1. Kavya Prakasa Ullasa Nagesa Bhatta & Pradipa of Govinda Thakur Vasudev Shastri Abhyankar Anand Ashram 66 1929

आज्न्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः

ग्रन्थाङ्क: ६६ नागोजीभट्टविरचितोद्द्योतयुतगोविन्दठक्करविरचित पदीपसमेत: श्रीमम्मटभट्टविरचिनः

काव्यप्रकाशः ।

एतत्पुस्तकम् अभ्यंकरोपाह्ववासुदेवशास्त्रिभिः संशोधितम्। तच्च बी० ए० इत्युपपदधारिभि: विनायक गणेश आपटे इत्येतैः

पुण्याख्यपत्तने आनन्दाश्रममुद्रणालये आयसाक्षरैरमुद्रयित्वा

प्रकाशितम्।

शालिवाहन शकाब्दा: १८५१ खिस्ताब्दाः १९२९ - (अस्य सर्वेऽधिकारा राजशासनानुसारेण स्वायत्तीकृताः )। मूल्यं सपादरूपकषट्कम् (रु० ६०४)।

प्रस्तावना.

श्रीमम्मटमट्टप्रणीतः काव्यप्रकाशो नामालंकारशास्त्रीयग्रन्थेषु महा संज्ञाश्च पका- र्वानतिशेते। नास्य तुलामन्यः कश्चनािरोहतीति सार्वजनीनमेव। अलं. काराणां प्राघान्यात्प्राधान्येन व्यपदेशा भवन्तीति. न्यायादलंकारशास्त्रमि काव्यस्य च याथार्थ्येनावबोधे सत्येव तत्फलीभूतयशोऽर्थकल्याणावाप्तित पदेशलाभः परनिर्वृतिश्च जायते। स च याथार्थ्येनावबोधोऽसम.देवालंकार अभ्यंकर

इति तस्य याथार्थ्येनावबोधाय ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गयादिभेदा दोषगुणालंका णात्र ग्रन्थकृता सम्यक्प्रतिपादिताः । तेषु च तत्त्वतो ज्ञातेषु काव्यं करा्लब्यम्। त्स्फुटतरं प्रकाशते। काव्यप्रकाश इति नाम्नाऽप्येतदेव सुव्यक्तं भवति।६ च शैब्दव्यापाराधीनत्वादभिघालक्षणाव्यञ्ञनारूरपाणां तेपां सम्यङ्निरूपणस व्यतां मन्थमानेनानेनैव ग्रन्थकृता शब्दव्यापारविचारामिधेयो अ्न्थो निरम। त्प्रतिपादितविषयान्याथार्थ्येनावगच्छतां चेतस्ययं मम्मटः श्रीवागदेवतावतार इ्थिम । प्रसिद्धि भीमसेनोक्तिश्च सत्यतया पढं दधाति। प्रामाणिकाग्रेसरपढवीमध्या रु्ढो वैयाकरणो मम्मट एकादसशतके स्वजनुषा काश्मीरंदेशमलमकार्षीत्। टीकाश्चास्य काक्चन मुद्रिताः काश्चनामुद्रिता बहचः सन्ति तथाऽपि ग्रन्थकृञ्यम्। प्रदीपकार एवाSSविरकरोत्। एवं वदन्नप्यहं नासत्यभाषणदोषलेशादृपि विभेमि म्। प्रदीपमवलोकयतां सहदयानां चित्त आविर्भूत एवायमर्थो मद्ूचसा पुनरुक्त: स्यादिति पुनरुक्तिर्मद्विरं पिस्पृक्षेत्। प्रदीपकारश्च महानैयायिको गोविन्दठक्कुरश्रुर्दशे शतके मैथिलदेश आविरभूत् । अस्य च प्रदीपस्य टीकाद्वयं नागोजीभट्टविरचित उद्द्योतो वैद्यनाथकृता प्रभा च। तत्र प्रभा मुद्रितैव। पुस्तकदौर्लभ्यादेता वत्कालपर्यन्तमुद्द्योतो मुद्रणावस्थामप्राप् इति महता प्रयत्नेन पुस्तकत्रयं संपाद् यथामति संशोध्य तन्मुद्रणे प्रावर्तिषि। टीकाका राश्च बहवः सन्ति। तेषां च मूलग्रन्थदुर्बोधस्थके विशदीकरणं मूलग्रन्थस्थसिद्धान्तोपरि सरमागतानामसत्याक्षेपार्णा निराकरणं सत्यानां चाङ्गीकरणमेतन्रयमवश्यकर्तव्यम्। तत्र के चित्स्थूटबुद्धयः केवलं टीकाकारशब्दाभिलाषिण उक्तकर्तव्यत्रयं विस्मरन्तो दुर्बोधस्थले सु- गममित्युक्तवन्तः सुगमस्थले चाप्रासङ्गिकमपि विचारं स्वपाण्डित्यप्रकाशनाय प्रकाशयन्ति। अभिनिविशबुद्धयश्च यथायथं क्वचिदसत्यानप्याक्षेपानङ्गीकुर्वन्तः सत्यानां च निराकरणे प्रयतमाना उपन््ासपात्रतां भजन्ते। सूक्ष्ममतयश्च पण्डिताः केचिट्टीकाकारा दुर्बोधस्थले वि- वरणंतश्बद्धितया इत्यत्कर्तव्ययमपय तो लोकाभाययन्ति। नागोजी लेशतोडपग सप.

(२ )

इस्पक पंक वर्मत्त्रर र दिष तांस्तान्मूलग्रन्थांस्तास्ताष्टीकाश्च चकारेति प्रि मेत्र । 7 वदेनि शेखरस्था तदुक्तिरेवात्र साक्षित्वं ददाति। षोडशशतके चायमा गवीशाद्रामतो लब्घजीविक: " इति तदुक्त्यैव ज्ञायत इत्यलम्। च यैर्महाकथैः पुस्तकांनि प्रेषितानि तैर्महदुपकृतमिति मन्ये।

(चैत्रकृ० ११ शके १८३३)।

आदर्शपुस्तकोलेखपत्रिका ।

अथ काव्यपकाशस्य काव्यप्रदीपस्योद्द्योतस्य च पुस्वकानि यैः पराह- तैकपरतया संस्करणार्थ पदत्तानि तेषां नामादीननि पुस्तकानां संज्ञाश्र पका- इयन्ते -- तत्र काव्यप्रकाशपुस्तकेषु- (क.) इति संज्ञितमं-सपर्षिग्रामस्थ वे शा० रघुनाथशास्त्री अभ्यंकर इत्येतेभ्यो लब्धम्।

काव्यप्रदीपपुस्तकेषु- (क.) इति संज्ञितम्-सुम्बापुर्या मुद्रितम्। ..

(स्र.) इति संज्ञितम्-दक्षिणापथवर्तिविद्यालय स्थग्रन्थसंग्रहालयालब्धम्। (घ.) इति संज्ञितम्-रा. वासुदेव गोपाळ सहस्रबुद्धे इत्येतेभ्यो ळब्घम्। उद्दोतपुस्तकेषु-

(ख.) इति संज्ञितम्-वे० शा० नारायणशास्त्री साठे इत्येतेष्यो लब्धम्। (ग.) इति संज्ञितम्-डॉ० रामकृष्ण गोपाळ भाण्डारकर इत्येतैभ्यो लब्घम्।

काव्यप्रकाशस्थविषयानुक्रमः ।

विषय: । पृष्ठम्। विपयः । पृष्ठम्।

उल्लाम: १. व्यञ्जनास्थापनम् .... 2०८

मकलाचरणम् १ २१७

काव्यफलानि ५ उल्लास: ६. ७ शब्दचित्रार्थचित्रस्वरूपम् २४१.

काव्यलक्षणम् उल्लास: ७. काव्यमक्षाः १५ दोपलक्षणम् २४४ उल्लास: २. शब्दमेद्रा: २१ पढ़दोपा: ... २४७ ... अर्थ मेढा: २३ वाक्यदोषाः २६९

तात्प््यार्थ: यत्तच्छब्दयो: परस्परापेक्षाविचार: २७७, २४ अर्थव्यञ्जकता २९ दढैकदेश दोषा: .s. ... २८४

वाचकलक्षणम् २८ वाक्यदोषाः ... २९०

३६ अर्थदोषाः ... ३२१

लक्षणालकषपम् ३७ दोपापवादाः ... ३४६. ....

लक्षणामका व्यञ्ञना रसदोषाः ... ३६४

अमिधामूला व्यञ्जना दोषापवादाः .... ... ३७२ ... शच्तिनियमनम् उल्लास: ८. .... ६३ उल्लास: ३. गुणलक्षणम् .... ३८३

अर्थव्यक्षकता .... .... ७१ अलंकारलक्षणम् ... ३८५

उल्लास: ४. गुणभेदाः ... ... .३९१ ध्वनिमेदा: ८४ उल्लास: ९

रसस्घरूपम् ... शब्दालकाराः ४०५

रसमेदाः ..: १०६ रीतयः ... ४०९ स्वादिमावा ...: ११९ यमकम् ४१२ व्यमिचारिमाक: १२० श्लेषः ४१८ मावलक्षणम् .... १२६ बन्धाः ... ४३१ -रमामामादय: .. १२८ उमयालकारा: .... .... ४३१ ध्वनिभेदा: ... १३४ रसादीनां पदेकदेशादिगतत्वम् उल्लास: १०. १६९ अथालंकारा: ... ४३८ ... उल्लास: ५. अलंकार संसष्टि: १७७ १८७ अलंकारएं १७८ .... .... गुणा भूतव्यङ्गच्म्य ध्वनिवत्प्रभेदः २०६ अलंक

ॐ तत्सङ्रह्मणे नमः। श्रीमन्मम्मटभट्टविरचितः काव्यप्रकाशः।

नागेशभट्टविरचितोद्योतयुतः श्रीगोविन्दभट्टविरचितः काव्यपदीपश्च। प्रथमोल्लासः। ग्रन्थारम्भे विन्नविघाताय समुचितेष्टदेवतां ग्रन्थकृत्परामृशति- नियतिकतनियमरहितां ह्वादैकमयीमनन्यपरतन्त्राम्। नवरसरुचिरां निर्मितिमादधती भारती कवेर्जयति ॥१॥.

अथ काव्यप्रदीपः प्ारभ्यते- सोनोदेव्याः प्रथमतनयः केशवस्याऽत्मजन्मा श्रीगोविन्दो रुचिकरकवे: स्त्रेहपात्रं कनीयान्। श्रीमन्नारायणचरणयोः सम्यगाधार्य चित्तं नत्वा सारस्वतमपि महः काव्यतत्त्वं व्यनक्कि ॥ १ ॥ वचनसंदर्भविशेषरूपस्य ग्रन्थस्य प्रारिप्सितत्वेन स्तोतुमुचितायाः सेव्यमानायाश्च वागदेव्या आस्पद्भूतां कविभारती तदभिन्नत्वेनाध्यवसितां प्रारिप्सितप्रतिबन्धकदुरितशा नतये ग्रन्थकृत्संस्तौति-नियति० अथोद्योते पथम उल्लास :- याचकानां कल्पतरोररिकक्षहुताशनात्। शृंङ्रवेरपुराधीशाद्रामेतो लब्धजीविक: ॥ नागेशभट्टः कुरुते प्रणम्य शिवया शिवम्। काव्यप्रदीपकोद्योतमतिगूढार्थसंविदे ॥ २ ॥। स्तोतुमौचित्ये हेतु :- वचनेत्यादि। विशेषश्र तान्त्रिकाणा व्यवहारादुन्नेयः।प्रारम्भ आद्या कृतिः। सना तदव्यवहितपूर्वकालतैवं मङ्गलस्य सूचितम्। तादृश्या अपि वैरिदेवतात्वे' फलादातृत्वादाह-सेव्यमानायाश्चेति। ग्रन्थकृत इति शेषः। कविवाण्या देवतात्वाभावा- दाह-तदभिन्नत्वेनेति । ग्रन्थकृत्। मम्मटः। कवेर्भारती काव्यं वाग्देवीरूपभारत्यभिन्नम्। १.क.वे: प्रेमपा० । २ क. य भर्फि न°। ३ ग. शङुगिवे®।४ ग. "धीशराम"। ५क. मलब्धोपजी° । ६ क. ग. 'त्वभपि मड्ग°।

पदीपोद्योनसमेत :- [१ प्र० उल्लासः ]

नियनिशक्या नियनरूपा, सुखदुःमोहस्वभावा, परमाण्वाद्युपादा- नकर्मादिमहकारिकिारणपरनन्त्रा, षड्सा, न च हुदैव तैः, तादृशी पदी :- नियम्यन्ने मौरभाडयो धर्माअनेनेति नियतिसाधारेणः पद्मत्वादिरूपो धर्मोSदएं वा। हांडकमर्यामिनि / ह्लादेनैकमर्यामेकमात्रस्वमावाम्। ह्रादमात्रस्वमावामिति यावत्। अनद्रणम मिनि। कवम्नत्प्रनिभायाश्चान्यो य आत्मनः परस्तदायत्तत्वरहिताम्। पर- नन्त्रशब्द एवाऽडयत्तवचन इ्वति क्चित्। नवरसरुचिरामिति कर्मघारयः । वृत्तौ 4षडूसा न न् हद्येव तै: 'इति व्यनिरेकद्वयदर्शनात्। न चैवं 'हृदैव तैः' इति हेतूपदर्शनवैय-

उ .- नि्मिति मुन्बाद वनिर्वचन वक्मलादिनिर्माणं कुर्वती जयतीत्यन्वयः। (गीतिश्छन्दः)। पद्मत्वादिरूप इति। तत्कृतनियमश्र कमलादौ जलाद्ययोगव्यवच्छेदरूपः सौरभविशे- षाद्ययोगन्यवच्छेदरूपश्च। नियमे तत्कृतत्वं स्वाश्रयनिरूप्यत्वेन। पझ्म एव पद्मपदप्रयोगात् दमण् य्ज्न नै व्यापकीभृतमौरभविशेषावगम इत्येवंरुपश्च नियमः। तद्राहित्यं च कविनिर्मितौ। नियामुखमनिवाने तेप्वपि तद्भावदर्शनात्। मुखादावपि पद्मपदप्रयोगाच्चें। पद्मादिमादृश्येन प्रनी नादपि सौरभविशेषावगतेश्र। कमलादो जलाद्ययोगव्यवच्छेदरूपनिय- मग हन्यमनि कवे: कमलाद्यात्मकनिर्माणे मुखाद वव्याहतम्। अदृष्ट वेति। व्यावहारिककम- लादिहेत्वदृष्टानपेक्षत्वं बोध्यम्। पूर्वकालकेति समासे एकह्रादेति स्यादत आह-हलादे नेति। अमेडे तृनीया। धान्येन धनमय इति। प्राचुर्ये मयट्। तत्फलितमाह-हलादमात्र- स्वमाव्रामिि। प्राचुर्यमत्रापरिच्छिन्नत्वरूपमिति भावः। मात्रपदेन दुःखमोहयोर्व्यव- च्छेदः। मुप्मुपनि समामः। नैच प्राचुर्ये मयटि प्राचुर्यस्य समानािकरणविरोध्यल्पँतासा- पक्षत्वेन दुःखानुवृत्तिगपि प्रतीयेतेति वाच्यम्। तदल्पत्वस्य क्वाचिदेव सति तात्पर्ये पश्चात्तन- मनयबो यविषयनवेन क्षत्यभावात्। अत एव प्रचुरप्रकाशः सूर्यश्चिन्मयं ब्रह्मेत्यादौ न दोष- शङ्का। अन्यदरकव्दये: पौनरुकत्यं परिहरव्नाह-कवोरति। आत्मन इति। भारत्या इत्पर्थः। नदायत्तत्वेति । व्रमनिर्मिती यद्यदन्यपारतन्त्यं तच्छून्यत्वमत्रेति तात्पर्यम्। नेनान्ततः प्रतिबन्धकात्यन्ताभावादीनां हेतुत्वेऽपि न दोष:। वस्तुतः प्रतिबन्धकात्यन्ताभावा दी नो प्रनिमा यामेव हैहु।वं तोध्यम्। रसादिविशेषवासनारूपा प्रतिभैव काव्यत्वेन परिणमते। अन एव शोक: शोक्त्वमागत इति रामायण उक्तमिति बोध्यम्। कर्मधारय इति।

१क. स. तैः न्र°। १ क. °रगी धर्मः पद्मत्वादिरूपोऽट०। ३ क. योयः।प०। ४ग. च। कमला'। ५ म 'ति। मात्रप। ६ क. न च इत्यारभ्य न दोषश ड्का इत्यन्तो ग्रन्थो न दश्यते। ७ क. 'स्पत्व प्रतौतेर्दुःखा°। ८क. ब्रह्मेत्यारन्य वस्तुत इत्यन्तो ग्रन्थः कपुस्तके न दृश्यते। ९ क. नां तु प्र*। १० ख. 'तुत्वमिति भावः । र°। ११ क. 'दिवासनाचिशेषरूमा।

[१ ग्र० उल्लास: ] काव्यपकाशः ! ब्रह्मणो निर्मितिर्निर्माणम् एतद्विलक्षणा तु कविवाङ्निर्मितिः प्रदी०-थर्यम्। तैस्तिक्ादिसाधारणैः षडसैरुपलक्षिता यतोडतो ने च द्द्ैवेति तदर्थात्। अस्तु वा तृतीयातत्पुरुष एव। न चैवं नवरसीति रूपप्रसङ्गः । त्रिगुणसचिव इत्या- दिवदुपपत्तेः । न च वृत्तिविरोधः। नवरसरुचिरत्वरूपविशिष्टवर्मव्यतिरेकस्तत्रत्यरसेषु नवत्वामावेनायोगव्यवच्छेददिहृद्यत्वप्रयोजकत्वविरहेण चेति वृत्तिप्रतिपाद्यत्वात्। निर्मि- तिमाद्धतीति तृणोलपन्यायेन सामान्यविशेषभावेनान्वयान्न पुनरुक्तिः । अत्र निर्माणव्यतिरेकमुखेन चतुर्मुखात्कविभारत्या व्यतिरेकालंकारो व्यङ्गचः । तथा हि । नियतेः शक्त्या नियतरूपा सुखदुःखमोहात्मकसत्त्वर जस्तमोलक्षणगुणत्रयात्मकत्वा- द्विश्वस्य सुखदुःखमोहस्वभावा, परमाण्वादि यत्समवायिकारणं तदीयश्च यः स्पन्दस्तत्प्र भृतिसहकारिपरतन्त्रा, मधुरादिषड्सा च, न च मनोरमैव तैः, निर्मितत्वादिसाद उ०-नवरसरुचिरपदयोर्वयोर्बहुव्रीहिगर्भकर्मधारय इत्यर्थः। तदैर्थेति। एवं चार्थहेतु- त्वस्य श्ोकोक्तस्य व्यतिरेकप्रदर्शनमिति भावः । तृतीयति। द्विगुपूर्वपदक इत्यर्थः । ने चेति। अकारान्तोत्तरपद्द्विगोः स्त्रीत्वादिति भावः । इत्यादिवदिति। त्र्यवयवो गुण इतिवन्नवावरयँवो रस इति मध्यमपदलोपी समासः। रसपदेनोद्ूतावयवभेदस्तत्स- मुदायो विवक्षित इति भार्वः । न चोति। 'षड्सा' इत्युक्त्येति भावः । अयोग- व्यवच्छेदीति। तेन मधुरादिभिस्तस्या अपि हृद्यत्वमित्यपास्तम्। व्यङ्ग्य इति। निर्माणव्यतिरेको विशेषणद्वारा स्फुटव्यङ्ग्यः। अयं तु गूढव्य- ड्ग्य इति भाव: । नियेतिननिरूप्यत्वं च नियतिव्यापकतादिनिरूप्यत्वेनेत्याह-नियतेः शक्त्येति। तृतीयार्थो नियतपदार्थैकदेशे नियमेऽन्वेति। नियतिनिरूप्यो यो नियमो जलकमलादावेव कमलसौरभादिरित्येवंरूपस्तदाश्रयस्वरूपेत्यर्थः। सुखादिजनकत्वेन सत्त्वा- दीनां तदात्मकत्वम्ं। मोहो भ्रैमः । तत्पभृतीति। निमित्तसंग्रहः। असमवायिकारणेडपि सहकारित्वम्। मधुरादिषड्रसेति। रसशब्द श्रेषमहिम्रा तेषमे्षां च रसानामेद प्रतीत्या ब्रह्मनिर्मितिगतरसानां तत्रासत्वेऽनि नाSSिक्यहानिः । न वा व्यतिरेकप्रदर्शनविरोधः । मनोरमैवेति। एतेन ब्रह्मनिर्मितिरपि मधुरधहद्येति परास्तम्। हादकेत्यनेन चालंकाराधी- नाह्यादजनकत्वमुक्तमिति न पौनरुक्त्यम्। सादृश्यवती चेति। उपम्रानोपमेययोरेव व्यति- १ क. न हृदैव तैरिति तदर्षत्वात्। २ क. योबहुव्रीहिगर्भः क°। ३ ग. गर्भः कर्मधारय इत्यर्थः । तृतीयेति। द्विगुपूर्वपदक इत्यर्थः । इत्या । ४ क. 'दर्थादिति । ५ क. न चैवमिति। ६ क. ग. 'यवको र०। ७ ग. 'देन तत्स'। ८ ग. 'वः । व्यापकता व्याप्यता चतननिरूप्याव्यड्ग्य'। ९ इदं वाक्यं क पुस्तके न दृश्यते । १० क ति । नियतेरुक्तरूपायाः शक्त्या स्वभ्वेन कृतो यो नियम:। ११ क. मू। मधु। १२ ग. मः। मधु। १३ ख, तिर ।१४ क, ैस्तथेति।

प्रदीपोद्योतसमेत: [ १ प्र० उल्लास: ] अत एव जयति। जयत्यर्थेन च नमस्कार आक्षिप्यत इति तां प्रैत्यस्मि प्रणन इति लभ्यते। प्रदी०-शयवती च ब्रह्मणो निर्मितिरिति सुप्रसिद्धमेव। एतद्विलक्षणनियतिकृतनियम रहितत्वादिधर्मवत्वेन तु कविभारतीनिरमितिरनिर्दिष्टेति व्यक्तो व्यतिरेकः। यदेतादृशनि- र्मितिशालिनी, अत एव जयत्युत्कर्षेण वतते न तु वर्ततामित्यर्थः। तथासत्युत्कर्ष- स्यासिद्धत्वेन नमस्काराक्षेपकत्वानुपपत्तेः । नन्वेतादृशे गुरुकर्मण प्रेक्षावतामिष्टदेवताप्रणतिरवश्यं दृश्यते युक्तिमती च। तदनेन स्तुतिमात्रमाचरता यन्न कृता तद्वलेपादज्ञानाद्वा। उमयथाऽप्यनवधेयवचनता प्रसक्तका। अथ कृतैव, त्त्किं स्तुतिवत्नोपनिवद्धा विशेषाभावात्सैव वा कि नोपनि बद्धेति चेत्, उच्यते-न खलु नतिमात्रोपनिबन्धे स्तुतिर्निबद्धा भवति। स्तुतिनि- बन्धे त्वर्थान्नतिरपि निबद्धैव। यतो जयत्यर्थेन वक्तर्विषयस्य च वैशिष्ट्यान्नमस्कार आक्षि ्यते। तेन तां प्रत्यस्मि प्रणत इति लभ्यते। यत्तु'उत्तमकाव्यत्वसिद्धये व्यङ्गचं दर्शेयति उ०-रेकेडपि न क्षतिरिति भाव: । ब्रह्मणो निर्मितिरिति। उत्कर्षप्रतियोग्यनुपादानेऽपि प्रसिद्धत्वादियमेव तेद्रूपेति भावः। अत्र ब्रह्मनिर्मित्यपेक्षया भारतीनिर्मितौ यो व्यतिरेक- स्तन्मूलको व्रह्मापेक्षया भारत्यां व्यतिरेक इति लक्ष्यक्रमव्यङग्यध्वनिः। कविभारतीनिर्मिति- निर्दिष्टेति पाठः। व्यक्त इति। विशेषणद्वारा स्फुटव्यङ्गच इत्यर्थः। एतादृशधर्मेति। धर्मश्र निर्मितिरूपः । निर्मितिर्निर्माणम्। मुखपझ्माद्युत्पत्त्यनुकूलो व्यापारः । आदधतीत्यस्यार्थः शालिनीति। शिल्पीत्कर्षे शिल्प्युत्कर्षस्यार्थसिद्धत्वादिति भावः। यद्वा निर्मितिरिति कर्मणि क्तिन्। नतु वर्ततामिति। वर्तमाननिर्देश एवोचितो न तु विधिनिर्देश इति भावः। युक्तिमती चेति । नतिमात्रनाश्यविन्नस्य शङ्कितत्वेन तन्नाशार्थमवश्यापेक्षणीये- त्यर्थः । नतिरपि निवद्धैवोति। जयत्यर्थ उत्कर्षः । स च विशेषानुपादानात्सर्वप्रतियो- गिको लभ्यत इति भारत्यां सर्वोत्कृष्टत्वज्ञाने तुल्यवित्तिवेद्यत्वन्यायेन प्रकारान्तरेण वा भारत्यपेक्षया सर्वस्यापकृष्टत्वज्ञाने सर्वान्तःपातिनि स्वस्मिन्नप्याराध्यापेक्षयाऽपकृष्टत्वज्ञानं व्यञ्जनया वृत्तमेवेति भावः । तदेवाऽऽह-यत इति । आक्षिप्यत इति। व्यज्यत इत्यर्थः । वक्तृवैशिष्ट्चं च स्वापेक्षयापि भारत्युत्कृष्टत्वज्ञान उपयुक्तमिति बोध्यम्। ननु सर्दः प्रणत इति लाभेऽप्यहं प्रणत इति न लब्धम्। तथा प्रणबिरेव च सर्वैर्निवध्यतेऽत आह-तेनेति । व्यञ्जनेनेत्यर्थः। प्रणत इति कर्तरि क्तद- शैनेन धातोरकर्मकत्वात्तामिति प्रतियोगे द्वितीयेत्याशयेनाSSह-तां परतीति। लभ्यत १ क. प्रणतोऽस्मीति । २ क. ति प्र° b३ ख. 'ती निर्दि०। ४ क. 'तत · इत्यर्थः। न तु ५क. तथेति। ६ इदं वाक्यं क.ग. पुस्तकयानंतु वर्ततामिति प्रतीकात्प्नाग्दयश्यते।७ ख. ग. न भा"।

[ १ प्र० उल्लास: ] कांव्यपकाशः ।

इहाभिधेयं समयोजनमित्याह- काव्यं यशसेऽर्थकते व्यवहारविदे शिवेतरक्षतये। सदःपरनिर्वृतये कान्तासंमिततयोपदेशयुजे ॥२॥ कालीदासादीनामिव यशः श्रीहषदिर्धावकादीनामिव धनं राजादि- गतोचिताचारपरिज्ञानमादित्यादेर्मयूरादी नामिवानर्थनिवारणं सकल- प्रदी०-जयत्यर्थेन चेत्यादि' इति वृत्त्यवतारणं तद्युक्तम्। प्रणामरूपव्यङ्गयस्यान- तिशयित्वेन ध्वनित्वाप्रयोजकत्वात् । तदर्थ चातिशयिनो व्यतिरेकालंकारस्येवोपन्यासौ- चित्यादिति। इहाभिधेयं ग्रन्थरूपमङ्गिनः काव्यस्य फलेन सफलमिति प्रेक्षावत्प्वृत्त्यर्थ प्रतिपाद- यितुमाह-काव्यं यशसे० अत्र कृत् वित् युज शब्दा भावे क्विवन्ताः । काव्यं लोकोत्तरवर्णनानिपुणस्वरूपस्य कवेरसाधारणं ताद्ृग्वर्णनात्मकं कर्म। तत्कवेस्तावत्कालिदासौदीनामिव यशः। श्रीहर्षा- देरपादानाद्धावकादीनामिव धनं मयूरशर्मादीनामिरवानर्थनिवारणं च करोति। सहृदयस्य उ०-इति। सर्वान्तर्गतोऽहमप्यपकृष्ट एवेत्यपि व्यञ्जनयैव लभ्यत इत्यर्थः । व्यतिरेका- लंकारस्यैवेति। आन्तरालिकव्यङ्ग्यमादायेदम्। तेन पार्यन्तिकदेवताविषयकभावेनापि ध्वनित्वे न क्षतिः । अभिधेयम्। वक्ष्यमाणमित्यर्थः । तदाह-ग्रन्थरूपमिति। न चेहेत्यस्यासंगतिः। इह ग्रन्थ इत्यर्थात्। अभिधेयं च तददोषावित्यारभ्य बोध्यम्। नन्वभिधेयप्रयोजनेन नाभिधायकस्य प्रयोजनवत्त्वम्। वहिरित्याद्यभिधानस्यातत्त्वादित्यत आह- अड्िन्न इति। क्विबन्ता इति। तादर्थ्ये:चतुर्थ्य इत्यपि बोध्यम्। व्यवहार आचारः । शिवेतरत् दुरितम्। उपदेशयुज उपदेशनिर्माणायेत्यर्थः । उपदेशश्च योग्यतावशात्सदुपदेश एव ग्राह्यः। लोकोत्तरेति। चमत्कारिबोधजनकेत्यर्थः। तादग्बोधजनकज्ञानविषयतावच्छे दकधर्मवत्त्वं च वक्ष्यमोणानुपहसनीयकाव्यलक्षणस्य लक्ष्यतावच्छेदकमित्यनेन दर्शयति। वर्णना। मुखादेः कमलत्वादिरूपेण कथनादि। यश इत्यादिकर्मणां करोतीत्यनेनान्वयः। घावकः कविः। स हि श्रीहर्षनाम्ना रत्नावलीं कृत्वा बहुधनुं लब्धवानिति प्रसिद्धम्। मुयूरशर्मा सूर्यशतकेन कुष्ठान्न्िस्ताी्ण इति च प्रसिद्धम्। (यशो द्रव्यं शिवेतरक्षतिश्चेत्ये- त्रयं कवे: प्रयोजनत्वेनोक्तम्। यद्यपि काव्यज्ञपण्डितस्यापि यशः प्रसरति द्रव्यं च लभ्यते स्तोत्रपाठेन शिवेतरक्षतिश् मंवति तथाSपि कवेः पूर्वोक्तत्रयमेव नत्वन्यत्रयमित्याशयः।कवे- रेव पूर्वोक्तप्रयोजनत्रयमिति तु न प्रदीपग्रन्थाभिप्रायः।) कारिकास्थसद्यःपद व्याचष्े-श्रव- १ क. सादेरिव । २ क, वानिष्टाने। ३ क. ग. छ इत्य° ।४ क. ने नाभि"।५ क. माणस्यानु®।

मदीपोद्योतसमेत :- [१ प्र० उल्लास: ]

प्रयोजनमौलिभूतं समनन्तरमेव रसास्वादनसमुद्भूतं विगलितवेद्यान्तर- मानन्दं प्रभुसंमितशब्दपधानवेदादिशास्त्रेभ्यः सुहृत्समितार्थतात्पर्यवत्पु- शब्दार्थयोर्गुणभावेन रसाङ्गभूतव्यापारभवणतया विलक्षणं यत्काव्यं लोकोत्तरवर्णनानिपुणकविकर्म तत्कान्तेव सरस- प्रदी ०-तु काव्यश्रवणानन्तरमेव सकलप्रयोजनेषूत्तमं स्थायिभावास्वादनसमुद्भतं वेद्यान्तरसं- पर्कशून्यं रसास्वादरूपमानन्दं राजादिगतपृथिवीपालनादिसमुचिता चार परिज्ञानं रामादिव द्व- र्तनमिष्टसाधनं न तु रावणादिवदित्युपदेशं निर्मिमीते। काव्यास्वादन काले कवेरपि सहृदया- न्तः-पातित्वाद्रसास्वादः। ननूपदेशार्थ नीतिशास्त्राण्येव सन्ति किं तत्र काव्येनेत्यत उक्त कान्तासंमिततयेति। शब्दस्तावत्रिधा-प्रभुसंमितः सुहत्संमितः कान्तासंमितश्च। तत्राSSद्यः शब्दप्रधानो वेदादि: शार्सेनाप्राघान्येन विधिलक्षणः । स हि प्रभुरिव 'त्वमेवं कुरु' इति समाज्ञापयति। ततश्च नियुक्तः संध्यावन्दनादौ निष्फलेडपि प्रवर्तते। द्वितीयस्तवर्थ- तात्पर्यवान्सिद्धार्थरूपः पुराणेतिहासादि: । स हि सुहृदिव 'एवं कृत इदमिष्टं भवति एवं च कृत इद्मनिष्टम्' इत्येतावन्मात्रं बोधयति, न त्वाज्ञापयति। तृतीयस्तु ताम्यां उ०-णानन्तरमेवोते। न तु यागादिवद्देहान्तरापेक्षेत्यर्थः। परपदार्थमाह-सकलेति। तत्र हेतुमाह-स्थायिभावोति। आस्वादनं च विभावादिभिस्तस्य संयोजनमित्यर्थः । तावन्मात्रापेक्षित्वादेव चाविलम्ब इति भावः। शब्दार्थविषयेसंबन्धव्यासङ्गाद्विलम्बः स्यादत आह-वेद्यान्तरोति। स्वस्वविषयातिरिक्तवेद्यान्तरेत्यर्थः। स्वस्यैव वेद्यवेदनोभयरूपत्वमिति स्पष्टं चतुर्थे। आनन्दमित्यस्य निर्मिमीत इत्यनेनान्वयः। व्यवहरिविद इत्यंशं व्याचष्टे- राजादिगतोति। दुष्टाचारनिवृत्तये-समुचितति। उपदेशयुज, इति व्याचष्टे- रामादिवादति। हिर्तकर्तव्यत्वाहिताकर्तव्यत्वपरमेतत्। तेन रामकृतवालिवर्घेंसदृशस्या- व्यकर्तव्यत्वं रावणकृतहरपूजादेश्र कर्तव्यत्वं बाध्यमं। नन्वेवं कवेः कि रसास्वादो नास्त्येव तत्राऽऽह-काव्येति। शब्दपधान इति। तत्त्वं च समीहितार्थलाभायात्य- जयमानमुख्यार्थकत्वम्। उपदेशकविधेयांशस्य लक्षणादिनाऽन्यथानयनाभावादिति भावः। आदिना स्मृतिः। शासन्त्। प्रवर्तना। निष्फलेऽपीति। अकरणप्रसक्त्तप्रत्यवायप- रिहारातिरिक्तफलरहितेऽपित्यर्थः । अर्थतात्पर्यवानिति। नीत्यादेरुद्देश्यतया तदनुरो: धेन शब्दस्य लक्षणाद्यपि तत्राडश्रीयत इति भवः। सिद्धार्थेति। अर्थवादरूप इत्यर्थः। इतिहासः । प्राचीनवृत्तवर्णनूम्। आदिनाSडख्यानादि:। वैलक्षण्ये हेतुः-रसेति । १ ग. 'सेस्य: श' ।२ क. "तितया रसा० । ३ क त्रिविधः। ४ क. सनप्रा0 ६५ क. ग. 'यव्या°। ६ ग. 'स्ववि° । ७ इंद वाक्यं क. ग. पुस्तकयोन दृश्यते। ८ क. कर्तृत्वा"। ९ ग, "धस्या। १० ग. मू। शब्द० । ११ क, ग. वः । इति° ।

[१ प्र० उल्लासः ] कांव्यपकाशः। ७

तापादनेनाभिमुखीकृत्य रामादिवद्वर्तितव्यं न रावणादिवदित्युपदेशं च यथा. योगं कवेः सहृदयस्य च करोतीति सर्वथा तत्र यतनीयम्ँ। एवमस्य प्रयोजनमुक्त्वा कारणमाह- शक्तिर्निपुणता लोकशास्त्रकाव्यायवेक्षणात् ।। काव्यज्ञशिक्षयाऽयास इति हेतुस्तदुद्भवे।। ३ ।। प्रदी०-विलक्षणो रसप्रधानः काव्यलक्षणः । तत्र हि रसाङ्गभूतो यो व्यापारो विभावा- दिसंयोजनात्मा व्यञ्जनारूपोका तन्निप्पाघयरसादिन्यक्तिनिष्पादकतया शब्दार्थयोद्वयोरपि- मुणत्वाद्रसस्यैव प्राधान्यम्। स च कान्तासंमितत्वेनोपदेशं करोति। तेनैतदुक्तं भवति- ये सुकुमारमतयोऽतिसुखिस्वभावा राजकुमारादयो नीरसे नीतिशास्त्रे प्रवर्तयितुमशक्या- स्तान्काव्यं कान्तेव सरसतापादनेनाभिमुखीकृत्योपदेशं ग्राह्यति। गुडजिहिकया शिशू निवाषधम्। यदाहु :- स्वादुकाव्यरसोन्मिश्रं वाक्यार्थमुपभुञ्जते। प्रथमालीढमधवः पिवन्ति कटु भेषजेम्। यत एँवविशिष्टं काव्यम्, अतः सर्वथा तद्धेतुरुपादेयः। नन्वेवमप्यमधेये किमाया म्। कि च हेतुमज्ञात्वा तदुपादानं कथ स्यादित्यपेक्षायां.काव्यज्ञशिक्षारूपतया काव्याङ्गत्वं ग्रन्थस्य प्रतिपाद्यन्नेव कारणान्तरमप्याह-शक्ति निपु० शक्ति: कवित्वबीजभूतो देवताप्रसादादिजन्मा संस्कारविशेषः प्रतिभाव्यपदेश्यः।तस्याः उ०-अङ्गनभूतः।उपायभूतः। रसादिव्यक्तिनिप्पादकत्वं च विभावादिसंयोजनफलकविभा- वाद्युपस्थापनद्वारा बोध्यम्। संयोजनम्ँ। मेलनम्। तस्यापि स्वतोऽसंभवादाह-व्यञ्ज- नारूपो वेति। गुणत्वादिति। एवं च गुणीभूतशब्दार्थोभयकत्वमेव काव्ये वैलक्षण्य- मिति भावः । अभिमुखीकृत्येति । स्वप्रतिपाद्यार्थबोधानुकूलयत्नाश्रयीकृत्येत्यर्थः । सरसतेत्यादिना कान्तासादृश्यं दर्शितम्। उपदेशम्। रामादिवदिति प्रागुक्तम्। कान्ता यथा स्वाभिमुखीकृत्य स्वार्थे प्रवर्तयत्येवं काव्यमुपदेशरूपस्वार्थे प्रवर्तयतीति भावः । एवंविशिष्टम्। एतावदिष्टविशिष्टमित्यर्थः । साक्षात्काव्यविषयकयत्नासंभवादाह- तद्धेतुरिति । तस्य काव्यस्येत्यर्थः । अभिधेय इति। प्रकृतग्रन्थ इत्यर्थः । किमायातमिति। श्रोतृणां प्रवृत्तिप्रयोजकं किमायातमित्यर्थः । काव्याङ्गत्वम्। हेतुत्वेनेत्यर्थः । बीजेति। जलादिकमिव व्युत्प- त्यादिसहकार्यासाद्यव्रीह्यादिभिरङ्कुरस्येव कवित्वस्य तथा जननाद्वीजत्वम्। संस्कारवि- १ म. स्य क° ।२ क, म्। अस्य कार। ख, म्। श। ३ क. 'साभिव्य° ।४ क. ·योऽपि सु । ५ क. जमिति। य । ६ क. एतावदिष्टवि° । ७ क. तादिग्र०। ८,ग. म्। मिल। ९ क. ग, स्वस्मिन्। १० क्र. ग. °र्थः । काव्या"। ११ क. हेतुतयत्यर्थः ।

पदीपोद्योतसमेत :- [१ प्र० उल्लासः ] 4 शक्ति: कवित्ववीजरूपः संस्कारविशेषः कश्चित्। यां विना काव्यं न प्रसरेत्। म्रसृत वोपहसनीयं स्यात। लोकस्य स्थावरजङ्गमात्मँकलो- कट्टत्तस्य शास्त्राणां छन्दोव्याकर्रणाभिधानकोशकलाचतुर्वर्गगजतुरगखड्गादि- लक्षणग्रन्थानां काव्यानां च महाकविसंबन्धिनाम्, आदिग्रहणादितिहासादीनां च विमर्शनाव्युत्पत्तिः। काव्यं कर्तु विचारयतुं च ये जानन्ति तदुयदेशेन करणे योजने च पौनःपुन्येन प्रव्टत्तिरिति त्रयः समुदिता, न तु व्यस्तास्तस्य काव्यस्योद्दवे निर्माणे समुलासे च हेतुर्न तु हेतवः। प्रदी०-कारणतायां कि मानमिति चेत, निपुणतादिकारणान्तरसद्भावेऽप्यनुपहसनीयका- व्यप्रसरस्य कार्यस्य व्यतिरेकः।स च विशेषस्य काव्यप्रसरस्य, विशेषणस्यानुपहसनीयत्वस्य -वा व्यतिरेकात्सर्वत्रैववीरिष्टः। न चैवं कारणान्तरं किंचिदायातु, न तुशक्तिरिति वाच्यम्। प्रसिद्धातिरोकिण्येव तद्धेतौ शक्तिव्यपदेशात्। लोकः स्थावरजङ्गमात्मकलोकस्य कृत्तम्। योगादुपचाराद्वा। धर्मिमात्रपरामर्शस्य व्युत्पत्त्यनाधायकत्वात् । शास्त्रं छन्दःशास्त्रादि। काव्यं महाकविप्रणीतं रघुवंशादि। आदिग्रहणादितिहासादि। तेषां विमर्शनाद्धचुत्पत्तिर्निपु- णता। काव्यज्ञशिक्षा काव्यं कर्तु रसानुगुणतया प्रबन्धादौ घटयेतुं च ये जानन्ति तदुपदेश- स्तया करणे योजने च पौनःपुन्येन प्रवृत्तिरम्यासः। इतिशब्दो मिलितोपस्थापनाय। अन्यथा उ०-शेषः। देवताराधनादिजन्यं विलक्षणादृष्टम्। शक्रोति काव्यनिर्माणायानयेति योगा- च्छक्तिरित्युच्यते। तत्तद्रसादिवासना वा। प्रतिभाव्यपदेश्यः। प्रतिभापदव्यपदेश्यः। अनुपहसनीयकाव्यप्रसरस्येति। उपहसनीयं च दोषवौशिष्टयादिना। ननु वक्ष्यमाण- लक्षणानुसारात्तस्य काव्यत्वमेव नेति चेन्न। तददोषावित्यस्य लक्ष्यतावच्छेदकमप्येतदेवे- त्यदोषात्। लोक्यत इति योगस्य धर्मिसाधारणत्वादाह-उपचाराद्वेति। तेन वृत्तान- न्त्यादनन्तवर्णनानिर्वाहः। अैन्यथा लोकानां नियतत्वेन पूर्वैरेव वर्णितत्वादाघुनिकवर्णनै- कर्नावच्छिन्नकार्यतानिरूपितकारणत्वविषयैव स्यात्। इतिहासादिति। आदिना न्या- करणकोशचङ्रु:षष्टिकलाधर्मार्थकाममोक्षाणां प्रतिपादकस्य स्त्रीपुंलक्षणादीनां च संग्रहः। विमर्शनात। मुहुर्मुहुस्तत्तत्पदार्थरसादिगोचरानुसंधानात्। व्युत्पत्तिः। पूर्वोक्तानां तात्पर्यिषययथार्थगोचरो दृढतरः संस्कारः। तदुपदेश इति । एतद्रूपतया च प्रकृतग्र- न्योपयोग इति बोध्यम्। तया। शिक्षया। मिलितोपोति। पूर्वोक्तसमुदायपराम- १ क. ख. षः। यां। २ ग. ०मा कवित्वं न । ३ ख. 'तं वा ह।४ ग. त्मनो लो०। ५ ग. 'रणको-। ६ ग. च पुनः पुनः प्र०। ७ ग. ०न चै हे। ८ क. र्वत्रावि° । ९ ग. ते। प्रति"। १० इदं वाक्यं क पुस्तके न दृश्यते। ११ मं. 'णनान्येक° । १२ क. ग. र्वोक्तगोचरा । तदु।

i १ प्र० उडास: ] काव्यमकाशः।

एवमस्य कारणमुकत्वा स्वरूपमाह- तददोषौ शब्दार्थो सगुणावनलंकती पुनः क्वापि। भदी •- तद्वैयर्थ्यमेव स्यात्। तथा च काव्यस्थोद्भव उत्कृष्ोत्पत्तिः। तया कार्यण मिलि तानांमुपधानम्।दण्डचक्रादीनामिव धटेन। न तु मिलितत्वेन कारणतैवेति भ्रमः कार्यः। एवं कारणमुक्त्वा काव्यस्य लक्षणमाह -- तददोषौ०। निर्दोषत्वा देविशेषणविशिष्टौ शब्दार्थी काव्यमिति व्यवहर्तव्यौ। गुणम्य रसनिष्ठत्वेSपि उ०-रशकत्वेनेति भावः। अन्योन्यापेक्षत्वेन मिलितत्वम्। उत्कृष्टोत्पत्तिः। उपहासा- कारणीभूतकाव्यस्योत्पत्तिः । इदमुपलक्षणमुन्कृष्टबोधस्यापि। अत एव घटयितुंच ये जानन्तीति पूर्वोक्तस्य न वैयर्थ्यम्। शक्तिपदेन च करणशक्तिबोद्धत्वशक्तश्रोच्यते। वैस्तुतो बोद्धृत्वशक्तिरपि वाक्यार्थज्ञानद्वारा दोषाभावादिवैशिष्टचप्रयोजकतया कवित्वस्थेव बीजम्। प्रकाशे समुल्लासे चेत्यस्यानुपहसनीयत्वे चेत्यर्थः । तदुक्तमुत्कृष्टोत्पततिरिति । रसानुगुणतया योजयितुमुपदेशस्याप्यत्रैव कारणतोक्तरीत्या। उपधानम्। कारणत्वन ज्ञानम्। मिलितस्य दण्डचक्र्ादीनामिव कारणत्वं न तु तृणारणिमणीनामिवेति ध्वन- यितुमेव हेतुरित्येकवचनम्। एकधर्मावच्छिन्नकार्यतानिरूपतकारणत्वबोधकत्वात्.। मन्त्राद्यधीनकाव्येऽपि निपुणतायाः पद्तदर्थादिवासनारूपायाः पढतदर्थस्मारकतयाऽसत्ये- वोपयोगः । परंतु तत्र जन्मान्तरीया सा। अम्यासोऽप्यन्वयव्यतिरेकानुविधानसिद्धो जम्मान्तरीयः कल्प्य इति भावः । मन्त्राद्यनधीनशिशुकाव्ये शक्त्यंशेऽयेवमेवेति दिक। कारणतैवोति। कारणतैव मिलितत्वेनेति न भ्रमः । मिलितत्वं कारणतावच्छेदकमिति न भ्रमः । कार्य इति। कि तु मिलितानां परस्परसहकृतानां फलोपधायकत्वमित्येवेति बोध्यम्। लक्षणम्। इतरभेदकम्। इष्टतावच्छदकं च । तत्प्रका र कज्ञानस्य् प्रवर्तक क त्वादिति बोध्यम्। शब्दार्थाविति। अर्थाश्रयत्वाच्छन्दस्य प्रागुक्तिः। आस्वादव्यञ्जकत्वस्योमयन्ाप्य विशेषात्। प्रागुक्तलक्ष्यतावच्छेदकत्वस्य व्यासज्यवृत्तित्वाच्च। काव्यं पठितं श्रुतं काव्य बुद्धमित्युभयवि वव्यवह्रारदर्शनाच्चेति भावः। तैत्काव्यमित्येकवचनेन काव्यत्वस्य व्यासज्य * कारणस्य हि कार्योत्पत्तिप्रयोजकीभतो व्यापार डवश्यमरत्यव। स व्यापारो येषामनेकेषा मेके एव तत्र कारणत्वं समुदायवृत्त्येव। न तु प्रत्येकपर्याप्तम्। तत्र च मिलित्तवं कारणतावच्छेदकाम- लितवृत्तिरन्यधर्मो वा। यथा शृङ्खलाया बन्धनहेतुत्वं न तदवयवेषु प्रत्येकपर्याप्तम्। चूर्णिकास्थमेतत्। १ क. "टे न तु भिलितत्वेन कारणतेति । २ क. थौं तत्काव्य्°। ३ वस्तुत इत्यारभ्य उक्तरी- स्येत्यन्तो अ्रन्थ: क. पुस्तके न दृश्यते। ४ ग. यिन्नुप° ।५क. ग. तु ज" ६ ग क्ं। लक्षण। ७ ग. 'ति। आस्व्रा।८ क, 'कस्योभयवट"। ९ ख. 'त्वस्योभय। १० तत्काव्यसित्यारभ्य द्रष्ट- व्यमिंत्यन्तो प्रन्थ: क. पुस्तके नदृश्यते। तत्स्थाने 'तत्पदार्थ: काव्यम्' इत्येवावदंष दश्यते।

प्रदीपोद्योतसमेत :- [१ प्र० उल्लास: ]

दोषगुणालंकारा वक्ष्यन्ते। क्वापीत्यनेनैतदाह-यत्सर्वत्र सालंकारौ। कचित्तु स्फुटालंकारविरहेऽपि न काव्यत्वहानिः। यथा- भढ़ी०-तद्रयञ्जकपरं गुणपदम्। नैन्वनलंकारेऽतिव्यापिः। सालंकारत्वविशेषणानुपादा- नादिति न वाच्यम्। यतः क्वापीत्यनेनैतदुक्तम् । यत्सर्वत्र सालंकारौ शब्दार्थो काव्यम्, क्कचित्स्फुटालंकारविरहेऽपि न काव्यत्वहानिः। ननोऽल्पार्थत्वात्। अल्पत्वर्स्य चात्रा- स्फुटत्व एव विश्रमात्। नीरसेऽप्यस्फुटालंकारे काव्यत्वमिष्टमेवेति ऋजुः पन्थाः । वयं तु पश्यामः। नीरसे स्फुटालंकारविरहिणि न काव्यत्वम्। यतो रसादिरलंकारश्र द्वयं चमत्कारहेतुः। तथा च यत्र रसादीनामवस्थानं न तत्र स्फुटालंकारापेक्षा। अत एव ध्वनिकारेणोक्त्तम्। 4अत एव रसानुगुणार्थविशेषनिवन्धनमलंकारविरहेऽपि च्छायाति- शयं पुप्णाति। यथा- मुनिर्जयति योगीन्द्रो महात्मा कुम्भसंभवः । येनैकचुलके दृष्टौ दिन्यौ तौ मत्स्यकच्छप।'॥ अत्र ह््द्ुतरसानुगुणमेकचुलके मत्स्यकच्छपदर्शनं छायातिशयं पुष्णाति, इति। नरिसे तु यदि न स्फुटोऽलंकारः स्यात्तत्किंकृतश्रमत्कारः स्यात्। चमत्कारसारं च काव्य- मित्यवश्यं स्फुटालंकारापेक्षा। अनलंकृती पुनः क्वापीत्यनेनाप्यस्फुटालंकारस्य क्विदेव काव्यत्वं यत्र रसादि: स्फुटो न तु सर्वत्रेत्येतदेव प्रतिपाद्यते। तस्मात्सालं कारत्वमात्रं न विशेषणम् । किं तु स्फुटालंकाररसान्यतरवत्त्वम्। न चैवमपि रस- वत्यनलंकारे काव्यत्वप्रसङ्गो दोषाय। इष्टापत्तेः । यथोदाहते 'मुनिर्जयति' इत्यादौ। उ०-वृत्तितां ध्वनयति। काव्यं यशस इति सूत्रस्थकाव्यपद्मनुवर्तत इति भावः। तत्पदार्थो वा काव्यमिति। एकैकस्मिन्प्रयोगस्तु लक्षणयेति भावः। वस्तुतस्तु काव्यत्वं प्रत्येकपर्याप्तमेव । अत एवैको न द्वावितिवच्छब्दो न काव्यमित्यादिव्यवहारो नेति द्रष्टव्यम्। तद्वयञ्जकेति। मूर््नि वर्गान्त्यगा इत्यादिना वक्ष्यमाणवर्णघटनादीत्यर्थः । तेन नीरसेऽव्याप्तिरपि नेति बोध्यम्। ऋजुः पन्था इति। एवं हि सालंकारावित्येव वदेदित्यरुचिः । अरुच्यन्तरमप्याह-व्यं त्विति। चमत्कारहेतुरिति। चमत्कारनिदानस्यैव काव्यत्वादिति भावः । ्वत एवेति। अलंकारनिरपेक्षमित्यर्थः। छायातिशय पुष्णाती- त्यनेनान्वेति। 'अलंकारविरहेऽपि' इति। अस्यैवार्थकथनम्। क्वचित्तु अत एवेति पाटः। मत्स्यकच्छपदर्शन छायातिशयं पुष्णातीत्यन्तो ध्वनिग्रन्थः । छाया चमत्कारः । रसान्य- तरत्वमिति। रसान्यतरशब्दोऽर्शआद्यजन्तः। रसपदं चं भावादीनामप्युपलक्षणम्। क्कचित्तु रसान्यतरवत्त्वमित्येव पाठः। यथोदाहृते इति। न चात्र जयहेतोर्योगीन्द्रत्वा- १ ख. नेन नै० । २ ग. चित्स्फुटा°। ३ क. ननु निरलं ।४ क. विश्रामा° । ५ क. 'चछपावित्यादौ.I.अ°:। ६ क. स्थात्किं°।

[१ प्र० उछलासः ] काव्यपकाशः। ११

यः कौमारहरः स एव हि वरस्ता एव चैत्रक्षंपा- स्ते चोन्मीलितमालतीसुरभयः प्रौढाः कदम्वानिलाः। सा चैवास्मि तथाऽपि तत्र सुरतव्यापारलीलाविधौ रेवारोधास वेतसीतरुतले चेतः समुत्कण्ठते ॥ १॥ प्रदी०-यदि तु श्रद्धाजाडचेन तत्रापि न काव्यत्वक्षमा तदा सालंकारत्वे सतीत्यपि पूरणीयमिति। स्फुटालंकारविरहे काव्यत्वं यथा-यः कौमार०।

वाच्यम्। तस्यान्भुतरसाननुगुणत्वात्। माहात्म्यानुपादानेऽपि तादृशदर्शनस्यैवाद्धु- तरसव्यञ्जकत्वात्। योगीन्द्रो महात्मेति पढ़ेद्वयमद्भतविरोध्येवेत्यपरे । एकचु- लके मत्स्यकच्छपयोर्विरोधाभासस्तु सन्नपि न स्फुट इत्याहुः । यदि त्विति । अत एव: वृत्तौ क्वचित्सफुटालंकारविरहेऽपि न काव्यत्वहानिरि-, त्यत्र- स्फुटेत्युक्तम्ँ। चमत्कारिबोधजनकत्वे सतीत्यपि पूरणीयम्। अत एव 'अद्रावत्र प्रज्वलत्यन्निरुच्चैः प्राज्यः प्रोद्यन्नुल्लसत्येष धूमः' इत्यादौ न काव्यत्वं सत्यप्यनुमाँनालंकार इत्याहुः । स्वाधीनपतिका काचिद्सकृदुपभुक्ेष्वपि वरोपकरणादिषूत्कटासक्त्या तेषामत्यन्तो- पादेयतां सूचयन्ती सखीमाह-यः कौमारेति । अत्र तच्छव्दा उपभुक्तत्वार्थकाः । हिशब्दो यद्यप्यर्थकः। स च सर्वत्रान्वेति। अस्तिक्रियाध्याहारश्च। यः कौमारहरो वरो यद्यपि स एवास्ति चैत्रक्षपा यद्यपि ता एव सन्तीत्यादिक्रमेणन्वयः। कौमार बाल्यं परमरसिकतया तत्रापि संभोगेच्छोत्पादनेन हृतवान्। कौमारमभिनवयौवनमित्यर्थो न चारुः । निषिद्धलक्षणापत्तेः । त्रियते प्रियत्वेन स्वयमङ्गी क्रियत इति वरः। एतेनोमया नुरागः। स एवोपभुक्त एव। नानुपभुर्क्तत्वसंबन्धवानित्यर्थः । उन्मीलिता विकसितास्तेन यौवनलामः। कलिकावस्थायामेव शैशवात्। मालती वासन्तिकलता। न तु जातिः। चैत्रे तस्या असंभवात्। प्रौढा इत्युद्दीपनादिप्रागल्म्यशालिनः । अतो मन्दत्वेऽप्यविरोधः । कदम्बो धूलीसमूहः। सर्वदिक्संचारित्वेन कदम्बाकारा अनिला इति वायुविशेषणं वा। तेन चैत्रक्षपा इत्यनेनाविरोधः । वैसन्ते सकलपुष्पाणि वर्ण्यन्त इति कविसुंप्रदाय इत्यपि कश्चित्। यत्तु भाद्रक्षपा इति पाठकल्पनं तन्निर्वीजम्। यत्तु द्दूषणं वर्षासु नदीकच्छे रतैस्यावर्णनादिति। तन्न। कच्छनिकुञ्जे तदनौचित्येऽपि तीरनिकुञ्ज दनीचित्यामावात्।. १ क. 'तीतयेतदपि। २.क. चुलके। ३ क. 'तोर्महाशक्तयादे।४ क. रसविरोधित्वात्। एकचुलके। ख. रसविरोधित्वात्। ५ ग. दम ।६ क ख. म्। अलंकारत्वं च चमत्कारिबो- धजनकत्वगरभमेवेत्यद्रावत्र। ७ क. ग. मानेऽलंकारपठिते इ० । ८क. क इत्यर्थः । ९ क. लीक- दम्भ: । तेन। ग. लीकदम्बः । सर्व०। १० वसन्ते इत्यारभ्य दीपिका इत्यन्तो अ्रन्थः क. पुस्तके न दृश्यते

१२ भदीपोद्यो तसमेत :- [१ प० उललासः ]

अन्र स्फुटो न कथिदलंकारः । रसस्य व प्राधान्यान्नालंकारता । प्रदी०-अत्र रूपकार्दीनामसंभव एव। अस्मीत्यस्य विभक्त्तिविपरिणामादस्तु दीप- कमिति चेन्न। अम्मीत्यस्याहमर्थकाव्ययत्वात्। अत्रास्मि केरोमीतिवत्। क्रिक्यापदत्वेऽपि न दीपकत्वम्। तदन्वयनां सर्वेषामेव प्राकरणिकत्वात्। दीपकस्य तु प्राकरणिकाप्रा- करणणिकविषयत्वात् । सादृश्याप्रतीतेश्च न दुल्ययोगिता। समुच्चयोऽपि वक्ष्यमाणल क्षणो न संभवत्येव। अतादृशश्र न चारुत्वहेतुः। विशेषोक्तिविभावने विद्यमाने अपि न स्फुटे। कथमिति चेदित्थम्-विशेषोकिस्तावत्कारणसत्वेऽपि कार्याभाववचनम्। अत्र चानुत्कण्ठाकारणं वरोपकरणयेरुपभुक्तता। तत्सत्वे यद्यप्यनुत्कण्ठामाव उत्कण्ठारूपो - निर्दिष्ट एव तथाऽपि नानुत्कण्ठाभावत्वेन किं तूत्कण्ठात्वेनैव। तस्मादस्फुटत्वमस्याः। यदि चेतोनुत्कण्टित नेत्यमिधीयेत तदा म्फुटत्वं भवेत्। एवं कारणाभावेऽपि कार्योत्पत्तिवचनं विभादना। अत्र चोत्कण्ठाकारणं वरोपकरणयरंतत्ता। तदमावश्च यद्यप्युक्त एव तथाऽपि नातत्ताविर्हत्वेन, किं तु तत्तारूपेणैव। अभावामावस्य तत्वात्। अतोडस्या अप्यस्फुट- त्वमेव। न च स एवेत्येवकारेणातत्ताभावप्रतीतेरतत्ताभावत्वेन प्रतीतौ कथमस्फुटत्वमिति वाच्यम्। विशेषणसंगतेनैवकारेण विशेष्ये विशेषणायोगस्य व्यवच्छेदो हि प्रत्याय्यते न तु. विशेषणाभावाभाव एवाऽऽहत्य । उ०-यथा मेघे मेंदुरमित्यादाविति दीपिका। चोऽवधारणे। त एवेत्यर्थः। अत्र प्रौढा युवान इति श्लिष्टविशेषणवलादनिलमालत्योर्नायकनायिकात्वप्रतीतिः । सुरभित्वेन चास्याः पद्मिनीत्वलाभः । चकारोऽप्यर्थोऽस्मीत्यहमर्थकाव्ययानन्तरं योज्यः। अस्मीत्यस्य तिङ- न्तत्वें हि सैवेत्यस्य शाव्दोद्देश्यलाभो न स्यात्। तथा चाहमपि सैव। उत्वण्ठाहेत्ववस्था- न्तरं न प्राप्तेत्यर्थः । स एवेत्यादेरप्ययमेवार्थ इत्यन्ये। तथाऽपि तत्तद्सकृदुपभुक्तसक लसामग्रीसित्त्वेऽपि। तत्रेत्युपभुक्त इत्यर्थकं सुरतेत्यादिसस्म्यन्तत्रयेऽप्यन्वेति। तेन सर्वे- पामुपभुक्तत्वलामः। तेन सुरतलीलाविधिरपि नान्यादृशो येन क्रीडास्थानैक्येऽप्युत्कण्ठा स्य.दिति व्यज्यते। रेवाया नर्मड़ाया रोधम्तीरम्। वेतसी लता। विशालतया लता- तराश्रयत्वेन सैव तरुस्तस्य तलमधोदेशस्तस्मिन्। सुरतहेतुर्यो व्यापारो गमनादिस्त त्संबन्धिनी लीला वेषविन्यासादिः। आत्मनः प्रकृतिविशेषो बहुकालव्यवधानं वा तेषा- मत्यन्तोपादेयत्वं वाँ रत्युत्कण्ठया विभावनीयमिति विरोधमूलविभावनाडकार इति दीपिका। तत्र प्रकृतिविश्रेष इत्यस्य इतरजनविलक्षणः प्रकृतिविशेष इत्यर्थः ।एतेन प्रकृतिविशेष इत्ययुक्कं सा चैवास्मीत्यनेन परिहृतत्वादिति परास्तम्। (शार्दूलनि- क्रीडितं छन्दः ।) अतत्ता। अनुपभुक्तता। विशेषणायोगस्योति। विशेषणसंबन्धाभावस्ये- १ क. ख. 'स्य हि प्रा'।: क. रोमि सख्य इति । ३ क. रतुपभुक्ता। x क. पेण अ° ।५ क अस्फु°। ६ इदं वाक्यं क. पुस्तके न दृश्यते। ७ ग. वाडत्यु०।८ क. लको वि"। १ स. रिगणित"।

[१ प्र० उल्लासः ] काव्यपकाशः ।

प्रदी०-पर्यवसानं तु तत्रेत्यस्फुटत्वमेव। एवं विशेष्यमंगतेनाप्येवकारेण विशेन्यमित्ने विशेणाभाव एव नाऽडहत्य प्रत्याय्यते, किं तु विशेषणयोगाभाव इति द्रष्टव्यम्। अत एव 'शङ्खः पाण्डुर एवं' इत्यादौ 'नापाण्डुरः' इति 'पार्थ एव घनुर्धरः' इत्यादौ च 'नान्यो धनुर्धर' इत्यादि कदाचित्स्फुटत्वार्थ प्रयुज्यते। दण्ड्यप्याह- 'त्वन्मुखं त्वन्मुखेनैव तुल्यं नान्येन केनचित्' इति। अन्यथा पुनरुक्तिस्तत्र स्यादिति अनयोरस्फुटत्वे च संदेहरूपसंकरोडप्यनयोरस्फुट इति विभावनीयम्। शृङ्गाररूपरसस्य स्फुटत्वाद्रसवदलंकार: स्फुट इति चेन्न। रसस्यात्र प्राधान्यात्। अप्राधान्य एव तस्यालंकारत्वोपगमात्। उ०-त्यर्थः। विशेषणशब्देनात्र विधेयमुच्यते। एवं विशेष्यश्देनोद्देश्यम्। ननु स एव वर इति यथाश्रुते तत्त्वावछिन्नमुद्दिश्य वरत्वस्य विधेयत्वप्रंतीतेर्विशेष्यसंगत एवायमे- वकारः। तत्र चान्ययोगव्यवच्छेदोडर्य इत्युपभुक्तमेदाभावस्य वरे प्रतीत्या स्यादेव विभावना। उपभुक्तत्वाभावस्येवोपभुक्तमेदस्याप्युत्कण्ठाकारणत्वादित्यत आह-एवं विशेष्येति,। कि च नव्यमते सर्वत्रैवकारस्यान्यत्वव्यवच्छेद एवार्थः । धनुर्धरे पार्थान्यत्वव्यवच्छेदस्य शङ्खे पाण्डुरान्यत्वव्यवच्छेदस्य च प्रतीतेः। एवं च प्रकृतेऽपि वर उपभुक्तान्यत्वव्यवच्छेदस्योपभुक्ते च वरान्यत्वव्यवच्छेदस्य वा प्रतीति: शाब्दीति तत्रोपभु- क्तत्वप्रतीतिरार्थिकत्वेनास्फुटत्वम्। त्वन्मुखेनैवेति। अत्र सादृश्यस्य विधेयत्वेन तृतीया- न्तमुखपदार्थस्याप्युद्देश्यत्वमित्यभिमानः । नैव्यमते तु सम्यगेवं। वस्तुतस्तु प्रमाणान्त- रण प्राशस्य वस्तुनः पुनः शब्देन प्रतिपादनं प्रयोजनान्तराभावादन्यव्यवच्छेद गम- यतीति न वाच्यवृत्त्या कुथमप्यनुपभुक्तव्यवच्छेदप्रतीतिः। एवकारोऽप्येतदर्थद्योतक एव न तु तत्समभिव्याहारेऽपि शाब्दबोधे तद्भानम्। तत्समभिव्याहारेण स्फुट मनसा बुध्यमानत्वमपि द्योकत्वमिति मञ्जूषायां परिसंख्यालंकारनिरूपणे च विस्तरः । न चेटटसमस्फुटत्वमकिंचित्करम्। फलाभावत्वकारणाभावत्वाभ्यां प्रतीतेः कल्प्यतया पुरः- स्फूर्तिकत्वाभावेन चमत्कारानाधायकत्वादिति भावः । कि च विप्रलम्भे नायकादे-

त्करत्वस्यति रसाननुगुणत्वमप्येतयोबोध्यम्। सदृशदर्शनाप्रयाज्यत्वात्स एव हीत्यादेः प्रत्य- भिज्ञाशरीरत्वाच्च न स्मरणालंकारः।यतः सुरभयोऽतः प्रीढाः स्वकार्मसमर्था इति काव्यलिङ्गम- प्यूस्फुटम्। अशाब्दत्वात्। रेफवृत्त्यनुप्रासस्यापि विप्रलम्भीयमापुर्यगुणाननुगुणाभ्यां सवि- सर्गतया गुरुम्यां रेफाभ्यां घटितत्वादचमत्कारित्वमिति बोध्यम्।शुङ्गारेति। विप्रलम्मेत्यर्थः। अप्राधान्य इति। इतररसोपपादकत्व इत्यर्थः । पार्यन्तिकास्वादहेतुश्चात्र विप्रलम्मः । १ क. पाण्डर ।२ क. ग. प्रतीतिः । विशेष्यसंगतश्चाय°। ३ क. ग. कार इत्यत । ४ किंचे- त्यारभ्यास्फुटत्वमित्यन्तो ग्रन्थः क. पुस्तके न दृश्यते ।५ ग. 'के वा व°। ६ नव्यत इत्यारभ्य विस्तर इत्यन्तो प्रन्थ: क. पुस्तके न दृश्यते। ७ग. 'व न चेदृश° i ८ क. 'न्तिकस्वा"।

१४ प्रदीपोद्योतसमेतईच [१ प्र० उल्ास: ]

प्र०दी०-अर्वाचीनास्तु-यथोक्तस्य काव्यलक्षणत्वे काव्यपदं निर्विषयं प्रविरलविषयं वा स्यात्। दोषाणां दुर्वारत्वात्। तस्मात् 'वाक्यं रसात्मकं काव्यम्' इति तल्क्षणम्। तथाच दुष्टेऽपि रसान्वये काव्यत्वमस्त्येव। परं त्वपकर्षमात्रम्। तदुक्तम्- दुष्टेष्वपि मता यत्र रसाद्यनुगमः स्फुटः ॥ इति। एवं चालकारादिसत्त्व उत्कर्षमात्रम्। नीरसे तु चित्रादौ काव्यव्यवहारो गौण इत्याहुः। उ०-स्वाधीनपतिकाया अपि गुरुसांनिध्यादिना क्रीडास्थानाप्राप्त्या खञ्जनमिथुनस्य निधिस्थानाप्राप्त्येव सुरतप्रतिबन्धे तत्संभवात्। अत एव चात्र विधयाविमर्शादयो न दोषाः। दुःखितकविनिवद्धोक्तौ दुःखातिशयव्यञ्जकत्वेन गुणत्वादिति दिक् । दोषाणां दुर्वारत्वादिति। अय मावः । अदोषत्वं यर्त्किंचिद्दोषाभाववतत्त्वं यावद्दो - षाभाववत्त्वं वा। नाऽडद्यः। अव्यावर्तकत्वात्। नान्त्यः।काव्यत्वस्य प्रविरलविषयत्वापत्तेः। इदं काव्यं दुष्टमिति व्यवहारानापत्तेश्रेति। कीटादीति। अत एव तथाभूतामित्यादे्न्यू- नपदत्वदोषेण वक्ष्यमाणदोषवतो Sपि काकुसहकृतार्थव्यङ्ग्यध्वनित्वं वक्ष्यमाणं संगच्छते। अन्यथा स्वलक्षणलक्षितकाव्यस्यैव ध्वन्यादिभेदत्वेन तदसंगतिः स्पष्टैव। इत्याहुरिति। अत्रारुचिबजिं तु लक्षणे दोषपदं स्फुटदोषपरम्। स्फुटत्वं च रसोद्वोधविरोधित्वम्। एवं च तथाभूतामित्यादौ प्रतिपदजीवातुव्यङ्गयवैचित्र्यप्रतीत्या दोषज्ञानतिरोधानाद्रसोद्वोधस्य सत्त्वेन काव्यत्वं तद्विशेषध्वनित्वं चाव्याहतमेव। यस्य तु व्यङ्गयवैचित्र्यप्रतीतिविरहस्तं प्रति दुष्टत्वमेवेति दोषोदाहरणमप्यविरुद्धम्। एकस्यैव सामाजिकभेदेन काव्यत्वमका- व्यत्वं चेष्टमेव। यथाSप्रतीतस्य तत्तच्छास्त्रज्ञं प्रत्यदुष्टत्वेन काव्यत्वमितरं प्रत्यकाव्यत्वं तद्वत्। वक्ष्यति हि 'वक्त्राद्यौचित्यवशाद्दोषोऽपि क्वचिद्गुणः' इति। कीटादी- त्वस्याप्ययमर्थः। यथा प्रतिभातिशयेन दोषतिरोधानान्न रत्नस्वरूपमङ्गस्तथा काव्येडपि

लक्षणम्। दोषवत्युपहसनीयत्वस्य दुर्वाररेत्वात्। तथाभूतामित्यादेर्दुष्टस्यापि तादृशव्य ङ्योदाहरणत्वेन न क्षतिः। न हि तत्र ध्वन्युदाहरणप्रस्तावोडस्ति। सामान्यकार्व्यल क्षणं त्वदोषाघटितमेव। अत एव दुष्ट काव्यमित्यादेरुपपत्तिरित्याहुः।

१ क. व्यलक्षणं नि° । २ क. स्मात्काव्यं रसात्मकं वाक्यमिति काव्यलक्ष। ३ क. टादिवि°। ४ अत एवेत्यारम्य वस्तुतस्तु इत्यन्तो ग्रन्थ: क. पुस्तके न दृश्यते। ५ क. त्वात्। सामान्य 1६ क. दोषपदाघ। ७ग. मेवेत्याङ्ग:।

[१ प्र० उल्लासः ] काव्यपकाशः। १५

इदमुत्तममतिशयिनि व्यङ्ग्ये वाच्याद्ध्वनिर्वुधैः कथितः॥ ४॥ इदमिति काव्यम्,। वुधैवैयाकरणैः प्रधानभूतस्फोटरूपव्यङ्गयव्यञ्जकस्य शब्दस्य ध्वनिरिति व्यवहारः कृतः । ततस्तन्मतानुसारिभिरन्यैरि न्यग्भा- वितवाच्यव्यङ्गयव्यञ्ञजनक्षमस्य शब्दाथेयुगुलस्य। यथा- निःशेषच्युतचन्दनं स्तनतटं निर्मृष्टरागोऽधरो नेत्रे दूरमनञ्जने पुलकिता तन्वी तवेयं तनुः। मिथ्यावादीने दूति बान्धवजनस्याज्ञातपीडागमे वापीं स्नातुमितो गताऽसि न पुनस्तस्याधमस्यान्तिकम् ॥ २ ॥ प्रदी०-अथास्य भेदांस्तल्वक्षणानि चाSह-इदमुत्तम इदं काव्यं वाच्यादतिशयिन्याधिकचमत्कारकारिण व्यङ्गच उत्तमम्। पटादिभि: पदैः स्फोटरूपं शब्दब्रह्म व्यज्यते। तस्मादभिव्यक्तादर्थप्रत्ययः । तारदृशस्य स्फोटव्यञ्जकस्य पटादिशब्दस्य ध्वनिरिति संज्ञेति वैयाकरणानां सिद्धान्तसरणिः । अतः प्रधार्नाभूतव्य- ङ्यव्यञ्जकत्वसाधर्म्याद्गुणीभूतवाच्यं यव्दङ्ग्य तद्वयञ्जनक्षमस्य शब्दार्थयुगलरूपस्यो- त्तमकाव्यस्य बुधैर्ध्वनिपण्डितैर्ध्वनिरिति संज्ञा कृता। यथा-निःशेष० ।

उ०-भेदानिति। भेदो विभागः। अत्रोत्तमत्वादिना तत्समनियतध्वनित्वादिना च विभागः। शेषं लक्षणम्। ननु निःशेषेत्यादौ वक्ष्यमाणदूती संभोगरूपव्यङ्गचस् पार्यन्तिकविप्रलम्भरूप- व्यङ्गयापेक्षया गुणीभावादाह-वाच्यादिति। शक्तिलक्षणाम्यां बोधविषयादित्यर्थः ।

भाव: । पटादिभिः पदौरीते। कमोपलभ्यमानतद्घटकैर्वणैरित्यर्थः। स्फोटरूपमिति। अखण्डमेकं वाचकमित्यर्थः । अय भावः । एकस्मात्पदादयमर्थो बुद्ध इति व्यवहारादे- कमखण्डं मध्यमावस्थं वाचकम्। पराख्यस्य ब्रह्मणो नाभौ पश्यन्त्याख्यो विवर्तस्ततो हृदयावच्छेदेन मध्यमार्यः स एव पटादिपदात्मकवैखर्या ध्वनिरूपयाँ स्वरूपरूपितत्वेन्समि- व्यक्जितो वाचकः। वैखर्यात्मकस्य चाSSशुविनाशित्वार्दर्थाप्रलापकत्वेन ध्वनितुल्यतेति ध्व- नित्वन्यवहार इति वैयाकरणमतं मञ्जूषायां प्रतिपादितमस्मामिःव्यङ्गयव्यञ्जकत्वेन। एदेन वैयाकरणानामपि व्यञ्ञनाभ्युपगमो दर्शितः । गुणीभूतवाच्यमिति। बहु्रीहिः । निःशेषेति। वापीस्नानव्याजेन नायकसंभोगचिह्वानि गोपयन्तीं दूर्ती प्रति विदग्धोत्तम- नायिकाया उदासीनप्रतारणाय स्नानकार्यत्वप्रतिपादनमुखेनैव संभोगाचहोद्घाटिकेयमुक्तिः।

१ ख. तः । अत० । २ क. ख. ग. गमा,वा°। ३ क. दक्स्फोट° । ४ क. णीकृत° ५ क. ख. च्यार्थरसयारान्त°। १ क. मेकवा। ५ क. ग. याडभि°। ८ ख. दप्यप्रत्यायक"

१६ प्रदीपोद्योत समेतः- [१ प्र० उल्लासः ]

अत्र तदन्तिकमेव रन्तुं गताऽसीति प्राधन्यिनाधमपदेन व्यज्यते। प्र०-अत्र तदन्तिकमेव रन्तुं गताSसीति प्राधान्येनाधम पदेन व्यज्यते। नन्वत्र मुख्यार्थबाधाद्वि- उ०-एतेन स्नानस्य दृत्यम्युपगतत्वे दूतीनिवेदितयोः स्नानतदन्तिकगमनयोरन्यतरस्य सत्य- त्वेऽपरस्यापि सत्यत्वापत्तौ-तदन्तिकगमने मिथ्यात्वोपन्यासो निर्वीज इत्यपास्तम्। असत्येऽ पि सनाने सत्यत्वारोपस्या विदग्धजनप्रतारणोपयोगित्वात्। एवं तदन्तिकगमने मिथ्यात्वप्रति- पाढनस्यापि। मिथ्यावादिनि। तदन्तिकमगत्वैव मया गत्वा बहुधा प्रसाधितोSपि नाSडगत इतिवादिनि। दूति। न तु साखे। मत्प्रतारणादिकर्तृत्वात्। बान्घवजनस्य मल्क्षणस्य पीिाजनकं तदुद्देश्यासंपादनादीति ज्ञानशून्ये। इतः । मत्सकाशात्। वाषीमिति। स्नानकालातिक्रमभयात् नदीमदीयप्रिययोरन्तिकमगत्वैवेत्यर्थः। तस्य। परवेदनानभिज्ञस्य। पुनरेवार्षे। नैवेत्यर्थः । अधमस्य। बहुा कृतापराधस्य। स्वशरणारक्षकस्य वा। स्ानो पपादकमाह-निरिति। यतस्तव स्तनयोस्तटं प्रान्तैदेशः निःशेषं यथा स्यात्तथा च्युतं स्खलितं चन्दनं यस्मात्तथा। न तु उरस्स्थलं नापि संध्यादिरूपनिम्न्ोन्नतभागोऽपि। वाप्या गभीरजलाशयत्वात् पिच्छिलतीरत्वात् तद्गतबेंहुलयुवजनत्रपापारवश्यादंसद्वयलग्नाग्रस्वस्ति- कीकृतभु जलतायुगलेन तटस्यैवोन्नततया परामर्शात्। अत एव च्युत न तु च्यावितं क्षालितं वा। व्यङ्ग्यपक्षे तु तत्रैव मर्दनाधिक्यात्। संध्यादौ नायककरपरामर्शायोगाच्च।एवमुत्तानतया बहलजलासंवन्धाद्रदन शोधनाङ्गल्यादीनामधिकसंमर्दवहनाच्चाघर एव नितरां मृष्टरागः । न- त्वीषिन्न तूत्तरौष्ठः । न्युब्जतया तत्संबन्धमान्यात्। त्वरया सम्यगक्षालनाच। व्यङ््यपक्षे तु चुम्बनविधे: उत्तरोष्ठे तन्निषेधाच्च तत्रैव तत्कृतं तथात्वम्। नेत्रे दूरं प्रान्तभाग एवानञ्जने। स्नानकाले मुद्रणान्मध्ये जलसंबन्धाभावात्। व्यड््यपक्षे प्रान्त एव चुम्बनविधर्मध्ये तन्निषे- घाच्च तत्रैवानञ्जनत्वम्। दूरमत्यर्थमिति त्वयुक्तमेव। इयं तव तनुस्तन्वी कृशा स्नानोत्तर- मभोजनात्। अत एव पुलकिता जनभयादङ्गगजलादूरीकरणात्। पुलको रोमोद्गमः । व्यङ- ग्यपक्षे काश्ये सुरतश्रमात्। पुलकश्च तत्रानुभूताद्वतरसस्मरणात्। असंपूर्णरतत्वाद्वा। स्ावसाधारण्यसंपादनाय वापीमित्युक्तम्। न तु गृंहं सर इति वा। (शार्दूलविक्री- डितं छन्दः ।) अत्र यदकृतज्ञायां बान्धवबुद्धिर्यच्च तस्मिन्नधमे तथा प्रेम तद्युक्तमेव- मप्येवंविधवश्चनापात्रत्वप्ि्यिहतुकविप्रलम्भ संचारिनिर्वेदध्वनिः। तद्नुगुणश्च दूती मोगः। चन्दनच्यदनादानां च वाच्यानां व्यङ्यानां च परिरम्मचुम्बनाद्यनुभावानां संभोगोत्कर्षद्वारेणेर्ष्याया उत्तेजकानां निर्वेदोत्कर्षकत्वमित्यन्यत्र विस्तरः । प्राधान्येति। तृतीयार्थो वैशिष्ट्यम्। इतिपदार्थे व्यड्येऽन्वेति। प्राधान्यं चेतर- १ ग. सीत्येव प्रा० । २ ख. न्येन व्य०-। ३ क. वापीस्नानो° ।४ क.न्तरामदे। ५ग. 'बहल। ६ क. मर्शयो । ७ क. ग. ओष्ठे.। ८ इंद बाक्यं क. पुस्तके न दृश्यते। ९ प्राधान्येत्या- रभ्य इत्याहुरित्यन्तो ग्रन्थ: क. पुस्तके न दृश्यते।

[१ प्र० उल्लासः ] काव्यप्रकाशः। १७

प्रदी०-परीतलक्षणया तदन्तिकमेव गताSसीति लक्ष्यमेव युज्यत, न तुंव्यङ्गचम्। अन्यथा 'साहेन्ती' इत्यादिवक्ष्यमाणलक्षणामूलव्यञ्जनोदाहरणेडपि विपरीतलक्षणा न भ्यात्। विशेषा- भावादिति। अत्र केचित्-'सत्यमत्र विपरीतलक्षणा। वृत्तिग्रन्थस्तु तदन्तिकमेव गताSसीत्यत्र लक्ष्यत इति शेषकल्पनया योजनीयः।व्यज्यत इति रन्तुमित्यनेनैवान्वीयत इत्याहुः। परमा र्थतस्तु न खलु मुख्यार्थान्वयायोग्यत्वं स्वरूपसल्लक्षणीयां वीजम्, किं तुज्ञातम्। तथा च यंत्र सख्यादे: प्रसाध्यकामुकादिसंभोगः प्रमाणान्तरेण श्रोतुः प्रतीतिमुपगतस्तन्र मुख्यार्थवाघा- दस्तु लक्षणा। तदभिप्रायेणैव 'साहेन्ती सहि सुहअं', 'उपकृतं बहु नाम' इत्युद़ाहृतम्। यत्र तु प्रमाणान्तरं न तज्ज्ञापकमवतरति तद्वाक्यजनितमत्ययमहिन्नैव तुतत्प्रत्ययम्तत् कथ लक्षणा। वाधाभावात्। उत्पन्न च वाक्यार्थबोधे भवन्नपि वाधोडकिंचित्कर एव। तद- भिप्रायेण वापीं स्नातुमित्युदाहृतम्। अत एवोक्तम् 'अधमपदेन व्यज्यते' इति। अत एव

उ०-नायिकासंभोगस्य विप्रलम्भोद्दीपकत्वेन वाच्यापेक्षयाSतिशयितत्वात्। प्राधान्यविशि ष्टेनाधमपदेनेति तुन युक्तम्। तत्कथनानुपयोगात्। अधमप्रदेनेत्युक्तचैव तल्ाभाच्च।ध्वनि त्वोपपादकतंया व्यङ्गचप्राघाधान्यस्थैव प्रकृतत्वाच्चेत्याहुः। अधमपदेनेत्यस्यायं भावः। विद- ग्वाया गूढतात्पर्ययाऽनया वाचोयुक्त्चा स्नानसाधारण्येनतेप्वर्थेप्ववगतेषु वक्तृवोद्व्या-

कर्मान्तरसाधारण्येनावस्थितोऽपि व्यञ्जनया दूतीसंभोगरूपतादृटशकर्माकारेण पर्यवस्यतीति। इदमेवाघमपदस्याधमपदेनेत्युक्तिध्वनितं प्राधान्यम्। झटितातरानपेक्षतया व्यङ्यबोधक- त्वाच्च। चन्दनच्यवनादीनां तु स्ानकार्यतया निवद्धानां योग्यतया संभोगाङ्गभूताक्षेषचु- म्बनादिकार्यत्वस्यापि प्रतिसंधाने सति तद्वचञ्जनद्वारा तत्साहित्येनैव संभोगगमकत्वमिति विशेषः । एतेन नीचकर्मकारित्वस्याधमपदवाच्यस्य साधकं व्यङ्गयमित्यपास्तम्। दूती- प्रेषणसापेक्षत्वेन विस्मृतप्रेमतयाऽपि तत्संभवात्। अन्र विप्रलम्भस्य प्रधानतया निःशेषे- त्यादिवाक्येषु तवेत्यध्याहारेऽपि न न्यूनपदतादोषः । उक्तचसामग्रयस्य निर्वेदातिशयव्य- ञ्जकत्वेन गुणत्वात्। अत एव विधेयाविमर्शोऽपि न दोष इति दिक्। मुख्यार्थवाधादिति। स्नानस्यावास्तवत्वाद्वाघ इति भावः । किंतु ज्ञातमिति। व्यङ्गयार्थेSवगते बाघज्ञानं त्वकिंचित्करम्। वाधाभावादिति। वाक्यार्थबोघात्प्रा ग्वाधानवतारादित्यर्थः । उत्पन्नें चेति । उत्पन्ने त्वित्यर्थः । न च तात्पर्यविषयतदन्तिक- गमनान्वयानुपपत्त्या लक्षणेति 'वाच्यम्। विदग्धाया वैदग्व्यरक्षाये अविदग्धजनप्रतारणाय च

१ क. णाबी° । २ क. साधकं व्यड्ग्यमिति। तथाच मुणीभूतव्यङग्यमिदं मध्यमकाव्यमिति तेषामाशयः। ३ ग. र्थः। न चत्ा।४ क, न्रेऽपीति।

प्रदीपोद्योत समेत :- [१ प्र० उल्लासः ]

अतादृशि गुणीभूतव्यङ्गयं व्यङ्ग्ये तु मध्यमम् । अतादृशि वाच्यादनतिशायिनि। यथा- ग्रामतरुणं तरुण्या नववञ्जुलमञ्जरीसनाथकरम्। पश्यन्त्या भवति मुहुर्नितरां मलिना मुखच्छाया॥ ३॥ अत्र वञ्जुललतागृहे दत्तसंकेता नाऽडगतेि व्यङ्गयं गुणीभूतम् । तदपे- प्रदी०-च यत्र सख्यादेस्ताद्दशत्वं न प्रमाणान्तरेणावगतं तत्र न 'साहेन्ती' इत्यादौ विपरीतलक्षणा, व्यङ्गचार्थप्रतीतिवा। वापीं स्नातुमित्यादौ तु बाधानवतारेऽप्यधमपदार्थ- पर्यालोचनया यथोक्तं व्यङ्गचं प्रतीयत एवेत्येवं प्राधान्यमधमपद्स्य। तस्मात् 'साहेन्ती' इत्यादौ यदि व्यञ्जना तदा लक्षणामूलेव। वापीं स्ातुमित्यादौ तु न नियमः । अतार्ह०। अतादारी वाच्यादनतिशायिनि अतिशयितचमत्कारानाधायके व्यङ्गचे मध्यमं का- व्यम्। तद्गुणीभूतव्यङ्गयम्। कथतमित्यनुषज्यते । अत्र व्यङ्गये स्फृटव्यङ्गच इत्यर्थः। तेन नाधमकाव्यातिव्याप्तिरिति केषांचिन्मतमयुक्तम्। 'अगृढमपरस्याङ्गम् ' इत्यादिना गुणीभूतव्यङ्गचप्रभेदत्वेनं प्रतिपाद्यिष्यमाणस्यास्फुटव्यङ्गयस्यासंग्रहापत्तेः । कि त्वस्फु- टतरातिरिक्व्यङ्गयपरं व्यङ्गपदम्। गुणीभूतव्यङ्गचे चास्फुटमात्रं व्यङ्गयम्। अधमका- व्ये त्वस्फुटतरम्, तद्विरह एव वेति न काचिद्नुपपत्तिः। उदाहणम्-ग्रामतरुणं० । अत्र वञ्जुललतागृहे दत्तसंकेता तरुणी नाडडगतेति व्यङ्गयम्। तच्च गुणीभूतम् । उ०-स्नानप्रतीतिमुखेन तत्प्रकाश एव तात्पर्यात्। अनतिशायिनीति। अनतिशयश्च न्यूनत्वेन तुल्यत्वेन चेति बोध्यम्ँ। अस्फुटमात्रमिति। मात्रपदेनास्फुटतरमेव व्याव- त्यत इति बोध्यम्। संकेतस्थले व्यासङ्गवशेनानागतां स्वीयतत्स्थलगमनं ज्ञापायेतुं तत्र- त्यवञ्जुलमबजरीमादायोपस्थितं नायकं दृष्टवा विषण्णाया विप्रलम्भवर्णनामदम्-ग्रामतरु- "गमिति। ग्राम एकस्तरुणः। तेन ग्रामस्थसकलयुवतिजनप्रार्थ्यमानतया दुर्लभत्वं व्यज्यते। तरुण्या इति। द्वयोस्तरुणत्वेन परस्परानुर/गोत्कर्षो व्यज्यते। नवेत्यादि मलिनीभावोपपादकं विशेषणम्। वञ्जुलोऽशीकः। नवेत्यनेन नूतनवस्तुनः करग्रहणस्यौचित्येनावितर्कणीयता। सनाथो युक्तो नाथसहितश्र। तेनातिशोभाशालितया नायिकया दर्शनेऽप्यवितर्कणीयता। मुहुर्वारंवारम्। जनताभयेन दर्शने सातत्यविरहात् । पश्रयन्त्या भवतीति वर्तमाननि- र्देशाभ्यां दर्शनमलिनीभीवयोरविरामः सूच्यते । ग्रामतरुणं मुहुः पश्यन्त्यास्तरुण्या मुखच्छाया मलिना भवतीति संबन्धः।छाया कान्तिः। (आर्याछन्दः)।दत्तसंकेतेति १ क. तु विरोधान। २ ग. ०म्। संके। ३ क. ध्यम्। विषण्णाया।४ ख. ग. हितः।ते०।

[१ प्र० उल्लास: ] काव्यमकाशः १९

क्षया वाच्यस्यैव चमत्कारित्वात्। शब्दचित्रं वाच्यचित्रमव्यङ्गयं त्ववरं स्मृतम् ॥५ ॥ चित्रमिति गुणालंकारयुक्तम्। अव्यङ्गयमिति स्फुटम्रतीयर्मानार्थरहितम्ँ। अवरमधमम्। यथा- प्रदी०-सदपेक्षया वाच्यस्यैव चमत्काित्वात्। यतः पश्यन्त्या नितराँ मुखच्छाया मलिना भवतीत्यनेन दर्शनकाल एव तत्कार्य मालिन्यं तम्यातिशयः संतन्यमानता चेति वाच्यं प्रतीयत इति। शब्दचित्रं० । अन्र चित्रमित्यध्याहार्यम्। तेनाव्यङ्गयं काव्यमवरमधमम्। तच्चित्रमिति काथितमि त्यर्थ: । अव्यङ्गयमस्फुटतरातिरिक्तव्यङ्गचरहितम्। तार्ह्रंशं चाम्फुटतरव्यङ्गयसद्भावे व्यङ्गयमात्राभावे वा। चित्रं गुणालंकारयोगि। उ०-स्वयमेव संकेतं कृत्वा विफलीकृत इत्यनुतापातिशँयो मालिन्यकारणम्। गुणी- भूतत्वे हेतुमाह-तदपेक्षयेति। चमत्कार आस्वाढ़ः । तस्यातिशय इति। पौर्वापर्य- विपर्ययलक्षण इत्यर्थः। तदुपपादकं दर्शनकाल एव तत्कार्य मालिन्यमिति। तद्रूप इत्यर्थः । यंद्वा नितरांपदप्रतिपाद्यो मालिन्यस्यातिशय इत्यर्थः। वाच्यं प्रतीयत इति। अत्र व्यङ्ग्येन संकेतभङ्गेन वाच्यमुखमालिन्यातिशर्यरूपानुभावमुखेनैव विप्रलम्भाभासपोषणं न केवलेन। संकेतभङ्गस्याकर्तव्यत्वबुद्धचाSपि संभवादिति तदनतिशायित्वं व्यङग्यस्येति भाव:। निःशेषेत्यत्र त बोध्यदतीवैशिष्टचेनाधमपदेन च न्यक्तसंभोगेनैव निर्वेदद्वारा विप्रलम्भपोषकत्वमिति बोध्यम्। पर्यन्तव्यङ्ग्यविप्रलम्भाभासेन त्वस्यापि ध्वनित्वमेव। वाक्यार्थरसयोरन्तरालभवव्यङ्ग्योत्कर्षापकर्षाभ्यामेव ध्वनिगुणीभूतव्यङ्यत्वव्यवस्थितेः । पार्यन्तिकरसादिमादाय ध्वनित्वं तु सर्वत्रेष्टमेवेति दिक। अध्याहार्यमिति। अन्यथा पूर्वयोरिवास्य संज्ञान्तराकरणान्न्यूनता स्यादिति भावः । गुणालंकारयोगीति। तन्मात्रं न तु रसादिरूप आत्मा काव्यस्यास्तीति भावः । तदुक्तम्-रसािरात्मा गुणाः शौर्या- दिवत्, दोषा: काणत्वादिवत्, अलंकारा: कटकादिवत्, शव्दार्थो च शरीरमिति। अंत्रा- sहुः-अर्थो ह्यन्तरङ्गंशरीरम्। तत्रैव कविसंरम्भात्। अत एव यब कविकल्पितो न कश्चि- दंशस्तत्राकाव्यत्वं वदन्ति सहृदयाः। शब्दस्तु तेन विनाऽर्थस्य स्थापयितुमशक्यत्वादुप- चरितं शरीरमिति। इदमेव च चित्रसाम्यम्। चित्रलिखिततुरगादौ तुरगबुद्धिवदस्यापि १ क. त्कारकारि'। २ ग. मानव्यड्चार्थ। ३ क. म्। यथा ४ क. 'त्कारकारि° । ५ क. 'रां मलिना सुखच्छाया भ°। ६ क दशत्वं चा। ७ ग. 'शयः । गुणी°। ८ इदं वाक्यं क. ग. पुस्तकयोने दृश्यते। ९ ग. यसु। १० क. मेवेति दिक्। ११ अत्राह्ुरित्यारभ्य•चित्रसाम्य- मित्यन्तो ग्रन्थः क. पुस्तके न दृश्यते।

२० प्रदीपोद्योतसमेत :- [१ प्र० उल्लासः ]

द्रोहोद्रेकमैँहोर्मिमेदुरमदा मन्दाकिनी मन्दताम्॥४॥ प्रदी ०- शब्दचित्रं यथा-स्वच्छन्दो०। वृत्त्यनुप्रासोऽत्र शब्दालंकारः । ननु कथमेतदव्यङ्गयमुच्यते। मन्दाकिनीविषयायाः प्रीतेरभिव्यक्तेः। किंच नास्त्येव स काव्यार्थो यह्य न व्यञ्जकत्वमन्ततो विभावत्वेनापीति चेत्सत्यम्। किं तु तट्वयङ्गयमस्फुटतरम्। यद्वा तत्र न कवेस्तात्पर्यम्। अनुप्रासमात्र एव

ननु व्यङ्ग्यरहितं काव्यमप्रमिद्धम्। पार्यन्तिकरसादिव्यङ्ग्यशून्यस्य प्रहेलिकात्वादत उक्तमस्फुटतरेति। ईषत्त्वस्यँ तत्र नजर्थत्वात्। अव्यङ्ग्यमस्फुटतरव्यङग्यमि- त्यर्थ इत्येके। स्वच्छन्देति। मन्दाकिनी गङ्गा वो युष्माकं मन्दतामज्ञानं पापं वाड- ह्राय झटिति भिद्यादिति योजना। तीर्थान्तराद्वयतिरेकं दर्शयितुं विशिनष्टि-स्वच्छन्देति। स्वच्छन्दं स्ववशं न तु वात्यादिपरतन्त्रं यथा स्यात्तथा उच्छलदुद्गच्छत्। अम्बुविशेषणम्। तेनाम्बुवाहुल्याद्वाम्भीर्यलाभः। अच्छं निर्मलम्। कच्छस्य जलप्रायदेशस्य । कुहरे तरङ्गकृतविले छातं दुर्बलम्। तदितरद्वेगातिशयेन बलवत्। इदमप्यम्बुविशेषणम्। अम्बुनश्छटा परम्परा तया मूर्छन्विनश्यन्मोहोऽज्ञानं येषाम्। अत एव हर्षः । स्नानें- स्याSSहिकत्वेन लाभेऽपि प्राधन्यात्पृथगुपन्यासः। नद्यन्तराद्वयृतिरेकं दर्शयितुं पुनरविशि- नष्टि-उदन्तः प्रकाशमाना उदारा महान्तो दर्दुरा भेका यास्वेवंविधा दर्यः कन्दरा यस्यां सा तथा। दार्घा आयता अदरिद्राः शाखादिबाहुल्येनाकृशा ये द्रुमास्तेषां मद- न्योऽपि दीर्घ इति द्रोहः पातनकारणं तेनोद्रेक ऊर्ध्वप्रसरणं तद्युक्ता ये तरङ्गास्त एव मेदुरमदो निविडाहंकारो यस्याः। महोमीति पाठे तेनोद्रेको येषामीद्दिशा ये महोर्मय इत्ति व्याख्येयम्। (शार्दूलविकीडितं छन्दः ) । प्रीतेरभिव्यक्तेरिति। अत्र मन्दाकिन्यालम्बनम् । तद्गुणा उद्दीपनम्। स्तवोऽ- नुभावः। स्मृत्यौत्सुक्याद्यः संचारिणः। इदमुपलक्षणम्। महर्षिसेवनादिना तीर्थान्त- राद््यतिरेकोऽपि व्यड्ग्यो बोध्यः । विभावत्वेनापीति। उद्दीपनविभावत्वेनापीत्यथः । अस्फुटतरमति। उद्भटालंकारकृतोत्कर्षेण चित्तापकर्षात्तत्प्रतीतिव्यवहित प्रतीतिक- त्वादित्यभिमानें: । न चायमनुप्रासो न मन्दाकिनीविषर्यकभावानुगुणः । स्वच्छन्द्रोच्छ- १ क. ग. 'राम्भश्छटा ।२ ग. 'मथोर्मि° । ३ क. स्य न° ।४ ग. नस्य प्राधान्यादाहनि- कत्वेन लाभेऽपि पृथ° ।५ क. नः। तटभङ्गादि° । ६ ग. यभा"।

[१ प्र० उल्लास: ] काव्यपकाशः । २१

वाच्यचित्रं यथा- विनिर्गतं मानदमात्ममन्दिराद्वत्युपश्चत्य यदच्छयाऽपि यम्। ससंभ्रमेन्द्रद्रुतपातितार्गला निमीलिताक्षीव भियाऽमरावती॥ ५॥ इति श्रीकाव्यप्रकाशे काव्यस्य प्रयोजनकारणस्वरूपविशेषनिर्णयो नाम प्रथम उल्लास: ॥। १ ॥ प्रदी०-तस्य संरम्भात्। तात्पर्यविषयीभूतव्यङ्गयविरहवत्त्वमेवें चाव्यङ्गचपदेन विवाक्षि- तम्। यदुक्तं ध्वनिकृता- रसभावादिविषयविवक्षा विरहे सति। अलंकारनिबन्धो यः स चित्रविषयो मतः ॥ इति। अत्र पक्षे मध्यमकाव्यलक्षणे व्यङ्गयपदं विवक्षितव्यङ्गचपरं द्रष्टव्यम्। अर्थचित्रं यथा-विनिर्गतं०। अत्रोत्प्रेक्षार्थालंकार इति प्राञ्च उदाहरन्ति। परं तु रसादौ कथं तात्पर्यविरहोऽस्फुट-

जःप्रकाशकतर्यां श्रुतिकट्वपुष्टार्थपदघटितविकटवर्णदीर्घसमासादेर्गुणत्वेन तदनुप्रासस्याऽपि भावानुगुर्णत्वादिति दिक्। पार्यन्तिकं व्यङ्गचमादाय ध्वनित्वस्य सर्वत्रेष्टतया मध्यमव्यङ्गच- मादायैव त्रैविध्यस्योपपाढनीयत्वेऽपि व्यतिरेकं व्यङ्गचमादाय शब्दचित्रमात्रोदाहरणत्वं चिन्त्यम्। विनिर्गतमिति। यं प्रकृतं हयग्रीवं मानदं शत्रुमानखण्डकं मित्रमानदातारं विनिर्गत न तु प्रस्थितं नाप्यमरावत्यां प्रविष्टम्। यदच्छया। अमरावतीविजयाविषयिण्याSपि यया कयाचिदिच्छया। उंपश्चत्य कर्णोपकर्णिकया श्चत्वा न तु दूतमुखेन। ससंभ्रमेण सभयेनेन्द्रे- णाव्याहतैश्वर्येणापि स्वयमेव। दौवारिकाह्वाने विलम्बासहत्वात्। द्रुतं शीघ्रं पातिता यथा- कथंचिन्निक्षित्ा न तु विश्रब्धं निहिता। अर्गला न तु कपाटफलके एव लापिते इति भावः। उपश्चुत्येति पातनक्रियया समानकर्तृकम् । अत्र मरावतीत्यश्लीलम्। (वंशस्थं वृत्तम्)। अत्रोत्प्रेक्षेति। नायकेन्द्रभयप्रदर्शनभूतममरावतीस्त्रीभयमपि वीररसपोषकृदित्यस्या अलंकारत्वं बोध्यम्। एतेन संशयरूपाया उत्प्रेक्षाया अशतो भयाभावप्रापकत्वस्यापि सत्वान्न वीररसानुगुणत्वमित्यपास्तम्। भवांश एवोत्कटकोटिकत्वेनादोषात्। रसादा- विति। अत्र वीरसः । तस्य हयग्रीव आलम्वम्। प्रतिपक्षेन्द्रभयमुंद्दीपनम्। मानखण्ड- नमनुभावः । यदच्छासंचरणगम्या धृतिः संचारिणी। आदिना प्राक् ्लोकीयभावपरिग्रहः।

१ क. व वा व्य० । २ ग. या विकट।"३ ग, पि गुण°। ४ क. "णत्वं बोध्यम्। व्यति- रेकरूपव्यड्ग्यस्य सत्त्वाच्छन्दद्वित्र।

२२ प्रदीपोद्योतसमेत- [ १ ग्र० उल्लास: ]

प्रदी०-तरत्वं वा तत्र ज्ञायते। हयग्रीवस्य वर्णनीयतया तत्प्रभावस्य स्फुटं प्रतीतेः । मदीयं तु पद्यमुदाहरणीयम्। यथा- मध्ये व्योम स्फुरति सुमनोधन्वनः श्यानचक्र्नं मन्दाकिन्या विपुलपुलिनाभ्यागतो राजहंसः । अह्ृश्छेदे त्वरितचरणन्यासमाकाशलक्ष्म्याः संसर्पन्त्याः श्रवणपतितं पुण्डरीकं मृङ्गाङ्क: ॥ अथ रूपकमर्थालंकारः । तन्मात्रे तात्पर्यै न तु रसादौ। इति महामहोपाध्यायश्रीगोविन्दकृते काव्यप्रदीपे काव्यलक्षण- निर्णयः प्रथमोल्लासः ॥

उ०-मध्ये व्योमेति। व्योन्नो मध्य इत्यर्थः । सुमनोधन्वा कामः । श्यानचक्रं चक्राकारं शस्त्रतैक्ष्ण्यसंपादकं पाषाणजयन्त्रमुच्यते। पुलिनं तीरम्। तत्राभ्यागत इत्यर्थः। अहृश्छेड़े सायं समये। (त्वरितश्चरणन्यासो यस्मिन्कर्मणि तथा संसर्पन्त्याः ।) स्त्रीत्वेन भयवशात्त्वरितगमनम् । (मृगाङ्कश्चन्द्रः स एव श्यानचक्रमित्यर्थः । तथा स एव राजहंस: पुण्डरकिं चेत्यर्थः । मन्दाक्रान्ता छन्दः )।

इति शिवभट्टसतसतीगर्भजनागोजीभट्टकृते काव्यप्रदीपोद्योते प्रथम उल्लासः ।

१ क. नो धन्विनः शाणच°। २ ग. कारश°।

[ २ द्वि० उल्लासः ] कांव्यपकाशः। २३

अथ द्वितीय उल्लासः ।

क्रमेण शब्दार्थयों: स्वरूपमाद- स्पाहाचको लाक्षणिक: शब्दोऽत्र व्यअ्ञकस्तिधा। अत्रैति काव्ये। एषां स्वरूपं वक्ष्यते। माच्यादपस्नदर्थाः स्युः ।

प्रदी०-अथ कान्यलक्षणपदार्थेषु स्वरूपलक्षणादिभिर्विवेक्तव्येषु शब्दार्थयोः प्राधान्या- त्प्रथमं तयो: स्वरूपं निरूनमन्व्रिभागमह-स्याद्वाच। शास्त्रे व्यञ्जकः श्दो न प्रसिद्ध इत्यत उक्तमत्रेति। अत्रेति काव्ये। शब्दस्वरूपमप्रतिपादैव लाघवौदर्थ विभजते-वाच्याद्य०। वाच्याद्यो वाच्यलक्ष्यव्यङ्गचाः क्रमेण तेषां वाचकादीनामर्थाः स्युः। केषुचिन्न्यायादि- उ०-स्वरूपलक्षणादिभिरिति। यथा 'योऽभिघत्ते स वाचकः' इति स्वरूपम्। तथाभिधातृत्वं लक्षणम्। एवमन्यत्राप्यूह्यम्। आदिना विभागः । प्रौधान्यादिति । काव्यत्वाश्रयत्वेन लक्षणघटकेतरपदार्थमपेक्ष्य तयोः प्राधान्यम्। अर्थस्य व्यञ्जकत्वेऽपि शब्दसहकारितयैव तस्य तत्त्वाल्लक्षणवाक्ये शब्दस्य प्रथम निर्देशस्तस्य प्राधान्यसूचनाय। स्वरूपमिति। विभागाभन्तरं तन्निरूपणस्य सांप्रदायिकत्वादिति भावः । सामान्यलक्षण तु शब्दत्वजातिमत्त्वं शव्दस्य तद्भिधेयत्वं चार्थस्य प्रसिद्धमेव। एकवचनं सामान्याभि- प्रायेण। सामान्यं च वाचकादिस्वरूपेष्वन्ततोऽन्यतमत्वं बोध्यम्। तत्र लाक्षणकव्यञ्जक- योर्वाचक उपजीव्यः । व्यञ्जकस्य वाचकलाक्षणिकावित्युपर्जाव्यक्रमेणोपन्यासः। त्रिधेति। वाचकत्वाद्युपाधौ*त्रित्वं बोध्यम्। शास्त्रे। वैशेषिकादौ। लाघवादर्थमिति। प्रकर- णलाघवानुरोधादित्यर्थः । अन्यथा प्रकरणचतुष्ट्यापत्तेरिति परमानन्दचक्रवर्तीं। वाच्यलक्ष्येति। वाचकत्वादिव्यापारेण वक्ष्यमाणवाचकादिप्रतिपाद्यत्वं च तल्क्षणं

• ननु य एव शब्दो वाचकः स एवान्यत्र लक्षकः । किंच वाचकलक्षकान्यतर एव व्यञ्जकः । अतः सांकर्यात्कथ्नेपां नेड इत्यत आह-वाचकत्वाद्युपाधाविति (च०)।

१ क. वायार्थ। २ ग. स्वरूपलक्षणादिभिरिति। स्वरूपं विशेषलक्षणम्। लक्षणं सामान्यल- क्षणम्। आदिनोददेशः प्राधा। ३ क. त्वं च् ल। ४ प्राधान्यादितीत्यारभ्य सूचनायेत्यन्तो ग्रन्थः क. पुस्तके न दृश्यते। ५ एतद्वाक्यं क. पुस्तके न दृश्यते। ६ ग. रे व"।

२४ पदीपोद्योतसमेत :- [ २ द्वि० उल्लास: ]

तात्पर्यार्थोडपि केषुचित् ॥ ६॥ आकाङ्क्षासंनिधियोग्यतावशाद्वक्ष्यमाणस्वरूपणां पदार्थानीं परस्पर- समन्वये तात्पर्यार्थो विशेषवपुरपदार्थोऽपि वाक्यार्थः समुल्लसतीत्यभिहि- तान्वयवादिनां मतम्। वाच्य एव वाक्यार्थ इत्यन्विताभिधानवादिनः ।

प्रदी०-नयेषु न तु मीमांसादिमितेष्वपि। घालवात्पदानां पदार्थमात्रे शक्तिः, न त्वन्व यांशेऽपि। गौरवादन्यलभ्यत्वाच्च। तदंशो हि तात्पर्यार्थो वाच्याद्यर्थविलक्षणशरीर आकाङ्क्षायोग्यतासंिधिवशादपदार्थोडपि प्रतीयते। न चापदार्थप्रतीतावतिप्रसङ्ग: । स्वरू- पसतः शक्यान्वयत्वस्य नियामकत्वात्। इत्यभिहितान्वयवादिनां मतम् । अन्वयरूपे वाक्यार्थेऽपि पढ़ानां शक्तिः। व्यवहारेणान्वितस्यैवोपस्थापनात्तत्रैव शक्तिग्र- हात्। कि चान्वयभागस्याशक्यत्वेऽनुभवविषयत्वं न स्यात्। तद्विषैये शक्यत्वस्य प्रयो-

उ०-बोध्यम्। एतेनाग्र एषां लक्षणानुक्तर्न्यूनतेति परास्तम्। अॅनुमेयाद्यर्थानां त्वप्रकृतत्वान्न विभाग इति बोध्यम्। न्यायादीति। आदिना भाट्टमीमांसकाः। न त्विति। प्राभाकरेति शेषः। तात्पर्यार्थ इति। आकाङ्क्षादिवशाद्भासमानस्य हि तात्पर्यार्थत्वेन व्यवहारँः। तस्यापि पढतात्पर्यविषयत्वात्। तदुक्तं भट्टपादैः- 'न विमुञ्चन्ति सामर्थ्यै वाक्यार्थेऽपि पदानि नः । वाक्यार्थो लक्ष्यमाणो हि सर्वत्रैवेति च स्थिति: ॥ साक्षाद्यद्यपि कुर्वन्ति पदार्थप्रतिपादनम्। वर्णास्तथाऽपि नैतस्मिन्पर्यवस्यन्ति निष्फले ॥ वाक्यार्थमितये तेषां प्रवृत्त्या नान्तरीयकम्। पाके ज्वालेव काष्ठानां पदार्थप्रतिपादनम् ॥। इति। अभिधानापर्यवसानरूपाSSकाङक्षा। एकपदाथेSपरपदार्थस्य प्रकृतसंसर्गवत्त्वं योग्यता। अव्यवधानेनान्वयप्रतियोग्युपस्थितिश्र संनिधिः। वशात्। तद्रूपात्प्रयोजकात्।अपदार्थः। प्रत्येकं पदवृत्यविषर्यः। अनेन तस्य वाक्यवशत्वं सूचयति। आकाङ्क्षावशाद्धि तस्य शक्य- ताकल्पनम्। प्रमाणा नामसंबद्धार्थबोधकत्वाभावादिति वैयाकरणाः । अतिप्रसङ्ग इति। अशक्यार्थान्वयमानरूप इत्यर्थः । घटवद्भूतलमित्यत्र पटीयसंयोगस्य भानापत्तिः । अस्ति हि तस्यापि संयोगत्वेन योग्यतेत्यभिमानः । शक्यान्वर्यत्वस्यति। तेषामपि नानात्व

१ ग. नां स°। २ क. 'दिनयेप्व°। ३ क. तासत्तिव° । ४ क. 'षयत्वे श ।५ इदं वाक्यं क. पुस्तके व दृश्यते। ६ क रः। पदस्याव्यवहितोच्चाररूपाकाङ्क्षा। ७ क. ग. त्येकप०। ८ क. ग. यः। अतिप्र ।९ क. यंस्येति। 6

[२ द्वि० उल्लासः ] काव्यप्रकाशः । २५

सर्वेषां पायशोऽर्थानां व्यअ्कत्वमपीष्यते। तत्र वाच्यस्य यथा- माए घरीवअरणं अज्ज हु णत्यित्ति साहिअं तुमए। ता भण किं करणिज्जं एमेअ ण वासरो ठाइ॥ ६ ॥

मतम्। व्यञ्जकत्वं न केवलं शव्दस्य, कि तु तदर्थस्थापि। तत्रापि नैकतरस्य, किं तु सर्व स्यापीत्यभिधादिवैधर्म्यसिद्धये प्रतिपादयति -- सर्वेपां० । अत्र वाच्यस्य यथा-माए० । उ०-संभवे तु तात्पर्यज्ञानकारणतयाडतिप्रसङ्गो वारणीय इति बोर्ष्यम्। तद्वलाद्ास मानानां संबन्धानामनेकत्वसंभवेन तद्वान एतद्वाक्यादयं संसर्गो वोध्य इतीच्छारूपता- त्पर्यज्ञानस्य कारणत्वावश्यकत्वािति भावः । अतिपसङ्गादिति। गोपदादश्वादेरपि वोधापत्तिरिति भावः । अन्विताभिधान- वादिनामिति। अन्वितमेवाभिधत्त इति वादिनामित्यर्थः । अत्रारुचिवीज तु विधिवाक्या- त्कार्यान्वितत्वेन बोधेऽपि कार्याशत्यागवदन्वयांशत्यागस्याप्यन्यलभ्यत्वन्यायेनौचित्यात्। किं चान्वितत्वेन शक्तावप्यन्वयविशेषमानायाSडकाङ्कादिकमवश्यं कारणं वाच्यम्। एवं च विशेषरूपेणाशक्यस्यैव भानमिति त्वयाऽप्यवश्यं वार्च्येम्। कि च संसर्गस्यापि प्राक्पदेनोपस्थितावगृहीतग्राहित्वरूपप्रामाण्यं शब्दस्य न स्यात्। अन्वयव्यतिरेकाभ्यां

तिप्रसङ्ग इति। तस्यान्यलम्यत्वाच्च। संवन्धेन शाब्दबुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति शक्यत्वस्य प्रयोजकत्वान्ना

सर्वस्यापीति। वाच्यलक्ष्यव्यङ्ग्यस्येत्यर्थः । एवं च वाच्यादिज्ञानं विना तस्या निरूपयितुमशक्यत्वात्प्रथमतो वाचकादिनिरूपणमिति भावैः। अभिधादीति। अभि- धालक्षणापेक्षया व्यञ्जनाया वैधर्म्यसिदय इत्यर्थः । प्रधानस्य रसादेरव्यञ्जकत्वादाह- प्रायशं इति। व्यञ्जकत्वमपीति। अपिना व्यञ्जकतादशायामपि वाच्यत्वाद्यप्रच्यवः सूचितः । ..

नामनुदाहृत्यैव तां प्रथमत उदाहरति-माए इति। काचिदुर्पनायकसंगमार्थिनी बहिर्गन्तुं मातरमाह- मातर्गृहोपकरणमद्य खलु नास्तीति साधितं त्वया। तन्भ्ण कि करणीयमेवमेव न वासरः स्थाग्गी। १ क. किंत्वर्थ° । २ क. तत्र। ३ क. ध्म्। अतिप्र°। ४ क.जं त्वन्वितत्वेन शक्तावपि। ग. ·जं तु संसर्गस्यापि प्रा०। ५ क. च्यमिति। सर्वः । ६ क ग. वः प्रधा°। '७ के. वाचकत्वा"। *X

२६ प्रदीपोद्योतसमेंत :- [२ द्वि० उल्लासः ]

अत्र स्वैरविहाराथिनीति व्यज्यते। लक्ष्यस्य यथा -- साहेन्ती सहि सुहअं खणे खणे दुम्मिआसि मज्यकए। सव्भावणेह करणिज्जसरिसअं दाव विरइअं तुमए।। ७।। प्रदी०-अत्र वाच्येनैवार्थेन वक्तुवैंशिष्ट्यात्स्वैरविहारार्थित्वम्, गृहोपकरणत्वादिना चा- वश्यविधेयत्वादिकं व्यज्यते। लक्ष्यस्य यथा-साहेन्ती०।

उ०-अत्र मातरित्यनेनाSSदेशयोग्यत्वमलङ्घनीयाज्ञत्वं च ध्वन्यते। गृहेत्यनेनाSSवश्य- कता। उपकरणमत्रेन्धनशाकादिसामग्रीत्यर्थकम्। तेन साकल्यम्। तेनान्यथासिद्धिप- रीहारः। एकैकस्येन्धनादेरसत्त्वे तु पार्श्ववासिनोऽपि ग्रहणसंभवः । अद्येत्यनेनादयैव सं- पाद्यत्वम्। साँधितं प्रतिपादितमिति स्त्त्वशङ्काराहित्यम्। त्वयेत्यनेन स्वकल्पनाराहि- त्यम्। तदित्यनेन हेत्वर्थकेनावश्यवक्तव्यत्वम्। किं करणीयं कर्तव्यम्। भणेत्यनेन स्वैप्रेरणम्। एवमेव। अधुना दृश्यमानावस्थ एव। तेन दिनावसाने त्वत्प्रेर्रैणयाSपि कुलाङ्गबया मया न गन्तव्यमिति द्योत्यते। स्थायी न। स्थिरो नेत्यर्थः । अत्र वाच्येनैवेति। वाच्यसंसर्गरूपेणैव वाक्यार्थेनेत्य्थेः। संसर्गो वाक्यशक्य इत्याशयः। यथेष्टविहारेच्छायां वाक्यार्थग्रहोत्तरं प्रतीयमानायां शब्दस्य न व्यापारो विरतत्वात् । अर्थस्य च व्यापारान्तरासंभवाद्वञ्जनैवेति भावैः। न च वाक्यार्थस्यैव व्यञ्ञ- कत्वे वाच्यस्य यथेत्यसंगतम्। संबन्ध्यमाने संसर्गभानस्य वक्तु्मशक्यतया तस्य व्यञ्जकत्वे पदार्थस्यापि व्यञ्जकत्वमित्यदोषात्। एवं लक्ष्यस्येत्यपि। एतेन तात्पर्यार्थस्य व्यञ्ज- कत्वं स्वातन्त्र्येण नोदाहृतमिति न्यूनतेत्यपास्तम्। व्यज्यत इति। स्वैरविहारार्थिन्ये- षेति सामाजिकैव्यज्जनया बुध्यत इत्यर्थः । प्रियानुनयार्थं प्रहितां तमुपभुज्याऽडगतां दूतीं प्रति नायिकाडडह-सहेन्तीति। साधयन्ती साख सुभगं क्षणे क्षणे दूनाऽसि मत्कृते। सद्ावस्नेइकरणीयसद्दशं तावद्विरचितं त्वया॥ मत्कृते मदर्थ सुभगं सुन्दरं तं नायकं साधयन्ती अनुनयन्ती त्वं क्षणे क्षणे प्रति- क्षणं दूनाडस खिन्नासि। त्वया तावदेवं सद्धावः साधुत्वं स्नेहो मद्विषयस्तयोः करणीयं कार्ये सद्दशमुचितम्। तथा त्र सद्धावस्य यत्कार्य स्नेहस्य च यदुचितं तद्विरचितमित्यर्थेः । १ क. लेनान्यथा° । २ क. साधितं ज्ञातमिति। ३ क. स्वाप्रे। ४ क 'रणायामपि। ५ क. ति। संसर्गो। ६ ग. र्थः। यथे०। ७ क. वः । व्यज्य० । ८ क. ०्यः । तद्घ्वन°।

[२ द० उल्लास: ] काव्यनकाश: । २७

अत्र मत्मियं रमयन्त्या त्वया शत्रुत्वमाचरितमिति लक्ष्यस्। तेन च कासु- कविषयं सापराधत्वप्काशनं च्यङ्गयम् । कयङ्यस्य यथा- उअ णिच्चलणिप्पन्दा भिमिणीपत्तम्मि रेहइ बलाआ। णिम्मलमरगअभाअणपरिद्ठिआ सङ्गसुत्तिव्व ॥ ८।। प्रदी०-अन्रापकारिण्यां बाधावतारान्मुख्यार्थः श्रोऋ प्रत्येतुं न शक्यत इति सद्भावस्ने- हकरणीयविसदृदशं मत्प्रियरमणेन शत्रुत्वाचरणरूपं विरचितमिति मुख्यविपरीतं लक्ष्यते। तेन च कामुकविषयसापराधत्वप्रकाशनं व्यङ्गचम्। व्यङ्गचस्य यथा-उअ० । उ०-दवंद्वे साहित्यमानवादिमते प्रथमतः समुदायस्य समुदायेऽन्वयः । ततो यथासंरयेन बोधः पार्ष्ठिको बोध्यः । तद्ध्वनयन्व्याख्यास्यति-सद्ावस्नेहाकरणीयविसदशमिति।' क्वचित्तु सद्भावस्त्नेहकरणीयविसद्दशमिति पाठः । तदा श्लोके ताभ्यां यत्करणीयं तेन सदशं कार्यं त्वया विरचितमित्यर्थो बोध्यः। पैरं त्वाद्य एव युक्तः। लक्षणामूलीभूत- बाधस्य झटित्युपस्थितये सद्भावस्त्नेहकार्य कृतमित्यस्यैव वक्तुं युक्तत्वादिति दिक्। भम धम्मिएत्यादौ तु व्यञ्जनानन्तरमपि न विरोधप्रतीतिः । ग्रामभ्रमणनिकुञ्जभ्रमणयोर- विरोधादिति दीपिकायां स्पष्टम्। अत्रापकारिण्यामिति। ज्ञातापकारिण्यामित्यर्थः। मत्पिरियरमणेनेति। इदं न लक्ष्यान्तर्गतम्। किंतु प्रतिपाद्यसखीवैशिष्ट्योधन दवारा व्य््यप्रकनायोक्तम्। ज्ञाप्यत्वं तृतीयार्थः । तेन चेति लक्ष्यार्थघटितवाक्यार्थेनेत्यर्थः। प्रकाशनं व्यङ््यमिि। कामुकविषयसापराधत्वमेषा प्रकाशयतीति सहृदयैर्व्यञ्जनया गम्यत इति मावः । उअ इति। पश्येत्यर्थेऽन्ययमुअ इति। पश्य निश्चलनिष्पन्दा विसिनीपत्रे राजते बलाका। निर्मलमरकतमारजॅनपारिस्थिता शङ्गशुक्तिरिव॥ कस्याश्चिन्नायिकाया उपनायकं प्रतीयमुक्तिः । विसिनी पद्मिनीलता। चलनं शरीर- क्रिया। स्पन्दस्त्ववयवक्रिया। स्पदि किंचिच्चलन इति घात्वनुसारात्। कर्मधारयसमासः। पुंवत्कर्मधारयेति पुंवत्। यद्दा निश्चल जनशङ्कया विहारव्यापारनिरुद्योगेति कामुकसंबो- धनम्। यत्तु निश्चलाऽचला पृथ्वी तद्वन्निष्पन्देत्यर्थ इति। तन्न। अचलापदस्यैव तत्र प्रयोगात्। पृथ्वीवाचकस्य नित्यस्त्रीलिङ्गत्वेन भाषितपुंस्कत्वाभावात्पुंवध्ावानुपपत्तेश्र। १ खं. मम प्रियं। २ क.°न्मुख्योऽर्थः। ३ क. परं त्वयमयुक्त्त।४ क. लक्ष्यवाक्यार्थेनेत्यर्थः । लक्ष्यघटितवाक्यार्थों लक्ष्य एवेति भावः । प्रका। ५क ग. 'जनोपरि"।

२८ प्रदीपोद्योतसमेत :- [२ द्वि० उल्लास: ]

अत्र निष्पन्दत्वेनाSSश्वस्तत्वम्, तेने च जनरहितत्वम्, अतः संकेतस्था- नमेतदिति कयाचित्कंचित्प्रत्युच्यते। अथवा मिथ्या वदरसि न त्वमत्राऽSगतोऽभूरिति व्यज्यते। वाचकादीनां क्रमेण स्वरूपमाह- साक्षात्संकेतितं योर्ऽर्थमभिधत्ते स वाचकः ॥७॥ प्रदी०-अत्र निःस्पन्दत्वेनाSSश्वस्तत्वम्, तेन निर्जनत्वम्, अतः संकेतस्थानमेतदिति कयाचित्कंचित्संकेतस्थानाभिलाषिणं प्रति व्यञ्जनया प्रतिपादते। अथवा निःस्पन्दत्वे- नाऽडश्वस्तत्वम्, तेन जनागमनाभावः, अतो न त्वमत्राऽडगत इति मिथ्या वदसीति कयाचिद्दत्तसंकेता त्वं नाऽडगताऽहं त्वागत इति वादिनं प्रति व्यज्यते। एवमर्थ विभज्य वाचकादीनां स्वरूपं क्रमेणाSडह-साक्षात०। अभिधत्ते प्रतिपाद्यतीत्यर्थः। अतो न विशेषणान्तरवैयर्थ्यम्। संकेतितं गृहीतसंके- तम्ँ। इदं चेष्टायां साक्षादर्थप्रतिपादिकायामतिव्याप्तिवारणाय। माधुर्यादिव्यञ्जकदपर्शा- दिवर्णेडतिव्याप्तिवारणायें वा। न च साक्षादित्यधिकम्। 'यन्नामा यत्र यादिर्विषयोऽपि स तादृशः ' इत्यादिव्यवहित संकेतसत्वेऽपि चैत्यादिनामके चैत्यादियोगिनि विषये प्रतिपाद्ये चैत्यादिप- देऽतिव्याप्तिवारकत्वात्। तत्र शक्यसंकेतव्यवहितसंकेतत्वात्। न च तत्र शक्तिरेवेति सम्यक् उ०-मरकतो नीलमणिः। भाजनं पात्रम्। शङ्खशुक्तिः शुक्त्याकारं शङ्खघटितं पात्रम्। न तु मुक्ताशुक्तिः। तस्या बलाकावच्छ्वेतत्वाभावात्। शङ्खशुक्तिपदस्य तत्रासामर्थ्याच्च। अत्र चाचेतनोपमया लेशतोऽपि क्षोभाभावः। तेन निर्जनत्वं गग्यते। केचित्तु 'नाययकाया विरहवेदनां कामुकं प्रति निगूढं निवेदयन्त्याः सख्या इयमुक्तिः। निस्पन्दा सा नायिका वल्हाकापाण्डुतातिशयाद्वलाकात्वेनाध्यवसिता बिसिनीपत्रे तापाच्छयता राजते। अत्र निश्चल, अलसेति कामुकसंबोधनमेव। अचेतनोपमया निश्चेष्टत्वातिशयस्तेन च विप्रलम्भा- तिशयो व्यङ्ग्यः' इत्याहुः । संभोगाद्विप्रलम्भस्याँतिमधुरत्वेन तत्र योजयति-अथवा निस्पन्दोतै। स्वरूपमति। लक्षणमित्यर्थः। अतो नेति। अभिधया प्रतिपादयतीत्यर्थे वैयर्थ्य स्पष्टमेव। इदं चेष्टायामिति। पद्घटितः संकेत इत्यभिमानः । इत एव वाडस्वरसादाह- स्पर्शादिवर्ण इति। माधुर्यादिनिरूपितवाचकत्वापत्तिरिति भावः । चेष्टातिव्याप्तिस्तु विशेष्यतया शब्दनिवेशाद्वारणीयेति बोध्यम्। विषयः । देशः। तत्रेति। तदीयसंकेत १ ख. न ज°। २ क. सि त्वं तत्र नाऽड़ग°। ३ क. म्। तच्च चे ।४ क ्र्णेष्वति"। ५ क. य च-। ६ घ. चैत्रादि ७ क. न्म्। अन्र चा°। ८क, ग, 'यात्तत्वेना°। ९ क. घ. 'स्य मधु°1 १० क, ति। अतो ।

[२ द्वि० उल्लासः ] काव्यंप्रकाशः । २९

इहागृहीत संकेतस्य शब्दस्यार्थप्रतीतेरभावात्संकेतसहाय एंवं शब्दोर्ऽर्थविशेषं प्रतिपादयताति यस्य यत्राव्यवधानेन संकेतो गृह्यते स तस्य वाचक:। प्रदी०-तद्योगिनि तत्पदप्रयोगस्य लक्षणयैवोपपत्तेः। न च साक्षात्संकेतवान्वाचक इत्येताव- तैवे स्वस्थत्वेऽभिधत्त इत्यस्य वैयर्थ्यम्। संयोगादिनाऽभिधायां नियमितायां वाच्यार्थव्य- ञ्जकतादशायामतिव्या प्तर्वारणीयत्वात्। न च तथाऽपि तत्रातिव्याप्तिरेवेति वाच्यम्। यस्य शव्दस्य यत्राव्यवहितसंकेतग्रहो यदर्थग्रह उपयुज्यते सत्र स तदर्थवाचक इति हि लक्षणार्थः। अथ संकेतग्रहस्य शब्दसहकारितायां किं मानमिति चेदगृहीतसंकेतस्य शब्दादर्थप्रत्ययाभावः। इदं च 'यत्राव्यवधानेन संकेतो गृह्यते' इत्यादिवृत्तिदर्शनात्सं- केतविशेषणतया साक्षात्पदं व्याख्यातम्। वस्तुतस्तु संयोगादिनाडभिधायां नियमितायां यत्र शक्यान्तरध्वननं तत्र वाचकत्वं मा प्रसाङ्कीदित्यभिधानक्रियाविशेपणं साक्षाढिति। तत्र तु वाक्यार्थप्रतीतिव्यवधानेन तत्प्रतीति- उ० -- इत्यर्थः । अग्रे च व्यवहितसंकेतत्वादिति पाठः। संकेतसत्त्वादिति पाठे तु तत्रेत्यस्य देश इत्यर्थ:। व्यवहितत्वं च शक्यसंकेतग्रहप्रयोज्यग्रहविषयत्वम्। स चेत्थं वृक्षविशेषश्चै- त्यपदाद्बोध्यः । तद्योगी देशश्च तत्पदाद्वोध्य इति। रूढिलक्षणायाः शक्तितुल्यत्वात्संके- तस्य तत्रानुभूयमानत्वाच्च तत्रैव प्रत्युदाहृतम्। लक्षणयवेति। तद्वृक्षच्छेदेऽपि यथाकरथ- चिच्छक्यसंबन्धोस्त्येव / तादृशस्यैव लक्षणाप्रयोजकत्वादिति भावः । वाच्यार्थेति। द्वितीयवाच्यार्थेत्यर्थः । यस्य शब्दस्य यत्रेति। काल इति । शेषः अपभ्रंशादौ वाच- कत्वस्येष्टत्वेन तत्रातिव्याप्तिर्न शङ्क्या। अन्यथा वाच्यव्येंङ््यतायां माए इत्यादेरनु- दाहरणत्वापत्तेरित्याहुः। संकेतो गृह्यत इति। वृत्तौ गृह्यत इत्यस्य 'यदर्थप्रतिप- त्तये' इत्यादिः । साक्षात्संकेतग्रहसहकारेण यदा यदर्थप्रतिपत्तिरिति फलितोऽर्थः । संकेतपदेन च शैक्तिरुच्यते। संकेतग्राह्यत्वात्तस्याः । सा च बोधजनकत्वरूपेति पश्चम- शेषे वक्ष्यते। अत्र च वाचकव्यवहारविषयत्वं लक्ष्यतावच्छेदकम्। अतो न लक्ष्यताव- च्छेदकलक्षणयोरभेदः । ननु लक्षणास्थले तत्तत्पदात्तत्तलवक्ष्यार्थो बोद्धव्य इत्यादीच्छाया: संकेतत्वमेव नास्त। शक्यसंबन्धेनैव तद्वोघात्। एवं च तद्वयावृत्त्यर्थ संकेतविशेषणं साक्षात्पदं व्यर्थमित्यरुचेराह- वस्तुतस्त्विति। संकेतितमिति तु साक्षादेव माधुर्यादिव्यञ्जके स्पर्शादिवर्णेडतिव्याप्ि- वारणाय। अनेनैव चैत्यादियोगिदेशबोधकचैत्यादिपदे नातिव्याप्तिः। संकेपदस्य शक्ति .. १ क. ख. ग. शब्दार्थविश्षप्रतिपत्तेर° । २ क. व सुस्थ° । ३ क. ते स तत्र तद। ४ इदं वाक्यं क. पुस्तके न दृश्यते। ५ क. व्यञ्जकतायां। ६ क. पत्तेः । सके० ॥७ क. शक्तिग्राहकः समयः। स बास्मादयमर्थो बोध्य इत्याकारः। अस्यायं वाच्योऽस्यायं वाचकोऽयमित्यादिशब्दप्रयोग- रूप इत्यादि मञ्जूषायां प्रतिपादितम्। अन्न। ८ ग. 'ते। द्विन्निसंकेत°। ९ क. त्यादि संकेत एव नास्ति । १० ग. स्ति । एवम्। ११ क. प्तिः । व्यव°। .

प्रदीपोद्योतसमेत :- [२ द्वि० उल्लास: ]

संकेतितश्व्वतुर्भेदो जात्यादिर्जातिरेव वा। यद्यप्यर्थक्रियाकारितया पवत्तिनिवृत्तियोग्या व्यक्तिरेव, तथाऽप्या- नव्त्याद्वयभिचाराच्च तत्र संकेतः कर्तु ने युज्यत इति गौः शुककश्चलो प्रदी०-रित्यप्रसङ्गः । न च संकेतितपद्वैयर्थ्यम्। लक्ष्यप्रतीतावपि वाच्यप्रतीतिव्यव- धानाभावात्। स्पर्शादिवर्णानां साक्षादेव माधुर्यादिव्यञ्जकत्वाच्च। भास्करस्तु "लक्ष्यस्याप्यन्विताभिधाननये संकेतितत्वात्तत्रातिव्याप्तिवारणाय साक्षादिति विशेषणम् । तदनम्युपगमे तु 'साक्षादभिधत्ते' संकेतितमभिधत्ते' इति लक्षणद्वयम्। नं चाऽडद्यस्य चेष्टायामतिव्याप्तिः । शब्दत्वस्य प्रकरणादेव लाभात् " इत्याह। तत्तु 'साक्षात्संकेतो ग्ृह्यते' इत्यादिवृत्तौ साक्षात्त्वस्य संकेतितविशेषणतया व्याख्यानेन विरोधादुपेक्षणीयम्। किं च प्रथमे माधुर्यादिव्यञ्जकस्पर्शादिवर्णेष्वतिव्याप्तिः। तेषां साक्षा- देव शङ्गारादिव्यञ्जकत्वात्। द्वितीयं तु वाच्य एव व्यङ्गयतादशायमंतिव्याप्तम्। न च तत्रेष्टापत्तिः। संकेतवान्वाचक इत्यस्यैव तदा सम्यक्त्वेने शेषवैयर्थ्यात्। संकेतित० । नन्वयं विभागोऽनुपपन्नः। जात्यादेरसंकेतितत्वात्। आद्यसंकेतग्रहस्य व्यवहारमात्राधी नतया प्रवृत्तिनिवृत्तियोग्यायां व्यक्तावेव तदौचित्यादिति। मैवम्। किं हि व्यक्तिषु सर्वासु संकेतग्रहो व्यवहाराङ्गम्, उत यस्यां कस्यांचित्। नाऽडद्यः। आनन्त्यात्। नान्त्यः उ०-परत्वात्। न च तत्र तस्य साडस्ति। वृक्षसंबन्धेनैव तद्वोधादिति बोध्यम्। व्यवधाना- भावादिति। गङ्गापदादपि साक्षात्तीरा्युपस्थितिरित्यभिमानः । इत एव वाऽरुचेराह- स्पर्शादिति। वस्तुतो न च संकेतितपदवैयर्थ्यमित्यादिस्पर्शादिवर्णानां साक्षादेव माघुर्य- व्यञ्जकत्वाच्चेत्यन्तग्रन्थो बहुषु पुस्तकेषु न दृश्यते । लक्ष्यस्याप्यन्वितेति । इतरान्विते शक्तावितरत्वेन तीरस्यापि भावादिति अभि- मानः । विशेषणमिति। अभिधानक्रियाया इत्यर्थः । साक्षात्त्वं चे पद्जन्यपदार्थोपस्थि- तिविशेष्यत्वमिति बोध्यम्। शङ्गरादिव्यञ्जकत्वादिति । तद्गतमाधुर्यव्यञ्जकत्वादि- त्यर्थः । अतो न पूर्वविरोधः । व्यञ्जकतादशायामिति। तद्वोधके शब्द इति शेषः। ञ्ञेषति । अभिधत्त इतीत्यर्थः । जात्यादिरिति । आदिना गुणक्रियासंज्ञा:। संकेतग्रहस्य। तत्प्रयोज्यशक्तिग्रहस्य।

ज्ञानजनकत्वनिवाहशक्त्स्तज्ज्ञानविषयव्यक्तावेव सिद्धिरुचितेत भाः। आनन्त्यादितति। तथा च शक्तिग्रहासंभवैंः । सामान्यलक्षणा तु निरस्तैव तन्त्रान्तर इति भावः । यतोऽगृ- १ ख. रात्तत्र। २ ग. न शक्यत । ३ क. वाक्यार्थप्र°। ४ क. तिपदम्। ५ क. केत- वि° । ६ क. व्यक्षकता। ७ न विशेष्यवै°। ८ क. ग. भानादि ।९ क. ति भावः । १० ग. °नः। साक्षा । ११ क. च इतरप्रतीत्यव्यवधानेन जायमानत्वम्। शूङगा°। १२ के. ग. ज्ाः । योग्यायां। १३ क. ग. वृत्यानु°। १४ क. हकश"। १५ क. भव इति भावः।

[२ द्वि० उल्लास: ] काव्यपकाशः । ३ १

डित्थ इत्यादीनां शब्दानां विषयविभागो न प्राप्नोतीति च तदुपाधावेव संकेतः । उपाधिश्वँ द्विविधः-वस्तुधर्मो वक्तयदच्छासंनिवेशितश् । वस्तुधर्मोऽपि द्विविधः-सिद्धः साध्यथ्र। सिद्धोडापे द्विविधः-पदार्थस्य प्राणप्रदो विशेषाधानहेतुथ्वं । तत्राऽडद्यो जातिः। उक्तं हि वाक्यप- प्रदी०-व्यभिचारप्रसङ्गात्। यतोऽगृहीतसंकेतगोपिण्ड इव घटाँदेरपि गोवडान्प्रनीनिः प्रसक्ता। अगृहीतसंकेतत्वस्य तुल्यत्वात्। किं च न यत्र संकेतग्रहस्तस्यापि प्रतीतिरिति व्यभिचारान्न व्यक्तौ संकेतः । अपि च व्यक्तिसंकेतपक्षे गौः शुकश्चलो डरित्थ इत्यादि-

वेव संकेतः । शब्दानामर्थभेदो न प्राप्नोति। किमेवमनिष्टमिति चेत्सहप्रयोगानुपपत्तिः । तस्मादुपाधा-

स च द्विविध :- स्वभावतो वस्तुवृत्तिर्घटत्वादिः, वक्तुर्यदच्छया संनिवेशितो नामरूपः। तत्राSSद्यो द्विविध :- सिद्धः साध्यश्रेति। सिद्धोऽपि द्वेधा पदार्थस्य प्राणप्रदः, विशेषाधानहे. तुश्च।- प्राणप्रदत्वं च यार्वेत्स्थितिसंवन्धित्वम्। यद्यपि शुककत्वादेर्नित्यत्व्राम्युपगमे गोत्वा- दिना समकालमेव संबन्धित्वम्, तथाऽपि तस्य संबन्धः कढ़ाचिदपैत्यपि, न तुगोत्वादेैरिति उ०-हीतेति। तद्विषयकशाव्दवोधे सामान्यतो गृहीतसंकेतपदज्ञानं कारणमित्यङ्गीकार इत्यर्थः। तद्विषयसंकेतवत्पदज्ञानं कारणमित्यङ्गीकारेऽप्याह-किंचन यत्रेति।व्यमिचा- रोतू। तथा व्यक्तिपक्षे कार्यकारणभावस्य वक्तुमशक्यत्वात्तत्र संकेत एव नेति भौवैः। समान प्रकारकत्वेनैव कार्यकारणभावाङ्गीकारान्नायं दोष इत्यत आह-अपि चेति। व्यक्तावेवेति पक्षेऽयं दोषः । सहपयोगानुपपत्तिरिति। इदं चिन्त्यम्। व्यक्तिविशेषोपस्थितये तेषां सहप्रयोगात्। तद्ोध्यव्यक्तिमात्रबोधकत्वस्यैव पर्यायत्वात्। विशिष्टशक्तौ तु नागृ- हतिविशेषणान्याथेन व्यक्तौ शक्तेर्जात्यादौ तद्वच्छेदकत्वस्य च स्वीकारे गौरवेण च विशेषण एव सोचितत्याह-तस्मादुपाधावेवेति । विशेषणे जात्यादावेवेत्यर्थः । व्यक्तिबोधस्त्वाक्षेपादनुमानसहकृतपदेनैवेति केचित्। लक्षणयेत्यन्थे। व्यञ्जनयेति परे। विशेषणशक्तिग्रहस्यव विशिष्टस्मृतित्वं विशिष्टश्ञाव्दत्वं च कार्यतावच्छेदकमित्यपरे। संनिवेशितः । संकेतसंवन्धेन तत्तद्धर्मिणि स्थापितः । नामरूप इति। डित्थड- पित्थादिशब्दरूपः । संज्ञाशन्दादेव च प्रागुक्तरीत्या संज्ञाविशिष्टधर्मितोष इति बोध्यम्। कदाचिदपैत्यपीति। पाकेन रज्जनेन च वैर्णान्तरकरण इत्यर्थः । क्रियासमवायस्य १ ख. ति त° ।२ ख. ग. श्र व। ३ ख. पि सि० ।४ ख. ग. पि प०।५क, स. श्र आद्यो। ६ क. ादावपि। ७ क. दिपदाना।८ क. पि द्विविधः । ९ क. वदवस्थिति"। १० क. देरपीति। ११ क. हीते स०। १२ क. त्। व्यक्तिपक्षे तथाकार्य° । १३ क. वः। व्यक्ता- वेव शक्तिरिति पक्षे दूषणान्तरमाह-अपि चेति। १४ क. ति। विशिष्टशक्तौ जात्यायुपलक्षणी- कृत्य व्यक्तौ शंक्तिरिति पक्षे च नागृहीत° । १५ ग. 'पः। विशिष्टशक्तौ तु नागृहीनविशेषणा- न्यायन विशेषण एव । १६ क. व्स्य तु व्यञ्जनया निर्वाहः। संनि"। १७ ग. रे। कदाचि"। १८ क. रूपान्तर°। १९ क. रथः । गौः स्व°।

३२ प्रदीपोद्योतसमेत :- [२ द्वि० उल्लास: ]

दीये-'न हि गौः स्वरूपेण गौर्नाप्यगौः, गोत्वाभिसंबन्धात्तु गौः ' इति। द्वितीयो गुणः । शुक्लादिनां हि लब्घसत्ताकं वस्तु विशिष्यते । साध्यः पूर्वापरीभूतावर्यवः क्रियारूपः । डित्थादिशब्दानामन्त्यबुद्धिनि- प्रदी०-विशेषः। तत्र प्राणप्रदो जातिः। उक्त हि वाक्यपदीये-'नहि गौः स्वरूपेण गौः, नाप्यगौः, गोत्वाभिसंबन्धात्तु गौः' इति। अस्यार्थ :- 'गौः स्वरूपेण न गोव्य- वहारस्य, नाष्यगोव्यवहारस्य विषयः, गोत्वाभिसंबन्धात्तु गोव्यवहारस्य विषयः ' इति। तथा च प्राणप्रदत्वमस्य सिद्धमिति। विशेषाधानहेतुस्तु गुणः । गोत्वादिनाँ लब्घसत्ताकं हि वस्तु शुक्कत्वादिना विशिष्यते। साध्यस्तु पूर्वापरीभूतैकदेशत्वेन विव- क्षितः क्रियारूपच्छेदनादिः। यदुक्तम्- यावत्सिद्धमसिद्धं वा साध्यत्वेन प्रतीयते। आश्रितकमरूपत्वात्सा क्रियेत्यिधीयते॥ इति। वक्तूयदच्छासंनिवेशितस्तु शब्दरूपः। डित्थादिशब्दानां प्रथम वर्णप्रतीत्या किंचित्प्रकाशि- तमन्त्य वर्णबुद्धचा निःशेषतो ग्राह्यं नानावर्णात्मकघटादिपद्व द्वूर्णकमशून्यं स्फोटाख्यं शब्द-

उ०-नित्यत्ववादिमते तद्न्यत्वं निवेश्यम्। गौः स्वरूपेणेति। अज्ञातगोत्वकेन धर्मिस्व- रूपमात्रेणेत्यर्थः। नाप्यगोव्यवहारस्येति। अभावज्ञाने प्रतियोगितावच्छेदकप्रकारकप्र- नियोगिज्ञानस्य कारणत्वादिति भावः। गोत्वाभिसंबन्धात्विति। एवं च यावद्वो- व्यवहारं तत्र पिण्डे गोत्वस्य सत्त्वात्प्राणप्रदत्वमिति। भाव:। विशेषाधानहेतुरिति। तत्त्वं च यावदाश्रयस्थितिसंबन्धकमिन्नत्वे सति द्रव्यक्रियान्यत्वम्। साध्यस्त्विति। साध्यत्वेन विवक्षितः । तदेव दर्शयति-पूर्वापरति। अधिश्रयणाद्यवतारणान्तव्यापारस- मूहो हि पाकक्रिया। विक्कित्त्यनुकूलत्वेन तेषामनुगमान्न नानार्थता। तत्र सर्वप्रागभावे भविष्यत्वम्। सर्वध्वंसे भूतत्वम्। कस्यचिद्वर्तमानत्वे वर्तमानत्वम्। एवं च भासमानपौ र्वापर्यका वयवकत्वसमानाधिकरणो धर्मविशेषः साध्यत्वमिति फलितम्। क्रियारूप इति। धातुवाच्य इति याक्त। तथा वे पाचकादीनां प्रकारीभूतक्रियायां शक्तिः । वैयाकरणैः कृत्स्वेव कार्याभावाङ्गीकारादिति स्पष्टमस्मत्कृतवैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूषायाम्। किंचित्मकाशितमिति । अल्पावयवावच्छेदेन चक्षुःसंनिकर्षे पटस्येवेत्यर्थः । १क. ख, ग. ये-गौः स्वरूपेण न गौना° ।२ क. ना ल°। ३ ख. विशेष्य। ४ क. ख. यवक्रि® । ५ ग. यादिरु° ६। क. रवि° ।७ क. ना हि लब्धसत्ताकं व°। ८क. ०न विवक्ष्यते। ९ क नां हि ग्र। १० ग., तिकमि° । ११ क. ति। बौद्धोऽधि°। १२ क. या। तत्र। १३ क, "रणमुत्पाद्यत्वरूपं साध्य°। १४ क. च पचादीनां कियायां। १५°क. ०क्तिः । किंचि° ।

[ २ द्वि० उल्लास: ] काव्यपकाशः। ३३

्राह्यं संहृतक्रमं स्वरूपं वक्त्रा यदच्छया डित्थादिष्वर्थेषूपाधित्वेन संनि- प्रदी०-स्वरूपं डित्थादिप्वर्येषपाधित्वेन वक्त्रा यदच्छया कल्प्यत इति संज्ञारूपयद- च्छात्मको डित्थादिशब्दः । चण्डीदासस्तु-अन्त्यं स्वलक्षणं बुद्धचा निःशेषतो ग्राह्यं यस्य तत्, जातिप्रती- त्यनन्तर व्यक्तिप्रतीतिरिति क्रमशून्यं च डित्थादीनां शब्दानां स्वरूपं डित्थादिप्वर्थे- षूपाधित्वेन पदार्थोपस्थित्यनुकूलतया संकेत्यते। उपाध्यन्तरं तेषां कि तु धर्मिमात्रं ततः प्रतीयत इति वृत्यर्थमाह।

सर्वावयवावच्छेदेन तत्संनिकर्षे संपूर्णपटस्थेवेति भावः। घटादिपदवदिति । मतान्तरसि- द्धस्य व्यतिरेके दृष्टान्ततेति बोध्यम्। वर्णक्रमशून्यमिति। वर्णक्रमग्रहशून्यमित्यर्थः । यथा पटप्रत्यक्षे न तन्तुक्रमभानं तद्वदित्यर्थः । एकः पट इतिवदेकं पद्मिति व्यवहा-' रादवयवातिरिक्तोऽवयवी स्फोटाख्यः स्वी क्रियत इत्यर्थः । अत एव तत्र तनत्वियत्ता- वत्पदज्ञानेऽपि न तत्र गणनां विना वर्णेयत्ताज्ञानमिति भावः । तदाह-स्फोटाख्य- मिति। एतेन नानावर्णतत्तदव्यवहितोत्तरत्वादिक्रमघटितर्पेदत्वस्य शक्तता वच्छेद कत्वे गौरवमानन्त्यं चेत्यपास्तम्। यहच्छयेति। डित्थादिपदं तादात्म्यसंबन्धेन डित्थादि- नामविशिष्टतत्तदर्थबोधकं भवत्वित्याकारयेच्छयेत्यर्थः । यदच्छाकल्पितत्वाच्च यदच्छा- शब्द इति व्यवहारस्तदाह-यदच्छात्मक इति। अयमेव संज्ञाशब्दो द्रव्यशब्द इति च व्यवहियते। श्रावणज्ञानस्य शाब्दवोधे हेतुत्वाङ्गीकार्रीन्नाSऽत्माश्रय इति बोध्यम्। चण्डीदास इति। अन्त्यव्यवच्छेद्यं तच्च स्वलक्षणं धर्मिस्वरूपं बुद्धया तद्द्वारा निर्ग्रायं यस्य शब्दरूपस्य। शब्दज्ञानेन धर्मिप्रेत्ययनात्। गवादिपदे हि विशेषण प्र- तीत्यनन्तरं व्यक्तिप्रत्यय इति क्रमस्तच्छून्यम्। आहत्यैव धर्मिप्रत्यायनादिति भावः । उपाधित्वेनेत्यस्य व्याख्या-पदार्थोपस्थित्यनुकूलतयेति। संकेत्यते। केवले धर्मि- ण्येवेति शैषंः । अयं भावः। तदुपाध्युपलक्षिते शुक्कवासा देवदत्त इत्यादाविव शक्ति- ग्रह इति न तस्य बोधे मानम्। शुक्कवासस्त्ववदर्थे तन्निवेशस्तु निर्धर्मितावच्छेदकशक्ति- ग्रहासंभवात्तत्सौकर्यायैवेति। तदेवाऽडह-उपाध्यन्तरमिनि। पढ़ान्निविकल्पकं तु आकीशादिपदादाविष्टमेव। अत एवास्य द्रव्यशव्दृत्वेन व्यवहार इति तद्भावः। यद्वाS न्त्यमन्त्यवर्णप्रत्यक्षेण ग्राह्यं स्वलक्षणं शब्दरूपं यस्थार्थस्य बुद्धया ज्ञानेन निःशेषतः स्वरूपतोऽर्थतश्र ग्राह्यम्। अर्थबोधकत्वं हि पदस्वरूपम्। पद्युते वाध्यतेऽनेनेति व्युत्पत्तेः। १ ग. पं य० २ क. न तदर्थों।३ क. रात्स्फोटा° ।४ क 'थेः। तदाह। ५क. ग. पदस्य। ६-ग. वमित्य । ७ क. ग. ०दं डित्था। ८ क. ग. 'राच नाऽडत्मा°। ९ क.ग. 'प्रत्याय"। १० क. ग. °षः। तदेवाऽऽह। ११ ग. "काश्यप" । १२ क. 'ति भावः । १३ क. ग. ध्यत इति।

३४ प्रदीपरोद्योतसमेतः- [२ द्वि० उल्लास: ]

वेश्यत इति सोऽयं संज्ञारूपो यदच्छात्मकँ इति। 'गौः शुक्कथैलो डित्थ इत्यादौ चतुष्टयी शब्दानां प्रवृत्तिः' इति महाभाष्यकारः। परमाण्वादीनीं तु गुणमैध्यपाठात्पारिभाषिकं गुणत्वम् । गुणक्रियायदच्छानां वस्तुत एकरूपा- णामप्याश्रयभेदाद्ेद इव लक्ष्यते। यथैकस्य मुखस्य खड्गमुक्ुरतैलाद्यालम्ब- नभेदात्। प्रदी०-तच्च भाष्यविरुद्धम्। तत्र शब्दस्यवोपाधित्वेन व्यवस्थापनात्। डित्थादिशब्दा- ड्डित्यादिनामाऽयमिति प्रतीतेः । एवं हि 'गौः, शुकः, चलः, डित्थः, इत्यादौ चतुष्टयी शव्दानां प्रवृत्तिः' इति महाभाष्यकारः । नन्वेवं परमाण्वादिशब्दानां जाति- शब्दत्वं स्यात्। न गुणशब्दत्वम्। परमाणुत्वादीनां प्राणप्रदत्वेन जातित्वादिति चेत्स- त्यम्। जातिशब्दा एव ते। वैशेषिकनयानुसारेण तु तत्र गुणशब्दव्यवहारः । ननु पटादिनिष्ठानां शुक्ादिगुणानां गुडतण्डुलादिनिष्ठानां पाकादिक्रियाणां च भेदस्य च प्रत्यक्षतः सिद्धौ व्यक्तिसंकेतपक्षोक्तदोषः समान इति चेत्, न। गुणादीनां स्वरूपत एकरूपाणामाश्रयभेदाद्भेद इव लक्ष्यते। यथैकस्थव मुखस्य खड्गमुकुराद्यालम्बनभेदात्। उ०-तादशं डित्थादिपदानां स्वरूप स्वेन डित्थादिपदेन रूप्यते बोध्यत इत्यर्थरूपं तत्। डित्थाद्यर्थेषु पदार्थोपस्थित्यनुकूलतर्या तादात्म्येन तद्वच्छेदकतयेत्यर्थः । तच्च भाष्येति। कि च पक्षद्वयेऽप्यन्त्येत्यादि व्यर्थम्। सर्वेषामेव शब्दानां स्वज्ञानद्वाराS र्ज्ञानजनकत्वात्। अर्थज्ञानानन्तरमेव स्वरूपतोऽर्यतो बोधाच्च। अन्त्यशब्दस्य प्रागुक्तार्थे शक्त्यमावाच्च। अपि च बहुव्रीहै। बुद्धि निर्ग्राह्यान्त्यकमिति स्यात्। विशेषणत्वात्। किं चाSS- द्यव्याख्यायामुपाधित्वेनेत्यसमञ्जसम्। सर्वेषामेव शब्दानां तथात्वेनास्य वैलक्षण्यानापत्तेः। पक्षद्वयेऽपि लक्षणापत्तेश्रेति दिक्। तत्र डित्थादिपदं डित्थादिपद्वति शक्तमित्याकारः शक्तिग्रहः। न चैतादराशक्तिग्रहात्पूर्व डित्थादिपद्वत्त्वेनाज्ञानात्कथं तद्वच्छिन्ने शक्ति- ग्रहं: संवन्धसामान्येन वैशिष्टचस्यैव तत्र निवेशात्। यद्ा गुणगुणिनोरिव वाच्यवाच- कयोरपि तादात्म्याङ्गीकारददोषः। वाचकत्वार्यसंबन्धविशेषग्रहस्तु पश्चादेवेति बोध्यम्। चतुष्टयीति । उपाधेनिशेषणस्य चातुर्विध्यादित्यर्थः । प्रवृत्तिरितीत्यस्योवाचेति शेषः । प्रवृ्तिः प्रवृत्तिनिमित्तम् । परमाण्वादीति। आदिना परममहच्छब्दसंग्रहः । परमा- णुशब्दः परिमाणविशेषे तद्वति पें। गुडतण्डुलादिनिष्ठानाममिति । तन्निष्ठविक्कितीनां भेदे तदनुकूलव्यापाराणामपि भेद इति भावः। कारणभेदस्य कार्यभेदनियामकत्वादि- त्याशयः। उक्तदोषः । आनन्त्यव्यभिचाररूपः। भेद इवेति। प्रत्यभिज्ञालाघवा- दिभि: शुककादीनामैक्यसिद्धौ भेदप्रतीतिराश्रयभेदोपाघिकी। तत्संबन्धस्यैव च नाशोत्पा दाविति भावः । आलम्बनम् । प्रतिबिम्बाश्रयः । १ क. ख. ग. 'ति स सं।२ ग, क उपाधिरिति। ३ ख, "श्चलति डि०। ४ क. नं गु° ।५ ख. मध्ये पा। ६ ग, कस्यापि मु। ७ क. वदत्वव्य। ८ क. या स्वात्मकस्वरूपसं बन्धेन तद। ९ क. तो बाधा । १० क. हः । गुणगुणिनो। १,१ क. रान्रानुपपत्तिः । चतु°। १२ ख. ग, च । उक्क।

[२ दवि० उ्ास: ] काव्यपकाशः। ३५

हिमपयःशङ्गांद्याश्रयेषु परमार्थती भिन्नेषु शुक्कादिषु• यदशेन शुक्कः

तण्डुलादिपाकादिष्ववमेव पाकत्वादि। वालवृद्धशुकाछ्युदीरितेषु डित्था- दिशब्देषु च प्रतिक्षणं भिद्यमानेपु डिन्ाद्यर्थेषु वा डित्थत्वाद्यस्तीति प्रदी०-अपरे तु-हनपच रक्दिदु कुल विर्न: परमार्थतो भिन्न एव। पाकाच्छुकं रूपं नष्ट श्याममुत्पन्नमिति प्रतीतेः । न चेयं भ्रान्तिः। वाघकाभावात्। न चोत्पाढ़- विनाशौ समवायस्य प्रतीयेते इति युक्तम्। तद्नुल्लेखात्। नथा चानुगतप्रत्ययानुरोधेन तत्रापि शुंकृत्वादिजातिः, लाघवाच्च तत्रैव संकेत इत्यम्युपेयम्। एवं गुडतण्डुलपाकादि- व्वपि पाकत्वादिकम्। तथा तारत्वादिविरुद्धधर्माध्यामाद्वालवृद्धादयुदीरितडित्थादिश्दे- प्विव डित्थाद्यर्थेप्वपि वाला छवम्यापण मन नापग्म प्रव्पविरुद्धधर्माव्यासा द्विन्नेषु डित्थ त्वािकं जातिः। सैव च डित्थादिपढशक्या। एकत्वात्। इत्यङ्गीकर्तव्यम्। एतेन 4 बालवृद्धशुकादयुदीरितेषु डित्थादिशव्देषु च् : तिक्षणं भिद्यमानेषु डित्याद्यर्थेषु वा डित्थादित्वमस्ति' इति व्याख्यातम्। इवार्थेन वाशव्देन चशव्दस्य स्थानविनिमयात्। यद्ा सर्वेष्वेव वौच्येषु सामान्यमस्तीत्यत्र तद्वाक्यतात्पर्यम्। अथवा भाष्यकारमते डित्था- दिशब्द एवोपाधिरिति तन्मतेऽपि शब्दम्य नानात्वात्तन्निष्ठा जातिरेव शक्याऽङ्गीका- येंति तत्तात्पर्यम्। तस्मात्सर्वशब्दानां जातिरेव संकेतविषय इत्याहुः। येषां मते संज्ञा शब्दानां शब्दो नोपीधिः कि तु ततो धर्मिमात्रप्रतीतिस्तेपां मत आकाशादिशव्दानां कथं जातौ संकेत इति चिन्त्यम्। उ०-प्रतीतेरिति। अवाघिततारतम्यप्रतीतेश्चेत्यपि बोध्यम्। अनुगतः । एकाकारः । प्रत्ययेत्यभिधानस्याप्युपलक्षणम्। अभिधानं शाब्दव्यवहारः। एवम्। अनुगतप्रत्ययाि- धानाभ्याम्। शब्देष्वपि भेदस्य साध्यतयोपमानत्वायोगादाह-यद्वोति। सर्वेप्वेव वाच्ये- ष्विति पा्ठेः। शब्दपरेषु शब्देषु शब्दस्यैव वाच्यत्वादिति भावः । अथवेोति। बालाघयुदी- रितानां तेषामनेकत्वात्तद्वेदेन व्यङ्गयस्यापि भेढ़ इत्याशयः । शब्दो नोपाधिरिति। किं तु निर्विकल्पक एव बोध इति भावः । तेषां मत इति। धर्मिमात्रस्य ततो बोधा- ङ्गीकर्तृणां मते जातेवोघाविषयत्वािति भावः। आकाशादिपदानां चेति। एकव्यक्तिमात्रवृत्तिजात्यनङ्गीकारादित्यर्थः। आनन्त्यव्यभिचाराभावेन व्यक्तावेव शक्त्यौ- चित्यमिति भाव: । चिन्त्यमिति । चिन्ताबीजं तै शब्दाश्रयत्वैनैव ततो बोधस्यानुभवि- १ क. डुखादिषु। २ क. 'त्यादिरनुगताभिन्ना®। त्यादिरभि"। ३ ख. ण्डुलपा०। ४ क. ख, ग, पाकादित्वम्। ५ क. ख, ग. ने डित्थाद्यर्थे वा डित्थादित्वमस्ती। ६ क. ं रक्तमृत्पन्नमि- त्यादिप्र। ७ घ.शुक्क दि। ८क. साद्विभिन्नेषु डित्थादित्वं जा°। ९ क ने डित्थादर्थे वा। १०क. वाक्येषु। ११ क. ति तु तात्प'। १२ घ. पाधिस्ते । १३ घ दिपदानां। १४ क. अनौपा- धिकतार°। १५ क. ठः। भाष्यकाररीत्या डित्थादिशव्देषु शब्दस्य वाच्यत्वादिति भावः। शव्दो नो° । ग. ठः। शब्दो नो।१६ क. तु जातिपदमख"।

३६ प्रदीपोद्योतसमेतः- [ २ द्वि० उल्लास: ]

सर्वेंषां शब्दानां जातिरेव प्रवृत्तिनिमित्तमित्यन्ये। तद्वानपोहो वा शब्दार्थः कैशचिदुक्त इति ग्रन्थगौरवभयात्प्रकृतानुपयोगाच्च न दर्शितम्। स मुख्योऽर्थस्तत्र मुख्यो व्यापारोऽस्याभिषोच्यते॥८॥ स इति साक्षात्संकेतितः । अस्येति शब्दस्य । प्रदी०-नैयायिकाद्यस्तु-'न व्यक्तिमात्रं शक्यं न वा जातिमात्रम्। आद्य आनन्त्याद्वय- भिचाराच्च। अन्त्ये व्यक्तिप्रतीत्यभावप्रसङ्गात्। ने चाऽडक्षेपाद्वयक्तिप्रतीतिः । तस्माद्वि- शिष्ट एव संकेतः । न चाऽडनन्त्यादशक्यता व्यभिचारो वा। गोत्वादिसामान्यलक्षणया सर्वव्यक्तीनामुपस्थितौ सर्वत्रं संकेतग्रहसौकर्यात्, इत्यातिष्ठन्ते। सौगतास्तु-'व्यक्तावानन्त्यादिदोषाद्भावस्य च देशकार्लानुगमाभावात्तद्नुगतायाम- तद्वचावृत्तौ संकेतः' इत्यादिमतानि प्रकृतानुपयोगान्न सूत्रकृता दर्शितानि। ननु वाच्यलक्ष्यव्यङ्गयाः पदार्था इति विभागोऽनुपपन्नः। मुख्यत्वेन प्रसिद्धस्य तुरी- यस्यापि भावाित्यत आह-स मुख्यो० । साक्षात्संकेतित एवार्थो मुख्यत्वेन प्रसिद्ध इत्यर्थः । कथमसौ तथेत्यत आह-तत्र मुख्यो०।

उ०-कत्वेन शब्दवृत्तिजातिरेव प्रवृत्तिनिमित्तम्। न चाSडकाशः शब्दाश्रय इति सह- प्रयोगानुपपत्तिः। पदवाच्यत्वपरतया परिहारादिति बोध्यम्। केचित्तु जातिपद मखण्डो- पाधिपरम्। तेनाSSकाशत्वाभावत्वादिपरिग्रह इत्याहुः। जातिरेवेति पक्षे शुकादिपदैः शुक्ृत्वजात्या स्वाश्रयाश्रयत्वपरम्परया पटादेराक्षेप इति बोध्यम्।एतेन गोत्वादिभि: स्वस- मवाय्यवयवाक्षेपः स्यादिति निरस्तम्। साक्षात्स्वाश्रयेऽन्वयासंभव एव परम्परयाSSश्रय- स्याऽक्षेपात्। तच्छक्तपदस्य तादृशशाब्दबुद्धित्वं कार्यतावच्छेदकमिति पक्षे तु दोषश- ङैव नेतिदिक्। न चाऽडक्षेपादिति। तथा सति वृत्त्याऽनुपस्थितत्वेन शाब्दबोधविषयत्वानुपपत्ति- रिति भावः । सर्वत्र सौकर्यादिति। संकेतग्रहस्येत्यर्थः । अनुगमाभावादिति। क्षणभङ्गवादिनः स्थिरसामान्याभावादित्यर्थः । प्रकृतानु- पयोगादिति। उपाधिशक्ती हि विशेष्यस्य व्यङ्गयत्वसंभवात्तत्प्रकृतोपयोगि। एवमुप- हिनशक्त्यादिमतमिति भावः ।

१ क. र्शितः । २ घ. नवाऽऽक्षे। ३ घ.त्र सौ०।४ क लाननुगमात्त। ५ क. इति। ६ क. पक्षे स्वाश्रयस्वाश्रयान्यतरस्य व्यञ्जनया बोधस्तात्पर्यवशादिति न दोषः । न चा। ७ ग. थः। अभिधा°। ८ क नैव° ।

[२ द्वि० उल्धास: ] ३७

मुख्यार्थबाधे तद्योगे रूढितोऽथ प्रयोजनात्'। अन्योरऽर्थो लक्ष्यते यत्सा लक्षणाऽडगोपिता क्रिया॥९ ॥ प्रदी०-अस्य शब्दम्य तत्रार्थे योSभिधारूपो व्यापारः स मुख्यो यत उच्यत इत्यर्थः । यद्वा डभिधाव्यवहारस्य नाभिधा समयाभावादित्यादौ दर्शनात्तां लक्षयति-तत्र मुख्य इत्यादि तत्र यो व्यापारः सोऽमिधेत्युच्यत इत्यर्थः। मुख्यत्वोत्कीर्तनं च वक्ष्यमाणस्य लक्षणायास्तद्वाधपुरःसरत्वस्योपपत्तये। यत्तु-'मुख्यार्थबाधे तद्योग इत्यादिकारिकोपयुक्ततया वाच्यस्य संज्ञान्तरं करोति- स मुख्य इत्यादि' इति सूत्रावतारणं तद्युक्तम्। वाच्यार्थवाधे तद्योग इत्येवमेव तत्रो- पपत्तौ तदर्थ संज्ञान्तरकरणस्य गौरवेणानौचित्यात्। वाचकं निरूप्य लाक्षणिकं लक्षयितुं लक्षणां लक्षयति-मुख्यार्थ०। रूढि: प्रसिद्धिः। प्रयोजनं व्यङ्गयार्थप्रतिपादनरूपम्। क्रिया व्यापारः । अन्रान्योऽर्यों यल्लक्ष्यते सा लक्षणेति लक्षणम्। लक्ष्यते प्रतिपाद्यत इत्यर्थः । अतो नाऽडत्माश्रयः । मुख्यार्थबाघ: शक्यसंबन्धो रूढिप्रयोजनान्यतरच्चेति हेतुत्रयवचनम्। व्यञ्जनायां शक्ति. स्मृतौ चार्तिव्याप्तिवारणाय तद्योग इति लक्षणेऽपि प्रवेशनीयम्। योगस्य च हेतुत्वं विव. क्षितम्। अतो न मुख्यार्थसंबन्धिव्यञ्जनायामप्यतिव्याप्तिः। मुख्यस्याप्यभिधारूपमुख्या- उ०-अभिधारूपो व्यापार इति। ज्ञायमानवृत्तर्व्यापारत्वमित्यँभिमानः । सोऽभिधे- त्युच्यत इति। एवं च संकेतितार्थबोधजनकव्यापारत्वमभिघालक्षणम्। मुख्यत्वेतति। 'स मुख्यार्थः' 'तत्र मुख्यः' इत्यनेनेत्यर्थः। कारिकया 'संकेतग्राह्य शक्तचाख्यपदार्थान्त- रमभिधा' 'तादृशं शब्दार्थयोस्तादात्म्यमभिधा' इति मीमांसकपातञ्जलमतमुपनिद्धमिति बोध्यम्। पातञ्जलमतं वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूषायामस्माभिरुपपादितम्। तद्वाधपुरःस- रेति। अस्य मुख्यत्व एतदभावेऽन्याश्रयणमित्यर्थाल्लम्यते। लोकेऽपि ग्रामे कस्यचिन्मु- ख्यत्वे कृते तदभावे गौण आयाति। तद्योगे। शक्यार्थयोगे। अथेति। चार्थे। प्रयोजनादिति। प्रयोजनाभिसंधे- रित्यर्थ:। प्रयोजनाभिसंधिपूर्वकं लाक्षणिकशब्दप्रयोगे वक्तु: प्रवृत्तिर्भवतीति तस्य लक्षण्रा- प्रयोजकत्वं बोध्यम्। व्यञ्जनायाम्। तज्जन्यवोधे। शक्तिस्मृताविति । शक्तेः शक्यार्थादन्यत्वादिति भावः। सा च नैं मुख्यार्थसंबन्धेनेति तद्योग इत्यनेन तद्वयावृत्तिः । योगस्य च हेतुत्वमिति। न च संबन्धस्याव्यावर्तकतया तात्पर्यमेव तदर्थभासकमस्तु १ क. तां प्रतिपादयति तत्र। २ (चू०) अभिमान इति। अत्रारुचिबीजं तु वृत्तिज्ञानस्यैव व्यापारत्वं न तु ज्ञायमानवृत्तेः । अत एव मिथ्याभतवृत्तेर्ज्ञानाच्छाब्दबाधः । ३ क. ग. ति। तत्र मुख्यः स मुरख्योऽर्थ इत्य। ४ ग 'वेऽल्पाश्र°। ५क. ग.। गे। प्रयो। ६ (च०) न मुख्यार्थेति। किं तु शक्तिसंबधेनैव मुख्यार्थबोध इत्याशयेन। ७क. 'ति। प्राग्गृहीदृ।

३८ प्रदीपोद्योतसमेत :- [२ द्वि० उल्लास: ]

प्रदी०-र्थसंवन्धेन प्रतिपादनं संभवतीति तद्वारणायान्य इत्युक्तम्। अन्योडमुख्यः । यदिति गुणीभूतलक्षणक्रियामात्रपरामर्शः । तेन 'शक्यसंवन्धेनाशक्यप्रतिपत्तिर्लक्षणा' इति प्रा- चीनमतेनैतलक्षणम्। 'तद्ेतुःशक्यसंबन्धो लक्षणा' इति परमार्थः। प्रतिपत्तिहेतुर्हि वृत्तिः । न तु प्रतिपत्तिरेव। यत्तु यदित्यम्य यत इत्यर्थकतया संबन्धपरतथैव सूत्रव्याख्यानं तदयुक्तम्। 4 नाभिधा समयाभावाद्धेत्वभावान्न लक्षणा' इत्यत्र *मुख्यार्थवाधादित्रयं हेतुः' इति व्याख्यानविरोधात्। न हि संबन्धरूपत्वे लक्षणायाः संबन्धो हेतुर्घटते। ननु प्रतिपादनं चेल्क्षणा न तर्हि शब्दधर्म:। गङ्गादिशव्दानां नीरादिकमुपस्थाप्य विरामे नीराद्यर्थनैव स्वसंबन्धेन तीराद्यर्थप्रतिपादनाल्लक्ष्यस्य पेन संबन्धविरहच्वेत्यत आह- आरोपिता क्रियेति। शक्यव्यवहितलक्ष्यार्थविषयत्वाच्छब्द आरोपित एव स व्यापारः । उ०-किं संबन्धज्ञानेनेति वाच्यम्। अनुपस्थिते पदार्थे तात्पर्यम्य ग्रहीतुमशक्यत्वात्। संबन्ध- · ग्रहश्च प्रागेव कढ़ाचिज्जातः। एवं च प्राम्गृहीतसंबन्धेन पुंसा तेन संबन्धेन तटादिरमृतौ पश्चा- त्तत्र तात्पर्यग्रहे तच्छाव्दबोधः। अनुपपत्तिप्रतिसंधानस्यापि तात्पर्यग्रह एवोपयोगो बोध्यः। गुणाभूतेति। कर्तृविशेष्यकवोधनय इदम्। क्रियाविशेष्यकबोधनये तु न कश्चिद्दोपः । तेन शक्यसंबन्धेनेति।अननुगततज्ज्ञानहेतुकेत्यर्थः। पदाच्छर्क्येस्मृतिस्तया च शक्यसंब- न्विलक्ष्यस्मृतिरिति तन्मतम् । अत्र नव्याः-मुख्यार्थबाघज्ञानकालिकत्वमपि शक्यसं- बन्धज्ञाने देयम्। तेन मुख्यप्रवाहौद्यवाघज्ञानकालिकतीरादिस्मृतौ नातिव्याप्तिः । गुणो द्रव्यमित्यादौ गुण पदेन स्वकारणत्वेन ज्ञातगगनोपस्थितौ च नातिव्याप्तिः। वस्तुगत्या गुणस्य गुणपदशक्यत्वेऽपि शक्यत्वेन तदाडग्रहात्। मुख्यार्थबाघ इत्यस्य च तै।त्पर्यिषय इतरपदार्थे मुख्यार्थतावच्छेदकावच्छिन्नवाधज्ञानकालीनेत्यर्थः। तेन च्छत्रिणो यान्ती्यादौ नाव्यापतः। तात्पर्यविषयेऽच्छत्रिगमने छत्रिणामन्वयबाघात्। निर्हेतुकलक्षणाभासेऽतिव्याप्तिवारणाय रूढित इत्यपि लक्षणे निवेश्यम्। एवं च शक्तित्वेन शक्तिज्ञानशक्यस्मृतिविषयशक्यसं- बन्धज्ञानजन्या तात्पर्यविषयेतरपदार्थतावच्छेदकावच्छिन्न सुख्यार्थंतावच्छेदकरूपेण तदव- च्छिन्नान्वयवाधज्ञानकालीना रूढिप्रयोजनान्यतरहेतुकाऽशक्यार्थप्रतिपत्तिस्तज्जनकज्ञान- विषयशक्यसंबन्धरूपव्यापारो वा लक्षणेत्याहुंः। न तु प्रतिपत्तिरिति । यदि त्वन्वय- वोभरूपप्रतिपत्तिहेतुर्वृत्तिरियं तु स्मृतिरित्युच्यते तदा मूलोक्तम पि सम्यक् । हेतुर्घटत इति। शाब्दबोधजनकशक्यसंबन्धस्यैव लक्षणात्वेन तद्विशेषणलक्ष्यार्थशाब्दबोधसामग्रीप्र- दर्शनपरत्वाद्धतुपदस्य न. लक्षणाविशेषणांशप्रयोजकपरत्वान्न काऽप्यसंगतिरिति चिन्त्य- मेतत्। प्रतिपादनं चेदिति। भावल्युडन्तं करणल्युडन्तं वा। आरोपित एवेति। स्वहे- १ क. शक्यार्थप्र' । २ क. न्धस्वरूपत्वेन ल० । ३ क. ग. 'ति । तज्ज्ञान° । ४ क. 'क्यबाधे शक्यसं। ५ अत्र नव्या इत्यारभ्य चिन्त्यमेतदित्यन्तो ग्रन्थः कपुस्तके न दृश्यते। ६' क. 'हाबाध। ७ ग. णपदस्य। ८ क, तात्पर्यग्रहे।९ क. नशक्य° । १० ग. हः । हेत" । ११ क. ति। स्वार्थणिीि भाव।

[ २ द्वि० उल्लाम: ] काव्यपकाशः । ३९

कर्मणि कुशल इत्यादो दर्भग्रहणद्ययोगाइ्ङ्गायां वोष इत्यादौ च गङ्गा- दीनां घोषाद्याधारत्वासंभवान्सुख्यार्थस्य वाधे विवेचकत्वादो सामीप्ये च संवन्धे रूढितः प्रसिद्धेः, तथा गङ्गननटे घोष इन्यादेः नयोगाद्ेषां न तथा प्रतिपत्तिस्तेषां पावनत्वादीनां धर्माणं तथापतिपादनात्मनः प्रयोजनाच्च सुख्ये- नामुख्योडर्यों लक्ष्यते यत्स आरोपिनः शब्दव्यापारः सान्तरार्थनिष्ठो लक्षणा। प्र०-वस्तुतोऽर्थनिष्ठ एवेत्यर्थः। तदेतदुक्तम्-'सान्तरार्थनिष्ठ' इति। रूढितो यथा-कर्मण कुशल इत्यादो। अत्र दर्भग्रह्णायोगन्वत्मुख्यर्थबाघः। विवेचकत्वं च संवन्धः । एव- मन्यत्राप्यूह्यम्। तथा च तेलङ्गादिजनपदशब्डा जने। त्वक्शव्दम्त्वगिन्द्रिये। प्रयोज नादथा-'गङ्गायां घोपः' इत्यादौ। अत्र हि गङ्गानीरे घोष इति मुख्यशब्दात्तादृशं पावनत्वं न प्रतीयते यादशं 'गङ्गायां घोषः ' इति लाक्षणिकात्। लक्षणा तावद्द्विविधा-शुद्धा गोणी च। तत्राऽडद्या द्विविधा-उपादानलक्षणा लक्ष णलक्षणा च। ते अपि प्रत्येकं सारोपा साध्यवमाना चेति द्विविधे इति शुद्धाभेदाश्च- उ .- तुसंबन्धप्रतियोगिश क्तत्वसंबन्धरूपपरम्परया शब्दनिष्ठत्वमात्रेणाSSरोपितत्वोर्कि:। ता- दृशसंबन्धसत्त्वात्तत्रा Sडरोप इत्यर्थों वा। वस्तुत इति। साक्षात्संवन्वेनेत्यर्थः। सान्तरार्थनि- छ्ठ इति। साक्षादर्थनिष्ठः सान्तरा परम्परया शब्दनिष्ठ इत्यर्थः। विभक्त्यर्थान्वये प्रकृतिजन्यो- पस्थितेर्हेतुत्वात्म्वशक्यमंवन्धेन गङ्गादिपदजन्येव तीराद्युपस्थितिरित्येव युक्त्तमिति। शक्य- संबन्धस्यैव लक्षणात्वेऽपि तम्यापि परम्परयैव शब्दनिद्त्वं बोध्यम्। तथा च तीरादिरूपोड र्थः स्वशक्यसामी प्यादिसंवन्धेन गङ्गापदवानिति ज्ञानमेव लक्षणाज्ञानम्। तदेव च शाब्दबोधे हेतुः। एवं च लक्षणा जन्यशाव्वोधे तादशज्ञानजन्योपस्थितित्वेन हेतुत्वमिति तीरं प्रवाहसंबर- न्धीतिज्ञानस्य न हेतुत्वेन शक्तिज्ञानजन्यत्मृतित्वेन हेतुत्वं वाच्यमित्यतिगौरवम्। एवं च यत्र कचित्तादृशपदसंबन्धाग्रहस्तीरादौ, किंत्वर्थसंवन्धग्रह एव तत्रापि मानसतादृशग्रहोत्तरमेव लक्षणाजन्यबोध इति न व्यभिचारोऽपीत्याहुः। विवेचकत्वमिति। तदूपं सादृश्यमित्यर्थः। विवेचकत्वं च सतो ग्रहणमसतः. परित्यागरूपं कुशग्राहिणि दक्षे च वर्तत इति भावः । कर्मणि कुशलः, लवण्यं, मण्डपः, कुण्डलमित्यादौ दक्षत्वादेः प्रवृत्तिनिमित्तत्वाद्वयुत्पत्ति निमित्तस्य च झटित्यप्रतीतेर्वाधप्रतिसंधानं विनाऽपि तत्प्रतािश्र कुशे: कलचि कुशलपद- स्य वैयाकरणैः साधनाच्च रूिशक्तिरेवात्रेति केचित्। इत एव वाडस्वरसादाह-त्वगिति। एवं तैलपदस्य तिलनिकारे द्रवे शक्तस्य सार्षपे निरूढलक्षणा। घोष: /आभीरपल्ली। अर्थान्तरसंक्रमितवाच्यव्वन्यादिव्यवस्थायै लक्षणां विभजते लक्षणेति। ते अपीति। १ क. णायो । २ क. पाधिकरणत्वा°। ख. ग. घादयधिकरणत्वा°। ३ ग. °मुख्यस्यार्थ०। . थबा० ।५ क. त्यादिप्र®। ६ ख.ग, पां तथा न प्र०। ७ग. ख्योल'। ८क. ग. °क्तिः। वस्तु°। ९ क. 'तिप्रयोज्योपस्थितिहैतुविभक्त्यन्तस्यैव वा लक्षणेति न दोषः । विवेच। १० ग. त्वे शक्तिज्ञाने जन्यस्मृतिजन्यस्मृतिव्वेन। ११ (चू०) व्युत्पत्तिनिमित्तस्येति। व्युत्पत्तिर्योगः । तन्म- लकं यन्निमितं प्रवृत्तिनिमित्तं कुशग्रहणकतृत्वं तष्यत्यर्थः। १२ क ग. 'कारद्र".।

४0 पदीपोद्योतसमेतः- [२ द्वि० उल्लास: ]

स्वसिद्धये पराक्षेपः परार्थ स्वसमर्पणम्। उपादानं लक्षणं चेत्युक्ता शुद्धैव सा दविंधा॥। १० ॥ प्रदी०-न्वारः। गौणी क द्वेधा-सारोपा साध्यवसाना च इति षड्विधत्वं लक्षणायाः काररिकात्रयेण प्रतिपाद्यति-स्वसिद्धये० । स्वसिद्धये स्वार्थस्यान्वयप्रवेशसिद्धये पराक्षेपः परलक्षणम्। स्वार्थापरित्यागेन परा- र्थलक्षणमुपादानमित्यर्थः । अतः 'काकेम्यो दधि रक्ष्यताम्' इत्यस्य न तृतीयभेद- त्वम्। एवं परार्थ स्वसमर्पणं परस्यान्वयप्रवेशसिद्ध्यर्थ स्वसमर्पणं स्वार्थसमर्पणं स्वार्थ- परित्यागः । स्वार्थपरित्यागेन परार्थलक्षणं लक्षणमित्यर्थः । एताभ्यामुपाधिम्यां शुद्धैव द्विविधोक्ता न तु गौण्यपीत्यर्थः । एते एवान्यत्र जहत्स्वार्थाजहत्स्वार्थे इत्युच्येते। ननु शुद्धैवेत्यनुपपन्नम्। गौण्या अपि तथात्वसंभवात्। तथाहि-गौर्वाहीक इत्यादौ लक्षणलक्षणा तावत्स्फुटैव। उपादानलक्षणा तु गोवाहीकोभयवरिषये गाव एते समानी- यन्तामित्यादाविति चेन्मैवम्। अत्रोपचारवीजं संबन्धः सादृश्यमन्यो वा। आद्ये शक्य- सादृश्यस्य शक्यावृत्तितया कथं शक्यस्यापि लक्ष्यता । येनोपादानलक्षणा स्यात्। अन्त्ये कथ गौणी। सादृश्यसंबन्धप्रयुक्तलक्षणाया एव गौणीत्वात्। उ०-उपादानलक्षणलक्षणे इत्यर्थः । तत्रोपादानलक्षणा सारोपा यथा। कुन्ताः पुरुषाः प्रविशन्ति। साध्यवसाना यथा। कुन्ताः प्रविशन्तीति कुन्तान्भोजयेति च। लक्षणलक्षणा तु तद्रूपोदाहरिष्यते मूल एवेति बोध्यम्। लक्ष्यवाचकपदसत्त्वासत्त्वमात्रेणाSSरोपाध्यव- सानव्यवहार इति बोध्यम्। स्वार्थापरित्यागश्च विशेष्यान्वयनाऽन्वयित्वम्। स्वार्थपरि- त्यागश्च तस्योपस्थितिसत्त्वेऽपि शाब्दबोधेऽप्रवेशमात्रमित्याहुः। शक्यावृत्तितयेति। सादृश्यस्य भेदघटितत्वादिति भावः । सादृश्यसंबन्धप- युक्तलक्षणाया एव गौणीत्वादिति । साधारणधर्मप्रकारेणेत्यादिः । एतेन कुन्ताः पुरुषा इत्यादौ सादृश्यसंबन्धेन कुन्तपदस्य कुन्तवत्पुरुषलक्षणायां कुन्तानुप्रवेशसत्त्वादुपादा- नत्वं दुर्वारमित्यपास्तम्। एवं गङ्गव घोषवतीत्यादौ शैत्यपावनत्वादिप्रकारकलक्षणायां कुन्ताः प्रविशन्तीत्यादावपि पीडाकारित्वादिना लक्षणायां च गौणत्वं संभवत्येव। लक्षणलक्षणात्वं तु गौण्या इष्टमेवेति भक्त्रः। नव्यास्तु यदा यत्किंचिद्गोसद्दशत्वेन गोबाहीकसमुदायप्रति· पिपादयिषया गाव एते यान्तीति प्रयुक्तं तदा गौण्यप्याद्या दुर्वारैव। वस्तुतो रूपके भेदा- घटितसादृश्यस्यैव संबन्धताया वक्ष्यमाणत्वेन सा दुर्वारवत्याहुः। केचित्तु पङ्कजं कुमुदमि त्यादौ पङ्कजादिपदानां योगार्थमात्रे लक्षणास्थले जहदजहल्लक्षणा तृतीयाऽपि। न च योगमात्रेण निर्वाहे किमत्र लक्षणया। एकपदोपस्थाप्यत्वप्रत्यासत्त्या प्रथमं रूढ्यर्थे १ ख. ग. 'ति। लक्ष° । २ ग. हुः साद्ृश्य । ३ च. एतेनेत्यारभ्यान्यदेतदित्यन्तो ग्रन्थः क. पुस्तके न दृश्यते। ४(चू०) सर्यवि कासिपद्मरूपरूव्यर्थबोधकस्य पङ्कजशब्दस्य चन्द्रविकासिकमला रथंककुनुदविशेषणतवे पड्कोत्पन्नत्वरूपयोगार्थे लक्षणा।

[ २ द्वि० उल्लास: ] काव्यपकाशः । ४१

'कुन्ताः प्रविर्शन्ति यष्टयः प्रविशन्ति' इत्यादौ कुन्तादिभिरान्मेनः प्रवेश- सिद्धयर्थ स्वसंयोगिन: पुरुषा आक्षिप्यन्ते। तत उपादानेनेयं लक्षणा। गौरसुबन्ध्य इत्यादौ श्रुतिसंचोदितमनुबन्धनें कर्थ मे स्यादिति जात्या

प्रदी०-तत्रोपादानलक्षणा यथा-'कुन्ताः प्रविशन्ति यष्टीः प्रवेशय' इत्यादौ। अत्र कुन्तादयं: स्वतोऽसंभवत्प्रवेशास्तत्सिद्धये स्वसंयोगिपुरुषालँक्षयन्ति। यथा च काकेम्यो दधि रक्ष्यतामित्यादिसंग्रहस्तथोक्तम्। अन्ये पुनर्जातिपदार्थवादिन उपादानलक्षणामन्यामुदाहरन्ति। यथा-'गौरनुबन्ध्यः' इति श्रुत्या प्रतिपादितमनुबन्धनं गोपदार्थस्य जातेर्मम कथं स्यादिति जात्याऽवच्छेदकतया कर्थंचित्स्वान्वयसिद्धये व्यक्तिर्लक्ष्यते। ननु व्यक्तिरभिधेयैव न तु लक्ष्येति चेन्न।व्यक्तौ

उ०-योगार्थस्यान्वयेन जनितान्वयबोधतया निराकाङ्क्षत्वेन पुनरनुसंधानकल्पने माना- भावेन च कुमुदतात्पर्यग्रहस्य तद्वाघप्रतिसंधानपूर्वकं नियमेन ग्रहाच्च लक्षणाया एवोचि- त्यात्। रूढयर्थविशेष्यकयोगार्थबोधस्यैव व्युत्पन्नत्वाच्चेत्याहुः। वम्तुतस्तु इयं जहत्स्वा- थैव। परार्थ स्वसमर्पणमिति तल्लक्षणात्। तत्र स्वसमर्पणं स्वार्थत्यागः। स च स्वार्थ- त्वावच्छिन्नस्य यस्य कस्यचिद्वच्छेदकावच्छित्नस्थ वेत्यन्यदेतत्। असंभवत्प्रवेशाः । असंभवत्प्रवेशान्वयाः । तत्सिद्धये। स्वीयशक्यार्थस्य प्रवेशा- न्वयसिद्धये। कुन्तसंयोगित्वं लक्ष्यतावच्छेदकम्। अतिगहनत्वप्रतीतिः प्रयोजनम्ँ। यष्टीः प्रवेशयेत्यत्र च नात्पर्यविषयीभूतभोजनादयर्थप्रवशाद्यन्वयानुपपत्तिर्द्रश्टव्या। रूढो तु श्वेतो घावतीति। येत्तु शक्त्योपस्थितकुन्तस्य लक्षणयोपस्थितरंबन्धिन्यन्वयाद्वीशिष- लाभ-इति। तन्न। एकपदार्थयोभेंदेन परस्परमन्वयस्य एवकारातिरिक्तस्थलेडस्वीकारात्। अत एव हरिर्धावती्यत इन्द्रसंबन्ध्यश्वो घावतीति न बोधः । विद्वन्मानसेत्यादावभेदेन बोधश्चेत्याहुः । अन्य इति। मण्डनमिश्राः । स्यादितीत्यन्तेन मुख्यार्थवाघसूचनम् अवच्छे- दकतया। स्वनिष्ठपरिच्छदकतानिरूपकत्वेन/ अनेन लक्षणामूलयोगप्रदर्शनम्। कर्थं- चित्। परमरया स्वान्वयिवृत्तित्वरूपया। स्वान्वयासिद्धय। स्वस्यानुबन्धनान्वय-

१ 'शन्तीत्या°।२ क. त्मप्रवेशनार्थ पुरु°। ग. 'त्मप्रवेशस्य सिद्धये स्व°। ३ क. इत्यत्र श्रु°।४ क, ग. 'तिचो। ख. तिनोदि ।५ क. नं मे कथ स्या। क. 'त्स्वार्थस्यान्व०। ७ क. °गार्थबाध। ८ ग. म्। रूडौ। ९ यत्त्वित्यारभ्येत्वाहुरित्यन्तो ग्रन्थः क. पुस्तके न दृश्यते। १० स्वं जातिः। स्वान्वयिनी व्यक्तिः। तद्गत्तित्वमनुबन्धने(चू): ६

४२ प्रदीपोद्योतसमेत :- [ २ द्वि० उल्लास: ]

व्यक्तिराक्षिप्यते। न तु शब्देनौच्यते। 'विशेष्यं नाभिधा गच्छेत्क्षीणशक्तिर्विशेषणे' इति न्यायात्। इत्युपादानलक्षणा तु नोदाहर्तव्या। न ह्येन्र प्यो- जनमस्ति। न वा रूढिरियम्। व्यक्त्यवविनाभावित्वात्तु जात्या व्यक्तिराक्षिप्यते। यथा क्रियतामित्यत्र कर्ता, कुर्वित्यत्र कर्म, भविश प्रदी०-हि केवलायामेवाभिधा, जातिविशिष्टायां वा। आद्य आनन्त्यव्यभिचारौ। अन्त्ये नागृहीतविशेषणान्यायेन जातावेवाभिधा। व्यक्तिप्रतीतेराक्षेपादेव संभवात्। तदुक्तम्- 'विशेष्यं नाभिधा गच्छेत्क्षीणशक्तिर्विशेषणे' इत। तदेतदपेशलम्। प्रयोजनस्य रूढेवा तृतीयलक्षणाहेतोरभावात्। जातिव्यक्ति- पदार्थोदासीन्येन हि लोकप्रसिद्धिमाश्रित्य रूढिविचारः । कथ तर्हि भट्टमते व्यक्ति- प्रतीतिः। जात्या आक्षेपात्। व्यक्तिं विना तस्या अभावात्। यथा क्रियतामित्यत्र क्रियया कर्तुः कुर्वित्यत्र कर्मणः ।

उ०-सिद्धये। नागृहीतेति। एवं च लाघवाज्जातावेव शक्तिरिति तद्भावः । आक्षेपा- देवेति। आक्षेपोडत्र लक्षणी। क्षीणशक्तिर्विशेषण इति । उभयत्रापि शक्तिरिति मत इति भाव:। तृतीयेति। तृतीयत्वं लक्षणाहेतावन्वेति। लोकपसिद्धीति। लक्ष्यार्थेन विनार्कृतः शक्यार्थो यस्य तादशे पदे यल्क्ष्यार्थबोधकप्रयोगबाहुल्यं सा रूढि:। यथा देशमात्रे प्रयुक्तस्य कलिङ्गपदस्य तद्वासिषु। गवादिपदस्य तु व्यक्ति विना न क्कापि प्रयोग इति भावः। जात्याऽऽक्षेपादिति। आक्षेपोडत्रानुमानम्। व्यक्तिं विने- त्यनेन व्याप्तिर्दर्शितों। अनुमानसहकृतपदेनैव व्यक्तिबोधः । पद्जन्यपदार्थोपस्थितिहे- तुहेतुमद्भावे वृत्त्येत्यस्य गौरवेणाप्रवेश इति भावः। प्र2 त्यर्थान्वितस्वार्थबोधकत्वव्यु- त्पत्तिरपि प्रकृतितात्पर्यविषयान्वितत्वविषयेति न विभक्त्यर्थान्वयानुपपत्तिरिति भावः । एवं चान्यलभ्यत्वादृपि न लक्षणेति बोध्यम्। वस्तुतो लक्षणायामपि नोपादानत्वं जाते रनुबन्धनाह्न्वयाभावेन विशेष्यान्वयिना तथाऽनन्वयादिति तत्त्वम् । यथेति। कृतिः साश्रया गुणत्वात्, सनिषया कृतित्वादित्यनुमानेन तयोर्लाभ इति भावः । अत्र भट्टमते कथं व्यक्तिप्रतीतिरिति वदता स्वमते व्यञ्जनया सेति सूचितम्।

१ ग. 'इत्यु° । २ क. ह्यस्ति प्रयोजनमत्र। ३ क. ग. णा। तृती। ४ क. कृते। शक्यार्थे प्रयोगो यस्य । ५ क 'ता। वृत्तिप्रयोज्योपस्थितिश्र शाब्दादौ कारणम्। व्यञ्जना। वाऽऽक्षेपः। यथेति। ६ घ. यथेति। कृतिर्जातिर्वां साश्रया धर्मत्वात्। इति अनुमानेन। ७ क. वः । याग्य°। ग. वः। श्रृता®।

[२ द्वि० उल्लासः ] काव्यमेकाश़ः । ४३

पिण्डीमित्यादौ गृहं भक्षयेत्यादि च। पीनो देवदत्तो दिवा न झुङ्क्त इत्यत्र च रात्रिभोजनं न लक्ष्यते। अ्ुतार्थापत्तैरर्थापत्तेर्वा तस्य विषयत्वात्। गङ्गायां घोष इत्यत्र तटस्य घोषाधिकरर्णैत्वसिद्धये गङ्गाशब्दः हॅवार्थमर्प- यतीत्येवमादौ लक्षणेनैषा लक्षणा। उभयरूपा चेयं शुद्धा। उपचा- रेणामिश्रितत्वात् अनयोभेंदयोर्लक्ष्यस्य लक्षकस्य च न भेद-

प्रदी०-अपरे तु-'पीनो देवदत्तो दिवा न भुङ्क्त इति वाक्यमभोजी पीन इतिवत्पी- नत्वान्वयप्रयोजकस्य भोजित्वस्याप्रतीत्या योग्यतामलभमानमन्वयं न बोधयति। तेन तत्सिद्धये रात्रिभोजनं लक्ष्यते। तथा च दिवा न भुङ्क इति मुख्यमर्थमादायैव तल्- क्षणेत्युपादानलक्षणेयम्' इत्याहुः। तदप्यसम्यक्। शब्दाध्याहारनये श्रुतार्थापत्तेः, अर्थाध्याहारनयेऽअर्थापत्तेरेव रात्रिभोजनप्रत्ययेन लक्षणानङ्गीारात्। लक्षणलक्षणाँ तु गङ्गायां घोष इत्यादौ। अत्र तटादेर्घोषाद्यधिकरणत्वसतिद्ध ये गङ्गा दिशब्दाः स्वार्थमर्पयन्ति स्वार्थ परित्यज्य तत्रैव वर्तन्ते। उभयरूपा चेयमुदाहृता शुद्धा न तु गौणी। उपचारमिश्रा हि गौणीत्युच्यते । उपचारश्र सादृश्यसंवन्धेन प्रवृत्तिः । सादृश्यातिशयमहिम्ना भिन्नयोर्भेदप्रतीतिस्थगनं वा। न चोक्तयोस्तत्संभवः । केचित्पुनराचक्षते-उपचारामिश्रत्वं न शुद्धाया मिश्रातो भेदकम्। किं तु तटस्थत्वम्। तच्च लक्षकस्य मुख्यार्थस्य लक्ष्यस्य च भेदप्रतीतिः । तथाहि-गौर्बाहीक:, गौरयमि- उ०-योग्यताममिति। अव्वयप्रयोजकरूपवत्त्वं योग्यतेति भावः । श्रुतार्थापत्तेरिति । श्रुतं शब्दस्तत्कल्पकार्थापत्तेरित्यर्थः। श्रुतशब्दादन्वयबोधानुपपत्तौ शब्दकल्पनं श्रुतार्था- पत्तिः। अर्थापत्तेरिति। प्रत्यक्षादिना प्रमितस्य दिवाडभोजिसंबन्धिपीनत्वस्य तद्वि- नाऽनुपपत्तेरिति भावः । घोषाधिकरणत्वसिद्धय इति। तदन्वयसिद्धय इत्यर्थः। स्वार्थम् । स्वशैक्य प्रवाहरूपम्। अ्पयान्ति। अन्वयबोधानङ्गमुपस्थापयंन्ति। तत्रैव वर्तन्ते। तद्विषयं- मेव वोधं जनयन्ती्यर्थः । शुद्धैवेति व्याचष्टे-उभयेति। गौणीभेदः साध्यः। उपचा- रामिश्रत्वं हेतुः । नचोक्तयोरिति । शक्याभेदप्रतीतावपि भेदस्थगनं नास्तीति भावः । शुद्धायाः । उक्तेद्विविधायाः । मिश्रातः । गौणीतः । भेदप्रतीतिरिति। भेद- १ ग. दि। पी० । २ ग, त्र रा०।३ ग. 'तेर्दट्टार्था। ४ क ख. ग. "णतासि° ।५ ख. स्वार्थ सम ग. स्वार्थमप्यर्प° । ६ क. ख. ग. 'मिश्रत्वा° । ७ क. णे्या° । ८ क. ०तेर्वा रा०। ९ क. णा च ग°। १० क. चोभयो। ११ घ, भेदाप्र०। १२ क. शक्यम्। अर्षयन्ति। तं परित्यज्यान्वयबो® । ग, शक्यम् अर्प०।

४४ प्रदीपोद्योतसमेतः- [२ द्वि० उल्लासः ]

रूपं ताटस्थ्यम्। तटादीनां गङ्गादिशब्दैः प्रतिपादने तत्त्वप्रतिपत्तौ हि प्रति- पिपाढयिषितप्रयोजनसंप्रत्ययः। गङ्गासंबन्धमात्रपतीतौ तु गङ्गगतटे घोष इति सुख्यगव्द िधानाल्क्षणायाः को भेद: । प्रदी०-त्यादों भेदेऽपि शक्यलक्ष्ययोरभेदः प्रतीयते न तु गङ्गायां घोष इत्यादौ। तत्र भेदमात्रप्रतीतेरिति। अन्ये तु 'गङ्गायां घोषः, यष्टीः प्रवेशय' इत्यनयोरेव परस्परभेदहेतुस्तटस्थत्वम्। गङ्गायामित्यत्र तत्सत्वात्। यष्टीरित्यत्र तदभावात्, इति मन्यन्ते। तदुभयमप्यसत्। अस्ति हि गङ्गािपदैस्तारादिप्रतिपादने गङ्गादिनिष्ठपावनत्वादि- रूपप्रतिपिपादयिषितप्रयोजनप्रत्ययः । तत्र गङ्गात्वादिप्रतीतिरेव बीजम्। न तु तीरत्वा- दिप्रतीतिरेव। तीरे घोष इत्यत्रापि तत्प्रतीतिप्रसङ्गात्। गङ्गाशब्देन तटप्रतिपादने गङ्गा- संवन्धस्तत्र प्रतीयते। तदेवें च तद्वीजमिति चेन्न। एवं हि गङ्गातटे घोष इति मुख्य शब्दप्रयोगेऽपि तत्प्रतीति: स्यात्। तत्संबन्धप्रतीतौ विशेषाभावात्। अथ बाधे जाग- रूके कथं गङ्गाशब्दादिभिर्गङ्गात्वादिकं तीरे बोध्यत इति चेदुच्यते। शब्देन लक्ष्येऽर्ये प्रतिपादिते तत्र मुख्याभेदो व्यञ्जनया प्रतिपादते । तदेतदुक्तम्- 'तटादीनां गङ्गादिशव्दैः प्रतिपादने तत्त्वप्रतिपत्तौ प्रतिपिपाद्यिषितप्रयोजनसंप्रत्ययः ' इति। अत्र प्रतिपादन इति सतिसप्तम्या प्रत्ययस्याऽऽनन्तर्य बोध्यते। न च व्यञ्जने बाध: प्रतिबन्धक इति काव्यविदां पन्थाः । वक्ष्यति हि- ' सारो- उ०-मात्रप्रतीतिरित्यथेः । अभेदः प्रतीयत इति। फलव्येति शेषः । एवं हि गङ्गगतट इति। गङ्गादिपद् जन्यतटत्वादिविशिष्टशाब्दबोधत्वमेव तन्नियामकमस्तु किमभेदप्रत्ययेन। त्वामस्मि वच्मि, कमक्ानि कमलानि, उपकृतं बहु नाम साहेन्तीत्यादौ वाच्यार्थाभेदप्रत्ययस्य प्रकृताननुगुणत्वाच्चेति नव्याः ।गङ्गादिशब्दैः।गङ्गादिबोधक- शब्दैः। तत्वेति। गङ्गात्वेत्यर्थः । गङ्गाडमेदेति यावत्। न च व्यञ्जन, इति। बीधितार्थबो- दकेतयैव तस्या धर्मिग्राहकमानसिद्धत्वादिति भावः। येषां तु बाघज्ञानं न बोधे प्रतिबन्धकं तन्मते व्यञ्जम इत्यस्य तज्जन्यबोधे प्रामाण्यग्रह इत्यर्थः । व्यञ्जनायां बाधस्याप्रतिबन्धकत्वे संमतिमाह-वक्ष्यति होति । द्वितीयमपि न युक्तम्। यष्टीरित्यस्य गङ्गायामित्यँतो १ ख. म्। तीरादी' । २ क. नेन त'। ३ क. तिरपि। ती ।४ क. व त' ।५ क. °के ग° । ६ क कं क्थं ती° ।७ क 'ते। न तु व्यञ्जने बाधः प्रतिबन्धक इतिकाव्यविदां पन्थाः । तंद ।८ क तौ हि प्र"। २ क. ते। वक्ष्यति च सारो । १० क. ग. र्थः एवं हि। ११ क. येनेति नव्याः।१२ क.ग. र्थः । न च व्य° १३ बाधितार्थेति (चू०)। 'योगः कलेन नो' इति वक्ष्यमाणत्वांत्। १४ क. ग .. वः । व्यञ्जनायरां। १५ ग. ति। संक्षे। १६ क. त्यस्य विशेषाभा- वाच्चेति दिक्। समाना द्वितीयमिति।

[२ द्वि० उल्लासः ] क्राव्यपकाशः । ४५

सारोपाडन्या तु यत्रोक्तौ विषयी विषयस्तथां। आरोप्यमाण आरोपविषयश्च यत्रानपह्तुतभेदी सामानाधिकरण्येन निर्दि- इयेते सा लक्षणा सारोपा। विषय्यन्तः कतेऽन्यस्मिन्सा स्यात्साध्यवसानिका ॥ १३॥

प्रदी०-पसाध्यवसानयोगौण भेद्योरमेंदेऽप्यभेदावगमः सर्वथैवाभेदप्रतीतिश्व फलम्' इति। किं बहुना बाधित एव पावनत्वादिविशेषस्तटाद़ौ प्रतीयते। यत्सूत्रयिप्यति-'योगः फलेन नो' इति। नन्वेवं कथं गौण्यामेवाभेदप्रत्ययं प्रयोजनं वक्ष्यति शुद्धभेदयोस्तु प्रयोजनान्तरमिति चेन्न। गौण्यां तन्मात्रस्य प्रयोजनत्वात्। शुद्धभेदयोस्तु मुख्यस्य प्रयोजनान्तरस्यापि भावात्। नतु शुद्धायामभेदप्रत्ययस्याभ/वादिति संक्षेपः। गौणीभेदौ लक्षयन्नेव विभजते-सारोपा० अन्याऽर्थाद्वौणी, आरोपाध्यवसानाभ्यां भिद्यते न तूपादान लक्षणाभ्यामिति तुशब्दार्थः। विषयी, आरोप्यमाणो गवादिर्विषय आरोपस्य वाहीकाविश्च यत्र तथा अनपह्नुतभेदौ सामानाधिकरण्येनोक्तो शब्दप्रतिपादौ सा लक्षणा सारोपा। विषयविषयिणोर्भेदेनोपन्या- सस्यात्राSSरोपपदार्थवत्त्वात्। विषय्यन्त:०। उ०-विशेषाभावादिति दिक्। संक्षेप इति। नव्यास्तु शक्यतावच्छेदकप्रकारकलक्ष्य- बोध एव लक्षणाज्ञानस्य कार्यम्। एवं च गङ्गात्वादिनैव तीरस्य बोध इति शैत्यपावन- त्वादिप्रतीतये मध्ये शक्याभेदविषयकं ज्ञानान्तरं नाङ्ीकार्यम्। न चैवं प्रवाहत्ववि- शिष्टे घोषाभावज्ञानेन तीरादौ प्रवाहत्वाभावज्ञानेन च प्रतिबन्धात्क्थं लक्ष्यार्थबोध इति वाच्यम्। बाधबुद्धेः शाब्दबोधाप्रतिवन्धकत्वात्। न चैवमपि जायमानवोघेऽप्रामाण्यश- झाजनने ततश्रमत्कारानापत्तिरिति वाच्यम्। विषयतासंबन्धेन शक्यतावच्छेदकतत्स- मानािकरणधर्मे तदन्यतरविषयकवाधग्रहजन्याप्रामाण्यज्ञानं प्रति जनकतारूपवषयनिष्ठ- प्रत्यासत्त्या लक्षणाज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वान्न दोष इत्याहुः। सामानाधिकरण्येनोक्ताविति। समानविभक्तिकपदोपस्थाप्यत्वादभेदसंसर्गका- न्वययोग्यावुक्तावित्यर्थः। अर्तीतत्वमविवक्षितम्। तदाह-शब्दप्रतिपाद्याविति। एवं च तदन्वये बाघाल्वक्षणाप्रसर इति भावः । विषयतावच्छेदकरूपेण शब्दजन्यविषयप्रति- पत्तिकालिकी विषयणोSसाधारणधर्मादिप्रकारिकोपस्थितिः सारोपेत्यर्थः । एवं साध्यव- साना तथम्विषयप्रतिपत्त्यकालिकी सेति बोध्यम्।

' १ क. चेद्रौ० । २ कं. कीति।

४६ प्रदीपोद्योतसमेतः- [ २ द्वि० उल्लास: ]

विषयिणाSSरोप्यमाणेनान्तःकृते निगीर्णेऽन्यस्मिन्नारोपविषये सति सा साध्यवर्साना स्यात। भेदाविमौ च सादृश्यात्संबन्धान्तरतस्तथा। गौणौ शुद्धौ च विज्ञेयौ, ईमावारोपाध्यवसानरूपौ सादश्यहेतू भेदौ गौर्बाहीक इत्यत्र गौरय- मित्यत्र च। अत्र हि स्वार्थसहचारिणो गुणा जाड्यमान्द्ादयो लक्ष्यमाणा अपपि प्रदी०-विषयिणाSSरोप्यमाणेनान्यस्मिन्नारपविषयेऽन्तःकृते निगीणे। भेदेनानुप्थित इति यावत्। विषायमात्रं यत्र निर्दिश्यते न तु विषयोऽपि सा साध्यवसाना। विषयिणा विषयतिरोभावस्यात्राध्यवसानपदार्थत्वात्। एतौ मेदौ शुद्धमेदेऽपि भवत इति प्रतिपादयन्नेव शुद्धाया गौण्याश्च लक्षणमाह- 4. भेदाविमौ०। इमावारोपाध्यवसानरूपौ मेदौ। तौ यदि सादृश्यसंबन्धात्तदा गौणौ। अथ संबन्धा- न्तरात्तदा शुद्धौ। तत्र सादृश्याद्यथा-'गौर्वाहीकः' इति सारोपः। 'गौरयम्' इति साध्यव- सांनः। यद्यपि बाहीर्कस्य बाहीकत्वेन, इदंतया वोपस्थितौ सारोपत्वमेवोचितम्। तथाS- पीढ़त्वस्याSSरोप्यविशेषणतया तदुदाहरणं द्रष्टव्यम् । अत एव वक्ष्यतेऽनिश्चयरूपसंक. रावसरे-

इत्यत्रैतदिति विम्बविशेषणतया किमियमतिशयोक्तिः किं वैतदिति वक्त्रं निर्दिश्य बिम्बमित्यारोपाद्रूपकमिति। & अन्र केचित्-गोशब्दस्य मुख्यतो गोत्वं प्रवृत्तिनिमित्तम्। लक्षणया तु गोशब्दा- र्थगतं जाड्यमान्द्यादि तथा भवतीति गोशब्देन जडत्वेन रूपेण बाहीक उच्यते। तद- युक्तम्। अशक्यस्याशक्यवृत्तेश्र धर्मस्याप्रवृत्तिनिमित्तत्वात्। शक्यत्व शक्यवृत्तित्वे स्वभिन्नशक्यानधिकरणत्वस्य तत्त्वात्। उ०-मुख्यत इति। शक्तय। गोत्ववदर्थप्रतिपादकत्व इत्यर्थः। लक्षणया बाहीकरूपार्थप्रति पादने तु लक्षणयोपस्थितं गोवृत्तिजाड्यादि तथा प्रवृत्तिनिमित्तम्। उच्यत इति। शक्त्या बोध्यत इत्यर्थः। अशक्यस्यति। जाड्यस्य लक्ष्यत्वात्, बाहीके संकेतविरहेण तस्य गोपदाशक्यत्वाच्च गोवृत्तिजाड्यस्य तदवृत्तित्वाच्चेति भावः। शक्यत्व इति।शक्यवृत्तिद्रन्य· त्वादावतिप्रसङ्गवारणाय शक्यत्व इति। व्यक्तिमात्रबोधकाकाशादिपदबोध्याकाशादि- व्यक्तावतिप्रसङ्गवारणाय शक्यवृत्तित्व इति। न च तत्र स्वभिन्नशक्याप्रसिद्धया तृतीयद- १ क. ग. 'साना। भे। ख. सानिका । मे। २ ख. इमौ सारोपसाध्य। ३ क. हेतुकौ गौ ।४ ककत्वे। ५ ग. थः। तया। ६ ख. घ. तदर्थप्र'। क. दिव्यक्क्का'।

[ २ द्वि० उल्ाम: ] काव्यमकाशः । ४७

गोशव्दस्य परार्थाभिधाने मटनिनििन्व्वुपमान्तीति केचित्। स्वार्थसह- चारिगुणाभेदेन परार्थगता गुणा एव लक्ष्यन्ते न तु परार्थोडभिधीयत इत्यन्ये। साधारणगुणाश्रयणेन, परार्थ एव लक्ष्यत इत्यपरे। उक्तं चान्यत्र- अभिधेयाविनाभूतप्रतीतिर्लक्षणोच्यते। लक्ष्यमाणगुणेर्योंगाद्वृत्तेरिष्ठा तु गौणता ।। इति।

प्रदी०-अपरे तु-'न गवादिशव्देन बाहिकादिः प्रतिपादते। कि तु गवादिगतम्य जाड्यादिगुणम्याभिन्ननया वाहीकाढिगता जाड्यादयो गुणा एव लक्ष्यन्ते' इत्याहुः । तद्प्यसम्यक्। गौर्वाहीक इत्यादिसामानाधिकरण्यानुपपत्तेः । इदं पुनरत्र तत्त्वम्-साधारणं जाड्यमान्द्यादि लक्ष्यतावच्छेदकमाश्रित्य बाहीका दिर्लक्ष्यत इति। तेन जडो वाहीक इत्यादिवाक्यार्थो भवति। तदुक्तमन्यत्र- 'मानान्तरविरोधे तु मुख्यार्थम्यापरिग्रहे। अभिधेयाविनाभूतप्रतीतिर्लक्षणोच्यते। लक्ष्यमाणगुणैर्योगाद्वृत्तेरिष्टा दु गौणता। इति।

उ०-लाभावः। स्वभिन्नशक्याधिकरणं यद्यत्तेदस्यैव विवक्षणात्। क्वचित्पुत्रादावाकों- शादिपद संकेते तत्प्रसिद्धेश्रः। अवयवसंयोगरूपाकृतेरपि शक्यत्ववाढिनां मते तत्रातिव्याप्ि- वारणाय वा तत्। अवयवभूतद्ध्न्यतिप्रसङ्गवारणाय शक्यानधिकरणत्वे इति। तस्य शक्यत्वे स्वावयवरूपशक्यवृत्तित्वे सत्यप्यवयविरूपशक्याधिकरणत्वात्। प्रमेयपदप्रवृत्ति- निमित्ते प्रमेयत्वेऽव्याप्तिवारणाय स्वभिन्नेति। प्रमेयत्वस्यापि प्रमाविषयत्वात्। येन संबन्धेन शक्यवृत्तिता तेन संबन्धेन स्वभिन्नशक्यानधिकरणत्वस्य विवक्षणादेकार्थसमवायेन सत्पदशक्यैकत्वस्य सत्पदप्रवृत्ति निमित्तसत्तायां सत्त्वेऽपि तत्र नाव्यापतिः ।स्वभिन्नपदेन च प्रवृत्तिनिमित्ततत्समनियतधर्मभिन्नत्वं विवक्षणीयम्। तेन प्रमेयत्वे स्वभिन्नवाच्यत्वसत्त्वेऽपि न क्षतिरित्यन्यत्र विस्तरः । अभिन्नतयेति । साजात्येन वेत्यपि बोध्यम्। गुणा एवेति। न गुणिन इत्यर्थः । तेषां वाहीकशब्दादेव लाभादिति भावः । अनुपपत्तेरिति। न च जातिशक्ताविवा- नुमानसहकृतपदेन व्यक्तिबोधान्नानुपपत्तिरिति वाच्यम्। अन्वयानुपपत्त्या प्रसरन्त्या लक्षणायाः साक्षादन्वययोग्यार्थबोधकतैवोचितेत्यभिप्रायात्। अभिधेयाविनाभूतेति । अविनाभावः संबन्धः । तद्रहृश्च लोके धर्मिण्येवेति

१ ख. ग, "श्रयेण । २ क. राथो ल०। ३ क "त्र अभि , - क. ग. "काशपद"।

४८ प्रदीपोद्योतसमेत :- [२ द्वि० उल्लास: ]

अविनाभावोऽत्र संबन्धमात्रं न तु नान्तरीयकत्वम्। तथात्वे हि मश्चाः क्रोशन्तीत्यादौ लक्षणा न स्यात्। अविनाभावे चाऽडक्षेपेणैव सिद्धेर्लक्षणाया नोपयोग इत्युक्तम्। 4आयुर्घ्ृतम्, आयुरेवेदम्' इत्यादौ च सादृश्यादन्यत्कार्यकारण- भावादि संबन्धान्तरम्। एवमादौ च कार्यकारणभावादिलक्षणपूर्वे प्रदी०-लक्ष्यमाणगुणैरिति लक्ष्यमाणा ये गुणा जाड्यादयस्तैरेव यदि योग: शक्यसंबन्धस्त दा गौणी वृत्तिरिति। अविनाभावश्रात्र संबन्धमात्रमभिमतम्। न तु व्याप्तिः'मञ्चाः क्रोशन्ति' इत्यादावभावात्। दशाविशेषविशिष्टस्य तत्रापि साडस्त्येवेति चेत्तर्ह आक्षेपादेव व्याप- कप्रतीतरस्तु किं लक्षणयेत्युक्तम् 'गौरनुबन्ध्यः' इत्यत्र। संबन्धान्तरात्सारोपो यथा-'आयु- र्घृतम्' इति। साध्यवसानो यथा-'आयुरेवेदम्' इति। एवमादौ सादृश्यादन्यो यः कार्य- कारणभावादि: संबन्धस्तत्पूर्वके आरोपाध्यवसाने। अत्र गौणभेदे सारोपे भेदेऽपि ताद्रूप्य- उ०-तदार्शैयः। एतेन गौणी, अतिरिक्ता वृत्तिरित्यपास्तम्। लक्ष्यमाणगुणैरिति। लक्ष्यताव च्छेदकैरित्यर्थ: । गुणलक्ष्यतावच्छेदकिका लक्षणा गौणीति भावः । अनेन लक्ष्यतावच्छे- दकेऽपि लक्षणां सूचयति। प्रतीतिरिति उपस्थितेर्लक्षणात्वे भावे क्तिन्। पक्षान्तरे तु करण इति बोध्यम्। तैरेव यदि योग इति। तद्द्वारको यदि योग इत्यर्थः। आह्लाद यति मुखेन्दुरित्यादौ धर्मत्वेनेन्द्वादिवृत्तिघर्मस्य लक्षणान्न पौनरुक्त्यम्। धर्मत्वेन च प्रत्त्या- सत्योपात्तधर्मस्यैव भानमित्याहुः। केचित्तु सदृशत्वेनैव सदशो लक्ष्यते। शक्यसंबन्धोS- व्येतदेव। न चैवं सादृश्यस्य शब्दोपात्तत्वे चन्द्र इव मुखमित्यादाविवोपमैव स्यादिन्दुर्मुख- मित्यादौ। कि च बाहीकोडयं न गोसदृशोऽपि तु गौरवेत्यादौ सादृश्यव्यतिरेकमिश्रिते सादृश्यबुद्धचयोग इति वाच्यम्। भेदगर्भसादृश्यप्रतीता हिउपमा। तदेव च सदशादि- पद्वाच्यम्। तदगर्भसादृश्यं च लक्ष्यतावच्छेदकम्। न गोसदृश इत्यादिना निषेधोऽपि भेदगर्भस्यैवेति न दोष इत्याहुः। दशाविशेषेति । कोशनविशेषेत्यर्थः । आक्षे- पादेव व्यापकपतीतिरिति। आक्षेपोडनुमानम् । तथा च शब्दसहकृतानुमानेनो- पस्थिते तटादौ घोषाधिकरणत्वान्वर्यः । प्रत्ययानां प्रकृत्यर्थान्वयव्युत्पत्तिः प्रकृतिसह- कृतानुमानोपस्थितार्थविष्रयाऽपीति बोध्यम्। व्यापकतारूपसंबन्धस्य लक्षणाबाज- त्वे मानाभावाच्च। क्रयापकत्वाग्रहेऽपि लक्षणाप्रसरात्। आयुर्घतमिति। आयुरत्र दीर्घकालजीवनम्। जनकत्वं संबन्धः । स एव च लक्ष्यतावच्छेदकम्। भेदेऽपि ताद्ू- १ क. तत्वे सति म° ।२ क. ख. ग. दौ सा°। ३ ख. दौ का° । ४ क. णपूर्वके सारो- पसताध्य°। ख. णसंबन्धपूर्वके सारोपासाध्य।५ क. तदाशय इति। तथा च 'बाहीकादिर्लक्ष्यते' इति मतमेव युक्तं न तु 'गुणा एव लक्ष्यन्ते इति मतमित्याशयः(च.)। ६ क. ग. °वः । प्रती०। ७ केवित्त्वित्यारभ्येत्याहुरित्यन्तोअ्रन्थः क. पुस्तके न दृश्यते। ८क °यः। आयु०।

[२ द्वि० उल्लास: ] काव्यपकाशः। ४९

आरोपाध्यवसाने। अत्र गौणभेद्योभेदेपि ताद्रुप्यपतीतिः सर्वथैवा- भेदावगमश्च प्रयोजनम्। शुद्धभदयोस्त्वन्यवैलक्षण्येनाव्यभिचारेण च प्रदी०-प्रतीतिः साध्यवंसाने सर्वथैवाभेदावगमश्च प्रयोजनम्। शुद्धभेदे तु सागेपेऽन्यवै- लक्षण्येन कार्यकारित्वादेः साध्यवसाने त्वव्यभिचारेण कार्यकारित्वादे: प्रतीति: फलम्। तदुभयं. चामेदप्रतीतिपूर्वकमित्युक्तम्। उ०-प्येति। भिन्नधर्मप्रकारकोपस्थितावपि सादृश्यातिशयमहिस्रा ताद्रप्यप्रत्यय इत्यर्थः । तत्र प्रथमतो जडगवोरेकशब्द्बोध्यतयाSभेदप्रतीती व्यञ्जनया गवाभिन्नजडाभेदस्य वाहीके प्रतीत्या तदुपपत्तिः। इय चाऽडहार्या। शब्दतो भेदस्याप्युपस्थितेः। वस्तुतो लक्षणया साद श्यबोधे तन्महिन्ना गोत्ववाहीकत्वयोः सामानाधिकरण्यसंभावनया ज्ञानस्यापि भेदज्ञानस्य वाच्यबोधकालिकस्य तिरोधानादनाहार्यैव सा। तस्या वैयञ्जनिकत्वेन तम्यां बाधवुद्धेरप्रति- बन्धकत्वाच्च। सर्वथैवेति। वाच्यार्थबोधवेलायामपि शव्दजभेदकधर्मानुपस्थितेरिति भावः। एतेन मुख्यार्थबाधज्ञानविधया भेदस्योपस्थितिरस्त्येवेति परास्तम्।एवं च शुक्तौ रजतत्वा- रोपे शुक्तिंत्वेनेव वाहीकत्वेन तदनुपस्थितिरेवेति वोध्यम्। नैव्यास्तु साध्यवसानास्थले गोत्वेनैव बाहीकस्य बोधः। शक्यतावच्छेदकातिरिक्तरुपेण शक्यबोधे लक्षणाया इव शक्य- तावच्छेदकरूपेण शक्यान्यवोघेऽपि तत्न्रसरादित्याहुः। अव्यभिचारेणेति। कारणा- त्कार्यस्य भेदग्रहे सति व्यभिचारसंभावनासंभवेन सारोपायां नेदं प्रयोजनम्। साध्यवसानायां तु भेदतिरस्कारादभेदग्रहेण व्यभिश्ारशङ्काया अप्ययोग इति भावः । लक्षकगतधर्म- प्रतीतिरव प्रयोजनमिति त्वश्रद्धेयम्। उपकृतमित्यादी व्यभिचारादित्याहुँः। परे तुशक्य- तावच्छेदकारोपेण शक्यंतावच्छेदकपकारक एव तीरादिवोधो लक्षणायामिति गौतमसूत्रे पुंयोगादिति सूत्रे महाभाष्ये च रष्टमत निरू पेतं मञ्जूषायाम्। एवं च गङ्गात्वादिनैव तीरबोधः। न चाऽडरोपितगङ्गात्वेन बोधेऽपि तस्य ज्ञानस्य भ्रमत्वाच्छास्त्रज्ञानवतां सर्वथा तत्त्वेन ग्रहाच्च तदुत्तरं गङ्गागतशैत्यपावनत्वप्रतीतिरूपं प्रयोजनं न सिध्येत्। अत एव शुक्तिरजतज्ञाने भ्रमत्वग्रहे तत्र न प्रवर्तत इति वाच्यम्। मध्ये व्यञ्जनया मुख्यगङ्गपुदार्था- मेदस्य प्रतीतेः। व्यञ्जनाजन्यज्ञाने च वाघज्ञानेन नाप्रामाण्यग्रह इति न दोषः । तदुक्तम्। तटादीनां गङ्गादिशब्दैः प्रतिपादने तत्त्वप्रतिपत्ता प्रतिपिपादभिषितप्रयोजनसंप्रत्यय इति। तत्त्वेत्यस्य मुख्यगङ्गाभेदेत्यर्थः । न च लक्षणामूलनया गङ्गासवन्धप्रतीत्या तत्सिद्धि: । गङ्गातटे घोष इत्यतोऽपि तत्प्रतीत्यापत्तेः। तदुक्तम्-गङ्गासंवन्धमात्रप्रतीता तु गङ्गातटे

१ इयमित्यारभ्याप्रतिबन्धकत्वाच्चत्यन्तो ग्रन्थः क. पुस्तकें न दृश्यते। २क. ददभे। ३ नंव्यास्त्वित्यारभ्य तत्प्रसरादित्याहुरित्यन्तो ग्रन्थ: क. पुस्तके न दृश्यते। ४ ग. हुः 1 क्वचित्प्र"। ५ क, नच गह्गा®।

५० प्रदीपोद्योतसमेत :- [२ द्वि० उल्लासः ]

कार्यकारित्वादि प्रयोजनम् । कचित्तादर्थ्यादुपचारः । यथेन्द्रार्था स्थू- णेन्द्रः । कचित्स्वस्वामिभावात्। यथा राजकीयः पुरुषो राजा। कचि- दवयवावयविभावात्। यथाऽग्रहस्त इत्यत्राग्रमान्नेऽवयवे. हस्तः । कचि- प्रदी ०-कचित्तत्प्रयोजनकत्वेनोपचारः । यथेन्द्रार्था स्थूणेन्द्रः । क्वचित्स्वस्वामिभावात्। यथा राजकीयः पुरुषो राजा । कचिद्वयवावयविभावात् ।यथा कर्मधारयेडग्रहस्त इत्य- उ०-घोष इति मुख्यशव्दालक्षणायाः को भेद इति। कुन्ताः प्रविशन्तीत्यादावपि कुन्तत्वा- दिना कुन्तयुक्तपुरुषप्रतीतिः। अव एवात्र न मतुप्। तेषु च मुख्यकुन्ताभेदप्रतीत्या कुन्तगततै- क्षण्यादिप्रतीतिरूपप्रयोजनसिद्धि:। तदुक्तम् -कुन्ता द्ि ित्मप्रवेशान्वयसिद्धर्थ स्वसं योगिनः पुरुषा आक्षिप्यन्त इति। आक्षिप्यन्त इत्यस्य स्वगतर्कुन्तत्वाद्याश्रयत्वेन बोध्यन्त इत्यर्थः। गौर्वाहीक इत्यत्र साधारणगुणरूपसादृश्याश्रयणेन बाहीकस्यैवाSSरोपितगोत्वेन बोघस्ततो व्यञ्ज नया मुख्यगवाभेदप्रतीतिः प्रयोजनम्। तत एव चमत्कारः। आद्यबोधेन तुन चमत्कारः। तस्मिन्भ्रमत्वज्ञानात्। अत एव गौर्बाहीको जड इत्यादौ न पौनरुक्तचम्।आयु- र्व्ृतमित्यादौ कार्यकारणभावसंबन्धादायुद्टेन घृतबोधः। ततो व्यञ्जनयाऽन्यवैलक्षण्येनाडयु- प्कारित्वरूपप्रयोजनप्रतीतिः। तदुक्तम्-साधारणगुणाश्रयणेन परार्थो लक्ष्यत इत्यपरे। लक्ष्य- माणगुणैयोंगाद्ृत्तेरिष्ट तु गौणता। गौणभेदे भेदेडपि ताद्रूप्यप्रतीतिः प्रयोजनं शुद्ध भेद योस्त्व- न्यवैलक्षण्ये तत्कार्यकारित्वादिप्रतीतिरिति। लक्ष्यमाणगुणैित्यस्य ज्ञायमानगुणैरित्यर्थः । यद्रुणज्ञानपूर्वकं बाहीके गोशब्दप्रयोगस्तद्गुणरूपात्संबन्धादिति यावत्। साधारणगुणाश्रय णेनेत्यस्य तद्रृपसंबन्धेनेत्यर्थः । अत्रत्यप्रद्ीपस्तु मतान्तरपरतया कथंचिन्नेयः। लक्ष्यमाण- गुणैरित्यत्र प्रकृत्यादित्वात्तृतीया। अनया रीत्याऽन्योडपि प्रकाशमन्थो योज्यः । एतेन रूपके न लक्षणा, समानविभक्तिकत्वेन नामार्थयोरमेदान्वयोपपत्त्या लक्षणाफलाभावादि त्यादि दीक्षितादिनव्योक्तं परास्तम्। गौर्न बाहीक इत्यादिवाधॅकज्ञानेन तद्वोधेपरामाण्य ग्रह जननात्ततश्रमत्कारानापत्तेः। मम तु तस्य बोधस्य लक्षणामूलव्यञ्जनाजन्यत्वेन तत्र बाघ- ज्ञानेनाप्रामाण्यग्रहाजननान्न दोष इति वदन्ति। इदमेव युक्तम्। अन्यथा गङ्गादिपदजन्यत- टादिशाब्दवाधस्यैव प्रयोजन प्रतीतिनियामकत्वेन गङ्गातट इत्यादितस्तद्भावोपपत्तौ मध्येऽ- भेदप्रतीतिः प्रकाशीद्युक्ताऽसंगता स्यात्। मम तु यथा तदुपयोगस्तदुक्तं तद्वोधे भ्रमत्व- ग्रहादिति दिक्। क्कचित्प्रयोजकत्वेनेि । इन्द्रपूजाप्रयोजके तत्प्रयोजकत्वव्यवहारो गौणः । स्थूणा स्तम्भः । अग्रमात्र इति । विजातीयसंयोगं प्राप्तोऽवयवपुञ्ज एवावयवीति १ क. ग. दि। क्° । २ क. मिसंबन्धात्। के घ. 'चित्प्रयोजक° ।४ क. 'कुन्दादया। ५क. प्येन कार्य । ६ क याः। प्रक।७क. धहा। ८ क गति। अवयवपुञ्ज।

