवारिजविपुवं स्फुटितताम्रतताम्रषणं जगत् ॥ ३६८।। अस्मिनेवा Sऽद्ेन्तकं पादे यथा-पदानतो०। प्रथमपादाद्यभागस्य द्वितीयादिपादानामन्स्याद्यभागेषु यमने पूर्वाधे आधन्तकमुसरार्ध आद्यन्तान्ताद्ययोः समुचयो यथा-सरस्वति० । द्वयोराद्यन्तान्तादिकयो: समुच्चयो यथा-ससार०। चतुःखण्डे पादे द्वितीयभागस्य तृतीयभागे थमनं यथा-मधुपराजि० । पाद इतति। एकपाद आद्यन्तयमकमित्यर्थः । यदानत इति। यस्यां पार्वत्यामानतोऽयं जनो नयात्ययं नीतिनाशं न याति। कुतः । सयैवायस्य शुभावहविधेदनितः शिवेन शंकरेणेहितां शिवे कल्याणे हितां कल्याण- दात्रीं स्मरेण कामेनामितां स्मरनिमिस्तमपरिच्छिन्नस्मरभावामहं समरामीत्यन्वयः । सरस्यतीति। हे सरस्वति वाग्देवि प्रसादं सर गच्छ प्रसन्ना भवेत्यर्थः । मे मम चित्तरूपसरस्वति समृद्रे स्थिति स्वति। सुष्ध अतिशयेन कुरु क्षेत्रं शरीरमेव कुरुक्षेत्रं क्षेत्र विशेषस्तत्र सरस्वति सरस्वत्याख्यनदि संवोधनविशेषणम्। नद्याः समुद्रेऽवस्थानमुचितमिति भाव: । हयोरिति। द्वयोरप्यर्धयोरित्यर्थः । ससारेति। शरत्कंदर्पेण कं न्रह्माणं दर्पयतीति कंदर्पस्तेन मदनेन दर्पेण दर्पवता साकं सह ससार गतवती। कीदृशी शरत्। ससारसा । सारसाः पक्षिषिशेषाः पद्ाननि न तैः सहिता। नवं कर्दमाभावात्, अनः शकटं तन्मागों यस्यां सा नवानां शरं शरास्यं बिभ्राणा पुष्णन्ती । पोषश्र परिपाकलक्षणः । नाविभ्राणा वीनां पक्षिर्णा भ्राणो षत्र सा विभ्राणा। न विभ्राणा अविभ्राणा। न अषिभ्राणा नाविभ्राणा पक्षिशमदसहितेत्यर्थः । नवा प्रशस्ता। मधुपेति। जगच्छ्ठ्यमभृत। कीदृशम् । मधुपराज्या भ्रमरपङ्ग्या परानितानि मानिनीजनमनांसि याभि:, एवंभृता या: सुमनसस्तामिः सुरभि। वारितो वारिजानां विष्टवो विभावो यत्र तत्। स्फुटितानि विकसतानि ताम्राण्यालोहितानि ततानि विस्तीर्णानि १ ग. म् । समृच्यमकम्। सर० । २ क. चित्ते स० ।३ क. 'ति। वर्णभेदयमकमू। ससार°। ₹ ग. मालिती। ५ क, दन्त्यकं। ६ क,मन्ताद। ५३

४१८ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [९ न० उललास: ]

एवं वैचित्वसहसैः स्थितमन्यदुन्नेयम्। वाच्यभ्ेदेन भिन्ना यद्ुगपन्भाषणरपृशः । श्लिष्यन्ति शब्दाः श्लेषोऽसावक्षरादिभिरष्टधा ॥ ८४ ॥ ' अर्थभेदेन शब्दभेद इति दर्शने काव्यमार्गे स्वरो न गण्यत इति च नये वाच्यभेदेन भिन्ना अपि शब्दा यझ्ागपदुच्चारणेन श्लिष्यन्ति भिन्नं स्वरूपमपहसुवते स श्लेपः । सच वर्णपदलिङ्गभाषाप्रकृतिप्रत्ययवि-

एवं वैचित््यसहस्त्रैः स्थितमन्यद्प्यूह्यम्। वाष्यप्रभेद०। अर्थभेदेन शब्दभेद इति नयेन भिन्ना: शब्दाः 'काव्यमार्गे स्वरो न गण्यते' इति- नयेम युगपनुच्चारणविपयतया यच्द्रिष्यन्ति भिन्नं स्वरूपमपह्नुवत एकवृन्तगतफलद्वयन्यायेन यत्रार्थद्वयप्रतीतिः स श्षेष इत्यर्थः । अक्षरादिभिरिति । वर्णपद्लिङ्गभाषाप्रकृतिप्रत्ययविभ-

आम्राणां वनानि यत्र तत्। केचित्तु तादशः सुमनसः पुष्पाणि यघ्र सुरभौ वसन्ते तस्य यसन्तस्य लक्ष्मीमित्यर्थ इस्याहुः । एवमिति । तन्व्यां तन्च्यां न संमाति तस्या लावण्यसंचयः । इत्यादि। तन्व्यां कृशायाम्। वाच्यपभदेति। यच्छव्दाः श्लिप्यन्ति स क्षेपः । क्षेपणं चागृहीतभिन्नस्वरूप- स्वम्। भेदाग्रहे दोपमाह-युगपदिति। एकोच्चारणेत्यर्थः । एको यः कण्ठताल्याद्याम- घातानकूलयत्रस्तद्विपयत्वं समानानुपूर्वीकत्वं च दोष इति भावः । श्वतो धावतीत्यादौ हि समुदायद्वयमेकोच्चारणानुकूलकविकौशलेनैकमिव गृह्यते। इतः श्वेत्युच्चारणे तदयोगात्। वाच्यः। प्रकृते वोध्यः । सकृदुचरितः शब्दः सकृदर्थप्रत्यायक इति नय इदम्। नानार्थपु छिष्टेषु च रात्रानेकत्र प्रकरणादिकं युगपद्वतरति तत्र ऋ्ेषः । यत्र क्रमेण तत्राSडवृत्तिः । यंत्रैकत्रैव तत्र व्यञ्ञनेति स्थितिः। एकानुपूर्वीकत्वेऽपि तत्तदयनिरूपितवृत्तिभेदाच्छव्दभेदो द्रष्टव्यः। तदाह-अर्थभदेनेति। वर्ण हेषेऽपि स्वघटितसमुदायद्वाराऽर्थभेदो वोध्यः। स्वरूभदेनेव तत्र भेदादस्यानावश्यकता वा। ननु भिन्नसमासानां क्षेप उदात्तानुदात्ता- दिस्वरभेदे भेद्ग्रहो दुरपह्वव इत्यत आह-काव्येति। एवं चैकोचारणापह्नुतभेदकभिन्ना- थंकसद्दशनानाशब्दवत्त्वं क्ेप इति फलितम् । अर्थभेदग्रहोत्तरं शब्दभेदग्रहस्त्वकिंचित्करः । सकद्वचरित इति नियमानङ्गीकर्तगां मत एकदा गृहीतनानार्थतात्पर्यक: शब्द एव क्ेष इत्यपि +

१ क. 'च्यप्रगदभ"।

[९ न० उल्लास: ] काव्यमकाश: । ४१९

मक्तिवचनानां भेदादष्धा। क्रमेणोदाहरणानि- अलंकार: शङ्काकरनरकपालं परिजनो विशीणाङ्गो भृङ्गी वसु च वृध एको बहुवया:। अवस्थेयं स्थाणोरवि भवति सर्वामरगुरो- विधौ क्रे मूर्झि स्थितवति वयं के पुनरमी ॥३६९ ॥ पृथुकार्तस्वरपाच्चं भूषितनिःशेषपरिजनं देव। विलसत्करेणुगहनं संप्रति सममावयोः सदनम्॥ ३७० ॥ भक्तिप्रह्वविलोकनप्रणयिनी नीलोत्पलस्पर्धिनी ध्यानोलम्बनतां समाधिनिरतैर्नीतेहितप्राप्तये। लावेण्यैकमहानिधी रसषिकर्मा लक्ष्मीदृशोस्तन्वती युष्माकं कुरुसा भवार्तिशमनं नेश्रे तनुर्चा हरे: ॥ ३७? ॥

किवचनभेदादष्टधा श्रेष इत्यर्थ: । अत्र वर्णऋेपो यथा-अलंकार:०। अत्र विधावित्यत्र विधिविधुशब्दयोरिकारोकारयोभेदादूर्ण हेपः। पद्रगेपो यथा-पृथुकार्त०। अत्र पूथुकानां वालानामार्तस्वरस्य पात्रम्। पक्षे ृथु बहलें कार्तश्वरस्य पात्रं यत्रेत्था- दिक्रमेण पद्भेदात्पदश्ेषोऽयम् । लिङबचनयो: श्रेपो यषा-भक्तिप्रह्व०। शब्दद्वारेति वोध्यम्। अष्टधेति। समङ्गलेष इत्यर्थः । विधावित्यादावादेशिनि मेदेऽपि आदेशमादाय सादृश्यं बोध्यम्। अलंकार इति ।शङ्गा भयम्। नरो मनुप्यः । दिशीर्ण गलिरम्। वसु धनम्। स्थाणोरीश्वरस्य । अमरा देवाः । बक्रे कुटिलाकारे। विधौ बालचन्द्रे। श्रेयः प्रतिव्लाहषं च। पदश्लेषोऽयमिति। समासघटकत्वेन पदानां हैपोऽन वोष्यः। रुमासस्य पढ़- स्वाद्वा तत्त्वम् । भक्तीति। भक्तिप्रह्वो विलोकनस्य कर्ता'कर्म वा । मरणदिनीति ररिरिया प्थमैक- वचनं नपंसके द्विवचनं च। एवमग्रेऽपि। नीलोत्पलस्पधित्वं नेत्रपक्षे संनिदेशवैशि- ष्टचेन। तनुपक्षे श्यामत्वमात्रेण। नेत्रपक्षे हितपरापतये तनुदक्षे नीता, इहितपाप्ये। नेकस्य नपुंसकत्वेऽपि निधिशव्दस्याजहह्टिङ्गरवात् महानिधीति द्विवचनम्। निदिरना शेवधिः पुमा- नित्यमरः । तनुपक्षे महानिधिः, दूसपति दीर्घ: 1 कुसतार्मिति पराम९दद्विवचनम्, आतम नं- , क. नालेहनता। २ क. ग. वण्स्य म०।

४२० प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [९. न० उल्लास ]'

ऐवं वचनश्लेषोवि। महदेसुरसंधं मे समव समासङ्गमागमाहरणे। हर बहुसरणं तं चित्तमोहमवसर उमे सहसा ॥ ३७२॥ अयं सर्वाणि शास्त्राणि हदि ज्ञेपु च.वक्ष्यति। सामर्थ्यककृदमित्राणां मिचाणां च नृपात्मजः॥ ३७३॥ अन्र प्रणयिनी इति स्त्रियां प्रथमैकवचनं नपुंसके तदवचनं चेति लिङ्गषचनयोः श्ेषः। एवमग्रेऽप्यूह्यम् । भाषा क्षेषो यथा-महदे०। अत्र प्राकृते- मम देहि रसं धमें तमोवशामाशांगमागमाद्धर नः । हरवधूः शरण त्वं चित्तमोहोऽपसरतु मे सहसा ॥ इत्यर्थकानि पदानि। संस्कृतपक्षे तु-महब उत्सवदे सुरेण संधा संधानं यस्मात्त- मागमाहरणे समासङ्गमव। वद सरणं संसाररूपं यस्मात्तं चित्तमोहमवसरे उभे हर सहसा इत्यर्थकानि पदानि। प्रकृतिश्लेषो थथा-अयं सर्वाणि० । अत्र वक्ष्यतीति वैहिषच्योर्लटि कृदिति कृन्ततिकरोत्योः कविपि तुल्यं रूपमिति प्रकृतिश्लेपौ। पदैकवचनं च। लिङ्गवचनेति । लिङ्गपदेन लिङ्गवोधकः शब्दः । रूपसाम्येन स्त्रीलिङ्गपुंलिष्गयोर्द्विवचनैकवचनयोश्च केषः। वा पुंसि पद्ममित्याद्यनुशासनाल्िङं प्रातिपदिकार्थ इत्र्थः । विशेषणानां विशेष्यलिङ्गग्राहित्वनियमादिति भावः । कुरुतामिति द्विवचनैकवचन- योरपि क्ेपो वोष्यः । भाषेति। संस्कृतप्राकृतरूपेत्यर्थः । महदे इति। संस्कृतपक्षे हे उमे गौरि मे ममाऽडगमाहरणे वेद्विद्योपार्जने तें समासङ्ग संसक्तिमव रक्ष। अवसरे मोहापचयोचितकाले चित्तमोहं सहसा झटिति हर। कीदश आगमाहरणे। महद उत्सवदे। संबोधनविशेषणं वैतत्। किंभूतं समासङ्गम् । सुरदेवेः संधा संधिर्मिलनं यम्मात्तथा। किंभूतं चित्तमोहम्। बहुसरणमनेकप्रसरणं बहु सरणं संसाररूपं यस्मात्तथा। प्राकृतपक्षे तु । मह्यं देहि रमं धमें तमोवशामाशां गमागमाद्र नः । हर वतू: शरण चित्तमोहमपसरतु मे सहसा ।। नो स्मत्संचोधिनी तमोवशां तमोगुणयुक्तामाशां गमो गमनं मरणमागमः पुनर्जन्म यम्मिस्तादृशात्संसाराद्र। चित्तमोहं मोहशव्दस्य गुणवाचकत्वात्कीवे गुणगा इति सूत्रेण नपुंसकत्वम्। अयमिति। कृदिति कृन्ततिकरोत्योः कविपि तुल्यं रूपम्। वक्ष्यतीति वहिवच्यो- लटि तुल्यम्। हृदि स्वहृदये त्ञेपु विद्वत्सु च। १ क. ग, एप न।२ क, वचिवसोहे"।

[९ न० उल्लास: ] - काध्यप्रकाशः। ४२१

रजनिरमणमौले: पादपझ्मावलोक- क्षण समयपरासा पूर्वसंपत्सहस्त्रम्। प्रमथनिवहमध्ये जासुचित्त्वत्प्रसादा- दहमुचितरुचिः स्यान्नम्दिता सातथा मे ॥३७४॥ सर्वस्वं हुर सर्वस्य त्वं भवच्छेदततपरः। नयोपकारसांमुख्यमायासि तनुवर्तनम् ॥३७५॥ भेदाभावात्पकत्यादेर्भेदोऽपि नवमी भवेत् ।

विभक्तवेचित्र्यविशेषहेतुतया पृथगुपादानास्प्रत्ययपदं तदतिरिक्तपरम्। तच्छ्लेषो यथा- रजनिरमण०। अन्र नन्दितेति तृचि तलि च रूपम्। तेनाहं नन्दिता नन्दक: स्याम्। तथा सा नन्दिता नन्दिनो भावो मे स्यादित्यर्थः । विमक्तिश्टषो. पथा-सर्वस्वं० । अत्र हर भवत्यनयोः संत्रोधनत्वक्रियापदत्वाम्यां सुपूतिङ्विभक्त्यन्तत्वम्। एवमाया- सीत्यादिक्रियापदृत्वे च विभक्तिश्लेषः । एवमन्यत्राप्यूह्यम् । भेदाभावा०।

रजनीति। चन्द्रमौलेश्वरणकमलावलोकनमेव क्षण उत्सवस्तत्समय एव परासं सम्यगाप्ष- मपूर्वा या संपत्तत्सहसत्रं यद्टाऽपूर्वमटृष्टं संपत्सहस्त्रं च यस्मिन्कर्मणि तद्यथा भवति तथा प्रमथा गणस्तस्समूहमध्ये जातुचित्कशाचिदुचिता रुचिर्षत्रेदृशी सा नन्दिनो भावो नन्दिता महादेवसेवकविशंषता मे मम स्यात्। अथ चाहं त्वत्प्रसादात्त्वद्गणमध्य उचितरुचि: नन्दिता नन्दकः स्यामित्याशंसा। स्याश्नन्दितेति स्यां स्यादित्युत्तमप्रथमयोः, नन्दितेति तृच्तलोस्तुल्यं रूपम् । िभक्तिः । सुप्षिड़ौ । सर्वस्वमिति। हे हर शंभो तवं सर्वस्य सर्वस्वं यतो यतश्च भवस्य संसारस्य च्छेदे तत्परोडतो नयो नीतिरुपकारश्च तयोः सांमुख्यं यत्र ताट्टशं तनुवर्तन शरीरवृत्ति- मायासि गच्छसीत्येकोऽर्यः। अपरस्तु स्वं सर्वस्वं ग्रामहिरण्यादि हर तवं छेदतत्परो बन्ध- चछेदपरो भवोपकारसांमुख्यं नय प्रापय। आयासोऽस्यास्तीति आयासि वर्तनं तपश्चर्यादि- योगिजीवितं तनु विस्तारय। सर्वस्वादिकं हृत्वा तपः कारय देन मोक्षः स्यादिति तात्प- र्यार्थः । क्रियापदत्वे चेति। णिन्यन्तायासपदत्वे चेति चस्यार्थः । मेदाभाषादिति। पूर्वोक्तक प्रकृत्यादिरूपभेदकाभावे यत्रार्यद्वये युगवत्तात्पर्यमवगग्यते स नवमः प्रकार इस्यरयः।

६ ग. भो मतः । उदा°।

४२२ पदीपोद् दयोतसमेत :- :[ ९ न उछ्लासः I

नवमोऽपीत्यपिरिन्नक्रमः। उदाहरणम्- योऽसकृत्परगोत्राणां पक्षच्छेदक्षणक्मः । शतकोटिदतां बिभ्रद्विबुधेन्द्रः स राजते॥ ३७६॥। अत्र प्रकरणादिनियमाभावाद्वापप्यर्थो वाय्यौ।

नवमोऽपीत्यपिर्भिन्नकमः । उदाहरणम्-योऽसकृत्० । अन्रैकार्थमात्रनियतप्रकरणाद्यभावाहावप्यर्थो वाज्यावेषति 'भद्रात्मनो दुरधिरोहतनोः'- इत्यादिषन्न व्वनित्वम्। ननु श्ेपस्तावाद्विघा-समङपदोऽभङ्गपद्श। तत्राSSघः शब्द-प्लेषः। स्वरितादिगृणभेदाद्भिन्नप्रयत्नोच्चार्यतया भिन्नानां शब्दानां बन्धे जतु काष्ठम्यायाच्छव्दयोरेय छ्िष्टत्वात्। द्वितीयस्त्वर्थह्हेषः। स्वरितादिगुणाभेदावेकप्रयत्नोच्चार्यतया शब्दभेदाभावादे- कवृन्तगतफरद्वयन्यायेनार्थयोरेष न्िष्टत्वात्। यदपि 'अर्थभेदेन शब्दभेदः' इति नदेन द्वितीयेऽपि शव्दस्य भेदसतथाऽप्युपपत्त्या शब्दभेदपरतीतावप्येकताध्ययसायान्नास्ति शब्द-

योऽसककृद्विति। राजपक्षे योऽसकृदनेकरवार परमोत्राणां सत्रुवर्गाणां पक्षस्य कछदे क्षणेनेव क्षमः । यह्वा हेदरूपे क्षण उत्सवे योग्यः । शतकोटीर्ददासीति शतकोटिदः । तत्तां - विभ्रत् । विबुेन्द्र: पण्डितश्रेष्ठः स प्रकृतो राजा। इन्द्रपक्षे यः परगोत्ाणां श्रेष्ठगिरीणां पक्ष: पतत्रं तच्छेदोत्सवे क्षमः । शतकोटिना वज्रेण द्यति असुरान्खप्डयति तादृशो विबुधेन्द्रो देवराजः नियतपकरणेति। एवं च सुगपदनेकत्र प्रकरणाद्यवतारे शेपः । क्रमेण तदवतार आवृत्तिः । यत्रैकत्रैष तत्र व्यक्षनेति वोध्यम्। न ध्वनि- त्वमिति। द्वितीयार्थमादायेति भावः। उपमामादाय ध्वनित्व तत्रापीष्टमिति द्वितीयोल्ठा- सशेषे प्रदीपे स्पष्टम्। स्वरितादिगुणभेदादिति। आदिपदाबुदात्तानुदात्तौ । गुणत्वं चैपां सजातीयेभ्यो भेदकत्वात्, तद्जदेन भिन्नप्रयत्मोच्चारणयोग्यानां श्ेषभङ्गभयेन स्वर- भेदानादरणात्, एकप्रयत्नेनोच्ारणे शव्दश्रेप इत्यर्थः । यथा पृथुकार्तस्वरपात्रमित्यत्र समासभेदाद्विजातीयोच्चारणयोग्यत्वेन मिन्नयोः शव्दयोर्जतुकाछ्ठन्यायेन श्िष्टत्वमिति भावः । द्वितीयस्त्विति । योऽसकृदित्यादिः। उपपत्त्येति। एवं चार्थभेदप्रतीत्युत्तर- कालभवज्ञानविपयः सः । एकत्वेति। ततः पूर्वमित्यादिः । यतः शक्ततावच्छेदकानु पूर्वर्य- भेदाध्यवसायस्तयोरिति भावः । पूर्वोदाहृतेपु प्रकृत्यादिभेदग्रहं विनाऽर्यान्तिरबुद्धिरेव नोदेतीति विशेषः । एवं च शक्ततावच्छेदकभेदे सभङ्गव्पस्तदभदेऽभङ्ग इति फलितम्। स एप इति । द्विविधोऽपि श्षेप इत्यर्थः । ेषस्थलेऽवश्यमलंकारान्तरप्रतिभासत्जात्

१ क. ग. 'दभेदाद।

[९ न० उल्लास: ] काव्यप्रकाशः । ४२३ जषर्याणां च शब्दानां बन्धेडलंकारान्तरप्तिभोत्पत्तिहेतु: शब्दश्लेषोऽर्थ- श्लेपश्रेति द्विविधोऽप्येर्थालंकारमधये परिगणितोऽन्यैरिति कथमयं शब्दालंकारः। उच्यते। इह दोपगुणालंकाराणां शब्दार्थगततवेन यो

भेद: 1 स एव निरवकाशतया सर्वालंकारवाधक इत्यलंकारान्तराणां प्रतिभामात्रमुस्पा- दयति न तु तत्पर्याप्तिम्। यथा-रवयं च०। अत्र पूर्वार्धेंऽभऊपदो द्वितीयार्धे समङपद: क्षेषः । द्यमप्युपमाप्रतिभोत्पत्तिहेतुः। साधर्म्या- भावेन तस्याः प्ररोहाभावात् । यदुक्तम्- एकप्रयत्नोच्चार्याणां तच्छायां चैव बिभ्रताम्।

अलंकारान्तरगतां प्रतिभां जनयस्पदैः । द्विविवैरर्थशब्दोक्तिषिशिष्टं तस्प्रतीयताम् ।। इति द्विविधो ऽप्यलंकारसर्वस्वकारादिभिरर्था श्रित त्वेनार्था लंकारमध्ये पाठितस्तरकय शब्दालं- कारमध्ये पठ्यत इति। उच्यते। दोपगुणालंकाराणां शब्दार्थगतत्वेन यो विभाग: सोऽन्व- श्षेपो निरवकाशतया सर्वालंकारवाधक इत्यर्थः । इतीति । अतो हेतोरित्यर्थः । अलं- कारान्तराणां प्रतिभामान्रमिति। इयशब्दश्रवणादापाततः शब्दरूपसाम्यमादाय सत्प्रतिभामुस्पाद्यति स्वयं चेत्यादौ । पर्यन्ते च शब्दस्यार्थधर्मत्वाभावपर्यालोचनाया तदप्ररोह एव। इवशब्दस्त्ूत्प्रेक्षयाऽपि कृतार्थ: । तस्याश्च साधर्म्यसभावनयाऽप्युपपत्तेरि- त्याङुः। न तु तत्पर्याप्तिमिति। न तृ तत्कृतश्चमत्कार इत्यर्थः । स्वयं चेति। अस्मिन्पाठे न केवलं महतसंबन्धित्वेनैव हाघनीया कि तु स्वयमप्येवं- भूता इत्यर्थ: । इयं चति पाठेप्येष एवार्थः। गौरीपक्षे पल्लववदातात्रो भास्वन्तौ च यौ करौ ताम्यां विराजिनी। सुखेनाऽऽप्यत इति स्वापम्। खल प्रत्ययः । न स्वापमस्वापम् । दुःखप्रापम्। तादृशं यत्फलं मोक्षादि तत्र ये लुब्धास्तेपामीहितप्रदेष्टदात्री। प्रभात- संव्यापक्षे तु पल्लवताम्रभीस्वत्करेः सूर्यकिरणैविराजिनी। अस्वापो निद्राभावः तद्रपफल- लुब्धे जने हितप्रदेष्टदान्री । पूर्वार्धे। भास्वत्करेत्यत्र । द्वितीयार्धे। अस्त्रापेत्यत्र। उपमाप्रतिभोत्पत्तिरिति। प्रतिभाया उत्पत्तिहेतुरिति पष्ठीतत्पुरुषः । गुणैर्भिन्नैरिति । भिन्नैः स्वरितादिगुणैर्युक्तानामित्यर्थः । द्विविधैः पदैरित्यन्वयः । अर्थाश्रितत्वेनेति। अर्थद्वयप्रतीतावेवालंकारत्वोपगमादर्थाश्रितत्वेन द्वयोरप्यर्थालंकार तेति

१ ग. न्धे नियमेनालं०। २ र. ग, व्ययमार्था०।३ क, ग, धयेग0।

४२४ [९ न० उल्लास: ]

विभाग: सोऽम्वयव्यतिरेकाभ्यामेय व्यवतिष्ठते। तथा हि। कषत्वादिणा-

यित्वादेव शब्दार्थगतत्वेन व्यवस्थाप्यम्ते। स्वयं च पललवाताम्रमास्वरकरविराजिता। इत्यभङ्ग: शब्दश्लेप:। प्रभातसंध्येवास्वापफललुब्धेहितप्रदा ॥३७७॥ इति सभङ्ग: शब्दश्लेपश्च। इति द्वावपि शब्दैकसमाश्रयाविति दयो- रपि शब्दश्लेषत्वमुपपत्रम्। नत्वाद्यस्यार्थश्लेपत्वम्। अर्थश्लेषस्य तुस विषयो यत्र शब्दपरिवर्तनेऽपि न श्लेषत्वखण्डना। यथा- 5 स्तोकेनो न्नतिमायाति स्तोकेनाSडयास्यधोगतिमू। अहो सुसदृशी वृत्तिस्तुलाकोटे खलस्ये च॥३७८॥

यध्यत्तिरेकाम्यामेव व्यवतिष्ठते । यत्र हि पर्यायान्तरपरिवृत्तिसहत्वं नास्ति तस्य शव्दग- तत्वं यत्र तु तत्सहत्वं तत्रार्थगतत्वम्। थथा कष्टस्वाद्यो दोषा गाढत्वादयो गुणा अनुप्रा- साद्योऽलंकाराः शब्दगताः। पर्यायान्तरेणासदर्योपस्थापने तेपामसंभवात्। व्यर्थत्वाद्यो दोपा: प्रौढत्वादयो गुणा उपमादयोऽलंकाराश्रार्थगताः । पर्यायान्तरेणापि तदर्योष- स्थापने तेषां संभवात् । उदाहृते च स्वयं च पद्वेत्यादौ द्वयोरप्यर्धयोः शब्दपरिवृत्त्य- सहतया द्वयोरपि शब्दालंकारत्वमेवो चितम्। न स्वाद्यस्याप्यर्थाकंकारत्वम्। नन्वेवमर्थश्ेषः किं नास्त्येव । क एवमाह। कस्तर्हि तस्य विषयः । यत्र पद्टपरिवर्तनेऽपि न श्रेषभङ्ग: । यथा-स्तोकेनो०। भत अत्र स्तोकेनेस्यादिपदस्थाने Sल्पािपदप्रक्षेपेऽपि न श्ेषभङ्ः । यच्चोक्तम्। स्वयं चे

भादः । कष्टत्वम् । श्रुतिफट । गाढत्वादयो गुणा इति। वामनोक्ताः । शब्द- परिवृत्त्यसहतयेति। भास्वत्पदास्वापपदयोरित्यर्थः । न चार्थप्रतीत्युत्तरं शब्दयोभेंदग्रहे श्िष्टत्वग्रहादर्थक्षेपता। अर्थप्रतीतेः प्राक् शव्दयोभेंदाग्रहस्यैवालंकारत्वादित्याहुः । स्तोकेनेति। स्तोकमल्पमृन्नतिमद्गमनमहंकारं च । अधोगतिमघःपतमं दर्प- भ्रंशं च । सुवर्णादिगुरुत्वनिरूपको द्रव्यविशेपस्तुला इति प्रसिद्धम् । तस्याः कोटिः शिख- रशलाका। प्रक्षेपेऽपीति। एवमिवपदादेरिव यथापिपदाद्पि साम्यावगतेरुपमादरेप्यर्था. लंकारता वाध्या। न च प्रसरति पुरतः सरित्प्रवाह इत्यत्र गिरित इत्युक्तेऽप्यनुप्रासत्वात्त स्याण्यर्थाळंकारता स्यात्। वर्गसाम्यरूपस्यार्थीस्पर्शन शब्दमात्रालंकारत्वमित्याशयात्।

१ क. औ्रौकाप। २ क, जिनी। 'जिनीलभहश' । ३ क, ग. भगगश। ४ क. ना। स्तो।५क, ग, रव चति"।

[९ न० उलास: ] काव्यप्रकाश: । ४२५

• न चायमुपमाप्रतिभोत्पस्तिहेतु: श्लेषः । अपि तु श्लेषप्रतिभोत्पत्तिहे- तुरुपमा। तथा हि। यथा कमलमिव मुखं मनोज्ञमेतत्कच तितरामित्यादी गुणसाम्ये क्रियासाम्य उभयसाम्ये वोपमा, तथा। सकलकलं पुरमेतज्ातं संप्रति सुधांशुबिम्बमिव। इत्योदौ शब्दमात्रसाम्येऽपि सा युक्तैष। तथो हयुक्तं रुद्रटेन- स्फुटमर्थालंकारावेतावुपमासमुच्चयौ किं तु। आशरित्य शब्दमातरं सामान्यमिहापि संभवतः ।। इति।

त्यादावुदाहृत उपमाप्रतिभोत्पत्तिहेतुः श्ेषः, इति तदप्ययुक्तम्। प्रत्युतोपमेवात्र श्लेषप्रति- भोस्पत्तिहेतुः । तद्वाधकत्वात्। तथा हि। साधर्म्याभावेनोपमायाः प्ररोहाभावादेव तावन्नोपमा वाध्या। यतः 'कमलमिष मुखं मनोज्ञमेतत्कचतितराम्' इत्यादौ मनोज्ञत्वस्य गुणस्य दीप्तिरूपायाः क्रियाया वोउमयोर्वा साम्ये यथोपमा निर्वहृति तथा। सकलकलं पुरमेतज्वातं संप्रति सुधांशुविम्वमिद'। इत्यादावपि शव्द्मात्रसाम्येनापि सा युक्त्ैष। साधर्म्यमात्रस्योपमापयोजकत्वात्। तस्य चार्यरूपस्थेव शब्दरूपस्याप्थविशेषेण संभवात्। तैथा हुक्त रुद्रटेन-स्फुटमर्था ॥ इति। उपमैवात्रेति। उपमैवालंकारः सा तु श्रेषप्रत्तिमां जनयति। इवपदेन हि साम्यघोधमे किमनयोः साम्यमित्यपेक्षायां श्लेषस्य वुद्ध्यारोहात्। अन्यथोपमास्थले सर्वत्र समानधर्म- वाचकपदे शब्दश्लेपस्यार्थश्लेपस्य वा सत्त्वादुपमाया निर्विषयत्वापत्तिः। सदाह-तद्गाध- कत्वादिति। सावन्नोपमा बाध्येति। श्रेषं विनोपमायाः प्ररोहाभावादेवोपमा वाध्येति यत्तदुक्त्तं तत्तापन्नेत्यर्थः । कचतीति। शोभत इत्यर्थः । सकलकलमिति ! कलकलशब्दवत्सकलकलावच्चत्यर्थः । शव्दमात्रसाम्येनापीति। वाचकतासंबन्धेन तस्याप्यर्थधर्मस्वादिति भावः । न चार्थभेदाच्छव्दभेद इति मते नैकः शब्द उभयसा- धारण: । एकजातीयानुपूर्वीकत्वेनैकत्वाध्यवसायात्। यथा प्रहादनाचन्द्रः प्रतापात्तपनो यथा। इत्यादौ शव्द्साम्यमात्रेणाप्युपमा। अन्वर्थसंज्ञावत्त्वरयैव साधारणधर्मत्वादित्याहः । एकनातीयानुपूर्वीकशब्दवोध्यत्वेनैकीकृतस्तदर्थ एव साधारणधर्म इत्यपि वक्तुं शक्यम्। इहापीति। सकलकलमित्यादावित्यर्थः । यद्वा शब्दालंकारमध्येऽपात्यर्थः । एवं च रुद्रटमत उपमासमुच्चययोरुमयालंकारत्वम् । प्रकृते तु शव्दस्यापि सामान्यत्वमित्येतान-

१ ग. म्येचोन। २ ग. ति सिनांश।३ ग. त्यादिश। ४ ग. था चोकं। ५क. साध्म्यमि। ६ क. तथोकं। ५४

४२६ [९ न० उद्ास: ]

न च कमलमिध मुखमित्यादि: साधारणधर्मप्रयोगशून्य उपमावि- घय इति वक्तुं युक्त्तम्। पूणोपमाया निरविषयत्वापत्तेः। त्वमेव देव पातालमाशारना त्वं निबन्धनम्। त्वं चामरमरुन्लूमिरेको लोकत्रयात्मक: ॥।६७१॥। अथान्न साधर्म्यसंभवऽपि नोपमा। साधारणधर्मप्रयोगशून्यो हि कमलमिव मुखमित्ये- सावन्मात्रादिरुपमाविषयः । अत्र तु शब्दरूप साधारणधर्मप्रयोग एवोते वैयात्याद्वक्तव्यं तदपि न युक्तम्। पूणोपमाया निर्विषयत्वापत्तः । साधारणधर्मप्रयोग उपमात्वाभावात्। सदप्रयोगे त्वपूर्णतवात्। तदेतदुक्तम्। न च कमलमिय मुखमित्यादि: साधारणधर्मप्रयोगशून्य उपमा विषय इतिवक्तुं युक्तम्। पूणोपमाया निर्विषयत्वापत्तेरिति। केचित्पुनस्तदन्यथा व्याचक्षते- तथा हि। यत्र साधारणधमोंद्धारेऽप्युप्मा संभवति प्रसिद्धत्वात्स उपमावि- षयो न चात्र तथेत्याक्षेपार्थः । अयं पूर्णोपमाविपयो न स्यादिति। यद्वा श्वेपस्योपमाव्रा- धकत्वाथैतदङ्गी क्रियते तथा श्लेषस्योपमावाधकत्वे पूणोपमा निर्विषयैव स्यात्। कमलमिव मुखं मनोज्ञमेतत्, इत्यत्र मनोज्ञत्वस्य संबन्धिभदान्नानात्वे नार्थ श्लेषस्वी कारादिति समाधा- नाथ: । नन्वेवं केपस्य निविषयत्वमसंकीर्णस्थलाभावादिति चेन्न । स्थमेव देव०। इत्यादावलंकारान्तरासंकरात्। तथा हि। न तावदत्रोपमा । इवाद्यप्रयोगात्। नापि मुल्ययोगितादीपके। नापि पातालादिना रूपके वाच्यम्। व्यङ्गचस्य तस्य संभवेडपि वाच्या न्मात्रे संवाद इति वध्यम्। तद्प्रयोगे त्विति। पूणोपमात्वं हि चमत्कारातिशयाय। उपात्तघर्मेण झटिति सादृश्यावगमात्। अनुपात्तेन विलम्बेन तद्वगत्या चमत्कारा- पकर्ष इति भावः। उद्धारे। ागरे। अयम्। सक्लकलसित्यादिः । एतन्मते प्रका शाक्षरस्वारस्याभावोऽरुचिवीजम्। मनोज्ञत्वस्य संचन्धिभेदान्नानात्वेनेति। न च स्त्रन एवानुगतत्वं धर्मस्योच्छिद्येत मनोज्ञत्वत्वेनैकरूप्यादिति वाच्यम्। इष्टापतेः। मनोज्ञत्वत्वस्यापि तत्रैत्र पर्यवसानाच्चेत्याहुः । यद्वा वाहुल्याभिन्नायमेतत् । नन्वेवमिति। स्वयं चेत्याशवुपमाया एवालंकारत्वे छ्ंपस्य प्रतिभामात्रे चेत्यर्थः । त्वमेव्रेति। है देव राजन् , हे विष्णो च भवान्पातालमलमतिशयेन पाता नाग- लोकश्च स्वं त्वमाशानां याचकवाञ्छानां निवन्धन विषयो निर्वाहको वा। दिशामाश्रयो भृलोकश्च त्वं चामराणां ये मरुनस्तद्भमिम्तत्पात्रम्। पक्षेऽमराणां देवानां मरुनां च देव- विशेषाणां भूमिः। स्वर्गलोकः । लोको भुबनं जनश्र। व्यङ्गन्यस्येति। समस्तवाक्यव्यङ्गचस्प

१ क. मशन्य उपमाया वि० २ ग. 'मया बि३क, तथा४क, वेनो"। ५ र. 'पि पाताला ६ (चृ०) भूलेक एच दिशा परिच्छेदाद्।

[९ न० उल्लास: ] काव्यप्रकाशः । ४२७

इत्यादिः श्लेपस्य चोपमाद्यलंकारविविक्तोऽस्ति विषय इति दृषोयोंगे संकर एव । उपपत्तिपर्यालोचने तूपमाया एवायं युक्तो विषयः। अन्यथा विषयापहार एव पूणोपमाया: स्यात् । न च अबिन्दुसुन्दरी नि्श्यं गलल्लाषण्यबिन्दुका। इत्यादा विरोधप्रतिभोत्पत्तिहेतुः श्लेपः । अपि तु श्लेषप्रतिभात्पत्ति- पेक्षयैवासंकरगवेषणमिति । कि च येन ध्वस्तमनोभषेन, इत्यादौ नास्त्येव किंचिदलंकारा- न्तरमित्युपमा श्रेपयोर्विभक्तोदाहरणसंभवाद्वाध्यवाद कभ.वापगमे द्वयोयोंगे संकर एकेति वरम्युपगन्तव्यम्। उपपत्तिपर्यालोचने तूपभाया एवायं विषयो न श्टेषस्येत्युक्त्तमेष। उपपत्तिश्चेयम्-व्यपदेशाः प्राधान्येम संभवन्तीति वस्तुस्थितिः। प्रधानं चात्रोपमा। सकेपस्य तन्निर्वाहकस्य तदङ्गत्वात्। न हि श्लेपं विना समानशब्दवाच्यत्वलक्षण साधर्म्य- कुपमानिर्वाहकं निर्वहृति। उपमा तु न श्लेपाङ्गम्। श्लेषप्रतीर्ति विना तत्प्रतीत्यभावेन तदनुपकारकरवादिति। यडि चोपमाव्यवहारवारणाय साधारणधर्मप्रयोगशन्य उप- माविषय इति स्वीकर्तव्यं तदा पूणोंपमाया निर्विषयत्वमेव स्यादिति। तबेतदु- क्तम्-अन्यथा पृर्णोपमाया निर्विष्यस्वापत्तेरिति। न केवलमुपमाया एव इलेषत्राध- कत्वं कि स्वलंकारान्तरस्यापि। مي अबिन्दु०।

णीति भावः । विप्णोलोंकत्रयात्मकत्वं च श्षुतिसिद्धम्। राजा च कश्चिद्रक्षिता कश्चिद्दाता कश्चित्सुख्ीत्येष तु त्रिरूपतया त्रितयात्मकस्तयोश्राभेदाध्यवसाय इति बोध्यम्। किच विद्धन्मानसेत्यादौ मनास मानसत्वारोषे स्वच्छावस्य राजि हंसरवारोपे मोदावहत्वस्य प्रतीते: परम्परितत्वसत्त्वेऽपीह राजि पातालत्थादिरूपणे प्रयोननाभावादुक्तल्लेष एव कवेस्तात्पर्यमित्यपि बोध्यम्। द्वयोरयोंगे संकर एवेति। स्वयं चेत्यादावनुपात्तधर्मेणापि सादृश्यप्रतीतेरन श्रेपस्तदङ्गमिति अङ्गाद्गिभावानापन्योर्द्वयोरपि चमरकारित्वात्संकरः । पर- स्परापेक्षया शून्ययोर्द्वयोयोंगे संसृष्टिः। सापेक्षयोयोंगे संकर इति भावः। ननु साधारण धर्मानुपादाम एव तथा। तटपादाने तृपात्तघर्मणैव सादृश्यमिवादिना वोध्यते। अन्दथा हंसीव धवल इत्यादो दुष्टोपमात्वं न स्यादिति न क्षेपनिरपेक्षात्रोमेत्याशयेनाSडह- उपपन्तीति। तदनिर्वाहकत्वादिति। यागादौ त्रीह्यादिवदुपपादकस्यैवाङ्गतयादिति भावः। समानधर्मोपादानं विनाऽव्युपमास्वीकार उक्तदोषं स्मारयति-यदि चेति। उपात्तश्ेषं विहाय प्रतीयमानधर्मान्तरकल्पने श्रतहान्यश्षुतकल्पनापत्तिरपि बोध्या। अचिन्दुसुन्दरीति। बिन्दुशन्या लावप्यबिन्दुमतीति दिशोधः। अप्सु मतिविग्विते-

१ क. यं दि° । २ ग, "लं लसक"।

४२८ प्रदीपोद्धोतसमेत :- [९ न० उल्लास: ]

हेतुर्विरोध:। न ह्यत्रार्थद्यपतिपादकः शव्दश्लेष:। द्वितीयार्थस्य प्रति- भातमात्रस्य प्ररोहाभावात्। न च विरोधाभासे इव विरोध:, श्लेपा- भास: श्लेप: । तैदयमादिषु वाक्येषु श्लेषप्रतिभोत्पतिहेतुरलंकारा- न्तरमेव। तथा च सद्वंशमु्तामणि: ॥ ३८० ॥ नाल्प: कविरिव स्वल्पश्लोको देव महान्मवान्॥ ३८१ ॥ अनुरागवती संध्या दिवसस्तरपुरःसरः । अहो दैवगतिश्चित्रा तथाऽपि न समागमः ॥ ३८२ ॥। इत्यन्न विरोधालंकारस्य। न स्वतन्त्रार्थद्वयप्रतिपादफशव्दस्य श्लेषः। विन्दुसाहित्यरूपस्य द्वितायार्थस्य प्रतिभामात्रविषयस्य प्ररोहाभावात्। नन्वप्ररूढोऽपि श्लेपोSलंकार आस्तां विरोधा- भासवदिति चेत्। भवेदेवं यदि विरोधाभासस्य विरोधत्वमिव श्लेपाभासस्य श्ेपत्वमन्नमतं कस्यापि भवेत्। न त्वेवम्। तस्मादेवंविधे विपये श्लेषप्रतिभोस्पत्तिहेतुरलंकारान्तरं प्राधा- न्यात्। तथा च 'सद्वंशमुक्तामणिः' इत्यत्र परम्परितश्लिष्टरूपके रूपक प्रधानम् । वंश शब्दे इलेपस्तु वेणुकुलयो रूपकोपयोगितया तदङ्गमिति श्लेपप्रतिभोत्पतिहेतु रूपकमेव व्यपदेश्यम् । नाल्प:०। इत्यत्र श्ेपत्र्यतिरेके न्यतिरेक एव प्रधानं श्रेषस्तु तन्निर्त्राहक इति तत्प्रत्तिभोस्पत्ति- हेतुर्व्यतिरेकः । अनुरागवती०। न्दुसुन्दरीति तद्ङ्गः । अन्र क्ेपस्य प्रतिभामात्रं विरोध एव चालंकारः । न तु विपरी- तम्। अन्यथा ्लेष विना विरोधाभासस्यासंभवात्तद्विलयापत्तेरिति भावः । परोहाभा- वादिति। शाव्दवोधाविषयत्वादित्यर्थः । यदीति। विरोधस्य वास्तवस्य दुष्टत्वादा- भासस्यैवालंकारत्वं नत्वेव्रे ल्ेपे। पुमरुत्तवदाभासादावतिपरुङ्गादिति भावः । अलंकारा- न्तरमिति। अलंकारान्तरमेव साधीयः । प्राधान्याच्चमत्कारित्वादित्यर्थः । सद्वशेति। वंशः कुलं वेणु्। श्लेषपतिभोत्पत्तिहेतुरिति। पछ्ठीतत्पुरुष एव। न बहुत्रीहिः। रूपकविशेषणत्वे नुंसकत्वापत्ते: । हेतुर्ना कारणमिति कोशः । अत्र वंशः कलमेव वणुरिति वंशपदश्ेषप्रयुक्तस्य कुले वेप्वभेदारोपस्य मुक्तामणित्वारोपे हेतुत्वादिति भावः । नाल्प इति। श्ोको यशः दधं च। महान्भवानल्पः कविरिव न रवल्प्ोक इत्यर्थः । श्लेपव्यतिरेक इति। अत्रान्यकवितो व्यतिरेकः प्रवानमिति ऋ्ेपप्रयुक्तस्य यशसि पद्याभे- दाध्यवरायर्यमानाधिक् रुपव्यतिरेकनिर्वाहकत्वादिति भावः। अनुरागेति। अनुराग प्रेम- १ ग. 'स एव वि°२ क, ग, तसतद्ष। ३ क, काराहं विरो।

[९ न० उल्लास: ] काव्यप्रकाशः । ४२९

आदाय चापमचलं कृत्वाऽहीनं गुणं विषमदृ्टि:।

इत्यादाबेकदेश विवर्तिरूपक श्लेपव्य तिरेक समासोक्िविरोधत्वमुचितं म तु श्लेपत्वम्। शब्दश्लेष इति चोच्पतेऽर्थालंकारमध्ये च लक्ष्यत इति कोडयं नयः । किंध वैचित्रयमलंकार इति य एव कविपतिभासंरम्भगोचरस्त- त्रैव विचित्रतेति सैवालंकारभूमि: । अर्थमुखप्रेक्षित्वमेतेषां शब्दा-

इत्यत्र समासोक्तिरलंकारः । अभिधाया नियमने श्लेपस्यासंभवात्। आदाय०। इत्यत्र विरोध एवालंकारः। श्लेपस्तु तदङ्गमात्रम् । अप्ररोहात्। कषीनां संतापो भ्रमणमभितो दुर्गततिरिति न्रयाणां पञ्चत्वं रचयसति न तच्चित्रमधिकम् । चतुर्णा वेदानां व्यरचि नवता वीर भवता द्विपत्सेनालीनामयुतमपि हैक्षं त्वमकृथाः ॥ अत्र मदीये पद्ये काव्यलिङ्गस्य श्रेपोऽङ्गमिति श्रेपप्रतिभोत्पत्तिहेतुः काव्यलिङ्गम्। तस्मादलंकारान्तरप्रतिभोत्पत्तिहेतु: श्ेप इति रिक्तं वचः । कि च प्रभातसंध्येवेत्यादौ शब्द श्षेषस्यार्थालंकारत्वमिति वचनं भवतां विरुद्धम्। शब्दानाश्रितत्वे तेन व्यपदेशस्या- न्याय्यत्वात् । अपि च यस्य वैचित्र्यं कविप्रतिभासंरम्भगोचरः स एवालंकारस्थानम् ।

विशेषो रक्तिमा च। पुरःसरोडग्रगामी संमुखश्च। समासोक्तिरिति। अभिघाया नियमादर्थ- द्वयाबोधेन श्रेपासंभवः। कि तु श्िष्टविशेपणमहिस्ता नायकवृत्तान्तप्रतीतिमात्रमिति भावः । आदायेति। अचलं पर्वत निप्क्रियं च। चापो धनुः । अहीनं सर्परानं धनुर्दण्डा- द्धीनभिन्नं च । विपमदृष्टिस्त्रिलोचनः , विपमे लक्ष्यादन्यत्र दृष्टिश्र। अच्युतो विप्णुः, गुणाच्च्युतभिन्नश्र । लक्ष्यं शरव्यम्, शतसहस्त्रीरूपं च। वचनं भवतामिति। श्दश्ले- पोडर्थ श्रेपश्र्ेति द्विविधोऽप्ययमर्थ्हेष इत्यत्र शब्द ्ेपत्वमभिधायार्थ श्लेषत्वाभिधानं व्याह- तमित्यर्थः । तथा च शव्दमप्यदुष्टं वक्तुमसमर्थः कथमर्थमदुष्टं व्यादिति भावः ।ननु शब्दवैचित्येण शब्दश्लेप उच्यते। अलंकारत्वं पुनरर्थरयैवेत्यत आह-अपि चेति। कविप्रतिभासंरम्भेति । प्रतिभा शक्तिर्निपुणतैव वा। संरम्भो यत्रः । एकं बिना परस्याकिंचित्करत्वादुभयमुपात्तम्। तथा च कविप्रतिभायत्नगोचरत्वं यत्र तत्रैव विचित्रता ।

१ क, ये ल०। २ लक्ष्प स०।

४३० प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [९ न० उलास: ]

नामिति चेदनुपासांदीनामपि तथैवेति तेऽप्यर्थालंकारा: कि नोच्यते।

रता। शब्दगुणदोषाणामप्यर्थापेक्षयैव गुणदोषता। अर्थगुणदोपाल-, काराणां शब्दापेक्षयैव व्यवस्थितिरिति तेऽपि शब्दगतत्वेनीच्यन्तामू। विधौ वक्रे मूर्भीत्यादौ च वर्णादिश्लेप एकप्रयत्नोचार्यत्वेऽर्थश्लेपत्वं शष्दभेदेऽपि प्रसज्यतामित्येवमादि स्वयं विचार्यमू।

'स्त्रयं च पल्लवाताम्र' इत्यादौ शब्दवैचित्यमेव तादृक्। तस्यैव कविप्रतिभया मृख्यत- योदृङ्कनादिति शब्दालंकारत्वमेवोचितम्। ननु श्रेपोरऽर्थमुखप्रेक्षकः । न ह्यर्थप्रतीति विना न्लेषस्य चमत्कारित्वं संभवो वेत्यर्थालंकारस्वं शेपस्येति चेन्न। एवं ह्यनुप्रासस्याप्यर्थालंका- रतवं स्यात्। रसादिव्यञ्जकस्वरूपवाच्यसव्यपेक्षत्वेन ह्यनुप्रासस्यालंकारता। अन्यथा वृत्ति- विरोधादिदोषस्य वक्ष्यमाणस्वात्। कि चैवं शाब्दयोरगुरणदोषयोरप्यार्थत्वं स्यात्। तयोरप्यर्था- पक्षेयैव तथाभावात्। शृङ्गारादौ हि माघुर्यादिर्गुणः कष्टत्वादिदोंषो वा । यच्चोक्तं 'एक- प्रयत्नोच्चार्यशब्दवस्वेऽर्य-्रेपस्वम् इति तद्प्ययुक्तम्। विधौ वक्रे-इस्यादौ वर्णादिशब्दभेदेs प्यर्थ-श्लेषत्वापत्तेरित्यादि स्वयमपि विचार्यम्।

त्त्वं च प्रकृते शब्द एवेति तत्र विचित्रता श्लेषणरूपा तदाश्रयः शब्द एवेति प्रघट्टार्थः। अर्थप्रतीति बिना। अर्थद्वयप्रतीति बिना। अनुपरासस्य। वर्णानुप्रा- सस्य लाटानुपरासस्य च। अन्त्ये हि सुतरामर्थायत्तता। रसादिध्यअ्रकस्वरूप- वाच्यसव्यपेक्षत्वेनेति । रसादि च व्यक्ञकस्वरूपं च वाच्यं चैतत्सापेक्षत्वेनेत्यर्थः । माधुर्यादिव्यञ्जकत्वरूपवैचित्रयेण ह्वयनुप्रासस्यालंकारता। सा च नार्थप्रतीर्ति विनेति भावः । एतेनोभयमप्यर्थालंकार इति स्वाभिप्राय इति कुवलयानन्दोक्तिः परास्ता। ननु श्रुतिवैचित्र्यादेव तेपामळंकारत्वेन शाब्दत्वं स्यादत आइ-किं चैवं शाब्दयोर्गुणदो- पयोरिति। गुणस्य शाव्दत्वं परमतापेक्षया। शाब्दानामोज:प्रभृतीनामर्थस्यौजलिकिव एव गुणत्वम्। श्रुतिकटत्वादेश्चार्थस्य सुकुमारत्व एव दोपत्वमिति तेपामप्यर्थमुखप्रेक्षि- त्वात्। एवमर्थमाधुर्यादीनामपुष्टार्थत्वादिदोपाणां च शब्दादुपस्थितेप्वेव व्यवस्थितिः । न हि प्रत्यक्षादिनोपस्थिते तत्समावेश इति त्वदीयः शाव्दार्थविभागोऽसंगतः कित्वस्मदीय एवोचित इति भावः । वर्णादिशब्दभेदेऽपीति। विधिविघरूपे। स्वयमपीति। न तु परोक्तत्वेनैव द्वेपः कार्य इति भावः ।

१ ग. 'दीनां त" । २ क. कत्वर ३ ग. त्वे ह्य। ४ क. 'क्षदाव्य'। ग. "क्षयैवा- वस्थि' । ५ ग, 'हवेनैवोच्य। ६ क, ग, ज्यत्ीले७ क, ग. दि पि°८ क, धगंभो दुष।

[९न० उल्लास: ] काव्यभकाशः। ४३१

तच्ित्रं यत्र वर्णानां खड्रगायाकतिहेतुता॥ ८५॥ संनिवेशविशेषेण यत्र न्यस्ता वर्णाः खड्गमुरजपश्राद्याकारमुल्लास- यन्ति तज्ञितं काव्यम्। फेटट काव्यमेतदिति दिङान्रं प्रदरश्यते। उदाहरणम्- मारारिशक्रामेभमुखैरासाररंहसा। सारारब्धस्तवा नित्यं तदार्तिहरणक्षमा॥ ३८४॥ चित्रंलक्षयति -तच्चित्रं०। यद्यपि वर्णानामाकाशगुणानां खड्गाद्याकृतिहेतुत्वमसंभवि तथाऽपि विन्यस्तवर्णानुमािका लिपयः संनिवेशविशेषवत्त्वेन यत्र खड्गाद्याकारमुल्लासयन्ति तच्वित्रमिति विव्षितम्। तर्हि लिपपिनिष्ठत्वाच्छव्दालंकारत्वं न स्यादिति चेन्न । तादृशवर्णविन्यासं विना तादशलि- पिविन्यासाभावात्। शब्दान्वयव्यतिरेकयोरभन्नस्वात्। लिपेवर्णाभेदस्य लोकप्रसिद्धिमाश्रित्य शब्दालंकारत्वमिति कश्चित्। तथाऽपि शृङ्षारादिरसानुपकारकस्य कथमलंकारत्वमिति चेस्क विनैपुण्यवशेन विस्मयोपकारकत्वादिति गृहाण। श्लेधनिर्वाह्यं चैतत्। न च ताद्शं रसो- पकारकमिति दिङ्गात्रमुदाहियते। तत्र खड्गबन्धो यथा-मारारि०।

न्यासो यथा-ताडिकायां प्रथमं माशब्दं विन्यस्य तदर्ध्वमारोहक्र्कमणैकस्यां धारायां चतुर्दशवर्णान। अग्रे श्लिसं सेति वर्णे ततोऽपरचारायामवरोहक्रमेण चदुर्दश। मेति प्रथमेन माशव्देन श्लिष्टं तद्दक्षिणपाश्वें निष्कमणक्रमेण सप्त, वामपाश्वे प्रवेशक्रमेण सप्, ततो माशब्दौ श्लिष्टो। एपाऽद्रिका। माशव्दाद्धःक्रमेण वर्णत्रयम्। एषा गण्डिका। सद्धो मेति। तद्दक्षिणपाश्वें निष्कमणकमेण चतुष्टयं, वामपाशवें प्रवेशक्रमेण चतृष्टयं ततो माशव्दः शिष्टः। एतद्रज्जनकम्। ततो माकारादधः शेपवर्णदय न्यसेत्। एतन्मस्तक- मिति। तच्चित्रं यत्र वर्णानामिति। संनिवेशविशेषेण शक्तिमात्रप्रकाशकाः । इत्युत्तरार्व क्वचित्पठयते । विस्मयोपकारकस्वादिति। कावेशक्तिप्रकाशनेन चमत्काराभासजनकत्वादिति भावः । मारेति। उमा मे शं दिश्यादित्यन्वयः । किंभता । मारस्य मद्नस्यारिः शंभुः, शक इन्द्रः, राम: परशुरामादिः, इभमुखो गणेश एतैरासारो वर्णधारासंपातस्तस्य रंह उद्रेकोSविच्छेदस्तेन करणेन सारं यथा स्यात्तयाऽडरब्धः स्तवो यस्याः। तथा तेषां

१ क. मिन्नम्। कषटका "।२ ग, कटका । ३ क. तदति"। Y क. नैमलपव"।

४३२ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [९ न० उललास:]

माता नतानां संघट्टः भ्रियां, बाधितसंभ्रमा। मान्याडथ, सीमा रामाणं, शं मे दिश्यादुमोदिमा ॥३८५॥ (खड्र्गबन्धः) सरला बहुलारम्भतरलालिबलारवा। वारलाबहुलामन्दकरलाबहुलामला॥ ३८६॥ (मुरजबन्ध: ) भासते प्रतिभासार रसाभाताहता विभा। भावितात्मा, शुभा घादे, देवाभा बत ते सभा॥ ३८७ ॥ (पद्मबन्धः) मुरजवन्धो थथा-सरला०। अथ न्यास :- प्रथमपादस्य वर्णाष्टकं पङ्धिक्मेणाभिलिख्य तेषामधोऽघोSपरपादत्रयवर्णा- न्पङ्किक्रमेण विलिखेत्। तत्र चैतच्छ्लोकोस्थापनमार्गेण रेखायां दत्तायां मुरनाकारता भवाते। पद्मवन्धो यथा-मासते०। अस्य न्यास :- कर्णिकायां भा इति पूर्वपत्रे निर्गमक्रमेण सते इति। आश्नेयपत्रे प्रवे- शनक्रमेण प्रति इति। ततो भेति कर्णिकास्थलं ल्िष्टम्। ततो दक्षिणपत्रे निष्क्रमणक्रमेण सारेति वर्णद्ूयम्। ततस्ताभ्यां कर्णिकास्थेन वणेन प्रवेशक्रमेण ्िष्टं रसामेति वर्णत्रयम्। एथमग्रेऽपि दिक्पत्रस्य कर्णिकायाश्च वर्णाः सर्वत्र श्िष्टा इति। हरादीनामार्तिः पीडा तनाशक्षमा। नतानां माता वत्सला। थ्रियां संघट्टः । सर्वासां सहवासात्संकीर्णस्थानम् । वाधितसंभ्रमा दूरीकृतनतजनभया। मान्या माननीया रामाणां रमणीयानां सीमा। अतः परं रमणीयता नान्यत्रेति भावः । युग्मम् । सरलेति। शरद्वर्णने पद्यमिदम्। सरला मेघादिकोटिल्यरहिता। शरं शरकाण्ं लातीति वा । शरदि शरकाण्डमंपत्तेः । वहुलारम्भतरलानां प्रचुरसंरम्भचञ्चलानां अलि- वलानां भ्रमरसमूहानामाखो यस्यां सा। वारलाभिर्हैसीभिर्वद्दुला। वहुलहंसीकेत्यर्थः । अमन्द उद्युक्ताः करं लान्ति ते राजानो यस्याम् । अवहुलं शुक्कपक्षस्तद्वदमला निर्मला। कृष्णपक्षेप्यमला तारावाहुल्यादित्यर्थ इति कश्चित् । मुरजं वाद्यभाण्डविशेषः । भासत इति। हे प्रतिभासार प्रज्ञाश्रेष्ठ ते सभा भासते । कीदृशी सभा। रमैः प्रीतिरूपैः शृङ्गारादिभिवा भाता शोभिता। अह्ताSडविभा दीप्षिर्यस्याः सा। यद्वाऽ- विना मेपेण भातीत्यविभो वहिर्हतो निरस्तः, अविभो यया भावितो निश्चितः पर- मात्मा यस्याम् । तत्त्वज्ञविशिष्टेत्यर्थः । भावितो वशीकृतो ध्यातो वाऽडत्मा ययेति १ क, मादिजा । २ क. ते आगे० । ३ क. 'ति त°।

[९ न० उल्लास: ] काव्यपकाशः । ४३३

रसासार रसा सारसायताक्ष क्षतायसा। सातावात तवातासा रक्षतसत्वस्त्वतक्षर ॥ ३८८॥। (सर्वतोभद्रम) संभविनोऽप्यन्ये प्रभेदा: शक्तिमात्रपकाशका न तु कार्व्यरुपतां द्धतीति न प्रदश्यन्ते। पुनरुक्तवदाभासो विभिन्नाकारशब्दगा। एकार्थतेव भिन्नरूपसार्थकानर्थकशब्दनिष्ठमेकार्थत्वेनें मुखे भासनं पुनरुक्तवदा- भास: ।सच

सर्वतोभद्रं यथा-रसासार०। अस्य पाद्चतुष्टये पूर्ववत्पङ्गिचतुष्टयेन लिखिते प्रतिलोमादिपाठेन स एव श्लोकः । संभविनोऽप्यन्ये भेदा न दर्शिताः । एते हि शक्तिमात्रप्रकाशका न तु काव्यरूपतां दधति। अतिनीरसत्वादिति। पुनरुक्त०। एकार्थतेति एकार्थत्वावभासयोग्यशव्द्रतेत्यर्थः । एतच्च यमकलाटानुप्रासयोरतिव्यापक- मतो विशिनष्टि-विभिन्नाकारश्दगेति ।

वाऽर्थः। वादे कथायां शुभा निपुणा देवाभा देवतुल्या। वतेत्याश्चर्ये। रसेति। हे रसायां पृथ्व्यां श्रेष्ठ रक्षतस्तव रसा पृथिवी तु एवंभूता तु। पूर्वीपेक्षस्तुशब्दः। कीदशी रसा। क्षतः खण्डितोऽयः शुभावहविधियेषां ते दुर्जनास्तान्स्यति नाशयति सा क्षता- यसा। षोऽन्तकर्मणि। यद्वा क्षतमायसं शस्त्रं यस्याम्। युद्धाभावात्। अत्र संबुद्धिचतुष्टयम्। पुनः कीदृशी। अतासा। अनुपक्षया। तसु उपक्षये। अथ संवोधनविशेषणानि। सारसायताक्ष पद्मायतलोचन। सारसं जलनं पक्षिभेदो वा तद्वद्विशालनेत्र। सात नाशितमवात- मज्ञानं येन तादश। वाघातोर्गत्यर्थतया ज्ञानार्थत्वम्। अतक्षमनल्पं राति ददाति ताद्ृश। तक्षू स्वश्चू तनूकरणे। एकार्थत्वावभासेति। वस्तुतो नैकार्थत्वं किंतु तत्त्वेन प्रतिभानमात्रमिति भावः । तेन न पौनरुत्यम्। विभिन्नाकारत्वम्। विभिन्नानुपूर्वीकत्वम्।

१ क. नोऽन्ये। ग. 'नोडप्यनेकप्र'। २ ग. नयस्त्ररू"। ३ क. व शब्दस्य ।भ०।४ क. स्चेनेत्र मु2। ग. 'रवेनेवाSSमI ५५

४३४ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [९ न० उल्लास:]

शब्दस्य सभङ्गाभङ्गरूपकेवलशञदनिष्ठः। उदाहरणम्- अरिवधदेहशरीर: सहसा रथिसूतंतुरगपादातः। भाति सदानत्यागः स्थिरतायामवनितलतिलकः ॥३८९॥ चकासत्यङ्गनारामा: कौतुकानन्दहेतवः। तस्य राज्ञ: सुमनसो विबुधा: पार्श्ववर्तिनः ॥ ३९०॥

स चायं द्विविधः । शव्दमात्रस्य शब्दार्थयोश्च। तयोराद्यमाह-शब्दस्य० । शव्दमात्रस्येत्यर्थः । अयमपि द्विघा-सभङ्गशब्दनिष्ठोSभङ्गशव्दनिष्ठश्र। तयोरादो यथा-अरिवध०। अत्र देहशरीरशव्दयोः पुनरुक्तत्वधीः । सभङ्गौ च तौ। अरिवधदा, ईहा यत्र ताद- शान्शरिण ईरयतीत्यर्थकत्वात् । एवं सारथिसूतशब्दयोः । सहसा हठेन रथिना सुष्ठ उतं तुरगपादातं यस्येत्यर्थकत्वात्, दानत्यागयोश्च सदा नत्या भाति स्थिरतायामगः पर्वत इवेत्यर्थकत्वात्, सभङ्ग: पुनरुक्तवदाभासः । शव्दमात्रालंकारत्वं चोभयोरपि शव्दयोः पर्यायपरिवृत्त्यसहत्वात्। अभङ्गशव्दनिष्ठो यथा-चकास० । अत्राङ्गनारामाशव्दयो: रुयर्थकतया पुनरुक्तत्वधीः । वस्तुतस्तु अङ्गने आरमन्तीत्यङ्ग- नानामारामा इति वार्थ इति न पुनरुक्तिः। न चात्रे सभङ्ग: । शव्दमात्रालंकारत्वं चैकस्यापि परिवृत्त्यसहत्वात्। एवं कौतुकानन्दशव्दयोः सुमनसोविबुंधाः शब्दयोश्च द्रष्टव्यम् ।

अरिवधेति। अवनितलतिलको भाति। कया सदानत्या सतामानत्या। यद्वा सदाऽनत्या क्षुद्रत अनम्रतया। कीहशः । अरिवधदा, ईहा येपां तान्शरिणः शरयुक्ता- न्योधानीस्यति प्रेश्यति यस्तादृश इत्यर्थ: । यत्तु अरिवधदेहं शरीरं यस्येति व्याख्यानं तन्न । द्वितीयपदस्य परिवृत्तिसहत्वेनोभयालंकारतापत्तौ शब्दमात्रालंकारोदाहरणत्वानुपपत्तेः। सहसा हठेन रथिभि: सुष्ठ उताः संबद्धा स्तुरगा पादाताश् यस्य सः। स्थिरतायामगः पर्तः। चक्रासतीति। अङ्गनासु रमन्त इत्यङ्गनारामाः विरहशून्याः । अङ्गन आरमन्तीति वा। अङ्गनेपु आरामाः क्रीडावनानि येपामिति वा। कौतुकेन नृत्यगीतादिना य आनन्द- स्नद्वे नव: । (कौतुकं विवाहसूत्रमानन्दश्च) सुछ्ु विपये मनांसि येपां शोभनानि वा मनांसि येपां ते सुमनसः । वित्रुधाः पण्डित्श्रेष्ठाः ।

१ ग. रूपः के ।२ क तित। ३ क त चार्य।४ क, भ।५ क, 'बुधश।

[९ न० उल्लास: ] कराव्यपकाशः । ४३५

तथा शब्दार्थयोरयम्॥ ८६॥ उदाहरणम्- तनुवपुरजघन्योऽसौ करिकुञ्जररुधिररक्तखरनखर: । तेजोधाम महःपृथमनसाभिन्द्रो हरिजिप्णु: ।।३९१॥ अत्रैकस्मिन्पदे परिवर्तिते नालंकार इति शब्दाश्रयः, अपरस्मिंस्तु परिवर्तितेऽपि स न हीयेत इत्यर्थनिष्ठ इत्युभयालंकारोऽयम् ॥ इति काव्यप्रकाशे शब्दालंकारनिर्णयो नाम नवमोल्लास: समास: ॥। -- -

उभयालंकारं द्वितीयमाह-तथा०। यथा-तनुवपु० । अत्र तनुवपुः श्दयोः पुनरुक्तत्वधीः । तद्विरहस्तु तदशव्दस्यास्पार्थकत्वात्। अयं चोम- यालंकारः । तनुशब्दस्य पर्यायपरिवृत्त्यसहत्वात् 1 एवं करिवुञ्जरयोस्तेजोधाममहःशब्दाना- मिन्द्रहरिजिष्णुशब्दानां तदाभासत्वमुभयालंकारत्वं च द्रष्टन्यम्। यद्यप्युभयालंकारोऽत्र न प्रकृतस्तथाऽपि शब्दमात्रालंकारस्यैव तज्भेदस्यात्र प्रकरणेSवश्यवक्तव्यतया तत्प्रसङ्गादुभ-

भेद: शब्दमात्रालंकार इति न तान्यत्र पठितानीति सर्वे रमणीयम् ॥ इति काव्यमदीपे शब्दालंकारनिर्णयो नाम नवमोल्लासः ।।९।।

तनु इति। असौ जिप्णुर्जयशाली हरिः सिंहः । प्रपिद्धसिंहिभ्यो विलक्षण इत्यर्थः । तनुवपु: कृशशरीरोSपि करिकुञ्जराणां प्रशस्तशुण्डादण्डशालिनां गजश्रेष्ठानां रुधिरेणाडडरक्ता लोहिता: खरास्तीक्षणा नखरा यस्य सः।तेजसः परोत्कर्षाक्षमताया धाम स्थानानि यानि महांसि तैः प्ृथु प्रशस्तं मनो येषां तेपाभिन्द्र ईश्वरः । इदि परमैश्वयें। अस्माद्रक। परिवृत्त्यसहत्वादिति। दपुशव्दस्य परिवृत्तिसहत्वाच्चेत्यपि वोध्यम्। एवं करिकुञ्ज- रयोरित्यत्र कुब्जरपदस्य परिवृत्त्यसहत्वं करिपदस्य च तत्वं वोध्यम्। रमणीयमिति। शशिशुभ्रांशुरित्यादौ केवलार्थाश्रयताऽप्यस्य बोध्येति सवेष्टसिद्धि: ।

काव्यप्रदीपोद्द्योते नवम उल्लासः ।

१ क. 'हायेतेस'।

[१० ६० उल्लासः ] काव्यप्रकाशः । ४३७

दशमोल्लासः ।

अर्थालंकारानाह-

अथार्थालंकारा लक्षणीयाः । ते च उपमानन्वयस्तद्वदुपमेयोपमा ततः । उत्प्रेक्षा च ससदेहो रूपकापहूनुती तथा ।। श्रेषस्तथा समासोक्ति: प्रोक्ता चैव निदर्शना। अप्रस्तुतप्रशंसातिशयोक्ती परिकीर्तिते॥ प्रतिवस्तूपमा तद्वद्दृष्टान्तो दीपकं तथा। तुल्ययोगितया चैव व्यतिरेक: प्रकीर्तितः ॥ आक्षेपो विभावना च विशेषोक्तिस्तथैव च। यथासंर्यमर्थान्तरन्यास: स्यातां विरोधवत् ।। स्वभावोक्तिस्तथा व्याजस्तुतिः प्रोक्ता सहोक्तिवत्। विनोक्तिपरिवृत्ती च भाविकं काव्यलिङ्गवत् ।। पर्यायोक्तमुदात्तं च समुचय उदीरितः । पर्यायश्रानुमानं च प्रोक्तः परिकरस्तथा । व्याजोक्तिपरिसंख्ये च विज्ञेये हेतुमालया। अन्योन्यमुत्तरं सूक्ष्मसारौ तद्वदसंगतिः ॥ समाधिश्र समेन स्याद्विषमस्त्वधिकेन च। प्रत्यनीकं मीलितं च स्यातामेकावलीस्मृती ।। भ्रान्तिमांस्तु प्रतीपेन सामान्यं च विशेपवत्। तद्रगुणातद् गुणौ चैव व्याघातः परिकीर्तितः ॥ संसृष्टिसंकरौ चैवमेकषष्टिरुंदीरिताः ॥ ६३ तेष्वनेकालंकारमूलभूतर्वेन सौकुमार्यातिशयाच्च प्रधानमुपमां प्रथमं लक्षयति- अथार्थेति-प्रसङ्गादिति भावः । न्यूनाधिक्यव्यवच्छित्तये तानादौ गणयति-ते चेति। तेष्वनेकेति। उपमेयोपमानन्वयप्रतीपस्मरणरूपकससदेह ध्रान्तिमदप ह्वोत्प्रेक्षातिशयो-

सौकुमार्येति। इतराळंकारापेक्षयाऽस्याः स्फुटतया विभावाद्युत्कर्षकावादिति भावः । १ ग. अधार्था0। २ क. मक्ष्मं सारस्तद। ३ स, 'रुदाहृताः ।

४३८ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [१० द० उल्लास: ] साधर्म्यमुपमा भेदे, उपमानोपमेययोरेव, ने तु कार्यकारणादिकयोः साधम्यं मवतीति तयोरेव समोनेन धर्मेण संबन्ध उपमा। भेदगहणमनन्वयव्यवच्छेदाय। साधर्ष्य०। ननु साधर्म्यस्य प्रतियोग्यनुयोगिनिरूंप्यतया तदनभिधाने न्यूनत्वं लक्षणवाक्यस्येति

प्रसङ्ग: । उपमानोपमेये विनाऽन्यस्य कार्यकारणादिमात्रस्य साधर्म्याभावात्। एवं चोपमा- नोपमेययो: समानेन धर्मेण संबन्ध उपमेति लक्षणम्। अत्र चोपमानोपमेययोराक्षेपः साध- म्यप्रतिपत्तिमात्रफलकः, न तु व्यावर्तकः। नन्वेवं 'भेदे' इत्यनुपादेयम्। तस्याप्याक्षेपादेव लाभसंभवात्। न ह्यमेदे सादृश्यात्मकं साधर्म्यमिति चेत्, न। साधर्म्यपदस्याSडरोपितानारो-

साधम्यमिति। उपमानोपमेययोभदे सति वाक्यारथोंपस्कारकं चमत्कारि साधारणधर्म- वत्त्वमित्यर्थः । चमत्कारीत्यनेन 'गौरिव गवयः' इत्यादेर्व्यावृत्तिः । वाक्यार्थोपस्कारकमिति अलंकारसामान्यलक्षणपाप्तम्। अतिप्रसङ्ग इति। कार्यकारणयोरतिप्रसङ्ग इति भावः । समानेनेति। एकत्व- वुद्धिविषयेणेत्यर्थः । संबन्ध इति । समानो धमों ययोस्तौ सघर्माणौ। तयो- भवः साधर्म्यम्। समासोत्तरवर्तिभावप्रत्ययस्य संत्रन्धतोधकत्वादिति भावः । प्रकृष्टत्वेन संभाव्यमानत्वमुपमानत्वं, निकृष्टत्वेन तत्त्वमुपमेयत्वमिति केचित्। सादृश्यप्रति- योगित्वानुयोगित्वे चोपमानोपमेयत्वे इति वहवः । न तु व्यावर्तक इति । कार्यकारणादिकयोः साधम्यस्यवाभावादिति भावः । न चकारणगुणानुसारी काये गुण इति व्यवहारात्तयोरपि साधर्म्यमस्त्येवेति वाच्यम्। कविप्रतिभाकल्पितांशाभा- वेन तस्याSनलंकारत्वमित्यभिमानात्। आक्षेपादिति। एकधर्मवत्त्वमिति व्यवहारस्य भेद एव संभवादिति भावः । न ह्यभेद इति। तम्विन्नत्वे सति तद्गतभयोधर्मवत्त्वस्यैव सादृश्यपदार्थत्वादिति भावः । आरोपितेति। अत एव 'त्वयि कोपोऽयमाभाति सुधांशाविव पावकः।' इत्यादावुपमानिर्वाहः। तन्न हि उपमानस्यात्यन्ताऽसंभावितत्वेन सादृश्यस्य लोकसिद्ध- १(नृ०) भेद इति। उपमेयतावच्छेदकोपमानतावच्छेदकयोभेंद इसर्थः। न तृपमेयोपमानयो भेंद इति। तथा सति देशकालभेदेन स्वनैव स्वस्य साध्म्यैऽव्याप्तेः। यथा-लोहितपीतैः कुसुमैरा- वृतमाभाति भभृत: शिखरम्। दावज्वलनज्वालै: कदाचिदाकीर्णभित समये।अतएवाग्रे तथा सत्युपमाया एवापत्तेरित्युद्द्योत उक्तम् १ २ ग. न क्ा°। ३ क. 'रणयोः । ४क. 'मानधा0 । ५ ऊ् "क्षपणोप०। ६ क, 'रणमा।

[१० द० उल्लास: ] काव्यभकाशः । ४३९

पूर्णा लुपा च,

कस्य द्वयोस्त्रयाणां वा लोपे लुप्ता। साडग्रिमा। श्रीत्यार्थी च भवेद्ाक्ये समासे तद्धिते तथा ॥ ८७॥ अग्रिमा पूर्णा। यथेववादिशब्दा यत्परास्तस्यैवोपमानताप्रतीतिरिति

द्यत्वात्। 'अलंकारत्वे सति' इत्यपि पूरणीयम्। साधर्म्यमात्रस्योपमात्वाभावा त् । एनां विभजते-पूर्णा । यत्रोपमा नोपमेयसाध।रणघर्माणामुपमाप्रतिपादकशव्दस्य चोपादानं सा पूर्णा। एतच्तु- प्कमध्य एकस्य द्वयोस्त्रयाणां वाडनुपादानं यत्र सा लुप्ता । तयोः पूर्णी विभनते-साडग्रिमा०। अग्रिमा प्रथमोदिष्टा। पूर्णत्यर्थः । वाक्यं विग्रहः । तेनोपमानादिपदानि चत्वार्यपि यत्रासमस्तानि भिन्नविभक्तिकानि सा वाक्यगा। यत्र तु तेपु कयोरपि समासः सा समा-

स्वाभावेऽपि कविना खण्डशः पदार्थोपस्थितिमता स्वेच्छया संभावितत्वेनाSSकारेण चन्द्राधिकर- णकमनलं प्रकल्प्य तेन सह साम्यस्यापि कल्पनात्। कल्पितस्यापि भावनोपनीतकान्तेव चमत्कारित्वमविरुद्धमिति भावः । आरोपितसाधर्म्येति। तत्र ह्याहायारोपितभेदेनाSS- पाततः सादृश्यप्रतीतिः, पर्यन्ते तु तस्य वाघप्रतिसंधानेन द्वितीयसहशव्यवच्छेदः फलतीति भावः। ननु तत्तदुत्कर्षविशेपाणां वैचित्र्यं क्वोपयुज्यत इति चेत्, मुखादिनिष्ठानां तेपां वैचित्र्यमुद्दीपनविभावतया विचित्रविचित्रास्त्राद इति गृहाण। उभौ यदि व्योसि पृथक्प्रवाहावाकाशगङ्गापयसः पतेताम्। तदोपमीयेत तमालनीलमामुक्तमुक्तालतमस्य वक्षः॥ इत्यादौ नोपमा। यदि तथाभूतौ स्यातां तदोपमीयेत न चैवमित्युपमानिप्पत्त्यभावात्। किं तु यद्यथोंक्तौ च कल्पनमित्यतिशयोक्तिरवेति न दोपः । 'भद्रात्मनः ' इत्यादौ व्यड््योपमाया वाच्यापेक्षया प्राधान्येSपि व्यड्ग्यभावाद्युपस्कारकत्वेना लंकारत्वस्येष्टस्वेन दोपा- भावान्नाव्यङ्यत्वमप्रधानत्वं वा विशेषणं देयमित्याह्गः। साधर्व्यमात्रस्येति। घट इत पटो द्रव्यं, घट इव पटो जातिमानित्यादेरित्यर्थः । यत्रोपमानोपमेथेति। सादृश्यप्रतियोगित्वानुयोगिल्वे चोपमानत्वोपमेयत्वे इति

१ क. ग. वाश ।

४४० प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [१० द० उल्लास:] यद्यप्युपमानविशेषणान्येते तथाऽपि शब्दशक्तिमहित्रा श्ुत्यैव वहीवत्सं- बन्धं प्रतिपाद्यन्तीति तत्सद्भावे औरौती उपमा। तथैव, 'तन्र तस्येव' (पा० सू० ५। १।११६) इत्यनेनेवार्थे विहितस्य वतेरुपादाने भरीती।' तेन तुल्यं मुखम्'-इत्यादावुपमेये एव, 'तत्तुल्यमस्य'- इत्यादौ चोपमाने एव, 'ईदं च तज्च तुल्यम्' इत्युभयत्रापि तुल्यादि- शब्दानां विभान्तिरिति साम्यपर्यालोचनया तुल्यताप्रतीतिरिति साध- म्यस्याऽडर्थत्वात्तुल्यादिपदोपादान आर्थी। तद्त, 'तेन तुल्यं क्रिया चेद्तिः'[ पा० सू० ५।१।११५] इत्यनेन विहितस्य वतेः स्थितौ। सगा। तद्धितेनोपमापतिपादकेन तु सममुपमानवाचिन्याः प्रकृतेर्न समासो नापि विग्रह इति तृतीय उपमाभेदः । त्रिविधाऽप्येषा श्रौत्यार्थीभेदात्प्रत्येकं द्विधेति षड्विधा पूर्णेत्यर्थः । श्रौतत्वं चोपमानोपमेययोः साधारणधर्मसंत्रन्धरूपायास्तस्याः शाब्दबोधविषयत्वम्। अर्थाप- त्तिगम्यत्वं चाऽडर्थत्वम्। तत्र यथेववोंदिशव्दानां 'तत्र तस्येव ' इत्यनेनेवार्ये विहितस्य वतेश्रोपादाने श्रौती। तुल्यादीनां शब्दानां 'तेन तुल्यम्' इत्यादिना तुल्याथें विहितस्य वतेश्र प्रयोग आर्थी। नन्वयं विभागोऽनुपपन्नः। उभयत्र सादृश्यप्रत्ययाविशेषात्। न च वाच्यं यथादिशब्दैः साधारणधर्मसंवन्ध उभयत्र शक्त्यैव बोध्यते न पुनस्तुल्यादिशब्दैः, अयमेव विशेष इति। यतो यथादिशब्दा यदनन्तरमुपात्तास्तस्यैवोपमानताप्रतीतिरित्युपमानविशेषणानि ते। अत उपमाने तत्संत्रन्धं वोधयन्तु न पुनरुपमेये। अन्यविशेषणस्यान्यत्र संत्रन्धवोवकत्वादर्शना बोष्यम्। श्रौतत्वं चोपमानेति। एवं च सादृश्यप्रयोजकसाधारणधर्मसंत्रन्धस्येवादिश- क्यस्योभयवृत्तितया शाब्दबोधविषयत्वे श्रीतत्वमित्यर्थः। अर्थापत्तीति। तुल्यादीनां सादृश्यवति शक्ते: सादृश्यस्य साधारणधर्मसंबन्धं विनाऽनुपपत्त्या तत्प्तीतिरिति भावः । उभयत्र सादृश्येति। सादृश्यप्रयोजकसाधारणधमेत्यर्थः। उभयत्र शत्त्यैवेति। इवार्थे सादृ्ये नियमेनोपमानोपमेययोः प्रतियोगित्वानुयोगित्वाभ्यामन्वयादिति भावः । यदनन्तरम्। यद्वोधकशव्दानन्तरम्। उपमानता। सादृश्यप्रतियोगित्वम्। उप. मानविशेषणानीति । उपमानविशेषणोपमानत्वद्योतकानीत्यर्थः । उपमानं विशिंषन्ति उपमानत्ववैशिष्टचेन बोधयन्तीत्यर्थात्। न च तस्य सादृश्यप्रतियोगित्वरूपोपमानत्वविशिष्टस्य स्वतृत्तिधर्मवत्त्वसंवन्धेनोपमेयेऽन्वयेनोपमेयेऽपि तलाभः । नामार्थयोभेंदेनान्वयाव्युत्पत्ते: । एवं च शक्त्योभयत्र साधारणधर्मसंत्रन्धाप्रतीत्या नायं श्रौत्यार्थीविभाग उचित इति भाव: ।

१ क. णानि ते । २ क. तुल्यमित्या।३ क.दं त°। ४ क, ग, ति तत्र सा०। ५ क. 'वाश' ।६ स, औतीत। उपमनतासादृश्य प्रतियोगित्वमिति (स.) पुस्तके नोपलम्यते।

[१· द० उल्लास:] काव्यप्रकाश: । ४४१ दिति चेत्, न। शब्दशक्तिस्वाभाव्यादन्यविशेषणत्वेऽप्यन्यत्र संबन्धबोधकत्वात्। न चादष्टचरत्वम्। पछ्यां तथा दर्शनात्। षष्ठी हि यदनन्तरमुपात्ता तस्यैवोपसर्जनत्वप्रतीति- रित्युपसर्जनविशेषणत्वेऽपि प्रधानेऽपि संबन्धं बोधयति। तस्मास्प्रतीत्यनुपपत्त्या प्रतीतानुपपत्त्था च संब्रन्धवोधे विशेषाच्छौतार्थविभाग इति मन्तव्यम् । तथा हि 'पद्ममिव मुखम् ' इत्यादावुपात्तस्याऽSक्षिप्तस्य वा रमणीयत्वादे:

शब्दशक्तीति। स्वसदश उपमानवाचकपद्लक्षणायामिवस्य तात्पर्यग्राहकत्वेन तस्यभदेन नामार्थान्वयस्वीकारादित्याशयः । यथा-तथा-शब्दयोगे तु पश्ाज्जायमानसादृश्यविषयक- बोधमादायेदं बोध्यम्। यद्धर्मवांश्चन्द्रस्तद्वर्मवन्मुखमित्येव तत्र बोधात्। अन्यविशेषणत्वेऽ- पीत्यस्यान्यसंबन्धद्योतकतवेSपीत्यर्थः । तत्र दृष्टान्तमाह-षध्यामिति । तदेवोपपाद- यति-पठठी हीति। यदनन्तरमित्यनेनोपसर्जनसंबन्धितवं बोधयति। उपसर्जनत्वं स्वार्थ- संबन्धे प्रतियोगित्वेनान्वयित्वम्। उपसर्जनविशेषणत्वेऽपि। उपसर्जननिष्ठविशेषण- तानिरूपितविशेष्यताश्रयत्वेऽपि । यद्वा यथा प्राचीनमते प्रकारीभूतविभकत्वर्थसंवन्धेन मामार्ययोभेदेनान्वयः । चैत्रस्य धनमित्यादौ स्वामिचैत्रीयं धनमिति बोधात्। तथा प्रका- रीभूतनिपातार्थसंवन्धेन नामार्थयोर्भेंदेनान्वय इति चन्द्र इव मुखमित्यादौ सदशचन्द्रीयं मुख- मिति धीरिति प्राचीनमतेनायं अन्थः । श्रौतीत्वं सादृश्यप्रतियोगित्वरूपस्योपमानत्वस्येवेन बोधनादिति बोध्यम्। परं स्वत्र पक्षे पष्ठया एव विशिष्य दृष्टान्तत्वेनोपादाने बीजं चिन्त्यम्। नन्वेवं तुल्यादिपदैरपि चन्द्रेण तुल्यमित्यादौ तृतीयार्थान्वयद्वारा भ्ुत्यैवोपमानत्वोपमेय- स्वयोबोधाच्छ्ौती स्यादिस्यत आह-तस्मादिति । प्रतीत्यनुपपत्येति। अयं भाव:। सादृश्यप्रयोजकसाधारणधर्मसंवन्धो हुपमा । सादृश्यं चातिरिक्त्तः पदार्थः । धर्मवि- शेष्श् क्वचिवुपात्तः क्वचिदाक्षिप् इत्यन्यत्। यथाद्यश्च तत्प्रयोनकधर्मविशेषसंबन्ध एव शक्ता न तुल्यादयः । ते हि सदशमात्रताचका इति। एवं च सादृश्यादिपद्योगेऽप्यार्थ्येव। अपरे तु 'तत्तत्साधारणवर्मसंबन्ध उपमा। उपमानत्वं च साधारणधर्मवत्त्वेनेषदितरपरिच्छे दकत्वम्। तद्धर्मवत्तया परिच्छेद्यत्वं चोपमेयत्वमित्युपमानानि (पा० सू० २।१।९५) इति सूत्रे भाप्ये स्पष्टम्। उपमानविशेषणानि ते इति । उपमाननिष्ठसाधारणधर्मवोधकानीत्य्थः। एवमुपमानत्वमपीवाद्यर्थः । उदोपमानविशेषणोपमानतवद्योतकास्ते इत्यर्थः । उपमाने तत्सं- चन्धमिति। उपमानत्वस्वरूपस्य साधारणधर्मघटितत्वात्तत्र तत्संवन्धवोधोऽसत्वित्यर्थः । षष्ठी हीति। सा हि राज्ञः पुरुष इत्यादौ स्वस्वामिभावसंवन्धवोघिका, प्रकृत्यर्थस्य विशेषण- स्ववाधिका च। सा च विशेषणस्येतरविशेषणत्वार्थ संन्धस्याSSकाङ्कणात्तन्निष्ठविशेषणत्वस्य तन्निष्ठस्वामित्वस्य वोधकत्वेऽपि पश्चात्प्रधाने पुरुष संत्रन्स्य द्विष्ठतास्वभावत्वातसंतन्धघटकं स्वत्वं बोधयति । तदाह-यदनन्तरमुपात्तेति। राज् इत्यतश्च राजस्वामिकमिति वोध: । पुरुषपदेन च तद्विशेपसमर्पणमिति 'पष्ठी शपे' (पा० सृ० २।३ ।१०) इति ५६

४४२ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [१० द० उल्ास: ]

संबन्धमविषयी कृत्यापर्यवसानम्। यथादिशब्दानां धर्मविशेषसंबन्ध एव शक्तत्वात्। तुल्यादिशव्दास्तु नैवम्। 'पद्मेन तुल्यं मुखम् ' इत्यादावुपमेये, 'पद्मं तुल्यं मुखस्य' इत्यादावुपमाने' 'मुखं पझमं च तुल्यम्' इस्यादावुभयत्रापि सामान्यतस्तुल्यत्वं वोधयित्वा विश्रान्तेपु तेपु धर्मतरिशेषं विना क्थं तुल्यतेति प्रतीतानुपपत्त्या धर्मविशेषसंवन्धप्रतीतेरिति। केचित्तु-'उपमानोपमेयभावरूपसंत्रन्वस्य श्रौतार्थत्वाभ्यां विशेषः' इति व्याचकुस्तद- युक्तम्। 'साधर्म्यस्या S5र्थत्वात्तुल्यादिपदोपादान आर्थी' इति प्रकाशविरोधात्। यस्यैव ह्वार्थ- तया उपमांया आर्थत्वं तस्यैव श्रततया श्रीतत्वौचित्यात् । कि च साधर्म्यमेव्रोपमेति तस्यैव सृत्रे भाप्ये स्पष्टम् । एवमिवादिभिः स्वसमभिव्याहृतचन्द्रादावुपमानत्वं तन्निर्वाहक आहा- दकत्वादिसाधारणधर्मसंबन्धश्च बो्यते। तत्र साधारणधर्मवत्त्वेनेतरपरिच्छेदकत्वरूपोपमानत्व- प्रर्तीतिस्तद्धर्मवत्परिच्छेद्यप्रतीति विनाऽनुपपन्नंति तमपि बोधयतीति भावः। एवं च चन्द्र इवेस्यत आह्ृादकोपंमानभूतचन्द्राभिन्नमाह्लादकमुपमेयं मुखमिति बोधः । अत एवेवादि समभिव्याहार उपमानोपमेययोः समानविभक्तिकत्वनियमः । साधारणघर्मसंतन्धश्च क्चि- द्विशेपणतया यथा चन्द्र इच मुखमाह्वादकमित्यादौ। क्वचिद्विशेप्यतया यथा चन्द्र इव मुखमाह्ाद्यतीत्यादौ। अत्र ह्यपमानचन्द्रकर्तृकाह्वादाभिन्न उपमेयमुखकर्तृकाह्वाद इति वोधः। अतोऽत्रापि तयोः समानविरभक्तिकतैव। ये त्वत्र चन्द्रसाहृश्यप्रयोजको मुखकर्तृक आल्हाद इति बोधं वदन्ति तेपां तयोः समानविभक्तिकत्वनियमे मान चिन्त्वम्। यत्तु वाचनिकी समानविभक्तिकतेति। तन्न। व्याकरणे ताहशवचनानुपलम्भात्। एवं गज इव गच्छति देवदत्त इत्यादौ वोध्यम्। वनगज इव शारः समरमूमिं गच्छतीत्यादावुपमानगज- करनृकवनगमनाभिन्नमुपमेयशरकर्तृकं समरकर्मकं गमनमिति बोधः । साधारणवर्मरूपगमनस्य विधेयतयोपमाविधेयिकाऽत् घीः। व्याघ्र इन यः पुरुषः स गच्छतीत्यादावुपमानशूरव्याघ्रा-

एव भेदाभेदप्रधानोपमेति प्राश्चः । यद्यपि चन्द्रमुखयोस्तत्वेन भेदस्तथाSपि साधारणधर्मवत्त्वेनाभे- दान्वययोग्यता वोध्येति। अधिकं मञ्जूषायां द्रष्टव्यम्। धर्मविशेषसंबन्ध एवेति । अस्य शक्त्या स्वसाम्थ्येन बोधनं तदन्वयतात्पर्यग्रा- हकतया बोध्यम्। तत्कृतोपमानत्वस्य तु द्योतका इति वोध्यम्। तुल्यादिशब्दा- स्त्विति। ते च सदशवाचकाः। सादृश्यं च साधारणधर्मप्रयोज्यो धमविशेष इत्याहुः।

तदभावः श्रौत्यामिति तत्साफल्यादिति वोध्यम्। उपमेय इति। समानविभत्त्यन्तपदो- पस्थाप्यत्वादिति भावः । उपमान इति । तत्त्वादेवेति भावः । संवन्धस्येति। स संबन्ध एवेवार्थः । १ क. 'कृत्यपतीत्यप। २ क, न्ववोध ए।

[१०-६० उल्लास: ] काव्यप्रकाशः। ४४३ 'इवेन नित्यसमासो विभक्त्यलोपः पूर्वपद्प्रकृतिस्वरत्वं च' इति नित्यसमास इवशब्दयोगे समासगा। क्रमेणोदाहरणम्- स्वप्ेऽपि समरेषु त्वां विजयश्रीर्न मुश्चति। प्रभावप्रभवं कान्तं स्वाधीनपतिका यथा ॥ ३९२॥ चकितहरिणलोललोचनाया: कुधि तरुणारुणतारहारिकान्ति। सरसिजमिदमाननं च तस्या: सममिति चेतसि संमदं विधत्ते॥ ३९३॥ श्रौतत्वरथस्वाभ्यामुपभाभेदो युक्तः । अत एव 'यथादिना सादृश्यरूपः संबन्ध एव साक्षा- दभिधीयते षछीवत्, तुल्यादिभिस्तु धर्म्यपि' इति व्याख्यानमनुपादेयम्। नदु तथाऽप्यनु- पपन्नो विभाग: । पूर्णायां द्योतकोपमानयोरेव हि समासः संभावितः । न च यथादिभिः सममसौ दृश्यते येन समासे श्रीती स्यादिति चेत्, न । 'इवेन नित्यसमासो विभकत्यलोपः पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं च' इत्यनेनेवशव्देन समं समासविभक्त्यलोपयोः संभवात्। विभवत्य- लोपदर्शनाच्च तत्रासमासव्यवहारो मूदानाम्। तत्र वाक्ये श्रीती यथा-स्वप्रेऽपि० । अत्र विजयश्रीरुपमेया । स्वाधीनपतिकोपमानम्। न मृश्चतीति साधरणो धर्मः । यथेत्युपमाप्रतिपार्देकम्। एवमग्रेऽप्यूह्यम्। न चैतेपां कयोरपि समास इति वाक्यगा श्रीती । वाक्यगाडडर्थी यथा-चकित०। अनुपादेयमिति। धर्मवोघेऽपि यावदपराप्तं तावद्विवायत इति साद्यस्थैव विधेय- त्वादित्यपि बोध्यम्। न च यथादिभिरिति। असादृश्य एव यथाशव्देन समासवि- धानादिति भावः । इवेन नित्यसमास इतति। व्याकरणे वैकल्पिकत्वाङ्गीकाराद्वातैके तथाSपाठाच् नित्यपदप्रक्षेपोSप्रामाणिक: । स्वप्नेऽपीति। वैरिभि: स्वप्नेऽपि तव विजयानुभवादित्यर्थः । प्रभावात्तपोविशेषातम्र- भव उत्पत्तिर्गस्य तमित्यर्थः । ('प्रभावस्य प्रभव उत्पत्तिहेतुं त्वामित्यनवयः' इति चन्द्रिका ।) समरेषु न तु समरे। अत्र यत्तत्पद्प्रकृतिकप्रकारवाचिथाल्प्रत्ययान्तयथारव्दादियोंगे यद्द- मवती स्वाधीनपतिका तद्धर्मवती विजयश्रीरित्युभयविशेष्यको वोधः। पश्चादयत्तज्या धर्मस्यैक्यवोधात्सादृश्यं फलति। राज्ञः कान्तस्य च विम्नप्तिविम्वभावः। तदालिद्ित- स्वप्नाधिकरणकत्यागाभावोऽनुगामी साधारणो धर्म इति वोध्यम्। चकितेति। (सखीं प्रति नायिकासौभाग्यं कयाचिन्निवेद्यते ।) भीतहरिणवचच्ल नेत्राया इत्यर्थः । ऋधि कोपे। तत्रापि कान्तमित्याह-तरणति। तरणारुणवस्तारा पृष्टा हारिणी मनोहरा कान्तिर्यस्य तदित्याननविशेषणम्। संमद हर्षम्। (पुष्पि १. रेडपि ह्वां। २ क. 'योः प्रसकात्। ३ क. 'धैनवतरतत्रा" ४ स. दर्के विवाक्षतम्।

४४४ प्रदीपोद्द्योंतसमेंत :- [१० द० उलास: ] अत्यायतैर्नियमकारिभिरुंद्तानां दिव्यैः प्रभाभिरनपायमयैरुपायैः । शौरिर्भुजैरिव चतुर्भिरद: सदा यो लक्ष्मीविलासभवनैर्भुवनं बभार॥ ३९४॥ अवितथमनोरथपथप्रथनेषु प्रगुणगरिमगीतश्रीः । सुरतरुसहशः स भवानभिलषणीयः क्षितीश्वर न कस्य।३९५॥ गाम्भीर्यगरिमा तस्य सत्यं गङ्गाभुजङ्गवत्। दुरालोकेः स समरे निदाघाम्बररत्नवत्॥ ३९६॥

इयं समशब्दप्रयोगादार्थी। समासे श्रौती यथा-अत्यायतै० । अत्रवेन समासः । समास आर्थी यथा-अषितथ०। अत्र सुरतरुसद्दश इत्युपमानद्योतकयोः समासः । तद्धिते श्रौत्यार्थी च यथा-गाम्भीर्य०।

ताग्रा छन्दः।) सरसिजमाननं च सममित्यत्र प्रथमं सादृश्यवद्भिन्नमिदं द्वयमति बोधे पश्चान्मनसा व्यञ्जनया वा परस्परनिरूपितसाधारणधर्मप्रतीतिरिति ध्येयम्। अरुणसदृशका- न्तिमत्त्वं साधारणो धर्मः । अत्यायतैरिति। आयतिः (आयतम् ) उदर्कशद्धिर्दीर्घता च। उद्धतानां गर्ववतां दानवानां च। दिव्यैरु्कृष्टैः स्वर्गीयश्र। प्रभाभि: प्रकृष्टशोभावद्भिः । भातेः कर्तरि किप्। अनपायमयरपायाभावप्रचुरेः । उपायेः सामभेददानविग्रहैः । अद एतद्भुवनम् । लक्ष्मीः कमला संपच्च। (वसन्ततिलका छन्दः)। मुजैरिवोपायैरित्यत्र भुजसादृश्यप्रयोजकात्याय- तत्वादिधर्मव्भिरित्यादिरेव बौधः। गजो वनं गच्छतीव शूरः सभरभूमिं गच्छतीत्यादौ क्रियासमभिव्याहृतेवादेरुत्प्रेक्षाद्योतकत्वमेवेति न तत्ोमालंकारः। स्पष्ट नेदं सन्विधायके माप्ये। अवितथेति। अन्यर्थवाञ्छितविष्यसंन्धिमार्गसंपादनेयु प्रकृष्टगुणानां गरिम्णा गीता श्रीर्यम्य। (गीतिश्छन्दः ।) द्योतकयोरिति। द्योतकर्दं बोधकपरम्। गाम्भीर्येति । गाम्भीर्ये दुज्ञेयान्तःकरणत्वमतलस्पर्शित्वं च । भुजङ्ग उपपतिः

१ क, 'तविपम । ग. 'तविनयका। २ क, लोकश् सम०। ३ क, 'मासगार्थी। ४ भुजै- रित्याशभ्य बोध इत्-तः पाठः (स.) पुस्तके नोपठ्र्यते।

[१० द० उल्लासः ] काव्यपकाशः ।. ४४५

स्वाधीनपतिका कान्तं भजमाना यथा लोकोत्तरचमत्कारभू:, तथा, जयश्रीस्त्वदासेवनेनेत्यादिना प्रतीयमानेन विना यद्यपि नोक्तवैचि- वयम्, वैचित्र्यं चालंकार:, तथाऽपि न ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गयव्यव- हार:, । न खलु व्यङ्गयसंस्पर्शपरामर्शादन् चारुताप्रतीतिः । अपि तु

अत्र गङ्गाभुजङ्गवदिति श्रौती। 'तत्र तस्येव' (पा०सू०१।१।११६) इत्यनेने- बारथें वतेर्विधानात्। निदाघाम्वररत्नवदित्यार्थी। 'तेन तुल्यम्-' इत्य्थें वतेः प्रयोगात्। ननु चित्रभेदा अलंकारनिर्णये निर्णेष्यन्त इति पूर्वमवादीः, इदानीं 'स्वमेऽपि' इत्युदाहरास। न तच्चित्रं भवितुमर्हति । अत्र हि स्वाधीनभर्तृका कान्तं भजमाना यथा चमत्कारभूस्तथा जयश्रीस्त्वदासेवनेनेत्यादि वस्तुरूपं व्यङ्ग्ं विना नोक्तेर्वैचित्र्यम्। वैचित्रयं चालकारत्वनिप्पत्तय इति व्यङ्ग्यमवेश्यापेक्षणीयम्। अतस्तस्य प्राधान्ये ध्वनित्वम् । अप्राधान्ये गुणीभूतव्यङ्गयत्वम्। तस्मात्पूर्वापरविरुद्धाभिधानमिति चेत्, मैवं वादीः। न खलु व्यङ्गयपरामर्शादेवात्र चारुताप्रतीतिः। अपि तु वाच्योपमामात्रपरामर्शा-

समुद्रः । शंतनोरेव पतित्वात्। दुरालोको दुःखेनाऽडलोकयितुं शक्यः । अम्वररत्नं सूर्यः । अत्र वोध उक्तदिशोह्यः । उत्तरत्र निदाघाम्बररत्नतुल्याभिन्नी दुरालोक इति बोधः। तुल्यत्वप्रयोजकं च दुरालोकत्वमिति पश्चान्मनसा व्यञ्जनया वा बुध्यते। स चेत्थम्। उपमानदुरालोकनिदाघाम्वररत्नाभिन्नो दुरालोको राजेस्येवमिति बहवः । अत एवाऽडर्थात्वम्। नामार्थयोरभेदान्वयस्यैतद्विग्रहवाक्ये क्लप्तनिर्वाहायास्य वतेरपि धर्मिवाचकतैवोचिता । अनुशासनस्य वथैव शक्तिग्राहकत्वाच्च क्रिययोस्तुल्यत्व एव तेन तुल्यमिति वंतिः साधुः । अत एव ब्राह्मणवद्धीत इत्यत्र ब्राह्मणपदस्य तत्कर्तृकाध्ययने लक्षणति भाप्यकृतः । एवं च चन्द्रवन्मुखमित्यादौ भवतिक्रियामघ्याहृत्य चन्द्रभवनसदशं मुखभवनमित्येव वाच्योऽर्थः । चन्द्रमुखयोः सादृश्यं तु व्यञ्जनयैवरेति बोध्यम्। गङ्गामुजङ्गवदित्यत्र गङ्गाभुजङ्गपदस्य तत्सं- वन्धिगाम्भीर्यगरिमलक्षकत्वेन गङ्गामुजङ्गसंवन्धिगाम्भीर्यसदशमेतत्संवन्धिगाम्भीर्यमिति बोधः। तदनन्तरं गाम्भीर्ययोः सादृश्यमूलाभेदाध्यवसायेनाभिन्नधर्ममूला पश्चादङ्गामुजङ्गराज्ञोरुपमा- प्रतीतिः। गङ्गाभुजङ्गस्येवास्य गाम्भीर्यगरिमेत्यादिवाक्ये षछचुपपत्तये गाम्भीर्यगरिमेत्यस्याSS- वृत्या गङ्गामुजङ्गेऽप्यन्वयेन तादृशबोधस्यैवानुभवेन वृत्तावपि तथैवौचित्यात्। एवमरविन्द- तुल्यो भातीत्यस्यारविन्दतुल्यकर्तृकं भानमिति वाच्योऽर्थः। भानमेव च साधारणो धर्मः । एवं चोपमाविधेयिका धीः। यदा तु धर्मान्तरेण तुल्यत्वं तदोपमाया उद्देश्यतावच्छेदकत्वमिति दिक्। न खलु व्यङ्गचेति। सत्यपि व्यङ्गचे समुत्कटया=लंकारकृतचासतया प्रथमतकित्तावर्ष-

१ क. 'वश्यमे०। २ ख. 'यैव वुध्यत दति।

४४६ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [१० द० उष्ठासः ]

वाच्यवैचिञ्यप्रतिभासादेव। रसारदिस्तु व्यङ्गचोर्ऽ्थोऽलंकारान्तरं च सर्वत्राव्यभिचारीत्यगणयित्वेव तदलंकारा उदाहृता: । तद्रहितत्वेन तूदाह्नियमाणा विरसतामावहन्तीति पूर्वापरविरुद्धाभिधानमिति न चोदनीयम्। तद्वद्धर्मस्य लोपे स्यान्न श्रौती तद्धिते पुनः।

देव। चारुत्वहेतुश्चालंकारः । अवर्जनीयसंनिषश्च व्यङ्गयस्यास्फटतरतया न ध्वनिगुणीभूत- व्यङ्गयव्यवहारप्रवर्तकतेति न कश्चिदोषः । नन्वेवमप्युदाहृते रसा। दिरूपव्यङ्ग्यसद्ा वाच्चित्र तानुपपत्तिः । कि चानुप्रासादलंकारान्तर- सद्भावात्संकरालंकारोदाहरणान्येतानि युक्तानि, न तु शद्धाया उपमाया इति चेत्, न।

दृश इत्यभिप्रायेणालंकारमात्रमुदाहृतं न तु चित्रकाव्यम्। अत्र 'चन्द्रधवलः पटः' इत्यादिको रसालंकाराम्यामसंभिन्न एव विषयः किमिति नोदाहियत इति चेत्, तद्रहितत्वे- नोदाहरणे वैरस्यप्रसङ्गात्। तादृशवाक्यस्याकाव्यत्वेन तस्या अप्यनुपमात्वात्। अथ लुप्ता विभजनीया। सा च सप्तधा। तत्रैकस्य लोपे त्रिया। उपमानस्य साधारणधर्मस्य द्योतकस्य च लोपात्। उपमेयमात्रस्य लोपादर्शनात्। द्विलोपेडपि त्रिघा। धर्मवाद्योर्धमों- पमानयोर्वाद्युपमेययोश्च लोपात्। अन्यस्य द्विकस्य लोपासंभवात्। त्रिलापे त्वियमेका। उपमेयं विनाऽन्येषमकैकमात्रसत्त्व उपमाया असंभवादिति दर्शयन्नेव यथासंभवं तासरं सप्तविधानामपि विभागमाह-तद्वद्दर्म० ।

णादिति भावः । विद्यमानव्यङ्गयस्य ध्वन्यादिप्रयोजकता नेत्याह-अवर्जनीयेति। अस्फुटतरतयेति। अत्रालंकारवैचित्र्यप्रतीतिव्यवहित प्रतीतिकतयाSस्फुटतरत्वम्। यत्र वाच्यप्रतीत्यव्यवधानेन व्यङ्गचप्रतीतिस्तत्र तदुभयमिति भावः । अस्फुटतरातिरिक्तव्यङ्गय- राहित्येनाव्यङ्गतत्वमत्रेति रहस्यम् । नन्वेवमिति। राजविषयकरतिभावस्य भकारानुप्रासस्य च स्वप्नेऽपीति पद्ये सत्वादित्या- शयः । तस्या अप्यनुपमात्वादिति । उपमालंकारत्वाभावादित्यर्थः । वाचकवाच्यो- पस्कारद्वारा रसाद्युपकारकस्यैवालंकारत्वादिति भावः। नीरसेडपि स्ववैचित्रयेणाSडपाततश्चमत्का- रमात्रं नत्वलंकारत्वमिति तात्पर्यम् । एकस्य लोप इति। लोपोऽत्रानुपादानम्। ननु चन्द्रत्वमुखत्वादिधर्मप्रतीतेन धर्म-

१ क. ग. दिरूपस्तृ। २ ग. नप्यव्य। ३ क. मालक्ष्योप०।

[९० दू० उल्लास: ] काव्यप्रकाशः ।. ४४७

धर्म: साधारण: । तद्द्विते कल्पबादौ त्वारथ्ेव। तेन पञ्च। उदाहरणम्- धन्यस्यानन्यसामान्यसौजन्योत्कर्पशालिनः। करणीयं वचश्चेतः सत्यं तस्यासृतं यथा ॥ ६९७॥ आकृष्टकरवालोऽसौ संपराये परिभ्रमन्। प्रत्यर्थिसेनया दृष्टः कृतान्तेन सेम: प्रभुः ॥३९८॥ करवालइवाऽडचारस्तस्य वागमृतोपमा। विघकल्पं मनो वेस्सि यदि जीवसि तत्सखे ॥ ३९९॥ धर्मस्य साधारणस्य। तद्वत्समासे वाक्ये तद्धिते च श्रौती, आर्थी चेत्यर्थः । तत्र विशेषमाह-'न श्रौती तद्धित'-इति । इवार्थ एव हि तद्धिते सा श्रौती भवेत्। इवा- र्धश्च वतिरेव । स च 'तत्र तस्येव' इत्यर्थकतया निस्यं धर्मसाकाङ्ग इति धर्मानुपादाने श्रीती तद्धिते न भवत्येव। आर्थी तु यद्यपि वतिरूपे तद्धिते न संभवति 'तेन तुल्यम्-' इत्यर्थ उक्तन्यायेन नित्यं तुल्यक्रियाकाङ्क्षत्वेन धर्मलोपे तदसंभवात् । तथाऽपि कल्पप्- देश्य-देशीयर-बहुच्-रूपे संभवत्येवेति पश्चधा धर्मलोपोपमेत्यर्थः । तत्र वाक्ये श्रौती यथा-धन्यस्या० । अत्रामृतवचसोः परिणामसुरसत्वादिसाधर्म्य, तच्च नोपात्तम्। आक्षेपात्तु लब्घस्य संबन्धो यथाशब्देन तद्वोधं विनाऽपर्याप्तन अ्रत्यैव बोध्यत इति धर्मलापे श्रौतीयम्। एवमग्रSप्यूह्यम्। वाक्य आर्थी यथा-आकृष्ट०। आकृष्टकरवालत्वं च न साधारणो धर्मः । यमस्य दण्डायुधत्वेन प्रसिद्धे: । अन्त्यत्रयं यथा-करवाल० । लोप इत्यत आह-साधारणस्येति। नित्यं धर्मेति। इवस्य साधारणधर्मसंबन्धे शक्तेस्तद्पादानं बिना तदर्थतोधाभावात्। कि च पछ्ठीसप्तम्यन्तात्तद्वियानेन पछ्याद्यर्थस्य धमोंपादानं विनाऽन्वयासंभवादिति भावः । धर्मलोपे तद्संभवादिति। इदमपि व्यङ्गयोपमामादायैव। धन्यस्येति। अनन्यसामान्यस्पेति ( न न्िद्यतेऽन्यत्सामान्यं सादृश्यं यस्येति ) बहुत्रीहिः। चेत इति संतरोधनम्। आकृष्टति। (करवालः खड्गः ) संपराये युद्धे। प्रत्यर्िसेनया शत्रुसेनया। कृतान्तो यमः । क्रूरत्वमत्र साधारणो धर्मः । करवाल इवेति। तत्तदा। यदि वेत्सि तर्हि जीवसीत्यन्वयः । अथ वा यदि १ फ. समो त्रिभु: ।२ क पपितु सं ।,

४४८ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [१० द० उछ्ास: ] उपमानानुपादाने वाक्यगाऽथ समासगा ॥। ८८ ॥ सअलकरणपरवीसामसिरिविअरणं ण सरसकव्वस्स । दीसइ अहवणिसम्मइ सरिसं अंसंसमेत्तेण ॥ ४०० ॥ कव्वस्सेत्यत्र कव्वसममिति, सरिसमित्वत्र च गूणमिति पाठ एपैव समासगा।

अत्र करवाल इवेति समासे श्रीती। अमृतोपमेति समास आर्थी। विषकल्पमिति

उपमाना०। अत्र तद्धितगा न संभवति । उपमाप्रतिपाद्कस्य तद्धितस्य वतिकल्पत्रादेरुपमानादेव विधानेनोपमानानुपादानेऽसंभवात्। न वा श्रौती। इवादीनामुपमानमात्रान्विततया तद- नुपादाने तेषामप्यनुपादानात्। अतो वाक्यसमासयोरेव। तयोरप्यार्थ्येवेति द्विप्रकारा सुप्तोपमानोपमा । तत्र वाक्यगा यथा-सअल०। अत्र विशेषत उपमानं नोपात्तम् । चिन्त्यमेतत् । इदमेव 'कव्वस्स' इत्यत्र 'कव्वस- मम्' 'सरिस' इत्यत्र 'णूणं' इतिपाठे समासगोदाहरणम्।

जीवसि तर्हि वेत्सीत्यन्वयः। तत्समीपावस्थाने तव जीवनमेव दुर्लभमिति भावः । अत्र घात- कत्वामाधुर्यनाशकत्वानि क्रमेण साधारणा धर्माः । उपमाशब्दस्य सदशमात्रवाचकत्वेऽपि साधारणधर्मसंत्रन्धे नित्यसाकाङ्क्षत्वाभावाच्छक्तत्वाभावाद्वाऽडर्थीत्वम्। विषकल्पमिति। ईषदसमाप्तौ विघीयमानस्य कल्पपः सादृश्ये पर्यवसानादिति भावः । उपमानमात्रान्विततयेति। उपमानानन्तर्यनियमेनेत्यर्थः । स अलेति। सकलकरणपरविश्रामश्रीवितरणं न सरसकाव्यस्य । दृश्यतेऽथ वा निशम्यते सदशमंशांशमात्रिण । अपिरत्र गम्यः । करणं चक्षुरादि । परविश्रामो विपयान्तरवैमुख्यम् । त्जन्यशोभा दान्रित्यर्थः । (आर्या मुखविपुला ।) अत्र विशेषत इति। अत्रास्मददर्शनश्रवणावि- पयत्वेन टुर्लभतयोत्कृष्टगुणमस्मदगोचरं किंचिदुपमानं भविष्यतीति सादृश्यपर्यवसानदु पमानलुप्तोपर्मैवेयम्। एतेनासमालंकारोऽयमृपमातिरिक्त इति रत्नाकरादयुक्तमपास्तम्। अत एवोपमानानुपादान इत्युक्तं न त्वसत्त्व इति । वस्त्वन्तरस्य विशिप्यानुपादानमात्रेणोपमान- लोपत्यबहारः । एतेनानन्वयोSत्रेत्यप्यपास्तम् । अनन्वय उपमानासत्त्व्स्यैव विव्षितत्वात्। चिन्त्यमेतदिति। तद्वीजं तु काव्यमेवात्रोपमानम्। चन्द्रम्य मदशं मुगमित्यादौ

[१·द्० उछास: ] काव्यपकाशः । ४४९

वादेलेोपे समासे सा कर्माधारक्यचि क्यडि। कर्मक्त्रोर्णमुलि; वाशब्द उपमाद्योतक इति वादेरुपमाप्रतिपादकस्य लोपे षट्,- समासेन कर्मणोऽधिकरणाज्ोत्पन्नेन क्यचा, केर्तुः क्यडा, कर्मकर्तोरु पपद्योर्णमुला च भवेत्। उदाहरणम,- ततः कुमुदनाथेन कामिनीगण्डपाण्डुना। नेत्रानन्देन चन्द्रेण माहेन्द्री दिगलंकृता।।४०१॥ तथा असितभुजगभीषणासिपत्रो रुहरुहिकाहित चित्ततूर्णचारः। पुल किततनुरुत्कपोलकान्तिः प्रतिभट विक्रमदर्शनेऽयमासीत्॥४०२। द्योतकलोपे वाक्यगा तावन्न संभवति। 'मुखं चन्द्रो रमणीयम्' एतावन्मात्रेणोपमाप्र- स्ययाभावात्। नापि तद्धितगा। वतेः कल्पबादीनां च द्योतकतया तत्प्रयोगे द्योतकलोप- स्यैवासंभवात् 1 न वा श्रौतीत्यन्यथा विभजते-वादे०। वाशब्द उपमाद्योतक इति वादेरुपमाद्योतकस्येत्यर्थः । तस्य लोवे समासे क्यचि क्यक्ि णमुलि चोपमा। तत्र क्यचि द्विधा। कर्मणोऽधिकरणाच् विधानेन तस्य द्वैविध्यात्। क्यडि त्वेकैव। कर्तुरेव तद्विधानात्। णमुल्यपि द्विधा। कर्मकत्रोंस्तद्विधानात्। तत्र समौसे दविधा। द्वयोस्त्रयाणामपि वोपमानादिपदानां समासात्। तयोराद्या यथा-ततः०। अत्र गण्डपाण्डुनेति द्वयो: समासः । द्वितीया यथा-असित० । चन्द्रस्यैवोपमानतावगमात्। एवं चोपमेयलोप इति वक्तमुचितमिति। उद्धारस्तु काव्यस्य सममित्यस्य काव्यनिष्ठसादृश्यप्रतियोगीत्यर्थः । काव्यस्य वर्णनीयतयोस्कर्षायोपमेयस्य विव- क्षितत्वादित्याङः । तद्विधानादिति । एवं च सादृश्यतोधकवादिलोपे पड्रविधेत्यथः । तत इति। (महाभारते द्रोणपर्वणि रात्रियुद्धे १८४ अध्याये चन्द्रोदयवर्णनम्।) कुमुदनाथत्वं तद्वि- कासित्वात् । गण्ड इव पाण्डुरिति उपमानानीति समासः । नेत्रानन्देन तज्जनकेन। माहेन्द्री प्राची। असितेति। असितभुनगस्तीक्ष्णविषः सर्पजातिभेद: । तद्वव्भीषणस्तीक्ष्णधारत्वादसि-

१ क. 'मण्यधिकरणे चोत्य। २ ग, फतरि क्य" ३ क, "मासगा द्वि" ५७

४५० प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [१० द० उष्ठास:] पौरं सुतीयति जने समरान्तरडसा- वन्तःपुरीयति विचित्र चरित्र चुञचुः। नारीयते समरसीन्नि कृपाणपाणे रालोक्य तस्य चैरितानि सपत्नसेना ॥४०३॥ मृधे निदाघघमांशुदर्श पश्यन्ति तं परे। स पुनः पार्थसंचार संचरत्यवनीपंतिः॥।४०४।। अत्रासितभुजगेत्यादावुपमानधर्मोपमेयशब्दानां त्रयाणामपि समासः । क्यचक्यभेंदत्रयं यथा-पौरं०। अत्र पौरं सुतीयतीत्यत्र 'उपमानादाचारे' (पा० सू० ३ । १ ।१) इति कर्मण: क्यच् । समरान्तरेऽन्तःपुरीयतीत्यत्र तु 'अधिकरणाच्च' इत्यनेनाधिकरणात्। नारीयत इति 'कर्तु: क्यङ्ड सलोपश्च' (पा० सू० ३।१।११) इत्यनेन कर्तु: क्यङ्। णमुलि भेदद्वयं यथा-मृधे०। अत्र निदाघघर्माशुदर्शमिति कर्मण णमुल्। निदाघघ्माशुमिव पश्यन्तीत्यर्थात्। पार्थसंचारमित्यत्र कतरि। 'उपमाने कर्मणि च' (पा० सू० ३ । ४ । ४६) इति सूत्रे चकारात्। रेव पत्रं यस्य सः। रुहरुहिका रभसोत्कण्ठा तदाहितश्रित्र आश्रर्यभृतस्तूर्णसत्वरितश्चारो गमनं यस्य सः । उद्गतकपोलशोभः । ( पृप्पिताग्रा छन्दः ।) यत्तु पूर्वोदाहरण उपमानानीति समासाच्छ्रोती, अत्र त्वसितभुजगकदीषण, इति मध्यमपद्लोपिसमासादार्थीति भेदमाङ्कः । तन्न । विनिगमनाविरहात्। पारें सुतीयतीति। पौरं नागरजनं सुतमिवाSSचरतीत्यर्थ उपमानादाचार इति क्यच्। उपमानवाचकास्कर्मण आचारेयें क्यजिति सूत्रार्थः । उपमानादित्यननेवार्थस्य वृत्तौ प्रवेश: सूचितः । अत्राऽSचारः स्नेहपालनादिरूपः । एवं चोपमानभूतसुतकर्मकाचाराभिन्नः पौरकर्मकाचार इति बोधः । एवमन्तःपुर इवाSSचरतीत्यर्थकान्तःपुरीयतीत्यत्रापि बोध उह्यः । अत्राऽडचार: स्वच्छन्द्गमनादिः। विचित्रेति। विचित्रचरित्रैर्वित्त इत्यर्थः। तेन वित्तश्चुन्चुष्च- णपौ ( पा०सू०१।२।२६) इतिचुञ्चुप्रत्ययः । नारीवाSडचरति नारीयते। कर्तुः क्यङ्। आचारोऽन विनयादि:। (वसन्ततिलका छन्दः ।) अत्र सादृश्यसदशैतन्मात्रवोधकाभा- वाद्ाचकतदुपता वोध्या। यत्तु सुतपदस्य सुतसादृश्यलक्षकत्वेपि सादृश्यवाचकाभावाद्वाचकलु- प्रेति। तन्न। चन्द्रप्रतिपक्षमाननमित्यादावपि वाचकलुप्तापत्तेः । सृध इति। रण इत्यर्थ: । (परे। शत्रवः। निदाधघमीशुदर्श यन्ति ग्रीप्मसंव -

१ ग. त्र: क न: १ २ क. ग, ललितानि।

[.१9 द० उल्लास: ] काव्यप्रकाश: । ४५१

एतद्विलोपे ककिप्समासगा॥८९ । एतयोर्धर्मवाद्योः । उदाहरणम्,- सविता विधवति विधुरपि सवितरति तथा दिनन्ति यामिन्यः । यामिनयन्ति दिनोनि च सुखदुःखवशीकृते मनसि ॥४०५॥। परिपन्थिमनोराज्यशतैरपि दुराक्रमः । संपराये प्रवृत्तोऽसी राजते राजकुख्जरः ॥४०६॥ धर्मोपमानयोलोंपे वृच्ौ वाक्ये च दृश्यते। अथ द्विलोपे विभजनीया । तत्र धर्मवाद्योलोपे वाक्यगा न संभवति। शिष्टयोर्मुखं चन्द्र इत्येतावन्मान्नयोरुपादान उपमानवगमात्। नापि तद्धितगा । तद्धितस्यापि कल्प- वादित्वेन तत्सत्त्वे द्विलोपाभावात्। नापि श्रौती। इवाद्यभावादित्यन्यथा विभजते एतह्वि०। एतह्विलोप एत्योर्द्वयोर्धर्मवाद्योलोंपे। किंब्गा यथा-सविता०। यद्यप्याचारे कविव्विधानात्तस्यैव च समानधर्मरूपत्वेन क्विपि धर्मलोपो नास्ति तथाऽवि ककिप एव लेपाद्धर्मलोपत्यवहारः । अत एव समानार्थत्वेऽपि क्यडत्र नोपात्तः । तस्यालस- स्वेन धर्मलोपाभावात्। समासगा यथा-परिपन्थि०। अत्र राजाऽयं कुन्जर इवेत्युपमा । धर्मो०। न्धिसूर्यमिव पश्यन्तीत्यर्थः । पार्थसंचारं संचरति । पार्थ इव संचरर्तीत्यर्थः ।) णमुल्प्कृतिः साधुत्वमात्रार्था। णमुलयों भावः । अव्ययकृतां भाव एव विधानात्। तस्मात्कर्मणोरेतर कत्ररेव चोपमानोपमेयभाव इति लुप्तोपमैवेयमिति। सवितेति। सुखिते मनसि सूर्यश्चन्द्रमदशः। आल्हादकत्वात्। दुःखिते चन्द्रः सूर्य- सदृशः। दुःखदत्वात्। एदमुत्तरत्र । (विधवति। विधुरिवाSऽचरति। सवितरति। सविते- वाडSचरति। दिनन्ति। दिनानीवाSडचरन्ति। यामिनयन्ति। यामिन्य इवाऽडचरन्ति। आर्या छन्दः 1) क्विप एवेति। यद्यपि किप्प्रकृतेः कर्तृभूतस्य साहृश्यप्रयोजकाचारलक्षणेति कथं धर्मलोपः । तथाऽपि तन्मात्रबोधकाभावाल्ोपव्यवहारः । परिपन्थीति। शतुमनोराज्यैरपीत्यर्थः। साक्षाहुराक्रम एवेति कि वक्तव्यमिति भावः । संप- रायो युद्धम्। राजाडयं कुक्षर इवेति। उपमितं व्याघ्रादिभि: (पा०सू०१।४।१६) इति समासः। दुरावर्पत्वस्य समानवर्मस्य प्रसिद्धत्वान्न न्यृनपडत्वम्। औपम्य समासगम्यम्। उत्र १ क ग. 'योर्दयोर्ध"। २ क. नान्यपि सु३क, ग. 'रायप्र। ४क, द्विलोपा। .--. '

५ क. किपि।

४५२ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [१० ट उल्ासः ]

उदाहरणम्- दुण्दुण्णन्त मरीहसि कण्टअकलिआहॅ केअइवणाई। मालइकुसुमसरिच्छं भमर भमन्तो ण पावहिसि॥ ४०७॥ कुसुमेण सममिति पाठे वाक्यगा। क्यचि वायुपमेयासे। आसे निरासे। अरातिविक्रमालोकविकस्वरविलोचनः। कृपाणोदग्रदोरदण्डेः स सहस्रायुधीयति॥४०८॥ अत्राऽडत्मा उपमेय: । तद्धिते तु नेयम् । उपमानलोपे तद्धितस्यैवाभावात्। नापि श्रीती। उपमानाप्रयोग इवादेरप्रयोगात्। तत्र समासगा यथा-दुण्दुण्णन्त० । कुसुमसरिच्छमित्यत्र 'कुसुमेण समं' इति पाठ इयमेव वाक्यगा। क्यचि०। आसे निरासे। उदाहरणम्-अराति०। अत्र यद्यपि विशेपणद्वारोपात्त: कर्तैवोपमेयस्तथाऽपि न तथात्वेन, कि तु कर्मत्वेन। रूपकं तु न । मनोराज्यशतैरित्यादेरनन्वयादित्याहुः । दुण्दुण्णन्त इति। दुण्दुलायमानो मरिष्यसति कण्टककलितानि केतकीवनानि। मालतीकुसुमसदृशं भ्रमर भ्रमन्नपि न प्राप््यासि ।। दुण्ुलायमानोऽनवेघमाण इत्यर्थः । एकाकारशब्देम प्रार्थयन्नित्यर्थ इस्यन्ये। काचित सौभाग्यमात्मनः सूचयन्ती प्रियसंनिधौ भ्रमरं प्रत्येवमाह। (गाथा छन्दः । ) अत्र प्रकृ- तत्वान्मालत्युपमेया। कुसुमान्तरस्याप्राप्त्युपदेशेन स्वदप्राप्यमुत्कृष्टगुणमस्योपमानमिति प्रती- तेरस्त्युपमितिक्रियानिष्पत्तिरिति बोध्यम्। क्यचीति। विषयसप्तमी। निरास इति। वाद्युपमेययोलोप इत्यर्थः । अरातीति। मद्ग्रेपि वैरिविक्रम इति नयनविकासः । कृपाणेनोदग्रो भीषणो बाहु- र्यस्य सः 1 सहस्त्रमायुधानि यस्य तमिवाऽत्मानमाचरतीति कर्माणे क्यच्। आयुधसहस्त्र- ना हयम्य प्रतिपक्षोन्सारणस्यैकेन कृपाणेन निर्वाहाद्वारप्रकर्षः। सहस्रारायुधीयतीति पाठे सहस्रारं चवक्रमायुघमस्य विप्णोस्तमिवाSSचरतीत्यर्थः । विशेषणद्वारेति। सहस्रारायुधी-

१ क. "ण्ड सहस्राशायुधीगति। २क.गत्वारोपादन्ततः क।

[१० द० उल्लासः ] काव्यमकाशः । ४५३ त्रिलोपे च समासगा ॥ ९० ॥ त्रंयाणां वादिधर्मोपमानानाम्। उदार णम्,- तरुणिमनि कृतावलोकना ललितविलासवितीर्णविग्रहा। स्मरशरविसराचितान्तरा मृगनयना हरैते मुनेर्भन:॥४०९॥ अन्र सप्तम्युपमानेत्यादिना यदा समासलोपौ भवतः, तदेदमुदाहर- णम्। क्रूरस्याSडचारस्याय:शूलतयाऽध्यवसायात्, अय:शूलेनान्वि- अन्यथा क्यचोऽसंगतत्वापत्तेः। तथा चाऽडस्मानं सहस्रारायुधीयतीस्यर्थ इत्युपमेय आत्मा लुस इति यथोक्तोदाहरणमेतत्। हंसायत इस्यादौ कतेवोपमेयः । तस्य चानुपादाने वाक्य- मेव न पर्याप्यत इति विशेषास्क्यडि नेयं संभवति। यद्यपि द्विलोपेऽन्यदपि भेदत्रयं संभवति । यथोपमानोपमेययोः, उपमानवाद्योः, उपमेयघर्मयोरिति। तथाऽपि तेपूपमायाः प्रसङ्ग एव नास्तीति न न्यूनत्वमाशङ्कनीयम्। त्रिलोपे तूपमेयातिरिक्तत्रितयलोप एव संभवतीत्युक्तम्। साऽपि समासमात्रे। अन्यत्र बोधकाभावात्। तत्राऽथर्येंवेवादेलोंपात्, इत्येकविधैवेत्याह-तिलोपे०। यथा-तरुणिम०। अत्र यदि मृगशब्देन लक्षणया तलोचने विवक्ष्येते तदा नेदमुदाहरणम्। यदा तु मृगलोचने इव नयने यस्या इत्यर्थों विवक्ष्यते तदा 'सप्तम्युभमानपूर्वपदस्य वहुव्रीहिरुत्तर- पद्लोपश्र' इत्यनेन मृगलोचनेत्युपमानपूर्वपदस्य नयनशब्देन बहुब्रीहावुपमानवाचिनि मृग- लोचन इति पूर्वपद उत्तरपद्भूतस्य लोचनशब्दस्य लोप उपमेयभूतस्य नयनमात्रस्योपादाना- दिद्मुदाहरणम्। केचित्तु "उपमानमात्रोपादानेऽपि त्रिलोपा संभवति । यथा'अयमायः- यतीति पाठ इदम्। स सहस्रायुधीयतीति पाठे साक्षादुपात्त इति बोध्यम्। अन्यथा कपच इति। इच्छाक्यच् तु नायम् । अरातीत्या दिनिशेषणासामञ्जस्यात्। तथाऽपीत्यतः प्रागुपमेयधर्मयोरिति पाठः। उपमानधर्मयोरिति पाठस्त्वयुक्तः। तलोपेऽनुपद्मेव दुण्दुलन्त इस्यस्योदाहरणात्। तरुणिमनीति । तरुणिमनि सति मृगनयना भुनेर्मनो नयते हरतीत्यन्वयः । ललिताय विलासाय च वितीणों दत्तो विग्रहः शरीरं यया। स्मरशरैर्विशीर्णीकृतमान्तरं यस्या: सा ( अपरवक्त्रं छन्दः ।) नेदमुदाहरणमिति। अत्र स्वमात्रबोधकपदाभावात्रयाणां लोपसंभवेन चिन्स्यमेत- दित्याङ्कः।

१ग. पुस्तके एतद्राकयं न दश्यते। २ क ग. 'विलव्धचि। ३ क, ग,नयते ।४ क, ग, सानादयः०।५क. न्विच्छेदित्ययः६ स. पमानध। क त्रिलोपा। ८ क, कैितु।

४५४ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [१० द० उल्ास: ] च्छति 'आयःशूलिकः'-इत्यतिशयोक्तिर्न तु क्रूराचारोपमेय-तै- क्ष्णयधेर्म-वादीनां लोपे त्रिलोपेयमुपमा। एव मेकोनविंशतिर्लुत्ा: पूर्णा- भिः सह पञ्चविंशतिः । शूलिक:' इति । अत्रायःशूलपदेन क्ूर आचार उपमेयः । तीक्ष्णत्वादिकं च साधारणो धर्मः । न च तयोरेकमप्युपात्तम् । नापीवादिः" इति मन्यन्ते। तन्न युक्तम्। यतः क्ूरस्याSSचारस्यायःशूलतया ऽध्यवसानादृतिशयोक्तिरियं न तूपमा। अन्यथाऽध्यवसानमूला- तिशयोक्तेर्निर्विपयत्वापत्तेः । तदेवं धर्मलोपे पश्च। उपमानलोपे द्वौ। द्योतकलोपे षट्। धर्मवाद्योलोंपे दौ। धर्मोप- मानयोलेपे द्वौ। द्योतंकोपमेयलोपे चैकः। त्रिलोपे त्वेकः । इत्यूनविशतिर्टुप्ताभेदाः । पूर्णम- दाश्च षट्। इत्येवं पश्चविशतिः । नन्वन्येऽप्युपमाभेदा: संभवन्ति। तथा हि-एकस्यैवोपमेयस्य वहृपमानसंबन्धो मालो-

अन्राय:गूलेति । अयःशूलपदेन स्वार्थसदृशो लक्ष्यत इति भावः । अतिशयो क्तिरिति। अयःशूलशव्दादय:शूल्वेन स्वार्थसदृशकराचारलक्षकात्तेनान्विच्छतीति ठकप्र- त्यय उक्तरूपसिद्धेरिति भावः । निर्विषयत्वापत्तेरिति। कमलमनम्भसीत्यादाववि कमलादिपदैः स्वार्थसहरमुखादेर्लक्षणादेतद्वेदापत्तेरिति भावः। वस्तुतोऽयं पृर्णालप्ताविभागो वाक्यसमासप्रत्ययविशेषगोचरतया शव्दशास्त्रव्युस्पत्तिकौशलप्रदर्शनपरत्वादत्र शास्त्रे न व्युस्पाद्यतामहति। सा चेयमुपमा वस्त्वलंकारस्वरूपाणां व्यङ्गयानां वस्त्वलंकारयोरवाच्ययाश्र्ो पस्कारकतयाऽलंकारतां भजते। नचैवमन्यानुपस्कारकसादृश्यनिबन्धने 'सच्छिन्नमूलः क्षतजेन रेणुस्तस्योपरिष्टात्पवनावधृतः । अङ्गारशेषस्य हुताशनस्य पूर्वोत्थितो धूम इवाऽSनभासे ।। ' इत्यादावलंकारव्यवहारानापत्तिः । आपणे विक्रीयमाणतादशायां ताटङ्कादेर्नायिकाकर्णा- ध्नुपस्कारकत्वेऽप्यलंकारव्यवहारवदुपपत्तेः । कदाऽप्यलंकारभावमप्राप्य मनन्जूपादिगतकट- कादिवदलंकुर्वाणगतधर्ममात्रसंस्पर्शनिवन्धनत्वाच्च। एतेन यत्र सकलवाक्येन प्राधान्येन व्यङ्गयोपमा तत्राप्यलंकारध्वनिव्यवहारो व्याख्यातः। इयं चोपमा यथेवसदशतुल्यादिश- व्दोपादाने वाच्यालंकारः । सुहृत्प्रतिपक्षादिशव्दोपादाने लक्ष्या। साधर्म्यस्याभेदादिति । एकशव्दवोव्यत्वेन सर्वोपमानगतत्वादित्यर्थः । तन्ज्ेदा- दिति। प्रत्युपमानं विश्रान्तेरित्यर्थः । यथा माला काचिदेकजातीयेः कुसमैः काचिद्वि- जातीयैस्तथेयमपि सजातीयैविजातीयैर्वा बहुभिरुपमानैर्घटितेति द्विविधा मालोषमेत्यर्थः ।

१ क, ग, 'धर्मे वा। २ ट, लशव्देन । ३ क, मन्यते। ४ क. 'कस्योप?।

[१० द० उल्लासः ] काव्यप्रकाश:। ४५५ "अनयेनेव राज्यश्रीर्दैन्येनेव मनस्विता। मम्लौ सो च विषादेन पझमिनीव हिमाम्मसा ॥ ४१०॥ इहाभिन्ने साधारणे धर्मे, ज्योत्सेव नयनानन्द: सुरेव मदकारणम्। प्रभुतेव समाकृष्टसर्वलोका नितम्बिनी ॥ ४११॥ इति भिन्ने च तस्मिन्, एकस्पैव बहूपमानोपादाने मालोपमा, यथोत्तर मुपमेय स्योपमानत्वे पूर्ववदभिन्नभिन्नधर्मत्वे अनवरतकनक वितरणजललवभृतकरतरङ्गितार्थिततेः। भणितिरिव मतिर्मतिरिव चेष्टा चेष्टेव कीर्तिरतिविमला॥४१२॥ मतिरिव मूर्तिर्मधुरा मूर्तिरिव सभा प्रभावचिता। तस्य सभेव जयश्रीः शक्या जेतुं नृपस्य न परेषाम् ॥४१३॥ इत्यादिका रशनोपमा च " न लक्षिता। एवंविधवैचित्रयसहस्त्रसं- भवात्। उक्तभेदानतिक्रमाच्च। तत्राऽडद्या यथा-अनयेनेव०। अत्र म्लानिरेव सवोंपमानसाधर्म्यम्। अन्त्या यथा-ज्योत्सेव०। अत्र ज्योत्सादीनां नयनानन्दहेतुत्वादयः साधारणधर्मा भिन्नाः। पूर्वपूर्वोपमेयस्योत्तरो त्तरमुपमानत्वे रशनापमा । साऽपि द्विधा-साधर्म्याभेदा त्तज्वेदाच । तत्राSडद्या यथा-अनवरत० । अत्र विमलत्वमेव सर्वासूपमासु साधारणो धर्मः । अन्त्या यथा-मतिरिव०। अत्र मूर्त्यादीनां मधुरत्वादयो धर्मा भेदवन्तः । त एते भेदाः किमिति नोक्ता इति चेत्, उक्ता एव। उक्तमेदान्तर्भावात्। तथाऽपि तेन तेन रूपेण किं नोक्ता इति चेतू, एवंविधवैचित्र्यसह स्रसंभवात्सवेपामा ख्यातुमशक्यत्वात्। अनयेनेति। मनांस्विता पाण्डित्यम् । इतरत्स्पष्टम्। ज्योत्स्रनेवेति । पद्यं स्पष्टार्थम्। अनवरतेति। निरन्तरस्वर्णदानाय जललवभृते तत्संत्रद्धे करे तरङ्गिता पूर्वपश्चान्भादेन श्रेणीभूय मिलिताडर्थिततिर्यस्य । भणितिर्वचनम्। [गीतिश्छन्दः । ] मतिरिवेति। चिता व्याप्ता। तस्य नृपस्य सभेत्र तस्य जयश्रीः परेषां जेतुं शक्या नेति संत्रन्ध: । (उद्गातिश्छन्दः ।) वैचित्र्यसहस्त्रेति । विम्बप्रतिबिम्वभावादिभदेन १ स. साऽथ वि° २ क. ने वा त"।

४५६ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [१० द० उल्लास: ]

उपमानोपमेयत्वे एकस्यैवैकवाक्यगे। अनन्वयः

उपमानो० । उपमानान्तरव्यवच्छेदाय यदेकस्यैवोपमानोपमेयत्वे भेदोपचारणैव निबध्येते सोऽनन्वयः । तदेतदुक्तम्-'उपमानान्तरसंवन्धाभावोऽनन्वयः' इति बहुन्नीहिसमासात्। यद्वा संज्ञा- योगनिर्वचनं तत् । अनन्वयः संतन्धाभावः । स चार्थादुपमानान्तरेण उपमेयभिन्नेनेति। एवकारो वैचित्र्यविशेषस्फोरणार्थः । एकवाक्यग इति विपर्यासोपमाव्यावर्तनाय। तभ्न हि वाक्यद्वये तथाभावः ।

लोकसिद्धकविकल्पितादिभेदेनोपस्कार्यभेदेन निरवयवादिमेदेनान्योन्योपायत्वरूपपरम्परितत्व उपायत्वस्याSSनुकूल्यप्रातिकूल्यादिभेदेन तेषां परस्परं गुणन इयत्ताया वक्तुमशक्यत्वादिति भाव: । इत्युपमालंकार: । उपमानेति। न विद्यतेऽन्वयः संबन्धोऽर्थादुपमानान्तरेण यत्र सोऽनन्वय इत्यन्व- थमलंकारनामेदम्। तत्रान्वर्थसंज्ञावललव्घमर्थमाह-उपमानान्तरेति । भेदोपचा- रेणेति। भेदेऽसत्यपि तद्घटितसादृश्योपचारेणेत्यर्थः । आपाततः शब्दबोधोपपत्तय उपमा नान्तरव्यवच्छेदवोधाय चाSऽहार्यस्तदुपचारः। एतेन देशकालादिभेदान्वेदोऽत्रेति परास्तम्। तथा सत्युपमाया एवाऽऽपत्ते: । गगनं गगनाकारमित्यादौ तद्युगे तद्देशे वा यथा गगनं तथै- तद्यग एतद्देशेऽपीति बोधात्। अनन्वये तु निरुपमानत्वनिमित्तोत्कर्षाय स्वयमेव स्वसमा- नधर्मेत्युक्त्या परो नैतत्समानधर्मेति प्रतीयते। बहुत्ीहीति। उपमानान्तरसंबन्धाभावपद बहुव्रीहिणाऽनन्वयमाहेत्यर्थः । यद्वा संज्ञेति। संज्ञाभूतस्यापि योगकथनमित्यर्थः।तथा च योगरूढोऽयमिति भावः । उपमानान्तरेणेति। नन्विदमयुक्तम्। कस्याप्युपमानस्याभावे- नान्तरशब्दप्रयोगासंगतेरत आह-उपमेयभिन्नेनेतीति। एकस्येत्युपमाव्यवच्छेदाय। एवकार इति। एकस्यैवेति भिन्नशब्द्वोध्यत्वव्यवच्छेदकैवकार इत्यर्थः । वैचित्रयेति। यद्यप्यस्या वदनमिव वक्त्रमित्यत्रानन्वय एव तथाऽपि स दुष्ट इति वैचित्र्यस्फोरणायेत्यर्थः । एकवाक्यगे इत्यस्यैकौपम्यबोधकशव्दप्रतिपाद्येत्यर्थः । तत्फलमाह-विपयासति । उपमेयोपमेत्यर्थः । वस्तुतस्तु तत्र द्वितीयसदृशव्यवच्छेदफलकत्वाभावेन योगलब्धाथनैव वार- णसंभवान्नेदमस्य व्यावर्त्यम्। किं तु तादशस्थल एव तस्य फलस्य संभव्रात्स्वरूपकयनमिति ध्येयम्।

1 फ. 'रेगापनि°।

[१० द० उल्लास: ] काव्यपकाशः । ४५७

उदाहरणम्- न केवलं भाति नितान्तकान्तिर्नितम्बिनी सैव नितम्बिनीव। यावद्विलासायुधलांसवासास्ते तद्विलासा इव तद्विलासाः ।। ४१४॥। विपर्यास उपमेयोपमा तयोः ॥९१॥ तयोरुपमानोपमेययोः, परिवृत्तिरर्थात् वाक्यद्वये, इतरोपमानव्य-

उदाहरणम्-न केवलं०।

विपर्यास० । तयोरुपमानोपमेययोर्विपर्यास उपमेयोपमानभावः । अर्थाद्वाक्यद्वये। एकवाक्ये तथाऽ-

न केवलमिति। नितान्तकान्तिः । अतिशयितकान्तिः । यावन्तो दिलासा आयु- धानि यस्य स कामस्तस्य लास्यवासा नृत्यस्थानानि। (एवकारो भिन्नकमो नितम्विनीशब्देन संत्रध्यते। यावत् 'अपि तु' इत्यर्थ इत्युदाहरणचन्द्रिका । उपजातिशछन्दः।) अत्र साधर्म्य- मात्रमिवार्थः। न तु भेदांशो बाात्। रूपके चन्द्राद्यभेदबुद्धि: फलम्। तस्कृत एव चमत्कारः। अत्र तु परस्मिन्ससाधर्म्याभावकृतः । न तु स्वाभेदवुद्धिकृतः । तस्याः सिद्धत्वादिति ततो भेद: । एतदग्रेऽत्र दशाविशेपादिभेदाद्वेदोपचार इति क्वचित्पठ्यते सोऽपपाठः। तथा सत्युपमाया एवाSऽपत्तेः । देशकालभेदेनाप्ययमेव तत्तुल्य इति प्रतीतेस्तत्राप्यनन्वय एवेत्याशय इत्यन्ये। ननु- 'भुवनत्रितयेऽपि मानवैः परिपूर्णे विबुैश्र दानवैः। न भविष्यति नास्ति नाभवन्नृप यस्ते भजते तुलापदम् ।' इत्यादौ सर्वयेवोपमाननिपेधास्मकोऽसमालंकारः प्राचीनैरुक्त्तः। उपमानलुप्तोपमाSतिव्या- प्तिवारणाय सर्वथैवेति। एवं च तद्ध्वनिनैव चमत्कारोपपत्तावनन्वयस्य पृथगलंकारत्वं किमर्थम्। यदि तु रत्यनकूलतया कुतश्विदङ्गान्भृपणापसारणं यथा चमरकाराय, तथा प्रकृत उपमालंकाराभाववर्णनमेव चमत्काराय न तु तन्नासमनामा पृथगलंकार इत्युच्यते तर्हि तद्ध्वनिनैवोपपत्तिरिति चेन्न। पर्यायोक्तसादृश्यम्लाप्रस्तुतप्रशंसादौ ध्वन्यमानार्थ- सत्त्वेऽपि वाच्यार्थकृतचमत्कारमादायालंकारत्ववदुपपत्तेः। अन्यथा दीपकादावप्युपमा- भिव्यकत्यैव चमत्कारोपपत्तौ तेपामपि पृथगलंकारत्वं न स्यादित्याहुः। केचित्तु सवेम्य उत्कृ- ष्टगुणस्त्वमिति प्रतीतेर्व्यतिरेकालंकारध्वनिरेवात्रेति वदन्ति । तचिचिन्त्यम्। इत्यनन्वयः। विपर्यास इति। तथोः। काव्यनिवद्धोपमानोपमेययोरित्यर्थः। विपर्यास इति।

१.क. लास्यवा। ५८

४५८ प्रदीपोष्द्योतसमेत :- [१० द० उल्लास: ] वच्छेदपरा उपमेयेनोपमा इति उपमेयोपमा। उदाहरणम्- कमलेव मतिर्मतिरिव कमला तनुरिव घिभा विभेव तन्:। धरणीव धृतिर्धृतिरिव धरणी सततं विभाति बत यस्ये ।४१५॥ संभावनमथोत्प्रेक्षा प्रकतस्य समेन यत्। समेनोपमानेन।

संभवात् । मुखमिव चन्द्र इत्यस्य निन्दाभिव्यक्तौ प्रतीपरूपरवात्। उपमेयोपमेति यौगिकी संज्ञा। विपर्यासश्चायमुपमानान्तरव्यवच्छेदार्थः । उदाहरणम्-कमलेव०। संभावन०। समेनेस्यत्र सहैकरूपतयेति शेषः । तेन प्रकृतस्य (संभविनोऽर्स्य समेनासंभविना

स च वाक्यद्वय एव संभवति । तत्र वाक्यद्वयं शाब्दमार्थ था। तेन 'रामरावणौ मिथ- स्तुल्यौ' इस्यादौ नाव्याप्तिः । तत्रापि रामो रावणतुल्यो रावणो रामतृल्य इति वाक्या- र्थभेदप्रतीतेः । यौगिकीति। उपमेयेनोपमा यत्रति यौगिकीत्यर्थः । एकस्य साधारणध- र्मत्व इयमिति बोध्यम्। तदाह-विपर्यासश्वायमुषमानान्तरव्यवच्छेदार्थ इति। एकेन हि धर्मेण तत्साम्य एकत्र वर्णिते तेन धर्मेणापरस्य साम्यमर्थप्राप्त नः शब्देनो- च्यमानं तृतीयसद्शव्यवछेदफलकमिति भावः । अत एवात्रोप्मा न । साधारणधर्मसंबन्धकृत- चमस्काराभावात् । कमलेवेति। (कमला लक्ष्मीः । विभा कान्तिः । धृतिर्घेयम् । वत हषे। गीतिश्छन्दः ।) अन्नातिस्पृहणीयत्वप्रचितत्वविस्तृतत्वानि त्रिषु साधारणधर्माः । इत्यु- पमेयोपमा। वाच्यसाधर्म्यालंकारं निरूप्य व्यड्ग्यसाधर्म्येषु निरूपणीयेषु प्रथमं प्राधान्यादुत्भे- क्षामाह-संभावनमिति । उत्कटकोटिक: संदेहः । अथ। वाच्यसाधर्म्यालंकारनि- रूपणोत्तरम् । उत्प्रेक्षा निरूप्यत इति शेषः । समेन । प्रकृतमात्मनः समं करोतीति सममुपमानम्। उत्कटा प्रकृष्टस्योपमानस्येक्षा ज्ञानमुत्प्रेक्षा। एव चोत्कटोपमानकोटि- कप्रकृतविषयकसंभावनमुत्प्रेक्षत्यर्थः । समेनासंभविनेति। अलोकिद्धेन कविकल्पितेने- त्यर्थ: । तदटृक्त्क चक्रवर्तिना --

१ क. सय सम।

[१· द० उक्कास: ] काव्यप्रकाश: । ४५९

सहैकरूपतया यत्संभावनं तदुस्प्रेक्षालंकार इत्यर्थः)। सा चेयं हेरवादिसंभावनामेदाहूहुप्रकारा।

'यदाऽ्यमुपमानांशो लोकतः सिद्धिमृच्छति। तदोपमैव येनेवशब्दः साधर्म्यवाचक: ॥ यदा पुनरयं लोकादसिद्ध: कविकल्पितः । तदोत्पेक्षैव येनेवशब्दः संभावनापरः ॥' इति। इदं चेवशब्दसमभिव्याहार एव। अन्यत्र संभविनाऽवि। तेन मुखं चद्रं मन्य इत्यादे: संगहः। चन्द्र इव मुखमित्यादौ तूपमैव। एकरूपतथेति। तादात्म्येनेत्यर्थः । एवं चासदशयो: संभावनं नोत्प्रेक्षालंकारः। सादृश्यातिरिक्तमू कस्मरणदिवत्। किं तु वस्दु- मात्रम्। तेन 'वद्नकमलेन वाले स्मितसुपमालेशमावहसि यदा । नगदिह तदैव जाने दशार्धवाणेन विजितमिति॥' इत्यादौ नोस्प्रेक्षा। अत्र स्मितस्य संभावनोस्थापकत्वेवि जगद्विजितरूपविषयविष- यिसाधारणत्वाभावात्। संभावना च रमणीयधर्मनिमितिका आह्या। तेन 'नूनं स्थाणुनाS- नेन भाव्यम्' इस्यादौ निश्चलत्वादिसाधारणधर्मनिमित्तकसंभावनायां नातिव्याहिः। रूप- कवित्तावतिव्याप्तिवारणाय संभावनमिति। प्रकृतस्पेत्यस्य च प्रकृततावच्छेदकरूपेण ज्ात- स्येत्यर्थः । तेन यत्राS5हार्यसभावनं तत्रैवोस्प्रेक्षा। तेन 'रामं स्निग्धतरश्यामं विलोक्य वनमण्डले। प्रायो धाराधरोऽय स्यादिति नृत्यन्ति केकिनः ॥' इत्यत्रानाहार्यसंभावनायां नातिव्याप्तिः । अत्र तेषां :त्यप्रवृत्त्या संभावनाया अना- हार्यत्वम्। आहार्यस्वेऽपि तस्कोटिसहचरितम्योधर्मवद्विशेष्य करवस्योरकटकोटिकत्वस्य संभ- वात्। इव नूनं मन्ये जानेडवैमि उहे तर्कयामि शङ्क उत्प्रेक्ष इत्यादिभिः प्रतिपादकैः सहिता यत्रोर्पेक्षासामग्री तत्र वाच्या सा। यत्र प्रतिपादकशव्दरहितं तत्सामग्रीमात्रं तत्र व्यङ्चा। यथा वक्ष्यमाणेप्वेवेवादिपदादाने। यत्र तत्सामग्रीरहितं प्रतिपादकमाननं तत्र संभावनामात्रमेव नोत्प्रेक्षेति बोध्यम्। हेत्वादीति। आदिना फलस्वरूपे। बहुग्का- रेति। जातिगुण्रियाद्रव्याणामभावस्य च संभावितर्वेन स्वरूपोत्प्रेक्षा पञ्चधा। एवं हेतुफलयोरपि जात्यादिरूपरवेन तयोरवि अ्रत्येकं पश्चविधत्वम् । एवकृत्प्रेक्षानि- मित्तस्य धर्मस्योपादानानुपादानाम्यां बहुमेदेत्यर्थः। परं त्वीदग्वैचितर्यसहस्त्रं न चमरकारा तिशयायेति न ग्रन्थकृतोक्तम्।

१ स, हमरणवत्।

४६० प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [१० द० उल्लास: ]

उदाहरणम्- उन्मेषं यो मम न सहते जातिवैरी निशाया- मिन्दोरिन्दीवरदलद्वशा तस्य सौन्दर्यदर्पः । नीतः शान्तिं प्रसभमनया वक्त्रकान्त्येति हर्पा- लग्ना मन्ये ललिततनु ते पादयो: पझ्मलक्ष्मी: ॥४१६॥। लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्षतीवास्नं नभः । असत्पुरुषसेषेव दृष्टिर्विफलतां गता ।४१७।। इत्यादी व्यापनादि लेपनादिरूपतया संभावितम्। तत्र हेतूत्प्रेक्षा यथा-उन्मेपं०। अत्र पद्मलक्ष्म्याः कामिनीचरणयोः स्वभावलगनत्वं यथोक्तहर्पहेतुकलस्नत्वतादात्म्येन संभावितम् । स्वरूपसंभावेना यथा-लिम्पतीव०। अत्र गम्यमानं तमसो व्यापनादि लेपनादिरूपतया संभावितमिति स्वरूपोत्प्रेक्षे- यम्। अत एव 'तमसो लेपनकर्तृत्वमत्रोत्प्रेक्ष्यम्' इत्यलंकारसर्वस्वकारमतमपास्तम् । उन्मेषमिति। (नायकस्य नायिकां प्रति चाटू्तिरियम् ।) विकासमित्यर्थः । (य इन्दुः । मम पद्मस्य ।) जातिवैरी सहजशत्रुः । ( तस्य । इन्दो: । मन्दाक्रान्ता छन्दः।) स्वभावलग्नत्वम् । तत्त्वेनाध्यवसितः स्वाभाविकः शोभासंबन्ध इत्यर्थः । संभावितमिति । अतिमनोहरस्वेन निमित्तेनेति भावः । अत्र लग्नापदेन लक्षणया पृथ- गुपस्थिते स्वाभाविकशोभासंवन्धे यथोक्तहर्षहेतु कपय्मालक्ष्मीलग्नत्वतादात्म्यसंभावना। तात्प- र्यानुपपत्त्यैव च लक्षणा। लक्ष्यगतातिशयप्रतीतिश्च प्रयोजनम्। एतावतेवोत्प्रेक्षायां साध्य- वसानत्वव्यवहारः प्राचामिति बोध्यम्।न च हेतुफलयोरपि स्वरूपतया स्वरूपोत्प्रेक्षेव सर्वत्र वक्तमुचितति वाच्यम्। हेतुत्वफलवाभ्यां निर्दिष्टेतरस्य र्वरूपशव्दाथीवात्। किंचिंद्वचि-

लिम्पतीवेति। (मृच्छकटिके प्रथमाङ्के गाढान्धकारवर्णनमेत्त्।) भ्रमातिशयकार- कत्वसकलवस्तुमलिनीकरणतवादि निमित्तम्। अत्रापि व्यापनादुपस्थितिः प्राग्वदेव। व्याप- नादीति। आदिपदेन कविकल्पितं नभःकर्तृकाज्जनकर्मकाघःप्रसरणं ग्रृह्यते । तमःवर्तृका- ङ्रकर्मकव्यापनं तु स्वतः सभव्येवेति वोध्यम्। अत्रोत्प्रेक्षेव। तिडन्तसमभिव्याहृतेवश्दस्य संभावनावोधकत्वात्। स्पएं चेदं सन्सूत्रे भाप्ये। अपास्तमिति । क्रियोपरर्जनस्य कर्तुरन्यनान्वयायोगात्। तदुक्तं दण्डिना- १ क. जातु वै० १२ क. 'नि निरती। ३ क. 'टिनिएरती। ग. 'टिनिष्फलतां । Y ख. वनं य०।५ क. 'मप्युःप्रे।

[१० द० उल्लास:] काव्यप्काश: । ४६१

ससंदेहस्तु भेदोक्ौ तदनुक्तौ च संशयः ॥९२॥

विवक्षितविवेकेन लेपनमात्रस्यैवोत्प्रेक्षणात्। एवं फलाद्युत्प्रेक्षाऽप्यूहनीया । ससंदेह० । भेदो वैधर्म्यम्। संशयस्तु कविप्रतिभानिर्मित एवालंकारो न तु स्वारसिक: स्थाणुपुरु- षादिविषयोऽपि। वैचित्रयाभावात्। अत्र संशयः संसंदेह इति लक्षणम्। भेदोक्तौ तदनुक्तौ चेति विभागः ।

'कर्ता यद्युपमानं स्यान्न्यग्भूतोऽसी क्रियापदे। स्वक्रियासाधनव्यओ नालमन्यद्वचपेक्षितुम्'॥ इति। देवदत्त इव यज्ञदत्त: पचतीत्यादौ पढान्तरोपस्थाप्यकर्तृविशेपणस्य तृपमेयत्वं भवत्येवेति वोध्यम्। प्रथमान्तविशेष्यकत्रोधवादिमतेऽप्याह-विवक्षिसेति। तन्मतेऽपि प्राप्ताप्राप्तवि. वेकेन क्रियास्वरूपोत्प्रेक्षेति व्यवहार इति भावः । उत्तराधें तूपमैव। उत्प्रेक्षासाधका- भावात्। एवं च नामसमभिव्याहृतेवशव्देन तत्रवोत्प्रेक्षा यत्र संभावनोपयुक्तविशेषण- दानम्। यथा 'वालेन्दुवक्राण्य विकाशभावाद्वमुः पलाशान्यतिलोहितानि। सद्यो वसन्तेन समागतानां नखवक्षतानीव वनस्थलीनाम् ।I ' इत्यादौ। यत्र क्वचित्सि्थितैरपि नखक्षतैर्वकरत्वलौहित्यादिनोपमाया वक्तुं शक्यतया

गातू। इत्युत्प्रेक्षा। ससंदेह इति। 'अत्र प्रकृतस्य समेन यन्' इत्यनुवर्तते । प्रकृतस्य समेन साद- श्यज्ञानप्रयोज्यो यः संशयः संशयज्ञानं स सरुदेहनामाऽलंकार इत्यर्थः । संदेहन सह विषयतया तद्विशिष्ट इति ससंदहः । अत एव 'इतो गता सा क गता न जाने गेहं गता मे हृदयं गता वा' इत्यत्र न ससंदेहालंकारः । सादृश्यमूलकत्वाभावात्। अस्य प्रेममात्रोत्कर्पकत्वेऽपि वर्णनीयोत्कर्षकत्वाभावाच्च। असद्विषयेऽपि कस्यचित्प्रेमसंभवात्। संशयश्च समकोटिको ग्राह्य इत्युत्प्रेक्षाव्युदासः । स्थाणुर्वा पुरुषो वति संशयवारणायाऽऽह-संशयरित्वति। सादृश्यमूलकत्वाद्यभावे तु संशयमात्रमेव नालंकार इति वोध्यम्।

१ क. संदेह।

४६२ प्रदीपोद्धोतसमेत :- [१· द उछ्ास: ]

मेदोक्तौ यथा- अयं मार्तण्डः किं स खल तुरगैः सप्तभिरित: कृशानुः किं सर्वाः प्रसरति दिशा नैप नियतम्। कृतान्तः किं साक्षान्महिपवहनोऽसाविति चिरं समालोक्याऽडजी त्वां विद्धति घिंकल्पान्पतिमटाः।।४१८।। भेदोक्तावित्यनेन न केवलमयं निश्वयगर्मो, याषत्निश्वयान्तोऽपि संदेहः स्वीकृतः । यधा- इन्दुः किं क्व कलङ्ूः सरसिजमेतत्किमम्बु कुत्र गतम्। ललितसविलासवचनैमृखमिति हरिणाक्षि निश्चितं परतः ॥४१९। तत्र भेदोक्तौ यथा-अयं०। अत्र मार्तण्डस्वादीनां संदेहे सप्ततुरगत्वादीनि वैध्म्याणि तदाश्रयेषूक्तानि। न चायं व्यतिरेकालंकारः । तस्य संदेहानुयायितया तेमैव व्यपदेशौचित्यात। ननु भट्टोन्भटेन भेदोक्ती निश्वयगर्भ एवाय स्वीकृतो न तु निश्चयान्तोऽवि। तस्किमस्यापि स एव पन्थाः । नेत्यु- चयते। कुत एतत्। भेदोक्ताविति विभजनात्। निश्चयान्तस्यापि तैत्संभवात्। वौचित्र्यानु- भवाच। यथा-इन्दु:०।

अयमिति। (राजानंप्रति कस्यचिदृक्तिः।) इतः । युक्तः। विकल्पान्। संशयान्। भाजौ । युद्धे। ( 'चिरम् ' इत्यस्य समालोक्येत्यत्र विद्धतीत्यत्र वाऽन्वयः। शिखरिणी छन्दः।) अयं किं मातण्डस्तदन्यो वेात सशयाकारः । अत्र प्रतापेन निरीक्ष्यत्वसाम्या- न्मार्तण्डत्वसंदेहः । दुराधर्ष वसाम्या कशनुत्वसंदेहः। क्षणेन सकलसंहर्नृत्वसाम्यात्कृतान्त- स्वसंदेः । उक्तानीति। मार्तण्डादिवैधम्येण मार्तण्डत्वाद्यभावनिश्चयेऽपि कृशानुत्वादिसं शयादस्य निश्चयगर्भता । वधर्म्योक्तिस्तु सति मार्तण्डत्वसंशय कृशानुत्वसंशयायोगा- त्तत्संशयनिवृत्तये कृता। निश्चयगर्भश्रोपमाननिष्ठवैधम्योंक्ता। आदावन्ते च संशयो मध्ये निश्चयः स निश्चयगर्भ इति तल्क्षणात्। निश्चयान्ताऽपीति। उपमेयनिष्ठवैधम्योक्त्येति भावः। यथेन्दुः किमित्यादौ ललितवचनैर्मुखत्वनिश्चयेडग्रे केनापि रूपेण संशयाभावात्। अस्यालंकारत्ववीजमाह-वैचित््येति। इन्दुरिति। नायिकां प्रति कस्यचितुक्तिः । हे हरिणाक्षि एतत् (मुखम्) इन्दुः किम्। तर्हि कलङ्कः क। सरसिजं किम् । तर्ह अम्बु कुत्र गतम्। इति प्रथमं संदिग्धम्।

१ क, 'वितर्कान्प0 । २ क. तत्र सं"।

[१० द० उल्लास: ] काव्यप्रकाश: । ४६१

किंतु निश्चयगर्म इव नात्र निश्वयः प्रतीयमान इत्युपेक्षितो भट्ठो- दटेन। तदनुक्तो यथा- अस्यो: सर्गविधौ प्रजापतिरभूचन्द्रो नु कान्तिप्रव: शृङ्गारैकरसः स्वयं नु मदनो मासो नु पुष्पाकरः । वेदाभ्यासजउः कथं नु विषयव्यावृत्तकीतूहलो निर्मातुं भमषेन्मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनिः ॥४२० ॥

तस्कि भट्टोद्भटेनाय पुपेक्षितः। प्रतीयमानवद्वाच्ये तादग्वैचित्र्याभावादिति गृहाण। भेदानुक्त्ता यथा-अस्या:० ।

परतः पश्चाल्ललितसविलासवचनैर्मुखमिति निश्चितम्। (गीतिश्छन्दः ।) मतीयमानव- दिति। आपाततः रूंशये व्यङ्ग्यनिश्वयकृतो ह्वत्र चमस्कारः । निश्चयस्य वाच्यत्वे तु न स इति भावः । अत्र निधयगर्भतया संकीणों निश्धयान्तः । शुद्धस्तु 'चाला जलदाबच्युता लता वा तरुमर्यादिति संशये निमन्नः । गुरुनिश्वसितः कपिर्मनीषी निरणैषीदय तां वियोगिनीति ॥' इत्यादौ। अत्र मञ्जूषादिगतकटकादाविवालकारव्यपदेशः । किशब्दनुशब्दादेश्र समको- टिकसंशयविषयत्व शक्तिः । अय क मातण्ड इत्यादेरयं मार्तण्डत्वादिसंशयविषय इत्यादि- रथ: । स्वसंशयज्ञापनाय च परं प्रति तथोक्तिः । अस्या इति। (विक्रमोर्वर्शीये प्रथमेऽक उर्वशीमुद्दिश्य पुरूरवस उक्तिः।) अस्या: सष्टौ यः प्रजापतिर्निर्माताSरूस्स कि चन्द्रः कि वा मदनः कि वा पुष्पाकरो भासो वसन्त इति प्रजापतिधमिकश्चन्द्रत्वादिरूपविरुद्धनानाभावकोटिक: संशयः।[ विषयेभ्यो वनितादिम्या व्यावृत्तं निवृत्तं कौतूहलमौत्सुक्यं यस्य तादृशः । पुराणो मनिर्ब्रह्ा। शार्दूलविकीडितं छन्दः । ] एतन्निर्मातरि कान्तिप्रदत्वसत्त्वेन चन्द्रस्य च तत्त्वेन कान्तिप्रदत्वं तयो: सादृश्यम्। अस्या: शङ्गारोद्दीपकरूपलावण्यादिमत्त्वेनाधरदशना दिरूपपुप्पव त्वेन तन्नि- र्मातरि तादशलावण्यादिसंपद्वत्तायाः पुप्पवत्तायाश्र सत्त्वेन मदनवसन्तयोरपि तत्सत्त्वात्तद्रूप- सादृश्यमूलकोऽयं सशयः । तत्सामग्रीसपन्नेनैव तद्धमवतो निर्माणसंभवात्। केचित्तु 'अस्याः सर्गविधौ' इत्यत्र वितर्कालंकारः । वितर्कश्र संशयोत्तरमनिर्णय ऊहः। तद्वयञ्जकश्च नुश- व्दादिः। स चेत्थं चन्द्रान्यो यदि निमाता स्याल्कान्तिप्रदो न स्यादित्याद्याकारः । अत एव व्रझ्मा यदि निर्माता स्यान्निर्माणसामग्रीमान्स्यादिति संशयोत्तरवर्तितर्कस्याSSपाघयं वेदाम्या- सनड इत्यादिना निपिध्यत इति। तन्न। वितर्ककारणत्वेन त्वयाऽप्यत्र संशयाङ्गीकारेण तस्यै-

१ कु 'स्याः स टै.वै०।

४६४ प्रदीपोद्द्योतसमेतं :- [१० द० उल्लासः ] तद्रूपकमभेदो य उपमानोपमेययोः । अतिसाम्यादनपह्नुतमेदयोरभेद:। अत्र शङ्ग्यमानस्य प्रजापत्यादेः कस्यापि न वैधर्म्यमुक्तम्। तद्नूपक० । अभेदोऽभेदारोपः । वीजं तु तत्रातिसाम्यम्। अभेद्श्वात्रानपह्नुतभेद्योर्विवक्षित इति वालंकारत्वात्। सतोऽपि वितर्कस्य वर्णनीयोत्कर्षानाचायकत्वेनालंकारस्वाभावाच्च। संदेहेनैव तस्या उत्कर्पसिद्धेः । वेदाम्यासजड इत्याद्युक्तिस्तु जगन्निर्मातरि ब्रह्मणि सति कथमतेषु तस्या निर्मातृत्वसंदेह इत्याशङ्कापनयनार्थमेव्रेति वोध्यम्। यन्तु 'इह नमय शिरः कलिङ्गवद्वा समरमुखे करहाटवद्धनुर्वा ' इत्यत्र विकल्पालंकार: पृथगेव। वाशब्दश्चात्र कल्पान्तरपरः । असामथ्यें कलिङ्गनृपतिव- च्छिरो नमय, सति सामथ्यें करहाटनृपतिवद्धनुर्नमयेत्यर्थात्। व्यवस्थितश्चायं विकल्प इति। तन्न। वर्णनीयोत्कर्षानाधायकत्वेनैतस्यालंकारत्वे मानाभावात्। उपकुर्वन्ति तं सन्तमित्यादिसा- मान्यलक्षणाभावात् । एतेन नमनरूपैकक्रियाकर्मत्वनौपम्यं गम्यमानमलंकारतावीजमित्यपा- स्तम्। तादृशापम्यस्याचारुत्वाच्च । अन्ये त्वन्नापि संदेह एव, व्यङ्गयस्तु निश्चयो मात्सर्य- मुत्सायेंतिवदित्याहुः। इति ससंदेहः। तदूपक्रमिति। योऽभेदस्तद्रूपकमित्यन्वयः । तदिति विधेयलिङ्गग्राहि। अभेदा- रोप इति। आरोपविषयाभेद इत्यर्थः । यथाश्रुते ह्यपमात्वमपि सादृश्यप्रतीतेः स्यात् । ज्ञानानामेत्र तेपां लौकिकालंकारवच्चमत्कार जनकत्वमित्यन्यत्। उपमा नोपमेययोरित्यस्योपमान- ताव च्छेदकोपमेयतावच्छेदकपुरस्कारेण शव्दान्निश्चीयमानयोरित्यर्थः । तेनाभेदप्रतीतेराहार्यत्व- लाभः । तेन भ्रान्तिमति नातिव्याप्तिः । अपह्तुतावतिशयोक्तौ च नातिव्याप्िः । अपह्नुतौ स्वेच्छया निपित्यमानत्वेन भ्रान्तिमति तज्जनकदोपेणैव प्रतितन्धात्। अति- शयोक्त: साध्यवसानलक्षणामूलकत्वात्तस्य पुरस्काराभावात्। अतिशयोक्तिवन्निदर्शनायामपि नातिव्याप्तिः । शब्दादिति विशेषणात्, 'मुखमिद चन्द्रः' इति प्रात्यक्षिकाहार्यनिश्चय- गोचरतादात्म्यव्यवच्छेदः । निश्चीयमानयोरित्युक्त्या 'नृनं मुखं चन्द्रः' इत्युत्प्रेक्षायां नातिव्याप्तिः । तत्र ज्ञानमलंकारः, अन्नाभेद इति भदाच्च। उपमानोपमेययोरित्येतद्विशेपण- लभ्यमर्थमाह-बीजंतु तन्नातिसाम्यमिति। तेन 'सुखं मनोरमा रामा' इत्यादि- शुद्धारोपविपयाभेदनिरासः । यत्तु सादृश्यप्रयुक्ताभेदस्येव संवन्धान्तरप्रयुक्ताभेदस्यापि रूप- कत्वमिति। तन्न । सादृश्यामूलकस्मरणस्थाप्यलंकारतापत्तेः । चन्द्रादिपदानां तद्वृत्तिगृण- वति सारोपलक्षणायामभेदप्रतीतिर्व्यङ्गयेत्येतावतैव रूपकं वाच्यम्। चशव्दादिव्यङ्गयत्वे समुच्य इत्र । 'मुखमपरचन्द्रः' इत्यादौ तु कविकल्पितापरचन्द्रेण रूपक बोध्यम्। 'मुग्वचन्द्रेग विरहनापः शाम्यति' इत्यादावषि रूपकमेत्र। न चैंवं चन्द्राभेदप्रतीतौ विरह-

[१.६• उल्ास: ] काव्यभकोक्ष । ४६५

समस्तवस्तुविषयं श्रीता आरोपिता यदा ॥ ९३॥। आरोपविषया इवाऽडरोप्यमाणा यदा शब्दोपात्ताः, तदा सम- · स्तानि वस्तूनि विषयोऽस्येति समस्तवस्तुविषयम्। आरोपिता इति बहुवचनमविवक्षितम्। यथा- ज्योत्स्राभस्मच्छुरणधवला बिभ्रती तारकास्थी- न्यन्तर्धानव्यसनरसिका रात्रिकापालिकीयम्। द्वीपादद्वीपं भ्रमति दधती चन्द्रमुद्राकपाले न्यस्तं सिद्धाअ्जनपरिमलं लाञ्छनस्य च्छलेन ।। ४२१ ॥ नापह्नुतावतिव्याप्ति: ।(तदेतद्विविधम्-सावयवं निरवयवं च। तत्राऽ5घ्यं समस्तवस्तृविषयमे- कदेशविवर्ति च । द्वितीयं तु शुद्धमात्रमिति)। आद्ये विभागे लक्षणमाह-समस्त०। आरोपिता आरोष्यमाणाः । ते सवंऽपि यद्यारोपविषयवच्छाब्दा एव भवन्ति तदा समस्तवस्तुविषयं नाम रूपकम्। समस्तं वस्तु आरोप्यमाण विषयः शब्दप्रतिपाद्योऽत्रेति न्युत्पत्तेः । आरांपिता इति बहुषचनमविवक्षितमित्यारोप्यद्वयस्थले नाव्याप्तिः। उदाहरणम्-ज्योत्स्ना० ।

तापशामकत्वासंभवः । अभदप्रतीतेराहायतवन मुखत्वस्यातिरस्कारेण विशेष्यतया भानेन च तत्त्वसंभवात्। 'राजनारायणं लक्ष्मीस्यामालिङगृति निर्भरम्।' इत्यादावाहार्यनारायणत्वबुद्धयाSSहार्यस्थैव लक्ष्मीकर्तृकालिङ्गनस्य बोधान्न दोषः। यत्तु आरोप्णमाणो यत्र विषयात्मतयैव प्रकृतकारयोदयोगी न स्वातन्तर्येण स परिणामः । अत्र च विपयाभेद आरोष्यमाण उपयुज्यते। रूपके तु नैवमिति विशेषः । 'वद्नेनेन्दुना तन्वी स्मरतापं बिलुम्पति । ' इत्यादयदाहरणम्। अत्र हि स्मरनापनाशनसामर्थ्य मुखात्मनैवेन्दोः । ग्रीष्मसंताप- हारकतवाद्रमणीयशोभाधारत्वाच्चेन्दुविषय तयोपात्त इति दाक्षिणात्याः। तन्न। इन्दौ वद नतादात्म्य प्रतीतेवर्णनीयमुखाद्यनत्कर्षकत्वेना लंकारत्वाभावाढिति दिक् । आरोपविषयवदिति। तेपां औ्रतत्वेSविवादादृष्टान्ततंति बध्यम्। श्रीता इत्यस्य व्याख्या शाब्दा इति। सावयवत्वं च परस्परसपक्षरूपकसमुदायत्वम्। ज्योत्सेति। (रूपकमुखेन ज्यौ्स् योगिनीतवेन वणयति। ज्योरस्नैव भस्म । ) हरणमङ्गलपनम् । (तारका एवास्थीनि।) व्यसनं कौतुकम्। (रात्रिरेव कापा-

१ फ. भा्ये। ५१

४६६ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [१० द० उछलासः ]

अत्र पारदर्तरये। अन्तर्धानव्यसनरसिकत्वमारोपितधर्म एवेति रूपक- परिग्रहे साधकमस्तीति तत्संकराशङ्का न कार्या। शरीता आर्थाश्व ते यस्मित्नेकदेशविवर्ति तत् ।