[२ दवि० उद्ास: ] काव्यप्रकाणः ५१

त्तात्कर्म्यात्। यथाऽतक्षा तक्षा । प्रदी०-्रावयवेऽग्रमात्रे हम्तोपचारः। कचित्तदीय कर्मशालित्वात्। यथाऽतक्षा तक्षा। उ०-मतेऽवयवान्तरव्युदासाय मात्रपदम्। एवं गङ्गा तु हरने पापं दृष्टा पीनाऽवगाहिता। इत्यादौ पीतेत्यंशे गङ्गापदस्य तदवयवे लक्षणा। दर्शनादिनाऽत्युत्कृष्टधर्मजनक- तावच्छेदकजातेः प्रवाहमात्रवृत्तेरेव गङ्गापदशक्यत्वान्। गङ्गाजलवत्यपि नात्र गङ्गेति प्रतीतेः । गङ्गायां जलमिति तु गवि साम्ना वृक्षे शाखेतिवद्वोध्यम्। तक्षेति। इदं जातिविशेषावच्छिन्ने रूढम्। अत्र वदन्ति। सारोपायां चन्द्रो मुखमित्यादी न लक्षणा। फलाभावात्। नामार्थ- योरभेदस्य वाक्यविधयैव प्रतीत्युपपत्तेः। प्रमिद्धत्वादिनोपम्थितमादृश्येन पूर्वोक्तरी

वनाहार्यत्वस्येव शाब्दान्यत्वस्यापि निवेशाद्वा न दोषः । योग्यताज्ञानं च न शाब्दे कारणमपि तु प्रामाण्यग्रह एवेति न दोषः । भेदकधर्मोपस्थितिकालिकाभेदप्रतीतौ रूप- कमन्यथाऽतिशयोक्तिरिति व्यवस्थासंभवेन मुखं चन्द्र इत्यादावतिशयोक्तिरेव स्यादिति निरस्तम्। न चैवं सारोपलक्षणा कि नास्त्येव। अम्ति वाहीकोऽपरो गौरित्यादौ । तत्र ह्यपरादिपदैः प्रसिद्धगोभेदप्रतिपादनेन विरोधान्न वाच्ययोरभेदप्रतीतिः । कि तु तत्स- दृशे लक्षणैव। लक्षणायाश्च न शक्याभेदबुद्धि: फलम् । किं तु सादृश्यातिशयबुद्धिः। एवं च सकलतत्कार्यकारित्वं फलति। एवमपूर्वो गौरिति वाहीकाभिप्रायेण प्रयुक्तेऽपि बोद्धव्यम्। तत्रापि न प्रसिद्धगवाभेदो लक्षणाफलम्। अपूर्वपदेन तिरम्कारात्। बाही- कत्वाद्यप्रतीतिकृतश्चाधिकचमत्कारः । न चैवमुपमाया अपि रूपकत्वापत्तिः । यत्र सादृश्यप्रतीतिकृतश्रमत्कारस्तत्रोपमा, यत्र त्वभेदप्रतीतिकृतः सादृश्यातिशयप्रतीतिकृ तश्च तत्र रूपकमिति स्वीकारात्। इदमेवाभिप्रेत्य गौर्वाहीक इत्यादावभेदरूपकातिश- योक्ती, बाहीकोऽयमपरो गौरित्यादौ च ताद्रृप्यरूपकािशयोक्ती इति कुवलयानन्दकृतः। यत्तु रूपके लक्षणायाम्- राजनारायणं लक्ष्मीस्त्वामालिङ्गति निर्भरम्। इत्यादौ विशेषणसमासायत्तं रूपक- मुपमितसमासायत्तोपमा वेति संदेहे यद्यत्रोपमा स्यात्तर्हि नारायणसदशो राजेत्यादयर्थे नारायणसदशे लक्ष्मीकर्तकालिङ्गनसंसर्गवाध इति रूपकमेवेत्यालंकारिकोक्त्तं विरुध्येत । रूपकेऽपि साधारणधर्मादिप्रकारेण लक्षणायां तद्दोषतादवस्थ्यादिति। तत्र रूपके साधा रणधर्मादिप्रकारेण लक्षणायामपि लक्ष्यार्थे व्यञ्जनया वाच्यार्थाभेदप्रतीतेस्तद्द्वारोपमेयेSपि तत्प्रतीतेश्रादोषात्। न चैवमुपमितसमासेऽपि लक्षणायाः, सत्त्वेन तत्फलतया तत्रा- व्यभेदप्रन्ययसत्त्वेनोपमायामपि न दोष इति वाच्यम्। तत्र निरूढलक्षणाङ्गीकारेण १क. दम्। तक्षेति। २ अत्र वदन्तत्यगरभ्योपमानानत्यत्र कैयट इत्यन्तो ग्रन्थः क, पुस्तके न दृश्यते। ३ ग. गोर्भेद"

५२ प्रदीपोद्योतसमेत :- [२ द्वि० उल्लासः ]

लक्षणा तेन षड्विधा॥ १२॥ औद्यभेदाभ्यां सह। सा च व्यङ्गयेन रहिता रूढौ सहिता तु प्रयीजने। प्रदी०-लक्षणा०। उपादानलक्षण रूपशुद्धभेदाम्यां सह। रूढिप्रयोजनाभ्यां भेदे संभवत्यपि न ते विभाज कत्वेनोक्तेे, किंतु हेतुत्वेनेति न तत्कृतो भेदो गणितः । अत एवै पश्चात् 'व्यङ्गयेन रहिता' इत्यादिना तत्कृतं भेदं दर्शयिष्यति। अन्यथा पुनरुक्तिप्रसङ्गात्। एवं च यथो- कव्याख्यानेन षड्धत्वे निर्व्यूदे यत् 'षडिधेति रूढिप्रयोजनोपादानलक्षणारोपाध्यवसान- रूपैः षड्भिरुपाधिभि: कल्पिता विधाः प्रकारों यस्यामिति षडडिघा' इति चाण्डीदास- व्याख्यानं तच्छ्ुद्वैव मा द्विधा सारोपाडन्या तु इति एवतुशब्दयोरनालोचनविजुम्भित- त्वादनादेयम्। एवमारोपादिकृतं प्रकारषट्कं प्रतिपाद्य व्यञ्जनकृतं प्रकारत्रयमाह-व्यङ्गेन्यन०। लक्षणेत्यनुवर्तते। ननु प्रयोजनस्थले कथं व्यङ्ग्यसाहित्यनियम इति चेत्प्रयोजनस्य व्यञ्जनामात्रगम्यत्वात्। तदिदमुक्तम्-'प्रयोजनं हि व्यञ्जनाव्यापारगम्यमेव' इति। उ०प्रयोजनाभावात्। न च सदृशत्वेन रूपके लक्षणेति मते सादृश्यस्य शब्दो- पात्तत्वादुपमापत्तिरिति वाच्यम्। तन्मते भेदकरम्बितत्वाकरम्बितत्वाम्यां भेदादित्युक्तं प्राक्। अन्ये तूपमितसमासोपमानसमासयोरपि सादृश्यमूलकयोपमानतावच्छेदकघर्मस्यो- पमेय आरोपेणाभेदान्वयस्वीकारे बाधकाभावेन तत्रापि रूपकेऽक्षतिरेव। यद। तु प्रयो- जनवशात्तत्रापि सदशलाक्षणिकेन समासस्तदोपमाऽपीत्याहुः ्ष ेमुमनानी त्यत्र कैयटे। षद्विधोति। शुद्धा-गौणी-सारोपा-साध्यवसानोपादानलक्षणैः षड्मेदेत्यर्थः। ननु गौण्यां लक्षणलक्षणात्वाङ्गकारेण सप्तविधत्वमुचितमिति वाच्यम्। अत्रोपादानलक्षणाभ्या- मर्थान्तरसंक्रमितात्यन्ततिरस्कृतवाच्यौ, सारोपासाध्यवसानाम्यां रूपकप्रथमातिशयोक्ती शुद्धाम्यां च ताम्यां हेत्वलंकारं निरूपयिष्यति षड्भेदकथनमेव सफलम्। गौण्या लक्ष- णायास्तु न क्वापि विशिष्य नियामकत्वमिति न तद्गणनमिति भावः। एवं चेति। पौन- रुक्त्यप्रसङ्गेनेत्यर्थः। अज्ालोचनेति। एवतुशब्दाभ्यां गौण्या उपादानलक्षणरूपभेदद्व- याभावबोधनेन लक्षणामात्रस्य रूढिप्रयोजनवत्तद्ेदद्वयकथने तेन विरोधस्य स्पष्टत्वादिति भावः । व्यञ्जनकृतमिति। लक्षणायास्तत्फलकत्वादिति भावः । १ ग. आदिभे । २ क. त्वेनोक्ते इति, नच त"। ३ क. वृ च प' ।४ क. 'रा अस्या"। ५ ग 'ति। षड़भेदे° । ६ क. र्थः एवं चेति।

[ २ द्वि० उद्लासः ] काव्यपकाशः। ५३

प्रयोजनं हि व्यञ्जनव्यापारगम्यमेव। तच गूढमगूढ वा, तच्चेति। व्यङ्गयम्। गूढं यथा- मुखं विकसितस्मितं वशितवक्रिमपेक्षितं समुच्छलितविभ्रमा गतिरपान्तसंस्था मतिः । प्रदी०-यत्तु-'ननु लक्ष्यप्रयोजनयोर्द्वयोरि लक्षणयेव प्रतीतो किमत्र व्यञ्जनेत्यत आह-प्रयोजनं हीति' इति तत्फक्किकावतारणं तदज्ञानविज्ञम्मितम्। अत्र व्यञ्जनस्थाप- नस्याप्रस्तुतत्वात्। तत्प्रकरणे च 'व्यञ्जनान्नापरा क्रिया' इति सूत्रणैव प्रतिपादनात्। तच्च०। तदिति व्यङ्गयम्। लक्षणाभेदप्रयोजक आगेपादिरयथा भिद्यते तथा तत्प्रयोजकं व्यङ्गचमपीति चस्यार्थः । वाशब्दः समुच्चये । काव्यभावनापरिपक्कबुद्धि: सहृदयः । तन्मात्रुवेद्यं गूढम्। तत्तदितरवेद्यमगूढम्। तत्र गूढं यथा-मृखं०। अत्र विकास: पुप्पधर्मः स्मितेऽनुपपन्न इति प्रसृतत्वं लक्षयता विकसितपदेन लोकोत्तर- रमणीयतातिशयो व्यज्यते। स च गूढः। एवं वशितसमुच्छलितापास्तसंस्था मुकुलितोद्धुरमो- उ०-तत्तदितरेति। सहृदयासहृदयेत्यर्थः । मुखमिति। इदं लक्षणामूलध्वनेरुदाहरणम्। इन्दुवदनायास्तनौ शरीरे तरुणिम्न उद्गम आविर्भावो मोदते स्फीतो भवतीत्यर्थः। उत्कृष्टवस्तुसंत्रन्धात्स्वयमप्युत्कर्ष प्राप्त इत्यर्थः। प्रकृत्यैवेयमिन्दुवदना तत्राप्येवंविधनवर्योवनविजम्भणमित्यतिकष्टमापतितं विद ब्धयुवजनस्येत्येवं खेदे बतेि। अहो रमणीयतातिशय इति विस्मये च । अहो भाग्येन संपन्नं परमोत्सवाख्यातं युवजननयनानामिति हर्षे वा। वताSSमन्त्रण संतोषखेदानुकोशविस्मये। इति नानार्थकोशात्। स्फीतताँचिहमनेकस्थानेSनेकविधकार्यजननरूपं दर्शयति-मुखमिति। यतो मुखं विकसितं प्रसृतं स्मितं स्मितं स्यात्स्पन्दिताघर मित्युक्तलक्षण हास्यविशेषरूपं यत्र तथाभूतम्। प्रेक्षितं वशित: स्वाधीनः कृतो वक्रिमा तिर्यग्गामित्वं येने। तथा गतिर्गमंन समुच्छलिता निरन्तरमतिशयेन प्रादुर्भूता विभ्रमा यत्र तथाभूता1 मतिर्वुद्धिस्त्यक्तपारिमि- तविषैयिका। उरो वक्ष:स्थलं मुकुलितौ मुकुलाकारी, ईषदुन्नतौ स्तनौ यत्र। जघन- मूरुमूलभागः। असंबन्धेनावयवानां दृढबन्धेनोद्ुरं विलक्षणरतियोग्यम्। यद्वांऽसबन्धो र- तिबन्धविशेषस्तर्त्र समर्थम्। तथा चासाधारणस्मिताद्युन्मेषः स्फुटमेव यौवनोद्गममवगमयतीति भावः । अत्रु च विकासस्य पुष्पधर्मस्य स्मिते वशीकरणम्य चेतनेधर्मस्य दृष्टावूर्ध्वगतिविशे- १ क. "प्रकृत° । २ क. जनकं। ३ घ. 'दते स्फुरितो । ४ क. 'ति । स्फीतना° ५ घ. 'तातिशयमने"।६ क. ग. ०न तथाभतम्। तथा ग°।७क. ग. षयत्विका। ८क. त्र योग्यत्वम्।

५४ प्रदीपोद्योतसमेत :- [२ द्वि० उहांसः ]

उरो मुकुलितस्तनं जघनमंसबन्धोद्ुर्र वतेन्दुवदनातनौ तरुणिमोद्गमो मोदते ॥ ९ ॥ अगूढं यथा-

त्वानि गूढानि व्यज्यन्ते। यथा वा मम- चकोरीपाण्डित्यं मलिनयति दग्भङ्गिमहिमा हिमांशोरद्वैतं कवलयति वक्त्रं मृगद्दशः । तमोवैद्ग्ध्यानि स्थगयति कचः कि च वचनं कुहूकण्ठीकण्ठध्वनिमधुरिमाणं तिरयति। अत्र क्रियापदानामात्यन्तिकविच्छायत्वादिव्यङ्गयानि गूढानि।

उ०-षरूपसमुच्छलनस्य मूर्तद्रव्यधर्मस्य विभ्रमे संस्थाया मर्यादायास्त्यागस्य चेतनधर्मस्य मतौ मुकुलितत्वस्य पुष्पधर्मस्य स्तनयोरुद्ुरत्वस्योत्कृष्टधुरावत्त्वरूपस्य चेतनधर्मस्य जघने मोदस्य हर्षस्य चेतनधर्मस्य योवनोद्गमे बाधितत्वाद्विकसितादिपदैरुपदर्शितपढार्था लक्ष्यन्ते। तत्र विकासेनासंकुचितत्वसंबन्धेन सातिशयत्वं लक्ष्यम्। सौरमादि व्यङ्गयम्। वशीकरणेन स्वाधीनत्वं लक्ष्यते। अभिमतविषयप्रवृत्तिः संबन्धः। युक्तानुरागित्वं व्यङ्गचम्। समुच्छ लनेन बाहुल्यं लक्ष्यते। प्रयोज्यप्रयोजकभावः संबन्धः। बहुलंहि समुच्छलति। सकलमनो- हारित्वं व्यङ्गचम्। संस्थाया असनेनाधीरत्वं लक्ष्यते। हेतुहेतुमद्भावः संबन्धः। पूर्व मुग्धतया गुरुजनसंनिधौ प्रियतमेSप्यङ्गीकृतमर्यादा मतिरासीत्। इदानी तु मौगयत्यागान्न तथे- त्यनुरागातिशयो व्यङ्गयः । मुकुलितत्वेन काठिन्यं लक्ष्यते। निबिडावयवत्वं संवन्धः । कठिनं हि तद्भवति। यद्वोद्विन्नत्वं लक्ष्यम्। आलिङ्गनयोग्यत्वं व्यङ्गयम्। उद्धरत्वेन त्योग्यत्वं लक्ष्यते। भारसहनक्षमत्वं संबन्धः। रमणीयत्वं व्यङ्गम्। मोदेनोत्कों लक्ष्पते। जन्यजनकभावः संबन्धः । स्पृहणीयत्वं व्यङ्गयम्। अनियन्त्रितत्वमुत्वर्प एवेति। (पृथ्वीछन्दः । )

त्वरूपमुख्यार्थबाधादिति भावः । (चकोरीति। छ्भङ्गिमहिमा दर्शनप्रकारमाहांत्म्यम्। कवलयति ग्रसति। कुहू- कण्ठी कोकिला । शिखरिणी छन्दः 1) आत्यन्तिकविच्छायत्वादीति। आदिना

१ क. शयत्वालि° । २ क. 'ति ः विच्छायत्वादीनीति। आदिना वक्त्र"।

[२ हवि. उलास: ] काव्यमकाशः । ५५

श्रीपरिचयाज्जडा अि भवन्त्यभिज्ञा विदग्धचरितानाम्। उपदिशनि कामिनीनां यौवनमढ एव ललितानि ॥ १० ॥ अत्रोपदिशतीत्यनायासेन शिक्षादानमभिधेयवत्स्फुट प्रतीयते। तदेषा कथिता त्रिधा॥ १३ ॥ अव्यड़न्या, गूढव्यङ्गचा, अगूढव्यङ्गया च।

प्रदी० -अगूढं यथा-श्रीपरिचया०। अत्रोपदेशकत्वं शब्दविशेषप्रयोक्तत्वं मढेऽनुपपत्नमित्याविष्कारं लक्षयतोपदिशतिपढे- नानायाल्षेन शिक्षादानभभिव्यज्यते। तच्च सहृदयासहृद़ययोरुभयोरप्यभिधयवत्प्रकाशते। तदेपा०। तत्त-मात्रिधा-अव्यङ्गया गूढव्यङ्गचा अगूढव्यङ्गया चेति।

जड़ा अनभिज्ञां अपि जनाः श्रीपरिचयात्, प्रथमसंबन्धः परिचयः, तम्मादेव चतुरजनचरितानां ज्ञातारो भवन्ति। तत्रार्थान्तिरन्याममाह-उपदिशतीति। कामिनीनां यौवनमदः स्वयमेव ललितानि उपदिशति। तथा च विद्ग्धजनचरितस्वरूपानभिज्ञानामपि विनेवोपदेशं सककृत्संवन्धात्तद्वगमः । तत्किं वक्तव्यं तत्स्वरूपाभिज्ञानां तदाभिलाषुकाणा- मुपदेशे तद्विज्ञानमेत्यत्रेति भावः । ज्ञानानुकूलशब्दप्रयोगरूपोपदेशकर्तृत्वस्य चेतनधर्म- स्याचेतने यौवनमदे वाघात्सानान्यविशेषभावसंबन्देनाSSविप्कारमात्रं लक्ष्यम्। अनाया- सेन ललितादिज्ञानं व्यङ््चम्। इदं च विदग्धाविदग्धवेद्यम्। ललितम्। 'सुकुमारतयाडङ्वानां विन्यासो ललितं भवेत्' इत्युक्तलक्षणलक्षिनम्। 'आनाचार्योपदिष्टं स्याल्ल लेतं रतिचेष्टितम्' इत्युक्तलक्षणं वा। ललितानीत्यत्र बहुवचनमाद्यर्थकम्। तेन विव्वोकविलासादिहा वसंग्रहः । तथा चामरेण- स्त्रणां विलासविव्वोकविभ्रमा ललितं तथा। हेला लीलेत्यमी हावाः क्रिया: शङ्गरभावजाः ॥ इन्यादिनैषु हावपढ्वाच्यत्वं प्रतिपादितम् । एतेन ललितानीति विभ्रमानीत्यर्थः ।

क.ग. वा : बहु०।

५६ प्रदीपोद्योतसमेत :- [२ द्वि० उल्लास: ]

तड्द्रूर्लाक्षणिक :; शब्द इति संवध्यते। तद्भूस्तदाश्रयः । तत्र व्यापारो व्यञ्ञनात्मकः। कुत इत्याह- यस्य प्रतीतिमाधातुं लक्षणा समुपास्यते ॥। १४ ॥ फले शब्दैकगम्येऽत्र व्यअनान्नापरा करिया। प्रदी०-एवं लक्षणां निरूप्य तया लाक्षणिकं लक्षयति-तद्भू० 'स्याद्वाचको लाक्षणिकः' इतिसूत्रस्थः शब्द इत्यनुषज्यते। तद्भ्ूस्तस्या लक्ष- णाया आश्रयः । अथ व्यञ्जकशब्द्लक्षणाय व्यञ्जना निरूपणीया। सा च द्वेधा-शब्दनिष्ठा, अर्थ. निष्ठा च। तत्रान्त्या शब्दलक्षणेऽनुपयुक्तेत्यग्रे विवेचनीया। आद्या तु द्ेधा-अभिधामूला, लक्षणामूला च। तत्र यद्यप्यभिधायाः प्राथम्या- दुपजीव्यत्वाच्च तन्मूला प्रथमं निरूपयतुमुचिता तथाऽपि सुप्रसिद्धत्वाल्लक्षणायाः प्रकृत- त्वांच्च तन्मूलामेव प्रथम निरूपयति-तत्र। तत्र लाक्षणिकशब्दे। व्यापारो व्यङ्गयप्रकाशनानुकूलः । लक्षणादिनैव तत्प्रतीतो कि तयेत्यत आह-यस्य० । यस्य पावनत्वादेः फलस्य प्रतीत्यर्थ लक्षणाश्रयशब्दप्रयोगस्तत्फलं तस्मादेव शब्दाद्ग- म्यते; न तु प्रमाणान्तरात्। व्याप्तिस्मृत्यादेरनपेक्षणात्। न च तत्र शब्दस्य व्यञ्जनं विनाऽन्या क्रिया व्यापारः । तथाहि- उ०-' विभ्रमा ललितं तथेत्यमरः' इति मन्दोक्तमपास्तम्। कोशस्यान्यार्थतात्पर्य- कत्वादित्याहुः । (गाथा छन्दः ।) लक्षणामूलागूढाख्यगुणीभूतव्यङ्गयमिदम्। भर्वतीत्यर्थासंगतिमाशङ्कच्ाऽडह-आश्रय इति। अधिकरणक्किवन्तस्य तत्सत्ता- श्रय इत्यर्थादिति भावः। लाक्षणिकशब्दप्रतिपाद्यत्वं च लक्ष्यस्यार्थस्य लक्षणमप्यर्थत उक्त्तमेवेर्ति बोध्यम्। सुप्रसिद्धत्वाादीति। लक्षणाया व्यङ्गयार्थफलकत्वादिति भार्वेः । लाक्षणिकशब्द- प्रतिपाद्यत्वं च लक्षस्यार्थस्य लक्षणमप्यर्थत उक्तमेवेति बोध्यम्। आधातुम् । जनायतुम्। समुपास्यते। सत्यपि वाचकशब्दे तं विहायाSSद्रियते। व्याप्तिस्मृत्या- दोरीते। आढिना संनिकर्षादि।

१ क. तीतये ल०। २ क. ग. स्यान्यतात्प । ३ क. ग. वत्यर्था° ।४ ख, ग. त्यर्थः । सुप्र° । ५ क. वः । आधा।

[२ द्वि० उल्लास: ] कांव्यभकाशः । ५७

परयोजनप्रतिपिपादयिषया यत्र लक्षणया शब्दपयोगस्तत्र नान्यतस्तत्मेती- तिरपि तु तस्मादेव शब्दात्। न चात्र व्यञ्ञनादनेऽन्यो व्यापारः। तथाहि- नाभिधा समयाभावात् गङ्गायां घोष इत्यादौ ये पावनत्वादयो धर्मस्तिटादौ प्रतीयन्ते न तत्र गङ्गगदिशब्दाः संकेतिताः । हेत्वभावान्न लक्षणा ॥ १५॥ मुख्यार्थबाधादित्रयं हेतुः । तथा च लक्ष्यं न मुख्यं नाप्यत्र बाधो योग: फलेन नो। न प्रयोजनमेतस्मिन्न च शब्दः स्खलद्गतिः ॥ १६ ॥ यथा गङ्गशब्दः स्रोतसि सवाध इति तटं लक्षयति तद्ददि'

पदी०-नाभिधा०। पावनत्वादो फले संकेतग्रहाभावात्। अभिधा हि संकेतग्रहसहायैवोपयुज्यते, न तु स्वरूपसतीति वक्ष्यते। हेत्वभावा० । मुख्यार्थबाधस्तद्योगो रूढिप्रयोजनान्यतरदिति त्रयं लक्षणाहेतुः। तदभावमेवोपपा- द्यि-लक्ष्यं०। यथा गङ्गाशव्दस्य नीरं मुर्योऽर्यः। तत्र च बाधः।तीरे च तत्संबन्धः। तीरस्य च लक्षण योपस्थापने मुख्यशब्देन प्रतिपादयतुमशक्यस्य पावनत्वादे: प्रतीतिश्र प्रयोजनमिति

उ०-नाभिधा समयाभावादिति। शक्तिरतिरिक्तः पदार्थस्तद्ग्राहकः संकेत इति न साध्याविशेषो हेतोरिति बाध्यम्। संकेतग्रहसहायेति। अभिधाग्राहकत्वमेव सहा- यत्वमिति बोध्यम्। तद्दर्शयन्नाहं-न स्वरूपसतीति। ज्ञाप्यार्थवाघ एव तह्डीजं स्यादत आह-नाप्यत्रेति। काकेम्यो दधीत्यादाविव तात्पर्यार्थवाध एव तद्वीजमत आह-योग इति। साक्षात्संबन्ध एव लक्षणाप्रयोजक इति भीवेः । परम्परीसंबन्धोS- स्त्येवेत्यत आह-न प्रयोजनमिति।

१ क. ख. ग स्प्रतिपत्तिर° । २ ग, न च व्य । ३ ख. दौ पा०। ४ ख. मोस्तीरादौ। ५ क. न्ते तृन्न न ग° ६ क, तुः। ल°। ७ ख. थाहि। ल०।८ ख. बाधा यो ।९ क. न स्व°। १० क. ह-स्वर° ।११ ग ति। परं। १२ क. वः। युक्त्यन्तरमाह-न प्रयो।१३ घ. 'रासंबन्धमादाय लक्षणा तु दुष्टैवेति बोध्यम्। युक्त्यतरमाह-न प्र।

:५८ पदीपोद्योतसमेत :- ६२ द्वि० उल्लासः]

तटेऽपि सबाधः स्यात्तत्परयोजनं लक्षयेत्। न च तटं मुख्योऽर्यः । नाप्यत्र बाधः। न च गङ्गशव्दार्थस्य तटस्य पावनत्वादयैर्लक्षणीयैः संबन्धः। नापि प्रयोजने लक्ष्ये किंचित्मयोजनम्। नापि गङ्गशब्दस्तटमव प्रयोजनं पति- पादयितुमसमर्थः । एवमप्यनवस्था स्याया मूलक्षैयकारिणी। एवमॉपि प्रयोजनं चेल्लक्ष्यते तत्प्रयोजनान्तरेण तदपि प्रयोजनान्तरेणेति प्रकृतापतीतिकृदनवस्था भवेत। ननु पावनत्वादिधर्मयुक्तमेव तट लक्ष्यते। गङ्गयास्तटे घोष इत्यतोऽ धिकस्यार्थस्य प्रतिपत्तिश्र प्रयोजनमिति विशिष्टे लक्षणा । तर्तिक प्रदी •- गङ्गाशब्देन तटं लक्ष्यते। तद्वद्यदि तटमपि मुख्यं स्यात्। तत्र च बाधो भवेत्। प्रयोजनस्यं च गङ्गादिगतपावनत्वादिविशेषस्य तटेन संबन्धः स्यात्। लक्षणया प्रयो- जनप्रतिपादनस्य च प्रयोजनान्तरं संभवेत्। तदा गङ्गाशब्दः प्रयोजनं लक्षयेत्। न चैतदेकमप्यत्रेत्यर्थः । न केवलं सुख्यार्थवाघादीनामभावमात्रम्। किंतु तेषामपेक्षाऽपि नेत्याह-नच०। मुख्यार्थबाधादित्रयमपेक्ष्य बोधकत्वं स्खलद्गतित्वम्। एवं 'नापि गङ्गाशब्दस्तटमिव प्रयोजनं प्रतिपादयितुमसमर्थः' इत्यादिवृत्तौ 'बाधादिकमनपेक्ष्य' इति शेषो द्रष्टव्यः । 'समर्थ:' इति पाठे तु 'बाधादित्रयमपेक्ष्यैव' इति शेषः । नन्वस्ति प्रयोजनेऽपि लक्ष्ये प्रयोजनान्तरमिति किं व्यञ्जनयेति चेद्वैयात्याद्यदि

मूलं प्रकृतार्थप्रतीतिः । ननु पावनत्वादिविशिष्टमेव तीरं लक्ष्यतामिति किं व्यञ्जनया। न चैवं प्रयोजनस्यापि उ०-अनपेक्ष्येति शेष इति। गङ्गाशब्दस्तटं यथा बाधादिकमनपेक्ष्य प्रतिपादय- तुमसमर्थस्तथा प्रयोजनं नेत्यर्थः। गङ्गादिशब्दः प्रयोजनांशे तदपेक्षो नेत्यतः प्रयाजेन न.लक्ष्यमिति भावः । वैयात्यम्। वैतण्डिकता। मूलक्षयोति। प्रयोजनपरम्परायां लक्षणास्वीकारे यल्- क्षणाप्रयोजने विषयसंचीरादिना लक्षणानिवृत्तिस्तस्याग्रिमलक्षणानिवृत्तौ मूलभूतलक्षणा प्रयोजनप्रतीतिरपि-न स्यादिति भावः । एतेन बीजाङ्कुरादिवदनवस्थी न दूषणासित्य- पास्तम्। मूलक्षतिकरीं चाSडहुरनवस्थां हि दूषणम्। १क. टेस°।२ ख. बाधा। न। ३ क. ख. यितुं स° ।४ क. ख. ग. "क्षनिका 1५ कं. ग. मपीति-। प्र०। ६ क ख. स्था स्यात् । ७ ख. धिकार्थ०। ८ क. शिष्टल° । ९ क. "रं मी। १० क, ति वैया' । वैचात्यं धाष्टर्यम् (चू.). ११ क. षयान्तर सं० । १२ ग. स्थायां न.।

[२ हवि० उल्लासः ] काव्यपकाशः।

व्यञ्जनयेत्याह- प्रयोजनेन सहितं लक्षणीयं न युज्यते ॥ १७॥ कुत इत्याह- ज्ञानस्य विषयो ह्यन्यः फलमन्यदुदाहृतम्। प्रत्यक्षादेर्हि नीलादिविंषयः। फलं तु प्रकटता संवित्तिर्वा। प्रदी०-लक्ष्यकोटौ प्रवेशाल्लक्षणाप्रयोजनं नास्तीति वाच्यम्। 'गङ्गानटे घोष: ' इत्यतोऽधिकस्यार्थस्य प्रतीतेरेव प्रयोजनत्वादित्यत आह-प्रयोजनेन। कुत इत्याकाङक्षायामाह-ज्ञानस्य०। ननु विषयफलयोर्भेद इति सूत्रार्थ: । स चायुक्तः । फलत्वं हि जन्यत्वं वा जन्य- प्रतीतिविषयत्वं वा। आद्ये पावनत्वादौ तदभावः । तज्ज्ञाने च विषयान्ेद एव। अन्त्ये 4.प्रत्यक्षादेनीलादिर्विषयः' फलं तु प्रकटता संवित्तिर्वा' इतिवृत्तिविरोधः। प्रकटताज्ञानस्य प्रत्यक्षजन्यत्वाभावात्। न च जन्यज्ञाप्यसाधारणमेकं साध्यत्वमस्तीति। अत्र ब्रूम :- ज्ञानस्य जनकीभूतो विषयो यथा ज्ञानादन्यस्तथा फलमपि तस्य स्वतो मिन्नम्। कारण- स्येव कार्यस्यापि भिन्नकालत्वनियमात्। शैत्यादौ तु क्वचित्फलपदमौपचारिक दृश्यते। तथा च लक्ष्यज्ञानमेव यदि शैत्यज्ञानं तदा प्रयोजनं न स्यादित्यर्थः । ननु लक्ष्यप्रतीतेर्ने उ०-इत्युक्तेः । अधिकस्यार्थस्येति। पावनत्वादिवैशिष्टचरुपस्येत्यर्थः । प्रयोज- नेनेति। प्रयोजनीभूतज्ञानविषयेणेत्यर्थः । तथा सति लक्षणाजन्यज्ञानस्थव फलज्ञाना-

द्वेद एवेति। एवं चोक्तसूत्रार्थस्य न तत्र फलत्वव्याघातकतेति भावः । मृद्घटोपा- दानमितीश्वरगतोपादानप्रत्यक्षफले घटादौ तद्विषयमेदासत्त्वाव्य्यभिचरितश्र सूत्रार्थ इति अध्यम्। वृंत्तिविरोध इति । स्वजन्यप्रतीतिविषयरूपे फले स्वविषयान्ेद इत्यत्र नियंमें विशिष्टज्ञानविषये तज्जन कविशेषणंज्ञानविषयभेदासत्त्वेन व्यभिचारश्ववत्यप बोध्यम्। तत्र न्यायमते संवित्तिर्वेत्यनुव्यवसायः। प्रकटतेति मीमांसकमते। चक्षुरादीनां ज्ञानद्वारा विषये प्राकटचजनकत्वमिति तेषां सरणिः। जनकीभूत इति। विषयतासंबन्धेन ज्ञानं प्रति तादात्म्येन विषयस्य हेतुत्वादिति भावः । स विषयो बौद्ध इति योगवृत्तावस्मा- भिरुपपादितम्। तदा सामानाधिकरण्येनैव हेतुत्वं बोध्यम्। फलम्। शैत्यादिप्रती- तिरूंपम् । नत्वितिशङ्का न सूत्रमते, किंतु शक्यसंवन्धो लक्षणेति स्वव्याख्यातमत इति बोध्यम्। १ख. ग. अ्नेनेत्या° । २ क. देर्नीला°। ३ क. स्य पार्वनत्वादिशिष्टस्य प्रतीतिरेव हि प्रयोजनमित्यं। ४ क कं कल्प्यते। ५ ग. "स्य फ्। ६ ग. ग:। लक्षणायास्त्वजुपपत्तिप्रसारि- ताया इति पाठ: ।नतु न°।७क, तम्। न तु त°ब

६०. प्रदीपोद्योतसमेत: [२ द्वि० उल्लासः ]

प्रदी ०-शैत्यप्रतीति: फलं किं तु शक्यसंबन्धरूपलक्षणायाः। तथा च न किचिदूषण मिति। अन्राSSहु :- अन्वयानुपपत्या हि लक्षणा प्रसरन्ती यावदन्वयोपपादकं तावदेव विषयी करोति, न त्वनुपपाढकमपीति कथं तटे पावनत्वमपि विषयी कुर्यात्। नन्वन्वयानुपपत्या कल्प्यमानाऽपि साऽनुद्देश्यमपि शैत्यं विषयी करोति। यथा तापोपशमायोपादीयमानं चन्दनं शैत्यमपि जनयतीति चेन्न। चन्दनस्य हि संनिधिमात्रेण शैत्यजनकत्वम्। लक्षणायास्त्वनुपपत्तिप्रसारिताया इति वैषम्यात्। यत्तूक्तं यथाश्नते चण्डीदासेन-'ज्ञानस्य विषयातिरिक्तं फलमात्रं विवक्षितं ज्ञेय- गतं वा। आद्ये प्रकृतेऽप्यस्ति गोस्वामिगतप्रीतिः । अन्त्यै प्रयोजनज्ञान एव व्यभि- चारः। तेन हि गोस्वामिसंतोषमात्रं जन्यते। न तु तद्गतं किंचिदिति। तस्माद्धेतुफल-

द्विरित्यत्र तात्पर्यम्' इति। तद्बोधविजृम्भितम्। न ह्यनेन सूत्रेण यथाश्रुतेनापि ज्ञानत्वस्य विषयान्यफलकत्वव्याप्यत्वं प्रतिपाद्यते, किंतु ज्ञानफलत्वस्य विषयान्यत्व- व्याप्यत्वम्। तथा च शैत्यादेर्लेक्षणाजन्यप्रतीतिविषयत्वे तत्प्रयोजैंन न स्यादित्यर्थे दोषानवकाशः । वयं तु ब्रूम :- विशिष्ट लक्ष्यं तदा भवेद्यदि विशिष्टत्वं लक्ष्यतावच्छेदकं पूर्व प्रतीत -संभवेत्। न त्वेवम्। पावनत्वादिविशेषवैशिष्टचस्य तटे प्रमाणान्तरागोचरत्वात्। तत्र तस्यामावात्। यदुक्तवान्-'योगः फलेन नो' इति। अथ पावनत्वादिसामान्यवैशिष्टचमेव लक्ष्यतावच्छेदकमस्तु, तस्य प्रतीतत्वादिति चेत्तार्ह पावनत्वादिविशेषो न प्रतीयेतेति। किं बहुना गौर्बाहीक इत्यत्र गवाभिन्नजडस्य लक्ष्यत्वे सैवान्वृयानुपपत्तिः । उ०-लक्षणायास्त्वनुपपत्तिप्रसारिताया इति पाठः । न तु तद्गतमिति। स्वविषयगत- मित्यर्थः । दोषानवकाश इति। त्वदुक्तविकल्पप्रयुक्तदोषानवकाश इत्यर्थः । ननु यष्टीः प्रवेशयेत्यादिवत्तात्पर्यानुपपत्तिरेव तद्वीजमस्त्वित्यत आह-व्यं त्विति। पावनत्वं न लक्ष्यम्। किं तु तटत्वादिवल्लक्ष्यतावच्छेदकं वाच्यम्। न चैतत्संभवतीत्याह-यदि विशीष्टत्वमिति । सामानाधिकरण्यसंबन्धेन गङ्गागतपावनत्वादिविशिष्टतटत्वमित्यर्थः । संभवेदिति। बाधेन प्रत्यक्षाद्यसंभवात्तद्वच्छिन्ने शक्यसंबन्ध ग्रहादिति भावः । भ्रमा- त्मकोडपि शाब्दबोधो वक्तुमशक्यः। बाधनिश्यसत्त्वात्। वैयञ्जनिके तु बोधे बाघज्ञानं न प्रतिबन्धकमिति तत्वम्। सैवान्वयानुपपततिररिति। बाहीको न गौरिति बाधज्ञानस्य विरोधिव्याप्यदर्शनविधया गवाभिन्नजड़ो बाहीक इति बोधेऽपि प्रतिबन्धकत्वादिति भावेंः। किं च बाहीकत्वविशिष्टे गवाभेदप्रतीतेः सर्वसिद्धायास्तावताऽपि लक्षणयोपपादयितुमश- १क. रूपाया ल० ।२ क. शमनं चन्द°। ३क. रितयेति ।४ क जनत्वं न 1५ क. "शिष्ट ल° ।६ क. तं भ। ७ ग. व्याञ्जनिके। ८.ग. स्य व्या० ।९ ग, वः। वाही"।

[२ द्वि० उल्लासः ] काव्यपकागः । ६१

विशिष्टे लक्षणा नेवमूं। नि्गदेन व्याख्यातम्। विशेषाः स्युस्तु लक्षिते ॥ १८॥ लक्षिते तटादौ ये विशेषाः पावनत्वाद्यस्ते चाभिधातात्पर्यलक्षणाभ्यो व्यापारान्तरेण गम्याः । तच्च व्यञ्जनध्वननद्याननाविश्द्ववाच्यमवश्य- मेषितव्यम्। एवं लक्षणामूलं व्यञ्जकत्वमुक्तम्। अभिधामलं त्वाह- अनकार्थस्य शब्दस्य वाचकत्वे नियन्त्रिते।

प्रदी०-उपसंहरति-विशिष्टे० । एवमुक्तयुक्त्या। विशेषा:०। तटादौ लक्षिते तु सति पावनत्वादयो विशेषा: प्रतीतिविषयाः स्युः। ते च प्रसिद्धा- तिरिक्तव्यापारगम्या एव। स च व्यापारो व्यञ्जनध्वननादिशब्दवाच्योऽवश्यमेषितव्यः । कथमन्यथा विशेषप्रतीतिरिति। एवं लक्षणामूलव्यञ्जकत्वमुक्तम्। अभिधामूलं त्वाह- अनेकार्थस्य। अनेकार्थस्य शब्दस्य वाचकत्वे संयोगादैनिर्यन्त्रिते सत्यवाच्यार्थधीहेतुर्व्यापारोऽ- ञ्जनम्। व्यञ्जनमित्यर्थः । अनेकार्थोडनेकाभिधानशक्तिः । अर्थभेदेन शब्दभेद इति नये उ०-क्यत्वमिति व्यञ्जनैवावश्यमास्थेयेति वोध्यम्ँ। केचित्तु लक्षणावृत्तेः फलं लक्ष्या- र्थबोध एव। न तु पावनत्वादिप्रतीतिर्नापि लक्षणाज्ञानस्य। किं तु लक्षणया तीरबोध- स्यैव तत्फलमिति मूलेऽपि न दोष इत्याहुः । लक्षिते। लक्षणया बोधिते। अतिरिक्तव्यापारति। शक्तिलक्षणयोः प्रागेव निर स्तत्वात्तात्पर्यस्य च संसर्गबोधमात्रजनकत्वादिति भावः। एवं च लक्ष्ये तीरादौ व्यञ्जन- योपस्थिताः शैत्याद्यो भेदेनान्वयबोधविषयाः । व्यङ्गयस्य भेदेनाप्यन्वयादिति बोध्यम्। लाक्षणिकस्यैव व्यञ्जकत्वमिति भ्रमनिरासायाऽडह-एवमिति। मूलम्। तदन्वयव्यति- रेकानुविधायि। अभिधामूलमितति। अस्यां च व्यङ्गचार्थविशिष्टोपस्थितिः शङ्कास्पदमपि नेति भावः। अनेकाभिधानशक्तिरिति । गृहीतानेकार्थप्रतिपत्तिज्ञनकानेकशक्तिमानित्यर्थः । १ के. म्। व्या। २ ग. गदव्या।३ क. ग. 'ते। त०।४ क. ग. 'दौ वि' ।५ क. ख. *शव्दैवा° । ६ क. ग. 'मूलव्य। ७ ग. ०म्। लक्षिते। ८ ग. 'नकुशक्तिमानित्यर्थः १ तद्द्विती।

६२ प्रदीपोद्योतसमेत [२ दवि० उलास: ]

प्रदी०-त्वर्थान्तरामिधानशक्तश्देन सशस्तदभेदभ्रमविषयो वा। वाचकत्वमभिधा। अवाच्यार्थस्तदाडमिधाव्यापारविषयः । नियन्त्रणं नियमनमेकतरमात्रस्मरणानुकूलत्वम्। यदाहु :- ' शब्दार्थस्यानवच्छेदे विशेषस्मृतिहेतवः ' इति। एतेन 'नियमनमेतस्मिन्नेवार्थे वक्तुस्तात्पर्यमिति तात्पर्यग्रहः' इत्यबोघप्रलापः संयोगाधैरित्याद्यपदसंग्राह्यं विप्रयोगादि। यदुक्तमभियुक्तै :- उ०-गृहीतद्वितीयाभिधाविषय एव व्यञ्जनास्फुरणात्तत्र द्वितीयाभिधाग्रहोऽपि नियामकः। मुख्यार्थावाघाञ्च न लक्षणेति भावः । तदभेदभ्रमेति । तद्वीजं च सादृश्यमेव। नन्वेवं शेषवदभिघात एव द्वितीयार्थग्रहः स्यादत उक्त वाचकत्व इति। अवाच्यार्थस्तदाऽभिघया प्रतिपाठयितुमशक्यः । एकतरमात्रेति। सत्यपि संबन्धग्रहे संयोगादिज्ञानस्य तज्जनि- तप्रथमार्थतात्पर्यग्रहस्य वा प्रतिबन्धकत्वान्न द्वितीयार्थस्मरणमिति भावः। वस्तुतोSनेकार्थे • शक्तिज्ञानजन्यतदर्थस्मृतौ संयोगादिज्ञानजन्यतदर्थतात्पर्यनिश्चयस्य हेतुत्वात्वणानावमा- त्रेण द्वितीयार्थस्मरणाभावः। नियन्त्रणं च द्वितीयार्थस्मारकासमवधानमेव।न च संयोगा- दिनाऽभिधावद्व्यञ्जनमपि नियन्त्यताम्। संयोगादिकमतिक्रम्य बोधकत्वेनैय, तैत्सिद्धेः । अन्यथा सुगन्धिमांसभोजनप्रकरणे सुरभि मांसं भुङ्क्त इत्यभिघाने गोमांसानुपस्थितौ विद ग्घस्य जुगुप्सानापत्तेः । अनवच्छेदः । अनिश्चयः । स्मृतिरत्र ज्ञानमात्रम् । अत एवं शब्दार्थसंदेहपराकरणद्वारा नियतार्थावसायहेतुत्वाद्विशेषस्मृतिहेत वो निर्णयहेतव इति पुञ्ज- राजादिभिर्न्याख्यातम्। एतेनेति। विशेषस्मृतिहेतव इत्यभियुक्तवाक्यविरोधेनेत्यर्थः । प्रथमार्थ प्रत्याय्य पदानां विरामेपि प्रथमार्थप्रतीतेरेव व्यापारत्वमाश्रित्य द्वितीयार्थघी- रुपपाद्या। शव्दस्य पर्यायपरिवृत्त्यसहत्वाच्च शाब्दत्वं व्यञ्जनाया बोध्यम्। वस्तुतोऽ नवच्छेदो नाम संबन्धिज्ञानाद्युगपत्स्मृतानेकार्थमध्ये कतमोऽर्थस्तात्पर्यविषय इति तात्पर्य- संदेह एव। तात्पर्यज्ञानं च शाब्दबोध एव हेतुः, न स्मृतौ। अन्यथा किंविपयं तात्पर्य गृह्येत । अर्थानुपस्थितेः । विशेषस्मृतिपदेन प्रकृतार्थतात्पर्यनिश्चय एवोच्यते । स्मृतिवि- घयत्वाच्च तन्र स्मृतिपदं गौणमिति चिन्त्यमेतत्। न च नानार्थपदात्मकसंबन्धिज्ञानादा- पाततः स्मृतेष्वर्थेषु तात्पर्यसंदेहे तात्पर्यग्राहकसंयोगादिज्ञाने तत्सहकृतात्पुनरनुसंहि- तात्पदात्प्रकृतार्थस्मृतिः सैव शाब्दोपयोगिनीति तत्तात्पर्यमिति वाच्यम्। गौरवात्। माना- भावाच्च। वाचकत्वे नियन्त्रित इत्यस्यायमर्थ :- शव्दस्य वाचकेत्व इतरवाच्यार्थविपय- कशाव्द्बोधजनकत्वे नियन्त्रित एकतरार्थमात्रविषयकतया संकुचिते सति अवाच्यार्थस्य तदा शक्त्या शा्दबोधविषयतया बोधयितुमशक्यस्य शाब्दबोधकृव्दञ्जनमिति। एवं च तदाडस्मिन्वाच्यत्वं, व्यङ्गयत्वं चेति द्विविधोऽपि व्यवहार इति यदभिधालक्षणप्रस्तावे तदाऽस्य वाच्यत्वव्यवहारवारणाय यत्नः सोऽपि व्यर्थ एवेत्यलम् । अभियुक्त्ैः । १ ख. र्थज्ञानमि°। २ तत्सिद्धेः। एतदेव हि व्यञ्जनामाहात्म्यं यत्संयोगादीन्विशेषस्मृतिहत्- नपि अतिकम्यार्थे बोधयति। सुरभिः । सुगंधिः : गौश्व (चू०)। ३ ग. यः । एते ।४ ग. कत्वे स्वावा।

[ २ छवि० उह्ास: ] काव्यमकाघः। ६३

संयोगो विप्रयोगथ् साहचर्य विरोधिता। अर्थः प्रकरणं लिङ्गं शब्दस्यान्यस्य संनिधि: ॥ सामर्थ्यमौचिती देशः कालो व्यक्ति: स्वरादयः । शब्दार्थस्यानवच्छेदे विशेषस्पृतिहेतवः ॥ इत्युक्तदिशा सशङ्चक्रो हरिः, अशङ्गचक्रो हरिरित्यच्युते । रामल- क्ष्मणाविति दाशरथौ। रामार्जुनगतिस्तयोरिति भार्गवकार्तवीर्ययोः ।

प्रदी०-संयोगो०। तत्र संयोग: प्रसिद्धार्थस्य गुणविशेषरूपः संबन्धः । तेनाभिधानियमनम्। यथा सशङ्कचकरो हरिः' इत्यत्र शङ्कादिसंयोगेनानेकार्थस्य हरिशब्दस्याच्युतेऽभिधा निय- म्यते। अन्यहरिपदार्थे तत्संयोगाभावात्। विप्रयोगस्तादृशसंबन्धध्वंसः । तेन यथा-अशङ्गचक्रो हरिरित्यच्युते। ध्वंसस्य प्रति' योगिपूर्वकत्वात्। साहचर्य सहचरता। तेन यथा-रामलक्ष्मणाविति रामपदस्य लक्ष्मणसाहचर्येण दाश रथौ। विरोधः सहानवस्थानं वध्यघातकभावश्च। तेन यथा-छायातपाविति छायापद- स्याऽडतपाभावे। विरोधिनो: कयोश्चित्तत्वोपमायां 'रामार्जुनगतिस्तयोः' इत्यत्र रामा-

उ०-भर्तृहरिभिः । प्रसिद्धार्थस्येति। तदर्थमात्रवृत्तितया प्रसिद्ध इत्यर्थः । अत इन्द्रािि: कदाचिच्चकधारणेऽपि न दोष इत्याहुंः। तत्संयोगाभावादिति। तत्संयोगप्रसिध्द्यभावात्। ध्वंसः । संवन्धध्वंसः । कि च सर्वाऽप्यभावप्रतीतिः प्रति- योगिसमानदेशैव। प्रतियोगिज्ञानमारोपितमनारोपितं वेत्यन्यत्। सहचरतेति। यत्र कचिदेकस्मित्नर्थे प्रसिद्ध परस्परसा पेक्षत्वमित्यर्थः। वस्तुतस्तु सहचाा्म्। स- शयोरेव प्रायेण सहचरणदर्शनात्। शब्दयोरपि सदृशार्थयोः सहप्रयोग इत्युत्सर्गाच्च।स्पष्टं चैदं भाष्यकैयटहेलाराजीयादिषु। अत एवैतत्कारिकाव्याख्याने पञ्चम्यपाङ्पारीभः(प०- सू० २।३।१e) इति साह चर्य उदाहृतं हेलारा जादिभिः। तत्र वर्जनार्थापसाहचर्यात्तदर्थस्यैव परे: कर्मप्रवचनीयस्य ग्रहणमिति चोक्तम्। महाभाष्यकारोऽप्येवमेवावादीत्। कान्तावंपि शक्तत्वाच्छायापदं नानार्थम्। कयोशषिदिति। एतेन द्वयोरपि नानार्थत्वात्परस्पराश्रय- अस्तमिदमुदाहरणमित्यपास्तम्। प्रकरणसहकारेण रामार्जुनपदयोर्योरपि परस्परविरोधि- द्वये युगपदेव तात्पर्यग्रहात्। असंकीर्णोदाहरणं तु रामरावणावितीत्याहुः । १ क. नं वाध्यवाधक ।२ क. 'श्रिदुप°। ३ ग. 'हुः । सह । ४ ख. 'ति। कार्यप्रसि°। ५ ग. थैः' कान्तावपि।

६४ प्रढीपोद्योतसमेत :- [२ द्वि० उल्लास: ]

स्थाणुं भज भवच्छिद इति हरे। सर्वे जानाति देव इति युष्मदर्थे। कुपितो मकरध्वज इति कामे। देवस्य पुरारातेरिति शंभौ । मधुना मत्तः प्रदी०-अर्थ: प्रयोजनम्। तेन यथा-'स्थाणुं भज भवच्छिदे' इत्यत्र भवच्छेदरूपप्रयो- जनवशात्स्थाणुशब्दस्य हरे। प्रकरणं वक्तश्रोतृबुद्धिस्थता। तेन यथा-सर्वै जानाति देव इत्यत्र देवशब्दस्य राजनि। यत्तु युप्मदर्थ इति व्याख्या तस्या अपि प्रकृते राजादावित्यर्थः । कि वा संबोध्ये राजा- दावित्यर्थः। संवोध्यस्थैव युप्मदर्थत्वात्। लिङ्गं संयोगातिरिक्तसंवन्धेन परपक्षव्यावृत्तो धर्मः । तेन यथा-कुपितो मकरध्वज इत्यत्र मकराकारध्वजसमुद्राम्यां व्यावृत्तेन समवायसंबन्धवता कोपेन मकरध्वजशब्दस्य कामे। यत्तु 'लिङ्गं चिह्नम्' इति तन्न। कोपस्य कामचिहूनत्वाभावात्। असाधारणधर्मस्य चिह्नत्वात्। सशङ्कचकर इत्यत्रातिव्या्तिप्रसङ्गाच्च। शब्दस्यान्यस्य संनिधिर्नियतार्थकशव्दान्तरसामानाधिकरण्यम्। अतो 'भर्वच्छदे' इत्यादावप्रसङ्ग: । न च 'सशङ्गचक्रो हरिः' इत्यत्रातिव्यापतिः। शङ्गचक्रसार्मानाधिकरण्या- भावात्। यद्ा हरौ शङ्गचक्रे इति संयोगोदाहरणतात्पर्यम्। तेन यथा-देवस्य त्रिपुरा रातेः' इत्यत्र त्रिपुरारातिशव्दसामानाधिकरण्याद्देवशब्दस्य शंभुरूपेडमरे। अन्यस्य देवश ब्दार्थस्य राज्ञस्त्रिपुरारातित्वाभावात्। यत्तु 'देवतान्तरस्यातथाभावाच्छंभौ शक्तिनियमनम्' इति। तन्न युक्तम्। देवतान्तरे देवश्दस्य शक्तिभेदाभावादुदाहरणासामञ्जस्यापत्तेः। साम्थ्यैं कारणत्वम्। तेन यथा-'मधुना मत्तः कोकिलः' इति। अत्र मधुशब्दस्य वसन्ते। अन्यस्य मघुशब्दार्थस्य कोकिलमादनासामर्थ्यात्। औचित्यर्हता। तया यथा-'पातु वो दयितामुखम्' इति। अत्रोत्कण्ठितमनोरथसाध-

उ०-प्रयोजनम्। अनन्यसाध्यमित्यर्थः। हर इति। शिव इत्यर्थः। देवपदस्य राजत्वेन वृ- न्दारकत्वेन च शक्तेर्नानार्थत्वम्। राजा भट्टारको देव इत्यादिकोशात्। अत्र राजसंबोध्यकदू- तकथारूपं प्रकरणम्। नियतार्थकेति। नियतत्वं च नानार्थपदीयेकार्थमात्रसंसग्यर्थवाचकत्व- म्। अतो न सशङ्गचक इत्यादावतिव्याप्तिः। हरिपदार्थेनद्रेणापि कदाचिच्छङ्गचक्र्धारणादि- त्याहुः। अतः। मामानाधिकरण्यववक्षातः। शङ्गचक्रोति। तद्वाचकसामानाधिकरण्या- भावादित्यथेः। निषधं पश्य भूभृतमित्यत्रापि अनेनैवाभिधानियमनं द्रष्टव्यम्। त्रिपुराराति पदं पुरारातिपदं च शमो योगरूढम्। मादनासामर्थ्यादिति। कोकिलमादनसमर्थत्वेना-

१ र्क. 'तिप्रसङ्गः २ क. देवान्तरे। ३ ख. "न्द्रेण त्रान्तरेण च कदा। ४ क. र्थः। न्रेपुरा®

[२ द्वि० उल्लासः ] कांव्यप्रकाशः । ६५ 1. कोकिल इति वसन्ते। पातु वो दयिनामुखमिति सांमुख्ये। भात्यत्र परमेश्वर इति राजधानीरूपाद्देशाद्राजनि। चित्रभानुविभार्ताति दिने प्रदी०-नौचित्येन मुखशब्दस्य सांमुख्ये। नैं तृपायादो। यद्यप्यत्रापि सामर्थ्य संभव- त्येव तथाऽपि मधुनेत्यत्र तृतीययेव तद्वोधामावेमिनीमबद्नवेव शक्तिनियमन- मसंकीणमिति। देशेन यथा-'भात्यत्र परमेश्वरः' इति। अत्रात्रेति राजधानीरूपाद्ेशात्परमेश्वर- पदस्य राजनि। कालेन यथा-'चित्रभानुर्विमाति' इति। अत्र चित्रभानुपदस्य दिवा दिवाकरे, रजन्या- माशुशुक्षणौ। उ०-प्रसिद्धत्वादित्यर्थः । सांमुख्य इति। असंमुखीनदयिनावदनम्य त्राणजनकत्वौचित्याभावादिति भावः । न तृपायादाविति। मुखं निःसरणे वक्त्रे प्रारम्भोपाययोरपि। . इति कोशादुपायेऽपि मुखशब्दवृत्तेरिति भावः । परमेश्वरपढस्य विप्णुत्वेनापि शक्त- र्नानार्थत्वं बोध्यम्। मैत्र वदन्ति-यद्यपि नानार्थपदसमभिव्याहृतपदान्तरार्थस्य प्रसिद्धः संवन्धःसाहच

गादिरपि ग्रहीतुमुचित इति सशङ्गचकर इत्यादेरपि साहचर्योदाहरणतैव युक्ता, तथाडपि यत्र शब्दोपात्तप्रसिद्धं संबन्धसामान्यं शक्तिनियामकं तत्संयोगस्य, यत्र तु द्वंद्वादिगतः संबन्ध्येव केवलस्तथा तत्साहचर्यस्यत्याशयान्न दोषः। एवं च मगाण्डीवोडर्जन इति संयोगस्य गाण्डीवार्जुनाविति गाण्डीक्मर्जुन इति च साहचर्यस्योदाहरणं बोध्यम्। रामरावणावित्यपि साहचर्यस्यैवोदाहरणम्। भ्रातृत्वादिसंबरन्धवद्विरोध मंत्रन्धम्यापि लोकप्रसिद्धत्वात्।एवं स्थाणुं भज भवच्छिद इति प्रयोजनोदाहरणे यद्यपि लिङ्गादविशेषः।नच लिङ्गमनन्यसाधार णस्तद्धर्म: प्रयोजनं तु भजनादे: कार्य न तु तद्गतो धर्म इति भेद इति वाच्यन। भवच्छेदजनक- मजनकर्मत्वस्य काष्ठावृत्तिभवधर्मत्वात्। तथाऽप्युक्तस्य विशिष्टघर्मस्य शाव्दबोधोत्तरभावि- मानसबोधविषयत्वेन प्रकृतशाब्दबोधाविषयत्वाललिङ्गतो वलक्षण्यमिति। एवं च नानार्थपद शक्यान्तरावृत्तिरेकशक्यगतः साक्षाच्छब्दवेद्यो धर्मो लिङ्गमिति वोध्यम्। एवं शब्दस्या- न्यस्य संनिधि:, नानार्थपदैकार्थमात्रसंसग्यर्थान्तरवाचकपदसमभेव्याहार एव। नतु सामा- नाधिकरण्यनिवेशः । अत एव 'करेण राजते नागः' इत्यत्र वैयधिकरण्येऽवि कसपदस्य नागपद्मादाय नागपदस्य च करपद्मादाय शुण्डायां गजे च शक्तिनियमनम्। अत्रैक- शब्दशक्तिनियमनायापरशब्दशक्तिनियमनस्य नापेक्षा। कि तु करनागशब्द्योरर्थान्तर- अ्रहणेऽन्वयानुपपत्त्या युगपदेव शक्तिनियमनम्। अतो नान्योन्याश्रयः। किं च कुपितो मक- १ क. · र्विराजत इत्यहनि रवौ । २ क. नतु मुखादौ। ३ क. नुर्भाति। ४ क. निःसार। ५ अत वदन्तीतयारभ्यतिवदन्तीतन्तो ग्रन्थ: क. पुस्तके न दृश्यते।

६६ पदीपौद्योतसमेत :- [ २ द्वि० उल्लास: ] रवौ, रात्रौ वह्नौ। मित्रं भातीति सुहृदि। मित्रो भातीति रवौ प्रदी०-न्यक्तिर्लिङ्गं पुंस्त्वादि। तथा यथा-'मित्रं भाति' इति। अत्र नपुंसकरूंपालिङ्गा- उ०-रध्वज इति लिङ्गोदाहरणेतिव्याप्तिः । सामानाधिकरण्यघटितस्य त्रिपुरारातेरिति प्रकाशोदाहते त्रिपुरासुरवैरित्वस्य लिङ्गतया लिङ्गोदाहरणत्वमेवोचितम्। यदि तु यत्रै- कपदार्थ: कोपादि: पदार्थान्तरेणानन्वित एव यः प्रकृतशक्यधमेतां शक्यान्तरव्यावृत्ततां च भजते तत्र लिद्गत्वमित्युच्ये तर्ह्यस्तु यथाकर्थंचिदुदाहरणसामञ्जस्यम्। सामानाधि- करण्यनिवेशस्त्वयुक्त एवेति बोध्यम्। एवंच कारणतापरपर्यायसामर्थ्यमपि मधुना मत्तः कोकिल इत्यादावुदाहृतम्। तत्र लिङ्गत्वं यद्यपि वक्तुं शक्यम्, कोकिलमादनसामर्थ्य- स्य वसन्तासाधारणतया लिङ्गत्वात्तथाऽपि शाब्दत्वाशाब्दत्वाभ्यामेकानेकपदार्थत्वाम्यां वा विशेषो बोध्यः । वस्तुतः संयोगादीनामर्थान्तरसाधारणत्वे नानार्थशब्दस्यार्थविशेषे शक्ते: संकोच एव न संभवति। नियामकस्यासंकुचितत्वात्। अथ प्रसिद्धत्वादिना तेषामसाधारणताबुद्धिस्तर्हि प्रायो लिङ्गभेदा एवैते न तु सर्वथैव ततः स्वतन्त्रा इति बोध्यम्। यद्प्युक्तं संयोगादयैरभिधानियमने सुरभि मांसं भुङ्क्त इत्यादो शालकादि- प्रयुक्ते द्वितीयार्थबोधो व्यञ्जनयेति। तदसंगतम्। यतो नियन्त्रणं नामापरार्थस्य प्रथमतः शाब्दबोधजननं तदनन्तरमपरस्यापि शक्त्यैव। न च द्वयोबोधे तात्पर्यज्ञानस्य कुत्रोप- योगः। अत्रार्थेडयं शब्दः प्रमाणमयमर्थः प्रमाणवेद्य इति निर्णयद्वारा प्रवृत्तौ तदुपयोगो न तु बोध इति गृहाण। अत एवास्मादर्थबोधद्वयं जायते वक्तुः परं क्व तात्पर्यमिति न विद्म इत्यनुभवः । एवं च द्वितीयार्थबोधाय व्यञ्जना नाऽडवश्यकी। यत्र तु द्विती- यार्थस्य नैव बोधस्तत्र तदीयशक्त्यंशेऽनुद्बुद्धसंस्कारत्वान्न दोषः । कि च व्यञ्जनावा- दिनाऽपि सर्वस्य द्वितीयार्थबोधवारणाय व्तृबोद्धव्यादिवैशिष्ट्चप्रतिभादीनामवश्यं व्यङ्गचप्रतिभाहेतुत्वमङ्गीकार्यम्। अस्माभिश्च तेषां द्वितीयार्थशक्त्युद्वोधकत्वमङ्गीका- र्यमिति न दोषः । यदि तु योगरूढिस्थले रूढिज्ञाने योगापहारित्वस्य सर्वतन्त्रससिद्ध- तया रूढयनधिकरणयोगार्थालिङ्गितार्थान्तरस्य प्रतीतिर्विना व्यक्तिं दुरुपपादा। यथा- "अबलानां श्रिय हृत्वा वारिवाहैः सहानिशम्। तिष्ठन्ति चपला यत्र स कलः समुपस्थितः " ॥ इत्यादावशक्तानां र्द्रव्यमपह्ृत्य जलवाहकैः सह पुंश्रल्योडभिरमन्त इत्यर्थान्तरं नैतैः शब्दैर्योगरूढया बोधधितुं शक्यते। मेघत्वविद्युत्त्वाद्यघटितस्यैव प्रतीतेः । अन्यथा चमत्कारो न स्यात् । अत एव न योगशक्त्याडपि केवलरूढचर्थासंवलितार्थबोधकत्वस्य तस्या रूढिसमानाधिकरणाया असंगतेः पुंश्रलीत्वादेः सर्वथैव तदविषयत्वाच्चेति तत्र व्यञ्जनाSSवश्यकीत्युच्यते। तर्ह्यस्तु तत्र, तथा। न तु सर्वत्र। भद्रात्मन इत्यादेर्ध्व- नित्वं तूपमानोपमेयभावंव्यङ्गचमादायैवेति वदन्ति । ६ १ क. रूपशब्दान्भि° । २ ग. स्तु कथं।

[१ द्वि० उल्लासः ] काव्यमकाशः ६७

इन्द्रशन्जुरित्यादौ वेद एव न काव्ये स्वरो विशेषपतीतिकृद्। आदिग्र इणात्। एद्हमेत्तत्थणिआ एद्हमेत्ते हिं अच्छिवत्ते हैं। एद्ृहमेत्तावस्था रद्देहमेत्ते हिं ढिअ एहिं ॥ ११ ॥ प्रदी०-न्मित्रपदस्य सुहृदि। 'मित्रो भाति' इत्यत्र पुंलिङ्गात्सूये। स्वरस्तूदात्तादिर्वेदे बाहुल्येन तेनार्थप्रतीतिर्दृश्यते। यथा 'इन्द्रशत्रुर्वर्धस्व' इति। अत्रेन्द्रशत्रुरित्यस्यान्तोदात्तत्वे षष्ठीतत्पुरुषव्यक्ताविन्द्रम्य शातनकर्मत्वं लभ्यते। पूर्व- पर्दान्तोदात्तत्वे चेन्द्रः शातयिता यम्येति बहुव्रीहिलाभादिन्द्रम्य शातनकर्तृत्वं लम्यते। काव्ये तु नैवं बाहुल्यम्। ननु 'दृष्टे प्रसीद' इत्यादौ स्वरेण संबोधनं प्रकाश्यते। तेन चार्थविशेषेऽभिधा नियम्यते, न तु साक्षात्स्वरेणैव। काकुस्थले तु न नानार्थाभि- धानियमनं किं त्वपदार्थस्यैव व्यञ्जनम्। यद्ा म्वरशव्देनोदात्तािन्रयं विवक्षितम्। अतः काव्ये स्वरम्यामिधानियामकत्वं नाम्त्येवेति व्यर्थ बाहुल्येनेति विशेषणमिति। मैवम् ! 'सुधाकरसुद्दद्क्त्रं दृष्टिः पङ्कजवैरिणी।' इत्यादाविन्द्रशत्रुरिति न्यायेनाभिधानियमनस्य काव्येऽपि दुर्वारत्वात्। स्वरादय इत्यादिग्रहणादभिनयापदेशौ गृद्येते। अन्ये चोक्तान्तर्भूताः । अभिनयश्च साक्षादिवार्थाकारादिप्रदर्शिका हैस्तादिक्रिया तया यथा-एद्दहमेत्त०। उ०-अर्थप्रतीतिरिति। बाहुलकात्करणे क्तिन्। प्रतीतिकृदिति वा पाठः। षष्ठीत- त्पुरुषेति । इन्द्रस्य शत्रुरिति शातयितेत्यर्थकः । नैवमिति । काव्य उदात्तादिस्वर- कृतार्थभेदे समासविषये श्लेषभङ्ग एव स्यादिति भावः। लोक ऐकश्रुत्येनैव प्रायः प्रयो- गाच्चेत्यपि बोध्यम्। सुधाकरसुहृदिति। अन्तोदात्तत्वे षष्ठीसमासेनोपर्मा अन्यथा बहु्रीहौ प्रतीपमिति भावंः । वस्तुत इदं चिन्त्यमेव । अभियुक्तः क्वापि तथाSकथनात्। अत एव प्रकाश इन्द्रशत्रुरित्यादौ वेद एव न काव्ये स्वरोऽर्थविशेषप्रतीतिकृदित्येव बहुपु पुस्तकेषु पाठः। बाहुल्येनेति पाठेऽपि वेद एव वाहुल्येन सोऽर्थप्रतीतिविशेषकृत्न तु लोके क्वचिदपीति व्याख्येयमिति दिक्। एद्दहेति। चिरप्रवाससिनि नायके नायिकावस्थां बोधयन्त्याँः कस्याश्चिदुक्तिरियम्। 'एतावन्मात्रस्तनिका एतावन्मात्राम्यामक्षिपत्रीभ्याम्। एतावन्मात्रावस्था एतावन्मात्रैर्दिवसैः ।' १ क. ल्येनार्थप्रतीतिकृद्दृश्य° । २ क. शत्रो विवर्धस्वेति+ अन्रेन्द्रशत्रो इत्यस्या°।३ क. दायुदा° १४ क. ्तृत्वम्। का° । ५ क. हस्तक्रि°। ६ क. ठ । शत्रुरिति शातयितेत्यर्थकम् नैव ।७ ग दे शले। ८ क. मा। बहु। ९ गवः। ए।

'६८ [ २ द्वि० उल्लास: ]

इत्यादावभिनयाठ्यः। इत्थं संयोगादिभिररर्थान्तराभिधायकत्वे निवारि- तेऽप्यनेकार्थस्य शब्दस्य यत्कचिदर्थान्तरप्रतिपादनं तत्र नाभिधा। नियम- नात्तस्याः। न च लक्षणा। सुग्यार्थबाधाद्यभावात्। अपि त्वञ्जीनं व्यञ्जन- मेव व्यापारः। यथा- भद्रात्मनो दुरधिरोहतनोविशालवंशोन्नतेः कृतशिलीमुखसंग्रहस्य। चस्यानुपप्लतननेः परवारणस्य दानाम्बुसेकसुभगः सततं करोडभूव ॥ १२ ॥ प्रदी०-अत्र विकसितमुकुलिताभिनयविशेष साहित्येन स्तनस्य पनित्वमुकुलितत्वाद्यर्थवि- शेपेडभिधा नियम्यते। एवं शेषपादत्रयेऽपि। अपदेशोऽभिमतनिर्देशः तेन यथा- इतः स दैत्यः प्राप्तश्रीर्नेत एवार्हति क्षयम्। विषवृक्षोऽपि संवर्ध्य स्वयं छेत्तुमसांप्रतम् ॥। अत्रापदेशनेदंशव्दस्याभिधा वक्तरि नियम्यते। इत्थं संयोगादिनाडर्थान्तरामिधायकत्वे निवारितेऽपि यदनेकार्थशब्देन क्वचिदर्धान्तरस्य प्रतिपादनं तत्र नाभिधा शब्दस्य व्यापारः । नियमनात्तस्या: । नापि लक्षणा । मुख्या- र्थवाधादिविरहान्। किं त्क्ञ्जैंन व्यञ्जनमेव व्यापारः। यथा-भद्रात्मनो०। उ०-परिमाणे दहप्रत्ययः। अक्षिपत्राभ्यामित्युपलक्षणे तृतीया। दिवसैरिति करणे। (गाथा छन्दः 1) विशेषेऽभिधोति। बुद्धिस्थतत्तदर्थशक्ततया नानार्थानामेतावन्मात्रा- दिशव्दानां शक्तिः स्तनादिगतपरिमाणविशेषरूपेऽर्ये नियम्यत इत्यर्थः। अभिनयोऽत्र स्तनप्रदर्शने मुकुलाकारः, अक्षिप्रदर्शने पद्मपलाशाद्याकारः, अर्वस्थाप्रदर्शन उच्चताप्रद-

अभिमतनिर्देश इति। स च हृदये हस्तनिक्षेपः अर्थाकारप्रदर्शकत्वाभार्वान्नायम- नियम:। इतः स दैत्य इति । (कुमारसंभवे द्वितीयसर्गे पद्यमिदम् ।) स्पष्टम्। अपद्रेशेन हि अत्र इतः शब्दद्वयस्यैकात्मपरता लभ्यते । निवारितेऽपीति । अर्थान्तरं निवार्य प्रकृतार्थबोधनेऽपीत्यर्थः । कचित्। वक्तृवैशिष्ट्यादिसाहाय्यवतीत्यर्थः। भद्रेति। अत्र यच्छव्दः प्राकरणिकराजपरः । तत्पक्षे यस्य प्रकृतस्य राज्ञः। करः पाणिर्निरन्तरं दानार्थ गृहीताम्वुसेकशोभनोऽभूत्। भद्रात्मनः । कल्याणरूपस्य । दुरिति। अनभिभवनीयं शरीरं यम्य। वंशः कुलं तत्रोन्नतिराधिक्यं यस्य। शिलीमुखा नाराचाः। संग्रहोऽम्यासदाढर्यम्। अनुपप्लुतेति। अवाधितज्ञानस्येत्यर्थः । अदुष्टहितकर्तुर्वा। १ क, धायित्वे । २ क. ख. ग. य्त्किंचिद°। ३ ग. "अनमे । ४ क. "अनमे ।५ क. ग. 'दयह। ६ क. वाभावन्ना°। ७ ग. नीयशरर्रिस्य।

[२ द्वि० उल्लास: ]

प्रदी०-अत्र प्रकरणेन भद्रात्मन इत्यादिपढानं गजि नदन्वययोस्ये कार्थेडमिधानियन्त्र णेऽपि गजस्य तदन्वययोग्यम्य चार्थम्य व्यञ्जनयव प्ररनानिः।

श्ेषतः कुतोऽस्य भेदः। अर्थइ्लेषे वोभयत्र शत्तिरव न व्यञ्जनेति चेदुच्यने ! यत्रोमयोरर्थयोस्तात्पर्य स श्ेषः। यत्र त्वेकम्मिन्नेव नन्ः मामर्ग्रमहिम्ना तु द्विनीयार्थ- उ०-परेति। शत्रुनिवारकस्य गजपक्षे भद्रजानीयम्यात्युच्चन्वद्दु:ाधिगह्यशगीरम्य। विशाला वंशस्य पृष्ठदण्डस्योन्ननिर्यम्य। कृनभ्रमग्मंग्रहम्य। अनुद्धनधर्गमनम्य।पग्म्यो- त्कृष्टस्य वारणस्य गजस्य करः शुण्डादण्डो मदजलमेकमुभगोभूदिनि। राजा वाच्य: । हस्ती प्रतीयमानः 1 (वसन्तनिलका छन्दः ।) अत्र प्रकरणनेति। न चात्र विद्वन्मानमेतिवदेकशव्ढोपस्थितार्थद्वयम्यान्तरङ्गत्वा- त्परस्परमभेदान्वयपूर्वकमेव वाक्यार्थबोघ इति म्लिष्टरूपकमेवेदमिनि वाच्यम्।भेदानव- बोधात्। तथाहि-यत्र द्वयोरर्थयोः परम्पगन्वयवोधं विनेनगन्वयानुपपत्तिविेप्यम ्हष्टं च तंत्रैव श्लष्टरूपॅकाङ्गीकारात्। यथा विद्वन्मानमेत्यत्र । प्रक्ने तुने तथा। किंच प्रकरणेन विशेष्यपदात्प्रकृतार्थस्य तत एव विशेषणपदैरपि तदन्वययोन्यार्थम्येवोप्थिता- वाकाङ्क्षायाः सत्त्वेन वाक्यार्थबोधे प्रतिबन्धकाभावेन द्वितीयार्थोंपस्थितिप्रर्ताक्षाया अयुक्त- तवात्। अत एव म्किष्टपरम्परितमेव रूपकमेदेषु गणितं न नु केवलं श्िष्टमपि। यत्र तु न विशेष्ये श्लेषो नापि द्वितीयार्थोपस्थिति विनाऽन्वयानुपपत्तिः तत्र प्रस्तुतान्वयवोघोत्तरं वि. शेषण श्ेषमात्रमाहात्म्येनाप्रस्तुतवृत्तान्त उपम्थिते व्यञ्जनया तदभिन्नप्रम्तुतवृत्तान्तारोपः प्रकृते तत्र समासोक्तिः। न चैषाऽपि रीतिः प्रकृते। द्योः प्रम्भुतत्वाभावाच्च न म्लेषालं कारः। अतिशयोक्तेस्तु श्िष्ट उत्तिसंभव एव नेति भावः। गजस्योनि। अम्य तात्पर्य- विषयस्यापि तड्राहकप्रकरणाद्यभावाव्द्यङ्गचबोधविषयत्वमेवेनि वोध्यम्। उपमानोपमेयभावेति । प्रक्टते भद्रात्मन इत्यत्रोक्तविशेषणविशिष्ट्ह्निप्रतीनों द्वयोरर्थयोर्मिथोऽसंबद्धत्वे वाक्यभेदापत्तेरुपमाकृतास्वादानुभवाच्च नेन मृह राज उपमाया अपि प्रतीतेरित्यर्थः । शब्दश्लेषत इति। सर्वेदो माधव इति मभङ्गश्लेषत इत्यर्थः । तृत्र हि द्वयोरपि प्रकृतत्वान्नोपमाकल्पना। अर्थश्चेषत इति। अभङ्गक्षेपोऽर्यश्ेष इनि सर्वस्वकारादिमतेनेदम्। असकृत्परगोत्राणामित्यादौ देवेन्द्ररज्ञोरुपमाप्रतीतिरपि सर्वमिद्धेति ततोऽस्य भेदाभावात्I तत्र शक्तावत्रापि सैव स्यादिति भावुः । तात्पर्यमिति। युगपत्तद्राहकप्रकरणाद्यवतार इत्यर्थः । स श्लेष इति। स श्ेषविषय इत्यर्थः । एक- स्मिन्नेव तत्। तात्पर्यग्राहकं प्रकरणादि। यत्र तु क्रमेणोभयतात्पर्यग्राहकप्रमाणावगमः १ क. 'नाविरहाच्छ' । २ क. म्ना द्वि" । ३ क. ति। यत्र दयो । ४ क. ग. न्वयं विनेत° । ५ क. पकम्। यथा विद्वन्मानसेत्यत्र । अनो नात्र तत् । गजस्येति। ६ क.ग. °र्थः। एक°।

७० प्रदीपोद्योतसमेत: [२. द्वि० उल्लासः ]

तदुक्तो व्यअ्क्तः शब्द:।

तघ्ुक्तो व्यञ्जनयुक्त:।

अर्थोपि व्यञ्जकस्तत्र सहकारितया मतः ॥ २० ॥

तथोते व्यञ्ञकः । इति श्रीकाव्यपकाशे शब्दनिर्णयो नाम द्वितीय उल्लासः।

प्रदी०-प्रतीतिः सा व्यञ्जनेति। एवं व्यञ्जनां निरूप्य तया शब्दं लक्षयति-तद्युक्तो०। अञ्जनमिति प्रस्तुतत्वेऽप्यर्थगत्या तच्छब्देन व्यञ्ञनं परामृश्यते। तेन व्यञ्जनयुक्तो व्यञ्जक इति संपद्यते। अन्यथाऽञ्जनयुक्तोडञ्जक इति स्यात्। तदेतदुक्तन्-'व्यञ्ज- नयुक्त:' इति। ननक्तस्थलेष्वर्थस्यान्यञ्जकत्वे कथं शब्दार्थयुगुलरूपस्य काव्यस्य ध्वनित्वं स्यादित्यत आह-यत्सो० । स इति. शब्दः । तैथेति व्यञ्जक इत्यर्थः । . ", इति महोपाध्यायश्रीगोविन्दकृते काव्यप्रदीपे काव्यशररिभूतशब्दार्थविभागो द्वितीयोल्लासः ।

उ०-तत्रावृत्तिरिति बोध्यम्। सा व्यञ्जनंति । सा तज्जन्येत्यर्थः । तदुक्तं 'तद्युक्त्तो व्यञ्जनयुक्त:' इति पाठः। अर्थान्तरयुगिति। स्वशक्यप्रकृतार्थबोधानन्तरमेव व्यङ्गचार्थबोधात्तस्य सहकारित्वमिति भावः । शब्दस्य परिवृत्त्यसहत्वाच्च शब्दमूलकत्वेन व्यपदेशः । इति शिवभट्टसुतसतीगर्भजनागोजीभट्टकृते काव्यप्रदीपोद्योते द्वितीय उल्लास:।

१ क, °म्। अञ्जनयुक्त्तो व्य° ।२ क. खे श° । ३ क.त्वं न स्या०।४ क. तथा व्यञ्जकः। ५ क. ध्यम् । तदु°। ग. 'ध्यम्। अर्था°।

[१ तृ० उल्लासः ] काव्यपकाश: । ७१

अथ तृतीय उल्लासः ।

अर्थाः प्रोक्ताः पुरा तेषामू। अर्था वाच्यलक्ष्यव्यङ्गयाः । तेषां वाचकलाक्षणिकव्यञ्जकानाम्। अर्थव्यअ्ञकतोच्यते। कीदृशीत्याह- वक्तृबोद्धव्यकाकूनां वाक्यवाच्यान्यसंनिधे: ॥२१॥

योऽर्थस्यान्यार्थधीहेतुर्व्यापारो व्यक्तिरेव सा ।।२२।। बोद्धव्यः प्रतिपादः। काकुर्ध्वनेर्विकारः । प्रस्ताव: प्रकरणम् । अर्थस्य वाच्यलक्ष्यव्यङ््यात्मनः । क्रमेणोदाहरणानि- प्रदी०-एवं शब्दे निरूपित उपोद्धातेन शब्दव्यञ्जनायां निरूपितायां प्रसङ्गेनार्थव्यञ्जना निरूपणीया। तत्रैतदाशङ्कचेत-शब्दे निरूपितेSवसरोSयमर्थनिरूपणस्य। कि चार्ये धर्मिणि निरूपिते तद्धर्मों व्यञ्जनाऽपि सुनिरूपा भवति। तत्कुतस्तदनादृत्य व्यञ्जनानिरूपण- मिति। तदेनां शङ्कामपनिनीषन्नुक्तं स्मारयति-अर्थाः०। अर्था वाच्यलक्ष्यव्यङ्गयाः । अर्थस्य संनिकृष्टतरत्वेऽि तेषामित्यनेन योग्यतया वाचकाद्यः शब्दाः परागृश्यन्ते। शिष्यावधानाय प्रतिजानीते-अर्थ० । ननु सर्वेषामित्यादिना पूर्वमर्थानां व्यञ्जकता प्रोक्तैव। तदन्या कीदृशी सेत्याकडक्षा- यामाह-वक्तृ०। बोद्धव्यः प्रतिपादनीयो जनः। अन्तर्भावितण्यर्थत्वात्। अतो न वाच्येनाभेदः।काकुः शोकभी त्यादिभिर्ध्वनिविकारः। वाक्यवाच्याम्यां सहितोऽन्यसंनिधिर्वाक्यवाच्यान्यसंनिधिः। उ०-प्रकृतघटकत्वं प्रकृतज्ञापकत्वं वोपोद्धातैः । प्रकृते च व्यन्नकशव्दघटकत्वं तस्यास्त- ज्ज्ञापकत्वं च तन्निरूपणस्येति बोध्यम्। स्मृतस्योपेक्षानर्हत्वं प्रसङ्गः।तदन्येति। पूर्वा- न्वाय। तदन्या शब्दव्यञ्जकताऽन्याऽर्थव्यञ्जकता प्रोक्तव सा कीदृशीत्यन्वयः। कीदृशी। किंस्वरूपा। नियन्त्रितार्थधीजनकत्वं शब्दव्यञ्जनायाः स्वरूपम्। अस्यास्तु किमि त्यर्थः ।. वक्ता । कविस्तन्निबद्धश्च । ध्वर्नेर्विकार इति। उच्चारितुः शोकाद्यनुमापको जातिविशेष इत्यर्थः ।. अन्यसंनिधिः । अन्यो वक्तृबो- १ ख "शी सेत्या° ।२ ख. "ध्वनिविका° : ३ ग. ख. तः । स्मृत° [४ ख. ग. हगः । कींह"

७२ प्रदीपोद्योतसमेन :- ·[२ तृ० उल्लास :- ]

अइपिहुलं जलकुम्भं घेत्तूण समागदहि सहि तुरिअम्। समसेअसलिलणीसासणीसहा बीसमाममि खणम् ॥१३॥ अत्र चौर्य्यरतगोपनं गम्यते। प्रदी०-अतो न द्वंद्व एककद्रावे नपुंसकत्वप्रसङ्गः। प्रस्तावः प्रकरणम्। वैशिष्टचं वैल. क्षण्यम्। तच्च वक्त्रादिषु प्रत्येकमभिसंबध्यते। अन्योर्ऽर्थो वाच्यलक्ष्यव्यतिरिक्तः । व्यक्तिर्व्यञ्जना। करणव्युत्पत्तेः । अर्थस्य त्रिविघस्यापि। न तु कस्यिदेव। प्रतिभा- जुषामित्यनेन नवनवोन्मेषशालिनी प्रज्ञा प्रतिभा। या वासनेत्युच्यते। तस्यां सत्यामेव वक्तृवैशिष्टचादिसत्त्वेपि व्यङ्गयप्रतीतिरिति प्रतिपादितम्। अत एव वैयाकरणादीनां न तथा रसप्रतीतिः । तथा चोक्तंम्- सवासनानीं नाट्यादौ रसस्यानुभवो भवेत्। निर्वासनास्तु रङ्गान्तर्वेक्मकुड्याइमसंनिभाः ॥ इति । यथाकममुदाहरणानि अइपिहु० । अत्र वक्त्री कामिनी। तस्या दुःशीलत्वरूपवैशिष्टचं विजानतां चौर्यरतगोपनं व्यक्ती भवति। उ०-द्वव्यभिन्नः। देशो विजनादिः। कालो वसन्तादिः। वैशिष्ट्यादिति पञ्चम्यर्थः। सहका- रित्वरूपं हेतुत्वम्। तच् तद्भावे व्यञ्जननुद्याद्दरध्यम्। तन्प व्त्रेरन्ंतंतः परस्तावा मिनयादेश्र वेशिष्टयेनान्यार्थघीहेतुत्वसत्त्वात्। एवकारेणॅ लक्षणादीनां निरासः। संके- तादमावादिति बोध्यम् एवं चं वक्त्रादिवैलक्ष्यहेतुका या प्रतिभाशालिना मन्यार्थधी- स्तद्धेतुव्यापारत्वमस्याः स्वरूपिति बोध्यम्। अर्थस्येत्यनेन शब्दव्यञ्जनानिरासः । जलाहरणवर्त्मनि नदीगहन उपनायकोपभुक्ताया_घर्मजलनिःश्वासादयुपभोगचिहुनेनोपभोगं संभावयन्ती सखीं संबोध्य काचिदाह-अइ इति। अतिविपुल जलकुम्भं गृहीत्वा समागताऽस्मि सखि त्वरितम्। श्रमस्वेद्सलिलनिःश्वासनिःसहा विश्राम्यामि क्षणम्ः॥ पिहुलमिति पाठे पृथुलमित्यर्थः। सीत्यप्रतार्यताध्वननम्। जलकुम्भं जपूर्णकुम्भम् तेन दुर्वहत्वम्। गृहीत्वा समागता। तदपि त्वरित न शनैः। तेन मध्ये विश्रमाद्यभावः। अस्मि अहमतिशयितसुकुमारतनुः। आम्यां खेदातिशययोग्यताध्वननम्। श्रमजन्य- स्वेदसलिलनिःश्वासाभ्यां निःसहा निर्बला चलितुमक्षमेति यावत्। सलिलत्वोक्त्या स्वेदबा- हुल्यम् । अत्रेदृशजलकुम्भवहनजन्य एवायं श्रमो नान्यथा शङ्किष्ठा इति भावः । चौर्यरतगोपनमिति।-अत्र वाच्यघटितवाक्यार्थस्य चौर्येण कृतं रतं गोपयतीति सामा- जिकान्प्रति व्यङ्गयमिति भावः । शब्दपरिवृत्तिसहत्वादर्थम्यवेयं वृत्तिरिति बोध्यम्। १ क. नां सभ्यावां र.। २ क. वैलक्षण्यं दि० । ३ क 'की करोति। ४ क. °ध्यम्। एवका 1-4क प,यककिलक्ष.।

[३ तृ० उल्लास: ] काव्यपकाशः । ७३

ओण्णिइं दोब्वल्ं चिन्ता अलसत्तृणं सणीसमिअम्। मह मन्दभाइणीए केरं सहि तुहवि अहह परिहवड़ ॥ १४ ॥ अत्र दूत्यास्तत्कामुकोपभोगो व्यज्यते। तथाभूतां दृष्टा नृपसदसि पाञ्चालतनयां वने व्याधैः सार्ध सुचिरमुपितं वल्कलधरेः । विराटस्याSSवासे स्थितमनुचितारम्भनिभृनं गुरु: खेदं खिन्ने मयि भजति नाद्यापि कुरुषु ॥ १५॥

अत्र दूती प्रतिपाद्या। तस्या अन्यर्दाडपि दृष्टदुष्टचेष्ट्या वैशिष्टचेन तस्याः कामुको- पमोगो व्यज्यते। अत्रान्यदीयमुन्निद्वतादिकमन्यत्र वावितममिनि तत्मदशमुन्निद्वतादिकं लक्ष्यत इति केचित्। तद्बोधात्। सख्याम्तदीय विव्न क्वय्य्यार्थत्वात्। तथाभूतां०। उ०-औन्निद्यमति। कृतेकामुकसंभोगां दूतीं प्रत्युपभोगचिह्नैस्तं ज्ञातवत्या नायि- काया इयमुक्ति: । औन्निदं दौर्बल्यं चिन्तालसत्वं सनिःश्वसितम्। मम मन्दभागिन्याः कृते सखि त्वामप्यहह परिभवति॥ तुहेति द्वितीयान्तम् । तत्रापि तथाऽनुशासनात्। अन्ये तु शेषषष्ठचन्तमाहुः। तदा छाया तवेति। हे सखि निःश्वाससहितं गतनिद्रत्वादि कर्तृ अल्पभागधेयाया मम कृते मदर्थ त्वामपि परिभवति पीडयतीत्यन्वयः । विरहोत्कण्ठितां मां तावत्परिभवत्येव मत्कार्यार्थ गमनागमनादिना कामुकप्रसादने नत्यादिव्यापारेण त्वामपीत्यर्थः । अत एव स्वस्य मन्दभाग्यत्वोक्तिः । अन्यकृते नान्यस्य दुःखं किंतु समदुःखसुखतै्वं सख्या एवेत्यतः सखीति। भागो रूपार्धके प्रोक्तो भागघेयैकशव्दयोः । इति विश्वः। चेष्टया वैशिष्टचेनेति। चेष्टारूपेण वैंशिष्टयेन ज्ञातेनेत्यर्थः ः। व्यज्यत इति। तस्याः कामुकोपभोक्तत्वमेषा प्रकाशयतीति सामाजिकान्प्रति व्यज्यत इत्यर्थः। अन्यदीयमिति। ममेति पदमौन्निद्यादावन्वेतीति तैदाशयः। तदीयोन्नि द्रतान्वयस्थोति। तच्च दर्शितरीत्या स्पष्टमेव। तथोति। वेणीसंवरणे कुरुनिग्रहानुद्यमेन युधिष्ठिरमुपालभमानं भीमं प्रति सहदेवस्य आर्य कदाचित्खिद्यते गुरुरित्युपालम्भनिषेधपेरे वाक्योत्तरे गुरुः किं खदमपि जानातीत्यु- १ क. दा दृष्टदुष्टचेष्टाया । २ क. द्रत्वादि ।३ क. द्रत्वादि। ४ क. 'तस्वका ।५ ग. ·पीत्यप्यर्थः । ६ क. खसत्वेन सख्। 'ग त्वं न सभ ८क. मुपल। ९ क. परवाक्यस्योत्त। १०

७४ प्रदीपोद्योतसमेत :- [२ तृ० उल्लासः ] अत्र माय न योग्यः खेदः कुरुषुं तु योग्य इति कार्कां प्काश्यते। न च वाच्यसिद्धयङ्गमत्र काकुरिति गुणीभूतव्यङ्गयत्वं शङ्गयम्। प्श्नमा- प्रदी०-खेदो मात्सर्यम्। अत्र खेदं मयि भजति नाद्यापि कुरुष्विति काकोवैशिष्ट्या- न्मय न योग्यं कुरुषु पुनर्योग्यं मात्सर्यमिति व्यज्यते। नन्वत्रोक्तन काकुव्यङ्गयेन उ०-पक्रम्य भीमसेनोक्तिः । खिन्न इत्यस्येत्थमित्यादिः। गुरुः साक्षादनभियोज्यो युधिष्ठिरः । इत्थममुना प्रकारेण खिरिन्ने म्लाने माय खिद्यतेनेनेति ंा्र्यम्रिय त्वेन ज्ञानं भजति। कुरुषु कुर्वपत्येषु। अस्य सामान्यशब्दस्यापि विशेषसंनिधानाद्वि- शेषान्तरपरता। तेन दुर्योधनादिलाभः । अद्यापि एवं दुरवस्थायामपि। यद्वाऽज्ञातवास- निस्तारात्प्रत्यपकारक्षमकालेऽपि न भजतीति सोपहासः काक्का वाक्यार्थः । तथाभूतां स्त्रीधार्मेणी दुःशासनाकृष्टवसनकचपाशां विशिष्य भवत्संनिधाव्कथनीयदुरवस्थाम्। नृपा एव सदः सभा तस्याम्। पाञ्चालस्य तनयाम्। न तु यस्य कस्यचित्। तेन अन्म- प्रभृत्यतः पूर्वमपरिभूतत्वम्। अस्मत्संबन्धेनैव तथात्वमिति भावः । तादृशी दृष्ट्रति भजनक्रिययाँ खिन्नत्वक्रियया च समानकर्तृकम्। उषित स्थितमिति च भावे क्तंप्रत्यय सिद्धं द्वितीयान्तं दृद्ट्ेत्यस्य कर्म। तथा वल्कलधरैरस्माभिर्वने व्याधैः सार्धन तु वानप्रस्थादिऋषिभिर्यत्सुचिरमुषितं तद्दृष्टा विराटस्य राज्ञ आवासे.गृहेऽनुचितस्य सूदा- दिकर्मण आरम्भेण निभृतं गुप्तं यथा स्यात्तथा स्थितं च द्ृष्ट्रेत्यर्थः । केचित्तु द्ृष्ट्वेत्येत- दुषितमित्यनेन समानकर्तृकम्। संनिधानात्। तेन पञ्चानामपि तद्दर्शनं लभ्यत इत्याहुः काकोवैशिष्टयादिति। संपूर्ण चतुर्थपादव्यापित्वरूपका कुवैशिष्टयस्य ज्ञानादित्यर्थः। इति व्यज्यत इति। इति ज्ञापनं व्यज्यत इत्यर्थः । एतेन कर्थ व्यङ्ग्यार्थबोधः सामा- जिकानामाधुनिकानाम्। न तेषां भीमसेनोक्तिमशृण्वानानां तदीयकाकुज्ञानमित्यपास्तम्।. भीमसेनपठितानुपूर्व्यनुकरणे तज्ज्ञानसंभवात्। सामाजिकानेों युधिष्ठिरे भीमसेनज्ञापन- रूपव्यङ्ग्यप्रतीतिश्रे माय खेदभजनं कुरुषु तद्भजनं चानुचितमिति ज्ञानादिति भीमा- भिसंधिरूपभीमस्य काकुमज्ञात्वा न भवतीति काकोर्व्यञ्जकत्वं बोध्यम्। एतेन पाञ्चा- लीपरिभववनवासादिना भीमादेः खिन्नतारूँपस्यार्थस्य भीमे कुरुषु च खेदभजनस्यानौ- चित्यौचित्यव्यञ्जनेन काकोरपेक्षा। तां विनाऽपि महतीं खेदज्ञाने दीनविषयकत्वग्र- हेऽनौचित्यप्रतीरेतरनुभवसिद्धत्वोंत्तत्र तथात्वस्यानौचित्याद्यविनाभावादिति परास्तिम्। तद- विनाभूतत्वेऽपि ज्ञापनीविनाभूतत्वविरहात्। न हि यद्नुचितं तज्ज्ञाप्यत इति नियम इति दिक्। उक्तकाकुव्यङ्गयेनेति। काकुव्यङ्गयज्ञापनविषयानौचित्यातिशथेने- त्यर्थः । वाच्यस्येति । भ्रातरि खेदभजनरूपस्य कुरुषु तद्भजनरूपस्य चेत्यर्थः । १ क. घु यो । २ ख. क्वा व्यज्यते। ३ क. षु तु योग्यं। ४ ख. ग. या समा०। ५ क. नां सहृदेवे भी° । ६ क. श्र। भीमस्य। ७ क. रूपेणार्थेन भी। ८ क. तां दीनसबन्धिखेदेनौ। ९ क. त्वादिति प° ।१० क. म्। अनौचित्यातिशयस्य क्रोधप्रकर्षकस्य काक्कैव व्यजनादिति दिक्। ११ ख, ग. "क्। वाच्य"।

[ ३ तृ० उल्लास: ] काव्यपकागः । ७५

त्रेणापि काकोविश्रान्तेः । प्रदी०-वाच्यस्य सिद्धिः शोभनत्वनिप्पत्तिः करियते। नथा चापराङ्गतया व्यङ्गचं गुणी- भूतम् । अतो न ध्वन्यङ्गं काकुरिति चेत्। उत्तव्यङ्गचम्य क्रोधप्रकर्षपर्यवसन्नतया वाच्यस्यैव तदङ्गत्वात्। तदेतदुक्त्तम्-'न च वाच्यमिध्धङ्गमत्र काकुरिति गुणीभूत- व्यङ्गयत्वं शाङ्कयम्' इति। तथाऽपि काकाक्षितव्यङ्गचर्न्दङचप्रभेदता कथम- पनेयेति चेन्न। अत्र नेति प्रश्नकाक्कापि वाक्यार्थप्रतीतिपर्यवसानात्। यां काकुं विना वाक्यार्थवोध एव नोपपद्यते तयैवाSSक्षिप्तम्य गुणीभावात्। यथा 'मथ्नामि कौरवशतं समरे न कोपात्' इत्यादौ भीमसेनादो तादृशे वक्तरि। तदेतदुक्तम्-'प्रश्नमात्रे- णापि काकोर्विश्रान्तेः' इति। अन्ये तु-'कुरुषु न भजतीति नञ््काकुः किमर्था। तनः प्रश्नरूपः किमर्थ एव हठोक्षिप्त इति तम्यैव गुणीभावो न्याय्यः । न तु क्रमेणापि काका व्यङ्गयो गुणीभूतो भवति। अत एव गुणीभूतविभागे काकाक्षिप्तमिति हठार्थगर्भाक्षिप्तपढप्रयोगः' इति तात्पर्यमाहुः । उ०-शोभनत्वेति। अनौचित्यरूपव्यङ्गयार्थोपस्कृतवाच्यार्थस्येव भीमक्ोधप्रकर्षकत्वा दित्यभिमानः । उक्तव्यङ्ग्यस्येति। तम्यैवेत्यर्थः। अनौचित्यकारिण क्रोधप्र- कर्षस्याSSनुभविकत्वेन तत्सूचकत्वाद्वाच्यातिशायीदं व्यङ्गयमिति ध्वनित्वमेवेति भावः । नेति प्रश्नकाक्काऽपीति। नञ्मात्रनिष्ठया प्रश्नव्यञ्जिकया काक्काऽपीत्यर्थः। अनौचि- त्यादिव्यञ्जककाकुस्तु खेदं खिन्ने मयि भजति नाद्यापि कुरुव्विति समुदायनिष्ठेति भावै:। कुरुनिग्रहानुद्यमेन युधिष्ठिरमुपालभमानं भीमं प्रति सहदेवीयस्याऽडर्य कदाचित्खिद्यते गुरुरित्युपालम्भनिषेधपरवाक्यस्योत्तरभूताया वत्स गुरु खेदमपि जानातीत्युपक्रम्य भीमसेनीयाया अस्या उक्ेमय खेदं भजति नाद्यापि कुरुप्विति नक्षमात्रेणाप्युपपत्तेरि- त्याशयः। यां काकुमिि। न तथा विशिष्टकाकुरिति न तदाक्षिप्तस्य गुणीभाव इंति भावः । अन्ये त्विति। सर्वथाऽपि नञ्मात्र एव काकुर्न विशिष्ट इत्येतदाशयः। नञ्काक्कैव संहदेवगुरोः सुभगं तदाशयाभिजं भ्रातरं त्वां पृच्छामि गुरु्दीने खिन्ने मय खेदं भजति विरुद्धकारिषु कुरुषु नेत्येवं वाक्यार्थमिद्धौ तामेव प्रश्नव्य्जिकां काकुं सहकारिणीमा- सादय वाक्यार्थे मय न योग्य इत्यादिरूपमनौचित्यं भीमक्रोधप्रकर्षकतया वाच्यादपि चमत्कारि व्यञ्जयतीति तद्धृदयम्। तदेवाSSह-क्रमेणापीति। १ क. वोधो नो° । २ क. ठादाक्षि°। ३ काकुव्यइग्यो गुणी भव । ४ क. 'ति तत्तात्य"। ५ क. रषकस्या°। ६ ख. ग. 'निष्टेन प्रश्नव्यञ्जकेन काक्का।७ क. वः। इयुक्तोपक्साया अस्या उक्ते 1८ क. ख. षतया।

७६ प्रदीपोद्योतसमेत :- [३ तृ० उल्लासः ]

तइआ मह गण्डत्थलणिमिअं दिह्विं ण णेसि अण्णत्तो। एहिं सच्चेअ अहं ते अ कबोला सा दिह्ी ॥ १६ ॥ अत्र मत्सखीं कपोलप्रतिविम्वितां पश्यतस्ते दृष्टिरन्यैवाभूत, चलितायां तु तस्यामन्यैव जातेत्यहो प्रच्छन्नकामुकत्वं त इति व्यज्यते। उद्देशोडयं सरसकदलीश्रेणिशोभातिशायी कुञ्जोत्कर्षाङ््कुरितरमणीविभ्रमो नर्मदायाः। किं चैतस्मिन्सुरतसुहृदस्तन्वि ते वान्ति वाता येषामग्रे सरति कलिताकाण्डकोपो मनोभू: ॥१७॥

प्रदी०-तइआ०। वाक्यमनेकं पढ़म्। तेनात्र तदेदानींपदात्मकवाक्यवैशिष्ट्यान्मत्सखीं कपोलप्रतिबि म्वितां पश्यतस्ते दृष्टिरन्यादृशी। चलितायां तु तस्यामन्यादृशीत्यहो प्रच्छन्नकामुकत्वं तवेति व्यज्यते। उद्देशो०। उ०-तइआ इति। स्वनायिकाभयेन निकटवर्तिनीमन्यां प्रियतमां साक्षादपहाय स्वनायिकाकपोलगतं तत्प्रतिविम्बं स्वनायिकामुखावलोकनमिषण सादरं दृष्ट्रा तद्विगमे ताद- शनिरीक्षणनिवृत्तं नायकं प्रति दृष्टिविकारेण ज्ञातरहस्याया इयमुक्तिः । तदा मम गण्डस्थलनिमझां दृष्टिं न नयस्यन्यत्र। इदानीं सैवाहं तौ च कपोलौ न सा दृष्टिः ॥ तदा यदा सा कामिनी मत्सनिधावासीदित्यर्थः । निमन्नामनिमेषतया तथाभूतामिव। न तु पतिताम्। णिमिअमिति पाठे निमितां निहितामित्यर्थः । इदानीं तस्या गमनकाले सैव तदवस्थैव। सा स्त्निग्धाSनिमेषा। तथा च सखीसांनिध्यातिरिक्तसकलसत्त्वे तादृश दृष्टिविरहस्तदेदानींपदात्मकवाक्यगम्यः सखीसांनिध्याभावस्य स्वप्रयोजकत्वमवगमयतीति वोध्यम्। पदात्मकेति। पढ़समूहमात्रस्यैवात्र वाक्यपदार्थत्वादिति भावः । मत्सखवीमिति। मद्भयाद्विम्बमपहायेत्यादिः। अन्यादृशी । निर्निमेषा स्न्िग्धा च । अन्यादृशी। उद्विय्ा विषण्णा च।इयत्कालं गोपनं कृतमित्याश्चर्येऽहो इति। तवेति व्यज्यत इति। तवेत्युपालम्भप्रकाशनं सामाजिकान्प्रति व्यङ्गयमित्यवधेयम्। उद्देश इति। नायिकां प्रति रत्यार्थनः कामुकस्योक्तिरियं दूत्या वा। उद्दिश्यत इत्यु-

१ र. त्। इदानी च चलितायां तस्यामन्यै० । क. त्। इदानी च चलितायां त्वस्यां त्व- न्यै°। २ क. त्वं तवति। ३ ग दलिश्रे । ४ ग. ख. हस्यै०।

[३ तृ० उल्लासः ] काव्यपकाशः। ७७

अत्र रतार्थ प्रविशेति व्यङ्न्यम्। णोलेइ अणह्मणा अत्ता मं घग्भरम्मि सअलम्मि। खणमेत्तं, जइ संझाइ होइ ण व होड वीसामो॥ १८ ॥ प्रदी०-अत्र नर्मदोद्देशरूपस्य तद्विशेषणीभुनवातकुञ्जादिरूपम्य च वाच्यस्य यथोक्तते विशेषणस्य वैशिष्ट्यात्सुरतार्थ प्रविशेति व्यज्यते। णोल्लेइ० । उ०-देशस्तीरभूभागः। तथा च दूरादेतैर्व्यञ्जनरुद्दिश्यते न त्वन्राSडगम्यत इति निर्ज- नत्वं गम्यते। ऊर्ध्वदेशत्वनाधः संचरतीं मवलनभियाऽनवलोकनीयत्वं च व्यज्यते। सरसत्वेन शुप्कदलराहित्यात्कटुशव्दराहित्यम्। श्रेर्णात्वेन वेष्टनम्। तथा च तत्पत्रा- वरणात्संचरतामनवलोकनीयता छाया च सूच्यने। तदीयशोभया म्थानान्तरादतिशयित-

रमणविभ्रमः, चित्तवृत्त्यनवस्थानं शुङ्गाराद्विभ्रमो मत इत्युक्तलक्षणो यत्र स इत्यनेन यासामंपि न स्मरोन्द्ेदस्तासामप्यसौ वहतीति भवत्याः कामवैमुख्ये दुरुत्तरं व्यसनं स्यादिति भावः। यत्तु विभ्रमो विलाम इति व्याख्यानं तदज्ञानविलसितम्। तयोर्भेदात्। विलासोऽङ्गे विशेषो यः प्रियाप्तावामनादिषु। विभ्रमस्तूक्त एव। अत एवममरोऽपि- स्त्रीणां विलासविव्वोकविभ्रमा ललितं तथा। इत्यादिना हार्वेलक्षणे भेदेन तावुपनिवद्धवान्। नर्म द़ढ़ातीति नर्मदा न नदीमात्रम्। न केवलमेतावदेव वैमुख्ये बाधकं किं त्वन्यदप्यस्तीत्याह-किंचेति। एतस्मिन्प्रदेशे ते मानिनीमानभञ्जनेतिनिपुणत्वेन प्रसिद्धाः । यद्ा ते तव सुरतस्य सुहृद इत्यर्थः । सुरतसुहृत्त्वं रतिश्रमजन्यस्वेदहरणेन पुनः पुनः प्रवर्तनया। वाताः। वान्तीति वाता इति न्युत्पन्नेनानेनैव गमनशालित्वे लव्धे पुनर्वान्तीति मन्दत्वप्रत्यायनाय। नर्मदाकुञ्जोत्कर्ष- संबन्धाच्छैत्यसौगन्ध्ये उक्ते एव। तन्वीति कन्दर्पवेढनावत्त्त्वं श्रमापनायकसत्त्वादत्रैव रतौचित्यं चं। आक्षिप्ततच्छब्दार्थमाह। येषां वातानामग्रे मनोभू: काम: कलितो धृतोऽ काण्डेऽनवसरे निमित्ताभावेऽपि कोपो येन तादृशः सरति। वायुसंबन्धतुल्यकालं कामि नीजनस्य कामपीडोदयेन कामस्याग्रेसरत्वमुत्प्रेक्षितम्। अनेनैवंविधसंभेदे सुरतवैमुख्याद- पिकुपितो मकरध्वजः किंवा विधास्यतीति न ज्ञायत इति ध्वन्यते। मनोभूत्वेन सचेतसां दुष्परिहरत्वम्। यथोक्तविशेषणस्येति। बहुत्रीहिः। सुरतार्थ प्रेति। सुरतार्थ प्रवि- शेति यन्नायिकायाः प्रेरणं तत्सामाजिकान्प्रति व्यज्यत इत्यर्थः । णोलेइ इति। गुरुजनसांनिध्येन विशिप्य वक्तमशयनुवती काचित्तटस्थतयेव १क. कवै° । २ ख. ग. 'तां संवलन। : ग. दिहाव। ४ क. वभेदेषु भे ।५ क. द्ा: सु° । ६ क च । त।

पदीपोद्योतसमेत :- [२ हृ० उल्लास: ]

अत्र संध्या संकेतकाल इति तटस्थं प्रति कयाचिंद्द्योत्यते। सुध्वइ समागमिस्सादि तुझझ पिओ अज्ज पहरमेत्तेण। एमेअ कित्ति चिद्सि ता सहि सज्जेसु करणिज्जम् ॥ १९ ॥

प्रदी०-अन्यसंनिधि: संनिहितोऽन्यः । तेनात्र प्रतिवेशिनी प्रति प्रवर्तिते वाक्ये प्रच्छ न्नपुरुषरूपस्यान्यस्य संनिधेवौशिष्ट्च्ात्संनिहितं प्रति संध्या संकेतसमय इति व्यज्यते। सुव्वइ० ।

उ०-संनिहिंत नायकं प्रति संकेतकालसूचनाय प्रतिवेशिनीं संबोध्य श्वश्रूपालम्भमाह। नुदृत्यनार्द्रमनाः श्वश्ूर्मा गृहभरे सकले। क्षणमात्रं यदि संध्यायां भवति न वा भवति विश्रमः । अणण्णमणा इति पाठे त्वनन्यमना इति। नुदति प्रेर्यति। अनार्द्रमकरुणम्। तेन श्रमादिव्याजालम्बेनापी नावकाश इति ध्वन्यते। गृहभरो गृहकार्यनिर्वाहः। सकल इत्यनेन सार्वकालिकी व्यग्रता। यदि क्षणमात्रं विश्रमो भवति तर्हि संध्यायं तत्रैवावस- रप्राप्तेरथवा न भवत्येवेति योजना। श्वश्रित्यनेनानतिक्रमणीयाज्ञता। वैशिष्टयात्। तद्विषयकज्ञानादित्यर्थः । व्यज्यत इति। संनिहितं प्रति यत्संकेतसमयबोधनं तत्सा- माजिकेषु व्यज्यत इत्यर्थः । एवमग्रेऽपि बोध्यम्। उपपति प्रत्यमिसर्तु प्रस्थितां नायकां प्रति तत्पत्यागमनवार्ती श्रुतवत्यास्तत्सखूया

श्रूयते समागमिष्यति तव प्रियोऽद्य प्रहरमात्रेण। एवमेव किमिति तिष्ठसि तत्साखे सज्जय करणीयम्।। समागमिष्यतीति श्रूयत इत्यन्वयः। अद्ैव न तु कालान्तरे। श्रूयते न तु यदा कदा- चिच्छूतम्। तत्रापि प्रहरमात्रेण न तु बिलम्बेन। सम्यक्पूर्णकामः, बहुतरलब्घघनः। अने- ना इडगमनोत्तरं झटिति पुनरंगमनम्। प्रिय इति विरोधिलक्षणया। एवमेव। तदीयभोजनाद्युप- योगिन्यापारराहित्येन करणीयं रन्धनादिकम्। सज्जय सार्धैय। अत्र विढितरहस्यया सख्या कृतस्य प्रियागमनप्रस्तावस्याभिसारप्रकरणकृतत्वरूपाद्वैशिष्चात्ततो निवारणव्यञ्ज- कत्वमित्याहुः । अन्ये त्वत्र मते श्रूयत इत्यस्य वर्तमानापदेशस्य न तथा स्वरसः । शैधयताया अवश्यनिवर्तनाय कालाल्पत्वप्रतिपादनार्थ भूतनिर्देशस्यैव युक्तत्वात्। तस्मात्प्रि यागमनश्रवणतोऽभिसारान्निवृत्तां प्रत्यवश्यमभिसरणीयमिति व्यञ्जयन्त्या दूत्या इयमुक्तिः। एवं श्रूयते प्रहरमात्रेणाSउगमिष्यतीति । तद्धुनैवैवमेवाभिसारोद्योगरहितमेव किमिति १ ग. °चिद्बाध्यते । २ ख, ग, मात्रवि°। ३ ख. रनाग। ४ क. °धयेत्याहुः।

[३ तृ० उल्लासः ] काव्यप्रकाशः । ७९

अत्रोपपति प्रत्यभिसर्तु प्ंस्तुता न युक्तमिति कयाचिन्निवार्यने। अन्यत्र यूयं कुसुमावचायं कुरुध्वमत्रास्मि करोमि सख्य: । नाहं हि दैर भ्रमितुं समर्था प्रसीदतायं रचितोऽञ्जलिर्वः ॥ २० ॥ अत्र विविक्तोडयं देश इति पच्छन्नकामुकसत्वयाँभिसार्यतामित्याश्वस्तां प्रति कयाचिन्निवेधते। प्रदी०-अत्र प्रकरणस्य प्रस्तावस्याभिसारसंबन्धित्वरूपवौशिष्ट्यादुपति प्रत्यमिसर्तु न योग्यमिति व्यज्यते। अन्यत्र०।

मुको युप्माभि: प्रहेय इति प्रियसखीः प्रति व्यज्यते। उ०नतिषसि अत एवाद्येत्युक्तमित्याहुः। अपरे त्वद्य तव प्रियो रात्रौ प्रहरमात्रेणाSSगमि- प्यति संकेतस्थानं तदेवमेवाभिसारोपयोगिव्यापारराहित्येन किमिति तिष्ठास ततः शाघ्र मभिसारणासामग्रीं रचयेति बोद्धवैशिष्ट्योदाहरणमेवेदमित्याहुः। एतन्मतद्वयेऽपि प्रकाशो विरुध्येत । अत्र प्करणस्येति। विदितरहस्यया सख्याऽभिसारोपयोगिवेषविन्यासादि- प्रकरणे प्रियागमनक्थनेनाभिसरणनिषेधं करोतीति प्रकरणं जानतां सामाजिकानां व्यङ्गचमित्वर्थः । अन्यत्रेति। नायकसंनिधानादागतां प्रियतरसखीं दष्ट्वा सखीः प्रत्युक्तिरियम्। भो सख्यः अपरिहार्यप्रणयाः, अन्यत्रेतो दूरं कुसुमावचार्यं हस्तेनाऽडदानम्। हस्तादाने चेरस्तेये (पा.स. ३/३/४०) इति घन्। यावद्धस्तप्राप्यकुमुमलाभस्तावद्दूरं गच्छतेति। सर्वथा निकटेSसंचरणं तासां ध्वन्यते। यूयमिति बहुत्वादन्यत्र गमनेऽपि ससहायतया भयाद्यभावः। अत एवाहमित्येकवचनम्। अत्र श्रूयमाणमानवशब्देकुञ्जादिमति च। एतेन भयाद्यमावो विजनता च। अम्मीत्यहमर्थकम्। करोमत्यित्रापि कुसुमावचायमिति कर्म। त्वमप्यस्माभि: सहैवाSSगच्छेति नियोगवारणार्थमनागमने हेतुमाह-नाहमिति। सर्वाम्य एकोडल्ललिरसामर्थ्यात्। विविक्ततादि। विजनतादि। प्च्छन्नकामुक इति। सख्या- दिवेषधारीत्यर्थः। मियसखीरिति। आश्वस्तां प्रियसखीमिति युक्तः पाठः ।

१ ख. पतिमभिसरतु प्रस्थिता न युक्तमिति निवा°। २ क. प्रस्थिता न युक्त्तमिति वार्य०। ३ ग. ति निवा ।४ क दूरे त्र।५ क. यं विहिता । ६ ख. त्र हि वि° । ७ क. या विसर्ज्य इत्याश्वस्ता क्याचिन्निवेद्यत इति। स्र. या विसर्ज्य इत्याश्वस्तां प्रति कयाचिद्द्योल्यते। ग. °या विसर्ज्य इत्या ।८ क. छ्यादि"। ९ क. चछन्नः का। १० क. छसीियाहुः। एतन्रते प्रकाशो। ११ क. मग।

प्रदीपोद्योतसमेतः- [ ३ तृ० उल्लास: ]

गुरुअणपरवस पिअ किं भणामि तुह मन्दमाइणी अहकम्। अज्ज पवासं बच्चासे वच्च सअं जेव्व सुणासी करणिज्जम् ।२१।। अत्राद्य मधुसमये यदि व्रजसि तैदाऽहं तावन् भवामि तव तु न जानामि गतिमिति व्यज्यते। आदिग्रहणाच्चेष्टारदः । तत्र चेष्टाया यथा- द्वारोपान्तनिरन्तरे मयि तया सौन्दर्यसारश्रिया। प्रोल्लास्योरुयुगं परस्परसमासक्तं समासादितम् । आनीतं पुरतः शिरोडशुकमधः क्षिप्ते चले लोचने वाचस्तत्र निवारितं प्रसरणं संकोचिते दोर्लते ॥ २२ ॥ गुरुअण०।

तदाऽहं तावन्न जीवामि, तव तु न जानामि गतिमिति प्रियं प्रत्यनुरक्तया व्यज्यते। आदिग्रहणाच्चेष्टादेः । तत्र चेष्टा यथा- द्वारोपान्त०।

उ०-प्रवासं गन्तुमिच्छन्तं नायकं प्रति नायिकाऽडह-गुरुअणेति। गुरुजनपरवश प्रिय कि भणामि तव मन्दभागिन्यहम्। अद्य प्रवासं त्रजास ब्रज स्वयमेव जानासि करणीयम् ॥ तुहेति द्वितीयान्तम्। संबन्धसामान्यषष्ठयन्तं वा। सुणसीति पाठे श्रोष्यसीति। गुरुजनो मान्यजन एव गुरुर्जडो जनोडविदग्धः। वसन्ते प्रवासप्रेरणात्। स एव परः शत्रुस्तदायत्तः। तेनानिवार्यत्वम्। प्रियेत्यनेन गमने दुःखौत्कटयम्। कि भणामि। परायत्ते निरर्थकत्वात्। अत एव मन्दभागिनी। उपायाभावात्। अद्य वसन्ते। यत्र प्रवासिनोऽपि गृहमायान्ति । ब्रजेति सदैन्यरोषोक्तिः । स्वयमेव करणीयं कर्तुमहै जानासि। तेन स्वधैर्य बुद्ध्वैव प्रायो गच्छसीत्यभिप्रायः। करणीयमित्यस्य ममेत्यादिः। मम करणीयं त्वमेव श्रोष्यसीत्यर्थ इत्यन्ये। वैशिष्टचं प्रतिदिनोपचीयमानविरहिप्रमाँपकत्वरूपम्। अनुरक्तयोति। तया बोध्यत इति सहदयेषु व्यज्यते। द्वारेति। स्वगोचरचेष्टाविशेषेण नायिकायाः स्वविषयभावमवधारितवतो नायकस्य सखायं प्रत्युक्तिरेषा। द्वारोपान्तस्य द्वारसमीपदेशस्य निरन्तरेव्यवहिते संनिहिते १क. अद्य। २ क. ख. ग. तदहं। ३.क. स्तच्च नि°। ४ क. ालीलादेः। तत्र चेषाया य°। ५ ग."न्तुकना। ६ क. सीति पाठस्तरेऽर्थः । वैशि। ७ग.माथिक । ८ क. ०रे मयि।

[३ तृ० उललास: ] काव्यपकाशः ।. ८१

अत्र चेष्टया मच्छन्नकान्तविषय आकूतविशेषो ध्वन्यते। निराकाङ्क्षप्रति- पत्तये प्राप्तावसरतयाँ च पुनः पुनरुदाहियते। वक्त्ादीनां मिथः संयोगे द्विकादिभेदेनानेन क्रमेण लक्ष्यव्यडययोश् व्यञ्जकत्वमुदाहार्यम्। द्विकभदे वक्तवोद्धव्ययोगे यथा- अत्ता एत्य णिमज्इ एत्थ अहं दिअहए पलोएहि। मा पहिअ रत्तिअंधिअ सेज्जाए मह णिमज्जहिसि ॥ २३ ॥ प्रदौ०-अत्रोरुसमासेङ्गादिचेष्टावेशिष्यात्प्रच्छन्न कामुकविषय आकूतविशेषो धववन्यते। तत्र प्रथमार्धेन स्पृष्टकमालिङ्गनम्, शिरोंडशुकं पुरत आनीतमित्यनेन गृढनागच्छेगिि, अधः क्षिप्ते चले लोचने वाचस्तत्र निवारितं प्रसरणमित्येताम्यां सर्यास्तसमये कोलाहल रहिते काले समागन्तव्यमिति, संकोचिते दोर्लते इत्यनेन पारितोषिकमालिङ्गनं करोमीति च व्यज्यते। यद्यप्येकत्रैवोदाहरणे भेदान्तराण्यपि सन्तीति तदेवोदाहरणान्तरं संभवति तथापि निःसंदेहन्युत्पत्तये प्राश्तावसस्तया पुनः पुनरुदाहियते। वक्तृबोद्धव्यादीनां प्रत्येकमैव न व्यञ्जकत्वम्, किंतु मिलितानामपीति द्रष्टन्यम्। तत्र दूथोर्व्यञ्जकत्वं थथा-अत्ता एत्थ० । उ .- वा मय सति सौन्दर्यसारात्प्रधानसौन्दर्याच्छीः शोभा यम्यास्तादृश्या कयाचित्क- मनीयतरकान्तया प्रोल्लास्य प्रसार्य समासक्तं संलन्नं समासादित कृतम्। यद्ा भावे क्तः। संब्रम्धं प्राफ्तिमित्यर्थः। आसादयतेः प्राप्त्यर्थकतया तदुत्तरणिजन्तरोपगमेन प्रापणा- लाभः । स्वयमेव विपरीतसुरतप्रदानमस्य व्यङ्गयम्। एतदेव स्पृष्टकपदेनोच्यते। आनी- तमित्यादिना गुढमागच्छेरिति, अधःक्षिप्तत्यादिना सूर्यास्तमयः संकेतकाल इति त्वत्कृते शरीरका शर्यमिति वा। अधः कषित्ते अपि चले कटाक्षेण मदर्पिते इत्यर्थ इति केचित्। वाचस्तत्रेत्यादिना कोलाहलराहिते काले कोलाहलरहितं यथा स्यात्तथाऽडगमनम्। वाच: प्रसरणं तारत्वं निवारितं तेन मन्दं कृतवत्येवेति भावः । संकोचिते इत्यनेन पारिताषि- कमालिङ्गनम्। पच्छन्नेति। भावपरीक्षार्थ द्वारि वेषान्तरेण स्थितेत्यर्थः । आकूक्ष- विशेषः । अर्य मदनुरागं प्रत्येत्वित्यभिप्रायात्मकः संभोगसंचारिलज्ालक्षणो वा। तंदेवोदाहरणं संभवतीति। भेदान्तराणामिति शेषः । यथाडतिपिहुलमित्यत्र प्रथुह- रूपवाच्यवक्तबोद्धव्यानाम्। गुरुअणेत्यत्र, अद्येति काकुवक्तृबोद्धव्यकालगुर्वैत्यलङ्घनी- याज्ञत्ववाच्यानाम् । अत्ता एत्थाति। स्वयं दूत्या इयमुक्ति:। १ ख. 'कामुकचिषय आकृतविषयो घ्व° । २ क. इक्षत्वप्र०। ३ क. ख. ग. या पु ४ क. दे क । ख, ग. देडेन। ५ क. सक्ादि° । ६ क. व्यज्यते। ७क. चछेति। ८ क. स्तम"। ९९

प्रटीपोद्योत समेत :- [३ तृ० उल्लासः]

शब्दप्रमाणवेद्योऽर्थो व्यनक्त्यर्थान्तरं यतः । अर्थस्य व्यञ्ञकत्वे तच्छब्दस्यं सहकारिता ॥२३-॥ शब्देति। न हि प्रमाणान्तरवेद्योऽर्यो व्यञ्जकः। इति श्रीकाव्यप्रकाशेऽर्थव्यञ्जकतानिर्णायो नाम तृतीयोल्लास:। प्रदी •- नन्वर्थमात्रस्य व्यञ्जकत्वे शब्दार्थयुगलरूपकाव्यस्य व्यञ्ज व्यञ्जकत्वं न सिद्धमित्यत आह-शब्दपरमाण०। इति श्रीगोविन्दकृते काव्यप्रदीपेऽर्व्यञजकतानिर्णय- स्तृतीय उल्लासः । उ०-श्वश्नरत्र निमज्जति अत्राहं दिवसके प्रलोकय। मा पथिक रात्यन्ध शय्यायामावयोर्निमकक्ष्यासि।। अज्जेतिपाठ आर्या न विदृग्धा। निमज्जति जरत्तरत्वेन निष्पन्दा शेते। तेन शङ्का- राहित्यम्। अत्र ततो भिन्नस्थले। अहमहमेव्र। अत्र स्वापबोधकपदानुक्त्या मन्मथपीडया स्वस्य निद्वाराहित्यम्। दिवसक इति कुत्सायां कः। सा चाSडवयोः श्रेयःप्तिकूलत्वात्। प्रलोकय सम्यगवलोकय। पथिक रात्यन्धेति च रहस्यगोपनाय। परथिकत्वेन 'श्रर्मादिस्मेर- णयोगता रात्यन्धत्वेन स्वशय्यापतनप्रसक्तिद्योतना। अन्यथाऽप्रसंक्त्तप्रतिषेधे रहस्यभङ्गा- पत्तेः । अत एव निमङ्क्ष्यसीत्युक्तिः। मह इत्यावयोरित्यर्थ निपातः।अन्यथा स्वमा- त्रोदृङ्कने रहस्यमङ्गापत्तेः । केचित्तु ममेत्येवार्थः जरत्या शय्यायां पाते दुःखशङ्का- मात्रं स्वस्यास्तरुणीत्वादतीव शङ्केति विशिष्योदङ्कनमित्याहुः। अत्र शृहे श्वश्रूरह च। श्वश्ूश्च जरत्तरत्वेन बधिरा निष्पन्दा च। जनान्तरसंचारस्तु नास्तीति यथेष्ट, व्यवहरेति ध्वनिः। अत्र वक्तप्रतिपाद्ययोवैशिष्ट्चादात्मन एव शय्यायां पतनं ध्वन्यते । सहका- रितोति। प्रत्यक्षदृष्टे कामिमिथुने तच्ेष्ट्याऽनुमितरत्यादौ चाSSस्वादानुद्येन शब्दान्व- यव्यतिरेकानुविधायित्वाच्छन्दोपि निमित्तम्। कि तु पर्यायान्तरेणापि तदुपस्थितौ व्यङ्ग्यप्रतीते: शब्दस्पाप्रधानताऽर्थस्य च प्राधान्यमिति तन्मुखेन व्यपदेश इति भाव:। एतेनार्थसहकारेफापि मनसो व्यड्ग्यप्रमार्णत्वेन तस्यापि प्रमाणान्तरत्वं स्यादित्य- पास्तम्।

तृती्य उल्लासः । . १ क्. ख. गदोव्य०। २. क. ्थनि°। ३ ख, ग., 'ज्जेति नि'। ४ क्र.प. ५ ख. ग, 'ध्योपादान° । ६ क. निः। सह० । ७ ग. थंज्स° 1 ८ क. 'त्वे त्तेः। अत्न गुहे

[४ च० उडासः ] काव्यपकाशः।

अथ चतुर्थोल्ासः

यद्यपि शब्दार्थयोनिर्णये कृते दोषगुणालंकाराणां स्वरूपमभिधानीयं तथाऽरपि घर्मणि प्रदार्शिते धर्माणां हेयोपादेयता ज्ञायत इति प्रथमं काव्य- भेदानाह-

प्रदी यद्यपि कार्व्यलक्षणं विभाग च विधाय लक्षणपदार्थेषु विवेचनीयेषु विशेष्यपद- स्यार्थ: शब्दार्थौ विचारितौ। इदानी विशेषणपदार्थानां दोपगुणालंकाराणां निरूपण- मुचितं, न तु काव्यभेदस्य ध्वन्यादेमैदानाम्। तथाSपि ध्वन्यादेरभेदेषु ज्ञातेषु दोषादीनां हेयोषादेयतयोरवगमो भवति। तयोविशेषिष्ठत्वात्। यथा श्रुतिकटुत्वं दोषो ध्वनिवि- शेषे शुद्गारादिघ्वनौ हेय, रौद्रादिरसध्वनौ चित्रभेड़े वाडहेय एव। माधुर्यादिर्गुणः शङ्मारादिध्वनावुषादेयः, रौद्रादिध्वनौ त्वनुपादेय एव। अलंकारोऽपि यमकादी रैसा- दिध्वनावनुपादेय: चित्रमेदे तूपादेय एव। तथा च दोषादिनिरूपणोपयोगिषु काव्य- विशेषप्रमेदेषुः निरूप्यमाणेषु प्रसङ्गादनुपयोगिनोऽपि निरूपणीया इत्युल्लासत्रयेण काव्य- भेदत्रयमेदो निरुपणीयः। तत्र प्रथमे ध्वनिभेदः । तत्र तावद्ध्वनिर्द्विधा-अविवक्षित- वाच्यो विवक्षितान्यपरवाच्यश्च। तत्र यद्यप्यभिधायाः प्राथम्यात्तन्मूलको विवक्षितान्य- पूरवाच्य एव प्रथमं निरूपयतुमुचितः, तथाSपि लक्षणामूलव्यञ्जनायाः प्राङ्निरूपणात् 'पशूननक्ति' इत्यत्रेव प्रावृत्तिक कममुपादाय सूचीकटाहन्यायेन वा प्रथममाद्यमु्दिश्य विभजते !..

उ.०-ज्ञातेष्विति। तेषु धर्मिषु रसध्वनित्वादिना ज्ञातेप्वित्यर्थः। हेयोपादेयतयोरिति। तयों रसविशेषाद्युत्कर्षापकर्षप्रयुक्तत्वादिति भावः । विशेषनिष्ठत्वादिति । ध्वन्या- द्यवान्तरविशेषनिष्ठत्वादित्यर्थः। तदेव व्युत्पादयति-यथेति। चित्रभेदे त्विति। पद्मबन्धादों। काव्यविशेषेति। काव्यविशेषाणां ध्वन्यादीनां प्रभेदेष्वित्यर्थः । काव्य- भतत्रयभेद इति । काव्यविशेषध्वन्यादिभेद इत्यर्थः । प्राधान्यादिति। लक्षणा- यास्तद्वाघप्रसरत्वनास्याः प्राधान्यम्। प्राथम्यादिति पाठेऽप्यथमेनर्थः। आद्यम्। लक्षणामूलमविवक्षितवाच्यम्। अविवक्षित इत्यस्य विवरणं वाच्येनेत्यादि। योऽविवाक्षि तवाच्यस्तत्र ध्वनौ वाच्यमर्थान्तरे संक्रमितमत्यन्ततिरस्कृतं वेति कारिकान्वयः ।

१ क.व्यस्य,ल.।२क. विवेचितौ। ३ क. वाऽडभ्युपेय।४ क. रसघ्व°। ५ क. भेदो०।

८४ प्रदीपोद्योतसमेत :- [४ च० उल्लासः ]

अविवक्षितवाच्यो यस्तत्र वाच्यं भवेद्ध्वनौ। अर्थान्तर संक्रमितमत्यन्तं वा तिरस्कृतम् ॥ २४ ॥ लक्षणामूलगूढव्यङ्गयप्नाधान्ये संत्येवाविवक्षितं वाच्यं यत्र सध्वनावि त्यनुवादाद्ध्वनिररिति ज्ञेयः। तत्रें च वाच्यं कचिद नुपयुज्यमानत्वादर्थान्तर परिणमितम्। यथा- पदी०-अविवक्षित०। वाच्यो वाच्यजात्यादिधर्माणां धर्म्यविवक्षितो वाच्येन रूपेणान्वयबोघविषय्यतयाऽन- पेक्षितो यत्र सः। तत्र यद्यप्यविवक्षितवाच्यमात्रस्य नायं विभाग:, किं तु तद्विशेषस्य ध्वनेः । न तु शव्दात्तथाऽवगमः । तथाऽपि यत्तदोरेकार्थपरामर्शकतया तत्र ध्वनाविति तच्छब्दार्थस्य ध्वन्यभेदे यच्छन्दार्थोडपि ध्वनिरेव लम्यते। अयं च ध्वनिभेदो लक्षणामू- लगूढव्यङ्गच्यप्राधान्ये सति संभवति। अविवक्षितं च वाच्यस्यान्वयानुषपत्तेः । ्ा वाच्यस्यानुपयुक्तत्वेनोपयोगिनि रूपान्तरे तात्पर्याद्वा। स्वत एवान्वयायोग्यत्वाद्रा। अनुपयु- त्वंमपि पुनरुक्तत्वात्, विशेषानाधायकत्वमात्राद्वा। तत्रोभयत्रापि वाच्यमर्थाम्तर उपयो- गिनि लक्ष्यतावच्छेदके संक्रमितमाश्रयत्वेन परिणमितम्। वाच्योऽप्यर्थो रूपान्तरेण लक्ष्यत इंत्यर्थः। द्वितीये तु वाच्यमत्यन्तं तिरस्कृतं न केनापि रूपेणान्वयप्रविष्टम्। तेत्रार्थान्तरसंक्रमितवाच्यं पुनरुक्तेर्यथा- उ०-वॉच्येन रूपेणेति। वाच्यजात्यादिरूपेण। कमलानीत्यादावन्येन रूपेणापेक्षा- यामपि कमलत्वादिनाSनपेक्षणादुपकृतमित्यादावुपकारत्वेनान्दापेक्षणेऽपि मुख्यतदाश्रय- स्यानपेक्षेति बोध्यमिति परे। लक्षणामूलगूढोते। लक्षणामूलेत्यनेन लक्षणान्वयव्यतिरे कानुविधायीत्यर्थकेन निरूढलक्षणावत्पद घटित काव्यीयध्वनेरस्फुटसंदिग्घप्राधान्यतुल्यप्रा- धान्यासुन्दराणां गुणीभूतन्यङ्गयानां च निरासः। तेषु व्यङ्गयोद्देशेन लक्षणाया अप्रवृत्तेः। काक्का SSक्षिप्तेऽपि न लक्षणा। अनुपपत्त्यभावात्। गूढत्वेनागूढव्युदासः। प्राधान्येनापरा- ङ्गवाच्यिद्धचङ्गयो्युदासः । सा च । अनुपयुक्तत्वेनेति । तात्पर्यहेतुत्वेनान्वेति। वाच्यतावच्छेदकरूपेणानुक्तत्वमत्यर्थः । आद्यं पुनर्विभजते-अनुपयुक्तत्वमपाति। परिणमितमिति ! शब्देन वक्त्रेति वा शेषः । परिणामश्चात्र धर्मान्तरप्रकारकबोधविशे- ध्यीकरणमेव। तदेवाSडह-वाच्योऽपीति। द्वितीये त्विति। स्वत एवान्वयायोग्यत्वे त्वित्यर्थः ।

१ क. स. ग सत्यवि° । २ क. त्र ध्व। ३ क. दात्सध्वनि° । ४ ख. 'ति विज्ञे° ।५ क. ख. ग. त्र वा°। ६ क, रेण प०। ७ क. अत्र। ८ क. 'क्षितत्वं च । ९ वाच्यनेत्यारभ्य परे इत्येतत्पर्यन्तो ग्रन्थः 'क' पुस्तके न दृश्यते। १० इदं वार्क्य ख. पुस्तके न दृश्यतैं।

[४ च० उल्लास: ] काव्यपकाशः ८५

त्वामस्मि वा्म विदुषां समवायोऽत्र निष्ठति।: आत्मीयां मतिमास्थाय स्थितिमत्र विधेहि ततः ॥ २४-॥ अत्र वचनादयुपदेशादिरूपतया परिणमति। केंचिदनुपपद्यमानतयाऽत्यन्तं तिरम्कृतम् । यथा- प्रदी०-ताला जाअन्ति गुणा जाला ते महिअदहि घेप्पन्ति। रइकिरणाणुग्गहिभाहँ होन्ति कमालाइ कमलाइँ॥ अत्र द्वितीयकमलशब्दः सौरभादिगुणयुक्तत्वरूपे लक्ष्ये संक्रमितन्यः ।

अत्र वच्मीत्यनुपयुक्तार्थम्। अनुपादानेऽपि वचनक्रियाप्रतीतेः। अत्रोपदेशत्वं लक्ष्यम्। तत्र वाच्यार्थः संकमितः। त्वामन्मीतिपढे अप्यनुपयुक्तार्थे। संबोध्यतयैव युष्मदर्थस्य वचनकर्मतावगतेः । वच्मीत्युत्तमपुरुषेणैवास्मदर्थस्य तत्कर्तृत्वप्रत्ययात्। अतस्ताम्यां लक्ष्ययोरुपदेश्यासत्वयोस्तद्वाच्यो संक्रमितौ। तथाSSतमीयाया एव मतेः सर्वैरास्थानादनुपर्युक्त त्वेनाइSतमीयशव्देन प्रमाणपरिगृही तत्वे लक्ष्यमाणे तद्वाच्यं संक्र मितम्। 'अस्मद्युत्तमः (पा०सू० १।४।१०७) इत्यत्रार्थग्रहणादस्मियोगे वच्मीत्युत्त- मपुरुषः । उ० -ताला इति। तदा जायन्ते गुणा यदा ते सहदयैर्गृह्यन्ते। रविकिरणानुगृहीतानि भवन्ति कमलानि कमलानि। अत्रोती। सौरभातिशमो व्यङ्गचः । क्ष्ये। लक्ष्यतावच्छेदकेडपि लक्षणेति मत इदम्। त्वामिति। अस्मत्यिहम्थे। यत इत्यध्याहार्यम्। यतोऽत्र विदुषामसाधारण ज्ञानवतां समवाय एकवाक्यतापन्नः समुदायस्तिष्ठति तस्मादात्मीयामप्रतार्यी मतिमवल म्बयात्र स्थितिं सावधानस्थिति विधेहीति त्वामुपदेशार्हमहमातो वच्म्युपदिशामि। विद्वत्सभां गच्छन्तमासं प्रति कस्यचिष्ठुक्किरियम्। लक्ष्यमिति । हितसाधनत्वं च तद्वचङ्गचम्। तद्वाच्यौ। संबोध्यस्वतन्त्रोच्चारयितारौ। अत्रावश्यवीच्यहिताहितत्वानुल्ड्घनीयाज्ञत्वे व्यङ्गचे। अनुपयुक्तत्वेनेति। हेतौ तृतीया । अदुष्टपक्षोन्ावनमन्र व्यङ्गम्। एवं विद्वत्समवायपदयोराशुपरपराभवकर्तृत्वानभिभवनीयत्वे व्यङ्गये : आस्थायेत्यस्य विपक्ष च्छिद्रप्रेक्षित्वं व्यङ्गचं बोध्यम्। ...

१ क. ख. ग. समुदायो २ क. वर्तते। ३ ख. ग. मादाय । ४ क. ग. क्वचित्पुनरतुपपंद्य. मानत्वात्तदत्वन्ततिर° । ख. क्वचित्युनरनुपयुज्यमानद्वादत्य®।५ क.°व्यः । अविशेषाधा° । ६ क 'न. कार्यता । ७ क. 'क्ष्यमानयो । ८क. युक्तार्थेना"। ९क. ·ेऽपि व ।, १० रक्ष्येत्यारभ्य इदमित्यन्तं ख. ग. पुस्तकयोर्न दृश्यते। ११ ग. वाचा हि"।

८६. पदीपोद्योतसमेत :- [४ च० उल्लास:]

उपकृतं बहु तत्र किसुच्यते सुजनता प्रथिताभवता परम्। विद्धदीदृशमेव सदा सखे सुखितमास्स्व ततः शरदां शतम् ॥ २५॥ एतदपकारिणं प्रति विपरीतलक्षणया कश्िद्वक्ति। विवक्षितं चान्यपरं वाच्यं यत्रापरस्तु सः । अन्यपर व्यङ्गयनिष्ठम्। एष च

प्रदी०-अत्यन्तं तिरस्कृतं यथा-उपकृतं। अन्रापकारिण्यन्वयायोग्यैरुपकृतादिपदैः स्वार्थविपरीतं लक्ष्यते । न च तत्र वाच्यस्य कंर्थचित्प्रवेशः। त्वयैवमपकारेऽपि कियमाणे मया प्रियमेवोच्यत इति स्वसाधुत्वं व्यङ्गम्। तवोपकारापकारविवेको नास्तीति वा। अय च प्रभेदो न केवलविरोधिलक्षणया, किं त्वन्यत्रापि। यथा मम- 6 आधूतसस्वेदकरोत्पलायाः स्मिता वगूढप्रतिकूलैवाचः । प्रियो विहायाघरमायताक्ष्याः पपौ चिराय प्रतिषेधमेव । अंत्र पपावित्यनेन सोत्कण्ठनिरीक्षणं लक्ष्यम्। उत्कण्ठांतिशयो व्यङ्गचः । द्वितीयं ध्वनिभेदं कारिकार्धाभ्यामुद्दिश्य विभजते-विवक्षितं०। ध्वनिरिति प्रकरणाल्लम्यते। अन्यपरं व्यङ्गोपसर्जनीभूतम्। अयं भेदोऽभिधामूल गूढव्यङ्गय्यप्राधान्ये सति द्रष्टव्यः । एष तु-

4. डै०-उपकृतमिति । शरदां वर्षाणाम्। अन्रोपकृतादिपदानि विपरीतं लक्षयन्ति । उंपकृतमपकृतम्। सुजनता दुर्जनता। सखे शत्रो। सुखितं' दुःखितमित्यादि। आधूतेति। सस्वेदत्वं सात्त्विकमावेन। अवगूढा प्रतिबद्धाऽत्यन्तगुप्ता वा। प्रतिषे-

निरोक्षणपदं ज्ञानसामान्यपरमत्र श्रवणपरम्। वैस्तुतः सर्वेन्द्रियाणां बुभुक्षापिपासयोरैत- रेयश्चुतावुक्तत्वात्पपाविति यथाश्रुतमेव। विवाक्षतं चेति । वाच्यतावच्छेदकरूपेणान्वयबोधविषय, इत्यर्थः। अन्यपरमित्यस्था-

रजनीभूतमिति । तेनार्थचित्रगुणीभूतव्यङ्ग्यादावपि नातिव्याप्तिः । एष त्वितति। तुनाSवि-

१ ग. यत्र । २ क. ति सा" । ३ क कोडपि ना°। ४ क. 'विरुद्धल । ५ इदं वाक्यं क. पुस्तके न दृश्यते। ६ क. न्यतात्प° । ५ ख. ग. ·यमि०।

[४ चं० उल्लास: ] काव्यंभकांशः। فاح

कोऽप्यलक्ष्यकमव्यङ्गन्यो लक्ष्यव्यङ्गन्यक्रमः परः ॥२५॥ अलक्ष्यति। न खलु विभावानुभावव्यभिचारिण एव रसोऽपि तु रसस्तै- रित्यस्ति क्मः । स तु लाघवान्न लक्ष्यते। तत्र

भिन्नो रसाकलंकारादलंकार्यतया स्थितः ॥ २६॥ प्रदी०-कोडप्य0 ।उ : सूचीकटाहन्यायमाश्रित्यालक्ष्यक्रमव्यङ्गयस्य पूर्वमुद्देशः। तस्यैकत्वात्। द्वितीयस्य तु पश्चदशभेदत्वात्। विभावादय एव न रसः, किं तु रसस्तैरनिष्पद्यत इत्यस्ति विभावादिरस नतीत्योः क्रमः । स तु न लक्ष्यत इति करमस्यालक्ष्यत्वलक्ष्यत्वकृतं मेदद्यमित्यर्थः । रसभाव । अक्रमोऽलक्ष्यक्रमः । तच्छव्देन रसभावयोः परामर्शः । आदिग्रहणाद्भावोदयमावसं. धिभावशवलत्वानि। नन्वाभाँसवद्रसस्य शान्त्याद्यः किं नोक्ताः। निरन्तरावयवस्थापारी- च्छिन्नस्य निरतिशयस्य वेद्यान्तरसंपर्कशून्यस्य तदभावात्। आमासत्वं सु तिर्यगाद्यकरण- उ०वक्षितवाच्यस्य नैतों भेदाविति ध्वनयति। को Sपीति। अनिर्वचनीयचमत्कारकारीत्यर्थः। नन्वभावज्ञाने प्रतियोगिज्ञानस्य कारणत्वात्पूर्व लक्ष्यकरमन्यङग्यनिरूपणमेवोचितमत भाह- सचीति। पञ्चदशभेदत्वादिति । लक्ष्यक्रम: प्रथमतः सदार्थोमयशक्तिमूलत्वेन त्रिविधः। तन्र शब्दशकतिमूलस्य दौ भेदौ वस्त्वलंकृतिरिति। अर्थशक्तिमूलस्य द्वादश वक्ष्यन्ते। उभयशकक्तमूल एक इति पञ्चदशेत्यर्थः। पदैकदेशादिकृत मेदास्तु सर्वेषां समाना इति न गण्यन्त इति आाव। विभावादय एवेति। तथा सति श्रोत्रियादीनामपि काव्यादिजन्यविभावादिभ्रतीतिसत्वेन रसिकत्वापत्तिरिति मावः । कि त्विति। पूर्व विभा- ववोशिष्ट चेन ततोSनुभाववशिष्टचेन ो व्यचारि भ ववैशिष्ेन स्ा्यी गृह्यत इत्यस्त्येव क्रम इति भावः । निष्पते । अभिव्यज्यते । स त्विति। रसोद्ोघेन झँटिति चित्तापकर्षणन सूक्ष्मकाळघटि स्य तस्यानाकलनादिति भावः। रसोद्ोघ एव चित्ता- पकर्षको न वस्त्वलंकारयोरित्यत्र सहृद्यहृदयमेव साक्षीति वस्त्वलंकारध्बनिविषये लक्ष्यत्वं कमस्य वोध्यम्। तत्र च वार्च्यार्थबोधव्यङग्यार्थबोधयोः करमः स्फुंट एवेति दिकू। अक्रम इत्यत्र मध्यमपदलोपी समास इत्यमिप्रेत्याऽडह-अलक्ष्यक्रम इति। निरन्तरावयवस्येति निरन्तरगृह्यमाणविमावाद्यवयवकस्येत्यर्थः। अपरिच्छिम स्येति। देशतः कालतश्चेत्यर्थः। तदभावादिति । अयं भाव :- रसस्य विभावा- १ क ख. ग. तु न ल०।२ क. पूर्वे निर्देशः ।३ क. सत्त्ववद्र"। ४ ग. च्यादर्थ: ।.

दीपौद्योतसमेत :- [४ च० उल्लास: ]

आदिग्रहणाद्ावोदयभावसंधिभावशबलत्वानि। प्रधानतया यत्र स्थितो रसादिस्तत्रालंकार्यः । यथोदाहरिष्यते । अन्यत्र तु प्धाने वाक्यार्थे यत्रा- ङ्भूतो रसादिस्तत्र गुणीभूवव्यङ्गये रसवत्पेयऊज्वित्समाहहितादयोऽलं. काराः। ते च गुणीभूतव्यंङ्गयाभिधान उदाहरिष्यन्तै। तत्र रसस्वरूपमाह- कारणान्यथ कार्याणि सहकारीणि यानि च॥ प्रदी०-तयाSविरुद्धम्। भिन्न इति। यत्र प्रधानं रसादिस्तत्र ध्वनिः । यत्र त्वप्रधानं तत्रालंकार इति भावः ।

अथेति समुचये। कारणानि प्रमदेन्दूदयादीनि कारकोदपकरूपाणि। कार्याणि स्वेद: स्तम्भोऽथ रोमाश्चः स्वरभङ्गोऽथ वेपधुः । वैवर्ण्यमश्चु प्रलय इत्यष्टौ सात्त्विका मताः ॥ 6 वाड्मनोबुद्धिस्रीरारम्भरूपाणि च कटाक्षभुजक्षेपादीनि। सहकारीणि लेषु जनयित- उ०-दिजीवितावधित्वेन तदपगम एव शान्तिर्वाच्या। न च तद्नुपकृतो व्यङ्गयो न वा व्य- कश्षमत्कारति। इदमेव निरन्तरावयवस्येत्यनेन बोधितम्। अपरिच्छिन्नस्य निरतिशयस्ये- स्यनेन च वेद्यान्तरसंपर्कशून्यत्वात्संधिशबलत्वे न संभवतः । अलंकार्यतया स्थित इति व्याचष्टे-प्रधानमिति। यत्र त्विति। यथायं स रसनोस्कर्षीत्यादौ। तत्र हि प्रधाने करुणे वाक्योद्ेश्येऽङ्गं स्मर्यमाण: शङ्गार इति तत्र सोऽलंकार इति भावः । प्रमदेति। रामसीतादीनामन्वयव्यतिरेकाम्यां परस्परामुरोगकरणत्वस्य लोकसिद्धत्वा- दिति भावः। सातत्विका इति। सत्त्वमत्र जीवच्छरीरम्। तस्य धर्मा: सात्ति्विका इत्यर्थः । तत्र स्तम्भो गतिनिरोधः । एतद्विभावा हर्षरागभयदुःखविषादविस्मयक्रोधाः । वंपुषि सलिलोद्गमः स्वेदः । मनस्तापहर्षलज्जाक्रोधभयश्रमपीडाद्या अस्य विभावाः । वपुषि रोमोत्थानं रोमाञ्चः । शीतालिङ्गनहर्षभयक्ोवा अस्य विभावाः । गद्ग- दाख्यं स्वरनिष्ठवैजात्यं स्वरभङ्गः । के.घहर्षभयमदा अन्न विभावाः। आलिङ्गनहर्षभी- त्यन्यतमजन्यः शरीरस्पन्दो वेपथुः। मोहभयकोघशीततापश्रमभन्यवर्णान्यथाभावो वैवर्ण्यम्। हर्षामर्षशोकादिजत्याक्षिसलिलमश्रु। शरीरचेष्टानिरोधः प्रलय इति बोध्यम्।जम्भा नवमः सात्त्विकभाव इति कश्चित्। सत्त्वगुणोद्रेकेण जायमाना इत्यन्ये। वाङ्मन इति। संकल्पविकल्पात्मकवृत्त्त्याश्रयं मनः। निश्चयात्मकवृत्त्याश्रया बुद्धिः। वाङ्मनोबुद्धिशरी रैरारम्भो येषां तद्ूपाणीत्यर्थः । क्षेपादीनीति। आदिना काकूक्त्यादिसंग्रहः । एषां च १व्यह्गये उ०। क. ग. रागेका। ३ ककेण आयमाना एवैते सात्तविकाभावा इ। ४ क. द्विः । श।

[४ च० उल्लास ] कार्व्यपकाशः। ८९

रत्यादेः स्थायिनो लोके तानि चेन्नाव्यकाव्ययोः ॥२७॥ विभावा अनुभावाश्र कथ्यन्ते व्यभिचारिणः । प्रदी०-व्येषूत्कण्ठादीनि विभावा आलम्वनोईीपनरूपाः । चेद्यदेत्यर्थः । तत्तदेत्यर्थः । यद्यप्युद्दीपकस्य स्थायिनि न कारणत्वम्, किं तूत्पन्ने तस्मिन्नीषदुत्कर्षाधायकत्वरूपमुद्दी- सुकत्वम्। तथाऽप्यनुद्दीपितो जातोऽप्यजातप्राय एवेत्युद्दीपकेऽपि कारकत्वोपचारात्त तराषि विभावव्यवहारः। विभावादिसंज्ञा च विभावनादिव्यापारयोगात्। तद्यथा-वास न रूपतया स्थितान्त्यादीन्स्थायिनो विभावयन्ति रसास्वादाङ्करयोग्यतां नयन्तीति विभावाः। अनुभावयन्ति च तानित्यनुमावाः । पोषकतया विशेषेणाभितः काव्ये स्थायिनं चार- यन्ति, विशेषेणाSडभिमुर्येन चरन्तीति वा व्यभिचारिणः। व्यक्तः स इति। व्यक्ति- उ०-कार्यत्वमसति रत्यादौ तद्भावादन्वयव्यतिरेकाभ्यां तेषु कटाक्षादिप्वेकरूपस्य रत्या- देस्तुत्तद्विचित्रस्मितरुदितकार्यजननायोगेन सामग्रीवैचित्यापाढकत्वात्तेषां सहकारित्वमिति भावः। अयं मावः। रतिर्नाम प्रीतिश्चित्तवृत्तिविशेषः । सा च नायिकानायकयोः पर- स्परदर्शनादिभिर्मिथः प्रथमं युगपद्युगपद्दा जायते। जात एवेन्द्वादिदर्शनाविभिरुत्कृ- ज्यते। उद्दीपनोत्कर्षतारतम्यं च रत्युत्कर्षतारतम्ये प्रयोजकं बोध्यम्। ततो मिथः संग मेच्छारूपोडमिलाषो जायते। ततः कटाक्षादिना परस्परमुपचितरतिज्ञाने संगमोपायं जिज्ञासतोश्चिन्ताग्लानिनिर्वेदादयो जायन्ते। ततस्तदुन्नायिका चेष्टा। अथोपायमारूढयो- र्दूतादिना सति संगमे प्रीतिरनुवर्तते चिन्तादयोऽपगच्छन्ति। अनो रतिः स्थायी। चिन्तादयो व्यभिचाणिः । स्थायिनो विषय आलम्बनम्। इन्दूदयादयो यौवनेदूतचेष्टाश्चोद्दीपनम्। प्रीत्यादिजनितचेष्टाश्चानुभावा इति। अनुद्दीपितोऽपीति। अनुद्दीपितो जातोऽपीत्यर्थः। विभावादिसंज्ञाप्रवृत्तिनिमित्तमाह-विभावादिसंज्ञा चेति। अत एव कारणत्वादिना ज्ञाने न रसोद्वोध इति बोध्यम्। अङ्करयोग्यतामिति। ईषत्प्रकाशितत्वादिति भावः। ईषत्वं च साधारण्येन प्रतीतविमाववैशिष्ट्चविषयकत्वनेव। एवमनुभावाढि स्फुटतरस्फु. टतमप्रकाशफलकम्। स्फुटतरत्वादि चानुभावादिवैशिष्टचेन चर्वणाविषयत्वमवेत्या्हुः अनुभावयन्ति । स्थायिभावं सूचयन्ति। पोषकतयेनि। स्थायिन इत्यादि:। स्थाायनं परिपुष्य सर्वशरीरसंचारयोग्यं कुर्वन्तीत्यर्थः । आभिुख्येनेति। विद्यमानस्यापि त्या- देस्तत्तत्कार्याजनकतया तत्सहकारेण च तज्जनकतर्वषामाभिमुख्यम्। अयं भावः। सामा- जिकरत्यादिवासनाया उद्दोधो रसः। तस्याश्च रामादयो न कारणानि। असंनिहितत्वात्। न तत्कटाक्षादीनि कार्याण। तत एव। वैचधिकरण्याच्च। न वा तद्ज्जादीनि सहचारीि। तत १ क. स. ग. वास्तत्कथ्य । २ क. स्य न स्थायिनि कारकत्व° : ३ क. रणत्वो। ४ क. 'न्ति तानिति ह्यनु ।५ क कोये स्था। ६ ग. षो ज्ञाय"। र् 'भावनादि"। १२

पदीपोद्योतसमेत :- [ ४ च० उल्लास: ]

व्यक्त: स तैर्विभावायैः स्थायी भावो रसः स्मृतः ॥२८॥ प्रदी०-श्वर्वणेति पर्यायः । सा च विशेषणम्। तथा च व्यक्तिविशिष्ट एव स्थायी रसः। एवं च रसस्याकार्यत्ववचनं विभावादिभि: काव्योपस्थितैः स्थायिनोऽजननाद्विमावादि- कार्यताया एव प्रकृतत्वाद्विशिष्टैत्वस्य कार्यतानवच्छेदकत्वाद्वा। तस्मात्स्थायी न रसः, किं तु विभावादिमेलकं व्रह्मैव वा। अन्यथा न च कार्य इत्यादिग्रन्थविरोधात्, इत्या दि प्रलपितमनादेयम्। स तैरिति। यस्य यानि कारणादीनिस तैस्तज्जातीयैरित्यर्थ :। स्थायी विरुद्वैरविरुद्धैर्वा भावैरतिरस्कृतप्रवाहो भावः। यदुक्तम्- पनं विरुद्धा अविरुद्धा वा यं तिरोधातुमक्षमाः । आनन्दाङ्कुरकन्दोऽसौ भावः स्थायिपदास्पदम् ॥ इति। उ०-एव। किं तु रामसीतादीनां रामत्वादिना काव्यादितः प्रथममवगतानीं सहृदयतावशा- द्यञ्जनया रामत्वादिपरीहाराद्रत्याद्यालभ्बनविभावत्वादिनाSभिव्यक्ता सामाजिकनिष्ठरत्या दिवासनाया उद्दोघः । एवं च तादृशसाधारणरूपेण विभावनादिकमेव तत्तद्वयापारो बांध्यः। सीतात्वादिज्ञाने चाSडराध्यत्वादिज्ञानेन तद्विपयतया सामाजिकनिष्ठरत्याद्युद्वोघाभावात्। तथा ज्ञानेऽप्युद्वोधे पातकित्वप्रसङ्गादिति । सूत्रे तैरित्यनेनैव विभावादिप्राप्तौ विभावाद्यै- रिति सहार्थे तृतीया। तेन विभावादैः सह तैर्व्यक्त इत्यर्थाद्रसस्य समूहालम्बनरूपतालाभः। व्यक्तिविशिष्ट एवेति। विभावादिवैशिष्टचेन चर्वणाविषय इत्यर्थः । अकार्यत्वेति। अत्राजननं नघटत्ववद्विशिष्टत्वस्य कार्यतानवच्छेदकत्वं वा हेतुः। वाशब्दश्चार्थे। अजननादिति। तथा हि सति स्थायित्वव्याघातः स्यादिति भावः । मेलकम् । पानकवदेकैलालीभावकारणं विभावादि तत्समूह इत्यर्थः । ब्रह्मैवेति। एवकारेण पूर्व- मतेडप्यानन्दनिर्वाहाय ब्रह्मसंवलनमस्तीति ध्वनितम्। अनादेयांमेति। विभावानुभाव- योनिर्विषयत्वाद्वाह्यत्वाच्च चिन्तादीनां तथात्वेऽपि चिरमनुवृत्त्यभावाद्धर्षादिभिविरोधेना- नुबन्धाभावाच्च न तेषां रसत्वं नापि केवलब्रह्मणस्तत्त्वज्ञानिनोऽपि रसिकत्वापत्तेरित्या-

अन्यथा साक्षिमास्यरत्या सह समूहालम्बनानुपपत्तिरिति भावः । स्थायीति। अस्य विवरणं प्रवाहान्तम्। भाव इति । अत एव तच्छून्यवीतरागादीनां न शङ्गाराघयुद्वोघः। चित्तवृत्तिरूपस्यास्या SSशविनाशित्वेऽपि वासनात्मतया सूक्ष्मरूपेणावस्थानात्स्थायित्वं वोध्यम्। विरुद्धा अविरुद्धा वेति।व्यभिचारिणः परस्परं विरुद्धा अविरुद्धा वेत्यर्थः । अत्रेदं तत्त्वम्। काव्यश्रवणादितोSनिर्वचनीयान्तःकरणधर्मविभावादिवौशीष्टचेन तद्धर्मरतेः साक्षि १ क. पस्थापितैः ।२ क. भावनादि। ३ क. ष्स्य ४ क. 'तमात्रम° । ५ ख. ग. त्पादितः । ६ क. 'ना रसावशेन राम" । ७ क. कलोली १८ ग. दिसमू" । ९ क. वान्न तेषां।

[ ४ च० उल्लासः ] काव्यपकाशः।

उक्तं हि भरतेन-विभावानुभावव्यभिचारिमंयोगाद्रसैस्य निप्पत्तिरिति।

रत्यादिको भावो •जनितोऽनुभावैः कटाक्षभुजाक्षेपप्रभुनिभिः कायैंः प्रतीतियोग्यः कृतो व्यभिचारिभिनिर्वेदादिभिः सहकारिभिरुपचितो मुख्यया वृत्त्या रामादावनुकार्ये तद्रपतानुमंधानान्नर्तकेऽपि पती- प्रदी०-न चेयं स्वकपोलकल्पना सूत्रकारस्य। उक्त्तें हि भग्तेन 4 हिमावतभावसर भिचारिसंयोगाद्रसनिप्पत्तिः' इति। एनद्विवृण्वने भट्टलोह्टप्रभृतयः-न्यायिनां विभा- वेनोत्पाद्योत्पादकभावरूपादनुभावेन गम्यगमकभावरूपाव्य्यभिचारिणा पोष्यपोपकभावरु पात्संयोगात्संबन्धाद्रसस्य निप्पत्तिरुत्पत्तिरभिव्यक्तिः पुष्टिश्चेत्यर्थः । तथा हि ललनादि- भिरालम्वनविभावैः स्थायी रत्यादिको जनितः, उद्यानादिमिरुद्दननविवर्द्पितः, अनुभावैः कटाक्षभुजक्षेपणादिभिः प्रतीनियोग्यः कृतः, व्यभिचारिभिरुत्कण्ठाढिभिः परि- पोषितो रामादावनुकार्ये रसः। नटे तु तुल्यरूपतानुमंधानॅवशादागेप्यमाणः सामाजि- कानां साश्चर्यानुभवश्चमत्कारहेतुरिति। तदपेशलम् । सामाजिकेषु तदभावे तत्र चमत्का-। रानुमवविरोधात्। न च तज्ज्ञानमेव चमत्कारहेतुः । शाव्दतज्ज्ञानेऽपि तदापत्तेः॥ लौकिकशृङ्गारादिदर्शनेनापि चनत्कारप्रमङ्कान्। न चानुभावादिविज्ञानवलायात आरो- पस्तथा न तु साक्षात्कारैमात्रमिति वाच्यम्। चन्दनसुखादौ वैपरीत्यदर्शनान्। अन्य थैवोपँपच्या तादृशकल्पनायां मानाभावाच्च। उ०-मास्यायाश्चर्वणायामानन्दांश आवरणभङ्गे सति चैतन्यानन्दस्वरूप आत्माऽपि तत्र भासते। अखण्डेऽप्यात्मनि कल्पितमानन्दत्वं ज्ञानत्वं चास्ति। तत्र कल्पितानन्द- त्वांश आवरणमिति बोध्यभ्। अत्र च सर्वेत्र सहृदयतासहकृतकाव्यश्रवणं नाटचदर्शनं वा बीजम्। एवं च विभावादिसंवलितानन्दांशसाहित्येन साक्षिभास्यो रत्यादी रस इति फलितम्। अत एव शोकादिप्रकृतिके दुःखमये करुणादावपि निर्भरानन्दप्रकाशो निर्वाधः। शोकांद्यवच्छिन्नस्याSSनन्दांशे भग्नावरणम्य करुणादिरसत्वादिति दिक्। रामादाविति। साक्षात्सबैन्धेनेति शेषः । नटे तु तुल्येति। इदं च नाटये। श्रव्ये काव्यपाठक इति बोध्यम्। आरोप्यमाण इति। सामाजिकैरिति भावः। अत्रेद तत्त्वम् । लौकिकसामग्रीतो रामादावेव रसोत्पत्तिः । स वं रम उपनयबलाद्विभावादि- विशिष्टः सामाजिकैर्नटादावारोप्यते। लोके मुखरागवति रत्याद्यनुमानदर्शनात्तदनुकारिनर्ते- केऽपि तद्वगमः। आरोप एव च सामाजिकानां चमत्कारहेतुरिति। न•चानुभावादिविज्ञान- बलायात इति पाठः। मानाभावाच्चेति। कि च. रसप्रतीतेर्त्रमत्वापत्तिः । भ्रमजनकत्वेन १क. ख. ग. सनि° ।२ क. ख. दूपानु° । ३ ख. के प्र० 4४ क. टे तत्तुल्य"।५ क. नबलादा ६ क. र इति। ७ क. पत्ता ता ।८क. 'भावः । श्री'। ९ग. ते। अन्र- १० क. कादेरानन्दां। ११ क. बन्धरूपसुख्यवृत्त्येति। १२ क. च सामा। १३ क. सकल।

९२ प्रदीपोद्योतसमेत :- [४ च० उल्लास: ]

यमानो रस इति भट्टलोलटपरभतयः । राम एवायमयमेव राम इति, न रामोS- यमित्यौत्तरकालिके वाधे रामोऽ्यमिति, रामः स्याद्वा ने वाऽयमिति, रामस- दृशोऽयमिति च सम्यङ्मिथ्यासंशयसादृश्यप्रतीतिभ्यो विलक्षणया चित्रतुर- गादिन्यायेन रामोऽयमिि प्रैतिपत्त्या ग्राह्ये नटे

प्रदी०- श्रीशङ्कुकस्तु-स्थायिनो विभावादिभिरनुमाप्यानुमापकभावरूपसंबन्धाद्रसस्य निप्पत्तिरनुमितिरित्यर्थः । तथा हि नियमविषया घीः सम्यग्बुद्धिः। 'यथा' 'राम एवा- यम्' 'अयमेव रामः' इत्ययोगान्ययोगव्यवच्छेदविषये। अनन्तरावतीर्णबाधा तु मिथ्याधीः। यथौत्तर कालिके न रामोऽयमिति बाधे 'रामोडयम्' इति। विरुद्धोभयकोटिका तु संशयः। यथा 'अयं रामो न वा' इति। सदृशोभयविष्यां घीः सादृश्यघीः। यथा 'रामसदशोऽ - यम्' इति। ताभ्यो लोकप्रसिद्धाभ्यो विलक्षणया चित्रे 'तुरगोऽयम्' इतिवत् 'रामोऽयम्' इति बुद्धचा प्रथमं पक्षभूतो नटो विषयी क्रियते। ततस्तत्राविद्यमानमपि विभावादित्रयं लिङ्गमवगम्यते। कुतः पूर्वमेव रोमाञ्चाद्याविर्भावने गुरुशिक्षामासाद्य कृतातिशयिता- भ्यासेन नटेन-

उ०-काव्यादानामुपादेयतापत्तिश्च। नटकाव्यादेरपि सकलसहृदयसंवादिरसानुभवविरो- धापत्तेश्च्वेत्यपि बोध्यम्। अनुमाप्यानुमापकभावः। व्याप्तिः । इत्यर्थ इति। विभावादिमिर्नटेऽनुमी- यमानोऽनुकार्यरामादिनिष्ठरत्यादिभावो रस इति प्रघट्टार्थः। अस्या अनुमितेलौंकिकानुमिति- वैलक्षण्याय कारणवैलक्षण्यमाह-नियमेति। अयोगान्ययोगेति। अयं रामो, भवत्येवेत्यत्यन्तायोगव्यवच्छेदविषयाऽपीत्यन्ये। बाघ इति। सप्तमी सामानाधिकरण्ये। तेनोत्तरकालिकवाधसमानाधिकरणा बुद्धिर्मिथ्याबुद्धिरित्यर्थः । तुरग इति। बालीनां चित्रतुरगबुद्धिसदृशेत्यर्थः। यद्यप्ययं भ्रम एव तथाऽपि बाधाशिरस्कस्यैवात्र भ्रम- त्वेन विवक्षणान्न दोषः। अत्र च बाधानवतारः स्पष्ट एव। अन्यथा तद्रूपेण पक्षत्वमेव न स्यात्। इदमेव पातञ्जलानां विकल्पात्मकं ज्ञानम्। शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्पः (पा०यो० सू० १।९) इति तत्सूत्रात्। ननु सतिाविषयकरतिभावकारणादिमत्त्वं नटेडसिद्धम्। कुतो हेतुतेत्यत आह-अविद्यमानमपीति। नटेन । नटेनैव। तेन रतिव्यवच्छेदः ।

१ क .- स्यान्वा। २ ग. न वोति। ३ ग. प्रतीत्या। ४ क, "या सा° ।५ क. 'ति। बाघ"। ६ ग. रणदु° । ७ क. 'ति। चित्र"।

[४ च० उल्लाम: ] काव्यमकानः १३

सेयं ममाङ्गेषु सुधारसच्छटा सुपूरकपृर्दन्ाकिका हशोः। मनोरथश्रीर्मनसः शरीरिणी पाणश। कोचनगोचरं गता॥२६॥ दैवादहमत्र तथा चपलायतनंत्रया विधुकथ्र। . अविरलविलोलजदल: काल: सरुपागवश्षायम् ॥ २७॥ च नटेनैव प्रकाशितैः कारणकार्यसहकारिमि: कत्रिमेरपि तथाऽनभिमन्य- मानैर्विभावादिशब्दव्यपदेश्यैः मयोगाहन्यगमर्क भावरपादनुमीयमा- प्रदी०-संयं०। दैवाढ० ।

र्मावनेन व्यञ्जनीयस्योत्कण्ठादेस्तत्कार्यप्रकटनेन च प्रकाशनान्। तैः कृत्रिमत्वेनातह्ि- उ०-सेयमिति। सेयं प्राणेश्वरी मम मनसः सकाशालीचनगोचरं तज्जन्यज्ञानविषयत्वं गतेत्यर्थः। सां यद्विरहानलसंतप्ेन यद्धावनयेयान्कालो नीतेः। ईश्वरीति पाठश्चिन्त्यः। वर- चप्रत्ययान्ततया डविभावात्। पुंयोगे त्वर्थासंगतेः : पूर्व मनम्येवाऽSसीदिदानी वहि- रपि दृष्टेति भावः । अङ्गेषु। नाङ्गे। अमृतरसम्य च्छटा वृष्टिः। स्पर्शमात्रेणाखिलता- पशान्तेः। दृशोरिति सप्तमी। शोभनपूरा शोभनममूहम्पड़ा सा चासौ कर्पूरस्य शल्- किका कर्पूराञ्जनदानयोग्यतूलिका दर्शनमात्रेणातिशयितानन्दहेतुत्वात्। मनोरथम्य शरी- रिणी मूर्तिमती श्रीः संपत्तिः । परीरम्भस्य चरमत्वेऽपि प्राधान्यात्प्रागुक्तिः । संभोगमुक्त्वा विप्रलम्भमाह-दैवादिति। दैवात्। न तु स्वेच्छया। तया। अनुभवैकवेद्यसमागमसुखया। चपले आयते नेत्रे यम्यास्तया विमुक्तः। अभूवमिति शेषः। अविरला निविडा विलोला: सर्वदिक्संचारिणो जलदा यत्र स काल: समय एव कालो यमः। अयं दृश्यमानप्रकर्षः सम्यक्प्रतिदिनोपचीयमानः । चाभ्यां तुल्यकालताव्यक्तिः। चपला यतनेत्रयेति सहार्थतृतीयान्तं जलदेनाप्यन्वेि। चपला विद्युत्। सैवाSSयतनेत्रेत्येतत्पक्षेऽर्थः। तेन प्रियतमासंयुक्तनायकान्तरदर्शनरूपमुद्दीपकान्तरमुक्तं भवनि। अनुसंधानम्। कविविवक्षितार्थस्य साक्षादिद करणम्। तेनं नटादीनामपि रसास्वाद उपपन्नः । बलात्। सहकारात्। आविर्भावेनेति ! प्रकाशनादित्यभ्रान्वेति । तत्का-' र्येति। पुलकादेरित्यर्थः । कृत्रिमत्वेन। वस्तुतोऽनद्रूपत्वेन। एवं चाव्याप्यत्वेन ज्ञानात्कथमनुमानमिति भावः । अतल्लिड्गरपि। सीतादिवियकरतिभावालिङ्गैरपि। १ क. मुक्त' । २ ख, दिकारण"। ३ क. न नटे । ४ क. करू। ७ग. रं मतेत्यन्वयः। गोचरं तज्ज । ६ क. तः । पूर्व । ७ ग. 'ति। तेन।

९४ पदीपोद्योतसमेत :- [४ च० उल्लास: ]

स्थायित्वेन संभाव्यमानो रत्यादिर्भावस्तत्रासन्नपि सामाजिकानां वासनया चर्व्यमाणो रस इति श्रीशङ्कुकक:।

प्रदी०-द्वैरपि कृत्रिम त्वेनाज्ञानात्स्थायी रत्यादिरनुमीयते। सैव चानुमितिः सचमत्कारप्र- तीतिरूपा चर्वणा। अतस्तया विषयीक्कियमाणः स्थायी रस इत्युच्यते। चर्वणा च सामाजिका- नामिति तेप्वेव रस इति व्यवहारः। ननु साक्षात्कार एव सचमत्कारः, ने त्वनुमित्यादि- रपि। अन्यथा सुखादावनुमीयमानेऽपिस स्यात्। न स्यात्। वस्तुसौन्दर्यलाद्रसनीयत्वेन स्थायिनामन्यानुमेयवैलक्षण्यात्। तथाडपि स्थायिनां नटेऽस्त्वाद्वा/घावतारेऽनुमितिरेव कथं स्यादिति चेन्न। अभावनिश्चयाभावात्स्थायितया संभाव्यमानत्वादिति। एतद्प्यहृदयग्राहि। यतः प्रत्यक्षमेव ज्ञानं सचमत्कारं नानुमित्यादिरिति लोकप्रपसिद्धि- मवधूयान्यथा कल्पने मानाभावः । सूत्रस्यान्यथैव योजनासंभवात्।

उ०-अज्ञानादिति। धूलीपटलादिव द्व्याप्यत्वेनाज्ञायमानैरित्यर्थः। तथाऽज्ञानं चोपनायक विशेषमाहात्म्यादिति बोध्यम्। अनुमीयत इति। लोके पुलकादिना रत्याद्यनुमानादत्रापि तथेति भावः। रत्यादिरिति साध्यमू। न च लोके पुलकादिना रत्याद्यनुमाने चमत्कारा- पत्तिः। विभावत्वादिना ज्ञातहेतुम्यस्तद्नुमान एवाSडह्लादानुभवादित्याहुः । सचमत्का- रोति । चमत्कारजनकेत्यर्थः । तथाप्रतीतौ च वासनाविशेषः सहकारीति बोध्यम्। चर्वणा चेति। सा पे पक्षमेदेन पुनः पुनरनुमानेम्। न चानुमितस्य कथमनुमानम्। पक्षताविरहादिति चेन्न। धारावाहीच्छारूपवासनायाः सहकारित्वेनानुमित्सासत्त्वान्न पक्ष- ताहानिः। वस्तुनः । रत्यादेः। सौन्दर्यम्। सुखकरत्वं तद्रूाता वा। रसनीयत्वेन। उत्कटेष्टत्वेन निरतिशयसुखस्वरूपत्वेन वा। संभाव्यमानेति। नटेऽवृत्तित्वेऽपि तत्र संभाव्यमानत्वादित्यर्थः । अन्न रामत्वेन नटप्रतीतिरेव बीजम्। रामोऽयं सीताविषयकर- तिमान्। सीताद्यात्मकतिभावादिसंबन्धित्वात्। सीताविषयककटाक्षा दिमत्वाद्वा ।्ा यन्नैवं तन्नैवं यथाऽहमिति-प्रयोगः ।

योजनासंभवादिति। कि च संज्ञातवाधस्य सामाजिकस्य नटे निरुक्तानुमितिवि- रहेऽप्यास्वादोदयाद्रसं साक्षात्करोमीत्यनुव्यवसायानुपपत्तिश्च्वेत्यपि बोध्यम्।

१ क. नानु २ क, रेणातु"। ३ ग. दिना ज्ञात°। ४ ग च पुनः ।५ क. नमू। वस्तुनः ।

[४ च० उल्लाम: ] काव्यप्रकाशः । २५

न ताटस्थ्येन नाऽऽत्मगतत्वेन रसः प्रतीयते नोत्पघ्ते 'नाभिव्य्यतेऽपि तु काव्ये नाटये चाभिधातो द्वितीयेन विभावादिसाधारणीकरणात्मना प्रदी०-भट्टनायकस्तु-'न तावन्नटगतत्वेन न रामगतत्वेनानुमीयते, न वोत्पाद्यते, न सामाजिकगतत्वेन च व्यज्यते। आद्यपक्षयोरुक्तदोषात्। अन्यगतेनान्येषां चमत्काराभावाच्। अन्त्ये सिद्धम्यैव व्यङ्गयत्वाद्रसस्य चासिद्धत्वात् । मवेंषामेवाभिन्यत्तिमसुङ्गाच्। तस्माद्विभावादिभि: संयोगाव्भोज्यभोजकभावसंवन्धाद्रसस्य निप्पत्तिर्मुक्तिरिति सूत्रार्थः । न च भोगपक्षेऽपि दोषावकाशः। भोगस्यालौकिकत्वात्। तथाऽप्यन्यनिष्ठः स्थाय्यन्यनि- छठेरेव विभावादिभि: कथमन्येन भोक्तव्यः। अन्यथाऽतिप्रसङ्गादिति चेदुच्यते-शब्दात्मनः काव्यस्य त्रयो व्यापारा :- अभिधा, मावकत्वं, भोजकत्वं च। तत्रामिधा निरन्तरसान्त- रार्थनिष्ठत्वेन द्विधा। भावकत्वं साधारणीकरणम्। तेन हि व्यापारेण विभावादयः स्थायी च साधारणी क्रियन्ते। साधारणीकरणं चैतदेव यत्सीतादिविशेषाणां कामिनीत्वादिसामान्ये नोपस्थितिः । स्थाय्यनुभावादीनां च संवन्धिविशेषानवच्छिन्नतवेन।अन्त्यं व्यापारदयं नाट्येऽपि। एवं काव्ये नाट्ये च द्वितीयव्यापारेण साधारणीकृतैर्विमावादिभिस्तृतीयव्यापार साहित्येन तथाकृत एव स्थायी भुज्यते। भोगश्च सत्त्वगुणोद्रेकात्प्रकाशते य आनन्दस्तत्स्वरू. पा अनन्यालम्बना या संवित्तत्स्वरूपो लौकिकसुखानुभवविलक्षणः। सत्त्वरजस्तमसां गुणाना- उ०-न तावन्नटेति। तत्रामुपलब्धिवाधात्। अरस्यत्वापत्तेश्र। अत एव न रामग- तत्वेन। तेषामसंनिहितत्वाच्च। अनुमीयत इति । विभावादिमिः सहृदयेनेति शेषः । न वत्पिद्यत इति। उक्तदोषात् । सिद्धस्यैवेति 1 व्यक्षकदीपादिव्यङ्ग्य- विषये तथादर्शनादिति भावः। सर्वेषामेवेति। इदमुपलक्षणम्। सीताद्यालम्बनकरा. मादिगतरत्यादेरात्मगतत्वेन प्रतीतौ सम्यानां त्रीडापातकादिप्रसङ्गात्। रसप्रतीतेर्भ्रमत्व. प्रसङ्गाच्च। सामाजिक उत्पत्तिरपि वक्तुमशक्या। आलम्बेनसीतादीनामसंनिहितत्वात् । आराध्यत्वज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वाच्च। रसस्य कार्यत्वप्रसङ्गाश्वेति। भोजकत्वम्। मोगजन- कत्वम्। तथापीति । असंनिकृष्टत्वाच्चेत्यपि बोध्यम्। साधारणीकरणमिति । न चेदं लक्षणयैवास्तु। बाघानवतारेऽपि जायमानत्वात्। कामिनीत्वादीति। तत्तद्रसाल- म्वनविभावत्वादीति वत्तुं युक्तम्। विभावादिभिरिति। सहयोगे तृतीया। सुज्यत इति। भोगविषयी क्रियत इत्यर्थः। उद्रेकादिति। उद्ेको रजस्तमसी अभिभूय प्रादुर्भावः । य आनन्द इति । सत्त्वगुणकार्याश्चेत्तवृत्तिविशेषरूप.इत्यर्थः । तत्स्व- रूपेति। पुरुषे वृत्तिप्रतिबिम्बेन वृत्त्याकाराकारसुखाकारेत्यर्थः । सांख्यमते पुरुषे वृत्ति प्रतिविम्बेन तत्समानाकारत्वमेव तद्विषयकज्ञानमिति भावः।अनन्योति। अन्यन्व विभावादि १ क. टये वा ि०।२ क. भोक्तृत्वं । १ क. द्विविधा। ४ क. दिभिर्लिंङगैरिति शेषः। करणस्य कर्तृत्वविवक्षा। नवात्पद्यत्, इति। विभावादिभी रामादावित्यादिः । सिद्ध° । ५ ग. ति। तथाSपीति। असंनिकृष्टत्वात् । भुज्य। ६ ग. वः । तत्स्व°।

१६ पढीपोद्योतसमेत :- [४ च० उल्लास: ]

भावकत्वव्यापारेण भाव्यमानः स्थायी सतत्वोद्रेकपकाशानन्दमयसंविद्विश्रा- न्तिसतत्वेन भोगेन भुज्यत इति भट्टनायकः ।

तैरेव लोके पमदादिभिं: स्थाय्यनुमानेऽभ्यासपाटववतां काव्ये नाटये च कारणत्वादिपरिहारण विभावनादिव्यापारवतत्वादलौकिकविभा- प्रदी०-मुद्रेकेण कमात्सुखदुःखमोहाः प्रकाश्यन्ते। उद्देकश्च स्वेतरावभिभूयावस्थानमिति सांख्यसिद्धान्तानुसारेण विवृणुते'। तदपि न सम्यक्। एतादृशव्याप रद्द्यकल्पने प्रमाणाभावात्। भुक्तेर्ज्ञानातिरेकस्या- नुभववाधितत्वेन निष्पीड्यमानस्य चास्याभिव्यक्तिपक्ष एव पर्यवसानात्। आचार्याभिनवगुप्तपादास्तु-स्थायिनां विभावादिभिः समं व्यङ्गयव्यञ्जकभावरूपात्संब- न्धाद्विमावादीनामेव वा परम्परं संयोग न्मिलनाद्रसस्य निष्पत्तिरभिव्यक्तिः। तथाहि लोके प्रमदादिभि: कारणादिभि: स्थायिनों रत्यादेरनुमानेऽभ्यासेन यत्पाटवं झटिति प्रवृत्तिस्तद्व- तां सामाजिकानां सूक्ष्म तयाऽन्तःस्थिंतो रत्यादिः स्थायी काव्ये नाटये च गुणालंकारयोगाच्च- तुर्विधाभिनयेन च यथो क्तविभावनादिव्यांपारवत्त्वादलौकिक विभावादिशब्दव्यपदेशयोग्यद- उ०-स्थाय्यपेक्षया बोध्यम्। अत्र येन रजस्तमसोस्तिरस्कार आर्नेन्दांशावरणभङ्गो विष यान्तरतिरस्कारश्षसव्यापारो भोजकत्वमिति बोध्यम्। एवं च कामिनीभावनानन्तरं का मिनीभावनोपनीतो रत्वा दिर्मनसोक्तरूपसाक्षात्कार विषयी क्रियते सहृदयेनेति बोध्यम्। निष्पीड्यमानस्य चेति।अयं भावः। रामादिरत्यादीनामननुभूतानां कथं चिन्तासंतति- रूपा भावनाः। न च व्यञ्जनया। नर्हिं तयैव सिद्धे कि भावनाभोगाभ्यामिति। विभावादीनामेव वेि। तंष,मेव परस्परमेलनेन तद्विशिष्टस्थायिविशिष्टानन्दा- भिव्यक्तिरूँपरस इत्यर्थः। यत्पाट्वमिति । व्याप्त्यादिगोचरयदुत्तरसंस्कीर इत्यर्थः । यद्यप्यत्रानुमानं न प्रकृतं तथाऽपि गृर्हततादृशव्यातिकानामेवैताद्विषयव्यञ्ञनावतारो नेत रेषामित्यभिप्रेत्येदमुक्त्तम्। प्रागसतो नाभिव्यक्तिरत आह-सूक्ष्मतयेति। चतुविधा भिनयेनेति। तदुक्तम्- 'कांयिको वाचिकश्चैव आहार्यः सात्त्विकस्तथा। चत्वारोडिनयाः प्रोक्ता नाट्यशास्त्रविशारदैः' इति॥ अलौकिकविभावादीति। अत्य कारणत्वादिपरिहारेणेत्यादिः। एतेन सीतादे १ क' ग. मिः कारणादिनिः स्था°२ क. तिरिक्तस्या'। ३ क. चास्ट व्यक्तिपक्ष एव न्तर्भावात्। ४ क. नन्दाकारा वृत्तिविध -. ५क. ष्स्य स्थ ६ क. रूपो र । ७ क. धर: झटिति प्रतृत्तिरिति : व्या०।८ क स्काराणमप्रक्वतिरिस°।९ क. दिः। व्यज्य।

[४ च० उल्ास: ] काव्यपकाश़ः ९७

वादिशब्दव्यवहायैर्ममैवैते शत्रोरेवैते तटस्थस्यैवेते, न म्मबैते न शत्रो- रेवैते न तटस्थस्यैवैत इति संवन्धविशेष्वीकारपरिहारनियमानध्यवसा- यात्साधारण्येन प्रतीतैरभिव्यक्त: सामाजिकानां वासनात्मतया स्थितः प्रदी०-शाविशेष विशिष्टैस्तैरेव कारणादिभिर्व्यज्यने। नन्वेवं येषां पूर्वै रत्यादि्नोत्पन्न- स्तेषां तद्वासनाविरहिणों किं रसाभिव्यक्तिर्नास्त्येव। क: मदेहः । अँत एव शुङ्गारिणा मेव दाङ्गारस्य, निर्विण्णस्वभावानामेव शान्तम्याभिव्यक्तिरित्याद्यनुभूयते। किं चापगडपि स्वाभाविकी वासना सहकारिणी। यां विना शङ्गारिणामपि मीमांसकवैयाकग्णादीनां न रसाभिव्यक्तिः । तदुक्तम्- 'वासना चेन्न हेतुः स्यात्स म्यान्मीमांमकादिषु' इति। ननु तथाऽप्यन्यनिष्ठैर्विभावादिभिः कथमन्यनिष्ठम्य म्थायिनीऽभिव्यक्तिः । उच्यन- ममैवैते, शत्रोरेवैते, तटस्थस्यैवैते, इति संबन्धिविशेषस्वीकारनियमम्य 'न ममैवेते, न शत्रोरेवैते, न तटस्थस्यवैत इति संव न्धिविशयनहारनियमम्य चाज्ञानात्तेपां साधारण्येन प्र- तीतः। साधारण्येन प्रतीतिश्र न सर्वसंवन्धितया प्रतीतिः। किं तु संवन्धिविशेषीयत्वेनाम्नीतों प्रतीतिः। यद्वा 'अमुकस्येवैते' इत्यवधारणं बिना 'अमुकन्य' इत्येवं प्रतीतिः। अन एवोक्तम्- 'ममैवैत'इति नियमानवसायात्' इति। तथा च स्वीयत्वासंसर्गाग्रहात्म्वीयत्वसंसर्गग्रहप्रयोजनं संपद्यते। एवं च वाक्यार्थवोधे संबन्धिविषयत्वानुभवोऽपि न विरुध्यते। संसर्गवोधे संबन्धी उ०-सामाजिकरत्याद्यकारणत्वमित्यपास्तम्। व्यज्यत इति।एतद्विपयेवाभिव्यक्तिर्विभा- वादिसमूहालम्बनात्मकरत्यादिप्रतीत्यात्मके रस उपचर्यत इति भावैंः। अन्ये तु व्यज्यते स्ववैशिष्टचेन प्रतीयत इत्यर्थः । सह प्रतीतावपि विभावादेः स्थायिव्यञ्जकत्वं विषया- लोकयोरिवाविरुद्धम्। अभिव्यक्त एव रसो न तु सोऽभिव्यज्यते। रसो व्यज्यत इति तु ओदनं पचतीतिवदित्याहुः । नोत्पन्न इति। उत्पन्नो वा ध्वस्त इत्यपि बोध्यम्। अपराऽपीति। या सत्दयव्यपदेशप्रयोजिका। अन्यनिष्ठरिति। रामादिमंबन्धि त्वेन काव्यादवगतैरित्यर्थः। वेण्या रामाद्यन्तःकरणपरिणामभूंतरिति वार्डर्यः । ममैवेति। आत्माऽन्र प्रियस्तेन मित्रस्य नाधिक्यम्। तटस्थः । उभयमित्रः । किं त्विति। तत्तद्रमालम्वनविभावत्वािनेत्यर्थः । एतेन सीतात्वादिज्ञान आराध्यत्वादिज्ञानकृताऽपि रत्याद्युद्वोधप्रतिबन्धः परास्तः। यद्वेति। अय पक्षः सहृदयसवादी। तदेव ध्वनय- न्नाह-तथा च स्वीयत्वेति। संबन्धिविष्यत्वेति। राममीतादिपदघटितकाव्य १ ग. मैते न शत्रोरेते न तंटस्थस्यैत इ° ।२ क. ग. बन्धिवि"। ३ क ग. नव० ।४ क. हैरे० । ५ क. णां रसाभिव्यक्तिः किं नास्त्ये। ६ क. अतः श°। ७ क. नो व्य०।८ क. ती- तिश्च। ९ क. स्यैवेत्य० । १० क. इत्यादिनि® । १९ क. वः । नोत्प" । १२ ग. ति। न वा। १३ क. र्थः । ममै० ।१४ क. 'तो र०। १५ ग. दयासं० । १६ ग. दी। संब०। १३

९८ प्रदीपोद्योतसमेतः- [४ च० उल्लास: ]

स्थायी रत्यादिको नियतप्रमातृगतत्वेन स्थितोऽपि साधारणोपायबला-

वेन पमात्रा सकलेसहृदयसंवादभाजा साधारण्येन स्वाकार

प्रदी०-न विषयः, किं तु पदार्थस्मरण एवेत्यनुभवविरोधाद्विचारासहत्वाच्चानुपादेयम्। नन्वेवं विभावादीनां साधारण्यं विना तत्त्वव्याघातादस्तु साधारण्यम्। स्थायिनस्तु तत्कथं स्यात्। तस्य तत्तदात्मनिष्ठत्वात्। यद्यप्यसाधारण्येऽपि तस्य न रसप्रतीतिविरोधस्तथाSपि तदंशे सहृदयसंवादो न स्यात्। स एव चालौकिकतादृशस्वीकारकारणमिति। उच्यते-उपायानां विभावादीनामुक्तरूपसाधारण्यवलाद्रसानुभवकाले स्थायिनां प्रमातृविशेषनिष्ठत्वलक्षणायाः परिमितप्रमातृताया यद्विगलनमज्ञानं तद्वशेनोन्मिषितो वेद्यान्तरसंपर्कशून्योडपरिमितो भावो यस्य तेन प्रमात्रा सकलहृदयसंवादकारिणा प्रमातृविशेषसंबन्धाग्रहरूपेण साधारण्येन स्थायी चर्व्यते। ननु चर्वणाविशिष्टः स्थायी रस इत्युच्यते। चर्वणया च स्थायी विषयी क्रियताम्। न तु सुखात्मक आत्मेति न रसस्य व्यक्तिरिति चेन्न। स्वप्रकाशनये

उ०-इत्यर्थः। अत्रेदं तत्त्वम्। शक्त्यादिजन्यबोधे प्रथमं विशिष्य प्रतीतावप्यनन्तरं व्य- अ्नया प्रामुक्तसाधारण्येनोपस्थितौ सामाजिकानां स्वस्वनिष्ठरत्यादेरेव चर्वणा। एवं च काव्यादौ यावदयं राम इयं सीतेत्यादिबुद्धिस्तावन्न चमत्कार इत्यत्र सहृद्यानुभव एव प्रमाणम्। अत एव काव्यश्रवणादिदशायां स्वपरविभागानुभवो न जायत इति सहृदयसंमतम्। संसर्गबोध इत्यादि मतान्तरम्। अनुभवविरोधादिति। पदार्थस्मरणस्य तत्तत्पदार्थमात्र- विषयकतया क्रमेण पढ़ानां ज्ञानादेकपद्ज्ञानकाले तत्स्मारकाभावाच्च पदार्थस्मरणं संब- न्धिविषयकमित्यनुभवविरुद्धमिति भावः । विचारेति। संबन्धिबोधं विना संसर्गत्व स्यैवाभावादिति भावः। तत्त्वव्याघातादिति। विभावत्वादिव्याघातादिति व्यञ्जकत्व- व्यांघाताद्वेत्यर्थः । तत्तदात्मनिष्ठत्वादिति । स्वस्वस्त्रीमात्रविषयकत्वादित्यपि बोध्यम्। साधारण्यबलादिति। साधारण्येन विभावादेरुपस्थापकबलादित्यर्थः । विशेषनि- ष्ठत्वोति। नियतविषयकत्वलक्षणाया इत्यपि बोध्यम्। वेद्यान्तरस्य वैमुख्यापादकतया निरासः। भावो रत्यादिः। न रसस्येति। आनन्दानुभवरूपस्येत्यर्थः । स्वपकाशनय इति। ज्ञानस्य स्वप्रकाशत्वनये स्वाकारस्य ज्ञानाकारस्य यथा विषयत्वं तथेत्यर्थः । अयं घटो घटमहं जानामीति हि तेषां ज्ञानम्। ज्ञानसामान्यसाम्रयैव परमते ज्ञानवत्। अन-

१ क. ख. °तृतावशो । २ ख, लह। ३ क. "पिन तस्य र°।४ ग. वः । तत्त्व°

[s च० उल्ाम: ] काव्यपकाक्:। १९

इवाभिन्रोऽि पानकरसन्यायन चव्यमाण: पुर इच परिक्फुगन्हृदयमित नविशन्सवांङ्की- णमिवाSडलिङ्गनन्यन्संवमिव निगेदधड्रर्व्मांनन्दास्वाढमिवार्स भावयस्नलोकिक- चमत्कारकारी शुङ्गारादिका रसः । स चन कार्थः । विभावादिि प्रदी०-स्वाकारवदभिन्न्स्योप्यात्मनो विषयीकणान। अभिव्याक्तेविशिष्व्व ग्त्यादि: स्था- ्यी वैर्व्यमाणनैकप्राणतया चर्वणानाशे विनटठो रम इति प्रनीनिविषयो विभावादिजीविताव- धित्वेनानित्यचर्वणः पुर इव परिम्फुरन्हृदयमिव प्रविशन्मवांङ्गणमिवाSSलिङ्गन्नन्यत्मर्वमिव तिरोदधद्रह्माम्वादमिवानुभावयन्नत एवालोकिकचमत्का रकारी शृङ्गाराविको रस इत्युच्यते। नन्ववं स्थायिविभावादिसमूहालम्वनात्मिका रमम्य प्रनीनिरिति पर्यवमन्नम्। तच्च न युक्तम्। विभावादीनां पार्थक्येन प्रतीतिप्रसङ्गान्। घटपटाविति ममुहालम्वनवदति चेन्न। विभ- वादिपरामर्शस्य पानकरसन्यायेन चर्वणत्। यथा पानके कर्पूगद्यंशो न पार्थक्येनानुभूयते उ०-यैव सामत्रया सुखम्वरूपात्मनोऽपि तत्र मानमिति तात्पर्यम्। अभेदेऽपि विषयविष- यिभावाङ्गीकारात्। अभिन्नस्यापीति। ज्ञानादित्यादिः । आत्मनः ! मुखरूपस्य । एवमेव ज्ञानरूपस्यापि रसम्य ज्ञेयत्वमुपपादनीयमें! अन्रेदं तत्त्वम् । मुखज्ञानरूप आत्मा तत्र सुखत्वज्ञानत्वे कल्पितौ धर्मो। तत्र कस्याश्चिदेव सामत्र्याः सुखत्वांश आवरण भञ्जकता न सर्वस्यति नातिप्रसङ्गः। नन्वभिव्यक्तिविशिष्टरत्यादेरसत्त्वे तम्य स्थायित्वा त्सर्वदैव रसप्रतीतिप्रसङ्गोऽत आह-चर्व्यमाणतैकेनि। चर्वणाविषयतेंकेत्यर्थः। ननु चर्व- णैव कथं निवर्ततामत आह-विभावादीति । विभावादेजीविताववित्वेनेत्यर्थः। जीवितम्य चर्वणाया विभावादिरेवावधिरिति भावः। व्यासङ्गादिना विभावनादिव्यापारनिवृत्तौ विशे- षज्ञानादिना साधारण्यनिवृतौ वा्ऽदष्टवशाद्ा चर्वणानिवृत्तिरिति फलिनम्। पुर इवेत्यादि। इवशव्दी: क्रियान्वयिनः । स्वप्नविषय इव मनोमात्रगन्योऽपतिरन्द्रियविषयवाह्यवि- षयमिव स्वात्मानं परिस्फोरयन्नित्यर्थः । तर्ह्यनन्तर एवास्तु तत्राऽडह-हृद़- यमिवेति। सर्वाङ्गीणमिति। परिमितोऽव्यपरिमितः । प्रत्यङ्गममृतमिव सिश्जन्नि- त्यर्थ:। अनेन सुखरूप एवायमिति ध्वनितम्। अन्यत् : स्वविषयातिरिक्त्तम्। व्रह्मास्वादमिति । अन्रेवो यथास्थान एव। व्रह्मास्वादे ब्रह्ममात्रम्। अत्र तु विभावाद्य- पीति सादृश्यम्। अलौकिकः। लौकिकसामग्रीजन्यविलक्षणः। सै त्वेकस्यैव मुखाय। तस्यापि पर्यन्ते वैरस्यायैवेति बोध्यम्। पानकेति। यथा पानकरसे कर्पूरादीनां प्रत्ये- १ क. 'डुनयन्न° । २ ग. ह्मास्वा°। ३ क. नुभवन्न" : ४ के. 'दिनाशेऽपि तत्संभ° । ख. दिना°। ५ क. 'स्याऽडत्म°। ६ क चर्वणैकप्रमाणतया। ७ क. "रादी र°।८ क. 'स्य व्यक्तिरि° ९ क. वित्यादिस® । १० ग. मूं। नन्व। ११ क. ्णया। १२ क. व्दाल्किया"।१३ क," अपरिमितः प्र°।

१०० प्रदीपोद्योतसमेत :- [४ च० उल्लास: ] नाशेऽपि तैस्य संभवप्रसङ्गात्। नापि ज्ञाप्यः । सिद्धस्य तस्यासंभवाद्। कारकज्ञापकाभ्यामन्यत्क வு प्रदी०-तथा Sत्रापि विभावाद्यंशः। ननु विभावादीनां परामर्शस्यान्वयव्यतिरेकात्तत्कार्य एव रसः किं नोच्यत इति चेन्न। विभावादिपरामर्शस्य कारणत्वं यदि स्यात्तदा निमित्तका- रणत्वमेव। न च तन्नाशस्य कीर्यनाशकता दष्टा। द्वित्वादीनां तथात्वानम्युपगमात्। चन्द- नादिस्पर्शजन्यसुखादिन्यायो भविप्यतीति चेन्न। न हि तत्र स्पर्शाभावेन सुखं विनाश्यते किं तु तदभावे कारणाभावाँत्कार्य नोत्पद्यते। उत्पन्नस्य सुखस्य तरहि कथं विनाश इति चेत्। विरोधिगुणान्तरात्। अन्रापि तथवास्त्विति चेन्न। रसस्य वेद्यान्तरसंपर्कशून्यतया ज्ञानान्तरादेस्तत्कालेSभावात्। नन्वेष दोषो व्यक्तावपि समान इति चेन्न समानः। व्यक्ते लोकोत्तरतया दोषासंस्पर्शात्। किं च चर्वणाविशिष्टः स्थायी रसः। न च काव्याद्युपस्थाप्यो विभावादिविशिष्टहेतुः। तर्ह्रम्तु ज्ञाप्य इति चेन्न। विभावादिपरामर्शै बिना तत्सिद्धेरभावात्। न चैकैव सामग्री निप्पादिका ज्ञापिका चेति संभवति। कि च स्वभिन्नतज्जन्यज्ञानविषयो उ०-कास्वादविलक्षणः कश्चन मिलितरसास्वादस्ततः सचमत्कारस्तथा प्रकृतेऽपीति तात्प- यम्। तत्कार्य एवेति। लोकविलक्षणविभावस्थाय्यादिज्ञानाल्लोकविलक्षणः प्रबलानन्दो जायते सएव रसः किं नोच्यत इत्यर्थः। निमित्तति। तथा च तन्नाशेऽपि रसप्रतीतिप्रसङ्गः। न चेष्टापत्तिः। विभावादिमान एव रसत्वस्य सहृदयसंमतत्वात्ँ। सुखज्ञानसामग््या इतरस- विषयकात्मगुणविरोधित्वेन विभावादिज्ञानाधीनसमूहविषयकरत्यादिबोधस्योपनायकस्य सुखोत्पत्तिकाले सत्त्वात्तत्साक्षात्कारेSपनयादितोऽपि न तद्भानसंभव इति भावः। लोकविलर्क्ष णत्वेनात्राप्रतिवन्धकत्वकल्पने रसप्रतीतेर्नित्यत्वापत्तिरेवेति भावः। तत आह-न चेति। ननु द्वित्वादेरपेक्षावुद्धिनाश्यत्वादिदमयुक्तमत आह-द्वित्वेति। तेषां नित्यत्वाभ्युप- गमादिति भावेंः। लोकोत्तरयेति। लोकविलक्षणाया व्यक्तेर्निमित्तकारणनाशना- श्याया एव सिद्धेरित्यर्थः । चर्वणावििष्ट इति। विभावादिविषयज्ञानविशिष्ट इत्यर्थः । नःचेति। अयं भावः। शब्दाद्विभावादिज्ञानमथ रत्यादेस्ततः सुखोत्पत्तिस्ततस्तद्नुभव इति व्यवधानान्नानुभवकाले विभावादिज्ञानम्। एवं विभावादिविषयकत्वस्याप्यनुपपत्तिरित्यपि बोध्यम्। ज्ञाप्य इति। विभावािभिरित्यादिः । तत्सिद्धेः। विशिष्टरूपरस सिद्धेः। लोके प्रसिद्धपटादेर्हि प्रदीपज्ञाप्यत्वं दृष्टमिति भावः । निष्पादिकेति। अत एव न नित्योऽपि। वासनारूपतया पूर्व स्थितिसत्त्वेऽपि रसतामापन्नस्य विशि- ष्टस्य पूर्व स्थित्यभावादिति बोध्यम्। स्वभिन्नेति। स्वं ज्ञाप्यत्वेनाभिमतः । १ ग. तत्संभ । २ क. ख. ग. स्यार्भावा। ३ क. र्यध्वंसकता। ४ क. वात्सुखं नो। ५ क. तथाऽस्त्व । ६ क. शिष्टे हे" । ७ क. तू। लोकवि°। ८ क "क्षणेना"।९ग. 'वः । चर्व०। ग. पवास्थ०

[४ च० उल्लाम: ] काव्यप्रकाशः ! १०१

दृष्टमिति चेत्। न कचिद्दृट्टमिन्यलौकिकमिद्वेर्भृषणमेनन्नं दृषणम् । चर्वणानिष्पत्या तस्य निप्पत्तिरुपचरितेनि कार्योऽप्युच्यताम्। लौकिक

प्रत्येयोऽभिधीयताम्। तद्ग्राहकं चं प्रमाणं न निर्विकल्पकम्। विभावािप- प्रदी०-हि तज्ज्ञाप्य उच्यते। अत एव स्वप्रकाशनयेऽपि चक्षुपविन्ञानं न चक्षुरादि- ज्ञाप्यं व्यवहियते। न चात्र तथों। स्वामिन्नतज्जन्यज्ञानविषयतयेव तु तज्ज्ञाप्यत्वं न निषेधामः । किं तु विभावादिभिर्व्यञ्जितश्चर्वणीयः। कारकनापकाभ्यामन्यो हेतुर्न लोकप्रसिद्ध इति चेदलौकिकेत्वसिद्धेर्भूषणमेतन्न दूषणम्! क्थ नर्हिं विभावादिभिरुपपन्नो रसो ज्ञेयो रस इत्यादिव्यवहार इति चेदाद्यम्तावच्चर्वणोत्पत्त्या नतो्पत्युपचागत्। द्वितीयोऽपि गुणालंकाराद्यसंभिन्नरसादिविपया या लौकिकी ग्रमितिर्यश्रापरिपक्कयोगिनां युञ्जानपदवाच्यानां जगद्भेदविषयकत्वशालि विज्ञानं यच्च परिपक्कयोगिनां युक्तपदाभिधे- यानां बाह्यार्थसंस्पर्शरहितं स्वात्ममात्रविषयं मंवेदनं तेभ्यो रुलंकाग्युक्तरमादिमा त्रवि षयतया विलक्षणं यत्संवेदनं तद्वोचरतयेति मन्तव्यम्। न केवलमसत्त्वादज्ञाप्यो रसः, किं त्वितोऽपि। यतस्तद्राहकं न निर्विकल्पकम्। विभावादिपरामर्शम्य निर्विकल्पकज-

उ०-स्वाभिन्नेति। ज्ञानस्वरूपत्वाद्रसस्येत्यर्थः । विषयतयैव त्विति पाठः । विभा- वादिभिरिति। तृतीया हेतौ साहित्येऽपि बोध्या। व्यञ्जितश्वर्वणीय इत्युभयान्वायनी च। एवं सूत्रे व्यञ्जकत्वमेव पश्चम्यथेः। तेन व्यञ्जितश्च चित्स्वरूपोSनावृतानन्दांश एव भवतीति तात्पर्यम्। ज्ञापकाभ्यामिति। व्यञ्ञजकत्वातिरित्त ज्ञापकत्वमत्र विवक्षितम्। अतो व्यञ्जकस्य ज्ञापकत्वेऽपि न क्षतिः । अलौकिकेति। व्यञ्जकोऽप्येको हेतुरिति भाव: । अलौकिकस्य कार्यस्य सिद्धेरलौकिकहेतुकत्वं भूषणमेवेत्यक्षरार्थः। वस्तुतो विशिष्टरसस्य व्यङ्गयत्वमपि नेत्युक्तं प्राक्। गुणालंकारादीति। आदिना विभा. वादिसंग्रहः । जगन्भेदेति । मिथ ईश्वराच्च भिन्नत्वन जगद्विषयकमित्यर्थः । विल- क्षणं संवेदनम्। स्वस्वरूपं ज्ञानम्। अभेदे विषयविषयिभावः प्रागुपपादितः । तद्ग्रा- हकम्। तद्विषयकम्। अयोग्यत्वादिति। रसादिज्ञाने विभावादिविषयकत्व एव

१ क. चेन्न । क चिन्न दृष्ट° । २ ख. कत्वसि" । ३ स. नतु दू ।४ ख. प्रमा०। ५ ग. 'लिमि° । ६ क. ख. ग. वेदसं। ७ स्र. दनागो । ८ ख, ग. च न । ९ क. था। स्वभिन्नत- ज्जन्यज्ञानाविषय® । १० क. षेधयामः । ११'क. कसिद्धर्भपणमेवेत° । १२ क. योगाना १३ क. यत्व । १४ क. योगानां। १५ क. मसिद्धत्वा । १६ ग. 'नत्वरू° । १७ ग.' व्य० । १८ क. भावोऽन्यत्रोप०।

१०२ पदीपोद्योतसमेत :- [४ च० उल्ासः 1 रामर्शपधानत्वात्। नापि सविकल्पकम्। चर्व्यमाणस्यालौकिकानन्दमयस्य तस्य स्वसंवेदनसिद्धत्वात्। उभयाभावैस्वरूरपस्य चोभयात्मकत्वमपि पूर्वव- छोकोत्तरतामेव गमयति न तु विरोधमिति श्रीमंदाचार्याभिनवगुप्तपादाः। व्याघ्रादयो विभावा भयानकस्येव वीराद्भुतरौद्राणाम्, अश्रुपाता दयोऽनुभावाः शुङ्गारस्येव करुणभयानकयोः, चिन्तादयो व्यभिचारिणः शुङ्गारस्येव वीरकरुणभयानकानामिति पृथगनैकान्तिकत्वात्सूत्रे मिलिता एव निर्दिष्टाः। प्रदी०-ननायोग्यत्वात्। नापि स्वभिन्नसविकल्पकम्। चर्व्यमाणस्या लौकिका नन्द मयस्य तस्थ स्वसंवेदनमात्रसिद्धत्वाच्चर्वणादशायां ज्ञानान्तराभावात्। स्वाभिन्नसविकल्पकविषयत्वेन ज्ञाप्यत्वमिष्टमेव। ननुं निर्विकल्पकस्वभिन्नसविकल्पयोरन्यतरविषयत्वाभावोऽपरवि- घयत्वपर्यवसन्नः । तथा चैकविषयत्वाभावेSपरविषयत्वप्रसक्तिरित्युभयविषयत्वाभावेडनु- मयविषयत्वं प्रसज्येतेति चेन्न। एवं हुभयरूपत्वमापाद्यमानं स्वाभिन्नसविकल्पकविषयतया लोकोत्तरैचमत्कारमेव गमयति न पुनार्वैरोधमिति। अथ विभावादयो मिरलिताः किमिति व्यञ्जकत्वेन निर्दिष्टाः । एकैकस्य व्यञ्जकेत्वे व्यमिचारात्। अथैकैकस्मादन्य द्वयाक्षेपात्तत्रा- व्यस्त्येव रसव्यक्तिरित्यव्यभिचार इति चेन्न। व्याघ्राद्यो हि विभावा भयानक स्येव वीराद्दुतरौद्राणाम् । अश्रुपातादयोऽनुभावाः शृङ्गारस्येव वरुणभयानकयोः । चिन्तादयो व्यभिचारिणः शृङ्गारस्येव वीरकरुणभयानकानाम्। इत्यन्यद्वयाक्षेपानिय- मात्। नन्वेवं मिलितस्यैव व्यञ्ञकत्व एकैकोपस्थितौ रसव्यक्तिर्न स्यात्। दृश्यते चासौ। यथा- उ०-विभावादिज्ञानोपयोगः । तादृशं च न निर्विकल्पकमिति भावः । स्वसंवेदनेति। स्वात्मकसंवेदनेत्यर्थः। तथा च स्वभिन्नं तद्विषयकमप्रसिद्धमेवति भावः । चर्वणादशा- यामिि। चर्वणाया व्यङ्गयत्वेन व्याञ्जनिकसामग्रया बलत्वेन चर्वणातिरिक्तज्ञानाभावादि- त्सर्थः । उभयरूपत्वमिति । उभयविषयत्वमित्यर्थः । स्वाभिन्नसविकल्पकेति । विभावादेर्विभावत्वादिना मानात्तदंशे सविकल्पकत्वम्। अनावृतचैतन्यस्य निर्धर्मकस्य स्वरूपतो भानात्तदंशे निर्विकल्पकत्वं च तस्यास्तीति भाव इति दिक। निर्दिष्टा इति। भरतसूत्रे स्वसूत्रे "चेति शेषः । उत्तरमाह-एकैकस्येति। व्यभिचारादिति। एकैकसत्वेन रसानुदयादिति भावः 1 अनियमादिति। व्याघ्राद्धि भीरूणां भयमपूर्व- १ क. ग. शनप्र० ।२ ख, कल्पः । च° । ३ क. ख. ग. वरु° । ४ ग. ०पस्योभ"। ५ क. ख. ग. 'तामव। ६ ग. मदभिनवगुप्तपादाचार्याः।७क. ख. ता नि° ।८ क. वे उभ०। ९ क. नं स्वभि° । १० क. रतामेवाधिगम° । ११ क. कर्त्वव्य० । १२ क. रिति क्व व्य०। १३ क. व रौद्राद्तवीराणाम्। १४ क. 'कल्पकनिर्विकल्पकेति। १५ ग, ति। अनि° ।

[ ४ च० उल्लाम: ] कार्व्यपकांशः । १०३

वियद लिमलिनाम्युगर्भैमेवं मधुकरकोकिलकूजितैदिशां श्रीः। धरणिरभिनवाङ्कुराङुटडन प्रणतिपरे दयिते मसीद मुग्े॥ २८॥ इत्यादौ परिमृदितमृणालीम्लानमङ्गं प्रवृत्तिः कथमपि परिवारमार्थनाभि: क्रियास। पदी०-वियढलि० इत्यादौ कामिनीगताया रतेरालम्बनमात्रस्योपस्थितौ। एवम्-पररिमृदित० । उ०-दर्शिनां विस्मयो वीराणामुत्साहो व्यापादितबन्धूनां करोधः । एवं संस्कागेद्दोघको ध्यानाख्यश्षित्तवृत्तिविशेषश्चिन्ता। सा शङ्गारे नायकरूपाेः, वीरे साहाय्यस्य, करुणे बन्धुगतोपकारादेर्भयानके भयहेतुवृत्तिचण्डत्वादेः । एवं च परस्परप्रतिबन्धान्नैकस्यापि व्यक्तिरिति व्यभिचारः । एकानुगुणेतरद्यसाहित्येन तदेकव्यक्तावप्यपरा व्यक्तिरित्य- न्वयव्यभिचारंश्रेति नैकैकमात्रस्य व्यञ्जकतेति भावः । वियदिति। मानिनीं प्रति सखीवाक्यमिदम्। हे मुग्धे मानभङ्गावश्यंभावेऽपि दयि- तप्रणामापेक्षणाद्विवेकरहिते। प्रणतिपरे मुहुर्मुहुः प्रणामशालिि। दयिते इति विषयस- समी। प्रसीद। बहुतरोद्दीपकसत्त्वादवश्यंभावी मानभङ्ग इति तव गौरवरक्षा न भविष्यतीति भाव: । तामेव मानभङ्गसामग्रीमाह। वियत्। आकाशम्। अलिमिलिनेत्युपमि- तसमासः । अम्बुगर्भेति व्यधिकरणवहुव्रीहिः । ततस्त्रिपढ़ो बहुव्रीहिः। अस्तीति शेषः सर्वत्र। अम्बुगर्भत्वेनावृष्टत्वाच्चिरस्थितिः । एवं चोर्ध्वमुखी स्थातुं न शक्कोषीति भावः। मधुकरेति। प्रावृषि कोकिलकूजिताभावेSपि मधुकरा एव सुखकरत्वात्कोकिला इति रूपकम्ँ। वर्षास्वपि कोकिला माद्यन्तीत्यपि कश्चित्। तत्कूजितैर्दिशां श्रीः शोभा। एवं च तिर्यङ्मुखी स्थातुं न शक्रोषीति भावः । अभनवाङ्करा एवाङ्क उत्सक्के टक्का: पाषाणविदारका मर्मभेदित्वात्पाषाणप्रायकठिनमानभञ्जकत्वाद्वा यस्यां सा तादही। एतेनाधोमुखावस्थानं निराकृतम्। आलम्वनमात्रस्येति। आलम्बनपदं रत्युद्दोघजन. कोपलक्षणम्। तेनोद्दीपनस्यापि संग्रहः। क्चित्तु आलम्बनोद्दीपनवविभावमात्रस्येति पाठः। परिमृदितति। मकरन्दं प्रति माधवस्य मालत्यवस्थावर्णनमिदम्ं। अस्या अङ्ग परिमृदिता कराभ्यां शिथिलीकृता या मृणाली वालमृणा लं तद्दन्म्लानम्। सर्वाङ्गाणां कृशतरत्वप्रकारकैक- वुद्धिविपयत्वेनैकत्वादेकवचनम्। तथा क्रियासु शरीरमात्रधारणोपयोगिनीषु वह्लीषु परिवा- रस्य सखीसार्थस्य प्रार्थनाभिर्वह्वीभिः प्रवृत्तिः। एका उपक्रममात्रम्, नतु चेष्टादि कथमपि। १ क. 'तेर्विभावमा ।२ क. 'पि तदलयागादवि। ३ ग. म्। तत्कू।

१०४ पदीपोद्योतसमेतः- [४ च० उल्लास: ]

कलयति च हिमांशोर्निप्कलङ्कस्य लक्ष्मी- मभिनवकरिदन्तच्छेदकान्तः कपोलः ॥ २९॥ इत्यादौ। दूरादुत्सुकमागते विवलितं संभाषिणि स्फारितं संश्चिप्यत्यरुणं गृहीतवसने किंचाश्चितभ्रूलतम्। मानिन्याश्चरणानतिव्यतिकरे बाष्पाम्बुपूर्णेक्षणं चक्षुर्जातमहो प्रपञ्चचतुरं जातागसि प्रेयासि ॥ ३० ॥

दूरादुत्सुकमागते०।

उ०-अनिच्छन्त्यां अपि बलात्कारेण। तेनाSडलस्यातिशयः। चकारो भिन्नक्रमः। कपोल इत्येकत्वं विवक्षितम्। अभिनवस्य करिणो दन्तस्य यश्छेदश्छिन्नो भागः । कर्मण घनु। तद्वत्कान्तः। दन्तस्य कोमलत्वेनाSSशुरक्तसंवन्धाद्दुग्घालक्तकमिश्रवर्णलाभः । ईदृशोऽपि निष्कलङ्कस्य कलामात्रावशिष्टस्य विधोर्लक्ष्मीं शोभां च कल्यति। अनेन क्षातों।

दवच्छेदेन रक्तता किंचिदवच्छेदेन पाण्डुतेति कपोल इत्येकवचनम्। आभ्यामपि न शोभाच्युतिरिति कान्तलक्ष्मीपदव्यङ्गचम्ँ। अभिनवेति विशेषणं छेदस्य। तेन शौक्कया- धिक्यात्पाण्डुताधिक्येन विप्रलम्भोत्कर्षः । कालिदासोऽपि सदः कृत्तद्विरददशनच्छेदगौ- रस्येति प्रायुङ्क्तेत्यन्ये। अङ्गम्लान्यादीति पाठः । दूरादिति। निराकरणेन प्रसादनान्निवृत्तस्य नायकस्य पुनरार्गमे जातभावाया मानिन्याश्रक्षु:क्रिकियावर्णनमिदम्। उत्सुकमित्यादिविशेषणानि चक्षुरित्यनेनान्वियन्ति। तानि च प्रपश्चचतुरं चक्षुरजीतमित्यस्योपपादकानि। दूराद्दृष्टे इति शेषः। सर्वसप्तम्यन्तानां प्रेयसी- त्यत्र संबन्धः। उत्सुकम्। इतोऽन्यत्र या तीति शङ्कयोत्कण्ठासूचकचेष्टाविशेषशालि। आगते। समीपं प्राप्ते। विवलितम्। दूरतः पश्यन्त्या ममौत्सुक्यमनेन ज्ञातमिति लज्जया तिर्यक्कृतम्। पूर्वनिराकरणलज्जया संकुचितं वा। संभाषिणि निराकरणेऽप्यवैमुख्येनापूर्वालापेन वा हर्षो- दयाद्विस्तारितं विकससितम्ं। सव्लिष्यति चाटु विनेवाSSलिङ्गनेच्छया सांनिध्यं गच्छति।अप्र- साद्यैव स्पर्शमिच्छतीति क्रोधाविर्भावादरुणम्। अत एव क्रोधात्सविधं त्यक्त्वा स्थानान्तरं यान्त्या अश्वलग्रहणम्। ककि चेति समुच्चयार्थ किं चिदित्यर्थ वा। तथाभावश्च चाटुकरणं विनै- १कः ख. दपाण्डुः क° ।२ क विचल्लि । ३ क. ने कोमाचचि° । ४ क. हुगमालिन्या। ५क 'ता। एकपा"। ६ ग.9तेत्येकव'। ७क.म्। अङ्गम्ला° ।८क. ग. गमने जा।

[४ च० उल्लासः ] काव्यमकाश:। १०५

इत्यादौ च यद्यपि विभावानामनुभावानामौ-मुक्यत्रीडीहपकोपासृयाम- सादानां च व्यभिचारिणां केवलानामत्र स्थितिः, तथाऽप्येतेपामसाधारणन्व- मित्यन्यतमद्वयाक्षेपकत्वे सति नानेकान्तिकत्वमिति ।

चारिमात्राणाम्। यद्यप्यत्र प्रेयसत्यालम्बनविभावोऽप्यक्ति तथाऽपि रत्यनुकूलधर्मवत्त- याSनिर्देशादनस्तिकल्प एवेति। मैवम्। एषां विभावादीनामसाध् न्टेम्याक्षेपकत्वे- नात्रापि मिलितानामेव व्यञ्जकत्वात्। नन्वेषां चेढसाधारण्यं किमन्यद्वयाक्षेपणेन। एकै- कव्यभिचारेण हि त्रयोपादानम्। अथ साधारण्यमेव, कर्थ नर्हिं स्थायिविशेषयोग्यवि भावाद्याक्षेपकत्वमिति। उच्यते-एकस्य व्यभिचारान्मिलिनानां व्यञ्जकत्वे म्थितेऽसा-

साधारणादृपि व्यक्त्यभावान्मिलितानामेव व्यञ्ञकत्वम्। अतोऽमाघरण्येडपीनग्ट्रयम. क्षिप्यते ततो मिलितैस्तदभिव्यक्तिः, इति। उ०-वोत्तरोत्तरं तत्तच्ेष्टप्रवृत्तिजन्यासूयया। चरणानतिः। चरणशिरःसंयोगः । तम्य व्यत्तिकरे समूहे। त्वयैवमाचरित मया कठिनया तममिन्देवनममो ह ततः पूर्वमसयाभिः कठिने चेतसि द्रवीभावाभावात्। अम्बुपदं बाहुल्यमचनाय। ईक्षण- पदं गोलकपरम्। चक्षुप्पदं तेजःपरम्। विपरीतं वा। आद्य औत्मुक्यादीनां तेजमि सत्वं परम्परया बोध्यम्। अन्त्ये वाप्पाम्बुपूर्णत्वं परम्परया बोध्यम्। अतो भेदाद्वहु- त्रीहेर्नानुपपत्तिः। वाष्पाम्वुपूर्ण क्षप्ादिि पाठस्तु सुगमः । अहो इति चातुर्यदर्शना- दविस्मये। प्रपञ्चो विचित्रव्यापारवाहुल्यम्। तत्र चतुरं कुशलम्। जातागसि न तु कृतागसि प्रेयसि। श्रीतिपात्रे। न पतिमात्रे। प्रसादानामिति। यद्यपि प्रसादो न व्यभिचारिषु गणितस्तथाऽपि मनःप्रसादो हर्ष: स्यादिति हर्ष एवात्र प्रसादो विवक्षित इत्याहुः । अनिर्देशादिति। जातागसीति विरुद्धधर्मतया निर्देशाच्चेत्यपि बोध्यम्। आक्षेपः । व्यञ्जना। अतोऽसाधारण्येऽपीति पाठः। इतरद्यमिति। तत्राऽडद्ये प्रणतिरनुभावः । प्रसदप्रारयनोन्नेयाऽमूया संचा- रिणी। द्वितीये मालतीमाधवौ विभावो प्रकरणगम्यौ। म्लानत्वादिगम्या चिन्ता व्याभि चारिणी। तृतीये मानिनीप्रेयांसौ विभावी। चरणानतिरनुभाव् इति बोध्यम्ं। यत्र तु मिलितानामपि साधारण्यं तत्र विरोधे न भवत्येव रसप्रतीतिरविरोधे तुभयोरपि भव- त्येवेत्याहुः । १ख दौ य० ।२ क ग. वानु°। ३ ग. डाग्रह'। ४ क. ना व्यभिचारिणां च के० ग. नां व्य०।५ क. ख. नामेवास्ति स्थि० । ग. नामेवावस्थि°। ६ ग. गत्वादन्य०। ७ क्र. °ण- प्रतिपाद्याना।८ क. एकैकस्य। ९क. यमभ्युपेय्ते। १० क.रणेनापीतरद्वयमेपक्ष्येत। ११ क. ग. "सादनाथ ।१२ ०म्। द्वाद। १४

१०६ प्रदीपोद्योतसमेत :- · [ ४ च० उल्लासः ]

तद्विशेषानाह-

बीभत्साद्भुतसंज्ञौ चेत्यष्टौ नाट्ये रसाः स्मृताः ॥२९॥ प्रदी०-केचिदाहुरेक एव शङ्गारो रस इति केचिच्च द्वादशेत्यादि तन्निरासाय भैदानाहे। शुङ्गगर०।

क्म्। यद्वा नाट्ये तावदृष्टौ रसाः प्रतिपादिताः । अतः काव्येऽपि तावन्ते एवेत्यर्थः ननु रसः सुखात्मक इति प्रतिपादितम्। तत्कथ दुःखमयः करुणादिको रंस इति चेन्न 4 लोके तथात्वेऽपि काव्यादौ पार्यन्तिकालौकिकसुखोदयात्। अन्यथा प्रेक्षावतामप्रवृत्त्यापत्तेः। शृङ्गारादीनीं च लक्षणं रत्यादिप्रकृतिकत्वम्। तत्र मनोऽनुकूलेष्वर्थेषु सुखसंवेदनं रत्िः। तत्प्रकृतिको रसः शृङ्गारः। स द्वेधा। संभोगो विप्रलम्भश्च। तत्र- उ०-द्वादशेति। प्रेयांसदान्तोद्धतैः सह वक्ष्यमाणा नवेत्यर्थः । तत्र स्नेहप्रकृतिः प्रेयांसः। अयमेव वात्सल्य इति बोध्यम्। धैर्यस्थायिभावको दान्तः । गर्वस्थायिभावक उद्धतः। निन्दादितः परावज्ञा गर्व इत्याहुः। अष्टाविति। एते त्रयस्तु भावान्तर्गता इति भावः। एतेनाभिलाषस्थायिकों लौलय- रसः श्रद्धास्थायिको भक्तिरसः स्पृहास्थािकः कार्पण्याख्यो रसोऽतिंरिक्त्त इत्यपास्तिमें। ते शुङ्गारशान्तिहास्यानां व्यभिचारिरूपा इत्यपपि केचित् । अनभिनेयत्वादिति। सर्वविषयोपरमस्वरूपत्वात्तस्येति भावः । गीतवाद्यादेस्तद्वि रोित्वा वचवेत्यपा ोध्यमे् अभ मानादिति पाठः । अभिधानादिति पाठे वृद्धेरिति शेषः । यद्वेति । अत्र पक्षे शान्तोऽपि नवमो रस इत्येतद्वक्ष्यमाणं नाट्यकाव्यसाधारणम्।तस्याप्यभिनेयत्वस्य बहुमिरङ्गीकारी दिति भाव:। गीतादिकमपि तद्विषयं न तद्विरोधीत्याहुः । तत्कथमिति। रसत्वे सुख रुपताप्तिः। दुःकार्यम्याश्रपातादेरनापत्तिश्र। अरसत्वे तु तत्काव्ये सहृदयाना प्रवृ- त्तिर्न स्यादिति भावः । दुःखमच इति। शोकाद्युद्वोधकत्वात्तत्वम् । पार्यन्तिकेति। अत्रोपपत्तिः प्रागुक्तैव 1 भावनया वर्णनीयमयीभावेन शोकस्य तत्कार्याश्रुपातादेश्र नानु- पपत्तिः। आनन्वांशस्योत्कटत्वेनोत्कटेच्छाविषयत्वेन शोकाद्येशे बलवद्द्वेपाभावात्प्रवृत्ति रपि नानुपपत्तिः । वर्णनीयशब्देन च लौकिकरसाश्रयादिरुच्यत इति बोध्यम् । सुख- संवेदनम्। सुखजनकत्वेन ज्ञानम्ँ। तत्त्वेन ज्ञानानुकूलश्चित्तवृत्तिविशेष इति् या वतु ।

१ क. भिमावा° ।२ क. न्त इस । ३ क नां लक्षणं च र°।४ क. 'म्.। अनभि"। ५ ग. 'म्०। यद्वे। ६ क ्ेग त्वेत। क म्। अनु।

[४ घ० उल्लाम: ] काव्यपकाशः । १०७

तत्र शृङ्गारस्थ दै भेदौ। संभोगो विपलम्भक्चेति। तत्राऽऽघ्यः परस्पराव-

यथा-

प्रदी०-अनुकूलौ निषेवेते यत्रान्योन्यं विलामिनौ। := दर्शनम्पर्शनादीनि स मंभोगो मुदाऽन्विनः । स च परस्परालोकनालिङ्गनादिभेदादगणेय इत्येक एव गण्यते। भावोपदारतिर्नाम प्रकर्षमधिगच्छति। नाधिंगच्छति चार्भाष्टं विप्रलम्भस्तदोच्यते।। स च संगमपूर्वस्तदन्यश्च। तत्रान्त्योडभिलाषहेतुक इत्युच्यते। अभिलाषपदेन तद्धे- तोरनादिसंगमाभावस्य लक्षणात्। आद्यम्तु क्वचिदीर्प्यया प्रणयेन वा मानरूपः । स ईर्प्याहेतुक इत्युच्यते। ईर्प्यापदेन मानहेतोरुपलक्षणात्। क्वचित्तु कार्यवशाद्देशान्तेरस्थितेः। सॅ प्रवासहेतुकीSभिधीयते। उत्पद्यमानोत्पत्स्यमानावपि प्रवासी स्वज्ञानद्वारा विप्रलम्भप्रयो-

उ०-अनुकूलाविति। न चेदं नाययिकानायकयोरेकतरमात्रदर्शनादिरूपे व्यङ्गचे संभो- गेडव्याप्तम्। रतिप्रकृतिकत्वे सति विप्रलम्भभिन्नत्वे तात्पर्यांत्। तत्र रसाभास एवेत्य- परे। अगणेय इति । संज्ञापूर्वकत्वाण्णिलोपाभावे साधु। एक एवेति। संयोगत्व- सामान्याभिप्रायेणेदम्। तव्वानुपदोक्तम्। अकषमिति। विभावादिसंवलतित्वभित्यर्थः। नचेदं नायकप्रसाद्यमानमा नि नीनायि काविप्रलम्भेऽव्याप्तम्। रतिप्रकृतिकतवे सति संभोगभिन्नत्वे तात्पर्यात्। तदानी तस्मि- न्विरुद्ध धर्मग्रहादभीष्टत्वज्ञानाभाविन लब्घत्वज्ञानाभावेन वा न दोष इत्यन्ये। तद्धे- तोरिति। एतेन- श्रवणादर्शनाद्वाऽपि मिथः मंरूढरागयोः । दशाविशेषसंप्राप्तिः पूर्वरागः स उच्यते ॥ अभिलाषचिन्तास्मृतिगुणकथनोद्वैगसंलापा उन्मादो व्याधिर्जडता मूर्ेति दशाडत्र दशा इत्युक्ते: पूर्वरागविप्रलम्भीयदशान्तर्गतोभिलाषो न विप्रलम्भजनक इत्यपास्तम्। ईर्ष्य- येति। प्रिये सपत्नीरक्ते कोप ईर्ष्या तद्धेतुको मानः प्रणयहेतुको वा मानः । यथा भूषणा-

१ क. रालोकनालिटगनचु। २ ख. नाध। ३ ग. 'डगनपरि' । ४ क. 'न्लरावस्थि"। ५ ग. रे। एक । ६ क न न दोष।

१०८ प्रदीपोद्योतसमेत :- [४ च० उल्लासः

झून्यं वासगृहं विलोक्य शयनादुत्थाय किंचिच्छनै- निद्राव्याजमुपागतस्य सुचिरं निर्वर्ण्य पत्युर्मुखम्। विश्रब्धं पेरिचुम्व्य जातपुलकामालोक्य गण्डस्थलीं लज्जानम्रमुखी त्रियेण हसता बाला चिर चुम्बितां॥ ३१ ॥।

प्रदी०-जकाविति नाव्याप्तिः । प्रवासशव्देन स्वज्ञानलक्षणाद्वा। क्वचिच्छापात्। स च शापहेतुक इति व्यवह्ियते। क्वचिदुक्तत्रितयातिरिक्ताङ्गुरुलज्जादित: कारणात्। स एष विरहहेतुक इत्युच्यते। करुणशङ्गारस्याप्यत्रैवान्तर्भावः । तत्र संभोगो नायिकारब्धो नायकारब्धश्च। क्रमेणोदाहरणम्। शून्यं वासगृहं। आलोक्येति लज्जया समानकर्तृकम्। उ०-दिलाभेच्छायाम्। स इति। उभयरूप इत्यर्थः । त्रितयम्। ईर्ष्याप्रवासशापरूपम्। विरहेति। गुरुलज्जादितः संगमप्रतिबन्धो विरहेंः। रहःपर्यायोडकारान्तो-रहःशब्दोड- व्यस्ति। द्विरूपकोशात्। एवं च रहस्य एकान्तदेशस्य संगमयोग्यस्यामावो विरह इत्यन्ये। अत्रैवेति। विप्रलम्भ एवेत्यर्थः । अयं च मूर्छितनायकविषयः । यू नोरेकतरस्मिन्गतवति लोकान्तरं पुनर्लभ्ये। विमनायते यदैकस्तदा भवेत्करुणविप्रलम्भः ॥ इत्युक्तेः । शोकश्चात्र व्यभिचारी बोध्यः । अत एव संगमप्रत्याशाकालिकस्तद्नु- त्पादो विप्रलम्भ इत्याहुः । शून्यमति। प्रथम/वतीर्णमदनविकारमुग्धावर्णनमिदम्। वासगृहं शयनागारं शून्यं निर्जनं तत्त्वेन ज्ञातमपि निभृतसखीसत्त्वशङ्कया विशेषेण दृष्ट्ा किंचित् अपरकायेन न तु सर्वतो निद्राभङ्गे पार्श्वपरिवर्तनेन समाधातुं शक्यत्वात्। शनैर्वलयादिक्काणेन मिथःसंदा- नितोरुसंक्षोभेण वा प्रियतमनिद्राभङ्गो यथा न स्यात्तथोत्थायेति संबन्धः। अनुरागजिज्ञा- सया निद्राया व्याजं मिषमुपागतस्य प्राप्तस्य न तु व्याजेन निद्राम्। सर्वथा तदसंब- न्धात्। सुचिरम्। यावद्बुद्धिवैभवम्। अत एव निःशेषतो वर्णयित्वा अनुरागातिशयात् पत्युने तु प्रियस्य। तथाविघवर्णनायामपि निद्राव्याजसहिष्णुत्वात्ँ। जागरणशङ्कया सुचिरमिति बहुकालमित्यर्थकमपि। विश्रब्धं विश्वस्तम्। एतावताऽप्यभङ्गन निद्रायां वास्त- विकत्वभ्रमात्परिचुम्व्य परितः कपोलंयोर्नेत्रयोश्च चुम्बनं कृत्वा पुलकस्य सर्वाङ्गीणत्वेडपि गण्डस्थल एव दर्शनादाह-गण्डस्थलीत्यादि। गण्डस्य स्थलीत्वेन पुलकस्याङ्कुरता। १ कं. (प्र)परिरभ्य। २ ख. ता। "वं । ग. ता। यथा१। ३ क. प्ि:।स्व० । ४ क. इः । अन्रै । ५ क 'तू। सुचि।

[४ च० उल्लास: ] काव्यमकाशः १०९

तथा- त्वं मुग्धाक्षि विनैव कञ्चुलिकया धत्मे मनोहारिणीं लक्ष्मीमित्याभिधायिनि मियनमे नर्द्वीटिकासस्पृशि।

निर्यातः शनकैरलीकवचनोपन्यासमालीजनः ।। ३२।।

प्रदी०-तवं मुग्धाक्षि०। वीटिका वसनग्रन्थिः ।

उ०-अत्र गण्डेत्यश्रीलम्। लज्जत इति लेजजा। छृथकपद़म्। पचाढ़ित्वाद्च्। लज्जावती। लज्जनक्रिकियया समानकर्तृकत्वेनाSSलोक्येति क्वोपपत्तिः। अन्यानि कन्वान्तानि तु परस्परापेक्षाणि। अत एव नम्रमुखी। लज्जाराहित्यहतुप्रोंढत्वव्यावृत्तये वालेति मुग्धेत्यर्थ- कम् हसता तव सर्व रहस्यमवगतमिति वा पूर्व मत्नार्थनयाऽपि न प्रवृत्ताऽि इदानी कथ- मिति वा व्याजनिद्राफलं झटित्येव लव्धमिति वा हामः।अन एव प्रियेण चिरं लज्जापगमः संभोगस्वीारश्च यावत्तावत्पर्यन्तं चुम्वितेत्यर्थः। सवृद्धिकमूलवनग्रहणाय चिरमिति चक्र- वर्ती। अत्र शून्यमित्यनेनोद्दीपनानिशयश्चुम्बनम्वृत्तियोग्यना च। वासगृहमिति स्क्चन्द- नादिसंपत्तिः । पत्युरिति युक्तानुरागित्वन्। विश्रव्धमित्यनेन रागातिशयाद्विमृश्यका- रित्वम्। नम्रेत्युक्तं न तु नामितेति। तेन लज्जया तथा विह्वलत्वं यथा नमनेऽप्यश- क्तिरिति। अत्र लज्जाहासयोर्व्यभिचारिणोः म्वपदेनोयादानं चिन्त्यम्। अत्र यद्यपि परस्प- रस्याऽSलम्बनत्वेनोभयोरपि रतिः प्रतीयते तथाऽपि नायकविषायण्या नायिकारतेरुद्रेक एव चर्वणाविषय इति सहृद्यसार्क्षिकम्। अत्र नायक आलम्बनम् 'शून्यगृहनायकनिद्रादयुद्दी- पनम्। मुखनिर्वर्णनचुम्वनाद्यनुभावः। लज्जाहाम्यव्यङ्गचहर्पादिर्व्यभिचारिभाव इत्याद्युह्यम्ँ। पूर्व रक्ता भवेन्नारी पुमान्पश्चात्तदिङ्गितैरित्युक्तर्नायिकारव्यमुदाहृत्य नायकारब्ध- मुदाहरति-त्वं मुग्धेति। मुग्धाक्षि सुन्दराक्षि। चक्षुषव जगन्मनोवशीकरणात्। अत एव कञ्चुलिकावैयर्थ्यम्। न केवल कञ्चलिकानपमारणे शोभानुत्पत्तिगपितु विद्यमानशो- भातिरोधानमपीत्येवकारद्योत्यम्। मनोहारिणीमिति ताच्छील्ये णिनिः। लक्ष्मी शोभाम्। प्रियतमेऽतिशयप्रीतिपात्रे। तेनानुपेक्षणीयत्वम्। नद्वीटिका कञ्चुलिकाग्रन्थिः। मोचनाय तत्संस्पर्शे सखीसार्थाल्लज्जया शय्योपान्ते निविष्टा निविडसंलग्ना सा चासी स्मितवती सखी आलीजनस्य नायिकैव तस्या नेत्रोत्सव उत्फुललना तेनाSSनन्दितः। मस्मितेत्यनेन कञ्चुलि-

१ ग. शि। तल्नोपा१ ।२ क. लज्जेति पृ°.। ३ क. न्तान्यप्येतदनेक्षाण्येव। अत। ४ क ग. श्रौढात्व ।५ क. "क्षिकः (अ०। ६ ग.म् । एवं नायकारब्धमुदाहृत्य नायकारब्धं पूर्व। ७ग. त्युक्तमुदा।

११० प्रदीपोद्योतसमेत :- [४ च० उल्लास:]

अपरस्तु अभिलाषविरहेर्ष्याप्रवासशापहेतुक इति पञ्चविध: । कमेणो- दाहरणानि- प्ेमार्द्रा: प्रणयस्पृशः परिचयादुद्गाढरागोदया स्तास्ता मुग्धदृशो निसर्गमधुराश्रेष्टा भवेयुमयि। यास्वन्तःकरणस्य बाह्यकरणव्यापाररोधीक्षणा- दाशंसापरिकल्पितास्वपि भवत्यानन्दसान्द्रो लयः ॥ ३३ ॥। अन्यत्र व्रजतीति का खलु कथा नाप्यस्य ताद्क् सुह- द्यो मां नेच्छते नागत्श्चे हह हा कोडयं विधेः प्रक्रमः । इत्यल्पेतरकल्पनाकवलितस्वान्ता निशान्तान्तरे वालां वृत्तविवर्तनव्यतिकरां नाऽडप्रोति निद्रां निशि॥ ३४॥ एषा विरहोत्कण्ठिता।

प्रदी०-विप्रलम्मेष्वमिलाषहेतुको यथा- प्रेमार्द्राः०। प्रेम स्नहः । स एवँ प्रकृष्टः प्रणयः । स एव परिचयातिशयेन रञ्जनक्षमो रागः । उ०-कापसारणस्वरसः। अलीकवचनं शुकः पाठनीयः सारिका भोजनीयेत्यादि। शनैः स्त्वमलीकवचनोपन्यासश्च सखीरहस्यज्ञानगोपनेन तस्या लज्जातिशयपरिहाराय। मुग्धा- क्ष्यालम्बनम्। नयनसौन्दर्यमुद्दीपनम्। आभाषणवीटिकास्पर्शावनुभावौ। अभिधानवी टिकासंस्पर्शयोस्तुल्यकालत्वावतार उत्कण्ठाद्यश्च संचारिणः । -मेमाद्रा इति।प्रेम अयं मम अहमस्येत्याकारकः पक्षपातविशेषः।तेनाऽडर्द्राः स्निघाः। स एवावलोकनादिना प्रकर्ष नीतोऽपराधसहस्त्रेणापि चालितो वा प्रणयः । तद्युक्ताः । परिचयाद्दृढासंगादुद्वां ढो निःशेषमुत्सारितगुर्वादिपारतन्त्यो रागस्योदयो यासु। परिचया- तिशयेन रञ्जनक्षमः प्रणय एव रागः । निसर्गमधुराः स्वभावमनोहराः । यास्वाशंसया मनोरथेन कल्पितास्वपि न पुनरनुभूतासु सत्सु बाह्यकारणस्य चक्षुरादेर्व्यानारं विषयग्रा- हित्वं रुणद्धीति ताद्ृशोऽन्तःकरणस्य मनस आनन्देन सान्द्रो निविडो लयम्तन्मयत्वं भवति। मुग्घद्दशस्तस्याश्रेष्टादर्शनहसिता लल्ङ्ग न िुपइत्यर्थ: । मालती प्राप्त्य इमशा - नसाधने प्रवृत्तस्य मधवस्याभिलाषोडयम्। अत्र मालत्यालम्बनम्। तहविलासानुम्मरणमु द्दीपनम्। आशंसाऽनुभावः । तव्दङ्गयोत्कण्ठा संचाररिभाव इति।

१ क. (प्र) दग्जनो या मां । २ क. (प्र) ग. श्व सहसा को । ३ क. (प्र) लानामवि®। ४क (प्र) "रादाप्रो। ५ क. भेऽप्यभि°। ६ क तुर्यथा । ७ क व विप्र०। ८ क रक्तलक्षणो रा०।९ क. ग. 'इसैरप्यचा"। १० ग. द्वाढं निः°। ११ ग. ०न व्यञ्ज।

! ४ च० उल्लाम: १ काव्यप्रकाशः । १११

मा पत्युः पर्थमापराधसमये सख्योपदेश बिना

स्वच्छच्छक पो्लमूलगलिते: पर्यसतने त्रो त्पला वाला केवलमेव रोदिनि लुब्हीलालकैरक्ुभिः॥३५॥ प्रस्थानं वलयैः कृतं मियसखेरमैरजसं ग्त धृत्या न क्षणमासितं व्यवसिनं चित्तेन गन्तुं पुरः। य्यातुं निश्चितचेतसि पियनमे सर्वे समं प्रस्थिता गन्नव्ये सति जीवितभियमुहन्सार्थः किमु त्यज्यते ॥ ३६ ॥

मा पत्यु:०। सरयेनोपदेशः सख्योपदेशः । मन्ध्यम्मका हेखुको यथा-प्रस्थानं० । उ०-सा पत्युरिति। काचित्ससत्रीवृत्तान्तं कांचित्कथयति।सा वाला पत्युर्न तुप्रयस्य तत्वेऽपराघायोगात्। प्रथमत्वेनात्यन्तासह्यता। द्वितीयादौ चातुर्यसंमवाद्वा तदुक्तिः। अप- गधोऽन्याङ्गनासंगमरूपः । सर्येन सौहार्देन करणेनोपदेशः। तं विना तद्भावात्ँ। सख्येति कर्नरि नृतीया तु न। षष्ठ्चा बाघात्। उभयो: प्रयोगा भावेनोभयप्राप्त्यभावाच्च। सविभ्रममङ्गस्य भ्रुकुट्यादेर्वलना वक्रीकरणं याश्च वक्रोक्तयस्ताभि: संसूचनमर्थान्मावस्य प्रक:शनं नो जानाती त्यर्थ:। तर्हिं कि करोतीत्यत्रा S- स्वच्छैरित । अश्रु भरि तीत्थंभू क्षणे तृतीया। अश्रुज्ञाप्यं केवलं रोदनमेव करोतीत्यर्थः। रोदनं ह्यश्रुजनकीभूत आन्तरो व्यापारः। शव्प्रयोगाविज्ञापकान्तरव्यवच्छेदायाश्रुभिरिति केवलमेवेत्यव्ययसमुदाय इति दीपिका। अञ्जनपत्रावलीगमनादश्ुकपोलयोः स्वच्छता। तेन रोदनाधिक्यम्। उत्तान. शयनान्मूलेन गैलनम्। लुठन्तो विप्रकीर्णा लोलाश्रञ्चला येऽलकास्तरुपलक्षिता बालेत्यर्थ:। अलकलोलता सूक्ष्नत्वादसूक्ष्मत्वाद्वा पर्यस्ते। परदर्शने लज्जया परितः कषिस्े इत्यर्थ: । यत्वारण्यान्त उत्पत्वरो इति। तन्न।उत्पलपद्य रक्तत्वविशिष्ट शकेःक्ो -त्पलं कोकनदमित्यादो रक्तपढवैयर्थ्यापत्तेरिति दिक्। पतिरालम्नम्। अपराध उद्दीपनम्। शेदनादनुभावः । तट्यङ्गचासूयाव्यभिचारिभाव इति। अन्र पत्युरन्यासङ्गाद्वालाया ईर्ष्या। पस्थानमिति। हे जीवित प्रियतमे यातुं गन्तुं निश्चितचेतसि न तु मन्तु- -मुदते तव सुहृःः प्रियर्श्चें सर्वे समं प्रस्थिताः । तथा च तवापि गन्तव्ये संति - १क. ख. थमेऽप°। २.खर. सूचितम् ।३ क. 'लपालिग। ४ ख. "लोलोदकै । ५ ख. सवैंः समं प्रस्थितं ग। ६ क क (प्र) 'मुत्सृज्य। क. ७ ग .- त् । सवि°। ८ ग शैमन । ९क, "श्व समं।

११२ प्रदीपोद्योतसमेतः- [४ च० उल्लास: ]

त्वा्मालिख्य प्रणयकुपितां घातुरागैः शिलाया- मात्मानं ते चरणपतितं यावदिच्छामि कर्तुम्।

क्रूरस्तस्मिन्नपि न सहते संगम नौ कृतान्तः । ३७॥ हास्यादीनां क्रमेणोदाहरणानि-

प्रदी०-भूतप्रवासहे तुर्यथा मम- कियदम्बु भवेद्दसुंधरायां कति वा पल्लवसंचया भवेयुः। कियती च समृद्धिरम्बुजानां परितापोऽपहियेत यैः कृश/ङ्गयाः ॥ सख्याः प्रवासिनं नायकं प्रतीयमुक्तिः । भवत्तद्धेतुको यथा ममैव- किं मूढे परिखिद्यसे कतिपयैरेव प्रिये वासरै- रायाता वयमेहि धेहि परितः प्रास्थानिकं मङ्गलम् । एवंवादिनि वल्लभे दयितया निःश्वस्य पाणौ कृतो मङ्गल्यः कलशो विलोचनपयोधाराभिरापूरितः ।॥ शापहेतुको यथा-त्वामालिख्य०। आलिख्येत्यपीच्छाविषय एव ।

उ०-प्रियस्य नायकस्य सुहृदां च सार्थः किमु कुतस्त्यज्यते। अवश्यमेव प्रियसुह- द्वियोगे त्वयाऽपि गन्तव्यमेवेति सार्थत्यागेन विलम्बकरणं वृथेति भावः । गन्तव्य इत्यावश्यके तव्यः । के प्रस्थितास्तत्राऽऽह-प्रस्थानं वलयैरिति। कङ्कणैरित्यर्थः । वलयानां प्रस्थानं गमनवार्तया कार्श्येन वलयभ्रंशात्। प्रियसखैरिति लिङ्गवचनविपरिणा- मेन सर्वतृतीयान्तान्वाय। तत्त्वं च वलयानां प्रियसंनिधानान्वयव्यतिरेकानुविधायि- तया। अस्राणामपि हृदयस्थत्वन प्रियसखत्वम् । एवं धृतिचिन्तयोरपि योज्यम् । अन्ये तु अस्त्रेऽत्यन्तत्रियत्वप्रतिपादनाय प्रियसखत्वोक्तिः । तच्च जीवितनाशकदुःखोप- स्थितावपि तदुद्भ्रमात्किचिद्दुःखोपशमेन जीवितरक्षकत्वाद्वेत्याहुः। सार्थशब्दश्र यद्यपि जन्तुसमूह एव प्रयुज्यमानो दृष्टस्तथाप चतन्यारोपात्संगमनीय इत्याहुः। अत्र प्रिय आल- म्वनम्। तत्प्रयाणादि उद्द्ीपनम्। का्श्यादयोऽनुभावाः। तद्वचङ्गया चिन्ता व्यभिचारिभाव इति। त्वामिति। कुपितस्य् लौहित्योचित्यात्। धातुरागैरिति सामान्यनिर्देशेऽपि विशेषप- रताडस्येति बोध्यम्। शिलायामिति। तदा भूमिशयनात्कठिनचित्तत्वाच्चेत्याहुः। अर्थान्तरं तक, वत्तर। २ छ. वप्रवासहेतु।

[४ च० उल्लास: ] काव्यप्रकाशः । ११३

प्रदी०-विरहहेतुको यथा-अन्यत्र त्रजतीति०। एषा विरहोत्कण्ठितेत्यभिलाषहेतुकादेभिंद्यते। व्यङ्गत्रीडांदिभिश्चेतोविकासो हास उच्यते। उ०-न्यस्यति क्रूर इति। तस्मिन्नपि। प्रतिकृतावपि। प्रकृती न सहत एव, प्रतिकृ- तावपि न सहत इत्यतिकूरत्वम् । क्रूरः परश्रेयोविघटने जागरूकः । नौ आवयोः । कृतान्तो दैवम्। श्लेषमूलकोऽयमभेदाध्यवसायः । अत्र यद्यपीच्छाममय एव स्मरणो-

नेयं न तु निष्पन्नतयेति। यद्यप्यत्र पद्ये प्रबन्धालोचनादुन्मादः प्रधानतया प्रतीयते तथाऽप्यापाततो न तथा प्रतीतिरिति रसोदाहरणमिदमिति दीपिकाकृतः। नाययिकाSS- लम्बनम्। तत्प्रणयकोप उद्दीपिनम्। चरणपातेच्छाद्यनुभावः । कृतान्तेऽसूया व्यभिचा- रिणी। यद्यप्यत्र शठेन विधिनेतिवत्कृरपदेनासूया प्राधान्येन गम्यते तथाऽपि प्रतिकूल- कर्तर्यसूयालम्बने तत्र शठत्वोक्तिवदिह प्रतिकूलकर्तृत्वनोक्तास्त्रिषु क्रूरत्वाद्यनुक्तर्नासूया प्राधान्येन ध्यज्यते। दृष्टिरालुप्यते म इत्यनेन विप्रलम्भावगमेनन्तर प्रनीयनानाया असूयायास्तद्ङ्गत्वमेवोचितम्। शठेनेत्यत्र तु यावत्तावत्पदाभ्यामेकवाक्यताभ्युपगमेन विशषादित्याहुः । अत्र कुवेरशापस्तद्नुचरस्य प्रियावियोगहेतुः । अन्यत्रेति। अन्यत्र प्रवासे नायिकान्तरगृहे वा। तत्कथाऽपि प्रवादोऽपि का कुत्सिता अलीका, कुतः पदार्थसत्तेति भावः। अनेन स्वतोऽन्यत्र प्रवृत्तिर्निवारिता। न च तादङ्मित्रसंगत्या गच्छेत्तत्राऽह नाप्यस्येति। अस्य ताद्दगन्यत्र गमनशील: सुह. न्मित्रमपि न। न च त्वथ्यपि विरक्त इत्यत्राऽडह यो मामिति। काकुरयम्। मां नेच्छति इति नापि तु इच्छत्येव। यः स सहसाSडगमनकारणसत्त्वेऽपि अनागमनकार- णासत्वेऽपि नाऽडगतः । अय विवेकः । प्रक्रम आरम्भः । कारणसत्त्वे कार्यानुत्पादः कारणासत्त्व तदुत्पादश्चेत्याशयः । इति एवं प्रकारेणाल्पेतराभिर्वह्वीभिः कल्पनाभिः कव- लितं स्वान्तं यस्याः सा बाला निशान्तं गृहं तन्मध्ये। वृत्तेति। संजातपार्श्वपरिवर्तन- समूहा निद्रां निशि नाSडप्रोतत्यिर्थः। विरहोत्कण्ठितेति। प्रवासहेतुकविप्रलम्भवंती च प्रोषितभर्तृकेत्युच्यते। तत्र च प्रवासशव्देन भिन्नदेशस्थत्वं विवक्षितम्। एतेनेदमपि प्रवासहेतुकस्यैवोदाहरणमित्यपास्तम्। न च प्रवासो भिन्नदेशत्वाघट्टित एव निरुच्य- ताम्। भरतस्वीकृतषोडशनायिकाभेदासंगत्यापत्ते:। संगमानुत्पादकतावच्छेदकभेदेन भेदस्य दुरपह्रवत्वाच्चेत्यलम्। चेतोविकास इति। तज्जनकाश्चत्तवृत्तिवविशेष इति बोध्यम्। १ ग. योघिघट° । २ क. 'तभ्। अत एव भरतस्वीकृतषोडशनायिकाभेदसंगतिः । चेतो"।

११४ पदीपोद्योतसमेत :- [४ च० उल्लासः ]

आकुञच्य पाणिमशुचिं मम मूर्ध्नि वेश्या मन्त्राम्भसां प्रतिपदं पृषतैः पवित्रे। तारस्वरं प्रथितथूत्कमदात्महारं हाहा हतोऽहमिति रोदिति विष्णुशर्मा ॥ ३८ ॥ हा मातस्त्वरिताऽसि कुत्र कििदं हा देवताः क्ाSडशिषो

इत्थं घर्घरमध्यरुद्धकरुणा: पौराङ्नानां गिर- श्वित्रस्थानपि रोदयन्ति शतधा कुर्वन्ति भित्तीरपि॥ ३९ ॥ प्रदी०-व्यङ्गं वैकृतम्। तेन हासप्रकृतिको हास्यः। यथा-आकुञ्च्य पाणि अत्र ताड्यमानो विष्णुशर्मा तत्कन्दनं च विभावौ। रसाश्रयस्यैतद्वाक्यमनुभावः। चापलादिर्व्यभिचारीति। इष्टनाशादिभिश्ववेतोवक्कव्यं शोकशब्दभाक्। आदिग्रहणादनिष्टाप्तिः । शोकप्रकृतिकः करुणः । यथा-हा मात:०। अत्र विपन्ना काचिदाश्वरी संबोध्या, तद्ङ्गदाहश्च विभावौ। उ०-आकुञ्च्योते। वेश्या मम मूर्झि प्रहारमदात्। हा हा हतोऽहमिति शब्दमुच्चार्य रोदितात्यन्वयः। आकुञ्च्य संकुचितं कृत्वा अशुचिमुच्छिष्टाद्युपहतं पाणिं हस्त मन्त्रपू- तानामम्भसां पृषतर्विदुभिः प्रतिपदं आपो हि ष्ादिमन्त्राणां प्रतिपदोच्चारणेन कृतसंस्कारे मूर्ध्नि मस्तके तारस्वनं दर्घिस्वनं प्रहितो विस्तारितो थूदिति शब्दो यत्र तदिति दान क्रियाविशेषणं प्रहारविशेषणं वा। शर्मान्तं नामग्रहणं हासपरिपोषाय। अत्र विष्णु- शर्मा आलम्बनम्। रोदनमुद्दीपनम्। स्मितातिहसितरुदितादयो द्रष्टपूत्तममध्यमाधमे- ब्वनुभावाः । द्रष्टुरावेगचापल्यादयो व्यभिचारिणः । रसाश्रयस्येति। एतद्वाक्यमित्य- नेनान्वेति । यद्यप्यत्र काव्ये रत्याद्याश्रय इव हासाश्रयो न निबद्धस्तथाऽप द्रष्टपुरुष- विशेषस्य तस्याSडक्षेपो विभावादिसामर्थ्यादित्याहुः। उक्तं च- यस्य हास: स चेत्क्वापि साक्षान्नैव निबध्यते। तथाऽप्येष विभावादिसामर्थ्यादवसीयते ।। इति। चापलादिरिति 1 अत्रापि रसाश्रयस्येत्यादि: । चेतोवैक्कव्यमिति। तज्जनकश्चित्तवृत्तिविशेष इति यावत्। हा मातरत। तरिपन्नामश्विरीं प्रति तत्परिजनविलापोऽयम्। पौराङगनानामि त्थमेतत्प्रकारा गिर उच्चै रोदनाद्घर्घरस्वराश्च ताः श्रमाद्वाष्पबाहुल्येन मध्येऽन्तराले १ के. हूगे प्रद० । ग. "हुगे सुद° । २ क. थ्यात्।

[४ च० उल्लाम: ] काव्यपकाशः । ११५

कनरतुमनं दृषट वा यरिदं गुरुपातकं

नरकरिपुणा सार्ध तेपां सभीमकिरीटिना मयमहमसङमेदोमांसैः करामि दिशा वलिम् ॥ ४० ॥ प्रदी०-प्रतिकूलेपु तेक्ष्णयस्य प्रबोधः क्रोध उच्यते। तत्प्रकृतिको रौद्रः । यथा-कुतमनुमनं० । उ०-रुद्धाश्च विच्छिन्नाश्चेति कर्मधारयोत्तरं करुणापदेन कर्मधारयः । करुणाः सस्रेहाः कातरा वा। नातो रसस्य शब्दवाच्यता दोष इति शङ्कनीयम् । चित्रस्थानपि। अचे- तनानपि। शतधा शतखण्डाः। किरूपा गिर इत्यपेक्षायां पूर्वार्धम्। हा मातः कुत्र गन्तव्ये त्वरिताऽसि। येनाम्मानपि नापेक्षितवतीत्यर्थः । किमिदम्। आकम्मिकोत्पात- रूपम्। विविधवलिदानपूजास्तुतिनतिभिरप्यरक्षणात्। हा इति धिगर्थेन देवताक्षेपः । आशिषः । अर्थाद्दानादितुष्टद्विजानाम् । क कुत्र गता इत्यर्थः। प्राणान् । आम्माकी - नान्। धिक्त्वदभावेऽपि स्थिरत्वात्। तेडङ्गेषु अवयवेषु । अशनिस्तत्तुल्यो हुतवहः । यज्ञादिषु तर्पितस्यँ पातात्पूर्वकृतोपकारविस्मरणाच्चाशनितुल्यता। पतितः स्वयमेव। सचेतनैरर्पयितुमशक्यत्वात्ं। अन्ये तु पतितोऽशनिरित्येकं वाक्यम्। वज्रपात एवायं यत्तव विपत्तिरित्यर्थः । हुतवहस्तेऽङ्ग इति द्वितीयम् । पतित इत्यपकृप्यत इत्याहुः । यद्यपि सर्व एवावयवा दग्धास्तथाऽपि दृशोर्लीलाविशेषस्य विश्वविलक्षणस्य पूर्वमनुभवा- द्दग्धे दृशाविति विशेषतो दाहनिर्देशः । यद्वाऽशुभदर्शित्वादस्माकं दशौ दग्धे इति लोकोक्त्येदम्। अत्र मृतनायिकाSडलम्बनम्। तद्दाहाद्युद्दीपनम् । रोदनमनुभावः । दैन्यग्लानिमूर्छादयः संचारिणः । तैक्ष्ण्यस्य प्रवोध इति। तज्जनकश्चित्तवृत्तिविशेष इति यावत्। कृतमिति। गुरोर्द्रोणस्य वधरूपं पातकमेव गुरु महत्पातकम् । अत एव दर्ण्डन- क्रमेण निर्दिशति कृतमित्यादि। तत्र कर्ता वृष्टद्युम्नः । अनुमन्तारः सात्यक्यादयः। अनिराकर्तारः सन्तो द्रष्टारोऽन्ये। मनुजा एव पशवः । धर्माधर्मापरिज्ञानात् ।:अत एव निर्मर्यादाः। उदायुधैरित्यनेन प्रतीकारशक्तत्वेऽपि तथाSकरणादतिदण्डयताध्वननम्। नरकरिपुः कृप्णः । अनुमन्तुरप्यस्य क्रोधात्क्रमविस्मृत्या प्रागुक्तिः । असृग्रक्कम् । मेदो वसातैलम्। धातुविशेष इत्येके। अयमहम्। अनन्यसहायः । दिशाम्। लक्षणया तद्देवतानाम् । पश्ाभिरित्यनेन बलिदानयोग्यता। सार्ध- मिति संवन्धिनि साहित्यं न वलिकर्तरीति बोध्यम्। वीरादविवेचकत्वेन राद्रस्य भेदः । अत्र पद्ये रौद्ररसव्यञ्जनक्षमा वृत्तिर्नास्तीति कवेरशक्तिर्बोध्या। १ ग. र्थादाना° । २ क. स्य पतनात्पू०। ३ क. तू । यद्०। ४ ग. ९एडक"।

११६ प्रदीपोद्योतसमेत :- [४ च० उल्लासः ]

क्षुद्रां: संत्रासमेते विजहित हरयः क्षुण्णशक्रेभकुम्भा युष्मद्देहेषु लज्जां दधति परममी सायका निष्पतन्तः। सौमित्रे तिष्ठ पात्रं त्वमसि न हि रुषां नन्वहं मेघनादः किंचिद्भूमङ्गलीलानियमितजलघिं राममन्वेषयामि ॥४१।। प्रदी०-कार्यारम्भेषु संरम्भः स्थेयानुत्साह उच्यते। तत्प्रकृतिको वीरः । से च त्रिधा-युद्धवीरो दानवीरो दयावीरश्रें। तत्राSडद्यो यथा- क्षुद्राः संत्रास०। अपराबूहनीयौ। उ०-अत्रापकारिणोरऽर्जुनादय आलम्बनम्। पितृहन्तृत्वमस्त्राद्युद्यमनमुद्दपिनम्। प्रतिज्ञाS- 1.