अत्र पादत्रये ज्योत्सादिषु भस्मस्वादिकमारोप्यमाणं सर्वे शान्दम्। नन्विदं रूपको- दाहरणं न युज्यते। साधकवाघकाभावेन रूपकोपमयोः संदेहात्संदेहलक्षणसंकरौचित्या- दिति चेन्। भवेदेवं यद्यन्तर्धानव्यसनरसिकत्वं विशेषणं न स्यात्। तद्धि रूपकपरि- प्रहे साधकम्। कापालिक्यां तत्संभवाद्रात्रावसंभवाच्च। उपमापरिग्रहे तु रात्ररेव प्राधान्या- त्तस्यानन्वय एव स्यात् । भौता०।

लिकी योगिनी । चन्द्र एव ) मुद्राकपालं कापालिकानामञ्जनादिधारणकपालम्। (मन्दा- कान्ता छन्दः ।) अत्र समृदायात्मकस्य सावयवरूपकस्यावयवानां सवेषामपि समर्थ्य- समर्थकत्वं परस्परं तुल्यम्। तथाऽि कव रात्रौ कापालिकीरूपकस्यैव सामर्थ्यतवनाभिप्रेत- स्वादितरेषां समर्थकत्वं गम्यत। रात्रिकापालिकीत्यस्य कापालिक्यभिन्ना रात्रिरित्यर्थः । उपमानपदस्य लक्षणायामपि न्यड्ग्याभेद्घटितवाक्यार्थस्यापि वाधात्। उपमायां तु सादृश्यघटित एव वाक्यार्थबोध इति विशषः । रूपकोपमयोरिति।'उपमितं व्याघ्रादिभि: ' (पा० सू० २।१।६६) इति सूत्रण समास उपमेयविशेष्यक एव बाघः । उपमानोपमेयसमभिव्याहार उपमयस्य विशेष्यताया लोकव्युत्पात्तसिद्धत्वात्। अत एवद सृत्र विशेषणं विशेष्यणति सिद्धे विशे- व्यस्य पूर्वनिपातार्थमिति काशिकायामुक्तम् । मुखचन्द्र इति विशेषणसमासे चन्द्ररूपकव्यव- हारः। यत्तु रूपके विशेषणं विशेप्येण (पा०सू०१।२।९७) इति समास उपमेयस्य पूर्वनि- पातशचिन्त्य इति। तन्न । मय्ूरव्यंसकादिसमासस्य विशषणसमासपदेन विवक्षणात्। एवं च संदेहः स्पष्ट एवेति भावः । एतदेव ध्वनयस्लुदाहरिष्यति-जस्सरणति । तत्रान्तःपुरस्य विशे- व्यत्वे हि मण्डलाग्ररतादीनां वाच्यानामनन्वयः स्पष्ट एव । एवं च कापालिकीव रात्रि: कापारिक्यभिन्नति वा, ज्योत्स्ना भस्मेव ज्योत्स्नैव भस्मति वा, अस्थ्यभिन्नास्तारका अस्थिसदृशास्तारका वत्यादिकमेण रूपकोपमयोः संदेह इत्याशयः । रात्राविति । कापालिक्यभेदानापन्नरात्रावित्यर्थः । रात्रे रवेति। कापालिक्य भेदानापन्नरा तर रे वेत्यर् : । अनन्वय इति। वाधादिति भावः । कापालिक्यभेदग्रहे तु तद्धर्मान्तरेSन्तर्धानव्यसनर- सिकत्वान्वये नानुपपत्तिरिति भावः। नन्वन्तरधानं स्वस्य चोराणां वेत्युपमायामपि न तदन्वयानुपपतत्तिरिति चन्न । साधारणध्मप्रयोगस्य तदा सत्त्वनापमितसमासानापत्तो मयूर-

१ क. नथम्। अ"। २ एतदुत्तरं ग. पुस्तक एवं रूपकेणैव निर्वाह इत्यधिकं दृश्यते।

[3० दु० उल्ासः ] काव्यपकाश: ।. ४६७

केचिदारोप्यमाणा: शब्दोपात्ता:, केचिदर्थसामर्थ्यादयसेया :- इत्ये- कदेशे विवर्तनादेकदेशविवर्ति। यथा- जस्स रणन्तेउरए करे कुणन्तस्स मण्डलग्गलअम्। रससंमुही वि सहसा परम्मुही होइ रिउसेणा ॥ ४२२ ॥ अत्र रणस्यान्तःपुरत्वमारोप्यमाणं शब्द्रोपात्तम्। मण्डलाग्लताया नायिकात्वं रिपुसेनायाश्र प्रतिनायिकात्वमर्थसामर्थ्यादवसीयत इत्ये- कदैशेविशेषेण वर्तनादेकदेशविवर्ति। ते इत्यारोपिताः । तथा च यत्र केचिदारोप्यमाणाः शब्दोपात्ताः केचिदर्धसामर्थ्यादव- सेयास्तदेकदेशविवर्ति। एकदेशे विशेषेण वर्तत इति व्युस्पतेः । उदाहरणम्-जस्स०। अन्र रणेऽन्तःपुरत्वमारोष्यं शाब्दम्। मण्डलागलताया नायिकात्व रिपुसे- नाया: प्रतिनायिकात्वं चाऽडरोप्यं न शाब्दम्। कि स्वन्तःपुरस्वारोपसामर्थ्यादेवा- मसीयते। अन्यथा तस्यापर्यवसानात्। अत एकदेशे विशपेण वर्तनादेकदेशविवर्ति। व्यंसकादिसमासस्य वैष्टन्यत्वन रूपकस्यैव सिद्धिरित्याशयात्। व्यसनरसिकत्वस्य स्वरस- तस्तस्यामनन्वयाच्च। विशेषेणेति। रूपकसंघातस्यावयविनोऽवयवे कस्मिश्िदृपके विशेषेण शब्दकुखेन स्फुटतयेत्यर्थ: । जस्सेति। 'यक्ष्य रणान्तःपुरे करे कुर्वतो मण्डलागलताम्। रससंमुख्यपि सहता पराङ्मुखी भवति रिपुसेना II ' मण्डलाग्र: खङ्ग एव लता। तदाकारत्वात्। रसो वीरः शृङ्गारश्च। सांमूख्यं युयुत्सा रतेच्छा च । पराङ्मुखता युद्धात्स्वामिसंगमाच्च। (आर्या छन्दः ।) अन्त :- पुरत्वारोपेति । अन्तःपुरे तास्तामेवौचित्यादिति भावः। तदाह-अन्यथेति। यद्यपि लिङ्गविशेषात्करम्र हणरससंमुखत्वादेर्ना यिकाचर्मत्यन प्रसिद्ध वाच्कष्टत्वा्चसमास क्तिविधयैव नायिकात्वावगतिर्वक्तुं शक्या । तथाऽप्यन्तःपुरत्वारोपोऽपि तत्र तन्त्रमित्याशयः । न च. रूपकसंघातात्मकस्यास्य रूपकभेदगणनाया गणनमनुचितमिति वाच्यम्। चमत्कार विशेषज- नकतया तत्समुदायात्मकस्याप्यस्य मालारूपकादिवत्तेदेपु गणनात्। यथा मौक्तिकालंकृ- तिगणनायामेकं नासामौक्तिकमिव तत्संघातात्मिका मौत्तिकमअ्जर्यादयो गण्यन्ते तहत्। ननु वक्ष्यमाणे विद्वन्मानसहंस इत्यादौ राज्षि हंसत्वारोपो यथा मनसः सरस्त्वारोपमपेक्षते तथाSत्राषि नादिकाप्र तिना यि कात्वारोपाभ्या रणेडन्तःपुरत्वारोपोडवेक्यत इति परम्परिततवमरय १ क. ग. देशे दि°३२ ग, देशविषत।

४६८ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [१.६० उ्लास: ]

साङ्गमेतत् उक्तष्विभेदं सावयवम्। निरङ्ग तु शुद्धम् पथा- कुग्ङ्गी बाङ्गानि स्तिमितयति गीतध्वनिषु यत सखीं कान्तोदन्तं भृतमपि पुनः प्रश्नयति यत्। अनिदं यञ्चान्तः स्वपिति तदहो वेदम्यभिनवा प्रवृत्तोऽस्या: सेकुं हदि मनसिजः प्रेमलतिकामू ॥४२३॥ माला तु पूर्ववत् ॥ ९४ ॥ साङ्ग० । साङ्गं सावयवम्। एतत्। उक्तप्रकारद्वयवदित्यर्थः । साङ्गतवमनेकरूपकसमृदायः । एकस्मिन्रूपके द्वितोयस्याङ्गतवेनावस्थानात्। अङ्गशब्दस्य हेत्वर्थत्वात्। निरङ्गं:० । निरङ्गमद्वितीयम् । तच्छ्रुद्धमेवेत्यर्थः । यथा-कुरङ्गीघा०। अय प्रेममात्रे लतिकात्वारोपः । अथामाङ्गस्येव वैचित्र्यान्तरमाह-माला०। स्यादिति चेन्न। रणेऽन्तःपुरत्वः्य सुखसंचारास्पदत्वादिनेव मण्डलाग्रलतादेर्नायिकात्वाद्यारो- पस्य लिङ्गविशेषकरग्रहादिनाऽपि संभवरेनास्य परम्परितत्वाभावात्। राज्ि हंसत्वारोपस्तु मनसि सरस्त्वारोपं विना न भवत्येव। सरोवराधेयत्वं विना राजि हंसुसाधर्म्यान्तराभावात्। एवं ' ज्योत्स्नाभस्म' इत्यादावपि बोध्यम्। अत एव 'नियतारोपणोपायः' इति वक्ष्यति। एतदित्यस्याव्यवहितपूर्वमात्रपरामर्शकत्वं वार्यति-प्रकारद्यवदितीति। अद्वि- तीयमिति। अङ्गाङ्गिभावहीनमित्यर्थः । केवलस्यैव रूपणादित्याशयः । सावयवत्वं त्वनेकविषयं परस्परसापेक्षं चति बोध्यम्। कुरङ्गीति। (किशोर्या वृत्तान्तं घात्री निवेदयति।) स्तिमितयति, निप्क्रियाणि करोति। प्रश्नयति, प्रश्रवन्तं प्रश्नविषयं करोतीत्र्थः । अन्तः स्वपिति, नयनामुद्रणेऽपि विषयं न गृह्लाति । अभिनवाम्। तस्या एव सेकौचित्यात्। (शिखरिणी छन्दः) अन्र प्रेममात्र इति। न तु तदुपपादकत्वेन क्कचिदृप्दन्यारोप इत्यर्थः । वैचिक्यान्तरम्। एकविपयत्वं परस्परमङ्गाद्गिभावानापन्नत्वरूपम्। एवं च साङ्गस्येत्य स्ानकरपकसमुदायस्येत्यवार्थः । क्वित्तु निरडगस,विति पाठः। एकविषद नानापदार्थारोपरू- १ वथ सात्र। अध निरङ।

[१·इ० उल्लास:] काव्यपकाश:। ४६९

मालोपमायामिवेकस्मिन्बहव आरोपिता: । यथा- सौन्दर्यस्य तरङ्गिणी तरुणिमोत्कर्पस्य हर्षोन्नम: कान्ते: कार्मणकर्म नर्मरहसामुललासनावासभू:। विद्या वक्रगिरां विधेरनवधिप्रावीण्यसाक्षाक्क्रिया घाँणा: पश्चशिलीमुखस्य ललनाचृडामणि: सा पिया ॥ ४२४ ॥ नियतारोपणोपायः स्यादारोपः परस्य यः । तत्परम्परितं श्लिष्टे वाचके भेदभाजि वा ॥९५॥ यथैकत्र वहूपमानयोगे मालोपमा तथैकत्रानेकधर्मारोपे मालारूपकमित्यर्थः । यथा-सौन्दर्यस्प०। नियता०। नियतस्य मुख्यस्याSडरोपो वस्तवन्तरतार्दात्म्यप्रतीतिस्तस्योपायः कारणं यः परस्यामुख्य- स्पाऽडरोपस्ततपरम्परितम्। रूरणानां कार्यकारणभावरूपा परम्परा संजाताऽत्रेति योगादिति केचित्। वस्तुतस्तु नियतमारोपणमुपायो यत्र। आरोपणं विना यदारोपणं न संभवत्येवेति पत्वान्मालात्वं परस्परसापेक्षत्वविरहाच्च निरङ्गत्वमिति तदर्थः। अयमेव युक्त: पाठः । पूर्वव दिति व्याचष्टे-यथेति। एकत्रेति। उपमेय इत्यर्थः । एकस्योपमानस्य नानोपमेयकृ- तस्तु न क्धिच्चमत्कार इति न तत्पृथग्गण्यते । सौन्दर्यस्येति । कश्रिद्विरही प्रेयसीं परामृशति। तरङ्गिणीति। तरडगत्वेनो- त्तरोत्तराविच्छेद: । योग्यस्थानप्राप्त्या हर्षः । कार्मणकर्म वशीकरणक्रिया। तत्- क्रियाविशिष्टो हि जगद्वशी करोति। कान्तिरप्येतद्विशिष्टा तथेति जगद्वशीकारकत्वं साधा- रणधर्म इति भाव: । नर्मरहसां रहस्यपरिहासानाम्। आवासभूर्वसतिस्थानम्। या यद्वा- सभूरसति वाधके सा. तद्वतीति सामान्यतो व्याप्त्या गृहीततद्वत्त्वं साधारणो धर्मः । एवमग्रेडप्यूह्यम्। वक्रगरां साकृतवचसाम्। विद्योपदेशिका। अनवध निःसीमं यत्प्रावीण्यं निर्माणकौशलं तस्य साक्षास्क्रिया करणव्युस्पत्त्या प्रत्यक्षहेतुः । (शार्दूल- विक्रीडितं छन्दः ।) प्रियायामेकस्यां वहूनामारोपान्मालात्वम्। यथेकत्र सूत्रे बहूनां पुप्पाणामिति दिक्। नियतस्य मुख्यस्येति । वर्णनीयत्वेन प्रकृतस्येत्यर्थः । वृत्तित्वं षछचर्थः । अमुख्यस्य। अप्रकृतस्य। योऽन्यारोप इत्यर्थः । के चिदिति। अत्रारुचिवीजं तु 'आलानं जयकुञ्जरस्य' इत्यादावव्यापिः। प्रवृत एव जये दुख्जरतवारोपस्य प्रकृत एव १ म 'सिमिाभट वह° । २ फ. वचस्रा"। १क. ग. प्ाणाः ।४ 'दाहम्येन प्री।

४७० : [१ -· द० उलास:]

यथा- विट्वन्मानसहंस वैरिकमलासंकोनदीप्षदयुते दुर्गामार्गणनीललोहित समित्स्वीकारवैश्वानर। सत्यश्रीतिविधानदक्ष विजयपाग्मावभीम प्रभो साम्राज्यं घरवीर वस्सरशतं वैरिश्रमुच्चैः करियाः ॥४२५॥ अन्र, मानसमेव मानसम्, कमलाया: संकोच एव कमलानामसं- कोच:, दुर्गाणाममार्गणमेव दुर्गाया मार्गणम, समितां स्वीकार एव समिधां स्वीकारः, सत्ये प्रीतिरेव सस्यामप्रीतिः, विजय: परपराभव एव विजयोडर्जुन:,-एवमारोपणनिमित्तो हंसादेरारोप:। यावत्। एवंभूतः परस्यान्यस्य य आरोपः स तथा। एवं चैकरूपणहेतुकं रूपणान्तरं परम्प- रितम्।'कार्यकारणभावरूपा परम्परा संजाताऽत्रेति व्युत्पत्तेः । श्िष्ट इत्यादि। तदेतद्द्विविधम्-उपायभूते रूपक आरोप्यारोपविषययोर्वाचकस्य

तत्राSडद्यं यथा-विद्ध० । अत्र विदुषां मोनसं सरोविशेव इत्यारोपहेतुकं राज्ञो हंसत्वारोपणम्। तत्र चारडडरोप- विषयारोपणीययोर्हृदयसरोविशेषयोः क्लेषवता मानसशब्देनैवाभिधानम्। एवमग्रेऽपि। तत्र वैरिकमलायाः संकोच एव कमलानामसंकोचः । दुर्गाणाममार्गणमेव दुर्गाया मार्गणम्। समितां स्वीकार एव समिघां स्वीकारः । सत्ये प्रीतिरेव सत्यामप्रीतिः । विजयः परपराभव एव विजयोऽर्जुनः । एवमारोपहेतुकं सूर्याद्यारोपणमिति । राज्ञि आलानत्वारोपहेतुस्वात्। परस्यान्यस्येति । अप्रकृतस्य प्रकृते य आरोप इत्यर्थः । एकरूपणहंतुकमिति। यद्यपि दुर्गाणाममार्गणादौ दुर्गामार्गणादीनामारोपो न रूपकम्। किं तु क्षेपमहिम्रा Sडरोपमात्रम्। तथाऽपि रूपणपद्मारोपमात्रपरमेवेति न दोपः। इदमेव चास्योपायत्वमारोपे, यत्तन्मूलीभूतसाधारणधर्मसंपत्तिः । साधारणघर्मसं- पत्ती रूपकेणवेत्यत्र न किचिन्मानम्। यद्वा अ्पस्थलपि शब्दरूपसाधर्म्यकृत एवा- भेदाध्यवसाय इति तस्याषि रूपकत्वमवेति न दोषः । विद्वदिति। (राजानं प्रति कवेरुक्ति: ।) हंस: पक्षिभेदः । नीललोहितः शिवः । समित्सङ्ग्राम: समिधश्। स्वीकारोऽनुपेक्षणम्। वैश्वानरो वाहिः। सती पार्वती। दक्षः प्रजापतिः । प्राग्भावः प्रथमोत्पत्तिः । भीमो भोषणः पाण्डवश्च। साम्राज्यमाज्ञया राजशासकत्वम्। वैरिख्वं ब्राह्मम्। ( शा लावेकीडितं छन्दः ।) दुर्गाणाम् । विषमभूपदेशानाम्। अत्र मानसादिपद श्िष्टम्। अत्र श्लिष्टशब्देनार्थद्वयोपस्थितौ क्केष- १ क. चेकहूपणान्तरम्। २क. मानसं मानसं सरो।

[१· ६० उल्लासः ] काव्यप्रकाशः।

यद्यपि शब्दार्थालंकारोऽयमित्युक्तम, वक्ष्पते च, तथाऽपि प्रसि- द्वयनुरोधादत्रोक्त: । एकदेरशविवर्ति हीदमन्यैरभिधीयते। भेदभाजि यथा- आलानं जयकुअ्जरस्य हपदा सेतुर्विषद्वारिधे: पूर्वाद्रि: करवालचण्डमहसो लीलोपधानं भिय:। सङ्गामामृतसागरप्रमथनक्रीडाविधौ मन्दरो राजन्रजति वीरवैरिवनितावैधव्यदस्ते भुजः ॥ ४२६ ॥

द्यारोपो.युज्यते। ननु श्लेषस्य शब्दपरिवृत्त्यसहतया शब्दालंकारत्वमित्युक्तं वक्ष्यते च। तथा च क्ष- परम्परितमुभयालंकारो युज्यत इति तदवसर एव वक्तमौचित्यात्किमित्यर्थालंकारमध्ये पठित इति चेत्। सत्यमेतत्। तथाऽपि श्रषापवादक रूपकमित्यलंकारसर्वस्त्रकारादिप्रसिद्धय- नुरोधेनोक्तः । तथाप्रसिद्धौ कि बीजमिति चत्। मानसत्वादीनामार्थत्वम्। इदं हि तैरेकदे- शविवर्तीस्युच्यते । द्वितीयं यथा-आलानं०। अत्र जयादेर्मिन्नशब्दवाच्यकुञ्जरत्वाद्यारोपे सति भुज आलानत्वाद्यारोपो सुज्यते। महिम्रा प्रकृतसंबन्धिनि अप्रकृताभेदप्रत्ययः । प्रकरणेन प्रकृतसंवन्धिनो विशेष्यत्वात्। स चाभिधामूलव्यक्जनयेति वोध्यम्। 'वाचके' इति च बोधके इत्यर्थकम्। ततस्तमेव साधारणधर्ममाश्रित्य प्रकृते राज्ञि हंसत्वाद्यारोपरूपरूकसिद्धिः । उक्तम्। प्राचीनैः । वक्ष्यते। अस्माभिः । उभयालंकार इति। मानसादि- पदस्य परिवृत्त्यसहत्वात्, हंसादिपदस्य च परिवृत्तिसहत्वादिति भावः। श्लेषापवादकं रूपकमिति। बहुव्रीहिः । उभयमप्यर्थालंकार इत्युक्तेश्रेत्यपि बोध्यम् । तैरेकदे- शेति। यथा रणेजन्तःपुरत्वारोपे तद्विशिष्टसंतरन्धस्य मण्डलाग्रलतादावयोग्यतया तद्लादेव नाययिकास्वारोपस्तथा राजांन हंसतवारोपे तद्विशिष्टस्यान्तःकरणसंबन्धायोग्यत्वेन तद्वलान्मा- नसे सरस्त्वारोपणकदशववर्तीति तैरुक्तमित्यर्थः । नव्यमत तृक्तएक्षणरीत्या नैकदेश- विवर्तित्वमिति वोध्यम् । आलानमिति। आलानं गजवन्धनस्तम्भः । दृषदामिति दाढ्यर्थिम्। करवालः खड्गः । चण्डमहा रविः । लीला सुखस्वापः। उपधानं शिरोनिधानतूलपटः । सड्ग्राम एवामृतसागरः, लाड्यत्वात्। प्रकृष्टमथनमेव क्रीडा, सखनिर्वाह्यत्वात्। वीरा ये वैरिणः, तदन्येपामुपेक्षणीयत्वात्। (शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ।) युज्यत इति । कुज्जरामिन्नजया- १ क. "शव्तीदमन्यैरप्यभि°। ग. 'शवृत्ति ही०। २ क. नयंकु'। ३ क. नसादी"।

४७२ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [१· द० सलास: ] अलौकिकमहालो कप्रेकाशितजगञ्रय: । स्तूयते देव सद्ंशमुक्तारतं न कैर्भवान् ॥४२७ ॥ निरवधि च निराभयं च यस्य स्थितमनिवर्तितकोतुकप्रपस्चम्। प्रथम इह मवान्स कूर्ममूर्तिर्जयति चतुर्दशलोकवल्लिकन्दुः ॥।४२८॥ इति च अमालारूपकमपि परम्परितं दष्टव्यम्।

इदमुदाहृतभेद्द्वयं परम्परितमालारूपम्। अमालारूपमपि तडूष्टम्यम्। तत्र छिष्टावाचके यथा-अलौकिक०। अत्र वंशोऽन्ववाय एव वंशो वेणुरिति। भेद्भाजि यथा-निरवधि०। अत्र लोकशब्दाद्भिन्नेन वल्लिपदेनाSSरोप्यमाणमुक्तम्। परम्परिते चाऽडरोप्यारोपविषया- नेकस्वेऽपि नालंकारानेकत्वम्। संभूयैव वैचित्र्यप्रकर्षाधायकरवात्। एवं मालारशनयोरपि द्रष्टव्यम् ।

धारत्वसाधम्येणेति भावः । एवमग्रेपि बोध्यम्। एवं जये वुक्जरत्वारोपे भुजरूपालानसंव- न्धित्वं साधारणधर्मः । न चैवमन्योन्याश्रयः । कल्पनामयतया सकलसिद्धेः। कल्पनायाश्च स्वप्रतिभाधीनत्वात्। शिल्शिभेः परस्परावष्ठम्भमात्राधीनस्थितिकाभिः शिलेप्टकादिभिगेह- विशेषनिर्माणाच्चति कचित्। वस्तुतो जयकुञ्जरयोरभेदप्रत्यय इच्छ्राधीन आहार्य एव। समर्थकारोपः सादृश्यमूलक एवत्यत्र नाSSग्रह इत्यन्योन्याश्रयसंभावनैव नेति दिक्। अलौकिकेति। अलौकिकस्य लोकेऽन्यत्रादृष्टस्य महस्योत्तवस्याऽडलोकः प्रदर्शन- मेव द्योतस्तेन प्रकाशितं जगव्यं येन, अलौकिकमहालोको यश इति वा। सद्वंशो मह- न्कुलं तदेव सद्वेणुमुक्तोत्पत्तिस्थानं तत्रत्यं मुक्तारत्नम् । अन्र राजि मुक्तात्वारापे कुल- गतो वेणुत्वारोपो निमित्तम् । निर्वधीति । (विष्णुं प्रति भक्तस्योक्तिः। निरवधि बहुकालं, निरा- श्रयमपराधीनम् । स्थितं स्थितिः । अनिवर्तितनृत्यादिप्रपश्चम्। प्रथमः स्वत एव भूतः स्वत एव लब्धराज्यादश्च । (भू: भुवः स्वः महः जनः तपः सत्यम् अतलम् वितलम् सुतलम् तलातलम् महादलम् रसातलम् पातालम् एते चतुर्दश लोकाः । तदूपा या दलि:, तस्या: कन्दो मूलम् । (पृपवितामा छन्दः ।) लोके व्लित्वारोपो राज्ि कन्दत्वारोपे निमित्तम्। स च राज्ि कर्मत्वारप हेतुः। ननु दृर्वश्ोंके मुक्तात्वारोपे प्रका- शितनगत्रयत्वारोपोऽपि निमित्तम्, अत्र कूर्मत्वारोपे निरवधिस्थिततवारोपोऽवि निमित्तमि- तीद द्वयमनेकारोपनिमितत्वान्मालापरम्रिवनेव युक्तमेते चेन्न। जोत्ाभस्मच्डुरणवले

, ग. प्रसादितजगन्रयम्।

[१.,. द० उछ्लास: ] • काव्यप्रकाशः। किसलयकरैर्लतानां करकमलैः कामिना मनो जयति। नलिनीनां कमलमुखैर्मुखेन्दुभिर्योषितां मदन: ।। ४२९ ॥। इत्यादि रशनारूपकं न वैचित्र्यवदिति न लक्षितम्। प्रकतं यन्निषिध्यान्यत्साध्यते सा त्वपहनुतिः ।

यद्यपि रशनारूपकमपि रूपकं संभवति। यथा-किसलय०। तथाऽपि न तादृशवैचित्र्यवदिति न पृथग्लक्षितम्। प्रकृतं०। प्रकृतमुपमेयं

त्यादेरपि तथात्वापत्तेः । नानापरम्परासत्त्व एव मालापरम्परितत्वस्य युक्त्तत्वाच्च। किसलयेति। लतानां नलिनीनां च स्त्रीत्वमार्थम्। करकमलैरिति मुखेन्दुभिरिति च योषितामित्यनेनान्वेति। (आर्या छन्दः ।) पूर्वपूर्वारोप्यमाणानां परत्र परत्राSSरोपविषयत्वा- द्रसनारूपता। न तादृशेति। उपमेयोत्कर्षप्रतिपादनायोपमानी कृतानामुपमेयीकरणे तदुस्क- र्षत्रतिपादनस्थगनात्। न चाऽडरोप्यभेदादविरोधः । एकत्र काव्य उपात्तत्वादिति दिक्। इति रूपकम् । प्रकृतमिति। निषिध्येस्यन्तेन रूपकव्युदासः। तत्र प्रकृतनिषेधाभावात्। उपमे- यमिति। इदमुपलक्षणम्। किंचिदपह्नृत्य कस्यचित्प्रदर्शनमपह्दृतिरित्येव लक्षणम् । अत एव 'केसेसु बलामाडिअ' इत्यादौ स्वयं न प्रपलाप्य गतास्तद्वैरिणोऽपि तु ततः पराभवं संभाव्य तान्कन्दरा न त्यजन्तीत्यपह्तुतिर्व्यज्यते' इति प्रकाशकारैश्तुर्थ (पृ० १४५) उक्तम् । एवं च 'नायं सुधांशुः किं तर्हि सुधांशु: प्रेयसीमुखम्।' इत्यादावपह्नुतिरेव । अत एव दण्डिनोक्तम्- 'अपह्तुतिरपह्नृत्य किंचिदन्यार्थसूचनम्। न पञ्चेषुः स्मरस्तस्य सहस्रं पत्रिणां यतः ॥।' इति। एनेन 'नायं सुधांशुः ' इत्यादौ 'न विषं विषमित्याहुर्न्रघ्मस्वं विषमुच्यते। विषमेकाकिनं हन्ति ब्रह्मस्वं पुत्रपौत्रकम् ।। (वसि० सं० ) इत्यादो च नापह्नुतिः किं तु दृढारोपरूपकमित्यपास्तम्। 'नेदं मुखं चन्द्रः' इति प्रिद्धापह्तुत्युदाहरणेऽपि मुखत्वनिषेधे चन्द्रारोपदाढर्यसंपादकताया वक्तुं शक्यत्वेनानुभव- सिद्धत्वेन चापहनुतिमात्रस्योच्छेदापत्तेः । यदि तु निषेधपूर्वकारोपे चमत्कारविशेषस्यानुभव- सिद्धत्वादलंकारान्तरत्वं तर्हि प्रकृतेऽपि तुल्यम्। ननु निषिध्येत्यस्य निषेषार्थकत्वे ६०

४७४ प्रदीपोद्द्योतसमेंत :- [१०द० उल्लास: ]

उपमेयमसत्यं कृत्वोपमानं सत्यतया यंरस्थाप्यते, सा त्वष्ह्नृतिः। उदाहरणम्- अवापः प्रागल्भ्यं परिणतरुच: शैलतनये कलङ्गो नैवायं विलसति शशाङ्कस्य वपुषि। अमुष्येयं मन्ये विगलदमृतस्यन्दशिशिरे रतिश्रान्ता शेते रजनिरमणी गाढमुरसि॥४३०॥ इत्थं वा- बत सखि कियद्ेतत्पश्य वैरं स्मरस्य प्रियविरह कृशेऽस्मिन्रगिलो के तर्था हि। उपवनसहकारोन्भ्वासिभृ हच्छलेन प्रतिविशिखमनेनोट्टङ्कितं कालकूटम ॥४३१ ॥

निषिध्यासत्यतया व्यवस्थाप्यान्यदप्रकृतमृप्मानं यःसा-यते सत्यतया व्यवस्थाप्यते साऽपहूनुतिः । सा च शाब्दी, आ्था चति द्विधा। तन्रा Sडद्या यथा -अवाप्ः । अन्न कलङ्गो नैवायमिति शाब्द्रोऽपह्नः। आर्थस्तु बह्वीभिर्मङ्गीभिरालोच्यते। तत्क- चरित्कसटार्थशब्द्रोपादानात्। यथा-बत० ।

'शिखा घुमस्येयं परिणमति रोमावलिवपुः' इत्यादावपह्नृतिर्न स्यादत आह-अस- त्यतयेति। साध्यते। आहार्यनिश्चयवपयी क्रियते। तेन 'न पदमं कुखमवेदम्' इत्यादौ नातिव्याप्तिः । तथा विरहिजनवाक्ये 'नायं चन्द्रोऽपि तु मार्दण्डः' इत्यादौ नैषा। तज्ज्ञानस्य देविशेषजन्यत्वेनानाहार्यत्वात्। 'नायं चन्द्रोऽरविन्दं वा मुखं बेदं मृगीदृशः।' इत्यत्र च नैषा। निश्चयविषयस्वाभावात्। शाब्दीति। शब्देन यत्रासत्यत्व- माहेत्यर्थः । अवाप इति। (पूर्णचन्द्रे कलङ्कं दृष्टा पार्वतीं प्रति महेश्वरस्योक्तिः ।) परिणतरुच: पूर्णस्य शशाङ्कस्य वपुषि प्रागल्म्यं प्रकटत्वं प्राप्त इस्यन्वयः । विगलतोऽमृतम्य स्यन्दः पस्त्रवणं तेन शीतेऽमुष्योरसीत्यन्वयः । (शिखरिणी छन्दः । ) वतेति। [सखों प्रति विरहिण्या उत्तिः। ] कामिलोके स्मरत्य कियद्वै- रमित्यन्वयः । सहकारेषु तत्पुप्पेषु। छलम् । व्याजम् ।। प्रतिविशिखम्। प्रति- नाणम्-।] उद्टङ्कितम्। प्रकाशिनम् । [ कालकूटम्। तीक्ष्णविषम्। मालिनी

१ ग. यस्क्याप्यते साऽपह्नुतिः । २ क. थाऽपि।

[१. द• उडास: ] काव्यप्रकाश: ४७५

अन्र हिन समृङ्गाणि सहकाराणि, अपि त सकालकूटाः शरा इति प्रतीति: । एवं वा- अमुष्मिलाँवण्यामृतसरसि नूनं मृगहशः स्मर: शर्वप्लुष्टः पृथुजघनभागे निपतितः । यदङ्गाङ्गाराणां प्रशमपिशुना नाभिकुहरे शिखा घूमस्येयं परिणमति रोमावलिवपुः॥४३२॥ अत्र न रोमावलि:, धूमशिखेयमिति प्रतिपसिः । एवमियं भङ्गचन्त- रैरप्यूह्या।

अत्रच्छलशब्दवलान्न सभृङ्गाणि सहकाराणि, अपि तु सकालवू टाः शरा इति प्रतीयते। क्वचित्परिणामादिशब्दवशात्। यथा-अमुष्मि० । अत्र घूमशिखा रोमावलिवपुः परिणमतीति परिणामशब्दार्थवशान्नेयं रोमावलिः किं तु धूमशिखेति प्रतीयते। एवं भङ्ग्यन्तरैरप्यूह्यम् । यथा 'इदं ते केनोक्तम्' इत्यादौ।

उन्दः।) अन्नच्छलेति। सत्यत्वे व्याजताविरहात्तेन भृङ्गाणामसत्यत्वप्रतिपादनमिति भाव: । अमुष्मिन्निति । वेश्यामुद्दिश्य समृद्धं कामिनं प्रति दास्या उक्ति: । अमृप्मिन्मृग- दश: पृथुजधनभाग लावण्यामृतसरांस रर्वप्लष्ट शिवदग्धः ररो नूनं निपतित इत्यन्वयः । प्रशमपिशुना शान्तिसूचिका। परिणमति प्रादुर्भ्वति। तप्ताङ्गारम्य जल्द्रवश हमशिखा भवतीति स्वभावः । (शिग्वरिणी छदः।) अत्र निषिध्येति क वाप्रत्ययार्थापि रकष्णे- विवक्षितः । तन 'मन्थानभूमिधर मूर्लाशलासहस्रसंघट्ट जन्रणकिणः स्फुरतीन्दुमध्ये। छाया मृगः शशक इत्यतिपामरोक्तिस्तेषां कथंचिदृपि तत्र हि न प्रसक्तिः ॥ इत्यादावारोपपूर्वकापह्रवे नाव्याप्तिः । अपहवस्तत्र पामरवचनोपन्यासादर्थसिद्धः । वाक्यभे- दाक्षात्र । वत सखिव, अमुष्मिन्नित्यनयोसवकवाक्यतेति वाध्यम्। 'प्रजल्पन्मतपद लग्नः कान्तः किं न हि नृपुरः । इत्यादवपीयमेव। व्याजोक्तिरित्यन्ये। कच्लङ्गया व्यसनया निषेमबोधनम्। यथा 'अङ्कं कपप शशङकिरे ' इत्यादों। इृत्यपह्तृतिः ।

१ क. °त रो।

४७६ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [१० द० उछ्लास: ]

श्लेषः स वाक्य एकस्मिन्यत्रानेकार्थता भवेत् ॥ ९६ ॥ एकार्थप्रतिपादकानामेव शब्दानां यत्रानेकोडर्थः, सश्लेप:। उदाहरणम्- उद्यमयते दिख्ालिन्यं निराकुरुतेतरां नयति निधनं निद्रामुद्रां प्रवर्तयति क्रियाः । रेचयतितरां स्वैराचारप्रवर्तनकर्तनं बत बत लसत्तेजःपुओ्जो विभाति विभाकरः॥ ४३३॥। अत्राभिधाया अनियन्त्रणाह्वावप्यर्कभूपौ वाच्यौ। v परोक्तिर्भेदकैः श्लिष्टैः समासोक्ति:

श्लेष:०। परिवृत्तिसहानामव शब्दानामेकवृन्तगतफलद्वयन्यायेन यत्रानेकार्थप्रतिपादकता सोऽर्थ- श्ेष: । यथा-उदय०। अत्र विभाकरनामा राजविशेषो मार्तण्डश्चेत्युभयार्थानि 'उदयमयते' इत्यादीनि वाक्यानि। न चायं द्वितीयार्थस्य ध्वनिरेवति शङ्कनीयम्। संयोगादीनामभावेनाभिधाया अनियन्त्रणाहूयोरपि वाच्यत्वात्। परोक्ति०।

तत्र शब्दश्रेषाज्वेदं दर्शयति-परिवृत्तिसहानामेवेति। उद्यमिति। उद्यमृदयाचलं समृद्धि च । दिङ्गालिन्यं तमसाऽपायेन च। निद्राजन्या मुद्रा चक्षुपो निद्रेव मुद्रा निरुत्साहता च। क्रिया ग्रामगमनादिविहिताः क्रियाश्च । स्वैराचारोऽभिसारादि: स्वेच्छया वेदनिषिद्धाचरणं च । (हरिणी छन्दः ।) विभाकर- नामेति। एवं च तदंशे परिवृत्त्यसहत्वेन शब्दश्लेषेऽप्युद्यमित्यादिषु बहुप्वर्थश्रेषा- दुदाहरणत्वमित्याह-उद्यमयत इत्यादीनीति। द्वयोरपि वाच्यत्वादिति। प्रकृतत्वेनेत्यादिः । उभयोः प्रकृतत्वेऽप्रकृतत्वे वा ध्वनित्वाभावादिति भावः । एतेनार्थल्लेषे विशेषणानामेव श्लिष्टत्वं न तु विशेप्याणामपीत्यपास्तम्। केचित्तु 'विभाकरपदं शक्त्या सूर्य, नृपं योगेन बोधयतीत्येतदंशेऽप्यर्थ्रेषः, परिवृत्तिसहत्वात्' इत्याहुः। यदि स्वत्र राजा प्रकृतो रविरप्रकृतस्तदा द्वितीयार्थस्य शब्दशक्तिमूलध्वनिरेवरेति बहवः । इति श्लेष: ।

१ क, रवयति तथा। २ क.नखण्ड न नवनवलस । ३ फ, य पदाना।

[१. द० उल्लासः ] काव्यप्काशः ।

प्रककृतार्थप्रतिपादकवावयेन श्लिष्टविशेषणमाहात्म्यात्, न तुविशे- व्यस्य सामर्थ्यादपि यदप्रकृतस्यार्थस्याभिधानम्, सा समासेन संक्षेपेणा- र्थद्वयकथनात समासोक्ति:। उदाहरणम्- लहिऊण तुज्झ बाहुप्फंसं तीए स को वि उल्लासो। जअलच्छी तुह विरहे ण हुज्जला दुव्वला णं सा॥।४३४।। अत्र जयलक्ष्मीशब्दस्य केवलं कान्तावाचकत्वं नास्ति।

परमप्रकृतम्। भेदुकानि विशेषणानि। न्लिष्टान्यनेकार्यानि। तेन प्रकृतार्थविशेषण- वाचिमात्रशब्दस्य श्रेषमहिस्ता यत्र प्रकृतार्थवेन वाक्येनाप्रकृतार्थवचनं सा समासोक्ति: संक्षेपेणार्थद्वयोक्तिः। मात्रग्रहणाद्यन्र विशेष्यपदस्यापि श्ष्टत्वं तद्व्युदासः । तस्य क्ेष- त्वात्। उदाहरणम्-लहिऊण०। अत्र विशेष्यवाचिनो जयलक्ष्मीशव्दस्य परमप्रकृतार्थकत्वं नास्ति। ्िष्टत्वं चोपलक्ष-

परमप्रकृतमिति। अप्रकृतव्यवहार इस्यर्थः । यत्र त्वप्रकृतेन प्रकृताभिधानं तत्रा- प्रस्तुतप्रशंसेति भावः । अनेकार्थानीति । प्रकृताप्रकृतोभयानुगतानेकार्थानीत्यर्थः । उभयान्वितेति तु न युक्तम्। अप्रकृतस्यानुपादानात्। अप्रकृतार्थवचनम्। अप्रकृत- गतव्यवहाररूपार्थस्य वचनं प्रकृतवृत्तान्त आरोपो व्यञ्जनया प्रतिपादनमित्यर्थः । एवं च समासोक्तौ प्रकृतव्यवहारेSप्रकृतव्यवहारारोपः। रूपके तु विशेप्ये प्रकृतेषपरकृतरूपारोपः । अत एवैकदेशविवर्तिरूपकविषये न समासोक्ति: । संक्षेपेण। एकेनैव शब्देन । तस्य श्लेपत्वादिति। उपमाध्वनित्वाद्वेत्यपि वोध्यम्। लहिऊणेति। 'लब्ध्वा तव बाहुस्पर्श यस्याः स कोऽप्युल्लासः । जयलक्ष्मीस्तव विरहे न खलूज्जवला दुर्बला ननु सा ।।' (गाथा छन्दः ।) परमप्रकृतार्थकत्वमिति। केवलं तस्य कान्तावाचकत्वं नास्ति, विशेषणानां तूभयगतवाहुस्पर्शप्राप्त्यादिबोधकत्वमित्यर्थः । एवं च लहिउणेत्यादिपदवो- ध्यानामभेदारोपाव्यञ्जनया कान्ताव्यवहाराभेदेन प्रतीयमानस्य जयलक्ष्मीव्यवहारस्य जय- लक्ष्मीवृत्तान्ततया प्रतीयमानस्य चमतकारकतेति भावः । अत एवोक्तं कुकलयानन्द्कृताऽपि 'समासोक्तावप्रस्तुतव्यवहारसमारोपश्रारुताहेतुः' इति । अयं भाव :-

१क. ग. स्याप्मर्थ०।

प्रदीपोद्ध्योतसमेत :- [१.६० उल्लास: ]

'अयमैन्द्रीमुखं पश्य रक्तश्चुम्वति चन्द्रमाः 1' इत्यादौ ्िष्टविशेषणप्रतीतप्रस्तुताप्रस्तुतवृत्तान्तयोः शेषभित्तिकाभेद्ाध्यवसायेनामेदप्रती- तिविषययोः प्रस्तुतचन्द्रादिवृत्तिता। तत्र तयोवृत्तान्तयोः परस्परं विशेषणविशेष्यमावे कामचारेऽपि प्रस्तुतवृत्तान्तो विशेष्यः। तद्वोधकत्रोध्याप्रस्तुतस्तु अभेदेन तद्विशेषणम्। तत्र यद्यप प्रस्तुतस्य स्वासाधारणघर्मेण चन्द्रेऽन्वययोग्यताऽस्ति, तथाऽप्यप्रस्तुताभेदमा- पन्नस्य न साऽस्तीति तद्रूपावच्छिन्नस्याप्रकृते धर्मिण्यारोपः । आरोपोऽत्र व्यञ्जनया बोधः । न चाप्रस्तुताभिन्नत्वेऽपि विशेष्यतायाः प्रस्तुत एव सत्त्वेनास्त्येवान्वययोग्यतेति वाच्यम् । विशिष्टस्यान्वयायोग्यत्वात्। न च रूपकवत्समासोक्तावपि प्रस्तुतचन्द्रेऽप्रस्तृतजाररूपस- मारोपश्चारुताहेतुरसस्विति वाच्यम्। तद्वाचकपदसमभिव्याहाराभावन तस्यासंभवात् : न चाSSक्षिप्तजारादिना SSक्षिप्तरूपकमस्तु। 'निरीक्ष्य विद्युन्नयनैः पयोदः' इत्यादौ पयादे द्रष्टपुरु- षविशेषाक्षेपकनिरीक्षणवदाक्षेपकाभावात्। न च विशेषणसाम्यप्रतीनाप्रकृतजारवृत्तान्त एव चन्द्रवृत्तितया प्रतीयमान आक्षेपकोSस्तु। अप्रस्तुतस्य प्रस्तुते विशेषणतयाSप्राधान्येनानाक्षेपक- त्वात्। स्फटिके जपाकुसुमनिष्ठलौहित्यस्याSSरोपेडपि जपाकुसुमत्वानारोपश्च। एतेनाऽडक्षेपा- संभवेऽपि परनायिकामुखचुम्बनस्य श्रेपमर्यादया व्यब्जनया वा प्रतीतस्य प्रकृते धर्मिण्यारोप्य- माणस्य जारासाधारणधर्मत्वेन प्रकृतधर्मिणि जारत्वव्यक्ञकता सुवचेत्यपारतम्। कि चैवं सति वाच्यार्थनोधोत्तरं तद्वयङ्गयप्रतीतिः । साऽपि न केवलव्यवहारमात्रज्ञानात् । अपि तु तादृश- नायकनायिकासंबन्धविशिष्टव्यवहारज्ञानात्। एवं च वाच्यार्थबोधकालिकचम कारस्यापह्णोतु- मशक्यत्वेनालंकारत्वस्य दुरपह्हवत्वात्। विपरीतनायकत्वव्यञ्ञनस्य समासाक्त्यन्तर्भावं वदतो ध्वनित्वस्य दुर्वारत्वान्च। तद्वयङ्गयस्याधिकचमतकारकारित्वेन प्रधानत्वात्। न च श्िष्टश- व्दोपस्थापितयोवृत्तान्तयो: परस्परमभदेनान्वये मानाभावः । सहृदर हृदयस्येव प्रमाणत्वात्। अत एव 'आगत्य संप्रति वियोगविसंष्ठलाङ्गाम्' इत्यत्रार्थशक्तिमूलो नायकनायिका ृत्तान्तो वाच्यरविकमलिनीवृत्तान्ताध्यारोपणैव स्थित इति प्रदीपकृतः । प्राचीनानुभवमपलप्यापि यदि एकत्र द्वयमिति रीत्या प्रस्तुताप्रस्तृतवृत्तान्तयोविशप्येणैवान्वयः स्वी क्रियते, एवमपि वाच्या- र्थबोधकाले प्रस्तुते धर्मिणि नाप्रस्तुतजार त्वारोपं प्रत्याशा। तथा हि-यद्यप्यनयोभिन्नपदो- पात्तविशेषणयोरिव विशेष्येणैव साक्षादन्वयात्समप्राधान्यमस्तीति स्वी क्रियते, तथाऽप्यप्रस्तुत- वृत्तान्तान्वयानुरोधान्न प्रस्तुतेऽपस्तुतरूपसमारोपः । प्रस्तुतेऽप्रस्तुतवृत्तान्तारोपणैव सिद्धेः ।

साम्यादप्रस्तुतस्य गम्यत्वे समासोक्तिरिति प्राचीनलक्षणसंगतिः । अद्स्तुतधर्मिव्यज्ञनस्य स्वयाऽनपेक्षणादिति चेन्न । स्वरूपतोऽप्रस्तृतवृत्तान्तारोपस्य न चमतकारित्वम् । कि तु भभ्रस्तुतकामुकादिसंबन्धित्वेनावगम्यमानस्यैव तस्याSSरोपः । अतः ्षादिमािम्ना विशेष- णपदै: स्वरूपतः समर्पितेन चुम्बनादिनैन्द्री चन्द्र इत्येतद्रतस्त्रीिङ्पुंलिड्गसहकृतेन तत्संब- न्मिनि कामुकादाषभिव्यक्ते पुनस्तदीयत्वानुसंधानात्। विशेषणसाम्येन वाच्योपस्कारकस्या

[१० द० उललासः ] काव्यप्काश:। ४७९

म्वनस्य पुत्रादिसाधारण्यात्कयं कामुकाभिव्यञ्जकत्वम्। किं च 'अहर्मुखं चुम्बति भानुबि- म्वम्' इत्यत्रापि नायकाद्यभिव्यक्त्यापत्तिरित्यपास्तम्। यत्तु चन्द्र-ऐन्द्रीपद्गतलिद्गाम्या- मभिव्यक्तनायकयोः स्वव्यक्षकपदोपस्थापिताम्यां भेदेनैवान्वय उचितः । समानपदोपात्तत्व- प्रत्यासत्तेरिति। तन्न । एवं हि वदता व्यवहारावच्छेदकत्वं तयोः स्वी क्रियते न वा। आद्य एकस्यार्थस्योमयन्नान्वयोऽवयुत्पत्तिग्रस्तः। अन्त्ये रसाननुगुणतवम्। यदवि ऐन्वादौ नायिकात्वाभान कवलं व्यवहारावच्छेदकत्वमात्रस्वीकारे बाघः। नायिकास्वानालीटकेवलैन्द्री- मुखचुम्बनरूपस्य व्यवहारस्य नायकासंनन्धित्वात्। न हि दिक्तादात्म्यं विना नायिकाया पृथङ्ग1 खं विशेषयितुं सामर्थ्यमस्तीति। तद्पि न। मुखशब्द-लेपसाम्थ्येनैन्द्रीमुख मित्य- स्यैन्दंशमोपेण केवलमुखचुम्बनस्योपस्थितेः । तदेतदुक्तं कुवलयानन्दे-' श्रेषादिमहिस्ा स्वरूपतः समर्पितन वदनचुम्बनादिना' इति। न हन्द्रीशब्दार्थन दिभूपेण वद्नरूपमुखप- दार्थस्यान्वयो वक्त शक्य: सहृदयैः । नन्वेतादृशकुमृष्टिकल्पनापेक्षया विशेषणसाम्यमहिस्रा प्रतीतो Sपकृतवाक्यार्थः स्त्रीलिङपुंलिङ्गाम्यामभिव्यक्तनायकाद्यमिन्न चन्द्रादिघटितप्रकृतवा- क्यायें स्वावयवतादात्म्यापन्नतद्षयवोSवतिष्ठत इत्येष कल्पयितुं युक्तम्। एवं च नायि-

बांध इति चेन्न। एवं हि ऐन्यां नायिकाभेदप्रतीतौ मुखचुम्बनादौ वदनचुम्बनाद्मेदप्रती- ताधपि वदननुम्बने साक्षान्नायिकासंबन्धाप्रतीत्या रसोद्वोधानापत्तेः । म च व्यन्जनया तत्प्रतीतिरस्त्येव, यस्मिन्यदभेदस्ततसंवान्धनि तःसंबन्ध्यभेद इति न्यायेन वा मानसी तत्प्रतीतिन्तत एव चमत्कार इति वाच्यम्। तदपेक्षया साक्षाच्चमत्कारोपपादकवाच्यार्थ- वोधन्युत्पादनस्यैवौचित्यात्। ननु व्यन्जनयाऽप्रकृतार्यबोधः । शक्तः प्रकरणादिना निय- न्त्रणात्। ततो त्यव्जनमाहात्म्यादेव प्रकृतवाक्यार्थतादास्म्येनावतिष्ठत इति चेत। व्यान्ज- निकोऽप्रकृतार्थबोधो नायिकाद्यविशेषितो विशेषितो वा। नाऽधः। रसाननुगुणतवात्। अन्त्ये स्वपदोपस्थाप्यलिङ्गाभ्यां नायिकादभेदवोधो व्यथोंऽसंभवी थ। नायिकाविशेषणक- व्यवहारबोघनेन कृतार्थत्वात्। अपि न तथा सति जारकर्तृकसतानुरागपरनायिकामुखचुम्बना- भिन्नप्राघीप्रारम्भसंयोगाश्रयो जाराभिन्नश्चन्द्र इति बोधकदर्थनमेव स्यात्। तस्माद्यन्जनया शक्त्या वोपस्थिताप्रस्तुतवृत्तान्तेन व्यक्षनयोपस्थितनायिकादिसंबन्धितवेन गृहीतेनामेदमापक्ष प्रस्तुतवृत्तान्तारोपः प्रकृतविशेष्ये नव्यमते ऋषस्थलेऽप्रकृतोपस्थितेः शक्त्यैव सत्त्वेन तन्मते शाक्त्यैवाप्रकृतायोंपस्थितिः, प्राचां तु व्यञ्ञनयेत्येतावान्विशेषः । एवं च वाच्यार्थबोधो- त्तरं यदि चन्द्रादौ नायकत्वादिप्रतीतिरपि सहृदयानुभवसाक्षिकी तदाऽरित्वत्युपपादितमेव प्राकू। अत एव समासोक्ती साधारणविशेषणवलादेवोपमानप्रतीतौ तदुपादानवैयरथ्यमिति शेषे वक्ष्यंति प्रकाशकृन्। अनेन तत्सादृश्यप्रतीतिर्व्यज्जनया न तु तद्भेदप्रतीतिरिति लम्यते ।

४८० प्रदीणोद्द्योतसमेत :- [१० द० उल्लास:]

निदर्शना। अभवन्वस्तुसंबन्ध उपमापरिकल्पकः ॥ ९७॥ निदर्शनं दष्टान्तकरणम्। उदाहरणम्- क्व सूर्यप्रभवो वंशः क चाल्पविषया मतिः । तितीषुंर्दुस्तरं मोहादुडुपेनास्मि सागरम् ॥ ४३५॥ णम्। औपम्यगर्भादीनामपि संभवात् । यथा 'विलिखति कुचौ' इत्यादाविति प्राचीन: पन्थाः । अत्र नव्या :- परोक्तिरिति परशव्देन सामान्यतः प्रकृतमप्रकृतं वा विवक्षितम्। तेन यत्राप्राकरणिकविशेषणसामर्थ्यात्प्राकरणिकमुच्यते तदपि संगृह्यते। तत्रापि वैचित्र्या- विशेषादन्यत्रानन्तर्भावाच्च। यथा 'संप्राप्ते सकलाङ्ग '-इत्यादि। अत्र ह्यप्रकृतर्य भृङ्गस्य विशेषणसामर्थ्यात्प्रकृतस्यासत्पृरुषस्य प्रतीतिरित्याहुस्तन्न युक्तम्। 'अप्रस्तुतप्रशं- सयैव तत्संग्रहात् । 'येनास्यम्युदितेन' इतिवत्। वृत्तौ चाप्रस्तुतपशंसाप्रकरणे तत्र समासोक्तिपदं ्लिष्टविशेषणत्वमात्रपरम्। निदर्शना०। यथाश्रुतमात्रेणासंभवी वस्तुसंबन्धो यत्रोपमां कल्पयित्वा पर्यवस्यति सैका निदर्शना। दृष्टान्तकरणात्मकनिदर्शनरूपत्वात्। सा च द्विधा-अवान्तरवाक्यभेदे तदमेदे च। तयोराद्या यथा-क्व सूर्य।

वश्यकत्वाच्च। एवं च सानरागपरनायिकामुखचुम्वनाभिन्नप्राचीप्रारम्मसंयोगाश्रयश्न्द्र इत्येव मोधः। समासोफिर्गुणीभूनव्यङ्गत्ेति व्यवहारस्तु प्रकृतन्ध वहारेSप्रकृतन्यवहारामेदस्य व्यन्जनया प्रतीतेनिर्बाध एवेति दिक्। औपभ्यगर्भादीनामिति। आदिना साधारणविशेषणसंग्रहः । 'अन्धेन पातभीत्या संचरता मया विषमविषयेषु। दृदमिह मया गृहीता हिमगिरिशृङ्गादुपागता गङ्गा II ' अत्र गिरिशृङ्गप्रभववेणुयष्टिन्यवहाराभिन्नव्यवहारवती गङ्गंति प्रतीयते । इति समा- सोक्ति:। निदर्शनेति।अभवन्प्रतीतिविषयताम लभमानो वस्तुनोर्वाक्यार्थयोः पदार्थयोर्वा संबन्धोS न्वयः । अत एव प्रतीतिपर्यवसानाभावादस्य दष्टान्ततो भेद:। परस्परनिरपेक्षयोवाक्यार्थयो्द- ष्टान्तालंकार, इय पुनः सापेक्षयोरिति भेद इत्यन्ये। तहिं वाक्यमसंगत स्यादत आह- उपमापरिकल्पक इति। औपम्यमाक्षिप्य पर्यवस्यतीत्यर्थः । क्केति। (रघुकान्ये प्रथमसगें स्वाहंकारं परिहर्तु कालिदासस्योक्तिः । उद्पं चर्मावन-

[१· द• उल्लासः], काध्यप्रकाश: । ४८१ अत्र, उदुपेन सागरतरणमिव मन्मत्या सूर्यवंशवर्णनमित्युपमायां पर्यवस्यति।

अत्राहं सागरं तितीर्षुरस्मीत्यस्यासंबद्धार्थकतयोडुपेन सागरतरणवन्मदीयमत्या सूर्य- वंशवर्णनमसंभावितमित्युपमायाः कल्पनम् ।

द्धवंशपात्रम्। मोहाद्ुस्तरं सागरमुडुपेन तितीर्षुरस्मीत्यर्थः । अत्र स्वमतिसूर्यप्रभववंश- योरत्यन्ताननुरूपत्वं वोध्यते। तदनन्तरमुडुपकरणकसागरतरणेच्छाया अप्रकृतायाः कथनेन तादृशमतिकरणकवर्णनेच्छाया: पूर्वार्धत आक्षेपः। तयोश्च परस्परासंबन्धस्य स्पष्टस्वादौ- पम्यमादाय पर्यवसानम् । तत्फलितमाह-उड्डुपेन सागरतरणवदिति । कल्प- नमू। व्यब्जनम् । प्रतीयमानाभेदरक्षणायेति भावः। एवं चात्राऽडर्थी निदर्शना। स्वत्पादनखरत्नानि यो रब्जयति यावकैः । इन्दुं चन्दनलेपेन पाण्डरी कुरुते हि सः ।। इत्यादौ तु शाब्दी बोष्या। वाक्यार्थगा चोभयत्रापि। एवम् त्वत्पादनखरत्नानां यदलक्तकमार्जनम् । इदं श्रीखण्डलेपेन पाण्डरीकरणं विधो: ।। इल्यत्राप्येषैव। न चेदं वाक्यार्थरूपकम्। लोकप्रसिद्धोपमानस्वोपमेयत्ववतोरमेदस्यैव रूपकस्वात्। कि च तत्र सादृश्यलक्षणामूलाडभेदप्रतीतिः । इह तु प्रतीयमानाभेदानुद- पत्त्या तत्त्वकल्पनेति भेदात्। 'नितरां निर्गते नीरे सेतुमेषा चिकीर्षति।'

सखीं प्रेषयितुकामां नायिकामृद्दिश्य सख्या वचनेऽप्यार्थी निदर्शनैव। एतेनात्र ललि- तालंकारः। वर्णनीयवाक्यार्थमनुक्सवैव वण्ये धर्मिणि तत्स्वरूपस्य कस्यचिदप्रस्तुतवाक्यार्थस्य वर्णनरूप इत्यपास्तम्। न हि प्रस्तुताप्रस्तुतवृत्तान्तयोः शब्दोपात्तयोरेव निदर्शनेत्यत्र मानमाति। न चैवमतिशयोक्तिविषयस्याप्यार्थरूपकेणापहारः स्यादिति वाच्यम् । विषय- तावच्छे करूपेण भाते विषये विषयितावच्छेदकावच्छिन्नविषय्यभेदस्य रूपकशरीरस्य विष- यिताव- छेदक रूपेण भासमानविषयात्मकादतिशयोक्तिस्वरूपाद्विलक्षणस्वेन तयोरैक्यासंभ- वात्) न च निदर्शनाविषये व्यङ्गयोपमयैवास्तु चमत्कार इति वाच्यम्। अन्राभेदप्रतीति- कृतवमस्कारस्यैव सत्त्वात्। कल्पितौपम्यमूलिकया पर्यवसन्नया तयैव चमस्कार इत्याश- हत्। तदुक्तम् 'उपजीव्यत्वेन भेदात्' इति।

४८२ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- , [१०ट उल्लास:]

यथा वा- उद्यति विततोर्ध्वरश्मिरजावहिमरुची हिमधाम्नि याति चास्तम्। वहति गिरिरयं विलम्बिघण्टाद्वयपरिवारितवारणेन्द्रलीलाम्।४३६॥। अत्र कथमन्यस्य लीलामन्यो वहतीति तत्सदशीमित्युपमार्या पर्य- वसानम्। दोभ्यां तितीर्षति तरङ्गवतीभुजङ्ग- मादातुमिच्छति करे हरिणाङ्कबिम्बम्। मेरुं लिलङघयिषति धुवमेष देव यैस्ते गुणान्गदितुमुद्यममादधाति ॥४३७॥ इत्यादी मालारूपाडप्येषा दष्टव्या।

अन्त्या यथा-उद्यति० । अत्रान्यलीलो द्वहनस्यान्येनासंभवाद्वारणेन्द्रलीलासदृशी लीलामित्युपमायां दर्यवसनम्। एवं च 'पूर्वोदाहरणे वाक्यार्थ उपमाक्षेपक इह तु पदार्थनात्रम्' इति व्याख्यानमनादे- यम्। अन्रापि लीलापदार्थमात्रस्यानाक्षेपकत्वात्। एपा मालारूपाऽपि दृश्यते । यथा-दोभ्यां०।

उदयतीति। मावे चतुर्थसगें रवतकनाम्ः पर्वतस्य वर्णनम् । वितता विस्तीर्णा ऊर्ध्वा रश्मय एव रजवो यस्य। इदमहिमरुचावित्यस्यहमधाम्नि, इत्यस्य च विशषणम् । अहिमरुनिः सूर्यः । हिमधामा चन्द्रः । विलम्निवण्टाद्रयेन परिवारितो यो वारणेन्द्रस्तस्य लीलाभिन्नां लीलामित्यन्वयः । श्रेषेण लीलापदेन लीलाद्वयोपस्थितेः । (पृप्पिताग्रा छन्दः ।) श्ेषाश्रयणे वीज दर्शयति-अत्रान्येति। अन्यलीलातादात्म्यस्यान्यलीलायामसंभवा- च्चेत्यपि बोध्यम्। न चेदशस्थलेऽ्वयानुपपत्त्या लीलापद्स्य तत्सदशलीलायां लक्षणैव स्यादिति वाच्यम्। आरोपणाप्यन्त्रयोपपत्तेः । वस्तुमाहात्म्यादेव त्वस्याः सादृश्यव्यञ्न- कत्वम्। तदाह-उपमाया पर्यवसानमिति। अन्रोपमानोपमेयधर्मयोरभेदप्रतिपत्तिः। अत इयमेव पदार्थनिदर्शनेत्युच्यतेऽन्यैः । तत्र पदार्थनिदर्शनात्वे कस्यचिदुक्ति खण्ड- यति-एवं चेति। समस्तत्वेनाSSक्षपकस्यापि पदत्वादिदं चिन्त्यम्। दोर्भ्यामिति। (राजानं प्रति कस्यचिदुक्तिः । दोर्म्याम्, वाहुम्याम्।) तरङ्गवती- मुनंगः समुद्रः । हरिणाङ्कश्चन्द्रः । (गदितुम् । वक्तम्। उद्यमम् । उद्योगम्। आद- घाति। करोति । वसन्ततिलका छन्दः ।) अत्रेकस्य गुणगणनोद्यमस्य बहून्युपमानानीति माला।

१ क. घवमत्र १२ स, ग, पत्ते ।

[१· द· उल्ञासः ] . काव्यप्रकाशः। ४८३

स्वस्वहेत्वन्वयस्योक्ति: क्रिययैव च साडपरा।

निदर्शना। क्रिययैवें स्वस्वरूप-स्वकारणयोः संबन्धो यदवगम्यते साऽपरा

यथा- उन्नतं पदमवाप्य यो लघुहेलयैव स पतेदिति ब्रुवन्। शैलशेखरगतो दृषत्कणश्रारुमारुतधृतः पतत्यध: ।।४३८।। अत्र पातक्रिययाँ पतनस्य, लाघवे सत्युन्नतपद्भात्तिरूपस्य च संबन्ध: ख्याप्यते। अप्रस्तुतप्रशंसा या सा सैव प्रस्तुताश्रया ॥ ९८॥

स्वस्व० । येत्र क्रिययैव स्वस्य स्वहेतोश्रान्वयो हेतुहेतुमद्भावरूपः ख्याप्यते साऽपरा निदर्शना। यथा-उन्नतं०। अन्र पतेत्पदप्रतिपाद्यस्य पातस्य कार्यस्य लाघवे सत्युन्नतपद्प्राप्तिरूपस्य कारणस्य च तथासंबन्ध: पततिपदप्रतिपाद्यया पातक्रियया प्रतिपादते। तथा च लाघवे सत्युन्तपद्प्राप्तिः पाते हतुर्यथा दषस्कणस्येति दृष्टान्तपर्यवसानान्निदर्शनात्वमिति। अप्रस्तुत० । अप्रस्तुतस्य प्रशंसा वर्णनम्। सैवाप्रस्तुतप्रशंसेवेत्यर्थः। प्रस्तुताश्रया प्रकृतप्रतिपत्तिहेतुः । एतच्चालंकारत्ववीजमतिप्रसक्तमिति निवारयति। अप्राकरणिकेन प्राकरणिकाक्षेपोऽस्तुतप्र स्व्रस्य। कार्यस्य। ख्याप्यते। परान्प्रति बोध्यते। उन्नतमिति। उन्नतमृत्कृष्टमधर्वस्थानं च । लघुरल्पमतिरपकृष्टगुरुत्ववांश्र। पतनं पदभ्रंशः, अधःसंयोगहेतुक्रिया च । (दृपस्कणः । पाषाणकणः ।) चारुमारतो मन्द्षातः । न तु झन्झावातः । हेलया पातोपपादकमिदम् । (रथोद्वमा छन्दः) तथासंबन्धः । कार्यकारणभावरूपः । इयं संभव द्स्तुसंबन्धनिवन्धनेत्युच्यते। एतच क्रिययेवेत्येवकारेणदर्शि- तम्। अन्ये तु 'स्वहेत्वन्वयस्य' इत्युपलक्षणं स्वक्रियया किचिदर्थवोधनस्य। एवं च 'चूडामणिपदे धत्ते यो देवं रविमागतम्। सतां कार्याSSतिथयीति वोधयनगृहमेधिनः ।' इत्यादावप्येषैवेत्याहुः । इति निदर्शना। अप्रस्तुतस्य। अप्रक्ृतस्य। अपरतृतप्रशंसवति। तत्पदवाच्दैवेत्यर्थः । एतज्जति। अप्रस्तुतप्शंसनमात्रं समासोत्तततिप्वसक्तर्मति वववारणाय मस्तुताश्रदेत्युक्त

१ क. ग. "दस्वरू २ क घ्रवम् । ३ ग, 'या निर्दिष्स्य पत०। ४क, स्यास्याभि, ५ क. यहिक्रय"।

४८४ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [१० द० उछ्ठास: ]

कार्ये निमित्ते सामान्ये विशेषे प्रस्तुते सति। तदन्यस्य वचस्तुल्ये तुल्यस्येति च पञ्चधा । ९९॥ तदन्यस्य कारणादेः । क्रमेणोदाहरणानि- याता: किं न मिलन्ति सुन्दरि पुनश्चिन्ता त्वया मत्कृते नो कार्या नितरां कुशाऽसि कथयत्येवं सवाप्पे मयि। लज्जामन्थरतारकेण निपतेद्धाराश्रुणा चक्षषा हटटूवा माँ हसितेन भाविमरणोत्साहस्तया सूचितः॥४३९। अत्र-प्रस्थानात्किमिति निवृत्तोऽसीति कार्ये पृष्ठे कारणमभिहितम्। राजन्राजसुता न पाठयति मां देव्योऽपि तूष्णीं स्थिता: कुब्जे भोजय मां कुमारसचिवर्नाद्यापि किं सुज्यते। शंस्ा प्राकरणिकेनाप्राकरणिकाक्षेप: समासोक्तिरिति विवेक: । तां विभजते-कार्ये० । सेत्यनुवर्तते। कार्यादिपश्चक प्रस्तुते तदन्यस्य कारणादिपश्चकम्याप्रस्तुतस्य वर्णनमिति सा पञ्चधेस्यर्थः । तत्र कायें प्रस्तुते कारणस्य वर्णनं यथा --- याता:०। अत्र प्रस्थानात्किं निवृत्तोऽसीति कार्यें पृष्टे कारणस्य प्रियाया भाविमरणोत्साहस्य वचनम्। किशब्दः प्रश्नार्थ इति न कारणप्रस्तावः । कारणप्रस्तावे कार्यवचनं यथा-राजनू०। सति नेति तत्संबन्धदर्शनमुखेन तां विभजते-कार्य इत्यादि। याता इति।अमरुशतके 'प्रस्थानान्निवृत्तोऽसि किम् ' इति मित्रेण पृष्टस्य गमननिवृत्तिहेतुं स्वप्रियावृत्तान्तं कथयतः कस्यचिदुक्ति: । याताः । गताः ।) न मिलन्ति नाऽडयान्ति । या कृता सा कृतैव पुनर्न कार्येंत्याह-पुनरिति । (मत्कृते। मदर्थम् ।) नैव चिन्ता कृतेत्यपलापे तत्कार्यमाह- नितरामिति। गमनानिच्छाज्ञानेन या लज्जा तया मन्थरा निप्क्रिया तारका यत्र। लजया कस्याप्यनवलोकनात्। धारारूपमक्षु । पीताश्रणेति पाठे निपतदेव पीतं संवृतमश्र यत्रे- त्यथ: । चक्षुप्येकवचनं लजया संमुखदर्शनविच्छेदाय। हमितेन। मद्गमनेऽप्येतत्प्राणाः स्थास्यन्तीति एवं प्रतारयतीति विम्मयप्रयुक्तेन । (शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ।) कार्ये। निवृत्तिरूपे। अत्रेदमेव प्रस्तुतम् । वर्णनीयत्वात्। अत्राप्रस्तुतेन मरणेनाSSक्षिप्ताया गमन- निवृत्तेरनुरागोत्कर्षकतवेनैतस्या अलंकारत्वम्। अत एवोत्तरेण प्रश्नोन्नयनेऽपि नोत्तरालंकारः। तम्य चमत्कारजनकत्वाभावात् । अन्ये द्वयोः समावेशमिच्छन्ति। राजन्निति। (राजानं प्रति कवेरुक्तिः । कुब्जे इति भोजिकायाः संबोधनम्।) १ क. 'तत्पीताथ्र।

[१०६० उलास: ] काव्यपकाशः । ४८५

इस्थं राजशुकस्तवारिभवने मुक्तोऽध्वगै: पञ्ञरा- च्ञित्रस्थानवलोक्य शून्यवलभाषेकैकमाभापते ॥ ४४० ॥ अत्र प्रस्थानोद्यतें भवन्तं ज्ञातवा सहसैव त्वदरयः पलाय्य गता :- इति कारणे प्रस्तुते कार्यमुक्तम्। एतत्तस्य मुखाक्कियत्कमलिनीपत्रे कणं वारिणो यन्मुक्तामणिरित्यमंस्त स जड: शृण्वन्यद्रमादृपि।

कुत्रोड्डीय गतो ममेत्यनुदिनं निद्वाति नान्तःशुचा॥४४१। अब्रास्थाने जडानां मैमत्वसंभावना भवतीति सामान्ये प्रस्तुते विशेष: कथितः ।

अत्र प्रस्थानोद्यतं भवन्तं ज्ञात्वा सहसैव त्वदरयः प्रपलाय्य गता इति शत्रुपलायने कारणे प्रस्तुते तैस्य भाषणविशेषरूपं कार्यमुक्त्तम्। सामान्ये प्रस्तुते विशेषवचनं यथा-एत० । अत्र नडानार्मेस्थल एव ममत्वसंभावना भवतीति सामान्ये प्रस्तुते पुरुषविशेषस्य स ममत्वविशेषोऽभिहितः ।

कुमाराश् तत्सचिवाश्च तैः। एषां भोजनसमये शुकस्यापि भोजनलाभात्। (शून्यायाम्। निर्जनायाम्। वलभौ। उपरिगृहे सौधे। भित्ताविति वाडर्थः । शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ।) कार्यमुक्तमिति। तेन च का णं व्यज्यत इत्यर्थः । अत्र व्यङ्गयाद्वाच्यरयाधिकचमरका- रकारित्वेन न ध्वनित्व्यपदेशः । किं त्वलंकारव्यवहार एवेति बोध्यम्। एवमग्रेऽपि। एतत्तस्येति। (भल्लटकविकृते भल्टशतके कस्यचिन्मूर्खस्य वृत्तान्तं कुतश्विदाकर््य विस्मयेन भाषमाणं कचित्प्रति कस्यचिदुक्ति: ।) मुखात्प्रतारकस्य कम्यचिन्मुखादपगतं गृण्वन्स जडा यन्मुक्तामणिरित्यमंस्त एततस्य कियत्। यतोऽस्मादप्यधिकं किचिजड- त्वबोधकमस्ति। तदाह-अङ्गुल्यग्रेति। शनैरादीयमानेऽप्यङ्गुल्यग्रस्य लघुक्रिययाडल्पचा- लनेन 5रविलयिन्यङ्गुलावेव लग्न इत्यर्थः । (शण अन्यत् इति वा पदच्छेदः । अस्मादवि अन्यद्धिकं शण इत्यर्थ: । शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ।) ममत्वविशंष इति। भ्रम- विशेष इत्यपि नोष्यम् ।

१ क. न्यभवनेऽप्यंकै० । स. न्यवलभीध्वेक। २ क. 'तं ज्ञा०। ३ क, ग. महरव। ४ क. तस्थाभाषण। ५ क.मस्थाम ए०।

४८६ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [१· द० उलास: ]

सुहद्दधूबाष्पजलप्रमार्जनं करोति वैरपतियातनेन यः । स एव पूज्य: स पुमान्स नीतिमान् सुजीवितं तस्य स भाजनं श्रियः ।। ४४२॥ अत्र कृष्णं निहत्य नरकासुरवधूनां यदि दुःखं प्रशमयसि, तैत्त्व- मेव श्लाध्य :- इति विशेषे प्रकृते सामान्यमुदितम्। तुल्ये प्रस्तुते तुल्याभिधाने तयः प्रकारा :- श्लेपः, समासोक्तिः, साहृश्यमाच्रं वा तुल्यौत्तुल्यस्य ह्याक्षेपे हेतुः। क्रमेणोदाहरणम्- पुंस्त्वादृपि प्रविचलेद्यदि यद्यधोऽपि यायाद्यदि पणयने नमहानपि स्यात्। अभ्युद्धरेत्तदृपि विश्वमितीदशीयं केनापि दिक्प्रकटिता पुरुषोत्तमेन ।। ४४३॥ विशेषे प्रस्तुते सामान्यवचनं यथा-सुह० । अत्र श्रीकृष्णं निहत्य नरकासुरवधूनां दुःखं यदि शमयसि तदा त्वमेव ललाष्य इति विशेषे प्रस्तुते सामान्यमुक्तम् । तुल्ये प्रस्तुते तृन्याभिघाने नयः प्रकाराः । विशेषणविशेष्यवाचिनां सवेषामपि रिष्ट- स्वस्य, विशेषणमात्रवाचिनो वा ्िष्टत्वस्य, श्लेषाभावेऽपि सादृश्यमात्रस्यैव वा प्रकृताक्षे- पहेतुस्वात् । आद्यो यथा-पुंस्त्वा०। सुहदिति। जलति बाहुल्यसूचकम्। वैरप्रतियातनं कृतपीडेषु पीडादानम्। विष्णुना नरकासुरे हते कश्चन तन्मन्त्री नरकासुरसहदं [ शाल्वं ] प्रतीदमाह (वंशस्थं वृत्तम् ।) श्लिष्टत्वस्येति। प्रकाशे श्रेपसमासोकिपदे न्लिष्टशव्दश्लिष्टविशेषणपरे। अप्रकृता- त्प्रकृताक्षेपे तयोर्भावात्। द्वयोः प्रकृतत्वेऽप्रकृतत्वे वा श्ेषस्य प्रकृतेऽप्रकृतन्यवहारारोपे च समासोक्ते: स्वीकारादिति भावः । पुंस्त्वादिति । (भलटकविकृते भल्टशतके ७९ पद्यमेत) पुंसतवं पौरवं पुंत्यञ्ञनं च। नारीभूयामृतहरणात्। अधःसंवद्धंशः पातालं च। वराहावतारे पातालं गत्वा पृथिव्यु दरणात्। प्रणयने याचने। नमहान्महत्वरहितोडल्प इत्यर्थः । वलिप्रार्थने वामनत्वप्राप्त्या मगद्रक्षणात् । दिश्वस्योद्धरणं विपद्विनाशनन रक्षणम्। दिक् प्रकारः । पुरुषोत्तम : 5्र रुष - श्रेष्ठः श्रीकृष्णश्च। (पुरुपश्रष्ठपक्ष पुंस्वात्प्रचलनं पुरुषार्थहानिः, अधोयानं स्वपद- अ्रंशः, अमह्त्वं गौरवहानिः, विश्वं सर्वजनमित्यर्थ इत्युदाहरणचन्द्रिका। वसन्ततिलका

९ ग. 'सं श०। २ क. तदा तसमे। ३ क 'त्यान्तरस्य।

[१ द० उल्लासः ] काव्यपकाश: । ४८७ येनास्यम्युदितेन चन्द्र गमित: क्रान्तिं खवौ तत्र ते युज्येत प्रतिकर्तुमेव न पुनस्तस्यैव पादग्रह:। क्षीणेनैतदनुष्ठितं यदि ततः किं लज्जसे नो मना- गस्त्वेवं जडधामता तु भवतो यद्योम्नि विस्फूर्जसे ॥ ४४४ ॥ आदाय वारि परितः सरितां मुखेभ्य: किं तावदर्जितमनेन दुरर्णवेन। क्षारीकृतं च वडवांदहने हुतं च पातालकुक्षिकुहरे विनिवेशितं च॥ ४४५॥ अत्र पुंरवादित्यादिविशेषणानां पुरुषोत्तमेनेति विशेष्यस्य च श्रेषारसत्पुरुषप्रतिपत्तिः । न च क्षेष एवायम्। 'अवयवशक्तेः समुदायशक्तिवलीयसी' इति न्यायात्प्राग्विष्णप- स्थितौ सत्पुरुषस्याSऽक्षपेणैवोपस्थितेः । '्ेषसत्त्वेऽप्यप्रस्तुतस्य प्रथमोपस्थित्यैवाप्रस्तुतप्रशं- सास्वात्। द्वितीयो यथा-येना०। अत्र विशेष्यवाचिचन्द्रपद न रिलिष्टम्। तृतीयो गथा-आदाय०। छन्दः। सत्पुरुषेति। अप्रकृतम्य श्रीकृष्णस्य प्रतीतौ जातायां पश्चात्प्रकृतेत्यादिः । न च श्लेष एवेति। िशेषणविशेप्ययोरुभयोरषि ्िष्टत्वादिति भावः । अवयवशक्ते- रिति। न च प्रकरणसत्त्वे योग एव वलवान्। विश्वोद्धरण रूपपदार्थसामर्थ्यरूपलिकस्य विष्णावपि सत्त्वात्। एतेन श्लेषर लो ध्वनिरित्यपास्तम्। ये तु श्लेषस्थल उभयारप्यर्थयोः क्रमेण शक्त्यैव प्तिपादनमिच्छन्ति, तन्मते कथमत्रामसतप्रशसा। अप्रस्तुतेन प्रस्तुतस्यान्य- अयस्वादत आह-श्लेपसस्वेSपीति। अप्रस्तुतप्रतीत्युत्तरं तन्मूलिका तन्मूलमूलिका वा यत्र प्रस्तुतावगतिस्तत्राप्रस्तुतमशंसेति। एकशब्द्वत्त्वसाधर्म्यात्पिरं 'तुल्ये तुल्यस्य' इस्युदाहरणतेति बोध्यम्। येनासीति। क्षीणधनः कश्चिदुपजीवनार्थमपकारिणं सघनमनुसरन्केनचिदुपालम्यते । येनाम्युदितेन क्रान्तिं गमितोऽसीत संवन्धः । उदितनैव, न त्वपकृतेनापि। क्रान्तिस्तेजो- हीनता ग्लानिश्च। प्रतिकर्तु प्रत्यपकर्तुम्। पाद: पदं रश्मिश्र। क्षीणेन धनहीनेन कलाही. नेन च। मनागीषद्पि कि न लज्जस इत्यर्थः । अस्त्वेवं लजाशून्यत्वमप्यस्तु। जडधामता हिमाधारता मूढता च। विस्फूजसे सगवमुदेपि। अमायां सूर्येण सह संगत्य ततस्तेजो- प्रहण चन्द्रस्येत्यागमसिद्धं पादग्रहणम्। (शार्दूलविक्रीडितं छन्दः)। अत्र न्लष्टवशेषण- मात्रमाहास्म्येन प्रस्तुतसधननिर्धनवृत्तान्ताक्षेपः । आदायेति। (शुकस्य कवेः पद्यमिदमिति शार्ङ्गघरपद्धतौ स्पष्टम्।) मुखं वदनं १ र. गस्तेव / २ क.बावदने। ३ क. विशेष्ये।

४८८ प्रदीपोद्दद्ोतसमेत :- [१० दृ० उल्लास: ]

इय च काचिद्वाच्ये प्रतीयमानार्थानध्यारोपेणैव भवति। यथा- अब्धेरम्भ:स्थगितसुवनाभोगपातालकुक्षे: पोतोपाया इह हि बहवो लड््घनेऽपि क्रमन्ते। आहो रिक्तः कथमपि भवेदेष दैवात्तदानीं कैो नाम स्यादवटकुहरालोकनेऽप्यस्य कल्प: ॥ ४४६॥

अन्र श्लेषाभावेऽपि सादृश्यमात्रेणासत्पुरुषाक्षेपः । यथा वा मम - कौटिल्यं नयने निवारयतरां शीघ्रां गति शीलय व्यक्तार्था कुरु भारतीं विहसितेऽप्यौद्धत्यमायोजय। क्ुग्रामप्रमदाविलासरसिक: कान्तस्त्वयाSSसादितो नायं नन्दिनि नागरीजनसमाचारैः समाककष्यते ।। इयं च त्रिधा-काचिद्वोच्यायें प्रतीयमानार्थानध्यारोपमात्रेण । कचित्प्रतीयमानार्था- भ्यारोपेण । कचित्वंशभेदेन तद्ध्यारोपानारोपाम्याम्। तन्नोंSडद्या यथा-अब्धे०। अन्रापुरुषेऽप्येतेऽर्या अवाधिता एवेति नेह प्रतीयमानार्थाध्यारोपः ।

नदीसंगमस्थानं च। (अर्जितम्। संपादितम् । दुरणवेन । दुष्टेन समुद्रेण । वडवादहने । वडवानले। पातालमेव कुक्षिकुहरं तस्मिन्। वसन्ततिलका छन्दः ।) अत्र आ्रसकल्पं परचनमपहृत्य विफलव्ययकतीरे दुरीश्वरे प्रकृते तत्सदृशस्याप्रकृतस्यार्णवस्य कथनम्। कौटिल्यमिति। (नायिकां प्रति सख्या उत्तिः। 'नन्दिनि' इति नायिकाया: संबोधनम्। कौटिल्यम्। वक्रताम्। निवारयतराम् । अतिशयेन निवारय । शीलय । अम्यस। अभ्यासं विना स्वाभाविकमन्द्गमनस्यानिवर्तनात्। भारतीम्। वाचम्। विहसिते मधुरस्वरसहितहासे। नागरीजनानां समाचांरा व्यवहारा नेत्रकौटिल्य-मन्दगमन-अस्पष्टा- र्भभाषण-अनौद्धत्यरूपास्तैः । न समाकृष्यते न वशी क्रियते । शार्दूलविक्रीडितं छन्दः) अन्र दुष्प्रभुसत्कविवृत्तान्ताक्षेपः । अब्धेरिति। अणोडम्भः । अम्भ इत्येष क्वचित्पाठः। तेन स्थगितस्तिरस्कृतो भुवनस्य भूमेराभोगो विस्तार: पातालकुक्षिस्तन्मध्यं च येन। सर्वष्ृथिन्या अब्धिप्रतिबन्धेनाग्रहणात् तिरस्कारः । जलै्तर्यापनात्पातालकुक्षेरपि सः । पोतोपायाः समुद्रवणिनः। पोतोऽब्धियानम्। कनन्ते उत्सहन्ते। आहो इत्यव्ययं यद्ययें। (रिक्तो जलशून्यः ।) अवटः खातः कुहरं

१ र. अग्भेरर्ण: स्थ° । २ क. ने प्रक्रमन्ते। हू हो। ग. ०नेपि क्षमन्ते ।३ क. ग को- पा नु स्प। ४ क, दाक्यार्ये । ५ क, त्ाथो य। ६ क. अत्र समुदेऽ्ये।

१०. द० उल्लास: ] काव्यपकाशः । ४८९

क्वचिद्ध्यारोपेणैव। यथा- करत्वं भो: कथयामि दैवहतकं मां विद्धि शाखोटकं वैराग्यादिव वक्षि साधु विदितं कस्मादिदं कैथ्यते। वामेनात्र वटस्तमध्वगजनः सर्वात्मना सेवते न च्छावाऽपि परोपकारकरणे मार्गस्थितस्यापि मे ॥४४७॥ कचिदंशेष्वध्यारोपेण। यथा- सोडपूर्वो रसनाविपर्यय विधिस्तत्कर्णयोश्चापलं दृष्टिः सा मदविस्मृतस्वपरदिक्किं भूयसोक्तेन वा। सर्वं विस्मृतवानसि भ्रमर हे यद्वारणोऽद्याप्यसा- वन्तःशून्यकरो निषेव्यत इति भ्रातः क एप ग्रह: ॥४४८॥ द्वितीया यथा-कस्त्वं०। अत्र वाच्यशाखोटके संवोध्यत्वोच्चारयितृत्वादिकमनुपपन्नमिति प्रतीयमानाध्यारोपः । तृँतीया यथा-सोऽपूर्वो०। तस्यैव गम्भीरभागः । कल्पः समर्थः । ( मन्दाक्रान्ता छन्दः ।) अत्रोपमर्दनशीलस्य दुष्प्रभो: पूर्णतव वरम्, न रिक्तता, अत्यन्तोपमर्दनापत्तेरिति व्यङ्गयं गुणीभूतमेव। अत्र समुद्रेऽपीति पाठः । ध्वनित्वं तु नात्र। इहात्यन्ताप्रस्तुतस्य तत्त्वादेव वर्णनमनुचितमिति तत्रापर्यवसानात्तेन स्वस्योचितत्वसिद्धये व्यङ्गचार्थस्य बलादाकृष्टत्वेन वाच्यसिद्ध्यङ्गत्वात्। कस्त्वमिति। शाखोटको भूतावासवृक्षः । कस्त्वं भोरिति वृक्षं प्रति प्रश्षः । कथ- यामीत्यादि तदुत्तरम् । वैराग्यादिवेति पुनः प्रश्नः । साधु विदितमित्युत्तरम् । पुनः प्रश्नः कस्मादिति। इदं वैराग्यम्। वामेन वामभागेन वामाचारेण युक्तश्र। सर्वात्मना छायारोह- णशयनादिना। न च्छायेति भूतावासत्वेन शाखोटकच्छायानाश्रयणम् । (शार्दूलविक्री- डितं छन्दः ।) प्रतीयमानोSत्र प्रकृतासाधुपुरुपः। न चात्र रूपकम्। प्रकृतेऽप्रकृतारोप एव तत्स्वीकारात्। एतेन शाखोटकवटपदाभ्यां साध्वसाधुपुरुषौ निगीर्याध्यवक्तितावित्यति- शयोक्तिरित्यपास्तम्। तत्राSडरोप्यस्यैव प्राधान्येन संत्राध्यत्वाद्यनन्वयतादवम्थ्याच्च। विद्यमा- नाया अप्यतिशयोक्ेरेतदङगत्वाच्च। अत्र सघनः पृज्योऽधनो निन्ध इति प्रस्तुतव्यञ्ञनम्। नन्वत्राप्रस्तुतव्यवहारेण प्रस्तुतन्यवहारस्य निगरणमेवास्तु। किमनया । तात्पर्यानुपपत्तेरपि लक्षणावीजत्वात् । वोध्यसंवन्धथ लक्षणा। वाच्यव्यवहाराभेदेन च प्रस्तुतव्यवहारप्रत्यय इति चेन्न। वाच्यार्थताटस्थ्येनैव व्यङ्गयप्रतीतेरत्र सहृदयसंमतत्वात्। शक्यसंबन्धस्यैव लक्षणात्वाच्च । सोडपूर्व इति। (भल्लटकविकृते भलटशतके १८ पद्यमिदम्।) रसनाविपर्ययो १ क. पोष्मते । २ क, स्कर्मणया। ३ क. तीयो य°। ६२

४९० प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [१० द० उल्लास:]

अत्र रसनाविपर्यासः शून्यकरत्वं च भ्रमरस्यासेवने न हेतुः । कर्ण- चापलं तु हेतुः । मद: प्रत्युत सेवने निमित्तम्। ।.निगीर्याध्यवसानं तु प्रकतस्य परेण यत;

अत्र हस्तिनो रसनाविपर्यासः शून्यकरत्वं मदश्च वाच्यस्य भ्रमरस्य सेवनाभावहेतुत्वेन वाच्यानि, न तद्वेतवः । मदस्तु प्रत्युत सेवने हेतुरिति तदंशे प्रतीयमानपुरुषाध्यारोपापेक्षा। कर्णचापलं तु भ्रमरस्यासेवने हेतुरेवेति तदंशे नाध्यारोप इति। निगीर्या०। प्रकृतस्योपमेयस्य समेनोपमानेन निगीर्याध्यवसानं द्रढीयसी बुद्धि: सैकाSतिशयोक्ति:।

वचनास्थैर्य विपरीताग्रत्वं च। उपकण्ठं तद्रसनाग्रमिति प्रसिद्धेः । कर्णचापलं परवचनप्रता- र्यत्वमनवरतकर्णचापलं च। मदो गवों दानजलं च। स्वपरदिक, आप्तानाप्तविभागः । एतत्सर्व किं विस्मृतवान्। यद्यत इत्यर्थः । निश्चितवानसीति युक्त: पाठः । यत्सेव्यत एष इत्यन्वयः । वारणोऽनुगतवारको हस्ती च। अन्तःशून्यकरो निर्धनो मांसादिशून्यमध्य- शुण्डादण्डश्च। (शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ।) मदश्च्ेति। चेन विस्मृतस्वपरदिक्त्वम्। एवं च रसनाविपर्ययादौ वचनास्थैर्यादिकमारोप्य भ्रमरे प्रपन्नसेवकत्वमारोप्य वारणे निवा- रकप्रभुत्वमारोप्य वाक्याथोंपपत्तिरिति भावः। कर्णेति। एवं नैतदंशे भ्रमरपदं द्विरेफ- परमेवेति भावः । ऐकरूप्यायैकवाक्यत्वाय वा तदंशेऽप्यारोप इत्यन्ये। अत्र श्िष्टशब्द- रूपसाधा रणधर्मनिवन्धनं सादश्यम्। अत्रेदं वोध्यम्-अप्रस्तुतपदेन मुख्यतात्पर्यविषयीभूतार्थातिरिक्तोडयों ग्राह्यः । एतेन 'किं भृङ्ग सत्यां मालत्यां केतक्या कण्टकेद्धया।' इत्यत्र प्रियतमेन साकमुद्याने विहरन्ती काचिद्वृङ्गं प्रत्येवमाहेति प्रस्तुतेन प्रस्तुतान्तरद्यो- तने प्रस्तुताङ्कुरनामा भिन्नोऽलंकार इत्यपास्तम्। मदुक्तरीत्याऽस्या एव संभवात्। यदा मुख्यतात्पर्यविषयः प्रस्तुतश्च नायिकानायकवृत्तान्ततदुत्कर्षकतया गुणीभूतव्यङ्गयस्तदाSत्र सादृश्यमूला समासोक्तिरेवेति कचित्। अन्ये त्वप्रस्तुतेन प्रशंसेत्यप्यप्रस्तुतप्रशंसा- शब्दार्थः । एवं च वाच्येन व्यक्तेन वाऽप्रस्तुतेन वाच्यं व्यक्त वा प्रस्तुतं यत्र सादृश्याद्यन्यतमप्रकारेण प्रशस्यत उत्कृप्यत इत्यर्थादत्रापीयमेवेत्याहुरिति दिक्। इत्य- प्रस्तुतप्रशंसा। दढीयसीति। स्वासाधारणघर्मेणानुपादानादनाहार्या Sभेदधीरित्यर्थः। गौणसाध्यव-

१ क. समेन । २ क. °रुषत्वाध्या°।

[१० द० उल्लास: ] काव्यप्रकाश: । ४९१

2 पस्तुतस्य यदन्यत्वं, यय्र्थोक्तौ च कल्पनम्;॥।१००।। 4.कार्यकारणयोर्यश्र् पौर्वापर्यविपर्ययः । विज्ञेयाऽतिशयोक्ति: सा उपमानेनान्तर्निगीर्णस्योपमेयस्य यदध्यवसानं सैका। यथा- कमलमनम्भसि कमले च कुवलये तानि कनकलतिकायाम्। सा च सुकुमारसुभगेत्युत्पातपरम्परा कैयम्॥ ४४९ ॥ यञ्च तदेव वस्त्वन्यस्वेन विविक्ताकारवस्त्वन्तरत्वेनाध्यवसीयते सा द्वितीया। यञ् चेच्छ- ब्देन यदिशब्देन वा यद्ययोक्तौ कल्पनमर्थाद्संभविनोऽर्यस्थ सा तृतीया। यश्च कारण कार्ययो: प्रसिद्धस्य पौर्वापर्यस्य विपर्ययो वैपरीत्यं कारणस्य शीघ्रकारिताप्रतीतये सा चतुर्थीति चतस्रोऽतिशयोक्तयः । तत्राSडद्या यथा-कमल० । सानामूलेयम्। तदेवेति। एवकारेण धर्मिभेदाभावः सूचितः । अन्यत्वेनेति। तच्चा- न्यादिशब्दैः । विविक्ताकारम् । अतिशयिताकारम्। कमलमिति। (प्रियां दष्ट्रवा तत्सखीं प्रति नायकस्योक्तिः।) कमलं कान्ता- वक्त्रम्। अनम्भसि निर्जलदेशे। कुवलये नीलोत्पउे नेत्ररूपे। तानि कुवलये द्वे कमलं च। कनकलतिका कान्तातनुः । (सुकुमारा मृद्री चासौ सुभगा सुन्दरी। आर्या छन्दः ।) अत्र प्रकरणलम्यनायिकावक्त्रादीनां कमलादिता दात्म्येनाध्यवस्ानान्मुखादरेतिशयः। अत्रो पमानतादात्म्यमुपमेये। अत्र केचित् । 'प्रकृतस्य परेण' इत्येव प्रकाशे पाठदर्शनात्तत्र च सामान्यतो निर्देशाच्छुद्धसाध्यवनानलक्षणया धर्मधर्मिणोरेकत्वाध्यवसायऽप्येषा। 'समेन' इति पाठेऽपि तदुपलक्षणम्। यथा - निर्मलं निगमवागगोचरं नीलिमानमवलोकयामहे।।' इत्यत्र नीलिमपदस्य तदाश्रये शुद्धसाध्यवसानलक्षणया नीलिमाडमेदप्रनीतिः। एवं हेतुफलयोरभेदाध्यवसायेऽप्येषा। यथा 'वित्रासनं समरसीमनि शात्रवाणामाजीवनं विनुधपर्वदि कोविदानाम्। संमोहनं सुरतसंसदि कामिनीनां रूपं तदीयमवलोकयतोऽद्रतं मे ॥। ' इत्यादौ वित्रासनादिपदस्य तद्मेतौ शुद्धसाध्यवसाना। एतेन 'हेतोर्हेतुमता साधंभभेदो हेतुरुच्यते' इति हेत्वलंकारोऽयं पृथगित्यपास्तमित्याहुः । अत्र भेदेडभेदः । अत्र कमलादिपदानां मुखत्वं लक्ष्यतावच्छेदकम्। तेन रूपेण प्रथमतो वोधे तद्धर्मावच्छिन्ने कमलाभेदप्रस्ययो १ ख, 'योश्ैव प०२ क. चेयमू। ३ क. प्रतीयते।

४९२ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [१· द ·उछास: ]

अत्र मुखादि कमल़ादिरूपतयाऽध्यवसितम्। यञ्च तदेवान्यत्वेनाध्यवसीयते, साडपरा। यथा- अण्णं लडहत्तणअं अण्णा विअ का वि वत्तणच्छाआ। सामा सामण्णपआवइणो रेह जञिअ ण होई ॥ ४५० ॥ अत्र मुखादि कमलादित्वेनाध्यवसितम्। यथा वा मम- कलशे परममहत्त्वं तिमिरस्तोमस्य सोमसहवासः । वियति च शैवलवल्ी शिव शिव कुसुमेषु सर्गसौभाग्यम् ।। द्वितीया यथा-अण्णं० । व्यञ्जनया। वाघनुद्धेश्च न व्याञ्जनिके प्रतिबन्धकत्वमित्यनाहार्या धीरत्रेति केचित्। आल्हादकत्वेनैव मुखं लक्ष्यं, श्षं प्राग्वत्, इत्यपरे। अत्र पक्षे तद्धर्मावच्छन्ने कमलाभेद- बाधस्येवाभावादनाहार्यत्वं स्पष्टमेव। अन्ये तु शक्यतावच्छेदकरूपणैव मुखादिभानं वदन्ति ।

एतदेव चात्र मते निगरणं यत्स्ववाचकपदेन शक्यतावच्छेदकरूपेणैवास्य बोधनम् । सादृश्यातिशयमहिस्रा च वाधबुद्धेः स्थगनादेतन्मतेऽप्यनाहार्येव धीरिति दिक्। कलश इति। कलशे। स्तन। तिमिरस्तोमस्य । केशसंघातस्य । सोमसहवासः। मुखस- हवासः। वियति । मध्यदेशे। शेवलवल्ी। रोमावली। कुसुमेषुः । मदनः। (गीतिच्छन्दः ।) अण्णमिति। अन्यत्सौकुमार्यमन्यैव च काऽपि वर्तनच्छाया। श्यामा सामान्यप्रजापते रेग्वैव च न भवति । सुकुमारशब्द्म्य लडहादेशः । वतते जीवतीति वर्तनं शरीरम् । छाया कान्तिः । श्यामा शीतोष्णकाले उप्णशीता। शीतकाले भवेदुप्णा ग्रीप्मे च सुखशीतला। सर्वावयवशोभाड्या सा श्यामा परिकीर्निता ।। सामान्यप्रजापते: सर्वसाधारणम्रजापतेः । रेखा निर्मितिः । [आर्या जघनविपुला ।] अत्रान्यदेव सौकुमार्यमित्युक्तयाऽस्याः सौनदयें सौन्दर्यान्तरादतिशयः प्रतीयते। अत्राभेढे भेदः । अत्रेद त्ोध्यम् । 'प्रस्तुतम्य यदन्यत्वम ' इत्यस्य प्रस्तुतस्यान्यवस्तुत्वेनाध्य- वसाय इत्यप्यर्थः । यथा :तस्या: मग्न्े नियतमिन्दुसुधामृणालज्योत्म्नादि कारणमभून्मदनश्च वेधाः।' इत्यत्र प्रकृतनायिकासंत्रन्धिकारणस्य निर्मातुश्च विविक्ताकारवस्त्दन्तररूपमृणालादित्वेना- ध्यवमानम् 1'अम्याः सर्गविधौ इत्यादौ तु नैवम्। निश्चयाभानात्। यथा वा १ क, नानुमीयते।

[१० द उलास: ] काव्यप्रकाशः । ४९३ यद्यर्थस्य यदिशब्देन चेच्छव्देन वोक्तौ यत्कल्पनम (अर्थादसंभ- विनोऽर्थस्य) सा तृतीया। यथा- राकायामकलङ्कं चेदमृतांशोर्भवेद्धपु:। तस्या मुखं तदा साम्यपराभवमवाप्नुयात्।४५१॥ स्पष्टम् । तृतीया यथा-राकाया०। 'प्रत्यम्भो नवपुण्डरीकमुकुलश्रेणी प्रतिक्ष्माघरं पूर्णेन्दोरुदयः प्रतिक्षितिरुहं मल्ीप्रसूनोत्करः । किंचान्यत्कथयामि वीर जगतीरालिम्पति त्वद्यशो- विस्तारे प्रतिदेशमेव दिविषतस्त्रोतस्वतीनिर्झरः । अत्रैकैव कीर्तिस्तत्तत्स्थाने योग्यतावशात्तेन तेन रूपेणाध्यवसिता। यथा वा 'स्त्रीभि: कामोडर्थिभि: स्वर्द्टः कालः शत्रुभिरक्षि सः ।' इति। अत्र निमित्तभेदात्तत्तद्वूपेणाध्यवसायः । स च कविनित्रद्धकर्तृक इत्यन्यत्। 'गुरुर्वचस्यर्जुनोऽयं कीरतौ भीष्मः शरासने।' इत्यत्रापीयमेव। अन्र श्रेषसंकीणेयमित्यन्यत्। एतेनेदृशेषु विषयेषूलेखालंकारोऽयमति- रिक्त इति केपांचिदुक्ति: परास्ता। 'गजत्रातेति वृद्धाभिः श्रीकान्त इति यौवतैः । यथास्थितश्र वालाभिर्ष्टःशौरिः सकौतुकम् ॥' इत्यत्र तु नायमलंकारः । अध्यवसानाभावात्। न चैवं कोऽत्रालंकारः । न कोऽपि । किंतु तेषां तथाज्ञानानि भगवाद्विषयकभाव उद्दीपनानीति वोध्यम्। नह्युद्दीपनसंसारः सर्वोऽप्यलंकारेप्वेवेति नियमोऽस्ति । एवम् 'अकृशं कुचयोः कृशं वलझे' इति पद्येऽपि बोध्यम्। राकायामिति। [अमृतांशोः, चन्द्रस्य । साम्यं सादृश्यमेव पराभवः । निरुपम- स्योपमानसंभव एव पराभवः ।] वध पूर्णेन्दौ कलङ्काभावस्यासंत्रन्धे संवन्धः कल्पितः । उत्तराधें साम्यसंबन्धसंभवेऽपि तदसंत्रन्धः पराभवपदेन सूचितः । एवं चासंव्रन्धे संवन्ध इति द्विविधेयम्। यदर्थो क्तावित्युपलक्षणमुक्तप्रकारद्वयस्य। एवं च 'सौधाटृानि पुरस्यास्य स्पृशन्ति विधुमण्डलम् ।' इत्यन्राप्यसंचन्धे संत्रन्धरूपेयमेव। यत्त्वत्र 'स्पशन्तीवेदुमण्डलम्' इति कृत उत्प्रेक्षा- प्रतीतेरिवाभावे गम्योत्प्रेक्षैवोचिता । अन्यथा 'त्वत्कीर्तिर्म्रमणश्रान्ता विवेश स्वर्गनिम्नगाम्। '

४९४ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [१· द० उल्ास:]

कारणस्य शीघ्रकारितां बक्कं कार्यस्य पूर्वमुक्तौ चतुर्थी। यथा- हृदयमधिष्ठितमादौ मालत्या: कुसुमचापबाणेन। चरमं रमणीवल्लभ लोचनविषयं त्वया भेजता ॥। ४५२॥ प्रतिवस्तूपमा तु सा ।। १० १ ।

चतुर्थी यथा-हृदय०। प्रतिवस्तूपमा० । इति त्वदुक्तेऽपि गम्योत्प्रेक्षा न स्यादिति। तन्न। नूनं मुखं चन्द्र इत्यादौ नूनंपदाभावे गम्योत्प्रेक्षाया आपत्तेः। रूपकस्यानापत्तेश्र। त्वत्कीर्तिरित्यत्र बहुदूरगमने स्वर्गगमने वा स्वर्गङ्गाप्रवेशतादात्म्योत्प्रेक्षायाः कीर्तौ स्वर्गङ्गाप्रवेशकर्तृत्वोत्प्रेक्षाया अनङ्गीकारे त्रमणश्रान्त- त्वरूपविशेषणवैयर्थ्यवत्प्रकृत उत्प्रेक्षासाधकाभावाच्च। स्वर्गसंत्रन्धित्वरूपानुपात्तघर्मनिमित्ते- यम्। अन्त्ये स्वर्गगमनरूपानुपात्तधर्मनिमित्तेति दिक। राकायामित्युदाहरणे व्यतिरेकालं-

कारगर्भेयम्। एवं 'लावण्यद्रविणव्ययो न गणितः क्लेशो महानर्जितः स्वच्छन्दं चरतो जनस्य हृदये चिन्ताज्वरो निर्मितः । एषाडपि स्वगुणानुरूपरमणाभावाद्वराकी हता कोऽर्थश्रेतस्ति वेवसा विनिहितस्तन्वीमिमां तन्वता ॥' इत्यत्रापि 'एषाऽपि स्वगृणानुरूपरमणाभावात्' इत्यत्रासंब्रन्धे संब्रन्धस्तन्वीलावण्यप्रकर्ष- प्रतिपादनार्थ उक्तः । चतुर्थी। कार्यकारणयोः पौर्वापर्यविपर्ययरूपा। विपर्ययः कार्यस्य प्राथम्येन सहभा- वेन च। तत्राऽडद्यमाह-हृदयमिति। (दामोदरगुप्तकृते कुट्टनीमते ९६ पद्यमिदम् ।) कुसुमान्येव चापो वाणाश्र यस्य तेन मदनेन मालत्या मालतीनाम्न्या नायिकाया हृदय- मादौ पूर्वमधिष्िनम् । चरमं पश्चात्। लोचनविषयं नेत्रगोचरताम्। भजता प्राम्रुवता । दृष्टेनेति यावत्। त्यSडकान्तम् । (आर्या छन्दः)। अत्र कारणस्य कान्ताघिष्ठानस्य शीघ्रकारित्वं वक्तुं कार्यस्य कन्दर्पाधिष्ठानस्य प्रथममुक्तिः। अन्त्यं यथा- 'सममेव समाक्रान्तं द्वय द्विरद्गामिना । तेन सिंहासनं पितयं मण्डलं च महीभृताम् ।।' इत्यत्र सममेत न तु पूर्वापरभावेनेति प्रतीतेः । सिंहासनाक्रमणं कारणम्। महीभृन्मण्ड- लाक्मणं कार्यम्। इत्यतिशयोक्ति: ।

१ ग. बजता।

[१.० द० उल्यसः ] काव्यपकाश: । ४९५ सामान्यस्य द्विरेकस्य यत्र वाक्यद्वये स्थितिः । साधारणो धर्म उपमेयवाक्ये चोप्मानवाक्ये च कथितपदृत्वस्य दुष्टतयाऽभिहितत्वाच्छव्दभेदेन यदुपादीयते, सा वस्तुनो वाक्यार्थ- स्थोपमानत्वात्प्रतिवस्तूपमा। यथा- देवीभावं गमिता परिवारपदं कथं भजेत्येषा। न खलु परिभोगयोग्यं दैवतरूपाङ्कितं रत्नम् ॥ ४५३॥ एकस्य सामान्यस्य साधारणघर्मस्य वाक्यदय उपमानोपमेयवाक्ययोर्यत्र द्विरवस्थितिः । अर्थाच्छब्दभेदेन । अभिन्नस्य पदस्य दुष्टत्वात्। सा प्रतिवस्तूपमा । वस्तुनो वाक्यार्थस्यो- पमानत्वात्। अत्र 'द्विः' 'दये' इत्यनेकोपलक्षके। मालानुरोधात्। सा च द्विधा- अमालारूपा मालारूपा च। तन्नाSडद्या यथा-देवी०। अत्र परिवारपदत्वपरिभोगयोग्यत्वयोरनर्थानतरत्वादुदाहरणत्वमित्येके। 'कथ भजति' एकस्येति। तेन निदर्शनादृष्टान्तयोर्व्युदासः। तत्र विम्वप्रतिबिम्वभावेन निदेशेनैकत्व- विरहात्। अवस्थितिः । उपादानम् । प्रतिवस्तु प्रतिवाक्यार्थमुपमा समानधमों Sस्यामिति व्युत्पत्ते: । तदाह-वस्तुन इति। एवं चोपमेयत्वमपि वाक्यार्थस्येति ध्वनितम्। न च 4 'दिवि स्थितो भानुरिव भूस्थस्त्वं भ्राजसे नृप । ' इति वाक्यारथोंपमायामतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । वस्तुप्रतिवस्तुभावापन्नसाधारणधर्मकं वाक्यार्थयोर्गम्यमापम्यमित्यस्य विवक्षितत्वात्। तत्र तु इवशब्देन वाच्यमेवेत्यदोषात्। 'निर्मलं वदनं कान्ते विमलं कमलं मम । इत्यादावतिपसङ्गवारणाय वाक्यार्थयोरिति। अत एव 'आननं मृगशावाक्ष्या वीक्ष्य लोलालकावृतम् । भ्रमन्ड्रमरसंभारं स्मरामि सरसीरुहम् । ' इति स्मरणालंकारेऽपि नातिव्याप्तिः। पद्मसदशमाननमित्येव तत्र प्रतीतेः । 'आपद्रतः खलु महाशयचक्रवर्ती विस्तारयत्यकृतपूर्वमुदारभावम् । कालागुरुर्दहनमध्यगतः समन्ताल्ोकोत्तरँ परिमलं प्रकटी करोति ।।' इत्यत्राSSपद्गतत्वद्हनमध्य गतत्वयोर्विम्वप्रतिविम्वभावेSप्युपमानोपमेयवृत्तिधमों वस्तुप्रतिव- स्तुभावापन्न एव। दृष्टान्ते तु साक्षात्तद्वृत्तिधर्माशेऽपि विम्प्रतिबिम्बभाव इति ततो विशेषः। एकस्यैव धर्मस्य पृथक्शब्दाभ्यामुपादानं वस्तुप्रतिवस्तुभावः । देवीति। राजानं प्रति देवीसख्या उक्तिः । देवीभावम्। देवीत्वम्। देवी कृतामि- घेका। (गमिता प्रापिता) परिवारपदं साधारणकलत्रपदम्। परिभोगो भूषाद्यर्थमुपादानम् । दैवतेति। स्वर्णादिघटितप्रतिमेत्यर्थः । [ आर्या छन्दः । ] इत्येक इति। अत्रारुचिस्तु १ स. जत्वेषा। २ स. गयोग्यस्पर ।

४९६ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [१० द० उल्लास: ] यदि दहत्यनलोऽतर किमद्ुतं यदि च गौरवमद्विपु किं ततः। लवणमम्चु सदैव महोदधे: प्रकृतिरेव सतामविषादिता ॥४५४॥ इत्यादिर्माला प्रतिवस्तूपमा दृष्टव्या। एवमन्यत्राप्यनुसर्तव्यम्। दष्टान्तः पुनरेतेषां सर्वेषां प्रतिबिम्बनम् ॥१०२॥ एतेषां साधारणधर्मादीनाम। हट्टोऽन्तः (निश्चयो) यत्र सदटृष्टान्तः। 'न खलु ' इत्यनयोरेकार्थतया तथात्वमित्यपरे। अन्त्या यथा-यदि० । तयोर्वाक्यार्थगतसादृश्यरूपत्वाभावः। एकार्थतयेति। अनौचित्यरूपैकार्थतयेत्यर्थः। एवं च दैवतरूपाङ्गितरत्नस्य भोगयोग्यत्वं यथाऽनुचितं तथा देव्याः परिवारपद्योग्यत्वमनुचितमित्यौ- पम्ये पर्यवसानम् । ननु यथा'पर्वत एतद्वह्िमान् एतद्धमात्' इत्यत्र महानसस्य दृष्टान्तताऽनुचिता । एवम् 'एपा परिवारपद्त्वायोग्या देवीत्वात्' इत्यत्र दैवतरूपाङ्कितर- त्स्य दृष्टान्तताऽनुचितेति चेन्न। तेन तद्वृत्तिसामान्यधर्मावच्छिन्नयोर्व्याप्तिसिद्धौ 'यत्सामान्य- योर्व्याप्तिस्तद्विशेषयोः' इति न्यायनोक्तविशेषनियंमसिद्धेरदोषात्। नियमविशेषरहितकेव- लार्थमात्रस्य प्रकृतत्वे तु अप्रकृतवाक्यार्थनिरू पितमौपम्यमात्रं गम्यम्। यथा

'भैरम्रे भासते चन्द्रो भुवि भाति भवान्बुधैः।' इति दिक्। वैधर्म्येणाप्येषा दृश्यते। 'वंशभवो गुणवानपि सङ्गविशेषेण पूज्यते पुरुषः । न हि तुम्बीफलविकलो वीणादण्डः प्रयाति महिमानम् ॥ ' इत्यादौ। यद्यप्यत्र पुरुष: पूज्यत्ववान्सङ्गविशेषवत्त्वादित्यर्थ तुम्वीफलवैकल्यप्रयुक्तमहिमा- भावविशिष्टो वीणादण्डो न दृष्टान्तस्तथाऽप्यनेन दृष्टान्तेन सङ्गविशेषाभावप्रयोज्यपूज्य- त्वाभाववानिति तद्वयतिरेक आक्षिप्यते। तत्र पूरवोंक्तरात्यैकविशेषेSपरविशेषस्य दृष्टान्त- त्वाभावात्तद्वृत्तिसामान्यावच्छिन्नव्यतिरेक आक्षिप्यते। सिद्धे च तस्मिन्नपात्तविपरीतदृष्टान्तेन तादृशसामान्यान्वयनियमसिद्धौ यत्सामान्ययोरिति न्यायात्तादृशविशेषावच्छिन्नकाव्योक्त्ता- न्वयनियमसिद्धिः । एवं च् तुम्बीफलराहित्यवद्वीणादण्डसदशः सङ्गविशेषाभाववान्पुरुष इति बोधः । तुम्बीफलवद्वीणादण्डसदशः सङ्गविशेषवान्पुरुष इति च बोधः । यदीति। किमद्भतं स्वाभाविकत्वान्नाद्भतमित्यर्थः । किं ततः सदैवेत्यनयोरप्येवम्। सतामविषादिता (विषादराहित्यं) प्रकृतिरेव । स्वभाव एव नाऽऽश्वर्यमित्यर्थः । (द्रुतवि- लम्बितं वृत्तम् ।) इति प्रतिवस्तूपमा।

१ क. बिका माला०।

[१० ६० उल्लास: ] काव्यप्रकाश:। ४.९७

त्वयि हृष्ट एव तस्या निर्वाति मनो मनोभवज्वलितम्। आलोके हि हिमांशोविकसति कुंसुमं कुमुद्त्याः ॥ ४५५॥ एप साध्म्येण । वैधर्म्येण तु-

अत्र किमद्भुतमित्यादिभिरद्धताभावस्य वाक्यचतुष्टयेऽप्युपादानान्मालात्वम्। चतुर्थ- वाक्यं चोपमेयवाचि। दान्त:०। एतेषामुपमानोपमेयसाधर्म्याणां सर्वेंपां प्रतिबिम्वनं दृष्टान्तः । दृष्टोऽन्तो निश्चय उपमानिर्वाहकोSत्रालंकार इति व्युत्पत्तेः । स च द्विधा-साधम्यवैधर्म्यरूपाभ्याम्। तत्र साधर्म्येण यथा-त्वयि०। अत्र साधर्म्यस्यापि प्रतिबिम्ब एवेति प्रतिवस्तूपमाभेदः ।

प्रतिबिम्बनम् । विम्वप्रतिविम्बभावः । न त्वेकत्वमित्यर्थः । अत एव प्रतित्रस्तूपमातो मेदः। न चात्रोपमा। यथेवादिशब्दाभावात्। नाप्यर्थान्तरन्यासः । सामान्यविशेषभावाभा- वात्। दृष्टान्तपदयोगमाह-वृष्ट इति। गृहीतप्रामाण्यक इत्यर्थः । निश्चयः । दार्ष्टान्तिकवाक्यार्थनिश्चयः। दृष्टान्तवाक्याथं गृहीतसहचारेण दार्ष्टान्तिकार्थप्रामाण्य- निश्चयात्। त्वयीति। (नायिकासख्या नायकं प्रत्युक्तिः ।) दृष्ट एव दृष्टमात्रे । तस्याः । मालविकायाः । (निवाति । उच्छुसिति। प्रसन्नं भवति । आर्या छन्दः ।) अत्र पद्ये त्वयीत्यत्र सप्तमीनिर्देशाद्धिमांशारित्यत्र पष्ठीनिर्देशाच्च मनोभव्ज्वालतप्रतिनिर्देशस्य रविकिरणज्वालतत्वस्यानुक्त्या न्यूनत्वाच्चासंुलमिद पद्यम्। अत्र नृपचन्द्रयोनायिकाकुमुद्व- - कुमुद्वत्याः कुुमस्य हिमांशुदर्शने विकास इव तम्या मनसम्त्वदर्शन उच्छवास इति प्रती- यमानोपमायां मन कुसुमयांविम्वप्रतिविम्वभावापन्नयोः साधारणधर्मतवम्। अत्र नृपदर्श- नमनोभवर्ज्वालतप्रकाशयोः कार्यकारणभावनिश्चयो 'यद्यदन्वयार्व्वधायि तत्तज्न्दम्' इति व्याप्त्या दृष्टान्तगृहीतसहचारन्श्चयप्रयुक्तया भवतीत्यर्थसङ्गतिः । न च हिमांशो- रालोके यथा कमुद्वतीकुसुमं विकसति तथा त्वाय दंष्ट तस्या मनो हृप्यतीत्युपमां विना पूर्वोत्तरार्धयांरसंत्रन्धानिदर्शनासंकर। तत्र साधारणधर्मानुपन्यासात्। अत्र वाक्या- र्थयोः स्वस्वायें निरपेक्षत्वात्। निदर्शनायां तत्रापि सापेक्षत्वाच्च ।

१ क. ग. कुमदं।

४९८ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [१० द० उल्यास: ] तवाSडहवे साहसकर्मशर्मणः करं कृपोणान्तिकमानिनीपतः । भटाः परेषां विशरारुतामगुर्दधत्यवाते स्थिरतां हि पांसव:४५६॥ सकद्वृत्तिस्तु धर्मस्य प्रक्रताप्रऊतात्मनाम्। सैव क्रियासु बह्वीषु कारकस्येति दीपकम् ॥ १०३॥ प्राकरणिकाप्राकरणिकानाम, अर्थादुपमानोपमेयनाम, धर्मः क्रियादि: एकवारमेव यद्ुपादीयते, तद्ेकस्यैव समस्तवाक्यदीपनाहदीपकम् । यथा- किवणाण धर्ण णाआजँ फणमणी केसराइ सीहाणं। कुलवालिआणँ थणआ कुत्तो छिप्पन्ति अमुआणमू॥५७॥ वैधम्येंण यथा-तवा०।- वैधर्म्यविपर्यये साधर्म्यपर्यवसानमिति दृष्टान्तारंकारतवम्।

प्रकृताप्रकृतात्मनामर्थादुपमानोपमेयभृतानां धर्मिणां धर्मस्य क्रियादेः सकृदवृत्तिरे कवारमे- सक्क० ।

वोपादानं यत्तदेकम्। एकस्थस्यैव सर्ववाक्यदीपकत्वन प्रदीपसाम्यात्। कारकस्य च वह्वीषु क्रियास सकृद्वृत्तिरव द्वितीयं दीपकम्। इतिशब्दः प्रकारे। तेनोक्तप्रकारद्वयवद्दीपक- मित्यर्थः । आद्यं यथा-किवणाणँ०। वैधर्म्येण। विपर्यये साधर्म्यपर्यवसायिना। तवेति। आहवे युद्धे। साहसकर्मणः सकाशाच्छर्म यस्य । (कृपाणः खड्गः । भटा योद्धारः । ) विशरारुताम् । झटिति नश्चरताम्। [अगुः। प्रापुः। अवाते। निर्वातदेशे। पांसवः । रजांसि। वंशस्थं वृत्तम्।] वैधर्म्यविपर्यये। वाते तु न तथेत्येवरूपे। अत्राSSहववातसंत्रन्धिम- ङगुरत्वास्थिरत्वयोरुपमानोपमेयभाव इति दिक्। इति दष्ान्त: । अर्थादिति। प्रकृताप्रकृतयोः सजातीयधर्मसंवन्धस्योपमायां पर्यवसानात्। सा च व्यङ्गयैव वाचकविरहात् । व्यङ्ग्याया अप्यस्या वाच्योपकारकत्वाद्गुणीभूतव्यङ्गयत्वमेव। न तु ध्वनित्वम् । अतोऽत्र नोपमाशङ्का । क्रियादेरिति । आदिना गुणादिसंग्रहः । एकस्थस्येति। एकत्र तिष्ठति तस्येत्यर्थः । साम्यादिति। दीप इव दीपकम्। संज्ञायां कन्। प्रकृताप्रकृतप्रकाशकत्वेन च सादृश्यम् । क्विवणाणमिति। 'कृपणानां धनं नागानां फणमणिः केशराश् सिंहानाम्। कुलपालिकानां च स्तना: कुतः स्पृश्यन्तेऽमृतानाम् ॥ ' १ क. पाणि। २ क, विपर्ययेण। ३ क, 'कन्नस्थ।

[१· द० उल्लास: ] काव्यप्रकाश: । ४९९

कारकस्य च बह्नीपु क्रियासु सकृदवृत्तिर्दीपकम्। यथा- स्विद्यति कूणति वेल्वति विवलति निमिपति विलोकयति तिर्यक्। अन्तर्नन्दृति चुम्बितुमिच्छति नवपरिणया वधूः शयने ॥ ४५८॥

अत्र छिप्पन्तीति सकृदुपात्तम् । कुलपालिकानां स्तना उपमेयाः । अन्त्यं यथा-स्विद्यति०।

(कुलपालिकानाम्। कुलवधूनाम् । अमृतानाम् । सचेतनानाम्। एतस्कृपणानामित्या- दिभिरन्योति । गाथा मुखविपुला। ] उपमेया इति। प्रकृतत्वात् । अन्येषां तूपमान- स्वम्। अन्र तत्तदुपमानैः प्रत्येकमौपम्यप्रतीतिः । अन्र क्रिया साधारणवर्मः । गुणो यथा- 'श्यामलाः प्रावृषेण्याभिर्दिशो जीमूतपङ्गिभिः । भवश्च सुकुमाराभिर्नवशाद्वलपाङकिभिः ।' इति । यत्ु 'वर्षल्यम्बुदमालेयं वर्षत्येषा च शर्वरी। उन्मीलन्ति करम्वानि स्कटन्ति कुटनादमाः ॥। माद्यन्ति चातकास्तृप्ता माद्यनन च शिखावलाः ।'

सकृदुपादानाभवात्। प्रक्राप्रक्ृ ोभ गवृत्ति वाच्च । ए J च वाचक उुप्तपमेने ्याहु प्रकाश- नुसारिण: । अन्त्यम्। बह्ीतु किरतु कारकत्पसःदृृत्तिरित्येनन् । 'कारकस्य क्रियामु' इत्युक्या करिया तिङनादिवाचचाऽसत्वनु। गुझ्या। अल.वनूतापाश्पनानव्वाभावः सन्सूत्रे भाव्ये 'न वै तिङन्तनोपमानमस्ति' इति ग्रन्थन प्रतिरादित इति। अन्रोपमानोपमेयभावा- प्रतीतिः, पूर्वस्मिस्तु तत्प्रनीतिरिति भेदः। एककर्त्ृकत्वादिधमकृतसादृश्यस्याचमत्कारि- त्वाच। इदं च प्रकृतानामेव्ानक्कानामेव प्रकृताप्रक्ृतानां च । अनेकचम कारिक्रियावैशि- ष्टयेन वर्ष्यकारकोत्कपकतया चमत्कारित्वनास्यालंकारत्वम् । एतेन दीपके सर्वत्रांपम्यस्य गम्यत्वादस्य दीपकत्वं चिन्त्यम्। स्विद्यतीत्युदाहरणे क्रियाणां सादृश्यावगतावपि सर्वासां प्रकृतत्वात्कारकतुल्ययोगितात्वमेवोचितमिति च परास्त। तुल्ययोगिता त्वौपम्यगर्भैवोत वक्ष्यते । स्विद्यतीति । स्वेद: सात्विको भावः । दयिते परिरम्भोद्यते कूणति मृदु शब्दं करोति। ततोऽप्यनिवर्तिनि वेल्लति संकोचमालम्वते। विचलति परिवृत्त्य शेते। निमिधति

१ स. विचलति।

५०० प्रदीपोद्द्योतसमेत :- १० द० उछास: ]

मालादीपकमायं चेयथोत्तरगुणावहम्। पूर्वेण पूर्वेण वस्तुनोत्तरमुत्तरं चेदुपक्रियते, तन्मालादीपकम्। यथा- सङ्गामाङ्गणमागतेन भवता चापे समारोपिते देवाsडकर्णय येन येन सहसा यद्यत्समासादितम् । कोदण्डेन शराः शरैररिशिरस्तेनापि भूमण्डलं तेन रेवं भवता च कीर्तिरतुला कीर्त्या च लोकत्रयम्॥ ४५९॥ नियतानां सकद्धर्मः सा पुनस्तुल्ययोगिता। १०४ ॥ नियतानां प्राकरणिकानांमेवाप्राकरणिकानामेव वा। कमेणोदाहरणमू। अत्र वधूरिति कारकस्य सकृद्वृत्ति: । माला० । गुणावहमुपकारकम् । यथा-सङ्गामा०। स्पष्टम्। मालोपमादीनां वहूपर्मोनसंवन्धान्नापरो विशेष इति न ते लक्षिताः । इदं तु पृथग्लक्षितम्। उत्तरात्तरमुपकार्यांपकारकतया परस्परसंसंगण मालाभावमापन्नानां सकृद्ध-

नियतानां० । नियतानां प्राकरणिकानामेवाप्राकरणिकानामेव वा । धर्म इत्यनन्तरं 'यदुपादीयते' मृपा नेत्रे मृद्रयति। अन्तः, नवोढात्वेन वहिरप्रकाशात्। चुम्बितुमिच्छति न तु चुम्बति। (गीतिश्छन्दः ।) अन्न वधूरिति। शयने इत्यपि बोध्यम्। यथोत्तरेति । अस्य वीप्सितत्वादाद्यमित्यत्रापि वीप्सा बोध्या । सङ्गामेति। खण्डप्रशस्तौ पद्यमिदम्। सङ्ग्रामरूपाङ्गणगतेन । निर्भयसंचरणीयत्वेना- ङणता। चापे समारोपिते ज्याविशिष्टे कृत इत्यर्थः । (शार्दूलविक्रीडितं छन्दः) । अम- वन्मतयोगदोषपरिहाराय संप्राप्त इत्यादि पाठान्तरकल्पनम्। आसादितमिति नपुंसकानपुं- सकयोरेकशेष एकवत्त्वं च। अत्र कोदण्डेनारिशिर: प्रापयता शरा उपक्रियन्ते, शरैरपि भूम- ण्डलं प्रापयद्भिररिशिरः, शिरसापि सन्नायकं त्वां लम्भयता भूमण्डलम्, भूमण्डलेन च कीर्ति- मासादयता नृपांतेः, नृपणापि त्रैलोक्यं व्यापयता कीर्तिः, इति पूर्वपूर्वभ्यः परस्य पर- स्योपकारः । एकस्या आसादनरियायाः संवधाद्दपकता। अत्र शरादीनामरिशिरःप्रभृ- तीनां च सादृश मपि व्यङ्गचम्। इति दीपकमू । प्रारणिकानासवति। एवं च अ्रकरणिकाप्राकरणिकोभरवत्तित्वे सत्यौष- १ क. संप्राप्त पारपान्वयोवनिवहे सामुख्यमासादतम्। २ क.ग ए्वं नृपत त्वया सितयश- स्तेनापि लो। ३ क, ग, नामप्रा° । Y क. 'मानादिसं'।

[१० द० उल्लास: ] काव्यपकाशः। ५०१

पाण्डु क्षामं वदनं हृदयं सरसं तवालसं च वपुः । आवेवयति नितान्तं क्षेत्रियरोगं सखि हदन्त: ॥ ४६० ॥ कुमुदक मल नी लनी रजालिर्ललित विलास जुषोर्द्टशो: पुरः का। अमृतममृतरश्मिरम्बुजन्म प्रतिहन सेकपदे तवाऽडननस्य॥ ४६१॥ इति शेष: । सकृत्पदोपादानाद्यन्र प्रतिस्वं भिन्ना धर्मा एकस्यैव वा सर्वत्रोपादानं तत्र नातिप्रसङ्ग: । तत्र प्राकरणिकानामेव यथा-पाण्डु० । अत्र प्रकृतानां विरहिणीवदनादीनामेव धर्मत्वेनाSSवेदनाख्यो धर्म उपात्तः।न तूपमानरो- गधर्मतया। अप्राकरणकानामेव यथा-कुमुद० । अन्र कामिन्या वर्णनीयत्वादप्राकरणिकानां कुमुदादीनामेव धर्मतया पूर्वाधे कापदव्य- अ्योऽधिक्षेप उत्तरार्धे प्रतिहतत्वं चोपात्तम्।

म्याक्षेपकत्वं लक्षणम्। सत्यन्तेन दीपकव्युदासः। न चाSऽक्षेपलभ्यसाम्ये व्यतिरेकभेदेऽति- व्याप्तिः । तत्रोपमेयाधिक्यकृत एव चमत्कारो न तु साम्यप्रतीतिकृत इति विशेषात्। उपमेयानाधिक्येन विशेषणान्न दोष इत्यन्ये । औपम्यं चात्र गम्यम्। तत्प्रयोजकसमा- नवर्मोपादानात्। वाचकाभावाच्च। धर्मवाचकपदैस्तत्तदृपेण धर्मभानेऽपि सादृश्यत्वरूपेणा- भानात्। पाष्िति। क्षामं कृशं सरसं सानुरागमन्नरससहितं च,। अत एवालसं वाह्यक्रि- यायामक्षमम् : नितान्तमित्यतिशयार्थकं सर्वान्वयि। क्षेत्रियो देहान्तरे चिकित्स्यो देहप र्यन्तस्थायीति फलति। (आर्या छन्दः ।) प्रकृतानामिति । विरहानुभावत्वेनेत्यर्थः । वदनादीनाम्। पाण्डुत्वादिविशिष्टानाम्। न तूपमानरोगेति। उपमानरोगजपाण्डु- तादीत्यर्थः। 'अन्राऽSवेदनक्रियया विरहरागयोरौपम्यप्रतीतिः। वर्ण्यनायिकासंत्रन्धित्वेन विर- हरोगयो: प्राकरणिकत्वम् । अचिकित्स्यत्वरूपं क्षेत्रियत्वं साधारणो धर्मः' इत्यन्ये। अत्र क्रियारूपघर्मेक्यम्। कुमुदेति। (कान्तां प्रति कस्यचिदुक्तिः।) प्रसादे कुमुदसाम्यम्। माने (रक्त-) कमलसाम्यम् । प्रकृतदशायां नीलनीरजसाम्यम् । ललितो मनोहरः । विलास: कटाक्षः । प्रतिहतं निर्जितम्। एकपदे युगपत्। आननस्येत्यस्य 'अग्रे' इति शेपः । (पृप्पिताग्रा

१ क. ग. तदान। २ क. *कृदित्युपा०।

५०२ पदीपोद्द्योत समेत :- [१० दृ० उल्लासः ]

Vउपमानायदन्यस्य व्यतिरेकः स एव सः । अन्यस्योपमेयस्य । वयतिरेक आधिक्यम्। क्षीण: क्षीणोऽपि शश्ञी भूयो भूयी विवर्धते नित्यमू। विरम प्रसीद सुन्दरि यौवनमनिवर्ति यातं तु॥ ४६२॥ इत्यादावुपमानस्योपमेयादाधिक्यमिति यत्केनचिदुक्तम, तद्युक्तम् । अत्र यौवनगतास्थैर्यस्याSSधिक्यं हि विवक्षितम्। उपमाना० । अन्यस्योपमेयस्य। व्यतिरेको विशेषेणातिरेक आधिक्यम्। स एव। व्यतिरेक एव। कश्चित्तु-"यत्रोपमेयादुपमानस्योपमानादुपेमयस्य वाऽडधिक्यं स व्यतिरेक इति लक्ष- णम्। कथमन्यथा-क्षीण:०। इत्यादिसंग्रहः । अत्र ह्यपमानभूतस्य शशिन उत्कर्षः । क्षैण्येऽपि पुनर्वृद्धे: " इत्याह। तन्न युक्त्म्। अस्थैये हि तस्योपमानता । तदाधित्यं चोपमेये यौवन एवात्र विव- छन्दः ।) अधिक्षिप्तत्वेन प्रतिहतस्वन च तेषां परस्परं साम्यप्रतीतिः । अत्र साम्यप्रती- तावपि तावन्मात्रकृतो न चमत्कारः । कि त्वेकधर्मान्वयकृतोऽपि। अतो गम्योपमया न निर्वाहः । जगाल मानो हृदयादमुष्या विलोचनाम्यामिव वारिघारा: । इत्यत्र न तुल्ययोगगिता । सादृश्यप्रतीत्यैव चमत्कारात्। 'चन्द्र इत सुन्दरं मुखम्' इत्यत्र च न दीपकम्। एवं 'प्रदीयते पराभूतिर्मित्रशात्रवयोस्त्वया।' इत्यत्रापीयमेव । प्रदीयते पराभूतिरिति शब्दस्य श्रेपमूलकाभेदाध्यवसायेनाभिन्नी कृततदर्थस्य वा धर्मस्यैक्यात्। तादृशधमण तयोः साम्यप्रतीतौ हिताहितविषयतुल्यकर्तृ- त्वरूपं व्यङ्ग्यं वाच्यराजोत्कर्षकतया गुणीभूतं प्रतीयत इत्यन्यत्। नैतावताऽस्य तुल्ययो- गितान्तरत्वं वक्तुं युक्तम्। 'लोकपालो यम: पाशी श्रीदः शक्रो भवानपि। इत्यत्र तूक्तं दीपकमेवेति दिक्। इति तुल्ययोगिता । आधिक्यम् । गुणविशेषकृत उत्कर्षः । स एवेति। योगनैव् लक्षणलाभात् स व्यतिरेकनामालंकार इत्यर्थः । उपमानादित्युक्तेः 'कुमुदादतिरिच्यते मुखम्' इत्यादौ नाय- मलंकारः । (क्षीण इति । विरम । 'अभिमान'त् ' इति शेषः । अभिमानं त्यजे- त्यर्थः । प्रसीद । प्रसन्ना भव । अनिवर्ति। न प्रत्यावतते । यातम् । गतम्। आर्या छन्दः।) पुनर्वृद्धेरिति । यौवनं तु न तथेत्युपमेयस्य न्यूनतेत्यर्थः । अस्थैर्ये १ ग. 'योऽपि य०। २ क. मितराम् । ख, सत्यम्।

[१·द० उल्लासः ] काव्यपकाशः । ५०३ हेत्वोरुक्तावनुक्तीनां त्रये साम्ये निवेदिते ॥१०५ ॥

क्षितम्। तस्मादुपमानस्योत्कषें व्यतिरेक इति रिक्तं वचः । एनं विभजते-हेत्वो०।

हीति। अयं भाव :- न त्यन्र चन्द्रयौवनयोः सादृश्यम्। कि तु तत्क्षययोः । तत्र चन्द्र क्षयस्य वृद्धिबाध्यतया न्यूनत्वम्। यौवनक्षयस्य त्ववाध्यतयाSSधिक्यम्। मानप्रसादनानु- गुणतया प्रकृतवाक्यार्थानगुणवादिति। अस्थैर्य क्षयः । एवं ह्यन्र वाक्यार्थ :- चन्द्रो हि पुनःपुनरागमनेन लोके सुलभोऽतो न तादृशमाहात्म्यशाली। इदं पुनर्योवनगपुनरागमेनाति- दुर्लभमिति मानादिभिरन्तरायैर्विदग्धया भवत्या मुधा गमयतुं न सांप्रतमिति। अन्यथा 'किमित्यस्य कदर्यस्य यौवनस्य कृते मया मानाद्विरंस्यते यातु नाम यौवनम्' इति प्रतिकलनांथन प्रकृतार्थस्यापुष्टतापत्तः । प्रियहितकारिण्या दूत्या हीदं वचनम्। एतेन 'रक्तसत्व नवपल्लवरहमपि श्लाध्यैः प्रियाया गृणै- स्त्वामायान्ति शिलीमुखाः स्मरधनर्मक्ताः सखे मामपि। कान्तापादतलाहतिस्तव मुदे तद्वन्ममाप्यावयोः सर्व तुल्यमशोक केवलमहं धात्रा सशोक: कृत: ॥' इत्यत्रोपमेयन्यूनतापर्यवसायी व्यतिरेक इत्यपास्तम् । सशोकत्वेन तद्गम्यचेतनत्वसहृदय- त्वादिभिर्गुणाधिक्यस्यैव सत्वात्। न च न्यूनत्वपदेनापकषों विवक्षितः । स च शोकस्य स्वरूपणापकृष्टत्वादस्त्येव। वाच्यार्थबोधकालिकोत्कर्षापकर्षयोरेव तदलंकाररूपत्वादिति वाच्यम्। प्रकृत वाक्यार्था नुगुणधर्मवत्त्वस्यैवात्राSSधिक्यपदार्थरवात्। परमचेतनत्वमेव सम्यक्, न पुनः प्रियावियोगादिजन्यशोकास्पदं चैतन्यादि' इति पर्यवसानेन तस्य प्रकृतवाक्यार्थभूत- विरहानुगुणत्वात्। अत एव प्रियावियोगाद्यपि तुल्यमित्यर्थकमावयोः सर्व तुल्यमिति वाक्यं चरितार्थम्। एतेनोपमालकारदूरीकरणमेवात्र चमत्कारि । रसाद्यनुकूलतया कुतश्चिदङ्गान्ूष- णापसरणमिव रसानुसारेण क्वचिदलंकारवियोगोऽपि शोभावह इति ध्वनिकृदुक्तमपास्तम्। एवं 'हनूमदादयैर्यशसा मया पुनर्द्विषां हसैर्दूत्यपथः सितीकृतः ।' (नैषधकाव्ये नवमसगें १२३ पद्यम् ) इत्यत्र नलमहीपतेः स्वनिन्दया ल्धनिर्वेदाति- शाय रूपप्रकृतवा क्यार्थे दूत्यगतन्यूनताया एवानुगुणत्वेनाS5धिक्य रूपत्वात्। एवं 'न कठोरं न वा तीक्ष्णमायुधं पुष्पधन्वनः। तथाऽपि नितमेवाSSसीदमुना भुवनत्रयम् ।' इत्यादावपि कठोरतीक्ष्णास्ररहितस्य भुवनत्रयजय उत्कर्षातिशयभाप्त्याSभावरूपविशे- षणस्याप्याविक्यमात्रसंपाद्कत्वान्न दोप इत्यलम्।

५०४ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- :१० द० उल्लास: ]

शब्दार्थाभ्यामथाऽडक्षिपे श्लिष्टे तद्वत्त्रिरंष्ट तत्। व्यतिरेकस्य हेतुरुपमेयगतमुत्कर्षनिमित्तम्, उपमानगतमप्रकर्षका रणम्, तयोद्वयोरुक्ति:, एकतरस्य द्वयोवाडनुक्तिरित्यनुक्तित्रयम्, एत- द्ेदचतुष्टयमुपमानोपमेयभावे शब्देन प्रतिपादिते, आर्थेन च क्रमेणौक्तौ चत्वार एव भेदा:, आक्षित्ते चौपम्ये तावन्त एव, एवं द्वादश । एते च श्लेषेऽपि भवन्तीति चतुविशतिभेदाः। क्रमेणोदाहरणम्- असिमात्रसहायस्य प्रभूतारिपराभवे। अन्यतुच्छजनस्येव न स्मयोऽस्य महाधृतेः ॥। ४६३॥

व्यतिरेकस्य द्वौ हेतू। उपमेयगतमुत्कर्षनिमित्तमुपमानगतमपकर्षनिमित्तं च । तयोर्द्व- योरप्युपादानमित्येकः प्रकारः । अनुपादाने तु त्रयो भेदाः । प्रथमस्यैव द्वितीयस्यैवोभयो- रपि वा हेत्वोरनुपादानात्। तदेवं चत्वारो भेदाः । ते च प्रत्येकं त्रिधा-साधर्म्यस्य क्वचि- दिवादिना शब्दशक्ते: प्रतिपादनात्। क्वचित्तुल्यादिशव्देना5ऽर्थशक्त्या। क्वचिदुभयाभावेऽ- प्याक्षेपणेति द्वादश भेदाः । ते च प्रत्येकमश्लिष्ट क्िष्टे च शब्द इति चतुर्विशतिभेद: स इत्यर्थ: । तत्राश्लिष्टमेदेषु हेत्वोरुक्तौ शाब्दे साम्ये यथा-असि० ।

असीति (असिरेव सहायो यस्य। प्रभूता येऽरयः, तेपां पराभवे सति । स्मयो गर्वः) मात्रण सहायान्तरव्यवच्छेदः । स्मयाभावो Sत्रोत्कर्षपर्यवसायितयाSSधिक्यरूपः । अत्र प्रतीयमानमपि सादृश्यं गृणान्तरकृतस्वनिषधात्थापितेनात्कषण तिरस्कृतमिति तत्ति- रस्कारकतयाऽस्य चमत्कारातिशयजनकत्वम्। तिरस्कार्यतर्योपम्यगर्भत्वव्यवहारोSत्रेति बोध्यम्। आधिक्यवर्णनाभावे सादृश्यं पर्यवस्यतीत्येतावता तद्गर्भत्वव्यवहारात्। एतनकगु णपुरस्कारेण सादृश्यनिषेधे गृणान्तरेण सादृ्ञ्यप्रत्ययस्य दुर्वारत्वादुपमागर्भत्वमस्येत्यपास्तम्। कि चान्यधर्मेण प्रसिद्धसादृश्यस्यैवेद्शाधिक्यप्रतिपादनद्वाराSभावस्यापकर्षस्य वा प्रतिपाद- नम्। स चाविशेषात्सर्वधर्मप्रयुक्त एवेति तदप्रराहात् । 'क्थं तुलयामः कलयाSपि पङ्कजम् ' इत्यादौ सर्वथेव, सादृश्यनिषेधाच्च। 'देवदत्तेन सदशो यज्ञदत्तः कि तु धनम- स्याधिकम् ' इत्यादावुत्कटविद्यादित्वेन प्रसिद्धदेवदत्तेन विद्यादिकृतसादृश्यं प्रतीयमानम- प्यपकृष्टमिति दिक्।

१ ग, शेषे। २ क. सः । ३ ख, गतं निक"। * ख, णोकाक्। ५ क. त्येक लिषेः

[१. ६० उल्लास: ] काव्यपराश: । ५०५ अन्नैध तुच्छेति महाधृतेरित्यनयोः पर्यायेण युगपद्वाऽनुपादानेऽन्यत् भेदन्रयम् । एवमन्येष्वपि दष्टव्यम्। अन्रेवशब्द्स्य सद्ावाच्छाव्द- मोपम्यम्। असिमात्रसहायोऽपि प्रभूतारिपराभवे। नैवान्यतुच्छजनवत्सगर्वोडयं मेहाधृतिः ॥४६४ । अन्र तुल्यार्थे वतिरित्यार्थमौपम्यम्। इय सुनयना दासीकृततामरसभिया। आननेनाकलङ्केन जैयतीन्दुं कलङ्कितम् ॥४६५॥

जितेन्द्रियतया सम्यग्विद्यावृद्धनिषेविणः । अतिगाढगुणस्यास्य नाब्जवद्ङ्गुरा गुणा: ॥ ४६६ ॥ अन्रोपमाने तुच्छत्वमुपमेये महाघृतित्वं च हेतू । इवशब्दसत्त्वाच्च शाव्दमौपम्यम्। अत्रैव तुच्छत्वमात्रस्य महाधृतिस्वमात्रस्य वा द्वयोरपि वा क्रमेणानुपादाने हेत्वनुपादानमे दत्येऽपि शाब्दौपम्यभेदत्रयं द्रष्टव्यम्। हेतुद्वयोपादान एवाऽऽर्थसाम्ये यथा-असिमात्र०। अत्र तुल्यारथें वतिरित्यार्थमौपम्यम्। अत्र पूर्ववद्नुपादानभेदतयं द्रद्व्दम् । हेत्वोरुक्तावेवांSSक्षिप्ते साम्ये यथा-इयं० । अत्राकलङ्गित्वकलङ्कित्वे हेतू समुपात्तौ। इवादीनां तुल्यादीनां वाडभायादाषि- समौपम्यम्। अत्रैव हेत्वतुपादाने भेदत्रयं पूर्ववद्रष्टव्यम्। न चाऽडक्षिप्भेद उपमार्या शङ्कनीयः। जयत्यादिशन्द्वस्याSSवश्यकतया व्यतिरेकेण विषयापहारात्। अथ श्लिष्टभदेषु हेत्वोरुक्तौ शाब्दमौपम्यं यथा-जितेन्द्रिय०।

इत्यर्थ:। क्रमेणेति।'नूनमन्यजनस्येव ' इति 'न स्मयोऽस्य महीपतेः' इति प पाठ

आक्षिप्त इति। व्यङ्गय इत्यर्थः । इयमिति। दासीकृता पद्मश्रीदेंन नेनाकल ङ्नाSSननेनेत्यन्वयः । अत्ैवेति। 'आननेन मनोक्षेन' इति 'जयत्यमृतदीधितिम्' इति च पाठ इत्यर्थ: । जितेति। विद्यावृद्धा: पण्डिताः । विद्या च वृद्धाश्चेति वा। अतिगाढो यिरोधिसहसत्रै - १ क. योऽयं। १ क धुतोर्नेथि: ३ क निन्दती। ४ फ, ग, "रह आक्षि"।

५०३ प्रदीपोद्द्योतसमत :- [१० द० उल्ास: ]

अत्रेवार्थे वतिः। गुणशब्द: शलिष्टः। शाब्दमौपम्यमू। अखण्डमण्डलः श्रीमान्पशयैष पृथिवीपतिः । न निशाकरवज्जातु कलावैकल्यमागतः ॥। ४६७।। अत्र तुल्यार्थे यतिः। कलाशब्दः श्लिट्टः । मालाप्रतिवस्तूपमावत् मालाव्यतिरेकोऽपि संभवति, तस्यापि भेदा एवसूह्याः। दिङ्मात्रं चोदाह्नियते। यथा- हरवस्न विषमद्टष्टिर्हरिवन्न विभो विधूतविततवृप:। रविवन्न चौतिदुःसहकरतापितभू: कदाचिद्सि ॥४६८॥ अन्र तुल्यार्थ वतिः। विषमाद्यश्च शब्दा: श्लिटाः। अत्र क्िष्टो गुणशव्दः । तदर्थस्यातिगाढत्वभङ्गुरत्वे च हेतु सस्पात्त। इवार्थं वति- रिति शाव्दमौपम्यम्। अन्रैव पूर्ववदसपादाने भदत्रयं द्रष्टव्यम् । तन्रेवाडड्यं साम्ये दथा -- अखण्ड० । अत्र कलाशब्दः श्िष्टः। कलावैकल्यतदभावी हेतु शब्दोपात्तौ। दुल्या- पें वतिरित्यार्थमोपम्यम् । अत्रानुपादानत्रयं चिन्त्यम् । अयमे मालारूपो यथा-हरव० । पृववत्।

रप्यनुच्छेद्यो गणो धर्यादिर्य:प। (भङ्गुरा नश्वराः ।) गृणाः पाष्डतत्वादगस्तन्तवक्च। एर्ववदिति । 'संकर्मनिरतस्वास्य' इति 'न तामरसवद्गृणाः'इति च पाठ इत्यथ: । अखण्डे ते। मण्डलं राजचक्रं चिम्वं च। श्रीः संपत्ति: शोभा च। कला कौशलं चन्द्रषा- डशांशश्र। जातु कढाऽपि। कलविकल्यति। अखण्डमण्डलत्वकलावैकल्ये हेतु इत्यन्ये। चिनत्यमिति। कलविकल्यतदभावयहितुर्वन तद्नुपादान श्ेषः किमाश्रयः स्पान्। ह।ु उधमवाचरम्य तढ़ाश्रयवाचकस्य वा सिष्त्वे ह्िष्भेद इति भावः ।

न निशाकर्वजजातु दृश्यतां वसुधाधिप: ॥' इति पाठेन बहुलशब्द औपसत्त्वादखण्डमण्डलत् कलावेकल्ययोहेंतवोरपाटानेपि संभवत्े- वा प दानत्रयम। बहुलः कृष्णपक्षः विपुलश्चत्यन्य। हरवढिति। वषम्याऋ्ित्व पारुप्यं च। विघतः कम्पितः । वृषो वृषासुरः वलीवदश्च घमंश्र। गयभामापरिगपन कृष्णेन सपत्ृपास्कन्दनात्। करः किरणः राजभागश्र।

१ *. वपि दूः।

[१· द० उल्लास: ] काव्यपकाश:। ५०७

नित्योदितप्रतापेन त्रियामामीलितप्रभः । भास्वताऽनेन भूपेन भारवानेष विनिर्जजित: ॥४६९।। अत्र ह्याक्षिपैवोपमा। भास्वतेति श्लि्टः। यथा वा- स्वच्छात्मतागुणसमुललसितेन्दुबिम्बं विम्चप्रभाधरम कृत्रिम हृद्यगन्धम्। यूनामतीव पिबतां रजनीषु यत्र तृप्णां जहार मधु नाऽडननमङ्गनानाम्॥४७० ॥ तन्नैवाSSक्षिप्ते साम्ये दथा-नित्योदित०। अत्र भास्वतेति प्रतापेति च श्िष्टं पूर्वाधोपासं हेत द्वयम्। इवांदस्तुत्यादिश्दानां चाभा- वादाक्षिप्तवोपमा। अत्रैव पूर्ववद्नुपादान भेदत्रयं द्रष्टव्यम्। निर्ित नयत्यादिशव्दाभावेऽपि शिष्ट विशेषणेनौपम्याक्षेपाद्प्ययं भेदः संभवति। यथा-स्वच्छात्मता०।

तापिता उद्वेजिता दाहं प्रापिता च । भूर्धरणिस्तत्स्थलोकश्र। (आर्या छन्दः ।) अत्र विषमदृाष्टित्वमपकपहेतुरुपात्तः । समदृष्टित्वमु कर्षहतुनोक्तः । बहूपमानापेक्षयाSSिक्य- वर्णनान्माला Sत्रेति वेध्यम्। नित्येति। प्रतापः पराक्रम: प्रकृष्टतापश्र। भासवरता कान्तिमता रदिणा च । त्रियामा रात्रिः । आक्षिप्ैवेति। विनिर्जितपदाक्षिप्तवेत्यर्थः । द्ष्वव्यममिति। 'समरा- सक्तमनसा' इति 'पङ्कजावलिनन्दनः' इति च पाठ इत्यर्थः। अन्नेद चिन्त्यम्। उपातव- धर्म्याशे ऋ्रपणैव व्यतिरेकस्य शेपमूलकत्वमुचितम्। न तु रन्न कुत्रापि अपणति कृत- भदत्रयं चिन्त्यमेव। न च यत्र द्विजमुरालयमातरिश्वादिशव्दवद्येपूपमानोपमेयेपु स्वरब्दो- पात्त एव श्लेपो व्यतिरेकोत्थापवस्तत्रैतदृदाहरणं सूपपादम्। तत्र स्वशब्ददद्स्येव वैध- म्यस्य संभवादिति । स्वच्छेति। स्वच्छारमत्वं निर्मल बमेव कुणरदेन समहसितं प्रतिवि्वतमिन्दुविम्वं रत्र। मुखेऽपि कपाले चन्द्रपतिबिग्वात्। मधुपक्षेऽप्यवमेव। रद्धा रुमुहसितेःदुनिग्नमिति रुदम्। मुखपक्षे समुल्सितत्वं पूर्णतवम्। रद्वा स्वच्छात्मता चिकणता रुवोरवर्षकरदेन दणः । वरिम्तप्रभोऽधरो यत्रेत्ि मुरुपक्षे। मछुपक्े बिग्बप्रमां धरति तत्। (बिग्बप्रभाया घरं धारकम् ।) जीर्णमधुनो रक्तत्वात्। अकृत्रिमो कुरुवारनादिकं दिना गन्धान्तरयोगं विना च हृद्यो गन्धो यस्य। अतीवातिशयेन। यूनां मधु तृप्णा पानेछां जहार नाऽडननम्। ऊध- रपानेच्छाया अनिवृत्तेरित्यन्वयः । (वसन्ततिलका छन्दः।) अङ्गनानामाननं महुरूदशं

, ग. नेत्र दि°।

५०८ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [१· द• उल्ास:]

अन्रेवादीनां तुल्यादीनां च पदानाममावेऽपि श्लिष्टविशेषणैशक्षि- सैवोपमा प्रतीयते। एवंजातीयका: श्लिष्टोक्तियोग्यस्य पदस्य पृथगु- पादानेऽन्येडपि भेदा: संभवन्ति। तेऽपि अनयैव दिशा दृषव्या: । निषेधो वक्तुमिष्टस्य यो विशेषाभिधित्सया ॥ १०६ ॥ स्पष्टम्। श्रिष्टोक्तयोग्यपदस्य धृथगुपादानेऽप्येवंजातीयका मेदाः संभवन्ति, तेऽनयैव दिशा द्रष्टन्याः । निषेधो०। वक्तुमिष्टस्य प्राकरणिकत्वाद्वचनार्हस्य यो निषेधः स आक्षेपः । निषेधो निषेध इके

व्याद्यतिरेक इति वोध्यम्। अत्र सर्वलोकलभ्यत्वपुण्यकलभ्यत्वरूपौ तृप्णाहरणा- हरणरूपोत्कषापकर्पहेतू नोक्तौ । उत्तेपूदाहरणेप्वयमस्मादधिक इति व्यतिरेकाकारो गम्य एव। 'इन्दोः पद्माश्वाधिकं मे प्रियाया वदनं मतम् । विलासैहृंद्दगन्वैश्र' इत्यादौ तु वाच्य एव। अयमेवानुभवपर्यवसायीत्युच्यते। 'प्रियाया वदनेनेदं पङ्कजं सदृशं न हि। विलासै: शोभमानत्वाद्विकासित्वाद्विधूदये ।।' इति पद्ये प्रतीपालंकारतिरस्कारको व्यतिरेकः । 'निप्कलङ्क निरातङ्क चतु.पष्टिकलाधर। सदापूर्ण महीप त्वं चन्द्रोऽसीति मृपा वचः ॥I' इत्यत्र रूपकतिरस्कारकोऽयम् । 'दृढतरनिवद्धमृष्टेः कोशनिषण्णस्य सहनमलिनस्य' कृपणस्य कृपाणस्य च केवलमाकारतो भेद: ।।' इति पद्ये केवलपदस्वारस्येनानयोः केवलमाकारवत्पद्वाच्यत्वतदभाववत्पद्वाच्यत्वाम्या माकृतेश्र भेद:, गुणैस्तु साम्यमेव दृढतरेत्यादिविशेषणसाम्यादितरगुणैश्रेति प्रती- तेगम्योपमैवालंकारो न त्वयम्। आधिक्यस्याचमरकारित्वात्। कृपणस्योपमेयतवे तद्गतत्वा- भावाच्च। औपम्यतिररकाराभावाच्चेति दिक। इति व्यतिरेक: । वक्तुमिष्टस्येति। अस्य्र व्याख्या वचनार्हस्येति। अवचनानर्हस्येति वा पाठः । निषेधः । अभिधाननिषेधः । अनपेक्षिताभिधाननिषेधस्य 'न दझं मुखमेवैतत्' इत्या- देश् वारणाय पध्चन्ततृतीयानते। निषेध इवेति। अभिधाननिषेधेऽप्यभिधेयानिषेघात् - .--

[१० द० उल्लास: ] काव्यप्रकाश: । ५०९

वक्ष्यमाणोक्तविषयः स आक्षेपो द्विधा मतः ।

प्रसिद्दत्वं वा विशेषं वक्तुं निषधो निषेध इव यः स वक्ष्यमाणवि- पय उक्तविषयश्र्वेति द्विधाSडक्षेप: । क्रमेणोदाहरणम्- ए एहि किंपि कीएवि कएण णिक्किव भणामि अलमहवा। अविआरिअकज्जारम्भआरिणी मरउ ण भणिस्सम् ॥४७१ ॥ ज्योत्स्ना मौक्तिकदाम चन्दनरसः शीतांशुकान्तदषः कपूरं कदली मृणालवलयान्यम्भोजिनीपललवाः । त्यर्थ: । शब्दगत्या निषेधेऽप्यर्थगत्या विधेरेव प्रतिपत्तेः। तत्प्रयोजनमाह-विशेषाभिधि- स्सयेति। वक्ष्यमाणविषयेSशक्यव क्तव्यतवमुक्तविषयेऽतिमसिद्धरवं चेति विशेषः । विभजते-वक्ष्यमाणो०। तत्र वक्ष्यमाणविषयो यथा-ए एहि० । अत्र विरहननितदुर्दशातिशयो वक्ष्यमाणो निषिद्धः । उक्तविषयो यथा-ज्योत्स्ना० ।

विशेषभ्राप्त्यर्थमेवाभिधानस्यापि निषेधादिति भावः । अर्थगत्येति। तस्य प्रकृतत्वादेवा- भिधातुं पतितस्य क्रियमाणो निषेधो वाधितः सन्नाभासत्वे पर्यवस्यन्विधेराक्षेपक इति भाव:। केचिततु वक्तुमित्युपलक्षणम्। करिष्यमाणस्थापि निषेध आक्षेपः । 'तां सुन्दरीं वर्णयितुं न मे वाणी प्रवर्तते।' इत्यत्र करिप्यमाणवाणीप्रवृत्तेर्निषेधो वर्णनीयस्यानिर्वाच्यतां व्यनक्तीत्याहुः। ए एहीति। 'ए एहि किमपि कस्या अपि कृते निप्कृप भणामि अलमथ वा । अविचारितकार्यारम्भकारिणी म्रियतां न भणिप्यामि ॥' किमपि तत्पीडातिशयरूपम्। ए इति सामर्ष रंबोधनम्। अलमथवेति दूर्वाक्षेपे। अविचारितेत्यादि तु त्वत्प्रेम्णः स्थैय्थिये अविचार्यैव प्रवृत्तेत्यर्थकम्। अलमित्यननैव निषेधलाभे 'न भणिप्यामि' इति पुनः कथनं खेदातिशयद्योतकम्। (आर्या जघन- विपुला ।) अत्र नायिकासंतापातिशयोऽवश्यं वक्तुमिष्टः, न चासौ विशिप्य वक्तुं शक्य इति व्यक्षयितुं निपिद्धः। नायकं प्रति दूत्युक्तिः। एवमग्रेऽपि। ज्योत्स्नेति। (ज्योत्स्ना चन्द्रिका । मौक्तिकदाम मुक्ताहारः ।) शीतांशुकान्तद्रवः १ ग. 'बंध इत निषेधो यः ।

५१० प्रदीपोद्द्योतसमेंत :- [१० द० उललासः]

अन्तर्मानसमास्त्वया प्रभवता तस्या: स्फुलिङ्गोत्कर- व्यापाराय भवन्ति हन्त किमनेनोक्तेन न बूमहे॥ ४७२॥ क्रियायाः प्रतिषेधेऽपि फलव्यक्तिविभावना ॥ १०७।। हेतुरूपक्रियाया निषेधेऽपि तत्फलप्रकाशनं विभावना। यथा- कुसुमितलताभिरहताऽप्यधत्त रुजमलिकुलैरदट्टाडपि। परिवर्तते स्म नलिनीलहरीभिरलोलिताऽप्यघूर्णत सा ॥४७३॥

क्रिपाया:०। वैयाकरणमते क्रियैव हेतुरिति क्रियेत्युक्तम्। वस्तुतस्तु कारणप्रतिषेध कार्यवचनं विभावना। न च विरोधः । स्वाभाविकत्वस्य कारणान्तरस्य वा विभावनात्। उदा- हरणम्-कुसुमित०।

चन्द्रकान्तमणिजलम् । आः इति खदे। अन्तर्मानसं मानसमध्ये । प्रभवता दाहकरण- समथन। प्रवसतेति वा पाठः । त्वया करणभूतेन । अतो दुःसमाधानत्वम्। प्रभवतेति पाठे प्रभोरनभियोज्यत्वम्। (स्फुलिङ्गोत्करोऽन्निकणसमूहस्तस्य व्यापारो दाहोत्पादनम्। तदर्थम् । शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ।) अत्र वियोगिनीनां ज्योत्स्नादि स्फुलिङ्गायत इत्यत्रा- तिप्रसिद्धत्वं विशेषं व्यक्जयितुं ज्योत्स्नादीन्युक्त्वा तत्कथनं प्रतिषिद्धम्। अन्र व्यङ्गयेनाश- क्यवक्तव्यत्वादिना व्यञ्षकं वाच्यमेव चारुत्वमावहतीति गुणीभृतव्यङ्गयता । यत्तु वग्मनेन 'उपमेये सति किमुपमानेनेत्येवमुपमानाक्षेप अःक्षेपः' इत्युक्तम्। तत्तु वक्ष्यमाणप्रतीपरूप- तया गतार्थम्। इत्याक्षेप:। कारणेति। प्रसिद्धकारणेत्यर्थः । सृत्रे क्रियतेऽनेनेति व्युत्पत्त्या क्रियाशब्दः कारणपर इति भाव: । एवं च कारणत्यतिरेकसामानाधिकरण्येन प्रतीयमाना कार्यात्पत्तिर्विभावनेत्यर्थः। 'न कठोरं न वा तीक्ष्णम्' इत्यादावपि कठोरत्वादिविशिष्टायुधस्य जयहतोरभावेऽपि कार्य- कथनाद्विभावनैव। अतिशयोक्तिस्तु तदङ्गम्। कारणतावच्छेदकावच्छिन्नकारणव्यतिरेकस्य विवक्षितत्वात्। ननु कारणाभावे कार्योत्पत्तौ स्फुरितस्य विरोधस्य प्रसिद्धातिरित्तन कार- णेन परिहाराद्विरोधाभास एवायमिति चेन्न। समवलयोः परस्परविरोधे तत्स्वीकारात्। इह तु कारणविरहेण कार्यमेव वाध्यत्वेन गम्यते। न तु तेन कारणविरह इति विशेषात्। कुसुमितेति। ( नायिकाया विरहावस्थावर्णनम्।) लताहननं विरहिण्या रोगहेतुः। सा नलिनीति रूपकम् । भ्रमरदंशः परिवर्तनहेतुः । तरङ्गसंबन्धो घूर्णनहेतुः । नलिनीयु- 1 क्ततरङ्गैरिनि वाडर्ः । ( 'नलिनी' इति नादिकानाम वा। अहताऽताडिता। परिवतते

१ क, 'धेऽपि या।

[१० द० उल्लास: ] काव्यप्रकाश: .। ५११

परावृत्य वतते। अलोलिताSचालिता । गोतिश्छन्दः ।) अन्र विरहरूपहेत्वन्तरजनि- तानां रुजादीनामन्यत्वेऽ्येकत्वाध्यवसायो विभावनामुलम्। स च प्रकृतेऽनाहायः। : निरुपादानसंभारमभित्तावव तन्वते । जगचचित्रं नमस्तस्मै कलाश्षाध्याय शलिने ।।' इत्यत्राSडहायों रूपकक्कनः। सवथा कार्याशSभेदबुद्धिर्विभावनाजीवितम्। सा च क्वचि- दतिशयोक्त्या क्विद्ूपकेणेत्यन्यत्। 'अप्यलाक्षारसासिककं रक्तं तच्चरणद्वयम्।' इत्यत्र स्वाभाविकत्वेन परिहारः । अत्र कारणन्यतिरेकः प्रतिबन्धकसत्ताया अप्युपलक्ष- भम़। तेन 'सातपत्रं दहत्याशु प्रतापतपनस्तव । ' इत्यत्राप्येषा । अत्रापि स्वभावमादाय विरोधपरिहारः । प्रतितन्वकाभावस्यापि कारण- त्ववादिनां तु यथाश्रुतमेव सम्यक । परं तु कारणव्यतिरेकप्रतीतिरार्थीति बोध्यम्। 'शङ्ाद्वीणानिनादोऽयमुदेति महद्द्भुतम् ।' इत्यत्र वीणां विनति प्रतीतेराथीं कारणाभावाप्रतीतिरस्त्येव। अत्र शङ्गत्वेन कान्ता- कण्ठस्तन्त्रीनिनाढत्वेन तद्गोतं चाव्यवसितम्। 'शीतांशुकिरणास्तन्वीं हन्त संतापयन्ति ताम्।' इत्यत्रापि दाहकारणतावच्छेदकधमवच्छिन्नाभावप्रतीतिराथ्र्पस्त्येव। विरहकालिकदाह- कारणतावच्छेदकत्वं शीतांशुत्वेऽपीति विभावनाद्विरोघपरिहारः । वस्तुतः 'शङाद्वीणानि- नादाSयम्' इत्यादुदाहरणानि विरोधस्यैव । परस्परवाध्यत्वावगमात्। 'यश: पयोधिरभवत्करकल्पतरोस्तव ।' इत्यत्रापि विरोधाभास एव । परस्ारं विरोधावगतेः । एतेन'कार्यात्कारणजन्माSपि सिभावना' इत्यपास्तम्। कारणान्तरं विभावयतीत्यन्वर्थाभावेन तस्य विभावनात्वाभा- चात्। एवं 'निमीलितादक्षियुगाद्य निद्रया हृद़ोsपि वाह्येन्द्रियमौनमुद्ितात्। अदरश संगोष्य कढाऽप्यवीक्षितो रहस्यमस्याः स महन्महीपतिः ।' इत्यत्राप्येया। अक्षियुगाद्वृदोऽपि सङ्गोप्योत एवं महद्रहस्यं यथा स्यात्तया स नपतिनिंद्रयाऽदर्श। निमीलिततवेनाक्षिसनिकर्पराहहित्येन गोपनम्। वाह्येन्द्रियसहकृता- नमनसश्च त्व्ाहेन्द्रियम्यापररहितात्ततागोपने पर्यवस्यति । 'सविशेषणे हि' इति न्यायात्। कालान्तरीणद्शनजनितस्मरणमहकृतमनसोपनीतमानं स्यादत आह-कढ़ाड- व्य्वीक्षित इति। एवं च योगजधर्मवदृदए्विशेषाद्विनैवोषनयं नलत्षेन भानमभिमतम्।

५१२ भ्रदीपोद्दयोतसमेत :- [१० द० उल्लास: ]

विशेषोक्तिरखण्डेषु कारणेषु फलावच: । मिलितेष्वपि कारणेषु कार्यस्याकथनं विशेपोक्तिः । अनुक्तनिमित्ता, उक्तनिमित्ता, अचिन्त्यनिमित्ता च । क्रमेणोदाहरणम्- निद्रानिवृत्तावुदविते सुरत्ने सखीजने द्वारपदं परासे। श्लथीकृताश्लेपरसे भुजक्गे चचाल नाSSलिङ्गनतोऽङ्गना सा॥१७४॥ कर्पूर इव दग्धोऽपि शक्तिमान्यो जने जने। नमोऽस्त्ववार्यवीर्याय तस्मै मकरकेतवे।॥। ४७५॥ विशेषोक्ति०। अखण्डेउु मिलितेपु प्रसिद्धकारणेपूक्तेतु कार्याभाववचनं विशेपोक्तिः । अत्राप्यप्रसिद्धे कार्याभावहेतौ पर्यवसानाद्विरोघाभावः । सा च त्रिधा-अनुक्तनिमित्तोक्तनिमित्ताङ- चिन्त्यनिमित्ता च। तत्राSडय्या यथा-निद्वा०। अत्रानुरागातिशयो निमित्तं चलनाभावे। स च विशिष्य वक्तुं शक्यतवेऽि नोक्त इत्यनुक्तनिमित्तेयम। उक्तनिमित्ता यथा-कर्पूर० । अत्र कर्पूरो दाहमात्र उपमानं न तु शक्तिमत्त्वरेऽपि' इति भास्करः । शक्तिमत्व इति परमार्थ: । ईपद्दग्घस्य तस्य सौरभाद्यतिशयात्। 'अदृष्टमप्यर्थमद्ृष्टवैभवात्करोति सुप्तिर्जनदर्शनातिथिम्।' इत्युक्तेः। अत्र दृशियातोज्ञनिसामान्ये लक्षणया तत्र दर्शनाभेदलाभात्कारणाभावे कार्यलाभेन विभावना। कुसुमितेत्युदाहरणेडनुक्तनिमित्तिषा। उक्तनिमित्ताऽप्येषा। यथा 'यद्वधि विलासभवनं यौवनमुदियाय चन्द्रवदनायाः । दहनं विनैव तदवधि यूनां हृदयानि दह्यन्ते ।I' अत्रोपात्ते यौवने दाहहेतुत्वं पर्यवस्यतीति दिक्। इति विभावना। विशेषोक्तिरिति। विशेषं कंचित्प्रतिपादयितुमुक्तिरित्यरथः । निद्ति । दयुरत्नं सूर्यः । (पराप्ते प्राप्ते सति। भुनङ्ग उपपतौ। ल्रयीकृतः शिथिली- कृत आश्लेपरस आलिङ्गनरसो येन तादृशे सति। उपनातिश्छन्दः ।) कारणसत्वे कुतः कार्यानुत्पत्तिरित्येवमत्र विरोधः । कार्यानुत्पत्तः कारणसमवधानवाध्यत्वात्। अत्र निमित्तं व्यङ्गयमपि न चार्विति गुणीभूतव्यङ्गयता। कर्पूर इवेति। (वालरामायणे तृनीयाक्के पद्यमेजत्। अवार्यमकुष्ठितं वीर्ये यस्प तम्मै। मकरकेतचे मदनाय।) अत्र शरीरदाहः शक्ति वंसे कारणम्। सत्यपि तदतुत्प- त्तिकधनम्।

[१· द० उल्लास: ] काव्यप्रकाश: । ५१३

स एकस्त्रीणि जयति जगन्ति कुसुमायुंध:। हरताऽपि तनुं यस्य शंभुना ने हतं बलम् ॥ ४७६॥

'भूम्यां प्रियाया भवता मनोभूचापेन चापे घनसारभावः ।

इस्यादि नैषदर्शनात्। अत्रावार्यवीर्यस्वं शक्तिमत्वे कार्याभावरूपे हेतुरुक्तः । अचिन्त्यनिमित्ता यथा-स एक० । अत्र तनुहरणेऽपि बलाहरणस्य हेतुर्विशिष्य वक्तु न शक्यत इत्यचिन्त्यनिमिसेयम्।

(भूभ्यामिति। नैषीयकाव्ये सप्तमे सगें २९ पद्यमिदम्। 'मनोभूचापेन मदनवाणेन प्रियाया दमयन्त्या भ्रूम्यां भ्रूयुगुलेन भवता भृत्वं गच्छता सता घनो दृदो सारो मजा यम्य तद्भावोऽतिदृढत्वं चाऽडपे प्रापे । यदैव च भ्रूत्वं तदैव दृढत्वमिति चकारार्थः । पुष्पत्वदशायां निःसारस्यापि धनुषो भैमीभत्वदशायां ससारत्वं जातमित्यर्षः । कथं ससा- रस्वमित्यत आह-यद्यस्मान्निजां स्वीयामप्लोषदशामदाहावस्थामपेक्ष्य संप्रति दग्स्य भैमीभूभवनसमयेडनेन धनुषा ऽधिकवीर्यता Sतिशयितपराक्रमत्वमार्जि अर्जितम्। अदग्धपुप्प- रूपचापापेक्षया दग्धस्य श्यामीभवत्केसरशपस्य भैमीभ्रूभवतस्तस्यैव चापस्य जगद्वशीकरणेड- धिकसामर्थ्यदर्शनादेवमनुमीयत इति भावः । घनत्नं सारत्वं दृढत्वं श्रेष्ठत्वं च प्राप इति वा। अथ च घनसारभावः कर्पूरत्वं च। यतः कर्पूरोऽपि निजाङ्गदाहात्स्वीय पक्कावस्थामपेक्ष्या- दाहावस्थायामधिकवीर्यतामतिशयितं सौगन्ध्यं शीतलत्वं चार्जयति' इति नैपधीयप्रकाशे स्पष्टम् । ) स इति। एकोऽसहायः । कुसुमेत्यनेनाSSयुधस्य निःसारता। न शक्यत इति। शास्त्रैकगम्यत्वादिति भावः । यद्यप्यनुक्तत्वाविशेषादेषाऽप्यनुक्तनिमित्तैव तथाऽपि प्रकर- णादिना ज्ञातस्य निमित्तस्यावचनेऽनुक्तनिमित्ता। अज्ञातस्यावचन एेति भेदः । यत्तु "एकगुणहानिकल्पनया साम्यदाढ्य विशेषोक्तिः । यथा द्यूतं हि नाम पुरुषस्यासिहासनं राज्यम् " इति। तन्न। अत्र द्यूते राज्यस्य तादात्म्येनाऽऽरपेण रूपकसत्त्वात्। तत्र सिंहासनरहिते द्यूते सिंहासनसहितराज्यतादात्म्यं कथं सिध्येदित्यारोपोन्मूलकयुक्तिनि- रासायाSSरोप्यमाणराज्येऽपि सिंहासनराहित्यं कल्प्यत इति दृढारोपरूपकामिदम्। एवं गुणाधिक्यकल्पनायामप्येतदेव। यथा 'धर्मो वपुष्मान्भुवि कार्तवीर्यः 'इत्यादाविति दिक्। इति विशेषोक्ति:।

१ ग. न बलं हृतसू। ६५

५१४ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [१० द० उल्लास: ]

यथासंख्यं क्रमेणैव क्रमिकाणां समन्वयः ॥ १०८॥ यथा- एकस्त्रिा वससि चेतसि चित्रमत्र देव द्विषां च विदुषां च सृगीहशां च। तापं च संमद्रसं च रतिं च पुष्णन् शौर्योष्मणा च विनयेन च लीलया च॥। ४७७॥ सामान्यं वा विशेषो वा तदन्येन समर्थ्यते। यत्र सोऽर्थान्तरन्यासः साधर्म्येणेतरेण वा ॥ १०९॥ साधम्येण वैध्म्पेण वा सामान्यं विशेषेण यत्समथ्यते, विशेषो वा सामान्येन, सोऽर्थान्तरन्यासः । क्रमेणोदाहरणम्- यथासंखपं०। यथा-एक० । स्पष्टम् । सामान्यं०। सामान्यं यद्विशषेण समर्थ्यते विशेषो वा सामान्येन सोऽर्यान्तरन्यासः । द्वयोरपि प्रत्येकं समर्थनहेतुः साधर्म्य वैधर्म्य चेति चतुप्प्रकारोऽयमित्यर्थः । क्रमेण। उपदेशक्मेण । पूर्वस्य पूर्वेण मध्यस्य मव्येनान्त्यस्यान्त्यनत्येवमित्यर्थः अन्वयिसमसंख्यपदार्थज्ञानस्य यथासंख्यान्वयबोध्यत्वं कार्यतावच्छेदकम् । यद्यपि कविप्रति- भानिर्मितत्वस्थालंकारताजीवातोलेशताSप्यभावादस्य नालंकारत्वम्, तथाऽप्येकत्र पद्ये बहूनां क्रमान्वये वेचिंत्रयादलंकारत्वेनोक्तः । एक इति। राजानं प्रत्युक्ति: । हे देव राजन्नेकस्त्वं द्विपां शत्रूणां विदुषां पण्डितानां मृगीदृशां स्त्रीणां च चेतसि त्रिधा प्रकारत्रयेण वससि। अत्र एत- द्विपये चित्रमाश्चर्यम्। शौर्योप्मणा प्रतापाझनिना, विनयेन नम्रतया, लीलया विलासेन च क्रमेण तापं संतापं, संमदरसमानन्दरसं, रति नीति च पुष्णन्सन्नित्यर्थः । (वसन्ततिलका छन्दः ।) इति यथासंख्यम्। सामान्यमिति। अनुपपद्यमानतया संभाव्यमानस्यार्थस्योपपादनार्थ यदर्थान्तरं न्यरयते सोऽ्थनन्तिरन्यासः । दृष्टान्ते तु सामान्यं सामान्येन विशेषो विशेषण समर्थ्यत इति ततो भदः। साक्षाठ्वयाप्त्यादेरनभिवानादनुमानतो भेदः । कविनित्रद्धप्रमात्रन्तरनिष्ठानुमितरेवानु- मानालंकारविषयत्वाच्च । १ ख. यत्त।

१० द० उल्लासः ] काव्यभकाश:। 1 ५१५ निजदोषावृतमनसामतिसुन्दरमेव भाति विपरीतम्। पश्यति पित्तोपहतः शशिशुभ्रं शङ्मपि पीतम् ॥। ४७८।। सुसितवसनालंकारायां कदाचन कौमुदी- महसि सुदृशि स्वैरं यान्त्यां गतोऽस्तमभूद्विधु: । तवनु भवतः कीर्ति: केनाप्यगीयत, येन सा प्रियगृहमगान्मुक्ताशक्का, क्व नासि शुभग्रदः॥।४७९॥ गुणानामेव दौरात््याुरि घुर्यो नियुज्यते। असंजातकिणस्कन्धः सुखं स्वपिति गार्गलि: ।। ४८० ।। अहो हि मे बह्वपराद्धमायुषा यदप्ियं वाच्यमिद मयेदशम्। त एव धन्या: सुहद: पराभवं जगत्यहङ्वैव हि ये क्षयं गताः॥।४८१।। तत्र विशेषेण सामान्यसमर्थनं साधर्म्येण यथा-निज० । सामान्येन विशेषसमर्थनं साध्म्येण यथा-सुसितवसना० । विशेषेण सामान्यसमर्थनं वैधम्येण यथा-गुणाना०। अत्र धुर्य इत्यादि सौधारण्यात्सामान्यम्। गौर्गलिरिति विशेष: । वैधम्यै घ स्फुटम्। वैधम्येण विशेषस्य सामान्येन समर्थनं यथा-अहो०।