नुभावः। अन्यनरपेक्ष्यगम्यगर्वः संचारी। कार्यारम्भष्वति। एतेन विभावादिसाम्ये वीररौद्रयोः कथं भेद इत्यपास्तम्। स्थायिभेदात्। विवेचकत्वतदभावाम्यां भेदाच्च। क्षुद्रान्विहाय राममात्रान्वेषणेन विवेकस्य स्फुटत्वात्। रौद्र उदाहते कर्तुरनिराकर्तुरनुमन्तुश्च क्रोधविषयत्वतारतम्यलब्धक्रमोप- न्यासमपहाय व्युत्क्मोपन्यासेन सर्वेषां वधोद्यमेन चाविवेकस्य स्फुटत्वात्। संरम्भस्त्वरा- जनकश्चित्तवृत्तिविशेषः। त्रिधेति । धर्मवीरेण चतुर्घेत्यन्ये। तत्र दानवीरो बल्यादिः। धर्मवीरो युधिष्ठिरः। दयावीरो जीमूतवाहनः । यो दयया पक्षिणे स्वदेहमर्पितवान्। केचित्तु निरुपपद्वीरपदस्य युद्धवीर एव प्रयोगः। अतो नैतौ वीररसौ। अन्यथा पला- यनवीरादिभेदेनाSडनन्त्यं स्यात्। दानाद्युत्साहस्तु भाव एवत्याहुः । क्षुद्रा इति। एते क्षुद्राः।जात्या पराक्रमाभावेण वा इति स्वज्ञानोलेखः। हे हरयः संत्रासं भयं विजहित त्यजतेत्यन्वयः। हरय इति हनूमदादय इत्यर्थकम्। मिन्नौ शक्रारू- ढस्येभस्य कुम्भौ यैस्ते। सायका इति दन्त्यपाठे स्यन्ति प्राणांस्ते सायकाः। षोऽन्त- कर्माणी। ण्वुल। तालन्यादिपाठे तु शाययन्ति दीर्घनिद्रां प्रापयन्तीति व्याख्येयम्। ते रामायुद्देशेन पात्यमाना अपि दैववशाद्युष्मद्देहेषु पतन्तो लज्जां दधति। क्षुद्रकार्यकर- णाल्लज्जिता इव मां नाऽऽनन्दयन्तीत्यर्थः । सर्वथा मद्वाणानुद्देश्यत्वाद्यं त्यजतेत्यर्थः । लक्ष्मणं प्रत्याह-सौमित्र इति। मातृसंबन्धोलेखान्निर्वीर्यत्वम्। लक्ष्मणेत्यन्ता प्रयोजकत्व- प्रतिपादनायैकवचनम्। रुषां पात्रं विषयः । मेघनादः । तत्त्वेन प्रसिद्धः । इन्द्रिदिति नोक्तम्। तत्त्वस्याप्यनुत्कर्षकत्वात्। किंचित् । ईषत् / भ्रूमङ्गलीलया नियमितो बद्धः। यत्तु राममनुलक्षीकृत्याहमेप् यामीत्यन्वयः । अन्यथाऽन्वेषणस्य पलायन एव संभवात्। १क. ख. ग. रयो भिन्नश° । २ स. षमद्रात्रेषु। ३ क. ग. निःपत° ।४ क. स त्रि°। ५ क. श्र आद्यो। ६ ग. भिन्ाः श°। ७ ग. कुम्भा यै।

[४ च० उल्लास: ] काव्यपकाशः।

ग्रीवाभङ्गाभिरामं मुहुरनुपनति स्यन्दने दनहाछि: पश्चार्धेन प्रविष्टः शरपतनभयाद्भृयसा पूवकायत्ँ: दभैरर्धावलीढैः श्रमविव्टतमुखभ्रंशिभि: कीणवत्मा पश्योदग्रप्हुतत्वांद्वियति बहुतरं म्तोकमुव्यी नयाति।। ८२।।

प्रदी०- रौद्रशक्त्या तु जनितं चित्तवैह्व्यदं भयम्। तत्कृतिको भयानकः। यथा-ग्रीवाभङ्गाभिगमं०। जुगुप्सा गर्हणार्थानां दोषमाहात्न्यदर्शनात्।

उ०-रामस्य वीरचरितम्य प्रभोर्हनूमताऽपकर्षवर्णनानापत्तेरिति नत्न : हुनुमना प्रनिपक्ष- वाक्यानुवादेन तद्गर्वोत्कथनस्य युक्तत्वात्। किंचिद्भ्रूभङ्गलीलानियनितपलविरपि मां दृष्टा पलायित इति। अत्र राम आलम्बनम्। तत्समुद्रबन्धनमुद्दीपनम् नीचेपूपेक्ष गमे प्रतिस्पर्धा चानुभावौ। ऐरावतकुम्भस्थलचूर्णनम्मृतिर्लज्जां दघतीति गन्यगव्ध मंचारिणो। चित्तवैक्लव्यदम् । तज्जनकश्चित्तवृत्तिविशेष इत्यर्थः । ग्रचोति। पश्येत्यस्य वाक्यार्थः कर्म। उद्ग्रप्लुतत्वात्, उत्कटोत्फालत्वात्। वियति। आकाशे। बहुतरमधिकम्। ऊर्व्यी भूमौ स्तोकमल्पं प्रयाति। अयं पुरो दृश्यमानो मृगः कर्ता। कीदृशो मृगः। अनु पश्चात्पतति गच्छनि म्यन्दने रथे ग्रीवा- वक्रीभावेनाभिरामं यथा स्यात्तथा मुहुः वारंवारं वद्धदृष्टिर्दत्तदृष्टिः। गम्यदेशवषम्या- वैषम्यज्ञानस्य परिवृत्त्या रथदर्शने विच्छेदाद्धयाच्च वारंवारं नथा दर्शनम्। भूयसा स्थूलेन। पश्चार्घनापरार्घेन। अपरस्यार्े इति पश्चभावः । पूर्वकायं प्रविष्टः प्रवेष्ठुमा- रब्धः । आदिकर्मण क्त इति कश्चित्। अन्ये तु भूत एव क्त उचिनो भयातिशयाये- त्याहुः। स्थूलं कृशे प्रवेश्य गमनान्वयातिशयः । श्रमविकसितमुखाभ्ष्टैरर्वस्वादितैर्दमैं- व्याप्तमार्गः । वियति राजस्वाम्याभावाद्वहुनरं भूमौ तत्सत्त्वादल्पमिति बोध्यन्। अत्र रथान्नृपॉदेव वा भयं स्थायिभावो न शरपतनादिति न तम्य शव्दवाच्यता दोषः। पश्चाद्गच्छत्स्यन्दनो राजा वाऽलम्वनम्। शरपतनभयमनुसरणं चोहीपनम्। ग्रीवाभ- ङ्गपलायनाद्योऽनुभावाः । शङ्कात्र/सश्रमादयो व्यमिचारिणः ।. . दोषमाहात्म्यम्। दोषाधिक्यम्। गर्हणा।. नासावदनसंकोचादिजनकश्चित्तवृत्ति- विशेषः ।

१ क. ख. ग. ०ने बद्धद° । २ म्। शष्पैर"। ३ ख. प्लुतित्वा°। ४ क. ः ।भते कः । तेन स्थूलं। ५ ख. ग. "पाद्वा भयमेव स्था।

११८ प्रदीपोद्योतसमेत :- [४ च० उल्लास:]

उत्कृत्योत्कृत्य कृति प्रथममथ पृर्थूत्सधभूयांसि मांसा- न्यंसस्फिकपृष्ठपिण्ड्याद्यव यवसुलभान्युग्रपूतीनि जग्ध्वा। आर्तः पर्यस्तनेत्रेंः प्रकटितदशनः प्रेतरङ्क: करडु- दङ़कस्थादस्थिसंस्थं स्थपुटगतमपि क्रव्यमव्यग्रमत्ति ॥ ४३ ॥ चित्रं महानेष बतावतारः क कान्तिरेषाडभिनवैव भङ्गिः। लोकोत्तरं धैर्यमहो प्रभाव: काऽप्याकृतिर्नूतन एष सर्गः॥४४ ॥

प्रदी०-तत्प्रकृतिको बीभत्सः । यथा-उत्कृत्योकृत्य कृत्तिं०। स्थपुटं निम्नं विषमम्। विस्मयश्चित्तविस्तारो वस्तुमाहात्म्यदर्शनात्। तत्कृतिकोऽ्द्धुतः। यथा-चित्रं महानेष०।

उ०-उत्कृत्येति। मालतीमाधवे इमशानवर्णनमेतत्। प्रेतरङ्कः प्रेतकृपणः प्रेतदारिद्रो वा। प्रथममादौ कृत्तिं चर्म। उत्कृत्योत्कृत्येति वीप्सया यावत्कृत्तिसत्त्वमुत्कर्तनं सूचितम्। अथानन्तरं पृथुना महतोत्सेधेनोच्छूनतया भूयांसि बहुलान्यंसौ स्कन्धौ स्फिगूरुमूलं कटि- संधिमागश्च। पृष्ठपिण्डी जड्घोर्ध्वभागः । पिण्ड इति पाठेऽपि तदाकारत्वात्स एव। एव- माद्यवयवेषु सुलभानि उग्रपूतीनि उत्कटदुर्गन्धानि मांसानि जग्ध्वा अङ्कस्थात्करङ्कात्मेतशरी. रादस्थिशेषात्तन्मस्तकाद्वाSस्थिसंबद्धम्। स्थपुटं निम्नोन्नतविषमभागः। तत्र स्थितमपि ऋ्रव्य- मपक्कं मांसम्। अत एव रङ्कता। अव्यग्रं शनैर्यथा भवति तथाऽत्तीत्यन्वयः। भोजनसमा- स्विभयाच्छनैरिति। तेन क्त्वाप्रत्ययप्रथमाथशब्दानां नासंगति:। कीदृशः प्रेतरङ्कः। आर्तः क्षुत्पीडितः। परितः क्षिप्तनेत्रः बलवत्पिशाचान्तरापहरणशङ्कया। दैन्यात्स्थपुटगतमांसग्रह णाय च प्रकटितदन्तः। आत्तस्ाय्वन्त्रनेत्र इति पीठे स्नाय्वन्त्रादीनि गृहीतानि येनेत्यर्थ इत्येके। आत्तानि प्रकटानि स्नाय्वादीनि यस्येत्यर्थः । पिशाचत्वेन निःसारत्वीदित्यन्ये। अत्र शव आलम्बनम्। तत्कर्तन मांसादिन चोद्दीपनम्। तद्द्रष्टुर्नासाकुञ्चनवदनविधूनन- विविर्तननिष्ठीवनादयोऽनुभावाः । उद्वेगादिः संचारी। यद्वा प्रेतरङ्क आलम्बनम् । चित्तविस्तारः । तज्जनकश्चित्तवृत्तिविशेषः । चित्रमिति। इय वामनमुद्दिश्य बलेरुक्तिः । अत्र चित्रादिशब्दाः समभव्याहृतप- दार्थस्य तदवच्छेदकस्य वा लोकोत्तरमहिमत्वप्रतिपादकाः । न तु विस्मयार्थाः । तस्यात्र १ ख. "थूच्छोफभू० । २ क. ख. ग. पिण्डाद् । ३ क, ग्रगन्धीनि। ४ क, ख. आत्तस्ना- य्वन्त्रने ।५ क. त्रः पृथुतरजठरः प्रे० । ६ क. स्थिशेषं स्थ°। ७ ख. ष तवाव।८ ख. एव स°।९ क. षम वा। १० क. ति। कीट"। ११ ग. दैत्यात्स्थ। १२ क, पाठ आत्ता। १३ क. त्वातू। अत्र। १४ क. ग. दनमुद्दी।. "

[४ च० उल्ास: ] कांव्यपकाशः। ११९

एषां स्थायिभावानाह-

रनिर्हासश्व शोकश्र क्रोधोत्साहौ भयं तथा। जुगुप्सा विस्म्यश्रवेति स्थायिभावाः प्रकीर्तिताः ॥ ३० ॥

स्पष्टम्।

प्रदी०-एषां भेदो वचनमात्रान्न सिध्यतीत्येषां विचित्रानुक्तपान्म्ाथिभावानाह- रतिहासश्व० ।

तत्र -

विरुद्धा अविरुद्धा वा यं तिरोधातुमक्षमाः । आनन्दाङ्करकन्दोऽसौ भाव: स्थायिपदास्पद्म् ॥।

इति पूर्वाचार्योक्तं सामान्यलक्षणम्। अवस्थितिश्रैषां स्रक्सूत्रन्यायेन, फेनबुद्बुदन्या- येन तु व्यभिचारिणामित्यनयोर्भेंदः। विशेषलक्षणान्युक्तानि। अष्टावेव चेत्स्थायिनोऽतो न्यूनाधिकत्वशङ्का रसे निरस्तेति ।

उ०-स्थायितया वाच्यतादोषापत्तेः । अवतारत्वेन सदाचारप्रवर्तकत्वम्। वतेति हर्षे। एषा दृश्यमाना कान्तिः क्व। न क्वापीति भङ्गचन्तरेण लोकोत्तरेत्युक्तम्। भङ्गिर्गमनो- पवेशनदर्शनादिगतप्रकारविशेषः । अभिनवैव । एवकारेण वैलक्षण्यं व्यङ्गचम्। धैये विरोधिसहस्त्रैरप्यचलचित्तत्वम्। अहो अलोंकिक: प्रभावः सामर्थ्यम्। काऽपि अनि- र्वाच्या। आकृतिरवयवसंस्थानम्। एष सर्गः निर्माणं नूतनः प्रसिद्धव्रह्मसर्गविलक्षणः । अत्र वामन आलम्बनम्। कीन्तिगुणातिशयादि उद्दीपनम्। स्तवाद्योऽनुभावाः । मति- धृतिहषरादियो व्यभिचारिणः ।

वचनमात्रादित्ति। किं तु स्थायिभावव्यमिच्चारिभाववैलक्षण्यादित्यर्थः । रति- हासि इति। एते च चित्तवृत्तिविशेषवासनारूपा इति वोध्यम्। स्त्रक्सूत्रोति। स्त्रज सूत्रेत्यर्थः । फेनश्च बुद्बुद्श्चेति द्वंद्वः। न्यूनाधिकत्वशङ्गेति। न्यूनाधिकसंख्याविष- यिण्याशङ्केत्यर्थः ।

१ क. यश्चाष्टौ स्था° । २ क. 'धिक्यश" । ३ ग. कीर्तिगु°४ क. दयः संचा।

१२० प्रदीपोद्योतसमेतः- [४ च० उल्लासः]

व्यभिचारिणे ब्रूते-

आलस्यं चैव दैन्यं च चिन्ता मोहः स्मृतिर्धृतिः॥३१॥

प्रदी०-यद्यपि विभावानुभावभेदमप्रतिपाद्य व्यञ्जकत्वपुरस्कारेण व्यभिचारिभेदोपद रशने न कश्चिन्न्यायस्तथाऽपि व्यङ्गयविवेचनाय निर्वेदस्य स्थायित्वव्यवस्थापनाय च व्यभिचारिभदानाह-निर्वेदग्लानि०। नामत एव समाख्याता न तु लक्षणतः । लक्षणानामन्यैरेव सप्रपञ्चं दर्शितत्वात्। तद्यथा- तत्त्वज्ञानापदीष्योदेर्निवेद: स्वावमाननम्। तत्र चिन्ताश्रुनिःश्वासवैवर्ण्योच्छासदीनताः । चित्तस्य खेदो निर्वेदस्तत्त्वज्ञानोदयादिभिः । इति केचित्। रत्यायासकलाभ्यासाद्ग्लानिर्निष्प्राणतेव या। तस्यां वैवर्ण्यकम्पानुत्साहकाश्यादयो मताः ॥ अनर्थप्रतिभा शङ्का परकौर्यात्स्वदुर्नयात्। वैवर्ण्यकम्पवैमुख्यपार्श्वालोकास्यशोषकृत्।। परोत्कर्षाक्षमामूया गर्वदौर्जेन्यमन्युजा। दोषोद्घोषभ्रूविभेदावज्ञाक्रोधेङ्गितादयः ॥ संमोहानन्दसंभेद: स्खलदङ्गवचोगतिः । मधुपानादिजो ज्ञेयो मदो विविधभावकृत् ।। उत्तमसत्त्वः प्रहसति गायति तद्वच्च मध्यमप्रकृतिः। परुषवचनाभिधायी शेत रोदित्यघमसत्त्वः ॥ श्रमः खेदोऽध्वरत्यादेः श्वासनिद्राभरादिकृत्। श्रमग्लान्योर्विभेदं तु चक्रे कारणकार्यता॥ श्रमस्यातिशयावस्थामथवा ग्लानिमूचिरे। वलस्यापचयो ग्लानिराधिव्याधिप्रकर्षभूः ॥ इत्यके।

उ०-निर्वेदग्लानीति। एतेऽपि चित्तवृत्तिविशेषा एवेति बोध्यम्। तत्त्वज्ञानम्। नित्यानित्यवस्तुविवेकः । आदिना दैन्यसंग्रहः । तत्र तत्त्वज्ञानजन्यः शान्तः स्थायी

१ ग. मोहो धृति: स्मृतिः । र क. "ड्गयभाववि" । ३ क. वैस्वर्यपा"।

४ च० उल्लास: ] काव्यप्रकाशः। ६२१ बीडा चपलता हर्ष आवेगो जडता तथा।

प्रदी ०- आलस्यं श्रमगर्भादेजैंह्म्यं जम्भा क्रियादिकृन्। दौर्गत्यादेरनोजः स्याहैन्यं कार्श्यामृजादिकृत्।। ध्यानं चिन्ता हितानाते: इूल्यतादनहृन। प्रयत्नपूर्विकान्वेष्यस्मृतिश्चिन्तेति केचन । मोहो विचित्तता भीनिदुःखवेगानुचिन्तनेः । घूर्णनाज्ञा नपतनभ्रमणादर्शनादिकृत्।। सदशज्ञानचिन्तादैः संस्काराज्जायते स्मृतिः । भ्रूसमुल्लासकरजवदनादिस्त दुभ्ॅवः ॥ अभीष्टार्थस्य संप्राप्तौ स्पृहापर्याप्तता धृतिः । सौहहित्यवदनोल्ाससहासप्रतिभादिकृत् ।।

चेतोनिमीलनं ब्रीडा न्यङ्गरागस्तवादिभिः । इति केचित्। मात्सर्यद्वेषरागादेश्ववापलं त्वनवस्थितिः ॥ आत्मप्रकाशनपरा चेष्टा चपलतोच्यते। इँति केचित्। तत्र भर्त्सनपारुष्यस्वच्छन्द्राचरणादयः । मनःप्रसादो लाभादेर्हर्षोडश्रुस्वेदगढ्गदाः । आवेगो राजविद्रावरत्यादेः संभ्रमो मतः ॥ तत्र विस्मरणं स्तम्भ: स्वेद: कम्पः स्खलद्ृतिः । अप्रतिपत्तिर्जडता स्यादिष्टानिष्टदर्शनश्रुतिमिः ॥

क्रियास्वपाटवं जाड्यं चिन्तोत्कण्ठाभयादिमिः ॥ इत्येके।

उ०-स्थिरत्वात्। इतरो व्यभिचारीति बाध्यम्। जैह्म्यम्। कार्येप्वनादरः। अमृजा। मालिन्यम्। प्रयत्नोति। स्मृतिस्तज्जनको ध्यानाख्यश्चित्तवृत्तिविशेष, इत्यर्थः । स्पृहाऽ- पर्याप्तताँ। संतोष :- धाष्टर्याभावः।चेतनः संकोचः। रागादुव्रीडा यथा संभोगविशेषे। अनवस्थितिः। अविमश्यकारिता। आत्मप्काशनम्। आत्मृगुणप्रकाशनम्। लाभा- १ क. जैह्म्यजुम्भासितादि® । २ क. पूर्वकार्येपु स्मृ"। ३ क. खरोगानु° ।४ क. पी. ताज्ञा° ।५ क. द्रवैः। अ० । ६ के. इत्यके। ७ क. ता। इच्छानिवृत्तिः । धा। १६

१२२ प्रदीपोद्योतसमेत :- [४ च० उल्लासः ]

गर्वो विषाद औत्सुक्यं निंद्ाऽपस्मार एव च॥ ३२॥

सविलासाङ्गवीक्षिाविनयावज्ञादिकृतु सः ॥ प्रारब्धकार्यासिद्धयादेर्विषादः सत्त्वसंक्षयः । निःश्वासोच्छाससंतापसहायान्वेषणादिकृत्।। कालाक्षमत्वमौत्सुक्यं रम्येच्छारतिसंभ्रमैः । तत्रोच्छार्सत्वराश्ासहत्तापस्वेदविभ्रमाः ॥ निद्रा व्यापारवैमुख्यमिन्द्रियाणां श्रमादिभिः । तत्र जम्भाङ्गभङ्गाक्षिमीलनोच्छुसनादयः ॥

मनःक्षेपस्त्वपस्मारो ग्रहावेशादिसंभवः ॥ इति केचित्। विरोधिभावात्पूवस्य प्रस्मृतिर्विस्मृतिर्भवेत्। ध्यानजाड्यप्रमोहाधिपरितापादिकृतु सा ॥ स्वप्नो निद्रामुपेतस्य विषयानुभवस्तु यः । कोपावेगभयग्लानिसुखदुःखादिकारकः ॥ निद्रापगमहेतुभ्यः प्रबोधश्चेतनागमः । जुम्भाङ्गभङ्गनयनमीलनाङ्गावलोककृत् ॥

तत्र स्वेदशिरःकम्पनेत्ररागाङगविक्रियाः ॥

अत्र स्वेदाशिरःकम्पताडनातर्जनादयः ॥

उ०-देरिति। आदिना स्तवः । सत्त्वसंक्षयः । उत्साहनाशः । आधेश्चेति पाठः । मनःक्षेप इति अस्य व्याधित्वेन प्राप्तावपि पुनरुपादानं बीभत्सभयानकयोरस्यैव नियमाय। इतरो व्याधिस्तु विप्रलम्भादावपि । क्वचित्तु अपस्मारस्थाने विस्मृतिः पाठिता। ता व्याचष्टे-विरोधिभावादिति। प्रस्मृतिः । प्रगता स्मृतिः। अभिनिविष्टता। १ क निन्दाऽप° । ख. निद्राविस्सतिरेव च। २ क. स्वप्नं प्रबो० । ख. सुप्तं विबो°। ३ क. 'सकृत्तापसहायान्वेषणाद्र: । ४ क. 'सज्वरा° ।५ क, दुष्टे।

[४ च० उल्ास: ] काव्यपकाशः १२३ मतिर्व्याधिस्तथोन्मादस्तथा मरणमेव च॥। ३३ ।। त्रासश्र्वैव वितर्कश्र विज्ञेया तभिनागिनि:। त्रयस्न्रिंशदमी भावाः समाख्यातास्तु नामतः ॥ ३४॥ प्रदी०-भ्रान्तिच्छेदोपदेशाम्यां शास्त्रादेम्तत्त्वधीर्मतिः । स्मेरता धृतिसंतोषौ बहुमानस्तथाऽडत्मनि॥ व्याधयः संनिपाताद्यास्तेषामन्यत्र विस्तरः । प्रस्वेदकम्पतापाद्या अनुभावतयोढिताः ॥

तस्मिन्नस्थानरदितगीनहासासितादयः ॥ जीवस्योद्गमनारम्भो मरण परिकीर्तितम्। संमोहेन्द्रियसंग्लानिगात्रविक्षेपणादिकृत्।। अंत्र च मरणस्थाने केचि्करगा पठन्ति। सा च परदुःखप्रहाणेच्छारूपत्वाच्चित्त- वैकृव्यमयाच्छोकान्नातिरिच्यत इति तद्गणनमत्रानुचितमित्येके। अन्ये तु तस्या दया- वरिस्थायित्वमित्यत्र तद्णनानौचित्यमित्याहुः। न चान्यत्र संचारित्वाद्गणनं फलवदिति वाच्यम्। स्थाय्यन्तरसाधारणत्वात्। तेऽपि हि क्वचन संचारिणः । तदुक्तम्- शृङ्गारवीरयोर्हासो वीरे क्र्ोधस्तथा मतः । शान्ते जुगुप्सा कथिता व्यभिचारितया पुनः ॥ इत्याद्यन्यत्समुन्नेयं स्वयं भावितवुद्धिभिः । इति ।

ऊहो वितर्क: संदेहाद्यूशिरोऽडगुलिनर्तकः । उहो वितर्क इत्युक्तः पद़ार्थेषु यथामति ॥ इति केचित्। उ०-स्थिरः क्रोर्धः । अवहित्थं तु लज्जादयैर्हर्षाद्याकारगोपनमिति पाठः । चित्तविपुवः। चित्तविभ्रमः । हासासितेति । आसितमवस्थानम्। जीवस्योद्गमनारम्भ इवि। मुख्यमरणस्याऽडलम्बनोच्छेदेन भावत्वायोगाढिति भावः । मूर्छाऽत्र मरणमित्यन्ये। संदेहे भ्रूशिर इति पाठॅ: । तत्र १ संभोगशङ्गार आलस्योग्रताजुगुप्सावर्ज्याः सर्वे व्यभिचारिणो बोध्याः। विप्र-

१ क. कान्न भिद्यते। २ क. स्ास उत्क० । ३ क. 'देहो भ्रूशि°। ४ ग. धः । चित्त। ५ क. ठः । अमङ्गले।

१२४ पढ़ीपोद्योतसमेतः- [४ च० उल्लासः ]

निर्वेदस्यामङ्गन्लप्रायस्य प्रथममनुपादेयत्वेऽप्युपादानं व्यभिचारित्वेऽपि स्थायिताभिधानार्थम्। तेन निर्वेदस्थायिभावोडस्ति शान्तोऽपि नवमो रसः । यथा- अहौ वा हारे वा कुसमशयने वा दृषदि वा मणौ वा लोष्ठे वा बलवनि रिपौ वा सुहृदि ा। तृणे वा सैणे वा मम समदशो यान्ति दिवसा: क्वचिरत्पुण्येऽरण्ये शिव शिव शिवेति पलपतः।।४५।

प्रदी०-निर्वेदस्यामङ्गलप्रायस्य पश्चान्निर्देश्यत्वेऽपि प्राङनिर्देशो मुख्यत्वप्रकाशनेन स्थायि- त्वप्रतिपादनाय। तेन-निर्वेद०। तत्प्रकृतिकत्वात्। यथा-अहौ वा हारे वा० ।

खचलतोग्रत्वस्वरभेदकम्पाः। ५ वीरे धृतिमतिगर्वावेगामर्षर्हर्षोग्रतारोमाश्चाः। ६ भये स्तम्भ- स्वेदगद्दतारोमाञ्चवैवर्ण्यशङका मोहावेगदैन्यचापलत्ासापस्मारप्रलापमूर्छाः। ७ बीभत्सेs- पस्मारमतिव्यािमोहावेगगर्वववैर्ण्यानि। ८अद्भुते स्तम्भरोमार्श्चवेस्वदगद्गदनाश्चुविभ्रमाः।एवं स्थायिनोऽपि व्यभिचरन्ति। हासः शङ्गारे वीरे च। रतिर्हास्यकरुणशान्तेषु। क्रोधो वीरे। भयं शोकशङ्गारयोः । जुगुप्सा भयानके शान्ते च। विस्मयः सर्वरसेषु। उत्साहो रौद्रहा- सयोरिति। अमङ्गलेति। सर्वत्र हेयत्वबुद्धिरूपतया वैराग्यप्रवर्तितया चामङ्गलत्वम् । र्ईर्ष्याजन्य- स्यातत्त्वात्प्रायेति। रसान्तराननुगुणत्वममङ्गलत्वम्। तेषामीहामयानामनीहामयेनानेन विरोधादित्यन्ये। स्थायित्वेति। तदुक्तम् । स्थायी स्याद्विषये द्वेषस्तत्त्वज्ञानाद्भ्वेद्यदि। इष्टानिष्टवियोगाप्तिकृतस्तु व्यभिचार्यसौ।। इति। अहाविति। अहिः सर्पः । हारो मुक्ताहारः। दृषत् शिला। लोष्ट मृत्खण्डः। स्त्रैणं स्त्रीसमूहः। अहिहाराद्योः समा, उपादेयत्वानुपादेयत्वाभानेनोदासीना वैषम्यरहिता दकू दृष्टि्यस्य। जगतो मिथ्यात्वेन रागद्वेषयोरभावात्। अहिरिव हारोऽपि हेयः न तूपादेय १ ग. 'यित्वाभि° : २ क. ख. भावाख्यः शा°। ग. भावोऽत्र शा। ३ क. ख. ग. यान्तु। ४ क. ग. त्पुण्यार°। ५ ख. ञ्चग°। ६ गः उत्साहविस्मयौ। ७ ग. नेनावि"।

[४ च० उल्ासः ] काव्यपकाशः । १२५

प्रदी०-स्त्रेणं स्त्रीममृहः। वाशब्दाभ्यों इयहसुल्यना घोन्ने :अत्र वढ़न्ति-शान्नो नाम रसस्तावद्नुभवसिद्धतया दुरपह्रवः। न चैनम्य स्थार्या निवद युज्यते। तम्य विषये-

विश्रमानन्दप्रादुर्भावमयत्वानुभवात्ँ। तदुक्तन् यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्मुग्म्। तृप्णाक्षयसुखस्यैंते नारहनः पोडशी कलान्॥ इत्यादि। अत एव 'सर्वचित्तवृत्तिविरामोऽस्य स्थायी' इति निग्म्तन्। अभावस्य स्यायित्वायो- गात् । तैस्माच्छमोडस्य स्थायी। निर्वेदादय्म व्यविचरि:। र च शमो निरीहावम्थायामानन्दः स्वात्मविश्रमान्। इति। उ०-इति। शान्तम्योपादेयकोटेरभावादित्यन्ये। कचिदमध्ये मेध्ये वा। प्रलपतः

यानत्वित्यर्थः। यान्तीति पाठे जविन्मुक्तेन विद्यमानायाः म्वावम्थयाः परामर्शो बोध्यः। वस्तुतो यान्त्विति पाठोडयुक्त एव। तादृशदिनगमने रतेः प्रतीयमानत्वेन तत्प्रधानभाव- ध्वनित्वापत्तेः। अत्र क्वचिदित्यनेनामेध्ये मेध्ये वेत्यर्थकेन शान्तपरिपोषसंभवे पुण्यारण्य इत्यधिकं प्रतिकूलं चेत्याहुः। अत्र मिथ्यात्वेन परिभाव्यमानं जगदालम्बनम्। तपोवनाद्यु- द्दीिनम् । अहिहाराद्योः समदर्शनमनुभावः। मनिधृतिहर्षाः संच रिणः । द्वयोस्तुल्यतेति। अनुपादेयत्वेन सा बोध्या। विषये्विनि। स्वस्मिन्स्वाति रिक्ते च। अलंपत्ययः । हेयत्वप्रत्ययः ! आत्मावमाननम्। देहाद्यवच्छिन्न आत्मनि तुच्छत्ववुद्धिः । तथा च सुखरूपत्वाभावान्न तत्म्थायिकस्य रसत्वमिति भावः। शोकवत्समाधानादिदं चिन्त्यम्। निरीहा। निम्तृप्णता। स्वात्मेति स्वात्म- विश्रमजं सुखित्यर्थः । वस्तुतो रत्यादिमुपजीव्य हर्षादेरिव तत्त्वज्ञानजनिर्वेदमुपजीव्य शमादिप्रवृत्तेः स एव स्थायी न शमः । न च क्वचिच्छम इति मुन्युक्ति- विरोधः। शम्यते यत इति व्युत्पत्त्या तस्य निर्वेदपरत्वात्। तृप्णायाः क्षयो यत इति व्युत्पत्त्या तृष्णाक्षयोSपि निर्वेद एव। अत एवैकोनपञ्चाशद्धावाइति मुन्युक्ति: संगच्छते। अष्टौ स्थायिनोऽष्टी सात्त्विकास्त्रयस्त्रिंशद्वचभिचारिण इत्येवं गणनया हि तत्त्वम्। शमस्यापि भावत्वे त्वाधिक्यापत्तिरित्याहुः। यत्तु मिथ्यात्वेनागृहीनमिथ्यावासनास्थायिक: सांसारिकभोगजनकधर्माधर्मालम्वनविभावकः पुत्रकवत्रादावपावेयतबुद्धचनुभावकः प्रागुक्ता

१ क. °विश्रामा° । २ क.त्। यदु । ३ क. तथाच शमो ।४ क. म्। यान्तीति पाठः। जीव । ५ क. र्शोऽ्। यान्त्विति पाठस्त्वयुक्त। ६ ग, नेन शा।७ क. °णः। विषये । ८ क. 'हुः । स्थायि"।

१२६ प्रदीपोद्योतसमेत :- [४ च० उलास: ]

रतिर्देवादिविषया व्यभिचारी तथाऽञञितः ॥ ३५॥ भावः प्रोक्तः । आदिशब्दान्मुनिगुरुनृपपुत्रादिविषया। कान्ताविषयां तु व्यक्ता शृङ्गगरः। उदाहरणैम्- कण्ठकोणविनिविष्टमीश ते कालकूटमपि मे महामृतम्। अप्युंपात्तममृतं भवद्वपुर्भेदवृत्ति यदि मे न रोचते ॥ ४६ ॥ प्रदी०-रसवद्धावोऽप्यलक्ष्यक्रमेषु पठितः । स किरूपः। रत्यादीनां रसरूपत्वात्। व्यभिचारिणां रसाङ्गतानियमेन प्राधान्याभावात्। सात्त्विकानामव्यङ्गचत्वादित्यत आह- रतिर्देवादि०। तथा चार्थः। रतिरिति स्थायिभावोपलक्षणम्। देवादिविषयेत्यप्यप्राप्तरसावस्थोपल- क्षणम्। तेन देवादिविषया सर्वा कान्तादिविषयाऽप्यपुष्टा रतिर्हासादयश्राप्राप्तरसावस्थाः प्राधान्येन व्यञ्जितो व्यभिचारी च भाव इत्यवधातव्यम्। यदुक्तम्- रत्यादिश्वेत्निरङ्गः स्याद्देवादिविषयोऽथवा। अन्याङ्गभावभाग्वा स्यान्न तदा स्थायिशब्दभाक् ॥ इति। तदेतदाह वृत्तिकार :- कान्तादिविषया तु व्यक्ता शुङ्गारः । तत्र देवविषया रतिर्यथा-कण्ठकोण० । उ०-ष्टरसस्थायिव्यभिचारकः संसाररसोऽप्यधिको दुरपह्रव इति। तन्न। पूर्वोक्तमुनि- वचनविरोधात्। तत्प्रधानकाव्यस्य स्वभावोक्तचलंकारान्तर्भूतत्वाद्वाSकाव्यत्वाच्चेत्याहुः। तथाचार्थ इति। सूत्रस्थस्तथाशब्दश्चार्थ इत्यर्थः । स्थायिभावोपलक्षणमिति। देवादिविषयेत्यप्यप्राप्तरसावस्थोपलक्षणं बोध्यम्। व्यक्तेति। प्राधान्येन विभावादिभि: पुष्टेत्यर्थः । तेनाङ्गभूताया अनुभावादिभिरपुष्टायाश्र न रसत्वम्। किं तु भावत्वमेवेति भावः। यत्र पुनरनुभावव्यमिचारिणौ न निबद्धौ तत्राSडक्षेप इत्युक्तं प्राकू। कण्ठोति। कण्ठस्य कोण एकदेशः । विनिविष्टम्। गलितभेदप्रतीति यथा तथा संवद्धं कालकूटमपि विषमपि मे मम महामृतम् । उपात्तमपि मूर्ध्ना घृतमप्यमृतं चन्द्र. कलारूपं यदि भवद्वपुषो भेदेन वर्ततेऽवमासते तदा मह्यं न रोचते। अन्यस्य यथा तथा भवतु मम तु न रुचिविषय इत्यर्थः । महादेव आलम्बनम् । ईशपदप्रतिपाद्याव्या- हतैश्वर्यमुद्दीपनम् । स्तवोऽनुभावः । धृतिमाहात्म्यस्मरणादयः संचारिणः । अत्रैतैरनुमि- तस्तावकरतीनां सामाजिकानां तैरेव विभावादिभिर्व्यञ्जिता रतिर्भाव एवेति बोध्यम्। न चास्याः कुतो न रसत्वम्। मुनेः स्वतन्त्रेच्छत्वात्। फलबलकल्प्यसामग्रीवैलक्षण्येन सहृद्यसंवादेन चोत्कटानन्दांशाप्रकाशाच्चन। १ क. 'रणं यथा। २ ख. "प्युदात्त°। ३ क. ग. दि राचते न मे। ४ ग. 'त्वा्धावका'।

: 2 व ० अद्धान: : काव्यमकाश़: १२७

हरन्ययं समनि हेनुरंप्यनः शुभम्य पूर्वाचरितः कनं शुभैः। वर्रनभाजा भववीयवशन व्यनक्ति कालतिनयेनि यग्यनास्। ४६।

जाने कोपपराङमुखी मियनमा क्वसेजय इष्टा मया मा मां संस्पृण पाणिनेनि रुदवी गन्तु मवत्ता पुर:। नो यावन्परिगभ्य चाटुशनकराश्वासयामि मिर्या भ्रातस्तावद्हं शठेन विधिना निद्राढारेद्रीकन:॥ ४८॥। अत्र विषिं प्रत्यसूया।

प्रदी ०- मुनिविपया यथा-हसन्यघं०। एवमप्राप्तपरिपाषा पुत्रादिविपया गनिः स्थाय्यनन्नर चादुमुद्दहायम्। व्यमिचार्री प्राधान्येन वणिनो यथा-जाने कोपपराङ्मुखी० ।

उ०-हरतीति। नारदं प्रति श्रीकृष्णोक्तिरियम्। दर्शनं क्ते। नव्ववदीयस्य यम्य कस्यापि तथागुगविशिष्ट किं पुनर्भवत इति द्योनायतुं भवदीय इति। शरीरभाजान्। प्राणिनाम्। योग्यनाम्। दुरदष्टराहित्यशुभादष्टादिमत्त्वरूपाम्। व्यनक्ति। प्रकर्टी करोति। संप्रति उत्पद्यमानं जातं च अवं हरति। नेनाशुभाभावात्त्वदालापादिशुभसत्त्वाच्च तद्योग्यताध्वननम् । एप्यन आगमिष्यनः शुभन्य हेतुः संपादकम्। तत्त्वं चादट्द्वारा बोध्यम्। पूर्वमाचरितैः पूर्जन्मार्जितः शुमः सुचरितेः कृतं जनितन्। सूचकत्वं चाद्ययो- जनकतयाऽन्त्यन्य जन्यतया। जान इति। कश्चित्स्वमित्रं प्रत्याह। कापपरा्वलितवदना प्रियतमा माँ मा संस्टशेति पाणिना हस्तेन ज्ञापयित्वेत्यर्थः। कोपे भापणस्यापि त्यागात्। रुदनी गेदनं कुर्वनी पुरोडय्े गन्तुं प्रवृत्ता । ईदशी अद्य सवसे दृष्टा । एतावत्कालं तु तत्रापि दर्शनाभावः । स्वुम्र- भाव एव वा। ततस्तद्वस्थां तामालिङ्गच प्रियवाक्यशैर्यावदाशवासयामि तावच्छेठेन वञ्चकेन विधिना देवेन निद्रादग्द्रिस्तद्रहितः कृत इनि जाने निश्चिनोमि। जाने शठेत्यनेन नि्णीतापकारित्वेनासूचाप्रकर्षः। तदुदीपकं तद्दोर्जन्यन्।शढत्वोक्तिरनुभावः।नो यावदिति लोकोक्तिः। अव्ययानामनकार्थत्व द्वितर्के वा। ननु नायिकालन्वनस्य तत्कोपोद्दीपि- तस्य स्वप्तादि्द्ष्ट्चनुभावितम्य विप्रलम्भम्य सत्त्वात्तध्वनित्वमेव स्थादन आह-

१ ग. न्यदुदा° । २ क, ख, ग. म्। व्यूक्षि। ३ क. मा मा स ।४ क रिद्र: क्ृ। ५ क. मां।

-१२८ मदीपोद्योतसमेत :- [४ च० उल्लास: ]

रदाजासा अनौचित्यप्रवर्तिताः । तदाभासा रसाभासा भावायासाथ्। तत्र रसाभासो यथा- स्तुमः कं वामाक्षि क्षणमपि बिना यं न रमसे विलेने कः प्राणान्रणमखमुखे यं मृगयसे॥ सुलरं को जातः शशिमुखि यमालिङ्गसि बला. त्तपःशरीः कस्येपा मदननगरि व्यायसि तु यम् ॥४९॥ प्रदी०-अत्र विधिं नत्यसूया प्राधान्येन प्रतीयते। यथा वा मम-विधातुः कि वाच्यमि- त्यादि। तदाभासा०। अनौचित्येन प्रकर्ष वरोधिना रूपेणेत्यर्थः। तच्चैकाश्रयत्वे तिर्यगादिविषयतायां बहु. विषयत्वे व्यभिचारिणामाभासाङ्गतायां वा द्रष्टव्यम्। एकविषया रतिरेव नेति तु प्रलापः। वन्दीकृत्य नृपद्विषामित्यादावुद़ाहरिष्यमाणत्वात्। रसाभासो यथा-स्तुमः कं०। उ०-असूयाप्राधान्येनेति। पानकरस उद्भटमरीचादिरूपयत्कंचिदङ्गस्येव विधिवि- षयायाः शठपढगम्यारा असूयायाः पुरःस्फूर्तिकत्वेन शठोकतिरूपानुभावव्यङ्ग्यत्वकृत- चारुत्वेनाSSपाततः प्राधान्यमिति भावः । पर्यन्ते तु रसस्यैव तत्त्वम्। मध्यमव्यङ्ग्य- मादायैव ध्वनित्वादिव्य वस्थितेरिति बोध्यम्। तत्पदेन रसभावयोः परामर्शो न तु संनि- हितत्वेन भावस्यवत्याह-रसाभासा इति। अनौचित्यं च सहृदयव्यवहारतो ज्ञेयम्। यत्र तेषामनुचितमिति घीः। तदुक्तम्- उपनायकसंस्थायां मुनिगुरुपत्नीगतायां च। बहुनायकविषयायां रती तथाऽनुभयनिष्ठायाम् ॥। आभा नत्वं कथितं तथैव तिर्यगादिविषयतायाम् ॥ इति। आभासाङ्गतार्या नेति। वाशब्दश्चार्ये। एवं वीरादीनामपि गुर्वादिविषयत्व आभासत्वं द्रष्टव्यम्। स्तुम इति। वाम सुन्दरम्। जितेन्द्रियाणामपि वशीकरणात्। रण एव मखो यागः। त्वत्कर्तृकान्वेषणरुपस्वर्फलकत्वात्। तन्मुखे कः प्राणान्विलेभे दत्तवान्। अर्थाज्जन्मान्तरे। सुलन्ने जीवादियुक्तलसने। अत्र शशिमुखीत्यनेनाङ्गीकृतापरित्यागस्य युक्तता ध्वन्यते। तपःसं- पत्त्यैव राज्यलाभ इत्याड-मदननगरीति।अत्र स्थितस्यैव मदनस्य प्रभुत्वात्। तपःश्रीः। तपो- जन्या श्रीः।त्वत्कर्तृकध्यानरूपा। नगरीत्वरेनानेकविषयमदनाश्रयत्वसूचनम्। तस्या अनेका- . १ ख. गरी व्या" ।२ क. ते। नग०।

[४ व० उल्लाम: ] काव्यपकागः। १२९

अत्रानेककामुकविषयमभिलाषं नम्याः स्तुम इन्यादसुननं बहुव्यापागपा- दानं व्यनक्ति। भावाभासो यथा- राकासुधाकरमुखी नरलायनाणी

तत्किं करोमि विदधे कथमत्र मँत्री तत्स्व्रीकृतिव्यतिकरे क इवाभ्युपायः ॥॥ प्रदी०-अत्र बहुषु व्यापारोपादानेन बहुविषया रविव्यज्यने। नन्वत्र व्यापारस्य बहुविषयत्वमसिद्धम्। एकत्रानि नादश नवव्यापारसंसवान्। यत्तु-'अनेककर्मपदोपादानमनेकविषयत्वं क्रियाणां प्रक्यति। एकनवयक्त्र, मये त्वेकमेव कर्मपदमुपाददीत' इति नत्तुच्छम् । न्तुमो विलेभ इत्यादीनां भिन्नवाक्यम्था

रुपस्थापने भिन्नकर्मपदैरेवोपस्थापनार्हणान्। अत्र ब्रमः-तुशव्देन व्यवच्छदाैन व्यापारस्यानेकविषयत्वं लभ्यते। एवमेकत्र भेदाभिप्रायेऽवगनेऽन्यत्रापि तथेवावगम्यते । बहुपद्मनेकपरं वा। भावाभासो यथा-राकासुधकर० । उ०-श्रयस्वभावत्वात्। तादृशेति। तादृशानेकेयर्थः। भिन्नवाक्यस्थानामिति। भिन्नत्वं विजातीयत्वम्। तच्च कर्तृकर्मप्रत्ययान्तत्वन वोध्यम्। अनन्वय इति सहम्य- र्हणेऽन्वेति । तदन्वयिनेति। एकक्रियान्वयिनेत्यर्थः । अभिन्नस्यापीति। अपिर्निन्न- क्रमः । कं क इत्यादिपदेरेकस्थोपस्थानेऽणीत्यर्थः । अन्यत्रापि तथषेति। इदमुपलक्षणं मदननगरी्वेनानेकसंचारणीयत्वावगमेनापि तत्त्वम्। कि च वर्तमानरमणन्वेपणालिङ्गन- ध्यानरूपव्यापाराणां नैकस्मिन्संभवः । अत्र वलादा लेङ्गनगम्यानुभयनिष्ठत्वेनापि रतेरा भासत्वं बोध्यम्। अनोचित्यप्रतीतिरेवात्रा डभामतावीजम् : अत एवं पाण्डवेपु डौपद्ा रतिर्न तथा। स्वकान्तायामपि शोकाघ्वस्थायां रतिवर्णन तथा। ग्रवित्या तिर्यन्निष्ठ- भयानकस्य मित्रे क्वाि गत इत्यादो निर्यन्निष्टविद्लम्भम्य च न तत्वमति वोध्यम्। रसानीचित्यस्य रसावगमोत्तरमेवावगमादाभामत प्रयोजकनेव न वच्यवाचकानी,चिस्यव द्रमभङ्गहेतुतेति बोध्यम्। अत्र साधारणीकरणोपायेन सामाजिकस्य वर्णनीयमयीभावा-

राकेति। सीतामुद्दिश्य रावणोक्तिः । पूर्णचन्द्रवदना च्चलदीर्वनयना ईषत्प्रकाशि- तनवयौवनेन तरङ्गितैः पूर्वपूर्वेणोत्तरोत्तरारम्भात्तरङ्वायनभ्रमर्युत्तङ्गी। विन्रमाम्येति पाठे विभ्रमयुक्तमुखीत्यर्थः। दर्शनाविक्रमेण मुखादिगतप्रकरष, वेभावनम्। तत्तस्मात।अनुपे- क्षणीयगुणवत्त्वात्। कि करोमि तलाभाय किमाचरामीत्यर्थः। न च मैत्री कार्येत्यत्राSडह- १ क. ग. 'नुचितं । २ क. "क्षी सा स्मे। ३ क. 'मि कथमत्र तनोमि मे। ४ क यिन/ऽभि। १७

१३० प्रदीपोद्योतसमेत :- [४ च० उललासः ]

अत्र चिन्ता, अनौचित्यप्रवर्तिता। एवमन्येऽप्युदाहार्याः । भावस्य शान्तिरुदय: संधिः शबलता तथा ॥ ३६ ॥ क्रमेणोदाहरणानि-

किं वक्षश्चरणानतिव्यतिकरव्याजेन गोपाय्यते। इत्युक्ते क तदित्युदीर्य सहसा तत्संपरमार्ष्ट मया संश्लिष्टा रभलेन तत्सुखवशात्तिन्व्वा च तद्विस्मृतम् ॥५१॥ प्रदी०-अत्र रतेर्व्यभिचारिभूता चिन्ता अनोचित्यप्रवर्तिता। नाययिकाया अननुरक्ततया - रतेरनुत्कृष्टत्वेन तद्वचमिचारिणोऽपि तथात्वात्। एवमन्येऽप्युदाहार्याः । भावशान्त्यादिरक्रम इत्यत्र भावशान्त्यादिपदप्रतिपाद्यमाह-भावस्य० । संधिरेककालमेव तुल्यकक्षयोरास्वादः। शबलता तु कालभेदेन निरन्तरतया पूर्व- पूर्वोपमदिनाम्। न च भावस्य शबलतायाः शान्त्युदयाभ्यामविशेषः । शान्तेरुदयर्स्य

तत्र भावस्य शान्तिर्यथा -- तस्याः सान्द्र० । उ०-विद्धे कथमिति। मेत्रीकरणे न कश्चिदुपाय इत्यर्थः । एवं सति तया मम स्वीकृतिर्भमायमिति बुद्धिविषयीकरणम्। तस्य व्यतिकरे संबन्धे क इवोपायो न कोऽपी- त्यर्थ: । मैत्रीं कथं करोमीत्युक्त्या मैव्यभावलाभादनौचित्यप्रवर्तिता चिन्ता। एवं तत्स्व्रीकृतेर्विशिष्टोऽतिकरोडभावः। तत्स्वीकाराभावे सति तल्लाभाय क उपाय इत्यप्य- र्थादनौचित्यप्रवर्तिता चिन्तेति बोध्यम्। तदाह-नायिकाया इति। अन्येऽपीति। रसान्तराभासा भावान्तराभासाश्चेत्यर्थः । भावस्येति। जातावेकवचनम्। अत्र यद्यपि शान्तेर्भावान्तरोदय एव चमत्कारि त्वम्। उदयस्य च शान्तिपूर्वकत्व एव चमत्कारित्वम्। अत एव भावान्ावोदयः पृथमणितः। एवं चैतन्वेददूये शबलताSSवश्यकी तथाऽपि तदनुभावाद्यनुपादानादस्वा- द्यत्वाच्च न सा। पूर्वपूर्वोपमर्देन परोदयस्याSडस्वाद्यत्व एव तत्स्वीकारात्। तदेवाSह- न च भावत्येत्यादिना। एवं शान्त्युद्यावुत्पत्तिकालावच्छिन्नावेव चमत्कारिणविति बोध्यम्। स्थायिनां त्वेते न संभवन्ति। तेषां संततमविच्छेदात्। तस्या इति। खण्डितस्वनायिकाकोनवृत्तान्तं कथयतो घृष्टनायर्कस्यैवमुक्तिः । तस्याः सपत्न्याः । असूयातिशयान्नामानिर्देशः। निबिडश्रीखण्डा दिलेपनयुतस्तन तटस्य तत्पर्यन्त

१ क. ख. नतटप्र°। २ ग. गोपायसे। ३ क. 'तस्याश्व त° । ग. 'तस्यास्तु त°। ४ क. मर्देन। न ।५ क 'विपयः । शा°। ६ क, स्य चैके । ७ क. न्ता तदाह। ८ ग. 'कस्येयमु'।

[४ च० उल्लासः ] काव्यपकाश: :,

अन्न कोपस्य। एकस्मिञ्शयने विपक्षरमगीनामग्रहे सुग्धया सदो मानपेरिग्रहग्लपितया चाटननि कुबन्नार आवेगादवधीरितः पियनमम्तृप्णी स्थिनक्तर्न्क्ष्णं मा भृत्सुप् इवेत्यमन्दवलितग्रीवं पुनरवीितः ॥ ५२।। अत्रौत्सुक्यस्य।

प्रदी०-अत्र कोपम्य शान्तावेव चमन्कारविश्रामः । उदयो यथा-एकस्यिञशयने० । अत्रौत्सुक्योदयः ।

उ०-समदेशस्यात एव प्रकृष्टः श्ेषः परीरम्भम्तेन म्वीयताद्योतकं मुद्राकारे यच्चिहूनं तद्युक्तं वक्षश्चरणानतेर्व्यतिकरो नैग्न्तर्येण पोनःपुन्येन वा संतन्धम्नन्मिषेण किं गोपाय्यते गुप्त क्रियत इति तयोक्ते सति तन्। मुद्राङनं मंप्रमार्ष्टु विलोपयितुं महसाSप्रमाद्ैव क्क तदित्युदीर्य रभसेन त्वरया साडडल्लिष्ट, आलिड्गिना। तत्मुखवशान्। अलिङ्गना- नन्दपारवश्यात्। तन्व्या चेति चकारेणाSSलिङ्गिनविस्मृत्योरेककालता। अपीनि पाठेपि स एवार्थः । कोपस्येति। कोपभावस्येत्यर्थः । ग्ान्तावेवेति । न तु विद्यमानेऽपि प्रसादोदये। तद्नुभावाद्यनुल्ेखाढिति भावः । एकस्मिन्निति। विपक्षरमणी सपत्नी। नन्नाममात्रग्रहणेडर्यान्नायकेन कृते मति सदस्तत्कालमेव मानस्य परिग्रहोडङ्गीकारम्नेन ग्लपिनया खिन्नया मुग्धया स्वाधेर्यमजा- नन्त्या चाटूनि प्रमादात्तन्नामग्रहणं न तुमे तम्यामामक्तिरित्यादिप्रियभाषणानि कुर्व- न्नपि। आवेगात्। कोपावेशात्। अवधीरितोऽवज्ञानः प्रियतमस्नू्णी स्थित आलाप रहितः स्थितः प्रसादज्ञानाय न तु निद्धितः। तत्क्षणं तुप्णीस्थिनिक्षण एव स्वापस्य सर्वथा दुर्लभत्वेन सुप्त इव मा भूदित्यौत्मुक्येनातिशयितवक्रीकृतर्ग्रीवं यथा तथा दुनवीं- क्षितानन्तरं वीक्षित इत्यर्थः। तत्क्षणादितिपाठेऽपि नथैव। कोपपरङमुखग्लपितयेत पाठे कर्मधारयः। अत्रौत्सुक्यस्येति । सुरतविषय्म्येत्यर्थः । न तु सत्या अपि कोपशान्तेः । तदनुभावानुपादानादिति भावः ।

१ क. ख. पराड्मुखग्ल। २ क. ख "तक्षणान्मां भू। ३ क. थैः। शान्ता।४ ग. ति। न तु।

१३२ प्रदीपोद्योतसमेत :- [४ च० उललास: ]

उत्सिक्तस्य तपःपगाक्रमनिधेरैभ्यागमादेकतः सत्सङ्गप्रियता च वीररभमोत्फालश्च मां कर्षतः ॥ वैदेहीपरिरम्भ एषं च मुहुश्चैतन्यमामललिय- न्नानन्दी हरिचन्दनेन्दुशिशिर: स्त्निग्धी रुणद्धयन्यतः।।५३॥ अत्राऽडवेगहषश: संधिः। क्वेंकार्य शरालक्ष्मणः क च कुलं भूयोऽपि दृश्येत सा दोषोंणां मशमाय नः श्रुतमहो कोपेऽपि कान्तं सुखम्॥ कि वक्ष्यन्त्यपकल्मपाः कृतधियः स्वमेऽपि सा दुर्लभा चेतः स्वास्थ्यमुपैहि कः खलु युवा धॅन्योऽधरं धास्यति ।५४॥।

अत्र पूर्यारे संभ्रमात्मक आवेगः । उत्तरार्षे हर्षः । अनयोस्तुल्यमेवाऽडस्वादः । शबलता यथा-काकार्य शशलक्ष्मणः० । उ०-उत्सिक्तस्येति। परशुरामागमने रामवच एतत्। उत्सिक्तस्य ख्यातस्याहंकृ तम्य चेत्यर्थः। तपःपराक्रमयोर्निधेः स्थानभूतस्येद्दशस्याभ्यागेंमादागमनेनैकत एकस्यां दिशि सतः समीचीनम्य परशुरामस्य सङ्गेया त्रियता प्रेम तत्। वीरस्य रभस उत्साहः। तस्योत्फाल उद्रेकः । वीरोचितोत्स हंद्रिक इत्यर्थः । एतौ द्वावपि मां कर्षतः । अत्र चकारदवय दयोः प्राधान्यसूचनाय। अन्यनोऽन्यस्यां दिशि एषोऽनुभूयमानो विदेहो जनकः स एव विदेहः कामः। तदीयायास्तस्यास्तद्विजये सहायत्वात्। तस्याः पार- रम्भ आश्लेषो मां रुणाद्धि च। मुनिपाश्वगमनं प्रतिबव्नातीत्यर्थः । चकारः पूर्वोक्त तुल्यकालत्वरचनाय। ननु एकपरीरम्भकार्यस्य द्वाभ्यां सत्सङ्गप्रेमवीरोत्साहाम्यां जन्य- मानकार्यस्य तुल्यकालत्वं तस्य ताभ्यां हुल्यनां विनाऽनुपपन्नमित्यतस्तत्संपादके विशेषणे आह-मुहुरित्यादि। आमीलयन्। विषयान्तराद्व्यावर्तयन्। हरिचन्दनेन्दुवच्छििर: शीतलः स चासौ स्न्िग्वश्च प्रेमसंवितश्रात एव रुणद्धीति युक्तम्। स्त्िग्धेनं युद्धा- न्निवर्तनात्। स्पर्श इति पाठान्तरम्। अत्र मुनावत्यादरणीयत्वज्ञानजन्यत्वराविशेषः पूर्वार्धगम्यः । हर्षम्तूत्तरार्धगम्यः । अनयोरिति । अत्र परिरम्भकृतहर्षेण सत्सङ्ग- प्रियतोत्साहोभयककृतत्वादावगस्तुल्य इति बोध्यम्। काकार्यमिति। पुरूरवस उर्वशी प्रत्युक्तिः । अकार्यम्। उत्तमजायां देवक- न्यायामासत्तरूपम् । कदयन ज्ञ.नद्यस्य सहनवस्थानप्रतिपत्तिः । तेनात्यनौचित्यं

१ कं. रभ्युद्रमा°। २ क. ष बहुराश्चै। ३ क. ग. 'योः । क्वा' । ४ क, क्वाकृत्यं श। ५ क. षाणामुपशान्तये श्र०। ६ क ख. ग. मे । ७क. न्यो धुर धास्य° । ८ क. मादावे। ९ क ख. गमने । १० क. गवे य० । ११ क. म । देव।

[४ च० उल्लासः ] काव्यमकाश: ।, १३३

अत्र वितकत्सुक्यमतिस्मरणशङ्क दैनयधृ नचिन्दौनां हलता। भावस्थितिम्तूक्ता। उ द़ाहृता चे जाने कपपणड्मुर्वीत्य दिना। मुख्ये रसेऽप तेऽङ्गित्वं प्राप्तुवन्ति कठाचन। ते भावशान्त्यादयः । अङ्गिवं गज तुगनविवाहय सभुन्यवन। प्रदी०-अत्र क्वाकार्यमित्यादौ विनर्कः, भूयोऽपीन्यमुन,म्, दोषणामिति मतिः, कोपेऽपीति स्मृतिः, किं वक्ष्यन्तीति शङ्का, स्वमडकीन न्यम्, स्वस्थ्यमिति धृतिः, कः खल्विति चिन्ता सफुटं पूर्वपूर्वपमर्देन प्रनीयमना शवलाः चमत्कारभूमिः । ननु भावस्य शान्त्यादिवत्स्थितिरपि प्रकारः संभवत्येव: तत्कर्य नोक्त इनि चन्न। भावोक्त्यैव तदुक्तेः । भावस्थितेर्भावभिन्नत्वात्। ननु व्यभिचारिस्थले नियमतो मुर्यस्य रसम्यावस्थापनं नत्कर्थ भावोदाहरणमेनत्। कथं वा भावध्वनित्वम्। रसाङ्गत्वेन तेपां गुणीभावादित्यन अह-दरुग्ये रसे० । ते भावशान्त्यादयः। कढाचन । येदा त एवाद्गित्वेन विदक्ष्यन्ते: विवहनप्रवृत्तरा- जानुगम्यमानभृत्यवत्। उ०-व्यज्यते। अत्र शान्तसंचारिवितर्कावगमः। अत्र शशलक्ष्मण इत्यनुचितम् भूयोड- पीत्यादिव्यङ्गचेन शङ्गारसंचार्यौत्सुक्येन शान्तमंचारिवितर्वव धनम् । एवमग्रेऽपि संग- मनीयम्। अपिना संभावनौत्कट्यम्। श्रुनं शास्त्रश्रवणम्। दोपाः प्रमादादयः । प्रशम आत्यन्तिकनाशः । इतो मतिः। कोपेऽपीत्यादिनः स्मृतिः । कान्तम्। अर्थात्तस्याः । कृते सदाचारे धीर्येषां ते पण्डिता अपकल्मषाम्तिरस्कृतपापकमाणः । इनः शङ्का। स्वप्ेऽपि अदृष्टाश्रुता पूर्वघटकेऽपि। इतोऽभिमताप्राहिप्रयुक्तदन्यम्। चेत इत्यतो धृतिः। क इत्यादितश्चिन्ता। धन्य, नाहमिव मन्दभाग्यः । धा्यति पास्यति। वितर्कमतिश- क्ाधृतीनां शान्तसंचारिता। इतरेषां शङ्गारसंचारिता। शवलतान। अत्र पार्यन्तिक चिन्तया शान्तोपमर्देन शृङ्गारस्प विश्रान्तिः। सा च शत्रुविजशपूर्वराज्यलाभ इव प्रक र्षनिदानम्। भावाभिन्नत्वादिति । प्रशमाद्यवस्थाचतुप्करितो भाव एव भावस्थिति- रिति भावः । व्यभिचारिस्थल इात। प्राधान्येन व्यञ्जितव्यभिचारक इत्यर्थः। रसाङगत्वेनेति। एवं भावशान्त्यादेरपि रसानुभावत्वेन तदङृगत्वं बोध्यम्। भावशान्त्यादृय इतिद्वंद्वः। अङ्गि त्वेन। प्राधान्येन। विवक्ष्यन्त इति। एवं च यत्र विभावादित्यत्तस्थाय्यंशोद्रेककृत आ. स्वादस्तत्र रसध्वनित्वम्। यत्र स्वानुभावव्यक्तव्यभिचार्यान्युद्रकत्न्तत वादिध्वनित्वम् । यत्र व्यङ्गयीभूतमपि व्यभिचारिणमनपेक्ष्य विभावानुभावद्रेककृतम्तत्र वस्त्वलंकारध्वनित्व- १ क. ख. ग, न्तानाम्। भा ।२ क निश्ोक्त । ग. तिहक्ता । ३ ख. ग. च । मु। -- ४ ख. त्वं च रा० ।५ क. यदैवा'। ६ ग. मः। भयो। ७ ग. चारिके।

१३४ प्रदीपोद्योतसमेतः- [४ च० उल्लासः ]

शब्दार्थाक्षयशक्त्युत्थस्त्रिधा स कथितो ध्वनिः ।

क्तिमूलानुरणनरूपव्यङ्गचश्चेति त्रिविधः । तत्र अलंकारोऽथ वस्त्वेव शब्दाय्त्राषभासते॥ ३८ ॥। प्रधानत्वेन स ज्ञेयः शब्दशक्त्युद्वो हविया ।

प्रदी०-एवम संलक्ष्यत्र मव्यङ्गच मेदं विचार्य संलक्ष्करमव्यङ्गेचप्रमेदानाह-अनुस्वानाभ०। घण्टायां हन्यमानायां मुख्यशब्दानन्तरं यथा क्षोदीयानपरोडनुरणनरूप: शब्द: प्रतीयते तद्वत्संलक्ष्यक्रमा व्यङ्गचस्य स्थितिर्यत्र सः। शब्दशार्थश्रोभयं चेति द्वंद्वः। तेन शब्द-

शब्दशक्तिमूलत्वं चैतदेव यत्तेनैव शव्देन तदर्थप्रतीतिर्नतु पर्यायान्तरेणापि। एतद्वैपरीत्यं चार्थशक्तिमुलत्वम्। न त्वभिधया तत्प्रतीतिरिति। तेन अभिधाया यत्र न नियमनं तत्रैष भेदो द्रष्टव्यः। तनन्नियमने तु नाभिधामूलत्वम्। किंतु व्यर्अ्षेंनामूलत्वमेव 'भद्रात्मन '-इतिक्रवेत्, इति यत्केनचिदुक्तं तन्नाSSदेयम्। भद्रात्मनः-इत्यादेरप्येत- द्वेदत्वेनेष्टत्वात्। अन्यथा तस्य सर्वभेदबहिर्भावापत्तेः । कि च प्रथमोदाहरणे प्राकरण- काप्राकरणिकयोरिति व्याख्यानेन, द्वितीये भवानित्यनेन, तृतीयेऽसीत्यनेन प्रकरणस्या- भिधानियामकस्यें स्पष्टत्वात्तेषामुद्दाहरणत्वं विरुध्येत। तस्माद्योक्तमेव न्याय्यम् । तेषु मध्ये-अलंकारोऽथ०।

उ०-मिति भावः । रससंपर्केनोभ्भटस्य भावशान्त्यादेरापातत एव चमत्कारित्वम्। पर्यन्ते तु रसस्यैवेति बोध्यम्। यथा हस्त्यश्वादिभिरलंकृतो भृत्य आपाततः प्रेक्षकाणा- मुत्फृदितविस्मयोऽपि दृष्टे राजन्येवमनुग्राहकोडयं राजा यदुपकरणीभूय भृत्यं विवाह- यतीति राजोत्कर्ष एव पर्यवसानमिति ढिक्। संलक्ष्यक्रमव्यङ्गयेति। व्यञ्जकेन सह संलक्ष्यः क्रमो यस्य तादृशव्यङ्गयकस्ये- त्यर्थ: । अनुस्वानभिः। प्रतिध्वनिसदृदशः। शब्दार्थयोरेकव्यङ्गचस्यापरव्यङ्गचत्वनि- यमादाह-शब्दशक्तिमूलत्वं चेति।•अवच्छेदकभेदेनोभयान्वयव्यतिरका नुवविधा।यत्वा- दुभयसंबन्धसंवलने तूभयशक्तिमूलत्वं द्रष्टव्यम्। अलंकारोऽथेति। अथेति विकल्पे।

१ क. ग. त्रिधा। २ क. डयमेदमाह। ३ क. डयस्थि० ।४ क. अनमू० । ५ क. स्य सत्वात्ते°। ६ क. ज्यायः । ते' । ७ क 'धाने तूभ"।

[४ च० उल्लामः ] काव्यपकाशः १३५

वस्त्वेवेत्यनलंकारं वस्तुमात्रम्। आद्यो यथा- उल्लास्य कालकरवालमहाम्वुवाहं देवेन येन जग्ोजिनगर्जिनेन। निर्वापितः सकल एव रणे रिपृणां धाराजलैस्तिजगनि ज्वलित: प्रतापः।५५॥ अत्र वाक्यस्यासंबद्धार्थाभिधायकत्वं मा प्रसाङक्षीदित्यपाकरणिकप्राकर- णिकयोरुपमानोपमेयभावः कल्पनीय इन्यत्रोपमालंकारे व्यङ्गचः ।

वा प्राधान्येन प्रकाशादित्यर्थः । तत्राSडद्यो यथा-उल्लास्य कालकरवाल । कालो वैरिसंहर्ता यः करवालः स एव महदम्बु धागजलं वहतीनि महाम्तुवाहः। यद्वा मह डत्सवः स एवाम्वु तद्वाहः। गर्जितं मिंहनादः। अत्र करवालमुल्ास्य एतावन्मात्रे वक्तव्ये यदेतादृशशव्दप्रयोगस्तम्यासंवद्धार्थकता मा प्रमज्यतामित्यप्राकर- णिकैरिन्द्रवारिवाहादिभि: प्राकरणिकानां राजकरवालादीना पमानोपमेयभावे कवेस्तात्प- र्यमित्युपमालंकारो व्यङ्गयः। स च शब्दशक्तिमृलः । पर्यायान्तरेण भूपादिना तदयों- पस्थिता तदप्रतीतेः । एवमग्रेऽप्यूह्यम् । उ०-वस्तुत्वस्य केवलान्वयित्वादाह-अनलंक्कतेति। गुणीभूतव्यङ्गयवारणायाSS- ह-प्राधान्येनेति। उल्लास्येति। अन्र वाच्यपक्षे येन प्रकृतेन देवेन राज्ञा जरठं कठोरमूर्जित वलवत्। गर्जितं सिंहनादो यस्य तथाविधेन कालो वैरिमंहर्ता यः करवालः रूड्गम्मत्र यन्महदम्बु धाराजलं तम्य वाहेः प्रसरषं तदुल्ाम्य तीक्ष्मीकरणेनाघिकं कृत्वा धाराजले: खड्गधा- राकान्तिमिः। रुड्गरत्नादिकान्ती लोके पानीयादिपदप्रयोगात्। पारनवपर्यायम्य च कान्तिवाचकत्वात्। रणे संग्रामे रिपूर्णां शत्रूणां त्रिजगति जलितोऽतिप्रसिद्धिं प्राप्तः सकल एव प्रतापो निर्वापितः शमितः। व्यङ्गचपक्षे तु येन देवेन मेघविपततिनेन्द्रेण कालकरं कृष्णरशिंम वालं नवीनम्। ववयोरैक्यात्। जरठोर्नितगर्नितन विशिष्टं महाम्वु- वाहं मेघमुल्लास्य प्रकाश्य रणे। अङ्गारादिषु जले पात्यमाने जायमानः शब्दो रणः। तस्मिन्सति धाराकृतिभिर्जलस्त्रिभुवने रिपूणामर्थाज्जलशत्रूरणां तेजसां सकलः प्रकृष्टस्तापो निर्वापितः शमितः । धाराजलमिति। जलं तैक्षण्यमापश्च। जल घातन इति घातौ घातनं तैक्ष्ण्यमिति व्याख्यानात्। असबद्धार्थकत्वम्। अविवक्षितर्थत्वम्। तथा सत्यपुष्टार्थतापत्तिरिति भावः। अलंकारो व्यङगन्च इति। अत्र व्यङ्गचार्थाभिन्नत्वेनाध्यवमितश्लिष्टशव्दोपात्त १ ख. 'त्यलंकारभिन्नं व° ।.२ क. "धायित्वं ३ ग. 'दिति प्राकरणिकाप्राकरणिकयो"। ४ै क उद्वः ।५ क ह: संप्रसार"।

१३६ प्रदीपोद्योतसमेतः- [ ४ च० उल्लास: ]

तिग्मरु चेरपनापो विधुननिशाकृद्विभो मधुरलीलः । मतिमानतत्त्वद्टत्तः मतिपदपकव्रणीर्विभाति भवान् ॥५६॥ अत्रेकेकम्य पटस्य दिपदत्वे विरोधामासः । प्रदी०- एवमलंका रान्तराण्यपि। रथा-तिग्मरुचिरपतापो । अत्र तिग्मरुचिः, अप्रताप एवं क्रमेणेकैकपदस्य द्विपदत्वे विरोधाभासः । उ०-विशेषणकृतं मादृश्यं प्रतीयते। उत्तयुक्तः। परं तु द्वितीयार्थप्रतीतिमन्तरा नोपमावगमः। तदवगमे च शब्दशक्तिर्मूलमिति तद्व्यपदेशः । यद्यप्युपमानभूतद्वितीया र्थस्य वस्तुभूतस्यापि व्यङ्गयत्वमस्ति तथाऽप्युपमामुखेनैव तेषामुपमेयोत्कर्षकत्वादलंकार- ध्वनित्वम्। प्रकरणेनाभिधानियमन, च्छिलष्टशब्द्रोपात्तद्वितीयार्थस्यापि व्यङ्गच्वत्वमेवेति भावः। तदुक्तं प्राकरणिकानामिति। ननु नृपमहेन्द्रादे रूपकमेव व्यङ्गन्यमस्तु। एवं च करवाल एवाम्बुवाह इत्यर्थसाम्र,ज्यात्तदवच,ख्यानक्ेशोऽपि नेति। तन्न प्रकरणाद्व धर्यक्य राजः प्रनीतो रिलष्टशब्दमहिस्रा देवेन्द्रस्यापि प्रतीतौ परस्परं तयोरसंबन्धे वाक्यभेदापत्या द्विनीयार्यस्य वर्णनीयोत्कर्पानाधायकत्वे तादृशशब्दविन्यासरूपकविप्र- या सानर्थक्यापत्या चाङ्गाङ्गिमावे: कार्यः । तत्रेन्द्रसंबन्ध्यम्बुवाहस्य राजसंबन्धिकरवालं प्रति विशेष्यत्वादिन्द्रस्यापि राजविशेष्यत्वापत्त्या राजैव महेन्द्र इत्यर्थप्राप्तावविवक्षितमहे- न्द्रप्राधान्यात्तद्रोखे व्यज्ञचत्वापत्तावसंवद्धार्थकत्वं तद्वस्थमेव स्यात्। उपमायां तु महेन्द्र इव राजेत्य्ये राजगतोत्कर्षप्रॉधान्यात्तद्वतरतिलाभरूपेष्टसिद्धिः । यद्रा रूपक- स्यापि सादृश्यमुलकत्वात्प्रथमोपस्थितसादृश्यस्थैव संबन्धत्वमित्यभिप्रायः । तिग्मति। हे विभो स्वाभिन्भवान्विमातति शोभत इत्यन्वयः। तद्विशेषणानि। ख्नेषु तिग्मः सुमनेषु रुचिगः प्रतापो दण्डाढिजनितं तेजो यस्य सः । तथा विधुराणां शत्रूणां निशेव निशा मन्णं तत्कर्ता । मधुरा मनोज्ञा लीला चेष्टा यस्य सः । मतिः शास्त्रादितात्पर्यनर्णानिका वुद्धिः।मानश्चितसमुन्नतिः। तयोस्तत्वेन याथार्थ्येन वृत्तिर्यस्य सः। प्रतिरदं प्रतिस्यानं पक्ष,णामात्मीयान,रक्रणीरित्यविरोधः । विरोधपक्षे तु तिग्म सतक्षगः। अथचरुपिरः। यद्वा तिग्नरुचेः सूर्यः। अप्रतापः प्रतापरहितः।विधुशचन्द्रोऽ- निशावृद्रात्रिवृन्न। मधर्वसनतोडललो लीलारहितः। मतिमान्,अतत्त्ववृत्तिः। तत्त्वे ब्रह्मण न वर्तते। अतत्वेवस्तुभूने वर्रत इति वा। प्रतिपत्प्रथमा तिथिः। अपक्षाग्रणी: पक्षस्याSS- दिभूता नेति। विमः, विगतकान्तिर्विभाति शोभते। द्विपदत्व इति। सामाजिकानां वासनावलाद्द्विपदत्वज्ञाने पि अप्रकृततया द्वितीयार्थस्य तत्संबद्धविरोधस्यँ व्यङ्गयत्वम क्षतमिति बोध्यम्। १ ग. यार्थेस्य। २ क. ति। यद्यप्यत्र रूपकमपि संभवति तथाऽपि रूपकस्यापि सादृश्य- मल° । ३ ग. ति चेन्न। प्र०।४ ग. वः कल्यः । ५ ग. 'पराप्त्या तद्ग"। ६ग. ·र्यत्र सः ।७क. ग, 'स्य च व्य।

[ ४ च० उल्लासः ] काव्यप्रकाशः । १३७

अमितः समितः प्राप्तैरुत्कर्षैंहरषद प्रभो। अहितः सहितः साधुयशोभिरसतामसि ॥ ५७॥ अत्रापि विरोधाभास: । निरुपादानसंभारमाभत्तावेव तन्वते। जगच्चित्रं नमस्तस्में कलाश्लाध्याय शूलिने ॥५८ ॥।

प्रदी०-पदाभेदेऽपि विरोधाभासो यथा-अमितः समिनः०। ननु विरोधस्य कि सर्वत्र व्यङ्गयन्वमेव। नेत्युच्यते। तत्कियनी मीमा। अपि- शब्दादेर्विरोधव्यञ्जकम्य भावे वाच्यत्वं तद्भावे व्यङ्गचत्वमिति- निरुपादान० । चित्रं नानाकारमालेरयं च। कला चन्द्रस्य घोडशो भागः कौशलं च। अत्रोपादा- नैर्मित्तावालेख्यकारिम्यः कलावन्वयः शूलिनो व्यतिरेको व्यङ्गयः । तम्य चित्रकला शब्दयोः परिवृत्त्यसहत्वेन शब्दशक्तिमूलता।

उ०-अमित इति। हे हर्षद शत्रुहर्षखण्डक मित्रहर्षदायक प्रभो त्वं समितः संग्रामा. त्प्राप्तैरुत्कषैरमितः परिच्छिन्नत्वरहितः साधुभिर्यशोभिः सहितः, असतां खलानां अहितंः। यद्वाSमित इति किवन्तम्। अमितात्मंग्रामाछ्व्वैरुत्कर्षैर्हर्षदेन्यादि पूर्ववन्। विरोध- पक्षेडमितः मित मानं तद्रहितः । समितो मानसहितः । अहितो हितरहितो हितम है- तश्च। अत्राप्यप्रकृतत्वाद्द्वितीयार्थस्य विरोधो व्यङ्गच इत्याहुः। विरोधव्यञ्जकम्ये- ति। एतेन निपातानां द्योतकत्वं ध्वनयति। भावे वाच्यत्वमिति। न्फुटद्योनितम्य विरोधस्य तदाक्षिपद्वितीयार्थस्य च वाच्यकल्पत्वादिति भावः । व्यङयन्वमिति । द्वयमपि सामानाधिकरण्यसत्त्व एवेत्यपि बोध्यम्। शनिरशनिश्वंयत्र 'प्रदीपस्वरसात् अन्ये तु सामानाधिकरण्यमपि वाच्यत्व एव नियामकमित्याहुः। निरुपादानेति। उपादानसंभार उपकरणसमूहस्तूलकादिकम्। तद्रहितं यथ: स्यात्तथाऽभित्तावेव शन्य एव चित्रं नानाकारं जगत्तन्वते कुर्वते तस्मा अनिर्वचनीयम्वरू- पाय कला चन्द्रस्य घोडशो भागस्तेन क्राव्याय शूलिनि महादेवाय नमः । पक्षे चित्र- मालेख्यम्। कला, आलेख्यक्रियाकौशलम्। अत्रोपादानैरिति। अप्रकृततया व्यङ्गचे नाSडलेर्येनानुभावेन व्यङ्गचात्स्वकर्तुरप्रकृताच्छूलिनो व्यतिरेको व्यङ्ग्य एवेति भावः। न चौस्य कवविगतशिवविषयरर्ति प्रति गुणत्वम्। वाच्यापेक्षया प्राधान्यमात्रेण तदूध्वनित्वाक्षतेः । १ क. र्षैदः प्र० । २ क हितोऽति। विरोधपक्षे। ३ ग. "चात्र क"। १८

१३८ पदीपोद्योतसमेतः- [४ चं० उल्लास: ]

अत्र व्यतिरेकः। अलंकार्यस्यापि ब्राह्मणश्रमणन्यायेनालंकारता। वस्तुमात्रं यथा- पन्थिअ ण एत्थ सत्थरमत्थि मणं पंत्थरत्थले गामे। उण्ण अपओहरं पेख्खिऊण जइ बससि ता बससु ॥ ५९॥ अत्र यद्युपभोगक्षमोसि तदाSSरस्वेति व्यज्यते।

प्रदी०- ननूदाहृतेषूपमादीनां प्राधान्यं न वा। आद्ये कुतस्तेषामलंकारत्वम्। अन्यानलं करणात्। द्वितीये कुतोऽस्य काव्यस्य ध्वनित्वम्। व्यङ्गचस्याप्राधान्यादिति चेन्न। पूर्व- मयमलंकार आसीदित्येतावताडलंकारव्यपदेशात्। यथा ब्राह्मणपूर्वबौद्ध संन्यासिनि ब्राह्म- णव्यपदेशः । नन्वेवं व्यपदेशसमर्थनेऽप्यलंकारध्वनित्वं न समार्थतमिति चेन्न। अलं. कारपदेन तद्योग्यताया विवक्षितत्वात्। न चैवं रसादिध्वनावप्यलंकारध्वनित्वप्रसङ्गः । संलक्ष्यक्रमस्यव तादृशस्य तथाभिप्रेतत्वात्। वस्तुतस्तु प्राधान्याप्राधान्ये, व्यङ्गस्य वाच्यापेक्षयैव न तु रसापेक्षयाऽपि। तद्पेक्षया सर्वत्र गुणीभावात्। तथा चोपमादीनां रसाङ्गतयाऽलंकारत्वं वाच्यापेक्षया प्राधान्यं चेति न दोषलेशावकाशः । वस्तुमात्रं यथा-पन्थिअ० । अत्र परथिकेन प्रावृडारम्मे ग्रमणीवध्वाः सत्थरमेत्थात्थि इति पदेन संभवव्याजेन स्रस्तंर पृष्टायाः कस्याश्चित्समुचितोत्तररूपे वाक्ये यद्युपभोगक्षमोऽसि तदाSSस्स्वेति

उ०-पूर्वमयमिति। वाच्यतादशायामित्यर्थः । न चैवमिति। तेषामपि रसवदाद्यलं कारत्वयोग्यत्वादिति भावः । स्वयं दूती द्वचरषें: पदैराच्छाद्य रहस्यं कथयति-पन्थिअ णेति। पथक नार्ति स्रस्तरमत्र मनाक्प्रस्तरस्थले ग्रामे। उन्नतपयोधरं दृष्ट्रा यदि वससि तदा वस॥ पथक प्रस्तराणां पाषाणानां स्थले तन्मयेऽस्मिन्ग्रामे न तु नगरे मनागल्पमपि स्त्रस्तरं कटाद्यास्तरणं नास्ति तच्छयनसामय्रयभावेऽपि उन्नतपयोधरं मेघं दृष्टा यदि तत्प्रतिब न्घाद्वसस तदा वसेत्यापाततो वक्त्यभिप्रायः। पाषाणबाहुल्येन तृणदौर्लम्यम् । व्यञ्ष- नया तु पाषाधानां तत्त्वेनाध्यवसितानां मूर्खाणां स्थले तन्मये ग्रमे सत्थरं शास्त्रं मना- गीषदृपि नास्ति। तथा चाSडकारेङ्गितज्ञानधिकरणे ग्रामे सति चैवंविध उद्दीपने मेधे

प्रकाशते । श्लेषमर्यादयोन्नतस्तनदर्शने च को नामोपभोगक्षमोऽन्यत्र गन्तुमर्हतीति वक्त्यिप्रायः

1 क. अन्यस्यान । २ क "धान्यं व्य०। ३ ग. °र्थः। स्वयं।

[४ च० उल्लासः ] काव्यपकाशः। १३९

शनिरशनिश्व तमुच्चैर्निइन्ति कुप्यास नरेन्द्र यस्पै त्वम्। यंत्र प्रसीदास पुनः स भात्युदारोऽनुदारक्॥ ६० ॥ अत्र विरुद्धावपि त्वदनुवर्तनार्थमेकं कार्य कुरुत इते ध्वन्यते। प्रदी०-व्यज्यते। तच्चं पओहरेति शब्दशक्तिमूलमिति । तथा-शनिरशनिश्व० । अत्र प्रथमार्ये शनिरशनिश्चेत्यनेन विरुद्धावपि त्वदनुवर्तनार्थमेकं कार्य कुरुत इवि वस्तु ध्वन्यते। न तु विरोधालंकारः। शनिरशनिरित्यनयोः सामानाधिकरण्याभावात्। विरो- धस्य च तत्रैव विश्रान्तेः । द्वितीयार्धे तु नोदाहरणम्। तत्र चशब्दस्याप्यर्थत्वे विरो- धस्य वाच्यत्वात्। समुच्चयमात्रार्थत्वे तु विरोधस्यैव व्यङ्गयत्वादिति ।

उ०-तच्च पओहरोते। तस्य परिवृत्त्यसहत्वादिति भावः । एवं सत्थरपद्मपि बोध्यम्। सत्थरं शास्त्रमास्तरणं च। शास्त्रामावोन्नतमेघस्तनादिदर्शनहेतु करता वसेत्या- दिगम्यायां गंतिनिवृत्तौ। शब्दान्वयाद्यनुविधानस्य स्फुटत्वात्। एतेन कुलजोक्तावुक्ता -

तायामिव तेषां सहकारित्वोक्तेरिति परास्तम्। अर्थव्यञ्जकतायां तेषामावश्यकत्वमात्रं न तु शब्दव्यञ्जनायां सर्वथाऽनुपयोगस्तत्र प्रतिपादितो मानामावात्। अत एव गुर्वादिं प्रत्युक्तात्सुरभि मांसं भुङ्क्त इत्यादितो न द्वितीयार्थप्रतीतिः । अस्ति हि शब्दन्यञ्जना क्वचित्तत्साहाय्येन विनाऽपीत्यन्यदेतत्। न चात्र पयोधरादिपदादुपस्थितार्थद्वयस्य पर- स्परमसंबन्धाद्वाक्यभेदापत्तिः । इष्टत्वात्। न च वाच्यन्यङ्गचयोरसंबन्धेऽसंबद्धार्थकत्वा- पत्तिरिति वाच्यम्। ग्राम्यतापरिहाराय संगोपनाय च वाच्यार्थाच्छादितन्य- ङ्चार्थस्य प्रतिपाद्यतयाSSच्छाद्याच्छादकरूपसंबन्धस्य विवक्षितस्य सत्त्वेनाक्षतेरित्याहुः। शनिरिति । शनिर्ग्रहः । अशनिर्वज्रम् । पुनस्त्वर्थे । उदार उद्भटः । अनुदारः, अनुगतदारः। नृपदत्तैश्वर्येणाप्रवासात्। नोदारो यस्मादिति वा। पक्षेSशनिः शनिविरोधी। नजोऽसुरादाविव विरोध्यर्थकत्वात्। अनुदार उदारादन्यः । विरुद्धावपीति। नमत्र विरोध्यर्थक इति भावः। सामानाधिकरण्याभावादिति। एकधर्मिगतत्वेन शनि- त्वतद्भिन्नत्वयोरप्रतिपादनादिति भावः । नजो भिन्नार्थत्व एव विरोध इत्यपि बोध्यमूं। अत्र सामानाधिकरण्याभावेन चस्य समुच्चयार्थत्वादप्यर्थत्वाभावेन च विरोधस्यावाच्यत्वेऽपि

१ क. यस्मै प्र° । २ क. ति व्यत्ययेन व्यज्यते। ३ ऊ. "च श°।४ क. तथा वा। ५ क. 'त्वात्। वक्तृवैशिष्टयादेः शब्दशक्तिमलेऽपि क्वचित्वहकारित्वात् । अत्र पयोधरादिपदादुपस्थिता- ्द्वयस्य ग्राम्यतापरिहाराय संगोपनाय च वाच्यार्थाच्छादितव्यड्गपार्थस्य प्रतिपाययता। आच्छाया- च्छादकरूप संबन्धस्य विवक्षितस्य सत्वेन नासंबद्धार्थता। वाक्यभेदस्त्वत्रेष्ट एव। शनिरिति।६ ग, *मू। केचितु शनिरशनिश्चेत्यत्र सामा।

१४० प्रदीपोद्योतसमेत :- [४ च० उल्लास: ]

अर्थशक्त्युद्धवोऽप्यर्थो व्यञ्जकः संभवी स्वतः॥३९॥

वस्तु वाऽलंकतिर्वेति षड्भेदोडसौ व्यनक्ति यत् ॥४० ॥ वस्त्वलंकारमथवा तेनायं द्वादशात्मकः । अर्थो द्विविधः । स्वतः संभवी इदंगथमकल्पितश्रेति। तत्र स्वतः संभवी न केवलं भणितिमात्रनिष्पत्री यावद्वहिरप्यौचित्येन संभाव्यमानः । कविरनां प्रतिभाँमात्रेण वहिरसन्नपि निर्मितः कविनिबद्धेन वा वक्त्रेति द्विविधोऽपर इति त्रिविधः । वस्तु वाऽलंकारी वाडसाविति षोढा व्यञ्जकः। तस्य वस्तु वाडलंकारो वा व्यङ्गय इति द्वादशभेदोऽर्यशक्त्युद्भवो ध्वनिः। क्रमेणोदाह- रणानि-

प्रदी ०-अर्थशक्तिमूलानुरणनरूपं व्यङ्गचं विभजते-अर्थशक्त्युद्भवो०। स्वतः संभवी न केवलं भणितिनिष्पन्नशरीरः। अपि तु बहिरप्यौचित्येन संभाव्यमानः। प्रौढोक्तिमात्रात्सिद्धः। बहिरसन्नपि वक्तुप्रतिभामात्रेण तथा निर्मितः। अयमर्थ :- व्यञ्ज-

मात्रासद्धश्र। स त्रिविधोऽपि वस्तुमात्रमलंकृतिर्वेति षड्विधो व्यक्जकः । षण्णां व्यङ्गच- मपि प्रत्येकं वस्तु वाडलंकृतिर्वेति द्वादश मेदा भवन्ति।

उ०-व्यङ्गयत्वमस्त्येव। परं तु वस्तुन एव राजोत्कर्षकतया प्राधान्याद्वस्तुध्वनित्वेन व्यवहार इत्याहुः। तेनोम्भितस्येति। कविनिबद्धम्येत्यर्थः। वृद्धोक्तिविषयाच्छिशूक्तिविषय इव कव्यु- क्तिविषयात्तन्निवद्धोक्तिविषयश्चमत्कारीति भावः । इतः परंच प्रणिधानप्रतीतिकतया चमत्कारस्य स्थगनान्न कविनिबद्धनिबद्धवक्त्रादेः पृथग्गणनमिति बोध्यम्ं। भणतिनि- ष्पन्नेति। अत्यन्तासत्यप्यर्थे शब्दस्य ज्ञानजनकत्वादिति भावः । बहिरिति। लोकेड- पीत्यर्थः । प्रौढोक्तिः । चमत्कारानुगुणोक्तिः । मात्रपदेन बहिःसंभववारणम्ं । व्यङ्गचस्य स्वतः संभविनोऽचमत्कारित्वात्तत्कृता भेदा नोक्ता इति बोध्यम्।

१ ख. द्वेऽप्यर्थे व्य० । ग. द्रवेऽप्यर्थो व्य०। २ मात्रसिद्धो। ३ ख. °कः । स्वतः संभ- वीिं प्रथमकल्पितश्चेति द्विविध।ऽर्थः। तत्र। ग. कः । इदं प्रथमकल्पितः° स्वतः संभवी चेति द्विवि- धार्थः। तन्र। ४ ग त्रोयद ।५ क हिरौचि" ।६ग. ना प्रौढोक्तिमात्रेण नि°। ७क. भानमा। ८ ग. रो बेर्ति। ९ क. "प्रौढिमा। १० क. पि वस्तुमात्रं प्रत्येकमं। ११ग. म्। बहि.। १२ ग. मू। अलसे।

[४ च० उल्लासः ] काव्यपकागः । १४१

अलससिरोमणिघुत्ताणमग्निमो पुत्ति धणममिद्धिमओ। इअ भणिएण णअङ्गी पप्फुलविलोअणा जाआ॥ ६१॥ अत्र ममैवोपभोग्य इति वस्तुना वस्तु व्यज्यत। धन्याऽसि या कथयासे मियसंगमेऽपि विश्रब्धचाटुकशतानि रनान्तरेषु। नीवीं प्रति प्रणहिते तु करे पियेण सख्यः शपाममि याढि किंचिदृि स्मगमि ॥ ६२॥ प्रदी०-तत्र स्वतः समविन्यर्थभेदचतुष्टये वस्तुना वम्तुनो व्यत्तिर्यथा-अलससिगे०। अलसत्वनान्यत्र गन्तुमनिच्छुः। वूर्तत्वेन रनेप्वनादृतगुणः । धनसमृद्धिमत्तया कृपण इात निर्धार्य यत्प्रफुल्लनयनत्वं वम्तु तेनान्यासामनाकर्षणीय इति ममैवोपभोगयोग्य इति वस्तु व्यज्यते। वस्तुनाऽलंकारस्य यथा-धन्याSसि या० । उ०-अलसेति। अलसशिरोमणिर्धूर्तानामग्रिमः पुत्रि धनसमृद्धिमयः । इति जल्पितेन नताङ्गी प्रफुल्लविलोचना जाता ।। पतिवरां प्रति धात्याः प्ररोचनायोक्तिः पूर्वार्धम्। उत्तराध तु कवेर्वाक्यम्। हे पुत्रि अयं वरोऽलसानां निरुद्योगानां शिरोमणः श्रेष्ठो धूर्तानां चाग्रिमः श्रेष्ठः प्रचुरधनममृद्धिः। प्राचुर्ये मयट्। इति भणिते भाषिते लज्जया नताङ्गी काचित् प्रफुल्े हर्षविकसिते लोचने यस्यास्तादृशी जातेत्यन्वयः। अन्यत्रेति। प्रवासे नायिकान्तरगृहे च। रतेष्विति। रति- काले नायिकयाँ दर्श्यमानगुणेप्वनादरवानित्यर्थः । इदमुपलक्षणं संभोगेप्वतृप्टत्वम्यापि। नताङ्गीत्वेन स्वस्या मानिनीत्वं नमस्कारद्वारा बोध्यते। ममैवेति। नाविदग्वाया इत्यर्थः। तद्विषयकं च कुमार्या ज्ञानं तदलसशिरोमणित्वादिश्रवणविशिष्टेन प्रफुल्लनयनत्वेन वस्तुना स्वहेतुहर्षव्यञ्जनद्वारेण तत्कारणीभूतं सामाजिकेषु व्यज्यते। धन्याऽसीति। रतिकथापरासु सखीषु मध्ये रतिकालीनं स्वप्रियालापं कथितः वतीं कांचिदुपहसन्त्यास्त्वमिदानी स्वरतिवाती कथयेति सखीभिः प्रेरितायाः कस्या- श्चिदुक्तिरियम्। हे सखि या त्वं प्रियसंगमे रतान्तरेप्वपि रतिमध्येप्वपि विश्वासयुँक्तानां चाटुकानां प्रियवाक्यानां शतानि कथयासि सा त्वं धन्याऽसीत्यन्वयः । प्रथमतः प्रिय- संगम एव विलक्षणानन्दमन्थरतया तत्कथनमशक्यम्। तत्रापि रते। तत्रापि नाSदौ नान्ते किं तु मध्ये। तस्य च पुनरिदानीं स्मरणमित्याश्चर्यंभूतं तव सावधानत्वमिति भावः । भोः सख्यः प्रियेण नीवीं वसनग्रन्थि प्रति करे प्रणिहिते करोऽपितव्य इति संकल्पविष- १ क. मैव भो ।२ ग. टुरचनानि। ३ क. नयतया ।४ क. ग. चनोकिः ।५ ग. या दृश्यमा । ६ क. ग. युक्त्तचा'।

१४२ प्रदीपोद्योतसमेत :- [४ च० उल्लास: ]

अन्र त्वमधन्याऽहं तु धन्येति व्यतिरेकालंकारः।

वीरैर्व्यलोकि युधि कोपकषायकान्तिः कालीकटाक्ष इव यस्य करे कृपाणः ॥६३ ।। प्रदी०-अत्र वाच्येन वस्तुना त्वमधन्या, अहं तु धन्येति स्वस्य व्यतिरेकालंकारो व्यज्यते। ननु व्यञ्जकोऽत्र धन्याSसीति त्वत्पदार्थस्य व्यतिरेकालंकार एव। तत्कथं वस्तुव्यञ्जकतो दाहरणमेतदिति चेन्न। संबोध्यव्यतिरेकस्तावन्न वाच्यः। आत्मनि कथनाभावस्याशा ब्दत्वात् । व्यङ्गयस्तु यद्यपि भवत्येव, तथाऽपि तमनपेक्ष्यैवं वाच्येन वस्तुमात्रेण यथो-

अलंकारेण वस्तुनो यथा-दर्पान्धगन्ध० । उ०-यीकृते सँतीति यावत् । न त्वर्पित इत्यर्थः । अवाचकत्वापत्तेः । अभिप्रायस्य लघुत्वापत्तेश्र। यदि किंचिदपि स्मरामि तदा शर्पोमि शपथ करोमीत्यन्वयः । भवतीनां शपथोऽहं तु न किंचिदपि स्मरामीत्यर्थः । यद्यपि शप उपालम्भ इत्यात्मनेपदं प्राप्नोति तथाऽपि शपथकरणकप्रकाशनविवक्षाभावान्नैं तत्प्रवृत्तिरिति स्पष्टमस्मत्कृतशब्देन्दुशेखरे। यदि किंचिदृपि स्मरामीति वाक्यमध्ये सख्यः शपामीति गर्भितोऽपि गुणः । विवक्षिता- र्थस्य सत्यत्वप्रत्यायनार्थत्वात्। अन्र पूर्ववाक्ये सोल्लुण्ठोक्तावेकस्या एव सौभाग्यगर्वि- ताया: संबोध्यत्वाद्धन्याऽसीत्येकवचनम्। सोत्कर्षसूचने तु बह्वीनां संबोध्यत्वात्सर्य इति बहुवचनमिति नासंगतिः । अत्र च रतकालेऽपि विषयान्तरवेदनेन रागस्य कृत्रिमतामा- वेदयता चाटुकथनेन त्वमधन्येति व्यज्यते। अन्तरापिशब्दाम्याम्रत्यन्तानौचित्यप्रकाशन द्वारा तद्तिशयः। एवं बहुवचनस्यापि प्रतिरतिसमयं तथाभावसूचनद्वारा तद्वचञ्जकत्वम्। एवं शतानीति प्रातिपदिकवचनयोक्चेति। तथोत्तरार्धेन प्रियकरस्पर्शमात्रेण संमोहानन्द- मन्थरत्वेनाकृत्रिमरागातिशय विषयान्तरानुमवाभावं च सूचयताऽहं धन्येति व्यज्यते। तथा चोभयसंवलनेन व्यतिरेकालंकार इति ध्येर्थम्। यत्त्वत्र सखीं प्रति धन्यत्वोक्तिर्वि- प्रलिप्सुया। तेन विवक्षितान्वयानुपपत्त्या धन्याऽसीत्यत्राधन्यत्वे लक्षणेति। तन्न। विप्रलिप्सयाऽपि सखीं प्रति कपटवचनानौचित्येन संबोध्यायां धन्यत्वस्यैव विवक्षित- त्वात्। अत्र वाच्येनेति । सखीं प्रति धन्यत्वोक्तिरूपेणेत्यर्थः । संबोध्यव्यतिरेक इति। संबोध्यसखीनिष्ठो व्यतिरेक इत्यर्थः । दर्पेति। यस्य राज्ञः करे कृपाणः खड्गो युधि युद्धे वीरैः कोपेन कषायाSतिशयरक्ता कान्तिर्यस्य तादृशः काली दुर्गा तत्कगक्ष इव व्यलोकि दृष्टः । कीदृशः । दर्पेण १ क. हं ध'। २ क. रेकोऽलं०। ३ ख. टकोटिसंक्रान्तिनि°। ४ क. क्रान्तिनि° । ५ क. : 'णरोचिः । ६ क. °व काव्ये व° । ७ क. ग. सति न त्व' । ८ क. अभिप्रा"।९ ग. पामीत्य"। १० क. ग. 'त्र प्र। ११ क. 'यम्। अत्र।

[४ च० उल्लास: ] काव्यपकाशः १४३ अत्रोपमालंकारेण सकलरिपुंवलक्षयः क्षणात्करिष्यत इति वस्तु।

ओष्ठविद्ठुमदलान्यमोचयन्निदेशन्युधि रुषा निजाघरम् ॥६४॥ अत्र विरोधालंकारेणाधरनिर्दशनसमकालमेव शत्रवो व्यापादिता इति तुल्ययोगिता, मम क्षत्याऽप्यन्यस्य क्षनिर्निवै्ततामिति तद्बुद्धिरुत्प्रेक्ष्यत इत्यु- त्पेक्षा च । एषूदाहरणेषुँ स्वतः संभवी व्यञ्जक:। प्रदी०-अत्र कालीकटाक्ष इव कृपाणो व्यलोकीत्युपमा। न पुनरुत्प्रेक्षा। संभार्वनाविर हात्। तँया च सकलपुरिपुवलक्षयः क्षणात्कारिप्यत इति वस्तु प्रकाश्यते । अलंका रेणालंकृतेर्यथा-गाढकान्तदशन० । अत्र निजाघरदशनवैरिवधूर्जनोष्ठदशनव्यथामोचनयोः कारणकार्ययोः पौर्वापर्याभावल- क्षणयाSतिशयोक्त्या Sलंकारेण दशनसमकालमेव शत्रवो व्यापादिता इति'समुच्चयोऽसौ स त्वन्यो युगपद्या गुणाक्रिया' इत्युक्तलक्षणममुच्चयालंकारो द्योत्यते। एष एव च उ०-मदेनान्धस्य गन्घगजस्य। यस्य गन्धं समाघ्रायान्ये गजाः पलायन्ते स गन्धगजः । तस्य कुम्भयोर्गण्डस्थलयोः कपाटं मध्यभागः। विशालतया तदाकारत्वात्। तस्य कूटमग्रं तदेव कूटं दुर्भेदत्वात्। तत्र संक्ान्त्या संबन्धेन निन्नं दृढसंबद्धूं घनं निविडं यच्छोणितं तेन शोणं शोचिर्यत्र। कालीकटाक्ष इवेति। अत्र शोणशोचिः कषायकान्त्यो- र्बिम्बप्रतिबिम्वभावेन समानधर्मता। इयं चोपमा स्वतः संभविनी । सादृश्यस्य वाहिरपि सत्त्वात्। संभवनाविश्हाढिति। संभावनायामनुगतधर्मस्यैव प्रयोजकत्वं न बिम्बप्रति- बिम्बभावापन्नस्थेति भावः। तया चेति। अत्र निर्दिष्टसाधारणधर्मेण सःदृश्यपर्यवसाना- न्नोक्तव्यङ्गयस्य वाच्याङ्गतेति बोध्यम्। गाढेति। यो राजा युधि युद्धे रुषा क्रोधेन निजाधरं दशन्रीणां शत्रूणां वधू- जनस्य स्त्रीसमूहस्यौष्ठरूपाणि विद्ुमस्य प्रवालस्य दलानि पत्राणि गाढस्यातिदुःसहस्य कान्तदशनक्षतस्य व्यथा पीडा तद्रूपात्संकटादमोचयत्।कोधाद्वैरिवधे तद्वधूनां रतिकीडा विरहाद्दन्तक्षताभाव इत्यर्थः । अतिशयोक्त्यति। एषैव प्रकाशे विरोधपदेनोच्यते। एष एवोते। प्रकृतानामप्रकृतानां वैकधर्मसंवन्धरूपतुल्ययोगितायाः प्रकृतेऽसंभव इति भावः। योगिता योगः। केचित्तु वीरानुभावत्वेन प्रकृतयोः स्वाधरदशनशत्रुव्यापादनयो- रैककीलिकत्वरूपैकधर्मसंबन्धात्तुल्ययोगिताडत। न च तत्र धर्मो गुणक्रियान्यतर एवेत्यत्र

१ ख. 'पुक्ष° । २ ग. क्षयं क्ष°। ३ ग. वर्लयता । ४ ख. 'एषु स्व°। ५ ग. षु चतुर्धा स्व°। ६ क. वनवि° । ७ क. तथा च। ८ क. जनौष्ठ। ९ क. योः पौ०। १० क. 'ति। करवृत्तित्वरू- पविरुद्धधर्मदर्शनात्तदभाव इति भावः ।१९ क ग. वालरूपैकधमेसंबन्धेन मुख्याऽपि तुल्य।

१४४ अदीपोद्योतसमेतः- [४ च० उल्लासः

कैलासस्य प्रथमशिखरे वेणुसंमूर्छनाभि: श्रुत्वा कीर्ति विवुधरमणीगीयमानीं यदीयाम्। स्रस्तापाङ्गा: सरसाविसिनी काण्डसंजातशडन दिङ्मातङ्गन: श्रवणपुलिने हस्तमावर्तयन्ति ॥ ६५॥ अत्र वस्तुना येषारमैप्यर्थाधिगमो नास्ति तेषामप्येवमादिबुद्धिजननेन चम- त्कारं करोति त्वत्कीर्तिरिति वस्तु ध्वन्यते। प्रदी०-तुल्यकालं योगितेति व्युत्पत्या तुल्ययोगितेति कैश्चिदुच्यते। ममक्षत्याऽप्यन्यस्य क्षतिर्निवर्ततामिति बुद्धेरुत्प्रेक्षणा दुत्प्रेक्षा Sप्यत्र व्यङ्गया। एषु व्यञ्जकोऽर्थः स्वतः संभवी। कविप्रौढोक्तिसिद्धे व्यञ्जकेऽरये भेद्चतुष्टये वस्तुना वस्तुनो व्यक्तिर्यथा-कैलासस्य०। अत्र यद्यपि विसिनीकाण्डसंजातशङ्का इति भ्रान्तिमान्ससंदेहो वाऽलंकारो व्यञ्जक इति वस्तुमात्रव्यञ्जकत्वोदाहरणमयुक्तं तथाऽपि तद्ागनैरपेक्ष्येणापि किंचिच्छुक् कर्णे प्रवि- शर्तीत्येतावताऽपि श्रवणे हस्तावर्तलक्षणेन वस्तुमात्रेण येषामप्यर्थाधिगमो नास्ति तेषामप्येवं श्ववैत्यमूर्तत्वादिबुद्धि जननेन त्वत्कीर्तिश्रमत्कारं करोतीति व्यक्तिसंभवाद्वस्तुमात्रोदाहरणत्व- मुक्तम्। अन्र च कीर्तिश्रवर्णानन्तरं कर्णे हस्तावर्तनं हस्तिनो न स्वतः संभवि। कितु कविसंप्रदायात्कविना वार्णितमिति कविप्रौढोक्तिसिद्धत्वम्। एवमग्रेऽपि द्रष्टव्यम्।

उ०-मानमैस्ति। कालोपाधेरपि सूर्यक्रियारूपत्वाच्चेत्याहुः।बुद्धेरिति। नृपबुद्धेरित्यर्थः। उत्प्रेक्षाऽपीति । अपिना तयोः संसृष्टिः सूच्यते। कैलासस्येति। प्रथमशिखरे मूलशिखरे वेणुसंमूर्छना वेणूत्थापितरागः। तदुक्तम्- स्वरः संमूर्छितो यत्र रागतां प्रतिपद्यते। मूर्छनामिति तां प्राहुरगीतितत्त्वविदो जनाः ॥ इति । विबुधानां देवानां रमणीभिर्गीयमानां यदीयां यस्य प्रकृतस्य राज्ञः कीर्ति श्रृत्वा सर- सस्य स्निग्धस्य बिसिनीकाण्डस्य कमलिनीमृणालस्य संजाता शङ्का संदेहो भ्रान्तिर्वा येषाम्। स्त्रस्तास्तिर्यम्भूता अपाङ्गा नेत्रप्रान्ता येषां ताद्दशा दिग्गजाः श्रवणयोः कर्णयोः पुलिने समीपे हस्तं शुण्डाम्। आवर्तयन्ति चालयन्ति। आवर्तने शङ्कैव हेतुँः। तामाहर्वुमिति शेष इति कश्चित्। घवलत्वस्य श्रोत्राग्राह्यत्वात्स्रस्तापाङ्गा इति । अत्र समीपदेशस्य पुलिनत्वेन श्रवणस्य सरस्त्वम् । तथा च मृणालभ्रमस्य युक्तत्वम्। एतावताऽपि। एतावज्ज्ञानमात्रेणापि वस्तुमात्रेण। श्रवणे हस्तावर्तलक्षणेन।

१ ख. नां त्वदी° ।२ ग. मर्थाभिग। ३ क. कतोदाहरणत्वम । ४ क णादन"। ५क मस्तीत्याहुः । ६ . देवतानां। ७ क. 'तुः । धव"।

[४ च० उल्लास: ] काव्यपकाशः । १४५

केसेसु वलामोडिअ तेणअसमरम्भि जअसिरी गहिआा। जह कन्दराहि विहुरा तस्सदढं कण्ठअस्मि संठविआ ॥ ६६ ॥ अत्र केशग्रहणावलोकनोद्दीपितमदना इव कन्दरास्तद्िधुरान्कण्डे गुह्लन्नी- त्युत्प्रेक्षा, एकत्र संग्रामे विजयदर्शनात्तस्यारैयः प्रपलाय्य गुहासु तिष्ठन्तीनि काव्यहेतुरलंकारो न प्पलाय्य गतास्तद्वैरिणोऽपि तु ततः पराभवं संभाव्य तान्कन्दरा न त्यजन्तीत्यपह्तुतिश्च।

प्रदी०-अत्रैव वस्तुनाऽलंकारस्य यथा-केसेसु० । अत्र तेन तथा समरे केशेषु जयश्रीर्गृहीता यथा तस्यारयः कन्दराभि: कण्ठे स्थापिना इति वस्तुनैकत्रैव संग्रामे विजयदर्शनात्तस्यारयः पलाय्य गुहासु निष्ठन्नीति काव्यक्दि ङ्गम्, न पलाय्य गतास्तद्वैरिणः अपि तु ततः पराभवं संभाव्य कन्दरा एव न तांम्त्य- जन्तीत्यंपहूनुतिश्र व्यज्यते। यत्तु केशग्रहावलोकनोद्दीपितमदना एव कन्दराम्तद्विघुरान्कण्टे गृह्णन्तीत्युप्रेक्षा व्यज्यत इति तद्भ्वेदेवम्, यदि पूर्व कन्दरादीनां नायिकार्त्वोद्यारोप: स्यात्। अन्यथा केशग्रहणस्य मदनोद्दीपकत्वायोगात्। तदभ्युपगमे च न व्नुमकम्य व्यञ्जकत्वम्। किं तु समासोक्तेरलंकारस्य ।

उ०-केसेसु इति। केशेषु बलामोडिअ तेन समरे जयश्रीर्गृहीता। यथा कन्दराभिर्विधुरास्तस्य हढ कण्ठे स्थापिताः ॥ बलामोडिअशव्दो बलात्कारे देशी। बलात्कारेणामोट्येत्यर्थ इत्यपरे। जयश्रीरित्य- नन्तरं तथेति पूरणीयम्। विधुरा वैरिणः कण्ठे स्वसंनिवेश इत्यर्थः । त्वया पराजिताः शत्रवो गुहास्वेव तिष्ठन्तीति तात्पर्यम्। अपह्तुतिश्रेति। चेन तयोरेकव्यञ्जकानुप्रवेश- संकरः सूच्यते। केशग्रहणेोति। नायककर्तृकनायिकाकेशाकर्षणदर्शनादपरस्याः कामो- द्रेकस्य लोके दर्शनादिति भावः। तदभ्युपृगमे चेति। एककर्तृककेशाकर्षणदर्शनेना- परयाऽपरस्य दृढकण्ठस्थापनरूपन्लिष्टविशेषणैः कन्दरादिमिरिति स्त्रीलिङ्गेन समासोकत्या कन्द्राणां नायिकात्वारोपाभ्युपगमे चेत्यर्थः। अलंकारस्येति। समासोक्त्यलंकारस- हितवस्तुन इत्यर्थः ।

१ ग. रयो गु । २ ख, ग. हेतुः न । ३ क. ः किंतु। ४ क. "क्षाऽत्र व्य१। ५ क. त्वारो०। ६ ग. गैः स०। १९

१४६ प्रदीपोद्योतसमेतः- [४ च० उल्लासः ]

गाढालिङ्गणरहसुज्जु अम्मि दइए लहुं समोसरइ। माणंसिणीण माणो पीलणभीरु व् हिअआहिं ॥ ६७॥ अत्रोत्मेक्षया प्रत्यालिङ्गननादि तत्र विजम्भत इति वस्तु। जा ठेरं व हसन्ती कइवअणम्बुरुहबद्धविणिवेसा। दावेइभुअणमण्डलमण्णं विअ जअइ सा वाणी ॥ ६८ ॥

प्रदी०-अत्रैवालंकारेण वस्तुनो यथा-गाढालिङ्गनन०। अत्र पीडनभीत इवेत्युत्प्रेक्षयाSलंकारेण प्रत्यालिङ्गनादि तत्र जुम्मत इति वस्तु ध्वन्यते। अत्रैवालंकारेणालंकारस्य यथा-जा ठेरं व०।

उ०-मानवतीं प्रति काचित्तद्वङ्गायापरमानवतीवृत्तान्तमाह-गाढेति०। गाढालिङ्गनरभसोद्यते दयते लघु समपसरति। मनस्विनीनां मानः पीडनभीत इव हृदयात् ॥ गाढालिङ्गनाय रभसेन हर्षेण वेगेन वा द्यिते प्रिय उद्यत एव सति न त्वाचरित वति मनस्विन्या वशीकृतेमानसाया अपि मानः पीडनाद्भीत इव हृदयाल्लघु शीघ्ं गुपं वा सम्यङ्निःशेषतोऽपसरतीत्यन्वयः । एवं च तादृश्याः स्वाधीनचित्ताया अपि मानो यदि तावन्मात्रेणैव गतस्तर्हि अतादृश्यास्तव गमिष्यतीति किं वक्तव्यमिति। अवश्यं- भाविनि मानभङ्गे किमित्यात्मानं वञ्चयसीति भावः । वस्तु ध्वन्यत इति। प्रत्य- लिङ्गनादीनां मानापसरणरूपवाच्यात्संभोगं प्रत्यासन्नत्वेन न वाच्याङ्गता। गाढालिङ्गना मात्रेणैव पीिनमयसिद्धेर्न वाच्यसिद्धचङ्गता। पीडनभीत इवेत्युत्प्रेक्षया सदग्संभोगनिर्भ- रारम्भ: प्रतीयते न ताहग्गाढालिङ्गनोद्यते मानोऽपसृत इत्यनेनेत्यलंकारस्य व्यञ्जकत्व- मिति भाव: । जा ठेरमिति। या स्थविरमिव हसन्ती कविवदनाम्बुरुहबद्धविनिवेशा। दर्शयति भुवनमण्डलमन्यदिव जयति सा वाणी॥ या वाणी वाग्देवताभिन्नत्वेनाध्यवसिता काव्यरूपा कविवाक्स्थविरं वृद्धमर्थाङ्गह्मा- णम्। भुवनान्यत्वप्रदर्शनेन तस्यैवोपहसनीयत्वात्। हसन्तीव। वैदग्ध्यात्। कवेर्वदनमेवा- म्बुरुहं पझमं तत्र बद्धी रचितो विनिवेशः स्थितिर्यया तादृशी भुवनमण्डलमन्यदिव

१ ख. दिकं ज°।२ ख. ग. त्र ज°। ३ क. तत्रै। ४ ग. 'स्विन्या मा०।५ क. ग. तमनसोऽपि। ६ क. रमव। ७ ग, द्धो वि°।

[४ च० उल्ास: ] काव्यप्रकाशः १४७

अत्रोत्प्रेक्षया चमत्कारैककारणं नवं नवं जगदजडासनर्स्था निमिमीन इनि व्यतिरेकः । एषु कविमौढोक्तिमात्रनिष्पॅत्रो व्यञ्जकः । जे लड्डगगिरिमेहलामु खलिआ संभोगखिण्णोरई फारुप्फुल्लफणावलीकवलणे पत्ता दरिद्दत्तणम्। ते एण्हि मलआणिला विरहिणीणांसाससंम्पक्किणो जादा झत्ति सिंसुत्तणे विवहला नानणाण्ळा विअ। ६९॥

प्रदी०-अत्र जा ठेर व हसन्तीत्युत्प्रेक्षालंकारेण चमत्कारेककारणं नवं नवं जगद्न- म्ुजासना निर्मिमीत इति वाण्या ब्रह्मणो व्यतिरेक: प्रकाश्यते। यद्यप्युन्प्रेक्षां विनाडपि व्यतिरेकोडयं प्रकाशते नियतिकृतनियम इत्यादिवत्, तथाऽपि न म्फुटो भवनीनि। यद्वा तावन्मात्रस्य व्यञ्जकत्वेऽप्युत्प्रेक्षाव्यञ्जकत्वं न विहन्यत इति।

व्यक्तिर्यथा-जे लंङ्डनगिरि०।

उ०-विलक्षणमिव दर्शयति सा जयति सर्वोत्कर्षेण वर्तते। अत्र वढ़नेऽम्बुजत्वारोपो ब्रह्मणः पद्मासनत्वेन वाण्या अपि तत्संपादनार्थः । अत एव हसन्ती। तदीयासनानु- करणात्। अत्र हसन्तीववेत्युत्प्रेक्षया चमत्कारैककारणत्वांशलाभः। अन्यदिवेत्युत्प्रेक्षया जगतो नवनवत्वलाभः । अत्र हसन्तीवान्यदिवेत्युत्प्रेक्षाम्यां भारतीतन्निर्माणयोर्व्रह्मत- न्निर्मितिम्यां व्यतरकस्य व्यक्तिः । अनम्बुजासनेि। लोकप्रसिद्धाम्बुजासनत्वाभावर्वतीति तदर्थः । न विहन्यन इति। तत्साहित्येनापि तद्वचङ्ग्यावगतेरित्यर्थः । अत्र हसनादिकं न लोकसिद्धं नापि कविवाणी जगदन्यथा दर्शयतीति। जे लडुनगिरीति। ये लङ्कागिरिमेखलासु स्खलिताः संभोगखिन्नोरगी- स्फारोत्फुल्लफणावलीकवलने प्राप्ता दरिद्रत्वम्। त इदानीं मलयानिला विरहिणीनिःश्वाससंपर्किणो जाता झटिति शिशुत्वेऽपि वहलास्तारुण्यपूर्णा इव।। मानिनीं नायिकां प्रति तत्सख्या इयमुक्तिः। लङ्कागिरिर्हेमकूटः। ये तु लङ्कागिरिर्लङ्कासंनि- हितो गिरिर्मलय इति व्याचर्युस्तेषां ते एहिं मलयानिला इत्यसंगतं स्यात्। तम्य मेखलासु

१ ग. स्थापि नि° ।२ कृ. ग. ष्पत्नः । ख. "पन्नशरीरो व्य०। ३ क. क्षाया अपि व्य"। ४ ग. तीत्यर्थः ।

१४८ पदीपोद्योततसमेत :- [४ च० उल्लास:]

अत्र निश्वासैः पाप्तैशवैर्या वायवः किं किं न कुर्वन्तीति वस्तुना वस्तु व्यज्यते। सहि विरइऊण माणस्समज्झ धीरत्तणेण आसासम्। पिअदंसणविहलंङ्खलखणम्पिरि सहसत्ति तेण ओसरिअम्।।७०॥। प्रदी०-अत्र यथोक्ेन वस्तुना निःश्वासेन प्रात्तैश्वर्याः कि किं न कुर्वन्तीति वस्तु व्यज्यते। तारुण्णपुण्णा विअ इत्यस्य व्यक्तावनुपयोगात्। न चैवमस्याप्रयोजकत्वम्। उक्ति. विशेषपरिपोषकत्वात्। निःश्वाससंपर्कस्य बहलत्वहेतोरुपादानात्काव्यलिङ्गस्यैव व्यञ्ज- कतेति चेन्न ! तस्य हेतुत्वाविवक्षयाऽपि तथा व्यक्तेः । तत्रैव वस्तुनाऽलंकारस्य यथा-सहि० । उ०-नितम्बेषु स्वभोक्तृसर्पत्रासात्स्खलिताः। स्त्रीणामाहारद्वैगुण्यादुरगीति। क्षुदतिशयाय संभोगखिन्नेति। तासां स्फारा वितता उत्फुल्ोर्ध्वप्रसृता ईदृशी या फणापङक्तिः। आम्यां विशेषणाभ्यां कवले स्थाल्यम्। तया कवलने भक्षणे दरिद्रत्वं क्षीणत्वं प्राप्तास्त इदानीं मलयसंबन्धान्मलयानिला विरहिणीनिश्वासैः संपर्किण ईषत्संबन्धा एव न तु सम्यक्संव- लिताः। शिशुत्वेऽपि तारुण्येन पूर्णा इव बहला: पुष्टावयवा विरहिजनहृदयपीडने समर्था जाता इत्यर्थ:। अनिलानां लङ्कातो मलयागमने समुद्रलडघनाच्छैत्यं मलय संबन्धात्सौगन्ध्यं सखलनादिना मान्झं च ध्वन्यते। निःश्रवासेनेति। निःश्वाससंपर्कपर्यन्तवाक्यार्थरूपेण वस्तुना। वहिरसंभाव्यमानेनेत्यर्थः । प्राप्तैश्वर्या इति । अस्यै निःश्वास इत्यादिः । यद्वा निःश्वासेनेति परनिःश्वासेनेत्यर्थकं व्यङ्गयघटकम्। विएत्यस्येति। उत्प्रेक्षारूपस्ये- त्यर्थः। तथा व्यक्तेरिति। एवं च तस्यैव प्राधान्यादलंकारसत्त्वेऽपि तेनैव व्यपदेश इति भावः। सहीति। सखि विरचय्य मानस्य मम धरित्वेनाऽडश्वासम्। प्रियदर्शनविशङ्खलक्षणे सहसेति तेनापसतम्। प्रियदर्शनविह्वळत्वक्षण इति वा। अत्र पाठे बहुव्रीहिः। हे सखि मम धीरत्वेन धैर्येण मानस्याSSश्वासं तवोपद्रवेऽहं सहायो भविष्यामि स्थिरो भवेति समाश्वासं विधाय प्रियदर्शनेन। विशङ्खलेति भावप्रधानम्। विशङखलत्वं कौतुकोत्तरलत्वमेव क्षण उत्सवस्त- स्मिन्सतीत्यर्थ:। गङ्खलापदं श्लिष्टम्। तेन धैर्येण। सहसेति सहसा कर्म मया कृतमिति वाक्यैकदेशानुकरणम्। इति एवम्। उक्त्वेति शेषः। अतिसंभ्रमवशाद्वाक्यैकदेशप्रयोगः।

१क. ख. "श्वर्याः ककिं किं न कुर्वत इति। ग. श्वर्याः किं। २ ग. 'स्तु व्य° । ३ क. ग. स्यनिःस्वा इ° । ४ ग. दिः । वि° ।५ ग. मे कृ° । ६ ग 'ति उ।

[४ च० उललासः ] काव्यमकान:। १४९

अत्र वस्तुनाऽकृतेऽपि मार्थने प्रसन्नेति विभावना पियदर्शनस्य सौभाग्यवलं धैर्येण सोहुं न शक्यत इत्युत्मेक्षा वा। ओल्ोल्ठकरअरअणक्ख एहि तुह लोअणेसु मह दिण्णम् । रत्तंसुअं पसाओ कोवेण पृणो इमे ण अकमिआ।। ७१॥ अत्रै किमिति लोचने कुपिते वहसि, इत्युत्तराळंकारेण न केवलमार्द्रनख- क्षतानि गोपयसि यावत्तेपामहं प्रसादपात्रं जातेति वस्तु। प्रंदी०-अत्र प्रियदर्शनवविह्वलत्वलक्षणे वरित्वेनापसृनमिति वस्तुनाSकृनपि म्रार्थने सा प्रसन्नेति विभावनां, नूनं प्रियदर्शनसौभाग्यवलं धर्येण सोहुं न शक्यत इत्युत्प्रेक्षा च व्यज्यते। अत्रैवालंकारेण वस्तुनो यथा-ओहोलकर०। अत्र किमिति कुपिते लोचने वहसीति प्रश्नोन्नयनादुत्तरालंकारेण कोवेण इमे ण अक्क मिआ इत्यपह्नुत्यलंकारसहितेन न केवलमार्द्रक्षतानि गोपयसि किं तु तेषामहं प्रसाद- पात्रमपि जातेति वस्तु व्यज्यते। उ०-किमिति मया मानसहार्थ धैर्य आहितेऽपि मानं त्यक्तवती भवतीति वदन्तीं सखीं प्रति तदाहित धैर्यस्यातितुच्छत्ववोधिकेयमुक्तिः। सा वक्त्री। उत्प्रेक्षा चेति। चेन संकरः संगृह्यते। व्यज्यते। सहृदयस्येति। शेषः । ओल्ोल्लेति। आद्रार्द्रकरजरदनक्षतैस्तव लोचनयोर्मम दत्तम्। रक्तांशुकं प्रसाद: कोपेन पुनरिमे नाऽडकान्ते।। कुद्धां नायिकां किमिति कुपिते लोचने वहसीति पृष्टवन्तं सापराधनायकं प्रति तस्या इयमुक्तिः। तवेत्यनन्तरमङ्ग विद्यमानैरिति शेषः। तवाङ्गे विद्यमानैरार्द्रादप्याद्रैरन्यनायि काकृतैः। क्षतैर्मम लोचनयो रक्तांशुकं प्रसादो दत्त इति संवन्धः । अत्राऽडर्द्रार्द्रक्षतैरित्यने- नागोप्यत्वं स्वस्य रक्तत्वेन रक्तांशुकप्रसाददानौचित्यं च व्यज्यते। रक्तांशुकमित्यनेनै- कजातीयमेव रक्तत्वमिति ध्वनिः । प्रसाद. इत्यनेन करजादिक्षतेषु माहात्म्यं सूचयता तत्कर्तृकभूतायां नायिकायां नायकप्रेमातिशयपात्रताध्वननम्। उत्तरालंकारेणे्ति।

निषेधानुपपत्त्या प्रश्नाक्षेपकत्वापहनुतिरियमुत्तरालंकारगुणीभूतेति सुचयितुं सहितेनेत्यु- कम्। किं तु तेषामिति। न प्रसिद्धनामार्द्रेक्षतानामगोपनं कि तु गुप्स्थानामपि यथा दर्शनविषयता भवति तथा यतस इति तात्पर्यम्। १ क. ते प्रा°। २ क. ख, क्षा चैति। ग. क्षा च। ३ ख. त्र लोचने किमिि वहसि कुपिते इत्यु ।४ क. ने व° । ५ क तेपां प्र" । ई कु. ना प्रि°। ७ क. तत्रै । ८.क. धिका सख्ये तस्थ इयमु्तिः । उत्पेक्ष्य सा न । ९ ग, 'तृभू"। १० ग. क्तप्रतिषे।

१५० पदीपोद्योतसमेत :- [ ४ च० उल्लासः ]

महिलासहस्सभरिअे तुह हिअए सुहअ सा अमाअन्ती। अनुदिणमणण्णकभ्मा अङ्गं तणुअं वि तणुएइ ॥ ७२॥ अत्र हेत्वलंकारेण तनोस्तनूकरणेडपि तब हृदये न वर्तत इति विशेषोक्ति:। एषु कविनिवद्धवक्तृमौढोक्तिमात्रनिष्पन्नशरीरो व्यञ्जकः। एवं द्वादश भेदाः। शब्दार्थोभयभूरेक: । यथा- अतन्द्रचन्द्राभरणा समुद्दीपितमन्मथा। तारकातरला श्यामा सानन्दं न करोति कैम्॥ ७३ ॥ प्रदी ०-अत्रैवालंकारेणालंकारस्य यथा-महिलासह०। अत्र महिलासहस्रभरितत्वात्तव हृदि स्थानं न लभते ततोऽङ्गं तन्वपि तनयतीति हेत्वलंकाराभ्यां तनोस्तनूकरणेऽपि तव हृदये न वर्तत इति विशेषोक्तिः । अत्र कविनि- बद्धा सखी वक्त्री। एवमर्थशक्त्युद्धवस्य द्वादश भेदाः । शब्दार्थो०। यथा-अतन्द्रच० । उ०-महिलेति। विरहकृशां नायिकां नायकायाऽडवेद्यन्त्याः सख्या इयमुक्तिः । महिलासहस्रभरिते तव हृदये सुभग सा अमान्ती। अनुदिवसमनन्यकर्मा अङ्गं तन्वाप तनयति॥ हे सुभग सौभाग्ययुक्त स्त्रीसहस्त्रव्याते तव हृद़येऽवकाशमलभमाना साडनुदिवसं दिवसं व्याप्य प्रतिदिनं चान्यत् तनुतासंपादकातिरिक्त्तं न कर्तव्यं यस्यास्तादृशी कृशम- प्यङ्गं कृशयति । अत एव सुभगेति संबोधनम्। अमान्तीत्यत्र महिलासहस्त्रभरितत्वं हेतुः । तैनुतनूकरणे चामान्तीत्वं हेतुः।अत्र सुभगेत्यनेन नायिकाया एवानुरागविषयत्वं न तु सा तवेति व्यज्यते। एवं महिलासहस्त्रेत्यादिना त्वद्नुरागविषया एव ताः । न वु त्वं तासामित्यपि ध्वन्यते। हेत्वलंकाराभ्यामिति। काव्यलिङ्गालंकाराभ्यामित्यर्थः। हेतुगर्भत्वात्तस्यापि तेन शब्देन व्यवहारः । विशेषोक्तिः। कारणसत्त्वेऽपि कार्यानुत्प- त्तिरूपा। भूरेक इति । वस्तुनाऽलंकाररूप इत्यर्थः । अतन्द्रेति। अतन्द्रो मेघाद्यनावृततया स्फुरद्रूपश्चन्द्रमा आभरणं यस्याः साडत एव सम्यगुद्दीपितो मन्मृथः कामो यया सा तारका नक्षत्राण तरलान्यल्पानि यस्यां सा

१क. ख. म्। भे ।२ क. कारेश त°। ३ क. ग. स न मा°। ४ क. ग. तनू°। ५ ग. "घाना । ६ ग. न्मथो य"।

[४ च० ज्लाम:] काव्यपकाश: 1.

अत्रोपमा व्यङ््या : भेड़ा अष्टाइशास्य तत्। ४३॥ अस्येति घवनेः । ननु रसादीनां बहुभेरदत्वेन कथमष्टादशेत्यन आह- रसादी नामनन्तत्वाळेड एको हि गण्यने। प्रदी०-अत्र श्यामारूपकामिनीविशपरजन्योरुम व्यङ्ञचा। म चनन्द्रचन्द्रेत्यादेः पार्रिवृत्त्यसहतया समुदीपितेत्यावेम्तु नत्सहनया उभयम्यापि व्यञ्नकन्वन शब्दार्थोभयश क्तिमूला। भेदा०। अम्य घवनेः । न तु शब्दार्थोभयभुबः । ननु रसभावादीनां बहुत्वादटादशत्वमनुरपन्नमित्यन आह-रसादीना०। उ०-श्यामा रात्रिः । विशेषणवलात्तम्या ज्योत्तात्वलाभः! कमानन्दन करोनि। इ्यामा षोडशवार्षिकी। अतन्द्रा मुरतादावालस्यराहिता। चन्द्रः क्नूरमामरणं यस्याः सा। चन्द्रः शिरोभूषणविशेष इति केचितें। बहुव्रीहुत्तरपढ़कः कर्मधाग्यो वा। मम्यगुद्दीपितो मन्मथो यगा तारकाडक्षिकनीनिका तरला चञ्चला यस्याः सा। तारकावदीप्रम्नरलो हारमव्यमाण र्यस्या इति वा। इति प्रतीतो स्त्रीविशेष इव रात्रिगित्युपमा ज्योत्सी रात्रिरिव नायिकेति वोपमाप्रतीतिः । उभयस्यापि व्यञ्जकत्वेनेति। एनेन पथि अणेत्यादौ पथिकग्रामादिपदानां पर्यायपरिवृत्तिसहत्वादुभयशक्तिमूलत्वं स्यान्।एवं च वस्तुनोऽप्युभयशक्तिमूलत्वेन, एक इत्यसंगतमित्यपास्तम्। तत्र परिवृत्त्यमहसत्थरपओहरशव्दयोरेव व्यङ्गचव्यन्जकत्वं नेतरे. षामपीत्यदोषात्। एवं च प्राधान्येन विवक्षितव्यङ्गचोपयोगिपदानां परिवृत्तिसहत्वासहत्वा- भ्यामर्थशव्दयोः प्राधान्यमिति फलितन्। अतन्द्रेत्यादौ तु सवैरपि साधारणधर्मैरुपमायाः कवितात्पर्यविषयत्वात्सवेंषां व्यञ्ञकत्वमक्षतमेव। चन्द्रतारकाश्यामापढानां परिवृत्त्यमहत्व- मामरणादिपदानां च तत्सहत्वम्। किं च रहम्ये वस्तुनि व्यङ्गच एव गोपनाय नानार्थप- दोपादानम्। तद्रोपने च शब्दशक्तय एव प्रभवन्तीति न वम्मुन उभयशक्तिमूलता। एतेन शब्दार्थयोरन्यतरस्य व्यञ्जकत्वेऽपरस्यापि सहायत्वेनोक्तत्वात्मर्वत्रैवोमयमूळत्वमित्यपास तम्। योऽर्थो व्यञ्जकस्तद्वोधकशव्दस्य यः शब्दो व्यञ्जकस्तद्वोध्यार्थस्यापि व्यञ्जकत्वमिति तदाशयादिति दिक्।

१ ग. अस्य घ्व । १ क. 'भेदे कथमष्टादशतेलय। ख. भेदकत्व क०। ग. भेदत्वे क°। ३ ग ते। तथा ।४ क. त्। सम्य। ५ क "ति। पथि अणेत्यादो परिवृत्यसहसत्थरप- ओहरशब्दयोरेव व्यड्ग्यव्यञ्जकत्वं नतरेषां पथिकग्रामादिशब्दानां परिवृत्तिसहानामिति नोभयश क्तिमूलत्वम्। एवं च प्राा।

१५२ पदीपोद्योतसमेत :- [४ च० उल्लासः ]

अनन्तत्वादिति। तथाहि। नव रसाः। तत्र शृङ्गनरस्य द्वौ भेदौ । संभोगो विमलम्भश्र। संभोगस्यापि परस्परावलोकनालिङ्गनपरिचुम्बनादिकुसुमोच्चय- जलकेलिसर्यास्तमय चन्द्रोदयषड्रऋतुवर्णनादयो बहवो भेदा: । विप्रलम्भस्या- भिलाषादय उक्ताः । तयोरपि विभावानुर्भावव्याभचारिवैचित्रयम् । तत्रापि नायकैयोरुत्तंममध्यमाधमप्रकृतित्वंम्। तत्रापि देशकालावर्स्थादिभेदा इत्येक- स्यैव रसस्याऽSनन्त्यम्। का गणनाँ त्वन्येषाम्। असंलक्ष्यक्रमतवं तु सामान्य- माश्रित्य रसादिध्वनिभेद एक एव गण्यते। वाक्ये द्व्युत्थः । प्रदी०-कथमनन्तत्वम्। इत्थम्-नव रसाः। तत्र: शृङ्गारैस्यैव द्वौ मेदौ संभोगवि- प्रलम्भौ। तत्र संभोगस्यापि परस्परालिङ्गनादयो बहवो भेदाः। विप्रलम्भस्याभिलाषादय उक्त्ताः । तयोरपि विभावानुभावव्यभिचारिवैचित्यम्। तत्रापि नायकयोरुत्तममव्यमा- धमप्रकृतित्वम्। तत्रापि देशकारलीवस्थाभेद इत्येकस्यैव रसस्याऽनन्त्यम्। का गणना सर्वेषाम्। कुतस्तार्ह एकत्वेन गणनम्। असंलक्ष्यक्मत्वरूपमेकं सामान्यमाश्रित्य। वाक्ये द्व्युत्थ:०। शब्दार्थोभयशक्तिमूलो ध्वनिर्वाक्य एव। ननु नायं नियमः। शिशुपालवधे तद्दूतोक्ती प्रबन्धेऽपि दर्शनादिति चेन्न। तन्नोभयशक्तिमूलत्वेऽपि ध्वनित्वामावात्तुल्यप्रार्धीन्य उ०-शक्तिमूलव्यङ्गचे वस्त्वलंकृती द्वौ। अर्थशक्तिमूलस्य द्वादश। उभयशक्ति- मूलश्रैक इत्यष्टादशेत्यर्थः । अधमपकृतित्वमिति। बहुव्रीहेस्त्वप्रत्ययः । प्रकृतिः स्वभावः । उत्कृष्टानुरागि- त्वादि चोत्तमस्वभावत्वादि। देशो विजनादिः। कालो वसन्तादिः। अवस्था नवोढा- त्वादयः । सर्वेषामिति । रसभावतदाभासानामित्यर्थः । सामान्यमिति। तच्चाख- ण्डीपाधिरिति भावः । वाक्य एवोते।वाक्यमत्र पद्समुदायः। तेन नानार्थानानार्थपद्घटितसमासगतत्वेऽपि न क्षतिः। एवेन चासमस्तैकपदव्युदासः। एकपदेऽस्यासंभवात्। एकस्थैव परिवृत्तिसहत्व- तदसहत्वयोर्वक्तुमयोग्यत्वीच्च। तद्दूतोक्त्ताविति पाठः। पबन्धेऽपीति। न च तस्य पद- १ क. म्भक्वेति। २ ख. ग. 'स्परर्दर्शनालि'। ३ क. यर्तुषट्कव° ।४ क. ख. स्याप्यभि"। ५ ख. भावादिवै । ६ ग.कनायिकयो। ७ ख. तिकत्व° ।८ ख. स्था इ०। क. ग. स्थभो। ९ क्. नाऽन्ये० । १० ख. त्वं सा०। ११ क. निरेकभेद एव। क. निरेक° । १२ क. 'रस्य दौ। १३ क. भोगो विप्रलम्भश्व। त°। १४ क. 'लादव । १५ क. धान्याभा।१६ ग. मूले व" ।१७ ग. गत्वे० । १८ ग. त्वातू।

[४ च० उल्लाम: ] काव्यपकाघ:। १५३

द्युत्थ इति। शब्दार्थोभयशक्तिमृच्ः । पढ़ेडव्यन्ये। अपिशब्दाद्वाकयेऽपि। एकावयवस्थिनेन भृषणेन कामिनीव पददोत्येन व्यङ्गयेन वार्क्यव्यङ्गयाऽपि भारती भासने। तैन्र पदमकाव्यत्वे क्रमेणो- दाहरणानि- यस्य मित्राणि मित्राणि शत्रवः शत्रवस्तथा। प्रदी०-भावात्। त्राह्मणातिकमत्याग इनिवन्। अन्यत्राप्यवं संभाव्यत इति चेत्संभा- व्यताम्। न तु क्वापि निश्चीयते येन नदादाय विभाग: म्यादिति । पदेऽप्यन्ये। अन्ये सप्तदश ध्वनिभेदा वाक्ये पढ़ेपि। ननु पदम्य व्यञ्जकत्वे किमायानं वाक्य- रूपस्य काव्यस्य ध्वनित्वे। कथं वो पढ़मात्रस्य व्यञ्जकत्वे वाक्यम्यैव समस्तम्य चारू तेति चेदुच्यते। पदप्रकाशत्वं न पदमात्रम्य व्यञ्तकतया। किं तु तम्य प्राधान्येन। अविवक्षितवाच्ये पदमात्रम्य व्यञ्जकत्वेऽपि यद्वाक्यवर्निशव्दम्यार्थम्य वा कम्याप्यतिश- यितार्थव्यञ्जकत्वं तद्वाक्यस्यैव ध्वनित्वमित्युपगमान्न कश्चिद्दोषः । एकदेशस्थितेन च तादृशपदेन समस्तमेव वाक्यं चरुनमुपणचछने कामिनीवैकावयवस्थेन भूषणेन। तदुक्त ध्वनिकृता- एकावयवसंस्थेन भूषणेनेव कामिनी। पदव्यङ्गचेन सुकवेर्ध्वनिना भाति भारती। इति । तत्र वाक्यव्यङ्गयमुदाहृतम्। पदव्यङ्गयमुदाहियते। तत्राविवक्षितवाच्यभेद्योरर्था- न्तरसंक्रमितवाच्यं यथा-यस्य मित्राणि० । उ०-समुदायरूपवाक्यत्वाक्षतिः । क्रियाकारकभावापन्नस्यैव पदसमुदायस्य वाक्यशब्देन विवक्षितत्वादित्याहुः । सूत्रस्थापिना पदांशादिसमुच्चयं वारयति-वाक्य इति। अलंकारादीनां पदांशा- दिव्यङ्गचत्वाभावादिति भावः । प्राधान्येनेति । यत्रकम्य पदस्य शक्तः प्राधान्यमन्ये- घामानुगुण्यमात्रं तत्र पदाश्रयता। यत्र तु नानापढ़ानां शक्तस्तुल्यता तत्र वाक्या- श्रयतेति भावः । एकेति। पदव्यङ्गयेनेत्यस्य तदर्थव्यञ्जकपदेनेत्यर्थः । प्रकाशे वाक्यव्यङ्गचाऽपि भारतीत्यस्य श्रोत्रग्राह्यवाक्यव्यङ्गचा स्फोटरूपा भारतीत्यर्थो वोध्यः। सुकवेर्भारनी काव्यम्। भाति चमत्कुरुते। यस्येति। यस्य पुरुषविशेषस्य मित्राण मित्राणि आश्वस्तरूपाणि। तथा शत्रवो निःशे- १ क. ख. ग.क्ये । ए । २ ख. क्यद्योत्यांजपे। ३ ग, अन्न। ४ क, वा पाद। ५क, ·र्तिपदस्या° । ६ ग. वः। सुकवे। ३०

१५४ पदी पौद्योत समेतः- [४ च० उलास: ]

अनुकम्प्योऽनुकम्प्यश्च स जातः स च जीवाति॥७४॥(१) अत्र द्वितीयमित्रादिशब्दा आश्वस्तत्वनिर्यन्त्रणीयत्वस्रे हपात्वादि्भिरर्था न्तरसंक्रमितवाच्याः । खलववहारा दीसन्ति दारुणा जहवि तहवि धीराणम्। हिअअवअस्सबहुमआ णहु ववसाआ विमुज्झन्ति ॥ ७५॥(२) अत्र विमुह्यन्तीति। प्रदी०-अत्र द्वितीयो मित्रशब्द आश्वस्तत्वे, शत्रुशब्दो निर्यन्त्रणत्वे, अनुकम्प्यशब्द: स्नेहपात्रत्वे संक्रमितवाच्यः । नायकस्य दृढप्रकृतित्वं व्यङ्गयम्। ननु 'त्वामस्मि वच्मि' इति वाक्यप्रकाश्ये पूर्वमुदाहृतम्। तस्मादस्य पद्प्रकाश्यस्य को भेद इति चेन्न। अन- वबोधात्। तद्धि प्रत्येकपदव्यङ्गचभिन्नं समस्तपद्वाक्यव्यङ्गचम्। तस्मादत्र सर्वथा सावधानेन भाव्यमित्येवंरूपं यत्तत्परम्। इदं तु केवलमित्रादिपदव्यङ्गयाभिप्रायमिति। अत्यन्ततिरस्कृतवाच्यं यथा-खलववहारा०। अत्र विमोहेनाप्रवृत्तिर्लक्ष्यते। न च तत्र वाच्यस्य कथमपि प्रवेशः । इष्टकार्यकारित्व

उ०-षतो यन्त्रणीया दमनीयाः । यस्येत्यस्यात्राष्यनुषङ्गः। अनुकम्पा दया तद्योग्यस्तद्विषय इति यावत् । अनुकम्प्यः स्नेहपात्रम् । स जातः शोमनजन्मा स एव

ज्जीवस्थायित्वरूपतद्तिशयव्यञ्जनद्वारा नायकस्य दृढप्रकृतिकत्वं व्यंङ्गयमिति। निर्यन्त्र णत्व इति। निःशेषयन्त्रणापात्रत्व इत्यर्थः । लक्षणायां पादत्रयेऽपि सामान्यविशेष- भाव: संबन्धः । इदं त्विति । इह तद्वद्वाक्यव्यङ्गयाभावादिति भावः । खलेति। खलव्यवहारा दृश्यन्ते दारुणा यद्यपि तथाऽपि धीराणाम्। हृदयवयस्यबहुमता न खलु व्यवसाया विमुह्यन्ति ॥ दारुणा इष्टप्रतिबन्धकाः । सदर्थग्राहितया हृदयमेव वयस्यो मित्रम्। तेन बहुमता अनुमोदिता धीराणां व्यवसाया उद्योगा न विमुद्यन्ति न प्रतिबद्धा भवन्ति। विमोहेनेति। कार्यकारणभावः संबन्धः । इष्टकार्यकारित्वमिति। अस्य सर्वे-

१क. ख. ग. न्त्रणख' । २ ख. 'त्र मु०। ३ क. भेदः। तत्र वाक्यार्थानां प्रत्येकमविश्रा- न्तत्वेनैकवाक्यतेति वाक्यप्रकाश्यत्वम्। अत्र तु वाक्यार्थानां प्रत्येकविश्रान्तत्वेन नैकवाक्यतेति

निर्य। पदप्रकाश्यता। अत्यन्त° ।४ क. त्वं च व्य।५ क तित्वं व्वङ्ग्यम्। निर्य० । ६ ग.ग्यम्।

[४ च० उल्लासः ] काव्यपकाशः । १५५

लावण्यं तदसौ कान्तिस्तदूप स वचःक्रमः । तदा सुधास्पदमभूदधुना तु जवरी महान्॥ ७६॥ अत्र तदादिपदैरनुभचैकगोचराँ अर्थाः प्रकाश्यन्ते। यथा वा- मुग्धे सुग्धतयैव नेतुमखिल: काल: किमारभ्यते मानं धत्स्व धृति वधान ऋजुतां दूरे कुरु प्रेयसि। प्रदी •- व्यङ्गचम्। यद्यपि व्यवसाये विनोहाभावी नान्वयाय्य इनि कुनो लक्षणा, तथाऽपि धीराणामधीरेम्यो वैलक्षण्यं प्रतिपाद्यम्। न च तल्क्षणां विना संभवति। अधीरव्यवसायेऽपि मोहाभावादित्यवश्यं लक्षणा म्वीकार्या । अलक्ष्यकरमव्यङ्गचं यथा-लावण्यं तदसौ०। अवयवस्य संस्थानसाछ्ठवं रूपम्। अवयविर्नस्तदेव लावण्यम्। कान्तिरुज्ज्वलता । अत्र विप्रलम्भार्थे वाक्येऽनुभवैकगोचरमर्थ प्रकाशयनां तत्पदानां प्राधान्यम्। एवम- ग्रेऽपि-। न केवलं सर्वनामपदानामेव रसादिव्यञ्जकता किं त्वन्येषामपि। यथा-मुग्धे मुग्धतयैव०। उ०-थेत्यादिः । विमोहाभावः। तदत्यन्ताभावः । विमोहाभावात्। तदत्यन्ताभा- वसत्त्वादित्यर्थः । अवश्यमति। विमोहाभावशब्देन प्रतियोगिसमानदेश उत्पाद्वि- नाशशाली, अमाव उच्यत इत्यर्थः । लावण्यमिति। मुक्ताफलेषु च्छायायास्तरलत्वमिवान्तरा। प्रतिभाति यद्ङ्गेषु तल्लावण्यमुदाहृतम्॥ कान्तिरुज्ज्वलता। रूपं संस्थानसाष्ठवम्। वचःक्रमो वचःपरिपाटी । तच्छब्दास्तु अनिर्वचनीयानुभवैकगोचरत्वबोधकाः। तदा तत्संविधानेनानुभवदशायाम्। सुधास्पदम्। सर्वाङ्गीणसाहित्यसंपादकत्वात्। अधुना तद्वियोगात्स्मृतिदशायां सर्वाङ्गीणतापहेतुत्वा- ज्ज्वर इव ज्वरोऽतिशयितपीडाजनकः । विप्रलम्भार्थे वाक्य इति। विप्लम्भ- व्यञ्जकवाक्य इत्यर्थः । तत्पदानामित्युपलक्षणमसावधुनेत्यस्यापि। प्राधान्यमिति। लावण्यादेरनुमवैकगोचरत्वादिना स्मरणस्य विप्रलम्भपोषकत्वादिति भावः । अत्र तदा देर्वुद्धिविषयतावच्छेदकवति शक्त्या तत्पदानामनुभवैकगोचरत्वेन लावण्यादिबोधकता द्रष्टन्या। मुग्ध इति। मुग्धे उपदेशाग्राहिणि अखिळोऽतीतो वर्तमानो भविष्यंश्र कालो मुग्घतयैव यथोचितानाचरणेनैव नेतुं यापयितुं किं किमित्यारभ्यते। तर्हि १ क. "रोपमम्। २ ग. रारथाः । ३ क. ग. दूरीकु° । ४ क. नस्तु तदे।५क. °रथः। लाव। ६ ग. अके ा । ७क षये शक्त्ा। ८ क. रला।

१५६ पदीपोद्योतसमेत :- [४ च० उल्लास: ]

सख्यैवं प्रतिवोधिता प्रतिवचस्तामाह भीतानना नीचैः शंस हृदि स्थिती हि ननु मे माणेश्वरः श्रोष्यति।।७७।(३) अत्र भीताननेति। एंतेन हि नीचैःशंसनविधानस्य युक्तता गम्यते। भावादीनां पदप्रकाश्यत्वेऽधिकं न वैचित्र्यमिति न तदुदाहियते। रुधिरविसरप्रसाधितैकरवालकरालरुचिरभुजपरिघः । झटिति भ्रुकुटिविटड्कितललाटपट्टो विभासि नृपभीम।।७८।।(४) प्रदी०-अत्र भीताननेति पदं नीचैःशंसनविधानस्य योग्यतां प्रकाशयत्प्राधान्येन रागा- तिशयं व्यञ्जयति। भावादीनां तु वाक्येऽपि न तादृशं चारुत्वम्। पदप्रकाश्यत्वे सुतराम्। अतस्तैत्प्रभेदा नोदाहियन्ते। लक्ष्यकमव्यङ्गचध्वनिप्रमेदेषु शब्दशक्तिमूलेऽ लंकारव्यक्तिर्यथा-रुधिरविसर०। उ०-किमारम्भणीयं तदाह। मानं धत्स्व बलाद्धारय। धृति धैर्य बधान। दन्धने- नापसरणाशक्यता व्यज्यते। प्रेयसि प्रियतमविषये। एतच्च वाक्यचतुष्टयेऽ्प्यन्वेति। ऋजुतां सरलताम्। इत्येवं सख्या प्रतिबोधिता मुहुर्मुहुर्बोधिता नायिका भीतानना भय- जनितवैक्व्यवेद्वदनां सती तां सखीं प्रतिवच उत्तरमाहेत्यन्वयः । वस्तुतस्तु वचो वचः प्रति भीतानना भयजन्यविच्छायत्ववँद्वदर्ना तामाहेत्यन्वयेः । पूर्वव्याख्यायां हि प्रतिवच, इत्यस्य वैयर्थ्यापत्तेः। एतेन वीप्साव्ययीभावपक्षे प्रतिबोधितेत्यस्यासंगतिः । प्रतिबोध्य- मानेति हि तदोचितमिति मन्दोक्तमपास्तम्। मतिबुद्धीति सूत्रेण वर्तमाने क्तसत्वात्। किं च प्रतिवचो विच्छायत्वदर्शनेनैव प्रतिबोधनान्निवृत्त्यौचित्येपि सखीत्वात्प्र- तिबोधिता तामाहेत्यन्वयेनादोषाच्च। उत्तरमाह-नीचैरिति। प्राणेश्वरः प्राणानां तदायत्त- त्वाज्जीवितसर्वस्वायमानः । अत एव हृदि स्थितः श्रोष्यति। ननु शङ्कायाम् । अत्र' सख्या अपरिहार्यवाक्यतया नीचःशंसनस्य विधानं कृतम्। मैवं शंसेति च नोक्तम्। योग्यतां प्रकाशयदिति। नीचैःशंसनमेव योग्यमिति प्रकाशयदित्यर्थः । आन- नगतविच्छायत्वानुमितमयेन हि तत्प्रकाश्यते। प्राधान्येनोत। भयप्रतिपाद्याकृत्रिमानु- रागेण च संभोग: प्रकृष्यत इति तस्य भीताननेतिपदमूलतेति भावः । रागातिशयम्। संभोगातिशैयम्। तादृशम् । रससदृशम् । रुधिरेति। हे नृपभीम भयंकर त्वंभासि शोभसे। कीदृशस्त्वम्। रुधिरस्य विसरो धारा तया प्रसाधितोडलंकृतो यः करवाल: खड्गस्तेन करालो भयजनकः स चासौ रुचिरश्च। १ क (प्र) तोऽतिचतुरप्रा। २ ग. अनेन। ३ क. ख, ग. तकरालकरवालरु°। ४ क. ·स्तद्भदा। ५ क ग, वदानना। ६ ग ना, तां। ७ ग, वदानना। ८ क. नाइपि ता°। ९ क. यः। उत्तरमाह । १० क. ख. ति त'। ११ क. शयम्। रुधि"।

[४ च० उल्लासः ] काव्यपकाश: १५७

अत्र भीषणीयैस्य भीमँंसेन उपमानम्।

कस्य नाऽऽनन्दनिस्यन्दं विदधाति मैदागम: ।। ७९। (५) काचित्संकेतदायिनमेवं मुख्यया वृत्त्या शंसति। प्रदी०-अन्र भीमेति भीषणीयार्थेन नृपसंतोधनविशेषणन भीमसेनोपमा व्यज्यते। अत्रैव वस्तुनो व्यक्तिर्यथा-भुक्तिमुक्ति०। काचित्संकेतदायिनमेवं मुख्यया वृत्त्या शंसति। तत्र सदागमपदेन स्तुतिर्व्यज्यते। उमयोश्चैतयोः शब्दप्राधान्यम्। रववृच्दमहत्वत । उ०-शत्रुमित्रमेदेन करालत्वरुचिरत्वे। ईद्टशो भुज एव परिघः शत्रुजयलक्ष्मीनिरोध- कत्वादर्गला यस्य तादृशः। एवं भ्रुकुट्या भ्रूमङ्गेण। विटङ्कं कपोतपालिका। तदाकाररे- खान्वितं यल्ललाटं तदेव विस्तीर्णत्वात्पट्टो यम्य सः। भमिसेनो व्यङ्गयः । भीषणीयेति। बाहुलकात्कर्तर्यनीयः । उपमा व्यज्यत इति। विभासीति मध्यमपुरुषानन्वयान्न रूपकम्। तंत्र विधेयप्राधान्येनैवान्वयात्। अत एव मुखचन्द्रो हसतीत्यत्र हसनस्य रूपके वाधकत्वमुपमायां साधकत्वं वक्ष्यतीत्याहुः । भुक्तीति। जनान्तरसंनिधावुपनायक आगनेऽप्रस्तुनवेदप्रशंमाव्याजेन तदागमनाधी- नहर्षै व्यञ्जयन्त्या इयमुक्तिः । सदागमः सन्नागमो वेढ़ः । भुक्तिः स्वर्गादिभोगः । मुक्तिः कैवल्यम्। तत्कृत्। कर्मकाण्डवेदान्ताभ्यामुभयोपायबोधनात्। एकान्तेन नियमेन यजेते. त्यादिविध्यादिभि: करणैः सामदेशने हितोपदेशने तत्परः। अग्रतारकत्वात्। कस्य विज्ञस्य। व्यङ्गयपक्षे सतः सुन्दरस्य व्ल्लमस्याऽडगमः। भुक्तिः सुरतादिभोगः। मुक्तिर्विरहादिदुःख- त्यागः। एकान्तस्य संकेतस्थानस्य समादेशने तत्परः । कस्य रमणीयजनस्य। अत्र मुख्य तया विवक्षितोऽपि द्वितीयार्थों गोपनायाप्राकरणिकीकृतो भवतीति बोध्यम्। एवम्। प्रकृतार्थस्य सकलजनसंवेदने रहस्यभङ्गमिया प्रथमं प्राकरणिकीकृताप्रकृतार्थप्रतीतिपूर्वक- मित्यर्थः । मुख्ययेति। व्यञ्जनयेत्यर्थः। शक्यस्याप्यर्थम्याप्राकरणिकीकृतत्वेन व्यङ्गयत्वं बोध्यम्। अत एवानयोनोपमा। व्यङ्गचार्थ एव प्रधानभूते प्रतीतिविश्रान्तावुपमाकल्पका- भावात्। संगोपनार्थमेव प्रथमार्थोपादानात्। शंसति। स्तौति। सदागमपदेनेति। यद्यपि भुक्तिमु क्तिएकान्तपदानामपि तत्त्वमस्ति तथाऽपि सदागमपदभात्रं व्यङ्गचव्यञ्जने प्रभवति न त्वेतद्रहितानि तानीति सदागमपदस्य पाधान्यमिति भावः । परिवृत्त्यसह- त्वादिति । पूर्वत्र भीमपदस्यात्र सदागमपदस्येत्यर्थः । १ ग. यभी ।२ क. म ३०। ३ क. 'निःष्यन्दं । ४ ख. समाग ।५ क. षणार्ये"। ६ ग. धीनं ह।

१५८ प्रदीपोद्योतसमेत :- [४ च० उल्लास: ]

सायं स्नानमुपासितं मलयजेनाङ्ग समालेपितं

आश्चर्य तव सौकुमार्यमभितः क्वान्ताऽसि येनाधुना नेत्रद्वंद्वममीलनव्यतिकरं शक्रोति ते नाऽऽसितुम् ॥८० ॥(६) अत्र वस्तुना कृतपरपुरुषपरिचर्याँ क्वान्ताऽसीति वस्त्वधुनापद्द्योत्यं व्यज्यते।

प्रदी०-अर्थशक्त्युद्ध्वेषु स्वतःसंभविन्यर्थे व्यञ्जके वस्तुना वस्तुनो व्यक्तिर्यथा-सायं स्नान०। अत्र तव सौकुमार्यमाश्चयें येनाधुना क्वान्ताऽसीति वस्तुना कृतपरपुरुषपरिचया स्नाताऽसीति वस्त्वधुनापद्प्राधान्येन व्यज्यते।

उ०-सायमिति। उपपति संभुज्य तज्जनितश्रमापनयनाय स्नानादि कृतवतीं प्रतिज्ञात- रहस्यायां विदग्धाया इयमुक्तिः। सायं रवावस्तोन्मुखे। अनेन स्नानोत्तरमितरकार्याकरणं ध्वन्यते। ननु दिनकृतगृहकृत्येनेद्दशः श्रम इत्यत आह। स्नानम्। अङ्गप्रक्षालनम्। उपा- सितं यत्नाच्चिरकालं कृतम्। तथा च दिनकृतगृहकर्मश्रमस्य तनेवै निवृत्तिर्जातेति भावः। सायं स्नानस्य श्रमनिवृत्तिमात्रफलत्वात्। समालेपितं सम्यगासमन्ताल्लेपितं न तु लिप्म्। तथा च चन्दनलेपकरणकृतोऽपि न श्रम इति भावः । अम्बरमाण: सूर्य: । अस्ताचलस्य मौलिमुद्ङ्ध्य यात इत्यर्थः । क्वचित्तु मूलमिति पाठः। तदा मूलं पश्चिममूलं गत इत्यर्थः। चूलमिति पाठेपि स एवार्थ: । तेन रात्रिर्जातेति भावः। अत एव सायमित्यनेन न गता- र्थता। तेन लेशतोऽप्युष्णाभावो व्यज्यते। अत्र कुञ्जादिना घनच्छायमार्गे देशे। विस्त्रब्धं मन्थरमभीतं च। तेन मार्गे त्वरया चलनकृतोऽपि न श्रम इति भावः। अभितो बहिरन्तश्रे- त्यर्थः । अधुना श्रमसामग्र्यभावे तन्निवर्तकसामग्रीसमवधाने च नेत्र द्वंद्वं न विद्यते मीलनस्य व्यतिकर: पौनःपुन्येन प्रवृत्तिर्यत्र ताद्शमासितुं न समर्थ भवति। तथा च मीलनपौनःपुन्यं सर्वाङ्गीणिश्रमं कथयतीति भावः । स च सामग्रयन्तराभावेन केवलसौकुमार्यकृत एवेति अहो जगद्विलक्षणमाश्चर्यभूतं तव सौकुमार्यमित्यर्थः। अत्र प्रत्येकपदव्यङ्गयानि सौकुमा- र्याश्चर्यत्वोपपादकानि।-अत्र प्रकृतपरपुरुषपरिचया क्वान्ताऽसीति युक्तः पाठः । अधु- नापदपाधान्येनेति। अधुनैवायं क्वमो नान्यदा कदाऽपि दृष्ट इति परपुरुषकृतनिर्दयो- पभोगादेवेति गम्यत इति तस्य प्राधान्यं बोध्यम्।

१ गः मन्दा ग। २ ग. या स्नातासी। ३ क. ग. य इय। ४ ग. नमुपा"।५ क. ·निकृतिर्जा । ६ ग. 'ता। एते० । ७ ग, नि। अधु"।

[४ च० उल्लासः ] काव्यभकाशः । १५९

तदप्राप्तिमहादुःखविलीनाशेषपातका।

चिन्तयन्ती जर्गत्सूति परब्रह्मम्वरुनिणम्। निरुच्छासतया मुक्तिं गताऽन्या गोपकन्यका ।। ८२।। अत्र जन्मसहसत्ररुपभीक्तव्यानि दुष्कृतसुकृतफलानि वियोगदुःखचिन्ताह्ला- दाभ्यामनुभूतानीत्युक्तम्। एवं चाशेषचयँपदद्योत्ये अतिशयोक्ती। क्षणदाऽसावक्षणदा वनमवनं व्यसनमव्यसनम्। बत वीर तव द्विपतां पगङ्मुखे त्वयि पराङ्मुखं सर्वस् ।८३।।(८)

प्रदी०-वस्तुनाSलंकृतेर्यथा-तदप्राप्ति (युग्मम्) अत्र जन्मसहस्त्रैरुपमोन्यानि दुप्कृतसुकृतयोः फलानि वियोगदुःखचिन्ताह्वादाम्यां कयाऽप्यनुभूतानीत्युक्तम्। एवं च दुप्कतसुकृतराशिफलतादात्म्येनाध्यवसितौ भगवद्वियोग- दुःखचिन्ताह्लादौ प्रतीयेते इति निगीर्याध्यवसानरूपातिशयोक्तिद्वयमशेष चयपदाम्यां द्योत्य- ते। अलंकारेण वस्तुनो यथा-क्षणदा०

उ०-तद्पाप्तीति जगत्सूति श्रीकृष्णम्। तत्संभोगाप्राप्त्या महादुःखम्। तच्चिन्तया विपुलाह्लादः। निरुच्छ्वासतयेति नास्य प्राणाः समुत्कामन्ति अत्रैव समवलीयन्त इति श्रुतेर्मोक्षकाले निरुच्छवासता। कयाऽप्यनुभूतानीत्युक्तमिति । अशेषपातकपुण्यच- ययोर्भगवद्प्राप्तिदुःखतच्चिन्ताह्वादनाश्यत्वोक्तेरिति भावः। एवं चेति। तयोः फलभो- गनाश्यत्वादिति भावः । अशेषचयपदाभ्यामिति। ननु वियोगदुःखचिन्तासुखाम्यां कथमशेषपापपुण्यना शस्तेषां स्वस्वफलभोगनाश्यत्वादित्य नुपपत्तेरशेषदुष्कृतसुकृतफलराशि तादात्म्याध्यवसायेनैव परिहार इति वाच्यसिद्धचङ्गमेतदिति चेन्न। भगवन्माहात्म्याति. शयमादायापि तदुपपत्तेः । क्षणदोती। बतेति खेदे विस्मये वा। भो वीर तव द्विषतां त्वयि पराङ्मुखे सर्व पराङ्मुखं विपरीतं जातमिति शेषः । तदुपपाद्यति-क्षणदा रात्रिः । अक्षणदा तद्भिन्ना अनुत्सवदा च। वनमरण्यम् । अवनं तद्भिन्नं रक्षकं च। व्यसनं व्यस्यति बहुलं भवति तद्द्यूतादि। अव्यसनं तद्भिन्नमवीनां मेषाणामसनं प्रेरणम्। व्यसनं कालक्षेपकं च। तवेति

१ क. ख. ग. विमला ।२ क. सती। ३ ख. ग. गद्योनि प०। ४ ग. "भोग्यानि सुकृ- तदुष्कृतफ°। ५ ग. चिन्तनाह्ला" ।६ ख. एवमशे । ४ क. ग. ·यशव्दद्यो। ८ क. °ग्मकम्। ९ क. 'तफलराशिता"।

१६० प्रदीपोद्योतसमेतः- [ ४ च० उल्लास: ]

अत्र शब्दशक्तिमूलविरोधाङ्गेनार्थान्तरन्यासेन विधिरपि त्वामनुवर्तत इति सर्वपद्द्योत्यं वस्तु। तुह वल्लहस्स गोसम्भि आसि अहरो मिलाणकमलदलो। इअ णववहुआ सोऊण कुणह वअणं महीसँमुह्म् ॥ ८४ ॥ (९) अत्र रूपकेण त्वयांऽस्य मुहुर्मुद्दुः परिचुम्बनं तथा कृतं येन म्लानत्व- मिति मिलाणादिपद् द्योत्यं काव्यलिङ्गम्। ऐंषु च स्वतःसंभवी व्यञ्जक:। प्रदी०-अत्र पराङ्मुखे त्वयि पराङ्मुखं सर्वमित्यर्थान्तरन्यासेन विधिरपि त्वामनु- वर्तत इति वस्तु सर्वपदप्राधान्येन व्यज्यते। ननु नायमर्थान्तरन्यासः। वनं रक्षकमित्या देर्वाच्यस्यार्थस्यानुपपादकत्वादिति चेन्न। शब्दशक्त्या व्यङ्गयस्य क्षणदा क्षणदाभिन्नति विरोधस्योपपादकत्वेन तथात्वात्। अलंकारेणालंकारस्य यथा-तुह वल्लहस्स० । अत्राधरो म्लानकमलदलमिति रूपकेणालंकारेण त्वयाऽस्य मुहुँश्चुम्बनं कृतं तेन तस्य म्लानत्वमिति काव्यलिङ्गं मिलाणकमलद्लपदप्राधान्येन द्योत्यते। उ०-संबन्धसामान्ये षष्ठी। द्वेषकर्मण द्विषः शतुर्वेति वा षष्ठी। विधिरपि त्वामिति। अर्थान्तरन्यासस्थसर्वपदस्य प्रकृतपरतया पर्यवसितस्यापि व्यञ्जनायामसंकोचेन विधेरप्या- क्षेपादिति भावः । अत एव सर्वपद्मेतस्मिन्व्यङ्गयेऽपि प्रधानम्। तथात्वादिति। एतेन शब्दशक्तिमूलो विरोधोऽपि व्यञ्जक इत्यपास्तम्। तस्यार्थान्तरन्यासोत्थापकत्वेन तद्ङ्गत्वादित्याहुः। अत्र व्यञ्जकस्य सर्वपदस्य नानार्थत्वाभावाद्वस्तुनोऽर्थशक्तिमूलालं- कारव्यङ्गयता बोध्या। तुहेति। तव वल्लमस्य प्रभाते आसीदघरो म्लानकमलद्लम् । इति नववधू: श्रृत्वा करोति वदनं महीसंमुखम् । गोसम्मि इति प्रभाते देशी। दलो इति पुंस्त्वं प्राकृते लिङ्गानियमात्। रात्रावति- शयचुम्बितदयिताधरां वधूं प्रति कस्याश्चिदुक्तिः । तव वल्लमस्य दयितस्य प्रातःकालेड. घरो म्लानं यत्कमलदलं तद्रूप आसीदिति सखीवचनं श्रत्वा नवा वघूर्वदनं सुखम्। लज्जयेति शेषः । तव वल्लभस्येत्यनेन नायकस्य नववधूवशीकारकत्वेनातिचातुर्य व्यज्जते। प्रभात आसीदित्यनेन तावत्कालं चुम्बनाक्शिमंः । चुम्बनं कृतं येन तस्येि पाठो युक्तः । काव्यलिङ्गगमीति। म्लानत्वे परिचुम्बनस्य हेतुत्वात्। १ क.ण तथा त्व° ।२ ग. यानमु०। ३क.ग.नंक° । ४ ग. लाणप०। ५ ख. ग. पु स्व°।६ क पकालं।७क. हुर्मुहुश्रु°। ८ क. 'ङुग्ये प्र' । ९ क. पूर्व"। १० ग. ०मः । काव्य"।

[४ च० उल्लासः ] काव्यपकाशः । १६१

राईसु चन्द्धवलासु ललिअमप्फालिऊण जो चावम्। एकछत्तं विअ कुणइ भुअणरजजं विजम्भन्ती॥ ८५।।(१०) अत्र वस्तुना येषां कामिनामसौ राजी स्मरस्तेभ्यो न कशिदपि तदादेश पराङ्मुख इति जाग्रन्िरुपभोगपरेरेव तैनिशाऽतिवाद्यत इति सुअणरज्जपद- द्योत्यं वस्तु प्रकाश्यते। निशितशरधियाऽपंयत्यनङ्गने दृशि सुदृशः स्ववलं वयस्यराले। दिशि निपतति यत्र सा च तत्र व्यतिकरमेत्य समुन्मिषन्त्यवस्थाः ।।८६।।(११)

प्रदी०-अथ कविप्रोढोक्तिमात्रनिप्पन्नशरीरे व्यञ्जकार्थे वस्तुना वस्तुव्यक्तिर्यथा-राईसु०। अत्र वस्तुना येषामसौ स्मरो राजा तेषु मध्ये न कश्चिदपि तदादेशपराङ्मुख इति जाग्रद्िरुपभोगपरैर्निशाऽतिवाह्यत इति वस्तु त्रिभुवनराज्यपढ़ेन प्राधान्येन व्यज्यते। अखण्डाज्ञाविषयो हि राज्यम्। इवार्थो न व्यञ्जनोपयोगी। प्रत्युत तत्परित्यागेऽति- शयो गम्यते।

उ०-राईस्विति। मानिनीं प्रति माननिर्वाहः कठिनं इत्येतद्वोधिका सख्युक्तिरियम्। रात्रीषु चन्द्रधवलासु ललिनमास्फाल्य यश्चापम्। एकच्छत्रमिव करोनि त्रिभुवनराज्य विजम्भसाण: : य इति प्रकृतः स्मरः। चन्द्रेण धवलामु रात्रिषु ज्योतस्री ललित मुकुग। न तु कमठपृष्ठकठोरम् , आस्फाल्यैव न तु वाणादि संघाय। त्रयाणां भुननर्ना राख्य मेकमेव च्छत्रं यत्र तथाभूतमद्वितीयमिति यानत्। 3.न एव विजम्भमाणो वि.फुरमणः। अतिसाहंकारतया वर्तमान इत्यर्थः । अँत्र वस्तुनोति। चापास्फालननेकच्छत्रि त्रिभुवनराज्यं करोतीत्यर्थः । इदं च कविप्रोढोक्त्यैव सिद्धम्। निशितेति। अनङ्गोऽयं मम निशितः शर इति द्विषयया बुद्धया सुदृशः शोभ- नदशः कामिन्या दारी स्ववलमर्पयति। कदाSराले नर्वकामजनहंमकवात्कुटिले वयास यौवन उद्धते सति। अत एव सार्पितबला द्ग्यत्र दिशि लक्षणया तत्संबन्धिनि

१ जा कामस्ते । २ ग. स्तेषां न। ३ ग. ०रैरेतै" । ४ ख. ग. भुवनराज्यप।५ क ति त्रि° । ६ क. अत्र वस्तुनति । पराङ्मुख इत्यन्तनत्यर्थः। येषामिति। कामिपदार्थानामित्यर्थः । उप- भागोति। उपभोगपरैरव तैरित्यर्थः। इदं च कविप्रौढोक्लैव सिद्धम्। २१

१६२ प्रदीपोद्योतसमेत :- [४ च० उल्लासः ]

अत्र वस्तुना युगपदवस्थाः परस्परविरुद्धा अपि प्रभवन्तीति व्यतिकरपद द्योत्यो विरोधः । वारिज्जन्तो वि पुणो सन्दावकदत्थिएण हिअएण। थणहरवअस्सएण विसुद्धजाई ण चलइ से हारो।।८७।(१२) अत्र विशुद्धजातित्वलक्षेणहेत्वलंकारेण हारोऽनवरतं कम्पमान एवाउडस्त इति णँचलइपदद्योत्यं वस्तु। प्रदी०-अत्र व्यतिकरमेत्यावस्थाः समुन्मिषन्तीति वस्तुना परस्परविरुद्धा अपि निर्वेदो- न्मादादयोSवस्था भवन्तीति विरोधालंकारो व्यतिकरपदेन प्राधान्येनें व्यज्यते। अलंकारेण वस्तुनो यथा-वारिज्जन्तो०। अत्र स्तनभारवयस्येन विशुद्धजातित्वाद्धारो न चलतीति हेत्वलंकारेणानवरतं कम्प- मान एव हारोडस्तीति वस्तु न चलतीति पदेन व्यज्यते। उ०-युवजने तत्रावस्था हसितरुदित प्रलपितमूर्च्छादयो व्यतिकरं मिश्रीभावमेत्य प्राप्य समुन्मिषन्ति पुनः पुनरुत्पद्यन्त इत्यर्थः । एवं च तत्कृता एता ममावस्था इति कस्य- चिन्मित्रं प्रत्युक्तिरियम्। विरुद्धा अपीति। युगपदिति शेषः । शनिरशनिरित्यादा विव सामानाधिकरण्याभावात्कथं विरोधालंकार इति चिन्त्यम्। विरुद्धा इत्यस्य कार्य- कारणभूता इत्यर्थः। व्यतिकर: पौर्वापर्यविपर्ययः । एवं च विरोधशब्देनात्र तन्मूलाति- शयोक्तिरित्यन्ये। वारिज्जेति। वार्यमाणोडपि पुनः संतापकदरथितेन हृदयेन। स्तनभरवयस्येन विशुद्धजातिर्न चलत्यस्या हारः ॥ काचित्कांचिदन्यनायिकाव्यवहारकथनेनोपदिशति। हारस्य गाढालिङ्गनान्तरायतया तेन सह तथाSडलिङ्गने च स्तनभररूपवयस्यपीडाशङ्कया च यः संतापोऽर्याद्घृदयस्य तेन कदर्थितेन पीडितेन हृदयेन वार्यमाणोऽप्यस्या नायिकाया हारो न चलि। यतो विशुद्ध जातिरनिर्दुष्टमुक्ता जातिमा वम्लेषेण विशुद्धजन्मा च । विशुद्धजातयो हि दुःखिता अपि नाडडश्रयं त्यजन्ति। स्तनभरवयस्यत्वेनेति पाठेऽचलनेऽयमपि हेतुः । विपरीत- रतावस्थेयम्। हैत्वलंकारेण। काव्यलिङ्गेनेत्यर्थः । अत्र ग्रन्थे काव्यलिङ्गस्यैव हेत्व. लंकारत्वकथनात्तत्वेन व्यवहार इति भावः । इति वस्त्विति । तेन च विपरीतरति- चातुर्यातिशयो नायिकाया ध्वन्यते। १ क. "पि भ°। २ ग. तिल° ।३ क. ख. क्षणेन हें ।४ क, ख, ग. न चलतीति पद- व्यड्स्यं । ५ क. न प्रकाश्यते। ६ क. नभर"।

[४ च० उल्लासः ] काव्यपकाशः । १६३. सो मुद्धसामलड्गने धम्मिल्लो कलिअलललिअणिअदेहो। तीए खन्घाहि बलं गहिअ सरो सुरअसंगरे जअड़ ।।८८।।(१३) अन्न रूपकेण मुहुर्मुहुराकर्षणेन तथा केशपाशः स्कं्धयोः प्राप्ता यथा रतिविरतावप्यनिट्टत्ताभिलाषः कामुकोडभूदिति सन्धपदद्योत्या विभावना।

णवपुण्णिमामिअङ्कस्स सुहअ को तं सि भणसु मह सच्चम् । का सोहग्गसमग्गा पओसरअणिव्व तुह अज्ज ।८९।।(१४) प्रदी०-अलंकारेणालंकारस्य यथा-सो मुद्धसा०। अत्र सुरतसंगरे धम्मिल्लः स्मर इति रूपकालंकीराम्यां तथा केशपाशः कन्वे पतितो यथा रतिविरतावप्यनिवृत्तच्छः कामुकोऽभूदिति विभावना स्कन्धपदप्राधान्येन व्यज्यते।

वस्तुना वस्तुनो व्यक्तिर्यथा-णवपुण्णिमा०। उ०-सो मुद्धेति। • स मुग्धश्यामलाङ्गो धम्मिल्लः कलितललितनिजदेहः । तस्याः स्कन्धाद्वलं गृहा्वा स्मरः सुरतसंगरे जयति॥ सो सुद्धेति पाठे स शुद्ध इति बोध्यम्। धम्मिल्ः केशपाशः स्मर इति रूपकम्। स्कन्धोंऽसः सेनानिवेशश्च। बलं सामर्थ्यं सैन्यं च। इमे द्वे छ्िष्टरूपके। मुग्धः सुन्दरः। कलितललितेति आसादितमनोहरम्वशरीरः । तादृशस्य हि महापुरुषवुद्धया स्वकीयवलदानेन साहायकमाचरन्ति लोकाः। सुरतसंगर इति रूपकम्। जयति सर्वो- त्कर्षेण वर्तते। यथा युद्धान्निवर्तमानपि कंचित्कश्चिन्मित्रभूतोऽन्यतः स्कन्धावाराद्वलं लब्ध्वा तं प्रोत्साहयति तथाऽस्याः पूर्वसुरतवेलायां मुहुर्मुहुः कर्षणेन स्कन्धपतितकेश- पाशः साक्षात्स्मर एव स्कन्धाद्वलं लब्ध्वा सुरतभोगनिवृत्तमपि मां मनःप्रोत्साहनेन सुरते प्रवर्तयतीत्यर्थः । अत एवेतरेम्यः सर्वेभ्यस्तदङ्गेम्योऽन्येभ्यश्च सुरतोपकरणेभ्य उत्कर्षेण वर्तत इत्युक्तम् । अत एव च स्मरत्वेन रूपणम् । साक्षात्स्मरवत्मुरनप्रवर्तकत्वादिति बोध्यम्। तस्याः स्कन्धाद्वलं गृहीत्वेत्यनेन स्कन्धसंवन्धेनातिशयितशोभालाभ उक्तः । केशपाशः स्कन्ध इति। मुहुर्मुहुः कर्षणेनेत्यादिः । स्कन्धयोरित्यर्थः। जात्यभिप्रां- येणैकवचनम्। पतितः । संबद्धः । स्कन्धपदोते। अमिलापनिवृत्त्या रतिनिवृत्तौ हि बन्धने केशानां स्कन्धसंबन्धो न स्यादिति भावः । णवेति। नवपूर्णिमामृगाङ्कस्य सुभग कर्त्वमंसि भण मम सत्यम्। का सौभाग्यसमग्रा प्रदोषरजनीव तवाद्य ।। १ क. ख. ग. हुराकर्षणे त० ।२ ख. ग. 'ति• स्कन्ध° । ३ क. कारेण त०।४ क. स्कन्धयोः प°।५ क वृत्ताभिलाषः का। ६ ग. दिः। स्कन्धपदे०। ७ ख. ग. 'सि मम भण स।

१६४ प्रदीपोद्योतसमेत :- [४ च० उलासः ]

अत्र वस्तुना मयीवान्यस्यामपि प्रथममनुरक्तस्त्वं न तत इति णवेत्यादि- पओसेत्यादिपद्द्योत्यं वस्तु व्यज्यते। सहि णवणिहुवणसमरम्मि अङ्कवाली सहीएँ णिबिडाए। हारो णिवारिओ व्विअ उच्छेरन्तो तदो कहं रमिअम्।।९०॥(१५)

प्रदी०-अत्र यथोक्तेन वस्तुनाऽन्यस्यामपि प्रथममनुरक्तस्त्वमभूर्न तत इति वस्तु णवपुण्णिमामिअङ्कपओसरअणीपदप्राधान्येन द्योत्यते.। अन्र प्रदोषरजनीवेत्युपमानैरपे- क्ष्येण कथ व्यञ्जकत्वमिति चिन्त्यम्। अत्रैव वस्तुनाSलंकारस्य यथा-सहि णवाणे० ।

उ०-खण्डिताया वृद्धपरवध्वनुरक्तं स्वामिनं प्रतीयमुक्तिः। नवः प्रथमोदितः पूर्णिमासंबन्धी मृगाङ्कश्चन्द्रस्तस्य त्वं कः सखा भ्राता वाडसि तत्सत्यं भण। तत्संबन्धि- त्वं विना क्षणिकानुरागित्वस्य तत्स्वभावस्य त्वय्यनुपपत्तेः। तथा चन्द्रस्य प्रदोषरजनीव तव का नायिका सौभाग्यं नायकानुरागादि समग्रं संपूर्ण यस्यां तथाभूता। प्रदोषो रज- मुखम्। प्रदोष एव यथा रजन्यां चन्द्रानुरागसामत्रयं तथा तव तस्यामित्यर्थः। नवत्वेन चाञ्चल्यं क्षणानुरागित्वम् । पूर्णिमाचन्द्रः प्रदोषे रज्यतेऽनन्तरं तु विरज्यते। एवं पूर्णिमामृगाङ्कत्वेन नायिकान्तरानुरागित्वं कलङ्गित्वम्। प्रदोषपदेन प्रकृष्टदोषवत्त्वम्ँ। यत्तु नवः प्रतिपदुदित इति व्याचक्षते तेषां पूर्णिमापदासंगतिः स्पष्टैव। अन्यस्यामपीति। मयीवेत्यादिः। सहीति।

साख नवनिधुवनसमरेऽङ्कपालीसख्या निबिडया। हारो निवारित एवोच्छिियमाणस्ततः कथं रमितम्॥

उच्चेरन्तो इति पाठे उच्चलन्नित्यर्थः। सख्या नायकां प्रतीयमुक्तिः । हे सखि नवसु- रतरणे निविडया दृढया, अङ्कपाली, आलिङ्गनं सैव सखी, इष्टविधायित्वात्। तयोच्छ्य- माणो द्वयोस्तृतीयंतयांSधिको भवन्द्वितीयपाठे चलनव्यापारेण निधुवनान्तरायं हृदयाभिघातं कुर्वन्हारो निवारित एव भग्न एव. ततस्त्वया नवोढया इतरेनवोढाङ्गनारताद्विलक्षणं प्रौढाङ्गनारतादृपि वा विलक्षणं कथं रमितमित्यर्थः । अत्र निबिडयेत्यनेन निवारणसामर्थ्य

·रप्रौ० १ ग. दोषे य° । २ क. ग क्षणिकानु° । ३ क. मूँ। अन्य०। ४ ग. रेकपा°। ५ क,

[४ च० उल्लास: ] काव्यपकाश:। १६५

अत्र वस्तुना हारच्छेदानन्तरमन्यदेव रनमचत्यमभृत्तन्कथय कीदृगिति व्यतिरेक: कहंपदगम्य: । पविसन्ती घरवारं विवलिअवअणा विलोहक्वण पहम्। खन्धे वेत्तूण वडं हाहा णद्ोत्ति रुअसि साहि किं ति॥ ९१॥ अन्र हेत्वलंकारेण संकेतनिकेतनं गच्छन्तं दृष्टा यदि तत्र गन्तुमिच्छसि तदाऽपरं घटं गृहीत्वा गच्छेति वस्तु किंतिपर्दध्योन्यम्।

प्रदी०-अत्र निधुवनसमर इति रूपकस्य व्यञ्जनायामप्रयोजकतया वाच्येन वस्तु- मात्रेण हारच्छेदानन्तरं प्रौढाङ्गनारताद्विलक्षणं नवोढायास्ते रतमभृत्तत्कथय कीदृगिति व्यतिरेकालंकारः कैहंपदप्रकाश्यः । अलंकारण वस्तुनो यथा-पविसन्ती० । अत्र नष्ट इति रोदिषीति हेत्वलंकारेण संकेतनिकेननं गच्छन्तं कामुकं दृष्टा यदि गन्तुमिच्छासी तदाऽपरं घटं गृहीत्वा गच्छेति वस्तु किंतिपदप्राधान्येन प्रकाश्यते।

उ०-रण इत्यनेन दुरवगाहत्वं व्यज्यते। प्रौढाङ्गनारताद्विलक्षणमिति। ततोऽपी- त्यर्थः। अत एव। नवोढाया ईदृदशं रतमिति विस्मयः । कहंपदोति। तस्य विस्मयार्थत्वा- दिति भावः। नवोढास्वभावविरुद्धगाढालिङ्गनाज्ज्ञायते तद्रतं विलक्षणमिति। अत एव समरपदम्। द्वयोस्तुल्यव्यापारे हि समरो भवतीति। वस्तुनो व्यञ्जकत्वं तु तन्नैरपेक्ष्ये-

पवीति। प्रविशन्ती गृहद्वारं विवलितवदना विलोक्य पन्थानम्। स्कन्धे घटं गृहीत्वा हा हा नष्ट इति रोदिषि किमिति॥ जलानयनव्याजेन संकेतस्थानं गत्वा शून्यं तद्विलोक्य जलघटं स्कन्धे गृहीत्वा गृहद्वार- पर्यन्तं समागतां पश्चात्संकेतस्थानयायिनं स्वपियमवलोक्य पुनर्जलानयनव्याजात्संकेतस्थानं गन्तुं विवलितं वदनं कृत्वा द्वारस्खलनव्याजेन घटं क्षिप्त्वा लोकवञ्चनाये रुदती सखी प्रतीयमुक्तिश्चतुराया अपरं घटं गृहीत्वा गच्छाहं सर्वै समाधास्य इत्यभिप्रायगर्मा। हे सखि गृहद्वारं प्रविशन्ती त्वं स्कन्धे घटं गृहीत्वा परावर्तितषदना सती पन्थानं दृष्टा घटो नष्ट इति किमिति रोदिर्षीत्यन्वयः । रोदने नष्टत्वं हेतुः। घटध्वंसे च विवृत्य पथो विलोकनं हेतुः। किंतिपदेति। हेतुप्रश्नेन हेतुं विना रोधनम्याऽडहार्यत्वलामादिति

१ ग. त्र हारच्छेदादनन्तरमेव । २ ख. ग. कर्थंप०। ३ क. ग. स, दव्यद्ग्यम्।४ क. कथंप।५ क. र्थैः। अभूदित्यस्यावश्यमित्यादिः। नवो।

१६६ भदीपोद्योतसमेत :- [४ च० उल्लास: ]

. यथा वा- विहलङ्गलं तुमं सहि दद्ठूण कुडेण तरलतरदिह्विम् । वारप्फंसमिसेणअ अप्पा गुरुओत्ति पाडिअ विहिण्णो॥ ९२।।(१६) अत्र नंदीकूले लतागहने कृतसंकेतमपराप्तं गृहमवेशावसरे पश्चादागतं दृष्टा पुन- नदीगमनाय दवरोपघातव्याजेन बुद्धिपूर्वकं व्याकुलया त्वया घटः स्फोटित इति मर्याँ चिन्तितं तत्किमिति नाऽडश्वसिषि तत्समीहितसिद्धये त्रजाहं ते श्वश्रूनिकढे सर्वे समर्थयिष्य इति द्वारस्पर्शनव्याजेनेत्यपह्नुत्या वस्तु। प्रदी०-यथा वा-विहलङ्गलं०। अत्र नदीकूले लतागहने कृतसंकेतमप्राप्तं गृहप्रवेशसमये पश्चादागतं कामुकं दृष्टूवा पुनर्नदागिमनाय बुद्धिपूर्व द्वारस्पर्शव्याजेन त्वया घटः स्फोटित इति मैयाऽवगतम्। तत्स- माश्वासं विधाय समीहितसिद्धये ब्रज। अहं तव श्वश्रूनिकटे सर्व समर्थयिष्य इति वस्तु द्वारस्पर्शमिषेणेत्यपहूनुत्या वारप्फंसमिसेणेति 'पैदेन द्योत्यते। उ०-भावैः। गन्तुमित्यस्य तमित्यादिः। नन्वयं स्वतः संभवी न कन्युक्तिसिद्धोऽत आह। यथा वेति। विहलेति। विशङ्गलां त्वां सति दृष्ट्वा कुटेन तरलतरदृष्टिम्। द्वारस्पर्शमिषेणाSडत्मा गुरुक इति पातयित्वा विभिन्नः ॥ नदीकूले लतागहने कृतसंकेतमप्राप्तं गृहप्रवेशसमये पश्चादागच्छन्तं कामुकं दृष्ट्वा पुनर्नदीगमनाय बुद्धिपूर्व द्वारस्पर्शव्याजेन घटं स्फोटितवतीं नायिकां प्रति सख्यास्त्व दभिप्रायोSवगतो मया तत्समाश्वासं विधाय समीहितसिद्धये व्रजाहं त्वच्छूवश्व्रादिनिकटे सर्व she शाद्विकलामत एवातिशयततरलदृदष्टिं त्वां दृष्टवा कुटेन घटेनाऽत्मा गुरुर्गरीयांस्त्वादृश्या अषि. कष्टदायक इति दुःखेन द्वारस्पर्शमिषेण पातयित्वा विभिन्नो विभेदित इत्यर्थः। अन्तर्भा- वितण्यर्थोडयम्। नायं द्वारस्पर्शाद्घटनाशस्त्वया कृतः किं तु गुरुतया परपीडकत्वाद्घटेनैव वात्मा विभेदित इत्यपह्नुतिरत्रालंकारः। विशङ्गलां कामपरवशामिति हृदि स्थितोऽर्थः। रत्वया घट इति। व्याकुलयेत्यर्थः। अपह्तुत्येति। अचेतने चेतनत्वारोपमूलिकयेत्यर्थः। १ क. दीतीरे ल°। ३ ख. गच्छन्तं द°। ३ क. ख. ग. द्वाराघा° ।४ क. ख. ग. °पूर्वे न्या°। ५ ग. ति तव चेष्टितं मया ज्ञातं। ६ क. ख. या चतितं । ७ख. टे सम० । ८ ग. स्तु व्यज्यते। ९ क. ममाव° । १० क. पदप्राधान्येनं। ११ ग. ०वः। नन्व० । १२ ग. "श्वाद्वच्छ' १३ गं. थैः। जो०।

[४ च० उल्लास: ] काव्यपकांशः १६७

जोह्राइ महुरसेण अ विइण्णतारण्णडमुअमणा सा। वुड्ढावि णवोढव्विअ परबहुआ अहह हरइ तुह हिअअम् ॥ ९३॥ अत्र काव्यलिङ्गेन वृद्धां परवर्धू त्वमस्मानुज्झित्व्राऽभिळपसीति त्वदीयमा- चरितं बक्तुं न शक्यमित्याक्षेपः परवहुपढपकाश्यः । एषु कविनिबद्धवक्कतपौ- ढोक्तिमात्रनिष्पन्नशरीरः। वाक्यप्रकाश्ये तु पूर्वमुदाहृतम्। शब्दार्थोभयशक्त्यु- द्दवस्तु पदप्रकाश्यो ने भवतीति पञ्चत्रिंगन्ेदाः।

प्रदी०-अलंकारेणालंकारस्य यथ-जोहइ०। अत्र परवधूत्वेन सा तव हृदयं हरतीति काव्यलिङ्गालंकारेणास्मानुज्अित्वा वृद्धां पर्वेधूमभिलषसीति त्वदाचरितं वक्तुं न शक्यत इत्याक्षेपालंकारः प्राधान्येन परवधूपढ़- द्योत्यः प्रकाश्यते । शब्दार्थोभयशक्तिमूलस्त पदप्रकाश्यो न भवति। तत्र वाक्यस्यैव प्राधान्यात्। एवं

पबन्धे०।

उ०-जाह्नोति। ज्योत्स्नया मधुरसेन च वितीर्णतारुण्योत्सुकमनाः सा। वृद्धाऽपि नवोढेव परवधूरहह हरति तव हृदयम् । तरुण्या वृद्धपरवधूरक्त्तं, नायकं प्रतीयमुक्तिः । अहहेति खेदे। वृद्धाऽपि सा नायिका ज्योत्स्नया मधुरसेन वसन्तरसेन मद्यस्याऽडस्वादेन च वितीर्ण दत्त तारु- ण्याय तरुणधर्माय सुरतायौत्सुक्यं मनसि यस्यास्तादृटश्यपि यतः परवधूरतो नवो- ढेव तव हृदयं हरति। परवधूत्वेनैव तव चित्तं सा हरति न तु सौन्दर्यादि- निमित्तान्तरमस्तीति भावः । परवधूत्वं हृदयहरणे हेतुरिति काव्यलिङ्गालंकारः । पर- बधूरित्यनेन त्वमेव तस्यामनुरक्तो न तु तादृश्यपि सा स्वत इति सूच्यते। आक्षेपालं- कारः। नायकचरितम्याशक्यवत्तव्यत्वरूपः । पदप्काश्यो नेति। एकस्यैव पदस्य परिवृत्त्यसहत्वतत्सहत्वे वक्तुमशक्ये इति भावः । पञ्चत्रिंशदिति। अर्थान्तरसंक्रमित- वाच्यात्यन्ततिरस्कृतवाच्यालक्ष्यकरमास्त्रयः। लक्ष्यकमेषु वस्त्वलंकारभेदेन शब्दशक्ति मूलो द्विविधः। अर्थशक्तिमूलो द्वादशधा। एषां सप्तदशानां वाक्यपदमूलत्वेन द्वैविध्ये चतुस्त्रिशत्। उभयशक्तिमूल एक इति पञ्चत्रिशदित्यर्थः । १ क. ख, धूं चास्मा ग. घमस्मा । 2 स. क्यत इत्या। ३ ख. ग. रवधूप। ४ ख. न संभ° ।५ क. 'वधूं चाभि"। ६ क. त्वदीयच।७ क °रः। आक्षे०।

१६८ प्रदीपोद्योतसमेत :- [ ४ च० उल्लास: ]

यथा गृधगोमायुसंवादादौ। तथा च- अलं स्थित्वा रमशानेस्मिन्गुध्रगोमायुसंकुले। कड्कालबहुले घोरे सर्वप्राणिभयंकरे ॥९४॥ न चेह जीवितः कश्षित्कालधर्मसुपागतः। प्रियो वा यदि वा द्वेष्यः प्राणिनां गतिरीदृशी ॥९५॥ इति दिवा प्रभवतो गृधस्य पुरुषविसर्जनपरमिदं वचनम्। आदित्योडयं स्थितो मूढाः स्नेहं कुरुत सांप्रतम्। बहुविन्नो मुहूर्तोडयं जीवेदपि कदाचन ॥ ९६॥ अमुं कनकवणाभं वालमप्राप्तयौवनम्। गृध्रवाक्यात्कथं मूढास्त्यजध्वमविशङ्किताः ॥९७॥ प्रदी०-अर्थशक्तिमूलः पदवाक्ययोः प्रबन्धे च। प्रबन्धश्च संघटितनानावाक्यसमु- दायः । स च ग्रन्थरूपस्तदवान्तरप्रकरणरूपश्चेति। तत्र पदवाक्ययोरुदाहृतम्। प्रबन्धे यथा गृधगोमायुसंवादादौ। तथाहि-अलं स्थित्वा०। इति दिवा प्रागल्भ्यवतो गृध्रस्य मृतावेक्षकपुरुषविसर्जनपरं वाक्यमेलकम्। आदित्योऽयं० उ०-अलमिति। दिवा प्रगल्मस्य गृधस्य मृतवालावेक्षकपुरुषविसर्जनपरमिद श्रोकद्वयम्। गृधरगोमायुसंकुले तैन्याप्ते कङकालबहुलेऽस्थिप्राये। अत एव घोरे दारुणे सर्वप्राणित्रासजनके। एवं च निष्प्रयोजना संभावितानिष्ट चैवंविधस्थले स्थितिरनुचि- तेति भावः । ननु बालकोज्जीवनं संभाव्यते तत्राऽडह-न चेहेति। इह संसारे कालधर्मो मृत्युस्तं प्राप्तः कश्चित्प्रियद्वेष्यान्यतरोऽपि न जीवितः । अद्य यावदिति शेषः । तथा च तदसं- भावितमिति भावः । समाधानायाSSह-प्राणिनामीदृशी मरणानन्तरमपरावृत्तिरूपा गतिः स्वभाव: । तथा च स्वभावस्य दुरतिक्रमत्वात्खेदो न कार्य इति भार्वेः । वाक्यमेलकम्। वाक्यसमुदायः। *आदित्य इति। निशि प्रगल्भस्य गोमायोस्तव्यावर्तनपरमिद श्रोकद्वयम्। हे मूढा अयमादित्यः स्थितोऽस्ति। तथा च न रात्रिचरेम्यो भयमधुनाऽस्तीति भावः । अतः सांप्रतमधुना स्नरेहमर्थान्मृते बाले समीपावस्थितिरूपं कुरुत। मृतस्य जीवनासंभवादफल मवस्थानमत आह-बहुविघ्न इति। राक्षसवेलात्वाद्भूतावेशादिरूपग्रहग्रस्तश्चेत्तदै- तन्मुहूर्तापगमे तद्विन्ननाशोपशान्तावेशी बाल: कदाचिज्जीवेदित्यर्थः । अपिः संभावनाद्यो- तकः। एवं जीवनसंभावनामुत्पाद्य मोहितुमाह-अमुमिति। अविशङ्किता लोकापत्रा १ ख. °मुपेयिवान्। प्रि° । २ क. वा दुष्टः प्रा° ३ ग- थं बालास्त्य°।४ क. धर्मे मृत्युं प्रा० ।५ग. वः। आदि।

[४ च० उल्लासः ] काव्यपकाशः १६९

इति निशि विजम्भमाणस्य गोमायोरजनव्यावर्तननिष्ठ च वचनमिति पबन्ध एव प्रथते। अन्ये त्वेकादश भेदा ग्रन्थविस्तरँभयानोदाहुताः । स्वयं तु

पदैकदेशरचनावर्णेध्वपि रसादयः । तत्र प्रकृत्या यथा-

रुइस्स तइ्अणअणं पव्वईपरिचुंविअं जअई॥ ९८॥। प्रदी०-इति निशि प्रगल्भम्य गोमायोम्तद्वचावर्तनपरं क्ोकद्वयमिति प्रबन्ध एव व्यञ्जकः प्रथते । अत्र स्वतःसंभविना वस्तुना गमननिवर्तनरूपवम्तुव्यक्तिः । एवमन्येऽप्येकादशें प्रभेदा द्रष्टव्याः । प्दैकदेश०। रसादयो लक्ष्यकमाः पढ़ेकढेशे रचनायां वर्णेषु। अपिशब्दात्प्रवन्धे। पद्वाक्य योस्तु 'पढ़ेऽप्यन्ये' इत्यनेनव प्रतिपाढिताः। पदं तावद्द्विविधमँ। सुवन्तं तिडन्तं च। तदेकदेशो नाम धातुम्वरूपप्रकृतिभाग: प्रकृत्येकदेशः मुतिइपविभ्तिमर उपम- र्गादिरूपश्च। तत्र पदवाक्ययोरुदाहनं प्राक्। पदैकदेशादिपूढ़ाहियते। तत्र धातुरूपप्रकृत्यात्मकपदेकदेशे र्मादिव्यक्त्िर्यथा-रइकेलि०। उ०-दशङ्कारहिता गृधस्य मांसलुव्धस्य वाक्यान्मूढाः कथमकस्मादीद्ृशोऽयं वालस्त्या- ज्य इति विचारराहता अमुं कनकवणामं न तु कनकामम्। तद्गतकाठिन्यस्यापि प्रति पत्त्यापत्तेः। अनेन मृत्युचिह्नवव्पर्याद्यभावः । वालम्। तेन मृत्युकालाभावः । अप्राप्त यौवनम्। तेन परदारगमनादिराहित्येनाऽडयुःसत्त्वं सूच्यते। ईद्दशं कथं त्यजध्वम्। आर्धमात्मनेपदम्। गमननिवर्तनेति। द्वंद्वः । प्रकृत्येकदेशः। प्रकृतेरेकदेशः। यथा- ङकैरित्यत्र क उदाहरिप्यते। उपसर्गादीति। स्वातन्त्रयेणैषामर्थाप्रत्यायकत्वादेकदेशत्वं बोध्यम्। आदिना पुरुषव्यत्ययपूर्वनिपातादयः । रईति। रतिकेलिहिृितनिवसनकर किसलयरुद्नयनयुगुलस्य। रुद्रस्य तृतीयनयनं पार्वतीपरिचु्वितं जयति ।। रतिकेलो हतं निवसनमर्थाद्गौरीसंवन्धि येन करकिसलयाम्यां रुद्धूमर्थात्पार्वत्या नय- नयुगुलं यस्येति बहुब्रीहिद्वयगर्भकर्मधारयः । चण्डीदासम्तु रतिकेलिहृतनिवसनया करकि- १ क्र. ख. ग. एं चेति त्र' । २ ग. रभिया नोदा°। ३ ग. लक्ष्यतो । ४ क. कः । प्रथमतोऽन्र स्व° ।५ श भे।६ क म्। तिडन्तं स्वन्तं च। क.रूपः प्र'। ८ ग, प्रतील्या"।

१७० प्रदीपोद्योतसमेत :- [४ च० उल्लास: ]

अत्र जयतीति ने तु शोभत इत्यादि, समानेऽपि हि स्थगनव्यापारे लोको- सरेणैवं व्यापरेणास्य पिधानमिति तदेवोत्कृष्टम्। यथा वा- प्रेयान्सोऽयमपाकृतः सशपथं पादानतः कान्तया द्वित्राण्येव पदानि वासभवनाद्यावन्न यात्युन्मना:। तावत्प्रत्युत पाणिसंपुटेगलत्रीवीनिबन्धं धृतो धावित्वैव कृतप्रणामकमहो प्रेम्णो विचित्रा गतिः ॥ ९९।। प्रदी०-अत्र रतिव्यक्तो 'जि' धातुरूपप्रकृतेः प्राधान्यम्। यतः स्थगनव्यापारसाम्येऽप्य- न्यनेत्रयोः कराभ्यां पिधानमस्य तु लोकोत्तरेण कर्मणेति तदेवोत्कृष्टं धन्यजीवितमिति रत्युत्कर्षप्रयोजकमनया व्यज्यते। अत एव जयतीत्युक्तं नतु शोभत इत्यादि। एवम- ग्रेडपि प्रकृत्यादे रसादिव्यञ्जने प्राधान्यं तत्तदर्थव्यञ्जकतयाऽवगन्तव्यम्। नामरूपतदेकदेशे

उ०-सलयाम्यां रुद्धं नयनयुगुलं यस्येति विग्रहमाह। तत्र निवसनेत्यत्र हस्वश्चिन्त्यः। ईद्दशस्य रुद्रस्य पार्वतीपरिचुम्बितं तृतीयं ललाटलोचनं जयति। जिधातुरूपति। प्रकृ- त्यन्तरस्य सत्त्वेऽप्यव्यञ्जकत्वादिति भावः । उत्कर्षे हेतुमाह। यत इति। स्थगनमा- च्छादनम्। लोकोत्तरेणेति। पिधानोपकरणत्वेनादृष्टत्वात्क्रीडापिघानो मयकारि त्वाद्रागातिशयलज्जाहर्षादिसंपद्द्वारा रत्यतिशयपोषकत्वाच्च तत्त्वमिति भावः। तदेव। तादृशपिधानवत्ततीयनयनमेव। उत्कर्षप्योजकमिति। वस्त्विति शेषः । अनया। िरूपप्रकृत्या। न तु शोभत इति। जयतेरेवोत्कर्षे शक्तेः । स च विशिष्य प्रति- योग्यनुपादानात्सर्वप्रतियोगिक एवेति करपिहितापेक्षया चुम्बनपिहित उत्कर्षः प्रतीयत इति भावः । प्रेयानिति। सशपथमित्युभयान्वयि। सोडयमिति प्रियतरत्वेन प्रसिद्ध: प्रेयान्। शपथेन सहित यथा स्यात्तथा पादयोरानतः कान्तया च सशपरथं निराकृतः सन्नुन्मना उत्सुकमना वासगृहात्कीडागृहाद्द्वित्राण्येव नाधिकानि पदानि न द्वाराण यावन्न याति न तु यातस्तावत्कृतप्रणामकं यथा स्यात्तथा धावित्वैव धृतः स्थापितः । धृङ् अव- स्थाने। अस्मादन्तर्भावितण्यर्थात्कर्मण क्तः । अत्र यातीत्युक्तं नतु यात इत्युक्तम्। तेन गमनानुकूलव्यापारदशायामेव तथाभाव इति ध्वन्यते। धावित्वैवेत्यनेन धावनाविष- येऽपि तथाभावकरणादौत्सुक्यातिशयो ध्वन्यते। पाणिसंपुटे प्रणामार्थ कृताञ्जलौ गलन्नीवी नित्रन्धो यस्यां क्रियायां तद्यथा भवति तथेति धारणक्रियाविशेषणम्। रागौत्कण्ठचात्सख- लतो नीवीवन्धस्य प्रणामाञ्जलिनवावलम्बनात्तदेवोपायनस्थानीयं कृतमिति भाँव इति केचित्। १ क. न शो । २ क. ग. व रूपेणास्यापि°। ३ ख. ·रेग स्थगन ।४ क. ख, ग. °म्।

पूर्वे हि। तथा-प्रेया । ५ क. ख. ग. टलसन्नी"। ६ ख. 'नितम्बं ध°। ७ ग. 'जिरु°।८ क. भावः।

[४ च० उलास: ] काव्यप्रकाश: ।, १७१

अत्र पढ़ानीति ने तु द्वाराणीति। तिङ्मुपोयथा -- पाय पथे शुकचञ्चूचार्सुराभाऽडकुराणां दिशि दिश पवमानो वीरुधां लासकथ्। नरि नरि किरतति द्राक्सायकान्पुष्पधन्वा पुरि पुरि विनिटृत्ता मानिनीमानचर्चा । १००॥ अत्र किरतीति किरणस्य साध्यमानत्वं निवृत्तति निवर्ननस्य सिद्धत्वं तिडन सुपा च। तत्रापि क्तप्रत्ययेनातीतत्वं द्ोत्यते। यथा वा- प्रदी०-अत्र द्वारादिपदं परिहृत्य पढ़ानीत्युक्त्तम्। तेन द्वारपर्यन्नगमनेऽप्यमहिप्णुतयो- त्कण्ठातिशयो व्यज्यते। तिङ्सुपोर्यथा -- पाये पाथे० । अत्र किरतीति तिडा किरणस्य साध्यता। तिङ्योगे माध्यनयैव धात्वर्थोपस्थितेः । निवृत्तेति सुप्प्रत्ययेन निवृत्तेः सिद्धता। सुप्प्रयोगे तथैव प्रकृत्यर्थप्रतीतेः। तत्रापि क्तप्र- उ०-त्वरातिशयद्योतनाय धावनक्रियाविशेषणमित्यन्ये। पूर्व हि कृतप्रणामकम्यापाक- रणमधुना प्रणतिपूर्वकं धारणमिति वैपरीत्यं प्रत्युतपदगम्यम्ँ। लसन्नीवीति पाठे गलन- मार्थिकम्। अर्थान्तरं न्यस्यति-अहो प्रेम्ण इति। गतिः स्वभावः । प्रेयान्कान्तये- त्याम्यां परस्पर विरहाक्षमत्वं ध्वन्यते । असहिष्णुतयेति । व्यङ्गचयेति शेषः । उत्कण्ठातिशय इति। तेनात्र संभोगपोष इति भावः । पथ पथीति। आद्यवाक्ययोरम्ततत्यध्याहारः । प्रतिमार्गमङकुराणामाभा कान्तिः शुकचञचूचारुरस्ति। एवं प्रतिदिशं वीरुधां लतानां लासको नर्तकः पवमानो वायु- श्रास्ति। आम्यां च वाक्याम्यां नूतनाङकुरशोभाशालिविसन्तर्तुसर्वदिक्संचारिमन्दमारु तयोरुद्दीपकयोः संपत्तिरुक्ता। नरि नरि पुरि पुरीत्येतयोः स्थानाख्यप्रमाणेनैकैकस्यां पुरि एकैकस्मिन्नरि सायकपातेन संपूर्णनगरे त्रासात्सर्वासां मानभङ्गः। तथा पुरुषेषु बाणपातेन मानधनामिः स्त्रीमिरपि मानस्त्यक्त इत्यतीवाखण्डाज्ञाशालित्वं मन्मथस्य द्योत्यते। किरति क्षिपतीत्यर्थः। मानचर्चा मानवार्ता। मानवार्तापि गता कि पुन- र्मानो गत इति वक्तव्यमिति मावः। अत्र कार्यकारणयोः पौर्वापर्यविपर्ययरूपा कारण- कार्ययोरसामानाधिकरण्येऽपि कार्योत्पत्तिरूपा वाऽतिशयोक्तिरलंकारः । किरणस्येति। क्षेपणस्येत्यर्थः । औणादिकक्युप्रत्ययान्तः । किरति तमांसीति व्युत्पत्त्याऽस्य मयूख एव शक्तत्वाच्चिन्त्यः किरणपदप्रयोगः । विकरणस्येति वत्तुं १क. ख. ग. न द्वारादीनीति ।२ ग. 'रुरम्भाङ्कु0। ३ क. ग. रिच नि°। क. ४ ग. "पि कृत्प्रत्य ।५ क सुव्योगे। ६,क. म्। अर्था।७ क. ग. स्परवि°। ८ क. तेन च संभोग इति।

१७२ मदीपोद्योतसमेत- [४ च० उल्लास: ]

लिखन्नास्ते भूमि बहिरवनतः पाणदयितो निराहारा: सख्यः सततरुदितोच्छूननयनाः। परित्यक्तं सर्वे हसितपठितं पञ्जरशुक- स्तवावस्था चेयं विसृज कठिने मानमधुना॥ १०१॥ प्रदी०-त्ययेनातीतता प्रकाश्यत इति विकरणनिवृत्त्योः कारणकार्यभूतयोः पौर्वा- पर्यविपर्ययरूपातिशयोक्तिप्रकाशो रसोत्कर्षे पर्यवस्यति। यत्तु 'लटा साध्यत्वं, क्तप्रत्ययेन भूतत्वम् 'इति व्याख्यानम् । तद्युक्तम्। सुप्ि- ङम्यां सिद्धत्वसाध्यत्वव्यक्तिमभिधाय 'तत्रापि क्तप्रत्ययेनातीतत्वम्।'इत्यनेन वृत्तिव्या- ख्यानेन विरोधात्। अथ सुप्िङ्विशेषेषु यथा-लिखन्नास्ते०। उ०-युक्तम्। अत्रायं भाव :- तिडः क्रियागतवर्तमानत्वद्योतनद्वारा तद्गतोन्पाद- मानत्वरूपसाध्यत्वव्यञ्जकत्वम्। एवं निवृत्तपदं निवृत्तिकत्रर्थकम्। तदनुवादकेन तदु त्तरसुपा स्वप्रकृत्यर्थविशेषणनिवृत्तौ सिद्धत्वं व्यज्यते। इतरासमभिव्याहृतसुपो निवृत्ति- रित्यादौ तद्दचञ्जकत्वस्य दृष्टत्वात्। निवृत्तिर्भविष्यति निवृत्तः स्यादित्यादौ तथाSप्रती- तेरितरासमभिव्याहृतेति। विकरणनिवृत्त्योरिति। कारणकार्यभूतयोरित्यर्थः । अति- शयोक्तिपकाश इति। अयं व्यङ्गत एव। रसोत्कर्ष इति। निवृत्तेः शीघ्रत्वबोधन-

लिखन्निति। बहुदिनव्यापिमानवतीं प्रति सख्या इसमुक्तिः। प्राणानां दयितः प्राणदयितः । तेन दयितदुःखेन त्वत्प्राणा अपि दुःखिता भविष्यन्तीति भावः। यद्वा तव प्राणा इव सोडस्माकं दयित इत्यर्थः। तथा च त्वत्प्राणा इव सोऽपि अस्माकं रक्षणीय इति भाव:। ईद्शोऽपि भूमिम्। न तु भूमौ। तेनाSSकाङक्षितस्य कर्मणोऽनुद्देश्यत्वं ध्यन्यते। लिखन्। न तु लिखतीति। तेन लिखनस्याबुद्धिपूर्वकत्वरूपमप्राधान्यं ध्वन्यते। बहिः। न तु मध्ये। तेन नायकस्यात्युद्वेगः। आस्ते। न त्वासीत्। तेनैवमवस्थानस्य प्रसादप- र्यन्तता ध्वन्यते। पञ्जरशुकर्हसितं पठितमन्यच्च सर्व परित्यक्तम्।अज्ञानामपीदृश्यवस्था किं पुनरस्माकमिति भावः। पञ्जरेत्यनेनान्यत्र गमनासामर्थ्यम्। शुकेनेत्येकवचनं तु न कृतम्। एकस्य शिक्षादिनाSपि तथाज्ञानसंभवात्। सर्वमित्यस्य शरीरधारणोपयोगि भोजनादिकमपीत्यर्थः । अत एव कठिने। इयमुत्तरोत्तरवर्धमानासह्यपीडाजनिका डधुना

१ ग. द्वतसाध्य° । २ क. म्। तत्त्वं क्ेन शक्त्या बोध्यते। तेनोत्पन्नत्वरूपं सिद्धत्वं.