निजदोषेति। सुन्दरमेव सुन्दरमवि । (पित्तेनोपहतो व्याह्ः । शशिषत् शुभ्रम् । आर्या छन्दः ।) अत्र निजदोषेत्यादि सामान्यं शङ्पीतिम्ना विशेषण सम- र्थितम्। यद्यपि दोषेण त्रमो भवर्तीत्यर्थे पामरस्यापि नानुपर्पत्तिसंभावना तथाऽप्याहार्या सा बोध्या। सुसितेति। राजानं प्रति कव्युक्ति: । कदाचनेरुदा शुभ्रवस्त्रालंकारायां कौम दीमहसि स्वैरं यान्त्यामस्तं विघुर्गतः । ततो भवत्कीतेर्गाने कौमुदीवदेव प्रकाशे जाते- सा मुक्ताशङ्का पतिगृहमगादित्यन्वयः । अतसत्वं क् शुभप्रदो नासि। सर्वत्रैव तथेत्यर्थः । मूर्तत्वं धवलतागुणाश्रयत्वम्। (हरिणी छन्दः ।) सुसितेत्यादिनाडमिहितो विशेषः क्क नासीत्यादिना सामान्येन समर्थितः । गुणानामिति। गुणरूपदोपादेव घुर्यः श्रेष्ठो घुरि कार्यभारे नियुज्यते। अरुंजांत- अरण: स्कन्धो यस्य। य आसब्जितं युगं बलात्पातयति स गौगालिः । अहो इति। (आपन्नं) सुहृदं प्रति (तद्वस्थोचितम्) अप्रियं वदतः [खेदा- तिशयात्स्वनीवितं निन्दतः कस्यचित् ] उक्तिः । त इत्यनेन सामान्यतो मत्दार्थ- , क. ेली। अ।२ क. सुह्दां। ३ क. साधमर्त्सा।

५१६ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [ १० द० उल्लास: ]

विरोध: सोऽविरोधेऽपि विरुद्धत्वेन यद्च:। वस्तुवृत्तेनाविरोधेऽपि विरुद्धयोरिव यद्भिधानं स विरोध: ।

सामान्यविशेषभाव उपपादनीयः । विरोध:0। वस्तुगत्या विरोधाभावेऽपि यहूयोर्विरुद्धयोरिवाभिधानं स विरोधः । एनं विभजते-जाति० जात्याधयैरिति जातिगुणक्रियाद्रव्यैः । त्रिभिरिति गुणक्रियाद्रव्यैः । द्वाम्यामिति क्रिया- द्रष्याम्याम्। यैद्यपि गृणानामपि जात्या विरोधः संभवत्येव तथापि जातर्गुणविरोध एव

स्यापि ग्रहणात्सामान्यत्वम्। (सुहृदो मित्रस्य । वंशस्थं वृत्तम् ।) ते धन्या इति सामान्येनाहमधन्य इति वैधर्म्यद्वारा स्वायुरपराधरूपो विशेषः समर्थ्यते। अत्र हि यत, यत इस्यादेः प्रतिपादकस्याभावे समर्थ्यसमर्थकभाव आर्थः। तत्सत्वे शाब्द:। ननु 'उपकारमेव तनुते विपद्गतः सद्गुणो नितराम्। मूर्छा गतो मृतो वा निदर्शनं पारदोऽत्र रसः ।।' इत्यत्र कोऽलंकार इति चेदयमेव। निदर्शनशब्दस्य समर्थकपरत्वात्। उपमाऽत्रालं कार इति कश्ित्। एतेनोदाहरणालंकारोऽयमतिरिक्त इत्यपास्तम्। कारणेन कार्यस्य कार्येण कारणस्य वा समर्थनं तु काव्यलिङ्गस्य विषय इति वोध्यम् । समर्थ्यसमर्थकयो:

6 अनन्तरत्नप्रभवस्य यस्य हिमं न सौभाग्यविलोपि जातम् । एको हि दोषो गुणसंनिपाते निमज्जतीन्दोः किरणेप्विवाङ्क: ॥!' इत्यत्र द्वयोरप्यथाम्तर्रन्यासयोः संसृष्ट्या द बोध्यम्। एतेन- 'यस्मिन्विशेषसामान्यविशेषाः स विकस्वरः । यथाऽनन्तेति ॥' इते विकस्वरालंकारोऽयं पृथगित्यपास्तम् । इत्यर्थान्तरन्यास: । विरुद्दयोरिति । विरोधप्रतिभाप्रयोजकरूपेण यदभिधानमित्यर्थः । यथाक्ुतशाब्दो- पस्थितिमहिम्रा विरोधज्ञानेपि शब्दस्यान्यत्र तात्पर्यान्त विरोध इत्ययं विरोधाभास इत्यु- च्यते। विरोधश्रैकाधिकरणसंवद्धत्वेन प्रसिद्धयोरर्थयोर्भासमानैकाधिकरणासंवद्धत्वम्। एका धिकरणासंबद्धत्वेन प्रसिद्धयोरेकाधिकरणसंतद्धस्वेव प्रतिपादनं वा। स च वाधबुद्धयनभ-

१ क. ययो।

[१०द० उल्लास: ] काव्यप्रकाश: । ५१७

क्रिया द्वाभ्यामथ दव्यं द्रव्येणैवेति ते दश। क्रमेणोदाहरणम्- अभिनवनलिनी किसल यमृणालवलयादि दवदहनराशि: । सुभग कुरङ्गद्टशोऽस्या विधिवशतसत्वद्वियोगपविपाते ।। ४८२।। गिरयोऽ्यनुन्नतियुजो मरुदृप्यंचलोऽब्धयोऽप्यगम्भीरा:। विश्वंभराऽप्यतिलघुर्नरनाथ तवान्तिके नियतम् ॥४८३॥

प्रविष्टत्वाद्गणस्त्रिभिरित्युक्तम्। एवं करिया द्वाभ्यामित्यपि द्रष्टव्यम्। तद्यमर्थ :- जाति- निरूपितो भेदश्रतुर्धा। गुणनिरूपितस्तु पूर्वभेद भिन्नस्त्रिधा। एवमग्रेडवि। तन्र जात्या जातेरविरोधो यथा-अभिनय०। अत्र नलिनीत्वकिसल्यस्वादिजातीनां दहनत्वजात्या विरोधः । वियोगातिशयेन गौण- त्वात्तदाभासता। एवमग्रे डप्यूहयम्। जातेर्गुणेन यथा-गिरयो०।

भूतो दोषस्य विषयः । तद्भिभूतोऽर्लंकारस्येति बोध्यम्। क्रियेति। क्रियाशव्देनात्र धातुवाच्योऽर्थः। अभिनवेति । द्वदहनो दवािः । विधिवशतो दैववशात्। त्वद्वियोग एव पविर्वज्जम्। (गीतिश्छन्दः।) गौणत्वादिति। वियोगजन्यसंतापातिशायके लाक्षणिकत्वादित्यर्थः । नन्वेवमत्राSSरोपमूलं रूपकमेव। न विरोध: । अन्यथा मुखं चन्द्र इत्यत्रापि विरोध एव स्यादिति चेत्न। अत्र विरोधोत्थापनार्थमभेदस्य विवक्षितत्वेऽपि तस्या- न्यार्थमुपादानेनाचमत्कारित्वात्। विरहिण्यवस्थायामत्य्भुतत्वस्यात्र प्रतिपिपाद्यिपितत्वेन तद्नुगुणतया Sन्तर्गर्भितोऽप्यर्थों विरोध एव चमत्कारितया समुह्सतीति तस्यैवालंकारत्वात्। मुखं चन्द्र इत्यादौ तु चन्द्रनिष्ठाल्हादकत्वादिसकलगुणानां मुखे प्रतिपत्त्थर्थ चन्द्रभद एव चमस्कारी न तु सन्नपि विरोधः। विवक्षितार्थाननगुणत्वात्। इति रूपकमेव न तु विरोधोS- लंकारः । यदि तु विरिण्यवस्थाया अत्यद्भतत्वं न विवक्षितमप्यर्यश्च न गर्भीकृतः किं तु पीडाजनकत्वाद्यतिशयमात्रं तदाऽन्र रूपकमेव। यदि वा नगरविशेषस्थितेरत्यद्भतत्वविवक्षयाS- प्यर्थगर्मीकरणेन च 'यत्र नारीणां मुखं चन्द्रः' इत्युच्यते तदा तत्र विरोध एवेति दिक्। गिरय इति। नजल्पार्थे। तेनाल्पोन्नतियुजोऽल्पवेगोडल्पगम्भीरा इत्यर्थ: । वायौ मन्दवेगत्वादुक्त्या वर्णनीये तदतिशयप्रतीतेः । अतिलत्षुत्वमपकृष्टगुरुतवम्।

, क, रा. "व्यवलो० २ क. भासः । ए०।

५१८ प्रदीपोदद्धोतसमेत :- [१· द० उल्ास: ] येषां कण्टपरिग्रहपणयितां संग्राध्य धाराधर- स्तीक्ष्ण: सोडप्यनुरज्यते चे कमपि स्नेहं परापोति च। तेषां संगरसङ्गसक्मनसां राज्ञां त्वया भूपते पांसूनां पटलैः प्रसाधनविधिर्निर्वर्त्यते कौतुकम्॥४८४ ॥ सृजति च जगदिदमवति च संहरति च हेलयैव यो नियतम्। अवसरवशतः शफरो जनार्दनः सोऽपि चित्रमिदम् ॥४८५॥ सततं मुसलासक्ता बहुतरगृहकर्मघटनया नृपते। द्विजपत्नीनां कठिना: सति भवति करा: सरोजसुकुमाराः।४८६॥ अत्र गिरित्वादिजातीनामनुन्नतत्वादिगुणैर्विरोधः। वर्णनीयातिशयविविक्षया तृ परिहारः। विश्वंभरेति तु न जात्युदाहरणम्। जाते: क्रियया यथा-येपां०। अत्र धाराधरत्वजातेरनुरागस्नेहपरातिक्रियाम्यां विरोधः । लौहित्य चैक्ण्यार्थकत्वादवि- रोध: । एवमग्रेऽप्यविरोध ऊह्यः । तीक्ष्णत्वस्यानुरागेण विरोध इत्यप्यव्यास्यानम्। अनु- दाहरणत्वप्रसङ्गात्। जातेर्द्रवयेण यथा-सृजति०। अत्र शफरस्वजातेर्जनार्दनेन द्रव्येण विरोधः । गुणस्थ गुणेन यथा-सततं०। (आर्या छन्दः ।) वर्णनीयातिशयेति । वर्णनीयौन्नत्याद्यतिशयेत्यर्थः । अत्राऽडघ्े शुद्धो द्वितीये श्लेषमूलः । एवमग्रेडप्यूह्यम् । येपामिति। कण्ठपरिग्रहप्रणयितामालिङ्गिनप्रेमवत्ताम्। घाराघरः खड्गः। तीक्ष्णो दारुणः । अनुरज्यते रक्तवर्णः प्रीतिमांश्च। स्नेहश्चिकणता सौहार्द च । संगरसङ्गो युद्धप्राप्तिः (तत्र सक्तं मनो येषां तेषाम्) प्रसाधनमलंकरणम् ।[निर्वर्त्यते क्रियत इति कोतुकम्। शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ।] लौहित्येति। रुधिरसंपर्ककृतेत्यर्थः । अनुदाहरण- त्वेति। तीक्ष्णत्वस्य जातित्वाभावादिति भावः। तीक्ष्णस्यापि कचिदहरागदर्शनाव्वेत्यपि वोध्यम्। सृजतीति। हेलयैव लीलयैव । अवसरवशतः कालगतेः । शफरो मत्स्यो जात इंदं चित्रम् (आर्या छन्दः) अत्र शफरत्वेति। लीलया सर्वसंभवान्मत्स्यशरीरपरि ग्रहस्या SSगमसिद्धत्वाद विरोधः । द्रव्येणेति। आत्मपरत्वाज्नार्दनपदस्य द्रव्यपरत्वम् । (सततसिति। मुमरषु आसक्ताः। बहुतरं यद्गहकर्म गृहन्यापारस्तस्य करणेन संपा दनन कठिना द्विजपत्नीनां करा भवति दातरि सति सरोजवत्सुकुमारा जाताः । गीति १ क. च हिम । २ ग, लासङ्ग दूह।

[१० द० उलासः ] काव्यप्रकाश: । ५६९ पेशलमपि खलवचनं दहतितरां मानसैं सुतत्वविदाम्। परुषमपि सुजनवाक्यं मलयजरसवत्पमोद्यति ॥४८७।। क्रोख्राद्विरुद्दामदृषद्दृढोऽसी यन्मार्गणानर्गलशातपाते। अभून्नवाम्भोजदलाभिजातः स भार्गवः सत्यमपूर्वसर्गः॥ ४८८॥

कठिनस्वसुकुमा रत्वयोरविरोधः । गुणस्य क्रियया यथा-पेलव०। अत्र पेलवत्वपरुपत्वयोर्गुणयोदाहप्रमोदक्रियाभ्यां विरोधः । यथा वा मद्द्रातु: श्रीहर्षस्य- सर्वतः पुरत एव दृश्यते पात्रतां न पुनरेति चक्षुपोः । हृद्गतोऽपि भुजयोर्न भाजनं कोऽयमालि वनमालिनः क्रमः ॥

शब्देन विवक्षणात् । 'गिरय :- ' इत्यादि तथैवोदाहृतम्। गुणस्य द्रन्येण यथा-कौख्चा०। अत्राम्भोजदलाभिजातस्वस्य गुणस्य करौञ्चाद्रिणा द्रव्येण विरोधः ।

रछन्दः ।) विरोध इति। भवद्दानवशाद्गहन्यापारनिवृत्त्या तत्परिहारः । पेशलमिति। पेशलं कोमलम्। सतत्त्वं तत्त्वमिति च पर्यायः । मलयजरसश्चन्दन- द्रव: । (आर्या छन्दः) । विरोध इति। पेशलपरुषाद्यो: सुश्रवत्वदुःश्रवत्वार्थकतया दहतिपदस्य संतापार्थकतया च तत्परिहारः । सर्वत इति । दृश्यते। शास्त्रतो ज्ञायत इत्यर्थः । क्रोश्चेति । अतिमहृद्भिः पाषाणैर्दृढोऽपि यस्य भार्गवस्य वाणानामनर्गलमप्र- तिबन्धं शातवद्वज्रवत्पाते सति नवपद्मपत्रकोमल इत्यर्थः । (भार्गवः परशुरामः। अपूर्वः सगों रचना यस्य । यत्कर्तृको यत्कर्मको वा । उपजातिश्छन्दः ।) विरोध इति। भार्गवमहिस्नाऽभिजातपदस्य सुखवेध्यत्वपरतया परिहारः । यद्यपि कुमारः क्रौच्चदारण इति

प्रसिद्धम्। कोशात्स्कन्दे तत्त्वरं प्रसिद्धं तथाऽपि स्कन्दसाहाय्यार् भागवोऽपि तत्कृतवानिति पुराणे

· क. पेलव० । २ क, ग. सं सत०।

प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [१० द० उल्लास: ]

परिच्छेदातीतः सकलवचनानामविषयः पुनर्जन्मन्यस्मिन्ननुभवपथं यो न गतवान्।

विकार: कोऽप्यन्तर्जडयति च तापं पे कुरुते ।। ४८९॥ अयं वारामेको निलय इति रत्नाकर इति

के एवं जानीते निजकरपुटीकोटरगतं क्षणादेनं ताम्यत्तिमिमकरमापास्यति मुनिः ॥ ४९० ॥ समदमतङ्गजमदजलनिस्यन्दतरङ्गिणीपरिष्वङ्गात्। क्षितितिलक त्वयि तटजुषि शंकरेंचूडापगाऽपि कालिन्दी॥४९१॥ क्रियायाः क्रियया यथा-परिच्छेदा०। अत्र जडयि च तापं च कुरुत इति क्रिययोर्विरोधः । क्रियाया द्रव्येण यथा-अयं० । अत्र पानक्रियायाः कर्मीभूतेन जलनिधिना विरोधः । यद्यपि जलनिधीनां बहुत्वेन न द्रव्यविरोधोदाहरणत्वमुचितं तथा ऽप्येकलवणाम्बुधिपरतया समर्थनीयम्। द्रव्यस्य द्रव्येण यथा-समद०। अत्र गङ्गायमुनयोर्विरोध: । परिच्छेदेति। (शिखरिणी छन्दः ।) विरोध इति। विरहवैचित्रयेण कालमे. दात्तत्परिहारः । अयमिति। (भल्टकविकृते भल्लटशतके पद्यम्। अयं जलनिधिः समुद्रः वारां जलानां निलयः स्थानम्। तृष्णया तरलितमाकरान्तं मनो येषां तैरस्माभिः।) स्वीयकर- चुलुकगतर्गतम् । कोटरो गर्तः । (ताम्यन्तो ग्लायन्तस्तिमयो मत्स्या मकराश्च यत्र तादृशम्। शिखरिणी छन्दः ।) विरोध इति । अगस्त्यतपःप्रभावातिशयेन परिहारः । न द्रव्येति। कि तु जातीत्यर्थः । एतेन 'असंभवो ऽर्थनिप्पतेरसंभाव्यत्ववर्णनम् ।' इत्यसंभवालंकारोSत्रेति परास्तम्। तनुक्तेर्विरोधपरिपोषकत्वात्। समदेति। मत्तगजमद्जलप्रवाहनदीसंबन्धात्। शिवस्य जूटं जटासमूहस्तत्संबन्धिनी आपगा गङ्गा । कालिन्दी यमुना । (गीतिश्छन्दः ।) विरोध इति। कालिन्दीपदस्य श्यामाभामान्रपरत्वात्परिहारः । इति विरोध: ।

1 अध्य श्ोकस्य व्याख्यानं प्राक् (पृ० १७८) दृश्यम् ।२ क. च तनुते। ३ क.णा. कयललित ४ क, इदं को जा"।५ क ग. 'रजूटाप। ६ क. िमात्रप°।

[१० द०उल्लास: ] काव्यप्रकाशः । ५२१

स्वभावोक्तिस्तु डिम्भादेः स्वक्रियारूपवर्णनम् ॥१११॥ स्वयोस्तदेकाभरययोः । रूपं वर्णः संस्थानं च। उदाहरणम्- पश्वाव्ङ्रघी प्रसार्य त्रिकनतिविततं द्राघयित्वाऽङ्गमुच- रासज्याऽडमुग्रकण्ठो मुखमुरसि सटा धूलिूम्रां विधूय।

मन्दं शब्दायमानो निलिखति शयनादुस्थितः क्ष्मां खुरेण ॥४९२। व्याजस्तुतिर्मुखे निन्दा स्तुतिर्वा रूढिरन्यथा।

स्वभावोक्ति० । स्वत्वं च स्वमात्राश्रितत्वम्। न तु स्वाश्रितत्वमात्रम्। अतो न साधारणवर्मवर्णनेऽति- व्याप्ति: । रूपशब्देन वर्णः संस्थानं चोच्यते। उदाहरणम्- पश्चा०। अत्राश्वमात्रगतयोः क्रियासंस्थानयोवर्णनम्। व्याजस्तुति०। (मुखे निन्दावगतौ यस्स्तुतौ पर्यवसानं स्तुतेरवा मुखेऽवगमो निन्दायां पर्यवसानं तद्याज स्वमात्रेति। डिम्भादेरित्यनेनैव संबन्धावगतेः स्वशब्दोऽन्ययोगव्यवच्छेदक इति भाव: । रूपशब्देनेति । अजहत्स्वार्थलक्षणयेति भावः। भत्र चमस्कृतिहेतुस्वमलंकारसा - मान्यलक्षणप्राप्तम्। तेन 'पश्य घायं बलीवर्दो घासमत्ति मुखेन तु। ' इत्यादेर्निरासः । साधारणस्वभाववर्णनस्य स्फुटत्वान्नालंकारत्वम्। असाधारणस्तु लोक- सिद्धोऽपि प्रतिभामान्रवेद्यत्वादलौकिकवद्भातीत्यलंकारः। डिम्भः शिशुः। आदिना युवतिमु- ग्घकातरतिर्यग्भ्रान्तहीनपात्रादिसंग्रहः । एनामेव 'जातिः' इति केचिद्वयवहरन्ति। पश्चादिति। पश्चादङ्शी पश्चिमपादौ प्रसार्य त्रिकं पृष्ठवंशस्तस्य नम्रतया विस्तृत- मङ्गमुचैरतिशयेन द्राघित्वा दीर्घ कृत्वाऽडभुझकण्ठो वत्रग्रीव उरसि मुखं संयोज्य सटा गवाकेशास्तान्विधूय कम्पयित्वा तृणग्रासवान्छयाऽनवरतं निरन्तरं चलन्ती प्रोथतुण्डा- वोषाधरावोष्ठाग्रे वा यस्य (क्ष्मां भूमिम् । विलिखति उत्किरति । स्नग्धरा छन्दः ।) अत्रेति। पश्चादित्यादिना संस्थानस्य, घासग्रासेत्यादिना क्रियाया इत्यर्थः । इति स्वमावोक्ति: । रूठि: । पर्यवसानम्। अन्यथा। स्तुतौ निन्दायां वा। मुख इत्यनेन पर्यवसाना-

१ ग. नं वा । २ क, सि जटा धुलिषुम्ो नि°। ६६

५२२ प्दीपोद्थोतसमेत :- {१. ५० उछास:]

व्याजरूपा ध्याजेन वा स्तुतिः । क्रमेणोवाहरणम्- दित्या स्वामुपरोधवन्ध्यमनसां मन्ये न मौलि: परो लज्जावर्जनमन्तरेण न रमामम्यत्र संदुश्यते। यस्त्यागं तनुतेतरां मुखशतैरेत्याभिताया: भिय: प्राप्य त्यागकृतावमाननमपि त्वय्येव यस्या: स्थितिः ॥ ४९३॥ हे हेलाजितबोधिसस्व वचसां कि विस्तरैस्तोयधे नास्ति त्वत्सदशः परः परहिताऽडधाने गृहीतवतः। स्तुतिपदवाच्यमित्यर्थ:)। कथमुभयोरनेनामिधानमिति चेत्, आधस्य व्याजेन स्तुतिरिति ग्रहणात्, अन्त्यस्य तु व्यामरूपा स्तुतिरिति। तत्रा Sडथ्ा यथा-हित्या० । स्पष्टम् । अन्त्या यथा-हे हेला०। अत्रोपकारवैमुख्ये पर्यवसानम्।

भावं वदन्वाधितत्वममिप्रैति । अत एव नास्या ध्यनिस्वम्। तत्र हि निर्माधेन पाच्येन व्यञ्ञनयाऽर्थान्तरा Sवगतिः। न चैवं प्रकृते । बाधेन लक्षणाप्रसरात्। उपकृतं बह्ु नामे- त्यादिवदिति बोध्यम्। हित्वेति। अनुरोधहीनमनसां मूर्धन्यसवदपरो न लजाशून्यत्वं च ल्क्ष्मी बिना नान्यत्र। उभयत्र हेतुमाह-य इति। मुखशतैर्युद्धादिप्रकारशतैः । (शार्दूलविकीडितं छन्दः !) राज्ञ आश्रितत्यागरूपनिन्दाव्याजेन महादातृत्वेऽपि लक्ष्मीवत्त्वाभभिधानातस्तुतिः। हे इति। हेलया लीळया जिता बोधिसत्त्वा वौद्धा येन। अतिकारुणिकानामपि जेतरित्यर्थः । परहिताSSघाने परहितकरणे। (शार्दूलविकीडितं छन्दः ।) मरुदेशेनका- किना निर्जलस्वान्तृपितपान्थोपकाराभावजन्याऽयशोमारो गृहीतः। त्वयाऽपि क्षारजल- रवात्तं भारं गृह्णता तस्य साहायकेनोपकारः कृत इति स्तुत्या तृषितपान्थाऽनुपकारेण निन्दायां पर्यवसानम्। न चात्राऽप्रस्तुतप्रशंसैवास्तु। स्तुतिनिन्दात्मकतया विच्छित्तिविशे- पात्। कार्यकारणभावादिसंबन्धाभावाच्। शुद्धव्यअ्ञनाविषयत्वाभावाच्च। ननु स्तुस्या निन्दाया: कथमलंकारत्वम्, वाच्यानुत्कर्षकत्वादिति चेन्न। बीमत्सहास्यान्यतररसाल- म्वनत्वान्निन्दस्य तद्रसानुकूलोत्कर्षकत्वस्य सत्त्वादित्याहुः। अन्यस्तुत्याऽन्यस्तुतेरन्य- निन्दयाऽन्यनेन्दाया अन्यनिन्द्या ऽन्यस्तुतर्गम्यत्वेऽप्येषा। स्तुतिपदेन बोधनस्य बोघनात्। निन्दादीनां व्यङ्गयत्वेऽप्यलंकारस्वमप्रस्तुतप्रशंसावद्वोध्यम्। इति व्याजस्तुतिः ।

१ क. संलक्षते ।२ क, ब्रा55यं य

[१ .· ६० उल्लास:] काव्यपकाश: । ५२३

तृष्यत्पान्थजनोपकारघटनावैमुर्य लब्धाडयशो- भारप्ोद्वहने करोषि कृपया साहायकं यन्मरोः ।। ४९४ ।। सा सहोक्ति: सहार्थस्य बलादेकं द्विवाचकम् ॥ ११२ ॥ एकार्थाऽभिधायकमपि सहार्थबलाद्यदुमयस्येावगमकं सा सहोकति:। यथा- सह विअहणिसाइं दीहरा सासवण्डा सह मणिबलएहि वाहधारा गलन्ति। तुह सुहअ विओए तीअ उव्विग्गिरीए सह अ तणुलदाए दुब्बला जीविदासा।। ४९५।। सासहो०।

' चैत्रमैत्रौ गच्छतः' इत्यादौ तु शब्दशक्त्येवोभयाभिधानम्। यथा-सह० । एकार्थाभिधायकम्। एकान्वय्यर्थाभिधायकम्। अनेकेति। अनेकान्वय्यर्था- भिधायकमित्यर्थः । अत्र सहशब्दार्थः साहित्यमेकजातीयैककालिकक्रियाथयन्वयित्वसम- नियतम्। 'पुत्रेण सहाऽञतः' इस्यन्न पुत्रप्रतियोगिकसाहित्यवानागत इति शाब्दबोधः । तेन पुश्रवृत्त्यागमनसमानकालिकसमानदेशागमनवान्पितेति मानसो बोषः। तन्र तृतीया- न्तस्य विशेषणतया गुणस्थम्। प्रथमान्तस्य विशेष्यतया प्रधानत्वम्। एवं च प्रथमान्त आगमनस्य शाब्दोऽन्वयः । तृतीयान्ते तु सहार्थसामर्थ्यादार्थः । एवं च यत्र गुणप्रधान- मावावच्छिन्नयोः शाब्दार्थमर्यादयैकधर्मसंन्रन्धस्तत्रायमलंकारः। समृचये तूभयत्र प्राधान्यं, शाब्द एव चैकान्वय इति ततो भेदः ।'चैत्रमैत्रौ सह गच्छतः' इत्यादाववि तथषति नायमलंकारः । हृद्यत्वं चालंकारसामान्यलक्षणप्राप्तम्। तेन 'अनेन सार्ध विहराम्बुराशेः' इत्यादौ नेयम्। ह्द्यत्वं चास्याः लेषभित्तिका Sमेदाध्यवसानातमकेन केवलाभेदाध्यवसाना- स्मकेन वाडतिशयेनानुप्राणने भवतीति बोध्यम्। सहेति। 'सह दिवसनिशाभिर्दीर्घाः श्वासदण्डाः सह मणिवलयैर्वाष्पधारा गलन्ति। तव सुभग वियोगे तस्या उद्विझायाः सह च तनुलतया दुर्बला जीविताशा।' [कर्पूरमञ्जर्यो द्वितीयनवनिकान्तरे नायिकाया विरहावस्थावर्णनम्। दप्टाकाराः श्रवासाः श्ासदण्डाः । नाप्पो नेत्राम्बु। अत्र दिवसनिशादौ दीर्घत्वं दुःरूदायिरवादौपचारिकम् । इयं धर्मयोरभेदाध्यवसायमूला। इति सहोक्ति:। 1 स. स्याप्यघ"।

५२४ प्रवीपोद्द्योतसमेत :- [१० द० उद्यास: ] श्वासदण्डादिगतं दीर्घत्वादि शाब्दम। दिवस-निशाषिगतं तु सहा-

विनोक्ति: सा विनाऽन्येन यत्रान्यः सन्न नेतरः। कचिदशोभनः, कचिच्छोभनः । क्रमेणोवाहरणम्- अरुचिरनिशया बिना शशी शशिना सापि विना महत्तम:। उभयेन विना मनोभवस्फुरितं नैव चकास्ति कामिनोः॥४९६॥ मृगलोचनया षिना विचिन्रव्यवहारप्रतिभाप्रमाप्रगलभ:। अमृतदयुतिसुन्दराशयोऽयं सुहदा तेन विना नरेन्द्रसून: ॥।४९७। परिवृत्तिर्विनिमयो योऽर्थानां स्यात्समासमैः ॥११३ ॥ अत्र दीर्घत्वादीनां श्वासादिभिरन्वयः साक्षादेव शाब्द:, दिवसादिभिस्तु सहान्व- यवलात्। विनोक्ति:०। सन्न शोभनो न, नेतरो नाशोभन इत्यर्थः । तेन केनचिद्विना कस्यचिद्शोभनरवं शोभ- नत्वं वा प्रतिपाद्यते सा विनोक्तिः । तत्राशोभनत्वं यथा-अरुचि० । शोभनस्वं यथा-सृग० । अत्र मृगलोचनया दुष्टसुहृद्विशेषेण च विना नरेन्द्रसुनो विचित्रव्यवहारप्रगस्भत्वचन्द्रसु- न्दराशयस्वरूपं शोभनत्वमुक्तम् । परिवृत्ति०। विनोक्तिरिति। अत्रापि विनाशब्दार्थ एव विवक्षितः । तेन नन-निर्-वि-अन्त- रेण-ऋते-रहित-विकलेत्यादिप्रयोगेऽपीयमेव। अरुचिरिति। (अपरवक्त्रं छन्दः।) न चात्र शशिसहितैव निशा रमणीयेति सहो- क्तिध्वनिरेव युक्तः । तत्कृतस्यैव चमत्कारस्य सत्त्वादिति वाच्यम्। वाच्यार्थकृतस्य चम- स्कारस्यानपलपनीयत्वात्। सृगेति । (विचित्रेषु व्यवहारषु प्रतिभा झिति स्फूर्तिस्तस्याः प्रभया प्रकाशेन प्रगल्भः चतुरः । अमृतद्युतिश्रन्द्रस्तद्वस्सुन्दरः स्वच्छ आशयोऽन्तःकरणं यस्य।) य एव राजपुत्र: स्त्ीमोहितः कृत्यविकलः स एव तया विनाऽतिव्यवहाराभिज्ञः । य एव दुष्टसहदालिक्वितो विषमहृदयः स एव तेन विनाऽतिसद्यहृदय इत्यर्थः । (मालभारिणी छन्दः ।) इति विनोक्ति: ।

१ क. व्विशेषं च. ।

[१ ·· द० उछास: ] काव्यपकाश:। ५२५

परिवृत्तिरलंकार:। उदाहरणम्- लतानामेतासामुदिति कुसुमानां मरुदयं मतं लास्यं वत्त्वा श्रयति मृशमाभोद्मसममू। लतास्त्वध्वन्यानामहह दृशमादाय सहसा

अत्र प्रथमेऽर्धे समेन समस्य, द्वितीय उत्तमेन न्यूनस्य।

परिवृत्तिरिति लक्ष्यालंकारनिर्देशः । पूर्वाचार्याणां तवैवोद्देशदर्शनात्। अतो न लक्ष्य रक्षणसंदेहः। समासमैरिति विभागः । विनिमयो हि केनचिद्वस्तुना दत्तेन कस्यचिदादानम्। तथ् कचित्समेन समस्य। कचिदसमेनासमस्य । अन्त्यमपि द्विधा-कचिन्न्यूनेनो त्तमस्य, कचिदुत्तमेन न्यूनस्येति त्रिविधेयमित्यर्थः । समासमत्वं चोपादेयत्वानुपादेयरवाभ्याम्। तत्राSडद्यदयं या-लताना०। अत्र प्रथमार्धे लास्येनोपादेयतया समस्यामोदस्य, द्वितीयार्ध उपादेयतयोत्तमया हशाSS- चिन्याधीनामताहशतया न्यूनानां विनिमयः ।

कस्यचिदादानमिति। परकीयस्य कस्यचिदादानमित्यर्थः । विनियमपदशय तत्रैव शक्त्ते:। एवमादाय दानमपि सा। दानादानव्यवहारः कविकल्पित एव न वारतवरतत्रालं- कारस्वाभावात्। तेन क्रीणन्ति यत्र मुक्ताभिर्बदराण्यपिं नालिकाः । इत्यत्र नेयम्। परकीयस्येत्युक्क्ते: किमित्यपास्या SSभरणानि यौवने धृतं त्वया वार्घकशोभि वल्कलम्। इत्यत्र नेयम् । विनिमयाभावात्। लतानामिति । (भयं मरुद्वायुर्लतानामसममनुपममामोदं परिमलं श्रयतीस्य- न्वयः। मतं मनोरम लास्यं नृत्यं दत्त्वा । अर्थात्। लताम्यः । अध्वन्यानां पान्थानाम्। अहह इति खेदे। आधिर्मन:पीडा, व्याधि: कायपीडा, भ्रमिर्दिग्भ्रमणदर्शको विकारः, रुदितं रोदनम्, मोहो निश्चेष्टता, एषां व्यतिकरं समूहम्) । मरुतसंबन्धेन लतानां वास्यदर्शनात्, लतादर्शनेन च पथिकानामाध्यादिदर्शनाद्दातृत्वं कविकल्पितम्। (शिख- रिणी छन्दः ।)

१ ग. तभ्र ।

५२६. प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [१· द० उछ्लास: ]

नानाविधम्रहरर्णैनप संप्रहारे स्वीकृत्य दारुणनिनाद्वतः महारान्। वृप्तारिवीरविसरेण वसुंधरेयं

अत्र न्यूनेनोत्तमस्य । प्रत्यक्षा इव यजावा: क्रियन्ते भूतभाविनः । तद्भाविकम् । भूताश्र भाविनश्रेति दंद्वः । भाव: कवेरमिपरायोSत्रास्मीति मावि- कमू। उदाहरणम्- आसीवअ्नमत्रेति पश्यामि तव लोचने। भाविभूषणसंभारां साक्षात्कुर्वे तवाऽडकृतिम्॥५०० । अन्स्या यथा-नाना०। अन्नोत्तमया वसुंधरया न्यूनानां प्रहाराणां विनिमयः । मत्यक्षा० । भूतभाविन इति द्वंद्वः, न कर्मधारय इत्यविरोधः । भूता माविनो भावा यत्प्रत्यक्षा इष क्रियन्ते प्रत्यक्षतयाऽमिधीयन्ते तज्वाविकम्। भावः कवेरभिप्ायो निश्धयादिप्रतीतिविषय- को Sन्रास्तीति व्युस्पत्तेरित्यर्थः । उदाहरणम्-आसी०।

नानेति । हसतारिवीरसमूहेन हे नृप युद्धे स्वच्छस्त्रप्रहारान्स्वीकृत्य तुम्यं विरह- शून्याSSलिङ्गनवती वसुमती विस्तीर्णत्यर्थः । (वसन्ततिलका छन्दः।) इति परिवृत्ति:। प्रत्यक्षतयेति। अलौकिकप्रत्यक्षविषया अपि लौकिकप्रत्यक्षविषयतयेत्यर्थः। अभिप्रायो लौकिकप्रत्यक्षविषयस्वेन प्रतिपादनेच्छा। न चेयं भ्रान्तिः। भूतभावित्वेनैव निर्देशात्। अन्जनाद्यसत्त्वेऽपि तस्कृतशोभाद्यभिप्रायेण तथाप्रयोगाच्च। न चैवं स्वभावोक्तिः। तत्र वस्तु- धर्मों वैचित्र्याघायकः । इह तु कवेस्तन्निबद्धस्य वाऽभिप्राय इति विशेषात्। आसीदिति। अत्र यदन्जनं दत्तमासीदिति तद्युक्ते लोचने पश्यामीत्यर्थः। भाविभू- षणेः संम्रियते सा। तद्ुक्तामिस्यर्थः । (भाविभूषणानां समारः समूहो यत्र तादृशीमिति वा ।) यथाश्षुत आसीदिति पश्यामीत्याद्यन्वये भूतादेलौकिकसाक्षारकारविषयत्वं नोपपादितं स्यात्। अत्रान्जनभूषणादिकं विनाऽि स्वरूपवैलक्षण्येनैव शोभातिशयात्तेषां वैयर्थ्य ध्वन्यते। कचिद्भतत्वादिनिर्देशं विनाऽप्येष दृश्यते · यत्रार्थाः क्रि।

[१. द० उल्लासः ] काव्यपकाश:। ५२७ अन्राडये मूतस्य, द्वितीये माविनो दर्शनम्। काव्यलिङ् हेतोर्वाक्यपदार्थता॥ ११४॥ वाक्यार्थता यथा- वपुःपरादुर्भावादनुमितमिदं जन्मनि पुरा पुरारे न प्रायः क्वचिदृपि भवन्तं प्रणतवान्। नमन्मुक्त: संपरत्येहमतनुरग्रेऽव्यनतिमाङू महेश क्षन्तव्यं तदिदमपराधट्वयमपि। ५०१॥ अन्र पूर्वाषें भूतस्याञ्जनस्योत्तराषें भाविनो भूषणसंभारस्य प्रत्यक्षतयाऽभिधानम्। काव्यलिङ्गं०। अन्र विवक्षितविवेकेन हेतोर्षचनं काव्यलिक्मिति लक्षणम्। वाक्यपदार्यतेति विभागः । वाक्यार्थता पदार्थता चेत्यर्थः । तत्र वाक्यार्थता यथा-वपु:०। अत्र पुरा कचिद्पि नाहं भवन्तं प्रणतवानग्रे ऽप्यहमनतिभागित्यवान्तरवाक्ययोरयोS- नमनमपराधे हेतु: ।

'अहं विलोकयेऽद्यापि युध्यन्तेऽत्र सुरासुराः ।' इत्यादौ। अत्रेदं चिन्त्यम्-असंवन्धे संबन्धरूपातिशयोक्त्यैव गतार्थोऽयम्। प्रत्यक्षा- संबन्धेऽपि तत्संबन्धवर्णनात्। भूतादिवस्तवसंबन्धेऽवि तत्संबन्धवर्णनाश्वेति। साऽनुप्राणि- कात्रेति कक्चित्। इति भाविकम् । हेतोरिति। स्वतो Sनुपपद्यमानाधोंपपाद्कहेतोर्वचनमित्यर्थः। पदार्थतेति। पदमप्येक- मनेकं चेति बोध्यम्। व्याप्स्याद्यनिर्देशान्नानुमानसंकरः । श्रोतुर्यल्िङ्गकानुमितिबुबोधयिषया कवेर्व्याप्त्यादिविशिष्टहेतुबोधककाव्यनिर्माणं तललिङ्गमनुमानविषयः । काव्यलिङ्गजानुमि- तिस्तु न कविना श्रोतुर्वुनोधयिपिता किं तु श्रोतर्युत्पिपादयिधितेति भेद इत्यन्ये। बपुरिति। क्वचित्कस्मिनपि जन्मनि (पुरा प्रायो भवन्तमहं न प्रणतवान्। इदं वपुथ: प्रादुर्भावाद्नुमितम् ।) त्वन्नतौ शरीरोत्पत्तेरभावात् । (संप्नति नमन्मुक्त्तोऽतनुः शरीरशून्योऽहमग्रेपि अनतिभाक् नतिरहितः । इदमपराचद्वयं क्षन्तव्यम्। शिख- रिणी छन्दः।) अग्रेऽप्यनतावतनुत्वमेकपदार्थो हेतुः। अतनुत्वे च नमन्मुक्त इत्यनेक- पदाथों हेतुः। अनमनमपराध इति । यद्यप्यनमनमेवापराधस्तयोश् न हेतुहेतुमन्भाव- १ क. र नैवास्मि क्षणमपि। १ क. वयतनुरहमग्रेऽप्यनतिमान्महे" ।३ क. हेतृवच०।

५२८ पदीपोद्द्योतसमेत :- [१० द० उख्लास: ]

अनेकपदार्थता यथा- प्रणयिसखीसलीलपरिहासरसाधिगतै- लंलितशिरीषपुष्पह्ननैरपि ताम्पति यत्। वपुषि वधाय तत्र तव शस्त्रमुपक्षिपतः पततु शिरस्यकाण्डयमदण्ड इवैष भुज: ॥ ५०२॥ एकपदार्थता यथा- मस्मोद्धूलन भद्गमस्तु मवते रुद्राक्षमाले शुभं हा सोपानपरम्पररा गिरिसुताकान्तालयालंकृतिमू। अद्याSडराधनतोपितेन विभुना युष्मत्सपर्यासुखाSS- लोकोच्छेदिनि मोक्षनामनि महामोहे निधीयामहे॥५०३। एषु अपराधद्वये पूर्वापरजन्मनोरनमनम्, भुजपाते शस्त्रोपक्षेप:, महामोहे सुखालोकोच्छेदित्वं च यथाक्रमभुक्तरूपो हेतुः ।

अनेकपदार्थता यथा-प्रणयि०। अत्र शस्त्रोपक्षेपो भुजपाते हेतुः। न चायं वाक्यार्थः । 'शस्त्रमुपक्षिरपेतः' इत्येताव- न्मान्रस्यावाक्यार्थत्वात्। तत्र वपुषि वधाय शस्त्रमुपक्षिपत इत्यस्यापि न वाक्यत्वम्। विशेषणत्वादिति तदर्थस्यापि हेतुत्वे न वाक्यार्थस्य हेतुत्वमिति। एकपदार्थता यथा-मस्मो० । अत्र महामोहत्वे सुखालोकोच्छेदिता-हेतुः। तथ्ब समासादेकपदार्थ एव। अर्थान्तरन्यासे स्तपाऽपि तदिदमित्यस्य, सर्वनाम्रां बुद्धिस्थपरामर्शकस्वाद्गुरितविशेषरूपमित्यर्थः । क्षन्तव्य- मित्यस्य च लक्षणया नाशनीयमित्यर्थ इत्यदोषः । प्रणयीति । (मालतीमाधवे पञ्चमाङ्के) मालतीवघोद्यतमघोरघण्टं प्रति माधवस्येय- मुक्तिः । प्रियसख्याः सलीलो यो हास्यरसस्तेन प्राप्तैः । ललितं मनोहरम्। (तत्र वपृषि वधाय शस्त्रमुपक्षिपतस्तव शिरस्येष भुजोकाण्डेऽकाले यमदण्ड इव पततु इत्यन्वयः । नर्कुटकं छन्दः ।) अवाक्यार्थत्वादिति। विशेषणीभूताथोपस्थापकरवेन विशेष्यसाकाङ्क्षस्वादिति भावः । भस्मेति। शिवप्रसादेन जाततत्त्वज्ञानस्येयमुक्तिः । हा सोपानपरम्पराम् । तत्याः शोच्यतेत्यर्थः । तत्संस्कारकर्त्रभावात् । (गिरिसताकान्तस्य शिवस्याऽ्लयः प्रासाद- रस्पालंकृतिमलंकारभूताम्। युष्माकं भस्मोद्भूलनादीनां या सपर्या पूजा तत्सुखस्याSड- लोक: प्रकाशस्तदुच्छेदके तन्नाशके मोक्षसंज्ञके महामोहे निधीयामहे । 'वयम् ' इति ?

१ ग. पतति। २ र, करः । ३ ग, मोहत्वे सु। क, "पत इृन्य।५ क. सुखोच्छें।

[१० द• उल्लास: ] काव्यप्रकाशः। ५२९

पर्यायोक्तं विना वाच्यवाचकत्वेन यद्चः । वाच्यवाचकभार्वेव्यतिरिक्तेनावगमनव्यापारेण यत्प्रतिपादनम्, तत्प- र्यायेण भङ्गचन्तरेण कथनात्पर्यायोक्तम्। उदाहरणम्- यं प्रेक्ष्य चिररूढाऽपि निवासमीतिरुझ्झिता। मदेनैरावणमुखे मानेन हृदये हरेः ॥ ५०४॥ अत्रैरावणशक्ी मद्मानमुक्ती जाताविति व्यङ्गयमपि शब्देनो- च्यते, तेन यदेवोच्यते तदेव व्यङ्ग्यम, यथा तु व्यङ्गन्चं न तथोच्यसे ।

तटस्थतयोपनिवद्धस्य हेतुरवे पर्यवसानम्, इह तु साक्षादेव हेतुविभक्त्यादिना हेतुतयोपनि- बेद्ध इति ततो भेद: । पर्यायोक्तं०। वाच्यवाचकभावभिन्नेनावगमनव्यापारेणार्थाद्वाच्यस्यैव यदभिधानं तत्पर्यायोक्तम्। पर्या- येण भङ्ग्यन्तरेणाभिधानात् । ध्यनस्तु न वाच्य एवार्यों विषय इति ततो मेदः। उदाहरणम्-यं मेक्ष्य० । अत्रैक् एवार्थ ऐरावतशक्रौ मद्मानविमुक्तौ जाताविति ग्यञ्जनया मदमानाभ्यां तयोरधि- करणयोर्निवासप्रीतिरुझ्झितेत्यभिधया च प्रतिपाष्ते। तेन च यदेवोच्यते तदेव न्यह्थम्।

शेषः । शार्दूलविकरीडितं छन्दः। तटस्थतयेति । परस्परमनन्वितत्वेनेत्यर्थः । पयंव- सानमिति। सामान्याद्यर्थस्योक्तस्य प्रामाण्यग्रहहेतृत्वमित्यर्थः। इह तु साक्षादेवेति। तत्तत्पदार्थनिरूपितहेतुतयोपनितद्ध इत्यर्थः । हेतुविभक्त्यादिनति क्वाचित्कोऽपपाठः । गम्यमा- नहेतुत्वकस्यैव हेतो: सुन्दरत्वेन प्राचीनैः फाव्यलिङ्गाम्युपगमात्। अत एव वपुःप्रादुर्भावादनु- मितमित्यंशे नायमलंकार इत्याहुः। सामान्यविशेषभावसंन्नधानालिङ्गितत्वेन ततो भेद इत्यन्ये। केचित्तु निहेंतुरूपदोषाभाषः काव्यलिङ्गम्। हेतुहेतुमन्नावस्य वस्तुसिद्धरवेन कवि- प्रतिभा निर्वर्त्यत्वाभावात्। तत्प्रयुक्तचमत्काराभविनास्यालंकारताया दुरुपपादत्याच्च। कषा- दिसंमिश्रणेऽपि तत्कृत एव चमत्कारो नेतत्कृत इस्याहुः । इति काव्यलिङ्गमू। पर्यायोक्तमिति। वचः । प्रतिपादनम् । अवगमनव्यापारो व्यक्षना। भङ्गयन्तरं प्रकारभेदः । तेन न पौनरुक्त्यम् । धवनेस्त्विति। व्यङ्गयस्यागूढत्वादिति भावः । यमिति। यं रावणम । हरेरिन्द्रस्य। एक एवार्थ इति। विमोचननिवासम्ी- तित्यागयोरेकत्र पर्यवसानादिति भावः। तेन चेति। तथा च लक्षणसंगतिः। पौनरुवस्यं

१ क. ग. न वस्तु यत् ।२ क, ग, यविविक्े। ३ क. 'रमता।Y ग, पि भ्थन्न- रेण श।५ ग, ते। तथा हि गनि। ६ क. बन्ध ३।

५३० प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [१० द० उद्ास: ]

यथा गवि शुकके चलति दृष्टे, 'गौः शुकृश्चलंति'-इति विकल्पः। यदेव दृषट तदेय विकल्पयति, न तु यथा हषट तथा। यतोऽमिन्नाऽसंसृ- टत्वेन द्वृष्टम्, भेदसंसगाभ्यां विकल्पयति। नचैवं प्रतिपन्नस्यैव प्रतिपत्तिरफलेति कि व्यापारद्वयेनेति वाच्यम्। यतो यथा व्यङ्ग्यं तथा नोच्यते। प्रकारयोभेंदात्। एकरूप एव वस्तुनि प्रकारभेद एव क्थ स्यादिति चेत्, यथा शुह्े गवि चलति निर्विकल्पकसविकल्पकयोरेक एव ह्यर्थस्ताम्या विषयी क्रियते। न पुन- र्यथा निर्विकल्पकविषयस्तथैव सविकल्पकेनाऽपि विषयी क्रियते। भिन्नत्वसंसृष्टत्वाविषयक निर्विकलकं, भिन्नत्वसंसृष्टत्वप्रकारकं तु सविकल्पकमिति। शक्को-न चेति। यथेति। येन प्रकारण व्यङ्ग्यं तेन रूपेण शब्देन नोच्यत इत्यर्थ: । एकस्यैव प्रकारभेदेन वाच्यत्वतयङ्गयत्वयोरविरोधः । यथा यावककुसुम्भजपाकुमु- मादिरूपाणां रक्तत्वादिना वाच्यत्वेऽपि तत्तद्वैजात्यरूपेण प्रत्यक्षत्वमेव न वाच्यतवं तयेहापीति भावः । न पुनर्यथेति। निर्विकल्पके शुक्कतदाश्रयगोत्वतदाश्रयचलनतदाश्रया विशकलिता भासन्ते, सविकल्पके तु संमृष्टतयेत्यर्थः। निर्विकल्पकस्य विशिष्टवीहेतृत्वादिति भावः । भिन्नत्वेति। भेदोऽतद्वयावृत्तिस्तच्छून्यत्वेन संसर्गराहित्येन च निर्विकल्पक विषयता। भेदोऽतद्रयावृत्तिः परनये। तस्याः सविकल्पके विशेषणतवं वाह्या मन्यन्ते। अन्यमते संसृष्टत्व्रेति। प्रकारशब्दो विषयमात्रपरः । एवं च यथा निर्विकल्पकस्य विशिष्टविज्ञानहेतुस्वात्ततो वैलक्षण्यं तथा निवासप्रीतित्यागरूपवाच्यज्ञानस्य मदमुक्तवरूप- व्यङ्यज्ञानहेतुत्वाद्वलक्षण्यमिति भावः । यद्वा निर्विकल्पके किचित्वेन वस्तु भासते, सवि- कल्पके तु तत्तस्ामरूपजात्यादिप्रिकारेणेति 'न पुनर्यथा' इत्यादेरर्थः । इदमेव भिन्नत्वा- विषयक्त्वादीति बोध्यम्। अत्र व्यङ्ग्यमगूढं वाच्याद्चारु चेति न ध्वनित्वम् । 'नमस्तस्मै कृतौ येन मुधा राहुवधूकुचौ। ' इत्यत्रापि भगवान्वासुदेवों राहुशिरश्छेदकारित्वरूपण स्वासाधारणघर्मेण व्यङ्गयस्त- तोपि चारुवरेण राहुवधकुचवैधर्थ्यकारित्वेन रूपान्तरेणाभिहितः । केनचिद्रूपेण व्यञ्ष- नया लम्यस्यार्थस्य ततोऽपि चारुतरेण रूपेण यत वाच्यतेति लक्षणतास्पर्यात्। यद्यपि भगवनः पर्वप्कान्तत्वाद्यच्छव्देना भिधानाचन व्यङ्चत्वम्, तथाऽपि व्यङ्गयतावच्छेदकरूपेण वाच्यत्वाभावाद्यङ्गयत्वमेव। एवं च प्रकारभेदाद्वचङ्गयस्यैवाभिधाविषयत्वं युक्तम्। न च प्राप्ताप्राप्त विवेकन्यायेन वर्माश एव व्यङ्ग्यत्वं न धर्म्यश इति वाच्यम्। धर्मिण: स्वरू- पतोडवाच्यत्वात्। यदि धर्मी स्वरूपतः कम्यचिद्वाच्यः स्यात्स्यादृपि तथा 1 औपाधिक- भदेन घटाकाशादिषु भेदप्रतीतिवत्तत्तद्धर्मरूपोपाधिमेदेन धर्मिणोऽपि भदेन धर्मिणोवि

१ग. लई११ क, भे ६ क '। ३ क, कं दि नि°।

[१· द० उल्लास: ] काव्यप्रकाशः । ५३१

उदानं वस्तुनः संपत्। संपत्समृद्धियोगः । यथा- मुक्ता: केलिविसूत्रहारगलिता: संमार्जनीभिर्हता:

दूराहाडिमबीजशङ्गितधिय: कर्षन्ति केलीशुका

उदासं०। संपत्समृद्धियोगः । न तु तस्यैवातिशयः । उदाहरणम्-मुक्ता:०। अत्र विद्वन्भवनस्य मुक्तादिघनसमृद्धियोगः ।

व्यङ्गयत्वाच्त । एतेन ' व्यङ्गयस्य प्रकारान्तरेणाभिधानासंभवारकार्यमुखेन कारणाभिधानं पर्यायोक्तम्। उदाहरणे राहुवधूकुच नैप्फल्यरूपेण कार्येण राष्टुरशिरश्छेद: कारणरूपो गम्यते' इत्यलंकारसर्वस्वोक्तमपास्तम्। प्रकाशोदाहरणनिरोधाच्च। यत्तु 'पर्यायोक्तं तदप्याहुर्यद्वयाजेनेष्साधनम्। शुकं भोजयितुं यामि युवाभ्यामास्यतामिह।। अन्न नायिकां नायकेन संगमय्य शुकभोजनव्याजेन निर्गच्छन्त्या सख्या तरस्वाच्छन्थ- रूपेष्टसाधनं पर्यायोक्तम्' इति। तत्तु ध्वनिमर्यादा नातिशेत इति दिक। एवं च अनायि देशः कतमस्त्वयाऽ्द्य वसन्तमुक्तस्य दशा वनस्य ।' (नैषधेऽष्मसगें २९ पदम्) इत्यत्राप्ययमेव। 'अयं देशोऽलंकर्तव्यः ' इत्यादौ चेत्यलम्। इति पर्यायोक्तम् । उदात्तमिति। महतां चोपलक्षणमिति वक्ष्यमाणतया नपुंसकानपुंसकयोरेकशेषः । वस्तुनः । धनशीर्योदार्यादे: । एतेन 'शौर्यादेस्तदुक्तावत्यृक्तिनामा छृथगलंकारः) इत्यपास्तम् ।. अत्रासंबन्धे संबन्धातिशयोक्तिरनुप्राणिका। मुक्ता इति। (केलौ क्रीडायां विमृत्राः छिन्नमरा ये हारास्नेम्यो गलिताः ।) बाळा षोडशवर्षा। (त्यागलीला दानलीला सेव आचरितमित्यर्थः । शार्दूलषिकीडितं छन्दः ।) समृद्धियोग इति। तेन वर्णनीयनृपतेः समृद्ध्यतिशयः । 'सौधाग्राणिं पुरस्यास्य स्पृशन्ति विधुमण्डलम् । इत्यादो पौरसमृद्धिर्व्यङ्गचेति व्यङ्गचोऽयम्।

१. क. वे:वत्याेस्तदानली।

५३२ पदीपोद्द्योतसमेत :- [१० द० उद्ासः ] महतां चोपलक्षणम् ॥ ११५॥ उपलक्षणमङ्गभाव:, अर्थादुफ्लक्षणीयेऽ्थे। उदाहरणम्- तदिद्मरण्यं यस्मिन्दशरथवचनाऽनुपालनव्यसनी। निवसन्बाहुसहायश्रकार रक्ष:क्षयं रामः ॥। ५०६॥ न चात्र वीरो रसः । तस्येहाङ्गत्वात्।

समुच्चयोऽसौ तस्य प्रस्तुतस्य कार्यस्येकस्मिन्साधके स्थिते साधकान्तराणि यत्र संभवन्ति, स समुच्चयः । उदाहरणम्- महतां०। महतां यदुपलक्षणमङ्गभावोऽर्थातूर्णनीये, तदप्युदात्तमित्यर्थः । उदाहरणम्-तदिद०। अत्रैतादशो महान्रामो दण्डकाया वर्णनीयाया अङ्गम्। नन्वत्र रामगत उत्साहातिशय एव चमत्कारनिदानं तस्य प्रधानत्वाद्विच्छित्यन्तराभावाच्च किविपयोऽयमलकारव्यपदेश इति वाच्यम्। नह्यत्र वीरो रसः प्रधानम् । तस्येहाङ्गत्वात्। तत्सिद्धि०। तस्सिद्धिहेतौ तस्य प्रस्तुतस्य कार्यस्य साधके। समाधावतुल्यकक्षयोः कारणयोरुपादान- मत्र तु तुल्यकक्षयोरिति विशेषः ।

वर्णनीय इति। अङ्गिनीत्यर्थः । तदिदभिति। पुष्पकविमानस्थस्य लक्ष्मणस्याङ्गदं प्रतीयमुक्तिः । (आर्या छन्दः ।) महत्व च रामस्य दशरथाज्ञावशात्साम्राज्यत्यागपूर्वकवनवासाद्वाहुमात्रसाहाय्येन सकलरक्ष :- क्षयकरणाच्च। अत्र दण्डकारण्यस्याऽङ्गित्वम्, रामस्याङ्गत्वम्। ईदृशो रामो यत्र स्थित इत्यरण्यस्याधिक्यम्। उत्साहातिशय एवेति। वीरप्रधानस्य रामस्य बाहुसहाय वेन तदतिशयप्रतीते रक्षःक्षयस्यानुभावस्य प्रतीतेश्र ध्वनित्वं स्यादिति भावः । अङ्गत्वादिति। अङ्गोत्कर्षकत्वादित्यर्थः । अङ्गाङ्गस्य चाप्राधान्यान्न ध्वनित्वमिति भावः । रामविषयकरतिभावस्याप्यपरिपृष्टत्वान्न भावध्वनित्वम्। इत्युदात्तम्। इति विशेष इति। समाधौ हि एकेन कार्ये निप्पाद्यमानेऽन्येनाकस्मादापतता

१ क, ग, सन्ति ।

[·द० उल्लास: ] काव्यप्रकाश:। ५३३

दुर्वारा: स्मरमार्गणा: प्रियतमो दुरे मनोऽत्युत्सुकं गाढं प्रेम नवं वयोडतिकठिना: प्राणा: कुलं निर्मलम्। स्रीत्वं धैर्यविरोधि मन्मथसुहत्काल: कृतान्तोऽक्षमो नो सख्यश्चतुरा: करथ नु विरहः सोढव्य इत्थं शठः५०७।। अन्र विरहासहत्वं स्मरमार्गणा एव कुर्वन्ति, तदुपरि प्रियतमदूरस्थि- त्यादि उपात्तम् । एष एव समुच्चयः सद्योगेऽसद्योगे सदसद्योगे च पर्यव- स्वतीति न पृथग्लक्ष्यते। तथा हि- कुलममलिनं भद्रा मूर्तिर्मति: प्तशालिनी मुजबलमलं स्फीता लक्ष्मी: प्रसुत्वमखण्डितम्। प्रकृतिसुभगा होते भावा अभीभिरयं जनो व्रजति सुतरां दप राजस्त एव तवाङ्कुशाः ॥५०८॥

उदाहरणम्-दुर्वारा:०। अन्र स्मरमार्गणा एव विरहासहत्वं कुर्षन्ति ततोऽधिकं प्रियतमदूरस्थित्याछपात्तम्। एष एवोकलक्षण: समुचयः सदोगेसोगे दसद्योगे र्यवस्तीति यरकेनचित्ते पृथगल- क्षितास्तदयुक्तम्। तथा हि-कुल० । सौकर्यादिरूपातिशयसंपादनम् । अन्र तु एककार्यसंपत्तौ सर्वेषां खले-कपोतन्यायेन पातः, कार्यस्य च न कोऽप्यतिशय इति भावः 1 काव्यलिङ्गे हेतुत्वमात्रं विवक्षितं न तु हेतूना गुणप्रधानभावस्यैकत्वानेकत्वस्य वा चिन्ता। अत्र तु एकस्यैव तत्कार्यकारित्वेऽन्येषां साहा- य्यमात्रमिति ततो विशेषः । दुर्वारा इति। (मयूरसूनो: शङ्कुकर्णस्य पद्यमिति शाङ्ग्रधरपट्टतौ स्पष्टम् ।) स्वं प्रति विधि प्रति षा काचिद्वदृति। (स्मरस्य मदनस्य मार्गणा बाणाः ।) दूरे प्रवासात् । गाढमतिशयितम्। कुलनैर्मल्यास्स्वाच्छन्द्याभावः । न चैवं धैर्यमेव कार्यमत आह-स्त्रीत्व- मिति। मन्मथसुहृत्। विरहिणीपीडकत्वात्। कालो वसन्तः । अक्षमो मारणे। झटिति नाशाकर्तृस्वात् । अचतुरा नायकादिघटनासमर्थाः । शठः पीडादार्याति विरहविशेषणम्। शठेति विधिसंबोधनं वा। (शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ।) परृथगिति। सद्योगसमुच्चयत्वा- दिनेत्यर्थः । कुलमिति। निर्मलं कुलम्। सुन्दरता। वेदादिज्ञानम्। अतिशयितं बलम्। लक्ष्मी- वृद्धि: 1 अकुष्ठं प्रभुत्वम्। (प्रकृत्या सुभगाः सुन्दरा भावाः पदार्थाः ।) दपोंऽहंकारोऽ- 1 ख. क्षुतिश।

५६४ प्रदीपोद्द्योतसमेन :- [१.५0 उलास: ]

अत्र सतां योग:। उक्तादाहरणे त्वसतां योग: । शशी दिवसूसरो गलितयौवना कामिनी सरो विगतवारिजं मुखमनक्षरं स्वाकृते: । प्रभुर्धनपरायण: सततदुर्गतः सज्जनो नृपाङ्गणगतः खलो मनसि सप्त शल्यानि मे ॥५०९॥ अत्र शशिनि घूसरे शल्ये शल्यान्तराणीति शोभनाऽशोभनयोग:। स त्वन्यो युगपथा गुणक्रियाः ॥ ११६ ॥ गुणो च क्रिये च गुणक्किये च गुणक्रिया: । क्रमेणोदाहरणम्- अभ कुलादीनां समीचीनानामेव योग:। दुर्वारा इत्यायक्तोदाहरणे स्मरमार्गणादी- नामसमीचीनानाम्। समाचीनानामसमीचीनानां यथा-शशी०। अम्र सदसतोर्योगः। दुर्ननस्यासत्त्वाच्छश्यादीनां सत्वात् । एत्चिन्त्यम्। पूर्व दूरस्थि- स्यादिविशेपणेन, धूसरत्वादिनाSत्राप्यसम्यक्त्वमिति। समुच्चयान्तरमाह-स त्वन्यो०। अत्र गुणाः क्रियाश्रेति विग्रहे संख्याविशेपस्याविवक्षणात्, विशेषविवक्षाविरहेण च पथप्रवर्तकः । अभ्टूकशास्तत्प्रतिबन्धकाः । ( हरिणी छन्दः ।) कुलादीनां प्रकृतिसुभगरवेन समीचीनस्वम्। अत्र निर्मलकुले दर्पतदभावहतौ सत्येव भद्रमूर्त्यादिकमपि तत्त्वेनोपात्तम्। एवं स्मरमार्गणादीनां विरहिणीदुःखदत्वादसमीचीनत्वम्। शशीति। (भर्तृहरिकृते नीतिशतके पद्यम् । स्वाकृतेः शोभनाकृतेः। दुर्गतो दरिद्रः। शाश्यानि वाणापणि । पृथ्वी वृत्तम् ।) शशी स्वरूपेण सम्नपि दिवसधूसरत्वे- नासन्। एवमग्रेऽपि। एवमत्र सदसतां शश्यादीनां योगः । अन्न सद्सतो- र्योगो दुर्जनस्यासत्वाच्छश्यादीनां सत्त्वादिति । इदं चिन्त्यम् । एवं हि सहचरभिन्नता स्यात्। सर्वत्रविशेष्यस्य शोभनत्वं विशेषणस्याशोभनत्वं च प्रक्रान्तमिति भन्नप्रक्रमता वा स्यात्। तस्माननृपाङ्गणमरुदुतमिति पाठो युक्कः। सदसदिति च कर्मधारयो युक्तः । अत्रैकैकमपि मानसशल्यभूतज्ञानजनने हेतुस्तत्रान्यदवि षट्कमुपात्तमिति लक्षणसमन्वयः । पूर्वमिति। प्रियतमः शोभनोऽपि दूरस्थत्वदोषेणाशुम. इस्यर्थ:। चिन्तावीजं तु एकस्य तथात्वेवि मार्गणवयोवसन्तानां केवलानामपि विरहिणदुःख- दानां सत्त्वमिति असद्योगोदाहरणमेव तदिति। उक्तोदाहरणेषु सतां योगस्यासतां योगस्य सद्सद्योगस्य वा युक्तत्वस्थायुक्ततवस्य वाऽप्रतीतेर्न समस्य विषमस्य वाऽलंकारस्यात्र प्रसक्ग इनि दिकू। विशेषविवक्षाविरहेणेति । गुणस्वक्रियात्वरूपविशेषेत्यर्थः । रेचित् 'गृणौ च

[ १ द० उल्लास: ] काव्यपकाशः। ५३५

विदलितसकलारिकुलं तव बलमिदमभवदाशु विमलं च। प्रखलमुखानि नराधिप मलिनानि च तानि जातानि॥५१०॥ अयमेकपदे तया वियोग: पियया चोपनतः सुदुःसहो मे। नववारिधरोदयादहोभिर्भवितव्यं च निरातर्पत्वरम्यैः ॥५११॥ कलुपं च तवाहितेप्वकस्मात्सितपङ्गेरुहैसोदरभरि चक्षुः। पतितं च महीपतीन्द्र तेपां वपुषि प्रस्फुटमापदां कटाक्षेः॥५१२॥ 'घुनोति चासिं तनुते च कीर्तिम्'-इत्यादेः,

सनातीयवद्विजातीयस्यापि यौगपद्यस्य लाभाद्गुणौ च क्रिये च गुणक्रिये च युगपद्भवतः, स त्रिरूपः समुच्चयः । तत्र गुणयोर्यौगपद्यं यथा-विदलित०। अत्र विमलत्वमलिनत्वयोः । क्रिययोर्यथा-अय०। भन्रोपगतो भवितव्यं चेति क्रिययोः । गुणक्रिययोर्यथा-कलुपं०। अत्र कलुषत्वपतनयोरगुणक्रिययोः । अत्र क्वद्वयधिकरण्य एव समुच्चय इत्याह। तज युक्तम्। 'घुनोति चासिं तनुते च कीर्तिम्' इत्यादौ सामामाधिकरण्येऽपि दर्शनात्। केचित्ु सामानाधिकरण्य एवायमित्याहुस्तदपि न सम्यक्।

क्रिये च गुणक्रियाः, गुणश्च क्रिया च गुणक्रिये 'तयोरेकशेषेण वक्ष्यमाणार्थलाभ' इत्याङुः। युगपदिति। क्रमव्यावृत्त्यर्थम्। विद्लितेति। विद्लितं नाशितं सकलानामरीणां कुलं येन तत्। बलम्। सन्यम्। प्रकृष्टाः खला दुष्टाः । (आर्या छन्दः ।) अन्नेति। तयोराश्रयभदेन चाम्यां समुच्चय इत्यर्थ: । अयमिति 1 विक्रमोर्वशाये चतुर्थाङ्के पुरूरवस उक्तिः । एकपढ़ेऽकस्मात् । (प्रिययोरवश्या। उपनतः प्राप्तः । निरातपस्वेनाSSतपराहित्येन रम्यैः । भवितव्यं भूतम्। मालभारिणी छन्दः ।) अन्नेति। अत्राप्याश्रयभेदः । कलुपमिति। स्वभावनः सितपङ्केरुहसोदरा श्वेतकमलतुल्या श्रीर्यस्य तादृशं चश्षुरहितषु शत्रुषु विषयेऽकस्मात्कलुपं क्रोधाद्रक्तं च । (मालभारिणी छन्दुः ।) वैषधिकरण्य एवेति। आश्रयभेद एवेत्यर्थः । इति समुच्चयः।

१ एतच्क्रोकात्प्वे किये यथा, इत ग. पुस्तके दृशयते। २ क. 'पगतः । ३ ग. "वभ्रर"। ४ क. ग. eरसुन्दर"।

५३६ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [१'' द० उल्ास: ]

'कृपाणपाणिश्र मवानरणक्षितौ ससाधुवादाश्र सुरा: सुरालये।' इत्यादेश्र दर्शनात, 'व्यधिकरणे'-इति 'एकस्मिन्देशे'-इति च न वाच्यम्। एकं क्रमेणानेकस्मिन्पर्यायः । एकं वस्तु क्रमेणानेकस्मिन्भवति क्रियते वा, स पर्यायः । क्रमेणोदाहरणम्- नन्वाश्रयस्थितिरियं तव कालकूट केनोत्तरोत्तरविशिष्टपदोपदिष्टा। पागर्णवस्य हृदये वृषलक्ष्मणोऽथ कण्ठेऽधुना वससि वाचि पुनः खलानाम्॥ ५१३॥ श्रोणीबन्धस्त्यजति तनुतां सेवते मध्यभाग: पन्दरचां मुक्तास्तरलगतयः संथिता लोचनाभ्याम्। धत्ते वक्ष: कुचसचिवतामद्वितीयं च वक्तं तद्गात्राणां गुणविनिमयः कल्पितो यीवनेन ।। ५१४॥ कृपाण० । इत्यादौ वेयधिकरण्येऽपि तद्दर्शनात्। एकं०। एकत्वेन विवक्षितं वस्तु यत्र क्रमेणानेकस्मिन्भवति क्रियते वा स एक: पर्यायः । अन्र क्रमेणति समुच्चयव्यावर्तनाय। प्रयोजकानिर्देशतन्नि्रिदेशौ भवतिकरोत्यर्थो। न तु स्व्राभा- विकत्वास्वाभाविकत्वे। वृपलक्ष्मणः कण्ठे कालकटवासस्यास्वाभाविकावेन भवतीत्यत्रानदाह- रणत्वापत्तेः । तत्राSडद्यो यथा-नन्वाश्रय०। अत्र कालकृस्य वस्तुत एकस्यानेकत्र वासे प्रयोजकं किंचिदृपि नोक्तम्। समुच्चयेति। वक्ष्यमाणविशषालंकारद्वितीयभेद्वारणाय चत्यपि बोध्यम्। तन्र यौग- पद्यसत्त्वादिति भावः । नन्विति। (मलटकविकृते भलटशतके पद्यम्।) आश्रयस्थितिराश्रयणरीतिः । विशिष्टपदा विशिष्टाधिकरणा। (वसन्ततिलका छन्दः ।) अत्राऽडघारभदान्िन्न आधेय एक-वनाध्यवसित: । शरोणीति। श्रोणीभागादीनां प्राथमिकाधारत्वमार्थम्। सेवत इत्यनेन मध्ये पूर्वमत् नुनामत्ता केघिता। एवमग्रेऽपि। अत एवं विनिमयः संगच्छते। तनुता कार्श्यम्। तर- १ अय पोक: क्र. ग. पुप्तकयानंन्व्राश्रयेति ल्ीफतप्राग्टश्यते।

[१० द० उललास: ] काव्यपकाशः। ५३७

यथा वा- बिम्बोष्ठ एव रांगस्ते तन्वि पूर्वमदटृश्यत। अधुना हृदयेऽप्येष मृगशावाक्षि लक्ष्यते ।। ५१५॥ रागस्य वस्तुतो भेदेऽप्येकतयाऽ्यवसितत्वावेकस्वमविरुद्धम्। तं ताण सिरिसहोअररअणाहरणम्मि हिअअमेक्करसम्। बिम्बाहरे पिआणं णिवेसिअं कुसुमवाणेन ॥। ५१६॥ न केवलमयं वास्तविक एकत्वे, कि स्वारोपितेऽपि । यथा-विम्बोछ्ठ०। अन्न प्रयोजकानिर्देश: स्फुट एव। रागपदार्थस्य त्यौष्ठे लौहित्यात्मकतया हृदये तु सरेहात्मकत्वेन भेदेSप्येकत्वस्याध्यवसानान्नैकस्वविवक्षाविरोधः । द्वितीयो यथा-तं ताण०। अत्र 'कुसुमत्राणेन' इति प्रयोजकनिर्देशः ।

लगतयश्चञ्चलगतयश्चञ्चलदर्शनं च । कुचसचिवताम्। सद्वितीयताम्। घत्त इत्यनेन तस्मिन्प्रागद्वितीयता या स्थिता सा वक्त्रेण गृहातेति बोधितम्। मुखेऽद्वितीयत्वं निरुपम- त्वम्। वक्षस द्वितीयराहित्यम्। तयोश्चाभेदाध्यवसागः । कुचसचिववक्षस्तवनव मुखस्य निरुपमस्वम्। अत्र तनुत्वत्यागादिना तत्तदुस्कषों व्यक्ञनया बोध्यते। बिम्बोष्ठ एवेति। न चैकसंबन्धनाशोत्तरमपरसंबन्धे सत्येष लोके पर्यावप्रसिद्धेः कथाेदमुदाहरणमिति वाच्यम्। एकमनेकस्मिन्क्रमेणेत्येव लक्षणात्। शब्दसाम्यमात्रेण लौकिकार्थाविवक्षणात्। एतेनात्र वर्धमानालंकार: पृथगित्यपास्तम्। तं ताणेति०। करधपाा पीलशर प्ाषी 'तत्तेषां श्रीसहोदररत्नाभरणे हृदयमेकरसम् । बिम्ब्राधरे प्रियाणां निवेशितं कुसुमवाणेन II' श्रीसहोदरं रत्नं कौस्तुभस्तदाभरणे हगौ। एकरसं तस्परम्। कामेन प्रियाबिम्बाघर- चुम्बनाद्यासक्तं कृतमित्यर्थः। केचित्तु यदसुराणां हृदयं विजिगीषाज्वलनजाज्वल्यमानं श्रोसहोदररस्नानामासमन्ताद्धरणे तत्परमासीत्, तत्सकुमारतरोपकरणेनाSपि कामेन प्रिया विम्बाधरे निवेशितं सकलरत्नसारतुल्यो विम्बाघर इति तेपामभिमानोत्पत्तेः । एवं च व्यङ्ग्योपमात्रेत्याहुः। तन्मतेऽपि हरणस्य वैषयिकाधारत्वास्पर्यायाक्षतिरेव। (गाथा - छन्दः ।) अत्राऽपि क्रमेणेति समुचयवारणाय।

1 ख. दश्यते। १ ख, सेहायात्मु। ६८

५३८ पदीपोद्द्योतसमेत :- [१० द० उलास:

अन्यस्ततोऽन्यथा। अनेकमेकस्मिन्क्रमेण मवति करियते या, सोऽन्यः । क्रमेणोदाह- रणम- मधुरिमरुचिरं वचः खलानाममृतमहो प्रथमं पृथु व्यनक्ति। अथ कथयति मोहहेतुमन्तर्गतमिव हालहलं विषं तदेव ॥५१७॥ नङ्गेहं नतभित्ति मन्दिरामद लब्धावकाशं दिव: सा धेनुर्जरती नदन्ति करिणामेता घनाभा घटा:। स क्षुद्धां मुसलध्वनिः कलमिदं संगीतकं याषिता. माश्र्यं दिवसैर्द्विजोऽयमियतीं भूर्मि समारोपितः ।।५१८॥ अत्रैकस्यैव हानोपादानयोरविवक्षितत्वात् न परिवृत्तिः। अनुमानं तदुक्तं यत्साध्यसाधनयोर्वचः ॥ ११७॥

अन्य०। अनेकमेकस्मिन्कमेण यद्भ्वति क्रियते वा, सोडन्यः पर्याय इत्यर्थः। पूर्ववद्यार्येयम्। तत्र भवत्यर्थ यथा-मधुरिम०। अत्रेकम्मिन्खलवचसि क्रमेणामैंतवझ्जने विषकथने च न प्रयोजकनिर्देशः। करोत्यथें यथा-तद्गेहं०। अत्रेकत्मिन्द्विजे तद्वेहतन्मन्दिरयोरनेकैदिवसैरिति प्रयोजकनि्देशः। नचेयं परिृत्तिः । हानापादानयोरविवक्षितत्वात्। अनुमानं०।

मधुरिमेति। मधरिम्णा रुचिरम्। अथ (विचारानन्तरम्) मोहहेतुं तदेवान्तगतं वरिपं कथयतवरित्यन्वयः । (पुप्पिताग्रा छन्दः ।) तद्गेहमिति। नतभित्ति खर्वम् । दिवः स्वर्गालब्घावकाशम्। मन्दिरं राजयोग्यं गृहम्। (जरती जीणी। घनाभा घनतुल्याः । घटाः श्रेणयः। कलम्। मधुरस्व- रम् ।) दिवसैन तु मसवषेवा। ( मिा १ अवस्थाम्। समारोपितः प्रापित इत्याश्रर्यम् । शार्ूलविक्रीडित छन्दः ।) हानम् । स्वीयतम समर्पणम्। उपादानम्। परकीयवस्ुग्रहणम् । इति पर्यायः ।

१ क. मिं परां प्रापितः ।

[१० द० उलास: ] काव्यप्काश: । :- ५३९ पक्षधर्मान्वयव्यतिरेकित्वेन तरिरूपो हेतु: साधनम्, धरर्मणि अयोग व्यवच्छेदो व्यापकस्य सांध्यम्। यथा- यत्रैता लहरीचलाचलद्टशो व्यापारयन्ति भुवं यत्तत्रैव पतन्ति संततममी मर्मस्पृशो मार्गणा: । ..