निवृत्तिगतं व्यङ्गयमिति । निकरण°। ३ क. र्थैः। रसो।

[४ च० उल्लासः] काव्यपकाशः।. १७३

अत्र लिखन्निति ने तु लिखनीति, नथाऽडस्न इति नत्वासित इति अपि तु प्रसादपर्यन्तमास्त इति, भूमिमिति न तु भूमाविति नं हि बुद्धिपूर्वकमपरं किंचिल्लिखतीति तिङ्सुब्विभक्तीनां व्यङ्गयम्। संबन्धस्य यथा- गामारुहम्मि गामे वसामि अरदिइं ण आणामि। णाअरिआणं पइणो हरेमि जा होमि सा होमि॥ १०२॥ प्रदी०-अत्र लिखन्नित्युक्तम्ं। न तु लिखतीति। तेन शत्रा किवनन्धामावान्य मबुद्धिपूर्वकत्वरूपम्। आस्त इत्युक्तम्। न त्वारसीदिति। तेन तथाऽवस्थानम्य प्रसा- दपर्यन्तता तिडि्मक्त्या व्यज्यते। यद्यपि शनप्रत्ययः मुपः प्रकृतिरेव तथाऽपि तिडा- देशिलड्िकृतितया तिङ्त्वेनोदाहतः । भूमिमित्युक्तम्। न तु भूमाविति। तेन बुद्धिपू- र्वकं भूमों न किंचिलिख्यत इति सुव्विभक्त्या व्यज्यते। गामारु०। उ०-वसन्नचन्द्रिकादिभिन्दामे मन्सथविलमिते मतीत्वर्थ:। मान विसृज निःशे- षेण त्यजेत्यर्थः । शत्रति। आख्यातान्तक्रियाविशेषणत्वे शत्रेतरक्रियेष्टसाधनत्वज्ञानाघीनकृतिसा- ध्यत्वपर्यवसितनान्तरीयकककृतिसाध्यत्वरूपमप्राधान्यं स्वप्रकृत्यर्थगतं बोध्यते। अत एव गच्छन्नित्युक्ते किं करोतीति प्रधानकरियाद्रक्षः संगच्छत इति वोध्यम्। वर्तमानत्वस्य प्रत्ययवाच्यत्वमतेऽपि व्यङ्ग्यमाह। न त्वासीदिति।न त्वासिंष्टेति पाठो युक्तः। एवं च स्थित्यतीतत्वव्यवच्छेदो व्यङ्न्य इति भावः। तत्राध्यममा्वामादाह-तेनेति। तेन बुद्धिपूर्वकं भूमाविति। भूमावित्युक्त आकाङ्क्षितम्य कर्मण उद्देश्यत्वं प्रतीयते। न चात्र तथति भावः । गामारूद्दोति। ग्रामरहाडस्मि ग्रामे वसामि नगरस्थिति न जानामि। नागरिकाणां पतीन्हरामि या भवामि सा भवामि ।। गामरी अम्मीति पाठे ग्रामीणाऽस्मीति बोध्यम्। प्रणयकलहे का त्वमम्मदन्न इत वदन्तीं नागरिकां प्रति ग्राम्यस्त्रिया इयमुक्तिः । ग्रामरुहा ग्रामजाता। ग्रामे वसामि। अतो नगरस्थिति नगरमर्यादां वैदग्धी न जानामि। उत्पत्तिमारभ्याद्य यावड्ाम एवाविरंत वासान्नगरस्थितिगन्धोऽपि न ज्ञायत इति भावः। नागरिकीणामिति शेष षष्ठी। तत्संबन्धेन तत्पतिषूत्कर्षों व्यङ्ग्यः । यद्वा नागरिकीणामिति षष्ठी, अनादरे। ताः पश्यन्तीरनादृत्य १ क. ख. ग. न लिखतीति अपि तु प्रसादपर्यन्तमास्त इति तथाSडस्त इति न त्वासित इति भू°। २ ख. न बुद्धिपूवकं कि । ३ क. परव रूपक किं। ग. 'पूर्वकं रूपक किं :विलिख° । ४ ख. व्यञ्जकत्वम्। ५ क. त्वेनैवादा ६ कपणेन श। ७ ग ति। एवं। ८ ग गामारि"। ९ ग ति षष्ठयनादरे।

१७४ पदीपोद्योतसमेत :- [४ च० उल्लास: ]

अत्र नागरिकाणामिति षष्ठयाः । रमणीयः क्षत्रियकुमार आसीदिति कालस्य। एषा हि भग्नैमहेश्वरकार्मुकं दाशरथिं प्रति कुपितस्य भार्गवस्योक्तिः। वचनस्य यर्था- ताणँ गुणग्गहणाणं ताणुक्ंठाणँ तस्स पेम्मस्स / ताणँ भणिआणँ सुन्दर एरिसिअं जाअमवसाणम् ॥ १०३ ॥ अत्र गुणग्रहणादीनां बहुत्वं प्रेम्णश्ैकत्वं द्ोत्यते। पुरुषव्यत्ययस्य यथा-

प्रदी •- अत्र नागारकाणामिति षष्ठ्या पतिपदार्थे तादृशकलाभिज्ञतादिरूप उत्कर्षः प्रका- श्यते। 'रमणीयः क्ष्रियकुमार आसीत्' इत्यत्र लडाSतीतकालविहितेनोचितं तदीय- हिंसायाः सुकरत्वं व्यञ्जयता प्राधान्येन धूर्जटिघनुर्भङ्गजन्मा भार्गवक्रोधः श्रैकृष्यते। वचनविशेषो यथा-ताणँ गुण० । अन्र गुणग्रहणादीनां प्रेमहेतूनां नानाप्रकारत्वेऽपि कार्य प्रेमैकजातीयमेव न कदा-

उ०-तासां पतीन्हरामीत्यर्थः । अत्र नागरिकानित्यपहाय नागरिकीणां पतीनित्युक्त्या तेषु चातुर्यातिशयो द्योत्यते। तेन च स्वस्यातिचातुर्य व्यङ्गचमें। अपरे तु तद्धर्तृ- भिस्ता अनादृत्य तत्पतीन्हरामीत्यर्थः। पतिकर्तृकेऽनादरेऽस्याः प्रयोजककर्तृत्वमित्याहकः। षष्ठयेति। नगरभवत्वेनातिचतुराणां पतीनित्यर्थबोधनद्वारेत्यर्थः । तेन च स्वोत्कर्षो व्यङ्गयः । पश्यन्तीरनादृत्येति व्यङ्गचमित्यन्ये। पर्यन्ते सर्वव्यङ्गयो रस इति बोध्यम्। लडाऽतीतकालेति पाठः । लुडेति अयुक्तः पाठः । सुकरत्वं व्यञ्जयतेति। स्वक्ोध- कलितस्य स्थितौ वर्तमानकालभविष्यत्कालसंबन्धव्यवच्छेदव्यञ्जनद्वारेति भावः। ताणेति। तेषां गुणग्रहणानां तासामुत्कण्ठानां तस्य प्रेम्णः । तासां भणितीनां सुन्दरेद्दशं नातमवसानम् । एआरिसमिति पाठ एतादृशमित्यर्थः। पूर्व बहुतरगुणश्रवणादिभिरनुरागातिशयं प्रकट- यति। अनन्तरमन्यत्राSSसक्ते नायके कस्याश्चिदुक्तिः। तच्छब्दा विशिष्यानिर्वचनीयार्थाः। उत्कण्ठानां मेम सांनिध्ये जातानामित्यर्थः । भणितीनीं त्वमेव जीवितसर्वस्वमित्यादीनाम्। प्रेम्णस्तादृशत्वकर्तृकगुणग्रहणादिजन्यस्य मद्वृत्तेस्त्वद्विषयस्य प्रेम्ण इत्यर्थः । ईदृशमेवं- विधापराधकलुषितम्। अवसानं परिपाकः। एकजातीयमेवेति। सततमविच्छेदेन

१ क. ग. समाहे० । २ क. तेनाचिरं त°। ३ क. प्रकाश्यते। ४ क. म्। षष्ठये। ५ ग. ममाऽडसां । ६ ग. नां सैव ज़ी° । ७ क. ति। प्रक।

[४ चं० उंल्ास: ] काव्यपकाशः १७५

रे रे चश्चललोचनाश्चिितरुचे चेनः प्रमुच्य स्थिर प्रेमाणं महिमानमेणनयनामालोक्य किं नृत्यसि। किं मन्ये विहरिष्यसे वत हतां मुञ्चान्तराशामिमा मेषा कण्ठतटे कृता खलु शिला संसारवारांनिधौ॥ १०४॥ अत्र महासः। पूर्वनिपातनस्य यथा-

प्रदी०-चिद्न्यथामावं प्राप्तमिति बहुवचनैकवचनाम्यां व्यज्यते। पुरुषव्यत्ययस्य व्यञ्नकत्वं यथा-रे रे चञ्चल० । अत्र त्वं मन्येऽहं विहरिप्यमे इति 'प्रहासे च मन्योपपढ़े मन्यतेरुत्तम एकवच्च' (पा० सू० १।४।१०६) इतिसूत्रेण युप्मदस्मदोर्योग उत्तममध्यमयोर्विपर्ययेण विधानं प्रहासमभिव्यनक्ति।

उ०-प्रकर्षनिकर्षराहित्यात्परमोत्कृष्टमित्यर्थः । रे रे इति। साक्षेपसंबोधनमिदम्। चञ्चललोचनायामश्चिता गमिता रुचिरमिलाषो येन तथाभूतः । यद्वा चञ्चलाम्यां लोचनाम्यामश्चिता प्रकटीकृता, अर्थान्नायिकया रुचिरभिलाषो यत्र तत्। तेन चश्चलप्रकटाकृताभिलाषस्याम्थिरत्वम्। अत एव तत्प्रतियोगितया स्थिरप्रेमा- णमिति वक्ष्यति। स्थिरं प्रेम यत्र तं महिमानं विषयानासक्त्यादिना लब्घमुत्कर्ष प्रमुच्य त्यक्त्वा, एणनयनां तत्सददशनियनामालोक्य किं कम्माननृत्यसि नृत्यप्रेक्षितृजनानवलोक्य नर्तक इव किं हर्षादुल्लोलं भवसीत्यर्थः। अत्रैणीमिति विहायैणेति पुलिङ्गेन यथा त्वाये नयनव्यापारादि करोति एवमन्यत्रापि पुरुषे यथा वा त्वं नयनयोर्व्यपारमैम्यां करोप्येव- मन्येऽपि पुमांस इति नास्यां साधारण्यामनुराग उचित इति सूचयति। त्वं मन्ये विहरिप्यके। अहं विहरिष्य इति किं त्वं मन्यस इत्यर्थः । प्रहासे च मन्योपपदे ( पा० सू० १। ४ । १०६) इति मध्यमोत्तमयोर्व्यत्यासः । वतेति खेदे। हतां निन्दिताम्। अन्तराशा- मन्तर्विद्यमानामाशां विहरणविषयणीमित्यर्थः। एषा स्त्रीरूपा संसारवारांनिधा मज्जनायेति शेषः । कृता विधान्नेति शेषः । एवं च परिणामविरसत्वाद्धर्षो न युक्त इति भावः । महासमभिव्यनक्तीति। प्रहासे च नोत्तमपुरुषस्य शक्ति: । ततस्तदप्रतीतेः । तस्मा- व्द्यञ्जकानुशासनमेव तदिति भावः । तेन च शान्तरसः प्रकृप्यते। अत एव प्राक्पदैक- देशादीनामसंलक्ष्यक्रमव्येक्जकत्वमेवोक्तं संगच्छते। एवं सर्वत्र बोध्यम्।

१ क. त्वं । २ ग. वलोकनेन नर्त० । ३ क. 'मस्याः क०।४क. 'किः। प्रहासे द्योलय इति व्याख्यानातू । तस्मा°। ५ ग, 'व्यड्गयत्व।

१७६ पर्दीपोद्योतसमेतः- [४ च० उलास:]

येषां दार्बलमेव दुर्बलतया ते संमतास्तैरपि पायः केवलनीतिरीतिशरणैः कार्य किमुर्वीश्वरैः । ये क्ष्माशक्र पुनः पराक्रमनयस्वीकारकान्तक्रमा- स्ते स्युनैव भवादृशास्त्रिजगति द्विताः पवित्राः परम् ॥१०५॥ अत्र पराक्रमस्य प्रार्धान्यमवगम्यते। विभक्तिविशेषस्य यथा- मधनाध्वनि धीर धनुर्ध्वनिभृति विधुरैरयोधि तव दिवसम् । दिवसेन तु नरप भवानयुद्ध विधिसिद्धसाधुवादपदम् ॥ १०६।।

प्रदी०-पूर्वनिपातादय: पदैकदेश धर्मत्वात्पदैकदेशा एव गण्यन्ते। पूर्वनिपातस्य यथा- येषां दोरबेल० । अत्र चाटुके पराक्रमनयेत्यत्र नयस्याल्पाच्तरत्वेन पूर्वनिपातमविधाय पराक्रमस्य तथाभावोऽम्यर्हितत्वं द्योतयति। उपपद्विभक्तिविशेषस्य यथा-परधनाध्वनि०। उ०-येषामिति। येषां राज्ञां दोर्बलमेव बाहुबलमेव। एतेन नयव्यवच्छेदः। ते दुर्बलतया संमताः । नीतिज्ञानां वृद्धानामिति शेषः । प्रमादादिसंभवात्। ननु किं तर्हि केवलनीतिविद एव समीचीनाः। नेत्याह-तैरिति। तैरप्युरवीश्वरैः किं कार्यम्। न किमपीत्यर्थः । तैः कैः।प्रायो बहुधा केवलं नीती राजधर्मादिशास्त्रं रीतिस्तत्प्रतिपादितो वृत्तिप्रकारस्तन्मात्रशरणैः। बलवद्भिस्तत्कालं झटित्येव घर्षण्रादिति भावः । के तर्हि समी- चीनास्तन्राऽऽह-य इति। हे क्ष्माशक ये पुनः पराक्रमनययोः स्वीकारेण कान्तः सुन्दरः कम: पूर्व पराक्रमस्ततस्तदाच्छिन्न एव नय इत्याचारक्रमो येषां ते। तर्हि तानेवाSSश्रयस्वे- त्यत्राऽडह-ते स्युरिति। त्रिजगति भुवनत्रयेऽपि न स्युरेव। यदि वा स्युर्द्धित्रास्तथाऽपि भवादशाः पवित्रा नैवेत्यर्थः । अत्र स्युरित्यत्र काकुः।नेति शेषस्याध्याहारो वा बोध्य: चाटुके। राजस्तुतौ। अभ्यार्हितत्वम् । प्राधान्यरूपम् । वस्तुतोऽभ्यर्हितस्य हि पूर्वनि- पातो विधीयते न तु तत्र तद्विधानमिति भावः । प्रधनति। वरिधनुःसंबन्धिध्वनियुते रण एव मार्गः प्रवेशनिःसरणहेतुत्वात्तस्मिन्वि- धुरैः शत्रुभिर्दिवसं व्याप्यायोधि। अत्यन्तसंयोगे द्वितीया। तव शत्रूणां युद्धेन नेष्ट- प्राप्तिरिति भावः । हे नररक्षक भवान्दिवसेन विधिसिद्धयोरीश्वरसिद्धयोः साधुवादस्य वििसिद्धस्यानाहार्यस्य वा साधुवादस्य पदं स्थानं यथा तथाऽयुद्ध। अपवर्गे द्योत्ये

१ क. तिकुशलैः का° ।२ क. ख. ग. धान्यं ग०। ३ क. त्र प० । ४ क. र्थः। चाटु। ५ ग. गें तु°।

[४-च० उल्लाम: ] काव्यपकाशः । १७७

अत्र दिवसेनेत्यपत्र्गें तृतीया फलपार्सि द्योनयति। भूयो भूयः सविधनगरीरथ्यया पर्यटन्तं दृष्टा दृष्ा भवनवलभीतुङ्गवातायनस्था। साक्षान्कामं नवमित रतिमालती माधवं य-

प्रदी० अत्र वरिरसात्मनि भवान्दिवमेनायुद्धेनि 'अपवर्गे तृनीया'। अपवर्गश्च फल- प्राप्ती क्रियापरित्यागः । अतो भवत्पदार्थम्य युद्धरूपक्रियाया यन्फलं विजयम्तत्प्राप्ति- स्तृतीयया द्योत्यते। यस्तु 'युद्धविधीत्यादि क्रियाविशेषणम्' इति व्यास्यातवान्स छन्दोभङ्गमपि नाज्ञासीदिति। प्रत्ययरूपस्य प्रकृत्यकदेशस्य यथा-भृयो भूय:०। उ०-तृतीयां। अयुद्धायोधीति तिङ्प्रकरमभङ्गाऽप्यतद्नुकूल एव। फलमापाविति। फलंसिद्धाववोपायेच्छानिवृत्तेरिति भावें:। एवं च नेदमपवर्गशरीरघठकम्। किं तु तदु- पपादकम्। अत एवाग्रेऽम्य व्यङ्गयतोक्ति :- तृतायया द्योत्यत इति। यद्वा, एषां प्रत्य- यादीनां तत्तदर्थपुरस्कारेणानुशासनविहितानामपि न तत्तदथवाचकत्वं गौरवादन्यलम्य- त्वाच्चेति व्यङ्गचत्वम्। एवं च व्यङ्गचार्थतोधकमेवानुशामनम्। अत एव तत्र तत्र द्योत्यत इति वृत्तिकृतो व्याचर्युः। इदमुपलक्षणम्। अत्यन्तसंयोगविहितद्वितीययाSपि शत्रूणां फलप्राप्तिर्व्यज्यते। अत्यन्तमंयोगस्य तावत्येव पर्यासे: फललाभे क्रियानाचरण

भूय इति। मालतीमाधवे 'कथितं च नो मालतीघात्रेय्या लवाङ्गिकया' इति चूर्णक- मुपन्यस्य कामन्दकीवचनमिदम्। भवनवलभी गृहाच्छादनवकदारु। तत्र तुङ्ग महदुच्चं च यद्दातायनं गवाक्षं तत्र स्थिता रततिरिव मालनी भूयो भूयों वारं वारं सविधयाडर्या- न्मालतीतातगृह संनिहितया नगरीसंवन्विरथ्यया राजमार्गेण पर्यटन्तं माधवं नवं काममिव। साक्षात्। न तु चित्रादौ। तेन रागौत्कट्यम्। इन्द्रजाले च चित्रे च साक्षात्स्वपे च दर्शनम्। इत्युक्तेः । दृष्टा दृष्टा पुनः पुनद्ृश्ट ललितैः सुन्दरः, लुलितैः स्विन्नैरत एवाङ्गकरलपें- रनुकम्प्यैर्वाऽङ्गैस्ताम्यति ग्लायतीत्यर्थः । नवं काममिति प्रसिद्धकामापेक्षया व्यतिरेकः। दृष्टवा दष्ट्वेति वीप्सया रागौत्कव्यम्। ललितललितैरिति पाटेऽनिमनोरमेरित्यर्थः । लुलित- लुलितैरिति पाठेऽतिस्विन्नैरित्यर्थः। अत्रानुकम्पाध्यङ्गयेन सोकुमार्येण दुःखासाहष्णुत्वाभि- व्यक्तिद्वारा विप्रलम्भोत्कर्षः । वलभी गृहाच्छादनवक्रदारु। सज्जेति प्रसिद्धम्। वलमी १ क. नेति ह्यप' । २ क. प्रि दर्शय° । ३ क. ग. णठालुलितललि° ।४ क. "या। फल। ५ क. वः । इदसुप° । ६ ग. 'रङ्गैस्ता"। २३

१७८ पदीपोद्योतसमेत :- [४ च० उल्लास: ]

अत्रानुकम्पानुद्ृत्ते: करूपतद्धितस्य । परिच्छेदातीतः सकलवचनानामविषयः पुनर्जन्मन्यस्मिन्ननुभवपंथं यो न गतवान्। विवेकप्रध्वंसादुपचितमहामोहगहनो विकार: कोऽप्यन्तर्जडयि च तापं च कुरुते ॥ १०८ ॥ अत्र प्रशब्दस्योपसर्गस्य। कृतं च गर्वाभिमुखं मनस्त्वया किमन्यदेवं निहताश्च नो द्विषः । तमांसि तिष्ठन्ति हि तावदंशुमा- न यावदायात्युदयाद्रिमौलिताम्॥ १०९॥ प्रदी०-अत्राङ्गकैरिति कस्वरूपतद्धितेनाल्पार्थकेनानुकम्पातिशयो व्यज्यते। उपसर्गरूपस्य तदेकदेशस्य यथा-परिच्छेदातीत:०। अत्र प्रध्वंसादिति प्रशब्द: प्रकृत्येकदेशः प्रकर्षद्योतकः । उपसर्गाणामवाचकत्वात्। निपातरूपपदैकदेशस्य यथा-कृतं च गर्वा० । उ०-छादने वक्रदारुणीत्यमरादित्याहुः। अल्पार्थकेति। तस्यैव झटिति प्रतीतेरिति भावः । अनुकम्पार्थकत्वेऽपि व्यङ्गयमुक्तमेव । परिच्छेदेति। तत्रैव मकरन्दं प्रति माघवस्य स्वावस्थाकथनमेतत्। परिच्छेद इय- त्तामतिस्तद्रहित इत्यर्थः। सकलानां सामान्यविशेषशक्तलाक्षणिकव्याञ्जनिकानां वचना नाम - विषयः । तैर्निर्वक्तुमशक्य इति भावः। पुनरन्यदा कालान्तरेSस्मिञ्जन्मन्यनुभवपथं तद्वि- षयत्वं यो न प्राप्त इत्यर्थः । विवेकप्रध्वंसादिति। विवेको दोषगुणविभागेः । प्रशब्देन समूलोन्मूलनलक्षण: प्रकर्षस्तेन मोहप्रकर्षस्तेन च रागातिशयस्तेन च विप्रलम्भातिशयो व्यङ्गयः । तद्धेतुकामुपचिति वृद्धिं प्राप्तो यो महामोहः सकलविषयाणामज्ञानं विपरी- तज्ञानं वा यत्र ताद्दशश्रासौ गहनश्च। दुर्लङ्ध्य इत्यर्थः । ईदशः कोऽप्यनिर्वचनीयो विकारोऽन्तरन्तःकरणं नडयति विषयग्राहिवृत्तिविषये स्तब्धं करोतीत्यर्थः।पकर्षद्योतक इति। प्रकर्षश्र समूलोन्मूलनरूप: । कृतमिति । त्वर्या गर्वाभिमुखमहंकाराभिमुखम्। न त्वहंकारवत् । मनः कृतम्। नोडस्माकं द्विषश्च निहताः । न तु निहनिष्यन्ते। एवमेवं सति अन्यत् शस्त्रादिग्र- हणं युद्धादिकं नीत्यादि वा किमफलमित्यर्थः । तत्र व्यतिरेकेण दृष्टान्तमाह-तमांसि तावत्तिष्ठन्ति यावदंशुमान्सूर्य उदयाद्रे्मौलितां मस्तकतामित्यर्थः। उदितसूर्य विनोदयाद्रि १ ख. पदं यो। २ व. तनुते। ३ क. 'स्य पदैक°। ४ क. 'गः। उपचि°।

[४ च० उछलास: ] काव्यपकाशः। १७

अन्न तुल्ययोगिताद्योनकस्य 'च' इति निपानस्य। रामोऽसौ भुवनेषु विक्रमगुणैः प्राप्तः प्रसिद्धिं परा- मस्मन्भ्ान्यविपर्ययाद्यदि परं देवो न जानाति तम्। बन्दीवैष यशांसि गायति मरुद्यस्यैकवाणाहृति- श्रेणीभूतविशालतालविवरोद्गीर्णैः स्वरैः सप्तभिः ॥११० ॥ प्रदी •- अत्र चट्टयेन मनोगर्वाभिमुखीकरणशत्रुहननयोरेककालतारूपः समुचयो दोन्यते। यद्यपि चेति भिन्नमेव पढ़ं न त्वन्यम्यैकवेशमननि केवलम्य तम्यास/वुत्वात्पदकदेशो- पचारेणोदाहरणम्। अत्रैवोक्तं भोजराजेनोपमाप्रकरणे -- न हीवादेः मार्थकत्वेऽपि पृथक्पद्तामनुशास्ति' इति । ऐतेन तिडन्तसमभिव्याहृता उपसर्गा अपि व्याग्व्याताः । अथ बहूनां यथा-रामोऽसौ सुवनेषु०। उ०-रप्यमौलिजनवन्न शोभत इति भावः । एतेन त्वां विनायं लोकोऽपि तथा न शोभंत इति ध्वनितम् । तथाभूते तु तम्मिन्न तिष्ठन्तीत्यर्थः । चद्वयनेति। यद्यप्येक- श्रोऽपि समुच्चयद्योतकस्तथापि प्रकृताभिप्रायमेतत्। समुच्चय इति। अयमेव तुल्य- कालं योगितेति व्युत्पच्या तुल्ययोगिताशव्देनोक्तः । तेन वीरप्रकर्षः । न चैवं समुच्च- यालंकारस्य वाच्यत्वं न स्यात्। व्यञ्जकचादिसत्त्वे वाच्यत्वं तदभावे व्यङ्ञचत्वमिनि विशेषात्। विरोधवत्। प्रकृते च नैतदादाय ध्वनित्वं किंत्वेतद्व्यङ्गयवीरप्रकर्षमादा- येति बोध्यम्। वीरप्रकर्षोऽपि समुच्चयन्यङ्गॅतुल्ययोगिताद्वारा पौर्वापर्यविपर्ययरूपातिश- योक्तिद्वारा वेत्याहुः। तिडन्तसमभिव्याहृता इति पाठः । राम इति। रावणमुद्दिश्य विर्भीषणोक्तिः । रामः सकल््रभुवनजनमनोग्मगः । एतेन सवें तद्धितकारिण इति व्यज्यते। असौ खरदूषणादिहन्तृत्वेनातिप्रसिद्धो विलक्षणधैर्य- गाम्भीर्यादिशाली च भावनया प्रत्यक्षायमाणश्च। विकमगुणैरिति। केवलं प्रसिद्धिं प्राप्त इत्युक्त्तो सदोषगुणरपि प्रसिद्धिसंभवः । यथा संबोध्य रावणस्य । तन्निवृत्त्यर्थ गुणै- रिति। न केवलं गुणैरपि तु विक्रमजैः । एतेन सीतादानस्याऽडवश्यकत्वं व्यज्यते। साडपि न ग्रामे न नगरे नापि भुवने किं तु भुवनेषु। तेप्वपि न कृशाम्। किं तु पराम् । तेनाज्ञातत्वनिरासः। यद्वा विक्रमगुणैः प्रकृष्टां सिद्धिं जयलक्षणां भुवनेषु प्राप्त इत्यर्थः । एतेन सर्वथाऽपि युद्धेऽजेयत्वं ध्वन्यते । तमपि यद्देवो न जानति. तदम्मद्ाग्यविपर्य- यादेव न तु त्वद्भाग्यविपर्ययात्। त्रलोक्यनाथतादृशमहापुरुषहस्तेन मरणेऽपि मोक्षल क्ष्मीविलासलाभेन तस्यापि भाग्यफलत्वात्। अस्माकं पुनश्चिरकालजी िनां ताद्दशप्रभुविप- १ क. व्यज्यते । २ क. देशत्वोप°। ३ एवं च ति° ।४ ग. थः। समुच्चय इति। तेन वीि।५ क यपौ° । ६ क द्वारेत्याङुः। सार्थकत्वेऽपात्यस्यार्थद्योतकत्वेSपत्येवार्थः । तिडन्त°।

१८० पदीपोद्योतसमेत :- [४ च० उल्लास:]

अत्रासाविति भुवनेध्विति गुणैरिति सर्वनाममातिपदिकचचनानां न त्वदिति न मदित्यपि त्वस्मदित्यस्य सर्वाक्षेर्पिणो व्यञ्जकत्वं भाग्यविपर्यया- दित्यन्यथासंपत्तिमुखेन, न त्वभावमुखेनाभिधानस्य। तरुणिमनि कलयति कलामनुमदनधनुर्भुवोः पठत्यग्रे। अधिवसति सकलललनामौलिमियं चकितहरिणचलनयना ११ प्रदी०-अत्रासाविति सर्वनाम्नः। भुवनेष्विति न तु देशेष्विति। भुर्वेनेष्विति भुवनरू पप्रातिपिकस्य बहुवचनस्य च विक्रमगुणैरिति न तु गुणेन दोषैर्वेति प्रातिपदिकवच- नयोर्व्यक्जकत्वम्। कि चास्मद्ाग्येत्यत्र न त्वद्भाग्येति न वा मद्भाग्येति कृतम्। तेना- स्मदित्यस्य बहुवचनसिद्धतया सर्वाक्षेपकत्वम् । तथा भाग्यविपर्ययादित्यन्यथासंपत्ति मुखेनोक्तम्। न त्वभाग्यादित्यभावमुखेन। अतस्तथाविधानेनाभाग्यवविरहेऽपि भाग्यान्येव तादृशत्वेन परिणतानीति व्यज्यते। तरुणिमनि० उ०-दर्शनात्वद्वियोगाच निरन्तरदुःखदावानलपच्यमानानां परं माग्यिपर्यय इति भावः। यदि परमिति निपातसमुदायोऽवधारणार्थः । देवो दिव्यज्ञानवानपीत्यर्थः । अत्र भाग्य- विपर्ययादित्युक्तं न तु अभाग्यादिति। तेन त्वादृशप्रभुलामात्सार्वदिकातिशय सुखला्भे - नाभाग्यविरहेऽनुमितेऽपि माग्यान्येव विपरीतफलत्वेन परिणतानीति ध्वनिः । अस्मद्भा- ग्येत्यनेन समस्तरक्ष:कुलस्यैव तथात्वं प्रतीयते। प्रसिद्धिहेतुभूतं विक्रमगुणोदाहरणमाह- बन्दीति। बन्दी वैतालिकः । एकबाणहत्या जातानि यानि श्रेणीभूतविशालतालानां विवराणि तदुद्गीणैरित्यर्थः। एकबाणाहतेति पाठः स्पष्टः। रामेण किल सुग्रीवप्रत्ययाय सप्तालवृक्षा एकबाणेन भिन्ना इति प्रसिद्धिः । सर्वनाम्न इति। षष्ठचन्तानां व्यञ्ज कत्वमित्यनेनान्वयः । दोषर्वेति। यथा रावणस्येत्यर्थः । व्यञ्जकत्वमिति। तच्च यथा तथोक्तमेव। सर्वाक्षेपकत्वमिति। समस्तरक्ष:कुलबोधकत्वमित्यर्थः। आक्षेपोऽत् व्यञ्जना। तेन चाज्ञाने सकलरक्षःकुलक्षयो भावीति ध्वन्यते। अन्यथासंपत्तीति। विद्य मनैव संपत्तिरनिष्टेन निवृत्तिमत्त्वेन प्रतीयत इत्यर्थः । अभावमुखेनेति। तथोक्तौ हि भाग्यस्य सार्वदिकाभावप्रतीतौ संपत्तेरपि तथाऽभावः प्रतीयेतेति भावः । तरुणीति। एषा चकितहरिणचञ्चलनयना। चकितो भीतः। तेन चक्षुषोश्चाश्चल्या- तिशयः। सकलललनामौलिमधिवसति। कस्मिन्सति। तरुणिमनि कलां कटाक्षविक्षापाद्युप- चयरूपां कलयति शिक्षयति सति। अर्थान्नायिकायै। यद्वा तरुणिमनि कलामुपचयें कल- यति प्राप्तवति सतीत्यर्थः। पुनः कस्मिन्सति । शिष्यभूतभ्रुवोरग्रे गुरोर्मेदनधनुषः समीपे पठंति सति। अर्थात्कलाः। अत्रेमनिचा प्रकृत्यर्थस्य नवत्वम् । पूर्वपदार्थप्रधानाव्ययी- १ ख. °पिणा भा° । ग. पिणो भा।२ क. नेति° । ३ ग. "निष्टनि।

[४ च० उल्लास: ] काव्यमकाशः। १८१

अत्रेमनिजव्ययीभावकर्मभूताधाराणां व्वरुपन्य, तरुणत्व इति धतुषः समीप इति मौलौ वसतीति त्वादिभिस्तुल्येऽप्येपां वाचकत्वेऽस्ति कथि त्स्वरूर्पस्य विशेषो यश्चमत्कारकारी स एव व्यञ्जकत्वं पामोति। एवमन्ये षामपि बोद्धव्यम्। वर्णरचनानां व्यक्षकत्वं गुणस्वरूपनिरूपण उदाहरिप्यते। अपिशब्दात्म- वन्धेषु नाटकादिषु। एवं रसादीनां पूर्वगणितभेदाभ्यां सद पड्भेदा:। भदास्तदेकपश्चाशत्। प्रदी०-अत्र तरुणिमनीतीमनिचस्तरुणत्वपदेनानुमदनधनुरित्यव्ययीभावस्य धॅनुःसमीप इत्यनेन मौलिमधिवसतीति कर्मभूताधारस्य मौलौ वसतीत्यनेन तुल्येऽपि वाचकत्वेऽस्ति कश्चित्स्वरूस्य विशेषो यश्चमत्कारकारी स एव व्यञ्जकः । तत्र त्वशब्देन प्रकृत्यर्थस्य प्रौढत्वं व्यज्यते। इमनिचा तु तद्यतिरेको नवत्वम्। धनुषः समीप इत्यत्र धनुोड- त्यन्तं गुंणीभावः। अव्ययीमावे तु पूर्वपदार्थप्राधान्येऽप्युत्तरपदार्थस्य किंचिदेवाप्राधान्यम्। कर्मभूताधास्स्थले तु व्याप्विरवगम्यत इत्यवसेयम्। एवमन्येषामपि बोद्धव्यम्। वर्णरचनयोर्व्यञ्जकत्वं गुणस्वरूपनिरूपण उदाहरिप्यते। प्रवन्धे तु नाटकादौ रसादिव्यञ्जकत्वं द्रष्टव्यम्। यत्तु-'पूर्व प्रबन्धशब्देन संघटितावान्तरवाक्यसमूहोऽमिहितः । इदानीं तु संघटित- महावाक्यमित्यपौनरुक्त्यम्' इति कश्चिदाह। तदज्ञानात्। पूर्व हयर्थशक्तिमूल्षमात्रस्य प्रबन्धविषयत्वमुक्तम, अत्र त्वसंलक्ष्यक्मव्यङ्गयस्यति पौनरुक्त्यभावात्। भेदा० उ०-भावेन च धनुषो गुणतां प्रकाशयता ततोऽप्यतिशयितवशीकास्कौशलं भूलता- अ्रस्य प्रत्याय्यते मौलिमिति कर्मणा व्याप्तिसूचनद्वारा सौन्दर्यातिशय इति ज्ञेयम्। तुल्ये- पीति तौल्येऽपीति पाठे स्वार्थेडण। चमत्कारकारीति। तथा च चमत्कार एव तादृशविशेषे मानमिति मावः। पौढत्वमिति। त्वस्य श्रुतिकटुत्वादिति मावः। किचिदेवेति। तेन तदत निखिलवकतादिगुणग्रहणद्वारा सौन्दर्यातिशयो व्यज्यते। किंचित्प्राधान्यं च स्वामेर्देन प्रत्ययजनकत्वम्। तत्रापि व्यञ्जनैव। न्यापिरवगम्यत इति। तेन सौन्दर्यातिशयः। अत्र सर्वत्र सहक्यतासहकृतशब्दस्वभावो वीजमिल्याहुः। उदाहरिग्यत इि। तेषां रसनिष्ठमाधुर्यादिगुणव्यक्जकत्वेन गुणज्ञाने सत्येव .तद्व्यञ्जकत्वज्ञानसंभवादत्र नोदाहत- मिति माव: । इमनिजादीनां तु स्वबोध्यनिष्ठतत्तद्विशेषन्यञ्जकत्कमत्यत्रवोढाहृताः। १ क. ख. ग. तीत्यत्र त्वा. ।२ क. पवि" । ३ ख. अकः । ए० । ४ ग. निर्णय उ"। ५ क. धनुषः स°। ६ क कर्मी भू। ७ ग. °वः । व्याप्तिरवगम्यत इति। अत्र।

१८२ प्रदीपोद्योतसमेत :- [४ च० उल्लासः ]

व्याखयाताः । तेषां चान्योन्ययोजैने॥। ४४॥ संकरेण निरूपेण संसृष्टचा चैकरूपया।। न केवलं शुद्धा ऐवैकपश्चाशद्दरेदा भवन्ति यावत्तेषां स्वप्भेदैरेकपश्चाशता संशयास्पदत्वेनानुग्राह्यानुग्राहकतयैकव्यञ्ञकानुप्रवेशेन चेति त्रिविधेन संकरेण परस्परनिरपेक्षेरूपयैकप्रकारया संसष्टया चेति चंतुर्भिर्गुणने। वेदखाब्धिवियच्चन्द्राः (१०४०४) प्रदी०-तथा हि-अविवक्षितवाच्यस्य द्वौ मेदौ। तौ च प्रत्येकं पदवाक्ययोरिति चत्वा- रो मेदाः। विवक्षितान्यपरवाच्येषु मध्येऽलक्ष्यक्रमव्यङ्गयः पदवाक्यतदेकदेशघटनावर्णप्र बन्धमेदेन षड्विधः। लक्ष्यक्रमेषु शब्दशक्तिमूलस्य दवौ भेदौ। तौ च प्रत्येकं पदवा- क्ययोरिति तस्य चत्वारो मेदाः। अर्थशक्तिमूलस्य द्वादश मेदाः । ते च प्रत्येकं पद- वाक्यप्रवन्धेष्वति षटूत्रिंशदस्य भेदाः । उभयशक्तिमूलस्तु वाक्य एवेति । तेषां० संशयेनाङ्गाङ्गिमावेनैकव्यञ्जकानुप्रवेशेन चेति त्रिविधः संकरः। उक्तप्रकारत्रयं विना संयोग: संसृष्टिः । एवमेकपश्चाशतो मेदानामेकपश्चाशता ेैर्योनमि ाां ाु णनन सहस्त्रद्वयमेकाधिका षट्शती च। संयोजनं च संसृष्ट्यादिचतुष्प्रकारैरिति तावतां चतुर्भिर्गुणने दशसहस्राणि चतुरधिकानि चत्वारि शतानि च संपद्न्ते। न चानुग्राह्यानुग्राहकभावेन संकरस्थलेऽनुग्राहकस्याङ्गङ्गितया गुणीभाव इति न ध्वनिसं- करत्वमिति वाच्यम्। तत्र हि स्वतश्चमत्कारिण एव तस्य किंचित्परोपकारतामात्रम्। न तु शेषशेषिभाव एवेति। नन्वस्त्वेकपश्चाशेव्वकाां श्चाशा योनम् स्वस्य तु स्वेन कथ योजनेति चेन्न। व्यक्तिभेदमादाय विजातीयवत्सजातीयेनापि संक- रादिसंभवादिति सूत्रकर्तुराशयः । उ०-तदेकदेशः। पदैकदेशः । घटना रचना। अथ संकीर्णभदानाह-तेषां चेति। वेद ४ ख० अब्धि ४ वियत्० चन्द्र १। अङ्कानां च वामतो गतिः। संशयेति। साधकबाधकमानाभावे संशयविषयता। उपका- र्योपकारकत्वेडङ्गाङ्गिभावः । एकव्यञ्जकव्यङ्गयत्वे तृतीयः। संकर इति। परस्परसापेक्षत्वं हि संकरः। तंचोक्तत्रयेषु व्यक्तमेवं। एकं विनाऽपरस्य तद्रृपताविरहात्। संयोग इति। एकत्र काव्ये परस्परनिरपेक्षतयाऽवच्छेदकभेदेनोभयसत्त्वमित्यर्थः । परोपकारतामात्र- मिति। ऐवं चानुग्राहंकस्य नाङ्गत्वमित्यर्थः । एकतराणामिति। स्वस्य स्वतरपश्चा शद्द्विरित्यर्थः । रस ६ दस्र २ अ्नि ३ मेदिनी १ वेद ४ अभ्र० दहन ३ इषु ५./ १ क. ग. 'जनम् १२ क. एक । ३ क. न त्नि°। ग. न च त्रि°।४ ख. "क्षस्वरूपयैकरू- पया। ग. क्षस्वरु ५क ख. तुर्गु। ६-क क्यपदैक। ७ क. °णि चत्वारि शतानि च चतु- रधिकानि। ८ क, व । संयो। ९ क. एवमनु°।

[४ च० उल्लास: ] काव्यपकाशः । १८३

शुद्धभेदैः सह। शरेषुयुगखेन्दयः (१०४५५) ॥ ४५ ॥ तत्र दिङ्मात्रमुदाियते- छणपाहुणिआ देअर जाआए सुहअ किंपि दे भणिआ। रुअइ पडोहरवलहीधरम्मि अणुणिज्जड वराई॥ ११२ ॥ प्रदी०-अत्रार्वाचीना :- 'गणनेयमयुक्ता। अग्रिमा्रिमभेदस्य योजन एकैकमेदेहासात्। तथा हि-अर्थान्तरसंक्रमितवाच्यस्यात्यन्ततिरस्कृतवाच्येन योजने यो मेदः स एवात्यन्त- तिरस्कृतवाच्यस्यार्थान्तरसंक्रमितवाच्चेन योजनायाम्। एवमन्यत्रापि। तस्मात्- एको रार्शिर्द्विधा स्थाप्य एकमेकाधिकं कुरु। समार्घेनासमो गुण्य एतत्संकलितं लघु।। इत्युक्तदिशा द्विपश्चाशदर्घेन षड्विंशत्येकपश्चाशतं गुणयेत्। तथा च'रसदस्त्राननि- मेदिन्यः' इति त्रयोदश शतानि षड्विशत्यधिकानि जायन्ते। योगश्चतुप्प्रकारक इति तेषु चतुर्मिर्गुणितेषु 'वेदाभ्रदहनेषवः' इति पञ्च सहस्राणि चतुरधिकं शतत्रयं संकी- र्णमेदा इत्येव ज्याय इति वदन्ति। अत्र ब्रूम :- अनुभवसिद्धौ तार्वत्पुण्डकादीक्षुरसेप्विव ध्वनिष्वपि हृद्यत्वातिशयान- तिशयौ। तथा चार्थान्तरसंक्रमितवाच्यस्य यत्रातिशयस्तत्रात्यन्ततिरस्कृतवाच्येन तद्यो- जनम्। यत्र तु तद्वैपरीत्यं तत्रात्यन्ततिरस्कृतवाच्यस्येतरेण योजनमिति व्यपदेशः। एवमन्यत्राप्यूह्यम्। एतदेव प्राधान्यमादार्ये गणना सौत्री। नन्वेवं यत्रोभयोस्तुल्यमेव चारुत्वं तेत्र भेदान्तरं स्यादिति। मैवम्। अपकर्षाभावस्यातिशयपदेन विवक्षितत्वात्। तत्रोमयभेदसंकरस्वीकारात्। एताद्दशे चास्थाने पढ़ालम्बनमात्रमेव महत्पौरुषमिति सह- द्यमावमास्थायाऽSलोचनीयमिति। शुद्धभेदैः सह-शरेषुयुगखेन्दवः। तेषु दिङ्मात्रमुदाहियते-छणपाहुणि०।

रत्वेन च तव्दवहार इति नाSSधिक्यमिति मावः । शुद्धभेदैः । प्रागुक्त्ैकपश्चाशन्म्िः । शर ५ इषु ५ युग ४ स० इन्दु १ । क्ष(छ)णति। क्षणप्राघुणिका देवरजायया सुभग किमपि ते भणिता। रोदिति गृहपश्चान्ागवलभीगृहेऽनुनीयतां वराकी ।। १ क. दस्य हरा । २ क. 'तं विदुरित्यु°। ३ क. वत्खण्डका ।४ क. य सौत्री गणना। ५ क. तस्य मे।

१८४ प्रदीपोद्योतसमेत :- [४ च० उललासः ] अत्रानुनयः किसुपभोगलक्षणेऽर्थान्तरे संक्रमितः किमनुरणनन्यायेनोपभोग एव व्यङ्डये व्यञ्जक इि संदेहैः । तथा स्त्निग्धश्यामलकान्तिलिप्रवियतो वेलद्वलाका घना वाताः शीकरिणः पयोदसुहृदामानन्दकेकाः कलाः। कामं सन्तु दृद कठोरहृदयो रामोस्मि सर्व सहे वैदेही तु कथं भविष्यति ह हा हा देवि धीरा भव ॥११३॥ प्रदी •- अन्रानुनयतेर्वाच्योऽनुनयः किमुपभोगलक्षणे लक्ष्ये संक्रमित, आहोस्विद्विव- क्षित एवोप्भोगस्य व्यक्जक इति, अविवक्षितवाच्यविवक्षितान्यपसवाच्ययोः संदेहः संकरः। सिग्धश्यामलकान्ति०।

उ०-देवरानुरक्तामुपनायिकामुत्सवगतां तत्पत्न्या कटूक्तामनुनेतुं देवरं प्रति कस्या- शरिदुक्तिरियम्। पैडोहरशब्दो गृहपश्राद्भ्ागे देशी। त्वज्जाययाऽतिदुरुक्तिभि: पीडि- साया अपि त्वय्यनुरागदर्शनेन हे सुभग हे देवर ते तव यः क्षण उत्सवस्तत्र क्षणमात्रं वा प्राघुंणिका अतिथिः सा ते तव जायया न तु प्रियया किमपि अवाच्यं भणिता गृह- पश्चाद्भागवलमीगृहे रोदिति। अतो वराकी उत्तराशक्तत्वात्वय्यासक्तत्वाच्च दीना अनु. नीयताम्। अन्रानुनयो रोदननिवर्तको व्यापारः । तेन संभोगो व्यङ्गयः । मृहपश्चा ददगेत्यनेन विजनता। क्षणप्राघुणिकेत्यनेन दुःखातिशयौचित्यम्। स्वगृह उत्सवस्त्वेन सर्वेषां जनानां व्यासक्तचित्तत्वं च। अनुनय इति। रोदननिवर्तकव्यापाररूप इत्यर्थ:। विवक्षित एव। अर्थान्तरासंक्रमितो वाच्यतावच्छेदकरूपेणैव प्रतीतिविषयः । अवि- वक्षितवाच्येति। अर्थान्तरसंक्रमितवाच्यरूपाविवक्षितवाच्येत्यर्थः। तात्पर्यानुपपत्त्या किमत्रोपभोगगतातिशयप्रतिपत्तये लक्षणयाऽनुनयतेरुपमोग एवार्थ उत रोदननिवर्तका नुनय एवार्थ उपभोगो व्यङ्ग्य इत्यत्र साधकबाघकमानाभावात्संदेहः । स चैकस्यैो- पभोगस्योद्देश्यत्वान्न दोषाय। स्त्रिग्धेति। स्निग्धा श्रक्ष्णा श्यामला या कान्तिस्तया लिंत निबिडसंबद्धं वियदा काश यैः।वेल्न्त्यो बद्धूपङक्तितया बहुतरं शोभन्त्यः सविलासं खेलन्त्यो वा बलाकान पक्षिविशेषाणां पङ्क्तयो येषु तथाभूता घना मेघरा एवघना निविडा:कामं यथेष्ट सन्तु। तथा शीकरिणोडम्बुकणशालिनः । तेन शैत्यमान्दे। तादृशा वाता अपि सन्दु। एवं पयोदो मेघः सुहृत्केकाजनकाह्लादजनकतया मित्रं येषां तेषां केकापदसांनिध्यान्मयूराणां कला अव्यक्तमधुरा आनन्दजन्या वाण्यः सन्तु। आनन्देन कण्ठजाड्यादव्यक्तता। यद्वा पयोदस्य सुहदां तदुदयोल्लांसिनामित्यर्थः। अत एवाSSनन्दकेकाः। पयोदोलासे तत्सुद्दा. १ क. स. ह:। स्नि° । २ क. 'ताः सीक°। ३ क. संक°।४ क ग. "पलोहर"।

[४ च० उल्लासः ] काव्यपकाशः । १८५

अत्र लिप्तेति पयोदसुहृदामिति चात्यन्ततिरस्कृतवाच्ययो: संसृष्टिः।

रामपद्लक्षणैकव्यञ्ञकातुमवेद्षेनं चार्थान्तरसंक्रमितवाच्यरसध्वन्योः

प्रदी०-अत्र मुंख्यार्थवावालििसपवं संपर्क लक्षयदतिशयं व्यनक्ति। पयोदे चाचेनने सौहृदा- मावात्मुहृत्पदमुपकारित्वं लक्षयत्तदतिशयं प्रतिपाद्यति, पयोदानां मयूर्ष्टमेक हुपक र शीलत्वात्। रामपदं च नर्वसहैत्वादुपयुत्तशाज्यार्न्य मकलदुःखभाजनत्वं लक्षयत्मीतां विनाडपि जीविष्यामीति व्यक्षयदव विनलम्भं व्यनक्ति। तदत्र लिप्ेनि पयोदमुहृदामित्य- नयोरत्यन्ततिरस्कृतवाच्ययोः संसृष्टिः। ताभ्यां सह राम इन्वति सव्ुए ह्यानुग्राहकभावेन संकरें:। तयोरुद्दीपकत्वान्। रामपदेन चेकव्यञ्जकानुप्रवेश वार्डर्थान्तर-

उ०-मानन्दौचित्यात्। शेष प्राग्वत्। कामं सन्तु तावना न मे क्षतिरिति भावः। तदेवाSS- ह-दृंढमतिशयेन कठोरहृद्योऽहं रामः सकलदुःखपात्रत्वेन प्रमिद्धोऽम्मि। अत एव सर्व- मुक्तोद्दीपकातिशयजनितक्लेशं सहे। उत्तमपुरुषैकवचनमेतत्। अत्रैतादशदुःखजनकममा जेऽपि प्राणधारणादात्मन्यकारो व्यङ्गचः। वैदेही विदेहराजपुत्री तु राजापत्यत्वान्स्त्नीत्वाच्च सुकुमारतया दुःखाक्षमा विदेहस्य कामस्याऽडश्रया च कथं भविप्यति कथं जीविप्यति तज्जीवनं न संभाव्यत इत्यर्थः । हहाहेति समुदायः खेदातिशये। भावनोपनीतां संवोध्य हहाहा देवि धीरा भव। देवत्वेन धैर्याचित्यम्। कश्चित्तु हे सवैसहे वसुधे देवि धीरा भव। दुहितृशोकेन त्वं मा विदीर्णा भवेत्याह। अत्र रामपदेन दुःखपात्रतालक्षणया व्यज्यमानस्य राजत्यागजटावल्कलवारणपितृशोकाद्यधिगतुःखसहनाततयस्या वगमे व्य- ञ्जनयाऽवगतैः शोकावेगधैर्यनिर्वेदादिभि: परिपुष्ठो विप्रलम्भः प्रकाश्यत इति वोध्यम्। मुख्यार्थेति। द्रवद्द्रव्यस्ष्य सर्वावच्छेदेन संयोगो हि लेपनम्। मंपर्को दृढमंबन्धः । पयोदे चेति। सौहृदं चित्तवृत्तिविशेषः। पयोदाः मुहृदो येपामिति बहुत्रीहिगिि भावः। तद्ध्वनयन्नाह-पयोदानामिति। अत्यन्ततिरस्कृतेति। लेनमुहत्त्यो: र् नन्वयादिति भावः । संसृष्टिरिति। त्रिरूपसंकराभावादिति भावः । अर्थान्तरेति । दुःखसहिष्णुत्वेन वाच्यस्य रामस्थैवान्वयादिति भावः । संकर इति। पूर्वोक्तात्यन्नति रस्कृतवाच्याम्यां सहेत्यर्थः । तयोरुद्दीपकत्वादिति । तद्वचङ्ग विप्रलम्भ इति भावः ।

१ ग. 'न वाच्यार्था'। २ क. यद। ३ क. हनत्वा°। ४ क. ना जी"। ५ क. रः विप्रलम्भे तद्यड्ग्य उद्दीपनार्थतया तयोः सुचारुत्वविश्रान्तिस्थानयरेकार्थग्राहकत्वान्। राम इत्येका र्थप्रवेशे°। २४

१८६ प्रदीपोद्योतसमेत :- [४ च० उल्लास:]

संकरः । एवमन्यदप्युदाहार्यम्। इति काव्यप्रकाशे ध्वनिनिर्णयो नाम चतुर्थ उल्लास: समाप्त: ।

प्रदी०-संक्रमितवाच्यरसध्वन्योः संकरः। रामोऽस्मीत्यनेवैव लक्षणामूलस्य विप्रलम्भस्थे च व्यञ्जनाद्विप्रलम्भे वौच्यव्यङ्गेऽप्यस्य प्राधान्यात्। एवमन्यंदप्युदाहार्यम्। इति महामहोपाध्यायश्रीगोविन्दकृते काव्यप्रदीपे ध्वनिप्रभेदविभागश्चतुर्थ उल्लासः ।

उ०-रामोस्मीत्यनेनैवेलि। रामपद्लक्ष्येण विप्रळम्भव्यञ्जनेऽपि रामपदस्य सहकारि- त्वादिति भावः । सीतां विना न जीविष्यामीतिलक्षणमूलवस्तुनश्च वाच्यतः प्राधीन्येनैव ध्वनिप्रयोजकत्वं बोध्यम्। इति श्रीशिवभट्टसुतसतीगर्भजनागोजीभट्टकृते काव्यप्रदीपोद्योते चतुर्थ उल्लासः ।। ४ ।।

१ क, स्थ व्य° ।२ क, वाक्यव्य° । ३ क. न्यदुदा°।

[१ प० उल्लासः ] काव्यमकागः । १८७

अथ पश्चमोल्ामः ।

एवं ो निणींते गुणीभूतव्यङ्गयस्य प्रभेद़ानाह- अगूढमपरस्याङ्गं वाच्यसिद्धचङ्गमस्फुटम्। संदिग्धतुल्यप्राधान्ये काक्काऽडक्षिप्मसुन्दरम् ॥ ४५ ॥ व्यङ्गन्यमेवं गुणीभूतव्यङ्गयस्याष्टी भिदाः स्मृताः । कामिनीकुचकलशवद्गूंढ चमत्करोति। अगूढं तु स्फुटतया वाच्यायमान मिति गुणीभूर्तमेव। अगूढं यथा-

प्रदी०-एवं ध्वनौ भेदप्रभेदाभ्यां निर्णीते गुणीभूतव्यङ्गचस्य भेदानाह-अगूढ० । वाच्यापेक्षयाSचमत्कारकारित्वेन व्यङ्गचस्य गुणीभावः । तच्च स्वत एवामुन्दरतया सुन्दरत्वेऽप्यगूढत्वादिविशेषणसप्केन चेत्यर्थः । अगूढं चासहृदयैरपि वेद्यम्। तादृशं च वाच्यायमानतया न तथा चमत्करोति यथा कामिनीकुचकलशवद्गूढम्। एवमन्ये- व्वपि भेदेप्वनुभव एव साक्षी। अपरस्याङ्गमपरस्य रसादेः सवनैरपेक्ष्येण लव्घसिद्धेरुप- कारकम्। वाच्यसिद्धचङ्गं वाच्यस्य सिद्धिरेव यद्धीना तत्। अम्फुटं सहृदयानामपि दुःखसंवेद्यम्। संदिग्धतुल्यप्राधान्य इति। संदिग्धप्राधान्यं तुल्यप्राधान्यं चेति द्वयमि- त्यर्थ:। काक्काSडक्षिपं येया काक्का विना वाक्यार्थ एव नाऽडत्मानं लभते तया प्रका- शयम्। कार्क्कां हठेनोपस्थापितमिति वा। असुन्दरं स्वभावादेव वाच्यापेक्षयाऽचारु।

उ०-भेदानाहेति। अवसरसंगत्येति भार्वः । व्यङ्गचमिति। अस्य गुणीभूतव्यङ्गच इति शेष: । अष्टाविति। एतेनाप्रधानं संदिग्धतुल्यप्राधान्यं चेति मध्यमकाव्ये व्यङ्गचं त्रिविधमिति परास्तम्। रसादेरिति। रसपदमलक्ष्यक्रमोपलक्षणम्। आदिना लक्ष्य- कमस्य वाच्यवस्तुनश्र संग्रहः । उपकारकम्। उत्कर्षकम्। वाच्यस्य सिद्धिरें- वेति। कुतोऽपि वैगुण्यादविश्रान्तस्य यतो विश्रान्तिरित्यर्थः । अत्राङ्गं निदानम्। संदिग्धप्राधान्यमिति। चमत्कारजनने वाच्यव्यङ्गचयोः संदिग्धं तल्यं वा प्राधान्यं यत्र तत् । वाच्यकृतो व्यङ्गयकृतो वा चमत्कार इति संदेहः । चमत्कारजनने वाच्य. व्यङ्गचयोर्द्योरपि क्षमत्वेन तुल्यता बोध्या। काकुर्ध्वनर्विकार: ८

१ ग. ·हुगयप्र"। २क. भिद् मता: ।३ ग. द्गूढमेव च°।४ 'तव्यङ्गयमे।५ क. यत्र का। ६ क एवाऽडत्मानं न ल।७क. का कण्ठेनो । ८ ग. °वः। अष्टा"।

१८८ पदीपोद्योतसमेत :- [ ५ प० 1० उल्लास: ]

यस्यासुहृत्कृततिरस्कृतिरेत्य तप्त- सूचीव्यधव्यतिकरेण युनक्ति कणौं। काञ्चीगुणग्रथनभाजनमेप सोडस्मि जीवन्न संप्नति भवामि किमावहामि ॥ ११४ ॥ अत्र जीवन्नित्यर्थान्तरसंक्रमितवाच्यस्य।

गायन्ति मञ्जु मधुपा गृहदीिकासु। एतच्चकास्ति च रवेनेवबन्धुजीव- पुष्पच्छदाभमुदयाचलचुम्बि विम्बम् ॥ ११५॥ प्रदी०-तेप्वगूढं यथा-यस्यासुहृत्०। अत्र जीवन्नेत्यभिमतकार्याशक्तत्वे संक्रमितवाच्यम्। तस्य च मरणमेव श्रेय इति व्यङ्गयमसहृदयैरपि वाच्यवत्प्रतीयत इति गुणीभूतम्। उत्निद्रकोक० । उ०-यस्येति। अर्जुनस्य बृहन्नलादशायां स्वाभ्युदयाय किमिति न चेष्टस इति केनापि पृष्टस्य वाक्यमिदम् । यस्य ममासुहच्छत्रुः कृता स्वस्य तिरस्कृतिर्येनेदृशः स्वयमेव मां शरणमेत्य स्वस्थैव कर्णो तप्तसूचीव्यधस्य यो व्यतिकरः पौनःपुन्यं तेन युनक्ति संब- इनाति शरणागतस्य शत्रोस्तप्तलोहशलाकया कर्णवेध इति देशाचार इति चण्डीदासः । यस्य प्रागीद्शः प्रभाव आसीद्यन्नामश्रवणमात्रेण शत्रवः स्वमुखेनैवाऽडत्मानं घिक्कुर्वन्तः स्वहस्तेनैव कर्णकृततप्तलोहशलाकावेधा यें शरणमायान्तिस संप्रति काश्चीगुणस्य ग्रथनं काञ्च्या गुणेन ग्रथनं तद्रूपस्य कर्मणो भाजनं तत्र नियुक्त ईद्दशो जातोऽस्मि। अतो जीवन्नपि न भवामि न जीवामि। अतः किमावहामि कि करोमि। अत्रैवं वदतो जीव- नाभावस्य वाधात्क्रियापदस्थजीवपदं प्रकृष्टजीवनं लक्षयति। तद्भावबोधे चानुतापादेव जीविनं निन्दतीत्यनुतापातिशयो व्यङ्गयः । स च सर्वजनवेद्यत्वाद्गूढैः। यत्तु कष्टजी- वितत्वं लक्ष्यतावच्छेदकमिति तन्नें। नजो वैयर्थ्यापत्तेः। तात्पर्यग्राहकतया सार्थकत्व- मिति चेत्। उक्तार्थलक्षणया सार्थकत्वमेव युक्तम्। जीवन्नेति कार्याशक्तत्व इति च पाठः। नवो; द्योतकत्वान्न समुदायलक्षणाशङ्का। जीवन्नित्यभिमतकार्यशक्तत्व इति वा पाठः । वाच्यवदिति। एवंविधेऽर्थ ईद्ृशप्रयोगप्राचुर्यादिति भावः । गुणीभूत- मिति। अगूढाख्यमित्यर्थेः । अगूढमेवात्यन्ततिरस्कृतवाच्य उदाहरति-उन्निद्वेति। नायकेन सह सुप्ां रतिश्रमा- लसतयाSनाकलित प्रबोधसमयां सखीं प्रति तत्सूचनाय सख्या इयमुक्तिः। उन्निद्रं विकसितं १ क. मेव सो । २ ग. 'मि कमा"। ३ क. 'ढः । जीवन्ने । ४ ग. वित्वं। ५ क, न्। वै०।

[१ प० उल्लास: ] काव्यमकाश:। १८९

अत्र चुम्बनस्यात्यन्ततिरस्कृतवाच्यस्य। अत्राऽSसीत्फणिपाशबन्धनविधि: शक्त्या भवदेवरे गाढं वक्षसि ताडिते हनुमता द्रोणाद्विरत्राऽडहनः। दिव्यैरिन्द्रजिदत्र लक्ष्मणशरैलोकान्तरं मापितः केनाप्यत्र मृगाक्षि राक्षसपतेः कृत्ता च कण्ठीटवी। ११६। प्रदी०-अत्र चम्बुतेर्वक्त्रसंयोगोमुख्योऽर्थोडचेतने बाधित इति संयोगमात्रं लक्षयं- तोऽस्यात्यन्ततिरस्कृतवाच्यत्वम्। व्यङ्गचश्चाम्योषःकालो वाच्यायमानतया गुणीभूतः । नन्वत्र लक्ष्यतावच्छेदर्कस्य संयोगत्वस्य वक्त्रसंयोगेऽपि मत्वात्कथमत्यन्ततिरस्कृतवा. व्यत्वमिति चेलक्ष्यतावच्छेदकम्य सत्त्वेऽपि वाच्यम्य संयोगविशेषम्यान्वयाप्रवेशान्।

उ०-यत्कोकनदं रक्ताव्जम् । रक्ताव्जे रक्तकुमुदे बुधैः कोकनदं स्मृतमिति। अथ रक्तकेसरोरुहे। रक्तोत्पलं कोकनदमित्यमरश्र। तद्रेणुनाँ तत्परागेण पिशङ्गितानि रक्त- कृष्णयोर्िश्रणात्पिशङ्गवर्णान्यङ्गानि येषां ते तथा भूता मधुपा भ्रमरा गृहदीर्धिकासु गृहवा- पीषु मञ्जु मनोहरं यथा स्यात्तथा गायन्ति। मधुपा इत्यनेन मत्ता अपि जागृता इति ध्वनिः । गृहेत्यनेन निकटस्थतया गानश्रवणसुगन्धाघ्राणादिरूपायाः कोकनदेतियोगोपम्थाप्यचक्ा ह्वशव्दादिरूपायाश्च जागरणसामग्रयाः नंनिहिनत्वं ध्वन्यते। ननु सूर्योदयो मया प्रतीक्ष्यत इत्यत आह-एतद्रवेर्विम्वं मण्डलं चकाम्ति। कीद्टक्। उदयाचलचुम्वि। तत्संयुक्तम्। अत एँवेषदुदितत्वान्नवस्य नूतनस्य वन्धुजीवपुप्पच्छद्स्य पुप्पपत्रस्य, आभा यस्मिंस्तत्। रक्तत्वात्। अचेतने वाधित इति। तेन रूपेण मुख्यार्थस्य तत्रानन्वयादिति भावः । अत्यन्तेतति। संयोगत्वस्य लक्ष्यतावच्छेदकम्य मुख्यार्थसाधारणत्वेऽपि प्रकृते तेन रुपेण

तदेवार्थशक्तिमूलव्यङ्गच उदाहरति। अत्राऽडसीदिति। रावणं हत्वा विमानमार्गे- णायोध्यामागच्छतो रामस्य सीतां प्रतीयमुक्तिः। एकम्या एव समरभुवस्तत्तत्कर्माधारतया नवनवायमानाद्भुनरसालम्वनत्वेन पुनः पुनरत्रेत्यस्योपादानम्। यद्ा भिन्नान्येव स्थानान्य- त्रपदैरुक्तानि। फणिपाशो नागपाशस्तेन बन्धनमर्थादावयोस्तस्य विधिरिति विधेर्दुर्ल- ङध्यत्वात्स्वपराभवगूहनम्। शक्त्याSडयुधविशेषेण भवत्या देवरे लक्ष्मणे वक्षसि गाढं दृढ ताडिते सति हनुमता द्रोणाद्रिर्न तु तद्वर्त्यौषधमात्रम्, आहृत आनीत इति तत्पराक्रम- प्रकाशनम्। भवद्देवर इति सर्वनाम्नो वृत्तिमात्र इति पुंवद्भावः । सीतासंबन्धप्रदर्शनं च १ क. ·रं लम्भितः । २ ग णठावली। १ क. "कसं° ।४ क, चेन्न। लक्ष्य ।५ क. ग. °ना परा । ६ ग. म्वंच°।७ क. एव नवस्य । ८ ग. 'स्यानन्व°।

१९० प्रदीपोद्योतसमेत :- [९ प० उल्लास: ]

अत्र केनाप्यत्रेत्यर्थशक्तिमूलानुरणनरूपस्यँ। 'तस्याप्यत्र' इति युक्तपाठः। अपरस्य रसादेर्वाच्यस्य वा (वाक्यार्थीभूतस्य)अङ्गं रसादि, अनुरणनरूपं वा

प्रदी०-अत्रानुनायकोपनायकप्रतिनायकेषु निर्दिष्ेषु चतुर्थवाक्येऽनुक्तोऽपि नायको राम एवार्थशक्त्या प्रतीयते । स च केनापीत्युपादानेन वाच्यायमानतयाडगूढः कृतः । 'तस्याप्यत्र' इति पाठे गूढतया ध्वनित्वमव्याहतमेव। अत्र श्रोके प्रतिवाक्यमत्रेत्यु- पाढानं प्रत्येकमेवाद्भुतत्वं व्यनक्ति। अपरस्य रसादेवाच्यस्य वा प्रधानस्याङ्गमलक्ष्यक्रमः, अनुस्वानाभलक्ष्यक्रमो वेति

उ०-वात्सल्योत्पादनया पराभवज्ञानतिरोधानायोपकारप्रकाशनाय च। इन्द्रजित्, रावण- पुत्रो दिव्येर्लक्ष्मणशरैर्लोकान्तरं प्रापितः। दिव्यानां तत्प्रापकत्वस्योचितत्वात्। इन्द्रजिदि त्युक्त्या इन्द्रोडपि येन जितः सोऽपि येन जित इति प्रतीत्या लक्ष्मणपराक्रमप्रकर्षः । अत एवात्र लक्ष्मणत्वेन लक्ष्मणग्रहणम्। लक्ष्मणशरैरिति शराणां कर्तृत्वप्रद्र्शनेन लक्ष्मणस्य तत्रावहेला सूचिता। मृगाक्षीति सर्ववाक्यार्थान्वाय। केनापीत्यपिर्हेलायाम्। राक्षसपते रावणस्य कण्ठरूपाऽटवी केनापि च्छिन्ना। छिन्नस्य पुनः पुनरुद्वतस्य च्छेदनादटवीत्युक्तम्। अहंकारप्रकटनभिया धीरोदात्तेन रामेण मयेत्यपहाय केनापीत्युक्तम्। केनापीत्युपति। अनिर्धारितविशेषत्वेन किमः शक्तौ, मयेति व्यङ्गयम्। तच्च प्रसिद्धिवशाद्वाच्यायमानमित्यगूढमिति भावः। यद्ा, अनिर्वचनीयगुणगरिम्णेत्यर्थकेन राम- रूप: कर्ता स्फुटं व्यज्यत इत्यर्थः। एकेनेति पदान्तरोपादानेऽयि तत्प्रतीतेरर्थशक्तिमूलत्वं बोध्यम्। तस्यापीति। अतिशयितप्रभाववत्त्वेन ख्यातस्येत्यर्थः। एवं पाठे लक्ष्मणशरैः कृत्तेत्यापाततोऽन्वयभ्रमे पश्चादत्युत्कट प्रभावशालिलङ्केशहन्ता राम एवेति पर्यालोचनेन गूढ। तया रामरूप: कर्ता द्योत्यत इत्यर्थः। तेन च तस्योत्कर्षातिशयः। एतेन कृत्तेत्यस्य कर्तृ- साप्रेक्षतया मयेति पदाध्याहार आवश्यकः। इत्थं च स्फुटत्वं तद्वस्थं न्यूनपदत्वं चाधिक- मिर्ति परास्तम्। तादृशरणस्मृत्या सीतालापेन च हर्षयुक्ते वक्तरि न्यूनपदत्वस्य गुणत्वाच्च स्ववीर्यसंगोपकत्वेन धीरोदात्तत्वप्रकटकतया गुणत्वाच्चेत्याहुः। प्रकृतवाक्यार्थप्रतीतिव्यव- धानेन प्रतीयमानस्य, शव्दशक्तिमूलवस्तुरूपव्यङ्गयस्यालंकारस्य वा झटित्यसंवेद्यत्वेन नागूढत्वसंभव इति तत्रानुदाहृत्यार्थशक्तिमूल एवोदाहतँम्। रसादीनामगूढत्वं तु वचनस्या- प्यनर्हमित्याहुः । अपरस्य रसादेरिति। रसादेरलक्ष्यक्रमो वाच्यस्य लक्ष्यक्म इति

१ क. नुस्वान° । २ ग. "स्य। अप° / ३ ग. क्यार्थस०। ४ क. दिरनु°। ५ क. ग. मिति। ६ क. यः । प्रकृत°। ७ ग. 'तरसा"।

[५ प० उल्ास: ] काव्यपकाशः । १९१

अयं स रसनोत्कर्षी पीनस्तनविमर्दनः । नाभ्यूरुजघनस्पर्शी नीवीविसरंसनः करः ॥ ११७॥ अत्र शुङ्गगारः करुणस्य। कैलासालयभाललोचन रूचा निर्वर्तितालक्तक- व्यक्तिः पादनखद्युतिगिरिभुवः सा वः सद़ा त्रायनाम्। स्पर्धावन्धसमृद्धयेव सदढं रूढा यया नेत्रयोः कान्तिः कोकनदानुकौरसरसा सदः समुन्सार्येते॥ ११८॥ प्रदी०-द्विविधः । तत्र प्रथमे रसम्याङ्गभावेन गुणीभूतत्वं यथा-अयं स० । अत्र भूरिश्रवसश्छिन्नं हस्तमासाद्य तद्वघूनां प्रलापे शङ्गारः करुणस्याङ्गम्। निप्प न्नस्य रसस्यापराङ्गत्वाभावाद्मपदेनात्र स्थायिभावो द्रष्टव्यः । रसस्येव भौवाङ्गता यथा-कैलासालय० । उ०यथासंख्येनान्वय इति प्रॉश्चः। अन्ये तु दयोर्द्यमप्यङ्गम्।न च रसम्य वाच्याङ्गत्वासं भवः। तद्दिमरण्यं यत्र दशरथवचनानुपालनव्यसनी रामो रक्षांसि जिगायेत्यादौ रामगत- वीरस्य वाच्यारण्योत्कर्षकत्वेन तत्संभवात्। अत एव महतां चोपलक्षणमित्युदात्तालं- कारे महतां रसादीनामप्युपलक्षणमङ्गभाव इति व्याचख्युः । अत एव रसस्य वाच्याङ्ग त्वमत्र नोदाहृतम्। तत्रोदात्तालंकारस्य वक्ष्यमाणत्वात्। न चैवमनुग्राह्यानुग्राहकलक्षण- ध्वनिसंकरेऽनुग्राहकस्याप्यपराङ्गत्वापत्तिः । यत्र साक्षादृङ्गत्वं तत्र स रमनेत्यादावपरा- ङगत्वम् । यत्र परम्परया तत्र स इति भेदादित्याहुः । अयमिति। समरभूमिषतितं भूरिश्रवसो हस्तमालोच्य तद्वधूनां प्रलापोडयम्। अयं दश्यमानदुरबम्धः । सोऽनुभूतरशनोत्कर्षणादितत्तच्छृङ्गारावस्थः । उत्कर्षी, आकर्षकः । शृङ्गगरः । नायिकाविषयो नायकाश्रयः। तस्यैव नायिकाशोकम्रकर्पकतवात्। करु- णस्य। नायिकाश्रयस्य। अयमेव प्रधानम्। शोकस्योल्वणतया करुणस्यैवाSडस्वादगो- चरत्वात्। शङ्गारस्त्वङ्गम्। प्रा्वृत्तशङ्गारोचितरशनाकर्षणादिविलासस्मरणस्य शोकपो .- षकत्वात्। अतिप्रियनाशे शोकातिशयदर्शनात्। एवं च करुणमादायास्य काव्यस्य ध्वनित्वम्। शङ्गारस्थायेनमादाय गुणाभूतव्यङ्गचत्वमिति बोध्यम्ँ। शोकावेशादेव शृङ्गारोडपुष्टः । एवमग्रेऽपि । कलासेति। कैलासालयम्य शंभोर्भालसंत्रन्धिनो लोचनस्य वहूनिरूपस्य रुचाडरुण- कान्त्या निर्वर्तिता निप्पादिताऽलक्तकस्य व्यक्तिः प्रकटता यस्पाम्। मानिन्याः पाद- १ क. नीविवि°। २ क. 'समिद्ध । ३ क, कारिस° ।४ क. भावं प्रत्यङग°।५ क. ञ्वः। रसस्य वाच्याङ्गत्वे तदात्तातंकारस्य वक्ष्यमाणत्वात्। अयमिति। अयं दृश्यमान। ६ ग. स्य ध्व° । ७ ग. म्। एव!

१९२ [९ च० उल्लास: ]

अत्र भावस्य रसः । अत्युच्चा: परितः स्फुरन्ति गिरयः स्फारास्तथाम्भोघय- स्तानेतनपि विभ्रती किमपि न क्रान्ताऽसि तुभ्चं नमः । आश्चर्येण महुर्मुहुः स्तुतिमिति प्रस्तौमि यावद्भुव- स्तावद्विभ्रदिमां स्मृतस्तव भुजो वाचस्ततो मुद्रिताः ॥ ११९॥। अत्र भूविषयो रत्याख्यो भावो राजविष्येस्य रतिभावस्य। प्रदी०-अत्र वक्तुर्देवीविषयकरतिरूपभावे देवयोः शृङ्गारोऽङ्गम्। भावे भावस्याङ्गत्वं यथा-अत्युच्चाः परितः०। अत्र भूविषयो रतिभावो राजविषयस्य रतिभावस्याङ्गम्। उ०-पतने सांनिध्येन लाक्षारुणललाटनेत्रप्रभासंपर्कात्। तेन शिवस्य गिरिजापादप. पतनं ध्वन्यते। तादृशी गिरिभुवः पार्वत्याः सा पादनखद्युतिर्वो युष्मान्सदा त्रायतां रक्ष- त्वित्यर्थः। सा का। यया द्युत्या सुदृदं यया स्यात्तथा रूढा प्रवृद्धा कोकनदस्य रक्तो- त्पलस्य रक्त्ताब्जस्य वाडनुकार: सादृश्यं यस्यां तादशी। कोकनदसदृशीत्यर्थः। अत एव सरसाऽतिशैया नेत्रयोः कान्तिः कोपजनिता शोणद्युतिः सदस्तत्क्षणं समुत्सार्यते निःशेष दूरी क्रियते। पादपतनगतस्योत्सारेणकर्तृत्वस्ये तदनुभावरूपायां तादृशद्युता- वुपचारो वक्ष्यमाणोत्प्रेक्षार्थः। अत्र गिरिभुवः कोपान्नेत्रयोः शोणा कान्तिरासीत्सा पादप्रणते शिवेऽपगतेति तत्त्वम्। तत्रेदमुत्प्रेक्षते-स्पर्घेति। स्पर्धाया विजिगीषाया बन्धेन सातत्येन समृद्धयाऽतिदीप्तयेव। अत्र भाललोचनरुचिसंपर्ककृते स्वमावशोणनख- द्युतेर्दीप्षत्वे स्पर्धाबन्धो हेतुत्वेनोत्प्रेक्ष्यते। एवं च कैलासालयत्वादिगम्यपरमैश्वर्योपि अतिप्रियतमलोचनपीडामगणयन्ने पादप्रत्यन्त एव यां प्रसादाय नमस्करोति तस्यां मक्तिरुचितैवेति तस्य शङ्गारस्य भावप्रकर्षार्थमेवोपादानाँत्पुष्टविभागाद्यप्राप्त्याऽपुष्ट त्वाच्च रसस्य भावाङ्गतेति भावः । अत्युच्चा इति। राजानं प्रति कवेरुक्तिः। हे पृथ्वीति संबोधनपदाध्याहारः पूर्वाधे। •अत्युच्चा: परितः सर्वतः स्फुरन्ति समन्ताव्द्याप्य तिष्ठन्ति। स्फारा अतिविस्तृताः । अपि- र्भिन्नकमः । एतान्विभ्रत्यपि किमपि, ईषदृपि न क्ान्ताऽसि, इति धरण्याः स्तुतिमाश्च- र्येण, एवंविधगिर्यादिधारणेडप्यक्कमादाश्चर्यम्, यावत्प्रस्तौमि करोमीत्यर्थः । तावदिमा- मेतद्विशिष्टां विभ्रत्पालयन्नेव धारयंस्तव भुजः, न तु भुजौ। ततो भुजस्मरणाद्वाचः पृथ्वीस्तुतिरूपा मुद्रिताः संकुचिता इत्यर्थः । अत्र भूविषयो भाव आहार्यः । नृपवर्ण- नार्थभारोपितत्वाँत् । अत एवापुष्ट इत्याहुः । राजविषयस्येति। तदुत्कर्षकत्वात्त स्येति भावः। वक्तुरित्यत्रापि अपेक्ष्यम्। एवमग्रेऽपि । १ ग. षयर । २ ग. यभा। ३ ग. शयिता ने० :४ ग. रणाक° । ५ क. स्य ताद। ६ ग. नाद्रसस्य। ७ ग, त्वादित्या।

[९ पै० उल्लास: ] काव्यपकाशः । १९३

बन्दीकृत्य नृपद्विषां मृगदशस्ताः पच्यतां पेयसां श्विप्यन्ति प्रणमन्ति लान्ति परितञ्चुवन्ति ते सैनिकाः ।

विध्वस्ता विपदोऽखिलास्तदिति तैः प्रत्यथिभि: क्तूयसे ॥ १२०॥ अत्र भावस्य रसाभासभावाभासौ प्थमद्वितीयाधेद्योत्यो।

दद्टशे तव वैरिणां मदः स गतः कापि तवेक्षणे अणान् ॥ १२१॥ अत्र भार्वस्य भावपशमः । प्रदी०-आभामम्याङ्गत्वं यथा-बन्दीकृत्य०। अत्र प्रथमार्वे शृङ्गारोऽननुरक्तविषयतया, द्वितीयार्षे तु रतिरूपो मावः शत्रुवि चयतयाSडभामः । तौ च राजविषयकरतिभावस्याङ्कम्। भावशान्तेर्यथा-अविरल० । अत्र वैरिणो गर्वरूपो भावः । तम्य शमो राजविष्यकरनिभावेऽङ्गम्। उ०-वन्दीति। हे नृपते तव सैनिका येषां द्विषां शत्रूणां कातरतया सृगसद्दशदशः स्त्रियो वन्दीकृत्य हठदाहृत्य पश्यतां प्रेयसां पश्यतस्तत्प्रियतमाननादृत्य ताः श्लिप्यन्ति आलिङ्गन्ति हठाश्लेषजनितकोपम्य शान्तये प्रणमन्ति लान्ति आन्मात्कुर्वन्तव्चर्थ:। परितः कामशस्त्रानुक्तस्थलेऽपि चुम्बन्ति। मत्तत्वात्। त्वरावेशाच्च। इत्थमनुचितप्रवर्त- यिताऽपि त्वं तैः प्रत्यर्िभिरिति स्तूयसे। तत्परकारमाह-हे औचित्यवारांनिधेऽस्माकं सर्वेषां सुकृनैः पुण्येर्द्शो गोचर इति शेषः । निपतितोऽसि। तत्तम्मात्त्वद्दर्शनादाखिला विपड्ोडममाकं ध्वस्ता इति। नृगद्ल्येप्वपराक्रमिु प्रियेषु दशो यासामित्यर्थान्तरगर्भी- करणाय सृगति पुंम्त्वम्। अननुरक्तेति। पग्स्त्रीविषयनयेन्यपे बोध्यम्। शत्रुविषय- तयेति। एवं चानौचित्यप्रवृत्तत्वादुभयोराभासत्वम्। अविश्लेति। हे राजन्निरन्तरखड्गकम्पनैर्भ्ुकुटीकरणकेस्तर्जनश्छिन्धि भिन्धी त्यादि- वाक्यरूपसुकार सिंहनादरूपैर्गर्जनैः। अभेदे तृतीया। तद्रपस्तव वैरिणां यो मढ़ो मढ- कार्यमस्मामिर्दद्वशे दृष्टःस मदस्तवेक्षणे त्वत्कर्तृके त्वद्विपयके वा दर्शने सति क्षणात्कापि गतः पलायितः। तस्य शम इति। न च मदो गत इत्यनेन स वाच्य एवेति वाच्यम्। अभेदार्थकतृतीयाम्यां कम्पनाद्यात्मको मढ इत्यर्थे मदपदस्य गर्वार्यभावकार्यपग्त्वाद्वर्व प्रशमो व्यङ्ग्य एवेति भावः! ददृदश इत्यतीतार्थकोपादानादपृष्टत्वम्। आहार्यत्वाद्वा। एवमग्रेऽपि बोध्यम्। १ क. वस्य प्र० । स. वप्र०। २ क, तत्र। ३ क. यर"। ४ ग. दोऽस्मा"।४ क. ति। मदपदस्य। ६ ग. वः । साक०। २५

१९४ पदीपोद्योतसमेतः- [५ प० उल्लास: ]

साकं कुरङ्गकद्दशा मधुपानलीलां कर्तु सुहृद्दिरपि वैरिणि ते प्वृत्ते। अन्याभिधायि तव नाम विभो गृहीतं केनापि तत्र विषमामकरोदवस्थाम् ॥ १२२ ॥ अत्र त्रासोदयः। असोढा तत्कालोल्लसदसहभावस्य तपसः कथानां विश्रम्भेष्वथ च रसिक: शैलदुहितुः । प्रमोदं वो दिश्यात्कपटबटुवेषापनयने त्वराशेथिल्याभ्यां युगपदभियुक्त: स्मरहरः ॥ १२३ ॥

प्रदी०-भावोदयस्य यथा-साकं कुरङ्गक० । अत्र विषमावस्थाव्यङ्गयस्य त्रासस्वरूपभावस्यादयो राजविषयरतिभावस्य । भावसंधेर्यथा-असोढा०। 3

उ०-साकमिति। हे विभो प्रभो तव वौरिणि कुरङ्गकद्दशा वालमृगनेत्रया कान्त- या सुहृद्िरपि साकं मधुपानाद्या लीलाः कर्तु प्रवृत्ते सति अन्याभिधायि अनेकार्थ- तयाऽन्यस्यापि अभिधायि तव नाम केनापि जनेन जलानयनादिहेतुना वा गृहीत कर्तृ विषमां कम्पादिकत्री दशामकरोत्। असोढेति। तपः कुर्वतीं पार्वती बटुवेषेण च्छलयतो महादेवस्य वर्णनमिदम्। कपटेन च्छलेन यो बटोर्ब्रेह्मचारिणो वेषस्तस्यापनयने मोचने युगपत्समकालमेव त्वराशैथिल्याभ्या- मभियुक्त आक्रान्तः स्मरहरो वो युष्माकं प्रमोद दिश्याद्दद्यात्। त्वराशैथिल्ययोर्हेतुग में विशेषणे क्रमेणाSSह-असोढेत्यादि। तत्काले पार्वत्या बालत्वकाले उल्लसन्प्रादुर्भवन्नसह- भावो दुःसहत्वमर्थादू दुर्बलत्वेन गौर्या यस्य तादृशस्य तपसोऽसोढा सोढुमसमर्थ:। फल- दानें विलम्बयितुमक्षम इति यावत्। तपस इति कर्मण षष्ठी। अथ चेत्यव्ययसमुदायः समुचये। शैलदुहितु: पार्वत्याः कथाविश्रम्भेषु विश्वस्ततया क्रियमाणकथास्विति यावत्। यद्वा कथानां विश्रम्भेषु प्रणयेषु गौर्याः कथाज्ञाप्यस्वविषयकप्रणयेष्वित्यर्थः । विश्रम्भः प्रणयेऽपि च। समौ विश्रम्भविश्वासावित्यमरात्। तेषु रसिकः प्रीतिमान्। शैलदुहितुरपीदृश्यः सरसा: कथा इति तासु अत्यन्तसादरता। स्मरहरेत्यनेन स्मरजेताऽपि यां दृष्टा यत्कथयाSS कृष्टचित्तः कृत इति पार्वतीसौन्दर्यातिशयश्रातुयातिशयश्च। उल्लसदसमभावस्येतिपाठ उल्ल-

१ ग. लीला: क° । २ कृ, ग, त्रासस्योद°। ३ क. 'भिभूतः स्म°। ४ क. ने त्यागे यु°।

[ १ प० उल्लास: ] काव्यपकाशः । १९५

अत्राऽडवेगधैर्ययोः संधिः। पश्येत्कश्चेचल चपल रे का न्वराऽहं कुमारी हस्तालम्वं वितर हहहा व्युन्क्रमः कासि यासि। इत्थं पृथ्वीपरिवृढ्व भवद्विद्विषोऽरण्यव्ृन्तेः

एते च रसवदाद्यलंकाराः । यदपि भावोदर्यंभावसंधिभावशवल-

प्रदी०-अन्र म्मरहरगतयोरविगधर्ययोः मंधिः शिवविषयरतिर्भावम्याङ्गम्। भावशवलताया यथा-पश्येत्कथ्चितु०। अत्र पश्येत्कश्चिदिति शङ्का। चल चपल रे इत्यमृया। का त्वरेति घृतिः । अहं कुमारीति स्मृतिः । हस्तालम्वं वितरेति श्रमः। हहहेति देन्यम्। व्युन्क्म इति विबो- घश्चैंतन्यागमरूपः । क्वासि यामीत्यौत्मुक्यम् । एषां शवलना नृ्पॅविपयरनिभावेऽङ्गम्। एते व गुणाभूता रसादयो रसवदाद्यलंकारव्यपदेशं लभन्ते। ननु गुणीभूतो रसो

उ०-सन्नसमभावो निरुपमत्वं यस्येत्यर्थः । आवेगधैर्ययोः । त्वरापदशैथिल्यपढग- म्ययोः । आहार्यत्वादपुष्टत्वम्। पश्येदिति। हे पृथ्वीपरिवृद्द पृथ्वीप्रभो, अरण्यवृत्तेम्तव द्विपः कन्याSSलंकरणाद्यर्थ कोमलपल्लवादीनाढदाना गृह्ती कंचित्कामुकं जाननु इन्थममिघत्ते। तदेवाऽडह। कश्चिज्नः पश्येदिति शक्का। तद्धेतुश्च व्यङग्या संगोपनीयपुरुषचेष्टा रे चपल स्वच्छ- न्दाचरणशील चलापसर। इतः काकुविशेषसहकाराद्रागानुविद्धासूया। का त्वरेति सत्वरं जिगमिषावारणायेदं वचनमिति। अनेन धृतिः। अहं कुमार्यस्मि। तेन कुमार्या मम नैवंविधं स्वातन्त्र्यमुचितमिति म्मरणम्। हस्तरूपमवलम्वं वितरेति श्रमः । हह- हेति वाक्यप्रयोगजनकभावजं दैन्यम्। व्युत्क्मो विपरीताचरणं जायन इति शेषः । सोडयं विवोधः । असीति त्वमित्र्थे। त्वं क्व यासि गच्छमि, इत्यौत्सुक्यम्। चैंत- न्यागमेति। अकार्यत्वनिर्णयजनकेत्यर्थः । शवलता । पूर्वपृर्वोपमर्देनोत्तरोत्तरोदय- रूपाँ। एषां तिलतण्डुलवत्समप्राधान्थेन चर्व्यमाणतारूपेत्यन्ये। सा च राजपराक्रमप्र- योज्यारण्यगमनमूलिका गजपराकरमानिव्य्द्वान राजविषयां रतिमुद्दीपयन्ती तदङ्ग- मिति बोध्यम्। एवं सर्वत्र प्रायश उद्दीपनविघयवाङ्गत्वं बोध्यं रसादेरित्याहुः ।

१ क. ख. यसंधिश° ।२ क गतावे।३ क. 'भावाइग°। ४ क. स्मृतिरौत्सुक्यं च। ह।५ क पतिवि" । ६ ग योः। पश्ये। ७ क पा सा च।

१९६ पदीपोद्योतसमेत :- [५ प० उल्लास: ]

त्वानि नालंकारतयोक्तानि तथाऽपि कश्चिद्ब्ूयादित्येवमुक्तम्। यद्यपि स नास्ति कश्विद्विषयो यत्र ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गययोः स्वमभेदादिभिः सह संकरः संसृष्टिरवा नास्ति तथाऽपि माधान्येन व्यपदेशा भवन्तीति कचित्के- नचिद्व्यवहार:।

प्रदी०-रसवत्, भावस्तु प्रेयः, रसभावाभासावूर्जस्वि, भावशान्तिः समाहित इत्य- स्त्येव पूर्वेषामलंकारव्यवहारः, न पुनर्भावादयादिषु। तत्कथमेतदुच्यत इति चेत् । यद्यन्यवचनं विना मदूचास नाऽऽदरस्तार्ह कश्चित्प्रेक्षावानवश्यं ब्रूयात्। 'रसादिना तुल्यन्यायत्वात्' इति।

वश्यं संकरः संसूष्टिर्वा वर्तते। तत्कथं क्वचिद्ध्वनिरिति क्वचिद्गुणीभृतव्यङ्गय इति। तत्रापि क्वचिदलंकारध्वनिरिति क्वचिद्रसादिध्वनिरित्यादि। एवं तद्गुणीभूतव्यङ्गय इत्या- दिव्यपदेशानां नियम इति चेत्, प्राधान्यात्। यत्र हि यत्प्रधानं तत्र तेन व्युपदेशः । प्राधान्यं चातिशयितश्चमत्कारः । स च सहृदयहृदयैकवेद्य इति नासिद्धः ।

उ०-तुल्यन्यायत्वादिति। परोत्कर्षकत्वस्यालंकारत्वव्यवहारबीजस्य गुणीभू- भूतरसादाविव भावोद्यादावपि सत्त्वादनुक्तिर्विरुद्धैवेति भावः । उक्ताश्रालंकारसर्वस्व- कृता तन्नामान एव ते पृथगलंकारांः। न चैषां कथमलंकारत्वम्। अङ्गद्वारा रसाद्युत्क- र्षका हि ते। एतेषां च गुणानामिव साक्षादेव रसाद्युपस्कारकत्वमिति वाच्यम्। स्ववि- भावाद्युपस्कृतस्य प्रधानविभावाद्युपस्कारकत्वेनैव तदुपस्कारकत्वात्। यथा स रसनेत्यत्र पूर्वदशाविशिष्टत्वेन स्मृतस्य प्रकृतदशावत्त्वेनानुभूयमानस्य शोकावेगातिशयजनकत्वम्। यत्र त्वचेतनादेरवाक्यार्थत्वं तत्र चेतनत्वारोपाद्रसवदलंकारः। रत्यादीनां हि ज्ञानमा- त्रमपेक्षितं न वास्तवसत्ताऽपीत्याहुः। संकर इति। सर्वत्र रसध्वनौ भावध्वनेः सत्वेन तयोरुपकार्योपकारकतया संकरापत्तिः। अवान्तरध्वनीनां प्रधानध्वनिरूपेतराङ्गताया गुणीभूतव्यङ्ग्यत्वस्य चाऽडपत्तिरिति भावः । एवमन्यदप्यूह्यम्। नासिद्ध इति। यत्र यन्मुखेन चमत्कारस्तन्र तेनैव व्यवहारः। अय स रसनेत्यादौ करुणध्वनावपि गुणीभूत- व्यङ्ग्यशङ्गारेणैव चमत्कार इति तेनैव.व्यवहार इति भावः।

१क. त्येवोक्त° । २ क. भिः सं०। ३ क. न्यायादिति ४ क. राः। अलंकारत्वं चैषां स्वविभा ।

[ ६ प० उल्लास: ] काव्यपकाशः! १९७

जनस्थाने भ्रान्तं कनकमृगनृष्णान्धितधिया वचो वै देहीति प्रतिपदमुदभु; मलपितम्। कृताइलं का भर्तुर्वेदनपरिपादीषु घटना मयाSडसं रामत्वं कुशलवसुता न त्वधिगता ॥ १२५ ।। अत्र शब्दशक्तिमूलानुरणनरूपो रामेण सहोपमानोपमेयभावो वाच्याङ्गतां नीतः । प्रदी०-अथ वाच्याङ्गभावेन शव्दशक्तिमूलस्य लक्ष्यक्रमस्य गुणीभावो यथा-जन- स्थाने।अत्र पादत्रयद्योत्याऽपि रामेण सहोपमा मयाऽडसं रामत्वमित्यनेन वाच्यतां नीता। उ०-जनेति । कस्यचिद्राजसेवानिर्विण्णस्य कवेरुक्तिः । मया। रामत्वं रामधर्मः तत्प्राप्तम्। कुशलं परिणामसुरसमुद्देगनिरासनिपुणं वा वसु धनं यस्य तद्भ्ावः कुशल. वसुता सैव कुशलवौ सुतौ यस्या इति व्युत्पत्त्या सीता सा तु नाधिगता। रामत्वं कथ प्राप्तं तंदाह-कनकस्य सृगो मार्गणं प्रार्थना वा। तत्र या तृप्णा कनके वा या मृग- तृप्णा निष्फलाशा सैव कनकमृगे मारीचे तृप्णा तयाऽन्घिता धीर्यस्य तादृशेन मये- त्यर्थः। यद्वाऽन्धितया घिया करणया जनानां स्थाने ग्रमनगरादौ भ्रमणमेव दण्डका- रण्ये भ्रमणं तत्कृतम्। वै निश्चयेन देहीति वचनमेव वैदहीति सीतासंबोधनवचनम्। तत्प्रतिपदं प्रतिस्थानमुद्गतमश्रु यत्र तद्यथा भवति तथा प्रलपितम् । भर्तुर्भरणकर्तुर्धनि- कस्य परिपाटीषु सेवारचनासु अलमत्यर्थ का घटना न कृता वढ। अथ वा काभतुंः कृत्सितभर्तुर्वदनपरिपाटीषु मिथ्याभाषणप्रकारेषु घटनोपपत्तिर्वदनपरिपाटीषु मुखविवलना- दिष्ु तदाशयाद्युन्नयनार्थ घटनोपायो वा स एव लङ्कामर्तू रावणस्य वदनपरिपाट्यां पड्क्त्याभिषुघटना साऽलमत्यर्थ कृतेति श्लेषोपस्थितानामभेदारोपाद्रामत्वोपपत्तिः । सहोपमेति। उपमा सादृश्यम्। वाच्यतां नीतेति। कथमन्यस्य धर्मोऽन्यत्रेति निदर्शनालंकारविघया वारणेन्द्रलीलामित्यादाविव रामत्वपदं रामसादृश्ये लाक्षणिकमिति भाव इति केचित्। अपरे तु जनस्थाने भ्रान्तमित्यादिपदरुपस्थितरामधर्माणां श्लेषमूलकामे. दाध्यवसायेन निर्विष्णगतधर्माभेदमापन्नानां रामत्वपदेनोपात्तानां रामनिर्विण्णयोः सादृश्य- रूपाणां वाच्यत्वादिति तेषामन्वययोग्यत्वेन लक्षणाया अयोगः। यत्तु यथेवादिरूपवाच- काभावात्तादृशधर्मप्रतीतिव्यङ्ग्या रामनिर्विष्णयोरुपमा रामसदशो निर्विण्ण इत्याकारा। न चेयं रामत्वं प्रास्मित्यस्य वाच्या। तद्वृत्तिघर्मप्रतीतिमात्रस्योपमात्वाभावात्। कि तूपमे- यविशेषणतया प्रतीयमानसादृश्यमेवोपमा। अन्यथा मुखे चन्द्रर्साद्ृश्यमित्यादावप्युपमा स्यात्। एवं चसा व्यङ्गयैव।सा चू कुशलवसुता न त्वधिगतेति प्रतिपाद् दुःखित्वातिशय- १ क. ख. ग. मूलोऽनु° । १ क. ति जनस्थाने०। ३ क. 'ति,भावः । शब्द०।

१९८ प्रदीमोद्योतसमेत :- [५ प० उल्लासः ]

आगत्य संपति वियोगविसष्ठुलाङ्गी- मम्भोजिनीं क्वचिदपि क्षपितत्रियामः । एतां प्रसादयति पश्य शनैः प्रभाते तन्वड्गि पादपतनेन सहस्त्ररश्मिः ॥ १२६ ॥ प्रदी ०-तदङ्गं च शब्दशक्तिमूलानुरणनरूपो द्वितीयोऽर्थः । वाच्य एवार्थशक्तिमूलस्याङ्गभावो यथा-आगत्य संप्रति० । उ०-रूपाधिक्येन प्रतिपाद्यमानस्य निर्विण्ण रामव्यतिरेकस्योत्कर्षिका। यत्किंचिद्धर्मलब्धो - पमानभावादाधिक्यमपेक्ष्य बहुविशेषणसमर्पितोपमानभावादाधिक्यस्य प्रवृत्तत्वात्। प्रतिपि- पादयिषितदुःखित्वस्य कुशलवसुताया अप्राप्त्यैवाSSधिक्येन तेन विशेषणेन न्यूनत्वप्रतीति रिति न वाच्यम्। न च कुतो रामत्वं प्राप्तमित्याकाङ्कानिवर्तकस्य साध्यस्य वाच्यसिदध्यङ्ग- त्वमेव नापराङ्गत्वमिति वाच्यम्। जनस्थानभ्रमणादिना वाच्यार्थेनापि शब्दशक्तिमूलव्य- ङ्गयात्प्रागवगतेन रामत्वसिद्धेः । संमुग्धप्रतीतवाच्यार्थानुपपत्तिवारकस्यैव वाच्यसिद्ध्यङ्ग- त्वात्। किं च रामत्वरूपवाच्यसिद्धचङ्गत्वेऽपि प्रधानीभूतकुशलवसुताप्राप्तिरुपस्य स्वास- द्धावन्यानेपक्षस्य व्यङ्गयोपमोत्कर्षिकेति व्यङग्यस्य साम्यस्य वाच्याङ्गत्वमिति। तन्न। चमत्कारितद्धर्मप्राप्वेरेवोपमात्वात्प्रागुक्त उपमेष्टैव। अन्यथा तत्रालंकाराभावापत्तेः । सा च वाच्यैवेति प्रदीपकृतामाशय इत्याहुः। शब्दशक्तिमूलेति। शब्दानां परिवृत्त्यसह- त्वात्तत्वम्। द्वितीयार्थस्याव्यङ्गयत्ववादिनां मते तु सर्वविशेषणव्यङ्गयदुःखित्वातिशयो वाच्योपमाङ्गमिति बोध्यम्। आगत्येति । मौग्ध्याद्विनैवानुनयं त्यक्तमानां प्रति सख्या इयमुक्तिः । वियोगो द्वीपान्तरे सूर्यस्य संचारेण यस्तेन संबन्धाभावः स एव वियोगो विरहस्तेन विसंधु- लाङ्गीं संकुचिताङ्गीमेव संतापकारशर्यादिना विषमाङ्गीमम्भोजिनी कमलिनी क्वचिद्द्वीपान्तर एवं न नायिकान्तरगृहे क्षपितरात्रिः शनैरतिभीत इवातिलज्जित इव मन्दं मन्दं पादप. तनेन किरणसंयोगेनैव चरणपतनेन सहस्ररश्मिः सूर्यः प्रसादयति तदैवानुनयति एत- त्पश्य। अत्र सहस्ररश्मिरिति बहुनायिकावत्त्वं ध्वन्यते। अम्भोजिनीमित्यनेनें स्वन्या- पककन्यात्वं वर्ण्यायाः पिनीत्वं च। क्विदेवेत्यनेन नायिकागृह एवेति निश्चयाभावः । तत्रापि यामत्रयमेव नाधिकम्। एवं चेद्टशोऽपि ईदशीं स्वयमेवाऽडगत्य पादपतनेनानु- नयति। एवं हि कामिनोर्व्यवहारः । त्वं पुनर्बहुतरकालं परनायिकासक्ते धूर्ते विनैवानु- नयं मानं त्यक्तवतीत्युपालम्मः।यत्तु अम्भोजिनीमिति पद्मिनीतिपरिभाषितनायिकामिति। तन्न। तस्यां पझ्मिनीपदस्य पर्यायपरिवृत्त्यसहत्वादित्याहुः । १ क. र्दिण्णरा। २ क. म् । आग° । ३ क. वनायि° । ४ क. ग. कासत्वं । ५ क. *न वर्ण्या।

[५ प० उल्लाम: ] काव्यपकाश: । १९९

अत्र नायकवृत्तान्तोरऽर्थशक्तिमूलो वम्तुरूपो निग्पेक्षरविकमलिनीवत्तान्ता ध्यारोपणेनैव स्थिनः । वाच्यसिद्धचङ्गं यथा-

प्रदी०-अत्रार्थशक्तिमू को नायकनायिकावृत्तान्तो वाच्यर विद्मलिन वृमततावयनेनेण तद्ङ्गतयैवर स्थितः । समासोक्ती 'उपोढरागेण विलोल' इत्यादो सर्वत्र प्नीिमाना र्थोपम्कृतवाच्यस्थैव प्राधान्यात्। अय च पादपतनेनेति न्लिष्टशब्दमन्वावेपि न शव्द- शक्तिमूळ्त्वेन व्यपदेश्यः कि त्वर्थशक्तिमूलत्वन। प्रैधानेन व्यपदेश इति न्यायात्। तद्व्यतिरेकेणापि नायकनायिकावृत्तान्तव्यक्तिसंभवाच्च। न चोपमाऽन्र व्यङ्ग्या । 'उल्लास्य काल'-इत्यादिवच्छ्लेषाभावात्। न च वाच्यसिद्धचङ्गत्वम्। रविकमलि- नीवृत्तान्तस्यतन्नैरपेक्ष्येणव मिद्धेरिति।

उ०-कमलिनीवृत्तान्ताध्यारोपेणेति। कमलिनीवृत्तान्तेऽध्यारोपेणेत्यर्थः । तद ङ्गतया। रविकमलिनीवृत्तान्तोत्कर्षकतया । वृत्तान्तो व्यवहारः । अत्र प्रकृतवृत्तान्त-

प्रकृतवृत्तान्ते वाच्यभूत आरोप्यमाणानां वाच्योत्कर्षकतैवेति भावः । समासोक्तौ। प्रकृतव्यवहारेऽप्रकृतव्यवहारारोपरूपायाम्। प्रतीयमानः । व्यङ्गचः । श्विष्टशब्दः। परिवृत्त्यसहशब्दः । स च पादशब्द इति बोध्यम्। प्रधानेन व्यपदेश इति।परिवृत्ति- सहशब्दवाहुल्यात्तेषां प्राधान्यम्। पादपतनश्दं विनाऽपि नायकनायिकावृत्तान्तप्रनीतेश्र न तस्य प्राधान्यमिति भावः। तदेवाऽडह-तव्दतिरेकेणापीति। वस्तुतोऽङघ्रिपतन- शब्दोपादानेऽपि तत्संभवेनास्यापि परिवृत्तिसहत्वम्। न चोपमाऽत्रेति। नायकसूर्ययो रित्यर्थः। श्लेषाभावात्। विशेष्यवाचकपदश्रपाभावादित्यर्थः । यत्र स्वातन्त्र्येण धर्मिद्वयमवगम्यते तत्रैकधर्मान्वये सत्युपमाङ्गीकृतरिति भावः । धर्भिद्वयावगनावेव ताढ़ा- त्म्यारोंपे रूपकाङ्गीकारान्न रूपकमपीति वोध्यम्। न च वाच्येति। प्रकृताप्रकृतवृ- त्तान्तयोरभेदो वाक्यार्थः। स चाम्रक्रन्टनव्वपम्थिनिं विना न पर्यवस्यतीति शङ्काशयः। वृत्तान्त एव वाक्यार्थः । स च विनाऽप्यप्रकृतवृत्तान्तोपस्थिति पर्यवस्यतीति न वाच्य- सिद्धयङ्गत्वम्। यव्द्याङ्गयोपस्थिति बिना वाक्यार्थ एव न पर्यवस्यति तत्येव वाच्यास

१ क. रोपेणव। २ क. इत्यत्र स°। ३ क.देशः। कि०।४ ख. प्राघान्येन। ५ क. "क्ष्येण सि° । ६ क. तेर्न त°

२०० प्रदीपोद्योतसमेत :- [५ प० उल्लासः ]

भ्रमिमरतिमलसहृदयतां प्रलयं मूर्छी तमः शरीरसादम्। मरणं च जलदभुजगजं प्रसह्य कुरुते विषं वियोगिनीनाम्।१२७॥ अत्र हालाहलं व्यङ्गयं भुजगरूपस्य वाच्यस्य सिद्धिकृत । यथा वा-

तत्राsडद्यं यथा-भ्रमिमरति० । अत्र हालाहलरूपो विषशव्दार्थो व्यङ्गयः । जलेऽभिधानियमनात्। स च जलदभु- जगेति रूपणस्य वाच्यस्य सिद्धिं करोति। अन्यथोपमासंदेहसंभवात्। यथा वा मम- तादम्भूतरसप्रसादकतकक्षोदाम्बुधारायिता जीयासुः कविरत्नखान भवतस्तास्ता वचोभङ्गयः । अर्थान्विग्रहिणः पुरातनतरान्सद्यो नवान्कुर्वती याभि: कल्पमहौषधीभिरगदंकारायते भारती ॥ अन्न रसप्रसाद इत्यत्र जलप्रसादरूपोर्डर्यो व्यङ्गयः । स च वाच्यायाः कतकक्षोदा- म्वुधारोपमाया अङ्गम् ।

उ०-भ्रमिमिति। सख्या नायिकावस्थां नायकाय बोधयितुं सामान्यतो वर्षावर्णन- मिदम्। जलदो मेघ एव त्रासकत्वाद्भुजगः सर्पः, तज्ज विषं जलमेव विषं हालाहलं तद्वियोगिनीनां भ्रमिं भ्रमणं दिग्भ्रमणिव दर्शयन्तं मूर्धादिविकारकारिणं कंचिदान्तरवि- कारं चेतसोऽनवस्थां वाऽरतिं विषयानभिलाषम्। अलसं हृदयं यासां तत्तां प्रलयं नष्ट- चेष्टताम्। मूर्छी बाह्याम्यन्तरेन्द्रियचेष्टाविरहो मूर्छा। चित्तस्य बहिरिन्द्रियासंबन्ध इत्येके। तमस्तमोगुणोद्रेकेणान्ध्यम्। मूछैव तम इति रूपकमिति कश्चित्। शरीरस्य सादं पीडां मरणम्। जीवस्योद्गमनारम्भो मरणं परिकीर्तितमित्युक्तलक्षणम्। न तु प्रसिद्धं मुख्यं मरणम्। तस्यामङ्गलरूपाश्लित्वात्। आलम्बनोच्छेदकत्वाच्चेति बोध्यम्। एतानि कुरुते। •जलेऽभिधोति। प्रकरणेनेति भावः। यद्यपि प्रकरणात्प्रसिद्धिर्बलवती। अत एव निहता- र्थस्य दोषत्वं वक्ष्यति। एवं च प्रसिद्धत्वाद्गरलस्थोपस्थितौ कथ व्यङ्गत्वं तथाडपि जलद्भुजगेत्यत्र भुजगाभिन्नजलदेत्यर्थके प्रधाने जलदे तदन्वयानुपपत्तिसहक्वतप्रकरणेन प्रसिद्धिर्बाध्यत इति भावः। वाच्यस्य सिद्धिमिति। गरलात्मकजलोद्धारित्वसाधर्म्येण जलदे भुजगतादात्म्यारोपरूपकोपपत्तेरिति भावः। नन्वनुपात्तधर्मेणैव वाच्यस्य रूप- कस्य सिद्धिरत आह-अन्यथेति। तथा सति सामान्याप्रयोगसत्त्वेनोपमितसमासोऽंपि

१ ग. डुगर्थ मूर्छातमोरु° ।२ क. पणस्य। ३ क. ककर्तक ।४ क. न्यकर्क। ५क. ति। जलदभुज । ६ ग. "पि। 'गच्छा १७ क्र. बैधित्वीत।

[4 प० 6मः] काव्यपकाशः ।

गच्छाम्यच्युत दर्शनेन भवतः कि तृप्तिरु्पद्यने किं त्वेवं विजनस्थयोर्हनजनः संभावयत्यन्यथा।

प्रदी०-अन्यवक्तकशव्दवाच्यम्य सिद्धचङ्ग यथा-गच्छाम्पचयुन०। अत्राच्युतेत्यनेन सोल्लुण्टेन त्वं मद्विपये न च्यवम इति व्यर्थ्मववन्धनमिति। यद्वाऽच्युतो धैर्यादस्खलितिस्त्वमतो व्यर्थसवमानमिति। दर्शनेनेत्यादिना संभोगनव तृप्तिरिति। कि त्वेवमिन्यादिना द्वयोरकीर्तिर्जनेव तद्वृथेवाडत्मान वश्चयाव इनि खेदश्च व्यज्यते। तच्च 'इत्यामन्त्रणभङ्गिसूचितवृथावम्थानखेदानमाम्' इत्येनद्वाच्यम्य सिद्धि- कृत्। तद्वयकतिं विनैतद्विशेषणपदार्थम्य शरीरालाभात्। उ०-संभाव्यतति भावः। भ्रमाद्यष्टविधकार्यस्य रूपकसाधकतया विषपदेन गरलोप- स्थितां तदमेदे जले गृहीते विषाभिन्नजलजनकत्वेन भुजगाभेदम्य तत्मंवन्धिनि यत्सं- बन्ध्यभेदस्तस्मिस्तदभेद इति न्यायेन सिद्धौ वाच्यरूपकसिद्धिरिति तत्त्वम्। गच्छामीति। हेऽच्युत तन्नामक कृप्णाहं गच्छामि। कुत इत्यत्राSऽह-भवतो दर्शनन किं तृप्तिरुत्पद्यतेऽपि तुन । तथा च निप्फलमवस्थानमिति भावः । अवम्थाने बाधकमप्याह-किं त्विति। एवं विजनस्थयोरेकान्तगतयोरावयोः सतोहतो जनः कुत्सितो जनोऽन्यथा संभावयति। रत्यर्थ समागताविति संभावयतीति वाच्योऽर्यः । व्यङ्गयस्तु हेऽच्युत विजनेइस्मद्विधनायिकादर्शनेऽपि च्युतिरहित भवतो दर्शनन न तृप्ति- रुत्पद्यतेपि तु रंभोगेनैव। कि चान्यथा संभावनमावश्यक नद्वृभवा-Sत्मान वञ्चयाव इति वृथाऽवस्थानसहितः खेढ इति पूर्वार्धोक्तमामन्त्रणं संबोधनमच्युनेति। तम्य या भङ्गि: स्वरविशेपेणोक्तिम्तयाऽम्खितत्वमूचनद्वारा व्यञ्जिनं यद्वृथाऽवस्थानं तेन यः खेदस्तेनालसाम्। यद्ाSSमन्त्रणभङ्गिम्यां सूचिता यो वृथावस्थानख्रडी ताभ्यामलमा- मित्यर्थः। अत्र भङ्गिदर्शनिन भवतः किं त्वेवं विजनम्थयोरित्यादिरूपोक्तिरचनेत्यन्ये। तत्रोत्पद्यन इत्यन्तेन वृथाऽवम्थानं कि त्वेवमित्यादिना खेद इति बोध्यम्। सोल्लुण्ठेन त्वं मैद्विपय इनि। येनेदशैकान्तेऽपि न रति करोषीति भावः। नभावयकनामप्रहण मेव सोल्लुण्ठत्वम्। यद्वेते पक्षे योगार्थमर्यादयाऽर्थलाभ इति विशेषः। इत्यामन्त्रणेत्यम्य कविप्रयुन्हेत्यादिः। तद्वयकिं विना इतिपदार्थम्य विशेषणस्य शरीरालाभादिति भावः । १र. ग. किं प्रीतिरु° २ क किं चैंवं । ३ क. तनुं गोपी । ४ क. 'ल्यादौ वा°। ५ क. नाऽपकी° । ६ ग, तिरुपं तस्य"। 3 क. नेत्येके। त°।८ ग. मम विषय !

२०४ पदीपोद्योतसमेत :- [६ प० उल्लासः

अत्र मथ्नाम्येवेत्यादि व्यङ्गचं वाच्यनिषेधसहभावेन स्थितम्। असुन्दरं यथा- वाणीरकुडंगुड्डीणसउणि कोलाहलं सुणन्तीए। घटकम्मवावडाए बहुएसीअन्ति अङ्गाइं॥ १३३ ॥ अत्र दत्तसंकेत: कश्िल्लतागहनं प्विष्ट इति व्यङ्गयात्सीदन्त्यङ्गानीति वाच्यं सचमत्कारम्। प्रदी०-तत्र मश्नामीति व्यङ्गचम् । तच्च वाच्यस्य निषेधस्य सहभावेनैव व्यव- स्थितम्। तादशकाकुं विना वाच्यस्य बाितत्वेनाप्रादुर्भावात्। हठेनैव तदाक्षेपाद्वे- त्युक्तं प्राकू। असुन्दरं यथा-वाणीर० अत्र दत्तसंकेत: कश्चिल्वतागहनं प्रविष्ट इति व्यङ्गयम्। तस्माद्वाच्यं चमत्कारकारि। शब्दश्रवणसमकालमेव सर्वाङ्गावसादसंतन्यमानतारूपस्य तस्यातिसौन्दर्यादुत्कण्ठाति शयपर्थवसन्नत्वात्।

उ०-मथ्नामीति व्यङ्ग्यमिति। मथ्नाम्येवेत्यर्थः । प्रतिज्ञातविरुद्धाभिधायिषु नञ्सु काकुर्निषेधान्तराक्षेपिका। अभावाभावश्वावधृतभावात्मक इति भावः । ननु मथ्ना- ग्येवेति व्यड्ग्यस्य चमत्कारित्वे ध्वनित्वमेव स्यादत आह-तच्चेति। सहभावेन। तुल्यवत्प्रतीयमानत्वेन। काकुव्यङ्ग्यनिषेधं विना वाच्यार्थस्यापर्यवसानादिति भावः । यत्र तु काकोर्विलम्बेन प्रतीतिर्गुरुः खेद खिन्न इत्यादौ तत्र ध्वनित्वमेवेति दिक्। वाणीरेति। वानीर निकुञ्जोड्डीनशकुनिकोलाहलं शृण्वन्त्याः । गृहकर्मव्यापृताया वध्वाः सदिन्त्यङ्गानि॥ गृहपार्श्ववर्तिवेतसनिकुञ्जे दत्तंसंकेतायास्तत उड्डीनपक्षिकोलहलतर्कितनायकप्रवेशाया गुरुजनपारतन्त्रेण गृहकर्मव्यापृततया च तत्र गन्तुमशक्नुवन्त्या अवस्थॉवर्णनमिदम्। सीदन्तीति वर्तमाननिर्देशादवसादस्याविरामः। वर्तमानप्रत्ययाभ्यां श्रवणावसादरूपयोः कारणकार्ययोः पौर्वीपर्यविपर्ययरूपातिशयोक्तिरलंकारः। तेन चोत्कण्ठातिशयो व्यङ्ग्यः। तस्माद्वच्यमिति। अत्र शरीरावसादरूपं वार्च्यकार्यमेवानुभावभूतमौत्मुक्यावेगसंवलि- तानुरागोद्रेककृतमढनपारतन्त्रर, बोधकम्। व्यङ्गचं तु तन्मुखप्रेक्षीति बोध्यम्।

१ क. 'च्यस°। २ क. द्वेत्याययुक्तं । ३ क. 'तागृहं प्र०।४ ग. वश्च। नन।५ ग. 'स्थानव। ६ ग. 'च्यमे।

[९ प० उल्लास: ] काव्यपकाशः ।. २०५

एषां भेदा यथायोगं वेदितव्याश्व पूर्ववत ॥४६ ।। यथायोगमिति। व्यज्यन्ते वम्तुमात्रेण यदाSलंक्कनयस्तदा। घ्रुवं ध्वन्यङ्गता तासां काव्यव्ृत्तेस्तदाश्रयात्।।

प्रदी०-एषां भेदा० । पूर्ववद्ध्वनेरिव। चकारो भिन्नक्रमः । पूर्ववच्चेत्यर्थः। यथायोगं यथामंभवरम् । तेनाय- मर्थ :- न केवलमेत एव गुणीभूतव्यङ्गचस्य मेदाः कि्वमंतर मनव कदन्व देवथा ध्वनेर्भेंदास्तथाSसंभविनो विहायास्यापि तैरुपाधिभिः शुद्धभेदाः । संकरसंसृष्टिम्यां योजने च तेषामिवैषां न संकीर्णभेदा अपि बोद्धव्याः। अमंभविनश्च वम्तुमात्रेणालंकार- व्यक्तिनिबन्धनाः । तदुक्तं ध्वनिकृता-व्यज्यन्ते०। अत्र ध्वन्यङ्गता व्यङ्गचतया ध्रुवं ध्वन्यङ्गता ध्वनिनैव ता व्यज्यन्ते। तद्यन्जकम्य ध्वनित्वमेवेत्यर्थः। कुतः। काव्यवृत्तेस्तदाश्रयात्काव्यवृत्तेस्तदभिसंधानपूर्वकत्वात्। वस्तु- मात्रापेक्षयाऽलंकारस्य चारुँतानियमादित्यर्थः । ननु यद्यलंकारापेक्षया वस्तुमात्रस्य नातिशयनियमस्तदा कथमलंकारेण वम्तुमात्रव्यञ्जने ध्वनित्वमिति चेदुच्यते। स एवार्थो वाच्यः सन्न तथा चमत्करोति यथा व्यङ्गचतापन्न

उ०-एषाम्। उक्तप्रकारगुणी भूतव्यड्यानाम्। तेषामिवैपां चेति पाठः। वस्तुमात्रे- णोति। वाच्यालंकाररहितेनेत्यर्थः। तत्सहित वम्तुनाSलंकारव्यञ्जने तु यत्र वाच्यालंकारा- पेक्षया व्यङग्यस्यें तस्य चारुत्वं तत्र ध्वनित्वमेव। यथा चतुर्थ उदाहृतेषु। यत्रालंकार- व्यङ्ग्यालंकारस्य न चारुत्वं तत्र गुणीभूतव्यङ्ग्यत्वमेव। यथा- नैसर्गगुणविनीतं जनयति कापिञ्जलो वंशः । आजन्मनो ह्यपूर्व सूते रत्नाकरो रत्नम् ॥

दहीनैः पश्चचत्वारिंशत्प्रकारः शुद्धो गुणीभूतव्यङ्ग्यभेद इति भावः। वन्यङ्गता। ध्वनि- व्यवहारप्रयोजकता । काव्यवृत्तरिति। काव्यपदप्रवृत्तेरित्यर्थः। सालंकारत्वस्य काव्य- लक्षणाघटकत्वादिति भावः । यद्वा का्व्यवृत्तेः काव्यनिप्पत्तेरित्यर्थ:। अलंकारकृतचारुत्वे-

१ क. मेते गु° ।२ क. तेषां च । ग. तेषामेषां च । ३ क. रत्वनि° ।४ क. 'त्रस्यानति"। ५ क. 'स्य चा°। ६ क हीनो द्विचत्वा । ७ क. ग क्षणघ। ८ क. ग. °व्यप्रवु°।

२०६ प्रदीप्रोद्योतसमेन :- [५ प० उल्लासः ]

इति ध्वनिकारोक्त्तदिशा वस्तुमात्रेण यत्रालंकारो व्यज्यते न तत्र गुणी- भतव्यङ्गत्वम्। सालंकारैर्ध्वनेस्तैश्व योगः संसृष्टिसकरैः । सालंकारैरिति तैरेवालंकारैरलंकारयुक्तैश्र तैः । तदुक्तं ध्वनिकृता- प्रदी०-इत्यनुभवसिद्धम्। अतो वाच्यताऽपकर्षहेतुः, व्यङ्गचता तूत्कर्षायेति स्थितम्। यत्र चालंकारेण वस्तुमात्रं व्यङ्गचं तत्रालंकारस्य वाच्यत्वेन किंचिदपकर्षात्। वस्तुमा- त्रस्य च व्यङ्गचत्वेन किंचिदुत्कर्षाद्युज्यत एव ध्वनित्वम् । यत्र तु वस्तुनाऽलंकारो

गुणीभूतव्यङ्गयत्वावकाशः । इदं तु चिन्त्यम्। एवं चारुत्वाभावनिबन्धनं गुणीभूतत्वं मा भूत्। अगूढत्वादिनिबन्धने तु तस्मिन्को वारयितेति। यत्पुनरष्टानामेव भेदानां संकीर्णत्वमात्रातिदेशकमिदं सूत्रमिति व्याख्यानं तदबोधात्। तथा सति हि यथायोग- मित्यनेन वस्तुव्यङ्गयालंकाररूपभेदपर्युदासवैयर्थ्यम्। संकरादीनां तथाऽ्यव्याहतेः। पूर्व सजातीययोगो ध्वनेरुक्तः। इदानीं विजातीययोगमाह- सालंकारै०। सालंकारैरिति विभिन्नार्थैकरूपनानाशव्दैकशेषः। एकत्रालंकारपदस्य भावप्रधानत्वात्। तथा च तैरेवालंकारैरलंकारसहितैश्ं तैरित्यर्थः। तेन ध्वनिना गुणीभूतव्यङ्गचेन वाच्या लंकारेण च ध्वनेर्योग इति पूर्वापराभ्यामुक्तं भवति। तदुक्तं ध्वनिकृता- उ०-नैव शब्दार्थयोः काव्यत्वनिर्वाहादिति भावः । अतिरूयेनैवेति । तत्कृतातिशये- नापीत्यर्थ: । यत्पुनरिति । मतान्तरम् । पर्युदासवैयर्थ्यमिति। तत्र र ्त र वा ा दिति भावः। ननु योगं दवयोः संबन्धमनतिक्रम्येत्यर्थकतया संकराद्युपस्थापकमिदमित्यत आह-संकरादीनामिति। तथाऽपि। यथायोगमिति पदाभावेऽि पूर्वेषां ध्वनीनां यृथा भेदाः संकरादिभिस्तथैषामपीत्येतावतैव तत्सिद्धेरिति भावः । तथाऽप्यव्याहतेरिति पांठः । पूर्वम्। चतुर्थोल्ासे। तैरेवालंकाररिति। समासोक्तिरसवदादिरूपैर्गुणीभूतव्य. ङ्गचैरेवालंकारैरित्यर्थः। आगत्य संप्रतीत्यादौ गुणीभूतव्यङ्गयस्य नायिकानायकवृत्तान्तस्य रविकमलिनीवृत्तान्तोत्कर्षकस्य समासोक्तचलंकाररूपत्वादिति भावः । अलंकारसहितैश्र तैरिति। अलंकारसहितैर्वस्तु रूपगुणी भूतव्यङ्गचैरित्यर्थः। अलंकारश्रात्र वाच्य एवेत्याहुः। फलितमाह-तेनति। पूर्वापराभ्याम्। चतुर्थोल्ासस्थग्रन्थात्रत्यग्रन्थाभ्याम् ।

१ एतावत्पर्यन्तमेव ख्र, पुस्तकं वर्तते। २ क. नार्थरु° । ३ क. तैरि०।

[९ प० उल्लाम: ] काव्यपकाग:। २०७

स गुणीभृनव्यङ्गचैः मालंकारैः सह प्रभेदै: स्वैः। संकरसंसृष्टिभ्यां पुनग्प्युद्द्योनने बहुधा॥ इति। अन्योन्ययोगदेवं स्यान्डेदसंख्याडतिसूयमी ॥४७।। एवमनेन प्रकारेणवान्तरभेदगणनेति प्रभुनतरा गणना। तथा हि। शुङ्गा- रस्यव भेदपभेदगगनायामानन्त्यं का गणना तु सर्वेषाम्। संकलनेने पुनरस्य व्वनेस्तयो भेदाः। व्यङ्गचम्य त्रिरूपन्वान्। नथा हि। किंचिद्वाच्यनां सहते किंचित्वन्यथा। तत्र वाच्यनासहमविचित्रं विचित्रं चेनि। अविचित्रं वस्तुमात्रम्। विचित्रं त्वलंकाररूपम्। यद्यपि प्राधान्येन नदलंकार्य तथाऽपि ब्राह्मणश्रमण- न्यायेन तथोच्यते। रमादिलक्षणस्त्वर्थः स्वमेपि नवाच्यः।सहि रसादिशब्देन शृङ्गागदिशब्देन वाऽभिधीयेनं न चाभिधीयने। तत्पयोगेऽपि विभावाद्पयोगे प्रदी०-स गुणीभूत० । म ध्वनिः मालकारिगुणभृतव्यङ्गचै: स्वैंःप्रभेदैः मह मंकरमंसृष्टिभ्यां बहुँधा पुनरप्यु द्द्योतत इत्यन्वयः । अन्योन्य। एवं ध्वन्यादिभेर्दैस्तत्प्रभेदैश्च योजनेऽतिप्रभृता संख्या भवतीत्यर्थः । एतेः प्रभेदैरुप- निवध्यमानः पुरातनोऽप्यर्थो नवनवी भवतीति सम्रयोजनं ध्वनिभेदोपदर्शनम्। यदुक्तं ध्वनिकृता- ध्वनेर्यः स गुणाभूतव्यङ्गयस्याऽडत्मा निदर्शितः । एनेनटइनत्टमथ नि कवीनां प्रतिभागुणः ॥ इनि। तदेवमनन्तानां ध्वननव्यापारयोगिनां ध्वनीनां गुणाभृतव्यङ्गचानां च काव्यभेदानाम- नुगतोपाधिना संकलने त्रयो भेदाः। व्यङ्गचम्य त्रिरूपन्वात्। तथा हि-किंचिन्धङ्गचं वाच्य. त्वसहं किंचिच्च तदसहम्। वाच्यत्वसहत्वं त्वभिधया प्रतिपाद्मानस्यापि चमत्कारकानि त्वम्। तयोरादयं वम्तुमात्रमलंकारश्च। अलंकारम्य प्राधान्थेपि यथालंकारत्वं तथोक्तंप्राक्। रसादिलक्षणस्त्वर्थो न कदाचिदृपि वाच्यत्वं सहन। म हिसामान्यतो रसभावादिपदेविशे- षतः शृङ्गारनिर्वेदादिपदेर्वाडभिधीयमानश्चमत्कारकारी म्यात्। नत्वेवम्। अभिधानेऽपि उ०-सालंकारैरिति। उच्यवंक ग्वहिनैवव्यर्थः। स्वरैः प्रभेदैः। अर्थान्तरसं- क्मितवाच्यादिमिः । आत्मा। भेदप्रकारः । त्रिरूपंत्वादिति। वस्त्वलंकारसादिरप त्वादित्यर्थः । तथोक्तं प्रागिनि। ब्राह्मणश्रमगन्यायादिनति भावः । १ ग. रेण भेदप्रमे। १ ग. दग' । ३ क र ना स।४ ग ने पु।" क. 'रहूं विचित्रमविचित्रं चे"। ६ ग, कारः । य"। क त नाभि"। ८ क. 'हुघोदो ।९ क. चिद्वाच्य।

३०८ प्रदीपोद्योतसमेत :- [१ प० उल्लासः]

तस्याप्रतिपत्तेस्तदप्रयोगेऽपि विभावादिप्योगे तस्य प्रतिपत्तेश्वेत्यन्वयव्यति- रेकाभ्यां विभावाद्यभिधानद्वारेणैव प्रतीयत इति निश्चीयते। तेनासौ व्यङ्गय एव। मुख्यार्थबाघादयभावान्नें पुनर्लक्षणीयः। व्यङ्गघं विना लक्षणैव न भवतीति प्राक्मतिपादितम्। शब्दशक्तिमूले त्वभिधाया नियन्त्रणेनानभिधेयस्यार्थान्तरस्य, तेन सहोपमादेरलंकारस्य च निर्वि- प्रदी०-विभावाद्यप्रती तो चमत्कारा भा वात्त।िावि प्रतीतौ ्वानेि व्यक्त स्य चमत्कारकारित्वादित्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां विभावादिमुखेनैव प्रतीयमानस्तथेति निर्णी- यते। तेनासौ व्यङ्गच एव चमत्कारी। ननु विभावादिवाचकपदैर्लक्ष्य एवास्तु रसादिः। न हि विभावादिवाचि पद विनां तत्प्रतीतिरिति चेन्न। मुख्यार्थबाधादिविरहात्। ननु व्यञ्जनायाः शशविषाणायमानत्वात्कुतो व्यङ्गयत्रैरूप्यकृतो भेद ईति चेदुच्यते। लक्षणामूले वस्तुमात्रं व्यङ्गयं विना लक्षणैव न संभवतीति प्राक्प्रतिपादितम्। अभिधाम- लेष्वपि शब्दशक्तिमूलो द्वितीयोऽर्थस्तेन सममुपमों वा व्यङ्गयैवेति निर्विवादम्। अभि- उ०-अनभिधानेऽपि व्यक्तस्येति। अभिधानस्य च तादृशे विषये दोषतां वक्ष्यतीत्यपि बोध्यम्ं। पूर्व विभावादिभिर्व्यञ्जितस्य रसस्य क्किद्रसादिपदेनानुवादे तु न दोषः। यथा शृङ्गारस्योपनतमधुना राज्यमेकातपत्रमित्यादी। यद्यपि वस्त्वलंकारयो- रपि वस्त्वलंकारपदाभ्यामभिधानेऽपि न चमत्कारस्तथाऽयि पद्समन्वयबलेन प्रतीतानां चमत्कारित्वमस्त्येव। रसादीनां तु नैवम्। विभावादिमुखेन प्रतीतानामेव चमत्कारि- त्वादिति मावः । मुख्यार्थबाधेति। ननु यष्टीः प्रवेशयेत्यादाविव तात्पर्यविषयानुप- पत्त्या लक्षणाऽस्त्वित्यत आह-आदीति । अतात्पर्यविषयस्यापि रसस्य प्रत्यया द्रसस्य स्वप्रकाशानन्दमयसंविद्विश्रान्तिरूपत्वेन तस्मिल्ँक्ष्ये प्रयोजनान्तरासंभवाद्विभावा- दिवाचकेषु पदेषु कुशलादिपद्वत्प्रसिद्धचभावेन रूढयसंभवेन च न लक्षणेति भावः । प्रयोजनादिकं विना तु न लक्षणा। तस्या हेतुत्रयसापेक्षत्वनियमात्। तदन्तरेण भवन्ती वृत्तिस्तु व्यञ्जनैव। मात्सर्यमात्रात्तु लक्षणेत्युच्यत इति दिक्। ननु व्यञ्जनाया इति। वस्त्वाढिविषयाया इत्यर्थः । प्राक्प्रतिपादितमिति। प्रयोजनवत्यां रूढ्यभावेन प्रयोजनान्तरकल्पने चानवस्थापत्तेरित्याद्येवमप्यनवस्था स्था- दित्यादिना प्रपश्चितमित्यर्थः। उपमा वेति। वाशब्दश्चार्ये। प्रकरणादिनाडभिधाया निय-

१ क. ग. गे प्र०। २ ग. न्र लक्ष°। ३ क. योस्तु वस्तु° । ४ ग. रूपव्य० ।५ क ले तु नि । ६ ग धानि । ७ क. नापि त°।८क. ति।-उच्य° । ९ क. मा व्य० । १० क. म् 1. मुख्या"।

[९ प० उल्लाम: ] काव्यपकाशः। २०९

यङ्गय्यत्वम्। अर्थशक्तिमुलेऽपि, विशेषे संकेतः कर्तु न युज्यत इति

दार्थोऽपि विशपरूपो वाक्यार्थस्तत्राभिहितान्वयवादे का वार्ता व्यङ्गयस्या- भिधेयतायाम्।

प्रदी०-घाया नियमनात्। अर्थशक्तिमूलेऽप्येवमङ्गीकर्तव्यम्। यनः पद्ेभ्यः प्रथमं पदार्थम्मृतिः। अथ पदर्थविशयाणामन्वयेविकोपनपम्य वाक्यार्थम्य प्रत्ययः। तनो व्यङ्गचप्रतीतिरिति तृनीयकक्षायां कुनोऽभिधायाः प्रमरणम्। द्वितीयकमायमेत तदनपे- क्षणात्। यतोSभिहितान्वयवादेऽशक्य एवान्वय आकाङ्गादिवशेन प्रतीयते। शब्दबुद्धि- कर्मणां विरम्य व्यापाराभाव इति च सर्वमिद्धम्। येऽप्यन्विताभिधानवादिन :- 'देवदत्त गामानय' इत्यादि प्रयोजकवृद्धवाक्यं श्रुत्वा तदनन्तरं प्रयोज्यवृद्धेन साम्नादिमन्तमर्थ- मानीयमानमालोक्यं अयमेतद्विषयकैतत्क्रियागोचरकार्यताज्ञानवांस्ताद्वषयक चेष्टवत्वात द्विपयकप्रवृत्तिमत्त्वाद्वा मद्ददिति प्रयोज्यवृद्धस्य ज्ञानमनुमिमीते। ततः कारणं विना

मवधारयि। अथ ज्ञेयसंबन्धं विना वाक्यम्य सा शक्तिरनुपपन्नेत्यर्थापत्त्याSखण्डवॉ क्यार्थेनाखण्डवाक्यस्य वाच्यवाचकभावरूपं संवन्धमवधारयति।

उ०-न्त्रणात्तया बोधितुमशक्यस्यार्थान्तरस्य वस्तुरूपस्योपमादेरलंकारस्य चाभिधावृ- त्यविषयस्य व्यङ्ग्यत्वमेव। शब्दबोध्यम्य वृत्तिविषयत्वनियमादिति भावः । विशे- षरूपस्य। गवान्वितकर्मत्वादिरूपस्य। तदनपेक्षणादिति। वाक्यर्थम्यापदार्थमंसर्ग- रूपस्यापूर्वतवेन्नभिधेयत्वे कथं व्यड्ग्यस्याभिधेयत्वमिति भावः। तदेवोपपादयति- यतोऽभिहितेति। एवं चापूर्वत्वाद्वाक्यार्थ इव व्यंङ्ग्यार्थेऽपि संकेतग्रहो न संभवतीति भावः । येऽपीति। प्राभाकरा इत्यर्थः । आलोक्येति। एतेन प्रयोज्यप्रयोजकवृद्धः प्रयुज्यमानशव्द्वानयनादिक्रियाणां प्रत्यक्षविपयन्वमुक्कम्। कार्यताज्ञानम्। कृतिसाध्यं- ताज्ञांनं कृत्युद्देश्यताज्ञानं वा। चेष्टयेति। तत्र चेष्टया प्रवृत्तिस्तयेच्छा तया ज्ञानानु- मानम्। कदाचिच्चेष्टयैव ज्ञानानुमानम्। कार्यत्वकारणत्वरूपाम्। तज्ज्ञाननिष्ठकार्य त्वनिरूपितजनकत्वरूपां शक्तिमखण्डवाक्यनिष्ठामवधारयतीत्यर्थः ।

१ क. ग. "डक्षायोग्यतासंनिधिव° ।२ क. यरूपविशेपस्य। ३ क. लोच्य बालोऽ्य०। ४ क. जज्ञानकार्यत्वनिरूपककार® ८५ क. वाक्यस्यार्थेऽस्"। ६ ग. त्वेनाभि°। ७ क. व्यड्ग्येऽर्थे। ८ ग. ज्ञानम्। चेष्ट। २७

२१० प्रदीप्रोद्योतसमेतः- [६ प० उल्लास: ]

येडप्याहुः। शब्ददृद्धाभिधेयांथ्र प्रत्यक्षेणात्र पश्यति। श्रोतुश्च पतिपन्नत्वमनुमानेन चेष्टया॥ अन्यथानुपपस्या तु बोधेच्छक्तिं दयात्मिकाम् । अर्थापेत्याऽवबोधेत संबन्धं त्रिग्रमाणकम्॥ इति प्रतिपादितदिशा देवदत्त गामानयेत्याद्युत्तमद्ृद्धवाक्यप्रैयोगाद्देशाद्देशान्तरं सास्रादिमन्तमर्थ मध्यमद्ैद्े नयति सत्यनेनास्माद्वाक्यादेवंविधोऽर्यः प्रतिपन्न इति तच्चेष्टयाऽनुमाय तयोरखण्डवाक्यवाक्यार्थयोरर्थापतत्या वाच्यवाचकैभाव- लक्षणसंबन्धमवधार्य बालस्तत्र व्युत्पद्यते।परतश्चैत्र गामानय देवदत्ताश्वमानय देवदत्त गां नथेत्यादिवाक्यप्रयोगे तस्य तस्य शब्दस्य तं तमर्थमवधारयर्त त्यन्व

प्रदी०-यदुक्तम्- शब्दवृद्धाभिघेयांश्च प्रत्यक्षेणात्र पश्यति । श्रोतुश्च प्रतिपन्नत्वमनुमानेन चेष्टया ॥ अन्यथानुपपत्त्या तु बोधेच्छक्ति द्वयात्मिकाम्। अर्थापत्त्याऽवर्बुध्येत संबन्धं त्रिप्रमाणकम्॥ इति। त्रिप्रमाणकमिति जात्यपेक्षया त्रित्वं न तु व्यक्त्यपेक्षया। एवमखण्डयोः संबन्धम- वधार्य विशेषतो व्युत्पद्यते। कथम्। इत्थम्-अनन्तरं तेनैव प्रयोजकेन 'चैत्र अश्वमा- नय''देवदत्त गां नय' इत्यादिवाक्येषु कस्यचिद्न्यस्य पदस्याSSवापे कस्यचिदुद्धारे च सति यस्य वाक्यभागस्यान्वयव्यतिरेकाभ्यां यस्य वाक्यार्थमागस्थान्वयव्यतिरेकावुपलभते तस्य शक्तिमवधारयति। तच्च शक्त्यवधारणमन्वित एव पदार्थे। प्रथममन्वय एव वाक्यस्य

उ०-प्रतिपन्नत्वम्। प्रतिपत्तिर्ज्ञानमिति यावत्। बुध्येतेत्यग्रिमेणान्वयः। अनुमानेन चेष्टयति। चेष्टारूपानुमितिजनकज्ञानविषयहेतुनेत्यर्थः । अन्यथानुपपच्था। कारणं विना कार्यानुपपत्येत्यर्थः । बोधे बोधनिष्ठकार्यतानिरूपितों द्वयात्मिकां दय कार्ये कारणं च आत्मा प्रतियोगि यस्यास्तां कारणत्वरूपां शक्तिं बुध्येतेत्यग्रिमेणान्वयः । बोधेदितिपाठे ज्ञाननिरूपितामिति शेषो बोध्यः। संबन्धम्। वाच्यवाचकभावरूपम्। एवं शक्तिग्रहं त्रिप्रमार्णकमाहुरित्यर्थः। जात्यपेक्षयेति। अर्थापत्तित्वजात्यपेक्षयेत्यर्थः। अनु- पपत्तिरप्यर्थापततिरेव। उद्धारः।त्यागः। प्रथममन्वय एवेति। अन्वयविशिष्ट एवेत्यर्थः।

१ ग. तु बाधे। क, तु बुध्येच्छ°।२ क. पत्त्या च बुध्यन्ते सं। ग. पत्त्यैव वुध्यन्ते स०। ३ क. त्यादावुत्त। ४ क ग. 'योगे देक्वा"। ५ क वृद्ध आन"। ६ क. धोर्डर्थों ज्ञात इ"। 3 क, कलक्षण सं"। ग. कसं°।८ क, 'वुध्यन्ते सं° ।९ क. पित दू।

[६ प० उल्लास: ] काव्यप्रकाश:। २११

यव्यतिरेकाभ्यां मननिव्वन्तिकारि वाक्यमेव प्रयोगयाग्यमिनि वाक्यस्थिता नामेव पदानामन्वितैः पदार्थरन्वितानामेव संकेतो गद्यन इनि विशिष्टा एव पढ़ार्था वाक्यार्थो न तु पदार्थानां वैशिष्ट्यम्। यद्यपि वाक्याल्म प्रयुज्यमानाम्यपि परत्यभिज्ञाप्नत्ययेन तान्येवैनानि पढानि निश्ीयन्त इति पदार्थान्तरमात्रेणान्वितः पदार्थः संकेतगोचरस्तथाऽपि सामान्या- वच्छादितो विश्नेषरूप ऐवासी प्रतिपच्यने, व्यनिषक्तानां पदार्थीनां तथा भृतत्वादित्यन्विताभिधानवादिनः । तेषामपि मने सामान्यविशेपरूप: प्रदी०-शक्तिग्रहात्। पद़ार्थमात्रशक्तावुपजीव्यविरोधात्। व्यवहारेणान्विवज्ञानम्यैवो- पस्थापनाच्च। न च वाक्यं विना क्वचिदाद्यव्युत्पत्तिः । व्यवहारेणैव 5Sदन्युन्पने:। व्यवहार- स्य च प्रवृत्तिनिवृत्तिरूपस्य पदमात्रेण कर्तुमशक्यत्वात्। अतो वाक्यस्थितानामेव पढ़ानाम- न्वितेप्वेव पदार्थेषु संकेतम्रहादन्विता एव पढशक्याः ।त एव च वक्यथमिनि न वाक्या- र्थबोधे शक्तेर्विरामः। न त्वमिहितानां पदार्थानामन्वयोऽशक्य एव प्रनीयते योग्यतादि- वशादिति युक्तम्। ननु तथापि संसर्गविशेषोSशक्य एव।पदर्थममान्यन्वत एव शक्ति- ग्रहात्। अन्यथा 'गामानय' इति पदं श्रुत्वा 'अश्वमानय' इत्यादिवाक्ये तदेवेदमानयपद- मित्यादि प्रत्यभज्ञा न स्यात्। पूर्वस्य गवान्वितानयनपदम्याश्वान्वितानयनेऽशक्तत्वनार्थ- भेदेन भेढादिति चेन्न। पदार्थत्वन सामान्येन विशेषाणांमन्वये शक्तिग्रहात्। न हिनिर्विशेषं सामान्यमिति। अन्वितानां च विशेषरूपत्वात्। इत्याहुः। तेषामपि मते सामान्येनैव रूपेण उ०-उपस्थापनादिति। जननादित्यर्थः । पदानामिति। परम्परसाकाङ्क्षाणामिति विशेषणं देयम्। अत एव दण्डेन गामभ्याजेत्यादौ करणत्वान्वितगवि गोपदस्य न शक्तिः । प्रत्ययस्य प्रकृत्यैव कारकस्य क्रिययैव च साकाङ्क्षत्वादित्याहुः। अन्वितेष्वेति। इत- रपदार्थस्य कर्मत्वादेरितरपदशक्यत्वेनान्यलभ्यतया नत्रपरपदरकययोगान्वयविशिष्ट एव संकेतग्रह इति भावः। त एवेति। परस्परं संसृष्टः पदार्था एव वाक्यार्थो न तु पदवृत्तिविषयाणां पदार्थानां तद्वृत्त्यविषयोऽन्वयो वाक्यार्थ आकाङ्क्षािवशाङ्गासत इति भावः। न त्विति। अशक्यभानेऽतिप्रसङ्गादन्वित एव व्यवहाराच्चेति मावः। पदार्थसामान्यान्वित एव शक्तिग्रहादिति। पदार्थसामान्यनरूपितान्वयविशिष्ट एवेत्यर्थ:। उक्तयुक्त्या ऽन्वयत्वावच्छिन्नवशिष्ट एव संकेतमत्वाविति भावः । विशेषाणा मेवान्वये। विशेषसंवन्ध्यन्वये । अन्वितानामन्वयप्रतियोगिना पदार्थत्वावच्छिन्न- निरूपितान्वयत्वेनें विशेषपदार्थनिरूपपितान्वयविशेषविशिष्ट शक्तिग्रहादित्यर्थः । सामा- न्येनैव रूपेणेति। तदादाविव कारकान्वितानयनत्वादिरूपेण क्रियान्वितगोत्वादिसामा- १ क. एव निश्चीयते । व्य. ।२क. नस्या° ।३ क. गामेवान्द° ।४ क. ०न पदार्थानिशे- षनिरु।

२१२ प्रदीपोद्योत्तसमेत :- [५ प० उल्लासः ]

पदार्थः संकेतविषय इत्यतिविशेषभूतो वाक्यार्थान्तर्गतोऽसंकेतितत्वादवाच्य एव यत्र पदार्थः प्रतिपद्यते तत्र दूरेऽर्थान्ति्रभूतस्य निःशेषच्युतेत्यादौ विध्या-

धाने। अन्वितविशेषस्त्ववाच्य एवेत्युभयनयेऽप्यपदार्थ एव वाक्यार्थः । यदप्युच्यते नैमित्तिकानुसारेण निमित्तानि कल्पन्त इति। तत्र निमित्तत्वं कारकत्वं ज्ञापकत्वं वा। शब्दस्य प्रकाशकत्वान्न कारकत्वम्। ज्ञापकत्वं त्वज्ञातस्य कथम्। ज्ञातत्ँवं च संकेतनैव स चान्वितमात्रे।

प्रदी०-विशेषः शक्यो न तु विशेषरूपेण। तथा च पदार्थान्तरसामान्यान्विते पदानां शक्तिः। गवादिविशेषान्वितस्तु विशेषोडवाच्य एव। तस्मादभिहितान्वयवादेऽन न्वित एव, अन्विताभिधाननये तु पदार्थसामान्यान्वितः स्वार्थः संकेतविषयः। गवादिवि शेषान्वितानयनादिरूपस्त्वसंकेतित एवेत्यवाच्य एव वाक्यार्थः । यदपि कैश्िदुच्यते-'शब्दश्रवणानन्तरं यावानर्थः प्रतीयते तत्र सर्व्रापि शब्द एव निमित्तम्। यतो नैमित्तिकानुरोधेन निमित्तानि कल्प्यन्ते' इति। तद्प्ययुक्तम्। शब्दस्य ह्यर्थे निमित्तत्वं कारकत्वं ज्ञापकत्वं वा। न प्रथमम्। शब्दस्यार्थानुत्पादकत्वात्। चरमं पुनरनुमन्यते, परंतु संकेतवत्त्वेन ज्ञातस्य। अज्ञातस्य स्वरूपमात्रेण ज्ञातस्य वा ज्ञापकत्वेऽ- तिप्रसङ्गात्। न चान्वयविशेषे संकेतेग्रहः । अस्तु विशेष एव संकेतग्रह इति चेत्।

उ०-न्यरूपेणैव शक्तेरिति भावः । विशेषोऽवाच्य एवेति। गोकर्मकानयनादि- विशेषोऽवाच्यः समभिव्याहृतपदानां परस्पराकाङ्कवशादेव भासत इति भावः। अत्रारु- चिवीजं तु व्यवहारेण गोकर्मकानयनादिविशेष एव प्रथमं शक्तिग्रहात्सामान्यान्वितशक्ति ग्रह उपजीव्यविरोधस्य तवापि सत्त्वेन लाघवादनन्वित एव शक्तिरन्वय आकाङ्कालभ्य इत्ये- वोचितमिति। अनन्वित एवेति। अस्य स्वार्थसंकेतविषय इत्यनेनान्वयः । असंकेतित एदेति। सामान्यलक्षणाया अभावेन विशेषस्याप्रत्यासन्नत्वेन संकेतग्रहाविषयत्वादित्यर्थः । एवं च तदनन्तरमवगम्यमानस्य व्यङ्गचस्य सर्वथा तद्विषयत्वमिति भावः । शब्द एव निमित्तमिति। उपस्थितत्वादित्यर्थः । एवं च शब्दस्य पुनः पुनरतु- संधान कल्प्यत इति वाच्यार्थ इव व्यङ्गचार्थेऽपि न वृत्त्यन्तरकल्पनमिति भावः। तदेवाSडह यत इति। अतिपसङ्गादिति । सर्वदार्ऽर्प्रतीतिप्रसङ्गात्। अव्युत्पन्नस्यापि शब्द-

१ ग. रस्य । २ ग. °न्वितार्थों०। ३ ग, न्विता° । ४ क, त्वं सं। ५क. केतः । अ०।

[१ प० उल्लासः ] काव्यपकाशः। २१३

एवं च निमित्तस्य नियतनिमित्तत्वं यावन्न निश्चितं तावन्नैमित्तिकस्य प्रतीतिरेव कथम् । इति नैमित्तिकानुसारण निमित्तानि कल्प्यन्त इत्य- विचारिताभिधानम्।' ये त्वाभदधति सोऽयमिपोरिव दीघदीर्घतरो व्यापार इति, यत्परः शब्दः स शब्दार्थ इति च विधिरेवात्र वाच्य इति। तेऽप्यतात्पर्यज्ञा-

तथा च तत्र संकेतग्रहे श्दात्तढ्पस्थितिः शब्दाच्च तदुपस्थिती संकेतग्रह इत्यन्योन्या- श्रयात्। तस्मान्नैमित्तिकानुरोधेन निमित्तानि कल्प्यन्त इन्यविचदिनाभयानस्। अथ 'सोऽयमिषोरेव दीर्घदीर्घनरो व्यापार इति यत्परः शब्दः म शब्दार्थ इति च निःशेष इत्यादौ विधिरेव वाच्यः' इनि भट्टमतापजीविनः : अम्यार्थः-यथा बलवता प्रेरित इषुरेकेनैव वेगार्येन व्यापारेणे वर्मच्छेदमुगेभेदं प्राणहरणं च रिपोर्विधत्ते तथैक एव शैव्द एकेनैवाभिधार्यव्यापारेण पदार्थस्मृति वाक्यार्थानुभवं व्यङ्गचप्रतीर्ति च विधत्ते। अतो व्यङ्गचत्वाभिमतस्यार्थस्य वाच्यत्वमेव। कि च यत्र शब्दस्य तात्पर्यै स शब्दार्थ इति 'निःशेष' इत्यादौ तात्पर्यविषयतया विधिर्वाच्य एवेति। ते तात्पर्यवाचोयुक्तेस्तात्पर्यम- जानन्तः पशवः। तद्वाक्यवर्तिपढोपस्थापित एव हि तात्पर्यमुच्यते न प्रतीतमात्रे। तथा हि।

उ०-श्रवणमात्रेणार्थप्रतीतिप्रसङ्गाच्चेत्यर्थः । प्रत्यक्षान्यप्रमाणस्य ज्ञातस्यैव करणत्वनि यमाच्चेत्यपि बोध्यम्। उपस्थापकान्तराभावेनेति। इतरव्यवहारदर्शननैव व्युत्पन्नस्य लोष्टान्वितानयनव्यवहारं कदोऽप्यदृष्टवनोऽपि लोष्टमानयेति वाक्याद्वोघस्थल इत्यर्थः । व्यञ्जनायास्तु स्वरूपसत्या एवोपयोगो धर्मिग्राहकमानसिद्धः । अतिप्रसङ्गस्तु वक्त्रादि- वैशिष्ट्यापेक्षणान्नेति भावः । विधिः। नायकान्तिकगमनरूपः । एक एवोते । सुकविप्रयुक्त इत्यर्थः । न चैका- र्थप्रतीतौ शब्दस्य विरामः । विवक्षितार्थप्रनीत्युत्तरमेव विरामाङ्गीकारादिति भावः। तद्दा- क्यवर्तीति। यत्परः शब्द इत्यस्य हि उपात्तशब्दैः प्रतिपाद्येप्वर्थेषु यदंशे विधेयत्वं तत्र वाक्यतात्पर्ये यत्र तात्पर्य स शब्दार्थस्तदंशे शव्दस्यानिगतार्थगन्तृत्वरूपं प्रामाण्य- मित्यर्थः । न तु यत्तात्पर्यकतया शब्द: प्रयुज्यते स शब्दार्थ इत्यर्य इति भावः । एवं हि तात्पर्यस्यानियतत्वेन शक्त्तेरप्यनियतत्वापत्तिरिति बोध्यम्। ननु विधेयत्वं प्रवर्तनारूपविधिविषयत्वम्। तच्च क्रियाया एव न द्रव्यादेरिति दध्ना जुहोतीत्या- १ ग. कार्थानु° । २ क. ग. दीर्घो व्या०। ३ ग. ति वि° ।४ क. 'दीर्घो ब्या०।५ क. "ण मर्म । ६ क. शक्तिरूपो व्यापारः पदार्थवाक्यार्थज्ञानानि करोति। यत्र च शब्दस्य।

२१४ प्रदी,पोद्योतसमेत :- [ ५ प० उल्लासः ]

स्तात्पर्यवाचोयुक्तेर्देवानांपियाः । तथा हि। भूतभव्यसमुच्चारणे भूतं भव्यायोपदिश्यत इति कारकपदार्थाः क्रियापदार्थेनान्वीयमानाः प्रधा-

दग्धदहनन्यायेन यावदपापं तावद्विधीयते। यथा ऋत्विक्पचरणे प्रमा- णान्तरात्सिद्धे 'लोहितोष्णीषा ऋत्विजः प्रचरन्ति' इत्यत्र लोहितोष्णी- षत्वमात्रं विधेयम्। हवनस्यान्यतः सिद्धेर्दध्ना जुहोतीत्यादौ दध्यादेः कारणत्वमात्रं विधेयम्। कवचिदुभयवविधिः । क्वचिन्निविधिरपि। यथा रक्तं पटं वयेत्यादावेक्कविधिर्द्विविधिस्त्रिविधिया। ततथ् यदेव विधेयँ प्रदी०-भूतभव्यसमुच्चारणे भूत भव्यायोपदिश्यत इति सिद्धान्तः ।अस्यार्थ :- भूत सिद्ध- म्। भव्यं साध्यम्। तयो: समभिव्याहारे भूत सिद्धं भव्याय साध्यायोपदिश्यत इति। कार- कपदार्थाः क्रियापदार्थेनान्वीयमानाः सिद्धा अपि प्रधानक्रियानुकूलैया साध्यीभूतया स्वक्रि यया योगात्साध्यायमानतामाप्नुवन्ति। स्वरूपेण सिद्धा अपि साध्यक्रियाविशिष्टतया साध्या इवं भवन्ति। ततश्र यथा दहनेनादग्घमात्रं दह्यते न तु दग्धमपि तथा यावदेवाप्रासं तावदेव शब्देन विधीयते न तु प्राप्तमपि। यथा ऋत्विक्प्रचरणेडन्यतः प्राप्ते 'लोहितो- ष्णीषा ऋत्विजः प्रचरन्ति' इत्यनेन लोहितोप्णीषत्वमात्रं विधीयते न तु ऋत्विक्प्रच- रणम्। उष्णीषस्यापि प्राप्तौ तु लौहित्यमात्रम्। हवनस्यान्यतः सिद्धौ च 'दभ्ना जुहोति' इत्यनेन दघ्न: करणत्वं न तु दधि हवनं वा। एवं 'रक्तं पटं वय' इत्यादौ रक्तत्वपटवय- नानां मध्य एकस्य द्वयोस्त्रयाणां वाऽसिद्धावेकविधिर्द्विविधिस्त्रिविधिवा। ततश्र यावदेव उ०-देर्दध्यंशे प्रामाण्यं न स्यादत आह-भूतेति। सिद्धं साध्यार्थतयोपदिश्यतेऽज्ञातं ज्ञाप्यत इति तदर्थः । नन्वेवमप्यक्रियारूपत्वात्कथं प्रवर्तनाविषयत्वमत आह-कारक- पदार्था इि। यथा दध्ना जुहोतीत्यादौ प्रधानक्रियाया होमस्यानुकूला दधिक्रिया पूर्व- देशसंयोगध्वंसहेतुविभागजनकः स्पन्दो ग्रहणाख्यस्तद्योगात्स्वतः सिद्धस्यापि दध्नः साध्य- तैति स्वरूपतस्तस्याविधेयत्वेऽपि तादृशक्रियोपरागाद्विधेयतेति मावः। नन्वेवं स्वतः क्रिया- रूपस्य होमस्यैव विधेयता स्यादत आह-ततश्रेति। होमस्याग्निहोत्रं जुहोतीति वाक्यात्प्रा- सेरिति भावः । शब्देन प्रतीयत इति। विधीयत इत्यर्थः । न तु प्राप्तुमपीति भावैः। इयेनप्रकरणस्थं वाक्यमुदाहरति-लोहितेति। अध्वर्यु वृणीत इत्यादिभिर्वाक्यैघ्र्ड्त्विजां प्रापत्वात्ते न विधया इत्यत आह-नत्विति। ननु सोष्णीषा निवीतवसना ऋत्विजः प्रचरन्तीति वाक्यादुष्णीषोऽपि प्राप्त इत्यत आह-उष्णीषस्यापीि । न तु दधीति। साधनद्रव्यत्वेनापेक्षतस्तत्प्राप्तेरिति भावः। हवनं वेति। अग्निहोत्रं जुहोतीति · १ क. ग. याभिनि° । २ ग. देः कर° । ३ क. लतया। ४ क. 'समिति। य०। ५ क. "द्धत्वेन स्वरू° । ६ ग. वः । न तु द। ७ ग. त्वेन तस्यापि।

[६ प० उल्लामः ] काव्यपकाश:। २१५

तत्रैव तात्पर्यमित्युपात्तस्यैव शव्दस्यार्थे तात्पूर्य न तु प्रतीतमात्रे। एवं हि पूर्वो धावनीत्यादावपर्रादर्येडपि कचिनानपर्ष स्वान: यततु विर्ष भुङक्ष मा चाम्य ग्रृहे भुडक्था इत्यत्रेनद्गुहे न भोनव्यमिन्यत्र नान्पयमिनि स एव वाक्याथ इति एच्यते-तत्र चकार एकवाक्यनासूचनाथः, न चाउ्यानवाक्ययी- दंयोरङ्गाङ्गिभाव इति विषभक्षणवाक्यस्य सुहृदाक्यत्वेनाङ्गता कल्पनीयेनि

प्रदी०-विधेयं तावत्येष तात्पर्थम्। विधेयं च शव्दोपात्तमेवेति सुष्ठक्तं 'शब्दोपात्त एव तात्पर्यम्' इति। यदि प्रतीतमात्रे तास्पर्य तदा 'पूर्वी घावनि' इत्यादौ पूर्वादिसमानमंवित्सं- वेद्यतया प्रतीतेऽपरादयर्थेडपि कढ़ाचित्तात्पर्य म्यात्। ननु तद्वाक्यवर्तिपदोपस्थापित एव तात्पर्यमिति न व्यापतिः। विषं भुङ्क्ष्व मा चाम्य गृह भुड्क्था इत्यत्र विषं भुङ्क्ष्वरेति वाक्यस्य मा चेत्यादिवाक्यार्थे तात्पर्याविति। मैवम्। यन एतदेकमेव वाक्यम्। चकारस्यें- कवाक्यतासूचकत्वात्। अन्यथा तद्वैयर्थ्यप्रसङ्गात्। न चाSSग्यातवाच्यंक्रिययोः साक्षा- दन्वयः संभवति। 'गुणानां च परार्थन्वादसंवन्धः समत्वात्म्यात्' इनि न्यायात्। सुदृद्धाक्यं चैतत्। अतो भवितव्यमत्रान्वयेन। ततो विषभक्षणादप्येतद्ृहमोजनमनिष्टहेतुरतः

उ०-वाक्येन तस्यापि प्राप्तत्वादिति भावः। शब्दोपात्त एवेति।शब्दोपात्तविधेय एवे. त्यर्थः । तात्पर्यम्। प्रागुक्तप्रामाण्यनियामकम्। एवं च व्यङ्गचस्य शब्दोपात्तत्वाभावा तसर्वत्र विधेयत्वाभावाच्च न तत्र प्रागुक्तप्रामाण्यनियामकं तात्पयै नापि शक्तिरिति भावे:। तात्पर्यमिति। शक्तिश्वेत्यपि बोध्यम्। समानसंविदिति । तस्य प्रतियोगिनि नित्यसाकाङ्कत्वादिति भाषः। तात्पर्य स्यादिति । एवं चान्यलभ्यत्वेनाप़ार्थे तत्रापि पूर्वशव्दस्य शक्तिसाधकं तात्पर्य स्यादिति भावः। तात्पर्यादिति । एवं च तद्वाक्यवर्ति- पदोपस्थापितातिरिक्तेऽपि तात्पर्यदर्शनाद्वचङ्गचार्थेऽपि स्यादिनि भावः। एकमेवेति। सुहदु- कस्य विष भक्षयेत्यस्य स्वार्थेडविश्रान्तस्य साकाङ्कतयेत्यर्थः । न्यायादिति। एवं च समत्वेन यथा गुणयोरसंबन्ध एवं प्रधानयोरपि समत्वेनैव परस्परमनन्वयः स्यादित्यर्थः । भवितव्यमत्रेति। स चान्वयो न साक्षात्कर्तुकर्मभावादिना। वाघःत्। नापि मुख्यार्थमादाय परस्परोपपादकतया। तत्र विषभक्षणवाक्यस्य सुहृ्द्वाक्यत्वेन मुर्यायें बाघात्। अतस्तस्येवाङ्गता लक्षणाश्रयणेन कल्प्येति तत्र विषं भक्षयेत्यस्य विषभक्षणाधिकबलवदनिष्टानुवन्धित्वविशिष्टतद्वहभोजने लक्षणा। तस्य च मा चास्ये- त्यादिवाक्यार्थे सर्वथेत्यर्थसंवलिते हेतुत्वेनान्वय इत्याशयेनाऽडह-तत इति। ततश्च यंत्र

१क. सीसिमा° ।२ क. रीर्ये क्व°। ३ क 'वं भक्षय मा चास्य गृहे भुड्क्ष्वेत°।४ क योर" ५ क. 'वः समा० !

२१६ पदीफोद्योतसमेत :- [५ प० उल्लास: ]

विषभक्षणादपि दुष्टमेतद्गृहे भोजनमिति सर्वथा माडस्य गृहे झुंङ्क्था इत्युपा- चशब्दार्थ एव तात्पर्यम्। यदि च शब्दश्रुतेरनन्तरं यावानर्थी लभ्यते तावति शब्दस्याभिधैव व्यापारस्तंतः कथं ब्राह्मण पुत्रस्ते जातो ब्राह्मण कन्या ते गर्भिणीत्यादौ हर्षशोकादीनामपि न वाच्यत्वम्। कस्माल्लक्षणा। लक्षणीयेप्यर्थे दीर्घ- दीर्घतराभिघाव्यापारेणैव प्रतीतिसिद्धेः। किमिति च श्रुतिलिङ्गवा- क्यपकरणस्थानसमाख्यानां पूर्वपूर्वबलीयस्त्वम्। इत्यन्विताभिधान- प्रदी०-सर्वथा नास्य गृहेडमुँड्क्था इति वाक्यार्थः। तथा च तद्वाक्यस्य पदोपस्थापित एव तात्पर्यमिति सिद्धम् । तस्मात् 'यत्परः शब्द:' इत्यादि यदुक्तं तत्तात्पर्याज्ञानात्। यदपि 'सोऽयमिषोरिव' इति तदप्ययुक्तम् । यतः शब्दश्रवणानन्तरं यावानर्थः प्रतीयते तावति सर्वत्र यदि शब्दस्याभिधैव स्यात्तदा 'चैत्र पुत्रस्ते जातः कुमारी ते गर्भिणी' इत्यािवाक्यानन्तरं हर्षविषाद्योः प्रतीतेस्तयोरपि तद्वाक्यस्याभिधा स्यात्। अथ तच्छब्दप्रतिपादे सर्वत्रामिधा। हर्षादयस्तु न तत्प्रत्याय्या इत्युच्यते तर्हि लक्षणी येड्यमिधैव स्यादिति लक्षणोच्छेदः । किमिति च 'श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमा- ख्यानां समवाये पारदौर्बल्यमर्थविप्रकर्षात्' इति सूत्रेण भगवाञ्जैमिनिः श्रुत्यादिषु पूर्व बलीयस्वं प्रतिपाद्यांवभूव। सर्वत्रवाभिधाप्रसङ्ग उत्तरस्य दौर्बल्ये बीजाभावातूँ। सूत्रं तु प्रकृतार्थविच्छेदकत्वेऽपि बहूपकारकत्वाद्दुरूहत्वाच्च व्याक्रियते । श्रुतिलि- ड्गादयः षडिह विनियोजकाः । तत्र विरुद्धयोरेकत्रोपिपाते समुच्चयो न संभवतीत्ये- केनापरस्य बाघो वक्तव्यः। स च बलवता दुर्बलस्येति स्थिते दौर्बल्यप्रतिपादकं सूत्र श्रुतिलिङ्गेत्यादि। अस्यार्थ :- श्रुत्यादीनां समवाय एकत्रोपिपाते तेषां मध्ये यदपेक्षया यत्परं तदपेक्षया तद्दुर्बलम्। कुतः । अर्थविप्रकर्षात्। पूर्वापेक्षया विलम्बेनार्थप्रत्याय- कत्वात्। यथा चैतत्तथोदाहरणे स्फुटी कार्रष्यते। उ०-वाक्यं स्वर्थे न विश्राम्यति यथाऽत्रैव सुदृद्क्तकत्वात्, तत्रामुख्यार्थे तात्पर्या- लक्षणा। यत्र तु स्वार्थबोधोत्तरमितरत्प्रतीयते तत्र व्यञ्जनैवेति प्रघट्टकार्थः । न तत्पत्याय्या इति । कितु मुखप्रसादाद्यनुमेया इति भावेंः। अभिषैव स्यादिति। दीर्घदीर्घाभिधाव्यापारेणैव तत्प्रतीतिसिद्धेरिति भावः। बीजाभावादिति। विलम्बेनार्थबोधकत्वं हि तद्वजिम्। तत्र विरुद्धयीरिति। यत्रैकस्यैव पदार्थस्य प्रमाणाम्यां पदार्थद्वयसंबन्धो बोध्यते तत्र तयोविरोध इति भावः । १ क. भुङ्क्ष्वेत्यु° १२ क. ग. थोऽवगभ्यते। ३ क. ग. स्तत्कथ । ४ क. ग. ०दीर्घाभि"। ५ क. भुडक्ष्तति। ६ क. क्यस्थशन्दोपस्था। ७ एतदुत्तरं श्रुतिलिङ्गादिसत्रव्याख्यानं क. पुस्त- के नास्ति। ८ क. तन्र मु । ९ ग. वः । बाजा° । १० ख. ग. जम्। वैष्णवः। उपांशुयागः।

· [ ५ प० उल्लाम:] काव्यपकाश़ः । २१७

प्रदी०-तत्र निर्पेक्षी रवः श्रुतिः-'त्रहीनवहन्ति'इति। अत्र अय मकय दिववं कर्मत्वं बोधयन्ती द्विनीया निर्पक्षव तव्रत स्व नशषित्वं प्रतिपाद्यति। अ्थरेवकेद- पकाशमामर्थ्य लिङ्गम्। चथा-'तहहिर्देवमदनं दामि' इनि। अन्र लवनार्थप्रकाशकनया बर्हिर रवने विनियोगः। परम्पराकङ्गावशात्कचिदेकम्मिन्नयें पर्यवमितानि पढानि वाक्यम्। यथा-'देवस्य त्वा सवितुः प्रमवेध्विनोवाहुम्यां पृप्णो हन्ताभ्यामशनये जुंद निर्व- पामि' (तै० सं० १।१।४; इत्यत्र लिङ्गेन निर्वाप वितियुक्तमरम्य समेवना- र्थभागस्यैकवाक्यतावलेने 'देवस्य त्वाइन्यादिमग्यवि तत्र विनियोगः। लब्यवा क्यभावानां पढ़ानां कार्यान्तरापेक्षावशाद्वाक्यान्तरण संबन्ध आक इसवर्ववसतं प्रकर्णम्। यथा-'समिधो यजति' (न० सं० २।६।१) इत्यादो। अम्य हि दशपी- र्णमासकथंभावाकाइक्षायां पाठवशाच्छेपत्वम्।स्थानं क्रमः। म चानेकम्याSडस्नानस्य संनि- विविशेषान्नानम् यथा ... 'दव्धिरसि' (ने० मं० १।६।२) इत्यत्राSडग्ने- यान्नीषोमीयोपांशुयागाः क्रमेण ब्राह्मणेषु पठिनाः। मन्त्रभागऽपि क्रमेणानुमन्त्रणत्रयं पठितम्। तत्राSSग्रेयाग्रीपोमयोलिङ्गेनव द्वयोविनियोगसिद्धिः। 'दव्धिगम' इत्यत्र तु न लिङ्गादि विनियोजकम्। किं तु यम्मिन्प्रदेशे ब्राह्मण उपांशुयागविधानं तम्मिन्नेव प्रदेशे मन्त्रेऽप्यस्य पाठ इति कमादुपांशुयागानुमन्त्रणेडस्य विनियोगः। समाख्या योग- बलम्। यथा-हौत्रमौद्वान्रमित्यादि। तत्र हि होतुग्डिं हात्रमित्यादियोगवलेन हाँत्रा- दिसमाख्यातानि कर्माणि होत्रादिभिरनुष्ठेयानि। उ०-एकस्मिननर्थे। विशिष्टेऽर्ये। एनतुनगोप्पाडयिप्यामः। कार्यान्तरापेक्षेति। कार्यान्तरमितिकर्तव्यता। एवं च संनिध्यान्तातपदार्थसंवन्धापादकेतिकर्तव्यताकाङ्कवत्प्रधा नवचनं प्रकरणम्। इंदं कर्मनकर्णामाधारणं प्रकग्णमणन्। सर्वसाधारणं त्वाकाडक्षा- यामितिकर्तव्परताविशेषणरहितमेतत्। तत्र क्वचिदाकाङ्कषवशेन मंनिहितवाक्यान्तग्सं- बन्धः प्रकरणमिति व्यवहारः । क्वचिदाकङ्गैव प्रकरणिति व्यवहार इति बोध्यम्। दर्शपूर्णमारुकथंभावति। पष्ठीतत्पुरुषः। इदमुपलक्षणम्। तपामपि फलाकाङ्कायां सनिहित वुद्धिस्थे फले नन्फलवदुपकारद्वारा संवन्धे संभवंति फलान्तरकल्पनाया अयु- क्तत्वेन तेषां संबन्ध इत्यपि बोध्यम्। स चानेकस्यति। अय दध मंकयाकनकमः। संनिधाम्नानगपि क्रमत्वेन व्यवहरन्ति। स च विरोधोदाहरणे स्पष्टः। अत एवात्रे स्थानपर्यायतयाऽSसत्तिं वदिष्यति। उपांशुयागः । वैप्णवः । समाख्या योगवन् मिति। इदमुपलक्षणम्। प्रदेशद्याम्नातयोः संवन्धनिमित्तं नक्षत्यमपि समाख्या। समा आख्येति योगात्। यथाऽतिमुक्तहोमानामननियज्ञं नयतु प्रज्ञानन्नित्यादिमन्त्राणां च संवन्धनिमित्तमाध्वर्येवसझैक्यम्। यथा वोपमर्जनमहामंज्ञा व्याकरणान्तरसंज्ञया समेति नद्भिप्रेतार्थस्य पाणिनीयेऽपि ग्रहणमित्यपि वोध्यम्। १८

२२० पदीपोद्योतसमेत :- [९ प० उल्ासः ]

प्रदी त-कवाक्यत्वात्समस्त एवोभयत्र विनियोक्तव्यः 'देवस्य त्वा' इत्यादिवत्। इति वाक्याद्वगम्यते। तदनयोर्विरोधः। अत्र पूर्वपक्ष :- अस्यैकवाक्यत्वे निश्चिते पश्चात्तदुपपत्त- ये डभिधानसामर्थ्य कल्पनीयम्। यत्कल्पितया श्रुत्या विनियोगो भवेत्। यथा 'देवस्य त्वा'- इत्यादिमन्त्रे 'अन्नये निर्वपामि' इति पदयोः समवेतार्थयोरेकवाक्यतयाऽतादृशां पढ़ान्त- राणां सामर्थ्यकल्पना। तथा चैकवाक्यत्वनिर्वाहाय क्लृप्तं सामर्थ्य न तव्द्याहन्तुमर्हति। कि तु विनियोजिकां श्रुति कल्पयत्समस्तमन्त्रविियोजिकामेव कल्पयतीति वाक्यस्योपजीव्य त्वेन बलवत्त्वात्समस्तस्यैवोभयत्र विनियोग इति। सिद्धान्तस्तु-यद्येकवाक्यतामवगम्यैव सामर्थ्यमवधार्येत तदोपजीव्यत्वाद्वाद्यं बलवन्भ्वेत्। न त्वेवम्। प्रत्युतावघृतसामर्थ्यानां संनिहितपठितानां पदानां सामर्थ्यवशेन प्रयोजनैकतया चैकवाक्यत्वावधारणम्। यावन्ति पदानि प्रधानमेकमर्थ प्रतिपादयितुं समर्थानि विभागे साकाङ्काण भवन्ति तावन्त्येकं वाक्यं भवति। अनुष्ठेयश्चार्थो मन्त्रे प्रकाशमानः प्रधानम्। सदनसादने चात्र तथाभूते। तथा च सदनप्रकाशनसमर्थः पूर्वभागः सादनप्रकाशनसमर्थः शेषभाग इति प्रतीताभ्यां तत्सामर्थ्या- भ्यां क्लप्तेन श्रुतिद्वयेन द्रागेव त्भागयोः प्रत्येकं विनियोगे सिद्धे तावतैव प्रकरणपाठोपपत्तौ समस्तमन्त्रस्यैकवाक्यताबुद्धिरुत्पन्नाऽप्याभासी भवति। लिङ्गेन बाघात्। तथा क्लप्मपि उ०-कालिकसाकाङ्क्षत्वे हेतुः । तदेकार्थावच्छिन्नत्वं चैकवाक्यत्वे हेतुः । प्रकृति- प्रत्यययोरेकवाक्यतावारणाय विभाग इति। नहि तयोर्विभागोडस्ति। भगो वां विभज- त्वर्यमा वां विभजत्वित्यादौ निरपेक्षे वाक्यत्ववारणाय साकाङ्क्षमिति। इदमर्थैकत्वा- दित्यस्य प्रत्युदाहरणमित्यन्ये। विभज्यमानसाकाङ़क्षत्वं तत्े पयासि दध्यानयति सा वैश्वदेव्यामिक्षेत्यत्रोत्तरवाक्ये तत्पदसत्त्वेन विभागे साकाङ्क्षत्वादतिव्याप्तमिति एकार्था- वच्छिन्नत्वादिति बोध्यम्। सामर्थ्यकल्पनेति। निर्वापान्वययोगितत्प्रशंसाभिधानसामर्थ्य- कल्पनेत्यर्थः। एवं कृत्स्मन्त्रस्य यदा सदनकरणे विनियोगस्तदोत्तरभागस्य प्रतिष्ठाप- नार्थत्वरूपताद्विशेषाभिधानसामर्थ्यकल्पनेति बोध्यम्। प्रयोजनैकतयोति। विशिष्टैकार्थ प्रतीतिश्र प्रयोजनम्। एकवाक्ये पढ़ानां बहुत्वादेकार्थत्वमयुक्तमित्याशड्क्य प्रधानमिति विशिष्टार्थाभिप्रायम्। तथा चात्र वाक्यभेद एवेति भावः । ननु भावनैव प्रधानमिति कथं सदनादे: प्राधान्यमत आह-अनुष्ठेयश्चेति। तथाभूते। प्रधाने। मिलितयोरेका र्थप्रकाशकत्वासिद्धेर्देवस्य त्वेत्यादाविव नैकवाक्यतावशेन सामर्थ्यकल्पनममिति भावः। क्लृप्तेन श्रुतिद्यनोति। पूर्वेण सदनं कुर्यादुत्तरेण पुरोडाशं स्थापयेदित्येवंरुपेणेत्यर्थः। तावतैव लिङ्गकल्पितश्रुतिद्वयेनैव 1 एकवाक्यताबुद्धिः । तत्पदप्रयुक्त्क। अभासी भवतीति। तथा च वाक्यभेद एवात्रेति बोध्यम्। तया कल्प्यमपीति पाठः। तयैकवा क्यताबुद्ध्या। यतो यावत्तया सामर्थ्य कल्प्यं तावत्क्लप्तलिङ्गेन श्रुतिः कल्पिता यावत्त- च्छूतिं कल्पयेत्तावत्क्लप्तश्चत्या ।

[९ प० उलाम: ] काव्यपकायः। २२१

प्रदी०-सामर्थ्य न श्रुत्यन्नरं कल्पयिटुनर्हर्तकर्षिधर्ह्वस्वं दुबलम्। तम्मा- द्यत्रावान्नरवाक्याविरोधि लिङ्ग नाम्नि तत्र ममवेनार्थकनकेन पदेन हाभ्यां त्रिभिर्वा सहैकवाक्यता पढान्तराणामपि मामथ्य विनियोजकक्षुनिकलपनानुकूलं कल्पयति। यथाSत्रैव स्योनं ते इत्यादिभागानाम्। वाक्यप्रकग्णवोर्षय-दर्शपीर्णमामप्रकरणे 'इदं द्यावापृथिवी भद्रमभृन् '[ तै० त्रा० ३/१/९ ] इत्यादिकः सृक्तवाकनिगढ़ः पठितः । तत्र च 'इन्द्रान्नी इव हविरजुषेनाम- वीवृधेतां महोज्यायो काताम् अग्ीषोमाविदं हविरजुपेतामवीवृधितां महोज्यायो काताम्' इत्यवान्तरवाक्यद्वयं श्रयते। तत्र 'पीर्णमाम्यामिन्द्रान्नी न देवते' इति लिङ्गात्तत्पदमपनीयते अमावास्यायां तु समवेतार्थत्वात्तत्प्रयुज्यते। नत्रैवं मंदिह्यते-इन्द्रामीपदैकवाक्यतापन्नानि अवीवृधेतामित्यादिपदानि तत्रापनेयान्यथवा प्रयोक्तव्यान्येवेति। नत्र प्रकरणात्प्रयोग: प्रतिभाति। असमवेतार्थतया देवननत्रम्य वयनात्। वाक्यात्तु तान्यपनेयानीति प्रनी- यते। येन सह यदेकवाक्यतापन्नं तेन सहैत तदपनयनीचित्यात। तदनयोर्विरोधः। तत्र प्रकरणमेवाङ्गसंवन्धप्रतिपादकम्। अतम्तस्य वलवत्त्वाच्छेपभागः प्रयोक्तव्य एवेति पूर्वपक्षे सिद्धान्तः । प्रकरणं विनियोज्यम्वरूपसामर्थ्यमनपेक्ष्य न विनियोजकम्। येनेवं भवेत्। किंतु तदपेक्षमेव। कथमन्यथा 'पूप्णोSहं देवयज्यया प्रजया पशुभिश्च जनिषीय' इति पूषानुमन्त्रणमन्त्रं तद्ेवताविरहिणोर्दर्शपौर्णमासयोर्न विनियुङक्ते। 'तिस्न्न एवो. पसदः साह्नस्य द्वाहशाहीनस्य' (ने० सं० ६।२/६) इत्यत्र चैकाहविधेयसोमयागस्वरूपे साहूने ज्योतिष्टोमादौ द्वादशोपसत्तां न बोधयति। मा पुनर्वहुदिवसविधेया सोमयागरूपाहीन- उ०-विनियोग: क्लत् इति सैकवाक्यतैव विलीयत इति भावः। नन्वेवं सत्यत्र समवेतार्थसादनाद्यतिरिक्तपदानामेकवाक्यता न स्यादत आह-यत्रावान्तरोति । विरोधि लिङ्गं कर्मसमवेतभिन्नार्थप्रकाशनसामर्थ्यम्। तत्र समवेतार्थेकपदेन द्विव्यादिपदै- यैंकवाक्यता साऽसमवेतार्थपदान्तराणां वैयर्थ्यपरिहाराय स्वानुसारेण सामर्थ्य कल्रयनी- त्यन्वयः । कल्पयतीत्यनन्तरं च भवति तत्र वाक्यस्य विनियोजकत्वमिति शेपः। निगद इति। देवतासंबन्धबोधकः पढसमृहो निगढ़ः। परसंब्रोधनार्थलोडन्तपढ़- युक्तपदसमूहो निगढ़ इत्यन्ये। अमावास्यायां त्विति। तत्र ह्यसोमयाजिनो दधि- पयसोरभावमुक्त्वा ऐन्द्राप्रः पुरोडाशस्तस्य विहित इति भावः । अवीव्ृधेतामित्या- दीति। इदं हविरजुषेतामित्यस्याप्युपलक्षणम्। प्रकरणादिति। फलवती प्रधानमा- वना संनिधिपटितम्येनिकर्तव्यनात्वमापादयतीन्वर्थः। प्रकरणं विनियोज्येति। तद्धि न श्रुतिरिव विनियोगमभिघत्ते कि तु प्रमाणान्तरप्रमितां विनियोज्यपदार्थशक्तिमपेक्षते। एवं च विनियोज्यस्य मन्त्रवाक्यशेषस्य वाक्येनान्यत्र विनियुक्तत्वान्न प्रकरणेन विनियोग इति माव: 1 साहे ज्योनिष्टोमादगविति । साहनाख्ये तम्मिन्नित्यर्थः । पकरणे

प्रदीपोद्योतसमेत ;- [१ १० उल्लास: ]

प्रदी •- नामकक्रतुविशेषं नीयते। 'अह्नः खःकतो' इत्यनुशासनात्। स्वरूपालोचनार्या तु श्रुत्या लिङ्गेन वाक्येन वा झटितिप्रवृत्तिकेन यद्रूपमपनीयते यद्वाडन्यत्र नीयते तदविहाया- वशिष्टेन प्रकरणाकाङ्क पूर्यते। यत्र तु विरोधि श्रत्यादिकं नास्ति तत्र प्रकरणं विनि- योजकम्। यथा-'समिधो यजति' इत्यादि बोधितस्य समिधादेः । अन्र तुयथा लिङ्गेनेन्द्रादि मागोऽपनीयते तथा वाक्येन तच्छेषभागोऽपीति क्व पश्चात्प्रवृत्तिकस्य प्रकरणस्यावकाशः। न च तथात्वमस्यासिद्धम्। यतो वाक्ये पदानां संबन्धः प्रत्यक्षसिद्धः। प्रकरणे त्वाकाङक्षा वशात्कल्पनीयः। तथा च वाक्येन प्रथममेवाभिधानसामर्थ्ये कल्प्यते, ततस्तेन श्रुतिस्तया विनियोग इति तृतीय: कालो विनियोगस्य । प्रकरणेन तु प्रथमं वाक्ययोः संबन्धः कल्प्यते। ततः सामर्थ्यमथ श्रुतिरथ विनियोग इति चतुर्थः कालः। ततो वाक्यात्प्रथमं शेषभागस्यापनयने सिद्धे क्लप्ताऽपि श्रुतिरकिंचित्करी। वाक्यविरोधादिति। प्रकरणस्थानयोर्यथा-राजसूयस्य प्रधाननानाकर्मात्मकस्य प्रकरणे प्रधानादभिषेचनीया दनन्तरं शौनःशेपोपाख्यानमास्नातम्। तत्र कि समस्तराजसूये तदङ्गमाहोस्विदभिषेचनीय मात्र इति संदेहः। तत्र प्रकरणस्य बलवत्त्वात्सवाङ्गताऽवगम्यते। स्थानस्य तु बलवत्त्वेऽमि- षेचनीयाङ्गता। तदनयोर्विरोधः। यद्यप्याकाड्क्षासत्त्योरुभयोरपि तुल्यबलता 'अयमेति पुत्रो राजः' इत्यादौ 'गामानय' 'प्रासादं पश्य' इत्यादावुभयविरहेणान्वयाबोधात्। तथाऽपि विनिगमनाविरहादुमयोस्तुल्यबलत्वाच्च विकल्पेनाङ्गताऽस्त्विति पूर्वपक्षे सिद्धान्तः। आका-

• उ०-त्वाकाङ्क्षावशादिति। स्वार्थपूर्णानां वाक्यानामुपकार्योपकारकभावेनाSSकाङ क्षावशादित्यर्थः। वाक्येनेति। स्वस्येति शेषः । क्लृप्ताऽपि श्रुतिरिति। प्रकरणेनेति शेषः । फलस्यान्येन लाभाद्विलीयत इति तात्पर्यम्। पधाननानाकर्मोते। संनिहितसकलेष्टिपशुसोम रूपेत्यर्थः अभिषेचनीयः। सोमयागविशेषः । शौनः शेपोपाख्यानं बह्वृचब्राह्मणे प्रसिद्धम्। गामानय प्रासादं पश्येति। अत्र गामित्यस्य पश्येत्यनेनान्वयवारणायाऽऽसत्तेरपि हेतुत्वमावश्यकमिति भावः। विकल्पेनेति। संदेहेSभिषेचनीयमात्र इति तु प्रदर्शनमुपकममात्रमिति भावः। समुच्चयस्तु न संभवति। संनिधिबोध्यस्याभिषेचनीयाङ्गत्वस्य पवित्रादारभ्य बाधयता प्रकरणेनैव बोधित त्वमिति तदसंभव इति तात्पर्यम्। यद्यपि राजसूयान्तर्गतेष्ट्यादीनां विहितत्वेन क्लतोपकार- प्राकृताङ्गादेकळप्रधनिङ्गत्वं ससंबन्धेन नैराकाडक्ष्यं तथाSपि न दोषः। इष्ट्याद्यात्मना नैरा काङ्क्ष्येऽपि राजसूयात्मनाऽस्त्याकाङ्क्षा। पवित्रादारभ्य क्षत्रस्य धृर्ति यावद्धि राजसूयः। ननु प्रकरणाद्राजसूयाङ्गत्वेप्यमिषेचनीयाङ्गत्वमस्त्येवेति कथं वैकल्पिकत्वमिति चेन्न। विकल्पोक्तेरभिषेचनीया तिरि क्पवित्रा दिप्रधानान्तर विषयत्वात्। चिन्ताप्रयोजनं तु पूर्वपक्षेऽ- भिषचनीयायां नित्या तत्प्राप्तिरन्येष्टिपश्वादिषु वैकल्पिकी। सिद्धान्ते तु सर्वेषु नित्या तत्प्रा-

: ९ प० उलाम: ] काव्यपकाशः। २२३

प्रदी०- द्ः मंनिर्धी कवे अपि विनियनथ मक इन्युभवमंमतम् गजसुये च कर्थ म्यादि- त्याकाङ्क क्षत्रियम्य धूति यावदतुवनत । मंनिधान च प्राकरणिकत्वेन सर्वदा बुद्धिमं- निहितत्वादम्त्येव। अभिपचनीये च नत्यपि संनिधान आकक्क उन्याप्या। तथा च यदोत्थिताक द्वेन प्रकरणेनकवाक्यत्वरं कल्पनी ये तदा मंनिवानडाकड््ा चैकत्र रमर्धर्वन्य श्ुत्युन्नचनं विनियोग:। अपग्त्ैकवक्यनाकलपनं सामथ्योन्नयनं श्रुतिकल्पनं विनियोगश्चेन्यर्थविप्रकर्पासम्थानम्य दुर्वलन्वात्प्रकग्णेन सर्वत्र राजमुयेशौन,शे- पोपाखयानम्त विनियोगो न तु विकल्प इति : स्थानसमाख्ययोथेथा-दर्शपर्णमामप्रकर्णे पौराडाशिकममाख्याने काण्डे मांनाव्यक्रमे 'शुन्धववं दैव्याय कर्मणे' (न० मं० १।१।३) इति मन्त्रः श्यने। स च प्रकरण- दर्शार्थः । तथात्वं च तम्य समवेतार्थन्वरेनीचित्यात्कम्यचिच््छुन्धने विनियोगाव्ववेन्। शुन्धनीयं चात्र द्वयमुपस्थिनम्। मांनाय्यपात्रं पुगेडशपात्रं च। तत्र ममाखव्युगे डाशपात्रशुन्धने विनियोगः प्रतिभानि। स्थानवशात्तु मांनाव्यपात्राणाम्। तदनयोर्वि रोधः। तत्र पूर्वपक्ष :- पौराडाशशव्देन पुगेडाशमंत्रद्धान्युच्यन्ने। नान्यिकृत्य प्रवृत्तं काण्डं पौराडाशिकमिति। अतः समाख्या श्रनिन एव साक्षाद्विनियोजिका। करमस्तु प्रकरणाद्युन्नयनद्वारा तथेति समाख्या वलवनीनि। मिद्धान्नस्तु-परोडाशिकपढं न पुरोडाश- मन्त्रविशेपयोः संवन्धमाह। किं तु पुरोडाशविशिष्ट काण्डम्। वेशिष्ट्यानुपपत्त्या तु संबन्ध- उ०-तिरिति वोध्यम्। क्षत्रम्य धृतिः । यज्ञविशेपः । इष्टिरत्यन्ये। पवित्रः सोमयाग- विशेषः । कथं स्यादित्याकाङक्षा। इनिकर्नेव्यताकाइक्षा। सर्वदेति। राजसूयम्य साकाडक्षा पवित्रादारभ्य प्राक्सिद्धाऽसुवतते। अभिषचनीयसंनिधिना तृत्थाप्या। तदानी तेन सह प्रम्थितयो राजमयाकाइक्षाभिचनयिसंनिधानयोगय्ा शघरं विनियोगफलं लभत इति भावः । उत्थप्येति। सन्ववार्थिन्तम्य निगका इक्ववनि भावः।

वलीयसत्वेनाभिषेचनीयङ्गनाया एवात्रोपाख्याने प्राप्तिरिति कृत्वा चिन्तयेदमत्रोदाह- रणमित्याहुः । दशथ इति। सांनाय्यस्य दर्शाथेत्वात्। मांनाय्यं दधिपयसी। दरोडाासंवे- द्धानीति। इदमर्थडणेति भावः । तान्यधिकृत्यति यद्यपि पोगेडाशपुने डाशान्ट्म् (पा० सु० ४।३।७०) इति तम्य व्याखुमान (पा० सू० ४ ।३।६६)इत्यधिकारे पठितं तथाऽपि मण्ड्कप्लुत्या अधिकृत्य क्ृन (पा० सृ. ४।३।<७) इत्यत्रानुवर्त्य व्याख्येयमिनि भावः । प्रवृत्तमपि कृतं भवत्येव। क्ृषातोः सर्वधात्वनुम्यूतत्वात्।वम्तुतः शैषिकेऽर्थेSध्यात्मादित्वाद्ठनि बोध्यन् । श्रुनित इनि। अम्यैकश्रुनिन इत्यर्थः । न पोरोडाशमन्त्रेति पाटः। कि तु पौरोडाशेति च पाठः। वैशिष्टचान्यथोति। पदार्थान्तर- रूपेण संवन्धोनुमेय इत्याशयः। नन्वतिरक्तिवेशिष्टचकपने मानाभावेन मंबन्धनमेवाह

२२४ [५ प० उल्लास: ]

प्रदी०-स्तत्र कल्प्यते। सोऽपि न शेषशेषिभावः।कि तु संबन्धमात्रम्। तद्द्वारेण तु मन्त्रभेदस्यापि तद्नुमानम्। तथा च समाख्ययाऽपि क्रमादिकमुन्नीय विनियोगो न तु श्रुत्यैव। एवं समाख्यया क्रमोऽनुमेयस्तेन प्रकरणं तेन वार्क्य तेन लिङ्गं तेन श्रुतिस्तया विनियोग इति समाख्यायां षष्ठः कालो विनियोगस्य। स्थाने तु क्मः प्रत्यक्ष एवेति न कल्पनीयः। तथा च तेन प्रथमत एव प्रकरणमनुमेयं तेन च वाक्यं तेन लिङ्गं तेन श्रुतिस्तया विनियोग इति पञ्चमः कालः । तस्मादर्थविप्रकर्षात्समाख्या स्थानतो दुर्बलेति न पुरोडाशपात्रशुन्धनेऽस्य विनियोगः। कथं तर्हि काण्डस्य पौरोडाशिकसंज्ञा। पुरो- डाश संबन्धिबहुमन्त्रघटित त्वादित्यवेहि। तदयं निर्गलितोऽर्थ :- एकद्वित्रि चतुष्पञ्चवस्त्वन्तरपकारितम्। श्रत्यर्थ प्रति वैषम्यं लिङ्गादीनां प्रतीयते ॥ १ ॥ बाधिकेव श्रतिर्नित्यं समाख्या बाध्यते सदा। मध्यमानां तु वाध्यत्वं बाधकत्वमपेक्षया । २ ॥ इत्यलमतिविस्तरेणेति। उ०-तत्राप्याह। सोऽपीति। तद्वाचकत्वपक्षेऽपि संबन्धसामान्यमेव श्रत्या लभ्यते न तु विनियोगाख्यशेषशेषिभावरूप इत्यर्थः । संबन्धोऽपि काण्डेनैव न मन्त्रविशेषस्य साक्षात्कर्म- विशेषेणेत्याह-तद्द्वारेणेति ।तदनुमानम्। संवन्धसामान्यानुमानं न तु विशेषानुमा- नमिति भावः । क्रमादिकमिति। समाख्या हि संबन्धनिबन्धनाऽसंनिहितन संबन्धायो- मात्तत्सिद्धच्यर्थ संनिधिरूपं करमं कल्पयतीत्यर्थः। ननु समाख्यया संनिध्याम्नानरूपक्रमकल्प- नमयुक्तम्। अन्यत्राSSम्नातानामन्यसंनिधावाम्नानकल्पनस्याशक्यत्वात्।तथा संनिधिनाSS काड्क्षाकल्पनमपि न युक्तम्। संनिध्यभावेऽपि पुरोडाशपात्रशुन्धनस्यानुष्ठानाय स्मृतिजनका- काङ्क्षासत्त्वात्। तथाSSकाड्क्षयैकवाक्यताकल्पनं च न युक्तं शुन्धनप्रकाशकमन्त्रविनियो- जकविध्येकवाक्यत्वापेक्षणेऽपि विनियोज्यपदार्थरूपमन्त्रेणकवाक्यत्वानपेक्षणात्। वाक्येन सामर्थ्यकल्पनमपि न चुक्तम्। शुन्धनप्रकाशनसामर्थ्यस्य स्फुटतरत्वादिति चेन्न/क्मशब्दे

ध्यनुष्ठीयमानमन्त्रविशेषाकाङ्कारूपप्रकरणकल्पनम्।तस्य प्रागसिद्धेः ।तेन च पुरोडाशपा- त्रशुन्धनविधे: प्रकाश्यप्रकाशकभावार्यमन्त्रसंबन्धमात्ररूपमेकवाक्यत्वं कल्पनीयम्। तत- स्तत्प्रकाशकत्वनिर्वाहाय शुन्धनसामान्यप्रकाशकस्य मन्त्रस्य पुरोडाशपात्रशुन्धनप्रकाशन- सामर्थ्य कल्प्यमित्यदोषात्/प्रत्यक्ष एवेति वैदिक एवेत्यर्थः।समाख्या तु पाठककृतेति भावः। मकरणम्।सांनाय्यपात्रविषयाकाङ्का।अधिकरणपञ्चकार्थ स्वोक्त्या संकलयति-एकेति। लिङ्गस्यैकया श्रुत्या श्रुत्यर्थे विनियोगं प्रत्यन्तरायो व्यवधानं तत्कारितं वैषम्यं प्रतीयते।

सौकर्याय वाध्यबाधकभावं वृद्धोक्तं दर्शयति-वाघिकैवेति। बाध्यत्वं पूर्वापेक्षया

[९प०उल्लासः ] काव्यप्काश: । १२५ वार्देऽपि विधेरपि मिद्ध व्यङ्गयत्वम्। किं च कुरु रुचिमिि पद्योविपरी ये काव्यान्तवर्तिनि कर्थं दुष्टत्वम्। न ह्त्रासभ्योजयः पद़ारथीन्नररन्वित इत्यनभिधेय एवेत्येवमाद्यपरित्याज्यं स्यान्। यदि च वाच्यवाचकेत्वव्यनिरेकेण व्यङ्गचव्यञ्जकभावो नाभ्युपेयने तदाS- साधुत्वादीनां नित्यदोषत्वं कष्टत्वादीनामनित्यदोपत्वमिति विभागकरण- मनुपपन्नं स्यात्। न चानुपपन्नम्। सर्वस्येव विभक्तनया प्रतिभामान्। प्रदी०-प्रकृतमनुसरामः । पूर्वोक्त इपुदृष्टान्ना वैषम्यादनुपपत्रः। नथा हि। तत्र वेगव्यापारस्य स्वरूपसत एव जनकतया दीर्वदधनसत्तरं संभवति। अभिधायास्तु ज्ञाताया एवानुकूलत्वाद्वयङ्गयनिष्ठतया चाज्षानादित्यन्विताभिधानवाढेपि 'निःशघ'- इत्यादो विधेर्व्यङ्गयत्वमेवेति स्थितम्। किं च यदि वम्तुगन्या पढ़ार्थान्तरेण योऽन्वितः मेो5- भिधयोपस्थाप्यत इत्यन्विताभिधानं तदाSवश्यं व्यञ्जना म्वीकार्या। अन्यथा 'रुचि कुरु' ईत्या- दिशब्दस्य दुष्टत्वं न स्यात्। दुष्टिहतोरसभ्यार्थोपस्थितेस्तत्राभावप्रसङ्गात्। नदर्थम्यान्यान- न्वितत्वात्। कि च वाच्यवाचकभावातिरेकी व्यङ्गचव्यञ्जकभाव इत्यवश्यं काव्यज्ञदष्टयापि स्वीकर्तव्यम्। अन्यथा कष्टत्वादयोऽनित्यदोषा असाधुत्वादयो नित्यदोषा इनि विभागो न उ०-बाधकत्वमुत्तरापेक्षया।अयं चाप्राप्तवाघ एव। पूर्वप्रमाणेन कृते विनियोग उत्तर- प्रमाणस्थाप्रसक्तः । प्राप्तताधस्तु वैकृतवविधिवाक्यशेषेणातिदेशेन कृष्णलादिप्राप्तम्यैवावहन- नादेर्द्वारलोपादिना यो वाधः स इति मीमांसकमर्यादा। वस्तुनः मर्वोडप्यप्राप्तवाध एवेति प्रपश्चितमन्यत्रास्माभिरित्यलं पल्लवितेन । अन्विताभिधानवादेऽपि। तद्वादेकदेशिमतेऽपि। ननु निःशेषेति विधो शक्तिरेव। तस्याप्राप्तत्वेन विधेयतया तात्पर्यविषयत्वान्। प्राथमिकार्थोधाद्वाक्यस्य विरामस्तु न। विवक्षितार्थाबोघात्। अन्यथाऽवान्तरवाक्यार्थबोधे महावाक्यार्थवोधो न स्यात्। एवं शक्द श्रतेरनन्तरं यावानर्थः प्रतीयते न स केवलयाडभिधया प्रतिपादते कि त्वाकाङ्कादिसापेक्षयेति श्रुत्यादेः पूर्वपूर्वसहकारेणोत्तरोत्तरस्य बोधकत्वमिति सूत्रविरोधोडपि न। वक्रादिवैशिषच- सहकारेण क्वचिदभिघाया अज्ञाताया अप्यपयोगोऽस्त्वित्यत आह-किं चेति। दुष्टत्वं न स्यादिति। तदर्थम्यान्यानन्वितत्वेनाशक्यतया व्यञ्जनानङ्गीकारे तदनुपस्थित्या तन्य परि- त्याज्यत्वं काव्ये न स्यादिति भावः । चिङ्कुर्योन्यन्तर्वर्त्यङ्कुरः। नन्वानुभविकी शक्तिरे- वान्विते स्मारिका त्वनन्वितेऽपीति चिड्क्कादिपदस्यासम्यार्थस्मारकत्वाद्दुष्टत्वं स्यादत आह-किं चति। काव्यज्ञदष्ट्या स्व्रीकर्तव्यमिति पाठः । अपिः ग्रक्षिप्तः । कष्टत्वप- १ क. हे घि° । २ क. कव्य० । ग. 'कभावव्य°। ३ क. 'र्धत्वसंभवातू। अ० ४। क इति श°।५ क. 'स्यानन्यान्वि। २९

२२६ प्दीपोद्दयोतसमेतः- [ ५प० उल्लासः ]

वाच्यवाचकभावव्यनिरेकेण व्यङग्यव्यञ्ञकताश्रयणे तु व्यङ्गयस्य बहुविध त्वात्कचिदेव कस्यचिदेवौचित्येनोपपद्यत एव विभागव्यवस्था। दवयं गतं संप्रति शोचनीयतां समागमप्ार्थनया कपालिनः । इत्यादौ पिनाक्यादिपदवैलक्षण्येन किमिति कपाल्यादिपदानां का व्यानुगुणत्वम् । अपि च वाच्योऽर्थः सर्वान्प्रतिपत्तृन्प्रत्येकरूप एवे- ति नियसोऽसौ। न हि गतोऽस्तमर्क इत्यादौ वाच्योऽर्थः क्रचिद- न्यथा भवति। परतीयमानस्तु तत्तत्पकरणवक्तपतिपत्रादिविशेषसहायतया प्रदी०-स्यात्। वाच्यस्याविशेषेण कष्टादीनामपि सर्वत्र दुष्टत्वस्यादुष्टत्वस्य वा प्रसङ्गगत्। व्यञ्जनाभ्युपगमे तु व्यञ्जनीयस्य बहुविधत्वेन रौद्रादौ व्यङ्गचेऽनुकूलत्वं शङ्गारादौ तु दुष्ट- त्वमिति युज्यते विभागव्यवस्था। एवं पर्यायेषु मध्ये कस्यचिदेव कुत्रचित्काव्यानुगुणत्व.

'दूयं गतं०। मित्यपि व्यवस्था न स्यात्। वाच्यार्थस्याविशेषात्। दृश्यते चासौ। यथा-

इत्यादौ न पिनाक्यादिपद्मनुकूलम्। किंतु जुगुप्साव्यञ्जकतया क्पालिपद्मेव/ननु द्ूयम प्येतद्युक्तम्। व्यङ्गचत्वेनाभिमतस्य वारच्येत्वस्वीकार एवानुकूलत्वप्रतिकूलत्वयोर्व्य- वस्थोपपत्तेरिति चेन्न। अभिधास्वीकारे संकेतग्रहं विना तद्नुपस्थितिप्रसङ्गस्योक्तत्वात्। किं च काव्ये शास्त्रे वा वाच्यव्यङ्गचयोः प्रतिपत्तिहेतुव्यापारभेदनिबन्धनो भेदोऽवश्यं स्वीकर्तव्यः। वैधर्म्थदर्शनात्। वाच्यो ह्यर्थः सर्वैरेक एव प्रतथित इति नियतः। व्यङ्गयस्तु वक्तप्रकरणादि वशादनियतः । तथा हि 'गतोऽस्तमर्क' इति वाक्ये राज्ञः सेनापतीन्प्रति शत्रूणां हठे- उ०-देनात्र श्रुतिकटुत्वम्। प्रसङ्गादिति। असाधुत्वज्ञाननवद्यदि श्रुतिकटुत्वादेरपि वाक्यार्थज्ञानविघटकता तदा सर्वेत्र चमत्कारस्य वाक्यार्थज्ञानाघीनत्वात्तद्भावे चमत्का- राभावेन नित्यदोषत्वमेव। तदविघटकत्वे तु दोषत्वमेव न स्यादिति भावः । अनुकू- लत्वमिति। तद्गतौजोगुणव्यञ्जकत्वेनोत्कर्षकत्वाच्छृङ्गारे तद्विरोध्योजोगुणव्यञ्जकत्वेना- पकर्षकत्वादिति भाव: । - द्वयमिति। संप्रति द्वयं पूर्वमेकमेवेत्यर्थः। न पिनाक्यति। वीरद्योतकत्वादिति भावः। किं त्विति। न चं कपालसंबन्धबोघकत्वाद्विशेषः । तत्संवन्घमात्रबोधस्य विशेषक त्वाभावात्। व्यञ्जनोपगमे तु कपालसंबन्धकृतसकलामङ्गलनिधानत्वदुराचारत्वस्पर्शसं भाषणाद्यनर्हत्वाद्य्वगमेन भगवतो बीभत्सा ्लम्बनत्वेन निन्दा तति य बोध ना तत्स ्ार्थिना शोच्यतातिरेकद्वारेण तत्र पार्वत्या भवनिवृत्तौ तत्पदं प्रभवतीति तस्य काव्यानुगुणतेति भावः। सवैः। विदग्धीविदग्धैः । एक एवोते। शक्यतावच्छेदकस्य नियतत्वादिति भावः। अनियत इति। व्यङ्गयतावच्छेदकानैयत्यादिति भावः।राज्ञ इत्यादिषश्यन्तानां १ ग. एवेण वि°। २ 'नाकिप°। ३ क. स्यार्थस्यावि° 1४ क. पाल्यादिप° ।५ क. "च्यस्वांतू। किं च।

: ५प० उलामः" काव्यपकाड़ा:

नानात्वं भजते। नथा च गनोडम्नमर्क इत्यतः सप्न्नं मत्यचस्कन्टनावसर इति, अभिसरणमुपक्रम्यनामिनि, प्राप्तमायम्न प्रेयानिनि, कर्मेकग्णान्निवर्ता- मह इति, सांध्यो विधिरुपक्रम्यनानिति, दूर मा गा इति, सुग्भयो गृहं पवे- इयन्तामिति, संनापोऽधुना न भवनीति, वित्ेयवम्त संहियन्तामिति, नाsड गंतोऽद्यापि प्रेयानित्यादिरनवधिव्य ङ्गचीऽयक्तत्र नत्र प्रतिभाति प्रदी०-नोमर्दनावसर इति, दृननममिमारिकाः सख्या वासकसज्ां प्रति प्राप्तमायम्ते प्ंनि, कर्मकैग्म्य सह कमे कुतः प्रति कर्मकेरणान्निवर्तामह इनि, भृत्यम्य धार्मिकं म्रति मांध्यो विविरपक्रम्यनामिनि आप्तम्य कार्यवशेन वहिर्गच्छतः प्रति दूरं मा गा इनिः गृहिगो गोपालकं म्ति सुर- भयो गृहं प्रवेश्यन्तामिति, दिवसेडनिमंतप्स्य वन्धन्प्रति मेतापोडघुना न भवनीति: आपणिकानां भृत्यान्प्रति विक्रेयवम्तनि मंहि मिनि नायकनममस्वावे ग्रोपिनभ- रतृकायास्तत्कथकं प्रति नाऽडगतोऽद्य प्रेयानिति, एकम्येवें वा वत्तुर्वहृन्प्रनि तत्तत्प्रकरणवशादेवमादिरनवधिर्व्यङ्गचोऽर्यः प्रकाशते। वाच्यस्तु सर्वन्प्रत्यविशिष्ट एव। ननु नैतद्वाच्यवैधर्म्यम्। नानार्थसन्धवादिपदे म निदर्दनदिन चेन्न। एकवाक्यवर्तिनस्तस्याप्यर्थेक्यनियमात्। यदग्रे वक्ष्यति-ललगीयर्यम्य नानात्वेऽप्य- नेकार्थपदाभिधेयवन्नियतत्वमेवेति। तथाऽपि यत्र लवणाद्धिकारिणः प्रति सकलम्वा- मिनः सैन्धवमानयेति पढप्रयोगैन्नत्रनियनन्वं दुर्वारमिति चेन्न। नात्पर्याज्ञानातु। न ह्यत्र सर्वर्वाच्यैः समं सर्वव्यङ्गयानां भेदः प्रतिपाधने। किं तु गतोऽम्नमर्कः इत्यस्य वाच्यव्यङ्गचयोः । तेथा च तद्वाच्यम्य नियतत्वम्। नदर्थपुरम्कगशव सर्वेषां व्यङ्गयस्यापि प्रतीतेः। तदयं नियनन्तनियनवरूपविसूंर्रनहि। एवं विलक्षणस्वरूपकालादिभेदोऽनि भेदको द्रष्टव्यः । वैधर्म्यमत्वेऽपि यद्यभेदः म्यात्तदा नीलानीलादेरपि न क्चिद्ेद: स्यात्। वैधर्म्यम्याविशेषात्। यदुक्तम्- अयमेव हि भेदो भेदहेतुर्वा यद्विरुद्धधर्माव्यामः काग्णभेद्श्चेति।

उ०-इत्यपकृष्टेनान्वयंः। सेनापतीन्प्रतीत्यादेश। तत्तपकरणवशादिति। अनेन सर्वान्प्रति सर्वबोधापादनं निरस्तम्। प्रकग्णत्युपलक्षण कल दक्वसिटत डीमनी। अयमेवेति। ज्ञातवैधम्यमेवान्योन्याभाव इति मतेनेडम्। कारणभेदश्च विरुद्धघर्मनण भेदस्य हेतुरिति भावः ।

१ ग. तोऽ्य प्रे । २ क. न् भा। ३ क. नापम। ४ क. मे कु०। कवर्तव्व मिति धार्मि° ।६ क. व व°। ७ क. गस्तदाऽनियतत्वं तन्न दु° ।८ क. च्यैः सर्वेषां समं भ्य"। ९ क. तदा च । १· क. यः । तत्त®।

२२८ प्दीपोद्योतसमेत :- [ ५प० उल्लास: ] वाच्यव्यङचयोः, निःशेषेत्यादौ निषेधविध्यात्मना, मात्सर्यमुत्सार्य विचार्य कार्यमार्याः समर्यादमुदाहरन्तु। सेव्या नितम्वाः किमु भूधर्रोणामुत स्मरस्मेरविलासिनीनाम्॥१३४॥ इत्यादौ संशयशान्तशङ्गार्यन्यतरनिश्चयरूपण, कथमवनिप दर्पो यन्निशातासिधारा- दलनगलितमूर्ध्नी विद्विषां स्वीकृता श्रीः। नतु तव निहतारेरप्यसौ किं न नीता त्रिदिवमपगताड्गैर्वलभा कीर्तिरेभिः ॥१३५॥

प्रदी०-सुप्रसिद्धश्र तत्र तत्र स्वरूपमेदे भेदः । तत्र 'निःशेष'-इत्यादौ, मात्सर्यमुत्सार्य०। कथमवनिप दर्पो० ।

उ०-मात्सर्यमिति। मात्सर्यमेकतरपक्षपातेनेतरत्रासूयामुत्सार्य त्यक्त्वा मयि वा प्रश्नादिना केशदानान्मात्सर्य परगुणद्वेषस्तत्त्यक्त्वा विचार्य न त्ववहेलनया समर्याद प्रमाणमर्यादासहितं यथा तथा सप्रमाणमिति यावत्कार्य कर्तव्यमुदाहरन्तु सयुक्तिकं कथयन्त्विति प्रश्न आर्याणामुत्तररूपमुत्तरार्धमेते वा सेव्या एते वेति। किमु उततेति च संशयार्थकम्। पश्चान्नितम्बः स्त्रीकट्याः, कटकोडस्त्री नितम्बोडद्रेरिति चामरः। अन्राऽSपा- ततः संशयरूपेणोत्तरेण शान्तैः पर्वतनितम्बा एव सेव्याः शृङ्गारिमिर्विलासिनीनितम्बा एव सेव्या इति निश्चयमुत्तरं ध्वन्यते। कथमिति। हेऽवनिप। अवति रक्षतीत्यवनिस्तस्या अपि रक्षक या तीक्ष्णासिधारा- छेदनपतितमस्तकानां शत्रूणां श्रीः स्वीकृता तत्तस्मादपो गर्वः कथं युक्त इति शेषः । दर्पोऽयमिति च्छेदे स्वीकृतेत्ययं दर्प: कथमिति संबन्धः । कथमयुक्तो दर्पेस्तत्राSडह- ननु इति। इदं च यत इत्यर्थे। यतो निहतारेरपि तव वल्लमा प्रियाऽसौ प्रसिद्धा कीर्तिरोभरपगताङ्गैहीनाङ्गेरपि वैरिभिः कि त्रिदिवं स्वर्ग न नीता । अपि तु नीतैव। तथा च जीवत्येव्र रक्षणसमर्थे च त्वयि त्वत्प्रियाया हीनाङ्गः शत्रुभिरपहरणान्मृतानां श्रीहरणे गर्वोडनुचित इत्यापाततः प्रतीयमानया निन्दया सकलशत्रुविनाशनेन त्रैलोक्यवि- श्रुतकीर्तिस्त्वमिति । .