धावत्यग्रत एव शासनधरः सत्यं सदासां स्मरः॥५१९॥ साध्यसाधनयो: पौर्वापर्यविकल्पे न किंचिद्वैचित्यमिति न तथा दशितम्।

पक्षे संबन्धः, सपक्षवृत्तित्वं, विवैक्षावृत्तित्वं चेति रूपत्रयवान्हेतुः साधनम्। व्यापक स्वाभिमतस्य पक्षेSयोगव्यवच्छेदो व्यापकसंबन्धपर्यवसन्नः साध्यम्। तदुभयवचनमन्माना- लंकार: । सरीमर जस्त्री यथा-यच्चैता०। अत्र पूर्वारधे साधनस्योस्तराधें साध्यस्य वचनम्। प्रयोगश्चैवम्-एताश्चकीकृतचापं

साधनमिति। एतद्रृपत्रयविशिष्टो हेतु: साधनपदेनोच््यत इत्यर्थः । व्यापकत्वा- भिमतस्येति । अस्य 'यस्य' इत्यादिः । साध्यमिति । अस्य 'तत्' इत्यादि: । व्यापकसंबन्ध: । व्यापकास्तित्वम् । तदुभयेति। 'कविप्रतिभोलिलिखित' इत्यादि: । यन्नेति। चलाचला अतिचश्चलाः। चलाञ्वलेति पाठे चश्चलप्रान्तचक्षुप इत्यर्थः । व्यापा- रयन्ति वक्री कुर्वन्ति। यत्र पुंसि। (मर्मस्पृशो मर्मभदिनः । चक्रीकृतः कर्षणेन वर्तुलीकृत- श्रापो यस्मिन्कर्मण तथा। अश्विते धनुषि योजिते शरे वाणे प्रेङ्गन् चलन्करो यशय। शासनमाज्ञा तस्य घरः ।) अग्रतः । पुरः । (शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ।) अत्र दर्वधिं संततनिपतन्मर्मभदिवाणकलसद्भ्नव्यापारकस्थानकत्वं साधनं पक्षवृत्तित्वेनोक्तम्। पराधें साध्यम्। यत्तददयां व्याप्ति: सूचिता । तत्र वस्तुतो व्याप्त्यसत्त्वपि कविश्रौढ़ोक्त्या तथ :- भिधानम्। अत्रानुमानमित्यत्र भावे. ल्युट्। तेन जायमानाऽनुमितिरत्रालकारः । सा च मन्ये शङ्केऽवैभि जान इत्यादिवाचकोपादाने वाच्या। यत्र लिङ्गलिद्गिनोः सत्त्व तत्र तेपा- मनुमितिबोधकत्वात्। यत्र सादृश्यादिनिमित्तसद्भावस्तत्रोष्प्रेक्षाबोधकत्वम्। वक्ति कथयति इत्या दिलक्षणपढोपादाने लक्ष्या। उभयाऽनुपादाने साध्यसाधनाम्यां तदाक्षपे प्रतीयमानेति

१ स. साध्यत्वम्२ क. 'यनिपर्ययविकमपने वैनित्रयं न किधिदिति। ३क. 'पक्षण्शबु।

५४० [१० द० उलास: ] विशेषणैर्यत्साकूतैरुक्ति: परिकरस्तु सः। अर्थाद्विशेष्यस्य। उदाहरणम्-

नत्वादिति। नन्वत्र पूर्व साधनवत्साध्यस्यापि वचनं संभवति। यथा-'मघु तिष्ठति वाचि योषिताम्' इत्यादि। तत्कथं सामान्यत एतदुक्त न तु विशेषत इति चेत्, साध्यस्य मूर्वभागे तादृशवैचित्र्याभावादिति। विशेषण०। साकूतैः साभिप्रायैः । उत्तिरर्थाद्विशेष्यस्य। उदाहरणम्-

वोध्यम्। नन्विति। एवं चानया रीत्यानुमानस्य द्वैविध्यं वक्तमुचितमिति भाषः । मध्विति। 'हृदि हालाहलमेव केवलम्। अत एव निपीयतेऽधरो हृदयं मुष्टिभिरेव ताब्यते ॥' इति पादत्रयम्। ताद्टृशेति । कार्यकारणयोवैपरीत्ये झटिति कार्यकारित्वप्ररतातिरूप- वैचित्र्यवदिह तथाभावाभावात् न विशिष्योक्तमिति भावः । यत्तु केनचिदयेंनोक्त्ेन तुल्य- कारणत्वादर्थान्तरस्याSSपादनमर्थाप त्यलंकारः । यथा 'स जितस्त्वन्मुखेनेन्दुः का वार्ता सरसीरहाम्।' 'तवाओे यदि दारिव्यं स्थितं भूप द्विजन्मनाम्। शनै: सवितुरग्रेऽपि तमः स्थास्यत्यसंशयम् ॥' नेयं वाक्यवित्संमताऽर्थापात्तिः । आपादकस्यार्थस्यापतितमर्थ विनाऽनुपपत्तेरभावात्। अस्यां चार्थान्तरं लोकेऽविद्यमानमपि कविना स्वप्रतिभया कल्पयित्वा यद्यापाद्यते तदाऽलं कारस्वम्। तेन 'उदुम्बरफलानीव ब्रह्माण्डान्यत्ति यः सदा। सर्वगर्वापहः कालस्तस्य के मशका वयम् ॥' इत्यादौ नायमलंकार इति। तन्न। आद्योदाहरणेऽनुमानस्य संभवात्। द्वितीये यद्यर्थाड- तिशयोक्तेः सत्त्वात्। सा च द्विविधा। आपाद्यापादकयोरुभयोरपि असंभवित्वेन कवि- कल्प्यतयाSSपाद्यमानस्यैवेत्यस्यापि सुवचत्वात्। 'निर्णेतुं शक्यमस्तीति मध्यं तव नितम्बिनि। अन्यथा नोपपद्येत पयोधरभरस्थितिः ॥ इत्यर्थापत्तिस्त्वनुमानमेवेति दिक। इत्यनुमानम् । उक्तिः। परिपृष्टिः। अर्थाद्विशेष्यस्येति। विशेषणानां परस्परनिराक,ङ्पत्वादिति

[१. द० उल्लासः ] काव्यभकाशः। ५४१

महौजसो मानधना धनार्चिता धनुर्भृत: संयति लब्धकीर्तय: । नसंहतास्तस्य नभेदवृत्तय: प्रियाणि वाञ्छन्त्यसुभि: समीहितुम ॥ ५२० ॥ यद्यप्यपुषार्थस्य दोषताऽभिधानात्तत्निराकरणेन पुषार्थस्वीकार: कृतः, तथाऽप्येकनिष्ठत्वेन बहूनां विशेषणानामेवमुपन्यासे वैचित्रय मित्यलंकार- मध्ये गणित: ।

महोजसो०। अन्र महौजस्त्वादिविशेषणानि परानभिभवनीयत्वाद्यभिप्रायकाणि। न च वाच्यम्- अपुष्टार्थत्वस्य दोषत्याभिधानादर्थसिद्धं पुष्टार्थस्वमिति दोषाभावत्वमात्रतया कुतोऽलंकार मध्ये पठितोऽयमिति। एकनिष्ठत्वेन बहूनां विशेषणानामुक्तोदाहरणवदुपादाने वैचित्रयमपि हनुभवसिद्धं, न तु दोषाभावस्वमात्रमिति संप्रदायः । वयं स्वालोचयामः-तादृशैकविशेषणो-

चित्र्यस्य चानुभवसिद्धत्वात् । यथा- 'शुद्धे सम्मनि पलविन्युपवने वाप्यां नवाम्भोरुहि क्रीडाद्रौ च सशाद्वले विवलितग्रीवैर्विमुक्तादशः ॥।' इत्यादौ।

महौजस इति। (किरातार्जुनीये प्रथमसर्गे युधिष्ठिंर प्रति चारस्योक्तिः ।) तेज- स्विनो मानिनो धनैः पूजिता रणे प्राप्तकीर्तयः न संहताः न परैरुपजप्ताः परस्परमैकमत्य- माप्ता इत्यर्थ: । तस्याः प्रियाणि प्राणैरपि कर्तु वाब्छन्तीस्यन्वयः । (वंशस्थ वृत्तम्।) आदीति। मानभक्कभी रुत्वोपकृतस्वयुद्धोत्सुकत्वकार्यकारणतदेकप्रयो जनापेक्षित्वान्यादिप दार्थाः। तेनायं दुर्जय इति व्यङ्गयम्। बहूनामिति। विशेषणैरिति बहुम्वं विवक्षितमि- त्यर्थः । तादशैकेति। अयि लावण्यजलाशय तस्या हा हन्त मीननयनायाः । दूरस्थे त्वयि किं वा कथयामो विस्तरेणालम् ॥। इत्यादौ। अनुमवसिद्धत्वादिति । यथा नित्ये संध्यावन्दनादौ दोषाभावस्याङ्गवै- कल्येऽपि सिद्धौ साङ्गतस्करणं फलातिशयायैव। तथा दोषाभावस्य विशेषणानुपादानेऽवि संभवेन साभिप्रायैकविशेषणनिबन्धनश्चमतकारो दुरपह्रव इति भावः । कि च सुधांशुकलितोत्तंसस्तापं हरतु वः शिवः ।

१ ख, नभिननृ। २ क, तवैंचि°।

५४२ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [१ द० उलास: ]

निगूढमपि वस्तुनो रूपं कथमपि प्रभिन्नं केनापि व्यपदेशेन यदपह्नू- यते, सा व्याजोक्ति: । न चैपाऽपह्नुतिः। प्रकृताप्रकृतोमयनिष्ठस्य साम्यस्येहासंभवात्। उदाहरणमू-

हा शैत्यं तुहिनाचलस्य करयोरित्यूचिवान्सस्मितं शैलान्तःपुरमातृमण्डलगणैद्टृष्टोर्डिवताद्व: शिवः।। ५२१॥ व्याजोक्ति०। अरम्मिन्नस्वमस्फुटस्य प्रकाशः । तथा चास्फुटमपि वस्तुस्वरूपं कथंचिद्ध्यक्तमय केनापि यद्पह्नूयते सा व्याजोक्तिः । न चेयमपह्नुतिः । प्रकृताप्कृतयोः साम्ये तत्स्वीकारात्। अत्र तु तदभावात्। न च प्रथमं गृढस्यानन्तरं प्रकाशस्यापह्नव इति सामग्रीभेदादेवापह्नु- तिभेद इति वाच्यम्। एवंविधेपि विषये साम्यसंभवेSपहनुतरंवोपगमात्। ननु यत्रापह्नवार्य सादृश्योपक्षेपः सा व्याजोक्तिः, सादृश्यार्थमेव तु यत्रापह्ववोपक्षेपः साऽपहनुतिरिति चेतू,

साम्यायापह्वो यत्र सा विज्ञंया त्वपह्नुतिः । अपह्नवाय सादृश्यं यस्मिन्नषाऽप्यपह्नुतिः ॥ इा। उदाहरणम्-शैलेन्द्र०। इत्यादौ यत्र सुधांशकलितोत्तंस इति विशेषणाभावेऽपि तापहरणसामर्थ्यस्त् सामर्थ्या- तिशयेनाप्युपपत्तेस्तद्विशषणानुपादा नंऽपि न क्षतिस्तत्र तद्विशषणापादानमधिकचमत्कारायै वेति बाध्यम्। अत्र व्यङ्ग्यं च क्चिद्वाच्यसिद्धयङ्ग क्वचिदपराङ्गमिति गृणीभूतव्यङ्धयमेव। अत्र विशेषणैरित्युपलक्षणं विशेष्यस्यापि। तेन साभिप्राये विशेष्येऽप्ययम्। यबा चतुर्णो पुरुषार्थानां दाता देवश्चतुर्मुजः' । इत्यन्र। अत्र चतुर्भुन इति विशेष्यं पुरुषार्थचतुष्टयदानसामर्थ्याभिप्रायगर्भम्। बाहुल-

एतेन 'साभिप्राये विशष्ये परिकराङकुरनामा भिन्नोSलंकारः' इत्यपास्तम्। इति परिकर:। कथंचित । लिङ्गादिना। केनापि। कपटेन। प्रकुतापकृतयोरिति। इदमुप- लक्षणम्। तत्रोपमेयनिषेधपूर्वकमुपमानव्यवस्थापनम्। अत्र तु किचिद्निषिध्यैव निमित्तान्तर- प्रयुक्तत्वज्ञापनामेत्यपि बोध्यम्। शैलेन्द्रेति। प्रतिपाद्यमाना दीयमाना।उपगृढ संबन्धः । रोमाश्चादि। आदिना कम्पः १ क. त विक्षेया सात्°।

[१० द० उल्लास:] काव्यप्रकाश:। ५४३

अन्र पुलकवेपथ सातत्विकरूपतया प्रसृतौ शैत्यकारणतया प्रकाशित- त्वादपलपितस्वरूपौ व्याजोक्ति प्रयोजयतः ।

अत्र पुलकवेपथू सातत्विकैकरूपतया प्रसृतौ शैत्यकारणतया प्रकाशनादपलपितस्वरूपा- विति न्याजोक्ति प्रकाशयतः । वयं तु-पुलकवेपधुभ्यां सात्त्विकाम्यां प्रकाशिता गूढा च गतिस्तयोः शैत्य्कारणताप्रकाशनेनापह्नुतेति व्याजोक्तिरियम्।

विसंछुलो व्यग्रहस्तः । स चासावखिलवैवाहिकक्रियाभङ्गाकुलः । हा इत्याश्चयें। शैलान्तः- पुरैस्तस्स्रीजनैः। मातृमण्डलं शच्ादगणस्तन, गणा नन्दादयस्तैश्वेत्यर्थः। (शार्दूलविक्रीडितं छन्दः।) अत्रेति। पार्वतीकरस्पर्शजन्यरामाश्चादः शेलेन्द्रस्पशजन्यत्वप्रांतपादनादिति भावः। सास्विकाभ्याम्। रतिभावानुभावाभ्याम् । गूढा च रतिः । पार्वतीविषया। शैत्येति। शैलेन्द्रशैत्येत्यर्थः । गोपनपदेन गोपकव्यापारमात्रं, न तूक्तिरेव। तेन 'आयान्तमालोक्य हरिं प्रतोल्यामाल्याः पुरस्तादनुरागमेका । रोमाञ्चकम्पादिभिरुच्यमानं भामा जुगृह प्रणमन्त्यथैनम् ।। ' इत्यादाचप्ययमेव। अत्र व्यङ््यस्य गुणीभूतत्व एवायमलंकारः । तेन 'साखे पश्य गृहारामपरागैरस्मि घूसरा' इत्यादौ ध्वनित्वमव । एतेन 'गृढोक्तिरन्यांद्देश्यं चैद्यदन्यं प्रति कथ्यते। वृषापेहि परक्षत्रादायाति क्षेत्ररक्षकः ॥' इति गूढोक्त्यलंकार: पगस्तः । तस्य ध्वनित्वाक्रान्तत्वात्। क्वचिद्रुणीभूतव्यङ्ग्यत्वात्। अलंकारत्वं तु नांचितम्। उपस्कारकत्वाभावात्। प्रकृते शिवविषयकभावोपस्कारकत्वं स्पष्टमव। एतेन 'गच्छाम्यच्युत' इस्यादौ विवृतोक्तिर्गुप्ताविष्करणरूपेत्यपास्तम्। गुणीभूतव्यङ्गयमात्रत्वात्। वाच्यरसाद्युत्कर्पकत्वाभावाच्च। एतेन 'लोकप्रवादानुकृतिलोंकोक्तिरिति गण्यते। सहस्व कतिचिन्मासान्मीलयित्वा विलोचने ।I' इत्यपास्तम् । उपस्कारकत्वाभावात्। नन्वत्र कोडलंकार इति चेन्न कोऽपि। एतेन 'छेकोक्तिर्यत्र लोकोक्तेः स्यादर्थान्तरगर्भता। भुजंग एव जानीते भुजंगचरणं सखे ।। ' इति च्छेकोक्त्यलंकारोऽपि परास्तः । उपस्कारकत्वाभावात्। कचिद्ध्यनित्वं गुणोभूत-

१ क. मात्रगतिः । गठा रति: हति पाठ इते प्रभा ।

.५४४ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [१· द० उल्ासः ]

Vकिचित्पृष्टमपृष्टं वा कथितं यत्मकल्पते। तादृगन्यव्यपोहाय परिसंख्या तु सा स्मृता ॥११९॥ प्रमाणान्तरावगतमपि वस्तु शब्देन प्रतिपादितं प्रयोजनान्तरामा- वात्सवृशवस्त्वन्तरव्यवच्छेदाय यत्पर्यवस्यति, सा भवेस्परिसंखया। अंत्र च कथनं प्रश्नपूर्वकं तदन्यथा च परिहष्टम, तथोभयन्न व्यपो- हयमानस्य प्रतीयमानता वाच्यत्वं चेति चत्वारो मेदा: ।

किंचि०। तार्हेक्तुल्यम्। ज्यपोहाय व्यवच्छेदाय। यास्किंचिस्कथितं सत्स्वतुल्यस्यान्यस्य व्यव- चछेवाय यत्कल्पते सा परिसंख्या मतेति लक्षणम्। अन्यस्य कथनमन्यव्यपोहाय कयं करपत इतिचेत् । प्रमाणान्तरेणावगतस्यैव वस्तुनः पुनः शब्देन प्रतिपादनस्य प्रयोजनान्त- राभावात्। पृष्टमपृष्टं चेति तु विभागः। कथनं हि र्किचित्प्रश्नपूर्वकं किंचिच्चातस्पूर्वकमिति द्वैविध्यमित्यर्थः। ते च द्वे अपि विधे न्यवच्छेद्यस्य प्रतीयमानत्ववाच्यत्वाम्यां प्रत्येकं द्विविधे।

न्यडन््यत्वं वा न निवारयामः । 'त्वामालिखन्ती दृष्टवाऽन्यं धनुःपौप्पं करेSलिखत्।' अत्रापि व्याजोक्तिरव। उत्तिपदस्य व्यापारमात्रपरस्वात्। एतेन युक्ति: परातिसंधानं क्रियया मर्मगुप्तये।' इति युक्तिनामाSत्रालंकार इत्यपास्तम्। एवमुत्कर्पाहेतौ तद्धेतुत्वकल्पनारूपा प्रौढोकि- रसंबन्धे संबन्धरूपाSतिशयोक्त्या गतार्था। 'संभावनं यदीस्थं स्यादित्यूहोऽन्यस्य सिद्धये। यदि शेषो भवेद्क्ता कथिता: स्युर्गुणास्तव ।' इति संभावनालंकारो यंद्योंक्तौ च कल्पनमित्यतिशयोक्त्या गतार्थः । 'र्किचिन्मिथ्यात्वसिद्धचर्थ मिथ्याऽर्थान्तरकल्पनम्। मिथ्याध्यवसितिवेश््यां वशयेत्खस्रजं वहन् ।। ' इति मिथ्याध्यवासितिरसंबन्धे संत्रन्धातिशयोक्त्या गताथेति दिक्। इति व्याजोकि:। प्रयोजनान्तराभावादिति। अनुवादस्य प्रयोजनसाकाङ्क्षतया ऽन्यव्यावृत्तिरेव प्रयो- जनमित्यर्थः । नियमोऽप्यत्र दर्शन उक्तलक्षणाक्रान्तत्वात्परिसंर्यैव।

१ क. च २ क मैती। ३ ग,न पुनः प्र१ ४ क. 'दक्र्पतृष्य°।

[१ · द० उल्लासः] काव्यप्रकाश: । ५४५

क्रमेणोदाहरणम्- किमासेव्यं पुंसां सविधमनवद्यं छुसरितः किमेकान्ते ध्येयं चरणयुगलं कीस्तुभभृतः । किमाराध्यं पुण्यं किमभिलषणीयं च करुणा यदासकत्या चेतो निरवधिविमुक्त्यै प्रभवति ॥ ५२२॥ किं भूषणं सुहढमत्र यशो न रत्नं किं कार्यमार्यचरितं सुकृतं न दोष: । किं चक्षुरप्रतिहतं घिषणा न नेत्रं जानाति कस्त्वेदपरः सद्सद्विवेकम् ॥५२३॥ कौटिल्यं कचनिचये करचरणाधरदलेषु रागस्ते। काठिन्यं कुचयुगले तरलत्वं नयनयोर्वसति॥५२४॥

तत्र प्रभपूर्वके कथने व्यवच्छेद्यस्य प्रतीयमानता यथा-किमासे०। अत्रान्यनदीसविधादि व्यवच्छेदं प्रतीयमानम्। तत्रैव वाच्यं व्यवच्छेद्यं यथा-किं भूषणं०। स्पष्टम्। अप्रशपूर्वके कथने व्यवच्छेद्यं प्रतीयमानं यथा-कौटिल्यं०। किमिति। अत्र किमासेव्यमिति प्रक्षः । अनिन्धं गङ्गासमीपं नान्यनदीसविधं, नापि कान्तानितम्बादि। विष्णोः पादयुगं नान्यदेवस्य, नाप्यङ्गनादि। पुण्यं, न पापम्। दया, न हिंसादि। (येषु गङ्गासमीपादिषु आसक्त्या। निरवधिर्या विमुक्ति: सायुज्यरूपा तदर्थ चेतः प्रभवति समर्थ भवति। शिखरिणी छन्दः ।) किं भूषणमिति। आर्यचरितं शिष्टसेवितम् । (सुकृतं पुण्यकर्म। दोषो व्यभि- चारादिः। घिषणा बुद्धिः। अभिमतोसरदानादाह-जानातीति। सदसद्विवेकमृत्कृष्टनि- कृष्टविभागं स्वद्परस्त्वदन्यः को जानाति न कोऽपीत्यर्थः । वसन्ततिलका छन्दः । क्ीटिल्यमिति। (कौटिल्यं वफ्रता कपटं थ। कचनिचये केशसमूहे, न तु हृदये। रागो रक्तिमा प्रीतिश्। करादिषु, न परपुरुषादिषु। काठिन्यं दार्ळ्ये निर्दयतवं च। कुचयु- गुले, न तु हृदये। तरलत्वं चश्चलताऽविचार्यकारित्वं च । नयनयोः, न मनास। आर्या छन्दः 1) अत्र कौटिल्यादेरितराधिकरणकत्वं व्यवच्छेयं व्यङ्यम्। प्रश्नश्च नास्ति।

1 क. 'सवदितरः ।

५४६ प्रदीपोद्द्योतसमेन :- [१०.द० उल्लास: ]

भक्तिभंवे न विमवे व्यसनं शास्त्रे न युवतिकामाखे। चिन्ता यशसि न वपुषि प्रायः परिदृश्यते महताम् ॥५६५॥ यथोत्तरं चेत्पूर्वस्य पूर्वस्यार्थस्य हेतुता। तदा कारणमाला स्यात् उत्तरमुत्तरं प्रति यथोत्तरम्। उदाहरणम्- जितेन्द्रियत्वं विनयस्य कारणं गुणप्रकर्षो विनयादवाप्यते। गुणप्रकर्षेण जनोऽनुरज्यते गुणानुरागप्रभवा हि संपद्ष:।।५२६।।

अप्रश्नपूर्वक एव कथने व्यवच्छेद्यं वाच्यं यथा-मक्ति० । ऋेषेणाउप्येषा संभवति। यथा-'चित्रेषु वर्णसंकराः' 'खलसंयोग: शाितितिृ' इत्यादि। यथोस्तं० । पयोत्तरमिति वीप्सायां यथाशब्दः । तेनोत्तरोत्तरं प्रतीत्यर्थः । उदाहरणम्-जितेन्द्रियत्वं०। नन्वत्र कार्यकारणभावालंकृतिप्रपश्चनम्रसक्वेन हेत्वलंकारोपि लक्षणाईः । उक्तमायं भट्टोभ्टेन-

मक्तिरिति। युवतिरूपे कामास्त्रे। (आर्या छन्दः ।) अत्र यत्र कविप्रतिभा- निर्मितेतरव्यावृत्तिस्तत्रालंकारता। यथा 'कौटिल्यं कचनिचये' इत्यत्र कौटिल्यादिकं कविप्रतिभया एकीकृतमिति तद्वारा तत्प्रतियोगगिकवृत्तिस्तन्निर्मितेति बोध्यम्। इति परिसंख्या। यथोत्तरमिति। इदमुपललणम्। यथापूर्व परस्य परस्य कारणतव इत्यपि बोध्यम्। यथा- ' भवन्ति नरकाः पापात्वापं दारिद्रय्संभवम्। दारिद्रथ्मप्रदग्नेन तस्माद्दानपरो भव ।। ' इति। अत्र कयितपदत्वं न दोषः । प्रत्युत पदान्तरेण तस्यार्थस्योक्तौ तत्त्वप्रतिभाना- भावाद्विवक्षितार्थासिद्धेः । उपस्थितशव्दस्यापि विशेषणतया भानाङ्गीकारात्। जितेन्द्रियत्वमिति। (घंशस्थं वृत्तम् ।) अत्र पद्ये भझप्रक्रमत्वं दोषः । जितेन्द्रि- यत्व विनयस्य कारणमित्युक्त तरकस्य कारणमित्युदिताकाडक्षा यद्यप उत्तरवाक्येन निव- स्थते तथाऽपि न साक्षात्। एवमग्रेपि। अस्या: किमुपस्कारकतयाऽलंकारत्वं कया रीत्या चोपस्कारकत्वमिति चिन्त्यम्। उत्तरोत्तरोत्तमवस्तुकारणत्वात्सर्व एत उपादेया इति ज्ञानें

१ क गुमधिके पुंसि ज ।

[१· द० उल्लास: ] काव्यपकाशः । ५४७

"हेतुमता सह हेतारभिधानमभेदतो हेतुः ". इति हेत्वलंकारोऽनर न लक्षितः । आयुर्धृतमित्यादिरूपो ह्वेप न भूषणतां कदाचिदर्हति। वैचित्रयाभावास्। अविरलंकमलविकास: सकलालिमदश्ष कोकिलानन्दः। रम्योऽयमेति संप्रति लोकोत्कण्ठाकर: कालः ॥५२७॥ इत्पन्र तु काव्यरूपता कोमलानुपासमहिम्रैव समास्नासिपुर्न पुनहे- त्वलंकारकल्पनयेति पूर्वोक्तं काव्यलिङ्गमेव हेतु: । क्रियया तु परस्परम् ॥ १२० ॥ वस्तुनोर्जननेऽन्योन्यम्। अर्थयोरेकक्रियामुखेन परस्परं कारणत्वे सति अन्योन्यं नामालं- कारः। उदाहरणम्- 'हेतुमता सह हेतोरभिधानमभेदतो हेतुः' इति। तस्कि न लक्षित इति चेत्, आयुर्धृतमित्यादिरूपस्यास्य वैचित्याभावेनालंकारत्वस्यै- वाभावात्। नन्वेवम्-अविरल० । इत्यादौ प्राषां काव्यरूपताभिधानं विरुव्येतालंकाराभावादिति चेत्, न । कोमला- नुप्रासेनैव तत्संभवात्। तत्कि हेत्वलंकारो नास्त्येव । क एवमाह । कीटशस्तह्वासाविति चेत्, पूर्वोक्तं काव्यलिङ्गमवेति। क्रियया०। वस्तुनो: परस्परं जन्यजनकभावोऽसंभवी। तस्य ते प्रत्येव पौर्वापर्ययोर्द्वयोरसंभवादित्यत उत्त वरि्ययेति। एकक्रियाजननद्वारेणेत्यर्थः । अविशिष्टं वस्तु तावदजातकलपम्। तेन वैशि- ए्यप्रयोनकक्रियाजनके जनकत्वोपचारः । तथा च मिथस्ताहशैकक्रियाजनकत्वमन्योन्या- लंकार इति सारम् । चमस्कारकारणमिति वदन्ति । हेतुमतेति । कार्यकारणभावसंबन्धनिबन्धनशुद्धसारोपासा- धयवसानामूलोऽयमिति नोध्यम्। वेचित्रयाभवेनेति। कार्यवाचकपदेन कारणाभिवाने वैचित्र्याभावेनेत्यर्थः । अविरलेति। (वसन्तवर्णनभ् । आर्या छन्दः ।) अत्र विकासमदानन्दपदेषु तद्धेतौ लक्षणा। कोमलानुपासेति। कामोद्दीपकोडयं काल इति भङ्गयन्तरेण प्रतिपादनेन पर्यायोकसत्वाच, प्रागुक्तरीत्याऽतिशयोक्ते: सत्त्वाच्चेत्य पि वोध्यम्। इति कारणमाला। क्विपयेति। इदं गुणस्याप्युपलक्षणम्।

१ क. लनलिमवि°)३स. त्र का"।

५४८ प्रदीपोदद्योतसमेत :- [१० द उल्ाम: ]

हंसाण सरेहि सिरी सारिज्इ अह सराण हसेहिं। अण्णोण्णं विअ एए अप्पाणं णवार गरुअन्ति ।। ५२८॥। अन्रोभयेषामपि परस्पर जनकता, मिथः श्रीसारतासंपावनव्वारेण। उत्तरश्रुतिमात्रतः । पश्नस्योन्नयनं यत्र क्रियते तत्र वा सति॥ १२१ ॥ असकददसंभाव्यमुत्तरं स्यान्तदुत्तरम् । प्रतिबचनोपलम्मादेव पूर्ववाक्यं यत्र कल्प्यते, तदेकं तावदुत्तरम्। उदाहरणम्- उदाहरणम्-हंसाण० । अत्र श्रीसारणेन सरोहंसयोर्मिथो जनकता । उत्तर०। यत्रोत्तरश्रवणमात्रेणानुपात्तमपि प्रश्वाक्यं परिकल्प्यते तदेकमुत्तरम् । प्रभ्ने सति छोकातिकरान्तगोचरतयाSसंभाव्यं यदसकृत्प्रतिवचनं तत्पुनरपरम्। अत्र प्रश्नोत्तरयोः सकृ- दुपादानं न चमस्करोतीत्यसकृदित्युक्तम् । असंभाव्यं तु चमत्कारित्वमिति मान्याः । अप्रसिद्धत्वमिति तु वयम् । तञ्च प्रमाणान्तरागोचरविषयत्वात् । अत एव प्रश्नपरिसंख्यातो भेद: । तत्र हि लोकप्रसिद्धविषयस्योत्तरस्य प्रयोजनान्तराभावेनान्यव्यपोहे तात्पर्यम्। अत्र तु निगूदविषयतया वाच्य एव तात्पर्यविश्रामः । हंसाणेति 'हंसानां सरोभिः श्रीः सार्यतेऽय सरसां हंसैः । अन्योन्यमेवैत आत्मानं केवलं गुरू कुर्वन्ति' ॥ सार्यते सारी क्रियते। (आर्या छन्दः)। प्रकृते शोभाविशेषविशिष्टान्हंसान्प्रति सरसो कारणस्वम्, शोभाविशेषविशिष्टसरांसि प्रति हंसानां कारणत्वम्, परस्परशोभानननद्वारे- णवतिभावः । परस्परक्रियया परस्परमुपकारजननज्ञानकृतोऽ्तर चमत्कारः । इत्यन्योन्या- लंकार: । उत्तरं नाम प्रश्नगम्यजिज्ञासानिवर्तकज्ञानविषयीभूतोऽर्थः । अत्र प्रश्नेति। उन्नीत- प्रश्ने तु सकृदुत्तरस्यापि चारुत्वमिति भावः । प्रश्नोत्तरयोरन्यतरस्याकतगर्भत्वे बद्धप्रभ्भेऽपि सकृदुपादानेन चमत्कारोऽस्त्येव । 'किमिति कृशासि कृशोदरि किं तव परकीयवृत्तान्तैः ।' अन्र प्रश्नेन प्रतीकारसामर्थ्य व्यङ्गयम्। उत्तरेण स्वस्य पातिन्रत्यं व्यङ्गयम्। आकृता- गर्भत्वे तु उत्तरमलंकार एव नेत्याहुर्नव्याः । तात्पर्यमिति। वाच्यस्य प्रमाणान्तरप्रा- प्रस्वाकिति भावः। वाच्य एवेति। लोकोत्तरत्वेन चमत्कारिणि वाच्य एव विषमत्वाद्य-

[१ द उल्ास: ] काव्यप्रकाश: ।' ५४९ वाणिअअ हत्थिदन्ता कुत्तो अह्माण वग्घकिती अ। जाव लुलिआलअमुही घरम्मि परिसक्कए सोहळा ॥ ५२९ ॥ हस्तिदन्तव्याघ्रकृत्तीनामहमर्थी, ता मूल्येन प्रयच्छेति केतुर्वचन- ममुना वाक्येन समुन्नीयते। न चैतत्काव्यलिङ्गम। उत्तरस्य ताद्ूप्या- नुपपत्तेः ! न हि प्रश्नस्य प्रतिवचनं जनको हेतुः।नापीदमनुमानम्। एक- धर्मिनिठ्ठतया साध्यसाधनयोरनिर्देशादित्यलंकारान्तरमेवोत्तरं साधीय:। प्रश्नादनन्तरं लोकातिक्रान्तगोचरतया यदर्समाव्यरूपं प्रतिवचनं स्यान्, तदपरमुत्तरम्। अनयोश्र सकृदुपादाने न चारुताप्रतीतिरित्यसकृदि- न्युक्तम्। उदाहरणम्- का विसमा देवगई किंदुलहं जं जणो गुणग्गाही। किं सोक्खं सुकलत्तं किं दुक्खं जं खलो लोओ।। ५३० ॥ तत्राऽडद्यं यथा-वाणिअअ०। हस्तिदन्तव्याघ्रकृत्तीनामहमर्थी, मूल्येन ताः प्रयच्छेति क्रेतृवचनमनेनोत्तरवाक्येनानमी- यते। सूत्रे च प्र्नपदं पूर्ववाक्यमात्रपरमिति प्रश्नाभावेऽप्यदोषः । यद्वा ह्तिदन्तव्याघ्कृ- त्तयस्तव सन्तीति प्रक्षवाक्यमिहोन्नेयम्। न च वाभ्यमिदं काव्यलिङ्गविशेष एव। उत्तरस्य प्रश्नं प्रति हेतुत्वाभावात्। उत्तरस्य तद्नुत्पादकत्वात्। काव्यलिङ्गस्य तदात्मकस्वात्। तर्हि ज्ञापकतयाऽनुमानमेवेति चेत्, न। एकधर्मिगतत्वेन साध्यसाधननिर्देशो हि तत्। न चात्र तथा। तस्मादलंकारान्तरमेवोत्तरम्। द्वितीयं यथा-का विसमा०। तिशयप्रतिपादने तात्पर्यादिति भावः । वाणिअएति। 'वाणिजक हस्तिदन्ताः कुतोऽस्माकं व्याधकृत्तयश्ष। यावळूलुलितालकमुखी गृहे परिसंक्रामति स्तुषा '। (हुलिताश्रञ्चला अलकाः केशा यत्र तादृशं मुखं यस्या एताृशी स्नुपा परिसंक्रा-, मति परिश्रमति । गाथा छन्दः ।) अस्यामासक्तो मत्सुतो मृगयां न करोतीत्युत्तरं व्यङ्गयम्। (क्रेतारं वणिजं प्रति) वृद्धव्याधोक्तिरियम्। एकधर्मी । पक्षः । न च स्नुपागृहनिवासस्य हस्तिदन्ताद्यमावे निमित्तस्वेन काव्यलिङ्गमवास्तु। तत्संभवेऽपि प्रश्रोन्नय- नद्वारणैव चमत्कारादित्याशयः । केति। 'का विषमा दैवगतिः किं दुर्लभं यज्जनो गुणग्राही। किं सौख्यं सुकलत्रं कि दुर्माझ्यं (दुःखं यत्) खलो लोक: ।।' , क, लरद्धं जं १ २ क. क्येनाशीय३स, देनुत्वादिति।

५५० प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [१० व० उल्लास :- ]

प्रश्नपरिसंख्यायामन्यव्यपोह एव तात्पर्यम्, इह तु वाच्य एव विशा- न्तिरित्यनयोविवेक: । कुतोऽपि लक्षितः सूक्ष्मोऽप्यर्थोऽन्यस्मै प्रकाश्यते ॥१२२॥ धर्मेण केनचियत्र तत्सूक्ष्मं परिचक्षते। कुतोऽपि आकारादिद्गिताद्वा। सूक्ष्मस्तीक्ष्णमतिसंवेद्यः। उदाहरणम्- वक्त्रस्यन्दिस्वेद बिन्दुभ्बन्घैं- द्रृष्टा भिन्नं कुङ्कमं काऽपि कण्ठे। पुंस्तवं तन्व्या व्यक्षयन्ती वयस्या स्मित्वा पाणौ खडगलेखां लिलेख।। ५३१ ॥ अत्राSडकृतिमालोक्य कयाऽपि वितर्कितं पुरुपायितमसिलताले- खनेन वैदग्ध्यादभिव्यक्तिमुपनीतम्। पुंसामेव कृपाणपाणिता, योग्य- स्वात्। यथा वा- अत्र दैवगत्यादेवैषम्यादि लोकाप्रसिद्धमेव प्रकाश्यते। 'किमासेन्यं पुंसाम् ' इस्या- दिप्रश्वपरिसंख्या यामन्यव्यवच्छेदे तात्पर्यम् । अत्र तु वाच्य एवेति ततो भेदः। कुतो०। कुतोऽपीति आकारादिद्गिताद्वा। सूक्ष्मस्तीक्ष्णमतिसंवेद्यः । तत्र रूपादेरन्यथारवमाकारः। ततो यथा-वक्त्र०। अन्र कण्ठकुङ्कमभेदलक्षणेनाSSकारेण लक्षितं पुरुषायितं सख्या सखीहस्ते खट्गलेखा- लिखनेन वैदग्ध्यादभिव्यज्जितम्। पुंसामेव पाणौ कृपाणस्य योग्यस्वात्। (गाथा छन्दः 1) प्रश्नस्य सकृद्गुपादान उत्तरस्यानेकत्वेऽप्ययम् । 'किं स्वर्गाद्धिकसुखं बन्धुसुहत्पण्डितैः समं गोष्ठी। सौराज्यशुद्धवृत्ति सत्काव्यरसामृतं स्वादु ॥ ' इति। एवं प्रभोत्तरयोरेभिन्नत्वेऽप्ययम्। 'केद्ारपोषणरता' इस्यादौ। एवं प्रशद्व- यस्यैकोत्तरस्वादावपि। थथा 'के खेऽटा: कि चलं वयः' इस्यादौ। इत्युत्तरम्। अन्यथात्वमिति । यत्नजन्यस्वेदादिनेत्यर्थः । वक्त्रेति। स्यन्दिभिः प्रस्नाविभिः । पुरुषायिते श्रमाधिक्यात्स्वेदाधिक्यम्। पंस्त्वं पुरुषायितत्वम् । (शालिनी छन्दः ।) लक्षितम् । सख्या स्वयमुन्नीतम्। अभिव्य- ख्ञितम्। नायिकायां वयस्यान्तरेषु च। अत्र स्वेदलिङ्गकस्वानमितिविषयस्य पुरुषायितस्वस्य

१ क. पाणी स्मित्वा । २ क, णस्य पानियो। ३ क. हालेख।४ केदारपोषगरतः काशीतलवाहिनी गङ्गा। कंस जघान कृष्ण: कंचलबन्तं न वाघते कीतम्।

६.१ ·- ६०उडास:] काव्यप्रकाश:। ५५१

संकेतकालमनसं घिटं ज्ञात्वा विदग्धया। हेसन्नेन्रार्पिताकूतं लीलापक्षं निमीलितम् ॥५३२ ॥ अत्र जिज्ञासित: संकेतकाल: कयाचिदिङ्गितमात्रेण विदितो निशा- समयशंसिना कमलनिमीलनेन लीलया प्रतिपादित: । उत्तरोन्तरमुत्कर्षो भ्रवेत्सारः परावधिः ॥ १२३ ॥। पर: पर्यन्तभागोऽवधिर्यस्य। धाराधिरोहितया तत्रैवोत्कर्षस्य विभा- न्तेः। उदाहरणम्- चेष्टाविशेष इङ्रितम्। तेन यथा-संकेत० । अत्र नेत्रोत्साहरूपणेङ्गितेन लक्षित: कामिन: संकेतकालाभिलाष : कामिन्य निशा सूचकेन पद्मसंमीलनेन लीलया प्रकाशितः । उत्तरोत्तर०। परावधिरिति परः पर्यन्तभागो गद्यस्य पद्यस्य वाऽवधिरुतकर्षसीमा यस्य। तेन पर्य- न्तभागो यत्र सर्वोत्कृष्ट इत्यर्थः । धाराधिरोहितया तत्रैवोत्कर्षविश्रान्ते: ।

खड्रगलेखािलिखनेन व्यञ्जनम्। अत्र विद्यमानमप्यनुमानं सूक्ष्माऊ्म्। स्वक्दग्ध्यप्रकाशन- द्वारा सूक्ष्मस्यैव चमस्कारित्वात्। संकेतेति । (संकेतकाले मनो यस्य । तज्जिज्ञासुमित्यर्थः । इषन्नेत्राम्यामर्पित सूचितमाकूतं येन। ईषन्नत्रार्पिताकृतमिति विटविशेषणम्। अमुं भावालंकारमाह रुद्रटः । नव्योक्तविहितालंकारोऽप्यत्रैवान्तर्भूतः । इति सूक्ष्मम्। धाराधिरोहितयेति। जम्बीरश्रियमतिलङ्व्य लीलयैव व्यानम्रीकृतकमनीयहेमकुम्भौ। नीलाम्भोरुहनयनेऽघुना कुचौ ते स्पधते खलु कनका चलेन सार्धम् ॥ इत्यत्रापि सार एव। एतेनेदशे विषये वर्धमानालंकारोऽतिरिक्त इत्यपास्तम् । मधुरविकसितोस्पलावतंसं शशिकरपल्लवितं च हर्म्यपृष्ठम् । मदनजननविभ्रमा च रामा सुखमिदमर्थवतां विभाति रम्यम् । इस्यादौ तु नायम्। काव्यपर्यन्तभागस्य सर्वोत्कृष्टत्वाभावात्। अन्र कधितपदत्वं न दोषः । प्रत्युत तेनैव सर्वनाम्ना वाऽनिदेशे प्रतीतिस्थगनात्। उत्कर्पः श्ाध्यगृणानामश्षा- व्यगुणानां च । तन्राऽडद्य उदाहृतः । अन्त्यो यथा- तृणाल्वुतरस्जूलस्तूलादपि च याचक: । वायुना कि न नीतोऽसौ मामयं याचयिप्यति।।

१ ख ईपने।

५५२ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [१० व० उल्लास: ]

राज्ये सारं वसुधा वसुंधरायां पुरं पुरे सौधमू। सौधे तल्पं तल्पे वराङ्गनाऽनङ्गसर्वस्वम्॥५३३॥ भिन्नदेशतयाऽत्यन्तं कार्यकारणभूतयोः । युगपद्धर्मयोर्यत्र ख्यातिः सा स्यादसंगतिः ॥। १२४ ।। इह यद्दशं कारणम्, तद्ेशमेव कार्यमुत्पद्यमानं दष्टम्, यथा धूमादि। यत्र तु हेतुफलेरूपयोरपि धर्मयोः केनाप्यतिशयेन नानादेशतया युग- पदवभासनम्, सा तयोः स्वभावोत्पन्नपरस्परसंगतित्यागादसंगतिः। उदाहरणम् -- जस्सेअ वणो तस्सेअ वेअणा मणइ ते जणो अलिअम्। दन्तक्खअं कवोले बहूएँ वेंअणा सवत्तीणम्॥५३४॥ उदाहरणम्-राज्ये०। भिन्न०। अत्रात्यन्तमिति देशमेदस्येवोपकारकं, न तु पृथगपि विवक्षितार्थम्। युगपदिति स्वरू पनिर्वचनम्, न तु व्यावर्तकम्। तेन कार्यकारणभूतयोधर्मयोर्यत्र भिन्नदेशतया संपति- पादनं साडसंगतिः । हेतुफलयोरमिधमाद्योरिव प्रसिद्धायाः समानदेशत्वरूपायाः संगतेः परित्यागात्। तथाप्रतिपादनं च कारणान्तरेम्यो वैलक्षण्यात्। उदाहरणम्-जस्से०। राज्य इति। अनङ्गस्य मदनस्य सर्वस्वं सर्वस्वरूपा वरानङ्गा (आर्या छन्दः । इति सार:। स्वरूपनिर्वचनमिति। 'उद्भिन्नमात्रे वयासे दृष्टा प्रियतमाघरम् । भावी लाक्षारसोऽत्रेति कामिनो रज्यते मनः ॥ इत्यत्र कालमेदेऽप्यसङ्गतेरिष्टत्वात् । कार्यकारणयोः पौर्वापर्यविपर्ययरूपातिशयोक्तेश् पृथग्वैचित्र्यकारित्वेन समावेश एव युक्त इति भावः । प्रसिद्धायाः। कार्यकारणस्व- भावसिद्धायाः । वैलक्षण्यादिति। कारणगतं कमप्यतिशयमभिसंधायेत्यर्थः । जस्से इति। 'यस्यैव त्रणस्तस्यैव वेदना भणति जनस्तदलीकम्। दन्तक्षतं कपोले वध्वा वेदना सपत्नीनाम् ॥ ' १ ग. "लभूतयो"। २ ग, "शमेष भास । ३ क, 'धुमगोरित मसिद्धयोः समानदेशरवर' पयो: सेग०।

[१० द० उललासः] काव्यपकाश:। ५५३.

एपा च विरोधेबाधिनी न विरोधः । भिन्नाधारतयैव द्वयोरिह विरो- घितायाः प्रतिभासात् । विरोधे तु विरोधित्वमेकाश्रयनिष्ठमनुक्तमपि पर्यवसितम्। अपवाद्विषयपरिहारेणोत्सर्गस्य व्यवस्थितेः । तथा चैवं निदर्शितम्। समाधि: सुकरं कार्यं कारणान्तरयोगतः ।

सष्टम्। नन्वयं विरोधालंकार एव। हेतुफलयवैयधिकरण्यस्य विरोधरूप- स्वादिति चेत्, न । वैयधिकरण्यं ह्वसंगतिः । न च सैव विरोधः । किं तु तद्वोधिका। वैयधिकरण्येन तयोर्धिरोधप्रतिभासनात्। नन्वेवमपि प्रतीयमानो विरोध एवालंकारोऽस्तु, न.तु तद्वोधिकाऽसंगतिरपि साक्षात्। न च वाच्यं समानाधि- करण एव विरोधो विरोधालंकारनिर्वाहको न तु व्यधिकरणोऽपीति। लक्षणे सामान्यत एव विरोधस्योक्तत्वादिति। मैवम्। सामान्येनोक्तस्यापि विशेष एव पर्यवसानात्। अप- वादविनिर्मुक्त एव हि देश उत्सर्गः प्रवतते। विरोधालंकारस्य चासंगत्यलंकारोऽपवाद इंति व्यधिकरणविरोधस्यापवादाक्रान्ततया तद्भिन्नविरोधे विरोधालंकार इति। अत एव तथेवोदाहृतम्। समाघि:०।

(गाथा छन्दः ।) त्रणक्षतपदयोः प्रक्रमभेदश्चिन्त्यः । विरोधरूपत्वा- दिति । विरोधोऽनुपपत्तिः । सा च सहानवस्थितयोः सहावस्थान इव सहस्थितयोः सहानवस्थानेऽपि तुल्या। तस्याश्च प्ररोहे दोष एवेत्याभासता वाच्या। तथा च विरोधाभास एवेत्यर्थः । व्यधिकरणविरोधस्येति। कार्यकारणवैयधिकरण्यप्रयुक्तवि- रोधस्येत्यर्थः । अत्र येन केनापि प्रकारेण कार्याशेऽभेदाध्यवसानमनुप्राणकम्। केचित्तु लक्षणे कार्यकारणभूतयोरित्युपलक्षणम्। समानाधिकरणत्वेन प्रसिद्धयोवेयधिकरण्यनिवन्धोS- संगति: । 'नेत्रे निरञ्जने तस्याः शून्यास्तु वयमद्भतम्।' इत्यादौ निरञ्जनत्वशून्यत्वयोरकार्यहेत्वोरपि शुद्धसमानाधिकरणत्वेन प्रसिद्धयोरसंग- तिरित्याहुः। एवमन्यत्र निकीर्षितस्यान्यत्र करणेऽन्यचिकीर्पावता तद्विरुद्धान्यकरणे चयमेवासंगतिः। विषयताघटितलामानाधिकरण्येन चिकीर्ायाः कार्यमात्रं प्रति हेतु- त्ात्। अधिकरणान्तर्भविनापि चिकीर्पाया हेतुत्वाच्ेत्याङ्कः। इत्यसंगतिः ।

1 ख. धबोिती।

५५४ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [१० द० उलास:] साधनान्तरोपकृतेन कर्त्रा यदकेशेन कार्यमारब्धं समाधीयते, स समाधिर्नाम। उदाहरणम- मानमस्या निराकतु पादयोमे पतिष्यतः । उपकाराय दिष्टचेदमुदीणं घनगर्जितम् ॥।५३५॥ समं योग्यतया योगो यदि संभावितः क्वचित् ॥ १२५।। हद्मनयोः श्लाध्यमिति योग्यतया संबन्धस्य नियतविषयमध्यवसानं चेत्तदा समम्। तत्सद्योगेऽसद्योगे च। उदाहरणम्-

इष्टास्कारणादन्येन कारणेनोपकृतः कर्ता यदक्लेशन कार्ये करोति स समाधिः । सम्य- गाधि: समाधिरिति व्युस्पत्तेः । उदाहरणम्-मान० । तर्यास्तुल्यकक्षताविरहान्न समुच्चयालंकारान्तर्भावः । समं०। योग्यताऽऽनुरूप्यम् । संभावितः सर्वसंमतः । तेनेद्मनयोः समृचितमिति योग्य-

इष्टादिति। एककारणजन्यकार्यस्याकस्मिककारणान्तरस्मवधानाहितं सौकर्य समा- धिरित्यर्थः । सौकर्य च कार्यस्यानायासेन सिद्धया साङ्गसि्धा च मोध्यम्। मानमिति। दिष्टया भाग्येन। उदीर्णमुद्गतम् । तुल्यकक्षताविरहादिति । घनगनितस्याSSकस्मिकत्वादिति भावः। अत्र कारणान्तरयोग इत्युपलक्षणम्। तेनाकस्मादी

रणनस्य च समाधित्वमेव। सौकर्यस्यानायासेन सिद्धयादिरूपस्येवाकस्मिकत्वादिरूपस्यापि म्रहात्। एतेनेदशे विषये प्रहर्षणं भिन्नोऽलंकार इत्यपास्तम्। अन्यदीयगुणेनान्यत्र गुण. वत्ताबुद्धिरूपोऽन्यदोषेणान्यत्र दोषवत्ताबुद्धिरूपो वोल्लासः काव्यलिङ्गेन गतार्थ इत्याङ्ुः ।

सौकर्यम्। वक्ष्यमाणसममेवेत्यन्ये। एवं कार्यसहवततितया निर्णीतकारणाभावेऽवि कार्यस्य स्थितिरपि

इति । एतेनात्र पूर्वरूपं नाम पृथगलंकारः । विकृतेऽपि वस्तुनि पूर्वावस्थाऽनुवात्तिः पूर्वरूपमिर्तात्यपास्तम् । इति समाधि: । योगः । संयोगादिरूपः कार्यकारणभावश्च। आनुरूप्यमिति। तेन सता सतो योगोऽसता चासतो योग इति लव्धम्। तेन सदसतोयोंगे नायम् । अनौचित्यात्। .

१ स, 'रब्धमा।

[१० द० उलासः ] काव्यप्रकाश: । ५५५

धातु: शिल्पातिशयनिकपस्थानमेषा सृगाक्षी रूपे देवोऽप्ययमनुपमों दत्तपत्रः स्मरस्य। जातं दैवात्सट्टृशमनयो: संगतं यत्तदेत. छृङ्गारस्योपनतमधुना राज्यमेकातपत्रम् ॥ ५३६॥ यथा वा- चित्रं चित्रं बत बत महच्वित्रमेतद्विचित्रं जातो दैवादुचितरचनासेविधाता विधाता। यन्निम्बानां परणतफलस्फीतिरास्वादनीया यच्चैतस्या: कवलनकलाकोविद: काकलोकः । ५३७ H तया संबन्धस्य नियतविषयमध्यवसान चेततदा समं नामाडलंकारः । योग्यता च भ्रूकर्षकि कर्षाम्याम्। तत्र प्रकर्षेण यथा-धातु:०। निकषेंण यथा-चित्रं०। समुच्चये सतोरसतोर्वा कारणयोः समुच्चयः, अत्र स्वकारणयोरपि तयोयोगस्यौचित्या भिधान- मिति विशेप: । नियतविषयमध्यवसानस। निश्चयः। धातुरिति। निकपस्थानं परीक्ष्योपलरूपा। अयं देवो राजा। स्मरस्य रूपे, दसपत्रः कृतपत्रावलम्बन इत्यर्थः । संगतं समागमः । ( मन्दाकान्ता; छन्दः । ) चिश्रमिति। फलस्फीति: फलसंपत्। एतस्या: फलसंपद्ः। व.वटनकला भक्षण- बातुरी तत्र कोविद: पण्डितः । (मन्दाक्रान्ता छन्दः ॥) कार्यकारणभावसंसर्गस्यानुरूपस्वं कारणात्स्वसमानगुणकार्यो/पत्त्या यथा- मन्त्रार्पित हविदीसहुताशनतनूभुवः' शिखास्पर्शेन पाञ्चारयाः स्थाने दग्घः सुयोधनः ॥ इति। यादृश गुणकवस्तुसंसर्गस्तादृशगुणोत्पत्त्याऽपि समम्। वडवानलकालकू टलक्ष्मीगरउव्यालगणै: सहैवितः । रननीरमणो भवेन्नृणां न कथ प्राणवियोगकारणम् । कचिदिष्ट प्राप्त्यर्थे प्रयुक्तात्कारणात्तत्प्राप्त्या च। यथा- उच्दैर्गजैरटनमर्थयमान एव त्वामाश्रयन्निह चिरादुपितोऽस्मि राजन्। उच्चाटनं त्वमपि लम्भयसे तदेव मामद्य नैव विफला महतां, हि सेवा ।। इत्यत्र। यद्यपि स्तुत्या निन्दाभिव्यक्तौ तदुपस्कारको विषमोऽप्यत्रास्ति तथाऽपि माच्यस्तुतिकक्षायां समालंकारो न वार्यते। लम्भयतेर्ष्यन्तस्य द्विकर्मत्वम्। न घ लोककि- दाया: कारणानुरूपकार्योत्पतेर्निवन्धनं न चारुतावहम्। वस्तुतोऽबनुरूपयोरपि कार्यकार-

.५५६ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [१० द० उद्ासः]

कचियदतिवैधम्यान्न श्लेषो घटनामियात्। कर्तुः क्रियाफलावाप्तिर्नैवानर्थश् यद्दवेत् ॥ १२६ ॥। गुणक्रिया्यां कार्यस्य कारणस्य गुणक्रिये। क्रमेण च विरुद्धे यत्स एष विषमो मतः ॥ १२७॥ द्वयोरत्यन्तविलक्षणतथा यदनुपपद्यमानतयैव योगः प्रतीयते [१] यञ्च किंचिदारभमाण: कर्ता क्रियायाः प्रणाशान्न केवलममीटं तत्फलें न लभेत, यावदपरार्थितमप्यनर्थ विषयमासादयेत् [२] तथा, सत्यपि कार्यस्य कारणरूपानुकारे यत्तयोर्गुणी करिये च परस्परविरुद्धतां ब्जतः [३ ।४ ], स समविपर्ययात्मा चतूरूपो विपमः । क्रमेणोदाहरणम्- शिरीपादृपि मृद्धङ्गी क्वेयमायतलोचना। अयं क्व च कुकूलागिंकर्कशो मदनानलः ॥ ५३८॥ सिंहिकासुतसंत्रस्तः शशः शीतांशुमाश्रितः । जय्रसे साश्रयं तत्र तमन्यः सिंहिकासुतः ॥ ५३९॥ क्वचि०। द्वयोरत्यन्तविलक्षणतया यत्कचिद्योगो घठनां नोपेति, कि त्वनुपपद्यमानतयैव प्रतीयते स एको विषमः । यच्च क्वचित्कार्यमारभमाणः कर्ता वलवत्कारणान्तरेण विष्टम्मात्तत्क्रिया- फलं नाऽडम्रोति, प्रत्युतानिष्टं विषयमासाद्येत्स द्वितीयः । यच क्रियाफललाभेपि कार्य- कारणयोर्गुणो क्रिये वा विरुद्धे भवतस्तौ तृतीयचतुर्थी विषमौ। सर्वत्र समताया विपर्ययात्। तत्र प्रथमो यथा-शिरीषा०। द्वितीयो यथा-सिंहिका० । अन्न त्राणरूपफलार्भॉविऽन्येन आ्रसरूपोऽनर्थः ।

णयो: केपादिना धर्मक्यसंपादनद्वारा नुरूपतावर्णने वस्तुतोनिष्टस्यापि तेनैवोपायेनेष्टाभेद- संपाद्नेनेष्टप्राप्तिवणने चारुताया अनुभवसिद्धत्वात् । इति समम् । शिरीपादिति । कुकुलान्नि: करीपािः । कुम्भकारपचनान्निरित्यन्ये। अत्रा-

सिंहिकेति। राहुमाता सिंही च। सिंहिकासुतात् सिहात्संतरस्तो भीतः । शीतांशुं चन्द्रम् । अन्यः सिंहिकासुतो राहुः। अत्रानयोर्योगाऽनुचित इति व्यङ््यम्।

१क, योगो न प्र०।२ ग 'लं लभते या'। ३ क 'मिदुःसही मलयानिलः।४क 'मः रो इग्ये"।

[१. द० उल्लास: ] काव्यपकाश:। ५५७

सद्यः करस्पर्शमवा्य चित्रं रणे रणे यस्य कृपाणलेखा। तमालनीला शरदिन्दुपाण्ड यशस्त्रिलीक्याभरणं प्रसूते ॥। ५४०॥ आनन्द्ममन्दमिमं कुवलयदललोचने ददासि त्वम्। विरहस्त्वयैव जनितस्तापयतितरां शरीरं मे ॥ ५४१॥ अन्राSडनन्ददानं शरीरतापेन विरुध्यते। एवम्- विपुलेन सागरशयस्य कुक्षिणा भुवनानि यस्य पपिरे युगक्षये। मद्विभ्रमासकलया पपे पुनः स पुरस्तरियैकतमयैकया हशा।।५४२।

तृतीयो यथा-सद्यः०। चतुर्थो यथा-आनन्द०। अत्राSSनन्ददानशरीरतापक्रिये विरुद्धे। सत्रे विभाग उपलक्षणपरः। तेन संबन्धिनोरानु- रूध्याभावात्मकस्य विषमस्यान्येऽपि भदा भवन्ति। तत्रावयवावयविनोर्वैपम्ये यथा- विपुलेन०।

सद्यः करेति। करस्पर्शमात्रेणैय यशो न तु युद्धापेक्षेत्यर्थः। (उपनातिश्छन्दः।) अत्र जन्यजनकनिष्ठयोः पा डर लिाख्यगुणयोवैषम्यम्। अत्र श्यामत्वगुणविशिष्टात्कारणात्तद्वि- रुद्धगुणयुक्तयशस उत्पत्तिः । अभेदाव्यवसानलक्षणेनातिशयेन समयायिकारणरूपतया स्थिते निमित्तकारणे विषयांशमालम््य भातो विरोधो विपययंशविमर्शनान्निवर्तत इति।अत्राभेदाध्यव- सायो ऽनुप्राणकः। तदुत्थापितविरोधश्च परिपोषकः । इदमेवात्रालंकारत्यवीजम्। द्वितीयभेदे। इष्टानवाप्त्यनिष्टाप्ती मिलिते प्रत्येकं च विषमपदार्थश्रकारात्। इएं च स्वस्य सुरूसाधन- प्राप्तिर्दुःखसाधननिवृत्तिश्च, परस्य दुःखसाधनप्राततिः सुखसाधननिवृत्तिश्वेति चतुर्विधम्। अनिष्टं च स्वस्य दुःखसाधनप्राप्तिः परस्य सुखसाधनप्राप्तिर्दःखसाधननाशक्रति त्रिविधम्। तत्रा Sडद्योदाहरणं सिंहिकेत्युक्तम्। अन्येपां कुवलयानन्दादौ द्रष्टव्यम्। आनन्दमिति । (अमन्दमनल्पम्। आर्या छन्दः ।) अत्र नायिकाविरहयोर्ज- न्यजनकयोरानन्द्जननतापक्रिययोविरोधः । न चात्रासंगतिर्विरोधो वा । विशोध विरो- िनो: सामानाधिकरण्यस्यासंगतौ। कार्यकारणयोवैयधिकरण्यस्य चमत्कारप्रयोजकता, अत्र तु कार्यकारणवृत्तिविजातीयक्रियागुणयोगस्य चमत्कारितति विशेषात्। उपलक्ष- णपर इति। एवमन्यालंकारसत्रेप्वपि विभागोपलक्षणमिति ध्वनितम्। भवन्तीति। संबन्धिनोर्योंगवैषम्यमात्रस्यैव विवक्षितत्वमिति भावः । विपुलेनेति। (माघकान्ये त्रयोदशसर्गे पद्यम्। सागरे शेत इति सागरशयः तादृशस्य। यस्य श्रीकृष्णस्य। कुक्षिणोदरेण। युगक्षये मलये।) पदिरे जम्रसिरे। १ ग. 'लोकाम" । २ क. मेदा: रुंभ2।

५५८ पदीपोद्द्योतसमेत :- [१० द० उड्ास: ]

इत्यादावपि विषमत्वं यथायोगमंवगन्तव्यम्। महतोर्यन्महीयांसावाश्रिताश्रययोः कमात्। आश्रयाश्रयणौ स्यातां तनुत्वेऽप्यधिकं तु तत् ॥१२८॥ आशितमाधेयम, आश्रयस्तदाधारः, तयोर्महतोरपि विषये तद्पे- क्षया तनू अप्याश्रयाशयिणी प्रस्तुतवस्तुप्रकर्विवक्षया यथाक्रम यद- धिकतरतां त्जतः, तदिदं द्विषिधमधिक नाम। कमेणोदाहरणम्- अहो विशालं भूपाल भुवनत्रितयोदरम्। माति मातुमशक्योऽपि यशोराशिर्यदत्र ते ॥ ५४३॥ एवमन्यत्राप्यूह्यम् ।

वर्णनीयोत्कर्षपक्षया यन्मइत्याश्रिते विषये तदपेक्षया तनुरप्याश्रयो महीयान्स्यात् महतो०।

महीयस्तया वर्ण्यते, महत्याश्रये वा विषय आधेय एव तथा वर्ण्यते तदुभयमधिकाळंकारः। तत्राऽडद्यं यथा-अहो०। मद्विभ्रमापूर्णया चक्ष.कोणमात्रेणैव। पपे। सादरमवलोकनमत्र पानम्। (मन्जुभाषिणी छन्दः।) पानपदार्थयोर्भेदेऽप्यभेदवर्णनादुदाहरणमिद्म्। अत्र सागरशयत्वं ससागरसकलभुव- नग्रासश्चेत्येकं विपमम् । एवं यस्य कुक्षिरेव सकलभुवनपानसमथा तस्य संपूर्णस्यावयविनः स्त्रियकदशा पानं चापरं विषमम्। योगवैषम्यादेव चमरकारान्न विरोधाशङ्का। एवं कस्यचिद्गुणेन कस्य चिद्दोषवर्णनं, कस्यचिद्दोपेण कस्यचिद्गणवर्णनमपि विषममेव। एतेना- त्रोह्लासोडतिरिक्त इत्यपास्तम्। एवमिष्यमाणविरुद्धार्थप्रापप्तिरपि विषममेव। तादृशेच्छया तादशलाभयोगस्य विषमत्वात्। एतेनेटशस्थले विषादनामाडलंकार इत्यपास्तम् । एवमन्य- दीयगुणेनान्यत्र गुणाभावस्य अन्यदोषेणान्यत्र दोषाभावस्य वर्णनेऽपि विपमम् । क्वचि- द्वक्ष्यमाणोऽतद्गुणो वा । एतेनैवंविधे विषयेऽवज्ञालंकारान्तरमित्यपास्तम्। कारणे सति, कार्यानुत्पत्तिरु रविशेषोत्तथैव गतार्थो ऽयमिति तत्त्वम्। उदाहरणम्- 'चिरं जलनिधौ मग्नो मैनाको नैति मार्दवम् '। इत्यादि। एवमिष्टसिद्धचर्थमिष्टैपिणा क्रियमाणमिष्टविपरीतयतनाचरणमपि विपममेव। यथा 'नमन्ति सन्तस्त्रैलोक्यादृपि लब्धुं समुन्नतिम्'। वाच्यप्रतीतिवेलायां योगवैपम्यप्रतीतेः । एतेनात्र विचित्रालंकारः पृथगित्यपास्तम् ।. इति विषमम्। वर्णनीयोत्कर्पापेक्षयेति। वर्णनीयोत्कर्षे बोधयितुमित्यर्थः । विषये। सबन्धे।

१ क. मनुमन्त।

[१. द० उल्लास: ] काव्यपकाश: । ५५९

युगान्तकालप्तिसंहतात्मनो जगन्ति यस्यां सविकाशमासत। तनो ममुस्तत्र न कैट भद्विपस्तपोधनाभ्यागमसंभवा मुद: ॥५४४॥ प्रतिपक्षमशक्त्ेन प्रतिकर्तुँ तिरस्क्रिया। या तदीयस्य तत्स्तुत्यै प्रत्यनीकं तदुच्यते॥ १२९॥ ग्यककृतिपरमवि विपक्षं साक्षान्निरसितुमेशक्तेन केनापि यत्तमेव

अत्राऽSश्रयस्य भुवनत्रितयस्य महत्तया वर्णनम्। द्वितीयें यथा-युगान्त०। अत्राऽडवेयभूताया मुदो महीयस्त्वं विवक्षितम्। प्रतिपक्ष०। अपकारिणमपि विपक्षं साक्षादपकर्तुमक्षमेण केनापि तदीयस्य तिरस्करणं तमेवोस्कर्षयितुं

महत्तया वर्णनमिति। अत्र मातुमशक्यतया महत्वेन विवक्षितस्य यशोराशेराश्रितस्य मानकर्तृत्वेन ततस्तनोरपि भुवनत्रयस्याधिक्यमभिधीयमानं वर्णनीययशोराशिप्रकषें विश्राम्यत। युगान्तेति। माघकाव्ये प्रथमसगें नारदागमने श्रीकृष्णवेर्णनम् । युगान्तकाले प्रतिसंहृत आत्मा स्वात्मभूतः प्रपब्चो येन तस्य कैटभद्विषः श्रीविष्णोर्यस्यां तनौ जगन्ति भुवनानि सविकाशं सावकाशमासत उपविशन्ति स्म, तत्र तस्यां तनौ तपोधनस्य नारदस्याम्यागम आगमनं तत्संभवास्तजन्या मुर्द: प्रीतयो न ममुनिकाशं प्रापुः । (वंशस्थं वृत्तम्।) अत्र जगदाश्रयतया महत्त्वेन विवक्षितस्य भगवच्छरीररूपाश्रयस्य मानाभावरूपसंवन्धात्त- तो उल्पस्यापि तपोधनागमजन्यहर्षस्य वर्णनीयश्याधिक्यं चारुताहेतुः । अन्न महत्त्वशब्देन महत्परिमाणमतिशयश्च । तेन यत्र सूक्ष्मत्वातिशयवत आधारादाघेयाद्वा तदन्यतरस्या तिसुक्ष्मत्वं वर्ण्यते तत्राप्ययम्। यथा- 'मणिमालोर्भिका तेऽद्य करे जपवटायते।' अन्र मणिमालामयी ऊर्मिका अङ्गुलीमितत्वादतिसूक्ष्मा, साऽपि विरहिण्याः करे कङ्कणवत्प्रवेशिता तत्मिञ्जपमालावल्म्बत इत्युत्त्या ततोऽपि करस्य विरहकार्श्यादति- सूक्ष्मता दर्शिता। एतेनेदशे विषयेऽल्पं नाम पृथगलंकार इत्यपास्तम्। यत्राSSघाराधेययो- रन्यतरस्य न्यूनत्वाधिक्ये कविकल्पिते तत्रैवायमलंकारः । इत्यधिकम् । तमेवेति। प्रतिपक्षमित्यर्थः। तदुत्कर्षकतवं साक्षात्तत्निरसनासामर्थ्यसूच कत्वेन बोध्यम्।

१ क, ममहनेन। २ क. तरतया।

५६० प्रदीपोद्द्योतसमेत :- (१० द० उलास: ] प्रतिपक्षमुत्कर्षयितुं तदाशरितस्य तिरस्करणम्, तत् (अनीकप्रतिनिधि- तुल्यत्वात्) प्रत्यनीकमभिधीयते । यथाऽनीकेऽभियोज्ये तत्पतिनिधी- भूतमपरं मूढतया केनचिद्भियुज्यते, तथेह प्रतियोगिनि विजेये तदी योऽन्यो विजीयत इत्यर्थः । उदाहरणम्- . त्वं विनिर्जिंतमनोभवरूपः सा च सुन्दर भवत्यनुरक्ता। पञ्चभिर्युगपदेव शरैस्तां तापयत्यनुशर्योदिव कामः ।। ५४५॥ यथा वा- यस्य किंचिदपकर्तुमक्षमः कायनिग्रहगृहीतविग्रहः। कान्तवक्त्रसद्टृशाकृतिं कृती राहुरिन्दुमधुनाऽपि बाधते ।।५४६। इन्दोरत्र तदीयता संबन्धिमुखसंबन्धात्।

यदुच्यते तत्प्रत्यनीकम् । प्रतिनिधितुल्यत्वात्। यथाऽनीकेडभियोज्येऽशक्त्ेन तत्प्रतिनिधि- भूत: कश्चिन्निगूढमभियुज्यते तथहापि प्रतियोगिनि विजेयेऽशक्तन तैदीयोऽन्यो विर्जायत इत्यर्थ: । तदीयत्वं च साक्षात्संत्रन्धेन परम्परासंबन्धेन चेति द्विविघमेतत्। तत्राऽडदयं यथा-त्वं विनि०। अत्र कामिन्याः कामिनश्र साक्षदेव स्व्रस्वामिभावः संवन्धः । द्वितीयं यथा यस्य० । अत्र यत्पदार्थेन मुखस्यावयवावयविभावः संवन्धस्तेन चन्द्रस्य सादृश्यलक्षण इति पर- म्परासंत्रन्धः ।

अनीके। सैन्ये। अभियोज्ये। पीढनीये। त्वमिति। (नायकं प्रति नायिकासख्या उक्तिः ।) जितकामसौन्दर्यः । अनुशय आक्रोश: । (स्वागता छन्दः ! ) यस्येति। (माघकाव्ये चतुर्दशसगें पद्यम्।) कायश्य शरीरस्य यो निग्रहः शिर- शेदस्तेन गृहीतोऽङ्गीकृतो विरोधो येन। यस्य कृष्णस्य। रमणीयककृष्णवकत्रसदृशाकृतिम्। (रथोद्धता छन्दः।) न च भगवद्वैरानुबन्धादिव भगवद्वक्त्रसददशमिन्दुं राहुर्वाधत इति प्रती- तेर्गम्योत्प्रस्षैवात्रास्तु, आद्ये तु शाव्यपि सेति किमनेनालंकारेणेति वाच्यम्। तद्पका- रासमर्थस्तदीयं पीडयतीति प्रतीत्यैवात्र चमत्कारादित्याहुः । इति प्रत्यनीकम् ।

१क. दाश्रमस्य। २ गगठतया। इ क ताङय"। र ग, वयादय का।५क, धेह प्र"। ६ क, तदन्यो।

[१० द० उलास: ] काव्यप्रकाश: । ५६१

समेन लक्ष्मणा वस्तु वस्तुना यन्निगूह्यते। निजेनाऽडगेन्तुना वाऽपि तन्मीलितमिति स्मृतम् ॥१३०॥ सहजमागन्तुकं वा किमवि साधारणं यल्लक्षणम, तद्वारेण यक्किं चित्केनचिद्वस्तुस्थित्पैव बलीयस्तया तिरोधीयते, तन्मीलितमिति द्विषा स्मरन्ति। क्रमेणोदाहरणम्- अपाङ्गतरले वृशौ मधुरवंक्रवर्णा गिरो विलासभरमन्थरा गतिरतीव कान्तं मुखम्। इति स्फुरितमङ्गके सृगद्दृशां स्वतो लोलया तदत्र न मदोदय: कृतपदोऽपि संलक्ष्यते ॥। ५४७॥। अन्र हक्तरलतादिकमङ्गस्य लिङ्गं स्वाभाविकम्, साधारणं च मदो- द्येन। तन्नाप्येतस्य दर्शनात्। समेन० । निजं स्वाभाविकं लक्ष्म निगृहनीयसाधारणं चिह्नं तद्वारेण केनचिद्वस्तुना बलवत्तया यत्किंचिद्वस्तु वस्तुगस्थैव तिरोधीयते तन्मीलितालंकारः । तच्व द्विधा-लक्ष्मणः क्वचि-

तत्र स्वाभाविकेन लक्ष्मणा मीलितं यथा-अपाङ्ग० । अत्र टक्तरलतादयङ्गस्य स्वाभाविकं लिङ्ग, समानं च तिरोधेयेन मदेन। तत्राप्ये- तदुपलम्भात्। समनेति। अस्य व्याख्या निगूहनीयसाधारणेति। स्फुटमुपलभ्यमानस्य कस्य- चिद्धस्तुनो लिङ्गैरतिसाम्याद्ित्नत्वेनागृह्यमाणानां वस्त्वनतरलिङ्गानां स्वकारणाननुमापकतवं मीलितम् । 'दिमाद्रिं त्वययशोगसं सुराः शीतेन जानते।' इत्यादावपीदमेव। शीतेन तज्ज्ञानेऽवि यशःसाधारणलिङ्गे: श्वेत्यादिभिस्तदनुमाना- भावात्। शीतेन जानत इत्यनेन मीलनस्यैव दार्ढ्य न त्वन्येनेति प्रतीतेः । एतेनात्रोन्मी- लितं पृथगलंकार इत्यपास्तम् । अपाङ्गेति। अपाङ्गस्तरलो ययोस्ने, अपाङ्गयोस्तरले चञ्चले इति वा । मधुरा वक्रा वक्ोक्तिसमर्पका वर्णा यासु। मृगदशोऽङ्गके कोमलशरीर लीलया स्वतः स्व्रभावतः स्फुरितम् । मदोदयो मधुपापानजन्यमदस्योदयः । कृतवदोऽपि कृतस्थानोऽपि । (पृथ्वी छन्दः ।) अत्र स्वाभाविकेन दृक्तारल्याढिना निगृहनीयमदसमानधर्मेंण बलवता

१ क. गन्तुकेनापि। २ क, वाडप। ३ क वर्णवकता गि°। ४ स. हरः स्व"।

५६२ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [१० द्० उष्लास: ]

ये कंदरासु निवसन्ति सदा हिमाद्रे- स्त्वत्पातशङ्कितधियो विवशा द्विपरते। अप्यङ्गमुतपुलकमुद्दहतां सकम्पं तेषामहो चप मि्यां न बुधोऽप्यमिज्ञः ॥५४८॥ अत्रं तु सामथ्यांदव सितस्य शैत्यस्याSSगन्तुकत्वात्तत्पमवयोरपि कम्प- पुलकयोस्तादूप्यं समानता च । मयेष्वपि तयोरुपलक्षितत्वात्। स्थाप्यतेऽपोह्यते वाउपि यथापूर्व परं परम्। विशेषणतया यत्र वस्तु सैकावली द्विधा॥ १३१ ॥ पूर्व पूर्व प्रति यंत्रोत्तरोत्तरस्य वस्तुनो पीप्सया विशेषणभावेन यत् स्थापनं निषेधो वा संभवति, सा द्विधा बुधैरेकावली भण्यते। क्रमेणो. दाहरणम्- आगन्तुकेन लक्ष्मणा यथा-ये० । अत्र कम्पपुलके अङ्गस्य लिङ्गे, हिमाद्रिकंदरानिषाससामर्थ्याधिगतशीतरूपकारण- स्याऽडगन्तुकत्वेन तत्कार्यभूतयोस्तयोरप्यागन्तुकत्वं भयैः समानता च। तेप्वपि तयोरुप- लम्मात् । स्थाप्यते०। स्थापनं विधि: । अपोहो निषेधः । यथापूर्चमिति वीप्सायामव्ययीभाषः। तेन पूर्व पूर्व वस्तु प्रत्युत्तरस्य वस्तुनो यत्र विशेषणतया बाहुल्येन विधिः, यत्र वा तथा निषेध:, सा द्विधैकावली। विशेषणतया विधिरित्यस्य विधविशेषणत्वमित्यर्थः । एवं विशेषणतया निषेधोऽपि। कश्चित्तु'पूर्वकालविशेषणतया स्थित वस्तु परं विशेष्यं कृत्वा यत्र स्थाप्य- तेडपोह्यते वा सैकावलीति सूत्रार्थः'इत्याह। तत्तु पूर्व प्रति यथोत्तरस्य वस्तुन इत्या- दिप्रकाशविरुद्धम् । य इति। त्वत्पाते त्वदागमने शङ्किता घायेषाम्। विवशा विह्वलाः। (वसन्ततिलका छन्दः।) इति मीलितम्। विशेषणतयेति। विशेष्यतयेत्यपि बोध्यम्। यथा- 'धमण वुद्धिस्तव देव शुद्धा बुद्धया निनद्धा सहसैव लक्ष्मीः । लक्ष्म्या च तुष्टा भुवि सर्वलोका लोकेश् नीता भुवनेपु कीर्तिः ॥' इति। अत्रोत्तरोत्तरविशेषणं पूर्वपूर्व प्रति विशेष्यम्। अत्रैव पूर्वपूर्वेः परस्य परस्यो- पकार: क्रियमाणो यद्येकरूपस्तदा मालादीफ्कमुक्तं प्राक्। स्थापनमिति। स्थाप- कत्वं च स्वसंबन्धेन विशेष्यतावच्छेदकनियामकत्वम्। अपोहकत्वं च स्वव्यतिरेकेण विशे- व्यतावच्छेदकव्यतिरेकबुद्धिजनकत्वम् । बाहुल्येनेति। तत्रैव चमत्कारादिति भावः । 5. क, त्र सा।२ स, यथोत्तरस्य। ३ग. दरनि"।

[१· द० उल्लास: ] काव्यप्रकाशः। ५६३

पुराणि यस्यां सवराङ्गनानि वराङ्गना रूपपुरस्कृताङ्गय:। रूपं समुन्मीलितसद्विलास- मसत्रं विलासा: कुसुमायुधस्य ।। ५४९॥ न तज्जलं यन्न सुचारुपङ्कजं न पङ्कजं तद्यदलीनघट्रपद्म्। न षटूपदोडसी कलगुख्रितो न यो न गुज्ञितं तन्न जहार यन्मनः ॥ ५५० H पूर्वत्र पुराणां वराङ्गनास्तासामङ्गविशेषणमुखेन रुपम्, तस्प विलासा:, तेषामप्यसत्रमित्यमुना क्रमेण विशेषणं विधीयते। उसरत्र प्रतिषेधेऽ्येवं योज्यम्। यथाऽनुभवमर्थस्य दृष्टे तत्सदशे स्मृतिः । स्मरणम्। तन्न विधौ थथा-पुराणि०। अत्र पुराणामङ्गनास्तालामङ्गविशेषणक्रियामुखेण्द् रूपं तस्य विलासास्तेषामस्त्रस्वमिति क्मेण विशेषणतया विधि: । निषेधे थथा-न तज्जलं०। अत्र जले पङ्कजस्य, तत्र षट्पदानां, तत्र गुजितस्य, तत्रापि मनोहारितिाया विशेषण- तया निषेच: । यथा०। अत्रार्थस्य स्मृति: स्मरणालंकार इति लक्षणम् ।. यथानुभवमिति. स्मृत्याSSकारदर्श- नम्। दछे तत्सदश इति तद्धेतुसंस्कारोद्वोघहेतुनिर्देशः । अदृष्टादेरप्युपक्षणात्। पद्ाS- न्याद्ृशस्मृतेश्वारुत्वाभावेनालंकारत्वाभावाव्यवच्छेदकतया लक्षणान्तर्गतमेषैतत् । तदयं पुराणीति। पुराणि गृहाणि । यस्यां नगर्याम्। रूपेण परिष्कृतं भूषितमङ्गं यासां ताः । विलासा: कुसुमायुधस्यास्त्रमिति रूपकम् । (उपजातिक्छन्दः ।) न तदिति। भट्टिकाव्ये द्वितीयसगें शरत्कालवर्णनम्। न लीनः षट्पदो भ्रमरो यत्र। कलं कलस्वरयुतम्। (वंशस्ं वृत्तम् ।) इत्येकावली ।

संस्कारजन्यस्मृते:, तावद्विभ्रदिमां स्मृतस्तव भुज इत्यादिभूधारणसंबन्धज्ञानजन्यस्मृतेश्वेत्यर्ः। १ ग, यत्र न चा. ।.२ ग, '८्येवमेव यो

५६४ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [१० द० उहास: ]

यः पदार्थः केनचिदाकारेण नियतो यदा कदाचिदनुभूताऽमूत, स कालान्तरे स्मृतिप्रतिबोधाधायिनि तत्समाने वस्तुनि दृष्टे सति, यत्तथैव स्मर्यते, तद्वेत्स्मरणमू। उदाहरणम्- निम्ननाभिकुहरेषु यदम्भ: पावितं चलहशां लहरीभि:। तन्वैः कुहरुतैः सुरनार्यः स्मारिताः सुरतकण्ठरुतानाम्॥५५१॥ यथा वा- करजुअगहिअजसोआथणमुहविणिवेसिआहरउडस्स । संभरिअपअ्ञअण्णस्स णमह कण्हस्स रोमश्च्म् ॥५५२॥

वाक्यार्थ :- केनचिदाकारेण नियतो यदा कदाचित्केनचित्प्रमाणेनानुभूतःस कालान्तरे संस्कारोद्वोधहेतौ तत्समानधर्मदर्शने सति यदनुभूतेन प्रकारेण स्मर्यते तत्स्मरणालंकारः । स द्विधा-एतज्जन्मनि जन्मान्तरे वाऽनुभूतस्य स्मृतेः । क्रमेणोदाहरणे। निम्न०। कर०। स्पष्टम् । भ्रान्तिमा०। अत्राप्यन्यसंविदिति लक्षणम्। तत्तुल्यदर्शन इति हेतुनिर्देशः । अन्येति पदार्थ परामृ- शता तदित्यनेनाप्राकरणिकं निर्दिश्यते। तथा च तेन तुल्यमर्थादिह प्राकरणिकं लभ्यते।

अन्त्याया अपि स्मृते: संचारितया भूभद्विपयकरतिभावाङ्गतया प्रेयोऽलंकारत्वेनैव चमत्का- रित्वेनतदलंकारत्वाभावात्, सादृश्यमूलस्मृतरेव चमत्कारितयाSलंकारत्वमिति भावः । निन्नेति । (अप्सरसां जलक्रीडावर्णनम् ।) लहरीभिस्तरङ्गैश्चलदृशां नाथिकानां निम्ननाभिकुहरेषु यदम्भः प्ठावितं तद्भवैः सुरतकालिककण्ठध्वनिसदशैः कुहकुहेति ध्वनिविशे- पैरित्यन्वयः । कण्ठो योनिरूपो गर्तः । 'कण्ठावटश्भ्रगर्ताः' इति कोशात्। रुतानाममिति कर्मणि पष्ठी। (स्वागता छन्दः)। करेति।

संस्मृतपांच्चजन्यस्य नमत कृप्णस्य रोमाश्चम् ।। (आर्गा जयनविषुल्ा ।) इति स्मरणम्।

१ क 'मिविवरे'। २ क. वैः कलरु"।

[१० द० उल्लासः ] काव्यप्रकाश: । ५६५

नदिति अन्यदमाकरणिक निर्दिश्यते। तेन समानमर्थादिह प्राक- रणिकमाश्रीयते। तस्य तथाविधस्य दष्टौ सत्यां, यद्पाकरणिकतया संवेद्नम्, स भ्रान्तिमान्। न चैष रूपकं प्रथमातिशयोक्तिर्वा । तत्न वस्तुतो भ्रमस्याभावात् । इह चार्थानुगमनेन संज्ञायाः प्रवृत्ते- स्तंस्य स्पष्टमेव प्रतिपन्नत्वात्। उदाहरणम्- कपाले मार्जार: पय इति कराँलेदि शशिन- स्तरुच्छिद्पोतान्विसमिति करी संकलयति। रतान्ते तल्पस्थान्हरतति वनिताऽप्यंशुकमिति प्रभामत्तश्रन्द्रो जगदिदमहो विंषुवयति॥५५३ ॥।

तेन प्राकरणिकस्याप्राकरणिकतुल्यस्य दर्शने सति यदप्राकरणिकतवेन ज्ञानं स भ्रान्तिमा- नित्यर्थः । न च रूपके निगार्याध्यवसानरूपायामतिशयोक्तौ चातिव्याप्तिः। तत्र वस्तुतो भ्रमाभावेऽप्यध्यवसानमात्रस्वीकारात्। इह स्वर्थान्गमेन संज्ञाप्रवृत्तरभ्रमोपगमस्य स्पष्टमेवोपगमात् । उदाहरणम्-कपाले०।

अप्राकरणिकत्वेनेति । अप्राकरणिकतादात्म्येनेत्यर्थ:१ ज्ञानम्। निश्चयात्मकम्। तन। 'कान्ते तव मुखं पदं चन्द्रो वेति न निर्णयः ।' इति संदेहे नातिव्याप्तिः । तत्र सत्यन्नेनानुभूयमानारोपस्य चिन्तादिजन्यस्मृतिजन्यारो- पस्य च व्युदासः । अप्राकरणिकतादात्म्येनेत्युक्त्तेर्मी लित सामान्यत द्गुणवारणम् ! भ्रान्तिमात्र- मत्रालंकारः । सा च कविप्रतिभानिरमितैव। तेन रङ्गे रजतमिति बुद्धेर्नालंकारत्वम्। रूपक- वित्तौ च नातिव्याप्तिः। मर्मप्रहारकृतचित्तविक्षेपविरहादिकृतोन्मादादिजन्यभ्रान्तेश्च नालं- कारत्वम्। सादृश्यप्रयोज्यत्वाभावात्। वस्तुतो भ्रमाभावेऽपीति। स्वारसिकत्रमाभा- वेडपीत्यर्थः । अत्र च प्रवृत्तिनिवृत्तिकारिस्वारसिकभ्रमो विवक्षित इति भावः । तयोस्तु शब्दाधीनो व्याञ्जनिको भ्रम इति तात्पर्यम् । वस्तुतो यत्र 'इति' इत्यादिपदेन म्रमत्वेन निबद्धो व्यङ्गचो वा तत्रायमलंकार इति नातिप्रसङ्गशङ्केति बोध्यम्। कपाल इति। (भासकवेः पद्यमिति शार्ङ्धरपद्धतौ स्पष्टम् ।) पय इति। पयोभ्रान्त्येत्यर्थः । लेढि आस्वाद्यति। तरूणां छिद्रेपु प्रोतान्प्रविष्टान् । संकल्यति गृह्लाति । प्रभया मत्तस्तद्तिशयशाली। विष्ठवयति भ्रममुत्पादयति। मत्तो हि स्वत

क. °सतस्या: स्प० क. दिस्रमयति।

५६६ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [ १. द० उल्लास:ः ]

/आक्षेप उपमानस्य पतीपमुपमेयता। तस्यैव यदि वा कल्प्या तिरस्कारनिबन्धना ॥ १३३॥ अस्य धुरं सुतरासुपमेयमेव धोद्ुं मौढमिति कैमथ्येन यदुपमान- माक्षिप्यते; यद्पि तस्यैवोपमानतया प्रसिद्धस्योपमानाम्तरविवक्ष- याऽनाद्रार्थमुपमेयभावः कल्व्यते, तत् ( उपमेयस्योपमानपतिकूल- वर्तित्वात्) उभयरूपं प्रतीपम्। क्रमेणोदाहरणम्- लावण्यौकसि सप्रतापगरिमण्यग्रेसरे त्यागिनां वेव त्वय्यवनीभरक्षमभुजे निष्पादिते बेघसा। इन्दुः किं घटितः किमेष विहित: पूषा किमुत्पादितं चिन्तारत्ननहो मुघैव किममी सृष्टाः कुलक्ष्माभृतः॥५५४॥

आक्षेप०। अस्य प्रयोजनं निर्वाह्यितुमुपमेयमेवालमित्यप्रयोजकतयोपमानं थदाक्षिप्यते, यच्चोप- मानतया प्रसिद्धस्योपमेये तस्माद्विशोपविवक्षयाSनादरार्थमुपमेयभावः कल्प्यते, तदुभयरूपं प्रतीपम्। उपमेयस्योपमाने प्रतिकूलवर्तिस्वात्। तत्राऽडद्यं यथा-लावण्यौ०। अत्र यथासंख्यसत्त्वेप्याक्षप एव चमस्कारक रा. याक्षेपोदाहरणता। द्वितीये तु क्वचि- दुपमित्यनिप्पत्त्या तिरस्कारः, क्वचित्तु निष्पन्ना सैव तद्धेतुः ।

एव भ्रमति न तु परस्य भ्रममुत्पाद्यतीत्याश्चर्यमहोशव्देन बोध्यते ।. (शिस्रिणी छन्दः ।) इति ्रान्तिमान्। अप्रयोजकतया। कैमर्थ्येन। तिरस्कारफलकोपमानव्यर्थंतोक्तिरेक प्रतीपमित्यर्थः । प्रतीपयोगार्थमाह-उपमेयस्येति। लावण्पेति। लावण्याश्रये, प्रतापातिशयसहिते, दातृमुख्ये, भूमरणसमर्थभुजे । पूषा सूर्यः । चिन्तारत्नं चिन्तामणिः । कुलक्ष्माभृत :- 'महेन्द्रो मलयः सह्यः शक्तिमानृक्षपर्वतः । विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तते कुलपर्वताः ।। (शार्टूलविक्रीडितं छन्दः।) अत्र निषिध्यमानवस्तुगतसकलगुणप्रतीतिन्यङ्रचा प्रयोज- नम्। द्वितीये त्विति। तिरस्कारार्थमुपमानस्योपमेयत्वकल्पनरूप इत्यर्थः ।

१ ख, निवन्धनम् ।२ क. मित्यानर्थक्येन। ३. क. मानं प्रति प्र । ४ ग. "मदो मु° ।

[१० द० उलास: ] काव्यप्रकाशः । ५६७

ए एहि दाव सुन्दारे कण्णं दाऊण सुणसु वअणिज्म्। तुज्झ मुहेण किसोअरि चन्दो उअमिज्जइ जणेण ।। ५५५॥ अत्र मुखेनोपमीयमानस्य शशिनः स्वल्पतरगुणत्वादुपमित्यनि- ष्पच्या 'वअणिज्जम्'-इति वचनीयपदाभिव्यङ्ग्यस्तिरस्कारः।

गर्वमसंवाह्यमिमं लोचनयुगलेन किं वहसि मुग्धे। सन्तीहशानि दिशि दिशि सरःसु ननु नीलनलिनानि ॥५५६ ॥ इहोपमेयीकरणमेवोत्पलानामनादरः। अनयैव रीत्या यद्सामान्यगुणयोगान्नोपमानभावमप्यनुभूतपूर्व, तस्य तत्कल्पनायामपि भवति प्रतीपमिति प्रत्येतव्यम्। यथा- क्मेणोदाहरणम्-ए एहि०। अत्र मुखोपमानस्य शशिनः स्वल्पगुणत्वादुपमित्यनिष्पत्तिर्वअणिजमिति पदेन दयोस्यते। सैव तिरस्कारहेतुः। गर्व०। अत्र नलिनानां लोचनोपमेयीकरणमेवानादरहेतुः । उपमेयस्य न्यूनगृणत्वस्थितेः । अनयैष रीत्या तदपि प्रतीपं द्रष्टव्यं यत्सामान्यगुणयोगाभावेनोपमानत्वाननुभवेऽप्यर्थस्यो- पमानत्वकल्पना । कथमिति चेत्। उपमानतिरस्कारस्यालंकारतावीजस्वात्। तच्च द्विधा

ए एहीति। 'अयि एहि तावतसुन्दरि कर्ण दत्त्वा शृणुप्व वचनीयम् । तव मुखेन कृशोदरि चन्द्र उपमीयते जनेन ।I' चचनीयं निन्दाम्। (आर्या छन्दः) उपमित्यनिष्पत्तिरिति। अत एव व्यतिरेकाद्भेदः । तत्रोपमितिनिप्पत्तावप्युभमेयाधिक्यप्रतीतेः । अत्र वर्ण्यमुखस्याSSधिक्यं व्यङ्गयम् । गर्वमिति। (असंवाह्यं संवहनायोग्यम् । अपरिमितमिति यावत् । आया छन्दः ।) अत्र नलिनानामिति । उपमानत्वेन प्रसिद्धानामित्यर्थः। अत्र नेत्रयोरुपमानत्वेना- धिक्यं फलतति। अन्नोपमितिनिप्पत्तावप्युपमेयाधिक्याप्रतीतेर्व्यतिरेकतो भेदः। 'त्वल्लोचनसमं पद्मं त्वद्वक्त्रसदशो विधुः ।'

१ ग. "ह पसया तिर०। २ क. भदे।

५६८ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [-१० द० उल्लास: ]

अहमेव गुरुः सुदारुणानामिति हालाहल मा स्मतात वृप्य: । ननु सन्ति भवाहशानि भूयो भुवनेस्मिन्वचनानि दुर्जनानाम्॥५५७॥ अत्र हालाहलस्योपमानत्वमसंभाव्यमेवोपनिबद्धम्। प्रस्तुतस्य यदन्येन गुणसाम्यविवक्षया। ऐकात्म्यं वध्यते योगात्तत्सामान्यमिति स्मृतम् ॥१३४ ॥ अताद्वृशमपि तादृशतया विवक्षितुं यदप्रस्तुतार्थेन संपृक्तमपरि- त्यक्तनिजगुणमेव तदेकात्मतया निबध्यते, तत्समानगुणनिबन्धनात्सा- मान्यम्। उदाहरणम्- संभवति। उपमानत्वेनैव प्रसिद्धस्योपमेयत्वकल्पनया, असदृशत्वेन प्रसिद्धस्योपमानत्वकल्प- नया वा। सूत्रं चोपलक्षणतया योज्यम्। उदाहरणम्-अहमेव०। अत्र हालाहलस्य खलवचनोपमानत्वमसंभाव्यमानमेवोपनिवद्धं तिरस्कारहेतुः।

अतादशत्वेऽपि विवक्षितगुणसाम्यस्य प्रस्तुतस्यान्येनाप्रस्तुतेने गुणसाम्यविव्क्षयैकात्म्यं पस्तुतस्य०।

वध्यते तत्सामान्यम्। समानगुणयोगात्। अन्रापरित्यक्तनिजगुणस्येत्यपि विशेषणं विव- क्षितम्। अन्यथा तद्रुणालंकारेSतिव्याप्तेः । 'बध्यते' इत्यस्य प्रत्यायनमात्रमर्थो न तु शाव्दं प्रतिपादनम् । उदाहरणे 'अविभाव्यतां गताः' इत्यादावैकात्म्यस्याशाब्दत्वात्। इत्यप्यत्रोदाहरणम्। असदशत्वेनेति। उपमेयासंभावितस्वनिष्ठासाधारणधर्मयोगा- दसंभावितोपमानभावस्योपमानत्वकल्पनयेत्यर्थः । अहमिति। तातेति सानुकम्पसंवोधनम्। मा स्म हप्यः । गर्व मा कृथाः । (माल- भारिणी छन्दः ।) हालाहलस्येति। अत्युस्कटदुःखहेतोरित्यर्थः । अस्योपमातो भेद उपमाप्रकरण एवोक्तः । इति प्रतीपम्। अताहशत्वेऽपि। असमानगुणत्वेपि। प्रस्तुतस्य । प्राधान्येन वर्णनीयस्य । गुणसाभ्यविवक्षया। गुणपाम्यं प्रतिपाद्यितम्। ऐकात्म्यम्। पृथक्त्वेनाप्रतीयमान त्वम्। तेन मीलिताद्ेदः। तन्र वलवत्सजातीयग्रहणकृताग्रहणम्, अत्र तु पृथकत्वेनाग्रहण मेति विशेषात्। न च भ्रान्तिमता संकरः । तत्र स्मर्यमाणस्याSSरोपोऽत्रानुभ्यमानस्पेति विशे- पात्। नापि रूपकप्रथमातिशयोक्तिम्याम्। उपमेय उपमानतादात्म्यस्य शब्दादप्रतीते रूपकाभावात् । उपमानतावच्छेदकरूपेणाप्रतीयमानत्वान्नातिशयोक्तिः ।

१ ग. संयुक्त।२ क, ग. णमंबन्धात्सा१३ क. न योगादुग। रक. 'क्षया च ततेनेका"।

ह.१० द० उल्लास: ] काव्यप्काश: । ५६९

मलयजरसविलिप्ततनवो नवहारलताविभूषिता: सिततरदन्तपत्रकृतवक्त्ररुचो रुचिरामलाशुकाः । शशभृति विततधास्नि धवलयति धरामविभाव्यतां गता: प्रियवसतिं प्रयान्ति सुखमेव निरस्तभियोऽभिसारिकाः ॥५५८॥ अत्र प्रस्तुततदन्ययोरन्यूनानतिरिक्ततया निबद्धं धवलत्वमेकारमता- हेतुः । अत एव पृथरभावेन न तयोरुपलक्षणम्। यथा पा- वेत्रत्वचा तुल्यरुचां वधूनां कर्णाग्रतो गण्डतलागतानि। भृङ्गा: सँहेलं यदि नापतिष्यन्कोऽवेद्यिष्यन्नवेंचम्पकानि॥५५९॥ अन्र निमित्तान्तरजनिताऽपि नानात्वपतीतिः प्रथमप्रतिपत्रमभेदं न व्युद्सितुमुत्सहते। प्रतीतत्वात्तस्य। प्रतीतेश्र बाधायोगात् ।

उदाहरणम्-मलयज० । अत्राभिसारिकाचन्द्रिकयोरेकात्मत्वप्रतीतिः । क्वचित्प्रस्तुताप्रस्तुतयोरुत्तरकालीनविवेका- दिना तदुन्नयनम्। यथा-वेन्न०। अत्र भृङ्गपातानन्तरं भेदप्रत्ययो न तु पूर्वमेव प्रतीतिः । ननु भृङ्गपातेन भेदप्रत्ययास्कय- मेकात्मत्व प्रतीतिरिति चेत्। अग्रे तथात्वेऽपि प्राथमिकाभेदप्रत्ययस्यानिरासात्। तस्य वृत्तत्वात्।