१ ग म्बा: खलु भूधराणां किमु स्म° । २ क 'राणां किमु स्म"। ३ क्र ग. 'शये शा'। ४ क निहीता° ।५ क. 'रूपादेमेंदः । ६ क, ग क यत्तीक्ष्णा"।

[ ५प० उल्लास: ] काव्यपकाशुः। २२९

इत्यादौ निन्दास्तुतिवपुपा स्वरूपस्य, पूर्वपश्चाद्ावेन मतीतेः कालस्य, शब्दाश्रयत्वेन शब्दतदेकदेशनदर्थवर्णसंघटनाश्रयत्वेन चाऽडश्रयम्य, शब्दानु- शासनज्ञानेन प्रकरणादिसहायप्रतिभानैमेल्यसहिनेने तेन चावगम इति निमि- त्तस्य, वोद्धमात्रविदग्धव्यपदेश्ययोः प्रतीतिमात्रचमत्केत्योश् करणात्कार्यस्य, गतोऽस्तमर्क इत्यादौ प्रदर्शितनयेन संख्याया:,

प्रदी०-इत्यादौ च स्वरूपॅमेदः। प्रथमे हि वाच्यो निषेधरूपो व्यङ्गचम्तु विधि- रूपः। द्वितीये वाच्यः संशयरूँपो व्यङ्गचम्तु शान्ने शृङ्गागिण वा व्तरि तदुचिनै- ककोटिनिश्चयः । तृतीये वाच्यो निन्दारूपः प्रतीयमानम्तु स्तुनिरूपः । कालभेदम्तु सर्वत्र। पूर्व हि वाच्यः प्रतीयते पश्चात्तु व्यङ्गय इति । वाच्यस्य शब्दमात्रमाश्रयः प्रतीयमानस्य तु पदशव्दैकदेशभूतकाक्कादिनदर्थवर्णमंघटनेत्या्श्रयमेदः। वाच्यस्य व्याक- रणकोशादिमात्रेणावगमः । प्रनीयमानम्य तु प्रतिभानैर्मल्येनाप्यधिकेनेति ज्ञापकमेदः । वाच्येन व्युत्पन्नमात्रस्य प्रतीतिमात्रम्, अन्येन तु विदग्धपदवाच्यम्य सहृदयस्य चमत्कृ- तिरिति कार्यमेदः । गतोऽस्तमर्क इत्यादौ दर्शितनयेन वाच्य एकः प्रतीयमानस्तु नानेति संख्याभेदः । उ०-स्तुतिर्व्यज्यते। संशयरूप इतति। किमादिपदाभिधेयत्वादिति भावेः। न च संशयो ज्ञानम्। तदेतद्वाक्यजन्यम् । न तु तदस्य वाच्यमिति वाच्यम्। संशय्यत इति संशय इति। विषयस्थैव संशयपदेनोक्तेरदोषात्। एवं निश्चीयत इति व्युत्पत्त्या निश्चयपदेनापि विषय एवेति ज्ञेयम्। अत एव ज्ञानरूपसंशयस्य लक्षणभूते गौतमीये सूत्रे तद्वार्तिककृता संशय्यते विषयोऽनेनेति संशयपदव्युत्पत्तिर्दशिता। स्थाणुर्वा पुरुषो वेति ज्ञानेन हि वर्मी विकल्पितरूपत्वरूपसंशयत्ववान्क्रियते। तद्रूपं संशयत्वमेव च सर्वत्र वाशव्दार्थ इति दिक। तदुचिनैकेतति। सेवाद्य एकाधिकारिकत्वासंभवादैच्छिक विकल्पानुपपत्त्यी शान्तशृङ्गारिभेदेन व्यवस्थितविकल्पे पर्यवसानम्। स च व्यापारान्त- राविषयत्वाद्व्यङ्गय इति भावः। निन्दारूप इति। उक्तरूपः ।स्तुतिरूपः। सकलशत्रुवि नाशेत्यादिरूपः। पूर्वे हीति। वाच्यप्रतीतेर्व्यङ्गचप्रनीनिकारणत्वादिनि भावः। शब्दैकदेश- भूतकाक्कादीति। ध्वनिविकारस्य काकुत्वादिति भावः। आदिना पदैकदेशप्रकृतिप्रत्ययादि। तदर्थः। त्रिविधोऽपि। संघटना। रचना। कोशादिमात्रेणेति। तज्जन्यबोधकत्वज्ञानमा- त्रेणेत्यर्थः । कार्यभेद इति। वाच्यबोधेन बोद्धव्यपदेशः। व्यङ्गयबोधेन विदग्धव्यपढेश इत्यपि कार्यभेदो द्रष्टव्यः ।

१ क. ग. व्दशब्दैक० । २ क. ग. उदार्थशा° । ३ क. न चा° । ४ क. 'त्कृतस्य च क। ५ क. 'वत्ण भे । ६ क रूपः अतीयमानस्तु। ७ ग. वः तदुचितै । ८ ग. त्या व्यव"।

२३० पदीपोद्द्योतसमेतः- [९प०उल्ासः ]

कस्स व ण होइ रोसो दठ्ठूण पिआइ सव्वणं अहरं। सभमरपडमग्घाइणि वारिअवामे सहसु एणूहिं ॥ १३६ ॥ इत्यादौ सखी तत्कान्तादिगतत्वेन विषयस्य च भेदेऽपि यद्येकत्वं तत्क चिदपि नीपीतादौ भेदो न स्यात्। उक्त्तं हि-अयमेर्वं हि भेदो भेदहेतुर्बा यद्विरुद्धधर्माध्यासः कारणभदश्रोति। वाचकानामर्थोपेक्षा व्यञ्जकानां तुन तदपेक्षत्वमिति न वाचकत्वमेव व्यञ्जकन्वम्। किं च वाणीरकुडङ्ग्वित्यादौ प्रतीयमानमर्थमभिव्यज्य वाच्यं स्वरूप

प्रदी०-कस्स व ण० । इत्यादौ वच्यार्थस्य संबोध्या सखी विषयः। तत्र हि वाच्योऽर्थः श्रोतुर्व्यवतिष्ठते। प्रतीयमानस्य तु भ्रमरेणास्या अधरः खण्डितो न तूपपतिनेति तत्कान्तः। ममैवं वैदग्ध्यमि त्यस्य प्रतिवेशिनी। इंदं मया समाहितं पुनरेवं त्वया न विधेयमित्यस्योपपत्तिः । एवं सपत्न्यादिर्विषयोऽपीति विषयस्य भेदः। एवं स्वरूपादिभेदादवश्यमङ्गकिर्तव्यो वाच्यव्य ङ्चयोर्भेदः । किं च वाचकव्यञ्जकयोरपि वैधर्म्या्व्िदी वक्तव्यः।यतो वाचकस्य संकेति- तार्थापेक्षा। संकेतित एव ह्यर्थेडभिधा प्रवर्तते। न त्वेवं व्यञ्जकः। अन्यत्रापि व्यञ्जनया प्रत्ययजननात् । यच्चोक्तम्-तात्पर्यविषये शब्दः प्रमाणमिति तदितोऽप्यनुपपन्नम्। यतो व्यङ्गचस्य वाच्यताभ्युपगमेऽपि नानार्थन्यायेन तात्पर्यादेव नियमो वाच्यः । अन्यथा सर्वत्र सर्वव्यङ्गत्यप्रतीतिप्रसङ्गात्। तथा च यत्र वाणीरकुडङ्ग-इत्यादौ व्यङ्ग्यप्रतीतावपि

उ०-कस्स वेति। कस्य वा न भवति रोषो दृष्टा प्रियायाः सत्रणमधरम्। सभ्रमरपझ्ाघ्रायिणि वारितवामे सहस्वेदानीम्। स्वकान्ताया उपपतिदष्टमधरं वक्ष्य रुष्टे प्रोषितागते पत्यौ सख्या निरपराधत्वबोधनाय वृत्प्रतारणोक्तिरियम्। अधरदशनपर्यवसायि सभ्रमरपद्माघ्राणं तत्त्वेनाध्यवसितषिड्गनिधु- वनं च मा कृथा इति वारितेऽपि वामे विरुद्धाचरणात्प्रतिकूले।सहस्वेत्यस्य रुष्टपतिर्यन्त्रणमिति शेषः । श्रोतुः। संबोध्यनायिकायाः। एवं च वाच्यार्थस्तददविषय एवेति भावः। तत्कान्त इति। बहुव्रीहि:। एवं सपत्न्यादिरिति। प्रियाया एवं दर्शने रोषो नाप्रियाया इति त्वयाSSनन्दो न विधेय इत्यस्य सपत्नी। मयैवं समाहितमतो मय्येव विदग्धायां समाश्व. सिहीत्यस्य नायिकेत्यादि बोध्यम्। संकेतिते। गृहीतसंकेते । अन्यत्रापि। अगृ-

१ ग. नीलानीलादौ। २ क. दो हि न। ३ क. व भे १४ क. ग. तु तदनपेक्षत्मपीति। ५ क. वाक्यार्थ। ६ क. °दिविष" । ७ ०दो द्रष्टव्यः। ८क 'न्भामि। ९ क हितम ्येन।

: ९१०उलाम: ] काव्यपकाशः। २३१

एव यत्र विश्राम्यनि तत्र गुणीभूतव्यङ्गचेतान्पर्यभृतोऽप्यर्थेः स्वशव्दानभि धेयः प्रनीतिपथमतनरन्कम्य व्यापारम्य विषयनामवलम्वनामिति: ननु रामोऽम्मि सर्व सह इति, गमेण प्रियजीविनेन तु कृतं प्रेमणः

प्रदी०-वाच्य एव चारुत्ववध्रमम्नंत्र तान्पर्याविषयो व्यङ्गचोडर्थः क्थ प्रतीयेत। यत्परः शब्द इत्युक्तमते तु सुनगम्। एनेन नात्पर्यमेव व्यक्ञचमनीन व्यापार इत्यपि निरम्तम्। तम्मात्तात्पर्यमभिधा वा न प्रनीयम नेड्ये व्यापारः। नन्वस्तु लक्षणा। न हि वाच्यवल्लक्ष्योऽपि व्यवम्थितो विशेषव्यपदेशाहेतुवी। यतः 'रमोऽम्मि सर्व महे' इत्यत्र रामपदेन सर्वदुःखभाजनत्वम्। प्रत्याख्यानरुचे: कृतं समुचितं कूरेण ने रक्षमा मोढं तच्च तथा त्वया कुलजनो घत्ते यथोच्चैः शिगः। व्यर्थ संप्रति विभ्रता धनुर्दिं न्वद्व्यापढ़ः साक्षिणा रामेण प्रियजीविनेन तु कृतं प्रेम्णः प्रिये नोचितम् ।।

उ०-हीतसंकेतेऽपि। चारुत्वविश्राम इति। व्यङ्गयमनपेक्ष्यैव विप्रलम्भपोषकत्वा- दिति भावः । तात्पर्याविषय इति। वाच्यम्यैव प्राधान्येन तात्पर्यविषयत्वादिति भावः। सुनगमिति। नावर्यविषयादेव मिधेयन्वेन तव्यक्कयस्य शव्दानभिधेयत्वापत्तिरिति भाव: । तस्मादिति । क्वचित्सहायत्वं तु तात्पर्यस्य न वार्यते। ननु वक्त्राद्यौचित्यमह- कारेणाभिधव तत्तदर्थोपस्थापिकाऽस्तु इति चेन्न।अभिधायास्तत्सहकारकल्पन्स्य क्लप- त्वात्। किं चैवं एकशक्यार्थवाघसहकारेणाभिघात एव लक्ष्यत्वाभिमतार्थस्याप्युपस्धिति लक्षणाया अप्युच्छेदापत्तिरिति दिक्। ननु व्यङ्गयेषु नानात्वमर्थान्तरसंक्रमितवाच्यध्व- नित्वािव्यपदेशहेतुत्वम्। शब्दार्थान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वं प्रकरणादिमापेक्षत्वमिति धर्मास्ते च लक्ष्येष्वपीति व्यङ्गया लक्ष्या एवेति शङ्कते-नन्विति। प्रत्याख्यानेति। सीतां प्रति रामस्योक्तिः। हे प्रिये इति भावनोपनीतासंबोधनम् प्रत्याख्याने निराकरणे रुचिर्यस्यास्तत्परायास्तव करेण रक्षसा रावणेन समुचितं स्वकौर्यस्य योगयं कर्म कृतं तच्च त्वया तथा सोढं यथा कुलजो जन उच्चैरुन्नतं शिरो घत्ते। श्लाघनी यत्वात्। अन्यथा लाञ्छनेन नम्रीभावापत्तेः । रामेण तु मया प्रेम्ण उचितं योग्यं न कृतम्। किंभूतेन । प्रियं जीवितं यस्य तथाभूतेन। पुनः कीद्ृशेनास्यां दशायामपि त्वादृशप्रियासंरक्षकत्वाव्द्यर्थामेदं धनुर्विभ्रता धारयता। प्रतीकारासमर्थत्वात्। तथा

१ क. ग. 'बाम् । न०। २ क. स्तन्नातात्पर्यीव° । ३ क. मानार्ये।४ क. देशहे"।५ क. ०ग. धार्यो त० । ६क, ग. 'नस्याक्ल।

२३२ भंदीपोद्द्योतसमेत :- [६प०उल्लासः ]

प्रिये नोचितमिति, रामोऽसौ भुवनेषु विक्रमगुणैः प्राप्तः प्रसिद्धिं परामित्यादौ लक्षणीयोऽप्यर्थो नानात्वं भजते। विशेषव्यपदेशहेतुश्र भवति। तदवगमश्च शब्दार्थायत्तः प्रकरणादिसव्यपेक्षश्रेति कोडयं नूतनः प्रतीयमानो नाम। उच्य- ते। लक्षणीयस्यार्थस्य नानात्वेप्यनेकार्थशब्दाभिधेयवन्नियतत्वमेव। न खलु मुख्येनार्थेनानियतसंबन्धो लक्षयितुं शक्यते। प्रतीयमानस्तु प्रकरणाविशेषव- शेन नियतसबन्धोऽनियतसंबन्धः संबद्धसंबन्धश्च द्योत्यते। न च अत्ता एत्थ णिमज्जइ एत्थ अहं दिअसअंपलोएहि। मा पहिअ रतिअन्धअ सेज्जाए मह णिमज्जाहेसि ॥ १३७॥

प्रदी०-इत्यत्र कातरत्वं 'रामोडसौ भुवनेषु विक्रमगुणैः-इत्यत्र खरदूषणादिहन्तृत्वं च लंक्ष्यते। अतो रामपदस्य लक्ष्य एवानेको भवति। अर्थान्तरसंक्रमितवाच्यादिविशेषव्यपढे- शहेतुश्र भवति। एवमन्यत्रापि स्यात्। तदुक्तम्-भाक्तमीर्गस्तदन्यः, इति। लक्षणीय विशेषावगमश्च प्रकरणादिसापेक्षेण शक्यार्थेन स्यात्। अतो नास्त्यतिरिक्तः प्रतीयमानः। मैवम्। लक्षणीयस्य नानात्वेऽपि हि नानार्थसन्धवादिपदाभिधेयस्येव नियतत्वमेव। न खल्वनियतसंबन्धो मुख्येनार्थेन लक्षायतुं शक्यते। प्रतीयमानस्तु प्रकरणादिवशेन नियत- संबन्धोऽनियतसंबन्धः संबद्धसंबन्धश्रेति तत्स्वरूपं सोदाहरणमग्रे दर्शयिष्यते। कि च 'अत्ता एत्थ णिमज्जइ' इत्यादौ विवक्षितान्यपरवाच्ये कथं लक्षणा। मुख्या-

उ०-तव व्यापदां विपत्तीनां साक्षिणा द्रश्। स्नेहातिशयेन तन्मयीभावादिति भावः। कातरत्वम्। इदं निःस्नेहत्वस्याप्युपलक्षणम्। अर्थान्तरेति। अभिधा तु नेदशव्यपदेशहेतुरित्यप्यभिधातो व्यञ्जनाया वैधर्म्यमुपदर्शितम्। हेतुः । तद्वि षयः । तत्। व्यङ्गयस्वरूपमन्ये भाक्तं लाक्षणिकमाहुरित्यर्थः। भाक्तमार्गस्तदन्य इति पाढान्तरम् । तदन्यः शक्यान्यो भाक्तमार्गो लाक्षणिकमार्ग इत्यर्थः। लक्षणी- योति। स च लक्षणया शब्देन प्रतिपाद्यमानत्वाच्छ्दायत्तो मुख्यार्थबाघतत्संबन्धज्ञान- सापेक्षत्वेन शक्यार्थायत्तश्र तात्पर्यानुपपत्तेर्लक्षणावीजत्वासात्पर्यज्ञानसापेक्षश्रेति तदग्राह- कप्रकरणादिप्रतिभानैर्मल्यादिसापेक्षश्रेति प्रागुक्तवैधर्म्याभावात्। किमतिरिक्तव्यङ्गयस्वी - कारेणति भावः । शक्यार्थेनेति। संबन्धोपस्थित्यादिद्वारा तदुपयोग इति भावः । न खल्विति । कि तु सामीप्यादिलक्षणो नियतसंबन्धिन्येव लक्षणासत्त्वादिति भावः । नन्वनियतसंबन्धस्य व्यूङ्गयत्वेऽतिप्रसङ्ग: स्यादत आह-प्रकरणादिवशेनेति। नन्वेवं लक्ष्योSपि नियतानियतसंबन्धोऽस्तु प्रकरणादित एवानतिप्रसङ्गादत आह-फि चेति। १ क. योऽथौं। २ क. णीयाथ० । ३ क. माहुस्तमन्ये इति । ४ क. म्। तत्!

[ ९प० उल्लासः ] काव्यपकाश्:।

इत्यादौ विवक्षितान्यपरवाच्ये ध्वनौ न मुख्यार्थवाधः । नन्कथमत्र लक्षणा। लक्षणायामपि व्यञ्जनमवध्यमाश्रयनव्यमि मनिपादितम्। यथा

लक्षणा। अत एवाभिधापुच्छभूता सेत्याहुः । प्रदी०-र्यवाधभावत्।ननु तत्रापि नातयवववयासुतिः छत्रिणो यान्नि' इत्यादाविवेति चेत्। न। लक्षणायां प्रयोजननियमान्। नम्य च व्यपर्नगगम्य त्वात्। तदर्थ व्यञ्जनाम्वीकारे किं प्रथमतोऽपि लक्षणया। अथ निन्हलक्षणयमिा न्यत्राप्यस्तु प्रयोजनानपेक्षेति चेन्न। यथा हि ंके्प्रहमरेश मे० तथा मुग्याथवाध तद्योगरूढिप्रयोजनान्यतरम्य मुख्यार्थसंकेतग्रहम्य च सापेक्षा लक्षणा। तत्क्थं रूढेः प्रयोजनस्य वा भावे भवेत्। यतः मंकेतग्रहमापेक्षाऽन एवाभिधापुच्छभृना मेत्याहुः । उ०-मुख्यार्थसंकेतग्रहस्य चेति। मुख्यार्थताधादिप्रतिसंधानद्वारैव चाम्योपयोग इति बोध्यम्। पुच्छभृतेति। तत्पृष्ठलग्नेत्यर्थः । शक्यमंबन्धम्य लक्षणात्वेन तन्निरूप्येति

मुख्यार्थवाघाद्यनपेक्षत्वरूवैधर्म्याल्क्षणाो व्यञ्नाा े इि ोध्यम्। ननु यषी प्रवेशयेत्याद्यनुरोधात्तात्पर्यविषयार्थान्वयानुपपत्तिरेव तह्ीजम्। लक्षणात्रीजत्वं च लक्ष णाजन्यशाब्दबोधे लक्षणया जननीये सहकारित्वम्। एवं च लाघवात्तात्पर्यानुपपत्ति- रे तद्वीजमस्तु। तात्पर्यानुपपत्तिश्रानुपपद्यमानतात्पर्यम्। तज्ज्ञानं च नक्ष्पर्थीय इव व्यङ्गचार्थबोधेऽप्यवश्यं कारणं वाच्यम्। अत एव गङ्गायां घोष इत्यत्र शैत्यपाव नत्वस्यैव प्रतीतिर्न केशवालुकादिमत्त्वस्येति संगच्छते । अत एव चाननुगतानां प्रक- रणादीनां व्यङ्गयवोधे सहकारित्वमुपपद्यते। तात्पर्यग्राहकत्वे नानुगमात्/ वस्तुतस्तात्प- र्यग्रह एव व्यङ्गचबोधे सहकारी। तानि तु तात्पर्यनिर्णायकान्येव। एवं च लक्ष्य एव व्यङ्गचार्थोऽस्तु। गच्छ गच्छसीत्यादौ तात्पर्यानुपपत्तिसतत्वान्। वाणरिकुडङ्गेत्या दावचारोरपि व्यङ्गचस्य कवितात्पर्यविषयत्वे क्षत्यभावात्। न चे लक्ष्यत्व व्यङ्गचम्य न रूढिरन प्रयोजनमिति वाच्यम्। लक्ष्यप्रतीतेरेव प्रयोजनत्वात्। लक्षणा हि प्रयोजनेने नियता। न तु लक्ष्यप्रततत्यतिरिक्तप्रयोजनेन। गौरवादप्रयोजकत्वाच्च। पढतदेकदेशा दानिामर्थविशेषतात्पर्यग्राहकत्वं न तु प्रतिपादकत्वमिति नाऽडश्रयमेदादपि भेद इति चेदत्राहुः। इदं पद्मेतदर्थस्य न वाचकं न लाक्षणिकं किं तु व्येञ्जकमिति प्रामा- णिकव्यवहारादेव व्यञ्जनासिद्धिः। अन्यर्थकयाऽभिधयैव सिद्धे लक्षणाऽप्युच्छिद्येत। १ क. श्रयणीयमि° । २ क. 'रावग० । ३ क. स्य चाभा।४ क म्। इदं पदमेतदर्थ- स्य न वाचकं न लाक्षणिकं किं तु व्यञ्जकमिति प्रामाणिकव्यवहाराद्वयज्जनासिद्धिः। लक्षणासुपभव्यिति। ५ ग. च व्यड्ग्यस्य लक्ष्यत्वे न रू°। ३०

[६प० उल्लास ]

न च कक्षणन्कमेव ध्वननस्। तदनुगमेन तस्य दशनात्। न च तदनु- गनमेव। अभिधावलम्वनेनापि तम्य भावात्। न चोभयानुसार्येव। अवाच- कवणोनुमाग्णापि तम्य दृष्टःे। न च शव्दानुसार्येव। अशब्दात्मकनेत्रत्रिभा

यानिवती ध्वननादिपर्यायो व्यापारोऽनपह्लवनीय एव। अत्रान्ता एत्येन्यादो नियतसंबन्धः । कस्स व ण होइ रोसो इत्यादाव- नियनमंबन्ध: । मर्द :- किच न वक्ष व्यन्ननयेरभेदः।लक्षणामुपजीव्य तद्ूयापारात्।नापि लक्षणानुगत. मेत म दविनलगमिनि वाच्यम्।अभिधोपजीवनेनापि भावात्। न च लक्षणाभि धभयानुमायेवर।वर्णमत्ातमारापि हि दृश्यते रसादिव्यञ्जना। न च वर्णमात्रेडमिधा नक्षण का। नापि शब्दानुमायेव। विकसन्नर्तकीनेत्रविभार्गालोकनादावपि प्रसिद्धेः। व् विछलता वर्यवित्लम्तुर्यो ध्वननव्यञ्ञनद्योतनप्रकाशनादिर्पर्यायो व्यापा- रेउनपह्नवनीय एव। नत्र 'अत्ता एत्थ णिमज्जइ' इत्यादो व्यङ्ँचोर्ऽर्यो नियतसंबन्धः । 'कम्म व ण होइ गोसों' इत्यादावनियतसंवन्धः । 'नियतसंवन्धत्वं च वाच्यव्यङ्गचप्रती- उ०-किं चानेकविधशक्यसंत्रन्धानां प्रयोजकत्वमपेक्ष्यकस्या व्यञ्जनाया एव तत्त्व सुचिनम्। नषा तत्त्वं सिद्धमिति चेत्। तदन्तःपातिनामेव प्रयोजनान्तराद्यनियतानां चमत्कारप्रर्तीनिजनकानां व्यञ्जनासंज्ञाडस्तु। लक्षणा च रूढतिरिक्ता लक्ष्यप्रतीत्यतिरिक्त- प्रयोजननियतव। अन्यथा लक्ष्यप्रतीतिरूपप्रयोजनस्य सर्वत्र सत्त्वेन दुष्टलक्षणोच्छिद्येत। वस्तुनम्तु संवन्धज्ञानाभावेऽपि व्यङ्गचार्थबोघदर्शनेनातिरिक्तव सा। सा च स्वरूपस- न्येव हेतुः । वक्त्राद्यीचित्यज्ञानसहकाराच नातिप्रसङ्गः । अभिधालक्षणे तु ज्ञाते एवनि वैषम्यम्। किं च वक्तृतात्पर्याविषयकव्याञ्जनिकबोधस्तु दृश्यत एव। वस्तुतस्तु - विन्द् अय धव्वविशेष: शक्तिः । मुख्यार्थबाधादिसापेक्षाSप्रसिद्धार्थविषयकबो- वकत्वविशेषो लक्षणा। नन्निरपेक्षप्रमिद्धाप्सिद्धार्थविषयः शब्दतदर्थतदेकदेशकटाक्षा द्विनिष्ठो बोधकत्वविशेषो व्यञ्जनेत्यस्मत्कृतवैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूषायां विस्तरः। लक्ष- णामुपजीव्येनि। लक्ष्यार्थ प्रत्याय्य विरतायां लक्षणायां व्यञ्जनाप्रवृत्तेर्न तयोरैक्यमि- त्यर्थ:। गुगलोइपी क्वचिन्नास्तीति सुतरां भेद इत्याह-नापीति। नापि लक्ष णानुगतमेव ध्वननमित्येव पाठः । एतदुत्तरमिति ध्वनेस्तल्वक्षणमिति वाच्यमिति ग्रन्थः प्रक्षिप्तः। रसादिव्यञ्जनेति। गुणव्यञ्जनद्वारेति भावः। विकसन्नर्तकीति। अनया कट क्षेण निचापो व्यञ्जित इति सर्वसाधारणप्रसिद्धेरिति भावः । संबन्धानियमं सिंहा-

१ क गमनेन । २ क पि व्यङ्गयस्येष्टे: । ३ क तंत्र४ कः णार्थ ग।५ क •गवलोकनादिगतत्वनापि। ६ क. र्यायव्वा । ७ क. 'हगयो नि"।

[ ६प०उल्लाम: ] काव्यपकाशः। २१५

विपरीअरए लच्छी वह्मं दद्दूण णाहिकमलदठम्। हरिणो दाहिणणअणं रसाउला सत्ति ढक्केड़॥ २३८ ॥ इत्यादी संबद्धसंबन्धंः । अत्र हि हरिपदेन दक्षिणनयनस्य सुर्यान्मकता व्यज्यते। तन्निमीलनेने सूर्यास्तमयः । तेन पद्मस्य संकोचैः। ततो ब्रह्मणः स्थगनम्। तत्र सति गोप्याङ्गस्यादर्शनेनानिरयेन्त्रणं निधुवनविकसितमिति। प्रदी०-त्योरेकविषयतात्मकम्। प्रथमे तम्य भावः। पध्कनपवविपयकनवान्। द्वितीये तु तदभावः । सखीतत्कान्तादिविषयभेदादिनि केचित्। तन्न सम्यगाभाति। लक्ष्यस्य नियतसंबन्धत्वमेव, व्यङ्गचस्य तु तथात्वमन्यथात्वं चति पूर्वप्रनिपादितम्य हीदमुदाहरणमिति लक्ष्यसाधारणं नियतसंबन्धत्वं वाच्यम्। न चोक्तं तथा भवति। अन्ये तु प्रथमे सर्वेषामेव सत्यताप्रतीतिः । द्वितीये तु कान्तम्यैव सत्यनयाऽन्येषां त्वसत्यतयेति नियतानियतसंवन्धत्वमित्याहुः । तदपि न मनोरमम्। यन एवं वाच्य- प्रतीतेरेव सत्यत्वासत्यत्वप्रतीतिविषयत्वरूपं वैलक्षण्यमात्रमुच्यते। न तु व्यङ्गचप्रनीनेः । तम्मान्नियतसंबन्धत्वं तेन वाक्येन सह ज्ञाप्यत्वरूपसंन्धनियम इति युक्तमुत्पश्यामः । संवद्ध संवन्धो यथा-विपरीअरए० । अत्र हरिपदेन दक्षिणनयनस्य सूर्यात्मकत्वम्। तन्निमीलनेन मूर्यास्तमयः । तेन पद्मसंकोचः । ततो ब्रह्मणः स्थगनम्। तस्मिन्सति गोपनीयस्याङ्गम्यादर्शनेनानिर्यन्त्रणं निधुवनविलसितमिति संबद्धसंवन्धानि द्योत्यन्ते। उ०-एकविषयतेति। एकोद्देश्यकत्वमित्यर्थः । न चोक्तमिति। वृक्ष्यप्रतीति- स्थले वाच्यस्याप्रतीतेरिति भावः । यत एवमिति। पूर्वोक्तप्रकारेणेत्यर्थः । नियम इतीति। तच्चात्ता एत्थेत्यादों व्यङ्गचार्थम्यैकत्वादक्षतम्। कस्म वेत्याढ़ी तु न तथाँ।

विपरीति। विपरीतरते लक्ष्मीर्व्रह्माणं दृष्ट्ा नाभिकमलस्थम् । हरेर्दक्षिणनयनं रसाकुला झटिति स्थगयति॥ रसेन सुरतावेशेनाSडकुला सुरतान्न्िवर्तितुमक्षमा हरे: परमेश्वरस्य दक्षिणं नयन स्थगयति आच्छादयति। शेष स्पष्टम्। सूर्यात्मकन्वमिति। हरेर्दक्षिणवामनयनयोः सूर्यचन्द्रा त्मकत्वेन प्रसिद्धत्वादिति भावः । तन्निमीलनेन । तदाच्छादनेन । अस्तमयः । अप्रकाशः । स्थगनम् । पिधानम् । अनिर्यन्त्रणम् । अप्रतिबन्धम् । १ क. त्मता । २ क. ने स° । ३ क. 'चनम्। तेन च व्र° । ४ क ति । पर्वे ल। ५ क. संबन्धसंबेन्धी द्यो । ६ क. पयेति। ७ क. था। बोद्भेदादिति। ८क. ग. त्मत्व।

२३६ प्रदीपोद्दोतसमेत :- [१५०उलास:]

अखण्डबुद्धिनिर्ग्राह्यो वाक्यार्थ एव वाच्यो वाक्यमवं च वाचकममिति येऽप्याहुस्तैरप्यविद्यापदपतितैः पदपदार्थकल्पना कर्तव्यैवेति तत्पक्षेऽप्यवश्य- मुक्तोदाहरणांदौ विध्यादिर्व्यङ्गय एव। ननु वाच्यादसंवद्धं तावन्न प्रतीयते यतः कुतश्षिद्यस्य कस्यचिदर्थस्य प्रतीते: प्रसङ्गत्। एवं च संबन्धाद्वयङ्गय- व्यञ्ञकभावोऽमतिवन्धेऽवश्यं न भवतीति। प्रदी०-वेदान्तिनम्तु-'क्रियाकारकािपुरस्कारेण शब्दानां प्रवृत्तिर्धर्मधर्मिभाव- मपुग्म्कृत्य न संभवति। धर्मधर्मिभावश्च प्रपञ्चगोचरो वा स्याद्गल्लगोचरो वा। नाऽडदयः। प्रपश्चम्य वाध्यत्वात्। नान्त्यः । ब्रह्मणो धर्मशून्यत्वात्। अतः पदपदार्थविभागमन्तरे- णैव 'सत्यं विज्ञानम्' इत्यादिवाक्यमखण्डमेवाग्वण्डव्रह्मवाचकमित्यातिष्ठन्ते। अतस्तन्मता- नुमारेण प्रतीयमानेऽपि वाक्यस्य शक्तिरेवेत्यपि न वाच्यम्। यतो व्यवहारमार्गे तैरपि पढ़पदार्थकल्पनाSवश्यमङ्गकर्तव्या। व्यवहारे तेषां भट्टनयस्वीकारात्। यदि च पदपदार्थ- कल्पनाSविद्यादशायामपि नाङ्गी क्रियते कुतस्तार्है व्युत्पन्नाव्युत्पन्नविभागः। वाक्यार्थ एव वाक्यम्य संकेतग्रहमाश्रित्येति चेत्। न। वाक्यार्थस्यापूर्वत्वेनाSSनन्त्यान्च तत्र संके- तग्रहम्याशक्यत्वात् । अविद्यामार्गनिरस्कारे च कथमखण्डयोरपि वाच्यवाचकभावः । पाग्मार्थिकमेदाभावात्। तम्मात्तन्मतेSपि विध्यादिव्यङ्गच एव। महिमभट्टास्तु न तावद़मंबद्ध एव वौक्यात्प्रतीयते। सर्वस्मात्सर्वोपलब्धिप्रसङ्गात्। संवद्धच्च व्यङ्गचव्यञ्जकभावो भवन्नानियताद्भ्वतीति प्रतिबद्धरूपादेव भवतीत्युपेयम्। प्रतिवद्धोऽप्यर्थो न स्वाधिकरणत्वेनार्ज्ञाते व्यङ्गचं प्रतिपादयति। सर्वत्र तत्प्रतीतिप्रसङ्गात्। एवं च व्यङ्गचव्यञ्जकभावोऽनुमेयानुमापकभाव एव पर्यवसन्नः। यतो व्याप्तत्वेन सकलप- उ०-वाध्यत्वादिति। तथा च सत्यं विज्ञानमित्यादितस्तथा बोधानापत्तिरिति भावः। अखण्डमेवेति। क्रियाकारकभावानापन्नमेव प्रकारसंसर्गा्यनवगाहि ब्रह्मविषयकबुद्धि जनकम्, तद्विपयश्च निर्धर्मकमखण्डं ब्रह्मैवेत्यर्थः। एवं घटमानयेत्यादौ घटकर्मत्वादेः पृथ- गुपम्थितम्य वैशिष्ट्चविषया बुद्धि: सखण्डा। अपृथगुपस्थितयोवैशिष्ट्चविषयाSखण्डा बुद्धिः। तद्विषयश्चापृथगुपस्थितपरस्परसंसृष्टो वाक्यार्थ एव वाच्यः । तद्वाक्यं वाच कमिति तन्मतप्रीत्यभिमानः । व्युत्पन्नाव्युत्पन्नेति। घटमानय घटं नयेत्यादिव्यवहा- रवैलक्षण्यानुपपत्तिरपि बोध्या। अपूर्वत्वादानन्त्याच्चेति पाठः । अपूर्वत्वेनाऽडनन्त्यादिति पाठेऽप्ययमवार्थः । असंबद्धं एवति। पदशक्त्यादिसहकृत्वाक्यबोध्यार्थेनेति शेषः। व्यङ्गनयव्यञ्जक- भाव इति। व्यङ्गचव्यञ्जकयोरभोवो, व्यङ्गयप्रतीतिरूपः । नानियतात्। न व्याप्य- त्वातिरिक्तसंबन्धैवतः। प्रतिबद्धरूपादिति । प्रतिनियतो बन्धो व्याप्त्याख्यः १ ग. एवार्थो वा।२ ग, व वा°। ३ क. 'तव्येति ४ ग. गादिषु वि°। ५ क. 'तीतिप्र"। ६ क. 'न्धे चाव° । ७ क. वाच्यात्प्र०। ८ क. 'ज्ञातव्य"। ९ क. एवमित्यादिरतुपपत्तिरपि बोष्ये- त्यन्तो ग्रन्थःक पुस्तके न दयरते। १० क. द्व इति । ११ क. न्घतः।

[ ६प०उल्लास: ] काव्यप्रकाश :- । २३७

व्याप्तत्वेन नियतधर्मिनिष्ठत्वेन च त्रिरूपाल्लिङ्गाल्लिङ्गिज्ञानमनुमानं पर्यवस्यति। तथा हि- य त्तदूप:

भम धम्मिअ वीसद्धो सो सुणओ अज्ज मारिओ तेण। गोलाणइकच्छकुडङ्गवासिणा दरिअसीहेण ॥ १३९॥ अत्र गृहे श्वनिवृत्त्या भ्रमणं विहितं गोदावरीतीरे सिंहोपलब्धेरभ्रम-

प्रदी०- क्षनिष्ठत्वेन च सपक्षसत्त्वविपक्षा सत्त्वपक्षसत्वलक्ष रुप्यवतो लि ्ालि डिज्ञान मेवानुमानम्। तदेतदुक्तमनुमानं यत्तदृप इति तेनानुमानेनानुमित्या रूप्यते न त्वतिरिक्त्तया व्यक्त्येति हि तस्यार्थः । एवमनुमानादेव व्यङ्गयप्रतीतिः । तथा हि- भम धम्मिअ० । संकेतनिकेतनीभूत गोदावरीतीरनिकुञ्जं पुप्पावचयादिहेतोः कदाचित्संचरतो वार्मिकस्य तन्निवारणायाविनयवत्या इयमुक्तिः। तत्र निकुञ्जवासिसिंहकृतया श्वनिवृत्त्या गृहे भ्रमण-

उ०-संबन्धस्तदाश्रयादित्यर्थः। सकलेत्यस्य पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नेत्यर्ः। तत्र व्याप्त घटकसामानाधिकरण्यांशेन सपक्षसत्त्वम्। अव्यभिचारितत्वांशन विपक्षासत्त्वम्। पक्षनि- छ्ठत्वेन पक्षसत्त्वं बोध्यते। अनुमानेन। ज्ञायमानहेतुना। अनुमित्या। ज्ञायमानहेतु- करणिकयेत्यर्थः । रूप्यते। विषयी क्रियते। न त्वतिरिक्तव्यक्तिजन्यज्ञानविषय इत्यर्थः। एवं च क्लप्लिङ्गव्यापारेणैव निर्वाहेSक्लप्तव्यञ्जनारूपव्यापारकल्पनमनुचितमिति मावः। एवमनुमानादिति। प्रामुक्तप्रकारवत इत्यर्थः । भमेति। भ्रम धार्र्मिक विश्रब्धः स शुनकोडद्य मारितस्तेन। गोदानदीकच्छनिकुञ्जवासिना दस्सिंहेन।। पुष्पावचयार्थ स्वसंकेतस्थाने कूलनिकुञ्जे यान्तमभिसारघातकं धार्मिकं मीषायेतुं कस्या- 3

श्विदुक्तिः । हे धार्मिकेति साक्षेपसंबोधनम्। परश्रेयोविघातकस्य तत्त्वायोगात्। त्वं विश्रब्धो विश्वस्तः सन् भ्रम।गृह इति शेषः। कुत इत्यत्राऽऽह। स गेहस्थः श्वा यद्भ्यात् ग्रामे भ्रमणं त्यक्तमासीत् सोऽद्य तेन गोदानद्याः कच्छं जलप्रायो देशस्तत्संबन्धिनि- कुञ्जवासिना दर्पयुक्त्ेन सिंहेन मारितः। तेनेति प्रसिद्धार्थकम्। सिंहस्य दसता नगरमागत्य हननात्। अत्र वाच्येन मीरुस्वभावस्य गृहे श्वनिवृत्त्या भ्रमणेने निकुञ्जे सिंहोपलब्ध्या भ्रमणनिषेधो व्यङ्गयः । तदत्र निकुञ्जेि। श्वाऽत्र गेहस्थः। यद्धयात् गृहेऽप्यभ्रमण-

१ क. रे च सि° । २ ग. लब्धिर" । ३ ग. कं भी०। ४ ग. न कु"।

२३८ प्दीपोद््द्योतसमेतः- :९प० उलास: ]

णमनुमापयति गोदावगतीरे च सिंहोपलैब्धिरिति व्यापकविरुद्धोपलव्धिः । अत्रोच्यते- भीरुरपि गुगेः प्रभोवा निदेशेन प्रियानुरागेणान्येन चैवंभूतेन हेतुना

प्रदी :- विधिर्वाच्यः । म एव तिमुत्रमणयोन्ुमिनषै प्रभवति। यद्यद्भीरुभ्रमणं तत्त:्य कार्णनिवृत्त्युपल्घिपूर्वकम्। निकुञ्ने च सिंहोपलव्धिरिति व्यापकविरुद्धोपल्धौ पर्यवमानास्भ्रमणम्य व्यापिका भयकारणाभावोपलन्धिः प्रतीता। तद्विरुद्धं यद्भ्यकारणं तदुपच्घेः। यथा नात्र तुर्षारः स्पर्शो वहेः। अनुमान च-इदं गोदावरीनिकुञ्तं श्वमी- मन्रमण योग्यम्। सिंहवत्त्वादिति। अत्रोच्यने-श्वभीरोरवीरम्वभावस्य भ्रमणायोग्यत्वमत्र साध्यं विस्वभावस्य वा विशे, पौद़ासीन्येन तत्मामान्यम्येव वा। आद्ये व्यभिचारः। प्रभोर्गुरोर्वा निदेशेन प्रियानुरागेण निधिलाभादिशङ्कया वा तादृशस्यापि तत्र भ्रमणदर्शनात्। अत एव नान्त्योऽपि। मध्यमे तु

उ०-मामीत्। स एव निकुञ्जतिनिकुञ्े पक्षे भ्रमेणयोग्यत्वानुमित्या इत्यर्थः। ननु गृहे भ्रमणं न गोदातीराभ्रमणमनुमापयति। व्यधिकरणत्वादिति चेन्न। श्रोकवाच्यस्य

यद्यप्यत्र भीरुभ्रमणवति गृहे भयकारणश्वनिवृत्त्युपलन्धिरेव. वाच्या तथाऽपि तत्र तदुपल. व्धिज्ञानाद्वदुत्पन्नेन झटिति तयोर्व्याप्ि: स्मर्यते। उत्तरार्ेन च व्यापकाभावस्य पक्षधर्मता- ज्ञानमिति भाव: । पर्यवसानमेवोपपाठ्यति-व्यापकभयेति। व्यापिका चासौ भयकारण्भावोपलव्विश्चेति कर्मधारयः। प्रतीतेोति। पद्यादिति भावः । तद्विरुद्ध- मिति। तद्विषयविरुद्धत्वेन तद्विरुद्धत्वोपचारोऽत्र बोध्यः । एवं च भ्रमणव्यापकभयकार- णारभविज्ञानाभावेन व्याप्यभ्रमणाभावः सिध्यतीति भावः । तत्र प्रयोगमाह-अनुमानं चेति। सिंहवत्त्वादिति। उपलभ्यमानभयकारणवत्त्वं हेतुः । यद्यदुपलभ्यमानभय- कारणवत् तव्वीरुभ्रमणायोग्यं यथा महदरण्यमित्यन्वयसहचारः । यद्यत् न भीरु० भ्रमणायोग्यं न तदुपलभ्यमानमयकारणवद्यथा गृहमित्येवं व्यतिरेकसहचारः । उपल. म्यर्मानत्वं चानुपलम्यमानभयहेतुमति व्यभिचारवारणायेत्यन्ये। मूलं तुव्यापकविरुद्धज्ञानं व्यतिरेक्यनुमितिहेतुरिति मते। नव्यमते तु भयहेतुमत्त्वज्ञानाभावो व्यापको बोध्य इत्याहुः। तत्र भ्रमणदर्धनादिति। एवं च यद्दीरुभ्रमणं तद्यकारणनिवृत्त्युपलब्धिपूर्व-

१ क. "लब्घेरि° । २ क. कुञ्जे भ्र°। ३ क. 'त्यैव प्रतिश्° ।४ क. 'षारस्प°। ५ क. मणायो। ६ ग. न इवि। ७ क, भावाभावेन। ८ क. मान चा।

१प० उल्मः" काव्यपकाश: 1 २३९

सत्यपि भयकारणे भ्रमनीत्यनैकान्तिको हेतुः। शुनो विभ्यदैपि वीरन्वेन सिंहान्न विभतीनि विरुद्धोऽपि। गोद़ावर्रानीरे सिंहमन्भावः प्रन्यक्षादतुमा नाद्वा न निश्चितः । अपि तु वचनान्। न च वचनम्य प्रामाण्यमन्नि। अथे- नाप्रतिवन्धात् । इत्यसिद्धश्च । तन्कथमेवंविधाद्धेतोः माध्यसिद्धिः। तथा निःशेपच्युनेत्यादौ गमकतया यानि चन्दनच्यवनादीन्युपात्तानि तानि कार- णान्तरतोऽपि भवन्ति। अतक्ात्रैव् स्नानकार्यत्वेनोक्तानीति नोपभोग एव प्रतिवद्धानीत्यनैकान्तिकानि। व्यक्तिवादिना चाधमपदसहायानामेषां व्यञ्जकन्वमुक्तम्। न चात्रा- धमत्वं प्रमाणप्रतिपन्नमितिः कथमनुमानम् ।

प्रदी०- विरोधः। स्पर्शादिशङ्कयापोरुषेयतया वा श्वनो बिम्यतोऽि मृगयादिकुनूहलेन सिंहवद्देशे वीरस्य भ्रमणात्। कि च पक्षे मिंहमद्वभावो न मानान्तरेणावधारितः। किंतुपुंश्रली- वाक्यादवधारितः । न च तद्वचनं निश्चायकम् । अर्थन समं संवन्धानियमात्। इत्यनि-

न च तानि तद्व्याप्याने। कारणान्तरतोऽपि संभवात्। अत एवात्र स्नानकार्यत्वेनोपत्तानि अतोऽनैकान्तिकात्कथमनुमानं स्यात्। ननु व्यक्तिरपि कथं तैरिि चेत्। अमपदसाहि त्यादिति त्रूमः । अम्माकमपि तत्साहित्येनानैकान्तिकताव्यतिरेक इति चेत्। भवेद्प्येवं यद्यघमत्वं प्रमाणादवधारितं भवेत्। न त्वेवमस्ति। व्यक्तिरपि कथं तादृशाद्वेदिति चेत्। विङ्मूर्। व्यञ्जनायां न व्याप्तेर्नीपि पक्षधर्मताया निर्धारणमङ्गम्। किं तु संभावितादप्येवं

उ०-कमिति व्यतिरेकव्याप्तिरेवासिद्धेति भावः। विरोध इति। तदा द्येवमनुमानम्- गोदावरीतीरं शूरभ्रमणायोग्यं मिंहादिमत्त्वादिति। तत्र साध्यहत्वोरसामानाघिकरण्यात् साध्याभावव्याप्तत्वाच्च हेतोर्विरोध इति भावः। ननु गुरुनिदेशाद्यभावे सति यत्सवोप-

पुंश्रलीति। अनेनानाप्तोक्तत्वाढप्रामाण्यं सूचितम्। तदेवाSSह-नं च तद्वचन- मिति। कोपाकुलितत्वाच्चेत्यपि बोध्यम्। तदेवाSSह-संचन्धानियमािति । व्याप्त्यभावादिति भावः । अनैकान्तिकादिति। व्यभिचारिहेतोित्यर्थः । न त्वेव- मिति। निश्चितमित्यर्थः । एवं च पूर्ववत्संदिग्घीसिद्धिरिति भावः । संभाविताद- पीति। व्यभिचारस्फूर्तिमतामपि सामाजिकानामसति च पक्षधर्मतानिश्चये संभावितादर्था-

१ क. °पि धीर० । २ क. °न्तरेऽपि भवन्तीति। अ' ३ ग. रित्यर्थः ।

२४० पढ़ीपोद्द्योतसमेत :- [५प०उल्लासः]

उपपत्त्यंनपेक्षवेऽप प्रकाशन इनि व्यक्तिवादिन: पुनस्तददूषणम्। इनि श्रीकाव्यपकाशे ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गयसंकीर्णभेदनिर्णयो नाम पश्चम उल्लासः॥। ५।।

प्रदी.०-विधादेवंविधोऽर्थः प्रतीयत इति मूकी भव। इनि महामहोपच्यायश्रीगोविन्दकृते काव्यप्रदीपे ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गयसंकीर्ण- निर्णयो नाम पश्चम उल्लासः ॥ ५ ॥

उ०-दयक्तेरुदयादिति भावः । किं च व्याप्तिस्मरणादिकल्पनातो व्यञ्जनायाः कारणत्वकल्पनमेवोचितमिति शिवम्। इति शिवमट्टसुतसतीगर्भजनागोजीभट्टकृते काव्यप्रदीपोद्दचोते पञ्चम उल्लासः ॥ ५॥।

९ क. 'दिनस्त° ।२ क. विधो०

[ ६ष०उल्लासः ] काव्यप्काशः । २४१

अथ पष उल्लास: ।

शब्दार्थचित्रं यत्पूर्व काव्यद्वयमुददाहृनम्। गुणपाधान्यतस्तत्र स्थिति: शब्दार्थचित्रयोः ॥४८॥ न तु शब्दचित्रेऽर्थस्याचित्रत्वम्। अर्थचित्रे वा शव्दस्य। तैथा चोक्तम्-

न कान्तमपि निर्भूपं विभाति वनिताननम्॥ रूपकादिमलंकौरं बाह्यमाचक्षते परे। सुपां तिडां च व्युत्पत्ति वाचां वाञ्छन्त्यलंकृतिम्। प्रदी०-एवं गुणीभूतव्यङ्गयमेदे निर्णीते चित्रभेदं दर्शयितुमवसरः। तत्र यद्यपि शब्द- चित्रार्थचित्ररूपमेदद्वयं प्रथमोलास एव दर्शित तत्प्रभेदाश्चालंकारप्रभेददर्शनेनैव प्रदर्शिता भविष्यन्तीति न किंचिदम्ति तत्र प्रदर्शनीर्यम्। तथाऽपि प्रदर्श्िनमेदद्वयमेव तावद्नुप

तृतीयभेदप्रसङ्गादिति तदुपपादयति-शब्दार्थचित्रं०। शब्दार्थालंकार योरेकैकमात्रावस्थानपुरस्कारेण न विभागः। किं तु प्राधान्यपुरस्का रेण। तथा च न काचिद्नुपपत्तिरिति भावः। ननु तथाऽयि विभागोऽनुपपन्न एव। यतः केचिच्छव्दालंकारमात्रं केचिच्चार्थालंकारमात्रमुरी चाक्िरे। तत्कम्य मतमाश्रित्य विभाग इति चेत्। सन्त्येव केचिदुभयाङ्गीकारिणः । तथा चोक्तम्-

न कान्तमपि निर्भूषं विभाति वनिताननम् ॥ रूपकादिमलंकारं बाह्यमाचक्षते परे। सुपां तिडां च व्युत्पात्तिं वाचां वाञ्छन्त्यलंकृतिम्॥ उ०-अन्योन्यनैरपक्ष्येणेति। अन्योन्येन विनेत्यर्थः । स्वच्छन्देत्यादावितरनद्यपे- क्षया व्यतिरेकालंकारस्य विनिर्गतमित्यादौ मानदमात्ममन्दिरादित्यत्र मकारानुप्रांसम्य सत्वादिति भावः। पाधान्येति। आसमाप्ति कार्विसंरम्भविषयत्वं च प्राधान्यमिति भावः। विमाति। आह्लादाय पर्याप्यते। वाह्यम्। आस्वादोत्पत्तिपरवर्तिनम्। प्रथमतः शब्दा. लंकारेण चित्तापकर्षः । अर्थप्रतीत्युरं त्वर्थालंकारप्रतीतिरिति तेषां बाह्यत्वमिति भावः । सुर्पा तिडम्। तदन्तानाम्। व्युत्पत्तिम् । अनुप्रासादिना विशिष्टामुत्पत्तिम्। तदे- १ क. ग. स्थितिथित्रार्थशब्दयोः। २ क. ग. थस्य चि°। ३ ग. तथोक्तम्। ४ ग. "रं घाच्यमा° ।५ क. लम्भनातू। ३१

२४२ [ ६प०उल्लास: ]

नदेतदाहु: सौशब्यं नार्थव्युन्पत्तिरीदृशी। गब्दाभिधेयालंकारभेदादिष्ट दयं तु नः । इति। शव्दचित्रं यथा- पथममरुणच्छायस्तावत्ततः कनकपभ-

उद्यनि ततो ध्वान्नध्वंसक्षमः क्षणदामुखे सरसविसिनीकन्दच्छेदच्छविमृगलाच्छनः । १४।। प्रदी०- नदेनदाहु: सौशब्दचं नार्थव्युत्पत्तिरीदृशी। शब्दाभिघेयालंकारभेदादिष्टं दयं तु नः ॥ इति । अम्यार्थः। अर्थम्यव विभावादिरूपत्वन रसव्यञ्जकत्वात्तन्निष्ठो रूपकादिरेवालंकारः कश्रिदुक्तः । केचित्तु काव्यम्यालंकारो वाच्यः। काव्यं च कविकर्म शब्द एवेति तदा- श्रिता मुप्तिअं विशिष्टोत्पत्तिरलंकारः । रूपकादिस्त्वर्थाश्रितोऽलंकारो बाह्यः । अलंका - प्रयोगम्तु तत्र गाण एवेति वाञ्छन्ति। व्युत्पत्तिरेव कथं नार्थालंकार इत्यत आह- तदेतदाहुरित्यादि। शव्दाभिघेयेति। शब्दवदर्थस्यापि कविसंरम्भज्ञाप्यत्वमर्थस्येव शब्दस्यापि रसप्रतीत्युपयोगित्वमत उभयाश्रितोऽप्युभयरूपोलंकार इति। तत्र शब्दित्रं यथा-प्रथममरुण० । अत्रालंकार उपमा गुणीभूता। शब्दालंकारस्त्वनुप्रासः प्रधानम्। आसमाप्ति कवे- स्तत्रैव सरम्भात्। प्राधान्यस्य कविविवक्षामात्रनिवन्धनत्वात्। उ०-तदाहुरिति।म्वत एव शब्दालंकाराणां चमत्कारित्वम्। अर्थव्युत्पत्तिरर्थालंकारो नेदृशी न शळ्दवन्म्वतश्रमत्वारिकाऽपि तु विभावाद्युत्कर्षमुखेनैवेत्यर्थः । अभिधेयः। प्रतिपाद्यः। तेन लक्ष्यव्यङ्गचयोरपि संग्रहः। विभावादीति। आदिनाऽनुभावादिसंग्रहः। शब्द एवंति। तभ्यैव पठनश्रवणादिविषयत्वादिति भावः । शब्दवदिति। अलंकृत-

चगत्वाच्चोपादेयता।तत्र यो यदन्वयव्यतिरेकानुविधायी स तेन व्यपदिश्यत इति भावः। प्रथमेति। कनकद्युतिः पीतः। सरसेति। कन्दो मृणालम्। तच्छेरदद्युतित्वेन शौक्याति- शयः। तेन ध्वान्तव्वंसक्षमता। अत एव विपक्षजयादुदयः। मृगलाव्छन इत्यपुष्टार्थम्। चन्द्रादिपदेनापि तदर्थलाभात्। मकारयोस्तकाराणां ककारयोर्धकारयोः क्षकारयोशछका रयोः सकारच्छकारलकाराणामनुप्रासः । १ क. कद्तिस्त°। २ क. लप्रभः । उ ३ क रो वाच्यः। प्र'। ४ क. ग. "दच्छविष्ृवेनन

[६ष० उलास: ] काव्यपकाशः २४३

अर्थचित्रं यथा- ते दृष्टिमात्रपतिता अपि कस्य नात्र क्षोभाय पक्ष्मलद्टशामलकाः खल्ाक्ष। नीचा: सदैव सविलासमलीकेलग्रा ये कालतां कुटिलतामित न न्यजन्ति ॥ १४१ ॥ यद्यपि सर्वत्र काव्येऽन्नतो विभावादिरूपतया रैमपर्ववसानं नथाऽपि स्फुर्टेस्य ग्मस्यानुपलम्भादव्यड्ग्यमेनन्काव्यद्वयमुक्तम्। अंत्र च शब्दार्थानं- कारभेदाद्वहवो भेदाः। ते चालंकारनिणये निर्णेध्यन्ते। इति काव्यपरकाशे शब्दार्थचित्रनिरूपणं नाम षष्ठ उल्लासः ॥ ६ ॥

प्रदी०-अर्थचित्रं यथा-ते दृष्टिमात्र०। अत्र शब्दालंकारोऽनुग्रामः स गुणीभूतः । अर्थालंकारस्तु समुच्चयः प्रधानम् । आरम्भादासमाप्ति तननिर्वाहणात्। यथा चात्र किंचिन्यङ्गयमत्त्वेऽप्यधमकाव्यत्वं तथोक्तं प्रथमोल्लास एव। एषां भेदाश्रालंकारभेदाद्भ्वर्न्तात्यलंकार निर्णयेनव ते निर्णेष्यन्न इति। इति महामहोपाध्यायश्रीगोविन्दकृते काव्यप्रदीपे चित्रकाव्यनिर्णयो नाम षष्ठ उल्लासः ।

उ०-ते दृष्टिमात्रेति पक्ष्मलेति भूम्नि मत्व्थीयो लः। क्षोभो धैर्यविघातः, अमु० स्थता च। नीचा अधोगामिनोऽनुच्चाशयाश्च। कृत्रिमविनयान्नीचतां गता वा। अलीकं ललाटं मिथ्यावचनं च। कालता श्यामता परपीडकत्वोद्यमता च । कुटिलता वक्रता कचपक्षे। खलपक्षे अस्फुट परापकारेच्छा कुटिलतामिवेति सहोपमा। तव्यङ्गचक्व समुच्चयः । तेन तथा ते कुटिलतां न त्यजन्ति तथा कालनामपत्यथलिंकारस्य प्राधा न्यम्। कवेस्तत्रैव संरम्भात्। यत्किंचिव्दङ््यसत्वेऽपीति। आद्य उद्दीपनविधया रसव्यञ्जकत्वेपि द्वितीये खलसददशा अलका इत्युपमायास्तन्मूलविप्रलम्भस्य च सत्त्वेऽ- पीति भावः । इति श्रीशिवभट्टसुतसतीगर्भजनागोजीभट्टकृते काव्यप्रदीपोद्द्योते षछ्ठ उल्लासः ॥ ६।।

१ ग. कभभा। २ ग. लर्ती ननु संत्यजन्ति। ३ ग. रसः पर्यवस्यति त० ।४ क. टर°। ५ ग. अस्य च ा ६ क रे च, कु°।

२४४ प्रदीयोद्दयोनसमेत :- [७स० उल्लासः ]

अय सप्तम उलासः ।

काव्यम्वरूपं निरुष्य दापाणां सामान्यलक्षणमाह- मुख्यार्थहतिर्दोषो रसश्व मुख्यस्तदाश्रयाद्वाच्यः । प्रडी०-अथ काव्यमदीपे सप्तमोल्ास :- एवं धर्मिणि काव्ये सप्रभेदे निरूपिते प्राप्तावसग्तया दोषाभावादीनि लक्षणस्थानि विशेषणानि विवेचनीयानि। तेषु च दोषा- भाव: प्रधानम्। सति दोषे गुणादेरप्यकिंचित्करत्वात्। यदाह- म्याद्वपुः सुन्दरमपि श्वित्रेणेकेन दुर्भगम्' इति। सति तु दोषाभावे गुणादिकं विनाऽपि किंचिदाह्हादसंभवात्। 'अपदोष- तैव विगुणम्य गुणः' इति न्यायात्। अतः प्रथमं तस्मिन्निरूपणीयेभावस्य स्वरूपतो निरूपणानर्हतया प्रतियोगिनिरूपणाधीननिरूपणीयत्वाद्धेयापरिचये तद्धानासंभवाच्च दोषा निरूपगीयाः। न च सामान्येऽविज्ञाते विशेषे जिज्ञासेति तत्सामान्यलक्षणमाह- मुख्यार्थ०। मुख्यम्यार्थम्य हतिर्यम्मादिति व्यधिकरणत्वेऽपि गमकत्वाद्वहुव्रीहिः। करणमाधनो हतिशब्द इत्येके। मुख्यत्वमर्थस्य न शक्यत्वलक्षणम्। येनार्थासंगतिः स्यात्। कि त्वन्यदित्याह-रसश्र मुख्य इति। रस्यत इति व्युत्पत्त्या रसशब्देन भावादिरप्युपसं- गृह्यते। नन्वेवं नीरसेषु न कश्चिद्दोष: स्याद्विधात्याभावादित्यत आह तदाश्रयाद्वाच्य इति। उ०-अथोद्योते सप्मोल्लास :- श्वित्रम्। कुष्ठम्। निरूपणाधीननिरूपण- त्वादिति। बहुव्रीहेस्त्वः । दोषा निरूपणीया इति। यत्तु गुणविपर्ययात्मानो दोषा इति वामनोक्तर्गुणनिरूपणमेवोचितमिति। तन्न। व्यत्ययस्यापि सुवचत्वात्। प्रसादा- दिगुणसत्वेऽपि दोषमत्त्वाच्च। मुख्यार्थेति। कर्मधारयः। करणेति। एवं हि दोष- परता भवति। तदत्त्वं च दुष्टलक्षणं बोध्यम्। अर्थासंगतिरिति । अर्थस्य लक्षण- स्यासंगतिः। सकलदोषाव्यापकत्वमित्यर्थः । मुख्यत्वं चेतरेच्छानधीनेच्छाविषयत्वम् । तच्च स्वतः पुरुषार्थे सुखरूपे रसेऽक्षतमित्याह-रसश् मुख्य इति। वाच्य इति। वाच्योऽपि रसमाहचर्याच्तमत्कार्येव गृह्यते। एवं मुख्यत्वं सुखान्तरेऽपि, तव्द्यावृत्त्यर्थ मर्थपढ़म्। अर्थत्वं शव्दृजन्यसाक्षात्कारविषयत्वम्। काव्यमिन्नशब्दाच्च न सुखप्रत्यक्षम्। सुखांश आवरणभङ्गाभावात्। काव्योपात्तविभावादिप्रतीत्यैव तद्भङ्गात्। कि तु शाब्द- बुद्धिरेव। पुत्रस्ते जात इत्यादिवाक्याज्जन्यमानसुखं तज्जन्यपुत्रोत्पत्तिज्ञानादेवेति न दोषः । अस्तु वा तन्यापि काव्यत्वमेव। अर्थत्वमात्रमचमत्कारिण्यर्थेऽपि, अतो मुख्यत्वमुपात्तम् । केचित्तु अर्थत्वमात्रं शब्देऽपि, तस्यापि विषयतया शव्दजन्यश्रवणसाक्षात्कारविषयत्वात्। ऊतो मुख्यत्वमुपात्तमित्याङ्कः । १ क. 'द्विभावाद्यभा ।२ ग. 'क्याज्जायमा । ३-क. ः। अर्ग°+

[७स० उह्लास: ] काव्यप्रकाशः! २४५

उभ्रयोपयोगिनः स्युः शब्दादास्तेन तेष्वपि सः ॥४९॥ हतिरपकर्षः। शब्दादा -- इत्याद्यग्रहणादूर्णरचने। प्रदी ०-आश्रयणमाश्रयः। तथा च तेन रमेनाड सु विन्देेक्षा च्योऽपि मुख्य इत्यर्थः । न चैवं मुख्यशब्दार्थस्य नानात्वेनाननुगमः । काव्ये प्राधान्ये- नोद्देश्यप्रतीतिविषयत्वेनानुगमात्। तदेवं रसवति सर्व एव दोषाः, नीरमे त्ववविलम्वित चमत्कारिवाक्यार्थप्रतीतिविघातका एव हेया इति मन्तव्यम्। नैन्वेतयोरेव दोषाधारत्व- मुचितं, न तु शव्दादीनामित्यत आह-उभयोपयोगिन इत्यादि। अत्र शब्दपदं प्रतिपाढनात्मकशव्दनाव्यापारवतोः पदवाक्ययोर्वर्नते। तेनाSडदयपदादर्णरचने संगृहीते इति प्रकाशकारस्वरसः । न च तत्र वीजाभावः। अन्यथा वर्णम्यापि शब्दपदेनैव प्राप्तो शब्दादया इति बहुवचनासंगतेः । म्यादेतत्। हतिर्विनाशः। न च दोषेण रमो नाश्यते। तम्मादलक्षणमेतत्। मैवम्। हतिशब्दम्यापकर्षवाचित्वान्। नन्वेवं रसानुत्प- त्तिप्रयोजकेष्वव्यािः। अथानुत्पत्तिरेव हतिशब्दार्थः । तर्हि यत्र रस उत्पद्यत एव परं त्वपकृष्यते तत्राव्याप्तिः। तदेतल्वक्षणमतिदरिद्रदपत्योः कृशतरनिशावगुण्टनीयवस- नमिवैकेनापकृष्यमाणमपरं परिहरति। कि चार्थरूपम्य मुख्यार्थस्यानुत्पत्तिरपकर्षो वा न दोषाधीन इति। अत्र ब्रूम :- उद्देश्यप्रतीतिविघातलक्षणोSपकर्षो हतिशब्दार्थः । उद्देश्या च प्रतीति- रसवत्यविलम्बितानपकृष्टरस्विषया च, नीरसे त्वविलम्बिता चमत्कारिणी चार्थविषया। तथा च तादृशप्रतीतिविघातकत्वं सर्वेषमविशिष्टम्। यतो दुष्टेषु क्वचिद्रसस्याप्रतीतिरेव क्कचित्प्रतीयमानस्यापकर्षः, क्वित्तु विलम्बः। एवं नीरसे क्वचिदर्थस्य मुख्यभूतम्याप्रती- तिरेव क्विद्विलम्बेन प्रतीतिः, क्कचिद्चमत्कारितेत्यनुंभवसिद्धम्। इत्युद्देश्यप्रतीत्यनुत्पादो उ०-विघात्याभावादिति पाठः। उपकारित्वेनेति। विभावादिसमूहालम्वनरूपत्वाद्र सस्येत्यर्थेः । प्राधान्येनोद्देश्येति । सा च चमत्कारिणी प्रतीतिः । तेन चम- त्कारकारिकाव्यजन्यप्रतीतिविषयत्वमित्यर्थः । उभयेति। विभावादिप्रतीनद्विारा रस- प्रत्यायकत्वेन तेषामुभयोपयोगित्वम्। तेन। रसोपायत्वेन। तेषु। अर्थशव्देषु। सः। दोषः। न केवलं रस एवेत्यपेरर्थः । प्रतिपादनात्मकेति। शब्ध्ते बोध्यतेऽने- नेति व्युत्पत्तेः। स्वरस इति। अन्यथा वर्णस्य शब्दरूपत्वादादिपढ्ग्राह्यता तदु- काडसंगता स्यादिति भावः। रचना आनुपूर्वीरूपा। न च दोम्नेणेति । दुष्टेष्वपि रसानुभवादिति भावः।अपकर्षेति। अपकर्षशब्दोडपि करणमाधनम्नद्वन्। स च रसनिष्ठो जातिविशेषः । तद्यञ्जकं दोषज्ञानम्। असत्यपि श्रुतिकटुत्वादौ तद्भ्रमेण रसापकर्षन्य- क्ेरिति बोध्यम्। केचित्त्वानन्दांशे सम्यगावरणध्वंसाभावोऽपकर्ष इत्याहुः। रसानुत्प- च्तीति। यथा च्युतसंस्कृन्याक्यः । तत्राव्याप्तिरिति। श्रतिकटुप्रतिकूलवर्णादावित्यर्थः। १ नन्वेवंतयो ।२ क. स्माप्भप"।

२४६ [ ७स० उल्ास: ]

विशेषलक्षणमाह- प्रदी०-व्यक्त एवं। तद्विघातकता च कम्यचित्साक्षात्। यथा रसदोषाणाम्। कस्य- चित्परम्परया। यथा शव्दादिदोपाणाम्। तेप्वपि कस्यचिदर्थोपस्थितेरभावात्। यथाS- संमर्थन्वादेः। कम्यचिद्विलम्वात्। यथा निहतार्थत्वादेः। कस्यचिद्वाक्यार्थवोधाभावात्। यथा च्युतसंम्कृत्यादेः । कस्यचित्तत्र विलम्बान्। यथा क्विष्टत्वादेः। कस्यचित्सहृद यवैमुग्व्यव्यग्रताद्यापादनेन । यथा निरर्थकत्वादेः। कस्यचिद्विरोव्युपस्थापनेने विपरीतोप- स्थापनेन वा। यथा विरमविरुद्धमनिक्वत्वावेरित्याद्युहनयिम्। विधातकत्वं च कम्यचि- ज्जातम्य। यथा व्याहतत्वादे: कम्यचित्तु स्वरूपसत एव। यथा निहतार्थत्वादेः।स चायं द्विविध :- नित्योऽनित्यश्च। तत्रानुकरणादन्येन प्रकारेण समाधातुमशक्यो नित्यः। यथा च्युतसंस्कृत्यादिः। अन्यादृशस्त्वित्यः। यथाSप्रयुक्तादिः। अथ विशेषलक्षणानि वक्तव्यानि। तत्र द्विविधोऽप्ययं त्रिविध: शब्ददोपोऽर्थदोषो रसदोषश्रेति। तत्र शब्दार्थ- रसानां यथापूर्वमुपस्थितिः प्राथमिकीति तत्क्रमेणैव दोषभेदा निरूपणीया इति शब्द दोषाणां प्राथम्यम्। शब्दस्तु त्रिधा-पदं तदेकदेशो वाक्यं च। एवं च तदाश्रितः शब्ददोषोऽपि त्रिविधः। तत्र पढ़ानां वाक्यघटकत्वेन प्राथम्यात्प्रथमं तद्दोषनिरूपणमिति परमार्थः। तत्रेदं निरूप्यते। एवं पदैकदेशस्य पढ़ापेक्षयाSपि प्राथम्यात्तदोषनि- रूपणस्यव प्राथम्यमर्हतीति। अन्र भास्कर :- 'सत्यमुच्यते। परंतु पददोषेष्वेव यथा- संभवं केचित्पदैकदेशदोषाः' इति समाद्धे। तन्नातिमनोरमम्। अस्त्वेवम् । तथाऽपि पदैकदेशदोषत्वेन प्रथमाभिधानापादने किमुत्तरमिति। वयं त्वालोचयामः-उपदेशे ताव त्प्राथम्यादिविचारणा। अतिदेशस्तूपदेशानन्तरमेव। न च पदैकदेशे दोषोपदेशः। अतिदे- शेनैव तल्लामे लाघवात्। न च पदैकदेश एवास्तूपदेशः, पंदे त्वतिदेश इति वाच्यम्। पदैकदेशावृत्तीनामपि केषांचित्पद्वृत्तित्वेन तदर्थ पदेषूपदेशस्याSSवश्यकत्वादिति। उ०-अविलम्वितचमत्कारिणी चेति पाठे कर्मधारयः । यथा रसेति। रसापकर्षका- णामपि तेषां प्रकृष्टरसव्यञ्जकत्वाभावोऽस्त्येव। यथा शब्दादीति। आदिनाऽर्थवर्णरच- नासंग्रहः । विपरीतोपस्थापनेनेति। विपरीतार्थोपस्थापनेनेत्यर्थः । यथा विरसेति। विरसशव्देनामतपरार्थमुच्यते। यथा व्याहतत्वादरिति। यस्य पूर्वमुत्कर्षापकर्षौ वर्णितौ. तस्याग्रे तद्वैपरीत्यं चेद्वयाहतः। यथाऽप्रयुक्तेति। तस्य श्लेषादावदोषत्वादिति भावः । द्वि विधोऽपि।नित्यानित्यरूपः । शब्ददोष इति। वाक्यार्थबोधात्प्राक्प्रतीयमानाः शब्दगाः। ततः परं प्रतीयमानाः परम्परया रसापकर्षका अर्थगाः । तादृशाः साक्षाद्रसापकर्षका रगसा इत्यर्थेः। पदापेक्षयाऽपीति। न च पदांशः पदनिरूप्यः प्रकृतित्वप्रत्ययत्वा- दिनां निरूपणे पदनिरूप्यत्वाभावादिति भावः। तद्दोषनिरूपणस्य प्राथम्यं ग्रन्थकृदर्हती १ क. न वा । २ क 'कृदादे ।३ क नित्यक्चानि।४ क. ख. ना भी नादि।

[ ७स०उल्लाम: ] काव्यपकाशः ।- २४७

दुष्ट पढं श्रतिकटु च्युतसंस्कतप्रयुक्तमसमर्थम्। निहतार्थमनुचितार्थ निर्ग्थकमवाचकं त्रिधाऽश्लीलमू॥५०॥ संदिग्धमप्नतीतं ग्राम्यं नेयार्थमथ भवेक्किष्टम्। अविमृष्टविधेयांशं विरुद्धमतिकृत्समासगतमेव ॥ ५१॥ श्रुतिकटु (परुपवर्णरूपं) दुष्ट यथा-

आलिङ्गितः स तन्वङ्गया कार्तार्थ्ये लभते कदा ॥ १४२ ॥ प्रदी०-पददोषविशेलक्षणमाह-दुएं०। दुष्टं पदमिति प्रत्येकमभिसंवध्यते। ननु श्रुतिकदुप्रभृतिशब्दानां लक्षणपरत्वे विभाग- परत्वाभावाल्लक्ष्यानुपस्थिती कर्थ लक्षणवाक्यत्वनिर्वाह इति। उच्यने-रूढियोगाम्या- मुभयार्थोपस्थितौ लक्ष्यलक्षणयोरपि प्रत्ययः। यथा-'घ्राणरसनचक्षुसत्वक्छरात्राणी न्द्रियाणि भूतेभ्यः' इतीन्द्रियलक्षणसूत्रे गौतमीये। अथेषां लक्षणवाक्यत्वे त्रिधाड- श्रलीलमित्यत्र त्रिधेति निरर्थकम्। तस्य विभागमात्रार्थत्वेन लक्षणेऽनुपयोगादिति चेन्न। अश्रीलशब्दस्य त्रीडादिव्यञ्जकत्रितयसाधारणैकावयवश क्तिविरहण नानार्थतया लक्षणत्रयार्थत्वमित्यस्य तदर्थत्वात्। तत्र श्रुतिकटुत्वं यद्यपि श्रृत्युद्वेजकत्वं तच्च पुरुपमेदे- नानियतं तथाSपि तज्जनकतावच्छेदकरूपवत्त्वं विवक्षितम्। तच्च परुषवर्णत्वम्। तच्च दुर्वेचत्वम्। उदाहरणम्-अनङ्ग० । उ०-त्यन्वयः। दुष्टं पदमिति। पदशब्देनात्र सुवन्तं तिङन्तं तत्प्रकृतिभूतं प्रातिपदिका- दिच गृह्यते। विभक्तिप्रत्ययादेस्तु पढ़ैकदेशत्वमग्रे वक्ष्यति। निर्वाह इतीति। विभाग- वाक्यालृक्ष्योपस्थितावेव हि विशेषलक्षणाकाङक्षायां लक्षणकथनयोग्यत्वम्। विभागपरत्वे तु लक्षणानुक्तेर्न्यूनतेति भावः । रूढियोगाभ्यामिति । श्रुतिकट्वादिपदेभ्य इत्यादि: । रूढ्यर्थो लक्ष्यः, योगार्थो लक्षणमिति भावः । केचित्तु योगरूढेप्वेकार्थीभाववादिनां नैकविनाकृतापरार्थोपस्थितिरिति क्थं प्राम्लक्ष्यज्ञानं यम्य योगार्थो लक्षणं स्यात्। अतः-

दुष्टत्वादाह-दुर्वचत्वमिति। मुख्यार्थापकर्षकत्वमित्यर्थः। वीरादौ तु मुख्यार्थोत्कर्षक त्वाद्दुष्टत्वम् । दुःखेन वक्तुं शक्यत्वाच्च तत्त्वं माघुयेवद्रसेऽस्य। अनङ्गमङ्गलेति। (कुट्टिनी कयोश्चित्कामिनोः समागमं चिन्तयति ।) अत्र पूर्वार्षे लोचनैरिति विशे- प्यमध्याहार्यम्। अङ्गशून्यम्यापि विजयप्रदत्वान्मङ्गलाहत्वमिति कश्चित्। स्वस्या- नङ्गत्वादत्र मङ्गलं निहितमित्यपरे । तत्संबन्ध्यपाङ्गवृत्तिभङ्गीनां ये तरङ्गा १ क. णमयं य° ।-२ क.णेयो। ३ क. 'पत्वं। ४ केचित्तु केवलरूढेर्योगस्य चातिप्र. सक्तत्वाद्योगरूढानीमानि। तत्र द्वि नैकविना इवि पाठान्तरम्। ५ग. हमि"।

२४८ प्रदीपोद्द्योतसमेन :- [ ७स०उल्लास: ]

अत्र कार्नाथ्यमिति। च्युनसंस्कृति (व्याकरणलक्षणहीनं) यथा- प्रदी०-अत्र कार्नाथ्यमिति पढ़ं परुषवर्णप्रायम्। किं पुनरस्य दूषकताबीजम्। उद्देगजन- कत्वमिनि चेत्। न। रौद्रादावपि दोषत्वप्रसङ्गात्। माधुर्यव्यञ्जकरचनामध्यगुम्फितमेव तदु- द्वेजयतीति चेत्तत्कि ताद्दशत्वेन ज्ञातं तथा, उत स्वरूपसदेव । नाSडघ्यः। रसविशेषव्यक्ष कत्वज्ञानेSपि प्राथमिकतादृशपदश्रवणेनोद्वेगाभावप्रसङ्गात्। न चेष्टापत्तिः। अनुभववि- रोधान्। अन्त्ये तु सत्यादयः प्रमाणम्।न ह्यविदितविशेषानपि तत्रैव तदुद्वेजयति नान्य- त्रेति प्रमाणमम्ति। किं चैवं वैयाकरणादौ वक्तारी किनिबन्धनो दोषत्वाभावः स्थात्। अत्रोच्यते-स्वायत्ते शब्दप्रयोगे क्णोंपतापकेशव्दप्रयोगेण श्रोतुरुद्वेगो रसापकर्षा- येति स एव तद्वीजम्। अत एव प्रतिकूलदर्णादस्य भेदः । तस्य कणोंपतापाहेतुत्वात्। अत एव चानुकरणे वैयाकरणादौ वक्तार श्रोतरि वा रौद्रादौ रसे व्यङ्गये नरिसे च काव्येडस्य दोषत्वाभावः । आद्ये तस्यैवानुकरणीयतया स्वायत्त्यभावात्। द्वितीये च तत्स्वभावावगमेनोद्वेगाभावात्। तृतीये च श्रोतुस्तेनानुद्वेगात्। चतुथें तदनुगुणत्वेनोद्वेगा हेतुत्वात्। पञ्चमे मुख्यार्थहतेरभावात्। एवमर्थौचित्यप्रकरणादिवशेनाप्यनुद्वेजकतया दोषत्वाभाव उपपद्यते। च्युतसंस्कृति। च्युता स्खलिता संस्कृति: संस्करणं व्याकरणलक्षणानुगमो यत्र । यद्द्ाषासंस्कारकव्याकरणलक्षणविरुद्धं यत्तत्तव्वाषायां च्युतसंस्कृतीत्यर्थः । देश्यं तु न लक्षणविरुद्धूं किं तु तद्विषयः । संज्ञाशब्दानां बहुलवचनेन संस्कृतत्वान्न तत्रातिव्याप्तिः । उ०-उत्तरोत्तरा विच्छेदास्ते संजाता येषु तैर्लोचनैरुपलक्षितया कृशाङ्गया कण्ठ आलिङ्ितः कृतार्थतां कदा लभते लप्स्यत इत्यर्थःभविष्यति कदाकर्ह्योरिति भविष्यति लट्। भङ्गीनांतर- ङ्वढाचरणैः करणैरित्यन्ये। (तरङ्गितैरित्यत्राSSचारक्विवन्ताद्ावे क्ः। तरङ्गवदाचरणानि तरङ्गितानि [अर्थात् लोचनानाम् ] तैरित्यर्थः । अनुष्टृप् छन्दः)नान्यत्रेति। इति इत्यम्मिन्नर्थे इत्यर्थः । तस्य कैर्णोपेति। रौद्रे मसृणवर्णांदेरिति भावः । मुख्यार्थहते- रभावादितिः। अत एवायं दोषो माधुर्यवच्छान्तकरुणशृङ्गाररसप्रधानकाव्य एवेत्याहुः। एवं च रसाद्यपकर्षकश्रोत्रुद्वेगजनकत्वं श्रुतिकटुलक्षणमिति बोध्यम्। देश्यं त्बिति। तत्तद्देशीयभाषारूपमित्यर्थः । एवं च तत्र च्युतसंस्कृतिर्न दोष इति भावः । यत्तु देश्यं लडहादीति। तन्न। लडहादयो बहुलमिति प्राकृतसूत्रेण तेषामपि

१ क. तत्तथा । २ क. पद श० । ३ ग. कर्णोते!

[७म०उल्लास: ] काव्यपकाशः। २४९

प्ान्तं हन्त पुलिन्दसुन्दरकरस्पर्शक्षमं लक्ष्यने। तत्पल्लीपतिपुत्रि कुञ्जरकुलं कुम्भाभयाभ्य्थना- दीनं त्वामनुनाथते कुचयुगं पत्रावृतं मा कुथाः ॥ १४३॥ अत्रानुनाथत इनि। सर्पिषी नाथत इन्याावाशिप्येव नाथनेगन्मनेपदं विर्हितम्, "आशिषि नाथः" इति। अत्रं तु याचनमर्थः । नम्मान् 'अनु- नाथति स्तनयुगम् '-इति पठनीयम्। मदी०-यथा-एतन्मन्द० अत्र नाथत इति याचत इत्यर्थ च्युनमंस्कृति। सामान्यनः 'तिप्' आदिमुत्रेण प्राप्तम्याSSत्मनेपदस्य नियामकेन 'आशिषि नाथः' इति महे नाहिदि तन्निषेधान्। 'तम्मात् 'नाथति स्तनयुगम्' इति पठनीयम्। ननु नाथत इति म्वरूपं संम्कृतमेत्र। तथा चार्थविशेषे न तथेति वक्तव्यम्। एवं चार्थदोषत्वं प्राप्तमिति। मैवम्। यत्र शब्दपरिवर्तनेऽपि यो दोषोऽनुवर्तते तस्यार्थदोषत्वम्। यम्तु तथा मति निवर्तने तम्य शब्ददोपत्वमिति विभागात्। अत्रार्थाप्रतीतिर्दृषकतावीजमिति नित्यदोषत्वम्। अनुकरणे त्वर्थपरत्वाभावाद्दोषत्वाभावः । उ०-व्युत्पादनादित्याहुः । एतन्मन्देति । (पह्लीपतिपुत्याः कुचयुगं दिद्वक्षोः कम्य-

पाण्डरत्वलाभः । पुलिन्दसुन्दरः । शवरयुवा। करम्पर्शक्षमम्। नद्योग्यम्। पल्लीपती त्यनेन तत्युञ्यास्तव भीतत्राणमुचितमिति ध्वनितम्। स्तनयोः पत्रानावृतत्वेन तदासक्त चेतसः प्रहारपाटवं न भविष्यतीति 'अनयोः कतरः कुम्भ' इति हनने मौढ्यं वा भेविष्यतीति तत्सारूप्येण प्रहारायोग्यत्ववुद्धया वा कुम्भाभयं म्यादिति भावः । अभ्य- र्थना इच्छा। कुलमित्यनेन बह्वनुरोधात्तथाकरणस्याSSवश्यकत्वं ध्वनितम्। (शार्दूल- विकीडितं छन्दः ।) अनाशिषीति। न चात्राप्याशीरर्थः । त्वामित्यस्यानन्वयापत्तेः। इष्टार्थस्यैवाSSशंसनकर्मत्वात्। अत्रार्थापतीतिरिति। अत्रेदं चिन्त्यम्। साघुशब्दम्म- रणेन शक्तिभ्रमेण शक्त्यैव वा तेषां बोधकत्वस्य सर्वैः स्वीकारान्नार्थाप्रनीतिः। असा- धुत्वज्ञानस्य शाब्दबोधप्रतिबन्धकत्वे तत्तदेशभाषाकाव्यादितो न बोध: स्यात्। तम्मा त्तत्तद्वूयाकरणसंस्कृतशब्दघटितपद्ये, तदसंस्कृतपडो,पादा नस्य काव्यशक्त्युन्नायकतया सह १ क. ग. पाण्डुर ।२ क. नादीन। ३ ग. षोडनुना°। ४ क. दाविवा। ५ क. ग. नियमितम् । ६ क. त्र च याचनार्थः । तस्मान्नाथति स्त° । ७ क ति रु°।८ क, ग विशेषेण तथे०। ९ ग. भवतीति। ३१

२५० प्रहीपोद्दयोतसमेतः- [७०उल्लास: ]

अप्रयुक्तं (नथाऽडस्नानमपि कविभिर्नाऽडद्तम्), यथा, यथाडयं दारुणाचारः सर्वदैव विभाव्यते। तथा मन्ये देवतोऽस्य पिशाचो राक्षसोथवा ॥ १४४॥ अत्र दवतशब्दो "दैवतानि पुंसि वा "इति पुंस्याम्नातोऽपि न केनचि- त्मयुज्यते। असमर्थ (यत्तदर्थ पठ्यन न च तत्रास्य शक्तिः ), यथा, प्रंदी०-अप्रयुक्तं तथानुशासनसिद्धमपि कविमिर्न प्रयुक्तम्। यथा-यथाडयं० । अत्र 'दैवतानि पुंसि वा' इत्यनेनाSSस्ना ेडपि पुंलिङ्गो दैवतशब्द: कविभिर्न क्वापि प्रयुक्तः । नन्वत्र किं दूषकतावीजम्। न तावच्छक्त्तिविरहः। तत्सत्त्वात्। शक्ति स्मृतिविरह इत्यपि नाम्ति। शब्दानुशासनेन तद्रहे स्मृतौ प्रतिबन्धकाभावादिति चेत्,

संपत्त्या प्रतीत्यविलम्वस्य तत्रानुद्देश्यत्वात्। वस्तुतस्तु तादृशकविसमयविलङ्घनप्रयोज नानुसंधानव्यग्रतया मुख्यार्थविच्छित्तिर्दूषकताबीजम् । अत एवानुकरणे दोषत्वाभावः । यमकाढावप्यदोषत्वम्। अन्यत्राप्रयुज्यमानस्थापि तदर्थ कवििः प्रयोगस्य दर्शनेन व्यग्रताभावादिति। असमर्थमित्यल्पार्थे नज्। तेन यत्तदर्थ परिपठितमपि प्रकृतस्थले विवक्षितार्थसामथ्थर हितमित्यर्थः। समर्थस्येवासामर्थ्य विरुद्धमिति चेत्। न। उपसंदा नोपजीवित्वात्सामर्थ्यस्य। उ०-द्यश्रोतुरुद्वेगो दूषकताबीजमिति तत्त्तरम्ँ। अन्ये तु आशीरर्थ एवास्य नियमादर्था- न्तरानुपस्थितिरवत्याहुः । तथा। प्रयुज्यमानतावच्छेदकरूपेण न प्रयुक्तं कविसंप्रदाय निषिद्धप्रयोगवत्। तेनैतत्कविप्रयुक्तत्वेन नाप्रयुक्तत्वासिद्धिः। नाप्यसमर्थे हन्त्यादावति व्याप्िः। तेषां पद्धतीत्यादौ प्रयोगानुमत्या सामान्यतो निषेधाभावात्। नापि नपुंसकत्वेनाप्रयुक्ते घटादौं च्युतसंकृत्यादौ चातिव्याप्तिः। तेषामनुशासनासिद्धत्वा- भावात्। कविभिरिति व्याकरणस्याप्युपलक्षणम्। तेन व्याकरणनिषिद्धस्य घृघातोर्धृ- तंघर्मघृणाभ्योऽन्यत्र नरयोगस्य वचेश्रान्तौ प्रयोगस्य च संग्रहः । एवं च लडहादीनां प्राकृतादिशव्दानां संस्कृतकाव्यनिवेशेऽयमेव दोप इति बोध्यम् । यथाऽयमिति। दारुणाचारः । कूरकर्मा। पदार्थोपस्थितिविलम्व इति। तद्वीजं त्वप्रयुक्तत्वेन शक्तिस्मरणविलम्ब इत्याहुः । मुख्यार्थविच्छित्तिः । तत्प्रतीतावत्यन्तविलम्बः । १ क. इत्यन्ना ।२ क. यदर्थ। ३ क. भिर्यन्न प्र०। ४ क ल्पार्थन ।५ ग, त्वम्। यत्तु आत्मनपदिगणपाठादेवाSSतमनेपदे सिद्ध पुनस्तद्विधानं नियमाय। नियमश्चाऽSशीरर्थ आत्मनेपदमेव न परत्मपदमित्याकारः। एवं चार्थान्तरऽनियम इति चिन्त्यमिदमिति। तन्न। महाभाष्यादिग्रन्थ- विरोधानू। तथा।

[७स०उललास: ] काव्यपकाशः'। २११

तीर्थान्तरेषु स्नानेन समृपार्जिनसंन्कृनिः । सुरस्रोतस्विनीमेष हन्ति संमनि सादरम् ॥ १४५ ॥ अत्र हन्तीति गमनार्थम्। निहतार्थ (यदुभयार्थमप्रसिद्धड्ये पयुक्कम् ). यथा, यावकरसार्द्रपादपहारशोणितकचेन ठयिनेन। सुग्धा साध्वसतरला विलोक्य परिरभ्य चुम्विता सहमा ॥ १४६॥

प्रदी •- यथा हनघातोः पदधनिजवनदियु पढाविपनोपमंडानेन मार्गाधर्योपमंदानेन वा गती सामर्थ्यम्, न पुनरविशिष्टस्य। यथा-नीर्थान्नरे०। अस्यार्थानुपस्थितिर्दषकतावीजामिनि नित्यना। लिहतार्थ निहतः प्रसिद्धेनार्थेनाममिद्धनया व्यवहितो विवक्षितोऽर्थो यस्य तन्। गूढेडप्यर्थे क्वचित्प्रयोगान्नाप्रयुक्तसंकरः । उदाहरणम्-यावक०।

उ०-न पुंमरविशिष्टस्येति। एवं चोपसंदानं विनाऽनुशिष्टार्थावोधकत्वमममर्थत्वम्। तीर्थेति। सत्कृतिः सत्फलजनकं पुण्यम्। मुरस्रोतस्विर्नाम् मुरेत्यादिनाऽवश्यग- म्यत्वम्। हन्ति। गच्छति। अस्यार्थानुपस्थिनिरिति। अन एव न निहतार्थसंकरः। तत्र विलम्बेन प्रकृतार्थोपस्थितेः। नाप्यवाचकसंकरः । तम्योपसंढानेनाप्यवोधकत्वात्। अस्य नित्यदोषत्वं चिन्त्यम्। यम्योपसंदानं विनाऽपि गमनार्थबोधम्तं प्रत्यदोषत्वा- दित्येके। तस्यापि प्रसिद्धपरित्यागेनेद्ृशप्रयोगे प्रयोजनानुमंधानव्यग्रत्वाद्दिलम्ब एव दुष्टिवीजमिति तत्त्वम्। अत्र हन्तेः पढ़ैकदेशत्वेऽपि प्रकृतिगतत्वात्पददोषता बोध्या। प्रसिद्धेनेति। अविवक्षितेनेति शेषः । अविवक्षितप्रमिद्धार्थप्रत्ययव्यवधानेन विवक्षिता- प्रसिद्धार्थबोधकत्वमिति फलितम्। अविवक्षितेत्युपदानान्नाममिद्धव्यव्जकनानार्थेडनि प्रसङ्गः । सामग्रीसाद्गुण्यात्प्रागप्रसिद्धार्थप्रतिपत्तौ नायं दोष इति तृतायान्तम्। प्रसि- द्विश्च भूरिप्रयोगाहितपटुतरसंस्कारविषयत्वम्। तेन हि तम्य द्रुतमुपम्थित्या तदितर तिरोधानम्। एवं च योगमात्राश्रयेण कुमुदाद़ो प्रयुक्ते पङ्कजपढेऽयमेव दोषः। रूढय र्थंस्य द्रुतमुपस्थितेः । लक्षणया प्रयुक्ते त्वसति प्रयोजने नेयार्थत्वं दोषः। सति त्वदोष एवेति दिक। यावकेति। यावकोऽलक्तकः । नद्रमार्व्रपाद्कृतप्रहारेण शोणिता आरक्तीकृताः कचा यस्य तादृशेन दयिनेन रुिरञ्रमात्साध्वसेन भयेन तरला व्याकुलाऽत एव मुग्धा विलोक्येयं साध्वसवनीनि ज्ञात्वा, सहसा तत्क्षणम् । विलम्बे नायिकाया भ्रमोच्छेदसंभवात्। सहसाSप्रसादयैवेत्यर्थ इत्यन्ये।

१ क. सैल्कियः । २ क. "रिचु । ३ ग. 'स्कॉरः। तेभ।

२५२ मदीपोद्दोतसमेत :- [७स० उल्लास: ]

अत्र शोणितशव्दस्य रुधिरलक्षणेनार्थेनोज्जवलीकृतत्वरूपोडर्थो व्यव धीयते। अनुचिनार्थ यथा, तपस्व्रिभिर्या सुचिरेण लभ्यते प्रयत्नतः सत्रिभिरिष्यते च था। प्रयान्ति तामाशु गति यशस्विनो रणाश्वमेधे पश्ुतामुपागताः।।१४७।। अत्र पशुपदं कातरतामभिव्यनक्तीत्यनुचितार्थम्। निरर्थकं पादपूरणमात्रपयोजनं चादिपदम्। यथा, प्रदी०-अत्र शोणितपदम् । अम्य रुधिरे प्रसिद्धिः । अप्रसिद्धिस्तूज्ज्वलीकृतत्वरूपे . विवक्षिताथें। दूषकतावीजं प्रसिद्धस्यैव द्रागुपस्थित्या विवक्षितस्य विलैम्बोपस्थितिः । अतो यमकादावदोषत्वम्। तत्रोपस्थितिविलम्वस्यापि सहृदयसंमतत्वेनाविलम्बानुद्दे- श्यत्वात्। अनुचितार्थमनुचितो विव्षितार्थतिरस्कारकोऽर्यो यस्य तत्। यथा-तपस्वि० । अत्र शौर्ये प्रतिपाद्ये पदान्तरानपेक्षमेव पश्ुपदं कातरतामभिव्यनक्ति। तदर्थे तस्या दर्शनात्। विरुद्धमतिकृत्तु पढ़ान्तरसापेक्ष तथेति तस्माद्वेदः। दूषकताबीजं च विवाक्षि ततिरस्कारकार्थोपस्थितिः । अतोऽस्य नित्यदोषत्वम् । निरर्थकमविवक्षितार्थकम्। वृत्तनिर्वाहमात्रप्रयोजनकमिति यावत् । अत एव वाक्या- लंकारभूतं यमकादिनिर्वाहकं च खल्वादिपदमदुष्टम्। तच्च निपातरूपं चादिपदं बहुवचनादि उ०-(गीतिश्छन्दः)। उज्ज्वलीकृतत्वेति । शोणितशब्दो नानार्थः । यद्वा शोणशब्दात्करोतिण्यन्तात् क्त उज्जवलीकृतत्वरूपार्थबोधो विलम्बेन। रूढया रुधिर स्यैव बोधात्। विलम्ब्येति । द्राग्रुिरोपस्थितौ तदन्वयानुपपततिप्रतिसंधानपूर्विका प्रकृतार्थोपस्थितिरिति विलम्ब इति भावः । तिरस्कारकः । तिरस्कारकधर्मव्यञ्जकः। तपस्विभिरिति। या सुचिरेणेत्यनेन तैरपि याँ क्लेशलम्येति सूचितम्। सत्रिभिः। याज्ञिकेः । यत्नत इप्यते। न तु प्राप्यंते। पश्ुतां वध्यतां प्राप्ता इत्यर्थः । [ वंशस्थं वृत्तम् ]। पदान्तरानपेक्षमिति। प्रकृते तदन्वितार्थबोधकपदान्तराभावादिति भावः । तद्थे। पशापदार्थे। तस्याः। कातरतायाः । अस्य नित्यदोषत्वं चिन्त्यम्। तदयेंड- गृहीतकातरत्वम्य तत्तिरस्कारकोपस्थित्यभावादित्याहुः । वृत्तनिर्वाहेति । वृत्तन्यून- नतापरिहारेत्यर्थः । मात्रपदेन समुच्चयार्थकचादिव्युदासः । प्रयोजनकमिति ।'च ह वै पादपूरणे' इत्यादिना तत्प्रयोजनकत्वेनोक्तमित्यर्थः । अत एव नाधि कपद्त्वेन संकरः । तैदर्थस्याविवक्षितत्वेऽपि निष्प्रयोजनत्वात्। बहुवचना दीति। तच्च पदेकदेशदोषनिरूपण उदाहरिप्यते दृशामिति। ननु तन्न पूरणमात्रा- १क. 'तरू'। ग. तरूपार्थो ।२ क. ग. कं पू०।" ३ क. विलम्ब्येति उद्दयोतसंमतः पाठ: ।४ ग. याऽल। ५ ग, ति। अत। ६ ग. तस्य निष्प्रयोजनविषयत्वात्।

[७म०उल्लास: ] काव्यपकाशः। २५३

उत्फुल्ल कमलके सरपरागगौरघ्युते मम हि गौरि। अभिवाञ्छितं पसिध्यतु भगवति युष्मत्मरसादेन ॥ १४८।। अत्र हिशब्द:। अवाचकं यथा, अवन्ध्यकोपस्य विहन्तुरापदां भवन्ति वश्याः स्वयमेव देहिनः । प्रदी०-च। उदाहरणम्- उत्फुल्ल० ! अत्र हिपदम्। अर्थस्याविवक्षितन्वान्। दूषकतावीिं त्वम्य चिन्त्यनाम्। ताद्ध न तावदर्थानुपम्थितिः । पढ़ान्तरेरंव यावदभिधेयोपम्थापनात्। न चवमवाचकादौ। तत्र तद्- भिधेयम्य वाक्यार्थघटकम्य पढ़ान्तरग्नुपम्थारनान्। नापि प्रतिकुलवर्णवद्रमविरोचिता। चादीनां सार्थकत्वम्थलेऽपि ग्सविरोधित्वप्रमङ्गात्म्वरूपस्य ताद्रृप्यादिति। उच्यने-निर- र्थकं प्रयुञ्जानम्य वचास सहृदयानां वैमुख्यं दृपकतावीजम्। प्रयोजनानुसंधानव्यग्रता वा। अवाचकं विवक्षितघर्मविशिष्टम्य विवक्षितधर्मिणः क्वापि न वाचकं यत्तदित्यर्थः । अत एवासमर्था्विदः। तस्य क्कवचिच्छ्तिस्वीकारात्। एतादृशविशिष्टविरहश्च कचिद्धर्मिणि शक्तावपि विवक्षिते प्रकारे शक्तिविरहात्। कचित्प्रकारे शक्तावपि धर्मिणणि शक्तिविरहात्। क्वचित्प्रकारधीर्मणोरुभयोरपि शक्त्यभावात्। तत्राSडघं द्विधा-अपेक्षितयोगमनपेक्षित- योगं च । तयोरादं यथा-अवन्ध्य०। उ०-र्थम्। अपि तु संत्रन्धार्थकमपीति चेन्न। दशोरिति द्विवचनेनापि संबन्धप्रतीतिसंभवा दित्याहुः। केचित्तु सप्रयोजनत्वे सति प्रकृतार्थोपकारकार्थमात्रकान्यत्वं विवक्षितम्। तद्धि निररर्थकानुपयुक्तार्थसाधारणमित्याहुः । उन्फुल्लेति। (नागानन्दे प्रथमाक्के मलयवत्या नायिकाया गौरीप्रार्थनरूप गानमिदम्)। विकसितकमलकेसेरसंलग्नो यः परागस्तद्वद्गौ- रघ्ुते। अत्रेदं विशेषणमपुष्टम्। भगवति सकरश्वर्यसंपन्न। नेनाभित्राष्छितदानसामर्थ्य ध्वन्यते। अत्र हि प्रेति निरर्थकम् । प्रेति प्रमिद्धिरूपार्थान्तरोपम्थापकंच । युप्म- दिति विरुद्धम् । पूर्वमेकत्वविशिष्टायाः संवोध्यत्वात्। (आर्या छन्दः) अर्थस्येति। अत्र हिर्न हेतुत्वे। अनन्वयात्। नाप्यवधारणे। स्तोतव्यापकर्षापत्तेः। न च क्रिया- न्वयि तत्। लोटा निर्देश्येवधारणायोगाढित्याहुः। हे: पदान्तरसापेक्षत्वनियमेन पदत्वा- मावात्कथं पददोषत्वमिति चेद्विभक्त्याद्यन्यस्यैवात्र पढत्वेन ग्रहणादृदोषः। प्रेत्यप्यत्र निर- र्थकम्। तदर्थविवक्षायां तु प्रसिद्धिलाभेनावाचकम्। एवं विनश्यतीत्यादौ वीत्यादिकमप्य- नर्थकमिति दिक्। व्यग्रता वेति। तस्यां च वाक्यार्थवोधे विलम्बः स्यादिति भावः । अवन्ध्येति। (किरातकाव्ये प्रथमसगें) दुर्योधननिग्रहाय युधिष्ठिरमुद्दोघयन्त्या द्रौपद्या इयमुक्तिः। सफलकोपस्येत्यर्थः। तेन शुरस्येति फलितम् । आपदां दारिद्रयरूपाणां विहन्तुः। तेन दातुरित्यर्थः स्वयमेव । विनेव व्यापारम् । देहिनः । शत्रुमित्र- १ क. काव्यत्वं । २ ग. रल"।

२५४ प्रद्ीपोद्दयोतसमेत :- [ ७स० उल्लास: ]

अमर्षशन्येन जनस्प जन्तुना न जातहार्देन च विद्विषादरः ॥ १४९॥ अत्र जन्तुपदमदातर्यर्थे विव्रक्षितम्, तत्रं च नाभिधायकम्। यथा वा, हा धिक्सा किल तामसी शशिमुखी दृष्टा मया यत्र सा तद्विच्छेदरुजान्धकारितमिदं दग्धं दिनं कल्पितम् । कि कुर्मः कुशले सदेव विधुरो धाता न चेत्तत्कथं ताहग्यामवतीमयो भवति मे नो जीवलोकोऽधुना ॥१५०॥ प्रदी०-अत्र पूर्वाषे दारिद्रच्रूपापद्विघातकतया दातृत्वं विवक्षितमिति द्वितीयार्थे तद्वैपरी- त्यप्रदर्शकं जन्तुपदमदातरि प्रयुक्तम्। तत्र च जायत इति योगमपेक्ष्य तस्य शर्क्तत्वेऽपि न विवक्षितया अदातृतया प्रकारेण सेत्यवाचकम्। अनपेक्षितयोगं यथा-हा घिक्सा० । उ०-रूपाः। तादृशस्येव भयलोभाकान्तत्वात्। देहिन उपचययुता अपि वश्या भवन्ति किं पुनर्वक्तव्यमितर इति सूचयितुं वा तथोक्त न तु शरीरिण इति। तत्र व्यतिरेकमुखे- नार्थान्तरन्यास :- यतः। अमर्षशून्येन अवन्ध्यामर्षशून्येन भवाददशा। विद्विषा। विशिष्ट- द्वेषं कुर्वताऽपि न दरो मयमित्यर्थः। जातहार्देन/ जातस्रेहेनापि। जन्तुना। अदात्राSS- दरोऽपि न। जनस्यापि दरादरौ न, किं पुनर्वक्तव्यं देहिन इति सूचयतुं भग्नप्रक्रममपि जनपदमुपात्तम् । तत्र भयादरयोरभावकथनेन भङ्ग्चन्तरेणावश्यत्वाभाव एवोक्त इति बोध्यम्। (वंशस्थं वृत्तम्)। तस्य शक्तिमत्त्वेऽपीति । तदर्थनिरूपितशक्तिमत्वेऽपीत्यर्थः। अवाचकमिति। योजनाद्यमावान्न तदर्थलक्षकमपीति भावः। अत एव रामोऽस्मीत्यादौ न दोषः । विवाक्ष- तसकलदुःखभाजनत्वादिना विवक्षितधर्मिणि लक्षण।ङ्गीकारात्। लक्षणे वाचकत्वं शक्तिल- क्षणान्यतरसंवन्धेन बोधकत्वं विवक्षितम्। रामोडसावित्यादौ लक्षणाद्यनवतारकाले दुष्टत्व- मिष्टमेव। एवं जन्तुपदमपि सर्वप्रकारानुपास्यत्वादिप्रतीतिरूपप्रयोननानुसंधानेनादातृत्वादि- लांक्षणिकं यदि, तदा तद्प्यदुष्टमेवेत्याहुः। हा धिगिति। रात्री स्वप्न उर्वशी दृष्टवतः पुरूरवस उक्तिरियम्। निर्वेदातिशयसूचकं हा धिगिति । अत्र हेतुः। यत्र रात्रौ साड- निर्वचनीयरमणीयगुणा शश्येव मुखं यस्या ईदशी दृष्टा सा किल तामसी तमोयुक्ता कल्पितेति लिङ्गविपरिणामेन संबन्धः। धात्रेति विभक्तिविपरिणामेन। किलेत्यरुचौ। शशिनः समुद्द्वे पदार्थदर्शनयोग्यतायां च तमोव्यवहारस्यायोग्यत्वात्। एवं तद्विश्लेषरुजा व्याधि नाऽन्धकारितं विषयाग्राहकम्। अत एव दग्धम् दुःखदत्वान्निन्द्यमिदमनुभूयमानं दिनं प्रका- १ क. ग. न । २ ग. त्र ना०। ३ क, द्विन्लपरजोऽन्ध"।४ सक्तिमत्वेऽपीत्युद्द्योतसंमतः पाठ: ।५क. रेण व.

७स० उल्लास: ] काव्यप्रकाशः'। २५५

अत्र दिनामिति प्रकाशमयमित्यथेऽवाचकम्।

जङ्घाकाण्डोरुनालो नखकिरणलसत्केसरालीकराल: मत्यग्रालक्तकाभाप्रसरकिसलयो मञ्जुमञ्जीरभुङ्गः। भर्तुरनृत्तानुकारे जयति निजननुस्वच्छलावण्यवापी. संभूताम्भोजशोभां विदधदभिनवो दण्डपाढो भवान्या: ।१५१।। प्रदी०-अत्र दिनपद प्रकाशमयमित्य्थे विवक्षितम्। तामसीत्यनेन लब्घम्य तेमा. मयत्वस्य वैपरीत्याभिधानायोपादानात्। तत्र च धर्मिणि योगमनपेक्ष्यैव रूढया दिन- त्वेन शक्तम्, न पुनः प्रकाशमयत्वेनेत्यवाचकम्। द्वितीयं यथा- जलं जलघरे क्षारमयं वर्षति वारिदः । इंदं वृंहितमश्चानां ककुदानेप हेपते॥ अत्र जलधरशब्दस्य जेवधाग्कत्ववे प्रकारे सामर्थ्यपि न समुद्रे वर्मिणि सामथ्येम्। यद्यपि योगशक्तिस्तत्राप्यस्त्येव तथापि रुढया प्रतिबन्धादनस्तिकल्पैव। तृतायं तूपसर्गसंसर्गादर्थान्तरगतमन्यथा च। तयोरादं यथा-जड््घाकाण्डो०। उ०-शमयं कल्पितमित्यप्यनुचितम्:विषयाग्राहकम्य तथात्वायोगात्। ईदृशानुचितकारिणि किं कुर्म इति साकूनोक्तिः। धाता कुशले इष्टे सदेव विधुरः प्रतिकूलः । तत्रोपपत्तिमाह- चेद्यदि। न विधुर इत्यनुषज्यते । तत्तदा जीवलोको जीवनाखिलकालः । मे मम ताटक्तन्नायिकादर्शनजनकयामिनीमयः कथं न भवति। (शार्दूलविकरीडितं छन्दः)। दिनमिति पाठे दिनपदमित्यर्थः । दिनत्वं रव्यवच्छिन्नकालत्वम्। रूढया। मेघविष- यया। (जलमिति। अयं वारिदो मेघो जलधरे समुद्रे क्षारं जलं वर्षति। अश्वानामिदं बृंहितं शब्द एष ककुद्मान्वृषभो हेपते शब्दं करोति। अत्र 'जलधरः बृंहितं हेषते' इत्येतेऽवाचकाः ।) तृतीयं त्विति। तृतीयभेदरूपमवाचकं पदमित्यर्थः । अर्थान्तर- गतम्। अर्थान्तरवाचकम्। जङ्घाकाण्डेति। (वाणभट्टककृते चण्डीशतके पद्यामदम्)। जड्घाकाण्डमेवोरुर्महान्नालो यस्य। जड्घाकाण्डम्, ऊरू च नालो यत्रेति वा। नखकिरण. एव लसन्ति केसराणि तेषामाल्या पड्क्त्या करालो नतोन्नतः प्रत्यग्रम्य नूतनस्य तत्का लद्त्तस्यालक्तस्याSडभायाः प्रसरा एव किमल्यानि यस्य। मञ्जुमञ्जीर: पादभूषणमेव भृङ्गो यस्य। भर्तुः शिवस्य नृत्तस्यानुकारे। 'पदार्थाभिनयो नृत्यं नृत्तं ताललयाश्रितम्'। स्वतनुरूपस्वच्छलावण्यवापीजन्यकमलशाभाम्। जलस्थानीयं लावण्यम्। अत एवाग्रेड म्भोनेत्युक्तिः । विदधत्। विशेषण धारयन्। अभिनव इद प्रथमतया नृत्यप्रवृत्तो दण्डपादः। 'प्रसह्योर्ध्वीकृतः पादो दण्डपादोऽमिधीयते' १क. ग. त्यत्नार्थे०। २ क. गतं तदप्यवाचकम्। ३ क. जलाधा"।

२५६ मदीपोद्दोतसमेत :- [७म०उल्ास:]

अत्र दधदित्यर्थे विदधदिति। त्रिधेनि त्रीडाजुगुप्सामङ्कलंच्यञ्जकन्वात्। यथा, साधनं सुमहद्यस्य यन्नान्यम्य चिलोक्यते। प्रदी०-अत्र विद्वातिर्धारणे प्रयुक्ो न च धारणे वारणत्वे वा समर्थः । विससगेण कग्णे नियमिनशक्तित्वात्। अन्त्यन्तु वाक्यनिष्ठावाचकतायां 'प्राभ्रम्राड्-' इत्यादावुदाहरिप्यते। तदेवं निर्दूपणे प्रकाशे यन् 'असमर्थे धर्मधर्मिणोर्द्वयोगि शक्तिविरहः । अवाचके तु धर्मेमात्रे सः । विद्घढित्युद्ाहरणं त्ववाचकप्रकरणमव्येममर्थम्यैव' इति प्रपित तद्वाक्यावाचकत्वोदा- हरणानवलोकननिवन्धनं संदर्भविरुद्धं चेत्यनादेयम्। दूषकतावीजं तु विवक्षितार्थानुप- स्थितिरिति नित्य एवायम् । त्रिधाऽश्रीलमिति। अश्रीरम्यास्तीत्यर्थे सिध्मादित्वाङ्लच्प्रत्ययः। कपिलकादित्वाद्रेफस्य लत्वम्। तथा च कान्त्यभाववदिति पर्यवमन्नम्। कान्त्यभावश्चातिप्रसक्त इति त्रीडाजुगु- प्सामङ्गलव्यक्तिहेतुकस्तद्विशेषो वक्तव्यः । न चैतत्रयेऽनतिप्रसक्त्तमनुगतं रूपमस्तीति ब्रीडादिहेतुकाकान्तिमत्सु नानार्थोडयमश्लीलशव्द इत्यर्थः । तच्च प्रत्येकं त्रिविधम्। क्वविद्विवक्षितम्येवार्थस्य ब्रीडाद्यालम्वनत्वात्। ककवचिदविर्वक्षितम्य निर्वाहिणसतात्वात्। क्वचित्तादृशार्थस्यानिर्वाहिणोऽपि स्मृतिमात्रहेतुत्वात्। एषु त्रिषु क्विर्तिकाचिदुदाहियते। तत्र त्रीडाव्यक्तावर्थान्तरस्य तथाभावो यथा-साधनं० । उ०-इति निरुक्तः। जयति मर्वोत्कर्षेण वर्तत इत्यर्थः । (स्त्रग्वरा छन्दः ।) उपमा- नधर्माम्मोजशोभाया दण्डपाढ आरोपान्निदर्शनाऽत्रालंकारः । कविकल्पितोपमानेनापि बहुश उपमादर्शेनात्। तदुपपादकं जङ्घाकाण्डेत्यादि रूपकचतुष्टयमिति बोध्यम्। नियमितक्तित्वादिति। एतेन धारणं व्यङ्ग्यमिति परास्तम्। अन्वय्यर्थान्तरं प्रति पाद्यत एव पदस्य व्यञ्जकत्वादित्याहुः। वाक्यावाचकत्वोदाहरणेति। वाक्यस्या- वाचकत्वे यदुदाहरणेत्यर्थः । संकोचादिबोधकनिद्रादिपढं हि तत् । अतिमसक्त इति। ग्राम्यादिष्विति मावः । त्रीडादिव्यक्तिहेतुकेति। त्रीडाद्यालम्न वि भा वा दि्भूा्या रथोपस्थितिद्वारेत्यर्थः । ग्राम्य च नासभ्यार्थबोधकं किं तु स्वत एव शोभारहितमिति न तत्संकरः। केचित्तु ब्रीडादिशव्दस्तद्वेतुपरः। उदाहरणेषु त्रीडाव्यञ्जकत्व संभवात् । वराङ- अपान-वायु-मरणज्ञानेन प्रकृताननुगुणन्ीडादेरुत्पादनात्। व्यक्तिश् बोधकत्वम्। जुगु. प्साहेत्वभिधायकपर्द्ते-इत्यादीनां तदव्यञ्जकत्वाच्चेत्याहुः। अविवक्षितस्येति। अर्थ- स्येत्यनुषज्यते। निर्वाहिण इति। प्रकृतॉर्थेऽन्वयिन इत्यर्थः। अर्थान्तरस्योति। निर्वाहिण इति शेषः । साधनमिति। साधनं सैन्यं पुरुषलिङ्गं च। घी: शत्रुपराभव- १ क. स्यत्नार्थे। २ ग. लरूपव्य०। ३ क. स्व्रसंसर्गेण। ४ क. क्षितार्थस्यार्थान्तरस्य।५ ग. "तार्थान्वयिन इत्यर्थः । साधनमिति। सैन्यं।

[७स० उल्लाम: ] कांव्यपकाशः । २५७

तस्य धीशालिन: कोऽन्यः सहेतागलिनां ब्रुवम् ॥ १५२ ॥ लीलातामरसाहतो ऽन्येवनिनानि:शङ्डदप्टाघर: कश्चित्क्ेसरदूषितेक्षण इत व्यामील्य नेत्रे स्थिनः । मुग्धा कुइमलिताननेन ददती वायुं स्थिता नस्यं सा भ्रान्त्था धूतेतयाऽथवा नतिमृते तेनानृशं चुम्विता ॥१५३॥। मृदुपवनविभिन्नो मत्मियाया विनाशा- दूघनरुचिरकलापो निःसपत्नीऽय्य जातः। रतिषिगलितबन्धे केशपाशे सुकश्याः सति कुसुमसनाथे कं हरेदेष वहीं॥ १५४ । एषु साधन-वायु-विनाशशब्दा त्रीडादिव्यञ्जकाः ।

प्रदी •- अत्र सैन्यार्थकस्य साधनशब्दम्य पुंश्यञ्जनमर्थान्तरम्। जुगुप्साव्यक्तौ तैथाभूतार्थस्मृतिमात्रहेनुत्वं यथा-लीला०। अत्र वायुशब्दोऽपानवायुं समारयति। न तु नदर्थनया वाक्यमुपपद्येन। अमङ्गसव्यक्ता विवक्षितस्यैवार्थस्य तथात्वं यथा-मृदुपव० । अत्र विनाशशब्दस्य विवक्षित एवार्थोऽमनः ।

उ०-क्यादिषिषया, सुरविशेषविषया च। अरालिताम्। शत्रुदर्शन कोपावेशाद्वकितां, कामिनीदर्शने मन्मथपीडासहतया वकितां चे। अन्या। सेना नायिका, च । पुंव्यञ्जन- मिति। इत ब निर्वाहि। लीलेति । (अमरुशतके पद्यमिदम्)। अन्यदिनया निःशङ्कं दृष्टोघरो यस्य। निःशङ्कमित्यतिस्पष्टतां त्रणस्य ध्वनयति। लीलातामरसे माऽडहतो ऽर्थास्ववनितया। इवेन मीलनस्य कपटकृतत्वम्। ततो भ्रान्त्या तदीयघूर्त- स्वानमिज्ञतया। अत एव मुग्धा वायुं दढ़ती स्थिता। अथानन्वरं तेने भ्रान्त्या धूर्तनया बा नतिमृते नर्ति विना अनिशं निरन्तरं बहुकालमिति यावच्चुम्विता च। वाशब्द धार्थे। तेनाऽSलिङ्गनसंग्रहः। ऋतेयोगेऽन्येष्वपीति दिनीया। यद्वा भ्रान्त्या चुम्बितो अस्याः कोपोअपगत इति भ्रान्तिः। धूर्तता तु कोपानपगमेऽप्येनां चुम्वेयमिति। यद्वा नायिकाभ्रान्त्याऽथवा स्वस्य धूर्ततयेत्यन्वयः । यद्यप्युभयोरपि प्रयोजकत्वाद्वाशब्दोऽ. नुचितस्तथाऽप्यन्यतरत्य प्राधान्यविवक्षया तदुपपत्तिः। मुग्धा सुन्दरी मूढा वा। [शार्दूलवि फ्रीडितं छन्दः ]। मृदुपवनेति। विक्रमोर्वशीये विराहणः पुरूरवस अक्त्तिरियम्।विभिन्नः

१ क. न्यदयिता° ।२ क तत्र। ३ ग. हनोस्य जा"। ४ ग. 'विलुलित'। ५ क. यथा। ६ ग. च । युंव्य। ७ न.°न्यस्य द°।८ क. ्थांदूनि°। ९ ग. 'न घूर्ततया नति"।

२५८ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [७स० उल्लांस: ]

संदिग्धं यथा- आलिङ्गितस्तत्रभवान्संपराये जयश्रिया। आशी:परम्परां बन्धां कर्णे कृत्वा कृपां कुरु॥ १५५॥ प्रदी०-एवं त्रिषु भिन्नभिन्नप्रकारोदाहरणेन प्रत्येकं त्रिप्रकारकत्वमूहनीयम्। न्या- यसाम्यात्। दूषकतावीजं त्वनुभवसिद्धरसापकर्षकतादृशार्थोपस्थितिः। नरिसे तु चमत्का- रापकर्षकत्वं तम्याः । अथ वा तादृशार्थोपस्थित्या श्रोतुवैमुख्यं तद्दाजम्। अतः शम- कथायां दोषत्वामावः। तादृशोपस्थितेः शमपोषकत्वात्। भाव्यमङ्गलादिसूचने काम- शास्त्रम्थितौ च न दोषत्वम्। वैमुख्याभावात्। शिवलिङ्गमगिनीव्रह्माण्डादिशब्देषु तु

• आलिङ्गि्त०। उ०-संयागव्वंसवान्। ईषत्त्वलाभाय मृद्धिति। घनो निविढो रुचिरः सुन्दर: कलापो मयूरपि. च्छम् । सपत्नः शत्रुः । अद्य प्रियारहिते जगति। विगलितेत्युक्तं न तु विभिन्न इति। तेन रामणीयकतातिशयः। कलापापेक्षया व्यतिरेकश्च। हरेत् । अनुरञ्जयेत्। चन्द्रकसाम्याय कुसुमसनाथतोक्तिः। वह इत्यपपाठः । 'पिच्छवर्हे नपुंसके' इत्यमरात्। पौनरुक्त्यापा- ताच्च। तस्माद्वहीति पाठः। यदपि कलोंपशब्दो मयूरपिच्छे शक्तस्तथा च वर्हीत्यपुष्ट, तथाऽपि 'कलापो भूषणे वहें' इति कोशाद्दूषणवाचिग्रहणं मा भूदिति तदुक्तिः। (मालिनी छन्दः) वैमुख्यमिति। असम्यार्थोपस्थितिर्हि श्रोत्रियसमूहे चण्डालागमनमिव वैरस्यमाब पाद्यतीति भावः । ब्रह्माण्डादीति। आदिना सुभगापरिग्रहः-। समुन्नीतेत्यादि। अवि नीतानादिप्रयोगयोगित्वे सति भगवदादिसंबन्धित्वं समुन्नीतत्वम्। इदमेव संवतिमित्यु- चयते। शिवलिङ्गशब्दस्य जगदन्तर्यामिर्भगवति प्रसिद्धेवींडाजनकार्थाप्रतीतिरेव। तत्त्वे. सति रूढचर्थातिरिक्ताश्लीलार्थस्य योगेनोपस्थापकत्वं गुप्तत्वम्। अत्र हि रूढचर्थस्य झटित्युपस्थित्या तद्भावनया योगार्थस्य तिरोधानम्। यथा भगिनीत्यत्र। ग्राम्यस्मृतिः जनकैकदेशवतत्वं लक्षितत्वम्। ब्रह्माण्डादिपदं हि समुदायरूढचा झटिति सम्यमर्थमे- वोपस्थापयति न त्ववयवेनासम्यमिति न दोषः। असभ्यार्थानुपस्थितेरिति। एवं च तेष्वपि नायं दोष इति भावः। रवरूपद्वय संदेहेति। वाक्यदोषे सुरालयोह्ासेत्यादौ मार्गणभूतिपदयोः स्वरूपनिश्चयेऽपि संदिग्धत्वेन तद्व्याप्तेश्चिन्त्यमिदम्। तस्मात्तात्पर्यसंदेह. विषयीभूतार्थद्वयोपस्थापकं संदिग्धमिति व्तुमुचितम् । आलिङ्गित इति। अनेनानायास- जयं सूचयति। संपराये। युद्धे। (जयश्रिया आलिङ्गितस्तत्रभवान्पूज्यस्त्वमाशीःपरम्परामाशी १ क. संवीत° ।२ क लापो मयू"। ३ ग. पुस्तके अविगतिति पाठः । ४ ग. पुस्तरक समाप्तम्।

[७स०उल्लास: ] काव्यभकाशः। २५९

अत्र वन्धां कि हठहृतमहिलायाम्, कि वा नमस्यामिति संदेहः। अगनीतिं (यत्केवले शास्त्रे प्रसिद्धम् ) । यथा,

विधीयमानमप्येतन्न भवेन्कर्म बैन्धनम् ॥ १५६ ॥ अत्राSSरयशब्दो वासनापर्यायो योगशास्त्रादावेव मौसेद्धः। ग्राभ्यं (यत्केवले लोके स्थितम्)। यथा, प्रदी०-अत्र वन्दामिति पदं बन्दीशव्दे सप्तम्यन्तं वन्धाशव्दे द्वितीयान्तं वेनि मंदेहैः। प्रथमे हठगृहीतमहिलायां कृपां कुर्विति, द्विनीये नमम्यामाशी:परम्परामित्यर्थोपपत्तौ साधकनाधकप्रमाणाभावात्। दूषकताबी जमुद्देश्यनिश्चयाभावः। अनो यत्र संदेह एवोददे- इयस्तत्र, यत्र च वाच्यादिमहिस्ना प्रकरणादिवशेन वा निश्चयस्नत्र चाढोषत्व्रम्। अप्रतीतमिति ननोSल्पर्थतया शव्दानुशासनातिरिक्तशास्त्रमात्रप्रसिद्धमित्यर्थः । अन एवांप्रयुक्ताव्व्रेदः। तस्यान्यत्रापि प्रसिद्धेः। उदाहरणम्-सम्यग्ज्ञान। अत्राSSशयशब्दो मिथ्याज्ञानजन्यवासनार्थः । स चैवं योगशास्त्र एव प्रमिद्धः । एवं.शास्त्रान्तरप्रसिद्धमप्यूह्यम् । दूषकतावीजं च्छव्रा नमिदम्प,र्यनुपभनि:। अत एव यत्र तच्छास्त्राभिज्ञ एव प्रतिपाद्यः स्वयमेव वा परामर्शस्तत्र न दोषत्वम्। प्रत्युत व्युत्पत्तिसूचकतया गुणत्वम् । ग्राम्यं 'ग्रामे केवले लोके प्रसिद्धं न तु शास्त्रेऽपि। अत एवाप्रयुक्तान्वेदः' इत्येके। अपरे तु 'देश्यमनेन संगृद्यते। कटिश्दादयम्तु नोद़हर्तव्याः । कि तु गहमल्लाद्यः' इत्याहुः 1 तदुभयंमप्यसत्। कटिशब्दस्य शास्त्रेऽपि प्रसिद्धस्य व्युत्पन्नम्य चोदाहरणत्वेन उ०-र्वादपरम्परं [अर्थाज्जितशत्रुप्रयुक्तां] कर्णे कृत्वाSSकर्ण्य कृपां कुरु)। संजयः । वक्तृतात्पर्यसंशयो बकयोरभेदवुदद्धिमूलकः । वन्द्यामित्यानुपूर्व्या उभयसाधारणत्वेन विनि- गमनाविरहादर्थद्वयस्मृतौ वक्तृतात्पर्यसंशय इति भावः । अत एव विधौ वक्र इत्यादौ ऋेषेडर्थद्वयोपस्थितिः । हठगृहीतेति । बलात्कारेण स्वपत्नीकृतेत्यर्थः। शब्दानुशास- नेति। व्याकरणकोशादिसकलेत्यर्थः। तेन व्याकरणमात्रप्रसिद्धटिघुभादिसंग्रहः । शास्त्र मान्ति। न तु लोककान्यादीत्यर्थः । अन्यत्रापि। शब्दानुशासने लोके च । संम्य- मिति। सम्यग्ज्ञानं तत्त्वज्ञानं तदेव महज्ज्योतिः सकलाज्ञाननिवारकत्वान्मीक्षजनकत्वाच्च। आशयो मिथ्याज्ञानजनितः संस्कारविशेषः स गलितो यस्य तत्तासेविनः। तादृशस्यैतद्विहि- तनिषिद्धं कर्म विध्रीयमानमपि क्रियमाणमपि न बन्धनं बन्धजनकं संसारप्रयोजकामि- त्यर्थः। तच्छास्त्रानभिज्ञस्येति। असमर्थात्तु सर्वेषां नदनुपस्थितिरिति ततो भेद इति १ क. किं न° ।२ ग. 'तिगाल० । ३ ग. बन्धकम्। ४ क. परपर्या० । ५ क, ग, अ्युक्कः। ६ क. "म्यं केव"। ७ संय इते पाठ उद्योतसंमतः ।८क. 'व प"।

२६० मदीपोद्द्योतसमेत :- [७स०उल्लास: ]

गक्काविभावरीकान्तसंक्रान्तद्युति ते मुखम्। नपनीयशिलाशोभा कटिश हरते मनः ॥१५७॥ अत्र कटिरिनि। नेयार्थ ("निरुढा लक्षणाः काश्चित्सामर्ध्यादभिधानवद्। क्रियन्ते सांपरतं काव्वित्काशिन्नैव त्वशक्तित:"॥ इति यन्निषिद्धं लाक्षणिकम्) यथा,

करांति ते मुखं तैन्वि चपेटापातनातिथिम्॥१५८ ॥ प्रदी०-दर्शितत्वात्। तम्मार्त्सर्वलोकप्रसिद्धम्। तम्मिन्देशे स्वैलकर्यदाख्यया यद्वम्तु न्यवहियते तदित्यर्थः। तेन देश्यमपि संगृहीतम्। अत एवाग्रे खादनषानगल्ा दय उदाहरणीयाः। कलममहिषीदध्यादयश्च प्रत्युदाहर्तव्याः ।उदाहरणम्-राका० । अत्र कटिशब्दः। लोकानभिज्ञं प्रति तदर्थानुपस्थितिर्दूषकताबीजमिति ऋजवः। वम्तु तम्तु नागरोपनागरो विहाय आ्म्यशब्दप्रयोगाद्वक्कुरवैदग्ध्योन्नयनेन श्रोतुर्वैमुख्यं तदित्यालोच्यते। अत एव विदूषकादावघमे वक्तरि न दोषत्वम्। तस्ब तथैवौचित्थेन वैरम्याभावात्। कटिशब्दे तु ग्राम्यताप्रयोजकं नाश्ीलत्वमिति न तत्संकरः । नेयार्थ नेयोऽर्थो यम्य तत्। नेयत्वं च- निरूढा०। इत्यनेन रूढिप्रयोजनाम्यां विना या लक्षणॉ निषिद्धा तद्विषयत्वम्। यथा- शरत्काल०। उ०-भावः। समस्तलोकप्रसिद्धत्वमेव विवृणोति-तस्मिन्देश इति। सवैर्विद- ग्धाविदग्धेः। तदिति। तत्पदं तद्वस्तुनि तद्देशीयान्प्रति ग्राम्यमित्यर्थः। राकेति। राका पूर्णचन्द्रा या विभावरी रात्रिस्तत्कान्तश्रन्द्रस्तस्य संक्रान्ता द्युतिर्यत्र तस्मिन्संक्रान्ता सुतिर्यस्य या ताद्ृड्मुखम्। तपनीयं स्वर्णम्। हरतेऽनुरञ्जयति। नागरम्। विदग्बमात्र- प्रसिद्धम्। उपनागरम् । ग्राम्यकक्षातिकान्तमप्राप्तनागरमावम्। ग्राम्यताप्योजक- मिति। सामान्ये नपुंसकम्। विदग्धाविदग्धप्रासिद्धत्वप्रयुक्तशोभारहितत्वं वैमुख्यप्रयोज- कम्। न त्रीडादिव्यञ्जकार्थोपस्थापकत्वं तैत्प्रयोजकमिति नाश्लीलेनास्य गतार्थतेति भाव:। अभधानवत्। शक्तिवत्।.सामर्थ्येम्। प्रसिद्धिः। अधुना। प्रथोजनवशात्। शरदिति। मुखं कर्तृ। चपेटा प्रसुतकरतलम्। (हे तन्वि ते मुखं शरत्काले समुल्लासी यः

१ अस्य शांकस्य चतुर्थचरण एव केवलं क. पुस्तके दश्चते। २ क. चाधुना । ३ चण्डि। ४ क. 'त्समस्तलो ।५ क. 'णा सा नि° । ६ क, तद्वीनमिति।

[७स०उल्लास: ] काव्यमकाथ,। २६१

अत्र चपेटापातनेन निर्जितन्वं लक्ष्यने अर्थ समासगतमेव दुष्टमिनि संवन्धः। अन्यत् केवलं समासगतं च। क्लिएं (यतः अर्थपतिपत्तिर्व्यवाहिता)। यथा, अत्निलोचनसंभूनज्योनिरुद्रमभासिभिः । सदशं शोभतेऽत्यर्थ भृपाल तब चेष्टितम् ॥१५९। अत्राप्निलोचनसंभूतस्य चन्द्रस्य ज्योतिरुद्वमेन भासिि: कुमुदैरित्यर्थः। प्रदी-अत्र चपेटादिपदं निर्जितत्वे वक्षणया प्रयुक्तम्। न च नत्रास्य रूढिर्न वा प्रयोजनम्। मुख्यशव्दार्थानिगेकणा डर्थम्याप्रतीनेः। दूपकतावीजं च वृत्त्यमावेनार्थानुप- स्थितिरिति नित्योऽयं दोषः । अथ भवेत्किष्टमित्यादि। क्रिष्टादिकं दुष पदं समासगतमेवेत्यभिसंबन्धः। नदयमर्थः- किष्टत्वादिदोषत्रयं पढ़ान्तरसाहित्येनैव संभवनि। तथा चयदि तयोः पढयोः समासस्त- दैव समासेनैकपद्यात्पद्दोषता। असमासे वाक्यदोषत्वमेव। इतरेषां तु समासेऽसमासे च पद्दोषत्वम्। द्वितीयपढ़नैरपेक्ष्येणैव दुष्टत्वादिति। तन्र क्िष्टमर्थप्रतीता क्ेशवत्। यतो विवक्षितम्यान्वितविशेषस्य प्रतिपत्तिर्विलम्बिता तदित्यर्थः । निहतार्थादौ तु पदार्थोपस्थितिरव वलम्वितेति ततो मेदः। विलम्बश्चाप्रत्या सत्तेर्वा, सामान्यशक्तात्प्रकरणाद्यभावे विवक्षितविशेषस्यं द्रागनुपस्थितेवा। आद्ये वाक्य मात्रदोषत्वं 'धम्मिल्लम्य-' इत्यादौ। अन्त्ये तु पददोषत्वमपि। तद्यथा-अत्नि० । अत्रात्रिलोच नसंभूतेत्यादौ सामान्यतो ऽन्वयबोघाविलम्बेSप्यत्रिलोचन संभूतेत्यादिना चन्द्रा- देने द्रागुपस्थितिः। अन्यस्यापि तथभावान्नियामकम्याभावाच्च।अतः कुमुदैरित्यस्य व्यव- उ०-पूर्णिमासंबन्धी शर्वरीप्रियश्चन्द्रस्तं चपेटा प्रसृनकरतलं तत्पातनस्य प्रहारस्यातिथि पात्रं करोति। लक्षणया जयतीत्यर्थः। अतिशेत इति भावः । अत्र चपेटादिपदमिति। चपेटा- पातनातिथिपदम्य निर्जितत्वे लक्षणेत्यर्थः। वैयाकरणनय इवाऽडलंकारिकैरपि वृत्तावेकार्थी- भावाङ्गीकाराच्छक्यसंवन्धरूपा लक्षणा सृपपादेति भावः । मुख्यशब्दार्थेति। मुख्यत्वं च शाब्दवाक्यार्थान्वयित्वम्। अर्थातुपस्थितिरिति। लक्षणाजन्यवोधे रूढिप्रयोजनान्यतर- ज्ञानस्य हेतुत्वेन तदभावात्तदनुपस्थितिरिति भावः। अत एवाप्रयुक्तान्वेदः। न च निर्जित- त्वातिशयप्रतिपत्ति: फलम्। उपमानत्वेनोत्तमगुणे चन्द्रे न्यूनेन चपेटापातनदानवर्णने वर्ण्य- स्यैवापकर्षापत्तेः: केशवदिति। आकाडक्षा सत्तितात्पर्यादिज्ञा नरूपकारणविलम्बेन विलम्बा- तस्वार्थबोधजनकमित्यर्थः। तदेवाऽऽह-यत इति 1 अत्रीति। अत्रिर्मुनिस्तलोचनसंभूत ज्योतिश्चन्द्रः। तदुदयभासीनि कुमुदानि। अत्रेदं क्िष्ट चन्द्रादिपदेनैव सिद्धेरपुष्ट च। चेष्टिंत यशः। संभूत्यादिनोति। आिना चन्द्रोद्रममासित्वेन कुमुदानुपस्थििसंग्रहः। व्यव- १ क. 'थ 'क्रिष्ट स°। २ ग. यत्तर्थ० । ३ क. स्य प्राग"।

२६२ मृदीपोद्द्योतसमेत- [७स० उल्लासः ]

अिमृष्टः माधान्येनानिर्दिष्टो विधेयागो यत्र तत्। यथा-

के लासो लामनेच्छाव्यतिकरपिश्यु नोत्सर्पिद र्पोदधुराणं दोष्णां चैषां किमेतत्फलमिह नगरीरक्षणे यत्प्रयासः ॥ १६०॥ अत्र मिथ्यामहिमत्वं नानुवाद्यम्। अपि तु विधेयम्। प्रदी०-घानेनोपस्थितिः । इदमेव च 'अत्रिदृष्टेः समुद्धनम्योद्दचोतेनावभासिभिः' इति पाठे द्विर्तायप्रेभडे वाक्यदोपोदाहरणं द्रव्यत्टम्। दूषकनाबीजं प्रतीतिविलम्बः । प्रहेलि कादौ तु तस्येष्टत्वाददोषत्वम्। मत्तोक्त्यादौ तु गुणत्वमपि तदौचित्यात्। 'अविमृष्टविधेयांशम्' अविमृष्टः प्राधान्येनानिर्दिष्टो विधेयांशो यत्र तत्। प्राधान्यं च विधिप्रतीतियोग्यता। सा चानुपसर्जनीभूतत्वे सत्युद्देश्यानन्तर्यम्। अतो 'न्यक्कारो ह्ययमेव' इत्यादो 'क्षणमध्यमुक्ता-'इत्याँदों वा नाव्याप्तिः। प्रथम उक्तरूपप्राधान्याभावेन द्वितीये विधेयस्य प्रसज्यप्रतिषेधस्यानिर्देशेन विशिष्टविरहसत्त्वात्। उदाहरणम्- मूर्ध्नोमु०। अत्र नगरीरक्षण एव यत्प्रयासस्तन्मृर्ध्नी महिमा मिथ्येति मिथ्यात्वं विधेयम्। अप्राप्त- त्वात्। अत एव च नानुवाद्यम्। प्राप्तत्वे तु मिथ्यामहिम्नामफलत्वमेवोचितम्। अतः किमेत- त्फलमित्यादिना नाभिसंबन्ध: स्यात्। तच्च बहुब्रीहावन्यपदार्थे गुणीभूतम्। विशेषणप्राधान्ये समासाननुशासनात्।कि चोददेश्यं विधेयं च यदि पृथक्पदाभ्यामुपतिष्ठते तदा प्राप्तमुद्दिश्या- प्रासंविधीयते। नं च समासे पृथक्पदादुपस्थितिः। अपृथगुपस्थितौ च न तथा व्युत्पत्तिरिति। उ०-धानेनोते। यशःशुक्े कुमुदे तात्पर्यग्रहोत्तरमित्यर्थः । प्रहेलिकादावीति। आदिना समकादिसंग्रहः। मूर्ध्नामित्ि। (हनुमन्नाटके) रामसेनया लङ्कायां वेष्टितायां रावणस्योकिः। उद्वृत्तमुद्ध तं यत्कृतं कर्तन सेनाविरलं गला दलन्ती रक्तस्य संसक्तार्डर्ादीशाड्घौ तादशथा रया धौते ये ईशाड्घ्री तत्प्रसादेनोपनतो यो जयस्तेन जगति जातो मिथ्या महिमा येषां तेषां मूर्म्नी कैलासम्योलासन उत्थापने य इच्छाया व्यतिकर आधिक्यं तस्य पिशुनानां सूचकानामुत्सरप्युत्कटो यो दर्पो गर्वस्तेनोद्धुराणामतिकरान्तजगतां दोप्णां च किमेतदेव फलं यद्वानरेम्यो नगरीरक्षणे प्रयास इति निर्वेदः। किमा ईद्दशफलेSनौचित्यं व्यज्यते। तदुपपा- दकं चोक्तविशेषणद्यम्।(स्ग्धरा छन्दः)! वक्ष्यभाणकमधारयोदाहरणे प्रागुक्तोपसर्जनत्व- विरहेण तत्संगत्यर्थमाह-किंचेति। पदाभ्यां यदि पृथग्विशेष्यविशेषणभावानापन्न उपतिष्ठेते ल्यर्थ:। न च समासे पढ़ात्पृथगुपस्थितिरित्यन्वयः। समास एकार्थीभावाङ्गीकारेणेतरपदा र्थान्विततयैव स्वार्थोपस्थितेरिति भावः। अयमेव चैकार्थीभावो नाम यदितरान्वयितयैवोप- १क. 'धेयोडशो। २ क्. भेदवा"। ३ क. यमित्यादौ। ४ क. दौ च ना'।

[७स० उल्लास: ] काव्यपकाशः ।, २६३

यथा वा, स्त्रम्तां नितम्वादवरोपयन्ती पुनः पुनः केमरदामकाश्चीम्। न्यासीकतां स्थानविदा स्मरेण द्विनीयमौर्वीमित कार्युकस्य ।। १६१।। अन्नं द्वितायत्वमात्रमुतपेक्ष्यम्। मौवरीं दविर्नायामिति युक्कत: पाठ:। यथा वा,

प्रदी०-एवं समामान्तरेऽप्यविमृष्टत्वं द्रष्टव्यम्। नत्र कर्मधाग्ये यथा-सम्तां। अत्र द्विर्नायत्वं मौर्व्यामुत्प्रेक्ष्य विधेयम्। नञ्च ममामे गुणभृनस् 'मौर्वी द्विनीयाम्' इति पाठे तु निरावाधा प्रनीतिः। नन्वत्र काञ्च्यां द्विनीयम र्बीत्वं विशिष्टमेवात्प्रेक्ष्यमतो मोक्तदोषावकाश इति चेत्। न। तथाऽपि हि विशेषणांशम्य द्विनीयत्वम्य प्राधान्यम्। द्वितीयसद्भाव एकस्य न्यासीकरणौचित्यात्। मोर्वीत्वं तु तम्याप्रयोजकम्। अन्यम्यापि सद्वितीयम्य तदौघित्यादिति वम्तुविशेषपनिचायकनामात्रन्।तम्माद्विशिष्टविधावपि विशेष- ममत्र प्राधान्येन वक्तव्यम् । अत एव 'आ कडाराढ़ेका संज्ञा' (पा० मू० १४।१) इत्यत्रैकत्वस्याप्राधान्यप्रमङ्गभयेन ममासो नाकारीति व्याख्यातारः । अन्यथा तत्राप्ये कत्र संज्ञिन्युद्देश्य एकत्वविशिष्टसंज्ञाविधाने दोषो न स्यात्।

उ०-स्थितिरिति स्पष्टं तद्विदाम्। एवं चोपसर्जनन्वमितरविशेषणतयवोप्थितिविषयत्वं फलि तम्। पृथगुपस्थितयोस्तथान्वय इत्युत्सर्गः । लोहितोप्णीपा इत्यादो ममासेऽपि तद्दर्श- नात्। एवं चोत्सर्गत्यागेन सहृदयोद्वेग एव दुष्टिवाजमत्रेति तत्त्वम्। अत्रामवन्मनयो- गसत्वेऽपि न क्षतिः । अविमृष्टविघेयत्वम्यापि सक्वेनोपधेयसांकर्यस्यादोषत्वान्। स्नस्तामिति। (कुमारसंभवे तृतीयसगें कामत्य हरं प्रत्यमियोगे महायभूनां पार्वतीम्। 'अदृश्यत स्थावररानकन्या' इति कुलकािनोपकम्य पद्यमिदम्)। नितम्बान्स्रनां केशरो बकुलस्तस्य दाम माला सैव काश्ची नितम्बभूपणमवरोपयन्ती स्थाने निवेशयन्तीत्यन्वयः । न्यास: समर्पितं द्रव्यं तथाकृताम्। स्थानविदा स्वास्त्रभूता पार्वत्येव स्वीयमौ्वीस्थापनस्थान. मिति जानता। मन्नाशेडप नयैव शिवं वशी कारिप्यामीति जानता वा। आश्रयगुणप्रकर्षे- णाऽडघेयगुणप्रकर्ष इति योग्यमिंदं स्थानमिति जानता वा। अत्र मौवपदादेव कार्मुकसंबन्धे लब्धे कार्मुकपदमपुष्टम्। (उपजातिश्छन्दः)। उत्मेक्ष्येति।स्वीयवस्तुन एव न्यासी- करण च तु तत्सदृशस्येति नोपमेति मावः। तथाऽपि हीति। न्यासीकरणे हेतूत्प्रेक्षेयम्। तत्र च द्वितीयत्वमेव हेतुरिति भावः । विशिष्टम्य हेतुत्वेऽपि न, दोष इति चिन्त्यम्।

१ क. ग. वलम्बमानां पु०।'२ क. ग. 'रपुध्पका। ३ क. त्र मौर्बीद्वितीयामिति द्वितीय- ₹वमात्रमुत्प्रेक्ष्यम्। यथा वा। ४ ग. मुन्प्रेक्षितम्।' ग. युकतम्। ६ क ठे च नि"।

२६४ मदीपोद्द्ोतसमेत :- [७स०उल्लास: ]

वपुर्विरूपाक्षमळक्ष्यजन्मता दिगम्वरत्वेन निवेदितं वसु। वरेषु यद्धालमृगाक्षि मृग्यने तदस्ति किं व्यस्तमपि त्रिलोचने !१६२। अन्रालक्षिता जनिरिति वाच्यम्। यथा वा, आनन्दासन्धुरतिचापल शाललिचित्त - संदाननैकसदन क्षणमप्यमुक्ता। या सवदैव भवता तदुदन्तचिन्ता तान्ति तनोति तव संपरति घिग्घिगस्मान् ॥ १६३ ॥ अत्र 'न मुक्ता'-इति निषेधो विधेय:, यथा, नवजलघर: संनद्धोडयं न दप्निशाचरः सुरधनुरिद दूराकृष्टं न तस्य शरासनम्। प्रडी c-बहुब्रीहावेव तद्धितार्थगुणीभूतेऽन्यपदार्थे गुणीभावो यथा-बपु० । अत्र वरेषु मार्गणीयानां धर्माणां वैकल्यदर्शनप्रस्तावाज्जन्मन्यलक्ष्यत्वं विधित्सितम्। तच्च समासे न्यग्भूतम्। 'अलक्षिता जनिः' इति पाठे तु पौर्वापर्यविपर्ययसत्त्वेडपि समासनिबन्धनमप्राघान्यं निवर्तते। नव्समासे यथा-आनन्द० ।

नवजल० । उ०-वपुरिति। (कुमारसंभवे पश्चमसर्गे) बटुवेषधारिण: शिवस्य पार्वतीं प्रत्युक्तिः। वपुः शरीरं विरूपाक्षम्। सर्वाङ्गप्रधानं चक्षुरेव यस्य विरूपं तस्वेतराङ्गं कि वक्तव्यमित्यर्थः। न लक्ष्यं जन्म यस्य तत्ता । यद्वरेषु मृग्यते तद्व्यस्तमपि त्रिलोचनेऽस्ति किमित्यन्वयः। यत्रिलोचनेऽस्ति तद्व्यस्तमपि (रूपकुलधनमध्य एकैकमपि) कि वरेषु मृग्यत इत्यन्वयः। उक्तान्वये तु रूपाभावादे स्पष्टतयोपन्यासो न युज्यत इति दीपिकाकृतः। (वंशस्थं वृत्तम्)। निवर्तत इति। तथा च पढ़दोषोद्धारेऽपि वाक्यविधेयाविमर्शस्तदवस्थ एवेति भावः । केचित्तु शिवे जन्मनोऽमावाद्विशिष्टविधिरेव विवक्षित इत्याहुः। आनन्देति। (विरक्त नायकं प्रति नायिकासखीनामु्क्तिरियम्। अतिचापलशालि यत्तव चित्तं तस्य यत्सं- दाननं बन्घनं तस्यैकं सदनं स्थानं कारणं वा। अन्यभिचारेण तथात्वं व्यङ्गचम्। या भवता सर्वद्व क्षण1प्यमुक्ता मुक्त न तदुदन्तचिन्ता तद्वार्ताचिन्ताऽपि तान्ति म्लार्नि तनोत्यतोस्मान्धिगिति । एवंविधदुःखदर्शित्वादतिशोच्या वयमित्यर्थः । (वसन्ततिलका छन्दः)। नवजलधर इति। उर्वशीविरहे पुरूरवसो मेघादौ १ क. नाम।

[ ७म०उल्लास: ] काव्यमकाशः।

अयमपे पटुर्धारासारो न वाणपरम्परा कनकनिक षस्तिग्धा विद्युन्पिया न भमोवंशी ॥ १६४॥ इत्यत्र)। न त्वमुक्ततानुवादेनान्यढत्र किंचिद्विहिनम् , (यथा, जुगोपाऽडत्मानमत्रस्तो भेजे धर्ममनातुर:। अगृघ्नुराददे सोऽर्थानसक्त: सुखमन्वभून् ॥ १६५॥

प्रदी०-इत्यत्रेव प्रसज्यप्रतिषेध एव विधेयो न तु-जुग,पा०।

न च समासे नवः प्रसच्यप्रतिषेधोऽर्यः किंतु पर्युदाम एव। नदुक्तम्- विधेर्यत्र प्रधानत्वं प्रतिषेधेऽप्रधानता। पर्युदासः स विज्ञेयो यत्रोत्तरपदेन नञ् ।। इति । कथं तर्हि 'अश्राद्धभोजी' इत्यादौ प्रसज्यप्रतिषेघलाभः। पर्युदामेनाऽडलेपान्। ननु पर्युदासार्थोडमुक्तत्वमेव विधीयतां फलाविशेषािति चेन्। भवेदप्येवं यदि तथा मति क्षण उ०-निशाचरादिभ्रमानन्तरं विशेषदर्शने सतीयमु्तिः। कनकनिकषः। तत्कपणरेखा। (हरिणी छन्दः)। जुगोपेति। (रघुकान्ये प्रथमसर्गे दिलीपवर्णनमिदम्)। (अन्रन्नो भयर- हितः)। अत्रस्तोऽपि त्रस्तवत्सम्यक्तया सदैवाऽडत्मानं जुगोपेति व्यङ्गचम्।नावन, न प्रकर्ष:। अनातुरोडरोगी । अगृध्तु रलुब्धः। (अमक्तोऽनासक्तः)। उत्तरपढेने नि । उत्तरर देन युतो नव्समस्त इत्यर्थः। समासयोग्य इति यावत्। विधेभेदे प्रतियोगिनः नवानतव विशेष्यत्वं प्रतिषेधे ननर्थेडप्रधानता। नव्तत्पुरुषम्योत्तरपदार्थप्रवानत्वादारोपिनोनट इत्येवें बोधादिति भावः । अत एव प्रसज्यप्रतिषेघोऽसमास एवेत्याहुः। नदुक्तम- 4अप्राधान्यं विधेयेत्र प्रतिषेधे प्रधानता । प्रसज्यप्रतिषेधोऽसौ क्रियया सह यत्र नञ्।' इनि। क्रिर्यान्वयी यत्र नञ घात्वर्थरूपक्रिय: भाववोधक इति यावन्। तथा च प्रमज्यप्रतिर्षे भवति-क्रियायामन्वयेन मुक्तापदेन समासो नस्णत्, अमामर्थ्य दिनि भावः।नवजन्द इत्यादावपि गम्यमानभवतिक्रियाया एव निषेधो तोध्यः। कर्थ तहीति।अत्र हि श्राद्धाद :- तरभोजित्वं नार्थः । भोजनस्य रागप्राप्तत्वेनात्रतत्वात्। त्रनाधिकारपठिनणिन्यनुपपत्तेः । अ- श्राद्धाद्युपपदाच्च सः। श्राद्धभोजनाभावश्च व्रतमिति भावः। आक्षेपादिति। अय भाव :- श्राद्धूभोनिभिन्न इति वाच्योऽर्थः।श्राद्धभोजनाभाववत्त्वं च तेनांSSल्षिप्यने।त्रे नम्यमाने णिनिरिति सूत्रार्थः । णिन्यन्तेन नम्समासे हि तम्य गभ्यतेति। वम्नुतोऽमूर्येलला टयोगिि i ग. 'स्तताद"।२ क. त्मगो। ३ क. यदुतम्। ३४

२६६ पदीपोद्द्योतसमेत :- [७स० उल्लासः ]

विरुद्धमतिक्रुद्यथा, अकार्यमित्रमेकोसौं तस्य किं वर्णयामह ॥ १६६ ॥ प्रड़ी० -- मपीत्यनेन संबन्धः म्यान्। म हि मुक्तत्वेनव प्रतियोगिना विवक्षितः।न च पर्युदासे तथा संभवः : नन्वेवमपि नाविमृष्टविधेयांशता। विधेयम्यानुपस्थितेः । कि तु धारणे विद्धदितिवद्वाचकत्वमेव म्यान्। ममामेऽर्थान्तरनिरूढत्वादिति चेत्। न। प्राधान्येनानि देशस्य नथाऽप्यक्षनेः । अत एव 'प्राधान्येनानिर्दिष्ो विधेयांशो यत्र' इत्याह वृत्तिकृत्, न त्वग्राधान्येन निर्दिष्ट इति। तर्हि विदधवित्यम्याप्यत्रैवान्तर्भाव इति चेत्।न। तद-

न। उमयोरसंर्कणस्थलसंभवे क्वित्संकरेऽप्यदोषात्। दूषकताबीजं च विवक्षितार्था प्रत्ययः। तम्मान्नित्यदोपोऽयम्। विरुद्धमतिकृत्, पदान्तरसंनिधानेन प्रकृतप्रतीतिन्यक्कारकप्रतीतिजनकम्। तच्चेदमने- कधा प्रवर्तते। क्चित्समामान्रविग्रहेण। यथा-सुधाकर०। उ०-ज्ञापकादसामर्थ्येऽनि क्वचित्समामः। न च प्रकृतेऽपि स्यात्। तावताऽपि ताह- शात्सहृदयवैमुख्यं दुर्वारम्। एतेनाशव्दरोडयं निषेधार्थस्तेनासमास एवेत्यपास्तम्। समाससंदेहेन पर्युदाससंदेहाच्च। पौवीपर्यविपर्ययस्यापरिहाराच्च। एवं द्वितीयमौर्वीमि- त्यत्र विशिष्टस्य विधेयत्वेऽपि तत्र प्रधानमौर्वीत्वस्य प्रसिद्धसाद्ृश्येन प्राप्ततया प्राप्ता- प्राप्तविवेकन्यायेन द्वितीयत्वे पर्यवसानेन शब्दतो गुणभूतस्य द्विताीयत्वस्य न्यासी- करणे हेतुत्वे सहृद्यवैमुख्यमेव दूपकतावीजमिति वोध्यम। न च पर्युदास इति। ममास एकदेशेनान्वयायोग न्। वशिष्टेनाSडरोपितमुक्तत्वेनैवान्वयाच्चेति भावः । विव- क्षितार्थापत्यय इति। विवक्षितम्याद्देश्यविधेयभावरूपार्थस्याप्रतीतिः। स ह्यपदार्थोडपि विषयताविशेपरूपो विशेषणविशेष्यभाववद्वाक्यार्थप्रतीतौ भासते। सोऽपि पदादयर्थ इत्यन्ये। उद्देश्यत्वविधेयत्वे विशेष्यत्वविशेषणत्वरूपे तत्समनियते वेति तु न युक्कम्। स्पर्वते वहिरित्यादौ व्यमिचारादिन्याहुः। अभवन्मतयोगे तु परस्परं पदार्थानां संबन्ध- रूपोऽन्वयोऽपि न भासन इति ततो भेढः। दूपकताबीजान्तरमप्युक्तम्। भककृत. प्रतीतिन्यकारकेनि। विरुद्धस्य मतिर्विरुद्धा वा मतिरिति समासः । अत्र पदान्तर- संनिधानेनेति विशेषणादनुचितार्था श्रीलनिह तार्थानां व्युदासः। कि चाऽडद्ययोर्न वाक्यार्थ- प्रतीत्यो: परस्परविरोधिता कि तुव्यङ्गचयोर्वाच्यव्यङ्गययोवा। अमतपरार्थश्च व्यङ्गय- रसयोरेव विरोध इति न तत्संकरः । प्रकाशितक्रिद्धे तु प्रथमप्रतीतेन विवक्षितार्थेनैव विरुद्धूव्यञ्जनं नात्र तथेति ततो भेदः । न्यकारकत्वं च प्रकृतबोधप्रतिबन्धकतया तद्वोधज न्यचमत्कारप्रतिबन्धकतया चेति बोध्यम्। सुधाकरेति। चन्द्रकरसदृशप्रगल्मचेष्टितः । 9 元 :1

[ ७स० उल्लास: ] काव्यपकाय:। २६७

अत्र कार्य विना मित्रमिति विव्षिनम्: अकार्येषु मित्रमिनि तु पनीतिः। यथा वा,

कान्ता कान्नस्ट सहमा विवधानि गल्यग्रहम्॥ १६७॥ अन्र कण्ठग्रहमिति वार्च्यम्। यथा वा, न त्स्तं यदि नाम चूनकनगामंवानमान्ाम्मन स्तेन व्यारुजता धनुभंगवनों देवास्जवानीपनेः। ततपुत्रस्तु मदान्धतारकवधाद्विश्वम्य दन्तोत्मव: स्कन्दः स्कन्द इव प्रियोऽहमथबा िप्य: कर्थ बिस्मृन: ॥१६८॥

प्रदी०-अन्राकार्य कार्यमन्तरेण मित्रमिति विवक्षिनन्! अकार्य मित्रमिति तु प्रनीखने। क्कचिन्नामपद्योः समासे विरुद्धार्थनिरूढपदघटनया। यथा-चिग्काल० । अत्र कण्ठग्रहार्थतया विवक्षितो गलग्रहशब्दो गेगविशेष निरुदः । क्वचिद्विवक्षित- विशेषपरत्वे पद्वैयर्थ्यप्रसङ्गेनाविवक्षिनविश्ेषपरत्वग्रहान्। यथा-न त्रस्तं०। उ०-आकारशब्दः सदशवाची। ' विद्वत्सुप्रगव्मीं विशागडौ' इत्यमरः । अकार्यमिन्नं कार्य विनैव मित्रमित्यर्थः। मयूरव्यंसकाढित्वात्ममामः। 'वणयामह इन्यम्य कर्म गुणानि- त्यार्थिकम्)। अकार्ये मित्रमिति न्विति। नमोउर््त्र कुकायें मित्रमित्यपी त्यर्थ: । अव्ययीभावनञ्समामयोस्तुळ्यन्वेनास्थाभि मर्नविगिनि भावः। निरुदेनि। निरूढया पद्घटनयेत्यर्थः। अत्र प्रकरणेन रडर्वन्व्त्त्वं वाविन्वा योगार्ोपम्थितावप्यवि वक्षितार्थव्यञ्जनया तिरस्कार एव विरोधो वाध्यः पदार्थः। अन एव प्रकरणोत्कटचे निहतार्थस्य न दोषत्वम्। चिरेति। चिरकालेन परिप्रातम्य। अनेनौत्कण्टच्ानिशयः । लोचनानन्दजनकस्येत्यनेन सौन्दर्यातिशयः। कान्नस्य मनःप्रियम्य। न त्रस्तमिनि। (वीरचरितनाटके द्वितीयाङ्के) दाशराथमुद्दिश्य पन्ठुरमो्तिः। यदि तेन रघुनाथेन धनु. व्यारुजता भन्नं कुर्वता देवाद्विजिगीषोरपि भगवत्ततत्ममर्थादि भवानीपतेः। इद च दक्ष यज्ञविध्वंसकत्वेनार्थान्तरसंक्रमितम्। तेनातिरोषवनपि सकाशाचन्न त्तं तन्नाम युक्त मित्यर्थः। तत्र हेतुगर्भविशेषणम्। भूतकरुणासंत नः समूहम्तेन शान्त आत्मा यस्य तादशात्। ननु तत्पुत्र एव योत्स्यते किं तवत्यत्राइडह-नत्पुत्रस्त्विति। तुर्व्यवच्छेदे। स्कन्दो जगदास्कन्दनसमर्थोऽषि मदान्धम्य तारकामुरम्य वधात्मवलोकम्य दत्त उत्सवो येन तादृशस्तेन दत्तोत्सवत्वात्कथमपि तद्विपरीतं कर्तु नेष्टे। अनम्तदम्मरणं युक्तमिति भावः। १ झ. अकार्ये। २ ग. ति प्र°। १ क. ग. प्राप्तिलो° ।४ क, ग. मू। न न्र"।

२६८ पद्ीपोद्दोतसमेत :- [७स०उल्लास: ]

अत्र भवानीपतिशब्दो भवान्या: पत्यन्तरे प्तीति करोति । इन्द्रवरुणभवे- त्यादिना पुंयोगान्डीष्मत्ययेन भवस्य पत्नी भवानी। यथा वा, गोरपि यद्वाहनतां पाप्तवतः सोऽपि गिरिसुतासिंह:। सविधे निरहंकार: पायाद्वः सोऽम्बिकारमण: ॥ १६९ ।। अत्राम्बिकारमण इति विरुद्धां धियमुत्पादयति। श्रुतिकटु समासगतं यथा, सा दूरे च सुधांसान्द्रतरङ्गितविलोचना। वर्हिनिहोदनीर्होडयं कालश् समुपागतः ॥ १७० ॥ प्रदी०-अत्र भवस्य पत्नीत्यर्थे भवानीति सिद्धम्। तथाच भवपत्नीपतौ प्रतीयमाने भवातिरिक्तः स द्राक्प्रतयिते। न हि भव एवाभिधेये मेवपत्नीपतिरिति प्रयोगो योग्यः मचेतसाम्। क्कचित्समासेकैयेऽपि समस्यमानपदयोद्वर्यर्थतया। यथा-गोरपि०। अत्राम्विकार मणपदयोगौरी प्रीतिकर त्ववन्मातृस्वामित्वमप्यर्थः। दूषकताबीजं विवाक्षि ार्थनिरम्कारकार्थोपस्थितिः । अतो यत्र विरुद्धोऽर्थो विवक्षित एव तत्रादोषत्वम्।

तत्रासमासगतमुदाहृतमेव। समासगतेषु श्रुतिकटु यर्थां-सा दूरे०। उ०-ननु तथाडपि तव मुनेः किं प्रयोजनं कश् संबन्धो येन त्वत्तो भयं कार्यमत आह- म्कन्द इव तम्य देवस्य यतोऽहं प्रियः, अतः कथं विस्मृतः । अनुचितं विस्मरणभिति भावः। ननु त्वत्प्रियत्वं नास्माकं विदित तत्राSSह-अथक्ष शिष्यः। तत्तु जगद्विदित- मिति भावः। अहमिति क्षत्रियकुलान्तकेऽर्ान्तरसंक्रमितवाच्यम्। तेन धनुर्भङ्गकर्तुः साह- सातिशयो व्यज्यते। (चन्द्रिकायां तु स्कन्द इत्यस्य विस्मृत इत्यत्रान्वय उक्तः । तन्मतेऽथवेति भिन्नकमेण स्कन्दपदोत्तरं बोध्यम् । (शार्दूलविकीडितं छन्दः)। द्राक्मनीयत इति। तेन भवप्रतींतिप्रतिबन्ध एवेति भावः । तच्चमत्कारप्रतिबन्धो वा। पेरे तु भवस्य पत्न्यां गुणभूतत्वेन मवान्वितपत्न्या विशेष्यभूतः पत्यर्थोऽन्य एव प्रतीयते। गुणस्योत्सर्गतः प्रधानत्वायोगादित्याहुः। एवं चाSSराध्याया देव्या ईदक्प्रतीतिर्मयकरीति मतिर्विरुद्धा। भवानीशव्दो दुर्गात्वविशिष्ट रूढ एवेति नात्र दोष इति केचित्। गोर- पीति। यद्राहनतां प्राप्तवतो गोरपि सविधे सोऽपि प्रसिद्धरूपोऽपि सिंहो निरहंकारः। अम्बिकारमणो महेशः । करत्ववन्मातृस्वामित्वमपीति। अम्बिकाशब्दस्य जनक ताविशेषवत्स्त्रीत्वेन मावरि गौरीत्वेन गौर्या च शक्तिरिति बोध्यम्। (आर्या छन्दः)। सा दूरे चेति। विरहिणो रामस्योक्तिरियम्। संजातसुधासान्द्रतरङ्गसदशकटाक्षव- १ क. ति। यथावा। २ क. 'धासिन्धुस्तर"। ३ क. दनोपीह का । ४ क. भवानपि°। क 'क्ये ई'। ६ क "था दूरे च सा सुधा"। ७ भयकारी।

[७स० उललास: ] काव्यप्रकाशः । २६९

एवमन्यदपि ज्ञेयम्। अपास्य च्युतसंस्कारमसमर्थ निरर्थकम्। वाक्येडपि दोषा: सन्त्येते पदस्यांशेऽपि केचन ॥ ५२॥ केचन, न पुनः सवे। क्रमेणोदाहरणम्,

प्रदी०-समामादैकपद्यम्। एवं च्युनसंस्कृत्यादयो द्रष्टव्याः । उक्तान्पददोषान्पदैकदेशे वाक्ये चानिदिशति-अपास्य०। च्युतसंस्कारेत्यादिर्भावप्रधानो निर्देशः । एते श्रुतिकट्टादिपदपवृत्तिनिमित्तमूता: श्रुति- कटुत्वादय इत्यर्थः । अत्र यत्र पदान्तरसाहित्येन पढ़ानां दुष्टत्वं स वाक्यदोषः। न चासाध्वसमर्थनिरर्थकानां दुष्टत्वे पढ़ान्तरमाहित्यापेक्षेनि तत्रितयापासनमिति संप्रदायः । तदसत्! 'सोडध्येष्-' इत्याँदौ श्रुतिकटोर्दुष्टत्वे पदान्तरसाहित्यम्यानपेक्षणीयतया तदुदाहरणविरोधात्। न च तत्रापि तथैवति वाच्यम्। परुषवर्णारब्घत्वस्य स्वत एव सत्त्वात्। तथात्वेऽपि वा 'सें रातु वो दुश्च्यवनः' इत्याद्यप्रयुक्तादुदाहरणाव्यापिः । न हि तत्रापि दुष्टत्वे पदान्तरापेक्षेति वक्तुमपि शक्यते। कि चावाचकमप्यसमर्थसमान- शलिं किमिति नापास्तमिति सर्वव्याख्यानेषु विनिगमकं वक्तन्यमिति। अत्र ब्रूम :- विवक्षितधर्मिप्रत्यायकशव्दवृत्तित्वे सति नानापदवृत्तित्वमेवात्र वाक्यवृ- त्तित्वमभिप्रेतम्।'न्यक्कारो ह्यर्यमेव- इत्यत्रापि नाव्याप्तिः । उद्देश्यविधेयाभिधाय- कयोर्द्वयोरपि दुष्टत्वात्। अत एवाविमृष्टविधेयांशमित्यत्रांशपदोपादानम्। 'योऽसौ सु- भगे तवाऽडगतः' इत्युदाहरणे प्रकाशे स्फुटमेतत्। एवं च युक्तं च्युनसंस्कृत्यादिव्युद- सनम्। न चासमर्थसहोदरस्यावाचकस्यापि न्युदासो युक्तः । तेनापि केनाचिद्विवक्षित- धर्मिज्ञापनात्। यथोदाहृतेन जन्तुपढ़ेन। व्युदस्तेषु पुनर्न कोऽपि प्रभेदो विवक्षितघर्मि- प्रतिपादक इति।

उ०-लोचना : बहीति। मयूरशब्दजनकः। कालः समयोऽन्तकश्च। द्वयोरपीति। विधेय उद्देश्यानन्तर्यवदुद्देश्ये तत्प्राग्वर्तित्वस्याप्यपेक्षणात्। अंशशब्दोपादानमिति। विधेयपदे धातोर्विधित्वेन बोधे लक्षणा, तद्योग्यांशो यत्राविमृष्ट इत्यक्षरार्थः । अन्यथाऽविमृष्टविधेयमित्येव वदेदिति भावः। एवं च युक्तमिति। असाधु-

१ क. केचन इति नास्ति। १ क. 'ते इति श्र°। ३ क. त्यादि श्रु०। ४ क. स पात देवो दु ।५ क यमित्यत्रा।

२७० प्रदीपोद्दयोतसमेन :- [७स०उलास: ]

सोडडयेषट वेदांखिदशानयष्ट पिवसत ्यन्यमसस्न वन्धून्। व्यजेष्ट पड्वगेमरंस्त नीतौ समूनधानं न्यवधीदरींब ॥१७१॥ से रातु वो दुश्च्यवनो भावुकानां परम्पराम्। अनंडमृकतादैथ्रं दतु दोषैरसंमतान् ॥ १७२ ॥ अत्र दुश्चचवन इन्द्रःः अनेडमूको सूकवबिरः। सायकसहायवाहमेकरध्वजनियमितक्षमाधिपतेः। अब्जरुचिभास्वरस्ते भातितरामवनिप श्रोक: । १७३ ॥ अत्र सायकाडयः शब्दाः खड्गाब्धिभूचन्द्रयशःपर्यायाः शराद्यर्थतया पसिद्धाः । प्रदी०-तत्र श्रतिकटु वांक्यगतं यथा-सोऽव्यैप्ट० । व्यक्तम्। अप्रयुक्तं यथा- स रातु० । अत्र दुश्च्यवनशब्द इन्द्रे, अनेडमूकशब्दश्चैडम्केऽप्रयुक्तः । निहतार्थ यथा-सायक०। अत्र सायकशब्द: खड्गे, मकरध्वजशब्दः समुद्रे, क्षमाशभ्दो भूमौ, अब्जशब्द् श्चन्द्रे, श्लोकशब्दो यशसति च प्रयुक्तः । न चैतेषामेतेषु प्रसिद्धिभूयस्त्वम् । अतः

उ०-त्वाच्छक्त्यभावाच्च प्रत्यायकत्वाभावेनेति भावः। प्रागुक्तास्मद्रीत्या च्युतसंस्कृति- व्युदासश्चिन्त्य एव। श्रोत्रुद्वेगविशेषाजनकत्वे सतीति वक्तुं युक्तम्। सोऽध्यैष्टेति। (भट्टिकाव्ये प्रथमसरगे पद्यमिदम्)। (अध्यैष्टाधीतवान् । अयष्टापूजयत्)। पितनता- पर्सीच्छाद्धादिभिस्तर्पितवान्। अपारीदिति पाठे निवापजलादिभि: पूर्णान्कृतवान्पालि तवान्वेत्यर्थः । वन्धूनमंस्त। तेषां दानसूनृतादितिः सन्मानं कृतवान्। षड्वर्ग इति। कामक्रोधलोभमोहमदमात्सर्याणि। समूलघातमिति। समूलं हतवानित्यर्थः । (उपजातिश्छन्दः)। स रात्विति। रातु ददातु । दुश्च्यवन इन्द्रः। भावुकानां कल्याणानाम्। असंमताञ्शत्रून् । अनेडमूको मूकबधिरस्तदाद्यैर्दोषिः । दतु खण्डयतु। 'अनेडमूक उद्दिष्टः शठे वाक्श्रुतिवर्जित'। इति मेदिनी। एडमूक इति। मूकबाधर इत्यर्थः । 'एडमूक: स्मृतो धीरैः शठे वाक्श्रतिवर्जिते'। इति विश्वः । सायकेति । सायकः खड्गः शरश्र। मकरध्वजः समुद्रः कंदर्पश्च । क्षमा भूमि: क्षान्तिश्च। अब्जं चन्द्रः पझ्ं च। श्ोको यशः १ क. स पातु वो°। ग, ददातु वो । २ क. वैस्तु द०। ३.ग. ०न्द्रः । मकबधिरोऽने डमक:। सा° ।४ क. चैषा।

[ ७स० उल्लासः ] काव्यपकाशः'। २७१

कुविन्दस्त्वं तावन्पटयसि गुणग्राममभितां यशो गायन्त्येते दिशि दिशि च नम्नास्तव विभा।

तथापि त्वत्कीर्तिर्भ्रमति विगताच्छादनािह ॥ १७४॥ अत्र कुविन्डादिशब्दोरऽर्थान्तरं पनिपादयन्ुपश्लोक्यमानस्य तिरस्कारं

माभ्रभ्राड्विष्णुधामाSडप्य विषमाश्वः करोन्ययम्। निद्रां सहस्रपणांनां पलायनपरायणाम् ॥१७५॥ अत्र प्राभ्रभ्राड्-विष्णुधाम-विषमाश्व-निद्रा-पर्णशब्दाः

प्रदी०-अनुचितार्थ यथा-कुबिन्द० । अत्र कुविन्द इति तन्तुवायं, पटयसीति पटं करोषीति, गुणेति तन्तुं, नम्नेति वस्त्रहीनं, यश इत्यकारप्रश्लेषादयशः, विगताच्छादनमित्यवसनमित्यर्थानुपश्लोक्यमाना पकर्षद्योतकतयाSनुचितान्प्रकाशयन्ति। अवाचकं यथा-प्राभ्रभ्रा०। अभ्रे भ्राजत इत्यभ्रभ्राड् जलदः । प्रकृष्टाऽभ्रभ्राड् यत्र तद्विष्णुधामेत्यम्य विशेषणम्। अत्र प्राभ्रभ्राडिति प्रकृष्टजलदे, विप्णुघामेति विष्णुपदे, विषमाश्रव उ०-पध्यं च । अत्र द्वनीयेनाऽडद्यो निहन्यते। (आर्या छन्दः) कुविन्द इसि। राजानं प्रति कवेरुक्तिः । कुं पृथ्वीं विन्दतीति कुविन्दो राजा रूढ्या तन्तुवायश्च। पटयसि पटुं पटं च करोषि। गुणाः, विद्यादानादयः सूत्राणि च। ग्रामः समूहः।अमितः समन्तात्, आरोहपरिणाहाभ्यां च। यश इत्यकारम्श्लषाद्यशश्र।नग्नाः, वन्दिनो वस्त्र- हीनाश्च।शरज्ज्योत्स्नावत्कान्तान्यतिनिर्मलानि स्फुटानि विकटान्यपि गुप्तान्यपि सर्वाङ्गाणि यस्याः सा चासौ सुभगा च रमणी या त्वत्संब्विकीर्तिः। गिगनमाच्छइनमावरणवामो यम्यां क्रियायां तद्यथा भवति तथा त्रमनि। तथाडीति नग्ना इत्यत्राप्यन्वेति विरोधम्फोर- णार्थम्। एवं च तथाSपीत्युपाविरेधस्फोरणाय +द्रात्मन इतिवदुपस्थिततन्तुवायादिद्विती यार्थमादाय वाक्यम्यामवद्धार्थनापत्तावुपमा कल्पनीया। तथा च तदुपमानकत्वं राक्य नुचितमित्युदाहरणसंगतिः । (शिरवरिणी छन्दः) । माभ्रेति। अभ्रे भ्राजत इत्यभ्रभ्राड्जलद: प्रकृष्टोऽम्रभ्राड्यत्र तदविप्ण: मेचम्प विशेर्षेणम्। तादृगपि विष्णु- पद्माप्य प्राप्य। विषमाश्रः सप्ताश्वः सूर्येः । सहस्रदलानां निद्रां संकोचं पलाय

१क. "त्स्ाकान्त स्फू २ क सर्य। ३ क. ग. 'घ पत्राणाम , ४ क. "न्धिनी की।

२७२ प्ंदीपोद्द्योतसमेतः- [७स० उल्लास']

अपते रुपसर्पन्ती कम्पना वामलोचना। तत्तत्महरणोत्साहवती मोहनमादैघौ॥ १७६॥ अत्रांपसर्पण-म्रैहरण-मोहन-शब्दा ब्रीडादायित्वादश्लीलाः। तेऽन्यैर्वान्तं समश्नन्ति परोत्सर्गै च भुञ्जते। इतरार्थग्रहे येषां कवीनां स्यात्मवर्तेनम् ॥ १७७ ॥ अत्र वान्तोत्सर्गपवर्तनशब्दा जुगुप्सादायिनः। पितृवसतिमेंहं व्रजामि ता सह परिवारर्जैनेन यत्र मे। भवति सपदि पावकान्वये हृदयमशेषितशोकशल्यकम् ॥ १७८ ॥

प्रदी०-इति सप्ताश्वे, निद्रेति संकोचे, सहस्त्रपर्णेति सहस्त्रदले, प्रकृष्टजलदत्वादिना प्रकारेणावाचकानि। कानिचिच्चात्र धर्मिणि शक्तान्येवेति यथोक्तवाक्यदोषत्वम्। अश्लीलेषु ब्रीडाढ़ायि यथा-भूपते०। अन्रोपसर्पन्तीति सुरतारम्भं, प्रहरणेति ताडनविशेषं, मोहनमिति निधुवनं चार्थान्तरं

जुगुप्सादायि यथा-तेऽन्यै०। अत्र वान्तोत्सर्गशब्दो छर्दितपुरीषार्थतया, प्रवर्तनमिति पुरीषार्थान्तरतया जुगुप्सां प्रयच्छन्ति। अमङ्गलारथै यथा-पितृवसति०। उ०-नपरायणां तत्कालविनश्वरां करोतीत्यर्थः। प्रकारेणवचकानीति।प्रगताभ्रस्थानि

नावाचकत्वादिति भावः। भूपतेरिति। उपसर्पणमभिगमनं रिरंसोद्योगश्च। कल्पना सेना । शत्रुकम्पजनकत्वात्। अपराऽपि स्वदर्शनन सातत्विकभावेन पुंसः कभ्पयक्तान् करोति। : स्वयमेव कम्पयुक्ता वा, शङ्कया। वाम भ्रुकुटीविषमं सुन्दरं च। प्रहरणं शस्त्रादिप्रक्षेपः। कामशास्त्रप्रसिद्धं दंपतिजघनताडनं च। मोहनं विपक्षसंमोहनं निधुवनविलासातिशयंच। तेऽन्यैरिति। वान्तम् । मुखद्वारा भुक्तत्यक्तम् । उत्सर्गमधोद्वारेण त्यक्तम्। प्रवर्तनं प्रवृत्तिः पुरीषोत्सर्गश्च। पुरीषार्थान्तरतयेति। प्रवृत्त्यर्थकतयोपात्तत्वात्तर्थान्तरमिति बोध्यम्। पितृवसतिमिति। (पतिगृहे शोकपीडितायाः कस्याश्चिदियमुक्तिः)। पितृव- सति पितृगृहं इमशानं च। तत्र परिवारगणेन सह व्रजामि गच्छामि। यत्र पावकान्वये पवित्रत्वकारकपित्रादिसंबन्ध सति वन्हिसंबन्धवति च, गताया मम सपदि तत्कालमेव १ ग. नपते° । १ क, ग. हणनोत्सा। ३ क. दधे। ४ क. ग. ग्रहणनमो ।५ क. हं प्रयामि। ६ क. गणेन। ७ ग. पुरीषत्यागार्थान्तरतया।

[ डम०उहान: काव्यमकान:।

सुगवयालामपरः नामाटोमसम्पनः नवेणो भास्वन्दनिवय चिल्ोवैवनाम अत्रर कि सुग्कम्पनामागेणभृतिशच्दा वेि्यर्था कि मदिग दर्था: ?- इति मंदेहः ।

दृढभूमि: मियमाप्ती यन्नः स फलितः मन्े. १०० ॥

प्रदी०-अत्र वितुरगहं पवरिनो वंश नि बिवसि वववननिवास

संदिग्धं यथा-मुगल० । अत्र नुगलयेनि देवगृहमदिरामन्दिर्य: प्रपतपयावनम्वन इति प्न्यन्क म्यत्वयोरुपस्थापकम्। एवमग्रेडपि। अप्रतीनं यथा-तस्याधि०। अधिमात्रो दृदज्ञानवानुपायो यमादि्यम्य। नीत्रः पन्मः मव्रग वैवावयं सस् तम युक्तस्य। ढभूमिर्ददसंक्कारः मृदृपायी्यपयवि्रकरैि तरिवित अ योगिन: म्त्येकं मृदुमवगो मध्यमवेगम्व्रमंव्राशचनि बरिवेध: अत्राविमत्रद्ुय शब्दा योगाम्रमात्रप्रसिद्धाः ।

उ०-हनोकलक्षणशल्यं हृदयं भवति। इमशानवह्िमंबन्धनि हंकः। अत्र वह ने: इमशानमा व्याचितावहनिरेव प्रतीयत :नि तम्यमङगन्त्वं वध्नअपर क्त्रं छन्दः :। सुरेनि। सुगलयो देवतागहं मदिगगृह का। रव' व्यात शत्रुवब क्षमा सेनान पतं पर्याप्तमतिशायित कपनं निारिना बणा मा वा। प्रवणमनपरः। भाम्वन्ती शोभमाना नृति्नुनिभन्म व यन्त।इनस्थापकमिनि। तत्र प्रकर धमावात्तात्पर्यसंवेहेन स्वुतििन्दा वि मदहः। तम्याधीति। अि मात्रो दृढज्ानकार्युपायो यमादिर्यम्येत्यर्थ:। नव्र: पग्मः सवगो वैराव्यनुनाय नुष्ठानशेध्यं वा यस्य तत्तायुक्तस्य हडभमेर्टेडमंस्कारजनकं्ड प्रियम्याऽडन्ममाक्षा त्कारस्य प्राती सत्यां स यत्नश्चित्तैकाउ्यवेषयका यत्नो मोक्षरूरलमाग्ान इन्यर्थः।

१ ग. पतगृह'। २ क ङुगलम्। ३ क क्यते। ४ ग मुराढिक ।५ क 'स्न' १ क बने वं । ७ क. 'ध्यमसं"। ३३

२७४ घदी पोद्दोतसमेतः-

ताम्बूलभृनगल्लोडयं भहं जल्पति मार्नुषः । करोनि खादनं पानं सदेव तु यथा तथा ॥ १८१ ॥ अत्र गल्ादय: शब्दा ग्राम्या: ! वस्त्नवैदूर्यचरणैः क्षतसतत्वरजःपरा। निष्कम्पा रचिता नेत्रयुद्धं वेदय सांपतम् ॥ १८२ ॥ अत्राम्बनरन्नपादे: अ्षततमा अचला (भूः) कृता, नेत्रद्वंद्वं बोधयेति नेयार्थता। धम्मिल्लस्य न कम्य प्रेक्ष्य निकामं कुरङ्गशावाक्ष्याः। रज्यन्यपुर्ववन्धव्युत्पत्तमोनसं शोभाम् ॥ १८३ ।। प्रदी०-ग्राम्यं यथा-ताम्बूल० । अत्र गल्लमल्मानुपखादनपानशब्दा ग्राम:। नेयार्थ यथा- वत्रवे०। अत्र वस्त्र डर्थशर नाम्ब मणेरविक ततत्व स्त्रशव्देन गगनं विवक्षितम्। न चास्य तत्र शक्तिरि वाच्वलद््ेन इ नाम्वरपद लक्षयति। तस्माच्च गगनप्रती िः। यद्ा रवाचव ताच्यत्व लक्षणः यत वेन गनमेव लक्षयतीति लक्षितलक्षणा लक्षणा वेति वस्तुगा:। ए वैदू स्य णै चरणेत्यस्य पादे सत्त्वरजःपरेत्यस्य नमस्ति निष्कम्पेत्यस्य चाचलायां भूर्मे ु चाय द्वन्द्े वेदयेत्यस्य बोधने लक्षणैव। न च तदीजं लदि: : योजनं वेति नेवर्थत्व। किष्टं यथा-धन्मिल्लस्य०। उ०-दृढभूमिरित्यसममनम्। दीर्घकालाद नैरन् वसेविताभ्यासार्थकं यत्नविशेषणं वा। ताम्बू लोति। यथा सदैव सादनं भक्षणं पानं च कनोति तथा तु तथैव मलं सम्यग्जल्पतीत्यर्थः। नैसर्गिकत्वं चात्र सावर्म्यम्। ग्राम्या इनि गल्लादयो गण्डादिषु विदग्धैरन प्रयुज्यन्त इत्यर्थः । वस्त्नेति। (सखीं विबोधयन्त्याः कम्याश्चिदुक्तिः)। वस्त्रमम्बरं तस्य वैद्र्य मणी: सूर्यस्तस्य चरण: पारदैः किरणैः क्षतं सत्त्वरजोभ्यां परं तमोऽन्धकारो यस्या ईदृशी निष्कम्पाडचला भूमी रचिता कृता तत्सांप्रत नेत्रयुद्धं नेत्रद्वंद्वं वेदय बोधयोद्घाटयेत्यर्थः। वाचकत्वेति। स्वरकवाचकन्वेत्वर्थ। लक्षितलक्षणेति। इदमादयपक्षे। लक्षितेन पदेन बोधनात्। द्वितीय आह-लक्षणा नेंति। तमसीति। सत्त्वरजःपरत्वेन तमसो मुणम्य बोधनेऽप्यन्घकारे लक्षणवेति भावः। बोधन इतति। उद्घाटनरूप इत्यर्थः। धम्मिलस्योति। कुरङ्गशावाक्ष्या अपूर्वस्य बन्धस्य विशिष्टोत्पत्तिः संबन्धो यत्र ताद्दशस्य १ ग. मानवः । न, क. त्रयुग्मं वे" । ग. त्रद्वंदवं बोधय। ३ क. पादैहैततमा ।४ क. रथरैम्। ध°५क, चेति।

[७स० उड्ास: ] काव्यनकाशः । २७५

अन्र धम्मिल्लस्य शोरभा नक्ष्य कष्ठ मानसं न रज्यनीति संवन्धे क्िष्टत्वम्। न्यकारो ह्ययमेव से चठग्यक्तत्राध्यमा नापसः सोऽ्यत्रैवं निहन्ति गक्षमैकुलं जीवत्यहो गवणः । धिग्धिक्छक्रजितं प्रवोधिनवता कि कुम्भकर्णन वा स्वर्गग्रामटिकाविलस्टनवकनैः किमेभिभुजैः ॥१८४॥ अत्रायमेव न्यकार इति वाकनस उचछन्नमात्रं चानुवाद्यम, न प्रदी •- अत्र कुरङ्गशावाक्ष्या ध्मितम्म शामां प्रक्ष्य कम्य ननमं न रज्यनीति संबन्धे प्रतीतिव्यवधानम्। अविमृष्टविधेयांशं यथा-न्यक्काग० अत्र प्राप्तमरिसत्त्वमयमित्यनूद्याप्राप्तं क्वारण्कं विधीयने। अनोडयमेव न्यक्कार इनि वाच्यम्।

इति वृद्धवचनात् । अन्यथा टवैद: न विलन्दन वा नथाभावः प्रतीयेत । अय न्यक्कार इत्युभयो: पढयोदुउ्वद रमगनमेव दुए उ०-धम्मिल्लस्य शोभां प्रेक्ष्य कम्य म नं नाममनिकयन रक ने, अपि तु आनछन ्यक्षार इति। (हनुमन्नाटके चतुर्दशाङ्के ) गमेण गए मे क्रियमा क्षुन्तवम्य गवणर स्वाधिक्षेपोक्तिरियम्। अयमेव मे न्यकार िः यदय मन्नी त शपः अन्ग तत्कृतपराभवादि। अरयो नत्वेको द्वो वा अन पृ्मकडपि नाडडमीदघुनाsकम्माद्षव बहव इति व्यज्यते। तत्रकप तेप्वपि मुख्यामार।आभ्या अवबनाभत द्योत्येते। अत्रैव मत्समीप एव न तु दूरे कुलं वालवृद्धत्त्रीमभुनि। निहिन्ति : स्त्रीव- धस्य भूतत्वेऽपि वर्तमानसामीप्यविवक्षया नवत्र वर्तमाननिर्देशः क्वचिद्राक्षममटानिनि पाठः। एतावता न्यक्वारातिशयः । अहो इति निर्वेदातिशयः। रावर्यन लोकानिनि राषणः । अनेन तत्सहनेSनोचित्यातिशयः । जीवनि, काक्का न जीवतीतयर्थः । घिग्धि- गिति निन्दातिशये। अत एव शकजिनमित्युक्तिः । शक्रोऽपि येन जितस्तम्य मनु व्यमात्राज्जयेन निन्दातिशयप्रतीतेः। प्रवधिनवनति णिजन्नाद्वावे क्तम्ततो मतुप्। न तु क्वत्वन्तः। कर्मण तम्यासाधुत्वात््वर्गस्यविकि रदि्ठनम्। आ्मशब्दादल्पार्थे 'तद्धिताः' इति बहुवचनबोध्यष्टिकच्प्रत्ययः । एभिः प्रसि- दपराक्रमर्भुजः किम्। मुजदयक कि कोनजर न्। अरिसत्त्वमिति पाठः । अभिधेयमिति पाठेऽपि विधेयमित्येवार्थः । (शार्ूलविक्रीडिनं छन्दः ) । दद्धवचनादिति। उद्देश्यविधेयताशानिबोधे विधेयवाचकप्राग्वर्त्युद्देश्यवाच- १ क. 'मभटार्जीव°।

१७६ पदीपोद्द्यांतसमेत :- [ ७स० उल्ासः ] वृथान्व विशोषितम् अत्र च कब्दरचना विपरीतां कृतोति वाक्यरयैव दोपो न वाक्याथं्य। यथा वा,

विम रिग माश्चनकञ्चु्क तनो- रतनोनि योडसौं सुभगे तवाऽडगतः ॥ १८५ ।। अत्र योऽमानिति प ट्यमनुष्ठार्देविधेयार्थनया विवक्षितमनुब दमात्रपती निक्न्ं।

त्यान्। न नु दृयात्वविशषितस्य । किमेभिरित्यनेन वृथात्वस्यैव विधेयत्वात्। अर्थभेदो- पगमपि किमेभिगिति वैफल्याभिधानविरोधात्। वृथोच्छूनस्य तदौचित्यात् ननु न्यक्का- रोडयमित्यत्र वैपरीत्येन विधेयत्वप्रत्ययादर्थदोष एवायं स्यादिति चेत्, नें खल्वन्न विव क्षितोडर्यों दुष्टः। किंतु क्मविशेषादविवक्षितार्थप्रत्यय एवेति शब्दविशेष एवापराध्यति। शब्दान्तरेण तन्प्रतीतेवैंकल्यात्। यथा विरुद्वमतिकृति। न केवलं विधेयम्योपसर्जनत्वव्युत्क्मत्वाम्यामेवायं वाक्यदोषः। किंतु धेयानुपस्थि- त्याडपि। यथा-अपाङग० । अत्र योऽमाविति पदद्वयमुद्देश्यविधेयार्थकतया विवाक्षितम्। उद्देश्यवाचिनो यच्छ वदस्य स्वार्थपरामर्शक्तच्छब्दापोक्षितत्वात्। न चैतत्तत्प्रतिपादकम्। यच्छ्दसांनिध्ये- उ०-कपढ़जोपम्थितिर्हेतुरिति भावः। वृथात्वरयैव विधेयत्वादिति। घटो घट इतिवद योग्यमेतदिति भावः। अर्थभेदोपगमेऽपीति। उच्छूनताया भुजानां वैफल्यस्य भेदादिति भावः। अन एव किंपदवृथापदयोर्न पौनरुक्त्यम्। वैफल्येति। अस्यानौचि- त्यविशिष्टतयेति शेषः । तदीचित्यादितति। एवं चानुवादोडयुक्त इति भावः । प्रसङ्गा- चनत्कथनन्। अयुक्तानुवाढेऽपि विधेयाविमर्शः फलतीति काक्षित्। शब्दान्तरेण। शब्दधर्मकमविशेषभृतग्चनान्तरणेत्यर्थः। विधेयस्योपसर्जनत्वोति। वृथोच्छूनीरत्यंश इदम्। अपाङ्गनि। (नायकागमनोत्सवं निवेदयन्त्याः सख्या इयमुक्तिः)। तवेत्यस्य पष्ठचन्तत्रयेऽप्यन्वयः। अपाङ्गसंवद्ध दृशोस्तरङङितं वत्रप्रेक्षणपरम्परामित्यर्थः। भ्रसंवन्धि कुटिलान्नमागे विलासयुक्तं वेलिितं वक्रताधिक्यं नर्तनं विसारि प्रकाशयोग्यं रोमाञ्चन- मेव कब्चुकं मर्वोङ्व्यापनान्, यस्तनोति स आगत इत्यन्वयः । (वंशस्थं वृत्तम्)। उद्देश्यविधेयार्थकतयेति । तद्वोघकवाक्यार्थघटकार्थकतयेत्यर्थः । यस्त १ ग. त्र श। २ क. 'रतैव कृ। ३ क. बिलास वेलिम्। ४ क, द्मा। ५ क, न ह्यन्नं।

sम उलाम: काव्यप्रकाशः । २७७

[तथा हि, पकान्तपमिद्धानुयृनार्थविषयम्तच्छब्दो यच्छवदापादानं नापे क्षन, क्रमेणोठाहरणम्, कानर्य केवला नीनि: शोर्य वाद चेक्टिनम्। अतः मिद्धिं ममेनाभ्यामुभाभ्यामन्व्रियेष मः ॥१८६॥ द्वयं गतं संपति शोचनीयनां ममागमपार्थनया कपालिन: । कला च सा कान्निमनी कलावन स्त्वमस्य लोकम्य च नेत्रकोंमुदी ॥१८७॥ उत्कम्पिनी भयपरिम्खलितांशुकान्ता ने लोचने प्रतिदिशं विध्ुरे क्षिपन्नी। क्ररेण दारुणतया सहसेंव दग्या धूमान्धिनेन दहनेन न वीशिताजमि॥ १८८॥ प्रदी०-नादमादीनां प्रभिद्धपणमशकन्द्रात्। ननु केवलयोग यत्तदों: नदर्शनन्म: पक्षत्वमेवानयोगमिद्धम्। उच्चते-अनगोः परम्पराथपिक्षार्थकन्वं नियनमेव। एनदेवो- च्यने 'यत्तदोर्नित्याभिमंबन्धः' इति। स चाभिसंबन्धः शाब्द आर्थो वा । तत्र दयो- रुपादाने शाव्दः । यथा 'म दुर्मतिः श्रेयनि यम्य नाऽडदरः' इनि। एकम्य दयोरपि वाडनुपाढ़ाने त्वार्थ: । अनुपात्तम्यापि सामथ्योेवाऽडकेपान्। तत्र तच्छब्दन यच्छव्द्राक्षेप: पकन्तभिद्ध वचनभिन यथा-कानय।। अत्र स इनि प्रक्रान्नं गजानमाह। दूयं०। अत्र सेति प्रसिद्धा । उन्कम्पिनी० । उ०-नोत्थना समागन इन्युद्वेश्यविधेयभावो विवसषितः। न च प्रतीयते। योऽसी प्रमिद्ध इत्येव प्रतीनेः तदाह यच्छब्देनि। यच्छव्दाक्षेपो नतृपादानमेवेत्यर्थः । कातर्य- मिति। (रघुवंशे सप्दशमर्गेतिथिनामकगक्षी वर्णनमिदम्): चापलं चपलता- प्रयुक्तं चेष्टिनमित्यर्थः । चापळे स्वर्थिकोडण। नदीयचेष्टितमित्यर्थ इत्यन्ये। केवलेति लिङ्गविपर्यामेन शौर्येडपि योजनयिस्। आक्षपे वजिं तु व्युन्पत्तवैचितयं पढ़म्वभावो वा। प्कान्तमिति। सोडतिथिनाम राजा। अत्रःमन्यामेत्यनेनैव सामर्थ्यात्परम्परसाहित्य- लामे समेनाम्यामिति चिन्त्यप्रयोजनम्। प्रक्रान्नमतिथिमंज्ञम्। द्यामति। (कुमारसं- भवे पञ्चमसर्गे) बटुवेषेण पार्वती छलयनः शिवम्योक्तिः। पूर्वमेका चन्द्रकलेव शौच्याSS- सीत्, तवैंवं निश्चये सनि द्वयं शोचनीयतां गतमिि भूतकालेनाSSवश्यकत्वं शोकस्य व्यज्यते । द्वितीयश्चकागे भिन्नकमः । नेन त्वं चत्यर्थः । (वंशंस्थं वृत्तम्)। उत्क- म्पिनी इति।रत्नावल्यां दग्धां,वासवढ़त्तां संभाव्य तामनुध्याय शोचतो वत्मराजस्योक्ति:। १ क. चापलचेष्टितम् २ ग. ०लिताश्चलान्ता। ३ क. धूमाश्चितेन।

२७८ प्रदीपाद्द्योतसमेत :- [७स० उद्वासः ]

तच्छद्दस्योपादानं नापक्षते। यथा, साध चन्द्रमसि पुष्करैः कृतं मीलितं यदभिरामनाधिके। उद्यता जयिनि कामिनीमृखे तेन साहसमनुष्ठितं पुनः ॥ १८९ ॥ आागुपात्तम्तु यच्छब्दस्तच्छब्दोपादानं विना साकाङ्क्षः। यथा-अन्नैव प्रढी०-अत्र ते इत्यनुभूते। त्रिप्वध्येतेषु यच्छन्दोपादानं नावश्यापेक्षणीयम्। तदभावेऽप्याक्षपादेव यः पूर्वोक्तगुणवान्, या प्रसिद्धा, ये अनुभूते इति च प्रत्ययाविधा- तात्। यच्छव्दस्तूत्तरवाक्यगत एव सर्वत्र तच्छब्दाक्षेपसमर्थः । यथा-साधु चन्द्र०। यथा च मम 'मातर्भारति वत्सवत्सलतया कि नाम नाSडचर्यते मित्राणि स्थिरताविवेकविनयाः कार्य सुहृत्प्रार्थितम्। इत्यालोच्य विमुच्य मामिह मनागन्तर्हित स्थीयतां यावत्त्वाद्ृशविप्रयोगसुभगा लक्ष्मीर्मया लम्यते' ॥

पाठयोर्न्यत्यामे। पूर्ववाक्यगतस्तु तदाक्षेपासमर्थतया तदुपादानमेवापेक्षते। यथात्रोदाहरणे पूर्वार्ध-

उ०-उत्कम्पिनी। कम्पयुक्ता। भयेन गलितोत्तरीयप्रान्ता ते अनुभूते विधुरे कातरे लोचने प्रतिदिशं कश्चिन्मां त्रास्यतीति बुद्धचा क्षिपन्ती त्वं क्रूरेणातिप्रवृद्धेन दारुणतया निष्करुणतया दहनेन दाहजनकधर्मवता सहसा तत्कालमेव दग्धैव यतो धूमान्धितेन तेन न वीक्षिताऽसि न दृष्टाऽस्यतो दगधऽसि। यदि पश्येत्तर्हि न दहेदिति भावः । (वसन्त- तिलका छन्दः)। साध्विति / अभिरामताधिके सौन्दर्याधिके चन्द्रमस्युदिते सति पुष्करैः पदमैर्यन्मीलितं तत्साधु कृतम्। तेन चन्द्रमसा तु कामिनीमुखे जयिनि सर्वजेतरि सति उद्यता साहसमविचार्यकारित्वमनुष्ठितमित्यर्थः । (रथोद्धता छन्दः)। मातरिति। [हे मातर्भारति वत्से (मयि) या वत्सलता तथा कि नाम (अकार्यमपि) त्वया नाऽड च्रयत न क्रियते, अपि तु क्रियत एवेत्यर्थः । तथा हे मित्राणि स्थिरता स्थैर्य विवेको विचारो विनयो नम्रता च तत्संबोधनम्। सुहृदा (मया) प्रार्थित कार्यमकार्यमप्येतदव- श्यकर्तन्यमित्यालोच्य विचार्य (सुष्माभिर्मातृसुहृद्भिः) इह सभायां मां विमुच्य मना- गीषदन्तार्हित गुपं यथा तथा स्थीयताम् । कियत्कां तत्राSSह-याव- दिति। यावत्त्वाद्दशानां भारतीस्थिरिरतादीनां विप्रयोगेण विरहेण सुलभा श्रीर्मेया लम्यते तावदित्वर्थ: 1 श्रियः सरस्वत्या गुणैश्च साकं विरोधस्य लोके प्रसिद्धत्वा- देवं याचनम् । (शार्दूलविक्रीडित छन्दः)। यथाऽत्रैवेति। साधु चन्द्रमसीति १ क्. ग. "क्यार्थंग° । २ क. सापेक्षः। ३ क. प्येषु°। ४ मू. पु. सुलभा।

[ ७स० उल्लामः काव्यपकाशः । २९

श्लोक आधयपादयोव्येन्यामे। दवयोरुपादाने तु निगकाङ्क्षत्वं प्रसिद्धम् । अनुपादानेपि सामथ्यात्कतिद्दयमपि गम्यते। यथा, ये नाम केचिदिह नः प्रथयन्न्यवज़ञां जानन्नि ने क्िमपि तान्पनि नैष यन्नः। उत्पत्स्यतेडस्ति मम कोऽपि समानधर्मा कालो ह्व्यं निरवधिविपुला च पृथ्वी ॥ १९०।। अत्र य उत्पत्स्यने नं प्रतीति । एवं च ] तच्छव्दानुपादानेऽत्र साकाङ्क्षत्म् ।न चासातिति तच्छव्दा- र्थमाह। प्रदी०-ननु पूर्ववाक्यगतोऽप्ययं नदाक्षेपसमर्थः, यथा 'तच्चक्षुर्यदि हारितं कुलवयेंः' इन्या दाविति चेत्। मत्यम्। समर्थो न तु सर्वत्र। किं तु यदीत्येनावद्रपस्तत्पर्यायेंः। उत्तरवा- क्यगस्तु सकलरूपस्तथति विशषः । यद्वा यदीन्यव्ययं न तु यच्छव्दः । तञ्च भिन्नम्व- भावमेव । एवं चेच्छव्दोऽपि। द्वयोरप्यनुपाढानेऽप्यार्थो यत्तदोः मंत्रन्धः । यथ-ये नाम० । अत्र य उत्पत्म्यनेऽस्ति वा मम समानधर्मा तं प्रति यत्न इति स्फुटमेवावगम्यते। यथाश्रुते हि न पूर्वार्ेन कथमप्यन्वयः । यत्तु 'प्रकरान्तादर्थकम्य तच्छव्द्ृस्य यच्छव्दापेक्षेव न' इनि व्याग्यानं तद्चक्तिवविवेका- दयनालोचननिबन्धनं प्रकाशकारानभिमतं च। यदयं 'यच्छ्दोपादा नं नपेक्षने इत्याह, न तु

उ०-पद्ये। तच्चक्षुगिति। तच्चक्षुर्यद्यस्ति तारहं कुवन्यर्हारिनमिति मनीनेम्नर्हिशब्दोपाढानं विनाऽपि प्रनीतेनिर्वावत्वादिति भावः । ये नामेति। (मालर्न माधने :थमाङ्के मवभूनेरु क्तिरियम्)। न इति 'अम्मदो द्वयोश्च' इति एकत्वे बहुवचनम्। नेन ममेन्थनेन न विरोधः। नामेति कोधे कुत्सने वा। अवज्ञामवहेलनां ये प्रभयन्ति कुर्वन्ति ते किमापे जानन्ति। न किमपीत्यर्थः।तान्प्रति एप यन्नोवि न अत्र अ्न्धन्ध पगर्थत्वाद्विशषनि- षेधम्य च शेषाभ्यनुज्ञफलकत्वात्कं प्रतीति जिन्ाम,यामाह-उत्पनमयन इति।उत्पत्स्यत इत्यत्र हेतु: कालस्य निरवधिन्वम्, अस्तत्यत्र तु पृथ्ठ। विपुलत्वम्। य उपत्स्यत्नि वा तं प्रति यत्न इति यत्तदोर्वेत्यस्य चाध्याहारेण नोजना। (वमन्ननिचका छन्दः)। अन्रोति। उत्तरार्ध इति भावः। स्फुटमेवति। यत्तच्छव्दाक्षेरि न भावः। आक्षे- १ क. ने नि° : २ क. ०पिं दयमपि क्वचित्सामर्थ्याद्वम्यते। ३ क. ध्यात्कुत्रचि° ४ क. यव्वेदिति वा । ५ कव्ययमिदं न।

[७म० उह्ाग'-

असाँ मरुच्चुम्बितचारुकेसरः प्रसन्नताराधिपमण्डलाग्रणी : : वियुक्तरामातुरदृष्टिवीक्षिनो वसन्नकालो हनुमानिवाऽडगत: ॥ १९१। अत्र हि न तच्छब्दार्थभतीतिः । पतीतौ वा, करवालकरालदो:सहायो युधि योऽसी विजयारजुनैकमलः। यदि भूपतिना स तत्र कार्ये िनियुज्येत ततः कृतं कृतं स्यात॥१९२॥ अत्र स इत्यस्याऽडनर्थक्यं स्यान्। अथ, प्रदी०-'यच्छव्दं नापेक्षते' इत्यादि। तम्माद्ययाव्याँख्यातमेवाSSरणीयम्। एवं च 'योम सुमगे' इन्यत्र तच्छब्दम्यानुपादानादाक्षेपासंभवाच्च यच्छव्दः साकाड्कः। ननु स्यादेवैनत्। यदि तच्छवदार्थकोऽयमइःशब्दो न स्यादिति चेत्। तत्किमदस- स्तच्छव्दपर्यायता। तथा सति-असौ० । इत्यत्रादश्शब्दस्तच्छव्दार्थमेवाभिदध्यान्न त्विदमर्थम्। अथात्र वैयात्यादिष्टापत्तिमा- लम्बसे तर्हि-करवाल० । इत्यत्र स इत्येतत्पुनरुक्तं स्यात्। अदशशब्देन तदर्थाभिधानात्। नन्वर्थान्तरमस्य न निषेधामः । कि त्वनुजानीमस्तदर्थकत्वम्। कथमन्यथा-

उ०-पासंभवाच्चति। पूर्ववाक्यस्थत्वाद्यच्छव्द्रस्येति भावः। एवं च विधेयाविमर्श इति बोध्यम्। अघ्न यच्छव्द उद्देश्यसमर्पक एव तच्छव्दो विधेयसमर्पक इति प्राश्चः। असा- विति। (हनुमन्नाटके षष्ठाङ्के पद्यमिदम)। मरुत्पवनो हनुमत्पिता च। चुम्बनं पक्षे मुख्यं पक्षे संयोग: । केसरो बकुलः सटाच। ताराधिपश्चन्द्रः सुग्रीवश्च। मण्डलं बिम्बं राष्ट्र च। प्रसन्नताराधिपमण्डलमेवाग्रणीर्यत्र प्रसन्नताराघिपस्य सुग्रीवस्य मण्डले राष्ट्रेग्णीरिति चार्थः । वियुक्तो रामो दाशरयिः, वियुक्ता रामा कामिनीत्यर्थः। आतुरदृष्टिवीक्षितत्वं सहायोत्कण्ठया विरहोद्दीपकत्वेन च । (वंशस्थं वृत्तम्)। न त्विदमर्थमिति। तथा सति विधेयत्वावगमेSनुवादकयच्छव्द्रापेक्षा स्यादिति भावः।वैयात्यादिति। प्रकरान्ताध्यर्थ- कतत्पदवत्क्वचिदद:पदेऽपि तदनपेक्षा स्यादिति भावः। करवालेति। करवालेन करालं भयजनकं दो:सहायं यस्य। युधि विजयनाम। योऽर्जुनः स इव एक एव मलः। यद्वा विजय इति सक्षमी । विजयार्जनेति पाठे तु विजयस्यार्जन एकमळ् इत्यर्थः । ईद्दशो यः स यदि तत्र कार्ये भूपतिना विनियुज्येत ततः कृतं कार्य कृतं

१ क. यार्जन° । २ क. ग, क्यं भवेत्। ३ क नमु। ४ क. ख्यानमे"। ५ क. इति पुन।

इस० उल्ाम: काव्यपकाश:। २८१

योऽविकल्पमिदमर्थमण्डलं पश्यनीश निखिल्ं भवद्वपुः। आत्मपक्षपरिपूरिते जगत्यस्य निन्यसुखिनः कुनो भयम् ॥ १९१॥

उच्यते। तह्त्रैव वाक्यान्तर उपादानमहृति ने तत्नैंव यच्छब्दस्यै हि निकटे स्थिनस्तच्छव्द्रः प्रसिद्वि परामृशनि यथा, यत्तदूर्जिनमत्युग्रं क्षात्रं नेजोऽस्य भूपने: । दीव्यताऽक्षेस्तदाऽनेन नूनं नढपि हारिनम् ॥ १९४ ॥ इत्यत्र तच्छव्द:। प्रदी०-योऽविकल्प० । इत्यत्रेदंशव्दम्यापि तच्छब्दार्थकता। इदमदमो: ममानशीलत्वादिति चन्। मन्य मात्थ। परं तु यच्छव्दाव्यवहितानन्तरवर्ती समानाधिकरणम्नकछवपि प्रमिद्धिमात्रे निरूढः कि पुनरिदमादिः। यथा-यत्तदू०। इत्यादो। तस्मात्। 'योऽविकल्पम्-' इत्यत्रेव व्यवधनेनादःप्रयोगो युक्तः, न त्वव्यवधानेन । उ०-युक्तं स्यादित्यर्थः । संभूतमेव स्यादिति वा। (मालभारिणी छन्दः)। योऽवि- कल्पमिति। ईश्वरं प्रति भक्तम्योक्तिः। अविकल्पं निःनंदेहमिव प्रमिद्धं नखिनमर्थ- मण्डलं भवद्वपुस्त्वदभिन्नं पश्यति। वावेन सामानाधिकरण्यम्। परमार्थनोडम्त्वेन नह्ा- धेन भवन्तमेव पश्यतीत्वर्थः । यथाश्रुते जडम्य पञ्चस्य त्रह्मम्वरूपन्वाभावादमंगत्या पत्तिः । स्वात्मेति स्वशब्दः स्वीयवचनः। आत्मशब्दः स्वरूपे। नेन म्वात्सपक्ष:स्वीयपक्ष आत्मरूपपक्षो वा। तत्राSडदो स्वीयत्वेन ज्ञानंतत आत्मेव जगदिति ज्ञानम्। परिपूरि तत्वं चैतदेव यज्जगतस्ताद्रज्ञानविषयत्वम्। अत एव नित्यमुख्िनस्तत्म्वनपम्य कुतो भयं न कुतोऽपीत्यर्थः । (रथोद्धता छन्दः)। प्रसिद्धमात्र इनि। एवं च नायं विधे- यसमर्पक इति भाव: । 'विभाति मृगशावाक्षी येदं भुवनभूषणम्' इत्यादौ प्रसिद्धिवोधकत्वाभावात्समानािकरण इति।ममानलिङ्गविभक्त्यादिक इन्यर्य: । 'परदारापहर्ता यः स स्वर्ग नाधिगच्छनि' इत्यादिवारणायाव्यवहितेति । अत्र तु विमर्गेण व्यवहितः । अत्रैव यत्त- दोर्यत्यासेऽतिप्रसङ्गवारणायानन्तरवर्तीति। यत्तदिति। (वेणीमंहारे प्रथमाङ्कि) भीमस्य सहदेवं प्रत्युक्तिः। (अम्य भूपनेर्युविष्ठिरम्य तत् प्रसिद्धं यदूर्जिनमु्भटमत्युग्रं १ क, ग. स्वात्म । २ क. न च त° । ३ क. 'स्य नि° ।४ क, ग. स्थितः प्र"! ३६

२८२ प्रद्रीपोद्द्यांतसमंत :- [७स० उह्ाम']

ननु कथम् कल्याणानां तवमसि महसां भाजनं विश्वमूर्ते ! धुर्या लक्ष्मीमथ माये भशं धेहि देक! परसीद। यद्यत्पार्प प्रतिजहि जगननाथ ! नम्रस्य तन्मे भद्रं भद्रं वितर भगवन् ! भूयसे मङ्गलाय ॥ १९५॥ अत्र यद्यदित्युक्त्वा तन्म इत्युक्तम्। उच्यते। यद्यदिति येन केनचिद्रूपेण स्थितं सर्वात्मकं वस्त्वाक्षिप्तम्। तथाभृतमेव तच्छब्देन परामृश्यते। प्रदी०-कथ तर्हि- 'न केवलं यो महतोऽपभाषते शृणोति तस्मादपि यः स पापमाक्' इत्यत्र तच्छव्दो न प्रसिद्धार्थ इति चेतु । य इत्यत्र विच्छेदेन व्यवधा- नात्। योऽसावित्यत्र तु संधिना यच्छ्दैकनिविष्टै कदेशत्वेनविच्छेदात्। ननु भवेदेवं यदि यत्तदोर्नित्याभिसंबन्धः स्यात्। स एव तु नास्ति। कथमन्यथा 'यद्यत्पापं प्रति- जहि जगन्नाथ नम्रस्य तन्मे' इत्यन्नकयत्परामृष्टस्यैकेन तदा परामर्शेऽपि द्वितीययच्छ व्दान्निराकाङ्का प्रतीतिः । द्वितीयतत्पदाभावात्। न च तत्राऽऽक्षपोडपि। यदः पूर्ववाक्यगतत्वादिति । मैवम्। न खल्वेकेनैव रूपेण यत्तन्वचां परामर्शनियम इति ब्रूमः । किं त्वेकस्य ताभ्यां परामर्श इति। तथा चात्रापि पापात्मकं वस्तु येन केनचिद्विशेषद्वयेन यत्पदाभ्यां परामृष्टं तत्पदेन तुपापत्वेनैकेनेति को विरोधः । वस्तुतस्तु यद्यिति न पदद्ूयम्। किंतु 'नित्यवीप्सयोः' (पा०सू० <।१।४) उ०-क्षात्रं तेज आसीत्तदा द्यूतप्रसङ्गेडक्षैर्दीव्यताऽनेन युधिष्ठिरेण नूनं तदपि तेजोऽपि हारितम्। अपना राज्यादिकम्)। विच्छेदेन । असंहिताकृतार्धमात्राकालेन । विस- र्गेण व्यवधानमित्यन्ये। कल्याणानामिति। मालतीमाधवे प्रथमाङ्के सूत्रधारस्य सूर्य- प्रार्थनेयम्। हे विश्वमूर्ते सूर्य त्वं कल्याणानां कल्याणहेतूनां महसां तेजसां भाजनं पात्रमसि। अथ मय धुर्या नृत्यभारवहनसमर्थी लक्ष्मी संपात्ति भृशमत्यन्तं घेहि अर्पय। है देव प्रसीद। हे जगन्नाथ नम्रस्य मे यद्यज्ज्ञातमज्ञातं च पापं तत्प्रतिजाि नाशय। हे भगवन्भूयसे मङ्गलाय मङ्गलार्थ भंद्र भद्रमत्यन्ताभीष्टं वितर देहि। (मन्दाक्रान्ता छन्दः)। यच्छब्दार्थस्तदा परामृश्यत इति नियमो न तु यावद्यत्पदं तावत्तत्पद्मिती त्याशयेन समाधत्ते-मवमिति। विशेषद्वयेनेति। उपपातकत्वमहापातकत्वादिनेत्यर्थः। एकेनेति। बुद्धिविषयतावच्छेदकावच्छिन्ने तदादीनां शक्तेरिति भावः। अत एव- 'स श्ाध्यः स गुणी धन्यः स शरः स च पण्डितः । स कुलीनः स विक्ान्तो यस्त्वया देवि वीक्षितः । १ क. स्वमिह महसामीशिषे त्वं विधत्से, पुण्याम् । २ क. शं देहि। ३ क. च्छढ्दनि।

[७स० उलाम: ] काव्यपकाग:,।

यथा वा, िं लोभेन विलङ्धिनः स भग्नो येनेनदेवं कूरतं मात्रा स्त्रीलयुनां गता किमथ वा मानेवें मे मध्यमा। मिथ्यैतन्मम चिन्निनं द्विनयमप्यायातुजोऽमी गुरु माता नातकळत्रमिन्यनुचिनं मन्षे विधातरा कनम् ।१९६।। अत्राऽडर्यस्येति तातस्येति च वाच्यम्। न न्वनयोः समामे गृणी- प्रदी०-इति मत्रेण वीप्मायां यदो द्विन्वापन्नोजयमदेशः ।नथा चाडडदशिनकन यत्पदेन तत्पदेन च द्वाभ्यामप्येकेनैव रूपेण पापपरामर्शः । आदशम्तु माकल्येन संव- न्धपरताग्राहक इति धेत्पढीयेनेव नेन नदुपपत्ती न नत्सदपि । यत्र तु नन्पवेडपि वीष्मा तत्र न यत्पदेऽप्यादेशः । कि तृभाम्यां रूपद्येन सर्वोपम्थपनममिति माग्म । असमासवत्समासेSप्यनेकपदगतत्वनाम्य वाक्यदोपत्वम्। यथ-किंलोमेन० । अत्र कलत्रे तातसंबन्धस्यानुजे चाडडर्यमंत्रन्धम्यान्कर्पाधायकन्वेन विधिन्मितया समा साद्गुणीभावः । वाक्यदोषत्वं तु यथा नदुक्कम्। मोडयं पष्ठीनन्पुरुषममामः । एवं उ०-इत्यादो नानातत्पद्परामृष्टम्येकेनैव यत्पदेन प्रतीतिगिन भावः। तदुपपतता। प्राथम्यात्तेनैव साकल्येन संबन्धप्रतीत्युपपत्ती। न तन्पदेऽपीनि। वीप्साद्योनको द्विन्वा- पन्न आदेश इत्यर्थः । यत्र तु तत्पदप्राथम्यं तत्र तन्पद एवाडडदेशो न यन्पदे। यथा 'तत्तत्कर्म कृतं यदेव मुनिभिम्तैस्तैः फलर्वश्चितन्'इनि। यत्र तु तन्पनेऽपि वीष्मेति। अपिना यत्पदे। वीप्सा तदर्थे साकल्येन मंवन्धः।नत्र न यन्पढेडप्यादेयः । अपिना तत्पदे। आदेशो द्वित्वापन्नः । कि तु पददयं पृथगवेनि भावः। यथा 'यं यं व्यनी- याय पतिवरा सा विवर्णभावं स स भूमिपालः' इत्यादो। अत्र नवेन्द्रकन्यया क्रमेण व्यतीतानां क्मेणैव वैवर्ण्यप्रोप्तिरिति पृथक्पृथग्रूपणव पृथक्पदाभ्यां बंधः । नदवाऽऽह- किं तूभाभ्यामिति। इदमपि क्रमभेदविवक्षायाम्। नव्जेदविवक्षाबिग्हपि तथा प्रयोगे त्वेकत्राSडदेशो व्यर्थ एव। यथा 'यद्यदाचरति श्रेष्ठम्तत्तदेवेतरा जनः ' इत्यादौ। कि लोभेनेति। रामवनवामे हेतुं चिन्तयनो क्ष्मणम्योक्तिरियम्। स विनयार्जवादिमत्त्वेन प्रसिद्धः । येन भग्तेन कर्त्रा, मात्रा, कग्णभूयैनद्वनवामादि: एवं कपटेन कृतमुत्पादितम्। भरत इनि नामग्रहणमनुचिनकारित्वात्कापेन। अथवा मे माता मध्यमा कैकेयी स्त्रीषु निमर्गसिद्धां लघुतां गता। अथवैनद्द्विनयमपि मम चिन्तितं मिथ्या। तत्र हेतुः । असी भरत आर्यो रघुनाथस्तद्नुजः । गुरुः । अत्र म इति शेषः । तथा च भरतेऽत्यसंभाविनमेनत्। माना च नानकलत्रमित्यतो हेतोर्विधात्राऽनुचितं कृतं मन्ये। (शार्दूलविक्रीडितं छन्दः ) । उन्कषोधायक- त्वेनेति। तादृशस्य हि प्राधान्यमुचितमिति भावः । तदुक्तमिति । आर्योनुजस्ता- १ क. ग. तथा किं लो क.व वा म ।३ क, ति वा°। ४ क. यदी।५ क. "रुषः स" ।

२८४ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [७स०उल्ास: ]

भावः कार्यः। एवं समासान्तरेष्वप्युदाहार्यम्ँ॥ विरुद्धमतिकृद्यथा, श्रितक्षमा रक्त्तभुवः शिवालिङ्गितमूर्तयः। विग्रहक्षपणेनाद्य शेरते ते गतासुखाः ॥ १९७॥ अत्र क्षमादिगुणयुक्ता: सुखमासत इति विवक्षिते हता इति विरुद्धार्थमतीतिः। पदैकदेशे ययासंभवं क्रमेणोदाहरणानि-

त्परिणतिविरसत्वात्संगमेनाङ्गनायाः । इति यदि-शतकृत्वस्तत्त्वमालोचयाम- स्तदपि न हरिणाक्षीं विस्मरत्यन्तरात्मा ॥ १९८॥

विरुद्धमतिकृद्यथा-श्रित०। अत्र क्षान्तिमन्तोऽनुरक्तभुवः कल्याणालिङ्गिता युद्धक्षपणन दुःखाभाववन्तः शेरत इति विवक्षिते भूमिपतिता रुधिरस्थानानि शिवाभिरािङ्गिताः शरीरक्षपणेन गतप्राणे- न्द्रियाः शेरत इति विरदं प्रतीयते। अमतपरार्थे विरुद्धोऽप्यर्थो विवक्षित इति ततो भेढः। न च प्रकाशितविरुद्धसंकरः। तत्रार्थस्यात्र तु शब्दस्य व्यञ्जकतया विशेषात्। पढैकदेशे यथासंभवमुदाहरणानि। तत्र श्रुतिकर्टु यथा-अलम० । उ०-तकलत्रमित्यनेकपदगतत्वाद्वाक्यदोषत्वमिति भावः। आर्यानुजवादिविशिष्टविधि- सभवाद्विरोध्यादिसाधारणसंबन्धस्योत्कर्षहेतुत्वेन तस्यैव युक्तत्वाच्च नायं दोष इत्येके। श्रितक्षमा इति। सामोपलब्धसिद्धीनां राज्ञां वर्णनमिदम्। अद्य ते राजानः श्रिता आश्रिता क्षमा क्षान्तिर्येस्ते रक्ताऽनुरक्ता भूः भूस्थो लोको येषु ते। शिवेन कल्याणे नाSडलिङ्गिता मूर्तयो येषां ते। विग्रहस्य युद्धस्य क्षपणेन त्यागेन गतमसुखं दुःखं येषां नथाभूताः सन्तः शेरते निद्रान्तीति विव्षितोऽर्थः । पक्षे श्रिता क्षमा भूर्यैस्ते। रक्तस्य रुधिरम्य भुवः स्थानानि । शिवाभि: क्रोष्ट्रीभिरालिङ्गिता मूर्तयो येषां ते। विग्रहस्य देहस्य क्षपणेन नाशेन गतान्यसुखानि येषाम्। असवः प्राणाः खमिन्द्रियमिति विरुद्धोऽर्यः । युद्धक्षपणेनेति। सामोपायाभिनिवेशाद्युद्धत्यागेनेत्यर्थः । विरुद्धं प्रती यत इति। इदं च प्रकृतप्रतीतिजन्यचमत्कारापकर्षकमिति बोध्यम्। न चामङ्गलाश्षी- लमत्र। उपघेयसांकर्येऽप्युपाधेरसंकीर्णत्वादिति दिक्। अलमिति। (कस्यांचि- त्कामिन्यामनुरक्तस्य कस्यचित्कामुकस्योक्तिरियम्)। अङ्गनासंगमस्यालंतायां

१ क. ग, 'म्। श्रित° ।२ ग, 'द्धा प्र०। ३ क. टुकं य०।

[ शस० उल्ामः ] काव्यपकाशः । २८५

अत्र त्वादिति। यथा वा, तदच्छ सिद्धयै कुरु देवकार्थमर्थयर्यात्तवलभ्य एव । अपेक्षते प्रत्ययमङ्गलब्धये वीजाङ्कुरः नागुदयादिवामभ:॥१९९॥ अत्रे दधयै ब्ध्यै इति कडु। यश्चाप्सरोविभ्रममण्डनानां संपादयित्रीं शिखरैविंभर्ति। वलाहकच्छेदविभक्तरागामकालसंध्यामिव धातुमनाम्।।२००।।

प्रदी०-एकत्रपढ़े वर्णद्वयकटुत्वे पददोषत्वम्। पदस्यैव कटुत्वप्रतीनेः। एकम्यैव तथात्वे पढ़ैकदेशदोषत्वम्। न चैवं 'सोड्ध्येट्-' इत्यादो प्रत्येकं पददोषाभावात्कथं वाक्यदो- षतेति वाच्यम्। न हि नानापद्दुष्टत्वे वाक्यदोषता। कि तु नानापदवृत्तितामात्रेण। सा च पदावच्छेदेन तदेकदेशावच्छेदेन वेति को विशेषः। त्वादित्यम्य कदुत्वासं- मतौ-तदगच्छ० । अत्र सिद्धचै लब्ध्यै इत्युदाहार्यम्। निहतार्थ यथा-यश्ा०। उ०-हेतवश्चपलत्वाद्यः। मन्त्रादिसाम्थ्याममर्थपरकाशनं माया। स्वप्नश्च माया चेति द्वंद्वः । (मालिनी छन्दः)। एकस्यैवेति। अत्र विरोधिनं शान्तमुपमर्द विश्रान्तम्य शङ्गा- रस्यातिमधुरत्वेन क्षुद्रापचारस्याप्यसहतया पद़ैकवेकगनध्ुनिक्ट्वन्वस्याप्यपकर्षकतेत्यर्थः। तद्गच्छेि। (कुमारसंभवे तृतीयसर्गे कामं प्रतीन्द्रस्योक्तिरियम्)। सिदधूचा अस्मदभि- मतलब्ध्यै तत्त्वज्ञानसिद्धचै च। नन्वधुना तत्त्वज्ञानं नोद्देश्यमत आह-कुरु देवकार्यम्। सर्वेषां देवानां न ममैव कार्य स्कन्दोत्पततिरूपं कुरु। स्वानिष्टे कथं प्रवृत्ति: स्यादत आह- अर्थोडयमिति। 'शिवस्य पार्वतीवशताकरणरूपदेवकार्यभूतोऽयमर्थः' अर्थान्तरं स्वानिष्टरूपं तल्लम्यं यत्र तादृश एव। नन्वन्य एव तत्र नियुज्यतां तत्राSडह-उदयात्प्राम्बीजाङकुरोड़- ङलब्ध्या अम्भ इवेदं कार्ये त्वामेव प्रत्ययं कारणमपेक्षते। एवं च दैवस्य दुरतिकमत्वाद- निष्टशङ्का न कार्येति भावः। धयै इति। प्रार्थने Sतिमधुर भाषणस्यैवौचित्येनाम्यात्र दोषत्वं बोध्यम्। (उपजातिश्छदः)। यश्चाप्सर इति। (कुमारसंभवे प्रथमसर्गे हिमालयवर्णन- मिद्म्)। अप्सरसां यो विभ्रमो विलासस्तन्निमित्तं मण्डनानां भूषणानां गैरिकादिना संपादयित्री कर्त्रीम्। वलाहको नेघम्नच्छेदेपु खण्डेषु तच्छेदेन खण्डखण्डीभावेन वा विभक्तोऽवच्छेदक भेदेनावस्थितो रागो यम्याम्त दृशीमकालसंध्यामिव धातुमत्तां यः शिखर- १ ज. °यमुत्तमं त्वां बी° । २ ग. "त्र सिद्ध्यै लब्ध्या इति कष्टम्। य"।

२८६ प्रदीपोद्दोतसमेत :- [७स० उल्लासः ]

अत्र मत्ताशब्दः क्षीवार्थे निहतार्थः।॥ आदावञ्जनपुञ्जलिप्तवपुर्षां श्रवासानिलोल्लासित- प्रोत्सर्पद्विरहानलेन च ततः संतापितानां दृशाम्। संप्रत्येव निषेकमश्रुपयसा देवस्य चेतोभुवो भल्ीनामिव पानकर्म कुरुते कामं कुरङ्गेक्षणा ॥ २०१॥ अत्र दृशामिति बहुवचनं निरर्थकम्। कुरङ्गेक्षणाया एकस्या एवोपा दानातु। नं च- 'अलसवलितैः प्रेमाद्रद्रैर्मुहुर्मुकुलीकृतैः क्षणमभिमुखैर्लजालोलैनिमेषपराङ्मुखैः। हृदयनिहितं भावाकूतं वमद्भिरिवेक्षणैः कथय सुकृती कोऽयं मुग्धे त्वयाऽद्य विलोक्यते'॥२०२॥ इत्यादिवद्व्यापारभेदाद्हुत्वम् । व्यापाराणामनुपात्तत्वात्। न च व्यापारेऽत्र दृक्शब्दो वर्तते । अत्रैव 'कुरुते' इत्यात्मनेपदमप्यनर्थेकम्। प्धानक्रियाफलस्य कत्रसंबन्धे कत्रभिपायक्रियाफलाभावात्। प्रदी०-अत्र मत्ताशब्दः । स हि क्षीबायां सुप्रसिद्धः । निरर्थकं यथा-आदाव० । अत्र दृशामिति बहुवचनमविवक्षितार्थमेव वृत्तपूरणायोपात्तम्। एकस्याः कुरङ्गे- क्षणाया दम्बहुत्वाभावात्। 'अलसवलित-' इत्यादिवद्वयापारभेदाद्वहुत्वमिति चेत्। न। तत्रेक्षणैरितिवदत्र तद्नुपादानात्। न च भावसाधनतर्या दक्छब्द एव व्यापारे

उ०-र्बिभर्ति। अकालसंध्या वर्षाकालसंध्येति दीपिका। (उपजातिश्छन्दः)। सुप्रासिद्ध इति। तेन मत्वर्थो निहन्यत इति भावः । आदावञ्जनेति । भाविविरहेण रुदृत्याः कस्याश्चिदूर्णनमिदम्। कुरङ्गीवेक्षणे यस्याः सा कुक्कुट्यादीनामण्डादिष्विति पुंकधावः। सा यंद्दृशां संप्रत्येव संतापनाद्यव्यवहितमेव। अव्ययानामनेकार्थत्वात्। अश्रुपयसा निषेकं कुरुते तच्चेतोभुवो मल्लीनां पानकर्मेवेत्युत्प्रेक्षा। शस्त्रं पङ्केन लिप्त्वाSग्नौ संताप्य पयसि निक्षि प्यत इति पान कर्मस्वरूपम्। दृशः कामशस्त्रत्वेनाध्यवसायादित्थमुक्तिः। श्वासानिलेनोल्लासि- तः प्रवृद्धोऽत एव प्रोत्सर्पन्समन्तात्प्रसरन्यो विरहजन्माSनलोऽ्निस्तेन संतापितानाम्। ना- यिका चेय भविष्यत्प्रवासपतिका। अञ्जनसत्त्वात्। (शार्दूलविकाडितं छन्दः)। अलसोति। अलसवलितैरक्षिणैः को 'विलोक्यत इत्यादाविवेन्यर्थः। भावेति। भावेऽर्थे दृशेः कविबि १ ग. 'थेन नि° । २ ग. न वाऽल°। ३ क. ग. 'लितैरित्यादिवत्। ४ क. प्राये क्रियाफल- संबन्धाभा®।

[७4० उल्लाम: ] काव्यपकाश: । २८७

चापाचार्यस्त्रिपुरविजयी कार्तिकेयो विजेय: शस्त्रव्यस्तः सदनमुदधिभूरियं हन्नकार:। अस्त्येवैतत्किमु कृतवता रेणुकाकण्ठवाधां बद्धस्पर्धस्तव परशुना लज्ते चन्द्रहासः ॥ २०३।।, प्रदी०-वर्तते। विशेषणानन्वयप्रसङ्गात्। एवं 'कुरुते' हन्नेयव निर्थकम्। प्रधानक्रियाफलसंवन्धस्य कर्तर्यविवक्षणात्। ननु 'आशिषि नाथः' इनिवत्कर्त्रभि- प्रेतक्रियाफलत्वाभाव आत्मनेपढममाध्वेव, न तु निरर्थकम्। नाथत इत्यपि वा निरर्थक- मेव। अविशेषात्। एवं द्वयोरर्थयोर्वहुवचनमसाध्वेवेति। उच्यते-'आशिषि नाथः' इत्यनेनाSSशिप्यात्मनेपदं नियमयताऽनाशिपि तदभावो बोध्यते। तम्माद्याचने तस्य युक्तमसाधुत्वम्। 'स्वरितितः कर्त्रभिप्राये क्रियाफले' (पा० सृ० १।३।७२) इत्यनेन तु क्त्रभिप्रेतक्र्ियाफलविवलायां तन्नियमयता पराभिसंबन्धविवक्षायां तन्निषेधः प्रतिपाद्यत इति तत्रैवासाघुत्वम्। न तु कर्त्रभिप्रेतत्वाभावमात्रे। अत एव 'कर्त्रभिप्राय इति किम्, पराभिप्रेतक्र्कियाफले मा भूत्' इत्यवोचत्। न तु कत्रमिप्रेतक्रियाफळत्वा भाव इति। न चात्र पराभिप्रेतक्रियाफलत्वं द्योत्यम्। कि तु कत्रभिप्रेतकरियाफलत्वा- द्योतनमात्रमिति नासाधुत्वम्। एवं 'बहुषु बहुवचनम्' (पा० सू० १।४।२१) इत्येतत्सूत्रं बहुवचनं नियमयद्दधेक्यारपन्थिनयोम्नन्विषेधनि। न तु बहुत्वाविवक्षामा न्े। दशामित्यत्र च न द्वित्वैकत्वे विवक्षिते येनासाधुत्वं स्यात्। कि तु बर्हुत्वाविव क्षामात्रमित्यनर्थतैवेति युक्तमुत्पश्यामः । एतेन'अवयवाभिप्रायण निरर्थकत्वं, समुदा याभिप्रायेण त्वसाधुत्वमेव २ इति चण्डीदासमतमनादेयम्। अवाचकं यथा-चापा० । उ०-त्यर्थः । विशेषणानन्वयेति। अञ्जनलेपादीनां क्रियायामसंभवादिति भावः ।

जयलक्षणकार्यस्य मृगद्दशोऽनभिप्रेतत्वेन तदसंत्रद्धत्वेन च कर्तृगामिक्रियाफलाभावाः दनुपपन्नम्। अत एव निरर्थकम्। तद्द्योत्यस्य क्रिरियाफलगतकर्तृगामित्वस्याप्रत्ययात्। असाधुत्वं तु न। 'कमलवनोद्घाटनं कुर्वने ये' इतिवत् कामदेवगतफलस्य तत्संबन्धि नायिकायामारोपमात्रेण दृम्द्रयेऽपि बहुत्वारोपेण च साधुत्वस्य निरूपयितुं शक्यत्वान्। आरोपफलामावाच्च निरर्थकत्वम्। चापाचार्य इति। (व्रालरामायणे द्वितीयाङ्के रावणदूतस्य परशुरामं प्रतीयमुक्तिः)। चापाचार्यो धनुर्विद्यागुरुस्त्रिपुरविजयी शिवो/विजेयो विजितः । त्रिपुरजेता स्कन्दो येन जित इति पराक्रमातिशयः । शस्त्रेण व्यस्तः स्थाना- द्दूरमुत्क्षिप्तो न तु स्वयं चलिन ईद्दश उदधि: सदनं गृहम्। अमूर्तिमतोऽपि शस्त्रेण १ क, कार्तवीर्यो वि° । २ क 'संधिवि° । ३ क, हुत्ववि"। ४ क. हुत्ववि".