मलयजेति। दन्तपत्रं दन्तनिर्मितताटक्कन्। (विततं विस्तृतं धाम तेजो यस्य तस्मिक्शशभृति चन्द्रे धरां पृथ्वीं धवलयति सति । अविभाव्यतामलक्ष्यताम्। अभिसारिकाः 'कान्तार्थिनी तु या याति संकेतं साडभिसारिका।' इत्यमर: । पादाकुलकं छन्दः।) तदुन्नयनम्। पूर्वकालजातैकात्म्यप्रत्ययनिवेदनम् । वेत्रेति। (वेत्रस्य त्वचा तुल्या रुग्यासाम् । गौरवर्णानामिति यावत्। कर्णाग्रतः कर्णाग्राद्गण्डतल आगतानि ।) यदि भृङ्गा: सहेलं नापतिप्यंस्तदा नवचम्पकानि कोऽवेदयि प्यदित्यन्वयः । (इन्द्रवज्रा छन्दः।) अन्न गण्डचम्पकयोर्गोरत्वान्ेदाप्नतीतिः। अग्र इति। एवं चाग्रेतनविशेषदर्शनजन्यभेदज्ञानमुत्तरकालिकं न पूर्वोत्पन्नतद्रहं निर्ितमुत्सहते। उत्पन्नत्वात्तस्येत्य्थः । तत्फलीभृतगण्डचम्पक पोरत्यन्तसमानगुणतवप्नत्ययस्यातिरस्कार इति तात्पर्यम्। एतेनेदशे विपये विशेषालंकारः पृथगित्यपास्तम्। इति सामान्यम्।

१ क. विभूषणा: ।२ क, ग. 'नाति। ३ क णोन्ततो। ४ क .. सखेलं। ५ग, 'वप. इजानि। ७२

५७० प्रधीपोद्द्योतसमेत :- [१० द० उछलास: ]

/विना प्रसिद्धमाधारमाधेयस्य व्यवस्थितिः । एकात्मा युगपद्वृत्तिरेकस्यानेकगोचरा ॥ १३५॥ अन्यत्पकुर्वतः कार्यमशक्यस्यान्यवस्तुनः । सथैव करणं चेति विशेषस्त्रिविंधः स्मृतः ॥१३६ ॥ प्रसिद्धाधारपरिहारेण यदाधेयस्य विशिष्टा स्थितिरमिधीयते, स प्रथमो विशेषः। उदाहरणम्- दिवमप्युपयातानामाकल्पमनल्पगुणगणा येपाम्। रमयन्ति जगन्ति गिरः कथमिंव कवयो न ते वन्धाः ॥५६०॥ एकमपि वस्तु यदेकेनैवें स्वमावेन युगपद्नेकत्र वर्तते, स द्वितीयः । उदाहरणम्-

विना० । स एष त्रिधा। तत्र प्रसिद्धमाधारं विनाSडघेयस्य विशिष्टावस्थितिर्यदभिधीयते स एको विशेषः । तत्र प्रसिद्धमित्यनेनेदमुक्तं यदत्र वास्तवमाधारत्वं न विवक्षितं कि तु कविप्रसि द्विमात्रिद्धमिति। अत एव तथैवोदाहरणम्-दिवमपि० । अत्र कविरूपं प्रसिद्धमाधारं विना गिरां विशिष्टावस्थितिरुक्का। एकस्य वस्तुनो युगपद्या एकात्मा अनेकवृत्तिः स द्वितीयो विशेषः । एकास्मेत्येकेन स्वभावेनेत्यर्थः । एतच्च विशेषणं 'एकस्त्रिया वससि-' इत्यादियथासंस्यव्यावर्तनाय। युगपदिति पर्यायनिवारणाय। उदाहरणम्-

ननु गिरामाकाश आधारः प्रसिद्धो न कविरत आह-किं त्विति। सिद्ध- मिति। सिद्धमपीत्यर्थः । दिवमिति। (आकल्पमाप्नलयम् ।) गृणगणा गिरः । जगन्ति । कर्म । (आर्या छन्दः 1) विश्िष्टावस्थितिः। निराधारैष। एवमाधारान्तरगतत्वेनाS5घेयवर्णनेS व्ययम् । यथा- 'गत्तेऽवि सूर्ये दीपस्थास्तमश्छिन्दन्ति तत्कराः ।' इसि।

१ क. 'षिय' मनः । २ स. मिह क्र । ३ ग. 'कमेव व०४ ग, व वस्दुस्द।

६१· द० उछास: ] काव्यप्रकाश: ।

सा वसइ तुज्झ हिअए स च्ञिअ अच्छीसु सा अ वअणेसु। अह्मारिसाण सुन्दर ओआसो पात्थि पाव्राणम्॥ ५६१॥ 3 यद्पि किंचिद्रृभसेनाSSरभमाणस्तैनैय यत्नेनाशक्यमपि कार्यान्तर- मारभते, सोऽपरो विशेष:। उदाहरणम्- स्फुरदद्दुतरूपमुत्मतापज्वलनं त्वां सृजताऽनवद्यविद्यम्। विधिना ससृजे नवो मवोभूर्भुवि सत्यं सविता बृहस्पतिश्् ॥५६२। यथा वा- गृहिणी सचिवः सखी मिथः प्रियशिष्या ललिते कलाविधौ। करुणाविमुखेन सृत्युना हरता त्वां वैद कि न मे हतम् ॥५६३॥

सा वसइ० । स्पष्टम् । रभसेनान्यत्कार्य कुर्वतः कर्तुर्यदशक्यस्यान्यस्यापि कार्यस्य तथैव करणं स सृतीयो विशेषः। अन्र तथैवेति तेनैव प्रकारेणेत्यर्थः । एतथ 'घुनोति चासि तनुते म कीर्तिम्'

उदाहरणम्-स्फुर० । अत्रान्यस्थ करणं शाब्दम् । कचितु व्यङ्गथम्। यथा-गृहिणी०। अत्र कि न मे हृतमिति सचिवादिसर्वहरणरूपकार्यकरणं व्यज्यते। नन्वाधारं बिना

सेति। 'सा वसति तव हृदये सैवाक्ष्णोः सैव वचनेषु।

(आर्या छन्दः ।) अस्माकं सुन्दर अवकाशः कृत्र पापानाम् ॥'

स्फुरदिति। स्फुरत्पकाशमानमद्भतं रूपं यत्य उदगतः प्रतापाभिर्यस्य। अनवधा शुद्धा विद्या यस्य। एतादृशं स्वां सृजता व्रह्मणा नवो मनोभूर्मदनः, सविता, बृहत्पतिश्र समृज उत्पादित इति सत्यम् । (मालभारिणी) छन्दः। गृहिणीति खुकाव्येऽष्टमसर्ग इन्दुमती शोचतोऽनराजस्योकि: । (अपर-

1 फ. म. साध्यप०। २ क, वत।

५७२ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [१० द० उष्ासः ] सर्वत्रैवंविधविषयेऽतिशयोक्तिरेवं पाणत्वेनावतिष्ठते। तां बिना प्रायेणालंकारत्वायोगात। अत एवोक्तम्- सैषा संवत्र वक्रोक्तिरनयार्थो विभाव्यते। यत्नोऽस्यां कविभि: कार्यः कोऽलंकारोऽनया विना। इति।

वास्तवस्याSSघेयस्य व्यवस्थितिरनुपपन्नैव, एवमन्ययोरेप्यनुपपत्तिरिति चेत्, न। अतिशयो- क्तिमालम्ब्य तथाऽभिधानात्। सर्वत्रैवंविधे विषयेऽतिशयोक्तिरेव प्राणायिता। तां विना प्रायशोडलंकारत्वाभावात्। अत एवाSडह् :- सेषा० । विभाव्यत इति । विशिष्टो भाव्यते । चमत्कारविशेषविषयः क्रियत इत्यर्थः ।

वक्त्रं छन्दः।) अतिशयोक्तिमिति। अतिशयेनोक्तिमित्यर्थः । आधुनिकोक्तेरवि कन्युक्तित्वोपचारेण हृदयादौ भावनादेव सत्त्वोपचारेण राज्ञस्तादृप्येण मनोभूत्वाद्युपचारेण च तथोक्तिरिति भावः । न त्वतिशयोक्त्यलंकारोऽत्र विवक्षितः । तस्यात्रासंभवात् । वक्रोक्तिः। वक्रतया गौणतयोक्तिः । त्रिविध इत्युपलक्षणम्। दोषेऽपि गुणं दृष्टा तदभ्यर्थनायामप्ययम्। विपद: सन्तु नः शश्वद्यासु संकीर्त्यते हरिः । एतेनानुज्ञा नामाडत्र पृथगलंकार इत्यपास्तम् । एवं गुणे दोषं हृष्ट्वा तदम्यर्थनायाम- प्ययम् । एवं किंचित्सौकर्य दृष्ट्वा दोषस्य गुणत्वकल्पनं गुणस्य वा दोषत्वकल्पनमपि सः । यथा - नैर्गुण्यमेव साधीयो धिगस्तु गुणगौरवम् । शाखिनोऽन्ये विराजन्ते खण्ड्चन्ते चन्दनद्रुमाः ॥ एतेनैतादृशविपये लेशनामा पृथगलंकार इत्यपास्तम्। एवं सूच्यार्थसूचनं मुद्रा प्रकृतार्थपरैः पदैः यथा-नाटकादौ, इत्युक्तमुद्रायास्त्वलंकारत्वमेव न। प्रकृतोपस्कारकत्वाभावात्। यन्तु क्रमिकं प्रकृतार्थानां न्यास रत्नावलीं विदुः । चतुरास्यः पतिर्लक्ष्म्याः सर्वज्ञस्त्वं महीपते ॥ इति। तन्न। रूपकेणैवात्र वर्ण्यस्योपस्कारो न तु क्रमकृतोऽपीति तस्यालंकारत्वाभावात्। इति विशेष:।

१ क. ग. व प्रमाण।२ क. ग, स्वेव। ३ ख, विना का।४ क, स्तवाधेयरय स्थिण ५ क. ० 'रनु।

[१० द० उल्लास: ] काव्यप्रकाश: । ५७३

स्व्मुत्सृज्य गुणं योगादत्युज्ज्वलगुणस्य यत्। वस्तु तद्गुणतामेवि भण्यते स तु तद्गुणः ॥। १३७ ॥। वस्तु तिरस्कृतनिजरूपं केनापि समीपगतेन प्रगुणतया स्वगुणसंपदो- परकं तत्प्रतिभासमेव यत्समासाद्यति, स तट्टणः। तस्याप्रकृतस्य गुणोडत्रास्तीति। उदाहरणम्- विभिन्नवर्णा गरुडाग्रजेन सुर्यस्य रथ्या: परितः स्फुरन्त्या। रत्नैः पुनर्यत्र रुचा रुचं स्वामानिन्यिरे वंशकरीरनीलैः ॥५६४॥ अन्र रवितुरगापेक्षया गरुडाऽग्रजस्य, तद्पेक्षया च हरिन्मणीनां प्रगुणवर्णता।

स्वमु०। अत्युत्कृष्टगुणस्याप्रस्तुतस्य योगात्तद्गुणसंपदुपरागात्स्वकीयं रूपं तिरस्कृत्य प्रस्तुतं वस्तु यत्तदनुकारमेवाSSसादयति स तद्गुणो भण्यते। तस्याप्रस्तुतस्य गुणोऽन्रेति व्युत्पत्तेः । मीलिते वस्त्वन्तरेणाSSच्छादितस्य तस्यैव वस्तुनः प्रतीतिः, अत्र त्वनाच्छादितस्वरूपस्यैव वस्त्वन्तरगुणापत्तिरिति ततो भेद: । उदाहरणम्-विभिन्न० अत्र तद्गुणद्वयम्। रवितुरगापेक्षया गरुडाग्रजस्य तदपेक्षया च हरिन्मणीनां प्रकृष्ट- गुणत्वात्तद्ूपतया प्रतीतेः । एतेन यत्केनचिव्द्याख्यातम् 'स्वगुणत्यागानन्तरं पुनस्तत्प्राप्ति- स्तद्गुण:' इति, तदनादेयम् । तस्याप्रस्तुतस्य गुणोSत्राऽस्तीति व्युत्पत्तिकथनप्रकाशविरो- धात्। तत्र गुणद्वयकथनेन च तद्गणद्वयव्युत्पादनात्। 'आत्ते सीमन्तरत्ने'-इत्यादौ वक्ष्य माणे संकरोदाहरणे तद्गणत्वाभावप्रसङ्गाच्च । न हि तत्र त्यक्तस्य स्वकीयरूपस्यावाप्तिः। उत्सृज्येति। व्याचषटे-तिरस्कृत्येति। अभिभवे वस्तुतः स्वगुणत्यागाभावादिति भावः। ततो भेद इति। मीलिते धर्मिण एवाग्रहः सामान्येपरित्यक्तगुणस्यवापृथ- क्पतिभास:, इह तु गुणमात्रस्यैवाभिभवः धार्मणः पृथग्भासश्रेति भेद इत्यर्थः । भ्रान्ति- मति स्मर्यमाणस्याSSरोपोSत्र गृह्यमाणस्येति भेदः । भ्रान्तेर्निनद्धत्वाभावाच्च । विभिन्नेति । (माघकाव्ये चतुर्थसगें रैवतकपर्वतवर्णनम्। गरुडाग्रजेनारुणेन विभि- न्नवर्णा रथ्या अश्वाः ।) स्फुरन्त्या रुचा इति सर्वान्वयि। वंशकरीरं कोमलवंशाग्रभागः । (उपजातिश्छन्दः।) अत्र द्वितीयं तद्गणं पूर्वरूपमिति व्यवहरन्ति केचित्।

१ ग. मन्यते । २ ग. 'पासंप'। 3 क. नेनैव त०।

मदीपोद् धोतसमेल :- [१०द० उष्लासः]

तदूपाननुहारश्वेदस्यं तत्स्यांदतंद्गुणः । यदितु तदीयं वर्ण संभवन्त्यामवि योग्यतायामिदं न्यूनगुणं न गृह्लीयात्, तदा भवेदतद्रुणो नाम। उदाहरणम्- धवलोऽसि जहवि सुन्दर नहवि तुए मज्झ रस्तिअं हिअअमू। राअभरिए वि हिअए सुअह णिहित्तो ण रत्तोऽसि॥ ५६५॥ अन्राऽतिरक्तेनाऽपि मनसा संयुक्तो न रक्ततार्मुपगत इत्यतट्रुणः। कि च तदित्यप्रकृतमस्येति च प्रकृतमत्र निर्दिश्यते। तेन यदप्रकृतस्य रूपं प्रकृतेन कुतोऽपि निमित्तान्नानुविधीयते, सोऽतद्रुण इत्यपि प्रति- पत्तव्यम्। यथा-

तद्रूपा०। तदिति प्रकृतेत्यर्थः । अस्याप्रस्तुतस्य । अत्युज्ज्वलगुणयोगेऽपि यदि न्यूनगुणोऽप्रकृत: कृतस्य गुणं नानुहरति तदाऽतद्गुणः । उदाहरणम्-धवलो०। अत्राऽतिरक्ते मनास धृतस्याप्यर क्तत्ववचनादुत्तरार्धमेवोदाहरणम्। तत्र प्रकृतं हृदयम्, संबोध्यस्त्वप्रकृतः । स्वहृद्यवृत्तान्तनिवेदनस्यैष विवक्षितत्वात्। कि चाऽत्र सूत्रे तत्पदेन प्रकृतमिवाप्रकृतमप्युच्यते। तथाऽस्येत्यनेनापकृतमिव प्रकृतमप्युपस्थाप्यते। सामान्यमु- खप्रवृत्तत्वात्। तथा चाप्रस्तुतेन प्रस्तुतरूपाननुहरणवत्प्स्तुतेवाप्रस्तुतरूपाननुहारोऽन्यः प्रकारः ।

पद्मरागायते नासामौक्तिकं तेऽघरत्विषा। इत्यप्युदाहरणम् । एवं परसंनिधानेन प्राक्सिद्धस्वगुणोत्कर्षोऽपि तद्गुणविशेष एवेत्यपि वोध्यम्। यथा- नीलोत्पलानि दधते कटाक्षैरतिनीलताम्। इति। एतेनात्रानुगुणनामा पृथगलंकार इत्यपास्तम्। इति तद्रुणः । अत्युज्ज्वलगुणयोगेऽपीति । पूर्ववाक्यस्थयोगादित्यस्यानुषङ्गादिदं लब्घम् । धवलोऽसीति। 'धवलोऽसि यद्यपि सुन्दर तथाऽपि त्वया मम रज्ितं हृदयम्। रागभरितेऽपि हृदये सुभग निहितो व रक्तोऽसि ॥ ' निहित इत्यनेन रज्ञनयोग्यता। (गाथा छन्दः ।)

१ फ. स्य स स्याद। २ क. मुपाग। क, सोऽप्यत। ४क एवं पात्र।

[१०द० उछासः ] काव्यपकाश:। ५७u

गाङ्गमम्बु सितमम्बु यामुनं कज्जलाभमुमपत्र मज्जतः । राजहंस तव सैव शुभ्रता चीयते न च न चापचीयते॥ ५६६॥ यथथा साधितं केनाप्यपरेण तदन्यथा ॥ १३८॥ तथैवं यद्विधयत स व्याघात इति स्मृतः । येनोपायेन यदेकेनोपकल्पितम्, तस्थाऽन्येन विजिगीषुतया तदुपाय- कमेव यदन्यथाकरणम्, स [साधितवस्तुव्याहतिहेतुत्वात् ] व्याघातः । उदाहरणम्- दृशा दग्धं मनसिजं जीवयन्ति दशैव या:। विरूपाक्षस्य जयिनीस्ता: स्तुवे वामलोचना: ॥५६७॥ यथा-गाङ्ग० । अत्रान्यापदेशपक्षे राजहंसस्य प्राकरणिकत्वं प्राकरणिकसत्पुरुषोपमानतयोपपादनीयम्। वाच्यमान्रविश्रान्तौ तु न काचिदनुपरत्तिः । यद्यथा०। यथा येनोपायेन तथा तेनोपायेनेत्यर्थः । तथा च केनापि कर्त्रा यद्वस्तु येनोपायेन यथा साधितं तदन्येन कर्त्रा जिगीषुतया तद्वस्तु तेनैवोपायेन ततोऽन्यथा चेत्साध्यते स व्याघात इत्यर्थः । प्रथमसाधितस्य वस्तुनो व्याहतिहेतुत्वात्। उदाहरणम्-हशा० । अत्र दृशैव दाहो जीवनं थ। एवं शुद्धलंकारा दर्शिताः । गाङ्गमिति। यामुन यमुनासंबन्धि। अम्बु जलम् । चीयते वर्धते। अपचीयतेऽप- क्षीयते। (स्थोद्धता छन्दः ।) न काचिदनुपपत्तिरिति। गङ्गायमुनयोरप्रकृतयोर्गु- णस्य वर्ण्यतया प्रकृतेन राजहंसेनाग्रहणादिति भावः । अमुं दिशेषो क्तावन्तर्भावयन्ति परे। इत्यतद्रणः । तेनैवोपायेनेति। तजजातीयेनैवेत्यर्थः । द्रशेति। (विद्धशालभज्जिकार्यां प्रयमाके मङ्गलाचरणन्। दिरूपास्षः शिवः ।) अन्न द्शेति। तथा च कार्यवैजात्ये कारणोेजात्यं प्रयोजकमिव्यस्य व्याघात इति भावः । इद्मुपलक्षणम् । अन्यकारणत्वेन प्रसिद्धात्तदन्यकार्यनिप्पादनेडप्ययम्। 'यैर्जगत्प्रीयते हन्ति तैरेव कुसुमायुधः । ' इत्यत्र योगार्थसत्त्वात्। अत्र सर्वत्र कारणयोरेकतवाध्यवसानात्पुरःस्फुरन्विरोधः प्राति- स्विकरूपेण तत्ताकार्यहेतुताविमर्शनान्निवर्तत इति वोध्यम्। यदा स्वाश्रयभेदनैकस्यैव

१ क. ग. व तदि । २ ग, सतमो छा। ३ क सस्यप्रा"।

५७६ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [१. द० उल्ास:]

राणां संवलन एव चमरकारः । तम्मात्सोऽप्यलंकारः । तत्र दयी गतिः। परस्परमनपेक्ष्य

कारणस्य विरुद्धकार्यद्वयजनकत्वं निवच्यते तत्र नायमू। व्याहतेविरोधगभाया अभावात्। यथैकस्यैव पाण्डित्यस्य खलवृत्तिमद्जनकल्ं सुजनवृत्तिशान्तिजनकत्वं च। एवमेके कर्त्रा येन कारणेन यत्कार्य निष्पिपादयिपितं तदन्येन कर्त्रा तेनैव कारणेन तद्विरुद्धकार्य निष्पिपादयिपितं चेत्तदाऽप्ययम्। यथा- 'विमुश्चस यदि प्रियां प्रियतमेति मां मन्दिरे- तदा सह नयस्व मां प्रणययन्त्रणायन्त्रितः । अथ प्रकृतिभीरुरित्यखिलभीतिरक्षाक्षमा- न्न जातु मुजमण्डलादवहितो वहिर्भावय ॥' इति। वनं प्रति प्रस्थितं रामं प्रति जानक्या वाक्यमिदम्। यनु- 'निरुक्तियोंगतो नाम्नामन्यार्थत्वप्रकल्पनम्। ईद्शैश्ररितैर्जाने सत्यं दोषाकरो भवान् ॥ ' इति निरुक्त्यलंकारः । स श्लेपविशेष एव। यदपि सिद्धस्यैव विधानं विध्यलंकारः । 'पश्चमोदख्चने काले कोकिल: कोकिलोऽभनत्।' अन्र द्वितीयकोकिलपदं मधुरध्वनिशालित्वं लक्षयत्सकलजनह्द्यत्वं व्यनक्ति। तद्पि ध्वनिना गतार्थम् । कचिद्णीभृतव्यङ्गयेन वा। न हि सर्वोऽपि गुणीभूतव्यङ्गयप्रपश्चोS- लंकारगोष्पदेsन्तर्भावयितुं शक्यते वेघसाऽपि। एवं सिद्धनिपेधानुकीर्तनमपि। एवमष्टौ प्रमाणालंकारा अन्यैदर्शिताः । तत्र प्रत्यक्षं भाविकतया निबद्धम्। अन्यादृशं तु न चमत्कारि। अनुमानं तु साक्षादेवोक्तम । अन्येषां तु नालंकारत्वम्। तत्तत्प्रमाणजन्यप्रमि- तित्निषयत्वकृतचमत्काराभावात्। तत्तदूपेणोपस्कारकत्वाभावात्। उपमानं तृपमयैव गता- र्थमित्याद्यह्यम् । चमत्कार: । अधिकश्चमत्कारः । ननु संसृ्टिर्न पृथक्, यथा कामिनीशरीरे कुण्डल- हारकेयूरकङ्कणादीनां खलेकपोतिकया शोभाजनने न विशेषार्थः । समुदायिभ्यः समुदायस्य। भदाभावात् । अन्यथा लोकेऽपि भेदापत्तिः । तददृष्टयैव काव्ये गुणालंकारकल्पनादिति चेन्न। तत्र स्वाश्रयभिन्नभिन्नाङ्गोत्कर्षाधानपूर्वकं शरीरेऽवयविन्यार्थः शोभातिशयः । इह त्वेकाङ्गो- त्कर्पतया संसृष्टिरेत। यथा लिम्पतीत्यादावुत्प्रेक्षया तमसः प्रसृतत्वं प्रतिपाद्योपमयाSतिगाढ- त्वोपपादनेन संसृष्टिव्यवहारात्। लोकेऽपि बहूनां कण्ठाभरणानामेकोत्कर्षकत्वं तत्र संमृ- ष्टित्वस्थैवाड्गीकारात्। परस्परमपेक्ष्येति। परम्परनैरपेक्ष्येण लब्धान्मविश्रान्तीनामित्यर्थः ।

[१· द० उल्लास: ] काव्यपकाश: । ५७७

सेंष्टा संसृष्टिरेतेषां भेदेन यदिह स्थिति: ॥। १३९॥ एतेषां समनन्तरमेवोक्तस्वरूपाणाप लंकाराणां यथासंभवमन्योन्यनि- रपेक्षतया यदेकत्र शब्दभाग एव, अर्थविषय एव, उभयत्रापि वाऽव- स्थानम्, सैकार्थसमवायस्वभावा संसृष्टिः। तत्र शब्दालंकारसंसृष्टिर्यथा- वैदन सौरभलोभपरिभ्रमन्द्मरसंभ्रमसंभृतशोभया। चलितया विद्धे कलमेखलाकलकलोऽलकलोलहशाऽन्यया।५६८॥ अर्थालंकारसंसृष्टिस्तु- लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्षतीवास्नं नभः। असत्पुरुषसेवेव हा्टिर्विफलतां गता ॥ ५६९॥

व्यवस्थितेस्तदभावाच्च। तत्र प्रथमा संसृष्टिरुच्यत, द्वितीया तु संकरः ।स च त्रिधेति प्रकारचतुष्टयं लक्षयति-सेष्टा० । भेद: स्वरूपतो विषयतो वा परस्परमनपेक्षत्वम्। यद्वा विषयभेदे सति परस्परानपे- क्षत्वम्। स्थितिर्त्र्यवस्धितिः । एतेषां समनन्तरमेवोक्तानामलंकाराणां भेदेन यत्स्थितिः सा संमृष्टिरिष्टा । संकरभेदास्तु नैवम्। अङ्गाद्गिभावे स्वरूपतः सापेक्षत्वात्। अनिश्चये व्यवस्थितेरेवाभावात्। व्यवस्थिते विषयतः परापेक्षत्वाद्विषयाभेदाच्च। सेयं शब्दालं- कारमात्रस्थार्थालंकारमान्रस्य शब्दार्थालंकारयोर्वति त्रिप्रकारा । तत्राऽडद्या यथा-वदन० । अत्रानुप्रासयमकयो: परस्परमनपेक्ष्य व्यवस्थितिः । द्वितीया यथा-लिम्पती०।

एतेषामिति। बहुत्वमविवक्षितम्। तेन द्वयोरपि संग्रहः । भेदेनेति । अनेन संक- रव्युदासः । व्यवस्थित्यभावमपपाद्यति-व्यवस्थितेरिति । यथा लिम्पतीत्यत्रोतपरेक्षा लेपनविषया। उपमाऽसत्पुरुषसेवाविपया। विषयाभेदादिति। अनिश्वयेतिशेषः । वदनेति। (माघकाव्ये पछ्ठसगें कस्याश्चिन्नायिकाया वर्णनम् ।) मुखसौगन्ध्य- लोभेन भ्रमतां भृङ्गाणां यः सं्रमो भ्रमणं तेन पूर्णशोभया चूर्णकुन्तवैश्चश्वलद्दशा मधुरो मेखलाशब्दो विदध इत्यर्थः । (द्वतविलम्वितं वृत्तम् ।) लिम्पतीवेति। पूर्वार्ध उत्प्रेक्षा । उत्तरार्ध उपमा।

, क. सैषा ।२ क, ग. यदिह। ३ ग, 'यसंबन्धस्व'।४ ग, कुदुमौ। ५ग, "हि्निप्फल।

५७८ प्रदीपोद्द्योत समेत :- [१० द०उडास: ]

पूर्वत परस्परनिरपेक्षी यमकानुपासी संसृष्टि प्रयोजयतः। उत्तरत्र नु तथाविधे उपमोत्मेक्षे। शब्दार्थालंकारयोस्तु संसृहटि :- सो णत्थि एत्थ गामे जो एअं महमहन्तलाअण्णमू। तरुणाणहि अअलूडिं परिसप्पन्तिं णिवारेइ्॥ ५७० ॥। अत्रानुपासो रूपक चान्गोन्यानपेक्षे। संसर्गश्र तयोरेकन्र वाक्ये छन्दसि वा समवेतत्वात्। अविश्रान्तिजुषामात्मन्यङ्गाङ्गित्वं त् संकरः । एते एवं यदात्मन्यनासादितस्वतन्त्रभावा: परस्परमनुग्राह्यानुग्राह- कतां द्धति, स एषां संकीर्यमाणस्वरूपत्वात् संकरः। उदाहरणम्-

अन्रोत्प्रेक्षोपमे परस्परमनपेक्ष्य व्यवस्थिते संसृष्टि प्रयोजयतः । 'अन्त्या यथा-सो णत्थि० । अत्रानुप्रासरूपके शब्दार्थालंकारौ। नन्वनयोः शव्दार्थरूपाश्रयभेदेन कथमेकार्थ- समबायलक्षणा संसृष्टिरिति चेत, एकवाक्ये छन्दसि वा समवेतत्वात्। अविभ्रा०। तेपामेवालंकाराणां चारुत्वार्थ स्वरूपनिप्पत्तये वाऽन्यापेक्षणादात्मन्यनासादि तस्वन्तत्र- भावानां परस्परमनुग्राह्यानुग्राहकत्वं स तु संकरः । संकीर्यमाणस्वरूपस्वात्।

(सो णत्थीति। ) 'स नास्त्यत्र ग्मे य एनां महमहल्लावण्याम्। तरुणानां हृदयलुण्ठाकीं परिप्वक्कमाणां निवारयति ॥' महमहल्ावण्याम्। नवनवीभवल्ावण्याम्। परिप्वक्कमाणां। स्वानुरूपरमणाभावा- दितस्ततो गच्छन्तीम् । (गाथा छन्दः ।) अत्र पृवाधें छेकानुप्रासः । उत्तरार्धे हृदयलण्ठा कीमिति रूपकम्। एकवाक्येति। 'क्रिया वा कारकान्विता' इत्युक्तेरर्थाव- चछनाशव्व वाक्यत्वम्। तथा चैकं वाक्यमिति प्रतीतिसिद्धमेकत्वमादाय तयारेकार्थ- समवाय इत्यर्थः। वाक्यभदडप्याह-छन्दसि वेति। चतुप्पादात्मक इत्यर्थः । अर्था- लंकाराणामप्यत्र परम्परया स्थितिः । समवेतत्वम् । संतद्धत्वम् । आत्मनि। आत्ममात्रे। परस्परमिति। कस्यचिद्नुग्राह्यत्वं कस्यचिदनुग्राहकत्व- मित्यर्थः । योगार्थमाह-संकीर्यमाणेति।

क. ग.व तु य।

[१ द० उललासः ] काव्यपंकाश:। ५७९

आत्ते सीमन्तरत्ने मरकतिनि हते हेमताटङ्कपत्रे लुपायां मेखलायां झटिति मणितुलाकोटियुग्मे गृहीते। शोणं बिम्बोष्ठकान्त्या त्वद्रिमृगद्दशामित्वरीणाम+पचे राजन्गुआ्जफलानां स्रज इति शबरा नैव हारं हरन्ति॥ ५७१॥ अत्र तद्गुणमपेक्ष्य भ्रान्तिमता प्रादुर्भूतम्, तदाश्येण च तद्गुण: सचेतसां प्रभूतचमत्कृतिनिमित्तमित्यनयोरङ्गाङ्गिभावः । यथा वा- जटाभामिर्भाभि: करधृतकलङ्गाक्षवलयो वियोगिव्यापत्तेररिव कलितवैराग्यविशद्: ।

शशी भस्मापाण्डुः पितृवन इव व्योम्नि चरति ॥५७२ ॥। उपमा, रूपकम्, उत्प्रेक्षा, श्लेपश्रेतति चत्वारोऽन्न पूर्ववदङ्गाङ्गितया उदाहरणम्-आत्ते०। अत्र विम्बोषकान्त्या शोणमिति तद्गुणमपेक्ष्य गुआ्जाफलानां स्त्नन इति भ्रान्तिमानारमानं लभते। तद्गुणोऽप्यत्र न स्वासन्त्रयेण चमत्कारविशेषं करोति कि तु भ्रान्तिमद्पेक्षयैवति पर- स्परमनुग्राह्यानुग्राहकभावः । अत्र द्वयोरलंकारयोः संकरः । बहूनामपि यथा-जटा०। अत्र जटाभाभिर्भाभिरिति पितृवन इव ्योम्नीति चोपमा। कलङ्काक्षवलयेति तारापरि आत्त इति। आत्ते गृहीते सीमन्तरत्ने, प्रथमं तत्र दृष्टिपातात् । मरकतिनीत्यनेन झटिति विवेचनम्। शुद्धहेम्रां देहकान्त्याऽभिभवसंभवात्। ताटङ्गपत्रं कर्णालंकारः। लुप्तार्या छिन्नायाम्। माणतुलाकोटियुग्मे नूपरे। इत्वरीणां गतिशीलानाम्। घिम्वोष्ठकान्त्येति। मुखस्य नम्रत्वात् । हारं मुक्तानिर्मितम् I. (स्रग्धरा छन्दः ।) आत्मानं लभत इति। अधरसांनिध्यासादितारुण्य विशिष्टमुक्ताफलानां दर्शनेन गुआ्ास्मरणाद्भ्रान्तिर्भवर्ताति भाक:। भ्रान्तिमद्पेक्षयेति । तन्निर्वाहकत्वेनेति भावः । एतच प्रकृताभिप्रायेण। अन्यत्र तस्य स्वातन्त्येणापि चमत्कारित्वात्। जढेति। जटातृल्याभि: पिङ्गाभिः कान्तिभिरुपलक्षितः । करो हस्तः किरणश्च तेन धृतः कलङ्क एव वलयाकाररुद्राक्षमाला येन। विरहिपीडयेवाङ्गीकृतं यद्वैराग्यं विगतरक्तता विषयव्यावृत्तिश्र। वियोक्त शील येषां ते वियोगिनो विपयास्तेषां व्यापत्तिर्नाशश्र । विशद: पाण्डरः शुद्धचित्तश्र । उदयकारिकलौहित्यत्यागात्तथा- स्वम्। प्रेङ्गत्तारासमूहरूपकपालविहितस्वरूये। भस्मना पाण्डुर्भस्मेव पाण्डुश्च। पितृवनं 1 क. तचिहे म ।२ कं, "इटुग्मे लु।

५८0 प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [१०२० उखास: ]

प्रतीयन्ते। कलककू एवाक्षवलयमिति रूपकपरिग्रहे करधृतत्वमेव साध- कप्रमाणतां प्रतिपद्यते । अस्य हि रुपकत्वे तिरोहितकलङ्करूपमक्षव- लयमेव मुख्यतयाऽवगस्यते। तस्यैव य करग्रहणयोग्येतायां सार्व- त्रिकी प्रसिद्धिः। श्लेषच्छायया तु कलङ्कस्य करधारणमसदेव प्रत्यासस्योपचर्य योज्यते। शशाङ्केन केवलं कलकुस्य मूर्त्येवोद्ह- नातू। कलङ्कोऽक्षवलयमिवेति तपमायां कलङ्कस्योत्कटतया प्रातपत्तिः ।

करक लिति च रूपकम्। वियोगिव्यापत्तेरित्युस्प्रेक्षा। वराग्यविशद इति क्ेषः। चत्वारोऽ- प्यते परस्परमङ्गाङ्गिभावेन प्रतीयन्ते। तत्रोस्प्रक्षा छेपाङ्गम्। तद्वशादेव वेराग्यविशद इत्यत्र द्वितीयार्धानुसधानात्। श्रेषश्र रूपकोपमयोरङ्गम्। तद्वशाद्यगतनिर्वद्महिसतैव जटाया अक्षवलयधारणस्य च संगतेः । तारापरिकरकपालेति रूपक पितृवन इवे- स्युपमाया अङ्गम्। तद्वीजं हि सादृश्यम्। न च रमशाने व्योस्ना सह तत्साह- जिकं कि तु रूपितकपालाश्रयत्वनवेति। सरवत्र चाह्गानां चारुत्वार्थमङ्गयपेक्षा पूर्व- वदूहनीया। सर्वेषां चैपां पार्यन्तिकचारुवहेत्रद्गिभता च समासोक्तिः। चन्द्रगतरवेन महान्नतिवृत्तान्तप्रतीतेः । सा च व्यक्तैवेति प्रकाशकृता नोक्तत्यवधेयम्। ननु कलङ्काक्षव- लयेति कथमेकान्ततो रूपकमुच्यते। उपमाया अपि संभवेन संदेहसंकरीचित्यादिति चेत्, न। रूपकपरिग्रहे करघृतत्वमेव साधकं प्रमाणमतः संदेहस्याभावात्। कथमस्य साधकत्वमति चेमू, इस्थम्-करघृतत्व रूपविशेषणस्याक्षवलय एव सार्वत्रिकी प्रसिद्धिः, न तु कलङ्के। अतः प्राधान्येनाक्षवलयप्रतीतिरेवोद्देश्या। सा रूपकपरिग्रहेणव संभवति। तत्र तिरो- हितकलङ्करूपमक्षवलयत्वमेव मुख्यतयाऽवगम्यते। नन्वेवमपि विशेषणमिदमसम्यगेव । चन्द्रपक्षे किरणेन कलङ्कधारणस्याभावात्। मू्त्यैव तेन तद्धारणादिति चेत्, न । श्लेषच्छा- यया हि कलङ्कस्याप्रधानस्य करधारणमसदेव प्रत्यासन्नतयोपचर्य योज्यते। तथा सत्यु- पमापरित्रहे को दोष इति चेत्, कलङ्कोकवलयमिनेत्युपमारयां कलङ्कस्प प्रधानत्वेन

इमशानम् । (शिखरिणी छन्दः ।) वृत्तान्तप्रतीतेरिति। तद्वृत्तान्ताध्यारोप एव धृतकलङ्काक्षवलयत्वान्वयादिति भावः । शशवर्णनस्यैव प्रकृतत्वादत्रैव विश्रान्तिः । प्राधान्येनेतति । क ङृत्षाच्छादननेत्यर्थः । सुख्यतयेति। रूपके वल्यताद्रृप्यस्योष्ट्- तनया प्रतीतेरिति भावः। श्लेपच्छाययेति। करपद्पण किरणे पाण्यभेदाध्यवसाया दित्यर्थः। उनचर्य प्रत्यासनतयेत्यन्वयः। सादशसंत्रन्ध मूलकलक्षणापूर्वकमक्षवलयतादात्म्य प्राप्त्या। तथा सति। उपमायामप्यसदेव करघृतत्वकपचर्यतामिति भावः । प्धानत्वे

1फ. वि च रु। २ ग, वयवया साय। ३ ग, व क।

[१० द० उल्लास: ] काव्यप्रकाश: । ५८१ न चास्य करधृतत्वं तत्त्वतोऽस्तीति मुख्येऽप्युपचार एव शरणं स्यात्। एवंरूपश्र संकरः शब्दालंकारयोरपि परिदश्यते। यथा- राजति तटीयमभिहत- दानव-रासातिपाति-साराव-नदा। गजता च यूथमविरत- दान-वरा साडतिपाति सारा वनदा ॥५७३॥ अन्र यमकमनुलोमप्रतिलोमश्र चित्रभेद: पाददयगते परस्परापेक्षे।

प्रतीतिः । न चास्य करधृतत्वं सुख्यतोऽस्तीति मुख्येऽप्युपचार एव शरणं स्यात्। मृख्य- विषयोपचारापेक्षया चामुख्योपचार एव श्रयानिति रूपकमेवाSSश्रीयते। शब्दालंकारयोरप्येष संकरो दृश्यत इति प्राश्चः । उदाहरन्ति च-राजति० । तत्र यद्यापे यमकानुलोमविलोमचित्रभेदयोर्न स्फुटं परस्परापेक्षित्वं, तथाऽपि यमकनि- र्धाहप्रवृत्तस्य कवेरपृथकप्रयत्ननिर्वृत्ततयाऽनुलोमविलोमस्योत्पत्तौ यमकापेक्षा, यमकस्य तु चारुतातिशये तद्पेक्षता। तदाश्रयेणातिसुन्दरतयातिशयेन विद्ग्धमनोनुरज्जक्वादिति तेषामाशयः । वस्तुतस्तु यमकनिर्वाह एव कविप्रवृत्तिरिति निश्चायकं ना स्त। अस्तु वा

नेति। इतरस्वरूपानाच्छादित्वे सति विशेष्यतयेत्यर्थः । मुख्येति। विशेष्यभूते- त्यर्थ: । अमुख्यम्। विशेषणम्। उपमा पूर्वपदार्थप्रधाना रूपकमुत्तरपदार्थप्रधानामीति भाव: । वस्तुतस्तु रूपकेSक्षवलयतादात्म्यापन्ने कलङ्के पाण्यभिन्नत्वेनाध्यवसित किरणधृत- त्वान्वययोग्यताडस्ति। उपमायां तु तत्सदृशत्वेन प्रतीतिविषये कलङ्कस्वविशिष्टे पाण्यभिन्न- त्वेनाध्यवस्ितेनापि किरणेन धृतत्वान्वययोग्यता नास्तीति रूपकमेवात्र । एवं च रूपके पूर्वपदार्थप्राधान्येऽपि न दोष इत्यवधेयम्। राजतीति। (हरविजयकाव्ये पञ्चमसगें पर्षतवर्णनम् ।) इयं तटी राजति। कीदशी। अभिहतो दानवानां रास: क्रीडा शब्दो वा यस्यां सा। अतिपाती शीघ्रगामी सारावः सशब्दो नदो यस्यां सा। गजता गजयूथमतिशयेन पाति रक्षति । किंभूता। अविरतेन दानेन मदेन वरा श्रेष्ठा। सारा स्थिरा। वनदा वनखण्डिका । (आर्यागीति- शन्दः 1) चित्रभेदः। चित्रनामालंकारः । स चात्रानुलोमप्रतिलोमरूपः । तेषामा- शय इति। एवं चानुग्राह्यानुग्राहकसंकर इति भावः । एतेन शब्दालंकारयोरयं नास्ति शब्दस्वरूपतयोपकारयोपकारकत्वाभावात्, कि तु संमृष्टिरवेत्यलंकारसर्वस्वोक्तमपास्तम्।

1 क. तेम परस्परापेक्ष: । ए। २क, व्यं सर्वती। क तिटुप्कर"।

५८२ प्रदीपोद्दोतसमेत :- [१०द० उलास: ]

एकस्य च ग्रहे न्यायदोषाभावादनिश्र्यः ।। १४० ॥ दयोबहूनां वाडलंकाराणामेकत्र समावेशेऽपि विरोधांत् न यत्र युगपद्वस्थानम्, न चैकतरस्य परिग्रहे साधकम्, तवितरस्य वा परि- हारे वाधकमस्ति, येनैकतर एव परिगरृह्येत, स निश्चयाभावरूपो द्वितीय: संकरः । समुच्चयेन संकरस्यैवाSSक्षेपात्। उदाहरणम्- जह गहिरो जह रअण्णणिम्भरो जह अ णिम्मलच्छाओ। ता किं विहिणा एसो सुरसवाणीओ जलणिही ण किओ॥५७४॥ अत्र समुद्रे प्रस्तुते विशेषणसाम्यादप्रस्तुतार्थप्रतीतेः किमसी समा- सोक्तिः, किमब्धेरप्रस्तुतस्य मुखेन कस्यापि तत्समगुणतया प्रस्तुतस्य प्रतीतेरियमप्रस्तुतप्रशंसेति संदेहः। यथा वा- तथा। तथाऽपि यमकं न चित्रहेतुः । किं तु तत्प्रयत्न: । तस्मादेकाश्रयानुप्रवेशेनैवायं संकरो न स्वनुग्राह्यानुग्राइकतयेत्येव युक्तम्। एकस्य० । न्यायः सार्धकप्रमाणसत्ता। दोष: प्रतिकूलसत्ता । ग्रहो व्यवस्थितिः। यत्र दयोरवहूना वाऽलंकाराणामेकत्र योग्यत्वेऽपि विरोधान्नैकदा व्यवस्थितिः, न चैकतरपरिग्रहे साधकं तदितरपरिग्रहे वाधकं येन तदेव व्यवातष्ठेत, सोऽप्यनिश्चयरूपो द्वितीयः संकरः । सूत्रस्थ- चकारेण संकरस्यैवाSSक्षेपात्। उदाहरणम्-जह० । अत्र किं समुद्रे प्रस्तुते श्लिष्टविशेषणमहिम्नाSप्रस्तुतपृरुषविशेषप्रतीतेरियं समासोक्ति, कि वाऽब्धेरप्रस्तुतातप्रस्तुतस्य पुरुषविशेषस्य तत्समानगुणतया प्रतिपत्तेरप्रस्तुतप्रशंसेति संदेहः। एकस्यैकदा प्रस्तुताप्रस्तुतोभयरूपत्वाभावादनयोरयुगपदसंभवात्, न्यायदोषयोरसंभवाच्च। अयं द्वयोः संकरः । तस्मादेकेति। मिथश्चारुतातिशये परस्परापेक्षत्वाद्नुग्राह्यानुग्राहकभावोऽपीत्यन्ये। एकस्य। एकतरस्य। प्रतिकूलसत्ता । वाधकप्रमाणसत्ता । व्यवस्थितिः । निधयः । विरोधात्। विरुद्धतात्पर्यकत्वात्। जहेति०। 'यधा गम्भीरो यथा रत्ननिर्भरो यथा च निर्मलच्छायः । तथा कि विधिना एष सरसपानीयो जलनिधिर्न कृतः ॥ ' आर्या मुखविपुला। संदेहबीजमाह-न्यायदोषयोरिति।

दोपः प्रतिकुलता । प्र"। १ क. घादत युगपदवस्थानासंभवः । न चै२क. 'तयैदेत्ये।३ क. धकं प्रमाणम्।

[१· द० उल्लासः ] काव्यपकाश:।

अधुनोऽपि निरुद्धाशमविशीर्णमिदं तमः ॥५७५॥ अन्र च किं कामस्योद्दीपकः कालो वर्तत इति भङ्गचन्तरेणाभिधा- नात्पर्यायोक्तम, उत वद्नस्येन्दुबिम्बतयाSध्यवसानादतिशयोक्तिः, किं वैतदिति वक्तं निर्दिश्य तटूपारोपवशाहपकम्, अथवा तयोः समुच्चय- विवक्षायां दीपकस, अथवा तुल्ययोगिता, किमु प्रदोषसमये विशेषण- साम्यादाननस्पायगती समासोक्तिः, आहोस्विन्मुखनैर्मल्यप्रस्तावाद- प्रस्तुतप्रशंसेति बहूनां संदेहादयमेव संकर:। यत्र तु न्यायदोषयोरन्यतरस्यावतारः, तत्रैकतरस्य निश्चयात्र संशयः । न्यायश्र साधकत्वमनुकूलता। दोषोऽपि बाधकत्वं प्रति- कूलता। तत्र 'सौभाग्यं वितनोति वक्तशशिनो ज्योत्सेव हासदयुतिः।'

वहूनां यथा-नयना। अत्र कि कामोद्दीपकः कालो वर्तत इति भङ्ग्यन्तरेणाभिधानात्पर्यायोक्तम्। कि या एतदित्यस्य विम्वपरामर्शकतया वदनस्येन्दुविम्वेनाध्यवसानादतिशयोक्तिः । कि वैत- दिति वक्त्रं निर्दिश्येन्दुविम्वरूपणवशादूपकम्। अथ प्रसीदतीत्यस्योभयत्रान्वयविवक्षायामे- कतरस्य प्रकृतत्वाद्दीपकम्। द्वयोरपि प्रकृतत्वेऽप्रकृतत्वे वा तुल्ययोगिता वा। किंवा प्रदोषवर्णने चन्द्रविम्वस्य प्रकृतरवे विशेषणसाम्यादाननप्रतीतौ समासोक्तिः । आहोस्वि- न्मुखनैर्मल्यवर्णनप्रस्तावाचन्द्रस्याप्रस्तुतत्वेनाप्रस्तुतप्रशंसेति संदेहः। न्यायदोषयोरभावात्। यत्र तु तयोरन्यतरस्यावतारस्तत्रैकतरनिश्चयान्न संशयः । तन्र- 'सौभाग्यं वितनोति वक्त्रशशिनो ज्योत्स्ेव हासदयुतिः ।'

नयनेति। निरुद्धांश निरुद्धदिक् निरुद्धप्रत्याशं च । अविशीर्ण न नष्टम् । तम- स्तिमिरं मोह्श्र। अतिशयोक्तिः । निगार्यव्यवसानरूपा। रूपकमिति। निग- रणाभावादित्यर्थः । दीपकमिति । चन्द्रविम्वं 5्रसीदति एतन्मुख च प्रसीदतीत्यन्वया- दिति भावः। तुल्ययोगितेति। द्वयोरापम्यस्याऽSक्षेपल्यत्वात्।

१ क. ग. 'ना विनिर्द्ा । २ ग. भर्पत°।

५८४ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [१० द० उछास: ]

इत्यत्र मुख्यतयाऽवगम्यमाना हासतयुतिर्वक्त्र एवान्कूल्यं मजत इत्यु- पमायाः साधकम्, शशिनि तुन तथा प्रतिकूलेति रूपकं प्रति तस्या अबाधकता। 'वक्त्रेन्दौ तव सत्ययं यदपरः शीतांशुरभ्युद्यतः।' इत्यन्रापरत्वमिन्दोरनुगुणं न तु वक्त्स्य प्रतिकूलमिति रूपकस्य साध- कतां प्रतिपद्ते, न तूपमाया बाधकताम्। 'राजनारायणं लक्ष्मीसत्वामालिङ्गति निर्भरम्।' इत्यत्र मुख्यत्वेन प्रतीयमाना हसितद्युतिर्वक्त्र एवाऽडनुकूल्यं भजते। तत्रैव मुख्यत- स्तत्संभवात्। वक्तस्य प्राधान्येन स्थितिरुपमायामेवेत्युपमासाधिका। शशिनि तु नानकला। मुख्यतस्तत्र हासद्युतेरभावात्। नापि प्रतिकूला । गौणत्वेनाप्युपपत्तरिति न रूपकं प्रति साधिका वाघिका वा। 'वक्त्रेन्दौ तव सत्ययं यदपरः शीतांशुरम्युद्यतः'। इत्यत्रापरत्वमिन्दावनुगुणम् । मुखरूपेन्दौ सति किमपरणेन्दुनेति प्रतीतेः। तथाप्रती- तिश्च रूपकेण विना नेति रूपकं प्रति साधकतां प्रतिपद्यते। न पुनर्वक्त्रस्य प्रतिकूलम्। इन्दुसमानगुणे ववत्रे सति किमपर इन्दुरुदित इति प्रतीतावत्रासंगत्यभावात्। अतो नोप. माबाधकम्। 'राजनारायणं लक्ष्मीस्त्वामालिङ्गति निर्भरम् '। मुख्यरवेनेति। ज्योत्स्नासादृश्याश्रयतयेत्यर्थः । वक्त्र एघेति । इतररूपाना- च्छादिते वक्त्र इत्यर्थः । प्राधान्येन। इतरानाच्छादितस्वेन । शशिनि त्विति । शशितादात्म्येन प्रतीते त्वित्यर्थः । रूपकम् । वक्त्रमेव शशीत्याकारकम् । तावताऽपि न संदेहसंकरः । द्युतिपदस्य शोभारूपमुख्यार्थत्यागानौचित्यादिति भावः । ज्योस्स्ना यथा

वाक्यार्थः । शशिनः सौभाग्यं वितनोति एवं हासद्युतिः शशिसदृशवक्त्रसौभाग्यं वितनोतीति

इन्दाविति। इन्दुतादात्म्यप्रतीतावित्यर्थः । साधकतामिति। अपरत्वस्व पूर्वापोक्षि- स्वात्प्रथमेन्दोरावश्यकत्वेन रूपकसाधकत्वम्। ननु उपमायां वक्त्रस्वनैव मुखप्रत्यये शीतांशावपरत्वं व्याहन्येत। इन्द्वन्तरस्याप्रतीतेरत आह-इन्दुसमानगुण इति। कथं चिदेवमर्थघटनासंभवन वक्त्रप्राधान्ये प्रातिकल्याभावादृपमायां न बाघकमित्यर्थः । एवं चानयोरुदाहरणयोर्यत्कोटे: साधकमस्ति तत्कोट्यशे संशयस्योत्कटत्वात्संकरलक्षणे च तुल्य- कोटिकसंशयस्य विवकणान्नात्र संकर इत्याशयः ।

१ क. न्येनावग/ते०। २ ख. शुरुज्ज़म्भन ६०। ३ ख. संदेहे निरासः । यु०।

[१० द० उछ्लास: ] काव्यप्रकाश:। ५८५

इत्यत्र पुनरालिङ्गनमुपमां निरस्यति। सट्टशं प्रति परप्रेयसीप्रयुक्त्त-

आनन्दमन्थरपुरंदरमुक्तमाल्यं मौलो हठेन निहितं महिपासुरस्य। पादाम्बुजं भवतुं नो विजयाय मञ्जु-

इत्यत्र मख्जीरशिश्चितमम्बुजे प्रतिकूलमसंभवादिति रूपकस्य बाघ- कम, न तु पादेऽनुकूलमित्युपमाया: साधकमभिधीयते । विध्युप- मर्दिनो बाधकस्य-तढपेक्षयोत्कटत्वेन प्रतिपसेः। एवमन्यत्रापि सुधीभि: परीक्ष्यमू।

इत्यत्राऽडलिङ्गनमुपमार्या वाधकम्। स्वामिसद्वशं प्रति प्रेयसाप्रयुक्तस्याSSलिङ्गनस्यानौ- चित्यात्। न तु रूपके साधकम् । 'पादाम्बुजं भवतु षो विजयाय मञ्जुमझजीरशिज्जितमनोहरमम्बिकायाः ।' इत्यत्र मञ्जीरशिञ्जितमम्बुजे प्रतिकूलम् । तन्रासंभवात् । अतो रूपके वाधकम् । नन्वे-' तदुपमासाधकमपि भवति। पादेऽनुकूलस्वात्। तत्कथं रूपकवाधकतामात्रस्वमस्योच्यते न तूपमासाधकस्वमपीति । एवमन्यत्रापि यदेकत्रानुकूलं तद्वाहुल्येन परत्र प्रतिकूलम्। यध्चैकत्र प्रतिकूलं तत्तत एवान्यत्रानुकूलम्। अन्यथा तैथास्वस्यैवासभवादिति चेत्, सत्यम्। कि तु यस्य यथात्वमुस्कटं प्रतीयते तत्र तस्य तथात्वव्यपदेशः। अत्र तु विध्यु- पमर्दि वाधकं साधकापेक्षयोस्कटत्वेन प्रतीयत इति तेनैव व्यपदेशो युक्तः। तदेतदुक्तं विध्युपमर्दिवाधकस्य तदपेक्षयोत्कटत्वेन प्रतिपत्तेरिति। अन्ये तु तदन्यथा व्याचक्षते- विधायतेऽनेनेति विधिः साधकम्, तदुपमर्दि तस्माद्वलीयः। एतदुक्तं भवति-मज्जीरशिक्षि- तस्य पादे संभवमात्रेण न तावदुपमासाधकत्वं निर्वहृति यावदम्बुजे तद्विरहो न निश्चीयते। तथा च तद्वाधकस्यैव प्राथमिकत्वात्तन्मुखेनैव व्यपदेशः । एवमन्यत्रापि साधकवाचकसतवं सुधीभि: परिभावनीयम्।

न तु रूपक इति। एतद्वीजमग्रे स्फुटम्। अम्बुजे। तत्त्वेन प्रतीतेः । विध्युप- मर्दीति। स्वविरोधिकोटिभूतविध्युपमर्दीत्यर्थः । उपमासाचकमित्युक्ते किंचिद्ृपकस्यापि साधकं स्यादिति संदेहो नापैति, बाधके त्वभिहिते तद्यवच्छेदप्रतीतेः संदेहोच्छेद इस्या- शयः । एवमिति।

2 क. 'वादिति । पादा। २ क्र. तु वो नि० । ३ क. सस्यैमा2। ख, तंत्बस्यैव। सं१

५८६ प्रधीपोद्द्योतसमेस :- [ १. य. उलास:]

स्फुटमेकत्र विषये शब्दार्थालंकतिद्वयम्। व्यवस्थितं च अभिन्ने एव पदे स्फुटतया यदुभावपि शब्दार्थालंकारी व्यवस्था समासाद्यतः, सोऽप्यपर: संकरः। उदाहरणम्-

विस्तीर्णकर्णिकमथो दिवसारविन्दम्।

बद्धान्धकारमधुपावलि संचुकोच ।। ५७७।। अन्रैकपदानुपविष्टी रूपकानुपासी। तेनासौ त्रिरूप: परिकीर्तितः ।। १४१ ॥

विषय: पदम्। तेनैकन्र पदे यदुभौ शब्दार्थालंकारौ स्फुटं व्यवस्थितौ भवतः, सोडप्य- स्फुट० ।

परः संकरः । उदाहरणम्-स्पटटोल्लस०। अत्र पादत्रये प्रत्येकं रूपकानुप्रासतौ प्रविष्टी । शब्दार्थालंकृतीति प्रायोगदः । शब्दालंकारयोरप्येतदर्शनात्। यथा-'कलकलोSलकलोलटशाऽन्यया' इत्यादाधनुप्रास- यमकयोः । तेना०।

इत्यादावुसतंसनमुपमावाधकमिति बोध्यम्। सृतीयसंकरमाह-स्फुटममिति। स्फुटमिस्यनेनास्फुटालंकारद्दयसंसर्गस्य नालंकारत्यं बेचित्रयानाधायकत्वादिति सूचितम्। स्पष्टेति। (हरविजये १९. सगें संध्याकालवर्णनम् 1) स्पष्टमुल्लसन्तः किरणा एव केसरं यस्य तादृशं सूर्यनिम्बमेव विस्तीर्णा कर्णिका यस्य, मिथः संत्रद्धा अष्टौ दिश एव दलसमूहा यस्य तच्च तन्मुख रात्रेरारम्भस्तद्वतारेण मद्धाऽन्धकारमघुपावलिर्यत्र तत् ।

ग्दलकलापेत्यत्र। (वसन्ततिलका छन्दः1) प्रत्येकम्। समस्तपदे। किरणकेसरसूर्यबिम्बविस्तीर्णकर्णिकदि-

. र. ेकार्येचि २ ग. 'से य पण। २ क, मुषाबतार"।

[१· द· उछ्ास:] काव्यपकाश: ।

सय्थमनुयराह्यानुगाहकतया संदेहेन एकपद्पतिपाद्यतया थ ध्यव- स्थितत्वात्रिप्रकारे एव संकरो वयाकृतः । प्रकारान्तरेण तु न शक्यो व्याकर्तुम्, आनन्त्यात्तत्प्रभेदानामिति । प्रतिपादिता: शब्दार्थोभय- गतंत्वेन त्रैविध्यजषोऽलंकारा:। कुतः पुनरेष नियमो यदेतेषां तुल्येऽपि काव्यशोभातिशयहेतुत्वे कश्िविवलंकार: शब्दस्य, कश्िविदर्थस्य, कथ्िविच्चोभयस्येति चेतू। उक्त- मत्र, यथा काव्ये दोषगुणालंकाराणी शब्दार्थोभयगतत्वेन व्यवस्था- यामन्वयव्यतिरेकावेव प्रभवतः । निमित्तन्तिरस्याभावात्। ततश्र योऽलंकारों पैदीयान्वयव्यतिरेकावनुविधत्ते, स तदलंकारो व्यवस्था- व्यत इति। एवं च यथा पुनरुक्तवदाभास: परम्परितरूपक चोमयोर्भा- वाभावानुविधायितयोभयालंकारी, तथा शब्दहेतुकार्थान्तरन्यासप्रभृ-

तस्माद्नुग्रह्यामुग्राहकतया संदेहेनैकपदप्रतिपाद्तया व्यवस्थितत्वाश्व त्रिप्रकारोऽयं संकर: कितः । प्रकारान्तरेण तु न शक्यो व्याकर्तुम्। भेदानामनन्तत्वात्। इति प्रति- पादिताः । शब्दार्थतवुभयगतस्वेन त्रिविधा अलंकाराः । ननु त्रिविधानामप्येषां काव्यशोभातिशयहेतुत्वस्य तुल्यत्वेऽपि कुत एष प्रतिनियमो यत्कश्चिच्छव्दस्य कश्िवदर्थस्य कश्रिच्छन्दार्ययोरिति चेत्। उत्तमत्र प्रागेव. दोषगुणालंकाराणां शब्दार्थोभयगतत्वव्यवस्थायामन्वयव्यशिरेकावेव प्रभवतः। निमित्ता- न्तराभावात् । ततश् थोऽलंकार: शब्दार्थयोर्मध्ये यस्यान्वयव्यतिरेकावनुविधत्ते स तदलंकार इति व्यवस्थाप्यते। शब्दान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वं चैतदेव, यच्छब्दपरि- वृत्त्यसहत्वम्। नन्वेवं यथा पुनरुक्वदाभासः परम्परितरूपकं चोभयभावाभावानुविधां-

अनन्तत्वादिति। शब्दगतत्वेनार्थगतत्वेन शब्दार्थोभयगतत्वेन चानुगतीकृत्यो- कम् । उपमारूपकादीन्विशिप्योपादाय त्वनन्तत्वात्तसंकरो वक्तुं न शक्यत इस्यर्थ: । तदाह-शब्दार्थेत्यादि। पूर्व 'व्यवस्थितत्वाघ्च' इत्यस्याप्ययमेव्यार्थः । भ्रागेवेति। नवमोल्लास इत्यर्थः । परिवृत्त्यसहत्वमिति। तत्त्वं शब्दगतत्वम्, शब्दस्य तत्सहत्वेऽर्यगतत्वम्, कस्यचि्त तत्सहत्व उभयगतत्वमिति भावः। अर्थशब्द- हे तुके ति। क्षणदासावक्षणदेत्यादौ शब्दशक्तमूलविरोधालंकाराङ्गभृतार्थान्तरन्यास इस्यर्थः।

१ ग. रतयैव सं०२ ग. यदीयी भावाभावाचनु। ३ क 'कं बोभ। ४ स.'सै व्यवस्थापिती तथा।

बदीपोद्द्योतसमेत :- '[१० द० उल्लास: ] तयोऽवि द्रष्टव्याः । अर्थस्य तु तैत्र वैचित्र्यमुत्कटतया प्रति- मासत इति वाच्यालंकारमध्ये वस्तुस्थितिमनपेक्ष्यैव लक्षिताः । योऽलंकारो यदाशितः स तदलंकार इत्यपि कल्पनायामन्वय- वयतिरेकावेष समाश्रयितव्यौ। तदाभयणमन्तरेण विशिष्टस्याSSश्रयाश्र- यिभावस्याभावादित्यलंकाराणां यथोक्तनिमित्त एवं परस्परव्यति- रेको ज्यायान्। एषां दोषा यथायोगं संभवन्तोऽपि केचन। उक्ेष्वन्तर्भवन्तीति न पृथक्प्रतिपादिताः ॥।१४२॥ तथा हि-अनुप्रासस्य प्रसिद्धयभावी वैफल्यं वृत्तिविरोध इति ये तयी दोपा:, ते प्रसिद्धिविरुद्धतामपुष्टार्थत्वं प्रतिकूलवर्णतां' च यथाक्रमं न व्यतिक्रामन्ति। तस्स्वभावत्वात्। क्रमेणोदाहरणम्- न। इष्पत्तेः । एवं तर्हि कथमुभयालंकारप्रस्तावमुल्लङ्ष्यार्थमात्रालंकारप्रस्तावे पठिता इति चेत्, तत्रार्थवचित्रयस्य प्रकटतया प्रतिभासात् । अथ योऽलंकारो यदाश्रितः स तदीय इत्येव कि न विभाग इति चेत्, तथा कल्पनायामप्यन्वयव्यतिरर्कावेव समा- अ्रयितन्यो। तद्वयतिरेकेण विशिष्ठस्याSSश्रयाश्रिभावस्याभावात्। तंस्मादलंका- राणामन्वयव्यतिरेकनिवन्धन एव परस्परं भेद इत्येव ज्यायः । नन्वलंकाराणां दोषा: प्राचीनैरभिहितास्ते कि न सन्त्येव, आहोस्वित्संभविनोऽप्युपे- सिपताः । आद्येऽनुभवविरोधः । अन्त्ये न्यूनतेत्यत आह-एपां०। तथा हि-अनुप्रासस्य तावत्रयो दोपाः, प्रसिद्धयभावो वैफल्यं वृत्तिविरोधथ्। ते च यधाक्रमं प्रसिद्धिविरोधापुष्टार्थत्वप्रतिकूलवर्णत्वेम्यो नातिरिच्यन्ते। तत्स्वभावत्वात्। प्रभृतिपदात् 'सकलकलं पुरमेतत्' इति शब्दसाम्यनिवन्धनोपमादयः । प्रकटतयेति। साध्यस्ाधनभावादीनामर्भधर्मत्वादिति भावः । अत एव शब्दवैचित्रयस्योस्कटतया पुनरुक्त- वदाभास: शब्दालंकारमध्ये गणितः । वास्तवं सिद्धान्तसिद्धं तु सर्वेषामुभयालंकारत्वमिति बोध्यम्। अलंकारसर्वस्वोक्तां युक्ति शङ्कते-अथेति। विशिष्टस्य। तत्तदाश्रयविशि- ष्टस्य। ज्याय इति। साक्षाच्छब्दाश्रितत्वस्य यमकरवड्गवन्धादौ साक्षादर्थाश्रितत्वस्यो- त्प्रेक्षासमासो क्तयादावसंभवात्कथंचित्तदाश्रितत्वस्यातिप्रसक्तत्वात्परिवृ त्यसहशब्दाशश्रितत्वं तत्सहशब्दार्थाश्रितत्वं वाच्यम् । तथा च कथचिदाश्रितत्वांशप्रवेशो विफल इल्याशयः । वैफल्यम्। चमत्काराजनकत्वम् । वृत्तिविरोधः । उपनागरिकादिवृत्तिविरोधः । प्रतिकूलेति। माधुर्यव्यक्जिकायां वृत्तौ शब्दत एव टवर्गादेरोजोव्यज्जिकायामुद्धतगुम्फवि- धानमुखेन शिथिलबन्वस्यार्थतः पर्युदासादिति भावः । तत्स्वभावत्वादिति। तत्तलक्ष- १ ग. तत्रेव दे०। २ ग. 'काववश्यमा" । क. 'धन्तः पतन्तते।४ ग,योऽनर्थास्ते पर ५ ग. में नाति । ६ क, काववश्यमा।

[१. द० उललास: ] काव्यंप्रकाश: । ५८९

चक्री चक्रारपड्टिं हरिरपि च हरीन्धूर्जटिर्धूर्ध्वरजान्ता- नक्षं नक्षत्रनाथोऽरुणमपि वरुण: कूबराय्ं कुबेर: । रंह: संघ: सुराणां जगदुपकृतये नित्ययुक्तस्य यस्य स्तौति प्रीतिप्रसन्नोऽन्वहमहिमरुचेः सोऽवतात्स्यन्दनो वः॥५७८॥ अन्र कर्तृकर्मप्रतिनियमेन स्तुतिरनुपासानुरोधेनैव प्रतिपादिता न पुराणेतिहासादिषु तथा प्रतीतेति प्रसिद्धिविरोध: । मण तरुणि रमणमन्दिरमानन्दस्यन्दिसुन्दरेन्दुमुखिं। यैदि सलीलोलॉसिनि गच्छसि तत्किं त्वदीयं मे॥५७९॥

परिसरणमरुणचरणे रणरणकमकारणं कुरुते ॥। ५८० ॥ तत्र प्रसिद्धथभावो यथा-चक्री० । अत्र चाक्रिप्रभृतीना कर्तणां चकरारपङ्कचादीनां कर्मणां प्रतिनियमेन स्तुतिरनुप्रासानुरो- घेनैव निवद्धा न पुनरितिहासादिष तथा प्रसिद्धेति प्रसिद्धयभावः । सोऽयं प्रसिद्धि- विरोध एव। वैफल्यं यथा-मण०। अनणु०।

णाक्रान्तत्वादित्यर्थः । चक्रीति०। (मयूरकविकृते सूर्यशतके सूर्यर्थवर्णनम् ।) अहिमरुचेः सूर्यस्य स स्यन्दनो वोऽवतादिति संबन्धः। जगदुपकारार्थे नित्यप्रवृत्तस्य यस्य चक्रकीलकपद्धि चक्री विष्णुः, हरीनश्वान् हरिरिन्द्रः, धूर्यानमुखम् तत्रत्यध्वजानामभ्रान् धूर्जटिः शिवः, नक्षत्र- नाथश्चन्द्रः, अक्षं युगम्,- अरुणं सारिं वरुणः, कूबराग्रं युगबन्धनामं कुबेरः, रंहो वेगं सराणां समूहः, स्तौतीति सर्वान्वयि। (स्त्रग्रा छन्दः ।) भणेति । हे तरुणि आनन्दस्यन्दी सुन्दरश्र य इन्दुस्तन्मुखि। सलीलमुल्लासयुक्ते। उल्लासो गमनवचनादिप्रकारः । यदि रमणमन्दिरं गच्छासी तदा त्वदीयमेकं प्रयोजनं भणे- त्यर्थः । श्वोभाविगमनां प्रति जारस्य वचः । अननुरणदिति। शब्दरहितमणिमेखलम् । तत्स्थानस्य गुरुत्वेन लघुसंचारात्। अविरतसिञ्जानमन्जुमज्जीरमिति च परिसरणविश्ञेषणम्। परिसरणं गमनम्। भूषणानां च शिक्षितम्। रणरणकमुस्कण्ठाम्। ईदशं तव परिसरणं दृष्टवा मम चेतोSकारणमृस्कण्ठां कुरुत

१ स. जाआान° । २ क, "क. 'छचः सो०। ३ स, कृता। * स, हापिनि। ५ क. चर- णरण° ।ग. अनणुरण।

५९० {१· द० उलास:] अन्र वाच्यस्य विचिन्त्यमानं न किचिदृषि चारुत्वं प्रतीयत इत्यपुट्टा- र्थतैवानुपासस्य वैफल्यमू। अकुण्ठोतकण्ठया पूर्णमाकण्ठं कलकण्ठि मामू। कम्बुकण्ठ्या: क्षणं कण्ठे कुरु कण्ठार्तिमुद्धर ।। ५८१ ॥ अत्र गृङ्गारे परुषवर्णाडम्बरः पूर्वोक्तरीत्यां विरुध्यत इति परुषानु- प्रासोऽन प्रतिकूलवर्णतैव वृत्तिविरोध: । यमकस्य पाठत्रयगतत्वेन यमनमप्युक्तत्वं योष: । यथा- भुजंगमस्येव मणि: सदम्भा ग्राह्ावकीर्णेव नदी सदम्भा: । दुरन्ततां निर्णयतोऽपि जन्तोः कर्पन्ति चेतः भैसमं सदम्भा:॥५८२॥ उपमायामुपमानस्य जातिपमाणगतन्यूनत्वमधिकता वा ताहृश्य- नुचितार्थत्वं दोषः। धर्माश्रये तु न्यूनाधिकत्वे यथाक्रमं हीनपदृत्व- मधिकपदृत्वं घ न व्यभिचरतः । क्रमेणोदाहरणम-

भत्र वाच्यस्यार्थस्य विचिन्त्यमांन न किचिच्चारुत्वं प्रतीयत इत्यपुष्टार्यत्वमेवानुप्रा- सस्य वैफल्यमुच्यते। वृत्तिविराधो यथा-'अकुण्ठो०। इत्यादि। अत्र शुङ्गारे परुषवर्णाडम्बरो गुणविवेचनप्रस्तावोक्तरीत्या विरुद्ध इति प्रतिकूलवर्णतैव वृत्तिविरोध इत्युच्यते। यमकस्य तु पादत्रयगतत्वेन यमनमप्रयुक्तत्वमेव। कविभिस्तयाऽपरयोगात्। यथा-भुजंगम० । उपमायां तु यौ न्यूनाधिकोपमानत्वे दोषौ तत्रोपमान उपमेयापेक्षया जातिगतं प्रमाण- गतं वा यन्न्यूनत्वमधिकता या तदनुचितार्थम्। धर्मगते न्यूनत्वाधिकतवे यथाक्रमं न्यून- पद्त्वाधिकपदत्वे।

इत्यर्थः । तवोल्लासात्। इतः"परं भृर्नृगृहगमनाच्चेति भावः । (आर्या छन्दः ।) उच्यत इति। शब्दानुरूपार्थविरहेणानुप्राससत्त्वेऽपि नाSSस्वादोत्कर्षः । शब्दालंकाराणामप्यर्थातिश- याधानद्वारणैव चमत्कारित्वात्। शब्दानां परिवृत्त्यसहत्वमात्रेण शब्दालंकारव्यपदेशः। भुजंगमस्येति । सदम्भा दम्भसहिताः । दुरन्ततां दुःखग्राह्यान्तःकरणताम् । निर्णयतोऽपि निश्चन्वतोऽपि। प्रसभं बलात् । प्रमुख इति पाठ आपाततः । कर्षन्ति। सत्का- न्तिसर्पमणिरिव ग्राहयुक्तसजला नदीव । कान्तेरम्भःपद्वाच्यत्वात्। (उपजातिर्छन्दः ।) धर्मगते। साधारणधर्गगते। 1 क. विषेचयमानं। २ ग, णैता दु। ३ क, ग, प्रमुखे। ४ क, विविध्यमानं।

[.१० द० उछासः ] काव्यपकाशः। ५९१ चण्डालैरिव युष्माभि: साहसं परमं कृतम । ५८३।। वह्निम्फुलिङ्ग इव भानुरयं चकास्ति॥ ५८४॥ अयं पझ्मासनासीनश्क्रवाको विराजते। युगादौ भगवोन्वेधा विनिर्मित्सुरिव प्रजाः । ५८५।। पातालमिष नाभिस्ते स्तनौ क्षितिघरोपमी। वेणीदण्डः पुनरयं कालिन्दीपातसंनिभ: ॥५८६ ।।

चितार्थता। अन्र चण्डालाविभिरुपमानै: प्रस्तुतोऽर्थोऽत्यर्थमेव कद्थित इत्यनु-

स मुनिर्ला्छितो मौञ्ज्या कृष्णाजिनपटं वहनू। उयराजन्नीलजीमुतभागाश्लिष्ट इवांशुमानू ॥।५८७।। अन्रोपमानस्य मौञ्नीस्थानीयस्तिलक्षणो धर्मः केनापि पदेन न पतिपादित इति हीनपदत्वम्।

तत्र जातिगतं न्यूनत्वं यथा-चण्डालैरिय०। अन्र चण्डालत्यजातेर्न्यूनतया दृष्कर्मकारित्वव्यक्तरनुचितार्थस्वम्। प्रमाणगतं यथा-चहिस्फुलिङ्ग० । जातिगतमधिकत्वं यथा-अयं०। न्रह्मण: कल्पभेदेन भेदाद्वह्मत्वं जातिः । प्रमाणगतमधिकत्वं यथा-पाताल०।

तेरित्यनुचितार्थता । एषु चण्डालादिभिरुपमानैरुपमेयभूता अर्था अत्यन्तमेव कदयिताः। निन्दोपहांसादिप्रती-

धर्मगतं न्यूनत्वं यथा-स सुनि० । अत्रोपमेयमौज्जीस्थानीयस्तडिलक्षणो धरमों न केनापि पदेन प्रतिपादितः। न चाडडक्ेपा- अनुचितार्थत्वमिति। तद्वयक्तिविवक्षायां तु न दोषत्वमिति बोध्यम्। अयमिति।( पद्ममेवासनं तत्राSSसीनः । विनिर्मित्सुर्विनिर्मातुमिच्छुः । स्रष्टा ब्रह्मा। पातालमिति । कालिन्दीपातसंनिभो यमुनाप्रवाहतुल्यः)। उपहासेति। अत्युस्कृ-

स युनिरिति । (मौळ्ज्या मुआ्यतृणनिर्मितमेखलया। लाब्छितश्चिह्ितः । , रु. वान्त्रष्ठा दि° ।१ क. हासत्र"।

५९२ प्रदीपोद्दद्योतसमैत :- [१· द० उलास: ]

स पीतवासा: प्गृहीतशाङ्गें मनोज्ञभीमं वपुराप कृष्ण: । शतह्रदेन्द्रायुधवान्निशायां संसृज्यमान: शशिनेव मेघः ॥५८८॥ अत्रोपमेयस्य शङ्गादेरनिर्देशे शशिनो ग्रहणमतिरिच्यत इत्यधिक- पदत्वम्। लिङ्गवचनभेदोऽप्युपमानोपमेययो: साधारणं चेद्दर्मर्मेन्यरूपं कुर्या त्तदैकतरस्यैव तद्दर्मसमन्वयावगतेः सविशेषणस्यैव तस्योपमानत्वमुप- मेयत्वं वा प्रतीयमानेन धर्मेण प्रतीयत इति प्रक्रान्तस्यार्थस्य स्फुटम- निर्वाहादस्य भग्नपक्मरूपत्वम्। यथा- चिन्तारत्नमिव स्युतोऽसि करतो धिङ्मन्दभाग्यस्य मे ॥ ५८९॥

दिनाऽपि स्पष्टं प्रतीयतेSविनाभावाद्यभावादिति न्यूनपदत्वमेवैतत्। धर्मगतमधिकत्वं यथा-स पीत० ।

दत्वमेवैतत्। अत्रोपमेये शङ्काद्यनिर्देशादुपमाने तन्तुल्यस्य शशिनो ग्रहणमतिरिब्यत इस्यधिकप-

भिन्नलिङ्गस्वभिन्नवचनस्वे अप्युपमादोषौ नोक्तदोषातिरेकिणौ। तथा हि-लिक्य- चनयोर्मेदे यद्युपमानोपमेययोः साघारणधर्मवाचकं पद्मन्यर्तेरघटितलिङ्गं कुर्यात्, तबैकत- रस्यैव तद्धर्मसमन्वयावगतेः कथमुपमानिर्वाहः । अथ प्रतीयमानं साधर्म्यमाश्रित्येयं स्यात्, तथाऽप्युपात्तचर्मविशिष्टस्यैवोपमानस्वमुपमेयस्वं वा प्रतीयेत। न च तथा प्रस्तुतम्। अतः

यथा- 'चिन्तारत्न'। अत्र च्युत इस्युपमेयमात्रेणान्वीयते । पुंलिङ्गस्वात्।

कृष्णाजिनरूपं पटं वस्त्रम् ।) जीमूतो मेघः । अंशुमान्सूर्यः । अविनेति। व्याप्त्य- भावादित्यर्थः । तं विना सादृश्याप्रतीतेर्दोषत्वम्। स पीतेति। पीतवर्ण वासो वस्त्रं यस्य, प्रगृहतिं शाङ््ग धनुर्येन स श्रीकृष्णो मनोज्ञं सुन्दरं च तद्ीमं वपुराप प्राप। क इव। शतहदा विद्युदिन्द्रायुधमिन्द्रधनुश्च तद्वा- त्निशायां शशिना संमृज्यमानो मेघ इव । (उपजातिश्छन्दः ।) अधिकपदृत्वमेवैत- दिति। उपमानन्यूनाधिकधर्मत्वमेवोपमेयाधिकन्यूनधर्मत्वमिति पृथङ्नोक्तम् । प्रतीयमानमिति। उपात्तधर्मातिरिक्तधर्ममित्यर्थः । न च तथेति। किं तु उपमाप्रस्तुतेरित्यर्थः । प्रक्रान्तस्य । उपमालंकारस्य । अभावात् । असंमवात् । इवा- १ क. मनन्य । २ ग, नेनापि ध०। ३ क रिक्कमित्य।४ क. 'तरोपितलि"।

[१० दृ०-उल्लास: ] काव्यप्रकाश: । ५९३

सक्तवो मक्षिता देव शुद्धा: कुलवधूरिव॥ ५९० ॥ यत्र तु नानात्वेऽपि लिङ्गवचंनयो: सामान्याभिधायि पवं स्वरूपमेदं नाऽडपद्यते, न तत्रैतद्दृषणावतार:। उभयर्थाऽप्यस्यानुगमक्षमस्वमा- वत्वात्। यथा- गुणैरनष्यैः प्रथितो रत्नैरिव महार्णवः । ५९१।। तद्वेपोऽसदशोऽन्याभि: सत्रीमिर्मधुरताभृतः। दधते स्म परां शोभां तदीया विभ्रमा इव ॥५९२॥ वचनमेदे थथा-सक्तवो०। अत्र शुद्धा इत्युपमेयमात्रेणाऽन्बीयते। लिङ्गभेदोऽ विद्यमानोऽप्यप्रधानम्। उपमा- नस्य बहुत्वे लिङ्गभेदेऽप्युभयान्वयसंभवात् । पत्र तु लिङ्गवचनयोभेंदेऽपि सामान्याि- धायि पद्मुपात्तरूपभेदं नाSडपद्यते, किं तूपात्तेनैव स्वरूपेणोभयत्रान्वेति, त्त्र दोषत्वमेव नास्ति। उभयत्राप्यस्यानुगमयोग्यस्वभावस्वात्। तत्र लिङ्गभेदे यथा-गुणे० । अत्र लिङ्गमेदेऽपि विशेषणान्वयस्थाविशेषाद्दोषत्वाभावः । चचनभेदे यथा-तद्वेषो०। दिना धर्मत्वेनाप्युपात्तधर्म एव ोध्यते तस्य निरुक्त्तोभयनिष्ठत्व उपमानिर्वाहो नान्ययेति भावः । अपरत्र लिङ्गविपरिणामेन यथाकथंचिदन्वयेऽपि सफुटत्वाभावेन चमत्कारापकर्ष इरि तत्त्वम्। मात्रेणेति। पुंसवान्वित्युतस्वस्य नपुंसकविशिष्टोपमानघर्मत्वाभावादिति म.वः । अत एव यत्रानुपात्तसाधारणघर्मस्तत्र न दोषः । कल्प्यमानस्य लिङ्गरहितस्यैव कल्पनेनो- भयसाधारणत्वात्। एवं यत्र लिङ्गरहितार्थोपस्थापकतिउन्तेन साधारणधर्मोपस्थितिस्त- नापि न दोष: । यथा 'स्त्रीव गच्छति पण्ढोडयम्' इत्यादौ। एवं च 'चन्द्र 'इव सुन्दरं मुखम्' इत्यादौ दोष एवेति बोध्यम्। अत्र शुद्धा इति बहुस्विशिष्टशुद्ध वसाधा रणधर्मस्य बहुस्वावरुद्धसक्तुप्वेवान्वयो न त्वेकत्वावरुद्धवधूरूप उपमान इति भावः। संभवादिति। उभयत्राप्युपात्तरूपाभेदात् । तदाह-यन्र त्विति। रूपभेदम्। आनुपूर्वीभेदम्। उपात्तेनैव रूपेणेति। उपस्थितोऽर्य इति शेषः । आनुपूर्वीसाम्ये- नोभयत्रान्वयसंभवादिति भावः । अनुगमः । अन्वयः । अत्र लिङ्गेति। गुणरत्नशब्दयोर्लिङ्गमेदेऽप्यनध्यैरिति धर्मवाचकस्थ लिङ्गद्वयेऽवि तुल्यरूपत्वान्न दोष इति भावः । तद्वेष इति। तदीयो वेप उपमेयम्। विभ्रमा उपमानम् । असद्ृश इति मघुरताधृत १ क. वस्रोः सा० २ ग. याडर्थस्या०।३ क. वेऽषि लि। ७५

५९४ प्रदीपोद्दयोतस मेत :- [१० द• उल्लास: ]

कालपुरुषविध्यादिमेदेऽपि न तथा प्रतीतिरस्खलितरूपतया वि- भान्तिमासादयसीत्यसावपि मग्नप्रक्रमतयैष व्यासः । यथा- अतिथिं नाम काकुत्स्थातपुत्रमाप कुमद्दती। पश्चिमाद्यामिनीयामात्मसादमिव चेतना॥। ५९३॥ अन्र चेतना प्रसादमाप्नोति न पुनरापेति कालभेद:। पत्य ग्रमज्जनविशेषविविक्त्ंमूर्तिः कौसुम्भरागरुचिरस्फुरदंशुकान्ता। विभ्राजसे मकरकेतनमर्चयन्ती षालप्रवालविटपप्रभवा लतेव ।। ५९४॥ अन्र लता विभ्राजते न तु विभ्राजस इति संबोध्यमाननिष्ठस्ये पर- अत्र वचनभेदेऽपि मधुरताभृत इत्यस्योभयान्वयाविशेषान्न दोषत्वम्। एवं काल- पुरुपविध्यादिभेदेऽपि भमनप्रक्रम एव दोषः । तथाप्रतीतेरस्खलिितिरूपतया विश्रान्त्यभावात्। तत्र कालमेदे यथा-अतिथिं०। अत्र चेतना प्रसादमाप्नोतीति प्रकृतं न तु तमापेति कालभेदे प्रक्रमभेद एव। पुरुषभेदे यथा-प्रत्यग्र० । अन्र लता विभ्राजत इति प्रस्तृतं न तु सा विभ्राजस इति तस्मातपुरुषभेदः । संवोध्य- इति द्धत इति च धर्मवाचकान्युभयत्रान्वयसमर्थानि। असदृश इति कञन्तैकवचनं किन- न्तवहुवचनं च। भृत इति क्ान्तैकवचनं क्विवन्तबहुवचनं च । दधत इति दध धारणे इत्यस्यैकवचनं धानो बहुवचनं च। अत्र श्ेपोऽप्युपमोपपादक एवेति बोष्यम्। अन्याभि: स्त्रीभिरन्यस्त्रीवषैः । कालः । वर्तमानादिः । पुरुषः । प्रथममध्यमोत्तम- रूपः । विधिः । अप्रवृत्तप्रवर्तनम् । स्खलितत्वम् । विजातीयविषयत्वम् । विभान्तिः । चमत्कारः । अतिथिमिति । काकुत्स्थात् । कुशात् । कुमुद्वती। कुमुदनागकन्या । (पश्चिमात् चरमात् । यामिन्या निशाया यामात्। चेतना चैतन्यं प्रसादमृद्वोधमिव ।) अत्रेति । यद्प्यतीतपश्चिमरात्रयामाच्चेतना प्रसादमापेति न कालभेदस्तथाऽपि पाश्चि- भरात्रियामजातीयादद्यापि प्रसादमाप्नोतीति कालभेद इति भावः । प्रत्यग्रति। (रत्नावल्यां प्रथमाङ्क वासवदत्तां प्रति वत्सराजस्योक्तिः ।) अभिनव. स्नानविशषण शुद्धा मू्निः शरीरं यस्याः। कोसुम्भरागेण रुचिरः स्फुरन्नंशुकप्रान्तो यस्याः । नूतनकिसलययुक्तशाखाप्रभवा लतेव। (वसन्ततिलका छन्दः ।) अन्नेति। तस्माद्विभ्रा मत इति पाठा युक्त: । न च देवीं संत्रोध्योक्तेस्तन्र प्रथमपुरुषार्थानन्वयः । हे देवि भवती भ्राजत इस्यन्वयसंभवात्। संबोध्यनिष्ठस्येति। मध्यमपुरुषवाच्यस्य संत्रोध्याथेनै- 2 क. "क कान: को २ ग. हय पुरुषभ।"।

[१• द• उल्लास: ] काव्यभकाका: । ५९५

मागस्यासंबोध्यमानविषयतया व्यत्यासात्पुरुषभेद: । गङ्गेव प्रवहृतु ते सदैव कीतिः ॥५१५॥ इत्यादो च गङ्गा प्रवहति न तु भवहतु इति अपवृत्तपवर्तनात्मनो विधे: । एवंजातीयकस्य चाऽन्यस्याऽर्थस्योपमनिगतस्यासभवाद्विष्या- दिभेद:। ननु समानमुच्चारितं प्रतीयमानं वो धर्मान्तरमुपादाय पर्यवसि-

निष्ठस्य भ्राजनस्यासंनोध्यविषयतयाऽप्रतीतेः । विधिभेदे यथा-गङ्गेन्व० । इत्यादावप्रवृत्तप्रवर्तनात्मनो विधेर्भेदः । यतो गङ्गा प्रवहतीति विवक्षितं न तु सा प्रप- हस्विति। एयंविघस्यान्यस्यार्थस्योपमानगतस्यासंभवाद्विध्यादिभेदो द्रष्टव्यः । ननूदाहृतेषु कथ दूष्टता । भिन्नकालसंभिन्नाद्धर्मादतिरिक्त्तमुपात्तं प्रतीयमानं षा कंचि- स्साधारणं धर्ममुपादायोपमापर्यवसाने पश्चाद्भित्नकालादिसंभिन्नवर्मान्वयात्। तथा हि- विभ्राजस इत्यत्र विविक्तमूर्तित्वादिना लतानायिकयोरुपमापर्यवसाने पश्चाद्विभ्राजस इस्यस्य नायिकामाभ्ान्वयेऽवि न दोषः । अथ यत्रोपात्तेनैव धर्मेणोपमानिर्वाहः स च धर्म-