३८८ मदीपोद्द्योतसमेत :- [ ७स० उललासः ]

अत्र विजेय इति क्ेत्यप्रत्ययः क्पत्ययार्थेऽवाचकः । अतिपेलवमतिपरिमितवर्णे लघुतरमुदाहरति शब्दम्। परमार्थतः स हृदयं वहति पुनः कालकूटघटितमिव ॥ २०४॥ अत्र पेलवशब्दः। यः पूयते सुरसरिन्मुखतीर्थसार्थ- स्नानेन शास्त्रपरिशीलनकीलनेन। सौजन्यमान्यजनिरूर्जितमूर्जितानां सोऽयं दशो: पतति कस्यचिदेव पुंसः ॥ २०५ ॥ अत्र पूयशब्दः । विनयप्रणयैककेतनं सततं योऽभवदङ्ग तादृशः । कथमदयें स तद्वदीक्ष्यतां तदभिप्रेतपदं समागतः ॥ २०६ ॥ प्रदी०-अत्र विजेय इति यत्प्रत्ययः क्तप्रत्ययार्थे प्रयुक्तस्तत्र चावाचकः । अश्ीलेषु त्रीडादायि यथा-अतिपेलव० । अत्र पेलेति पेलवशब्दैकदेशो गुह्याङ्गस्मारकतया त्रीडादायी। जुगुप्सादायि यथा-यः पूय० । अत्र पूयेति पूयव्यञ्जकतया जुगुप्सादाय। अमङ्गल्यं यथा-चिनय०। उ०-निराकरणात्तस्यवातिशयः । हन्तकारोऽतिथिवालिः। अनेन सकलनरपतिजेता, विशेष- गैर्देवासुरमनुष्यजेता वदान्य इति च फलितम्। किमु किंतु रेणुकाकण्ठबाधां कृतवता तव परशुना बद्धस्पर्ध: पूर्वे बद्धस्पर्धोडपि चन्द्रहासः खड्गो लज्जते।'चन्द्र हासासिऋष्टयः' इति अमरात्। यत्प्रत्यय इति । अर्हार्थे हि सः। अर्हत्वं घ योग्यता। सा च भाविविषया। अतीतत्वं तु विवक्षितम्। अन्यथा सिद्ध- त्वाप्रतीत्योत्कर्षासिद्धोरिति भावः । (मन्दाकान्ता छन्दः) अतिपेलवमिति। मित्र सप्रत्यासस्योपदेशोक्तिरियम्)। अतिकोमलमित्यर्थः । लघुतरमतिमन्दम्। सत्यत्वप्रत्याय- नायेदम्। परमार्थतस्तत्त्वतः । पुनस्त्वर्थे। (गीतिश्छन्दः)। गुद्याङ्गेति। पुंगुह्याङ्गे- स्यर्थः। पेलशब्दो लाटभाषायां तद्वोधक इत्याहुः । यः पूयत इात। (कस्यचिन्महा- पुरुषस्य प्रशंसनमिदम्)। मुखशब्द आद्यर्थः । सार्थ: समूहः । शास्त्रपरिशी ल ने न ्य्यासेनिन कीलन संस्कारदडीकरणं तेन च यः पवित्री क्रियते। सौजन्येन मांन्या जनिरुत्पत्तिर्यस्य। ऊर्जितानां बलवतामूर्जितं बलम्। (वसन्ततिलका छन्दः)। पूयेति। व्रणक्लेदेत्यर्थः । विनयेति। (सखायं प्रति कस्यचित्पूर्ववृत्तमैत्रीकस्य पुरुषस्य वृत्तान्तकथन- १ क ग. कृत्प्रत्य° । २ क. शठः। ३ ग, 'लशब्दो बीडा यः ।४ क, शब्दो जुगुप्सा। वि°।५ क थमेष स।

[७ स० उल्लासः ] काव्यपकांशः। २८९

अत्र प्रेतशैब्दः । कस्मिन्कर्मेणि सामर्थ्यमस्य नोत्तपनेनराम् । अयं साधुचरस्तस्मादञ्जलिर्वध्यनामिह ॥२०७॥ अत्र किं पूर्व साधुरुत साधुषु चरतीति संदेहः। किसुच्यतेऽस्य भूपालमौलिमालामहामणेः । सुदुलेभं वचोबाणैस्नेजो यस्य विभाव्यते॥ २०८॥ अत्र वच:शब्देन गीःशब्दो लक्ष्यते। अत्र खलु न केवलं पूर्तपदम्, याव- दुत्तरपक्षमपि पर्यायपरिवर्तनं न क्षमते। जलध्यादावुत्तरपढ़मेव्र, वडवानलादी पूर्वपदमेव।

प्रदी०-अत्र प्रेतेति भागोSमङ्गल्यस्मारकः । संदिग्धं यथा-कस्मिन्०। अत्र चरभागो 'भूतपूर्वे चरट्' (पा० सू० ६ /३ / ३) इति चरदूप्रत्ययो वा 'चरेष्टः' (पा० सू० ३ /।२। १६) इति टान्तश्चरधातुर्वेति संदेहात्पूर्व माधु- रिति वा साधुषु चरतीति वार्डर्थ इति संदेहः । नेयार्थे यथा-किमुच्यते०। अत्र वचोबाणशब्दो गीर्वाणे विवक्षितः। न च तत्र समर्थः। गीर्वाणशब्दयोरेव समस्तयोस्तदर्थे रूढिर्न तु तत्पर्यायान्तराणाम्। अत एव गीःशगदिशव्दोऽपि तत्रासमर्थः। पर्यायपरिवृत्त्यसहत्वात्। तम्मादचःशब्देन गीःशव्दो लक्ष्यते। न च तत्र रूढिः प्रयो- जनं वेति नेयार्थता। एवं जैलव्यादिशव्देऽपि पदपरिवर्तनं द्रष्टव्यम्। परं तु तत्रोत्तर- उ०-मिद्म्)। हे अङ्ग तस्य नीचस्य पुरुषस्याभिप्रेतं यत्पदं नीचपढं तदुपगनोपि स तद्वन्नीचपुरुषवत्कथमीक्ष्यताम्। यो विनयः प्रणयः प्रीतिम्तयोरेकं केननं स्थानम्। यम्ताद्ृशोऽनिर्वचनीयगुणवानमवत्। (अपरवक्त्रं छन्दः)। कस्मिन्निति। उत्तपते ज्वलति प्रकाशत इति यावत्। सामर्थ्य कर्तृ। साधुचरः साधुषु चरनीति वा भून्पूर्वः साधुर्वा। किमुच्यत इति। भूपालानां या मौलिमाला मौलिममूहस्तत्र महामणेर्मे- रुस्थानीयमणेर्यस्य तेजो वचोवाणेदेवरैपि सुतरां दुर्लभमिति विभाव्यते। गीःशब्दो लक्ष्यत इति। स्ववाच्यवाचकत्वसंवन्वेनेति भावः।अत्र शब्दे लक्षणेवोचिना। गीर्वाणशब्दयोरेव मिलितयोर्देवेषु रूढत्वादिति, बोध्यम्। जनध्यादाविति। आदिना जलघरादयः, जलधरशब्देन पयोध्यप्रतीतेः । उदकवरशव्देन मेघाप्रतीतेरिति बोध्यम्। १ क. शब्दोऽमड्गलम्। २ क. ग. 'ध्यादौ तूत्त"। ३ क. ग. "दै च पू। ४ जळध्यादा- विति उद्दयोतसंमत: पाठः। ३७

२९० प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [७ स० उल्लास: ]

यद्यप्यसमर्थस्यवापयुक्तादयः केचन मेदा:, तथाऽप्यन्यैरलंकारकारैविभागेन मदर्शिता इति, भेदप्रदर्शनेनोदाहर्तव्या इति चं विभज्योक्ताः । प्रति कूलवर्णमुपहतलुप्तविसर्ग विसंधि हतवृत्तम्। न्यूनाधिककथितपद पतत्पकर्ष समाप्तपुनरात्तम्॥ ५३।

अपदस्थपदसमासं संकीर्ण गर्भितं प्रसिद्धिहतम् । ५४ ॥ अग्नपकममक्रमममतपरार्थ च वाक्यमेव तथा। रसानुगुणत्वं वर्णानां वक्ष्यते। तद्विपैरीतं प्रतिकूलवर्णम्। यथा गृङ्गारे अकुण्ठोत्कण्ठया पूर्णमाकण्ठं कलकण्ठि माम् । कम्बुकण्ठ्या: क्षणं कण्ठे कुरु कण्ठार्तिमुद्धर॥ २०८ ॥। प्रदी०-पदमेव परिवृत्त्यसहम्। वडवानलादौ तु पूर्वपदमेवेति तदन्यपरिवर्तनेऽप्यदोषः। नन्वसमर्थत्वं विवक्षितार्थप्रतीतिसामर्थ्यविरह एवोच्यताम्। स ने प्रसिद्धयभावात्समया

डनिर्दिष्टा इति चेत्तथ्यमात्थ। परं त्वन्यैरलंकारकारेमेंदेन दर्शिता इति तथैव निर्दिष्टाः । कि च वैजात्याभावऽपि शिष्यबुद्धिवैशदयाय प्रभेदा वक्तव्या एवेत्यतोऽपि विभज्योक्ता इति। अथ वाक्यमात्रदोषलक्षणमाह-प्रतिकूल०।* अत्रापि रूढियोगाभ्यामर्थद्वयोपस्थितौ लक्षणवाक्यत्वोपस्थितिः । वाक्यमेव तथा। पतिकूलवर्णत्वादिकं वाक्य एव दोषो न तु पदादिष्वपीत्यर्थः । तत्र प्रतिकूलवर्णै विवक्षितरसादेः प्रतिकूला अननुगुणा वर्णा यत्र तत्। अनुगुणत्वं वर्णानां गुणविवेचनावसरे वक्ष्यते । शृङ्गारे यथा-अकुण्ठो० । उ०-वचोबाणशब्दे लक्षणायां कवेस्तात्पर्यान्नावाचकत्वम्। तद्भावे त्ववाचकत्वमेवेति बाध्यम्। शिष्यबुद्धीति : अन्यथा सापकर्षकत्वसामान्येन दोषैक्यं प्रसज्येतेति मावः।

मतिकृतां काव्याकाव्यसाधारणता बोध्या।अननुगुणा इति। आस्वादोद्दोघप्रतिबन्धका इत्यर्थः । अकुण्ठोति। (नायिकामंगमोत्सुकस्य कस्यचिदुक्तिरियम्)। कम्बुः शङः। १ क. कारिकेर्वि° । २ ग. न द°।३ क. ग. रीतत्वं प्रतिकूलत्वम्। य°। ४ क. व सि०।

[ ७ स० उललास: ] काव्यप्रकाशः'। २९१

रौद्रे यथा, देशः सोडयमरातिशोणित जलैर्यस्मिन्हढाः पूरिनाः क्षत्रादेव तथाविधः परिभवस्तानस्य केशग्रहैः।

यद्रामेण कृतं तैदेव कुरुते द्रोणात्मजः क्राैनः ॥२०२। अत्र दि विकटवर्णत्वं दीर्घसमासत्वं चोचितम्। यथा,

येंनानेन जगत्सु खण्डपरशुर्देवो हरः ख्याप्यने ॥ २१०॥

प्रदी०-अत्र टवर्ग: शङ्गारप्रतिकूलः । 'अटवर्गा '- इत्यादिना प्रतिषेधात्। रौद्रे यथा-देशः०। अत्र मृदवो वर्णाः प्रतिकूलाः। ओज्विनि रसे विकटवर्णत्वम्य दर ईम्मासस्वम्य चानुगणत्वात्। यथा-मागपाप्त०।

उ०-तादृशकण्ठचा अकुण्ठोत्कण्ठया उत्तरोत्तरं बलवत्या उन्कण्ठया आकण्टं पूर्ण मां हे कलकण्ठि सखि कोकिलवा तस्याः कण्ठे कुरु इत्यन्वयः। कण्ठम्याSडर्नि तदालिङ्गनौत्सु- क्यरुपाम् 1 प्रतिषेधादिति। शृङ्गारपरिपन्थ्योजोगुणव्यञ्ञकन्वाच्चत्यपि बोध्यम्। देशः सोऽयमिति। (वेणीसंहारे तृनीयाक्केऽव्वत्थाम्नः कर्ण प्वयमुििः)। सोडयं कुरु क्षेत्ररूपः । अरातयः शत्रवः, शोणितं रुधिरं तदेव जलमिति रूपकम्। पूरिता अर्था- न्परसुरामणेति शेषः । तथाविधो यादृशात्पितृकेशग्रह रुष्टहृद्येन जामदग्न्येनाक्षत्रिया भू: कृता तादृश इत्यर्थः। तानि प्रसिद्धान्यहितानां क्षत्रियाणं या हनयः शस्त्राणि तेषां घस्मराणि भोक्तृणि भास्वन्ति शिलातीक्ष्णानि। तदेव अध्र्यरपस्। (शार्दूलविक्री- डितं छन्दः)। दीर्घसमासत्वस्य चेति। प्रनिकृत्वर्णेन्यत्र वर्णपदं समासम्याप्युप- उक्षणमिति भावः / भागपाप्तति। (वीरचरितनाटके द्विनीयाङ्के कृतधनुर्भङ्गं रामं प्रति परशुरामस्योक्ति:) : प्रागप्राप्तो निशुम्भो नमनं येन ताददशं यच्छंभुमंबरन्धि धनुस्तस्य या द्वेवाविधा द्वैवीकरणं तेनाSSविर्भवनप्रकटो यः क्रोधम्तेन प्ररितो यी भीमो भार्गवभुजः स एव

१ क. पहात् । २ क. 'त हेति ध°। ३ क. तदयं। 6 क. को पनः । करोधत इति वा पाठः। ५ क. "त्वं समासभयस्त्वं चो°। ६ क. निषेधात्। 9 शत्रूणामिति पाठान्तरम्।

२९२ प्रदीपोद्दयोतसमेत :- [ ७ स० उल्ास: ]

यत्र तु न क्रोधस्तत्र चतुर्थपादाभिधाने तथेव शब्दभयोगः । उपहते उत्वं पा्तो लुप्ो वा विसर्गो यत्र तत्। यथा- धीरो विनीतो निपुणो वराकारो नृपोत्र सः । यस्य भृत्या बलोत्सिक्ता भक्ता बुद्धिमरभाँविताः । २११ ॥

प्रदी०- इत्यत्र। यत्र तु न क्रोषश्चतुर्थपाढे तत्र शिथिल एव प्रयोगः । अपरुषस्यापि रौद्रादिविरोधितयाऽस्य न श्रुतिकटुभेदत्वम्। न च श्रुतिकटोरेव तद्विशेषत्वम्। तम्य सकृत्प्रयोगेऽप्यात्मलाभात्। अस्य तु वाक्यव्यापित्वेन। अत एवास्य न पददोषत्वम्। एकत्र तादृशवर्णप्रयोगस्य रसाविरोधित्वात्। दोषत्ववीजमध्यस्य रसविरोधित्वमेव। अत एव नित्यदोषोऽयम्। नीरसादावात्मलाभाभावात्। श्रुतिकटोस्तु नीरसादावात्मलाभाद नित्यत्वमिति महान्मेदः। इदं तु चिन्त्यम्। रौद्रादिरसे श्लोकार्धपर्यन्तं समासेनैकपदे मृदुवर्ण- प्रायेस्य न कथं पद्दोषत्वमिति। अथान्यसाहित्येन दोषत्वं वाक्यदोषत्वं, निरपेक्षदोषत्वं तु पद्दोषत्वमिति चेत् न। एवं हि क्विष्टादावपि पददोषत्वं न स्यात्। ककि बहुना याद्ृशविवक्षया क्िष्ठत्वं पद्दोषत्वेनोक्तं तयेदमपि तथेति न्यूनः पददोर्षैत्वविभागः। उपहतलुप्तविसर्गम्। उपहतविसर्गै लुप्तविसर्ग चेति द्वयामत्यर्थः। उपहता औत्वं प्राप्ता लुप्ा वा विसर्गा यत्रेति बहुवचनान्तो विग्रहः। एकविसर्गस्य तथात्वेडवैरस्यात्। उपघात- श्रौत्वप्राप्तिः । उपघातान्तरस्य दोषान्तरत्वे प्रवेशात्। तेन नैरन्तर्येणौत्वप्राप्तबहुविस- र्गत्वं तथा लुप्तबहुविसर्गत्वं च लक्षणे। द्वयोरेकमुदाहरणम्-श्रीरो०।

उ०-पुष्टदीर्घत्वात्स्तम्भस्तेनापविद्धूश्चालित उज्जवाल उद्गतज्वारेऽशिथिलं वेगवत्तरं यथा तथा। अशिथिल इति परशुविशेषणं वा। त्वत्कण्ठपीठेऽतिथिरिव भवतु । अतिथेः पीठारोहणमुचितमिति पीठत्वरूपणम् । खण्डो भिन्नोऽर्धीकृतः परशुर्यस्य। हरण स्वंपरशोरेकोऽवयवः परशुरामाय दत्त इति प्रसद्धिः । तेन यद्धनुस्त्वया खण्डितं तत्परशुना त्वमपि खण्डिष्यस इति भावः । (शार्दूलविकीडितं छन्दः) । यत्र त्विति। चतुर्थे पादे गुंरोरनुस्मरणेन तद्विषयमावोद्रेकात्कोधस्य तिरस्कृतेरिति भावःअपरु- षस्य। मसृणदर्णस्य। तस्य सकृदिति। अत एव सं पददोष । रसविरोधित्व- मिति। तद्यक्तिविरोधित्वमित्यर्थः। तदपि तत्तद्रमवृत्तिमाधुर्यादिगुणव्यक्तिप्रतिबन्धक त्वाद्ोध्यम्।घीर इति।धराकारः सुन्दराकारः। अंत्र जगति। स एवैता दृशगुणवानित्यर्थः।

१ क. ग. 'त ओत्वं ।२ ग. प्रभान्विताः । ३ क वं क्वि ।४ क. "षवि"। ५ क, उत्वं। ६ क. 'तश्चोत्व° / ७ क. र्येणोत्व°।

[ s स० उल्लाम: ] काव्यमकाशः।' २९३

विसंधि संघर्वेरुप्यम्,-विश्लेपोऽश्लीलत्वं कष्टत्वं चे। नत्राऽडघयं यथा, राजन्विभांन्ति भवतश्वरितानि नानि इन्दोदृंतिं दधनि यानि रसानलेऽन्तः । धीढ़ोवले अतितत उचितांनुद्टत्ती आतन्वती विजयसंपद्मेत्य भातः ॥ २१२।। प्रदी०-दूषकत,बीजं बन्धपारुप्येण सहृदयोद्वेगः । अत एवायं नित्यः। अत्रापीदं चिन्त्यम्-'भूयो महीयोऽतियशोविभूषितः' इत्यादी क्थं न पद्दोषत्वमस्येति। विनंधि। विरूप: मंधिः सनिकर्षो यत्र। वैरूप्यं च त्रिधा-विश्लेषोSश्वीलत्वं कष्टत्वं च। विश्लेषस्तु प्राप्तस्य श्रेषस्य संहिनाकार्यस्याभावः स च 'अन्यत्र तु विभाषया' इति वच- नादच्छिक आनुशामनिकश्च। तत्रान्त्यः प्रगृह्यादित्वात्, 'पूर्वत्रासिद्धम्'(पा०सू० ८।२।१) इत्यादिना विसर्गादिलोपासिद्धेवा। तेप्वाद्य:सकृदृपि वर्तमानो दोषाय। इच्छानिबन्धनत्वे. नाशक्तिमूलकतया प्रथमत एव सहृद्योद्वेजकत्वात्। अन्त्यौ त्वसकृत। आनुशा- सनिकत्वेनाशक्त्यननुन्नायकनया बन्धपारुष्येणेव हि तस्य दोषत्वम्। तच्चासकृत्प्रयोग एवें। तद्वैरूप्यवतामनुगमश्चान्यतमत्वेन अश्लीलवन्नानार्थत्वमेव वा। एवं त्रिप्रकारके विश्लेष आद्यप्रकारद्वयं यथा-राजन्वि०। उ०-उत्सिक्ता अहंकृता बुद्धिप्रभावविता बुद्धिजन्यसामर्थ्ययुताः । वन्धपारुष्येणेति। बन्धपारुप्यं बन्धाशेथिल्यम्। बन्धस्य गाढत्वे हि चमत्कारो नान्यथेति मावः। एवं विसर्गबहुत्वमप दोपः । यथा " स्मर: खरः खलः कान्तः कायः कृतशरः साख"। इत्यादौ। तदुक्तम्- "अत्राप्लुतविसर्गान्तैः पढैः प्रोतैः परस्परम्। हरस्वैः संयोगपूर्वैश्च लावण्यमतिरिच्यते ॥" इति / स चान्यत्रेनि ।' संधिरेकपढ़े नित्यो नित्यो धातृपसर्गयोः । नित्यः समासे द्रष्टव्यः' इनि चरणत्रयं वोध्यम्। तद्वैरूध्यवतामिति। प्रागुक्तप्रकाररूपवैरू- प्यवतामित्यर्थः। अन्यान्यत्वेनेति पाठः। अत्रच्छिकसंध्यभावस्य खेदादिना विच्छिय पाठे न दुष्टत्वम्। यथा 'एका एका शिरोरुहा' इति केचित्। कष्टत्वं च श्रतिकट्ुत्वम्। राजन्निति! तानि ते चरितानि भान्ति यानि रसातले प्रविश्यान्तः, मध्य इन्दोर्दयुर्ति द्धतीत्यन्वयः । वीर्नीत्यनुमारिणी बुद्धिरदोर्बलं चोभे विजयसंपत्तिमेत्य प्राप्य भातः । १ क. च । आदं। ग, च । य ।२ क. ग. 'तार्थट"। ३ क. ग. 'मेषु भा° ।४ क. "व। तट्वैरू°।

२९४ प्दीपोद्योनसमेन :- [ ७ स० उझ्ामः ]

यथा वा,

निजवंश उदात्तकान्तकान्तिर्वत मुक्तामणिवच्चकास्त्यनर्घेः ॥२१३॥ संहितां न करोमीति स्वेच्छया सकृदपि दोषः। प्रग्ृह्यादिहेतुकत्वे त्वसक्कनू। वेगादुड्डीय गगने चलण्डामरचेष्टितः । अयमुत्तपते पत्री ततोडत्रैंव रुर्चि कुरु ॥२१४॥ अत्र संधावश्ीलता। उर्व्येसाचत्र तर्वाली मर्वन्ते चार्व्यवस्थिति: । नांतर्जु युज्यते गन्तुं शिरो नमय तन्मनाक् ॥ २१५॥ प्रदी०-अन्त्यो यथा-तत०। दूषकतावीजमस्योक्तम्। अश्लीलत्वं यथा-वेगादु० । अत्र 'चिङ्कु' इत्यश्ीलम् । कष्टत्वं यथा-उव्येसा०। अत्र दूषकतावीजं पद्दोषप्रस्ताव उक्तमिति। अत्रापीदं चिन्त्यम्-समासेनैकपधेड- श्री कष्टेच्छा निव्रन्धनविश्रेषाणामश्षीलकष्टासाधुमध्यप्रवेशे लोपासिद्धि निबन्धनविश्लेषस्य पदेडपि सद्धावात्कथमस्य न पददोषत्वम्। यथा-'भूयउच्चैर्महउदात्तयशउदारः' उ०-किंभते। अतितते अतिविस्तृते। उचितयोरवसरयोरनुवृत्ती अनुसरणे आतन्वती कुर्वती। दीपिकाकृतस्तु-उचितानुवृत्तिमिति पठित्वोचितावसरानुसरणं विजयसंपदं चाSS- तन्वती घीदोर्बले त्वामेत्य प्राप्य भात इत्यन्वयमाहुः। उचचितेत्यादेवींदोर्बलविशेषणत्वं तु नुमापत्त्याडयुक्तम्। (वसन्ततिलका छन्दः)। तत उदित इति। उदयाचलादुच्चैरुदित इन्दु- : िंव ततो वंशादुदितः। निजनशे मुक्तामणिवच्चकास्तीत्यन्वयः। मुक्तामाणर्हि वंश उत्प- दते तत्र मुक्तोपमायां साधारणो धर्मः, उदारहारहारिणी द्युतिर्यस्य। पक्षे उदारहारव- द्धारिणी द्युतिर्यस्य। परतिवरां प्रति सख्या उक्तिः । (विषमं छन्दः)। वेगादिति। डामरम्। उद्भटम्। उत्तपत उत्तसो भवति। नायकािष्ठितसंकेतस्थानं बोधयन्त्या दृत्या इयमुक्तिः)। चिङ्किति। लण्डेत्यमि। उर्व्यसाविति। (अध्वगं प्रति कक्यचिदुपदेशो · क्तिरियम्)। मरोरन्ते समीप उर्वी महत्यसौ दृश्यमाना तर्वाली तरुपङ्क्तिः। चारूणां पक्ष्या- दीनामवस्थितिर्यस्यां सा। अत्रर्जु गन्तुं नक्षमते। असाध्विति। इदं चिन्त्यम्। तदैच्छिक

१ क. उदारका° । २ क. ग. 'त्वेन त्व°। ३ क. चार्वव°। ४ क. नात्रर्जुः क्षमते।

[ ७ म० उल्लास: ] काव्यपकाशः। २९५

इतं लक्षणानुसरणेऽप्यश्रव्यम्, अपाप्तगुरुभावान्तवघु रसाननुगुणं व वृत्त यंत्र तद्धतवृत्तम् । क्रमेणोदाहरणानि-' अमृतममृनं क: संदेहो मधून्यपि नान्यथा मधुरमधिकं चूतस्यापि प्रसन्नरसं फलम् । सकदृपि पुनर्मध्यस्थः सन्रसान्तरविज्जनो वदतु यह़िहान्यन्सवादु स्यात्प्रियादशनच्छदात् ॥ २१६ ।। प्रदी०-इति। वयं तु तर्कयामः-सकनपमेदभिन्ना एने दोगां दूषणान्तरामंकीर्णा वाक्य एवेति वाक्यमेव तथेति नियमार्थः। अत एव न पददोषविभागन्यूनताऽपि। तादृश- स्यैव पदवृत्तेस्तत्र विभागादिति । हनवृत्तम्। हतं वृत्तं यत्र तत् । हतत्वं चाश्रव्यत्वं गुरुकार्याक्षमपादान्त्यलघुर्वणत्वं प्रकृतरसाननुगुणत्वं वा। अन्यतमत्वेनैषामनुगमः । अश्रव्यत्वं च लक्षणाननुगमाद्निभक्र :- तस्थानविशेषे गणविशेषयोगाच्च। यद्वा, हतत्वमश्रव्यत्वमेव। तच्च गुर्वादिनियमरूपलक्षणा ननुगमाद्यतिभङ्गात्स्थानविशेषे गणविशेषयोगाच्च। शिखरिण्यादावन्त्यस्य लघोर्गुरुकार्या क्षमत्वात्प्रकृतरसाननुगुणत्वाच्च। तत्राSडद्यं यथा- यस्मिन्पश्च पञ्चजना आकाशश्र प्रतिष्ठितः । तमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीत ब्राह्मणः।। अत्र श्लोके पञ्चमस्य गुरुत्वाच्छन्द्रोभङ्ग: । यतिभङ्गो वर्णवृत्ते यथा-अमृत० । उ०-त्वस्य शास्त्रानुभवैकत्वात्। एते दोषा इति। प्रनिकूलवर्णम्य शृङ्गारे सनःमगद- त्वेऽस्थानस्थसमासेन श्रुतिकटुना च संकरः।उपहतलुप्तविसर्गस्याप्रयुत्तेन विसंधिभेदस्या- श्लीलकष्टाभ्यामिति बोध्यम्। एषामश्रव्यत्वादीनां लक्षणं छन्दः सूत्र, यतिः स्थानविशेषे विच्छेदो, गणा यगणरगणतगणादयः । यस्मिन्निति ।श्रुतिरेषा। अत्र पश्चमं लघु सर्वत्रेति" लक्षणाननुगमः । रथकारपञ्चमाश्चत्वारो वर्णाः पञ्चजनाः । ('प्राणचक्षुःश्रोत्रान्नमनांसि' इति प्रभा)। प्रज्ञा निदिध्यासनम्। अमृतममृतमिति। (प्रियाया अधरस्य स्वादिष्ठता- मभिधित्सो: कस्यचिदुक्तिरियम्। अमृतममृतमास्वाद्यमत्र न कश्चित्संदेहः। एवं मधूनी- त्यस्यापि। आम्रस्यापि प्रसन्नरसं फलमधिकं मधुरम्। इदमंप्यन्यथा न। पुनः परंतु प्रियादशन च्छदादन्यदिह यदि स्वादु स्यात्तर्हि मध्यस्थः सन्सकृदेकवारमपि वदतु। तादृशं न किमपीति

१ ग, त्र/ ऋ' । २ क, 'गानू। शि°।

२९६ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [ ७ स० उह्ाम: ]

अत्र यदिहान्यत्स्वादु स्यादित्यश्रव्यम् । यथा वा, जं परिहरिउं तीरइ मणअं-पिण मुन्दरत्तणगुणेण। अह णवर जस्स दोसो पडिवक्खेहिं पि पडिवण्णो ॥ २१७॥ अत्र द्विनीयतृतीयगणौ सकारभकारौं। विकसितसहकारतार हारिपरिम लसुञ्चितगुज्जित द्विरेफ:। नवकिसलयचारुचामरश्रीर्हरति मुनेरपि मानसं वसन्तः ।।२१८।। अत्र हारिशब्दः। हारिप्रमुदितसौरभेति पाठो युक्त्त:। प्रदी०-अत्र हरिणीछन्दसि षष्ठे दशमे च यतिरुचिता। चतुर्थे तु पादे तन्ङ्ग इत्यश्र व्यता। मात्रावृत्ते स्थानविशेषे गणविशेषयोगो यथा-जं परि० । अन्राऽ्डर्यायां द्वितीयतृतीयौ सगणभगणो। तौ च तथाविधा छन्दःशास्त्रिण दुःश्र वत्वेन प्रतिपादितौ। पादान्तलघोर्गुरुकार्याक्षमत्वं यथा-विकसित०। अत्र 'वा पादान्ते' इति पादान्तस्य गुरुत्वाच्छन्दोभ्ङ्गॉभावेऽपि प्रथमपादान्तवर्तिनो उ०-भावः । रसान्तरविद्रसतारतम्यज्ञः।(हरिणी छन्दः) चतुर्थे त्विति। यदिहान्यदि त्यत्र हेत्यस्य परपद्संधानापेक्षत्वाढिति भावः । जं परीति। (आनन्दवर्धनकृतपश्चबा णलीलायां गाथेयम्)। 'यत्परिहर्तु तीर्यते न मनागपि सुन्दरत्वगुणेन । अथ केवलं यस्य दोषः प्रतिपक्षैरपि प्रतिपन्नः'॥ णवरशब्द: केवलवाची। मानिनीं प्रति दूत्या उक्ति :- । तादृशमेतत्कामचेष्टितम्। यत्सौन्दर्यगुणेन रमणीयन्वरूपेण युक्तं वम्तु मनागीषद्पि परिहर्तु न शक्यते। अथ च यस्य दोष उक्ापरिहार्यत्वरूपः प्रतिपक्षैर्यत्यादिभिरपि केवलं प्रतिपन्नोऽङ्गीकृतो न तु पार्रिहृनः। त्वत्कान्तस्य तु कैव कथा तस्य दैवादन्यवनितासङ्गेऽपि कोपातिशयो न विधेय इति भावः। अन्ये तु यः पारहर्तुमिति संस्कृत प्रदश्य यो नायकोऽपरघशीलोऽपि सौन्दर्यगुणेन त्यक्तुं · शक्यते न। जो परीति प्राकृतपाठ उचित इत्याहुः । भगणाविति। 4 मो भूमिस्त्रिगुरुः श्रियं दिशति यो वृद्धिं जलं चाSडदिलो रोऽगिर्मध्यलघुर्विनाशमनिलो देशाटनं सोडन्ल्गः । तो व्योमान्तलघुर्धनापहरणं जोडरकों रुजं मध्यगो भश्चन्द्रो यश उज्ज्वलं मुखगुरुर्नो नाक आयुसस्त्रिलः'॥ (नारायगभट्टक्ृतवृत्तरत्नाकरटीकायामिदं द्रष्टव्यम्)। ल इति लघोर्ग इति गुरो- ्रहणम्। विकसितोति। विकितो यः सहकारस्तस्य तारोऽत्युत्कटो हारी मनोरञ्जको १क, ग. दु इ°।२ क. ग. लगुज्जितपु्ितद्वि ३ क. रिप्र०। ४ क. रथे तद्भङुगः मा°।५क वेप्र"। ६ क. म्तरव"।

[७ स० उललास: ] काव्यमकाश: । २९७

यथा वा, अन्यास्ता गुणरत्नरोहणभुवो धन्या मृदन्यैव सा संभारा: खेलु तेऽन्य एव विधिना यैरेष सृष्टो युवा। श्रीमत्कान्तिजुर्षां द्विपां करनलात्स्तीणां निनम्वम्थला- द्दृष्टे यत्र पतन्ति मूढमनसामस्राणि वस्त्राणि च ॥ २११॥ अत्र वस्त्राण्यपीति पाठे लघुरपि गुरुतां भजते। हा नृप हा बुध हा कविबन्धो विप्रसहसरममाश्रय देव। मुग्धविदग्धसभान्तररन्न क्वासि गतः क वयं च नबैने ॥ २२० ॥

प्रदी०-रिकारस्य लघोर्गुरुकार्यकरणाक्षमत्वम्। इन्द्रवज्रादिपु तु नमकार्यक्षमत्वादृद्रोपः। तस्मात् 'हारिप्रमुदितसौरम-' इति पठनीयम्। न केवलं प्रथमनृतीयंपादयोरेवारय दोष: किं त्वन्ययोरपि। तत्र चतुर्थे यथा-अन्या० । अत्र 'वस्त्राण्यपि' इति पाठेडगुरोरेव संयोगपरतया म्वरवृद्धौ लघुरपि गुरुकार्यकारी संपद्यते। एवं द्वितीयपादेऽप्यूह्यम्। एषु चाश्रव्यता सह्योद्वेजिनी दुष्ताबीजम् । अतो नित्यदोषोऽयम्।

प्रकृतरसाननुगुणत्वं यथा-हा नृप० ।

उ०-यः परिमलस्तेन गुन्जारवयुता पुञ्जिता मिलिता द्विरेफा यम्मिन्सः । यद्वा, नादृशः परिमलो यत्र तादृशश्रासी गुन्जितपुञ्जितद्विरेफश्रेति विग्रहः । नवकिसलयेश्चार्वी चामरश्रीर्यस्य। अनेन राजत्वं तेन हरणशक्तिः । मुनेरपि दुर्हरमानसम्गापि। (पुष्पि- ताग्रा छन्दः) । इन्द्रवज्रादिष्विति । तथा च 'वा पादान्त' इतीन्द्रव- ज्रादिपरमेवेति भावः। अन्यास्ता इति। (कस्यचिराज्ञो वर्णनमिदम्)। रोहणः पर्वतविशेषः । उत्पादिका वा / मृत्पार्थिवो भागोऽन्यैव मिन्नैव परं धन्या। तत्संबन्धप्रास्तेः । इइं च भुवोऽपि विशेषणं विभक्तिविपरिणामात्। संमाराः। इतरकारणकलापरूपा सामग्री। धन्या इत्यत्राप्यन्वेति। श्रीमन्तश्र ते कान्तियु- ताश्च तेषां द्विषाम्। इदं च स्त्रीणामपि विशेषणम्। प्रतिपत्तिलोपो मोहः । स च शत्री मयात्परत्र कामात् । यैरित्यत्र स्त्रीपुंलिङ्गयच्छव्दैकशषः। (शार्दूलवि- क्रीडितं छन्दः)। पाठेऽगुरोरिति च्छेदः। संयोगपरतयेति। संयोगात्परतयेत्यर्थः । हा नृपेति। (राजि मृते तदीयानां विलापोक्तिरियम्)। मुग्धेति। सुन्दरचतुरसभा -

१ क. किल। २ क. "हत्वं भ०।

२९८ प्रदीपोद्दोतसमेत :- [ ७ स० उल्लास: ]

हास्यरसव्यञ्चकमेतद्द्टत्तम् । न्यूनपद यथा, तथाभूतां दृष्टा नृपसदसि पाश्चालतनयां- वने व्याघैः सार्ध सुचिरमुषितं वल्कलधरैः । विराटस्याऽडवासे स्थितमनुचितारम्भनिभृतं गुरु: खेदं खिन्ने माये भजति नाद्यापि कुरुषु ॥ २२१ ॥ अत्राम्माभिगिति, 'खिन्ने'-इत्यस्मात्पूर्वमित्थमिति च।

प्रदी०-इद दोधकवृत्तं शोकाननुगुणम्। तद्विरोघिहास्यव्यञ्जकत्वात्। अस्य च प्रतिकूलवर्णत्वं दुष्टताबीजम्। नीरसे च नास्याऽऽत्मलाभ इति नित्यदोषता। न्दूनाविकेन्याहि। न्यूनपदमधिकपदं कथितपदं चेत्यर्थः । तत्र न्यूनपदं न्यूनं पदं वाचकशब्दो यत्र तत्। द्योतकन्यूनतायां त्वनभिहितवाच्यत्वमिति विशेषः । उदाहर- णम्-तथाभूतां०। अन्र पादत्रयमध्येऽस्माभिरिति, खिन्न इत्यम्य पूर्वमित्थमिति च पदं नास्ति। आ. वश्यके च ते। अन्यथा कर्तुरलामादेकवाक्यत्वासंभवाच्च, तदर्थस्य विवक्षितत्वात्। अर्थ- श्चैतादृश एव विवक्षित इति शब्दस्यैवायमपराधः। यत्र त्वर्थ एव न तावद्दूरं विवक्ष्यते तत्रार्थ एव दुष्ट इति साकाङ्क्त्वं दोषान्तरमिति द्रष्टव्यम्। विव्षिताप्रतिपत्तिश्च दूषकता- बीजम्। अतो झटित्याक्षेपतस्तल्लाभेSदोषत्वम्। उ०-मध्यरत्नेत्यर्थः। इतरत्स्पष्टम्। (दोधकवृत्तम्)। इदं दोधकेतति। करुणे पुष्पिताग्रा- दीनामेवानुगुणत्वम्। पृथ्वीस्रग्धगढ़ीनां शङ्गारादौ। शिखरिणीर्मन्दाक्रान्तादीनां वीरानुगु ण्यम्। दोधकस्य प्रतिपदविच्छेदित्वेन हास्यानुगुणतेत्यर्थः । अस्य। प्रकृतरसानुगुणत्व- रूपभेदस्य। इत्यर्थ इति। द्वंद्वान्ते श्रूयमाणमिति न्यायादिति भावः । न्यूनमनुपात्त विवक्षितार्थकम्। तंथेति। (शिखरिणी छन्दः)। अत्र पादत्रयेति। वल्कलधरैरि त्यस्य विशेष्याकाङ्क्षत्वादुषितमित्यत्र स्थितामित्यत्र च कैरित्याकाङ्क्षोदयान्मध्यमपाद द्वयेऽस्माभिरित्यावश्यकम्। तदैवोक्तानां खेदहेतुत्वलाभात्। आद्यपादे यद्यपि गुरु: कर्तृ- त्वेनान्वेतुं योग्यस्तथाSपि खिन्नत्वातिशयस्तथादर्शन का लिकतष्णीस्थित्यैवेति तत्राप्यस्मा- भिरित्येव कर्तृपदमपेक्षितम्। स्थितमिति च तृतीयपादस्थमावृत्त्या तत्राप्यन्वेति। तथाभूत- नृपतनयादर्शनोत्तरकालिकस्थित्यादिरित्यर्थकमित्थमिति पदं विना नैकवाक्यतासंभव इति भाव: । तदाह-अन्यथेति। तदर्थस्य विवक्षितत्वादित्यपपाठः। विवक्षिताप्रतिप- चिरिति। पदज्ञानविरहकृतेत्यर्थः । झटित्याक्षेपेति । यथा ' मा भवन्तम- १ क. तत्त्वम्। दो° । २ अस्य श्रोकस्य व्याख्यानं तृतीयोल्लासोद्योते (पृ ७३) दश्यम्।

[७स० उछलासः ] काव्यपकाशः। २९९

अधिकं यथा, स्फटिकाकृतिनिर्मल: प्रकामं प्तिसंक्रान्तनिशानशास्त्रनत्त्वः । अविरुद्धसमन्वितोक्तियुक्त: पतिमल्लास्तम्यादयः स कोऽपि ॥ २२२ ॥ अत्राSSकृतिशब्दः । यथा वा, इदमनुचितमक्रमश्च पुंसां यदिह जरास्व्रपि मान्मथा विकाराः । यदपि च न कृतं नितम्विनीनां स्तनपतनावधि जीवितं रनं वा ॥२२३। अत्र कृतमिति। कृतं प्त्युत प्क्रमभङ्गनमावहति। तथा च, यदपि च न कुरङ्गलोचनानामिति पाठे निराकाङ््षैव पतीतिः ।

प्रदी०-अधिकपदं यथा-स्फटिका । अत्र स्फटिकमेव निर्मलतायामुपमानं विवक्षितम्। उपात्तेऽप्याकृतिपढे यथाकथचि त्तेनैवोपमितिपर्यवसानादित्याकृतिपदमधिकम्। न तु व्यर्थत्वादपुष्टार्थेन संकर इति वक्ष्यते। न केवलं समास एव पढाधिक्यं कि त्वसमासेऽपि। यथा-इदमनु। अत्र कृतमधिकम्। पूर्वार्धवत्तेन विनैव प्रतीतिपर्यवमानात्। कृनं प्रत्युरते प्रक्रमम- ङमावहति। पूर्वार्धेडकरणात्। तथा च यदपि च न कुरङ्गलोचनानामिति पठनीयम्।

उ०-नलः पवनो वा ' इत्यादावधाक्षीदभाङ्क्षीदिति प्रसिद्धक्रियायाः। यथा वा निधानगर्भामिव सागराम्बराम्' इत्यादावव्यभिचारिविशेषणेन पृथ्व्या इति मावः । अधिकपदमिति। अविवक्षितार्थपदकमित्यर्थः । स्फटिकोति। (कस्यचिद्विदुषो वर्णन- मिदम्)। निर्मलो रागद्वेषादिरहितः। प्रकाममतिशयेन । पूर्वपरान्वाय। प्रनिसंक्रान्तं प्रतिबिम्बमादर्शादिमिव ह्ृदयमारूढम्। निशातानि गूदार्थानि यानि शास्त्राणि तेषां तत्त्वं गूढार्थरूपम्। अविरुद्धा लोकशास्त्रादिभि: समन्विताः परम्परान्विता उक्तयो युक्तयश्र यस्य सः। प्रतिमल्ानां प्रतिवादिनामस्तमयस्य लक्षणया पराभवस्योदयः प्रदुर्भावो यस्मात्सः । (मालभारिणी छन्दः)। उपात्तऽपीति। अवयवसंयोगरूपाकृतिपदार्थम्या- न्वयासंभवात्कथचित्संभवदन्वयोऽन्योऽर्थोऽप्यविवक्षित इति भावः। न तु व्यर्थत्वादिति। अपुष्टार्थत्वसंकराभावे हेतुर्व्यर्थत्वम्। इदमिति। अनुचितं लोकविरुद्धमित्यर्थः । अक्रमः शास्त्रविरुद्धः। बाल्ययोवनजरासु विद्याविषयसेवाधमार्जनमिति शासत्रम्। रतं वेति। जीव- नसत्त्वेडपि जरायां रतमनुचितम्। वैरस्याSSघायकत्वात्। अक्मः।अप्रशस्तैषा परिपाटीति माव:। (पुष्पिताग्रा छन्दः)। प्रत्युत प्रक्रमभङ्गमेति। पूर्व पुंधमेंSनौचित्यमुक्त्वेदानी

१ क. युकिकि:। २ ग. मान्मथो विकारः। ३ ग, त क।४ क. त कर"।

३०० पदीपोद्दयोतसमेत :- [७ स० उल्लास ]

कथितपदं यथा, अधिकरतलतल्पं कल्पितस्वापलीला परिमिलननिमीलत्पाण्डिमा गण्डपाली। सुननु कथय कस्य व्यञ्जयत्यञ्जसैव स्मरनरपतिलीलायौवराज्याभिषेकम् ॥२२४॥ अत्र लीलेति। प्रदी०-निप्प्रयोजनशब्दश्रवणेन श्रोतुर्वैमुख्यं दूषकताबीजम्। अतो हर्षादावभिव्यङ्गचे न दोषत्वम्। कयतपदं यथा-अधिकरतळ० । अत्र लीलापढं वारद्यमुपात्तम्। नरपतिलक्ष्मीति युक्त: पाठः । दूषकताबीजं च कवेरशक्त्युन्नयनेन श्रोतुर्वेमुख्यम्।अतो लाटानुप्रासादावदोषत्वम्। अशक्त्यनुन्नयात्। इदं तु चिन्त्यम्। समासे सत्येकस्मिन्नपि पढे व्यवधानाल्ाटानुप्रासविरहेऽप्यस्य संभवात्कथं न पद्दोषत्वमिति। उ०-स्त्रीधर्मे तदनुक्त्वा तत्करणे तदुक्त्या विधावनौचित्यप्रतीतेः प्रक्रमभङ्गः। निष्पयो जनेति। तत्त्वं चाविवक्षितार्थत्वाद्वोध्यम्। श्रोतुवैमुख्यमिति। तस्मिन्हि रसोद्वोध- वगुण्यादिति भावः । कथितपद्मिति। प्रयोजनशून्यत्वे सति समानार्थकसमानानुपूर्वी कपदवत्त्वं तत्त्वमित्यर्थः । 'उद्ति सविता ताम्रस्ताम्र एवास्तमेति च '। इत्यादावेतद्वारणाय सत्यन्तम्। तत्र हि तेनैव शब्देन पुनरुपादानेऽनुवादत्वेन- झटिति प्रयोजनजिज्ञासायां व्यञ्जनयाऽस्तमयोदयादावेकरूपतावगमः प्रयोजनमस्ति। विभिन्नानुपूर्वीकपदोपाढाने पुनरुक्तत्वं वक्ष्यते । अधिकरेति। करतले (कपोलमाधाय चिन्तयन्ती नाथिकां प्रति सख्या उक्तिः)। करतलरूपे तल्पे कल्पिता या स्वापलीला तस्यां सत्यां यत्परिमिलनं दृढतरः संबन्धस्तेन मीलंस्तिरोभवन्पाण्डिमा यस्यां सा। कर कपोलयोर्द्रढसंबन्धेन रक्तिमोद्याद्विहर पाण्डिमतिरोधानम्। पाली स्थली तेन सकललाव- ण्यातिशयमर्यादात्वबोधनम्। अञ्जसा शंघरं तत्त्वतो वा स्मर एव नरपतिस्तस्य लीलाश्चु- म्वनदशनाद्यस्तन्न यौवराज्यं मुख्याधिकारस्तत्राभिषेकं कस्य व्यञ्जयति कथयेत्यन्वयः। स्मरेण स्वतः कर्तुमशक्यं तत्रैवंविधं स्वापादि यः करोति स ध्रुवं- वृद्धेन स्मरेण स्वरा- ज्येडभिषिक्त इति भाव:।(मालिनी छन्दः)। वारदयमिति। तथोपादानं ह्युद्दिष्टप्रतिनि- र्दिष्टयोरभेदव्यञ्जकतया स्वापलीलायावराज्यमिति प्रत्याययति। प्रकृते तु न तथा विवक्षि- तम्। तदाह-कवेरशक्तीति। वैमुख्यमिति। उपभुक्तभोगवदिति भावः । १ क. लीला लीले।

[७स० उल्लास: ] काव्यपकाशः ।, ३०१

पतत्मकर्ष यथा, कः कः कुत्र न घुघुगयितघुर्गघोरो घुरेत्सूकर: कः कः कं कमलाकरं विकमलं कर्तु करी नोधवः। के के कानि वनान्यरण्यमहिपा नोन्मृळयेयुयेन: सिंहीस्ेहविलासबद्धवसनिः पश्चाननीं बतने ॥ २२५।।, समाप्तपुनरात्तं गथा, प्रदी०-पतत्प्रकर्पेम्। अलेकारकृतम्य बन्धकृतम्य वा प्रकर्षम्य यत्रोत्तरं पानो निकर्ष: । यथा-क: क:०। सूकराद्यभिधानेSपि विकटवन्धकृतोऽनुप्रमकृतश् प्रकरष: मिंहाभिधाने पतिनः। दूषकतावीजं चाशक्त्युन्नयनेन श्रोतुवैरम्यम्। रमानुगुणनया तत्पानेपि न दोषः । समासपुनरात्तम्। समाप्त सन्पुनरुपात्तम्। वाक्ये ममासे दुनम् टरिदव्ड्ोर ड नं यत्रेत्यर्थः। यत्तु 'समाप्ने वाक्येऽविशेषविद्यायिविशेषणान्तरोपादानवत्वं तल्लक्षणम्' इति,। तन्न। 'प्रागप्राप्त-' इत्यादौ वाक्यान्तरारम्भे विशेषणान्तगनुपाढाने तलक्षणविरहेण उ०-कः कः कुत्र नेति । अपि तु सर्वः सर्वत्रेति भावः । घुर्घुरः शब्द- विशेषः । तद्ूती या घुरी घोणा तया धोरो भीमो वुरन्वमिशन्ं कुर्वीत। 'घुर भीमार्थशब्दयोः। विकमलं विगतकमलम्। वनान्यरण्यमहिषाः के नोन्मूलयेयुः समूलं नाशयेयुः। अनेन स्वाश्रगोन्मूलकतया तेषां मदोन्कटचं ध्वनितम्। सिंहीस्नेहेन विलासो दन्तेन कण्ड्यनादिम्तेन बद्धा नियतं कृता वमतिरेकदेशवासो येन तादृशो यतः। अत्र सूकरेभ्यः परपक्षविनाशोदोगितया करिणां तेम्यश्च देवीप्र- तिपक्षजातीयतया यमवाहनजातीयतया च महिषाणां तेभ्यः कर्यादिहिंसकत्वेन मिहानाम- मिधाने तथव बन्धदाढर्यादिकमुचितम्। एवं च राजनि व्यमनशीले क्षुद्रा अपि भौमिका निर्मर्यादा भवन्तीति प्रस्तुनध्वननाढप्रम्दुनप्रशंसा । (शार्दूलविक्ीडितं छन्दः)। समासं सदिति। जनितविवक्षितान्वयबोधकमत्वर्थः। पुनरुपात्तममिति । तदन्वायिशब्दोपा- दानेन दुनरुपात्तं पुनरनुसंधानविषय इत्यर्थः । तदन्वाये। तत्रान्वयो यम्य, तेनान्क्यो यस्येति च। तेन विशेषणस्य विशेप्यस्य च संग्रहः। आद्योदाहरणं प्रकृतमेव। द्वितीयं तु प्रागप्राप्तेति। तत्र हि येनानेनेति वाक्ये तृतीयान्तपरामृष्ठवाक्यार्थस्य विशेषणत्वम्। तदर्शयति-यत्वित्यादिना। यदि तु तत्रापि विरे षणत्वानुभवन्नदा विशेषणान्तरशब्देन पदरूपमेवास्य विवक्षितमित्यभिमानः । किं च पुनःशब्दार्थानन्वयः। नववय इत्यादेः सकृदेवोपादानात्। विशेषणान्तगापेक्षया तत्वे तु तद्ैयर्थ्य व्यधिकरणवहुव्रीह्यापत्तिश्र। क्रियाविशेप्यकबोधवादिनां मुते 'घटोडस्नि मृन्मयः' इत्यत्राव्यापेश्र। विशेषणाम्तरानुपा. १ क. कं कं क: । २ क. नरात्तम्।

३०२ प्रदीपोद््दोतसमेत :- [७ स० उल्लास: ]

क्रेंकारः स्मरकार्मुकस्य सुरतक्रीडापिकीनां रवो झंकारो रतिमञ्जरीमधुलिहां लीलाचकोरीध्वनिः । तन्व्या: कञ्चुलिकापसारणभुजाक्षेपस्खलत्कङण- क्काण: प्रेम तनोतु वो नववयोलास्याय वेणुर्वनः ॥ २२६॥ द्विनीयार्धगतैकवाचकशेषप्रथमार्घ यथा, प्रदी०-तत्रानित्यदोषव्युत्पादनविरोधात्। उदाहरणम्-क्रेंकार:०। अत्र 'तनोतु वः' इति समाप्तमेव वाक्यं 'नववय-' इत्यादि विशेषणेनोपात्तम्। निराकाद्ृत्त्वं च दूषकताबीजन् अतश्रानित्यदोषोऽयम् । वाक्यान्तरारम्भे तदभावात्। अर्धान्तरैकवाचकम्। द्वितीयार्धगतमप्रधानहेत्वाद्यर्थकमेकं वाचकं यत्र तत्। यथा- उ०-दानात्। ननु 'नववय' इत्यादिना विशेष्यभूतः क्वाण एव पुनरुपात्तः।न वाक्यम्। एवं येनानेनेत्यत्रापि परशुरूपं विशेषणं पुनरुपात्तंन वाक्यमिति चेन्न। तादृशविशेषणवि. शिष्टक्काणस्य क्रिियाकाङ्कतया वाक्यस्यैव पुनरुपादानात्। येनानेनेत्यत्रापि त्वत्कण्ठपीठा- तिथि भवनकर्तृपर शुनेत्यर्थाद्वाक्यानुसंधानं स्फुटमेवेत्याहुः। विवक्षितेति विशेषणात्, 'अय- मुद्यति मुद्राभञ्जनः पझ्मिनीनाम्' 'अद्यापि स्तनवेपथुं जनयति श्वासः प्रमाणाधिकः' इत्यादो न दोषत्वम्। आदेडयंपदार्थस्य संदिग्धतया कुत्राप्यपर्यवसितत्वेन न क्रियान्वय इति वक्ष्यमाणविशेषणैर्विशेष्यसमर्पणे युगपदेवान्वयबोधात्। अन्त्ये कुतो वेपथुरिति हेत्वा- काङ्काया अनिवृत्ते: प्रमाणाधिकत्वान्वयं विना विवक्षितान्वयबोधस्यैवाभावात्। तद्वक्ष्यति निराकाङ्कत्वं चेति। क्रेंकार इति। (स्वगृहं प्रति प्रस्थितान्पिकान्प्रति कस्यचित्क- वेरियमुक्तिः)। विपक्षजयकालिकज्याकर्षणजः शब्द: केंकारः। सुरतकीडारूपपिकानां रवः। रतिरेव मञ्जरी तत्संबन्धिनो ये मधुलिहिम्तेषां रव इति दीपिका। अन्येतुरतिः प्रीति- स्तद्रूपमञ्जरी विलासादिफलोत्पत्तिस्थानत्वात्। तत्संबन्धिमधुलिहां झंकारः। अत्र मधुलिट् त्वारोपविषय: कङ्कणान्येव।लीला कटाक्षादिविक्षेपः । तद्रूपच कोरीध्वनिः। कब्चुलिकापसा रणे यो भुजाक्षेपस्तेन स्खलन्ति यानि कङ्कणानि तत्क्वाणः।नववयसस्तारुण्यस्य नववयसां तर्रुणानां वा लास्याय नृत्याय वेणुस्वनरूपः। अत्र क्रेंकारारोपविषये रवत्वारोपो विरुद्धः। कि च पिकादीनामपि कूजितमेव प्रसिद्धं न तु रव इति बोध्यम्। (शार्दूलविक्रीडितं छन्दः)। निराकाङ्क्षत्वं चेति। अस्य विशेषणस्यानुगुणत्वेऽपि तन्निरपेक्षतया प्राग्जनितविवक्षितान्वयबोधत्वेन पुनरन्वय आकाङ्ाभावाढिति भावःएतेन पुनरुपात्त विशेषणस्यानुगुत्वे कथं तद्विना बोधः। अननुगुणत्वे त्वपुष्टार्थतैव स्यादित्यपास्तम्। वाक्यान्तरारम्भ इति। येनानेन जगत्स्वित्यादौ येनेति यत्पदेनाSSकाङ्कोत्थापनादिति भाव:। एवं च यो नववयोलास्यायेति पाठेऽत्रापि न दोष, इति बोध्यम्। द्वितीया- १ क्. शेष प्र०। २ क. "मेकवा।

[७ स० उल्लासः ] काव्यपकाशः,। ३०३

मसणचरणपातं गम्यतां भूः सदर्भा विरचय सिचयान्तं मृध्नि घर्मः कठोर:। तदति जनकपुत्री लोचनैरेश्रुपूर्णे: पथि पर्थिकवधूभिवींक्षिता शिक्षिता च ॥ २२७ ।। अभवन्मतः (इष्टः) योगः (संवन्धः) यत्र तत्। यथा, प्रदी०- मसृण० । अत्र भू: सदर्भा तन्मसृणचरणपातं गम्यतामिति वाक्यम्। तत्र च तदित्यर्धान्तरग- तम्। अत्र च निराकाङ्क्षता दुश्ट्वजिम्। श्रुतमात्रम्थव भूमदर्भत्वस्याSडलपाविन हेतु- त्वप्रतीतेः । यक्य तु कर्त्रादेर्न तथा प्रतिपत्तिस्तस्यार्धान्तरोपाढाबेडप्यात्मलाभ एव नास्ति। तल्लाभेऽपि वा न दोषत्वमिति। अमवन्मतयोगम्। अभवन्मेतो योगो यत्र। 'नचाविमृष्टविधेयमध्येऽस्यान्तर्भावः।उपजी- व्यत्वेन मेदात्' इति केचित्। वस्तुतस्तु सत्र पदार्थयोरुपस्थितयोरन्वयो भवत्येव/ परं तवनभि- उ०-घेंति। वाक्यान्तरान्तःपातविरहान्न संकीणता । मसणेनिः (बालगमायणे षष्ठके वने रामेण सह सीतायां गतायां तद्वार्ती कथयतः सुमन्त्रस्य दशरथं प्रत्युक्तिरियम्) । भू: सदर्भा तन्मसृणो लघुचरणपातो यथा तथा गम्यताम्। यतो धर्मः कठोरोऽतो मूर्िन सिचयान्तं वस्त्राञ्चलं विरचय। जनकपुत्री पथिकानां वधूभिरश्ु णैरलोचनेविने ने शिक्षिता च। अहो धन्यतमेयं राजपुत्रयपि कोमलतगाम्यां पद्धयामेव पथिकं स्वमर्तारमनुयाति। अधन्यतमा वयं या एवं विरहदुःखेन पीड्येमहीत्यश्रपूर्णता। अत एव पथिकपदं चार- तार्थम्। (मालिनी छन्दः·)। आक्षेपादिनोते। आदिना व्यञ्जना। न च तदित्य खण्डो निपातः प्रागुक्तपरामर्शकः ।इतीत्यननैव सिद्धेः । आत्मलाभ एव नास्तीति। हेत्वादिघटितलक्षणकरणादिति भावः । तल्लाभेऽपि वेति। तद्घटितलक्षणकरण इति भावः। न दोषत्वमिति। निराकाद्घत्वरूपदुष्टिवीजाभावान्नायं दोष इत्यर्थः। आसत्ति- ज्ञानकृतप्रतीतिविलम्बेन तत्रापि दुष्टत्वानुभवे तु क्विष्टत्वमेव तत्र दोष इति भावः। परं त्वस्य वाक्यदोषता कथम्। अपदस्थपद्ताऽपुष्टार्थता वा क्थ नेति चिन्त्यम्। अत्र 'घुसृणमसृणपादा गम्यते भूः सदर्भा विरचय शिवजातं मूर्ध्नि धर्मः कठोरः '। इति पूर्वार्घे पाठान्तरम्। 'घुसृगः पङ्कजे गर्भो घुसृणं नवनीतकम्'। इति धरणि: । 'शिवजातं शिर:पादत्राणं वल्कलपत्रजम्'। १ क. 'रस्पु।२ क. ग. शिक्षिता वीक्षिता। ३ क. त्र। य०।४ क. "वन्नमिम" ।५क. योर° । ६ क. 'त्वभि"।

३०४ पदीपरोद्दयोतसमेत :- [ ७ स० उललासः ]

येषां तास्त्रिदश्ेभदानसरितः पीताः प्रतापोष्मा- र्लीलापानभुवश्च नैन्दनतरच्छायासु यैः कल्पिताः । येषां हुंकुतयः कुनामरपतिक्षोभाः क्षपाचारिणां किं तैस्त्वत्परितोपकारि त्रिहितं किंचित्पवादोचितम् ॥ २२८॥ अत्र "गुणानां च परार्थत्वादसंबन्धः समत्वात्स्यात्-" इत्युक्तनयेन यच्छब्दनिर्देश्यानामर्थानां परस्परमसमन्वयेन यैरित्यत्र विशेष्यस्याम प्रद्ी०-मतेनाप्राधान्यादिना रूपण। अत्र तु संबन्ध एव तयोर्न प्रतीयत इति महान्भेद्ः। नन्वेवमभवन्मतयोगमित्यत्र योगे मतत्वविशेषणानर्थक्यमिति चेत्, न।एकवाक्यस्थपढो- पस्थापितत्वादिरूपस्य योगस्यापि सत्त्वात्। मतत्वं चान्वयबोधविषयत्वमित्यप्रसङ्गः । एतच्च क्रचेद्विमक्तिभेदात्। यथा-येषां०। अत्र यैरित्यस्य विशे्यतया क्षपाचारिशब्दार्थो विवक्षितः। न वे तेन ततस्तथायोगः प्रतीयते। विभक्तिमेदात्। अथ थैलीलापानभुवः कल्पितां येषां प्रतापोप्मभिरित्यादिप्रकारेण यच्छब्दाभिधेययोरेव तथाऽन्वयोऽम्तु, कि विशेष्यान्तरविवक्षयेति चेन्न। अनुवाद्यानां हि विधेयेनैव साक्षादन्वयो न तु तदनन्तर्भाव्यनुवाद्यान्तरेण। गुणत्वस्योभयत्र तुल्यतया विशेष्यत्वविनिगमनाया अशक्यत्वात्। तदेतदुक्तम्-गुणानां च परार्थत्वादसंबन्धः समत्वात्स्यात्' इति । अत एव 'अरुणयैकहायन्या पिङ्गाक्ष्या गवा सोमं क्रीणाति' उ०-इति संसारार्णवः । महान्भेद इति। एवं च प्रकृते पदार्थयोर्वक्यार्थविधया भासमानसंसर्गस्थैवाभानं तत्र तूद्देश्यत्वादिशालिबोघस्थेवानुदय इति विशेष इति भावः । अत एवात्र योगपढ चरितार्थम्। येषामिति। (हनूमता लङ्कायां दग्घायां वीरराक्षसान- धिक्षिपतः कस्यचिद्रावणं प्रत्युक्तिः)। येषां राक्षसानां प्रतापोष्मभिरित्यन्वयः। दानं मद्जलम्। ऊप्मणा हि नदीशोषणं युक्तम्। लीलया पाने लीलानां पानस्य चेति वा। भुवः कल्पिता इत्यनेन स्वर्मोऽपि येषां भूतुल्य इति सूचितम्। तरुत्वाभिधानं साधार- णोपमोग्यत्वप्रतिपादनाय। तेन नन्दनसंत्रन्धिप्वाप येषां साधारणी बुद्धिरासीिति ध्वनिः। इदं च सर्वै त्वदाश्रयात्तैः क्षपाचारिभिस्तव रावणस्य संतोषकारि प्रवादोचितं सदसि कथनयोग्यं किंचिद्विहितमपि तु न किंचिदित्यर्थः । (शार्दूलविक्रीडित छन्दः )। विशेष्यतयेति। अभेदसंमर्गेणेत्यादिः। तथाऽन्वयोऽस्त्विति। यो धूमवांस्तत्र वाह्विरे- त्यादावन्वयानुरोवेन व्युत्पत्तिवचित्र्याद्यत्तच्छव्दार्थानां परस्परममेदान्वये विरुद्धविभक्ति राहित्यस्यातन्त्रत्वादिति भावः। एवं च तृतीयान्तयत्पदार्थस्य षष्ठचन्तयत्पदार्थेडमेदान्वये तेन च क्षपाचारिणामभेदबोध इति तृतीयान्तार्थेऽप्यभेदलाभ इति तत्त्वम्। गुणानाम्। अप्रधानानाम्। परार्थेत्वात्। प्रधानापेक्षितत्वात्। असंबन्धः।परस्परमनन्वयः ।सम त्ात। परापेक्षानियतत्वात्। एवं च गुणप्रधानभावेनैव पदार्थानामन्वयो न गुणानां १ क. नन्दनवनच्छा । ग. चन्दन । २ क ये यै०। ३ क. च तैस्त° । ४ क. तास्तेषां ।

[७स०उल्लास: ] काव्यपकांशः । ३०५

तीतिरिति। क्षपाचारिभिरिति पाठे युज्यते समन्वयः। यथा वा, त्वमेवंसौन्दर्या स च रुचिरतायाः परिचिनः कलानां सीमानं परामह युवामेव भजथः। अपि द्वंद्वं दिष्टया तदिति सुंभगे संवदति वा- मतः शेष यत्स्याज्जितमिह तदानीं गुणिनया॥ २२९॥ अत्र यदित्यत्र तदिति, तदानीमित्यत्र यदेति वचनं नाम्न। चेत्स्यादिति युक्त: पाठ:। प्रदी०- इत्यारुण्यादीनां पिङ्गाक्ष्यादिभिर्नान्वयो नापि गवा। नम्या अपि क्रयमाघनत्वेन गुणत्वात्। किं तु क्रयेणैव। कथं तहिं धर्म्यन्नरम्यगरुण्यादिभिन क्रय इति चेन्न । आरुण्यादीनां गवान्तानामार्थसमाजात्। तर्हि तद्देवात्राप्यार्थ एव समाजोडम्न्विति चेन्। भवेदेवम्। यदि तद्वत्समानविभक्तिकत्वं भवेत्। कथं तर्हि भवत्यभिमनो योग इति चेत्, क्षपाचारिभिः' इति पाठे। कथम्। सकलयत्पदनिर्दिष्टानां तत्पदेन परामर्शे तेषां सर्वेषां क्षपाचारित्वावगतेः । क्चिन्न्यूनतादिनिवन्धनो यथा-त्वमेवं०। अत्र शेषसंपत्तर्गुणिताजयप्रयोजकत्वान्वयो विवक्षितः । स च द्विधा संभवति- उ०-न वा प्रधानानां परम्परमनाकाङ्कत्वादिति भावः । आथेसमाजादिति। गुणादि- प्रकारकव्यक्तिवचमानां संनिहितविशषपरत्वादिति मावः। अन एवाऽडरुण्यादीनां स्वाश्रयावच्छदकतया क्यसाधनत्वप्रापये धर्मैक्यप्राप्ये चाSडरुण्येनेत्याढिकं विहाया- रुणयेत्यादिनिर्देश इति बोध्यम्। ननु क्षपाचारिभिरिति पाठेपि षछ्ठचन्तानन्वयना- द्वस्थ्यमत आह-सकलयत्पदेति। तत्पदेन विभिन्नविभक्तिकेनाप्यन्वयवोघाद्या- वद्यत्पदार्थे तत्पदेन परामृष्टे क्षपाचार्यभेदलाभाढिति मावः। क्षपाचारिणामिति निर्धारणषष्ठचादरे तु नाभवन्मतयोगतेति चिन्त्यमिति कक्षित् । त्वमेवमिति । (नायिकां पति दृत्या उत्तिरयम्)। एवं विलक्षणं सौन्दर्य यम्याः सेत्यर्थ। स च प्रकृतनायकोऽपि रुचिरतायाः सुन्दरतायाः परिचितः । शेषे षष्ठी। कलानां वैदग्धीनां सीम.नं परोत्कर्ष परमतिशयेन युवामेव नान्य इत्यर्थः। अपीति संमावने। वां युवयोस्तदनिर्वचनीयगुणगरिमद्वंद्वं दिश्या भाग्येनेति पूर्वाधोंक्तप्रकारेण संवद्ति योग्यं भवति। अतो हेतोः शेषं यत्संगमरूपं तद्यदि स्यात्तदानी गुणितया गुणवत्तया जितमित्यन्वयः । (शिखरिणी छन्दः) । शेषसंपत्तेः । मङ्गलशेषसंपत्तेः । स च द्विधेति। यदित्यस्य क्रि्रियाविशेषणतया यच्छेषभवनं स गुणिताया जय इत्यर्थे तु १ क. दिह् सु°। ३5

३०६ पद्ीपोद्दयोनसमेत :- [७स० उल्लास: ]

यथा वा, संग्रामाङ्कणमागतेन भवता चापे समारोपिते देवाऽडकर्णय येन येन सहसा यद्यत्समासादितम्। कोदण्डेन शराः शरैररिशिरस्तेनापि भूमण्डलं तेन त्वं भवता च कीतिरेतुला कीर्त्या च लोकत्रयम् ॥२३०। अन्राऽडकणनक्रियाकर्मत्वे कोदण्ड शरानित्यादि, वाक्यार्थस्य कर्मत्वे प्रदी •- यदित्यस्य चेदित्यर्थकतया, तद्यदिपदार्थयोर्विवक्षया वा। तयोर्यदि प्रथमे तात्पर्य बदाडवाचकता। द्वितीये तु न्यूनपदत्वमिति। न च न्यूनपदस्याप्यत्रैवान्तर्भावः । कचि- न्न्यूनपदेऽप्यध्याहारादिना मतयोगसंभवे विलम्बादेव दुष्टत्वसंभवातू। कचिड़ा काइविरहादथा-संग्रामा०। अन्न पूर्वा धरिनेत्तरार्वस्य योगो विवक्षितः। न च कथचित्संपद्यते। तथा हि-अर्धानां वाक्यार्थयोग: क्रियात्वेम वा कारकत्वेन वा संबन्धित्वेन वा, एषां विशेषणतषा बा हेतुस्व छक्षणत्वादिना वा तदादिना पूर्ववाक्यार्थमनूद्य वाक्यान्तरावष्टम्भाद्वाक्यैकवाक्यतथा वा भवेत्। तत्र कोदण्डादेः प्रथमतृतीयपञ्चमषष्ठाः पक्षास्तद्विशेषणता चासंभाविता एव। का रंकत्वमपि कर्मकर्तृमावाम्यामन्यन्न घटते। तत्राSSकर्णनक्रियायां पदार्थमात्रस्य कर्मत्वे विवक्षिते 'कोदण्डं शरान्' इत्यादि स्यात्। अथ परस्परानन्विता मिलिताः पदार्थाः कर्म, न प्रत्येकम्। अतो न प्रत्येकवाचकात्को:ण्डादिशब्दाद्द्वितीयेति चेत्, तर्हि शुद्धपाति- उ०:तदानीमित्यस्यानन्वितत्वमिति भावः । तद्दिपदेति। अतः शेषंयत्तददि स्था- दित्यन्वयविवक्षयेति भावः । कचिन्न्यूनेति । अध्याहारश्र नित्यसाकाङ्सषक्रिकियाका रकवाचिस्थल एवेति नात्र स इति भावः। संभवादिि । स्वरूपयोग्यत्वे तु प्रकृतदोष इति भाव:। संग्रामोति। (खण्डप्रशस्तौ पद्यमिदम्)। संग्रामरूपाङ्गणगतेन। निर्भय संचरणयत्वेनाङ्गणता। चापे समारोपिते ज्याविशिष्टे कृत इत्यर्थः । (शार्ब्लवितिडितं अन्दः)। कर्भत्वे विक्षित इति। अत्र येन येन यद्यत्तमासादितं तदाकर्णये- स्र्थ:। उतरवाक्यस्थयत्पदेन तत्पदाक्षेपात्। तत्र Sक्ष्र्े ो्डदीनाे दान्वये विवक्षित इत्यर्थ:। समानविभक्तकत्वस्य तदन्वये तं्त्रत्वाद्द्वितीया स्यादिति भावः। परस्परामन्विता इति। कोदण्डयुक्ताः शरा इत्येवं परमनन्विता इरत्यर्थः मिलितोः। कोदण्डशसदय: समुदायापन्ाः । अत एव कोदण्डः शरा इत्यादिप्रथमापादनम्। कर्मेति। थेम धेन यद्यत्समासादितं तदाकर्णयेत्याकर्णन क्रिया कर्मी भूततत्पदार्थान्वितरवमि-

यो ।५ क रान्वि"। १क, "रमला की । ग.°रनधा की । २ क. देरदु। क. ग. वर्धेनो 1 ४ क, क्यार्ये

[७स०उलास: ] काव्यमकायः। ३०७

फोदण्डः शरा इति प्राप्तम्। न च यब्छब्दार्थस्नद्विशेषणं वा कोद- प्रदी०-पदिकार्थमात्रार्थकत्वात् 'कोदण्डः शरा' इत्यादि प्रथमा म्यातू। 'माहहिष दधि सशर्करं पयः' इत्यांदिवत्। अथ समामादनक्रियायां कोदण्डादीनां कर्तृतया शरादीनां तु कर्मभावेनान्वय इति चेन्न।शराः रुमयदिनवित्यनत्वरान्। कि च येन यत्समासादितं कोदण्डेन शरा: समासाविताम्तदाकणयनि पर्यवमाने कत्रोः कर्मणोश्च भेदः प्रतीयेत। न चाSडकाड्क्षानिवृत्ति: स्यात्। अथ यच्छ्दम्य बुद्धि स्थवाचकतया कोदण्डा- दिपदार्थ एव यच्छब्दार्थः। तथा च यच्छव्दार्थम्य क्रियान्वय कोदण्दार्दानामन्वयो जान एवेति चेन्न । एवं हि कोदण्डादीनां पुनरुपादानं व्यर्थमेव स्यात्। तम्मादम्ति कश्षित्प- कारकृतस्तदर्थयोर्भेद इति तदवच्छिन्नतया योग: कर्थचिदुपपादतीयः। एनेनाSSकिपतचछ व्दार्थत्वमपि निरस्तम्। अथ कर्तृकर्मणोविशेषणानि कोढण्डादीनीनि चेन्न । कोदण्डेन येन शरा यत्समासादितं तदाकर्णयेति वाक्यार्थपर्यवसाने पुनर्विशेषानुक्तावाकाडसाया अनि- वृत्तिप्रसङ्गात्, शरा यदित्या्धयन्वयत्रा हुल्यप्रसङ्गाच्च।अत एव 'कोदण्डादिशरादी कर्तृक- र्मणा, तद्विशेषणं तु यच्छब्दार्थ; इत्यपि व्युदस्तम्। अथ येन यदिति स'मान्यते ऽयगमात्केम

उ०-त्यर्थः। कोदण्डः शरा इति।तत्पदेन तृतीयान्तयत्पदोपम्थाप्यस्य प्रथमान्तयत्पदो. पस्थाप्यस्याऽ5कर्णनक्रियाकर्मत्वबोघनािति मावः। समुदाया मेदान्वये हि न समानविम- क्तिकत्वं तन्त्रमित्याह-माहिषं दधीति। "कालिदासकविता नवं वयः। एणमांसमबला च कोमला स्वर्गशेषमुपभुञ्जते नराः " इति तच्छेषः । अत्र ह्यबलान्तानां समुदितानां मिन्नविभत्ति त्वेऽपि स्वर्गशेषडभेदान्वयदर्शनादिति भावः।अत्र पक्ष आमादनान्विनम्याSS- कर्णनक्रियान्वयो न प्रतीयेत। यत्पदेन केवलकोइण्डादे: परामर्श आक्षिप्तनत्पदेनापि तथैव प्रतिपत्तेरित्यपि बोध्यम्। एतेन यद्यत्समासादितं तढाकर्णय, कोदण्डादिकं चाsडकर्णयेत्य- न्वयोडपि परास्तः। कोदण्डाद्यतिरिक्तस्यैव यत्पदेन ता स्वरसतःप्रतीत्या तत्किमित्या काड्क्षापत्तेश्र। कत्रो: कर्मणोश भेद इति। कोदण्डादिकर्तृकर्मापेक्षया यत्पदार्थकर्तृ- कर्मणोर्भेंद: प्रतीयेतेति भावः। न चाSSकाङ्क्षेति। यत्पदार्थयोरित्यर्थः। जान एवेति। एवं च तदभिन्नत्वात्कोदण्डादौ तृतीयाद्युपपत्तिरिति भावः। एवं हीति। कोदण्डत्वादिना यच्छब्देन बोधेडयं दोषः। कोदण्डेनेत्यादि तान्पर्यग्राहकमिति चेदावश्यकत्वादिदमेवा- स्त्विति भावः। प्रकारकृतः। कोदण्डत्वबुद्धिस्थत्वरूपप्रकारकृतः । तदर्ययोः। यच्छ ब्दार्थकोदण्डपदार्थयोः। आकाङ्क्षाया इति। केन कोदण्डेन के शरा इति विशेषाका इक्षाया इत्यर्थः। अन्वयबाहुल्येति। तथा च प्रतीयमानैकवाक्यताभङ्ग इति भावः।अन. न्वयवाहुल्येति पाठे बहुष्वनन्वयप्रसङ्ग इत्यर्थ: कथंचित्। व्युदस्तमिति। कल्पद्वयेऽपि

१ क. "द्नन्व"।

३०८ पदीपोद्दोतसमेत :- [७स० उलास:]

ण्डादि। न च केन केनेत्यादिपश्षः । यथा वा, चापाचार्यस्त्रिपुरविजयी कार्तिकेयो विजेय: शस्त्रव्यस्तः सदनमुदधिर्भूरियं हन्तकारः। अस्त्येवैतत्किमु कृतवता रेणुकाकण्ठबाधां बद्धस्पर्धेस्तव परशुना लज्जते चन्द्रहासः ॥ २३१ ॥ इत्यादौ भार्गवस्य निन्दायां तात्पर्यम्। कृतवतेति परशौ सा भती प्रदी०-किमिति विशेषप्रश्ने कोदण्डेन शरा इत्याद्युत्तररूपाणि वाक्यान्तराणीति चेन्न। तादृशप्रश्नाश्नवणात् । अथासावुन्नीयते। एवमुत्तरालंकारोडपि लम्यत इति चेन्न येन यदासादितं तदाकर्णयेति प्रतिज्ञाय प्रक्नं विनाऽपि कोदण्डादिनिर्देशसंभभेन तदुन्नयनासिद्धेः। ननु चाऽसादितमित्यस्य क्रियापदस्य वचनादिविपरिणामेनानुषक्गे कोदण्डेन शराः समासादिता इत्यादिवाक्यान्तरारम्मे को दोष इति चेत्। वाक्यभेद्ः। पूर्वापरार्धयोर नन्वयतादवस्थ्यात्। लोके तादृशवाक्यभेदेऽपि दोषाभावात्तथा प्रयोग इति। व्यङ्गचस्यापि विवक्षितयोगाभाँवेऽस्यावतारो यथा-चापाचार्य०। अत्र रेणुकाकण्टबाधाजन्यात्मनिन्दया भार्गवस्य योगो विवक्षितः। तन्निन्दाप्रकरणात्। परंशो: स्वक्रियापाटवेनानिन्दनीयत्वाच्च।न च तथा प्रतीयते। कृतवतेति तृतीयया परशु- उ०-यच्छरा येन शरैरित्यनन्वयादन्वयबाहुल्यप्रङ्गाच्च्वेत्यपि बोध्यम्। तदुन्नयनासिद्धे रिति। राज्ञो धीरोदात्तत्वेन प्रश्नवाक्याप्रयोगेऽपि जिज्ञासावश्यकत्वात्कवेरपर्यवसित. सामान्योक्त्या न्यूनतापत्तेश्र। सामान्योक्त्या बोधनीयमभिमुखीकृत्य लोकोत्तरविशेषनि देशेन चमत्कारातिशयाय प्रतिज्ञातस्यार्थस्य निर्वाहाय विशेषनिर्देशसंभवेनान्यथाऽनुपप- न्यमावान्न तदुन्नयनमिति भावः । नन्वेवं तथैवास्त्विति शङ्कते-ननु चेति। समासा- दितमित्यस्य वचनविपरिणामेनानुषङ्गाच्च क्रियालाभोडपीति भावः। वाक्यभेदे हेतुमाह- पूवापराधयोरिति। एवं च मतस्य चमत्कारिणः पूर्वापरार्धयोरन्वयस्याभावाद्भवन्मत- योग इति भाव:। "संप्रास्ते परिपन्थियोधनिवहे सांमुख्यमासादितम्" इति पाठस्तु युक्तः । जन्यनिन्द्येति पाठः । भार्गवस्य योगो विवक्षित इति। अत्र हि रावणस्य मार्गवेण युद्धमनभिलषितममिति तदुपेक्षा वाक्यार्थः ।स च भार्गव- निन्दायामेव। परशोर्निन्दायामपि भार्गवस्यानुपेक्ष्यत्वात्। निन्दितशस्त्रं विना शस्त्रान्तरेणापि तेन •युद्धसंभवात्। अस्त्रस्य निन्द्यत्वेऽप्यस्त्रिणोSनिन्द्यत्वात्प- रशुनिन्दामुखेन भार्गवनिन्देत्यपि वक्तुमशक्यम्। परशोरचेतनस्याकर्तृत्वेन १ क. जयीत्यादौ। २ क. "परस्य। ३ क. भावस्या° [४ क. 'बाधज"।

[ ७म० उल्लास: ] काव्यप्रकाशः । ३०९

यने। कृतवत इति तु पाठे मतयोगो भवानि। यथा वा, चत्वारो वयमृत्विजः स भगवान्कर्मोपदेष्ठा हरि: संग्रामाध्वरदीक्षिता नग्पतिः पत्नी गृहीनव्रता। कौरव्याः पशवः प्रियापरिभवक्रेशोपशान्ति: फलं राजन्योपनिमन्त्रणाय रसनि र्फीनं हेतो दुन्दुभिः।२३२।। अत्राध्वरशब्दः समासे गुणीभूत इति न तदर्थः सवैः संयुज्यते।

प्रदी०-नैव संबन्धावगमात्। 'कृनवनः' इति पांटे तु भार्गवे निन्दायोगः प्रतीयते। यदि तु परशुनिन्दानन्तरं विदग्धोक्त्यों भार्गवेपि निन्दावगमम्तदा कृतवत्त्वम्यानेनायोगाद्वाच्यायो- गोदाहरणमेवैतत्। तथा हि, यथा स्पर्धायोग्यत्वोपपत्तये परशुस्वामिनो महादेवशिष्यत्वा दीनि विशेषणान्युपात्तानि, तथा तदयोग्यत्वोपपादनाय तम्यैव कश्चिद्धर्मों वक्तुमुचित इति आार्गवेण कृतवत्वस्यान्वयो विवक्षितो न प्रतीयत इति दुष्टत्वम्। एवं च चण्डीदासा- दिव्याख्यानमनादेयम्। क्वचित्समाँसच्छन्नतया मतयोगाभावः। यथा-चत्वारो०। अत्र संग्रामाध्वरस्य ऋत्विगादिषु सर्वत्रान्वयो विवक्षितो न तु प्रनीयते। समामच्छ व्नत्वात्।

उ०-स्वतोऽनिन्द्यत्वाच्च। धीरोद्धतम्य रावणम्य परम्परया तद्दोषकथनानौचित्याच्चेति भाव:।इति पाठे त्विति। न च पणशुनिन्दाया अप्रनीतो परशुना बद्धम्पर्धो लज्जत इत्य- संबद्धं म्यात्। तव पर शुनेत्यनेन तत्मंबन्धेन परशोर्निन्दामूचनान्। वाच्यायोगोत। तद्- त्वेन वाच्यस्य तद्योगेत्यर्थः। चत्वार इति। (वणीसंहारे प्रथमाक्के दुन्दुभिध्वनिमाकर्ण्य रणयज्ञः प्रवर्तत इत्युक्त्वा भीमसेनस्योक्तिरियम)। भीमादयः महदेवान्ता इत्यर्थः। स भगवानित्यनेन तादृशस्योपद्रषटत्वेऽवश्यं कार्यसिद्धिरिति ध्वनितम्। दीक्षितो गृहीननियमः। पत्नी दौपदी। गृहीतत्रता केशमंयमनाद्यभावरूपव्रतवती। कौरव्या दुर्योघनादयः। हतो दुन्दुभि: स्फीतं स्त्रिग्धं यथा तथा रसति। ताडने स्तनिग्धशब्दोदयाज्जयसूचनम्। यशोदुन्दु- भिरिति पाठे स्फीतं यश एव दुन्दुभिरिति व्यस्तरूपकं बोध्यम्। समासे स्फीतमित्यनन्व- यात्। (शार्दूलविक्रीडित छन्दः)। समासच्छन्ननवादिति । इतरविशेषणत्वेनोपस्थि- तस्यापरत्र विशेषणत्वेनान्वयस्यान्युत्पन्नत्वात्। समाम एकार्थीभावाङ्गीकारेण पदार्थोपस्थि-

१ घ. यशो। २ क ते। तथा ज०। ३ क. गवनि। ४ क. व्त्याऽपि भा ।५क 'नेन योगात् । ६ क, वस्य शि। ७क. मासाच्छ°।

३१० प्रदीपोद्दोतसमेत :- [७स० उल्लास: ]

यथा वा, जड्घाकाण्डोरुनालो नखकिरणलसत्केसरालीकराल: प्रत्यग्रालक्तकाभाप्रसरकिसलयो मञ्जुमञ्जीरभङ्ग:। भर्तुनृत्तानुकारे जयति निजतनुस्वच्छलावण्यवापी- संभूताम्भोजशोभां विदधदभिनवो दण्डपादो भवान्या: ॥। २३३ ।। अत्र दण्डपाद्गता निजतनुः प्रनीयते। भवान्याः संबन्धिनी तु विव क्षिता। अवश्यवक्तव्यमनुक्तं यत्र। यथा, अनाकृतस्य चरितातिशयैश हष्टै- रैत्यद्युनैरपहृतस्य तथाऽपि नाऽडस्था । कोडॅयेष वीरशिशुकाकृतिर न्रमेथै माहात्म्यसारसमुदायमयः पदार्थः ॥२३४॥

अत्र तनुपदार्थस्य पार्वत्या योगोडभिमतो दण्डपादेन प्रतीयते। वाक्ये यत्प्रधानं तत्रैव निजादिपदव्युत्पत्तेः । दूषकताबीजमिष्टप्रतीतिविरह इति नित्यदोषोऽयम्। अनमिहितवाच्यमित्यावश्यके ण्यः। तेनानभिहितं वाचकपदातिरिक्तमवश्यवाच्यं यत्र तदित्यर्थः। वाचकपदानभिधाने न्यूनपदत्वव्यवस्थापनात्। यत्तु "न्यूनपदेऽप्रतीतिमात्र- मत्र तु विरुद्धा प्रतीतिरित्यनयोर्भेंद:, 'अप्राकृतस्य' इति वक्ष्यमाणोदाहरणे च मत्सं- बन्धित्वेन वीरशिशुप्राप्तिरेव विरुद्धा प्रतीतिः" इति कस्यचिद्वचाख्यानं तद्नुभवविरुद्धम्। तथाऽनुभवस्याप्रतीतेः । इदं चान्यथावाच्यस्यान्यथाऽभिधानाद्वा, अवाचकस्य द्योतकादे- रनभिधांनाद्वा। आद्यं यथा-अप्राकृतस्य०। उ०-तिरेवेतरविशेषणतयेति भावः।"हिरण्यपूर्व काशिपुं प्रचक्षते" "रामेति द्वयक्षरं नाम मानभङ्ग: पिनाकिन:"इत्यादौ तुनायं दोषः । नामनामिनोरभेदस्य सत्त्वेनेष्टयोगसंपत्तेः । नामनामिनोरभेद्श्र वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जूषायामस्माभिरुपपादितः। व्युत्पत्तेरिति। प्रधा- नक्रियाकारकार्थत्वव्युत्पन्तेरित्यर्थः। वाच्यशब्दोऽत्र शब्दपरो नार्थपरः। तथा सति वाक्य-

कविभक्तीनां निपातानां च न्यूनत्वेऽएं दोष इति भावः । अप्राकृतेति। (वीरचरित नाटके द्वितीयाङ्के रामेण धनुर्भङ्गे कृते जनकस्य हर्षादनाश्वासोक्तिरियम्।) अप्राकृतस्या- १ क. वानीस° । २ क. यैरदष्टै०। ३ क. 'रत्याहृतस्य पम नाम ।४ क. 'तैर्मम हू"। ५ क्र.्येकवी० ।६ के. यसौन्दर्यसा° । ७ क 'हितवा।

[ ७स० उल्लाम: ] काव्यपकाश़:। ३११

अत्रापहृतोऽस्मीन्यपहृतन्वस्य विधिवाच्यः। नथाऽपीत्यस्य द्विनीयवाक्य- गतत्वेनैवोपपत्तेः । यथा वा,

पाप्तः सुरामुगमनोर्थदूग्बतीं।

लक्ष्यीफलामसुरगजसुर्ना विधाय ।। २३५।।

प्रदी०-अत्राह्मपहतोंऽस्मीनि प्रकारेणापहृतत्वम्य विधिर्वाच्यः। तेन वाक्यदूयमंपत्ता तथाSपीत्युपपद्यते। द्वितीयवाक्यगतत्वेनैव तस्योपपत्तेः। नन्वमतिद्वववियांश एवंति चेन्न/ न हि विधेयाविमर्शमात्रमत्र दृषणम् । कि तु तथाऽपीत्यस्यासंगनिरपि। तद्नुरोधेनैव ह्यपहृतत्वस्य विधेयत्वाम्युपगमो न तु नत्माधान्यात्। एनेन 'अवान्नर वाक्ये न विधेयाविमर्शः' इति समाधानमनादेयम्। बीजाभावात्। 'क्षणमप्यमुक्त-' इत्यवान्तरवाक्य एव तदुदाहरणाच्च अन्तु वाऽत्रोदाहरणे विधेयाविमर्शस्तथाऽपि द्विनीय- भेदे तदसंकरमात्रेणैव दोषभेदव्यवस्थितेः । यथा-एपोऽह० ।

उ०-वन्यसामान्यस्य विदग्धम्य मम वा चरितातिशयें।चो भिन्नकमः। दष्टैः श्ुवैश्वायहृनम्य वशीकृतमनसो मम यद्यप्यहमपहृतस्तथाऽपि नाऽडस्था, न नथा निश्चयः।दशसथपुत्रणेव धनु- र्भग्नमिति निश्चयो नेत्यर्थः। तत्र हेतुः, एष कोऽपि जनागम्यः पदार्थो वरशिकुकाकृनिः। अप्रमेयेति। अन्यत्राद्ृष्टर्सीन्दर्यसारसमुदायप्रचुरः । (वमन्तनिलका छन्दः) । तस्यो- पपत्तेरिति। तच्छब्दश्च पूर्ववक्रन्तपरामर्शकः । न चैकवाक्यतयाऽन्बये नन्मंभव इनि भावः। न हि विधेयेति।अत्रापहृतम्य मम नाऽडस्थेत्यन्वयमंभवेपि 'तथाऽषि- इति पदासंगतियुक्तस्य तस्यात्र दोषत्वमिनि भादः। आकर्णितर पहृनोऽम्मि तथा पि नाऽड- स्थेति तु युक्तम्। तदसंकरोति। एवं चात्र विधेयाविमर्शेन तम्य संकर इति भावः। एषोऽहमिति। (उषाहरणे कंदर्पवचश्चेदम्) । मुखपद्मजत्वं दाहानन्तरं चरप्रदानद्वारा । एतेन शिवस्याष्यप्रघृष्य इति ध्वनितम्। हेडमुरगज वाणामुर । म्वप्नेऽनिरुद्धेन या संघटना संबन्धस्तेनाधिगतमनुरूपाऽनिरुद्धानुरूपा या लक्ष्मीः सौन्दर्यशोभा तम्याः फलमनिरुद्धस्य घटनरूपं यया तादृशी तव सुनां विधाय निर्मायाहँ प्राप्त इत्य न्वयः। नन्वागतस्यापि तवेनःपरं मत्तो नाश एव भविष्यतीत्यत्राऽडह-सुरांमु- रती। सुरासुराणामपि मनोरथस्यापि दूरवर्तीत्यन्वयः। तेनान्यमनोरथविषयत्वामायः।

१'क. 'तानिरु° । २ ग. तस्य प्रतीतेः।

३१२ पद्ीपोद्द्योतसमेतः- [७स० उल्ासः ]

अत्र मनोसथानामपि दूरवर्तीत्यप्यर्थो वाच्यः । यथा वा, त्वयि निवद्धरतेः भियवादिनः प्रणयभङ्गपराङ्मुखचेतसः । कमपराधलवं मम पश्यसि त्यजसि मानिनि दासजनं यतः ॥२३६ ॥ अत्रापराधस्य लवमपीति वाच्यम्। अस्थानस्थपद यथा, प्रियेण संग्रथ्य विपक्षसंनिंधा- वुपाहितां वक्षास पीवरस्तने। स्नजं न काचिद्विजहौ जलाविलां वसन्ति हि प्रेम्णि गुणा न वैस्तुषु ॥ २३७॥ प्रदी०-अत्र सुरासुराणामपि मनोरथस्य दूरवर्तात्यप्यर्थोवश्यवाच्यः। अन्यथाऽन्य मनोरथविषयत्वं प्रतीयते। असमासेऽप्येष दोषः । यथा- त्वाय० । अत्र लवमपीत्यप्यर्थोऽवश्यवाच्यः। अन्यथा लवनिषधे स्थूलप्रतीतिप्रसङ्गात्। दूषकतावीजं प्रथमेऽभिमताप्रतीतिः, अन्त्ययोम्तु विरुद्धप्रतीतिरिति नित्यदोषोऽयम्। अपदस्थेति। अस्थानस्थपदमस्थान्थसमासं चति दयमित्यर्थः । अस्थानस्थत्वं चायोग्यस्थानस्थत्वम्। तयोरादं यथा-भियेण०। उ०-सुरासुराणामन्येन्द्रियाविषयत्वं च ध्वनितमिति नाशाशक्यताध्वनिः । (वसन्तति लका छन्दः)। त्वयीति।(विक्रमोर्वशीये चतुर्थाङ्क उर्वशीं प्रति पुरूरवस उच्िः)। हे मानिनि त्वाय निबद्धा रतिरनुरागो यस्य ताद्दशस्य प्रियवादिनो मधुरभाषिणः प्रण- यस्य प्रेम्णो मङ्गे नाशविषये पराङ्मुखं चेतो यस्य ताद्ृशस्य मम कमपराधस्य लवं लेशं पश्यसति यतो यस्मात्कारणाद्दासजनं मां त्यजसि। पराङ्मुखं भीरु। विशेषणत्रयम- पराधलेशाभावोपपादकमिति परिकरोऽत्रालंकारः । (द्रुतविलम्बितं वृत्तम्)। अस्था- नस्थपदमिति। आद्य पदपदं स्थानार्थकमित्यर्थः। अयोग्येति। केचित्वस्थानस्थत्वं यथाश्चतानुपूर्व्या विवक्षितस्वार्थानुभावकत्वे सति स्वसाकाङ्क्षस्थानाद्वयवहितस्थानप्रयुक्त त्वम्। सत्यन्तेन संकीर्णगर्मिताक्रमाणां न्युदासः। तेषु तदानुपूर्व्या विवक्षितार्थाबोधा. दित्याहुः। प्रिगेणेति। (किरातेषमसर्गे जलक्ीडावर्णने कस्याश्चिदूर्णनमिदम्) । विपक्ष: सपत्नी तत्संनिधौ प्रियेण संग्रथ्य सम्यगादरेण न तु यधाकयंचिदुपाहितां स्पर्श- पर्वकं निवेशितां जलाविलां जलेन म्लानामपि काचिन्नायिका न विजहौ। यतः प्रेम्णि गुणा उत्कर्षा न तु वम्तुनि । प्रेम्णि सति वस्तुन्युत्कर्षो न तु वस्तुमात्र इत्यर्थ: । प्रेमोत्कर्ष ए- १ क. प्रणयभड्गपराड्मुखचेतसस्त्वयि निबद्धरतेः प्रियवादिनः ।२ क. निधौ निवेशितां। ३ क ग. वस्तुनि । ४ क, 'मे नियता।

[७स०उल्लामः ] काव्यपकाशः ।

अत्र काचिन्न विजहाविति वाच्यम्। यथा वा, लग्न: केलिकचग्रहश्लथजटालर्वेन निद्रान्ने मुद्राङ: शितिकंधरेन्दुशक लेनान्न: कर्रोपस्च्। पर्वत्या नखलक्ष्मणङ्किन्नमनमोैह वप पोन्मृष्टः करपल्लवेन कुटिलान म्च्छनि: सामु छः २३८ अत्र नखलक्ष्मेत्यतः पूर्वे कुटिलानाम्रेनि वाच्यम्। दी०-अत्र न काचििति न याग्यं नवः स्थानन् : ननिर युक्तम्। तद्वयवधानेSपि 'न खलु न खनु बाणः संनिरान्टयकत 'हक्कहु ि वद्यप्रयोगदर्शनात्। परं तु न काचिद्विजहां, अपि तु म्त एव बिज्हु म हिमदु- तीतिप्रसङ्गादयोग्यं स्थानमेतत्। विरुद्धप्रतीतिजननादिव विवािपयोसम्ददन्हरनव संभवादृपि स्थानम्यायोग्यत्वम्। यथा-लग्न:०। अत्र कुटिलाताम्रच्छित्वं नखलक्ष्मशङ्कावीजमिनि तत्पुर्वमव नयुयमानमस्पुव्- न तु पश्चादिति स्पष्टं दुष्टिबीजम्। नित्यश्चायन्। उ०-वोपादेयो न वस्तूत्कर्ष इति भावः। (वंशम्थे वृत्तम् : अत्र न काचिदिति, कवेर्जलकीडावर्णन एकैकस्या एककगुणवर्नदसनमक ककषे तात्पर्यात् , अपि तु सर्वा न विजहुरिति विरुद्धमतीनेः । मृच अवि वु मर्वा विजहुः' इत्येव पाउः । अत एव 'न डिसंबुद्धचो:' (प०स० ८,२, ८) इति सूत्रे महाभाप्ये न क्विन्डिर्लोपिन लुप्यतेपि तु मवत्र तुम्मैंच, इि नयुकम। तत्र हि न क्वचिदित्यादेः सर्वत्रेव लोगेन न लुप्यन इन्यर्थ:। 'अिक मवत' इत्यादिप्रतिनिर्देशात्। तम्मात्कचिदाढे: पूर्ववर्निनि नि मनि कवविक ककक् त्पत्तिसिद्धेति चिदित्यस्याप्यर्थकत्वं वा व्युन्पत्तिसिद्धनिनि माकः : लस इनिक चित्किल भवानी रात्रौ प्रणयकलहे हरनटामाकृप्य चन्द्रखण्डहिन म् कर्पोलम निधाय निद्रां कृतवती। ततः प्रभाते जटाम्थचन्द्र्वण्डमुद्र कने कपोके छुद्ध' नग्त्र" क्षतमेतदिति शङ्कमानायाः सख्या हास्येन लज्जिता म्नी कराल्य चन्द्रमुद् क हस्तेन ममार्जेति कविकल्पनम्)। शितिकंधरो महवेवममविन्तुवकलेन निद्रमध्य कपोलस्थलमध्ये लग्नो मुद्राङ्को वः पातु। अन्यसंपर्कादन्यत्र ममुदिन किहं ुदाङ्क: पार्वत्याः कपोललग्नत्वे हेतु: केलीति। आलम्वेन । संबन्धेन। नम्धववाद्धहेडुः कुटिने त्यादि। प्रोन्मृष्टत्वे हेतुः-नखरक्ष्मशङ्कावत्मगवीनर्म्मिनजन्यत् डेनि बोध्यन् (शईन् विक्रीडितं छन्दः)। अत्र कुटिलाताम्रेति। अत्र कुटिल्ानाम्रच्छवित्वम्य नाधम्य १ ग. तत्रीडया। २ क. पड्टकजेन। ४०

३१४ पदीपोद्द्योत समेत :- [७सं० उल्लास: j

अस्थानस्थसमासं यथा, अथापि स्तनशैलदुर्गविषमे सीमन्तिनीनां हृदि स्थातुं वाञ्छति मान एष धिगिति क्रोधादिवाऽSलोहितः । प्रोदद्दूरतरपसारितकरः कर्पत्यसौ तत्क्षणा-

अत्र कुद्धस्योक्ती समासो न कृतः कवेरुक्तौ तु कृतः । संकीर्णम्, यत्र वाक्यान्तर्रस्य पदानि वाक्यान्तरमनुप्रविशन्ति। यथा, किमिति न पश्यसि कोपं पादगतं बहुगुणं गृह्दाणेमम्। ननु मुश्च हृदयनाथं कण्ठे मनसस्तमोरुपम् ॥ २४० ॥

प्रदी०-अस्थानस्थसमासं यथा-अद्यापि० । अत्र पूर्वाधै कुद्धस्य शशिन उत्तिरिति तत्समासस्य योग्यं स्थानम्, न पुनः कवे- रुच्तिरुत्तरार्धमित्यस्थानसमासता। न च प्रतिकूलवर्णत्वान्तर्भावः। समासस्यावर्णरूप- त्वात्। नापि पतत्प्रकर्षता। प्रथमप्रवृत्तस्य प्रकर्षस्थाय्रे त्यागे हि तत्संभवः । अत्र तु तद्वपरत्यिम्। किं चोभयत्रोचितस्यैव प्रकर्षस्याभावे तत्संभवः । अत्र त्वेकतरत्रैव समा- सौचित्यमिति। दूषकतावीजं सहृदयवैमुख्यम्। संकीर्ण वाक्यान्तरपदेन मिश्रम्। यथा-किमिति०।

दिपरिहाराय साधर्म्योपस्थापकापेक्षणाद्विलम्बेन प्रतीतिरिति भाव:। पूर्व प्रयोगे तु झटिति हेतुहेतुमद्भावेनान्वयप्रतीतिरिति तत्त्वम्। अद्यापीति। मत्सांनिध्येऽपीत्यर्थः। स्तनलक्ष- णशैलदुर्गान्यां विषमेऽगम्ये। उद्यन्त एव दूरतरं प्रसारिताः करा येन सः। उद्यदित्यनेन कर्मधारयो वा। कोश: कुडमलं खड्गपिधानं च। धिगिति। स्त्री संबन्धेनाSSत्मानं रक्षतोSवि शत्रोरनास्कन्दाद्िगित्युक्तिः । (शार्दूलविक्रीडितं छन्दः)। योग्यं स्थानमिति। तत्रैव तद्वयङ्गयौजोगुणस्यौचित्यादिति भावः। केचित्तु, अत्र दोषद्वयं स्थाने समासत्यागोऽस्थाने करणं चेत्यस्थानसमासपढार्थोऽपि द्विविध इत्याहुः। अवर्णरूपत्वादिति। रसाननुगुणवर्ण- बहुलवाक्यत्वस्यैव प्रतिकूल वर्णपदार्थत्वादिति भावः। एवं च माधुर्यवच्छृङ्गारादिरसप्रधानपद्ये दीर्धसमासेऽप्ययमेव दोष इति बोध्यम्। वाक्यान्तरपदनेति। भिन्नभिन्नवाक्यार्थान्वितप- दानां तत्तदर्थनिरा काड्क्षवाक्यघटकत्वमित्यर्थः। तेन वाक्यैकवाक्यतया महावाक्यस्यैकत्वेऽपि किमितीत्यादावयं दोष इति बोध्यम्। किमितीति: (मानिनीं प्रति सख्या उक्तिरियम्)। १ ग. उद्। २ क. "रपदानि वाक्यान्तरेनु"। ३ ग. न्ति। कि।

[७स० उल्लास: ] काव्यमकाशः । ३१५

अत्र पादगतं बहुगुणं हृदयनाथं किमिति न पश्यमि, इमं कण्ठे गृहाण, मनसस्तमोरुपं कोप सुश्चेति। एकवार्क्यनारयां नु करिष्टमिनि भेढ:। गर्भितम्, यत्र वाक्यस्य मध्ये वाक्यान्तग्मनुपविशनि। यथा, परापकार निरतैदु जेनैः सह संगनिः। वदामि भवनस्तत्वं न विधेया कढ़ाचन ।। २४१।। अत्र तृतीयपादो वाक्यान्तरमध्ये मविष्ठः । यथावा, लयं रागाट्टनाङ्गया सुंदृढामेह ययवासियप्रथाऽगकण्ड मातङ्गगनामपीहोपरि परपुरुषैरयो च दृष्टा पनर्न्ती। तत्सक्त्तोडयं न किंचिद्णयनि विदिनं नेडम्नु नेनाम्मि दत्ता भृत्येभ्यः श्रीनियोगाद्गदेतुमिव गनत्यम्वुधि यस्य कीर्तिः॥।२४२।।

प्रदी०-अत्र पाढगतं हृदयनाथं किमिति न पश्यसि, इमं कण्ठे गरृहाण, कोपं मुच्चेति वाक्यत्रयेऽन्योन्यवाक्यस्थपदमादायानभिमतं प्रतीयते। इदमेव च दुष्टिवजं प्रतीनिवि- लम्बो वा। एकवाक्ये क्विष्टत्वमिति ततो भेढ़: । गर्मितं जातगर्भम्। अन्तःस्थितवाक्यान्तर वाक्यमित्यर्थः। तत्तु वाक्यं क्कवचित्स्व भावत एवैकम्। क्वचित्तु वाक्यैकवाक्यतयेकीभृनम्। तत्राSSय्ं यथा-पराप० । अत्र वदामि भवतस्तत्त्वमिति वाक्यान्तरं प्रथमवाक्ये म्थितम्। द्वितीयं यथा- लगं० ।

उ०-पादगतं पादनतं बहुगुणं हृदयनाथं किमिति न पश्रयामे। इमं कण्टे गृहाण। मनसस्तमोरूपं कोपं मुश्चेत्यन्वयः। "वाले नाथ विमुञ्च मानिनि रुषं गेषान्मया किं कृतम्"इत्यादौ तु बाले शणु नाथ वदेत्येवं तयोरध्याहृतक्रियापदेनैकवाक्यतया प्रतीतेः संकीर्णत्वदोषशङ्काऽवि नास्तीति वोध्यम्। (गाथा छन्दः)। गर्भनमिति। अत्र मध्यस्थितस्य स्वार्थानुभावकत्वं संकीर्णे तु न तथेति भेदः । एनेन ब जफलमाभ्ये संकीर्णाद्गर्मितस्य पृथगुपादानं चिन्त्यमित्यपास्तम्। फलवैषम्यसत्त्वात्। वाक्यैकवा- क्येति। हेतुहेतुमन्भ्रावेन वाक्यैकवाक्यताऽत्र। स्थितमिति। एवं च मंगतेः सदस- त्वसंशयोऽन्त्यपादे कर्मसाकाङ्क्षत्वं चेति दूषकताबीजमिति केचित्। लग्नमिति। रागोऽनु- रागो रुधिररक्तिमा च। अङ्गमवयवः। खड्गगतरेखाविशेषश्रेति दीपिका। ययैवेत्येत्रकारेणै- कस्या एव नानासंबन्ध इति सूचितम्। अरिकण्ठे। अनेन राजि याऽत्यन्तं विरक्तेनि ध्वनितम्।

१ क. क्यतया तु। २ सुचिरमि° । ३ क. न्तरवा"।

३१६ प्रदीपोद्दयोतसमेत :- [७स० उल्ास: ]

अत्र विदिन नेडस्वन्येतन। कृतं प्रत्युत लक्ष्मीस्ततोऽपसरतीति विरुद्ध मनिकृन। :मञ्जीरादिधु रणितप्रायं पक्षिषु च कूजितप्रभृति। न्ननिनमणिनादि सुरते मेघादिषु गर्जतम्रमुखम्'।।

रचः अ्रवणभेरवः स्थगितरोदसीकंदर: कुनोऽय्य समरोदधेश्यमभूतपूर्वः पुरः ॥ २४३॥

नदीC-अत्र नन्मक्तेडयं न किंचिद्गणयति तेन भृत्येभ्यो दत्ताऽस्मीति वाक्यकवाक्यमध्ये विडिनं नेडम्न्विति वाक्यान्नर स्थितम्। प्रत्युत लक्ष्मीस्ततोऽपसरतीति विरुद्धमतिका- रित्वात्म्रकाशिनविरुद्धत्वम्। प्रतीतिविच्छेदोsन्र दुष्टिवीजम्। अतो न यत्र प्रतीतिर्वि- न्छिद्यते तत्र नायं दोषः । प्रमिद्धिहतं-मञ्जीरादि०।

इनि प्रसिद्धिमनिक्रान्नम् । यथा-महामलय० ।

उ०-मानङ्गश्चाण्डाला दन्तिनश्च। उपरि स्वयमेव गत्वा तदुपरि पततीत्यर्थः । पर उदा- मीना: शत्रवश्च। तन्यामभियष्टयां सक्तोऽनुरक्तश् न किंचिद्गणयति न किमपि युक्त्ता- युक्तं वितारयति। तनाविचारणेवाहं भृत्येभ्यो दत्तेति विदितं तेऽस्विति श्रीनियोगात्, मत्पितरथेवं निवेदयत्यवंरूान्। अम्बुधिं तत्संदेशं गदितुमिव गतेत्यत्यन्वयः। अत्रासि- यष्टिरमतीन्वेन लक्ष्मी राजपत्नीत्वेन कीर्तिश्र दूतीत्वेनाध्यवसिताः । संदेशस्वरूपं लग्न. मित्यादि मृत्येम्य इत्यन्तम्। अत्र भङ्गिविशेषेण शौर्यदातृत्वयशसामुत्कर्षो वर्णितः। कृतं पत्युतेति। न केवलं विवक्षितेकवाक्यताऽप्रतीतिमात्रं किं तु दोषान्तरमपीत्यर्थः। विदितं नेऽस्त्वित्युक्तौ नज्ज्ञापनं तत्पारत्यागे न ममापराध: किंतु तस्यैवेति ज्ञापनार्थमिति लभ्यते। तदमुक्तो तु तद्वमाननापसारणप्रकारश्चिन्तनीय इत्येतदर्थमिति भावः । (स्त्नग्रा छन्दः) । महाप्रलयेति। (वेणीसंहारे तृतीयाङ्के) अश्वत्थाम्न उक्तिः । महान्यः प्रन्यमारतम्नेन क्षुमितौ यौ प्रचण्डौ, पुष्करावर्तकाख्यौ घनौ तयो: प्रचण्डं भीषणं घनं निविडं यद्र्जितं तस्य प्रतिरुतं प्रतिध्वनिस्तद्नुकारी तत्सदशः। स्थगितं रोदस्योः स्वर्गभूम्यो-

१ क. ग. 'तिरवानु0 । २ क, तिच्छे"।

['७स० उल्लास: ] काव्यमकागः ।

अत्र रवो मण्डूकादिपु प्रसिद्धो न नृक्तविधेपे सिंहनाने भग्न: पकमः (पस्ताव:) यत्र। रथा, नाथ निशाया नियनेर्नियोगावम्नं गने हन्न निशाि याता। कुलाङ्गनानां हि दशानुरूपं नानः पव भडनवं समँडेन : ४ । अन्र गतेति प्रक्रान्ते यातेति प्रकने:। गता निदवर्वमि तृ युक्म ननु नैंकं पदं द्विः प्रयोज्यं प्रायेण :- इन्यन्यत्र, कथिनणर्डं वृछ्ाफनि नेहवेकम, तत्कथमेकस्य पदस्य द्विः प्रयोगः । उच्यने प्रदी०-रवो मण्डूकादिशब्दे कविममिद्धो न नृक्तविकेषे महमते त सवकमं करः। तुल्येनेव रूपेणोभयत्र शक्तिमत्वेड्येकेव करसमात भ वाक्यदोपः। विशेषणविशेष्यमंनिधानेन विशेषपरत्वादिति। भन्नप्रक्रमम्, भग्न: प्रक्रम: प्रस्तावोचित्यं यत्र तन्तञ्चनेकय, सय यम तत्र प्रकृते: प्रक्रमभङ्गो यथा-नाथे०। अन्रास्त गत इति गमे: प्रकृते: प्र्नावे यातनि याने: प्रकृतिकम-हः समन स्थापिनं मिन्नकद्ातीति कुलाङनानों म्यानिमहद निम मसबति। नम्मन ना निशाऽपि' इति युक्त: पाठः। ननु नैकं पढं द्विः प्रयाजयं पर्थण : इनि वामनमृतन। अत्रापि कारथतर्पेदं दुष्टमनुपढ़मेवोक्तम्। तथा च पुनर्गमेः प्रयोगो तुष्ः मयाि नि चेक् उ०-रन्तरं सैव कन्दरा येन। मण्डकः मकलदुष्बनकमसन।दथव छन्दः। तुल्येनैव् रूपणेति। अत एव न निहतार्थन्वम्। कविप्रयोगनियमािनि हशब्दे रवशब्दप्रयोगो न चमत्कारायेति नियमः। अनो नाम्युक्तन्म्। सर्वया पयगनिषष एवं हि स दोषः। प्रकृते चार्थविशेषे प्रयोगोनुमन सवेत्याहुः । विशेषणविशेपेति।

वौचित्यमिति।प्रस्ताव उपक्रमः। येन रपेणोपकमम्नेनपमंहार हन्दर्थ :: उपकम्थ द्वेश शब्दतोऽर्थतश्च। त्राSडद्यं नाथ इत्यादौं। हवर्नमकल्स्यह। ननिय दृष्टम्य नियोगादाज्या निशानाथे चन्द्रे याने यन्निशा याना नहुत्तनरस् ।नयान्ग। कुलाङ्गनानां दशानुरूपं वैधव्यदशानुरूपं भद्रनरं कल्याणनिशयः । अनः पग्मनुग- मनात्परं न समस्ति। स्वामिसमानदशेवोचितति भावः । (उपजनिवछनः)। भिन्नव द्भातीति। ज्ञाने शब्दस्यापि भानादिति भावः । एतच्त मञ्जूपार्या निरदपिनं विम्नगण। सर्वनाम्ना तु पराम्शे तेषां बुद्धिविषये शक्तिस्वीकारात्पूर्वपदाव च्छन पैत्र प्रनिपादना न्ार्यं दोषः। न च सर्वनामपदावच्छिन्नत्वेनापि मानाज्वेनः' विशिष्म्य नुव्वचिछन्वतया मालडप १ क ग. 'शेषणे सिं° ।२ ग, चकास्ति। ३ क. ग. वोक्ते: कथ°, ४ क. 'तेः क्र० । ५क. 'पदम"।

३१८ पदीपोद्द्योतसमेत :- [ ७स०उल्लास: ]

उद्देश्यप्रतिनिर्देश्यव्यतिरिक्तो विषय एकपदृद्विःप्रयोगनिषेधस्य। तद्ूर्ति तु विषये प्रत्युत तस्यैव पदस्य सर्वनान्नो वा प्रयोगं बिना दोषः । तथा हि, उदेति सविता ताम्रस्ताम्र एवास्तमेति च। संपत्तौ च विपत्तौ च महतामेकरूपता ॥२४५ ॥ अत्र रक्त एवास्तमेतीति यदि क्रियेत, तेदा पदान्तरपतिपादितः स एवार्थोऽर्थान्तरतयव प्रतिभासमानः प्रतीति स्थगयति। अत्र तादृगेवेति पाठे वा न दोषः। सर्वनाम्नः प्रयोगात्। यशोऽधिगन्तुं सुखलिप्सया वा मनुष्यसंख्यामतिवर्तितुं वा। निरुन्मुकानामत्रियोगभाजां समुत्सुकेवाङ्गमुपैति सिद्धिः ॥ २४६॥ प्रदी०-उद्देश्यप्रतिनिर्देश्यातिरिक्त ह्येकं पदं द्विःप्रयोगनिषेधविषयः । तादृशे तु विषये प्रत्युत तम्यैव पदस्य सर्वनास्त्रो वा प्रयोगं विना दोषः । यथा-उदेति० । अत्र 'रक्त एवास्तमेति च' इति यदि क्रियेत तदा पदान्तरप्रतिपाद्यमानः स एवार्थो भिन्न इव प्रतीयमानः प्रतीति व्यवदधीत। प्रत्ययस्य यथा-यशो०। उ०-पूर्वरूपाप्रच्यवात्। तदुक्तम्, "न सोडस्ति प्रत्ययो लोके यः शाब्दानुगमादते"। इतीत्याहुः। उद्देश्यप्रतिनिर्देश्यातिरिक्तमिति। उद्देश्यः प्रत्यायित एव पुनर्नि- रदेश्यः पुनः प्रत्याय्यो यत्र तदतिरिक्तमित्यर्थः। तत्राभेदज्ञापनार्थ पुनरुक्तिरेवोत्कर्षिकेति मावः। इदमेवाभिप्रेत्य वामनेन प्रायेणेत्युक्तम्। सर्वनाम्नो वेति। वाशब्दो व्यवस्थित- विकल्पे। तेन यत्र सर्वनाम्ना परामर्शासंभवस्तत्रैव प्रागुक्तपदमुपादेयम्। यत्र तु तेन संभवस्तत्र तदेव। उदेतीत्यादौ स इति कृते प्रधानस्य सवितुरेव परामर्शः स्यात्। तादृश इति कृते तु नाभेदप्रतीतिः। सादृश्यावगमात्। तथैवेति कृतेऽपि तेन प्रकारेणे- त्यर्थनिष्पन्नतया शब्देन ताम्रत्वेन प्रकारेणास्तमेतत्यर्थे प्रकारभानेनाभेदप्रत्यभिज्ञा न स्यात्। एवं "वागर्थाविव संपृक्तौ वागर्थप्रतिपत्तये"। इन्यत्र नोपमा। तत्तत्फलप्राप्तये तत्सदशवस्तुवन्दनादेलोकेऽदष्टत्वात्। तस्मादुत्प्रे

तेनैव शब्देन पुनरभिधाने त्वनुवादत्वेन झटिति प्रयोजनजिज्ञासयोदयाम्तमयादावेक- रूपतावगमो व्यञ्जनया झटिति, अन्यथा विलम्बेनेत्याशयः । यश इति। युधिष्ठिरं (अर्जुनं) प्रति द्रैपद्या उक्तिः किराते (तृतीयसर्गे)। निरुत्सुकानां निरौत्सु- १ ग. 'तिवि । २ क. तत्पदा । ३ क, ग. तयैव। ४ ग. ठे न। ५ क. लक्ष्मीः। ६ क्र. हेकप"।

[७म० उह्ाम: ] काव्यपकाशः। ३१९

अत्र प्रत्ययस्य । सुखनीहिनुं वेर्नि युक्त: पाठ: । ते हिमालयमामन्त्रय पुनः मेक्ष्प च कल्िनम्। सिर्द्ध चास्मे निवेद्यार्थ नदिमष्टाः खमुद्यु:॥२४७॥ अत्र सर्वेनाम्नः। अनेन विसृष्ठा इनि तु वाच्यम्। महीभृनः पुत्रवताऽपि दृष्टिस्म्मिन्नपन्ये न जगाम नृपिम् । अनन्तपुप्पस्य मधोहि चृने द्विरेफमाला सविशेषमङ्का।। २४८।। अत्र पर्यायस्य। महीभुनोऽपत्यवनोडपीनि युक्तम्। अत्र सत्यपि पुत्रे कन्यारूपेऽप्यपत्ये मस्रेहोऽभूदिनि केचिन्समथयन्ते। प्रदी०-अत्र तुमुनः कमे रूनोऽभिधानमेकरूपताप्रतीनि स्यगयनि। 'मुख्मीहिनुं वा' इति युक्तः पाठः । सर्वनाम्नो यथा-ने हिमा। अत्रास्मै, इतीक्षमा प्रकमात्तद्विमृष्टा इत्यत्राप्यनेन विसृष्टा इत्येव वाच्यम्। न च तदिदमोरर्थाभेदः । इदमः प्रस्तुतप्रत्यक्षपरामर्शकत्वात्। अन्यथा नयोः पर्यायातापत्तेः । पर्यायस्य यथा-महीभृत:०। अत्रापत्येषु बहुषु सत्स्वपि तम्मिन्नपत्ये स्नेहातिशयविवक्षणाढपत्यश्दे प्रयोक्तव्ये पुत्र- शब्दप्रयोगात्पर्यार्यप्रक्रमभङ्गः।केचित्तु 'अमनि पुत्रे मुनायां स्नेहो युक्तस्तम्य ुसत्यपि

उ०-क्यानामनुत्कण्ठानामभियोगभाजां यत्नवताम्।तुमुनन्तानां निरुन्मुकानामित्यत्रान्वयः लोके हि सर्वे लक्ष्म्युत्मुकास्नेष्वतिनि:पृहत्वरूपं यशो लव्घुमुत्कण्ठा विषयार्थासिद्धी हि दुःखं भवति, लक्ष्म्यागमने हि न कोडपि मनुष्यः स्वन आगच्छल्लक्ष्मीकम्तःद्दशश्रायं न मनुष्य- गणनाविषय इति व्यवहारो भवति। मनुप्यषु संख्येति समासः।(उपेन्द्रवन्ना छन्दः)। अत्र तुमुन इति। तुमुना क्रियायाः प्राधान्यावगमः फळत्वप्रतीतिश्र, न मनेत्येकरूपता• प्रतीतिस्थगनमिति भ.वः । ते हिमेति (कुमारसंभवे षष्ठमर्गे पद्यमिद्म्)। ते मरीच्या- दयोऽस्मै शूलिनेऽर्थ पार्वतीदानरूपं सिद्धं पित्रङ्गीकृतं निवेध ज्ञापयित्वा खमाकाशं तद्ि सृष्टाः शूलिविसृष्टाः । इदम इति। इदमः पूर्वानुभूतपुरोव ्तिविषयवाचकत्वम्। नदसत्व- प्रत्यक्षपूर्वानुभूतपरामर्शकत्वमिति भावः। महीभृत इति। (कुमारसंभवे प्रथमसर्गे पद्य- मिदम्।) तम्मिन्कन्यारूपे। तृत्तिरिच्छाविच्छेदः। पूर्वार्ध उत्तरं द्ृष्ान्तः। अनन्त,षव विशिष्टमघुसंबन्ध्यपि द्विरेफम,ला चृतदुप्पे सविशेषस,ङ्गत्यर्थः।अन्र दिरेकमान्ा मादश्यादस न्तदृष्टित्वेनाध्यवसतिता बोध्या। अत्र पुप्पसामान्यसत्तायां तद्विशेषारे दषान्तः।(उपनाति- श्छन्दः)। पर्यायप्रक्रमेनि। सामान्यपर्यायप्रकमभङ्ग इत्यर्थः। ननु सामान्यविशेषवाचकयोः

१ क. ग. ति तु युक्त्तम्। ते हि° । २ ग. "पजपत्ये स्ने" । ३ क °नः प्रक्रमेण स°।

३२० प्रदीपोद्द्योतसमेतः- [७स० उल्डासः]

प्रदी०-पुत्रे तम्यां मोऽभूिति विवक्षणावात्र डोपप्रतीनिः' इति समादधिरे।तद्युक्तम्। अन-

तयेवौचिन्यात्। तम्मात्'अपत्यवतोऽपि' इति युक्त: पाठः। न चात्रापि बहुत्वालाभाद्दृष्टान्त- वैषम्यम्। अपत्यान्यम्य सन्तीति बह्वर्थ एव मतुपो विधानात्। एतेन "साधुरेव"पुत्रवतः' इनि पाठ इन्यनः 'केचित्'इत्यनेन सांप्रदायिका इत्यर्थकेन वृत्तिकृतोऽत्रानुमतिरेव"इति चण्डी- दाममतमनादेयम्। आत्रयो: कथ पर्यायता। तत्र केचित्, 4अपत्यपर्या- योऽपि पुत्रशब्दः। अन्यथा पुत्रीत्यत्र स्त्रीप्त्ययस्य कुत्रान्वयः 'इत्याहुः । तन्न युक्तम्। तथा सति दोपम्यैवाम्रसङ्गात्। अपत्यार्थकत्वाविशेषात्। तस्मात्पर्यायत्वमेकार्थप्रतिपादकत्व- मात्रम्। न त्वेकप्रकारकप्रतीतिजनकत्वमपीति। अत एव लघुतामुपक्रम्यागरीयानित्युक्ता-

उ०-पर्यायत्वामावे कथमत्र पर्यायप्रकरमभङ्गः इत्याशङ्कते-अथापत्येति। सामान्यविशेष- वाचकोपलक्षणमेतत्। जन्यप्राणित्वजन्यपुंस्त्वयोः शक्यतावच्छेदकयोर्भेदादिति भावःप्रस-

'आत्मजस्तनय: सूनुः सुतः पुत्रः स्त्रिया त्वमी। आहुर्दुहितां सर्वेऽपत्यं तोकं तयोः समे' ॥ इत्यभर: संगच्छते। तत्रापत्यशव्दस्य वंशायतनहेतुत्वरूपमपत्यत्वं शक्यतावच्छेदकं तदेव च पुत्रशब्दस्यापीति पर्यायता।न च सापत्य इतिवत्सपुत्र इत्यतोऽपि कन्यापुत्र संदेहापत्तिः। पुं्त्वतात्पर्यग्राहकम्य विसर्गस्य सत्त्वेन स्त्रीत्वतात्पर्यग्राहकस्येकारस्यासत्ववेन च संदेहविर- हादिति भाव: ।मानान्तरमप्याह-अन्यथेति। अन्यथा प्रत्ययानां प्रकृत्यर्थान्वितेति व्युत्पत्त्या प्रत्ययः किंगतं स्त्रीत्वमभिदध्यादित्यर्थः।दोषस्यैवापसङ्गादिति।पर्यायत्वेऽपि येन पर्यायेण प्रकमम्तन्भिन्नेनपसंहारेि दोषात्। कथमन्यथा गतेत्युपकम्य यातेत्युक्तौ दोप इति चिन्त्यमेनविति केचित्। तन्न। एकरूपार्थप्रतीतिविघातो हि तत्र दूषकताबी- जम्। न चात्र तन। किं तु दृष्टान्तदार्न्तिकयोवैषम्यम्। तथा हि-पुष्पसामान्यसत्तायां पुप्पविशेपादर्बोधकेन दृष्टान्तेन यत्सामान्यसत्ता तद्विशेषगोचरेच्छेति प्रस्तावः । एवं च दार्ष्टान्तिकेऽप्यपत्यमत्तयामप्यपत्यविशेषे सस्ेह इत्येवापेक्षितम्। पुत्रशब्दस्य तत्पर्या- यत्वे मामान्यविशेषभादेन प्रतीत्युपपत्तेस्तद्वीजामावाददोषप्रसङ्ग इत्याशयात्। तदाह- एकार्थेति। सामान्यविशेपबोधकयोरपीदमक्षतमेव। एवं च चूतशव्दस्य पुष्पविशेषवा चिनोऽनन्तपुप्पम्येति सामान्यपर्यायप्रस्तावे दार्श्न्तिके विशेषपर्यायोपादानात्पर्यायप्रक्रम- भङ्ग इति भावः।नदाह-न त्वेकप्रकारकेति। कि च पुत्रापत्ययोरेकप्रकारकप्रतीतिजन कत्वरूपे पर्यायत्व उपकमानुरोधेनोपसंहारस्यान्यथा नेतुमुचितत्वात् 'तस्यां हि पुत्र्याम्' इति युक्त: पाठ इत्येव प्रकाशकृतो ब्रयुरित्यलम्। अत एवेति। अगरीय:पदं हि

[७ स० उल्लासः ] काव्यपकाशः ।

नियता लघुता निरायतेरगरीयान्न पढं तृपश्रिंय: । २४१ । अत्रोपसर्गस्य पर्यायस्य च तदभिभवः कुरुते निगयनिम्। बछुनां भजने निरायतिः, लघुतावान् पेंदं नृपश्रिय इनि युक्तम्।

रश्रीकाः काशिदन्तर्दिश इव दधिरे दाहमुद्नान्नसत्वा। भ्रेमुर्वात्या इवान्याः प्रतिपद्मपरा भूमिवत्कम्पमानाः प्रस्थाने पार्थिवानामेशिवमिति पुरोभावि नायः ग्सुः ५ : अत्र वचनस्य। काश्चित्कीर्णा रजोभिर्दिवमनुविदघुर्मउपवममदुवाभा निः श्रीका इति, कम्पमाना इत्यत्र कम्पमापुरिर्ति च पठनीयम। प्रदी०-वपि पर्यायकमभङ्ग उच्यते। यथा-विपढ़ो०। अत्रैव विपदापदोरुपसर्गप्रकमभङ्गो द्रश्वव्यः।'तद्भिभवः कुरुने मपनिय, तहुमी मजते निरायतिर्लघुताभागपढं नृपश्नियाम्' इनि पाठो युक्तः, यदि न चछन्दोमङ्कः। काचित्० । अत्र काचिदित्युपक्रम्य काश्चिदिति वचनप्रकमरङ्गः । तम्मान्'कश्षिक रगो रज भिर्दिवमनुविदधुर्मन्दवक्त्रेन्दुशोभा निःश्रीकाः' इति पठनीयम् 'कन्काना' इनि च 'कम्पमापुः' इति पठनीयम्। शतृशानचोर्गुणीभनकियान्वा मरधमन्।न

उ०-गुरुत्वाभाववत्वेन बोधकम्। विपद इति। किगते (छिन चनो कुि द्वं्म्र नि, कै पद्या (भीमसेनस्य) उक्तिः। रहयति त्यजति। आयतिरुतरकलाऊिःव व वि शिष्ट पदं स्थानम्। (सुन्दरी छन्दः)। काचिदिति रजमिगन: कजा स दिवमाकाशं रजोवृष्ट्या कीर्णम्। विभक्तिविपरिणामेनान्वयः । मन्जेन्त्रपशवकत्र

तापं हेतुलक्षणया वहूनिं च दधिरे। उद्धन्तं व्याकुलीभूनं म्त्त्वं मत्यु यानाक् सत्त्वं चित्तं वा। उद्भान्ता इतस्तती विक्षित्ताः सत्वाः म्राणिने यम हिस्द। अन्या वात्या इव प्रतिपदं भ्रेमुः । अपरा भूमिवत्कम्पयुक्ता जाता इनि नार्थः पर्षिवाना त्वदद्विषां प्रस्थाने यात्रायां पुरोभाव्यशिवं रजोवृष्टिव्दहववं्श सुः । (स्रग्धरा छन्दः)। गुणीभूतक्रियान्तरेति। क्रियान्तर म्रति हुणमृ-क-द:

१ ग. 'तिः। लघुता नियता निरा° ।२ क श्रियाम्। ३ ग. 'ताभाइ्न प'। ४ क पद- मिति तु यु ।५ क. मशुभाम ।६ क ग. ति प° । ७ क, ति क। ४१

३२२ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [७ स० उल्लासः ] गाहन्तां महिषा निपानसलिलं शुङ्गर्मुहुस्ताडितं छायाबद्धकदम्बकं मृगकुलं रोमन्थमभ्यस्येताम्। विश्रब्धैः क्रियतां वराहपतिभिर्मुस्ताक्षतिः पल्वले विश्रामं लभतामिदं च शिथिलज्याबन्धमस्मद्धनुः ॥२५१॥ अत्र कारकस्य। विश्रव्धा रचयन्तु शूकरवरा मुस्ताक्षतिमित्यदुष्टम्। अकलिततपस्तेजोवीर्यपथि्नि यशोनिधा- ववितथमदाध्माते रोषान्मुनावभिधावति। अभिनवधतुर्विद्यादर्पक्षमाय च कर्मणे स्फुरति रभसात्पाणिः पादोपसंग्रहणाय च ॥ २५२ ॥ अत्र क्रमस्य। पादोपसंग्रहणायेति हि पूर्व वाच्यम्। एवमन्यैदप्यनु सतेव्यम्। प्रदी०-चात्र क्रियान्तरं प्रधानमस्ति। गाहन्ता०। अत्र गाहन्तामिति कर्तृकारकवाचकतिडः प्रक्रमे क्रियतामिति कर्मकारकवाचकस्य। ' विश्वस्ता रचयन्तु सूकरवराः ' इत्यदुष्टम् । अकलित० । अत्र तेजोवीर्यरोषौ क्रमेणोपक्रम्य तदुभयोचितयोः पादोपसंग्रहधनुर्ग्रहणयोः पौर्वापये योग्यम्। 'यथासंख्यमनुदेशः समानाम्' (पा० सू० १/३।१०) इति न्यायात्। इति तदन्यथाकरणे क्रमप्रक्रमभङ्गः। एवमन्यदप्यूह्यम्। अत्र सर्वत्रैकरूपप्रसृतायाः प्रतीतेः स्थग, उ०-मिधायकत्वादित्यथेः । तदाह-प्रधानमस्तीति। आख्यातप्रकमभङ्गप्रसङ्गाच्चेत्यपि बोध्यम्। गाहन्तामिति। शाकुन्तले (द्वितीयाङ्के) दुष्यन्तोक्तिः । तत्राद्य तावदि- त्युपक्र्मस्थं सर्ववाक्यान्वय। महिषाः शङ्गरिति स्वभावोक्तिः। तैस्ताडितं निपानसलिलं कूपसमीपवर्तिक्षुद्रदेशजलं गाहन्ताम्। शङ्गरू्ध्व क्षिप्त्वा शरीरोपरि पातयन्तु। एतेन हननयोग्यदेशस्थितानपि न हनिष्य इति स्वोदात्तता। एवं सर्वत्र। रोमन्थोऽम्यवहृत स्याSSकृष्य चर्वणम्। त्रासनिवृत्तेरिति भावः । मुस्ता तृणविशेषः । पल्वलं क्षुद्रसरः। विश्वस्तैरिति विभक्तविपरिणामेन सर्वत्र योज्यम्। (शार्दूलविक्रीडितं छन्दः)। शूकर- वरा इति। शूकरपदस्य ग्राम्यत्वाद्वन्धशैथिल्याच्च विश्रब्धः कुरुतां वराहनिवहो मुस्ता- क्षतिमिति युक्तं पठितुम्। एवं चाSSत्मनेपदप्रक्रम भङ्गोऽपि न। अकलितेति। (वीरच- रितनाटके द्वितायाङ्के) धनुर्भेङ्गकुपिते भार्गव आगते रामोक्तिः। अपरिमितब्रह्मचर्यादिते- जोवीर्यविस्तारवति यशोनिधावतिप्रसिद्धे। तादृशस्य जयादुत्कर्षाधिक्यम्। अवितथो यथार्थो यो मदोऽहंकारस्ताद्वीशिष्टे। दर्पोऽहंकारस्तद्योग्यं कर्म युद्धम्। रंभसादित्युभयान्वयि। अत्र तपस्तेजोवीर्ये क्रमेणेति पाठः ऊह्यमिति। "शशी दिवसधूसरो गलितयौवना १ क. ग. 'स्यतु । २ क. विःश्वस्तैः। निश्रब्धं क्रियतां वराहतति° । ३ ग. तपोनि"। ४ क. "मि गच्छति। ५ ग. ति पू०। ६ ग, न्यन्नाप्य। ७ क, णे,प्र०।८ स्खलनमित्युद्द्योतसंमतः पाठ: ।

[७ स० उललास: ] काव्यमकागः ।, ३२३

अविद्यमानः कमो यत्र। यथा, दूयं गतं संप्रति शोचनीयतां समागवपार्थनया कपालिनः। कला च सा कान्तिमती कलावत- स्त्वमस्य लोकस्य च नेत्रकौमुदी ॥२५३॥ अत्र त्वंशब्दानन्तरं चकारो युक्त: । प्रदी०-नमुपघातो वा दूषकताबीजम् यदुक्तम्- 'प्रक्रमस्थान्यथात्वेन प्रतीती प्रस्खलद्धतौ। ह्लाद: स्फुरन्ननास्वादी यत्र ग्लानत्वमश्नुते ।, दोष: प्रकरम मेदाख्यः शब्दानोचित्यभूश्च सः ।' इति ॥ अत एव नित्यदोषोऽयम्। अक्रममविद्यमानः कमो यत्र तत् । यत्पदानन्तरं यत्पदोपादानमुचितं ततोऽन्यत्र तदुपादानं यत्रेत्यर्थः । यथा-दयं० । अत्र लोकस्य चेति चकारस्त्वंशब्दानन्तरं युक्तः। त्वंशब्दार्थस्यैव शोच्यनायां समु० च्वयस्य द्योतनीयत्वात्। लेकपदार्थे समुच्याभावात्। अथापदस्थपदादस्य को भेद: । तत्र प्रतीत्यन्तरमत्र सैव प्रतीतिः किं तु विलम्बितेति केचित्। तन्न।'कुटिलाताम्र- च्छवि: '-इत्युदाहृतेऽपदस्थपदे प्रतीत्यन्तराभावात्। वयं तु ब्रमः-अव्यवधानेनैव यत्राभिमतप्रतीतिजननसामर्थ्यै तदेतस्य विषयः । अन्यः पुनरितरम्य। चादीनां चाव्य- वहितपदार्थेप्वेव समुच्चयादिद्योतकता। यदुक्तं मैंहिमभट्टेन- 'अत एवं व्यवहितैर्बुधा नेच्छन्ति चादिभिः । संबन्धं ते हि स्वां शक्तिमुपदध्युरनन्तरे ॥।' इति। न च नवोऽप्यव्यवहितस्यैव तथात्वम्। अतः 'स्रजं न काचिद्विजही' इत्यादिक उ०-कामिनी " इत्यादौ शोभनत्वेन प्रतीतस्य घमग्न्वदिनाऽरो मनत्वमिनि विवक्षितः कमस्तस्य द्वितीगचतुर्थषष्ठवाक्येप्वन्यधात्वेन भङ्ग इति। स्खलनं सर्वथैवामावः। उप- घातश्रमत्कारापकर्षः । (हरिणी छन्दः)। अक्र्ममिति। यस्य यदव्यवहितपूर्वत्वनियमेन यदव्यवहितपरत्वनियमेन वा विवक्षितार्थानुभावकत्वं तस्य तत्परिहारेणान्यत्र स्थितत्वमि- त्यर्थ:। एवं चाय दोषो निपातविषयः। यथोपसर्गाणां घातोः पूर्वमेव प्रयोगः। एवेत्यादीनां व्यवच्छेद्यानन्तरम्। पुनरादीनां न्यतिरेच्यादनन्तरम्। इवादीनामुपमानादनन्तरम्। एवं च "उद्धाहुरिव वामनः" इत्यादावप्ययं दोषः। चादीनं समुच्चेयादनन्तरमित्यादि बोध्यम्। अव्यवधानेनैवेति। प्रयुक्ते इति शेषः। अव्यवहितिस्येति। प्रतियोगिवाचकपदा- १ क. "शब्दयोगादनन्तरं चका"। २ क. महेशभ"।

३२४ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [७ स०. उल्लास: ]

यथा वा, ममि न मेंध नेयं तव भुजयुगुले नाथ दोषाकरश्री वैक्त्रे पार्श्वे तथपा प्रतिवसति महाकुँट्टनी खड्गयष्टिः। आज्ेयं सर्वगा ते विलसंति च पुनः किं मया वृद्धया ते माच्यवेत्थं प्रकोपॉच्छशिकरसितया यस्य कीर्त्यो प्रयातम्॥ २५४॥ अत्रेत्थं देवेनि वाच्यम्। तथा लग्नं रागादृताङ्गयेत्यादाविति श्रीनि- योगाविति वाच्यम् । अमतः मकतविरुद्धः परार्थो यत्र। यथा, राममन्मथशरण ताडिता दुःसहेन हृदये निशाचरी। गन्धवद्ुधिर चन्दनोक्षिता जीवितेशवसति जगाम सा ।२५५।। प्रदी०-मप्यकमभेढ़ः स्यादिति वाच्यम्। 'न खलु न खलु बाणः संनिपात्योऽयमस्मिन्' इत्यादौ व्यवधनऽपि प्रतीतिविशेषाभावात्। न चायं चादिपदेष्वेव दोषः। कि त्वित्थ मादिप्वपि। यथा-शक्ति० । अत्रेत्थं प्रोच्येवेति वाच्यम्। इत्थंशव्दस्याव्यवहितपरामर्शकत्वात्। पाढत्रयस्यैव च परामर्शनीयत्वात्। एवं 'लग्नं रागावृताङ्गया-'इत्यादावपि 'इति श्रीनियोगात्' इति वाच्यम्। इतेरपि तत्तुल्यत्वात्। दूषकताबीजं चोद्देश्यप्रतीतिविरह इति नित्योऽयम्। अमतपरार्थममतः परारथों द्वितीयोऽर्थो यस्य तत्। अमतत्वं च, 'ज्ञेयौ शङ्गारवीभत्सौ तथा वीरभयानकौ। रौद्राद्धुतौ तथा हास्यकरुणौ वैरिणौ मिथः ॥ इत्याद्युक्तदिशा प्रकृतरसविरुद्धरसव्यञ्ञकत्वम्। यथा-राम०। उ०-व्यवहितम्येत्यर्थःपरतीतिविशेषाभावादिति। प्रतीतौं विशेषस्य विलम्बितत्वा- दिरूपस्याभावादित्यर्थः । शक्तिरिति। शक्तिः सामर्थ्यम्। निस्त्रिंशः खड्गाव्त्रिंशद्भ्यो निर्गतास्तद्धिकाम्तज्जन्या च नानापितृजन्या वेश्यापुत्रीत्वाद्वेश्येति फलितम्। भुजयुगले। न तु भुज एव दोपाकरश्न्द्रो दूषणाश्रया च कुट्टनी छेदिका परस्त्रीपुरुषादिसंघटनकत्री च सा यस्य पारश्चे। अत्यन्तं परवनितासक्त इत्यनेन व्यज्यते। सर्वगा सर्वगामिनी सर्वोपभोग्या च। ईदशी ते पुरः प्रसरति। इतस्ततः संचरमाणा तिष्ठति। ईद्दशस्य दुर्वृत्तस्य मया वृद्धया महत्या जरत्या च कि कि प्रयोजनमित्थं प्रोच्येवेन्दुसितया यस्य कीर्त्या प्रयातमिन्यन्वयः। अत्र कीर्तो पत्नीत्वाध्यवसायो बोध्यः। एवं शक्त्यादेरसन्नायिकात्वेन। (स्त्रग्वरा छन्दः)। अव्यवहितपरामर्शकत्वादिति। अव्यवहितपूर्वपरामर्शकत्वादि- त्यर्थः । उद्देश्यप्रनीतिविरह इति । स चाSडकाङ्क्षाविरहादासत्तिविरहादपि वा बोध्यः। आद्यो यथा शक्तिग्त्यत्र। अन्त्यो लग्नमित्यत्रेति दिक्। रामेति। (रघुवंश एका १ क तवेपा। २ क. कुटिनी। ३ क. प्रसरति पुरतः।४ क. पुरः । ५ क. पात्सितक। ६ क. विरोधाभा।

[७ स० उल्लास: ] काव्यमकाशः। ३२५

अत्र प्रकृते रसे विरुद्धस्य शुङ्गारस्य व्यञ्जकोऽपेरोऽर्थः। अर्थदोषानाह- अर्थोडपुष्टः कष्टो व्याहतपुनरुक्तदुष्कमग्राम्थाः॥ ५५॥ संदिग्धो निर्हेतुः प्रसिद्धिविद्याविरुद्धश्र्व। अनवीकतः सनियमानियमविशेषाविशेषपरिवृत्ताः ॥५६।। साकाङ्रक्षोऽपद्युक्त: सहचरभिन्नः प्रकाशितविरुद्धः । विध्यनुवादायुक्तस्त्य क्तपुनः स्वीकतोऽशलीलः॥ ५७॥ दुष्ट इति संवध्यते। क्रमेणोदाहरणानि- अतिविततगगनसरणणिपमरणपरिमुक्त विश्रमानन्दः । मरुदुल्लासितसौरभकमलाँकरहासकृद्रविर्जयति ॥२५६ ॥ प्रदी०-अत्र प्रकृतस्य वीभत्सस्य विरोधी शङ्गारः। तस्य व्यञ्जको द्वितीयोऽर्थः। तादृशा रथोपस्थित्या रसापकर्षकताऽस्य दोषत्ववीजम्।अतो नित्योऽयं दोषः। नरिसे स्वात्मला- मस्यैवाभावात्। अथ दोषलक्षणान्याह-अर्थोडपुष्टः०। पद्दोषलक्षणसूत्रस्थं दुष्टमिति पढं लिङ्गविपरिणामेन संबध्यते। तत्रापुष्टः पुष्टाद्धिन्नः। पुष्टत्वं च विवक्षितार्थवाधप्रयोजकानुपादानत्वम्। तट्विरहश्र

'व्यर्थमाहुर्गतार्थ यद्यन्व स्यान्निप्प्रयोजनम्।' इत्यनेन भोजराजा व्यर्थमाह। अत एव प्रकाशकारोऽपिअत्रातिविततत्वा दयोऽनुपादानेऽपि प्रतीयमानमर्थ न बाधन्ते' इत्येवाऽऽह। न त्वप्रयोजका एवेति। उदाहरणम्-अतिवितत०। उ०-दशसर्गे श्रीरामेण हतायाम्ताटकाया वर्णनमिदम्)। राम एव मन्मथः कामो मनोम- थनहेतुश्च। पृषोदरादित्वाट्टिलोपः। निशाचरी राक्षस्यभिसारिका च । रुधिरचन्दनं रुधि- रमेव चन्दनं रक्तचन्दनं च । गन्धवत्त्वं रक्तस्य रघुनाथशरसंबन्धात्पापक्षयात्पूतनाधूम- वत्। जीवितेशो यमो नायकश्च। सा ताटका । (रथोद्धता छन्दः)। रसापकर्षकतेति। प्रकृतवीभत्सरसापकर्षकतेत्यर्थः। एषु वाक्यदोषेषु न्यूनपदकथितपदामवन्मतयोगावि मृष्टविधयास्थानस्थपदाक्र्कमाः काव्याकाव्यसाधारणाः। केचित्वनमिहितवाच्यस्य न्यून-

पद्तैव। अल्पान्तरेण दोषान्तरत्वेऽतिप्रसङ्गादित्याहुः। अतीति। विश्रमानन्दो विश्र- मजं सुखम्। आनन्दपद्मपुष्टम्। विश्रमान्तानन्दपद्योः कर्मधारय इति नाम्यापुष्टत्व- १ क. परार्थ: । २ ग. "दोषमाह। ३ क. वृत्तः ।४के. 'दमुकः। ५ क 'लावलिद्दा"। ६ क अत्र वि°।

३२६ प्रदीपोद्दयोतसमेत :- [७ स० उल्लासः ]

अत्रातिविननत्वादयोऽनुपदानेऽपि प्रतिपाद्यमानमर्य न वाधन्त इत्यपुष्टाः। न त्वसंगता: पुनरुक्ता वा।

प्रदी०-अत्रातिवितते निरवलम्बे व्योम्न्यविश्रामं गमनादितराप्रकाश्यकमलप्रकाश नाच्च खेरुत्कर्षो विवक्षितः। तत्रातिविततत्वं गगनस्यार्थादेवावगम्यते। अग्नेरिवौष्ण्यम्। सरणित्वं मरुदुल्लासितसौरभत्वं चाप्रयोजकमेवेत्यपुष्टा एतेडर्थाः। नन्वेतेऽर्था अपुष्टा इति सिद्धम्। परं त्वतिविततेति पुनरुक्तः। गगनपदादेव तदुपस्थितेः। मरुदुल्ासितसारभेति विरुद्धम्। विकासात्पूर्व सौरभाभावेन तद्विशिष्टस्य सूर्येणाप्रकाश्यत्वादिति नायं पृथगिति चेन्न। गगनपदं न विततत्वे शक्तम्। अर्थलभ्यत्वे च न पुनरुक्तता। यदुक्तं भोजरा. जेन-'काव्येतिहासादावर्थवृत्त्या लब्धस्य साक्षाद्गणनमपीनरुक्त्याय' इति। नापि विरुद्धम्। सौरभस्योपलक्षणत्वात्। यद्धा, चित्रहेतुपुरस्कारेण पूर्वभावाभिधानात्। अथाधिकपदादस्य को भेदः। अप्रयोजके प्रयोजनाभावकृतोऽपि भेदो न संभवति। अत्र क्चित्-'तत्र पढा- र्थान्वयसमकालं दुष्टत्वप्रतिभास इह तु तद्नन्तरमिति विशेषः' इति।तन्नातिसमीचीनम्। तथा नियम प्रमाणाभावात्। एतावता च विशेषेण शब्ददोषत्वमेकस्यापरस्यार्थदोषत्व- मिति विभागानुपपत्तेश्र। विरुद्धमतिकृदमतपरार्थादौ शब्ददोषेऽन्वयप्रत्ययोत्तरमेव दुष्टत्व. प्रतिभासात्। वयं तुपश्याम :- यत्र विवक्षित एवार्थोऽन्यथाभिधानेऽपि दुष्यति सोऽर्थदोषः। अन्यम्तु रसदोषभिन्नः शब्ददोष इंति विवेकः। तथा च यत्राविवक्षितोऽप्यर्थ: क्थचिदन्वितत याडभिधीयते तत्राधिकपदत्वम्। तत्पदेन विनाऽपि तन्निर्वाहात्। यत्र तु सोऽर्थो विवक्षित एव परं त्वप्रयोजकत्वान्यलम्यत्वाम्यां शब्देन नोपात्तुमर्हस्तत्रापुष्ट वम्। 'स्फटिकाकृति- इत्यत्र नाऽडकृतिपदार्थ उपमानत्वेन विवक्षितः। तस्य नैर्मल्याभावात्। 'यद्पि च नकृतं

उ०-मित्यन्ये। एवं कमलाकरेत्यत्राSSकरपद्मपि व्यर्थम्। अतिविततत्वं दीर्घत्वं न तु विस्तृतत्वम्। न हि विस्तीर्णपथसंचारः श्रमहेतुरिति बोध्यम् । निर- वलम्बनत्वोपादानं दृष्टान्तार्थम् । (गीतिश्छन्दः) । चित्रहेत्विति। चित्रमत्र कार्यकारणयोः पौर्वापर्यलक्षणातिशयोक्तिरूपोऽलंकारः । तत्र पदार्थेति। एवं च तत्र प्रतीतेरेवानुपपत्तिरिति भावः । इह त्विति। अन्वयबोधोत्तरं तल्लम्यार्थस्यान्यलम्यत्वा- नुसधांनोत्तरं तेषामनुपकारित्वग्रह इति प्रतीतानुपपत्तिरिति भावः । रसदोषभिन्न इति। तस्ष्य शब्दावाच्यत्वेनान्यथाभिधानासभवादिति भावः । तस्य। अवयवसंयो-

१ क. शब्दो नो।

[७ स० उल्लास: ] काव्यपकाश: । ३२७

सदा मध्ये यासामियममृतानैःस्यन्दँसुरमा सरस्वत्युद्दामा वहति बहुमार्गा परिमलम्। प्रसादं ता एता घनपरिचिता: केन महनां महाकाव्यव्योम्नि स्फुर्रिर्तमधुरा यान्तु रुचयः ॥ २५७ ॥ अत्र यासां कविरुचीनां मध्ये सुकुमारविचित्रमध्यमात्मकत्रिमार्गा प्रदी०-नितम्विनीनाम्' इत्यत्रापि च रतस्य स्तनपतनावधित्वव्यतिरेक एवानुचितत्वेन विवक्षितो न तु तत्कृतिव्यतिरेकः । पूर्वार्वे तथैवोपकमात्। कि तु च्छन्द्रोनुरोधादिना द्वयमपि कर्थचिदन्विवितत्वेवोगाननित्यविकादत्वम्। 'अतिवितत-' इत्यादों त्वति- विततत्वादिकं वत्तुर्विवक्षितमेव। परं त्वर्थलम्यत्वादिना नोपाइन्हैमिनवपुन्ट। व्यक्तं च पूर्वस्य शब्ददोषत्वमुत्तरस्य चार्थदोषत्वमिति। दूपकतात्रीजं चाशक्त्युन्नयनेन श्रीतुर्वेमुख्यम्। अत एव यमकादावदोषता। तत्रालंकारान्तरारंम्भेणाशक्त्यनुन्नयनान्। कर्णावतंसादिपदे च विशेषदयोतकतया तदुपादानं नाशकल्यव्ावकमित्यडुद्त्वम्। अत एव विशेषणदानार्थ विशेष्यप्रयोगेऽपि दोषाभावः । कष्टः प्रतीतिक्लेशवान्। दुरूह इत्यर्थः । यथा-सदा०। अत्र यासां कविरुचीनां मध्ये सुकुमारविचित्रमध्यात्मकमार्गन्रयवती भारती चमत्कारं उ०-गरूपस्याSSकृतिपदार्थस्य। वक्तुविवक्षितमेवेति। अतिविततत्वं श्रमोत्कर्षाय। मरुदुल्ासितसौरभत्वमतिशयोक्त्यलंकारबोधनाय। सरणित्वं च विपिनादिवन्न कढा- चिद्गमनं किंतु प्रतिदिनं निरुपाधिमनमित्यर्थलामायेनि भावः। अविवक्षितार्थकत्व इव विशेषानाधायकार्थवोधकेऽपि त्ोपस्वीकारे किं बाघकमिति चिन्त्यम्। सदेति। स्वकाव्यस्य गम्भीरचमत्कृतार्थशालितिया स्फुटार्थत्वाभावेपि दोषाभावसमर्थनाय कम्यि- त्कवेरुक्तिः। यार्सां कविरुचानां काव्यरूपाणाममृतं सुधा तत्सदशो निम्पन्दो यस्यां सा चासौ सरसा च शङ्गारादिरसयुता। उद्दामा प्रांढ़। मार्गो रीतिम्तेन सुकुमारादिरीतित्रयवती सरस्वती वाणी कवित्वरूपा परिमलं चमत्कार वहति। ता एता महतां कवीनां रुचयः काव्यानि घनसदत शकिष्ट्वन्घसंबद्धा अत्यन्ताम्यस्ता वा स्फुरितो रुचिरो मधुरः शृङ्गारादिरमो याभिस्ताः । न्योमसदृशात्यन्तापरिच्छेद्ये महाकाव्ये काव्यमार्गे कथम्तिरकव्यवत्प्रमन्नाः सुबोधा भवन्तु। पक्षे यासामादित्यप्रभाणां मध्ये सरस्ववती गङ्गाख्या नद्यमृततुल्यजलनिस्यन्द्मधुरा प्रौढा त्रिपथगामिनी चमत्कारं वहति। ताः स्फुरितो, दश्े रुचिरो रम्यपदार्थो याभिस्नया भूता महतां द्वादशादित्यानां रुचयः प्रभाः काव्यसदृशव्योन्नि भेघसंबद्धाः केनेतरका

१ क. 'निष्यन्द° । २ क. फदसर"। ग. "न्दसरसं सर°। ३ क. रिचयाः के।४ क. "त" रुचिरा।

३२८ प्रदीपोद्दयोत्तसमेत :- [७ स० उल्लास: ]

भारती चमत्कारं वहति, ताः गम्भीरकाव्यपरिचिताः कथमितरकाव्यवत्मसन्ना भवन्तु, यासामादित्यम्रभाणां मध्ये त्रिपथगा वहति, तो मेघपरिचिताः कर्थ मसन्ना भर्वन्तीति संक्षेपार्थ इति कष्टम्। जगति जयिनस्ते ते भावा नवेन्दुकलादयः पकृतिमधुराः सन्त्येवान्ये मनो मद्यन्ति ये। भम तु यदियं याता लोके विलोचनचन्द्रिका नयनविषयं जन्मन्येक: स एव महोत्सवः ॥ २५८ ।। अन्रेन्दुकल:दयो यं प्रति पस्पशपायाः स एव चन्द्रिकात्वमुत्कषार्थमारोपय- तीति व्याहतत्वम्। प्रदी०-वहति ता गम्मीरकाव्ये घनपरिचिताः कथमितरकाव्यवत्प्रसन्ना भवन्तु। यर्थों यासामादित्यप्रमाणां मध्ये त्रिपथगा नदी संबन्धं वहति ता मेघपरिचिताः कथं प्रसन्ना मवन्तीत्यर्थो विवक्षितः । स च शब्दान्तरैरपि क्लेशेनैव प्रतीयत इत्यर्थ एवायं दुष्टः । िष्टत्वादिकं तु शब्ददोष: । घटनान्तरेणार्थस्य सुखेनैव प्रतीतेः । सम्यक्प्रतीतिविरह्श्च दूषकताबीजम्। अतो नित्योडयं दोषः । व्याहत:, 'उत्कर्षो वाऽपकर्षो वा प्राग्यस्यैव निगद्यते । तस्यैवाथ तदन्यश्चेद्वयाहतोऽर्स्तदा भवेत् ॥' इन्युपलक्षितविरुद्धत्ववान्। यथा-जगति० । अत्र पूर्वार्धे साधारणचन्द्रिकाचन्द्रकलाः स्वं प्रत्यसारतया प्रतिपादिताः । तेनैवोत्त रार्षे चन्द्रिकात्वमुत्कर्षायाSडरोप्यत इति व्याघातः । दूषकताबीजं च वाक्यार्थाप्रतीतिः। अय नित्यो दोषः। उ०-लिकप्रभावत्प्रसन्नाः स्वच्छकान्तयो भवन्तु। (शिखरिणी छन्दः)। जगतीति। (मालतीमाधवे प्रथमाङ्के माघवोक्तिः)। ये नवेन्दुकलादयः । आदिना चन्द्रिकापझ्मा दिपरिग्रहः। भावास्ते जगति जयिनो न तु ममेत्यर्थः । येऽप्यन्ये मनो मद्यन्ति तेऽपि जगत्येव प्रकृतिमधुरा लोका एव तान्प्रकृतिमधुरत्वेन व्यवहरन्तु न त्वहं व्यवहारिप्य इति भावः। तव कि तथा तदाह-मम तु लोक इयमेव विलोचनयोश्रन्द्रिकाSSह्लादिका। सा च यन्नयनविषयं याता जन्मनि स एक एव महोत्सवो न त्वन्बः । (हरिणी छन्दः)। व्याघात इति। न चात्रानुचितार्थता। तत्र पशुकुविन्दादिपदैः स्वार्थोपस्थितिदशाया मेवोपश्रोक्यमानस्य तिरस्कारावगमः । अत्र तु चन्द्रिकायाः सहजत उपादेयत्वाद्वाक्या- १ क. ता घनप°। २ क. वन्त्विति। ३ ग. पार्थः॥ज । ४ क. व्ये प०। ५ क. तथा।

[ ७ स० उल्लासः ] काव्यपकाशः। ३२९

कृतमनुमनं दषटं वा येग्दं गुरुपानकं

नरकरिपुणा साध नेपां सर्भीमकिर्राटिना- मयमहमसङमेदोमामे: कगोमि दियां बल्मू ।"५९ ॥ अत्रार्ज्ुनार्जुनेति भवा्वरिति चाक्ति सर्भामकिर्गिनामिति किर्गठिपढार्थेः पुनरुक्त: । प्रदी०-पुनरुक्तः शव्देन प्रतिपन्नत्वे मनि पुनम्नेनव मनिपादिनः। अर्थेन प्रनि- पन्नम्य प्रतिपादनेऽपुष्टत्वमुक्तम्। यत्तु प्रयंजनं विनति वपन्स इनि नद्युक्त्। एवं सत्यस्यानित्यदोषत्वं न म्यात्। प्रयोजनम्थले उुन्नमरा्। म चायं द्विया-पदार्थवाक्यार्थमेदान्। तयोगदयो यथा- 'अरेरे अर्जुनार्जुन, सात्यके सात्यके, न युक्त ईदशो मत्तातम्य मुनशोकम्रान्त्या न्यस्तशस्त्रस्य दिवमुपगच्छनः केशाकर्षणरूपः परिभवः । अपिच, कृत०। अत्रार्जुनार्जुनेति संबोध्य यर्भवन्धिरित्यनन परामश्य तेषमि्यनेन मर्शा्ुन स्यापि प्राप्तेः सभीमकिरीिनामिति किरीटिपढार्थः पुनरुक्तः। न च प्राधान्यप्रनिपत्तये पुनरुपादानमित्यदोषता। संबोधनेनैव तल्ाभात्। उ०-र्थप्रतिसंवानानन्तरं चन्द्रकलाढयों ये प्रनीत्याद्यर्यपर्यासाविति भेदान्। द्विनीयं यथा- 4देवि त्वन्मुखपङ्कजेन शशिनः शोमासिरकवि पशयैतानि विनिर्जितानि महमा गच्छन्नि विच्छायन,म्। इत्यादौ मुखोपमानतया पङ्कजान्युत्कर्प्य तेप मेवाग्रे निर्िनानीति तन्कुनापकपवर्ण नात्। द्रमत्तोन्मत्तवालकानामुक्ति तु नाभवन्मतयोगादिदोप:। नेषां मंवन्धम्यानुद्देश्यत्वात्।

तम्यैव पदस्योपादाने तु कथितपढ़त्यमुक्तन्। परिवृत्तिमहत्वादर्थदीपनाऽम्य।यत्विति। कर्णावतंसादिवारणाय तद्विशेषणमिति तद्दावः। कनैमिनि। : वेणमहारनाटके तृनीयाङ्के) द्रोणवधोत्तरमर्जुनादीन्ति कुदधन्यध्वव्धान्न उत्तिरियम्)। (ह्जी छन्दः)। तेषामिति। न च नत्पदार्थऽर्जुनेर्जुनम हिन्यानन्वयःद्भवन्मनयोगोडप्य त्रेति वाच्यम्। इष्टापत्ते: । किरीटिरडयनार्थमडपानोन्वयममवाच्च। अत्र केचित्। नात्र पदयेऽयं दोषः । सभीमत्यादाबुक्तानुक्तविम्मृनिद्वारा कोधतिशयव्यञ्ज कत्वेन पौनरुक्त्यम्यानुगुणत्वात्। अन एवार्जुनमात्यक्योरद्यारव मंव्रधनेडि भव्विरिति बहुवचनं संगच्छते। न चायं वीरः। नरकरितुणा मार्धमित्या डुक्ते गैद्रपरिपोषकत्वादिन्याहुः। ९ ग. मतमित्यादि अत्रा। १ क अर्जु। ३ एतच्ह्लोकव्याख्यानं प्राक ११५ पृष्ठे दश्यम्। ४२

३३० प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [७ स० उल्लास: ]

यथा वा, अस्त्रज्वाला वलीढप्रतिबलजलधेरनत रौर्वायमाणे सेनानाथे स्थितेऽस्मिन्मम पितरि गुरौ सर्वधन्वीश्वराणाम्। कर्णालं संभ्रमेण व्रज कप समरं मुश्च हार्दिक्य शङ्कं ताते चापद्वितीये वहति रणधुरं को भयस्यावकाशः ॥२६०॥ अत्र चतुर्थपादवाक्यार्थः पुनरुक्तः। भूपालरत्न निदैन्यपदानप्रथितोत्सव। विश्राणय तुरङ्ग मे मातङ्ग वा मदालसम् ॥ २६१ ॥ अन्र मातङ्गस्य प्राङनिर्देशो युक्त: । प्रदी०-वाक्यार्थस्य पुनरुक्त्तत्वं यथा-अस्त्न०। अन्नालं संभ्रमेण, को भयस्यावकाश इत्यभिन्नार्थो। न च वक्तू रौद्ररसाविष्टत्वं समाधानमाशङ्कनीयम्। वीरस्यायुक्तकारित्वावर्णनात्। दूषकताबीजं च निष्प्रयोजना. मिधानेन श्रोतुर्वैमुख्यम्। अत एव प्रयोजनसत्वेनादोषत्वादनित्योडयं दोषः । केचित्तु- "अर्थप्राप्तस्यापि वचने पुनरुक्तता। तदुदाहरणम्-'अस्त्रज्वाला-'इति । अप्रयो- जकाभिधानमात्रस्थले त्वपुष्टार्थत्वम् " इत्याहुः । दुष्कमो दुष्टकमः । दुष्टत्वं च करमस्य लोकशास्त्रविरुद्धत्वम्। तत्राSडद्यं यथा- भूपाल०। अत्र तुरङ्गभूयिष्ठं प्रति मातङ्गं देहि तुरङ्गं वेति लौकिकक्रमः। गुरुदानाशक्तौ उ०-ध्वनितश्चायमर्थ उत्तरश्ोके वीरत्वकथनेन प्रदीपकृता। अस्त्रज्वालेति। (वेणी- संहारे तृतायाङ्के) अश्वथाम्न इयमुक्तिः । अस्राण्येव ज्वालाSनिशिखा ताभिरवलीढो व्यासतो योडसा प्रतिवलं शत्रुबलमेव जलधिस्तदन्तर्मध्य और्वायमाणे वडवासितुल्ये। अत्र सेनाया जलनिधित्वेन पितुरौर्वत्वेन रूपणाद्वध्यघातकभावः, अस्त्रज्वालेत्यनेन प्रसि- द्दाडवापेक्षया व्यतिरेकश्च व्यज्थते। प्रसिद्धो हि जलनिधेरेव भक्षकः । अयं तु साझ्नेरपि भक्षक इति प्रतीतेः । मम पितरीत्यनेन यस्य पुत्र ईद्शः कि वक्तव्यं तस्य माहात्म्यमिति ध्वनितम्। गुरावित्यनेन गुरुवधभिया न कोऽपि हन्तेति ध्वनितम् । संभ्रमेण पलायनवेगेन। हार्दिक्य कृतवर्मन्। रणधुरं रणभारम् । (स्त्रग्घरा छन्दः) । निष्पयोजनाभिधानेनेति। निष्प्रयोजनद्वितीयाभिधाने- नेत्यर्थ: । भूपालेति। (राजानं प्रति याचकस्योक्तिरियम्)। निर्दैन्यमकार्पण्यं यथा भवति तथा प्रदाने प्रथित उत्सवो यस्य तादृशः। अर्थिदैन्यनिवारकप्रदान

१ ग. तुर्थे पादे वा° । २ क. ग. 'शो न्याय्यः । स्व°।

७ स० उल्लास: ] काव्यमकाश।

स्वपिति यावदय निकटे जनः न्वपिमि नावदहं किमपैनि ने। तैदाय सांग्रतमाहर कूपरं त्वग्तिमूरुमुदञ्चय कुश्चितम् ॥ २६२ ॥ एषोSविदग्घः। मात्सर्यमुत्सार्य विचार्य कार्यमार्याः ममर्यादसुदाहरन्तु। सेव्या नितम्वाः किमु भूधगणौमुन म्मग्स्मेरविलासिनीनाम्॥ २६३॥ अत्र प्रकरणाद्यभावे संदेहः। शान्नशूङ्गार्येन्यनराभिधानें तु निश्चया। प्रदी०-लघुदानौचित्यात्। वत्तुश्र यथास्थिन एव कमो विवकिन इत्यर्थदोष एवायम्। द्वितायं तु- कावारिऊण खउरं गामडलो मज्जिऊण जेमिअ अ। णक्खत्तं तिहिवारे जोइसिअं पुच्छिदुं चलिदो।। नक्षत्रा दिज्ञानपूर्वकं क्षौरस्य शास्त्रेण विधानात्तद्विरुद्धमिदम्। दूषकताबीनं च विरो- घेनाप्रतीतिः सहृदयोद्वेगो वेति। नित्य एवायम्। ग्राम्यो ग्रामसंभवः । अविदृग्धोक्तिप्रतिपादितो रिरंसादिश्च। यदुक्त्तम्- 'स ग्राम्योऽर्थो रिरंसादि: पामर्यत्र कथ्यने। वैदग्ध्यवक्रिमवलं हित्वैव वनितादिषु'॥ इति। यथा-स्वपिति० । अत्र निकटे तावदहं स्वपिमीत्यविदग्धम्य रिरंसोरुक्तिः । एवमन्यन्। दूषकता चाश्लीलवत्। कि चैतादशोक्तिकवालनो विभावादिरूपोडरयों न रसाय पर्याप्यते भृष्ट- मिव बीजमङकुरायेति।. संदिग्धः संदेहविषयः । तत्प्रयोजनरूपवानिति यावन्। यथा-मात्सर्य०। अत्र भूधरनितम्बानां कामिनीनितम्बानां वा सेव्यत्वं व्यञ्जनया प्रतिपिपादायषितं तद्द्वितीयेन संदिह्यते। प्रकरणाद्यभावात्। यत्तु 'वक्तविशेषमंदेहः' इति व्याख्यानं सर्व- उ०-इति वा। विश्राणय देहि। ग्रामीणतापरिपोषकमेतदित्यन्ये। कावारीति। कारयित्वा क्षौरं ग्रामवृद्धो निमज्ज्य (स्नात्वा) भुक्त्वा च। नक्षत्रं तिथिवारौ ज्योतिषिकं प्रष्टुं चलितः । (गाथा छन्दः) । स्वपितीति। नवोढां प्रति रिरंसोरुक्तिः । किमपैति का क्षतिः। कूर्परं हस्तवर्त्यस्थिप्रधानोऽवयवविशेषः । उदश्वय विकासय। अयीति संबोधनम् । (द्रुतविलम्वितं वृत्तम्)। मांत्सर्यमिति। (भर्तृहरिकृते शृङ्कारशतके पद्यमिदम्) । (उपजातिश्छन्दः)। संदिह्यत इति । विरुद्धद्वयोपस्थित्येति भावः । १ क. तदयि संहर कूर्परमायतम् । २ क. ग. तसार्येत्यादि। अत्र। ३ क. खलु। ४ क. 'णां किमु स्म° ।५ क. ·जं वि° ।६ क. जकरू । ७ क. "तिपादयितुं द्विती। ८ एतच्छूलोक- व्याख्यानं प्राक २२८ पृष्ठे दृश्यम्ं।

३३२ प्रदीपोद्द्योततसमेत :- [ ७ स० उल्ाम: ]

गृहीनं येनाऽडसी: परिभवभयान्नोचितमपि पभावाद्यस्यांभून्न खलु तव कश्िन्न विषय: । परित्यक्तं तेन त्वमास सुतशोकान्न तुभया द्विमोक्ष्ये शस्त्र त्वामहमपि यतः स्वस्ति भवते ॥ २६४ ॥ अत्रे द्वितीयशस्त्रमोचने हेतुर्नोपात्तः। प्रदी०-मान्यानां तदुत्तानताविलसितम्। वक्तुः पदवाक्यार्थत्वाभावेन तत्संदेहस्यार्थदोषत्वा- भावात्। अत एव वृत्तिकृता वक्तृविशेषनिश्चयः संदेहाभावप्रयोजकत्वेनोक्तः । तन्निश्चय एकतरनितम्वस्य मेव्यत्वनिर्गयेनासंदेहात्। वन्ध्ावित्यादौ द्वितीयासप्तम्यन्तत्वाभ्यां पढ़ एव संदेहोऽत्र तु पदानामसंदिग्धत्वे सत्येव स इति पदसंदिग्धत्वाद्ेदः। दूषकतावीजं चोद्देश्यनिश्चयवरहः। यत्र तु संदेह एवोददेश्यस्तत्रादोषत्वमेवेति। निर्हेतुर्निष्कान्तो हेतुर्यस्मात्। यथा-गृहीतं०। अत्र स्वशस्त्रत्यागे हेतुनोपात्तः। ननु तं विना प्रतीतेः पर्यवसानं न वा। आद्ये दोषा- भावोऽन्त्ये साकाङक्षसंकर इति। अत्र कश्चित्-'उपात्तस्य परेणान्वये साकाङ्क्षत्वम- नुपाढाने निर्हेनुत्वमिति विशेष:' इति। तन्न। साकाङ्क्षोदाहरण उपोक्षितुमित्याकाङ्क्षती- त्यनेनानुपात्तसाकाड्क्षताया एव वृत्तौ प्रदर्शनात्। तस्माद्धेतुतद्भिन्नसापेक्षतया दवयोर्भेंद इत्येव ज्यायः । यद्वात्राप्रतीतिमात्रं तत्र तु विरुद्धा प्रतीतिः। स्त्रीरत्न एवामर्षप्रतीते- रिति विशेष: । दुष्टिबीजं चोद्देश्यप्रतीतिविरहः। अत एव प्रसिद्धावनुपादानेऽपि न दोषः

उ०-अर्थदोषत्वाभावादिति। किमु पदद्वयानभिधेयत्वाच्चेत्यपि बोध्यम्। वक्तविशेष- निश्चयः । शान्तशृङ्गारित्वान्यतरनिश्चयः । उद्देश्यनिश्चयविरह इति । पश्चमो- लासग्रन्थेनेदं विरुध्यत इति। निष्कान्त इति। अनुपात्तहेतुक इत्यर्थः। गृहीतमिति। (वेणीसंहारे तृतीयाङ्के) द्रोणे हतेऽश्रत्थाम्नः (शस्त्रं प्रति) उक्तिः। येन ब्राह्मणस्यानुचितमपि त्वं परिभवभयात्क्षात्रकृतानादरभयाद्गृहीतमङ्गीकृतमासीः। तदद्यादेव गृहीत्वा नोज्झित- मपि यस्य प्रभावात्सामर्थ्याद्विषयो लक्ष्यः । द्ूयोर्नजोः प्रकृतार्थगमकत्वम्। तेनापि त्वं सुत- शोकात्त्यक्तं न तु भयात्। अतो हेतोरहमपि त्वां विमोक्ष्ये ! क्व, यतो यत्र भवते स्वस्ति विश्रमसुखं तत्रेत्यर्थः। सार्वविभक्तिकस्तसिः। यच्छोकात्तेन धनुस्त्यक्तं तच्छोकात्स्वस्यापि धनुषस्त्याग उचित इति भावः । (शिखरिणी छन्दः)। हेतुर्नोपात्त इति। न च ततः पितृशस्त्रत्यागादहमपि विमोक्ष्य इत्यस्त्येव तदुपादानमिति वाच्यम्। तावन्मात्रस्या- हेतुत्वात्। श्रमादिना पित्रा शस्त्रत्यागेऽपि वीरस्य तड्रहृणमेवोचितम्। न च शोकमूल- १ ग. ०पि ततः। २ ग. त्र शस्त्रमोचनहे।

[७ स० उल्लासः ] काव्यपकाशः । ३३३

इद ते केनोक्तं कथय कमलानङनवढने यदेतस्मिन्हेस्न्ः कटकमति धन्से खलु घियम्। इदं तद्दुःसौधाक्रमणपरमासत्रं स्मृनिभुवा तव प्रीत्या चक्रं करकमलमले विनिहिनम् ॥ २६५ ॥ अत्र कामस्य चक्रं लोकेऽपसिद्धम्ँ। यथा वा, उपपरिसरं गोदावर्याः परित्यजनाध्वगा:

इह हि विहितो रक्ताशोक: कंयाऽपि हताशया चरणनलिनन्यासोदश्चन्नवाङ्करकञ्चुकैः ॥२६६॥ प्रदी०-प्रसिद्धिविरुद्धो लोकम्य कवेर्वा यत्रार्थे न प्रसिद्धिः । यथा-इदं ते० अत्र कामस्य चक्रं लोके कविमार्गे वा न प्रमिद्धमिनि प्रमिद्धिविरुद्धः । यत्र नु लोकस्य कवेश्च प्रसिद्धचोर्विरोधस्तत्र कविप्रसिद्धेर्वलवत्त्वम्। तथा च लोकविरुद्धेSपि कवानां यथा यत्र समयस्तन्र न दोषः । यथा-सँसित० । अन्र कीर्तेर्मूर्तत्वं ज्योत्स्नावत्प्रकाशकता च लोकविरुद्धे अपि कविसमयसिद्धे इत्यदोषः। एवमकीर्त्यादिर्मालिन्यादौ द्रष्टव्यम्। यत्तु-उप० । उ०-तदीयतत्यागो हेतुः पितृशोकनिवारणाय नद्दशायामपि नडहं्म्पैरचिन्टन्।तम्मा- द्यथा तेन सुतशोकात्प्रक्तमेवमहं पितृशोकात्त्यक्ष्य इति पितृशोक एव तद्धेतुः। शोकाविष्टे चेतम्युत्साहम्याप्ररोहात्। स च नोपात्त इति भावः। इदं त इति। कमला- नामातङ्को यम्मादेवंभूतवदने चन्द्रमुखीति यावत्। ते नवेदं केनेदं केन प्रनार्केणोक्तं यन एतस्मिन्वस्तुनि सुवर्णकटकबुद्धिं करोषि। तर्हि किमिदं तत्राSडह-इवं प्रत्यक्षनो दृश्य- मानं तत्प्रसिद्धं दुःसाधपुरुषवशीकरणपरमास्त्रं तव प्रीत्या करमूले निहितं चक्र्म्।(शिख रिणी छन्दः)। अत्र कामस्य चक्रमिति। पश्चशरत्वेनैव तत्प्रसिद्धे: अन्यदीयशस्त्रनिघ्नं त्वफलमिति भावः । कविप्रसिद्धेरिति/तम्य काव्ये प्रधानत्वादिति भावः ।सुसिनेनि। राजानं प्रति कव्युक्तिः। कदाचनैकदा शाभ्रवस्त्र लंकारायां कौमुदीमहसि स्वैर यान्त्या- मस्तं विघुर्गतः । ततो भवत्कीर्तेगाने कौमुदीवदेव प्रकाशे जाने सा मुक्त्ताशङ्का पतिगृहम गादित्यन्वयः। अतस्त्वं क्वशुभप्रदो नासि सर्वत्रेव तथेत्यर्थः। मूर्नत्वं धवलनागुणाश्रयत्वन्। (हरिणी छन्दः)। उपेति। अशोककलिकादर्शनमूर्छितम्य पथिकम्य तत्र गच्छन्तं पथि- १ ग. साध्या क° । २ क 'केऽसिद्धम् । उप"। ३ ग. मू। उप०।४ क. दगिरवे"। ५ ग. 'रिहेष्यता०। ६ ग. ०कः । पा०। ७ अयं श्लोक: ३३४ पृष्ठे दृश्यः।

३३४ पदीपोद्द्योतसमेत :- [७ स० उल्लास: ]

अत्र पादाघानेनाशोकैस्य पुप्पोद्मः कविषु प्रसिद्धो न पुनरङ््कुरोद्गमः। सुसिनवसनालंकारायां कदाचन कौमुदी- महसि सुदृशि स्वैरं यान्त्यां गतोऽस्तमभूद्विधुः। तदतु भवतः कीर्तिः केनाप्यगीयत येन सा प्रियगृहमगान्मुक्ताशैङका क नासि शुभपदः ॥२६७।। अत्रामूर्ताऽपि कीर्तिरज्योत्स्नावत्पकाशरूपा कितोति लोकविरुद्धमपि कवि- प्रसिद्धेर्ने दुष्टम् । सदा स्नात्वा निशीथिन्यां सकलं वासरं बुध:। नानाविधानि शास्त्राणि व्याचष्टे च शृणोति च ॥ २६८ ॥ ग्रहोपरोगादिकं बिना रात्री स्नानं धर्मशास्त्रेण विरुद्धम्। अनन्यसदशं यस्य बलं बाह्वो: समीक्ष्यते। षाड्गुण्यानुसतिस्तस्य सत्यं सा निष्पयोजना ॥ २६९॥

• प्रदी०-इति कविसमयसिद्धोदाहरणं तद्युक्तम्। चरणन्यासेनाशोकाङ्कुरस्य कवी- नामप्यसंमतेः। पुप्पोद्गम एव तेषां समयात्। दूषकतावीजं च विरोधादर्थाप्रतीतिरिति। उत्पातादिना तत्प्रतीतावदोषः । विद्याविरुद्धः शास्त्रेण विरोधवान्। स चायं शास्त्रभेदाद्िद्यते। तत्र धर्मशास्त्रविरुद्धो यथा-सदा०। ग्रहोपरागादिकं विना रात्रौस्नानं धर्मशास्त्रेण प्रतिषिद्धमिति तद्विरुद्धोऽयमर्थः।अर्थ. शास्त्रविरुद्धो यथा-अनन्य० ।

उ०-कान्तरं प्रतीयमुक्तिः। उपपरिसरं परिसरसमीपे परिसरस्तटं सरणि मार्ग परित्यजत तावद्यावद्शोकोऽड़कुरितः। हताशयेति। परपीडकत्वाद्रोषोक्तिः। कब्चुकः सर्वावयवव्या- पनात्। आदौ नदीतीरं तत्रापि रक्त्ताशोकस्तत्रापि सपुष्प इति, उद्दीपनातिशयः। रक्तपदेन नंवपल्लववत्ता। (हरिणी छन्दः)। तेपां समयादिति। एवं च कविसमयविरुद्धोदाहरण- मिति वक्तुं युक्तमिति भावः। अयमेव च प्रकाशाशयः । विद्याविरुद्ध इति। विद्ये- त्युपलक्षणम्। सविषाणस्तुरङ्गम इत्यादौ प्रत्यक्षादिविरुद्धस्यापीत्याहुः । सदेतति। निशीथिन्यामर्धरात्रे। सकलं वासरमित्युत्तरार्धान्वाय। ग्रहोपरागादीति। वज्राशनि वत्समुदितप्रयोगः। निमित्तमात्रसंग्रहश्राSSदिना । अनन्येति। अनुपममित्यर्थः। संधि-

१ क. 'कपु"। २ क. पति°। ३ क. शङ्कं क्व । ४ क. ग, "रागं वि° । ५ ग. स्े वि"। ६ क. अनन्यसदृशं बाह्वोरबलं यस्य विलोक्यते। ७क. स्यान्निष्प्रयाबना।

[७ स० उल्ामः ] काव्यपकाश:। ३३५

एतदर्थशास्त्रेण। विधाय दूरे के यूग्मनङ्गाङ्णमङ्गना। बभार कान्तेन कुनां करजोलेखमालिकामृ॥२७०॥ अत्र केयूरपढे नखक्षत न विहितमिनि। एनत्कामशाखेग। अष्टाङ्गयोगपरिशीलनर्कालनेन दुःसाधसिद्िसविर्ध विदधद्विदूर। आसादयन्नभिमनामधुना विवेक- ख्यातिं समाघिधनमौलिमणितिमुक्त: ।।२७१॥ अत्र विवेकख्यातिस्ततः संपज्ञानसमाधिः पश्चादसंपज्ञानस्ततो मुन्तिने तु विवेकख्यातौ। एतद्योगशास्त्रेण। एवं व्रिद्यान्नरैरपि बिरुद्धमुद्दा हार्येम्। प्रदी०-अत्र महावलस्यापि संध्यादिषड्गुणानुसग्णमर्थशास्त्रेण विहिनमिति तद्विगेयः । कामशास्त्रविरुद्धो यथा-विधाय०। अत्र केयूरपदे नखक्षतं कामशास्त्र विरुद्धम्। त हुमल व्यव बिदेषे तम्य विधानात्। अर्थतः शेषेषु प्रतिषेधात्। योगशास्त्रविरुद्धो यथा-अप्टाङ्ग०। अत्र मुक्तिसमीपस्थमसंप्रज्ञातयोगमनपेक्ष्यव मोक्षो योगशास्त्र विरुद्ध। विवेकख्यातिः प्रकृतिपुरुषयोरमिन्नत्वज्ञानरूपा। तनो वितर्कविचाराद्यनुसाररूपः संप्ज्ञातयोगः पश्चा त्पुरुषमात्रावलम्वनस्वरूपोडसंप्रज्ञातयोगः । ततो मुक्तिः । न तु विवेकख्यानिमात्रत

उ०-विग्रहयानामनद्वैघसंश्रयाः पड्गुणस् एव पाड्गुण्यम्। स्वार्थ प्यज्ु। विधारयेतति। केयूरं बाहुभूषणम्। अनङ्गाङ्गणमित्यनेन न्मणीयवतिशयः। अनङाङगमिति पाटेनङा याङ्गपद्मित्यर्थः । करजा नखत्रा उल्ेखः क्षतम्/ नवन्तन कि नु 'कक्षाकरोरुजघनस्तनपृष्ठपार्श्वहृत्कन्वरासु नखगः खरवेगयो: म्युः ' इत्युक्तानि। 4नखक्षतस्य स्थानानि कक्षी वक्षस्तथा गलः। पार्श्वौ जघनमूरू च स्तनगण्डललाटिका'। इति वा। अष्टाङ्गेति। यमनियमासनम्राणाय ममन्हर्दराव्नस चचेरी योगाङ्गानि। ताद्ृशाङ्गकयोगस्य परिशीलनं मुहुराचरणं तेन, यत्कीलनमम्यासदाव्यै तेन दुःसाधा दुष्पापा या सिद्धिर्मुक्तिस्तम्याः सविधं ममीपवर्तिनममंप्रज्ञातलक्षणं पुरु.

१ क. 'डगाङ्कनम' । ग. 'हपाइगदम' 1२ क. ग. °मू। केयूरपदे नखक्षत न विहितम। अध्र"। ह ग. 'तिः संप्रज्ञातः पश्चादसंप्रज्ञातस्ततो विमुकिन तु विवेकख्याती। एवं।

३३६ प्रदीपोद्दयोतसमेत :- [७ स० उल्लासः ]

पाप्ता: श्रियः सकलकामदुघास्ततः किं देत्तं पदं शिरस विद्विषतां ततः किम् । संतर्पिताः प्रणयनो विभवैस्ततः किं कल्पं स्थितं तनुभृतां तनुभिस्ततः किम् ॥ २७२॥ अत्र ततः किमति न नवीकृतम्। तत्तु यथा, यदि दहत्यनलोऽत्र किमद्भुतं यदि च गौरवमद्रिषु किं ततः । लवणमम्बु सदैव महोदधेः प्रकृतिरेव सतामविषादिता ॥ २७३ ॥ प्रदी०-एवेति हि योगशास्त्रम्। एवं तुरगादिशास्त्रविरोधोप्यूहनीयः । अभिमतप्रती- तिविरहो दूषकताबीजम् । अनवाकृतो भङ्गयन्तरेण यन्नवत्वं तन्न प्रापितः । एकभङ्गिनिर्दिष्टानेकार्थ इत्यर्थः । यथा-पाप्ा:। अत्र सर्वेप्वर्थेषु 'ततः किम्' इत्येकैव भङ्गिः । अथैष कथितपद एवान्तर्मवि व्यतीति चेन्न। पर्यायान्तरप्रयोगेSपि भङ्गेरेकरूपतायामसांकर्यात्। अथ नवीकृतं कीदक्। यदि०।

उ०-षमात्रविश्रान्तमनोवृत्तिरूपं योगं दूरे विदधत्तमनपेक्ष्यैवाभिमतामिष्टां विवेकंख्याति प्रकृ- तिपुरुषयोर्भिन्नत्वज्ञानरूपामासादयन्नसौ समाधिघनानां योगिनां मौलिमणिरुत्कृष्टो विमुक्त इत्यन्वयः । संप्रज्ञातयोगः सविकल्पकसमाधिर्यत्राऽत्मा विषयान्तरं च भासत आत्म मात्रं वा। असंप्रज्ञातसमाधिः सर्ववृत्तिनिरोधरूपः । तत्र हि स्वरूपमात्रेऽ्वस्थानम्।. (वसन्ततिलका छन्दः)। अभिमतेति। विरुद्धार्थप्रतीत्या सहृदयवैरस्यं दुष्टिबीजमि- त्यन्ये। प्राप्ता इति। (वैराग्यशतके भर्तृहरे:) शान्तस्योक्तिः । कामदुघाः कामदाः ततः किम्। तत्त्वज्ञानं विना सर्वमकिचित्करमिति भावः । [वसन्ततिलका छन्दः ]। पर्यायान्तरप्रयोगेऽपीति। ततः किमित्यस्यैतस्मात्किमितः किमित्या द्यः पर्यायाः । अय भाव :- एकप्रकारकार्थामिधानेऽनवीकृतत्वम्। भिन्नधर्मप्रकारे- णार्थाभिघाने तु नवीकृतत्वमिति। अत एवास्यार्थदोषता। यदीति। सतामवि- षादिता प्रकृतिरेव स्वभाव एव, न त्वाश्चर्याय। तत्र दृष्ान्तत्रयं यदि दहतीत्यादि। अविषादिता विषादराहित्यम् । (द्रुतविलम्बितं वृत्तम्) । प्रकृतिरित्यस्य व्याख्यानं १ ग. पुस्तके द्वितीयनृतीयचरणयोरव्यत्यासो दृश्यते। २ क. समानिताः। ३ ग. किमिल्यनवी।

[७म०उल्लास: ] काव्यमकाय:। ३३७

प्रदी०-हतीहक। अत्र हि सनामविषावित व्वामाविकानि नाउक्यय, चथाऽ- नलादेर्दाहकत्वाढीति विव क्षेनम्। नत्र च तनः किमित्यादिन किमन्धनमित्यादि नवी कृतम्। पारुप्येणाशक्तिप्रकाशनेन वा महद्यंद्वजकत्वं दूषकनर्वनमिनि निन्योडयम्।

वृत्तिश्च पनियमानिययोवोवरतोतयेक। अविशेषः ममन्यन् तत्र मनियम रिवृत्तः सनियमत्वेन वक्तुमुचितोऽनियमत्वनीक, न च न्युनपवेऽनमिहिनवाच्यन्वे वाऽनुप्रवेशः । ताद्ृशे्य विवसिते तयोरवकाशान्। अविवक्षित वन मेगन। अन एवायमर्थदोषः । विवलितमात्रम्ध एढ़ न्रेदास्युपमवा तम्व,ताद्वस्यन्। एतरमिनव प्यूह्यम्। यत्तु- '4 अर्थत्वन विशपणं समाधानम् इनि, नन्न न्युमददियु ्रिपु त्रयाणां संकरप्रसङ्गात्। चण्डीदासस्तु-शब्दोचार्णानन्वरमेव वैम्य प्तिभाम: स शब्ददोष:, यक्ष्य त्वर्थप्रत्ययानन्तरं मोऽर्यदोपः, अन्य त्वर्थप्रन्वयानन्नग्मेवेत्य- सावर्थदोषः, अत एवानमिहिनवाच्यासविदने' इत्याह। तचायुक्त्। तहुषु म्थानेयु व्यभिचारात्। शब्दार्थवविभागस्यासंगतत्वान्। उदाहरणम्-चत्रा० ।

उ०-स्वाभाविर्काति। विवक्षितमिति। अनिवम्तृपमा विवलिनत्यर्थः । किमित्यादि- नेत्यत्राSSदिपदेन सवेति किमद्भतमिति। इत्यादीत्यादिशव्देन ननः किमिति। अत्र वाच्यार्थबोधकाले मिन्नमिन्ननकारेण वोधान्नवीकृतत्वम्। पारुप्यणनि। पिष्वपेपणन्या- येनेत्यर्थः । सनियमादिभिरिति। अत्र केचिन्-'एनन्मने परिवृत्ता इति बहुवचनम वश्यकम्। कथं वा सवविशपपरिवृत्त इनि न संज्ञिनम्। नम्ना नन मशदधर्भिः परितृ- त्तपदान्वयाननियमपरिवृत्तािचतुष्ट्यम्। तः सहित इन््न्वदन् इत्याहुः। तादृरोऽर्य इते। आभासम्यैवान्वयप्रतियोगित्वेन कविविवक्षिततया तद्वाचकपदन्त्त्वान्न दोष। अन्व्यनततियोग्युपम्थापकपदानुरढ़ान एव न्यनाइन्दरदिव भावः। मात्र,यै विनाऽ- प्यन्वयोपपत्या तत्त्यावश्यानपेक्षमात्रानमिहिनवच्यन्पमनी मि माव्रः। अविवक्षिते त्विति। न चास्याविवलषितत्वे यत्रानुलििखिनेत्युवाहर णडइमत्वीिनय हेत्वाकङ्गायाः सत्वेन कर्थं वाक्यार्थबोधः। आभासेन मणिमदशाइममिळनस्थेवाइमन्वे हेनुत्वन्रतीत्या तदाकाद्निवृतेः । अत एव न निर्हेंदुत्वम्नाप्यनमिहितवाच्यनवाढि। मात्रपदं त्वन्य- न्तापकर्षाय। स च कवेरविवक्षित एवेति भावः। न्यूनपदादिप्विति। आदिनाऽि- कपदावाचकसंग्रहः । एवं च तदसंकीर्णमम्योदाहरगं न स्यािति भावरः। अत्रावाचकत्वं

१ क. इति : ईद्दगविपादि"। २ क. 'सरानू, अ° । ३ क. यत्प्रति"। ४२

३३८ भदीपीद्द्योतसमेत :- [७स० उल्लास: ]

यत्रानुद्टिखिवार्थमेव् निखिलं निर्माणमेतद्विधे- रुत्कर्पप्रतियोगिकल्पनमपि न्यक्ारकोटि: परा। याताः माणभृतां मनोरथगनीरुल्लङ्ध्य यंत्संपद- स्तस्याSSभासमणीकृताश्मसु मणेरश्मत्वमेवोचितम् ॥। २७४ ।। अत्र च्छायामात्रमणीकृताइ्मसु मणेस्तस्याश्मतैवोचितेति सनियमत्वं वाच्यम्। वक्त्राम्भोजं सरस्वत्यधिवसति सदा शोण एवाधरस्ते बाहुः काकुत्स्थवीर्यस्मृतिकरणपदुर्दक्षिणस्ते समुद्रः। वाहिन्यः पार्श्वमेताः क्षणमपि भवतो नैव मुश्चैन्त्यभीक्ष्ण स्वच्छेऽन्तर्मानसेडस्मिन्कथमवनिपते तेऽम्वुपानाभिलाषः ॥ २७५॥ प्रदी -• अन्नान्यापदेश आभासमात्रेण मणीकृतेप्विति वाच्यम्। गुणान्तरव्यावर्तनेन निन्दातिशयप्रतीतेः । अनियमे तु न निन्दनीयानां गुणान्तरव्यवच्छेदप्रत्ययः । तस्मात् 'छायामात्रमणीकृताश्मसु मणेस्तम्यश्मतैवोचिता' इति पठनीयम् । अव्युत्पत्त्युन्नयनेन वैमुख्याधायकत्वमेव दुष्टिवीजम्। नित्यदोषोडयम्। अनियमपरिवृत्तो यथा-वक्त्राम्भोजं० । उ०-तृतीय श्ोके श्यामापदे बोध्यम्।यत्रेति। यत्र पदार्थ इति विषयसप्षमी। अनुलिखित विषयावगाहनविमुखम्, अक्षि लोचनं यस्य। अनुल्िखिताख्यमिति पाठे नोलिखिता निर्दिष्टा, आख्या नाम यस्य तत्। फलामावेन नामाग्रहणात्। यत्रानुल्िखितार्थमिति पाठे सति सप्मी। अनुलिखितोSविभावितोऽर्थः प्रयोजनं यस्य तादशं विधेर्निखखिलं निर्माणं जगत्। उत्कर्ष आभिजात्यादौ यत्प्रतियोगिकल्पनमुपमानकल्पनं तद्यस्य परोत्कृष्टा निन्दाकोटि:। यत्संपदो जीवानां मनोरथगतीरप्युल्लङ्व्य याताः प्राणिमनोगोचरा अपि न भवन्ति । तस्य मणेश्चिन्तामणेराभासेनेषत्स्फुरणेनामणयोऽपि मणित्वेन कल्पिता येऽमानस्तेष्व इमत्वव्यवहार एवोचितो न तु मणित्वव्यवहार इत्यर्थः । चिन्तामणेः प्राकृतमणिगण नायां गणनमनुचितमिति भावः । अश्मा पाषाणः । अन्योक्तिरियम्। (शार्दूलवि- क्रीडितं छन्दः) । अनियमे त्विति । तम्मिन्हि तेषामश्मनां चिन्तामणितोSपकर्षा- प्रतीत्या तन्मध्यपतितस्याश्मत्वविधानं विरुध्येत। अपकृष्टमध्ये हि स्थितिरपकर्षायेति भावः । यद्यपि मणिरश्मेव तथाऽप्यशमपदेनार्थान्तरसंक्रमितवाच्येन निष्प्रयोजनाइमत्वं प्रतीयत इति बोध्यम्। वक्त्रेति। मृगयायै गतं पिपासुं ( विक्रमार्क) राजानं प्रति कस्थचिद् (- मगधक्ष्य) उक्तिः। वक्त्रं प्रथममेवाम्भोजन्यम्। तत्रापि श्िष्टरूपकेण वाण्यभिन्नसरस्वत्यारूयनद्यावास इति भावः। एवं सवेत्र । १ क. 'ताख्यमे । ग. 'ताक्षमे ।२ क. श्चन्ति देव। ३ क स्मिन्नवतरति कर्थं सेडम्बु°।

[७स० उल्ास: ] काव्यपकाशः। ३३९

अत्र शोण एवेति नियमो न वाच्यः । श्यामां श्यामलिमानमानयत भोः मान्द्रैमेपीकूर्चके- र्मन्कं तन्त्रमेथ प्रयुज्य हगत श्वेतोन्पलानां श्रियम्। चन्द्रं चूरणयत क्षणाच कणशः कृत्वा शिलापट्टके येन द्रष्टुमहं क्षमे दश दिशस्तदृक्त्रमुद्राङ्किताः ॥ २७२६ ॥। अत्र ज्यौत्स्नीमिति श्यामाविशेषो वाच्य: । प्रदी०-अत्र शोण एवेति नियमो न वाच्यः। वैवर्थ्यान्। प्रत्युतान्यजलाशयानात्म- कप्रतीतौ पिपासानोंचित्यातिशयाप्रतीतेः । अधिकपढभेदो दृपकताबीजं च पूर्ववत्। विशेषपरिवृत्तो यथा-इ्यामां। अत्र ज्यौत्स्नीमिति रात्रिविशेषो वाच्यः। अपरविशेषस्य स्वत एव श्यामत्वात्तत्राSडका- ड्क्षाविरहात्। इदमेवात्र दूपकनावीजस्। अन्यत्र विरोधादिकमपि दुष्टिबीजं द्रश््व्यम्।

उ०-सरस्वती वाणी नदी च, शोणो रक्तो नदश्, न्मृनिकरणपट्टनामादृश्यात्। समु- द्रविरोधित्वाद्वा वाहोः। काकुत्स्थो रामम्तम्य तद्वन्धनकर्तृत्वेन नदवयम्मारकत्वम्। दक्षिणे दक्षिणदेशस्थो दानदक्ष: सव्येतरो वा। समुद्रो मुद्रया सहितः पयोविश्व, वाहिन्यो नद्यः सेनाश्च। अन्तर्हृदयमध्ये। स्वच्छे निर्मले। मानसं मरः म्वान्तं च। (स्ग्वरा छन्दः)। पूर्ववदिति। यत्रान्वयप्रतियोग्यर्थापेक्षया Sधिकार्थो न विवक्षितम्तत्राधिकपदत्वम्। प्रकृते चैवकारार्थः कवेर्विवक्षित एवेति न स दोप इनि भावः । मदव शोण इति विवक्षिते त्वस्थानस्थपद्तेति वोध्यम्। श्यामामिति। विद्वर दर द्रेव् ्ां (नृनीयाङ्के) मृगा- झावलीवियोगातुरस्य राजो विद्याधन्मह्देवम्येयमुक्तिः । भो इत्याकाशे संत्रोधनम्।

मित्यर्थः । अथशव्दो वार्ये। क्वचित्तु अपीति पाठः । तत्र समुचयः । चन्द्रम्दैवानयोः शोभाहेतुत्वात्तं द्वेष्टि चन्द्रमिति। मुद्रा चिह्नम्। एवं हि मुद्राङयोरन्यतरवैय्थ्यै म्यात्। तस्मादक्त्रमेव मुद्राङ्क: संजातो याम्विति व्यास्येयम्। अन्यसंवन्धादन्यत्र समुद्धितं चिहनं मुद्राङ्क:। भावनोपनीतं मुखं दृशमु दिक्षु पश्यतश्चन्द्रादिभिरुद्दीपनतया संतापकैः क्रियमाणं प्रतिबन्धमुक्तरीत्याऽपहरतेत्यर्थः । (शार्दूलविक्राडितं छन्दः )। तत्राSडकाङ्क्षाविरहादिति। तमित्रायः श्यामत्वेन इयामीकरणवैफल्यात्सामान्यो- पादानमयुक्तमिति भावः । इदमेवेति। एनन्कृनमहदयोद्वे एवेन्यर्थः । येन रूपेण न शक्तिस्तेन रूपेण बोधम्य कविविवक्षितत्वेऽवाचकत्वम्। प्रक्ृते च सामान्यरूपेणैव बोधः क विविवक्षितः। योगस्याविवक्षितत्वाद्ृदेज्योत्सायां सत्त्वाच्च नावाचकत्वन्यूनपढ़त्वे इति भावः। १ क्. मपि प्र" । २ ग. 'त्र ज्योत्स्नी°।

३४० प्ढीपोद्दोतसमेत :- [७म० उलास: ]

रत्नान्यमूनि मकरांलय माऽवमंस्था: । किं कोस्तुभेनें विहितो भवतो न नाम याञ्चापसारिनकरः पुरुपोत्तमोडपे ॥ २७७॥ अंत्रं, एकेन कि न विहितो भवतः स नामेति सामान्यं वाच्यस्। अर्थिन्वे प्रकटीकृतेऽपि न फलमाप्ति: प्रभोः, मत्युत दुहयन्दाशरथिर्विरुद्धचरितो युक्तस्तया कन्यया। उत्कर्षे च परस्य मानयशसोविसंसनं चाऽडत्मनः स्त्रीरत्नंच जगत्पतिर्दशमुखो देवः कथं मृप्यते । २७८।। प्रदी०-विशेषनियामकप्रकरणादिसत्त्वे त्वदोषत्वम्। सामान्यपरिवृत्तो यथा- कल्लोल०। अन्र कौम्तुभेनेति विशेषतो रत्नवचनं नोचितम्। कौस्तुभमात्रस्योपकारकत्वेनान्या वमानैने निषेधायोगात्। 'एकेन किं न भवतो विहितः स नाम' इति पाठे तु भेदानवगमा- द्विवक्षितनिर्वाहः। तदनिर्वाहाढ़िकं च दूपकतावजिमिति नित्य एवायम्। साकाड्क्ष: सहाSडकाडक्षया वर्तते। इतरपदार्थान्वयाय विशेषणसाकाङ्क्ष इत्यर्थः। निर्हेतुभेदस्तु तदवसर एवोक्त: । उदाहरणम्-अ्ित्वे० । उ०-कलोलेति। कलोनैवेलिनाश्चालिता ये दपदस्तेपां कठोरप्रहारेित्यर्थः। मकराकरः समुद्रः । माऽवमंस्था माऽवज्ञामीः । कुन इत्यत आह-किमिति। पुरुपोत्तमः श्रीकृष्णः पुरुषश्रेष्ठश्र। (वमन्तनिलका छन्दः)। निषेधायोगादिति। वम्नुनि सत्युपकार एव

प्रतीतानुपपत्तिरिति भावः। एकेन किं नेति। येषामेकेनोपकृतं तदितरेपामवमाननं नोचिन मिति प्रतीतेर्नानुपपत्तिरिति भावः। अननिर्वाहादिकमिति। विव्षितान्यावमाननानिर्वाहा- िकमित्यर्थः । अन्वयत्वेन तु कवेविशेष एव विवक्षित इति न पूर्वोक्तिविरोधः। विशे- षणसाकाङ्क्ष इति। विशेषणपदमाकाङ्क्षाविषयानुपात्तार्थपरमित्याहुः। आर्थित्व इति। (वरिचरितिनाटके द्वितीयाङ्के) सीताप्रातो निराशरावणदूतस्य शौप्कलस्येयमुक्तिः । (राव- णामात्यम्य माल्यवत उत्तिः)। प्रभोः समर्थस्य मत्प्रेषणाद्याचकत्वे प्रकटीकृतेऽपि फलप्राप्तिः सीताप्रात्तिः। प्रभौ ह्य्थिनि फलप्राप्तिरावश्यक्युचिता च सा न जाता। न केवलं फला- पराप्तिः किंतु द्रुह्यंम्ताटकादिविरोधेन द्रोहं कुर्वन्विरुद्धचरितो यज्ञादिसंरक्षकस्तया कन्यया युक्तः। एवं परम्योत्कर्षळपमात्मनो मानयशसो विन्त्रंलनं नाशरूपं च। जनके जन्याध्यवसायः। १ क. 'राकर मा° । ग राश्रय। २ क. न भवतो विहितो न ।३ क. 'ति वाच्यं सामा- न्यमू। ४ क. 'नननि"।

sम० उह्हाम: काव्यपकाय:। ३४१

अन् खरित्नमुपेक्षितुमिन्याकाङक्षति, न हि पग्म्येन्यनेन संचन्धो योग्य:। आज्ञा शकशिख्वामणिमणयिनी यावाणि चक्षुनवं प्र ::- अत्र श रत्त मि्यम्त र्थ पु्र कित विम्दर बमाक हृ। ि अन्धया कर्यं सुष्चन इन्टनेन मर्ष थैकनन्वयाप्रमङ्गः।न हिश्तीरत्नदमपः कम तुग्पस तय पच्छे नदन्नमाध्य नदम्वयासवति वाच्चन्, नम्य विवा्वरव्रव्े सिसहए

इसनया दुष्टः। अन एव न स्युन्यत्तामवर्पेछ वृत्करव मं स घ मापर्वष्मान्स्। सत निन्य एवायम्। क्चिनु-वंसत कर्थ सु्यन इन्यनन अटकइक वहत्वरश परस्थेन्यन्नर्भव्य संभवति। नच्च जनिताम्वय्व वत्वेन निभन वृदमाथ। अन्व

ननो मेदः' इत्याह। नद्वृत्तिविगेधादिग्रम्नम् । अपवयुक्तः। अपदेऽम्थाने युक्तः। यत्र नद्योगे प्रकृनविरुद्ध प्रर्नािः। उदहग्णन-आज्ञा०। उ०-नःदशं स्त्रीरत्ं जगमवमी। दशमुख इन्यनन मकननोकविवल्यनस देवो विजि नीषु: कथं सृप्यने क्षमने न क्थचिदरपीत्यर्थः। (शाृलविकी इिनं छन्तः: कर्थ मप्यन इति। एतन्दायलरम्य नसर्थः। नस्य जनितेनि। परम्वे्यस्यकषेश जन त.नयवोधत्वादित्यर्थः। न चानुषङ्गः। विवंसनदिन व्यवधनत्। 'अमंवद्धव्यवाये तु वैपम्यात्र तुषजयने।' इन्युक्तरिनि भावः । वक्तविवक्षितयोस्येति। चकार्घयण कदरलेक किय- न्वयित्वमेव वक्तविवक्षितमिनि स्त्रीरत्नम्यामर्धान्वय एव वक्तु विवक्षितः तम्मिश्रा5डपाननो

माकडक्षन्वग्रह इनि भावः । अमर्षो द्वेपः । अन एव न न्यृनपदेनि। विवक्षि- नार्थबोधकानुपादान एव नदङ्गीकागत्। यथा मथमूनभिम्द्हिवावेनि माव्र। अभिधानापर्यवसानमिति। प्रतीनानुपपत्तेरिति भावः। स्रीरत्नम्य कर्थ मृप्यन इन्यननाऽSकाङ्क्षेति। कर्मणम्ववैवान्वययस्यत्वं म चोपात्तम्वरूपेग न कथमपीनिभाव। तदन्वयध्चनि। तदर्थान्वयश्चेत्यर्थः । तत्रान्वयेनि। मङ्ग्रमाङ्गणेत्याद्यभवन्मनयोगो- दाहग्णादावित्यर्थः। तद्वृत्तीति। अत्र स्त्रीरत्नमुपेक्षितुमित्याकाड्क्षनि। न हि परम्येन्यनेन मंबन्धो योग्गः। व्यवहितत्वादिनि हि वृत्तिग्रन्थः । आज्ञेनि. 'वालगामार्रणे प्रथ- १ ग. निति का । २ एतदुत्तरं 'व्यवहितत्वात् ' इत्यधिक: पाठः कचिन्। ३ क. 'योप- स्थितिरिति । ४ क. अत्रा, ५ कः 'णस्य प ६ क. दमुकः। अपदेडस्थाने मुक्ः । क 'हरण इत्यर्थ:' इति पाठः कचित्।.

३४२ प्रद्वीपोद्द्योतसमेत :- [७स०उल्ाम:]

भक्तिभुतपतौ पिनाकिनि पढं लङ्गेति दिव्या पुरी। उत्पत्तिद्वुहिणान्व्य च तदहो नेहग्वरो लभ्यते इ्याच्चेदेष न रावण: क तु पुनः सचेत्र सच गुणाः ॥२७९।। अत्र स्याचचदेप न रावण इन्पन्नरेव समाप्यस्।

प्रदी •- अनरं जगद़ाकन्दनदायित्वादिना रावणम्य त्याज्यत्वं विवक्षितम्। तथा च स्याच्चे देष न रावण इत्यत्र क नु पुनग्त्यादि योजितं समाधाने पर्यवम्यतीति दुष्टम्। उत्प- निर्द्रुहिणान्वये चेत्यत्र यदि योज्यने तैद़ाSविवक्षितामिद्धि्वेत्यवहन्यपढवड़म्य दोपत्वम्। न च प्रकाशितविरुद्धान्तर्मावः।स्थानविशेषयोगमनपेक्ष्य तम्य प्रवृत्तः । दुष्टिवीनं च वि. रुद्धप्रतीतिः । अतो नित्य एवायम्। केचित्तु-अपर्दमुक्त इति पठित्वा व्याचक्षते- "अपदॅमुक्तः पढे स्थाने योडमुक्तोऽत्यक्तः। 'आज्ञा शक्र्'-इत्यादौ च स्याच्चेदेष न रावण इत्येतावता विच्छेने काडपि कान्तिरनुभवसिद्धा। 'जीवत्यहो रावणः' इतिवत्। सोडयमर्थोडत्र चेन्न त्यज्यते क् नु पुनरित्यादिना विस्तार्यते तदा मध्यप्रवेशेनायमर्थोड लक्षित प्रायश्चमत्कारं नाSडवहनीत्यनुमवनद्धिम् " इति।

उ०-माङ्के) रावणदूतं प्रति जनकपुरोहितस्य (शतानन्दस्य) उक्तिः । प्रणयिनीत्वेन रूपणाहंपत्योरविच्छेदसूचनम् । शास्त्राणि चक्षुरिति बहुवचनेकवचनाम्यां सर्वशास्त्रविषय- कैकसमृहालन्वनज्ञानमूचनम्। चक्षुर्नवत्वेन विषयग्रहाधिक्यम्। पदं विलासस्थानम्। द्रुहिणो त्रह्मा द्रोग्धा च। अत ईद्ग्वगे न लम्यने। रावयति लोकानिति रावणः। ननु दोग्धृ- वंशोत्पन्नाय कथ देयेत्यत आह-क्व न्विति। (शार्दूलविकीडिन छन्दः) । अत्र। वीरचरिते। रावणस्य त्याज्यत्वमिति। इयं हि रावणपुरोहितं प्रति 'यद्यपि सन्त्येव वहवो गुणास्तथाऽपि जलवानेको दोपस्तानपवदति' इत्युपक्रम्य जनकपुरोहितम्योक्तिः। तत्र चूर्णिकासाचिव्येन जनकम्य रावणोपेक्षेव विवक्षित।सा च स्याच्चेदेष न रावण इत्येतावतैव संपन्ना। रावणपदस्य जगदाकन्दकारित्वरूपार्थान्तगमंत्मितवाच्यत्वादति भावः। समर्थ •नसहितैतद्वा क्येनान्यत्रोक्तगुणासंभवेन रावणादन्य ईदग्वरो न लभ्यत इत्येवमापाततो वा- क्यार्थप्रतीतिनिप्पतो चूर्णिकानुमंधानेनैव दोपावतारादम्यार्थदोषता बोध्या। योज्यत इति। तदुत्तरं पठचत इत्यर्थः। अविवक्षिनासिद्धिरिति। अविवक्षितम्य समाधानत्यासिद्विरि त्यर्थ:। क्वचित्तु विवक्षितमिद्धिरित्येवर पाठः। तस्य त्तेरिति।अत्र तात्पर्यविरुद्धस्यैवाभि- छान वित्यपि वोष्यम्। नाप्यधिकपढत्वम्। तदर्थस्यान्वयित्वात्। विरुद्धमतिकृ्दस्तु तत्प्र- करण एव दर्शिनः। केचिसस्वति। अत्रारुचिवी जं त्वीदशेडर्येडम्य पदम्य साधुत्वं दुर्वचम्।

१ क. न्त एव ।२ क त्र यदा।३ तदा विवक्षित इति प्रभासंमतः पाठः।४ क. *दयुक्त्ः। ५ क. द्युक्तः पदे स्थानेऽयुक्तोऽत्यक्ः । आज्ञा°।-

[sम=उल्म :: ३४३

अुनेन बुडडिक्मनेन दुगन मठेन नारी मचििचेन निन्नगा निया पडाङ्के धुमि सधिय नवेन चर् घेदने नरे्द्रना ।८

विनयेन वीरता इनि पाठी सुक्त:।

वदन्ी न्पपेयी च हछ दनन्नी नन्मको-यं न किबिरर्त बिडिनं नेास्तु मेनाम्मि दत्ता भून्यभ्यः श्रीनिणेगइतितुमिव गनेन्वम्वुधि तस्य कीनि: ।२८१। इन्यत्र विदिनं ने-रि्चन्यनेन श्र:नामवरम्नीनि विरुदध नक्ाक्टने। पयन्मपरिवोधित: बतुनिभिष्ध शेषे निय्या- स्कर व्वं सुषनमद निःमोमकस. इयं पन्मिमाध्यते ग्यकधान्ध दो।शालििना- मपतु नियुकाननानियुरुग्द्य भागे भुबः : २८२ ।. मदी-महचरमिन्र: समभिन्यहन विजानयःविवावव ्ृुस्। उद्हगगम्-अ्रनेन० । अत्र अनवुन्नचाहिम्य उत्कृट्टस: मवव्यहनम्या व्यमसखनयाविज्ञानीयन्वसु- भयरुपादेयन्वमनुवावेयन्वं वा अनचिन इ्नि इन्कतावीम्स निचश्ायम प्रकाशिनविरुद्धः । प्रकाशितो विवकिनर्शम्य विनद्ध डर्यों रम वक्यार्थन सः: सह-

अत्र विदधिनं नेडमनिकनि से वन्रस्करर तहरसे रम प्वसर् मे किर््रे मकाशर नि।

विध्ययुक्तः। अयुक्त क्द रित्है: अयक्तत् क हिवरविधेयमदेव विधयन्वेनायुक्त- कमनया वा / नम्ाइडछी रु२८न ::

दृनादि। मढो यवनाविजन्मा। ममाविधननिन्म य ननिमार्ग अत क्रियत इनि क्रियादीपकम्। (वंशम्प हुनम् मव हिि। उत्कृष्टैन्कृषं भु्यन इनि बुद्धे ने द्हासुप््वरेन विच्छदस्विन्यन्धे अदुकविधिगिि।ननु विवयत्तवगस ुनि विधेयाविमर्शनो भेढः। प्रयत्नेति। (वषमिंहारे ुवीयाक्क) वविवम्यस् दुर्षोधनं म्रन्याधननोसि:, मतुतिमि: मवन्सेन ६. वे विमन्वमित्यव्वगः। निशाभिनत्य १ क. 'चरव्ध", २ ग. 'मू।रर्मं, : कताहग्येत्वन्र क पैिि क वेन वाडयु®।

३४४ पदीपोद्द्योतसमेतः- [ ७स० उहलाम: ]

अत्र शयितः प्रयत्नेन वोध्यस इति विधेयमूँ। सुखेन शयितश्चिरादुषास वोध्यसे मागधैः, इति युक्तम्। यथा वा, वाताहारतया जगद्विषधरैराश्वास्य निःशेषितं ते ग्रस्ताः पुनरभ्रतोयकणिकातीव्रत्रतैर्वहिंभिः । तऽपि क्ूरचमूरुचर्मवसनेर्नीताः क्षयं लुब्धके- दम्भस्य स्फुरितं विदन्नपिजनो जाल्मो गुणानीहते॥२८३।। अत्र वाताहारादित्रयं व्युत्क्रमेण वाच्यम्।

प्रदी०-अत्र पाण्डवभयेनाद्यावधि तव निद्ा नाभुदेव। अद्यतु मया शमितेषु तेषु निःशङ्क तया निद्राणस्त्वं प्रयत्नेन बोध्यस इति तात्पर्यम्। तथा च शयितस्त्वं प्रयत्नेन बोध्यस इति विधिर्युक्तो न तु शेष इति शयनस्य। अविमृष्टविधेयांशे तु युक्तस्यैव विधिः । परं त्वविमर्शमात्रम्। अत्र त्वयुक्तस्यैव विधिरिति भेदः । विवक्षितानिर्वाहोSत्र दुष्टिबीजम्। द्वितीयो यथा-बाता० । मृगचर्मवसन मेघतोयकणिकापानं वायुभक्षणं चेत्युत्तरोत्तंर तीव्रमिति तत्क्रमेण विधि-

उ०न्तसंयोगे द्वितीया। शेष इति वर्तमानसामीप्ये लटू। तथा निद्रास्यसि यथैवं प्रतिबोधनीय इत्यर्थः। "सुखेन शयितश्चिरादुषसि बोध्यसे मागधैः" इति युक्तः पाठः । सोमकाः पाश्चालाः । रिपुकाननेनातिगुरुः । बोध्यस इति । वैतालिकस्तुतिभिः प्रयत्नेन बोधं लप्स्यस इत्यर्थः । (पृथ्वी छन्दः)। अयुक्तस्यैवेति। शेष इत्याख्यातेन शयनस्यापि विधेयतावगतिर्जायते। परं तु विवेयतापर्याप्त्यनधिकरणे तत्राSSख्यातगम्यविधेयत्वविश्रा न्तिरयुक्ता।प्रयत्नवोधपर्यन्तमेव तदौचित्यात्। तथा शयितो भविप्यसि यथा प्रयत्नेन वोव्यस इति प्रबोध एव तद्विश्रान्तेः। विशिष्टविधौ विशेषणांशेऽपि तदवगमान्न विधेयाविमर्श इति भावः। विवक्षितानिर्वाहोऽन्रेति। अत्र शयनेऽपि कढाचिद्विश्रान्तिसंभ वेनाSSपाततो वाक्यार्थबुद्धावपि प्रकरणादुक्तार्थतात्पर्यग्रहेण तद्वाघावतारादर्थदोषत्वं बोध्यम्। निशां रात्रीणां शपेऽवसानेऽद्यारभ्य प्रयत्नपरिबोधितो भविप्यसीत्यध्याहार्यमिति नात्रायं दोष इत्यन्ये। एतन्मतेऽपि साकाङ्कत्वं दोषोऽस्त्येवरेति बोध्यम्। वातेति। वाताहारतयेत्या दितृतीयान्तान्याश्वाम्येत्यत्र करणतयाऽन्वियन्ति। अभ्रं मेघो बर्हिणो मयूराश्रमूरुर्मृगः क्रूर कठिनं चर्म वसनं येषां तैः । लुब्घका व्याघाः। शाठ्येन धर्माचरणं दम्भः । तस्य स्फुरितमुदकै परहहिंमारूपं जानन्नपि जाल्मोऽसमीक्ष्यकारी मूर्खो जनः परप्रतार्यो गुणानीहते संम,वयति। दाम्भिकेप्विति शेषः । (शार्दूलविक्ीड़ितं छन्दः) । तत्क्रमेण विधि- १ ग. मू।यथा वा।

SसO उलमः काव्यमकाश: । ३४५

अंरे गमाहस्ताभर्ण ममवश्रेणिस्ण

संगेहंसोनंस मचलदल नीलोन्पल सखवे सखनेदोडहं मोहं श्रलथय कथय केन्दुबदना । २८४ । अत्रं विग्हिनाणदमनेनि नानुवाद्यम् । लगनं गगावृताङ्चेन्यादि। २८५॥

अनुवादायुक्त:, अयुक्तोनुवादः। अयुक्तत्व चात्र ववन्सयसवमू जअे। अत्र विर हे- रडसने्नवडः। कथय केन्दुवदनति विधिवरुद्धः। नवेत च दूष- कनावीज मनि नित्यदोपोडयम्। त्यक्तदुनःम्वीकृनः। पूर्व त्यक्तोऽनन्तर पुनः म्वीकृत उपात्तः । नम्मिन्नव वाक्यार्थे विशेषगन्नगोपाढ़ाने समददुत्सम्।अत्र त्वन्य एव वाक्यर्थ इति तती भेद:।

उ०-युंक्त इनि। अय भाव :- अत्रायत्विम्य ममपन्य, वेशममतसथचणार स्येन दम्भाधिक्ये वाच्ये तीवतीत्रतरक्रमणेव विधिर्वाच्यः। एनेन दुष्कमन्वमत्र स्यादित्य- पाम्नम्। अत एवर्थदापोडयम्। यथाश्चुवाक्यार्थोंपपत्तावपि चदुर्ध्रग यारवेशानुमा रण तीव्रादिक्रमेण विवो तात्पर्यग्रहादित्याहुः। केचित्तु दम्भचेष्टाया विधयन्वे जगन्निः- शाषयितुं वानाहारः कनन्तन्यमिनुनध्रकरकाननं कृतं तानक्षयं नेतुं चर्मवसनं कृन- मित्येवं व्युत्कमेणाभिधातुं युत्तमिन्यहुः। नन्मनेऽविनृष्टविवियाशनेत म्यात्। लोकप्रसिद्धेति। एवदशाणदेशे लोकनमिद्धित्वर्थः । श्रोतुरूदेग इनि। विव स्षिताप्नीत्येन्यर्थः। अरे रामाहस्ताभरणेनि। (विक्रमोर्वशीये) विरहिणः पुरू- रवस इयमुक्ति: (मंप्रति नोपलम्यते) । रामाहम्नभरण, नेन नदागमनम्यात्र संभा- वितता। भसला भ्रमराः। अनेन शगणगमनयोग्यता। उद्ीपकनया स्मरक्र्कड.त्रीडाशा मकत्वम्। तेन मढनोपकारकत्वम्। विमहितारदमवं नन्सपक्षत्वात्।हंमः श्रेष्ठ उत्तसो भूषणम्। कमयुक्तपत्र नीलोत्पल सखे। अहं सखेदोऽन इन्दुवदनवेशी क तत्कथय। मदीरय मोहं श्रथय दूरी कुर्वित्यर्थः । (शिखरिणी छन्दः)। विधिविरुद्ध इति। अत्र विरहिण: स्त्रमोहश्रथनप्रार्थनायां विराहिप्राणदमनत्वेनानुवाको न युक्तः । विरहिवि- रोधित्वेन तन्मोह्यनायोगादिते भात्रः । विशेषणान्नरोपादान इति। तच्च पढ़ा-

१ क. "त्र हि वि"। ३ अयं श्लोकः प्राकृ० प्र. ३११ दृशयः । ३ क. नित्योऽयम।

३४६ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [७स०उललासः

अत्र विदितं तेडस्त्विन्युपसंहृतोऽपि तेनेत्याढिना पुनरुपात्तः । उद्यतस्य परं हन्तुं स्तब्धस्य विवरैपिण । यैथाऽस्य जायते पातो न तथा पुनरुन्नतिः ॥ २८६ ॥ अत्र पुंव्यञ्ञनस्यापि प्रतीतिः । यत्रैको दोषः प्रदर्शितस्तत्र दोषान्तराण्यपि सन्ति, तथाऽपि तेषां तत्रामक- तत्वात्प्रकाशनं न कृतम्। कर्णावतंसादिपदे कर्णादिध्वनिनिर्मितिः । संनिधानादिबोधार्थ प्रदी०-अत्र विदितं तेऽस्त्वित्युपसंहृतो राजदोषस्तेनास्मि दत्ता मृत्येभ्य इत्येता- वता पुनरुपात्तः। स चाप्रयोजकः । उत्प्रेक्षाया उपसंहृतेनैव निर्वाहात्। श्रीनियोगा दित्यादिकं त्वदुष्टमेव। अन्यथा वाक्यैकवाक्यतोच्छेदापत्तेः । दूषकतावीजं त्वप्रयोज- कत्वं सहृद्यवैरस्याधानं वा। लोकेऽपि हि त्यक्तस्य मक्ष्यादेः पुनरुपादानं वैरस्यमा वहति। नित्यश्चायम्। अश्लीलो त्रीडादिसमर्पकोऽर्थः । यथा-उद्यतस्य० । शब्दान्तरेणाप्युपादीयमानोऽयमर्थः । पुंव्यञ्ञनादिसाधारण्येन प्रतीतेत्रीडादायी। ननूदाहरणेषूक्तेषु किमुदाहता एव दोषा:, तथा सत्यन्यलक्षणानां तेषु दर्शनादृति व्याप्तिः। अथ तत्र दोषान्तराण्यपि, तर्हिं किमिति न प्रकाशितानीति चेत्, अप्रकृ त्वादिति । अथेषां यथायथमदोषत्वे प्रतिपादयितव्येऽर्थदोषाणां संनिधानात्प्रथममर्थदोषस्यैव तत्प्रतिपाद्यति-कर्णा० । उ०-र्थरूपं वाक्यार्थरूपं चेत्यन्यदेतत्। उपमहृतः। उपहृत उपसंहृतैकदेशः। स चापयो- जक इति। तत्र हेतुमाह-उत्प्रेक्षाया इति। अन्यथा वाक्यैकेति। अत एव येनानेन जगत्स्वत्यादौ नायं दोषः । उत्तरवाक्यस्थयत्पदार्थस्याSक्षिप्ततत्पदार्थेन नियताकाड्क्षासत्त्वाच्च। परशाप्रकर्षार्थ तदुपादानेन येनानेनेत्यादनसमापपुनरात्तत्वम्। -नापि प्रकृतोदाहरणे समापतपुनरात्तता। तेनास्मि दत्ता भृत्येम्य इति श्रीनियोगाद्गदि- तुमिवेत्यर्थबोधोपपत्तेरिति भावः । उद्यतस्येति। हननं हिंसा सुरतक्रियारूपयोनि मध्यताडनं च। स्तव्यत्वमनम्रता निष्क्रियोन्नतिश्र। विवरं छिंद्रं वराङ्गं च। पातोऽपचयो धातुत्यागजनितशैथिल्यं च । उन्नतिरुपचयो रागोद्रेकेण दृढता च। अस्यार्थदोषत्वे बीजमाह-शब्दान्तरेणापीति । दोषान्तराण्यपीति। संभव न्तीति शेषः । यथा लग्नं रागावृत्ताङ्गचेत्यादौ। अप्रकृतत्वादिति । दोषान्तराणामन्यदोषप्रसङ्गे वक्तुमनर्हत्वादित्यर्थेः । न त्वलक्ष्यत्वात्। तथा सति तल्लक्षणगमनेऽतिव्याप्तिः स्यात्। एवं चोपधेयसांकर्येऽप्युपाधेरसां- १ ग हन्तुमेव प्रवृत्तस्य स्तव्य ।२ क. यथाऽऽछु। ३ क. षां तेषां त।

[७०उल्ान: ] काध्यमकाण:। ३४७

अवनंसादीनि कर्णाद्याभगणन्यवोचे। णोदियब्दा: कर्णादिस्ि निमनिपत्तये। यथा, अस्या: क्णावनंसेन जिनं सर्व विभूषणम्। नथैंव शोभनेऽन्यर्थमस्याः श्रवणकुण्डलम् ॥२८७॥

आययुभुङ्गमुखगः शिगशखरशालिनः ॥२८८॥ अत्र कर्णश्रवणशिर:शब्दाः संनिधानमनीन्यथ।। विदीरणाभिमुखारातिकराले संगैगन्नर।, धनुज्याकिणचिह्नन दोष्णा बिक्फुरिनं तव । २८९॥ प्रदी- अवतंम दिपवे त्यादिपुरम्कारण कर्सद म्व इन्यर्थतान कर्ण- पढ़ादीनां यद्यप्यपुष्टार्थत्वं पुनरुक्तत्वं वा युज्यने तथाउपि कनटि्कर्ेडवनंस इत्यादिव्यु त्पत्त्या क्वचिल्वक्षणाढिना च कर्णस्थित्यादिरूपम्याविकम्य विवक्षिनार्थम्य प्रतिपत्तेरदो षत्वम्। यथा-अस्या:०। अत्रावतंसम्य कर्णम्थित्यवस्था कर्णपढोपादानेनावगम्यते।तदवगत्या कि प्रयोजनमिति चेतू, वर्णनीयोत्कर्षः। कथमिति चेत्, न स्वरूपनोऽम्य विभृपणजेनृन्वस्, कितु तत्कर्णावम्थित्येति पर्यवसानान्। एवं श्रवणकुण्डलपदऽप्यूह्यम्। न केवलं कर्णश्रवण- पदयोरेवायं महिमा, किं त्वन्येषामपि। यथा -- अपुव०। अत्र शिरःपदाढाने शेखरन्वाम्यमात्रं लम्यने, न तु नदलंकृतत्वम्। तथा च तत्प् तीतेरदोषत्वम्। विदीर्णा०। उ०-कर्याद्दोष इति भावः। जान्यादिपुरस्करणेनि। कर्णम्बन्धिमूषणत्वेन शक्तौ

व्यानतिरेकाच्चेति भावः । वैजात्यं च कर्गादिसंत्रन्धाक्षेपकम्। अत्र पक्षेऽपुष्टार्थत्वम्। 'अवतंमः कर्णभूषा' इन्यादिकोशान्। कर्णमंवन्वयोग्यभूषणत्वेन शक्तिगिनि केचित्तन्मते- नाऽह-पुनरुक्तत्वं वेति। कचिलक्नणदिनोनि। यथा पुप्पमालापढ़े। अपूर्वेति। अपूर्वो मधुरो य आमोदः। मोदिनाः मुगन्विनाः। पाठान्नरे-आल्पो भाषणं तेन मोदिता हर्षिता दिशो ये:, भृङ्गैमुखराः शिरःशखरेण शिगभृषणन शोभिनः पुरुषा आगता इत्य- न्वयः। केचित्तु भृङ्गाः कर्तारो मधुरालापति पाठ इत्याहुः। विर्दाणेति। आदै। विदीर्णाः १क. णान्युच्य ।२ क. म. "ध्यन्तम। ३ क. 'रालापत्र" । ४ प्रसादित इति वा पाठः ।५ क त्यर्थम्। वि°। ६ क. संयुगान्तरे। दोपा इति वा पाठः। ८ क. 'स्फूर्नितं।

३४८ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [sस० उल्ाम: ]

अत्र धनुःशब्द आरुढत्वावगतये। अन्यत्र तु, ज्यावन्धनिःष्पन्दभुजेन यस्य विनिःश्वसद्वक्त्रपरम्परेण। कारागृहे निर्जितवासवेन लङ्डेश्वरेणोषितमा प्रसादात् ॥२९०॥ इत्यंत्र केवलो ज्याशब्दः।

मुक्ताहारेण लसता हसतीव स्तनद्यम् ॥ २९१ ॥ अत्र मुक्त्तानामन्यरन्नामिश्रिनन्वबोधनाय मुक्ताशब्दः । सौन्दर्यसपत्तारुण्यं यस्यास्ते ते च विभ्रमाः। षट्पदान्पुष्पमालेवे कान्नाSडकर्षति सा सखे ॥ २९२ ॥ अत्रोत्कृष्टपुरष्पविषये पुष्पशव्दः । निरुपपदो हि मालाशब्दः पुष्पस्र प्रदी-अत्र धनुःशब्दो ज्याया आरूढत्वप्रतिपादनाय। तच्च किणस्य प्रहारकृतत्वप्ति पत्तये। यत्र तैवारूढत्वं तत्प्रतीतिप्रयोजनं वा ना्ति तत्र न धनुःशब्दोपादानमपि। यथा- ज्याबन्घ० । इत्यत्र । पाणेश्वर० । अत्र हारशव्दस्य मुक्तामंदर्भशक्त्वेऽपि न मुक्तशब्दवैयर्थ्यम्। अन्यरत्नामिश्रत्व- प्रतिपादनेनोत्प्रेक्षायामुपयोगात्। सौन्दर्य०। मालाशब्दो यद्यपि पुप्पस्यैव स्नजि शक्तस्तथाऽपि न पुष्पपदमपुष्टार्थम्। लक्षणयोन्कृष्ट- उ०-पश्चाद्भिमुखा येऽरातयस्तै. कराले भीषणे। विदीर्णा विक्षता अभिमुखा येऽरातय इति वा। किणो त्रणः। यत्र त्वारूढत्वप्रतीतिप्रयोजनं नास्तीति पाठः। ज्यावन्घेति। (रघुवंशे पष्ठसर्गे पद्यमिदम्)। ज्याबन्धेन निप्पन्दा निष्क्रिया भुजा यस्य तेनेत्यर्थः। यस्य कार्तर्वार्यस्य कारागृह इति संबन्धः। (उपजातिश्छन्दः)। प्ाणेति। विभ्रमा विलासाः प्राणेश्वरपरिष्वङ्गे ये विलासा नायिकायास्तेषां प्रतिपत्तयो ज्ञानानि। लसता शोभमानेन। उन्प्रेक्षायामुपयोगाढिति। 'हारो मुक्तावलौ' इति विश्वकोशात्। 'मुक्ता ग्रैवेयकं हारः' इति कोशाच्च हारत्वेनैव मुक्तामंवन्धावगतौ पुनर्मुक्तापदं नियमायेत्यन्यव्यावृत्तिरिति भावः। एवं मरकतशिलेत्यादौ, शिलापदं विम्तीर्णत्वप्रतिपादनायेति बोध्यम्। सौन्दर्येति। यम्याः सौन्दर्यातिशयस्तारुण्यं चास्तीति शेषः । तेऽनुभवैकवेद्या विलासाः। सा पुष्पमाला षट्पदा १ क. ग. इति के ।२ क. 'व कं नाऽडक°। ३ क. षपधिये। ४ त्वारूढत्वप्रताति° इत्युद्दो- तसंमतः पाठः।

[ sम०उल्लामः काव्यमकाग. । ३४१

जमेवाभिघन्ते।

न खन्दु कर्णावतंसादिवञ्जवनकाश्चीन्यादि क्रियने। जगाद मधुरां वाचं विशदाश्षग्शालिनीम् १२९३॥ इन्यादो क्रियाविशेषणत्वेऽपि वितविनाथमनीनिमिद्धी "गनाथव्यापि विशेष्यस्य विशेषणदानार्थ कवचिन्प्रयोगः कार्य: "-इनि न चुन्हेम्। वुक्तनवे वा,

पादाभ्यां दूरमध्वानं व्रर्जन्नष न खिधने ॥ ४॥ इन्युदाहायेम्। प्रद्ी-त्वप्रनिपादकत्वात्। अयमेव करिवृहिनन्यायः। ननु मालाशवदम्य पृन्यसड्म त्रशक्तत्वमित्यमम्यक्। रत्नमालेत्यादिप्रयोगदशनादिनि चेन्न। निनन्पन्य नम्य तथात्वान् । स्थिनेष्वे०। महाकविप्रयुक्तेष्वेवं समाधानम् । न तु म्वेच्छया कर्णावनंमादिपदवज्वनकाञ्च्यादि करिकलभवदुष्ट्रकरमादि वा प्रयोक्तव्यम्। वामनम्तु-"अपुष्टम्यापि पहनमुचिनं यत्र नद्विशिप्यने। अन्यथा कुतस्तद्विशेषणान्वयः म्यात्। यथा - 'जगाद विशदां वाचं मघुगक्षग्शालिर्नम्' । इत्याद़ौ। अत्र हि वाचमित्यनुपाढाने मैंधुग्त्वादिनद्विशेषणयोगः क म्रन्येनव्यः " इत्याह। तन्न युक्तमुदाहृतम्। विशदं जगादेत्यादिक्रियाविशेषणन्वेनैव मर्म हनमिद्धेः। तम्माद्यत्र न क्रियाविशेषणत्वं योग्यं नदुदाहरणीयम्। यथा-चरण । अत्रे हि चरणत्रेत्यादि पदविशेषणं न क्रियाविशेषणाहंमिनि प्रकाशकृत्। नदषि न युक्तमुदाहनमिनि वयम्। कर्तृविशेपणत्वनेवोपपत्तेः । तम्मान्मदी्य पद्यमुद्दाहग्णायम्। यथा- 'निर्वातपझोदरमोदराम्यां विलोचनाम्यामवन्दोकयन्ती। न केवलं यूनि मनोभवेऽपि व्यनक्ति कंित्तपम: प्रभावम् । अत्र निर्वातपझमोदरसोदराक्षी त्येवं कर्तृविशेषणत्वेनोपपत्तिरिति चत्सत्यम्। परं त्वक्षिप उ०-निव कान्नाSSकर्षतात्यन्वयः । विशढत्वादितद्विशेषणेति पाठः । चग्णेनि ।चरण- त्रमुपानत्तन यत्परित्राणं तद्रहिताम्याम्। स्फुटं सवेगम्। निर्वानेति। निर्वानं वातसं- वन्धरहिनं यत्पदं तस्यौदरं मव्यम्तत्मोदरे तन्सदशे ताम्याम्। अनेन निमेपगहित्यं सूच्यने। विलोचनाम्यामवलोकयन्नी काचित्स्त्री केवलं यूनि यून्येव कंचिदनिर्वचनीयं नपमः प्रभावं सामथ्य व्यनक्तीति न, किं तु मनोभवे मदनेऽपीत्यर्थः। स्त् कर्तृकावलोकनरूपफलेन १ क. ग. 'कमुक्तम् । २ 'क. 'पि स्फुटम्। ३ क. 'जन्नपि न। ४ विशदत्वादि"'इत्युदद्यो- तसंमतः पाठः ॥५क. त्र च°।

३५० [७स०उह्ाम:]

ख्यातेऽर्थे निर्हेतोर्दुष्टता यथा, चन्द्रं गता पद्मगुणान्न भुङक्ते पद्माश्रिता चान्द्रमसीमिख्याम्। उमामुखं तु प्रतिपद्य लोला द्विसंश्रयां प्रीतिमबाप लक्ष्मीः ।।२९५।। अत्र रात्री पद्मस्य संकोचः, दिवा चन्द्रमसश्च निष्पभत्वं लोकमसिद्धमिति 'न भुङ्क्ते '-इति हेतुं नापेक्षते । अनुकरणे तु सर्वेषाम्ं। सर्वेषां श्रुतिकटुप्रभृतीनां दोपाणाम्। यथा, मृगचक्षुषमंद्राँक्षमित्यादि कथयत्ययम् । पश्यैष च गवित्याह सुत्रामाणं यजेति च ॥ २९६ ।। प्रदी०-दोपादानमपेक्ष्यैव। कि च सोदर त्वमात्रं नान्यविशेपणीभविनुमर्हति यथा मधुर त्वचरणत्रपरित्राणरहितत्वे। खयाते०। यथा-चन्द्रं०। रात्रौ चन्द्रगतायाः पद्मगुणानुपभोगे पद्ममंकोचो हेतुः । दिवा च पझमाश्रितायाश्च- न्द्रगुणानुपभोगे चन्द्रस्य निप्प्रभत्वं कारणम्। ते चात्र प्रसिद्धेरेवावगम्येते इति न तदु- पादानापेक्षेत्यदोषः । अथ पढ़ादिदोषाणामप्यदोषत्वं क्वचिदित्याह-अनुकरणे०। प्रतिपादित दूषकताबीजाभावात्तत्र वैरस्याभावस्थाSSनुभविकत्वेन तद्तिरिक्तस्थल एव दोषत्वव्यवस्थितेर्वा। यथा-मृग० । उ०-यूना पूर्व तप आचरितम्। मदनम्यापीष्टार्थप्राप्त्या तेनापि तप आचरितमिति माव: । (उपजातिश्छन्दरः)। अपेक्षामेव व्युत्पाटयति-कि च सोदरत्वेति । चन्द्र- मिति। (कुमारसंभवे प्रथमसर्गे पद्यमिदम्)। पझ्मगुणान्सौरभादीन्भुङ्क्तेऽनुभवति। अभिखूया परमा शोभा। लोला चञ्चला । चञ्चलाया अपि तादृशप्रीतिदाननोमामु- खम्योत्कर्षः । (उपजातिश्छन्दः)। न तदुपादानापेक्षेति। न चाशव्दत्वम्। प्रसिद्धित एव झटिति तत्पदाध्याहारात्। एवं चेदशे विषये हेतुपादानेडपुष्टत्वं स्यादिति बोध्यम्। व्यवहितदोषानुवृत्तय आह-सर्वेषामिति । ननु श्रुतिकटुप्रतिकूलवर्णा- दानां दुरोवाढ़ इवानुवादेपि स्वरूपानपायात्कर्य न दोषतेति चेन्न। तम्य शव्दस्यान्यथा वक्तुमशक्यत्वेन श्रोतुर्वैमुख्याद्यमावेनादोषत्वादित्याहुः । (मृगेति। १क. ग. "म्। श्रु° । २ क. 'णां न दुष्टत्वन्। य०। ३ ग. 'द्राक्षीदित्या° ।४ क. चातिप्र"।

काव्यमकाशः । ३५१

वक्त्रा थ।चित्यवशाड्ोपीडपि गुगः कचिन्कचित्रोत।। ५९।

हुण:, कचिन दोपो न गुगः । तत्र वैयाकरणाद़ो वक्तरि मनिपाधे च, रेद्रारी व रसे व्यङ्गचे कष्टन्वं गुण:। क्रमणाद़ाहरणानि- दीधी इवेवी इ्समः कशिहणवृद्धय्योग्भाजनम्। किप्पन्ययनिभः कव्वद्यत्र मंनिहिने न ने ॥ २९७। यदा न्वामहमद्राक्ष पढविद्यावियाग्दम्.। उपाध्यायं नैदाऽम्मारष समम्माकं च संमदम् ॥ २९८ ।।

प्रदी०-अत्र द्राक्षंगोमुत्र मपदानि अनिकटुच्युनसंस्कृत्यम्रयुक्तानि। अनुकग्णे चैषमद़ोपत्ववीर्ज प्रनिपादितस्। नहदन्यत्र, प्युह्न्। वक्तमनिपाधव्यङ्वच- चयमकग्ण विमहित्न पन्यापि कचदोपत्वामावमा्तं कवितु

नोभौं न गुणो न दोषश्च। नत्रॅ स्ववैयाकग्णंपितवद्रवे वत्तरी कष्टनवं गुणः। प्रतिपाधम्य ततोडनिशयेन प्रनीनेः। होवकोदि एव। यथा-दीघीङ। वैयाकरणादी प्रतिपाध च तम्य गुणत्वम्। तव्वावनाभावितम्य तच््वणन प्रीत्युप- चयात्। यथा- यदा। उ०-मृगचक्षुपं सृगनयनाम्।=तमारनिन्)। दोपन्वाभावमात्रमिति। रसोत्कर्षी- पकर्षकारित्वाभावादित्यर्थः । भाक्त इति। प्रकृतरमोन्कर्पकत्वादिति भावः ।कष्टत्वम्। अर्थम्य दुर्हन्वम्, शव्दम्य श्रुनिकटुत्वं च। दीधाङिति। (अम्मिन्ग्रामे कीदशा लोका इनि प्रश्नम्योत्तगमिदम्)। कश्षिन्मन्दभाग्यः पक्षे गुणा वैर्यादयः। वृद्धिःसमृद्धि: पक्षे गुणोडदंडौ वृद्धिगदेच्। इ.्धिवबटन् (पा० मृ० १। १। ६) इति निषेधान्। अभाजनमनाश्रयः । कश्षिद्दुर्जनः। किप्प्रत्ययनिमः मर्वनः प्राप्तलोपः। यत्र संनिहिते सति न ते गुणवृद्धी इत्यन्वयः । किपि परे क्विति च (पा० मू० १।१।१) इति निपेधादिति भावः। अत्र विलम्बेनार्थमरत्ययेऽपि वत्तर्व्य कग्ण्यत्पत्त्यतिराय द्रनीनर्गुणत्वमिनि भावः। यदा स्वामिति।(पद्विद्या व्याकरणं तन्र विशारदं निपुणम्। अम्मार्ष सादश्यात्म्मारितवान्। समम्पाक्ष मदृष्टवान। स्मृधानीः संपूर्वात्म्पृशघातोश्र

१ ग. ड्ग्यप्र० । १ क. ग. 'दे वा रौ०। ३ ग. "क्षे शध्दवि" ।४ क. तनोऽस्मा ।५ क. 'त वैयाकरणे प्र"।

३५२ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [७स० उल्ाम: ]

द्व्यालोलस्तनभारभैरववपुर्दर्पोद्धतं धावति॥ २९९॥ वाच्यवशादथा, मातङ्गा: किमु वल्गितेः किमफलैराडम्वरैर्जम्बुकाः सारङ्गन महिषा मदं त्रेजत किं शून्येषु शूरा न के।

सिंधुध्वानिनि हुकृने स्फुरति यत्तद्रार्जतं गर्जितम् ॥२००॥ अत्र सिंहे वाच्ये परुषाः शब्दाः। प्रकरणवशाद्था, प्रदी०-ओजस्विनि रौद्रादिरसे व्यङ्गये च तम्य गुणत्वम्। कठिनशब्दस्य तद्व्यञ्जक- त्वात्। तत्र वीभत्से यथा-अन्त्र० । ओजस्विनि सिंहादौ वाच्येऽपि तस्य गुणत्वम्। यतो मसृणशब्दप्रयोगेणोर्जितोऽपयर्थो मृदुकद्भासते। ऊर्जितशब्दप्रयोगे त्वौर्जित्येन । उदाहरणम्-मातङ्गा: अत्र मिहो वाच्यः । प्रकरणविशेषण च गुणत्वम्। वक्तुवैयाकरणत्वाद्यभावेऽपि उ०-भूते लुङ्)। अत्र श्रतिकट्ठनानावणेवैयाकरणसामाजिकस्य वक्तव्युत्पत्तिज्ञानेन चमत्कार इति बोध्यम्। तद्व्यञ्जकत्वादिति। तद्गतौजोगुणव्यञ्जनद्वारेति भावः। अन्त्रेति। (वीरचरिते प्रथमाक्के लक्ष्मणकृंत) रामं प्रति क्ुद्धायास्ताटकाया वर्णनमिदम्। अन्त्रेषु प्रोतानि ग्रथितानि बृहन्ति यानि कपालानि शिरोस्थीनि नलकानि जड्घा. स्थीनि च तान्येव कूरं यथा तथा क्वणन्ति कङ्कणानि तद्वहुलचञ्चलबहुभूषणरवेः करणे. रम्बरं घोषयन्ती प्रतिध्वनिव्यासं कुर्वती। पूर्व पीतं पश्चाच्छर्दित वान्तम्। तेन घृणाति- शयः। तादग्यद्रक्तं तदेव कर्दमस्तेन घनो व्याप्ो यः प्राम्भार उत्तरकायस्तत्र घोरं यथा स्यात्तथोल्लसन्तौ व्यालोलौ चञ्चली यौ स्तनौ तेयार्भरेण भङ्गुरं वपुर्यस्याः सा दर्पेणोद्धतंयथा -तथा घावतीत्यन्वयः । प्राघारेति पाठे प्राधारो निरन्तरक्षरण तेन घोराविति स्तनविशे- घणम्। (शार्दूलविक्रीडितं छन्दः)। मातङ्गा इति। वल्गितं गतिविशेषः । बृंहिते- रिति पाठे करिगर्जितमित्यर्थः । 'आडम्वरः समारम्भे फेरुगर्जितसूर्ययोः'। इति विश्वः।मद गर्व कि त्रजत। कोपस्य य आटोप उद्रेकस्तेन समुद्टा उत्थिताः सटाना श्रीवारोम्णां कोटयोऽम्रभागा यस्य। समुद्रशव्दसददशगम्भरिशब्दं कुर्वन्ति। द्वितीयगर्जित- पदं सफलतत्परम् । (शार्दूलविक्रीडित छन्दः) अत्र सिंह इति । अत्र सिंह १क, "रभङ्गुरवपुर्बन्धोद्वतं । २ क, व्रजथ। ३ क. द्गवोत्क°। ४ ग. ०रे: शनैः सिं°।. ५ क. पे च ।

s स० उलाम: 7 काव्यपकानः । ३५३

रक्ताशोक कृणोद्ग के नुगना न्यवन्वाइनुर्कं जनं नो दष्टति सुरधव चालयमि किं वानावधुर्त शिग:।

रवन्यादाहनिमन्तरेण भवनः पुष्पोह्मोव्यं कुनः॥३०१।। अत्र शिगेधुननेन कुपितम्य वचाम : कचिन्नीरसे न गुणो न दोप:। यथा,

न्दीघोघ्रानानवीघै: पुनगि वटर्यधिक उस्डवयत्य:।

दनार्घा: सिद्धमंघविंदधतु घृणयः शोघ्रमंहोविघानम् ३०२॥ प्रद्ी०-कोपादिप्रम्ताव च तदनुगुणत्वात्, चय-रव। अत्र मिथ्य दोव वधध कोपप्रकग्णेन चान्य व्यङ्गच एव प्रवेशः कोनम्य व्यङ्गयत्वादिति वाच्यम्। वक्त्राद्यनिरित्तम्थानीयम्य व्यङ्चम्य कड्तन बली वईन्यायान्। दोषत्वामावर्श्षेनपु पुप्कमे स्फुट एवं, क्वचित्तुनर्न दोपन्वं न वा गुणत्वं यत्र न रसो न वा प्रतिपाद्यादयोचि्यम्। अय नीग्मे यद विघाल्याभावाद स्यादोयवं नढऽन्वेय मपि स्यात्। तथा च नीग्मवोष वाहग्णं विरुध्येनेति चेन्न।

उ०-अजम्विनि वाच्ये तन्निष्टेनोगुणप्रकाशका वर्वम विवदवर्ी अनुगुणा इनि भावः। रक्तेति। (विक्रमोर्वशीये चतुर्थाङ्क) विगहिणः पुरुग्वम उ्तिः। गक्त्तम्नदवूर्णः।अशोको वृक्षविशपोडनुरक्तशोकापनोदकक्ष। नो दृष्टेति। सूचयिनुमिनि : पः। वानावधूतस्येव शिरमः करोधाद्वानव्याधिकम्पिनत्वेनोक्तिः। मिथ्यात्वं सम्गि-इ्कण्डे े। उत्कण्ठा- घटमानास्नद्विशिष्टास्तया मिलिता वा ये भ्रमशम्ते्षां यः मंघट्टी गाढमिन्नं यत्र म चा सावर्थात्तेरव दष्टच्छद इवेनि विग्रहः। दष्टो मकगन्दामापत्या । अयमदटपूर्वः ।शार्दलवि- करीडित छन्दः)। अत्र मिथ्येति। अत्र प्रकग्णगन्यविमकम्मान:चित्यऽपि प्रस्तुताश

नाङ्गस्य करोधम्य प्रकर्षादङ्गिनो विप्रलम्भस्यापि प्रकष इति वाध्यम्। व्यङ्ग्य एव।वयङ्गची. चित्य एव। वकत्राद्यतिरिक्तेति। वक्त्र वे वित्यकनिरकन्यथः। नीरसे। शृङ्गारा दिरसशन्ये। न तु निरास्वादे। तत्र काव्यताविरहान्। उपलक्षणत्वादितति।दोपप- नचयमत्रार्थत्वाहिनि भावः ।शीर्णेनि। मयुर्कृत( मुर्यशनक) सुर्यम्नुतिः। तम्य -- १ ग. 'साभिभतं । २ क. 'रोविध' । ३ क. "णान्धणि" ८ ग. 'त्येथ ३2 क 'स्य वातद्वि गु° ।६ क 'त्वं य० । ७'वियालाभावादिति प्नातमतः पाठः८ दोयपरिचयमात्राथत्वादक। इति पाटो नोदोततसंमत:। ४५

३५४ मद़ीपोद्दयोतसमेत :- [ ७ स० उल्ामः ]

अप्रयुक्तनिहतार्थो श्रेषादावदुष्टौ : यथा, येन ध्वस्तमनोभवेन वलिजित्कायः पुरा स्त्रीकृतो यश्रोद्व नसुजङ्गहारवलयो गङ्गां च योऽधारयत् ! यस्याऽडहुः शशिमच्छिरोहर इति स्तुत्यं च नामामराः पांयात्स स्वयमन्धकक्ष्यकरस्त्वां सर्वदो माधवः ॥ ३०३॥ प्रदी०-नीरसत्वं चात्रानुआारूमात्रभव्वतयी रसे तात्पर्याभावात्। न चानुप्रासास्पदे- कतयैव गुणत्वम्। 'सोऽध्यैष्ट वेदान्-' इत्यादावपि तदापत्तेरिति। न च परुषवर्णत्व. मनुप्रासे प्रयोजकम्। येन तद्घटकतयाउदोषत्वं स्यात्। अप्रयुक्तनिहतार्थौ श्लेषयमकादावदुष्टाविति प्रतिपादितं प्राक्। यदि च प्रयोजनानु- संधानव्यग्रता दुष्टिवीजं तथाऽप्यत्र न दोयता। तद्लंकारत्वस्य प्रयोजनस्य प्रतीतेर्न्यप्रता भावात्। यथा-येन०। उ०-धर्माशोः सूर्यस्य घृणयः किरणा वः शीघ्रमंहो दुरितं तद्विघातं कुर्वन्त्वित्यन्वयः।य एकोऽसहायोSघौघैः पापसमूहैविर्द र्गनासाचरणहस्तान्। व्रणयुक्तर पघनैरवयवैरुपलक्षितान्। घृणिमिरिति पाठे जुगुप्साविषयेरितयर्थः। लक्षणे तृतीया। दुःखाद्घर्घरो बलवद्वारिध्वनिस्त- द्वदव्यक्तो वर्णप्रतिमारहितो घोषो येवां तान् । दीर्घमाघ्ातं श्वासो येषां तान्। अघौधै.रिति सर्वत्रान्वाय। उल्लघयन्व्याधिनिर्मुक्तान्कुर्वन्घटयति नवी करोति। कीट- शस्य। अन्तः, हृदये द्विगुणा घनाऽतिरायिता या घृणा कृपा तननिन्ा तदायत्ता विघ्न रहिता वृत्तिर्यस्य तम्य। कीदशःः । सिद्धिसमूहैर्दत्ता अर्धा येपाम्।'घर्घरो बलवद्वा- रिध्वान' इति विश्वः । 'उल्लघो निर्गतो गदात्' इत्यमरः । (स्नग्धरा छन्दः )। रस इति। सूर्यस्य दयावीरत्वेन दयावीररन इत्यर्थः। न च कविनिष्ठसूर्यविषयकभा- वस्याजस्व्यालम्बनकत्वेनौजस्वितन तङतो जोगुणव्यञ्जकत्वेन गुणत्वम्। भावेषु गुणान- क्रीकारादिति संप्रदायः । यदि प्रय, जनेति। पदार्थोपस्थितिविलम्ब एव दुष्टिबी अमित्यर्थस्यापि प्राङ्निरूपणादिा। भावः। तत्पक्षेऽपि तद्लंकारविषये प्रतीत्यविलम्ब- स्यानुद्देश्यत्वाद्दुष्टत्वम्। येनेति। अन्र विष्णुपक्षे स माधवस्त्वामव्याद्रक्षतु।मा लक्ष्मीस्तस्या घवः पतिः, येनानः शकट ध्वस्तं पातितम्। अभवेन, अजेन, न भवः संसारो यस्मात्ताद्ृशेन वा। येन बलिजयनशीलः कायः पुराऽमृतहरणप्रस्तावे स्त्रीरूपतां प्रापितः । योडगं गोवर्धनं गां पृथ्वी च द्धार। कृष्णवराहावताराम्यां योऽन्घकानां यादवानां क्षयं गृहं मुशलाहरणेन नाशं वा कृतवान्। यो मयूरपक्षप्रियः। १ क. षादौ न दुः।२ क यो गङ्गां च दधेऽन्धकक्षयकरो यो बर्हिपन्रप्रियः। ३ क सोऽन्यादिष्टभुज दूगहारवलयस्त्वां।

['s म० उलाम: : ३५५

अत्र माधवपक्ष शगिमदन्धकक्षपे म निहनार्थी। अश्लीलं कचिद्गुणः यथा सुग्ला:मपप्र्य्ाम "नाम्बुलदानविधिना विमुनेहयम्पमृ वर्य: पर्देः पिशुनयेच्च रह- स्यवस्तु ॥ "-इति कामणाबन्थितां. करिहस्तेन संवाध नविक्सर ब्काडिने उपसपन्ध्वज: पुंसः माधर र वं जने ॥ ३०४ ॥ शमकथामु, पदी०-अंत्र माधवपक्ष गही रािमनम्मु जया गृहे निहतार्थम्। न च

मन्येषु प्रतीनिविम्बवत्मु द्रृष्ट्व्यम । अश्लीलत्वं क्वचिद्गुणः । यथ सुरमारमउर्द्य व्र्षः पंः पिशुनये् रहम्य वम्तु' इति कामशास्त्रस्थिती दे.पन्छामावे सृन्प मनन। यथा-करिहस्तेन। अत्र संबाधादिपदानि। शमकथास्वप्ठमर दे गुर न्यपकन्वान्। यथा- उ०-शशिमद्राहुम्तम्य शिरोहर इनि दम्य ममुन्ये मामगः आहुः। य इष्टभुजंगहा भुजंगान् हन्त्यसौ भुजंगहा गरुडः म इट्टो रन्य। दत्भुजंगहनि पाठे उद्वृत्तकालिय- भुजंगहन्ता। रवे शब्दे ब्रह्माणि लयो रम्य मकदरः मर्वदाना। शिवपक्ष उमाधवः सर्वदाऽव्यात्। येन ध्वस्तमनोमवेन नदकपवेिने नारायणम्य कायः पुरा त्रिपुरनामकदैत्यवधकालेऽस्त्रीकृतः श्कृनः ये न्ङ्ां मागीर्थी दधार। उत्तमा- ङ्ेनेति शेषः । योऽन्धकनामकदैत्यस्य नाशकर्ग : वछनि भुननङ्गमंबन्धिवलयानि यम्य। वहीं पत्रं वाहनं यम्य स कार्तिकेय: नयो रच्य र्म्य शिरः शशिमच्चन्द्रयुतम्। यस्य हर इति म्तुत्यं नामामग अहुः॥( शाइर्लाकीडितं छन्दः)। पक्ष इति। माधवपक्ष इत्यर्थः। ततत्वस्येति। अमयुक् वहम् वस्देन्वर्थः। एनेन निरर्थकस्या- नुप्राससंपादकत्वेन बचिद्द्द्तमिन्तन् ननत्यम्य नवापयो न्वा्सार्थकेनापि तननिर्वाहादिति बोध्यम्। द्वधर्थेः । अनेक: िशुनयेन् । सूचयेत्। दोषत्वामाव इति पाठः । गुणत्वे हेतुमाह-व्युन्पर्त्तानि। उदमनवश्चनया म्वार्थमंपत्त्या, च रसोत्कर्षकत्वाद्गुणत्वं बोध्यम्। करीनि : वन्हिम्न नाम 4तर्जन्यनामिके युक्त मध्यम पृष्ठनम्नयोः । करिहम्त इति प्रोक्त: कामश स्त्रविशाग्दैः१॥ इति लक्षणलक्षित: कटिनयोनिशोथिल्यापइो हमेमशुण्डा च। तेन संबाधे जना- कीर्णे योनिमंकोचे च। अन्तः प्रविश्य विक डेने केविते सावकाशे च कृते। ध्वज: पुरुषलिङ्गं केतुश्च। माधन म्मन्मढर मेन्यं च । शमकथास्वपीति। १ क्र. ग. 'यकरंश°। २ 'अत्र "क्षे' इत्दरद्योतसंमतः पाठ़ः ।

३५६ पदीपोद्दातसेमेत :- [७ म० उलामः

उत्तानोच्छूनमण्डकपाटितोदरसंनिभे। क्लेदिनि स्त्रीत्रणे सत्तिरक्मे: कस्य जायते॥ ३०५॥ निर्वाणवैरदहना: प्रशमादरीणां नन्दन्तु पाण्डुतनयाः सह माधवेन। रक्तप्रसाधितभुवः क्षतविग्रहाश्च स्वस्था भवन्तु कुरुराजसुताः सभृत्याः ॥ ३०६॥ अत्र भाव्यमङ्गलसूचकम्।

प्रदी०-उत्तानो०। सूचनीयविशेष यथ :- निर्वाण० । अत्र प्रशमादिति स्वस्था इति नरणार्थकत्वादव्ीन्े अपि माव्यमङ्गलसूचनाह्गुणः ।

उ०वैराग्यहेतुघृणोत्पादनादिति भावः । उत्तानेति। उत्तानो वैपरीत्येन स्थित उच्छूनः शोफवांस्तस्य विपाटितं यदुदरं तत्संनिभे। क्रेदिनि स्रवन्मन्मथजले। स्त्रीत्रणे वराङ्गरूपे। निर्वाणेति। वेणीसंवरणे (प्रथमाङ्के) सूत्रधारोक्तिरियम्। शत्रूणां नाशाद्युद्धनिवृत्तेर्वा शान्तवैराअ्यः पाण्डुतनयाः श्रीकृप्णेन सह नन्दन्तु। रक्ता अनुरक्ता प्रसाधिता प्रकर्षेण साधिता भूर्यैः, रक्तं रुधिरं तेन प्रसाधिताऽलंकृता भूर्यस्ते क्षतविग्रहाः खण्डितशरीराश्च स्वम्थाः स्वीयप्रकृतौ तिष्ठन्तीति सुखिनः पक्षे स्वर्गस्थाश्र। विसर्गलोपान्न वैरुप्यम्। (वमन्ततिलका छन्दः)। भाव्यमङ्गलंति। दुर्योधनामङ्गलस्य नायकमङ्गलत्वेन गुणत्वं बोध्यम्। एवम्। "अङ्गीकृता क्वचिद्विज्ञैर श्लीलस्याप्यदोषता। प्रमिद्धं पादशव्दार्दो क्वचिल्ाक्षणिके तथा "॥ आदिना शिवलिङ्गादि। द्वितीयं यथा- "अविदितगुणाSपि सत्कविभणतिः कर्णेषु वमति मधुधाराम् "।

नित्या एवेति बोध्यम्। ननु निरर्थकक्किष्टविरुद्धमतिकृतोऽनित्याः । "द्धार हृदये टेवं गौरी हिमकराङकितम्। अत्र श्लेषोदयान्नैव त्याज्यं हीति निरर्थकम्"॥ इति जयदेवोक्तेः। क्िष्ट मत्तोक्त्यादौ गुण इति प्रदीपोक्तेश्र। एवं विरुद्धमति- कृतोऽपीति चेत्, न। वृत्तनिर्वाहमांत्रप्रयोजनकम्य निरर्थकस्यात्राSSत्मलाभाभावात्। तम्मान्निरर्थकं नित्यदोष एव। प्रकृतप्रतीतिन्यक्कारकप्रतीतिजनकं हि विरुद्धमतिकृत् । न्यक्कारकप्रतीतेर्विवक्षितत्वे तु तस्याऽडत्मलाभ एव नेति तस्थापि नित्यत्वम्। अयमेव तत्र

: ७ म० उल्लाम: ] काव्यमकागः। ३५७

संदिग्धमपि वाच्यमहिस्ना कचिलनियनथमनीनिकत्वेन व्याजस्तुतिपयेव- मायित्वे गुणः । यथा, पृथुकातम्वरपात्रं भूपिननिःशेषपग्जिनं देव। चिलसन्करणुगहनं संमनि मममाचचो: सदनम् ॥२०७॥ प्रतिपाद्यप्रतिपादकयाज्ञेत्वे सत्यमतीनं गुणः . यथा, आत्मारामा विहिनरतयो निरविकल्पे समाधी ज्ञानांद्रेकाद्विघटिनर्नमोग्रन्थयः सत्त्वनिष्ठाः । यं वीक्षन्ते कमप तमसां ज्योनिषां वा परस्ना- त्तं मोहान्य: कथमयममुं वेतित देवं पृगणस ॥३०८: प्रदी०- मंदिग्वमपिव व हत ररर र ब िय ह लकर ररर द। यथा-पृथु०। अत्र पृथुकार्तस्वरादिशब्दाः पृथुकानामार्तस्वरः पृथु बहुलं कार्नम्वरं चेनि मंदिग्या:। अम्रतीतोऽपि यत्र प्रतिपाद्यप्रतिपादकर्यारद्टयोगपि नज्क्षता नत्र गुणः । अर्थामनीनि- नपर्त जाभावेनादोपनारयां व्युत्पत्तिमकटकन्वान्। यथा-आत्मा० । उ०-त्यप्रदीपाशयः। अनित्यमवेदमित्यन्ये। किएं त्वनित्यमेवे नि दिकु। नियतारथेनि। प्रकृतार्थेत्यर्थः। प्रनीतिर्निश्चयम्तत्करण हेतुर्वाच्यम हत्तेन। वाच्यो व्णनीयो राजादि। तावता दोषत्वाभावः । गुणत्वे हेतुमाह-व्याजेनि। मंपतिव्र हुल्येम राजोनकर्यमनीने- व्याजम्तुतेर्भावोत्कर्षतया गुणत्वात्। पृधुकेति। (गजानं प्रति कवतक्तिः)। राजगृहपक्षे पृथूनि विपुलानि कार्तम्वगणां सुवर्णानां पात्राणियत्र तन्। भूषिता मण्डिना निःशेष :: परि- जना यत्र। विलसन्तीभि: करेणुभि: करिणीभिर्गहनं व्याप्तम्। कविपक्षे पृथुकानां व चनकुद्द वाकृतार्नम्वरपात्रम। भुवि उषिता निःशेषाः परिजना यत्र/ बिले छिद्रे सदिन्ति विलमन्का मूषकास्तेषां रेणुभिर्गहनम्। ववयोरमेदात्।(आर्या छन्दः)। पनिपाद्ः। शव्दमयोगोददश्यः। पतिपादकः। वक्ता। तज्जता। तच्छास्त्रपटुत्वम्। आत्मेति। वणीमंहारे प्रथमाङ्क. भीमम्य कृष्णबन्धनोद्यतं दुर्योधनंश्रुत्वा, किं दुर्योधनः कृप्णम्वरूपं न जानातीति पृच्छन्तं सहदेवं प्रतीयमुक्तिः। स्वात्मनि चिदानन्द आरमन्ते प्रत्याहृतेन्द्रियाः मन्नम्तदेकनाना भवन्तीत्यात्मारामा योगिनः। आत्मैवाSडराम: क्रडास्थानंयेषामिनि वा। निर्विकल्प आत्म- मात्रावलम्विनि भेदमंसर्गभानहीने समाधौ ध्याने ध्येयध्यात्रोनेकत्वापत्तिरुपे विहिता कृता रतिर्निरन्तरा प्रीतियैस्ते। ज्ञानोद्रेक आत्ममाक्षात्काग्डाडर्च तेन विघटितमतमे गन्थिर्मिथ्या- १ क. "प्रतिपत्ति कृत्वैव व्या° । २ ग, कृद्धयाज"। ३ ग. 'योस्तत्वइत्वे। ४ क. तीतो गु। ५ क. नोत्सेका"। ६ ग. "तमनोग"। ७ क. ध्यायन्ते।

३५८ प्रदीपोद्दयोनसरेत :- [9 स० उलाम:]

स्वयं वा परामर्शे यथा, षडधिकदशनाडीचक्रमध्यास्थनाता हृदि विनिहितरूपः सिद्धिढ़म्हदविदां यः। अविचलितमनोभि: साधकेमृग्यमाणः स जयति परिणद्धः श.क्तभि शक्तिनाथः ॥ ३०९॥ अधमपकृत्युक्तिषु ग्राम्यो गुणः । यथा, फुल्लुक्रं कमलक्रूरणिहं वहन्नि जे सिन्धुवारविडवा मा वलर ढे। जे गालिदस्स महिसीदहिणो सरिच्छा दे किं च मुद्धविअइलुप्सूणपुक्ा ॥ ३१० ॥ प्रदी०-इयं भीमसेनम्य सहदेवं प्रत्युक्तिः ! अत्र निर्विकल्पादिशब्दा अन्नमःत्रावल- म्बनत्वादावर्थे योगशास्त्रमात्रप्रसिद्धाः । स्वयं परामशिप्येवमव गुणत्वम्। यथा- षडधिक० । अधमप्रकृतानां चेटविटविदूषकाणां हास्यरमप्रधानानां तथैवौचिन्यादोपत्वाभावे हाम्य पर्यवसायित्वाद्ग्राम्यो गुणः । यथा-फुल्ल० । उ०-ज्ञानजन्यः संस्कारो येषां ते। सत्त्वगुगास्तन्निष्ठास्तमात्रविश्रान्नाः। यं कमपि वागाद गोचरं ध्यायन्तीत्यन्वयः। कथं त एव पश्यन्तीत्यत्र हेतुरर्भविशेषणम्-तमसां ज्योतिषां वा परस्तादिति। वर्तमानमिति शेषः । रजस्तम: स्पृष्टैर लभ्यमिति पर्यवसितम्। तमीश्वरमयं दुर्योधनो मोहान्धो वस्तुतत्त्वप्रतिपत्तिरहित: पुराणं प्रकृतेरपि प्राग्वर्नमानम्। अत्र प्रतिपाद- प्रतिपादकौ सहदेवमीमौ योगशास्त्रज्ञाविति प्रतीतिविलन्त्राभावान्न दोषत्वम्। इनराजानज्ञा तृत्वेन स्वज्ञानद्वारा भावोत्कर्षकत्वाद्गुणत्वं च। अन्र प्र.तेपाद्यप्रतिपादकाम्यां सामाजिकव क्तारौ च विवक्षितौ। एतेन सामाजिकस्य रसोद्वोधात्तयोसतज्ज्ञत्वमकिंचित्करमित्यपास्तम्। (मन्दाकान्ता छन्दः)। षडिति। मालतीमाधत्रे (पच्चमाङ्के) कपालकुण्डलायाः स्वयं परामर्शोडयम्। षडधिका दश षोडश इडा पिङ्गला लुषुम्नाऽपराजिता गान्धारी हस्ति जिह्वा पूषा सुयशा अलम्बुसा कुहूः शङ्गिनी तालुजिह्वा इभजिह्वा विजया कामदा अमृता बहुला इत्येवंरुपास्तासां यच्चकरं मणिपूराख्यं हृदयस्थितं तन्मध्ये स्थित आत्मा स्वरूपं यस्य, हदि विशिष्ट निहित रूपं ज्योतिरादित्यरूप आकारो यस्य, ईदशो यस्तद्विदां तथा ज्ञानवतां सिद्धयोऽणिमादयस्तद्दाता, अविचलितं निश्चलं चित्तं येषां तैस्तादशैः साधकैरुपास- कैर्मृग्यमाणोSन्विष्यमाणः। शक्तिमिर्ज्ञानेच्छाकृतिभिः परिणद्धो व्यांप उपहितो वा, शक्तिः पार्वती तस्या नाथः।यद्वा, तासामेव शक्त्तीनां नाथः।अत्रापि प्राग्वद्गुणत्वम्। (मालिनी छन्दः)। हास्यरसप्रधानानामिति। उक्तिपु हाम्यकरीप्विति शेषः । फुल्लुक्केति। १ क. ग रसमं व° ।२ द मान्नवरचनत्वा।

[ s सः उन्डाम: ) काव्यमकाशः । ३५९

अत्र कलमभकमहिर्षदरि शब्दा स्राम्या अपि वरिदृषक कौ। यृनपदं क चिहुणः य4ा, हाकिकगय मर् कतकुच: द्यनरोमोहमा

मा मा मानद भाजनि नामलमिति क्षामाक्षरोलापिनी। सुम्रा किं तु मृना तु कि ननानि मे लीना चिलीना तु किम्।३११॥! कचिन्न गुणा न दोप:। था, मदी०- अत्र कलममहिषीद वेशव्दः। न्यूनरदमपि कचिहुणो चत्र हन्ेहिदोदविद्धि:। वया-गाटा अत्र मा मेत्यत्राSडयामय,म डर्नतत्यच पीडयेति न्यूनम्। न च दोषः । मनीनेः

उ०-( कपृग्मञ्जरीनामकसट्टके ,थमजवनिकान्तर विदृषकोक्तिियम्)। दुप्पोन्करं कलमकरनिम वह नेने ये भिन्धुवारविटपा मम वल्माम्ते। ये गालिनम् महिपीदृध्न: रदक्षास्ते कि च मुग्विचकिल्लमभूनपुक्ताः । कलमा: शालियान्यानि।कूर भक्त:।कृते देशीयमेनत्। विटपाः शाखाः । शाल्यो- दनसादृश्यं प्रियत्ववी जम्। गालितस्य निर्मलीकृतम्य। विचकिलं मलििकाः। विरुद्धशालभ- ज्जिकायां विदूपकोक्तिरियन्। " स दुर्नदेषम मिर्हच्करी विदूषक: "। इति तलक्षणम्। वाक्यदोष पनिकृलवर्गोपहनलुप्तविसर्गविसंधिहृतवृत्तानां नित्यन्वान्न्यू नपदानित्यत्वं दर्शयनि-न्युनपढगपीति, गाढेति।अमरुकवेरिदम्। (अमरुशनके शुङ्गार- रमातिरेकमीमानं प्रातम्य कम्यचिव्रायकमय सुरतान्ते रतिश्रमनिमझ्ां प्रेयमीमनेकधोल्िख्य विनर्कडन्)। गाहालिङ्गनेन गामनीवृतौ कुची यम्याः । अनेन पीनोच्चकुचत्वम्। मा चासौ प्रकटमुद्धतो गेमोदनो यम॥ः मा।प्रियमंत्रन्धेन सान्द्रो निबिडो य आनन्दम्नम्य, तिरेक आविक्यं तेन विगलच्छ कितम्बादम्वरं यम्याःसा। हे मानद मानखण्डक सन्मा- नदायक च। मा ममटामयनि शेष: । माऽतिपीडयेति शेषः । अनुक्तिस्तु ग्मानिर- व्यञ्जनाय। अलममिति अम्पष्टाक्ष हिखिगी। सुप्ेत्यादिनायकवितर्काः । मुत्म्य पिश्वामा- द्यनुभवादाह-मृना नु किम्। मृनाऽपि त्रहेग्नुसयनेन आह-मनसीति। कि नु इत्यनु- षङ्ग:। लनत्वं जह्काहन्याेव ताद्शापि पृथकं शक्यते तत्राSह-विलीनेति। क्षारे जले चवणव निअिनेस्त:। (शार्ईलविकीडित छन्दः)। पनीनेगिनि। झटित्यध्याहा-

१ रे. न्यूनं प": २ क. सान्द्रानन्दर°।

३६० प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [७ स० उल्ाम: ]

तिष्ठेत्कोपवशात्प्रभावपिहिता दीर्ध न सा कुप्यति स्वर्गायोत्पतिता भवेन्मयि पुनैर्भावार्द्रमस्या मनः । तां हर्तु विबुधद्विषोऽपि न च मे शक्ता: पुरोवर्तिनीं सा चात्यन्तमगोचरं नयनयोर्योतिनि कोडयं विधिः॥३१२। अत्र पिहितित्यतोऽनन्तरं 'नैतदर्तः' इत्येतैर्न्यूनैः पदैर्विशेषबुद्धेरकरणान्न गुणः । उत्तरा प्रतिपत्तिः पूर्वी प्रतिपति वाधत इति न दोषः । अधिकपदं कचिद्ुणः । यथा, यद्वश्चनाहितमतिरबेहु चाटुगर्भ कार्योन्मुखः खलजनः कृतकं व्रवीति। तत्साधवो न न विदन्ति विदन्ति किं तु कर्तु वृथा प्रणयमस्य न पारयन्ति ॥ ३१३ ॥

प्रदी०-सफुटत्वात्। प्रत्युत गुणः । रसातिरेकव्यञ्जकत्वात्। क्वचित्तु न दोषो नापि गुणः । यथा- तिष्ठेत्०। अत्र पिहितेत्यनन्तरं 'नैतदुज्यते' इत्येतैर्न्यूनम्। एवं द्वितीयपादेऽपि। न चात्र गुण त्वम्। विशेषवुद्धेरनुत्पादनात्। नापि दोषत्वम्। तव्तिरेकेणापि दीर्घ न सा कुप्यती- त्यादिप्रतीत्या तिष्ठेत्कोपवशादित्यादिप्रतीतीनां बाध्यत्वावगमात्। अधिकपदं क्विद्गुणो यत्र विशेषप्रतिपत्तिः। यथा-यद्ूञ्चना० ।

उ०-रादिति भावः। रसातिरेकाते।हर्षसमोहातिशयप्रत्यायकत्वेनेति भावः। एवं शोकादा वपि गुणत्वं त्रोध्यम्। निष्ठेदिति। (विक्रमोर्वशीये चतुर्थाङ्के) विरहिण: पुरूरवस उक्तिः। प्रभावोऽन्तर्धानकरणविद्या। पिधानं तिरोधानम्। स्वर्गायेति कर्मण चतुर्थी।करियार्थोपपदस्य च कर्मणि स्थानिनः'(पा०सू० २।३।१४) इति सूत्रात। स्वर्ग गन्तुमुत्पतिता, ऊर्ध्वगमनानु कूल्ियावती। विबुधा देवाः।अगोचरोऽविषयः। विधिःप्रकारः। अत्र दघमित्याद्युत्तरवा क्यार्थावगमेनैव पूर्वस्य बाध्यत्वावगमान्न्यूनत्वं न दोषः। (शार्दूलविक्ीडितं छन्दः)। विशे- षवुद्धेरिति। वितर्करूपभावस्य न्यूनपदेनाप्रकर्षादिति भावः। बाध्यत्वावगमादिति । भ्रमत्वेनावगमादित्यर्थः। वाक्यार्थबुद्धावविचम्बाच्चेत्यपि बोध्यम्। यद्वञ्चवनति।वश्चनायां प्रतारणायां कृतवुद्धि: कार्योन्मुखो दुर्जनसमूहो बहुप्रियवाक्यगम कृतकं मिथ्या यद्वचनं व्रवीति तत्साघवः पण्डता न विदन्तीति न, किं तु विदन्ति।तथाऽस्य खलस्य कृतकमपि स्नेहं वृथा कर्तु न पारयन्तीत्यन्वयः । (वसन्ततिलका छन्दः)। दोषत्वाभावमुपपादयति-

१ क. नः स्नेहाद्र ।२ क, योर्जाते।३ क. 'तद्ज्यत इ० ।४ क. ग. "धिकं प"।

अत्र विदन्नीनि द्विनीयमन्यरगव्य वचछेदपरम यथा बा, वद बड़ जिनः म शतुनेनो उ्तैयैंथ नब तवाम्मीति। चित्रं चित्रमगेदाद्ाहेनि एं सुते पुत्रे।। ३१४ ॥ इन्येवमादो हर्ष्भैँयावियुक्क व क्तनि: कथिनपरव कचिदुणो लाटा:मामे, अथोन्नवमंक्रमिनवाच्ये विदिनस्यानु वाद्यन्वे च, क्रमेणोदाहरणानि- मिनकरकररुचिरविभा भाक ाकार धरणयर कीनि:। पीरुपकमला कमला सा.षिना वाक्ति नान्यम् / ३२५॥ प्रदी०-अत्र दविनीयं विदन्नीति पदमन्ययोगव्यवच्छेदं पवदचका वेकनहत्दपि दुएस्। यदुक्तन्- 'विस्मय च विपाने न दैन्य कोपेडवकारण। प्रसादे च तथा हैषै वाक्यमके िनच्धनेi इनि। एवं हर्पशोकाविय्युक्त वक्तरि फन्वम। व्वरादिव्यवत्या हषदस्रकतवात्। यया-वद० । अत्र पादचतुष्टये क्रेण हर्पनिविमयविषद्दुत्त वक्तार:। एवं पुनरुक्तेपि द्रष्टव्यम्। कितपदस्यापि लाटानुममे वेर्व हकनयावतमंक भिम मव विशेषव्यख्ना द्विहितम्य पैत्र:नुवध्यत्वंनत्र पे दशानिमननिवाहकनया गुणन्वस्। कमेगोडाहर णानि-सित० । अत्र लाटानुप्रामः । उ०-अत्र दद्वनीयं विदन्नीति। न्दयभगन ज्ञानानिशये लब्घ पुनर्विदन्तीति पढ मेत एव जानन्नीति न त्वन्यं ज्ञाप र्नीति विशषकत्वाहुण इनि मावः।बढ वदेति। स्पष्टम्। (आर्या छन्दः)। सितेि। मिनकरश्चन्द्रस्तम्य करराठिका विभा. कान्तिर्यम्याः सेनि कीर्निविशेपणम्। वि करः मर्यस्नत्मददश घगणवर राजन्। एनेन प्रतापित्वम्। पौरुषकमला पौरुषलक्षनी: ना कमला प्रमिद्धा लक्ष्मीश्च नवैव नान्यम्ये- त्यर्थ: । पौरुषमेव कमुलमषिष्ठानं रःः मा लक्ष्नीरित्यर्थ इति केचित्। तन्न। तथा सत्यर्थमेदेन लाटानुप्रासत्वनापत्या ट्टनुनासे कथिनपदगुणन्वोडाहरणमंगने: । अन्व- यमात्रभेद एव तम्य वक्ष्यमाणत्वात। ( अर्या छन्दः )। १ क. 'ल्पं स्तु त°।: क, "भ शोधादि।: क "थिनं पर्द गुणो लटा। ४ क. दैन्ये कन्यवधारणे। प्रमादने नथा। ५ क य तु' । ३ क च नादृश्याभि"। ४९

३६२ भदीपोद्दयोत समेत :- [७स० उल्ाम: ]

ताला जाअन्ति गुणा जाला ते सहिअएहिए घेप्पन्ति। रइकिरणाणुग्गहिआइँ होन्ति कमलाइँ कमलाइँ॥ ३१६ ॥ जितेन्द्रियत्वं विनयस्य कारणं गुणप्रकर्षो विनयादवाप्यते। गुणमकर्षेण जनोऽनुरज्यते जनानुरागप्रभवा हि संपद्ष:॥ ३१७। पतत्मकर्षमपि कचिद्ुणः यथा, उदाहृते भागभाप्तेत्यादौ।। (३१८)।। समापपुनरात्तं कचिन्न गुणो न दोषः, यत्र न विशेषणमात्रदानार्थ पुनर्ग्र हणम्, अपि तु वाक्यान्तरमेव क्रिरयत। यथा, अत्रैव भागप्रापतेत्यादौ।

प्रदी०-ताला०। अत्र द्वितीयं कमलपदं सौरभादिमदर्थकतयाऽर्थान्तरसंक्रमितवाच्यम्। तथात्वे च कथतपदृत्वमेव प्रयोजकम्। जिनेन्द्रिय० । अत्र च कारणमालायां पूर्वोपात्तपदेनैव विनयादिकमुपादेयम्। पदान्तरेणानूद्यमानं तञ्िन्नतयेव प्रतिमाति। तथा च तादशालंकारसंपादकतया गुणत्वम्। दोषत्वाभावश्च। ततो बीजाभावाच्च। पतत्प्रकर्षमपि क्वचिद्रुणः । यथा-'प्रागप्राप्त-' इत्यादौ। अत्र हि चतुर्थे पादे कोधामावान्मसृणमेव पदं युक्तमिति दोषत्वामावः। गुणत्वं तु विनयप्रकाशकतया। समाघपुनरात्तं क्वचिन्न गुणो न दोषः । यथा-'प्रागप्राप्त-' इत्यादौ। अत्र

उ०-तालेति। 'तदा जायन्ते गुणा यदा ते सहृदयैरगृह्यन्ते। र्विकिरणानुगटहीनानि भवन्ति कमलानि कमलानि'॥ . इति संस्कृतम् । (जघनविपुला छन्दः)। अत्रति । अत्रानुप्रासमात्रं निमित्तम्। औपम्यस्य कान्तिपदादपि निर्वाहात्। तथात्वे चेति। पुनस्तत्पदोपादाने चार्थान्तर- संक्रमितवाच्यत्वं स्फुटमिति तदेव निमित्तमर्थान्तरसंक्रमितवाच्यलक्षणासाध्यविच्छित्तेः। कमलान्युत्कृष्टानीति मुख्यप्रयोगादप्रतीतेश्र्वेति भावः । जितेन्द्रियत्वमिति। (वंशस्थं वृत्तम्)। भिन्नतयेव प्रतिभातीति। भिन्नत्वेनाभासे चोत्तरोत्तरं प्रति पूर्वस्य हेतुता न लम्येतेति कारणमालासंपादनमेव कथतपदस्य गुणत्वे निमित्तमिति भावः । एवं च सर्वत्रानुप्राससत्त्वेऽपि-पृथद्गिर्देशो निमित्तमेदादिति बोध्यम्। कोधाभावादिति। गुरु स्मृत्येति भावः । विनयेति। अत्र परशूत्कर्षस्येत्यादि:।

१ क. गुणाधिके पुंसि ज° 1२ क. णदा"। ई क. "त्र का"।

[ 'sम० उद्ामः ] काव्यपकाश:। ३६३

अपदस्थसमासं कचिद्गुणः यथा. उदाहने रक्काशोकेनयदौ।।३॥ गर्भितं नर्थव। यथा, भमि अवहन्थिओरहो णिरइकुमो अह विनेअग्हिओं वि। सििणे वि तुमम्मि पुणो पनिहि भर्त्ति ण पुझ्ममिमि ॥ ३२०॥ अत्र प्रतीहीि मध्ये दृढपन्ययोन्पाठनाय प्रदी०-'येनानन-' इत्यादि न विदेष-इम्मवर्थ कि तु वाक्यान्नग्मेवाववेयन्। अनो बीजाभावान्न दोषः। न च गुणः : चिपत्रुजरकरमान्। अपदस्थसमाममपि क्वचिहुणः । यथा -- 'राशोक-'इन्यादि। अत्रापदम्थ- समामत्वमेव कथमिति चिन्त्यम्। दि्नचम्धदे तन्म्यानम्वसृम्ि रुष्टवक्तकत्वा दन्यथा गुगस्वासंमवात्। भास्करस्तु-'शुद्गार ममामम्यमीविन्यदम्थनम्थवस्' इत्याह। गर्मिनमपि क्वचिङ्ठणः । दृढप्रत्ययाविहेतुन्वान्। न तु दोषः । प्रनीनेग्व्यवधानात्। भमि०। अत्र प्रतीहीति दृढप्रत्ययोत्पादकम्। उ०-न विशेषणेति। विशेषणस्य बिहेनटनव इक्निनव्वव वविश्यपदा- वृत्तिकल्पनात्प्रतीतिविलम्बो निराकाङ्क्षत्वं न विशेषणोपादाने दृषकनाबीजमिनि भावः। किं त्विति। तन्र तु पदानामनाकाड्कन्वडपि यच्व्देनाS5काडकोन्थापनान्न दोषः। अत एव ' यो नववयो लाम्याय' इति पाठे तत्रापि न दोषः । अन्यथा गुणन्वेनि। क्रोधोन्मादपरिपुष्टया हि तम्य गुणत्वम्। विगहिण: पुरूरवम इयमु्तिरिति भावः । नो दृष्टेत्यस्यापि कोपप्रकाशकत्वेन नत्स्धानत्वम्। एवं च म्थानेऽकृनत्वमात्रणापद्- स्थपद्तेति कश्चित्। भमि इति। 'भ्रमामि अव्हम्निनरेख निम्डकुशोथ विवेकनहिनोडपि। स्वप्नेऽपि त्वाय पुनः प्रतीहि भक्ति न प्रम्मगमि॥। 4हुमि' इति पाठे भवामीत्यर्थः । कामं प्रनि यौवनोक्तिरियमित्येके। मलया निलादिसहचरसंपत्तौ तं प्रति तरुणोक्तिरित्यन्ये । गुरुं प्रनि शिप्योक्तिरित्यपरे। अपहस्तिता त्यक्ता रेखा मर्यादा येन। निग्डकुशोऽनुरोघशून्यः । विशेषणत्रयम्य भिन्नार्थत्वं चिन्त्यम्। प्रम्मरामीति वर्तमानसार्माप्ये लुट्। पम्मिन्यामीचर्य:। (गाथा छन्दः)। प्रत्ययोत्पादकमति। प्रतीहीति सत्यप्रतीनिपरम्। नेन स्वोक्तेरमिथ्या- त्वप्रतिपादकेन प्रतीहीत्यनेन शपथममानशीलेन मवर्दविषयढढर्चावगमः। परत उपादाने तु प्राङ्मिथ्यात्वेन प्रतीतौ तदर्किचित्कगमनि मावः । त्वमित्यम्याध्याहारनियमादस्य ·१ क. हुमि। २ क. ०पिरु"।

३६४ [७स०उह्ाम:] एवमन्यदप ल्क्ष्योल्क्ष्यम्ँ। रसदोषानाह- व्यभिचारिरसस्थायिभावानां :। इवाच्यता। कष्टकल्पनया व्यक्तिरनुभानविभ वयोः ॥६० ॥ प्रतिकूलविभावादिग्रहो दीति: पनः पुनः । अकाण्डे प्रथनच्छेदावङ्गस्तप्य नेविस्तृतिः ॥६१ ॥

अनङ्गस्याभिधानं च रैसे दोषा स्युगीदृशाः ॥ ६२॥ स्वशब्दोपादानं व्यभिचारिणो यथा, सत्रीडा दयतानने सकरुगा मतङ्गचर्माम्बरे सत्रासा भुजगे सविस्पयरस चन्द्रेऽमृतस्यन्दिनि। सेर्ष्या जह्नुसुतावलोकनविधो जोना कपालोदरे पार्वत्या नवसंगमप्रणायेनी ष्टिः शिवायास्तु वः ॥ ३२१।। प्रदी०-एवमन्यदपि लक्ष्यं दृष्ट्वोहनीयम्। अथ साक्षाद्रसविरोधिनो दोषानाह-व्यभिचार०। शब्दवाच्यता सामान्यतो विशेषतो वा स्वशब्देन पादानम्। सा व्यभिचारिणां यथा- सत्रीडा०। उ०-वाक्यदोषत्वम्। परापकारनिरतरित्यत्र तु प्रसिस र्थस्योपदेशान्नास्त्युपपत्त्यपेक्षेति तत्र निशकाड्क्षतैवेति बोध्यम्। एवमन्यदपीति। ताण गुण(पृ०१७४)इत्यादौ वचनप्रक्रम- मेदस्यादोषता। प्रत्युत प्रेम्ण एकरूपताव्यञ्जनादगुणत्वर।एवं धन्याऽसी त्यादावपि शपामीति गर्भितं गुण एव। अविदग्धगोष्ठ्यां शपथेनैव प्रत्य-यनौचित्यात्। अभवन्मतयोगानभि- हितवाच्यापदस्थपदसंकीर्णप्रसिद्धिहताक्रमामतपरार्था तु नित्या एवेति बोध्यम्। व्यभि- चारीति। व्यभिचारिणां स्वशब्दानुपादाने मत्येव स्वैः स्वैरनुभावैर्व्यक्तौ भावध्वनित्वं रसाय पर्याप्त्वं च। तथा रसपदेन रसोपादानेऽपि, वेभावादिभिरमिव्यक्तिं विना न चर्व- णीयता। स्थायिनोऽप्यभिव्यक्ता एव रसाः न स्व: ब्दोपात्ताः । कि तु तदुपादानकृत आस्वादापकर्ष इति भावः। सव्रीडेति। नायकस्य रं मुखदर्शनाद्व्रीडा । मातङ्गो गजः । तच्चर्माम्बर दर्शनन कारुण्यम्। विभवाभावेन शकोतर त्। सर्पदर्शनेन भयम्। अम्वरस्थायी कथम्रेति चन्द्रदर्शनाह्विम्मयः। विम्मयस्य स्थायित्वेः पेचमत्कारकारित्वेनोपचार।द्रसत्वम्। पत्युरन्यस्त्रीसङ्गदर्शनादीर्प्या। मणिस्थाने कपालदा नाहैन्यम्। नवसङ्गमे प्रीतियुक्ता १ क. क्ष्यात्प्रेक्ष्यम्। व्यभि° । २ ग, म् : व्य० ।३ क. रसदो०।

[७म० उहलाम: ] काव्यमक शः । ३६५

अत्र त्रीडादीनाम्। व्यानम्रा दयतानने मुकुजिना मानङचमम्बरे सोत्कम्पा भुजगे निमेषगंपना चन्द्रेऽमृनस्यन्दिनि।

इन्यादि तु युक्तम्। मीलद्भ्रू: सुरासन्धुदर्शनां वरधी म्लाना कपालादरे

रसस्य स्वशब्देन शङ्गारादिशव्देन का वाच्यन्वम्ँ। क्रमेणीदाहरणम, प्रदी०-अन्र त्रीडादयो व्यभिचारिमावाः स्वशत्देनोपानाः। न च म्वश्दनापानेषु व्यभि- चार्यादिप्वाम्वादमंभवोऽनुभूयते, कि त्वनुभावा देमुखम्त्र व्यक्तेषु। नम्मादाम्वादनुन्पत्ति र्दोर्टन्व समिनि मंप्रदायः।नतेदमालोचनीयम-रवावना शब्द वाच्यन या दोपन्वसव नाव द्दुर्लमन्। दूरे पार्थक्येन। दूरनरे साक्षात्। तम हनुमदनवचि विं र्मन निवन्धि काडभिमना तदनुपस्थिती वा। अन्त्ये काग्णभावारेवाइडम्वादाभाव न तु वच्यन्व- कृत:। मत्येव कारणचक्रके कार्यानुत्पाद्म्यवन्दकउबव्यसचद्। नया च न्यूनपदत्वमनभिहितवाच्यता वा दोषः । र न्वियम्। आद्येडमुभबदिन एव रमव्य त्तिरिति कि तच्छव्देनेति वैयर्थ्यमात्रं दोष: : वयं त्वालोचयाम :- अनुभ्रर्दनमुरभ तावेव मावादीनां शब्दवाच्चनयाSडम् दोपा न प्ररीयन इनि तम्याः उृथरद्ोषत्वम्। अत एवोत्सुक्यादीनां शब्द्वाच्यना न दोषः। नत्राऽडम्वादविवानाम्रर्नीनेः । न च वाच्यमेवानुभोवोपाढाने किमिति नोदाहृतमिनि। तदुपाडानम्थले मढ ईददनंवैयथ्य- मपीत्यसंकरामिप्रायेण तथोदाहरणात्। उदाहने त्वनुभावारपकतया वैदथ्यभावात्। न चवमुक्तोदाहरणविराधस्तत्रानुभावाद्यनुपादान.िि वाच्यम्। 'दवाद्हमत्र तया- इत्यादाविवाऽडक्षेपेण तेषां प्रतीनेः। न हि क्रडादि व्दैः प्रनिपादिता व्रडादय आम्वा- द्यतामिव स्वानुभावाद्याक्षेपकतामप्यास्वादाररनुमक्षमा वाजाभावात्। रव्मग्रिमे दाहग्छो व्वप्यूद्यनिति। एवं च स्थिते, 'व्यानम्रा दरितानने' इति पाढत्रये पाटो युक्क: ।एवं भावादिशव्देनाप्युपादाने द्रष्टव्यम् । उ०-च। (शार्दलविक्रीडितं छन्दः)। अन्त्ये कारणाभावादिनि। स्वम्वानुभी- वैरभिव्यक्तावेव व्यभिचारिण आम्वादका इनिभावः।न च वाच्यमिति। अनुभावो- पादान एव किमिति नोदाहमिति न वान्यमित्यावयः। अनुभावाक्षेपकनयेति। व्रीडद्याक्षिैम्तनु वर्व्यक्ितैवैपर्या त्वाम्वदोपान इनि भाव: एतदु त्तरं न चैवमुक्तेदाहरण इत्यादेराक्षेपेणैव नें ्रीिरित्यन्नग्रन्थः क्कचेःपुस्तके पठ्यने सोऽग्रन्थः । १ क. दीना वाच्यत्वम् ८२ ग. 'दि यु : ३ क. स् । ताम° ।४ क. 'च्यत्वमे"। ५ क. ·नेऽ्पि कि° । ६ क 'त्रयपा"।,

३६६ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [७स० उल्लाम: ]

तामन इंग्जयमड्रगलश्रियं किंिदुच्चभुजमूललोककिताम्। नेत्रयो: कृतवतोऽस्य गोचरे कोडप्यजायत रसो निरन्तरः॥३२॥ आलोक्य कोमलकपोलतलाभिषिक्त व्यक्तानुरागसुभ गामभिरमर्रुपाम् । पश्यैष वाल्यमतिवृत्त्य विवर्तमानः शृङ्गारसीमनि तरङ्गतमातनोति ॥ ३२३ ॥ स्थायिनो यथा, संपरहारे प्रहरणैः प्रहाराणां परस्परम् । ठणत्कारैः श्रुतिगतेरुत्साइस्तस्य कोऽप्यभूत् ॥३२४॥ अत्रोत्स्गहस्य। कर्पूरधू लिधवलद्युतिपूरधोंत- दिख्मण्डले शिशिररो/चिषि तस्य यूनः । प्रदी०-रसस्य सामान्यतो रसशब्देन यथा-ताम० । विशेषतः शुङ्गारपदेन यथा-आलोक्य०। स्थायिनो विशेषत उत्साहपदेन यथा-संपहारे० । अत्रैव 'स्थायिभावोऽस्य कोऽप्यभूत्' इति चतुर्थपादपाठे सामान्यतः शब्दवाच्यतो. दाहरणं द्रष्टन्यम् । कष्टकल्पनया पृथक्श्लोकाद्यनुसंघेयप्रकरणादिपर्णलोचनया विलम्बेन व्यक्तिः । न तु 'दैवादहमत्र तया-' इत्यादाविव झटित्याक्षपमहिस्रा सा। अनुभावस्य यथा-कर्पूर०। उ०-तामिति। अनङ्गसंबन्धिजयमङ्गललक्ष्मीम्। ईषदुन्नतं यदद्जमूल लोकितं दृष्ट यया। नखक्षताद्यवलोकनाय भुजमूलस्य किंचिदोन्नत्यकरणम्। तां नेत्रयोरगोचरे कृतव- तोडस्य निर्वच्छिन्नः कोऽपि रसः शङ्गार इत्यन्वयः (रथोद्धता छन्दः)। पूर्वार्ध उद्दीपना- तिशयः । अत्र रसपदोपात्ततद्रसाक्षिप्तस्वविभावानुभावव्यभिचारिभिर्व्यज्यते रसः किं त्वास्वादापकर्ष इति भावः। एवमग्रेऽपि बोध्यम्। आलोक्येति। कोमलकपोलतलेडिषि कस्तत्कार्यपाण्डुतादर्शनाद्रोमाश्चादिनाSभिव्यक्तो योऽनुरागस्तेन सुभगां दर्शनीयरूपाम- भिराममूर्ति रमणीयतरावयवसंस्थानामालोक्य, एष वाल्यमतिवृत्त्यातिक्रम्य विवर्तमानः पुल- ककटाक्षादिभिश्चेष्टमानः । तरङ्गितमविच्छेदारम्भमिति केचित्। (वसन्ततिलका छन्दः)। संपहार इति। युद्ध इत्यर्थ:। प्रहरणैः शस्त्रैः परस्परत्रिकयमाणप्रहाराणां ठणत्कारैरित्य- न्वयः । प्रहरणकरणकप्रहार जन्यझणत्कारैरित्यर्थः । उत्साहो वरिस्थायी। प्रमोदस्तस्य कोडप्यभूत्' इति पाठे न दोष:। कर्थूरेति। कर्पूरधूलिवद्धवलो यो द्युतिपूरस्तेन क्षालि- तदिङ्मण्डले शशिनि सति तस्य प्रसिद्धतारुण्यस्य यूनो नयनावनौ नयनप्रसारणभूमौ १ क. ममूर्तिम्। २ झणत्कारैः।

[७म०उहाम: ] काव्यपकाशः । ३६७

लीलाशिगेशुक निवेयतिशेषकन्ृमि व्यक्तस्तनोन्न तग्भूकयनावनी सा ॥। ३२५॥। अत्रोद्दीपनालम्वनरूपाः शुङ्गारयोग्या विभावा अनुरभावपर्येवसायिनः स्थिना इि कष्टकल्पना। परिह्रति रतिं मनि लुनीने स्खवलनि भुश पर्वितने च भृयः । इनि वन विपमा दशाऽस्य देहं पत्भिवति मसेभं किमत्र कुमेः॥३२६॥ अत्र रतिपरिहारादीनामनुभावाना करुणादावषि संभवात्कामिनीरूपा वि- भावी यत्नतः प्रतिपाद्यः। पसादे वर्नस्व प्रकटय मृदं संत्यज रुषं प्रदी०-अत्र चन्द्रादय उद्दीपनालम्बनविभावाः शृङ्गग्योस्या अनुभावाप्रनीत्याS- स्वादापर्यवसायिनः म्थिताः। यद्प्य शुकनिवशोनुमावत्वयोग्य्ापि तस्य्तनव्यक्ति प्रयोज कत्वेनोपेदानान्नानुभावत्वपर्यवसानमिति प्राश्चः। वस्तुतम्तु पुंनिष्ठएव शुङ्गारोडन प्रतिपिपादयिषितः । 'अभून्नयनावनो सा' इयनेन तम्यैवाSडलम्बनत्वप्रतिपादनात्। न च पुंसि कश्चिद्नुभाव उपात्तः । न च विभावरध्याक्षेपाई इति कष्टेन कल्पनीयः। विमावस्य यथा-परिहरति० । अत्र कामिनीरूपः रङ्गारवविमावकविमने न पुनरुपात्तः । न च रतिपरिहारादिभि रनुभावैराक्षेप्तुमपि शक्यते। तेषां करुणाढ़ावपि संभवाविति कष्टेन कलपनीयः । प्रतिकूल विभावादिग्रहः। प्रकृत-सादेः प्रतिकूलो यो रसादिस्तद्विभावानुभावव्यभिचा- रिणां ग्रहः। तत्र ताहश विभाववर िावं ईहे चथ- बमादे। उ०-कीलाशिरोशुकनिवेशस्य याविक्षेषा कतिस्तया स्तनोत्नतिर्यम्याः माऽमूदित्यन्वयः। (वसन्ततिलका छन्दः) ।लाशि शकेल प्युछपनविभाव एव। उद्दीपनालम्बनेति। चन्द्रनायिकाः। अनुभावाप्तीत्येि। झटिति तदप्रतीत्येत्यर्थः। चन्द्रोदये यूनो: परस्पराव- लोकने विकारो भवत्येवेति प्रतिसंधानोत्तरं विन्म्वेन नन्प्रनीनेरिति भावः। उपादानादिति।

दाह-वस्तुतसत्विति। परिहरतीति। वस्तुनि स्पृहा रतिर्मतिरर्थावधारणं विषमा दशा कर्त्री, अस्य देहमिति कर्म। स्खलतीति। अन्तर्मावितण्यर्थः । परिवर्तत इत्यपि। (पुप्पिताया छन्दः)। शुङ्गारेति।विपलम्मरद्गारेत्यर्थः। करुणादौ। करुणमया- नकबीभत्सेषु। कष्टेनेति। झटित्यनाक्षेपात्।,कि तु प्रकरणाद्यनुसंधानेन विलम्बेनेति भावः । एवं च तत्कृत एवाSडस्वादविन्नः। आपाततम्तु बहूनां संगमेनेकतरविश्रान्त्यभावा- दास्वादविघ्य इति बोध्यम्। प्रसाद इति। मानवर्ती मालती प्रति माधवस्येयमुक्तिः । १ क. ग. "भावाप"। २ क सितरां परिवर्तते म भु०। ३ क ग. वादीनां । ४ क. पात्तेनानु"।

३६८ महीपोद्दोतसमेत :- [७स० उल्लाम: ]

पिये शुष्यन्त्यड्कान्यमृनमिव ते सिश्चतु वच: । निधानं सौख्यानां क्षणमभिमुखं स्थापय मुखं न मुग्धे प्रत्येतुं परभवति गतः कालहरिणः ॥ ३२७॥। अत्र शङ्गगरे प्रतिकूलस्य आ्ान्तस्यानित्यताप्रकाशनरूपो विभावस्तत्पका- शितो निर्वेदश्च व्यभिचार्युपात्तः। णिह्ुअरमणम्मि लोअणबहम्मि पडिए गुरुण मज्झम्मि। सअलपरिहारहिअआ वणगमणं चेअ महइ वहू॥ ३२८ ॥ अत्र, सकलपरिहारवनगमने शान्तानुभावौ। इन्धनाद्यानयनव्याजेनोपभो गार्थ वनगमनं चेत्, न दोष:। दीपिः पुनःपुनः, यथा कुमारसंभवे रतिविलापे। प्रदी०-अत्र प्रकृते शङ्गारे प्रतिकूलस्य शान्तस्य प्रकाश्यमानानित्यतारूपो विभाव एत. त्प्रकाशितो निर्वेदरूपो व्यभिचारी च स्फुटमेव गृह्यते। तादृशानुभावग्रहो यथा-णिहु- अर०। अत्र व्याजादिकं विना वनगमनं सकलपरिहारश्र शान्तानुभावः । न च व्याजः प्रतिपादित इति शृङ्गारस्य प्रकृतस्य विच्छित्तिः। इन्धनाद्यानयनव्याजेन संभोगार्थ वन- गमनं यद्युच्यते तदा न शान्तानुभावग्रहः । पुनःपुनर्दीप्तिरङ्गरसादिविषया दाषः । अङ्गिनस्तु सा महाभारतादौ शान्तादेरिव न उ०-(चन्द्रकस्य कवेः पद्यमिदमिति शार्ङ्गघरपद्धतौ स्पष्टम्)। शुष्यन्ति शुष्की भवन्त्य ङ्ानि सिश्चत्वित्यन्वयः। शत्रन्तमेतत्। इतरत्पष्टम्। कालानित्यतारूप इति। उद्दीपन- विभाव इत्यर्थः। एतत्मकाशित इति। कालानित्यताप्रकाशनप्रकाशितत्वेन निर्वेदस्य प्रतिकूलता। प्रकारान्तरप्रकाशितस्त्वनुकूल एवेति बोध्यम्। निर्वेदरूपः । शान्तस्था- व्याख्यः। व्यभिचारित्वोक्तिश्वास्य शृङ्गारापक्षयेति बोध्यम्। अस्यामतपरार्थान्वेदश्चिन्त्य इति कश्चित्। णिहुअरेति। "निभृतरमणे लोचनपथे पतिते गुरूणां मध्ये। सकलपरिहारहृदया वनगमनमेवेच्छति वधूः "॥ निभृतरमणो जारः । गुरूणां मध्य इत्यनेनात्यन्तं तरलता। (गाथा छन्दः)। यद्यच्यत इति। न चैवं प्रकृत इति मावः। न च निभृतेत्यादिस्वरसात्सक- लपदस्य गृहकार्यपरत्वादेवं प्रतीतिः । तत्कर्मणस्तदानीमनौचित्यप्रतिभासेन वैराग्य- हेतुत्वसंभवान्। पुनःपुनदीक्षििति। वेद्यान्तरेण विच्छिद्य विच्छिय ग्रहणमि-

[ ७ म० उलाम: ] काव्यपकाश: । ३६९

अकाण्डे प्रथनं यथा, बप संहारे द्विनीये डनकेवीरसंक्षय मते भानुमन्या सह दुर्योधनस्य गुङ्गारवणनम्। अकाण्डे छेदा यथा, वीग्चरिते द्विर्नीयडङ्क रयवभागतयोधागधिरुढठ वौरग्से "कङ्कणमोच- नाय गच्छामि "-इति रबवम्योक्ती। अङ्गस्यामधानम्यानिविस्नरण वणनम। यथा हयग्रीववध हयग्रीवम्य। अङ्विनोपसुमंधामं यथा, रत्नावल्यां चनुर्चक वात्रव्यागमने साग-

प्रीह। उदाहरणं कुममम-अथ मंहइन्णद़िना कनिमिर्न ने उपि करुणः 'अथ सा पुनरेव' इत्यादिना पुमःपुनदीति नीनः। उपमुक्तो हि दुन्नरमुज्मन: परिम्लानम्तवकवद्ूरस्याय कल्नत। अकाण्डेडनवसरे प्रथनम्। यथा वेणीमंहारे द्वितीयडड्केइनकेवानमस्षये प्रवृत्ते भानु- मत्या सह दुर्योघनम्य शृङ्गारवर्णनम्। छेदो यथा वीरचरिते राघरभार्गवयोरविच्छिन्नस्या ृत्ते वीेक णाय यामि' इति राघवन्योक्तीं। अकण्डे हि नथा वचन व्यानेन निर्गमं प्रतिपाठ्य- वरत्वमवे पर्यवस्थति। अङ्गस्यातिविस्तृनिरप्रधानम्यातिविम्तरंग वर्णनम्। यथा हयग्रीवबध हचधीचम्य। यद्यपि प्रतिनायकवर्णनं, नायकम्यैवात्कर्ष पर्यवम्यति नथप्वविवव्व प्रवाणनिरोधाय कतया दोपपदवीमवतरति। अङ्गिनः प्रधानम्धाननुसंधानम्। यथा रत्नवल्यां चतुमेडके बात्रव्यागमने

उ०-त्यर्थः। तच्च प्रबन्ध एवेत्याह-कमारेनि। परिम्लानस्तवकवदिति। उपभुक्त कुमुमपरिमल् इव सहदयानामास्वादापकर्ष इन्दर्थः। प्रथनं विस्तारः। अनेकवीरसंक्षय इनि। नढा करुगम्य वीरम्य वावमरोन शङगारादेः। हिकेाहमन निरुस्े प्रतिपत्तचेतमि वृङ्गरिः पदमपि लमते मुनरामाम्वाढ़ इनि भावः। छेदो विच्छेदः। कङकन्णमोचनन्। विकहदरूनदिनतमवरेदः। वीगमे युद्धात्भाहे। नादशे हि समाजे नय उडचक मदािमवेह यावकन् कक विर्रदर्द नि भावः। अङ्गम्य।प्रतिना- यकादेः। यथेति। तत्र हि हयग्रीवम्य जवनविहांगदिना ममव्क्षय विम्तरेण वर्णनं तम्यैव नायकत्वं प्रत्याययति। प्धानस्येति।प्रबन्धव्णापिन इत्यर्थ: । प्रत्रन्धो हि

१ क. "संवरणे द्वि"।२ कः "कसं। ३ क. "कस"।

३७० दीपादूद्योनसमेन :- [७म० उंलाम: ]

रिकाया विम्मृनिः । प्रकृतयो दिव्या अदित्या विव्यादिव्याक्च, वीररौद्रशृङ्गारशान्तरसपधाना

उत्तमदेवंताविषया न वर्णनीया। तद्दर्णनं हि पित्रोः संभोगवर्णनमिवात्यन्त- मनुचितम्। कोधं प्रैभी संहर संहरति यावहिर: से मरुतां चरन्ति। तावन्स वह्निर्भवनेत्रजन्मा भस्मावशेष मदनं चकार ॥ ३२९।

उ०-सागरिकाया विस्मृतिः । प्रकृतीनां विपर्ययो यत्प्रक्ृती यद्वूर्णनमनुचितं तत्र तदूर्णनम्। प्रकृतयस्तावहदिव्या अदिव्या विव्यिव्याथ्य।अत्र विव्यमत्यैकलप्वमर न पातालीयाद्यसंग्रहः। उदा हरणं श्रीमन्महेश्वरादिः। अदिव्यत्वं मर्त्यैकरूपता यथा। माधवादेः। दिव्यािव्यत्वरूपता यथा श्रीकृष्णादेः । त्रिविधा अप्येते चतुर्धा भवन्ति-घीरोदात्तधीरोद्धतधीरललितिधरि शान्तभदात्। क्रमेण वीररौद्रशङ्गारशान्तप्रधानत्वमेषां लक्षणानि। श्रीरामभार्गवैश्रीकृष्ण. जीमूतवाहना उदाहरणानि। एने च प्रत्येकमुत्तमावममध्यमभेदाः । अनुकलादिभेदास्त्व- स्थिराः। अनुकृचविर्हि कदाचिद्दक्षिणादिः संपद्न इते प्रकृतिभेदे न गणनीयाः। एवं भिन्नासु प्रकृतिषु रतिहासशोकाद्भुनान्यदिव्योत्तम प्रकृतिव ह्द्ि त्ये प्व प ता्ा व र्णनियानि कि तु रातेः, संभागशभ्ॢरूपा, उत्तमदिव्यविषया न दर्णनीया। तदूर्णनं पित्रोः संभोगव- र्णनमिवात्यन्तमनुचितम्। क्रोघं०।

उ०-नैकरसेन निर्वहति। तत्र नानारमोपाढानस्य कविममयसंमतत्वात्। उपादानं चन प्रधानानां परस्परनिराकाद्घत्वाभावादित्येकस्याङ्गित्वमन्येपमङ्गत्वं रसवैं ध्ार्थे वाच्यम् । तत्र यदङ्गी नोपादीयते तदा वैचित्यं न प्रतीयत इति दोषः । सागरिकायाः । रत्ना- वल्याख्याया मुख्यनायिकायाः । विस्मृतिरिति। तदनुसंधानाधीना शाङ्गाररसधारा तदनुसंधाने विरता स्यादिति दु्टिबीजम्। उत्तमाधममध्यमेति । गुणोत्कर्षापकर्षत दुभयैरेते मेढ़ा बोध्याः। संभोगेति। चुम्बनालिङ्गिनादिरूनः। न पुनरन्योन्यावलोक- नम्। तस्य ब्रीडाद्यकारित्वात्। एवं भये नोत्तमेषु जुगुप्साऽप्यदिव्येप्वेवेति बोध्यम्। कोधो- त्साहविशेषावपि दिव्येष्वेवेत्याह-क्रोधमिति। (कुमारसंभवे तृतीयसर्गे पद्यमिदम्)।

१ ग. ०तमाधममध्यमाथ। २क. विभो। ३ क. वकृ° ।४ के. 'ति। तत्र रति।

9 १० उलास :: काव्यपकाणः। ३७१

इन्युकतद्भुकुटयािईकिम क्रोध: मद्यःफलद: स्वगपातालगगन- ममुद्रोलङ््यनासयुन्साहथ विव्यप्वेत अदिव्येयें तु यावदवदाने प्रसिद्धमुचितं

वद्वार्ननव्यम्, न प्रनिनायकवन्-'इन्दृदेशे न पयवस्थेन्: दिव्यािव्येपू-

वणेनं विश्येयः। नत्रभवन्भगवलनिन्युनमेन, नाधमेन, मुनितमुनी, न राजादौ, भट्टार्केनि नोत्तमेन राजावाँ, नष्टनिवि्वचवानम : एरवं तेवकववषो

अनङ्गम्य ममुपरका वर्णनं यथा, कर्पूरमखजर्गा नायिकया स्वात्मना मैं कनं वमन्तवर णनमनादृन्य वन्दिवर्णनस्य शैज्ञा प्रशंसनम् ।

दावुत्माहश्च दिव्येप्वेव वर्णनीयः । अविव्येषु तु यार्वदेव महत्कर्म लोकप्रमिद्धमुचिनं वा नावदेवपनिवन्धरमीरस्। अधिक हि निबव्धमतम्यनिवसनया ग र्नितव्यमित्याद्युपदेशे न पर्यवम्येन्। दिव्यादिव्येपु पुनरभयोग्प्युचिनं वर्णनीयम्। एव- टुक्तम्योचिक्टस दिकादीनमित्ततम्पउामें प्रकृतिविपर्ययः। आमन्त्र- णोचित्यलड्घनेऽपयेवम्। नद्या तत्रमतत्भगवसित्कुत्तमेनेव प्रयःक्त्व्य नाधमेन। उत्त मेनापि मुन्तसनवे न तु गाजादी। भटटारफेनि न राजादावुन्तमेन किं तु देवादावेव। अन्यथा प्रकृतिविपर्ययापत्तेः। एवं यत्र देश कल वयमि जानो वा यद्वेपव्यवहागदि- समुचितं नदेव तत्रोपनिवद्धव्यम्। अन्धथानियाषन तु प्रकृनिविपर्ययः। यथा म्वर्गा- ङनासु मानुषीवेपादिः। रसातलादी मेघादिगिति। अनङ्गस्याभिधानं रमानुपकारकम्य वर्णनम्। यथा क्पृर्मन्जयी नायिकया स्वात्मना च यद्वसन्तवर्गनं तदनादृत्य वन्दिवर्णनम्य गज्ञा प्रशंमनम्। उ०-इन्द्रवजा छन्दः)। उक्तवन् : इंदरः, उत्तमावीनामिति। अदिन: बीगे- द्ूतादीनामपि संग्रहः । न राजादाविति। अधमेन तुराजादावेव न मुनिदेवादाविति केचित्। मेघादिरिति। एवं वसन्ते मेघादिकम्, जगयां संभोगादि:, कुलवधूजानीयम्य १ ग. 'त्युक्तिव° । २ क. रविवर्रितः सदः फलदैः कोपः । स्व:प०। ३ ग. तः सद: फलद: क्रधः । स्व° ।४ क. नादावुन्सा" । १ ग. पु च या।६ क सत्प्रति° । ७ ग 'मन्य"। ८ क. 'ति परमेश्वरे न मुनिप्रभृती प्रकृ। ग 'ति न राजादौ परमेश्वरेति न मुनिप्रमतौ प्रकृ। ९ ग. "दिसमु° । १० क. च वसन्तस्य वर्ण। ग. च व०। ११ क ग राजः प्र°।१२ ख. इत्याझ्क्मुकु । १३ क. वद्वर्ति"।

३७२ प्रदीपोद्द्यानसेमेन :- [७ म० उह्ाम:]

"ईदृशा:"-इनि नायिकापाढप्रहाशदिना नायककोपादिवर्णनम्। उक्ततं हि ध्वनिकृना- अनोचित्याद्ृते नान्यद्रसभङ्गस्य कारणम् । औचित्योपनिवन्धस्तु रसस्योपनिषत्परा॥ (३३०)। इनि। इंदानीं कचिददोर्षां अप्येने-इत्युच्यन्ते न दोष: रवपदेनोक्तीवपि संचारिण: क्वचित। यथा, औत्सुक्येन कृतत्वरा सहभुवा व्यावर्तेमाना हिया तैस्तैबन्धुवधूजनस्य वचनैर्नीताSSभिमुख्यं पुनः। दृष्ट्ाडग्रे वरमात्तसाध्वमरसा गौरी नवे संगमे संरोहत्पुलका हरेण हसता श्िलिष्टा शिवायास्तु वः ॥३३० ॥ अत्रौत्सुक्यशब्द इव तदनुभावो न तथाप्रतीतिकृत् अन एव

प्रदी०-'ईदृशाः' इत्यनेनैतदुक्तं यंदेवंविधा अन्येऽप्यनौचित्यहेतवो भवन्ति। यथा नायिका. पादप्रहारादिना नायककोपादिवर्णनामित्यादि। अनौचित्यं तु रसविच्छेदहेतुः। यदुक्तं ध्वनिकृता-अनौचित्या०। इदानीमेषां केपांचित्कचिददोषत्वमपत्याह-न दोष:०। संचारिणो न तु रसम्थायिनोरपि। क्वचिदिति यत्रेतरविलक्षणो नानुभावः। यथा- औत्सुक्येन०।

भयादिसाधारणत्वात्। अत एव

उ०-साभिप्रायवचनादिकमनुचितम्। यत्रेतरेति। इदमुपलक्षणम्। यत्रानुभावविभावा- द्रिकृत: परिपोष: प्रकृतरमाननुगुणत्वादनपेक्षितस्तत्रेत्यपि बोध्यमिति केचित्। तादृशो दाहरणं चिन्त्यम्। औत्सुक्यनेति। (रत्नावल्यां प्रथमाक्के मङ्गलाचरणमिदम्)। त्वरा सहसागमनारम्भः । अम्य रोषभयादितोऽपि संभवेन भयादुत्कण्ठातो वेति संशयात्र निर्णय इति औत्सुक्येनेति। एवं व्यावर्तनस्य कोपादिनाऽपि संभवाद्ध्रियेत्युक्तम्। सहभुवा म्वाभाविक्या। नवोढात्वात्। बन्धुवधृजनैर्भ्रातृजायादिभिराभिमुख्यं प्रियस्य वरं श्रेष्ठं पति च। अत्र स्ध्वसस्य विकृतवरदर्शनादिरुपविभावानुभावमु्खेन परिोष: प्रकृत- शङ्गाररसप्रतिकूलप्राय इति तम्य स्वशब्दाभिधानं, तेन नवोढास्वाभाव्यकृतसाध्वसलाभः ।

१ क. प्रतिद्ध्याचित्यब° । ग, प्रसिद्धौचित्य ब° । २ ग. षा एते उ०।

[ 9 म० उल्ाम: ] काव्यनकाश:। ३७३

"दूगदुन्सुकम्-" इन्यादो व्रीडमिमादनुभावानां विचलितवारदीनामिवो न्सुकन्त नुभावस्य सहमार्मेसरणादिरूपम्य नथापनिपनिकारित्वाभावादुन्सुक- मिनि कुतम्।

यथा, कॉकार्य, शशलक्ष्मणः क च कुलम्-इन्यादौ।

प्रड़ी०-'दूरादुत्मुकमागने विचलिनं मंभाषिण म्फार्निं संश्लिप्यत्यरुणं गृहीनवमने कोपाश्चिनभ्नकनम्। निन्ध भमात ववर निकरे वाप्पाम्वुपूर्णेक्षणं चक्षुर्जातमहो प्रपञ्चचतुर जानागमि प्रेयामि।। इत्यत्र त्रडादीनि विचलिताइमिुविवनस् रमियममि गैन्मुक्यं स्वशव्देनैवोपात्तवान्। दोषत्वाभावबामुक्त प्राक्। इदं त्ववधेयम्-त्वगदानां मयादिमाधारण्येऽप्यौत्मुक्यादिना स्वकारणेन विकिन्दमाथो कता एव महरारमासहम क्यादि व्वञ्नयन्त्रीत्याम्वादोदयः । न तु शब्दादेव तन्यतिषण्ठ। व्यभिचार्यादीनां वाच्यत्वामहत्वव्युत्पादनात्। अत एवात्र न वैयर्थ्यमपि। विशेषण्वनोपयोगान् दरदु त्मुकम्' इत्यादों तु शब्दमाहिम्रा विशिष्टम्येवानुभावस्य कव्पनाम न तममिव्यन रिति। एवं व्यवस्थिते शब्देन तदुपस्थिति विना न नवमुभवैस्यासचर्न, नच नेन विनीडभिव्यक्तिः, न चाभिव्याक्तिं विनाऽडस्वादसंभवः, न च तेन विना भावमध्यप्रवशः, न च तमन्तरेण तथाकीर्तन युक्तमिति भावस्योत्की्ननमप्येताद्रान्य तरवेनरण शब्दवाच्यताया ढोपन्वाभावं साधयतीति युक्तमुत्पश्यामः । संचार्यादेः०। प्रकृतविरुद्धं न्यमिचार्यादि यदि वाष्यन्वेनेयने तदा दूरे दोषत्वम्।प्रन्युन प्रकृतरप परिपोषकतया गुणत्वम्।तत्र व्यभिचारिणो यथा-'काकार्य शशलक्ष्मणः क् च कुम्'- उ .- सरोहत्पुलका प्रियकरम्पर्शेन म हविकम कोडयन् हमना। हामश्र विश्वामोत्पाढनाय। (शार्दूलविक्रीडित छन्दुः)। दूरादिति।(अमरुशतके पद्यमिदम्', 'शाईलवितीडिनं छन्दः)। भव्वोन्कीर्ननममिति पाठः। 'व्यभिचारिणि' इत्यम्य तुभाव इनिशषः। वाध्यनवेनेति, १ क. डाय्य' ।२ ग. प्रसार" ३ ग. 'ध्यस्योकि। 6 क. ग. परं न दो। ५ अयं शोक: ग्राकु (१३२) पष्ठे दृश्यः । ६ एतच्छोकव्याख्यानं प्राक (पृ० १०४) दृश्यम्। 9 क ·विवलि° । ८ क. "विवलि० । ९ क. णास्त ए० । १० क. वं च व्य"। ११ क. वस्य सा"। १२ क्. ना व्य"।

३७४ प्रदीणोद्दयोनसमेन :- [७म० उह्ाम: ]

अत्र विनर्कादिषुद्धतेध्वपि चिन्तायामेव विश्रान्तिरिति उह्टन्र्यपरिपोप: । पाण्डुक्षामं वैदनं हृदयं सर्सं नवालसं च वशुः। आवेदयनि नितान्नं क्षेत्रियरोगे सखि हृुद़न्तः॥ ३३२।। इन्यादौ साधारणन्वं पाण्डुतादीनामिति न विरुद्धन्वम् । सत्यं मनोरमा रामाः सत्यं रम्या विभूनयः । किं तु मत्ताङ्गनापाङ्गभङ्गलोलं हि जीविनम् ॥३३३॥ वाध्यत्वेनेवोक्तम्

प्रदी०- इत्यादौ। अत्र चवुर्षु पादेषु पूर्वभागप्निपाद्यानां शमाङ्कानां विनर्कमतिशङ्काघ- िनम्कारपुरः सर चिन्नयामेव पर्यवसानमिति भावशवलतापरिपोषकत्वादुणत्वम्। पाण्डुक्षामं०। इत्यत्र पाण्डुत्वादीनां रोगानुभावतया विरुद्धत्वेऽपि विप्रलम्भशङ्गारे समारोपादङ्गभाव प्राप्त्या दोषत्वाभाव इति ध्वनिकार। तद्युक्तम्। तेषामुभयसाधारण्याद्विरोघस्येवा- सिद्धेः । विभावस्य यथा-सत्यं०। अत्र पूर्वाधे शृङ्गारम्य परार्धे शान्तस्य विभावः। अनयोर्विगेधेऽपि पूर्वार्धस्य बाध्यत्वे- नैवोक्तत्वान्न दोषत्वम्। प्रत्युत कान्तपरिपोषणादुणत्वम्।एवं ह्यत्र प्रतीयते-सर्वा रामादय: सत्येव जीविते तत्सौकर्यार्थमुपादेयाः, जीवितं चातिभङ्गुरमिति किं कैनं तेषामुपा देयत्वमतो रम्यत्वेऽपि निप्फला एता इति। नन्वेवं पूर्वार्धप्रतिपादयम्य बाध्यत्वेऽपि मत्ताङ्गना- पाङ्गभङ्गेत्यनेन विरोधो न परिहृतः। नच तत्र न वङ्गग्मनीनििनि वक्तुं शक्यम्। तदु

उ०-यथा बाध्यत्वेनावगमस्तथा चेदुच्यत इत्यर्थः। शमाङ्गानामिति। शान्तसं चारिणामित्यर्थः । शृङ्गारविरोधिनामित्यपि बोध्यम् । भावत्रवलनोति। विपक्षजया- द्राज्ञ इव ततः शङ्गरम्योत्कर्ष इति भावः।स्त्रीरत्नरूपालम्बनविभावबलादान्तरालिकहेतू- पनिपातेनाSSविर्भूतानामपि मत्यादीनां बाधिकाभिरौत्मुक्यस्मृतिदैन्यिन्ताभिः पूर्वानुरा- गावस्थानुभवादभिलवाषम्य गाढना, तेन पूर्वानुरागप्रकर्ष इति तात्पर्यम्। पाण्ड्वति। क्षामं कृशं सरसं सानुरागमन्नरमसहित च, अत एवालमं बाह्यक्कियायामक्षम्म्। नितान्तमित्यति- शयार्थकं सर्वान्वाय। क्षेत्रियो देहान्तरे चिकित्स्यो देहपर्यन्तस्थायीति फलति। (आर्या छन्दः)। रोंगानुभावतयेति । करुणगमोचितनयेत्यपि वोध्यन्। विभावस्योति। बाध्यत्वेनोक्तिरिति शेषः । सत्यमिति। तद्वलोलतया जीवितम्यानुपाढेयं सर्वमित्यर्थः ।

१ ग. वक्त्रं हु°। २ क. पोषाद्गु0। ३ क. 'कृतमु"।

:s म० उलाम :: काव्यपकाय: । ३७५

स्थिग्त्वमिनि प्रमिद्धम्णुरेयमानतयोपाततं शान्तमंव पृष्णानि। न पुनः झृङ्गारभ्यात्र पनीलिकदङ्गामनिपनः : न तु विनेयोनमुग्वीकग्णमत्र परिहारः।

मासमात्राद्ा तथाभाबन। आश्रयैक्ये विरुद्धी यः स कार्यो भिन्नमंश्रयः । ग्मान्तगणान्नरितो नवन्नर्षण वो रमः ॥ ६४ ॥ प्रदी०-पादानवैदथ्यप्रमक्गािति चेत्रनत्रननमे।नदचचकरवाय्यप्ययान्। कथ नर्हिं नदुपादानमिति चेन, शान्तपरियेथत तुमः। म एव कथमिनि चेन्,

मकलजनप्रमिदूम।अनतर हदडरसेबे।नदेनदुक्त जीवि- नादप्यधिक-पाङ्मडम्ि प्रमिद्धशान्म पुष्णा- तीति। केचित्तु प्रसिद्ध भङ्गुरस्य माधम्येण ्ईविनदमिितद्वयचक्षने। ध्वनि- कारम्तु-भवत्यवात्र शुद्ध ग्ािः।पें तुतया गुडहिकन्मुर्वकृनष विनयाः शान्नग्मे निवेध्यन्त इत्यहोपता। यद्ा, कव्पशीयि मिस्मेव नयुमनाह य बचः।नहि विना शृङ्गारण काव्यक्षोमति समादये। नवानिमनेग्मम्। शृङ्गरमीत्युषमेव शङ्- रशान्नयर्निरन्तर्याभावेन प्रथम्ममधे्संम्वत्। द्विनीयममाधिरपि तदा म्यादयदि रसा न्नग्योगेय चारुत्वं नामुभूयेन।न त्वेवम् कि च रसमात्रेण चरन्तमिम् न शक्यने वक्तुं प्रागेव इङमप्रि।यनश्चित्रकाव्येSलंकागदेव चारुत्वप्रत्ययः। तम्मादत्र शान्न- रसादनुपनासमात्रण वा चारुत्वसंभवान्नोत्तरोऽपि समाधिरिति।

उ०-अपङ्गभङ्ग: कठाक्षः। तत्र रसेनि। शृङ्गाररमेत्यर्थः। प्सिद्धभङ्गरति।प्रिद्ध-

मूले प्रमिद्ध मङ्करपदं भावप्रधानं तृतीयानतपुरुषः । अवितसिवर्ममन्वे कर्म जज्तावे कक इति केचित्। प्रसिद्धू भङ्गुरमुपमानं यम्येति बहुत्रीहिरित्यपरे। अत्र कटाक्षस्य नानुभावतयो पाढ़ानम्। रतिकार्यत्वेनानुक्तेः। किं तु वञ्चळत्वमावर्म्वेणोपमानतयैवेति भावःभवत्येवेति।

दुर्घट इति भावः। उत्ततकाव्ये च शृङ्गारासंभव इन्युक्तम्। अनेन द्विनीयमपि यद्यपि निरम्तं तथाऽपि वैदान्यम पे तदीयं दृषधितुमाह-द्विनीयत। नोत्तरोपीति। वैयात्येन शोभानि मित्तशुङ्गारस्वीक्ृतिकपः। अविगधोपायान्तरमाहतति। ग्यययाः। विरोधो विा- १ क. ग. द्धतद्गुणोप' ।१ क. 'तं सच्छान्त । ३ क. विनयो०। ४ क. "प्रासाद्वा। ५ क, रन्तर्ये तु। ६ क. स्यापि भ । * क. 'ते प्रागेव तु ृ°।

३७६ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [७ स० उल्लाम: ]

वीरभयानकयारेकाश्रयन्वेन विरोध इनि प्रतिपक्षगतत्वेन भयानको निवे शयिनव्यः शान्तगृङ्गाग्योग्तु नैरन्तर्येण विरोध इति रसान्तरमन्तरे कार्यम्। यथा नागानन्दे, शन्तस्य जीमूतवाहनस्य 'अहो गीतम्! अहो वादित्रम्!' इत्यद्द्रुतमन्तनिवश्य मलयवतीं प्रति शङ्गगरी निबद्धः। प्रदी०-अत्र विरुद्ध इत्यनुषज्यने। रसानां विरोधो द्वेधा-समानाधिकरणतया नैरन्तर्येण चेति। तत्र विमय नक्यो मैंक विकर्येन विरोध इति प्रतिपक्षगतत्वेन भयानको वर्ण नीयः। तथा सति दूरे तम्य दोषत्वं प्रत्युत वीरपरिपोषः। यथा मम- , 'आहृताऽपि पदं ददाति न पुरो न प्रार्थिताSीक्षते साकूतं परिभाषिताऽपि बहुशः किंचिन्न चाSडभाषते। आम्लिष्टपि न संमुखानि रचयत्यङ्गानि मूढाशया कोपोद्रेकवशंवदेव तरुगी श्रेणी यदीयद्विषाम् ।।' न चात्र शृङ्गारभयानकयोरपि विरोधः। वक्ष्यमाणकमेण द्वयोरप्यन्याङ्गत्वाद्व्यधिकरण त्वाच्च। यैद्यप्यालम्वनभेदनेवकाश्रयावपि वीरभयानको क्रवचिदनुभूयेते तथापि न तथा वण्येते इति भिन्नाश्रयतयैव निवेशनीयौ। एवमन्येषामप्यूह्यम्। यस्य तु येन रसेन नैरन्तर्येण विरोध: सोऽविरोधिना रसान्तरेणान्तरितो निबद्धव्यः।यथा नागानन्दे शान्तस्य जीमूतवाह नम्य 'अहो गीतमहो वाढित्रम्' इत्यनेनाद्भुतमन्तरनिवेश्य मल्यवती प्रति शृङ्गारो उ०-दैशिक: कालिकश्च। तदाह-समानाधिकरणतयेत्यादि। वीरोति। उत्साहा तिशयवान्वीरः।न हि तत्र भयसंभवः। प्रतिपक्षे तु भयनिवन्धो-नायकपर/क्र्कमानिशयाचेनि वीरस्य पोषः। तदीयमयं हि तत्र व्यभिचाारी। एवं प्रतिपक्षे शोकोपनिबन्धोऽपि द्रष्टव्यः। आहूताऽपीति। कम्यचिद्राज्ञो वर्णनमिदम्। यदीयद्विषां यस्य प्रकृतस्य राज्ञः संबन्धिश- त्रूणां श्रेणी पङ्क्तिः (कत्रीं) कोपोद्रेकस्य कोपातिशयस्य वशंवदा स्वाधीना कुपितेति यावत्। तरुणीव मूढाशया। मूढः किंकर्तव्यताविमूढः, (भयात्, तरुणीपक्षे कोपात्) आशयोऽ- न्तःकरणं यस्या एतादशी सत्याहूताऽपि पुरः पढं न ददाति नाऽडगच्छति। प्रार्थि- ताडपि नेक्षते। साकूतं साभिप्रायं बहुशः परिभाषिताऽपि किचित्किमपि नाऽडभापते। आम्लिष्टापि संनिधि प्रापिताऽपि तरुणीपक्ष आलिङ्गितापि। हस्त्यश्वादीनि, तरुणी- पक्षे मुखादीनि। संमुखानि न रचयतीत्यर्थः । (शार्दूलविक्रीडितं छन्दः)। व्यधि- करणत्वाच्चेतिसमासोक्त्यलंकासविधया द्विट्से नायामपि शृङ्गारप्रतीतिरिति न वाच्यम्। इवेन तम्यास्तिरस्कारीत्। तत्सादृश्येन तथाप्रतीतिर्यद्यनुभवारूढा तदान्याङ्गत्वेनैव विरोध- परिहार इति ोध्यम्। यद्यप्यालम्बनभेदेनेति पाठः। सोऽविरोधिनेति। कालव्य- १ क. योनैंर । २ क. वादमित्य"। ३ ग. ०रो वर्णितः। ४ ख. यद्यप्याश्रयभेदेन।

[७ म०उह'मः ] ३७७

न परं प्रबन्धे, याववेकम्मिन्नपि वाक्ये र्मान्तव्व्यवधिना विगेधो निव- नने। यथा,

सशोणितः क्रव्यसुजां क्फुगदरः पक्ष: ववगममवर्ष शसह संर्वीजिताश्चन्दनवारिसके: सुगन्धिमि: कल्पलनादुकुलैः। ३३५।। विमानपय इनके निपण्णा: कुनहल् विद्न्या नदानीम। निर्विन्यमाना हँचन कुर्आ भिवीग: वदेहसवनिन नपन् ३३६॥ अत्र वीभत्सशुङ्गार्वारन्तर्वीगसा निवशिन:। नमर्यमाणो विरुद्दोऽपि साम्येनाथ विवेक्षिन: । प्रद्ी •- निवद्धः। न केवलं प्रबन्ध एव उत विराधनवृत्तिः कि तक- म्मिन्नपि वाक्य। चथ-भूरेणुदिग्या०। अत्र विशिष्टम्य वीरम्य कर्तुः सर्ववाक्यान्वयिन्वेन विमान पिर ह दिन मध्य उ. त्माहप्रतीनेवींभत्मशङ्गारयोरविरोधः। सदप्यत्र वीर एव प्रधानम्, अन्यो च तदूच- भिचारिणाविति न विरोधम्तथाऽप्येवमप्यविगेधः मंभवर्नान्युद़ाहतम्। अविराधे हेत्वन्तरमाह-स्मर्यमाणां०। उ०-वधानेनाविरोधेऽपि विरोधिवासनाया अव्दप्तायक्ष विगम सव प नितं्ः। त पनये हिनिग्म्तकष्टकतय रसान्तरत्रकर्ष इति भावः। अद्धुनं नवमे-ह्भित्रयेदिन घसग्सां वादित्रगीतेरिति शषः एकम्मिन्नपीति। रक्तक्रिय मम न्य इत्वर्थः । भूरेण्वि- त्यादि। यथाकममेंकं देह वशेषणमपरं वीरविशेपणम्। पनितान्म्ववहान्वीग अपश्यन्ति त्यन्वयः । दिग्धान्व्यात्तान्। रख्जितं वासितम्। बाहुमध्यं वक्षः । ऋव्यभुजां म रन खगानाम्। सशोणितैः सरुधिरः। चन्द्रनवारिणां सको यत्र ताहरीः, कल्पनना एव दुकलानि पट्टवस्त्नाणि तैर्युक्तो विमानमध्ये यः पर्यङ्कम्तत्तले स्थिता ललना: स्वर्ेषद्र (उपजः- तिश्छन्दः)। वीभत्सशङ्गारयोरिति। पनितम्वेह्ा इन वन लन्ननेहव्यवस्थित- योरित्यर्थः। अत्र साहसेन रणमध्यनिपातजन्यम्वर्गला मरूपानुभावेनाऽडक्षपलम्यगर्वादिमं. चारिणा च वीररसप्रनीतिरिति बोध्यम् उन्क्टनति संप्रायविदः। तन्नेत्याह-वीर एवेति।प्राकरणिकन्वाविनि भावः । अत्र रमानां परम्परविरेवविा। कचिदाशथैकेन कचिदालम्बनैक्येन क्वचिन्नैरन्तर्येष, नत्राऽडलम्बनैक्यन वीरशाङ्गारयोः, हास्यरौद्रवी भत्सेः मंभोगस्य, वीर करुणरोद्रेविप्रलम्भस्य।आलन्वनाश्रय क्या्म्या वीरभयान- कयोः। नैरन्तर्यविभावैक्याम्यं शान्नशृकाग्यो। अविरोधोडपि त्रेवा। वीग्स्यान्धुनरौहाम्या १ क. 'णुद्राधान"। १ क 'जोरस्षिनवा रे क 'रांधह"

३७८ पदीपोद्द्योतसमेत :- [ ७ स०उह्लामः ]

अङ्गिन्यङ्ग्त्वमातौ यौ तौ न दुष्टौ परस्परमू ॥ ६५॥ यथा, अयं स रसनोत्कर्षी पीनस्तनविमर्दनः । नाभ्यूरुजघनस्पर्शी नीवीविस्त्रंसनः करः ॥ ३३७ ॥ एतद्दररिश्रवसः समरभुवि पतितं हस्तमालोक्य नद्वघूरभिदधौ। अत्र पूर्वावस्थास्मरणं शृङ्गाराङ्गमपि करणं परिपोषयति। दन्तक्षतानि करजेश्व चिपाटितानि मोद्विन्सान्द्रपुलके भवतः शरीरे। दच्तानि रक्तमनसा मृगराजवध्वा

अत्र कामुकस्य दन्तक्षतादीनि यथा चमत्कारकारीणि तथा जिनस्य। यथा वा पर: शुङ्गनरी तदवलोकनात्सस्पृहस्तद्वदेतद्दृशो मुनय इति साम्य- विवक्षा।

प्रदी०-तत्र स्मार्यमाणत्वेणाविरोधो यथा-अयं० । समरभुवि पतितं भूरिश्रवसो हस्तमालोक्य तद्वघूनामिदं वचनम्। तथा च शङ्गा- राङ्गमपि पूर्वावस्था स्मर्यमाणतयोद्दीपनविभावत्वेन करुणपरिपोषिकेत्यदोषः। साम्यवि- वक्षया यथा -- दन्त० । पाँटनं खण्डनम्। प्रसवजनितातिबुभुक्षावशेन निजापत्यमव भोक्तुमारममाणायै उ०-सर्वथवाविरोधः। शङ्गारस्याद्धतेन भयानकस्य बीभत्सेन। क्वचिदालम्बनमेदा द्यया वी - रशृङ्गारयो:। तृतीयस्तु भूरेण्वित्यादावुक्त एवति केचित्। अङ्गिनि। उत्कर्षाश्रये। अङ्ग. स्वम्। उत्कर्षकारकत्वम्। पूर्वावस्था। शङ्गारानुभावरूपरसनोत्कर्षादिरूपा। परि- • पोषिकेति। अत्यन्तसुखहेतुवियोगस्य शोकपरिपोषकत्वात्। अत्र करुणः प्रधानं शुङ्गार- स्याप्रकृततया हीनबलत्वेनाङ्गत्वम्। दन्तेति। (अपत्यं प्रसूय तदेव भोक्तुमुद्यतायै सिंह्यै तद पत्यद्यया स्वाङ्गमर्पितवन्तं जिन प्रति कस्यचिदुक्तिरियम्)। करजैर्नखैः। करणे तृतीया। विपाटितानि विदारणानि। परपरित्राणहर्षादनुरागाच्च प्रकटनिबिडरोमाश्चता। रक्ते रुधिरे मनो यस्यास्तयाऽनुरक्तमनसा च। मृगराजः सिंहो मृगाख्यपुंजातिविशेषनृपश्च। वयमप्ये- वंविधा भूयास्मेति जातस्पृहैः। अपिर्विरोधे। गतस्पृहाणां मुनीनामपि तदुद्रेकात्। (वसन्त- १ ग. म्। अय। २ ग. 'तितह। ३ क. दन्तैः क्ष"। ४ ग. 'कारणानि त'। ५ ग. "देता- दशो। ६ पाटनमित्यारन्य विस्मयाजनकत्वादित्यन्ता अ्रन्थः क. पुस्तके न दृश्यते।

['sम० उलाम: ] ३७९

क्रामन्न्यः श्षनकोमल्ाङ्गन्िगळद्वने: मदभाः स्थन्ी: पाढै: पातितयावकरिवि पनद्धाष्पाम्वुधीनाननाः ।

दावामिं परितो भ्रमन्ति पुनग्ष्युद्यदविवाहा इव॥ ३३९॥ अत्र चाटुके राजविषया रनिया मनीयने तत्र करुण इव झृङ्गारोडप्यङ्ग मिति तयोर्न विरोधः ।

प्रदी०-मिहवध्वे परमदयालुं जिन नद्मार्थ स्वशरीरदायकं प्रमक्िः। अत्र दया- वीरम्यानुभावविशेष शृङ्गार उपमानभावेनाङ्गम् : न चात्न दयावि विम्मयोपकारक- त्वेनाङ्गम्। बाँद्धानां स्वाभाविकदयाशीलन्वेन विम्मयाजनकत्वान् । एकत्राद्गिनि विरुद्धयोगङ्ग्वं द्विया-इु्कम्यक्र क्िवे वा यरमय ङमावमासाद्य च। नतउडछेवदिरसे छथ-कामन्न्य:0। अत्र चाटुके या राजविषया रतिस्तत्र करुणशृङ्गागमुभावपि रक्षदकम तति ्वाहणैकव्याकुल्योम्तयोरेकराजकार्योद्यनयोरिच भठयोः सहजनो विराधोपि न दोषाय। उ०-तिलका छन्दः)। अनुभावविशेषे। इन्मन वियरणनपे। अङ्गमिति। यथा कान्ताकृतनखक्षतादीनि कान्तोऽत्युपादेयतयाऽनुगगानिशयादर्ङ्गी करोन्येवममावपीनि द- योत्साहपरिपोषकत्वादिति भावः। विम्मय,पकारक्वेनेनि। जिनविषयकरतिमावाङ्ग- भूताद्तस्थाय्युपकारकत्वेनेत्यर्थः दयावीरम्य न्ता सकव्रक््म- तदुपस्थिनेरिति भावः। तत्र च दयावीरशङ्गागवङ्गमिति तात्पर्यम्। एवं चाङ्गन्वं प्ेवेदमुद्वहग्ण न तुसाम्य विवक्षाया इति शङ्कार्थः। स्वाभाविकेनि । ब्राह्मणानां दयावदित्यर्थः । केचित्तु जिन- देहे सिंहीदत्तनखक्षतानि बीभत्मप्रतिपादकान्यपि कान्तावन्तक्षनरूपशङ्गारानुमावसाम्ये- नोक्तानि जिनं प्रकर्षयन्तीति तदिपयभावपोपकाणि। अत एव हनवनोकनेैरगि तुल्यता मुनीनामपीत्याहुः। तुल्यकक्षतया। राजि मेपनिटयवद्। अङ्गङ्गिभावेन साक्षात्परस्येति। राजि सेनापतितद्ृत्यवत्। क्रामन्त्य इति। (राजानं प्रति कवे- रुच्ति:)। दर्भाङ्कुरैः क्षताभ्यः कोमलाङ्गुलिम्या गल्द्रक्तं येषु, ईद्शैः पानितयावकैनिव पादैः कामन्त्यः । दर्भा: कुशाङ्कुराः। दावम्यत्र परितःशब्दयोगे द्वितीया। विवाहे लाजहोम एवंभावात् । धूमेन गलद्वाप्पाम्बुता। होमार्थदर्मैः सदर्भता भूमेः । भर्तृकरस्थापितम्वकराः । (शार्दृन्टविकीटिनं छन्दः)। भटयोरिनि। साक्षाद्राजसेवक- १ क. व गलद्वा" । २ क भीत्या। ३ क. 'सत्वद्वरीना" । ४ क. मापाद्य वा। त"।

३८० प्रदीपोद्द्योनसमेन :- [७ म०उहाम']

यथा, एहि गच्छ पतोन्तिष्ट बद मौनं समाचर। एतमाशौग्रहग्रम्तेः क्रीडन्नि धनिनोऽर्थिभिः ॥ ३४० ॥ अत्र, एहीति क्राडन्ति, गच्छेति क्रीडन्तीति क्रीडनापेक्षयोगगमनगमन- योर्न विरोधः ।

गृहन्केशप्वपाम्नक्षरणनिपतितो नेक्षितः संभ्रमेण।

कामीवाऽडर्द्रपराधः स ढहतु दुरितं शांभवो वः शराग्निः ।।३४१।। इत्यत्र त्रिपुरग्पुमभावातिशयस्य करुणोडङ्गम्। तस्यं तु शृङ्गारः । तथाऽपि न करुणे विश्रान्निरिति तस्याङ्गतैव। अथवा माग्यथा कामुक प्दी०-यथा-एहि०। इत्यत्र प्रधान क्रीडायामङ्गभावेन भावाभावयोरपिन विरोधः। एहीति कीडन्ति गच्छेति क्रीन्तीति मेवोम्योी प्रकारत्वेन तत्राङगत्वात्। तम्माद्विधेययोरेव विरोधो दोषाय न त्वनूद्यमानयोरपीति परमार्थः। प्रकृतोदाहरणे च 'पुनरप्युद्यद्विवाहा इव' इत्युत्प्रेक्षा। तेन गच्छेतिवत्प्रतापे द्वयोरपि साक्षादेवाङ्गत्वम्। ताद्शोडयं प्रभावो येनाऽडसां पुन- र्विवाह उत्प्रेक्ष्यन इति प्रतीतिपर्यवसानात्। अङ्गाद्गिभावन पराङ्गनयाऽविरोधो यथा-कषिसो०। अन्र त्रिपुररद्मभावातिशायम्य करुणोSङ्गं, तम्य तु शङ्गारः। नन्वेवं करुणस्य प्राधान्ये तत्रैव विश्रान्तेरुमयोरङ्गत्वासंभवे कथमुदाहरणत्वमिति न वाच्यम्। शृङ्गारापेक्षया हि तस्य प्राधान्येऽपि न तत्रैव विश्रान्तिरिति तम्यापि प्रभावं प्रत्यङ्गतैव। यतो यथा पूर्व कामुकः उ०-योर्मिंथो विरुद्धयोरित्यर्थः। एकप्रधानाङ्गयोविरुद्धयोरप्यविरोधे दृष्टान्तमाह-यथेति। एहीति। (विष्णुशर्मकृते पञ्चतन्त्रे घृतं पद्यमिद्म्)। आशैव ग्रह इत्यर्थः । न विरोध इति। मिलित्वा क्रीडातिशयकारित्वादिति भावः । क्षिप्त इति। (अमरुशतके पद्यमिदम्)। हस्तावलग्नः क्षिप्त इत्यादिक्रमणान्वयः। अवधूतो निराकृतः। आद्रापराध- स्तत्कालकृतापराधः । (स्त्रग्घरा छन्दः)। करुणोऽङ्गमिति। रिपुस्त्रीवैक्कव्यस्य तत्कार्यत्वेन तद्वचञ्जकत्वादिति भावः। क्षिप्तत्वादीनां वीरानुगुणानां शृङ्गाराङ्गसाम्येनालं- कारवदुत्कर्पकत्वा ्करुणाङ्कत्वमित्याह-नम्य त्विति। करुणस्य। शृङ्गारण पुष्टस्य। अङ्गत्वासंभवे। प्रभाव्वाङ्गत्वामंभवे। यथा पूर्वमिति। यासां मूर्वमीप्योंकलुषह्ृदयान; १ क. 'शाशतग्र°।२ क. कडापेक्षयोगमनागमनयो। ३ ग. योर्गमनागमनयो ।४ ग. 'भिहितो' । ५ क सास्रने । ६ क 'स्य शृ°। ७ क. धानकी ।८ क न चैवं। ९ क, ति वा।

[७ म० उह्ाम: ] काव्यपकाश: । ३८१ आचगनि म्म, तथा शराभिगिनि शुङ्गगरपोपिनन करुणन सुग्य पवारथे उपा डलयन। उक्तं हि, गुणः क्ुनान्मसंस्काग प्रधानं प्रतिपद्यते। प्रधानस्योपकारे हि नथा भृयमि वनने ॥ इति। प्राक्पनिपादिनेरूपस्य रसस्य रसान्तरेण न विगेध:, नाप्यङ्गा- ङ्गिभावो भवनीति रसशब्देनात्र तन्म्थायिभाव उपलक्ष्यने। इति श्रीकाव्यपकाशे दोपदर्शनो नाम सप्तम उल्हामः ।।७॥

प्रदी०-करालम्वादिकमकार्षी त्तथा संप्रति शगगनिरित्युपमाननया दङ्गविवविनेन कर णेन प्रभावातिशय एव प्रकर्षमानीयते। न चाङ्गाङ्गम्य कथ्द्त्म वाच्यम्। नदुप- उमनद हन् वदोपधायकतया नम्रप्युपकरन्दन्। यदुक्तम्-गुणः०। ननु प्रावमनिपावितपवेद्यान्तरसंपर्कशून्यरसम्य न रमान्नरण विगेधो नाप्यक्गाङ्गि भाव इन्यमंत्रद्धमेवनत्मर्वमिनि चेत्र। रसशव्देनात्र प्रकरगे म्थायिमावस्याभिधानान्। रस्यन इति व्युत्त्ते: ।

इति महामहोपाध्यायश्रीगोविन्दकते काव्यमदरे दोषदर्शनो नाम सप्तम उल्लास:।।७।।

उ०-प्रणेशगम्तथा चाटुपरा वभुवुस्तासामिदानी इभुकरािम्नधविद्या दशां कगेनीनि प्रतीत्येति भावः । अनेन च पुष्ट ईश्वरेत्माहम्तद्विषयरनिभावपोपक इनि तात्पर्यम्। अङ्गाङ्गस्य। प्रभावातिशयाङ्गकरुणाङ्गम्य शङ्गारम्य। अङ्गत्वम्। प्रभावानिशयाङ्ग- त्वम्। आत्मसंस्कारोऽन्येन परिपुष्टिः। तथा।आत्मसंस्कारण। दन्क्षम वीन्े यान्भेदः। तत्र प्रतीतयोः साम्यम्। अत्र कामीवेत्युक्ते: साम्येनैव प्रनीतिरिति। भावस्येनि, स्थायिभावस्येत्यर्थः । यद्यपि "बहूनां समवेतानां रूपं यस्थ भवेद्वहु। स मन्तव्यो रसस्थायी, शेषाः संचारिणः स्थिताः॥ रसान्तरेप्वपि रसा भवन्ति व्यभिचररिश:। तथा हि हास: शङ्गारे, रनिः शान्ने च दृश्यते॥

१ क. 'तस्वरु° । २ क. "त्र स्थायि"। ३ क. "णे भावस्या"।

३८२ प्रदीपोद्दोतसमेत :- [७ स०उल्लासः ]

कोधो वीरे, भयं शोके जुगुप्सा च भयानके। उत्साहविस्मयौ सर्वरसेषु व्यभिचारिणः " ॥ इति मरतोक्तेरयं स रसेत्यादौ रत्यादेः स्थायित्वमपि नास्ति। तथाऽपि किंचित्प्राघन्य- विवक्षया स्थायित्वव्बपदेश इति शुभम् । इति श्रीशिवभट्टसुतसतीगर्भजनागोजीभट्टकृते काव्यप्रदीपोद्दयोते सप्म उल्लास:।।७।।

अथाष्टमोल्लासः।

एवं दोषानुक्त्वा गुणालंकारेविवेकमाह- ये रसस्याङ्गिनो धर्माः शौर्यादय इवाऽडत्मनः । उत्कर्षहेतवस्ते स्युरचलस्थितयो गुणाः॥६६ ॥

प्रदी०- एवं दोषे निरूपिते गुणालंकारौ प्राप्तावसरौ। तयोर्गुणस्यान्तरङ्गतया प्राथम्यम्। विप्रतिपद्यन्ते तु केचिद्गुणालंकारयोमेंदे। कि च सामान्यतो लक्षिते विशेषलक्षणमुचि- तमिति कारिकाद्वयेन तयोः स्वरूपदर्शनमुखेन लक्षणं दर्शयन्नेव भेदकमाह-ये रसस्या०। अङ्रिनः शरीरेष्वात्मवत्काव्ये प्राधान्येन स्थितस्य रसस्य धर्माः साक्षात्तदाश्रिता इत्यर्थः । अचलस्थितय इत्यपृथकिस्थितयः । अव्यमिचारिस्थितय इति यावत्। अव्यभि- चारश्र रसेन तदुपकारेणै वा। तेन रसं विना ये नावतिष्ठन्तेऽवतिष्ठमानाश्चावश्यं रस. मुपकुर्वन्तीत्यर्थः। अत एवानयोर्व्यतिरेकमलंकारे वक्ष्यति। एवं च रसस्योत्कर्षहेतुत्वे सति रसधर्मत्वं तथात्वे सति रसाव्यभिचारिस्थितित्वमयोगव्यवच्छेदेन रसोपकारकत्वं चेति लक्षणत्रयं गुणानां द्रष्टव्यम्। अलंकारमात्रभेदकं तु सत्यन्तभागविमुक्तमिदमेव आ्रह्यम्।

उ०-अन्तरङ्न्गतयेति।गुणस्य रसधर्मत्वेन प्रधानतयेत्यर्थः। विश्तिपदन्त इति।शब्दाश्रि तत्वकाव्यशोभाकरत्वादिधर्माविशषादिति भावः। स्वरूपम्। लक्ष्यतावच्छेदकं गुणत्वालंका- रत्वरूपम्। लक्षणं दर्शयन्नेव भेदकमाहेति पाठः। भेदकमलंकारतः। तच्चाग्रे स्वयमेव वक्ष्यति। रसस्येति। अलक्ष्यक्रमोपलक्षणम् । अत एव प्रागप्रापतत्यादौ चतुर्थचरणे गुरुस्मरणेन मसृणवर्णस्यानुगुणत्वमुक्तम्। एवं च यत्र रसस्तत्र माधुर्यादिकमस्त्येव। तस्य तद्धर्मत्वात्। क्वित्तु व्यञ्जकाभावात्तदस्फुटमित्यन्यत्। यथा स रसनेत्यादाविति बोध्यम्। रसदोषाति- व्याप्तिवारणायाSडह-उत्कर्षेत्यादि। स्वमतेन लक्षणमुक्त्वा गुणानां शब्दनिष्ठत्वमेवेति मते लक्षणमाह-अचलेति / अचलस्थितित्वं विवृणोति-अधृथगिति। रसाभा- ववद्वृत्तय इत्यर्थः। तदेवाSडह-अव्यभिचारीति। रसं चिनेति। रसाभाववतीत्यर्थः। मधुरं काव्यमित्यादिव्यवहाराच्छद्वनिष्ठमेव माधुर्यमिति मत इदम्। शब्दादिनिष्ठत्वेऽपि रसवत्काव्यनिष्ठा एवैते स्वीकार्या इति भावः। नन्वेवं नीरसेऽपि व्यञ्जकवर्णादिसत्त्वे तथा. व्यवहारान्नायं नियम इत्यत आह-अवतिष्ठमानाश्चोति। अनयोरिति।

१ क. 'विभेदमा° । २ क. ०रे स्वाल्म° । ३ क. °ण च । ते।

३८४ पदीपोद्द्योतसमेत :- [ < अ० उल्लास: ] आत्मन एवं हि यथा शौर्यादयो नाSडकारस्य तथा रसस्यैव माधुर्यादयो गुणा न वर्णानाम्। कचित्तु शौर्यादिसमुचितस्याSSकारमहत्त्वादेदेर्शनादाकार एवास्य शूर इत्यादेर्व्यवहारादन्यत्राशूरेपि वितताकृतित्वमात्रेण शूर इति, कापि शूरेडपि मूर्तिलाघवमात्रेणाशूर इति, अविश्रान्बमतीतयो यथा व्यवहरन्ति तद्वन्मधुरादिव्यञ्ञब सुकुमारादिवर्णानां मधुरादिव्यवहारपटटत्तेरमधुरादिरसा- डूगानां वर्णानां सौकुमार्यादिमात्रेण माधुर्यादि, मधुरादिरसोपकरणानां तेषाम सौकुमार्यादेरमाधुर्यादि, रसपर्यन्तविश्रान्तगतीतिवन्ध्या व्यवहरन्ति। अत एव प्रदी० -- अन्यथा विशेषैणवैद्थ्यात्। चण्डीदासस्तु-रसधर्ममात्रं लक्षणम्, उत्कर्षहेतुत्वं तु गुणशब्दप्रवृत्तिबीजमित्याह। तद्युक्तम्। शृङ्गारत्वादौ धर्मेऽतिव्यासे:। ननु रसधर्मत्वमेषामसिद्धम्। कथमन्यथा नीरसेऽपि सुकुमारादिवर्णशालिनि मधु- रादिव्यवहारः, रसवत्यपीद्यग्वर्णाभाववत्यमधुरादिव्यवहार इति। उच्यते-शौर्यादयस्ता वदात्मन एव धर्मा इत्यविवादम्। दृश्यते तु क्चिदशूरेऽप्याकारमहत्त्वादियोगिनि श्ूर- व्यवहारः शूरेऽप्याकारलाघवादियोगिन्यशूरव्यवहारश्च । तत्कस्य हेतोः। अथ क्वचि- चछूरव्यवहारविषये वितताकृतिदर्शनादाकार एवास्य शूर इत्यौपचारिकव्यवहाराच्वामि युक्तानामाकार एवैतादृशः शूरपदवाच्य इति विपयासाददूरदर्शिनस्तथा व्यवहरन्ति। तत्त्वज्ञास्तु क्वचिदुपचारत इति वक्तव्यम्। हन्तैवं मधुरादिरसयोगिनि सुकुमारादिवर्ण- युक्ते मधुरादिव्यवहाराद्वूर्ण एवायं मधुरादिरित्यौपचारिकव्यपदेशच्ाियुक्तानां वर्ण एवै- तादृशो माधुर्यभागिति विपर्ययाद्रसपर्यन्तावगाहिबुद्धिविधुरा व्यवहरन्ति। तत्त्वालोचि- नस्तु-क्कचिदुपचारादिति तुल्यमेतत्। उ०-रसंघर्मत्वाव्यभिचारिस्थितित्वयोरित्यर्थः। अन्यथाऽलंकारप्रतियोगिक मेदानुमाने सं. पूर्णस्य हेतुत्व इत्यर्थः। विशेषणेति। अलंकार मेदानुमापकहेतौ सत्यन्तरूपविशेषणवैयर्थ्या दित्यर्थः । रसस्योत्कर्षश्रानुभवसिद्धचित्तद्वु त्या दिरू प का र्य विशेष प्रायो जकत्वुो ोध्यः एवं चालंकार्युदासाय लक्षणद्ये विशेष्यदलमिति फलितम्। रसत्वादिवारणाय सत्यन्तम्। उत्कर्षहेतुत्वमिति। अयोगव्यवच्छेदिर सोत्कर्षहेतुत्वमित्यर्थः। अत्रालंका रव्यावृत्तयेडरयो गव्यवच्छेदेनेति। गुणास्तु विद्यमानं रसमवश्यमुपकुर्वन्ति न त्वंलकाराः। क्कचिदलंकारस- न्वेऽप्युपकाराभावादिति वक्ष्यति।नीरसादी व्यञ्जकसत्वेऽपि व्यङ्गचासत्त्वान्न नियमप्रच्यवः। नावि सूत्रे विशेषणवैयर्थ्यमिति बोर्धमम्। आत्मन एवोते। न शरीररूपाकारस्थेत्यर्थः। विततत्वम्। स्थौल्यम्। औपचारिकेति। रसशून्येऽपि सुंकुमारास्तरणसत्त्वे माधुर्य- १ क. "व शौर्यादयो यथा नाऽडका। ग. व हि शौर्यादयो नाऽडकारस्य यथा तथा।२ क. ग. 'दिरसव्य°। ३ क. षवै० । ४ क. च्छूरे व्य।

[८ अ० उल्लास: ] काव्यपकाशः। ३८५

माधुर्यादयो रसधर्माः समुचितैर्वणैर्व्यज्यन्त न तु वर्णमात्राश्रयाः। यथैषां व्यञ्जकत्वं तथोदाहरिष्यते। उपकुर्व्ति तं सन्तं येऽङ्गद्वारेण जातुचित्।

ये वाचकवाच्यलक्षणाङ्गातिशयमुखेन.मुख्यं रसं संभविनमुपकुर्वन्ति ते कण्ठाद्यङ्गानामुत्कर्षाधानद्वूरेण शरीरिणोऽ्युपकारका हारादय इवालं प्रदी०-ननु शौर्यादेरात्मवृत्तित्ववन्मधुरत्वादीनां रसवृत्तित्वव्यवस्थितावेवं स्यात्। सैव त्वसिद्धा। विनिगमकाभावादिति चेन्मैवम्। भवत्येव विनिगमकाभावो यदि त्वया वर्णमात्राश्रया गुणाः स्वीकर्तु शक्यन्ते। न त्वेवम्। अविशेषेण रचनायामपि तदम्यु- पगमात्। तथा च रसमात्रवृत्तित्वे लाघवं वर्णरचनोभयवृत्तित्वे तु गौरवम्। यत- श्वैवमत एव माधुर्यादयो रसधर्माः समुचितैर्वर्णादिभि्व्यज्यन्त इत्येव सम्यक्। व्यञ्ञकत्वं चैषां यथा तथोदाहरिष्यत इति नातिप्रसङ्गशङ्का। उपकुर्वन्ति। अङ्गिनो रसस्याङ्गभूतौ शब्दार्थो। तद्द्वारेण तदतिशयाधानमुखेन ये धर्मा रसमुपकुर्वन्ति तेडलंकाराः। तत्र शब्दद्वारेणानुप्रासादयोऽर्द्वारेणोपमादयः यथा कण्ठाद्यङ्गोत्कर्षद्वरेण उ०-व्यवहार औपचारिक इत्यर्थः । एवं रसवत्यपि तदसत्त्वे माधुर्याव्यवहारो व्यञ्जका- भावेन तदग्रहादिति माधुर्यस्थ शब्दनिप्ठत्वमयुक्तम्। रसशून्ये मधुर।दिवर्णमात्रादापातत- श्रमत्कारेऽपि पर्यन्ते तद्भावादिति प्रघट्टार्थः । विनिकमकाभावादिति। रूवृत्तित्वं वर्णवृत्तित्वं वेत्यत्र विनिगमकाभावादिति भावः। रचनायामपीति। एतेन माधुर्यस्य द्वि- त्वादिवद्वचासज्यवृत्तितां ध्वनयति। यद्यपि प्रसाद आसत्त्यादिरूप आपाततः शव्दगत एव प्रतीयते तथाऽपि तज्ज्ञानाद्रसगतप्रसादाभिव्यति श्चित्तव्याह्िकररसप्रतीतिनियामक. तया कल्प्यत इत्याहुः । यतश्रैवमिति। अत एवेति शेषः । अड्गिन्नो रसस्येति। काव्योपात्तविभावादिभ्यो लब्घात्मनः प्रधानभूतरसस्येत्यर्थः । शब्दद्वारेणेति। रमणीया अप्यर्थास्तुच्छशब्देनाभिधीयमाना न तथा चमत्कारायेति भावः। यथा काश्चनाञ्चलादि वस्त्रमुत्कृष्यैव तत्परिधात्री नायिकामप्युत्कर्षयति। न हिरमणीयाऽपि नायिका तुच्छवसनावगुण्ठिताSडह्रादाय भवतीत्याहुः। अर्थद्वारेणेति। रसाद्यभिव्यञ्ज

राहितातिशयाश्राSडस्वादातिशयं जनयन्ति। अनुभूयते हि निरलंकारात्सालंकारे कश्चनाति- १ ग. चितवणै° । २ क. श्चैवं मा°।

३८६ मदीपोद्दयोतसमेत :- [ < अ० उल्लास: ]

काराः। यत्र तु नास्ति रसस्तत्रोक्तिवैचित्र्थमात्रपर्यवैसायिनः । कचित्तु सन्त- मपि नोपकुर्वन्ति। यथाक्रममुदाहरणानि- अपसारय घनसारं कुरु हारं दूर एव कि कमलैः। अलमलमालि मृणालैरिति वदति दिवानिशं बाला ॥ ३४२॥ इत्यादौ वाचकमुखेन। मनोरागस्तीव्रं विषमिव विसर्पत्यविरतं प्रमाथी निर्धूमं ज्वलि विधुतः पावक इव। हिनस्ति प्रत्यङगं ज्वर इरवें गरीयानित इतो न माँ त्रातुं तातः प्रभवति न चाम्बा न भवती॥ ३४३॥ प्रदी०-शरीरिणोऽप्युपकारका हारादयः। सन्तमिति यत्र रसस्य संभवस्तत्र तमुपकुर्वन्ति यत्र तस्यासंभवस्तत्रोक्तिवैचित्यमात्रपर्यवसिता इति भावः। जातुचिन्न ुनियमेन। तथा च सन्तमपि रसं क्किन्नोपकुर्वन्तीत्यर्थः। एतावता रसावृत्तित्वं चलसस्थितित्वं च दर्शि तम्। तथा च रस्तोपकारकत्वे सति तद्वृत्तित्वं तथात्वे सति रसव्यभिचारित्वमनियमेन रसोपकारकत्वं चेति सामान्यलक्षणत्रयमलंकाराणाम्। गुणमात्रभेदकं तु सत्यन्तभागर- हितं तद्वेदितव्यम्। अन्यथा व्यर्थविशेषणत्वात्। तत्र शब्दद्वारेण रसोपकारकत्वं यथा-अपसारय०। अत्र रेफानुप्रासः शब्दमलंकर्वळ्शङ्गारमुपकरोति। रेफस्य शृङ्गारव्यञ्जकत्वात्। अर्थद्वारेण यथा-मनोराग। उ०-शय इति भाव:। अलंकारा हि विभावाद्युत्कर्षयन्तो बहुधोद्दीपनाः । क्वचिदनुभावा अपि। यथा नायकादिकृतनायिकादिवर्णन इत्याहुः । तत्र तमिति । हारादयोऽपि कामिनीसौन्दर्ये तद्ङ्गानामुत्कर्षकाः । कुरूपाङ्गे तु दृष्टिवचित्र्यमात्रहेतव इति भावः । कचिदिति। तेनोपकारनियमव्यवच्छेदः। यथाऽतिसुकुमारनायकाङ्गे ग्रामीणालंकाराः। लक्षणत्रयमति। आद्ययोः सत्यन्तं पद़ादिदोपातिव्यातिवारणायेति बोध्यम्। अपसारयेति। दूरी कुर्वित्यर्थः । घनसारः कर्पूरः । घनोपमः पिण्डश्च। कमलैः पुष्पै: जलमलभूतेश्र। किम्। न किमपी्दर्थः । अलमलमिति द्विरभिधानमवधारणा- र्थम्। बाला। तथाविधदुःखासहिप्णुः । शृङ्गारम् । विप्रलम्भशृद्गारम्। व्यञ्जकत्वा-

मन इति। माधवानुरक्ताया मालत्या लवङ्िकां प्रत्युक्तिः। रागो मनस्येव। कन्यका १ ग. त्यप° । २ क. वसिताः। क्क° । ३ क ग. था अप० । ४ क. धूमो ज्व°। ५ क. ग. व बलीया। ६ क. मां तातस्रातुं प्र°।

[< अ० उल्लास: ] काव्यपकाशः। ३८७

इत्यादौ वाच्यमुखेनालंकारौ रसमुपकुरुतः। चित्ते विहद्टदि ण टुदृददि सा गुणेसु सज्जास लोद्टदि विसदटदि दिम्मुहेसु । बोलम्मि वट्टदि पवदटदि कव्वबन्धे झाणे ण दुद्ददि चिरं तरुणी तरट्ी॥ ३४४ ॥ इत्यादौ वाचकमेव। प्रदी०-अत्र विषमिवेत्यादिरुपमा। सा चार्थमलंकुर्वाणा रसमुत्कर्षयति। विषमिवेत्युप- मावशेन विसर्पणादेरतिशयप्राप्त्या विप्रलम्भोत्कर्षात्। रसं विनाऽप्यलंकारसंभवो यथा-स्वच्छन्द्रोच्छलदच्छकच्छ-, इत्यादौ चित्रभेदे। सत्यपि रसे तदनुपकारकत्वं शब्दालंकारस्य यथा-चित्ते विहदृदि०। अत्रानुप्रासेन शब्दमात्रमलंक्रियते न तु सन्नपि शङ्गारः । टवर्गस्य तत्प्रतिकूलत्वात्। अत्र च प्रतिकूलवर्णत्वं न दोषः । प्राकृतम्याजोगुणप्रधानत्वादस्य च तदभिव्यञ्जकत्वा- उ०-त्वेन सखीषु प्रकाशनोपायाज्ञानात्। तीव्रं यथा स्यादेवं विसर्पति। सर्वतः संच- रति। तीव्रमिति विषविशेषणमित्येके। रागः कर्ता तत उत्कर्ष प्राप्तः प्रमाथी क्षोभ- कारी। विधुतः प्रज्वालितोत एव निर्धूमं यथा स्यात्तथा। यद्वा, निधूमः पावक इव ज्वलति। ततोऽप्युत्कर्षकाष्ठां गतो गरीयान्सांनिपातिकज्वर इव प्रत्यङ्गं हिनस्ति पीड. यतीत्यर्थः । इत इत इति मौग्ध्यादङ्गप्रदर्शनम् । न तातः । वरान्तरानुसरणात्। राजा- नुवर्तनाच्च। नाम्बा। तया तदप्रतिषेधात्। न भवती। पित्रोः संमते सख्याः प्रतिषे- धासंभवात्। स्वच्छन्देति। गङ्गाविषयरतिभावसत्त्वादङ्गिपदेन भावस्याप्युक्तेश्च चिन्त्यमेतत्। चित्ते इति० । चित्ते विघटते न त्रुट्यति सा गुणेषु शय्यासु लुठति विकसति दिङ्मुखेषु। वचने वर्तते प्रवर्तते काव्यबन्धे ध्याने न त्रुट्यति चिरं तरुणी प्रगल्भा ॥ विघटते चमत्करोति चित्तानुरूपं व्यवहरति। न त्रुट्यति गुणविषये हीना न भवति। यद्वा, त्वद्गुणश्रवणेऽर्थान्तरश्रवणपरा न भवति। शय्यासु इति बहुवचनेन विरहाति- शयः । लुठति, इतस्ततः परिवर्तते। दिङ्मुखेषु भवद्दिदृक्षया विकसति सादरमवलो- कयति। वचने वर्ततेडअविरतं प्रलपति । काव्यबन्धे भवद्वूर्णनायाम्। ध्याने भवच्चि- न्तायाम्। ध्यानेन भव्चिन्तया संप्रति कृशा भषतीत्यर्थ इत्येके। दूत्या उक्तिः। अनुपासेन। परुषवर्णारब्घेनौजोव्यञ्जकेन। शृङ्गनरः । विप्रलम्भः । १ क. 'त्वादिति क°।

३८८ प्रदीपोद्दयोतसमेत :- [< अ० उल्ास: ]

मित्रे क्वापि गते सरोरुहवने वद्धानने ताम्यति कन्दत्सु भ्रमरेपु वीक्ष्य दयितासन्नं पुरः सारसम् । चक्राह्विन वियोगिना बिसलता नाऽडस्वादिता नौज्झिता कण्ठे केवलमर्गलेव निहिता जीवस्य निर्गच्छतः ॥ ३४५॥ इत्यादौ वाच्यमेव न तु रसम्। अत्र बिसलती न जीवं रोद्धुं क्षमेति पकृताननुगुणोपमा। प्रदी०-दिति कश्चित्। वस्तुतस्तु सत्यपि प्रतिकूलवर्णत्वे रसस्य नानुत्पत्तिरेवानुभव विरोधात्। कि त्वपकर्षमात्रम्। न चापकृष्टेऽपि विद्यमाने तस्मिष्टवर्गानुप्रासस्योपकार कतेति सारम्। सत्यपि रसे तदनुपकारकत्वमर्थालंकारस्य यथा-मित्रे क्वापि गते०। अत्रोपमार्थालंकारः। न चासी प्रकृतस्य शङ्गारस्योपकारिका। विप्रलम्मे हि जीवनि- र्गमोSपि वर्ण्यते तदुत्कर्षाधाकयत्वादिति तन्निरोधहेतृपादानमनुचितम्। प्रत्युत स्नेहाभावे पर्यवस्यति। तदेतदुक्त्तम्-'अत्र बिसलता जीवं निरोद्धुमशक्तेति प्रकृताननुगुणोपमा? F इति। अशक्तत्वं नानुचितत्वमिति प्राञ्चः। वस्तुतस्तु तदन्यथा व्याख्येयम् । बिसलता ॐ-विं रोदुमशक्तेत्युपमा प्रकृताननुगुणा प्रकृते विपयेऽनुगुणराहता। उपमाया अनुगुणं यत्सादृश्यं तच्छून्या। तस्मादत्रोपमा नालंकारः किं तूत्पेक्षा। न च तस्यामपि तद्दोपतादव- उ०-मित्र इति। अत्र चक्र्ाह्वगतविप्रलम्भाभासः । मित्रे सूर्ये सुहृदि च । क्कापि अज्ञातरूपे देशविशेषे। सरोरूहेत्यनेनैकदेशवासेन सुहृत्त्वम्। बद्धानने मुद्रिते मौनिनि च। एताभ्यां मित्रस्य प्रतिकर्तुरभावः सहवासिषु च तथाSतियत्नांभावः सूचितः । कन्दत्सु शब्दायमानेषु रुदत्सु च / अनेन कन्दज्जनान्तरदर्शनेन दुःखातिरेकः। वक्षय दयितेत्यनेन नाययिकासक्त्तनाय कान्तर दर्शनेन विप्रम्भोद्दीपनम्। सारसः पक्षिभेदः। वियोगिना संध्या- कालकल्पितचक्रवा कीविच्छेदवता। बिसं मृणालम्। आस्वादिता भक्षिता। उज्झिता त्यक्ता। अर्गलासादृश्य च ऋजुत्वगलद्वारपिधानादिना। शृङ्गारस्य। विप्रलम्भस्य । • तंदाह-विपलम्भे हीति। जीवनिर्गमः। जीवनिर्गमोपायनुसरणम्। तननिरोध हेतूपा- दानमिति। अर्गलासादृश्येन हि तथात्वप्रतीतिरुत्कृष्यते। अत्र विसेति। जीवं निराद्ुं जविनिरोधफलकम्। बिसलता तड्हणम्। अशक्ता अनुचितम्। अतः प्रकृतान- नुगुणा सेत्यक्षरार्थः। यत्सादृश्यं तच्छन्येति। विसलतायां कविविवक्षितस्य जीवनिर्ग- मप्रतिबन्धकत्वरूपस्य सादृश्यस्यामावादिति भावः । अत्र पक्षऽशक्तत्वमसमर्थत्वम् । लक्षणाSत्र नेति युक्तत्वम्। एतेन ऋजुत्ववक्रनिधानगलद्वारपिघायकत्वादि सादृश्यमस्त्ये वेति परास्तम्। न च तस्यामपीति। सादृश्याभावेन तम्या अप्यसंभवः । तस्या अपि १ क. "सक्तं पु०। २ ग. काड्गेन। ३ क. ग. 'तः जीवं रोड्गुं न क्ष°।

[ < अ० उछ्लास: ] काव्यपकाशः । ३८९

एष एव च गुणालंकारपविभागः। एवं च समवायवृत्त्या शौर्यादयः सं- योगवृत्त्या तु हारादय इत्यस्तु गुणालंकाराणां भेद:। ओजःप्रभृतीनामतु- पासोपमादीनां चोभयेषामपि समवायवृत्त्या स्थितिरिति गड्डलिकापवाहेणैषां भेद इत्यभिधानमसत्। यदप्युक्तम्-काव्यशोमौयाः कर्तारो धर्मा गुणास्तद- तिशवहेतवस्त्वलंकारा इति । तदपि न युक्तम् । यतः किं समस्तैर्गुणैः काव्यव्यवहार उत कतिपयैः। यदि समस्तैः, तत्कथमसमस्तगुणा गौडी पाश्चा- ली च रीति: काव्यस्याऽडत्मा। अथ कतिपयैः, ततः

प्रदी०-स्थ्यम्। संभावितेनापि सादृश्येन तत्प्रवृत्तेः । न तूपमावद्वम्तुसतैव। नविरोध- कत्वरूपसादृश्यमैपि विषये ह्युत्प्रेक्षणीयकोटावेवान्तर्भूतं यथोच्यते-रोधकमिव निहितमिति तर्हि कथामेदं प्रकृतोदाहरणमिति चेदुत्प्रेक्षातो रसातिशयाप्रतीतेः। प्रत्युत तादृशोत्प्रेक्षाया उपमोक्तन्यायेनापकर्षपर्यवसानादिति। एष एव गुणालंकारविभागो विचारसहो नान्यः। तदेवं गुणालंकारयोर्भेदे व्यवस्थिते यत्कैश्चिदुक्तम्-लौकिकयोर्गुणालंकारयोः शौर्या- दिहाराद्योः समवेतत्वसंयोगित्वाम्यां भेदः संभवति। अलौकिकयोर्माघुर्याद्यनुप्रासेपम द्यो- रुभयोरपि समवेतत्वादनुपपन्नो भेदः। तस्मात्तयोर्मेदाभिधानं गड्डुलिकाप्रवाहन्यायेन। तथा हि-गड्डुलिका मेषी काचिदेका केनचिद्वेतुना पुरो गच्छति, इतरास्तु विनैव निमि- त्तविचारं तामनुगच्छन्ति। तथा केनाप्यालंकारिकेण गुणालंकारौ केनचिदभिप्रायेण भिन्नत- योक्तौ, इतरे वु हेतुविचारं विनैव तदनुसारेण तन्ब्ेदं वदन्तीति तदसम्यग्वेदितव्यम्। थद्प्युक्तं वामनेन-काव्यशोभा काव्यव्यवहारनिमित्तं कश्चिदतिशयः । तद्धेतवो गुणास्तद्तिशहेतवस्त्वंलकारा इति तयोर्भेंद इति। तद्प्ययुक्तम्। यतः शोभाहेतवो गुणा इत्युक्तं तत्र किं समग्रैर्गुणैः काव्यशोभोत्पत्तिरुत येन केनापि। आद्ये पाञ्चाली गौडीया च रीतिः कथं काव्यस्याऽडत्मा। माधुर्याद्यभावेन समस्तगुणाभावा-

उ०-सादृश्यमूलकत्वादिति भावः। एष एवोति। रसधर्मत्वचलस्थितित्वरूपः। विभाग:। भेदकः। उभयोरपीति। माधुर्यादिगुणसद्दशवर्णत्वरूपानुप्राससादृश्यादि रुपोपमाद्योरि त्यर्थः। समवेतत्वादीति। समवायपदं नित्यसंबन्धोपलक्षणम्। तेन सामान्यादिगत- सादृश्यसंग्रहः। तामनुगच्छन्तीति। अग्रिमायाः कूपादिपातेऽन्या अपि कूपादौ पतन्ति चेति शेषः। अभिंप्रायेण। भ्रान्त्या । तदतिशयेति। काव्यशोभातिशयेत्यर्थः। कथ काव्यंस्याSडत्मेति। तदुक्तं वामनेन-रीतिरात्मा काव्यस्य। सा च पदसंघटना- त्मिका त्रिविधा। वैदर्भी पाञ्चाली गौडी च। सर्वगुणव्यञ्जकवर्णवत्या-

१ क. 'तिर्गइ्ग° । २,क. भाक°। ३ क. मप्युत्प्रे०। ४ क. काव्ये शो।

३९० पदीपोद्द्योतसमेत :- [ < अ० उल्लासः ]

अद्रावत्र प्रज्वलत्यग्निरुच्चैः प्राज्यः प्रोद्लुलसत्येष धूमः ॥ ३४६॥ इत्यादावोज:प्रभृतिषु गुणेषु सत्सु काव्यव्यवहारपातिः। स्वर्गभास्तिरनेनैव देहेन वरव्णिनी। अस्या रदच्छदरसो न्यक्करोतितरां सुधाम् ॥ ३४७॥ इत्यादौ विशेषोक्तिव्यतिरेकौ गुणनिरपेक्षौ काव्यव्यवहारंस्य र्तकौ। प्रदी०-च्छोमानुत्पत्ते:। अन्त्ये अद्रावत्र० । इत्यादावोज:प्रसादगुणसत्त्वात्काव्यव्यवहारप्रसङ्गः । न हि मन्मत इव तन्मतेऽपि तद्वचवहारेऽलंकारापेक्षा। तेन गुणमात्रेणैव काव्यव्यवहारस्वीकारात् । यद्पि शोभातिशयहेतवोडलंकारा इति तद्प्ययुक्तम्। स्वर्गप्राप्ति- । इत्यत्र पूर्वार्धे विशेषोक्तिः । एकगुणहानिकल्पनया शेषगुणदा्व्यकल्पना विशेषो- क्तिरिति वामनलक्षणात्। उत्तरार्धे व्यतिरेकः । उपमेयस्य गुणातिरेकत्वं व्यतिरेक इति तल्लक्षणात्। एतौ च गुणमनपेक्ष्यैव काव्यव्यवहारहेतुशोभाजनकौ। एवमन्यत्राप्यूह्यम्ँ। नन्वत्रापि प्रसादादेर्वर्तमानत्वात्कथं गुणानपेक्षत्वमलंकारयोः । किं च निर्गुणत्वे कथं त्वन्नयेऽपि काव्यव्यवहारः। सगुणत्वविशेषणाभावादिति चेत्। अस्त्येवात्र गुणस्तथा ज्ञानं च। परं तु किंचिद्रुणवत्त्वस्य शोभाहेतुत्वेऽतिप्रसङ्गात्समस्तगुणवत्त्वं तथा वक्तव्यम्। न चात्र तत्सामत्र्यम्। तथा च गुणजन्यां शोभामनपेक्ष्यैवालंकाराम्यां शोभासंपत्तिरिति तात्पर्यम्।

उ०-द्या। प्रसादौजोव्यञ्जकवर्णवती गौडी। माधुर्यप्रसादवदक्षरयुता पाश्चाली। रीति- धर्मा गुणाः शब्दार्थोभयरूपं काव्यं शोभयन्ति। शब्दार्थाश्रया अलंकारास्तच्छोभाया अतिशयं कुर्वन्तीति। तत्र वैदर्भ्यी माधुर्यस्य प्रसादस्य च सत्त्वेन संभोगशृङ्गारादौ लेशत ओजःसत्त्वेऽपि क्षत्यभावेन सैव काव्यस्याSडत्मा स्यान्नेतरेत्युक्तं-पाञ्चाली गौडीया चेति। शोभानुत्पत्तरति। शोभाहीने च न काव्यत्वमिति भावः । अनेन। मानुषदेहेनैव स्वर्गसुखप्राप्तिरित्यर्थः। तदेव व्यतिरेकेणोपपादयति-अस्या इति। उपमेयस्येति।अधररसस्य सुधारसापेक्षयाSधिक्योक्तेरिति भावः। एतौ चति। एवं चात्र माधुर्यव्यञ्जकवर्णाभावेनौजसश्र प्रकृतविरुद्धत्वेन गुणाहितशोभाया अभावे गुणाहित शोभातिशयकारित्वरूपालंकासलक्षणस्य निरुक्तालंकारद्वयेऽव्याप्तिरिति भावः । अतिमसङ्गादिति । अद्रावत्रेत्यादावित्यर्थः। तात्पर्यमिति । वस्तुतोऽत्र शृङ्गारे

१ क. रप्र"। २ क. मू। प्र।

[ < अ० उल्लास: ] काव्यपकाशः । ३९१

इदानीं गुणानां भेदमाह- माधुर्योज: प्रसादाख्यास्त्रयस्ते न पुनर्दश। एषां क्रमेण लक्षणभाह -- आह्वादकत्वं माधुर्य शृङ्गारे द्रुतिकारणम् ॥ ६८॥ प्रदी०-इदानीं गुणानामलंकारभेदे सिद्धे दशविधत्वव्युदासाय तद्देदमाह-माधु. याज:०। विभागकमेणैषां लक्षणमाह-आह्लादकत्वं। आह्लादकत्वं यद्यानन्दहेतुत्वं तर्हि न शृङ्गारस्यापि। तम्यैव सुखात्मत्वेनातज्जनक त्वात्। आनन्दस्वरूपत्वं चेत्तर्हि सर्वेषामेव रसानामित्यत आह-द्रुतिकारणमिति। द्रुति- श्चेतसो गलितत्वमेव द्वेषादिजन्यकाठिन्याभावः । तथा च यद्वशेन श्रोतुर्विमनस्कतेव संपद्यते तदाह्वादकत्वस्वरूपं माधुर्यमित्यर्थः । यदुक्तम्- गलितत्वमिवाSडह्लादपद्व्या हृदये ददत्। माधुर्ये नाम शृङ्गारे प्ररोहं गाहते गुणः ॥ इति । उ०-माधुर्यमेव शोभाधायकं न विद्यमानमप्योज इति। ओजोनुविद्धत्वात्प्रसादोऽपि न तच्छोभाहेतुः। एवं च काव्यव्यवहारनिमित्तगुणजन्यशोभाभावात्तस्य काव्यत्वमेव न स्याब दिति भावः । न चेष्टापत्तिः । नायकयोरनुरागातिशयस्य रद्च्छदरसास्वादातिशयस्य च काव्योपात्ततया रसानुभवस्य सर्वसिद्धत्वात्। न पुनर्दशेति। शलेषः प्रसाद: समता माधुर्यैं सुकुमारता। अर्थव्यक्तिरुदारत्वमोजःकान्तिसमाघयः ॥ इति वैदर्भमार्गस्य प्राणां दशगुणा मताः । इति वामनोक्ता दश न । यतः सामाजिकानां नवरसजन्यास्तिस्रोवस्थाः । द्रुतिर्विस्तारो विकासश्चेति। तन्र शृङ्गारकरुणशान्तेभ्यो द्रुतिश्चित्तस्य । वीररौद्रवीभत्सेभ्यो विस्तार- स्तस्य। हास्याद्भुतभयानकेभ्यो विकास इति। विकासश्च हास्ये वदनस्याद्भुते नयनस्य मयानके द्रुतापसरणरूपो गमनस्य । स च क्वचिद्द्रुत्या क्वचिद्विस्तारेण च युक्तः । विभाववैचित्यात्। प्रसादस्तु सर्वेषामाधिक्यकारीत्यवस्थात्रयरूपकार्यवैचित्र्यांनेयामक- तया कारणत्रयमेव कल्प्यते। कारणवैचित्र्येण त्रयाणामेव स्फुटमुपलम्भात्। अवा- न्तरगुणानामङ्गाङ्गिभाववैचितयेणाSSनन्त्यादस्फुटत्वाश्वेति भावः . गलितत्वमिवेति।

त्यागेन चित्तस्याऽऽर्द्रताख्यो नेत्राम्बुपुलकादिसाक्षिको वृत्तिविशेष इत्यर्थः । तत्कारणं माधुर्यमिति भावः। विभावादिघर्वणाजन्यवृत्त्याSSनन्दांशे मझ्नावरणकस्वप्रकाशसुखस्यैव

३९२ [< अ० उल्लासः . 1

शृङ्रे (अर्थात्) संभोगे। द्रुतिर्गलितत्वमिव। श्रव्यत्वं पुनरोजःप्रसाद योरपि। करुणे विप्लम्भे तच्छान्ते चातिशयान्वितम्। अत्यन्तद्रुतिहेतुत्वात्। दीप्त्यात्मविस्तृतेर्हैतुरोजो वीररसस्थिति ॥६९॥ चित्तस्य विस्ताररूपदीप्तत्वजनकमोजः । प्रदी०-क्वासावित्यत आह-शृङ्गार इति। शृङ्गारपदं संभोगपरम्। विप्रलम्भेडतिशयस्य वक्तव्यृत्वात्। भास्करस्तु श्रव्यत्वं माधुर्यस्य लक्षणमाह स्म।तदयुक्त्तम्। ओजःप्रसादयो- रपि तत्सत्वेनातिव्यासेः । शब्दनिष्ठत्वाच्च। तत्कि संभोग एव माधुर्ये नेत्याह-करुणे० । संभोगात्करुणे तस्माद्विप्रलम्भे ततोऽपिशान्तेतिशयितं माधुर्यम्। हास्यादेरप्यपगमे- नातिद्रुतिहेतुत्वात्। इयांस्तु विशेष :- संभोगविप्रलभ्भयोस्तन्निःसपत्नम्। शान्ते तु जुगुप्सादयन्वयादोजोलेशानुविद्धमिति। दीप्त्यात्म०। दीसतिस्वरूपा या मनसो विस्तृतिर्ज्वलितत्वमव। तथा च यद्वशाज्ज्वलितामिव मनो जायते तदोज इत्यर्थः । क्वेदमित्यत आह-वीररसस्थिति०। उ०-रसत्वात्। आह्लादकत्वमित्यत्र कः स्वार्थे। करुणविप्रलम्भशान्तेषु विजातीया विजातीया द्रुतिः। तत्कारणाहूलादोऽपि विजातीय एव। तेषां सर्वेषां च माधुर्यत्वेन व्यवहार इति तत्त्वम्। श्रव्यत्वम्। श्रवणानुद्देजकत्वम्। ओजःप्रसादयोरपीति। तत्रौजसि क्रोधादिकृतं दीप्तत्वमेवावगम्यते न माधुर्यम्। प्रसादे नियतवर्णाभावान्न माधु- र्याभिव्यक्तिरिति भाव इति। करुण इति। करुणसंचारिणो निर्वेदस्य विषये ह्यलंप्रत्ययहेतुत्वात्प्रतिबन्धकविषयरा- गोच्छेदकत्वादतिद्रुतिः। तत्स्थायिशोकापेक्षया विप्रलम्स्थायिरतेः कोमलतया, करुणे प्रियनाशने सङ्गमाशानिवृत्तौ चित्तविक्षेपस्य निर्वेदविरोधिनः संभवेन विप्रलम्भे संगमाशा सत्वेन प्रियालाभाद्विषयान्तररागस्य सर्वथोच्छेदेन निर्वेददाढर्यांत्तदपेक्षया विप्रलम्भेडधिका द्ुतिः। शान्ते च निर्वेदस्य स्थायितया सर्वात्मना विषयनिवृत्तौ निर्भरमात्मसुखालम्बनमित्य- तिशयिता द्रुतिरिति भावः। अतिशयो यथोत्तरं तारतम्यम्। कोमलकोमलतरकोमलतमभे- देन द्रुतौ तारतम्यात्। संभोगे तु विषयरागौत्कटचेन निर्वेदासत्त्वान्न तथा द्रुतिः। अत एवात्र नाश्टपातलेशोऽपि। न च तर्हि मानिन्याश्चरणानतिव्यातेकर (पृ० १०४प०६) इति कथम्। प्रसादेन मानभङ्गमात्रम्। संभोगप्रवृत्तिस्तु तदुत्तरमेवेति न दोषः । विस्ततिः। द्रतिविरोधिनी काचन वृत्तिश्चित्तस्य।

[ < अ० उल्लास: ] काव्यपकाशः । ३९३

बीभत्सरौद्रसयोस्तस्याSSधिक्यं क्रमेण च। वीराद्वीभत्से ततोऽपि रौद्रे सातिशयमोजः । शुष्केन्धनाग्निवत्स्वच्छजलवत्सहसैव यः ॥ ७० ॥ व्याभोत्यन्यत्प्रसादोऽसौ सर्वत्र विहितस्थितिः ।

प्रदी०-अस्याधिकरणान्तरमाह-बीभत्स०। वीराद्वीभत्से ततोऽपि रौद्रे चित्तदीपे: कार्यायाः सातिशयतया कारणभोजः क्रमेणो त्कर्षवत्। तदेतद्वीररौद्रयोर्निष्प्रतिपक्षं बीभत्से तु माधुर्यलवानुविद्धमिति विशेषः । प्राधान्येन माधुर्यौजसोरेकैकविधानमत्र प्रकान्तमतो हास्याद्भतभयानकेषु न किंचिद्विहितम् । तेषूभयगुणप्राधान्यात्।

ओजसि शुष्केन्घनाग्निवन्माधुर्ये स्वच्छशर्करावस्त्रादिजलवद्यो गुणोऽन्यद्वयाप्यं चित्तं झटि- शुष्केन्धना० ।

त्येव रसेन व्याप्नोति स प्रसादः। करणस्यापि स्वातन्त्र्यविवक्षया य इति निर्देशः । अयं

उ०-वीराद्वीभत्स इति। स्त्रिग्धस्यापि सामाजिकचित्तस्य द्वेप्यविषयसंपर्केंण दीक् त्वमुष्णता जायते। तत्र वीरस्य द्वेष्यनिग्रहे जिगीपामात्रम्। बीभत्सं तु जुगुप्सितविषयेऽ- त्यन्तत्यागेच्छा। रौद्रे त्वपकारिणि वधावधिकः प्रयास इति क्रमेण दपप्त्याSSधिक्यं बोध्यम्। तेषूभयगुणमाधान्यादिति । हास्ये शृङ्गारविभावादिप्रभवत्वेन माधुर्यस्य विकासधर्मतया वीरादिप्रभवतया चौजसश्च सत्त्वात्। भयानकाद्भतयोश्र वीरबीभत्सशृ झ्ारविभावादिप्रभवतयौजसो माधुर्यस्य च सत्त्वात्। वीरादोर्हि विकृताद्भयानको लोको. त्तराद्द्भुतः । शङ्गारविभावादितोऽपि नवोढाया भयानकस्य दृष्टत्वादिति भावः । विभा- वादिवैचित्यं न द्रुत्यादिभेदप्रयोजकम्। शृङ्गाराद्द्ि भवेद्धास्यो रौद्राच्च करुणो रसः । वीरादयैरद्धुतोत्पत्तिर्बींमत्सात्तु मयानकः ॥ इत्युक्ते: । शृङ्गारादिपदेन तदाभासा अपि ग्राह्याः । कि च भयानकेऽद्दुते हेतुं बीभत्स च बभाषिरे । षित्से सति भीरूणामुत्पद्येत भयानकः ।। इति च । एवं शृङ्गरादीनां नियतविभावादित्वन गुणनियम: । हास्याद्भतभयानकेषु तु विभावाद्यनियमान्माधुर्यौजसोः सत्त्वान्न तन्नियम इति भावः ।

, १ क. ण तु । २ क यंबलानु।

३९४ प्रदीपोद्द्योतसमेतः- [ < अ० उल्लासः ]

अन्यदिति व्याप्यमिह चित्तम्। सर्वंत्रेति सर्वेपु रसेपु सर्वासु रचनासु च। गुणवृत्त्या पुनस्तेषां वृत्तिः शब्दार्थयोर्मता॥ ७१॥ गुणवृत्त्या उपचारेण, तेषां गुणानामाकारे शौर्यस्येव। कुतस्त्रय एव न दशेत्याह- केचिदन्तर्भवन्त्येषु दोषत्यागात्परे शरिताः । अन्ये भजन्ति दोषत्वं कुत्रचिन्न ततो दश ॥ ७२ ॥

प्रदी०-च सर्वेषु रसेष्वाधेयतया सर्वासु रचनासु व्यङ्गयतया स्थित इति तन्त्रेणाSSह- सर्वत्र विहितस्थितिरिति । कथं तर्हि तत्त्ववेदिनामपि शब्दार्थयोर्मधुरादिव्यवहार इत्यत आह-गुणवृत्त्या०। गुणवृत्तिरूपचारः । आकारे शौर्यस्थेव व्यञ्जके सुकुमारवर्णादौ तदुपचार इत्यर्थः । तेषां गुणानाम्। ननूक्तर्ृक्षणाः श्रेषाद्योऽपि दश दुरपह्नवास्तत्कुतस्त्रय एव न पुनर्मदुक्ता अपि दशेत्यत आह-केचिदन्त० । एषु मदुक्तलक्षणेषु माधुर्यादिषु। इदं चोपलक्षणम्। अलंकारध्वन्योरप्यन्तर्भावस्य दर्शयिष्यमाणत्वात्। उक्त्तान्तर्भावादिहेतुत्रयोपादानमप्युपलक्षणम्। वैचित्र्यमात्रपर्यव- सानस्यापि दर्शयिष्यमाणत्वात्। दोषत्यागादिति। दोषाभावस्वरूपत्वात्तद्वयापकतया वा। दोषत्वं कुत्रचिदिति। दोषस्वभावस्य गुणस्वभावत्वानौचित्यात्स्वभावभङ्गप्रसङ्गात्। तथा हि- उ०-आधेयतयति। विशेषणनिष्ठः संबन्ध इति मत इदम् । रचनास्विति। यद्यपि शब्दार्थयोरपि व्यञ्जकत्वमनुपदं वक्ष्यति तथापि रचनायाः प्रसादे साधारणं व्यञ्ञकत्वं प्रसिद्धम्। शब्दार्थयोरपि रचनावैरुप्ये म्रसादाव्यञ्जकत्वादिति भावः । आकारे। स्थूलशरीरे। वर्णादौ। आदिनाडर्थरचने। शब्दार्थरचनानां नानात्वा- द्रसनिष्ठमेव माधुर्यादीत्युक्तयुक्तरिति भावः । उक्तलक्षणाः। वामनादिभिः। तव्द्यापकतया चति पाठः। दोषाभावव्यापकतये-

१ क. 'त्वास व्याप° । स. त्वात्तत्प्राप ।

[< अ० उल्ास: ] काव्यपकाशः। ३९५

बहूनामपि पदानामेकपदवेद्धासनात्मा यः इलेषः, यश्चाऽडरोहावरोह क्रमरूपः समाधि:, या च विकटत्वलक्षणोदारता, यश्चोजोमिश्रितशै- थिल्यात्मा प्रसाद:, तेषामोजस्यन्तर्भावः । पृथक्पदत्वरूपं माधुर्य भङ्गया साक्षादुपात्तम्। प्रसादेनार्थव्यक्तिर्गहीता। मार्गाभेदरूपा समता कचि- दोषः । तथा हि। मातङ्गा: किमु वल्गितैरित्यादौ सिंहाभिधाने प्रदी०-श्लेषस्तन्मते बहूनामपि पदानामेकवद्भासनम्। समाधिस्त्वारोहावरोहयोः क्रमः॥ स चोत्कर्षापकर्षयोर्वैरस्यानाघायको विन्यासः । उदारत्वं विकटाक्षरत्वम्। तच्च नृत्य- द्भिरिव पदैर्या घटना तत्त्वम्। प्रसाद ओजोमिश्रितं शैथिल्यम्। सर्वशैथिल्यस्य दोष- त्वात्। तदेतच्चतुष्ट्यमोजस्यन्तर्भूतम्। यद्यपि दीप्तिजनकत्वरूपे रसनिष्ठ ओजसि नैषा- मन्तर्भावसंभवस्तथाऽपि तत्स्वीकारेण स्वी क्रियते। तव्दञ्जके गाढबन्धलक्षणे तदन्तर्भाव इत्यर्थः । एवम्रेऽपि। पृथक्पदरूपं तु माधुर्य भङ्गचा साक्षादेवोपात्तम्। यथो क्तमाघुर्य- व्यञ्ज कत्वेनासमासस्य विधानात्। अर्थव्यक्तिस्तु झटित्यर्थसमर्पकतया। सा च प्रसादप- देनैवोपात्ता। यथोक्तप्रसादस्य तव्दङ्गयत्वात्। समता त्वारब्घवैदर्म्यादिमार्गापरित्यागः । सा च क्वचिद्दोष एव। यथा- 'मातङ्गाः किमु वल्गितैः' इत्यादौ प्रारब्धस्य मसृणवर्णत्वस्य

उ०-त्यर्थः । एकवद्भासनमिति। तच्च संधिसौ्टवादेकस्थानीयवर्णोपन्यासाच्च। यथा- अस्त्युत्तरस्यामिति । अत्र संधि: सन्नपि न प्रतीयते । वर्णाश्च प्रायेणैकस्थानीयाः । आरोहेति। आरोहो गाढत्वमवरोहः शैथिल्यम्। तयोः क्रमः । अवरोहपूर्वक आरोहः। आरोहपूर्वकोऽवरोहो वां। गाढवर्णमिश्रितशिथिलस्यापि गाढत्वोपगमात्। केवलमारो- होऽवरोहो वा वैरस्याव्यापकः । यथा चश्चद्जभ्रमितचण्डगदाभिघातेत्यत्र संचूर्णितेत्य- न्तमारोहः। सुयोधनान्तोऽवरोहः । पुनस्तवान्ते पूर्वः। भीमान्ते पर इति। विकटत्वं विच्छेदात्पदानां नत्यप्रायत्वम्। उदारत्वं यथा-स्वचरणविनिविष्टर्नपुरैरनर्तकीनामित्यादौ। ओजोमिश्रितमिति। अन्र क्रमविपर्ययात्समाधितो भेद इति बोध्यम्। यथा यो यः शस्त्रं विभर्ति स्वभुजगुरुमद इत्यादौ यो य इत्यत्र शेथिल्यम्। शस्त्रमित्योजः । पुनर्विभर्ती- त्यत्र पूर्वः। अन्यवर्णद्ये पर इति दिक्। ओजसीति। चतुर्णामप्येषां गाढबन्धतया दीप्षि हेतुत्वादोजोव्यञ्जकरचनायामन्तर्भाव इत्यर्थः । तत्स्वीकारेणेति। ओजसः शब्दनिष्ठ ताया वामनेन स्वीकृतत्वादिति भावः । गाढबन्धेति । सर्वत्र गाढबन्धानुभवादिति भावः। भङगया। माधुर्यव्यञ्जकेऽवृत्तिपदोपाढाजपरया। झटित्यर्थसमर्पकतयेति । व्यक्तिरिति करणे क्तिन्निति भावः। मार्गापरित्याग इतिं। यया चोपक्रम-

१ कु. वद्वभास° । २ ग. 'श्रितः शै०।

३९६ भदीपोद्द्योतसमेतः- [ < अ० उल्लासः ]

मसृणमार्गत्यागो गुणः । कष्टत्वग्राम्यत्वयोर्दुष्टताभिधानात्तन्निराकरणेनापारु ष्यरूपं सौकुमार्यम्, औज्ज्वल्यरूपा कान्तिश्च स्वीकृता। एवं न दश शब्दगुणा:। पदार्थे वाक्यरचनं वाक्यार्थे च पदाभिधा। प्ढिर्व्याससमासौ च साभिप्रायत्वमस्य चै।। -इति या परौढिरोज इत्युक्तं तद्वैचित्रयमात्रं न गुणः । तदभावेऽपि प्रदी -- सिंहा भिधानेऽप्यत्यागो दोषाय।। तत्परित्यागस्तु प्रत्युत गुण इत्युक्तम्। न च दोषस्वभावस्य गुणत्वम् । स्वभावभङ्गप्रसङ्गात्। सुकुमारत्वं त्वनिष्ठुराक्षरप्रायत्वम् । तच्व कष्टत्वरूपदोषाभावपर्यवसन्नम्। कान्तिस्तूज्ज्वलता। उज्ज्वलत्वं तु ग्राम्यपदाघ टितत्वमिति साडपि आ्रराम्यत्वरूपदोषाभावपर्यवसन्नैव। एवं दश शब्दगुणा न पृथग्व- कव्याः । अर्थगुणा अप्येवम् । तथा हि-अर्थस्यौज प्रौढिः । सा च-पदार्ये०। इति प्रतिपादितपश्चप्रभेदा। तेष्वाद्यभेदचतुष्टयमुक्तिवैचित्यमात्रं न गुणः । तैर्विनाऽपि उ०-स्तयैव निर्वाह इत्यर्थः। दोषायेति। समतोपयोगस्तु वृत्त्यनुप्रास इति बोध्यम्। स्वभावभङ्गति। रौद्रादौ श्रुतिकटुत्वादिरूपदोषाभाव एवेति बोध्यम्। तच्च कष्ट- त्वोति। श्रुतिकटुतेत्यर्थः। उज्ज्वलतेति। हालिकादिसाधारणपदविन्यासवैपरीत्येना- लौकिकशोभाशालित्वमत्ये(मि)त्यर्थः। दोषाभावेति। सुकुमारतोज्ज्वलत्वयोरसत्त्वे रसा- पकर्षः। तत्सत्त्वे तु तदभावमात्रमिति न गुणत्वमनुत्कर्षकत्वादिति भावः । प्रौढिरिति। लक्ष्यनिर्देशः । अस्य चेति। विशेषणस्येत्यर्थः । तत्र पदार्थे वाक्यर- चनं यथा-अथ नयनसमुत्थं ज्योतिरत्रेति वाक्य चन्द्रपदार्थे। वाक्यार्थे पदं यन्न दुःखे- नेत्यादयर्थे स्वर्ग इति। वाक्यार्थस्य व्यासो यथा - अयं नानाकारो भवति सुखदुःखव्यतिकरः सुखं वा दुःखं वा भवति न भवत्येव च ततः । पुनस्तस्मादूर्ध्वै भवति सुखदुःखं किमपि तत् पुनस्तसमादूर्ध्वै न च भवति दुःखं न च सुखम् ।। इति। अत्रादृष्टवैचित्र्यात्सुखदुःखवैचित्र्यमित्येतदर्थस्यानेकेन प्रतिपादनम। तस्य समासो यथा ते हिमालयमामन्वयेत्यादि। साभिप्रायत्वं यथा- सुधांशुकलितोत्तंसस्ताप हरतु वः शिवः। इति ! गुणत्वाभावे हेतुमाह-तैविनाSपीति।

१ क. पा च कान्तिः स्वी° । २ क. चना वा0, ३ क. च। व्याससमासौ चेति या

[ <अ० उल्लासः ] काव्यपकाशः । ३९७

काव्यव्यवहारप्रवृत्तेः। अपुष्टार्थत्वाधिकपदत्वानवीकृतत्वामङ्गलरूपाश्रील ग्राम्याणां निराकरणेन च साभिपायत्वरूपमोजः, अर्थवैमल्यात्मा प्रसाद:, उक्तिवैचित्यरूपं माधुर्यम्, अपारुष्यरूपं सौकुमार्यम्, अग्राम्यत्वैरूपो- दारता च स्वीकृतानि अभिधास्यमानस्वभावोक्त्यलंकारेण रस- ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गयाभ्यां च वस्तुस्वभावस्फुटत्वरूपार्थव्यक्ति:, दीप्ष रसत्वरूपा कान्तिश्च स्वीकृते रूपघटनात्मा श्रेषोऽपि विचित्रत्वमात्रम् । अवैषम्यस्व- प्रदी०-काव्यव्यवहारात्। माधुर्यादिनिरपक्षेण च तेन तव्वहाराप्रवर्तनात्।अन्त्यस्त््े दोऽपुष्टार्थत्वरूपदोषाभावपर्यवसन्नः। एवं प्रसादोऽर्थनैर्मल्यम्।पयोजकमात्रार्थपरिग्रह इति यावत्। सोऽप्यधिकपदरूपदोषपरित्यागादेवान्यथासिद्ध संनिधिः। माधुर्य तूक्तिवे चित्रयं नवी- कृतत्वरूपम्। तच्चानवीकृतत्वरूपदोषाभावरूपम्। सौकुमार्य पुनरपारुष्यम्। पुरुषेऽप्यर्थेड- परुषशब्दामिधानमिति यावत्। तथ्ामाङ्गल्यरूपाश्षीलँपरित्यागेनैव सिध्यति। उदारता त्व- र्थस्याग्राम्यत्वम्। तच्च ग्राम्यत्वरूपदोषाभाव एवेति। अर्थव्यक्तिस्तु वस्तुस्वमावस्य स्फुटता। सा च स्वभावोक्त्यन्तर्भूता। कान्तिस्तु दीप्रसत्वम्। सा च रसध्वनौ रसवदलंकारे गुणी- भूतव्यङ्गये चान्तर्भूता। श्रेषस्तु क्रमकौटिल्यानुल्वणत्वोपपत्तियोगरूपघटना। अस्यार्थ :- करमकौटिल्यमतिकमस्तस्यानुल्वणत्वर्मैतिस्फुटता तत्रोपपत्तिर्युक्तिस्तस्या योग इति। यथा दृष्ट्वैकासन इत्यादि।अत्र पिहितनयनामतिक्रम्यान्यचुम्बनादृतिक्मः । तस्यास्फुटत्वमनया उ०-न च भवदुक्तौजोगुणविरहेऽपि स्वर्गप्राप्तिरित्यादेः काव्यत्वात्तस्यापि गुणत्वाना पत्ति। दीपत्वास्यचित्तवृत्तिविशेषप्रयोजकतया गुणत्वात्। एषां तूक्तिवैचित्यमात्रत्व- मित्यत्र तात्पर्यात्। न हि चन्द्रादिपदार्थस्यात्रिलोचनेत्यादिनाSभिधाने कीऽपि विशेषः। किं तु प्रतीतिविलम्ब एवेति भावात्। प्रयोजकेति। अपेक्षितेत्यर्थः । परुषोऽमङ्गलः । अपरुषेति। यथा मृत इति वत्तव्ये कीर्तिविशेषं गत इति। अर्थस्याग्राम्यत्व मिति। ग्राम्येऽप्यर्थे विदग्धतयाऽभिधानमुदारता। यथा- अयं कंदर्पचाण्डालो मयि वामाक्षि निर्दयः । त्वय निर्मत्सरो दिष्टचेति। वस्तुस्वभावस्येति। वस्तुनो वर्णनीयस्य डिम्भादेः स्वभावस्य रूपक्तिकि यादे: स्फुटत्वेन वर्णनमित्यर्थः। दीप्तरसत्वम्। सफुटप्रतीयमानरसत्वम् । सा चेति। तत्र रसस्य प्राधान्ये ध्वनित्वम् ।' गुणत्वे तु रसवदलंकाररूपगुणाभूत- व्यङ्गयत्वमित्यर्थः । क्र्मकौटिल्यपदार्थमाह-अतिक्रम इति। दृष्ट्रकेति। १ग. कृताम। २ ग े च। ३ क. ग, त्ववपुरुदा°।४ क. सरू°।५ क. ग. षो वि। . म्यरु° । ७ क. लत्वप०। ८ क. मस्फु°।

३९८ प्रदीपोद्द्योतसमेतः- [< अ० उल्लासः ]

रूपा समता दोषाभावमात्रं न पुनर्गुणः । कः रूल्वनुन्मत्तोऽन्यस्य प्स्ता वेऽन्यदभिदध्यात्। अर्थस्यायोनेरन्यच्छायायोनेर्वा यदि न भवति दर्शनं तत्कथं काव्यम्, इत्यर्थदृषटिरूपः समाधिरपि न गुण: । तेन नार्थगुणा वारच्याः वाच्यां वक्तव्या:। प्रदी०-तदज्ञानात्। तत्रोपपत्तिरेवमनया तु न ज्ञातव्यमिति। केचित्तु कमकौटिल्यं क्रमस्यातिकमः ।स चात्र व्यक्त एव। एकदैवोभयानुरञ्जनात् ।स एषश्रष उक्तिवैचि- यमात्रं न गुणः। अनन्यसाधारणरसोपकारित्वातिशयविरहात्। समता तु वैषम्याभावोऽ- र्थस्य सच क्रमाभेदरूप इति क्रमभेदरूपदोषाभाव एव। दोषत्वं तु तद्वयतिरेकस्य कथ- मिति चेत्। यतो न खल्वनुन्मत्तोऽन्यप्रस्तावेऽन्यदभिधत्त इति। समाधि: पुनरर्थदर्शनम्। न चासौ गुणः। काव्यशरीरत्वात्। स्वयं दृष्टस्यान्यच्छायासिद्धस्यार्थस्य यदि न दर्शनं कथ तर्हि काव्यशरीरनिष्पत्तिः । असाधारणशोभादायकं हि गुणं ब्रुवन्ति। न च काव्यशरीरनिर्वर्तकमिति। उक्तयुक्ती बुद्धिस्थीकृत्याऽडह-तेन० । परैरङ्गीकृता अर्थगुणास्ते चोक्तयुक्त्या न पृथग्वक्तुमर्हाः। उ०-दृष्टवैकासनसंस्थिते प्रियतमे पश्चादुपेत्याSSदरा- देकस्या नयने पिधाय विहितकीडानुबन्धच्छल ईषद्वाकतकंघरः सपुलकप्रेमोल्लसन्मानसा- मन्तर्हासलसत्कपोलफलको धूर्तोऽपरां चुम्बति। अन्यचुम्बनादिति पाठः/ अन्यस्याश्चुम्बनादिति सर्वनास्नो वृत्ति. इत पुंवत्वम्। एवमनयेति। एवं प्रकारेणानयेत्यर्थः । एकदैवेति। कनिष्ठातिक्रमेण ज्येष्ठाचुम्बना- त्क्रमकौटिल्यमित्यन्ये। आद्यव्याख्याने तु, एकनायिकाप्रतारणमेवातिक्रमो बोध्यः । न गुण इति। रसोपकारकत्वाभावात्। प्रत्युताऽडस्वादप्रतीतेश्र विलम्ब एवेति भावः । वैषम्येति। अर्थस्य क्रममेदेत्यर्थः । क्र्मभेदेति। प्रकरमभेदेत्यर्थः । यथोदेति सविता ताम्र इत्यादौ। यतो नेति। रसापकर्षकस्थ तस्याभावोऽपेक्षितो नं तु रसोत्कर्षप्रयोजक- स्येति बोध्यम्। अत एवास्य न गुणत्वम्। अर्थदर्शनमिति। अवर्णितपूर्वोडयमर्थ: पूर्ववर्णितच्छायो वेति कव्यालोचनममित्यर्थः । काव्यशरीरत्वादिति। काव्यशरीरका रणत्वादित्यर्थः । अस्य। अर्थस्येत्यर्थ.। असाधारणशोभेति । असाधारण्येन शोभा· धायकमित्यर्थः । तेन काव्यहेतोरर्थदृष्टेन गुणत्वमिति भावः ।

१ क. न्यप्र' । २ ग. 'च्याः प्रो०। ३ क. भाधाय०।

[ < अ० उल्लासः ] काव्यपकाशः । ३९९

प्रोक्ता : शब्दगुणाश्र ये। वर्णाः समासो रचना तेषां व्यअ्कतामिताः॥७३॥ के कस्येत्याह- मूर्धि वर्गान्त्यगा: स्पर्शा अटवगौं रणौ लघू। अवृत्तिर्मध्यवृत्तिर्वा माधुर्ये घटना तथा॥ ७४ ॥ टठडढवंर्जिता: कादयो मान्ता: शिरसि निजवर्गान्त्ययुक्ताः, तथा रेफण. कारौ हस्वान्तरिताविति वर्णाः, समासाभावी मध्यैमः समासो वेति

प्रदी०-परोक्ताः। ये तु त्रय उपचारेणान्यैः शब्दगुणाः प्रोक्ता वस्तुतो रसगुणा एव। वर्णादयस्तेषां व्यञ्जकत्वं गताः । के कस्य व्यञ्जका इत्याकाङ्क्षायामाह-मूर्ध्नि० । माधुर्ये व्यङ्गचे टवर्गवर्िताः कादिमान्ता रेफणकारौ चेति वर्णाः। तत्र कादयो मूर्हिन स्वस्ववर्गान्त्यवर्णगताः । यथा-कुञ्ज इत्यादि। रेफणकारौ तु ह्स्वस्वरान्तरितौ। वृत्तिः समासस्तस्य चाभाव एव मध्यमता की इति समासः । घटना तथेति सौकुमार्यवती

उ०-शब्दगुणा इति। शब्दव्यङ्ग्यगुणा इत्यर्थ इत्येके। वर्णा इति बहुवचनमेकद्वित्रि. वर्णानामव्यञ्जकत्वसूचनाय। समासो बहूनामेकपदता। वृत्तिमात्रोपलक्षणमिद्म्। रचना पदानां पौर्वापर्यरूपानुपूर्वी। स्पर्शा इति व्याचष्टे-कादिमान्ता इति। वर्णगता इति। वर्णयुक्ता इत्यर्थः । हस्वस्वरेति। तेन रा णा इत्यादेर्व्युदासः । अत्र निषिद्धानामसकृदुपादाने दोषता बोध्या। अवृत्तिरित्यनेन वैदर्भी उक्ता । मध्यमता द्वित्रिचतुःपदकृता। एषा पाश्चाली रीतिः शृङ्गारकरुणशान्तेषु। तदुक्तम्- द्वित्रिपदा पाञ्चाली लाटीया पञ्चसप्तधा यावत्। शब्दः समासवन्िर्यथाशक्ति गौडीया॥ द्वित्रीत्युपलक्षणं चतुष्पर्यन्ताडपि। वैदर्भीपाञ्चाल्यौ प्रेयसि करुणे भयानकान्भुतयोः । लाटीं गौडीं, रौद्रे कुर्याद्यथा यथैवोचितं सुकविरिति।।

१ क. ्णास्तु ये । २ क. "धर्जाः का"। ३ क. ध्यमस"।

४00 पदीपोद्दोतसमेत :- [< अ० उल्लास: ]

समास:, तथा माधुर्यवती पदान्तरयोगेण रचना माधुर्यस्य व्यञ्जिको। उदाहरणम्। अनङ््गरङ््गपरतिमं तदङन्गं भङ्गीभिर ड्न्गीकृतमानताङ्ग्याः। कुर्वन्ति यूनां सहसा यथैताः स्वान्तानि शान्तापरचिन्तनानि ॥३४८॥ योग आयतृतीयाभ्यामन्त्ययो, रेण तुल्ययोः । टादि:, शषौ, वृत्तिदैध्य; गुम्फ उद्धत ओजस।७५ ॥ वर्गप्रथमतृतीयां भ्यामन्त्ययोः द्वितीयचतुर्थयो रेफेण अध उपरि उभयत्र वा यस्य कस्यचित्, तुल्ययोस्तेन तस्यैव संबन्धष्टवर्गोऽर्थात् णकारवर्जः शकार षकारौ दीर्घसमासः, विकटा संघटना ओजसः। उदाहरणम्-मूर्ध्नामुद्दृत्त कृत्तेत्यादि । प्रदी०-पदान्तरयोगेण रचना चेति वर्णसौकुमार्यवती रचना वर्णसौकुमार्यादेव लब्धेति पदान्तरयोगे सौकुमार्यलाभाय घटना तथेत्युक्तमिति।

योग०। ओजसि व्यङ्ग्ये वर्गप्रथमतृतीयाम्यां सह तदन्तयोर्द्वितीयचतुर्थयोर्योगः। यथा- कच्छपुच्छेत्यादि। तथा रेफेणाध उपर्युभयत्र वा यस्य कस्यापि योगः। यथा-वक्त्रा- र्कनिर्ह्रादादयः। तथा तुल्ययोः कयोश्चिदोगः। यथा-चित्तवित्तादौ। तथा टादिचतुष्टयं शषौ चेति वर्णाः । समासस्तु दीर्घः । गुम्फो रचना। स चोद्धता विकटेति। उदा- हरणम्-मूर्ध्नामुद्वृत्तकृत्त-इत्यादि। उ०-तथेत्यस्यार्थ :- सौकुमार्यवतीति। पदान्तरयोगेणेति। यथाऽलं कुर्विति पदयोः संधौ मधुरवर्णोत्पत्तिः । अनङ्गेति। रङ्गो नृत्यस्थानं तत्सद्शम्। अत्र मध्यवृत्तिः । तदनुभवैकगोचरं नताङ्ग्या अङ्गं भङ्गीभि: वशीकरणहेतुवदनगमनादिगतविशेषैस्तथाडङगीकृतं यथा पता भङ््यो यूनां मनांसि शान्तापरः शृङ्गारस्तस्य चिन्तितं चिन्ता येषु तादृशानि ʻ कुर्वन्तीत्यर्थः । दीर्घ इति। चतुरधिकपदारब्धः । एषोऽपि विकटवर्णपद्घटित एवौजोतिशयन्य- ञ़जक: । तेन

करतलनिषण्णमबले वदनमिद कं न तापयति॥ इत्यादौ न दोष: १ एषा गौडी रीती रौद्रवरिबीभत्सेषु। विकटेति। विक- टवर्णपद्घटितेत्यर्थः । समग्राणां साधारणः। समग्ररसवृत्तिरित्यर्थेः । समग्राणां समा १क. ग. गे र ।२ ग.का। तथोदा। ३ क. चिन्तितानि। ४ क. याम्यदि"। ५ क, ग. °दीर्घः स° ।,

[ < अ० उल्लास: ] काव्यप्रकाशः । ४०१

श्रुतिमात्रेण शब्दान्तु येनार्थप्रत्ययो भवेत्। साधारणः समग्राणां स प्रसादो गृणो मतः ॥ ७६॥ समग्राणां रसानीं संघटनानां च। उदाहरणम्- परिम्लानं पीनस्तनजघनसङ्गादुभयत- स्तनोर्मध्यस्यान्तः परिमिलनमप्राप्य हरितम् । इदं व्यस्तन्यासं शलथभुजलताक्षेपवलनैः कृशाङ्गयाः संतापं वदति बििनीपत्रशयनम् ॥ ३४९॥ यद्यपि गुणपरतन्त्राः संघटनादयस्तथाऽपि व क्तृवाच्यप्रबन्धानामौचित्येन क्वचित्क्वचित्। रचनावृत्तिवर्णानामन्यथात्वमपीष्यते ॥७७॥ प्रदी०-श्रतिमात्रेण०। येन शब्देन समासेन वा यया रचनया वा श्रतिमात्रेण शब्दादर्थप्रत्ययः स प्रसाद- व्यञ्जक इत्यर्थः । उदाहरणम्-परिम्लानं० । अन्येषां तु वर्णानामुदासीनत्वमिति तदुपादाने तु पुराणच्छायेत्युच्यते। न चैवं माधु- र्यादावुद्धतादयो रचनाद्याः सर्वत्र विरुद्धाः स्युरिति वाच्यम्। यतो यद्यपि गुणपरतन्त्रा रचनादयस्तथाऽपि

अन्यथात्वं गुणपारतन्त्र्याभावः। वक्तुवाच्यप्रबन्धीचित्यविरह एव गुणपारतन्व्य वक्तवाच्य०।

स्वीकारात्। तत्रापि वक्तृकोधाङ्गव्यक्तावुपयोगात्। उ०-सानां घटनानां चापेक्षित इति चार्थः। अत्र चाप्रसिद्धपदक्विष्टत्वादिदोषाभावो निदानमिति बोध्यम्। येन शब्देनेति। एवं च प्रसिद्धार्थकत्वमासन्नत्वादिकं च प्रसादव्यञ्जकमित्युक्तम्। परीति। उभयतः पीनस्तनजघनस्थानयोः । वसन्तीयकुसुमदर्शनश्रीत्या न्युब्जका .. यशयनात्। अन्तः शयनमध्यभागे। तनोः क्षीणस्य मध्यभागस्य परिमिलनमामर्दनम- प्राप्य हरितं तथावर्णम्। व्यस्तो विपरीतः। शलथं शिथिलमबलाप्रयोज्यत्वाद्यथा तथा भुजलतासंबन्धी य आक्षेपोऽमिघातस्तस्य वलनैः संबन्धैः करणैः। वदति। आवेदयति। शयनं शय्या। केचित्तु आक्षेप इच्छाधीनचेष्ठा ।वलनं तदितरक्रिया। द्वंद्वगर्भस्तत्पु. रुष इत्याहु: गुणपर तन्त्राः । गुणव्यञ्जकत्वनियताः। वक्ता कविस्तन्निबद्धश्र। वाच्योभिधेय।। वक. ग, बदानां ये० । २ क. गुणः स्मृतः। ३ ग. नां समासानां सं° ।४ क. ता र"। ५३

४०२ भदीपोद्द्योतसमेत :- [ < अ० उल्लास: ]

क्चिद्वाच्यप्रबन्धानपेक्षया वक्त्रौचित्यादेव रचनादयः । यथा- कोणाघातेषु गर्जत्मलयघनघटान्योन्यसंघद्टचण्डः। कृष्णाक्रोधाग्रदूतः कुरुकुलनिधनोत्पातनिर्घोतवातः केनास्मत्सिहनादप्रतिरसितसखो दुंदुभिस्ताडितीऽसौ॥ ३५० ॥ अत्री हि न वाच्यं क्रोधादिव्यञ्जकम्। आभनेयार्थ च काव्यमिति तत्मति कूला उद्धता रचनादयः । वक्ता चात्र भीमसेनः । प्रदी०-तत्र क्विद्वाच्यप्रबन्धानपेक्षया वक्त्रौचित्यादेव रचनाद्यः। यथा-मन्था यस्ताण०। अत्र न वाच्यं कोधादिदीप्तरसव्यञ्जकम्। प्रश्नरूपत्वात्। प्रबन्धश्च नाटकात्माभिनेय इति दीर्घसमासत्वं प्रतिकूलं यद्यपि तथाऽपि वक्ता भीमसेन इति वक्तरीचित्यादुद्धता रच. नाऽन्र। अतस्तदुद्धतत्वादिव्यक्तोंवेवोपयुज्यते। उ०-प्रबन्धो महाकाव्यनाटकादिः । वृत्तिः समासः। अन्यथात्वं गुणपारतन्त्र्याभावः । 1 एवं चैषां गुणव्यञ्ञकत्वनियम औत्सर्गिकः। वक्त्राद्यौचित्येन क्वचिद्वाघात्। तद्भिन्नस्थल एव गुणव्यञ्जकत्वनियम इति भावः । मन्थेति। मन्थो मन्थनदण्डः । तेनाSडयस्तं दूरमुत्क्षिप्तं यदर्णवाम्भस्तेन प्लुतं व्यासं यत्कुहरं तत्र चलतो मन्दरगिरेर्यो ध्वानस्तद्वद्वीर इत्यर्थः। मन्थेनाऽडयस्तो भ्रन्तो योऽ णेवस्तदम्भ:प्लुत्या कुहरेषु रन्ध्रषु इति वा। कोणाघातेषु सत्सु। भेरीशतसहस्राणि ढक्काशतशतानि च। एकदा यत्र हन्यन्ते कोणाघातः स उच्यते ॥ कोणो वादनदण्ड इत्यन्ये। कोणो वणिादिवादनमिति त्वमरः। प्रकृते त्वाद्य एव स उचितः । अमरेऽपि वादनमिति करणल्युडन्तमित्यन्ये। गर्जन्तो ये प्रलयकालीना मेघा स्तेषां घटाः समूहास्तेषामन्योन्यं परस्परं यः संघट्टः स इव चण्डः प्रचण्डः । कृष्णाया द्रैपद्याः कोघस्याग्रदूतः। भविष्यदर्थस्य प्रथमावेदकः। कुरुकुलस्य निघनार्थ मृत्यव उत्पातरूपो निर्धातयुक्तो वातः। वातजन्यो निर्धातो वा। मेघवातयोः संघट्टजो ध्वनि. रशुभसूचको निर्धात उच्यते। केनातिबलवता। अस्मत्सिहनादस्तस्य च यः प्रति ध्वनिस्तत्तुल्यः । प्रतिध्वनेः सिंहनादेन संवलनाद्गुरुत्वम् । दुंदुभिः । तच्छब्दः । ताडितः। ताडनेनोत्पादितः । तेन मन्दरध्वानप्रतिध्वन्योः साम्यम्। प्रश्नरूपत्वादिति। न च तद्विषयो दुंदुभिशब्दस्तथा। केनेत्यस्य केन कारणेनेत्यप्यर्थाद्युद्वेच्छया प्रवृत्तत्वसं- देहात्। अभिनेयः । अभिनयबोधनीयार्थकः । मतिकूलम् । दीर्घसमासेनार्थप्रति १ क. रगल ख. । ररणन्म० । ग. रवल । २ क ग. तोऽयम् । ३ग. त्र न भिनया° । ५ क कताविवोपयुज्यन्ते। क्र"।

[ < अ० उल्लासः ] काव्यपकाशः । ४०३

क्चिद्वक्तृपबन्धांनपेक्षया वाच्यौचित्यादेव रचनादयः। यथा- पौढच्छेदानुरूपोच्छलनरयभवत्सैंहिकेयोपघात-

कुर्वत्काकुत्स्थवीर्यस्तुतिमित मरुतां कंधरारन्ध्रभाजां भांकारैभीममेतन्निपतति वियतैः कुम्भकर्णोत्तमाङ्गम् ॥ ३५१॥ क्कचिद्वक्तृवाच्यानपेक्षा: प्रबन्धोचिता एव ते। तथा हि-आख्यायि- कार्यां शृङ्गारेऽपि न मर्सृणवर्णादयः । कथायां रौद्रेऽपि नात्यन्तमुद्धताः। नाटकादौ रौद्रेऽपि न दीर्घसमासादयः । एवमन्यदप्यौचित्यमनुसर्तव्यम्। प्रदी०-क्वचित्तु वक्तप्रबन्धौचित्यानपेक्षया वाच्यौचित्यादेव रचनादयः। यथा-मौढ- चछेदा० । अत्र वक्ता वैतालिकः प्रबन्धाभिनेयात्मेति दीर्घसमासानैचित्येऽपि वाच्यस्य कुम्भ- कर्णस्यौद्धत्यादुद्धता रचनादयः । क्वचिद्वक्तृवाच्यानपेक्षा: प्रबन्धोचिता एव रचनादयः। तथा हि-आख्यायिकायां हि शृङ्गारेऽपि व्यङ्गचेऽनुद्धतेऽपि वक्तरि नातिमसृणा वर्णा- दयः । प्रत्युत विकटबन्धत्वेनैव च्छायावत्त्वात्। विप्रलम्भकरुणयोस्तु तस्यामपि दीर्घ- समासपरीहारः। तयोरतिसौकुमार्यात्। कथायां दु रौद्रेऽपि नात्यन्तमुद्धटा वर्णादयः। वर्णनीयमहापुरुषसुखप्रतिपत्तिसमर्पणस्योद्देश्यत्वात्। नाटकादावभिनेये तु रौद्रेडपि न दीर्घसमासादयः । विच्छेदेनाभिनयसौकुमार्यात्। एवं मुक्तकादयौचित्यमनुसरणीयम्। तथा हि-एकैकच्छन्दास वाच्यसमाप्तिर्मुक्तकम् । दवयोः संदानितकम् । त्रिषु उ०-पत्तौ विलम्बात्। अभिनयेन झटिति प्रत्यायनासंभवाच्च। क्रोधाभावेन तव्द्यञ्ज- कदीर्धसमासादेरनौचित्याच्चेति भावः । वक्तुरौचित्यादित्यस्य वक्त्रौद्धत्यव्यञ्जना- येत्यर्थः । मौढति। प्रौढेन बलवता प्रयुक्तो यश्छेदः । करणव्युत्पत्त्या तज्जनकः खड्गा- मिघातः । तदनुरूपं यदुच्छलनमूर्ध्वगमनं तेन जनितो यो रयो वेगस्तेन भवञ्जायमानो वेगसारूप्येण सैंहिकेयभ्रमाद्यस्तदुपघातस्त्रासस्तेनाSSकृष्टा येऽश्वास्तैस्तिर्यक्कृतो रविरथो येन तेनारुणेनेक्ष्यमाणम् । कंधरारन्ध्रभाजां मरुतां भांकारैः भांभांशब्दैः काकुत्स्थो राम स्तद्वीर्यस्तुतिमिव कुर्वद्द्ीमं भयजनकमुत्तमाङ्गं शिरो वियत आकाशात्। कुम्भकर्ण- स्येति। तदुत्तमाङ्गरयेत्यर्थः। औद्धत्यादिति। भीमत्वेनौजस्वित्वादित्यर्थः । उद्धता इति। तदीयौद्धत्यव्यञ्जनायेति शेषः । छायावत्त्वादिति । गद्यप्राधान्यात्। गद्ये च विकटवर्णस्याभ्यर्ह्िततया तैरेव शोगवत्वाच्छृङ्गरेदपि न मसृणवर्णा देया इत्यर्थः । कथायां त्विति वर्गनीयनृरनिकथय त्िन्द गा:। वर्णनीयमहा रुपति। वणनीय पोनन आिनूवा ना महपुरुषाणां सुखेन १ क. 'तः कौम्भ । २ क. 'सणा व° । ३ क. मिनये।

४०४ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [ < अ० उल्लासः ]

इति काव्यप्रकाशे गुणालंकारभेदनियतगुणनिर्णयो नामा- षृमोल्लासः। ८।।

प्रदी०-विशेषकम्। चतुर्षु कालापकम्। पश्चादिचतुर्दशान्तेषु कुलकम्। तत्र मुक्तकेषु कवे रसवत्वामिनिवेशित्वे रसाश्रयमौचित्यम्। यथा-शून्यं वासगृहमित्यादौ। रस- निवेशाभावे तु कामचारः। संदानिर्तकादिषु काव्यपरिसमासतर्वैक्यं दीर्घमध्यसमासता च प्रबन्धगतेषु पुनस्तेषु प्रबन्धोचिता एव रचनादय इत्यादि ज्ञेयम्। इति काव्यप्दीपे गुणालंकारभेदनियतगुणनिर्णयो नामा- षृमोल्लासः ।।८।।

उ०-प्रतिपत्तेः समर्पणस्योत्पत्तेरुद्देश्यत्वादित्यर्थः । यद्वा वर्णनीयो यो महापुरुषस्तस्य सुखेन प्रतिपत्तौ यत्समर्पणं विषयकरणमित्यर्थः । संदानितकादिष्विति। यतो वैकटयं नैकट्याभावोऽतो दीर्घमहासमासताऽपि तत्र कार्येत्यर्थः । इति श्रीशिवभट्टसुतसतीगर्भजनागोजीभट्टकृते काव्यप्दीपो- द्द्योतेऽष्टम उल्लासः ॥८॥

अध नवम उल्लास: ।

गुणविवेचने कृतेऽलंकारा: प्राप्तावसरा इति संपति शब्दालंकारानाह- यदुक्तमन्यथा वाक्यमन्यथाऽन्येन योज्यते। श्लेषेण काक्का वा ज्ञेया सा वक्रोक्तिस्तथा दविधा॥७८॥ तथोती श्लेषवक्रोक्ति: काकुवकोक्तिश्र। तत्र पदर्भैङ्गवश्रलेषेण यथा-

प्रदी०-एवं गुणे विवेचितेऽलंकारा विवेचनीयाः।तत्र सामान्यलक्षणं गुणविवेचन एवो- कम्। शब्दालंकाराथालंकारोभयालंका ररूपविशेषलक्षणत्रयं चार्थलभ्यमति तेषां विशे- षलक्षणेषु वक्तव्येषु काव्यलक्षणे शब्दस्य प्राथम्यात्तद्लंकारविशेषलक्षणे वक्तव्ये प्रथर्म वक्रोक्तिं लक्षयति-यदुक्त० । वक्त्राऽन्याभिप्रायेणोक्तमन्येनान्यार्थकतया योज्यते संगम्यते सा वक्रोकितिरित्यर्थः । इ लेषेण काक्का वेति योजनया हेतुमुखेन विशेषलक्षणद्वयम्। तथा द्विधेति विभागः । श्लेषवक्रोक्ति: काकुवक्ोक्तिश्चेति द्विधेत्यर्थः । श्लेषश्र द्विधा-सभङ्गपदोऽभङ्गपद्श्च। तत्र सभङ्गक्केषण यथा-

उ०-गुणे विवेचित इति। काव्यलक्षणे प्रागुक्तत्वात्, रसधर्मतया च प्राधान्या- त्तत्र प्रथमं जिज्ञासेति तन्निरूपणे कृतेऽवसरसंगत्येत्यर्थः। उभयालंकाररूपविशेषल- क्षणेति। रूपविशेषाणां लक्षणेत्यर्थः । अर्थलभ्यमति। शब्दाश्रितत्वादिरूपं तच्छ-

उक्तिवक्रतायाः स्फुटं शब्दालंकारत्वाच्च्ेति भावः । अन्येन। श्रोत्रेत्यर्थः। स्वयमेवान्यथाकरणेऽपह्नुति वक्ष्यति। श्रलेषेणेति । शब्द- बोध्यार्थान्तरेणेत्यर्थः । तेन मञ्चः कोशति किमहो प्रयासि नय मां परावृत्त्य। किं कातरतयैवं मुह्यास मश्चः किमालपति॥ इत्यादौ -मुग्धया नवामिसारिकया पुरुषे लक्षणया प्रयुक्तं मश्चपदं दूत्या मुख्यार्थाभि प्रायेण योजितमिति अंस्य न भेदान्तरत्वमित्याहुः ।

१ ग. भङ्गे श्रे० । २ क. 'घु श°। ३ क. 'ति प्रयोजनहेढ़"।

४०६ पदीपोद्द्योतसमेत :- [ ९ न० उल्लासः ]

नारीणामनुकूलमाचरास चेज्जानासि, कश्चेतनो वामानीं पियमादधाति, हितकृन्ैवाबलानां भवान्। युक्तं किं हितकर्तनं ननु बलाभावत्रसिद्धात्मनः सामर्थ्य भवतः पुरंदरमतच्छेदं विधातुं कुतः ॥ ३५२ ॥ अभङ्गश्लेषेण यथा- अहो केनेदृशी बुद्धिर्दारुणा तव निर्मिता। त्रिगुणा श्रूयते बुद्धिने तु दारुमयी कचित् ॥ ३५३ ॥ काका यथा- गुरुजनपरतन्त्रतया दूरतरं देशमुद्यतो गन्तुम् । अलिकुलकोकिलललिते नैष्यति सखि सुरभिसमयेऽसौ॥ ३५४॥ नारीणा०। प्रदी०-अत्र नारीणामिति पदं स्त्रीणामित्यभिप्रायेणोक्तम्। श्रोता तद्भ्ङ्क्त्वा न शत्रू णामित्यर्थतया योजयित्वाऽडह-कश्चेतन इत्यादि। अत्र वामानामिति शत्रूणामित्यर्थो वक्तुरभिप्रेतः । स्त्रीणामित्यर्थतया योजयित्वाSSह-हितकृदित्यादि। अथान्योऽबलाना- मिति दुर्बलार्थतया हितकृदिति हितकृन्तनार्थतया योजयित्वाऽऽह-युक्तं किमित्यादि। अथान्यो बलाभावप्रसिद्धात्मपदमिन्द्रार्थतया योजयित्वाSSह-सामर्थ्यमित्यादि । अत्र नारीणामबलानामिति पदे सभङ्गे। अभङ्गमात्रपदेन न्लेषेण यथा-अहो केने०। अत्र दारुणेति क्ूरेत्यर्थकत्वेन वक्तुरभिप्रेतं काष्ठेनेत्यर्थेनान्यो योजितवान्।

उ०-नारीणामिति। नारीणां स्त्रीणामनुकूलमाचरसि चेज्जानासि विज्ञोऽसि। विज्ञ एव स्त्रीणामनुकूल इति भावः। उत्तरं-कश्चेतनो वामानां शत्रूणां हितमादघाति। काक्का नाऽSद्धातीति लम्यते । अबलाः स्त्रियः । आस्वयं समुदायो रूढः । बलं तेजोऽसुर- विशेषश्र। सामर्थ्यैं युक्तायुक्तविचारानुकूलो व्यापारः । पुरंदर इन्द्रः । हितकृदिति। हितकारकार्थतया प्रयुक्तमपीति शेषः । अहो इति। दारुणा क्ूरा। त्रिगुणा सत्त्वरजस्तमोरूपगुणत्रयात्मिका। बुद्धितत्त्व- रूपा। बुद्धे: प्रकृतिपरिणामतया त्रिगुणात्मकत्वमिति सांख्यसिद्धान्तात्। यद्वा, सूक्ष्मग्रा- हित्वाशुग्राहित्वगृहीतग्राहित्वरूपगुणत्रयवती। दारु काष्ठम्। गुर्विति । परतन्त्रः पराधीनः । बतेति खेद• । सुरभिर्वसन्तः । ललितो रमणीयः ।

'ते सखि नैष्यति सु°। १ क. नां हितमातनोति। २ क. 'रुपरतन्त्रनया बत दू°। ३ ग. या बत दूरं दे०। ४ क.