वान्वयादिति भाव:। भेद इति। आशीर्विहितलोट्प्रत्ययस्याना गतेष्ट विषयार्थकत्वात्कीर्तावेवान्वयो न तु विद्यमाने गङ्गाप्रवाहे। एवं यथा गङ्गा प्रवहति तथा कीर्तिः प्रवहस्वित्यर्थे विधर्भेद इति भावः। नतु प्रवहणस्य सिद्धत्वेऽपि कस्यचिदनागतार्थस्य गङ्गानिष्वस्य विधिविषयावं स्यादत आइ-एवंविधस्येति। असंभवादिति। उपमेयेऽसंभवादित्यर्थः । वस्तुतस्तादृश- धर्मान्तरस्य सत्त्वेऽपि तस्य प्रकृत्यर्यत्वाभावान्न तत्र विध्यर्थान्वयसंभव इति बोध्यम्। विष्यादिमद इति । यद्यपि विधेरेकमान्नान्वयिनो न भेदस्तथाऽपि व्यत्यास एवात्र भेदपदार्थः । नन्विवपदेन धर्मान्तरेणैव साम्यं बोध्यतामुपात्तधर्मस्तृपमेय एवान्वेत्विति कथं दिक्वादि- भेदो दोष इति शङ्कते-नन्विति। अतिरिक्तम्। कालविशेषाद्यनवरुद्धम्। उपा- त्तम्। उच्चारितपद्बोध्यम्। प्रतीयमानम्। अध्याहारलम्यम्। न दोष इति। एवं काम इवायं राजा भातीत्यादौ सौन्दर्याडिनानुपात्तेन साम्यप्रतीतौ पश्ात्क्रियालम्य- कालमेदो यथा कामोऽमादेषमयं भातात्याकारो न दोषः । कामसटशरन्दरोऽयं १ क. मानाङमूत"। २ क. वा साधर्म्यान्त°। ३ क. 'त्कालमरोऽस्वीति। य" ।.४.म मूतेस्वा° 1५6. दि को दो° ।६ ख, च में।

५९६ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [ १० द० उधार ] दोडस्ति। यत्राप्युपात्तेनैव सामान्यधर्मेणोपमाडवगम्यते, यथा-'युधि- छिर इवायं सत्यं वद्तीति'-तत्र युधिष्ठिर इव सत्यवाद्ययं सत्यं वद्तीति प्रतिपत्स्यामहे। सत्यवादी सत्यं वद्तीति च न पौनरुकत्य- माशङ्कनीयम् । रैपोष पुष्णातीतिवद्युधिध्टिर इव सत्यवदनेन सत्य- वाद्ययमित्यर्थावगमात्। सत्यमेवैतत् । किं तु स्थितेष प्रयोगेषु समर्थ- नमिदं न तु सर्वथा निरवद्यं प्रस्तुतवस्तुप्रतीतिव्याघातादिति सचतस एवात्र प्रमाणम् । असादृश्यासंभवावप्युपमायामनुचितार्थतायामेव पर्यवस्यतः।यथा- ग्रश्ामि काव्यशशिनं विततार्थरश्मिम् ॥५९६॥ भेद: कालभेदासंभिन्न एव, तत्र का गतिः। यथा-युधिष्ठिर इवायं सत्य- वादी ' इति। युधिष्ठिरो हि सत्यमवादीत्, न तु वद्तीति चेत्। उच्यत। तन्नापि सत्यवादीति प्रतीतधमेंणैवोपमित्यव्याघातः । न च तथा सति सत्यवा- द्ययं सत्यं वदतीति पर्याप्तौ सत्यं वदताति पुनरुक्तमिति वाच्यम्। 'रैपौषं दुष्णाति' इस्याद्यनुप्रयोगवद्दोपत्वात्। रैपोषमित्यत्रार्थव्ययेन पोषणस्येवात्राप्याजानिकसत्यवादि- स्वस्य प्रतीतेरिति। सत्यमात्थ । किं तु स्थितप्वनुप्रयोगेषु क्वाचत्तथा पुनरुक्तिमात्रसमर्थनं न तु सर्वथेव तन्निरवद्यम् । प्रस्तुतस्य रसादेः प्रतीतिस्खलनात् । न च तदसिद्धम् । सहृदयसंवेद्यत्वात्। कि चोपात्तमनादृत्य प्रतीतेनोपमेति तुच्छम्। उपात्तक्रिययैव तद्विवक्षणात्। असादृश्यासंभवाव्युपमादूषणे अनुचितार्थतायामेव पर्यवस्यतः। यथा-ग्रभामि०। भातीति प्रतीतेः : यथेति । यथोपात्तसत्यवादित्वमव साधर्म्य, तच् भिन्नकालमेव, युधिठिरे वर्तमानसत्यवचनाभावात्, धर्मान्तरं तु नास्त्येवेत्यभिमानः । सत्यवादीति। सत्यवद्नशीलत्वं धर्मान्तरमिवार्थ इति भावः । अर्थव्ययेनेति। न तु कार्पण्येन यथा कथंचिदित्यर्थः । धनकृतं पोषणसित्यर्थलाभाय रैपोवमिडक्तेर्न वैयर्थ्यम्। रैपोषमित्यत्र पुषेः प्रयोगः साधुत्वार्थ एव। आजानिकेति । स्वाभाविकेत्यर्थः । यथा युधिष्ठिरो लोभादिना न सत्यं वक्ति कि तु ताच्छील्यात्, तथाऽयमपीत्यर्थलाभान्न वैयर्थ्यमिति भाव:। एवं गङ्गेवेत्यादावत्युज््वलेत्यादिपदाध्याहारेण दोपोद्धार इत्याशयः । एतादशाऽ- न्वयाध्याहारा दिकल्पनमानुभाविकमित्याशयवानाह-सत्यमिति। स्थितेति। रैपोप- मित्यादिषु साधुत्वार्थ नियमितेषु कथंचित्समर्थनमित्यर्थः । उपात्तमिति। उपासधर्म- मित्यर्थः । तुच्छमिति । श्रृतहान्यश्षतकल्पनाभ्यामास्वादप्रकर्षप्रतिवन्धादिति भावः । तदाह-उपान्तेति। १ ग. रवत्तत्यवचने' । २ क, 'तिविघाता।

[१· द० उल्लास:] काव्यप्काशः। ५९७ अन्न काव्यस्य शशिनाडर्थारनी च रंश्मिभि: साध्म्य छुत्रापि व प्रतीतमित्यनुचितार्थत्वम्। निपेतुरास्यादिव तस्य दीपा: शरा धनुमण्डलमध्यमाजः । जाज्वल्यमाना इव वारिधारा दिनार्धभाज: परिवेषिणोडर्कात॥५९७ अन्रापि ज्वलन्त्योऽम्बुधारा: सूर्यमण्डलान्निष्पतन्त्यो न संभवन्ती- न्युपनिबध्यमानोऽर्थोऽनौचित्यमेव पुष्णाति। उत्प्रेक्षायामपि, संभावनं धुवेवादय एव शब्दा बैक्तुं सहन्ते, न यथा. शब्दोऽपि। केवलस्यास्य साधर्म्यमेव प्रतिपाद्यितुं पर्याप्तत्वात् । तस्य पास्यामविवक्षितत्वादिति तत्राशक्तिरस्यावाचकत्वं दोष: । यथा- उदयौ दीर्घिकागर्भान्मुकुलं मेचकोत्पलम्। नारीलोचनचातुर्यशङ्कासंकुचितं यथा ॥५९८॥ उत्प्रेक्षितमपि तात्विकेन रूपेण परिवर्जितत्वान्निरुपाख्यप्रख्यम्, अत्र काव्यस्य शशिनाऽर्ानां न रश्मिभि: साधम्ये न क्वापि प्रसिद्धमिति तत्रोपमानि- मन्धनमनुचितार्थमिति। निपेत०। अत्रापि ज्वलदम्बुधारायाः सूर्यमण्डलान्निपतनमसंभवीति तन्निबन्धनमनौचित्यं पृष्णाति। उत्प्रेक्षायामपि ध्रुवेवादय एव शब्दा व्यक्तमुत्सहन्ते, न तु यथाशब्दोऽपि। केवल- स्याडस्य साध्म्यमेव प्रतिपाद्यितुं समर्थत्वात्। अत उत्प्रेक्षायां यथाशब्दोपादानेऽवाच कत्वमेव। यथा-उद्ययौ०।

निपेतुरिति। आस्यादिवेत्युस्प्रेक्षा । तूणाद्वाणाकर्षणे विलम्बः स्यादिति भावः । धनुर्मण्डलं परिवेषश्च विम्वप्नतिबिम्बमावापन्ने। (उपजातिश्च्छन्दः ।) अनोचित्यमिति। अप्रयुक्तत्वसांकर्यमप्यत्रेति बोध्यम्। उद्ययाविति । दोर्षिका वापी। मुकुलं मुकुलभावापत्म्। मेचक नीलम्। उत्प्रेक्षादृषणम । उत्प्रेक्षाषिषयसमर्थकार्यातरन्यासदूषणम्। निरुपाख्यम् । अलीकशशविषाणादि। तत्प्रख्यं तत्तुल्यम्। तत्र हेतुरूत्प्रेक्षाविषयस्य तातत्विकरूपा-

१ क. 'देववा। २ ग. वक्तुमत्सह"।

५९८ प्रदीपोद् द्योतसमेत :- [१० द० उद्यास:] तरसमर्थनाय यदथांन्तरन्यासोपादानं तदालेख्यमिव गगनतलेऽत्पन्त- मसमीचीनमिति निर्विषयत्वमेतस्यानुचितार्थतैव दोप:। यथा- दिवाकराव्रक्षति यो गुहासु लीनं दिवामीतमिवान्धकारम्। क्षद्रेऽपि नूनं शरणं प्रपन्ने ममत्वमुच्चैःशिरेसामतीव ॥ ५९९॥ अत्राचेतनस्य तमसो दिवाकरात्रास एव न संमवतीति कुत एव तत्प्रयोजितमद्रिणा परित्राणम्। संभावितेन तु रूपेण प्रतिभासमान- स्यास्य न काचिदनुपपत्तिरवतरतीति व्यर्थ एव ततसमर्थनोर्यां यत्नः। साधारणविशेषणवशादेव समासोक्तिरनुक्तमप्युपमानविशेषं प्रका- शयतीति तस्यात्र पुनरुपादाने प्रयोजनाभावादनुपादेयता पत्, तद- पुष्टार्थत्वं पुनरुक्तता वा दोष:। यथा- स्पृशति तिग्मरुचा ककुमः करैर्दयितयेव विजुम्मिततापया। अतनुमानपरिग्रहया स्थितं रुचिरया चिरयॉऽपि दिनग्रिया॥ ६००॥

मर्थनाय यदर्थान्तरन्यासोपादानं तदूपं हि तत्। यथा-दिवाकरा०। अत्र तमसस्रास एवासंभवी। तमसोऽचेतनत्मात्। ता्कथं तत्प्रयुक्तमद्रिणा तस्परि- त्राणम्। उत्प्रेक्षितत्राणवत्तया प्रतीतस्यास्य ने काचिदनुपपत्तिरवतरतीति न्यर्थ एव तत्समर्थनायां यस्नः । यत्तु समासोक्तौ साधारणविशेपणवलादेवोपमानप्रतीतौ प्रयोजनाभावेन तदुपादाननै- यर्थ्ये तदपुष्टार्थस्वं पुनरुक्तता वा दोषः । यथा-स्पुशति०।

मावः । तत्। निर्विषयलम्। अभित्तिचित्रवदर्याभावात्तदुदाहरणम्। दिवाकरादिति। (कुमारसंभवे प्रथमसगें हिमाष्यवर्णनम्।) भीतं प्रस्तम्। (उपजातिश्छन्दः ।) तत्परित्राणमिति। अद्रेरप्यचेतनत्वादिदमप्युत्प्रेक्षा। त्रासस्य चित्तवृत्तिविशेषरूपस्य तत्परित्राणस्य च चतनधर्मत्वात्। तदाह-उत्पेक्षितत्राणव- न्येति। स्पृशतीति। तिग्मरुचौ सूर्ये ककुभो दिशः करैः स्पृशति सति दिनश्रिया ग्राष्म-

१ क. "मेवास्या। ग. मेव तस्या०। २ क. रसां सतीव। ३ ग. वितकमेण प्र"। ४ क. नायें य०। ग. नायां प्रथ५ क, या दिवसति" ६ स. "तसय"। " क. न कदाचि°।

१० द० उद्लास: ] कांव्पपकाश: । ५९९ अत्र तिग्मरुचे: ककुभां घ पथा सद्ुशविशेषणवशेन व्यक्तिविशे- पपरिग्रहेण च नायकतया नायिकात्वेन च व्यक्ति:, तथा ग्रीष्मदिष- सश्नियोऽपि प्रतिनापिकात्वेन मविष्यतीति किं दवितयेति स्वशब्दो- पादानेन। श्लेषोपमायास्तु स विषयः, यत्रोपमानस्योपदानमन्तरेण साधारणे- व्वपि विशेषणेषु न तथा प्रतीतिः । यथा- स्वयं च पल्लवाता्रमास्वस्करविराजिनी। प्रभातसंध्येवास्वापफललुब्धेहितप्रदा ॥६०१।।

अम्न सदशषिशेषणमलेन िङ्गविशेषपरिग्रहान् तिग्मरुचेर्नायकतया कक्रभां तु नायि- कास्वेन व्यक्तिः । तथा ग्रीष्मदिवस्रियोऽवि तत एव प्रतिनायिकास्वेन भविष्यतीति दयितयेत्यपृष्टार्थम्। अर्थतः प्रतीतस्योपादाने यदि पुमरुक्तिस्तदार्थपनरुत्तत्वं वोषः । मन्वस्यापुष्टत्वे श्रेषोपमा निर्विषया स्यादिति चेत्। न । स हि तस्या विषयो यत्रोपमानोपादान विना न्किष्टेण्वपि विशेषणेषु न स्फुटा प्रतिपत्तिः । थथा-स्वयं०। अन्र प्रभातसंध्याया अनुपादाने न स्फुटा प्रतीतिः ।

दिवसन्निया अतनुमानपरिग्रहया स्थितम्। करैर्हस्तैः रश्मिभिश्व। तापो ज्वाला खेदन्। मानं परिमाणं कोपश्च। चिरया दीर्घया चिरकालीमया च। (हरविजये तृतीयसगें) श्रीष्मवर्णनमिदम् । (द्रुतवलम्षितं वृत्तम् ।) अन्नेति। सूर्यकरेण स्त्रीस्पर्शकारित्वं नायकोचितं विशेषणम्। दिशां च करेण पुरुषस्पृश्यस्वं नायिकायोग्यं विशेषणम्। तेन सूयें पुलिद्गसंग्रहो दिशां स्त्रीलिङ्गपरिग्रहः । तत एवेति। अतनुमानपरिग्रह्येति विशे

नम्विति। यथा दयिते दयितां करैः स्शति सति दयितान्तरस्य तापस्तथा रवौ करैर्दिशः स्पृशति ग्रीष्मदिवसश्रियोऽपि ताप इत्येवमत्रापि श्ेषोऽस्त्विति भावः । न स्फुेति। अयमाशयः-यत्रोपमानस्य स्वपदोपादानेऽपि न समासोक्तित्याग- स्तत्रावश्यकसमासोकत्यैव निर्वाह उपमानपदोपादानं व्यर्थम्। यथा स्पृशतीत्यादौ । अत्र द्यितयेस्युपादानेऽपि रवेर्नायकत्वं ककुभां नायिकास्वं च समासोत्तयैवेति तस्या आवश्यकत्वम्। यत्र तृपमानपदोपादाने समासोक्तिनिवृत्तिस्तद्नुपादाने च यत्रोपमानाप्रतीतिरुपात्तसाधारणघर्माणामुपमेयमात्रान्विततयैव प्रतीतेः, तत्रोप- माया एव चमत्कारित्वाय देयं तत्पदम्। यथा-स्वँयं चेत्यादौ। अत्रो-

· छ. कालं भ।२ ए राजिता। ३ अस्य श्रोकस्व व्यास्यानं प्राक्क (पृ.४२३) ददयम्।

६०० प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [१० द० उल्लास: ]

अप्रस्तुतप्रशंसायामप्युपमेयमनयैव रीत्या प्रतीतं न पुनः प्रयोगेण कदर्थतां नेयम्। यथा- आहृतेषु विहंगमेषु मशको नायान्पुरो वार्यते मध्येवारिधि वा वसंस्तृणमणिर्धत्ते मणीनां रूचम्। खद्योतोऽपि न कम्पते प्रचलितुं मध्येऽपि तेजस्विनां धिक्सामान्यमचेतनं प्रभुमिवानामृषतत्त्वान्तरम् ॥ ६०२॥

युक्तमेव पुनः कथनम्। तदेतेऽलंकारदोषा यथासंभविनोऽन्येडप्येवं जातीयका: पूर्वोक्तपैवँ

अप्रस्तुतप्रशंसायामप्युपमेयस्योपादानवैयर्थ्य यत्तदपुष्टार्थत्वमेव दोषः। तत्राप्युपमेयमन- यैव रीत्याऽवगन्तव्यं न पुनः शब्दप्रयोगेण दुष्टतां नेयम्। यथा-आहृतेषु० । अत्राचेतसः प्रभोरुपमेयस्या प्रस्तुतनिष्ठसतामान्यद्वारेणाभिव्यक्तिसंभवाद्युक्तमे व शब्देन कथनमित्यपुष्टार्थत्वं पुनरुक्तता वेति। तदेतेञलंकारदोषा यथासंभवमन्येऽप्येवंजातीयकाः प्रोक्तजात्यन्तर्भाविता इति पृथभ

पमानपदोपादाने समासोक्तित्यागादिति। उपमेयस्य। प्रस्तुतस्य । आहूतेष्विति । (भछ्टशतके ६९ पद्यम् ।) विहंगमेषु पक्षिषु आहूतेषु पुरः, अग्रे, आयान् आगच्छन् मशको न वार्यते। तृणमाणेः काचादिमणिः प्रवालं वा। मणीनां मध्ये धुरि अन्ते वा वसन्मणीनां रस्नानां रुचं कान्ति धत्ते। खद्योतोऽपि तेजस्विनामग्निसूर्यादीनां मध्ये अपिशव्दादग्रे वा प्रचलितुं गन्तुं न कम्पते न विभेति। एतत्सामान्यमचेतनमविचारितपदार्थगतविशेषं प्रमुमिव िक् । (शार्दूलविक्रीडितं छन्दः)। अन्न । आद्यपाद्त्रयेऽपि। अप्रस्तुतनिष्ठ- सामान्येति। अनाकलितविशेषत्वरूपेत्यर्थः । तत् । तस्मात् । एते। उक्ाः । एवं- जातीयका इति। यथा समासोक्तौ। नपंसके नायकव्यवहारसमारोपः । 'दिलीप इति राजेन्दुरिन्दुःक्षीरनिधाविव।' इत्यत्र राजनीन्दुतादात्म्यारोप उपमाविरुद्धस्तदेतदनुचितार्थमेव। यथा वा, मिन्ना- श्रययोर्विरोधवर्णनम्। यथोष्णभासस्तनयाया अपि जलं शीतलमित्यादौ। एकाश्रयत्वेनैव विरोधस्योक्तेरिदमनभिहितवाच्यमेव। प्रोक्तजातीति। सप्तमोक्तदोषजातीत्यर्थः ।

१ क. ·रधनीयम् । २ ज. वा धुरि वा°। ३ ग, घुरम्। ४ स. "तस प्र'। ५ क, तसःप्र०। ६ क. व्यक्त्ती न यु। ७ ग.य रीत्या दोषजालन्स।

काव्यप्रकाश: । ६०१ दोषजात्पाऽन्तर्भाविता न पृथकूपरतिपादनमर्हन्तीति। संपूर्ण मिद काव्यलक्षणम्। इत्येष मार्गो विदुषां विभिन्नोऽप्यभिन्नरूपः प्रतिभासते यत्। न तद्विचित्रं यद्मुन्न सम्यग्विनिर्मिता संघटनैव हेतुः ।१ ॥ इति श्रीमम्मटभट्टविरचिते काव्यप्रकाशेऽर्थालंकारनिर्णयो नाम दशम उल्लास: । समाप्श्वायं काव्यप्रकाशः । प्रतिपादनमर्हन्तीति कल्याणमास्ताम् । संपूर्णं काव्यलक्षणम्। ज्येष्ठे सर्वगुणैः कनीयसि वयोमात्रेण पात्रे धियां गात्रेण स्मरगर्वखवर्वणपरे निष्ठाप्रतिष्ठाश्रये। श्रीहषें त्रिदिवं गते मयि मनोहीने च क: शोधये- दतराशुद्धमहो महत्सु विधिना भारोऽयमारोपितः ।। १ ।। परिशीलयन्तु सन्तो मनसा सन्तोपशीलेन। इमेंमद्भतं प्रदीप प्रकाशमपि य: प्रकाशयति ॥ २ ॥ दीपिकाद्वितयं कन्ये प्रदीपद्वितीयं सुतौ। स्वमतौ सम्यगुत्पाद्य गोविन्दः शर्म विन्दति ॥ ३ ॥ इति श्रीमहामहोपाध्यायश्रीगोविन्दविरचिते काव्यप्रदीपेडर्यालंकार निर्णयो नाम दशम उल्लासः। समाप्तोडयं ग्रन्थ: । संपूरणमिति। लेशतोऽपि न्यूनताविरहात्। काव्यलक्षणम् । काव्यं लक्ष्यते स्वरूपतो विशेषतश्र ज्ञाप्यतेऽनेनेति प्रकृतग्रन्थरूपमिति शिवम्। 'शृङ्गवेर पुराधीशरामप्रेरणया हढम् ।

सतां मतिः संचरतां यावचन्द्रदिवाकरौ ॥ २ ॥ काव्यप्रदीपकोद्द्योतः शिवयोरर्पितो मया। यन्निर्मितौ सहायो मे जाता सा प्रतिभा सखी ॥ ३ ॥।

प्रदीपोद्द्योते दशम उल्लासः । समास्: ।

१ क अत्यद्धतं।

काव्यभकाशस्थविषयाणां वर्णानुक्रमेण सूचीपत्रम्।

अ. अनुमानम् .... ... ... ५३८ अकाण्डे छेद: २६९ .... .... अनुवादायुक्त: .... .... ३४५ अकाण्डे प्रथनम् ३६९ .. अन्यशब्दसंनिधि: .... .4. .... ६४

अक्रमम् .... ३२३. .... अन्योन्यम् .... .... ५४७

अगूढन्यङ्गयम् ... १८८ २४१ ... अपद्युक्त: .... अगूढव्यङ्गया लक्षणा १५ .... अपदस्थपदम् ३१२ ... ... 4 अङ्गस्यातिविस्तृति: ... .... ३६९ अपद्स्थसमासम् ३१४ ... ...

... ३६९ अपराङ्गव्यङ्गन्यम् १९१ ... अतद्गणः .... .... .. ५७४ अपस्मार: ... १२२ अतिशयोक्ति: ४९० अपह्नुति: ... ४७३ अत्यन्ततिरस्कृतम् .. ८६ ... अपृष्टः ३२५ ११८ ... .. ... अद्धभतरसः .... .. १९ अप्रतीतम् ... S २१९ अधमकाव्यलक्षणम् ... २७३ .... ... ...

अधिकपद्म् २९९ ... ...

अधिकम् .... ५५८ ... .... अप्रयुक्तम् ... .... ... १२७० अनङ्गस्याभिधानम् .... .... ३७१ ४५६ अप्रस्तुतप्रशंसा .. ४८३ अनन्वय: .... ... अप्रस्तुतप्रशंसादोषा :... ... ६०० अनभिहितवाच्यम् .... 4 .* ३१०

अनवीकृत: .... ३२६ अभवन्मतयोगम् .. ... ३०४ .... .... २३८ अभिधामूलव्यञ्जना ६१ अनियमपरिवृत्तः अनुगुण अभिघालक्षणम् ... २६ ... 4 .... ... .... ५७४ 5२५२ अभिनय: .. .. ६७ अनुचितार्थम् अमतपरार्थम् ३२४ .... .... २७१ ...

अनुज्ञा १२२ .... .. १७२ अमर्ष: ....

अनुपलब्धि: .... ५७६ अर्थः ... ... ६४ .... अनुपास: .... ... .... ४०७ अर्थदोषा: ३२५ ...

अनुप्रासदोपा: अर्थमेदाः ... २२ ... ....

अनुभावविभावयोः कष्टकल्पनया अर्थव्यब्जकत्वम् ७१ ...

व्यक्ति: .... १४० .-

२ काव्य प्रकाशस्यविषयाणां वर्णानुक्रमेण सूचीपत्रम्।

अर्थान्तरन्यासः .... ५१४ आ. अर्थान्तरे संक्रमितम् ८4 आक्षेप: ... .... ... .... अर्थापत्ति: .- ५४० आलस्यम् .. .... .... १२० .... अर्थालंकारा: ४३७ आवृत्तिदीपकम् .... ४९९ .... अर्धान्तरैकवाचकम् ३०३/आवगः ... १२१ ... ... अलंकारदोषा: उ.

अलंकारलक्षणम् ३८५ उग्रता- १२२ .... ... अलंकारव्यड्गयत्वम् १३६ उत्तमकाव्यलक्षणम् ... १९ .... अलंकारस्योपकारत्वम् ३८६ उत्तरम् 9४८ .... .... ....

अलक्ष्यकमव्यङ्ग्यः ... <७ उत्प्रेक्षा ४५८ ... .. .... अल्पम् ५५९ उत्प्रेक्षादोषा: १९७ .... ... ... अवज्ञा उदात्तम् ... .. ५३१ .... .... ... ५१८ .... अवहित्यम्. १२२ उदाहरणम् .... ११६ .... ..*

S २५३ उन्माद: .... १२३ .... ....

अवाचकम् .... २७१ उन्मीलितम् .... ५६१ ...* .... .... .... २८७ उपनागरिका ४ ०९ ... .... उपमा 8८ .... अविमृष्टविधेयाशम् .... २६२ १२७६ उपमादोषा: .... १९०

अविवक्षितवाच्य: ८४ उपमानम् .. ... ५७६ .... .... अविशेषपरिवृत्तः उपमेयोपमा. ... ३४० ४५७ .... उपहतलुप्त विसर्गम् २९२ २५६ २७२ उपादानलक्षणा ४0

अश्लीलम् ... v २८८ उपाधिभेदा: ३१ .. .... .. २९४ उभयालंकारा: ... ४३५

३४६ उललास: .. असंगतिः ... ५५२ ... असंमव: .. .. ... ५२० उल्लेख: ... .. .. ४९३ ए. असमम् ... .. .. ४५७ असमर्थम् एकावली ... .... ऐ. .. ५६२ .. २५० असुन्दरव्यङ्ग्यम् ऐतिह्यम् ... २०४ ... ५७६ ... ... अमूया ... १२० ओ. .. २०२/ओजः ... .... .. .. ३९२

काव्यप्रकाशस्थविषयार्णां वर्णानुक्रमेण सूचीपत्रम्। ३

औ. 1२५९ औचिती ... ६५ आ्म्यम् ... २०४ औस्सुक्यम् ... .. १२२ ३३१

क. ग्लानि: .. .. १२० .. कथितपदम् ३०० च.

करुणरस: .. ११४ चपलता १२१

कष्ट: .. ३२७ चित्रकाव्यस्वरूपम् ... २४१ ..

२०३ चिन्ता .. १२०

कारणमाला ... २४८ .. .. .. १४६ च्युतसंस्कृतिः

काल: .. ६१ छ. ... छकानुप्रासः ४०८ काव्यफलम् ... .. ... ५४३ काव्यभेदाः ... १५ छेकोक्ति: ... .. ज. काव्यलक्षणम् .. .. ९ जडता १२१ कान्यलिङ्गम् .. १२७ जाति: १२१ .. ... ७ त. कोमला ४०९ तङ्गण: ... ... ५७३

क्विष्टम् ... S२६१ तास्पर्यार्थ: .. .. २४ २७४ तुल्यप्राधान्यम् ... .. २०३ ख. तुल्ययोगिता ... .. ५०० खड्गबन्घ :... .. .. ४२१ स्यक्तपुन:स्वीकृत: .. ... ३४५ ग. गर्भितम् त्रास: .. .. १२३ ... .. गर्व: .. त्रिलुप्तोपमा ... .. ११३ .. १२२ गुणभेदाः ३९१ द. ... .. .. दीपकम् ४९८ गुणलक्षणम् ... .. ३८३ दुष्कम: .. ३३० गुणालंकारभेद: ... ... २८९ दृढारोपरूपकम् ५१३ ... २०५ दष्टान्त :... १९६ .... २८७ देश :... ६५ गृढत्यङ्या लक्षगा ... .. ५३ दोपगृणालंकाराणां शब्दार्थगतत्वम् ४२३ गहोक्ति: ... ... ... १४३ दोपलक्षणम् .. २४४ भौडी ... ४०९ 5३४६ .. गौणी लक्षणा ४६ दोपापवादा: .. १३७२ ... ...

४ काव्यप्रकाशस्थविषयार्णां वर्णानुक्रमेण सूचीपत्रम्।

दैन्यम् .. .. १२०। परिसंख्या .... .. .. द्विलुप्तापमा .. .. ... ४०९ ... ... ४११ परुषा ध. पर्याय: ... ... ५२६ .... धृति: .. पर्यायोक्तम् ... ... १२० ... .... ५२९ .... ध्वनिभेद्परिगणनम् ... १५१ पर्युदास: ... २६५ ... .. ... ध्वनिभेदा: .. .. ४०९ ... ८४ पाश्चाली ध्वने: संसृष्टिसंकरौ १८२ पिहितम् ५५१ ... ..

न. पुनःपुनर्दीप्षि: ३६८ ..

निदर्शना .. ... ४८० ... पुनरुक्त: .. १३२० निद्रा १२२ ...

निरर्थकमू २९२ पुनरुक्तवदाभास: ४३३ .. ... ... १ २८६ पूर्णोपमा ४३९ निरुक्ति: .. .. ५७६ निर्वेद: १२० पूर्वरूपम् ११७४ निहेंतुः प्रकरणम् .. ३३२ ... ६४ ... २५१ प्रकाशितविरुद्धः ... ३४३ निहतार्थम् .. प्रकृतिविपर्ययः ३७० ... .. २७० (२८५ प्रतिकूलवर्णनम् .. २९० २६० प्रतिकूलविभावादिग्हः ३६७ नेयार्थम् ... ... ... २७४ प्रतिवस्तूपमा ४९४ २८९ ५६६ न्यूनपदम् ... २९८ प्रतीपम् .. प्रत्यक्षम् ५७६ प. प्रत्यनीकम् ... ५५१ पतत्प्रकर्षम् ... ३०१ .. प्रबन्धगतध्वनि: ... १६८ पद्गतध्वनिः .. .. १५३ प्रवोध: १२२ पद्दोपा: .. .. २४७ प्रयोजनलक्षणा ..- ५२ पदानुप्रास: .. .. .. ४१० प्रसज्यप्रतिपेध: ... २६५ पझ्मबन्धः .... .. ४३२ 5 ३९३ परिकर: ५४० प्रसाद: ... .. १४०१ .... परिकराङ्कुर: ... ... ५४२ प्रतिद्धिविरुद्धः .. ३३३ .. परिणाम: .. ४६५ प्रसिद्धिहतम् ३१६ ... परिवत्ति: .. .. ६२४ प्रस्तृताङ्गकुर: .. ... ४९०

काव्यप्रकाशस्थविषया्णां वर्णानुक्रमेण सूचीपत्रम्। ५

महर्षणम् ... ... ... ५५४ / भुरजबन्ध: .... ४३२ मढोकि: ५४४ मोहः १२० ... .. फ. थ.

फलस्य व्यङ्रयत्वम् ... ... ५६ यत्तच्छब्दविचार: २७७ यथासंख्यम् ५१४ बन्ध: ४३१ यमकदोषा :... ५९० ... ... .4. ... .... बीभत्सरस :... ११८ यमकम् ४१२ ... ... ... ... ... म. युक्ति: ... ... ... ५४४ भगपकमम् ... २१७ र. भयानकरस: ११७ रस्नावली .. ... .. ... ५७२ माच: ... ٢٠٠ १२६ रशनोपमा ... .. ४५५ भावशबलता १३२ रसदोषा: .. .. ३६४ भावशान्ति :... १३० रसदोषापवादा: .. ... ३७२ भावसंधि: ... १३२/रसमेदा: ... ... ... १ ०६ भावस्थिति :... १३३रसस्य शब्दवाच्यता ... ... २६६ .. भावामास: ... .. १२९ रसस्वरूपम् ... .. ... ८८ ... भावालकार: रसादीनां पदैकदेशादिगतत्वम् ... १६९ .. ५५१ भाविकम् ... ५२६ रसामास: ... १२८ .. भावोदय: ... १३१ रीतयः ... ३९९ ... भ्रान्तिमान् ... .. ५६४ रूढिलक्षणा ... .. ५२ म. रूपकम् .. ४६४ मङ्कलाचरणम् o ... १ राद्ररस: .. ... .. ११५ मति: १२३. ... ल. मद: १२० लक्षणलक्षणा ४० ... ... .. ... .. मध्यमकाव्यलक्षणम् ... ... १८ लक्षणामूलव्यज्जना ५६ ... भरणम् .. १२३। रक्षणास्वरूपम् ३७ ... ... ... ... माधुर्यम्, .. ३९१ लक्ष्यार्थस्य व्यक्षकत्वम् २६ .. ... मालादीपकम् ५०० ललितम् ... ... ४८3 मालोपमा ४५५ लाक्षणिकशब्द: ५६ .. .. मिथ्याध्यवसिति: ५४४ लाटानुप्रास: ४१० मीलितम् ... लिङ्गम् ... ... ... ६४ मृद्रा ७२ सोपमा .... .. ४४६

६ काव्यमकाशस्थविपयाणां वर्णानुक्रमेण सूचीपत्रम्।

लंश: ५७२/ विरोधिता ... .. .. .. ६३ लोकोक्ति: ... ५४३ विवल्षितान्यपरवाच्य :... ... .. ... ८६ व. विवृतोक्ति: .. ... ७१/ विशेषः .. ... ५७०

वकाक्ति: ४04 ... १५७२ विशेषपरिवृत्तः .. .. विशेषोफि :... वर्धमान: .. .. .. विषम: .. .. वस्तुव्यङ्गयत्वम् १३८ .. १२ विषाद: S१२२ वाक्यगतध्वनि: .. .... ...

वाक्यदोपा: S२६९ विसंधि १२९० ... २९३ वीररस: वाचकस्वरूपम्ं .. .. ११६ ... .. २८ २०० वृत्त्यनुपासः ... ... ... वैदर्भी वाच्यार्थविचार: ३० .. ४०९ ... ... वाच्यार्थस्य व्यञ्जकत्वम् ... .... ... २५ व्यक्ति: ६६

वामनोक्ता गुणा: व्यङ्ग्यार्थस्य व्यञ्ञजकत्वम् ... २७ ... .... ३९५ विकल्प: ७० ... .. .. ४६४ व्यज्जकशब्द:

विकस्वर: व्यज्जनास्थापनम् .. ५१६ .. २०८ .. ष्यतिरेक: ५०२ विचित्रम् ... ... ५५८ ... 5१२३ व्यभिचारिण: शब्दवाच्यता ... ३६४ वितर्क: 2 ४६३ व्यभिचारिभावाः १२० ... व्याघातः ५७५ विद्या विरुद्ध: S ३३४ व्याजोक्ति: ५४२

विधि: व्याजस्तुतिः .... ५२१ .. ५७६ विध्ययुक्त :... व्याधि: ... .... १२३ .. ३४३ विनोक्ति: .. ५२४ व्याहत: ३२८ ...

विप्रयोग: ६३ नरीडा ... १२१ .. .. वप्लम्भशङ्गार: ११० श.

विरुद्धमतिकृत् ई२६६ शक्तिसंकोचकाः .... ... ६१ .. १२८४ शाङ्का ... १२० ... .... विशेध: ... ... २३ .. ५१६ शब्दभेद्ा: ... ...

: काव्यप्रकाशस्थविपयाणां वर्णानुक्रमेण सूचीपत्रमू। ७

शब्दार्थोभयशक्तिमूलध्वनिः .. १९० समम् .... .... .. ". ५५४ शब्दालंकारा: .... ४०५ समाधि: ... ... .. शब्दालंकारार्थालंकारमेद: ... ९८७ समाप्तपुनरात्तम् .... २०२ शान्तरस: ... ... ... १२४ समासोक्ति: ... ... ४७६ शुद्धा लक्षणा ४६ समासोक्तिदोषाः ... .. ५९८ शृङ्गाररस: .. १०७ समुच्चयः ... ... ५३२ श्म: ... १२० सर्वतोभद्रम् ... ... ... .... २४७ ससंदेहः ... .. .. ४६१ २६८ श्रुतिकटु सहचरभिन्नः ३४३ ... " ... ... २७० सहोकि: २८४ .. ... ५२३

२८५ साकाङ्क्ष: ... .. .. ३४० साधकनाधकप्रमाणानि ... २१७ ...

श्लेप: 5४१८ साध्यवसानलक्षणा ... ... ४५ ... ४७६ सामर्थ्यम् ... ... ... म्लेपोपमा १९९ सामान्यपरिवृत्तः ... ३४०

स. सामान्यम् ... ... ... ५६८ संकर: ... ५७८ सार: ५५१ ... ... ... संकीर्णम् .. ३१४ सारोपलक्षणा ४५ .... ... २१८ साहचर्यम् .... ... ६३ ....

संदिग्ध: २७३ सुप्तम् .. १२२ ... ... ... ... २८९ सूक्ष्मम् .. ५५० ... ३३१ स्थायिन: शब्दवाच्यता ... ३६६ संदिग्धप्राधान्यम् .... ११९ ... २०२ स्थायिभावा: .. ..: संदहसंकर: ५६३ .. .... ... संमव: ५८२ स्मरणम् ... स्मृति: .. ... १७६ १२० .. ... संभावनम् ५४४ स्वभावोक्ति: ५२१ ... संभोगशङ्गार: स्वर: ६७ .. ... ... १०७ संयोग: ... .. ... ६३ ह. हतवृत्तम् .. २९५ ... १३४ संसृष्टिः हर्षः ... .. १२१ .. .. ५७७ हास्यरस: ११४ सनियमपरिवृत्तः .... .... .... २३८ 5४९१ .... ४२४॥ हतु: ... ५४७

काव्यप्रकाशकाव्यप्दीपोष्द्योतस्थानां श्लोकार्ना ्रमाणखेन धृतानां विशेषवचनानां न्यायानां पाणिन्यादिसू- चार्णा च वर्णानुक्रमेणसूचीपत्रम्-

अ. अदृष्टे द ... .. ... २०२ अइ पिट़ ... ... ७२ अकलित ३२२ अद्यापि स्त ... ... .. .. १३१४ ..

अकुण्ठोस्क .. .. .. अद्रावत्र ... .. १३९० भखण्डम ... १०६ अधिकर ... .. .... ३००

अगूदम 5१८ अधिकृत्य .. २२१ ... .. .. १८७ अधिक्षेपा .. १२२ अङ्निनोऽन ... .. ३६४ अनङ्म २४७

.. ... ३७८ अनङ्गर .. ४.० .* भङ्गाकृता क २५६ अनणुर .. ... १८९ ... ... अण्णं लड ... ४९२ ... ४१६ .. अनन्तम ... .. अत एव रसा ५१९ ... ... १० अनन्तर ... अत एव व्य ३२३ ... ... अनन्यस .-. .. ... अतन्द्रच १५० अनयेने .. ... ४५५ .. ... अतादशि ... १८ अनर्थप .. .. १२० .. ... अतिर्थि ना ... ५९४ | अनवरतक ... ... ४५६ अतिपेल .. .. २८८ अनवरतन .. .. ४०० अतिवित ... .. ३२५ अनाचार्यो ... .... अतिविपु ५३१ .. .. ७२ अनायि दे .. ..

अत्ता एत्य ... अनिमिष १२१ .. २३२ अनुकर ३१० अत्यायतै .. ४४४ अनुकूलौ १०७ अत्युच्ा: प ... १९२ अनुमानं ५३८ भन्रापुत .. २९३ अनुराग .. .. ४२८ अन्नासीत्फ .. १८९ अनुवाद्य .* .. २७६ अत्रिदृष्टे: २६२ अनुस्वाना १३४ अत्रिलोच २६१ अनेकार्थ ६१ .. अदष्टम ५१२ अनेडमू " .. .. २७० .. ..

२ सूचीपत्रम्।

भनौचित्या ... ३७२ अमुं कन .. ... १६८ अन्त्रप्रोत .. ३१२ अमृष्मिल्लाँ. ४७९ अन्धेन पा. ४८० अमृतम २९१

अन्यस्प्रकु ... १७० अय कन्द ... .. .. ३९७

अन्यत्र यू ... अयं नाना .. ७९ .... ... ३९६ अन्यत्र न .. ११० अय पझमा ... .. .. १९१ अन्यस्सौकु .. ४९२ अयं मार्त ४६२ ... .. .. अन्यथानु २१० अयं वारा . ५२० .- ... ... .. अन्यस्ततो ५३८ 5१९१ .. ... 4 अयं सर अन्यास्ता गु २९७ १३७८ ... ... अन्योन्ययो ... २०७ अयं सर्वा ४२० .. ... अपदोष २४४ अयमुद ३०२ .. .. अपवगें १७७ अयमक .. ...

अपसार ३८६ अयमेव हि .- .. . १४०९ ... १२३० अपह्नुति ४७३ अयमैन्द्री .* ४७८

अपाङ्गत ५६१ अयि एहि ... .. ५६७ .. .. अपाङ्गसं २७६ अयि लाव .. ५४१ .. अपास्य च्यु ... २६९ अरातिवि .. ... ४५२ अ पूर्वम ३४७ अरिवध ... ... ४३४ .. भप्यलाक्षा .. १११ अरुचिर्नि .. ... ... ५२४ अप्रतिप १२१ अरुणयैक ३०४ .. .. ... अप्रस्तुत अरे रामा ३४५ .... ४८३ ... .. अप्राकृत ३१० अर्थव्यन्ज ... ७१ .... ... .. अप्राधान्यं २६५ अर्थशक्त्यु ... १४० ... अवलानां ६६ अर्था: प्रोक्ता: ७१ .. .. अबिन्दुमु ३४० ... .. ४२७ अर्थित्वे प्र . .. अव्धेरम्भ: ४८८ अर्थ सत्य ... ४१२ .. .- अभिवेया ४७ अर्थोऽपि व्य ७० अभिनव ५१७ अर्थोडपुष्टः ... .. .. ३२५ अभीष्टार्थ अमित: स . १२१ अर्धान्तरै .. .. ... २९० ४.१९ .. १३७ अलंकार: श ...

सूचीपत्रम्! ३

अलंकारा ४२३ अहं विलो ... ... .. ... ५२७ ... अलंकारोडय ... १३४ अहमव ... १६८ ... अलं स्थित्वा १६८ अहो केने .. ... ... .. .. ४०६ अलमति २८४ अहो विशा ... ... ... .. ... अलसव २८६ अहो हि मे .. ... ५१९ ... .. अलसशि १४१ अहो वा हा ... .. ... १२४ ..: अलससि .. १४१ अहः खः क्र .. ... २२२ अलौकिक ४७२ आ. अवन्ध्यको २५३ २६२ ४८७ आकडारा अवयवश ... १.१४ अवाप: प्रा ... ४७४ आकु्च्य पा

अवितथ ४४४ आकृष्टक ४४७

अविदित आक्षेप उ १६६ .. ३१६ अविरलकम आक्षेपो वि ... ५४७ ४३७

१९३ आगत्य सं ... १९८ अविरलकर ... अविव्ि आज्ञा शक्र ... ३४१

अविश्रान्ति ... आढम्बर: ३१२ ५७८ भष्टाङ््यो आत्ते सीम ... ३३९ १७९

असंबद्ध .. ३४१ आत्मजसत ... .. ३२.० आत्ममका ... असंभवो ५२० .. १२१

५४८ आत्मारामा ३५७ असकुद्य असितमु आदाय चा ... ' ४४९ .. .. ४२९ आदाय वा ... .. ४८७ असिमात्र ... ५०४ आदावन्ज ५०५ .. २८६

असूर्यल आदित्योऽयं १६८ २६५. आधिश्च्ात्य .. १२२ ... असोदा त १९४ आधूतक्ष ८६ असी मरु ... २८० आननं मृ ... ४९५ अस्मदयुत्त .... ८५ आनन्दमन्य ... १८५ अंस्या: कर्णा .. ३४७ आनन्दमम ... ५५७ अस्या: सर्ग ४६३ आनन्दति ... २६४ अस्त्रज्वाला ... ३३० आपद्वतः ... .. .. ४९५

४ सूचीपत्रम्।

आभासत्व ... ... ... १२८। इह नम ... ... ... आयान्तमा ... ... .. ५४३ उ. आर्द्रार्द्रक १४९ उअ णिच ... २७ आलस्यं श्र ... उच्चैर्गनै .. १२१ .. आलानं ज ... उत्कण्ठाह ... ४७१ ... १२३ आलिमित. २१८ उत्कम्पिनी ... ... .. २७७ आलोक्य को २६६ उत्कर्पों वा ... ३२८ आावेगो रा ... १२१ उत्कृत्यास्क ... .. ११८

आशिषि ना २४९ उत्तरश्षु ... .. ५४< .. १२८७ आश्रयैक्ये .. उत्तरोत्त .. ३७५ उत्तमस .. १२० आसीदश .. ५२६ आहूतापि उत्तानोच्छू .. १७६ . . उत्फुछक २१३ भाहूतेषु .. ६०० उत्सिक्स १३२ आडादक .. ३९१ ... उद्यति .. ८२ इ. उदयम ... ४७६ इतः स दै .. ... ६८ ५३१ इति वैद उदात्तं व .. .. ३९१ ५४० इतो गता उदुम्बर .. .. ४६१ इत्याद्यन्य .. १२३ उद्ति स ... .. १२१८ इत्येष मा ... .. ६०१ उद्देशोऽयं ७६ इदं ते के ३३३ उद्भिन्नमा .. ... इदं धावा २२१ उद्यतस्य .... .. ३४६ इदमनु २९९ उदयौ दी .. ... ५९७ इदमुत्त .. १५ उन्नतं प .... ४८३ इन्यु: किं क्क ४६२ उन्निद्रको १८८ .. .. इन्दो: पझ्मा ... ९०८ उन्मेषं यो ४६० इन्द्रनाले .. १७७ उपकार ५१६ इन्द्राग्नी इ ... २२१ उप कुर्व .... .. ३८५ इयं सुन .. ५०५ उपकृतं .. ८६ .. इवन नित्य ... १२८ .. ४४३ उपनाय ... इष्टनाशा ... ... ११४ ।उपपरि ... .... .. .

सूचीपत्रम्। ५

उपमानन्व ... .. ... ४३७ एतावन्मा .... .. ... ६७ उपमानादा ... .. ४५० एद्दहमे ... .. ६७ ... उपमानाथ ... .. ५०२ एवमध्य ... ५८ .. उपमानानि ... एषां दोषा .. ५८८ उपमानानु ... ... ४४८ एपां भेदा ... 188 ..

.. ... २०५ उपमाने क .. १५० एषोडहम ... ... .. .... ३११ उपमानोप .... ४५६ ... एहि गच्छ ... ... ३८०

उपमितं व्या ४५१ ... ३ ४६६ ऐन्द्रया गार्ह ऐ. .. ... ... २१८ उपान्मन्न ... उभौ यदि ... ओ. ... ११८ ..

... ... ४३९ .... ७३ उर्न्यसाव .... ओण्णिहं दो २९४ ओछोलक .. .. ... उललास्य का १३९ ओ. ... १४९

.... ... ऊ. औत्सुक्येन ३७२ उहो वित .. .... १२३ ओन्निद्रयं दो ७३ ए क. ए एहि कि ... ५०९ क: क: कुत्र .. ३०१ ए एहि किं .... ५०९ कक्षाकरो ... .. ३३५ ए एहि दा ... ५६७कण्ठकोण ... .. .. १२६ एकं कमे .. १३६कथमव .. ... २२८ एकद्वित्रि .... २२४ कदाचन .. .* २१८ एकप्रय कपाले मा ... ५६५ .. ४२२ एकस्त्रिधा ५१४ कमलम ४९१ एकस्मिक्श .. १३१ कमलेत्र .... ४५८ एकस्य च ... ५८२ करजुअ ५६४ एकस्याप्य ... .. ४०८ करयुग ५६४ एकावय ... ... १५३ करवाल इ ... ४४७ एको राशि .. .. १८३ करवालक २८० एडमूक: ... .. .. २७० करिहस्ते ... ... ३५५ एतत्तस्य .. .. ४८५ कु: क्यडू .. ४५० एतद्विलो ... ६५१ करुणे वि ... ... ३९२ एतन्मन्द ... ... .. २४९/ कर्णलम्बि .. ... ४९१

सूचीपत्रम्।

कर्णावतं ... कि. ... ३४६ कर्ता यद्ु ... किचित्पृष्ट .... ४६१ .. .. कर्पूर इ ५१२ किचिन्मिथ्या कर्पूरधू कलशे प ... ३६६ कि भूषणं ५१५ .. १९० .. ४९२ किं भृङ्ग स ... घलुप च ... ५३५ किं मूढे प. ११२ .. कल्याणानां २८२कि लोभेन. २८३ कलोलवे ३४० कि स्वर्गाद ५५०

कवीनां सं ... ४२९ किमासेव्यं ... .. .. कस्त्वं भो: क ४८९ ५४८ .. किमिति क •कस्मिन्कर्म ... २८९ किमिति न ३१४ ... .. .. .. कस्य वा न ... २३० किमिश्यपा. ... .. ५२५ .. कस्स व ण ... २३० ... २८९ ... किमुच्यते ... का. .... ३२१ ... ११२ काचिस्कीर्णा कियदम्ु .. किवणाण ४९८ कातर्य के .. २७७ किसलय ... १७३ कान्तार्थिनी ... ५६९ की. कान्ते तव ... ५६५ कीटानुवि ... १४ कायिको वा ९६ कु. कारणान्य ... कुतोऽपि ल .. ... ५५० कारयित्वा ... ३३१ .. .. ५०१ .. कार्यकार कुमुदक ... .. ४९१ .. कुरङ्गावा ... .. ४६८ कार्यारम्भे ... ११६ कुलमम ५३३ कार्ये निमि ... ४८४। कुविन्दस्त्वं २७१ कालाक्षम ... १२२ कुसुमित ५१० का लिदासक ३०७ कृ. कावारि ऊ ... .. ३३१ कृतं च ग १७८ ... का विषमा .... .. ... ५४९ का विसमा ... ५४९ कृतमनु ... .. १.३२९ ... .. काव्यं यश ५ कृपणानां ... ... ४९८ .... काव्यप्रदी ... ६०१ कृपाणपा ५३६ ..*.

.. ... ५२७ कृष्णो वैरि ... ... ४०७

.- 9 सूचीपत्रम्।

के. क्षणदासा ... .. ... १५९ केचिदन्त ३९४ क्षणपाघू .. ... १८३ केदारपो .. ५५० कषिप्तो हस्ता .. .. ३८० केशेपु न .. .. ११५क्षीणः क्षीणो ५०२ ... .. केषांचिदे .. ४.०९ घुद्धा: संत्रा .. ११६ .. ... केसेस न ... .. ... १४५ के. ख.

कैलासस्य .. १४४ खलवव ... ... ... १५४ .. .. कैलासाल ... १९१ सळव्यष ... ... ... १५४ ... .. को. खलेकपोत ई५३३ .. १५७६ ... कोऽप्यलक्ष्य .. .... ८७ कोमला प ... ... ४०९ ख्यातेऽयें नि ... ३५०

क. ग. कौटिल्यं क .. .. ५४५ गङ्गा तु ह ५१ कौटिल्यं न .. .. .. गङ्गेव प्र ... ... ५९५ .. क्डिति च ... ३५१ गच्छाम्यच्यु २०१ .. ... ... क्यचि वाझु ४५२ गजन्नाते :4 ४९३ करमिकं प्र ... ... i .. ५७२ गतेऽपि सू ... .. ५७० कामन्त्य: क्ष ३७९ गर्जितादे .. १२३ क्रियया तु ... .. ५१७ ५६७ क्रिया द्वाम्या गर्वमसं ... .. ... .. .. ५१७ क्रियायाः प्र गवोभिज १२२ ... ... ५१० क्रियारथोप ... गलितत्व ... ३९१ ३६० क्रीणन्ति य ५२५ गा. .. क्रेङ्कारः स्म ३०२ गाङ्जमम्बु ... ५७५ .- ... ... क्रोषं प्रभो ... ३७० गाढकान्त ... १४३ .. ... ... क्रोषों वारे ... ३८२ गाढालिङ्गणर १४६ ... ... करौश्चादिरु .. ५१९ गादालिङ्गनर १४६ ... ... कचिद्यद गाढा लिङ्गनवा ३५९ .. ५५६. ... .. क्क सूर्यप्र .. .: ४८० गामारुह .. .. १७३ ...

क्काकार्य श 5१३२ गाम्भीर्यग ... .. t 2 ३ ७३ /गाहन्तां म ... ... ... ३२२

सूचीपत्रम्। V

गि. गिरयोऽप्य ... ५१७ चकासत्य ४३४ गु. चकितह ...

गुडजिह्विकान्याय :... S १३७५ चकोरीपा ... .. ५४

.. ५८९ गृणः कृता .... ३८१ चक्री चक्रा ... .. चण्डालैरि ... ५९१ .. गुणक्रिया ५५६ .. चतुर्णा पु ... ५४२ गुणवृत्त्या ... ३९१ .. चत्वारो व ... .. .. ३०९

गुणानां च परा 5२१५ .. १३०४ चन्द्रं गता .. .. ३५० ..

गुणानामे ५१५ चपला म ... ... ... ४६३ .. गुणैरन ५९३ चरणत्र ... .... ... ३४९ ... गुरुअण ८० चरेष्टः २८९ ... .. ... .. ४०६ चा. गुरुजनपरत .. गुरुननपरव ... ८० चापाचार्य ... .. गुरुर्वच १३०८ ... ४९३ चि. गू. गूढोक्तिर ... ५४३ चित्तस्य खे १२० .. चित्ते विद्य ... ... ३८७

गृहिणी स ... गृ. ५७१ चित्ते विह .. ३८

गृहीतं ये ... ३३२ चित्रं चित्रं ... ५५५

गो. चित्रं महा ... .. ११८

गोरपि य ... चित्रतुरगादिन्यायः ९२

गौ. २६८ चिन्तयन्ती १५९ .. गौणौ शुद्धौ ४६ चिन्तारत्न .. .. ५९२ .. ग्रथ्नामि का १९६ चिरं जल ५५८ .. ग्रामतरु १८ चिरकाल ... २६७ ... ग्रामरुहा १७३/ .. ग्रीवाभङ्गा ११७ चूडामणि ... .. ४८३ .. घु. चे घुमृण: प ३०३/ चेतोनिमी ... .. १२१ घुमृणम ३०३ छ. घ्राणरसन १८३, .. २४७ छणपाडु ... ... ...

सूधीपत्रम्।

छेकवृत्ति .. .. ४०८ ज्यावन्धनि ... .. ३४८ छेकोकिर्य .. ५४३ ज्येष्ठे सर्व .. ६०१

ज. ज्योसनया में १६७ जं परिह २९६ ज्योर्स्नाभस्म ४६५

जगत ज .. ५०९

जगाद म ३४९ ज्योस्सनेव न ... ४५५

जगाद षि ढ. जगाल मा . ४५२ .. ५०२ ठुण्डुण्णन्त ...

जङ्घाकाण्डो १३१० दुण्दुलाय ... ४५२ .. दूलोपे पू ... ४१९ जटाभाभि ... ५७९ ... ण. जनस्थाने .. १९७ ... जम्बीरश्रि णवपुण्णि ५५१ ... .. १६३ ... .. ३६८ .. जलं मल २५५ णिहुअर ... ... ७७ जस्स रण णोलेइ अ ... ... .. ४६७ नस्से अव ५५२ त. ... जह गहि ७६ .. ५८२ तइ आम ... .. जाठेरं व १४६ तं ताणं सि .. ५३७ .. जातिश्चतु तच्च गूढ ... ५१६ ... .. १३

जाने कोप १२७ तच्चित्रं य ... .. ४३१

जितेन्द्रिय ५४६ तत उदि ... २९४ .. जितेन्द्रियत ५०५ ततः कुमु .. .. .. ४४९

5 ३६२ ततोऽरुण .. .. जितेन्द्रियत्वं ... ... ५४६ तत्तत्कर्म .. .. ... २८३

नित्वा विश्वं ४१२ तत्तेषां श्री ... .. ... १३७ .. .. जीवस्योद्व ... तत्त्वज्ञाना ... १२० .. ... १२३/ ...

जुगुप्सा ग .. ११७ तत्र तस्ये 5४४० जुगोपास्मा २६५ .. .. ज लङ्कागि ... १४७ तत्र भर्स्स १२१ जोण्हा इम १६७ तत्र व्यापा . १६ ज्ञानस्य वि .. ५९ तत्सिद्धिहे ... .. .. ५३२ ज्ञेयौ शृङ्गा .. ३२४ तथा शब्दा .. ४३५ २

१० सूचीपत्रमू।

.२७३ तथाभूता ई ७३ तस्याधिमा .. १ २९८ तां सुन्दरी· ... .. .. ५०९ तद्दोषौ .. ... ११९ ताणं गुण १७४ .. तद्प्रात्ति तात्पर्यार्थो .. ... ... २४

तदा नाय. ८५ तादग्भूत ३ ३६२ तामनङ्ग .. २००

... ... ३६६ तदाभासा १२८ ताम्बूलदा ... ... ३१५ तदा मम .. ७६ ताम्कूलभू ... ... २७४ तदिदम ... ५३२ नदेतदा २४२ ताला जाअ ... ... १ ३६२ तदेवं प ... ४१२ तदेषा क तिग्मरुचि .. १३६ ५५ तिप्तस् २४९ तद्गच्छ सि २८५ तिष्ठेतकोप १६० तद्गेहं न .. ५३८ तदर्लाक्ष तिस्र एवो २२१ ५६ तीर्थान्तरे २५१ तद्युक्तो व्य ७० तुह वल् .. १६० मदूपक ... .. ४६४ ततूपान तृणालड ... .. ५७४ तद्व दर्म तृणोलपन्यायः .. ३ ४४६ ते दृष्टिमा ... २४३ .. तद्वेषोस ५९३ ४४० तनुवपु ४३९ तेन तुल्यं .. ... .. तपस्विमि .. २१२ तेन नार्थ .. ३९८ तन्व्यां तन्व्यां .. ४१८ तेन वित्त .. ४५० सरुणिमनि क तेऽन्यैर्वान्तं .. .. ५८६ तरुणिमनि कृ १८० तेनासौ त्रि ... ४५३ २७२ .. तजन्यना .. ३१५ तेषां गुण १७४ तब वल १६० तेषां चान्यो १८२ तवामे य .. .. ते हिमालय ३१९ .. ५४० .. तवाहष .. त्रासश्चैव .. १२३ तस्य व्याख्या त्रिलोपे च .. .. .. ४५३ तम्या: सखे. . . ... ४९२ त्वं मुग्धाक्षि १३०/ननें विनिजिं .. .. १०९ नम्या: मान्द्र ... ५६०

सूचीपत्रमू। ११

स्वस्कीर्तिर्भ् ... ४९३ /दशा दग्धं. .. .. १७५ .. स्वस्पादन ... ४८१ दष्टान्त: पु ... .. ... ४९१ स्वन्मुखं स्व ... १३दष्टेकास ३९८ .. स्वमेवंसौ ३०५ देवस्य स्वा ... ११• स्वमेव दे ... ४२६ देवि स्वन्मु .. .. ... १२९ .. स्वयि कोपो ... .. ४३८.देवीभावं ... ४९१

स्वयि दृष्ट ... ४९७ देश: सोऽय .. .. २९१ ... स्वयि निव ... ३१२ दोम्पो सिती ... ४८२ ... ... .... स्वछ्ोचन ... ९६७ दोष: परक्र १२१ ... ... ... .... स्वामस्मि व ... दैवादह ९३ .1. ....

स्वामालिर्य S ११२ ... २७७ ... ५४४ दूयं गतं २२१

.. .... ....

दृ. द्धार ह ... .. ३१६द्वारोपान्त ... ..* ८०

क्न्तक्षता द्वित्रिपदा .. ... ३९९ दब्धिरसि ... २१७ द्विष्टे परा ... ... १२२ दर्पान्धग .. १४२ द्वधर्षे: पदैः. ... ... दिलीप इ ... ६०० ध. दिवमप्यु १७० धन्यस्यान. .. ... ४४७ ...

दिवाकरा ... ५९८ धम्यासि या ... ... १४१

दिवि स्थितो ४९५ धम्मिलस्य .. ... ... २७४

दीघीडवेवी ... ३५१ घर्मेण सु ५६२ .. .. दीघीवेवीटाम् धर्मोपमा .. ४५१ .. .. दीपिकाद्वि ... ५७४ ... .- ६०१ धवळोऽसि ...

दीपे निर्वा ... .... ५५४ धातुःशिलपा ....

दीप्त्यात्मवि ... ३९२ धीरो विनी ... ... २९२ ... ...

दुराचारा ... १२१ ध्यानं चिन्ता १३१ ... ... ... ....

दुर्वारा: स्म ... ५३३ ध्वनेर्य: स ... .... ... २.०७ ... ... दुष्ट पदं ... न. ... २४७

दूरादुम्म 5१०४ न कठोरं ... ... .... .. .. २७३ न केवलं भा. ... ४५७

दडतर .. १०८न केवलं यो. ... .... २८२ ..

१२ सूचीपत्रम्।

नस्वक्षत ३३१नितरां नि .... ... .... न खलु म ३३मित्यवीप्स ... ... ... २८२ न डिसंबु ३१३ नित्योदित ५०७ ... न चेह जी १६८ निदर्शना १८० .... न तज्जलं १६३ निद्रानिषृ ... ११२ न त्रस्तं य २६७निद्ापग १२२ न दोष: स्व ३७२ मिद्राव्यापा १२२ ... नन्वाश्रय ५३६।निधानग २९९ नमन्ति स निपेतुरा ५९७ नमस्तस्मै १३० निभृतर ३६८

नयनाम ४६ निमीलिता ५११ ... ५८२ निस्नामि १६४ .... नवजल २६४ नियतानां .... नव पूर्णि १६३ नियतारो ४६९ न विभुश् २४ नियतिम न विष वि ... ४७३ निरञं तु ४६८ न सोडस्ति प्र ३१८ निरवधि ४७२ म हि गौ: ३२ निरुक्तियों ५७६ न हीवादे: .. S१७ नागेशम १ निरुपादा १५११ नाये निशा ३१७ निरूढा ल २६० नानाविध निर्णेतं श ५४० ... १२६ ...

नामिधा स निर्मलं व ४९५ V ५७ निर्वाणवै ३५६ नाम्न: सव ४१२ निर्वातप ३४९ नायं चन्द्रो ४७४ निर्वेद्ग्ला १२० नायं सुधां ४७३ निर्वेदस्था १२४ नारीणाम ४०६ निशितश १६१ नाल्प: कवि ४२८ निषेघाव निःशेषच्यु १५ /निष्कलङ्क ५०८ ... निगीर्याध्य ४९० नीलोत्पला ५७8 ... ... निनदाषा ... ५१५ नुदत्यना .... ५७८ ....

सूचीपत्रम्। १३

मेजरे निर ५५३/पर्यायोक्पु ... .... .. ४२७ .... नैंकं पदं ३१७ पविसन्ति ... ... .. .. १६१ नैर्गुण्यमे .... ...: .. १२१ ... ५७२.पश्राद्ङ्घी ... नैसर्गग २०६ पश्य चायं ... .... ... .... .. ... न्यकारो स २७१ पश्य निश्ध ... २७ ... .. ...

प. पश्येत्कण्धि ... .. १९९ ... पश्चमोद १७६ .. पञ्चम्यपा ६३ पाण्डुक्षामं. ..

पातालमि ٦٩٠١ पथिक ना ११८ .. .. .. १९१ .... पथि पधि १७१ पादतज्वा ४१२ .... ... पदस्यापि ४११ पादाम्घुमं .... .... ... पदानां सः .... ४१० .... १९ .. पानकररसन्याय: .. पदार्थाभि .... २५५ पितृवस ... .... .. .. २७२ पदा्यें वा पुंस्त्वाद्पि ... .... .. .. पदेउप्यन्ये ... १९१ .... पुनरुक्त .... पदकदे ... १६९ पुराणि य ... ५६३ ... ... पद्मरागा १७४ .... .... पुष्पोस्करं .... .. .. ... पन्पिभण १३८ पूर्णा छुप्ता ... .... ... ४३९ परदारा २८१ पूर्वकालैक .... .... .... ... ... २ परापका ३१५ पूर्वत्रासि .... .. 11 .. २९३ ....

परिच्छेदा S १७८ पूष्णोऽहं हे ... २२१ ... .. ... .... .. ५२० परिपन्थि पृय्युकार्त .. ४५१ .. .. परिमृदि ... ... १०३ पेशलम .. ११९ ... परिम्लानं ४०१ पौरं सुती ... +. ... .. ... ४५० परिवृत्ति ... ५२४ पारोडाश २२१ .. ... ... परिशीळ ६०१ प्रकृतं य .. ... ४७३ परिहर .. .. .. ३६७ प्रकरमस्या .. ३२३ परोक्तिमें ... .. .. ४७६ प्रजसन्म .. .. ४७६ परोस्कर्षा .. १२० .. प्रणयिस्त .. .. ५२८ पर्यायोकं त प्रतिकूलव ... ५३१ ... २९० ... .. पर्यायोक्तं वि .. ... १२९/ प्रतिकूलवि .. ...

१४ सूचीपत्रमू।

प्रतिकूले .. .. ११५। प्रेमार्द्रा: प्र ... ... ... ११० प्रतिपक्ष ... .. ५९९ प्रेयान्सोऽय ... ... १७० प्रतिवस्तूपमा त ४२७ प्रोक्ता: शब्द .. ... १९९ प्रतिवस्तूपमा तु ४९४ प्रोटच्छेदा ... .. .. ४०३ प्रत्यक्षा ३ .... १२१ फ. प्रत्यग्रम ... ५९४ फुल्टुक्करं ... ... . पत्यम्भा न ... ४९३ फनबुद्बुदन्याय ... ... ११९ प्रत्यार्यान २३१ प्रथमम २४२ बत सखि .* ... .. ... प्रशीयते .. .. १०२ बतामन्त्र ... ... ...

प्रधमाध्व १७६ वन्दीदवास्य १९१ ... .. प्रबन्धेडप्य १६७ मर्हिर्देव .. २१७

प्रमातसं .. बलस्याप १२० ... ४२४ ...

प्रयस्नप २४३ बहुळारि ५.०६ .. .. ... प्रयस्नपू .. १२१ बहुषृ म २८७ .. ..

प्रयोजने ५९ बहूनां स ... ३.८१ ... ... प्रविशन्ती १६५ बाधिकेव .. २२४ .. ... ..

प्रसह्योष्वी माले नाथ .... २५ .. .. ...

प्रसादे व २६७ बालेन्दुव ... .. ४६१ . प्रस्तावदे .. ७१ बिम्बोष्ठ ए १३७ ... .. ...

प्रस्तुतस्य ५६८ बीभत्सरो ... .. ३९१ .. .. प्रस्थानं व १११ त्राह्मणश्रमणन्याय: २०७ .. प्रहासे च १७६ ब्राह्मणाति ... २०३ ..

प्रागप्राप्त S २९१ भ. ३६२ ११९.

प्राणेश्वर ३४८ भक्तिमवे प्राप्ताप्राप्तवि ५३० भक्तिर्भूत ३४२ ... .. प्राप्ताः श्रियः ३३६ भग्नप्रक २९० ... ...

.. २७१ भण तरु ... .* ५८९

प्रारठ्धका ... .- १२२ भद्रात्मनो ... ६८ प्रियाया च ... २३७ .. .. भम धम्मि .. प्रियेण सं ... .. ३१२ भमि अष .. ३६३ .. ..

सूचीपत्रम्। १५

भयानक ... ... ... ३९३ म. भवन्ति नर ... १४६ मश्चः कोश ... ... ... ... ... ४०५ भस्मोदूल मञ्जीरादि ... .. भांगो रूपा ... ७३ मणिमालो .. ३१६

.. ५५९ भावस्य शा ... १३० .. मतिबुद्धि ... .. ... १५६ भावोपंदा ... १०७ मतिरिद ... .. ४५५ भासतें प्र ... ७५ .. ४३२ भिन्नदेश मथ्नामि कौ .. ... ५२ १२०३ भुक्तिमुक्ति .. १५७ मधु तिष्ठ .... .- ५४० ... भुनंगम .. ५९० मधुपरा .. .. ४१७ ... भुजलतां मधुरवि ५५१ .. ... .. ४१३ .. ... भुवनत्रि ४५७ मधुरिम .... .. ५३८ .. ... ... भूतपूर्वें २८९ मध्ये न्योम ... ... .. .. २२ भूतभव्य २१४ मनोराग .. ... ... .. ... ३८६ भूपतेरुं २७२ मन्त्रार्पित .. .. ५५५ ... ... भूपालंर ... ... ३३० मन्थानभू .* १७५ भूयाभूय: मन्थायस्ता ४०२ ... ... १७७ ... .. भूयो मही २९३ मम देहि .. .. ४२० ... भूरेणुदि ... ३७७ मलयज .. .. ५६९ मेदा अष्टा ३०३ .. १५१ मसणच .. ... भेदाभावा ४२१ महतां चो .. ... ५३२ ... मेदा विमौ ४६ महतोर्य .. ५५८ .. ... भेदास्तदे .. १८१ महदे सु .. ... ४२० भेरीशत ४०२ महापल .. ३१६ भैरभ्रे भा ४९६ महिलास १५० भ्रम धार्मि .. २३७ महीभृतः .. ३१९ स्रमाम्यप .. २६३ महेन्द्रो म ... ५६६ भ्रमिमर २०० महौजसो ५४१ भ्रान्तिच्छेदो १२३ महां देहि ४२० भ्रान्तिमांस्तु. ४३७ माए घरो २५ भ्रान्तिमान ५६४ पातङ्गा: कि .. ३५२ भ्रूम्यां प्रिया ५१? नातर्गृहो .. .. .. ... ०५

१६ सूचीपत्रम्।

मातर्भार ... ... २७८ य.

मातानता ... ४३२ यं प्ेक्ष्य चि ... ५२९ ... .. S २२८ यं यं व्यती ... ... ... २८२ मात्सर्यमु ... .. १ ३३१/यः कौमार. .... .... ११ माध्यन्ति चा ४९९/यः पूयते ... २८८ ... माधुर्यव्य .. ... ४०९ यथ काम .. ... माधुर्यौज: ... ३९१ यत्तदूर्जि .. २८१ ... . .. ..: मानमस्या ... ५५४ ... यत्परिह .. २९६ .. .. ... मानान्तर ... यत्रानुद्ि .. .. .. .. ३१८ ... मारारिश ... यत्रैता ल ... ५१९ .. .... ४३१ .... .. मालादीप ... ५०० .. यत्सामान्य ... .. ४९६ ... ... माला तु पू ... .. ४६८ यस्सोजर्यान्त ... ७० ... माहिषं द ... ३०७ .. ३८८ यथा गम्भी ५८२ .. मित्रे क्वापि यथानुभ ... .. ५६३ ... मुक्ता: केलि. ५३१ .. ४२५ ... मुक्ताफले १५५ यथा प्रहा ... .* .. यथाडयं दा ... .. ... २५० .. मुखं निस्स ... ६५ यथासंख्य ३२२ .. ... .. मुखं विक ... ५३ यथासंख्यं ... .. ५१४ मुख्यार्थवा ... ३७ यथोत्तरं .. .. .. .. मुख्यार्थह ... २४४ यद्वधि ५१२ .. मुख्ये रसे ... १३२ यदा स्वाम .... ३५१ .. .. मुग्धे मुग्ध १५५ यदा नतो ४१७ .. .. मुनिर्जय ... १० यदा पुन .. ४५९ .. मू्रामुद्तृ .. २६२ यदायमु ४५९ .. .. मूष्नि वर्गा ३९९ 5२३६ ..

५८ यदि दह .. मूलक्षति 2४९६ .. मृगचक्षु ३५० यदुक्तम ४०५ . *

मृगलाच यद्यत्पापं २८२ .... .. ५२४ ..

मृटुपव २५७ यद्यथा सा .. .. ५७५ .. ... मुधे निदा २८३ .. ४५० यद्यदाच मो भूमिस्त्रि ... यद्वच्चना ३६० ... ... २९६ .. .. मोहो निचि ... ... १२१ यन्नामा य ... २८ ...

सूचीपत्रमू। १७

यमकादौ .... .. ४१२, यैर्जगस्प्री ... .. यशःपयो .. ५११ योग आद्य ... .. ४०० यशोधिग .. २१८ योऽर्स्यान्या श१ यश्चाप्सरो .. २८१ योऽविकल्प २८१ यस्मिन्पश्च २९५ यस्मिन्विशे योऽसकृत्प ... ई १९ ५१६ १४२२ यस्य किंचि र. .. ५६० यस्य नस ४११ रइकोले .. १६९ यस्य प्रती 1 ... ५६ रक्तसत्वं न ... ५०३ यक्ष्य मित्रा १८९ .... १५३ रक्त्काब्नर .. ... यस्य रणा .:.. ४६७ ई१५३ .... यस्य हास :. ११४ रकाशोक ... १ २६३ ... .. यस्थानिशं ... ५८६ रजनिर ४२१ .. ... यस्यासुहद ... १८८ रतिकेलिं .. .. .... १६९ यस्यैव न्र रसिर्देवा .... १५२ ... .. १२६ याचकानां . रतिहास ११९ .. .. १ ... याता: कि न .. ४८४ रत्यायास .. १२० यावकर ... .. २५१ रमणीय: १७४ यावस्सिद्ध ... ३२ रसभाव .. ८७ यास्थावेर .. १४६ रसभावा .. २१ युक्ति: परा ... १२६ ... ५४४ रसादिश्च युगान्तका ... १५९ रसादीना ... १५१ यूनारेके ... १०८ रसान्तरे .. ३८१ ये कन्दरा ... .. १६२ रसासार ४३३ येन ध्वस्त ... .... ३५४ राईसु च १६१ ये नाम के ... .. .. २७९ राकायाम .. ४९३ यनास्यम्यु ... ... ४८७ राकाविम .. .. .... २६० य रसस्या ... .. .... ३८३ १२९ ये लङ्कागि ... राकासुधा ... .. .. २४७ राजति त ... .. ५८१ येषां कष्ठ .. ... ५१८ येपां ताखित्र ... ४६५ .. ३०४ राजनारा ... ... येपां दोर्व .. १७६ ५८४ ...

१८ सूचीपत्रम्।

राजवाज १७२ .. ... ४८४। लिखननास्ते ... ... .. ...

राजन्विमा ... .. .. २९३ लिम्पतीव .. राज्ये सारं ... ५५२ .. १५७७ ..

रात्रीषु च ... १६१ लीलाताम ... .. ११७

रामं स्निग्ध १५९ लोकपालो १०२ .p ५१३ राममन्म २२१ लोकप्रवा .. .. रामेण पि .. २३१ व. .. .. रामेति घय ... वंशमवो .. ३१० १९६

5१७९ वक्तृवोद्ध ७१ रामोडसौ मु .... .. २३२ वक्तृवाच्य ... ४०१

रुधिरवि ... १५६ वक्त्रस्यन्दि .... ५५० .. रूपकादिम. ... २४१ .. रूपकादिर वक्त्राद्यौचि

.. .. २४१ १३५१

रेरे चञ्च ... ... ३३८ .. १७१ वक्त्राम्भोनं ... रौद्रशत्त्या ... ११७ वक्त्रेन्दौ त ... .. .... वडवान ल. .. ..

लक्षणा ते ... ५२ यदनं व ४११ ... ... लर्क्ष्यं न मृ ... १७ वद्नक .... ४द९ .. .. . 5 वदनसौ ४७ .. .. ५७७ लक्ष्यमाण ... वदनेन ... १० .- १६५

३१५ बद् बद ३६१ ....

लझं रागा ... ५२७ .. ३.४३ धपु:प्रादु .. .. ३४५ वपुविरु .. .. २६४ लभ: काले. २१३ वर्णसाम्य .... .. .. ४०७ कजाद्यर्वि १२२ वर्षत्यम्बु .. ... ४९९ लडहादयो .. २४८ वस्त्रवैदू .. .. २७४ .. कतानामे वहिस्फुलि ५९१ .. ... सब्घा तव ... ... ४७७ वाक्यार्थमि २४ लहिऊण ४७७ वाक्ये द्वयुत्थः .... ... .. १९२ ... लावण्यं त ... ... .. १५५ वागर्थावि ... .. ३१८ लावण्यद्र ... ४९४ वाच्यभेदे .. .. ... ४१८ लावण्योक ... २२ .. ५६६ वाच्याद्य ... ...

सूचीपत्रमू। १९

वाणिभम ... ५४९/विभाषा क ... २४८ ... वाणिमक ५४९ विभित्नव .. ५७२ .. ... वाणीरक २०४ विभ्रमा ल ... वाताहार ३४४ विमानप ... ५६

.. .... ... .. ... वादेलपे ४४९ / विमुख्चमि .. ... .. .. ८.५७६ वानीरनि २०४ वियद्लि ... .. , १०३ .... ...

वा पादान्ते .. २९६ २९७ विरुद्धा अ ... .. १ ११९ ... .... ..

वारिज्न्तो ... १६२ विरोध: सो .... ५११ .... .. .. .. वार्युमाणो ... १९२ विरोधिभा १२२ .. ... वासना चे ९७ विलासो डड्े ७७ .. ... विकसित .. २९६ /विवक्षितं चा ... ८६ ... .. वित्रासनं ... ४९१ विशिष्टे ल ६१ .. ... ... .. विदलित विशृङ्ललां १६९ .. .. ... विदीर्णाभि ... ३४७ विशेषणं वि .. .. ... १६६ विद्न्मान ... ४७० विशेषणै .. ५४० .. ... विधाय दू ... ३३५ विशेषा: स्यु. .. .. ६१ विधेर्यत्र २६५ / विशेषोक्ति ... ५१२ विनयप्र २८८ विशेष्यं ना .. .. ४२ विनाडप्रसि १७० विषय्यन्त: विनाऽयमे ४१५ विस्मयन्धि ११८ .... .. विनिर्गतं २१ विस्मये च २६१ ... विनोकिति: सा ५२४ विहलह्द .. .. 1 .. १६६ विपद्: स .. .. ५७२/वृत्तावन्य ४.११ विपदोऽभि .. वेगादृड्डी .. .. ३२१ २९४ विपरीअ .. .. २३५ वेन्र स्वचा .. ५६९ विपरीत २३१ वेद स्ाब्धि ... .. ... .. १८२ विपर्यास ... वैदर्भीपा ... ... ४५७ .. विपुलेन ... व्यक्तः स तै ... .. १९७ .. ... ९० ... विभाति मृ ... ... २८१ व्यङ्गत्रीडा ... .. ११३ ... विभावा अ ... ... ८९ विभावानु व्यङ्गयमेवं .. १८७ ... .. ...

... ९१व्यङ्गयेन र ... ... .. .. १२

२० सूचीपत्रम्।

व्यज्यन्ते व ... २०५/ शीतकाले ... ४९२ .. .. ..

व्यमिचारिर .... २६४शीतांशुकि .. ... ५११

व्यर्थमाहु ... ३२५ शीर्णघ्राणा ३५३ .. व्याजस्तुति ... ५२१ शुद्धे सद ५४१

न्याजोक्तिप ... ४३७ शुन्धध्वं दै. .. २२२ ... ..

न्याजोक्तिश्छ ... ... व्याधयः सं ... १२३ शून्यं वास १०८ .. ३६५ शङ्गनवेर ... .. ६०१ व्यानम्रा द ... ... शृङ्गारवी ... ... ब्रीडा चप .. १२३ ... १२१ ..

त्रीहीनव शङ्मारहा ... १०२ ... ... २१७ ... शृङ्गाराद्वि ... ३९३ ... श. शक्तिर्निपु शोक: श्रोक २ ७ .. शैलेन्द्रप ५४२ शफ्तिर्निरसितरिं ३२४ ... .. ..

.. श्यामलाः प्रा ४९९ ... शङ्ाद्वीणा ... .. ५११ .. शनिरश १३९ श्यामां श्याम ... ३३९ .. .. श्रमः स्वेदो १२० .. ... शब्दचित्रं .. १९ श्रमस्याति ... ९२ .. १२० शब्दज्ञाना .. .. .. श्रवणाद् ... ... १०७ शब्दप्रमा ८२ ..: २८४

.. २१० श्रितक्षमा ... शब्द्वृद्धा ... शीपरिच .. १५ शब्दस्य ... .. .. ४३४ शब्दार्थचि २४१ श्रुतिमात्रे ... ४०२

.. शब्दार्थस्या श्रुतिलिङ्ग ... २१६ .. .. .. ६२ क्षतेन बु ... ३४३ .. शब्दार्थाम्या ५०४ श्रूयते स ... ... ... ७८ शब्दार्थोम ... १५० श्रोणीबन्ध ... .. ५३६ शमो निरी ... .. १२४ श्रौता आर्धा .. .. ४६६ शरत्काल .. २६० श्ेष: प्रसा ... ३९१ शरेषु यु ... १८२ .. ४७६ू ... श्लेष: सवा

शशी दिव ... 5३२२ श्रेषस्तथा ... .. ४३७ .. ५३४श्वश्रूरत्र ... ८२ शाब्दस्तु ला .. ४१० ष शिरीषाद .. ५५६ षडधिक ३५८ ... .. शिवनातं २०३ षछष्ठी शेषे ४४१ .*

सूचीपत्रम्।

स. स त्वारम्भ ....

सअलक ४४८ सदा मध्ये. .. ... ३२७

स एकस्त्री ५१३.सदा म्ननाल्वा ... २३४

संकेतका स दुर्मति :... २७७ ..

संकेतित सदरज्ञा ... ३० ... १२१ संचार्यादे .. ३७३ सध: कर .. ....

संदिग्धम २४७ सद्वंशमु ४९2 ... .... संदिग्धो नि .. ३२९/ स नास्त्यत्र ... १७८ ...

संनिवेश ... ४३१ सम्तारी भ ४१५ ... संप्रहारे ५९२ .. ३६६ स पीतवा i .. संप्राप्ते प ... ३·८स पुनर्वे ३५९ ... संभावनं थ ... ५४४ सप्तम्युप ४५३

संभावनम ... ४५८ सनिन्दुका ४१३ .. ... संमोहान .. १२० समं योग्य ... ... संयोगो वि ... ६३ समदम ... ... .4 १२० संसृष्टिसं .. ४३७ सममेव .. ... ... .. १९४

सकलकर ... ४४८ ... समस्तष ४६५ .... ... सकलकलं ... ४२५/ समाधि:सु ... ... .. ... .. सकृद्वृत्ति. ४९८ समाधिश्र ४३७ .. ... .. ... ...

सक्तवो भ ... .. ... ५९३ समिधो य 5११७ सखि नव ... १६४ ... ... ... १२२२

साख पश्य ... .. ... ३६ .. ५४३स मुख्योऽर्य .. सखि विर. १६३ .. .. १४८ स मुग्धश्या ... .... ....

स गृणीभू ... .. २०७ समुच्चयो ... १४३

स ग्राम्योऽर्यो ३३१ स मुनिर्ला ५९१ .. ... २०६ समेन ल .... १६१ .... सङ्मामाङ़ सम्यगज्ञान ... २५९ ....

सचि्छिलमु ... .. ४५४ सरला ब ४३२ ... ....

स नितसस्व ... .... ५४० सरस्वति ४१७ .... ....

सततं मु ... ११८ स रातु वो. २७० ... .... ....

सत्यं मनो ... ..• ३७४ सर्वत: प ५१९ .... स स्वन्यो यु .. ५३४ सर्वस्वंह ... ... ४२१ ...

२२ सूचीपत्रमू।

सवेषां प्रा ... २९ । सालंकारै ... .. ... १०१ सवासना ७२ सा वसइ ... .. सविता वि .. ४५१ सा वसति ... .. ... १७१ समीडा द् ३६४|सा सहोक्ति: ... ... सशोणितै: ३०७ साहेन्ती स ... ... .... २१ स श्राष्यः स २८२ सिंहिकास ... ..- ... ससंदेहं ४६१ ससार सा ४१७ सितकर .... ४१२ सह दिअ ५२३ सुकुमार .- .. सह दिव ई१९६ सहि णव १६४ सुधांशुक ..

सहि विर १४८ सुधाकरक .. २६६ साकं कुर १९४ सुधाकरस .. ६७ साकाङ्कोऽप ३२९ सुप्तं प्रबो ... १२२ ... साक्षात्संके .. २८ सुप्सुपा ... ... साक्षादयद्य २४ सुरालयो २७२ .. ... साग्रिमा ४३९ सुव्वइ स ७८ ... ... साङ्गमेत ४६८ .. सातपत्रं ५११ सुसितव ... सा दूरे च २६८ ... सहद्दधू .... ४<६ .. साधनं सु २५६ ... साधयन्ति .. २६ सूचीकटाहन्याय .. साधर्म्यमु .. ४३८ सूच्यार्थसू . १७२ ... साधु चन्द्र ... २७८ सृजति च ... ... ५१८ सा पत्यु: प्र. १११ सेतौ नागे ... .... ... ६०१ सामर्थ्यमौ ६३ सेयं ममा ९३ .. ... सामान्यं वा ५१४ सेष्टा समू .... .. ९७७ ... .... सामान्यस्य. ४९५ सैषा सर्वे ... ५७२ .. साम्यायाप ६४२ सो णत्थि ए ५७८ ... ... .. .. सायं स्नान .... १५८ साडघ्येष्ट वे ... .. ... २७० सायकस .... २७० सोडनेकस्य ... .. सारोपाम्या ... .. ४५ सोनोदेव्या ... १ ... .. ..

सूचीपत्रमू। २२.

सोपूर्षो ₹ ... ४ ८९/स्वमेऽपि स .... ... ... .... ४४३ सा मुद्धसा .... .. १६२ सौधापणि ५३१ स्वभो निद्रा ... ....

... .. १२२

.. ... सोघाट्टानि ... ४९१ स्वभावोक्तिस्ु ... ... .... ५२१ सौन्दर्यसं ... .... ३४८ .... १७३ सौन्दर्यस्य स्वमुस्सृज्य .... ... .... ४६९ ४२४ सौभाग्यं वि .... स्वयं च प ... ..

स्तुमः कं वा १२८ स्वर: संमू .. ... स्तोकेनोभ्ल १२४ स्वरिताज ... .... २८७

स्त्रीर्णा विळा 5 १५ स्वरगभराप्ति १९० ७७ स्वासद्धये स्त्रीभि: काम ४९२ स्वस्वहेतु ... ... स्थाप्यतेऽपो ५६२ स्वादुकाव्य ७ स्थार्या स्याद्वि १२४ स्विद्यति कू ... ... .. .. ४९९ स्पितेष्वेत ... ३४९/स्वेदस्तम्भो. .... .. न्रिग्घश्याम १८४ ह. स्पष्टालस हंसाण स ... ... .. ... १४८ स्पृशति ति ५९८ हंसानां स ... ... ... स्फटिकाकृ २९९हंसायते ११० ... .. .. स्फुटमर्था ४२१ हनूमदा .. ५०३ स्फुटमेक हरस्यघं .... १२७ रफुरदद् ६७१ हरषन्न ... ५०६ स्मर: खर: ... २०२ स्मर्यमाणो २९३/हरस्तु किं ३७७ हस्तादाने .. ७९ स्याद्वउु: स .... ... २९४ स्याद्वाचको. २४४ हाचिकू सा कि २३ हा नृप झा. .... २९७ स्योम ते स .... २१९ हामातस्त्व ... .... ११४ स्क्सूत्रंन्याय ११९ /हित्वा त्वामु ... .... ५२२ स्त्रस्तां नित २६३ हिमाद्िं त्व .... .. 1 ५६१ स्वच्छन्दाच्छ २० हिरण्यपू ३१० स्वच्छात्मता ५०७, ह्द्यम ४९४ स्व्रपिति या ... ३३१ हेतुमता ... ५४७ ....

i. २:२४ सूचीपन्रम्।

हेतोरहेतु ४९१ हेस्वोरुक्त .... .... ५०३ ....

हेत्वभावा ५७हे हेलाजि ... .... ....