[९ न० उल्लाम: ] काव्यपकाशः। ४०७

वर्णसाम्यमनुप्रासः स्वरवैसादृश्येऽपि व्यञ्ञनसदृशत्वं वर्णसाम्यम्। रसाद्यरनुगतः प्रकृष्टो न्यासोऽनुपास: । प्रदी०-अत्र नैष्यतीति नायिकया निषेधाभिप्रायेणोक्तं सख्या तु नैष्यति अमि त्वेष्य- त्येवेत्यर्थकतया काक्का योज्यते। इयं च न वाकोवाक्यमात्रे कि तु स्वतोऽप्य. वेनोक्तस्यान्यथायोजनमात्रे। न्यायसा- भ्यात्। यथा मम- कृष्णो वैरिविमर्दने हरिपदप्रीत्यर्जने इवर्जुनः पीिः पङ्कजलोचनाभिरमितो नेत्राश्चलैश्चञ्चलैः । रक्तः सज्जनसंगमेषु करणश्रेणीमणे श्रीधर· स्थाने वर्णचतुष्टयस्य भुवने भर्ता भवान्गीयते।। अत्र वर्णचतुष्टयस्य भर्ता श्रीधर इति सार्वलौकिकं वाक्यमन्यथा श्लेषादिनाऽस्माभि: समर्थितम्। एवमन्यदप्यूह्यम्। अथाSSवृत्तिनिबन्धनेष्वलंकारेषु लक्षणीयेषु रसानुगुणतयाऽनुप्रास्तः प्रथमं लक्षणीयः । स द्विधा-वर्णानुप्रासः पदानुप्रासश्च। तत्राSडद्यो वाचकवर्णमात्र।वृत्तौ द्वितीयस्तु वाचक पदावृत्ताविति वस्तुगतिः । तत्राऽडद्यं लक्षयति-वर्णसाम्य० । अव्यवधानेन वर्णमात्रविन्यासो वर्णानुप्रास इत्यर्थ:। शब्दसाम्यत्वमनुप्राससामान्यलक्षण- मित्यर्थाल्लम्यते। वर्णपदं व्यञ्ञनपरम्। अतो व्यञ्जनवैसादृश्ये विरिश्चिपदादौ नातिव्यापतिः। न चेष्टैव सा। तत्रानुप्रासशब्दार्थस्याभावात्। रसादिभिरनुगतः प्रकृष्ट आसो व्यासो उ०-सख्या त्विति। पुनस्तदेवोत्तरयन्त्येति शेषः । काक्का योज्यते। पारतन्त्र्यं न सार्वदिकमिति भावः। अत्र काको: शब्दघर्मतया शब्दालंकारता। अन्यथा योजनं च व्यञ्जनयेत्याहुः । श्वेषेणास्माभिरिति पाठः । श्लेषादिनेति पाठ आदिपदार्थश्चिन्त्यः । वर्णानुमास इति।केवलानुप्रासशब्द एव वर्णसाम्यवृत्तिर्न तु वर्णानुप्रास इति सूत्रस्वर- साच्चिन्त्यमेतदित्येके। अवाचकवर्णमात्रेति। सूत्रे वर्णपदमिस्ना तथैव लाभादिति भावः। व्यञ्जनवैसादृश्य. इति। स्वरमात्रसादृश्येऽपीति शेषः। रसादिभिरनुगत इति। आदिना आवादीनां संग्रहः। अनेन यमकव्यावृत्तिः। तत्रार्थभेदप्रतिसंधानेन रसावगम- विलम्बात्। लाटानुप्रासे'च नातिव्याप्तिः । तात्पर्यमेदप्रतिसंधानेन' तत्रापि रसावगमवि लम्बात्। प्रकृष्टः। संनिित:। तेनातिव्यवधानेन न्यासस्य चमत्कार प्रयोजकस्य १ श. नुगुणः प्र०। १ क. रमितो।

४०८ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [ ९ न० उल्लासः ]

छेकवृत्तिगतो दविधा। छेका विदग्धाः, वृत्तिर्नियतवर्णगतो रसविषयो व्यापारः, गत इति चछेका नुपासो वृत्त्यनुपासश्व। किं तयो: स्वरूपमित्याह -- सोडनेकस्य सकत्पूर्वः अनेकस्यार्थाद्व्यञ्जनस्य, सकृदेकवारं सादृश्यं छेकानुपासः।उदाहरणम् ततोऽरुणपरिस्पन्दमन्दीकृतवपुः शशी। दधे कामपैरिक्षामकामिनीगण्डपाण्डुताम्॥ ३५५॥ एकस्याप्यसऊत्परः ॥ ७९॥ प्रदी०- ह्यनुप्रासशब्दार्थः । न च स्वरमात्रसादृश्ये रसानुगमः।न वा सहृद्यहृदयावर्जे कत्वलक्षणः प्रकर्षेः । तं विभजते-छेक० । छेकगतो विदग्धाश्रितः । तैश्र प्रचुरमेतत्प्रयोगात्। वृत्तिगतो वृत्त्याऽडश्रितः । तदु- पोद्वलकत्वात्। वृत्तिश्च मधुरादिरसानुगुणनियतमसृणादिवर्णगतो रसविषयो व्यापारो व्यञ्जनाखय: । अनेकस्य व्यञ्ञनस्य सकृदेकवारं साम्यं पूर्वश्छेकानुप्रासः। उदाहरणम्-ततोऽरुणण। अत्र स्यन्दगण्डयोः । द्वितीयं लक्षयति-एकस्या० । उ०-व्युदासः। न च स्वरमात्रसादृश्य इति। मात्रपदेनोभयसाम्ये चारुत्वातिशय इति ध्वन्यते। यथाऽग्रेसरा वासरा इत्यादौ। साम्यं च श्रुतिकृतमपि गृह्यते। यथा-याति राजा बलाढ्य इति रंहः संघ इति च। श्रुतिसाम्यं स्थानैक्यात्। जातिसाम्ये तु मूल एवोदाहरणम्। सहृदयहृदयावर्जकत्वम्। सहृदयहृदयानुरञ्जकत्वम्। प्रकर्षश्चाव्यवधा- नेन न्यास: । स एव च सहृदयहृद्यानुरञ्जकः । विदग्धाश्रित इति। तत्प्रियत्वात्त. दाश्रितत्वम्। स इत्यस्यानुप्रासपरामर्शकत्वम्। स च वर्णसाम्यम्। तत्र वर्णस्यानेक पदेनैव लाभात्साम्यमात्रपरामर्शकस्त्च्छब्द इत्याशयेनाSह-साम्यमिति। ततोऽरुणेति। अरुणस्प सारथेरन तु सूर्यस्य। परिस्पन्देव न तु पूर्णोदयेन। मन्दे विरुचिः। कामः स्मरः। परिक्षामा क्षीणा। अत्र स्पन्देति। नकारदकारणकारड- १ ग. 'परीक्षा।

[ ९ न० उल्लासः ] काव्यप्रकाशः । ४०९

एकस्य, अपिशब्दादनेकेस्य व्यञ्ञनस्य द्विर्वहुकृत्वो वा सादृश्यं वृत्त्यनु भास: । तत्र

ओज:प्रकाशकैस्तैस्तु परुषा उभयत्रापि प्रागुदाहृतमूँ, अनङ्गरङ्गेत्याद्रि मूर्ध्नामुद्वृत्तेत्यादि। कोमला परैः ॥८०॥ परैः शेषैः । तामेव केचिद्धाम्योति वदन्ति। उदाहरणम्- अपसार्रेय घनसारं कुरु हारं दूर एव किं कमलैः। अलमलमालि मृणालैरिति वदति दिवानिशं बाला ॥ ३५६॥ केषांचिदेता वैदर्भीपरमुखा रीतयो मताः। एतास्तिस्रो वृत्तयो वामनादीनां मते वैदर्भी-गोडी-पाश्चाल्याख्या रीतंयो मताः ।

प्रदी०-अपिशब्दादनेकस्यापि। असकृद्द्विर्वहुकृत्वो वा। वस्तुतस्तु च्छेकानुप्रास- भिन्नं लक्ष्यम्। अन्यथकस्य सकृदावृत्तेर संग्रहापत्तेः। एतं चैकस्य वर्णस्य सकृदसकृद्वाऽ- नेकस्य त्वसकृत्सादृश्यं वृत्त्यनुप्रास इति पर्यवसन्नम्। तत्र-माधुये । यथा-अनङ्गरङ्गप्रतिमम्-इत्यादि। ओज:०।

कोमला०। अपरैरोजोमाघुर्यव्यञ्जकातिरिक्तैः प्रसादवद्धिरक्षरैः । एनामेव केचिदतिशयितकान्ति- राहित्येन ग्राम्यस्त्रीसाम्याङ्काम्येति वदन्ति। उदाहरणम्-अपसारय० इत्यादि। केषांचि० । वामनादीनां मत एता एव यथाक्रमं वैदभीगौडीपाश्चाल्यो रीतय उच्यन्ते।

उ०-कारककारम कारणामनेकेषां सकृत्साम्यम्। सकृदावृत्तरिति। यथा-व्याधूतचूताङ्क रेति। ग्राम्यस्त्री। अविदग्घस्त्री। उपनागरिकादिपदानां वृत्तिरिति विशेष्यम्। अपसारये- त्यादि। अत्र मूर्धनि वर्गान्त्यगाभावादाद्यतृतीयादियोगाभावाच्चेति भावः।पाञ्चाल्य इति। १ क. कव्य° । २ क. ग. रिकेष्यते। ३ स्तैश्व प० । ४ ग. ०म्। को० । ५ क. रयेत्या- दि। के । ६ क. ग. तय उच्यन्ते। शा। ५२

४१० पदीपोद्द्योतसमेतः- [ ९ न० उल्लास']

शाब्दस्तु लाटानुप्रासो भेदे तात्पर्यमात्रतः ॥ ८१ ।। शब्दगतोडनुपरासः, शब्दार्थयोर भेदेडप्यन्वयमात्रभेदात्। लाटजनवल्लभत्वांच्च लाटानुपास:। एष पदानुपास इत्यन्ये। पदानां सः

प्रदी०-शब्दानुप्रासमाह-शाब्दस्तु० । शब्दनाव्यापारवाञ्शब्दः प्रातिपदिकादिस्तद्वतः शाब्दः। भेद इति। तात्पर्यमन्वय- भेदस्तन्मात्राद्वेदे। न तु स्वरादर्थाद्वा। तथा च भिन्नतात्पर्यतुल्यार्थेशब्दसादृशयं शब्दा नुपासः। सतु लादानुप्ास उच्यत इत्यर्थः । तुशब्दो वर्णानुप्रासस्य लाटीयत्व व्यवच्छेदकः । यत्तुं-पुनरुक्तत्वव्यवच्छेदाय 'मेदे तात्पर्यमात्रतः' इत्युक्तमिति व्याख्यानं तदसत्। मात्रशब्दस्याप्रयोजकतापत्ते:। एप एव कैश्चित्पदानुप्रास उच्यते। सोडयं पदस्य नाम्नो वेति द्विविधः । तत्र सविभक्तिकस्य यत्राSSवृत्तिः स आद्यः । अन्याद्शस्तु द्वितीयः । तयोराद्योऽनेकस्य पदस्थैकेस्य वा पदस्येति द्विविधः। अन्त्यस्तु त्रिविधः। आवृत्तेरभि- न्नसमासस्थतया भिन्नसमासस्थतर्यकस्याः समासस्थत्वे सत्यपरस्या असमासस्थतया च समासं विनाडस्यासंभवादिति पश्चप्रभेदा इति कारिकया प्रतिपादितम् । तत्राSडद्यमाह-पदा०। उ०-लाटी त्वल्पान्तरत्वात्पाञ्चाल्यन्तर्गतैवेति बोध्यम्। शब्दनाव्यापारवानिति । अयमेव पदानुप्रास इत्युच्यत इति भावः । अत एव वर्णानुप्राससाधारण्यं नेति बोध्यम्। लाटो देशविरोषस्तत्प्रियत्वाल्लाट इत्यर्थः । प्रातिपदिकादीति। आदिना विरुक्त्यन्तम्। शब्दनाव्यापरोऽर्थबोधानुकूलः शक्त्यादिः । अन्वयभेदः। तात्पर्यवि- षयस्ंसर्गः। तन्मात्रादिति। मात्रपदन यमकव्यावृत्तिस्तत्रार्थभेदात्। तुल्यार्थकेति। तेन यमकव्यावृत्तिः । अर्थैक्ये सति अभिन्नतात्पर्यकशब्प्रयोगे पुनरुक्तत्वं कितप- दृत्वं च स्यादतो भिन्नतात्पर्यकेति। तुशब्द इति। केचित्तु अनुप्रासाद्विन्न एवायं नानु- प्रासत्वाक्ान्तः । एतद्ोधक एव तुशब्दः। लाटानुप्रासव्यवहारस्तु पिष्टकमय्यो गाव इतिवत्। अत एव वर्णसाम्यमनुप्रास इत्येवोक्तं न वर्णानुप्रास इतीत्याहुः । तद्स दिति। समुदायस्य पुनरुक्तत्वव्यावृत्त्यर्थत्वमसदित्यर्थः । मम तु भेद इत्यंशस्तव्द्याव- तैकः। मात्रपदं च यमकव्यावृत्तय इति बोध्यम्। समासं किनेति। अत्र समास इंस्युपलक्षणं पश्चविधवृत्तेरपि। एतेन, हंसायते चारुगतेन कान्ता कान्तायते स्पर्शसुखेन वायुः । इत्यादेः संग्रहः । सः । लाटानुप्रासः । १ क. ग. त्वाल्लाटा° ।२ क. कस्यैव वा ।

[९ न०उल्लास: ] काव्यप्काशः । ४११

स इति लाटानुपासः। उदाहरणम्- यस्य न सविधे दयिता दवदहनस्तुहिनदीधितिस्तस्य । यस्य चे सविधे दयिता दवदहनस्तुहिनदीधितिस्तस्य ॥ ३५७ ।। पदस्यापि अपिशब्देन स इति समुचीयते। उदाहरणम्- वदनं वरव्णिन्यास्तस्याः सत्यं सुधाकरः । सुधाकर: क नु पुनः कलङगविकलो भवेत् ॥ ३५८ ॥ वृत्तावन्यत्र तत्र वा। प्रदी०-पदानामिति बहुवचनमनेकोपलक्षणम्। अन्यथा दयोः पद्योरावृत्तौ षष्ठमे- दापत्तेः । उदाहरणम्-यस्य०। अत्र यद्यपि पूर्वार्धे दवदहनशब्दस्य पराषें तुहिनदीधितिशब्दस्यार्थान्तरसंक्रमित- वाच्यत्वान्नार्थाभेदस्तथाडपि शब्दार्थमात्रेणोदाहरणम्। यद्ाSविशिष्टपदावृत्तेरेवोदाहरणं द्रष्टव्यम्। द्विरतायभेदमाह-पद० । अपिशब्देन स इति समुच्चीयते। यथा-वदनं०। नाम्न: प्रकारत्रयमाह-वृत्ताव० ।

उ०-यस्य नेति। पूर्वार्धे तुहिनदीधितौ दवदहनत्वं विधेयम्। उत्तरार्धे तु विपरीतम्। चस्त्वर्थे। समुच्चेयाभावात्। उद्देश्यविधेयभावविपर्यासेन शाब्दबोघरूपान्वयभेदात्तत्ता. त्पर्यभेदोऽत्रेति बोध्यम्। शब्दार्थमात्रेणेति। शक्यार्थमेदमात्रेणेत्यर्थः । अविशिष्ट- पदावृत्तेरेवेनि। शुद्धपदमात्रावृत्तेरित्यर्थः । न तु तुल्यार्थत्वविशिष्टपद।वृत्तेरिति भावः। वस्तुतो रूपकमत्रेति न दोषः । तत्र लक्षणायामपि शक्यार्थामेदस्य व्यञ्जनया बोधेना- र्थामेदो द्रष्टव्यः । अपिशब्देनेति। एकविशेषान्वयित्वरूपसाहित्यसूचनादिति भावः । वदनमिति। तस्या वरवर्णिन्या वदनं सुधाकरश्चन्द्रः सत्यम्। उक्त्तरूपकं निषे- धति-सुधाकरश्चन्द्रः पुनः कलङ्करहितः क्व भवेत्। न क्वापीत्यर्थः । एवं चास्य मुख रूपणायोग्यत्विति भीवः । व्यतिरेकालंकारो व्यङ्ग्यः । अत्राSडद्यसुधाकरपदस्य लाक्ष- णिकत्वेऽषि श्राग्वदर्थाभेदः। उद्देश्यविधेयभावमेदाच्च तात्पर्यभेद इति बोध्यम्।

१ क. पुस्तके चकारस्थाने नकारः पठयते। तदा यस्य सविधे दयिता तस्य तुहिनदीधि- तिर्दवदहनो नेत्यर्थो बोध्यः । २ क. करहितो भ।

४१२ पदीपोद्दोतसमत :- [ ९ न० उल्लास: ]

नाम्र: स वृत्त्यवृत्त्योश्र् एकस्मिन्समासे मिन्ने वा समासे समासासमासयोर्वा नाम्नः प्रातिपदि- कस्य, न तु पदस्य सारूप्यम्। उदाहरणम्- सितकरकररुचिरविभा विभाकराकार धरणिधर कीर्तिः । पौरुषकमला कमला साडपि तवैवास्ति नान्यस्य ॥ ३५९ ॥ तदेवं पञ्चधा मतः ॥ ८२॥ अर्थे सत्यर्थभिन्नानां वर्णानां सा पुनः श्रुतिः । यमकमू। समरसमरसोऽयमित्यादावेकेषामर्थवत्वेऽन्येषामनर्थकत्वे भिन्नार्थानामिति न युज्यते वत्तुमित्यर्थे सतीत्युक्तम्। सेति सरो रस इत्यादिवैलक्षण्येन प्रदी०-वृत्तिनिरूपितप्रकारत्रये नाम्न एव लाटानुप्रास इत्यर्थः। उदाहरणम्-सितकर षौरुषकमला पौरुषलक्ष्मीर्लक्ष्मीश्र तवैवेत्यर्थः । यत्तु "पौरुषं कमलमाश्रयो यस्याः सा पौरुषकमला' इति व्याख्यानं तदयुक्तम्। अर्थभेदेनानुदाहरणत्वापत्तेः । अत्र कर- करेत्येकसमासो विभा विभेति मिन्नौ समासौ, कमला कमलेति पूर्वस्य समास उत्तरस्या- समास इति त्रयाणामुदाहरणम्। तदेवं० । व्याख्यातम्। अर्थे०। अर्थभेन्नानां भिन्नार्थानामित्यर्थः । एतच्त लाटानुप्रासेऽतिव्याप्तिवारणाय। तन्मात्रे च कृते समरसमरसोऽयमित्यादौ द्वितीयाद्यावृत्तेरर्थाभावादव्याप्तिः स्यादत उक्तम्-'अर्थेसति' उ०-नाम्न: सवृत्तीि। नाम्न इत्युपलक्षणम्। जित्वा विश्वं भवानद्य विहरत्यवरोधनैः । विहरत्यप्सरोभिस्ते रिपुवर्गो दिवं गतः । इति केचित्। अर्थभेदेनेति। केचित्तु द्वितीयकमलापदस्यापि अर्शआद्यजन्तत्वेन कमलाश्रयेत्येवार्थः। पौरुषकमलाश्रयाममिन्ना कमलाश्रयेत्यर्थः। अच्प्रत्यंयप्रकृतिकमलभागस्य चानुप्रास इत्याहुः। यद्यपि कमला कमलेत्यत्र विभक्त्यन्तस्याप्यावृत्तिर्ति तथाऽपि प्रकृतिभागस्यापि साऽम्तीत्यदोषः। तदेवमिति। लाटानुप्रास इत्यर्थः । द्वितीयाद्यावृ-

१ क्. मासा"। २ ग. 'तीत्याघयुक्त । ३ क. "मूब सा श्रुतिः सरो"।

[ ९ न० उललास: ] काव्यपकाशः । ४१३

तेनैव क्रमेण स्थिता। पादतद्भागवृत्ति तथ्यात्यनेकताम् ॥८३॥ पथमो द्वितीयादौ (३) द्वितीयस्तृतीयादौ (२) तृतीयश्चतुथें (१) प्रथमस्त्रिष्वपि (१) इति सप्त । प्रथमो द्वितीये तृतीयश्चतुर्थे, प्थमश्चतुर्थे द्वितीयस्तृतीये, इति द्वे। तदेवं पादजं नवभेदम्। अंर्धाव्ृत्तिः श्ोकावृत्तिश्वेति द्वे। द्विधा विभक्ते पादे पर्थमादिपादादिभागः प्रदी०-इति। यद्यर्थस्तदा भिन्न इत्यर्थः। वर्णानामिति बहुवचनमविवक्षितम्। द्वयोरपि यमकव्यवहारात्। सेति। पूर्वेणैव क्र्मेण स्थितेत्यर्थः । अतः सरो रस इत्यादौ नाति- प्रसङ्गः। एवं च समानार्थत्वाभाववत्समानानुपूर्वीकानेकवर्णावृत्ति यमकमिति लक्षणं द्रष्ट- व्यम्।

प्रथमपादो यदि द्वितीये पादे यम्यते तदा मुखं नाम यमकम्। तृतीये चत्तदा संदंशः । चतुर्थे चेत्तदाऽडवृत्तिः। एवं द्वितीयपादश्चेततीये तदा ग्भः । चतुर्थे चेत्तदा संदष्टकम्। तृतीयश्चेच्चतुर्थे तदा पुच्छम्। प्रथमस्त्रिषु चेत्तदा पङ़्क्तः । महा- थमकमिति केचित्। पादत्रययमकं तुन चमत्कारकारि। अतो न प्रयुक्तम्। इत्येकैकपादा- वृत्तौ सप्त मेदाः। प्रथमो द्वितीये तृतीयश्चतुर्थे चेत्तदा युग्मकम् । प्रथमश्चतुर्थे द्वितीयस्तृ- तीये चेत्तदा परिवृत्तिः। इत्यर्धाम्यासमृते पादद्वयावृत्तौ द्यमिति नव भेदाः | अर्धावृत्तिस्तु उ०-तेरिति। समरतेऽमरतेजसि पार्थिवे, इत्यादावुभयोरनर्थकत्वादित्यपि बोध्यम्। द्रष्टव्यमिति। क्वचिद्वर्णभेदेपि श्रुतिसाम्येन यमकं भवति। तदुक्तम्- यमकादौ भवेदैक्यं डलयो रल्योर्बवोः । शषयोर्नणयोश्रान्ते सविसर्गाविसर्गयोः ॥ सबिन्दुकाबिन्दुकयोः स्यादभेदप्रकल्पनम् । इति यमकं तु विधातव्यं न कथंचिद्पि त्रिपात्। इति च। यथा-मुजलतां जडतामबलाजन इति। पादः । पद्यचतुर्थीशः। तत्। यमकम् । सप्त भेदा इति। शुद्धा एते। संकीर्णमेदानाह-प्रथमो द्वितीय इति । युग्मकमिति । मुखपुच्छयोः संयोगा- दिति भावः । परिवृत्तिरिति। आवृत्तिगभयोर्योगादिति भावः। नव भेदा इति। पादावृत्ताविति शेषः 1 अर्धावृत्तिरिति। संदंशसंदष्टकयोः संकरोऽत्रेति भावः । १ क. प्रथमश्चतुर्थे द्वितीयस्तृतीयमिति प्रथमो द्विताये तृतीयश्चतुर्थे इनि द्वे। २ ग. थमपा"। ३ क. तीयपा।

४१४ प्रदीपोद्द्योतसमेतः- [ ९ न० उल्लासः ]

पूर्ववद्द्वितीयादिपादादिभा गेष्वन्तभागोऽन्तभागेष्विति विंशतिर्भेदाः। श्लोका- न्तरे हि नासौ भागावृत्तिः । त्रिखण्डे त्रिंशच्चतु:खण्डे चत्वारिंशत् । प्रथमपादादिगतान्त्यार्धादिभागो द्विती यपादादिगत आद्यार्घादिभागे यम्यत इत्याद्यन्वर्थतानुसारेणानेकभेदम्, अन्तादिकम्। आद्यन्ति कम्, तत्समुच्चयः, मध्यादिकम्, आदिमध्यम्, अन्तमध्यम्, मध्या न्तिकम्, तेषां समुच्चयः । तथा तस्मिन्नेव पाद आद्यादिभागानां प्रदी०- समुँद्रः। श्रोकावृत्तिर्महायमकम्। तदुभयमपि पादावृत्तिविशेष एवेत्येकादश पादयमकमेदाः । पाद्भागवृत्ति बहुभेदम्। तथा हि-द्विधा विभक्तेषु पादेषु प्रथमादिपादानामाद्य. मागा: पूर्ववद्द्वितीयादिपादेष्वाद्यमागेष्वेव यदि यम्यन्ते तदा पूर्ववन्मुखादयो दश भेदाः। श्ोकान्तरे भागावृत्तिर्न स्वदत इति श्लोकावृत्तिस्थानीय एकादशो भेदो भागावृत्तौ नास्ति। एवं प्रथमादिपादानामन्त्यभागस्य द्वितीयादिपादान्त्यभागेष्वेव यमने पूर्ववद्दश भेदाः । एवं द्विखण्डीकृतेषु पादेषु विशतिः । त्रिखण्डीकृतेपु त्रिशत्। चतुःखण्डीकृतेषु चत्वारिं- शद्देदा: स्थानापरिवर्तिनो भवन्ति। अथ स्थानपरिवर्तनमेदाः। प्रथमादिपादानमन्त्यादिभागा द्विती यादिपादानामाद्यादिभागेषु यम्यन्त इत्याद्यन्वर्थतानुसारेणान्ताद्यादि यमकादयः प्रभेदा भवन्ति। तथा हि- द्विखण्डे यथा प्रथमपादस्यान्त्यमर्ध द्वितीयपादस्या SSद्यार्घे चेद्यम्यते तदान्ताि म कम् । प्रथमभाग एव चे दन्त्यभागे तदाSडद्यन्तयमकम्। एवं प्रथमपादस्याSडद्यन्तभागौ द्वितीयस्यान्तादि मागयोर्यदि यम्येते तदाSSद्यन्तान्तादियमकयोः समुच्चयः। अत्र त्रिखर्ण्डचतु:खण्डयोः पूर्वपादमध्यभाग उत्तरपादस्याSडदिभागे यदि यम्यते तदा मध्यादियमकम्। पूर्वस्या SSदिभागश्चेत्तदुत्तरपादस्य उ०-पादावृत्तिविशेष इनि। पाददवयस्यार्घत्वात्पादचतुष्टयस्य च श्लोकत्वादिति भावः। दश भेदा इति। प्रथमपादाद्यभागो द्वितीयतृतीयचतुर्थपादाद्यमागेषु यम्यत इति त्रिधा। द्वितीयपादाद्यभागस्तृतीय चतुर्थभागयोर्यम्यत इति द्विधा। तृतीयपादाद्यमागश्चतुर्थपादाद्य- भाग इति एकः । प्रथमपादाद्यभागसत्रिष्वप्यन्याद्यभगेषु इत्यपर इति प शुदध ेा प्रथमपादाद्यभागतुल्यो द्वितीयपादाद्यभा गस्तृती य्ापारद्ा ा तु््य्र्तुर्पााा इत्येक ः संकरः। तथा प्रथमचतुर्थपादाद्यभागय ्द्विती यतृतीपादाद्यभागयोश्र तुल्यत्वेऽपरः संकर इति नव। अर्धावृत्त्या समं पूर्ववद्दशेत्यर्थः । श्रोकान्तर इति। एवं च भागावृत्तौ भागिन: श्ोकस्याऽडवृत्तिर्भेवत्येव। अतिव्यवधाने हि त्रिचतुगद्यक्षरावृत्तौ न चमत्कार इति भाव: । अन्तादीति। आदिनाऽडद्यसंग्रहः। आघ्यादीत्यादिनाऽन्त्यसंग्रहः।प्रथमभाग १ ग. तीयततीया° । २ क. तिभेदाः। ३ क हि न भा ।४क. ग. 'नुसरणेनाने"। ५ ग. अन्त्यादि° । ६ क. °मुद्गकम्। ७ क. मन्तादि°। ८ क. ण्डयोः।

[ ९ न० उल्लास: ] काव्यपकाशः । ४१५

मध्यादिभागेषु, अनियते च स्थान आवृत्तिरिति प्रभूततमभेदम् । तदेतत्का- व्यान्तर्गडुभूतमिति नास्य भेदलक्षणं कृतम्। दिङ्मात्रमुदाहियते- सन्नारीभरणोमायमाराध्य विधुशेखरम्। सन्नारीभरणोऽमाय ततस्त्वं पृथिवीं जय ॥ ३६० ॥ विनाऽयमेनो नयताऽसुखादिना बिना यमेनोनयता सुखादिना।' महाजनोऽदीयत मानसादरं महाजनोदी यैतमानसादरम् ॥ ३६१॥। प्रदी०-मध्यभागे तदादिमध्ययमकम्। पूर्वस्य मध्यादिभागौ चेदुत्तरस्याSडद्यमध्ययोस्तद्ा मध्याद्यादिमध्ययोः समुच्चयः । एवं प्रथमस्यान्त्यभागो द्वितायस्य मध्यभागे चेत्तुदाऽन्त्य- मध्यम्। पूर्वस्य मध्यभागश्चेद्द्वितीस्यान्त्यमागे तदा मध्यान्तिकम्। पूर्वस्यान्त्यमध्यभागौ चेदूद्वितीयस्य मध्यान्त्यभागयोस्तदाऽन्त्यमध्यमध्यान्त्ययोः समुच्चयः। यद्यपि पूर्वस्याSSदि- भाग उत्तरस्यान्त्यभागे चेत्तदाSSद्यन्त्येकं मध्यभागस्त्वाद्यमागे चेत्तदाऽन्तादिकमित्यादि प्रकारद्ूयं संभवति तथाऽपि द्विखण्डान्तर्गतमेव तदिति पृथड्न गण्यते। सर्वेषां चैषामपरः समु- च्चय इति भिन्नपादे यमने प्रभेदा:। एवं तस्मिन्नेव पाद आद्यादिभागानां मध्यादिभागेप्वावृत्तौ भेदा द्रष्टव्याः । सर्वे चैते नियतस्थानविवक्षया स्थानयमकमेदाः। अनियतेषु स्थानेष्वावृत्ते- रिति अस्थानयमकमेदा अपि बहवो भवन्तीति प्रभूततमभेदं यमकम्। तदेतत्काव्ये गडुभूतमिति नास्य लक्षणं कृतम्। दिङ्मात्रं तूदाहियते ! तत्रैकपादाभ्यासेषु संदशो यथा-सन्नारी०। द्विपादाभ्यासे यमकं यथा-विनाडयमे०।

उ०-एव चेदिति। प्रथमपादाद्यमर्धे द्वितीयपादान्त्यभाग इत्यर्थः। अस्थानयमकेति। पादादिव्यवस्थाशन्यगद्यादावेते द्रष्टव्या इत्याहुः । गड्भूतमिति। गूढार्थप्रतिसंधानवि- लम्बेनाSSस्वाद्विच्छेदादिति भावः । क्वचित्तु ग्रन्थिभूतमिति पाठः । यथेक्षुदण्डे ग्रन्थि- श्रर्वणेन रसनिःसरणे व्यवधायकस्तथा काव्ये यमकमिति भावः। गडुशब्देनापीदमेवो- च्यते। लक्षणम्। विशेषलक्षणम्। सन्नारीति। सतीं नारीं विभर्ति एवंभूता योमा गौरी तां याति यस्तं चन्द्रशेखर माराध्य त्वं पृथिवीं जय। कीदृशस्त्वम्। सता मृता अरीणां इभा यत्र तादृशो रणो यस्य सः। अमायो मायाशून्य इति संबोधनम्। ततो रणात्। विनेति । अयं महाजनो, विश्वासौ ना च' विना पक्षिपुरुषः कर्म यमेन कर्त्रा मानसं चित्तं तदेव मानससरस्तस्मात्। अरं शीघ्रमदीयताखण्ड्यत। कद्िशेन यमेन विना पक्षिरूपेण विर्भारुण्डसंज्ञकः पक्षी तत्तुल्येनेत्यर्थ इति कश्चित्। अनेन दुर्लक्ष्यत्वम्। १ क. 'स्यान्तभा°। २ क, ,न्त्यकमन्तभा। ३ क. दाः । नि° । ४ क. 'रिति स्था।

४१६ प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [९ न० उल्लासः ]

स त्वारम्भरतोऽवश्यमबलं विततारवम्। सर्वदा रणमानैषीदवानलसमस्थितैः ॥ ३६२॥ सत्वारम्भरतोऽवश्यमवलम्बिततारवम्। सर्वदारणमानैषी दवानलसमस्थितः ॥ ३६३ ॥ अनन्तमहिमव्याप्तविश्वां वेधा न वेद याम्। या च मातेव भजते प्रणते मानवे दयाम् ॥ ३६४॥ प्रदी०-श्लोकाभ्यासे महायमकं यथा-स त्वारम्भ० । दवखण्डेषु मिन्नपादे पादभागाभ्यासेषु द्वितीयपादान्त्यभागस्य चतुर्थपादान्त्यभागे यमने संदष्ट यथा-अनन्त०। उ०-पुनः कीदशेनैनस्तद्दोगस्थानं नयता यद्वाडयं शुभावहविधिं विनैनः पापं तत्फलं नरकादि नयता यमेनेत्यर्थः। पुनः कीदृशेन। असुखादिना प्राणमक्षकेण। पुनः कीह- शेन। सुखादिनोनयता न्यूनं कुर्वता। कीदशः पुरुषः । महमुत्सवमजन्ति क्षिपन्ति ये दुर्जनास्तन्नोदी तदपसारकः। पुनः कीदृशो महाजन उत्कृष्टगुणवान्। यतमानानां रक्षितुमिच्छतां सादं दुःखं राति ददातीति खण्डनक्रियाविशेषणम्। स त्वेति। स तु प्रक्रान्तो राजा, आरं अरिसमूहं सर्वदाSवश्यं निश्चयेन भरतोऽ. तिशयेन रणं युद्धमानैषीत्प्रापितवान्। कीदृगारमबलं बलरहितम्। विततारवमतिशय- कृतहाहाशब्दम्। केचित्तु इदं द्व्य क्ियाविशेपणम्। तेन सैन्यं विनैव सिंहनादं विस्तीर्य रणसंचरणं चकारेत्यर्थ इत्याहुः। किंभूतो राजा । अलसं मन्दमवान्। अग- चछन्। शीघं गच्छन्नित्यर्थः । पुनः कंभूतः । ए विष्णौ स्थितः । यद्वाऽस्थीनि तस्यति, इति अस्थितः। तमु उपक्षये। सान्तत्वेपि धातुत्वाद्दीर्घाभावः । सातत्विककर्म- रतः स राजा। किंभूतमारम्। अवश्यं वश्यतामनापन्नम्। पुनः किंभूतम्। अवलम्बितं तारवं तरोर्भावोऽनम्रत्वं येन। अवलम्बितानि वस्त्रतया स्वीकृतानि तारवाणि वल्कलानि येनेत्यपि कन्धित्। पुनः किंभूतो राजा। सर्वदा रणे यो मानस्तदिच्छाशीलः। दवानलेन समं स्थितं यस्य सः। अहितानां संतापकारित्वेन दवानलसाम्यम् । अनन्तेति। अनन्तेन महिस्रा व्यापं विश्वं यया ताद्वशीम्। यां वेधा ब्रह्माऽपि न वेद तत्वतो न जानाति। या च त्रणते मानवे मातेव दयां भजते। १ क. तः। पुनरयं श्लोकः। अनन्त° । २ क. घु चतुर्थपादान्तभागे द्वितीयपादान्तभागस्य

[ ९ न० उल्लास: ] काव्यप्रकाशः। ४१७

यदानतोऽयदानतो नयात्ययं न यात्ययम्। शिवे हितां शिवेहितां स्मरामितां स्मरामि ताम ॥ ३६५ । सरस्वति प्रसादं मे स्थितिं चित्तसरस्वति। सर स्वति कुरु क्षेत्र-कुरुक्षेत्र-सरस्वति ॥ ३६६ ॥ ससार साकं दर्पेण कंदर्पेण सुसारसा। शरन्नवाना बिभ्राण नाविभ्राणा शरन्नवा ॥ ३६७॥

अभृत वारितवारिजविपुवं स्फुटितताम्रतनाघ्रवणं जगत् ॥ ३६८ ॥ प्रदी०-अस्मिन्नेवाडदैन्तकं पादे यथा-यदानतो। प्रथमपादाद्यमागस्य द्वितीयादिपादानामन्त्याद्यभागेषु यमने पूर्वार्ध आद्यन्तकमुत्तरार्ध आद्यन्तान्ताद्ययोः समुच्चयो यथा-सरस्व्रति०। द्वयोराद्यन्तान्तादिकयोः समुच्चयो यथा-ससार०। चतुःखण्डे पादे द्वितीयभागस्य तृतीयभागे यमनं यथा-मधुपराजि० । उ-पाद इति। एकपाद आद्यन्तयमकमित्यर्थः । यदानत इति। यस्यां पार्वत्यामानतोऽयं जनो नयात्ययं नीतिनाशं न याति। कुतः। तयैवायस्य शुभावहविधेदनितः शिवेन शंकरेणेहितां शिवे कल्याणे हिता कल्याणदात्रीं स्मरेण कामेनामितां स्मरनिमित्तमपरिच्छिन्नस्मरभावामहं स्मरामीत्यन्वयः। स्वरस्वतीति। हे सरस्वति वाग्देवि प्रसादं सर गच्छ प्रसन्ना भवेत्यर्थः । मे मम चित्तरूपसरस्वति समुद्रें स्थिति स्वति। सुछ्ठु अतिशयेन कुरु क्षेत्रं शरीरमेव कुरुक्षेत्रं क्षेत्र- विशेषस्तत्र सरस्वति सरस्वत्याख्यनदि संबोधनविशेषणम्। नद्याः समुद्रेऽवस्थानमुचितमिति भावः । द्वयोरिति। द्वयोरप्यर्धयोरित्यर्थः । ससारेति। शरत्कंदर्पेण कं ब्रह्माणं दर्पयतीति कंदर्पस्तेन मदनेन दर्पेण दर्पवता साकं सह ससार गतवती। कीदशी शरत्। ससारसा। सारसाः पक्षिविशेषाः पद्मानि च तैः सहिता। नवं कर्दमाभावात्, अनः शकट तन्मार्गो यस्यां सा नवानां शरं सराखयं विभ्राणा पुष्णन्ती। पोषश्च परिपाकलक्षणः। नाविभ्राणा वीनां पक्षिणां भ्राणो यत्र सा विभ्राणा। न विभ्राणा अविभ्राणा। न अविभ्राणा नाविभ्राणा पक्षिशब्दसहिते- त्यर्थः । नवा प्रशस्ता । मधुपेति।जगच्छििंयमभृत। कीदशम्। मधुपराज्या भ्रमरपड्क्त्या पराजितानि मानि- नजिनमनांसि याभि:, एवंभूता या: सुमनसस्ताभिः सुरभि । वारितो वारिजानां विष्ठवो विभावो यत्र तत्। स्फुटितानि विकसितानि ताम्राण्यालोहितानि ततानि विस्तार्णानि १ ग. °मू।समुच्चययमकम् । सर° । २ क. चित्ते स° । ३ क. 'ति। वर्णभेदयमकम्। ससार"। ४ ग. मालिनी° । ५ क, दन्तभकं। ६ क, मन्ताद। ५३

४१८ प्रदीपोद्द्योततसमेत :- [९ न० उल्लासः ]

एवं वैचित्यसहस्त्रैः स्थितमन्य दुन्नेयम्। वाच्यभेदेन भिन्ना ययुगपन्भाषणस्पृशः । श्लिष्यन्ति शब्दा: श्लेषोऽसावक्षरादिभिरष्टधा ॥८४ ॥ अर्थभेदेन शब्दभेद इति दर्शने काव्यमार्गे स्वरोन गण्यत इति च नये वाच्यभेदेन मिन्ना अपिशब्दा यहुगाटुच्चारणेन श्िष्यन्ति भिन्नं स्वरूपमपह्नुवते स श्रलेषः ।स च व्णपदलिङ्गभाषाप्रकृतिप्त्ययवि प्रदी०-एवं वैचित्यसहस्त्रैः स्थितमन्यदप्यूह्यम्। वाच्यपभेद०। अर्थभेदेन शब्दभेद इति नयेन भिन्नाः शब्दाः 'काव्यमार्गे स्वरो न गण्यते' इति नयेन युगपदुच्चारणविषयतया यच्छिलष्यन्ति भिन्नं स्वरूपमपह्नुवत एकवृन्तगतफलद्व यन्यायेन यत्रार्थद्वयप्रतीतिः स क्षेष इत्यर्थः। अक्षरादिभिरिति। वर्णपदलिङ्गभाषाप्रकृति

उ .- आम्राणा वनानि यत्र तत्। केचित्तु तादशः सुमनसः पुष्पाणि यत्र। सुरभौ वसन्ते तस्य वसन्तस्य लक्ष्मीमित्यर्थ इत्याहुः । एवमिति। तन्व्यां तन्व्यां न संमाति तस्या लावण्यसंचयः । इत्यादि। तन्व्यां कृशायाम्। वाच्यपभदेति। यच्छब्दाः श्लिष्यन्ति स क्षेषः । श्रेषणं चागृहीतभिन्नस्वरूप- त्वम्। भेदाग्रहे दोषमाह-युगपदिति। एकोच्चारणेत्यर्थः। एको यः कण्ठताल्वाद्यामि- घातानुकूलयत्नस्तद्विषयत्वं समानापूर्वीकत्वं च दोष इति भावः । श्वेतो धावतीत्यादौ हि समुदायद्वयमेकोच्चारणानुकूलकविकौशलेनैकमिव गृ्यते। इतः श्वेत्युच्चारणे तदयोगात्। वाच्यः। प्रकृते बोध्यः। सकृदुच्चरितः शब्दः सकृदर्थप्रत्यायक इति नय इदम्। नानार्थेषु ऋ्लिष्टेषु च यत्रानेकत्र प्रकरणादिकं युगपद्वतरति तत्र क्ेषः । यत्र क्रमेण तत्राSSवृत्तिः । यत्रेकत्रैव तत्र व्यञ्जनेति स्थितिः। एकानुपूर्वीकत्वेऽपि तत्तदर्थनिरुपितवृत्तिभेदाच्छब्दभेदो द्रष्टव्यः। तदाह-अर्थभेदेनेति। वर्ण्लेषेऽपि स्वघटितसमुदायद्वाराऽर्थमेदो बोध्यः। स्वरूपभेदेनैव तत्र भेदादस्यानावश्यकता वा। ननु भिन्नसमासानां क्षेष उदात्तानुदात्ता- दिस्वरभेदे भेदग्रहो दुरपह्व इत्यत आह-काव्येति। एवं चेकोच्चारगापह नुतभेदकभिन्ना र्थकसदृदशनानाशब्दव्त्वं श्रेष इति फालिनम्। अर्थभेदग्रहोत्तरं शब्दभेदग्रहस्त्वकिंचित्करः। सकृदुच्चरित इति नियमानङ्गीकर्तुणां मत एकदा गृहीतनानार्थतात्पर्यकः शब्द एव श्लेष इत्यपि सुवचम्। एकवृन्तगतफलद्वयन्यायेनेति। अभङ्ग्वेषा भिप्रायेणेदभ्। सभङ्गेपि

१ क. 'च्यप्रभेदभि"।

[९ न० उललासः ] काव्यपकाशः । ४१९

भक्तिवचनानां भेदादष्टधा। क्रमेणोदाहरणानि- अलंकार: शङनकरनरकपालं परिजनो विशीर्णांङ्गो भृङ्गी वसु च टृष एको बहुचयाः । अवस्थेयं स्थाणोरपि भवति सर्वामरगुरो- विंधौ वक्रे मूर्ध्नि स्थितवति वयं के पुनरमी ॥३६९ पृथुकातेस्वरपात्रं भूषितनिःशेष्परिजनं देव। विलसत्करेणुगहनं संप्ति सममावयोः सदनम् ॥ ३७० ॥ भक्तिप्रह्वविलोकनपणयिनी नीलोत्पलस्पर्धिनी ध्यानलम्बनतां समाधिनिरतैनीतेहितमापये। लवेण्यैकमहानिधी रसकतां लक्ष्मीदृटशोस्तन्वती युष्माकं कुरुतां भवार्तिशमनं नेत्रे तनुर्वा हरेः॥ ३७१ ॥ प्रदी०-प्रत्ययविभक्तिवचनभेदादष्टघा श्लेष इत्यर्थः । अत्र वर्णन्हेषो यथा-अलंकार:० । अत्र विधावित्यत्र विधिविधुशब्दयोरिकारोकारयोर्मेदाद्वूर्णश्लेषः । पदश्षेषो यथा-पृथुकाते०। अत्र पृथुकानां बालानामार्तस्वरस्य पात्रम्। पक्षे पृथु बहुलं कार्तस्वरस्य पात्रं यत्रे- त्यादिकमेण पद्भेदात्पदश्लेषोडयम्। लिङ्गवचनयोः श्रेषो यथा-भक्तिमह्व० ।

उ०-शब्दद्वारति बोध्यम्। अष्टधेति । सभङ्गक्षेष इत्यर्थः । विधावित्यादावादेशिनि भेदेऽपि आदेशमादाय साद्ृश्यं बोध्यम्। अलंकार इति। शङ्का भयम्। नरो मनुष्यः । विशीण गलितम्। वसु धनम्। स्थाणोरीश्वरस्य। अमरा देवाः। वक्रे कुटिलाकारे। विधौ बालचन्द्रे। श्रेयः प्रतिकू- लादृष्टं च। पदश्लेषोऽयमिति। समासघटकत्वेन पदानां क्ेषोSत्र बोध्यः । समासश्य पदत्वाद्वा तत्त्वम् । भक्तीति। भक्तिप्रह्वो विलोकनस्य कर्ता कर्म वा। प्रणायनीति स्त्रिया प्रथमैक- वचन नपुंसके द्विवचनं च । एवमग्रेऽपि। नीलोत्पलस्पर्धित्वं नेत्रपक्षे संनिवेशवौशी- ष्टचेन। तनुपक्षे श्यामत्वमात्रेण। नेत्रपक्षे हितप्राप्तये। तनुपक्षे नीता, ईहितप्रापये। नेत्रस्य नपुंसकत्वेऽपि निधिशबदस्याजहल्लिङ्गत्वान्महानिधाति द्विवचनम्। निधिर्ना शेवधिः पुमा नित्यमरः। तनुपक्षे महानििः, ढूलोपेति दीर्घ:। कुरुतामिति परस्मैपदद्विवचनम्, आत्मने- १ क. नालोकनतां। २ क. ग. °वण्यस्य म।

४२० मदीपोद्दोतसमेत :- [९ न० उल्लासः ]

एवं वचनश्लेषोडि। महदेसरसंधं मे तमव समासङ्गमागमाहरणे। हर बहुसरणं तं चित्तमोहमवसर उमे सहसा ॥ ३७२ ॥ अय सर्वाणि शास्त्राणि हृदि ज्ञेपु च वक्ष्यति। सामर्थ्यकृदमित्राणां मित्राणां च नृपात्मजः ॥ ३७३ ॥ प्रदी०-अत्र प्रणयिनी इति स्त्रियां प्रथमैकवचनं नपुंसके तद्द्विवचनं चेति लिङ्गवचनयोः श्लेषः । एवमग्रेऽप्यूह्यम् । भाषाश्लेषो यथा-महदे० । अन्न प्राकृत- मम देहि रसं धर्मे तमोवशामाशांगमागमाद्र नः। हरवधुः शरणं त्वं चित्तमोहोऽपसरतु मे सहमा ॥ इत्यर्थकानि पदानि। संस्कृतपक्षे तु-महद उत्सवदे सुरेण संधा संधानं यस्मात्त- मागमाहरणे समासङ्गमव।बहु सरण संसाररूपं यस्मात्तं चित्तमोहमवसरे उमे हर सहसा इत्यर्थकानि पदानि। प्रकृतिश्लषो यथा-अयं सर्वाणि० । अत्र वक्ष्यतीति वहिवच्योर्लटि कृदिति कृन्ततिकरोत्योः कविपि तुल्यं रूपमिति प्रकृतिश्लेषौ। उ०-पदैकवचनं च। लिङ्डवचनेति। लिङ्गपदेन लिङ्गबोधकः शब्दः । रूपसाम्येन स्त्रीनरिङ्गपुंलिङ्गयोर्द्विवचनैकवचनयोश्च श्रेषः । वा पुंसि पद्ममित्याद्यनुशासनालिङ्गं प्राति- पदिकार्थ इत्यर्थः । विशेषणानां विशष्यलिङ्गग्राहित्वनियमादिति भावः । कुरुतामिति द्विवचनैकवचनयोरपि श्रेषो बोध्यः । भाषेति । संस्कृतप्राकृतरूपेत्यर्थः । महदे इति। संस्कृतपक्षे हे उमे गौरि मे ममाऽडगमाहरणे वेदविद्योपार्जने तं समासङ्गं संसक्तिमव रक्ष। अवसरे मोहापचयोचितकाले चित्तमोहं सहसा झटिति हर। कीदृश आगमाहरणे। महद् उत्सवदे। संबोधनविशेषणं वैतत्। किभूतं समासङ्गम्। सुरदेवैः संधा संधिर्मिलनं यस्मात्तथा। किंभूतं चित्तमोहम्। बहुसरणमनेकप्रसरणं -बहु खरणं संसाररूपं यस्मात्तथा। प्राकृतपक्षे तु। मह्यं देहि रसं धर्मे तमोवशामाशां गमागमाद्धूर नः । हर वधु: शरणं चित्तमोहमपसरतु मे सहसा ॥ नोऽस्मत्संबोधिनीं तमोवशां तमोगुणयुक्तामाशां गमो गमनं मरणमागमः पुनर्जन्म यस्मिस्ताद्दशातसंसाराद्र चित्तमोहं मोहशब्दस्य गुणवाचकत्वात्कीवे गुणगा इति सूत्रेण नपुंसकत्वम् । अयमिति। कृदिति कृन्ततिकरोत्योः क्विपि तुल्यं रूपम्। वक्ष्यतीति वहिवच्योर्लटि तुल्यम्। हृदि स्वहृदये ज्ञेषु विद्वत्सु च। १ क. ग. एष व°। २ क. वचिवह्यालें।

[९ न० उल्लासः ] काव्यपकाशः। ४२१

रजनिरमणमौले: पादपझ्मावलोक- क्षणसमयपराप्तापूर्वेसंपत्सहस्त्रम्। प्रमथनिवहमध्ये जातुचित्त्वत्मसादा- दहमुचितरुचि: स्यान्नन्दिता सा तथा मे॥। ३७४॥ सर्वस्वं हर सर्वस्य त्वं भवच्छेदतत्परः। नयोपकारसांमुख्यमायासि तनुवर्तनम्॥। ३७॥ भेदाभावात्पकत्यादेर्भेदोऽपि नवमो भवेत्।

प्रदी०-विभक्तेवैचित्र्यविशेषहेतुतया पृथगुपादानात्प्रत्ययपदं• तद्तिरिक्तपरम् तच्छ् लेषो यथा-रजनिरमण० । अत्र नन्दितेति तृचि तलि च रूपम्। तेनाहं नन्दिता नन्दकः स्याम्। तथा सा नन्दिता नन्दिनो भावो मे स्यादित्यर्थः। विभत्तिश्लेषो यथा-सर्वस्वं० । अत्र हर भवेत्यनयोः संबोधनत्वक्कियापदत्वाभ्यां सुपूतिङ्विभक्त्यन्तत्वम्।

भेदाभावा2।

उ०-रजनीति। चन्द्रमौलेश्रणकमलावलोकनमेव क्षण उत्सवस्तत्समय एव परासं सम्यगाप्मपूर्वा या संपत्तत्सहस्त्रम्। यद्वाSपूर्वमदृष्टं संपत्सहस्त्रं च यस्मिन्कर्मणि तद्यथा भवति तथा प्रमथा गणास्तत्समूहमध्ये जातुचित्कदाचिदुचिता रुचिर्यत्रेद्दशी सा नन्दिनो भावो नन्दिता महादेवसेवकविशेषता मे मम स्यात्। अथ चाहं त्वत्प्रसादात्त्वद्वणमध्य उचितरुचिः नन्दिता नन्दकः स्यामित्याशंसा। स्यान्नन्दितेति स्यां स्यादित्युत्तमप्रथमयोः, नन्दितेति तृच्तलोस्तुल्यं रूपम्। विभक्तिः । सुप्तिडै। सर्वस्वमिति। हे हर शंभो त्वं सर्वस्य सर्वस्वं यतो यतश्च भवस्य संसारस्य च्छेदे तत्परोऽतो नयो नीतिरुपकारश्र तयोः सांमुख्यं यत्र तादृदशं तनुवर्तनं शरीरवृत्तिमायासि गच्छसीत्येकोऽर्थः। अपरस्तु त्वं सर्वस्वं ग्रमहिरण्यादि हर त्वं छेदतत्परो बन्धच्छेद- परो भवोपकारसांमुख्यं नय प्रापय। आयासोऽस्यास्तीति आयासि वर्तनं तपश्चर्यादि- योगिजीवितं तनु विस्तारय। सर्वस्वादिकं हृत्वा तपः कारय येन मोक्ष: स्यादिति तात्प- र्यार्थः । क्रियापदत्वे चेति। णिन्यन्तायासपदत्वे चेति चस्यार्थः । भेदाभावादिति। पूर्वोक्तप्रकृत्यादिरूपभेदकाभावे यत्रार्थद्वये युगपत्तात्पर्यमवगम्यते स नवमः प्रकार इत्यर्थः ।

१ ग. ०मो मतः। उदा°।

४२२ प्रदीपोदूदयोतसमेतः- [5 न० उल्लासः ]

नवमोऽपीत्यपिर्भिन्नक्रमः । उदाहरणम् -- योऽसकृत्परगोत्राणां पक्षच्छेदक्षणक्षमः । शतकोटिदतां बिभ्रद्विबुधेन्द्रः स राजते ॥ ३७६ ॥ अत्र प्रकरणादिनियमाभावाद्द्वावप्यर्था वाच्यौ। ननु· तदैभावादभिन्नपयत्नो

प्रदी०-नवमोऽपीत्यपिर्भिन्नकमः । उदाहरणम्-योऽसकृत्०। अत्रैकार्थमात्रनियतप्रकरणाद्यमावाद्द्वावप्यर्थौ वाच्यावेवेति 'भद्रात्मनो दुरधिरोहतनोः' इत्यादिवन्न ध्वनित्वम्। ननु श्रेषस्तावद्द्विधा-सभङ्गपदोऽभङ्गपदश्च। तत्राSSद्यः शब्द- श्लेषः। स्वरितादिगुण भेदाद्भ्रिन्नप्रयत्नोच्चार्यतया भिन्नानां शब्दानां बन्धे जतुकाष्ठन्यायाच्छ ब्दयोरेव न्लिष्टत्वात्। द्वितीयस्त्वर्थश्लेषः। स्वरितादिगुणा भेदादेकप्रयत्नोच्चार्यतया शद्भेदा- भावादेकवृन्तगतफल द्वयन्यायेनार्थयोरेव श्िष्टत्वात्। यद्यपि 'अर्थभेदेन शब्दभेदः' इति नयेन द्वितीयेSपि शब्दस्य भेदस्तथाऽप्युपपत्त्या शब्दभेदप्रतीतावप्येकताध्यवसायान्नास्ति शब्द-

उ०-योऽसकृदिति। राजपक्षे योऽसकृदनेकवारं परगोत्राणां शत्रुवर्गाणां पक्षस्य च्छेदे क्षणेनैव क्षमः । यद्वा छेदरुपे क्षण उत्सवे योग्यः। शतकोटीर्ददातीति शत- कोटिदः। तत्तां बिभ्रत्। विबुधेन्द्रः पण्डितश्रेष्ठः स प्रकृतो राजा। इन्द्रपक्षे यः परगोत्राणां श्रेष्ठगिरीणां पक्षः पतत्रं तच्छेदोत्सवे क्षमः। शतकोटिना वज्रेण द्यति, असुरान्खण्डयति तादृशो विबुधेन्द्रो देवराजः । नियतप्रकरणेति। एवं च युगपदनेकत्र प्रकरणाद्यवतारे श्लेषः । क्रमेण तदवतार आवृत्तिः। यत्रैकत्रैव तत्र व्यञ्जनेति बोध्यम् । न ध्वनि- त्वमिति। द्वितीयार्थमादायेति भावः। उपमामादाय ध्वनित्वं तत्रापीष्टमिति द्वितीयो. ल्ासशेषे प्रदीपे स्पष्टम्। स्वरितादिगुणभेदादिति। आदिपदादुदात्तानुदात्तौ। गुणत्वं चैषां सजातीयेभ्यो भेदकत्वात्, तद्देदेन भिन्नप्रयत्नोच्चारणयोग्यानां क्लेषभङ्गभयेन स्वर. भेदानादरणात्, एकप्रयत्नेनोच्चारणे शब्द ्लेष इत्यर्थः। यथा पृथुकार्तस्वरपात्रमित्यत्र समासभेदाद्विजातीयोच्चारणयोग्यत्वेन भिन्नयोः शब्दयोर्जतुकाा्ठ न्यायेन ्िष्त्वममिति भाव: । द्वितीयस्त्विति । योऽसकृदित्यादिः । उपपतत्येति। एवं चार्थभेदप्रतीत्युत्तर- कालभवज्ञानविषयः सः। एकत्वेति। ततः पूर्वमित्यादिः। यतः शक्ततावच्छेदकानुपूर्व्य. भेदाध्यवसायस्तयोरिति भावः। पूर्वोदाह्तेपु प्रकृत्यादिभेदग्रहं विनाऽर्थान्तरबुद्धिरेव नोदेतीति विशेष: । एवं च शक्ततार्वच्छेदकभेदे समङ्ग ्पस्तदभेदेSभङ्ग इति फलितम्। स एष इति। द्विविधोऽपि श्रेष इत्यर्थः । श्लेपस्थलेऽवश्यमलंकारान्तरप्रतिभासत्वात्, १ क. ग. दभेदाद"!

[ ९ न० उल्लास: ] काव्यपकाशः । ४२३

च्चार्याणां च शब्दानां बन्धेऽलंकारान्तरपततिभोत्पत्तिहेतुः शब्दश्लेषोडर्थ श्लेषश्चेति ट्विविधोऽप्यर्थालंकारमध्ये परिगणितोऽन्यैरिति कथमयं शब्दालंकार: । उच्यते। इह दोपगुणालंकाराणां शब्दार्थगतत्वेन यो

प्रदी०-भेदः । स एव निश्वकाशतया सर्वालंकारबाधक इत्यलंकारान्तराणां प्रतिभामा- त्रमुत्पाद्यति न तु तत्पर्याप्तिम् । यथा-स्वयं च० । अत्र पूर्वार्घेऽमङ्गपदो द्वितीयार्षे सभङ्गपदः श्ेपः । द्वयमप्युपमाप्रतिमोत्पत्तिहेतुः । साधर्म्याभावेन तस्याः प्ररोहाभावात्। यदुक्तम्- एकप्रयत्नोचचार्याणां तच्छायां चैव बिभ्रताम्। स्वरितादिगुणैर्मिन्नैर्वन्धः श्िष्ट इहोच्यते॥ अलंकारान्तरगतां प्रतिभां जनयत्पदैः । द्विविधैरर्थशब्दोक्तिविशिष्टं तत्प्रतीय ताम्।। इति द्विविधोप्यलंकारसर्वस्वकारादिभिरर्थाश्रितत्वेनार्थालंकारमध्ये पठितस्तत्कथं शब्दा- लंकारमध्ये पठ्यत इति। उच्यते। दोषगुणालंकाराणां शब्दार्थगतत्वेन यो विभागः सोऽन्व-

उ०-केषो निरवकाशतया सर्वालंकारबाधक इत्यर्थः। इतीति।अतो हेतोरित्यर्थः। अलं- कारान्तराणां पतिभामात्रमिति। इवशब्दश्रवणादापाततः शब्दरूपसाभ्यमादाय सत्प्रतिभामुत्पादयति स्व्यं चेत्यादौ। पर्यन्ते च शब्दस्यार्थधर्मत्वाभावपर्यालोचनायां तदप्ररोह एव। इवशब्दस्तूत्प्रेक्षयाऽपि कृतार्थः । तस्याश्च साधर्म्यसंभावनयाऽप्युपपत्ते रित्याहुः । न तु तत्पर्यासतिमिति। न तु तत्कृतश्चमत्कार इत्यर्थः । स्वयं चेति। अस्मिन्पाठे न केवलं महत्संबन्धित्वेनैव न्ाघनीया कि तु स्वयमप्येवं भूत। इत्यर्थः। इयं चेति पाठेऽप्येष एवार्थ: ।गौरीपक्षे पल्लववदातात्रौ भास्वन्तौ च यौ करौ ताम्यां विराजिनी। सुखेनाऽडप्यत इति स्वापम्। खल प्रत्ययः। न स्वापमस्वापम्। दुःखप्रापम्। तादृशं यत्फलं मोक्षादि तत्र ये लुब्धास्तेषामीहितप्रदेष्टदात्री। प्रभात- संध्यापक्षे तु पल्लवताम्रैमस्वित्करैः सूर्यकिरणैर्विराजिनी। अस्बापो निद्राभावः, तद्रूपफल- लुब्धे जने हितप्रदेष्टदान्री। पूर्वाधे। भास्वत्करेत्यत्र। द्वितीयार्घे। अस्वापेत्यत्र । उपमाप्रतिभोत्पत्तिरिति । प्रतिभाया उत्पत्तिहेत्वरिति षष्ठीतत्पुरुषः । गुणैर्भिन्नै- रिति। भिन्नैः स्वरितादिगुणैर्युक्तानामित्यर्थः । द्विविधे: पदैरित्यन्वयः । अर्थाश्रितत्वे- नेति 1 अर्थद्वय प्रतीतावेवालंकारत्वोपगमादर्थाश्रितत्वेन द्वयोरप्यर्थालंकारतेति भावः

१ ग. न्धे नियमेनाल ।२ क, ग. "ध्ययमार्था । ३ क. ग. ध्येग"।

४२४ पदीपोद्द्योतसमेत :- [ ९ न० उल्लासः ]

विभाग: सोऽन्वयव्यतिरेकाभ्यामिव व्यवतिष्ठते। तथा हि। कष्टत्वादिगा

देव शब्दार्थगतत्वेन व्यवस्थाप्यन्ते। स्वयं च पल्लवाताम्रभास्वत्करविराजिता। इत्यभङ्ग: शब्दश्लेषः। प्रभातसंध्येवास्वापफललुब्घेहितपदा ॥ ३७७॥ इति सभङ्ग: शब्द श्लेषश्र । इति द्वावपि शब्दैकसमाश्रयाविति द्वयोरपि शब्दश्षेषत्वमुपपन्नम्। न त्वाद्यस्यार्थश्रलेषत्वम्। अर्थश्लेषस्य तुस विषयो यत्र शब्दपरिवर्तनेऽपि न श्रलेषत्वखण्डनों। यथा- स्तोकेनोन्नतिमायाति स्तोकेनाऽडयात्यधोगतिम्। अहो सुसदृशी वत्तिस्तुलाकोटे: खलस्ये च॥ ३७८ ॥

प्रदी०-यव्यतिरेकाम्यामेव व्यवतिष्ठते। यत्र हि पर्यायान्तरपरिवृत्तिसहत्वं नास्ति तस्य श- ब्दगतत्वं यत्र तु तत्सहत्वं तत्रार्थगतत्वम्। यथा कष्टत्वाद्यो दोषा गाढत्वादयो गुणा अनु० प्रासादयोऽलंकारा: शब्दगताः। पर्यायान्तरेणातदर्थोपस्थाने तेषामसंभवात्। व्यर्थत्वादयो दोषा: प्राढत्वादयो गुणा उपमादयोऽलंकाराश्र्ार्थगताः। पर्यायान्तरेणापि तदर्थोपस्थापने तेषां संभवात्। उदाहृते च स्वयं च पल्लवेत्यादौ द्वयोरप्यर्धयोः शब्दपरिवृत्त्यसहतया द्वयोरपि शब्दालंकारत्वमेवोचितम्। न त्वाद्यस्याप्यर्थालंकारत्वम्। नन्वेवमर्थश्ेषः कि नास्त्येव। क एवमाह। कस्तार्ह तस्य विषयः । यत्र पदपरिवर्तनेऽपि न क्षेषभङ्गः। यथा- स्तोकेनो०। अत्र स्तोकेनेत्यादिपदस्थानेSल्पादिपदप्रक्षेपेऽपि न श्लेषभङ्गः। यच्चोक्तम्। स्वयं चे.

उ०-कष्टत्वम् । श्रुतिकटु। गाढत्वादयो गुणा इति । वामनोक्ताः । शब्दपरितृ- त्यसहतयेति। भास्वत्पदास्वापपद्योित्यर्थः। न चार्थप्रतीत्युत्तरं शब्दयो मेदग्रहे छ्िष्टत्वग्रहादर्थश्लेषता। अर्थप्रतीतेः प्राक् शब्दयोर्मेंदाग्रहस्थैवालंकारत्वादित्याहुः । स्तोकेनेति। स्तोकमल्पमुन्नतिमुद्रमनमहंकार च। अधोगतिमघ: पतनं दर्पभ्रंशं च। सुवर्णादिगुरुत्वनिरूपको द्रव्यविशेषम्तुला इति प्रसिद्धम् । तम्याः कोटिः शिखरश- लाका। प्रक्षेपेऽपीति। एवमिवपदादेरिव यथापिपदादपि साम्यावमतेरुपमादेरप्यर्थालंकारत बोध्या। न च 'प्रसरति पुरतः सरित्प्रवाहः' इत्यत्र गिरित इत्युक्तेऽप्यनुप्रासत्वात्तस्या- प्यर्थालंकारता स्यात्। वर्णसाम्यरूपस्यार्थास्पर्शेन शब्दमात्रालंकारत्वमित्याशयात्।

१ क. प्रौढयुप'२ क. जिनी ग.। 'जिनीस्यभड्गश®।३ क.ग. भङ्गश°। ४ क. ना 1व स्तो°।५ क.ग. स्य चेति।

[ ९ न० उल्लास: ] काव्यप्रकाशः । ४२५

न चायमुपमाप्रतिभोत्पत्तिहेतुः श्लेषः। अपि तु श्लेपप्रतिभोत्पत्तिहेतुरुपमा। तथा हि। यथा कमलमिव मुखं मनोज्ञमेतत्कचतितरामित्यादौ गुणसाम्ये क्रियासाम्य उभयसाम्ये वोपमा, तथा सकलकलं पुरमेतज्जातं संप्रति सुधांशुिम्बमिव। इत्याँदौ शब्दमात्रसाम्येऽपि सा युक्त्ैव। तथा हुक्त रुद्रटेन- स्फुटमर्थालंकारावेतावुपमासमुच्चयो किं तु। आश्रित्य शब्दमात्रं सामान्यमिहापि संभवतः । इति। प्रदी०-त्यादावुदाहृत उपमाप्रतिभोत्पत्तिहेतुः श्रेषः, इति तक्प्ययुक्तम्। प्रत्युतोपमैवात्र श्लेषप्रतिभोत्पत्तिहेतुः । तद्वाधकत्वात्। तथा हि। साधर्म्याभावेनोपमायाः प्ररोहाभा- वादेव तावन्नोपमा बाध्या। यतः 'कमलमिव मुखं मनोजमेतत्कचतितराम्' इत्यादौ मनोज्ञत्वस्य गुणस्य दीप्तिरूपायाः क्रियाया वोभयोरवा साम्ये यथोपमा निर्वहति तथा सकलकलं पुरमेतज्जातं संप्रति सुधांशुबिम्बमिव'। इत्यादावपि शब्दमात्रसाम्येनापि सा युक्तैव। साधर्म्यमात्रस्योपमाप्रयोजकत्वात्। तस्य चार्थरूपस्येव शब्दरूपस्याप्यविशेषेण संभवात्। तैथा हुक्तं रुद्रटेन-स्फुटमर्था०।इति। उ०-उपमैवात्रेति। उपमैवालंकारः सा तु श्लेषप्रतिभां जनयति। इवपदेन हि साम्य. बोधने किमनयोः साम्यमित्यपेक्षायां श्रेषस्य बुद्धचारोहात्। अन्यथोपमास्थले सर्वत्र समानधर्मवाचकपदे शब्दक्रेषस्यार्थ श्लेषस्य वा सत्त्वादुपमाया निर्विषयत्वापत्तिः। तदाह- तद्धाधकत्वादिति। तावन्नोपमा बाध्येति। श्वेषं विनोपमायाः प्ररोहाभावादेवोपमा बाध्येति यत्तदुक्तं तत्तावन्नेत्यर्थः । कचतीति । शोभत इत्यर्थः । सकलकलमिति। कलकलशब्दवत्सकलकलावच्चेत्यर्थः। शब्दमात्रसाम्येनापीति। वाचकतासंबन्धेन तस्याप्यर्थधर्मत्वादिति भावः । न चार्थमेदाच्छब्दभेद इति मते नैकः शब्द उमयसा- धारणः। एकजातीयानुपूर्वीकत्वैनैकत्वाध्यवसायात्। यथा प्रह्लादनाच्चन्द्रः प्रतापात्तपनो यथा। इत्यादौ शब्दसाम्यमात्रेणाप्युपमा। अन्वर्थसंज्ञावत्त्वस्यैव साधारणघर्मत्वादित्याहुः। एक जातीयानुपूर्वीकशब्दबोध्यत्वेनैकीकृतस्तदर्थ एव साधारणधर्म इत्यपि वत्तुं शक्यम्। इहापीति। सकलकलमित्यादावित्यर्थः । यद्वा, शब्दालंकारमध्येऽपीत्यर्थः । एवं च रुद्रटमत उपमासमुच्चययोरुभयालंकारत्वम्। प्रकृते तु शब्दस्यापि सामान्यत्वमित्येताव- १ ग. म्ये चोप°। २ ग. ति सितांछु"। ३ ग. 'त्यादिश। ४ ग. था चोकं। ५ क. साधर्म्यभि° । ६ क. तथोकं।, ५४

४२६ पदीपोद्द्योतसमेतः- [ ९ न० उंद्ास]

न च कमलमिव मुखमित्यादिः साधारणधर्मप्रयोगशून्य उपमाविषय इति वक्कुं युक्तम्। पूर्णोपमाया निर्विषयत्वापत्ते: । त्वमेव देव पातालमाशानां त्वं निबन्धनम् । त्वं चामरमरुन्दूमिरेको लोकत्रयात्मकः ॥ ३७९॥ प्रदी०-अथात्र साधर्म्यसंभवेऽपि नोपमा। साधारणधर्मप्रयोगशून्यो हि कमलमिव मुखमित्येतावन्मान्नादिरुपमाविषयः । अत्र तु शब्द रूप साधारणधर्मप्रयोग एवेति वैया- त्याद्वक्तव्यं तद्पि न युक्तम्। पूर्णोपमाया निर्विषयत्वापत्तेः। साधारणधर्मप्रयोग उप- मात्वानावात्। तद्प्रयोगे त्वपूर्णत्वात्। तदेतदुक्तम् । न च कमलमिव मुखमित्यादि: साधारणधर्मप्रयोगशून्य उपमाविषय इति वक्तुं युक्तम्। पूर्णोपमाया निर्विषयत्वापत्ते- रिति। केचित्पुनस्तदन्यथा व्याचक्षते-तथा हि। यत्र साधारणघर्मोद्धारेऽप्युपमा संभवति प्रसिद्धत्वात्स उपमाविषयो न चात्र तथेत्याक्षेपार्थः । अयं पूर्णोपमापिषयो न स्यादिति। यद्वा श्रेषस्योपमात्राधकत्वायेतदङ्गी करियते तथा श्लेषस्योपमाबाधकत्ववे पूर्णोपमा निर्विषयैव स्यात्। कमलमिव मुखं मनोज्ञमेतत्, इत्यत्र मनोजञत्वस्य संबन्धि- भेदान्नानात्वेनार्थश्लेषस्वीकारादिति समाधानार्थः। नन्वेवं श्लेषस्य निर्विषयत्वमसंकर्णस्थलाभावादिति चेन्न। त्वमेव देव० । इत्यादावलंकारान्तरासंकरात्। तथा हि। न तावदत्रोपमा। इवाद्यप्रयोगात्। नापि सुल्ययोगतादीपके। नापि पातालादिना रूपकं वाच्यम्।व्यङ्गचस्य तस्य संभवेपि वाच्या उ .- नमात्रे संवाद इति बोध्यम्। तदपयोगे त्विति। पूर्णोपमात्वं हिचमत्कारातिशयाय। उपात्तधर्मेण झटिति सादृश्यावगमात्। अनुपाततेग विलम्बेन तद्वगत्या चमत्कारापकर्ष इति भावः। उद्धारे। त्यागे। अयम्। सक कलमित्यादिः । एतन्मते प्रकाशाक्षर- स्वारस्याभावोऽरुचिबीजम्। मनोज्ञत्वस्य संबन्धिभेदान्नानात्वेनेति । न च स्वत एवानुगतत्वं धर्मस्योच्छिद्येत मनोज्ञत्वत्वेनैकरप्यादिति वाच्यम्। इष्टापतेः । मनोज् त्वत्वस्यापि तत्रैव पर्यवसानाच्चेत्याहुः । यद्वा बाहुल्याभिप्रायभेतत् । नन्वेवमिति। स्वयं चेत्यादावुपमाया एवांकारत्वे श्लेषस्य प्रतिभामात्रे चेत्यर्थः । त्वमेवेति। हे देव राजन्, हे विष्णो च भवान्पातालमलमतिशयेन पाता नागलो- कश् त्वं त्वमाशानां याचकवाञ्छानां निबन्धनं विषयो निर्वाहको वा । दिशामाश्रयो भूलोकश्च त्वं चामराणां ये मरुतस्तद्दमिस्तत्पात्रम्। पक्षेऽमराणीं देवानां मरुतां च देव- विशेषाणां भूमि:। स्वर्गलोकः। लोको भुवनं जनश्च। व्यङ्गनयस्येति। समस्तवाक्यव्यङ्गचस्य १ क. मशून्य उपमाया वि° । २ ग. माया दि०। ३ क. तथा ।४ क. वेनो।५ क "पि पाताला°। ६ (चू०) भूलोक एव दिशां परिच्छेदातू।

[९ न०उल्लास: ] काव्यपकाशः। ४२७

इत्यादिः श्रलेषस्य चोपमाद्यलंकारविविक्तोऽस्ति विषय इति द्वयो्योंगे संकर एव। उपपत्तिपर्यालोचने तूपमाया एवायं युक्तो विषयः। अन्यथा विषया पहार एव पूर्णोपमायाः स्यात् / न च अबिन्दुसुन्दरी नित्यं गलल्ावण्यबिन्दुका। इत्यादौ विरोधप्रतिभोत्पत्तिवेतुः श्लेषः । अपि तु श्ल्ेषप्रतिभोत्पत्ति- प्रदी०-पेक्षयैवासंकरगवेषणमिति। कि च येन व्वस्तमनोभवेन, इत्यादौ नास्त्यव किंचि- दलंकारान्तरमित्युपमा श्लेषयोर्विभक्तोदाहरणसंभवाद्वाध्यवाघकभावानुपगमे दयोरयोंगे संकर एवेति वरमभ्युपगन्तव्यम्। उपपत्तिपर्यालोचने तूपमाया एवायं विषयो न श्लेषस्येल्यु- क्तमेव। उपपत्तिश्वेयम्-व्यपदेशाः प्राधान्येन संभवन्तीति वस्तुस्थितिः। प्रधानं चात्रो- पमा। श्लेषस्य तन्निर्वाहकस्य तद्ङ्गत्वात्। न हि शलेष विना समानशब्दवाच्यत्वलक्षणं साधर्म्यमुपमानिर्वाहकं निर्वहति। उपमा तु न श्लेषाङ्गम्। श्लेषप्रतीति विना तत्प्रती- त्यभावेन तदनुपकारकत्वादिति। यदि चोपमाव्यवहारवारणाय साधारणधर्मप्रयोगशून्य उपमाविषय इति स्वीकर्तेव्यं तदा पूर्णोपमाया निर्विषयत्वमेव स्यादिति। तदेतदुक्तम्- अन्यथा पूर्णोपमाया निर्विषयत्वापत्तेरिति। न केवलमुपमाया एव श्लेषबाधकत्वं किं त्वलं कारान्तरस्यापि। अबिन्दु० । उ०-राजि लोकत्रयात्मकविप्णुरूपणस्योपपाढकानि प्रत्येकावान्तरव्यङ्गयानि पाताला- दिरूपकाणीति भावः । विप्णोलोकत्रयात्मकत्वं च श्रुतिसिद्धम्। राजा च कश्चिद्रक्षिता कश्िद्दाता कश्चित्सुखीत्येष तु त्रिरूपतया त्रितयात्मकस्तयोश्चाभेदाध्यवसाय इति बोध्यम्। किं च विद्ून्मानसेत्यादौ मनसि मानसत्वारोपे स्वच्छत्वस्य राजि हंसत्वारोपे मोदावह- त्वस्य प्रतीते: परम्परितत्वसत्त्वेऽपीह राजि पातालत्वादिरूपणे प्रयोजनाभावादुक्त्लेष एव कवेस्तात्पर्यमित्यपि बोध्यम्। द्वयोयोंगे संकर एवेति। स्वयं चेत्यादावनुपात्त धर्मेणापि सादृश्यप्रतीतेर्न श्रेषस्तदङ्गमिति अङ्गाङ्गिभावानापन्नयोर्द्वयोरपि चमत्कारित्वा- त्संकरः । परस्परापेक्षया शून्ययोर्द्वयोयोंगे संसृष्टिः। सापेक्षयोर्योंगे संकर इति भाव: ॥ ननु साधारण धर्मानुपादान एव तथा। तदुपादाने तूपात्तधर्मेणैव सादृश्यमिवाढिना बोध्यते। अन्यथा हंसीव धवल इत्यादौ दुष्टोपमात्वं न स्यादितिन श्लेषनिरपेक्षात्रोपमे- त्याशयेनाSSह-उपपत्तीति। तदनिर्वाहकत्वादिति। यागादौ ब्रीह्यादिवदुपपादक- स्यैवाङ्गत्वादिति भावः। समानधर्मोपादानं विनाऽप्युपमास्वीकार उक्कदोषं स्मारयति- यदि चेति। उपात्तश्लेष विहाय प्रतीयमानधर्मान्तरकल्पने श्रुतहान्यश्रुतकल्पनापत्तिरपि बोध्या। अबिन्दुसुन्दरीति। बिन्दुशून्या लावण्यबिन्दुमतीति विरोधः। अप्सु प्रतिबिम्बिते. १ क. यं वि° । २ ग. लं लसल्ला"।

४२८ पदीपोद्दोतसमेत :- [ ९ न० उह्डास: ]

हेतुरविरोधः। न ह्यत्रार्थद्वयप्रतिपादकः शब्दश्लेषः द्वितीयार्थस्य प्रतिभात मात्रस्य परोहोभावात्। न च विरोधाभासे इव विरोध:, श्रेषाभासः श्रेषः। तंदेवमादिषु वाक्येपु श्लेषपतिभोत्पतिहेतु रलंकारान्तरमेव। तथा च सद्वंशमुक्तामणिः ॥ ३८० ॥ नाल्प: कविरिव स्वल्पश्लोको देव महान्भवान् ॥ ३८१ ॥ अनुरागर्वता संध्या दिवसस्तत्पुरःसरः। अहो दैवगतिश्चित्रा तथाऽपि न समागमः ॥ ३८२ ॥ प्रदी ० *- इत्यत्र विरोचालंकारस्य। न स्वतन्त्रार्थद्वयप्रतिपादकशब्दस्य श्लेषः । बिन्दुसा- हित्यरूपस्य द्वितीयार्थस्य प्रतिभामात्रविषयस्य प्ररोहाभावात्। नन्वप्ररूढोऽपि श्लेषोऽ- लंकीर आस्तां विरोधाभासवदिति चेत्। भवेदेवं यदि विरोधाभासस्य विरोधत्वमिव इ्लेषाभासस्य श्लेषत्वमनुमतं कस्यापि भवेत्। न त्वेवम् । तस्मादेवंविधे विषये श्लेष- प्रतिभोत्पत्तिहेतुरलंकारान्तरं प्राधान्यात्। तथा च 'सद्वंशमुक्तामणिः' इत्यत्र परम्परि- तश्लिष्टरूपके रूपक प्रधानम्। वंश शब्दे श्लेषस्तु वेणुकुलयो रूपकोपयोगितया तद्ङ्गमिति श्लेषप्रतिभोत्पतिहेतुरूपकमेव व्यपदेश्यम्। नाल्प:०। इत्यत्र श्लेषव्यतिरेके व्यतिरेक एव प्रधानं श्रेषस्तु तन्निर्वाहक इति तत्प्नतिभोत्पत्ति हेतुर्व्यतिरेकः । अनुरागवती० । उ०-न्दुसुन्दरीति तद्दङ्गः। अत्र श्लेषस्य प्रतिभामात्रं विरोध एव चालंकारः । न तु विपरीतम्। अन्यथा क्लेषं विना विरोधाभासस्यासंभवासत्तद्विलयापत्तेरिति भावः। प्ररोहा- भावादिति। शाब्दबोधाविषयत्वादित्यर्थः । यदीति। विरोधम्य वास्तवस्य दुष्टत्वादा- भासस्यैवालंकारत्वं नत्वेवं श्लेषे। पुनरुक्तवदाभासादावतिप्रसङ्गादिति भावः । अलंकारा न्तरमिति। अलंकारान्तरमेव साधीयः । प्राधान्याच्चमत्कारित्वादित्यर्थः । सद्वंशेति। 6 वंश: कुलं वेणुश्च। श्रलेषपतिभोत्पत्तिहेतुरिति। षष्ठीतत्पुरुष एव । न बहुव्रीहिः। रूपकविशेषणत्वे। नपुंसकत्वापत्तेः। हेतुर्ना कारणमिति कोशः । अत्र वंशः कुलमेव वेणुरिति वंशपदश्षेषप्रयुक्तस्य कुले वेण्वभेदारोपस्य मुक्त्तामणित्वारोपे हेतुत्वादिति भावः। नाल्प इति। श्रोको यशः पद्यं च। महान्भवानल्पः कवििव न स्वल्पश्लोक इत्यर्थः। श्लेषव्यतिरेक इति/अत्रान्यकवितो व्यतिरेक: प्रधानिति श्ेषप्रयुक्तस्य यशसि पद्याभे. दाध्यवसायस्योपमानाधिक्यरूपव्यतिरेकनिर्वाहकत्वादिति भावः। अनुरागति। अनुराग:

१ ग. "स एव वि° । २ क. ग. तस्मादे०। ३ क. काराङगं विरो।

[९ न० उल्लास: ] काव्यपकाशः । ४२९ :

आदाय चापमचलं कृत्वाहीनं गुणं विषमदृष्टिः । यश्चित्रमच्युतशरो लक्ष्यमभाङ्क्षीन्नमस्तस्मै॥ ३८३ ॥ इत्यादावेकदेशविवर्तिरुपक श्लेषव्यतिरेकसमा सोक्तिविरोधत्वमुचितं न तु श्लेषत्वम् । शब्दश्लेष इति चोच्यतेऽर्थालंकारमध्ये च लक्ष्यत इति कोऽयं नयः। किंच वैचित्रयमलंकार इति य एव कविप्रतिभासंरम्भगोचरस्त- त्रैव विचिन्रतेति सैवालंकारभूमि: । अर्थमुखप्रेक्षित्वमेतेषां शब्दा-

प्रदी०-इत्यत्र समासोक्तिरलंकारः। अभिधाया नियमने श्रेषस्यासंभवात्। आदाय०। इत्यत्र विरोध एवालंकारः। श्रलेषस्तु तद्ङ्गमात्रम्। अप्ररोहात्। कवीनां संतापो भ्रमणमभितो दुर्गतिरिति त्रयाणां पश्चत्वं रचयासि न तच्चित्रमधिकम् । चतुर्णा वेदानां व्यरचि नवता वीर भवता द्विषत्सेनालीनामयुतमपि लक्षं त्वमकृथाः ।। अत्र मदीये पद्ये काव्यलिङ्गस्य न्लेषोऽङ्गमिति श्लेषप्रतिभोत्पत्तिहेतुः काव्यलिङ्गम्। तस्मादलंकारान्तरप्रतिभोत्पत्तिहेतुः श्षेष इति रिक्त वचः । कि च प्रभातसंध्येवेत्यादौ शब्द ्लेषस्यार्थालंकारत्वमिति वचनं भवतां विरुद्धम्। शब्दानाश्रितत्वे तेन व्यपदेशस्या न्याय्यत्वात् । अपि च यस्य वैचित्यं कविप्रतिभासंरभ्भगोचरः स एवालंकारस्थानम्। उ०-प्रेमविशेषो रक्तिमा च । पुरःसरोऽग्रगामी संमुखश्च। समासोक्तिरिति अभिधाया नियमादर्थद्वयाबोधेन श्रेषासंभवः । कि तु ्लिष्टविशेषणमहिस्त्रा नायक- वृत्तान्तप्रतीतिमात्रमिति भावः । आदायेति। अचलं पर्वतं निप्क्रियं च। चापो धनुः। अहीनं सर्पराजं धनुर्दण्डा- द्वीनभिन्नं च । विषमदृषटिस्त्रिलोचनः, विषमे लक्ष्यादन्यत्र दृश्टश्रि। अच्युतो वविष्णुः, गुणाच्च्युतभिन्नश्च। लक्ष्यं शरव्यम्, शतसहस्त्रीरूपं च। वचनं भवतामिति। शब्दग्ले- षोरडर्थ श्लेषश्चेति द्विविधोऽप्ययमर्थश्लेष इत्यत्र शब्द श्लेषत्वमभिधायार्थ ्लषत्वाभिधानं व्याह- तमित्यर्थः । तथा च शब्दमप्यदुष्टं वक्तुमसमर्थः कथमर्थमदुष्टं ब्रूयादिति भावः । ननु शब्दवैचित्र्येण शब्दश्लेष उच्यते। अलंकारत्वं पुनरर्थस्यैवेत्यत आह-अपि चेति। कविप्रतिभासंरम्भेति। प्रतिभा शक्तिर्निपुणतैव वा। संरम्भो यत्नः। एकं बिना परस्याकिंित्करत्वादुमयमुपात्तम्। तथा च कविप्रतिमायत्नगोचरत्वं यत्र तत्रैव विचित्रता। - १ १ क. "ध्ये ल°। २ लक्ष्यं त्व°।

४३० प्रदीपोद्दोतसमेत :- [९ न० उल्लासः ]

नामिति चेदनुमासांदीनामपि तर्थैवेति तेऽप्यर्थालंकाराः किं नोच्यते। रसादि-

गुणदोषाणामप्यर्थापेक्षयैव गुणदोषता। अर्थगुणदोषालंकाराणां शब्दापेक्ष यैव व्यवस्थितिरिति तेऽपि शब्दगतत्वेनीच्यन्ताम्। विधौ वक्रे मू्ध्नीत्यादौ च वर्णादिश्लेष एकप्रयत्नोचार्यत्वेऽर्यश्लेषत्वं शब्द- भेदेऽपि प्रसज्यतामित्येवमादि स्वयं विचार्यम्। प्रदी०-'स्वयं च पल्लवाताम्र' इत्यादौ शब्दवैचित्यमेव तादृटक्। तस्थव कविप्रतिभया मुख्यतयोदृङ्कनादिति शब्दालंकारत्वमेवोचितम्। ननु श्ेषोऽर्शमुखप्रेक्षकः । नह्यर्थप्रतीतिं विना श्लेषस्य चमत्कारित्वं संभवो वेत्यर्थालंकारत्वं श्रेषस्येति चेन्न। एवं ह्यनुप्रासस्या- प्यर्थालंकारत्वं स्यात्। रसादिव्यञ्ञकस्वरूपवाच्यसव्यपेक्षत्वेन ह्यनुप्रासस्यालंकारता । अन्यथा वृत्तिविरोधादिदोषस्य वक्ष्यमाणत्वात्। कि चैवं शाब्दयोर्गुणदोषयोरप्यार्थत्वं स्यात्। तयोरप्यर्थापेक्षयैव तथाभावात्। शृङ्गारादौ हि माधुर्यादिर्गुणः क्टत्वादिर्दोषो वा। यच्चोक्त 'एकप्रयत्नोचार्यशब्दवत्वेऽर्थश्लेषत्वम्' इति तदप्ययुक्तम्। विधौ वक्रे- इत्यादौ वर्णादिशब्दभेदेऽप्यर्थश्लेषत्वापत्तेरित्यादि स्वयमपि विचार्यम्।

उ०-तत्त्वं च प्रकृते शब्द एवेति तत्र विचित्र ता इलेषणरूपा तदाश्रयः शब्द एवेति प्रघट्टार्थः। अर्थपतीर्ति बिना। अर्थद्वयप्रतीति विना। अनुपासस्य। वर्णानुप्रासस्य लाटानुप्रासस्य च। अन्त्ये हि सुतरामर्थायत्तता। रसादिव्यञ्जकस्वरूपवाच्य- सव्यपेक्षत्वेनेति। रसादि च व्यञ्जकस्वरूपं च वाच्यं चैतत्सापेक्षत्वनेत्यर्थः। माधुर्या- दिव्यञ्ञकत्वरूपवैचित्र्येण ह्यनुप्रासस्यालंकारता। सा च नार्थप्रतीति विनेति भावः । एतेनोभयमप्यर्थालंकार इति स्वाभिप्राय इति कुवलयानन्दोक्ति: परास्ता। ननु श्रुति- वैचित्यादेव तेषामलंकारत्वेन शाब्दत्वं स्यादत आह-कि चैवं शाब्दयोर्गुणदोषयो- रिति। गुणस्य शाब्दत्वं परमतापेक्षया। शाब्दानामोजः प्रभृतीनामर्थस्याजस्वित्व एव गुणत्वम्। श्रुतिकटुत्वादेश्वार्थस्य सुकुमारत्व एव दोषत्वमिति तेपामप्यर्थमुखप्रेक्षि- त्वात्। एवमर्थमाधुर्यादीनामपुष्टार्थत्वादिदोपाणां च शब्दादुपस्थितेप्वेव व्यवस्थितिः । न हि प्रत्यक्षादिनोपस्थिते तत्समावेश इति त्वदीयः शाब्दार्थविभागोऽसंगतः कि त्वस्मदीय एवोचित इति भावः । वर्णादिशब्दभेदेऽपीति। विधिविधुरूपे। स्वयमपीति। न तु परोक्तत्वेनैव द्वेष: कार्य इति भावः ।

१ गं. दीनां त० ।२ क. कत्वरू। ३ ग. त्वे ह्य० ।४ क. "क्षया व्य। ग. "क्षयैवा- वस्थि°। ५ ग. सवेनैवोच्य। ६ क. ग. ज्यतीत्ये । ७ क. ग. 'दि वि। ८ क. °र्गुणो दुष्ट°।

[ ९ न० उल्लास: ] काव्यप्रकाशः । ४३१

तच्चित्रं यत्र वर्णानां खड्गाया कतिहेतुता ।। ८ ५ ।। संनिवेशविशेषेण यत्र न्यस्ता वर्णाः खड्गमुरजपद्माद्याकारमुल्लासयन्ति तच्चिंत्रं काव्यम्। केष्ट काव्यमेतदिति दिङ्मात्रं प्रदर्श्यते। उदाहरणम्- मारारिशक्ररामेभमुखैरासाररंहसा। सारारब्धस्तवा नित्यं तैदार्तिहरणक्षमा॥ ३८४॥

प्रदी०-चित्रं लक्षयति-तच्चित्रं० । यद्यपि वर्णानामाकाशगुणानां खड्गाद्याकृतिहेतुत्वमसंभति तथाऽपि विन्यस्त्रवर्णानु. मापिका लिपयः संनिवेशविशषवत्त्वेन यत्र खड्गाद्याकारमुल्लासयन्ति तच्चित्रमिति विव- क्षितन। तर्हि लिपिनिष्ठत्वाच्छब्दालंकारत्वं न स्यादिति चेन्न। तादृशवर्णविन्यासं विना तादृशलिपिविन्यासाभावात्। शब्दान्वयव्यतिरेकयोरभग्नत्वात्। लिपेरवर्णाभेदस्य लोक- प्रसिद्धिमाश्रित्य शब्दालंकारत्वमिति कश्चित्। तथाडपि शङ्गारादिरसानुपकारकस्य कथमलंकारत्वमिति चेत्कविनैपुण्यवशेन विस्मयोपकारकत्वादिति गृहाण। श्लेषनिर्वाह्य चैतत्। न च तादशं रसोपकारकमिति दिङ्मात्रमुदाहियते। तत्र खड्गबन्धो यथा-मारारि०। उ०-न्यासो यथा-ताडिकायां प्रथमं माशब्दं विन्यस्य तदूर्ध्वमारोहक्रमेणैकस्या धारायां चतुर्दशवर्णान्। अग्रे शलिष्टं सेति वर्ण ततोऽपरधारायामवरोहक्रमेण चतुर्दश। मेति प्रथमेन माशब्देन श्लिष्टं तद्दक्षिणपार्श्वे निष्क्रमणकमेण सप्, वामपारश्वे प्रवेशक्र- मेण सप्, ततो माशब्दौ श्लिष्टौ। एषाडद्रिका। माशब्दाद्घ: क्र्रमेण वर्णत्रयम्। एषा गण्डिका। तद्धो मेति। तद्दक्षिणपारश्वे निष्कमणक्रमेण चतुष्टयं, वामपाश्वें प्रवेशक- मेणा चतुष्टयं ततो माशब्दः शिष्टः। एतद्वूञ्जनकम्। ततो माकाराद्धः शेषवर्णद्वयं न्यसेत्। एतन्मस्तकमिति। तच्चित्रं यत्र वर्णानामिति। संनिवेशविशेषेण शक्तिमात्रप्रकाशकाः । इत्युत्तरार्ध क्वचित्पठ्यते। विस्मयोपकारकत्वादिति। कविशक्तिप्रकाशनेन चम- त्काराभासजनकत्वादिति भावः । मारेति। उमा मे शं दिश्यादित्यन्वयः । किभूता। मारस्य मदनस्यारिः शंभु:, शक इन्द्र, राम: परशरामादिः, इममुखो गणेश एतैरासारो वर्णधारासंपातस्तस्य रहं उद्रेकोडविच्छेदस्तेन करणेन सारं यथा स्यात्तथाऽडरब्घः स्तवो यस्याः । तथा तेषां

१ क. चित्रम्। कष्टैका । २ ग. कष्टका। ३ क. तर्दति° ।४ क. नैमल्यव।

४३२ पदीपोद्द्योत्तसमेत :- [९ न० उल्लास: ]

माता नतानां संघट्टः श्रियां, बाघितसंभ्रमा। मान्याडथ, सीमा रामाणां, शं मे दिश्यादुमौदिमा॥ ३८५ ॥ (खड्गबन्धः) सरला बहुलारम्भतरलालिबलारवा। वारलाबहुलामन्दकरलाबहुलामला ॥ ३८६ ॥ (सुरजबन्धः) भासते प्रतिभासार रसाभाताहता विभा। भावितात्मा, शुभा वादे, देवाभा बत ते सभा॥ ३८७ ॥ (पद्मबन्धः) प्रदी०-मुरजबन्धो यथा-सरला०। अथ न्यास :- प्रथमपादस्य वर्णाष्टकं पङ्क्तिक्रमेणभिलिख्य तेषामधोडघोऽपरपादत् यवर्णान्पङ्क्तिक्रमेण विलिखेत्। तत्र चैतच्छलोकोत्थापनमार्गेण रेखायां दत्तायां मुरजा- कारता भवा। पद्मबन्धो यथा-भासते० । अस्य न्यास :- कर्णिकायां भा इति पूर्वपत्रे निर्गमक्रमेण सते इति। आन्नेयपत्रे प्रवेशनक्रमेण प्रति इति। ततो भेति कर्णिकास्थलं न्िष्टम्। ततो दक्षिणपत्रे निष्क्रम णक्रमेण सारेति वर्णद्वयम्। ततस्ताम्यां कर्णि,कास्थेन वर्णेन प्रवेशकमेण छ्िष्टं रसाभेति वर्णत्रयम्। एवमग्रेऽपि दिक्पत्रस्य कर्णिकायाश्च वर्णाः सर्वत्र छिष्टा इति। उ-हरादीनामार्तिः पीडा तन्नाशक्षमा। नतानां माता वत्सला। श्रियां संघट्टः। सर्वासां सहवासात्संकीर्णस्थानम्। बाधितसंभ्रमा दूरीकृतनतजनभया। मान्या माननीया रामाणां रमणीयानां सीमा। अतः परं रमणीयता नान्यत्रेति भावः । युग्मम् । सरलेति। शरद्ूर्णने पद्यमिदम्। सरला मेघादिकौटिल्यरहिता। शरं शरकाण्डं लातीति वा। शरदि शरकाण्डसंपत्तेः । बहुलारम्भतरलानां प्रचुरसंरम्भचश्चलानामलि बलानां भ्रमरसमूहानामाखो यस्यां सा। वारलामि्हैसीभिर्बहुला। बहुल्हंसकेत्यर्थः । अमन्दा उद्युक्ता: करं लान्ति ते राजानो यस्याम्। अबहुलं शुक्कपक्षस्तद्वदमला निर्मला। कृष्णपक्षेऽप्यमला ताराबाहुल्यादित्यर्थ इति कश्चित्। मुरजं वाद्यभाण्डविशेषः । भासत इति। हे प्रतिभासार प्रज्ञाश्रेष्ठ ते सभा भासते। कीदृशी सभा। रसै: प्रीतिरूपैः शङ्गारादिभिर्वा भाता शोभिता। अहताऽडविभा पीप्तियस्याः सा। यद्वाऽ बिना मेषेण भातीत्यविभो वहुनिर्हतो निरस्तः, अविभो यया भावितो निश्चितः पर- मात्मा यस्याम्। तत्वज्ञविशिष्टेत्यर्थः। भावितो वशीकृतो ध्यातो 'वाऽडत्मा ययेति १ क. मादिजा । २ क. 'ते आगे० । ३ क. "ति त"।

[९ न० उल्लासः ] काव्यप्रकाशः । ४३३

रसासार रसा सारसायताक्ष क्षतायसा। सातावात तवातासा रक्षतस्त्वस्त्वतक्षर ॥ ३८८॥। (सर्चतोभद्रम् ) संभविनोऽप्यन्ये पभेदाः शक्तिमात्रपकाशका न तु कार्व्यरूपतां दघतीति न मदर्श्यन्ते। पुनरुक्तवदाभासो विभिन्नांकारशब्दगा। एकार्थतेवे मिन्नरूपसार्थकानर्थकशब्दनिष्ठमेकार्थर्रवेन सुखे भासनं पुनरुक्तवदासास:। स च

प्रदी०-सर्वतोभद्रं यथा-रसासार०। अस्य पाद्चतुष्टये पूर्ववत्पङ्क्तिचतुष्टयेन छिखिते प्रतिलोमादिपाठेन सएव श्लोक:। संभविनोऽप्यन्ये मेदा न दर्शिताः। एते हि शक्तिमात्रप्रकाशका न तु काव्यरूपता द्धति। अतिनीरसत्वादिति। पुनरुक्त । एकार्थतेति एकार्थत्वावभासयोग्यशब्दृतेत्यर्थः। एतच्च यमकलाटानुप्रासयोरतिव्यापक मतो विशिनष्टि-विभिन्नाकारशब्दगेति। उ०-वार्डर्थः। वादे कैथायां शुभा निपुणा देवाभा देवतुल्या। बतेत्याश्चयें। रसेति। हे रसायां पृथ्व्यां श्रेष्ठ रक्षतस्तव रसा पृथिवी तु एवंभूता तु। पूर्वपिेक्ष- स्तुशब्दः। कीढशी रसा। क्षतः खण्डितोऽयः शुभावहविधिर्येषां ते दुर्जनास्तान्स्यति नाशयति सा क्षतायसा। षोऽन्तकर्मण। यद्दा क्षतमायसं शस्त्रं यस्याम्। युद्धा- भावात्। अत्र संबुद्धिचतुष्टयम्। पुनः कीदशी। अतासा। अनुपक्षया। तसु उपक्षये। अथ संबोधनविशेषणानि। सारसायताक्ष पम्मायतलोचन। सारसं जलजं पक्षिमेदो वा तद्वद्विशालनेत्र । सातं नाशितमवातमज्ञानं येन तादृश। वाघातोर्गत्यर्थतया ज्ञाना- र्थत्वम्। अतक्षमनल्पं राति ददाति तादश। तक्षू त्वक्षू तनूकरणे। एकार्थत्वावभासेति । वस्तुतो नैकार्थत्वं किंतु तत्त्वेन प्रतिमानमात्रमिति भावः । तेन न पौनरुक्त्यम्। विभिन्नाकारत्वम्। विभिन्नानुपूर्वीकत्वम्।

१ क. "नोऽन्ये। ग. 'नोऽप्यनेकप्र'। २ ग. *व्यस्वरु°। ३ क.० व शब्दस्य। मि०।४ क० 'स्वेनेव मु० । ग. "त्वेनेवाऽडमु।

४३४ प्रदीपोद्दोतसमेतः- [९ न० उल्लासः ]

शब्दस्य सभङ्गाभङ्गरूपकेवलशब्दनिष्ठः । उदाहरणम्- अरिवधदेहशरीरः सहसा रथिसृततुरगपादातः । भाति सदानत्यागः स्थिरतायामवनितलतिलकः ॥ ३८९॥ चकसत्यङ्गनारामाः कौतुकानन्दहेतवः । तस्य राज्ञ: सुमनसो विबुधाः पार्श्ववरनः ॥ ३९०॥ प्रदी०-स चायं द्विविधः । शब्दमात्रस्य शब्दार्थयोश्र। तयोराद्यमाह-शब्दस्य०। शर्ब्दमात्रस्येत्यर्थः । अयमपि द्विघा-समङ्गशब्दनिष्ठोSभङ्गशब्दनिष्ठश्र। तयोरादो यथा-अरिवध० । अत्र देहशरीरशब्दयोः पुनरुक्तत्वघीः । समङ्गौ च तौ। अरिवधदा, ईहा यत्र तादृशाञशरिण ईरयतीत्यर्थकत्वात्। एवं सारथिसूतशब्दयोः। सहसा हठेन रथिना सुछ्ठ उतं तुरगपादातं यस्येत्यर्थकत्वात्। दानत्यागयोश्र सदा नत्या भाति स्थिरतायामगः पर्वत इवेत्यर्थकत्वात्। सभङ्ग: पुनरुक्तवदाभासः । शब्दमात्रालंकारत्वं चोभयोरपि शब्दयोः पर्यायपरिवृत्त्यसहत्वात्। अभङ्गशब्दनिष्ठो यथा-चकास०। अत्राङ्गनारामाशब्दयोः रूयर्थकतया पुनरुक्तत्वधीः। वस्तुतस्तु अङ्गने आरमन्तीत्य ङनानामारामा इति वार्थ इति न पुनरुक्तिः। न चात्रें सभङ्ग:। शब्दमात्रालंकारत्वं चैकस्यापि परिवृत्त्यसहत्वात्। एवं कौतुकानन्दशब्दयोः सुमनसोविबुंधाःशब्दयोश्ष द्रष्टन्यम्। उ०-अरिवधेति। अवनितलतिलको भाति कया सदानत्या सतामानत्या। यद्वा सदाऽनत्या क्षुद्रेषु अनम्रतया। कीदशः। अरिवडा, ईहा येपां ताञ्शरिणः शरयुक्ता- न्योधानीरयति प्रेर्यति यस्ताद्ृश इत्यर्थः । यत्तु- अरिवधदेहं शरीरं यस्येति व्याख्यानं तन्न ।. द्वितीयपदस्य परिवृत्तिसहत्वेनोभयालंकारणापत्तौ शब्दमात्रालंकारोदाहरणत्वानु- पपत्तेः।सहसा हठेन राथभि: सुष्ठ उताः संद्धास्तुरगाः पादाताश्च यस्य सः। स्थिरता- यामग: पर्वेतः । चकासतीति। अङ्गनासु रमन्त इत्यङ्गनारामा: विरहशून्याः । अङ्गन आरमन्तीति वा। अङ्गनेषु आरामाः क्रीडावनानि येष्रामिति वा। कौतुकेन नृत्यगीतादिना य आनन्द- स्तद्धेतवः । (कौतुकं विवाह्सूत्रमानन्दश्च)। सुत्वु विषये मनांसि येषां शोभनानि वा मनांसि येषां ते सुमनसः । विबुधाः पण्डितश्रेष्ठाः ।

१ ग. रूपः के । २ क, 'तित° । ३ क 'ति चार्य०। ४ क, क्र भ०। ५ क. बुधश।

[९ न० उद्ासः] काव्यपकाशः। ४३५

तथा शब्दार्थयोरयम् ॥ ८६॥ उदाहरणम्- तनुवपुरजघन्योऽसौ करिकुञ्जररुधिररक्तखवरनखर: । तेजोधाममहःपृथुमनसामिन्द्रो हरिर्जिष्णुः ॥ ३९१॥ अत्रैकस्पिन्पदे परिवर्तिते नालंकार इति शब्दाश्रयः । अपरस्मिस्तु परिव- र्तितेपि स न हीयत इत्यर्थनिष्ठ इत्युभयालंकारोडयम् । इति काव्यपकाशे शब्दालंकारनिर्णयो नाम नवमोल्लासः समाप्तः॥ ९॥

प्रदी०-उभयालंकारं द्वितीयमाह - तथा०। यथा-तनुवपृ०। अत्र तनुवपुःशब्दयोः पुनरुक्तत्वनीः । तद्विरहम्तु तनुशब्दस्याल्पार्थकत्वात्। अयं चोभयालंकारः। तनुशब्दम्य पर्यायपरिवृत्त्यम्हत्वात्। एवं करिकुञ्जरयोस्तेजोधाममहः- शब्दानामिन्द्रहरिजिष्णुशब्दानां तदापासत्वमुभयालंकारत्वं च द्रष्टव्यम्। यद्यप्युभया- लंकारोऽत्र न प्रकृतस्तथाऽपि शब्दमात्रालंकारम्यैव नद्भेदस्यात्र प्रकरणेऽवश्यवक्तव्यतया

तु न कोडपि भेद: शब्दमात्रालंकार इृति न तान्यत्र पठितानीति सर्वै रमणीयम्।। इति काव्यपदीपे शब्दालंकारानेर्णय नाम नवमोल्ामः॥९॥

उ०-तनु इति। असौ जिप्णुर्जयशाली हरिः सिंहः। प्रसिद्धसिंहेम्यो विलक्षण इत्यर्थः। तनुवपुः कृशशरीरोऽपि करिकुञ्जराणां प्रशस्तशुण्डादण्डशालिनां गजश्रेष्ठानां रुधिरेणाऽडरक्ता लोहिता: खराम्तीक्ष्णा नखरा यस्य सः। तेजसः परोत्कर्षाक्षमताया धामस्थानानि यानि महांसि तैः पृथु प्रशस्त मनो येषां तेषामिन्द्र ईश्वरः । इदि परमै० श्वर्ये। अस्माद्रक्। परिवृत्त्यसहत्वादिति । वपुःशब्दस्य परिवृत्तिसहत्वाच्चेत्यपि बोध्यम्। एवं करिकुञ्जरयोरित्यत्र कुञ्जरपदस्य परिवृत्त्यसहत्वं करिपदस्य च तत्त्वं बोध्यम्। रमणीयमिति। शशिशुभ्रांशुरित्यादौ केवलार्थाश्रयताऽप्यस्य बोध्येति सर्वे- ष्टसिद्धिः ॥।

कोव्यप्रदीपोद्द्योते नवम उल्लासः ।।९'॥

१ क. हीयतत्य।

[१० द० उल्लासः ] काव्यपकाशः। ४३७

दशमोल्लासः ।

अर्थालंकारानाह- प्रदी०-अथार्थालंकारा लक्षणीयाः । ते च उपमानन्वयस्तद्वदुपमेयोपमा ततः । उत्प्रेक्षा च ससंदेहो रूपकाफ्हनुती तथा।।' श्ेषस्तथा समासोक्तिः प्रोक्ता चैव निदरशना। अप्रस्तुतप्रशंसािशयोक्ती परिकीर्तिते॥ प्रतिवस्तूपमा तद्वद्दृष्टान्तो दीपकं तथा। तुल्ययोगितया चैव व्यतिरेक: प्रकीर्तितः ॥ आक्षेपो विभावना च विशेषेक्तिस्तथैव च। यथासंख्यमर्थान्तरन्यासः स्यातां विरोधवत्।। स्वभावोक्तिस्तथा व्याजस्तुतिः प्रोक्ता सहोक्तिवत्। विनोक्तिपरिवृत्ती च भाविकं काव्यलङ्गवत्।। पर्यायोक्तमुदात्तं च समुच्चय उदीरितः । पर्यायश्चानुमानं च प्रोक्त: परिकरस्तथा ॥ व्याजोक्तिपरिसंख्ये च विज्ञेये हेतुमालया। अन्योन्यमुत्तरं सूंक्ष्मसारौ तद्वदसंगति: । समाधिश्र समेन स्याद्विषमस्त्वधिकेन च। प्रत्यनीकं मीलितं च स्यातामेकावलीस्मृती॥ भ्रान्तिमांस्तु प्रतीपेन सामान्यं च विशेषवत्। तद्गुणातद्गुणौ चैव व्याघातः परिकीर्तितः । संसृष्टिसंकरौ चैवमेकषष्टिरुदीरिताः । तेष्वनेकालंकारमूलभूतत्वेन सौकुमार्यातिशयाच्च प्रधानमुपमां प्रथमं लक्षयति- उ०-अथार्थेि। प्रसङ्गादिति भावः। न्यूनाधिक्यन्यवच्छित्तये तानादौ गणयति- ते चेति।

सौकुमार्योति। इतरालंकरापेक्षयाऽस्याः स्फुटतया विभावाद्युत्कर्षकत्वादिति भावः । १ ग. अथार्शषा । २ क. सक्ष्मं सारस्तढ्व°। ३ ख. 'रुदाहताः ।

४३८ [१० द० उल्ासः ]

साधर्म्यमुपमा भेंदे, उपमानोपमेययोरेव, ने तु कार्यकारणादिकयोः साधर्म्य भवतीति तयोरेव सर्मानेन धर्मेण संबन्ध उपमा। भेदग्रहणमनन्वयव्यवच्छेदाय। प्रदी०-साधर्म्य०। ननु साधर्म्यस्य प्रतियोग्यनुयोगिनिरुप्यतया तदनभिधाने न्यूनत्वं लक्षणवाक्यस्येति चेन्न। आक्षेपादुपमानोपमेय रुपयोस्योला भा त् । न प्रतियो ग्यनुयोगिमा्राक्ेपेऽति प्रसङ्गः। उपमानोपमेये विनाऽन्यस्य कार्यकारणदिमात्रस्य साधर्म्याभावात्। एवं चोप- मानोपमेययोः समानेव धर्मृण संबन्ध उपमेति लक्षणम्। अत्र चोपमानोपमेययोराक्षेपः साधर्म्यप्रतिपत्तिमात्रफलकः, न तु व्यावर्तकः। नन्वेवं 'मेदे' इत्यनुपादेयम्। तस्याप्याक्षे- पादेव लाभसंभवात्। न ह्यमेदे साद्ृश्यात्मकं साध्म्यमिति चेन्न।साधर्म्यपदस्याSडरोपिता- उ०-साध्म्यमिति। उपमानोपमेययोर्मेदे सति वाक्यार्थोपस्कारकं चमत्कारि साधारण- धर्मवत्त्वमित्यर्थः । चमत्कारीत्यनेन 'गौरिव गवयः' इत्यादेर्व्यावृत्तिः। वाक्यार्थोपस्कार- कमिति अलंकारसामान्यलक्षणप्राप्तम्। अतिपसङ्ग इति। कार्यकारणयोरतिप्रसङ्ग इति भावः । समानेनेति । एकत्व बुद्धिविषयेणेत्यर्थः । संबन्ध इनि। समानो धर्मो ययोस्तौ सधर्माणौ । तयो र्भाव: साधर्म्यम्। समासोत्तरवर्तिभावप्रत्ययस्य संबन्धबोधकत्वादिति भावः । प्रकृष्टत्वेन संभाव्यमानत्वमुपमानत्वं, निकृष्टत्वेन तत्त्वमुपमेयत्वमिति केचित्। सादृश्यप्रतियोगि- त्वानुयोगित्वे चोपमानोपमेयत्वे इति बहवः । न तु व्यावर्तक इति। कार्यकारणादि- कयोः साधर्म्यस्यैवाभावादिति भावः। न च कारणगुणानुसारी कार्ये गुण इति व्यव- हारात्तयोरवि साधर्म्यमस्त्येवेति वाच्यम्। कविप्रतिभाकल्पितांशाभावेन तस्यानलंकार- त्वमित्यभिमानात्। आक्षेपादिति। एकधर्मवत्त्वमिति व्यवहारस्य भेद एव संभवादिति भावः। न ह्यभेद इति। तद्भिन्नत्वे सति तद्गतभूयोधर्मवत्त्वस्यैव सादृश्यपदार्थत्वा- -दिति-भावः। आरोपितेति। अत एव 'त्वयि कोपोऽयमाभाति सुधांशाविव पावकः'। इत्यादावुपमानिर्वाहः। तत्र ह्युपमानस्यात्यन्ताऽसंभावितत्वेन सादृश्यस्य लोकसिद्ध

१ (च०) भेद इति। उपमेयतावच्छेद्कोपमानतावच्छेदकयोर्भेद इत्यर्थः। न तूपमेयोपमानयो- र्भेंद इति। तथा सति देशकालभेदेन स्वेनैव स्वस्य साधर्म्येऽव्याप्तः । यथा-'लोहितपीतैः क" वृतमाभाति भभृत: शिखरम। दावज्वलनज्वालैः कदाचिदाकीर्णमिव समये। अत एवाग्े तथ सत्यु- पमाया एवापत्तेरित्युद्द्योत उक्तम् । २ ग. न का°। ३ क. रणयोः।४ क. 'मानध०। ५ क. क्षेपेणोप । ६ क. रणमा'।

[१० द० उल्लासः ] काव्यपकाशः। ४३९

पूर्णा लुप्ता च, उपमानोपमेयसाधारणधर्मोपमापतिपादकानामुपादाने पूर्णा। एकस्य दयो स्त्रयाणां वा लोपे लुसा। साडग्रिमा। शत्यार्थी च अवेद्वाक्ये समासे तैद्धिते तथा॥८७॥ अग्रिमा पूर्णा। यथेववादिशब्दा यत्परास्तस्यैवोपमानतापरतीतिरिति प्रदी०-नारोपितसाधारणसमानधर्मसंबन्धमात्रपर त्वेनाSSरो पित्सा धर्म्यनिबन्धनस्यानन्व- यालंकारस्य व्यवच्छेद्यत्वात्। 'अलंकारत्वे सति'इत्यपि पूरणीयम्। साधर्म्यमात्रस्योपमा- त्वाभावात्। एनां विभजते-पूर्णा० । यत्रोपमानोपमेयसाधारणधर्माणामुपमाप्रतिपादकशन्दस्य चोपादानं सा पूर्णा। एत- चचतुष्कमध्य एकस्य द्वयोस्त्रयाणां वाडनुपादानं यत्र सा लुका। तयो: पूर्णा विभजते-साSग्रिमा० । अग्रिमा प्रथमोदिष्टा। पूर्णेत्यर्थः । वाक्यं विग्रहः । तेनोपमानादिपदानि चत्वार्यपि यत्रासमस्तानि भिन्नविभक्तिकानि सा वाक्यगा। यत्र तु तेषु कयोरपि समासः सा समा- उ०-त्वाभावेपि कविना खण्डशः पदार्थोपस्थितिमता स्वेच्छया संभावितत्वेनाSSकारेण चन्द्राधिकरणकमनलं प्रक्ल्प्य तेन सह साम्यस्यापि कल्पनात्। कल्पितस्यापि भावनो पनीतकान्तेव चमत्कारित्वमविरुद्धमिति भावः । आरोपितसाधर्म्येति। तत्र ह्याहार्या- रोपित मेदेनाSSपाततः सादृश्यप्रतीतिः, पर्यनते तु तस्य बाधप्रतिसंधानेन द्वितीयसदृश- व्यवच्छेद: फलनीति मानः । नमु तत्तदुत्कर्यविशेषाणां वैचित्र्यं क्वोपयुज्यत इति चेत्, मुखादिनिष्ठानां तेषां वैित्यमुद्दीपनविभावतया विचित्रविचित्रास्वाद इति गृहाण। उभौ यदि व्योस्नि पृथक्प्रवाहावाकाशगङ्गापयसः पतेताम्। तदोपमीयेत तमालनीलमामु क्तमुक्तालतमस्य वक्षः ॥ इत्यादो नोपमा। यदि तथाभूतौ स्यातां तदोपमीयेत न चैत्रमित्युपमानिष्पत्त्यभावात्। किं तु यद्यथोंक्ती च कल्पनमित्यतिशयोक्तिरेवेति न दोषः । 'भद्रात्मनः' इत्यादौ व्यङ्ग्योपमाया वाच्यापेक्षया प्राधान्येऽपि व्यड्ग्यभावाद्युपस्कारकत्वेनालंकारत्वस्येष्टत्वेन दोषाभावान्नाव्यङ््यत्वमप्रधानत्वं वा विशेषणं देयमित्याहुः । साधर्म्यमात्रस्येति। घट इव पटो द्रव्यं, घट इव पटो जातिमानित्यादेरित्दर्थः । यत्रोपमानोपमेयेति। संादृश्यप्रतियोगित्वानुयोगित्वे चोपमानत्वोपमेयत्वे इति १ क्. ग वाश।

श्रदीपोद्द्योतसमेतः- [ १० द० उ्ासः ] यद्यप्युमानविशेषणान्येते तथाऽपि शब्दशक्तिमहिम्रा श्रुत्यैव षष्ठीवत्सं- बन्धं प्रतिपादयन्तीति तत्सन्भावे श्रौती उपमा । तथैव, 'तत्र तस्येव' (पा० सू० ५ । १ ।११६) इत्यनेनेवार्थे विहितस्य वतेरुपादाने श्रौती। तेन तुल्यं सुखम्'-इत्यादावुपमेये एव, 'तत्तुल्यमस्य'- इत्यादौ चोपमाने एव, 'इद च तच्च तुल्यम्' इत्युभयत्रापि तुल्यादि- शब्दानां विश्रान्तिरिति साम्यपर्यालोचनया तुल्यताप्तीतिरिति साध- म्यस्याऽडर्थत्वात्तुल्यादिपदोपादान आर्थी। तद्वव्, 'तेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिः' [पा० सू० ५।१।११५] इत्यनेन विहितस्य वतेः स्थितौ। प्रदी०-सगा। तद्धितेनोपमाप्रतिपादकेन तु सममुपमानवाचिन्याः प्रकृतेर्न समासो नापि विग्रह इति तृतीय उपमाभेदः । त्रिविधाऽप्येषा श्रौत्यार्थीभेदात्प्रत्येकं द्विधेति षड्विधा पूर्णेत्यर्थः । श्रीतत्वं चोपमानोपमेययोः साधारणधर्मसंबन्धरूपायास्तस्याः शाब्दबोधविषयत्वम्। अर्थापत्तिगम्यत्वं चाडऽर्थत्वम्। तत्र यथेववादिशब्दानां तत्र तस्येव' इत्यनेनेवार्थे विहितस्य वतेश्रोपादाने श्रीती। तुल्यादीनां शब्दानां 'तेन तुल्यम् ' इत्यादिना तुल्यार्थे विहितस्य वतेश्च प्रयोग आर्थी। नन्वयं विभागोऽनुपपन्नः ।उभयत्र सादृश्यप्रत्ययाविशेषात्। न च वाच्यं यथादिशब्दैः साधारणधर्मसंबन्ध उभयत्र शक्त्यैव मोव्यते न पुनस्तुल्यादिशब्दैः। अयमेव विशेष इति। यतो यथादिशब्दा यदनन्तरमुपात्तास्त येवोपनानताप्रतीतिरीत्युपमानविशेषणानि ते। अत उपमाने तत्संबन्धं बोधयन्तु न पुनरुपमेये।अ-यविशेषणस्यान्यत्र संबन्धबोधकत्वादर्शना- उ०-बोध्यम्। श्रौतत्वं चोपमानेति।एवं च सादृश्यप्रयोजकसाधारणधर्मसंबन्धस्येवादिश- क्यस्योभयवृत्तितया शाब्दबोधविषयत्वे श्रीतत्वमित्यर्थः । अर्थापत्तीति। तुल्यादीनां सादृश्यवति शक्तेः सादृश्यस्य साधारणधर्मसंवन्धं विनाऽनुपपत्त्या तत्प्रतीतिरित भावः। उभयत्र सादृश्येति। सादृश्यप्रयोजकसाधारणधर्मेत्यर्थः। उभयत्र शक्त्यैवेति। इवार्थे सादृश्ये नियमेनोपमानोपमेययोः प्रतियोगित्वानुयोगित्वाभ्यामन्वयादिति भावः। यदन- न्तरम्। यद्वोधकशब्दानन्तरभ्। उपमानता। सादृश्यप्रतियोगित्वम्। उपमानविशे- षणानीति। उपमानविशेषणोपमानत्वद्योतकार्नात्यर्थः। उपमानं विशिषन्ति उपमान, त्ववैशिष्टचेन बोधयन्तीत्यर्थात्। न व तस्य सादृश्यप्रतियोगित्वरूपोपमानत्वविशिष्टस्य

एवं च शक्त्योभयत्र साधारणधर्मसंबन्धाप्रतीत्या नायं श्रत्यार्थीविभाग उचित इति भावः। १ क, "णानि ते । २ क, तुश्यमित्या। ३ क. द त"। ४ क. ग. ति तत्र सा"। ५ क. वघ'श°। ६ ख. श्रौतीत्व°। ७ उपमानतासादृश्य प्रतियोगित्वमिति (ख) पुस्तके नोपलभ्यते।

(१० द० उल्लासः ] काव्यपकाशः।

प्रदी०-दिति चेन्न। शब्दशक्तिस्वांभाव्यादन्यविशेषणत्वेऽप्यन्यत्र संबन्घबोधक त्वात्। न चादृष्टचरत्वम् । षष्ठयां तथा दर्शनात् । षष्ठी हि यदनन्तरमुपात्ता तम्यै- वोपसर्जनत्वप्रतीतिरित्युपसर्जनविशेषणत्वेऽपि प्रधानेऽपि संबन्धं बोधयति। तस्मात्प्रतीत्यनुपपत्त्या प्रतीतानुपपतत्या च संबन्धबोधे विशेषाच्छीतार्थविभाग इति मन्तव्यम्। तथा हि-'पदमभिव मुखम्' इत्यादावुपात्तस्याऽडक्षिश्स्थ वा रनणीयत्वादेः उ०-शब्दशक्तीति। स्वसदश उपमानवाचकपदलक्षणायामिनत्य तात्पर्यग्राहकत्वेन तस्याभेदेन नामार्थान्वयस्वीक रादित्याशयः । यथा-तथा-शब्दयोगे तु पश्चाज्जायमान- सादृश्यविषयकबोधमादायेदं बोध्यम्। यद्धर्मवाश्चन्द्रस्तद्धर्मवन्मुखमित्येव तत्र बोधात्।

ति। तदेवोपपाद्यति-षष्ठी हीति। यदन-तरमित्यनेनोपसर्जनसंबन्धित्वं बोधयति। उपसर्जनत्वं स्वार्थसंबन्धे प्रतियोगित्वना-वयित्वम्। उपसर्जनविशेषणत्वेऽपि। उप. सर्जननिष्ठविशेषणतानिरूपितविशेष्यताश्रयत्वेऽपि। यद्वा, यथा प्राचीनमते प्रकारीभूत- विभक्त्यर्थसंबन्धेन नामार्थयोमेदेनान्वयः। चैत्रस्य घनमित्यादी स्वामिचैत्रीय नमिति बोधात्। तथा प्रकारीभूतनिपातार्थसंबन्धेन नामार्थयोर्मेदेनान्वय इति चन्द्र इव मुखमि- त्यादौ सदशचन्द्रीयं मुखमिति धीरिति प्राचीनमतेनायं ग्रन्थः । श्रीतीत्वं सादृश्यप्रति योगित्वरूपस्योपमानत्वस्येवेन बोधनादिति बोध्यम्। परं त्वत्र पक्षे षष्ठ्चा एव विशिष्य दृष्टान्तत्वेनोपादाने बीजं चिन्त्यम् । नन्वेवं तुल्यादिपदैरपि चन्द्रेण तुल्यनित्यादौ तृतीयार्थान्वयद्वारा श्रुत्यैवोपमानत्वोपमे- यत्वयोरबोधाच्छू,ती स्यादित्यत आह-तस्मादिति। पतीत्यनुपपत्येति। अयं भावः । सादृश्यप्रथोजकसाधारणधर्मसंबनधो हुपमा। सादृश्यं चातिरिक्तः पदार्थः। धर्मविशे- षश्च क्वपिदुपात्तः क्वचिदाक्षिप्त इत्यन्यत्। यथाद्यश्च तत्प्रयोजकधमेविशेषसंबन्ध एव शक्ता न तुल्याद्यः। ते हि सदशमात्रवाचका इति। एवं च सादृश्यादिपदयोगेड- प्याथ्र्येव। अपरे तु 'तत्तत्साधारणधर्मसंबन्ध उपमा। उपमानत्वं च साधारणधर्मवत्वेनेषदि तरपरिच्छेदकत्वम्। तद्वर्मवत्तया परिच्छेद्यत्वं चोपमेयत्वमित्युपमानानि (पा० सू० २/१। ६६) इति सूत्रे भाष्ये स्ष्टम्। उपमानविशेषणानि त इति। उपमाननिठ्ठसा धारणधर्मबोधकानी त्यर्थः। एवमुपमानत्वमपीवादर्थः। पदोपमानविशेषणोपमानत्वद्योतका्त इत्यर्थः। उपमाने तत्संबन्धमिति। उपमानत्वस्वरूपस्य साधारणधर्मघटितत्वात्तत्र तत्सं- बन्घबोघोऽस्त्वत्यर्थः । षष्ठी हीति। सा हि राजः पुरुष इत्यादौ स्वस्वामिभावसंबन्ध- बोधिका। प्रकृत्यर्थस्य विशेषणत्वबोधिका च। सौ च विशेषगस्थेतरविशेषणत्वार्थ संव न्धस्याSSकाङ्णा त्तन्निष्ठविशेषणत्वस्य तन्निष्ठम्वामित्वस्य बोधकत्वेपि पश्चात्प्रघाने पुरुषे संबन्धस्य द्विष्ठतास्वमावत्वाल्संबन्धघटकं स्वत्वं बोधयति। तदाह-यदनन्तरमुपात्तेति, राज्ञ इत्यनश्च राजस्वांमिकमिति बोधः । पुरुषपदेन च तद्विरेषसमर्पणमिति 'पष्ठी शेषे'

४४२ प्रदीपोद्दोतसमैतः- [१० द० उँछास ]

प्रदी०-संबन्धम विषथीकृत्यापर्यवसानम्। यथादिशब्दानां धर्मविशेषसंबन्ध एव शक्त स्वात्। तुल्यादिशब्दास्तु नैवम्। 'पझमेन तुल्य मुखम्' इत्यादावुपमेये, 'पझं तुल्यं मुखस्य' इत्यादावुपमाने, 'मुखं पझं च तुल्यम्' इत्यादावुभयत्रापि सामान्यतस्तु. ल्यत्वं बोधयित्वा विश्रान्तेषु तेषु धर्मविशेषं विना कथं तुल्यतेति प्रतीतानुपपत्त्या धर्मविशेष संबन्धप्रतीतेरिति। केचित्तु-'उपमानोपमेयभावरूपसंबन्धस्य श्रतार्थत्वाभ्यां विशेषः' इति व्याचक्ुस्तद- युक्तम्।'साधर्म्यस्या ऽडर्थत्वाततुल्यादिपदोपादान आथी' इति प्रकाशविरोधात्। यस्यैव ह्यार्थ तया उपमाया आर्थत्वं तस्यैव श्रौततया श्रीतत्वौचित्यात्। कि च साधर्म्यमेवोपमेति तस्यैव उ .- (पा० सू० २।३।१०) इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम्। एवमिवादिभि: स्वसमभिव्यांह- तचन्द्रादावुपमानत्वं तन्निर्वाहक आह्यादकत्वादिमाधारणघर्मसंबन्धश्च बोध्यते। तत्र

नुपपन्नेति तमषि बोधयतीति भावः । एवं च चन्द्र इवेत्यत आह्लादको- पमानभूतचन्द्राभिन्नमाह्वादकमुपमेयं मुखमिति बोधः। अत एवेवादिसमभिव्याहार उपमानोपमेययोः समानविभक्तिकत्वियमः। साधारणधर्मसंबन्धश्च क्विद्विशेषणतया यथा चन्द्र इव मुखमाह्मादकमित्यादौ।क्वचिद्विराष्यतया यथा चन्द्र इव मुखमाह्मादयतीत्यादौ। अत्र द्युपमानचन्द्रकर्तृकाह्वादाभिन्न उपमेयमुखकर्तृकाह्वाद इति बोधः । अतोऽत्रापि तयोः समानविभक्तिकतैव। ये त्वत्र चन्द्रसादृश्यप्रयोजको मुखकर्तृक आह्लाद इति बोधं वढ- न्ति तेषां तयोः समानविभक्तिकत्वनियमे मानं चिन्त्यम्। यत्तु वाचनिकी समानविभ क्तिकतेति। तन्न। व्याकरणे तादृशवचनानुपलम्भात्। एवं गज इव गच्छति देवदत्त इत्यादौ बोध्यम्। वनगज इव शरः समरमूमि गच्छतीत्यादावुपमानगजकर्तृकवनगन- नाभिन्नमुपमेयशूरकर्तृकं समरकर्मकं गमनमिति बोधः । साधारणधर्मरूपगमनस्य विधे- यतयोपमाविरधायकाडत्र घीः। व्याघ्न इव यः पुरुषः स गच्छतीत्यादावुपमानशूरव्याघ्रा- भिन्नपुरुषकर्तृकगमनमिति घीः। शूरत्वादिसाधारणधर्मस्योद्देश्यतयोपमोद्देश्यिकाSत्र घीः। अत एव भेदाभेदप्रधानोपमेति प्राश्चः । यदपि चन्द्रमुखयोम्तत्वेन मेदस्तथाऽपि सांधारणघर्मवत्वेना भेदान्वययोग्यता बोध्येति। अधिकं मञ्जूपायां द्रष्टव्यम्। धर्मविशेषसंबन्ध एवेति। अस्य शक्त्या स्वसामथ्येन बोधनं तदन्वयतात्पर्यग्रा हकतया बोध्यम्। तत्कृतोपमानत्वस्य तु द्योतका इति बोध्यम्। तुल्यादिशब्दा स्त्विति। ते च सदशवाचकाः । सदृश्यं च साधारणधर्मप्रयोज्यो धर्मविशेष इत्याङुः।

तद्भावः श्रौत्यामिति तत्साफल्यादिति बोध्यम्। उपमेय इति। समानविभक्त्यन्त- पदोपस्थाप्यत्वादिति भावः । उपमान इति। तत्त्वादेवेति भावः । संबन्धस्येति। स संबन्ध एवेवार्थः । १ क. कृत्यप्रतीत्यप० । २ क.न्वगेध ए०।

[१० द० उछ्ासः ] काव्यपकाशः। ४४३

'इचेन नित्यसमासो विभक्त्यलोपः पूर्वपदपकृतिस्वरत्वं च,' इति नित्य- समास इवशब्दयोगे समासगा। क्रमेणोदाहरणम्- स्वस्ेऽपि समरेषु त्वां विजयश्रीर्न मुश्चति। प्रभावपभवं कान्तं स्वाधीनपतिका यथा ॥ ३९२ ॥ चकितहरिणलोललोचनायाः क्रुधि तरुणारुणतारहारिकान्ति। सरसिजमिदमाननं च तस्या: सममिति चेतमि संमद विधत्ते॥। ३१३॥। प्रदी०-श्रौतत्वार्थत्वाभ्यामुपमामेदो युक्तः । अत एव 'यथादिना सादृश्यरूपः संबन्ध एच साक्षादभिधीयते षष्ठीवत्, तुल्यादिभिम्तु धर्म्धपि' इति व्याख्यानमनुपादेयम्। ननु तथाऽप्यनुपपन्नो विभागः । पूर्णायां द्योनकोपमानयोरेव हिसमासः संभावितः । न च यथादिमि: सममसौ दृश्यते येन समासे श्रौती स्यादिति चेन्न। 'इवेन नित्यसमासो विभक्त्यलोपः पूर्वपद्नकृतिम्वरत्वं च' इत्यनेनेवशब्देन समं समासवि- भक्त्यलोपयोः संभवात्। विभक्त्यलोपदर्शनाच्च तत्रासमासव्यवहारो मूढानाम्। तत्र वाक्ये श्रौती यथा-स्वम्ेऽपि० । अत्र विजयश्रीरुपमेया स्वाधीनपतिकोपम नम् । न मुश्चतीति साधरणो धर्मः । यथेत्युपमाप्रतिपार्दकम्। एवमग्रेडप्यूह्यम्। न चैतेषां कंयोरपि समास इति वाक्यगा श्रीती। वाक्यगाऽडर्थी यथा-चकित०। उ०-अनुपादेयमिति। धमबोधेऽपि यावदप्राप्तं तावद्विचीयत इति सादृश्यस्यैव विधेय त्वादित्यपि बोध्यम् /.न च यथादिभिरिति। असादृश्य एव यथाशब्देन समासवि- धानादिति भावः । इवेन नित्यसमास इति। व्याकरणे वैकल्पिकत्वाङ्गीकाराद्वार्तिके तथाSपाठाच्च नित्यपदप्रक्षेपोऽप्रामाणिकः । स्वप्रेऽपीति। वैशिभ: स्व्नेऽपि तव विजयानुभवादित्यर्थः । प्रभावात्तपोविशेषात्प्र- भव उत्पततिर्यस्य तमित्यर्थः । ('प्रभावस्य प्रभवं उत्पत्तिहेतुं त्वामित्यन्वयः' इति चन्द्रिका )। समरेषु न तु समरे। अत्र यत्तत्पदप्रकृतिकप्रकारवाचिथाल्प्रत्ययान्तयथा- शब्दादियोगे यद्धर्मवती स्वाधीनपतिका तद्धर्मवती विजयश्रीरित्युभयविशेष्यको बोधः। पश्चाद्यत्तद्भचां धर्मस्यैक्यबोधात्सादृश्यं फलति। राज्ञः कान्तस्य च बिम्बप्रतिबिम्बभावः। तदालिद्गितस्वप्नाधिकरणकत्यागाभावोऽनुगामी साधारणो धर्म इति बोध्यम्। चकितेति। (सखीं प्रति नायिकासौभाग्यं्कयाचित्निवेद्यते)। भीतहरिणवच्चञ्चल- नेत्राया इत्यर्थः । क्ुधि कोपे। तत्रापि कान्तमित्याह-तरुणेति। तरुणारुणवत्तारा पुष्टा हारिणी मनोहरा कान्तिर्यस्य तदित्याननविशेषणम्। संमदं हर्षम्। पुष्पि- १ क. रेड़पि त्वां ।२ क ्योः प्रसङ्गात्। ३ क. शनवतस्तन्रा।४ ख. दकं विवक्षितम्।

४४४ पदीपोद्दोतसमेत :- [१० द० उल्लास: ]

अत्यायतैर्नियमकारिभिरुद्धतानां दिव्येः प्रभाभिरनपायमयैरुपायैः । शौरिर्भुजैरिव चतुर्मिरदः सदा यो लक्ष्मीविलासभवनैर्भुवनं बभार ॥ ३९४ ॥ अवितथमनोरथपथप्रथनेषु प्रगुणगरिमगीतश्रीः । सुरतरुसदृशः स भवानभिलषणीयः क्षितीश्वर न कस्य ॥ ३९५॥ गाम्भीयेगरिमा तस्य सत्यं गङ्गासुजङ्गवत्। दुरालोकः स समरे निदाघाम्बररत्नवत्॥ ३९६ ॥

प्रदी०-इयं समशब्दप्रचौगादार्थी। समासे श्रौती यथा-अत्यायतै०। अत्रेवेन समासः । समास आर्थी यथा-अवितथ०। अत्र सुरतरुसदृदश इत्युपमानद्योतकयोः समासः । तद्धिते श्रत्यार्थी च यथा-गाम्भीर्य०।

उ०-ताग्रा छन्दः)। सरसिजमानन च सममित्यत्र प्रथमं सादृश्यवदभिन्नमिद द्वयमिति बोधे पश्चान्मनसा व्यञ्जनया वा परस्परनिरूपितसाधारणधर्मप्रतीतिरिति ध्येयम्। अरुण- सदृशकान्तिमत्त्वं साधारणो धर्मः । अत्यायतैरिति। आर्यतिः (आयतम्) उदर्कशुद्धिर्दीर्घता च। उद्धतानां गर्ववतां दानवानां च। दिव्यरुत्कृष्टैः स्वर्गीयश्र। प्रभाभिः प्रकृष्टशोभाव्भिः। भातेः कतरि ककिपू। अनपायमयैरपायाभावद्रचुरैः । उपायेः सामभेददानविग्रहैः । अद एतद्भवनम्। लक्ष्मी: कमला संपच्च। (वसन्ततिलका छन्दः)। भुजैरिवोपायरित्यत्र भुजसादृश्यप्रयो- जकात्यायतत्वादिधर्मवद्भिरित्यादिरेव बोधः। गजो वनं गच्छतीव शूरः समरभूमिं गच्छ तीश्यादौ क्रियासमभिव्याहृतेवादेरुत्प्रेक्षाद्योतकत्व ेवति ोमलंकारः। स्पष चेद सन्विधायके भाष्ये। अितथेति। अन्यर्थवाञ्छितविषयसंब्धिमार्गसंपादनेषु प्रकृष्टगुणानां गरिम्णा गीता श्रीर्यस्य। (गीतिश्छन्दः)। द्योतकयोरिति। द्योतकपदं बोधकपरम्। गाम्भीर्येति। गाम्भीर्य दुर्ज्ेयान्तःकरणत्वमतलस्पर्शित्वं च। भुजङ्ग उपपतिः १ क. 'तैर्विषम° । ग. 'तैर्विनयका° । २ क लोकश्च सम० ।३ क. मासगाऽडर्थी ४ भुजै- रित्यारभ्य बोध इत्यन्तः पाठः (ख.) पुस्तके नोपलभ्यते।

[१० द० उल्लास: ] काव्यपकाशः। ४४५

स्वाधीनपतिका कान्तं भजमाना यथा लोकोत्तरचमत्कारभू, तथा जयश्रीस्त्वदासेवनेनेत्यादिना प्रतीयमानेन विना यद्यपि नोक्तेवैचि- डयम्, वैचित्रयं चालंकार, तथाऽपि न ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गयव्यव- ह।रः। न खलु व्यङ्गयसंस्पर्शपरामर्शादत्र चारुताप्रतीतिः । अपि तु प्रदी०-अत्र गङ्गाभुजङ्गवदिति श्रौती। 'तत्र तस्थेव' (पा०सू०६ १।११६)इत्यनेने- वार्थे वतेर्तिधानात्। निदाघाम्बररत्नवदित्यार्थी। 'तेग तुल्यम्-' इत्यर्थे वतेः प्रयोगात्। ननु चित्रभेदा अलंकारनिर्णये निर्णेष्यन्त इति पूर्वमवादी:, इदानी 'स्वझ्ेरपि' इत्युदाहरसि। न तचचित्रं भवितुमर्हति । अत्र हि स्वाधीनभर्तुका कान्तं भजमाना यथा चमत्कारभूस्तथा जयश्रीस्त्वदासेवनेनेत्यादि वस्तुरूपं व्यङ्गचे विना नो तेर्वैचिड्यम्। वैचित्यं चालंकारत्वनिष्पत्तय इति व्यङ्गचमवश्यापेक्षणीयम्। अतस्तस्य प्राधान्ये ध्वनित्वम्। अप्राधान्ये गुणाभूतव्यङ्गयत्वम्। तस्मात्पूर्वापरविरुद्धाभिधानमिति चेतू, मैवं वादी:। न खलु व्यङ्गयपरामर्शादेवात्र चारुताप्रतीतिः। अपि तु वाच्योपमामात्रपरा

उ०-समुद्रः। शंतनोरेव पतित्वात्। दुरालोको दुःखेनाडलोकायेतुं शक्यः। अम्बररत्नं मूर्य.। अत्र बोध उक्तदिशोह्ः । उत्तरत्र निदाधाम्बररत्नतुल्यामिन्नो दुरालोक इति बोधः । तुल्यत्वप्रयोजकं च दुशलोकत्वमिति पश्चान्मनसा व्यञ्जनया वा बुध्यते। स चेत्थम्। उपमानदुरालोकनिदाधाम्तररत्नामिन्नो दुरालोको राजेत्येवमिि बहवः। अत एवाSS- र्थीत्वम्। नामार्थयोरभेदान्वयस्यैतद्विग्रहवाक्ये क्लप्तनिर्वाहायास्य वतेरपि धर्मिवाचकतै- वोचिता। अनुशासनस्य नथैव शक्तिग्राहकत्वाच्च क्रिययोस्तुल्यत्व एव तेन तुल्यमिति वतिः साधुः। अत एव ब्राह्मणवद्धीत इत्यत्र ब्राह्मणपदस्य तत्कर्तृकाध्ययने लक्षणेति भाष्यकृतः। एवं च चन्द्रवन्मुखमित्यादौ भवतिक्रियामध्याहृत्य चन्द्रभवनसदृशं मुखभवनमित्येव वाच्योS र्थः। चन्द्रमुखयोः सादृश्यं तुव्य्जनयैवेति बोध्यम्। गङ्गाभुजङ्गवदित्यत्र गङ्गामुजङ्गपदम्य त-

बोध:।तदनन्तरं गाम्भीर्ययोः सा दृश्यमूलामेदाध्यवसायेनाभिन्नधर्मेमूला पश्चाद्गङ्गाभुजङ्गराज्ञो- रुपमाप्रतीतिः। गङ्गाभुजङ्गस्येवास्य गाम्भीर्यगरिमेत्यादिवाक्ये षष्ठ्चुपपत्तये, गाम्भीर्यगरिमेत्य- स्याSवृत्त्या गङ्गाभुजङ्केऽप्यन्वयेन तादृशबोधस्यैवानुभवेन वृत्तावपि तथवौचित्यात्। एवमर विन्दतुल्यो भातीत्यस्यारुविन्द तुल्यकर्तृकं भानमिति वाच्योऽर्थ: मानमेव च साधारणो धर्मः। एवं चोपमाविधेयिका घीः। यदा तु धर्मान्तरेण तुल्यत्वंनैदोपमाया उद्देश्यनावच्छेदकत्वमिति दिक्। न खलु व्यङ्गधेति। सत्यपि व्यङ्गचे समुन्कटयालंकारकृतचारुतया प्रथमतक्चित्ता. १ क. वश्यमपे । २ ख. ० यैव बुध्यत इति।

४४.६ पदीपोद्द्योतसमेत :- [१० द० उलास: ]

वाच्यवैचित्रयप्रतिभासादेव । रसादिस्तु व्यङ्गन्योऽर्थोडलंकारान्तरं च सर्व- त्रव्यभिचारीत्यगणयित्वैव तदलंकारा उदाहृताः। तद्रहितत्वेन तूदा- हियमाणा विरसतामावहन्तीति पूर्वापरविरुद्धाभिधानमिति न चोद नीयम्। तद्वद्धर्मस्य लोपे स्यान्न श्रौती तद्धिते पुनः ।

प्रदी०-मर्शादेव। चारुत्वहेतुश्चालंकारः। अवजनीयसंनिषेश्र व्यङ्गचस्यास्फुटतरतया न ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गयव्यवहारप्रवर्तकतेति न कश्चिद्दोषः । नन्वेवमप्युदाहृते रस्षादिरूपव्यङ्गयसद्भ्रावाचित्रतानुपपत्तिः। कि चानुप्रासादयलंकार न्तरसद्भावात्संकरालंकारोदाहरणान्येतानि युक्तानि, न तु शुद्धाया उपमाया इति चेन्न। रसादिरूपव्यङ्गचोSलंका रान्तरं चैतेष्वव्यभिचारीति तत्रौदासीन्यमालम्ब्योपमालंकारोडयमी- दृश इत्यभिप्रायेणालंकारमात्रमुदाहृतं न तु चित्रकाव्यम् । अत्र 'चन्द्रघवलः पटः' इत्यादिको रसालंकाराम्यामसंभिन्न एव विषय: किमिति नोदाहियत इति चेत्, तद्रहितत्वे- नोदोहरणे वैरस्यप्रसङ्गात्। तादृशवाक्यस्याकाव्यत्वेन तस्या अप्यनुपमात्वात्। अथ लुप्ता विभजनीया। सा च सप्धा। तत्रैकस्य लोपे त्रिधा। उपमानस्य साधारणधर्मस्य द्योतकस्य च लोपात्। उपमेयमात्रस्य लोपादर्शनात्। द्विलोपेडपि त्रिधा। धर्मवाद्योर्धर्मों- पमानयोर्वाद्युपमेययोश्च लोपात्। अन्यस्य द्विकस्य लोपासंभवात्। त्रिलोपे त्वियमेका । उपमेय विनाऽन्येषामेकैकमात्रसत्व उपमाया असंभवादिति दर्शयन्नेव यथासंभवं तासां सघ्विधानामपि विभागमाह-तद्वद्ध्म०।

उ०-कर्षणादिति भावः। विद्यमानव्यङ्गचस्य ध्वन्यादिप्रयोजकता नेत्याह-अवर्जनी- येति। अस्फुटतरतयेति। अत्रालंका रवैचित्रयप्रतीतिव्यवहित प्रतीतिकतयाSस्फुटतरत्वम्। यत्र वाच्यप्रतीत्यव्यवधाधेन व्यङ्गयप्रतीतिस्तत्र तदुभयमिति भावः : अम्फुटतरातिरि

नन्वेवमिति। राजविषयकरतिभावस्य भकारानुप्रासस्य च स्वप्रेऽपीति पद्ये सत्त्वा- दित्याशयः । तस्या अप्यनुपमात्वादिति । उपमालंकारत्वाभावादित्यर्थः । वाचक- वाच्योपस्कारद्वारा रसादयुपकारकस्येवालंकारत्वादिति भावः। नीरसेऽपि स्ववैचित्येणाSS पाततश्चमत्कारमात्रं न त्वलंकारत्वमिति तात्पर्थम्। एकस्य लोप इति। लोपोऽानुपादानम्। ननु चन्द्रत्वमु्खत्वाद्रिधर्मप्रतीतेर्न धर्म- १ क. ग. °दिरूपस्तु। २ ग. 'त्राप्यव्य। ३ क. मालक्ष्योप"।

[१० द० उलाम: ] -"- काव्यप्रकांशः। ४४७

धर्मः साधारणः। तद्धिते कल्पबादौ त्वार्थ्येव। तेन पश्च। उद्।हरणम् -- धन्यस्यानन्यसामान्यसौजन्योत्कर्षशालिनः। करणीयं वचश्रेतः सत्यं तस्यामृतं यथा ॥ ३९७। आकृष्टकरवालोऽसौ संपराये परिभ्रमन्। प्रत्यर्थथिसेनया दृष्टः कृतान्तेन समः प्रभुः ॥ ३९८॥ करवाल इचाऽडचारस्तस्य वागमृतोपमा। विषकल्पं मनो वेत्सि यदि जीवसि तत्सखे॥ ३९९॥ प्रदी०-धर्मस्य साधारणस्य। तद्वत्समासे वाक्ये तद्धिते च श्रती, आर्थी चेत्यर्थः। तत्र विशेषमाह-'न श्रौती तद्धित'-इति। इवार्थ एव हि तद्धिते सा श्रौती भवेत्। इवार्थश्च वतिरेव। स च 'तत्र तस्येव' इत्यर्थकतया नित्यं धर्मसाकाङ्ण इति धर्मानु पादाने श्रौती तद्धिते न रवत्येव। आर्थी तु यद्यपि वतिरूपे तद्धिते न संभवति 'तेन तुल्यम्-' इत्यर्थ उक्तन्यायेन नित्यं तुल्यक्रियाकाङ्कवेन धर्मलोपे तदसंमवात्। तथाऽपि कल्पप्-देश्य-देशीयर्-बहुच्-रूपे संभवत्येवेति पञ्चधा घर्मलोपोपमेत्यर्थः । तत्र वाक्ये श्रौती यथा-धन्यस्या० । अत्रामृतवचसोः परिणामसुरसत्वादिसाधर्म्य, तच्च नोपात्तम्। आक्षेपात्तु लब्घस्य संबन्धो यथाशब्देन तद्वोधं विनाऽपर्यापेन श्रुत्यैव बोध्यत इति धर्मलोपे श्रीतीयम्। एवमग्रेऽप्यूह्यम्। वाक्य आर्थी यथा-आकृष्ट। आकृष्टकरवालत्वं च न सावारणो धर्मः । यमस्य दण्डायुधत्वेन प्रसिद्धेः । अन्त्यत्रयं यथा-करवाल० । उ०-लोप इत्यत आह-साधारणस्थेति। नित्यं धर्मेति। इवस्य साधारणधर्मसं- बन्धे शक्तेस्तदुपादानं विना तदर्थबोधाभावात्। कि च षष्ठीससम्यन्तात्तद्विधानेन षष्ठच्रा दयर्थस्य धर्मोपादानं विनाऽन्वयामंभवाढिति भावः। धर्मलोपे तदसंभवादिति। इद- मपि व्यङ्गयोपमामादायैव।. धन्यस्येति । अनन्यसामान्यस्येति (न विद्यतेऽन्यत्सामान्यं सादृश्यं यस्येति) बहुव्रीहिः। चेत इति संबोधनम्। आकृष्टेति । (करवाल: खड्गः)। संपराये युद्धे। प्रत्यर्थिसेनया शत्रुसेनया । कृतान्तो यमः । क्रूरत्वमत्र साधारणो धर्मः । करवाल इवेति। तनदा । यदि वेत्सि तर्हि जीवसीत्यन्वयः । अथवा यदि पू क, समो विभु: ।२ क. वेषु सं"।

४४८ पदीपोद्द्योतसमैतः- [१० द० उल्लासः ]

उपमानानुपादाने वाक्यगाऽथ समासगा ॥ ८८ ।। सअलकरणपरवीसामसिरिविअरणं ण सरसकव्वस्स । दीसइ अहवणिसम्मइ सरिसं असंसमेत्तेण॥। ४०० ॥ कव्वस्सेत्यत्र कव्वसममिति, सरिसमित्यत्र च गूणमिति पाठ एषैव समासगा। प्रदी०-अत्र करवाल इवेति समासे श्रौती। अमृतोपमेति समास आर्थी। विषकल्प- मिति तद्धितगाSडर्थी। उपमाना०।- अत्र तद्धितगा न संभवति। उपमाप्रतिपादकस्य तद्धितस्य वतिकल्पवादेरुपमानादेव विधानेनोपमानानुपादानेऽसंभवात्। न वा श्रीती। इवादीनामुपमानमात्रान्विततया तद नुपादाने तेषामप्यनुपादानात्। अतो वाक्यसमासयोरेव। तयोरप्याथ्येवेति द्विप्रकारा लुप्तोपमानोपमा। तत्र वाक्यगा यथा-सअल० । अत्र विशेषत उपमानं नोपात्तम्। चिन्त्यमेतत्। इदमेव 'कव्त्रस्स' इत्यत्र 'कव्वस- मम्' 'सरिसं' इत्यत्र 'णूण' इति पाठे समासगोदाहरणम्। उ०-जीवसि तर्हि वेत्सीत्यन्वयः । तत्समीपावस्थाने तव जीवनमेव दुर्लभमिति भावः। अत्र घातकत्वामाधुर्यनाशकत्वानि क्रमेण साधारणा धर्माः । उपमाशब्दस्य सदशमात्र वाचकत्वेऽपि साधारणधर्मसंबन्धे नित्यसा काड्क्षत्वाभावाच्छक्तत्वाभावाद्वाडडर्थीत्वम्। विषकलपमिति । ईषदसमाषौ विधीयमानस्य कल्पपः सादृश्ये पर्यवसानादिति भावः । उपमानमात्रान्विततयेति । उपमानानन्तर्यनियमेनेत्यर्थः । सअलेति। सकलकरणपरविश्रामश्रीवितरणं न सरसकाव्यस्य । दृश्यतेऽथवा निशम्यते सदशमंशांशमात्रेण।। अपिरत्र गम्यः । करण चक्षुरादि। परविश्रामो विषयान्तरवैमुख्यम्। तज्जन्यशोभा- दात्रित्यर्थ: । (आर्या मुखविपुला)। अत्र विशेषत इति। अत्रास्मद्दर्शनश्रवणावि- षयत्वेन दुर्लभतयोत्कृष्टगुणमस्मदगोचां किंचिदुपमानं भविष्यतीति सादृश्यपर्यवसानादु पमानलुप्तोपमैवेयम्। एतेनासमालंका रोऽयमुपमातिरिक्त इति रत्नाकराद्युक्तमपास्तम्। अत एवोपमानानुपादान इत्युक्तंन त्वसत्त्व इति। वस्त्वन्तरस्य विशिष्यानुपादानमात्रेणोपमान- लोपव्यवहारः। एतेनानन्वयोऽ त्यप्यपास्तम्। अनन्वय उपपानासत्त्त्वस्यैव विवक्षितत्वात्। चिन्त्यमेतदिति। तद्वीजं तु काव्यमेवात्रोपमानम्। चन्द्रस्य सदशं मुखमित्ी

[१० द० उल्लासः ] काव्यपकाशः। ४४९

वादेलोपे समासे सा कर्माधारक्यचि क्यडि। कर्मक्त्रोर्णमुलि, वाशब्द उपमाद्योतक इति वादेरुपमाप्रतिपादकस्य लोपे षट्-समासेन कर्मणोऽधिकरणाच्चोत्पन्नेन क्यचा, कंतुः क्यड, कर्मकत्रोरुपपदयोर्णमुला- च भवेत्। उदाहरणम्- ततः कुमुदनाथेन कामिनीगण्डपाण्डुना। नेत्रानन्देन चन्द्रेण माहेन्द्री दिगलंकृता॥ ४०१॥ तथा असितभुजगभीषणासिपत्रो रुहरुहिकाहित चि त्ततूर्ण चारः"। पुलकिततनुरुत्क पोलकान्तिः प्रतिभटविक्रमदर्शनेऽयमासीत् ॥४०२॥ प्रदी०-द्योतकलोपे वाक्यगा तावन्न संभवति।'मुखं चन्द्रो रमणीयम्' एतावन्मात्रे णोपमाप्रत्ययाभावात्। नापि तद्धितगा। वतेः कल्पबादीनां च द्योतकतया तत्प्रयोगे द्योतकलोपस्यैवासंभवात्। न वा श्रीतीत्यन्यथा विभजते-वादे०। वाशब्द उपमाद्योतक इति वादेरुपमाद्योतकस्येत्यर्थः । तस्य लोपे समासे क्यचि क्यडि णमुलि चोपमा। तत्र क्याच द्विधा। कर्मणोऽधिकरणाच्च विधानेन तस्य द्वैविध्यात्। क्यडि त्वेकैव। कर्तुरेव तद्विधानात्। णमुल्यपि द्विधा। कर्मकर्त्रोस्तद्विघानात्। तत्र समाँसे दविधा। द्वयोस्त्रयाणामपि वोपमानादिपदानां समासात्। तयोराद्या यथा-ततः। अत्र गण्डपाण्डुनेति द्वयोः समासः । द्विताया यथा-असित० । उ०-चन्द्रस्थैवोपमानतावगमात्। एवं चोपमेयलोप इति वक्तुमुचितमिति। उद्धारस्तु काव्यस्य सममित्यस्य काव्यनिष्ठसाद्टश्यपतियोगीत्यर्थः। काव्यस्य वर्णनीयतयोत्कर्षायो- पमेयस्य विवक्षितत्वादित्याहुः । तद्विधानादिति। एवं च सादृश्यबोधकवादिलोपे षड्विधेत्यर्थः । तन इति। (महाभारते द्रोणपवन रात्रियुद्धे १८४ अध्याये चन्द्रोद्यवर्गनम् ।) कुमुद्दनाथत्वं तद्विकासित्वात्। गण्ड इव पाण्डुरिति उपमानाभीति समासः। नेत्रानन्देन तज्जनकेन। माहेन्द्री प्राची। असितेति। असितभुजगस्तीक्ष्णविषः सर्पजातिभेदः । तद्वन्भ्ीषणम्तीक्ष्णधारत्ादसि- १ क. मण्यधिकरणे चो:प°। २ ग कर्तरि क्य । ३ क मासगा द्वि !

४५० प्रदीपोद्गोतसमेत :- [१० द० उल्लासः ]

पौरं सुतीयति जनं समरान्तरेऽसा- वन्तःपुरीयति विचित्रचरित्रचुञ्चुः । नारीयते समरसीम्नि कृपाणपाणे रालोक्य तस्य चरितानि सपत्नसेना ।। ४०३। मृधे निदाघघर्माशुदस पश्यन्ति तं परे। स पुनः पार्थेसंचारं संचरत्यवनीपतिः ॥ ४०४॥ प्रदी०-अत्रासितभुजगेत्यादावुपमानघर्मोपमयशब्दानां त्रयाणामपि समासः। क्यचूक्यड र्भेदत्रयं यथा-पौरें०। अत्र पौरं सुतीयलीत्यत्र 'उपमानादचारे' (पा०सू० ३। १।१) इति कर्मणः क्यच्। समरान्तरेऽन्तः पुरीयतीत्यत्र तु 'अधिकरणाच्च' इत्यनेनािकरणात्। नारीयत इति 'कर्तु: क्यङ् सलोपश्च' (पा० सू० ३। १।११।) इत्यनेन कर्तुः क्यड़्। णमुलि भेदद्वयं यथा-मृघे० । अत्र निदाघघ्माशुदर्शमिति कर्माण णमुल्। निदाघघमौशुमिव पश्यन्तीत्यर्थात्। पार्थसंचारमित्यत्र कर्तरि। 'उपमाने कर्मणि च ' (पा० सूत्र० ३/४।४६) इति सूत्रे चकारात्। उ०-रेव पत्रं यस्य सः रुहरुहिका रभसोत्कण्ठा तदाहितश्चित्र आश्चर्यभूतस्तूर्णस्त्वरि तश्चारो गमनं यस्य सः । उद्धतकपोलशोभः । (पुष्पितामा छन्दः ।) यत्तु पूर्वोदाहरण उपमानानीति समासाच्छौती, अत्र त्वसितभुजगवद्भीषण, इति मध्यमपदलोपिसमासा- दाथीति भेदमाहुः। तन्न । विनिगमनाविरहात्। पौरं सुतीयतीति। पौरं नागरजनं सुतमिवाऽऽचरतीत्यर्थ उपानादाचार इति क्यच्। उपमानवाचकात्कर्मण आचारड्ये क्यजिति सूत्रार्थः। उपमानादित्यनेनेवार्थस्य वृत्तौ प्रवेश: सूचितः। अत्राSSचारः स्नेहपालनादिरूपः। एवं चोपमानभूतसुतकर्मका- चाराभिन्नः पौरकर्मकाचार इति बोधः । एवमन्तःपुर इवाऽडचरतीत्यर्थकान्तःपुरीयती - त्यत्रापि बोध उह्यः । अत्राSSचार: स्वच्छन्द्रगमनादिः । विचिन्रेति । विचित्र चरित्रै- र्वित्त इत्यर्थः। तेन वित्तश्चुञ्चुप्चणपौ (पा० सू० ६।२ ।२६) इतिचुञ्चुपू- प्रत्ययः । नारीवाऽSचरति नारीयते। कर्तुः क्यड्। आचारोऽत्र विनयादिः । (वस- न्ततिलका छन्दः ।) अत्र सादृश्यसद्दशैतन्मात्रतोधकाभावाद्वाचकलुप्ता बोध्या। यत्तु सुतपदस्य सुतसादृश्यलक्षकत्वेऽपि सादृश्यवाचकाभावाद्वचकलुप्तेति। तन्न। चन्दप्रति. पक्षमाननमित्यादावपि वाचकलुप्तापत्तेः। मृध इति। रण इत्यर्थः । (परे। शत्रवः। निदाघघमीशुदर्श पश्यन्ति ग्रीष्मसंब. १ ग 'त्रचञचः । २ क, ग. ललितानि।

[१० द• उलासः ] काव्यपकाशः। ४५१

एतद्द्विलोपे क्किप्समासगा ॥ ८९ ॥ एतयोर्धर्मवाद्योः । उदाहरणम्- सविता विधवति विधुरपि सवितरति तथा दिनन्ति यामिन्यः । यामिनयन्ति दिनांनि च सुखदुःखवशीकृते मनसि ॥ ४०५॥ परिपन्थिमनोराज्यशतैर दुरक्रमः । संपराये पवृत्तोऽसौ राजत राजकुञ्जरः ॥।४०६ ॥। धर्मोपमानयोलोंपे वृत्तौ वाक्ये च दृश्यते। प्रदी -- अथ द्विलोपे विभजनीया। तत्र धर्मवाद्योलोंपे वाक्यगा न संभवति। शिष्ट" योर्मुखं चन्द्र इत्येतावन्मात्रयोरुपादान उपमानवगमात्। नापि तद्धितगा। तद्धितस्यापि कल्पबादित्वेन तत्सत्त्वे द्विलोपाभावात्। नापि श्रौती। इवाद्भावादित्यंन्यथा विभजते- एतद्दवि०। एतद्द्विलोप एतयोर्द्वयोर्धर्मवाद्योलोंपे। किन्गा यथा-सविता० । यद्यप्याचारे क्विब्विधानात्तस्यैव च समानधर्मरूपत्वेन क्विपि धर्मलोपो नास्ति तथाऽपि किप एव लोपाद्धर्मलोपव्यवहारः । अत एव समानार्थत्वेऽपि क्यडत्र नोपात्तः । तस्या- लुशत्वेन धर्मलोपाभावात्। समासगा यथा-परिपन्थि०। अत्र राजाडयं कुञ्जर इवेत्युपमा । धर्मो०। उ०-न्धिसूर्यमिव पश्यन्तीत्यर्थः । पार्थसंचारं संचरति। पार्थ इव संचरतीत्यर्थः । णमुल्प्रकृतिः साधुत्वमात्रार्था। णमुलथों भावः । अव्ययकृतां भाव एव विधानात्। तस्मात्कर्मणोरेव कर्त्रोरेव चोपमानोपमेयभाव इति लुप्तोपमैवेयमिति। सवितेति। सुखिते मनसि सूर्यश्चन्द्रसदृशः । आल्हादकत्वात् । दुःखिते चन्द्र: सूर्यसदशः । दुःखदत्वात्। एवमुत्तरत्र । (विधवति। विधुरिवाऽचरति। सवितरति। सवितेवाSSचरति । दिनन्ति। दिनानीवाऽSचरन्ति। यामिनयन्ति । यामिन्य इवाडडच- रन्ति । आर्या छन्दः ।) क्विप एवेति। यद्यपपि क्विप्प्रकृतेः कर्तृभूतस्य सादृश्यप्रयो- जकाचारलक्षणेति कथं धर्मलोपः । तथाऽपि तन्मात्रबोधकाभावाल्लोपव्यवहारः । परिपन्थीति। शत्रुमनोराज्यैरपीत्यर्थः। साक्षाददुराक्रम एवेति कि वक्तव्यमिति भावः। संपरायो युद्धम्। राजाऽयं कुञ्जर इवेति। उपमितं, व्याघ्रादिभिः(पा०सू० १।४,६६)इति समासः । दुराघर्षत्वस्य ममानधर्मम्य प्रमिद्धत्वान्न न्यूनपदत्वम्। औपम्यं समासगम्यम्। १क. ग. योर्द्वयोर्ध° । २ क. नान्यपि सु° । ३ क. ग. 'रायप्र०। ४ क. द्विलोपा। ५ क. क्विपि।

४५२ पदीपोद्द्योतसमेतः- [१० द० उल्लास: ]

उदाहरणम्- दुण्दुण्णन्त मरीहसि कण्टअकलिआइ केअइवणाइं। मालइकुसुमसरिच्छं भमर भमन्तो ण पावहिसि ॥ ४०७॥ कुसुमेण सममिति पाठे वाक्यगा। क्यचचि वादुपमेयासे। आसे निरासे। अरातिविकमालोकवविकस्वर विलोचनः। कृपाणोदग्रदोर्दण्डः स सहस्रायुधीयति॥४०८॥ अत्राऽडत्मा उपमे्यः । प्रदी०-तद्धिते तु नेयम्। उपमानलोपे तद्धितस्यैवाभावात्। नापि श्रीती। उपमाना- प्रयोग इवादेरप्रयोगात्। तत्र समासगा यथा-दुण्दुण्णन्त०। कुसुमसरिच्छमित्यत्र 'कुसुमेण समं' इति पाठ इयमेव वाक्यगा। क्याच०। आसे निरासे। उदाहरणम्-अराति०। अत्र यद्यपि विशेषणेद्वारोपात्तः कर्तैवोपमेयस्तथाऽपि न तथात्वेन, किं तु कर्मत्वेन। उ०-अत्र रूपकं तु न। मनोराज्यशतैरित्यादेरनन्वयादित्याहुः। दुण्ढुण्णन्त इति। ढुण्टु रायमानो मरिष्यसि कण्टककलितानि केतकीवनानि। मालतीकुममसदृदशं भ्रमर भ्रमन्नपि न प्राप्स्यसि ।। ढुण्ढुलायमानोऽन्वेषमाण इत्यर्थः। एकाकारशब्देन प्रार्थयन्नित्यर्थ इत्यन्ये। काचित् सौभाग्यमात्मनः सूचयन्ती प्रियसंनिधौ भ्रमरं प्रत्येवमाह (गाथा छन्दः ।) अत्र प्रकृ- तत्वान्मालत्युपमेया। कुसूमान्तरस्याप्राप्त्युपदेशेन त्वदप्राप्यमुत्कृष्टगुणमस्योपमानमिति प्रतीतेरस्त्युपमितिक्कियानिष्पत्तिरिति बोध्यम्। क्यचीति। विषयसप्तमी। निरास इति। वादयुपमेययोरलोप इत्यर्थः । अरातीति। मदग्रेऽपि वैरिविक्रम इति नयनविकास: । कृपाणेनोदग्रो भीषणो बाहुर्यस्य स.। सहस्त्रमायुधाि यस्य तममिवाऽडत्मानमाचरतीति कर्मण क्यच्। आयुधस हस्रनिर्वाह्यम्य प्रतिपक्षोत्सारणस्यैकेन कृपाणेन निर्वाहाद्वीरप्रकर्यः । महस्रारायुधीयतीति पाठे सहस्रारं चक्र्मायुधमम्य विष्णोस्तमिवाSडचरतीत्यर्थः। विशेषणद्वारेति। सहस्रारायुधी- १क. ण्ड सहस्रारायुधायते। २ क णत्वारोपादन्ततः क°।

[१० द० उल्ासः ] काव्यपकाशः। ४५३

त्रिलोपे च समासगा ॥ ९० ॥ त्रयाणां वादिधर्मोपमानानाम्। उदाहरणम्- तरुणिमनि कृतावलोकना लललितविलासवितीर्णविग्रहा। स्मरशरविसराितान्तरा मृगनयना हरते मुनेर्मनः ॥ ४०९ ॥ अत्र सप्तम्युपमानेत्यादिना यदा समासलोपौ भवतः, तदेदमुदा

प्रदी०-अन्यथा क्यचोऽसंगतत्वापत्तेः। तथा चाऽडत्मानं सहस्त्रारायुधीयतत्यर्थे इत्यु- पमेय आत्मा लुप् इति यथोक्तोदाहणमेतत्। इंसायत इत्यादौ कर्तैवोपमेयः । तस्य चानुपादाने वाक्यमेव न पर्याप्यत इति विशेषात्क्य नेयं संभवति। यद्यपि द्विलोपेs- न्यदपि भेदत्रयं संभवति। यथोपमानोपमेययोः, उपमानवाद्योः, उपमेयधर्मयोरिति । तथाऽपि तेषूपमायाः प्रसङ्ग एव नास्तीति न न्यूनत्वमाशङ्कनीयम्। त्रिलोपे तूपमेयातिरिक्तत्रितयलोप एव संभवतीत्युक्तम्। साडपि समासमात्रे। अन्यत्न बोधकाभावात्। तत्राडर्थर्येवेवदलोपात्, इत्येकविधैवेत्याह-त्रिलोपे । यथा-तरुणिम० । अत्र यदि मृगशब्देन लक्षणया तलोचने विवक्ष्येते तदा नेदमुदाहरणम्। यदा तु मृगलोचने इव नयने यस्या इत्यर्थो विवक्ष्यते तदा 'सप्तम्युपमानपूर्वपदस्य बहुब्रीहिरुत्तर- पद्लोपश्च' इत्यनेन मृगलोचनेत्युपमानपूर्वपदस्य नयनशब्देन बहुब्रीहावुपमानवाचिनि मृगलोचन इति पूर्वपद उत्तरपदभूतस्य लोचनशब्दस्य लोप उपमेयभूतस्य नयनमात्र- स्योपादानादिद मुदाहरणम्। केचित्तु "उपमानमात्रोपादानेऽपि त्रिलोपा संभवति। यथा 'अयमाय :- उ०-यतीति पाठ इदम्। स सहस्रायुधीयतीति पाठे साक्षादुपात्त इति बोध्यम्। अन्यथा क्यच इति। इच्छाक्यच् तुनायम्। अरातीत्यादिविशेषणासामञ्जम्यात्। तथाऽपी्यतः प्रागुपमेयधर्मयोरिति पाठः। उपमानधर्मयोरिति पाठस्त्वयुक्तः । तलोपेऽ- नुपद्मव ढुण्दुल्लन्त इत्यस्योदाहरणात्। तरुणिमनीति। तरुिमनि सति मृगनयना मुनेर्मनो नयते हरतीत्यन्वयः । ललि- ताय विलासाय च वितार्णो दत्तो विग्रहः शरीरं यया। स्मरशरैर्विशीर्णीकृतमान्तरं यस्याः सा (अपरवक्त्रं छन्दः ।) नेदमुदाहरणमिति। अत्र स्वमात्रबोधकफद्राभावात्रयाणां लोपसंभवेन चिन्त्यमेत- दित्याहुः । १ ग. पुस्तके एतद्वाक्यं न दृश्यते । २ क. ग. विलब्धवि। ३ क. ग. नयते। ४ क. ग. सानादयः° । ५ क न्विच्छेदित्यायः" ।६ ख. पमानध। ७ क त्रिलोपा। ८ क, कैशवितु।

४५४ पदीपोद्द्योतसमेत :- :[१० द० उल्लासः ]

'आयःशूलिक'-इत्यतिशयोक्तिर्न तु. क्रूराचारोपमेय-तैक्ष्ण्यधर्म-वादीनां लोपे त्रिलोपेयसुपमा। एवमेकोनविंशतिर्लुपाः पूर्णाभिः सह पश्चविंशतिः । प्रदी०-शूलिकः' इति। अश्रायःशूलपदेन क्रूर आचार उपमेयः । तीक्ष्णत्वादिकं च साधारणो धर्मः । न च तयोरेकमप्युपात्तम्। नापीवादिः" इति मैन्यन्ते। तन्न युक्तम्। यतः क्रूरस्याSSचारस्यायःशूलतयाऽध्यवसानादतिशयोक्तिरियं न तूपमा। अन्यथाङ् ध्यवसानमूलातिशयोक्तेर्निर्विषयत्वापत्तेः । तदेवं धर्मलोपे पञ्च। उपमानलोपे द्वौ। द्योतकलोपे षट्। धर्मवाद्योलोंपे दौ। धर्मोपमानयोलोंपे द्वौ। द्योतकोपमेयलोपे चैकः। त्रिलोपे त्वेकः । इत्यूनविशतिर्लुप्ता- भेदाः । पूर्णाभेदाश्च षट्। इत्येवं पश्चविशतिः । नन्वन्येडप्युपमाभेदाः संभवन्ति । तथा हि-एकेस्थेवोपमेयस्य बहूपमानसंबन्धो मालोपमा। सा च द्विधा-साधर्म्यस्यामेदात्तवेदाचच। उ०-अत्रायःशलेति। अयःशूलपदेन स्वार्थसदृशो लक्ष्यत इति भावः । अति- शयोक्तिरिति। अयःशूलशब्दादय:शलत्वेन स्वार्थसद्दशकूराचारलक्षकात्तेनान्विच्छतीति ठक्प्रत्यय उक्त्तरूपसिद्धेरिति भावः । निर्विषयत्वापत्तेरिति। कमलमनम्भसीत्यादावपि कमलादिपदैः स्वार्थसदशमुखादेर्लेक्षणादेतद्वेदापत्तेरिति भावः । वम्तुतोऽयं पूर्णालुप्ता- विभागो वाक्यसमासप्रत्ययविशेषगोचरतया शब्दशास्त्रव्युत्पत्तिकौशलप्रदर्शनपरत्वादत्र शास्त्रे न व्युत्पाद्यतामर्हति। सा चेयमुपमा वस्त्वलंकारस्वरूपाणां व्यङ्गचानां वस्त्वलं

'सच्छिन्नमूलः क्षतजेन रेणुस्तस्योपरिष्टात्पवनावधूतः । अङ्गारशेषस्य हुताशनस्य पूर्वोत्थितो धूम इवाऽडबभासे ।I1 इत्यादावलंकारव्यवहारानापत्तिः। आपणे विकरीयमाणतादशायां ताटक्कादेर्नायिका ्गारनुपस्कारकत्वेऽप्यलंकारव्यवहारवदुपप तेः। कढाऽप्यलंकार भावमप्राप्य मञ्जूषादि

वान्येन व्यङ्गचोपमा तत्राप्यलंकारध्वनिव्यवहारो व्याख्यातः । इय चोपमा यथेवस- तुल्यादिशब्दोपादाने वाच्यालंकारः। सुहृन्प्रतिपक्षादिशब्दोपादाने लक्ष्या।

ते। प्रत्युपमानं विश्रान्तेरित्यर्थः! यशा माला काचिदेकजातीयैः कुमुमैः काचिद्वि- यैस्तथेयमपि सजातीयैविजातीयेर्वा वह, िरुपमानिर्घटिनेति द्विविधा मालोपमेत्यर्थः ।

१ क, ग, "धर्मे वा°। २ ट़. लशब्देन। ३ क. मन्यते। ४ क. कस्योप"।

[१० द० उल्लास: ] काव्यपकाशः । ४५५

"अनयेनेव राज्यश्रीरदेन्धेनेव मनस्विता। मम्लौ सा च विषादेन प्मिनीव हिमाम्भसा ॥४१०॥ इहाभिन्ने साधारणे धर्मे, ज्योत्स्ेव नयनानन्द: सुरेव मदकारणम्। प्रभुत्तेव समाकृष्टसर्वलोका नितम्बिनी ॥४११॥ इति भिन्ने च तस्मिन्, एकस्यैव बहूपमानीपादाने मालोपमा, यथोत्तर- सुपमेयस्योपमानत्वे पूर्ववदभिन्नभिन्नधर्मत्वे

भणितिरिव मति्मतिरिव चेष्टा चेष्टेव कीर्तिरतिविमला ॥ ४१२ ॥ मतिरिव मूर्तिमधुरा मूर्तिरिव सभा प्रभावचिता। तस्य सभेव जयश्रीः शक्या जेतुं नपस्य न परेषाम् ॥४१३॥ इत्यादिका रशनोपमा च" न लक्षिता। एवंविधवैचित्रयसहस्त्रसंभवात्।

प्रदी०-तत्राSSद्या यथा-अनयेनेव०। अत्र म्लानिरेव सर्वोपमानसाधर्म्यम्। अन्त्या यथा-ज्योत्स्ेवं। अत्र ज्योत्स्नादीनां नयनानन्दहेतुत्वादयः साधारणधर्मा भिन्नाः । पूर्वपूर्धोपमेयस्योत्तरोत्तरमुपमानत्वे रशनोपमा। साऽपि द्विधा-साधर्म्यामेदात्तद्भे- दाच। तत्राऽडद्या यथा-अनवरत० । अत्र विमलत्वमेव सर्वासूपमासु साधारणो धर्मः । अन्त्या यथा-मतिरिव० । अत्र मूर्त्यादीनां मधुरत्वादयो धर्मा भेदवन्तः। त एते भेदाः किमिति नोक्ता इति धत्, उक्ता एव। उक्त्मेदान्तर्भावात्। तथाऽपि तेन तेन रूपेण किं नोक्ता इति चेतू,

उ०-अनयेनेति। मनस्विता पाण्डित्यम्। इतरत्स्पष्टम्। ज्योस्रेवोति । पद्य स्पष्टार्थम्। अनवरत्रेति। निरक्तरस्वर्णदानाय जललवभृते तत्संबद्धे करे तरङ्गिता पूर्वपश्चान्ावेन श्रेणीभूय मिलिताऽर्थिततिर्यस्य। भणितिर्वचनम् । [गीतिश्छन्दः ।] मतिरिवेति। चिर्ता व्याप्ता। तस्य नृपस्य समेव तस्य जयश्रीः परेषां जेतु शक्या नेति संबन्धः । (उद्गीतिश्छन्दः ।) वैचित्रयसहस्त्रेति। बिम्बप्रतिबिम्बभावादिमेदेन १ ख. साडथ घि° । २ क मे वा त"।

४५६: प्रदीपोद्द्योतसमेत :- [१० द० उह्लारुः

उपमानोपमेयत्वे एकस्यैवैकवाक्यगे। अनन्वय: उपमानान्तरसंबन्धाभावोऽनन्वयः। प्रदी०- उपमानो० । उपमानान्तरव्यवच्छेदाय यदेकस्यैवोपमानोपमेयत्वे भेदोपचारेणव निबध्येते सोऽनन्त्रयः। तदेतदुक्त्तम्-'उपमानान्तरसंबन्धाभावोऽनन्वयः' इति बहुव्रीहिसमासात्। यद्वा संज्ञायोगनिर्वचनं तत्। अनन्वयः संबन्धाभावः। स चार्थादुपमानान्तरेण उपमेयभिन्ने नेति। एवकारो वैचित्र्यविशेषस्फोरणार्थः । एकवाक्यग इति विपर्यासोपमाव्यावर्तनाय। तत्र हि वाक्यद्वये तथाभावः ।

उ०-लोकसिद्ध कविकल्पितादि मे देनोपस्कार्यभेदेन निरवयवादिभेदेनान्योन्योपायत्वरूपपर म्परितत्व उपायत्वस्याSडनुकूल्यप्रातिकूल्यादिभेदेन तेषां परस्परं गुणन इयत्ताया वक्त मशक्यत्वादिति भावः । इत्युपमालंकारः । उपमानति। न विद्यतेऽन्वयः संबन्धोडर्यादुपमानान्तरेण यत्र सोऽनन्वय इत्यन्व र्थमलंकारनामेदम्। तत्रान्वर्थसंज्ञाबललब्घमर्थमाह-उपमानान्तरेति। भेदोपचा- रणोति। भेदेसत्यपि तद्घटितसादृश्योपचारेणेत्यर्थः । आपाततः शाब्दबोधोपपत्तय उपमानान्तरव्यवच्छेदबोधाय चाऽडहार्यस्तदुपचारः । एतेन देशकालादिभेदाद्ेदोऽत्रेति परास्तम्। तथा सत्युपमाया एवाSडपत्ते:। गगनं गगनाकारमित्यादौ तद्युगे तद्देशे वा यथा गगनं तथैतदयुग एतद्देशेऽपीति बोधात्। अनन्वये तु निरुपमानत्वनिमित्तोत्कर्षाय स्वयमेव स्वसमानधर्मेत्युक्त्या परो नैतत्समानधर्मेति प्रतीयते। बहुव्रीहीति। उपमाना- न्तरसंबन्धाभावपदं बहुत्रीहिणाऽनन्वयमाहेत्यर्थः । यद्वा संज्ञेति। संज्ञाभूतस्यापि योग- कथनमित्यर्थः । तथा च योगरूढोडयमिति भावः । उपमानान्तरेणेति। नन्विदमयु- कमू। कस्याप्युपमानस्याभावेनान्तरशब्दप्रयोगासंगतेरत आह-उपमेयभिन्नेने ती त । एकस्येत्युपमाव्यवच्छेदाय। एवकार इति। एकस्यैवेति भिन्नशब्दबोध्यत्वव्यवच्छेद- कैवकार इत्यर्थः । वैचित्रयेति। यद्यप्यस्था वद्नमिव वक्त्रमित्यत्रानन्वय एव तथाऽपि स दुष्ट इति वैचित्रयस्फोरणायेत्यर्थः । एकवाक्यगे इत्यस्यैकौपम्यबोधकशब्दप्रतिपादे- त्यर्थः। तत्फलमाह-विपयासेति। उपमेयोपमेत्यर्थः। वस्तुतस्तु तत्र द्वितीयसद्रL व्यवच्छेदफलकत्वाभावेन योगलब्घार्थनैव वारणसंभवान्नेदमस्य व्यावर्त्यम्। कि तु ताद्दशस्थल एव तस्य फलस्य संभवात्स्वरूपकथनमिति ध्येयम्।

१ क, रेणोपनि® ।

[१० द० उल्लासः ] काव्यपकाशः। ४५७

उदाहरणम्- न केवलं भाति नितान्तकान्तिर्नितम्विनी सैव नितम्बिनीव। यावद्विलासायुधलीसवासास्ते तद्विलासा इच तद्विलासाः ॥४१४॥ विपर्यास उपमेयोपमा तयोः॥९१॥

प्रदी०-उदाहरणम्-न केवलं०।

विपर्यास०। तयोरुपमानोपमेययोर्विपर्यास उपमेयोपमानभावः। अर्थाद्वाक्यद्ये।एकवाक्ये तथाS- उ०-न केवलमिति। नितान्तकान्तिः । अतिशयितकान्तिः । यावन्तो विलासा आयुधानि यस्य स कामस्तस्थ लास्थवासा नृत्य थानानि। (एवकारो मिन्नक्रमो नित- म्बिनीशब्देन संबध्यते। यावत् 'अि तु' इत्यर्थ इत्युद्ाहरणचन्द्रिका। उपजाति- शछन्दः)। अत्र साधर्म्यमात्रमिवार्थः। न तु भेदाशो बाघात्। रूपके चन्द्राद्यभेद- बुाद्धि: फलम्। तत्कृत एव चमत्कारः । अत्र तु परस्मिन्सवसाध्म्याभावकृतो न तु स्वाभेद्बुद्धिकृतः । तस्याः सिद्धत्वादिति ततो भेदः। एतदग्रेऽत्र दशाविशेषादिमेदाद्े दोपचार इि क्वचित्पठ्यते सोऽपपाठः । तथा सत्युपमाया एवाऽडपत्ते: । देशकाल- भेदेनाष्ययमेव तत्तल्य इति प्रतीतेस्तत्राप्यनन्वय एवेत्याशय इत्यन्ये। ननु- • भुवनत्रितयेऽपि मानवैः परिपूर्णे विबुधैश्र दानवैः । न भविष्यति नास्ति नानवन्नृप यस्ते भजते तुलापदम् ।।' इत्यादौ सर्वयेवोपमाननिषेधात्मकोऽसमा लंकार: प्रचीनैरुक्तः। उपमानलुत्ोपमातिव्या- विवारणाय सवधैवेति। एवं च तद्ध्वाननैव चमत्कारोपपत्तावनन्वयस्य पृथगलंकारत्वं किमर्थम्। यदि तु रत्यनुकूलतया कुतश्िदङ्गाद्धृषणापसारणं यथा चमत्काराय, तथा प्रकृत उपमालंकाराभाववर्णनमेव चमत्काराय न तु तत्रासमनामा पृथगलंकार इत्युच्यते तर्हि तद्ध्वनिनैवोपपत्तिरिति चेन्न। पर्यायो कसादृश्यमूलाप्रस्तुतपशंसादौ ध्वन्यमानार्थ- सत्वेऽि वाच्यार्थकृतचमत्कारमादाथालंकारत्ववदुपपत्ते। अन्यथा दीपकाढ़ावप्युपमाभि- व्यक्तैव चमत्कारोपपत्तौ तेषामपि पृथगलंकारत्वंन स्यादित्याहुः।कचित्तु सर्वेम्य उत्कृ- ष्टगुणस्त्वमिति प्रतीतेव्थतिरेकालंकारध्वनिरेवात्रेति वदन्ति। तचचिन्त्यम्। इत्यनन्वयः। विपर्यास इति। तयोः। काव्यनिवद्धोपमानोपमेयधोरिन्यर्थः । विपर्यास इति।

१ क. लस्यवा"।

प्रदीपोद्द्योतसमेतः- [१० द० उल्लासः ]

उपमेयेनोपमा इति उपमेयोपमा। उदाहरणम्- कमलेव मतिर्मतिरिव कमला तनुरिव विभा विभेव तनुः। धरणीव धृतिर्धृतिरिव धरणी सततं विभाति बत यस्ये ॥ ४१५ ॥ संभावनमथोत्म्रेक्षा पकतस्य समेन यत्। समेनोपमानेन।

प्रदी०-संभवास्। मुखमिव चन्द्र इत्यस्य निन्दाभिव्यक्तौ प्रतीपरूपत्वात्। उपमे- योपमेति यौगिकी संज्ञा। विपर्यासश्चायमुपमानान्तरव्यवच्छेदार्थः । उदाहरणम्-कमलेव०। संभावन०। समेनेत्यत्र सहैकरूपतयेति शेषः । तेन प्रकृतस्य संमविनौऽर्थस्य समेनासंभविना

उ. -स च वाक्यदय एव संभषति। तत्र वाक्यद्वयं शाब्दमार्थ वा। तेन 'रामरावणौ मिथस्तुल्यौ' इत्यादौ नाव्याप्तिः। तत्रापि रामो रावणतुल्यो रावणो रामतुल्य इति वाक्यार्थभेदप्रतीतेः । यौगिकीति। उममेयेनोपमा यत्रेति यौगिकीत्यथेः । एकस्य साधारणधर्मत्व इयमिति बोध्यम्। तदाह-विपर्यासश्रायमुपमानान्तरव्यवच्छेदार्थ इति। एकेन हि धर्मेण तत्साम्य एकत्र वर्णिते तेन धर्मेणापरस्य साम्यमर्थप्राप्तं पुनः शब्देनोच्यमानं तृतीयसदशव्यवच्छेद्फलकमिति भावः । अत एवात्रोपमा न। साधा रणधर्मसंबन्धकृतचमत्काराभावात्। कमलेवेति। (कमला लक्ष्मीः । विभा कान्तिः । धृतिर्घैर्यम्। बत हषैं। गीतिश्छन्दः)। अत्रातिस्पृहणीयत्वप्रचितत्वविस्तृतत्वानि त्रिषु साधारणधर्माः । इत्यु- पमेथोपमा। वाच्यसाधर्म्यालंकारं निरूप्य व्यड््यसाधर्म्येषु निरूपणीयेषु प्रथमं प्राधान्यादुत्प्रे- क्षामाह-संभावनमिति। उत्कटकोटिकः संदेहः। अथ। वाच्यसाधर्म्यालंकारनि- रूपणोत्तरम्। उत्प्रेक्षा निरुप्यत इति शेषः । समेन। प्रकृतमात्मनः सम करोतीति सममुपमानम्। उत्कटा प्रकृष्टस्योपम्रानस्येक्षा ज्ञानमुत्प्रेक्षा। एवं चोत्कटोपमानकोटि कप्रकृतविषयकसंभावर्नमुत्प्रेक्षेत्यर्थः। समेनासंभविनेति। अलोकसिद्धेन कविकल्पि तेनेत्यर्थः। तदुक्तं चक्र्वर्तिना-

१ क. स्य सब।

[१· द० उल्लासः ] काव्यमकाशः । ४५९

प्रदी०-सहैकरूपतया यत्संभावनं तदुत्प्रेक्षालंकार इत्यर्थः । सा चेय हेत्वादिसंभावना भेदाद्वहुप्रकारा।

उ०- यदाडयमुपमानांशो लोकतः सिद्धिमृच्छति। तदोपमैव येनेवशब्दः साधर्म्यवाचकः ॥ यदा पुनरयं लोकादनिद्ध: कविकल्पितः । तदोत्प्रेक्षैव येनेवशब्दः संभावनापरः ॥' इति। इदं चेवशब्दसमभिव्याहार एव। अन्यत्र संभविनाडपि। तेन मुखं चद्रं मन्य इत्यादे: संग्रहः। चन्द्र इव मुखमित्यादौ तूपमैव। एकरूपतयेति । तादात्म्येनेत्यर्थः । एवं चासदृशयोः संभावनं नोत्प्रेक्षालंकारः। साहश्यातिरिक्तमूलकस्मरणादिवतू। कि तु वस्तु- मात्रम्। तेन 'वदनकमलेन बाले स्मितसुषमालेशमावहास यदा। जगदिह तदैव जाने दशार्धबाणेन विजितमिति ॥' इत्यादौ नोत्प्रेक्षा। अन्न स्मितस्य संभावनोत्थापकत्वेऽपि जगद्विजितरूपविषयविष- यिसाधारणत्वाभावात्। संभावना च रमणीयधर्मनिमित्तिका ग्राह्या। तेन 'नूनं स्थाणु- नाडनेन भाव्यम्' इत्यादौ निश्चलत्वादिसाधारणधर्मनिमित्तकसंभावनायां नातिव्याप्िः । रूपकवित्तावतिव्याप्तिवारणाय संभावनमिति। प्रकृतस्येत्यस्य च प्रकृततावच्छेदकरूपेण ज्ञातस्येत्यर्थः । तेन यत्राSSहार्यसंभावनं तत्रैवोत्प्रेक्षा। तेन 'रामं स्त्निग्धतरश्यामं विलोक्य वनमण्डले। प्रायो घाराधरोऽयं स्यादिति नृत्यन्ति केकिनः ॥' इत्यत्रानाहार्यसंभावनायां नातिव्याप्तिः। अघ्र तेषां नृत्यप्रवृत्त्या संभावनाया अना- हार्यत्वम्। आहार्यत्वेऽपि तत्कोटिसहचरितभूयोधर्मवद्विशेष्यकत्वस्योत्कटकोटिकत्वम्य संभवात्। इव नूनं मन्ये जानेऽवैमि उहे तर्कयामि शङ्क उत्प्रेक्ष इत्यादिभिः प्रतिपा- दकैः सहिता यत्रोत्प्रेक्षासामग्री तत्र वाच्या सा। यत्र प्रतिपादकशब्दरहितं तत्सा- मग्रीमात्रं तत्र व्यङ्ग्या। यथा वक्ष्यमाणेष्वेवेवादिपदादाने। यत्र तत्सामग्रीरहितं प्रति- पादकमात्रं तत्र संभावनामात्रमेव नोत्प्रेक्षेति बोध्यम्। हेत्वादीति। आदिना फल- स्वरूपे। बहुपकारेति। जातिगुणक्रियाद्रव्याणामभावस्य च संभावितत्वेन स्वरूपो- त्प्रेक्षा पश्चधा। एवं हैतुफलयोरपि जात्यादिरूप््त्वेन तयोरपि प्रत्येकं पञ्चविधत्वम्। एवमुत्प्रेक्षानिमित्तस्य धुर्मस्योपादानानुपादानाम्यां बंहुभेदेत्यर्थः। परं त्वीदग्वैचित्रयसहसत्रं न चमत्कारातिशयायेति न ग्रन्थकृतोक्तम्।

१ ख. स्मरणवत्।

४६० प्रदीपोद्दोत्षसमेत :- [१· द० उल्लास: ]

उदाहरणम्- उन्मेषं यो मम न सहते जातिवैरी निशाया- मिन्दोरिन्दीवरदलदृशा तस्य सौन्दर्यदर्पः। नीतः शान्ति प्रसभमनया वक्त्रकान्त्येति हर्षा- लुग्ना मन्ये ललिततनु ते पादयोः पझलक्ष्मीः॥ ४१६ ॥ लिम्पतीव तमोडङ्गानि वर्षतीवाञ्जनं नभः । असत्पुरुषसेवेव दृष्टिर्विफलता गता ॥ ४१७॥ इत्यादौ व्यापनादि लेपनादिरूपतया संभावितम् । प्रदी०-तत्र हेतूत्प्रेक्षा यथा-उन्मेषं०। अत्र पद्मलक्ष्म्याः कामिनीचरणयोः स्वभावलग्नत्वं यथोत्तहर्षहेतुकलपनत्वतादात्म्येन संभावितम् । स्वरूपसंभावेना यथा-लिम्पतीव०। अन्न गम्यमानं तमसो व्यापनादि लेवनादिरूपतया संभावितमिति स्वरूपोत्प्रेक्षे- यम्। अत एव 'तमसो लेपनवर्तृत्वमेत्रोत्प्रेक्ष्यम्' इत्यलंकारसर्वस्वकारमतमपास्तम्। उ०-उन्मेषमिति । (नायकम्य नायिकां प्रति चाटूक्तिरियम् )। विकासमित्यर्थः । (य इन्दुः । मम पद्मम्य)। जातिवैरी सहजशत्रुः । (तस्य ! इन्दोः । मन्दाक्र्कान्ता छन्दः)। स्वभावलग्नत्वम्। तक्नाध्यवसितः स्वाभाविकः शोभासंबन्ध इत्यर्थः । संभावितमिति । अतिमनोहरत्वेन निमित्तनेति भावः । अत्र लुग्नापदेन लक्षणया पृथ- गुपस्थिते स्वाभाविकशोभासंबन्धे यथोत्त हर्षहेतुकपद्मलक्ष्मीलग्नत्वतादात्म्यसंभावना। तात्पर्यानुपपत्त्यैव च लक्षणा। लक्ष्य तातिशयप्रतीतिश्र प्रयोजनम्। एतावतैवोत्प्रेक्षायां साध्यवसानत्वव्यवहारः प्राचामिति बोध्यम्। न च हेतुफलयोरपि स्वरूपतया स्वरूपो त्प्रेक्षैव सर्वत्र वत्तुमुचितेति वाच्यम्। हेतुत्वफलत्वाभ्यां निर्दिष्टतरस्य स्वरूपशब्दार्थ-

लिम्पतीवेि। (मृच्छकटिके प्रथमाक्के गाढान्धकारवर्णनमेतत्)। भ्रमातिशयकार- कत्वसकलवस्तुमलिनीकरणत्वादि निमित्तम्। अत्रापि व्यापनाद्युपस्थिति: प्राग्वदेव। व्याप- नादीति। आदिपदेन कविका्पत नभःकर्तृकाञ्जनकर्मकाघःप्रसरणं गृह्यते। तमःकर्तृका ङ्गकर्मकव्यापनं तुस्वतः संभव्येवेति बोध्थम्। अत्रोत्प्रेक्षेव। तिङन्तसमभिव्याहृतेवशब्दस्य संभावनाबोधकत्वात्। स्पष्ट चेदं सन्सूत्रे भाष्ये। अपास्तमिति। करियोपसर्जनस्य कर्तरन्यत्रान्वयायोगात्ं। तदुक्तं दण्डिना- १ क. जातु वै० । २ क. "नि किरती°। ३ क. धटिर्निष्ठुरता । ग. ०ष्टिर्निष्फलतां। ४ ख. वनं य° । ५ क.मप्युत्पे।

[१० द० उललासः ] काध्यमकाशः ।

ससंदेहस्तु भेदोक्तौ तदनुक्तौ च संशयः ॥९२॥

प्रदी०-विवक्षितविवेकेन लेपनमात्रस्येबोत ्प्रेक्षणत्। एवं फलादु्प्रेक्षाप्यूहनीया। ससंदेह०। भेदो वैध्भ्यम्। संशयस्तु कविप्रतिमानिर्मित एवालंकारो न तु स्वारसिक: स्थाण. पुरुषादिविषयोऽपि। वैचित्र्याभावात्। अत्र संशयः ससदेह इति लक्षणम्। भेंदोत्त तदनुक्तौ चेति विभागः ।

उ०-'कर्ता यद्युपमानं स्यान्न्यग्भतोऽसौ क्रियापदे।

देवदत्त इव यज्ञदत्त: पचतीत्यादौ पदान्तरोपस्थाप्यकर्तृविशेषणस्य तूपमेयत्वं भवत्ये- वेति बोध्यम्। प्रथमान्तविशेष्यकबोधवादिमतेऽप्याह-विवक्षितेति। तन्मतेऽपि प्राहा प्राप्तविवेकेन क्रियास्वरूपोत्प्रेक्षेति व्यवहार इति भावः। उत्तरार्धे तूपमैव! उत्प्रेक्षासाघकाभावात्। एवं च नामसमभिव्याहृतेवशब्देन तत्रैवोत्प्रेक्षा यत्र संभावनो. पयुक्तविशेषणदानम्। यथा- 'बालेन्दुवक्राण्यविकाशभावाद्भुः पलाशान्यतिलोहितानि। सदो वसन्तेन समागतानां नखक्षतानीव वनस्थलीनाम् ॥ इत्यादौ। यत्र क्वचित्स्थितैरपि नखक्षतैर्वकरत्वलौहित्यादिनोपमाया वक्तुं शक्यनया

नुपयोगात्। इत्युत्मेक्षा। ससंदेह इति। 'अत्र प्रकृतस्य समेन यत्' इत्यनुवर्तते। प्रकृतस्य समेन साह- शयज्ञानप्रयोज्यो यः संशयः संशयज्ञानं स ससंदेहनामाSलंकार इत्यर्थः। संदेहेन मह विषयतया तद्विशिष्ट इति ससंदेहः । अत एव 'इतो गता सा क गता न जाने गेहं गता मे हृदयं गता वा' इत्यत्र न ससंदेहालंकारः। सादृश्यमूलकत्वाभावात्। अस्य प्रेममात्रोत्कर्षकत्वेपि वर्णनीयोत्कर्षकत्वार्भावाच्च। असद्विषयेऽपि कल्यचित्प्रेमसंभवात्। संशयश्च समकोटिको ग्राह्य इत्युत्प्रेक्षाव्युदासः। स्थाणुर्वा पुरुषो वेति संशयवारणायाऽडह-संशयस्त्विति। सादृश्यमूलकत्वाद्यभावे तु संशयमात्रमेव नालंकार इति बोध्यम्।

1 क. संदेहु।

४६२ पदीपोदूदोतसमेत :- [१० द० उल्लासः

भेदोक्तौ यथा- अयं मार्तण्डः कि स खलु तुरगैः सप्तभिरितः कृशानु: किं सर्वाः प्रसरति दिशो नैप नियतम्। कृतान्तः किं साक्षान्महिपवहनोऽसाविति चिरं समालोक्याऽडजौ त्वां विदधति विकल्पान्पतिभटाः ॥४१८॥ भेंदोक्तावित्यनेन न केवलम्यं निश्चयगर्भो, यावन्निश्वयान्तोऽपि संदेह: स्वीकृतः । यथा- इन्दुः कि क कलङग :: सरसिजमेतत्किमम्बु कुत्र गतम्। • ललितसविलासतचनैर्मुखमिति हरिणाक्षि निश्चितं परतः ॥४१९॥ प्रदी०-तत्र नेदोक्तौ यथा-अयं० । अत्र मार्तण्डत्वादीनां संदेहे सप्ततुरगत्वादीनि वैधर्म्याणि तदाश्रयेपूक्तानि। न चायं व्यतिरेकालंकारः । तस्य संदेहानुयायितया तेनैव वयपदेशौनित्यात्। ननु भट्टोद्भटेन भेदोक्तो निश्चयगर्भ एवायं स्वीकृतो न तु निश्चयान्तोऽपि। तत्किमस्यापि स एव पन्थाः। नेत्युच्यते । कुत एतत्। भेदोक्ताविति विभजनात्। निश्चयान्तस्यापि तेत्सं भवात्। वैचित्र्यानुभवाच्च। यथा-इन्दु:०। उ०-अयमितति। (राजानं प्रति कस्यचिदुक्तिः)। इतः । युक्तः। विकल्पान्। संशयान्। आजौ। युद्धे। ('चिरम्' इत्यस्य समालोक्येत्यत्र विद्धतीत्यत्र वाड- न्वयः । शिखरिणी छन्दः)। अय किं मार्तण्डस्तदन्यो वेति संशयाकारः । अत्र प्रता- पेन दुर्निरीक्ष्यत्वसाम्यान्मार्तण्डत्वसंदेहः। दुराघर्षत्वसाम्यात्कृशानुत्वसंदेहः । क्षणेन सकलसंहतृत्वसाम्यात्कृतान्तत्वसंदेहः। उक्तानीति। मार्तण्डादिवैधर्म्येण मार्तण्डत्वा- द्यमावनिश्चयेऽपि कृशानुत्वादिसंशयादस्य निश्चयगर्भता। वैधर्म्योक्तिम्तु सति मार्तण्ड- त्वसंशये कृशानुत्वसंशयायोगात्तत्संशयनिवृत्तये कृता। निश्वयगर्भश्रोपमाननिष्ठवैध- म्योंक्ौ। आदावन्ते च संशयो मध्ये निश्चयः स निश्चयगर्भ इति तल्लक्षणात्। निश्चयान्तोऽपीति। उपमेयनिष्ठवैधर्म्योक्त्येति भावः। यथेन्दुः किमित्यादौ ललित- वचनैर्मुखत्वनिश्चयेऽग्रे केनापि रूपेण संशयाभावात्। अस्यालंकारत्वबीजमाह- वैचित्रयेति। इन्दुरिति। नायिकां प्रति कस्यनिदुक्तिः । हे हरिणाक्षि एतत् (मुखम्) इन्दुः किम्। तर्हि कलङ्क: क्व। सरसिजं किम्। तर्हि अम्बु कुत्र गतम्। इति प्रथमं संदिग्धम्।

१ क. वितर्कांन्प्र° ।२ क, तत्र सं०।

[१० द० उल्लासः " काव्यपकाशः । ४६३

किंतु निश्चयगर्भ इव नात्र निश्चयः प्रतीयमान इत्युपेक्षितो भट्टोन्भटेन। तद नुक्तौ यथा- अस्या: सर्गविधौ प्रजापतिरभूच्चन्द्रो तु कान्तिमदः शृङ्गनरैकरसः स्वयं नु मदनो मासो नु पुष्पाकरः। वेदाभ्यासजडः कर्थ नु विषयव्यावृत्तकातूहलो निर्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिद रूपं पुराणो मुनिः ॥४२०॥

गृहाण। भेदानुक्तौ यथा-अस्या । उ०-परतः पश्चाल्ललितसविलासवचनैर्मुखमिति निश्चितम्। (गीतिश्छन्दः)। प्रतीय- मानवदिति। आपाततः संशये व्यङ्गचनिश्चयकृतो ह्यत्र चमत्कारः । निश्चयस्य वा- ध्यत्वे तु न स इति भावः । अत्र निश्चयगर्भतया संकीर्णो निश्चयान्तः । शुद्धस्तु 'चपला जलदाच्च्युता लता वा तरुमुख्यादिति संशये निमम्नः । गुरुनि:श्वसितैः कपिर्मनीषी निरणैषीदथ तां वियोगिनीति'॥ इत्यादौ। अत्र मञ्जुपादिगतकटकाढ़ाविवालंकारव्यपदेशः । किंशब्दनुशब्दादेश्र समको- टिकसंशयविषयत्वे शक्तिः। अय किं मार्तण्ड इत्यादेरयं मार्तेण्डत्वादिसंशयविषय इत्यादिरर्थः । स्वसंशयुज्ञापनाय च परं प्रति तथोक्तितिः । अस्या इति । (विक्रमोर्वशीये प्रथमेडङ्क उर्वशीमुद्दिश्य पुरूरवस उक्तिः )। अस्या: सृष्टौ यः प्रजापतिर्निर्माताडभूत्स कि चन्द्रः कि वा मदनः कि वा पुष्पाकरो मासो वसन्त इति प्रजापतिधर्मिकश्चन्द्रत्वादिरू पविरुद्धनानाभावकोटिक: संशयः॥[विषयेभ्यो वनितादिभ्यो व्यावृत्त निवृत्तं कौतूहलमौत्सुक्यं यस्य तादृशः । पुराणो मुनिर्ब्रह्ा। शार्दूलविकरीडित छन्दः]। एतन्निर्मातरि कान्तिप्रदत्वसत्त्वेन चन्द्रस्य च तत्त्वेन कान्तिप्रदत्त्वं तयो: सादृश्यम्।अस्याः शृङ्गारोद्दीपकरूपलावण्यादिमत्त्वेनाघरदशनादिरूपपुष्पवत्वेन तन्नि- मातार ता दृशलावण्यादिसंपद्वत्तायाः पुष्पवत्तायाश्र सत्तवेन मदनवसन्तयोरपि तत्सत्वात्तद्रुप- साद्ृश्यमूलकोऽयं संशयः। तत्सामत्रीसंपन्नेनैव तब्ूर्मवतो निर्माणसंभवात्। केचित्तु 'अस्याः सर्गविधौ' इत्यत्र वितर्कालंकारः । वितर्कश्च संरायोत्तरमनिर्णय ऊहः। तद्वयञ्ञकश्च नुश- ब्दादिः।स चेत्थं-चन्द्रान्यो यदि निर्माता स्यात्कांन्तिप्रदो न स्यादित्याद्याकारः। अत एव ब्रह्मा यदि निर्माता स्यान्निर्माणसामग्रीमानस्यादिति संशयोत्तरवर्तितर्कस्याSSपाधं वेदा- म्यासजड इत्यादिना निषिभ्यत इति। तन्न। वितर्ककारणत्वेन त्वयाऽप्यत्र संशयाङ्गीकारेण १ क. स्या: सृष्टिवि"।

४६४ पदीपोद्द्योतसमेतः- [१० द्० उह्लासः ]

तदरपकमभेदो य उपमानोपमेययोः । अतिसाभ्यादनपह्नुतभेदयोरभेदः। प्रदी०-अत्र शङ्कयमानस्य प्रजापत्यादेः कस्यापि न वैधर्म्यमुक्तम्। तद्रूपक० । अभेदोडमेदारोपः। बीजं तु तत्रातिसाम्यम्। अभेदश्रात्रानपह्नुतभेदयोर्विवक्षित इति उ०-तस्यैवालंकारत्वात्। सतोऽपि वितर्कस्य वर्णनीयोत्कषोनाघायकत्वेनालंकारत्वाभा- वान्च। संदेहेनैव तस्या उत्कर्षसिद्धेः । वेदाभ्यासजड इत्याद्युक्त्तिस्तु जगनिर्मातारि ब्रह्मण सति कथमेतेष तस्या निर्मातृत्वसंदेह इत्याशङ्कापनयनार्थमेवेति बोध्यम्! यत्तु 'इह नमय शिरः कलिङ्गवद्वा समरमुखे करहाटवद्धनुर्वा' इत्यत्र विकल्पार्लंकारः पृथगेव। वाशब्दश्चात्र कल्पान्तरपरः। असामथ्ये कछिङ्गनृपति वच्छिरो नमय, सति सामर्थ्ये करहाटनृपतिवद्धनुर्नमयेत्यर्थात्। व्यवस्थितश्रायं विकल्प इति। तन्न। वर्णनीयोत्कर्षानाधायकत्वेनैतर्यालंकारत्वे मानाभावात्। उपकुर्वन्ति तं सन्तमित्यादिसामान्यलक्षणाभावात्। एतेन नमनरू पैकक्रियाकर्मत्वेनीपम्यं गम्यमानमलं कारताबीजमित्यपास्तम्। तादृशौपम्यस्याचारुत्वाच्च। अन्ये त्वत्रापि संदेह एव, व्यङ्गचस्तु निश्चयो मात्सर्यमुत्सार्थेतिवदित्याहः । इति ससंदेहः। तद्रूपकमिति। योऽमेदस्तद्रुपकमित्यन्वयः । तदिति विधेयलिङ्गग्राहि। अभेदा- रोप इति। आरोपविषयाभेद इत्यर्थः । यथाश्रुते हुपमात्वमपि सादृश्यंप्रतीतेः स्यात्। ज्ञानानामेव तेषां लौकिका लंकारवच्चमत्का रजनवत्वमत्यन्यत्।उपमा नोपमेययोित्यस्योपमा- नतावच्छेद कोपमेयतावच्छेदकपुरस्कारेण शब्दा नेश्ीयमानयोरित्यर्थः। तेनाभेदप्रतीतेराहा र्यत्वलाभः । तेन भ्रान्तिमति नातिव्याप्तिः । अपह्नुतावतिशयोक्ती च नातिव्यासिः । अपहूनुतौ स्वेच्छया निषिध्यमानत्वेन भ्रन्ति ति तज्जनकदोषेणैव प्रतिबन्धात्। अति शयोक्ते: साध्यवसानलक्षणामूल कत्वात्तस्य पुरसकारा मावात्। अतिशयोक्तिवननिदर्शनायामप नातिव्यािः । शब्दादिति विशेषणात्, 'मुखमिदं चन्द्रः' इति प्रात्यक्षिकाहार्गनिश्चय गोर्चरतादात्म्यव्यवच्छेदः। निश्चीयमानयोरित्युक्त्या 'नूनं मुखं चन्द्रः' इत्युत्प्रेक्षायां नातिव्याप्तिः। तत्र ज्ञानमलंकारः, अत्रभेद इति भेदाच।उपमानोपमेययोरित्येतद्विशेषण- लभ्यमर्थमाह-बीजं तु तत्रात्तिसाम्यमिति। तेन. 'सुखं मनोरमा रामा 'इत्यादि शुद्धा रोपविषया मेदनिरासः। यत्तु साद्ध्यप्रयुक्ताभेद स्येव संबन्धान्तरप्रयुक्ताभेदस्यापि रवूप. कत्वमिति। तन्न। सादृश्यामूलकस्मरस्याप्यलंकारतापत्तेः। चन्द्रादिपदानां तद्वृत्तिगुण वति सारोपलक्षणायामभेदप्रती तिर्व्यद्गचेत्येतावतैव रूपकं वाच्यम्। चशब्दादिव्यङ्गचत्वे समुच्चय इव। 'मुखमपरचन्द्रः' इत्यादौ तु कविकल्पिनापरचन्द्रेण रूपकं बोध्यम्। 'मुखचन्द्रेण विरह्तापः शाम्यति' इत्यादावपि रूपकमेव। न पैवं चन्द्राभेदप्रतीतौ विरह-

[१० द० उल्लासः ] काव्यपकाशः । ४६५ r

समस्तवस्तुविषयं श्रौता आरोपिता यदा ॥ ९३ ॥ आरोपविषया इवाऽडरोप्यमाणा यदा शब्दोपात्ता:, तदा समस्तानि वस्तूनि विषयोऽस्येति समस्तवस्तुविषयम्। आरोपिता इति बहुवचनम- विवक्षितम्। यथा- ज्योत्स्ाभस्मच्छुरणधवला बिभ्रती तारकास्थी- न्यन्तर्धानव्यसनरसिका रात्रिकापालिकीयमू। द्वीपाद्द्वीपं भ्रमति दधती चन्द्रमुद्राकपाले न्यस्तं सिद्धाञ्जनपरिमलं लाञ्छनस्य च्छलेन ।। ४२१ ।। प्रदी०-नापहूनुतावतिव्यापतिः। तदेतद्द्विविधम्-सावयवं निरवयवं च। तन्राSड्द्य समस्तवस्तुवियपमेकदेशविवर्ति च। द्वितीयं तु शुद्धमात्रमिति। आद्ये विभागे लक्षण- माह-समस्त० । आरोपिता आरोष्यमाणाः । ते सर्वेडपि यद्यारोपविषयवच्छाब्दा एव भवन्ति तदा समस्तवस्तुविषयं नाम रूपकम्। समस्तं वस्तु आरोष्यमाणं विषयः शब्दप्रतिपाद्योऽत्रेति व्युत्पत्तेः । आरोपिता इति बहुवचनमविवक्षितमित्यारोप्यद्वयस्थले नाव्याप्तिः । उदाहरणम्-ज्योत्स्ा०। उ०-तापशामकत्वासंस्वः । अभेदप्रतीतेराहार्यत्वेन मुखत्वस्यातिरस्कारेण विशेष्यतया भानेन च तत्त्वसंभवात्। 'राजनारायणं लक्ष्मीस्त्वामालिङ्गति निर्भरम् ' इत्यादावाहार्यनारायणत्वबुद्धचाऽSहार्यस्यैव लक्ष्मीकर्तृकालिङ्गनस्य बोघान्न दोषः । यत्तु- आरोप्यमाणो यत्र विषयात्मतयैव प्रकृतकार्योपयोगी न स्वातन्त्र्येण स परिणामः। अत्र च विषयाभेद आरोष्यमाण उपयुज्यते। रूपके तु नैवमिति विशेषः । 'वदनेनेन्दुना तन्वी स्मरतापं विलुम्पति।' इत्याद्युदाहरणम् । अत्र हि स्मरतापनाशनसामर्थ्य मुखात्मनैवेन्दोः । ग्रीष्मसंताप- हारकत्वाद्रमणीयशोभाधारत्वाच्चेन्दुर्विषयतयोपात्त इति दाक्षिणात्याः। तन्न। इन्दौ वद

आरोपविषयवदिति। तेषां श्रौतत्वेऽविवादार््दृष्टान्ततेति बोध्यम्। श्रीता इत्यस्य व्याख्या शाब्दा इति। सावयवत्वं च परस्परसापेक्षरूपकसमुदायत्वम्। ज्योत्स्रति। (रूपकमुखेन ज्यौत्स्न्ीं योगिनीत्वेन वर्णयति। ज्योत्स्नैव भस्म। छुरणमङ्गलेपनम्। (तारका एवास्थीनि)। व्यसनं कौतुकम्। (रात्रिरेव कापा- १ क. आर्थे।

४६६ प्रदीपोद्दयोतसमेतः- [ १० द० उल्लासः ]

अत्र पादत्रैये। अन्तर्धानव्यसनरसिकत्वमारोपितधर्म एवेति रूपकपरिग्रहे साधकमस्तीति तत्संकराशङन न कार्या। श्रीता आर्थाश्र ते यस्मिन्नेकदेशविवर्ति तत्। प्रदी०-अत्र पादत्रये ज्योत्स्नादिषु भस्मत्वादिकमारोप्यमाणं सर्वै शाब्दम्। नन्विदं रूप- कोदाहरणं न युज्यते। साधकबाधकाभावेन रूपकोपमयोः संदेहात्संदेहलक्षणसंकरौचित्या- . दिति चेत्। भवेदेवम्। यद्यन्तर्धानव्यसनरिकत्वं विशेषणं न स्यात्। तद्धि रूपकपरि- अरहे साधकम्। कापालिक्यां तत्संभवाद्रान्रावसंभवाच्च। उपमापरिग्रहे तु रात्रेरेव प्राधा न्यात्तस्यानन्वय एव स्यात्।- श्रीता०। . उ०-लिकी योगिनी। चन्द्र एव) मुद्राकपालं कापालिकानामञ्जनादिधारणकपालम्। (मन्दाकान्ता छन्दः।) अत्र समुदायात्मकस्य सावयवरूपकस्यावयवानां सर्वेषामपि समर्थ्यसमर्थकत्वं परस्परं तुल्यम्। तथाऽपि कवे रात्री कापालिकीरूपकस्यैव सामर्थ्य- त्वेनामिप्रेतत्वादितरेषां समर्थकत्वं गम्यते। रात्रिकापालिकीत्यस्य कापालिक्यभिन्ना रात्रिरित्यर्थः । उपमानपदस्य लक्षणायामपि व्यङ्गचाभेदघटितवाक्यार्थस्यापि बोधात्। उपमायां तु सादृश्यघटित एव वाक्यार्थबोध इति विशेषः । रूपकोपमयोरिति ।'उपमित व्याघ्नादिभिः '(पा० सू० २ । १। १६) इति सूत्रेण समास उपमेयविशेष्यक एव बोधः। उपमानोपमेयसमभिव्याहार उपमेयस्य विशे- ष्यताया लोकव्युत्पत्तिसिद्धत्वात्। अत एवेदं सूत्रं विशेषणं विशेष्येणेति सिद्धे विशे- व्यस्य पूर्वनिपातार्थमिति काशिकायामुक्तम्। मुखचन्द्र इति विशेषणसमासे चन्द्ररूप- कव्यवहारः । यत्तु रूपके 'विशेषणं विशेष्येण' (पा० सू० १।२।६७) इति समास उपमेयस्य पूर्वनिपाताश्चिन्त्य इति। तन्न। मयूरव्यसकादिसमासस्य विशेषणस मासपदेन विवक्षणात्। एवं च संदेहः स्पष्ट एवेति भावः । एतदेव ध्वनयन्नुदाहरि - ष्यति-जस्सरणेति। तत्रान्तःपुरस्य विशेष्यत्वे हि मण्डलाअलतादीनां वाच्यानाम- नन्वयः स्पष्ट एव। एवं च कापालिकीव रात्रिः कापालिक्यभिन्नेति वा, ज्योत्स्ना भस्मेव ज्योत्स्नैव भस्मेति वा, अस्थ्यभिन्नास्तारका अस्थिसदशास्तारका वेत्यादिक्रमेण रूपकोपमयोः संदेह इत्याशयः । रात्राविि। कापालिक्यमेदानापन्नरात्रावित्यर्थः । रात्रेरेवेति। कापालिक्यमेदानापन्नराव्नेरवित्यर्थः । अनन्वय इति। बाधादिति माव:। कापालिक्यभेदग्रहे तु तद्धर्मान्तरेऽन्तर्धानव्यसनरतिकत्वान्वये नानुपप- त्तिरिति भावः । नन्वन्तर्धानं स्वस्य चोराणां वेत्युपमायामषि न तदन्वयानु- पपत्तिरिति चेन्न। साधारणधर्मप्रयोगस्य तदा सत्त्वेनोपमितसमासानापत्तौ मयूर- १ क. त्रयम्। अ°। २ एतदुत्तरं ग पुस्तक एवं रूपकेणैव निर्वाह इत्यधिकं दृश्यते।

११० द० उछ्लासः ] काव्यप्काशः। ४६७

केचिदारोप्यमाणा: शब्दोपाचाः, केचिदर्थसामर्थ्यादव सेयाः-इत्येकदें- शविवर्तनादेकदेशविवर्ति। यथा- जस्स रणन्तेउरए करे कुणन्तस्स मण्डलग्गलअम्। रससंमुही वि सहसा परम्मुही होइ.रिउसेणा॥ ४२२ ॥ अत्र रणस्यान्तःपुरत्वमारोप्यमाणं शब्दोपात्तम्। मण्डलाग्रलताया नायि- कात्वं रिपुसेनायाश्च प्रतिनायिकात्वमर्थसामर्थ्यादवसीयत इत्येकदेशे विशेषेण वर्तनादेकदेशविवर्ति। प्रदी०-ते इत्यारोपिताः। तथा च यत्र केचिदारोप्यमाणाः शब्दोपात्ताः केचिदर्थसा- मर्थ्यादवसेयास्तदेकदेशविवर्ति। एकदेशे विशेषण वर्तत झत व्युत्पत्तेः । उदाहरणम्-जस्स० । अत्र रणेऽन्तःपुरत्वमारोप्यं शाब्दम्। मण्डलाग्रलताया नायिकात्वं रिपुसेनायाः प्रतिनायिकात्वं चाऽडरोप्यं न शाब्दम्। किं त्वन्तःपुरत्वारोपसामर्थ्यादेवावसीयते। अन्यथा तस्यापर्यवसानात्। अत एकदेशे विशेषेण वर्तनादेकदेशविवर्ति। उ .- व्यंसकादिसमासस्यैवैष्टव्यत्वेन रूपकस्यैव सिद्धिरित्याशयात्। व्यसनरसिकत्वस्य स्वरसतस्तस्यामनन्वयाच्च। विशेषेणति। रूपकसंघातस्यावयविनोऽवयवे कर्मिंश्रिद्रूपके विशेषेण शब्दमुखेन स्फुटतयेत्यर्थः । जस्सेति। 'यस्य रणान्तःपुरे करे कुर्वतो मण्डलाग्रलताम्। रससंमुख्यपि सहसा पराङ्मुखी भवति रिपुसेना ।I' मण्डलाग्र: खङ्ग एव लता। तदाकारत्वात्। रसो वीरः शृङ्गारश्र। सांमुख्यं युयुत्सा रतेच्छा च । पराङ्मुखता युद्धात्स्वामिसंगमाच्च। (आर्या छन्दः) । अन्तःपुर- त्वारोपेति। अन्तःपुरे तासामेवौचित्यादिति भावः । तदाह-अन्यथेति। यद्यपि लिङ्गविशेषात्करग्रहणरससंमुखत्वादेरनायिकाधर्मत्वेन प्रसिद्धत्वाच्छिलष्टत्वाच्च समासोक्ति- विधयैव नायिकात्वावगतर्वक्तुं शक्या। तथाऽप्यन्तःपुरत्वारोपोऽपि तत्र तन्त्रमित्याशयः। न.च रूपकसंघातात्मकस्यास्य रूपकमेदगणनायां गणनमनुचितमिति वाच्यम्। चमत्कार विशेषजनकतया तत्समुदायात्मकस्याप्यस्य मालारूपकादिव त्तन्नेदेषु गणनात्। यथा मौक्ति- कालंकृतिगणनायामेकं नासामौक्तिकमिव त्संघातात्मिका मौक्तिकमञ्जर्याद्यो गण्यन्ते तद्वत्। ननु वक्ष्यमाणे 'विद्वन्मानसहंस इत्यादौ राजि हंसत्वारोपों यथा मनसः सरस्त्वारोपम- पेक्षते तथा ऽत्रापि नायिकाप्रतिनायिकात्वारोपाभ्यां रणेऽन्तःपुरत्वारोपोडपेक्ष्यत इति परम्प- १ क, ग, देशे वि° । २ ग. देशविवर्त।

४६८ व्रदी पोददयोतसमेत: [१० द० उल्ासः ]

साङ्गमृतत् उक्तद्विभेदं सावयवम्। निरङ्ग तु शुद्धम्। यथा- कुरङ्गीवाङ्गानि स्तिमितयति गीतध्वनिषु यत् सखीं कान्तोदन्तं श्रुतमपि पुनः प्रश्नयति यत्। अनिद्रं यच्चान्तः स्वपिति तदहो वेद्म्यभिनवां पछ्टत्तोऽस्थाः सेकतुं हृदि मनसिजः प्रेमलतिकाम् ॥४२३ ॥ माला तु पूर्ववत् ॥ ९४ ॥ प्रदी०-साङ़० । साङ्गं सावयवम् । एतत् । उक्तप्रकारद्वयवित्यर्थः । साङ्गत्वमनेकरूपकसमुदायः । एकस्मिनरुपके द्वितीयस्याङ्गत्वेनावस्थानात्। अङ्गशब्दस्य हेत्वर्थत्वात्। निरङ्गं० । निरङ्गमद्वितीयम्। तच्छुद्धमेवेत्यर्थः । यथा-कुरङ्गनवा०। अयं प्रेममात्रे लिकात्वारोपः। अथासाङ्गस्यैव वैचित्र्यान्तरमाह-माला० । उ०-रितत्वमस्य स्यादिति चेन्न। रणेनःपुरत्वस्य सुसंचारा्पत्वादिनेव मण्डलाग्रल तादेनायिकात्वाद्यारोपस्य लिङ्गविशेषकरग्रहादिनाऽपि संभवेनास्य परम्परितत्वाभावात्। राजि हंसत्वारोपस्तु मनसि सरस्त्वारोपं विना न भवत्येव। सरोवरधेयत्वं विना राजि हंससाधर्म्यान्तराभावात्। एवं 'ज्योत्स्नाभस्म' इत्यादावपि बोध्यम्। अत एव 'नियतारो- पणोपायः' इति वक्ष्यति। एतदित्यस्याव्यवहितपूर्वमात्रपरामर्शकत्वं वारयति-प्रकारद्यवदितीति। अदवि- तयिमिति। अङ्गाङ्गिमावहीनमित्यर्थः । केवलस्यैव रूपणादित्याशयः। सावयवत्वं त्वज्ञेकविषयं परस्परसापेक्षं चेति बोध्यम्। कुरङ्गनति। (किशोर्या वृत्तान्तं धात्री निवेदयति) । स्तिमितयति, निष्क्रियाणि करोति। प्रश्नयति, प्रश्नवन्तं प्रश्नवविषयं करोतीत्यर्थः । अन्तः स्वपिति, नयनामुद्रणेऽपि विषयं न गृह्णाति। अभिनवाम् । तस्या एव सेकौचित्यात्। (शिखरिणी छन्दः)। अत्र प्रेममात्र इति। न तु तदुपपादकत्वेन क्वचिदप्यन्यारोप इत्यर्थः । वैचित्र्यान्तरम्। एकविषयत्वं परस्परमङ्गाङ्गिभावानापन्नत्वरूपम्। एवं च साङ्गस्येत्य- स्यानेकरूपकसमुदायस्येत्येवार्थः। क्वित्तु निरङ्गस्यैवेति पाठः। एकविषयनानपदार्थारोपरु १ अथ साङ्गग° । अथ निरङुग

[१० द० उल्लासः ] काव्यपकाशः । ४६९

मालोपमायामिवैकस्मिन्बहव आरोपिताः । यथा- सौन्दर्यस्य तरङ्गिणी तरुणिमोत्कर्षस्य हर्पोद्रमः कान्तेः कार्मण्कर्म नर्मरहसाष्टल्वासनावासभू:। विद्या वक्रगिरां विधेरनवधिमावीव्यसांक्षाक्क्रिया वाणा: पश्चशिलीमुखस्य ल््भालूद्दापणि सा मिया॥४२४॥ नियतारोपणोपायः स्यादारोपः परस्य यः । तत्परम्परितं श्लिष्टे वाचके भेदभाजि वा ॥९५॥

प्रदी०-यथैकत्र बहूपमानयोगे मालोपमा तथैकत्रानेकधर्मारेपे मालारूपकमित्यर्थः । यथा-सौन्दयस्थ०। नियता०। नियतस्य मुख्यस्या SSरोपो वस्त्वन्तरतार्दात्म्यप्रतीतिस्तस्योपायः कारणं यः परस्यामु- ख्यस्याऽडरोपस्तत्परम्परितम्। रूपणानां कार्यकारणभावरूपा परम्परा संजाताऽत्रेति योगादिति केचित्। वस्तुतस्तु नियतमारोपणमुपायो यत्र। आरोपणं बिना यदारोपणं

उ०-पत्वान्मालात्वं परस्परसापेक्षत्वविरहाच्च निरङ्गत्वमिति तदर्थः । अयमेव युक्तः पाठः । पूर्ववदिति व्याचष्टे-यथेति। एकन्रेति। उपमेय इत्यर्थः । एकस्थोपमानस्य नानोपमेयकृतस्तु न कश्चिच्चमत्कार इति न नत्पृथग्गण्यते। सौन्दर्यस्येति। कश्चिद्विरही प्रेयसीं परामृशति। तराङ्गिणीति । तरङ्गगत्वेनो. त्तरोत्तराविच्छेद:। योग्यस्थानंप्राप्त्या हर्षः । कार्मणकर्म वशीकरणक्रिया। तत्किया- विशिष्टो हि जगद्वशी करोति। कान्तिरप्येतद्विशिष्टा तथेति जगद्वशीकारकत्वं साधारण- धर्म इति भावः। नर्मरहसां रहस्यपरिहासानाम्। आवासभूर्वसतिस्थानम्। या यद्वा- सभूरसति बाधके सा तद्वतीति सामान्यतो व्याप्त्या गृहीततद्व्त्त्वं साधारणो धर्मः । एवमग्रेऽप्यूह्यम्। वक्रगिरां साकृतवचसाम् । विद्योपदेशिका। अनवधि निःसीमं यत्प्रावाण्यं निर्माणकौशलं तस्य साक्षात्किया करणव्युत्पत्त्या प्रत्यक्षहेतुः । (शार्दूल- विकीडडितं छन्दः)। प्रियायामेकस्यां बहूनामारोपान्मालात्वम्। यथैकत्र सूत्रे बहूनां पुष्पाणामिति दिक्। नियतस्य मुख्यस्येति । वर्णनीयत्वेन प्रंकृतस्येत्यर्थः । वृत्तित्वं षष्ठचर्थः । अमुख्यस्य। अप्रकृतस्य। योऽन्यारोप इत्यर्थः । केचिदिति, । अत्रारुचिबीजं तु 'आलानं जयकुंजरस्य' इत्यादावव्याप्तिः । प्रकृत एव जये कुंजरत्वारोपस्य प्रकृत एव १ ग. स्मिन्निह बह° ।२ क. मैवचसा ३ क, ग. प्राणाः ।४ क. दात्म्येन प्र"।

४७० पदीपोदूद्योतसमेत :- [१. द० उलासः ]

यथा-' विद्न्मानसहंस वैरिकमलासंकोचदीप्द्युते दुर्गामार्गणनीललोहित समित्स्वीकारवैश्वानर। सत्यप्रीतिविधानदक्ष विजयपाग्भावभीम प्रभो साम्राज्यं वरवीर वत्सरशतं वैरिश्चमुच्चैः क्रियाः ॥ ४२५॥ अत्र मानसमेव मानसम, कमलायाः संकोच एव कमलानामसंकोच दुर्गाणाममार्गणमेव दुर्गाया मार्गणम्, समितां स्वीकार एव समि्धां स्वीकारः, सत्ये शीतिरेव सत्यामप्रीतिः, विजयः परपराभव एव विजयोरऽर्जुनः,-एव- मारोपणनिमित्तो हंसादेरारोपः। प्रदी०-न संभवत्येवेति यावत्। एवंभूतः परस्यान्यस्य य आरोपः स तथा। एवं चैक- रूपणहेतुकं रूपणान्तरं परम्परितम्। कार्यकारणभावरूपा परम्परा संजाताऽत्रेति व्युत्पत्तेः। छ्िष्ट इत्यादि। तदेतदूद्विविधम्-उपायभूते रूपक आरोप्यारोपविषययोर्वाचकस्य

तत्राSडद्यं यथा-विद्व० । अत्र विदुषां मोनसं सरोविशेष इत्थारोपहेतुकं राज्ञो हंसत्वारोपणम्। तत्र चाSडरोप- विषयारोपणीययोर्ह्दयसरोविशेषयोः श्रेषवता मानसशव्देनैवाभिधानम्। एवमग्रेऽपि। तत्र वैरिकमलायाः संकोच एव कमलानामसंकोचः । दुर्गाणाममार्गणमेव दुर्गाया मार्गणम्। समितां स्वीकार एव समिधां स्वीकारः । सत्ये प्रीतिरेव सत्यामप्रीतिः । िजयः पर. परामव एव विजयोऽर्जुनः । एवमारोपहेतुकं सूर्याद्यारोपणमिति। उ. - राजि आलानत्वारोपहेतुत्वात्। परस्यान्यस्येति। अप्रकृतस्य प्रकृते य आरोप इत्यर्थः । एकरूपणहेतुकमिति। यद्यपि दुर्गाणाममार्गणादौ दुगामार्गणादी नामारोपो न रूपकम्। कि तु न्पमहिम्नाSडरोपमात्रम्। तथाऽपि रूपणपदमारोप- मात्रपरमेवेति न दोषः । इदमेव चास्योपायत्वमारोपे, यत्तन्मूलीभूतसाधारणधर्मसंपत्तिः। सम्धारणधर्मसंपत्ती रूपकेणैवेत्यत्र न किंचिन्मानम्। यद्वा श्ेषस्थलेऽपि शब्दरूपसाध र्म्यकृत एवाभेदाध्यवसाय इति तस्यापि रूपकत्वमेवेति न दोपः । विद्वदिति। (राजानं प्रति कवेरुक्तिः)। हंस: पक्षिभेदः । नीललोहितः शिवः। समित्संग्रामः समिधश्च। स्वीकारोऽनृपेक्षणम्। वैश्वानरो वहूनिः। सती पार्वती। दक्ष: प्रजापतिः। प्राग्भावः प्रथमोत्पत्ति :- । भीमो भीषणः पाण्डवश्च। साम्राज्यमाज्ञया राज- शासकत्वम् । वैरिञ्च ब्राह्मम्। (शार्दूलविक्रीडित छन्दः)। दुर्गाणाम्। विषम- भूपदेशानाम्। अत्र मानसादिपद श्िष्टम्। अत्र छ्िलिष्टशब्देनार्थद्वयोपस्थितौ श्लेष. १ क. चैकरूपणान्तरम् २ क. मानसं मानसं सरो।

( १० द० उल्लास: ] काव्यपकाशः। ४७१

यद्यपि शब्दार्थालंकारोऽयमित्युक्तम् , वक्ष्यते च, तथाऽपि प्रसिद्धयतुरो- धादत्रोक्तः । एकदेशविवर्ति हीदमन्यैरभिधीयते। भेदभाजि यथा- आलानं जयकुंजरस्य दृषदां सेतुर्विपद्वारिधे: पूर्वाद्रि: करवालचण्डमहसो लीलोपधानं श्रियः। संग्रामामृतसागरप्मथनक्रीडाविधौ मन्दरो राजन्यजति वीरवैरिवनितावैधव्यदस्ते भुजः ॥४२६॥ अत्र जयार्देर्भिन्नशब्दवाच्यस्य कुंजरत्वाद्यांरोपे भुजस्याSSलानत्वाद्यारोपो युज्यते। प्रदी०-ननु श्ेषस्य शब्दपरिवृत्त्यसहतया शब्दालंकारत्वमित्युक्तं वक्ष्यते च। तथा च ्ेषपरम्परितमुभयालंकारो युज्यत इति तद्वसर एव वक्तुमौचित्यात्किमित्यर्थालंकारमध्ये पठित इति चेत्। सत्यमेतत्। तथाऽपि श्लेषापवादकं रूपकमित्यलंकारसर्वस्वकारा दिप्रसिद्धच्य. नुरोधेनोक्तः । तथाप्रसिद्धौ कि बीजमिति चेत्। मानसत्वादीनामार्थत्वम्। इंदं हि तैरेकदेशविवर्तीत्युच्यते । द्वितीयं यथा-आलानं० । अत्र जयादेर्मिन्नशब्दवाच्यकुंजरत्वाद्यारोपे सति भुज आलानत्वाद्यारोपो युज्यते। उ०-महिम्रा प्रकृतसंबन्धिनि अप्रकृताभेदप्रत्ययः। प्रकरणेन प्रकृतसंबन्धिनो विशेष्य त्वात्। स चाभिधामूलव्यरञ्जनयेति बोध्यम्। 'वाचके' इति च बोधक इत्यर्थकम्। ततस्तमेव साधारणधर्ममाश्रित्य प्रकृते राजि हंसत्वाद्यारोपरूपरूपकसिद्धिः । उक्तम्। प्राचीनैः । वक्ष्यते। अस्साभिः। उभयालंकार इति। मानसादि- पद्स्य परिवृत्त्यसहत्वात्, हंसादिपदस्य च परिवृत्तिसहत्वादिति माचः। श्रलेषापवादकं रूपकमिति। बहुव्रीहिः । उभयमप्यर्थालंकार इत्युक्तेश्व्वेत्यपि बोध्यम्। तैरेकदे- शेति। यथा रणेऽन्तःपुरत्वारोपे तद्विशिष्टसंबन्धस्य मण्डलाअलतादावयोग्यतया तद्वलादेव नायिका त्वारोपस्तथा राजनि हंसत्वारोपे तद्विशिष्टस्यान्तःकरणसंबन्धायोग्यत्वेन तद्वलान्मा- नसे सरस्त्वारोपेणकदेशविवर्तीति तैरुक्तामत्यर्थः। नव्यमते तूक्तलक्षणरीत्या नैकदेश- विवर्तित्वमिति बोध्यम्। आलानमिति। आलानं गजबन्धनस्तम्भ:। द्वषदामिति दाढ्यार्थम्। करवालः खड्गः। चण्डमहा रवि। लीला सुखस्वापः। उपधानं शिरोनिध्रानतूलपटः। संग्राम एवामृतसागरः, लोड्यत्वात्। प्रकृष्टमथनमेव क्रीडा, सुखनिर्वाह्यत्वांत्। वीरा ये वैरिण:, तदन्येषामुपेक्षणीयत्वात्। (शार्दूलविक्रीडितं छन्दः)। युज्यत इति। कुंजराभिन्नजया- १ क. शवर्तीदमन्यैरप्युभि। ग. शवृत्ति ह। २ क, 'च्यक्क"। ३ क. नसादी।

४७२ गदीपोद्द्योतसमेतः- [१० द० उह्ासः ]

अलौकिमहालोकर्मकाशितजगत्रयः। स्तूयते देव सक्युक्तारत्नं न कैर्भवान् ॥ ४२७ ॥ निरवाध च निराश्रयं च यस्य स्थितमनिवर्तितकौतुकप्रपश्चम्। पथम इह भवान्स कूर्मभूर्तिजवति चतुर्दशलोकवल्लिकन्दः ॥४२८॥ इति च अमालारू/कमापे परम्परितं द्रष्टव्यम् । प्रदी०-इदमुदाहृतभेदद्वयं परमरितमालारूपम्। अमालारूपमाप तद्द्रष्टव्यम्। तन्र श्िलिष्टावाचके यथा-अलोकिक०। अत्र वंशोऽन्वयाय एव वंशो वेणुरिति। भेदभाजि यथा-निरवधि०। अत्र लोकशब्दाद्भिन्नेन वाईिपदेनाऽडरोप्यमाणमुक्तम्। परम्पंरिते चाऽडरोप्यारोप- विषयानेकत्वेऽपि नालंका रानकत्वम्। संभूगेव वैनिगप्रकर्पाधायकत्वात्। एवं माला- रशनयोरपि द्रष्टव्यम् । उ०-धारत्वसाधम्येणेति भावः। एवमग्रेऽपि बोध्यम्। एवं जये कुंजरत्वारोपे भुजरूपालान संबन्धित्वं साधारणधर्मः। न चैवमन्योन्याश्रयः। कल्पनामयतया सकलसिद्धेः। कल्पनायाश्र स्वप्नतिभाधीनत्वात्। शिल्पिभि: परस्परावष्टम्भमात्राघनिस्थितिकाभिः शिलेष्ट कादिभिर्गेह- विशेषनिर्माणाच्चेति केचित्। वस्तुतो जयकुंजरयोरभेदप्रत्यय इच्छाधीन आहार्य एव। समर्थकारोपः सादृश्यमुलक एवेत्यत्र नाऽडग्रह इत्यन्योन्याश्रयसंभावनैव नेति दिक्। अलौकिकेति। अलौकिकस्य लोकेऽन्यत्ादष्टस्य महस्योत्सवस्थाऽडलोकः प्रदर्शन- मेव द्योतस्तेन प्रकाशितं जगत्रयं येन, अलौकिकमहालोको यश इति वा। सद्वंशो महत्कुलं तदेव सद्वेणुर्मुक्तोत्पत्तिस्थानं तत्रत्यं मुक्तारत्नम्। अत्र राजि मुक्तात्वारोपे कुल- गतो वेणुत्वारोपो निमित्तम्। निरवधीति। (विप्णुं प्रति मकम्गोकि)। निरवधि बहुकालं, निराश्रयमपराधी- नभू। स्थितं स्थितिः । अनिवर्तितवृत्यादिभाश्चम्। प्रथम: स्वत एव भूतः स्वत एव लब्धराज्यादिश्च। (भू: भुवः स्वः महः जनः तपः सत्य अतलम् वितलम् सुतलम् तलातलम् महातलम् रसातलम् पातालम् एते चतुर्दश लोकाः। तद्रृपा या वल्ि:, तस्या: कन्दो मूलम्। (पुष्पिताग्रा छन्दः ।) लोके वललित्वारोपो राज्ि कन्दत्वारापे निमित्तम्। स च राजि कूर्मत्वारोपे हेतुः । ननु पूर्वश्लोके मुक्तात्वारोपे प्रकाशित- जगत्रयत्वारोपोडपि निमित्तम्, अत्र कूर्मत्वारोपे निरवधिस्थितत्वारोपोऽपि निमित्तमि- तीद द्यमनेकारोपनिमित्तत्वान्मालापरम्परितमेव युक्तमिति चेन्न। जोत्साभस्मच्छुरणधवले

[१० द० उल्लास: ] ४७५ काव्यपकाशः।

किसलयकरैर्लतानां करंकमलैः कामिनां मनो जयति। रा इति

नलिनीनां कमलमुखैमुखेन्दुभिर्योषितां मदनः ॥ ४२९ इत्यादि रशनारूपकं न वैचित्र्यवदिति न लक्षितम्। प्रळतं यन्निषिध्यान्यत्साध्यते सा त्वपह्नुतिः । प्रदी०-यद्यपि रशनारूपकमपि रूपकं संभवति। यथा-किसलय तथाऽपि न तादृशवैचित्र्यवदिति न पृथग्लक्षितम्। २

पकृतं० । मिएं र्थविशेषण- समासोक्ति:

उ०-त्यादेरपि तथात्वापत्तेः। नानापरम्परासत्त्व एव मालापरम्परि- ":। तस्व श्ेष

किसलयेति। लतानां नलिनीनां च स्त्रीत्वमार्थम्। करकमवे तु च योषितामित्यनेनान्वेति। (आर्या छन्दः)। पूर्वपूर्वारोप्यमाणम० पविषयत्ाद्रशनारूपता। न तादृशेति। उपमेयोत्कर्षप्रतथिव। न्लिष्टत्वं चोपलक्ष- मुपमेयकिरणे तदुत्कर्षप्रतिपादनस्थगनात्। न चाडडरोप्यमेदाहवं उपात्तत्वादिति दिकू। इति रूपकम् । -त्वप्रकृतेन प्रकृताभिधानं

पकृतमिति। निषिध्येत्यन्तेन रूपकव्युदासः । तत्र प्र मिति। इदमुपलक्षणम्। किंचिदपहूनुत्य कस्यचित्प्रदर्श कृतार्थवचनम्। अप्रकृत- अत एव 'केसेसु बलामोडिअ' इत्यादौ स्वयं न प्रप ते ता प्रंतिपादनमित्यर्थः।एवंच पराभवं संभाव्य 'तान्कन्दरा न त्यजन्तीत्यपहनुतिर्व्यञ्वदयवशष्ये प्रकृतेऽप्रकृतरूषारोगः। १४९) उक्तम्। एवं च प्रापण। एकेनैव शब्देन। तक्ष्य 'नायं सुधांशुः किं तर्हि सुघांशुः के इत्यादावपहूनुतिरेव। अत एव दण्डिनोक्तम्- 'अपहूनुतिरपहुत्य किंिदन्यार्थर कोऽप्युलासः । न पश्चेषुः स्मरस्तस्य सहस्त्रं पावला दुर्बला ननु सा ।। एतेन 'नायं सुधांशुः' इत्यादौ 1प/ केवलं तस्य कान्तावाचकत्वं नास्ति, 'न विषं विषमित्याहूर्ब्रह्मस्वानरु वमित्यथेः । एवं च लहिऊणेत्यादिपदमो- विषमेकाकिनं हन्ति ब्रह्मस्वंनःदवन प्रतीयमानस्य जयलक्ष्मीव्यवहारस्य जय- इत्यादौ च नापहूनुतिः कि तु दढारोपर सति भावः। अत एवोक्तं कुवलयानन्दकृतापि प्रिद्धापह्नुत्युदाहरणेऽपि मुखत्वनिषेधेमंहेतुः' इति। अयंभाव :- भवसिद्धत्वेन चापहूनुतिमात्रस्य्ोच्छे दापरे क स्यानुभवसिद्धत्वादलंकारान्तरत्वं तर्हि . : ग. 'स्याप्यर्थ।

Form No. Book No .... .... UNIVERSITY LIBRARY, ALLAHABAD Date Ship The borrower must satisf himself hefore leaving the counter about the condition of the book which is certified to be complete and in good order The last borrower is held responsible for all damages. An overdue charge will he charged if the book is not seturned on or before the date last stamped below. '

. . C.

-7 OCT 1006

2 2 00T 1969

The University Librarye

ALLAHABAD Sanskyls = 144532 Accession .No ...

Call No .....

17,000-62